Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai

Shrimahabharatsar Bhism Dron Karan Shalya Souptik Striparvatmak Khand-ii

Joshi,p.v.g. · 2012/08

PDF Proofread

Front matter

प्रस्तावना (ले. बाळशास्त्री हरदाम साहित्याचार्य, नागपूर ) पाश्चारयशिक्षणपद्धरया पाश्चात्यतपपरिशीलनशालिनामस्मदीयानामेय भारतवर्षस्य प्राणभूनायां संस्कृती धर्म घ या घृणाष्टिः प्रादुर्भूता, तया प्राधीन देशाचारा धर्माधाराश्च ममूलमुनमूलयितुं प्रतिदिवानिशं परिदृश्यते । परभावितानां युक्याभासानामालम्न मन धर्म संस्कृती धाविश्वासः समजनि 1 राष्ट्रभक्ताः अपि अर्थकामप्रधानयुक्तिभिनंमधित्ताः राष्ट्रमाणभूतायां संस्कृती मंदिहानाः किंकनप्यनामूढाः परिदृश्यन्ते । तस्याः घृणायाः तादृशस्य च अविश्वासस्य निरासः संस्कृतेधर्मस्य च ज्ञानमन्तराम शक्यताकोटिमापयेत। तच ज्ञानं भारतीयसमाजस्य भारतीयस्वेनाम्युदयार्थ नितरामावश्यकम् । इदानीतनी परिस्थितिस्तु अस्मदभिप्रेतत्य भारतीयत्वस्य सनया प्रतिकूला। राष्ट्रधर्मस्य च सर्वत विप्नयो दृश्यते । स्वातन्यं, सुधारणा, ममता इत्यादि. प्रलोभन जनतायाः विधीयमानो युद्विशः इदमेव ढयति यासर्वथा अर्थ एव परमपुरुषार्थ. धनमानप्रतिष्ठादिकमेय व जीवितप्रयोजनमिति । इरश्याम- यस्थायो राष्ट्रस्य श्यमानः नैतिकोऽध:पातः स्वाभाविक एव । किश्व नाम तद्भारतीयत्वं यासंरक्षणपूर्वकः राष्ट्राम्युदयः भवदभिप्रेतः, भारतदेशवासिन्य भारतादिजनवं या, तच सर्वपामेव सम्मतमिति चेदन यूमः न केवल भारतदेशवामिस्र्य भारताभिजनस्व या भारतीयर किन्तु भारताभिजनरवे सति विशिष्टसंस्कृतिमरवमेव भारतीयस्यम् । यया भारतीयः सन्तुष्यति च यया घ क्रोधनशमायाति, ययाऽऽनन्दकाष्टामागच्छति यया च दु.समनुभयति, सया मिग्रमावमुपगच्छति यया च शत्रुभावमापयते, यया निर्विवते यया च ममन्यते, यया माद्यति यया च सुखास्पदरवेन दुःखास्पदस्येन या जीवनमापन रोति सा सर्वाऽपि भावनातति श्रद्धावतिर्वा संस्कृतिपदयाच्या भवितुमर्हति । तया च इतरपरिच्छेदेन यह शिष्टयं भारतीयेषु परिश्यते तदेव हि भारतीयरवम् । ३ . ।

(४) एतादशस्य भारतीयस्यस्य तस्य च प्राणभूनायाः भारतीयसंस्कृतेः सस्प- परिज्ञानाय घेदवेदाङ्गस्मृतिपुराणेतिहासादिनन्यानां सम्यगायनमावश्पकम् । समयामावादनधिकारिस्पार सर्वेषामेव कृते एतादृशाध्ययनं शक्यताकोटि नेयादिति चेत् यस्य एकस्यैव अन्धस्य अध्ययनेन भारतीयसंस्कृतेः भारतीय. स्वस्य च सम्यक् संपूर्ण च स्वरूपपरिज्ञानं भवितुं शश्यं तस्य भध्ययन अवश्यं कर्तव्यम् । स च मन्यः भगवान् श्रीकृष्णद्वैपायनप्रणीतः महाभारतात्य इतिहासः । भगवता श्रीकृष्णद्वैपायनेन हि अमुमेवोदशमुररीकृत्य अस्य ग्रन्थस्य रचना कृता । तदुक्तम्-- स्त्रीशूदद्विजयन्धूनां नयी न थुतिगोधरा । इति भारतमारयानं मुनिना कृपया कृतम् ॥ इति । अयं हि महाभारताल्य इतिहासप्रन्यः प्राचीनपल्या लिखितो ज्ञानकोश: एव । त्रैवर्णिकानाम् आन्हिकक्रियायां स्वाध्यायस्वेन ब्रह्मयज्ञे महाभारतस्य निर्देशो भवति । "भारतः पञ्चमो वेदः" इति वचनं तु प्रसिद्धमेव । स्वीये History of Indian Literature नामके प्रन्ये डॉ. विंटरनिदहा (Winternitr} महोदयेन महाभारतवर्णनसमये उक्तम् "It is only in a very restricted sense that we may speak of the Mahabharata as an 'Epic' and a 'Poem'. Indeed in a certain sense, the Mahabharat is not one poetic production at all, but rather a whole literature." महाभारते केवलं कुरुपाण्डवयुद्धेतिहासः समुपर्णित इति यदुग्यते तत्तु न सत्यम् । कुरुपाण्डवयुद्धेतिहासकथनमिषात् भगवता कृष्णद्वैपायनेन अयं ज्ञानकोश एव विरचितः। अत एव च भारतटीकाकृता नीलकण्ठेन उक्तम्- इह खलु भगवान् पाराशर्यः परमकारणिको मन्त्रमध्यममतीननुगृहीतुं चतुर्दशविद्यास्थानरहस्यात्रेकर प्रदर्शयिपुर्महाभारतात्यमितिहासं प्रणेच्य- प्रारिप्सितस्य प्रन्थस्य निष्प्रत्यूहपरिपूरणाय नायगमनाय च कृतं मगलं शिष्यशिक्षायै श्लोकरूपेण निबन्धनात्तत्र प्रेक्षावत्प्रवृत्यंगमभिधेयादि दर्शयति"। भगवता कृष्णद्वैपायनेन महाभारतमिपेण किं किमुक्तम् इत्यस्य वर्णन महाभारते एव निम्नप्रकारेण कृतमस्ति- तस्याल्यानवरिष्टस्य विचित्रपदपर्वणः । सूक्ष्मार्थन्याययुक्तस्य वेदार्थभूपितस्य च ॥ १८ ॥ इदं नु त्रिपु लोकेषु महाज्ञान प्रतिष्टितम् । विस्तरश्च समामैश्च धार्यते यदद्विजातिभिः ॥२७॥ अलकृतं शुमैः शब्दः समयर्दिव्यमानुपैः । छन्दोवृत्तश्च विविधैरन्वितं विदुषां प्रियम् ॥ २८ ॥ धर्मार्थकाममोक्षार्थः समासव्यासकीर्तनः । तथा भारतमूर्यण नृणां विनिहतं तमः ॥८५॥ पुराणपूर्णचन्द्रेण श्रुतिज्यो स्नाः प्रकाशिताः। नृयुद्धिकौरवाणां च कृतमेतत् प्रकाशनम् ।। ८६ ।। इतिहासमदीपेन मोहापरणघातिना। लोकगर्भगृहं कृत्स्नं यथावत्सम्प्रकाशितम् ॥ ८७ ॥ सर्वेषां कविमुख्यानामुपजीन्यो भविष्यति । पर्जन्य इव भूतानामक्षयो भारतद्रुमः ।। १२ ।। (श्रीमहाभारते आदिपर्वणि प्रथमोऽध्यायः) यो विद्यारचतुरो वेदान् सागोपनिपदो द्विजः । न चारयानमिदं विद्याव सस्याद्विचक्षणः ॥ ३८२।। अर्थशास्त्रमिदं प्रोक्तं धर्मशास्त्रमिदं महत् । कामशास्त्रमिदं प्रोक्तं व्यासेनामितबुद्धिना ।। ३८३ ॥ श्रुच्चा स्विदमुपारयानं श्राव्यमन्यन्न रोचते। पुस्कोकिलगिरं श्रुत्वा रुक्षा ध्यानस्य वागिव ॥ ३८४ ॥ इतिहासोत्तमादस्माजायन्ते कविबुद्धयः। पजन्य इव भूतेभ्यो लोकसंविधयत्रयः ।। ३८५।। काव्यदृष्टया अपि अस्य अन्यस्य अलौकिकयोग्यताविपये तदाधारेणैव लिखिता. कविकुलगुरुकालिदासमारविमाघश्रीहपश्रीज्ञानराजप्रभृतीना कृतयः एव प्रमाणम् । "नाना नवरसमुधाब्धि" रिति यत् महामारतविषये श्रीज्ञानदेवेन उक्तं तत्तु युक्ततरमेव। महाभारतकृता शृंगारवीरकरणादि. काव्यरसानामाविकृतिरेव न कृता अपि तु एकैकस्य रसस्य एकैको हृद एय निर्मितः । अशवलितस्वरूपेण रसस्य इयान् विशुद्धतम आविष्कारः कुत्रापि न दृश्यते । उपारयानमिपेण महाभारतकृता यः रममणीयतायाः अविष्कार: कृतः तेन पाश्चात्यरसिकाः अपि मुग्धाः। १८१९ खिस्तान्दे फ्रान्झ बॉप (Franz Bopp) इत्यनेन महाभारतान्तर्गतनलोपाख्यानस्य अनुवादः कृन । जिवान्टिस इत्यनेन च तदुपरि नाटकं विलिख्य फ्रॉन्सदेवो तस्य प्रयोगः कृत । तदुपरि श्लेगेल (A W. V. Schlegel) महाशयेन félagafea "I will only say, that in my estimation, this poem can hardly be surpassed in pathos and ethos in the enthralling force and the tenderness of the sentiments. It is made expressly to attract old and young, the highborn and the lowly, the commisscurs and those who are merely guided by instincts." श्रीमन्महाभारतान्तर्गतसावित्र्युपारव्यानविपये डॉ, विटरनिटूझमहोदयः वदति- "But whoever it was who sang the song of Savitri, whether Suta or a Brahman, he was certainly one of the greatest poets of all times. Only a great poet was capable of placing this noble female character before us so that we seem to see her before our eyes. Only a true poet could have described in such a touching and elevating manner, a victory of love and constancy of virtue as wisdom over destiny and death, without even for an instant, falling into the tone of the dry preacher of morality, and only an inspired artist could have produced, as if by magic, such wonderful pictures before us. The poem has frequently been translated into European languages including German, but all translations can only give a feeble idea of the incomparable charm of this Indian Poem," (७) नीतिशास्टया कर्मयोगशाम्रया च अयं महामारतो ग्रन्यः सर्वेषां मानानां कृते पयप्रदर्शकस्पेग अवनिष्टन। पिण्डमझापडतानपूर्वक- माग्मविद्यायाः गूढानि पवित्राणि च तत्वानि असन्दिग्धतया निरूप्य तेषा- माधारण मनुर्य प्रति परमपुरुरायस्य परिचायकः तग्ममवेतमेव च मक्ते. झॉनन तयोर्द्वयोरपि च शानतः प्राप्तन व्यवहारण माकं सोपपत्तिकं कमनीयं घ समन्वयं कुर्वन् ममारे विभ्रमितचित्तशान्तिमाधकः विशेषतश्व निकाम- कनच्याचरणप्रेरकः एतादृशोऽपरः अन्यः जगति वाध्ययान्तरेवपि दुलेम एव । ईदोन एतेन मोहावग्णयातिना इतिहासप्रदीपेन सवैरपि स्वस्वकर्तव्य- मार्गः मुपरिचितः कन्व्यः इति यद्यपि स्पष्टं तथापि ममयामावात् मामाद्यमावाय लक्षश्लोम्पड्ल्यापरिमितस्य अस्य ग्रन्थस्य सम्य वाचनम् अपि का जनाः नोमिहन्ते; मननचिन्तनादिकं तु दूरे एव । अतः लोकहितायं परमकारणिकन पुसदनगरस्थेन श्री शंकरराव मरनाईक महोदयेन 'श्रीमहामारतसार 'मिपेग श्रीमन्महामारतस्य मपनिर्मागे प्रयग्नः प्रारब्ध.. तस्य प्राथमिकपर्वपञ्चकमक्षेपारमः प्रयमो भागः पूर्वमेव प्रकाशितः वर्तते। अयं हि मीमद्रोणकगंशल्यमाप्तिकत्री, दृश्यादिपर्वपदक सक्षेपामः द्वितीयो भागः माम्प्रनं प्रकाश्यते । अस्मिन् हि महामारतमारे कुमापि नीतितावज्ञानविपयकप्रकरणानां मझेपो नैव कृतः इति मीमपान्तर्गतश्रीमद्भगवद्गीतातोऽवगम्यते । अतः अनेन श्रीमहामारतसारेण श्रीमहामारतपटनन चिन्तनेन च यो लामः मेव भविष्यतीति मन्ये । श्रीमद्भिः सरनाइकमहोदयैः सम्पादकमण्डलंन च महामारतसागरमन्यनं कृत्वा अर्थ सारसुधाकुम्मः वाचकाना हस्ते दरबा महान् लोकोपकारः कृतः। विद्यालयादिद्वारा अधीतिबोधाचरणप्रचाराणां मुलभाबाद विद्यापीठेषु अस्य प्रन्यस्य पाठ्यपुस्तकावन अवश्यं समावेवाः कनव्यः । ममयवैशिष्टयं सम्यगधिगम्य 'श्रीमहामारतसार 'अन्यनिर्मागन लोकहिताय येःप्रयतितं तान श्रीमहामारतप्रन्यस्य नायकः श्रीरुक्मिणीजानिः वारंवारं एवमेव लोकहितार्य प्रेरयनु इत्याशास- पकंठ ७, महाल विदुपामनुचरः श्रीदक्षिणामूर्तिमन्दिरम् हरदासोपान्ह पालशास्त्री नागपूरम् माहित्याचार्यः FOREWORD One of the greatest treasures that India can well be proud of is the very rich and varied literature in Sanskrit, dating from not less than three thousand years. Here I am not referring to Vedas and Upanishads, which even now hold the attention of scholars and thinkers, both as the earliest human probe into mysteries of human mind and consciousness and as cxamples of inspired noble poetry. I am concerned here only with 'Mahabharat, and the 'Mahabharatsar'. The latter is being published as a compendium in three volumes, of the original great Epic. Whether rich or poor, young or old, every one of us is fond of story. All piophets and great poets trave been fully aware of this weakness of the human mind for stories. Therefore, they have utilized this medium for conveying in the simplest form the noblest truths of religion, philosophy, and ethics. The story form has one more advantage: it gives shape and form to abstract ideas and makes them live and move in life. A truth that is abstract is often very dull to listen to, difficult to understand, and too vague to act upon. The same truth when clothed in a suitable story, becomes not only intelligible and attractive but deeply impresses us. We identify ourselves with heroes of the story we might be reading and thus, in a way, rehearse actions which we could very much like to repeat in our own lives. The great author of 'Mahabharat' Vyas has made no secret of his intentions. He has clearly said that this is the fifth Veda. It does not seek to add anything new, but it seeks to make every truth in Vedas explicit and 8 (9) concrete, so that it may be understood even by the most uneducated and unsophisticated mind. In fact, what interests the reader of the Mahabharat' is not the reli. gion or the philosophy or the ethics that is sought to be taught, but the heroic story, the intriguing situations, the rich and complicated characters, and the mighty figures that seem to fill the whole canvas with their thoughts and deeds. Religion and other things are a byproduct, as it were, in the form of cream when: curds are churned. From the turmoil of tumultuous life and riotous play of emotions arises the outline of an ideal way of life. In fact, what is philosophy worth, if it does not give us the underlying basic principles of life, and in its own turn does not guide us in our varied activities? Abstract philosophy is practically nobody's concern, except of a few who might be indulging in play with ideas or as intellectual luxury or sporting with logicchopping. Every one of us is, in fact, busy with life, or rather liſe keeps us busy, because life is action. And it is the philosophy of action that we all want and are in earnest search of. It is such a philosophy of action that ‘Mahabharat' unfolds through one of the most variegated life-stories of the Princes of the House of Kurus and the Pandavas, The original 'Mahabharat' runs into a lac of Slokas. Scholars say that it was Vyas who was the compiler of this mightiest of books. He collected, collated and edited the floating pieces of epic poetry that were scattered throughout India, and incorporated them into a single cogent story of the heroic life of the period. It is said that the basis of 'Mahabharat' was but a small story which was called by the name of 'Jai'. The first म.भा.सा.(खंड २)२ (10) Sloka of that story is supposed to have been the following: नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवी सरस्वती चैव ततो जयमुदीरयेत् ।। However, while we can take great pride for this voluminous national epic of ours, it is very difficult for most of us either to have it in our own libraries or to go through the whole of it in our life-time. There is no doubt that in addition to being a great story and an epic, it is a store-house of good poetry, concentrated wisdom, and full of pithy sayings relevant for all occasions. Though the original 'Mahabharat' is all this, it is too bulky and too difficult to be used even as a reference book. There are in existence at present some summaries and compendiums of the original 'Mahabharat. Some of them are selections, some claim to give the bare main story, others have attempted subjectwise selections, and so on But none of them fulfils the nced which "Mahabharatsar' may well claim to fulfil. "Mahabharat' has been boiled down to about twelve thousand Slokas in the 'Mahabharatsar'. That means it is about one-eighth of the original size. The merit of this book consists in its inclusion of all important Upabhyanas or subsidiary stories which appear in 'Mahabharat'. The second merit is that it is issued in tbree handy volumes instead of one. Some of the best San scholars hay exercised their minds while preparing this compendium. It is easy to refer to, as well as read continuously, as the interest of the narrative is kept up from the beginning to the end. The type used is quite bold and thick and the get-up of the book (11) is good enough for the very moderate price that the publishers have fixed. It seems that these three volumes sould very easily serve the purpose of all school and college libraries, as well as libraries in towns and big villages. Even for individuals, it would not be a very heavy burden, if one is really a lover of books and of our traditional culture. It goes without saying that very few people take up buch attempts, and I must congratulate the authors on carrying out this project fully and completely in spite of difficulties they must have had It may be necessary that Education Departments and various State Governments and also the Central Government may have to take note of his great attempt, which has brought ne to everyone the importance of 'Mahabharat' and has brought the book within the buying capacity of those who desire to possess a copy. I hope that this attempt would be suitably encouraged by lovers of learning and of culture. Ranchi 21-7-56 R. R. DIWAKAR.

॥ श्री॥ ॥सम्पादकमण्डलस्य हृद्तम् m . शानाजनेन लोकस्य दृष्टिदोपनिवारणम्। वन्धवन्द्यतमं शान्तं व्यासं वन्दामहे वयम् ॥ (1) अस्य श्रीमहाभारतसारस्य प्रथमखण्डप्रसिद्धधनन्तर बहूना विपश्चिदपश्चिमानामनुकूलाभिप्रायप्रदर्शनेन सफरता गता अस्मच्छ्रमा इति मन्यामहे। (२) प्रथमखण्डस्य प्रस्तावनालेखकाना श्री. ज स, करदीकर महाश- थानामितरेषा च कतिपयसजनाना सूचनानुसारेण द्वितीय-नृतीय खण्डयोरु. पकथा यथास्थान सगृहीता सन्ति। प्रथमखण्डवत् तत्तत्पन्तेि न सनिविष्टा । (३) केचन सज्नना प्रश्नमिममुद्भावयन्ति, यदारताचार्य वैद्यमहा- शयसम्पादितस्य सक्षिप्तभारतस्य विद्यमानत्वे सति किम्प्रयोजनोऽथ सारग्रन्थसम्पादनसमारम्भ इति । येषामन्त करणे समुद्भवेदर्य प्रभस्तैरस्य प्रश्नस्योत्तरलाभार्थमधोलिखितानि सारग्रन्थस्य वैशिष्टयान्यवश्यमवलोक नीयानि। (अ) सङ्क्षिप्तभारतस्य लोकसङ्ख्या सार्धसहसहसपरिमिता (७५००) आसीत् । अस्य सारग्रन्थस्य तु तद्विगुणाधिका पोडशसहस्रसम्मिता (१६०००) वर्तते । तेन हेतुना भूयान्परिचयो भवितु शक्यते महाभारतस्य । (आ) सक्षिप्तभारते श्रीमद्भगवद्गीता केवलं पादटिप्पण्या नामोलखेन चकास्ति । महती त्रुटिरेव सा सक्षिप्तभारतमन्थस्य । श्रीमद्भगवद्गीता नाम भारतीयानामस्माफ धार्मिकप्रन्थ इव राष्ट्रियग्रन्थोऽपि वर्वति। तत्वज्ञान विपये तु न कोऽपि ग्रन्थस्तत्तुलामधिरोदुमर्हति । भारतीयाना श्रद्धाभाजनं साअत सारग्रन्थे सा साद्यन्ता सङ्ग्रहीताऽस्माभि । (इ) सारग्रन्ये तत्तरस्थाने प्रतिप्रकरण नामनिर्देशसापास्कतमस्य विषय- स्य वर्णन भविष्यतीति भटिति चित्तारूढं भवति वाचकानाम् । (ई) सारनन्थे सगृहीतलीका महाभारतस्य यस्मादय्यायाद्गृहीता- नदध्यायनिदर्शका अदा अपि वामभागे मुदिता सन्ति। तेन मूरपुनक तत सन्दर्भदर्शनं मुलभ सम्भविष्यति । १२ (१३) (उ) सारग्रन्ये वर्णानुक्रमेण प्रकरणसूची विद्यते । ततः स्वामीटप्रकरणा- न्वेपणं मुकरं भवति । (अ) सारग्रन्ये प्रतिखण्इं महतायासेन शब्दार्थसद्महस्यापि समावेशः कृतोऽग्नि । अस्य द्विमहस्राधिकशब्दार्थस्य छात्राणां महानुपयोगो भवेत् । (क) सारमन्ये महाराष्ट्रभाषया राष्ट्रमापया व लिखितेन सारांशेन संस्कृवभापानभिज्ञानामपि तत्तरपर्वपरिचयः सङ्क्षेपतो भरेदेव । (४) अपि च साम्प्रतं श्री. वंद्यमहाशयानां सक्षिप्तमारतं दुर्लभ मुद्रणराह्य च सातम् । अतः सारनन्यसम्पादनोद्योगः समारब्धोऽस्माभिः । (५) सारग्रन्थस्य प्रथमखण्डे विद्यमानां श्लोकाङ्कनिर्देशपद्धतिं दृष्ट्वा कैश्चिन्महाभागैयां सूचना कृना, तदनुसारेण द्वितीयतृतीयसण्डयोः श्लोकाङ्क- पद्धतिराश्रिता दृश्येत। कुचिर्दकस्यां पड़नी वाक्यसमाहिमावात्तर श्लोकाङ्को दृश्येत चिरपतिद्वये कुत्रचिरपङ्क्तितोऽपि । इयं परिपाटी पावच्छग्यमनुमृतास्ति। (६) पाणिनीयच्याकरणदृष्टया परसवर्णस्य यत्रावश्यकता विद्यते ताशस्य- लेऽपि मुद्रणसोकथं बहुन परसवर्णो न कृतः। तदेतत्सर्व मुधीभिरवधेयम् । (७) सक्षेपकरणाय पुण्यपत्तनस्यचित्रशालामुद्रणालये मुद्रित श्रीनील- कण्ठीटीकासमेत श्रीमहाभारतपुम्नकं स्त्रीकृतम् । अतम्तन्मुद्रणालयाध्यक्षाणा- मुपकारं मादरं स्मरामः। (4) भन्ते च येषां भूरिभागधेयानां प्रेरणाया अन्धरत्नश्रीमहाभारत- परिशीलनमजातानन्दमन्दोहवशादर्पनयमिदं मुहूर्तरयतिकान्तं तेभ्यः पुष्पपुरी (पुसद) निवामिभ्यः श्री. शङ्करराव सरनाईक्रमहोदयेभ्यः शतशो धन्यवादान्ममर्य, यस्यानुकम्पया श्रीमहाभारतसारसङ्ग्रहे वयं निमित्तीभूतास्तं सर्वान्तयामिणं भगवन्तं वासुदेचं सप्रश्रयं साझलिवन्धम- भिवाय च विरमामः। सर्वेऽत्र सुखिनः सन्तु सर्वे सन्तु निरामयाः। सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिदुःखमाप्नुयात् ।। ॐ तत्मत् ।

॥ श्रीः॥ । प्रकाशकनिवेदनम् ॥ ॥संस्कृतं संस्कृतेर्मूलम् ॥ (१) अस्य श्रीमहाभारतसारग्रन्थस्य प्रथमः खण्ड..श्रीशालिवाहन- शकस्य १८७६ तमे वर्षे गुरुपौर्णिमायां (आषाढ शु॥१५) प्रकाशं नीत । वर्षद्वयानन्तरम् अद्य तस्य ग्रन्थस्य द्वितीय तृतीयभागयो प्रसिद्धिप्रसङ्गः ईश्वरानुग्रहण प्राप्त इति अतीव प्रमुदितं मे चेत । महाभारतस्य समग्राष्टा- दशपर्वणां सक्षेपस्य विचारः वर्षपूगात्प्रागेव मन्मनसि कृतपद आसीत् । स विचार सम्पादकमण्डलानुग्रहेण मूर्ततां प्राप्त इति हेतोस्तदभिवादन प्रथममेव करोमि। (२) चतुरशीतिसहस्रश्लोकात्मकस्य महाभारतस्य खण्डत्रयात्मकोऽयं सारसग्रहः किश्चिन्न्यूनषोडशसहस्रमितलोकेविहितोऽस्ति । द्वादशसहस्र- श्लोकरय सङ्ग्रहः परिपूर्णः स्यादिति प्रथम सर्कितमासीत् । परं तदशक्यं वीक्ष्य एतावान् विस्तरः क्रममालोऽभूत् । वस्तुतस्तु महाभारतस्य सारसर्वस्त्र तत्तृतीया गृहीत्वा न्यूतातिन्यूनत्रिंशत्सहस्रश्लोकैर्भवेत् । किन्तु एतद्भाग- अयमुद्रणार्थमेव महान् द्रव्यव्ययः सञ्जातोऽस्ति । अतस्त्रिंशत्सहस्रश्लोकात्मक सक्षेपस्य विचारः केवल मनोरथरूपेणैव निर्दिष्टोऽस्ति । (३) संस्कृतभाषाया अध्ययनाध्यापनवृध्द्ययं व्याख्यान-लेखनपरिप- एसम्मेलनादयो यहवःप्रयत्नाः सम्प्रति श्रवणगोचरा भवन्ति । अतीव सन्तोषा- सदमेव तत् । पर ते सर्व प्रयत्ना मूलपाहिदृष्ट्या, प्रसिद्धिपराङ्मुखवृत्या, आस्थाधिक्येन च विहिताश्चेत्, तदर्थ यो द्रव्यध्ययो भवति, स उचितस्थले योग्यकारगेन च भूरवा दुग्धशर्करायोगवत् संस्कृतभाषाया अध्ययनाध्यापन- वृद्ध्यै कल्पेत इति भाति ।

(१५) (४) आङ्ग्लशासनकाले संस्कृतमापाध्ययनारम्भोऽष्टमकक्षायामेव भवति स्म। सेव परिपाटी स्वतन्त्रमारते मर्वत्रावलम्बनीया। विद्यालय-महा विद्यालयेषु सर्वत्र संस्कृतभाषाध्ययनेनावश्यकेन भाष्यम् । तेन संस्कृतमापा- प्रचारे प्रचुरतरं (महत्) माहाय्यं भवेत् । (५) एतद्देशीयशिक्षणविमागेम्य इदं मविनयं निवेदयामि यत्, महामारतस्य महत्तायास्तदध्ययनावश्यकनायाश्च समस्तविद्वद्वरममतावादयं महामारतसारो विद्यालय-महाविद्यालयेषु पाख्य वन निवेदशनीयः। अनु- भवानुसारेण ग्रन्योऽयं शनैशनरावश्यकपरिष्कारपुरःसरं शिक्षकाणां विद्याचिंगणानां चाम्यासयोग्यो भवितुं शक्येत । भारतीयछात्राणामेतद्- प्रन्याध्ययनमतीवावश्यकमिति मे मतम् । (६) संस्कृतभाषाप्रचारो नाम कस्यचिद्विशिष्टवर्गस्याधिकार दिरेवे केपाशिद्धारणा दृश्यते। परं भारतेतरदेशीया अपि महाभारतस्य महत्ता विज्ञाय तद्रसमाकण्ठं मेयितुं महतानन्दनाहमहमिक्या पुरःसरा भवन्तीति झारवा तादृश्यारमनाशकरी विपरीतधारणा न केनापि कर्नच्या इति प्रार्यये । (.)महाभारतमारस्य देशामापास्नुवादा अवश्यं भवितुं योग्या अपि श्यामायात् त'कार्यमद्याशाक्यमेव । ईशकृपया परिस्थितेरानुल्ये हष्टे मोऽपि प्रयरनो मया विधीपेत इत्येतदेव माम्प्रतं निवेदयितुं शक्यम् । (८) महामारतसारमशानन्यस्य प्रकाशन प्रचुरकष्टप्रद विद्वत्तामूलक, प्रभूनद्रग्यग्ययमाद्यं च यतते। ग्रन्थम्यास्य प्रकारानं तु लोशययेगेव प्रवृत्तमम्ति । मण्डप्रयात्मकस्यास्य महामारतसारग्रन्थस्य प्रकाशनार्थ साधपोशसहस्ररूप्यकम्ययम्य नितरामावश्यकता विद्यते । पर प्रयमखण्ड- ग्ययपर्याप्समय दध्य प्राप्तम् । दिनीय-नृतीयम्यण्डयोः प्रकाशनम्ययपरिपूर्णताये सहदयदया जमनया सण्डयक्रयगेनापश्यं दम्यसाहाय्यं करणीयमिति सप्रश्रयं पिशापयामि। (९) महतप्रन्यस्य मुद्रग रिलटतरं यहुलायासमायं चेति विदितमेय सर्वेषाम् । बहुपा शुद्ध तमपि विभ्रमारशुदं स्वस्थानस्थिनमेव भयनि । अपि प, पुदीनस्यापि मुदणममये उकारांमारककारेशादिचिहानि स्थानभ्रष्टानि भवन्ति । अत एतादृशे अशुद्धिविषये क्षन्तव्य वाचकमहोदये। अशुद्धानां न्यूनातिन्यूनतासम्पादनार्थ यावच्छक्य प्रयतितमेव । अन्ते च शुद्धिपन्नमपि संयोजितमस्ति । (१०) सम्पादकमण्डलेन तु भृशमुपकृतोऽस्मि। एतद्ग्रन्थप्रकाशनस्य सम्पादकमण्डलश्रमा एव निदानम् । अत एतग्रन्थपूर्तिस्तस्यैव श्रमफ्लमिति विदांकरोमि। मध्यप्रदेश राज्यपाल डॉ. पट्टाभि सीताराम अय्या महोदयः, भूतपूर्व राज्यपाल डॉ. श्री. बापूजी अणे महाशयैः, बिहारराज्यपाल माननीय श्री. रगराव दिवाकर महाभागैश्च यदमूल्य साहाय्यं, मार्गदर्शन च कृतम्, तेन एतद्ग्रन्थप्रकाशन सुकरं सुशक च सञ्जातम् । पुण्यपत्तनस्थ श्री. ज. स. करदीकर महाशयाना नागपूरस्थ साहित्याचार्य बालशास्त्रि हरदास महाशयानां, नागपूरस्थ महामहोपाध्याय श्री मिराशी महाशयाना च प्रस्तावनालेखनेनार्य ग्रन्थ. शोभाधिक्य विद्वन्मान्यतां च प्राप्तोऽस्तीति मन्ये। 'उदय' ' तरुणभारत ' ' केसरि ' 'महाराष्ट्र' 'सारथि, 'संस्कृतमवि- तव्य 'प्रसाद' 'पुरपार्थ । 'महाराष्ट्रविस्तार । प्रभृतिभिर्वृत्तपत्रैर्मासिक- पनिश्च महायास्यया स्वस्वाभिप्रायप्रकाशनेन बहुजनसमाजपर्यन्तमस्यग्रन्थ- स्योपयोगिता असंशयं प्रसिद्धि प्रापिता। 'समर्थ भारत' मुद्रणालयव्यवस्थापक श्री. सरदेसाई महाशयरस्य अन्यस्य खण्डनयमपि विनय कालातिकम समीचीनतया मनोहारिया च मुदितम् । पुष्पपुरी (पुसद) निवासिभिपहुभिर्धनिकरन्यैश्च कतिपयसननरस्य ग्रन्थस्य प्रकाशनाय दग्यसाहाय्य कृतमस्ति। उपरिनिर्दिष्टानां सर्वेपामुपकर्तृणामधमोऽह तेम्य. सर्वेभ्यो हार्दिकधन्य- वादान् समयं विरमामि। इति शम् ॥श्रीः॥ परमपूजनीय सरसंघचालक श्री. मा. स. गोलवलकर महोदयः महाराष्ट्रभाषायां लिखितायाः, श्रीमहाभारतसारप्रथमखण्डप्रशस्तेः संस्कृतसारांश:- भारतीयसंस्कृतेष्टारो मानवजीवनस्य साफल्यं चतुर्विधपुरपार्थसम्पादनेन मन्यन्ते । धर्मार्थकाममोक्षात्यचतुर्विधपुरुषार्थानां सर्वाङ्गपरिपूर्ण सर्वङ्कपं च दर्शनं महाभारतादन्यत्र न सम्भवति । अभ्युदय-निःश्रेयस-कर्माकर्म- विकर्म-नीन्यनीति-जातिधर्म-कुलधर्माणां निरपवादं ज्ञानं सम्पूर्णतया एक- स्मादेव प्रन्थात् प्राप्तव्यं चेत् तर्हि महाभारतमेव शरणीकरणीयम् , तदर्थ नान्यः पन्था विद्यते। पुरपार्थचतुष्टयमिव वर्णाश्रमचतुष्टयमिव च वीरव्रतचतुष्टयमपि शास्त्र- कारा धर्णयाम्बभूयुः। युद्धवीर-दानवीर-दयावीर-धर्मवीरनामकानामेषां चतु- विधषीराणाम् उस्कटा भव्याश्च आदर्शाः भीमसेन-कर्ण-शिवि-युधिष्ठिरादि- रूपेण यथा महाभारते एकत्र समुपलम्यन्ते तथा न कस्मिंश्चिदपि ग्रन्थेऽ. स्मिन् जगतीनले समुपलव्धुं शक्येरन् । अस्य चतुर्विधवीरजीवनस्य थाल्य एव दृढतरसंस्कारवशात् पुण्यश्लोक श्री शिवछत्रपतिसदृशः 'पुरुषोत्तमः' भारतेन लब्धः । अस्य धीरव्रतस्योपदेशः सामान्यजनसुलभया उद्बोधक- परिपाटया महाभारते या तत्र विहितोऽस्ति । सर्यामु भारतीयदेशभाषामु शतकानुशतकं महामारतीयकथाश्रवणेन सहस्रशः काम्यनाटकादिप्रन्या विद्वद्वनिर्मिताः समुलसन्ति। तद्द्वारेय महाभारतीयदिप्यरसास्वादं सामान्यजना अनुभवन्ति । संस्कृतभापाध्ययनस्य अल्पप्रमरस्यात् महाभारतम्रन्थावगाहनं स्थगितप्रायमासीत् । अतः मुशिक्षितः समाज महाभारताध्ययने प्रवर्तयितुं महाभारतस्वरूपस्य सम्यक् परिचयार्थ घ थाइशग्रन्थस्य आवश्यकता आसीत् तादृशोऽयं महाभारतसारग्रन्थः प्रकाशककृपया समुपलब्धोऽम्नि। महाभारतस्य निकटपरिचयः संस्कृत. भाषाध्ययनं घ द्वयमपि एतद्ग्रन्यवाचनेन सम्पादयितुं शक्येत । यथा मातुः प्रदक्षिणया पृथ्वीप्रदक्षिणापले हस्तगतं भवति, यया समुद्रमानेन सर्वतीर्थ- घानफलं लभ्यते, यया या सुधास्यादनेन सर्वरसास्वादानन्दोऽनुभवितुं शापयते, एवमेव अस्य महाभारतसार' प्रन्यस्य पाचनेन महामारत. याचनानन्दो भविष्यतीत्यत्र नाम्नि संशयरेशोऽपि । मतः अस्य 'महाभारतसार' प्रन्यस्य भवशिष्टसण्यप्रकाशनार्थ जन- सामनार्दनः द्रग्यरूपेण प्रकाशकमाहाय्यं करोतु इति प्रार्थये । गोलवलकरोपान्ह सदाशिवतनुजन्मा माधवरार्मा सरसंघचालकः। म.पा.(संह ३)२ महाभारतसारस्य विषयसूचिः छिरस्य अपयानम् । पृष्ठाङ्कः पृष्ठाङ्कः १६३ अभिमन्युवधः। १९३ कर्णपर्वारम्भः। १४२ अर्जुनकृतः शोकः । १३६ कर्णयाणः क्षतविक्षतस्य युधि- ३५० अर्जुनकृता आत्मप्रशंसा। ३५० अर्जुनकृता युधिष्ठिरनिन्दा। ३७५ कर्गरथचक्रप्रसनम्। ४२४ अर्जुनरथस्य भस्मीभवनम् । ३७५ कर्णवधः। १४३ अर्जुनसशप्तकयुद्धम् । २९३ कर्णवधधवणेन धृतराष्ट्रविलापः । १८१ अर्जुनस्य व्यूहप्रवेशः। २९५ कर्णस्य सेनापतित्वम् । ३४३ अर्जुनाय श्रीकृष्णस्योपदेशः । ४७६ कर्णादिसर्वेषामौदैहिकम् । १९७ अलम्बुषवधः। ३६४ कर्णार्जुनयुद्धम् । २६६ अलम्बुषराक्षसवधः। ७२ कलिङ्गराजवधः। २२७ अलम्बुपराज्ञो वधः। ३८७ कृप-दुर्योधनसंवादः। २६६ अलायुधवधः। ४०८ कृपादित्रयाणां हृदसमीपे २८९ अश्वत्थामकृत नारायणास्त्र- गमनम् । मोक्षणम् । ४६३ कृपादोनो दर्शनम् । ४५. अश्वत्थामदौरात्म्यकथनम् । ४२१ कृष्ण-दुर्योधनसवादः। ४५६ अश्वत्थाममणिहरणम् ।। २९१ कृष्णार्जुनकृतं मीमरक्षणम् । ४२९ अश्वत्थाम्नः सैनापत्याभिषेकः । ३५४ कृष्णार्जुनयोः युद्धभूमौ पुनरा- ९३ अष्टमदिनयुद्धम्। गमनम्। ३९० अष्टादशदिनयुद्धम् । २९८ क्षेमधूर्ति-चित्रसेन-चित्रवधः । ९३ इरावद्धः। ४०८ गदा-पर्व। ३३४ उलूकोपदेशः। ४१६ गदा-युद्धम् । १३८ एकादशदिनयुद्धम् । ४६८ गान्धारी-भीमसंवादः। ३२० कर्णकृता शल्यनिन्दा। ४२४ गान्धारीसमाश्वासनम् । ३०९ कर्णदुर्योधनसंवादः। ४७१ गान्धार्या विलापः।

(१९) पृष्ठाङ्कः ४७२ गान्धार्याः श्रीकृष्णशापः। ६४ गीताप्रशंसा। २६६ घटोत्कचवधः। २७४ घटोत्कचवधेन श्रीकृष्णस्य हर्षः। १५५ चक्रव्यूहभेदनम् । ७९ चतुर्थदिनयुद्धम् । १८१ चतुर्दशदिनयुद्धम्। २४७ चतुर्दशदिने रात्रियुद्धारम्मः। २७६ चन्द्रोदये पुनर्युद्धारम्मः। १६. जयद्रयकृतं पाण्डववारणम् । २३५ जयद्रथवधः। १७२ जयद्रथवधपतिज्ञा। १२६ जलधारया भीष्मतृप्तिः । ७६ तृतीयदिनयुद्धम् । १५५ त्रयोदशदिनयुद्धम् । ३११ निपुरवघाख्यानम् । ३०२ दण्डपधः। ११५ दशमदिनयुद्धम् । १० दुर्गास्तोत्रम् । ४०० दुर्योधनपलायनम् । ४४ दुर्योधनमाणत्यागः। १८३ दुर्योधनमृत्यु श्रुत्वा धृतराष्ट्रशोकः। ११ दुर्योधनयुधिष्ठेिरमवादः। ११ दुर्योधनवयः। ४२. दुर्योधनपिलापः। ४०५ दुर्योधनस्य हरपवेशः। १२६ दुर्योधनाय मीमोपदेशः। पृष्ठाङ्कः ३५८ दुःशासनवधः। २७६ द्रुपद-विराटवधः। १८६ द्रोणकृतं दुर्योधनकवचबन्धनम्। १३३ द्रोणपरम्मः। १३. द्रोणप्रतिज्ञा। १३३ द्रोणवधकथनम्। २८६ द्रोणस्य शरीरत्यागः। २८६ द्रोणस्य शस्त्रत्यागः। २८६ द्रोणस्य शिरश्छेदः। १३३ द्रोणस्य सेनापतित्वम् । ४३४ द्रौणि-कृपसंवादः। १४३ द्वादशदिनयुदम् । ७२ द्वितीयदिनयुद्धम्। ४५६ धृतराष्ट्रविशोककरणम् । १३७ धृतराष्ट्रशोकः। धृतराष्ट्रशोफः। ४६३ धृतराष्ट्रस्य पुरानिर्गमनम् । १०२ नवमदिनयुदम् । १४९ नीलवधः। २८१ पयदशदिनयुसम् । ८२ पचमदिनयुदम् । ४.८ पाण्डवाना हदसमी गमनम् । ३०४ पाण्व्यवधः। ६८ प्रथमदिनयुद्धम् । ४१६ बलरामागमनम्। १६१ हदलवघः। ४५. प्रशाम्तमोक्षणम्।

(२०) वघः। . " पृष्ठाङ्क: पृष्ठाङ्कः १४९ भगदत्तवधः। ३४७ व्याध-ब्राह्मणकथा। ५ भारतवर्षवर्णनम् । ४०. शकुनिवधा। २०९ भीमकर्णयुद्धम् । ३१५ शल्यकृतः कर्णतेजोभाः। ४६४ भीमप्रतिमाभजनम्। ३८३ शल्यपर्वारम्भः। २०९ भीमस्य व्यूहे प्रवेशः। ३९५ शल्यवधः। १२९ भीष्मकर्णसवादः। ३१५ शल्यस्य कर्णसारध्यम् । १०२ भीष्मदुर्योधनसंवादः । ३९० शल्यस्य सेनापतित्वम् । ११५ भीष्मपतनम् । ३९८ शाल्ववधः। ७ भीष्मपतनकथनम् । ४४२ शिबिरे सुप्तानाम् अश्वत्थामकृतो १ भीष्मपर्वारम्भः। १२३ मीष्माय उपधानदानम् । ४२१ श्रीकृष्णकृतं बलरामसान्त्वनम् । ९० मीष्मेण दुर्योधनः विशल्यः कृतः। ३७५ श्रीकृष्णवाक्यम् । १११ भीष्मोक्तः स्ववधोपायः। १०७ श्रीकृष्णस्य प्रतिज्ञामः। २२७ भूरिश्रवो पधः। १४ श्रीमद्भगवद्गीता। १६६ मृत्युजन्मकथा। ६८ श्वेतवधः १ युद्धनियमाः। ८५ षष्टदिनयुद्धम् । १९० युद्धभूमौ सरोनिर्माणम् । २९५ पोडशदिनयुद्धम् । ४७६ युद्धे हतानां सङ्ख्या। १ सञ्जयाय दिव्यदृटिदामम् । ३४३ युधिष्टिरकृतः अर्जुनधिक्कारः। १४३ सत्यजिद्वधः। ६४ युधिष्ठिरकृतं भीष्मादि ३४७ सत्यासत्यनिर्णयः। सम्माननम् । ३२९ सप्तदशदिनयुद्धम्। १९७ युधिष्ठिरपलायनम् । ९० सप्तमदिनयुद्धम् । १६ युधिष्ठिरविलापः। २७६ सर्वसन्यस्य निद्रा। ३३९ युधिष्टिर द्रष्टुं कृष्णार्जुनागमनम्। २०१ सात्यकेयूहप्रवेशः। २८३ युधिष्ठिरस्य असत्यकथनम् । ९३ सुनाभादिधार्तराष्ट्रवधः। ४६८ युधिष्ठिरस्य कुनखित्वम् । • सुशर्मवधः। ४४४ युधिष्टिरस्य शिविरप्रवेशः। १० सैन्यनिर्याणम् । ६८ युयुत्सोः कौरवपक्षत्यागः। ४३४ सौप्तिकपर्वारम्भः। १६२लक्ष्मणवध.. ४५९त्रीपर्वारम्भः। ३६४ पसेनवधः। ३१० ईसकाकीयोपारच्यानम् । ४०० ।

महाभारतसारांतील 'भीष्मपर्या'चा मराठी सारांश जनमेजय राजाने विचारल्यावरून वैशम्पायन कपी पुढे सांगू लागले. दोन्ही सैन्य कुरुक्षेत्रावर आल्यानंतर युद्धाचे नियम ठरविण्यात आले. दोन्ही सैन्ये युद्ध करण्यास सिद्ध झालेली पाहून व्यासमहर्षी पृतराष्ट्राला म्हणाले, 'तुला युद्ध पाहण्याची इच्छा असल्यास मी तुला दिव्यष्टि देतो." स्थाने नको म्हटल्यावर व्यास पीनी सञ्जयाला वर दिला. “याला सर्व ज्ञान दिव्यदृष्टीने होईल, आणि हा तुला युद्धाची पाता सांगेल." त्यानंतर ग्यास अपी व समय दोघेही निघून गेले. नंतर दहाव्या दिवशी संध्याकाळी येऊन सायाने भीष्म पितामह युद्धांत पडल्याचे पृतराष्ट्राला सांगितले. ते ऐकून काही घेळ शोक केल्यावर इतराष्ट्राने युद्धाचे सर्व वर्तमान ऐकण्याची इच्छा वर्शनिरयावरून सञ्जय सांगू लागला. सूर्योदय झाल्याबरोबर दोन्ही सैन्ये शस्त्रास्त्रांनी मन आली. रणवायें बाजूं लागली. भीष्मांनी सनांना उत्साह येईल अमें भापण केले. श्रीकृष्णाच्या सांगण्यावरून अर्जुनाने आपल्याला जय मिळावा म्हणून देवीची स्तुति फैली. देवीने तसा वर दिल्यावर अर्जुन रथांत बसला. नंतर श्रीकृष्ण व अर्जुन यांनी भापापले दास मोठ्याने वाजविले. तेव्हां पाण्डयांकडील सर्वच मोट- मोट्या धीरांनी दार वाजविले. आतां युद्धाला प्रारंभ होणार, अशा वेळी अर्जुनाने आपला रथ दोन्ही सैन्यांच्या मध्यभागी उभा करण्यास श्रीकृष्णांना सांगितले. तेथे स्थ गेल्यावर अर्जुनाने दोन्ही सैन्यांत 'कोणी आपले गुरु आहेत, कोणी आजे, पणजे, इष्ट, मिन, बंधु, पुत्र, नात् इत्यादी आहेत.' समें पाहिले, आणि यांना मारून राज्य मिळविण्यापेक्षा भिक्षा मागून पोट भररेले. यरें, अमें श्रीकृष्णांना सांगितले; च स्या विचाराने किंकर्तव्यमूढ होऊन हातातले धनुष्य टाकुन हातपाय गाळून तो मटकन रथांत यमला. अर्जुनाचा तो मोह दूर करण्याकरितां श्रीगांनी त्याला गीता सांगितली.

. अर्जुनाला दोन प्रकारचा मोह झाला होता. भीमादिकांच्या शरीरांच्या नाशाबरोबर त्यांच्या आत्म्याचा नाश होतो, हा एक आणि क्षत्रियाचा धर्म, जें युद्ध त्याला तो अधर्म समजत होता आणि भिक्षा मागणे हा जो अधर्म त्याला तो धर्म समजत होता, हा दुसरा मोह. म्हणजे अर्जुन अविनाशी आत्म्याला नाशिवंत, धर्माला अधर्म, आणि अधर्माला धर्म समजत होता. म्हणून आत्म्याचा नाश कोणीच करू शकत नाही, आणि तूं क्षत्रिय असल्यामुळे युद्ध करणे हा तुझा धर्मच आहे. तो तुला टाकता येणार नाही. टाकशील तर तुला पाप लागेल; परंतु युद्धांत तुला जर पापाची भीति वाटत असेल तर कर्तव्यकर्म करीत असतां पातक न लागण्याची युक्तिं अशी आहे की, जय-पराजय, लाभ-हानि, सुख दुःख यांमध्ये तूं समबुद्धि ठेव." असा श्रीकृष्णांनी उपदेश केल्यावर अर्जुन युद्धाला पुन्हां सिद्ध झाला. पुन्हां शंस वाजले. देव, गंधर्व, सिद्ध इत्यादि युद्ध पाहण्यासाठी आकाशांत जमले. इतक्यांत धर्मराजा शस्त्र खाली ठेवून, चिलखत काढून, हात जोडून मुकाट्याने पायींच पूर्वेकडे असलेल्या कौरव-सैन्यांत जाण्यास निघाला. त्याच्या मागून त्याचे वन्धू, श्रीकृष्ण व मुख्यमुख्य राजेही निघाले. धर्म- राजाने जाऊन भीष्म, द्रोण, कृप, शल्य यांची स्वतःला जय मिळण्यासाठी प्रार्थना केली. त्यांपैकी भीष्मांनी सांगितले की, " तू पुन्हां केव्हातरी ये. म्हणजे मला जिंकण्याचा उपाय मी तुला सांगेन." द्रोणाचायांनी सांगितले की, "मी शस्त्र खाली ठेवीन, तेव्हांच कोणी माझा वध करूं शकेल. एरव्ही नाही." सर्वांनीच तुमा 'जय ' होईल असा धर्मराजाला आशीर्वाद दिला. इतके झाल्यावर धर्मराजा आपल्या मैन्यांत येण्याम निघाला. तितक्यांत श्रीकृष्णांनी कर्माला गांठून सांगितले की, भीम युद्धांत अमेपर्यन्त हूं जर कौरवांकन युद्ध करणार नाहीस, तर तोपावेतो पाण्डयांकडून युद्ध कर. पण ती गोष्ट त्याने मान्य केली नाही. धर्मराजा दोन्ही मैन्यांच्या मध्ये उभा राहून मोठ्याने म्हणाला, " कौरवांचा पक्ष मोइन आमच्याकडे येण्याची ज्याची इच्छा भमेल, त्याने यावें," ते ऐकून एतराष्ट्राचा पुन युयुग्मु पाण्डवां- (३) कडे आला. नंतर धर्मराजा सावरोवर आपल्या सैन्यांत येऊन युद्धाला सिद्ध झाला. (१) पहिल्या दिवशी मीमांनी दिवसभर धनघोर युद्ध केले. विराट- राजाचा पुत्र श्वेत याचा वध केला, आणि पाण्डवांकडचे पुष्कळ सैन्य मारले. भीमांचा पराक्रम पाहून आज आपल्याला जय मिळत नाही, असं समजून संध्याकाळी पाण्डवानी युद्ध थांबविले. तेव्हां दोन्ही सैन्ये आपापल्या निवास- स्थानी (शिबिरांत) गेली. (२) दुसन्या दिवशी सकाळीच सैन्याचा कोंच-न्यूह करून पाण्डव सूर्योदयाची वाट पाहत राहिले. सूर्योदय झाल्यावर भीष्मांनी महा-न्यूह रचरेले कौरव सैन्य पांडवांवर चालून आले. या दिवशीमुद्धां भीष्मांनी पाण्डव-सैन्याचा फार नाश चालविला, तेव्हा त्यांच्याशी युद्ध करण्यास अर्जुन आला. कोणी कोणास जिकू शकले नाहीत. त्याच वेळी भीमार्ने कालग-देशचा राजा श्रुतायु आणि निषाद राज केतुमान् यांचा वध केला, आणि त्याच्या सैन्यांचा असा नाश केला की, भीम म्हणजे प्रत्यक्ष काळ 'च आहे, असे कौरव-मैन्याला वाटले. तेव्हां भीम भीमावरोवर युद्ध करण्यास आले. इतक्यांत सात्यकी भीष्मांचा सारथी मारला. त्याबरोबर घोडे उधळून ते युद्ध भूमीच्या बाहेर भोप्मांचा रथ घेऊन गेले. दुर्योधनाचा पुत्र लक्ष्मण आणि अभिमन्यु यांचे युद्ध होऊ लागले. तेव्हा त्यांच्या साह्याला एकीकडून दुर्योधन आणि दुसरीकडून अर्जुन आले. त्या वेळी भर्जुनाने रथ, घोडे, हत्ती, पायदळ जो जो कोणी पुढे उभा राहील, त्याचा नाश करण्याचा सपाटा चालविरेला पाहून कौरव-सैन्य पळून जाऊ लागले. इतक्यांत सूर्य मावळ- ण्याची वेळ झाल्यामुळे भीष्मांनी युद्ध थांबविले आणि दोन्ही सैन्य आपापल्या निवासस्थानी (शिबिरांत) निघून गेली. (३)तिसन्या दिवशी मीमांनी सैन्याचा गरुड-व्यूह आणि पाण्डवांनी अध-चंद्र व्यूह केला होता. युद्धाला प्रारंभ झाल्यावर अर्जुनाने कौरव- सैन्याचा फारच नाश केल्यामुळे तें सैन्य पळून जाऊ लागले. दुर्योधनार्ने स्याना धीर दिल्यावर ते परत युद्धाला आले. पण दुर्योधन भीम-द्रोणांकडे जाऊन म्हणू लागला, "तुम्ही मनापासून युद्ध करीत नाही, पाडवांवर (४) . तुमची दया दिसते. तुन्ही असतांना पांडवांना जय मिळणे मला योग्य दिसत नाही. तेव्हां मनापासून युद्ध करा." ते ऐकून भीष्म हंसले, आणि रागाने डोळे वटारून दुर्योधनाला म्हणाले, "आतापावेतो कितीतरी वेळा तुला सांगितले आहे की, पाण्डव हे अजिंक्य आहेत. मी वृद्ध झालो आहे. माझ्या शक्तीप्रमाणे मी युद्ध क्रतोंच आहे." कौरवांचे सैन्य पुन्हां युद्धाला आल्यावर अर्जुनाने महेन्द्र-अस्त्राचा प्रयोग केला. त्या अस्त्राने कौरव- सैन्याचा पुष्कळच नाश झाला. तेव्हां सन्ध्याकाळ झाली म्हणून भीष्मांनी युद्ध थांबविले. ते पाहून पाण्डव-सैन्य सुद्धा जय मिळाला म्हणून मोठ्या आनन्दाने आपल्या निवासस्थानी (शिबिरांत) गेले. (४) चवथ्या दिवशी सकाळी पुन्हां दोन्ही सैन्य समोरासमोर भाली, वायें वाजू लागली आणि युद्धाला प्रारंभ झाला. दुर्योधनाला पाहून त्याला मारण्याप भीम वेगाने धावला. तोच दुर्योधनाने मगध-देशचें दहा सहस्र [१०,००० ] हत्तीचे सैन्य भीमावर धाडले. त्याचा वध भीम- सेनाने येत्यावर " A भीमारा सर्वजण मिळून मारा," असे रागाने दुर्योधन म्हणाला. त्यानरोगर त्याचे चवदा (१४) भाउ मीमावर तुटून पडले. स्यांपैकी आठजणांस भीमाने मारत्यावर इतर पळून गेले. इतम्यांत भगदत्त हत्तीवर बसून भीमायर चाटन आला. तेव्हां घटोत्कच त्याला आडया आला. घटोत्कच माया प्रगट करून जेव्हां युद्ध कर लागला तेव्हां “आतां सम्यागळ होत आहे, या वेळी या दुष्ट राक्षसायरोयर युद्ध केल्यास जय मिळणार नाही. आपण थयन गेला आहोत, पाण्डवांच्या शस्त्रांनी घायाळ झाली माहात, म्हणून उद्याच युद्ध करूं." असें भीमांनी द्रोणाचार्य व दुर्योधन यांना सांगून युद्ध थायविण्याची आमा फेली. तेव्हां कारयांचे मैन्य आपल्या निवासस्थानी (शिपिरांत) गेले, आणि पाण्डव-सन्यही आपल्या निवासस्थानी (सिपिरांत) गेलें, (५) पांचम्या दियशी मका- कौरय गीष्मांना पुढे करन आणि पाण्य मीमारा पुढे करून युद्ध यर्स रागले. भीमांनी भीमापर याण मार पायर भीमाने स्यांग्यावर शती पेरली. मीमांनी याग मारून ही तोदून रामली. इतायोन भीमाने हातांत धनुष्य घेत, सही भीमांनी नोलें. से (५) पाहून सात्यकी भीमांवर याण मारूं रागला. भीमांनी त्याचा सारथी पाडला. तेव्हा घोडे सात्यकीचा रथ दूर घेऊन गेले. त्यानंतर भीष्मांनी पाण्डव-सैन्यांतील वीरांचा नाश केला. पुन्हां सात्यकी वाण सोडीत आलेला पाहून दुर्योधनाने त्याच्यावर दहासहस्र [१०,००० ] रथ पाठविले. त्यांचा नाश सात्यकीन केला. तेव्हां मोठ्या रागानें भूरिश्रमा सात्यकीवर चालन आला. सात्यकीचे दहा पुत्र त्याला अडवून युद्ध करू लागले. त्यांचे ते युद्ध पुष्कळ वेळ चारले. शेवटी भूरिश्रव्याने सात्यकीच्या दहा पुत्रांची अगोदर धनुष्य आणि नंतर मस्ताही तोडली. ते पाहून सात्यकीला फार राग आला. तो भूरिश्रव्यावर वेगाने चालून आला. त्या दोघांचे भयंकर युद्ध झाले. दोघानीही एकमेकांचे घोडे मारल्यावर हातांत ढाल-तलवार घेऊन युद्ध करण्यास प्रारंभ केला. तेव्हां भीमाने सात्यकीला आणि दुर्योधनाने भूरिश्रव्याला आपल्या रयांत घेतले. याच वेळी भीमांनी पाण्डवांच्या सैन्याचा फार नाश चालविल्यामुळे अर्जुन युद्धाला समोर आला. तेव्हां दुर्योधनाने पंचवीस सहस्र [२५,०००] रथी त्याच्यावर पाठविले. भर्जुनाने त्यांचा नाश करीपर्यन्त सूर्यास्त होऊन दिसेनासे झारयामुळे युद्ध थांबवून दोन्ही सैन्ये आपापल्या निवासस्थानी (शिबिरांत) गेली. (६) रात्रभर विसांवा घेऊन सहाव्या दिवशी सकाळी पुन्हां युद्धासाठी दोन्ही सैन्य रणभूमीवर आली. भीम द्रोणाचायांवर चालून गेला. द्रोणा- घायांनी भीमावर नऊ वाण मारले. उलट भीमसेनाने बाण सोडून द्रोणा. चार्याचा सारथी मारला. तेव्हां घोड्यांचे लगाम धरून रथ चालविणे आणि युद्ध करणे अशी दोन्ही कामे करून द्रोणाचायांनी पाण्डव-मैन्याचा फार नाश केला. याप्रमाणेच भीष्मांनीही नाश केला, आणि भीमार्जुनांनी कौरव सैन्यांचाही तसाच नाश केला. नंतर भीम कौरव-सन्याची फळी फोइन मांत घुसला. त्याला जिवंत घरण्याच्या हेतूने पुष्कळ वीर त्याला वेढ्न पुद्ध करू लागले. तेव्हां भीमसेन हातांत रादा घेऊन रथावरून खारों उतरला. त्याने त्या गदेने त्या सर्व संन्याचा नाश करा. भीम कौरव मन्यांत शिररेला पाहून त्याला मदत (सास) करण्यास धृष्टद्युम्न आला. त्याने भीमाला आपल्या रथावर घेतले, आणि प्रमोहनास्त्र सोडून कौरव सैन्याला मोहित केले. त्यामुळे काय करावे हे न मुचून ते सैन्य इतस्तत धावं लागले, तें पाहून दोगाचायांनी प्रज्ञाख सोइन प्रमोहनावाचा नाश केला. याप्रमाणेच अभिमन्यु व विकगं, दुःशासन व केकयदेशाचे पांच वीर, दुर्योधन आणि द्रोपदीचे पांच पुत्र याचे युद्ध झाले. त्याच वेळी भीम उत्तरेकडे पाण्डव- सन्याचा व अर्जुन दक्षिणेकडे कौरव-सैन्याचा नाश करीत होते. सूर्यास्ताच्या वेळी दुर्योधन भीमावर चालून गेला. मीमाने त्याच्या रथाचे घोडे मारले आणि वाणांनी दुर्योधनाला मूछित पाडले. भीष्मांनी पाण्डव-सन्याचा पुष्फळ नाश केल्यावर सूर्यास्त झाला, म्हणून युद्ध थांबविल, आणि दोन्ही सन्य आपापल्या निवासस्थानी (शिबिरांत) गेली. भीमाच्या वाणांनी रक्तधयाळ झारेरा दुर्योधन भीष्मांकडे गेला. भीष्म- पितामहांनी त्याला ओक वनस्पती दिली. त्या वनस्पतीने दुर्योधनाच्या शरीराला झारेले सर्व घाव बरे झाले. (७) सातव्या दिवशी सकाळी पुन्हां युद्धाला प्रारंभ झाला. कौरवांकडे मण्डल व्यूह आणि पाण्डवाकडे वज्र-व्यूह होता. त्या दिवशी दोन्हीकडचे वीर फार निकराने लढत होते. युद्ध करता करता भीमाचा रथ धर्मराजाच्या रथा- जवळ आला. दोघांनीही एकमेकांवर शेकडों वाण मारले. इतक्यात भीमानों धर्मराजाच्या रथाचे घोडे मारले. तेव्हां तो नकुळाच्या रथावर जाऊन बसला. स्याने आपल्या सर्व सैन्याला आज्ञा केली की, “सर्वजण मिळून भीष्माचा नाश करा." ते ऐकून पाण्डवा, पुष्कळ सैन्य भीष्माच्या भोवताली जमून युद्ध करू लागले. त्या वेळी भीष्मांच्या वाणानी पाण्डव-सैन्याची मस्तकें ताडाच्या फळाप्रमाणे तुटून पटापट सालों पडू लागली. द्रोणाचायांनीही पाण्डव सैन्याचा फार नाश केला. सूर्यास्तापर्यंत युद्ध झाले. रक्ताची नदी वाहू लागली. रक्त, मास खाण्यासाठी कोल्हे, राक्षस, पिशाच सर्वत्र दिसू लागले. तेव्हा सर्व सैन्य युद्ध थांबवून शिबिरात (निवासस्थानी) गेले. (८) आठव्या दिवशी सकाळी पुन्हां युदाला प्रारभ झाला. भीष्माच्या साणानी पाण्डव सैन्याचा अतोनात नास होऊ लागला. तेव्हा धर्मराजाने सर्व सैन्याला भीष्मावर चालून जाण्याची आज्ञा केली. भीमाच्या साह्यालादुर्योधन (७) चन् सह आला. तेव्हां भीमाने भीमांचा सारथी मारला, त्यामुळे त्यांचा रथ निघून गेल्यावर मुनाभ इत्यादि तुझ्या [धृतराष्ट्र] पुत्रांचा नाश भीमाने केला. दुर्योधनाला फार दुःख झाले. तो भीमपितामहांकडे गेला, आणि भीम साचा नारा करीत आहे असे म्हणाला. भीष्मांनी सांगितले, "पूर्वी आमचे तूं ऐकले नाहीस. भीम तुमच्यापैकी कोणालाच जिवंत टेवणार नाही. तरी आतां युद्ध कर." पुढे युद्ध होत असतां अलंबुष राक्षसाने अर्जुनाचा पुत्र इरावान् याचा वध केला. ऐरावत नागाची सून विधवा झाली. कारण गरडाने तिचा पति मारला. तिला पुन नसल्यामुळे ऐरावताने अनाकडून पुन उत्पन्न करवून घेतला. त्याचे नांव इरावान् होते. त्याचा वध अलंबुप राक्षसाने केलेला पाहून घटोत्कचाला फार राग आला. त्याने माया उत्पन केली. त्या मायेमुळे कौरव-मैन्यांतील प्रत्येकाला असे दिसू लागले की, 'सर्वजण मरून पडत आहेत. ते पाहून कौरव-सैन्य पळू लागले. सञ्जय म्हणतो, मी व भीम दोघेही ओरडून सांगत होतो की, ही माया आहे, युद्ध करा, पळू नका. पण आमचे कोणीच ऐकेना, पळतच सुटले, तेव्हां भीमपितामह पुन्हां पाण्डव-मैन्याचा नाश करूं लागले. भीमसेन पुढे धुमला. त्याला तुझे पुत्र आडवे आले. कित्येकांचा भीमाने वध केला. उरलेले. पळून गेले. भीष्म, भादत्त व कृपाचार्य यांचे युद्ध अर्जुनायरोवर चालले. या युद्धांत दोहोकडील पुष्कळ हत्ती, घोडे, रथ व पायदळ यांचा नाश झाला. सूर्यास्त झाला तरी युद्ध चाललेच होते. पण अंधकार पडल्यावर काही दिसेना म्हणून यद्ध थांबवून दोन्ही सन्ये आपापल्या निवासस्थानी (शिबिरांत) गेली. प्या रात्री दुर्योधन, दुःशासन, शकुनि आणि कर्ण ही चौकडी 'पाण्डवांचा नाश कसा करावा याचा विचार करू लागली. र्णानं सांगितले, 'दुर्योधना! भीष्मपितामहांच्या मनाचा ओढा पाण्डवांकडे आहे. ते काही मनापासून युद्ध करीत नाहीत. हूं त्यांना शस्त्र साली टेवण्यास सांग. म्हणजे मी सर्व पाण्डवांचा नाश करून टाक्नों." दुर्योधनाने जाऊन भीष्मपितामहांना तमें सांगितले. ते ऐकून त्यांना राग आला, पण रागाने न योलता ते एवढेच म्हणाले की, "विराटनगरांत अर्जुनाने सर्वांची वस्त्रे (८) फेडून नेली, धोपयानेच्या वेळी गन्धवांनी तुम्हां सर्वाना बांधून घालविलें, त्या वेळी कांचा पराक्रम कोठे गेला होता! अमो. उद्या मी असा पराक्रम करतों की, सर्व लोक स्तुती करतील. मात्र मी शिवण्डीला मारणार नाही. तो जन्मतः स्त्री होता. नंतर एका यक्षानं त्याला पुरुष केले आहे. त्यामुळे त्याच्यावर मी बाण मारणार नाही." ते ऐकून दुर्योधन आपल्या स्थानावर येऊन झोपी गेला. (९) नवव्या दिवशी भीष्मपितामहांनी सैन्याचा सर्वतोभद्र-व्यूह केला, व पाण्डवांनी महा-व्यूह केला. युद्धाला भारंभ माला. त्या दिवशी भीप्मांनी असा पराक्रम केला की, जो जो पुढे आला, त्याचा त्याचा नाश झाला. कोणीच पुढे जाण्यास धजेना. सर्व पाण्डव-सैन्य पळू लागले. ते पाहून श्रीकृष्णांनी अर्जुनाचा रथ भीष्मांच्या रथापुढे आणून उभा केला. भीम आणि भर्जुन यांचे युद्ध होऊ लागले. पण भीष्मांपुढे अर्जुनाचा पराक्रम तोकडा पडत आहे, असे पाहून श्रीकृष्णांनी घोड्यांचे लगाम सोइन देऊन हातांत सुदर्शन चक्र घेतले आणि ते भीमांना मारण्यास निघाले. तेव्हां कौरव-सैन्यांत एकच हाहाःकार झाला, इतक्यांत अर्जुन पळत आला. त्याने श्रीकृष्णांचे पाय घट्ट धरले, आणि "तुम्ही हातांत वाख न धरण्याची प्रतिज्ञा मोडूं नका. मी युद्ध करतो" असें सांगितले. तेव्हां पुन्हां श्रीकृष्ण व अर्जुन रथावर बसले व युद्ध चार झाले. रक्ताचे पाट वाहू लागले. कित्येकांची मस्तकें, हात, पाय तुटून पडले. पण मीमांपुढे पाण्डवांचे काहीच चालेना. पाण्डव-सैन्य पळू लागले. इतक्यांत सूर्यास्त झाल्यामुळे धर्मराजाने युद्ध थांबविले. आणि दोन्ही सैन्य आपा- पल्या निवास-स्थानी (शिबिरांत) निघून गेली. त्या दिवशी पाण्डव-सैन्याचा फारच नाश झाल्यामुळे शिबिरांत आल्या- वर धर्मराजा मोठ्या दुःखाने श्रीकृष्णांना म्हणाला, मला हे युद्ध नको, राज्य नको, मी आपला अरण्यांत जाऊन देहाचे सार्थक करीन. भीमपिता- महांपुढे युद्ध करण्यांत व्यर्थ मरण्यापेक्षा तपश्चर्या केलेली काय वाईट?" ते ऐकून श्रीकृष्ण म्हणाले, " तूं मला आज्ञा कर. मी काय, अर्जुन काय, दोघे शुकच माहोत. मी उद्यां भीष्मपितामहांचा वध करतो." पण धर्मराजानें (९) ती गोष्ट मान्य केली नाही. त्याने सांगितलं की, "भीम मला पहिल्याच दिवशी म्हणाले आहेत की,"'तूं पुन्हां केव्हातरी ये. म्हणजे मला जिकण्याचा उपाय मागेन.' स्याप्रमाणे आपण भीमांकडेच जाऊं या., धर्मराजाचे ते बोलणे सर्वांना पटले. ते मर्य मी मपितामहांकडे गेले. भीष्मांनी त्यांचं मोट्या आनंदाने स्वागत केले. धर्मराजाने भीमांना जिंगण्याची युक्ती विचारली. भीम म्हणाले, "तुम्ही शिखण्डीला पुढे करा. मी त्याच्याकडे पाट फिरवीन, कारण तो स्त्रीपूर्व आहे. त्याच्या आड राहून अर्जुनानें माझ्यावर वाण मोहाने. म्हणजे मी पडेन," तें ऐकन पाण्डव आपल्या निवास स्थानों (शिविरांत) आले. (१०) दहाव्या दिवशी युद्धाला प्रारंभ झारयारर भीमांनी पाण्याचे पुषळ मैन्य मारले. तेव्हां धर्मराजाच्या आनेवरून अर्जुनाने शिवण्डीला पुढे करून भीष्मांवर इतके वाण मारले का, भीष्मपितामहांच्या अंगावर दोन बोटेंमुद्धा अंतर याणांवांचून राहिले नाही. ते याण लागल्यावर भीम स्था याणांमुद्धा रथांतून पाली पडले. देवांनी त्यांच्यावर पुष्प-वृष्टि कली. पत्ता पत्तां सूर्य दक्षिण दिशेकटे आहे ही गोष्ट त्याच्या ध्यानात आली. म्हणून उत्तरायण लागेपर्यन्त याणांच्या शय्येवर ते तसेच पडून राहिले. भीम पडल्यायर युद्ध थाबवून दोन्हीकडचे वीर भीष्मपितामहांजवळ येऊन नमस्कार करून उभे राहिले. त्यांचे स्वागत करून भीम म्हणाले, "मा मस्तक लावत आहे. त्याला आधार पाहिजे." ते ऐकन पुष्कळांनी मऊ मऊ उशा आणल्या. त्या पाहून भीम हंसले. त्यांनी भर्जुनाकडे पाहिले. भीमाच्या मनांतील अभिप्राय ओळखून अर्जुनाने तीन याणांची उसी होमील असे याण मारले. त्यामुळे भीमांच्या लावणान्या मस्तकाला भाधार मिळाला. नंतर भीष्म पडले होते, तेथे त्याच्या भोवताली खंदक गणून त्यांच्या संरक्षणाची व्यवस्था केल्यावर सर्वजण मीमांची भाज्ञा घेऊन मोठ्या दुःखाने आपापल्या ठिकाणी गेरे. दुसन्या दिवशी सकाळीच पुन्हा सर्व मंडळी आलेली पाहून भीमांनी पाणी मागितले. कित्येकांनी पाण्याचे पदार्थ व पाण्याचे कलश आणले. पण हे माता माझ्या काय उपयोगाचे ? श्रमें म्हणून भीष्मपितामहांनी (१०) अर्जुनाला पाणी देण्यास सांगितले अर्जुनाने पृथ्वीत बाण मारून अमृता- सारखें मधुर आणि सुगधी अशा पाण्याची धार काढली आणि भीष्म- पितामहाना नृप्त केलें भीष्मानों अर्जुनाची स्तुती केली व दुर्योधनाला सागितले की, "पाहिलास ना अर्जुनाचा पराक्रम पाण्डवाना जिंकणे शक्य नाही. त्याच्याशा वैर करूं नको त्याना अर्ध राज्य देऊन आनन्दाने राहा " पण ती गोष्ट दुर्योधनाला पटली नाही मग सर्व मडळी आपापल्या निवास स्थानी (शिबिरात) गेल्यावर वर्ण भीष्माच्या भेटीला आला 'तुमच्या डोळ्यात सलणारा तुमचा वैरी मी कर्ण आलो आहे " असे त्याचे बोलणे ऐकून भीष्मपितामहानी डोळे उघडले मोठ्या प्रमाने कर्णाला जवळ घेतले " सूर्यापासून कुन्तीला झालेला त् 'कौन्तेय' म्हणजे पाण्डवाचा सख्खा भाऊ आहेस तू त्याच्याशा स्नेहाने राहा पैर कर नको, म्हणजे पुढे युद्ध होणार नाही सर्व राजे आनन्दानें आपापल्या घरौं जातील कौरव पाण्डवाचे वैर वाढू नये, म्हणूनच आजपावेतो मी तुला टाकून बोललो तुझा पराक्रम मला ठाऊक आहे पण आता इथेच-माझ्या पतनावरच-युद्ध सपू द" असें भीष्मपितामहाना कर्णाला सागितल. म्हणाला, "मी कुन्तीचा पुन' हे मला माहीत आहे पण दुर्योधनाचे अन्न खालें आहे मी त्याचा विश्वास घात करणार नाही" से ऐकून भीम म्हणाले, "जर वैर सोडणे शक्य नसेल तर न क्षत्रिय धर्मा- प्रमाणे युद्ध कर अजुनाच्या हातून मरण यउन तुला सद्गति मिळेल न व्हावे म्हणून मी शक्य तितके प्रयान करे, पण यश आले नाही" भीमपितामहाचे ते बोलणे ऐकत्यावर त्याना नमस्कार करून आणि त्याची भाज्ञा घेऊन कर्ण दुर्योधनाकडे आला त्यावर कर्ण भीमपर्वाधा मराठी सारा समाप्त महाभारतसारांतील द्रोणपर्वा 'चा मराठी सारांश भीष्मपितामहाविपयों धृतराष्ट्र शोक करीत बसला असतां पंधराव्या दिवशी रात्री सञ्जय त्याच्याकडे आला. धृतराष्ट्राने भीष्मपतनानंतर काय झाले, असा त्याला प्रश्न केला. तेव्हां सञ्जय म्हणाला, "भीष्म पडल्यावर सर्वांना कर्णा, स्मरण झाले. इतक्यांत पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे कर्ण भीष्मांना भेटून आला. दुर्योधनाने कर्गाला विचारले, भीष्मांच्या मागून सेनापति कोणाला करावे ? कनि द्रोणाचायांचं नांव सांगितल्यावर दुर्योधनाने त्यांना सेनापतिपदाचा अभिषेक केला. सेनापति झाल्यावर द्रोणाचायांनी पांच दिवस मोट्या निकराने युद्ध केलें. एक अक्षौहिणीपेक्षा अधिक वीरांचा नाश केला. पण शेवटी त्या दुष्ट धृष्टद्युम्नाने त्यांचा वध केला. तें ऐकल्यावर धृतराष्ट्राने द्रोणाचायांच्या मृत्यूनिमित्त पुष्कळ शोक केळा आणि युद्धाचा सर्व वृत्तान्त सांगण्याची सञ्जयाला आज्ञा केली. तेव्हां सङ्गय सांगू लागला. द्रोणाचार्य सेनापति झाल्यावर त्यांनी दुर्योधनाला विचारले की, माझ्या हातून कोणती गोष्ट व्हावी अशी तुझी इच्छा आहे ते सांग. दुर्योधन म्हणाला, गुरुमहाराज, युद्धांत धर्मराजाला तुम्ही जिवंत धरून आणावें अशी माझी इच्छा आहे." त्याचे कारण काय असे द्रोणाचायांनी विचारल्या- यर दुर्योधनाने आपल्या मनांतील क्पटी विचार उघड करून सांगितला. धर्मराजाला मारले तर भीम, अर्जुन इत्यादि दुसरे आमचा सर्वांचा नाश केल्यावांचून राहणार नाहीत. पण त्याला जिवंत धरून आणले तर आम्ही पुन्हां घूत पेलून त्यांना पूर्वीसारयेच वनवासाला पाठवू. त्याच्या मनांतील ती दुष्ट वासना ऐकल्यावर द्रोणाचार्य म्हणाले, " ती गोष्ट मी करीन; पण अर्जुनाला कोणत्यातरी निमित्ताने धर्मराजाचे रक्षण करण्यास सबद मिळतो कामा नये. त्याला दुसरीकडे गुंतवल्यावर मी धर्मराजाला जिवंत धरूं शकेन. पण अर्जुनाच्या समक्ष ही गोष्ट होणे शक्य नाही." (१) तसे वोलणे झाल्यावर दोन्ही सैन्ये समोरासमोर आली आणि अकराव्या दिवशी युद्धाला प्रारंभ झाला. त्या दिवशीच्या युद्धांत द्रोणाचायांनी (१२) पाण्डव-सन्याचा फार नाश केला आणि आपला रथ धर्मराजाच्या रथाला भिडविला. ते पाहून राजा मैला, धर्मराजा मेला अशा प्रकारचा हाहाकार पाण्डव-सैन्याने केला. तो ऐकून अर्जुन तेथें आला आणि त्याने असा पराक्रम केला, आणि असे बाण सोडले की जिकडे तिकडे अंधार पडला. आपला कोण, शान कोण हे काहीच समजेना. इतक्यांत सूर्यास्त झाल्यामुळे द्रोणाचायांनी युद्ध थावविलें व दोन्ही सैन्य आपापल्या निवासस्थानी (शिबिरात) गेली. शिविरात पोचल्यावर द्रोणाचार्य दुर्योधनाला म्हणाले, “पहा, आपण सर्वजणांनी मिळून पुष्कळ खटपट केली, तरी अर्जुन असल्यामुळे आज धर्मराजाला जिवत धरता आले नाही. अर्जुनाला जिंकणे अशक्य आहे. म्हणून कोणत्यातरी उपायाने अर्जुनाला दुसरीकडे नेल्यावांचून हे काम होणार नाही." ते ऐकून तिगर्तदेशाचा राजा सुशर्मा आणि त्याचे बंधू अर्जुनाबरोबर युद्ध करण्याची शपथ घेऊन सैन्यासुद्धा सिद्ध झाले. अर्जुनाला जिंकू, नाहीतर आम्ही युद्धात मरू अशी शपथ घेऊन निघाल्यामुळे त्यांना संशप्तक' असे म्हणतात. श्रीकृष्णांनी दुर्योधनाला में सैन्य दिले होते ते 'नारायणगण' या नावाने प्रसिद्ध होते. तेही संशप्तकावरोवर निघाले. पाराच्या दिवशी इकडे युद्धाला प्रारंभ होण्याच्या आधीच मंगलकानी अर्जुनाला युद्धासाठी बोलाविले. युद्धाला बोलाविल्यावर नाही म्हणायचे नाही अशी अर्जुनाची प्रतिज्ञा असल्यामुळे धर्मराजाच्या रक्षणाचा भार पाञ्चाल्यराजपुर सत्यजित् याच्यावर सोपवून अर्जुन संशप्तकांशी युद्ध करण्यास दक्षिण दिशेकडे निघून गेला, आणि तिकडे युद्धात पुष्कळ संशप्तकाचा भाणि नारायणगणांचा स्याने नाश चालविला. (१२) भर्जुन तिकडे गेल्यावर बाराव्या दिवशी मात काठी पुन्हां युद्धाला आरभ झाला. द्रोणाचायांनी पापडव सैन्याचा भपकर संहार करून रक्ताचे पाट वाहविले, आणि त्याचा रथ धर्मराजाच्या रथाजवळ आला. तेव्हां सायजित् स्याना आडवा होउन युद्ध कसै लागला, पण दोणाचायांनी स्याचा वध केरेला पाहून भीतीनें धर्मराजा पळून गेला. नंतर विराट राजाचा धाकटा भाऊ शतानीक पुढे भाला, त्याचाही नारा द्रोणाचार्यानी फेल्यावर पाण्डव-सैन्य पळू लागले. ते पाहन दुर्योधनाला मोटा आनंद झाला. पण इतक्यांत भीम द्रोणाचार्यांच्या सैन्यावर चालून गेला. तेव्हां भगदन राजा हत्तीवर वसून युद्धाला आला. त्याने आपला हनी भीमाच्या रथावर चालविला. त्या हत्तीने भीमाच्या रथाचे चूर्ण केलें, भीम स्या हत्तीच्या पोटाखाली जाऊन त्याच्या पोटावर मुटिमहार करू लागला, तेव्हां तो हत्ती कुंभाराच्या चाराप्रमाणे गरगर फिरून भीमाला धरण्याची संधि पाहत होता. परन्तु भीम स्याच्या पोटासाटन निसटला. हत्ती पाण्टव-सन्याचा नाश करूं लागला. तो कोणालाच आटोपना. पाण्डव-न्य मोठ्याने ओरस्त पळून जाऊ लागले. त्यांचा शब्द ऐकून भगदत्ताच्या वधाकरिता अर्जुनाचा रथ श्रीकृष्णांनी फिरविला, पण संशप्तकांनी युद्धाला हाक मारली म्हणून पुन्हां त्यांच्याशी युद्ध फस्न दहा सहस्र [१०,०००] ब्रिगर्तवीर आणि चार सहस्र [४,००० ] नारायणगण यांचा नाश करून अर्जुन भगदत्ताकडे येण्यास निघणार, इतक्यांत पुन्हां मुशर्मा पुपळ मैन्य घेऊन युद्धाला आला. तेव्हां मुशांच्या भावाला ठार मारून व मुशम्यांला मूलित करून अर्जुन भगदत्ताकडे आला. अर्जुनाने हत्तीवर आणि भगदत्तापर पुष्कळ याण सोडले. उलट भगदत्ताने अर्जुनावर वैष्णवास्त्र मोटले. ते श्रीकृष्णांनी आपल्या छातीवर झेलले. त्याबरोबर श्रीकृष्णांच्या रव्यांत वैजयन्ती नावाची कमळांची माळ होऊन ते अस्त्र शोभू लागले. पूर्वी पृथ्वीने आपला पुत्र नरकासुर याच्याकरितां ते अस्त्र विष्णूकडून मागून घेतले होते. नरकासुराचा वध श्रीकृष्णांनी पेल्यावर ते अस्त्र भगदत्ताला मिळाले. ते वैष्णवास्त्र अधिक्य असल्यामुळे अर्जुनाला वाचविण्यासाठी श्रीकृष्णांनी ते आपल्या छातीवर घेतले, नंतर श्रीकृष्ण अर्जुनाला म्हणाले, "भगदत्त फारच म्हातारा झालेला आहे. कपाळावर पडलेल्या वळ्या डोळ्यांवर येऊन दिसत नाही, म्हणून याने कपाळावर पट्टी बांधली आहे." ती सूचना प्यून अर्जुनाने बाण सोडून ती पट्टी तोडली. त्यामुळे भगदत्ताला काही दिसत नाहीसे झाले. तेव्हा अर्जुनाने याण मास्न हत्तीचा आणि भगदत्ताचा नाश वैरा. भगदत्चाचा वध (१४) केल्यावर अर्जुन दक्षिणदिशेकडे युद्ध करण्यास गेला, तेव्हां द्रोणाचार्यांनी पुन्हां पाण्डव-मैन्याचा नाश करण्यास आरंभ केला. ते पाहून नील नांवाचा राजा कौरवावरोबर युद्ध करण्यास पुढे झाला. त्याचा नाश अश्वत्थाम्याने केला. तेव्हां पाण्डव सैन्य पुन्हा पळू लागले. अर्जुन येथे असता तर बरें झाले असते, असा विचार त्यांच्या मनात आला. इतक्यांत सशतकांचा पराभव करून अर्जुन तेथे आला व द्रोणाचार्यांच्या सैन्याचा नाश करूं लागला. कौरव-सैन्य पळून जात आहे असे पाहून कर्ण युद्धाला पुढे आला. अर्जुनाने त्याच्यावर पुष्कळ बाण मारून त्याचे तीन भाऊ मारून टाकले. भीमानेही आपल्या गदेने कर्णाच्या सैन्याचा नाश केरा. इतक्यात सूर्य मावळला, म्हणून युद्ध थाबवून दोन्ही सैन्य शिबिरांत (निवासस्थानी) गेरी. (१३) तेराव्या दिवशी सकाळी दुर्योधन द्रोणाचायांना म्हणाला, आमचा नाश व्हावा असाच तुमचा विचार दिसतो. धर्मराजाला तुम्ही काल धरले नाहीच." द्रोणाचार्य म्हणाले, " तुझ्याकरिता मी शक्य तितकी सटपट करीत असतां तूं असें कां वोरतोस ? आज पहा. पाण्डवाकडील कोणीतरी फार मोठा योद्धा पाडल्यावांचून मी राहणार नाही. मात्र अर्जुनाला दूर नेर्ले पाहिजे.” ते ऐकून संशप्तकानी अर्जुनाला दक्षिणेकडे युद्धाला बोलाविलें. प्याप्रमाणे तो गेल्यावर द्रोणाचायांनी चक्रव्यूहाची रचना केली. ती (रचना) पाहून धर्मराजारा काय करावे काही सुचेना. त्याने अभिमन्यूरा सागितले, "धाप्यूहाचा भेद करण्याचे ज्ञान तूं, अर्जुन, श्रीकृष्ण आणि प्रद्युम्न या चौघांना सोडून कोणाराही नाही. तेव्हां तू चक्रव्यूहाचा भेद कर. तूं आत गेल्यावर त्याच रस्त्याने तुझ्या मागून आम्ही येऊंच." चक्रव्यूहाचा भेद करून अभिमन्यू आत शिरल्यावर भीम इत्यादि पाण्डव अभिमन्यूच्या मागून जाऊं लागरे, पण, जयद्याने त्यांना अडविले. पाण्डयांना त्याने भात जाऊ दिले नाही. कारण वनपर्वात सांगितल्या- प्रमाणे शकरांनी त्याला वर दिरा होता. अभिमन्यू प्यूहात शिरत्यावर सर्व सैन्याचा नाश करू लागला. ते पाहून दुःशासन त्याच्याशी युद्धारा आला, पण अभिमन्यूच्या याणाने मूटित झाला. म्हणून त्याच्या सारथ्याने त्याचा रथ बाहेर नेला, नंतर कर्म आला. अभिमन्यूने त्याचे धनुष्य तोडलं, तेव्हां कर्णाच्या पाठचा भाऊ पुढे झाला. तो अभिमन्यूच्या वाणाने मृत्यू पावला. त्यानंतर यसातीय राजा, शल्याचा पुत्र रुम्मरथ, श्याच्याबरोबर असलेले शेकडो राजपुत्र आणि दुर्योधनाचा पुत्र लक्ष्मण इत्यादिकांचा अभिमन्यूने वध केला. तेव्हां कृपाचार्य, द्रोणाचार्य, अश्वत्थामा, कृतवर्मा आणि बृहदल या सहा जणांनी त्याला घेरले. त्यांपैकी हवलाचा वध अभिमन्यूने केला. तेव्हां द्रोणाचा- यांच्या सांगण्यावरून कर्णाने त्याचे धनुष्य तोडले. कृतवान घोडे मारले. इतर तिघे त्याच्यावर याण सोडूं लागले, अभिमन्यून हातांत ढाल-तलवार घेतली. ती द्रोणाचायांनी तोडली. नन्तर त्याने चक्र घेतले, तेही सानी तोटले. मग अभिमन्यूने गदा घेऊन पुफ्ळ वीरांचा नाश केल्यावर दुःशासनाचा पुत्र आणि अभिमन्यू या दोघांचे गदा-युद्ध होत असतां ते दोघेही परस्परांच्या गदेने मूच्छित पडले. पण दुःशासनाचा पुत्र अगोदर शुद्धीवर आला. अभिमन्यू सावध होऊन उठून बसत आहे असे पाहून दुःशासनाच्या पुत्राने त्याच्या मस्तकावर गदा मारली. त्याबरोबर अभिमन्यू मृत्यूच्या अधीन होऊन खाली पढला. अभिमन्यूचा वध, झाल्यावर दोन्ही सैन्ये आपापल्या निवासस्थानी (शिविरांत) गेली. अभिमन्यूच्या मृत्यूमुळे धर्मराजा फार शोक करू लागला. नेव्हां ध्यास महर्षि तेथे आले. त्यांनी धर्मराजाला मृत्यूची कथा सांगितली. “ब्रह्म- देवानेच प्रजेचा नाश करण्यासाठी मृत्यूला निर्माण केले आहे. जन्मलेल्या प्राण्याला मृत्यु येणारच, अभिमन्यू युद्धांत लढत असतां मृत्यु पावल्यामुळे तो स्वर्गाला गेला आहे. त्याच्यासाठी शोक करणे व्यर्थ आहे." असे सांगून व्यास महर्षि निघून गेले, नंतर संशतकांचा पराभव करून श्रीकृष्ण व अर्जुन आले. अर्जुनाने अभिमन्यूकरितां पुष्कळ शोक केला. नंतर जेव्हा त्याला समजले की, जयद्रथामुळे पाण्डव अभिमन्यूच्या मागून जाऊ शकले नाहीत, म्हणूनच अभिमन्यूचा वध झाला, नाहीतर पाण्डवानी त्याचे संरक्षण केले असते, तेव्हा त्याने (अर्जुनानें) "उद्या सूर्यास्तापूर्वी जयदध-बध करीन. न (१३) करीन तर स्वत अग्नि काष्ठ भक्षण करीन " अशी प्रतिज्ञा तरी ती बातमी जयद्रथाला समजल्यावर तो आपल्या घरी जाऊ लागला पण द्रोणाचायांनी "आम्ही तुझे रक्षण करू, तू भिऊ नको" असे सागितल्यामुळे तो राहिला. त्या रात्री श्रीकृष्णाना झोप लागली नाही त्यानी दारकाला सागितले की, "उद्या सकाळी माझा रथ मर्व शस्त्रानिशी सिद्ध करून ठेव. जर प्रसग पडला तर मी आपला शस विशिष्ट रीतीने फुकीन त्याबरोबर रथ घेऊन ये अर्जुन व मी एकच असल्यामुळे त्याच्या हातून प्रतिज्ञा पूर्ण न झाल्यास मी पूर्ण करीन" (१४) चवदाव्या दिवशी सकाळा द्रोणाचार्यांनी कौरव-सैन्याचा व्यूह करून जयद्रथास सागितले की, 'तू येथून सहा कोसावर म्हणजे व्यूहाच्या मध्ये जाऊन बैस तथे तुला काणीसुद्धा मारू शकणार नाही जयद्रथाच्या रक्षणाकरिता भूरिश्रवा, वर्ण, अश्वत्थामा, शल्य, वृपसन आणि कृपाचार्य याची योजना केलेली होती त्याच्या हाताखाला एक रक्ष [१,००,०००] घोडे, साठ सहस्र [६०,०००] स्थ, चवदा सहस्र [१४,०००] हत्ती आणि एक्वीस सहस्र [२१,०००] सज पायदळ इतकें सन्य होते जयद्रथ त्या सर्वांयरोवर तिकडे गेला शकटप्पूर चावीस कोस लाब, मागे दहा कोस रद असा होता त्याच्यामध्ये चक्रव्यूह पुढे माणि पद्म व्यूह मागे हाता या सर्व व्यूहाच्या मध्यभागी सुइसारखा लाब सूची व्यूह हाता सूची व्यूहाच्या तोडावर द्रोणाचार्य आणि अगदी मागे जयद्रथ हाता द्राणाचायांच्या सरक्षणाकरिता त्याच्या पाठीमागे कृतवर्मा होता दु शासन व विकर्ण ह सैन्याच्या आघाडीरा होत ही सर्व सिद्धता झाल्यावर रण वाघु वाजू लागली पाण्डव सैन्यही आले चवदाच्या दिवसाच्या युद्धाला आरभ झारा इतश्यात अर्जुन पुढे सरसावून त्याने आघाडीवर हत्तीचे सैन्य घेऊन असरेत्या दु शासनाचा पराभव केला तेव्हा दुशासन द्रोणाचायांकडे पळून गेला नतर अजुन द्रोणाचार्यापुढे आरा त्याची प्रार्थना करून तो पुढे जाऊं रागला "मला जिंकल्यावाचून पुढे जाणे शक्य नाही" असे द्रोणाचार्यानी म्हटले, त्याच्याकडे दुर्लक्ष करून तो पुढे निघाला, ते पाहून (१७) पाला किरयानाचून तू जात नसतोस ना? असें द्रोणाचायांनी त्याला विचारले. पण पुढे घुसता घुसताच अनुनाने उत्तर दिले, "तुम्ही मारे शलू नन्हे, गुर आहात, मी तुमचा शिष्य म्हणने पुत्रच आहे." असे म्हणत तो वृतवासमोर आला. अर्जुनाच्या रथाच्या चाकाचे रक्षण करण्याकरितां युधामन्यु आणि उत्तमौला असे दोघे वीर होते. त्याच्याशी युद्ध करण्यात कृतवर्मा गुंतरेरा पाहून अर्जुन पुढे एकटाच निघाला. त्या दोघाना कृतपस्यान यूहात जाऊ दिले नाही. अर्जुन पुढे जात आहे, ते पाहून काम्योज देशाचा राजा श्रुतायुध हातात गदा घेऊन आमा भारा. ती गदा त्याला अतिक्य होण्यासाठी वरणान दिरी होती. देताना वरुणाने सागितले होते का, युद्ध न करणान्यावर फेकशील, तर ती तुराच मारील. पण स्मरण न राहून त्याने ती गदा श्रीकृष्णावर फेकली. ,श्रीकृष्ण युद्ध करीत नसल्यामुळे उरट फ्रूिन त्या गदेने श्रुतायुधाचाच नाश करा. त्यानतर श्रुतायुधाचा पुत्र मुदक्षिण, त्याच्या मागून श्रुतायु व अच्युतायु, अंतर स्थाच पुत्र नियुत्तायु व दीर्घायु, त्यामागुन अम्बष्ट राजा या सर्वांचा आणि पुष्कळ मैन्याचा नाश केल्यावर अर्जुनाममोर कोणीच येईना. अर्जुन जयद्रथारहे चार रा ते पाहून, दुर्योधन द्रोणाचायांना म्हणाला, तुम्हाला जिंकणे शक्य नसून अर्जुन क्मा गेला? माझं गाऊन तुम्ही पाण्डवाचे हित करता." ते ऐकून द्रोणाचायांना वाईट वाटले. ते म्हणाले, " अर्जुन तरुण घमी वृद्ध आहे. त्याचा सारथी श्रीकृष्ण आहे. त्याचे घोडे फार वेगवान् आहेत. अर्जुन जे याण सोडतो ते अर्जुन त्याच्यापुढे एक कोय गेल्यावर मागे पडतात. इतका त्याच्या रथाचा वेग नुला दिसत नाही काय? येथे म्यूहाच्या अग्रभागी पाण्डवाचे सैन्य आहे, अन येथे नाही. धर्मराजाला जिवत धरण्यास ही सधि यरी आहे. तेव्हा मी येथेच युद्ध करतो. हूं अर्जुनाकडे जा " दुर्योधन म्हणाला, "तुमच्या पुदन जो गेला, त्याला मी कसा अडवू शकेन ?" ते ऐकून द्रोणाचार्यानी मन्त्र म्हणून दुर्योधनाच्या मर्य भगावर क्यच घातल. ते कवच धारण करून दुर्योधन,अर्जुनारडे पुष्कळ सैन्य घेऊन निघाला, आणि द्रोणाचार्य तेथेच युद्ध करीत राहिले, म सा (खड २)२ " (१८) पाहन अनुनाने अर्जुन पुढे चाललेला पाहून भनिगा राने पिन आगि भनुपिन्द पुधाला भाले. त्यांचा मारा पेस्पायर अर्जुनाने श्रीगाना मांगितले, "भापले पो पार धरणे आहेत. त्यांना मोडून याच दागा-पानी करा. भसे योन अर्जुनाने पाणां घर पेप्यामारणे क. पृणीया भेद फरम एफ मरोर निर्माण केले. तेव्हां धारयांनी रथाचे घों: मोदले, स्यांग्या भगांतले पाण कावणे, त्यांना लोर दिलं. त्यांना पागी पागले. पोहनी घातले. दाणा लावला आणि पुन्हां रथाला जोटले. पारयमन्य आभर्याने पाहतच राहिले काही पर वार नाही. नसर अर्जुन पुढे निघाला. स्पाला दुर्योधन भादवा आला. याच्या अंगांत परय होते, तें आपले वाण त्याच्या नसरिया भागि मापारया मांज्यांत मारले. सेम्हां स्याला फार यंदना हो लागल्या. दुर्योधनाचे रक्षण करण्यास में मैन्य आले, त्याचा अर्जुनानं नाश पेला. से पाहून श्रीकृष्णांनी आपला सम्म मोठयाने याजविला. भाता जयद्रय फार दूर नम्हता. दुर्योधनाची स्थिति पाहन जय. दयाच्या रक्षणाकरिता असलेले भूरिश्रया, अश्वस्यामा इत्यादि पीर अर्जुना- परोवर युद्ध करूं लागले. इकडे धर्मराजा द्रोणाचायांच्याबरोबर युद्ध करीत असता त्याचे पोहे मारल्यामुळे तो सहदेवाच्या रथांत यमून पळून गेला. नंतर फेस्यदेशचा राजा गृहरक्षन याने कौरयांकडील क्षेमधूर्ति राजाचा वध केला. दिदेशचा राजा एष्टकेतु याने कौरवांकडील वीरधव्याचा वध क्ला, मगधदेशाचा राजपुत्र व्याघ्रदत्त आणि त्याचे सैन्य यांचा नाश सात्यकीने केला, प्य- शृंगाचा पुत्र ज्याला शालकटंकट हे दुसरे नाव होते, त्या अनुप राक्षसाचा वध घटोत्कचाने केला. त्यानंतर मात्यकी द्रोणाचार्याशी युद्ध करीत होता. इतक्यांत पूर्वी सागितल्याप्रमाणे श्रीकृष्णांनी वाजविलेल्या शंसाचा शब्द धर्मराजाला ऐकू आला. तेव्हां अर्जुनावर काहीतरी संकट आले आहे, असे समजून धर्मराजाने सात्यकीला अर्जुनाच्या सायास जाण्याची आज्ञा केली. सात्यकी द्रोणाचायांपुढून अर्जुनाप्रमागंच गेला. पण द्रोणाचार्यानी त्याचा पाटलाग केला. तेव्हां सात्यकीने त्यांचा सारथी मारला. त्याबरोबर घोडे उधळून त्यांचा रथ व्यूहाच्या तोंडावर घेऊन आले. सात्यकीला जलमंध आइवा आला. त्याचा नादा त्याने केल्यावर मुदर्शनाचा नाश केला. नंतर दुर्योधनाचा सारथी मारन त्यालाही पळायला लागले, तपेंच दुःशासनासही जिक्लेिं. मात्यकी आंत गेल्यावर द्रोणाचायांनों फार निकराने युद्ध केले. त्यांनी ककयराजा वृहत्क्षत्र, चेदिराजा पृष्टकेतु व त्याचा पुन आगि जरासंधाचा पुन थाचा वध करून सैन्याचा फार नाश केला. पुन्हां अर्जुनाच्या काळजीने धर्मराजाला फार दु.स झाले. आता त्याने भीमाला तिकडे पाठविलें, आणि सांगितले की, अर्जुनाचे कुशल कठविण्या- साठी तूं मोश्याने गर्जना कर, म्हणजे मला ममल, धर्मराजाची आज्ञा घेऊन भीम निघाला. द्रोणाचार्य त्याला आडवे झाले. त्यांचा रथ उचलून भीमाने फेकून दिला. असे आठ (6) रथ फेकल्यावर तो पुढे निघाला. त्याच्याशी युद्ध करण्यास दुर्योधनाचे काही पुत्र आले, त्यांचा त्याने नाश फेला. कृतवाला जिंकून पुढे गेल्यावर मायको आगि अन कौरव. न्यानरोपर युद्ध करीत असलेले त्याने पाहिले. त्याबरोबर त्याने मोठ्याने गर्जना केली. ती ऐकून धर्मराजाला आनंद झाला. भीमाची गर्जना ऐकून का युद्धाला आला. त्याचे घोडे आणि मारथी यांना मारल्यार तो वृषसेनाच्या रथात वमून पळून गेला. त्याच वेळी पूर्वी मृतपान ज्यांना अर्जुनायरोयर जाऊ दिले नव्हते, ते युधामन्यु आणि उत्तमीजा हे दोघे याहेरून दुसरीकडच्या सैन्याचा भेद करून अजुना- जवळ येऊन पोचले. पुन्हां कर्ग मीमापुढे युद्धाला आला. पुन्हा त्याचे घोडे व मारयी यांचा नाश भीमाने केल्यामुळे तो दुसन्या रथात बमला, कर्गाच्या माहारा दुर्योधनाने दुर्जय आणि दुर्मुग या दोघा भावाना पाटरिलें. भीमाने त्या दोघांचा (नारा) वध करून कर्माचे घोड़े व सारथी यांचा नास फेला, य कर्गावरही पुष्कळ याण मारले, तेव्हा कर्ग पदन गैा. नंतर दुमपंग इत्यादि पांच जग तुमे पुत्र आले, त्यांचाही वध भीम- सेनाने केला. पुन्हा एकदा काला पळायला सर यार दुर्योधनाच्या भासेवरून त्याचे घरदा भाऊ युद्धाला आले. त्या गांचा पर मीम- (२०) मेनाने केरा. त्यात विरण होता. याने "द्रौपदी दामी झाली नाही." असें भर सभेत उठून सांगितरे होते. ते आठ्वून विकांच्या मृत्यूमुळे भीमसेनाला पार दु स झाले, तो म्हणाला, "सर्व कौरवाना मारण्याची प्रतिक्षा पूर्ण करण्यासाठी मी तुला मारले, गरोसर क्षत्रिय धर्म फार नितुर आहे." अशा रीतीन तुने एफ्तीम [३३] पुन भीमाच्या हातून मृत्यु पावरेरे पाहून दुर्योधनाला विदराचे योरणे आठबरें. भीमसेन आणि कर्ण याचे पुन्हा युद्ध जुंपरें. भीमाने कांच्या हातातील धनुष्ये यरच्यावर तोइन पुपर सैन्याचा नाश केला, तेम्हा कर्णाला पार राग आला. ध्यान अखान याच्या रथाचा य धोट्याचा नाश केला, आणि सारथ्यावर याण माररे. भीमाचा सारथी युधामन्यूच्या स्थायर गेला. नतर भीम मेरेत्या हत्तीच्या आड लपला. एक हत्ती उचलन तो उभा राहिरेला पाहून कान वाण सोडून हत्तीचे तुकडे वेरे, नतर हत्ती, स्थ, घोडे इत्यादि भीमाने जे जे फेररे, ते ते वर्णान तोडून टाकले. तेव्हा भीमाने आपली मूठ वर्णाला मारण्याकरिता उगारली, पण कारा मार ण्याची प्रतिज्ञा अर्जुनाने वेटेरी असल्यामुळे त्याने त्याला (कर्ण) मारले नाही. उरट कर्णाने कुन्तीला दिरे वचन स्मरून जरी भीमाला मारले नाही, तरी धनुष्याच्या टोकाने त्यारा टोचले, आणि " खादाइ" इत्यादि शब्दानी त्याची फार निन्दा केली भीमाने त्याला उत्तर केले, (दिले) "युद्ध करीत असता इन्द्राला सुद्धा कधी जय तर कधी पराजय पाहावेच लागतात. तू तर माझ्या पुदन कित्येक वेळा पळून गेलास आता कशारा बढाई मारतोस?" हा सर्व प्रकार अर्जुनाने पाहिला, आणि त्याने कर्णावर तीक्ष्ण बाण मारले. तेव्हा कर्ण भीमाला सोडून दूर गेला आणि मग भीमही सात्यकीच्या रथात बसून भर्जुनाकडे निघाला सात्यकांशी युद्ध करण्यास अलबुप नावाचा राजा आला. त्याचा नाश झात्यावर दुशासन इत्यादि जे आडवे आले, त्याना जिंकून सात्यकी अर्जुना. जवळ जाऊन पोचला. इतक्यात भूरिश्रया युद्धारा आला. सात्यकी घ भृरिश्रवा या दोघानीही एकमेकाचे घोडे मारले, धनुष्ये तोडली मग ढाल (२१) नापार घेऊन त्यानी युद्ध केलं. ताही तुम्त्यावर ते दोघे वाहु युद्ध [ कुस्ती] करू रागरे. भूरिश्रव्याने सात्यकीला उचलून भूमीवर आपटले एका हातात तरवार घेऊन एका हाताने त्याच केस धरले, त्याच्या छातीवर हाथ माररी, आणि त्याचे मस्तक तोडण्याचा प्रयत्न चालविला इतक्यात श्रीकृष्णाच्या सांगण्यावरून अर्जुनाने याण मारन त्याचा तरवार धरलेला उजवा हात तोडून टाकला तेव्हा भूरिश्रवा अर्जुनाला म्हणाला, “मी दुसयारोपर युद्ध करीत असताना माझा हात तोडून तू अ यत नीच कम केले आहेस कृष्णाच्या सगतीचाच हा परिणाम होय." तें ऐकून अनाने सांगितले, "क्षत्रीय आपरें मैन्य बरोबर घेऊन लढत असतात त्याना एकमेकाचे रक्षण करण्याचे असते, म्हणून मामा यात कोग याच प्रकारचा अपराध नाही तू मात्र स्वत चे मुद्वा रक्षण करू शकत नाहीस तर तुझ्या सैन्याचे रक्षण काय करणार?" ते ऐकल्यावर भूमीवर दर्भ टाकून भूरिश्रवा मायोपवेशनारा बसला तेव्हा मात्यकीने हातात तरवार घेतली आणि सर्व लोक 'नको' म्हणत जमता भूरिश्रव्याचे मस्तक घडा पामून वगळे केलें. सात्यकीची निन्दा करणाया रोकाना सान्यकी उत्तर का, शाला दुसदायक असेल ते त अवश्य करावे, असे पाल्मीकीन रामायणांत रिहिल असल्यामुळ यात माझा काहाच टोप नाहा" सात्यकीपारत्या पराक्रमी वीराला भूरिश्रव्यान भूमीवर कर्मे आपटरें? या पृतराष्ट्राच्या प्रश्नाचे उत्तर सञ्जयान दिई-" यदूच्या यशात वसुदेव आणि शिनि ह दोघे पराग्मी होते दवकाच्या कन्येचा स्वयंवर होता पण शिनी यमुदेवाकरिता कन्येला बापत्या रथात यसविरें त्या वेठा जमरेल्या राजानी युद्ध करें इनराचा शिनीने पराभव कग, पण मोम दत्तानं अर्धा दिवस भयकर युद्ध केरें, आणि शेवा पाहु युद्ध [कुस्ती) करीत असतां शिनीनं मोमदत्तारा सर्वाममक्ष भूमीवर आपटल एका हातात तरवार घेऊन दुमया हातान त्याचे केस धरले, पग न मारता त्याला मोडून दिले मोमदत्ताला तो अपमान सहन माला नाहा त्याने गारांना प्रमय करून वर मागितरा कां, मरा अमा पुत्र या की, शिनीने जमा मामा अपमान केरा, तमाच सवांसमक्ष शिनीच्या पुत्राचा अपमान माझ्या - (२२) पुत्राने करावा. शङ्करांनी तो बर दिला; म्हणूनच भूरिश्रय्याला तसे करतां आलें." भूरिश्रव्याचा वध झाल्यावर भर्जुनाने कौरव-सैन्याचा पुष्कळ नाश केला. इतक्यांत सूर्यास्ताची वेळ जवळ आली. अजून जयद्याच्या रक्षणा- करितां जे मुख्य-मुत्य वीर आणि सैन्य होते त्यांना सूर्यास्ताच्या आत जिंकणे शक्य नाही, असे पाहून श्रीकृष्णांनी युक्ती केली. त्यांनी सूर्याला झाकून टाकणारा अंधार उत्पात केला. त्याबरोबर सूर्यास्त झाला असे समजून कौरय-सैन्य भानन्दाने माना उंच करून आकाशाकडे पाहू लागले. त्यांत जयद्रथ होताच, श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला सांगितले, " तो पहा जयद्रथ. बाण मारून त्याचे मस्तक असें उडव की, त्याचा पिता वृद्धक्षन कुरक्षेत्राबाहेर तपश्चर्या करीत बसला आहे, त्याच्या मांडीवर ते पडले पाहिजे. कारण, जयद्रथाचें मस्तक बो भूमीवर पाडील, ध्याच्या मस्तकाचे तुकडे-तुकडे होतील असे त्यानेच सांगितले आहे. म्हणजे एका वाणाने दोघांचाही वध होईल." ते ऐकून अर्जुनाने बाण सोडला. त्या बाणाने जयद्याचे मस्तक संध्या करीत घसलेल्या वृद्धक्षत्राच्या मांडीवर नेऊन टाकले. तो जप करून उठल्याबरोबर ते मस्तक भूमीवर पडले आणि तो वृद्धक्षनही तत्क्षणीच मृत्यु पावला. जयद्याचा वध झाल्यावर श्रीकृष्णांनी सूर्याला झाकणारा अंधार दूर केला. नंतर श्रीकृष्ण, अर्जुन, भीम, सात्यकी, युधामन्यू आणि उत्तमौजा या सानों आपापले शङ्ख मोठ्याने वाजविले. तो शब्द ऐकून जयद्रथाचा वय झाल्याचे धर्मराजाला कळले, आणि त्यानेही चार्थे वाजवून सर्व पाण्डव- सैन्याला आनन्दित केले. जयद्रथाचा वध झाल्यावर कृपाचार्य व अश्वत्थामा अर्जुनावर चालून आले. त्याचा पराजय अर्जुनाने केल्यावर कर्ण आला. त्याला सात्यकीन अडविले. पण सात्यकीला स्वतन्य रथ नसल्यामुळे श्रीकृष्णांनी आपल्या शस्त्राचा विशिष्ट वान्द केला. त्याबरोबर दारुकाने रथ आणला. त्यांत बसून सात्यकीन कर्णाचा पराभव केला. तेव्हां तो दुर्योधनाच्या रथावर गेला.

. इतक्यांत सूर्य अस्ताला गेला. नेव्हां श्रीकृष्ण, अर्जुन, भीम, सात्यकी इत्यादि सर्व धर्मराजाकडे गेले. धर्मराजा सवांना मोठ्या आनन्दाने भेटला. पुन्हा रात्रीच्या वेळी युद्धाला प्रारंभ झाला. पाण्डवांचा पराक्रम पाहून दुर्योधनाला दुःख झाले. तेव्हां कर्ण म्हणाला, "मी जाऊन सर्व पाण्डवांचा नाश करतो." ह्या त्याच्या वढाईच्या भाषणावरून कृपाचार्य व अश्वत्थामा यांनी त्याची मिन्दा केली. तेव्हां वर्णाचें अश्वत्थाम्याचे भांडण हात- घाईवर आले; पण दुर्योधनाने दोघांनाही शान्त केले. नंतर कर्ण युद्ध करूं लागला, त्याने पाण्डव-सैन्याचा पुष्कळ नाश केला. उलट भीम, अर्जुन, सात्यकी आणि एटद्युम्न यांनी कौरव-मैन्याचा तमाच नाश चालविला. स्या युद्धांत सात्यकी सोमदत्ताचा वध केला. नंतर अंधार फार पडला. काही दिसेना, तेव्हां दोन्ही सैन्यांत मशाली पेटवून युद्ध होऊ लागले. सात्यकीने भूरीचा नाश केला, भीमसेनाने दुर्योधनाला आणि कर्णाने सहदेवाला पळायला लावले. त्या युद्धांत कर्ण कोणालाच आटोपेना, आणि स्याच्याजवळ अर्जुनासाठी पुजून ठेवलेली शक्ती असल्यामुळे श्रीकृष्ण अर्जुनाला त्याच्यासमोर जाऊ देईनात. तेव्हां अर्जुनाने घटोत्कचाला कर्णावर पाठविले. जटासुराचा पुत्र अलंबुप राक्षस त्याला आढवा आला. त्याचा वध घटोत्कचाने केल्यावर अलायुध नावाचा राक्षस युद्धाला आला. त्याचाही नाश स्याने केला. नंतर घटोत्कच आणि कर्ण यांचें युद्ध होऊ लागले. घटोत्कच आटोपत नाही, अमें पाहून कर्णाने अस्त्र सोडले, आणि त्याचे रथ, सारथी आणि घोडे यांचा नाश केला. तेव्हां घटोकच गुप्त झाला. त्याने आपली माया प्रकट केली. त्यायरोवर कौरव-मैन्यावर सर्व रिशांतून निर- निराळी पास्ने येऊन पडू लागली, आणि त्यांचा फार नाश होऊ लागला. तेव्हां त्या सर्वानी कर्णाला सांगितले की, " अर्जुनामाठी जी शही तूं टेवली आहेम, ती घटोत्कचावर राक झा संहारातून वाचली तर आपण सर्व मिळून अर्जुनाचा वध करूं." स्यांच्या सांगण्याप्रमाणे वर्णानं अर्जुना- माटी ठेवलेली, इन्द्राने दिरेली, ती वामवी शफी घटोक्चावर फेकली. स्थायरोयर घटोकचारया मायेचा नाश होऊन घटोक्चाचाही नाश झाला. माय घटोपचाने मरता मरता आपले शरीर एवढे वाढविले की, त्याच्या (२४) शरिराखाली चिरडून कौरवांचे एक अक्षौहिणी सैन्य नाश पावले, घटोत्कचाचा वध झाल्यामुळे कौरवांना, आणि वर्णाजवळ आता शक्ती राहिली नसल्यामुळे श्रीकृष्णाना अत्यंत हर्ष झाला. नंतर युद्ध होत असताना सानास थकव्यामुळे फार झोप येऊ लागली. युद्ध करण्याचे कोणालाच मुचेना. तेव्हा अर्जुनाच्या सूचनेवरून सर्वजण झोपी गेले. काही वेळाने चन्द्र उगवला. (उदयाला आला.) जिकडे तिकडे उजेड झाला. तेव्हां दहा घटका रान उरली होती. नंतर दोन्ही सैन्य उठली व पुन्हां युद्धाला प्रारंभ झाला. स्या वेळी द्रोणाचार्यानी द्रुपदराजा, विराटररजा, भाणि दुपदराजाचे तीन नात् यांचा वध केला. इतक्यांत सूर्योदय झाला. सर्वजण आपापल्या वाहनांवरून उतरले, स्थानी सूर्याकडे तोंड करून हात जोडून संध्येच्या वेळचा जप केला. (१५) पुन्हा पंधराच्या दिवसाच्या युद्धाला आरंभ झाला. या वेळी द्रोणाचार्यांनी अन सोडून अस्त्र न येणा-या सैन्याचा फारच नाश केला. तेव्हां श्रीकृष्णांनी सागितले, “ युद्धांत द्रोणाचार्यांना जिंकता येणार नाही. अश्वत्थामा मेला असें जर यांना कोणी सांगेल तर हे (द्रोणाचार्य) शस्त्र खाली ठेवतील. त्या वेळी याचा वध होईल." इतक्यांत मालवदेशाचा राजा इन्द्रवर्मा याचा अश्वत्थामा नांवाचा हत्ती भीमाने मारला. भीमाने श्रीकृष्णांच्या सूचनेप्रमाणे द्रोणाचार्याना 'अश्वत्थामा भेला' असे मोठ्याने ओरडून सागितले. ही गोष्ट अशक्य आहे असे समजून भीमाच्या सांगण्याकडे दुर्लक्ष करून द्रोणाचार्य युद्ध करीतच राहिले. त्यांनी ब्रह्मास्त्र सोडले व लक्षावधि सैन्याचा नाश केला. ते पाहून पुष्कळ स्पी द्रोणाचार्यारडे आले. "हे युद्ध तुम्ही अधर्माने करीत आहात. तुमच्या मृत्यूची वेळ जवळ आली आहे. आता शस्त खाली ठेवा. पुन्हा असे नीच कर्म करूं नका." असे पीनी त्यांना सांगितले. स्पोर्चे हैं बोलणे, मीमाचें तें बोललेले भाषण व समोर आपल्या मृत्यू करताच जन्माला आलेला सृष्टद्युम्न उभा आहे," हा सा विचार मनांत येऊन द्रोणाचायांना फार दुःख झाले. त्यांपैकी भीमाच्या योलण्याचा खरे- " खोटेपणा समजून घेण्याररिता त्यांनी ती गोष्ट धर्मराजाला विचारली. धर्मराजाने श्रीकृष्णाच्या सांगण्यामुळे, आणि 'सोटे बोलले तर पाप लागते, पण न योलावे तर जय मिळत नाही. हा विचार मनांत आल्यामुळे, द्रोणाचार्यांनी विचारल्यावर “ अश्वत्थामा मेला" असे मोठ्याने सांगितले व 'हत्ती' असे मनांत म्हटले, पण तेवढे खोटे बोलल्यामुळे धर्मराजाचा जो रथ पूर्वी पृथ्वीच्या वर चार योटें राहत असे तो पृथ्वीला टेक्ला. धर्मराजानें “ अश्वत्थामा मेला हे सांगितल्यावर द्रोणाचार्यांना शंका राहिली नाही. त्यांनी दु.साने शस्त्र सालो टेनले, प्राणायाम करून समाधी लावली आणि परमात्म्याचे ध्यान करीत शारीर सोडले. इतक्यांत धृष्टद्युम्नाने येऊन त्यांचे मस्तक तरवारीने तोडले. द्रोणाचार्यांच्या पधाची बातमी ऐकून अश्वत्थाम्याने पाण्डव-मैन्यावर 'नारायणाय ' सोडले. तेव्हां श्रीकृष्णांनी सांगितले, " वाहनांवरून चाली उतरा, हातांतील शस्त्रे टाकून द्या, म्हणजे हे अस्त्र शांत होईल. याला दुसरा उपाय नाही." श्याप्रमाणे सगांनी केलें, पग भीम ऐकेना. ते अन भीमावर जाऊन पडले. तेव्हां श्रीकृष्ण व अर्जुन ह्या दोघानों असाच्या आंत जाऊन भीमाच्या हातातले शस्त्र बाइन घेतले, आणि त्यालाही रथांतून पारी भोडले. तेव्हा ते अन शांत झाले. त्यानंतर कौरव पाण्डवांचे सैन्य आपा- परया नियासस्थानी (शिबिरांत) गेले. अशा रीतीनं युद्धाचे पंधरा दिवस पूर्ण झाले. -द्रोणपर्वाचा मराठी सारांश समाप्त:- महामारतसारांतील 'कर्णपर्वा'चा मराठी सारांश वैपायन म्हणाले, “जनमेजय राजा, दोन दिवस युद्ध करन फर्ण मृत्यु पावल्यावर सञ्जयाने हस्तिनापुरास येउन ती बातमी धृतराष्ट्राला सांगितली. तेव्हां वर्णाच्या मृत्यूमुळे आता कौरवांचा नादा अटळ आहे, या समजुतीने धृतराष्ट्राने फार शोक केला, आणि युद्धाचे समम पर्तमान सायाला विचारले. तेव्हां सञ्जय सांगू लागला- द्रोणाचार्याच्या मृत्यूमुळे सर्व कौरव काही वेळ शोक करीत बसले. नंतर सवांच्या सम्मतीने दुर्योधनाने वाला सेनापतीच्या अधिकारावर नेमले. मात काळी कौरव-सैन्याचा मकर-ट्यूह रचून वर्ण युद्धासाठी सिद्ध झाला. इकडे पाण्डवांनी आपल्या सैन्याचा अर्ध-चन्द्रा कार-व्यूह केला होता. (१६) नंतर सोळाव्या दिवशी त्या दोन्ही सैन्यांच्या युद्धाला प्रारम्भ झाला. त्या युद्धांत एकदा भीमसेन हत्तीवर बसून कौरव-सैन्यामध्ये घुसला असतां कुलतदेशाचा राजा क्षेमधूर्ति त्याच्यासमोर युद्धाला आला. तोही हत्तीवरच होता. त्या दोघाचे युद्ध होता होता भीमाने आपल्या गर्दैन स्याच्या हत्तीला व या क्षेमधूर्तीस मारून टाकले. अर्जुनाचा पुत्र थुतकर्मा याने अभिसार देशाचा राजा चित्रसेन याचा आणि धर्मराजाचा पुत्र प्रति- विन्ध्य याने चित्रराजाचा वध केला. तेव्हां अश्वत्थामा भीमावर धावून आला. भीमाचे व त्याचे पुष्कळ वेळ युद्ध झाल्यावर ते दोघेही परस्परांच्या याणानी रथात भूछित पडले. तेव्हा त्याच्या सारथ्यांनी त्याचे रथ युद्ध- भूमीच्या बाहेर नेले. काही वेळाने सावध होऊन अश्वत्थामा, दक्षिण दिशेकडे अर्जुन सास- काचा नाश करीत होता, त्याला युद्धासाठी बोलावू लागला. तेव्हां श्रीकृष्णांनी रथ तिकडे वळविला. अर्जुन व अश्वत्थामा एकमेकांवर थाणाची वृष्टी करीत असता अर्जुनाने नेम धरून त्याच्या घोड्यांचे लगाम तोडून टाक्ले. त्याबरोबर घोडे उधळून त्याचा रथ वर्णाच्या सैन्याकडे घेऊन गेले. अर्जुन पुन्ही संशप्तकाचा नाश करूं लागला इतक्यांत उत्तर (२७) दिशेकडून पाण्डव-सैन्यांत आरडा-ओरड चाललेली श्रीकृष्णांनी ऐकली. तेथे मगधदेवाचा राजा दण्डधार हत्तीवर बसून त्या मैन्याचा नाश करीत होता. लगेच श्रीकृष्णांनी अर्जुनाचा रथ तिकडे नेला. तेव्हां दण्डधाराने श्रीकृष्ण व अर्जुन या दोघांवरही वाण सोइन मोठ्याने गर्जना केली. इतक्यांत अर्जुनाने आपल्या वाणांनी त्याचे धनुष्य, त्याचे दोन्ही हात भाणि मस्तक तोडून त्याचा नाश केला आणि हत्तीलाही मारले. ते पाहून स्याचा भाऊ दण्ड अर्जुनावर चाटन आला. त्याचेही मस्तक अर्जुनाने उदविलें, आणि दक्षिणेकडे जाऊन संशप्तकांचा नाश करण्यास पुन्हां आरंभ केला. इकडे पाण्ड्य राजा कर्णाच्या सैन्याचा नाश करीत आहे, हे पाहून अवस्थामा त्याला आडवा आला. त्या वेळी अश्वत्थाम्यान याांचा पाउसच पाडला. आठ आठ यल जोडलेल्या आठ गाठ्यांत भरलेले याण दीड तासांत अश्वत्थाम्याने सोडले. ते सर्व वाण पाण्ड्य राजानें वायु भर सोडून उत्यून लावले. भवायाम्याने त्याच्या रथाचे घोडे मारत्यावर तो एका हत्तीवर पसून युद्ध करूं लागला. तेव्हां अश्वत्थाम्याने आपल्या याणांनी त्या हत्तीला घ पाट्य राजालाही यमारया नगरीला पाठविलें. आतां नकुळ आणि कर्ण यांचे युद्ध जपलें. च्या युद्धांत कर्णाने नकुळाचे घोडे आणि सारथी पांचा नाश केल्यावर नकुळ पटू लागला असता त्यारया गळ्यांत धनुष्य अडकवून कर्ण याला म्हणू लागला, "मामप्याशी युद्ध करण्याचे सोडून दे. तुला भारही भारी भाहोत." अमें बोलून कुन्तीला वचन दिल्याप्रमाणे मार्गाने स्याला मोडून दिलें, पती पाण्डव-मन्याचा नाश करूं ागला. हे पुर दुपारी भालें.

(२८) . मध्याकाळी कर्णाला पुड करून कौरवाचे सैन्य युद्वारा भात्यावर अभुनाने याणाच्या दृष्टीने आकाश भरून टाकरें. तेव्हां कान अस्त्र सोडले, आणि अर्जुनाचे याग तोडून पाण्डय सैन्याचा नाशयाच अनाने चालविरा. ते पाहून अर्जुनाने आपरया अखाने त्या अनाचा नाश करून कीरय मैन्याचा धुव्वा उडविला. भाता सूर्यास्त झाल्यामुळे कीरय सैन्य शिविरात गेरेले पाहून पाण्डव-मैन्यही आपल्या निवासस्थानी (शियिरात) आले. अशा रीतीने सोळाव्या दिवशी युद्ध झाले. सतराव्या दिवशी सकाळी कर्ण दुर्योधनाला म्हणाला, "आन अर्जुनाला मारण्यावाचून मी परत येणार नाहीं. जरी अर्जुनाच्या धनुष्या- पेक्षा माशे धनुष्य श्रेष्ठ आहे, तरी त्याला जामा श्रीकृष्ण सारथी आहे, तसा मला जर शल्य सारथी मिळेल तर अर्जुनाचा नाश मी अवश्य करू शकेन." ते ऐकून दुर्योधन शल्यास 'कर्णाचा सारथी' होण्यास विनवू लागला. परन्तु शल्य फार रागावला आणि दुर्योधनाला म्हगाला, “मी क्षत्रिय राजा असून मला एका 'सूताचा' सारथी होण्यास सांगतोस? हा अपमान मला सहन होणार नाही. असे असेल तर मी आपला घरी जातो." तेव्हां दुर्योधनाने त्याची फार स्तुती केली आणि सागितले का, कनिष्ठाचा सारथी होण्याची चाल पूर्वीपासून चालत आली आहे. शकरानी त्रिपुरासुराचा वध केला, त्या वेळा त्याच्या रथावर प्र यक्ष ब्रह्मदेव सारथी होते. तुम्ही कृष्णापेक्षा सुद्धा उत्तम सारथी आहात. तुम्ही जर कर्णाचे सारथ्य कराल तर कला निश्चयाने विजय मिळेल " शल्य म्हणाला, "सर्वासमक्ष तू मला कृष्णापेक्षा श्रेष्ठ म्हणतोस म्हणून मी अत्यत सन्तुष्ट झाला आहे. मी कगांचे सारथ्य अवश्य करीन पण एकच अट आहे. मी कर्याला वाटेल तसे बोरेन. ते त्याने सहन केले पाहिजे" ती अट दुर्योधन व कर्ण ह्या दोघानाही मान्य झाल्यावर शल्य रथावर वसला, आणि कर्ण रथात यसून युद्धारा निघाला. जेव्हा कर्ग अर्जुनाला मारण्याच्या यदाया मारू लागला, तेव्हा त्याचा युद्धाचा उत्साह कमी करण्याकरिता कर्माची शल्याने वाटेल तशी निंदा केली कारण कर्णाचा तेजो भग करीन असें उद्योग पर्वात'शल्याने धर्मराजाला " श्रेष्ठाने (२९) भाश्वासन दिले होते. त्याप्रमाणे त्याने केले. ते ऐकून कर्ण रागावलेला पाहून स्याला आणखी चिटविण्याकरितां शल्याने त्याला एक गोष्ट सांगितली. "एक श्रीमान् वैश्य समुद्रतीरी राहत असे. त्याला पुष्कळ पुन होते, ते प्रति- दिवशी नानाप्रकारची पकाने साउन उरलेले उप्टें एका कावळ्याला देत असत. त्यांचे उष्टें साउन नो कावळा माजला आणि 'कोणताच पक्षी आपली बरोबरी करणार नाही.' असे समजू लागला. एके दिवशी समुद्र- तीरी पुरकळ हंस आले. वैश्याच्या पुत्रांनी कावळ्याला म्हटले, "तूं तर सर्व पक्षांत श्रेष्ठ आहेस." रयाला ते सरे वाहन तो हमावरोवर उडण्याची पढाई मारू लागला. हंग म्हणाले, " तूं आमच्याबरोबर क्सा उई शकशीलकावळा म्हणाला, "उडण्याचे एकरी एक प्रकार मला माहीत आहेत, आणि एका प्रकाराने शंभर योजने मी उर्दू शक्ती." एक हंस म्हणाला, " सर्व पक्ष्यांप्रमाणे मलाही उडता येते." मंतर दोघे उर्दू लागले. समुद्रा- घर दूर गेल्यावर कावळा दमला, जिकडे तिकडे पाणीच पाणी आहे व उतरा- घयाला आयोड काही नाही, असे पाहून तो फार घाबरला. पुढे त्याच्याने उडचेना. तो समुद्राच्या पाण्यात गटंगळ्या साऊं लागला, तेव्हां हंसाला स्याची दया आली, आणि "हा उडण्याचा कोणता प्रकार आहे? या प्रकाराचे नांय काय?"यादि योलन कावळ्याला इंसान आपल्या पाटीवर घेतले, भागि समुद्राच्या काठावर आणून मोरले." ही गोष्ट सांगून शल्य वर्णाश म्हणाला, "स्या कावळ्यासारयाच तू कौरवांच्या उपशावर पोमरेला भआहेस, आणि गर्वाने फुगून अर्जुनाला जिवण्याची इच्छा करीत आहेस. अरे, उत्तर गोग्रहणाचे वेळी एक्टा अर्जुन मांपला असता त्याला हूं कां मारलं नाहीस? गरोदर अर्जुन सूर्य भाहे, आणि तू आहेस काजवा. कोल्हा व सिंह, ससा य हत्ती, उंदीर य मांजर, कुत्रा य वाघ, गोटें य खरे आणि विप प अमृत यांप्रमाणेच सुश्यांत घ अर्जुनांत अंतर आहे. त्याची बरोबरी मुद्रा करूंगात नाही, तर, स्यारा जिरण्याची गोष्ट तर दूरच राहिली. पारया व प्रयन फर्ण फार रागावला, स्याने शल्याची, स्थाच्या देशाची, त्याच्या आधारांची पारध निन्दा केली, आणि मागितले की, जा, तुला मी "आतांच तुला मारून टाकले असते, पग वचन देऊन बसली आहे. पुन्हां जर असें मापग करशील तर ते मी सहन करणार नाही." त्यांचे असे भांडण चाललेले पाहून दुर्योधनाने दोघांचीही समजूत केली. त्यानंतर कर्ग युद्धाला प्रवृत्त झाला. (१७) सतराव्या दिवशी युद्धाला आरंभ झाला. त्या वेळी संशप्तकांचा नाश करण्याकरिता अर्जुन दक्षिणेकडे गेला, व कर्ण पाण्डव-सैन्याचा नाश करू लागला. धर्मराजानं काही वेळ कणांशी युद्ध केलें, पण शेवटी पराभव पावून तो पळून जाऊ लागला. कर्गाने त्याचा पाठलाग केला. पण कृन्तीला दिलेले आश्वासन आठवून त्यानें धर्मराजाला सांगितले की, “ जिवत सोइती. पुन्हां माझ्याबरोबर युद्ध करूं नकोस." ध्यानंतर भीमावा पराक्रम पाहून कौरव-सैन्य पळू लागले. कर्ण भीमापुढे युद्धाला आला, पण भीमसेनाच्या वाणांनी तो मूटित पडला. तेव्हा त्याचा रथ शल्याने दूर नेला. नंतर दुर्योधनाचे बन्धू भीमावर चालून आले, पण तेही अतीवर पडरेल्या किड्यांप्रमाणे मरून गेले. पुन्हां कर्म पाण्डव-मैन्याचा नाश कर रागला. इतक्यांत संशप्तकांना पळवून लावून अर्जुन उत्तर दिशेकडे आला, तेव्हां अश्वत्थाम्याचे व त्याचे भयंकर युद्ध झाले. त्या युद्धात अर्जुनाचे वाण लागून अश्वत्थामा मूछित पडल्यामुळे त्याचा रथ सारथ्याने दर नेला. नंतर दुर्योधन धर्मराजाबरोबर युद्ध करीत असतां कर्ण येऊन धर्मराजावर वाणांची वृष्टी करूं लागला. नकुळ व सहदेव धर्मराजाच्या साह्याला होते. कर्णाने धर्मराजा व नकुळ यांच्या रथाचे घोडे मारल्यावर ते दोघे सहदेवाच्या रथांत यसले. त्या वेळी शल्य कला म्हणाला, “कर्णा, यांना मारून तुला काय मिळणार आहे ? अर्जुनाच्या वधासाठी दुर्योधनाने तुझा एवढा (एव्हढा) मान ठेवला आहे, म्हणून त्याला मारणे हेच तुझे कर्तव्य आहे. दुसरे, दुर्योधन भीमसेनाबरोबर युद्ध करीत आहे. त्याला पांचविण्याचे सोडून येथे काय आपली शक्ती वायां घालवितोस ?" ते ऐकून कर्ण दुर्योधनाकडे गेला, आणि धर्मराजाला कर्गाचे बाण फार लागल्यामुळे तो शिबिरांत येऊन आधरणावर पडून राहिला.

(३१) धर्मराजा युद्धांत कोठे दिसेना, म्हणून त्याचा शोध करीत श्रीकृष्ण व अर्जुन शिबिरांत आले. त्यांना पाहून ते कर्णाला मारूनच आले, अमें समजून धर्मराजाने त्यांची फार स्तुती केली. पण अर्जुनाने जेव्हां सरी गोष्ट सांगितली, तेव्हां तो धर्मराजा फारच रागावला आणि अर्जुनाची निन्दा करून "तूं आपले गाण्डीव धनुष्य दुसन्याला देऊन टाक, म्हणजे तो तरी कर्गाचा नाश करील." असे म्हणाला. त्यावरोवर अर्जुन खड्न उपसून धर्म- राजाला मारण्यास निघाला. अर्जुनाने आपल्या मनांत अशी प्रतिज्ञा केरेली होती की, " जो गाण्डीव धनुष्य दुसन्याला दे असें म्हणेल, त्याचा शिरच्छेद करावयाचा." ती गोष्ट श्रीकृष्णांना समजल्यावर त्यांनी अर्जुनाची चांगलीच कानउघाडणी केली. हिंसा आणि अहिंसा, सत्य आणि असत्य यांचा विचार समाजधारणेच्या दृष्टीने कसा करावा अर्जुनाला समजावून सांगितले. एका व्याधाने सर्व समाजास त्रासदायक झालेल्या श्वापदाची हिंसा करून सुद्धा तो स्वर्गास कसा गेला, आणि एक तपस्वी ब्राह्मण चोरांना खरा मार्ग दाखवून चोरांनी त्या मार्गाने गेलेल्या लोकांची हिंसा केल्यामुळे कसा नरकांत पडला, तें सांगितल्यावर श्रीकृष्ण म्हणाले, “श्रेष्टाला 'तूं, असे म्हणून त्याचा अपमान केल्यास त्याचा वध केल्यासारखाच होतो. तूं धर्म- राजाची निन्दा कर, म्हणजे तुझी प्रतिज्ञा पूर्ण केल्याप्रमाणे होईल. त्याप्रमाणे अर्जुनाने धर्मराजाची निन्दा केल्यावर अर्जुन पुन्हां खड्ग घेऊन उभा राहिला. आणि " घडील बन्धूचा अपमान माझ्या हातून घडल्यामुळे मी आत्महत्या करतो." असे म्हणाला. तेव्हां श्रीकृष्ण हसून म्हणाले, "श्यासाठी एवढे कशाला पाहिजे? तूं आपल्या तोंडाने स्वतःची स्तुती कर म्हणजे झाले." त्याप्रमाणे अर्जुनाने भान्मस्तुती केलेली ऐकल्यावर पूर्वी केलेल्या निन्दमुळे रागावलेला धर्मराजा वनांत जायला निघाला. तेव्हां श्रीकृष्णांनी त्याचे पाय घस्न स्थाला शांत केलें. अर्जुनानेही धर्मराजाला नमस्कार फेला, आणि वर्ण- पधाची प्रतिज्ञा करून भर्जुन युद्धाला निघाला. रगांगांत भाल्यावर अर्जुनाने युद्ध करीत असलेल्या भीमाला धर्मराजाचे कुशल कळविले, आणि ने दोधे कौरव-मैन्याचा नाश करूं लागले. अर्जुनाने रम, घोडे व पायदळ यांचा आगि भीमाने हत्तीचा नाश करण्याचा सपाटा (३२) चालविरेरा पाहून दुशासन भीमावर धावून आला. त्या दोघाचे काही वेळ युद्ध झाल्पायर भीमसनाने आपली गदा दु शासनावर अशी मारली की, तो रथातून उडून चाळीस हात दूर जाऊन पडला. लागीच हातात खड्ग घेऊन भीम धावत गेला ज्या हाताने त्याने भारतवर्षाच्या साग्नाज्ञीचे-- द्रौपदीचे केस ओढले होते, ज्या हाताने पाण्डवाचा सर्वश्रेष्ठ मानबिंदू, असलेल्या द्रौपदी वस्त्र फेटण्याचा निघृण प्रयत्न केला होता, तो दुशा- सनाचा हात तोडून भीमसेन त्याच्या क्ठावर पाय दऊन उभा राहिला. आणि “ज्याच्या अगात धैर्य असेल त्याने याला-नरपशूला वाचवावें मी यायें रक्त पिणार आहे" असें कौरवाकहीर मोठ्या-मोठ्याची नवें घेऊन ओरडून सागितल्यावर दु शासनाचे वक्ष स्थळ फाढून त्यातील गरम रक्त ओंजळाने पिऊ लागला ते पाहून हा प्रत्यक्ष राक्षस आहे, असे समजून कौरव सैन्य पळून गेल पण टुयोधनाचे दहा बन्धू भीमावर आणि वर्णाचा पुत्र पसेन अर्जुनावर चालून आरे भीमाने त्या दहा जणाचा आणि अर्जुनाने वृपसेनाचा कर्ण व दुर्योधन याल्यासमक्ष वध केला भर्जुनान आपल्यासमक्ष वृपसेनाचा वध केलेला पाहून मोठ्या रागानें वर्ण अर्जुनाबरोबर युद्ध करू रागरा या दोघाच्या युद्धाच्या वेळी युद्ध पाहण्यास आलेल्या दय दै यानध्ये सुद्धा दोन तट पडले अर्जुनाट इन्द्रादि दव होते, व वर्णाचा पक्ष सूर्य आणि दैत्य याना घेतला होता युद्धात दोघानीही निरनिराळ्या अस्वाचा प्रयोग चालविला होता कोणाचाच जय किया पराजय दिसेना अर्जुन आटोपत नाही, हे पाहून कर्णाने इतके दिवस पुजून ठेवरेला, आणि खास अर्जुनासाठीच राखून ठेवरेला, सपमुख बाण अजुनावर सोडला त्याच बाणात खाण्य वनातून निसटलेला 'अश्वसेन । नाग येऊन अर्जुनाचा सूड घेण्यासाठी बसला होता तो बाण सुटलेला पाहताच श्रीकृष्णानी अर्जुनाचा स्थ खारी दाबला त्यामुळे तो बाण अर्जुनाचा मुकुट घेऊन गेला नतर अर्जुनाने डोक्याला शुभ्र वस्त्र धाधले. जो नाग बाणात बसला होता, तोच नाग वर्णाकडे जाऊन पुन्हा मला सोड, म्हणने मी अर्जुनाला मारतों" असें म्हणाला पण 'दुसऱ्याच्या भरवशावर युद्ध करण्याची माझी इच्छा नाही' असें क्णाने सागितल्यावर तो नाग स्वतःच अर्जुनायर वाणासारसा धांयून आला. ते पाहून अर्जुनाने वाण सोडून त्याचे तुकडे केले. पुढे काही वेळ कर्णार्जुनांचे युद्ध चालले होते. इतक्यांत काला (सापर- मुळे) असांधे मन्त्र आठवत नाहीसे झाले, आणि त्याच्या रथाचें दावे चाक (शापामुळे) पृथ्वीने गिळले. तेव्हां कान धर्माची निन्दा केली. तो साली उतरला, आणि मनाला म्हणाला, “मी रथाचे चाक उपसून काढीत आहे. या वेळी माझ्यावर याण सोदशील तर ते धर्माच्या विरुद्ध होईल." श्याचे ते भापण पूल श्रीकृष्ण कर्णाला म्हणाले, "आतां नुला धर्म भाटयतो, पण ज्या वेळी भर मभेत भारताची साम्राजी-महामती दीपदीची रजस्वलावस्येत बिटयना केलीन, पाण्यांना जाळण्याचा प्रयत्न फलोत, भीमाला विपान खाऊ घातलेत, एकटया अभिमन्यूला पुष्पांनी मिथून मारलेत, त्या घेळी तुमा धर्म कोठे गेला होता? (तेव्हां गेला होता को राधामुता तुझा धर्म-(मोरोपंत)) आतां धर्म तुझे रक्षण करण्यास असमर्थ आहे. 'अजुना! यघतोस काय? सोर वाण नि तोह कगांचा फण्टनाल.." श्रीकृष्णाचे बोलणे ऐकून कर्गान लाजेने मान गाली घातली. चाक पृष्यावन निघाले नाही. तो तमाच युद्ध करूं लागला, पण भातां ग्याच्याम यादी प्राण राहिलें नम्हते. अर्जुनाने एकच पाण मास्न त्याचा पापणा, आणि फरिया शरिरातून निपारेल नेज गूर्याला जाऊन मिळाले. फर्गापा घपाल्यायर कौरयार कोणाला सुद्धाचा रामार राहिला मादी. मैन्य पदाले. दुर्योधनाने कितीही सांगितलं तरी में परत फिरेना. मेहा शल्याच्या मागण्यापरून युद वियून सर्वजण भापल्या नियासस्थानी (शिपिरीत) गेले. से शिपिरांत गेल्यार मोटग आनन्दानें पाण्डव-मैन्यही भाषम्या नियामस्थानी (शिबिरांत) भालें. ध्याने मोठमोद्याने गांना चालविल्या. धीरण प अर्जुन धर्मरामाग भानन्दानं भेटले, भागि कर्ण. पपाची यात स्पांनी त्याला सांगिती. धर्मरामा कई गुना पुर पाहण्याग प्रादा रणांगगायर गेला होता, पग पायाळ माग भमरपामु पाठा भभिम पंजरपा रिकामी राहतो भाले नाही. भातो कांपा पप सारंग पान तो गुराम रोगन गेला, भागि गृत होऊन पालेशा भाई म.पा.(..)

(३४) जेव्हा त्याने प्रत्यक्ष टोळ्यांनी पाहिले, तेव्हा त्याला झालेल्या आनन्दाच्या भरात स्यान कृष्णार्जुनाना प्रेमाने आलिंगन देऊन सांगितले, "आत मी धन्य आहे आजच मला जय मिळाला असें मी समजतो, तेरा वर्षे कर्णाच्या भीतीन मला झोप येत नव्हती. आज मी मोठ्या आनदाने झोपी जाईन." असें योरहन त्याने श्रीकृष्ण व अर्जुन याना धन्यवाद दिले. कर्णपर्वाचा मराठी साराश समाप्त - महाभारतसारांतील 'शल्यपर्वा'चा मराठी सारांश वैशम्पायन जनमेजय राजाला पुढे सागू लागले- एकोणिसाव्या दिवशी सकाळी सञ्जय हस्तिनापुराला आरा. स्याने राजा पृतराष्ट्राला, दुर्योधनादि सर्वांचा नाश झाला, कृपाचार्य, कृतवर्मा आणि अश्वस्थामा हे तिघे कौरवाफडचे व पाच पाण्डव, श्रीकृष्ण आणि सात्यकी अमे सात पाण्डवाकडचे मिळून एकदर दहा जण ह्या युद्धातून वाचले, असे सांगितले. ते ऐकून सर्व पुत्राच्या आणि विशेषत दुर्योधनाच्या मृत्यूमुळे दुस होऊन धृतराष्ट्राने फार शोक केला व नतर सञ्जयाला युद्धाचे वर्णन करण्यास सागिसलें. नेव्हा सञ्जय म्हणारा-कर्गाचा मृत्यु झाल्यावर दुर्योधनादि सर्व मैन्य पळून शिबिरात आल तेव्हा कृपाचायांना दुर्योधनाला सांगितले की, "आता तरी पाण्डवाना राज्य देऊन त्याच्याररोवर सन्धि कर. सैन्याचा नाश झाला तेवढा पुरे झाला. उरलेल्या सर्वाना आनन्दाने आपापल्या घरी जाऊ दे" ते ऐकून दुर्योधन म्हणाला, ' गोष्ट इतक्या थराला आल्यावर पाण्डय ऐकणार नाहात, आणि पाण्डवाना शरण जाणे माझ्याकडून होणार माही. इतक्या लोकाचा नाश केल्यावर मी पाण्डवाना शरण जाईन तर लोक मला काय म्हणतील? आणि मुख्य म्हणजे आतापावेतो माझ्याकरिता ज्यानी प्राणयाग केरा, स्याच्या ऋणातून मुक्त होण्याकरिता मला युद्ध केलेच पाहिजे" असें योलून दुर्योधनाने अश्वस्थाम्याला विचारले की, "वर्गाच्या मागून सेनापति करण्यास कोण योग्य आहे?" तेव्हा अश्वत्थाम्याने पाल्याचे नाव सुचविले. ते सर्वाना पमत पडल्यामुळे दुर्याधनाने शत्याला सेनापति पदाचा अभिषेक केरा, एतराष्ट्राने प्रभ रा-"सञ्जया, कर्गाचा मृत्यु झाला तेव्हा दोन्हाकडे किनी किती मैन्य उरले होते, ते ऐकण्याची माझी इच्छा आहे." सञ्जय म्हणाला, "कौरवां रथ अकरा सहर (11,०००), हत्ती दहा सहन (1०,०००), घोडे दोन लक्ष (२,००,०००), भागि पायदळ तीन कोग (३,०००००००) इतके सैन्य होते. तर पाण्डवाकडे रथ सहा सहन (६,०००), हत्ती सहा सहस्र (६,०००), घोडे दहा सहस्र (१०,०००), आणि पायदळ दोन कोटी (२,०००००००) इतके सैन्य होते." (१८) अठराव्या दिवशी सकाळी दोन्ही सैन्य समोरासमोर आल्यावर युद्धाला प्रारंभ झाला. त्या युद्धांत कर्णाचा पुग्न चित्रसेन याचा नकुळार्ने वध केला. ते पाहून सुपेण आणि सत्यसेन या नांवाचे कर्णाचे दुसरे दोन पुत्र नपुळावर बाण सोडीत धावून आले. नकुळाने त्यांचाही नाश केलेला पाहतांच कौरव सैन्य भीतीने पळू लागले, त्याला धीर यावा म्हणून शल्य पाण्डवाशी युद्ध करूं लागला. त्याने पाण्डव-सैन्यांतील पुष्कळाचा नाश केला, य धर्मराजायर बाणांचा वर्षाव केला. तेव्हां भीमाला राग येऊन त्याने हातांत गदा घेतली व शल्याच्या रथाचे घोडे मारून सारथ्यालाही मारून टाकले. सारथी पडल्यावर शल्य पळून गेला. भीमसेन गदा घेऊन युद्धासाठी शल्याला हाका मारूं लागला, तेव्हां दुर्योधनादि कौरव-सैन्य त्याच्यावर चालून आले. भीमाच्या साह्याला पाण्डव-सन्य आल्याचर में युद्ध झाले, त्यांत दुर्योधनानें पाण्डयांकडून युद्ध करणान्या चेकितान नावाच्या यादवाचा वध केला. शल्याने पुन्हां येऊन धर्मराजावर तीक्ष्ण बाण सोडले. तेव्हां धर्मराजाने आपल्या लोकांना सांगितले की, "शल्य माझा वांटा समजून मी त्याचा नाश करणार आहे. म्हणून माझ्या रथांत सर्व शस्त्रे सज ठेवा. माझ्या भापल्या रथाच्या डावीकडे पृष्टद्युम्न, उजवीकडे सात्यकि, मागें अर्जुन आणि पुढे भीम असे असल्यावर मी शल्यास जिंकू शकेन." त्याप्रमाणे व्यवस्था केल्या. घर धर्मराजा आणि शरय एकमेरांवर याण सोडू लागले. धर्मराजाने शल्याच्या रथाचे धोडे आणि ध्वज पाडला, तेव्हां अश्वस्थामा शल्याला आपल्या स्थावर घेऊन पळून गेला. काही वेळाने दुसन्या रथांत पसून शल्य धर्म- रामायरोयर युद्ध करण्यास पुन्हा भारा. त्या दोघांचे युद्ध होत असतां धर्मराजान शक्ति नांवाच्या शस्त्राने शाल्याचा नाश केला. त्यायरोबर दुर्योधन नो-नको म्हणत असतांना मुद्धा शल्याच्या सैन्यांतले सातरों (७,००) रथी पाण्डय-सन्यायर चालून गेले. त्यांचा नारा भीम, अर्जुन, नकुल भागि (३७) सहदेव यांनी केला. तेव्हां कौरवां, सैन्य भीतीनं पदन जाऊ लागले. रयाला धर्य देण्याकरितां दुर्योधनाने ओजस्वी भाषण केल्यावर ते मैन्य पुन्हा युद्धाला सिद्ध झाले. यांपकी म्लेच्छांचा राजा शाल्ब मस्त हत्तीवर बसून पुढे सरसावला. तेव्हां धृष्टद्युम्नाने त्या हत्तीला गर्दैनं मारले आणि सात्यकी एक याण सोडून शाल्वाचा नाश केला. पुन्हां मन्य पळू लागले. त्याला मोठ्या कष्टाने परन फिरवून दुर्योधन युद्ध करूं लागला. तेव्हां घृष्टद्युम्नाने त्याच्या रथाचे घोडे आणि सारथी मारला. मग दुर्योधन एका घोट्यायर यमून शकुनीकडे पळून गेला. त्याच्या मागोमाग अश्वत्थामा, कृपाचार्य व कृतवर्मा हेही गेले. सञ्जय म्हणतो-"श्या वेळी धृष्टद्युम्नायरोयर आम्ही पांचजणांनी युद्ध केले, पण आमचा पराभय होऊन भाम्ही पळालों. इतक्यांत मात्यकीने येऊन माझ्या मन्याचा नाश केला आणि मला जिवंत धरले." दुर्योधन पळाल्यावर त्याचे भाऊ भीमसेनायर घालून गेले. त्यांचा नाश भीमाने केला आणि सहसावधि हत्ती, रथ इत्यादि मैन्यालाही यमलोकाला पाटविलें. भातां दुर्योधन व मुदर्शन हे दोनच तुझे पुत्र घोटेस्वारांच्या सैन्याच्या मध्यभागी होते. या सैन्याचा नाश करण्यास भीम, अर्जुन य सहदेय हे तिघे भाले. तेव्हां मुदर्शन भीमाशी आणि तिगर्न देशाचा राजा मुशमा व शनि अर्जुनाशी भिढले. भर्जुनाने आपल्या याणांनी मायकमां, सत्येषु भाणि मुशर्मा यांचा य त्यांच्या मन्याचा नाश केला, आणि भीमाने सुदर्शनाचा पध फेला. तेव्हा मानि व त्याचा पुन उस्क है महदेवावर घांयून गेले, महदेवाने अगोदर उसकासा आगि नंतर शकुनीला यागांनों पमनोकाम पाटबिलें, नंतर उरलेल्या मयं मन्याला दुयाँधनाने भाता पेली की,"पाण्यांचा नाश करूनच परत या." रया आसेप्रमाणे ते मर्य सैन्य पाण्डयमैन्यावर धायन गेले, आगि त्या मांशा नाश पाण्डय. मम्यान फग. धृतराष्ट्राने विचारल-कोरवा मयं मन्य नष्ट झाले. नेम्हां पायांकडे (३८) “ सञ्जय म्हणाला-दोन सहन (२,०००) रथ, सातशे (७००) हत्ती, पांच सहस्र (५,०००) घोडेस्वार आणि दहा सहस्र (१०,०००)पायदळ इतके सैन्य पाण्डवांकडचे उरले होते. दुर्योधनाचा घोडा युद्धांत पडल्यामुळे दुर्योधन हातांत गदा घेऊन एकटाच डोहाकडे निघाला. त्याच वेळी धृष्ट. धुम्नाच्या सांगण्यावरून सात्यकी मला मारणार होता, पण व्यास महपानी येऊन सांगितल्यामुळे त्याने मला जिवंत सोडले. मी हातांतले शव टाकून हस्तिनापुराकडे चाललों असतां एक कोस (२ मैल) झाल्यावर मला दुर्योधन भेटला. तो मला मोठ्या दुःखाने म्हणाला, धृतराष्ट्राला जाऊन सांग की, तुमचा पुत्र दुर्योधन डोहांत शिरला आहे." असे बोलून तो त्या डोहांत शिरला आणि मन्त्रसामर्थ्याने तळाशी जाऊन स्वस्थ बसला. तो डोहांत गेल्यावर कृपाचार्य, कृतवर्मा आणि अश्वत्थामा हे तिघे त्याचा शोध करीत तेथे आले, मी त्यांना दुयोधन जिवंत असल्याचे व तो डोहांत जाऊन बसल्याचे सांगितले. इतक्यांत त्याचा शोध करण्याला पाण्डव येत आहेत असे पाहून त्यांनी मला रथांत घेतले आणि आम्ही शिविराकडे आलो. सर्व सैन्याचा नाश झाल्याची वार्ता शिविरांत कळल्यावर सर्व स्त्रिया उर बडवून आक्रोश करूं लागल्या. दुर्योधनाचे प्रधान त्या स्त्रियांना घेऊन हस्तिना- पुराकडे निघाले, तेव्हां धर्मराजाला विचारून युयुत्सु त्यांच्याबरोबर गेला. गदापर्व- शिबिरांतून सर्व निघून गेत्यावर अश्वत्थामादि तिघांना तेथे राहणे बरें वाटेना. ते त्या डोहाकडे जाण्यास निघाले. इकडे पाण्डवांनी दुर्योधनाचा पुष्कळ शोध केला. पण त्याचा शोध न लागल्यामुळे निराश होऊन ते आपल्या निवासस्थानी (शिबिरांत) आले ते शिबिरांत आल्यावर हे तिघे त्या डोहापाशी जाऊन पोचले. ते तिघे दुर्योधनावरोवर बोलत असतां काही व्याध तेथे आले. दुर्योधन डोहात आहे ही गोष्ट त्यांच्या लक्षात आली, आणि त्यांनी ती गोष्ट पाण्डवांना जाऊन सांगितली. त्याबरोबर धर्मराजादि सर्वजण मोटवा आनन्दानें दुर्योधनाच्या नाशाकरिता तेथे जाण्यास निघाले. त्यांचे शब्द दुरूनच ऐकून “पाण्डव येत आहेत, तेव्हां (३९) आम्ही आतां जातो" असे सांगून ते तिघे दूर जाऊन एका वडाच्या भाडा- साली बमले. ते तिघे गेल्यावर पाण्डव तेथे आले. श्रीकृष्णांच्या सांगण्यावरून धर्म- राजाने दुर्योधनाची चांगली (खूप) निन्दा केली. तेव्हां संतापून तो पाण्याच्या थाहेर आला, धर्मराजाने त्याला कवच (विलसत) आणि शिरमाण (जिरेटोप) दिल्यावर ते घालून व हातांत गदा घेऊन भीमायरोवर युद्ध करण्यास तो सिद्ध झाला. इतक्यांत बलराम तीर्थयात्रा करून तेथे आले. त्यांच्या सांगण्यावरून ती सर्व मण्डली कुरुक्षेत्रावर आली, तेथे त्या दोघांचें (भीमसेन व दुर्योधन) युद्ध होऊ लागले. कोणाचाच जय किंवा पराजय होतांना दिसेना. तेव्हां अर्जुनाच्या प्रश्नावरून श्रीकृष्णांनी सांगितले, “ भीम त्याच्यापेक्षां शक्तिमान् आहे सरा, पण गदायुद्धाचा अभ्यास योधनाचा अधिक असल्यामुळे अन्याय केल्यावांचून भीम त्याला मारू शकणार नाही. भीमाने त्याची मांडी फोडण्याची प्रतिज्ञा केली आहे. त्याप्रमाणे केले तरच दुर्योधन जिंकला जाणे शक्य आहे." ते ऐकून अर्जुनाने भीमाला दिसेल अशा रीतीने आपल्या दाव्या मांडीवर थाप मारली. ते पाहून भीमाच्या लक्षांत ती गोष्ट आली आणि युद्ध होता होता भीमाने एकदम आपली गदा दुर्योधनाच्या डाव्या मांडीवर मारली. त्याबरोबर दुर्योधन गाली कोसळला. तो साली पढल्यावर," आम्हांला भर सभेत गाय रे गाय असे म्हणून हंसत होतास. त्याचे हे फळ भोग," अमें योलून भीमाने त्याच्या मस्तकावर लाथ मारली. त्यामुळे धर्मराजाला फार दुःख झाले, आणि बलराम तर नांगर घेऊन भीमाला मारावयाराच धावले. ते पाहून श्रीकृष्णांनी त्यांची कशी तरी समजूत केल्यावर ते रागाने द्वारकेरडे निघून गेले. नंतर दुर्योधन श्रीकृष्णांना म्हणाला, "तूं फार दुष्ट आहेस. भीष्म, द्रोण, कर्ण, भूरिश्रया इत्यादींना अन्यायाने मृत्यु येण्याचे कारण तूंच आहेस. मी भीमायरोयर युद्ध करीत असतां भीमाला डाव्या मांडीवर गदा मारण्या- माठी पूर्ण करण्यास मर्जुनाला जे तूं सागितरेम ते माझ्या लक्षात आले नाही, असे नाही. अमा अन्याय करण्यास तुला लाज वाटायला हवी होती. मुश्या अन्यायामुळेच आमचा पराभव झाला." दुर्योधनाचे ते बोलणे ऐकून (४०) श्रीकृष्ण म्हणाले, "तूं आपल्या पातकांमुळेच मेलास, त्याचा दोप मला लाई नकोस. भीमाला विप देणे, पापडयांना लाक्षागृहांत जाळणे, भर सभेत रजस्वला अवस्थेत असलेल्या, महासती-द्रौपदीची विटम्बना करणे, अभिमन्यूला पुष्कळांनी मिळून मारणे इत्यादि अन्याय तू केले नसतेस, पाण्डवांना त्यांचे राज्य अगोदरच दिले असतेस तर मीप्म-द्रोणांचा आणि तुझाही नाश झाला नसता. आम्ही केलेले अन्याय हे तुझ्या अन्यायांची प्रतिक्रियाच होती म्हणून आम्हाला दोप न देता स्वतः केलेल्या कमांची फर्के भोग." त्यानंतर श्रीकृष्णांसह सर्वजण शिबिरात आले. श्रीकृष्णांनी अर्जुनाला रथावरून अगोदर खाली उतरण्यास सांगितले आणि आपण मागून उतरले. तेव्हां अपलेही काम झाले असे समजून मारतीही निघून गेला. श्रीकृष्ण उतरतांच अर्जुनाचा रथ जळून गेला, तें आश्चर्य पाहून अर्जुनाने तस होण्याचे कारण विचारले. तेव्हां श्रीकृष्ण म्हणाले, "मी तुझ्या रथावर सारथी असल्यामुळे आणि तुझें काम पुरे झाले नसल्यामुळे तुझा रथ आता- पर्यन्त जळला नाही. पण आतां तुझें काम संपले. मला सारथी म्हणून त्या स्थावर असण्याचे कारण नाही, म्हणून युद्धांत मीम-द्रोणादिकांनी सोहरे ख्या दिव्य अस्त्रांमुळे तुझा रथ जळून भस्म झाला." त्यानंतर पाण्डव-सैन्य कौरवांच्या शिबिरांत शिरले. त्याला तेथे चांदी, सोने, हिरे, माणकें, दास-दासी इत्यादि पुष्कळ लूट मिळाली. श्रीकृष्णांनी पाण्डव व सात्यकी यांना सांगितले की, आपण आता शिविराच्या बाहेर रात्र काढू या. त्याप्रमाणे ते सर्व ओघवत्ती नदीच्या काठी रानभर राहण्यास गेले. तेथे गेल्यावर धर्मराजाच्या मनांत गान्धारीच्या रागाची व कदाचित् आपल्याला ती शाप देऊन भस्म करील या गोष्टीची चिन्ता उत्पन्न झाली. म्हणून त्याने श्रीकृष्णांना गान्धारीकडे पाठविले. श्रीकृष्ण हस्तिनापूरला जाऊन धृतराष्ट्र आणि गान्धारी यांना मोठया युक्तीच्या भाषणाने शांत करून पुन्हां पाण्डवाकडे भाले कृपाचार्यादि तिघांना दुर्योधन पडल्याची बातमी लोकांकडून कळतांच ते दुर्योधन पडला होता तेथे आले. अकरा अक्षौहिणी सैन्याचा स्वामी (४१) . दुर्योधन तेथे धूळ खात पडलेला पाहून त्यांनी फार शोक केला, अश्वस्थामा तर असे म्हणाला की, "प्रत्यक्ष माझ्या पित्याच्या मृत्यूपेक्षा, राजा, तुझ्या झा दीन स्थिती, मला फार दुःख वाटत आहे. मी प्रतिज्ञा करून सांगतों की, मी आज कोण याही उपायाने पाण्डव-सैन्याचा नाश करून टाकीन. या गोष्टीला तुझी मात्र संमती हवी." ते ऐकून दुर्योधनाला आनंद झाला आणि कृपाचायांच्या हातून अश्वत्थाम्याला त्याने सेनापतीचा अभिषेक करविला. अभिषेक झाल्यावर दुर्योधनाचा निरोप घेऊन ते तिघे तेथून निघाले आणि दुर्योधन रात्रभर तेथेच आपल्या हातांनी मोठ्या कष्टानें मांडीचे लचके तोडणान्या गिधाडांना हाणीत, रक्तबंबाळ स्थितीत पडून राहिला. -वाल्यपर्वाचा मराठी सारांश समाप्त:- महाभारतसारांतील 'सौप्तिकपर्वा 'चा मराठी सारांश कृपाचार्य, कृतवर्मा आणि अश्वत्थामा हे तिघे दुयाँधनाजवळून निघाल्या- घर एका अरण्यांत मोठ्या वडाच्या झाडाखाली रथ सोडून संध्या केल्यावर थकून गेलेले असल्यामुळे तेथे जमिनीवरच निजले. दोघांना तर झोप लागली. पण अश्वत्थामा मात्र रागामुळे च दुःखामुळे झोपी गेला नाही. चांगली रात्र झाल्यावर त्या वडाच्या झाडावर झोपी गेलेल्या कावळ्यांना एक घुबड येऊन मारून टाकीत आहे, असें अश्वत्थाम्याला दिसले. ते पाहून घुबडाने आपल्याला गुरूपदेश केला असे समजून निजलेल्या पाण्डव- सैन्याचा असाच नाश करावा, हा विचार मनात ठरवून त्याने झोपी गेलेल्या त्या दोघांना जागे करून आपला विचार सांगितला. तेव्हा “असे करणे योग्य नाही, हा अधर्म आहे, याने तुझी लोकांत छी-थू होईल." इत्यादि कृपाचायांनी सांगून पाहिले. पण ते न ऐकून जेव्हां अश्वत्थामा पांडवांच्या शिबिरांत जाण्यासाठी रात बसला, तेव्हां ते दोघे सुद्धा त्याच्याबरोबर निघाले. पांडयांच्या निवास स्थानाजवळ (शिविराजवळ) गेल्यावर अश्वत्थामा म्हणाला, "तुम्ही दोघे दरवाजावर राहून आंतून पळून येणान्यांना ठार मारा. मी आत जाऊन झोपलेल्या लोकांचा नाश करतो." इतके बोलून तो प्रथम धृष्टद्युम्नाजवळ गेला, आणि लाथांनी त्याला मारू लागला. धृष्टद्युम्न जागा होऊन उठू लागला, तेव्हां अश्वत्थाम्यानं त्याला दोन्ही हातांनी धरून भूमीवर आपटले, आणि शस्त्रायांचून एखाद्या पशूला मारावे, त्याप्रमाणे त्यार्ने धृष्टद्युम्नाला ठार मारले. यानंतर शिखण्डी, द्रौपदीचे पुत्र इत्यादि जे तेथे होते, त्या सवांचा नाश अश्वत्थाम्याने केला. जे पळून जाण्याच्या विचाराने शिबिराच्या दरवाजावर आले, त्यांचा नाश कृपाचार्य व कृतवर्मा यांनी वेला. सर्वांचा नाश केल्यावर मोठ्या आनंदाने ते तिचे दुर्योधनायटे आले, आणि त्यांनी तो सर्व यूनांत त्याला सांगितला. तो ऐपन तशाही स्थितीत प्याला आनंद शारा, आणि थोट्याच वेळाने त्याने प्राण सोडला. (४२) (४३) सञ्जय म्हणतो-हे धृतराष्ट्र राजा ! तुझ्या वाईट सल्ल्यामुळे, अन्यायी वागण्यामुळे व घोर अपराधामुळेच अशा रीतीने कारयांचा आणि पाण्डव. सैन्याचा युद्धांत सम्पूर्ण नाश झाला, आणि दुर्योधनाच्या मृत्यूनंतर व्यासांनी पूर्वी मला दिलेली दिव्य-दृष्टि नष्ट झाली. वैशम्पायन जनमेजय राजाला म्हणाले-राजा, प्रातःकाळी धृष्टद्युम्नाचा सारथी धर्मराजाकडे येऊन सांगू लागला--"शिविरांतील सर्व सन्य कृपाचार्य, कृतवर्मा आणि अश्वस्थामा या तिघांनी मारून टाकले. मी कृतवाच्या हातून कमा तरी निसटलों." ते ऐकल्यावर धर्मराजाने काही वेळ शोक करून द्रौपदीला आणण्यास नकुळाला पाठविले पाणि तो स्वतः सवांसह शिविरांत गेला. काही वेळाने द्रौपदी त्थे आली. पुनांच्या मृत्यूमुळे तिला फार दुःख झाले. त्या दुःखाने ती द्रौपदी म्हणाली, "माझ्या पुत्रांचा धात करणारा अश्वस्थामा जिवंत असेपर्यन्त मी काही न खाता, न पितां येथेच बसून राहणार आहे." असे म्हणून ती तेथेच बसली. तेव्हां धर्मराजाने तिला विचारले, " अश्वस्थामा पळून गेला आहे. त्याला युद्धांत जिंकरयाचे तुला क्शावरून सर वाटेल ते सांग." द्रौपदी म्हणाली, "अश्वत्था- म्याच्या मस्तकायर जन्मतःच एक मणी आहे. तो आणून तुमच्या मस्तका. घर शोभा देतांना पाहिला, तरच मी जिवंत राहीन, एरव्ही नाही." ते ऐकतांच भीमसेन रथांत बसून अश्वत्थाम्याच्या नाशाकरितां निघाला. नकुळ त्याचा सारथी होता. भीम निघालेला पाहून श्रीकृष्ण धर्मराजाला म्हणाले, “ भीमाला एकटयाला जाऊ देणे योग्य नाही. कारण अश्वत्थामा जसा शूर आहे, असा शम्रास्त्रवत्ता आहे, तसाच अत्यंत दुष्टही आहे. त्याच्या दुष्टपणाची एक गोष्ट सांगतो. द्रोणाचायांनी अर्जुनाला ब्रह्मास्त्र दिले. ते ऐकून अश्वस्थामा एकान्तांत द्रोणाचायांना ब्रह्मास्त्र मागू लागला. तो दुष्ट आहे म्हणून द्रोणाचायांनी ते त्याला दिले नव्हते. पण या वेळी रयाने फारच गयावया केल्यामुळे त्यांनी ते अस्त्र त्याला दिले, आणि सांगितले की, हे अस्त्र मनुष्यांवर सोडूं नये असा याचा नियम आहे. पण तूं दुष्ट असत्यामुळे हा नियम पाळणार नाहीस. ब्रह्मास्त्र मिळाल्यावर एकदा अश्वस्थामा द्वारकला आला. यादवांनी मोठ्या आदराने त्याला ठेवून (४४) . घेतले. एके दिवशी तो माझ्याकडे येऊन माशे मुदर्शन-पक्र मार्ग लागला. मी स्याला घे म्हटल्यावर चक्र उचलं लागला, पण त्याला ते उचलेना. तेव्हां रियाला फारच लाज वाटली. नंतर मी त्याला विचारले, 'तूं चक्र घेऊन काय करणार? तो म्हणाला, मी ब्रह्मानानं इतरांना जिंकू शकेन, पण तुम्हांला जिंकू शकणार नाही. तेव्हां तुमच्या जयदन चक्र घेऊन तुम्हांलाच जिकावे असा माझा विचार होता. त्यानंतर काही दिवसांनी तो द्वारकेंतून निघून गेला. तर धर्मराजा, तो असा दुष्ट आहे. म्हणून एकटा भीम जाणे योग्य नाही." असे बोलून श्रीकृष्ण रथांत यसले. धर्मराजा आणि अर्जुन स्याच रथांत बसून निघाले. भीमसेन निघाला तो गंगेच्या काठावर व्यास महपांच्या आश्रमांत आला. कारण, तो दुष्ट नराधम अश्वत्थामा तेथेंच आहे अशी बातमी भीमाला माहीत होती. भीमाच्या मागोमाग श्रीकृष्णांचाही रथ आला. ते 'पाहून, भातां हे आपल्याला मारणार या भीतीने पाण्डयांच्या नाशासाठी अश्वस्थाम्याने ब्रह्मास्त्र सोडले. तेव्हां श्रीकृष्णांच्या सांगण्यावरून पाण्यांच्या आणि सर्वांच्याच रक्षणाकरिता अर्जुनाने मुद्धां ब्रह्मास्त्र सोडले. दोन्ही अस्त्रांचे तेज सर्व लोकांचा नाश करील, म्हणून ज्यास महीच देवर्षि नारद यांनी मध्ये पडून दोघांनाही अस्त्र आवरून घेण्यास सांगितले. त्याप्रमाणे अर्जुनाने ताबडतोब ब्रह्मास्त्र आवरून घेतले. पण अश्वत्थाम्याला से भावरता येईना. तेव्हां ऋपी म्हणाले, " जेथें ब्रह्मास्त्रांचे युद्ध होते, त्या ठिकाणी बारा वर्षे पाउस पडत नाही, आणि दुष्काळ पडतो. आमच्या सांगण्यावरून अर्जुनाने अस्र आवरले आहे. तुला अस्त्र आवरता येत नसेल तर तुझ्या मस्तकावर असलेला मणि पाण्डवांना दे आणि हे अस्व पाण्डवा- वर सोडूं नको. तरच तूं जिवंत राहशील." ते ऐकून त्याने ते अन्न उत्तरेच्या गर्भावर सोडले. ते पाहून श्रीकृष्ण त्याला म्हणाले, " उत्तरेच्या गर्भाला तर मी जिवंत करीनच, पण गर्भहत्या (भ्रूणहत्या) करणारा तूं महा दुष्ट आणि पातकी असल्यामुळे या पापाचे फळ याच जन्मी (याचि देही, याचि डोळा- तुकाराम) तुला भोगावे लागेल. तीन सहस्र (३,०००) पर्षे तुझ्या अंगातून पूमिश्रित रन वाहत राहील. ती दुर्गन्धी सहन करीत 'नुला अरण्यात एफ्ध्याला भटकावे लागेर. नुला कोणीही ओळवणार नाही." तें ऐकून मोठया दुस्खानं पाण्डवाना आपरा मणी देऊन भश्वरयामा अरण्यात निघून गेला. नतर पाण्डव मणी घेऊन आपल्या निवास स्थानी (शिविरीत) आले. द्रौपदीच्या सागण्याप्रमाणे तो मणि धर्मराजाने स्वत च्या मस्तकावर धारण केरा. तेव्हा द्रोपदी प्राण यागाच्या निश्चयाने यसरी होती, ती मोठया मानन्दाने उटली. माप्तिकपर्वाचा मराठी साराश समाप्त - - - महाभारतमारांतील 'स्त्रीपर्वा'चा मराठी सारांश वैशम्पायन पुढे जनमेजय राजाला सागं लागले त्यानंतर शोकानें व्याकुर झालेल्या धृतराष्ट्राला सञ्जयाने आणि विदुराने पुष्कळ उपदेश घेल्यावर गान्धारी, कुन्ती इत्यादि स्त्रियांना बरोबर घेऊन धृतराष्ट्र राजा हस्तिनापुराच्या थाहेर पडला. एक कोस (२ मैल) गेल्यावर त्याला कृपाचार्य, कृतरा आणि अश्वत्थामा हे तिघे भेटले. युद्धात दुर्योधनासुद्धा सर्व सैन्याचा नाश झाला, आम्ही तिघेच जिवंत राहिलो असे सागून ते निघून गेले. त्यापैकी कृपाचार्य हस्तिनापुराम गेले, कृतवर्मा द्वारकेला गेला आणि अश्वत्थामा न्यास- महपाच्या आश्रमास गेला. अश्वत्थामा व्यासमहपाच्या आश्रमास गेल्यावर पूर्वी सागितल्याप्रमाणे पाण्डयांनी तेथे जाऊन त्याला जिरुले. धृतराष्ट्र हस्तिनापुराहून निघाला हे ऐकून धर्मराजा सर्वांना बरोबर घेऊन त्याला जाऊन भेटला. धृतराष्ट्राने धर्मराजाला आलिंगन दिले आणि भीमाला भेटण्याची इच्छा दर्शविली. तेव्हा त्याच्या मनातील दुष्ट भावना मोळखून श्रीकृष्णांनी भीमाला मागे ओढले आणि दुर्योधनाने गदा-युद्धाचा अम्यास करण्याकरिता भीमाची जी लोपंडाची प्रतिमा केली होती, ती धृतराष्ट्राच्या पुढे केली. खरा भीम हाच, ह्यानेच आपल्या सर्व पुत्रांचा नाश केला, म्हणून मोठया रागाने त्या मूर्तीचे धृतराष्ट्राने चूर्ण केले आणि तो रक्त औकीत जमिनीवर पडला. लगेच सायाने त्याला सावरले. राग गेल्यावर धृतराष्ट्र भीमाच्या मृत्यूसाठी जेव्हा शोक करूं लागला तेव्हां श्रीकृष्णानी त्याला खरी गोष्ट सागितली आणि आता पाण्डव तुला मुला- प्रमाणे आहेत, त्यांच्यावर क्रोध करणे तुला योग्य नाही, असा उपदेश केला. धृतराष्ट्राला भेटल्यावर पाण्डव गान्धारीकडे गेले. गान्धारी पाण्डवांवर फार रागावलेली पाहून व्यासमहर्षी न रागावण्याविपयो उपदेश करीत होते. त्या वेळी गान्धारी म्हणाली, "भीमार्ने अधर्म करून दुर्योधनाला मारले नसते तर मला राग आला नसता." इतक्यात पाण्डव तेथे जाऊन पोहोचले. तेव्हा भीमाने सांगितले की, "दुर्योधनाने भर सभेत महासाध्वी (४७) " द्रौपदीला आपली टावी मांडी उघडी करून दायविल्यावर मी जी प्रतिज्ञा केली ती पूर्ण करण्यारिता मला तसे करावे लागले. त्याबद्दल त्याची तूं क्षमा कर." त्यावर गान्धारी म्हणाली, " तरी मुद्धा शासनाचे रक्त पिणे हे तुझ्याकडून मोठे पातक घटले आहे." तेव्हां भीम म्हणाला, ही गोट माझ्या हातून कशी घडेल बरे? दुःशासन माझा भाऊ होता. मी ईश्वराला स्मरून सागतो की, प्रतिज्ञा पूर्ण केली हे लोकाना दाखविण्या- करिता केलेले ते नाटक होते. दुःशासनाचे रक्त माझ्या ओठांच्या आंत गेले माही, याला देव माशी आहे." ते ऐकून गान्धारी म्हणाली, " तरी पण सामच्या शंभर पुत्रापैकी ज्याने तुझा थोडा अपराध केला असेल अशा एगाद्याला आम्हा आंधळ्याची काठी म्हणून तूं जिवत रेविले. अमतेम तर मला इतके दुःप झाले नसते." स्यानंतर गान्धारीने "धर्मराजा कोठे आहे ?" असे मोठ्या रागाने विचारले. स्थायरोवर धर्मराजा हात जोडून भीतीने थरथर कांपत गान्धारीला नमस्कार करूं लागला. त्या वेळी गान्धारीच्या टोळ्यांवर बांधलेल्या पट्टीतून तिची जळजळीत दृष्टि धर्मराजाच्या नयांवर गेली. त्याबरोबर त्याच्या हाताची योटें काळी टिकर पडली. इतके झाल्यावर पाण्डव कुन्तीला भेटले. त्यानंतर सर्व मण्डळी युद्धाच्या ठिकाणी आली. तेथे पुष्कळ शोक केल्यावर गान्धारीने श्रीकृष्णांना शाप दिला. गान्धारी म्हणाली, " श्रीकृष्णा, कौरव-पाण्डवाचे युद्ध न होऊ देणे तुझ्या हाती असना ज्या अथी कौरव- कुलाचा नाश हूं आपल्या समक्ष होऊ दिलास, स्या अयी आजपासून त्तिसाव्या या यादव-कुळाचा नाश तुझ्या समक्ष होईल आणि तुला अरण्यांत अनायासारग मरण येईल." ते गान्धारी, योलणे ऐकून श्रीकृष्ण हंसले व म्हणाले, "गान्धारी, तूं जे बोललीस ते मला माहीतच आहे. यादवांचा नाश माझ्याशिवाय दुसरा कोणीच करु शकत नाही. कारण ते देवेन्द्रारा मुद्धां अवध्य आहेत." मंतर धृतराशनें धर्मराजारा युद्धांत मेलेल्यांची संख्या विचारली, नेव्हां या युद्धात (1,६६,००,२०,०००) एक मन्ज धर्मराजा म्हणाला, " (४८) . सहासष्ट कोटी, वीस हजार वीर लोक मेले. शिवाय इतर मेलेल्यांची संख्या (२४,१६५) चोवीस हजार, एक्शे पासष्ट ही आहे." त्यानंतर धृतराष्ट्राच्या सांगण्यावरून धर्मराजाने सञ्जय, विदुर, धौम्य ऋपी इत्यादिकांस आज्ञा केल्याप्रमाणे त्यांनी चंदन, कापूर, काठे इत्यादि. कांच्या चिता करून सवांना अग्नि दिला. मग सर्व मण्डळी मृतांना पाणी देण्यासाठी गंगानदीवर आली. ते सर्वांच्या नावाने पाणी देत असता बुन्तीने पाण्डवांना सांगितले की, "कर्ण तुमचा वडील बन्धु आहे. त्यालाही पाणी द्या." ते ऐकून धर्मराजाला फार दुःख झाले. परंतु इतके दिवस कुन्तीने ती गोष्ट गुप्त ठेवल्यामुळे धर्मराजानें शाप दिला की, "स्त्रियांच्या मनात यापुढे गुप्त गोष्ट राहणार नाही." नंतर सर्वांच्या नावाने पाणी देऊन ती मंडळी गंगेच्या काठावर आली. -स्त्रीपर्वाचा मराठी सारांश समास:- -- महाभारतसारके 'भीष्मपर्व'का सारांग-(हिंदी) जनमेजय राजाके पूछनेपर वैशम्पायन ऋपि आगे बताने लगे- दोनों सेनाओंके, फुरक्षेत्रपर इकट्टा होनेपर युद्ध-सम्बन्धी नियम निश्चित किये गये। दोनों सेनाओंको युद्धार्य सिद्ध देसकर व्यास महर्षि एतराष्ट्रमे वोले, "युद्ध देगनेकी अगर इच्छा हो तो कहो में तुम्हें दिव्य रष्टि दे रखता हूँ। उनके इनकार करनेपर व्यास महर्पिने सञ्जयको वह घर प्रदान किया, " इसे सब ज्ञान दिव्य राष्टि-द्वारा प्राप्त होता रहेगा, और यह तुम्हें युद्धकी वार्ता मुनाएगा!" अनन्तर व्यास महर्षि और सञ्जय दोनों चले गये । दसवें दिन शामके समय सञ्जयने युदमें माम्म पितामहके घराशायी होनेका वृत्त धृतराष्ट्रको कह मुनाया। मुनकर और कुछ शोक करनेपर धृतराष्ट्रने युद्धका समाचार सुननेकी अपनी इच्छा प्यन की। समय यताने लगा- सूर्योदय होतेही दोनों सेनाएँ शस्त्रास्त्रोंसे युक्त, युद्धोन्मुक हो गयीं। रणवाद्य यजने लगे। भीष्माचार्यने सयके लिए उत्साहवर्द्धक भाषण दिया। श्रीकृष्णकी सूचनाके अनुसार अर्जुनने जय-प्राप्तिके लिए भगवतीकी प्रार्थना की। भगवतीने इच्छानुसार वर प्रदान किया और अर्जुन रथपर मवार हुआ। तदुपरान्त श्रीकृष्ण और अर्जुननै अपने शस्त्र बलपूर्वक यजाये। तय पाण्डयोंकी तरफ़के सभी पढ़े-यदे, वीर योद्धाओंने अपने-अपने शस बनाये। भय युद्ध प्रारम्भ हो ही रहा था कि अर्जुनने अपना रथ दोनों सेनाओंक पीच खड़ा करने के लिए श्रीकृष्णसे कहा। वहाँ रयके पहुँचतेही भर्नुनने दोनों सेनामि देसा कि "यहाँ कोई हमारे गुरवयं हैं, कोई पितामह, प्रपितामह, इष्ट मित्र, पन्धु, पुत्र, पान आदि आदि हैं।" उन्हें तलवारके घाट उतार राज्य पानेकी अपेक्षा भिक्षा मांगकर पेट पालना लाख गुना अप्ठा अर्जुनको प्रतीत हुआ और वह अपने उन भावोंको श्रीकृष्णएर प्रकट करने गा। अपने उन विचारोंसे किंकर्तग्यमूद होकर हायके तीर-कमानको हो, निएमाह होकर घटसे रयमें संज्ञा-पन्यसा धैठ गया। अर्जुनके उम मोहको दूर करने के लिए ग्रीकृष्णने उसे अपनी गीता मुनायी। म.सा (संट२) (५०) . . अर्जुन दो प्रकारोंसे मोहमें आ गया था। एक मोह यह था कि भीमा- दिकोंके शरीर-नाशके साथ-साथ उनकी आत्माका नाश होता है, और दूसरा मोह, क्षात्र-धर्म-युद्धको वह अधर्म समझने लगा था और भिक्षादेहि अधर्मको धर्म । अविनाशी आरमाको, अर्जुन नाशवान् समझ रहा था और धर्मको अधर्म और अधर्मको धर्म समझ रहा था। इसलिए आत्माका माश कोई नही कर सकता है, और तू क्षत्रिय होनेके कारण युद्ध करना तेरा धर्म है। उसको तू कदापि त्याग नहीं सकता। त्याग देगा तो तुझे पाप लगेगा। युद्धमें तुझे पापकी आशंका होती हो तो कर्तव्योंको निबाहते पापोंसे अलिप्त रहनेकी योग-युक्ति इस प्रकार है,-जय-पराजय, लाभ-हानि, सुख-दुःख दोनोंमें समबुद्धिसे काम ले।" इस प्रकार श्रीकृष्ण भगवान्के उपदेश करतेही अर्जुन युद्ध के लिए पुनः कटिबद्ध हुआ। पुनः शंख बजे । देव, गंधर्व, सिद्ध आदि युद्ध देखनेके लिए आसमानमें एकत्र हुए। इतनेमें धर्मराजा शस्त्र नीचे रखकर, कवच उतारकर, हाथ जोड़कर चुपकेसे पैदलही प्रवकी तरफ़ स्थित कौरवोंकी सेनाकी ओर जाने उद्यत हुए। उनके पीछे उनके बन्धु, श्रीकृष्ण और चोटी-चोटीके राजा-महाराजा भी प्रस्तुत हुये। धर्मराजाने सीधे भीष्म, द्रोण, कृप, शल्यके पास पहुंचकर उनसे प्रार्थना की कि उन्हें संग्राममें विजयधी प्राप्त हो। उनमसे भीमने घताया कि तू फिर कभी आ जा; मुझे जीत लेनेका उपाय मैं तुझे बताऊँ। द्रोणाचार्यने बताया कि में जब शास्त्र नीचे रखें, तभी कोई मेरा वध कर सकेगा; अन्यथा मेरा वध असंभव है। सभीने धर्मराजाको आशीर्वाद दिया कि तेरी जय निश्चित है। इतना सब होनेपर धर्मराजा अपनी सेनाको सौरने लगे। इसी बीच श्रीकृष्णने कर्णको पाकर उससे कहा कि भीमके युद्ध में रहते अगर तू कौरवोंकी तरफसे युद्ध करना नहीं चाहता है तो पांडवोंकी तरफसे युद्ध कर । लेकिन इस यातको कर्णने नही माना। धर्म- राजाने दोनों सेनाओंके बीच खड़े होकर उस स्परसे कहा, "कौरवोंका पक्ष छोटकर हमारे पक्ष मानेकी जिनकी इच्छा हो ये हमारी तरफ भा जाएँ।" यह सुनकर धृतराष्ट्रका पुन युयाम पाडवोंकी तरफ भा गया।

(५१) अनन्तर धर्मराजा सबको अपने साथ में लेकर अपनी सेनामें आ पहुंचे और संग्रामके लिए प्रस्तुत हुए। (१)पहले दिन भीमने दिनभर घमासान युद्ध किया। विराट राजाका पुन घेतका वध किया और पांडवोंकी बहुतमी सेना नष्ट कर दी। भीम- पितामहका पराक्रम देसकर आज जय प्राप्त करनेकी ममावना नहीं है समझकर मामको पांडवोंने युद्ध स्थगित किया। दोनों सेना अपने-अपने शिविरको चली गयी। (२) दूसरे दिन मयेरेही सेनाको क्रौंच व्यूहमें आयद्ध करके पांव सूर्योदयकी राह देखने लगे। सूर्योदयक होतेही भीष्माचार्यजीकी, महाव्यूहसे थावद्ध कौरव-सेना पांढवापर चढ़ आयी। इस दिन भी मीप्माचार्यने पांडवोंकी सेनाका बहुतही नाश किया । तब उनसे युद्ध करने अर्जुन प्रस्तुत हुआ। कोई किमीको जीत न सका। इसी समय भीमने कलिंग देशके राजा श्रुतायु और निपाद-राजा केतुमानका वध किया। उनकी सेनाका इस मकार नाश किया कि भीम साक्षात् यमराजही है ऐसा आभास कौरव- सेनामें निर्माण हुआ। तव भीमके साथ मीम युद्ध रोलने प्रस्तुत हुए। इतनेमें सादयकिने भीमके सारथी मार ढाला । उस समय घोड़े येकाबू होकर युद्ध-क्षेत्र याहर भीष्माचार्यकै रथको लेकर दौड़ पड़े। दुर्योधनके पुत्र लक्ष्मण और अभिमन्युके बीच युद्ध छिड़ गया। उनकी सहायतामें एक तरफसे दुर्योयन और दूसरी तरफ़ी अर्जुन यहाँ पहुँच गये। उस समय अर्जुनने रय, घोड़े, हाथी, पदाति जो भी सामने यदा हो जाता उसका काम तमाम करना सपाटेसे मुरू कर दिया। तय कौरयोंकी सेना तितर- बितर होने लगी। इनमें सूरज दुपनेका समय हो आया। भीमाचायने युद्ध स्थगित किया और दोनों सेना अपने-अपने शिविर विश्रामके लिए चली गयी। (३) तीसरे दिन भीष्माचार्य ने अपनी सेनाको गरुदम्यूहमें आपद किया । उधर पांवोंने अर्धचन्द्र-व्यूहकी रचना की थी। युद्धके आरंम होनेही अर्जुनने कौरवोंकी सेनाका अयधिक नाश किया। तय सेना भाग जाने लगी। दुर्योधनने अपने सैनिकोंको धीरन बंधाया तब कहीं वे मय (५२) लगा, " युद्धके लिए लोट पड़े। परन्तु दुर्योधन भीष्म-द्रोणके पास जाकर कहने आप अपने दिलसे युद्ध नहीं खेल रहे हैं। पांडवोंपर आप तरस खाते हैं। आपके रहते पांडवोंका विजयी होना मुझे ठीक नहीं लग रहा है। अब दिलसे युद्ध खेलनेकी कृपा करें।" सुनकर भीष्माचार्य कुछ हंस दिये और क्रोधसे आँखें तरेरकर दुर्योधनसे बोले, अबतक कई बार तुझको बताया कि पांडव अजेय हैं। मैं घूढा हो गया हूँ। अपनी शक्तिभर कर्तव्य-वश युद्ध खेल ही रहा हूँ।" कौरवोंकी सेना युद्ध के लिए फिरसे लौटनेपर अर्जुनने महेन्द्र अस्त्रका प्रयोग किया। उस अस्त्रके प्रयोगसे कौरवोंकी सेनाका बहुतही संहार हुआ। संध्या होनेको आयी इसलिए युद्ध स्थगित हुभा । पांडवोंकी सेना अपनी जय पुकारते हुए खुशी-खुशी अपने शिविरको चली गयी। (४) चौथे दिन सवेरे फिरसे दोनों दल आमने-सामने डट गये रणवाथ बजने लगे और युद्ध में आरंभ हुआ। दुर्योधनको देखकर उसे मारने भीम तेज़ीसे दौड़ पड़ा तब दुर्योधनने मगध देशीय दस हज़ार हाथियोंकी सेना भीमपर भेजी। भीमसेनने उस तमाम सेनाका काम जब तमाम किया तब दुर्योधनने गुस्सेमें आकर आदेश दिया कि ' सब मिलकर पहले इस भीमको नष्ट करो'। उसी दम उसके चौदह भाई भीमपर टूट पड़े। उनमेंसे भाठ भाइयोंका मीमने वध किया और शेप भाग गये। इतनेमें भगदत्त हाथीपर सवार भीमपर चढ़ आया। तब घटोत्कचने. उसका प्रतिकार किया । घटोत्कच अपनी मायाकी भोटमें जब युद्ध खेलने लगा तब " अब शाम होनेको है। इस समय इस दुष्ट निशाचरके साथ रोलनेसे जय कदापि होनेवाली नहीं है। हम थक गये हैं। पांडवोंके शस्त्रास्त्रोंसे हम घायल भी हुए हैं। इसलिए कलही पुद्ध करें।" इस प्रकार भीष्माचार्यने द्रोणाचार्य तथा दुर्योधनसे सलाह करके युद्धको स्थगित बनेका आदेश दिया। तब कौरवोंकी सेना अपने शिविरको चली गयी और पांडय-सेना भी अपने शिविर चली गयी। (५) पाँच दिन सयेरे कौरव, भीष्माचार्यको भागे करके और पांदय, भीमको अगुभा पनाके युद्ध करने लगे। भीमने भीमपर सीर चलाया तो ।

भीमने उनपर शक्ति चलायी। भीष्मने तीर चलाकर शक्ति तोड़ डाली। इतनेमें भीमने हाथमें धनुष्य-बाण उठाया, वह भी भीष्मने तोड़ डाला। यह देखकर सात्यकि भीमपर तीर चलाने लगा। भीमने उसके सारथीको मार डाला । तब घोड़े सात्यकिके रथको लेकर दूर भाग पड़े हुए। उसके बाद भीमने पांडवोंकी सेनाके कई वीरोंका नाश किया। सात्यकि पुनः तीर चलाते हुए आ पहुँचा तय दुर्योधनने उसके प्रतिकारमै दस हज़ार रथ भिजवाये। उन सबका नाश सात्यकिने किया। तब बड़े क्रोधसे भूरिश्रवा सारपकिपर चढ़ आया। सात्यकिके दम पुत्र उसका अवरोध कर युद्ध करने लगे। उनका वह युद्ध यहुत समय तक चलता रहा। आखिर भूरिश्रवाने सात्यकिके दसों पुत्रोंके धनुष्योंको और अनंतर उनके मस्तकोंको काट डाला। वह देसकर सायकिको बड़ा गुस्सा आया। वह भूरिश्रवापर बड़े वेगसे चढ़ आया। उन दोनोंमें भयानक युद्ध हुआ। दोनोंने एक दूसरेके घोड़े मार डाले और हाथमें ढाल-तलवार लेकर युद्ध सेलना प्रारंभ किया। तब भीमने सास्यकिको और दुर्योधनने भूरिश्रवाको अपने स्थपर बिठा लिया। इसी समय जबकि भीमने पांडवोंकी सेनाका अत्यधिक संहार किया अर्जुन युद्ध करने सामने प्रस्तुत हुआ। तब दुर्योधनने पचीस हज़ार (२५०००) रथियोंको उसके प्रतिकारमें भिजवाया। अर्जुन-द्वारा उनका संहार होते-होते सूर्यास्त होनेको आया। तय युद्ध स्थगित घोपित करके दोनों सेनाएँ अपने-अपने शिविर चली गयीं। (६) रातभर विश्राम लेकर छठे दिन सबेरे पुनः दोनों सेनाएं युद्धके लिप रणक्षेयपर आ हटी। भीमने द्रोणाचार्य पर आक्रमण किया। द्रोणाचार्यने भीमपर नी तीर छोड़े। प्रत्युत्तरमें भीमसेनने तीर छोड़कर द्रोणाचार्यका सारथी मारा । तब घोडेका लगाम पकड़कर रथ घलाना और साय युद्ध खेलना दोनों काम साथ-साथ कर दिसाके द्रोणाचार्यने पांवोंकी सेनाका यहुतही विस किया। उसी तरह भीष्मने भी भयंकर विवस किया। भीम और अर्जुनने भी कौरवोंकी सेनाकी यही गत कर थाली। अनन्तर भीम कोरप सेनाकी हद सोड़कर भीतर घुस पदा। उसको जिंदा पकड़ने के (५४) हेतु बहुत वीर उसे घेरकर युद्ध करने लगे। तब भीमसेन हाथमें गदा उठाकर अपने रथसे नीचे उतर पड़ा। उसने अपनी गदासे उस सारी सेनाका नाश किया। भीमको कौरवोंकी सेनामें घुसते देखकर उसकी सहायताके लिए पृष्टद्युम्न दौड पड़ा। उसने भीमको अपने स्थपर बिठा लिया और प्रमोहनास्त्रका प्रयोग करके कौरव-सेनाको मोहित कर दिया। उससे क्या करें, क्या न करें कुछ समझ न पाकर वह सैन्य इधर-उधर बेतरतीब दौड़ने लगा। यह देखकर द्रोणाचार्यने प्रज्ञास्त्रका प्रयोग करके प्रमोहनास्त्रको असफल कर दिया। इसी तरह अभिमन्यु और विकर्ण, दु शासन और केकय देशके पाँच वीर, दुर्योधन और द्रौपदीके पाँच पुनोंमें युद्ध हुआ। इस समय भीष्म उत्तर दिशाकी तरफ :पांडव-सैन्यका और अर्जुन दक्षिणकी तरफ़ कौरव-सैन्यका विध्वंस कर रहे थे । सूर्यास्तके समय दुर्योधनने भीमपर धावा बोल दिया। भीमने उसके स्थके घोडे मारे, और तीरॉसे दुर्योधनको मूच्छित गिरा दिया। भीष्मने पांडघ-सैन्यका बहुत विध्वंस किया। सूर्यास्त हो गया था इसलिए युद्ध स्थगित हुआ और दोनों दलोंके सैनिक अपने-अपने शिविर चले गये। भीमके तीरोंसे लहू-लुहान दुर्योधन भीमके पास पहुँच गया। मीमा- चार्यने उसे एक जड़ी दे दी। उस जड़ीसे दुर्योधनके पारीरके सारे प्रण दुरुस्त हो गये। (७) सातवें दिन सबेरे पुनः युद्ध प्रारंभ हुआ। कौरवोंकी तरफ़ मंदल- ब्यूह और पाडवोंकी तरफ वन-व्यूह की रचना थी। उस दिन दोनों पक्षोंके वीर दाँत पीस-पीसकर लड़ रहे थे। युद्ध करते-करते भीष्मका रय धर्मराजाके रथके निकट आ गया। दोनोंने एक दूसरेपर सैकड़ों याण छोड़े। इतने में भीष्मने धर्मराजाके रयके घोडे मारे तय उसने नकुर के रपका सहारा लिया। उन्होंने अपनी सारी सेनाको आदेश दिया कि सब मिलकर भीमको नष्ट करें। यह सुनकर पांडवोंकी अटूट सेना भीमके इर्द-गिर्द इकट्ठा होकर युद्ध करने लगी। उन भीष्मके यागासे पांढयोंकी सेनाके सिर ताइवृक्षके परके समान टप-रस टूट नीचे गिरने लगे। दोणाचार्य ने भी पांडवोंकी सेनाका भारी विध्वंस किया। सूर्यास्ततक युद्ध चलता रहा।

(५५) रनकी सरिता बहने लगी। रक्त, मांस खानेके लिए सियार, निशाचर, पिशाच, चारों ओर दिखाई देने लगे। तब दोनों दल युद्ध सेलना बंद करके अपने-अपने शिविर चले गये। (८) आठवें दिन सबेरे फिरसे युद्ध आरंभ हुआ। भीष्मके याणोंसे पांडव-सैन्यका बहुतही नाश होने लगा। तब धर्मराजाने पूरी सेनाको भीमपर चढ़ जानेकी आज्ञा दी। भीष्मकी सहायताके लिए दुर्योधन अपने बंधुआ-समेत पहुँच गया। तब भीमने भीष्माचार्यके सारथीको मार डाला । जय कि उनका रथ रणक्षेत्रसे हट गया सुनाम आदि तेरे पुत्रोंका नाश भीमने किया। दुर्योधनको उसका अपार दुःख हुआ। वह भीमा- चार्यके पास पहुँचा, और यताने लगा कि भीम अब सर्वनाशपर तुला हुआ है। भीष्म कहने लगे, "पहले तूने हमारी एक भी नहीं सुनी। भीम तुममेंसे अब किसीको जिंदा नही रख रहा है। युद्धके सिवा भय कोई चारा नहीं है।" आगे चलकर युद्ध में अलम्बुप राक्षसने अर्जुनके पुत्र इरावान्का वध किया। ऐरावत नागकी पुत्रवधु विधवा हुई। इसलिए कि गरड़ने उसका पति मार डाला था। उसके पुत्र न होनेसे ऐरावतने अर्जुनके द्वारा पुग्न उत्पन्न करवा लिया था। उसका नाम इरावान् था। भलम्बुप राक्षसके हाथों उसका वध होते देख घटोत्कच आपसे बाहर ,हो गया। उसने अपना माया-जाल फैला दिया। उस मायाके कारण लोग मरे पड़े जा रहे है। इस प्रकारका आभास कौरव-सेनामें निर्माण हो गया और परिणाम कौरव-सेना भाग जाने लगी। संजय कहता है,-मैं और भीम दोनों चिल्ला-चिलाकर बता रहे थे कि यह सब माया है, युद्ध करो, भाग मत जाओ। लेकिन हमारी सुनने कोभी तैयार न था, सभी भागते ही रहे। तब भीष्माचार्य पुनः पांडव- सैन्यका नाश करने लगे। भीमसेन घुस मागे पढ़ा। उसका तेरे पुराने प्रतिरोध किया। कइयोंका भीमने वध किया। बचे-सुचे भाग खड़े हुए। भीम, भगदत्त भोर पाचार्य अर्जुनके साथ युद खेलने लगे। उस पुदमें दोनों तरफ़के कई हाथियों, घोड़ों, रयों और पदातियोंका संहार हुआ। सूर्यास्त होनेपर भी युद धाडू ही रहा। लेकिन जब अंधेरा बढ़ा और कुछ 'सब दिखाई न देने लगा, तब युद्ध स्थगित किया गया और दोनों सैन्य अपने-अपने शिबिर घले गये। उस रातमें दुर्योधन, दुःभासन, शकुनि और कर्ण इन चारोंने 'पांडवोंका नाश कैसे हो?-' यातपर विचार करना शुरू कर दिया। कर्णने कहा, दुर्योधन, भीष्माचार्यके दिलका झुकाव पांढयोंकी तरफ़ है। वे तहे दिलसे युद्ध नहीं कर रहे हैं। तू उन्हें शन नीचे रखने कह दे। में सब पांडवोंका निःपात किये देता हूँ। दुर्योधनने जाकर भीमाचार्यपर वह सब प्रकट किया। यह सुनकर वे बहुतही कुपित हुए। क्रोधावेशमें विशेष कुछ न कहकर उन्होंने इतनाही कहा कि, "विराट नगरीमें जब अर्जुनने सबके वन हर लिये थे, घोप-यानाके समय तुम सबको कैदी बनाके गंधर्व ले जाने लगे, उस समय कर्णका बल-पौरुष कहाँ छिप गया था? सर । कल मैं यह पौरुप प्रकट करूंगा कि सब लोग मेरी स्तुतिही करेंगे। लेकिन मैं शिखंडीको नहीं मापा । वह जन्मसे स्त्री था। बादमें किसी यक्षकी कृपासे उसे पुरुषाव प्राप्त हुआ है। इसलिए उसपर मैं तीर नहीं चलाऊँगा।" वह सब सुनकर दुर्योधन अपने स्थान आकर सो गया। (९) नौवें दिन भीभाचार्य ने अपनी सेनाको सर्वतोभद्र-व्यूहमें आवद्ध किया। इधर पांडवोंने महा-व्यूहकी रचना की। युद्धमें आरंभ हुआ। उस दिन भीमने वह पराक्रम दिखाया कि जो भी सामने आ जाता वह कहीं का न रहता । उनके सामने खड़े होनेकी किसीकी हिम्मत नहीं पड़ती। पांडचौकी सेना भाग खड़ी होने लगी। वह देखकर श्रीकृष्णने अर्जुनके स्थको भीप्मके रथके सामने ला खड़ा कर दिया। भीष्म और अर्जुनके बीच दारुण युद्ध प्रारंभ हुआ। भीष्मके सामने अर्जुनके पौरुपको अप्रतिम देखकर श्रीकृष्णने घोड़ोंके लगाम छोड़कर हाथमें मुदर्शनचन धारण किया। और वे भीमको मारने दौड़ पड़े। तब कौरवोंकी सेनामें अजीब तहलका मच गया। इतनेमें अर्जुन दौड़ता भा पहुँचा। उसने श्रीकृष्णके चरणों में सिर नवाकर उनसे प्रार्थना की कि, "आप हाथमें शस्त्र धारण न करनेकी प्रतिज्ञाका भंग न कीजिएगा। मैं अब युद्ध करके ही दिखाता हूँ।" तब फिर श्रीकृष्ण और अर्जुन रथपर सवार हुए और युद्ध चाल हुआ। रतकी .

(५७) नदियाँ बहने लगी । कतिपय वीरोंके सिर, हाथ, पाँव टूट गये। भीमके भागे पांडवोंकी एक भी न चल्ने लगी। पांडर-सैन्य भाग जाने लगा। इतनेमें सूर्यास्त हो जाने के कारण धर्मराजाने युद्ध बद करवा दिया और दोनों सेनाएँ अपने-अपने शिविर चली गयीं। उस दिन पाडव-सैन्यका भारी विध्वस हो जानेके कारण शिविर पहुँचतेही धर्मराजाने वढेही दु.खके साथ श्रीकृष्णसे कहा, "में यह युद्ध नहीं चाहता हूँ, राज्य मी नहीं चाहता। में अब अरण्यमें जाकर अपनी देहका सार्थक कराऊँगा। भीम-पितामहसे लडकर व्यर्थ जान देनेकी अपेक्षा तपश्चर्या करना लास गुना अर" यह सुनकर श्रीकृष्ण बोले, 'तुम मुझे आज्ञा दो। क्या में, क्या अर्जुन, हम दोनों एकही हैं। में करही भीष्माचार्यका वध किये देता हूँ।" रेकिन धर्मराजाने उस बातको स्वीकार नहीं किया। उन्होंने कहा कि भीमने मुझे पहलेही दिन बताया है कि, तू फिर कभी आ। मुझे जीतनेरा उपाय में तुझे बताऊँगा। तद- नुसार हम अब भीष्मके पास चले जाएं। धर्मराजाकी यह बात सबको पसंद आई। वे सब भीमाचार्यके पास चले गएँ। भीष्मने उन सबका बड़े आनंदसे भागत स्वागत किया। धर्मराजाने भीमसे उनको जीतनेकी युक्ति पूछी। भीष्मने बताया, तुम शिखंडीको आगे करके लड़ो। में उसका मुँह भी न देखूगा। इसलिए कि वह जनमसे स्त्री है। उसकी ओटमें रहकर भर्जुन मुझपर तीर चलाएँ। तव में अपना जीवन-कार्य समाप्त किये दूं। युक्ति पार पाडव अपने निवास स्थानपर लौट आये। (१०) दसवें दिन युद्धके प्रारंभ होतेही भीष्माचार्यने पाडौंका बहुत सैन्य मार डाला। तय धर्मराजाके आदेशानुसार अर्जुनने शिखण्डीको आगे करके भीष्माचार्यपर इतने तीर चलाये कि उनका शरीर छलनी छलनी हो गया। तीरोंके लगतेही भीम उन तीरों समेत रयपरसे नीचे गिर पड़े। देवोंने उनपर पुष्प वर्षा की। गिरते गिरते सूर्य दक्षिण की तरफ झुक गया है-यात उनके ध्यानमें आ गयी। इसलिए उत्तरायणके लगनेतक वे तीरोंकी सेपर वैसेही लेटे पड़े रहे। भीमके गिर पड़तेही युद्धको स्थगित करके दोनों दलोंके वीर भीमाचार्यके पास बद्धांजलि होकर रहे रहे। उनका (५८) स्वागत करके भीष्मने कहा, "मेरा मस्तक लटक रहा है। उसे आधार चाहिए।" वह सुनकर बहुतेरे नरम नरम तकिये ले आये। वह देखकर भीम हसे । उन्होंने अर्जुनकी तरफ़ देखा। भीष्मजीका अभिप्राय ध्यानमें लेकर अर्जुनने तीन तीर इस दंगसे छोड़े कि उनका एक तकियाही लग गया। उससे भीमके लटकते मस्तक्को आधार मिल गया। अनन्तर जहा भीष्म पड़े हुए थे वहाँ उनके चारों तरफ स्वाई खुदवा दी गयी। भीष्मजीकी सुरक्षा कर देनेके बाद सभी उनका आदेश लेकर भारी दुःखके साथ अपने-अपने स्थान चले गये। दूसरे दिन सबेरेही सब लोगोंके पहुँचतेही भीमने उनसे जल माँगा। कइयोंने उनके सामने खानेकी चीजें और जर के कलश रखे। लेकिन ये अव मेरे किसी काम नहीं है कहकर भीष्माचार्यने जल देने अर्जुनसे कहा । अर्जुनने धरतीमें तीर चलाकर अमृत जैसा मधुर और सुगंधित जलका सोता खिचवा लिया और भीष्माचार्यकी प्यास बुझाकर उन्हें तृप्त किया। भीमजीने अर्जुनकी स्तुति की और दुर्योधनसे कहा, "देख लिया तुमने अर्जुनका पराक्रम? पांडवोंको जीतना संभव नहीं है। उनसे कीना छोड़ दो। उन्हें उनका आधा राज दे-दिलाकर चैन-अमनसे दिन विताओ।" लेकिन यह बात दुर्योधनको नहीं जॅची। बादमें सब लोगोंके अपने-अपने निवास स्थान चले जानेपर कर्ण भीमसे मिलने पहुँचा। "तुम्हारी आँखोंमें खटकनेवाला तुम्हारा पात्रु-में कणं आ गया हूँ।" उनका कहना सुनतेही मामाचार्य ने आँखें खोली। बड़े प्रेमसे कर्णको पास बुलाकर कहा, "सूर्यसे, कुन्तीकी कोखले जन्मे तुम कौंतेय , याने पांडवोंके सगे भाई हो। तुम्हें पांडवोंसे स्नेह-पूर्वक रहना चाहिए। वैरको भुला दो, जिससे कि युद्ध तथा सहार न बढे । सब राजा महाराजा खुशी खुशी अपने घरको चले जाएंगे। मैंने तुमको अबतक जो भी भला-बुरा कहा वह केवल इसीलिए कि कौरव- पढियोंका वैर-विद्वेष न बढ़ने पाए। तुम्हारी वीरतासे मैं पूरी सरह परिचित हूँ। में चाहता हूँ कि मेरे पतनके साथही यह संग्राम समाप्त हो।" इस प्रकार भीष्माचार्यने कर्णको बहुत कुछ समझाया। उसपर कर्ण बोला, " मैं जानता हूँ कि में कुन्तीका पुत्र हूँ। लेकिन मैंने दुर्योधनका नमक (५९) कहा, साया है। मैं उनका विश्वासघात नहीं कर सकता।" वह सुनकर भीप्मने अगर तुम्हें बैर भुला देना ठीक न लगता हो, तो न सही, तुम क्षात्रधर्मके उचितही युद्ध क्रोगे। अर्जुनके हाथों तुम्हें मृत्यु तथा सद्गति भी मिलेगी। मैंने रास कोशिशे की कि युद्ध न हो, परन्तु उसमें मैं असफल ही रहा। भीष्माचार्यका वह सर मुनकर उन्हें प्रणाम करके उनकी भाज्ञासे कर्ण दुर्योधनके पास लौट पड़ा। (भीष्मपर्वका हिंदी सारांश समाप्त) महाभारतसारके 'द्रोणपर्व का सारांग-(हिंदी) भीष्म पितामहके लिए जय कि धृतराष्ट्र शोककर रहा था,पंद्रहवें दिन रातमें संजय उसके यहाँ पहुँचा। भीमाचार्यके पतनके बाद क्या हुआ ? पृच्या धृतराष्ट्रने संजयसे की। तय संजयने कहा, "भीमके निधनपर सयको कर्णका स्मरण आया। इतनेमें पूर्व पर्वमें बताये अनुसार कर्ण भीष्मजीसे मिलकर लोट पड़ा था। दुर्योधनने कर्णसे पूछा कि अब भीष्मजीके पश्चात सेनापति-पद किनको प्रदान करें। कर्णके द्रोणाचार्यजीका नाम सूचित करने- "पर दुर्योधनने उनको सेनापति पद दे दिया। सेनापति बननेपर द्रोणाचायने पाँच दिन बड़ाही ज़ोरदार युद्ध किया। एक अक्षौहिणीसे भी अधिक वीरोंका नाश किया। रेकिन भाविरमें दुष्ट धृष्टद्युम्नने उनका वध किया। उसका वृत्त सुनतेही धृतराष्ट्रने द्रोणाचार्यकी मृत्युपर भारी शोक प्रकट किया। और युद्धका पूरा विवरण बतानेके लिए संजयको आदेश दिया। उसपर संजय बताने लगा-- द्रोणाचार्यके सेनापति होनेपर उन्होंने दुधिनसे पूछा कि, "मेरे हाथसे, तेरी क्या इच्छा है, पता, कौनकौनसे काम हो।" दुर्योधनने कहा, "गुरुदेव, मेरी यह इच्छा है कि युद्ध में धर्मराजाको तुम जीवित पकड लाओ।" उसका कारण, द्रोणाचार्य के पूछनेपर, दुर्योधन ने बताया और अपने हृदयका छल कपट प्रकट करके सुनाया। धर्मराजाको हम मरवा डालें तो भीम, अर्जुन आदि दूसरेभी हम सबका पूरा नाश किये बगैर दम नहीं लेंगे। और अगर धर्मराजाको जीवितही पकड रा सकें तो हम पुन उनसे घुत खेल सकेंगे और उन्हें पूर्ववत् वनवासको भिजवा दे सकेंगे। दुर्योधनके दिलकी वह दुष्ट वासना सुनकर द्रोणाचार्य बोले, "अच्छी बात है। मैं उस काम को करके दिखाऊँ। बशर्त कि अर्जुनको किसी तरहसे धर्मराजाकी रक्षा करने की फुर्सत न मिलने पाए । अर्जुनको दूसरी तरफ़ कही फँसानेपर मैं धर्मराजाको जीवित पकड ला सकूँगा। अर्जुनके समक्ष यह बात कदापि होनेवाली नहीं है।" (६०) (६१) (११) इस प्रकारकी यातचीत हो जानेपर दोनों सेनाएँ आमने सामने आ डट सड़ी हुई और ग्यारहवें दिन युद्ध प्रारंभ हुआ। उस दिनके युद्ध में द्रोणाचार्यने पाढवोंकी सेनाका बहुतही संहार किया। अपना रथ धर्मराजाके रथतक पहुँचवा दिया। वह देसकर राजा नष्ट हुआ, धर्मराजाका विनाश हुआ, इस तरह हाहाकार पांडवोंकी सेनामें मच गया। वह देखकर अर्जुन वहाँ पहुँच गया और उसने वह पराक्रम दिसाया और ये सौर पलाये कि जहां-तहाँ अंधियारा छा गया। कौन अपना, कौन पराया यु समझमें ही नहीं आता रहा। इसनेमें सूरज इय गया। द्रोणाचार्यने युद्धको स्थगित घोपित किया और दोनों दल अपने-अपने शिविर चले गये। शिविर पहुंचनेपर द्रोणाचार्यने दुर्योधनसे कहा, "देखो हम सपने मिएकर सूबही कोशिश की, फिर भी अर्जुनके यहाँ पहुँचनेपर भाज धर्मरामा को जीवित पकड़ने में हम असफल रहे। अर्जुनको जीतना असंभव है। इसलिए भय अर्जुनको दूसरी तरफ किमी-न किमी उपायसे रोक-फैमा देना चाहिए। यह मुनकर निगर्त देशका राना मुशर्मा और उसके माई, अर्जुनके माप युद्ध करनेकी शपथ ऐकर अपनी सेनाके साथ ससद्ध हो गये। जीतेंगे पा सो पुद्ध में मर मिटेंगे इस प्रकारको मण प्रतिक्षा का ऐनेमे पं संशप्तक कहलाते थे। श्रीकृष्णने दुर्योधनको जो अपना सैन्य दिया था यह नारायण गण गामसे प्रसिद्ध था। वह भी संशप्तक साय घर पहा । बारहवें दिन इधर युदके प्रारंभ होनेके पहरेदी संशप्तनि मनको पुरचे लिए चुनौती दी। युदके लिए चुनौती प्राप्त होनेपर ना न करनेकी भनकी प्रतिक्षा थी। धर्मराजाकी सुरक्षाका काम पांचाप्य राजपुत्र सम्पमित्को सपिकर अर्जुन संशप्तकोसे युद्ध करने दक्षिण दिशाकी तरफ पला गया और उधर पुदमें कापी मंशप्तकका भौर नारायण गणका संहार करना उसने शुरू कर दिया।

उसका वध किया। यह देस, सहमकर धर्मराना भाग गये। अनन्तर विराट राजाका छोटा भाई शतानीक सामने भा गया। उसकाभी नाश द्रोणाचार्यने किया। तप पांढय-सैन्यमें भगदड़ मच गयी। यह देखकर दुर्योधनको अपार हर्प हुआ। परंतु इतनेमें भीम द्रोणाचार्यकी सेनाका सामना करने पढ़ आया। तय राजा भगदत्त हाथीपर सवार होकर युद्ध करने प्रस्तुत हुभा। उसने अपने हाथीको भीमके रथपर चलाया। उस हाथीने भीमके रथको नष्ट कर दिया। भीम उस हापीके पेटपर नीचेसे मुष्टि-प्रहार करने लगा। तब यह हाथी कुम्हारके चक्रके समान गोलाकार धूमने लगा, मौर भीमको पकडमें लाने मौका हॅठने लगा। लेकिन भीम उसके पेटके मीचेसे सटक गया। हाथी पांढय-सैन्यका संहार करने लगा। कोई उसको रोक न सका। पांडव-सैन्य रोते-चिलाते भागने लगा। वह पार्ता सुनकर भगदत्तके पके लिए श्रीकृष्णने अर्जुनके रथको उस तरफ मोड़ दिया । लेकिन संशप्तकोंने युद्धके लिए हाँक दी इसलिए फिरसे उनसे युद्ध करके अर्जुनने दस हजार विगत-वीरों और चार हजार नारायण गणको नष्ट किया और भगदत्तकी सबर लेने यह इस तरफ़ प्रवृत्त हुआ नहीं कि फिरसे मुशर्मा पर्याप्त सैन्यके साथ युद्ध करने पहुंच गया। तब सुशर्माके भाईका वध करके और खुद सुशर्माको बेहोश करके अर्जुन भगदत्तकी तरफ आ पहुँचा । अर्जुनने हाथी और भगदत्तको लक्ष्य करके अनगिनत तीर चलाये । प्रत्युत्तरमें भगदत्तने अर्जुनपर वैष्णयास्त्र चलाया। उस भत्रको श्रीकृष्णने अपने सीनेपर शेल लिया। उस दम वह अस्त्र श्रीकृष्णके कंठमें वैजयन्ती नामकी कमलोंकी माला बनकर शोभने लगा। बहुत पहले धरतीने अपने पुत्र नरकासुरके लिए वह अस्त्र विष्णुसे माँग लिया था। गरकासुरका वध श्रीकृष्णके हाथों होते ही वह अस्त्र भगदत्तको प्राप्त हुआ या। वह चैष्णवास्त्र अजेय होनेके कारण उससे अर्जुनको बचानेके लिए श्रीकृष्णने उस अखको अपनी छातीपर झेल लिया। अनन्तर श्रीकृष्णने अजुनसे कहा, भगदत्त बहुतही बूढ़ा हो गया है। माथेपरकी सिकुडनें आँखपर आ लटकनेसे उसे कुछ दिखाई नहीं देता इस- लिए उसने माथेपर पट्टी बाँध रखी है।" सूचनाके मिलतेही अर्जुनने तीर चलाकर उस पहीको तोड़ दिया। परिणाम भगदत्तको दिखाई देने में कठि- माइयाँ आ पड़ी। तब अर्जुनने तीर चलाकर हाथी और साथ-साथ भगदत्तका संहार किया। भगदत्तका वध करनेपर अर्जुन दक्षिण दिशाकी तरफ़ युद्ध करने चला गया। तर द्रोणाचार्य ने फिरसे पांडव सैन्यका संहार करना प्रारंभ किया। वह देखकर नील नामका राजा कौरवोंके साथ युद्ध करने आगे बढ़ा । उसका नाश अश्वस्थामाने किया। तव पांडव-सैन्य फिरसे भागने एगा। काश, अर्जुन यहाँ होता-इस प्रकारके विचार सबके दिमाग़में मैंडराने लगे। इतनेमें संशसकोको पराभूत करके अर्जुन वहाँ प्राप्त हुआ और द्रोणाचार्य- की सेनाको तयाह करने एगा। कौरवोंकी सेना भागी जा रही है देखकर पुद्ध खेलने कर्ण भागे पढा । अर्जुनने उसपर अनेक तीर चलाकर उसके तीन भाइयोंका काम तमाम क्यिा । भीमने भी अपनी गदा चलाकर कर्णकी सेनाका बहुत-बहुत संहार क्यिा । इतनेमें सूरज इध गया। इसलिए युद्ध स्थगित हआ और दोनों दल अपने शिविरोंको चले गये। - (६४) रोक लिया। पांडवोंको उसने भीतर नहीं जाने दिया। वनपर्वमे बताये अनुसार भगवान् शंकरका जयगृथको विशेष वर प्राप्त था। व्यूहके भीतर घुसतेही भभिमन्यु समूचे सैन्यका विध्वंस करने लगा। वह देखकर दुःशासन उससे लड़ने आया, लेकिन अभिमन्युके तीरोसे वह मुछित हो गया। इसलिए उसके सारथीने उसका रथ याहर निकाल लिया। अनन्तर कर्ण प्रस्तुत हुआ । अभिमन्युने उसके धनुष्यको तोड़ा। तब कर्णका सगा भाई सामने बढ़ा। वह अभिमन्युके तीरोंका शिकार हो गया। उसके बाद वसातीय राजा, शल्यका पुत्र रक्मरथ, उसके साथमें रहनेवाले सैकड़ों राजपुत्र और दुर्योधनका पुत्र रक्ष्मण आदिका अभिमन्युने वध किया। तव कृपाचार्य, द्रोणाचार्य, अश्वत्थामा, कर्ण, कृतवर्मा और बृहद्वल इन छह वीरोंने अभिमन्युको घेर लिया। उनमेंसे बृहदलको अभिमन्युने नष्ट किया । तय द्रोणाचार्यके कहनेसे वर्णने उसका धनुष्य तोड़ा। कृतवर्माने घोड़ोंके प्राण हर लिए। बाकी तीनोंने उसपर बाणोंकी घौछार की । अभिमन्युने हाथमें ढाल-तलवार उठाई। द्रोणाचार्यने ढाल तलवारको तोड दिया। अनन्तर उसने चक्र धारण किया। उसको भी सबने तोड़ दिया। यादमें अभिमन्युने गदा उठाकर बहुतेरे वीरोंका नाश किया। तदनन्तर दु शासनका पुत्र और अभिमन्यु दोनॉमें गदा-युद्ध जब छिड़ा तब दोनों एक दूसरेके गदाघातसे मुग्छित हो गिरे, परंतु दुःशासनका पुत्र पहले होशपर आया। अभिमन्यु सैंभलकर उठ खड़ा हो ही रहा था कि दुःशासनके पुनने उसके मस्तकपर गदा-प्रहार किया। उसी दम अभिमन्यु मृत्युके अधीन होकर नीचे गिर पड़ा । अभिमन्युका वध होनेपर दोनों सेनाएँ अपने-अपने शिविर चली गया। अभिमन्युकी मृत्युके कारण धर्मराजा बहुतही शोक करने लगे। तब व्यास महर्षि वहाँ पहुँचे। उन्होंने धर्मराजाको मृत्युकी कथा सुनाई। "विधा- ताने ही प्रजाका नाश करनेके हेतु उसको निर्माण किया है। जनमा प्राणी आखिर मायु-प्रस्त होगा ही। अभिमन्यु युद्धमें लडते लहते मृत्यु-ग्रस्त हुभा इसलिए यह स्वर्ग लोकको चला गया है। उसके लिए शोक करना व्यर्थ है। उपदेश देकर ध्यास महर्षि यहासे चले गये। ।

अनन्तर संशप्तको पराभून करके श्रीकृष्ण और अर्जुन वापस लौटे। अर्जुनने अभिमन्युके लिए यहुन शोक किया। बाद जब उसे पता चला कि जयद्रयके कारण पांडव अभिमन्युकी महायतामें नहीं जा सके, और इसीसे अभिमन्युका वध हुआ, नहीं तो पांडवोंने टमको अवश्य बचा लिया होता, तब अर्जुनने, “कल सूर्यास्तमं पहरे जयद्रयका वध करूँगा; न कर सई तो सुद जलकर भस्मसात् हो जाऊगा।" इस प्रकार भीषण प्रतिमा की। वह वार्ता जयद्रथके कानोंपर पढ़ते ही वह अपने घर जानेकी तैयारियां करने एगा। लेकिन दोणाचार्यन, 'हम तुम्हारी रक्षा करेंगे, नुम दरी नहीं।'-आश्वासन दिया, तमी वह रक गया। उस रातमें श्रीष्णको नीद नही आयी। उन्होंने दारुकमे कह रसा कि, "कन्ट मयेरे मेरे रथको सभी शस्त्रास्त्रो-समेत तयार रब । प्रमंग पढ़नेपर में अपना शंग विशेष ढंगमे यजाऊँगा। उस समय रथको सजा ले आ। अर्जुन और मुममें तनिक मी भेद न होनेके कारण उसके हाथो प्रतिज्ञा- पूर्ति न होनेपर में उससे निभाऊँगा। .

. बढ़कर अगाडीके हाथियोंके सैन्यको लिए खड़े दुःशासनको पराभूत किया। तब दु-शासन द्रोणाचार्य के पास भाग गया। अनन्तर अर्जुन द्रोणाचार्य के सामने प्रस्तुत हुआ। गुरु द्रोणसे प्रार्थना करके वह आगे बढ़ने लगा। 'मुझे जीत लिए वगैर आगे बढ़ना संभव नहीं।' द्रोणाचार्यने कहा । उसपर ध्यान न देकर अर्जुन आगे चल निकला; वह देखकर, शत्रुको जीते बगैरे तू कमी आगे नहीं बढ़ता है न ?: इस प्रकार दोणाचार्य के टोकनेपर आगे बढ़ते-घुसते अर्जुनने जवाब में कहा, आप मेरे लिए शत्रु नही हैं, गुरुदेव है । मे तुम्हारा शिप्य याने पुत्रही हूँ।" कहते वह कृतवर्माके सन्मुख जा पहुँचा । अर्जुनके रथकै पहियोंकी रक्षा करनेके लिए युधामन्यु और उत्तमौजा, दो वीर थे। उनसे युद्ध खेलनेमें लगे कृतवर्माको देख अर्जुन अकेलाही आगे बढ़ने लगा। उन दोनोंको कृतवर्माने व्यूहको भीतर नहीं घुसने दिया । अर्जुनको आगे बढ़ते देख काम्बोज देशका राजा श्रुतायुध हाथमें गदा लेकर सामने आ गया। वह गदा उसे अजेय बनानेके हेतु वरुण देवने दी थी। देते समय वरुण देवने बताया था कि, युद्ध न करनेवालेपर इसका प्रयोग करो तो गदा तुम्हींको नष्ट कर देगी। लेकिन भूलवश श्रुतायुधने गदाका उपयोग श्रीकृष्णपर किया। श्रीकृष्ण युद्ध न करनेवालोंमें होनेके कारण गदाने लौटकर श्रुतायुधका विनाश किया । उसके अनन्तर श्रुतायुधका पुत्र सुदक्षिण, उसकेबाद श्रुतायु अच्युतायु, अनन्तर उनके पुत्र नियुतायु व दीर्घायु, उनके बाद अम्बष्ठ राजा, सयका और बहुतेरे वीरोंका नाश करनेपर अर्जुनके सामने खड़े होनेकी हिम्मत किसी की न हुई । दुर्योधनने जब यह देखा कि अर्जुन बेरोक-टोक जयद्रथकी तरफ़ बढ़ रहा है तब उसने द्रोणाचार्यसे कहा, "आपको जीतना किसीको संभव नहीं है, तब अर्जुन आगे कैसे बढ़ा? मेरा खाकर भाप पांडवोंका हित सोचते रहते हैं।" यह सुनकर दोणाचार्यको सेद हुआ। वे बोले, " अर्जुन तरुण है, मैं बूढ़ा हो गया है। उसका सारथ्य भगवान् श्रीकृष्ण कर रहे है। उसके घोड़े बहुतही तेज़ हैं। अर्जुन जिन वाणोंको छोड़ता है उनसे भी आगे एक कोस अर्जुन पहुँच जाता है, इतना वेग, अर्जुनके रथका क्या दिखाई नहीं दे रहा है? यहाँ म्यूहके (६७) अग्रभागमें पांडवोंका सैन्य है; अर्जुन यहाँ नहीं है। धर्मराजाको जीवित पकड़ने यह अच्छा मौका दिखाई दे रहा है। मैं यही युद्ध करता हूँ। तू अर्जुनकी ओर जा।" दुर्योधनने कहा, "तुम्हारे सामनेसे जो निकल भागे बढ़ा उसे मैं कैसे रोक सकूँ?" उसपर द्रोणाचार्यने मंत्रोच्चार करके दुर्योधनको भगभर कवच पहना दिया। कवचको धारण किये, दुर्योधन अर्जुनकी ओर पर्याप्त सैन्य साथमें लेकर चल पड़ा। और द्रोणाचार्य अपनेही स्थान युद्ध करते रहे। "हमारे अर्जुनको आगे बढ़ते देख भवन्ति देशके राजा विद और अनुविंद युद्धके लिए सामने डटे। उनका नाश करनेपर अर्जुनने श्रीकृष्णसे कहा, धोड़े यहुत थक गये हैं। खोलकर उनका सानी-पानी कर लो।" इतना कह- कर अर्जुनने तीरोंका एक घर-सा बना लिया। धरतीका भेदन कर वहाँ एक सरोवर निर्माण किया। तब श्रीकृष्णने रथके घोड़ोंको सोला। उनके शरीरके तीरोंको निकाला। उन्हें खूब लोटने दिया, पानी पिलाया, तैराया, चना-चवेना आदि खिला-पिलाकर फिरसे उन्हें रथमें जोड़ दिया। कौरवोंकी सेना अचरजसे एकटक देखती ही रही; उनसे प्रतिकारमें कुछ भी करते नही यना । अनन्तर अर्जुन आगे बढ़ने प्रस्तुत हुआ। दुर्योधनने उमका प्रतिकार किया। उसके शरीरपर कवच था; वह देखकर अर्जुनने अपने तीर उसके नाखूनों और मांस-ग्रंथियोंकी जोड़ोंमें चलाये। तब दुर्यो. धनको मर्मान्तक वेदनाएं होने लगी। दुर्योधनकी सुरक्षा तथा सहायतामें जो सन्य साथमें था उसका अर्जुनने विनाश कर दिया। यह देखकर श्रीकृष्णने अपना शंए ज़ोरसे पजाया। यहाँसे जयद्रय बहुत दूर नहीं था। दुर्योधनकी यह हालत देखकर भूरिश्रवा, अश्वस्थामा आदि धीर जो कि जयद्रयकर क्षणार्थ थे, अब अर्जुनसे युद्ध करने लगे। इधर धर्मराजा गुरु द्रोणके साथ युद्ध कर रहे थे। युद्ध में उनके घोड़े मारे जाने के कारण ये महदेवके रथपर सवार होकर युद्ध-क्षेत्रसे हट गये थे। अनन्तर केकय देशकै राजा पृहरक्षाने कौरवोंकी तरफ़के क्षेमधूर्ति रानाका पध किया। दिदेशक रामा एटमेतुने कौरवोंकी तरफ़के धीरधन्यावा पय (६८) किया। मगधदेशके राजपुत्र व्याघ्रदत्त और उनकी सेनाका नाश सात्यकिने किया। ऋष्यशृंगके पुत्र अलम्बुष राक्षसका, जिसका कि दूसरा नाम शाल. कटकट था, वध घटोत्कचने किया। उसके बाद सात्यकि द्रोणाचार्य से युद्ध कर रहा था। इतने में पहले सूचित किये अनुसार श्रीकृष्णने जब अपना सांकेतिक शंख-रव किया वह रव धर्मराजाको सुननेको मिला। वह सुनकर उन्हें ऐसा लगा कि अर्जुनपर घड़ा भारी संकट मॅडरा रहा है। धर्मराजाने सात्यकिको आज्ञा दी कि वे अर्जुनकी सहायतामें शीघ्र चले जाएँ। सात्यकि द्रोणाचार्यके आगेसे अर्जुन केही समान आगे बढ़ा। लेकिन द्रोणाचार्य ने उसका पीछा किया। तब सात्यकिने द्रोण गुरुके सारथीको मारा । परिणाम, घोड़े चौककर रथको व्यूहके मोहडेपर ले भाग लौटे। सात्यकिका प्रतिकार जलसंधने किया। उसका नाश करनेके उपरान्त सात्यकिने सुदर्शनका भी नाश किया। याद दुर्योधनके सारथीको नष्टकर उसे भी भाग जाने विवश किया, उसी तरह दुःशासनको भी जीत लिया। व्यूहके भीतर प्रवेश करनेपर सात्यकिसे द्रोणाचार्यने घाजी लगाकर युद्ध किया। उन्होने केकय-राजा, बृहत्क्षत्र, चेदि राजा, धृष्टकेतु और उसका पुत्र, और जरासंघका पुत्र इनका वध करके सैन्यका भारी विध्वंस किया। इधर अर्जुनकी चिंतासे धर्मराजाको भारी दुःख हुआ। अब उन्होंने मीमको उधर यह कहकर भेजा कि जातेही अर्जुनका क्षेम-कुशल प्रकट फरनेके लिए तू जोरसे गर्जना कर, कि मैं निश्चित हो जाऊँ। धर्मराजाके आदेशपर भीम चल पड़ा। द्रोणाचार्यने उसे रोका। गुरु द्रोणका रथही भीमने उठाकर फेंक दिया। इस प्रकार भाठ बार रथ उठा फेंक देनेपर वह आगे निकल पड़ा। उससे युद्ध करने दुर्योधनके कुछ पुत्र प्रस्तुन हुए; उन सबका उसने नाश किया। कृतवर्माको जीतकर आगे बढ़नेपर सात्यकि और अर्जुनको कौरव-सेनाके साथ युद्ध करते उसने देखा। देखतेही उसने भीम गर्गना की। वह सुनकर इधर धर्मराजाको पड़ाही मानंद हुआ।

. 'भीमकी गर्जना सुनकर वर्ण युद्धके हेतु आगे बढ़ा। घोड़ों और सारथीके मरनेपर वह पसेनके रथपर सवार होकर रण-क्षेत्रसे भाग निग्ला। उसी समय पहले कृतवर्माने जिनको अर्जुनके साथ जानेसे रोका था, वे युधामन्यु और उत्तमौजा, दोनो याहरसे दूसरी तरफ़के सैन्यका भेदन करके भर्जुनके पास पहुंच गये। फिरसे कर्ण, भीमसे लड़ने सामने आ सड़ा हुआ। उसके घोड़ो और सारथीका भीमने फिरसे नाश किया। तब वह दूसरे रथपर सवार हुआ। कर्णकी सहायतामें दुर्योधनने दुर्जय और दुर्मुस, दो बंधुओंको भिजवा दिया। भीमने उन दोनोका वध करके कर्णके घोड़ी और सारयीका पिनाश किया, और कर्णपर भी तीरोंकी वर्षा की; तद वर्ण भाग खड़ा हुआ । अनन्तर दुर्मर्पण आदि पाँच, तेरे पुन रण क्षेत्रपर युद्धके लिए पहुंचे। इनका भी यध भीमसेनने किया। फिर एक यार कणको भगानेपर दुर्योधनके आदेशसे उसके धौदह भाई युद्धके लिभे आ गये । उन सयका वध भीममेनने किया । उनमें विकर्ग एक था। उसने भरी सभामें "द्रौपदी दामी सावित नहीं है।" साहससे काम ऐकर अपना मत व्यक्त किया था। यह याद करके विकी मौतम भीमसेनको यहुतही दुःस हुआ । यह योला, " सभी कौर- पों मंहार करनेकी मेरी प्रतिज्ञा-पूर्तिमही मैंने तेरा यध किया। सचमुध क्षाग्रधर्म यहाही निष्ठुर है।" इस तरहसे तेरे इकतीस पुनीरो भीमके दायों मौत मिली देगार दुर्योधनको विदुरका हितोपदेश पाद भाया।

(७०) और "पेटू" आदि शब्दोंसे उसकी खूब निंदा की। भीमने जवाबमैं उससे कहा, "युद्धमें देवेन्द्रकी भी कभी जय होती है तो कभी हार होती है। तू तो मेरे सामनेसे कई वार भाग गया है। भव क्यों व्यर्थ बढ़-बढ़कर बात करता है ? " ये सारी बातें अर्जुनने देख ली और उसने कर्णपर तीखे तीर चलाये । तब कर्ण भीमको छोड़ दूर चला गया और भीम भी सात्य किके स्थ- पर सवार होकर अर्जुनकी तरफ़ चल पड़ा। सात्यकिसे लड़ने अलम्बुष नामका राजा आ धमका। उसका नाश करके दुभासन आदि जो प्रतिकार करने वहाँ पहुंचे उनको नाकों चने चबवाके सात्यकि अर्जुनके पास जा पहुंचा। इतनेमें भूरिश्रवा युद्धके लिए आ पहुंचा। सात्यकि और भूरिश्रवा दोनोंने एक दूसरेके घोड़े मारे, धनुष्योंको तोड़ा। बादमें दाल-तलवार लेकर उन्होने युद्ध किया। ढाल-तलवारके टूटनेपर वे दोनों बाहु-युद्ध करने लगे। भूरिश्रवाने सात्यकिको उठाकर ज़मीनपर पटका, और एक हाथमें तलवार लेकर और दूसरे हाथसे उसके केश पकड़ उसकी छातीपर लात जमाई, और उसका शीश काटने प्रस्तुत हुआ। इसनेमें श्रीकृष्णकी सूचनापरसे अर्जुनने तीर चलाकर उसका खा-युक्त दाहिना हाथ तोड़ डाला। तब भूरिभवा अर्जुनसे बोला, “ मैं दूसरेसे युद्ध कर रहा था । मेरा हाथ तोड़नेका अति नीच कर्म तूने क्यों किया? कृष्णकी सोहयतकाही परिणाम दिखाई देता है।" उसपर अर्जुनने कहा, "क्षनिय धीर अपने दल-बलको साथमें लेकर लड़ते रहते हैं; उनको एक दूसरेकी रक्षा करनी पड़ती है, इसलिए उसमें मेरा कोई अपराध नहीं है। लेकिन तू खुद अपनी भी रक्षा नहीं कर सकता, तप अपनी सेनाकी रक्षा तू क्या कर सकेगा।" यह सुनकर भूमिपर दर्भ विछाकर भूरिश्रवा भायोपवेशनके लिए बैठ गया । तब सारयकिन हाथमें तलवार उठाकर सय लोगोंके रोकनेपर भरियाका सिर धड़से अलग कर दिया। सात्यक्किी निंदा करनेवाले लोगोंको सात्यकिने जवाय दिया कि, “शको जो भी दुखदायी, यह सब कुछ अवश्य कर लेना चाहिए, इस प्रकार पाल्मीकि रामायणमें लिसा होनेके कारण इसमें मेरा कोई भी दोप नहीं है।" सात्यकि-जैसे पराक्रमी वीरको भूरिश्रवा जमीनपर कैसे पटक सका।

(७१) 1 एतराष्ट्र के इस प्रश्नका उत्तर संजयने इस प्रकार दिया । यदुके वंशमें वसुदेव और शिनि दो यहादुर थे। देवककी कन्याका स्वयंवर था। शिनिने वसु- देवके लिए कन्याको अपने रथपर बिठा लिया। उस समय उपस्थित राजा- ओंसे युद्ध हुआ। अन्योंको तो शिनिने पराभूत किया; पर सोमदत्तने आधा दिन घमासान युद्ध किया, और आसिरमें बाहु-युद्ध में शिनिने सोमदत्तको सबके सामने ज़मीनपर पटक दिया। एक हाथमें तलवार लेकर, दूसरे हाथसे उसके कैश पकड़ लिए, पर उसे न मारते हुए छोड़ दिया। मोमदत्त उस अपमानको बर्दाश्त नहीं कर सका । उसने शकरको प्रसन्न करके वर माँग लिया कि, मुझे वैसा पुत्र दो कि जो शिनिने जिस प्रकार मेरा अपमान किया, उसी प्रकार सबके समक्ष वह शिनिके पुत्रका अपमान कर पाओ। शंकरने पर प्रदान किया; और इसीलिए भूरिश्रया उस दुर्घट कर्मको कर सका। भूरिश्रयाके वधके पश्चात् अर्जुनने कौरव-सेनाका बहुत संहार किया। इतनेमें सूर्यास्तकी वेला आ गयी। जयद्रथकी रक्षामें जो प्रधान-प्रधान वीर और सेना थी उनको सूर्यास्तसे पहले जीतना असंभव देखकर श्रीकृष्णने युक्ति चलाई। उन्होंने सूर्यको क देनेघाला अंधेरा निर्माण किया। उस समय सूर्यास्तका आभास होकर कौरव-सेना हर्पोरफुल होकर उचक-उचककर आसमानकी तरफ़ ताकने लगी। उन सबमें जयद्रथ भी एक था। श्रीकृष्णने अर्जुनसे कहा, "यह देख जयद्रथ ! तीर चलाकर उसका सिर इस कदर उड़ा दे कि वह उसके पिता घृद्धक्षत्र जो कि कुरुक्षेत्रके बाहर तप- श्वर्या कर रहे हैं उनकी गोदीमें जा गिरे। कारण, जयद्रथका सिर जो भूमिपर गिराएगा उसीके सिरके टुकड़े-टुकड़े हो जाओंगे इस प्रकार उन्होने बताया था। इससे एकही तीरमे दोनोरा नाश होगा।" उसपर अर्जुनने तीर चलाया। उस तीरसे जयद्रथका सिर संध्या-वंदनमें संलग्न वृद्धक्षत्रकी गोदीमें अचक जा गिरा। वृद्धक्षनके जप करके उठतेही वह मस्तक जमीनपर जा गिरा और वृद्धायकी उसी दम मौत हो गयी। जयद्रथके वधके उपरान्त श्रीकृष्णने सूरजको टॉकनेवाला अधियारा दूर किया। उपरान्त, श्रीकृष्ण, अर्जुन, भीम, सात्यकि, युधामन्यु और उत्तमीजा सयने अपने-अपने शंख (७२) उच्च स्वरसे बजाए । वह स्वर सुनकर धर्मराजा समझ गये कि जयद्रथका वध हुआ और उन्होंने भी बाजे बना कर समूची पाडव सेनाको समुदित किया । जयद्रथका वध होनेके बाद कृपाचार्य और अश्वत्थामाने अर्जुन पर चढाई की। उनका पराभव अर्जुन द्वारा होनेपर वहाँ कर्ण आ पहुँचा । सात्यकिने उसको रोका । ऐकिन सात्यकिके लिओ स्वतन रथ न होनेके कारण श्रीकृष्णने अपने शखसे विशेष सकेत किया। उसी दम दारक रथ लेकर पहुंचा। उस- पर सवार होकर सात्यकिने कणको पराभूत किया। तब कर्णने दुर्योधनके रथका सहारा लिया। इतनेमें सूरज डूब गया, तब श्रीकृष्ण, अर्जुन, भीम, सात्यकि आदि सभी धर्मराजासे मिलने गये । धर्मराजा सभीसे बडे प्रेमसे 1 मिले। उस रात युद्ध फिरसे शुरू हुआ। पाडवोंके बढते प्रतापको देखकर दुर्यो- धनको बहुतही दुख हुआ। तब कर्णने कहा, “में जाकर सभी पाडवोंका नाश किये देता हूँ।" उसके इस बढाई मारनेपर कृपाचार्य और अश्व- स्थामाने उसकी निन्दा की। तब कर्ण और अश्वत्थामाके बीच मुआमला संगीन हो गया। रेकिंन दुर्योधनने बीच बचाव करके दोनोको समझा दिया। अनन्तर वर्ण युद्ध करने लगा। उसने पाडय सैन्यका बहुतही विध्वस किया। भीम, अर्जुन, सात्यकि और पृष्टद्युम्न इन्होंनेभी कौरव सेनाका वैसाही विनाश किया । उस युद्ध में सात्यकिने सोमदत्तका वध किया। वादमं घना अंधेरा छा गया और हाथको हाथ न सूझता रहा। तब दोना सेनाआमें मसाले जलाकर युद्ध होने लगा। सायकिने भरिका नाश किया। भीमसेनने दुर्योधनको और कर्णने सह. देवको रण क्षेत्रस हटाया। उस युद्धमें वर्णके आगे किसीकी एक न चली। और उसका प्रताप सवको असह्य हो गया। कणके पास अर्जुनके लिए ही सुर- क्षित एक शक्ति सगृहीत थी। इसलिए श्रीकृष्ण अर्जुनको उसके सामने नही जाने देते थे। तब अनने घटो कचको कर्णसे रडने भिजवा दिया। जटामुरका पुत्र मरम्प राक्षम उसका प्रतिकार करने आ पहुँचा। उसका वध घटो कचके हार्थों होनेपर अलायुध नामका राक्षम युद्धके हेतु आ गया । उसका भी नारा उसने किया । उपरान्त घोषच और कर्ण दोनॉमें युद्ध प्रारंभ हुमा । घटोत्कच कायमें नहीं आ रहा है देखकर वर्णने अस्त्र चलाया (७३) T और उसके रथ, मारपी और घोडाका नाश क्यिा। तय घटोत्कच आँखसे ओझर हो गया, और लुक छिपकर युद्ध करने रगा। उसने अपनी माया फैरा दी। उससे कौरव सेनापर दशौं दिशाओंसे तरह-तरहके शस्त्र आकर आघात होने रगे। और सबका बहुतही नाश होने लगा। तक सभीने कर्णसे कहा कि, " अर्जुनक लिअ जो शक्ति तूने स्वास रखी है उसका प्रयोग अब तू घटोत्कचपर कर दे। आजके इस भयानक सहारमेंसे यच गये तो सब मिरकर अर्जुनरे विनाशकी योजना कर लेंगे।" उनके आग्रहपरसे कर्णने पास अर्जुनके लिए सुरक्षित इन्द्रकी दी हुई वासवी शक्तिरा घटोक्यपर प्रयोग किया। उसी क्षण घटोत्कची मायाका संवरण होकर घटोत्कचका भी नाश हो गया। घटोत्कचने मरते मरते अपना शरीर इतना फुलाया कि उसके मृत शरीरके नीचे आकर कौरवाकी एक अक्षौहिणी सेना नष्ट हुई। घटोत्कचका वध होतेही उधर कौरवाको अपार हर्ष हुआ और कर्णके पासकी दुर्धर शक्तिके नष्ट होनेसे इधर श्रीकृष्ण भी फूरे न समाये । अनन्तर युद्ध रगातार चरता रहनेसे सभीको थकानके मारे भारी नीद आने रगी। युद्ध करनेका क्सिीको कुछ सुमाईही नहीं देने लगा। तब अर्जुनकी सूचनाके अनुसार सभी आराम करने चले गये । कुछ समय याद चाँद उगा। जहाँ तहाँ प्राश परा। तय दस घटिका राति शेष यची थी। अनन्तर दोनों सेनाएँ जग पड़ा और उनमें फिरसे युद्ध प्रारम हुआ। उस समय द्रोणाचायन द्रुपद राजा, विराट राजा और द्रुपद राजाके तीन पौन इनका वध किया। इतनमें सूर्योदय हुआ। सभी चोर अपन अपने वाहनोंपरसे उतर पड़े। उन्होंने सूरजकी तरफ मुँह करके हाथ जोडकर संध्या- समयका जप जाप किया। (१५) पदहव दिनक युद्ध में आरम हुआ। इस समय दोणाचार्यने अस्रोका प्रयोग करके अब न जाननेपाली सेनाका बहुतही नाश किया । तब श्रीकृष्णने यताया, "युद्धमें द्रोणाचार्यको जीतना संभव नही है। अगर उनपर झूठमूठ कोई यह प्रकट करे कि अश्वस्थामा चल यमा तो ये शस्त्रको प्याग देंगे। उसी समय उनका वध हो सकेगा।" इतने में मालवदेशके राजा इन्द्र- धर्माका अवस्थामा नामका हाथी भीमके हाथों देर हो गया । भीमने श्रीकृष्णकी सूचनाके अनुसार द्रोणाचार्यपर ज़ोरसे चिल्लाकर प्रकट किया कि 'अश्वस्थामा (७४) चर वसा'। इसको असंभव मानकर द्रोणाचार्य ने भीमकी पातपर ध्यानही मही दिया और वे अपना युद्ध चलाते रह । उन्होंने ब्रह्मास्त्रका प्रयोग किया और लाखो सनिकोंका संहार किया। वह दसकर बहुतसे ऋषि मुनि गुरु द्रोणके पास पहुंचे और बताने लगे, "आप अधर्मसे युद्ध कर रहे हैं। तुम्हारी मृत्युकी वेला समीप आ पहुँची है। अब शस्त्रको त्यागने का समय आ गया है। फिर ऐसा नीच कर्म करनेका कभी न सोचें ।" मपियोंका वह कथन, भीमका वह प्रकटन, और मौत दनके लिए ही जन्मा एष्टद्युम्न सम्मुख उपस्थित देख सुनकर द्रोणाचार्यको बहुतही दुख हुआ। उन बातों से भीमके प्रक्टनका तथ्याश मालम कर लेनेके लिए उन्होंने उसके सबंध धर्मराजासे पूछा। धर्मराजान श्रीकृष्णके आग्रहपरसे और 'ठ योरा जाए तो पाप रगता है, न बोला जाए तो जय लाभ नहीं' -विचारसे दोणाचार्य के पूछनेपर 'अश्वथामा चल बसा । जोरसे कहा और 'हाथी एकदम धीमी आवाजमें कहा। उतना झूठ बतानेके कारण धर्म राजाका रथ जो पहले चार अगुल धरतीसे अघर अधर धूमता या वह नीचे आ गया। धर्मराजाक कहनेपर कि 'अश्व भामा चल बसा द्रोणाचार्यको तनिक भी शका नहीं रही। उन्होंने दुख वा अपन शस्त्रको त्याग दिया। प्राणायाम करक समाधि लगाइ । और परमात्माका ध्यान धरते धरते शरीरको या दिया। इतनमें सृष्टद्युमने झट आकर उनका सिर तलवारसे अलग कर दिया। द्रोणाचार्य के वधकी चाता सुनकर अश्व थामाने पाडवॉकी सेनापर नारा यणास्त्र का प्रयोग किया। तब श्रीकृष्णाने प्रताया अपने अपने वाहनों परसे नीचे उतर जाओ हायक शस्त्रोंको त्याग दो, तभी यह अस्त्र शात हो जाभेगा। इसका और काइ उपाय नहा है।' दशानुरूप सभीने वैसा किया। लेकिन भाम डटा रहा। वह अस्त्र तव भीमपर जा गिरा। तब श्रीकृष्ण भौर अजुन दानों ने अस्त्रक भीतर प्रवश कर भीमके हाथोंसे शस्त्रोंको छीन लिया और उसे रथक नीचे हकल दिया। तब वह अस्त्र अपने आप शात दुआ । उसक बाद कौरव पाडवोंकी सेनाएँ अपने अपने शिबिर चली गई। सम ना भारतीय युद्धके पन्द्रह दिन पूरे हुए। ।

मगध देशका राजा दंडधार हाथीपर सवार सेनाका विध्वंस कर रहा था। झट श्रीकृष्णने अर्जुनकै रथको उस तरफ़ मोड़ दिया । तप दंडधारने श्रीकृष्ण और अर्जुन दोनोंपर तीर चलाकर बड़े जोरसे गर्जना की। इतने में अर्जुनने भपने तीरोसे उसका धनुष्य, उसके दोनों हाथ और मस्तक तोड़कर उसका नाश किया, और हाथीको भी मार डाला। वह देसकर उसका भाई दंड अर्जुनपर चढ़ आया । उसका भी सिर अर्जुनने मारा, और दक्षिण दिशाकी तरफ़ जाकर संशप्तकोंका नाश करनेका अपना काम शुरू किया। इधर पाय राजा कणकी सेनाका नाश कर रहा है देखकर अश्वत्थामा उसका प्रतिकार करने लगा । उस समय अश्वत्थामाने बाणोंकी घोर घृष्टि की। आठ-आठ बलाकी आठ गाड़ियाँभर याण ढेड़ घंटोंमें अश्वत्थामाने छोड़े। उन सभी वागोंकी पांड्य राजाने वायव्यास्त्र चलाकर उड़ा दिया। अश्व- स्थामाने उसके रथके घोड़े मारे। तब वह एक हाथीपर सवार होकर युद्ध करने लगा । तव अश्वत्थामाने अपने बाणोंसे उस हाथीको तथा पांडय राजाको भी यम-सदन पहुँचवा दिया। इधर नकुल और कर्ण में युद्ध छिड़ा। उस युद्धमें कर्णने नकुलके घोड़े और सारधीका नाश किया। तय नकुल भागने लगा । कर्णने उसके गलेमें धनुष्य डालकर उसे पकड़ लिया, और उससे कहा, "हम लोगोंसे युद्ध करनेका छोड़ दे। तेरे लिखे हम लोग भारी है । " इतना कह कर पुन्तीको वचन दिझे अनुसार कर्णने उसे छोड़ दिया। और वह फिरसे पांडव-सेनाका नाश करने लगा। यह युद्ध दोपहरमें . हुआ। दूसरी तरफ़ धर्मराजा और दुर्योधनके बीच युद्ध होते रहते धर्मराजाके बाणोसे दुर्योधन मूछित पड़ा। उस हालतमें उसे देखकर भीम कहने लगा, "इसे मारनेकी मेरी प्रतिज्ञा है, आप इसे न मारे।" इतनेमें कृपाचार्यको दुर्योधनकी सहायतामें आते देखकर भीम गदा लेकर उनकी सेनापर टूट पड़ा। वह युद्ध तीसरे प्रहर हुआ। शामको कर्णको आगे करके कौरवोंका सैन्य युद्ध में जब पहुँच गया तन्न अर्जुनने बाणोंकी वृष्टिसे आसमान छवा दिया। तब कर्णने अस्त्रके प्रयोगसे अर्जुनके बाणोंको तोड़कर उसी अखसे पांडव-सेनाका विध्वंस शुरू किया।

(७७) यह देखकर अर्जुनने अपने अस्त्रये उस अस्त्रका नाश करके कौरव-सेनाका विनाश किया। अब सूर्यास्त हो जानेसे कौरव-सेना शिविरको चली गई देसकर पांडव-सेना भी अपने शिविरको लोट पड़ी। इस तरहसे सोलहवें दिना युद्ध पूरा हुआ। (१७) सत्रहवें दिन सयेरे वर्णने दुर्योधनसे कहा, "भाज अर्जुनका घध किये बिना में वापस नहीं लौटूंगा। यद्यपि अर्जुनके धनुष्यसे भी प्रभावी मेरा धनुष्य है तब मी उसका सारथ्य श्रीकृष्ण कर रहे है और अगर पाल्य मेरा सारथ्य कर सके तो अर्जुनका नाश करनेमें मैं अवश्य सफल होऊँगा।" वह मुनकर दुर्योधन शल्यसे कर्णका सारथ्य करनेकी प्रार्थना करने लगा। उसपर शल्य यहुतही गुस्सा हुआ और दुर्योधनसे पोला, “ मैं एक क्षत्रिय कुलोत्पन्न राजा हूँ। और तू मुझे ' सूत का सारथ्य करनेका आग्रह कर रहा है ! यह अपमान में कदापि मान करनेवाला नहीं हूँ। ऐसाही अगर चलनेवाला है तो मैं अपने घर लौट चला जाता हूँ।" तय दुर्योधन ने उसकी यही प्रशंसा की, और कहा कि," यह प्रया कि श्रेष्ठ कनिष्ठका सारथ्य करे यहुत पहलेसे चली आ रही है। शंकरने त्रिपुरासुरका वध किया उस समय उनका सारथ्य प्रत्यक्ष प्रादेवने किया था। नुम कृष्णसे भी यढ़कर कुशल सारथी हो। तुम अगर कर्णका सारथ्य करो तो कर्ण निश्चय-पूर्वक विजय प्राप्त करेगा।" ल्यने कहा, "मयके सामने त् मुझे कृष्णसे भी बढ़कर मान रहा है इमसे मैं यहुतही संतुष्ट हो गया हूँ। मैं कर्णका सारथ्य अवश्य का। लेकिन इस शर्तपर कि मैं जो मी जीमें माणु कहता, मुनाता, अपमानित करता जाऊँगा। उसे वह सय सह लेना पड़ेगा।" यह शर्त दुर्योधन भार वर्ग दोनोंको मंजूर होतेही शरय सारथ्य परने रथपर सवार हुआ और कर्ग भी युद्ध के लिए प्रस्तुत हुआ। जय फर्ण भनका काम तमाम करनेकी दागें हॉरने लगा तब उसका युद्धोपमा कम करने के लिए उसने कर्ण की मनमानी निंदा करना शुरू किया। इस रिए उघोग पर्व में शयने धर्मराजाको आश्वासन दिया था कि मैं कर्णका तेजीभग करता रहूँ । तदनुसार उसने किया। प्रत्यकी बातें मुनकर कर्ग तमतमा उठा। यह देखकर उसे और चिढ़ाने के लिए शल्यने ।

(७८) उसे एक कहानी सुनाई । एक धनी वैश्य समुद्रके तटपर रहता था। उसके अनेक पुत्र थे। वे प्रतिदिन तरह-तरहके पकवान सा-उड़ाकर बची-खुची जूठन एक कौएको देते रहते थे। उनकी जूठन खा-साफर यह कौआ उन्मत्त हो गया। वह समझने लगा कि कोई भी पक्षी मेरी तुल्यवलता नहीं कर सकेगा। एक दिन समुद्रके तटपर अनेक हंस पहुंच गए। वैश्यके पुत्रोंने कौएसे कहा, "तू तो सभी पंछियोंमे श्रेष्ठ है। कौएको यह बात सही लगने लगी और वह हंसोंके माथ उड़नेकी शेखी बघारने लगा। हंस बोले, "तू हमारे साथ कैसे उड़ सकेगा, कौआ बोला, "उड़नेके एक सौ एक प्रकारोंकी जानकारी में रखता हू, और हरएक प्रकारसे मैं सौ योजन दूर उष्ट्र जा सकता हूँ" एक हंस बोला, " सर्वसाधारण पंछियोंके समान मैं भी उड़ना जानता हूँ।" अनन्तर दोनों उड़ने लगे। समुद्रपर दूरतक उड़नेपर कौआ थक गया, जहा-तहाँ पानीका फैलाव और उतरने न कही कोई पेड़- पौधा देखकर वह बहुतही घबड़ा गया। आगे उससे नहीं उड़ा गया। वह समुद्रकी लहरोंमें डूब-उतराने लगा। तब हंसने उसपर तरस खाई और, यह उड़नेका कौन तरीका है ? तरीकेका नाम क्या है ? आदि बातें कहकर हंसने उसे अपनी पीठपर उठा लिया और समुद्रके तटपर रा छोड़ दिया। उक्त कथा सुनाकर शल्य कसे बोला, " उस कौएके समान तू कौरवोंकी जूठनपर पुष्ट हुआ है, और गर्वसे फूलकर अर्जुनको जीत लेनेकी इच्छा व्यक्त कर रहा है। अरे, उत्तर गो ग्रहणके समय जब अकेला अर्जुन हाथ आ गया था तब तूने उसे क्यों नहीं मारा ? सच पूछा जाए तो अर्जुन सूर्यके समान है और तू जुगनूके समान है। सियार और शेर, खरगोश और हाथी, चूहा और बिल्ली, कुत्ता और वाघ, झूठ और सच, विष और अमृत में जो, जितना अंतर है उतना तुझ और अर्जुनमें है। तू जहाँ उसकी बराबरी तक नही कर सकता तहो उसे जीतने की बात तो दूर की है।" शल्यका भाषण सुनकर कर्ण बहुतही कुपित हुआ। उसने शल्यकी, उसके देशकी, उसके आचारोंकी, भारी निन्दा की, और बताया कि, तुझे मैं अभी ग्वन्मही किये देता, लेकिन वचन-बद्ध हूँ। फिर कभी इस प्रकारकी (७९) यात करे तो मैं हरगिज़ बरदाश्त नही कर सकूँगा। उन दोनेंमें इस प्रकारका वसेड़ा खड़ा होते देख दुर्योधनने दोनोंको ख्य समझा-बुझाया। कुछ देर याद कर्ण फिरसे युद्ध में प्रवृत्त हुआ। सत्रहवें दिन जब कि युद्ध प्रारंभ हुआ संशप्तकोंका नाश करने अर्जुन दक्षिण दिशाकी तरफ चला गया और इधर कर्ण पांडव सेनाका निःपात करने लगा। धर्मराजाने कुछ समयता कर्णसे युद्ध किया, परन्तु आगिर हारकर भाग जाने लगा। कर्णने उसका पीछा किया। लेकिन कुन्तीको दिये वचनकी याद कर उसने धर्मराजासे कहा, " जा तुझे मैं जीवित छोड़ देता हूँ। फिर कभी मेरे साथ युद्ध करने का साहस मत कर। उसके बाद भीमक पराक्रमसे कौरव-सेना भाग जाने लगी। तब कर्ण भीमसे युद्ध करने बढ़ा। परन्तु भीमसेनके बाणोंसे वह मूछित गिर पड़ा। तब उसका रथ शल्यने रणक्षेत्रसे हटाया। अनन्तर दुर्योधनके भाई भीमपर चढ़ आये। लेकिन वे भीमके आगे जल-भुनकरही रह गये, जैसे आगके सामने कीड़े-मकोड़े। फिरसे कर्ण पांडव-सेनाका नाश करने लगा। इतनेमें संशप्तकोंकी मार भगाकर अर्जुन उत्तर दिशाकी तरफ जा पहुँचा । तब अश्वस्थामासे उसका भयानक युद्ध हुआ। उस युद्ध में अर्जुन के याणोंसे अश्वस्थामाके मूछित होते ही उसका रथ सारथीने समरांगणसे हटा दिया। जब कि दुर्योधन धर्मराजाके साथ युद्ध कर रहा था, कर्ण वहाँपर पहुँचकर धर्मराजापर तीरोंकी वर्षा करने लगा। नकुल और सहदेव धर्म- राजाकी सहायता करही रहे थे। वर्णने जब धर्मराजा और मकुलके रथोके घोड़े मारे तय ये दोनो सहदेवके रथपर सवार हुए। उस समय शल्य ने कर्णसे कहा, "र्ण, इन्हें मारकर तुझे क्या लाभ होनेवाला है। अर्जुनके यधके लिए दुर्योधनने तुझे महत्व-पद दे दिया है, इसलिए उसीसे जो कुट रोलना हो खेल और अपना कौशल्य दिखा। दूसरी यात, दुर्योधन भीम- सेनसे लड़ रहा है, उसे पचानकी अपेक्षा यहा क्यों अपनी शक्ति थाही यरयाद कर रहा है ? उमपर वर्ण दुर्योधनकी सहायतामें दौड़ा। इधर धर्मराजा कर्णके मान्तिक पाणोंसे विद्यल होकर अपने शिविरमें जा सेजपर शेटे रहे।

1 जब धर्मराना युद्ध-क्षेत्रपर कहीं भी दिसाई नहीं देने लगे तब उनको खोजते-सोजते श्रीकृष्ण और अर्जुन शिविरको पहुंचे। उन्हें देखकर धर्म- राजाको ऐसा लगा कि वे दोनों कर्णको नष्ट करके तभी शिविरको लौटे है, •और उन्होंने उन दोनोंकी यड़ी प्रशंसा की। लेकिन अर्जुनने जब सच-सच बताया तय धर्मराजा यहुतही कुपित हुए और अर्जुनकी निन्दा करके बोले, तू अपना गाण्डीव धनुष्य दूसरे किसीको दे दे, तो वह कर्णका नाश करेगा।' इतना सुनतेही अर्जुन समशेर खीचकर धर्मराजाको मारने प्रस्तुत हुआ। अर्जुनने अपने मन-ही-मन प्रतिज्ञा कर रखी थी कि जो गाण्डीव धनुष्य दूसरेको दे दें। इस प्रकार कहेगा उसका शिरच्छेद करूँ। वह घात श्रीकृष्णपर प्रकट होतेही उन्होंने अर्जुनको खूब आड़े हाथों लिया। हिंसा और अहिंसाका विवेक समाज-धारणाकी दृष्टिसे कैसे करें, अर्जुनको समझा दिया। एक व्याध पूरे समाजको संग्रस्त करनेवाले पशुकी हिंसा करने- पर भी वह स्वर्गलोक कसे पहुँचा, एक तपस्वी ब्राह्मण डाकुओंको सच्चा मार्ग दिखानेपर उस मार्गसे बड़े लोगोंकी हिंसा उन टाकुओंसे होनेपर, नरक लोक्को कैसे पहुंचा, आदि आदि बतानेपर श्रीकृष्णने कहा, " श्रेष्ठको से संबोधित करनेपर उनका अपमान हो जाता है जो उनके धके समानही समझा जाता है। तू धर्मराजाकी निन्दा कर। उससे तेरी प्रतिज्ञा की पूर्ति हो जाएगी। श्रीकृष्णके कहनेपर अर्जुनने धर्मराजाकी निन्दा की, और वह फिरसे खड्ग खीचकर खड़ा हो गया और बोला, "अब मैं बड़े बन्धुका अपमानित करनेके पातकसे मुक्त होनेके लिए आत्महत्या कर रेता हूँ।" तब श्रीकृष्ण हेसकर वोले, " उसके लिए इतना काहेके लिए ? त , अपने मुहसे अपनी स्तुति कर ले कि बस है।" तदनुसार अर्जुनने आरम-स्तुति की। वह सुननेके उपरान्त अर्जुनके द्वारा की गई निन्दाके कारण कुपित धर्मराजा वनको जानेके लिए प्रस्तुत हुभा । तब श्रीकृष्णने, उनके पैरों पड़कर उन्हें स्थिर-शांत कर दिया । अर्जुनने भी धर्मराजाको प्रणाम किया, और कर्ण-धधकी प्रतिज्ञा करके वह युद्धके लिए चल पड़ा। समरागणपर भाकर अर्जुनने युद्ध खेलते भीमपर धर्मराजाका क्षेम-कुशल प्रकट कर दिया और वे दोनों कौरव-सेनाका नाश करने लगे। अर्जुनने रथ, ।

(८१). . घोड़े और पदातियाँका और भीमने हाथियोंका संहार करना सपाटेसे आरंभ किया। उसपर दुःशासन मीमपर दौड़ा। उन दोनॉमें कुछ कालता युद्ध चला। उपरान्त भीमसेनने अपनी गदा दुःशासनपर इतनी तेजीसे चराई कि वह रथसे उठकर चालीस हाथ दूर जा गिरा। झट हाथमें सग लेकर भीम दौड़ता चला गया। जिस हाथने मारतवर्षकी मम्राजी-द्रौपदीके कंश सीचे थे, जिस हायने पांडवोंकी सवोपरि प्रतिष्टा द्रोपदीका बस्न उतारनेका निलंज प्रयत्न किया, उस दुःशासनके हायको काटकर भीमसेन उसके गलेपर पॉव देकर सदा रहा और 'जिसमें हिम्मत हो वह इस नरपशुको अव यचाए। में इसका रक-प्राशन कस्ला।' इस प्रकार कौरवोंकी तरफ़के यहे-बडौँके नाम रेकर गरजकर हरकारनेपर दुःशासनसरी छाती फोड़कर उमरा गरम रक्त अंजलि से पीने लगा । वह दृश्य देखकर यह प्रत्यक्ष राक्षस है, समझकर कौरवांकी सेना भाग गई। लेकिन दुर्योधनके दस भाई भीमपर और कर्णका पुत्र पसेन अर्जुनपर चढ़ आये । भीमने उन दसोंका और अर्जुनने वृषसेनका कर्ण और दुर्योधनके समक्ष वध किया। अर्जुनने आखो-सामने वृषसेनका वध किया देखकर कर्ण बहुतही गुस्समें आकर अर्जुनके साथ युद्ध करने लगा। उन दोनॉका युद्ध देखने प्राप्त देवों तथा दानों में भी दो दल बन गए । अर्जुनके प्रति सहानुभूति रखनेवाले इंद्रादिक देव थे और कर्णका पक्ष सूर्य और दैत्याने लिया था। युद्ध में टोनॉन भिन्न-भिन्न अस्त्रोंके प्रयोग चलाए। विजय-श्री किनरा घरण करती है कुछ भी समझमें नहीं आता था। देसफर कि अर्जुन कामें नहीं आ रहा है, कर्णने गास अर्जुनके लिए अबतक सुरक्षित सर्प-मुम याण अर्जुनपर चराया। उसी वाणपर सांढव-वनसे सटका 'अश्वसेन ' नामक नाग आकर अर्जुनका बदला रेनेके लिए बैठा था। बाणको टूटते देस श्रीकृष्णने अर्जुनके रथको नीचे दवाया। उससे वह वाण अर्जुनके मुकुटकोही दिन भिन्न करके विफल हुआ । उसपर अर्जुनने माथेमें शुभ्र वस्त्र लगाया। जो नाग याणपर बैठा था वही नाग कर्णक पास आकर 'फिरसे मुझे छोड़ कि मैं अर्जुनको नायूद क्येि देता हूं' कहने लगा। पर दूसरेके यर पर युद्ध करना में नहीं चाहता' जय कर्णने कहा तब नाग मुदही म सा (खंड२६ भ लगा, । भर्जुनपर तीरके समान दौडता झपटा। अर्जुनने तीर घराकर उसके टुकडे- टुकड़े कर दिये। भागे कुछ समयतक कर्ण और अर्जुनमें युद्ध चलता रहा। इसी बीच कर्ण शापके कारण अस्त्रोके मन स्मृतिपर लाने अपनेको असमर्थ पाता गया, और उसके रथका पायौँ पहिया (शापहीके कारण) पृथ्वीने निगल लिया। तय कर्णने धर्मकी निन्दा की। वह रथसे नीचे उतरा, और अर्जुनसे कहने "मैं रथका पहिया खींच निकाल ले रहा हूँ। इस समय मुझपर तीर चलाओ तो यह यात धर्मके विरुद्ध हो जाएगी"। उसका वह भापण सुनकर श्रीकृष्ण कर्णसे बोले, “ अव तुझे धर्मकी बातें याद आ रही हैं, लेकिन जिस समय भरी सभामें महासती द्रौपदीकी, जो कि एकवना, रजस्वला थी, विडम्बना की, पाडवोंको जलानेके प्रयत्न किये, भीमको विपास खिलाया, अकेले अभिमन्युको अनेकोंने मिलकर मारा उस समय तेरा धर्म कहा चला गया था? ("तेव्हां गेला होता कोठें राधासुता तुझा धर्म - [मोरोपत]) अब धर्म तेरी रक्षा करनेमें असमर्थ है। अर्जुन, क्या देख रहा है। तीर चला और तोड दे कर्णका कठ ।। श्रीकृष्णका भाषण सुनकर कर्णने लज्जा वश गर्दन झुकाई। पहिआ घरतीसे नहीं निकला। कर्ण उसी मसहाय अवस्थामें युद्ध करने लगा। परतु अब उसमें उतना प्राण नहीं बच पाया था। अर्जुनने एकही तीरमे उसका वध कर डाला। कर्णके शरीरसे निकला तेज सूर्यमें जा मिला । कर्णका वध होनेपर कौरवोंकी तरफ़ किसीमें भी युद्ध के लिए उत्साह नहीं रहा। सेना भाग गई। दुर्योधनके लाख कहनेपर वे वापस लौटने तैयार नहीं हुए। तब शल्यके कहनेपर युद्धको स्थगित करके समी अपने अपने निवास स्थान (शिबिर) को चले गये। उनके शिबिरको जातेही बडे आनन्दके साथ पाडव-सेना अपने शिविरको पहुच गई। वे ज़ोर ज़ोरसे गरजने लगे। श्रीकृष्ण और अर्जुन धर्मराजासे घडेही आनन्दसे मिले और कर्ण वध की वार्ता उनपर प्रकट की। धर्मराजा कर्णार्जुनका युद्ध देखने बीच एकवार समरागणपर गये थे, लेकिन घायल होनेके कारण वे अधिक समय- तक वहाँ नहीं रह सके । अब कर्ण-वधका वृत्तांत सुनकर वे फिरसे वहाँ . .

आज
(८३)
और कर्णको मरा पड़ा अपनी आँखोंसे देखा। तब आनन्दके
आवेगमें उन्होंने कृष्णार्जुनको प्रेमसे गले लगा लिया। और कहा,
मैं धन्य हो गया हूँ। आजही मुझे, मैं समझता हूँ, मुझे जय मिली है।
तेरह बरस कर्णके आतंकसे मुझे नींदतक नहीं भाती थी। आज मैं बड़े मजेमें,
निश्चित भावसे सो जाऊँगा।" इस प्रकार कहकर उन्होंने श्रीकृष्ण और
अर्जुनको धन्यवाद दिए।
(कर्णपर्वका हिंदी साराश समाप्त)

महाभारतसारके 'शल्यपर्व का सारांश-(हिंदी) वैशम्पायन जनमेजय राजाको आगे सुनाने रगे- उनीसवें दिन सबेरे सञ्जय हस्तिनापुर पहुँचा। उसने राजा धृतराष्ट्रको दुर्योधनादि सबका विनाश हुआ, कृपाचार्य, कृतया, और अश्वत्थामा, तीन फौरव पक्पके और पाच पाण्डव, श्रीकृष्ण और सात्यकि, सात पाण्डव-परपके कुल दस लोग भारतीय युद्ध में बचे, वृत्तान्त सुनाया। वह सुनकर सभी पुत्रोकी और खासकर दुर्योधनकी मृत्युसे दुखी होकर धृतराष्ट्रने यहुतही. शोक किया और यादमें सञ्जयसे युद्धका सविस्तर वर्णन करने कहा। तय सञ्जयने यताया-वर्णकी मृत्युके बाद दुर्योधनादि समूचा संन्य भागकर शिविरमें लौट आया। तब कृपाचार्यने दुर्योधनसे कहा कि अब भी पाण्डवोका राज्य उनको लौटा दो और उनसे सन्धि रो। सेनाका जो नाश हुमा उससे अधिक अव कुछ न हो। बचे वीरों तथा सैनिकों को खुशीसे अपने घर जाने दे। उसपर दुर्योधनने कहा, वात भय यहातक पहुच गयी है कि पाण्डव भव हमारी एक भी नहीं सुनेंगे, और पाण्डवोंकी शरणमें जाना मुझसे होगा भी नहीं। इतने लोगोका नाश हो चुकनेपर में पाण्डवोकी शारणमें जाऊँ तो लोग मुझे क्या कहेंगे? और विशेष बात यह है कि अबतक जिन्होंने मेरे लिए अपने सर्वस्वकी बलि चढ़ाई, उनके ऋणसे मुक्त होने मुझे युद्धही करना जरूरी है । इतना कहकर दुर्योधनने अश्वत्थामासे पूछा कि, कर्णके बाद सेनापति पद किन सुयोग्य व्यक्तिको दिया जाय ? तब अश्वत्थामाने शल्यका नाम सूचित किया। वह सबको पसंद आ गया। तब दुर्योधनने शल्यको सेनापति-पदका अभिषेक किया। धृतराष्ट्रने प्रश्न किया-सञ्जय, कर्णकी मृत्यु जब हुई तब दोनो तरफ़ कितना सैन्य शेष था? सञ्जयने बताया-कौरवोंकी तरफ़ ग्यारह हजार रथ (११,०००), दस हज़ार हाथी (१०,०००), दो लाख घोडे (२,००, ..) और तीन करोड़ पदाति सैन्य (३,००,००,०००) था, तो पाण्डवोंकी तरफ़ छह हजार रथ (६,०००), छह हजार हाथी (६,०००), दस हजार घोडे (१०,०००) और दो करोड़ पदाति सैन्य (२,००,००,०००) था। (८४) ००० । १८. अटाहरवें दिन ममेरे दोनों सेनाएँ युद्धके लिए आमने सामने सड़ी हो गयीं । युद्ध शुरू हुआ। उस युद्ध में नकुर के हाथों कर्ण पुत्र चित्रसेनका वध हुआ। यह दनकर कर्णके दूसरे दो पुन,मुपेग और सत्यसेन तीर चलाते नकुलपर दौडे। नकुरने उनका भी जर नाश किया तब कौरव सेना भयभीत होकर भागने लगी। उनका माहस बढाने हेतु शत्य पाण्डवोंसे युद्ध करने एगा। उमने पाण्डव-सेनाके बहुतेरोंका नाश किया और धर्मराजापर वाणोंगी वर्षा की। तर भीमको वडा प्रोध आया। उसने अपनी गदा चलाकर शल्यके रथके घोडे मारे, सारथीको मार गिराया। सारथीके गिरतेही शल्य भाग गया। मीमसेन गदा घुमाकर युद्धके लिए शल्यको लरकारने लगा तर दुर्योधनादि कौरव-सेनाने भीमपर हमला बढ़ाया। भीमकी सहायता 'पाण्डर-मैन्यके आतेही जो युद्ध हुआ, उसमें दुर्योधनने पाण्डवोंकी तापसे युद्ध करनेवाले चेकितान नामक यादवका वध किया। सत्यने हीटकर धर्मराजापर तीसे तीर छोडे । तर धर्मरानाने अपने पार्थ- वर्तियोंसे कहा कि शल्यका काम मेरे हिस्सेका है। मैं उसका सामना करके उसे नष्ट करूंगा। मेरा रथ सभी शस्त्रास्त्रोंसे तयार रमिए । मरे रथके याई तरफ धृष्टद्युम्न, दाहिने सात्यकि, पीछे अर्जुन, भागे भीमके रहनेपर में शरयको जीत सागा। इस तरहकी व्यवस्था करके धर्मराना और शल्य एक दूसरेपर तीर चलाने लगे। धर्मराजाने शरयके रथके घोड़ों और घजको गिराया, तर अश्वत्थामा शल्यको अपने स्थपर सहारा देकर दूर हट गया। कुछ देर याद दूसरे रथपर सवार होकर शत्य धर्मराताके साथ रहने फिरसे आ गया। उन दोनाका युद्ध घर रहा था तर धर्मरानाने शक्ति नामक दास्यमे शत्यका नाश किया। उस समय दुर्याधनके रोक्नेपर भी शल्यकी सेनावे सात सौ ( ) रथी पाडव-सनापर चढ गये। भीम, अरॉन, नकुल और सहदेयने उन सबका काम तमाम किया। तर कौरवोंकी सेना भयम भाग जाने लगी। उनको साहस दिलानक लिए जर दुयाधनने प्रभावी भाषण दिया तय सेना फिरसे युद्ध के रिए कटिबद्ध हो गयी। उनमेंस रेरठोंका राशरव मम्त हाथीपर सवार होरर आगे बढ़ा। उय धृष्टद्युम्नन उम हाथीको गदापातसे ढेर कर दिया। और सायसीने ७०० (८६) एकही तीरमें शात्यको नष्ट किया। फिरसे कौरयोंकी सेनामें भगदड मच गई । सेनाको थडे फाटके साथ लोग रेकर दुर्योधन युद्ध करने एगा। तद धृष्टद्युम्नने उसके रथके घोडों और सारपीको नष्ट किया। उसपर दुर्योधन एक घोटेपर सवार होरर वाकुनीकी तरफ भाग गया उसके पीछे पीछे अश्वत्थामा, कृपाचार्य और कृतया भी गए। संजय यताता है- -उस समय धृष्टद्युम्नके साथ हम पाँच लोगोंने खूब युद्ध किया। हेकिन हमें पराभूत होकर भाग जाना पडा। इतने में सात्यकिने भाकर मेरी सेनाका विध्वस किया और मुझे जीवित पकड लिया। दुर्याधनके भाग जानेपर उसके भाई भीमसेनपर टूट पडे। भीमने उन सवका नाश तो कियाही, साथ-साथ हज़ारों हाथियों, रयों, तथा यहुत-सारी सेनाको यमलोक पहुचवा दिया। अब दुर्योधन और सुदर्शन दोही तेरे पुग्न घुडसवार सेनाके बीच रह गये। उस सेनाका नाश करनेके लिए भीम, भर्जुन और सहदेव तीनों वहा पहुंच गये। तब सुदर्शन भीमसे और निगत देशका राजा सुशर्मा और शकुनि अर्जुनसे झगइने हगे। अर्जुन ने अपने बाणोंसे सत्यकर्मा, सत्येषु और सुशर्माका और उनकी सेनाका नाश किया, और भीमने सुदर्शनका वध किया । जय शकुनि और उसका पुन उल्क सहदेवपर दौडे तब सहदेवने पहले उलूक्को और पश्चात् शकुनिको बाणोंकी सीढियाँपरसे परलोक पहुँचवा दिया। अनन्तर बचे सभी सैनिकोंको दुर्योधनने आज्ञा दी कि, 'पाडवोंका नाश करकेही मुँह दिखाओ।' उस आज्ञाके अनुसार वह सब सेना पाडव-सेनापर दौड चढ गई। लेकिन वे सव पाडवोंकी सेना द्वारा मारे गए। धृतराष्ट्रने पूछा, "कौरवोंका पूरा सन्य जय नष्ट हुआ तब पाडयोंकी तरफ कितनी सेना बची थी।" संजयने बताया, “ दो हज़ार (२,०००) रथ, सात सौ(७०० हाथी, पाँच हजार (५,०००) घुडसवार और दस हजार (१०,०००) पदाति, इतना सन्य पांडवोंकी तरफका शेष बचा था। दुयाधनका घोडा जब युद्धर्मे गिर पड़ा तब दुर्योधन हाथमें गदा लेकर अकेलाही दहकी तरफ चल पडा। उसी समय धृष्टद्युम्नके कहनेपर सात्यकि मुझे मार रहा था, पर व्यास (८७) " एतराष्ट्रसे महर्षिके वहाँ पहुँचने और कहनेपर उसने मुझे ज़िन्दा छोड़ दिया। मैं साम्न स्याग करके जय कि हस्तिनापुरकी तरफ जा रहा था, एक कोसकी दूरीपर मुझे दुर्योधन मिररा। उसने यही दु सके साथ कहा, जाकर कह दो कि आपका पुत्र दुर्योधन दहमें घुम पदा है।" इतना कहकर वह उस दहमें घुस पड़ा और मंग्रके परपर तलमें पहुंचकर चुप छिपा घटा । उसके दहमें चले जानेपर कृपाचार्य, कृतवर्मा और अश्वस्थामा, तीनों उसकी तराश करते वहा पहुँच गए। मैंने उन्हें दुर्योधनके जीवित होनेका भीर दहमें जा छिपे बैठनेका वृत्त सुनाया। इतनेमें यह देस कर कि पांदव उसीकी सौजमें आ रहे हैं, उन्होंने मुझे रथपर बिठा लिया और हम शिविर पहुंच गए। पूरी सेनाके विध्वसकी वार्ता शिविरम मुनानेपर सभी स्त्रियाँ धाड़े मारकर आक्रोश करने लगी। दुर्योधनके मग्री उन स्त्रियोंको रेकर हस्तिनापुरकी तरफ चल पड़े। तय धर्मराजाकी आज्ञा रेकर युयुन्मु उनके साथ हो लिया। गदापर्व- शिविरमेंसे जब सभी चले गए, अश्वस्थामादि तीनोंको यहाँ रहना दूभर हो गया। ये उस दहकी तरफ जाने प्रवृत्त हुए । इधर पाहोंने दुर्योधनकी सूख खोज की, लेक्नि कुछ भी पता न चरनपर वे निराश होकर अपने शिविरको लौट आए। उनके, शिविरको लौट आनेपर ये तीनों उस दहके पास पहुंच गए। वे तीनों दुर्योधनके माथ यातें कर रहे थे तब कुछ ध्याध यहा पहुच गए। दुर्योधन उस दहमें छिपा पडा है यह यात उनपर खुए गई और उन्होंने यह यात पाडवोपर प्रकट की। उसपर धर्मराजादि सभी जयघोपके साथ दुर्योधनको नष्ट करनेके हेतु यहाँ पहुँचने चर पडे। वह जयघोप दूरहीसे सुनाई देनेपर 'पाडव भा रहे हैं, अब हम निवृत्त होते हैं। कहकर वे तीनों दूर जाकर एक यरगदके पेड़के नीचे बैटगा उन तीनोंके निवृत्त होनेपर पादव यहाँ पहुंच गए। श्रीकृष्णके कहनेपर धर्मराजाने दुर्याधनकी बहुतही निर्भरर्सना की। तय यह क्रोधके मारे उपएकर पानीके बाहर आ गया। धर्मराजाके क्यच और शिरमाण देनेपर (८८) । . उनसे लैस होकर और हायमें गदा ऐकर दुर्योधन भीमके साथ युद्ध करने तैयार हुआ। इतने में यलराम अपनी तीर्थ यात्रा पूरी करके संयोगसे यहां पहुंच गये। उनके कहनेपर घे सारे लोग कुरक्षेत्र पहुच गये, और यहाँ उन दोनों (भीमसेन व दुर्योधन) के बीच गदा-युद्ध शुरू हुआ। कोई भी हारता-जीतता दिसाई नहीं देने लगा, तय अर्जुनके पूटनेपर श्रीकृष्णने बताया, "भीम दाक्तिमान है सही, ऐकिन गदा-युद्धके अभ्यास तया कौशलमें दुर्योधन चढ़ा-चढ़ा है । पिना छके पंजे किये भीमका विजयी होना असंभव है। भीमने दुर्योधनकी जाँघ तोड़नेकी प्रतिज्ञा की ही है। उसके अनुसार भीम चलता है तो ही दुर्योधनको जीतनेकी संभावना है।" वह सुनकर अर्जुनने अपनी जाँघपर थपकी देकर इशारेसे भीमको सूचित किया । इशारा पाकर भीम झट समझ गया और युद्धके होते-होते बीचहीमें भीमने यकायक अपनी गदा दुर्योधनकी बाई जाँघपर चलाई। उसी दम दुर्योधन ज़मीनपर गिर पड़ा। उसके नीचे गिरतेही 'तूने हमारी, भरी सभामें गायरे गाय" कहकर खिल्ली उड़ाई। अब भुगत अपने उसी करमका फल ।' इतना कहकर भीमने उसके माथेपर एक लात जमायी। उससे धर्मराजाको वहुतही दुःख हुआ और बलराम तो हल उठाकर भीमको मारने दौड़े। उसपर श्रीकृष्णने उनको ज्यों-त्यों करके समझा-बुझा दिया तब वे गुस्सेमेंही द्वारकाकी तरफ़ चले गए। अनन्तर दुर्योधन श्रीकृष्णसे बोला, "तू घड़ाही दुष्ट है। मीप्म, द्रोण, कर्ण, भूरिश्रवा आदि वीरोंकी अन्याय-पूर्ण मृत्युकी जड़में तू ही है। मैं जब भीमके साथ युद्ध कर रहा था तब अर्जुनके द्वारा भीमको इशारेसे वाई जाँघपर गदा चलानेकी सूचना जो तूने की, यह न समझ कि मैंने यह भॉप न ली। इस प्रकारका अन्याय करनेमें तुझे शरम आनी चाहिए थी। तेरे अन्यायके कारणही हमारी हार हो गई।" दुर्योधनका वह भाषण सुनकर श्रीकृष्णने कहा, " तूने अपने पातकोंके कारणही मौत पाई, उसका दोप मुझपर मत मढ़। भीमको जहर खिलाना, पांडवों को लाक्षागृहमें जलानेका पड्यंत्र रचना, भरी सभामें रजस्वला महासती द्रौपदीकी विडंबना करना, अभिमन्युको अनेकों द्वारा मिलकर मारना आदि बहुतसे अन्याय तून काता, पांडवोंको उनका राज्य पहलेही दे देता तो भीम, दोण और तेरा भी नाश न होता। हमारे अन्याय तेरे अन्यायोंकी प्रतिक्रिया ही थे। इसीलिए हमें दोषी न टहराकर अपने किये पापोंक फल भुगत" उसके याद श्रीकृष्णके साथ सभी शिविरको लौट आये। श्रीणने अर्जुनको रथसे पहले नीचे उतरनेके लिए कहा और आप पीटी उतरे। सब अपना उद्दिष्ट समाप्त समझ कर हनुमान् मी यहाँसे चल दिया। श्रीकृष्णके उतरतेही अर्जुनका रथ जलकर राग हो गया। उस अचंभेको देकर अर्जुनन उमका कारण पूछा। तर श्रीकृष्णने यताया, मैं सारथीके नाने तेरे रथपर होने के कारण और तेग काम पूरा न हो पानपर तेरा रय भवतक नहीं जला, पर भय तेरा काम पूरा हुआ है। मुझे भी अब तेरे सारथीके रूपमें रथपर बैठनेकी आवश्यकमा नहीं है। युद्धमें भीष्म- द्रोणादिकॉकै चलाए दिय्य भोंके कारण तेरा रय जल कर गाक हो गया। ॥

हुआ और कृपाचार्य के हाथों अधरयामाको उन्होंने सेनापतिरवका अभिषेक किया। भभिषेकक अनन्तर दुर्याधनसे विदा लेकर ये तीनों यहाँसे धक दिये और दुर्योधन रातभर वहीं अपने हाथों, अतीच कष्टसे, जंघाको नोचने चारे गिद्धोंको हटाते रहू-लुहान हारतम पड़ा रहा। (शल्यपर्वका हिंदी सारांश समाप्त) महाभारतसारके 'सौप्तिकपर्व 'का सारांश-(हिंदी) कृपाचार्य, कृतवर्मा और अश्वरयामा, तीनों दुर्योधनसे विदा होकर एक जगलको घले गये। वहाँ विमी परगदके पेड़के नीचे रय छोड़कर मध्या- पंदन बाद थके मौदे होने के कारण यही ज़मीनपर ऐट मो गये। दोनों तो नींद अच्छी मायी, पर अश्वत्थामा क्रोध तथा दुःसके मारे नींद नहीं हेसका।

(९२) ग संजय सुनाता है, "हे धृतराष्ट्र राजा, तुम्हारी दुष्ट मंत्रगासे, अन्याय- पूर्ण व्यवहारसे और घोर अपराधसेही इस तरहसे कौरवों और पांडवोंके सैन्योंका युद्ध में संपूर्ण विध्वंस हुआ और दुर्योधनकी मृत्युके अनन्तर य्यामजीकी कृपा-दृष्टिसे प्राप्त दिव्य दृष्टि लुप्त हो गयी।" वैशंपायन जनमेजय राजासे बोले, " राजा, प्रात काल धृष्टद्युम्नका साधी धर्मराजाके पास आकर यताने लगा, " शिविरकी सारी सेनाको कृपाचार्य, कृतवर्मा और अश्वत्थामा, तीनोंने मार डाला। में कृतवर्माके पंजोंसे ज्यों-त्यों करके सटक, बच गया है। यह वृत्त सुनकर धर्मराजाने कुछ देर शोक करके द्रौपदीके लिए नकुलको बुला भेजा और वह खुद सबके साथ शिविरमें पहुंचा। कुछ देर बाद द्रौपदी भी वहाँ पहुँची। पुत्रोंकी मृत्युसे उसे अतीर दुःख हुआ। दुःखके आवेगम द्रौपदी योली, "मेरे पुत्रोंका घात करनेवाला अश्वत्थामा जबतक जीवित है तबतक में बिना कुछ खाए, पिए यहीं बैठी रहूँगी। इतना कहकर वह वही बैठी। उसपर धर्मराजाने उससे पूछा, अश्वत्थामा तो भाग गया है, उसको युद्ध में जीत भी लिया तो तुझपर कैसे प्रकट होगा और तू उसका विश्वास कैसे कर सकेगी?" द्रौपदीने बताया, " अश्वत्थामाके माथेपर जनमसेही एक मणि है। यह मणि तुम्हारे माथेपर बिराजती देखूगी तभी में जीवित रह सकूँगी; अन्यथा नही।" यह सुनकर भीमसेन रथपर सवार होकर अश्वत्थामाका नाश करने चल पड़ा। नकुल उसका सारथी बना । भीमको चल पड़ते देख श्रीकृष्ण धर्म- राजासे बोले, "भीमको अकेले जाने देना उचित नहीं, इसलिए कि अश्वस्थामा जितना शस्त्रास्त्र-वेत्ता है, उतना दुष्ट भी है। उसकी दुष्टताकी एक कहानी सुनाता हूँ, "अश्वत्थामाने जबकि यह सुना कि द्रोणाचार्यने अर्जुनको ब्रह्मास्त्र सिखाया है तब वह एकान्तमें द्रोणाचार्यसे ब्रह्मास्त्र मांगने लगा। द्रोणाचार्यने उसकी अधमताको देखकर उसे वह अस्त्र नहीं सिखाया। लेकिन वह जव बहुतही गिड़गिड़ाया, उन्होंने वह अस्त्र उसे सिखा दिया, और बताया कि यह अस्व मानवापर नही चलाना चाहिए। उसका यही नियम है। लेकिन तू अधम होनेके कारण इस नियमका पालन तुझसे नहीं होगा। ग्रह्मास्त्र प्राप्तिके बाद एक बार अश्वत्थामा द्वारका पहुँचा। यादोंने बड़ी ।

- भावभगतके साथ उसे रखवा लिया। एक दिन वह मेरे पास पहुँचा और मेरा मुदर्शन चक्र माँगने लगा। मैंने उससे कहा, "हा, कोई बात नहीं, उठा ले जा चक्र" रेकिन उसे वह उठा न सका । तब वह बहुतही शरमिन्दा हुआ। बादमें मैंने उससे पूछा, “तूने मेरा चक्र क्यों चाहा ? क्या करने जा रहा था तू ?" तय यह योला, "मैं ब्रह्मास्त्रसे अन्योंको जीत सकता था। रेकिन तुम्हें जीतनका कोई साधन मेरे पास नहीं था। तुमसे चक्र लेकर उसीसे तुम्हें जीतनेका मेरा विचार था।" उसके अनन्तर कुछ दिनों बाद वह द्वारकासे चला गया। धर्मराजा, यह है अश्वत्थामाकी अधमता। इसलिए भीमका अकेले जाना इष्ट नहीं है।" इतना कहकर श्रीकृष्ण खुद रथपर सवार हो गए। धर्मराजा और अर्जुन भी उसी स्थपर साथ चल पड़े। भीमसेन ज्यों पर पड़ा यह गंगाके किनारे व्यास महर्पिके आश्रमपर पहुँचा । भीमको यह समाचार मिला था कि वह दुष्ट नराधम, अश्वत्थामा पही है। भीमके पीठेही पीछे श्रीकृष्णका भी रथ यहाँ धमका। यह सय देसकर कि अव र नहीं है, भय-भीत होकर पांडवोंके विध्वंसके लिए अश्वत्थामाने ब्रह्मास्त्रका प्रयोग किया। तब श्रीकृष्णके कहनेपर पांडवोंकी तथा सयकी रक्षाके लिए अर्जुनने भी ब्रह्मास्त्रका प्रयोग किया। दोनों अस्त्र टकराकर सर्वनाशका समय आ गया, तय व्यास महर्षि और देवर्षि नारदने यीच-यचाव करके दोनोंको अपने-अपने अम्न समेट लेनेके लिए कहा। तद- नुसार अर्जुनने तुरन्त अपने भत्रको समेट लिया, रेक्नि अश्वरयामाको उसे समेटना मुश्किल हो गया। सब पि योले जहाँ प्रशास्त्रोंसे युद्ध होता है, उम जगहपर पारह यरम घर्षा नही होती, और भकाल पढ़ता है। हमारे कहनेपर भनने अपना अस्त्र समेट लिया है। तू अगर अपना भस्न समेट हनेमे आपको असमर्थ पाता है तो तू माथेपरकी मणि पांदपोंको दे दे और अस्त्र- को पांटयोपर प्रयुक्त न कर, तभी तू जिन्दा रह सकेगा । उसपर अश्वरयामाने अपना अन्न उत्तराके गर्भपर प्रयुक्त किया।

(९४) . भुगतना पड़ेगा। तीन हज़ार (३,०००) सालतक तेरे सरीरममे . मिधिस खून पहता रहेगा। उस दुगंधिको सहते रंगलमैसे गुम भयो मटकने रहना पड़ेगा। मुझे कोई भी पहचान नहीं सकेगा।" पा गुनगर बड़े दुःसके साथ पटियों को अपनी मगि सीपकर अपरयामा na चला गया। अनन्तर पाय मगि प्राप्त करके अपने शिविर सीट भागे। मागका इच्छा अनुसार उस मगिको धर्मराजाने अपने माये पारण रिपार नौपदी, जो प्राणरयाग निक्षपसे पाना देकर सीधी, पड़ी मा। (सोनिकाली सारांश समाप्त) महाभारतसारके 'स्वीपर्व 'का सारांश-(हिंदी) वैशंपायन आगे मुनाने लगे-उसके बाद शोकसे व्याकुल पृतराष्ट्रको संजय और विदुरने जब बहुतही उपदेश किया तब गांधारी, कुती आदि महिलाओंको साथ लेकर धृतराष्ट्र राजा हस्तिनापुरके याहर चल पड़े। एक कोस (दो मील) जानेपर उनसे कृपाचार्य, कृतवर्मा और अश्वत्थामा तीनों मिले। "युद्ध में दुर्योधन-समेत समूचे सैन्यका विनाश हुआ; हम तीनोंही जीवित रहे-मुनाकर वे चल दिये। उनमेंसे कृपाचार्य हस्तिनापुर पहुचे, कृतवर्मा द्वारका चला गया, भीर अवस्थामा व्यास महर्षिके भाश्रमको प्राप्त हुआ। अश्वरयामाके व्यास महर्पिके आश्रमको चले जानेपर पूर्व कथनानुसार पांडवोंने यहा जाकर उसे जीता। यह सुनकर कि धृतराष्ट्र हस्तिनापुरसे रवाना हुए हैं, धर्मराजा सयको साथमें ऐकर उनसे जा मिले । धृतराष्ट्रने धर्मराजाको गले लगा लिया और भीमसे मिलनेडी इच्छा व्यक्त की। तब उनके दिलकी दुष्ट यात ताड़कर श्रीकृष्णने भीमको उन से मिलनेसे रोका, और उस लोहेकी प्रतिमाको धृतराष्ट्रके आगे पढ़ा दिया जो कि दुर्योधनने गदा युद्धका अभ्यास बढ़ाने पनया ली थी। उस प्रतिमाको ही सरचा भीम समझकर और उसीने सभी पुत्रोंका नाश किया विचार कर, बड़े ही क्रोधसे, उस मूर्तिश भालिंगन करके पल-पूर्वक पूर्ण किया, और खून उगलते जमीनपर गिर पड़ा। मुरंतही संजपने उसे सेंमाला । क्रोधके शांत होनेपर धृतराष्ट्र जय भीमकी मृत्युपर शोक करने लगे तय श्रीकृष्णने उन्हें साफ दिरसा मुना दिया, और उपदेश किया कि भय परिपही तुम्हारे लिए संतान रूप हैं, उनपर क्रोध करना कमापि उचित नहीं है। धृतरामे मिल ऐनेर पदिय गांधारीसे मिलने गये। गांधारीको पांडपोंपर पासही पुपित दंग्यकर प्यास महर्षि उसे क्रोध न करनेके संबंध उपदेश रे रहे थे। उस समय गांधारी बोली, "भीम भधर्म करके दुर्योधनको नष्ट करने का काम न करता वो में इवनी कोषाविष्ट नहीं हो पाती।" इतने में परिप यहाँ भा पहुंचे, तब भीमने बताया कि दुर्योधनने मी समामें 1 - (९६) द्रौपदोको अपनी बाई जाघ खुरी दिखाई तभी मैने प्रतिज्ञा की भी उसकी पूर्तिमें, जो नही होना चाहिए वह मुझसे हो गया। उसके रि में हृदयसे क्षमा प्रार्थी हूँ। उसपर गाधारी फिरसे बोली, " तब भी तुझ एक यह पातक हुआ है कि तूने दु शासनका रक्त पिया।" उसपर भीम कहा, यह बात मुझसे कैसे संभव है ? आखिर दुशासन मेरा भाई था। मुझे ईश्वरकी सौगध है, प्रतिज्ञा पूर्तिको लोगोंपर प्रकट करनके लिए वह मान दिखावा था । भगवान् साक्षी है अगर दुशासनके रक्तकी बूंद भी मेरे होठके नीचे उतर गई हो।" उसपर गाधारीने कहा, "फिर भी हमारे सौ पुत्रोंमसे जिसने तेरा तनिक भी अपराध नहीं किया, ऐसेको, हम अधोंके लिए एक रकडी, तू जीवित रस छोडता तो मुझे इतना दुख कभी न होता" अनन्तर गाधारीन, " धर्मराजा कहाँ है ?” बहुतही गुस्सेमें आकर पूटा। उस समय धर्मराजा हाथ बाँधकर भयसे थर थर काँपते हुए गाधारीकी वदना करने रगे। उस समय गाधारीकी आसोंकी बंधी पट्टीमेसे उसकी जलती नजर धर्मराजाके नाखूनोंपर जा गिरी। उस दम उसक हायोंकी उगलिया नीली काली पड गई। उसके बाद पाडव कुतीसे जा मिले। अनन्तर सब लोग युद्ध भूमिपर पहुंच गये। यहा यहुत शोक करनेपर गाधारीन श्रीकृष्णको शाप दिया। गाधारी योली, "श्रीकृष्ण, जबकि कौरव पाडवोके युद्धको रोक दना सब तरहसे तेरे हाथमें था, फिर भी कोरष कुलका विध्यस तूने अपनी आसाके सामने होने दिया तय आनसे छत्तीसर साल यादव कुरका विध्वस भी तेरे समक्ष होगा और तुझे भरण्यमें असहाय अवस्थामें मौत आ जाएगी।" गाधारीकी बातपर श्रीकृष्ण हस पडे और योल उठे, "गांधारी, हुने जो पताया उससे मैं पहलेसेही पूर्ण परिचित हूँ। यादयोंका विवंस मरे सिया दूसरी कोई नहीं कर सकता, इसरिण कि ये दवन्द्र के लिए भी अवस्य है। यादमें धृतराष्ट्र के धर्मराजासे पूछनपर वि युद्ध में मृतोकी या संख्या है, धर्म राजाने बताया, इस युद्ध में (१,६६,००,२०,०००) फ भान, टिपामठ परोड, बीस हजार वीर निधाम पहुचे। सिया उनमे, और मृताको संख्या - (९७) (२४,१६५) चौबीस हज़ार, एक मी पैंसठ थी। इसके बाद धृतराष्ट्रक कहनेपर धर्मराजाने संजय, विदुर, धौम्य ऋषि आदिको आज्ञा दे दी कि मयका अग्नि-संस्कार किया जाए। तदनुसार चंदन, कपूर, काष्ठादिकोंकी चिताएँ तैयार कर मवका अग्नि-संस्कार किया गया। बादमें सब लोग मृताको पानी देनेके लिए गंगाके तटपर पहुच गये। वे सबके नाम जय पानी दे रहे थे तर कुंतीने पांडवोपर प्रकट किया कि कर्ण तुम्हारा यहा भाई है। उसको भी पानी दो। कर्णके संबंधौ कुंतीसे वह बात सुनकर धर्मराजाको यदाही दुःस हुआ। इतने दिनतक कुंतीने उम यातको छिपाया, इमलिए धर्मराजाने शाप दिया कि स्त्रियोंके दिलमें कोई भी गुप्त यात मविप्यत्में टिक नहीं पाएगी। मयके नाम पानी देकर वे लोग गंगाके तटपर आ गए। (स्त्रीपर्वका हिंदी सारांश समाप्त)

महाभारतसारः
६. भीष्मपर्व
नारायणं नमस्त्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देगी सरम्बनीं चैव ततो जयमुदीरयेत् ॥
युद्धनियमाः, सञ्जयाय दिव्यदृष्टिदानम्
जनमे०- कथं युयुधिरे धीराः फुगपाण्डवमोमकाः।
(२.) पार्थिवाः मुमहात्मानो नानादेशनमागताः॥१॥
चैशं०- तेऽवतीर्य कुरक्षेत्रं पाण्डवाः महमोमकाः।
कौरवा. समवर्तन्त जिगीपन्तो महाबलाः ॥२॥
अभिमानानि सर्वयां संवाश्चाभरणानि च ।
योजयामास कौरव्यो युद्धकाल उपस्थिते ॥३॥
उमे संन्ये च राजेन्द्र युद्धाय मुदिते भृशम् ।
कुरुक्षेत्र स्थिते पत्ते सागर भितोपमे ॥ ४ ॥
ततस्ने समयं चनुः फुमपाण्डवमोमकाः।
धर्मान् संस्थापयामासुर्युद्धानां भरताभ ॥५॥
निवृत्ते विहिते युद्ध स्यात्पीतिन परस्परम् ।
याचा युद्धप्रवृत्तानां याचैव प्रनियोधनम् ॥६॥
लिप्कान्ता. पृतनामध्यान हन्तव्याः यदाचन ।
यथायोगं यथायाम यथोत्साहं यथारलम् ।
समाभाष्य प्रहर्तव्यं न विश्वम्ले न विद्धले ॥७॥
एकेन सह संयुक्त प्रपनो विमुपस्तथा।
क्षीणशास्त्रो विवर्मा च न हन्तव्य. कदाचन ॥ ८॥
न सूतेषु न धुर्यपुन च शस्त्रोपनायिषु ।
न भेरीरहवादेषु प्रहर्तव्यं कथञ्चन ॥९॥

महाभारतसारः
(अ. २) ततः पूर्वापरे सैन्ये समीक्ष्य भगवानृषिः।
सर्ववेदविदां श्रेष्ठो व्यासः सत्यवतीसुतः॥ १०॥
चित्रवीर्य राजानं सरहस्यं ब्रवीदिदम्।
शोचन्तमात ध्यायन्तं पुनाणामनयं तदा ॥११॥
राजन् परीतकालास्ते पुत्राश्चान्ये च पार्थिवाः ।
ते हिंसन्तीव सङ्ग्रामे समासाद्येतरेतरम् ॥ १२ ॥
यदि चेच्छसि संग्रामे द्रष्टुमेतान् विशांपते ।
चक्षुर्ददानि ते पुन युद्धं तन निशामय ॥ १३ ॥
धृत०- न रोचये शातिवधं द्रष्टुं ब्रह्मर्पिसत्तम ।
युद्धमेतत्त्वशेषेण शृणुयां तव तेजसा ॥१४॥
एतस्मिन्नेच्छति द्रष्टुं संग्रामं श्रोतुमिच्छति ।
वराणामीश्वरो व्यासः सञ्जयाय वरं ददौ ॥१५॥
चक्षुपा सञ्जयो राजन् दिव्येनैव समन्वितः।
कथयिष्यति ते युद्धं सर्वशश्च भविष्यति ॥ १६ ॥
प्रकाशं वाऽप्रकाशं वा दिवा या यदि चा निशि।
मनसा चिन्तितमपि सर्व वेत्स्यति सञ्जयः॥१७॥
अहं तु कीर्तिमेतेषां कुरूणां भरतर्षभ ।
पाण्डवानां च सर्वेषां प्रथयिप्यामि मा शुचः॥ १८॥
दिष्टमेतन्नरव्याघ्र नाभिशोचितुमर्हसि ।
न चैव शक्यं संयन्तुं यतो धर्मस्ततो जयः॥ १९ ॥
इह युद्धे महाराज भविष्यति महान् क्षयः।
तथेह च निमित्तानि भयदान्युपलक्षये ॥२०॥
(अ. ३) एतच्छ्रुत्वा भवानत्र प्राप्तकालं व्यवस्यताम् ।
यथा लोकः समुच्छेदं नायं गच्छेत भारत ॥२१॥
वैशंक- पितुर्वचो निशम्यैतद्धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम्।
दिप्टमेतत् पुरा मन्ये भविष्यति नरक्षयः ॥२२॥

६. भीमपवं राजान• क्षधर्मण यदि यध्यन्ति संयुगे। पीरलोकं समासाद्य सुसं प्राप्स्यन्ति वेधलम् ॥२३॥ इद कीर्ति परे लोके दीयाल महन्सुरसम् । माप्स्यन्ति पुरुपच्याना.प्राणांत्यफ्त्या महाधेि ॥२४॥ पवं मुनिस्तयेत्युक्त्या ययीन्द्रो राजसत्तम । धृतराष्टेण पुत्रेण ध्यानमन्यगमत् परम् ।।२।। म मुहत तथा ध्यात्या पुनरेघाप्रवीढच.। असंशयं पार्थिवेन्द्र पाल संक्षयते जगत् । सृजते च पुनर यानेह विद्यनि शाश्वतम् ।।२६ ॥ मातीनां घे युरुणा च सबन्धिसुहृदां तथा। धर्म्य देशप पन्धान समर्थो धमि धारणे ॥२७॥ क्षुद्र जातियध प्राहुर्मा पुरुप्य ममाप्रियम्। फालोऽयं पुनरूपण तन जातो विशाम्पते ॥२८॥ न वद्य पूज्यते येदे हित नेव क्थञ्चन । हन्यात् सपनं यो हन्यात पुलधर्म रिघका तनुम् ॥२९॥ फालेनोत्पथगन्ताऽसि शश्ये सति यथाऽऽपदि। कुलस्यास्य विनाशाय तथैव च महीक्षिताम्॥३०॥ अनर्थो राज्यमर्पण तत्र जातो विशांपते। लुप्तधर्मा परेणासि धर्म दर्शय वै सुतान् ॥ ३१ ॥ किं ते राज्येन दुर्घर्ष येन प्राप्तोऽसि बिल्लिपम्। यशो धर्म च कीर्ति च पालयन स्वर्गमा म्यसि। लभन्ता पाण्डया राज्यं शम गन्छन्तु कौरया ॥३२॥ एव ब्रुवति विप्रेन्द्रे धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुत । आक्षिप्य वाक्यं वास्यशो चास्य चैवानचीत् पुन ॥ ३३॥ यथा भवान्येत्ति तथैव घेत्ता भावाभायो विदिती मे यथार्थी।

महाभारतसारः
स्वार्थे हि संमुह्यति तात लोको
मां चापि लोकात्मकमेव विद्धि ॥ ३४॥
प्रसादये त्यामतुलप्रभावं
त्वं नो गतिर्दशयिता च धीरः।
न चापि ते महागा महर्षे
न चाधर्म कर्तुमर्हा हि मे मतिः ॥ ३५ ॥
त्वं हि धर्मप्रवृत्तिश्च यशः कीर्तिश्च भारती।
कुरूणां पाण्डवानां च मान्यश्चापि पितामहः ॥३६॥
व्यास०-चैचित्रवीर्य नृपते यत्ते मनसि वर्तते ।
अभिधत्स्व यथाकामं छेत्ताऽस्मि तव संशयम् ॥ ३७॥
वृत०- यानि लिंगानि संग्रामे भवन्ति विजयिप्यताम् ।
तानि सर्वाणि भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।। ३८ ॥
व्यास०-हमावाचस्तथा सत्वं योधानां यत्र भारत ।
न म्लायन्ति रजश्चैव ते तरन्ति रणोद्धिम् ॥ ३९ ॥
शब्द-रूप-रस-स्पर्श-गन्धाश्चाविकताः शुभाः।
सदा हर्पश्च योधानां जयतामिह लक्षणम् ॥ ४० ॥
अल्पायां वा महत्यां वा सेनायामिति निश्चयः।
हो योधगणस्यैको जयलक्षणमुच्यते ॥ ४ ॥
एको दीर्णा दारयति सेनां सुमहतीमपि ।
तां दीर्णामनुदीर्यन्ते योधाः शूरतरा अपि ॥ ४२ ॥
दुर्निवा तदा चैव प्रभग्ना महती चमूः ।
अपामिव महावेगास्त्रस्ता मृगगणा इय ॥ ४३ ॥
नैव शक्या समाधातुं सन्निपाते महाचमूः।
दीर्णामित्येव दीर्यन्ते सुविद्वांसोऽपि भारत ॥४४॥
भीतान् भग्नांश्च संप्रेक्ष्य भयं भूयोऽभिवर्धते।
प्रभग्ना सहसा राजन्दिशो विद्यते चमूः ॥ ४५ ॥

६ भीमपर्व परस्परशा सहृष्टा ध्यवधूता सुनिश्चिता । अपि पञ्चाशतं शुरा मृनन्ति महती चमूम् ॥ ४६॥ अपि वा पञ्च पट् सप्त विजयन्त्यनिवर्तिनः। न चैनतेयो गरुड प्रशसति महाजनम् ॥ १७ ॥ दृष्ट्वा सुपर्णोऽपचिति महत्या अपि भारत। न बाहुल्येन सेनाया जयो भवति नित्यश ॥४८॥ अध्रुवो हि जयो नाम दैव चान परायणम् । जयवन्तो हि सग्रामे कृतकृत्या भवन्ति हि ॥४९॥ भारतार्पवर्णनम् (४) पचमुफ्त्वा ययौ व्यासो धृतराष्ट्राय धीमते । वेशं०- वृतराष्ट्रोऽपि तच्छत्या ध्यानमेवान्यपद्यत ॥ ५० ॥ स मुहर्तमिव ध्यात्वा विनि श्वस्य मुहर्मुहु । सअय सशितात्मानमपृच्छद्भरतर्षभ ॥५॥ सञ्जयेमे महीपाला शरा युद्धाभिनन्दिन अन्योन्यमभिनिम्नति शरुञ्चावचैरिह ।। ५२॥ पार्थिवा पृथिवीहेतो सममित्यज्य जीवितम्। न वा शाम्यन्ति निघ्नन्तो वर्धयन्ति यमक्षयम् ॥५३॥ भीममैश्वर्यमिच्छन्तो न मृप्यन्ते परस्परम् । मन्ये बहुगुणा भूमिस्तन्ममाचक्ष्य सञ्जय ॥५४॥ समय-भूमौ च जायते सब भूमौ सर्व विनश्यति । भूमि प्रतिष्ठा भूताना भूमिरेव सनातनम् ॥ ५५ ॥ यस्य भूमिस्तस्य सर्व जगत् स्थावरजङ्गमम् । तनातिगृद्धा राजानो विनिघ्नन्तीतरेतरम् ।। ५६ ॥ (९) यदिद भारत वर्ष योद मूच्छितं यलम् । धृतः- यनातिमानलुधोऽय पुनो दुर्योधनो मम ॥ ५७ !

महाभारतसारः
यत्र गृद्धाः पाण्डुपुना यत्र मे सजते मनः।
एतन्मे तत्त्वमाचक्ष्व त्वं हि मे बुद्धिमान् मतः॥५८ ॥
सअय०-न तत्र पाण्डवा गृद्धाः शृणु राजन् वचो मम ।
गृद्धो दुर्योधनस्तत्र शकुनिश्चापि सौबलः ॥ ९ ॥
अपरे क्षत्रियाश्चैव नानाजनपदेश्वराः।
ये गृद्धा भारते वर्षे न मृप्यन्ति परस्परम् ॥ ६॥
अत्र ते कीर्तयिष्यामि वर्ष भारत भारतम् ।
प्रियमिन्द्रस्य देवस्य मनोवैवस्वतस्य च ॥६॥
अन्येषां च महाराज क्षनियाणां पलीयसाम् ।
सर्वेगामेव राजेन्द्र प्रिय भारत भारतम् ॥ २॥
तत्ते व प्रवक्ष्यामि यथायथमरिन्दम ।
शृणु मे गदतो राजन् यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥३॥
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षवानपि।
विन्ध्यश्च पारियानश्च सप्तैते कुलपर्वताः॥१४॥
आर्या म्लेच्छाश्च कौरव्य तैमिश्राः पुरुषा विभो।
नदी पिबन्ति विपुलां गंगां सिन्धुं सरस्वतीम् ॥ १५ ॥
गोदावरी नर्मदां च पाहुदां च महानदीम् ।
शतदूं चन्द्रभागां च यमुनां च महानदीम् ॥ ६६ ॥
दृपद्वतीं विपाशां च विपापां स्थूलवालुकाम् ।
नदी चेत्रवतीं चैव कृष्णवेणां च निम्नगाम् ।। ६७ ॥
इरावती वितस्तां च पयोष्णीं देविकामपि ।
तथा नद्यस्त्वप्रकाशाः शतशोऽथ सहस्रशः॥ ६८ ॥
अत ऊ जनपदानियोध गदतो मम ।
तत्रेमे कुरपाञ्चाला: शाल्वा माद्रेयजाङ्गलाः ॥ ६९ ॥
शूरसेनाः पुलिन्दाश्च वोधा मालास्तथैव च ।
चैदिमत्स्यफरूपाश्च भोजाः सिन्धुपुलिन्दकाः ॥ ७० ॥

६. भीमपन ७ कुन्तयोऽवन्तयश्चैव तथैवापरकुन्तयः । गोमन्ता मण्डकाः सण्डा विदर्भा रूपवाहिका.॥७१ ॥ अश्मकाः पाण्डुराष्ट्राश्च गोपराष्ट्राः करीतयः। अधिराज्यकुशाद्याश्च मल्लराष्टं च केवलम् ॥ ७२ ॥ अशा यङ्गाः कलिङ्गाश्च यल्लोमान एव च। काश्मीरा.सिन्धुसौवीरा गान्धारा दर्शकास्तथा ॥ ७३ ॥ विडाः केरलाः प्राच्या भूपिका वनवासिका । कौकुट्टकास्तथा चोला. कोकणा मालवा नराः॥७४ ॥ पते चान्ये जनपदा. प्राच्योदीच्यास्तथैव च । उद्देशमानेण मया देशाः सकीर्तिता विभो ॥ ५ ॥ यथागुणवल चापि निवर्गस्य महाफलम् । दुह्येत धेनुः कामधुर भूमिः सम्यगनुष्ठिता ॥ ७६ ॥ तस्यां गृद्धयन्ति राजानः शूरा धर्मार्थकोविदा।। ते त्यजन्त्याहवे प्राणान् यसुगृद्धास्तरस्थिनः ॥ ७७ ॥ देवमानुपकायाना कामं भूमिः परायणम् । अन्योन्यस्यावलुम्पन्ति सारमेया यथाऽऽमिपम् ॥८॥ राजानो भरतश्रेष्ठ भोक्तुकामा वसुन्धराम् । न चापि तृप्ति. कामानां विद्यतेऽद्यापि कस्यचित् ॥ ७९ ॥ तस्मात् परिग्रहे भूमेर्यतन्ते फुरुपाण्डवा । साम्ना भेदेन दानेन दण्डेनैव च भारत ।। ८० ।। पिता भ्राता च पुनाश्च खं द्योश्च नरपुद्गय । भूमिर्भवति भूतानां सम्यगच्छिद्रदर्शना ।। ८१ ॥ भीष्मपतनकथनम् , धृतराष्ट्रशोकः (अ. १३) अथ गावल्गणिर्विद्वान् संयुगादेत्य भारत। वैशं०- ध्यायते धृतराष्ट्राय सहसोत्पत्य दुखितः। आचट निहतं भीष्म भरतानां पितामहम् ।। ८२ ॥ :

महाभारतसारः
सञ्जय०-सजयोऽहं महाराज नमस्ते भरतर्षभ।
हतो भीमः शान्तनयो भरतानां पितामहः॥ ८३॥
ककुदं सर्वयोधानां धाम सर्वधनुष्मताम् ।
शरतल्पगतः सोऽध शेते फुरुपितामहः ॥ ८४ ॥
यस्य वीर्य समाथित्य द्यूतं पुत्रस्तयाफरोत् ।
स शेते निहतो राजन् संख्ये भीमः शिखण्डिना ।। ८५ ।।
परिरक्ष्य स सेनां ते दशरात्रमनीकहा।
जगामास्तमिवादित्यः कृत्वा फर्म सुदुष्करम् ॥८६॥
यःस शक वाक्षोभ्यो वर्पन चाणान् सहस्रशः।
जघान युधि योधानामव॒दं दशभिर्दिनः ॥ ८७ ।।
स शेते निहतो भूमौ यातभग्न व द्रुमः।
तव दुर्मन्त्रिते राजन् यथा नाहः स भारत ।। ८८ ॥
(अ. १४) कथं कुरूणामृपभो हतो भीमः शिखण्डिना।
धृत०- कथं रथात् स न्यपतत्पिता मे वासयोपमः ॥ ८९ ।।
सर्वास्त्रचिनयोपेतं शान्तं दान्तं मनस्विनम्।
हतं शान्तनवं श्रुत्वा मन्ये शेपं हतं बलम् ॥९०॥
धर्मादधर्मो वलवान् संप्राप्त इति मे मतिः।
यत्र वृद्धं गुरुं हत्वा राज्यमिच्छन्ति पाण्डवाः॥९१ ।।
योपेव हतवीप मे सेना पुत्रस्य सञ्जय ।
अगोपमिय चोहान्तं गोकुलं तद्वलं मम ।। ९२ ।।
अद्रिसारमयं नूनं हृदयं मम सञ्जय ।
यच्छ्रुत्वा पुरुषव्यानं हतं भीष्मं न दीर्यते ॥१३॥
न चास्त्रेण न शौर्येण तपसा मेधया न च।
न धृत्या न पुनस्त्यागान्मृत्योः कश्चिद्विमुच्यते ॥९४॥
कालो नूनं महावीर्यः सर्वलोकदुरत्ययः ।
यन्त्र शान्तनवं भीष्मं हतं शंससि सञ्जय ॥१५॥

६. भीमपर्व दारणःक्षनधर्मोऽयमृपिभिः संप्रदर्शित । यन शान्तनवं हत्वा राज्यमिच्छन्ति पाण्डवाः॥१६॥ वर्य या राज्यमिच्छामो घातयित्या महानतम् । दृष्ट्वा रिनिहतं भीष्मं मन्ये शोचन्ति पुनका.॥९७॥ थोप्यामि तानि दुसानि दुर्योधनरतान्यहम् । तस्मान्मे सर्वमाचक्ष्व यदृत्तं तन सञ्जय। प्रमेण येन यम्मिश्च काले यश यथाऽभवत् ।। ९८॥ (अ. १५) त्वयुक्तोऽयमनुप्रश्नो महाराज यथाऽर्हसि । सअय०-न तु दुर्योधने दोपमिममामकुमर्हसि ॥९९ ।। य आत्मनो दुथरितादशुमं प्राप्नुयानरः । एनसा तेन नान्यं स उपाशद्वितुमर्हति ।। १०० ॥ महाराज मनुप्येपु निन्द्य यः सर्वमाचरेत् । स यध्य. सर्वलोरस्य निन्दितानि समाचरन् ॥ १०१ ।। निकारो नितिप्री पाण्डवस्त्वत्प्रतीक्षया। अनुभूत. सहामात्य क्षान्तश्च सुचिरं वने ॥ १०२॥ हयानां च गजानां च राशां चामिततेजसाम्। प्रत्यक्ष यन्मया दृष्टं दृष्टं योगरलेन च ॥ १०३ ॥ शृणु तत् पृथिवीपाल मा च शोके मनः वृथाः। दिष्टमेतत्पुरा नुनमिदमेव नराधिप ।। १०४॥ नमस्टत्वा पितुस्तेऽहं पाराशर्याय धीमते । यस्य प्रसादाद्दिव्यं तत्मानं शानमनुत्तमम् ॥ १०५।। दृष्टिश्चातीन्द्रिया राजन् दृराच्छवणमेव च । परचित्तस्य विज्ञानमतीतानागतस्य च ॥ १०६ ॥ शृणु मे विस्तरेणेदं विचित्रं परमाद्भुतम् । भरतानामभूएद्धं यथा तल्लोमहर्षणम् ।। १०७ ॥

१०
महाभारतसार.
तेप्वनीकेषु यत्तेपु न्यूढेषु च विधानतः।
दुर्योधनो महाराज दुःशासनमथाब्रवीत् ॥ १०८॥
दुःशासन रथास्तूर्ण युज्यन्तां भीप्मरक्षिणः।
अनीकानि च सर्वाणि शीनं त्वमनुचोदय ॥ १०९।।
अयं स मामभिप्राप्तो वर्षपूगाभिचिन्तितः।
पाण्डवानां ससैन्यानां कुरूणां च समागमः ।। ११०॥
नातः कार्यतमं मन्ये रणे भीष्मस्य रक्षणात् ।
हन्याद्गुप्तो ह्यसौ पार्थान् सोमकांश्च सरसयान् ॥ १११॥
अबधीच विशुद्धात्मा नाहं हन्यां शिखण्डिनम् ।
श्रूयते स्त्री हासौ पूर्व तस्माद्वयो रणे मम ।। ११२ ॥
तस्माद् भीष्मो रक्षितव्यो विशेपेणेति मे मतिः।
शिखण्डिनो वधे यत्ताः सर्वे तिष्ठन्तु मामकाः।। ११३॥
संरक्ष्यमाणः पार्थेन भीष्मेण च विवर्जितः।
यथा न हन्यागाङ्गेयं दुःशासन तथा कुरु ॥ ११४ ॥
सैन्यनिर्याणम् , दुर्गास्तोत्रम्
(अ. १६) ततो रजन्यां व्युष्टायां शब्दः समभवन्महात् ।
क्रोशतां भूमिपालानां युज्यतां युज्यतामिति ॥ ११५ ॥
उदतिष्ठन्महाराज संर्व युक्तमशेषतः।
सूर्योदये महत् सैन्यं कुरुपाण्डवसेनयोः ।। ११६ ॥
ततः प्रकाशे सैन्यानि समदृश्यन्त भारत ।
त्वदीयानां परेषां च शस्त्रवन्ति महान्ति च ॥ ११७ ।।
(अ. १७) अहन्यहनि पार्थानां वृद्धः कुरुपितामहः ।
भरद्वाजात्मजश्चैव प्रातरत्थाय संयतौ ॥ ११८॥
जयोऽस्तु पाण्डुपुत्राणामित्यूचतुररिन्दमौ ।
युयुधाते तवार्थाय यथा स समयः कृतः॥१९॥

६, भीमपर्य
सर्वधर्मविशेषज्ञः पिता देवनतस्तव ।
समानीय महीपालानिदं वचनमप्रवीत् ।। १२० ॥
इदं वा क्षनिया द्वारं स्वर्गायापावृतं महत् ।
गच्छध्व तेन शक्रस्य ब्रह्मणः सहलोकताम् ॥ १२१ ।।
अधर्मः क्षत्रियस्यैप ययाधिमरण गृहे ।
यदयोनिधनं याति सोऽस्य धर्मः सनातन ॥ १२२॥
एवमुक्ता महीपाला भीप्मेण भरतर्षभ।
निर्ययुः स्वान्यनीकानि शोमयन्तो रथोत्तमैः ।। १२३ ।।
स तु वैकर्तनः कर्णः सामात्यः सह बन्धुभिः।
न्यासितः समरे शस्त्रं भीष्मेण भरतर्षभ ।। १२४॥
अपेतकर्णाः पुनास्ते राजानश्चैव तावकाः।
निर्ययुः सिंहनादेन नादयन्तो दिशो दश ॥ १२५ ॥
(अ १८) शहदुन्दुभिघोपैश्च वारणाना च धृहितः ।
नेमियोपै रथानां च दीर्यतीव वसुन्धरा ।। १२६॥
हयानां हेपमाणानां योधानां चैव गर्जताम् ।
क्षणेनेव नभो भूमिः शब्देनापूरितं तदा ।। १२७ ।।
(अ १९) धार्तराष्टाण्यनीकानि दृष्ट्या व्यूढानि पाण्डव ।
अभ्यभापत धर्मात्मा धर्मराजो धनञ्जयम् ॥ १२८ ॥
महर्वचनात्तात वेदयन्ति बृहस्पते ।
संहतान्योधयेद पान् कामं विस्तारयेद्गृहन् ॥ १२९ ।।
सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां वहुभिः सह ।
अस्माकं च तथा सैन्यमल्पीय सुतरां परैः ॥ १३०॥
एतद्वचनमाशाय महर्षेव्यूह पाण्डव ।
एतच्छ्रुत्वा धर्मराज प्रत्यभाषत पाण्डव ॥ १३१ ।।
पप व्यूहामि ते व्यूह राजसत्तम दुर्जयम्।
अचलं नाम वज्रास्यं विहित वज्रपाणिना ॥ १३२॥

१२
महाभारतसारः
(अ. २१) वृहतीं धार्तराष्टस्य सेनां दृष्ट्या समुद्यताम्।
विषादमगमहाजा कुन्तीपुनो युधिष्ठिरः॥ १३३ ।।
व्यूह भीष्मेण चामेधं कल्पितं प्रेक्ष्य पाण्डवः ।
अभेद्यमिव संप्रेक्ष्य चिवर्णोऽर्जुनमनधीत् ॥ १३४॥
धनञ्जय कथं शक्यमस्माभिर्योद्धमाहवे।
धार्तराष्ट्रमहावाहो येपां योद्धा पितामहः १३५॥
अक्षोभ्योऽयममेद्यश्च भीप्मेणामिनकर्षिणा।
कल्पितः शाखदृष्टेन विधिना भूरिपर्चसा ॥ १३६॥
ते वयं संशयं प्रासाः ससैन्याः शत्रुकर्पण ।
कथमस्मान्महाव्यूहादुत्थानं नो भविष्यति ।। १३७ ॥
अथार्जुनोऽब्रवीत् पार्थ युधिष्ठिरममित्रहा।
विषण्णमिव सम्प्रेक्ष्य तव राजन्ननीकिनीम् ॥ १३८॥
प्रशयाऽभ्यधिकान् शरान् गुणयुक्तान् बहनपि ।
जयन्त्यल्पतरा येन तन्निबोध विशांपते ॥ १३९॥
न तथा वलगीर्याभ्यां जयन्ति विजिगीषयः।
यथा सत्यानृशंस्याभ्यां धर्मेणैवोद्यमेन च ॥१४०॥
ज्ञात्वा धर्ममधर्म च लोभं चोत्तममास्थिताः।
युद्धयध्वमनहकारा यतो धर्मस्ततो जयः॥१४१॥
एवं राजन्विजानीहि ध्रुवोऽस्माकं रणे जयः।
यथा तु नारद प्राह यत कृष्णस्ततो जयः॥ १४२॥
(अ. २३) धार्तराष्ट्रवलं दृष्टया युद्धाय समुपस्थितम् ।
अर्जुनस्य हितार्थाय कृष्णो वचनमब्रवीत् ॥ १४३ ॥
श्रीभग०-शुचिर्भूत्वा महावाहो सङ्ग्रामाभिमुखे स्थितः।
पराजयाय शत्रूणां दुर्गास्तोत्रमुदीरय ॥ १४४ ॥
सञ्जय०-एवमुक्तोऽर्जुनः संख्ये वासुदेवेन धीमता।
अवतीर्य रथात् पार्थः स्तोनमाह कृताञ्जलि ॥ १४५॥

६. भीष्मपर्व
१३
अर्जुन-नमस्ते सिद्धसेनानि आर्य मन्दवासिनि ।
कुमारि कालि कापालि कपिले कृष्णपिङ्गले ॥ १४६ ॥
भद्रकालि नमस्तुभ्यं महाकालि नमोऽस्तु ते ।
उमे शाकंभरि श्चते कृष्णे कैटभनाशिनि ॥ १४७॥
हिरण्याक्षि विरूपाक्षि सुध्रनाक्षि नमोऽस्तु ते ।
स्तुताऽसि त्वं महादेवि विशुद्धनान्तरात्मना ।
जयो भवतु मे नित्यं त्वत्प्रसादादणाजिरे ॥ १४८ ॥
सञ्जय०-तत पार्थस्य विशाय भक्ति मानक्वत्सला ।
अन्तरिक्षगतोवाच गोविन्दस्याग्रतः स्थिता ।। १४९ ।।
देवी०- स्वल्पेनैव तु कालेन शत्रून् जेप्यसि पाण्डव ।
इत्येवमुक्त्या वरदा क्षणेनान्तरधीयत ॥ १० ॥
आस्रोह तत. पार्थो रथं परमसंमतम् ॥ १५१ ॥

अथ श्रीमद्भगवद्गीता
अथ प्रथमोऽध्यायः
महाभारतसार.
धृतराष्ट्र उवाच
धर्मक्षेत्रे फुरुक्षेने समवेता युयुत्सव । मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत संजय ॥१॥
संजय उपाच
दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा । आचार्यमुपसङ्गम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥२॥
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् । व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ ३ ॥
अब शूरा महेप्यासा भीमार्जुनसमा युधि । युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः॥४॥
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् । पुरुजित्कुन्तिमोजश्च शेव्यश्च नरपुङ्गव ॥५॥
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् । सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥ ६॥
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निवोध द्विजोत्तम । नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थ तान्त्रवीमि ते ॥७॥
भवान्भीप्मश्च वर्णश्च कृपश्च समितिजयः। अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥ ८॥
अन्ये च बहव शुरा मदर्थे त्यक्तजीविताः। नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥९॥
अपर्याप्तं तदस्माकं पलं भीष्माभिरक्षितम् । पर्याप्तं त्विदमेतेषां पलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १० ॥

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिता । भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ ११ ॥
तस्य संजनयन्ह कुरवृद्धः पितामहः। सिंहनादं विनयोः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥ १२ ॥
तत शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः। सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥ १३ ॥
ततः श्वेतैहयैर्युत महति स्यन्दने स्थिती। माधवः पाण्डवश्चैव दियौ शङखौ प्रदध्मतुः ॥ १४ ॥
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजय.1 पौण्ड्रं दध्मौ महाशाइखं भीमकर्मा वृकोदरः॥१५॥
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । नकुल. सहदेवश्च सुधोरमणिपुप्पको ॥१६॥
काश्यश्च परभेप्यासः शिखण्डी च महारथः । धृपयुम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ॥ १७ ॥
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते । सौभद्रश्च महावाहुः शहान्दध्मः पृथक्पृथक् ॥ १८ ॥
स घोपो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् । नभश्च पृथिवीं चेव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥ १९ ॥
अथ व्यवस्थितान्दश्या धार्तराष्ट्रान कपिध्वजः। प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुयम्य पाण्डवः॥२०॥
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते।
अर्जुन उवाच
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥२१॥
यावदेतानिरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् । कर्मया सह योद्धव्यमस्मिरणसमुद्यमे ।। २२ ।।
योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः । धार्तराष्ट्रस्य दुर्युद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षयः ।। २३ ॥
६. भीष्मपर्व
संजय उवाच
पवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥२४॥

AM भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्चेषां च महीक्षिताम् । उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरुनिति ॥२५॥ तत्रापश्यस्थितान्पार्थः पितृनथ पितामहान् । आचार्यान्मातुलान्भ्रातृन्पुत्रान्पात्रान्सखींस्तथा ॥२६॥ श्वशुरान्सुहृदश्चैव सैनयोरुभयोरपि । तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्वन्धूनवस्थितान् ॥ २७ ॥ कृपया परयाविष्टो विपीदग्निदमनचीत् । अर्जुन उवाच दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ।।२८॥ सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति । वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥२९॥ गाण्डीय संसते हस्तात्ताचेव परिदह्यते । न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीर न मे मनः॥३०॥ निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव । न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्या स्वजनमाहये ॥३१॥ न काक्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुसानि च । किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगै वितेन या ॥३२॥ येपामय काक्षितं नो राज्यं भोगा. सुखानि च। त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांम्यक्त्या धनानि च॥३३॥ आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः । मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः सम्बन्धिनस्तथा ॥३॥ एतान हन्तुमिच्छामि नतोऽपि मधुसूदन । अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीरुते ॥३५॥ निहत्य धार्तराष्ट्रानः का प्रीतिः स्याजनार्दन । पापमेवाश्रयेदरमान्हत्यैतानाततायिनः ॥ ३६॥ तस्माना वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वघान्धवान् । स्वजन हि कथं हत्या सुखिनः स्याम माधव ।। ३७ ।। यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः । कुलक्षयरतं दोपं मिनद्रोहे च पातकम् ॥ ३८॥ कथं न शेयमस्माभिः पापादस्मानिवर्तितुम् । कुलक्षयकृतं दोपं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥३९॥ कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः। धर्म नष्टे कुलं कृत्लामधर्मोऽभिभवत्युत॥४०॥ महाभारतसारः

मसा२
अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलरियः । स्त्रीपु दुष्टासु घाणेय जायते वर्णसंकरः॥४१॥
संकरो नरफायैव कुलप्नानां कुलस्य च । पतन्ति पितरो होषां लुप्तपिण्डोदफक्रियाः॥४२॥
दोपरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः। उत्साधले जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥ ४३ ॥
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन । नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥४४॥
अहो यत महत्पापं कर्तु व्यवसिता क्यम् । यदाज्यसुखलोमेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः॥४५॥
यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः। धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ।। ४६ ॥
संजय उवाच
एवमुक्त्यार्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् । विसृज्य सशरं चापं शोकसंविनमानसः॥४७॥१९८ ॥
ॐ तत्सदिति धीमजगवीतासूपनिषत्सु महाविद्यायो योगदान श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
अर्जुनविपादयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः॥१॥
अथ द्वितीयोऽध्यायः
६. भीष्मपर्व
संजय उवाच
तं तथा कृपयाधिश्मश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् । विरीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः॥१॥
श्रीभगवानुपाच
कुतस्त्वा कश्मलमिदं निम्मे समुपस्थितम् । अनार्य जुमस्वयंमकीर्तिकरमर्जुन ॥२॥
कम्यं मा स्म गमः पार्थ नैतस्वय्युपपद्यते। क्षुद हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप ॥३॥

१८ अर्जुन उवाच कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन । इपुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजाविरिसूदन ॥४॥ गुरुनहत्वा हि महानुभावान् श्रेयो भोक्तुं भक्ष्यमपीह लोके । हत्वार्थकामांस्तु गुरुनिहैव भुञ्जीय भोगान्रुधिरप्रदिग्धान् ॥५॥ न चैतद्विद्मः कतरनो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः। यानेच हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः॥६॥ कार्पण्यदोपोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः। यच्छ्रेयः स्यानिश्चितं चूहि तन्मे शिप्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥७॥ न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच्छोकमुच्छोपणमिन्द्रियाणाम् । अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ ८॥ संजय उवाच एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परंतप । न योत्स्य इति गोविन्दमुक्या तूष्णीं बभूव ह ॥९॥ तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः॥१०॥ श्रीभगवानुवाच अशोच्यानन्यशोचस्त्वं प्रशावादांश्च भापसे । गतासूनगतासुंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ॥ ११ ॥ न त्वेवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः। न चैव न भविप्यामः सर्वे चयमतः परम् ॥१२॥ देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । तथा देहान्तप्राप्ति/रस्तत्र न मुह्यति ॥ १३॥ महाभारतसारः मात्रास्पास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुखदाः। आगमापायिनोऽनित्यास्तास्तितिक्षस्थ भारत ॥१४॥ यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुष पुरुषर्षभ । समदुःखसुखं धीरे सोऽमृतत्वाय फल्पते ॥१५॥ नासतो विद्यते भायो नाभावो विद्यते सतः। उभयोरपि इष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्वदार्शमिः॥१६॥ अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् । विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥ १७ ॥ अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः । अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्माद्युध्यस्य भारत ।। १८॥ य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं इन्ति न हन्यते ॥ १९ ॥ न जायते म्रियते वा कदाचिनायं भूत्वा भविता पान भूयः । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते इन्यमाने शरीरे ॥२०॥ वेदाविनाशिनं नित्य य एनमजमव्ययम् । कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति फम् ॥२१॥ वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि। तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नपानि देही ॥२२॥ जनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः। न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोपयति मारतः ॥२३॥ अच्छेद्योऽयमदाहोऽयमकेद्योऽशोप्य एव च । नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥२४॥ अध्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते । तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥२५॥ अथ चैनं नित्यजातं नित्यं या मन्यसे मृतम् । तथापि त्वं महावादो नैनं शोचितुमर्हसि ॥२६॥ जातस्य हि यो मृत्यु(वं जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्येऽर्थ न त्वं शोचितुमर्हसि ॥२७॥ अध्यक्कादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । अव्यक्तनिधनान्येव तर का परिदेवना ॥ २८ ॥ ६. भीमपर्व १९ । आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तये चान्यः। आश्चर्यवच्चैनमन्य शृणोति श्रुत्वाप्येन वेद न चेव कश्चित् ॥ २९ ॥ देही नित्यमवध्योऽय देहे सर्वस्य भारत । तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ३० ॥ स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि । धाद्वि युद्धान्छेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ ३१ ॥ यदृच्छ्या चोपपन्न स्वर्गद्वारमपावृतम् । सुखिन क्षत्रिया पार्थ लभन्ने युद्धमीदृशम् ॥ ३२ ॥ रथ चेत्त्वमिम धर्म्य सग्राम न करिप्यसि । तत स्वधर्म कीति च हित्वा पापमपाप्स्यसि ॥ ३३॥ अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिप्यन्ति तेऽव्ययाम् । सभावितस्य चाकीर्तिमरणादतिरिच्यते ॥ ३४ ।। भयाद्रणादुपरत मस्यन्ते त्वा महारथा । येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ ॥ ३५॥ अवाच्यवादाश्च वहून्वदिष्यन्ति तवाहिता । निन्दन्तस्तर सामर्थ्य ततो दु खतर नु किम् ॥ ३६ ।। हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्ग जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् । तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चय ॥३०॥ सुखदुरो समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयो। ततो युद्धाय गुज्यस्व नैव पापमवाप्स्यसि ॥ ३८ ॥ एपा तेऽभिहिता साख्ये बुद्धिर्योगे त्विमा शृणु । बुद्धया युक्तो यया पार्थ कर्मपन्ध प्रहास्यसि ॥ ३९ ॥ नेहाभिगमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य प्रायते महतो भयात् ।। ४० ।। व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरनन्दन । बहुशासा धनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ ४॥ यामिमा पुप्पिता वाचं प्रवदन्त्यविपश्चित । वेदवादरता पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥४२॥ कामात्मान स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रशम् । नियाविशेषवहुला भोगेश्वर्यगति प्रति ॥ ४३ ॥ भोगेश्वर्यप्रसताना तयापहृतचेतसाम् । व्यवसायात्मिका बुद्धि समाधौ न विधीयते ॥४४॥ गुण्यविश्या वेदा नि बैगुण्यो भवार्जुन । निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान ॥४५॥ यावान उदपाने सर्वत सप्लुतोदके । तावान्सर्वपु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ ४६॥ महाभारतसार फर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥४७॥ योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय । सिद्धयसिद्धयोः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥४८॥ दूरेण हवरं फर्म बुद्धियोगाधनंजय । बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ॥ १९ ॥ वुद्धियुक्तो जहातीह उमे सुकृतदुप्कृते । तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥०॥ कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः। जन्मवन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥५१॥ यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति । तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ।। ५२॥ श्रुतिविप्रतिपना ते यदा स्थास्यति निश्चला । समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ।। ५३ ॥ अर्जुन उवाच स्थितप्रशस्य का भाषा समाधिस्थस्य केशव स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत प्रजेत किम् ॥ ५५ ॥ श्रीभगवानुवाच प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान । आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रशस्तदोच्यते ॥ ५५॥ दु-सेवनुद्विग्नमना सुखेषु विगतस्पृहः। वीतरागमयकोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥५६॥ प. सर्वत्रानभिस्ने हस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्टिता ।। ५७ ॥ यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ।। ५८॥ विपया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसव रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्या निवर्तते ॥ ५९॥ यततो हपि कौन्तेय पुस्पस्य विपश्चितः। इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥ १०॥ तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः। कशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ६१॥ ६. भीष्मपर्व , ध्यायतो विषयान्पुंस सङ्गस्तेयुपजायते । सगात्सजायते काम. कामाकोधोऽभिजायते ॥ १२ ॥ क्रोधाद्भवति संमोह संमोहात्स्कृतिविभ्रम । स्मृतिभ्रंशावुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ ६३ ॥ रागद्वेषवियुक्तेस्तु विषयानिन्द्रियेचा । आत्मनश्यर्दियोमा प्रसादमधिगच्छति ॥ ६ ॥ प्रसादे सर्वदु खानां हानिरस्योपजायते । प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यचतिष्ठते ॥ ६ ॥ नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भाषना । न चाभावयत शान्तिरशान्तस्य कुत- सुसम् ।। ६६ ॥ इन्द्रियाणा हि चरतां यन्मनोऽन विधीयते । तदस्य हरति प्रज्ञा गयु मिनाम्भसि ॥ ६७ ॥ तस्माद्यस्य महागाहो निगृहीतानि सर्वशः। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थभ्यस्तस्य प्रमा प्रतिष्ठिता ।। ६८॥ या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जामति भूतानि सा निशा पश्यतो मुने. ॥ ६९ ॥ आपूर्यमाणमचलमति; समुद्रमाप. प्रविशन्ति यवत् । तत्कामा य प्रविशन्ति स स शान्तिमानोति न कामकामी ॥ ७० ॥ विहाय कामान्य. सर्वान्युमांश्चरति निस्पृहः। निर्ममो निरहकारः स शान्तिमधिगच्छति ([७१ ॥ एग वाली स्थिति पार्थ नेनां प्राप्य विमुह्यति । स्थित्वास्यामन्तकालेऽपिब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥७२॥२७०॥ ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्याया योगशाने श्रीकृष्णार्जुनसवाद मा व्ययोगो नाम द्वितीयोऽध्याय ॥२॥ अथ तृतीयोऽध्यायः अर्जुन उवाच ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन । ततिक कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥ १॥ व्यामिश्रेणेव वाक्येन चुद्धिं मोहयसीर मे । तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥२॥ महाभारतसारः - श्रीभगवानुवाच लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोता मयानघ । ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥ ३॥ न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्य पुरुषोऽश्नुते । न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥४॥ न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् । कार्यते हावशः कर्म सर्व प्रकृतिजैर्गुणेः ॥ ५॥ फर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् । इन्द्रियान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥६॥ यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन । कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥७॥ नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो हकर्मण.। शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्धयेदकर्मणः॥८॥ यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यन लोकोऽयं कर्मवन्धन । तदर्थ कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥९॥ सहयज्ञा प्रजा. सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः। अनेन प्रसविष्यध्वमेप योऽस्त्विष्टकामधुक् ॥१०॥ देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः। परस्परं भावयन्तःश्रेयः परमवाप्स्यथ ॥ ११ ॥ राष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ने यशभाविता । तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुड्के स्तेन एव सः॥१२॥ यशशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्यिपेः। भुखते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥ १३ ॥ अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसंभवः। यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥१४॥ कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् । तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥१५॥ एवं प्रवर्तितं चक नानुवर्तयतीह यः। अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥१६॥ यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः । आत्मन्येव च संतुष्मस्तस्य कार्य न विद्यते ॥ १७ ॥ नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन । न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ १८ ॥ तस्मादसक्त. सततं कार्य कर्म समाचर। असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥ १९ ॥ ६. भीमपर २३ कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः। लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन्कर्तुमर्हसि ॥ २० ॥ यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः । स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥२१॥ न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिपु लोकेपु किंचन । नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥२२॥ यदि ह्यहं न वयं जातु कर्मण्यतन्द्रित । मम वर्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वश. ॥२३॥ उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्या कर्म चेदहम् । संकरस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥२४॥ सक्ता. कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत । कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम् ॥२५॥ न बुद्धिमेदं जनयेदशानां कर्मसङ्गिनाम् । जोपयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्त समाचरन ॥२६॥ परतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः। अहकारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥२७ ।। तत्त्ववित्तु महावाहो गुणकर्मविभागयो । गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥ २८ ॥ प्रतेगुणसंमूदा- सजन्ते गुणकर्मसु । तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन विचालयेत् ॥ २९ ॥ मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा । निराशीनिर्ममो भूत्वा युध्यस्य विगतज्वरः ॥ ३० ।। ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्टन्ति मानवाः। श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कमभिः ॥ ३१ ॥ ये त्वेतद्भ्यसूयन्तो नानुतिष्टन्ति मे मतम् । सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः॥३२॥ सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रश्तेानवानपि । प्रकृति यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥ ३३ ॥ इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ । तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥ ३४॥ श्रेयान् स्यधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्टितात् । स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ ३५ ॥ अर्जुन उवाच अध केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुपः। अनिच्छन्नपि वार्णेय बलादिध नियोजितः ॥ ३६॥ महाभारतसार । श्रीभगवानुवाच फाम एप प्रोध एप रजोगुणसम्भवः। महाशनो महापामा विद्धयेनमिह वैरिणम् ।। ३७ ।। धूमेनानियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च । यथोवेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ ३८ ॥ आवृतं शानमेतेन शानिनो नित्यवैरिणा। कामरूपेण कौन्तेय दुःपूरेणानलेन च ॥ ३९ ॥ इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते । एतौर्वमोहयत्येष शानमावृत्य देहिनम् ॥ ४०॥ तस्मात्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ । पाप्मान प्रजहि होने ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥४१॥ इन्द्रियाणि पराप्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः। मनसस्तु परा वुद्धियों युद्धेः परतस्तु सः॥४२॥ एष वुद्धः पर बुद्ध्या संस्तभ्यात्मानमात्मना । जहि शत्रं महावाहो कामरूपं दुरासदम् ॥ ४३ ॥३१३॥ * तसदिति श्रीमजगवद्गीतासूपनिपरसु ब्रह्मविद्याया योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसयादे कर्मयोगो नाम तृतीयोऽध्याय ॥३॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः श्रीभगवानुवाच इमं विवस्वते योगं प्रोक्त्यानहमव्ययम्। विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकयेऽब्रवीत् ॥१॥ एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्पयो विदुः। स कालेनेह महता योगो नष्टः परंतप ॥२॥ स एवायं मया तेऽद्य योग प्रोक्त पुरातनः। भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं होतदुत्तमम् ॥३॥ अर्जुन उवाच अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः। कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥४॥" ६. भीमपर्व २५ M श्रीभगवानुवाच यहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन । तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप ।। ५॥ अजोऽपि समन्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृति स्यामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया ॥६॥ यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥७॥ परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे ॥ ८ ॥ जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्वतः। त्यक्त्या देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥९॥ पीतरागभयकोधा मन्मया मामुपाश्रिताः। यहवो शानतपसा पुता मद्भावमागताः ॥ १० ॥ ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् । मम वर्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः॥ ११ ॥ काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धि यजन्त इह देवताः। क्षिप्रं हि मानुपे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥ १२ ॥ चातुर्वर्ण्य मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः। तस्य कर्तारमपि मां विद्यकर्तारमव्ययम् ॥ १३ ।। न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा । इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स वध्यते ॥ १४ ॥ एवं शात्वा कृतं कर्म पूर्वरपि मुमुक्षुभिः। फुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥ १५ ॥ कि कर्म किमकर्मति कवयोऽप्यत्र मोहिताः। तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्शात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ।। १६ ॥ कर्मणो हापि योद्धव्यं योद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणश्च योद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥ १७ ॥ फर्मण्यकर्म यः पश्येदफर्मणि च फर्म यः। स बुद्धिमान्मनुप्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥१८॥ यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः। शानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥ १९ ॥ त्यक्त्या फर्मफलासनं नित्यतृप्तो निराश्रयः । कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः॥२०॥ निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । शारीर केवलं कर्म कुर्वनाप्नोति फिल्विपम् ॥२१॥ महाभारतसारः ।

। यदृच्छालामसंतुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः। सम. सिद्धावसिौ च रात्वापि न नियध्यते ॥ २२ ॥ गतसङ्गस्थ मुक्तस्य शानावस्थितवेतसः। यशायावरतः कर्म समनं प्रविलीयते ॥ २३ ॥ ब्रह्मार्पणं व्रम हविर्तमानी व्रममा जुतम् । प्रमेव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥ २४ ॥ देवमेवापरे यर्स योगिनः पर्युपासते । ब्रह्माशायपरे यशं योनवोपजुसति ॥ २५ ॥ श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाशिपु जुदति । शब्दादीन्विम्यानन्य इन्द्रियाग्निपु जुदति ॥ २६ ॥ सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे। आत्मसंयमयोगाग्नौ जुहति शानदीपिते ॥२७ ।। द्रव्ययशास्तपोयना योगयशास्तथापरे । स्वाध्यायज्ञानयनाश्च यतयः संशितव्रताः ॥२८॥ अपाने जुहति प्राण प्राणेऽपान तथापरे । प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणा ॥२९॥ अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुहति । सर्वेऽप्येने यसविदो यशक्षपितकल्मपाः ॥३०॥ यशशिष्यामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् । नायं लोकोऽस्पयशस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥ ३१ ॥ एवं पतुविधा यशा पितता ब्रह्मणो मुखे। कर्म जान्विद्धि तान्सानेय भात्या विमोक्ष्यसे ॥ ३२ ॥ श्रेयान्द्रव्यमयाधमाशानयाः परतप । सबै काखिल पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥३३॥ तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया । उपदेक्ष्यन्ति ते पान शानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥३४॥ यज्ज्ञात्या न पुनर्मोहमेव यास्यसि पाण्डव । येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥ ३५॥ अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः । सर्वं शानवेनेव सृजिनं संतरिष्यसि ॥३६॥ यथेधांसि समिद्धोऽसिर्भस्मसात्कुरतेऽर्जुन | शानाग्निः सर्पफर्माणि भस्मसाकुरते तथा ॥ ३७॥ न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यने । तत्स्वा योगसंसिद्ध कालेनात्मनि विन्दति ॥ ३८ ॥ श्रद्धापालभते शानं तत्परः संयतेन्द्रियः। ज्ञान लम्ला परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ ३९ ॥ ६. भीमपर्व कट अवाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति । नायं रोकोऽरित न परो न सुखं सशयात्मनः ॥ ४० ॥ योगसन्यस्तकर्माण शानसछिन्नसशयम् । आत्मवन्तं न फर्माणि निवघ्नन्ति धनंजय ॥४१॥ तस्मादशानसभूतं हृत्स्थं शानासिनात्मन । छित्त्यैनं सशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ ४२ ॥ ३५५ ।। ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्याया योगशास्त्रे श्रीपणार्जुनसवादे ज्ञानकमसन्यासयोगो नाम चतुर्थोऽध्याय ॥ ४ ॥ अथ पञ्चमोऽध्यायः अर्जुन उवाच संन्यास कर्मणा कृष्ण पुनर्योग च शंससि । यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ १॥ श्रीभगवानुवाच सन्यास कर्मयोगश्च नि यसकरावुभौ । तयोस्तु कर्मसन्यासात्कमयोगो विशिप्यते ॥२॥ झेय स नित्यसन्यासो यो न द्वेष्टि न काइक्षति । निर्द्वन्डो हि महावाहो सुख पन्धात्प्रमुन्यते ॥ ३॥ सारययोगी पृथग्याला प्रदन्ति न पण्डिता । एकमायास्थित सम्यगुभयोचिन्दते फलम् ॥ ४॥ यत्सारये प्राप्यते स्थान तद्योगेरपि गम्यते। एक सारयं च योगं च य पश्यति स पश्यति ॥५॥ संन्यासस्तु महायाहो दु समाप्तुमयोगत | योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥६॥ योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रिय । सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ७ ॥ नेव किंचित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्ववित् । पश्यग्वन्स्पृशअिघनश्नन्गन्छन्स्वपश्वसन् ॥ ८॥ महाभारतसार प्रलपन्विसृजन्गृद्धन्नुन्मिपन्निमिपन्नपि । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थपु वर्तन्त इति धारयन् ॥९॥ ब्रह्मग्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यस्वा करोति यः। लिप्यते न पापेन पद्मपामियाम्भसा ॥१०॥ कायेन मनसा बुद्वया केवलेरिन्द्रियैरपि। योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥ ११ ॥ युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमानोति नैष्ठिकीम् । अयुक्तः कामकारेण फले सको नियध्यते ॥ १२ ॥ सर्वकर्माणि मनमा संन्यस्यास्ने सुखं वशी। नवद्वारे पुरे देही नेव कुर्वन कारयन् ॥ १३॥ न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः। न कर्मफलसंयोग स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ १४॥ नादत्ते कस्यचित्पापं न चेव सुकृतं विभुः। शज्ञानेनावृतं शानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥१५॥ ज्ञानेन तु तदशानं येषां नाशितमात्मनः। तेगमादित्यवज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ १६ ॥ तबुद्धयस्तदात्मानस्तशिष्ठास्तत्परायणाः। गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धतफल्मपाः॥ १७ ॥ विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चेव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ १८ ॥ इहैव तैर्जितः सर्गो ये साम्ये स्थितं मनः । निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद्ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ १९ ॥ न प्रहप्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् । स्थिरबुद्धिरसंमूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः॥२०॥ वाहास्पर्शप्वसनात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् । स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षय्यमश्नुते ॥ २१ ॥ ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते । आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥२२॥ शक्कोतीहैव य. सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् । कामक्रोधोद्गव वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ २३ ॥ योऽन्त सुसोऽन्तरारामस्तथान्तर्योतिरेव यः। स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ २४ ॥ लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृपयः क्षीणकल्मपाः। छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥२५॥ कामक्रोधयियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् । अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ २६ ॥ ६. भीमपर्व 생 स्पर्शान्कृत्वा बहिर्याद्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः। प्राणापानी समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥२७ ।। यतेन्द्रियमनोवुद्धि मुनिक्षिपरायणः। विगतेच्छाभयमोधो यः सदा मुक्त एव सः॥ २८ ॥ भोक्तारं यशतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् । सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ २९ ॥ ३८४॥ ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिपरमु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवाद कर्मसंन्यासयोगो नाम पञ्चमोऽध्यायः॥५॥ अथ पष्ठोऽध्यायः श्रीभगवानुवाच अनाधितः कर्मफल कार्य कर्म करोति यः। स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चामियः॥ १ ॥ यं संन्यासमिति प्रादुर्योगं तं विद्धि पाण्डव । न घसंन्यस्तसंकल्पो योगी भवति कश्चन ॥२॥ आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते । योगारुढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ ३॥ यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुपजते । सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ ४॥ उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् । आत्मैव ह्यात्मनो वन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥५॥ यून्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः। अनात्मनस्तु शत्रुत्वे चर्तेतात्मैव शत्रुवत् ॥ ६॥ जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः। शीतोष्णसुखदुःखेपु तथा मानापमानयोः ॥७॥ ज्ञानविज्ञानतृप्त तृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः। युक्त इत्युच्यते योगी समलोप्दाश्मकाञ्चनः॥८॥ सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यवन्धुपु । साधुप्वपि च पापेषु समवुद्धिर्विशिष्यते ॥९॥ योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः। एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ १० ॥ शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः । नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ११ ॥ महाभारतसा तत्रैकाग्रं मन रत्या यतचित्तेन्द्रियक्रिय । उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ १२ ॥ समं फायशिरोत्री धारयनचलं स्थिरः। संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ १३ ॥ प्रशान्तात्मा विगतभीब्रह्मचारिखते स्थित । मनः संयम्य मञ्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥ १४ ॥ युञ्जनेयं सदात्मानं योगी नियतमानसः। शान्ति निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥१५॥ नात्यनतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनन्नत । न चाति स्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥१६॥ युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु । युक्तस्वप्नाययोधस्य योगो भवति दुखहा ॥ १७ ॥ यदा विनियत चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते । नि:स्पृह. सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ १८ ॥ यथा दीपो निवातस्थो नेगते सोपमा स्मृता। योगिनो यतचित्तस्य युअतो योगमात्मनः ॥ १९ ॥ पनोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया। यन चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥२०॥ सुखमात्यन्तिकं यत्तद्बुद्धिग्राहामतीन्द्रियम् । वेत्ति यन न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः॥२१॥ यं लन्ध्या चापरं लाभ मन्यते नाधिकं तत । यस्मिन्स्थितो न दुखेन गुरुणापि विचात्यते ॥२२॥ त विद्यादु खसंयोगवियोगं योगसंशितम् । स निश्चयेन योक्तव्या योगोऽनिर्षिण्णचेतसा ॥ २३ ॥ संकल्पप्रभवान्कामास्त्यक्त्या सर्वानशेषतः। मनसेवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥२४॥ शनै शनैरपरमेवुद्धया तिगृहीतया । आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिदपि चिन्तयेत् ॥२५॥ यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ २६ ॥ प्रशान्तमनसं होनं योगिनं सुखमुत्तमम् । उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमफल्मपम् ॥२७॥ युसनेव सदात्मानं योगी विगतकल्मषः। सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्त सुखमश्नुते ॥ २८ ॥ सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वन समदर्शन ॥२९॥ यो मा पश्यति सर्वत्र सर्वच मयि पश्यति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ ३०॥ ६. भीष्मपर्व ३१ सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः। सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि घर्तते ॥३१॥ आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन । सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः॥३२॥ अर्जुन उवाच योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन। एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थिति स्थिराम् ॥ ३३ ॥ चञ्चल हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवदृढम् । तस्याहं निग्रहं मन्ये चायोरिय सुदुप्फरम् ॥ ३४ ॥ श्रीभगवानुवाच असंशयं महागाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् । अभ्यासेन तु कौन्तेय घेराग्येण च गृह्यते ॥ ३५ ॥ असंयतात्मना योगो दुष्पाप इति मे मतिः। वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥ ३६॥ अर्जुन उवाच अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाचलितमानसः। अप्राप्य योगसंसिद्धि कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ३७॥. कञ्चिन्नोभयविभ्रमश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति । अप्रतिष्ठो महागाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ३८ ॥ एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः । त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न युपपद्यते ॥ ३९ ॥ श्रीभगवानुवाच पार्थ नैवेह नामुन विनाशस्तस्य विद्यते । न हि कल्याणमत्कश्चिदुर्गतिं तात गच्छति ।। ४० ॥ प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुपित्वा शाश्वतीः समाः। शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रमोऽभिजायते ॥४१॥ अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् । एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ४२ ॥ तर तं वृद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् । यतते च ततो भूयः संसिद्धौ फुरनन्दन ॥४३॥ ग महाभारतसारः मा.३ पूर्वाभ्यासेन तेनैव हियते हावशोऽपि सः। जिशासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ४४ ॥ प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धझिल्लिप.। अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परा गतिम् ॥४५॥ तपस्विभ्योऽधिको योगी शानिभ्योऽपि मतोऽधिकः । कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥४६॥ योगिनामपि सर्वेग मद्गतेनान्तरात्मना। श्रद्धावान्भाते यो मां स मे युक्ततमो मतः॥४७॥ ४३१ ॥ ॐ नत्मदिनि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिपरसु ब्रह्मविद्याया योगशास्त्रे श्रीरप्णार्जुनसंवादे आत्मसंयमयोगो नाम पष्ठोऽध्याय ॥६॥ अथ सप्तमोऽध्यायः श्रीभगवानुवाच मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाधयः । असंशयं समग्रं मां यथा शास्यसि तच्छृणु ॥१॥ शानं तेऽह सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषत.। यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिप्यते ॥२॥ मनुप्राणा सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये । यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मा वेत्ति तत्वत.॥३॥ भूमिरापोऽनलो वायु सं मनो बुद्धिरेव च । अहकार इतीयं मे भिन्ना प्रतिरणधा ॥४॥ अपरेयमि बन्या प्रति विद्धि मे पराम् । जीवभूतां महावाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥५॥ पतधोनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय । अह कृत्नस्य जगतः प्रभव. प्रलयस्तथा ॥६॥ मत्त. परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनंजय । मयि सर्वमिदं प्रोतं सूचे मणिगणा इव ॥७॥ रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभारिम शशिसूर्ययोः। प्रणयः सर्ववेदेषु शब्द खे पौरुषं नृपु॥८॥ पुण्यो गन्धः पृथिन्या च तेजश्वास्मि विभावसौ । जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विपु॥९॥ ६. भीमपर ३३ ३४ वीर्ज मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् । बुद्धिषुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥१०॥ पलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम् । धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ॥ ११ ॥ ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये। मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ।। १२ ॥ त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिद जगत् । मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥ १३ ॥ दैवी होपा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥ १४ ॥ न मां दुष्कृतिनो मूढा प्रपद्यन्ते नराधमाः। माययापहृतझाना आसुरं भावमाश्रिताः ॥ १५ ॥ चतुर्विधा भजन्ते मां जना. सुकृतिनोऽर्जुन । आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी शानी च भरतर्षभ ॥ १६ ॥ तेषां शानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते । प्रियो हि शानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः॥ १७ ॥ उदाग सर्व एवैते शानी त्यात्मैव मे मतम् । आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमा गतिम् ॥ १८ ॥ पहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥ १९ ॥ फामैस्तैस्तैहतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः। तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियता. स्वया ॥२०॥ यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति । तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥२१॥ स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते । लभते च तत. कामान्मयैव विहितान्हि तान् ॥ २२ ॥ अन्तवत्तु फलं तेपा तद्भवत्यल्पमेधसाम् । देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ॥२३ ॥ अध्यक्तं व्यक्तिमापन्न मन्यन्ते मामबुद्धयः। परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥२४॥ नाहं प्रकाश. सर्वस्य योगमायासमावृत । मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमन्ययम् ॥२५॥ वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन । भविप्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ॥ २६ ॥ इच्छाउपसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत । सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परन्तप ॥ २० ॥ महाभारतसार:

येणं त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् । ते द्वन्दमोहनिर्मुक्का भजन्ते मां दृढवताः ॥२८॥ जरामरणमोक्षाय मरमादित्य यतन्ति ये। ते ग्रह तहिदु कृत्स्नमध्यात्म कर्म चाखिलम् ॥२९॥ साधिभूताधिदैवं मां साधियशं च ये विदु.। प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥ ३० ॥ ४६१ ॥ ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्म विद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसवादे ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोऽध्याय. ॥७॥ अथाष्टमोऽध्यायः अर्जुन उवाच किं तब्रह्म किमध्यात्म किं कर्म पुरुषोत्तम । अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैव किमुच्यते ॥१॥ अधियशः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन । प्रयाणकाले च कथं शेयोऽसि नियतात्मभिः ॥२॥ श्रीभगवानुवाच अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते। भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंशितः॥३॥ अधिभूते क्षरो भाव. पुरपश्चाधिदैवतम् । अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥४॥ अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् । यः प्रयाति स मभावं याति नास्त्यत्र संशयः॥५॥ यं यं वापि स्मरम्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भायभावितः ॥६॥ तस्मात्सपु कालेषु मामनुस्मर युध्य च । मर्पितमनोवुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयम् ॥ ७ ॥ अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना । परमं पुरुष दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥ ८॥ ६. भीष्मपर्व ३५ Am कवि पुराणमनुशासितारमणोरणीयांसमनुस्मरेद्यः। सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपमादित्यवर्ण तमसः परस्तात् ॥९॥ प्रयाणकाले मनसाचलेन भक्त्या युक्तो योगवलेन चैव । ध्रुयोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरपमुपैति दिव्यम् ।। १०॥ यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः। यदिच्छन्तो नह्मचर्य चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥११॥ सर्वहाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च । मूाधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥१२॥ ओमित्येसाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् । य प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ।। १३॥ अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः। तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः॥१४॥ मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् । नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धि परमां गताः॥१५॥ आरह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ १६ ॥ महायुगपर्यन्तमहर्यह्मणो विदुः। रानि युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः॥१७॥ अन्यवादयतयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे । रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तवाव्यक्तसंक्षके ॥ १८ ॥ मृतगामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते । राज्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥ १९ ॥ परम्नस्मातु भागोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यनारसनातनः। यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥२० ।। अन्यनोऽक्षर इन्युक्तम्तमाहुः परमां गतिम् । यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥२६॥ पुम्पः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया । यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥२२॥ या गाले त्यनात्तिमावृत्तिं चैव योगिनः प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥२३॥ महाभारतसारः अग्निज्योतिरहः गुलः पण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः॥२४॥ धृमो रानिस्तथा कृष्णः पण्मासा दक्षिणायनम् । तत्र चान्द्रमस ज्योतियोगी प्राप्य निवर्तते ॥२५॥ शुक्लकणे गती होते जगतः शाश्वते मते । एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः॥ २६ ।। नेते मृती पार्थ जानन्योगी मुहाति कश्चन । तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥२७॥ वेदेषु यशेपु तपासु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् । अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥ २८ ॥ ४८९ ॥ ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ग्रह्मविद्यायो योगशाखे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अक्षरग्रह्मयोगो नामाष्टमोऽध्यायः ॥८॥ अथ नवमोऽध्यायः श्रीभगवानुवाच इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे । शानं विज्ञानसहितं यज्शात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥१॥ राजविद्या राजगुहां पवित्रमिदमुत्तमम् । प्रत्यक्षावगमं धर्य सुसुखं कर्तुमव्ययम् ॥२॥ अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परंतप । अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्मनि ॥३॥ मया ततमिदं सर्व जगदव्यतमूर्तिना। मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेप्यवस्थितः॥४॥ न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् । भूतभृन च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः॥५॥ यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् । तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥ ६॥ सर्पभूतानि फौन्तेय प्रकृति यान्ति मामिकाम् । कल्पक्षये पुनस्तानि फल्पादौ विसृजाम्यहम् ॥ ७ ॥ ६. भीमपर्व ३७ प्रति स्वामपष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः। भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात् ॥ ८ ॥ न च मां तानि कर्माणि नियनन्ति धनंजय । उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु ॥९॥ मयाध्यक्षेण प्रतिः सूयते सचराचरम् । हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ॥ १०॥ अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम्। परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥ ११ ॥ मोधाशा मोधकर्माणो मोघशाना विचेतसः। राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृति मोहिनीं श्रिताः ॥ १२ ॥ महात्मानस्तु मां पार्थ दैवी प्रतिमाश्रिताः। भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥ १३ ॥ सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढयताः । नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ॥ १४ ॥ शानयोन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते । एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ॥ १५ ॥ अहं प्रतुरहं यशः स्वधाहमहमौषधम् । मन्त्रोऽहमहमेवाज्यमहमग्निरहं दुतम् ।। १६ ॥ पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः । वेद्यं पवित्रोकार ऋक्साम यजुरेव च ॥ १७ ॥ गतिमतः प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् । प्रभवः प्रलयः स्थान निधानं वीजमव्ययम् ॥ १८ ॥ तपाम्यहमदं वा निगृहाम्युत्सृजामि च । अमृतं चैव मृत्युश्च सदसञ्चाहमर्जुन ॥ १९ ॥ विद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते। ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान् ॥ २० ॥ ते त भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मयलोकं विशन्ति । एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते ॥ २१ ॥ अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते। तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ २२ ॥ येऽप्यन्यदेवता भता यजन्ते श्रद्धयान्विता । तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥ २३ ॥ अहं दि सर्पयज्ञानां भोना च प्रभुरेष च । न तु मामभिजानन्ति तत्वेनातश्च्यवन्ति ते ॥२४॥ महाभारतसारः ४० घुद्धिर्शनमसंमोह क्षमा सत्यं दमः शमः। सुख दुःख भयोऽभावो भयं चाभयमेव च ॥४॥ अहिंमा समता तुमिस्तपो दानं यशोऽयश । भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधा ॥ ५ ॥ महर्षयः सप्त पूर्व चत्वारो मनवस्तथा । मदावा मानसा जाता येग लोक इमा. प्रजा. १६॥ पतां विभूति योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः । मोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशय ॥७॥ अहं सर्वस्य प्रभवो मत्त. सर्व प्रवर्तते । इति मत्वा भजन्ते मां सुधा भावममन्विताः॥८॥ मयित्ता महतप्राणा योधयन्त परस्परम् । कथयन्तश्च मां नित्यं तुप्यन्ति च रमन्ति च ॥९॥ तेणं सततयुनानां भजता प्रीतिपूर्वकम् । ददामि पुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥ १० ॥ तेगमेवानुकम्पार्थमहमशान तम । नाशयाम्यात्मभावस्थो शानदीपेन भास्वता ॥ ११ ॥ अर्जुन उवाच पर प्रम परं धाम परिनं परमं भवान् । पुरपं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् ।। १२ ॥ आनुस्त्वामृग्यः सर्वे देवपि रदस्तथा। अमितो देवलो न्यासः स्वयं चैव प्रवीपि मे ॥ १३ ॥ समेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव । न हि ते भगवन्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ॥१४॥ स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरोत्तम । भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ।। १५ ॥ यस्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या घात्मविभूतयः। याभिर्विभूतिमिर्लोकानिमांस्त्वं व्या य तिष्टमि ॥ १६ ॥ फथ विद्यामहं योगिस्त्वां मदा परिचिन्तयन् । केपु केषु च भाषेपु चिन्त्योऽसि भगवन्मया ॥ १७ ॥ विस्तरेणात्मनो योग विभूतिं च जनार्दन । भूयः कथय तृप्तिर्हि थमतो नास्ति मेऽमृतम्॥१८॥ महाभारतसार ॥

श्रीभगवानुवाच हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या हात्मविभूतयः। प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥ १९ ॥ अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः। अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥ २० ॥ आदित्यानामहं विष्णुज्योतिशं रविरंशुमान् । मरीचिर्मस्तामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ॥ २१ ॥ वेदानां मामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः । इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥ २२ ॥ स्द्राणां शंकरश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम् । वसूनां पावफश्वास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ॥ २३ ॥ पुरोधसां च मुयं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम् । सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ॥ २४ ॥ महर्षी भृगुरहं गिरामस्पेकमक्षरम् । यगानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥ २५ ॥ अश्वत्या सर्यवृक्षाणां देवरीणां च नारदः। गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥ २६ ॥ उच्च अयसमश्यानां विद्धि माममृतोद्भवम् । ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥ २७ ॥ आयुधानामहं वनं धेनूनामस्मि कामधुक् । प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः साणामम्मि वासुकिः ॥ २८ ॥ अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादमामहम् । पितृणामयमा चास्मि यमः संयमतामहम् ॥ २९ ॥ प्रज्ञादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम् । मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं चैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥ ३०॥ पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम् । झपाणां मकरश्चास्मि स्रोतसामस्मि जाह्नवी ॥३१॥ सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैयाहम न । अध्यात्मविया विद्यानां वादः प्रवदतामहम्॥ ३२॥ अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च । अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः॥ ३३ ।। मृत्युः सर्वहरवाहमुद्यश्च भविष्यताम् । कीर्तिः श्रीर्वाश्च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥ ३४ ॥ बृहत्माम तथा सानां गायत्री छन्दसामहम् । मासानां मार्गशीर्णोऽहमृतनां कुसुमाकरः ॥ ३५॥ ६. भीष्मपर्व ४१ C द्यूतं उलयतामरिम तेजस्तेजरिवनामहम् । जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्यवतामहम् ॥ ३६॥ वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनंजयः। मुनीनामप्यहं व्यास. कवीनामुशना कविः॥ ३७॥ दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीपताम् । मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ॥३८॥ यचापि सर्वभूतानां धीजं तदहमर्जुन । न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ॥ ३९ ॥ नान्तोऽस्ति मम दिव्यानां विभूतीना परंतप । एप तद्देशत प्रोक्तो विभूतर्विस्तरो मया ॥ ४० ॥ यद्यविभूतिमत्सव श्रीमदूर्जितमेव वा । तत्तदेवावगच्छ त्व मम तेजोंऽशसंभवम् ॥४१॥ अथया वहुनैतेन किं शातेन तवार्जुन । विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नमेकाशेन स्थितो जगत् ॥ ४२ ॥ ॥ ५६५ ॥ ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्याया योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसवादे विभूतियोगो नाम दशमोऽध्याय ॥१०॥ अथैकादशोऽध्यायः अर्जुन उवाच मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् । यत्चयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥१॥ भवाप्ययौ हि भूताना श्रुतौ विस्तरशो मया । त्वत्त. कमलपनाक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥ २॥ एवमेतद्यथात्थ त्वमात्मानं परमेश्वर । द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥३॥ मन्यसे यदि तन्छस्य मया द्रष्टुमिति प्रभो । योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयात्मानमव्ययम् ॥ ४॥ महाभारतसार श्रीभगवानुवाच पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः। नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥५॥ पश्यादित्यान्वसूरद्रानश्चिनौ मरतस्तथा ! पहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ॥६॥ इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम्। मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्रष्टुमिच्छसि ॥७॥ न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुपा। दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ॥८॥ संजय उवाच पवमुक्त्वा ततो राजन्महायोगेश्वरो हरिः। दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमेश्वरम् ॥ ९॥ अनेकवाननयनमनेकाद्भुतदर्शनम् । अनेकदिव्याभरणं दिध्यानेकोद्यतायुधम् ॥ १० ॥ दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्। सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ ११ ॥ दिवि सूर्यसहस्रस्य भवेयुगपदुत्थिता । यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः॥१२॥ तकस्थं जगत्कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा । अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पाण्डवस्तदा ॥ १३ ॥ ततः स विस्मयाविष्टो हटरोमा धनंजयः। प्रणम्य शिरसा देवं कृताञ्जलिरभापत ॥ १४ ॥ अर्जुन उवाच पक्ष्यामि देवास्तव देव देहे सर्वास्तथा भूतविशेषसद्धान्। ब्रह्माणमीश कमलासनस्थम्पींश्च सर्वानुरंगांश्च दिव्यान् ॥ १५॥ अनेकवाहदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनन्तरूपम् । नान्तं न मध्यं न पुनस्तयादि पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूप ॥१६॥ ६. भीमपन ४३ 88 किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशि सर्वतो दीप्तिमन्तम्। पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ॥ १७ ॥ त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्। त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोता सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥ १८ ॥ अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यमनन्तवाटुं शशिसूर्यनेत्रम् । पश्यामि त्यां दीतहुताशवस्त्रं सतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥ १९ ॥ द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः। दृष्ट्वाद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ॥२०॥ अमी हि त्यां सुरसङ्घा विशन्ति केचिद्गीताःप्रासलयो गृणन्ति । स्वस्तीत्युक्त्वा महर्गिसिद्धसद्धाः स्तुवन्ति त्वां स्तुतिभिः पुष्फलाभिः ॥ २१ ॥ रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनी मरुतश्चोप्मपाश्च । गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे ॥२२॥ रूपं महत्ते वढुवाननेत्रं महावाहो वहुवाहरुपादम्। यहूदर बहुदंयाकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाहम् ॥ २३ ॥ नमस्पृशं दीप्तमनेकवर्ण व्यात्ताननं दीतविशालनेत्रम् । दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो ॥ २४ ॥ दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसनिमानि । दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगनिवास ॥ २५ ॥ महाभारतसारः अमी च त्यां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्व सहैवावनिपालसइधैः । भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथासौ सहारसदीयैरपि योधमुख्यैः ॥ २६ ॥ यस्माणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि । केचिद्विलभ दशनान्तरेपु संदृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाओंः ।। २७॥ यथा नदीनां यहयोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति । तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वस्नाण्यभिविज्वलन्ति ॥ २८॥ यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगा। तथैव नाशाय विशन्ति लोकास्तवापि वस्त्राणि समृद्धवेगाः॥२९॥ लेलिहासे ग्रसमानः समन्ताल्लोकान्समग्रान्वदनैचलद्भिः। तेजोभिरापूर्य जगत्सम भासस्तयोग्राः मतपन्ति विष्णो ॥३०॥ आख्याहि मे को भयानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद । विज्ञातुमिच्छामि भवन्तमाय न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥३१॥ श्रीभगवानुवाच कालोऽस्मि लोकक्षयत्मवृद्धो लोकान्समाहर्तुमिह प्रवृत्तः। करतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेपु योधाः॥३२॥ तस्मात्यमुत्तिष्ठ यशो लभस्थ जित्वा शत्रून् भुङ्ख्य राज्यं समृद्धम् । मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥ ३३ ॥ द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्ण तथान्यानपि योधवीरान् । मया हस्तांस्त्व जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्य जेतासि रणे सपत्नान् ॥ ३४॥ ६. भीष्मपर्व 38 संजय उवाच एतच्छ्रुत्वा वचन केशवस्य कृताञ्जलि'पमान किरीटी। नमस्कृत्वा भूय एवाह कृष्णं सगद्गदं भीतभीत. प्रणम्य ॥ ३५ ॥ अर्जुन उवाच स्थाने हृषीकेश तव प्रकीर्त्या जगत्महप्यत्यनुरज्यते च । रक्षासि भीतानि दिशो द्रवन्ति सर्वे नमस्यन्ति च सिद्धसद्धा.॥ ३६॥ कस्माच ते न नमेरन्महात्मन् गरीयसे ब्रह्मणोऽप्यादिकर्ने। अनन्त देवेश जगन्निवास त्वमक्षरं सदसत्तत्परं यत् ॥ ३७॥ त्वमादिदेव पुरप. पुराणस्त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम् । वेत्तासि वेद्यं च परं च धाम त्वया ततं विश्वमनन्तरूप ॥ ३८॥ वायुर्यमोऽग्निर्वरण. शशाङ्क प्रजापतिस्त्वं प्रपितामहश्च । नमो नमस्तेऽस्तु सहस्रकृत्व: पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते ॥ ३९ ॥ नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नमोऽस्तु ते सर्वत एव सर्व। अनन्तवीर्यामितविक्रमस्त्वं सर्व समाप्नोपि ततोऽसि सर्व ॥४०॥ सखेति मत्वा प्रसभं यदुक्तं हे कृष्ण हे यादव हे सखेति । अजानता महिमानं तवेदं मया प्रमादात्प्रणयेन वापि ॥४१॥ ययावहासार्थमसत्कृतोऽसि विहारशय्यासनभोजनेषु। एकोऽथपाप्यच्युत तत्समक्षं तत्क्षामये त्वामहमप्रमेयम् ॥ ४२ ॥ महाभारतसार aman पितासि लोकस्य चरावरस्य त्वमस्य पूज्यश्च गुररीयान् । न त्वत्समोऽस्त्यभ्यधिक कुतोऽन्यो लोकत्रयेऽप्यप्रतिमप्रभावः ॥ ४३ ॥ तस्मात्प्रणम्य प्रणिधाय कार्य प्रसादये त्वामहमीशमीड्यम् । पितेव पुत्रस्य सखेव सख्युः प्रिया प्रियायाहसि देव सोदुम् ॥४४॥ अदृष्टपूर्व हृपितोऽस्मि दृष्ट्या भयेन च प्रव्यथितं मनो में। तदेव मे दर्शय देव रूपं प्रसीद देवेश जगनिवास ॥ ४५ ॥ किरीटिनं गदिनं चकहस्तमिच्छामि त्वां दामहं तथैव । सेनेव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्यमुते ॥४६॥ श्रीभगवानुवाच मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं पर दर्शितमात्मयोगात् । तेजोमयं विश्वमनन्तमाधं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ॥४७॥ न वेदयशाध्ययनैर्न दानेन च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्णैः । एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरप्रवीर ॥ ४८ ॥ मा ते व्यथा मा च विमूढमायो दृष्ट्वा रूपं धोरमीहड्ममेदम्। व्यपेतभी. प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य ॥४९॥ संजय उवाच इत्यर्जुनै वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः। आश्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ॥ ५० ॥ ६. भीष्मपर्व 28 अर्जुन उवाच दृष्ट्नेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन । इदानीमस्मि सवृत्तः सचेता. प्रतिं गतः ॥ ५ ॥ श्रीभगवानुवाच सुदुर्दशमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम । देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाइक्षिणः ॥५२॥ नाह वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया। शस्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ॥ ५३ ।। भक्त्या त्यनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप ॥५४॥ मर्मसन्मत्परमो मद्तः सङ्गार्जित । निर्वरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥ ५५ ॥ २० ॥ तत्मदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्याया योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसवादे विषरूपदर्शनयोगो नामैकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ अथ द्वादशोऽध्यायः अर्जुन उवाच पां मततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते। ये चाप्यक्षरमन्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः॥१॥ श्रीभगवानुवाच मग्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते । श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः॥२॥ ये त्यक्षरमनिर्देश्यमन्यकं पर्युपासते । सर्वतगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥ ३॥ संनियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः। ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ॥४॥ महाभारतसारः म.सा.४ केशोऽधिकतरस्तेपामव्यक्तासक्तचेतसाम् । अव्यक्ता हि गतिर्दुःख देवद्भिरवाप्यते ॥५॥ ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः। अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ॥६॥ तेपामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् । भवामि नचिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥७॥ मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धि निवेशय । निवसिप्यसि मय्येव अत ऊर्ध्व न संशयः॥८॥ अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोपि मयि स्थिरम् । अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनंजय ॥९॥ अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव । मदर्थमपि कर्माणि कुर्षन्सिद्धिमवाप्स्यसि ॥१०॥ अधैतदप्यशक्तोऽसि फर्तु मद्योगमाश्रितः। सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ॥११॥ श्रेयो हि शानमभ्यासाज्ञानाद्धयानं विशिप्यते । ध्यानाकर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ॥ १२॥ अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च । निर्ममो निरहंकारः समदुःखसुखः क्षमी ॥ १३ ॥ संतुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः। मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भकः स मे प्रियः॥ १४॥ यस्मानोद्विजते लोको लोकानोद्विजते च यः। हर्षामर्पभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः॥ १५ ॥ अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः। सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥१६॥ यो न हृप्यति न वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति । शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः ॥ १७ ॥ समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः । शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः ॥१८॥ तुल्यनिन्दास्तुतिर्मोनी संतुष्टो येन केनचित् । अनिकेतः स्थिरमतिर्भकिमान्मे प्रियो नरः॥ १९ ॥ ये तु धामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते । श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः॥२०॥ ६४० ॥ * तस्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्मे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे भक्तियोगो नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२॥ ६. भीमपर्व 8 अथ त्रयोदशोऽध्यायः श्रीभगवानुवाच इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते । एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रेश इति तद्विदः॥१॥ क्षेत्रमं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेपु भारत । क्षेत्रक्षेत्रायोनि यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥२॥ तत्क्षेत्रं यश्च याहयच यद्विकारि यतश्च यत् । स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥३॥ ऋषिभिर्यहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् । ब्रह्मसूनपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः॥४॥ महाभूतान्यहफारो घुद्धिरव्यक्तमेव च। इन्द्रियाणि दशै] च पञ्च चेन्द्रियगोचराः॥५॥ इच्छा द्वेषः सुसं दुःखं संघातश्चेतना धृतिः। एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ ६॥ अमानित्वमभित्यमाहिसा शान्तिरार्जयम् । आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥७॥ इन्द्रियार्यपु वैराग्यमनइंकार पव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोपानुदर्शनम् ॥ ८॥ असनिरनभिष्वनः पुत्रदारगृदादिपु । नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिपु॥९॥ मयि चानन्ययोगेन भनिरव्यभिचारिणी। विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ १०॥ अध्यात्ममाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमझानं यदतोऽन्यथा ॥ ११ ॥ शेयं यत्नत्प्रवक्ष्यामि यज्शात्वामृतमश्नुते । अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तत्रासदुच्यते ।। १२ ।। सर्वन पाणिपाद तत्सर्वतोऽशिशिरोमुखम् । सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ।। १३ ।। सन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । असक्तं सर्पभृश्चैव निर्गुणं गुणभोक्त च ॥१४॥ पहिरन्तथ भूतानामचरं चरमेव च । सूक्ष्मत्वात्तदविशेयं दूरस्थ चान्तिके च तत् ॥ १५ ॥ भविमतं च भूतेषु विभक्तमिय च स्थितम् । भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं प्रसिप्राणुभविष्णु च ॥ १६ ॥ महाभारतसारः ज्योतिगमपि तज्योतिस्तमसः परमुच्यते । सानं शेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य घिष्टितम् ॥ १७ ।। इति क्षेत्र तथा शान सेयं चोक्तं समासतः। मद्भक्त एतद्विशाय मदावायोपपद्यते ॥ १८ ॥ प्रति पुरुष वैव विद्धयनादी उभावपि । विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥ १९ ॥ पार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रतिरुच्यते । पुरप. सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥२०॥ पुरुषः प्रतिस्थो दि भुइक्त प्रकृतिजान्गुणान् । कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥२१॥ उपदष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः। परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ।। २२ ॥ य एवं वेत्ति पुरुष प्रतिं च गुणैः सह । सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥२३॥ ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना । अन्ये सारयेन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥२४॥ अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते । तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥२५॥ यावत्संजायते किंचित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् । क्षेत्रक्षेत्रशसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥२६॥ समं सर्वेषु भूतेपु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् । विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥२७॥ समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् । न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥२८॥ प्रात्यैव च फर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः। यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ २९ ॥ पदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति । तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३०॥ अनादित्यानिर्गुणत्वात्परमात्मायमव्ययः। शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न फरोति न लिप्यते ॥३१॥ यथा सर्वगतं सौम्यादाकाशं नोपलिप्यते । सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते ॥३२॥ यथा प्रकाशयन्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रयिः। क्षेत्र क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ ३३ ॥ संगक्षेत्रझयोरेवमन्तरं शानचक्षुषा । भूतप्रतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ ३४ ॥६७४॥ ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ग्रह्मविद्याया योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसवादे क्षेत्रक्षेत्रशविभागयोगो नाम प्रयोदशोऽध्यायः॥१३॥ ६. भीष्मपर्व ५२ अथ चतुर्दशोऽध्यायः श्रीमगवानुवाच पर भूयः प्रवक्ष्यामि शानानां ज्ञानमुत्तमम् । यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः॥१॥ इदं मानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥२॥ मम योनिर्मद्ग्रा तस्मिन्गर्भ दधाम्यहम् । संभवः सर्वभूतानां ततो भवति भारत ॥ ३ ॥ सर्वयोनिषु कौन्तेय मूर्तयः संभवन्ति याः। तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पिता ॥४॥ सत्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः । निवघ्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥ ५॥ तन सत्वं निर्मलत्वात्प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन बध्नाति झानसङ्गेन चानघ ।। ६ ॥ रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासनसमुद्भवम् । तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥ ७॥ तमस्त्यशानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालस्यनिद्राभिस्तनियध्नाति भारत ॥ ८॥ सत्त्वं मुसे संजयति रजः कर्मणि भारत । शानमावृत्य तु तमः प्रमादे संजयत्युत ॥९॥ रजस्तमश्चाभिभूय सत्वं भवति भारत । रजः सत्त्वं तमश्चैय तमः सत्त्वं रजर या ॥१०॥ सर्पद्वारेषु देहेऽस्मिन्प्रकाश उपजायते । शानं यदा तदा विद्याद्विवृद्ध सत्त्वमित्युत ॥ ११ ॥ लोमा प्रवृत्तिरारम्भः फर्मणामशमः स्पृहा । रजस्येतानि जायन्ते विवृद्ध भरतर्षभ ॥ १२॥ अप्रकाशोऽप्रवृत्तिश्च प्रमादो मोह एव च । तमस्येतानि जायन्ते विवृद्ध कुरुनन्दन ॥ १३ ॥ यदा सत्वे प्रवृद्ध तु प्रलयं याति देहभृत् । तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ।। १४ ।। रजसि प्रलयं गत्वा कर्मसङ्गियु जायते। तथा प्रलीनस्तमसि मूढयोनिपु जायते ॥ १५ ॥ महाभारतसारः फर्मणः मुरतमाहुः सात्त्विक निर्मले फलम् । रजसस्तु फलं दुःखमशानं तमसः फलम् ॥ १६ ॥ मत्यात्मजायते शानं रजसो लोम एव च । प्रमादमोही तमसो भयतोऽज्ञानमेव च ।। १७ ।। ऊर्य गच्छन्ति सत्त्वस्या मध्ये निष्ठन्ति राजसा । जघन्यगुणवृचिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः॥१८॥ नान्यं गुणेभ्यः फरि यदा दृशानुपश्यति । गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥ १९ ॥ गुणानेतानतीय प्रीन्देही देहसमुद्भवान् । जन्ममृत्युजयदुःखैर्षिमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥२०॥ अर्जुन उवाच पनि त्रीन्गुणानेतानतीतो भवति प्रभो। फिमाचारः कथं चैतांस्त्रीन्गुणानतिवर्तते ॥ २१ ॥ श्रीभगवानुवाच प्रकाश प्रगृत्तिं च मोहमेच पाण्डवान द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि कादक्षति ॥ २२ ॥ जामीनपदामीनो गुणों न विचाल्यते । गुणा वर्तन्त इत्येव योऽधतिष्ठति नेगते ॥२३ ॥ समतुभयमुपः स्वस्थः समलोसारमकाञ्चनः । तुल्यप्रियाप्रियो धीरस्तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः ॥२४॥ मानापमानपोस्नुत्यस्तुल्यो मिनारिपक्षयोः । सम्मपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते ॥२५॥ मां च योऽप्यभिचारेण भनियोगेन सेयते । स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ २६॥ प्राणोहि प्रतिष्ठाहममृतसाव्यपस्य च । शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च ॥ २७ ॥७०१॥ ममदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिया महाविद्यायां योगशास्ने श्रीकृष्णार्जुनसंवादे गुणपविभागयोगो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥ ४॥ ६. भीष्मपर्व अथ पञ्चदशोऽध्यायः श्रीभगवानुवाच ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम्। छन्दांसि यस्य पनि यस्तं वेद स वेदवित् ॥१॥ अधश्चोर्ध्व प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः। अधश्च मूलान्यनुसंततानि कर्मानुवन्धीनि मनुष्यलोके ॥२॥ न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च संप्रतिष्ठा । अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलमसगशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥३॥ ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः। तमेव चाद्यं पुरुष प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ॥४॥ निर्मानमोहा जितसङ्गदोपा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः। द्वन्द्वैविमुक्ताः सुखदुःखसंहर्गन्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥५॥ न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः। यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥६॥ ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातनः। मनमष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृतिस्थानि कर्षति ॥७॥ शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्क्रामतीश्वरः। गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानिवाशयात् ॥८॥ श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं प्राणमेव च । अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते ॥९॥ उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुखानं वा गुणान्वितम् । विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ॥१०॥ यतन्तो योगिनश्चैनं पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् । यतन्तोऽप्यतात्मानो नैनं पश्यन्त्यचेतसः॥११॥ महाभारतसारः यदादित्यगतं तेजो जगद्भासयतेऽखिलम्। यच्चन्द्रमसि यच्चानौ तत्तेजो विद्धि मामकम् ॥ १२॥ गामाविश्य च भूतानि धारयाम्यहमोजसा । पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः ॥ १३ ॥ अहं पैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहमाश्रितः । प्राणापानसमायुक्तः पचाम्यन्नं चतुर्विधम् ॥ १४ ॥ सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृतिनिमपोहनं च । वेदश्च सर्वैरहमेव वेद्यो वेदान्तवेदविदेव चाहम् ॥ १५ ॥ द्वाविमौ पुरी लोके क्षरश्चाक्षर एव च । क्षाः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षा उच्यते ॥ १६ ॥ उत्तमः पुरुस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः। यो लोकत्रयमाविश्य विभयव्यय ईश्वरः॥ १७ ॥ परमात्मरमतीतोऽहमक्षरादपि चोत्तमः । अतोऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः ॥ १८ ॥ यो मामेषमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्गजति मां सर्वभावेन भारत ॥ १९ ॥ इति गुह्यतम शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ । एतयुद्ध्या बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥२०॥ ७२१ ॥ तरसदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे पुरषोत्तमयोगी नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥१५॥ अथ पोडशोऽध्यायः श्रीभगवानुवाच अभयं सत्वसंशुद्धिर्शनयोगव्यवस्थितिः। दानं दमश्च यशश्व स्वाध्यायस्तप आर्जवम् ॥१॥ अहिंसा सत्यमकोषस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् । दया भूतेप्पलोलुख मार्दवं हीरचापलम् ॥ २॥ ६. भीष्मपर्व तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता। भवन्ति संपदं देवीमभिजातस्य भारत ॥३॥ दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुप्यमेव च । अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ संपदमासुरीम् ॥ ४॥ देवी संपठिमोशाय नियन्धायासुरी मता। मा शुचः संपदं दैवीमभिजातोऽसि पाण्डव ॥५॥ द्वौ भूतस! लोकेऽस्मिन्दैव आसुर एव च । दैयो विस्तरशः प्रोक्त आसुरं पार्थ मे शृणु ॥६॥ प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुरासुराः। न शौचं नापि चाचारो न सत्यं तेषु विद्यते ॥७॥ असत्यमप्रतिष्ठं ते जगदाहुरनीश्वरम् । अपरस्परसंभूतं किमन्यत्कामहैतुकम् ॥८॥ एतां दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः। प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः॥९॥ काममाश्रित्य दुप्पूरं दम्भमानमदान्विताः। मोहाद्गृहीत्वासद्ग्राहान्प्रवर्तन्तेऽशुचिवताः॥१०॥ चिन्तामपरिमेयां च प्रलयान्तामुपाश्रिताः। कामोपभोगपरमा एतावदिति निश्चिताः ॥ ११ ॥ आशापाशशतैर्वद्धाः कामक्रोधपरायणाः। ईहन्ते कामभोगार्थमन्यायेनार्थसञ्चयान् ॥ १२॥ इदमय मया लग्धमिमं प्राप्स्य मनोरथम् । इदमस्तीदमपि मे भविष्यति पुनर्धनम् ॥ १३ ॥ . असौ मया हतः शत्रुर्हनिप्ये चापरानपि । ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्मुखी ॥१४॥ आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योऽस्ति सदृशो मया। यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यशानविमोहिताः॥१५॥ अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजालसमावृताः। प्रसक्ताः कामभोगेपु पतन्ति नरकेऽशुची ।। १६ ॥ आत्मसंभाविताः स्तब्धा धनमानमदान्विताः। यजन्ते नामयहस्ते दम्मेनाविधिपूर्वकम् ॥१७ ।। अहंकारं वलं दर्प कामं क्रोधं च संश्रिताः। मामात्मपरदेहेपु प्रद्विपन्तोऽभ्यसूयकाः॥१८॥ तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजत्रमशुभानासुरीप्वेव योनिपु॥ १९॥ आसुरी योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि । मामप्राप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमा गतिम् ॥२०॥ महाभारतसार त्रिविध नरकस्येदं दारं नाशनमात्मनः। कामः क्रोधस्तथा लोमस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥२१॥ पतबिमुक्तः कौन्तेय तमोतारखिमिनरः। आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥ २२ ॥ यः शानिधिमुन्एज्य पर्तते कामकारतः। न स सिद्धिमयामोति न मुखं न परां गतिम् ॥२३॥ तम्मानछाव प्रमाण ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ । सात्या शास्त्रविधानोक कर्म फर्तुमिहार्हसि ॥२४॥७४५॥ *समदिनि श्रीमद्भगवद्गीताम्पनिपामु महाविद्यायां योगशास्त्रे भीकृष्णार्जुनसंवादे दैयामुरसंपद्विभागयोगो नाम पोडशोऽध्यायः ॥१६॥ अथ सप्तदशोऽध्यायः अर्जुन उवाच ये शायविधिमुत्सृज्य यजन्ते श्रद्धयान्विताः। तेषां निष्टा तु का कृष्ण सत्यमाहो रजस्तमः॥१॥ श्रीभगवानुवाच विविधा भपनि धजा देहिनां सा स्वभावजा। सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु ॥२॥ मत्यानुरुपण सर्वस्य ध्रमा भरति भारत । श्रद्धामयोऽयं पुरुषो यो यच्छूद्धः स एव सः॥३॥ पजन्ते सारियका देयान्यक्षरक्षांसि राजसा। प्रेतान्भूतगणांश्चान्ये यजन्ते तामसा जनाः॥४॥ मशास्त्रविहिन घोरं तभ्यन्ते ये तपो जनाः। दम्माहंकारसंयुक्ताः कामरागयलान्विताः ॥५॥ कम्यन्तः शरीरस्थं भूतग्राममचेतसः। मां चैवान्तःशरीरस्थं तान्विद्धयासुरनिश्चयान् ॥६॥ भाधारस्त्यपि सर्पस्य त्रिविधो भयति प्रियः । यमस्तपस्तथा दानं तेषां मेदमिमं शृणु ॥७॥ ६. भीष्मपर्व आयु सत्वरलारोग्यसुखप्रीतिविनाः। रस्या स्निग्धाः स्थिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः ॥ ८ ॥ कट्वाललवणात्युप्णतीक्ष्णरूलविदाहिनः। आहारा राजसस्येमा दुखशोकामयप्रदा ॥९॥ यातयाम गतरसं पूति पर्युपितं च यत् । उच्छिामपि चामेध्यं भोजनं तामसप्रियम् ॥१०॥ अफलाकाक्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते । यदव्यमेवेति मनः समाधाय स साविकः ॥११॥ अभिसधाय तु फल दम्भार्थमपि चैव यत् । इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि गजसम् ॥ १२॥ विधिहीनमरमान्न मन्त्रहीनमदक्षिणम् । श्रद्धाविरहितं यशं तामसं परिचक्षते ॥ १३ ॥ देवद्विजगुस्माश पूजनं शौचमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीर तप उच्यते ॥ १४॥ अनुद्वेगकरं वास्यं सत्यं प्रियहितं च यत् । स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते ।। १५ ॥ मन प्रसाद सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः। भावप्तशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते ॥ १६ ॥ श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः । अफलाकाक्षिभिर्युक्तः सात्विकं परिचक्षते ॥ १७ ॥ सत्कारमानपूजार्थ तपो दम्मेन चैव यत् । नियते तदिह प्रोक्तं राजसं चलमध्रुवम् ॥ १८ ॥ मूढग्राहेणात्मनो यत्पीउया नियते तप'। परस्योत्सादनार्थ वा तत्तामसमुदाहृतम् ॥ १९॥ दातव्यमिति यदानं दीयतेऽनुषकारिणे । देशे काले च पाने च तहानं सात्विकं स्मृतम् ॥ २० ॥ यत्तु प्रत्युपकारार्थ फल मुद्दिश्य वा पुनः। दीयते च परिक्लिष्ट तहान राजसं स्मृतम् ॥ २१ ॥ अदेशफाले यदानमपानेभ्यश्च दीयते । असत्कृतमवज्ञातं तत्तामसमुदाहृतम् ॥२२॥ ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रमणस्त्रिविधः स्मृतः । ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुरा ॥ २३ ॥ तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतप क्रियाः। प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सतत ब्रह्मवादिनाम् ॥२४॥ तदित्यनमिसधाय फल पतप किया। दानक्रियाश्च चिपियाः क्रियन्ते मोक्षमाइक्षिभिः ॥२५॥ महाभारतसारः W सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत्प्रयुज्यते । प्रशस्ने कर्मणि तथा सन्छन्दः पार्थ युज्यते ॥ २६ ॥ यज्ञे तपसि दाने च स्थितिः सदिति चोच्यते । कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते ॥ २७ ॥ अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत्प्रेत्य नो इह ॥ २८॥ ७७३ ॥ ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिपत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे श्रद्धात्रयविभागयोगो नाम सप्तदशोऽध्यायः॥ १७ ॥ अथाष्टादशोऽध्यायः अर्जुन उवाच संन्यासस्य महावाहो तत्वमिच्छामि वेदितुम् । त्यागस्य च हृषीकेश पृथकेशिनिपूदन ॥१॥ श्रीभगवानुवाच काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः। सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः॥२॥ त्याज्यं दोपयदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः। यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥३॥ निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम । त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः संप्रकीर्तितः॥४॥ यशदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् । यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥५॥ एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च । कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ ६॥ नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते । मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः॥७॥ दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्केशभयारयजेत् । स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लमेत् ॥ ८॥ ६. भीष्मपर्व ५९ कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं प्रियतेऽर्जुन । सङ्ग त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः॥९॥ न घफुशल कर्म कुशले नानुषजते । त्यागी सत्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः॥१०॥ न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्मापयशेषतः। यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ।।११।। अनिष्टमिटं मिश्रं च विविध फर्मणः फलम् । भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ।। १२॥ पञ्चतानि महायाहो कारणानि निवोध मे । सारये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥ १३ ।। अधिष्टानं तथा कर्ता फरणं च पृथग्विधम् । विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ १४ ॥ शरीरयाइमनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः। न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः॥१५॥ तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः। पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः॥१६॥ यस्य नाहंकतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । हत्वापि स इमॉल्लोकान्न हन्ति न निवध्यते ॥१७॥ शानं शेयं परिझाता त्रिविधा कर्मचोदना। करणं कर्म कति त्रिविधः कर्मसंग्रहः॥१८॥ शानं फर्म च कर्ता च विधैव गुणभेदतः। प्रोच्यते गुणसंख्याने यथावच्छृणु तान्यपि ॥ १९ ॥ सर्वभूतेषु येनेफ भावमव्ययमीक्षते । अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि सात्त्विकम् ॥२०॥ पृथक्त्वेन तु यज्यानं नानाभावान्पृथग्यिधान् । वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज्ज्ञानं विद्धि राजसम् ॥ २१ ॥ यत्तु करू वदेकस्मिन्कार्ये सक्तमहैतुकम् । अतत्वार्थवदल्पं च तत्तामसमुदाहृतम् ॥ २२॥ नियतं सगरहितमरागद्वेपतः कृतम् । अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्विकमुच्यते ॥२३॥ यत्तु कामेप्सुना कर्म साईकारेण वा पुनः क्रियते वहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् ॥२४॥ अनुबन्ध भयं दिसामनपेक्ष्य च पौरुपम् । मोहादारभ्यते कर्म यत्तत्तामसमुच्यते ॥२५॥ मुक्कसङ्गोऽनहंघादी धृत्युत्साहसमन्धितः । सिद्धयसिद्धयोनिर्विकारः कर्ता सात्विक उच्यते ॥२६॥ रागी कर्मफलप्रेप्सुलुब्धो हिंसात्मकोऽशुचिः। हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः ॥२७॥ महाभारतसारः अयुका प्रारतः स्तब्धः शठो नष्पतिकोऽलसः। विगदी दीर्यसूत्री च कर्ता तामस उच्यते ।। २८ ।। देई नेशय गुणतस्त्रिविध शृणु। प्रोच्यमानमोपेण पृथक्त्वेन धनंजय ॥२९॥ प्रति च निवृत्तिं च फाकार्य भयाभये । यन्धं मोक्षं च या वेति चुद्धिः सा पार्थ सात्विफी ॥ ३० ॥ यया धर्ममधर्म च कार्य चाफार्यमेव च । अयथावत्मजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी ॥ ३१ ॥ अधर्म धर्ममिति या मन्यते तमसावृता । सर्यान्विपरीतांश्च युद्धिः सा पार्थ तामसी ॥३२॥ धृत्या यथा धारयते मनः प्राणेन्द्रिय क्रियाः। योगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी ॥ ३३ ॥ यया तु धर्मकामार्थातृत्या धारयतेऽर्जुन । प्रसझेन फलाकाक्षी धृतिः सा पार्थ राजसी ॥ ३४ ॥ पया स्वमं भयं शोकं विशद मदमेव च । न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी ॥ ३५ ॥ सुर त्विवानी त्रिविधं शृणु मे भरतर्षभ । अभ्यासादमते यत्र दुखान्तं च निगच्छति ॥ ३६॥ पत्तदो विरमिव परिणामेऽमृतोपमम् । तत्सुखं सात्विकं प्रोक्तमात्मबुद्धिप्रसादजम् ॥ ३७ ॥ रियेन्द्रियमयोगायत्तदऽमृतोपमम् । परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥ ३८॥ पदग्ने चानुपन्धे च सुख मोहनमात्मनः। निद्रालस्यप्रमादोत्यं तत्तामसमुदाहृतम् ॥ ३९ ॥ न तदस्ति पृथिव्यां पा दिघि देवेषु वा पुनः। सत्त्वं प्रतिजैर्मुक्तं यदेभिः स्यात्विभिर्गुणैः॥४०॥ प्रामणक्षत्रियविशां गदाणां च परंतप । कर्माणि प्रविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः॥४१॥ रामो दमस्तप. शोचं शान्तिरार्जयमेव च। मानं विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् ॥ ४२॥ शीप तेजोतिषिय युद्धे चाप्यपलायनम्। दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं फर्म स्वभाषजम् ॥ ४३ ॥ रग्गिीरप्पयाणिज्यं पेश्यकर्म स्वभावजम् । परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥४४॥ स्थेचे कर्मण्यमिस्त. मंसिनि लभते नरः। सर्मनिरतः सिद्धि यथा विन्दति तणु ॥ ४५ ॥ पतः प्रतिभूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा नमभ्यर्थ सिद्धिं विन्दति मानवः ॥५६॥ ६. भीम ६१ ६२ श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्टितात् । स्वभावनियतं कर्म कुर्वनामोति किल्यिपम् ।। ४७ ।। सहज कर्म कौन्तेय सदोषमपि न त्यजेत् । सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिघावृताः॥४८॥ असक्तघुद्धिः सर्वन जितात्मा विगतस्पृहः । नैष्कर्म्यसिद्धि परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥ ४९ ॥ सिद्धि प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निवोध मे। समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या पप ॥५०॥ बुद्धया विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च । शब्दादीन्विपर्यास्त्यक्त्या रागद्वेपो व्युदस्य च ॥५१॥ विविक्तसेवी लघ्वाशी यतयाकायमानसः। ध्यानयोगपरो नित्यं घेराग्यं समुपाश्रितः॥५२॥ अहंकारं यल दर्प कामं क्रोधं परिग्रहम्। विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ ५३॥ ब्रह्मभूतः प्रसन्मात्मा न शोचति न फाक्षति । सम. सर्वेषु भूतेषु मद्गक्ति लभते पणम् ॥ ५४॥ भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्वतः। ततो मा तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥५५॥ सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्घाणो मद्यपाश्रयः। मत्प्रसादादवामोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ ५६ ॥ चेतसा सर्वाणि मयि संन्यस्य मत्परः। युद्धियोगमुपाश्रित्य मचित्त. सततं भव ।। ५७ ॥ मचित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि । अथ चेत्त्वमहंफारान्न श्रोप्यसि विनड्क्ष्यसि ॥५८ ॥ यदहंकारमाश्रित्य न योत्स्य इति मन्यसे। मिथ्यैप व्यवसायस्ते प्रकृतिस्त्वां नियोक्ष्यति ॥५९ ॥ स्वभावजेन फौन्तेय निबद्धः स्वेन कर्मणा । कर्तुं नेच्छसि यन्मोहात्करिप्यस्यवशोऽपि तत् ॥ ६०॥ ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति। भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्नारूढानि मायया ॥ ६१ ॥ तमेव शरणं गन्छ सर्वभावेन भारत । तत्प्रसादात्परा शान्ति स्थान प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥ १२ ॥ इति ते शानमारयातं गुह्याद्गुह्यतरं मया। विमृश्यैतदशेपेण यथेच्छसि तथा कुरु ॥ ६३ ॥ सर्वगुहातमं भूय शृणु मे परमं वचः । इष्टोऽसि मे दृढमिति ततो वक्ष्यामि ते हितम् ॥ ६॥ मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥६५॥ महाभारतसार -- . सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं बज । अहं स्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिप्यामि मा शुचः ॥६६॥ इदं ते नातपरकाप नाभकाय कदाचन । न चाशुश्रुपवे घाच्यं न च मां योऽभ्यसूपति ।। ६७ ॥ यमं परमं गुहां मद्प्यमिधास्यति । भक्ति मयि परां कृत्वा मामेवैप्यत्यसंशयः॥ ६८॥ न च तम्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियरुत्तमः। भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥ ६९ ॥ मध्येप्यते च य इमं धर्म संघामावयो। मानयक्षेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ।। ७० ।। भवापाननस्यश्च गृणुयादपि यो नरः। सोऽपि मुक्तःशुभाँलोकान्माप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥१॥ पषिदेतद्भुतं पार्थ त्वयैकारेण चेतसा ! फश्चिमानसंमोहः प्रनमस्ते धनंजय ।। ७२ ।। अर्जुन उवाच नष्टो मोहः स्मुतिर्लन्धा त्वमसादान्मयाच्युत । स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥७३॥ संजय उवाच रत्यहं यासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः। संपादिममधीपमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ ७४ ॥ प्यारप्रसादा तयानेतद्गुह्यमहं परम् । योगं योगेश्यरात्यष्णोत्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥ ४५ ॥ राजसंस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम् । केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ॥७६ ॥ तप संस्मृत्य संम्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः। विस्मयो मे महानराजन्हप्यामि च पुनः पुनः॥७७ ।। पत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः। तत्र श्रीविजयो भूतिर्भुवा नीतिमतिर्मम ॥ ७८ ॥ ८५१ ॥ में सासदिति श्रीमनगवहीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायों योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसवादे मोक्षसंन्यासयोगो नामाष्टादशोऽध्यायः॥१८॥ ६. भीष्मपर W गीताप्रशंसा वैशं०- गीता सुगीता कर्तव्या किमन्यैः शास्त्रविस्तरैः। (अ.४३) या स्वयं पद्मनाभस्य मुखपद्माद्विनिम्ता ।। ८५२ ॥ सर्वशास्त्रमयी गीता सर्वदेवमयो हरिः। सर्वतीर्थमयी गगा सर्ववेदमयो मनुः॥ ८५३ ॥ गीता गहा च गायत्री गोविन्देति हृदि स्थिते । चतुर्गकारसंयुक्ते पुनर्जन्म न विद्यते ॥ ८५४॥ भारतामृतसर्वस्वं गीताया मथितस्य च। सारमुद्धृत्य कृष्णेन अर्जुनस्य मुखे हुतम् ॥ ८५५ ॥ सञ्जय०-ततो धनञ्जयं दृष्ट्वा याणगाण्डीवधारिणम्। पुनरेव महानादं व्यसृजन्त महारथाः।। ८५६ ।। पाण्डवाः सोमकाश्चैव ये चैपामनुयायिनः । दध्मुश्च मुदिता शहान् वीराः सागरसम्भवान् ।। ८५७ ॥ तथा देवाः सगन्धर्वाः पितरश्च जनाधिप। सिद्धचारणसहाश्च समीयुस्ते दिदृक्षया ।। ८५८ ॥ ऋपयश्च महाभागाः पुरस्कृत्य शतक्रतुम्। समीयुस्तत्र सहिता द्रष्टुं तवैशसं महत् ।। ८५९ ।। युधिष्ठिरकृतं भीष्मादिसम्माननम् ततो युधिष्ठिरो दृष्ट्वा युद्धाय समयस्थिते । ते सेने सागरप्रख्ये मुहुः प्रचलिते नृप ।। ८६० ॥ विमुच्य कवचं पीरो निक्षिप्य च घरायुधम् । अयरुह्य रथाक्षिप्रं पद्यामेव शताअलिः॥ ८६१ ॥ पितामहमभिप्रेक्ष्य धर्मराजो युधिष्ठिरः। धाग्यतः प्रययौ येन प्राङ्मुखो रिपुवाहिनीम् ॥ ८६२॥ तं प्रयान्तमभिप्रेक्ष्य फुन्तीपुत्रो धन अयः। अवतीर्य रथातूण भ्राभिः सहितोऽन्ययात् ।। ८६३ ॥ ६४

६. भीष्मपर्व
वासुदेवश्च भगवान् पृष्टतोऽनुजगाम तम्।
तथा मुख्याश्च राजानस्तच्चित्ता जग्मुरुत्सुकाः ।। ८६४ ॥
अर्जुन-किं ते व्यवसितं राजन् यदस्मानपहाय थे।
पद्यामेव प्रयातोऽसि प्राङ्मुसो रिपुवाहिनीम् ॥ ८६५॥
भीम०- क गमिप्यसि राजेन्द्र निक्षिप्तकवचायुधः।
दंशितेप्परिसैन्येषु भ्रातृनुन्एज्य पार्थिव । ८६६ ॥
नकुल-एवं गते त्वयि ज्येष्टे मम भ्रातरि भारत ।
भीम दुनोति हृदयं घूहि गन्ता भवान् क नु ।। ८६७ ॥
सहदेव अस्मिन् रणसमूहे वै वर्तमाने महाभये।
उत्सृज्य के तु गन्ताऽसि शत्रूनभिमुसो नृप ।। ८६८ ॥
साय०-पवमाभाष्यमाणोऽपि भ्राभिः कुरुनन्दनः।
मोराच धाग्यतः किञ्चिदन्छन्येय युधिष्ठिरः॥ ८६९ ॥
तानुवाच महाप्राशो वासुदेवो महामनाः।
अभिप्रायोऽस्य विधातो मयेति प्रहसनिय ।।८७०॥
पर भीष्म तथा द्रोणं गौतमं शल्यमेव च।
अनुमान्य गुरुन् सर्यान् योत्स्यते पार्थियोऽरिमिः ।। ८७१ ॥
श्रूयते हि पुपकल्पे गुरुनननुमान्य यः।
युध्यते स भवेव्यक्तमपध्यातो महत्तः ॥ ८७२॥
सक्षयक-मोऽवगात चमू सत्रोः शरशक्तिसमाकुलाम्।
भीष्ममेयाऽभ्ययातॄण भ्राथमिः परियारितः ।। ८७३ ॥
तमुवाच ततः पादौ फराभ्यां पीभ्य पाण्डवः।
मीम शान्तनयं राजा युद्धाय ममुपस्थितम् ।। ८७४ ॥
आमन्प्रये त्वां दुर्धर्ष स्वया योस्यामहे मद ।
अनुजानीधि मां तात नाशिपथ प्रयोजय ॥ ५॥
भीम- ययं नाभिगोया युधि मां पृथिवीपते।
शपय त्या महाराज परामाराय भारत ॥ ८७६ ॥

१६ महाभारतसारः प्रीतोऽहं पुत्र युध्यस्व जयमानुहि पाण्डव ॥ ८७७ ॥ अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् । इति सत्यं महायज बद्धोस्म्यर्थेन कौरवैः ।। ८७८॥ अतस्त्यां क्लीववद्वाक्यं ब्रवीमि फुरुनन्दन । भृतोऽस्म्यर्थन कौरव्य युद्धादन्यत्किमिच्छसि ।। ८७९ ॥ युधि०- मन्त्रयस्व महावाहो हितैपी मम नित्यशः। युध्यस्व कौरवस्यार्थे ममैप सततं वरः ॥ ८८० ।। भीष्म०-राजन्किमत्र साह्यं ते करोमि कुरुनन्दन । कामं योत्स्ये परस्यार्थे ग्रूहि यत्ते विवक्षितम् ॥ ८८१ ॥ युधि०- कथं जयेयं समामे भवन्तमपराजितम् । एतन्मे मन्त्रय हितं यदि श्रेयः प्रपश्यसि ।। ८८२॥ भीष्मण-न म तं तात पश्यामि समरे यो जयेत माम् । न तावन्मृत्युकालोऽपि पुनरागमनं फुरु ॥ ८८३॥ समय-ततो युधिष्ठिरो वाक्यं भीष्मस्य कुरुनन्दन । शिरसा प्रतिजग्राह भूयस्तमभिवाद्य च ॥ ८८४॥ प्रायात् पुनमहावाहुराचार्यस्य रथं प्रति। पश्यतां सर्वसैन्यानां मध्येन भ्रातृभिः सह ॥ ८८५॥ स द्रोणमभिवाद्याथ कृत्या चाभिप्रदक्षिणम्। उवाच राजा दुर्धर्पमात्मनिःश्रेयस घचः॥ ८८६॥ युधि-जयमाशास्व मे ब्रह्मन् मन्त्रयस्य च मखितम् ।। ८८७ ॥ द्रोण- ध्रुवस्ते विजयो राजन् यस्य मन्त्री हरिस्तप । युद्धयस्व गच्छ कौन्तेय पृच्छ मां कि प्रवीमि ते ॥ ८८८ ॥ युधि०- पृच्छामि त्यां द्विजश्रेष्ठ शृणु यन्मेऽभिफाक्षितम्। फर्य जयेयं सडमामे भवन्तमपराजितम् ।। ८८९ ॥ द्रोण- न शर्बु तात पक्ष्यामि यो मां हन्याद्रथे स्थितम्। युध्यमानं सुसरग्धं शरय धवर्षिणम् ।। ८९० ॥

६. भीष्मपर्व ६७ भरते प्रायगतं राजन्यस्तशस्त्रमचेतनम्। हन्यान्मां युधि योधानां सत्यमेतद् ब्रवीमि ते ॥ ८९॥ शस्त्रं चाहं रणे जहां श्रुत्वा तु महदप्रियम्। श्रद्धेयवाक्यात्पुरुषादेतत्सत्यं ब्रवीमि ते ।। ८९२ ।। समय-पतच्छुत्या महाराज भारद्वाजस्य धीमतः। अनुमान्य तमाचार्य प्रायाच्छारद्वतं प्रति ॥८१३॥ सोऽभिवाध रूपं राजा सत्या चापि प्रदक्षिणम्। उवाच दुर्धर्पतमं वाक्यं यास्यविदां वरः ॥ ८९४॥ अनुमानये त्वां योत्स्येऽहं गुरो विगतकल्मपः। इत्युक्त्वा व्यथितो राजा नोवार गतचेतनः ॥ ८९५ ॥ तं गौतमः प्रत्युवाच विशायास्य विवक्षितम् । अवध्योऽहं महीपाल युद्धपस्य जपमाप्नुहि ।। ८९६ ॥ प्रीतस्तेऽभिगमेनाहं जयं तय नराधिप। आशासिप्ये सदोत्याप सत्यमेतद् अयीमि ते ॥ ८९७ ।। एतच्छुन्या महाराज गौतमस्य विशांपते । अनुमान्य कृपं राजा प्रययो येन मद्रराट् ॥ ८९८ ॥ स शल्यमभिवाधाथ शत्या चामिप्रदक्षिणम् । उवाच राजा दुर्घर्षमात्मनि श्रेयसं वचः ॥ ८९९ ।। मंत्रयस्थ महायज नित्यं मद्धितमुत्तमम्। सूतपुत्रस्य संग्रामे कार्यस्तेजोवयस्त्वया ।। ९००॥ शल्य- सम्पत्स्यत्येप ते कामः कुन्तीपुत्र यथेप्सितम्। गच्छ युध्यस्व विधधःप्रतिजाने वचस्तव ॥ २०११ सञ्जय०-अनुमान्याथ कौन्तेयो मातुलं मद्रकेश्वरम्। निर्जगाम महासन्या भ्रादभिः परिधारितः ।। १०२ घासुदेवस्तु रायमाहवेऽभिजगाम । तत पनभुषाधे पाण्डवार्ये गदाग्रजः ॥ ९०३ ॥ , ૬૮ महाभारतसारः श्रुतं मे कर्ण भीष्मस्य द्वेषात्किल न योत्स्यसे। • अस्मान्वरय राधेय यावदीप्मो न हन्यते ॥९०४॥ हते तु भीमे राधेय पुनरेप्पसि संयुगम् । धार्तराष्ट्रस्य साहाय्यं यदि पश्यसि चेत्समम् ॥ ९०५ ॥ कर्ण०- न विप्रियं करिष्यामि धार्तराष्ट्रस्य केशव । त्यतप्राणं हि मां विद्धि दुर्योधनहितैषिणम् ॥ ९०६ ॥ सञ्जय०-तच्छत्वा वचनं कृष्णः संन्यवर्तत भारत। युधिष्ठिरपुरोगैश्च पाण्डवैः सह सङ्गतः ॥ ९०७ ॥ युयुत्सोः कौरवपक्षत्यागः, प्रथमदिनयुद्धम् , श्वेतवधः ।' अथ सैन्यस्य मध्ये तु माकोशल्पाडवाग्रजः। योऽस्मान्वृणोति तमहं वरये साह्यकारणात् ॥ ९०८ ॥ । अथ तान् समभिप्रेक्ष्य युयुत्सुरिदमब्रवीत् । अहं. योत्स्यामि भवतः संयुगे धृतराष्ट्रजान् ॥ ९०९॥ युभिः- 'पोहि सर्वे योत्स्यामस्तव भ्रातृनपण्डितान् । त्वयि पिण्डश्च तन्तुश्च घृतराष्ट्रस्य दृश्यते ॥९१०॥ सअय-ततो युयुत्सुः कौरव्यान् परित्यज्य सुतांस्तव । जगाम पाण्डुपुत्राणां सेनां विश्राव्य दुन्दुभिम् ॥९११।। ततो युधिष्ठिरो राजा संप्रहष्टः सहानुजः । जग्राह कवचं भूयो दीप्तिमत्कनकोज्ज्वलम् ॥ प्रत्यपद्यन्त ते सर्व स्वस्थान् पुरुषर्षभाः॥२२॥ गौरवं पाण्डुपुत्राणां मान्यान्मानयतां च तान् । दृष्ट्या महीक्षितस्तत्र पूजयाञ्चक्रिरे भृशम् ॥ २१३ ॥ सौहृदं च रुपां चैव प्राप्तकालं महात्मनाम् । दयां च शातिपु परां फथयांचक्रिरे नृपाः॥९१४ ।। साधु साध्विति सर्वत्र निधेः स्तुतिसंहिताः । याचः पुण्याः कीर्तिमतां मनोहृदयहर्षणाः॥९१५ ।।

महाभारतसारः
-
म्लेच्छाचार्याश्च ये तत्र ददृशुः गुथस्तथा।
वृत्तं तत्पाण्डुपुत्राणां रुरदुस्ते सगद्दाः ॥ ९१६॥
(. ४४) एवं व्युढेप्यनीपु मामकेवितरेषु च।
घृत रा०-के पूर्व प्राहरंस्तत्र फुरवः पाण्डवा नु किं ॥९१७॥
सञ्जय०-भ्रातृभिः सहितो राजन् पुत्रो दुःशासनस्तव ।
भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा प्रययौ सह सेनया ॥ ९१८ ॥
तथैव पाण्डवाः सर्वे भीमसेनपुरोगमाः।
भीप्मेण युद्धमिच्छन्तः प्रययुर्हटमानसाः ॥९१९॥
क्ष्वेडाः किलकिलाशब्दाः प्रकचा गोयिपाणिकाः।
मेरीमृदङ्गमुरजा हयकुंजरनिःस्वनाः ॥९२० ॥
उभयोः सेनयोगासंस्ततस्तेऽस्मान् समावन् ।
वयं तान् प्रतिनतस्तदासीत्तुमुलं महत् ॥ ९२९ ।।
तस्मिन् प्रथमसङ्ग्रामे भीमज्यातलनि:स्वने ।
तावफानां परेषां च नासीत्यश्चित्पगडमुखः ॥ ९२२॥
लाघवं द्रोणशिप्याणामपश्यं भरतर्षभ।
निमित्तवेधिनां चैव शरानुत्सृजतां भृशम् ॥ ९२३ ।।
तस्मिंस्तु तुमुले युद्धे वर्तमाने महाभये।
अति मर्यायनीकानि पिता तेऽभिव्यरोचत ।। ९२४॥
(भ. ४०) तत्राफरोद्रथोपस्थान् शन्यान् शान्तनयो पाहुन् ।
समावृणोच्छरैरमर्कतुल्यप्रतापवान् ॥ ९२५ ॥
सेनाजी प्रेपिता राजन् शराः शतसहस्रशः।
गिरांसि पातयामामुर्वीराणां शतशो रणे ॥ ९२६ ॥
तस्मिन्नत्याफुले युद्धे दारणे लोमहर्षणे ।
पिता पुत्रं च समरे नाभिजानाति पश्चन ॥ ९२७ ।।
चणे भग्ने युगे छिमे एकधुयें हये हतः।
आक्षिप्तः स्यन्दनादीरः ससारथिरजिलगः ॥ ९२८॥

महाभारतसारः
पवं च समरे सर्व वीराश्च विस्थीकता।
तेन तेन स्म दृश्यन्ते धापमानाः समन्ततः ।। ९२९॥
गजो हतः शिरच्छिन्नं मर्म भिन्न यो हतः।
अहतः कोऽपि नैवासीदीमे निघ्नति शानवान् ॥९३० ॥
श्वेतः कुरूणामकरोत् क्षयं तस्मिन् महाहवे।
राजपुत्रान् रथोदारानवधीच्छतसंघशः॥९३१ ।।
ततः शरं मृत्युसमं भारसाधनमुत्तमम्।
विकृप्य बलवान् भीष्मः समाधत्त दुरासदम् ॥ २३२ ॥
स तस्य कवचं मित्त्वा हृदयं चामितौजसः।
जगाम धरणी वाणो महाशनिरिख ज्वलन् ॥९३३ ॥
अस्तं गच्छन् यथादित्यः प्रभामादाय सत्वरः।
एवं जीवितमादाय श्वेतदेहाजगाम ह ॥९३४ ॥
(भ. ४५) ततो भीष्मः शान्तनको नित्यं मण्डलकार्मुकः।
मुमोच याणान् दीप्ताग्रानहीनाशीविषानिव ॥ ९३५॥
शरैरेकायनीकुर्वन् दिशः सर्वा यतवतः।
जधान पाण्डवरथानादिश्यादिश्य भारत ॥९३६ ॥
ततः सैन्येषु भग्नेषु मथितेषु च सर्वशः।
प्राप्ते चास्तं दिनको न प्राशायत किञ्चन ।।२३७ ॥
भीष्मं च समुदीर्यन्त दृष्ट्वा पार्था महाहवे।
अवहारमकुर्वन्त सैन्यानां भरतर्षभ ।। ९३८॥
(अ. ५०) रुनेऽवहारे सैन्यानां प्रथमे भरतम्भ ।
भीष्मे च युद्धसंरब्धे हटे दुर्योधने तथा ॥ ९३९ ॥
धर्मराजस्ततस्तूर्णमभिगम्य जनार्दनम् ।
भ्रातृभिः सहितः सर्वैः सर्वथैव जनेश्वरः ॥ ९४० ॥
शुचा परमया युक्तश्चिन्तयानः पराजयम् ।
घाणेयमचीद्राजन् दृष्ट्या भीष्मस्य विक्रमम् ॥ ९४१ ॥

६. भीष्मपर्व कृष्ण पश्य महेप्यासं भीम भीमपराक्रमम् । शरैर्दहन्तं सैन्यं मे प्रीप्मे कक्षमिवानलम् ॥ ९४२।। शक्यो जेतुं यमः क्रुद्धो वज्रपाणिश्च संयुगे। न तु भीप्मो महातेजाः शश्यो जेतुं महाबलः ॥ ९४३ ।। वनं यास्यामि वार्ष्णेय श्रेयो मे तन जीवितुम् । न त्वेतान् पृथिवीपालान् दातुं भीष्माय मृत्यवे ॥ ९४४ ॥ किं नु कृत्या हितं मे स्याद् यूहि माधव मा चिरम् । मध्यस्थमिव पश्यामि समरे सव्यसाचिनम् ।।९४५ ।। एको भीमः परं शक्त्या युध्यत्येव महाभुजः। नालमेप क्षयं कर्तु परसैन्यस्य मारिप ॥९४६ ।। एकोऽस्त्रवित्सखा तेऽयं सोऽप्यस्मान्समुपेक्षते । निर्दहामानान् भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना ॥ ९४७ ॥ स त्वं पश्य महाभाग योगेश्वर महारथम् । भीष्म यः शमयेत्सहये दावाग्निं जलदो यथा ॥९४८॥ तव प्रसादागोविन्द पाण्डवा निहतद्विपः। स्वराज्यमनुसंप्राता मोदिप्यन्ते सचान्धयाः॥९४९ ॥ शोकात तमयो शान्या दुःखोपहतचेतसम् । अप्रवीत्तत्र गोविन्दो हर्षयन् सर्वपाण्डवान् ।। ९५० ।। मा शुचो भरतश्रेष्ठ न त्वं शोचितुमर्हसि । यस्य ते भ्रातरः शूराः सर्वलोकेषु धन्विनः ॥९५१ ॥ अहं च प्रियकद्राजन् सात्यकिश्च महायशाः। विराटद्रुपदी चेमौ घृष्टद्युम्नश्च पार्पतः॥९५२॥ तथैर सबलाश्चमे राजानो राजसत्तम । त्वत्प्रसाद प्रतीक्षन्ते त्वद्भक्ताश्च विशांपते ।।९५३ ॥ एप ते पार्वतो नित्यं हितकामः प्रिये रतः। सैनापत्यमनुप्राप्तो धृष्टद्युम्नो महाबलः ॥

महाभारतसार. शिखण्डी च महावाहो भीप्मस्य निधनं किल ॥९५४ ॥ एतच्छत्वा ततो धर्मो धृष्टद्युम्नं महारथम् । अब्रवीत्समितौ तस्यां वासुदेवस्य शृण्वतः॥९५५ ॥ धृप्रद्युम्न नियोघेदं यत्त्वां वक्ष्यामि मारिष ॥९५६॥ भवान्सेनापतिर्मा वासुदेवेन संमितः । स त्वं पुरुषशार्दूल विक्रम्य जहि कौरवान् ।।९५७ ॥ तत उद्धर्पयन् सर्वान् धृष्टद्युम्नोऽभ्यभापत । अहं द्रोणान्तक. पार्थ विहितः शंभुना पुरा ॥९५८ ।। रणे भीष्मं कृपं द्रोणं तथा शल्यं जयद्रथम्। सर्वानद्य रणे दृप्तान् प्रतियोत्स्यामि पार्थिव ॥९५९ ।। सजय०-व्यूहः क्रौञ्चारणो नाम सर्वशत्रुनिवर्हणः। तं यथावत् प्रतिव्यूह व्यूह्य भारत पाण्डवा । सूर्योदयं त इच्छन्तः स्थिता युद्धाय दंशिताः॥९६०॥ द्वितीयदिनयुद्धम् , कलिङ्गराजवधः (भ. ५१) ततो भीष्मश्च द्रोणश्च तव पुत्राश्च मारिप । अव्यूहन्त महाव्यूह पाण्डूना प्रतिवाधकम् ।। ९६१ ॥ ततस्ते तावकाः सर्वे हृष्टा युद्धाय भारत । दध्मु शहान मुदा युक्ता सिंहनादांस्तथोन्नदन् ॥ ९६२।। (अ. ५२) ते मन क्रूरमाधाय समभित्यक्तजीविता.। पाण्डवानभ्यवर्तन्त सर्व एवोच्छ्रितध्वजाः ॥ ९६३ ।। ततो युद्धं समभवत्तुमुलं लोमहर्पणम् । तावकानां परेषां च व्यतिपक्तरथद्विपम् ॥ ९६४॥ तथा प्रवृत्ते संग्रामे धनुरुद्यम्य देशितः चवर्ष शरवर्षाणि वृद्धः फुरुपितामहः ॥९६५ ॥ अभिद्यत ततो व्यूहस्तस्मिन् वीरसमागमे । सर्वेषामेव सैन्यानामासीद्व्यतिफरो महान् ॥ ९६६ ।।

६. भीष्मपर्व
अर्जुनस्तु नव्यानो दृष्ट्या भीष्मं महारथम् ।
प्रायाच्छरणदः शीघ्र सुहृदां हर्षवर्धनः ॥९६७ ॥
ततो भीभो महाराज सर्वलोकमहारथ ।
अर्जुनं सप्तसप्तत्या नाराचानां समाचिनोत् ॥९६८॥
ततः शरसहस्रेण सुप्रयुक्तेन पाण्डयः।
अर्जुन. समरस्लाघी भीमस्यावारयदिश.॥९६९ ॥
तत. ऋद्धी महाराज भीष्मः प्रहरतां घरः।
पासुदेवं निभिर्याणराजघान स्तनान्तरे ॥९७० ॥
ततोऽर्जुनो भृशं ऋद्धो निर्विद्धं प्रेक्ष्य माधयम् ।
सारथिं फुरुवृद्धस्य निम्मेिद शितेः शरैः॥९७१ ॥
न तयोर्षिवरं कश्चिद्रणे पश्यति भारत।
धर्मे स्थितस्य हि यथा न कश्चिदृजिनं कचित् ॥९७२ ॥
उभौ च शरजालेन तावदृश्यो बभूवतुः।
प्रकाशौ च पुनस्तृण धभूवतुरभी रणे ॥९७३ ॥
तर देवा. सगन्धर्वाश्चारणाश्चर्षिभिः सह ।
अन्योन्य प्रत्यभाषन्त तयोर्दृष्ट्या पराक्रमम् ॥ ९७४ ॥
नेताहशानि युद्धानि भविष्यन्ति कथञ्चन ।
न हि शक्यो रणे जेतुं भीप्म. पार्थेन धीमता ॥९७५॥
तथैव पाण्डवं युद्धे देवैरपि दुरासदम् ।
न विजेतुं रणे भीप्प उत्सहेत धनुर्धरम् ।।९७६ ॥
वर्तमाने तथा घोरे तस्मिन् युद्धे सुदारुणे।
(म.५४) भीमसेनः कलिङ्गानामा भारत वाहिनीम् ॥९७७ ॥
ततः श्रनायु सयुद्धो गक्षा केतुमता सह ।
रयैरनेफ्साहले कलिङ्गानां नराधिप. ॥९७८॥
भीमसेनं रणे राजन् समन्तात् पर्यवारयत् ॥ ९७९ ॥

महाभारतसारः ततो भीमो महावाहुर्विधुन्वन् रुचिरं धनुः । योधयामास कालिङ्ग स्वगहुवलमाश्रितः॥९८०॥ ततः श्रुतायुबलवान् भीमाय निशितान् शयन् । प्रेषयामास संक्रुद्धो दर्शयन् पाणिलाघवम् ॥ ९८१॥ इस कार्मुकवरोत्सृष्टैनवभिनिशितैः शरैः। समाहतो महाराज कालिङ्गेन महात्मना। संचुकुशे भृशं भीमो दण्डाहत इवोरग.॥९८२॥ मृद्धश्च चापमायम्य बलवदलिनां वरः। कालिङ्गमवधीत्पार्थो भीम सप्तभिरायसैः ॥ २८३ ।। तत. पुनरमेयात्मा नाराचैर्निशितैत्रिभिः। केतुमन्तं रणे भीमोऽगमयद्यमसादनम् ॥९८४॥ ततःशक्तिगदाखगतोमराटिपरश्वधैः। कलिङ्गाश्च ततो राजन् भीमसेनमवाकिरन् ।।९८५ ॥ सनिवार्य स तां धोरां शरवृष्टिं समुत्थिताम् । गदामादाय तरसा सन्निपत्य महाबलः ॥९८६ ॥ भीमः सप्तशतान् वीराननयद्यमसादनम् । 'पुनश्चैव द्विसाहस्रान कलिङ्गानरिमर्दनः॥ ९८७॥ प्राहिणोन्मृत्युलोकाय तद्भुतमिवाभवत् ।। ९८८ ।। भीमसेनं तथा दृष्ट्वा प्रामोशंस्तावका नृप। कालोऽयं भीमरूपेण कलिलै सह युध्यते ॥९८९॥ ततः शान्तनवो भीमः श्रुत्वा तं निनदं रणे। अभ्ययात्वरितो भीम व्यूढानीकः समन्तत ॥ ९९० ॥ सात्यकोऽपि ततस्तर्ण भीमस्य प्रियकाम्यया। गाद्यसारथि तृण पातयामास सायकैः॥ ९९१ ।। भीष्मस्तु निहते तस्मिन् सारथौ रथिनां घरः। यातायमानस्तैरश्वैरपनीतो रणाजिरात् ।।९९२ ॥

६. भीष्मपर्व
(म.५५) गतपूर्याभूयिष्ठे तस्मिन्नहनि भारत ।
रथनागाश्वपत्तीनां सादिनां च महाक्षये ।। ९९३ ॥
लक्ष्मणस्तव पौवस्तु सौभद्रं समवस्थितम्।
अभ्यवर्तत संहतस्ततो युद्धमवर्तत ॥ ९९४ ॥
तो तत्र समरे युक्ती कृतप्रतिकृतैपिणी।
अन्योन्यं विशिखस्तीक्ष्णैर्जघ्नतुः पुरुपर्पभो ।।९९५ ॥
ततो दुर्योधनो राजा दृष्ट्या पुत्रं महारथम् ।
पीडितं तव पौत्रेण प्रायात्तन प्रजेश्वरः॥९९६ ॥
सौभद्रमथ संसक्तं दृष्ट्वा तत्र धनञ्जयः।
अभिदुद्राप वेगेन त्रातुकामः स्वमात्मजम् ।। ९९७ ।।
ततः सरचनागाश्या भीष्मद्रोणपुरोगमाः।
अभ्यवर्तन्त राजानः सहिताः सव्यसाचिनम् ।।९९८ ॥
तानि नागसहस्त्राणि भूमिपालशतानि च ।
तस्य वाणपथं प्राप्य नाभ्यवर्तन्त सर्वशः।।९९९ ।।
हयारोहा हयांस्त्यक्त्वा गजारोहाश्च दन्तिनः।
अर्जुनस्य भयाद्राजन् समन्ताद्विपदुद्रुवुः ॥ १००० ॥
यो यो हि समरे पार्थ प्रत्युद्याति विशांपते ।
स संख्ये विशिस्तीपणेः परलोकाय नीयते ॥१॥
तत् प्रभग्नं यलं दृष्ट्वा पिता देवयतस्तव ।
अग्रवीत् समरे शरं भारद्वाजं स्मयनिय ॥२॥
न ह्येप समरे शफ्यो बिजेतुं हि कथञ्चन ।
यथास्य दृश्यते रुपं कालान्तकयमोपमम् ॥३॥
न निवर्तपितुं चापि शक्येयं महती चमूः।
भन्योन्यपेक्षया पश्य यतीयं घरूथिनी ॥४॥
एप घास्तं गिरिश्रेष्ठं भानुमान् प्रतिपद्यते ।
धान्ता भीताश्च नो योधा न योन्स्यन्ति फयञ्चन ॥५॥

महाभारतसार
पवमुक्त्वा ततो भीप्मो द्रोणमाचार्यसत्तमम् ।
अवहारमथो चके तावकाना महारथ ॥६॥
ततोऽवहार सैन्याना तव तेपा च भारत।
अस्त गच्छति सूर्येऽभूत् सन्ध्याकाले च वर्तति ॥७॥
तृतीयदिनयुद्धम्
(अ ५६)प्रभाताया च शर्वर्या भीष्म शान्तनवस्तदा।
अनीकान्यनुसयाने व्यादिदेशाथ भारत ॥८॥
गारुड च महाव्यूह चके शान्तनवस्तदा ।
व्यूढ दृष्ट्वा तु तत् सेन्य सव्यसाची परतप ॥९॥
धृष्टद्युम्नेन सहित प्रत्यव्यूहत संयुगे।
अर्धचन्द्रण व्यूहेन व्यूह तमतिदारुणम् ॥१०१०॥
(म ५५) ततो व्यूढेप्वनीकेपु तावकेषु परेषु च ।
धनअयो स्थानीकमवधीत् तव भारत ॥ १९॥
(भ ५८) ततस्ते पार्थिवा क्रुद्धा फाल्गुन वीक्ष्य संयुगे।
रथैरनेकसाहले समन्तात् पर्यवारयन् ॥ १२॥
अर्जुनस्तु तत क्रुद्धस्तव सैन्य विशापते।
चवर्ष शरवण धाराभिरिव तोयद ॥१३॥
वध्यमान ततस्तन शरै पार्थस्य सयुगे।
दुद्राव कौरव सेन्य विपादभयकपितम् ॥ १४ ॥
ततो दुर्योधनो राजा समाश्वस्य विशापते।
न्यवर्तयत तत् सैन्यं द्रवमाण समतत ॥१५॥
सग्निवृत्तास्ततस्तास्तु घट्ना राजा सुयोधन ।
अग्रवीत् त्यरितो गत्या भीष्म शान्तनय यच ॥१६॥
नानुरूपमह मन्ये त्वयि जीवति फौरव ।
द्रोणे चास्त्रविदा श्रेष्ठे द्रयते यद्वरुथिनी ॥ १७॥

६, भीष्मपर्व
७७
(अ. ५२) त्वत्कृते चैव कर्णोऽपि न्यस्तशस्त्रो विशांपते ।
न युध्यति रणे पार्थ हितकामः सदा मम ॥ १८ ॥
(अ. ५०) अनुप्राहाः पाण्डुसुतास्तर नूनं पितामह ।
यथेमां क्षमसे वीर घध्यमानां घरथिनीम् ॥ १९॥
यदि नाहं परित्याज्यो युवाभ्यामिह संयुगे।
विक्रमेणानुरूपेण युध्येतां पुरुपर्पभो ।। १०२० ॥
एतच्छुत्या वचो भीष्म प्रहसन् वै मुहुर्मुहुः ।
अप्रवीत्तनयं तुभ्यं ग्रोधादुद्वृत्य चक्षुपी ॥२५॥
यहुशोऽसि मया राजंस्तथ्यमुक्तो हितं यचः।
अजेयाः पाण्डवा युद्धे देवरपि समासः ॥ २२ ॥
यत्तु शक्यं मया कर्तुं वृद्धेनाद्य नृपोत्तम ।
करिष्यामि यथाशक्ति प्रेक्षेदानी मान्यवः ॥२३ ।।
अद्य पाण्डुसुतानेकः ससैन्यान् सह बन्धुभिः ।
सोऽहं निवारयिष्यामि सर्गलोकस्य पश्यतः ॥२४॥
एवमुक्ते तु भीष्मेण पुनास्तव जनेश्वर ।
दध्मुः शहान् मुदा युक्ता मेरीः सञ्जनिरे भृशम् ॥२५॥
पाण्डवा हि ततो राजन् श्रुत्वा तं निनदं महत् ।
दध्मुः शहांश्च मेरीश्च मुरजांश्चाप्यनादयन् ॥२६॥
(१.५९) जयं प्राप्तेपु होपु पाण्डवेषु महात्मसु ।
सर्वधर्मविशेषज्ञः पिता देवनतस्तव ॥
अभ्ययाजवनैरश्यैः पाण्डयानामनीकिनीम्॥२७॥
प्रावर्तत ततो युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् ।
अस्माकं पाण्डवैः सार्धमनयात्तव भारत ॥२८॥
तत्र भीष्मः शान्तनवो नित्यं मण्डलकार्मुकः ।
मुमोच याणान् दीप्तायानहीनाशीविषानिव ॥ २९ ॥

महाभारतसार यो यो भीष्मं नरव्याघ्रमभ्येति युधि कश्चन । मुहूर्तदृष्टः स मया पतितो भुवि दृश्यते ॥१०३० ।। एवं सा धर्मराजस्य वध्यमाना महाचमूः। भीप्मेणातुलवीर्येण व्यशीर्यत सहस्रधा ॥३१॥ ततोऽश्वान् रजतप्रख्यानोदयामास माधव । यतो भीष्मरथो राजन् दुष्प्रेक्ष्यो रश्मिवानिव ॥ ३२॥ ततस्तत्पुनरावृत्तं युधिष्ठिरवलं महत् । दृष्ट्वा पार्थ महावाहु भीष्मायोद्यतमाहवे ॥३३॥ ततो भीष्मः कुरश्रेष्ठ सिंहवद्विनदन्मुहुः । धनञ्जयरथं शीघ्रं शरवरवाकिरत् ॥३४॥ ततः पार्थो धनुर्गृह्य दिव्यं जलदनि स्वनम्। पातयामास भीष्मस्य धनुरिछत्वा त्रिभिः शरैः॥३५॥ ततो भुजाभ्यां पलवद्विकृप्य चित्रं धनुर्गाण्डिवमप्रमेयम्। माहेन्द्रमस्त्रं विधिवत्सुघोरं प्रादुश्चकाराद्भुतमन्तरिक्षे ॥३६॥ तेनोत्तमास्त्रेण ततो महात्मा सर्वाण्यनीकानि महाधनुष्मान् । शरोघजालैविमलाग्निवर्ग- निवारयामास किरीटमाली ॥ ३७ ।। याणाहतास्तूर्णमपेतसत्त्वा विष्टभ्य गात्राणि निपेतुराम् । ऐन्द्रेण तेनास्त्रवरेण राजन महाहवे भिन्नतनुप्रदेहा.॥३८॥ तदन्द्रमत्रं विततं च घोर- मसाहमुद्रीक्ष्य युगान्तफल्पम् ।

६. भीमपर्व
मथापयानं फुरव. समीमाः
सद्रोणदुर्योधनयाहिकाश्च ।
चरनिशां सन्धिगतां समीक्ष्य
विभावसोर्लोहितरागयुक्ताम् ॥ ३९॥
अवाप्य फीति च यशश्च लोके
विजित्य शबूंश्च धनअयोऽपि ।
ययौ नरेन्द्रः सह सोदरेश्व
समाप्तकर्मा शिविरं निशायाम् ॥ ४० ॥
चतुर्थदिनपुदम्
(अ.६०) व्युष्टां निशां भारत भारताना-
मनीकिनीनां प्रमुखे महात्मा ।
ययौ सपत्नान् प्रति जातकोपो
वृतः समग्रेण वलेन भीष्मः ॥ ॥४॥
ततो यथादेशमुपेत्य तस्थुः
पाञ्चालमुख्याः सह चेदिमुख्यैः।
ततः समादेशसमाहतानि
मेरीसहस्राणि विनेदुराजी ॥४२॥
क्षणेन मेरीपणयप्रणादा-
नन्तर्दधुः शशमहास्यनाश्च
तच्छंखशब्दावृतमन्तरिक्ष-
मालोक्य धीराः सहसाऽमिपेतुः ॥ ४३ ॥
(म. ९) अथ दुर्योधनं दृष्ट्वा मीमसेनो महारलः।
विधित्सुः कलहस्यान्तं गदां जग्राह पाण्डव.॥४४॥
दुर्योधनस्तु समृद्धो मागधं समचोदयत् ।
अनीकं दशसाहस्र कुलराणां तरस्विनाम् ॥ ४५ ॥

महाभारतसार
आपतन्तं च त दृष्टा गजानीफ वृकोदर ।
गदापाणिरवारोहद्रथात् सिंह इवोन्नदन् ॥ ४६॥
स गजान् गदया निघ्नन् व्यचरत्समरे यली।
भीमसेनो महायाहु सवन इव वासव ॥४७॥
एकप्रहारनिहतान् भीमसेनेन दन्तिन ।
अपश्याम रणे तस्मिन् गिरीन्वबहतानिय ॥४८॥
वमन्तो रुधिरं चान्ये भिन्नकुम्भा महागजा ।
विद्वल-तो गता भूमि शैला इव धरातले ॥४९॥
समथ्यमाना कुद्धन भीमसेनेन दन्तिन ।
सहसा प्राद्रवन क्लिया मृदून-तस्तव वाहिनीम् ॥१०५० ॥
यथा पशूना सघात यष्टया पाल प्रकालयेत् ।
तथा भीमो गजानीक गदया समकालयत् ॥५१॥
महावात इवाभ्राणि विधमित्या स वारणान् ।
भतिष्ठत्तमुले भीम श्मशान इव शुलभृत् ॥ ५२॥
(म.६४)प्रत्युद्ययुस्ततो भीम तर पुनाश्चतुर्दश ।
विसृजन्तो वहन् वाणान् क्रोधसरक्तलोचना ॥ ५३॥
पुत्रास्तु तव संप्रेक्ष्य भीमसेनो महावल ।
सकिणी विलिहन्वीर पशुमध्ये यथा वृक ॥५४॥
अभिपत्य महावाहुर्गरमानिव घेगित ।
सेनापते क्षुरप्रेण शिरश्चिच्छेद पाण्डय ॥५॥
संप्रहस्य च दृष्टात्मा प्रिभिर्याणर्महाभुज
जलसन्ध विनिर्भिद्य सोऽनयद्यमसादनम् ॥ ५६ ।।
मुपेणं च ततो हत्या प्रेरयामास मृत्यवे॥५७ ॥
उग्रस्य सशिरस्त्राण शिरश्चन्द्रोपम भुवि ।
पातयामास भल्लेन पुण्डराभ्या विभूषितम् ॥ ५८ ॥

६. भीष्मपर्व ८१ धीरयाहुं च सप्तत्या साश्यतुं ससारथिम् । निनाय समरे धीर. परलोकाय पाण्डवः॥ ५९॥ भीममीमरथी चोभी भीमसेनो हसभिव। पुत्री ते दुर्मदी राजननयद्यमसादनम् ॥ १०६० ॥ ततः सुलोचनं भीमाशुप्रेण महामृधे। मिपतां संघसैन्यानामनयद्यमसादनम् ॥ ६॥ पुत्रास्तु तच तं दृष्ट्या भीमसेनपराफमम्। शेपा येऽन्येऽभयंस्तत्र ते भीमस्य भयार्दिताः। विप्रगुता दिशो राजन् धध्यमाना महात्मना ॥ ६२ । भगदत्त. प्रभिन्न फुसरेण विशांपते । अभ्ययात्सहसा तन यत्र भीमो व्यवस्थितः॥३॥ मापतग्नेय च रणे भीमसेनं शिलीमुखै । अदृश्यं समरे चके जीमूत श्य भास्करम् ॥ १४ ॥ ततो घटोत्कचो राजन् प्रेक्ष्य भीमं तथागतम्। संमृद्धो पक्षसो घोरस्तत्रैवान्तरधीयत ॥६५॥ स इत्या दारुणां मायां भीरूणां भयवर्धिनीम्। मदृयत निमेषार्धाद्घोररूपं समास्थितः ॥६६॥ ऐरावणं समारूढः स वै मायारुतं स्वयम्। तस्य चान्येऽपि दिड्नागा यभूवुरनुयायिनः ॥ ६७ ॥ अञ्जनो घामनश्चैव महापद्मश्च सुप्रभः । प्रय पते महानागा राक्षस: समधिष्ठिता. ॥ ६८ ॥ घटोत्कवस्तु स्वं नागं चोदयामास तं तदा । सगजं भगदत्तं तु हन्तुकाम परंतपः ॥ ६९ ।। ते चान्ये चोदिता नागा राक्षसस्तैमहायलैः। परिपेतुः सुर्सरम्याश्चतुर्दशाश्चतुर्दिशम् ॥ १०७० ॥ भगदत्तस्य तं नागं विषाणरभ्यपीडयन् ॥१॥ मा.६ महाभारतसारः -- स पीड्यमानस्तै गैवेदनातः शराहतः। अनदत्सुमहानादमिन्द्राशनिसमस्वनम् ॥ ७२ ॥ श्रुत्वा भीमोऽब्रवीद्रोणं राजानं च सुयोधनम् । न रोचते मे सइग्रामो हैडिम्वेन दुरात्मना ॥७३ ।। नैप शक्यो युधा जेतुमपि वज्रभृता स्वयम् । लन्धलक्षः प्रहारी च वयं च श्रान्तवाहनाः ॥७३॥ पञ्चालैः पाण्डवेयैश्च दिवसं क्षतविक्षताः। घुप्यतामवहारोऽद्य श्यो योत्स्यामः परैः सह ॥ ७५॥ कौरवास्तु ततो राजन्प्रययुः शिविरं स्वकम् । बीडमाना निशाकाले पाण्डवेयैः पराजिताः ॥७६ ॥ शरविक्षतगात्रास्तु पाण्डुपुत्रा महारथाः। युद्ध सुमनसो भूत्वा जग्मुः स्वशिविरं प्रति ॥ ७७ ॥ पञ्चमदिनयुद्धम् (म.१९) व्युपितायां तु शर्वर्यामुदिते च दिवाकरे । उमे सेने महाराज युद्धायैव समीयतुः ॥ ७८ ॥ (अ...)ततो दुर्योधनो राजा कलिङ्गैर्घहुभिर्वृतः । पुरस्कृत्य रणे भीष्मं पाण्डवानभ्यवर्तत ॥ ७९ ॥ तथैव पाण्डवाः सर्वे परिवार्य वृकोदरम्। भीष्ममभ्यद्रवन् कुद्धास्ततो युद्धमवर्तत ॥ १०८०॥ (म. २) भीष्मस्तु रथिनां श्रेष्ठो भीमसेनं महावलम् । अवारयत संगुन्द्धः सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥ ८॥ तस्य शक्ति महावेगां भीमसेनो महाबलः। कुद्धाशीविषसङ्काशां प्रेषयामास भारत ।। ८२॥ तामापतन्ती सहसा रुपमदण्डां दुरासदाम् । चिंच्छेद समरे भीष्मः शरैः सनतपर्वभिः॥ ८३ ॥ । -

६. भीष्मपर्य
८३
म
ततोऽपरेण भलेन पीतेन निशितेन च ।
फार्मुकं भीमसेनस्य द्विधा चिच्छेद भारत ।। ८४ ॥
सात्यकिस्तु ततस्तुण भीष्ममासाद्य संयुगे।
शरैयामिरानपितरं ते जनेश्वर ।। ८५॥
ततः संधाय ये तीक्ष्ण शरं परमदारुणम् ।
पाणेयस्य रथाहीमः पातयामास सारथिम् ।
तस्याभ्याः प्रदुता राजनिहते रथसारथौ ॥ ८६ ॥
पतस्मिनेय काले तु भीष्मः शान्तनयस्तदा ।
न्यहनत्पाण्डवीं सेनामासुरीमिव वृत्रहा ।। ८७ ॥
(4. ४) अथ राजन्महायागुः सात्यकिर्युद्धदुर्मदः ।
प्रामुञ्चत्पुहसंयुक्तान् शरानाशीवियोपमान् ॥ ८८॥
तमुदीर्यन्तमालोक्य राजा दुर्योधनस्तत ।
रथानामयुतं तस्य प्रेषयामास भारत ।। ८२ ॥
तांस्तु सर्वान्महेप्यासान्सात्यकिः सत्यविनमः।
जयान परमेप्यासो दिव्येनास्त्रेण धीर्यवान् ॥ १०९० ।।
स कृत्वा दारुणं कर्म प्रगृहीतशरासनः।
आससाद ततो वोरो भूरिश्रयसमाहवे ॥ २१ ॥
स हि संदृश्य सेनां ते युयुधानेन पातिताम् ।
अभ्यधावत संकुद्धः कुरूणा कीर्तिवर्धनः ।। ९२ ॥'
तं दृष्ट्या युयुधानस्य सुना दश महाबलाः।
ऊचुः सर्वे सुर्सरग्धा यूपकेतुं महारणे ॥१३॥
पदि युध्यस्व संग्रामे समस्तै. पृथगेव था।
एवमुक्तस्तदा शरैस्तानुवाच महापरः ॥ ९४ ॥
साध्विदं फथ्यते घोरा यद्येवं मतिरद्य वः।
युध्यध्वं सद्विता यत्ता निहनिप्यामि यो रणे ॥१५॥

८४
महाभारतसार
.
एवमुक्ता महेप्यासास्ते वीराः क्षिप्रकारिणः।
महता शरवर्षेण अभ्यधावन्नरिन्दमम् ॥ ९६ ॥
सोऽपराह्ने महाराज संग्रामस्तुमुलोऽभवत् ।
एकस्य च बहूनां च समेतानां रणाजिरे ॥ ९७॥
सौमदत्तिस्ततः क्रुद्धस्तेषां चापानि भारत।
चिच्छेद समरे राजन् युध्यमानो महारथैः ॥९८ ॥
अथैषां छिन्नधनुषां शरैः सन्नतपर्वभिः।
चिच्छेद समरे राजन् शिरांसि भरतर्षभ ॥ ९९ ॥
तान् दृष्ट्वा निहतान्वीरो रणे पुत्रान्महावलान् ।
वार्ष्णेयो विनदन् राजन् भूरिश्रवसमभ्ययात् ॥ १५०० ।।
तावन्योन्यं हि समरे निहत्य रथवाजिनः।
विरथावभिवलगन्ती समेयातां महारथौ ॥१॥
प्रगृहीतमहाखड्गौ तौ चर्मवरधारिणौ।
शुशुभाते नरव्याघौ युद्धाय समवस्थितौ ॥२॥
ततःसात्यकिमभ्येत्य निस्त्रिंशवरधारिणम् ।
भीमसेनस्त्वरन् राजन् रथमारोपयत्तदा ॥३॥
तवापि तनयो राजन भूरिश्रवसमाहवे।
आरोपयद्रथं तूर्ण पश्यतां सर्वधन्विनाम् ॥४॥
तस्मिस्तथा वर्तमाने रणे भीमं महारथम् ।
अयोधयन्त संख्याः पाण्डया भरतर्षभ ॥५॥
लोहितायति चादित्ये त्वरमाणो धनञ्जयः।
पञ्चविंशतिसाहस्राग्निजधान महारथान् ॥६॥
ते हि दुर्योधनादिष्टास्तदा पार्थनिवर्हणे।
संप्राप्यैव गता नाशं शलभा इव पावकम् ॥७॥
पतस्मिन्नेव काले तु स्येऽस्तमुपगच्छति ।
सर्वेषां चैव सैन्यानां प्रमोह. समजायत ॥८॥

८६
महाभारतसारः
नातिवृद्धमवालं च न करो न च पीचरम्।
लघुवृत्तायतमायं सारयोधमनामयम् ॥२१॥
नागाश्वरथयानेषु यहुशः सुपरीक्षितम् ।
'पंपेक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादितम् ॥ २२ ॥
गुप्तं प्रवीरैर्लोकैश्च सारवद्भिर्महात्मभिः।
यदहन्यत सङ्नामे देवमत्र पुरातनम् ॥ २३ ॥
इंशोऽपि घलौघस्तु संयुक्तः शस्त्रसंपदा।
घध्यते यत्र सग्रामे किमन्यद्भागधेयतः ॥२४॥
पाण्डवार्थाय नियतं देवास्तत्र समागताः।
युध्यन्ते मामफं सैन्यं यथाऽवध्यत सञ्जय ॥२५॥
उक्तो हि विदुरेणाहं हितं पथ्यं च नित्यशः।
न च जग्राह तन्मन्दः पुत्रो दुर्योधनो मम ॥२६॥
तस्य मन्ये मतिः पूर्व सर्वशस्य महात्मनः ।
आसीद्यथागतं तात येन दृष्टमिदं पुरा ॥२७॥
अथवा भाव्यमेवं हि सञ्जयतेन सर्वथा।
पुरा धात्रा यथा सृष्टं तत्तथा नेतद्न्यथा ॥२८॥
सञ्जय०-आत्मदोपात्त्वया राजन् प्राप्त व्यसनमीदृशम् ।
(म. ७७) न हि दुर्योधनस्तानि पश्यते भरतर्षभ ॥२९॥
यानि त्वं दृष्टवान्यजन्धर्मसङ्करकारिते।
तव दोपात्पुरा वृत्तं द्यूतमेव विशांपते ॥ ११३० ॥
तव दोपेण युद्धं च प्रवृत्तं सह पाण्डवैः।
त्वमेवाद्य फलं भुइक्ष्व कृत्वा किल्विपमात्मना ॥१॥
आत्मनैव कृतं कर्म आत्मनैवोपभुज्यते ।
इह च प्रेत्य वा राजंस्त्वया प्राप्तं यथातथम् ॥ ३२॥
तस्माद्राजन् स्थिरो भूत्वा प्राप्येदं व्यसनं महत् ।
शृणु युद्धं यथावृत्तं शंसतो मे नराधिप ॥३३॥

६. भीमपर्व
२
मीमसेनः मुनिशितैर्याणभित्त्वा महाचमूम् ।
आससाद ततो वीरः सर्वान्दुर्योधनानुजान् ॥ ३४॥
धार्तराष्ट्रान्सुसंग्रद्धान्दृष्ट्या भीमो महारथः।
भीष्मेण समरे गुनां प्रविषेश महाचमूम् ॥ ३५॥
अथालोक्य प्रविष्टं तमूचुस्ते सर्व एव तु ।
जीवग्राहं निगृहीमो वयमेनं नराधिपा-॥ ३६॥
तेषां व्यवसितं शात्या भीमसेनो जिघृक्षताम् ।
समस्तानां पधे राजन्मति चक्रे महामनाः ॥ ३७॥
ततो रथं समुत्सृज्य गदामादाय पाण्डवः।
जधान धार्तराष्ट्राणां तं यलौघं महार्णवम् ॥ ३८॥
भीमसेने प्रविष्टे तु धृष्टद्युग्नोऽपि पार्षतः।
निवार्य महतीं सेनां तावकानां नरर्षभः॥ ३९ ॥
घट्या विशोकं समरे भीमसेनस्य सारथिम् ।
अपृच्छद्वाप्पसंद्धो नि ध्वसन्याचमीरयन् ॥ ११४०॥
मम प्राण. प्रियतम क भीम रति दुखित.।
पिशोकस्तमुपाचेदं धृष्टद्युम्नं रतालिः॥४१॥
प्रविष्टो धाराष्ट्राणामेतद्वलमहार्णवम् ।
मामुक्त्या पुरुषव्याघ्रः प्रीतियुन मिदं वचः॥४२॥
प्रतिपालय मां सूत नियम्याध्यान्मुहर्तकम्।
पायदेतानिहन्म्यद्य य इमे मद्धोधता.॥४३॥
विशोषम्य यच भुत्या धृष्टद्युम्नोऽथ पार्यत.।
प्रत्युपाच ततः सूर्त रणमध्ये महायल.॥४४॥
नद्वि मे जीवितेनापि पिचतेऽच प्रयोजनम्।
भीमसेनं रणे हित्या नेहमुत्यज्य पाण्डपे. ॥४॥
अम्परित तस्य पुर्षन्ति देयाः शपुगेगमाः।
यः सदापापरित्यज्य स्यस्तिमानायजेहम् ॥ ४६॥

६. भीष्मपर्व अभिमन्युर्विकर्णस्य हयान्हत्वा महाहवे। अथैनं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत् ॥५६॥ दुःशासनस्तु समरे केकयान्पञ्च मारिप । योधयामास राजेन्द्र तदद्भुतमियाभवत् ॥ ५७॥ पुनोऽपि तव दुर्धर्णो द्रौपद्यास्तनपान् रणे। सायकैर्निशितै राजन्नाजघान पृथक्पृथक् ॥ ५८॥ भीमोऽपि समरे राजन्पाण्डवानामनीकिनीम् । कालयामास पलयान्पालः पशुगणानिय ।। ५९ ॥ ततो गाण्डीवनिर्घोषः प्रादुरासीद्विशांपते। दक्षिणेन वरूथिन्याः पार्थस्यारीन्विनिघ्नतः ।। १९६० ॥ उत्तस्थुः समरे तत्र फवन्धानि समन्ततः। कुरूणां चैव सैन्येपु पाण्डवानां च भारत ॥ ६ ॥ छिन्नहस्ता चिकपचा विदेहाश्च नरोत्तमाः। दृश्यन्ते पतितास्तत्र शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १२॥ एवं युयुधिरे वीराः प्रार्थयाना महद्यशः। तावकाः पाण्डवैः सार्धमाकाङ्क्षन्तो जयं युधि ।। ६३ ॥ (म. ५) ततो दुर्योधनो राजा लोहितायति भास्करे। सङ्ग्रामरमसो भीमं हन्तुकामोऽभ्यधावत ॥ ६४ ॥ तमायान्तमभिप्रेक्ष्य नृवीरे दृढवैरिणम् । भीमसेनः सुसङ्घद्ध इदं वचनमत्रवीत् ॥ ५ ॥ अयं स कालः संप्राप्तो घर्षपूगाभिवान्छितः। अद्य त्वां निहनिष्यामि यदि नोत्सृजसे रणम् ॥ १६ ॥ पचमुक्त्या धनुर्यो विकृप्योडाभ्य चासरन् । समाधत्त शरान्धोरान्महाशनिसमप्रमान् ॥ ६७ ।। ततोऽस्य कार्मुकं द्वाभ्यां सूर्त द्वाभ्यां च विन्यथे। चतुर्भिरश्वान जवनाननयद्यमसादनम् ।। ६८।।

९० महाभारतसार अथैनं दशभिणिस्तोरिव महाद्विपम् । आजघान रणे धीरं स्मयनिय महारथः॥ ६९ ॥ स गाढविद्धो व्यथितो भीमसेनेन संयुगे। निषसाद रथोपस्थे राजन्दुर्योधनस्तदा ।। १९७० ।। ततः शान्तनवः ग्रुद्ध. शरैः सनतपर्वभिः। नाशयामास सेनां तां भीमस्तेषां महात्मनाम् ॥ ७॥ पञ्चालानां च सैन्यानि शरैनिन्ये यमक्षयम् ॥७२॥ एवं मिया महेप्यास. पाण्डवानामनीकिनीम् । रत्वाऽवहारं सैन्यानां ययौ स्वशिविरं नृप॥७३॥ भीष्मेण दुर्योधनः विशल्यः कृतः, सप्तमदिनपुद्धम् (म...) ततस्तव सुतो राजश्चिन्तयाऽभिपरिप्लुतः। विनयच्छोणिताक्ताग. पप्रच्छेदं पितामहम् ।।७४॥ सैन्यानि रौद्राणि भयानकानि व्यूढानि सम्यग्यहुलध्वजानि। विदार्य हत्वा च निपीड्य शूरा- स्ते पाण्डवानां त्वरिता महारथाः॥७५॥ संमोहा सर्वान युधि कीर्तिमन्तो व्यूहं च तं मकरं वज्रकल्पम् । प्रविश्य भीमेन रणे हतोऽस्मि घोरे. शरैर्मृत्युदण्डप्रकाशै.॥७६ क्रुद्धं तमुवीक्ष्य भयेन राजन संमूञ्छितो न लमे शान्तिमय। रच्छे प्रसादात्तव सत्यसन्ध प्राप्तुं जयं पाण्डवेयांश्च हन्तुम् ॥ ७॥ तेनैवमुक्त प्रहसन्महात्मा दुर्योधनं मन्युगतं विदित्वा।

६. भीमप
तं प्रन्युपायाविमना मनस्वी
गलामुतः शखभृतां वरिष्ठः॥७॥
परण यत्नेन विगार सेना
मर्यान्मनाऽहं तब राजपुत्र।
इच्छामि दातुं विजयं मुख च
न चात्मानं श्रादयेऽहं त्यदयें ॥ ७९ ॥
(1) भयक्ष्यं हि मया रास्नर याच्यं हितं सदा ।
मशफ्याः पाण्डबा जेनुं देवरपि मयासर्यः ।। ११८० ॥
सर्पयाऽहं तु राजेन्द्र करिप्ये यचनं तर ॥ ८॥
एयमुफ्न्या ददासम्म विशत्यकरणी गुमाम्।
औषधी वीर्यसम्पानां विशस्यधामयचदा ।। ८२॥
ततः प्रमाने चिमले म्येन सैन्येन योर्ययान् ।
अप्यूद्दत स्वयं प्यूदं भीमो प्यूहविशारदः॥ ८३॥
मण्टलं मनुजभेष्टो नानानखसमाकुलम् ॥ ४॥
मण्डलं तु ममालोम्प प्य परमदुर्जयम्।
भ्यपं युधिष्ठिरो राजा पन्नं प्यूहमयापरीन् ॥ ८५॥

महाभारतसार तथैव शरजालानि भीष्मेणास्तानि मारिप । आकाशे समदृश्यन्त सगमानां व्रजा इव ॥ ९१ ।। निमेषान कौन्तेयं भीष्मः शान्तनयो युधि। अदृश्यं समरे चक्रे शरजालेन भागशः ॥ ९२॥ ततो युधिष्ठिरो राजा कौरन्यस्य महात्मनः। नाराचं प्रेषयामास क्रुद्ध आशीविगेपमम् ।। ९३ ॥ त तु च्छित्या रणे भीप्मो नाराचं कालसमितम् । निजध्ने कौरवेन्द्रस्य हयान्काञ्चनभूषणान् ॥१४॥ हताश्वं तु रथं त्यक्त्वा धर्मपुनो युधिष्ठिरः। आरुरोह रथं नूर्ण नकुलस्य महात्मनः ॥९५॥ ततो यधिष्ठिरो वश्यानराशस्तान्समचोदयत् । भीष्म शान्तनवं सर्वे निहतेति सुहृद्गणान् ॥ २६ ॥ ततस्ते पार्थिवा. सर्व श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम् । महता रथवंशेन परिवा. पितामहम् ॥ ९७ ॥ स समन्तात्परिवृत. पिता देवव्रतस्तव । चिक्रीड धनुपा राजन्पातयानो महारथान् ।।९८॥ तं चरन्तं रणे पार्था ददृशु फौरवं युधि । मृगमध्य प्रविश्येव यथा सिहशिशुं वने ॥९९ ।। रणे भारतसिंहस्य ददृशु क्षत्रिया गतिम् । अग्नेर्वायुसहायस्य यथा कक्षं दिधक्षत ॥ १२०० ।। शिरासि रथिना भीम. पातयामास संयुगे। तालेभ्य. परिपक्वानि फलानि कुशलो नर ॥१॥ तस्मिन्सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयानके । सर्वेषामेव सैन्यानामासीद्वयतिकरो महान् ॥२॥ शिखण्डी तु समासाद्य भरताना पितामहम् । अभिदुद्राव वेगेन तिष्ठ तिष्ठेति चारवीत् ॥ ३॥ in

६. भीष्मपर्व
अनादृत्य ततो भीष्मस्तं शिखण्डिनमाहवे।
प्रययौ सञ्जयान्क्रुद्धः स्त्रीत्वं चिन्त्य शिखंडिनः॥४॥
तत. प्रवकृते युद्ध व्यतिपकरथद्विपम् ।
पश्चिमी दिशमासाद्य स्थिते सवितरि प्रभो॥५॥
द्रोणस्तु समरे युद्ध. पुत्रस्य प्रियकृत्तव ।
घ्यधमत्सर्वपञ्चालास्तूलराशिमियानलः ॥ ६॥
युध्यतां तु तथा तेषां फुर्वतां कर्म दुष्करम् ।
अस्तं गिरिमथारूढ़े अप्रकाशति भास्करे ॥ ७॥
शिवाभिरशिवाभिश्च स्वभिभैरवं रयम्।
घोरमायोधनं जज्ञे भूतसइये. समाकुलम् ॥८॥
राक्षसाश्च पिशाचाश्च तथान्ये पिशिताशिनः।
समन्ततो व्यदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः॥९॥
ततः स्यशिविरं गत्वा पाण्डवा. कुरवस्तथा।
न्यवसन्त महाराज पूजयन्त. परस्परम् ।। १२१०॥
रक्षां कृत्वा तत. शूरा न्यस्य गुल्मान्यथाविधि ।
अपनीय च शल्यानि स्नात्वा च विविधजलः॥११॥
तस्वस्त्ययनाः सर्वे संस्तूयन्तश्च यन्दिभिः।
गीतवादिवशम्देन व्यनीडन्त यशस्विनः॥१२॥
मुहर्तादिव तत्सर्वमभवस्वर्गसग्निभम् ।
न हि युद्धकथां काश्चित्तत्राकुर्यन्महारथाः॥१३॥
अष्टमदिनयुद्धम् , सुनाभादिधार्तराष्ट्रवधः, इरावद्वधः
(म. ८०) परिणाम्य निशां तां तु सुख प्राप्ता जनेश्वराः।
फुरवः पाण्डवाश्चैव पुनर्मुद्धाय निर्ययुः ॥ १४॥
तत. प्रववृते युद्ध घोररूपं भयावहम् ।
तावकानां परेषां च निम्नतामितरेतरम् ॥ १५॥

महाभारतसार
(8. ८०) भीष्मं तु समरे क्रुद्धं प्रतपन्त समन्ततः।
न शेकु. पाण्डवा द्रष्टुं तपन्तमिव भास्करम् ॥ १६॥
तत. सर्वाणि सैन्यानि धर्मपुनस्य शासनात् ।
अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं मर्दयन्तं शितैः शरैः॥१७॥
स तु भीष्मो रणश्लाघी सोमकान्सहरञ्जयान् ।
पश्चालांश्च महेप्वासान्पातयामास सायकै ॥ १८ ॥
न तमासीत्पुमान्कश्चित्पाण्डवाना विशांपते।
अन्यत्र रथिनां श्रेष्ठाद्भीमसेनान्महावलात् ॥ १९॥
स हि भीम समासाद्य ताडयामास संयुगे ॥ ९२२०॥
ततो दुर्योधनो राजा सोदय परिवारित।
भीष्मं जुगोप समरे वर्तमाने जनक्षये ॥ २१ ॥
भीमस्तु सारथिं हत्वा भीप्मस्य रथिना पर.।
प्रद्रुताश्ये रथे तस्मिन्दवमाणे समन्तत.।
सुनाभस्य शरणाशु शिरश्चिच्छेद भारत ॥ २२ ॥
धनु: प्रपीड्य वामेन करेणामित्रकर्शन ।
शिरश्चिच्छेद समरे शरेणानतपर्वणा।
अपराजितस्य सुनसं तव पुत्रस्य सयुगे ॥२३॥
अथापरेण भल्लेन कुण्डधारे महारथम् ।
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय सर्वलोकस्य पश्यतः ॥२४॥
ततः पुनरमेयात्मा प्रसंधाय शिलीमुखम् ।
प्रेषयामास समरे पण्डितं प्रति भारत ॥२५॥
स शर. पण्डितं हत्वा विवेश धरणीतलम् ॥२६॥
विशालाक्षशिरश्छित्वा पातयामास भूतले।
त्रिभिः शरैरदीनात्मा स्मरन्क्लेशं पुरातनम् ॥ २७ ॥
महोदरं महेप्यासं नाराचेन स्तनान्तरे।
विव्याध समरे राजन्स हतो न्यपतद्भुवि ।॥ २८ ॥

६. भीमपर
९५
आदित्यकेतो केतुं च च्छित्वा वाणेन संयुगे।
भल्लेन भृशतीक्ष्णेन शिरश्चिच्छेद भारत ॥ २९ ॥
पहाशिनं ततो भीमः शरेणानतपर्वणा।
प्रेपयामास संमुद्धो यमस्य सदन प्रति ॥ १२३०॥
प्रदुदुयुस्ततस्तेऽन्ये पुनास्तव विशांपते ।
मन्यमाना हि तत्सत्य सभाया तस्य भापितम्॥३१॥
ततो दुर्योधनो राजा भीममासाद्य संयुगे।
दुःखेन महताऽऽविलो विललाप सुदु खितः ।। ३२ ।।
निहता भ्रातर शूरा भीमसेनेन मे युधि ।
यतमानास्तथाऽन्येपि हन्यन्ते सर्वसैनिकाः ॥ ३३ ॥
भवांश्च मध्यस्यतया नित्यमस्मानुपेक्षते ।
सोऽह फुपथमारूढ पश्य देवमिद मम ॥३४॥
एतच्छ्रुत्वा वच. क्रूरं पिता देवयतस्तव ।
दुर्योधनमिदं वाक्यमयी साश्रलोचनः ॥३५॥
उक्तमेतन्मया पूर्व द्रोणेन विदुरेण च ।
गान्धार्या च यशस्विन्या तखं तात न युद्धवान् ।। ३६ ।।
यं पं हि धार्तराष्ट्राणा भीमो द्रक्ष्यति संयुगे।
हनिष्यति रणे नित्य सत्यमेतद्रवीमि ते ॥ ३७ ॥
न शश्याः पाण्डवा जेतुं सेन्ट्रैरपि सुरासुरैः।
तस्मायुद्धे स्थिरा मृत्वा मति युद्धपस्य भारत ॥३८॥
धृत०- दृष्ट्या मे निहतान्पुमान्यहनेकेन समय ।
(म. ८५)मन्येऽह सर्यया सूत देवेनोपहतो भृशम् ॥ ३९ ॥
न हि दुर्योधनो मन्द. पुरा प्रोक्तमनुध्यत ।
पार्यमाणो मया तात भोप्मेण विदुरेण च ॥ १२४०।।
सअय०-इदं तत्समनुप्राप्नं क्षतुर्वचनमुत्तमम् ।
न घुद्धयानसि विमो प्रोच्यमानं हितं तदा ॥४१॥

९६ महाभारतसारः न शुश्रूपसि यद्वाक्य मर्त्य पथ्यमिवौषधम् । तदेव त्वामनुप्राप्तं वचन साधुभापितम् ॥४२॥ विदुरदोणभीप्माणां तथाऽन्येषां हितैपिणाम्। अकृत्वा वचनं पथ्यं क्षयं गच्छन्ति कौरवाः॥४३॥ तस्मात्त्व शृणु तत्त्वेन यथा युद्धमवर्तत ॥४४॥ (म. ९०) अर्जुनस्य सुत-श्रीमानिरावानाम वीर्यवान् । स्नुपायां नागराजस्य जात. पार्थेन धीमता ॥४५॥ ऐरावतेन सा दत्ता अनपत्या महात्मना । पत्यौ हते सुपर्णेन कृपणा दीनचेतना ॥४६॥ भार्यार्थ तां च जग्राह पार्थ. कामवशानुगाम् । एवमेप समुत्पन्न. परक्षेत्रेऽर्जुनात्मजः॥४७॥ स नागलोके संवृद्धो मात्रा च परिरक्षित.। पितृव्येण परित्यक्तः पार्थद्वैपादुरात्मना ॥४८॥ इन्द्रलोकं जगामाशु श्रुत्वा तत्रार्जुनं गतम् । सोऽर्जुनेन समाशप्तो देवलोके तदा नृप ॥४२॥ युद्धकाले त्वयाऽस्माकं साहां देयमिति प्रभो। यादमित्येवमुक्त्वा तु युद्धकाल इहागत.। फामवर्णजवैरश्वर्यहुभिः संवृतो नृप ॥ १२५० ।। ते या. काञ्चनापीडा नानापर्णा मनोजवाः। उत्पेतुः सहसा राजन्हंसा च महोदधौ॥५१॥ तथैव तायका राजन्समेत्यान्योन्यमाहये। परस्परयघ घोरं चास्ते हयसादिनः ॥ ५२ ॥ तत. क्षीणे हयानीके किचिच्छेपे च भारत । सौपलस्यानुजाः शरा निर्गता रणमूर्धनि ।।५३ ।। गजो गवाक्षो धूपमश्चर्मयानार्जय शुकः । राषन्तमभिद्रुत्य सर्वत. पर्यधारयन् ।। ५४ !!

६. भीमपर्व ९७ हुरावानपि,संहद्धः सर्वास्तानिशितैः शरैः। मोहयामास समरे विड्या परपुरखयः ।।५५।। विरुष्य च शितं खरं गृहीत्वा च शरावरम् । पदातिर्दुतमागच्छजियांसुः सौबलान्युधि ॥५६॥ भूमिष्टमथ तं सहये सम्पदृश्य ततः पुनः। परिवार्य भृशं सर्वे ग्रहीतुमुपचनमुः।। ५७ ।। अधाभ्याशगतानां स खड्नामित्रकर्शनः। असिहस्तापहस्ताभ्यां तेषां गात्राण्यकृन्तत ॥५८॥ वृपमस्तु महाराज यहुधा विपरिक्षतः। अमुच्यत महारोदात्तस्माद्वीरावर्तनात् ।। ५९ ॥ तान्सर्वान्पतितान्दृप्या भीतो दुर्योधनस्ततः। अभ्यधावत संहदो राक्षसं घोरदर्शनम् ॥ १२६०॥ आर्यटझिं महेप्यासं मायाबिनमरिन्दमम् । वैरिण भीमसेनस्य पूर्व यकवधेन वै॥६॥ पदय वीर यथा होप फाल्गुनस्य सुतो यली। मायावी विप्रियं कर्तुमकान्मेि यलक्षयम् ॥६२ ।। त्वं च कामगमस्तात मायास्त्रे च विशारदः। स्तवैरश्च पार्थेन तस्मादेनं रणे जहि ॥३॥ पाढमित्येवमुक्त्वा तु राक्षसो घोरदर्शनः। प्रययौ सिंहनादेन यत्रार्जुनसुतो युया ॥ ६४ ॥ इराधानपि संयुद्धस्त्यरमाणः पराक्रमी। द्वन्तुकामममित्रघ्नो राक्षसं प्रत्यवारयत् ॥५॥ तमापतन्तं संप्रेक्ष्य राक्षसः सुमहाबलः। त्यरमाणस्ततो मायां प्रयोक्तुमुपचप्रमे ॥ ६६ ॥ इरायानपि संयुद्धो मायो सयुं प्रचक्रमे । योऽन्त्रयो माइफस्तस्प स पनमभिपेदियान् ॥ ६७ ।। म.सा..

महाभारतसार स नागेहुभी राजनिरावान्संवृतो रणे। दधार सुमहद्रूपमनन्त इव भोगवान् ॥ ६८॥ ततो वहुविधैर्नागै छादयामास राक्षसम् । छाद्यमानस्तु नागैः स ध्यात्वा राक्षसपुङ्गवः। सौपर्ण रूपमास्थाय भक्षयामास पन्नगान् ॥ ६९ ॥ मायया भक्षिते तस्मिन्नन्वये तस्य मातृके। विमोहितमिरावन्तं न्यहनद्राक्षसोऽसिना ॥ १२७० ।। तस्मिस्तु विहते वीरे राक्षसेनार्जुनात्मजे । विशोकाः समपद्यन्त धार्तराष्ट्राः सराजकाः ॥७॥ (अ. ९१) इरावन्तं तु निहतं संग्रामे वीक्ष्य राक्षस.। व्यनदत्सुमहानादं भैमसेनिर्घटोत्कच ॥ ७२ ॥ ततो दुर्योधनो राजा घटोत्कचमुपाद्रवत् ।। ७३ ॥ पृष्ठतोऽनुययो चेनं स्रवद्भि. पर्वतोपमैः। कुअरेर्दशसाहस्रर्वङ्गानामधिपः स्वयम् ।। ७४ ।। तमापतन्तं संप्रेक्ष्य गजानीकेन संवृतम् । पुत्रं तय महाराज चुकोप स निशाचरः ।। ७५ ॥ अथैनमब्रवीकुद्धः फूरःसंरक्तलोचनः। अद्यानृण्यं गमिप्यामि पितॄणां मातुरेव च ॥७६ ॥ ये त्यया सुनृशंसेन दीर्घकालं प्रवासिताः। यच ते पाण्डया राजंलबूते पराजिताः ॥ ७ ॥ यचैव द्रौपदी कृष्णा एकवस्त्रा रजस्वला । सभामानीय दुर्बुद्धे बहुधा क्लेशिता त्वया ॥७८ ॥ एतेषामपमानानामन्येषां च पुलाधम । अन्तमध गमिष्यामि यदि नोत्सूजसे रणम् ॥ ७९ ॥ एयमुस्त्या तु हैडिम्यो महद्विस्फार्य कार्मुकम् । शरवण महता दुर्योधनमयाफिरत् ।। १२८० ॥

६. भीमपा
९९
(४.९१) ततः प्रोधसमाविष्टो निःश्वसनिय पन्नग ।
संशयं परमं प्राप्तः पुत्रम्ते भरतर्षभ ।। ८१॥
क्षनधर्म पुरस्कृत्य आत्मनश्चाभिमानिताम्।
प्राप्तऽपप्रमणे राजा तस्थौ गिरिरिखाचलः ।।८।।
संधाय च शितं धाणं कालाग्निसमतेजमम्।
मुमोच परमयुद्धस्तस्मिन्योर निशाचरे ॥ ८३॥
तमापतन्तं मंप्रेक्ष्य वाणमिन्द्रारानिममम् ।
लाययान्मोचयामास महात्मा वै घटोत्कचः॥ ८४॥
भूयश्च गिननादोगं मोवसरतलोचनः।
(अ. ९४) प्रादुश्च ततो मायां घोररूपां मुदारुणाम् ॥ ८५॥
ततस्ते तायकाः सर्वे मायया विमुखीरताः।
अन्योन्य समपश्यन्त निरुत्ता मेदिनीतले ॥ ८६ ॥
पिचेष्टमानाः एपणाः शोणितेन परिप्लूताः।
विध्यम्ता रथिनः सर्वे राजानश्च निपातिताः ।। ८७॥
हयाश्चच हयारोहाः सनिकृत्ताः सहस्रशः।
तदृष्ट्वा तावकं सैन्यं विद्रुतं शिविर प्रति ॥ ८८ ॥
मम प्रात्रीशतो रास्तथा देवयत्तस्य च ।
युध्यध्वं मा पलायध्यं मायेचा राक्षसी रणे ॥ ८९॥
घटोत्यचममुक्तेति नातिष्टन्त विमोदिताः।
मैव ते श्रद्दधर्माता घदतोरावयोवंच. ॥ १२९० ॥
नांश्च प्रयतो दृष्ट्या जयं प्राप्ताश्च पाण्डवाः।
घटोत्कचेन सहिता. सिंहनादान्प्रचमिरे ।।११।।
(म. ९४) पुत्र विनिहतं श्रुत्वा इरावन्तं धनअयः।
दु-सेन महताऽऽविष्टो नियसपनगो यथा ।
अनीन्समरे राजन्यासुदेयमिदं पयः ॥९॥

महाभारतसारः
अर्थहेतोनरश्रेष्ठ क्रियते कर्म कुत्सितम् ।
धिगर्थान्यत्कृते होवं क्रियते शातिसइक्षयः ॥१३॥
अधनस्य मृतं श्रेयो न च शातिवधाद्धनम् ।
किं नु प्राप्स्यामहे कृष्ण हत्वा शातीन्समागतान् ॥९४ ॥
इदानीं च विजानामि सुकृतं मधुसूदन ।
कृतं राशा महावाहो याचता च सुयोधनम् ।
राज्यार्थ पञ्च पा ग्रामानाकात्सि च दुर्मतिः ॥१५॥
दृष्ट्वा हि क्षनियान् शूरान् शयानान्धरणीतले ।
निन्दामि भृशमात्मानं धिगस्तु क्षत्रजीविकाम् ॥ १६ ॥
अशक्तमिति मामेते शास्यन्ते क्षत्रिया रणे ।
युद्धं तु मे न रचितं शातिभिर्मधुसूदन ।। ९७ ॥
सञ्चोदय हयान् शीघ्र धार्तराष्ट्रचम प्रति ।
प्रतरिप्ये महापार भुजाभ्यां समरोदधिम् ॥९८ ।।
नायं यापयितुं कालो विद्यते माधव कचित् ।। ९९ ॥
। एवमुक्तस्तु पार्थेन केशवः परवीरहा।
चोदयामास तानश्वान्पाण्डुरान्वातरंहसः॥१३०० ।।
अपराह्ने महाराज संग्रामः समपद्यत ।
पर्जन्यसमनिर्घोपो भीष्मस्य सह पाण्डवैः॥१॥
ततो राजंस्तव सुता भीमसेनमुपाद्रवन् ।
परिवार्य रणे द्रोणं वसो पासवं यथा ॥२॥
भीमसेनस्तु संप्रेक्ष्य पुरांस्तव जनेश्वर ।
प्रजज्वाल रणे क्रुद्धो हविषा हव्यवाडिव ॥३॥
व्युढोरस्कं ततो भीमः पातयामास भारत ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन सोऽभवद्गतजीवितः॥४॥
अपरेण तु भल्लेन पीतेन निशितेन तु ।
अपातयत्कुण्डलिनं सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ ५॥

६. भीष्मपर्व १०१ ततः सुनिशितापीतान्समादत्त शिलीमुखान् । ससर्ज त्वरया युक्तः पुनांस्ते प्राप्य मारिए ॥६॥ प्रेषिता भीमसेनेन शरास्ते दृढधन्यना। अपातयन्त पुस्तेि रयेभ्यः सुमहारथान् ॥७॥ अनावृष्टिं कुण्डमेदि वैराटं दीर्घलोचनम् । दीयंगटु सुयाहुं च तथैव कनकध्वजम् ॥ ८॥ ततः प्रदुमुधुः शेपास्तच पुना महाहये। तं फालमिव मन्यन्तो भीमसेनं महावलम्॥९॥ यथा हि पशुमध्यस्थो दारयेत पशन्वृकः। वृकोदरस्तव सुतांस्तथा व्यद्रावयढणे ॥१३१०॥ गायो भगदत्तश्च गौतमश्च महारथाः। पाण्डवं रभसं युद्धे वारयामासुरर्जुनम् ॥ ११॥ धृष्टद्युम्नमुखास्त्वन्ये तव सन्यमयोधयन् । तथैव तायकाः सर्वे पाण्डुसन्यमयोधयन् ॥ १२॥ तन्नानन्दो महानासीत्तय तेषां च भारत । निघ्नतां दृढमन्योन्यं फुर्वतां कर्म दुप्फरम् ॥१३॥ नानाविधानि शस्त्राणि प्रगृह्य पतिता नपः। जीवन्त इव दृश्यन्ते गतसत्त्वा महारथाः॥१४॥ गदानिमर्थितैत्रिर्मुसलीमन्नमस्तकाः। गजवाजिरथक्षुण्णाः शेरते स्म नराःक्षितौ ॥१५॥ तथैवाश्यनुनागानां शरीर्पिग्मी तदा। संछन्ना वसुधा राजन्पर्वतरिय सर्वशः॥१६॥ पद्मन्दुशुतिभिश्चैव पदनेश्वारफुण्डलै। फ्लप्तश्मनुभिरत्यय धीराणां समलड्तै ॥ श्रा अपविमहाराज सुघर्णोज्ज्वलफुण्डल, प्रहनक्षनशपला धौरिघासीद्वसुन्धप १०२ महाभारतसार एवमेते महासेने मृदिते तत्र भारत । परस्परं समासाद्य तव तेषां च संयुगे ॥ १९ ॥ तेषु श्रान्तेषु भग्गेषु मृदितेषु च भारत । रात्रि. समभवत्तर नापश्याम ततोऽनुगान् । ततोऽवहारं सैन्याना प्रचकु कुरुपाण्डवा. ॥ १३२० ।। भीष्मदुर्योधनसंवादः, नवमदिनयुद्धम् (म. ९७)ततो दुर्योधनो राजा शकुनिश्चापि सौवला। दुःशासनश्च पुत्रस्ते सूतपुत्रश्च दुर्जय ॥२१॥ समागम्य महाराज मन्त्र चकुर्विवक्षितम् । कथं पाण्डुसुता. संख्ये जेतव्या. सगणा इति ॥ २२॥ कर्ण०- निवृत्ते युधि गाङ्गेये न्यस्तशस्त्रे च भारत । अहं पार्थान्हनिप्यामि सहितान्सर्वसोमके ॥२३॥ पाण्डवेषु दया नित्य स हि भीष्म करोति वै अशक्तश्च रणे भीष्मो जेतुमेतान्महारथान् ॥२४॥ स त्व शीघ्रमितो गत्वा भीप्मस्य शिविरं प्रति । अनुमान्य गुरु वृद्ध शस्त्रं न्यासय भारत ॥२५॥ न्यस्तशस्त्रे ततो भीप्मे निहतान्पश्य पाडवान् । मयेकेन रणे राजन्ससुहृद्णयान्धवान् ॥२६॥ एवमुक्तस्तु कर्णेन फर्णमाह जनेश्वर ॥२७॥ अनुमान्य रणे भीष्ममेपोऽह द्विपदा घरम् । आगमिप्ये तत क्षिप्रं त्वत्सकाशमरिन्दम । अपमान्ते ततो भीमे प्रहरिप्यसि संयुगे ॥२८॥ निष्पपात ततस्तृण पुनस्तव विशापते । सहितो भ्रातृभिस्तैस्तु देवैरिव शतरतु.॥२९॥ संप्राप्य तु ततो राजा भीष्मस्य सदनं शुभम् । उवाच प्रासलिभीष्मं याप्पकण्ठोऽधुलोचनः ॥ १३३० ॥ ।

६. भीष्मपर्व
१०३
त्वां वयं हि समाश्रित्य संयुगे शत्रुसूदन ।
उत्सहेम रणे जेतुं सेन्द्रानपि सुरासुरान् ॥ ३॥
किमु पाण्डुसुतान्वीगन्ससुद्रणबांधवान् ।
तस्मादर्हसि गाझेय कृपां कर्तु मयि प्रभो॥ ३२ ॥
जहि पाण्डुसुतान्वीगन्महेन्द्र इव दानवान् ।
अहं सन्महाराज निहनिष्यामि सोमकान् ॥३३॥
दयया यदि वा राजन्डेप्यभावान्मम प्रभो।
मन्दभाग्यतया वापि मम रक्षसि पाण्डवान् ॥ ३४ ॥
अनुजानीहि समरे फर्णमाहवशोभिनम् ।
स जेप्यति रणे पार्थान्ससुहृद्गणवांधवान् ॥ ३५॥
(अ. ९८) पाकुशल्यैस्तय पुषेण सोऽतिविद्धो महामनाः।
दुःखेन महताऽऽविष्टो नोवावापियमण्यपि ।। ३६ ॥
अवयीत्तय पुरं स सामपूर्वमिदं वचः।
कि त्वं दुर्योधनवं मां याक्शल्यैरपन्तसि ।
घटमानं यथाशक्ति कुर्वाणं च तव प्रियम् ॥३७॥
यदा तु पाण्डवः शूरः खाण्डवेऽग्निमवर्पयत्।
पराजित्य रणे शकं पर्याप्तं तनिदर्शनम् ॥ ३८ ॥
यदा च त्वां महावाहो गन्धर्हतमोजसा।
अमोचयत्पाण्डुसुतः पर्याप्तं तनिदर्शनम् ।। ३९ ।।
यश नः सहितान्सविराटनगरे तदा।
एक एच समुद्यातः पर्याप्तं तनिदर्शनम् ॥ १३४० ॥
विजित्य च यदा कर्णं सदा पुरुपमानिनम् ।
उत्तरायै ददौ यत्रं पर्याप्त तनिदर्शनम् ॥४१॥
को हि शक्तो रणे जेतुं पाण्डव रभसं तदा।
यस्य गोता जगद्गोप्ता शङ्खचक्रगदाधरः॥४२॥

१०४
महाभारतसारः
अहं तु सोमकान्सर्वान्पञ्चालांश्च समागतान् ।
निहनिप्ये नरख्यान वर्तयित्वा शिखण्डिनम् ॥४३॥
पूर्व हि स्त्री समुत्पन्ना शिखण्डी राजवेश्मनि ।
वरदानात्पुमान् जात. सैपावै स्त्री शिखण्डिनी॥४४॥
तमहं न हनिष्यामि प्राणत्यागेऽपि भारत ॥४५॥
सुखं स्वपिहि गांधारे भ्योऽस्मि फर्ता महारणम् ।
यं जनाः कथयिप्यन्ति यावत्स्थास्यति मेदिनी ॥४६॥
एवमुक्तस्तव सुतो निर्जगाम जनेश्वर।
अभिवाद्य गुरं मूर्ना प्रययौ संनिवेशनम् ॥ ४७ ॥
प्रभातायां च शर्वयों प्रातरुत्थाय तानृपः।
राज्ञः समाशापयत सेना योजयतेति ॥४८॥
अद्य भीष्मो रणे कुद्धो निहनिप्यति सोमकान् ।
तत्र कार्यतम मन्ये भीष्मस्यैवाभिरक्षणम् ॥४९॥
अब्रवीद्धि विशुद्धात्मा नाहं हन्यां शिखण्डिनम् ।
स्त्रीपूर्वको ह्यसौ गजस्तस्माद्वयर्यो मया रणे ॥ १३५० ।।
तर सर्वात्मना मन्ये गाङ्गेयस्यैव पालनम् ।
अरक्ष्यमाणं हि वृको हन्यासिहं महाहवे ।। ५१ ॥
मा वृकेणेव गाङ्गेयं धातयेम शिखण्डिना।
यत्ता रक्षन्तु गाङ्गेयं तस्मिन्गुप्ते ध्रुवो जयः॥५२॥
एतच्छ्रुत्वा तु ते सर्व दुर्योधनवचस्तदा ।
सर्वतो रथवंशेन गाङ्गेय पर्यवारयन् ॥ ५३ ॥
(अ. ९९) ततः शान्तनयो भीष्मो निर्ययौ सह सेनया।
व्यूह चाव्यूहत महत्सर्वतोभद्मात्मनः ॥ ५४॥
एवं तेऽपि महान्यूह प्रतिव्यूह्य सुदुर्जयम् ।
पाण्डवा. समरे शरा. स्थिता युद्धाय दंशिताः॥५५॥

६. भीष्मपर्व १०५ ततोऽन्योन्यं प्रधावन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे। ततः शन्देन महता प्रचकम्पे वसुन्धरा ॥५६॥ (२.१.३) तमासीत्सुमहद्युद्धं तव तेषां च सकुलम् । नराश्यरथनागानां यमराष्ट्रविवर्धनम् ॥ ५७ ॥ तस्मिन्रौढ़े तथा युद्धे वर्तमाने महाभये । । प्रापर्तत नदी घोरा शोणितान्त्रतरङ्गिणी ।। ५८॥ प्रामोशन्क्षत्रियास्तत्र दृष्ट्या तशसं महत् । दुर्योधनापराधेन गच्छन्ति क्षत्रियाः क्षयम् ।। ५९ ॥ गुणवत्सु कथं द्वेपं धृतराष्ट्रो जनेश्वरः । कृतवान्पाण्डुपुरेपु पापात्मा लोभमोहितः ॥ १३६० ॥ एवं बहुविधा याचः श्रूयन्ते स्म परस्परम् । पाण्डवस्तवसंयुक्ताः पुनाणां ते मुदारुणाः ॥ ६॥ यत्पुरा न निगृह्णासि पार्यमाणो महात्मभिः । घेचिनवीर्य तस्येदं फलं पश्य मुदारुणम् ॥ ३२॥ (म...४)पकीभूतास्ततः सर्वे फुरयः सह पाण्डवः। अयुध्यन्त महाराज मध्यं प्राप्ते दियाकरे ॥१३॥ सात्यकिः कृतवर्माणं वारयित्वा महारणे। शबहुविध राजन्नाससाद पितामहम् ।। ६४ ॥ तस्यायसी महाशक्ति चिक्षेपाथ पितामहः । तामापतन्ती सहसा मृत्युकल्पां सुदुर्जयाम् । व्यंसयामास पार्णेयो लायवेन महायशाः ॥ ६५ ॥ पाणयस्तु ततो राजन्स्यां शक्ति कनकप्रमाम् । घेगवद्गृह्य चिक्षेप पितामहरथं प्रति ॥ ६६ ॥ छिया शक्तिं तु गाङ्गेयः सात्यकि नयभिः शरैः। आजधानोरसिद्धःप्रहसम्छत्रुकर्शनः॥ ६७ ।।

१०६
महाभारतसार
तत सरथनागाश्या पाण्डवा पाण्डुपूर्वज ।
परिव रणे भीष्म माधवत्राणकारणात् ॥ ६८ ॥
(१.५) दृष्ट्वा भीम रणे क्रुद्ध पाण्डवैरभिसंवृतम् ।
दुर्योधनो महाराज दुःशासनमभापत ॥ ६९ ।।
रक्ष्यमाणो हि समरे भीमोऽस्माक पितामहः ।
निहन्यात्समरे यत्तापञ्चालान्पाडवे सह ॥ १३७० ॥
स भवान्सर्वसैन्येन परिवार्य पितामहम्।
समरे कर्म कुर्वाण दुष्कर परिरक्षतु ॥ ७९ ॥
स एवमुक्त समरे पुनो दु शासनस्तव ।
परिवार्य स्थितो भीम सैन्येन महता वृत ॥७२॥
ततो दुर्योधनो राजा शूराणा हयसादिनाम् ।
अयुत प्रेपयामास पाण्डवाना निवारणे ॥७३॥
ततो युधिष्ठिरो राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ।
न्यकृन्तनुत्तमाझानि शरण यसादिनाम् ॥७४॥
पाण्डवाश्च महाराज जित्वा शत्रून्महामृधे ।
दमु शङ्खाश्च मेरीश्च ताद्धयामासुराहवे ॥७५ ॥
ततो दुर्योधनो दीनो दृष्ट्या सैन्य पराजितम् ।
अब्रवीद्भरतश्चेष्ट मद्रराजमिद वच ॥७६ ॥
एष पाण्डुसुतो ज्येप्टो यमाभ्या सहितो रणे।
पश्यता यो महाबाहो सेना द्रावयति प्रभो।
त पारय महाबाहो वेलेव मकरालयम् ॥ ७७ ॥
पुनस्य तव तद्वाक्य धुत्वा शल्य प्रतापवान् ।
स ययौ रथवशेन यत्र राजा युधिष्ठिर ॥ ७८॥
ततो युद्ध महाघोरं प्रावर्तत सुदारुणम् ।
अपरा दिशमास्थाय एतमाने दिवाकरे ॥ ७९ ॥

६. भीष्मपर्व १०७ श्रीकृष्णस्य प्रतिज्ञाभङ्गः (म.१.६)ततः पिता तव क्रुद्धो निशितैः सायकोत्तमः। आजधान रणे पार्थान्सहसेनान्समन्तत ॥ १३८० ॥ रथाग्न्यगारश्चापारिसिशक्तिगदेन्धनः। शरस्फुलिङ्गो भीष्माग्निदाह क्षत्रियर्षभान् ॥ ८॥ महेन्द्रसमवीर्येण वध्यमाना महाचमूः। अभज्यत महाराज न च द्वी सह धावत. ।। ८२॥ तगोकुलमिवोद्धान्तमुद्भान्तरथकृवरम् । ददृशे पाण्डुपुत्रस्य सेन्यमार्तस्वर तदा ।। ८३ ॥ प्रभज्यमानं सैन्यं तु दृष्ट्वा यादवनन्दनः। उवाच पार्थ धीभत्सुं निगृह्य रथमुत्तमम् ॥ ८४ ॥ अयं स काला संप्राप्त. पार्थ य. काशितस्तव । प्रहरास्मिनरल्यान न चेन्मोहाद्विमुह्यसे ॥ ८५॥ यत्पुरा कथित वीर राज्ञां तेषां समागमे । विराटनगरे तात सञ्जयस्य समीपतः॥८६॥ भीष्मद्रोणमुखान्सन्धिार्तराष्ट्रस्य सेनिफान् । सानुबन्धान्हनिप्यामि ये मां योत्स्यन्ति सगरे ।। ८७ ॥ इति तत्कुरु कौन्तेय सत्यं वाक्यमरिन्दम । सनधर्ममनुस्मृत्य युध्यस्व विगतज्वरः ॥ ८८ ॥ इत्युको वासुदेवेन तिर्यग्दृष्टिरधोमुखः। अकाम इव धीमत्सुरिद यवनमत्रवीत् ।। ८९ ॥ अवध्यानां वधं कृत्वा राज्यं वा नरकोत्तरम् । दुखानि वनवासे या किं नु मे सुटतं भवेत् ॥ १३९० ॥ चोदयाभ्यान्यतो भीमा फरिप्ये वचनं तव । पातयिष्यामि दुर्धर भीष्मं पुरुपितामहम् ॥ ९१ ।।

महाभारतसारः
स चाश्वान्रजतपस्यांश्चोदयामास माधवः ।
यतो भीष्मस्ततो राजन्दुष्प्रेक्ष्यो रश्मिवानिव ॥ ९२॥
ततस्तत्पुनरावृत्तं युधिष्टिरपलं महत् ।
दृष्ट्या पार्थ महाबाहुं भीमायोद्यतमाहवे ॥१३॥
ततो भीप्मा फुरश्रेष्ठः सिंहवद्विनदन्मुहुः ।
धनञ्जयरथं शीनं शरवरवाकिरत् ॥१४॥
क्षणेन स रथस्तस्य सहय. सहसारथि ।
शरवर्षेण महता न प्राज्ञायत भारत ॥९५॥
(भ. ५९) अदर्शयद्वासुदेवो हृययाने परं पलम् ।
मोयान्कुर्वन् शरांस्तस्य मण्डलान्याचलघु ॥ ९६ ।।
तथा भीष्मस्तु सुदृढं वासुदेवधनञ्जयो ।
विव्याध निशितैर्वाण सर्वगानेषु भारत ॥ ९७ ।।
शिशुभाते नरव्याघौ तौ भीष्मशरविक्षतौ।
गोवृषाविव संरब्धी विषाणौलेखिताविती ॥९८ ॥
पुनश्चापि सुसंरब्धः शरैः शतसहस्रशः।
कृष्णयोर्युधि संरब्धो भीष्मोऽथावारयदिश.॥ ९९ ॥
घाणेयं च शरैस्तीक्ष्णै. कम्पयामास रोपितः।
मुहुरभ्यर्दयन्भीष्म प्रहस्य स्वनवत्तदा ॥ १४०० ॥
ततस्तु कृष्णः समरे दृष्ट्या भीष्मपराकमम्।
संप्रेक्ष्य च महावाहु. पार्थस्य मृयुद्धताम् ॥१॥
भीष्म व शरवर्षाणि एजन्तमनिशं युधि ।
प्रतपन्तमिवादित्यं मध्यमासाद्य सेनयोः ॥२॥
परान्वरान्यिनिघ्नन्तं पाण्डुपुत्रस्य सैनिकान् ।
युगान्तमिव कुर्वाणं भीम यौधिष्ठिर घले ॥३॥
अमृप्यमाणो भगवान्वेशघ परवीरहा।
अचिन्तयदमेयात्मा नास्ति यौधिष्ठिरं पलम् ॥४॥

६. भीमर्य एकादा हि रणे भीमो नाशयेद्देवदानवान् । किंतु पाण्डुसुतान्युद्ध सबलान्सपदानुगान् ॥ ५॥ द्रयते च महासैन्यं पांडवस्य महात्मनः ॥ ६ ॥ एते च कौरवास्तुण प्रभग्नान्वीक्ष्य सोमकान् । प्रादयन्ति रणे दृष्ट्वा हर्षयन्त. पितामहम् ॥७॥ सोऽहं भीष्मं निहन्म्यद्य पाण्डयार्थाय दंशितः। भारमेतं विनेष्यामि पाण्डवानां महात्मनाम् ।।८॥ मर्जुनो हि शरैस्तीवणैर्वध्यमानोऽपि संयुगे। फर्तव्यं नाभिजानाति रणे भीप्मस्य गौरयात् ॥९॥ तथा चिन्तयतस्तस्य भूय एव पितामहः। प्रेपपामास संकुद्धः शरान्पार्यरथं प्रति ।। १४१० ।। ततः सुनामं वसुदेवपुनः सूर्यप्रमं वज्रसमप्रमावम् । क्षुरान्तमुद्यम्य भुजेन चक्र रथादवप्लुत्य रिएज्य वाहान् ॥ ११ ॥ सफम्पयन्गां चरणैर्महात्मा वेगेन कृष्णप्रससार भीमम् । मदान्धमाजी समुदीर्णदर्प सिंहो जिघांसग्निव वारणेन्द्रम् ॥ १२॥ सोऽभिद्यन्मीप्ममनीकमध्ये फुद्धो महेन्द्रावरज प्रमाथी। च्यालम्बिपीतान्तपटश्चकाशे घनो यथा खे तडितायनद्धः ॥१३॥ सुदर्शनं चास्य रराज शौरे. स्तश्चकपन सुभुजोस्नालम् । यथादिपञ तरुणाचर्ण रराज नारायणनाभिजातम् ।। १४॥

११०
महाभारतसारः
तत्कृष्णकोपोदयसूर्यबुद्ध
क्षुगन्ततीक्ष्णाग्रसुजातपत्रम्।
तस्यैव देहोरुसरप्रारूढ़
रराज नारायणवाहुनालम् ॥१५॥
(म.१०६) दृष्ट्वा माधवमाकन्दे भीप्मायोद्यतमन्तिके।
हतो भीमो हतो भीष्मस्तत्र तत्र वचो महत् ।
अश्रूयत महाराज वासुदेवभयात्तदा ॥१६॥
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य पुण्डरीकाक्षमाहवे।
असंभ्रमं रणे भीष्मो विचकर्ष महद्धनुः॥१७॥
उवाच चैव गोविन्दमसंभ्रान्तेन चेतसा।
पोहि पुण्डरीकाक्ष देवदेव नमोऽस्तु ते ॥१८॥
मामद्य सात्वतश्रेष्ठ पातयस्व महाहवे।
त्वया हि देव संग्रामे हतस्यापि ममानघ ॥१९॥
श्रेय एव परं कृष्ण लोके भवति सर्वतः।
संभावितोऽस्मि गोविन्द त्रैलोक्येनाद्य संयुगे।
प्रहरस्त्र यथेष्टं वै दासोऽस्मि तव चानघ ।। १४२० ।।
अन्यगेव ततः पार्थः समभिद्रुत्य केशवम् ।
निजग्राह महावाहुर्याप्नुभ्यां परिगृह्य ॥२१॥
निगृह्यमाणः पार्थेन कृष्णो राजीवलोचनः ।
जगामयैनमादाय वेगेन पुरुषोत्तमः॥२२॥
पार्थस्तु विष्टभ्य घलाचरणी परवीरहा।
निजग्राह हपीकेश कश्चिदशमे पदे ॥२३॥
तत एयमुवाचार्तः क्रोधपर्याकुलेक्षणम्।
निश्वसन्तं यथा नागमर्जुनः प्रणयात्ससा ।। २४॥
निवर्तस्य महावाहो नानृतं कर्तुमईसि।
यत्वया फथितं पूर्व न योत्स्यामीति केशय ॥२५॥

६. भीष्मपर्व
मिथ्यावादीति लोकास्त्वां कथयिष्यन्ति माधर।
ममैप भारः सर्यो हि हनिष्यामि पितामहम् ॥२६॥
शपे केशव शस्त्रेण सत्येन सुरतेन च ।
अन्तं यथा गमिप्यामि शत्रूणा शनुसूदन ॥ २७ ॥
अद्यैव पश्य दुर्धर्ष पात्यमानं महारथम् ।
तारापतिमिवापूर्णमन्तकाले यहच्छया ॥२८॥
माधवस्तु वचः श्रुत्वा फाल्गुनस्य महात्मनः।
न किश्चिदुस्त्या समोध आररोह रथं पुनः ॥ २९ ।।
तौ रथस्यौ नरव्याघौ भीष्मः शान्तनवः पुनः।
चर्व शरवण मेघो कृपया यथाऽचली ॥ १४३०॥
प्राणानादत्त योधानां पिता देवनतस्तव ।
गमस्तिभिरिवादित्यस्तेजांसि शिशिरात्यये ॥ ३१ ॥
हतपिद्रुतसैन्यास्तु निरुत्साहा विवेतसः ।
निरीक्षितुं न शेकुस्ते भीष्ममप्रतिमं रणे ॥ ३२ ॥
तथा पाण्डवसैन्यानि द्राव्यमाणानि भारत ।
घातारं नाध्यगच्छन्त गावः पङ्कगता इव ॥ ३३ ॥
पिपीलिका इव क्षुण्णा दुर्बला घलिना रणे ॥ ३४ ॥
विमृद्गतस्तस्य तु पाण्डुसेना-
मस्तं जगामाथ सहस्ररश्मिः ।
ततो पलानां श्रमकर्शितानां
मनोऽवहार प्रति संवभूव ॥ ३५॥
(अ.१.७)ततोऽवहार सैन्यानां चके राजा युधिष्ठिर.।
तथैव तव सैन्यानामरदारो ह्यभूत्तदा ।। ३६ ॥
मीप्मोक्तः स्ववधोपायः
तस्मिन् रानिमुखे घोरे पाण्डवा प्पिामि सह ।
सूखयाश्च दुराधर्षा मन्त्राय समुपाविशन् ॥ ३७॥

११२
महाभारतसार
--
ततो युधिष्ठिरो राजा मन्त्रयित्वा चिरं नृप।
वासुदेवं समुद्रीक्ष्य वचनं चेदमाददे ॥ ३८॥
कृष्ण पश्य महात्मानं भीष्मं भीमपराक्रमम् ।
गज नलवनानीव विमृद्न्तं वलं मम ॥ ३९ ॥
सोऽहमेवंगते कृष्ण निमग्नः शोकसागरे।
वनं यास्यामि दुर्धर्प श्रेयो वै तन मे गतम् ॥ १४४० ।।
न युद्धं रोचते कृष्ण हन्ति भीष्मो हि नः सदा ॥१॥
जीवितं बहुमन्येऽहं जीवितं वद्य दुर्लभम् ।
जीवितस्याद्य शेषेण चरिप्ये धर्ममुत्तमम्॥४२॥
एवं ध्रुत्वा वचस्तस्य कारुण्यावहुविस्तरम् ।
प्रत्युवाच तत. कृष्ण. सान्त्वयानो युधिष्ठिरम् ॥४३॥
यदि भीष्मे हते वीरे जयं पश्यसि पाण्डव ।
हन्ताऽस्येकरथे नाद्य कुरवृद्ध पितामहम् ॥४४॥
पश्य मे विक्रम राजन्महेन्द्रस्येव संयुगे।
विमुञ्चन्तं महास्त्राणि पातयिष्यामि तं रथात् ॥ ४५ ॥
यः शत्रु. पाण्डुपुत्राणां मच्छत्रुः स न संशयः।
मदर्था भवदीया ये ये मदीयास्तवैव ते ॥ ४६॥
तव भ्राता मम सखा संबन्धी शिष्य एव च।
मांसान्युत्कृत्य दास्यामि फाल्गुनार्थे महीपते ॥१७॥
एप चापि नरव्यानो मटते जीवितं त्यजेत् ।
एप न. समयस्तात तारयेम परस्परम् ।
स मां नियुक्ष्य राजेन्द्र यथा योद्धा भवाम्यहम् ॥ ४८ ॥
युधि०- एपमेतन्महायाहो यथा पदसि माघर ।
सचे होते न पर्याप्तास्तव वेगविधारणे ॥४९॥
न तु त्वामनृतं कर्तुमुत्सहे स्वात्मगौरयाद ।
अयुध्यमानः साहाय्यं यथोक्तं कुरु माधय ॥ १४॥

६. भीमपन ११३ समयस्तु एतः पश्चिन्मम भीष्मेण संयुगे। मन्त्रयिष्ये तयार्थाय न तु योत्स्ये कथश्चन ॥५१॥ तस्माद्देवमतं भूयो धयोपायार्थमात्मनः। भयता सहिताः सर्वे प्रयाम मधुसूदन ॥ ५२ ॥ सक्षय-ततोऽग्रवीन्महाराज याप्णय. पुरुनन्दनम् । रोचते मे महामाश राजेन्द्र तय भाषितम् ॥ ५३ ॥ गत्या शान्तनयं घृद्धं मन्नं पृन्छाम भारत। म यो दास्यति मन्यं यं तेन योत्स्यामहे परान् ॥ ५४॥ पयमामन्न्य ते धीराः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज । जग्मुम्ते सहिता. सर्व वासुदेवश्च वीर्यवान् ।। ५५ ॥ विमुत्तशत्रफ्वचा भीष्मस्य सदनं प्रति । प्रविश्य च तदा भीष्म शिरोमि. प्रणिपेदिरे ॥५६॥ तानुपात्र महाराहीमः पुरपितामह । म्यागतं तर घाणेय स्यागतं ते धनअय ॥७॥ स्वागत धर्मपुत्राय भीमाय यमयोस्तथा ॥५८॥ पिं या कार्य करोम्यद्य युप्माकं प्रीतिवर्धनम् । सर्यात्मनाऽपि वर्ताऽस्मि यदपि स्यात्सुदुप्परम् ॥ ५९॥ तथा वाणं गादेयं प्रीतियुक्तं पुन: पुन । उवाच राजा दीनात्मा प्रीतियुन मिदं पचः ॥ १४६०॥ क्थं जयेम सयंश कथं राज्यं लभेमहि । प्रजानां संशयो न स्यात्कथं तन्मे वद प्रमो। भवान्दिनो वयोपायं ब्रवीतु स्वयमात्मन ॥ ६॥ भीष्म०- अर्जुन समरे शरः पुरस्टत्य शिसण्डिनम् । मामेव विशिस्तीपणैरभिद्यतु दंशितः ॥ १२॥ अमनत्यध्वजे तस्मिन् स्त्रीपू च विशेषत । न प्रहर्तुमी'सामि गृहीतेषु कश्चन ॥ ३ ॥ मसा८

महामारतसार
दिव्यश्च ते प्रभावोऽयं मया च बहुशः श्रुतः।
जाननपि प्रभावं ते योत्स्येऽद्याहं त्वया सह ।। ८९ ॥
ध्रुवं च त्वां हनियामि शपे सत्येन तेऽग्रत ।
एतच्छ्रुत्वा च मद्वाक्यं यत्सत्यं तत्समाचर ॥ १४२० ।
काममभ्यस घा मा या न मे जीवन्ममोक्ष्यसे ।
सुदृष्टः क्रियतां भीष्म लोकोऽयं समितिञ्जय ॥९॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्या सव्यसाची महारथः।
फालोऽयमिति संचिन्त्य शिखण्डिनमचोदयत् ॥२२॥
अहं त्वामनुयास्यामि परान्विद्रावयन् शरः।
अभिद्रव सुसरब्धो भीष्मं भीमपराक्रमम् ॥९३ ॥
न हि ते संयुगे पीडा शक्त. फतु मदायल।
तस्मादद्य महाबाहो यत्नाद्रीप्ममभिद्रव ॥९४ ॥
अहत्या समरे भीष्मं यदि पास्यसि मारिप ।
अघहास्योऽस्य लोकस्य भविष्यसि मया सह ॥९५॥
नावहास्या यथा धीर भवेम परमाहये ।
तथा पुरु रणे यत्नं साधयस्व पितामहम् ॥१६॥
अहं ते रक्षण युद्ध करिष्यामि महायल।
पारयन्रथिनःसर्यान्साधयस्य पितामहम् ॥ ९७ ॥
(अ.१.९)अनेक शतसाहस्रास्तायकानां महारथाः।
सञ्जय०-अभ्यवर्तन्त युद्धाप पुरस्टत्य पितामहम् ॥९८॥
यथाप्रति फौरव्य स चापि समिति अपः।
पार्यानामफरोद्गीप्म सततं समिति क्षयम् ॥ ९९ ॥
नदि भी महेप्यासं पाण्डयाः पाण्डपूर्वज।
अशफ्नुपणे जेतुं पारावस्तमिवान्तकम् ।। १५०० ।।
अथोपायान्महाराज सव्यसाची धन अयः।
पासयप्रधिन सन्यिीमन्मुरपराजित.॥१॥

६. भीष्मपर्व
-
सिंहयदिनदसुच्चैर्धना विक्षिपन्मुहुः।
शरीवान्विसृजन्पार्थो व्यचरत्कालवद्रणे ॥२॥
तस्य शब्देन विस्तास्तावका भरतर्षभ ।
सिंहस्येव मृगा राजन्न्यद्रयन्त महाभयात् ॥ ३॥
जयन्तं पाण्डवं दृश्या त्वत्सैन्यं चामिपीडितम् ।
दुर्योधनस्ततो भीष्ममयोपैशपीडितः ॥४॥
पप पाण्डुसुतस्तात श्वेताश्यः कृष्णसारथिः।
दहते मामकान्सन्प्णिवमेव काननम् ॥५॥
चध्यमानस्य सैन्यस्य सर्वरेतैर्महारथैः।
नान्यां गतिं प्रपश्यामि स्थाने युद्धे च भारत ॥६॥
ऋते त्वां पुरपव्याघ्र देवतुल्यपराक्रम ।
पर्याप्तस्तु भवान् शीनं पीडितानां गतिर्भय ॥७॥
पवमुक्तो महाराज पिता देवयतस्तर।
चिन्तयित्वा मुहूर्त तु मृत्या निश्चयमात्मनः।
तव संधारयन्पुत्रमनवीच्छान्तनोः सुतः॥८॥
दुर्योधन विजानीहि स्थिरो भूत्वा विशांपते ।
पूर्वकाल तव मया प्रतिज्ञातं महागल ॥९॥
हत्वा दशसहस्राणि क्षत्रियाणां महात्मनाम् ।
संग्रामाद्वयपयातव्यमेतत्कर्म ममाह्निकम् ॥ १५१० ॥
इति तत्तवांश्चाई यथोक्तं भरतर्षभ।
अद्य चापि महत्कर्म प्रकरिष्ये महायल ॥ ११ ॥
अहं पाऽद्य हताशेप्ये हनिप्ये चाऽध पाण्डवान् ॥१२॥
अद्य ते पुरुषव्याघ्र प्रतिमोक्ष्ये ऋणं तय ।
मपिण्डकृतं राजनिहतः पृतनामुखे ॥१३॥
इत्युक्त्या भरतश्रेष्ट क्षत्रियान्प्रवपञ्छरैः।
आससाद दुराधर्षः पाण्डवानामनीषिनीम् ॥१४॥

११४
महाभारतसारः
तदन्तरं समासाद्य पाण्डवो मां धनञ्जयः।
शरैर्घातयतु क्षिप्रं समन्ताद्भरतभ ॥ ६४॥
समय-ते तु ज्ञात्वा ततः पार्था जग्मुः स्वशिविरं प्रति ।
अभिवाद्य महात्मानं भीष्मं कुरुपितामहम् ।। ६५ ।।
तथोक्तवति गाङ्गेये परलोकाय दीक्षिते।
अर्जुनो दुःखसन्तप्तः सनीडमिदमब्रवीत् ॥ ६६ ॥
गुरुणा कुरुवृद्धेन कृतप्रशेन धीमता।
पितामहेन संग्रामे कथं योद्धाऽस्मि माधव ॥६७ ॥
क्रीडता हि मया बाल्ये वासुदेव महामनाः।
पांसुरूपितगाभेण महात्मा परुषीकृतः ॥ ६८ ॥
यस्याहमधिरह्याई बालः किल गदाग्रज ।
तातेत्यवोचं पितरं पितुः पाण्डोर्महात्मनः ॥ ९ ॥
नाहं तातस्तव पितुस्तातोऽस्मि तव भारत।
इति मामनवीद्वाल्ये यः स वध्यः कथं मया ॥ १४७० ।।
कामं वध्यतु सेन्यं मे नाहं योत्स्ये महात्मना ।
जयो वाऽस्तु वधो वा मे कथं वा कृष्ण मन्यसे ॥७१।।
पासु०- प्रतिझाय वधं जिप्णो पुरा भीप्मस्य संयुगे।
क्षनधमें स्थित पार्थ कथं नैनं हनिप्यसि ॥७२॥
पातयैनं रथात्पार्थ क्षत्रियं युद्धदुर्मदम् ।
नाहत्या युधि गाङ्गेयं विजयस्ते भविष्यति ॥७३॥
जहि भीष्मं स्थिरो भूत्वा शृणु चेदं वचो मम ॥७४ ॥
यथोवाच पुरा शक्रं महावुद्धिहस्पतिः।
ज्यायांसमपि चेद्धं गुणरपि समन्वितम् ।
माततायिनमायान्तं हन्याद्घातकमात्मनः ॥ ७॥
शाश्वतोऽयं स्थितो धर्मः क्षत्रियाणां धनसय।
योध्यं रक्षितन्यं च यष्टव्यं चानसूयुभि. ॥७६ ॥

६. भीष्मपर्व
११५
अर्जुन-शिखण्डी निधनं कृष्ण भीष्मस्य भविता ध्रुवम् ।
दृष्ट्वैव हि सदा भीष्मः पाञ्चाल्यं विनिवर्तते ॥ ७॥
ते धयं प्रमुखे तस्य पुरस्कृत्य शिसण्डिनम् ।
गाध्यं पातपिप्याम उपायेनेति मे मतिः॥७॥
इत्येवं निश्चयं कृत्वा पाण्डवाः सहमाधवाः।
अनुमान्य महात्मानं प्रययुद्धसमानसाः।
शयनानि यथास्वानि मेजिरे पुरुषर्षभा ॥ ७९ ॥
दशमदिनयुद्धम् , भीष्मपतनम्
(8.1.)ततस्ते पाण्डवाः सर्वे सूर्यस्योदयनं प्रति ।
सञ्जय०-अभ्यद्रवन्त सइमामे त्यक्त्या जीवितमात्मनः॥१४८०।।
तथैर कुरयो राजन्मीप्म इत्या महारथम् ।
अग्रतः सर्वसैन्यानां प्रययुः पाण्डवान्प्रति ॥ ८१ ॥
ततःप्रवकृते युद्धं तर तेषां च भारत ।
अन्योन्यं निघ्नतां राजन्यमराविवर्धनम् ॥ ८२ ॥
अर्जुनप्रमुपाः पार्याः पुरस्कृत्य शिसण्डिनम् ।
भीष्मं युद्धऽभवर्तन्त किरन्ती विविधान् शरान् ॥ ८३ ।।
तं शिखण्डी त्रिभिर्याणरभ्यविध्यास्तनान्तरे।
माशीयिषमिय कुछ फालपमिगन्तकम् ॥ ८४ ॥
म सेनातिभूश विद्धःप्रेक्ष्य मीमा सिंडिनम् ।
अनिच्छनिय सगुन्दः प्रहसमिदमप्रीत्।। ८५॥
फाममभ्यम या मा या न त्यां योस्ये क्यंचन।
येव हि त्यं एता धागा सैय हित्य शिसडिनी ।। ८६॥
तस्य तद्वचनं भुन्या शिखण्डी मोघमूर्थितः।
उवाचन तथा भीम रहिणी परिसंलिहन ।। ८५ ॥
जानामि त्यां मनायादो क्षत्रियाणां क्षयंफरम् ।
मया शुनं प से युदं जामदग्न्येन ये सह ॥ ८८॥

महामारतसारः
दिव्यश्च ते प्रभावोऽयं मया च यहुशः श्रुतः।
जानन्नपि प्रभावं ते योत्स्येऽद्याहं त्वया सह ।। ८९ ॥
ध्रुवं च त्वां हनिप्यामि शपे सत्येन तेऽग्रतः।
पतच्छुत्वा च मद्वाक्यं यत्कृत्यं तत्समाचर ॥१४२० ।।
काममभ्यस या मा वान मे जीवन्प्रमोक्ष्यसे ।
सुदृष्टः क्रियता भीष्म लोकोऽयं समितिअय ॥११॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सव्यसाची महारथः।
कालोऽयमिति संचिन्त्य शिखण्डिनमचोदयत् ।। ९२ ॥
अहं त्वामनुयास्यामि परान्विद्रावयन् शरैः।
अभिद्रव सुसरधो भीमं भीमपराक्रमम् ॥९३ ॥
न हि ते संयुगे पीडां शक्तः कर्तुं महाबलः।
तस्मादद्य महावाहो यत्नाद्भीममभिद्रव ॥९४ ।।
अहत्या समरे भीष्मं यदि यास्यसि मारिप।
अवहास्योऽस्य लोकस्य भविष्यसि मया सह ॥९५॥
नावहास्या यथा वीर भवेम परमाहवे।
तथा फुरु रणे यलं साधयस्व पितामहम् ॥१६॥
अहं ते रक्षणं युद्धे करिष्यामि महायल।
धारयन्रथिनः सर्यान्साघयस्य पितामहम् ॥ ९७ ॥
(म.१.९)भनेक शतसाहस्रास्तायकानां महारथाः।
सजय०-अभ्यवर्तन्त युद्धाय पुरस्सत्य पितामहम् ॥९८॥
यथाप्रतिझं कौरव्य स चापि समिति अयः।
पार्यानामफरोगीप्म. सततं समिति क्षयम् ॥९९ ॥
न हि भीम महेप्यासं पाण्डयाः पाण्डुपूर्वज ।
अशफ्नुपपणे जेतुं पाराहस्तमिनान्तकम् ॥ १५०० ।।
अयोपायान्महाराज सव्यसाची धन अयः।
प्रासयनथिन. सर्वान्वीभत्सुरपराजितः॥१॥

६. भीमपर
११७
.
सिंहयद्विनदसुर्घज्या विक्षिपन्मुहुः।
शरोधान्विएजन्पार्यो व्यचरस्कालपरणे ॥२॥
तस्य शदेन विनस्तास्तारका भरतर्षम।
सिंहस्येव मृगा राजन्न्यद्रवन्त महाभयात् ॥ ३॥
जयन्तं पाण्डवं दृश्या त्वत्सैन्यं चामिपीडितम् ।
दुर्योधनस्ततो भीष्ममची दृशपीडित.॥४॥
एप पाण्डुसुतस्तात श्वेताश्यः कृष्णसारथिः।
दहते मामरान्सर्वान्प्णवमर काननम् ॥७॥
चध्यमानस्य सैन्यस्य सरतर्महारथैः।
नान्यां गतिं प्रपश्यामि स्थाने युद्धे च भारत ॥६॥
ऋते त्वां पुरुषव्यात देवतुल्यपराक्रम ।
पर्याप्तस्तु भवान् शीतं पीडितानां गतिर्भव ॥७॥
एवमुक्तो महाराज पिता देवनतस्तय।
चिन्तयित्या मुहूर्त तु मृत्वा निश्चयमात्मनः।
तव संधारयन्पुरमनयीच्छान्तनो. सुतः॥८॥
दुर्योधन विजानीहि स्थिरो भूत्वा निशांपते ।
पूर्वकाल तव मया प्रतिज्ञातं महारल ॥९॥
हत्या दशसहस्राणि क्षत्रियाणां महात्मनाम् ।
संग्रामाद्वधपयातव्यमेतत्कर्म ममाह्निकम् ।। ११०॥
इति तत्तयाश्चाई यथोक्तं भरतर्षभ।
अद्य चापि महत्कर्म प्रकरिष्ये महारल ॥११॥
अहं वाऽध हत. शेप्ये हनिप्ये वाऽद्य पाण्डवान् ॥ १२॥
अद्य ते पुरुषव्यात्र प्रतिमोक्ष्ये ऋणं तव ।
भर्वपिण्डस्तं राजनिहत. पृतनामुसे ॥ १३ ।।
इत्युक्त्या भरतश्रेष्ट क्षत्रियान्प्रपन्छौ ।
आससाद दुराधर्षः पाण्डवानामनीविनीम् ॥ १४ ॥

११८
महाभारतसारः
अनीकमध्ये तिष्ठन्तं गाड्यं भरतर्षभ।
आशीविपमिव क्रुद्धं पाण्डवाः प्रत्यवारयन् ॥ १५॥
(अ.११५)दशमेऽहनि तस्मिंस्तु भीमार्जुनसमागमे ।
अवर्तत महारौद्रः सततं समिति क्षयः॥१६॥
तस्मिन्नयुतशो राजन्भूयशश्च परंतपः।
भीष्मः शान्तनवो योधाञ्जघान परमास्त्रवित् ॥ १७ ॥
येपामज्ञातकल्पानि नामगोत्राणि पार्थिव ।
ते हतास्तत्र भीप्मेण शूराः सर्वेऽनिवर्तिनः॥१८॥
दशाहानि ततस्तप्त्वा भीष्मः पाण्डववाहिनीम्।
निरविद्यत धर्मात्मा जीवितेन परंतप ।। १९ ॥
स क्षिप्रं वधमन्विच्छन्नात्मनोऽभिमुखो रणे।
न हन्यां मानवश्रेष्ठान्संग्रामे सुबहूनिति ।। १५२० ।।
चिन्तयित्वा महावाहुः पिता देववतस्तव ।
अभ्याशस्थ महाराज पाण्डवं वाक्यमब्रवीत् ॥२१॥
निर्विण्णोऽस्मि भृशं तात देहेनानेन भारत ।
घ्नतश्च मे गतः कालः सुवहन्प्राणिनो रणे ॥ २२ ॥
तस्मात्पार्थ पुरोधाय पञ्चालान्सूजयांस्तथा ।
मधे मियां यत्नो मम चेदिच्छसि प्रियम् ॥२३॥
धृष्टद्युम्नस्ततो राजन्पाण्डवश्च युधिष्ठिरः।
श्रुत्वा भीष्मस्य तां घाचं चोदयामासतुर्वलम् ॥२४॥
अभिद्रवध्यं युद्धधध्वं भीम जयत संयुगे।
रक्षिताः सत्यसन्धेन जिष्णुना रिपुजिप्णुना ॥२५॥
अयं चापि महेप्यासः पार्पतो वाहिनीपतिः।
भीमसेनश्च समरे पालयिप्यति यो ध्रुवम् ॥२६॥
मा यो भीप्माद्भयं किश्चिदस्त्वच युधि एखयाः।
ध्रुवं भीम विजेप्यामा पुरस्कृत्य शिसण्डिनम् ॥२७॥

६. भीष्मपर्व ११९ (अ.११) ततोऽर्जुनो महाराज भीष्ममभ्यद्यद्भुतम् । शिखण्डिनं पुरस्कृत्य ततो युद्धमयर्तत ॥२८॥ ततस्ते तावकाः शूराः पाण्डपं रभसं युधि । समभ्यधायन्क्रोशन्तस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ २९ ॥ नानाविधान्यनीकानि पुत्राणां ते जनाधिप। अर्जुनो व्यधमत्काले दिवीवाभ्राणि मारतः ॥ १५३०॥ शिखण्डी तु समासाद्य भरतानां पितामहम् । इपुभिस्तृर्णमव्यत्रो बहुभिः स समाचिनोत् ॥ ३१॥ (अ.११९)शिखण्डी तु महावाणान् यान्मुमोच महारथः। न चक्रुस्ते रुजं तस्य स्वर्णपुडाः शिलाशिताः॥ ३२॥ ततः किरीटी संरख्यो भीप्ममेवाभ्यधावत । शिसंडिनं पुरस्कृत्य धनुश्चास्य समाच्छिनत् ॥ ३३ ॥ सोऽन्यत्कार्मुकमादाय गाङ्गेयो वेगवत्तरम् । तदप्यस्य शितैर्याणस्त्रिमिश्चिच्छेद फागुनः॥३४॥ एवं स पाण्डवः क्रुद्ध आत्तमात्तं पुनःपुनः। धनुश्चिच्छेद भीष्मस्य सव्यसाची परन्तपः॥३५॥ स छिन्नधन्या संयुद्धः सकिणी परिसंलिहन् । शक्ति जग्राह तरसा गिरीणामपि दारणीम् । तां च चिक्षेप संक्रुद्धः फारगुनस्य रथं प्रति ॥ ३६॥ तामापतन्ती संप्रेक्ष्य ज्वलन्तीमशनीमिय। समादत्त शितान्मल्लान्पच पाण्डवनन्दनः ॥ ३७॥ तस्य चिच्छेद तां शक्ति पञ्चधा पञ्चभिः शरैः॥३८॥ छिन्नां तां शक्तिमालोपय भीमः क्रोधसमन्वितः। अचिन्तयणे धीरो बुद्धया परपुरञ्जयः॥ ३९ ॥ शक्तोऽहं धनुपैवेन निहन्तुं सर्वपाण्डवान् । योपां न भवेद्रोप्ता विध्ययसेनो महायलः ॥१५४०।-

१२०
महाभारतसारः
कारणद्वयमास्थाय नाहं योत्स्यामि पाण्डवान् ।
अवध्यत्वाञ्च पाण्डूनां स्त्रीभावाच शिखण्डिनः॥११॥
पित्रा तुष्टेन मे पूर्व यदा कालीमुदावहम् ।
स्वच्छन्दमरणं दत्तमवध्यत्वं रणे तथा॥४२॥
तस्मान्मृत्युमहं मन्ये प्राप्तकालमिवात्मनः ।। ४३ ॥
एवं ज्ञात्वा व्यवसितं भीष्मस्यामिततेजसः।
ऋपयो यसपश्चैव वियत्स्था भीष्ममनुवन् ॥ ४४ ॥
इयत्ते व्यवसितं तात तदस्माकमपि प्रियम् ।
तत्कुरुष्व महाराज युद्धे बुद्धि निवर्तय ॥४५॥
अस्य वाक्यस्य निधने प्रादुरासीच्छिवोऽनिलः।
अनुलोमः सुगन्धी च पृपतैश्च समन्वितः॥४६॥
देवदुन्दुभयश्चैव संप्रणेदुर्महास्वनाः ।
पपात पुष्पवृष्टिश्च भीष्मस्योपरि मारिप ॥१७॥
। ततः शान्तनवो भीमो वीभत्सु नात्यवर्तत ।
भिद्यमानः शितैर्वाणः सर्वावरणमेदिभिः॥४८॥
ततः प्रहस्य वीभत्सुा क्षिपन्गांडिवं धनुः।
गाङ्गेयं पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत् ।। ४९ ॥
पुनः पुनः शतैरेनं त्वरमाणो धनञ्जयः।
सर्वगात्रेषु संक्रुद्धः सर्वमर्मस्वताडयत् ॥ १५५० ।।
सोऽतिविद्धो महेप्वासो दुशासनमभापत ॥५१॥
वनदण्डसमस्पर्शा वनवेगदुरासदाः।
मम प्राणानारुजन्ति नेमे बाणाः शिखण्डिनः॥५२॥
भुजगा इव संक्रुद्धा लेलिहाना विपोल्यणाः।
समाविशति मर्माणि नेमे याणाः शिखण्डिनः॥५३॥
अर्जुनस्य इमे घाणा नेमे याणाः शिखण्डिनः।
। कृन्तन्ति मम गात्राणि माघमां सेगवा इव ॥ ५४॥

६. भीष्मपर्व
१२१
सञ्जय०-योधानामयुतं हत्वा तस्मिन्स दशमेऽहनि ।
अतिष्ठदाहवे भीमो भियमानेषु मर्मसु ॥ ५५॥
न तस्यासीदनिर्मिनं गाने द्वयड्गुलमन्तरम् ।
एवंभूतस्तव पिता शरैर्विशकलीशतः ॥६॥
शिताः फाल्गुनेनाजी प्रारुशिराः प्रापतद्वथात् ।
किञ्चिन्छेपे दिनको पुत्राणां तर पश्यताम् ॥ ५७ ॥
हाहेति दिवि देवानां पार्थिवानां च भारत ।
पतमाने रथादीप्मे बभूव सुमहास्थन.॥८॥
संपतन्तममिप्रेक्ष्य महात्मानं पितामहम्।
सह भीप्मेण सर्वेगं प्रापतन् हृदयानि नः ॥ ५९॥
स पपात महावाहुर्वसुधामनुनादयन् ।
इन्द्रध्वज इयोत्स्टः केतु सर्वधनुष्मताम् ।
घरणी न स पस्पर्श शरसडघे. समावृतः॥१५६० ॥
शरतल्पे महेष्वासं शयानं पुरुपर्पभम् ।
रथात्मपतितं चैनं दिव्यो भाव समाविशत् ॥६॥
अभ्यवर्पच पर्जन्यःप्राकम्पत च मेदिनी।
पतन्स ददृशे चापि दक्षिणेन दिवाकरम् ।। ६२ ।।
संझा चोपालभद्वीरः कालं सञ्चिन्त्य भारत ।
अन्तरिक्षे च शुश्राव दिव्या पाचः समन्ततः ॥ ६३ ।।
फर्य महात्मा गाङ्गेय सर्वशस्त्रभृतां वरः।
कालं कर्ता नख्यान. सप्राप्ते दक्षिणायने ।। ६४॥
स्थितोऽस्मीति च गाड्यस्तष्कृत्वा याक्यमयीत् ॥ ६५ ॥
धारयामास च प्राणान्पतितोऽपि महीतले।
उत्तरायणमन्विग्छन्भीष्मः कुरुपितामह ॥ ६६ ॥
तस्य तन्मतमाशाय गङ्गा हिमवत सुता।
महन्हिसरूपेण प्रेषयामास तन पे ॥ ६ ॥

१२२
महाभारतसारः
ततः संपातिनो हसास्त्वरिता मानसौकसः।
आजग्मुः सहिता द्रष्टुं भीष्म कुरुपितामहम्।
यन शेते नरश्रेष्ठः शरतल्पे पितामहः ॥ ६८॥
ते तु भीष्म समासाद्य ऋपयो हंसरूपिणः ।
अपश्यञ्छरतल्पस्थं भीष्मं कुरुकुलोद्वहम् ।। ६९॥
ते तं दृष्ट्वा महात्मानं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
गाङ्गेयं भरतश्रेष्ठं दक्षिणेन च भास्करम् ॥१५७०।।
इतरेतरमामन्त्र्य प्राहुस्तत्र मनीषिणः।
भीष्मः कथं महात्मा सन्संस्थाता दक्षिणायने ॥१॥
इत्युक्त्या प्रस्थिता हंसा दक्षिणामभितो दिशम् ॥७२॥
संप्रेक्ष्य वै महावुद्धिश्चिन्तयित्वा च भारत।
तानववीच्छान्तनवो नाहं गन्ता कथञ्चन ।
दक्षिणावर्त आदित्ये पतन्मे मनसि स्थितम् ॥ ७३ ।।
गमिष्यामि स्वकं स्थानमासीद्यन्मे पुरातनम् ।
उदगायन आदित्ये हंसाः सत्यं ब्रवीमि वः॥७४॥
धारयिष्याम्यहं प्राणानुत्तरायणकाङ्क्षया ।
ऐश्वर्यभूतः प्राणानामुत्सर्गो हि यतो मम ॥७५॥'
सञ्जय०-तस्मिन्हते महासत्वे भरतानां पितामहे ।
न किञ्चित्प्रत्यपद्यन्त पुत्रास्ते भरतर्पभ ॥ ४६॥
संमोहश्चैव तुमुलः कुरूणामभवत्तदा।
कृपदुर्योधनमुखा निःश्वस्य रुरुदुस्ततः ॥ ७॥
विषादाच चिरं कालमतिष्ठन्धिगतेन्द्रिया।
दध्युश्चैव महाराज न युद्धे दधिरे मनः ॥ ८॥
ऊरुग्राहगृहीताश्च नाभ्यधावन्त पाण्डवान् ॥७९॥
अवध्ये शन्तनोः पुत्रे हते भीमे महौजसि।
अभावः सहसा राजन्कुरुराजस्य तर्कितः॥१५८॥

६. भीष्मपर्व
१२३.
सेनयोरुभयोश्चापि गानेये निहते विभी।
संन्यस्य धीराःशस्त्राणि प्राध्यायन्त समंततः॥ ८॥
माक्रोशन्प्राद्रवंश्चान्ये जग्मुर्मोहं तथापरे ।
क्षत्रं चान्येऽभ्यनिन्दन्त भीष्मं चान्येऽभ्यपूजयन् ।। ८२॥
अपयः पितरश्चैव प्रशशंसुमहानतम् ।
भरतानां च ये पूर्वे ते चैनं प्रशशंसिरे ॥ ८३॥
महोपनिपदं चैव योगमास्थाय वीर्यवान् ।
जपन् शान्तनवो धीमान्कालाकाङ्क्षी स्थितोऽभवत् ॥४॥
मीप्माय उपधानदानम्
(अ.१२०)मीप्मे रथात्प्रपतिते प्रच्युते धरणीतले ।
हाहेति तुमुलः शब्दो भूतानां समपद्यत ॥ ८५ ॥
सीमावृक्षे निपतिते कुरूणां समितिअये।
सेनयोरुभयो राजन्क्षत्रियान्भयमापिशत् ॥ ८६॥
अयं ब्रह्मविदां श्रेष्ठो ह्ययं ब्रह्मविदां वरः।
इत्यभापन्त भूतानि शयानं पुरुषर्पमम् ॥ ८७ ।।
अयं पितरमाशाय कामात शन्तनुं पुरा।
ऊर्ध्वरेतसमात्मानं चकार पुरुषर्षभः ॥ ८॥
इति स्म शरतल्पस्थं भरतानां महत्तमम् ।
अपयस्त्यभ्यभाषन्त सहिताः सिद्धचारणः ।। ८९॥
दृष्ट्या च पतितं भीष्मं पुयो दुःशासनस्तय ।
उत्तम जपमास्थाय द्रोणानीफमुपादयत् ॥ १५९० ।।
ततो द्रोणाय निहतं भीममाचष्ट कोरयः।
द्रोणस्ताप्रियं श्रुत्या मुमोह भरतर्षभ ॥ ९॥
स संशामुपलभ्यागु भाडाजः प्रतापयान् ।
निवारयामास तदा स्यान्यनीकानि मारिप ॥२२॥

२२४
महाभारतसार
विनिवृत्तान्कुरून्दृष्ट्या पाण्डवाऽपि स्वसैनिकान् ।
दूतैः शीघ्राश्वसंयुक्तैः समन्तात्पर्यवारयन् ॥१३॥
निवृत्तेषु च सैन्येषु पारंपर्येण सर्वशः।
निर्मुक्तकवचाः सर्वे भीप्ममीयुर्नराधिपाः ॥९४ ।।
व्युपरम्य ततो युद्धाद्योधाः शतसहस्रशः।
उपतस्थुमहात्मानं प्रजापतिमिवामराः ॥१५॥
ते तु भीम समासाद्य शयानं भरतर्पभम् ।
भभिवाद्यावतिष्ठन्त पाण्डवाः कुरुभिः सह ॥२६॥
अथ पाण्डून्कुसंश्चैव प्रणिपत्याग्रतः स्थितान् ।
अभ्यभाषत धर्मात्मा भीष्मः शान्तनवस्तदा ।। ९७ ॥
स्वागतं वो महाभागाः स्वागतं वो महारथाः।
न्तुष्यामि दर्शनाच्चाहं युप्माकममरोपमाः॥२८॥
अभिमन्व्याथ तानेवं शिरसालयताऽब्रवीत् ।
शिरो मे लम्बतेऽत्यर्थमुपधानं प्रदीयताम् ॥२९॥
ततो नृपाः समाजहुस्तनूनि च मृदूनि च ।
उपधानानि मुख्यानि नैच्छत्तानि पितामहः।।१६०० ॥
अथाब्रवीनरव्याघ्रः प्रहसन्निव तानृपान् ।
नैतानि वीरशय्यासु युक्तरूपाणि पार्थिवाः॥१॥
ततो वीक्ष्य नरश्रेष्ठमभ्यभापत पाण्डवम् ।
'धनअयं दीर्घयाई सर्वलोकमहारथम् ॥२॥
धनञ्जय महाबाहो शिरो मे तात लम्बते ।
दीयतामुपधानं वै यद्युक्तमिह मन्यसे ॥३॥
फाल्गुनोऽपि तथेत्युक्त्वा व्यवसायमरोचयत् ।
गृह्यानुमन्त्र्य गाण्डीवं शरान्सनतपर्वणः॥४॥
अनुमान्य महात्मानं भरतानां महारथम् ।
त्रिभिस्तीक्ष्णैर्महावेगैरन्वटहाच्छिरः शरैः ॥ ५॥

६. भीमपर्व
१२५४
अभिप्राये तु विदिते धर्मात्मा सव्यसाचिना।
मतुप्यनरतश्रेष्टो भीष्मो धर्मार्थतत्त्ववित् ॥ ६॥
उपधानेन दत्तेन प्रत्यनन्दद्धनञ्जयम् ।
माह सर्वान्समुद्रीक्ष्य मरतान्भारतं प्रति॥७॥
कुन्तीपुत्रं युधां श्रेष्टं सुहृदां प्रीतिवर्धनम् ।
शयनस्यानुरूपं मे पाण्डवोपहितं त्वया ॥८॥
पवमुक्त्वा तु बीभत्सु सर्वोस्तानववीद्वचः।
पश्यध्यमुपधानं मे पाण्डवेनाभिसंधितम् ॥९॥
शिश्येऽहमस्यां शय्यायां यावदावर्तनं रवेः।
परिसा खन्यतामर ममावसदने नृपाः ॥ १६१०॥
उपासिप्ये विवस्वन्तमेवं शरशताचितः।
उपारमध्यं संग्रामाद्वरमुत्सृज्य पार्थिवाः ॥ ११॥
सञ्जय०-उपातिष्ठभयो पैद्याः शल्योद्धरणकोविदाः।
सर्वोपकरणैर्युक्ताः कुशलः साधुशिक्षिताः ॥१२॥
तान्दृष्ट्या जाह्नवीपुनः प्रोवाच तनयं तव।
धनं दत्वा विसृज्यन्तां पूजयित्वा चिकित्सकाः ॥ १३०
एवंगते मयेदानी वैद्यः कार्यमिहास्ति क्रिम् ।
क्षनध प्रशस्तां हि प्राप्तोऽस्मि परमां गतिम् ॥१४॥
नैप धर्मो महीपाला:शरतल्पगतस्य मे।
एभिरेव शरैश्चाहं दग्धयोऽस्मि नराधिपाः ॥१५॥
तच्छ्रुत्या वचनं तस्य पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
धैद्यान्विसर्जयामास पूजयित्या यथाईतः ॥१६॥
ततस्ते विस्मयं जग्मुनानाजनपदेश्वराः।
स्थिति धर्म परां दृश्मा भीष्मस्यामिततेजसः॥ १७ ॥
तेऽभिवाद्य ततो भीमं कृत्वा च नि प्रदक्षिणम्।
विधाय रक्षा मीप्मस्य सर्व एव समन्ततः ॥ १८॥

२२६
महाभारतसार
धीरा.स्वशिषिराण्येव ध्यायन्त. परमातुराः।
निवेशायाभ्युपागच्छन्सायाढे रधिरोक्षिता. ॥ १९ ॥
निविष्टापाण्डवांश्चैव प्रीयमाणान्महारथान् ।
भीप्मस्य पतने दृष्टानुपगम्य महावल ।
उवाच माधर काले धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ।। १६२० ॥
दिष्टया जयसि कौरव्य दिष्ट्या भीमो निपातित.।
अवध्यो मानुपैरेव सत्यसन्धो महारथ ॥२१॥
अथवा देवते. साधं सर्वशास्त्रस्य पारगः।
त्वा तु चक्षुर्हणं प्राप्य दग्यो घोरेण चधुपा ॥२२॥
एवमुक्तो धर्मराज. प्रत्युवाच जनार्दनम् ॥२३॥
तव प्रसादाद्विजय. क्रोधात्तय पराजयः।
त्वं हि न. शरणं प्ण भतानामभयङ्कर. ॥२४॥
अनाश्चर्यो जयस्तेषा येपा त्यमसि केशव ।
रक्षिता समरे नित्यं नित्यं चापि हिते रतः।
सर्वथा त्या समासाद्य नाश्चर्यमिति मे मति ॥२५॥
एवमुक्त प्रत्युवाच सयमानो जनार्दन ।
तवेवैतद्युक्तरूपं वचन पार्थिवोत्तम ॥२६॥
जलधारया मीप्मतृप्तिः, दुर्योधनाय भीष्मोपदेशः
(म.१२१)व्युटाया तु महाराज शर्वर्या सर्वपार्थिवा.।
पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च उपातिष्ठन्पितामहम् ॥२७ ।।
तं चीरशयने धीरं शयानं कुरुसत्तम ।
अभिवाद्योपतस्थुवै क्षनिया क्षनियर्पभम् ॥२८॥
भीष्मस्तु वेदना धैर्यानिगृह्य भरतर्षभ।
पानीयमिति सप्रेक्ष्य राशस्तान्प्रत्यभापत ॥२९ ।।
ततस्ते क्षत्रिया राजनुपाजकु समन्तत ।
भक्ष्यानुञ्चावचानाजन्यारिकुभाश्च शीतलान् ॥ १६३०॥

६. भीमपत्र १२७ उपानीतं तु पानीयं दृष्ट्वा शान्तनयोऽब्रवीत् । नावातीता मया शस्या भोगाः केचन मानुपाः ॥३१॥ अपक्रान्तो मनुष्येभ्यः शरशय्यां गतो हाहम्। प्रतीक्षमाणस्तिष्टामि निवृत्ति शशिसूर्ययोः ॥३२॥ एवमुक्त्वा शान्तनयो निन्दन्याक्येन पार्थिवान् । अभ्यमापत धर्मात्मा भीप्मः प्रीतो धनञ्जयम् ॥ ३३ ॥ दह्यतीव शरीर मे संवृतस्य तवेषुभिः । मर्माणि परिदूयन्ते मुखं च परिगुप्यति ।। ३४ ॥ वेदनार्तशरीरस्य प्रयच्छापो ममार्जुन । त्वं हि शक्तो महेष्वास दातुमापो यथाविधि ।। ३५ ॥ अर्जुनस्तु तयेत्युक्त्या रथमारुह्य धीर्यवान् । अधिज्यं यलय सत्या गाण्डीवं व्याक्षिपद्धनुः॥ ३६ ।। संघाय च शरदीप्तममिमन्त्र्य स पाण्डवः। पर्जन्यास्त्रेण संयोज्य सर्वलोकस्य पश्यतः। अविध्यत्पृथिवीं पायः पार्थे भीप्मस्य दक्षिणे ।। ३७ ॥ उत्पपात ततो धारा वारिणो विमला शुभा। शीतस्यामृतकल्पस्य दिव्यगन्धरसस्य च ॥ ३८ ॥ मतर्पयत्ततः पार्थः शीतया जलधारया । भीष्म फुरुणामृपमं दिव्यकर्मपराक्रमम् ॥ ३९ ॥ कर्मणा तेन पार्थस्य शमस्येव विकुर्वतः। विस्मयं परमं जग्मुस्ततस्ते वसुधाधिपाः ।। १६४० ।। तत्कर्म प्रेक्ष्य वीभत्सोरतिमानुपविक्रमम् । संमावेपन्त कुरवो गावः शीतार्दिता इय ॥४१॥ विस्मयाचोत्तरीयाणि व्याविध्यन्सर्वतो नृपाः। शहादुन्दुमिनि/वस्तुमुलः सर्वतोऽभवत् ।। ४२॥

१२८
महाभारतसार
तृप्त शान्तनवश्चापि राजन्यीभत्सुमब्रवीत् ।
सर्वपार्थिववीराणा सन्निधौ पूजयन्निव ॥४३॥
नेतचित्र महाबाहो त्वयि कौरवनन्दन।
कथितो नारदेनासि पूर्वपिरमिताते ॥४॥
वासुदेवसहायस्त्व महत्कर्म करिप्यसि ।
यन्नोत्सहति देवेन्द्र सह देवैरपि धुरम् ॥४५॥
विदुस्त्वा निधन पार्थ सर्वक्षरस्य तद्विद ।
धनुर्धराणामेकस्त्व पृथिव्या प्रवरो नृपु॥४६॥
मनुप्या जगति श्रेष्ठा पक्षिणा पतगेश्वरः।
सरिता सागर श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुप्पदाम् ॥४७॥
आदित्यस्तेजसा श्रेष्ठो गिरीणा हिमवान्वर ।
जातीना ब्राह्मण श्रेष्ठ श्रेष्ठस्त्वमसि धन्विनाम् ॥४८॥
न वै श्रुतं धार्तराष्ट्रण वाक्य
मयोच्यमान विदुरेण चैव।
स शेष्यते वै निहतश्चिराय
शास्त्रातिगोभीमबलाभिभूत ॥४९॥
पतछुत्वा तद्वच कौरवेन्द्रो
दुर्योधनो दीनमना बभूव।
तमब्रवीच्छान्तनवोऽभिवीक्ष्य
निवोध राजन्भव पीतमन्यु ॥ १६५० ॥
दृष्ट दुर्योधनैतत्ते यथा पार्थेन धीमता।
जलस्य धारा जनिता शीतस्यामृतगन्धिन ॥५१॥
पतस्य कर्ता लोकेऽस्मिन्नान्य कश्चन विद्यते ॥५२॥
तेन सत्ववता संख्ये शुरेणावशोभिना।
तिना समरे राजन्सन्धिर्भवतु मा चिरम् ॥५३॥
यावत्कृप्यो महावाहु स्वाधीन कुरुसत्तम ।
तापपार्थेन शरेण सन्धिस्ते तात युज्यताम् ॥५४॥

६. भीष्मपर्व १२९ युद्ध मदन्तमेवास्तु तात संशाम्य पाण्डवैः। एतत्तु रोवतां यास्यं यदुक्तोऽसि मयाऽनघ । पतत् क्षेममहं मन्ये तब चैव कुलस्य च ॥५५॥ राज्यस्यार्थ दीयतां पाण्डवाना. मिन्द्रप्रस्थ धर्मराजोऽभियातु । मा मिनधुन पार्थिवानां जघन्यः पापां फीति प्राप्स्यसे कौरवेन्द्र ॥ ५६ ।। ममावसानाच्छान्तिरस्तु प्रजानां संगच्छन्तां पार्थिवा. प्रीतिमन्तः। पिता पुर्न मातुलं भागिनेयो भ्राता चैव भ्रातरं प्रेतु राजन् ।। ५७ ॥ नचेदेवं प्राप्तकालं वचो मे मोहाविष्ठः प्रतिपत्स्यस्यद्धया। तप्स्यस्यन्ते एतदन्ता स्थ सर्वे सत्यामेता भारतीमीरयामि ॥५८॥ एतद्वाक्यं सौहदादापगेयो मध्ये राक्षां भारतं थापयित्या। तृप्णीमासीच्छल्यसन्तप्तमर्मा योज्यात्मानं वेदनां संनियम्य ॥ ५९॥ धर्मार्थसहितं वाक्यं श्रुत्वा हितमनामयम् । नारोचयत पुत्रस्ते मुमूर्धरिष मेपजम् ।। १६६०।। भीप्मकर्णसंवादः (म.११२)ततस्ते पार्थिवा. सर्वे जग्मुः स्थानालयान्पुनः। तूष्णीभूते महाराज भीष्मे शान्तनुनन्दने ॥ ६१॥ मृत्वा तु निहतं भीष्मं राधेय. पुरुषर्षभः। ईपदागतसंघासस्त्वरयोपजगाम ह ॥ २॥ म.मा.

महाभारतसार
स ददर्श महात्मानं शरतल्पगतं तदा ।
जन्मशय्यागतं वीरं कार्तिकेयमिव प्रभुम् ॥३३॥
निमीलिता त धीरं सार्थकण्ठस्तदा वृपः।
भीष्म भीम महाबाहो इत्युवाच महाद्युतिः ॥ ६४ ॥
राधेयोऽह कुरुश्रेष्ठ नित्यमक्षिगतस्तव।
द्वप्योऽहं तव सर्वत्र इति चैनमुवाच ह ।। ६५ ।।
तच्छुत्या कुरुवृद्धो हि वली संवृतलोचनः ।
शनैरुद्धीक्ष्य सस्नेहमिदं वचनमब्रवीत् ॥६६॥
रहितं धिष्ण्यमालोक्य समुत्लार्य च रक्षिण ।
वितव पुनं गाङ्गेयः परिरभ्येकपाणिना ।। ६७ ।।
पहोहि मे विप्रतीप स्पर्धसे त्वं मया सह।
यदि मां नाधिगच्छेथा न ते श्रेयो ध्रुवं भवेत् ॥ ६८॥
कौन्तेयस्त्व न राधेयो न तवाधिरथः पिता।
सूर्यजस्त्वं महाबाहो विदितो नारदान्मया ॥ ६९ ॥
रुष्णद्वैपायनाचैव तच सत्यं न संशयः।
न च द्वेपोऽस्ति मे तात त्वयि सत्यं प्रवीमि ते ॥ १६७०।।
तेजोवघनिमित्तं तु पत्यं त्वाऽहमनुवम् ।
अकस्मात्पाण्डवान्सर्यानवाक्षिपसि सुयत ॥१॥
येनासि यहुशोगमा चोदितः सूतनन्दन ।
जातोऽसि धर्मलोपेन ततस्ते बुद्धिरीदशी ।।७२॥
नीचाश्रयान्मत्सरेण पिणी गुणिनामपि।
सेनासि यहुशो रुक्षं श्रापितः फुरसंसदि ।।७३ ॥
जानामि समरे पीर्य शत्रुभिर्दुःसहं भुवि ।
ब्रह्मण्यतां च शौर्य च दाने च परमा स्थितिम् ।।७४ ।।
न त्वया सदशः कश्चित्पुरपेप्यमरोपम ।
गुलमेदभयाणहं सदा परपमुक्तवान् ॥ ७५ ॥

६. भीमपर व्यपनीतोऽध मन्युमें यस्त्वां प्रति पुरा कृतः। दैवं पुरपकारेण न शक्यमतिवर्तितुम् ।। ७६॥ सोदर्याः पाण्डवा वीरा भ्रातरस्तेऽरिसूदन । संगच्छ तैर्महाबाहो मम चेदिच्छसि प्रियम् ।। ७७॥ मया भवतु निर्वृत्तं वैरमादित्यनन्दन । पृथिव्यां सर्वराजानो भवन्त्वद्य निरामया ॥७॥ कर्ण०- जानाम्येव महागाहो सर्वमेतन संशयः। यथा वदसि मे भीष्म कौन्तेयोऽहं न सूतज. ॥७९॥ अवकीर्णस्त्वहं कुन्त्या सूतेन च विवर्धितः। भुपत्या दुर्योधनैश्वर्य न मिथ्या कर्तुमुत्सहे ।। १६८० ॥ वसुदेवसुतो यद्वत्पाण्डवाय दृढवत.। वसु चैव शरीरं च पुनदारं तथा यशः। सर्व दुर्योधनस्यार्थे त्यक्तं मे भूरिदक्षिण ॥ ८ ॥ मा चैतद्वयाधिमरणं क्षत्रं स्यादिति कौरव । कोपिता. पाण्डवा नित्यं समाश्रित्य सुयोधनम् ॥ ८२।। अवश्यमावी ह्यर्थोऽय यो न शक्यो निवर्तितुम् । देवं पुरषकारेण को निवर्तितुमुत्सहेत् ॥ ८३ ॥ न च शक्यमवस्त्रष्टुं वैरमेतत्सुदारुणम् । धनञ्जयेन योत्स्येऽहं स्वधर्मप्रीतमानसः॥८४॥ अनुजानीप्य मां तात युद्धाय कृतनिश्चयम्। अनुशातस्त्वया धीर युद्धधेयमिति मे मतिः ॥ ८५ ॥ दुरुक्तं चिप्रतीपं या रमसाचापलात्तथा । यन्मयेह कृत किञ्चित्तन्मे स्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ ८६ ।। मीप्म०- न चेच्छश्यमवन्नाटुं वैरमेतत् सुदारणम् । अनुजानामि कर्ण त्वां युद्धयस्व स्वर्गकाम्यया ।। ८७ ॥

महाभारतसारः निर्मन्युर्गतसंरम्भः कृतकर्मा रणे स्म ह। यथाशक्ति यथोत्साहं सतां वृत्तेपु वृत्तवान् ।। ८८॥ अहं त्वामनुजानामि यदिच्छसि तदाप्नुहि । क्षत्रधर्मजितॉल्लोकानवाप्स्यसि धनजयात् ॥ ८९ ॥ युध्यस्व निरहदारो बलवीर्यव्यपाश्रयः। घाद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ १६९० ॥ प्रशमे हि कृतो यलः सुमहान्सुचिरं मया। न चैव शकितः कर्तु कर्ण सत्यं ब्रवीमि इत्युक्तवति गाङ्गेये अभिवाद्योपमन्त्र्य च। राधेयो रथमारा प्रायात्तव सुतं प्रति ।। १६९२ ॥ आदिपर्वतः श्लोकाः ।। ६६८७ ।। इति श्रीमहाभारतसारे भीमपर्व समाप्तम्।

महाभारतसारः
७. द्रोणपर्व
नारायणं नमस्त्य नरं चैव नरोत्तमम्।
देवी सरस्वती चैव ततो जयमुदीरयेत् ॥
द्रोणस्य सेनापतित्वम् , द्रोणवधकथनम्
पेशल- निहतं पितरं श्रुत्वा धृतराष्ट्रो जनाधिपः।
(म.)लेमे न शान्ति कौरव्यश्चिन्ताशोकपरायणः ॥१॥
तस्य चिन्तयतो दुखमनिशं पार्थिवस्य तत् ।
आजगाम विशुद्धात्मा पुनर्गावरगणिस्तदा ॥२॥
शिविरात् सञ्जयं प्राप्तं निशि नागाहयं पुरम्।
आम्बिकेयो महाराज धृतराष्ट्रोऽन्यपृच्छत ॥३॥
देवयते तु निहते कुरूणामृपमे तदा ।
किमका(नृपतयस्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥४॥
सजय०-निहते तु तदा भीप्मे राजन् सत्यपराम्मे ।
तावका. पाण्डवेयाश्च प्राध्यायन्त पृथक पृथक् ॥५॥
मोहात् तव सपुत्रस्य यधाच्छान्तनघस्य च ।
कौरव्या मृत्युसाद्भूता. सहिता सर्वराजभिः॥६॥
अजावय वागोपा बने श्वापदसकुले।
भृशमुद्विग्नमनसो हीना देवव्रतेन ते ॥७॥
पतिते भरतश्रेष्ठ यभूच कुरुवाहिनी।
द्यौरिघापेतनक्षत्रा हीन खमिय घायुना ॥ ८॥
विपन्नसस्येय मही वाक् चैवासंस्मृता तथा।
आसुरीय यथा सेना निगृहीते नृपे पलौ ॥९॥
विधवेव घरारोहा शुफ्तोयेय निमगा।
घृफैरिव घने रुद्धा पृपती हतयूथपा ॥१०॥

२३४
महाभारतसार
शरभाहतसिंहेव महती गिरिकन्दरा।
भारती भरतश्रेष्ठ पतिते जान्हवीसुते ।
विघग्वाताहता रुग्णा नौरिवासीन्महार्णवे ॥ ११ ॥
तस्यां प्रस्ता नृपतय सैनिकाश्च पृथग्विधाः ।
पाताल इव मजन्तो हीना देवव्रतेन ते॥१२॥
तस्मिंस्तु निहते शूरे सत्यसन्धे महौजसि ।
त्वत्सुता. कर्णमस्मापुस्ततुकामा इव एवम् ।। १३ ।।
तावकास्तव पुनाश्च सहिता. सर्वराजभिः।
हा कर्ण इति चाफ्रन्दन् कालोऽयमिति चानुवन् ॥ १४ ॥
(भ. २) श्रुत्वा तु कर्णः पुरुपेन्द्रमच्युतम्
निपातित शान्तनवं महारथम् ।
पितेव पुत्रांस्त्वरितोऽभ्ययात् तत.
सन्तारयिष्यंस्तव पुत्रस्य सेनाम् ॥१५॥
(म.) हृषिता कुरवः सर्वे दुर्योधनपुरोगमा ।
कर्ण दृष्ट्वा महात्मानं युद्धाय समुपस्थितम् ॥ १६ ॥
(अ. ५) रथस्थं पुरुषव्याघ्र दृष्ट्वा कर्णमवस्थितम् ।
दृष्टो दुर्योधनो राजग्निदं वचनमब्रवीत् ॥ १७ ॥
भीष्म-सेनाप्रणेतासीद्वयसा विक्रमेण च ।
श्रुतेन चोपसंपन्न. सर्योधगणैस्तथा ॥ १८ ॥
तस्मिन्नसुकरं फर्म कृतवत्यास्थिते दिवम् ।
क नु सेनाप्रणेतारं मन्यसे तदनतरम् ।। १९ ।।
नगिना नायकं सेना मुहूर्तमपि तिष्ठति ।
आहवेप्यावश्रेष्ठ नेतहीनेय नोर्जले ॥२०॥
स भवान् वीक्ष्य सर्वेषु मामकेषु महात्मसु ।
पश्य सेनापति युकमनु शान्तनवादिह ॥२१ ॥

७. द्रोणपर्व
१३५
कर्ण०- सर्व पर महात्मान इमे पुरुषसत्तमाः।
सेनापतित्वमर्हन्ति नात्र कार्या विचारणा ॥२२॥
कुलसंहननमानलरिक्रमबुद्धिभिः।
युक्ताः श्रुतमा धीमन्त आहवेप्यनिवर्तिनः ॥ २३ ॥
युगपन्न तु ते शक्याः कर्तुं सर्वे पुरस्सराः।
एक एव तु कर्तव्यो यस्मिन् वैदशेषिका गुणाः ॥२४॥
अन्योन्यस्पर्धिनां होपां यद्येक यं करिष्यसि ।
रोषा विमनसो व्यक्तं न योत्स्यन्ति हितास्तव ॥२५॥
अयं च सर्वयोधानामाचार्य स्थविरो गुरुः।
युक्तः सेनापतिः कर्नु द्रोणः शस्त्रभृतां वरः॥२६॥
(स.) कर्णस्य वचनं गजा दुर्योधनस्तदा।
सेनामध्यगतं द्रोणमिदं वचनमावीत् ॥ २७ ॥
पर्णश्रेष्टयात्कुलोत्पत्या श्रुतेन वयसा धिया ।
घीर्यादाक्ष्यादधृष्यत्यादर्थशानामयाजयात् ॥ २८ ॥
तपसा च एतशत्याद् वृद्धः सर्वगुणरपि।
युक्तो भवत्समो गोता गवामन्यो न विद्यते।
स भवान् पातु नः सर्वान् देवानिव शतरतुः ॥ २९ ॥
ध्रुचं युधिष्ठिरं संरये सानुयन्धं समान्धरम् ।
जेप्यामि पुरुषव्याघ्र भवान् सेनापतिर्यदि ।। ३० ॥
एवमुक्ते ततो द्रोणं जयेत्यूचुर्नराधिपाः।
सिंहनादेन महता हर्षयन्तस्तवात्मजम् ॥ ३१ ॥
दुर्योधनं ततो राजन् द्रोणो वचनमनयीत् ॥ ३२ ॥
द्रोण-घेदं पडङ्ग वेदाहमर्थविद्यां च मानचीम् ।
(म..) यम्यफमथेप्यास्त्र शस्त्राणि विविधानि च ॥३३॥
ये चाप्युक्ता मयि गुणा भवद्भिर्जयकांक्षिमिः।
चिकीर्षुस्तानहं सर्यान् योधयिप्यामि पाण्डमान् ॥ ३४ ॥

महाभारतसारः
पार्वतं तु रणे.राजन्न हनिप्ये कथंचन ।
स हि समोपचार्याय ममैव पुरुषर्षभः॥३५॥
सजय० -अथाभिपिपिचुोणं दुर्योधनमुखा नृपाः ।
सैनापत्ये यथा स्कन्दं पुरा शममुखाः सुराः॥३६ ।।
सैनापत्यं तु संप्राप्य भारद्वाजो महारथः।
युयुत्सुन्यूँह्य सैन्यानि प्रायात्तव सुतैः सह ॥ ३७ ।।
अस्माकं शफटव्यूहो द्रोणेन विहितोऽभवत् ।
परेपां क्रौञ्च पयासीद् व्यूहो राजन्मदात्मनाम् ॥३८॥
ततःप्रववृते युद्ध परस्परयधैषिणाम् ।
फुरुपाण्डवसैन्यानां शब्देनापूरयजगत् ॥ ३९ ॥
ते त्वन्योन्यं सुसंरब्धाः पाण्डवाः कौरवैः सह ।
अभ्यघ्ननिशितैः शस्त्रैर्जयगृद्धाःप्रहारिणः॥ ४०॥
स पाण्डवानां महतीं महेप्यासो महाधुतिः।
वेगेनाभ्यद्रवत्सेनां किरन शरशतैः शितैः ॥४१॥
विक्षोभ्यमाणा द्रोणेन भिधमाना महाचमूः।
व्यशीर्यत सपाञ्चाला वातेनेव पलाहकाः॥४२॥
(म. ८) ततो युधिष्ठिरो राजा धृष्टधुम्नधनञ्जयो ।
अब्रवीत् सर्वतो यत्तैः फुभयोनिनिवार्यताम् ॥४३॥
तत्रैनमर्जुनश्चैव पार्वतश्च सहानुगः।
प्रत्यगृहात् ततः सर्वे समापेतुर्महारथाः॥४४॥
संरक्ष्यमाणां तां दृष्ट्वा पाण्डवैर्वाहिनीं रणे।
व्यावृत्य चक्षुपी कोपाद्भारद्वाजोऽन्वक्षत ॥४५॥
स तीवं कोपमास्थाय रथे समरदुर्जयः।
व्यधमत् पाण्डवानीकमभ्राणीप सदागतिः॥४६॥
रथानश्वानरानागानभिघावनितस्ततः।
चचारोन्मत्तवद्रोणो वृद्धोऽपि तरुणो यथा ॥४७॥

द्रोणपर्व
१३७
.
तं फार्मुकमहावेगमत्रज्वलितपावकम् ।
द्रोणमासादयाञ्चः पञ्चालाः पाण्डवैः सह ॥१८॥
तान् सकुअरपत्यभ्वान् प्राहिणोद्यमसादनम् ।
चक्रेऽचिरेण च द्रोणो महीं शोणितकर्दमाम् ॥ १९॥
एवं रुक्मरथः शूरो हत्वा शतसहस्रशः।
पाण्डवानां रणे योधान् पातेन निपातितः॥५०॥
अक्षौहिणीमभ्यधिकां शूराणामनिवर्तिनाम् ।
निहत्य पश्चाद्धृतिमानगच्छत् परमां गतिम् ॥ ५ ॥
पाण्डवैः सह पञ्चालेरशिवः क्रूरकर्मभिः।
हतो रुक्मरथो राजन् कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥५२॥
ततो निनादो भूतानामाफाशे समजायत ।
सैन्यानां च ततो गजनाचार्ये निहते युधि ॥ ५३॥
द्यां धरां खं दिशो वापि प्रदिशश्चानुनादयन् ।
अहो धिगिति भूतानां शब्दः समभयभृशम् ॥ ५४॥
पाण्डवास्तु जयं लभ्वा सिंहनादान् प्रचक्रिरे।
सिंहनादेन महता समकम्पत मेदिनी॥५५॥
धृतराष्ट्रशोकः
(१.९) बाटे देवे तथेप्यस्त्रे यमुपासन् गुणार्थिनः।
घृत०- ब्राह्मणा राजपुनाश्च स कथं मृत्युना हतः॥५६॥
क्षनं च ब्रह्म चैनेह योऽभ्यतिष्ठत् परंतपः।
स कथं ब्राह्मणो वृद्धः शस्त्रेण यधमाप्तवान् ॥ ५७॥
दिवि शक्र इव श्रेष्ठो महासत्वो महाबलः।
स फयं निहतः पार्थः क्षुद्रमत्स्यर्यथा तिमिः ॥५८॥
यं द्वौ न जहतः शब्दी जीवमानं कदाचन ।
ग्रामश्च वेदकामानां ज्यायोपश्च धनुप्मताम् ॥ ५९॥

महाभारतसार
अदीनं पुरपव्याघ्र हीमन्तमपराजितम् ।
नाहं मृप्ये हतं द्रोणं सिंहद्विरदविक्रमम् ॥ ६०॥
कथं सञ्जय दुर्धर्षमनाधृप्ययशोवलम् ।
पदयतां पुरुपेन्द्राणां समरे पार्वतोऽवधीत् ।। ६१॥
न स पृष्ठमरेस्त्रासाद्रणे शौर्यात् मदर्शयेत् ।
परामप्यापदं प्राप्य स कथं निहतः परैः॥ १२॥
(म.)युगस्येव विपर्यासो लोकानामिव मोहनम्।
भीष्मस्य च वधस्तात द्रोणस्य च महात्मन- ।। ६३ ।।
न ह्येव ब्रह्मचर्येण न वेदाध्ययनेन च।
न क्रियाभिर्न चास्त्रेण मृत्यो. कश्चिनिवार्यते ॥ ६ ॥
लोकसंभावितौ चोरी कृतास्त्री युद्धदुर्मदी।
भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा किं नु जीवामि ससय ।। ६५ ॥
यां तां श्रियमसूयाम. पुरा दृष्ट्वा युधिष्ठिरे।
अद्य तामनुजानीमो भीष्मद्रोणवधेन ह ॥ ६६ ॥
मत्कृते चाप्यनुप्राप्तः कुरूणामेप संक्षयः।
पक्कानां हि वधे सूत क्जायन्ते तृणान्युत ॥ १७ ॥
अन्यथा चिन्तिता ह्यर्था नरैस्तात मनस्विमिः।
अन्यथैव प्रपद्यन्ते देवादिति मतिर्मम ॥ ६८॥
तस्मादपरिहार्येऽर्थे संप्राप्ते कृच्छ्र उत्तमे।
अपारणीये दुश्चिन्त्ये यथाभूतं प्रचक्ष्व मे ॥ १९॥
द्रोणप्रतिज्ञा, एकादशदिनयुद्धम्
(अ. १२) हन्त ते कथयिष्यामि सर्व प्रत्यक्षदर्शिवान् ।
सअय०-यथा स न्यपतत् द्रोण सूदितः पाण्डुसृञ्जयै ॥ ७० ॥
सेनापतित्वं संप्राप्य भारद्वाजो महारथः।
मध्ये सर्चस्य सैन्यस्य पुतं ते वाक्यमब्रवीत् ॥ ७ ॥

७. द्रोणपर्व
१३९
करोमि काम के तेऽद्य प्रवृणीष्व यमिच्छसि ।
ततो दुर्योधनो राजा कर्णदुःशासनादिभिः।
संमन्त्र्योवाच दुर्धर्षमाचार्य जयतां वरम् ॥७२॥
'ददासि चेद्वरं मह्य जीव प्राहं युधिष्टिरम् ।
गृहीत्वा रथिनां श्रेष्ठं मत्समीपमिहानय ॥७३॥
ततः कुरूणामाचार्यः श्रुत्वा पुत्रस्य ते वचः।
सेनां प्रहर्पयन् सर्वामिदं वचनमरवीत् ॥ ७ ॥
'धन्यः कुन्तीसुतो राजन् यस्य ग्रहणमिरछसि।
न पधार्थ मुदुर्धर्ष चरमद्य प्रयाचसे ॥ ७॥
फिमर्थं च नरव्याघ्र न वधं तस्य कांक्षसे।
नाशंससि नियामेतां मचो दुर्योधन ध्रुवम् ॥ ७६ ॥
माहोस्विद्धर्मपजस्य देष्टा तस्य न विद्यते।
यदीच्छसि त्वं जीवन्तं कुल रक्षसि चात्मनः ॥७॥
अथवा भरतश्रेष्ठ निर्जित्य युधि पाण्डवान् ।
राज्यं संप्रति दत्वा च सौनानं कर्तुमिच्छसि ॥७८॥
धन्यः कुन्तीसुतो राजा मुजातं चास्य धीमतः ।
अजातशत्रुता सत्या तस्य यत् स्निहाते भवान् ।। ७९ ॥
द्रोणेन चैवमुक्तस्य तव पुत्रस्य भारत |
सहसा नि-स्तो भानो योऽस्य नित्यं हृदि स्थितः॥८॥
नाकारो गृहितुं शस्यो वृहस्पतिसमैरपि ।
तस्मात्तव सुतो राजन् प्रहयो वास्यमयीत् ॥ ८१ ॥
यो कुन्तिसुतस्पाजी नाचार्य विजयो मम ।
प्य पच तेषां शेषः स्यात्स एवास्मान शेषयेत् ।। ८२॥
सत्यप्रतिक्षे त्वानीते पुन तेन निर्जिते ।
पुनर्यास्यन्त्यरण्याय पाण्डेवास्तमनुप्रताः ॥ ८३॥

१४०
महाभारतसारः
सोऽयं मम जयो व्यक्तं दीर्घकालं भविष्यति ।
महोन पथमिच्छामि धर्मराजस्य कहिचित् ॥ ८॥
तस्य जिल्लमभिप्राय शात्या द्रोणोऽर्थतत्ववित् ।
तं वरं सान्तरं तस्मै ददी सञ्चिन्त्य बुद्धिमान् ।। ८५॥
द्रोण०- न धुधिष्ठिरं पोर. पालयत्यर्जुनो युधि ।
मन्यस्व पाण्डवश्रेष्ठमानीतं वशमात्मनः॥८६॥
फाल्गुनस्य समीपे तु न हि शफ्यो युधिष्ठिरः।
ग्रहीत समरे राजन् सेन्ट्रैरपि सुरासुरे ॥ ८ ॥
सञ्जय०-सान्तरं तु प्रतिज्ञाते राशो द्रोणेन निग्रहे।
गृहीतं तममन्यन्त तव पुत्राः सुवालिशा.॥८८॥
पाण्डवेयेषु साक्षेप द्रोण जानाति ते सुतः।
तत.प्रतिशास्थैर्यार्थ स मन्त्रो यहुलीरतः॥ ८९।।
(म. १३) सान्तरे तु प्रतिक्षात राशो द्रोणेन निग्रहे।
ततस्ते सेनिका श्रुत्वा तं युधिष्ठिरनिग्रहम्।
सिंहनादरवांश्चकुहुशब्दाश्च कृत्स्नश.॥२०॥
तञ्च सर्व यथान्यायं धर्मराजेन भारत।
आतैराशु परिक्षात भारद्वाजचिकीर्पितम् ॥११॥
तत. सर्वान् समानाय्य भ्रातृनन्यांश्च सर्वशः।
अग्रवीद्धर्मराजस्तु धनञ्जयमिद वचः॥२२॥
श्रुतं ते पुरपन्याघ्र द्रोणस्याद्य चिकीर्पितम्।
यथा तन्न भवेत्सत्य तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ ९३ ।।
स त्वमद्य महावाहो युध्यस्य मदनन्तरम् ।
यथा दुर्योधन कामं नेम द्रोणावाप्नुयात् ।। ९४॥
अर्जुन -यथा मेन बध कार्य आचार्यस्य कदाचन ।
तथा तव परित्यागो न मे राजश्चिकीर्पितः॥९५॥

७. द्रोणपर्व १४१ अप्येवं पाण्डव प्राणानुत्सृजेयमहं युधि । प्रतीपो नाहमाचायें भवेयं वै कथञ्चन ॥९६॥ त्यां निगृह्याहवे राज्यं धार्तराष्ट्रोऽयमिच्छति । नसतं जीयलोकेऽस्मिन् काम प्राप्येत् कथञ्चन ॥९७ ॥ प्रपतेत् धौः सनक्षमा पृथिवी शक्लीमवेत् । न त्यां द्रोणो निगृह्णीयाजीनमाने मयि ध्रुवम् ॥२८॥ सअय०-ततः शंखाश्च मेर्यश्च मृदंगाश्वानकैः सह । प्राचाद्यन्त महाराज पाण्डवानां निवेशने ॥ ९९।। श्रुत्वा शंखस्य निर्घोपं पाण्डवस्य महौजसः। त्वदीयेप्यप्यनीकेपु वादिनाण्यभिजप्निरे ॥ १०॥ ततो व्यूढान्यनीकानि तव तेपां च भारत। शनैरुपेयुरन्योन्यं योध्यमानानि संयुगे ॥१०॥ ततः प्रयवृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम्। पाण्डवानां कुरूणां च द्रोणपाञ्चाल्ययोरपि ।। १०२॥ पतमानाः प्रयत्नेन द्रोणानीकविशातने । न शेकुः सृञ्जया युद्धे तद्धि द्रोणेन पालितम् ॥ १०३ ।। तथैव तव पुनस्य रथोदाराःप्रहारिणः । न शेकुः पाण्डवीं सेनां पाल्यमानां किरीटिना ॥ १०४॥ (म.१४) ततः स पाण्डवानीके जनयन्सुमहद्भयम् । च्यचरत् पृतनां द्रोणो दहन कक्षमिवानलः ॥१०५॥ तस्य विद्युदिवाभ्रेपु चापं हेमपरिष्कृतम् । भ्रमद्रयान्मुदे चास्मिन् दृश्यते स्म पुनः पुनः ।। १०६ ॥ स मध्यं प्राप्य सैन्यानां सर्वाः प्रविचरन् दिशः। तव सैन्यस्य गोताऽऽसीद्धारद्वाजो द्विजर्पभः ॥ १०७ ॥ व्यक्षोमयद्रणे योधान् यथामुख्यममिद्रवन् । अभ्यवर्तत संप्रेप्सुः कुन्तीपुन युधिष्ठिरम् ॥ १०८।।

१४२ महाभारतसार ततो विराटद्रुपदी केफयाः सात्यकि.शिविः। व्याघ्रदत्तश्च पाञ्चाल्यः सिंहसेनश्च वीर्यवान् ॥ १०९।। पते चान्ये च ययः परीप्सन्तो युधिष्ठिरम्। आवनुस्तस्य पन्थानं फिरन्त. सायकान् यहून् ।। ११०॥ तान् प्रमृज्य शरवातः पाण्डवानां महारथान् । युधिष्टिररथाभ्याशे तस्थौ मृत्युरिवान्तकः ।। ११५॥ ततोऽभवन्महाशब्दो गजन् यौधिष्टिरे चले। हतो राजेति योधानां समीपस्थे यतयते ।। ११२।। अब्रुवन् सैनिकास्तन दृष्ट्या द्रोणस्य विक्रमम् । अद्य राजा धार्तराष्ट्र स्तार्थों वै भविष्यति ।। ११३॥ अस्मिन् मुहूर्ते द्रोणस्तु पाण्डवं गृह्य हर्पितः। आगमिप्यति नो नूनं धार्तराष्ट्रस्य संयुगे ।। ११४ ॥ एवं सञ्जल्पता तेषां तावकानां महारथः। आयाजवेन कौन्तेयो रथयोषेण नादयन् ।। २१५ ।। तत. किरीटी सहसा द्रोणानीकमुपाद्रवत् । छादयन्निपुजालेन महता मोहयन्निव ॥ १९६।। शीघ्रमभ्यस्यतो वाणान् संदधानस्य चानिशम्। नान्तरं ददृशे कश्चित् कौन्तेयस्य यशस्विन ।। ११७॥ न दिशो नान्तरिक्षं च न द्यौर्नेव च मेदिनी। अदृश्यन्त महाराज वाणभूता इवाभवन् ॥ १८॥ नादृश्यत तदा राजंस्तत्र किंचन संयुगे। चाणान्धकारे महति कृते गाण्डीवधन्वना ।। ११९ ।। सूर्ये चास्तमनुप्राते तमसा चाभिसंवृते । नाशायत तदा शनुर्न सुहृन्न च कश्चन ।। १२० ॥ ततोऽवहार चकुस्ते द्रोणदुर्योधनादयः ॥ १२१ ।।

द्रोणपर्व
तान् विदित्वा पुन त्रस्तानयुद्धमनसः परान् ।
स्वान्यनीकानि धीभत्सुः शनकैरवहारयत्।
ततोऽभितुवुः पार्थ प्रहाः पाण्डुसञ्जयाः॥ १२२ ॥
अर्जुनसंशप्तकयुद्धम् , द्वादशदिनयुद्धम् , सत्यजिद्वधः
(अ.१५) कृत्वाऽवहार सैन्यानां द्रोणः परमदुमनाः।
दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य सवीडमिदमत्रचीत् ॥ १२३ ॥
उक्तमेतन्मया पूर्व न तिष्ठति धनसये।
शक्यो ग्रहीतुं संग्रामे देवैरपि युधिष्ठिरः॥ १२४॥
इति तद्वःप्रयततां कृतं पार्थेन संयुगे।
मा विशङ्कीर्वचो महामजेयौ कृष्णपाण्डवौ ।। १२५ ॥
अपनीने तु योगेन केनविच्छवेतवाहने।
तत एप्यति ते राजन् वशमेय युधिष्ठिरः॥१२६ ॥
कश्चिदाहय तं सहये देशमन्यं प्रकर्षतु ।
तमजित्वा न कौन्तेयो निवर्तत कथंचन ॥ १२७ ॥
एतस्मिन्नन्तरे शून्ये धर्मराजमहं नृप।
ग्रहीष्यामि चमू भिस्वा धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः ॥ १२८ ॥
अर्जुनेन विहीनस्तु यदि नोत्सृजते रणम्।
मामुपायान्तमालोक्य गृहीतं विद्धि पाण्डवम् ॥ १२९ ।।
अथापयाति सम्रामाद्विजयात्तद्विशिप्यते ॥ १३०॥
द्रोणस्य तद्वचः श्रुत्वा त्रिगर्ताधिपतिस्तदा।
भ्रातृभिः सहितो राजग्निदं वचनमब्रवीत् ॥ १३ ॥
चयं विनिरुता राजन् सदा गाण्डीवधन्यना।
अनागास्वपि चागस्तत्कृतमस्मासु तेन वै॥१३२ ।।
ते वयं स्मरमाणास्तान् विनिकारान् पृथग्विधान् ।
क्रोधाग्निना दह्यमाना न शेमहि सदा निशि ॥ १३३ ॥

२४४ महाभारतसारः स नो दिदयास्त्र सम्पन्नश्चक्षुर्विषयमागतः। घयमेनं हनिष्यामो निशप्यायोधनाद्वहिः॥१३४॥ अद्यास्त्वनर्जुना भूमिरत्रिगर्ताऽथ या पुनः । सत्यं ते प्रतिजानीमो नैतन्मिथ्या भविष्यति ॥१३५॥ ततो ज्वलनमानर्थ्य हुत्वा सर्वे पृथक्पृथक् । शृण्वतां सर्वभूतानामुच्चैर्वाचो वभापिरे ।। १३६ ॥ सर्वे धनञ्जयवधे प्रतिक्षां चापि चक्रिरे ।। १३७ ।। ये वे लोकाश्चावतिनां ये चैव ब्रह्मघातिनाम् । मद्यपस्य च ये लोका गुरुदाररतस्य च ।। १३८॥ नास्तिकानां च ये लोका येऽग्निमातृपितृत्यजाम्। तानाप्नुयामहे लोकान् ये च पापकृतामपि ।। १३९ ॥ यद्यहत्वा वयं युद्धे निवर्तेम धंनजयम्। तेन चाभ्यर्दितास्त्रासाद्भवेम हि पराङ्मुखाः ॥ १४०॥ एवमुक्त्वा तदा राजंस्तेऽभ्यवर्तन्त संयुगे। आह्वयन्तोऽर्जुनं चीराः पित्जुष्टां दिशं प्रति ॥ १४१ ॥ आहूतस्तैर्नरव्याः पार्थः परपुरअयः। धर्मराजमिदं वाक्यंमपदान्तरमब्रवीत् ॥ १४२ ।। आहूतो न निवर्तेयमिति मे व्रतमाहितम् । संशप्तकाश्च मां राजन्नाद्वयन्ति महामृधे ।। १४३॥ एप च भ्रातृभिः सार्धं सुशर्माऽद्वयते रणे। नैतच्छक्नोमि संसोदुमाहानं पुरुपर्पम ।। १४४ ॥ युधि०- श्रुतं ते तत्त्वतस्तात यद्रोणस्य चिकीर्पितम् । यथा तदनृतं तस्य भवेत् तत्त्वं समाचर ॥१४५।। मर्जुन-अयं वै सत्यजिद्राजन्नद्य त्वां रक्षिता युधि । नियमाणे च पाञ्चाल्ये नावार्यः काममाप्स्यति ।। १४६ ।।

५. द्रोणपर्व हते तु पुरुपच्या रणे सत्यजिति प्रभो। सर्वैरपि समेतैर्धा न स्थातव्यं क्थञ्चन ॥ १७ ॥ सञ्जय०-अनुशातस्ततो राक्षा परिष्वक्श्च फागुनः। प्रेरणा दृष्टश्च यजुधा ह्याशिपश्चास्य योजिताः॥ १४८॥ विहायैनं तत. पार्थस्त्रिगर्तान् प्रत्ययाली। क्षुधित क्षुद्विघातार्थ सिंहो मृगगणानिय ।। १४९ ॥ ततो दौर्योधनं सैन्यं मुदा परमया युतम् । ऋतेऽर्जुनं भृशं कुद्धं धर्मराजस्य निग्रहे ॥१५० ।। (अ.१८) तत. संशप्तका राजन् समे देशे व्यवस्थिताः। व्यूह्यानीकं रथैरेय चन्द्राकारं मुदा युता.॥ १५१॥ ते किरीटिनमायान्तं दृष्ट्या हर्षेण मारिप । उदकोशक्षरख्यात्राः शब्देन महता तदा ॥ १५२ ।। ततः शरसहस्राणि प्रापतन्नर्जुनं प्रति । भ्रमराणामिव वाताः फुलं दुमगणं चने ॥ १५३ ॥ (अ. १९) न ध्वनो नार्जुनस्तर न रथो न च केशवः । प्रत्यदृश्यत घोरेण शरवण संवृतः॥ १५४॥ ततः प्रसिघिदे कृष्ण. खिन्नश्वार्जुनमब्रवीत् । कासि पार्थ न पश्ये त्वां कच्चिजीवसि शत्रुहन् ।। १५५॥1 तस्य तदापितं श्रुत्वा त्वरमाणो धनञ्जयः। घायच्याखेण तेरस्तां शरवृष्टिमपाहरत् ।। १५६ ॥ ततः संशप्तकवातान् साश्वद्विपरथायुधान् । उवाह भगवान् वायुः शुष्कपर्णचयानिय ॥ १५७॥ तांस्तथा व्यावुलीयत्य त्वरमाणो धनञ्जयः। जयान निशितैर्वाणःसहस्राणि शतानि च ॥१५८॥ शिरांसि भल्लेरहरद्वानपि च सायुधान् । हस्तिहस्तोपमांश्चोरुन् शरामपातयत् ॥ १५९ ॥ मसा...

२४६ महाभारतसार . तैहतहन्यमानैश्च पतद्भिः पातितैरपि । भ्रमद्भिर्निष्टनद्भिश्च क्रूरमायोधनं यभौ ॥ १६० ॥ रजश्च सुमहजातं शान्तं रुधिरवृष्टिभिः । मही चाप्यभवदुर्गा करन्धशतसंकुला ॥ १६१ ।। एतस्मिन्नन्तरे चैव प्रमत्ते सव्यसाचिनि । व्यूढानीकस्ततो द्रोणो युधिष्ठिरमुपाद्रवत् ॥ १६२ ।। (अ. २०) व्यूढं दृष्ट्या सुपर्ण तु भारद्वाजकृतं तदा । व्यूहेन मण्डलार्धन प्रत्यव्यूहाधिष्ठिरः॥ १६३ ॥ द्रोणो यौधिष्ठिरं सैन्यं बहुघा ध्यधमच्छरैः। अनिलेन यथाऽभ्राणि विच्छिन्नानि समन्ततः। तथा पार्थस्य सेन्यानि विच्छिन्नानि कचित् कचित् ॥१६॥ मुहूर्तमिव तयुद्धमासीन्मधुरदर्शनम् । तत उन्मत्तवराजनिर्मर्यादमवर्तत ॥ १६५ ॥ नैव स्वे न परे राजन्नाज्ञायन्त परस्परम् । अनुमानेन संज्ञाभिर्युद्धं तत् समवर्तत ॥ १६६ ॥ गजाश्वरथयोधानां शरीरौघसमावृता। यभूव पृथिवी राजन् मांसशोणितकर्दमा ।। १६७ ॥ वर्तमाने तथा युद्ध घोररूपे भयङ्करे। मोहयित्वा परान् द्रोणो युधिष्ठिरमुपाद्रवत् ।। १६८ ॥ (4.) ततो द्रोणं महेप्यासः सत्यजित्सत्यविक्रमः । अविध्यनिशिताप्रेण परमात्रं विदर्शयन् ॥ १६९ ।। स सत्यजितमालोक्य तथोदीर्ण महाहवे। अर्धचन्द्रेण चिच्छेद शिरस्तस्य महात्मनः ॥ १७० ।। तस्मिन्हते महामाने पाञ्चालानां महारथे। अपायाजवनैरावैर्दोणात् प्रस्तो युधिष्ठिरः ॥१७॥ निर्दहन्तमनीकानि तानि तानि पुनः पुनः। द्रोणं मत्स्यादवरजः शतानीकोऽभ्यवर्तत।। १७२।।

७. द्रोणपर्व
१४७
सूर्यरश्मिप्रतीकाशैः कर्मारपरिमार्जितैः।
पभिः ससृतं सहयं द्रोणं विद्याऽनदभृशम् ॥ १७३ ॥
तस्य नानदतो द्रोणः शिरः कायात् सकुण्डलम् ।
क्षुरेणापाहरत् तूर्णं ततो मत्स्याः प्रदुद्रुवुः॥१७४ ॥
एतांश्चान्यांश्च सुबहन्नानाजनपदेश्वरान् ।
सर्वान् द्रोणोऽजययुद्धे फुरुभिः परिवारितः ।। १७५ ॥
ते दानवा इवेन्द्रेण वध्यमाना महात्मना।
पञ्चालाः केकया मत्स्याः समकम्पन्त भारत ।। १७६॥
(क. २२) तान्दृष्ट्या चलितान् संस्ये प्रणुनान् द्रोणसायकैः ।
दुर्योधनोऽब्रवीत् कर्ण प्रहृष्टः प्रहसनिय ॥ १७७ ।।
पश्य राधेय पञ्चालान् प्रणुन्नान् द्रोणसायकैः।
सिंहेनेव मृगान् वन्यास्त्रासितान् दृढधन्वना ।। १७८॥
नैते जातु पुनयुद्धमोहेयुरिति मे मतिः।
यथा तु भग्ना द्रोणेन पातेनेव महादुमाः ॥१७९ ।।
अर्यमानाः शरैरते रुक्मपुखैमहात्मना ।
पथा नकेन गच्छन्ति पूर्णमानास्ततस्ततः॥ १८०॥
एप भीमो महामोधी हीनः पाण्डवसृञ्जयैः।
मदीयैरावृतो योधैः कर्ण नन्दयतीव माम् ॥ १८ ॥
व्यक्तं द्रोणमयं लोकमद्य पश्यति दुर्मतिः ।
निराशो जीविताधूनमद्य राज्याच पाण्डवः ।। १८२॥
कर्ण०- नेप जातु महावाहुर्जीवनावमुत्यजेत् ।
न चापि पाण्डवा युद्धे भज्येरनिति मे मतिः॥ १८३॥
निवृत्तो हि महावाहुरमितीजा फोदरः।
पश्चाला: केकया मत्स्याः पाण्डवाश्च विशेषतः॥१८४॥
अतिभारमहं मन्ये भारद्धाजे समाहितम्।
शीनमनुगमिप्यामो यत्र द्रोणो व्यवस्थितः॥१८५॥

१४८
महाभारतसारः
कोका इच महानागं मा चै हन्युर्यतव्रतम् ॥ १८६॥
गधेयस्य पचः श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तत.।
भ्रातृभिः सहितो राजन् प्रायाद्रोणरथं प्रति ॥ १८७ ॥
तनारायो महानासीदेकं द्रोणं जिघांसताम् ।
पाण्डवानां निवृत्तानां नानावणेहयोत्तमैः॥१८८॥
(भ. २४) व्यथयेयुरिमे सेनां देवानामपि सञ्जय ।
धृतराष्ट्र०-आहवे ये न्यवर्तन्त वृकोदरमुखा नृपा. ॥ १८९॥
संप्रयुक्त. किलवायं दिष्टर्भवति पूरुषः।
तस्मिन्नेव च सर्वार्थाः प्रदृश्यन्ते पृथग्विधा ॥ १९० ॥
दीर्घ विमोपितः कालमरण्ये जटिलोऽजिनी।
अशातश्चैव लोकस्य विजहार युधिष्ठिरः ॥ १९१ ॥
स एव महतीं सेना समावर्तयदाहवे ।
किमन्यदैवसंयोगान्मम पुत्रस्य चाभवत् ॥ १९२॥
युक्त एव हि भाग्येन ध्रुधमुत्पद्यते नरः ।
स तथा कृप्यते तेन न यथा स्वयमिच्छति ॥ १९३ ।।
यन्मां क्षत्ताऽब्रवीत्तात प्रपश्यन् पुत्रगृद्धिनम् ।
दुर्योधनेन तत् सर्व प्राप्तं सूत मया सह ॥ १९४ ॥
नृशंसं तु परं नु स्यात्यक्त्वा दुर्योधनं यदि।
पुत्रशेपं चिकीयं कृत्स्नं न मरण व्रजेत् ॥ १९५ ॥
यो हि धर्म परित्यज्य भवत्यर्थपरो नरः।
सोऽस्माञ्च हीयते लोकात् क्षुद्रभावं च गच्छति ॥ १९६ ।।
अद्य चाप्यस्य राष्ट्रस्य हतोत्साहस्य सञ्जय ।
अवशेष न पश्यामि ककुदे मृदिते सति ।। १९७॥
व्यक्तमेव च मे शस यथा युद्धमवर्तत।
कैऽयुध्यन् के व्यपाकुर्वन् के क्षुद्रा. प्राद्रवन् भयात् ॥१९८॥

७. द्रोणपर्व १४९ भगदत्तवधः, नीलवधः (म. २६) तथा तेपु निवृत्तेषु प्रत्युद्यातेपु भागशः। सञ्जय०-प्राग्जोतिपस्ततो भीमं पुरेण समाढवत् ।। १९९ ।। स नागप्रवरो भीमं सहसा समुपाठचत् । वृकोदररथं साश्वमविशेषमचूर्णयत् ।। २०० ।। पद्भयां भीमोऽप्यथो धावंस्तस्य गात्रेवलीयत । गात्राभ्यन्तरगो भूत्या करेणाताडयन्मुहुः ॥ २० ॥ फुलालचस्वभागस्तदा तृर्णमथाभ्रमत् । भीमोऽपि नागगानेभ्यो विनि सृत्यापयाजवात् ॥२०२॥ ततः पाण्डवयोधास्ते नागराज शरैर्दुतम् । सिपिचुभैरवानादान् विनदन्तो जिघांसव ॥ २०३ ।। नियन्तुः शिरपयत्नाभ्यां प्रेरितोऽरिशराति.। परिचिक्षेप तानागः स रिपून सव्यदक्षिणम् ॥२०४॥ क्षिप्रं श्येनाभिपनानां वायसानामिय स्थनः। यभूव पाण्डवेयानां भृशं विद्रवतां स्वनः।।२०५ ।। (अ. २५) रजो दृष्ट्या समुद्भूतं श्रुत्वा च गजनि स्वनम् । भगदत्ते विकुर्वाणे कौन्तेयः कृष्णमनचीत् ।। २०६॥ यथा प्राग्ज्योतिपो राजा गजेन मधुसूदन। त्वरमाणो चिनिष्प्रान्तो ध्रुव तस्यैप नि स्वनः ॥२०७ ।। स पाण्डवरलं सर्वमीको नाशयिप्यति । न चावाम्यामृतेऽन्योऽस्ति शक्तस्तं प्रतियाधितुम् ॥२०८ ।। त्यरमाणस्ततो याहि यताप्राग्ज्योतिपाधिपः ॥२०९॥ पचनादय कृष्णस्तु प्रययौ सव्यसाचिनः। दीयते भगदत्तेन यत्र पाण्डववाहिनी ।।२१०॥

१५०
महाभारतसारः
तं प्रयान्तं ततः पश्चादावयन्तो महारथाः।
संशप्तकाः समारोहन् सहस्राणि चतुर्दश ॥२१॥
दशैय तु सहस्राणि त्रिगर्तानां महारथाः।
चत्वारि च सहस्राणि वासुदेवस्य चानुगाः ।। २१२ ।।
स सनिवृत्तः सहसा फपिप्रवरकेतनः।
एफो रथसहस्राणि निहन्तुं पासवी रणे ॥२१३ ॥
ततस्तान् प्रायशः पार्थो ब्रह्मास्त्रेण निजनिवान् ॥२१४॥
संशप्तकांस्ततो हत्या भूयिष्ठा ये व्यवस्थिताः।
भगदत्ताय याहीति कृष्णं पार्थोऽभ्यनोदयत् ॥२१५॥
(४. २८) तं प्रयान्तं कुरुश्रेष्ठं स्थान भ्रातृन द्रोणतापितान् ।
सुशर्मा भ्रातृभिः सार्ध युद्धार्थी पृष्टतोऽन्वयात् ।।२१६॥
ततोऽर्जुनः सुशर्माणं विद्या सप्तभिराशुगैः।
ध्वज धनुश्चास्य तथा भुराभ्यां समन्तत ॥२७॥
त्रिगर्ताधिपतेश्चापि भ्रातरं पड्भिराशुगैः।
साश्यं ससूतं त्वरितः पार्थःप्रैपीद्यमक्षयम्॥२१८ ॥
ततो भुजगसंकाशां सुशर्मा शक्तिमायसीम्।
चिक्षेपार्जुनमादिश्य वासुदेवाय तोमरम् ॥२१९ ॥
शक्तिं त्रिभिः शरैछित्त्वा तोमरं त्रिभिरर्जुनः।
सुशर्माणं शरवातैर्मोहयित्वा न्यवर्तयत् ।। २२० ।
संवेष्टयननीकानि शरवर्षेण पाण्डवः।
सुपर्णपातवद्राजन्नायात् प्राग्ज्योति प्रति ।। २२१ ॥
यथा नलवनं कुद्ध प्रभिन्नः पष्टिहायनः।
मृदुनीयात्तद्वदायस्तः पार्थोऽनृद्नाचमू तव ॥ २२२ ॥
तस्मिन् प्रमथिते सैन्ये भगदत्तो नराधिपः।
तेन नागेन सहसा धनञ्जयमुपाद्रवत् ॥ २२३॥

७. द्रोणपर्व
१५१
तमापतन्तं द्विरदं दृष्ट्वा क्रुद्धमिवान्तकम्।
चडिपसव्यं त्वरितः स्यन्दनेन जनार्दनः ॥ २२४॥
समाप्तमपि नेयेप परावृत्तं महाद्विपम् ।
सारोहं मृत्युसात् फतु स्मरन् धर्म धनञ्जयः ।। २२५॥
(अ. २९) प्राग्ज्योतिपेण संसक्तावुभौ दाशार्हपाण्डवौ ।
मृत्युदंष्ट्रान्तिकं प्राप्ती सर्वभूतानि मेनिरे ॥२२६ ॥
ततो नागस्य तद्वर्म व्यधमत् पाकशासनिः।
शरजालेन महता तद्व्यशीर्यत भूतले ।। २२७ ॥
ततश्छनं ध्वजं चैव छित्त्वा राशोऽर्जुनः शरैः।
विव्याघ स्तूर्णमुत्स्मयन् पर्वतेश्वरम् ॥ २२८ ॥
विद्धस्ततोऽतिव्यथितो वैष्णवास्त्रमुदीरयन् ।
अभिमंत्र्यांकुश कुन्दो व्यसृजत् पाण्डवोरसि ॥२२९॥
विसृष्टं भगदत्तेन तदस्त्रं सर्वघाति वै।
उरसा प्रतिजग्राह पार्थ संछाध केशवः ॥२३०॥
वैजयन्त्यभवन्माला तदत्रं केशयोरमि।
पद्मकोशविचित्राढग सर्घर्तुफुसुमोत्कटा ॥ २३१ ।।
ततोऽर्जुनः क्लान्तमनाः केशवं प्रत्यभापत ॥२३२॥
अयुध्यमानस्तुगान् संयन्तास्मीति चानघ ।
इत्युक्त्या पुण्डरीकाक्ष प्रतिज्ञा स्यां न रक्षसि ॥२३३ ॥
यद्यहं व्यसनी या स्यामशक्तो या निवारणे।
ततस्त्वयैवं कार्य स्यान्न तत्कार्य मयि स्थिते ।। २३४॥
ततोऽर्जुन वासुदेवः प्रत्युवाचार्थवद्वचः ।
शृणु गुह्यमिदं पार्थ पुरा वृत्तं यथाऽनघ ॥२३५॥
चतुर्मूर्तिरहं शश्वल्लोफत्राणार्थमुद्यतः।
एका मूर्तिस्तपश्चर्या पुरते मे भुवि स्थिता ॥२३६॥

महाभारतसार
अपरा पश्यति जगत् कुणि साध्यसाधुनी।
अपरा कुरते फर्म मानुष लोकमाथिता ॥२३७ ।।
शेते चतुर्थी त्वपरा निद्रा घर्षसहसिकीम् ।
याऽसौ वर्षसहस्रान्ते मूर्तिरुत्तिष्ठते मम ।
चराहेभ्यो चरान् श्रेष्ठांस्तस्मिन् काले ददाति सा ॥२३८ ॥
तं तु कालमनुप्रासं विदित्या पृथिनी तदा।
अयाचत वर यन्मां नरकाय तच्छृणु ॥ २३९ ॥
देवाना दानवानां च अवध्यस्तनयोऽस्तु मे।
उपेतो वैष्णवात्रेण तन्मे त्व दातुमर्हसि ॥२४०॥
एव वरमह श्रुत्वा जगत्यास्तनये तदा।
अमोधमत्र प्रायच्छं चैष्णव परम पुरा ॥२४॥
अवोचं चैतदत्रं वै हामोघं भवतु क्षमे ।
नरकस्याभिरक्षार्थ नैनं कश्चिदधिप्यति ।। २४२।।
अनेनास्त्रेण ते गुप्त सुत. परवलार्दन ।
भविष्यति दुराधर्ष सर्वलोकेषु सर्वदा ॥२४३॥
तथेत्युक्त्वा गता देवी कृतकामा मनस्विनी।
स चाप्यासीद् दुराधर्षो नरक शत्रुतापन ॥२४४॥
तस्मात् प्राग्ज्योतिष प्राप्तं तदस्त्रं पार्थ मामकम्।
नास्यावध्योऽस्ति लोकेषु सेन्द्ररुद्रेषु मारिप ।। २४५॥
तन्मया त्वत्कृते चैतदन्यथा व्यपनामितम् ।
विमुक्तं परमात्रेण जहि पार्थ महासुरम् ॥२४६॥
तत पार्थो महावाहुरसभ्रान्तो महामना ।
कुम्भयोरन्तो नाग नाराचेन समार्पयत् ।। २४७।।
स करी भगदत्तेन प्रेर्यमाणो मुहुर्मुहु ।
न करोति ववस्तस्य दरिद्रस्येव योषिता ॥२४८॥

७. द्रोणपर्व
स तु विष्टभ्य गात्राणि दन्ताभ्यामपनि ययौ।
नदन्नतिस्वनं प्राणानुत्ससर्ज महाद्विपः॥ २४ ॥
'ततो गाण्डीवधन्वानमभ्यभापत केशवः।
अयं महत्तरः पार्थ पलितेन समावृतः ।।२०।।
चलीसंछननयनः शुरः परमदुर्जयः।
अक्ष्णोरुन्मीलनार्थाय बद्धपट्टो हासौ नृपः॥२५१ ॥
देयवाक्यात् प्रचिच्छेद शरेण भृशमर्जुनः।
छिन्नमात्रेऽशुके तस्मिन् रुद्धनेत्रो यभूय सः।
तमोमयं जगन्मेने भगदत्तः प्रतापवान् ॥२५२ ।।
ततश्चन्द्रार्धयिम्बेन याणेन नतपर्वणा।
विमेद हृदयं राशो भगदत्तस्य पाण्डवः।।२५३ ।।
स भिन्नहृदयो राजा भगदत्तः किरीटिना।
शरासनं शरांश्चय गतासुः प्रमुमोच ह ॥२५४॥
शिरसस्तस्य विभ्रष्टं पपात च वरांशुकम् ।
नालताडनविभ्रष्टं पलाशं नलिनादिव ॥२५५॥
स हेममाली तपनीयभाण्डात्
पपात नागाहिरिसन्निकाशात् ।
सुपुप्पितो मारुतवेगरुग्णो
महीयरानादिव कर्णिकारः ॥२५६॥
(अ. ३.) ततोऽर्जुनोऽसपिच्छेध्यं दर्शयात्मनोऽरिषु ।
अभ्यर्वाच्छरौघेण कौरवाणामनीकिनीम् ॥२५७ ।।
सा हन्यमाना पार्थेन तय पुनस्य वाहिनी।
द्वैधीभूता महाराज गङ्गेवासाय पर्वतम् ॥२५८ ॥
द्रोणमेवान्यपद्यन्त केचित् तत्र नरर्षभाः।
केचिदुर्योधनं राजन्नर्थमानाः किरीटिना ।। २५९.॥
नापश्याम ततस्त्वेन सैन्ये वै रजसावृते ॥२६॥

१५४
महाभारतसारः
ततः पुनर्दक्षिणतः संग्रामचित्रयोधिनाम् ।
सुयुद्धं चार्जुनस्यासीदहं तु द्रोणमन्धियाम् ॥२६१ ।।
(म.३१) द्रोणं द्रोणमिति क्रूराः पञ्चालाः समचोदयन् ।
मा द्रोणमिति पुत्रास्ते फुरुन् सर्वानचोदयन् ।।२६२ ।।
द्रोणं द्रोणमिति धेके मा द्रोणमिति चापरे ।
फुरूणां पाण्डवानां च द्रोणद्यूतमवर्तत ॥२६३॥
यं यं प्रमथते द्रोणः पञ्चालानां रथवजम् ।
तत्र तत्र तु पाश्चात्यो धृष्टद्युम्नोऽभ्यवर्तत ॥२६४॥
तदभुतमभूद्युद्धं द्रोणपाञ्चालयोस्तथा।
नैव तस्योपमा काचिदिति मे निश्चिता मतिः॥२६५॥
ततो नीलोऽनलप्रख्यो ददाह कुरुवाहिनीम् ।
शरस्फुल्लिङ्गश्चापार्चिर्दहन् कक्षमिवानलः॥२६६ ।।
तस्योन्नतांसं सुनसं शिरः कायात् सकुण्डलम्।
भल्लेनापाहरवौणिः स्मयमान इवानघ ।।२६७।।
ततः प्रविव्यथे सेना पाण्डवी भृशमाकुला।
आचार्यपुत्रेण हते नीले ज्वलिततेजसि ॥२६८ ॥
अचिन्तयंश्च ते सर्वे पाण्डवानां महारथाः।
कथं नो यासविस्त्रायाच्छत्रुभ्य इति मारिष ॥२६९।।
दक्षिणेन तु सेनायाः कुरुते कदनं चली।
संशप्तकावशेषस्य नारायणवलस्य च ॥२७॥
(म. ३२) ततो द्रोणोऽतिसंक्रुद्धो विसृजशतशः शरान्।
चेदिपञ्चालपाण्डूनामकरोत् कदनं महत् ॥२७॥
एतस्मिन्नतरे जिष्णुर्जित्वा संशप्तकान् बहन् ।
अभ्ययात्तत्र यत्राऽसौ द्रोणः पाण्डून् प्रमर्दति ॥२७२।।
संशसफसमुद्रं तमुच्छोप्यास्त्रगभस्तिभिः।
स पाण्डवयुगान्तार्कः कुरूनप्यभ्यतीतपत् ॥ २७३ ॥

द्रोणपर्व १५५ तेन पाणसहस्रोधैर्गजाश्वरथयोधिनः। ताड्यमाना. क्षितिं जग्मुर्मुक्तकेशा शरार्दिता. ॥ २७४॥ ते विकीर्णरथाश्चिना.प्रायशश्च पराडमुखाः। कुरख कर्ण कर्णेति हाहेति च यिचुनगुः ॥ २७५ ॥ तमाधिरथिरामन्दं विशाय शरणपिणाम् । मा भैष्टुति प्रतिश्रुत्य ययावभिमुखोऽर्जुनम् ॥२७६ ॥ अर्जुनश्चापि राधेय विवा सप्तभिराशुगैः। कर्णादवरजं वाणर्जधान निशितैः शरैः ॥ २७७ ।। ततः शत्रुक्षयं हत्वा पार्थ पड्भिरजिह्मगैः। जहार सद्यो भल्लेन विपाटस्य शिरो रथात् ॥२७८ ॥ पश्यतां धार्तराष्टाणामेकेनैव किरीटिना। प्रमुखे सूतपुनस्य सोदर्या निहतास्त्रयः ॥२७९ ॥ ततो भीम. समुत्पत्य स्वरथाद्वैनतेयवत् । वरामिना फर्णपक्षान् जघान दश पञ्च च ।। २८० ॥ पचमेष महारौद्र. क्षयार्थ सर्वधन्विनाम् । ताचकानां परेषां च त्यक्त्वा प्राणानभूद्रणः॥२८१।। ततो वले भृशलुलिते परस्परं निरीक्षमाणे रुधिरोघसंप्लुते। दिवाफऽस्तं गिरिमास्थिते शन- रमे प्रयाते शिविराय भारत ॥२८२॥ त्रयोदशदिनयुद्धम् , चक्रव्यूहभेदनम् (१. ३३) तत. प्रभातसमये द्रोणं दुर्योधनोऽधीत् ॥ २८३ ॥ नून चर्य घध्यपक्षे भवतो द्विजसत्तम । तथा हि नाग्रही प्राप्तं समीपेऽद्य युधिष्टिरम् ॥ २८४ ।। इच्छतस्ते न मुच्येत चक्षु प्राप्तो रणे रिपुः । जिघृक्षतो रक्ष्यमाण. सामरैरपि पाण्डवैः ॥२८५॥ "

२५६
महाभारतसार
--
घरं दत्वा मम प्रीतः पश्चाद्विकृतवानसि ।
आशामगं न कुर्वन्ति भक्तस्याः कथञ्चन ॥२८६॥
ततोऽप्रीतस्तथोक्तः सन् भारद्वाजोऽनवीनृपम् ।
नाहंसे मां तथा शातुं घटमानं तव प्रिये ॥२८७ ॥
ससुरासुरगन्धर्वाः सयक्षोरगराक्षसाः।
। नाल लोका रणे जेतुं पाल्यमानं किरीटिना ॥२८८ ॥
सत्यं तात ब्रवीम्यद्य नैतजात्वन्यथा भवेत् ।
अद्यैकं प्रवरं कञ्चित् पातयिप्ये महारथम् ॥२८९॥
तं च व्यूह विधास्यामि योऽभेद्यस्त्रिदशैरपि।
योगेन केनचिद्राजन्नर्जुनस्त्वपनीयताम् ॥२९० ॥
न ह्यशातमसाध्यं वा तस्य संख्येऽस्ति किञ्चन ।
तेनापात्तं सकलं सर्वज्ञानमिनस्ततः॥२९१ ॥
द्रोणेन व्याहृते त्वेवं संशप्तकगणाः पुनः।
आह्वयनर्जुनं संख्ये दक्षिणामभितो दिशम् ॥ २९२ ॥
ततोऽर्जुनस्याथ परैः सार्ध समभवद्रणः।
तादृशो यादृशो नान्य. श्रुतो दृष्टोऽपि वा कचित् ।।२९३ ॥
(अ. ३४) चक्रव्यूहो महाराज आचार्यणाभिकल्पितः।
तत्र शकोपमा. सर्वे राजानो विनिवेशिताः॥२९४॥
(अ. ३५) तदनीकमनाधृष्य भारद्वाजेन रक्षितम् ।
पार्था समभ्यवर्तन्त भीमसेनपुरोगमा ॥२९५॥
समीपे वर्तमानांस्तान् भारद्वाजोऽतिवीर्यवान् ।
असंभ्रान्त शरौघेण महता समवारयत् ।।२९६ ।।
तमायान्तमभिकुद्धं द्रोणं दृष्ट्वा युधिष्ठिरः।
यहुधा चिन्तयामास द्रोणस्य प्रतिवारणम् ।।२९७ ॥
अशक्यं तु तमन्येन द्रोणं मत्वा युधिष्ठिरः।
अप्रवीत् परवीरघ्नमभिमन्युमिदं वच ॥२९८॥

द्रोणपर्व
१५५
पत्य नो नाजुनो गहेंद्यथा तात तथा पुरु ।
चमध्यूहस्य न घयं विद्मो मेदं कथचन ।।२९९ ।।
त्वं वाऽर्जुनो वा कृष्णो या मिन्यात् प्रद्युम्न एव था।
चक्रव्यूई महायाहो पञ्चमो नोपपद्यते ॥ ३०० ।।
अभिमन्यो वर तात याचतां दातुमर्हसि।
क्षिप्रमत्रं समादाय द्रोणानीकं विशातय ॥ ३०॥
ममि०-द्रोणस्य दृढमत्युग्रमनीकावरं युधि ।
पितृणां जयमाकांक्षनवगाहेऽविलम्बितम् ।। ३०२॥
उपदिनो हि मे पिना योगोऽनीय विशातने।
नोत्सहे हि विनिर्गन्तुमहं फस्यांचिदापदि ।। ३०३।।
युधि०-मिन्ध्यनीकं युधां श्रेष्ठ हार सअनयस्व नः
घयं त्यानुगमिप्यामो येन त्वं तात यास्यसि ।। ३०४ ।।
धनञ्जयसमं युद्धे त्यां धयं तात संयुगे।
प्रणिधायानुयाम्यामो रक्षन्त सर्वतोमुसा.॥३०५॥
(भ. ३) सौमदतवचः श्रुत्या धर्मराजम्य धीमतः।
अचोदपत यन्तारं द्रोणानीकाय भारत ॥ ३०६॥
तेन सञ्चोधमानस्तु याहि याहीति सारथिः।
प्रत्युयाच ततो राजप्रभिमन्युमिद पचः॥३०॥
अनिमारोऽयमायुप्ममादितस्त्वयि पाण्डयः।
संप्रधार्य क्षण युद्धपा ततस्य योनुमईसि ।। ३०८॥
भाचार्यों हि एनी द्रोणः परमाने एतनमः।
अत्यन्तमुखमपृद्धस्यं चायुद्धविशारदः ॥ ३०९।।
सतोऽभिमन्युः प्रदमन् मारथि पास्यमयीन् ।
सारथे पोम्ययं द्रोण: मम सत्रमेय पा।।३१०॥
म ममनहिपत्न्यं पलामईति पोदशीम् ॥३१॥

१५८
महाभारतसार.
अपि विश्वजितं विष्णुं मातुलं प्राप्य सूतज ।
पितरं चार्जुनं युद्धे न भीर्मामुपयास्यति ॥ ३१२ ।।
ततः संनोदयामास हयानाशु निहायनान् ।
नातिहटमनाः सूतो हेमभाण्डपरिच्छदान् ।। ३१३ ।।
तमुदीक्ष्य तथा यान्तं सर्वे द्रोणपुरोगमाः।
अभ्यवर्तन्त कौरख्या. पाण्डवाश्च तमन्वयु.॥३१॥
स कर्णिकारप्रवरोच्छितध्वजः
सुवर्णवर्मार्जुनिरर्जुनाद्वर।
युयुत्सया द्रोणमुखान् महारथान्
समासदसिहशिशुर्यथा द्विपान् ॥३१५॥
ते विंशतिपदे यत्ताः संप्रहारं प्रचकिरे।
आसीगाह इवावर्तो मुहर्तमुदधाविव ॥ ३१६ ॥
शूराणां युध्यमानानां निघ्नतामितरेतरम् ।
संग्रामस्तुमुलो राजन् प्रावर्तत सुदारुणः ॥ ३१७ ॥
प्रवर्तमाने संग्रामे तस्मिन्नतिभयंकरे।
द्रोणस्य मिपतो व्यूहं भिस्वा प्राविशदार्जुनिः॥ ३१८ ।।
तं प्रविष्ट विनिघ्नन्तं शत्रसंघान्महावलम् ।
हस्त्यश्वरथपत्योधाः परिवठुरदायुधाः ॥ ३१९ ॥
तेपामापततां वीर शीत्रयोधी महायल.।
क्षिप्रास्त्रो न्यवधीद्राजन् मर्मशो मर्मभेदिभिः॥३२० ।।
ततस्तेषां शरीरैश्च शरीरावयवैश्च स.।
सन्तस्तार क्षिति क्षिप्र कुशेर्वेदिमिवाध्वरे ॥ ३२१ ॥
तथा निर्मथितं तेन त्र्यहं तव वलं महत् ।
यथाऽसुरवलं घोरं त्र्यम्बकेन महौजसा ॥ ३२२ ॥
कृत्वा कर्म रणेऽसा परैरार्जुनिराहवे।
अभिनव पदात्योघांस्त्वदीयानेव सर्वश ॥ ३२३ ॥

द्रोणपर्व
(स. १९) तद् दृष्ट्या चरितं तस्य सौमस्यामितीजस ।
समकम्पन्त सैन्यानि त्वदीयानि महनशः ॥ ३२४ ॥
अयावीन्महाप्राज्ञो भारद्वाजः प्रतापगन् ।
हणोत्फुलनयना रूपमामाप्य सत्वरम् ॥ ३२५ ।।
घटयनिय मर्माणि पुनस्य तब भारत ।
अभिमन्यु रणे दृष्ट्या तदा रणयिशारदम् ॥ ३२६ ।।
एप गच्छति सौभद्रः पार्थानां प्रथितो युवा ।
नंदयन् मुहृदः सर्वान् राजानं च युधिष्ठिरम् ।। ३२७ ।।
नास्य युद्धं समं मन्ये कश्चिदन्यं धनुर्धरम् ।
इच्छन् हन्यादिमां सेना किमर्थमपि नेच्छति ।। ३२८ ॥
द्रोणम्य प्रीतिसंयुक्त श्रुत्या याश्यं तवात्मजः ।
आर्जुनि प्रति संकद्धो द्रोणं दृष्ट्या स्मयनिय ॥ ३२९ ॥
• मय दुर्योधनः फर्णमग्रवीद्वाहिक नृपः।
दुःशासनं मद्रराजे तांस्तथान्यान् महारथान् ॥ ३३० ।।
सर्वमूर्धामिरिनानामाचार्या प्रत्लवित्तमः।
अर्जुनस्य सुतं मूह नायं हन्तुमिच्छति ॥ ३३१ ।।
न हास्य ममरे युद्धोदन्तकोऽप्याततायिनः।
फिमा पुनरेयान्यो मन्ः मन्यं प्रीमियः ॥ ३३२ ।।
अर्जुनस्य सुन त्येर शिष्यत्वादभिरक्षति ।
शिष्या. पुवाय दयितास्तदपन्य च धर्मिणाम् ॥ ३३३ ।।
सरयमाणो दोगेन मन्यते वीर्यमात्मनः ।
मात्ममंमाविमो मूहस्तं प्रमगत मा चिरम् ॥ ३३४ ॥
सुशासनग्नु तच्छुत्या दुर्योधनयचम्नदा ।
सीमहमपात पुन्दा शरीरयाकिरन् ॥ ३३ ॥
समनिरक्षमापान्तं तर पुत्रमरिन्दमः।
ममिमन्युःजारीणः परविशल्या ममापंपत् ॥ ३३६ ॥

महाभारतसारः
(अ. ४०) स गादविद्यो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत् ।
दुःशासनो महाराज करमल चाविशन्महत् ॥ ३३७ ।।
सारथिस्त्वरमाणस्तु दुःशासनमचेतनम् ।
रणमध्यादपोयाह सौभद्रशरपीडितम् ।। ३३८ ।।
ततः कर्णः शरैस्तीवगैरभिमन्यु दुरासदम् ।
अभ्यवर्पत संकुद्धः पुषस्य हितशत् तव ॥ ३३९ ।।
ततो मुहूर्तात् कर्णस्य घाणेनैकेन धीर्यवान् ।
सध्वज फार्मुकं धीरच्छित्त्वा भूमावपातयत् ॥ ३४०॥
ततः कृच्छ्रगतं कर्ण दृष्ट्या कर्णादनन्तरः।
सौभद्रमभ्ययात् तूर्ण दृढमुद्यम्य कार्मुकम् ॥ ३४१ ॥
(अ.४१) तस्याभिमन्युरायम्य स्मयकेन पत्रिणा ।
शिरःप्रच्याचयामास तद्र्थात् प्रापतद्भुवि ॥ ३४२ ॥
कार्णिफारमियाधूतं पातेनापतितं नगात् ।
भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा राजन् कर्णो व्यथां ययौ ॥ ३४३ ॥
जयद्रथेन पाण्डववारणम्
(अ. ४२) गाहमानमनीकानि सदश्यैश्च त्रिहायनः।
धृत- अपि यौधिष्ठिरात् सैन्यात् कश्चिदन्वपतली ॥३४४॥
सञ्ज- युधिष्ठिरो भीमसेनः शिखण्डी सात्यकिर्यौ।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च द्रुपदश्च सकेकयः।
धृष्टकेतुश्च संरब्धो मत्स्याश्चाभ्यपतन रणे ॥३४५॥
तेनैव तु पथा यान्तः पितरो मातुलैः सह।
अभ्यद्रवन् परीप्सन्तो व्यूढानीकाः प्रहारिणः ।। ३४६॥
तान् दृष्ट्वा द्रवतः शूरांस्त्वदीया विमुखाभवन् ॥ ३४७॥
ततस्तद्विमुख दृष्ट्वा तव सूनोर्महद्वलम् ।
जामाता तब तेजस्वी संस्तंभयिपुराद्रवत् ॥ ३४८॥

७. द्रोणपर्व सैन्धवस्य महाराज पुनो राजा जयद्रयः। स पुप्रगृद्धिनः पार्थान् महसैन्यानधारयत् ॥ ३४९ ॥ (म.) ततस्त्वदीयाः संहप्ताः साधु साध्यिति वादिनः। सिन्धुराजस्य तत् कर्म प्रेक्ष्याश्रद्धेयमद्भुनम् ।। ३५० ।। सीमद्रेण हतः पूर्व सोत्तरायोधिमिद्धिपः। पाण्डनां दर्शितः पन्थाः मेन्ययेन निवारितः॥३५१ ।। यो यो हि यतते मेत्तं द्रोणानीकं तवाहितः। तं तमेव पर प्राप्य सन्धयः प्रत्यवारयत् ॥ ३५३ ।। (4.४४) प्रविश्याथार्जुनिः सेनां सत्यमन्धो दुरासदः। ध्यक्षोमयत तेजम्यी मकरः सागरं यथा ॥३३॥ तं सिंहमिय मंगुळ प्रमनन्तं शरशीन् । आपदापान्तमभ्येत्य घमातीयोऽभ्यपाद्रुतम् ।। ३५४ ॥ तमपरमययर्माणमिपुणा दृरपातिना। यिन्याध हदि सौमदः म पपात व्यः क्षिती ॥३१॥ (म.४५) ये फेचन गतास्तस्य समीपमपलायिनः। न ते प्रतिम्यवर्तन्त ममुदादिय सिन्धयः ॥ ३५६ ॥ महाप्राइगृहीतेय यातवेगभयादिना । ममकम्पन मा सेना विभ्रटा नारियाणये ॥३५७ ।। भय रुपमरयो नाम मद्देश्यरमुनी पली। प्रस्तामाभ्यामयन् सेनामयम्नो याफ्यमनधीत् ।। ३५८ ॥ मन प्रासेन यः गुरा नेर फधिन्मयि स्थिते । माइमेनं प्रदीप्यामि जीयमान मंशपः ॥ ३५॥ पयमुफ्न्या तु मीमदममिवाय पार्ययान् । मोऽभिमन्यु विभिपांगपिया परम्पयानदत् ।। ३६०॥ म सम्पेप्यमनं जिज्या फारगुनिः मणदक्षिणी। भुमो सिरसस्यक्षिण शिनी शिमपातयत् ।। ३६..॥ म.प्रा."

१६२
महामारतसार
दृष्ट्या रुपमरथ रुग्णं पुत्रं शल्यस्य मानिनम् ।
घयस्याः शल्यपुत्रस्य सुवर्णविस्तध्वजाः।
आर्जुनि शरवर्षेण समन्तात् पर्यवारयन् ॥ ३६२ ।।
धनूंष्यवाग्नियन्तुंश्च ध्यजान् घाइंश्च सानदान् ।
शिरांसि च सितैर्याणैस्तेषां चिच्छेद फाल्गुनिः ।। ३६३॥
चूतारामो यथा भग्नः पञ्चयः फलोपगः ।
राजपुनशतं तद्वत्सौभद्रेण निपातितम् ॥३६४॥
रथिनः फुजरानश्वान् पदातींश्चापि मजतः।
दृष्ट्या दुर्योधनः क्षिप्रमुपायात्तममर्पितः ।। ३६५ ॥
तयोः क्षणमिघापूर्णः संग्रामः समपद्यत ।
अथाभवत्ते विमुखः पुनः शरशताहतः ॥ ३६६ ॥
लक्ष्मणवधः, वृहदलवधः
(अ. ४६) दुर्योधने च विमुखे राजपुत्रशते हते।
धृत०- सौभद्रे प्रतिपत्ति का प्रत्यपद्यन्त मामकाः ।। ३६७ ॥
सञ्जय०-संशुष्कास्याश्चलनेवाःप्रस्विन्ना लोमहर्षणाः।
पलायनकृतोत्साहा निरुत्साहा द्विपजये ॥ ३६८ ॥
हतान् भ्रातृन पितॄन् पुत्रान सुहृत्संवन्धिवान्धवान् ।
उत्सृज्योत्सृज्य संजग्मुस्त्वरयन्तो हयद्विपान् ॥ ३६९ ।।
एकस्तु सुखसंवृद्धो वाल्याच निर्भयः।
इण्वस्त्रविन्महातेजा लक्ष्मणोऽर्जुनिमभ्ययात् ॥ ३७०॥
लक्ष्मणेन तु संगम्य सौभद्रः परवीरहा ।
पौत्रस्तव महाराज तव पौनमभापत ॥ ३७१ ॥
सुदृष्टः क्रियतां लोको ह्यमुं लोकं गमिष्यसि ।
पश्यतां बान्धवानां त्वां नयामि यमसादनम् ॥ ३७२ ।।
एवमुक्त्वा ततो भलं सौभदः परपीरहा।
उद्धवह महावाहुर्निर्मुक्तोरगसन्निभम् ॥३७३ ॥

७. द्रोणपर्व स तस्य भुजनिर्मुको लक्ष्मणस्य सुदर्शनम् । सुनस सुझुकेशान्तं शिरोऽहात् सकुण्डलम् ॥ ३७४ ॥ लक्ष्मणं निहतं दृष्ट्वा द्वाहेत्युचुमुगुर्जनाः ।। ३७५ ॥ तनो दुर्योधनः ग्रुद्धः प्रिये पुत्रे निपातिते । हतैनमिति घुकोश क्षत्रियान् क्षत्रियर्षभः ॥ ३७६ ॥ ततो द्रोणः यूपः कर्णो द्रोणपुत्रो वृहद्वलः । एतवर्मा च हार्दिषयः पडूयाः पर्यवारपन् ॥ ३७७ ॥ (म...) तांस्तु सर्यान् महेप्यासान् सर्वविद्यासु निष्टितान् । ध्य{भयणे याणः सौमदः परयोरहा ॥ ३७८ ॥ ततो पृन्दारकं घोरं पुरूणां कीर्तिवर्धनम् । पुत्राणां तय धीराणां पश्यतामवधीवली ।। ३७९ ॥ तं फोमलानामधिपः कर्णिनाऽताडयदृदि । म तस्याभ्यान ध्यज चापं सून चापातयत् क्षिती ॥ ३८० ॥ मथ कोसलाजस्तु पिरयः सहचर्मभृत् । प्येष फाल्गुने फापाच्छिरो हतु सफुण्डलम् ॥ ३८१ ।। सकोसलानामधिपं राजपुत्रं वृहद्दलम् । हदि पियाध थाणेन स मिनदयोऽपतत् ॥ ३८९ ॥ तया वृहदलं हत्या सोमदो प्यावरदणे। ध्यष्टमयन्महेप्यासो योवांस्तय शरायुभिः ।। ३८३॥ अभिमन्युवधः (4. ४८) भय कर्णस्य सचिवान् पद संधिप्रयोधिनः। साभ्यस्तयजरथान सौमदो निजधान ह॥ ३८४॥ मागधस्य तथा पुत्र हत्या पदमिरजिहगः। साम्य मसूतं तयणमयरन्नुमपातयत् ॥ ३८५।। माति पायतकं भोमं ततः कुबरतनम् । चपेण समुन्मप्य ननाद रिएजन् दागन् ।। ३८६ ॥

१६४
महाभारतसार
शत्रुअयं चन्द्रकेतुं मेघवेग सुवर्चसम्।
सूर्यभासं च पञ्चैतान् इत्या विव्याध सौपलम् ॥ ३८७ ॥
तं सीयलस्तिभिर्विवा दुर्योधनमयात्रवीत् ।
सर्व एनं विमनीम• पुरैकै हिनस्ति नः ॥३८८ ॥
अथात्रवीत् पुनद्रोणं कर्णो वैफर्तनो रणे।
पुरा सर्वान् प्रमभाति हास्य यधमाशु न. ॥ ३८९ ॥
ततो द्रोणो महेप्यास सर्वीस्तान् प्रत्यभापत ।
शीघ्रता नरसिंहस्य पाण्डवेयस्य पश्यत ।
धनुर्मण्डलमेवास्य रथमार्गेषु दृश्यते ।
संदधानस्य विशिखान शीत्रं चैव विमुञ्चत. ॥३९० ॥
आरजन्नपि मे प्राणान मोहयन्नपि सायके ।
प्रहर्पयति मां भूय सौभद्र. परवीरहा ।। ३९१ ॥
अस्यतो लघुहस्तस्य दिश. सर्या महेपुभि ।
न विशेष प्रपश्यामि रणे गाण्डीवधन्यनः ॥ ३९२ ॥
अथ कर्ण पुनर्दोणमाहार्जुनिशराहत.।
स्थातव्यमिति तिष्ठामि पीड्यमानोऽभिमन्युना ॥ ३९३ ।।
तेजस्विन कुमारस्य शरा. परमदारणा ।
क्षिण्वन्ति हृदय मेऽद्य घोरा पावफतेजस.॥३९४॥
तमाचार्योऽवीर कर्ण शनकै. प्रहसनिय।
अमेद्यमस्य कवच युवा चाशुपराक्रमः ।। ३९५॥
सधनुष्को न शक्योऽयमपि जेतुं सुरासुरैः।
विस्थ विधनुष्कं च कुरप्वेनं यदीच्छसि ॥ ३९६ ॥
तदाचार्यवच श्रुत्या करें चैकर्तनस्त्वरन् ।
अस्यतो लघुहस्तस्य पृपत्कर्धनुराच्छिनत् ॥ ३९७ ॥
अश्वानस्यावधीद्रोजो गौतम पाणिसारथी।
। शेपास्तु छिन्नधन्वानं शरवरवाफिरन् ॥ ३९८॥

७. द्रोणपर्य
१६५
त्यरमाणास्त्यराफाले विरथं पण्महारथाः।
शरपरकरुणा यालमेकमयाकिरन् ।। ३९९ ॥
सच्छिन्नधन्या विरथः स्यधर्ममनुपालयन् ।
सहगचर्मधरः धीमानुत्पपात विहायसा ।। ४००॥
तस्य द्रोणोऽच्छिनन्मुष्टी खड्गं मणिमपत्सरुम्।.
क्षुरप्रेण महातेजास्त्वरमाणः सपत्नजित् ॥४०॥
राधेयो निशितैर्याणटयंधमधर्म चोत्तमम् ।। ४०२।।
प्यसिचर्मेपुपूर्णाङ्गः सोऽन्तरिक्षात् पुनः क्षितिम् ।
आस्थितश्चक्रमुघश्य द्रोणं असोऽभ्यधावत ॥ १०३ ॥
(म.४५) विष्णोः स्यमुर्नन्दकरः स विण्यायुधभूपणः।
रराजातिरथः संरये जनार्दन पापरः ॥ ४०४ ॥
मारतोदृत शान्तमुधतारिवरायुधम् ।
यपुः समीक्ष्य पृथ्वीशा दुःसमीक्ष्यं सुरैरपि।
तय भृशमुद्विमाः सथिच्छिदुरनेकधा ॥ ४०५॥
महारयस्ततः फाणिः मंजग्राह मदागदाम् ।
ततः मुरलदायादं पालिफेयमपोथयत् ॥ ४०६ ॥
जधान चास्यानुचरान् गान्धारान् सप्तसप्ततिम् ।
पुनधेय पसातीयान् जघान रथिनो दश ॥ १० ॥
फेफयानां स्थान् सप्त हुन्या च दश फुअपन् ।
दो.शासनिर माय गदया समपोथयत् ॥ ४०८॥
ततो दोशासनिःशुतो गदामुधम्य मारिष
भभिदाप सौमद तिष्ठ तिप्रति चामवीत् ॥ ४० ॥
मायुपतगदी पीरापन्योन्यपधागइक्षिणी।
भ्रासायी संप्रजाहाते पुरेय त्र्यम्यपाधी ।। ४१० ॥
सापन्योन्य गदानाम्यामाइन्य पतितोलिती।
इन्द्रम्पमायियो एमीरजमाये परतपी ॥ ११ ॥

महाभारतसारः
दौ-शासनिरथोत्थाय कुरूणां कीर्तिवर्धनः ।
उत्तिष्ठमानं सौभद्रं गदया मूयंताडयत् ॥ ४१२ ॥
गदावेगेन महता व्यायामेन च मोहितः।
विचेता न्यपतझूमौ सौभद्रः परवीरहा ॥ १३ ॥
एवं विनिहतो राजग्नेको यहुभिराहवे ॥ ४१४ ॥
तं तथा पतितं शूरं तावकाः पर्यवारयन् ।
दावं दग्ध्वा यथा शान्तं पावकं शिशिरात्यये ॥४५॥
विमृद्य नगटाणि सनिवृत्तमिवानिलम् ।
। अस्तंगतमिवादित्यं तप्त्वा भारतवाहिनीम् ॥ ४१६॥
उपप्लुतं यथा सोमं संशुष्कमिय सागरम् ।
पूर्णचन्द्राभवदनं काकपक्षवृताक्षिकम् ।। ४१७॥
तं भूमौ पतितं दृष्ट्वा तायकास्ते महारथाः ।
मुदा परमया युक्ता चुकुशु सिंहवन्मुहुः ॥ ४१८ ॥
अन्तरिक्षे च भूतानि प्राक्रोशन्त विशाम्पते ।
द्रोणकर्णमुखै. पभिर्धार्तराष्टुर्महारथैः।
एकोऽयं निहत शेते नैप धर्मो मतो हि नः॥ ४१९ ॥
(म. ५०) वयं तु प्रवरं हत्वा तेपां तैः शरपीडिताः।
निवेशायाभ्युपायामः सायाह्ने रुधिरोक्षिताः ॥ ४२० ॥
निरीक्षमाणास्तु घयं परे चायोधनं शनैः।
अपयाता महाराज ग्लानि प्राप्ता विचेतसः॥४२॥
युधिष्ठिरविलापः, मृत्युजन्मकथा
(अ. ५१) ततो युधिष्ठिरो राजा विललाप सुदु खितः।
( अभिमन्यौ हते वीरे भ्रातु- पुत्रे महारथे । ४२२।।
कथं द्रक्ष्यामि कौन्तेयं सौभद्रे निहतेऽर्जुनम्।
सुभदा या महाभागां प्रियं पुत्रमपश्यतीम् ॥ ४२३ ॥

द्रोणपर्व
किंस्विद्वयमपेतार्थमक्लिष्टमसमअसम्।
तायुमी प्रतिवक्ष्यामो हपीकेशधनसयौ ॥ ४२४ ॥
अहमेय मुमद्रायाः केशयार्जुनयोरपि ।
प्रियकामो जयाकांक्षी कृतयानिदमप्रियम् ॥ ४२५ ।।
न टुन्धो युध्यते दोगलोमान्मोदात् प्रवर्तते।
मधुलिप्मुर्हि नापश्यं प्रपातमहमीदृशम् ॥ ४२६ ।।
यो हिमोज्ये पुरस्कार्यो यानेषु शयनेषु च।
भूषणेषु च सोऽस्माभियोलो युधि पुरस्टनः॥ ४२७ ॥
न मे जयःप्रीतिकरो न राज्यं
न चामरत्वं न मुरैः सलोकता।
इमं समीक्ष्याप्रतिवीर्यपावर
निपातितं देयवरात्मजात्मजम् ॥ ४२८॥

१६८
महाभारतसारः
.
-
पुरा कृतयुगे तात आसीदाजा ह्यफम्पनः ।
स शत्रुवशमापनो मध्ये संग्राममूर्धनि ।। ४३६ ॥..
तस्य पुत्रो हरि म नारायणसमो यले।
शत्रुभिनिहता संख्ये पृतनायां युधिष्ठिर ॥ ४३७ ।।
स राजा प्रेतरूत्यानि तस्य कृत्वा शुचान्वितः।
शोचनहनि रात्री च नालभर सुखमात्मनः ॥ ४३८॥
तस्य शोक विदित्वा तु पुत्रव्यसनसम्भवम् ।
आजगामाथ देवपिनारदोऽस्य समीपतः॥ ४३९ ।।
स तु राजा महाभागो दृष्ट्या देवर्षिसत्तमम्।
पूजयित्वा यथान्यायं कथामकथयत् तदा ॥ ४४० ॥
मम पुत्रो महावीर्य इन्द्रविष्णुसमद्युतिः।
शत्रुभिहुभिः संख्ये पराक्रम्य हतो बली ॥ ४४१॥
फ एप मृत्युर्भगवन् किंवीर्ययलपौरुषः।
एतदिच्छामि तत्वेन श्रोतुं मतिमतां घर ॥ ४४२ ॥
नारद-प्रजाः सृष्ट्वा तदा ब्रह्मा आदिसर्गे पितामहः ।
: असंहृतं महातेजा दृष्ट्वा जगदिदं प्रभुः॥४४३ ॥
तस्य चिन्ता समुत्पना संहारं प्रति पार्थिव ।
चिन्तयन्न ह्यसौ घेद संहारं घसुधाधिप ।। ४४४ -
तस्य रोपान्महाराज खेभ्योऽग्निरुदतिष्ठत। .
तेन सर्वा दिशो व्याप्ताः सान्तदेशा दिधक्षता ॥४४५॥
ततो दिवं भुवं चैव ज्यालामालासमाकुलम् ।
चराचरं जगत् सर्व ददाह भगवान् प्रभुः॥ ४४६ ॥
ततो रुद्रो जटी स्थाणुर्निशाचरपतिहरः।
जगाम शरणं देवं ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् ॥ ४४७॥ -
(अ. ५३) प्रजासर्गनिमित्तं हि कृतो यत्नस्त्वया विभो।
स्थाणु०-त्वया सृष्टाश्च वृद्धाश्च भूतप्रामाः पृथग्विधाः॥ ४४८॥

५. द्रोग १६९ नाम्नद पुनःप्राधान् मजा दारान्ति सपना। ताया मम कारय प्रसीद भगयन् प्रमो॥४४९॥ नारद०-धन्या हि पचनं देय. प्रजानां हितकारणे। मंजः मन्धारयामास पुनरयान्नयामनि ॥४०॥ उपमहरनम्तम्य समाप्ति रोग तथा। प्रादुयंभूय यिष्येभ्यो गोन्यो नारी महात्मनः॥ ४९१ ॥ तामाय तदा देयो लोशादिनिधनपरः। मृन्यो नि मदीपाल जहि माः प्रजाति ॥४२॥ त्यं हि महारयुज्याय प्रादुर्भूता मो मम । तम्मान् मंहर मयांम्यं प्रजाः मजाइपंडिताः। मम त्वं विनियोगेन ततःधंयोत्पामि ॥ ४५३ पयमुना तु मा तेन मृन्युः कमललोचना। पाया घात्यर्यमयला प्रमरोट घ सुम्यरम् ॥ ४०४॥ पाणिभ्यां प्रतिजग्राह तान्यणि पितामहः। मयंभूतदितार्थाय तां चाप्यनुनयत् तदा ॥ ४५५।। (म. ५४) यिनीय दुःसमयला मात्मन्येय प्रजापतिम् । उपाच प्राअलि त्या लतेयायडिता पुनः ॥ ४६॥ त्यया सृमा फयं नारी जी यदतां पर। र पमाहितं युयाँ तदेय किमु जानती॥४.७॥ यिमेम्यहमधर्माद्धि प्रसीद भगपन् प्रमो॥ ४५८ ॥ प्रियान् पुत्रान् पयस्यांध भ्रातून मातुः पितॄन पतीन् । अपध्यास्यन्ति मे देय मृतेप्येभ्यो यिमेम्यहम् ॥ ४५९ ॥ कृपणानां हिन्दतां ये पतन्त्यनुपिन्दपः। तेभ्योऽहं भगवन्भीता शरणं त्याऽहमागता ॥५६०॥ इच्छेयं त्वत्प्रसादाद्धि तपस्तप्तुं प्रजेश्वर। प्रदिशेम पर देव त्वं मह्य भगवन् प्रभो ॥ ४६१ ।।

महाभारतसार
तूष्णीमासीत्तदा देव प्रजानामीश्वरेश्वर.।
प्रसाद चागमत्क्षिप्रमात्मनैव प्रजापतिः॥४२॥
निवृत्तरोपे तस्मिस्तु भगवत्यपराजिते ।
सा कन्यापि जगामाथ समीपात्तस्य धीमतः॥४६३ ।।
पुष्करप्वथ गोकर्णे नैमिपे मलये तथा।
अपाफर्पत् स्वफ देह नियमैर्मानसप्रियैः॥४६४॥
अनन्यदेवता नित्य दृढभका पितामहे।
तस्थौ पितामहं चैव तोपयामास धर्मत ॥४६५ ।।
ततस्तामब्रवीत् प्रीतो लोकाना प्रभयोऽव्ययः।
सौम्येन मनसा राजन् प्रीत प्रीतमनास्तदा ॥४६६ ॥
मृत्यो किमिदमत्यन्त तपासि चरसीति ह॥४६७ ॥
ततोऽब्रवीत् पुनर्मृत्युभगवन्तं पितामहम् ।
नाहं हन्या प्रजा देव स्वस्थाश्चाक्रोशतीस्तथा।
एतदिच्छामि सर्वंश त्वत्तो वरमहं प्रभो॥४६८ ॥
तामवीत् ततो देवो भूतभव्यभविप्यवित् ।
अधर्मो नास्ति ते मृत्यो सहरन्त्या इमा प्रजा.॥४६९ ।।
मया चोक्तं मृपा भद्रे भविता न कथश्चन ।
तस्मात् संहर कल्याणि प्रजा सर्वाश्चतुविधा ॥ ४७०॥
धर्म सनातनश्च त्वा सर्वथा पावयिष्यति ॥ ४७१ ॥
सैवमुक्ता महाराज कृताञ्जलिरिदं विभुम् ।
पुनरेवाप्रवीद्वाक्य प्रसाध शिरसा तदा ।। ४७२ ॥
यद्येवमेतत् कर्तव्य मया न स्याद्विना प्रभो।
तवाशा मूर्ध्नि मे न्यस्ता यत् ते वक्ष्यामि तच्छृणु ॥४७३ ॥
लोभ. क्रोधोऽभ्यसूयेा द्रोहो मोहश्च देहिनाम् ।
अहीश्वान्योन्यपरुपा देव भिन्यु पृथग्विधा.॥४७४॥

द्रोणपर ग्रहा०- तथा मविप्यते मृत्यो माधु महर मोःमजा.। अधर्मस्ते न मपिना नापण्याभ्याम्यहं शुमे ।। ४३९॥ यान्यधुपिन्दूनि परे ममाम- म्ते प्याययःप्राणिनामात्मजाता। ते मारपियन्ति नपन् गतासू माधर्मम्ने मयिता मा म्म भेगी.॥ ४६॥ नारद सा ये भीता मृत्युमंतोपदेशा च्छापागीता यादमित्ययीत् तम्। सा घ प्राण प्राणिनामन्तशाले पामोधी त्यज्य हरत्यमना॥४७॥ मृत्युम्ने घ्याधपम्नन्ममूना ध्याधी रोगो कन्यते येन जन्तुः। सयशं च प्राणिनां प्रायणान्ते तस्माच्छो मा एथा निष्फले त्यम् ॥ ४७८॥ सर्वे देवा मयंगायिशिष्टा- स्तमात् पुर्व मा शुचो राजसिंह। स्थग प्राप्तो मोदते से तनूजो नित्यं रम्यान् पीरलोशनवाप्य ॥१७॥ आत्मानं प्राणिनो नन्ति सयें नेतान मृत्युदण्डपाणिहिनम्ति । तस्मान्मृतानानुगोचन्ति धीरा मृत्यु भात्या निधयं प्रलयम् ॥ ४८० ॥ द्वैपा०- एतच्न्याऽर्थयढाक्यं नारदेन प्रकाशितम्। । उयाचाकम्पनो राजा सखायं नारदं तदा ॥ ४८१॥ व्यपेतशोकः प्रीतोऽस्मि भगवकृषिसत्तम। शुत्येतिहासं त्यत्तस्तु कृतार्योऽस्म्यमियादये ॥ ४८२ ।।

१७२
महाभारतसारः
-
.
तथोक्तो नारदस्तेन राज्ञा ऋषिवरोत्तमः।
जगाम नन्दनं शीघ्र देवपिरमितात्मवान् ॥ ४८३॥
(म. १) एवं ज्ञात्वा स्थिरो भूत्या जहरीन् धैर्यमाप्नुहि ।
जीवन्त पच नः शोच्या न तु स्वर्गगतोऽनघ ॥ ४८४॥
शोचतो हि महाराज अघमेचाभिवर्धते।
तस्माच्छोक परित्यज्य श्रेयसे प्रयतेव्ध ॥४८५॥
एवं विद्वन्महाराज मा गुचः साधयाम्यहम् ।
एतावदुक्त्वा भगवांस्तनवान्तरधीयत ।। ४८६ ॥
अर्जुनकृतः शोकः, जयद्रथवधप्रतिज्ञा
(म. ७२) तस्मिन्नहनि निवृत्ते घोरे प्राणभृतां क्षये।
आदित्येऽस्तं गते श्रीमान् संध्याफाल उपस्थिते ।। ४८॥
व्यपयातेपु पासाय सर्वेपु भरतर्षभ।
हत्या संशप्तकवातान् दिव्यैरस्त्रैः कपिध्वजः॥४८८॥
प्रायात्स शिविरं जिष्णुर्जत्रमास्थाय तं रथम् ।
गच्छन्नेव च गोविन्द सानुकण्ठोऽभ्यभापत ।। ४८९॥
किं नु मे हृदयं प्रस्तं याक्च सज्जति केशव ।
अनिष्टं चैव मे श्लिष्टं हृदयानापसर्पति।
अपि स्वस्ति भवेदाश. सामात्यस्य गुरोर्मम ।। ४९०॥
पासु०- व्यक्तं शिव तव भ्रातु. सामात्यस्य भविष्यति।
मा शुचः किञ्चिदेवान्यत् तत्रानिष्टं भविष्यति ॥ ४९१ ॥
सञ्जय०-तत. सन्ध्यामुपास्येव घोरी पीयवसादने ।
कथयन्तौ रणे वृत्तं प्रयातौ रथमास्थितौ ॥ ४९२॥
तत स्वशिविरं प्राप्ती हतानन्द हतत्विषम् ।
दशाते भृशास्वस्थान् पाण्डवान्नष्टचेतसः॥ ४९३ ॥
दृष्ट्वा भ्रातृश्च पुनांश्च विमना पानरध्वजः।
अपश्यंश्चैव सौभदमिदं वचनमब्रवीत् ॥ ४९४ ॥

७. द्रोणपन
मुखपर्णोऽप्रसनो यः मर्नेपामेव लक्ष्यते ।
न चामिमन्यु पश्यामि न च मां प्रतिनन्दय ॥४१५॥
मया श्रुतश्च द्रोणेन चकन्यहो विनिर्मितः।
नच वस्तस्य मेत्ताऽम्नि गिना सौमद्रमकम् ॥ ४९६ ॥
न चोपदिष्टस्तम्यासीन्मयानीकाद्विनिर्गमः।
फश्चिन्न यालो ग्रुप्माभिः परानीकं प्रवेशितः॥ ४२७ ।।
मित्त्वाऽनीकं महेप्यासः परेषां यहुगो युधि ।
फचिन्न निहतः संख्ये मीमद्रः परवीरहा ॥ ४९८॥
चार्ष्णेयोदयितं शुरं मया सततलालितम् ।
यदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम् ॥ ४२९ ।।
अभिवादनदन तं पितृणां वचने रतम् ।
नाद्या यदि पक्ष्यामि का शान्तिर्हदयस्य मे ॥५००।
एवं बिलप्य घटुया मिनपोतो वणिग्यथा ।
दुःखेन महताऽऽविष्टो युधिष्टिरमपृच्छत ॥ ५० ॥
कञ्चित्स कदनं कृत्वा पंरपां कुरुनन्दन ।
स्वर्गतोऽमिमुसः संरये युध्यमानो नरर्षभैः ॥ ५०२॥
स नूनं बहुभिर्यत्तयुध्यमानो नरमः।
असहायः सहायार्थी मामनुध्यातवान् ध्रुवम् ।
इह मे म्यात् परित्रागं पितेति स पुनः पुनः ।। ५.३॥
यो मां नित्यमदीनात्मा प्रत्युद्गम्यामिनन्दति ।
उपायान्तं रिपून हत्वा सोऽद्य मां किं न पश्यति ॥ ५०४॥
नूनं स पातितः गेते घरण्यां रुधिरोक्षितः।
शोमयन्मेदिनी गानेरादित्य इव पातिन. ॥ ००५ ॥
सुमहामनुशोचामि या पुनमपलायिनम् ।
रणे विनिहतं श्रुत्वा शोकार्ता चै विनंक्ष्यति ॥ ५०६ ॥

१७४
महाभारतसार:
सुभद्रा पक्ष्यते कि मामभिमन्युमपश्यती।
द्रोपदी चैव दुःखाते ते च वक्ष्यामि किं त्वहम् ॥ ५०७
सअय०-पुत्रशोकार्दितं पार्थ ध्यायन्तं साधुलोचनम्।
निगृह्य घासुदेवस्तं पुनाधिभिरभिप्लुतम् ।
मैवमित्यद्रवीत् कृष्णस्तीयशोकसमन्वितम् ॥ ५०८॥
सपामेप चै पन्थाःशुराणामनिवर्तिनाम् ।
क्षत्रियाणां विशेषेण येषां युद्धेन जीविका ॥ ५०९ ।।
गतः पुण्यकृतां लोकानभिमन्युर्न संशयः।
विदितं वेदितव्यं ते न शोकं कर्तुमर्हसि ।
एवमाश्यालितः पार्थः कृष्णेनाद्भुतकर्मणा ॥ ५० ॥
ततोऽप्रयीत्तदा भ्रातॄन सर्वान्पार्थः सगद्दान् ।। ५११ ॥
यद्येवमहमशास्यमशक्तान् रक्षणे मम ।
पुत्रस्य पाण्डुपञ्चालान् मया गुप्तो भवेत् ततः॥५१२।।
अहो वः पौरुपं नास्ति न च घोऽस्ति पराक्रमः।
यत्राभिमन्युः समरे पश्यतां वो निपातितः॥५१३ ॥
आत्मानमेव गहेयं यदहं वै सुदुर्यलान् ।
युप्मानाशाय निर्यातो भीरूनकृतनिश्चयान् ॥ ५१४॥
ततस्तं पुत्रशोकेन भृशं पीडितमानसम् ।
राजीवलोचनं क्रुद्ध राजा घचनमब्रवीत् ॥५१५॥
(म. ३) त्वयि याते महावाहो संशप्तकवलं प्रति ।
प्रयत्नमकरोत् तीवमाचार्यो ग्रहणे मम ॥५१६ ।।
व्यूढानीका वयं द्रोणं वारयामः स्म सर्वशः॥५१७ ॥
स वार्यमाणो रथिभिर्मयि चापि सुरक्षिते ।
अस्मानभिजगामाशु पीडयनिशितैः शरैः॥ ५१८ ॥
ते पीड्यमाना द्रोणेन द्रोणानीकं न शक्नुमः।
प्रतिधीक्षितुमप्याजो मेत्तुं तत् कुत एव तु ॥ ५१९ ॥

७. द्रोणपर्व
चयं त्वप्रतिमं घीर्ये सर्व सौभद्रमात्मजम् ।
उक्तवन्तः स्म तं तात भिन्ध्यनीमिति प्रभो ॥ ५२०॥
स तथा नोदितोऽस्माभिः सदश्व इव वीर्यवान् ।
असह्यमपि त भार वोढुमेयोपचक्रमे ।। ५२१ ॥
स तवास्त्रोपदेशेन वीर्येण च समन्वितः।
प्राविशत्तल वालः सुपर्ण इय सागरम् ।। ५२२ ॥
तेऽनुयाता वयं वीरं सात्वतीपुनमाहवे।
प्रवेष्टुकामास्तेनैव येन स प्रापिशचमूम् ।। ५२३ ।।
ततः सैन्धवको राजा क्षुद्रस्तात जयद्रथः।
वरदानेन रदस्य सर्वानः समवारयत् ॥ ५२४ ॥
ततो द्रोणः रुपः फर्णो द्रौणिः कौसल्य एव च।
कृतवर्मा च सौभद्रं पद्रथाः पर्यचारयन् ॥ ५२५॥
परिवार्य तु तैः सर्वैयुधि यालो महारथैः ।
यतमानः पर शक्त्या यहुभिर्विरथीकृतः॥ ५२६ ॥
ततो दौ-शासनिः क्षिप्रं तथा तैर्विरथीकृतम् ।
संशयं परमं प्राप्य दिसान्तेनाभ्ययोजयत् ॥ ५२७ ।।
ततोऽर्जुनो वचः श्रुत्वा धर्मराजेन भापितम् ।
हा पुन इति निःश्वस्य व्यथितो न्यपतद्भुवि ।। ५२८ ।।
प्रतिलभ्य तत संशां वासविः क्रोधमूञ्छित ।
कम्पमानो ज्वरेणेव निःश्वसंश्च मुहुर्मुहुः ॥ ५२९ ।।
पाणि पाणी विनिष्पिप्य श्वसमानोऽनुनेत्रवान् ।
उन्मत्त इव विप्रेक्षग्निदं वचनमनवीत् ॥ ५३०॥
सत्यं वः प्रतिजानामि भ्योऽस्मि हन्ता जयद्रथम् ।
न चेद्वघभयादीतो धार्तराष्ट्रान प्रहास्यति ॥५३१॥
न चास्मान् शरणं गच्छेन् कृष्णं या पुरुषोत्तमम् ।
भवन्तं चा महाराज श्योऽस्मि हन्ता जयद्रथम् ॥५३२॥

महाभारतसार धार्तराष्ट्रप्रियकर मयि विस्तृतसौहृदम्। पापं पालयधे हेतुं ध्योऽस्मि हन्ता जयद्रथम् ॥ ५३३ ॥ इमां चाप्यपरा भूय. प्रतिक्षा मे नियोधत । यद्यस्मिनहते पापे सूर्योऽस्तमुपयास्यति । इहैव संप्रवेष्टाऽहं ज्वलितं जातवेदसम् ॥५३४॥ अर्जुनेन प्रतिशाते पाञ्चजन्यं जनार्दन । प्रदध्मौ तर सद्धो देवदत्तं च फाल्गुन- ॥५३५ ।। ततो यादिवघोपाश्च प्रादुरासन् सहस्रश । सिंहनादश्च पाण्डूनां प्रतिशाते महात्मना ।। ५३६ ॥ (म.७४) श्रुत्वा तु तं महाशन्द पाण्डूना जयगृद्धिनाम् । चरिःप्रवेदिते तन समुत्थाय जयद्रथः। जगाम समितिं राज्ञां सैन्धयो विशन् बहु ॥ ५३७ ॥ स तेषां नरदेवाना सकाशे पर्यदेवयन् । अभिमन्यो. पितुर्भात सवीडो वाक्यमरवीत् ।। ५३८ ॥ योऽसौ पाण्डो किल क्षेत्रे जात शनेण कामिना । स निनीपति दुर्बुद्धिर्मा किलैक यमक्षयम् ।।५३९ ।। तत् स्वस्ति योऽस्तु यास्यामि स्वगृह जीवितेप्सया। अथ वास्त्रप्रतिवलास्त्रात मा क्षनियर्पभा । पार्थेन प्रार्थितं वीरास्ते सन्दत्त ममाभयम् ॥ ५४०॥ प्रहर्ष पाण्डवेयाना श्रुत्वा मम महद्भयम् । सीदन्ति मम गात्राणि मुमूर्पोरिव पार्थिवा. ॥ ५४१॥ एवं विलपमान त भयाद्व्याकुलचेतसम् । आत्मकार्य गरीयस्त्वादाजा दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥५४२॥ अक्षौहिण्यो दशैका च मदीयास्तव रक्षणे । यत्ता योत्स्यन्ति मा भैस्त्व सैन्धव व्येतु ते भयम् ॥ ५४३ ।।

द्रोणपर्व होण- न तु ते युधि संनासः कार्यः पार्थात् कथञ्चन । महं विरक्षिता तात भयात्या नात्र संशयः ॥५४४ ॥ न हि मदाहुगुप्तस्य प्रभवन्त्यमरा मपि । व्यूयिष्यामि तं व्यूह यं पार्थो न तरिप्यति ॥ ५४५॥ तस्माशुद्धयस्व मा भैस्त्वं स्वधर्ममनुपालय । पितृपैतामहं मार्गमनुयादि महारथ ॥ ५४६ ।। तपस्तप्त्या तु याल्लोकान् प्राप्नुवन्ति तपस्विनः । क्षत्रधर्माश्रिता वीय क्षत्रियाः प्राप्नुवन्ति तान् ।। ५४७ ।। एषमाश्वासितो राजा भारद्धाजेन सैन्धवः । अपानुदद्यं पार्थायुद्धाय च मनो दधे ॥ ५४८ ॥ (अ. ५) प्रतिभाते तु पार्थेन सिन्धुयजयचे तदा। पासुदेवो महागार्धनसयमभापत ।। ५४९।। भ्रातृणां मतमाय त्वया याचा प्रतिश्रुतम् । सैन्य चास्मि हन्तेति तत्साहसमिदं स्तम् ॥५०॥ असंमन्य मया सार्धमतिमारोऽयमुद्यतः। फर्य तु सर्यलोकस्य नावहास्या भवेमहि ॥ ५५ ॥ धार्तराष्ट्रस्य शियिरे मया प्रणिहिताधयः। त मे शीप्रमागम्य प्रवृत्ति पेदयन्ति नः॥५५२।। त्यया घे मंतिधाते सिधुराजवधे प्रमो। सिंहनादः सवादिनः सुमहानिह तैः श्रुतः।। ५५३॥ तैयंतद्भिरियं सत्या श्रुता सत्ययतस्तय । प्रतिमा सिन्धुराजस्य यधे राजीवलोचन ॥ ५५४ ॥ ततो पिमनसःसये प्रस्ताः शुद्रमृगा । आसन्युयोधनामात्याः स च राजा जयद्रथः ।।५५५॥ स मन्त्रकाले समन्य सा नयेपनी नियाम्। मुपोधनमिदं यायमचीदाजसंसदि ॥५५६ ॥ म.01.12 महाभारतसार मामसौ पुत्रहन्तेति श्योऽभियाता धनञ्जय । प्रतिशातो हि सेनाया मध्ये तेन वधो मम ।। ५५७॥ ते मा रक्षत संग्रामे मा यो मूनि धनञ्जय । पद एत्वाऽऽप्नुयालक्ष्य तस्मादत्र विधीयताम् ॥ ५५८ ॥ अथ रक्षा न मे संख्ये नियते कुरुनन्दन । अनुजानीहि मा राजन् गमिप्यामि गृहान् प्रति ॥ ५५९॥ सोऽहमिच्छाम्यनुज्ञातु रक्षितु वा महात्मना । द्रोणेन सहपुत्रेण वीरेण यदि मन्यसे ।।४६०॥ स राशा स्थयमाचार्यो भृशमनार्थितोऽर्जुन । सविधान च विहित रथाश्च किल सजिता ॥ ५६१ ॥ कर्णो भूरिश्रवा द्रौणिर्वृपसेनश्च दुर्जय । रूपश्च मद्रराजश्च पडेतेऽस्य पुरोगमा ॥५६२॥ शकट पद्मपश्चा? व्यूहो द्रोणेन निर्मित । पद्मकार्णकमध्यस्थसूचीपार्वे जयद्रथ । स्थास्यते रक्षितो थोरै सिन्धुपट् स सुदुर्मद ॥ ५६३ ॥ एतानजित्वा पडूयात्रैव प्राप्यो जयद्रथ ।। ५६४ ॥ तेषामेकेकशो वीर्य पण्णा त्वमनुचिन्तय । सहिता हि नरव्याघ्र न शक्या जेतुमासा ॥५६५ ॥ भूयस्तु मन्त्रयिष्यामि नीतिमात्महिताय वै। मन्त्री सचिचै सार्ध सुहृद्भि कार्यसिद्धये ॥५३६ ॥ ( ७६)पहरथान् धार्तराष्ट्रस्य मन्यसे यान् पलाधिकान् । अर्जुन- तेषा चीर्य ममार्धेन न तुल्यमिति मे मति ॥ ५६७ ॥ तथा प्रभाते कर्ताऽस्मि यथा कृष्ण सुयोधन । नान्य धनुर्धर लोके मस्यते मसम युधि ॥ ५६८॥ गाण्डीव च धनुर्दिव्य योद्धा चाह नरर्षभ । त्व च यन्ता हपीकेश किं नु स्यादजित मया ॥५६॥ - ७. द्रोणपर्व १७१ तव प्रसादाद्भगवन् कि नावाप्तं रणे मम । अविपहां हपीकेश किं जानन्मां विगर्हसे ।। ५७० ।। यथा लक्ष्म स्थिरं चन्द्रे समुद्रच यथा-जलम् । श्चमेतां प्रतिमा मे सत्यां विद्धि जनार्दन ।। ५७१।। तयामियामि संग्रामं न जीयेयं जयामि च । तेन सत्येन संग्रामे हतं विद्धि जयद्रथम् ॥ ५७२ ॥ ध्रुवं ये ब्राह्मणे सत्यं ध्रुया साधुपु सन्नतिः। श्रीधैंयाऽपि च योपु यो नारायणे जयः ।। ५७३ ।। एवमुक्त्या हपीकेशं स्वयमात्मानमात्मना । संदिदेशार्जुनो नर्दन वासविः केशवं प्रभुम् ॥ ५७४॥ यथा प्रमातां रजनी कल्पितः स्याद्रथो मम। तथा कार्य त्वया कृष्ण कार्य दि महदुद्यतम् ॥५७५॥ (म.v८)ततोऽभ्यनुमाय नृपान सप्णो यन्धूंस्तथार्जुनम् । विधेशान्त पुरे रास्ते च जग्मुर्पयालयम् ॥ ५७६ ॥ (म. ४९) ततोऽर्जुनस्य भवनं प्रविश्याप्रतिमं विमुः। स्पृश्नांऽभः पुण्डरीकाक्ष स्थण्डिले शुमलक्षणे । संतस्तार शुमां शय्यां दर्वयंसमिम ॥५७७ ॥ ततो माल्येन विधिकल्लाजैर्गन्ध सुमहाले। अलंचफार तां शय्यां परिवार्यायुधोत्तम ।।१७८ ॥ ततः स्पृष्टोदके पायें विनीता. परिचारया। दर्शयन्तोऽन्तिके चार्न यम्बकं यलिम् ॥ ५७२ ।। तत प्रीतमना पार्यों गन्धमाल्यध मायरम् । अर्सरत्योपद्वार नशं तस्मै न्यवेदयत् ।। ५.०॥ स्मयमानद गोविन्दः फाल्गुनं प्रत्यमारत । मुष्यतां पार्थ भद्रं ते कल्याणाप प्रजाम्यहम् ।।५८॥

१८०
महाभारतसार
स्थापयित्वा ततो द्वा स्थान् गोप्तश्चात्तायुधानरान् ।
दारुफानुगत धीमान् विवेश शिविरं स्वकम् ।
शिश्ये च.शयने शुभ्रे बहुत्यं विचिन्तयन् ॥ ५८२ ॥
तस्यां रजन्यां मध्ये तु प्रतियुद्धो जनार्दन ।
स्मृत्वा प्रतिक्षां पार्थस्य दारुक प्रत्यभापत ॥ ५८३॥
अर्जुनैन प्रतिक्षातमातेन हतबन्धुना।
जयद्रथं वधिप्यामि श्योभूत इति दारुक ॥ ५८४ ॥
तत्तु दुर्योधन श्रुत्वा मन्निभिर्मन्नयिप्यति ।
यथा जयद्रथं पार्थो न हन्यादिति संयुगे॥५८५।।
अक्षौहिण्यो हि ता सर्वा रक्षिप्यन्ति जयद्रथम् ।
सोऽपि तं नोत्सहेताजी हन्तुं द्रोणेन रक्षितम् ॥ ५८६॥
सोऽहं श्यस्तत् फरिप्यामि यथा फुन्तीसुतोऽर्जुन ।
अप्रासेऽस्तं दिनकर हनिप्यति जयद्रथम् ॥ ५८७ ॥
न हि दारा न मिनाणि धातयो न च धान्धवाः।
कश्चिदन्य. प्रियतर. कुन्तीपुत्रान्ममार्जुनात् ॥ ५८८ ॥
अनर्जुनमिमं लोकं मुहूर्तमपि दारुक।
उदीक्षितुं न शक्कोऽहं भविता न च तत् तथा ।। ५८९ ।।
अहं विजित्य तान् सर्वान सहसा सहयद्विपान्।
अर्जुनाथै हनिप्यामि सर्णान् ससुयोधनान् ॥ ५९० ॥
श्व. सदेवा. सगन्धर्वा पिशाचोरगराक्षसाः।
शास्यन्ति लोका. सर्वे मां सुहृद सव्यसाचिनः॥ ५९१ ॥
यस्तं द्वेष्टि स मा द्वेष्टि यस्त चानु स मामनु ।
इति संकल्प्यता वुद्धया शरीराध ममार्जुनः॥ ५९२॥
यथा त्वं मे प्रभातायामस्यां निशि रथोत्तमम्।
कल्पयित्वा यथाशास्त्रमादाय बज संयत. ॥ ५९३ ॥

७. द्रोणपर्व
१८१
पाञ्चजन्यस्य निर्घोषमार्पमेणव पूरितम् ।
श्रुत्वा च भैरवं नादमुपेयास्वं जन माम् ॥ ५९४ ॥
पकानाऽहममयं च सर्वदु सानि चैव ह।
धातुः पैतृप्यसेयस्य व्यपनेष्यामि दारक ।। ५९५॥ ० ०.]
सर्योपायर्यतिप्यामि यथा वीभत्सुराहवे।
पश्यतां धार्तराष्ट्राणां हनिप्यति जयद्रथम् ॥ ५९६ ॥
चतुर्दशदिनयुद्धम् , अर्जुनस्य व्यूहप्रवेशः
(अ.८७) तस्यां निशायां व्युष्टायां होणःशस्त्रभृतां वरः।
स्वान्यनीकानि सर्वाणि प्रातामढ्यूहितुं ततः॥ ५९७ ॥
तेप्वनीकेषु सर्वेपु स्थितेप्याहयनन्दिषु।
भारद्वाजो महाराज जयद्रथमथारवीत् ।। ५९८ ॥
त्वं चैव सौमदत्तिध फर्णश्चैव महारथः।
अश्यत्यामा च शल्यश्च वृषसेनः शपस्तथा ॥ ५९९ ।।
शतं यायसहस्राणां रथानामयुतानि पट।
द्विरदानां प्रमिनानां सहस्राणि चतुर्दश ॥ ६०० ।।
पदातीनां सहस्राणि दंशितान्येविंशतिः।
गन्यूतिषु विमानासु मामनासाथ तिष्ठत ॥ ६०१ ।।
तपस्थं त्वां न संसोढुं शता देयाः सयासवाः ।
फि पुनः पाण्डवाः सय समाश्यसिदि सैन्धर ॥ ६०२।।
पयमुकः समाभ्यस्तः सिन्धुरानो जयद्रथः ।
संभायात् सह गान्धारतस्य महारथः ॥ ६०३ ।।
ततो दुशासनय विषर्णय नगमिती।
मिन्नुपजासिमपर्थममानी प्ययस्थिती ॥ ६०४॥
दीर्थो दादरा गम्यूतिः पधा) पश यिम्मृतः।
स्यूदस्तु चराकटो भाजाजेन निर्मिनः ॥६०५॥

१८२
महाभारतसारः
पश्चार्थे तस्य पद्मस्तु गर्भव्यूहः सुदुर्भिदः।
सूची पद्मस्य गर्भस्थो गृहो व्यूहः कृतः पुनः ।। ६०६ ।।
जयद्यस्ततो राजा सूचीपाचे व्यवस्थितः॥ ६०७ ॥
शकटस्य तु राजेन्द्र भारद्वाजो मुखे स्थितः।
अनु तस्याभवद्गोजो जुगोपेनं ततः स्वयम् ॥ ६०८ ॥
(अ. ८८) ततो व्यूढेप्वनीकेषु समुत्कुष्टेषु मारिप ।
ताड्यमानासु मेरीपु मृदंगेपु नदत्सु च ॥ ६०९ ।।
रथप्रवरमास्थाय नरो नारायणानुगः।
विधुन्वन् गाण्डिवं संख्ये यमौ सूर्य इवोदितः॥६१०॥
(म. ८५) ततः सायकवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान् ।
परानवाकिरत् पार्थः पर्वतानिव नीरदः ।। ६११ ॥
अयं पार्थः कुतः पार्थ एप पार्थ इति प्रभो।
तव सैन्येषु योधानां पार्थभूतमिवाभवत् ॥ ६१२ ।।
यो यः स्म समरे पार्थ प्रतिसंचरते नरः।
तस्य तस्यान्तको बाणः शरीरमुपसर्पति ॥ ६१३ ।।
तत्तथा तव पुत्रस्य सैन्यं युधि परंतप।
प्रभग्नं द्रुतमाविग्नमतीव शरपीडितम् ॥ ६१४ ॥
(अ.९०) तथाऽर्जुनेन संभग्ने तस्मिंस्तव वलेऽनध।
हतवीरे हतोत्साहे पलायनकृतक्षणे ।। ६१५॥
नागानीकेन महता ग्रसन्निव महीमिमाम्।
दुःशासनो महाराज सव्यसाचिनमावृणोत् ॥ १६ ॥
सिंहनादेन महता नरसिंहो धनञ्जयः।
गजानीकममित्राणामभीतो व्यधमच्छरैः ॥ ६१७ ॥
ते गजा विशिक्षस्तीक्ष्णैर्युधि गाण्डीवचोदितः।
अनेकशतसाहौः सर्वाङ्गेपु समर्पिताः।
निपेतुरनिशं भूमौ छिन्नपक्षा इयाद्रयः ॥ ६१८॥

७. द्रोणपर्व १८३ ततो दुःशासनस्रस्तः सहानीकः शरादितः। द्रोणं त्रातारमाकांक्षन् शफरव्यूहमभ्यगात् ॥ ६१९ ॥ (अ.स)दुःशासनवलं हत्वा सव्यसाची महारथः। सिन्धुराजं परीप्सन् वै द्रोणानीकमुपादयत् ॥ ६२० ॥ म तु द्रोणं समासाद्य व्यूहस्य प्रमुखे स्थितम् । सताझलिरिद पाक्यं कृष्णस्यानुमतेऽनवीत् ॥ ६२१॥ शियेन ध्याहि मां ब्रह्मन् स्वस्ति चैव यदस्व मे । भवत्प्रसादादिच्छामि प्रवेष्टुं दुर्भिदा चमूम् ॥ ६२२॥ भवान् पितृसमो मां धर्मराजसमोऽपि च । तथा कृष्णसमश्चैव सत्यमेतद्रवीमि ते ॥ ६२३ ॥ अश्वत्थामा यथा तात रक्षणीयस्त्ययाऽनघ । तथाहमपि ते रक्ष्यः सदैव द्विजसत्तम ॥ २४ ॥ नय प्रसादादिच्छेयं सिन्धुराजानमाइये। निहन्तुं द्विपदां श्रेष्ट प्रतिक्षा रक्ष मे प्रमो ॥ ६२५ ।। प्यमुनास्तदाचार्यः प्रत्युवाच स्मन्निय। मामजित्या न यीमत्सो शफ्यो जेतुं जयद्रयः ॥ ६२६॥ एतावदुपचा तं द्रोणः शरमातेरयाकिरत् । मरधाभ्यध्वज नीषणः प्रहमन्य ससारथिम् ।। ६२७ ॥ ततोऽनवीद्वासुदेयो धन अयमिदं यचः । पार्य पार्य महापादोन नः फालात्ययो मयेत् ।। ६२८॥ द्रोणमुन्एज्य गच्छामः रत्यमेतन्माहत्तरम् । पार्थधाप्यनयीत रुष्णं यथेष्टमिति फेदायम् ॥ ६२९ ॥ ततः प्रदक्षिणं त्या द्रोणं प्रायान्महामुनम्। परिपृत्तश पीभत्सुरगच्छनिएजमारान् ॥ ६३०॥ ततोऽयी म्ययं द्रोणः पदं पाण्डप गम्यते । मनु नाम रणे शत्रुमजित्या न निपसे ।। ६३१ ।।

१८४ महाभारतसारः अर्जुन०-गुरुभवान मे शत्रुः शिष्यः पुत्रसमोऽस्मि ते । न चास्ति स पुमाल्लोके यस्त्वां युधि पराजयेत् ॥ ६३२ ॥ एवं मुयाणो वीमसुर्जपथपयोत्सुकः । त्वरायुक्तो महायाहुस्त्वत्सैन्यं समुपाद्रवत् ॥ ६३३ ॥ तं चक्ररक्षी पाचाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसी। अन्वयातां महात्मानौ विशन्तं तावकं बलम् ॥ ६३४ ॥ ततो जयो महाराज कृतवर्मा च सात्वतः। फाम्योजच श्रुतायुश्च धनसयमवारयन् ॥ ६३५॥ (अ. ९१) सनिरुद्धस्तु तैः पार्थो महाबलपराक्रमः। द्रुतं समनुयातश्च द्रोणेन रथिनां वरः ॥ ६३६ ॥ किरग्निपुगणांस्तीक्ष्णान् स रश्मीनिव भास्कर। तापयामास तत् सैन्यं देह व्याधिगणो यथा ॥ ६३७ ॥ द्रोणस्तु पञ्चविंशत्या श्वेतवाहनमार्दयत् । चासुदेयं च सप्तत्या पावोरुरसि चाशुगैः ॥ ६३८॥ अथ तौ वध्यमानौ तु द्रोणेन रथसप्तमी। : आवर्जयेतां दुर्धर्ष युगान्ताग्निमिवोत्थितम् ॥ ६३९ ।। ततो भोजो नरव्याघ्रो दुर्धर्ष कुरुसत्तमम् । अविध्यत् तूर्णमव्यग्रो दशभिः कंकपत्रिभिः॥ ६४०॥ ततः स कृतवर्माणं मोहयित्वाऽर्जुनः शरैः। सभ्यगाजवनरश्वैः काम्बोजानामनीकिनीम् ॥ ६४१ ॥ चक्ररक्षौ तु पाञ्चाल्यावर्जुनस्य पदानुगौ। पर्यवारयदायान्तौ कृतवर्मा रथेषुभिः ॥ ६४२ ॥ तेनान्तरेण धीमत्सुर्विवेशामित्रवाहिनीम् । न लेभाते तु तो द्वारं वारिती कृतवर्मणा ॥ ६४३ ॥ तं दृष्ट्वा तु तथा यान्तं शूरो राजा श्रुतायुधः अभ्यद्रवद्रणे पार्थ गदामुद्यम्य वीर्यवान् ।। ६४४ ॥

७. द्रोणपत्र चक्षणस्यात्मनो वीरः स तु राजा श्रुतायुधः। पर्णाशा जननी यस्य शीनतोया महानदी ॥ ६४५ ॥ तस्य माताऽब्रवीद्राजन् वरुणं पुत्रकारणात् । अवध्योऽयं भवेल्लोके शत्रूणां तनयो मम ।। ६४६ ॥ चरणस्त्वाचीत् प्रीतो ददाम्यस्मै व हितम्। दिव्यमत्रं सुतस्तेऽयं येनायध्यो भविष्यति ॥ ६४७ ।। नास्ति चाप्यमरत्वं ये मनुष्यस्य कथञ्चन । सर्वेणावश्यमर्तन्यं जातेन सरितां यरे ॥ ६४८ ॥ दुर्धस्त्वे शत्रूणां रणेपु भरिता सदा । अस्त्रस्यास्य प्रमावा ध्येतु ते मानसो ज्वरः ॥ ६४९ ॥ इत्युक्त्या ययणः प्रादाददां मन्यपुरस्कृताम् । यामासाच दुराधर्षः सर्वलोरेथ्रतायचः ।। ६५०॥

१८६
महाभारतसारः
(अ. ९३) हते सुदक्षिणे राजन् धीरे चैव श्रुतायुधे।
जवेनाभ्यद्वन् पार्थ फुपिताः सैनिकास्तव॥ ६५८॥
तेपामापततां तूर्ण गाण्डीवप्रेषितैः शरैः।
शिरांसि पातयामास याहंश्चापि धनञ्जयः॥६५९ ।।
तेपु तृत्साघमानेपु क्रोधामर्षसमन्विती।
श्रुतायुश्चाच्युतायुश्च धनञ्जयमयुध्यताम् ॥ ६६०॥
तौ च फाल्गुनवाणौधैर्विवाहुशिरसौ कृतौ।
घसुधामन्वपद्येतां वातनुनाविव द्रुमौ ॥ ६६१ ॥
श्रुतायुपं च निहतं प्रेक्ष्य चैवाच्युतायुषम् ।
नियतायुश्च संकुद्धो दीर्घायुश्चैव भारत॥६६२॥
पुनी तयोर्नरश्रेष्ठौ कौन्तेयं प्रतिजग्मतुः।
किरन्तो विविधान्याणापितृव्यसनकर्शितौ॥६६३ ॥
तापर्जुनो मुहूर्तेन शरैः सन्नतपर्वमिः।
प्रेषयत् परमद्धो यमस्य सदनं प्रति ॥ ६६४ ॥
लोडयन्तमनीकानि द्विपं पद्मसरो यथा ।
नाशक्नुवन्वारयितुं पार्थ क्षत्रियपुद्गवाः ॥ ६६५ ।।
अम्बष्ठस्तु गदां गृह्य कोपपर्याकुलेक्षणः।
आससाद रणे पार्थ केशवं च महारथम् ॥६६६॥
तस्यार्जुनः क्षुरप्राभ्यां सगदावुद्यतौ भुजौ।
चिच्छेदेन्द्रध्वजाकारौ शिरश्चान्येन पत्रिणा ॥ ६६७ ॥
द्रोणकृतं दुर्योधनकवचबन्धनम्
(अ. ९४) ततः प्रविष्टे कौन्तेये सिन्धुराजजिघांसया।
प्रभग्नं स्ववलं दृष्ट्वा पुत्रस्ते द्रोणमभ्यगात् ॥ ६६८॥
त्वरनेकरथेनैव समेत्य द्रोणमब्रवीत् ।
गतः स पुरुषव्याघ्रः प्रमथ्यैतां महावमूम् ॥ ६६९ ॥

७. द्रोणपर्व अथ बुद्धया समीक्षस्व किन्न कार्यमनन्तरम् । अर्जुनस्य विघाताय दारुणेऽस्मिन् जनक्षये ॥ ६७० ।। यथा स पुरपव्याघ्रो न हन्येत जयद्रथः । तथा विधत्स्व भद्रं ते त्वं हि नः परमा गतिः।। ६७१ ॥ अतिमान्ते हि कौन्तेये भित्या सैन्यं परंतप । जयद्रथस्य गोतारः संशयं परमं गताः॥६७२।। स्थिरा बुद्धिर्नरेन्द्राणामासीब्रह्मविदां घर । नातिकमिप्यति द्रोणं जातु जीवन्धनलयः॥६७३॥ जानामि त्वां महाभाग पाण्डवानां हिते रतम् । तथा मुह्यामि च ब्रह्मन् कार्ययत्तां विचिन्तयन् ॥ ६७४ ॥ अस्मान त्वं सदा भक्कानिच्छस्यमितविक्रम । पाण्डवान् सततं प्रीणास्यस्माकं विप्रिये रतान् ॥ ६७५ ॥ अस्मानेवोपजीवंस्त्वमस्माकं विप्रिये रतः। न ह्यहं त्वां विजानामि मधुदिग्धमिय क्षुरम् ॥ ६७६ ॥ नादास्यच्चेदरं मां भवान् पाण्डवनिग्रहे। नापारयिप्यं गच्छन्तमहं सिन्धुपति गृहान् ॥ ६७७॥ मया त्याशंसमानेन त्वत्तस्त्राणमबुद्धिना। माभ्यासितः सिन्धुपतिर्मोहाइत्तश्च मृत्यवे ॥ ६७८ ॥ पमदंष्ट्रान्तरं प्राप्तो मुच्येतापि हि मानयः। नार्जुनस्य घरी प्रातो मुच्येताजी जयद्यः ।। ६७९ ॥ स तथा फुरु शोणाश्य यथा मुच्येत सैन्धयः। मम चार्तप्रलापानां मा मुधः पाहि सैन्धवम् ॥ ६८० ॥ द्रोण- नाभ्यसूयामि ते पाफ्यमभ्यत्यानाऽसि मे समः। सत्यं तु से प्रवक्ष्यामि तज्जुषस्व पिशांपते ॥ ६८१ ।। सारधिः प्रपरः एप्णःशीयायास्य योत्तमाः। भरपंच पिपरं रत्या तूर्ण याति धन अयः॥ ६८२।।

२८८ महाभारतसार किं न पश्यसि पाणीघान् मोशमाने किरीटिनः। पश्चाद्रथस्य पतितान क्षिप्ताशीघ्रं हि गच्छत.॥ ६८३ ।। न चाहं शीघ्रयानेऽध समर्थो वयसाऽन्वितः। सेनामुखे च पार्थानामेतद्वलमुपस्थितम् ॥ ६८४ ॥ युधिष्ठिरश्च मे ग्राह्यो मिपतां सर्वधन्विनाम् । एवं भया प्रतिज्ञातं क्षनमध्ये महाभुज ॥ ६८५।। धनञ्जयेन चोत्सृमो वर्तते प्रमुख नृप। तस्माद्व्यूहमुखं हित्वा नाहं योत्स्यामि फाल्गुनम् ।। ६.६॥ तुल्याभिजनकर्माणं शगुमेक सहायवान् । गत्वा योधय मा भैस्त्व त्वं ह्यस्य जगतः पतिः॥६८७॥ दुर्यो०- कथं त्वामप्यतिक्रान्त. सर्वशस्त्रभृतां वरम् । धनजयो मया शक्य आचार्य प्रतिवाधितुम् ॥ ६८८ ॥ येन भोजश्च हार्दिक्यो भवांश्च त्रिदशोपमः। अस्रप्रतापेन जितौ श्रुतायुश्च निर्हितः ॥ ६८९ ॥ सुदक्षिणश्च निहत. स च राजा श्रुतायुधः। त कथं पाण्डवं युद्धे दहन्तमिव पावकम् । प्रतियोत्स्यामि दुर्धर्षे तमहं शस्त्रकोविदम् ॥ ६९० ॥ क्षमं च मन्यसे युद्धं मम तेनाद्य संयुगे। परखानस्मि भवति प्रेष्यवद्रक्ष मद्यश.॥६९१ ॥ द्रोण- सत्यं वदसि कौरव्य दुराधर्यो धनञ्जयः। अहं तु तत्करिष्यामि यथैनं प्रसहिष्यसि ॥६९२॥ एवमुक्त्या त्वरन्द्रोण स्पृश्यांभो धर्म भास्वरम् । भाववन्धाद्भुततम जपन्मन्त्र यथाविधि ॥ ६९३ ।। ग्द्ध्वा तु कवचं तस्य मन्त्रेण विधिपूर्वकम् । पियामास राजानं युद्धाय महते द्विजः।। ६९४ ॥

द्रोणपर्व स सन्नद्धो महायाहुराचार्येण महात्मना । स्थानां च सहस्रेण निगानां प्रहारिणाम् ॥ ६९५॥ तथा दन्तिसहस्रेण मत्तानां वीर्यशालिनाम् । अश्वानां नियुतेनैव तथाऽन्यैश्च महारथैः । वृतःप्रायान्महामाहुरर्जुनस्य रथं प्रति ॥ ६९६ ।। (अ.९५) प्रविष्टयोमहाराज पार्थवाणेययो रणे। दुर्योधने प्रयाते च पृष्ठत. पुरुषर्पमे ॥ ६९७ ॥ (अ. ९४) भारद्धाजं समासाद्य व्यूहस्य प्रमुखे स्थितम् । अयोधयन रणे पार्था द्रोणानीकं विमित्सयः ।। ६९८ ॥ रक्षमाण. स्वकं व्यूह द्रोणोऽपि सह सैनिक । (अ. ९८) रुक्मपुंखाञ्छरानस्यन्युयुधानमुपादयत् ॥ ६९९ ॥ ततस्तो द्रोणशैनेयौ युयुधाते परंतपौ। शरैरनेकसाहस्ताडयन्ती परस्परम् ।। ७०० ॥ उभयोः पतिते छने तथैव पतितो ध्वजी। उभी रुधिरसित्ताहावुभौ च विजयैषिणी ॥७०१॥ यदिः शोणितं गात्र प्रत्रुताविच वारणी। अन्योन्यमभ्यविध्येतां जीवितान्तकरैः शरैः॥७०२॥ अपश्य भस्मदीयाश्च ते च यौधिष्ठियःस्थिताः। तधुद्धं युयुधानस्य द्रोणस्य च महात्मनः ॥ ७०३।। ततो द्रोणस्य दाशाहः शराश्चिच्छेद संयुगे। पनिभिः सुदृढराशु धनुश्चैव महायुते.॥७०४ ॥ निमेान्तरमात्रेण भारद्वाजोऽपरं धनुः। सज्यं घफार तदपि चिच्छेदास्य च सात्यकिः।।७०५॥ सज्यं सज्यं धनुश्चास्य चिच्छेद निशितैः शरैः। पपमेपरातं छिन्नं धनुगं दधन्विना ।।७०६॥

१९०
महाभारतसारः
ततः क्रुद्धो महाराज धनुर्वेदस्य पारगः।
वधाय युयुधानस्य दिव्यमस्त्रमुदैरयत् ।। ७०७॥
तदानेयं महाघोरं रिपुघ्नमुपलक्ष्य सः।
दिव्यमस्त्रं महेप्यासो वारणं समुदण्यत् ॥७०८ ॥
अस्त्रे ते पारुणाग्नेये ताभ्यां याणसमाहिते।
न यावदभ्यपद्येतां व्यावर्तदथ भास्करः ॥ ७०९ ।।
ततो युधिष्ठिरो राजा भीमसेनश्च पाण्डवः।
मस्त्याः शाल्वेयसेनाश्च द्रोणमाजग्मुरअसा ॥१०॥
दुःशासनं पुरस्कृत्य राजपुत्राः सहस्रशः।
द्रोणमभ्युपपद्यन्त सपत्नैः परिवारितम् ॥११॥
ततो युद्धमभूदास्तेषां तव च धन्विनाम् ।
रजसा संवृते लोके शरजालसमावृते ।। ७१२॥
सर्वमाविममभवन प्राशायत किञ्चन ।
सैन्येन रजसा ध्वस्ते निर्मर्यादमवर्तत ॥ ७१३॥
युद्धभूमौ सरोनिर्माणम्
(अ. १९) विवर्तमाने त्वादित्ये तत्रास्तशिखरं प्रति।
अर्जुनो वासुदेवश्च सैन्धवायैव जग्मतुः ॥७१४॥
प्रविश्य तु रणे राजन् केशव. परवीरहा।
सेनामध्ये हयांस्तूण चोदयामास भारत ॥१५॥
ततस्तस्य रथौघस्य मध्यं प्राप्य हयोत्तमा।
कृच्छ्रेण रथमूहस्तं क्षुत्पिपासासमन्विता.॥७१६॥
एतस्मिन्नन्तरे वीरावावन्त्यो भ्रातरौ नृप।
सहसेनी समाच्छेतां पाण्डवं क्लान्तवाहनम् ॥१७॥
तयोस्तु धनुषी चित्रे भल्लाभ्यां श्वेतवाहनः।
चिच्छेद समरे तूर्ण ध्वजौ च कनकोवलौ॥१८॥
ज्येष्ठस्य च शिर कायात् क्षुरप्रेण न्यकृन्तत ॥७१९॥

७. द्रोणपर्व १९१ विन्दं तु निहतं दृष्ट्या हानुचिन्द प्रतापवान् । मभ्यवर्तत संग्रामे भ्रातुर्वयमनुस्मरन् ।।७२०॥ अनुचिन्दस्तु गदया ललाटे मधुसूदनम् । स्पृश्या नाकम्पयत् मुद्धो मैनाकमित्र पर्वतम् ।। ७२१ ॥ तस्थार्जुनः शरः पद्मिीयां पादी भुजी शिरः। निवर्त स संछिन्नः पपातादिचयो यथा ।। ७२२॥ ततस्ती निहती दृदनमा तयो राजन् पदानुगाः। अम्पयन्त संग्रहा. फिरन्तः शतश. शयन् ।।७२३॥ तानर्जुनः शरैम्तृर्ण निहत्य भरतपम । व्यरोचत यथा परिदार दगमा हिमात्यये।।७२४ ।। या फुरयतस्ताःप्रहमाश्याभवन् पुन- ७२५॥ थान्तं चैनं समालक्ष्य प्रात्या दूरे च सैन्धरम् । सिंहनादेन मदता मर्यत. पर्यनारयन् ।। ७२६॥ तांस्तु दृष्ट्या सुमरम्यानुस्मयन् पुरुर्षभः। शनरिय दाशार्दम नो पाक्यमरवीत् ।। ७२७॥ हयान्यिमुच्य हिसुसं विवरयान्युर माधर। अमावारयिष्यामि ममन्यानि फेशर ॥२८॥ सोऽपतीय रथोपस्थादसंभ्रान्तो धनजय। गाण्डीर धनुरादाय तम्या गिरिरियाचल ||७२९॥ तमभ्यधावन्मोशन्तः क्षत्रिया जयकाक्षिण। दं रिदमिति माया धरणीम्यं धन अपम् ।।७३०॥ म पार्य: पाधिगन् मर्यान् भूमिस्योऽपि रथस्थितान् । पपो निधारयामाम लोम. मर्यगुणानिय ॥ ७३१॥ नतो जनाईन मण्ये प्रियं पुरासनमम्। अमेधान्तो महागार नं यास्यममीत् ।। ७३२॥

.१९२ महाभारतसारः उदपानमिहाश्वानां नालमस्ति रणेऽर्जुन । परीप्सन्ते जलं चेमे पेयं न त्वयगाहनम्॥७३३ ।। इदमस्तीत्यसंभ्रान्तो ध्रुवन्नस्त्रेण मेदिनीम् । अभिहत्यार्जुनश्चके वाजिपानं सरःशुभम् ।। ७३४॥ हंसफारण्डयाकीर्ण चकवाकोपशोभितम् । सुविस्तीर्ण प्रसन्नाभः प्रफुल्लवरपङ्कजम् ।। ७३५॥ कूर्ममत्स्यगणाकीर्णमगाधमृपिसेवितम् । आगच्छन्नारदमुनिदर्शनार्थ कृतं क्षणात् ॥७३६॥ शरवंशं शरस्थूणं शराच्छादनमद्भुतम् । शरवेश्माकरोत् पार्थस्त्वष्टेयाद्भुतकर्मकृत् ।। ७३७ ।। ततः प्रहस्य गोविन्दः साधु साध्वित्यथाब्रवीत् । शरवेश्मनि पार्थेन कृते तस्मिन् महात्मना ।। ७३८ ॥ (भ.१०.) सलिले जनिते तस्मिन् कौन्तेयेन महात्मना । निस्तारिते द्विपत्सैन्ये रुते च शरवेश्मनि ॥७३९ ॥ वासुदेषो रथात् तूर्णमवतीर्य महाधुतिः। मोचयामास तुरगान् विनुन्नान् कङ्कपत्रिभिः॥७४०॥ शल्यानुद्धृत्य पाणिभ्यां परिमृज्य च तान् हयान् । उपाययं यथान्यायं पाययामास वारिसः॥७४१॥ स ताँल्लब्धोदकान् स्नातान् जग्धान्नान् विगतक्लमान् । योजयामास संहृष्टः पुनरेव रथोत्तमे ॥७४२॥ स तं रथवर शौरिः सर्वशस्त्रभृतां वरः। समास्थाय महातेजाः सार्जुनः प्रययौ द्रुतम् ॥७४३॥ रथं रथवरस्याजौ युक्तं लब्धोदकैर्हयैः। दृष्ट्वा फुरुयलश्रेष्ठाः पुनर्विमनसोऽभवन् ॥ ७४४॥ विनिःश्वसन्तस्ते राजन् भग्नदंष्ट्रा इबोरगाः। धिगहो घिग्गतः पार्थः कृष्णश्चेत्यब्रुवन् पृथक् ॥ ७४५७ ७. द्रोणपर्व १९३ ततःशीततरं प्रायात् पाण्डवः सैन्धयं प्रति । विवर्तमाने तिग्मांशी हः पीतोदफैईयैः ।।७४६ ।। तं प्रयान्तं महायाई सर्वशस्त्रभृतां परम् । नाशक्नुवन् धारयितुं योधाः मुद्धमिवान्तकम् ।। ७४७ ॥ (अ.९.१)ती तु सैन्धयमालोक्य वर्तमानमिवान्तिके। सहसा पेततुः मुन्द्धी क्षिप्रं श्येनाविरामिपम् ॥७४८ ॥ द्रोणेनायकवचो राजा दुर्योधनस्ततः । ययावेफरथेनानी हयसंस्कारचित् प्रभो ।।७४९ ॥ कृष्णपा महेप्यासी व्यतिक्रम्याथ ते सुतः। अप्रतः पुण्डरीकाक्षं प्रतीयाय नराधिप ।।७५० ।। ततः सपु सैन्येपु पादिनाणि प्रहष्यन् । मायावन्त ध्यतिमान्ते तय पुरे धनअयम् ।।७५९॥ दृष्ट्या दुर्योधनं रुष्णोध्यतिमान्तं सदानुगम् । अप्रयोदर्जुनं राजन् प्राप्तफालमिदं वचः।। ७५२।। (...)दुर्योधनमतिमान्तमेतं पश्य धनअय मत्यद्भुतमिमं मन्ये नास्त्यस्य सहशो रयः ।। ७५३ ।। मत्र योधपि पार्य निमुश्श चिरमभृतम्। एप मूलमनानां पाण्डवानां महारथः ॥ ७५५ ।। दिष्टया त्यिदानी संमात एप से पाणगोचरम्। पथाऽयं जीयितं जागत् तथा फुर धन अय ।। ७५५।। अम्मिन् इते त्यया मैन्यमनायं मियतामिदम्। परम्पास्यास्ययभृयो मूलं डिन्धि दुरात्मनाम् ॥५६॥ मंतये यापीत् पार्थः एत्यम्पमिदं मम || ननदीपवालं नो भुनः राज्यमा पटपम्। अप्पय युधि रियायिय भूपानमाये ॥८॥ ग.मा.11

१९४
महाभारतसार
मपि तस्य ह्यनस्याः परिकेशस्य माधय ।
रुप्णायाः शक्नुयां गन्तुं पदं केशप्रधर्पणे ॥ ७५९ ।।
इत्येवंवादिनौ कृष्णो दृष्टी श्वेतान्योत्तमान् ।
प्रेषयामासतुः संस्ये प्रेप्सन्तौ तं नराधिपम् ॥७६०॥
दृष्ट्वा तु पार्थ संरब्धं वासुदेवं च मारिप।
प्रहसन्नेव पुनस्ते योद्भुफामः समातयत् ।। ७६१ ।।
ततःप्रहृष्टो दाशार्हः पाण्डवश्च धनअयः।
व्यक्रोशेतां महानादं दध्मतुश्चांदुजोत्तमौ ॥७६२॥
तथा तु दृष्ट्वा योधास्ते प्रहृष्टौ कृष्णपाण्डवौ।
हतो राजा हतो राजेत्यूचिरे च भयार्दिताः॥७६३ ॥
जनस्य सनिनादं तु श्रुत्या दुर्योधनोऽवयीत् ।
ब्येतु वो भीरहं कृष्णी प्रेपयिप्यामि मृत्यवे ।।७६४॥
इत्युक्त्वा सैनिकान्सर्वान् जयापेक्षी नराधिपः।
पार्थमाभाप्य संरम्भादिदं वचनमब्रवीत् ।।७६५ ।।
पार्थ यच्छिक्षितं तेऽस्त्रं दिव्यं पार्थिवमेव च ।
तद्दर्शय मयि क्षिप्रं यदि जातोऽसि पाण्डुना ।।७६६ ॥
अस्मत्परोक्ष कर्माणि कृतानि प्रवदन्ति ते।
स्वामिसत्कारयुक्तानि यानि तानीह दर्शय ॥७६७ ॥
(म.१०३)एवमुक्त्वाऽर्जुनं राजा त्रिभिर्मर्मातिगैः शरैः।
अभ्यविध्यन्महावेगैश्चतुर्भिश्चतुरो हयान् ॥७६८ ॥
वासुदेवं च दशभिःप्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे।
प्रतोदं चास्य भल्लेन च्छित्त्वा भूमावपातयत् ।। ७६९ ॥
तं चतुर्दशभिः पार्थश्चित्रपुइखैः शिलाशितैः।
अविध्यत्तूर्णमव्यग्रस्ते चाभ्रश्यन्त धर्मणि ॥ ७७० ॥
तेषां नैप्फल्यमालोक्य पुनर्नव च पञ्च च।
प्राहिणोनिशितान्याणांस्ते चाभ्रश्यन्त वर्मणः ॥ ७७१ ॥

७. द्रोणपर्व १९५ अष्टाविंशांस्तु तान् याणानस्तान् विप्रेक्ष्य निष्फलान् । अनयीत् परवीरघ्नः कृष्णोऽर्जुनमिदं वचः ॥ ७७२॥ फचिनाण्डीयजःप्राणस्तर भरतर्षमा मुष्टिश्च ते यथापूर्व भुजयोश्च पलं तव ॥ ७७३ ॥ विस्मयो मे महान्पार्थ तव दृष्ट्या शरानिमान् । ध्यर्यानिपतितान्संख्ये दुर्योधनेरथं प्रति ॥ ७७४ ॥ पनाशनिसमा घोराः परफायानमेदिनः। शराः पुर्यन्ति ते नाथ पार्थ काऽध डिम्बना ।। ७७५ ॥

१९६
महाभारतसार
चमर्यादिननिनदान सिंहनादरवांस्तथा ॥७८५ ॥
तत छुद्धो रणे पार्थ सरिणी परिसंलिहन् ।
नापश्यश ततोऽस्याङ्गं यन्न स्याधर्मरक्षितम् ॥ ७८६ ।।
ततोऽस्य निशितैोण सुमुक्तैरन्तकोपमैः।
हयाश्चकार निर्देहानुभौ च पार्णिसारथी॥७८७ ॥
धनुरस्याच्छिनत्तूर्ण हस्तायापं च वीर्यवान् ।
रथं च शकलीकर्तु सन्यसाची प्रचभमे ॥ ७८८ ॥
दुर्योधनं च याणाभ्या तीक्ष्णाभ्यां विरथीरतम्।
आविद्धयद्धस्ततलयोरुभयोरर्जुनस्तदा।
प्रयत्नशो हि फौन्तेयो नखमासान्तरेषुभिः ॥७८९ ॥
स घेदनाभिराविग्न पलायनपरायण ॥ ७९० ॥
तं कृच्छ्रामापदं प्राप्तं दृष्ट्वा परमधन्विनः।
समापेतुः परीप्सन्तो धनञ्जयशरादितम् ।।७९१ ॥
ततोऽर्जुनोऽस्त्रवीर्येण निजघ्ने तां वरुथिनीम् ॥ ७९२ ।।
पाञ्चजन्यं च बलवान् दध्मौ तारेण केशवः।
रजसा ध्वस्तपक्ष्मान्त. प्रस्विन्नवदनो भृशम् ॥ ७९३॥
तस्य शंखस्य नादेन धनुपो नि स्वनेन च ।
नि सत्वाश्च ससत्त्वाश्च क्षितौ पेतुस्तदा जना ॥ ७९४ ।।
(म.१०४)तावका हि समीक्ष्यैव वृष्यन्धककुरुत्तमौ ।
प्रागत्वरन् जिघांसन्तस्तथैव विजय. परान् ।। ७९५ ॥
भूरिश्रवा शल• कर्णो वृषसेनो जयद्रथः ।
कृपश्च मद्रराजश्च द्रौणिश्च रथिनां घर ॥ ७९६ ॥
ते पिवन्त इवाकाशमश्वैरप्टो महारथाः।
व्यराजयन् दश दिशो चैयाप्रैहेमचन्द्रकै ॥ ७९७ ॥
ततो दुर्योधनोऽष्टौ च राजानस्ते महारथा ।
जयद्रथस्य रक्षार्थ पाण्डव पर्यवारयन् ॥ ७९८ ॥

७. द्रोणपर्व १९ ततः शरशस्तीणस्तानरीन् श्वेतवाहनः। प्रत्यपेघद्रुतं पुलो महावातो यनानिय ।। ७९९ ।। युधिष्टिम्पलायनम् , अलम्मुपवधः (म.१०६)अर्जुने मैन्धवं मासे मारद्धाजेन गंवृताः। घृत०- पञ्चालाः कुरुमिः मा किमकुर्वत समय ।। ८००॥ माय०-अपराढ़े महायज संग्रामे लोमहर्षणे। पाञ्चालानां कुरूणां च द्रोणप्तमार्नत ।। ८०१ ।। ततो युधिष्ठिरोहोणं नवन्या नतपरीणाम् । आजघ्ने भरतयेष्ठः सर्वमर्मसु भारत ।। ८०२ ॥ तनो द्रोणो भृशं मुन्दो धर्मराजस्य मारिए । चतुर्भिनिशितम्नीक्षणहयान जप्ने शरोत्तमैः ॥ ८०३ ॥ चिच्छेदकेन भल्लेन धनुधेन्द्रध्यजोपमम् । केतुमे केन चिच्छेद पाण्डपं चादपत् निमिः ॥ ८०४ ।। हताध्यात्तु रथातूर्णमपटुय युधिष्ठिरः। तस्यायभुजो राजा ध्यायुधो भरतर्गम ॥ ८०५॥ चिरपंतं ममालोक्य व्यायुधं च विशेषतः। द्रोणो प्यमोहयच्यनमसन्यानि या विमो॥ ८०६ ॥ मुहांधेपुगणांनीषणान् लघुदम्लो मतः। मभिदुदाय राजानं सिंहो मृमियोसणः ॥ ८०७॥ तमभिद्रुतमालोश्य होणेनामित्रधातिना। दतो राजा हतो राजा माताजेन मारिष इत्यामीमुमदाम्छन्दः पाणुमन्यम्य मारन । ८०८॥ तास्यरितमामा मददेयर नपः। अपायाभयनरभ्यः पुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः॥ ८०... (4...ामयापान कारपिम्मम। मतिमंदागज पिम्पोरमि मार्ग

१९८
महाभारतसारः
वृहत्क्षवस्तु तं राजा नवत्या नतपर्यणाम् ।
आजम्ने त्वरितो राजन् द्रोणानीफयिभित्सया ।। ८११॥
क्षेमधूर्तिस्तु संयुद्धः फैन्यस्य महात्मनः ।
धनुचिच्छेद भल्लेन पीतेन निशितेन ह ॥ ८१२॥
अधान्यनुरादाय बृहत्क्षत्रो हसमिव ।
जहार नृपतेः कायाच्छिरो ज्वलितकुण्डलम् ।। ८१३ ।।
धृष्टकेतुं तथाऽऽयान्तं द्रोणहेतोः पराक्रमी।
घोरधन्वा महेप्यासो धारयामास भारत ॥ ८१४॥
तावुभौ नरशार्दूलौ युयुधाते परस्परम् ।
महावने तीनमदी वारणाविव यूथपी ॥ ८१५॥
धीरधन्या ततः क्रुद्धो धृष्टकेतोः शरासनम् ।
द्विधा चिच्छेद भल्लेन प्रहसन्निव भारत ॥ ८१६॥
तदुत्एज्य धनुश्छिन्नं चेदिराजो महारथः।
शक्ति जग्राह विपुलां हेमदण्डामयस्मयीम् ॥ ८१७ ।।
तया तु धीरधातिन्या शफ्त्या त्वभिहतो भृशम्।
निर्मिनहृदयस्तूर्ण निपपात रथान्महीम् ॥ ८१८॥
सात्यकि व्याघ्रदत्तस्तु शौः सन्नतपर्वभिः ।
चकेऽवश्यं साश्वसूतं सध्य पृतनान्तरे।। ८१९ ।।
तानिवार्य शरान् शरःशेनेय कृतहस्तवत् ।
साश्वसूतध्वज याणैाघ्रदत्तमपातयत् ।। ८२०॥
कुमारे निहते तस्मिन् मागधस्य सुते प्रभो।
मागधाः सर्वतो यत्ता युयुधानमुपाद्रवन् ॥ ८२१॥
तांस्तु सर्वान् स बलवान् सात्यकियुद्धदुर्मदः।
नातिकृच्छ्राद्धसन्नेव विजिग्ये पुरुषर्षभः ।। ८२२॥
ततो द्रोणो भृशं क्रुद्ध सहसोदृत्य चक्षुपी।
सात्यकि सत्यकर्माणं स्वयमेवामिदुद्रुवे ॥ ८२३ ॥

७. द्रोणपर्व १९९ (4.१.८)मलंयुपस्तु समरे भीमसेनं महापलम् । योधयामास संमुन्धो रक्ष्मणं गणिर्य था ।। ८२४॥ आर्यटगि ततो भीमो नयमिनिशितैः शरः। विव्याध प्रहसन् राजन् राक्षसेन्द्रममर्पणम् ।। ८२५॥ स पायमानः समरे भीमचापच्युतः शरैः। घोर रूपमयो हत्या भीमसेनमभापत ।। ८२६॥ तिष्टेदानी रणे पार्थ पश्य मेऽध पयक्रमम् ।। ८२७॥ घको नाम सुदुर्बु राक्षसप्रयरो यली। परोक्षं मम तद्वृत्तं पद्माता मे इतस्त्वया ॥ ८२८॥ पयमुफ्त्या ततो भीममन्तर्यानं गतस्तदा महता शरयण भृशं तं समयाफिरत् ।। ८२९॥

महामारतसारः
वेगं चके महान्तं च राक्षसेन्द्ररथ प्रति।
दग्धाद्रिकूटशृङ्गार्भ भिन्नाअनवयोपमम् ।
रथाद्रथमभिद्रुत्य फुद्धो हैडिस्थिराक्षिपत् ।। ८३७ ॥
उद्धवई रथाचापि पन्नगं गरुडो यथा ॥ ८३८॥
समुत्क्षिप्य च याहुभ्यामाविद्धय च पुनः पुनः ।
निप्पिपेप क्षिती क्षिप्रं पूर्णकुम्भमिवादमनि ।। ८३९ ॥
स विस्फारितसगरचूर्णितास्थिर्विभीषणः।
घटोत्कचेन धीरेण हतः शालकटकटः।। ८४० ॥
ततः सुमनसः पार्था हते तस्मिनिशाचरे।
चुकुशुः सिंहनादांश्च वासांस्यादुधुवुश्च ह ॥ ८४१ ॥
(१.१५०ीभारद्धाजं कथं युद्धे युयुधानो न्यवारयत् ।
घृत- सअयाचक्ष्व तत्त्वेन परं कौतूहलं हि मे ॥ ८४२॥
सञ्जय०-यध्यमानं पलं दृष्ट्वा युयुधानेन मारिप ।
: अभ्यद्वत्स्वयं द्रोणः सात्यकि सत्यविक्रमम् ।। ८४३ ॥
तमापतन्तं सहसा भारद्वाजं महारथम्।
सात्यकिः पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत् ॥८४४॥
भारद्धाजो रणे विद्धो युयुधानेन सत्वरम् ।
सात्यकि यहुभिर्वाणैर्यतमानमविध्यत ॥ ८४५॥
स वध्यमानः समरे भारद्धाजेन सात्यकिः।
नान्वपर्धत कर्तव्यं किञ्चिदेव विशांपते ॥ ८४६ ॥
तं तु संप्रेक्ष्य ते पुत्राः सैनिकाच विशांपते।
प्रहृष्टमनसो भूत्वा सिंहबद्वयनदन मुहुः ।। ८४७ ।।
तं श्रुत्वा निनदं घोरं पीड्यमानं च माधवम् ।
युधिष्ठिरोऽब्रवीद्राजा सर्वसैन्यानि भारत ॥ ८४८ ॥
एप वृष्णिवरो वीरः सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
नस्यते युधि वीरेण भानुमानिव गहुणा ।
अभिद्रवत गच्छध्वं सात्यकिर्यत्र युध्यते ॥ ८४९ ॥

द्रोणपर्य
२०१
असी द्रोणो महेप्यासो युयुधानेन मंयुगे।
क्रीडते सूत्रयद्धेन पक्षिणा यालको यया ।
तय सर्वे गच्छन्तु भीमसेनपुरोगमा. ॥ ८५०५
एवमुक्त्वा ततो गजा सर्वसन्येन मारत।
अभ्यद्रवद्रणे द्रोणं युयुधानस्य कारणात् ॥ ८५१ ॥
तांस्तु सन्मिद्देप्यासान् द्रोणःखभृतां वरः।
मतापयच्छरमातंर्गमस्तिमिरियांशुमान् ॥ ८॥२॥
तस्मिन्द्रोणेन निहताः पञ्चालाः पञ्चविंशतिः।
फेफयानां शतं इत्या निद्रान्य च समंततः।
द्रोणोऽजयन्महागः शतशोऽथ महस्रशः ॥ ८५३ ॥
तं तया समरे द्रोणं निघ्नन्तं सोमफान् रणे।
न चाप्यमिययुः ये विदपरे नैव यिन्यधुः ॥८५४॥
यतमाने तथा रौद्रनम्मिन् पीरयरक्षये।
मारणोत् महमा पार्थः पाशजन्यम्य नि म्यनम्॥८५९॥

२०२ महाभारत्तसारः सुयोधनो हि सहसा गतो द्रोणेन दंशितः। पूर्वमेयानुयातास्ते कौरवाणां महारथा ॥ ८६१ ।। सुमहानिनश्चैव श्रूयते विजयं प्रति। स शैनेय जवेनाशु गन्तुमर्हसि मानद ॥ ८६२॥ भीमसेनो घयं चैव संयत्ता सहसैनिका । द्रोणमावारयिप्यामो यदि त्यां प्रति यास्यति ॥ ८॥ संवृत सिन्धुसीवीरैर्नखरमासयोधिमि। अत्यन्तोपचितै शूरे फाल्गुन परवीरहा। अपर्यन्ते चले मनो जहादपि च जीवितम् ।। ८६४।। तस्मिंश्च निहते युद्ध कथं जीवेत मादृशः। सर्वथाऽहमनुप्राप्त सुच्छं त्वयि जीयति ।। ८६५।। श्यामो युवा गुडाकेशो दर्शनीयश्च पाण्डव । लघ्वस्त्रश्चियोधी च प्रविष्टस्तात भारतीम् ॥ ८६६ ॥ सूर्योदये महावाहुर्दिवसश्चातिवर्तते। तन्न जानामि वार्ष्णेय यदि जीवति पान वा ।। ८६७॥ तस्य मे सर्वकार्येषु कार्यमेतन्मतं महत् । अर्जुनस्य परित्राणं कर्तव्यमिति संयुगे ।। ८६८ ॥ सवार्जुनो गुरस्तात धर्मात्मा शिनिपुङ्गव । वासुदेवो गुरुश्चापि तव पार्थस्य धीमतः।। ८६९ ।। कारणद्वयमेतद्धि जानंस्त्वामहमब्रुवम्। मावमंस्था पचो मह्यं गुरुस्तव गुरोर्यहम् ॥ ८७०॥ वासुदेवमतं चैव मम चैवार्जुनस्य च। सत्यमेतन्मयोकं ते याहि यन धनञ्जय.।। ८७१।। पतद्वचनमाज्ञाय मम सत्यपराक्रम। प्रषिशैतलं तात धार्तराष्ट्रस्य दुर्मते. ।। ८७२।।

७. द्रोणपर्व २०३ प्रविश्य च यथान्यायं संगम्य च महारथैः । यधाईमात्मनः कर्म रणे सात्वत दर्शय ।। ८७३॥ (A 11१)धर्मराजस्य तवाक्यं निशम्य शिनिपुगयः । सात्यफिर्मरतश्रेष्ठ प्रन्युयाच युधिष्ठिरम् ।। ८७४॥ हद स्वभिपरीतोऽइमर्जुनेन पुनः पुनः। अद्य माधय राजानमप्रमत्तोऽनुपाटय ॥ ८७५॥ प्रदणे धर्मराजस्य भारद्वाजोऽपि गृध्यति । शक्तध्यापि रणे द्रोणो निग्रहीतुं युधिष्टिरम् ॥ ८७६॥ पयं त्यपि समाधाय धर्मराज नरोत्तमम् । अदमध गमिप्यामि मैन्धवस्य पधाय दि॥८७७॥ जयद्रथं च हत्याऽहं द्रुतमेप्यामि माधय ।। ८७८ ॥ निगृहीने नरश्रेष्ट भारद्वाजेन माधय । सेन्धपस्य यपो न स्यान्ममाप्रीतिम्तया भयेत् ।। ८७९॥ म त्यमय महापादो प्रियाय मम माधय । जपाप पशोऽयं रक्ष राजानमादये ।।८८०॥ समपान्मयि निक्षेपो निक्षिाः सव्यसाचिना। भाडाजाभयं नित्यं मन्यमानेन ये प्रमो॥८८१॥ सो समापनां तामाचार्यपचनं च तत् । पृष्ठतो नोन्सहे फतु त्यां या त्यतुं महीपते ।। ८८२।। फुग स्यमात्मनो गुनि पम्ते गोमा गते मयि । पःमतीपाद द्रोणं यापहरणामि पापरयम् ॥ ८८३॥ माघ ते मपमपाम्नु गजामुनगंमपम् । मग सानु महापारिमुपम्यादति ॥८॥ ऐप कणंमुग्गा रासन् गोसागः प्रीतिताः। पते नम्प मुलम्प पसा मान्ति पोरशीम ॥ ८८५ २०४ महाभारतसारः -- यत्र पीरी महेप्यासी कृष्णौ सत्यपराक्रमी न तन कर्मणो व्यापत् कथञ्चिदपि विद्यते ॥ ८८६ ॥ नाहं त्या महाराज अनिक्षिप्य महाहवे। क्वचिद्यास्यामि कौरव्य सत्यमेतद् ब्रवीमि ते ॥ ८८७ ॥ एतद्विचार्य यहुशो वुद्धया बुद्धिमतां पर। दृष्ट्या श्रेयः परं युद्धया ततो राजन् प्रशाधि माम् ॥ ८८८ ।। युधि- एवमेतन्महायाहो यथा वदसि माधव । न तु मे शुद्धयते भावः श्वेताश्यं प्रति मारिप ।। ८८९ ॥ आत्मसंरक्षणं संख्ये गमनं चार्जुनं प्रति । विचार्यतत्स्वयं बुद्धया गमनं तत्र रोचये ॥ ८२०॥ ममापि रक्षणं भीमः करिष्यति महावलः ।। ८९१ ॥ धृष्द्युम्नश्च समरे द्रोणं क्रुद्ध परंतपः। चारयिष्यति विक्रम्य वेलेव मकरालयम् ॥ ८९२ ।। विश्रब्धं गच्छ शैनेय मा कार्मियि संभ्रमम् ॥ ८९३ ।। (अ.११२)धर्मराजस्य तद्वाक्यं निशम्य शिनिपुङ्गवः। धर्मराजमिदं वाक्यमत्रवीत् पुरुषर्षभः॥ ८९४ ।। कृतां चेन्मन्यसे रक्षा स्वस्ति तेऽस्तु विशांपते । अनुयास्यामि वीभत्सुं फरिप्ये वचनं तव ॥ ८९५ ॥ यथा हि मे गुरोर्वाक्यं विशिष्टं द्विपदां वर। तथा तथापि वचनं विशिष्टतरमेव मे ।। ८९६ ।। प्रिये हि तव वर्तेते भ्रातरौ कृष्णपाण्डवौ। तयोः प्रिये स्थितं चैव विद्धि मां राजपुङ्गय ॥ ८९७ ॥ तवाशां शिरसा गृह्य पाण्डवार्थमहं प्रभो। भिरवेदं दुर्भिदं सैन्यं प्रयास्ये नरपुङ्गय ।। ८९८ ।। ततःप्रयातः सहसा तव सैन्यं स सात्यकिः। दिक्षुरर्जुनं राजन् धर्मराजस्य शासनात् ॥ ८९९ ।।

७. द्रोणपर्व
(१.११३)ततस्तेनैव मार्गेण येन यातो धनञ्जयः।
इयेप सात्यकिर्गन्तु ततो द्रोणेन पारितः ॥९००॥
तंद्रोणः साश्चयन्तारं सरथध्वजमाशुगः!
त्वान् प्राच्छादयद्वाणैः शलभानामिच प्रजः ॥ ९०१॥
तथैव युयुधानोऽपि द्रोणं यहुभिराशुगैः।
आच्छादयदसंभ्रान्तस्ततो द्रोण उवाच ह ॥९०२ ।।
तवाचार्यो रणं हित्या गतः कापुरुषो यथा।
युध्यमानं च मां हित्या प्रदक्षिणमवर्तत ॥ ९०३ ॥
त्वं हि मे युध्यतो नाद्य जीवन् यास्यसि माधव ।
यदि मां व रणे हित्वा न यास्याचार्यपद्रुतम् ॥ ९०४॥
सात्य०-धन अयस्य पदवीं धर्मराजस्य शासनात् ।
गच्छामि स्वस्ति ते ब्रह्मन्न मे कालात्ययो भवेत् ॥९०५॥
आचार्यानुगतो मार्गः शिष्यैरन्यास्यते सदा।
तस्मादेव बजाभ्याशु यथा मे स गुरुर्गतः ॥९०६ ॥
एतावदुक्त्या शैनेय आचार्य परिवर्जयन् ।
प्राधिशद्वारती सेनामपर्यन्तां च सात्यकिः॥ ९०७ ॥
संधाय च चमू द्रोणो भोजे भारं निधेश्य च ।
अभ्यधावद्रणे पत्तो युयुधानं युयुत्सया ॥९०८ ॥
(म.१४)प्रविष्टे तव सैन्यं तु शैनेये सत्यविक्रमे।
(१.१५) अद्धपत रणे राजन् जलसंधो महापलः॥ ९०९ ॥
ततः फुद्धो महाराज मार्गणारसाधन।
अविध्यत शिने. पौत्र जलसंधो महोरसि ॥९१०॥
तत. साभरणी पाह क्षुराभ्यां माधवोत्तमः।
सात्यकिर्जलसंधस्य चिच्छेद प्रहसमिय ॥ ९११ ॥
ततः सुदंष्ट्रं सुमहयारकुण्डलमण्डितम्।
रेणास्य सृतीयेन शिरश्चिच्छेद सात्यकिः॥ ९१२॥

२०६ महाभारतसार जलसंघं हतं दृष्ट्वा वृष्णोनामृपमेण तु! विमुखाश्चाभ्यधावन्त तव योधा. समन्ततः ॥९१३ ॥ एतस्मिन्नन्तरे राजन् द्रोण. शस्त्रभृतां वरः। अभ्ययाजवनैरभ्वैर्युयुधानं महारथम् ॥९१४ ॥ (अ.11५)ततो द्रोण शिने पौत्र चित्र. सर्वायसे शरैः। त्रिभिराशीविपाकारैर्ललाटे समविध्यत ॥९१५॥ ततः शरशतेनैव युयुधानो महारथः। अविध्यद्राह्मणं संरये हृष्टरूपो विशापते ॥९१६॥ ततो द्रोणस्य यन्तारं निपात्येकेपुणा भुवि । अश्वान् व्यद्रावयद्वाणेहतसूतास्ततस्ततः॥ ९१७ ।। स रथ प्रद्रुत संख्ये मण्डलानि सहस्रशः। चकार राजतो राजन् भ्राजमान इवाशुमान् ॥ ९१८ ॥ अभिवत गृहीत हयान् द्रोणस्य धावत । इति स्म चुकुशु. सर्वे राजपुना. सराजका ॥९१९ ।। ते सात्यकिमपास्याशु राजन् युधि महारथाः। यतो द्रोणस्तत सर्वे सहसा समुपाद्रवन् ॥ ९२० ॥ व्यूहस्यैव पुनरं गत्या द्रोणो व्यवस्थित । वातायमानैस्तैरश्चै तो वृष्णिशरार्दितै. ॥ ९२१ ।। पाण्डुपाञ्चालसंभिन्न व्यूहमालोक्य वीर्यवान् । शैनेये नाकरोद्यत्तं व्यूहमेवाभ्यरक्षत ।। ९२२ ॥ (4.11तं यान्तमभ्येः शशिश इखवणे- विगाहा सैन्यं पुरुषप्रवीरम् शरैः सुतीक्ष्ण शतशोऽभ्यविध्यत् सुदर्शन सात्वतमुस्यमाजौ ॥ ९२३ ॥ तथा तु तेनामिहतस्तरस्वी नप्ता शिनेरिन्द्रसमानवीर्य.

७. द्रोणपर्व
२०७
.
सुदर्शनस्पेपुगणेः सुतीक्ष्ण-
ईयानिहत्याशु ननाद नादम् ॥ ९२४ ॥
अथास्य सूतस्य शिरो नित्य
भल्लेन शाशनिसग्निमेन
सुदर्शनस्यापि शिनिप्रवी
क्षुरेण कालानलसनिमेन
सकुण्डलं पूर्णशशिप्रकाश
भ्राजिष्णु व विचकत देवात् ॥ ९२५ ॥
यथा पुरा बज्रधरःप्रसद्य
बलस्य संख्येऽतिवलस्य राजन् ॥ ९२६ ॥
11 ततः स पुरुषव्यावः सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
प्रविष्टस्तावकान् जित्या सूतं याहीत्पचोदयात् ।। २२० ।
(M.R.) परिवाः सुसंकुदास्यदीयाः सात्यकि रथाः ॥ ९२८ ॥
दुर्योधनश्चिासेनो दुःशासनविविंशती।
शफुनिर्दुःसहश्चैव युवा दुर्धर्षणः क्रायः ॥ ९२९ ॥
अन्ये च यदयः शूराः शस्त्रवन्तो दुरासदाः।
पृष्ठतः सात्यकि यान्तमन्वधावनमणिः ॥ ९३०॥
मेघजालनिमं सैन्यं तव पुत्रस्य मारिए ।
प्रत्यहाच्छिने पौत्रः शरैराशीविशेषमैः ।। ९३१ ॥
आश्चर्य तत्र राजेन्द्र सुमहद्दप्रयानहम् ।
नमोघः सायकः कश्चित्सात्यकेरमवप्रमो ॥ ९३२॥
ततो दुर्योधनो राजा सात्यतस्य त्रिभिः शरैः।
विव्याध सूतं निशितैयतुर्मिश्चतुरो हयान् ॥ ९३३ ।।
ततः स रथिनां श्रेष्ठस्तय पुत्रस्य सारथिम् ।
माजयाना भल्लेन स इतो न्यपतद् भुपि ॥ ९३४ ॥

महाभारतसार पतिते सारथौ तस्मिंस्तव पुत्ररथ प्रभो। यातायमानस्तैरश्वैरपानीयत संगरात् ॥ ९३५॥ ( १२१)ते वध्यमाना समरे युयुधानेन तावका.। युयुधानस्थं त्यक्त्वा द्रोणानीकाय दुद्रुवुः ॥ ९३६ ॥ (१.१२२) दु शासनरथं दृष्ट्वा समीपे पर्यवस्थितम् । भारद्वाजस्ततो वाक्यं दुशासनमथाब्रवीत् ।। ९३७ ।। दुशासन रथा सर्वे कस्माच्चै प्रविद्रुताः। कच्चित्क्षेम तु नृपते कच्चिजीवति सैन्धवः ॥९३८ । राजपुनो भवानन राजभ्राता महारथः। किमर्थ द्रवते युद्धे यौवराज्यमवाप्य हि ॥ ९३९ ।। दासी जितासि द्यूते त्व यथाकामचरी भव । वाससां वाहिका राशो भ्रातुयेष्ठस्य मे भव ॥९४०॥ न सन्ति पतयः सर्वे तेऽद्य पण्ढतिलै. समा । दुःशासनैयं फस्मात्त्व पूर्घमुफ्त्वा पलायसे ।। ९४१ ।। स्वयं वैरं महत्कृत्या पञ्चाले पाण्डवैः सह। एकं सात्यकिमासाद्य कथं भीतोऽसि संयुगे ॥ ९४२ ॥ क ते मानश्च दर्पश्च क ते वीर्य क गर्जितम्। आशीविपसमान पार्थान् कोपयित्या क यास्यसि ।।९४३ ॥ युधि फाल्गुनवाणाना सूर्याग्निसमवर्चसाम्। न तुल्या. सात्यकिशरा येपा भीत. पलायसे ॥९४४ ॥ स युद्धे धृतिमास्थाय यत्तो युध्यस्व पाण्डवैः । गच्छ तूर्ण रथेनैव यत्र तिष्टति सात्यकि- ॥९४५॥ एवमुक्तस्तव सुतो नाप्रवीत्किञ्चिदप्यसौ। श्रुतं चाश्रुतवत्र त्या प्रायाधेन स सात्यकिः॥९४६॥ (५.९२३)ततो दुशासनो राजन् शैनेयं समुपाद्रवत् । पिारससहमणि परपश्यष्टिमाम् ॥२५००० .

द्रोणपर्व २०९ . सात्वतोऽपि महाराज तं विन्याच स्तनान्तरे। निभिरेव महाभागः शरैःसन्नतपर्वभिः ॥ ९४८॥ ततोऽस्य वाहाग्निशितैः शरैर्जने महारथः। सारथि च सुसंक्रुद्धः शरैः सनतपर्वमिः ॥९४९ ।। धनुरेकेन भल्लेन हस्तानापं च पञ्चभिः । चिच्छेद विशिखैस्तीणस्तयोभी पाणिसारथी ।। ९५० ॥ सच्छिनधन्या विरयो हताश्यो हतसारथिः। निगर्तसेनापतिना स्वरयेनापवादितः ॥ ९५१ ।। तमभिद्रुत्य शैनेयो मुहर्तमिय भारत। न जघान महावाहुर्मीमसेनवचः स्मरन् ॥ ९५२ ।। ततो दुःशासनं जित्या सात्यकिः संयुगे प्रभो। जगाम त्यरितो राजन् येन यातो धनञ्जयः ।।९५३ ।। भीमस्य व्यूहे प्रवेशः, भीम-कर्ण-युद्धम् अ.१२५)अपराह्ने महाराज संग्रामः सुमदानभृत् । पर्जन्यसमनिर्घोपः पुनर्दोणस्य सोमकैः॥९५४ ।। शोणाश्व रथमास्थाय नरवीरः समाहितः। समोऽभ्यद्यपाण्ड्सवमास्थाय मध्यमम् ॥९५५ ।। तमभ्ययागृहत्क्षर. केकयानां महारथः। विमुञ्चन्धिशिखांस्तीक्ष्णानाचार्य भृशमार्दयत् ॥ ९०६ ॥ ततः साधुविएलेन नाराचेन द्विजर्षभः। हुचविष्यवृहत्क्ष सच्छिन्नहृदयोऽपतत् ॥ ९५७ ।। धूमकेतुश चेदीनामृपमोऽतियलोदितः। पधायाभ्यद्रवद्रोणं पतग य पावकम् ॥९५८ ।। ततोऽभ्य विशिरा तीक्ष्णं पधाय ययकांक्षिणः। प्रेषयामास समो भारद्वाजः प्रतापरान् ।।९५९ ।। म..१४.

२१०
महाभारतसार
पतङ्गं हि ग्रसेच्चापो यथा क्षुद्रं वुभुक्षितः।
तथा द्रोणोऽग्रसच्छूरो धृष्टकेतुं महाहवे ॥९६० ॥
निहते चेदिराजे तु तत् खण्डं पिन्यमाविशत् ।
अमर्षवशमापन्नः पुत्रोऽस्य परमात्रवित् ॥ ९६१ ॥
तमपि प्रहसन् द्रोणः शरैर्निन्ये यमक्षयम्।
महाव्याघ्रो महारण्ये मृगशावं यथा यली ॥९६२ ॥
तेषु प्रक्षीयमाणेपु पाण्डवेयेपु भारत।
जरासन्धसुतो वीरः स्वयं द्रोणमुपाद्रवत् ॥९६३ ।।
छादयित्या रणे द्रोणो रथस्थं रथिनां वरम्।
जारासन्धि जघानाशु मिपतां सर्वधन्विनाम् ॥ ९६४ ।।
ततो द्रोणो महाराज नाम विश्राव्य संयुगे।
शरैरनेकसाहौः पाण्डवेयान समावृणोत् ।। ९६५ ॥
आकर्णपलित. श्यामो घयसाऽशीतिपञ्चकः।
रणे पर्यचरद्रोणो वृद्ध. पोडशवर्षवत् ॥ ९६६ ॥
अथ द्रोणं महाराज विचरन्तमभीतवत् ।
वजहस्तममन्यन्त शत्रवः शत्रुसूदनम्॥९६७॥
(अ.१२) द्रोणे युधि परानान्ते नर्दमाने मुहुर्मुहुः।
पञ्चालेषु च क्षीणेपु यध्यमानेषु पाण्डुपु ।। ९६८।।
नापश्यच्छरणं किञ्चिद्धर्मराजो युधिष्ठिरः।
चिन्तयामास राजेन्द्र कथमेतद्भविष्यति ॥ ९६९ ॥
ततो धीक्ष्य दिशः सर्वाः सव्यसाचिदिक्षया।
युधिष्ठिरो ददर्शाथ नैव पार्थ न माधवम् ॥९७० ॥
अपश्यन् सात्यकि चापि वृष्णीनां प्रवरं रथम्।
चिन्तयाऽभिपरीतागो धर्मराजो युधिष्ठिरः।
नाभ्यगच्छत्तदा शान्ति तायपश्यन्नरोत्तमौ ॥१७॥

२१२ महाभारतसार. दृष्ट्या कुशलिनौ कृष्णौ सात्वतं चेव सात्यकिम् । संविदं चैव कुर्यास्त्वं सिंहनादेन पाण्डव ।। ९८५ ॥ (म.१२७)ब्रह्मेशानेन्द्रवरुणानवहद्य पुरा रथः । भीम०- तमास्थाय गतौ कृष्णी न तयोविद्यते भयम् ॥९८६ ।। आझां तु शिरसा विभ्रदेप गच्छामि मा शुचः। समेत्य तानरव्याघ्रांस्तव दास्यामि संविदम् ॥९८७ ॥ धृष्टद्युम्नं चेदमाह भीमसेनो महावलः। न च मे गमने कृत्यं तादृक् पार्पत विद्यते ॥ ९८८ ।। धर्मराजस्य वचने स्थातव्यमविशइकया। यास्यामि पदवीं भ्रातुः सात्वतस्य च धीमत ॥९८९ ॥ सोऽद्य यत्तो रणे पार्थ परिरक्ष युधिष्ठिरम्। प्पतद्धि सर्वकार्याणां परमं कृत्यमाहवे ॥९९० ।। तमनवीन्महाराज धृष्टद्युम्नो वृकोदरम् । ईप्सितं ते फरिप्यामि गच्छ पार्थाविचारयन् ॥ ९९१ ॥ ततो निक्षिप्य राजानं धृष्टद्युम्ने च पाण्डवम् । अभिवाद्य गुरु ज्येष्ठं प्रययौ येन फाल्गुनः॥९९२॥ तं समेत्य महाराज तावका पर्यवारयन् । शोभत्तो रथिनां श्रेष्ठा सहसैन्यपदानुगाः॥९९३॥ स तानतीत्य वेगेन द्रोणानीकमुपाद्रवत् । तमवारयदाचायाँ घेलोवृत्तमिवार्णवम् ॥९९४ ॥ स मन्यमानस्त्वाचार्यो ममायं फागुनो यथा। भीमः करिष्यते पूजामित्युवाच वृकोदरम् ॥९९५ ।। भीमसेन न ते शक्या प्रवेष्टुमरिवाहिनी। मामनिर्जित्य समरे शत्रुमद्य महावल ।।९९६ ।। यदि ते सोऽनुज कृष्णः प्रविष्टोऽनुमते मम । अनीकं न तु शक्यं मे प्रवेमुमिह ये त्वया ॥९९७ ।। .

२१४ महाभारतसार भीपयित्वा रथानीकं हत्वा योधान् परान् धरान् । व्यतीत्य रथिनश्यापि द्रोणानीयमुपाद्यत् ॥ ११॥ (ब.२८)समुत्तीर्ण स्थानीकं पाण्डवं विहसन् रणे। विवारयिपुराचार्यः शरवरवाकिरत् ॥ १२॥ ततो रथादवप्लुत्य वेगमास्थाय पाण्डव । निमील्य नयने राजन् पदातियॊणमभ्ययात् ॥ १३ ॥ अंसे शिरो भीमसेन फरीरत्वोरसि स्थिरौ। वेगमास्थाय पलयान् मनोनिलगरुत्मताम् ॥ १४॥ पथा हि गोवृपो वर्ष प्रतिगृह्णाति लीलया। तथा भीमो नरव्याघ्र शरवर्ष समग्रहीत् ॥ १५ ॥ स वध्यमानः समरे रथं द्रोणस्य मारिप । ईपाया पाणिना गृह्य प्रचिक्षेप महाबल. ॥१६॥ द्रोणस्तु सत्वरो राजन् क्षिप्तो भीमेन संयुगे। रथमन्य समारुह्य व्यूहद्वारं ययौ पुन ॥१७॥ तमायान्तं तथा दृष्ट्वा भग्नोत्साह गुरु तदा । गत्वा वेगात् पुनर्भीमो धुरं गृह्य रथस्य तु । तमप्यतिरथ भीमश्चिक्षेप भृशरोपित ॥१८॥ एवमष्टौ रथा क्षिप्ता भीमसेनेन लीलया ॥ १९ ॥ तत स्वरथमास्थाय भीमसेनो महाबल । अभ्यद्रवत वेगेन तव पुत्रस्य वाहिनीम् ॥ १०२० ।। भोजानीक समासाद्य हार्दिक्येनाभिरक्षितम् । प्रमथ्य तरसा वीरस्तदप्यतिवलोऽभ्ययात् ॥ २१॥ भोजानीकमतिक्रम्य दरदाना च वाहिनीम् । तथा म्लेच्छगणानन्यान्वहून्युद्धविशारदान् ॥ २२॥ सायकिं चैव सप्रेक्ष्य युध्यमान महारथम्। रथेन यत्त कौन्तेयो वेगेन प्रययौ तदा ॥२३ ।।

है
२१६
महाभारतसारः
.
ततः कर्णस्तु विंशत्या शराणां भीममार्दयत् ।
विव्याध चास्य त्वरितः सूतं पञ्चभिराशुगैः॥३७॥
स शरैरदितस्तेन कर्णेन दृढधन्विना।
धनुामच्छिनत्तूर्ण भीमस्तस्य क्षुरेण ह ॥ ३८॥
सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत् ।
वाहांश्च चतुरस्तस्य व्यसूंश्चके महारथः॥ ३९ ॥
हताश्वात्तु रथात्कर्णः समाप्लुत्य विशांपते।
स्यन्दनं वृपसेनस्य तृर्णमापुप्लुवे भयात् ॥ १०४०॥
निर्जित्य तु रणे कर्ण भीमसेनः प्रतापवान् ।
ननाद वलवानादं पर्जन्यनिनदोपमम् ॥११॥
तस्य तं निनदं श्रुत्वा प्रहृष्टोऽभूयुधिष्ठिरः।
कर्ण पराजितं मत्वा भीमसेनेन संयुगे ॥४२॥
(अ.१३०) तस्मिन्विलुलिते सैन्ये सैन्धवाया ने गते ।
सात्वते भीमसेने च पुत्रस्ते द्रोणमभ्ययात् ।। ३ ।।
तूर्णमभ्यद्रवद्रोणं मनो मारुतवेगवान् ।
उवाच चैनं पुत्रस्ते संरम्भाद्तलोचनः॥४४॥
अर्जुनो भीमसेनश्च सात्यकिश्चापराजितः।
संप्राप्ताः सिन्धुराजस्य समीपमनिवारिताः॥४५॥
आश्चर्यभूतं लोकेऽस्मिन् समुद्रस्येव शोषणम्।
निर्जयस्तय विमान्य सात्वतेनार्जुनेन च ॥ ४६॥
तथैव भीमसेनेन लोकः संवदते भृशम् ।
कथं द्रोणो जितः सख्ये धनुर्वेदस्य पारगः।
इत्येवं युवते योधा अश्रद्धयमिदं तव ॥ १७ ॥
नाश एव तु मे नूनं मन्दभाग्यस्य संयुगे।
यत्र त्यां पुरुषव्यानं व्यतिक्रान्तात्रयो रथाः॥४८॥

२१८
महाभारतसारः
यौ तु पूर्व महाराज वारितौ कृतवर्मणा।
प्रविष्टे त्वर्जुने राजंस्तव सैन्यं युयुत्सया।
पार्श्व मित्त्वा चमू वीरौ प्रविष्टौ तव वाहिनीम् ॥२॥
(२.१३१)वर्तमाने महाराज समामे लोमहर्षणे।
व्याकुलेषु च सर्वेषु पीड्यमानेषु सर्वशः॥ ६३ ॥
राधेयो भीममानछेयुद्धाय भरतर्षभ ।
यथा नागो वने नागं भत्तो मत्तमभिद्रवन् ।। ६४ ॥
भीमसेनस्तु गधेयमुत्सृज्य रथिनां वरम् ।
इयेप गन्तुं यत्रास्ता वीरौ कृष्णधनञ्जयो । ६५ ।।
तं प्रयान्तमभिद्रुत्य राधेय. कङ्कपत्रिभिः।
अभ्यवर्षन्महाराज मेधो वृष्टयेव पर्वतम् ॥६६॥
फुल्लता पङ्कजेनेव वक्त्रेण विहसन् वली।
'आजुहाव रणे यान्तं भीममाधिरथिस्तदा ॥ ६ ॥
कर्ण०- भीमाहितैस्तव रणः स्वप्नेऽपि न विभावित.।
तदर्शयसि कस्मान्मे पृष्ठं पार्थदिदृक्षया ॥६८॥
कुन्त्या. पुनस्य सदृश नेदं पाण्डवनन्दन ।
तेन मामभितःस्थित्वा शरवरयाकिर ।। ६९ ॥
भीमसेनस्तदाबानं कर्णान्नामर्पयाधि ।
अर्धमण्डलमावृत्य सूतपुत्रमयोधयत् ।। १०७० ।।
ततो पाणमयं जालं भीमसेनस्थं प्रति ।
कणेन विहितं राजनिमेपार्धाददृश्यत ॥१॥
तत्तु भीमो महावाहो कर्णस्य चरितं रणे ।
नामृप्यत महावाहु-क्रोधादुद्वृत्तलोचन ॥ ७२ ।।
स कर्ण पञ्चविंशत्या मागचानां समार्पयत् ॥७३॥
पुनरन्येन थाणेन भीमसेन प्रतापवान् ।
विच्छेद कामुक तृर्ण कर्णस्य प्रहसन्निय ॥४॥

७. द्रोणपर्य २१९ 4. जधान चतुरश्चाध्यान् सूतं च त्वरितः शरैः। नायचरकरदम्याभैःकर्ण विव्याध चोरसि ॥७॥ स चैलन्यं महात्माप्य च्छिनधन्वा शराहतः। तथा पुरुषमानी स प्रत्यपायाद्रथान्तरम् ।। ७६ ॥ (अ.१३३)मत्यद्भुतमहं मन्ये भीमसेनस्य विक्रमम् । घृतक- यत्कर्ण योधयामास समरे लघुविक्रमम् ।। ७७ ॥ कृतवान्यानि युद्धानि कर्णः पाण्डुसुतैः सह । सर्वत्र पाण्डवाः कर्णमजयन्त रणाजिरे ॥७८॥ मजेयाः पाण्डवास्तात देवैरपि सवासवैः। न स तवुध्यते मन्दः पुत्रो दुर्योधनो मम ॥ ७९ ॥ पुत्र हामिभूतेन मया चाप्यरुतात्मना। धर्म स्थिता महात्मानो निरुताः पाण्डुनन्दनाः ॥ १०८० ॥ शमकामः ससोदर्यो दीर्घप्रेक्षी युधिष्ठिरः। अशक्त इति मत्या तु मम पुनिराकृतः॥ ८१॥ वानि दुःखान्यनेकानि विप्रकारांश्च सर्वशः। हदि कृत्वा महाबाहुर्मीमोऽयुध्यत सूतजम् ॥ ८२॥ वस्मान्मे सञ्जय हि कर्णमीमो यथा रणे । अयुध्येतां युधि धेष्ठौ परस्परवपिणी ।। ८३ ॥ सञ्जय०-राजन्यकर्तनो मोमं फुद्धः क्रुद्धमरिंदमम् । पराकान्तं पयरम्य विश्याध निशता शरः॥ ८४ ॥ तस्यास्यतो धनुर्मीमश्चकर्त निशितैत्रिभिः । स्थनीडाच्च यन्तारं भल्लेनापातयत्क्षितौ ।। ८५॥ तया एच्छगतं दृष्ट्या कर्ण धनो नृपः। वेपमान व क्रोधाद्व्यादिदेशाथ दुर्जयम् ।। ८६ ॥ गच्छ दुर्जय राधेयं पुरो ग्रसति पाण्डयः। जहि तूयरकं क्षिमं कर्णस्य यलमादधत् ।। ८७ ॥

२२० महाभारतसार एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा तव पुनं तवात्मनः। अभ्यद्रवद्भीमसेनं व्यासक्तं विकिरज्छरैः॥ ८८ ॥ भीमसेनोऽपि संक्रुद्ध साश्वयन्तारमाशुगैः। दुर्जय भिन्नमर्माणमनयद्यमसादनम् ॥ ८९ ॥ स्वलदकृतं क्षितौ क्षुण्णं चेष्टमानं यथोरगम् । रुदनातस्तव सुतं कर्णश्चके प्रदक्षिणम् ।। १०९० ॥ (११३४) दुर्योधनस्ततो राजन्नभ्यभाषत दुर्मुखम् ॥११॥ एप दुर्मुख राधेयो भीमेन विस्थीकृतः। तं रथेन नरश्रेष्ठं संपाद्य महारथम् ॥ २२॥ ततो दुर्योधनवचः श्रुत्वा भारत दुर्मुख.। त्वरमाणोऽभ्ययात्कर्ण भीमं चावारयच्छरैः ॥१३॥ तस्मिन्क्षणे महाराज नवभिनतपर्वभिः। सुमुखर्दुर्मुखं भीम. शर्निन्ये यमक्षयम् ॥९४॥ ततस्तमेवाधिरथि: स्यन्दनं दुर्मुखे हते । आस्थित. प्रवभौ राजन् दीप्यमान इवांशुमान् ।।९५॥ शयान भिन्नमर्माणं दुर्मुखं शोणितोक्षितम् । दृष्ट्वा कर्णोऽश्रुपूर्णाक्षो मुहूर्त नाभ्यवर्तत ॥९६ ॥ तं गतासुमतिक्रम्य पृत्वा कर्ण. प्रदक्षिणम् । दीर्घमुणं श्वसन्चीरो न किञ्चित्प्रत्यपद्यत ॥९७ ।। तस्मिस्तु विवरे गजन् नाराचान्गार्धवासस । प्राहिणोत्सूतपुनाय भीमसेनश्चतुर्दश ॥२८॥ ते तस्य कवचं भित्या स्वर्णचितं महौजसः। अपिरन्सूतपुत्रस्य शोणितं रक्तभोजनाः ॥ ९९ ॥ स विद्वलो महाराज को भीमशराहतः। प्राद्रवजयनेरी रणं हित्या महाभयात् ॥ ११०० ।।

७. द्रोणपर्व
२२१
(म.१३५)देवमेव परं मन्ये धिम्पौरपमनर्थकम् ।
घृत०- यनाधिरथिरायत्तो नातरत्पाण्डयं रणे ॥ १ ॥
कर्णो हि वलवाञ्छूरो दृढधन्या जितक्लमः ।
इति मामनमीत्सूत मन्दो दुर्योधनः पुरा ॥२॥
तन तं निर्जितं दृष्ट्वा भुजङ्गमिव निर्विषम् ।
युद्धात्कर्णमपकान्त किंस्विदुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ ३ ॥
दृष्ट्वा भ्रातृन्हतान्संख्ये भीमसेनेन दंशितान् ।
आत्मापराधैं सुमहन्नूनं तप्यति पुनक ॥४॥
अहो मम सुतानां हि विपनं सूत जीवितम् ॥ ५॥
सञ्जय०-यस्त्व शोचसि कौरव्य वर्तमाने महाभये ।
त्वमस्य जगतो मूलं विनाशस्य न संशयः ॥६॥
स्वयं पीत्या महाराज कालकूटं सुदुर्जरम् ।
तस्येदानी फलं कृत्स्नमवाप्नुहि नरोत्तम ॥७॥
तन ते वर्तयिप्यामि यथा युद्धमवर्तत ॥ ८॥
दृष्ट्वा कर्णं तु पुनास्ते भीमसेनपराजितम् ।
नामृप्यन्त महेप्यासा सोदर्या. पञ्च भारत ॥९॥
दुर्मर्पणो दुःसहश्च दुर्मदो दुर्धरो जयः ।
पाण्डवं चिनसन्नाहास्तं प्रतीपमुपाद्रवन् ॥ १११० ॥
तान् याणे पञ्चविंशत्या साश्वान् राजन्नरर्षभान् ।
ससूतान् भीमधनुषो भीमो निन्ये यमक्षयम् ॥११॥
(१.१३६)तवात्मजांस्तु पतितान् दृष्ट्या कर्ण. प्रतापवान् ।
क्रोधेन महताऽऽविमो निर्विगणोऽभूत्स जीवितात् ।।१२।।
आगसत्तमिवात्मानं मेने चाधिरथिस्तदा ।
यत्प्रत्यक्ष तव सुता भीमेन निहता रणे ॥ १३ ॥
भीमसेनस्तत क्रुद्ध. कर्णस्य निशिताशरान् ।
निचखान स संभ्रान्त. पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥ १४ ॥

२२२
महाभारतसार.
स भीमं पञ्चभिर्विद्ध्या राधेय. प्रहसनिय ।
पुनर्विव्याध सप्तत्या स्वर्णपुखै. शिलाशितैः ॥१५॥
तस्य भीमो हयान् हत्वा विनिहत्य च सारथिम् ।
प्रजहास महाहासं कृते प्रतियते पुनः ॥ १६॥
स च्छाद्यमानो वाणीधैर्भीमसेनधनुश्च्युतैः।
पुनरेवाभवत्कर्णो भीमसेनात्पराड्मुख. ॥१७॥
तं पराङ्मुखमालोक्य पदाति सूतनन्दनम् ।
कौन्तेयशरसंछनं राजा दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ १८ ॥
त्वरध्वं सर्वतो यत्ता राधेयस्य रथं प्रति ॥१९॥
ततस्तव सुता राजञ्छ्रुत्वा भ्रातुर्वचो द्रुतम् ।
अभ्ययु. पाण्डवं युद्धे विटजन्त. शिलीमुखान् ॥ १२२० ।
वित्रोपचित्रश्चित्राक्षश्चारचित्र. शरासनः।
चित्रायुधचिनवर्मा समरे चित्रयोधिनः ॥२१॥
तानापतत एवाशु भीमसेनो महारथः।
एकैकेन शरेणाजी पातयामास ते सुतान् ॥२२॥
ते हता न्यपतन्भूमौ वातरुग्णा इव द्रुमाः ॥२३॥
दृष्ट्या विनिहतान्पुनास्तव राजन्महारथान् ।
अग्रुपूर्णमुख कर्णः क्षत्तुः सस्मार तद्वचः ॥२४॥
(अ.१३७)दृष्ट्वा तु भीमसेनस्य विक्रमं युधि भारत ।
अभ्यनन्दंस्त्वदीयाश्च संप्रहृष्टाश्च चारणाः।
साधु साध्विति वेगेन सिंहनादमथानदन ॥२५॥
तस्मिन्समुत्थिते शब्दे तुमुले लोमहर्षणे ।
अभ्यभापत पुत्रस्ते राजन् दुर्योधनस्त्वरन् ॥२६॥
कर्ण गच्छत भद्रं घ परीप्सन्तो वृकोदरात् ।। २७ ।
दुर्योधनसमादिष्टा सोदर्या सप्त भारत ।
भीमसेनमभिद्रुत्य संरब्धा पर्यवारयन् ॥२८॥

७. द्रोणपत्र २२३ ततो वेगेन कौन्तेयः पीडपित्या शयसनम् । मनुष्यसमतां शात्वा सप्त सन्धाय सायकान् । तेभ्यो व्यस्जदायस्तः सूर्यरश्मिनिभान्प्रभुः ॥ २९ ॥ ते शरमिनमर्माणो रथेभ्यः प्रापतन् क्षिती। गिरिसानुरुहा भग्ना द्विपेनेव महाद्रुमाः ॥ ११३० ।। रात्रुक्षयः शत्रुसहश्विनश्चिवायुधो दृढः । चित्रसेनो विकर्णश्च सप्तैते विनिपातिताः॥३१॥ पुत्राणां तव सर्वेशं निहतानां घृकोदरः। शोचत्यतिभृशं दुःखाद्विकर्ण पाण्डवः प्रियम् ॥ ३२ ॥ प्रतिशेयं मया वृत्ता निहन्तन्यास्तु संयुगे । विकर्ण तेनासि हतः प्रतिशा रक्षिता मया ॥ ३३ ॥ त्वमागाः समरं धीर क्षात्रधर्ममनुस्मरन् । ततो विनिहतः सख्ये युद्धधर्मो हि निष्ठुरः ॥३४॥ तानिहत्य महावाहु राधेयस्यैव पश्यतः। सिंहनादरवं घोरमसृजत्पाण्डुनन्दनः।।३५॥ एकत्रिशन्महाराज पुनांस्तव निपातिवान् । हतान् दुर्योधनो दृष्ट्वा क्षत्तुः सस्मार तद्वचः॥ ३६॥ यद्यूतकाले दुव॒दिखवीत्तनयस्तय। सभामानाय्य पाञ्चाली कर्णेन सहितोऽल्पधीः ॥ ३७॥ पिनष्टाः पाण्डया कृष्णे शाश्वतं नरकं गताः। पतिमन्यं वृणीष्वेति तस्येदं फलमागतम् ॥ ३८॥ विलपंश्च यहु क्षत्ता शमं नालभत त्वयि । सपुत्रो भरतश्रेष्ठ तस्य भुड्क्ष्य फलोदयम् ॥ ३९ ॥ (अ.१३८)यथा होष क्षयो वृत्तो ममापनयसम्भवः। घृता- धीराणां तन्ममाचक्ष्व स्थिरीभूतोऽस्मि सञ्जय ॥ ११४०।।

२२४
महाभारतसार
सखय० -कर्णभीमी महाराज पराक्रान्तौ महावलो।
याणवर्षाण्यसृजतां वृष्टिमन्ताविवा-युदौ॥४१॥
ततो व्युदस्तं तत्सैन्यं सिन्धुसौवीरकौरखम् ।
प्रोत्सारितं महावेगे. कर्णपाण्डवयो. शरै ॥४२॥
ते शूरा हतभूयिष्ठा हताश्व रथ-धारणाः।
शरपातं समुत्सृज्य स्थिता युद्धदिदृक्षवः ॥ ४३ ॥
( १३९)ततो भीमो महावाहु सूतपुनस्य भारत।
क्षुरप्रेण धनुश्छित्त्वा ननाद परवीरहा ।। ४४ ॥
तदपास्य धनुश्छिन्नं सूतपुत्रो महारथ ।
अन्यत्कार्मुकमादत्त भारघ्नं वेगवत्तरम् ।। ४५ ॥
तदप्यथ निमेपार्धाञ्चिच्छेदास्य वृकोदर ।
तृतीयं च चतुर्थ च पञ्चम पष्टमेव हि ॥ ४६ ।।
सप्तमं चाप्टमं चैव नवम दशमं तथा।
एकादशं द्वादशं च त्रयोदशमथापि च ।। ४७ ॥
चतुर्दशं पञ्चदशं पोडशं च वृकोदरः।
तथा सप्तदशं वेगादप्टादशमथापि वा ॥४८॥
चहनि भीमश्चिच्छेद कर्णस्यैवं धनषि हि ॥ ४९ ॥
निमेपार्धात्तत. फर्णो धनुईस्तो व्यतिष्टत।
दृष्ट्या स फुरु-सौवीर सिन्धुवीरवलक्षयम् ॥ १९५० ॥
सवर्मध्वजशस्त्रंश्च पतितै संवृतां महीम्।
हस्त्यश्वरथदेहांश्च गतासून प्रेक्ष्य सर्वश ।
सूतपुत्रस्य संरम्भाद्दीत वपुरजायत ॥ ५१ ॥
पुनधारजदुप्राणि शरवषांणि पाण्डव ॥५२॥
तस्य तान्याददे पर्ण. सर्याण्यखाण्यभीतवत् ।
युध्यमानस्य भीमस्य सूतपुरोऽस्त्रमायया ॥ ५३॥

७. द्रोणपर्व २२५ तस्येपुधी धनुन्या च पाणैः सन्नतपर्वभिः। रश्मीन्योगाणि चाश्वानां कुद्धः कर्णोऽच्छिनन्मृधे ।। ५४ ॥ तस्याश्यांश्च पुनर्हत्या सूतं विव्याध पञ्चभिः । सोऽपसृत्य द्रुतं सूतो युधामन्यो रथं ययौ ॥ ५५ ॥ क्षीणशस्त्रस्तु कौन्तेयः कर्णेन समभिद्रुतः। दृष्ट्वाऽर्जुनहतानागान् पतितान् पर्वतोपमान् । रथमार्गविघातार्थ व्यायुधः प्रविवेश ह ॥५६॥ हस्तिनां प्रजमासाद्य रथदुर्ग प्रविश्य च। पाण्डवो जीविताकारक्षी राधेय नाभ्यहारयत् ॥ ५७ ॥ व्यवस्थानमथाकाइक्षन्धनअयशरैर्हतम्। उद्यम्य फुअरं पार्थस्तस्थी परपुरञ्जयः। महौषधिसमायुक्तं हनूमानिय पर्वतम् ॥ ५८ ॥ तमस्य विशिखे. कर्णो व्यधमत्कुञ्ज पुनः ॥ ५९॥ हस्त्यङ्गान्यथ कर्णाय प्राहिणोत्पाण्डुनन्दनः ॥ ११६० ॥ चक्राण्यश्वांस्तथा चान्यद्यद्यत्पश्यति भूतले। तत्तदादाय चिक्षेप क्रुद्धः कर्णाय पाण्डवः॥१॥ तदस्य सर्व चिच्छेद क्षिप्तं क्षिप्त शितैः शरैः।। ६२ ।। भीमोऽपि मुष्टिमुद्यम्य यनगर्मी सुदारुणाम् । दन्तुमैच्छत्सूतपुत्रं संस्मरमर्जुन क्षणात् ।। ६३ ।। शकोऽपि नावधीत्कर्ण समर्थ पाण्डुनन्दनः। रक्षमाणः प्रतिज्ञां तां या कृता सव्यसाचिना ॥६॥ तमेवं व्यावुलं भीमं भूयो भूयः शितैः शरैः। मूर्छयाऽभिपरीतागमकरोत् सूतनन्दनः ॥ ६५ ॥ व्यायुधं नावधीचैनं कर्णः कुन्त्या वचः स्मरन् । घनुपोऽग्रेण तं कर्णः सोऽभिद्रुत्य पराशत् ॥६६॥ म.सा.१५

२२६
महाभारतसारः
धनुपा स्पृष्टमात्रेण क्रुद्ध सर्प इव ध्वसन् ।
आच्छिद्य स धनुस्तस्य कर्ण मूर्घन्यताडयत् ॥ ६ ॥
ताडितोभीमसेनेन शोधादारतलोचन ।
रिहसनिय राधेयो वाफ्यमेतदुवाच ह ॥ ६८॥
पुनः पुनस्तूवरक मूढ औदरिकेति च।
मरुताखक मा योत्सील सग्रामकातर ॥६९॥
यत्र भोज्यं यहुविधं भक्ष्यं पेयं च पाण्डव ।
तत्र त्वं दुर्मते योग्यो न युद्धेषु कदाचन ।। ११७० ।।
मूल-पुप्प-फलाहारो व्रतेषु नियमेषु च ।
उचितस्त्वं वने भीम न त्वं युद्धविशारदः॥५१॥
सूदान भृत्यजनान् दासांस्त्वं गृहे त्वरयन्भृशम् ।
योग्यस्ताडयितुं क्रोधागोजनार्थ वृकोदर ॥७२॥
योद्धव्यं मारिपान्यत्र न योद्धव्यं च माशै ।
माशैर्युध्यमानानामेतच्चान्यच्च विद्यते ॥७३॥
गच्छ वा यत्र तौ कृष्णो तो त्वां रक्षिप्यतो रणे।
गृहं वा गच्छ कौन्तेय किं ते युद्धेन बालक ॥७४ ।।
कर्णस्य वचन श्रुत्वा भीमसेनोऽतिदारुणम्।
उवाच कर्ण प्रहसन् सर्वेषां शृण्वतां वच ॥५॥
जितस्त्वमसकृदुष्ट कत्यसे किं वृथाऽऽत्मना ।
जयाजयो महेन्द्रस्य लोके दृष्टौ पुरातनै १७६ ।।
एवं तं विरथं कृत्वा कर्णो राजन् व्यकथयत् ।
ममुखे वृष्णिसिंहस्य पार्थस्य च महात्मनः॥५॥
ततो राजशिलाघौताशरान शाखामृगध्वजः।
प्राहिणोत्सूतपुत्राय केशवेन प्रचोदितः॥८॥
स भुजरिवाविष्टर्गाण्डीवप्रेषितैः शरैः।
भीमसेनादपासेघसूतपुत्रं धनञ्जयः ॥ ७९ ॥

७. द्रोणपर्य २२७ सच्छिनधन्या भीमेन धन यशराहतः। कर्णो मीमादपायासीद्रयेन महता द्रुतम् ।। ३५८०।। मीमोऽपि सात्यकैयांहं समारा नरपमः। अन्वयाद्भातरं संख्ये पाण्डवं सव्यसाचिनम् ॥ ८॥ अलम्बुपम्य रालो वधः, भूरिश्रवोवधः (म.१४०)धनलयः सुसंऋद्धः प्रविष्टो मामकं यलम्। घृत०- तदामभृति मां शोको दहत्यग्निरिचारायम् ॥ २॥ अनुमानाच पश्यामि नास्ति सञ्जय सैन्धवः। युद्धं तु तद्यथावृत्तं तन्ममाचक्ष्य तत्वतः।। ८३।। यच्च विक्षोभ्य महतीं सेनामालोट्य चासकृत् । पकः प्रविष्टः सो नलिनीमिव कुञ्जरः। तस्य मे वृष्णिवीरस्य ब्रूहि युद्धं यथातथम् II cel समय तं यान्तमय रजतप्रकारी- सयोधने धीरतरं नदन्तम्। अलम्बुपः सात्यकि माधवाश्य- मवारयद्राजवरोऽमिपत्य ॥८५॥ आविध्यदेतं दशमिः पृषत्क- स्टम्बुषो राजयरः प्रसा।। ८६॥ तथा तु तेनामिहतस्तरस्वी नता शिनेश्चयरममावः। अलम्बुषस्योत्तमवेगवद्धि- रश्यांश्चतुमिनिजधान याः। सकुण्डलं पूर्णशशिप्रकाश भ्राजिष्णु यत्रं निचकत देवात्।। ८७ अथात्मजास्ते सहितामिपेतु- रस्ये च योधास्त्वरितास्त्वदीया।

२२८ महाभारतसारः कृत्वा मुसं भारत योधमुरयं दुःशासनं त्वत्सुतमाजमीढ ।। ८८॥ निवार्य तांस्तृर्णममित्रघाती नप्ता शिनेः पत्रिभिरग्निकल्पः। दुःशासनस्याभिजधान वाहा. नुद्यम्य वाणासनमाजमीढ ॥ ८९ ॥ (अ.१४१) तमुद्यतं महाबाहुं दुःशासनरथं प्रति त्वरितं त्वरणीयेपु धनञ्जयजयैषिणम् ॥ ११९०॥ त्रिगर्तानां महेप्यासाः सुवर्णविकृतध्वजाः । सेनासमुद्रमाविष्टमनन्तं पर्यवारयन् ॥९१ ॥ अजयद्राजपुत्रांस्तान भ्राजमानान्महारणे । एकः पञ्चाशत शत्रून् सात्यकिः सत्यविक्रमः ॥९२॥ तमन्ये शूरसेनानां शूराः संख्ये न्यवारयन् । तैर्व्यवाहरदार्यात्मा मुहूर्तादेव सात्यकिः॥९३ ॥ ततः कलिङ्गैर्युयुधे सोऽचिन्त्यवलविक्रमः॥९४ ॥ तां च सेनामतिक्रम्य कलिङ्गानां दुरत्ययाम् । मथ पार्थ महावाहुर्धनञ्जयमुपासदत्। तरनिव जले श्रान्तो यथा स्थलमुपेयिवान् ॥ ९५ ॥ तं दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रं युयुधानः समाश्वसत् ॥१६॥ तमायान्तमभिप्रेक्ष्य केशवः पार्थमब्रवीत् । असावायाति शैनेयस्तव पार्थ पदानुगः ॥९७॥ एप शिष्यः सखा चैव तव सत्यपयक्रमः। सर्वान् योधांस्तृणीकृत्य विजिग्ये पुरुपर्पभः ॥ ९८ ॥ स्ववाहुवलमाश्रित्य विदार्य च वरूथिनीम् । पितो धर्मराजेन पार्थपोऽभ्येति सात्यकिः ॥१९॥ ततःप्रहृष्टः कौन्तेयः केशवं वाक्यमत्रवीत् । न मे प्रियं महाबाहो यन्मामभ्येति सात्यकिः ।। १२०० ॥

७. द्रोणपन
२२९
1
पतेन हि महाबाहो रसिनश्याम पार्थिवः।
तमेष कथमुत्सृज्य मम कृष्ण पदानुगः ॥१॥
राजा द्रोणाय चोसृष्टः सैन्यपश्चानिपातितः।
प्रत्युद्याति च शैनेयमेप भूरिश्रया रणे ॥२॥
सोऽयं गुरुतरो मारः सैन्धवायें समाहितः।
मातन्यश्च हि मे राजा रक्षितन्यश्च सात्यकिः॥३॥
जयदयश्च हन्तन्यो लम्बते च दिवाकरः।
श्रान्तश्चैप महायागुरल्पप्राणश्च सांप्रतम् ॥ ४॥
न च भूरिश्रयाः श्रान्तः समहायश्च केशव ॥५॥
फचिन्न सागरं तीया सात्यकिः सत्यविनमः।
गोप्पदं प्राप्य सीदेत महोजाः शिनिपुङ्गवः॥६॥
व्यतिक्रममिमं मन्ये धर्मराजस्य केशव ।
आचार्याद्भयमुत्सृज्य यः प्रेषयत सात्यकिम् ॥ ७॥
ग्रहणं धर्मराजस्य सगः इन इयामिपम् ।
नित्यमासते द्रोणः कच्चित्स्यात् कुशाली नृपः॥८॥
(अ.४२) तमापतन्तं मंप्रेक्ष्य सात्वतं युद्धदुर्मदम्।
सञ्जय० -क्रोधाद्भरिश्रया राजन् सहमा समुपाद्रवत् ॥९॥
तमत्रचीन्महाराज कोरथ्यःशिनिपुग्यम् ।
अद्य त्वां समरे इत्या नित्यं शरामिमानिनम् ।
नन्दयिष्यामि दानाहं कुरुराज सुयोधनम् ।। १२१०।।
अद्य मंयमनी याता मया वं निहतो रणे।
यथा रामानुजेनाजी रावणिर्लक्ष्मणेन ह ॥ १९ ।।
युयुधानस्तु तं पजन् प्रन्युवाच हसन्निय।
नाहं मीरयितुं शक्यो चाइमात्रेण तु केवलम् ॥ १२॥
किं थोकेन यहुना कर्मणा तन् समाचर।
शारदस्येव मेघस्य गजित निष्फलं हि ते ॥१३॥

२३०
महाभारतसारः
नाहत्वाऽहं निवर्तिप्ये त्वामद्य पुरुषाधम ॥१४॥
अन्योन्य तौ तथा पाम्भिस्तक्षन्तौ नरपुङ्गयौ ।
जिघांसू परमकुद्धावभिजघ्नतुराहवे ॥१५॥
तौ नरिव शार्दूलौ दन्तैरिव महाद्विपौ।
रथशक्तिभिरन्योन्य विशिखैश्चाप्यन्तताम् ॥ १६ ॥
अन्योन्यस्य हयान्हत्वा धनुपी विनिकृत्य च।
विरथावसियुद्धाय समेयातां महारणे ॥ १७॥
आपमे चर्मणी चित्रे प्रगृह्य विपुले शुमे ।
विकोशौ चाप्यसी कृत्वा समरे तो विचरतुः ।। १८ ॥
असिभ्यां चर्मणी चित्रे शतवन्द्रे नराधिप ।
निकृत्य पुरुषव्याघ्रौ याहयुद्धं प्रचक्रतुः॥ १९ ॥
ततो भूरिश्रवाः कुद्धः सात्यकि युद्धदुर्मदः।
उद्यम्याभ्याहनद्राजन् मत्तो मत्तमिव द्विपम् ॥ १२२० ।।
अथ कृष्णो महावाहुरर्जुनं प्रत्यभापत ।
पश्य वृष्ण्यन्धकव्यानं सौमदत्तिवशं गतम् ॥२१॥
परिश्रान्तं गतं भूमौ कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ।
तवान्तेवासिनं वीरं पालयार्जुन सात्यकिम् ।। २२ ।।
अथ कोशाद्विनिप्कृप्य खग भूरिश्रवा रणे।
मूर्धजेपु निजग्राह पदा चोरस्यताडयत् ॥२३॥
ततोऽस्य च्छेत्तुमारब्धः शिरः कायात्सकुण्डलम् ।
तावत्क्षणात्सात्वतोऽपि शिरः संभ्रमयंस्त्वरन् ॥२४॥
यथा चक्रं तु कौलालो दण्डविद्धं तु भारत।
सहैव भूरिश्रयसो पाहुना केशधारिणा ॥२५॥
ते तथा परिकृप्यन्तं दृष्ट्वा सात्वतमाहवे।
थासुदेवस्ततो राजन् भूयोऽर्जुनमभापत ॥२६॥

७. द्रोणपर्व
पश्य वृष्ण्यन्धकव्यानं सौमदत्तिवशं
गतम्।
तव शिष्यं महावाहो धनुष्यनवरं त्वया ॥२७॥
वासुदेवं महावाहुरर्जुनः प्रत्यभापत।
सैन्धवे सकदृष्टित्यानं पश्यामि माधवम् ॥२८॥
एतत्त्वसुकरं फर्म यादवाथै करोम्यहम् ॥२९॥
इत्युक्त्वा वचनं फुर्वन्यासुदेवस्य पाण्डवः।
ततः क्षुरप्रं निशितं गाण्डीवे समयोजयत् ॥ १२३०॥
पार्थवाहुविसमः स महोल्केव नमश्च्युता ।
सखगं यशशीलस्य सागदं याहुमच्छिनत् ॥ ३१ ॥
(अ.१४३)स मोघं कृतमात्मानं दृष्ट्वा पार्थेन कौरवः।
उत्सृज्य सात्यकि क्रोधादईयामास पाण्डवम् ॥३२॥
भूरिश्र०-नृशंसं यत्त कौन्तेय कदं कृतवानसि ।
अपश्यतो विपकस्य यन्मे पाहुमचिच्छिदः॥ ३३ ॥
किं नु वक्ष्यसि राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
किं कुर्वाणो मया संख्ये हतो भूरिश्रया रणे ॥ ३४॥
इदमिन्द्रेण ते साक्षादुपदिष्टं महात्मना।
अखं रुद्रेण वा पार्थ द्रोणेनाथ कृपेण वा ॥३५॥
इदं तु नीचाचरितमसत्पुरुषसेषितम् ।
कथमाचरितं पार्थ पापकर्म सुदुष्करम् ।।३६ ।।
येपु येपु नरव्याघ्र यत्र याच वर्तते ।
आशु तच्छीलतामेति तदिदं त्वयि दृश्यते ।।३७ ।।
इदं तु यदतिक्षुद्रं चाणेयायें कृतं त्वया।
यासुदेवमतं नूनं नैतत्वय्युपपद्यते ॥३८॥
मात्याः संक्लिटफर्माणः प्रहत्येव च गर्दिताः।
वृष्ण्यन्धकाः कथं पार्थ प्रमाणं भवता कृताः ॥३९॥

२३२
महाभारतसार.
एवमुक्को रणे पार्थो भूरिश्रवसमरवीत् ।
व्यतं हि जीर्यमाणोऽपि बुद्धि जरयते नरः॥ १२४० ॥
अनर्थकमिदं सर्व यत्त्वया व्याहृतं प्रभो
जानलेव हुपीकेशं गर्हसे मां च पाण्डवम्॥४१॥
युश्यन्ति क्षत्रियाः शन् स्वैः स्वैः परिवृता नराः।
वयस्यैरथ मिनैश्च ते च याहुँ समाश्रिता.॥४२॥
न चात्मा रक्षितव्यो वै राजन् रणगतेन हि।
यो यस्य युज्यतेऽर्थेषु स वै रक्ष्यो नराधिप ।। ४३॥
ते रक्ष्यमाणैः स नृपो रक्षितव्यो महामृधे ॥४४॥
यद्यहं सात्यकि पश्ये वध्यमानं महारणे।
ततस्तस्य वियोगेन पापं मेऽनर्थतो भवेत् ।
रक्षितश्च मया यस्मात्तस्मात्कुध्यसि किं मयि ॥४५॥
एवं रथगजाकीणे हयपत्तिसमाकुले।
एकस्यैकेन हि कथं संग्रामः संभविष्यति ॥४६॥
यदिच्छसि शिरश्चास्य असिना हन्तुमाहवे।
तथा कृच्छ्रगतं चैव सात्यकि क. क्षमिष्यति ॥४७॥
त्वं वै विगर्हयात्मानमात्मानं यो न रक्षसि ।
कथं करिष्यसे वीर यो वा त्वां संथयेजनः॥४८॥
एवमुक्तो महावाहु″पकेतुर्महायशाः।
युयुधानं समुत्सृज्य रणे प्रायमुपाविशत् ॥४९॥
शरानास्तीर्य सव्येन पाणिना पुण्यलक्षणः।
यियासुब्रह्मलोकाय प्राणान्प्राणेप्वथाजुहोत् ।। १२५० ॥
ततःस सर्वसेनायां जनः कृष्णधनञ्जयो।
गर्हयामास तं चापि शशंस पुरुषर्षभम् ॥ ५१॥
तांस्तथा वादिनो राजन् पुत्रांस्तव धनञ्जयः।
उवाच पाण्डुतनय. सरदोपमिव फाल्गुनः ॥५२॥

७. द्रोणपर्व
२३३
मम सर्वेऽपि यजानो जानन्त्येव महानतम् ।
न शक्यो मामको हन्तुं यो मे स्याद्वाणगोचरे ॥ ५३॥
आत्तशस्त्रस्य हि रणे वृष्णिवीरं जिघांसतः।
यदहं बाहुमच्?त्सं न स धर्मो विगर्हित. ॥५४॥
न्यस्तशस्त्रस्य बालस्य विरथस्य विवर्मण.।
अभिमन्यो तात धार्मिकः को नु पूजयेत् ।। ५५॥
एवमुक्त. स पार्थेन शिरसा भूमिमस्पृशत् ।
पाणिना चैव सव्येन प्राहिणोदस्य दक्षिणम् ।
यूपकेतुर्महाराज तृष्णीमासीदवाड्मुखः॥५६॥
उत्थित. स तु शैनेयो विमुक्तः सौमदत्तिना।
खड्गमादाय चिच्छित्सु. शिरस्तस्य महात्मनः॥ ५७ ।।
निकृत्तभुजमासीनं छिन्नहस्तमिव द्विपम् ।
फ्रोशता सर्वसैन्यानां निन्द्यमानः सुदुर्मना. ॥ ५८ ॥
घार्यमाणः स कृष्णेन पार्थेन च महात्मना।
विकोशतां च सैन्यानामवधीतं धृतनतम् ॥ ५९ ॥
प्रायोपविष्टाय रणे पार्थेन च्छिन्नवाहये ।
सात्यकि. कीचेयाय खगनापाहरच्छिरः ।। १२६० ।।
नाभ्यनन्दन्त सैन्यानि सात्यकिं तेन कर्मणा।
अर्जुनेन हतं पूर्व यजधान कुरूद्वहम् ॥ ६१ ॥
पक्षवादांश्च सुरहन्प्रावदस्तय सैनिका.।
नवार्णेयस्यापराधो भवितन्यं हि तत्तथा ।
५ विहितो हास्य धानव मृत्यु सात्यकिराहवे ।। ६२॥
सात्य०-न हन्तव्यो न हन्तव्य इति यन्मां प्रभापता
धर्मयादैरधर्मिष्ठा धर्मकञ्चुकमास्थिताः ॥ ३ ॥
यदा बालः सुभद्रायाः सुतःशस्त्रविनारुतः।
युप्माभिर्निहतो युद्धे तदा धर्मः क यो गतः ॥ ६४ ॥

२३४ महाभारतसारः . मया त्वेतत्प्रतिज्ञातं क्षेपे कस्मिश्चिदेव हि । यो मा निष्पिप्य संग्रामे जीवन्द्वन्यात्पदा रुपा। स मे वध्यो भवेच्छत्रुर्यद्यपि स्यान्मुनिवतः ॥ ६५ ॥ यत्तु पार्थेन मां दृष्ट्वा प्रतिज्ञामभिरक्षता। सखगोऽस्य हृतो याहुरेतेनैवास्मि वञ्चित ॥६६॥ अपि चायं पुरा गीतः श्लोको वाल्मीकिना भुवि ॥ १७ ॥ न हन्तव्याः स्त्रिय इति यद्रवीपि प्लवङ्गम। सर्वकालं मनुष्येण व्यवसायवता सदा । पीडाकरममित्राणां यत्स्यात्कर्तव्यमेव तत् ॥८॥ एवमुक्त महाराज सर्वे कौरवपुङ्गवाः। न स किञ्चिदभापन्त मनसा समपूजयन् ॥ ६९ ॥ (म.१४४) अजितो द्रोणराधेयविकर्णकृतवर्मभिः। धृत०- तीर्णः सैन्यार्णवं वीरः प्रतिश्रुत्य युधिष्ठिरे ॥१२७० ॥ स कथं कौरवेयेण समरेप्वनिवारितः। निगृहा भूरिश्रवसा वलाद्भुवि निपातितः॥७१ ॥ सञ्जय०-यदोरभूदन्ववाये वसुदेवो महायशाः। धनुष्यनवरः शरः कार्तवीर्यसमो युधि ॥७२॥ तद्वीर्यश्चापि तत्रैव फुले शिनिरभून्नृप ॥७३॥ एतस्मिन्नेव काले तु देयकस्य महात्मनः। दुहितुः स्वयंवरे राजन् सर्वक्षत्रसमागमे ।।७४ ॥ तत्र वै देवकी देवीं वसुदेवार्थमाशु चै। निर्जित्य पार्थिवान्सर्वान् रथमारोपयच्छिनिः॥५॥ तां दृस्या देवकी शूरो रथस्था पुरुषर्षभ। नामृप्यत महातेजाः सोमदत्तः शिनेनुप ॥ ७६ ॥ तयोर्युद्धमभूदाजन्दिना) चित्रमद्भुतम् । माटुयुद्धं सुलिनोः प्रसकं पुरुपर्पम ।।७७ ॥ .

द्रोणपर्व
२३५
शिनिना सोमदत्तस्तु प्रसह्य भुवि पातितः ।
असिमुद्यम्य केशेषु प्रगृह्य च पदा हतः ॥ ७८ ॥
मध्ये राजसहस्राणां प्रेक्षकाणां समन्ततः।
कृपया च पुनस्तेन स जीवेति विसर्जितः ॥७९॥ ,
तदवस्थः कृतस्तेन सोमदत्तोऽथ मारिप |
प्रासादयन्महादेवममपंचशमास्थितः ॥ १२८० ।।
तस्य तुष्टो महादेवो वराणां वरदः प्रभुः।
यरेण च्छन्दयामास स तु बो व नृपः ।। ८१॥
पुनमिच्छामि भगवन् यो निपात्य शिनेः सुतम् ।
मध्ये राजसहस्राणां पदा हन्याच संयुगे ।। ८२॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सोमदत्तस्य पार्थिव ।
पघमस्त्विति तत्रोक्त्वा स देवोऽन्तरधीयत ।। ८३ ॥
स तेन घरदानेन लब्धवान्भूरिदक्षिणम् ।
अपातयञ्च समरे सौमदत्तिः शिनेः सुतम् ।। ८४ ॥
पश्यतां सर्वसैन्यानां पदा चैनमताडयत् ।। ८५ ॥
पतत्ते कथितं राजन् यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥८६॥
जयद्रथवधः
(.१५) तदयस्थे हते तस्मिन् भूरिश्रयसि कौरवे।
धृत०- यथा भूयोऽभवद्युद्धं तन्ममाचक्ष्य सञ्जय ॥ ८ ॥
सञ्जय०-ततः कृष्णो महावाह रजतप्रतिमान् इयान् ।
हुयशश्चोदयामास जयद्रथवधं प्रति ।। ८८ ॥
ततो दुर्योधनो राजा गधेयं त्वरितोऽब्रवीत् ।। ८९॥
सैन्धवे रक्ष्यमाणे तु सूर्यस्यास्तमनं प्रति ।
मिथ्याप्रतिज्ञः कौन्तेयः प्रवक्ष्यति हुताशनम् ॥ १२० ॥
अनर्जुनायां च भुवि मुहर्तमपि मानद ।
जीवितुं नोत्सहेरन् घे भ्रातरोऽस्य सदानुगाः ॥९॥

२३६
महाभारतसारः
विनष्टेः पाण्डवेयैश्च सशैलवनकाननाम्।
वसुन्धरामिमां कर्ण भोक्ष्यामो हतकण्टकाम् ॥१२॥
नूनमात्मविनाशाय पाण्डवेन किरीटिना।
प्रतिक्षेयं कृता कर्ण जयद्रथवघं प्रति ॥ ९३ ।।
कथं जीवति दुर्धर्षे त्वयि राधेय फाल्गुनः।
अनस्तंगत आदित्ये हन्यात् सैन्धवकं नृपम् ॥ ९४ ॥
स त्वं कर्ण मया साध शूरैश्चान्यैर्महारथैः ।
युध्यस्व यत्नमास्थाय परं पार्थेन संयुगे ॥२५॥
एवमुक्तस्तु राधेयस्तव पुत्रेण मारिप।
दुर्योधनमिदं वाक्यं प्रत्युवाच कुरुत्तमम् ॥१६॥
हढलक्ष्येण वीरेण भीमसेनेन धन्विना ।
भृशं भिन्नतनुः सइख्ये शरजालैरनेकशः।
स्थातव्यमिति तिष्ठामि रणे संप्रति मानद ॥९७ ।।
नाङ्गमिझाति किञ्चिन्मे सन्तप्तस्य महेपुभिः।
योत्स्यामि तु यथाशक्त्या त्वदर्थ जीवितं मम ॥२८॥
यत्तु भक्तिमता कार्य सततं हितकाक्षिणा।
तत् फरिप्यामि कौरव्य जयो दैवे प्रतिष्ठितः॥ ९९ ॥
कर्णकोरवयोरेवं रणे सम्भापमाणयोः।
अर्जुनो निशितैर्वाणैर्जधान तय पाहिनीम् ।।१३०० ।।
हतभूयिष्टयोधं तत्कृत्वा तव पल पली।
आससाद दुराधर्षः सैन्धवं सत्यविक्रमः॥१॥
तं फर्णः संयुगे राजन् प्रत्यवारयदाशुगैः॥२॥
ततो दुर्योधनो राजस्तावकानभ्यभाषत ।
यत्लादक्षत राधेयं नाहत्या समरेऽर्जुनम्।
नियर्तिप्यति राधेय इति मामुक्यान् वृपः॥३॥

७. द्रोणपर्य
२३७
पतस्मिनन्तरे पजन्दृष्ट्या कर्णस्य विक्रमम् ।
माफर्णमुनरिपुभिः कर्णस्य चतुरो हयान् ।
भनयत्रोतलोकाय चतुर्भिः श्वेतवाहनः॥४॥
सारथिं चास्य महंन रथनीटादपातयत्।
यादयामास सशस्तय पुत्रस्य पश्यतः ॥५॥
संछायमानः समतापो इत्तसारथिः।
मोहितः शरजालेन पर्तव्यं नाभ्यपद्यत ॥६॥

महाभारतसारः
पश्य सिन्धुपति वीरं प्रेक्षमाणं दिवाकरम्।
छिन्धि मूर्धानमस्याशु कुरु साफल्यमात्मनः॥१६॥
शृणुप्तच्च वाक्यं मे जयद्रथवयं प्रति ।
वृक्षनः सैन्धवस्य पिता जगति विश्रुतः॥१७॥
स कालेनेह महता सैन्धवं प्राप्तवान् सुतम् ।
जयद्रथममित्रघ्नं घागुवावाशरीरिणी।
नृपमन्तर्हिता वाणी मेघदुन्दुभिनि:स्वना ॥१८॥
तवात्मजो मनुष्येन्द्र कुलशीलदमादिभिः ।
गुणैर्भविष्यति विभो सदृशो वंशयोर्द्वयोः ॥ १९ ॥
किं त्यस्य युध्यमानस्य सङ्ग्रामे क्षत्रियर्पभः।
शिर छेत्स्यति संकद्धः शत्रुश्चालक्षितो भुवि ॥ १३२० ।।
एतच्छ्रुत्वा सिन्धुराजो ध्यात्वा चिरमरिंदमः।
ज्ञातीन्सर्वानुवाचेदं पुत्रस्नेहाभिचोदितः॥२१॥
संग्रामे युध्यमानस्य वहतो महती धुरम् ।
धरण्यां मम पुत्रस्य पातयिष्यति यःशिरः ॥२२॥
तस्यापि शतधा मूर्धा फलिप्यति न संशयः ॥ २३ ॥
एवमुक्त्वा ततो राज्ये स्थापयित्या जयद्रथम् ।
वृद्धक्षनो घनं यातस्तपश्चोगं समास्थितः॥२४॥
सोऽयं तप्यति तेजस्वी तपो घोरं दुरासदम् ।
समन्तपञ्चकादस्माद्वहिर्वानरकेतन ॥ २५॥
तस्माजयद्रथस्य त्वं शिरश्छित्त्वा महामृधे।
उत्सङ्गे पातयस्वास्य वृद्धक्षत्रस्य भारत ॥२६॥
अथ त्वमस्य मूर्धानं पातयिष्यसि भूतले।
तवापि शतधा मूर्धा फलिप्यति न संशयः॥२७॥
एतच्छ्रुत्वा तु वचनं सृकिणी परिसंलिहन् ।
इन्द्राशनिसमस्पर्श दिच्यमन्त्राभिमन्त्रितम् ॥ २८॥

७. द्रोणपर्व
२३६
सर्वभारसहं शश्वद्न्धमाल्यार्चितं शरम्।
विससर्जार्जुनस्तूर्ण सैन्धवस्य पचे धृतम् ॥२९॥
स तु गाण्डीवनिर्मुक्तः शरः श्येन इवाशुगः।
छिया शिरः सिन्धुपतेरुत्पपात विहायसम् ॥ १३३० ।।
ततः सुमहदाश्चर्य तत्रापश्याम भारत ।
समन्तपञ्चकाद्वारं शिरोयद्व्यहरत्ततः ॥ ३१ ॥
पतस्मिन्नेव काले तु वृद्धक्षत्रो महीपतिः।
सन्ध्यामुपास्ते तेजस्वी सम्बन्धी तव मारिप ॥ ३२ ॥
उपासीनस्य तस्याथ कृष्णकेशं सकुण्डलम् ।
सिन्धुराजस्य मूर्धानमुत्सद्ने समपातयत् ॥ ३३ ॥
कृतजप्यस्य तस्याथ वृद्धक्षनस्य भारत।
प्रोत्तिष्ठतस्तत्सहसा शिरोऽगच्छद्धरातलम् ॥३४॥
ततस्तस्य नरेन्द्रस्य पुत्रमूर्धनि भूतले।
गते तस्यापि शतधा मूर्धाऽगच्छदरिन्दम ॥ ३५ ॥
ततो विनिहते राजन् सिन्धुराजे किरीटिना ।
तमस्तद्वासुदेवेन संहृतं भरतर्षभ ॥३६॥
पश्चाज्यातं महीपाल तय पुरैः सहानुगैः।
पासुदेवप्रयुक्तेयं मायेति नृपसत्तम ॥३७ ॥
एवं स निहतो राजन् पार्थेनामिततेजसा।
अक्षौहिणीरट इत्या जामाता तव सन्धयः ॥ ३८॥
ततो जयद्रथे राजन् हते पार्थेन केशवः।
दध्मौ शङ्ख महाराहुरर्जुनश्च परंतपः॥ ३९ ॥
भीमश्च पृप्णिसिंहश्च युधामन्युश्च भारत।
उत्तमौजाच विक्रांतः खान्दध्मुः पृथक्पृथरः ॥१३४० ।।
श्रुत्वा महान्तं तं शब्दं धर्मराजो युधिष्ठिरः।
सैन्ययं निहतं मेने फाल्गुनेन महात्मना ॥ ४ ॥

२४०
महाभारतसारः
ततो वादिनघोपेण स्वान्योधान्पर्यहर्पयत् ॥ ४२ ॥
(M.१४७) सैन्धवं निहतं दृष्ट्वा रणे पार्थेन भारत ।
अमर्पयशमापन्न कृपः शारद्वतस्ततः।
महता शरवण पाण्डवं समवाकिरत् ॥४३॥
द्रौणिश्चाभ्यद्रवद्राजन् रथमास्थाय फाल्गुनम् ॥ ४४ ॥
तावेतौ रथिनां श्रेष्ठौ रथाभ्यां रथसत्तमौ।
उभावुभयतस्तीक्ष्णैर्विशिखैरभ्यवर्षताम् ॥ ४५॥
सोऽजिधांसुर्गुरु संरये गुरोस्तनयमेव च ।
चकाराचार्यकं तर कुन्तीपुनो धनञ्जयः॥४६॥
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य द्रोणे. शारद्वतस्य च ।
मन्दवेगानिपूंस्ताभ्यामाजिघांसुरवासृजत् ॥४७॥
ते चापि भृशमभ्यघ्नन्विशिखाः पार्थचोदिता ।
यात्वात्तु परामाति शराणां तावगच्छताम् ॥४८॥
अथ शापद्धतो राजन् कौन्तेयशरपीडितः।
अवासीदद्रथोपस्थे मूर्धामभिजगाम ह ।। ४९॥
विह्वलं तमभिशाय भर्तारं शरपीडितम्।
हतोऽयमिति च ज्ञात्या सारथिस्तमपावहत् ॥ १३५० ॥
तस्मिन् भन्ने महाराज इपे शारदते युधि ।
अश्यत्यामाप्यपायासीत्पाण्डवेयाथान्तरम् ॥ ५१ ।।
दृष्ट्वा शारद्वतं पार्थो मूञ्छितं शरपीडितम्।
रथ पव महेप्वास सरूपं पर्यदेवयत् ॥ ५२ ।।
ऋपिपुनो ममाचार्यो द्रोणस्य परमः सखा ।
एप शेते रथोपस्थे कृपो मद्वाणपीडितः॥ ५३ ।।
उपाकृत्य तु वै विद्यामाचार्येभ्यो नरर्षभा ।
प्रयच्छन्तीह ये कामान् देवत्यमुपयान्ति ते ॥ ५४॥

५. द्रोणपर्व २४१ ये च विद्यामुपादाय गुरुभ्यः पुरुषाधमाः घ्नन्ति तानेव दुर्वृत्तास्ते वै निस्यगामिनः ॥ ५५॥ तदिदं नरकायाद्य एतं कर्म मया ध्रुवम् ॥५६॥ नमस्तस्मै सुपूज्याय गौतमायापलायिने। धिगस्तु मम वाणेप यदस्मै प्रहराम्यहम् ॥ ५७॥ तथा विलपमामे तु सव्यसाचिनि तं प्रति। सैन्धवं निहतं दृष्ट्या राधेयः समुपाद्रवत् ।। ५८ ॥ तमापतन्तं राधेयमर्जुनस्य रथं प्रति । पाचाल्यो सात्यकिश्चैव सहसा समुपादयन् ॥ ५९ ॥ उपायान्तं तु राधेयं दृष्ट्या पार्थो महारथः। प्रहसन्देवकीपुत्रमिदं वचनमब्रवीत् ।। १३६० ।। एप प्रयात्याधिरथिः सात्यकेः स्यन्दनं प्रति । न मृष्यति हतं नूनं भूरिश्रवसमाहवे ॥ ६ ॥ यत्र यात्येप तन त्वं चोदयाश्वान् जनार्दन । न सौमदत्तिपद्यों गमयेत्सात्यकि घृपः ॥१२॥ एवमुक्तो महाबाहुः केशवः सव्यसाचिना। प्रत्युवाच महातेजाः कालयुक्तमिदं पचः ॥ ६३ ।। अलमेप महावाहुः कर्णायकोऽपि पाण्डव। किं पुनौपदेयाम्यां सहितः सात्वतर्पमः ॥ ६४ ॥ न च तायक्षमः पार्थ तव कणेन सगरः। प्रज्वलन्ती महोल्केच तिष्ठत्यस्य हि वासयो ।। ६५॥ त्वदर्थ पूज्यमानेपा रक्ष्यते परखीरहन् । अतः कर्णःप्रयात्वन सात्वतस्य यथातथा ॥६६॥ महं शास्यामि कौन्तेय कालमस्य दुरात्मनः। यननं विशिस्तीपणः पातयिष्यसि भूतले ॥ ६ ॥ म.सा.१६ २४२ महाभारतसार सञ्जय०-सात्यकि विरथं दृष्ट्वा कर्ण चाभ्युद्यतं रणे । दध्मौ शाइखं महानादमार्पमेणाथ माधवः ॥ ६८ ॥ दारुकोऽवेत्य संदेशं श्रुत्वा शहस्य च स्वनम् । स्थमन्वानयत्तस्मै सुपर्णोच्छ्रितकेतनम् ॥ ६९ ।। स केशवस्यानुमते रथ दारकसंयुतम् । आररोह शिनैः पौनो ज्वलनादित्यसनिभम् ।। १३७० ॥ कामगैःशेव्यसुग्रीवमेधपुष्पवलाहकै. । युक्तं समारुह्य च तं विमानप्रतिम रथम् । अभ्यद्रवत राधेयं प्रवपन्सायकान्वहून् । ७१ ॥ चक्ररक्षावपि तदा युधामन्यूत्तमौजसौ। धनजयरथं हित्वा राधेयं प्रत्युदीयतु.॥७२॥ राधेयोऽपि महाराज शरवर्ष समुत्सृजन्। अभ्यद्रवत्सुसंक्रुद्धो रणे शैनेयमच्युतम् ॥७३॥ तत कर्ण शिनेः पौत्र. सर्वपारसवै शरैः। विमेद सर्वगात्रेषु पुनः पुनररिन्दम ।। ७४॥ सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत् । अश्यांश्च चतुर. श्वेतानिजधान शितैः शरैः॥७५ ॥ छित्त्वा ध्वज रथं चेव शतधा पुरुपर्पभ। चकार विरय कर्ण तव पुत्रस्य पश्यतः॥४६॥ कर्णोऽपि विरथो राजन् सात्वतेन कृतः शरैः। दुर्योधनरथं तूर्णमारोह विनिःश्वसन् ॥ ७७ ॥ तथा तु विरथं कर्ण पुत्रांश्च तव पार्थिव । दु:शासनमुखान् घोरानावधीत् सात्यकिर्वशी ॥७॥ रक्षन् प्रतिक्षा भीमेन पार्थेन च पुरा हताम् । विस्थान्यिदलांश्चके न तु प्राणैर्ययोजयत् ।। ७२ ॥

७. द्रोणपर्य
२४३
(अ.१४८) तथागतेषु शुरेषु तेषां मम च सञ्जय ।
धृतराष्ट्र-किं वै मामस्तदाऽकात्तिन्ममाचक्ष्व सञ्जय ।। १३८० ॥
सञ्जय-विरथो भीमसेनो चै कर्णवाक्शल्यपीडित.।
अमर्पचशमापनः फाल्गुनं वाक्यमाचीत् ।। ८१॥
पुनः पुनस्तूवरक मूढ औदरिकेति च ।
अकृतात्रक मा योत्सील संग्रामकातर ॥ ८॥
इति मामब्रवीत्कर्णः पश्यतस्ते धनञ्जय ।
एवं वक्ता च मे वध्यस्तेन चोक्तोऽस्मि भारत ॥ ८३ ॥
एतद्वत महाबाहो त्वया सह कृतं मया।
तथैतन्मम कौन्तेय यथा तव न संशयः ॥ ८४ ॥
तद्वधाय नरश्रेष्ठ स्मरैतद्वचनं मम ।
यथा भवति तत्सत्य तथा कुरु धनञ्जय ।। ८५॥
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य भीमस्यामितविक्रमः।
ततोऽर्जुनोऽप्रवीत्कर्ण किंचिदभ्येत्य संयुगे ।। ८६ ।।
कर्ण कर्ण वृथादृष्टे सूतपुनात्मसंस्तुत ।
अधर्मवुद्धे णु मे यस्खा वक्ष्यामि साम्प्रतम् ॥ ८७ ॥
द्विविध कर्म शूराणा युद्धे जयपराजयो।
तौ चाप्यनित्यो यधेय घासवस्यापि युध्यत ॥८॥
मुमपुर्युयुधानेन विरथो विकलेन्द्रियः।
मध्यस्त्वमिति शात्वा जित्वा जीयन्विसर्जित. ॥ ८९ ॥
यदृच्छया रणे भीमं युध्यमानं महावलम् ।
फश्चिद्विरथं कृत्या यवं रूक्षमभापथा ।
अधर्मस्त्वेष सुमहाननार्यचरितं च तत् ।। १३९० ।।
नारि जित्वाऽतिकत्यन्ते न च जल्पन्ति दुर्वच.।
न च फन्न निन्दन्ति सन्त. शूरा नरर्पभा ॥११॥
त्वं तु प्रारतविज्ञानस्तत्तद्वसि सूतज ।
पवयद्धमकायै च चापलादपरीक्षितम् ॥ ९२ ॥

२४४
महाभारतसारः
युध्यमानं पराकान्तं शुरमार्यव्रते रतम् ।
यदवोचोऽप्रियं भीमं नैतत्सत्यं वचस्तव ॥ ९३ ।।
पश्यतां सर्वसैन्यानां केशवस्य ममैव च ।
विरथो भीमसेनेन कृतोऽसि बहुशो रणे ॥९४ ॥
न च त्वां परुषं किञ्चिदुक्तवान्पाण्डुनन्दनः ॥९५ ॥
यस्मात्तु बहुरूक्षं च श्रावितस्ते वृकोदरः।
परोक्षं यच्च सौभद्रो युप्माभिनिहतो मम ।
तस्मादस्यावलेपस्य सद्य फलमवाप्नुहि ॥९६ ॥
त्वया तस्य धनुश्छिन्नमात्मनाशाय दुर्मते ।
तस्माद्वध्योऽसि मे मूढ सभृत्य-सुत-चान्धय ॥९७ ।।
कुरु त्वं सर्वकृत्यानि महत्ते भयमागतम् ।
हन्तास्मि वृषसेनं ते प्रेक्षमाणस्य संयुगे ।।९८॥
त्वां च मुढारतप्रशमतिमानिनमाहवे।
दृष्ट्वा दुर्योधनो मन्दो भृशं तप्स्यति पातितम् ॥ ९९ ॥
अर्जुनेन प्रतिशाते वधे कर्णसुतस्य तु ।
महान् सुतुमुलः शब्दो बभूव रथिना तदा ॥ १४०० ॥
तस्मिन्नाकुलसंग्रामे वर्तमाने महाभये।
मन्दरश्मिः सहस्रांशुरस्तं गिरिमुपाद्यत् ॥ १॥
ततो राजन् दृषीकेशः संग्रामशिरसि स्थितम् ।
तीर्णप्रतिशं धीमत्सुं परिप्यज्यैनमवयीत् ॥२॥
: दिष्टया यिनिहत पापो वृद्धक्षत्रः सदात्मजः॥३॥
धार्तराष्ट्रपलं प्राप्य देवसेनापि भारत ।
सीदेत समरे जिष्णो नात्र कार्या विचारणा ॥४॥
न तं पश्यामि लोकेपु चिन्तयन्पुरयं पचित् ।
त्वदृते पुरुषव्याघ्र य पतमोघयदलम् ॥५॥

७. द्रोणपत्र
२४५
एवमेव हते कर्णे सानुबन्धे दुरात्मनि ।
चर्चयिष्यामि भूपस्त्वां विजितारि हतद्विपम् ॥ ६॥
तमर्जुनः प्रत्युवाच प्रसादाचव माधय ।
प्रतिशेयं मया तीर्णा विबुधैरपि दुस्तरा ॥७॥
अनाश्चर्यो जयस्तेषां येषां नाथोऽसि केशव।
त्वत्प्रसादान्महीं कृत्स्नां संप्राप्स्यति युधिष्ठिरः ॥८॥
तव प्रभावो वार्णय तवैव विजयःप्रभो।
पर्धनीयास्तव वयं सदैव मधुसूदन ॥९॥
एयमुक्तस्ततः कृष्णः शनर्वाहयन्हयान् ।
दर्शयामास पार्थाय फरमायोधनं महत् ।। १४१० ॥
(अ.१४५)ततो राजानमभ्येत्य धर्मपुत्रं युधिष्टिरम् ।
घवन्दे स प्रहष्टात्मा हते पार्थेन सैन्धवे ॥ ११ ॥
दिष्टया यसि राजेन्द्र हतशत्रुनरोत्तम ।
दिष्टया निस्तीर्णवांश्चैव प्रतिक्षामनुजस्तव ॥ १२ ॥
स त्वेयमुक्त कृष्णेन हटः परपुरञ्जयः।
ततो युधिष्ठिरो राजा रथादाप्लुत्य भारत ।
पर्यप्वजत्तदा कृष्णायानन्दाशुपरिप्लुतः॥ १३॥
प्रमृज्य वदनं शुभ्रं पुण्डरीकसमप्रभम् ।
अब्रवीद्वासुदेयं च पाण्डवं च धनअयम् ॥ १४ ॥
प्रियमेतदुपश्रुत्य त्वत्तः पुष्करलोचन ।
नान्तं गच्छामि हर्पस्य तितीर्घरुदधेरिव ॥ १५ ॥
अत्यद्भुतमिदं कृष्ण कृतं पार्थेन धीमता ॥ १६ ॥
दिष्टया पश्यामि संग्रामे तीर्णभारी महारथी।
दिष्टया विनिहतः पापः सैन्धवः पुरुषाधमः ॥ १७ ॥
न तेषां दुष्कृतं किश्चित् त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
सर्वलोकगुरुयेपां त्वं नायो मधुसूदन ॥ १८ ॥

२४६ महाभारतसार त्वत्प्रसादाद्धि गोविन्द वयं जेप्यामहे रिपून् ॥ १९॥ असम्भाव्यमिदं कर्म देवैरपि जनार्दन । त्वबुद्धिबलवीर्येण कृतवानेप फाल्गुनः॥ १४२० ॥ इत्येव धर्मराजेन हरिरक्तो महायशाः। अनुरूपमिदं वाक्यं प्रत्युवाच जनार्दनः ॥२१॥ भवता तपसोग्रेण धर्मेण परमेण च । साधुत्वादार्जवाञ्चैव हत. पापो जयद्रथ ॥ २२ ॥ अयं च पुरुषव्याघ्र त्वदनुध्यानसंवृतः। हत्वा योधसहस्राणि न्यहन जिष्णुर्जयद्रथम् ॥ २३ ॥ ततो धर्मसुतो जिष्णुं परिप्यज्य विशांपते । प्रमृज्य वदनं तस्य पर्याश्वासयत प्रभु ॥२४॥ अतीव सुमहत्कर्म कृतयानसि फाल्गुन । असहां चाविपहा च देवैरपि सवासवै ॥२५॥ दिष्टया निस्तीर्णभारोऽसि हतारिश्चासि शत्रुहन् । दिष्टया सत्या प्रतिशेयं कृता हत्वा जयद्यम् ॥२६॥ एवमुक्त्वा गुडाकेश धर्मराजो महायशाः। पस्पर्श पुण्यगन्धेन पृष्ठे हस्तेन पार्थिव ॥२७॥ ततो भीमो महायाहु. सात्यकिश्च महारथ.। अभियाध गुरु ज्येष्ठ मार्गणः क्षतविक्षती! क्षितावास्ता महेप्यासी पाञ्चाल्यपरिपारिती ॥२८॥ तौ दृष्ट्या मुदिती घोरी प्राअली चाग्रत. स्थिती। अभ्यनन्दत कौन्तेयस्तावुभौ भीमसात्यकी ।।२९ ॥ दिष्टया पक्ष्यामि यां शरौ विमुतौ सैन्यसागरात् । मम पापयफरी पीरी मम गौरवयन्त्रिती। सैन्यायं समुत्तीर्णी दिष्टपा पश्यामि धामहम् ॥ १४३०॥ इत्युक्त्या पाण्डपो गजन युयुधानफोदरौ। सस्यजे पुरुपय्यानी हर्णद्वाप्प मुमोच ६३५॥

७. द्रोणपर्व
२४७
चतुर्दशदिने रात्रियुद्धारम्भः
(म.१५०) सैन्धवे निहते राजन पुनस्तव सुयोधनः।
अश्रुपूर्णमुसो दीनो निरुत्साहो द्विपजये ।। ३२ ।।
स विवर्णः शो दीनो याप्पविप्लुतलोचनः।
अमन्यतार्जुनसमो न योद्धा भुवि विद्यते ॥ ३३॥'
यस्य पीय समाश्रित्य शमं याचन्तमच्युतम् ।
तृणवत्तमहं मन्ये स को निर्जितो युधि ॥ ३४ ॥
एवं क्लान्तमना राजन्नुपायावोणमीक्षितुम् ।
आगस्कृत्सर्वलोकस्य पुत्रस्ते भरतर्षभ ॥३५॥
पश्य मूर्धाभिषिक्तानामाचार्य कदनं महत् ।
रुत्वा प्रमुखतः शूरं मीष्मं मम पितामहम् ॥ ३६॥
तं निहत्य प्रलून्धोऽयं शिखण्डी पूर्णमानसः।
पाञ्चाल्यैः सहितः सर्वः सेनाममभिवर्तते ॥ ३७ ॥
अपरश्चापि दुर्धर्षः शिष्यस्ते सव्यसाचिना।
अक्षौहिणीः सह हत्या हतो राजा जयद्रथः ॥ ३८॥
भवानुपेक्षा फुरते शिष्यत्वादर्जुनस्य हि।
अतो विनिहताः सर्वे येऽस्मजयचिकीर्पयः ।। ३९ ॥
सोऽहमद्य गमिप्यामि यत्र ते पुरुषर्षभाः।
हता मदर्थे संप्रामे युद्धपमानाः किरीटिना । १४४०॥
न हि मे जीवितेनार्यस्तानृते पुरुषर्षभान् ।
आचार्यः पाण्डुपुत्राणामनुजानातु नो भयान् ॥ ४॥
(१.१५1) द्रोणस्तु तद्वचः श्रुत्या पुत्रस्य तव दुर्मना!
मुहर्तमिय तयात्वा भृशमार्तोऽभ्यभाषत ॥४२॥
दुर्योधन फिमेयं मां यारशरैरपि रुन्तसि।
अजय्यं सततं सह छुपाणं सव्यसाचिनम् ॥ ४३॥

२४८ महाभारतसार. एतेनैवार्जुनं ज्ञातुमलं कौरव संयुगे। यच्छिखण्डयवधीभीष्म पाल्यमानः किरीटिना ॥४४॥ अवध्यं निहतं दृष्ट्या संयुगे देवदानवैः। तदैवाशासिपमहं नेयमस्तीति भारती ॥४५॥ यच नःप्रेक्षमाणानां कृष्णामानाय्य तत्सभाम् । अनर्हन्ती कुले जातां सर्वधर्मानुचारिणीम् ॥ ४६ ।। तस्याधर्मस्य गान्धारे फलं प्राप्तमिदं महत् । नो चेत्पापं परे लोके त्वमठेथास्ततोऽधिकम् ॥ ४७ ॥ पुनाणामिव चैतेपां धर्ममाचरतां सदा। द्रुह्येत्को नु नरो लोके मदन्यो ब्राह्मणनुवः॥४८॥ पाण्डवानामयं कोपस्त्वया शकुनिना सह । आहृतो धृतराष्ट्रस्य संमते कुरुसंसदि ॥ ४९ ॥ दुःशासनेन संयुक्तः कर्णेन परिवर्धितः। क्षत्तुर्याक्यमनादृत्य त्वयाऽभ्यस्तः पुनःपुनः ।। १४५० ॥ कथं त्वयि च कर्णे च कृपे शल्ये च जीवति । अश्वत्थानि च कौरव्य निधनं सैन्धवोऽगमत् ॥५१॥ मय्येव हि विशेषेण तथा दुर्योधन त्वयि । आशंसत परित्राणमर्जुनात्स महीपतिः॥२॥ ततस्तस्मिन्परित्राणमलब्धयति फाल्गुनात् । न किञ्चिदनुपश्यामि जीवितस्थानमात्मनः ॥ ५३ ।। मज्जन्तमिव चात्मानं धृष्टद्युम्नस्य किल्यिपे। पश्याम्यहत्या पञ्चालान्सह तेन शिखण्डिना ॥ ५४॥ तन्मां किममितप्यन्तं यादरेष रन्तसि । मशकः सिन्धुराजस्य भूत्या त्राणाय भारत ॥ ५५ ॥ इमानि पाण्डवानां च एअयानां च भारत । अनीकान्याद्रयन्ते मां सहितान्यद्य भारत ।। ५६ ॥

७. द्रोणपत्र २४९ नाहत्या सर्वपञ्चालान्कवचस्य विमोक्षणम्। कर्ताऽस्मि समरे कर्म धार्तराष्ट्र हितं तव ।। ५७ ।। राजन् ब्रूयाः सुतं मे त्वमश्यत्यामानमाहवे। न सोमकाः प्रमोस्तव्या जीवितं परिरक्षता ।। ५८ ॥ यश पियाऽनुशिष्टोऽति तद्वचः परिपालय। आनृशंस्ये दमे सत्ये चार्जवे च स्थिरो भव ॥ ५९॥ धर्मार्थकामकुशलो धर्मार्थावप्यपीडयन् । धर्मप्रधानफार्याणि फुर्याश्चति पुनः पुनः॥ १४६० ।। चक्षुर्मनोभ्यां सन्तोप्या विप्राः पृज्याश्च शक्तिः। नचेषां विनियं कार्य ते दिपदिशिखोपमाः ॥६॥ एर त्वदमनीकानि प्रविशाम्यरिसूदन । रणाप महते राजंस्त्यया वाक्शरपीडितः ।। ६२ ॥ त्वं च दुर्योधन यलं यदि शनोऽसि पालय। रामायपि च योत्स्यन्ते संरग्धाः फुरसञ्जयाः ॥ ३ ॥ पपमुफ्त्या ततःप्रापाबोणः पाण्डयर अयान् । मुष्णन् क्षत्रियतेजांसि नक्षत्राणामियांशुमान् ।। ६४ ॥ (१.१५२)ततो दुर्योधनो राजा द्रोणेनेयं प्रचोदितः। भमर्पयरामापसो युद्धायेय मनो दधे ।। ६५॥ अप्रयीय तदा फर्ण पुत्रो दुर्योधनस्तय । पश्य एप्णसहायेन पाण्डवेन किरीटिना ॥६६॥ आचार्यविहिन प्यूदं मित्ता देवैः सुदुर्मिदम् । मिरतां योषमुग्णानां सन्धयो विनिपातितः५६७॥ पश्य राधेय पृष्यीताः पृवियां प्रयरा युधि। पानेकेन निस्ताः सिंहेनेयेतो मृगाः ॥ ६८ ॥ अस्पापरी सैम्यं मे एनंदात्मजेन । ६..॥

२५० महाभारतसारः . कथं नियच्छमानस्य द्रोणस्य युधि फाल्गुनः। भिन्द्यात्सुदुर्भिदं व्यूह यतमानोऽपि संयुगे॥१४७० । दयितः फाल्गुनो नित्यमाचार्यस्य महात्मनः। ततोऽस्य दत्तवान्द्वारमयुद्धेनैव शत्रुहन् ॥१॥ अभयं सिन्धुराजाय दत्वा द्रोणः परंतपः। 'प्रादाकिरीटिने द्वारं पश्य निर्गुणतां मयि ॥७२॥ यद्यदास्यदनुज्ञांचे पूर्वमेव गृहान्प्रति । प्रस्थातुं सिन्धुराजस्य नाभविष्यजनक्षयः॥ ७३ ।। अद्य मे भ्रातरः क्षीणाश्चित्रसेनादयो रणे। भीमसेनं समासाद्य पश्यतां नो दुरात्मनाम् ॥७४।। कर्ण०- आचार्य मा विगर्हस्व शक्तयाऽसौ युद्धयते द्विजः। यथावल यथोत्साहं त्यक्त्वा जीवितमात्मनः॥७५॥ कृती दक्षो युवा शूरः कृतास्त्रो लघुविक्रमः। यदर्जुनोऽभ्ययाद्रोणमुपपन्नं हि तस्य तत् ॥ ७६ ॥ आचार्यः स्थविरो राजन् शीघ्रयाने तथाऽक्षमः। बाहुव्यायामचेष्टायामशक्तस्तु नराधिप ॥७७ ।। तेनैवमभ्यतिकान्तः श्वेताश्वः कृष्णसारथिः। तस्य दोपं न पश्यामि द्रोणस्यानेन हेतुना ॥ ७८॥ देवादिष्टोऽन्यथाभावो न मन्ये विद्यते कचित् ।। ७२.।। यतो नो युध्यमानानां परं शफ्त्या सुयोधन। सैन्धवो निहतो युद्धे दैवमत्र परं स्मृतम् ॥ १४८०॥ देवोपसृष्टः पुरुषो यत्कर्म फुरते कचित् । स्तं कृतं हि तत्कर्म देवेन विनिपात्यते ॥८॥ यत्कर्तव्यं मनुष्येण व्यवसायवता सदा। तत्कार्यमविशन सिद्धिदधे प्रतिष्टिता ॥ ८२॥ .

७. द्रोणपर्व २५१ निरुत्या वञ्चिताः पार्था विपयोगैश्च भारत। दग्धा जतुगृहे चापि घृतेन च पराजिताः।। ८३॥ राजनीति व्यपाश्रित्य प्रहिताश्चैव काननम् । यत्नेन च स्तं तत्तदैवेन विनिपातितम् ॥ ८४ ॥ युध्यस्व यत्नमास्थाय देयं कृत्वा निरर्थकम्। यततस्तव तेषां च देवं मार्गेण यास्यति ॥ ८५॥ न तेषां मतिपूर्वं हि सुरतं दृश्यते कचित् । दुष्टतं तव या वीर धुया हीनं फुरुद्वह ॥ ८६ ॥ देवं प्रमाणं सर्वस्य सुरूतस्येतरस्य था। अनन्यकर्म देवं हि जागर्ति स्वपतामपि ॥८॥ तैरल्पवयो यूयं क्षयं नीताः प्रहारिणः। शके देवस्य तत्कर्म पौरपं येन नाशितम् ॥ ८८ ॥ पचं सम्मापमाणानां बहु तत्तजनाधिप। पाण्डपानामनोयानि समदृश्यन्त संयुगे ॥ ८॥ ततः प्रयकृते युद्धं व्यतिपक्तरथ-द्विपम्। तायकानां परः सार्धं राजन् दुर्मन्त्रिते तर ॥ १४२० ।। (अ.१५३) पञ्चाला: फुरयश्चैव योधयन्तः परस्परम् । यमराशाय महते पालोकाय दीक्षिताः॥९॥ तथा प्रयुध्यमानेषु पाण्डवेयेपु भारत। दुर्योधनो महाराज व्ययागाहत तलम् ॥१२॥ सैन्धवस्य पधेनैव भृशं दुन्यसमन्धितः । मर्तव्यमिति सशिन्स्य प्राविशय द्विपलम् ॥ ९३॥ यथा मध्यंदिने सूर्य प्रतपन्तं गमस्तिभिः। तथा तर मुतं मध्ये प्रतपन्तं शर्चिभिः। नशेपुतरं युद्धे पापडया: समुदीक्षितुम् ॥९४ ।।

महाभारतसार:
पुत्रेण तव सा सेना पाण्डवी मथिता रणे।
नलिनी द्विरदेनेव समन्तात्फुल्लपङ्कजा ॥९५ ।।
क्षीणतोयानिलार्काभ्यां हतत्विडिव पद्मिनी ।
यभूव पाण्डवी सेना तव पुनस्य तेजसा ॥१६॥
ततो युधिष्ठिये राजा तव पुत्रस्य मारिष ।
शरं च सूर्यरश्म्याभमत्युग्रमनिवारणम् ।
हा हतोऽसीति राजानमुफ्त्वाऽमुञ्चयुधिष्ठिरः॥२७॥
स तेनाकर्णमुक्केन विद्धो वाणेन कौरव ।
निपसाद रथोपस्थे भृशं सम्मूढचेतनः ॥९८ ॥
अथ द्रोणो द्रुतं तन प्रत्यदृश्यत संयुगे।
प्रत्युद्ययुस्तं त्वरिता. पञ्चाला युद्धदुर्मदाः ॥१९॥
म.१५४) तथेतरे नरव्याघ्राः पाण्डवानां महारथाः।
सहिताः संन्यवर्तन्त द्रोणमेव द्विजर्पभम् ॥ १५०० ॥
म.१५५) ततो द्रोण. केकयां धृष्टद्युम्नस्य चात्मजान् ।
संप्रेपयत्तलोकं सर्वानिपुभिराशुगै.॥१॥
प्रमनन्तं तदा वीरान्भारद्वाजं महारथम्।
अभ्यवर्तत संकुदः शिवी राजा प्रतापवान् ॥२॥
तस्य द्रोणो हयान्हत्या सारथिं च महात्मनः।
अथास्य सशिरस्त्राणं शिरः कायादपाहरत्॥३॥
(अ.१५७) ततो युधिष्ठिरः मुद्धस्तवानीकमशातयत् ।
मिपत. कुंभयोनेस्तु पुत्राणां तव चानध ॥ ४॥
सैन्यानि द्रापयन्तं तं द्रोणो दृट्या युधिष्ठिरम्।
चोदितस्तव पुत्रेण सायकैरभ्यवाफिरत् ॥५॥
सत्यां चिकीर्षमाणस्तु प्रतिमा कुम्मसम्भवः।
युधिष्ठिरषधं प्रेप्सुलिमखमुदैरयत्॥६॥

द्रोणपर्व ब्रह्मास्त्रमुचतं दृष्ट्या फुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। ब्रह्मास्त्रेणेव राजेन्द्र तदत्रं प्रत्यवारयत् ॥७॥ ततः प्रमुच्य कौन्तेयं द्रोणो द्रुपदवाहिनीम् । व्यधमनोधताम्राक्षो पायव्यास्त्रेण भारत ॥८॥ ततः किरीटी भीमश्च सहसा संन्यवर्तताम्। महन्दयां रथांशाभ्यां परिगृह्य पल तदा ॥९॥ भारद्धाजं शरोधाभ्यां महद्भधामभ्यवर्पताम् ॥ १५१०।। ततः सा भारती सेना यध्यमाना किरीटिना। तमसा निया चैव पुनरेष व्यदीर्यत ।। १५॥ द्रोणेन वार्यमाणास्ते स्वयं तव सुतेन च । नाशफ्यन्त महाराज योधा धारयितु तदा ॥१२॥ (म.१५८) उदीयमाणं तद्दश्या पाण्डवानां महदलम् । अवियां च मन्वानः फर्ण दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥ १३ ॥ अयं स फालः संप्राप्तो मित्राणां मित्रवत्सल। प्रायस्य समरे कर्ण सर्वान्योधान्महारथान् ॥१४॥ कर्ण०- जयं ते प्रतिदास्यामि पासवस्येव पावकिः। प्रियं तव मया कार्यमिति जीवामि पार्थिय ।। १५॥ सर्वेषामेव पार्थानां फाल्गुनो यलवत्तरः। तस्यामोघां विमोक्ष्यामि शक्तिं शमविनिर्मिताम् ॥ १६॥ मयि जीवति कौरव्य विपाद मा पृथाः कचित् । महं जेप्यामि समरे सहितान्सर्वपाण्डधान् ।।१७।। पञ्चालान्केकयांश्चैव वृष्णींश्चापि समागतान् । पाणौधेःशफलीरुत्य तय दास्यामि मेदिनीम् ॥१८॥ पचं सुवाणं कर्ण तु कृपः शादतोऽब्रवीत् ॥ १९ ॥ शोभनं शोमनं कर्ण सनाथः कुरुपुङ्गवः। त्वया नाथेन राधेय पवसा यदि सिध्यति ॥ १५२० ।।

२५४ महाभारतसार बहुश. कत्थसे कर्ण कौरवस्य समीपत । न तु ते विक्रमः कश्चिदृश्यते फलमेव वा ॥२१॥ समागमः पाण्डुसुतैर्दृष्टस्ते वहुशो युधि। सर्वन निर्जितश्चासि पाण्डवे. सूतनन्दन ।।२२।। एकस्याप्यसमर्थस्त्वं फाल्गुनस्य रणाजिरे। कथमुत्सहसे जेतु सकृष्णान्सर्वपाण्डवान् ॥ २३ ॥ अब्रुवन्कर्ण युध्यस्व कत्थसे वहु सूतज । अनुक्त्वा विक्रमेद्यस्तु तद्वै सत्पुरुषव्रतम् ॥ २४ ॥ गर्जित्या सूतपुत्र त्व शारदाभ्रमिवाफलम् । निष्फलो दृश्यसे कर्ण तच्च राजा न बुध्यते ॥२५॥ एवं संरुपितस्तेन तदा शारदतेन ह । कर्ण. प्रहरता श्रेष्ठ कृप वाक्यमथाब्रवीत् ॥२६॥ शुरा गर्जन्ति सततं प्रावृषीव वलाहका.। फलं चाशु प्रयच्छन्ति वीजमुप्तमृताविव ॥२७॥ यं भारं पुरुषो वोटु मनसा हि व्यवस्यति । देवमस्य ध्रुवं तन साहाय्यायोपपद्यते ॥२८॥ व्यवसायद्वितीयोऽह मनसा भारमुद्वहन् । गर्जामि यद्यहं विप्र तव किं तन नश्यति ॥ २९ ॥ सोऽहमद्य रणे यत्तौ सहितौ कृष्णपाण्डवी। उत्सहे मनसा जेतुं ततो गर्जामि गौतम ॥ १५३० ।। कृप०- मनोरथप्रलापा मे न ग्राह्यास्तव सूतज। यस्त्वमुत्सहसे योद्धुं समरे शौरिणा सह ॥ ३१ ॥ एवमुक्तस्तु राधेय प्रहसन् भरतर्षभ । अग्रवीच तदा कर्णो गुरुं शारदतं कृपम् ॥ ३२॥ सत्यमुकं त्वया ब्रह्मन् पाण्डवान्प्रति यदच । तथापि पार्थानेष्यामि शक्त्या वासवदत्तया ।। ३३॥

७. द्रोणपर्व २५५ सुनीतैरिह सर्वार्था. सिध्यन्ते नात्र संशयः। पतमर्यमहं धात्वा ततो गर्जामि गौतम ॥ ३४॥ त्वं तु विप्रश्च वृद्धश्च अशक्तश्चापि संयुगे। रतनेहश्च पार्थेपु मोहान्मामरमन्यसे ।। ३५॥ यद्येचं वक्ष्यसे भूयो ममाप्रियमिह द्विज । ततस्ते खड्गमुद्यम्य जिह्वा छेत्स्यामि दुर्मते ॥ ३६॥ (अ.१५९) तथा परपितं दृष्ट्वा सूतपुत्रेण मातुलम् । खद्गमुद्यम्य वेगेन द्रौणिरभ्यपतद्रुतम् ।। ३७ ॥ अश्व०- यदर्जुनगुणांस्तथ्यान्कीर्तयानं नराधम । शूरं द्वयात्सुर्युद्ध त्वं मर्सयसि मातुलम् ॥ ३८॥ विकत्यमान. शौर्येण सर्वलोकधनुर्धरम् । दोत्सेधगृहीतोऽद्य न कञ्चिद्गणयन्मृधे ॥ ३९ ॥ क ते वीर्य क चास्त्राणि यं त्वां निर्जित्य संयुगे। गाण्डीवधन्वा हतवान् प्रेक्षतस्ते जयदयम् ।। १५४० ।। कर्ण पश्य सुदुर्बुद्धे तिप्टेदानी नराधम । एप तेऽद्य शिरः कायादुद्धरामि सुदुर्मते ॥४॥ तमुद्यतं तु वेगेन राजा दुर्योधन स्वयम् । न्यवारयन्महातेजा. रूपश्च द्विपदां घर. ॥४२॥ कर्ण०- शूगेऽयं समरसाधी दुर्मतिश्च हिजाधम.। आसादयतु महीय मुश्चेम पुरुसत्तम ॥ ४३ ॥ तवैतत्क्षम्यतेऽस्माभिः सूतात्मज सुदुमते । दर्पमुत्सिकमेतते फाल्गुनो नाशयिष्यति ॥४४॥ दुर्यो०- अश्वत्थामन्प्रसीदस्व क्षन्तुमर्हसि मानद । कोप खलु न फर्तव्य. सूतपुत्र कथञ्चन ॥४॥ त्ययि फणे रपे द्रोणे मद्रराजेऽथ सोयले। महत्कार्य समासक्त प्रसीद द्विजसत्तम ॥ ४६॥ अश्व- २५६ महाभारतसारः पते ह्यभिमुखाः सर्वे राधेयेन युयुत्सवः। आयान्ति पाण्डया ब्राह्मनादयन्त. समंततः॥४७॥ सञ्जय०-प्रसाघमानस्तु ततो राशा द्रौणिर्महामनाः। प्रससाद महाराज मोधयेगसमन्वितः॥१८॥ ततः स्पोऽप्युवाचेदमाचार्य. सुमहामनाः । सौम्यस्वभावादाजेन्द्र क्षिप्रमागतमार्दवः ॥ ४२ ॥ तपैतत्क्षम्यतेऽस्माभिः सूतात्मज सुदुर्मते । दर्पमुसिक्तमेतत्ते फागुनो नाशयिप्यति ॥१५५०॥ ततस्ते पाण्डवा राजन् पञ्चालाश्च यशस्विनः। आजग्मुः सहिताः कर्ण तर्जयन्तः समन्ततः ॥५१॥ ततःप्रववृते युद्धं फर्णस्य सह पाण्डवैः। भीपणं सुमहाराज सिंहनादविराजितम् ॥५२॥ ततो द्रोणि रुपः शल्यो हार्दिव्यश्च महारथः। प्रत्युद्ययुस्तदा पार्थ सूतपुनपरीप्सया ॥५३ ।। घीभत्सुरपि राजेन्द्र पञ्चालरभिसंवृत । प्रत्युद्ययौ तदा कर्ण यथा वृत्र शतक्रतुः ॥५४॥ स कर्ण शरजालेन च्छादयामास पाण्डव ॥५५॥ तत कर्णः सुसंरब्धः शरैस्त्रिभिरविध्यत। तस्य तल्लाघव पार्थो नामृप्यत महायलः ॥५६॥ ततः पार्थो महेप्यासो दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम् । मुष्टिदेशे धनुस्तस्य चिच्छेद त्वरयान्वितः। अश्यांश्च चतुरो भल्लैरनयद्यमसादनम् ॥ ५७ ॥ हताश्वात्तु रथातूर्णमवप्लुत्य नरर्षभः। आरुरोह रथं तूर्ण कृपस्य शरपीडितः॥५८॥ राधेयं निर्जितं दृष्ट्वा तावका भरतर्षभ। धनञ्जयशरैर्नुन्ना प्राद्रवन्त दिशो दश ॥ ५९ ।।

७. द्रोण २५७ द्ववतस्तान्समालोक्य राजा दुर्योधनो नृप । निवर्तयामास तदा पाश्यमेतदुवाच ह ।। १५६० ।। अलं द्रुतेन व. शरास्तिष्ठध्यं क्षत्रियर्षभाः। एप पार्यपधायाई स्वयं गच्छामि संयुगे ॥ ६ ॥ मदं पार्थान् इनिप्यामि सपञ्चालान्ससोमान् । इत्युक्त्या प्रययौ राजा सैन्येन महता घृत ॥ ६॥ तं प्रयान्तं महायाहुँ द्रौणि शत्रभृतां वरः। दुर्योधनमिदं वाक्य त्वरित. समभाषत ।। ६३ ।। मयि जीरति गान्धारे न युद्धं गन्तुमर्हसि ॥ ६४ ॥ दुर्यो०- आचार्य पाण्डुपुत्रान् वै पुनवत् परिरक्षति। त्यमप्युपेक्षा पुरुपे तेषु नित्यं द्विजोत्तम ।। ६५॥ मम या मन्दभाग्यत्वान्मन्दस्ते विक्रमो युधि । धर्मराजप्रियार्थ या द्रौपद्या या न विद्म तत् ।। ६६ ।। अश्वत्थामन्प्रसीदम्य नाशयेतान्ममाहितान् ।। ६७ ।। तवारगोचरे शता स्थातु देवा न दानया । किमु पार्थाः सपञ्चाला. सत्यमेतद्योमि ते ॥ ६८ ॥ (अ.१६) दुर्योधनेनैवमुक्तो द्रौणिराहवदुर्मद। प्रत्युवाच महावाहुस्तव पुनमिदं वचः ॥ १९ ॥ एप गच्छामि सग्रामं त्वत्स्ते पुरुनन्दन । योत्स्येऽह शत्रुमिः सार्धं जेप्यामि च वरान्वरान् ॥१५७०॥ एवमुक्त्वा महावाहु- पुत्रं दुर्योधनं तव । अभ्यवर्तत युद्धाय त्रासयन्सर्यधन्विन ।। ७१ ।। ततस्तमाचार्यसुत धृष्टद्युम्न प्रतापवान् । मर्मभिद्भिः शरैस्तीक्ष्णैर्जघान भरतर्षभ ।। ७२ ॥ म.सा.१७

२५८
महाभारतसार.
ततो दौणिमहाराज पार्पतस्य महात्मनः।
ध्वज धनुस्तथा उन्मुमौ च पाणिसारथी।
सूतमश्यांश्च चतुरो निहत्याभ्यद्रवद्रणे ॥ ३ ॥
पञ्चालांश्चैव तान्सर्वान्याणैः सनतपर्वमिः।
व्यद्रावयदमेयात्मा शतशोऽथ सहस्रशः॥७४॥
ततस्तु विव्यथे सेना पाण्डवी भरतर्षभ ।।७५ ॥
(१.१५१)ततः किरीटी भीमश्च सहसा सन्न्यवर्तताम्।
महता रथवंशेन परिगृह्य पलं महत् ॥७६॥
ततः सा भारती सेना हन्यमाना किरीटिना।
तमसा निद्रया चैव पुनरेव व्यदीर्यत ॥७७ ॥
(अ.१६५)सोमदत्तं तु संप्रेक्ष्य विधुन्वानं महद्धनुः ।
सात्यकिः प्राह यन्तारं सोमदत्ताय मां यह ॥७८॥
तत. संप्रैपयद्यन्ता सैन्धवांस्तान्मनोजवान् ॥ ७९ ॥
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य सात्यतं रभसं रणे।
सोमदत्तो महायाहुरसंभ्रान्तो न्यवर्तत ॥ १५८० ॥
सोमदत्तस्तु तं पष्टया विव्याधोरसि माधवम्।
सात्यकिश्चापि तं राजन्नविध्यत्सायकैः शितैः॥ ८॥
तावन्योन्यं शरैः कृत्ती व्यराजेतां नरर्पभो।
सुपुष्पी पुष्पसमये पुष्पिताविव किंशुकौ ॥ ८॥
ततस्तु सात्यकी राजन्सोमदत्तस्य संयुगे।
धनुचिच्छेद भल्लेन हस्तावापं च पञ्चभिः॥८॥
ततः शरं महाघोरं ज्वलन्तमिव पावकम् ।
मुमोच सात्वतो राजन्स्वर्णपुइखं शिलाशितम् ॥ ८४॥
सोऽतिविद्धो महाराज सात्वतेन महारथः।
सोमदत्तो महावाहुनिपपात ममार च ।। ८५।।
तं दृष्ट्वा निहतं तत्र सोमदत्तं महारथाः।
महतां शरवर्षेण युयुधानमुपाद्रयन् ॥८६॥

७. द्रोणपर्व छाद्यमानं शरैर्टष्ट्वा युयुधानं युधिष्ठिरः। पाण्डवाश्च महाराज सह सर्वेः प्रभद्रकै । महत्या सेनया साधु द्रोणानीकमुपाद्रवन् ॥ ८ ॥ तत. शरसहस्रेण द्रोणं विव्याध पार्थिव । साश्वसूतध्वजरथं तद्भुतमिवाभवत् ।। ८८॥ ततोऽब्रवीद्वासुदेवः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् । उपारमस्व युद्ध त्वं द्रोणाद्भरतसत्तम ।। ८९ ॥ योऽस्य सूमो विनाशाय स एवनं हनिष्यति ॥ १५९०।। परिवर्त्य गुरुं याहि यर राजा सुयोधनः । राजा राक्षा हि योद्धव्यो नारामा युद्धमिप्यते ॥९॥ वासुदेवश्च श्रुत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः। प्रायाद्रुतममिवनो यर भीमो व्यवस्थित ॥ ९२॥ द्रोणोऽपि पाण्डुपञ्चालान् व्यधमगजनीमुखे ।।१३।। (म १५३) वर्तमाने तथा युद्ध घोररूपे भयावहे। तमसा संवृते लोके रजसा च महीपते ॥२४॥ नापश्यन्त रणे योधा. परस्परमपस्थिता। अनुमानेन सहामियुद्धं तद्ववृधे महत् ।। ९५ ॥ तत सर्वाणि सैन्यानि सेनागोपाश्च भारत । व्यमुह्यन्त रणे तन तमसा संवृते सति ॥ ९६ ॥ तत. सर्वाणि सैन्यानि हतशिष्टानि यानि थे। सेनागोप्तृनथादिश्य पुन!हमफल्पयत् ।। ९७ ॥ द्रोण पुरस्ताजघने तु शल्य- स्तथा द्रौणिः स्तवर्मा सौग्लश्च । स्वयं तु सर्वाणि पलानि राजन् राजाऽभ्यपानोपयन् वे निशायाम् ॥९८॥ उत्तरलोकाद्रोण इत्यपकृष्य तेषां सैन्यानामित्यध्याहत्य योज्यम् । .

२६० महाभारतसारः उवाच साश्च पदातिसघान् दुर्योधनः पार्थिव सान्त्वपूर्वम् । उत्सृज्य सर्वे परमायुधानि गृहीत हस्तैपलितान् प्रदीपान् ॥ २९ ॥ ते चोदिताः पार्थिवसत्तमेन ततः प्रहप्ता जगृहुः प्रदीपान्। रथे रथे पञ्च विदीपफास्तु प्रदीपकास्तन गजे प्रयश्च ॥ १६०० ॥ क्षणेन सर्वे विहिताःप्रदीपा व्यादीपयन्तो ध्वजिनीं तवाशु ॥१॥ शस्त्रप्रभाभिश्च विराजमानं दीपप्रभाभिश्च तदा यलं तत् । प्रकाशितं चाभरणप्रभामि- भृशं प्रकाशं नृपते यभूव ।।२।। तत्संप्रदीप्तं यलमस्मदीयं निशम्य पार्थास्वरितास्तथैव । सर्वेषु सैन्येषु पदातिसंघा- नचोदयंस्तेऽपि चक्रुः प्रदीपान् ॥३॥ गजे गजे सप्त कृताःप्रदीपा रथे रथे चैव दश प्रदीपा.। द्वावश्वपृष्ठे परिपार्श्वतोऽन्ये ध्वजेपु चान्ये जयनेपु चान्ये ॥४॥ सेनासु सर्यासु च पार्श्वतोऽन्ये पश्चात्पुरस्ताच समन्ततश्च । मध्ये तथान्ये ज्वलिताग्निहस्ता व्यदीपयन्पाण्डुसुतस्य सेनाम् ॥५

७. द्रोणपर
२६१
तेन प्राशेन भृशं प्रकाशं
यभूव तेषां तव चैव सैन्यम् ॥ ६॥
(स.१९४)प्रकाशिते तदा लोके रजसा तमसा घृते।
समाजग्मुरयो वीपः परस्परवषिणः॥७॥
(म.१६५) कृतवर्मा तु हार्दिक्यो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्।
पारयामास संतुन्द्रो वेलेयोवृत्तमर्णयम् ॥ ८॥
युधिष्ठिरस्तु हार्दिक्यं विद्या पञ्चभिराशुगः।
पुनर्विन्याय विंशत्या तिष्ट तिष्ठति चानचीत् ॥९॥
कृतवर्मा तु संकुद्धो धर्मपुनस्य मारिप ।
धनुश्चिच्छेद मल्लेन तं च विव्याध सप्तभिः ।। १६१०॥
ते तस्य कवचं भित्त्य हेमचित्रं महाधनम्।
प्राविशन् घरणी भित्त्वा चल्मीफमिव पन्नगाः॥११॥
ततस्तु समरे शुरो वृष्णीनां प्रबरो रथी।
व्यश्वसूतरथं चकै निमेपार्घायुधिष्ठिरम् ॥ १२ ॥
सच्छिन्नधन्या निरथः शीणवर्मा शरादितः।
अपायासीद्रणातूर्ण धर्मपुनो युधिष्ठिरः॥ १३ ॥
(11)भूरिस्तु समरे पजशैनेयं रथिनां वरम् ।
आपतन्तमपासेघत्प्रयाणादिव कुलरम् ।। १४ ।।
स विद्या सात्यतं चाणेखिभिरेव विशां पते।
धनुचिच्छेद भल्लेन सुतीक्ष्णेन हसन्निव ॥ १५ ॥
छिन्नधन्या महाराज सात्यकिः प्रोधमूछितः।
प्रजहार महावेगां शक्ति तस्य महोरसि ॥ १६ ॥
स तु शक्त्या विमिनाङ्गो निपपात रथोत्तमात् ॥ १७ ॥
भीमसेनं तु युध्यन्तं भारद्वाजरथं प्रति ।
स्वयं दुर्योधनो राजा प्रत्यविध्यच्छिते. शरः॥१८॥

२६२
महाभारतसारः
ततो भीमो महाराज गदां गुर्वी महाप्रभाम् ।
विक्षेपाविध्य वेगेन दुर्योधनरथं प्रति ॥ १९ ॥
ततः सा सहसा वाहांस्तव पुत्रस्य संयुगे।
सारथिं च गदा गुर्वी ममर्दास्य रथं पुनः ॥ १६२० ॥
पुत्रस्तु तव राजेन्द्र भीमाद्भीतःप्रणश्य च ।
भारुरोह रथं चान्यं नन्दकस्य महात्मनः ॥२१॥
(म.१९७) सहदेवमथायान्तं द्रोणप्रेप्सुं विशां पते ।
कर्णो पैकर्तनो युद्धे वारयामास भारत ॥२२॥
सहदेवस्तु राधेयं विद्या नवभिराशुगैः।
पुनर्विव्याध दशभिर्विशिखैनतपर्वभिः ॥२३ ।।
तस्य कर्णो हयान्हत्वा शरैः सन्नतपर्वभिः।
सारथिं चास्य भल्लेन द्रुतं निन्ये यमक्षयम् ॥ २४ ॥
स निरायुधमात्मानं शात्वा भाद्रवतीसुतः ।
चार्यमाणस्तु विशिखैः सहदेवो रणं जहौ ॥ २५ ॥
वघं प्राप्तं तु मायं नावधीत्समरेऽरिहा।
कुन्त्याः स्मृत्वा वचो राजन् सत्यसन्धो महायशाः ॥२६॥
(म.१०) तस्मिन्सुतुमुले युद्ध धर्तमाने भयावहे।
यलेन महता युक्तः सूतपुत्रस्तु सात्वतम् ।। २७ ।।
अभ्ययात्वरितो युद्ध किरन्छरशतान्यहन् ।
तथैव पार्थिवाः सर्वे सात्यकि पर्यवारयन् ॥२८॥
(१.१५१) तेऽभ्यरैस्तीक्ष्णैः सात्यफि सत्यविक्रमम्।
त्वरमाणा महावीरा माधवस्य वधैपिणः॥२९॥
तत्र वीरो महेप्यासः सात्यकिर्युदुर्मदः।
निचफत शिरांस्युः शरैः समतपर्वभिः ॥ १६३० ॥
एतेषां युयुधानेन युध्यतां युधि भारत ।
यभूप तुमुल. शब्दःप्रेतानां पन्दतामिय॥३१॥

७. द्रोणपर्व
२६३
ततो दुर्योधनः क्रुद्धो दृढधन्या जितक्कमः।
शीवहस्तश्चित्रयोधी युयुधानमुपाद्रवत् ॥ ३२ ॥
शैनेयस्तु रणे युद्धस्तव पुत्रं महारथम् ।
सायकानामशीत्या तु विव्याघोरसि भारत ॥ ३३ ॥
ततोऽस्य वाहान्समरे शरनिन्ये यमक्षयम् ।
सारथिं च रथातूर्ण पातयामास पत्रिणा ॥ ३४ ॥
अथापरेण भल्लेन मुष्टिदेशे महडनुः।
चिच्छेद तरसा युद्धे तव पुत्रस्य माधवः ॥ ३५ ॥
विरथो विधनुष्कश्च सर्पलोकेश्वरः प्रभुः।
आरोह रथ तूर्ण भास्यरं कृतवर्मणः ॥ ३६ ॥
दुर्योधने परावृत्ते शैनेयस्तव याहिनीम् ।
द्रावयामास विशिनिशामध्ये विशां पते ॥ ३७॥
शकुनिश्चार्जुनं राजपरिवार्य समन्ततः ।
स्थैरनेकसाहौगंजैश्चापि सहस्रशः।
तथा इयसहस्त्रैश्च नानाशस्त्रैरवाफिरत् ।। ३८ ॥
तान्यर्जुनः सहस्राणि रथयारणवाजिनाम् ।
प्रत्यवारयदायस्तः प्रकुर्वन्विपुलं क्षयम् ।। ३९ ॥
ततस्तु समरे शरः शकुनिः सौबलस्तदा।
विव्याध निशितैर्वाणरर्जुनं प्रहसन्निव ॥ १६४० ।।
अर्जुनः शकुनेश्चापं सायकैरच्छिनद्रणे।
निन्ये च चतुरो वाहान् यमस्य सदनं प्रति ॥४१॥
ततो रथादवप्लुत्य सौबलो भरतर्षम।
उलूफस्य रथं तृर्णमासरोह विशां पते ॥ ४२ ॥
तायेकरथमारूढी पितापुत्री महारथौ।
पार्थ सिपिचतुर्याणगिरि मेयावियाम्युमिः ॥४३॥

२६४
महाभारतसारः
तो तु पिड्वा महाराज पाण्डवो निशितैः शरै ।
विद्रावयंस्तव च शतशो व्यधमच्छरैः ॥४४॥
पनिलेन यथाऽभ्राणि विच्छिन्नानि समन्ततः।
विच्छिन्नानि तथा राजन् वलान्यासन् विशां पते ॥ ४५ ॥
तद्वलं भरतश्रेष्ठ वध्यमानं तदा निशि।
प्रदुद्राव दिशः सर्वा वीक्ष्यमाणं भयार्दितम् ॥ ४६॥
धृष्टद्युम्नो महाराज द्रोणं विद्ध्वा त्रिभिः शरैः।
चिच्छेद धनुपस्तूर्ण ज्यां शरेण शितेन ह ॥४७॥
तनिधाय धनुर्भूमौ द्रोणः क्षत्रियमर्दनः।
आददेऽन्यद्धनुः शूरो वेगवत्सारवत्तरम् ॥४८॥
धृष्टद्युम्नं ततो द्रोणो विद्या सप्तभिराशुगैः।
सारथिं पञ्चभिर्वाणै राजन्विन्याय संयुगे॥४९॥
तं निवार्य शरैस्तृण धृष्टद्युम्नो महारथः ।
व्यधमत्कौरवीं सेनामासुरीं मघवानिव ॥ १६५० ॥
वध्यमाने वले तस्मिस्तव पुत्रस्य मारिए ।
प्रावर्तत नदी घोप शोणितीघतरगिणी ॥५१॥
द्रावयित्वा तु तत्सैन्यं धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् ।
अभ्यराजत तेजस्वी शमो देवगणेष्विव ॥५२॥
सिंहनादरवांश्चः पाण्डवा जितकाशिनः।
पश्यतस्तव पुनस्य कर्णस्य च रणोत्कटाः ।। ५३ ॥
(म.१२)विद्रुतं स्वरलं दृष्ट्या वध्यमानं महात्मभिः ।
मोधन महताऽऽविष्ट पुत्रस्तव विशां पते॥५४॥
अभ्येत्य सहसा फर्ण होणं च जयतां परम् ।
ममर्पयशमापनो चास्यशोधास्यमत्रवीत् ॥५५॥
भपयामिह संग्राम. युद्धाभ्यां संप्रवर्तितः।
माहवे निहतं दृष्ट्या सैन्ययं सव्यसाचिना ॥५६॥

७. द्रोणपर्य
२६५
निहन्यमानां पाण्डूनां यलेन मम वाहिनीम्।
भूत्वा नदिजये शतावशनायिय पदयतः॥५७ ॥
यद्यहं भवतोस्त्याज्यो न पाल्योऽस्मि तदेव हि।
मायां पाण्डुसुतान्संख्ये जेप्याव इति मानदी ॥५८॥
तदेयाहं पचः श्रुत्या भयद्यामनुसंमतम् ।
नाफरिप्यमिदं पायवर योधविनाशनम् ॥ ५९॥
यदि नाहं परित्याज्यो भयद्यां पुरुषर्षभी।
युध्यतामनुरूपेण विक्रमेण मुक्किमौ ॥ १६६० ॥
पापप्रतोदेन तो घोरी प्रणुनी तनयेन ते।
प्रावर्तयेतां संग्राम घहिताविन पनगी॥ ६.."
ततस्ती रथिनां श्रेष्ठी सर्वलोकधनुर्धरी।
शैनेयप्रमुसान्पार्थानमिदुद्रुयत रणे ॥ १२ ॥
तथैव सहिताः पार्याः सर्वसन्येन संवृताः।
अभ्यवर्तन्त तो घोरी नर्दमानी मुहर्मुहुः ।।६३॥
तत्र द्रोणोऽहरमाणामप्रियाणां विशां पते।
रश्मिभिभास्परो राम्तमांसीर ममन्ततः॥४॥
सा तथा पाण्डया सेना पीयमानामहात्मना।
निशि संपाद्रयहाज त्रज्योल्याः समाः ॥६५॥
दयमाणं तु तत् मैन्य होणकनी महारयो।
जनतुः पृष्टतो राजन् किरन्नी सापयान पान् ॥६६॥
ततस्ती पुगव्याधायुमी माधवपाण्यो।
द्रोणकी ममासाय धिष्ठिती रणमूर्धनि ॥ ६॥
ततम्नन् पुनरावृतं युधिष्ठिरयल मान्।
रातो होगध कर्णध परान् ममृदनुयुधि ॥ ६८ ॥
(म.)लाधलशम्नु राधेपः पशालानां मधारयान्।
भन्यपीडपापम्नःशमध याचलम् ॥ ६॥

महाभारतसारः
"
शा पीउधमानी कर्णेन पञ्चालानां महाचमूः ।
राम्मानयत् सुसन्चस्ता सिंहेनेवादिता मृगी। १६७० ॥
अलम्बुपवधः, अलायुधवधः,
घटोत्कचवधः
ततो युधिष्ठिरो राजा स्वसैन्यं प्रेक्ष्य विद्वतम्।
अपयाने मनः कृत्वा फाल्गुनं वाफ्यमब्रवीत् ।। ७१।।
पाय फर्ण महेप्यासं धनुप्पाणिमवस्थितम्।
निशीथे दारुणे काले तपन्तमिव भास्करम् ।। ७२ ॥
मयानन्तरं कार्य प्राप्तकालं च पश्यसि ।
कर्णस्य पधसंयुक्तं तत्कुरुप धनअय ॥७३॥
एपगुक्तो महाराज पार्थः कृष्णमथाब्रवीत् ।
भीतः फुन्तीसुतो राजा राधेयस्याद्य वित्रमात् ॥ ७४ ॥
एपंगते प्राप्तकालं कर्णानीके पुनः पुनः।
भवान् व्यवस्यतु क्षिप्रं द्रवते हि वरूथिनी ॥७५ ॥
मैनं शक्ष्यामि संसोढुं चरन्तं रणमूर्धनि ।
सभवांस्तत्र यात्वाशु यन्त्र फर्णो महारथः॥७६॥
भार- न तु तावदहं मन्ये प्राप्तकालं तवानघ ।
समागमं महावाहो सूतपुत्रेण संयुगे॥७७ ॥
रक्ष्यते शक्तिरेपा हि रौद्रं रूपं बिभर्ति च ।
घटोत्कचस्तु राधेयं प्रत्युद्यातु महायलः ॥७८ ॥
एयमुक्तो महावाहुः पार्थः पुष्करलोचनः।
आजुहावाथ तद्रक्षस्तथासीत्मादुरग्रतः ॥ ७९ ॥
कपची सशरःखद्गी सधन्या च विशां पते।
अभियाध ततः कृष्णं पाण्डवं च धनअयम्।
अग्रवीच तदा कृष्णमयमस्म्यनुशाधि माम् ॥ १६८०॥
घटोत्कच विजानीहि यत्त्वां पक्ष्यामि पुत्रफ ।
तो विक्रमकालोऽयं तय नान्यस्य कम्यनिक ॥ ८॥

७. द्रोणपर्व २६७ पक्ष्य कर्णेन हैडिम्ये पाण्डवानामनीकिनी। काल्यमाना यथा गावः पालेन रणमूर्धनि ॥ ८२॥ एतस्यैवं प्रवृद्धस्य सूतपुत्रस्य संयुगे। निपेद्धा विद्यते नान्यस्त्वामृते भीमविक्रम ॥ ८३ ॥ एतदर्थ हि हैडिम्वे पुत्रानिच्छन्ति मानवाः । कथं नस्तारयेदुःखात्स त्वं तारय बान्धवान् ।। ८४ ॥ रात्री हि राक्षसा भूयो भवन्त्यमितविक्रमाः। बलवन्तः सुदुर्घर्पाः शूरा विक्रान्तचारिणः ।। ८५ ॥ घटो०- अद्य दास्यामि संग्राम सूतपुत्राय तं निशि। यं जनाः संप्रवक्ष्यन्ति यावद्भुमिरिष्यति ॥८६॥ एवमुक्त्वा महायागु डिम्बिरवीरहा। अभ्ययात्तुमुले कर्ण तव सैन्यं विभीषयन् ।। ८७ ।। तमापतन्तं संकुद्धं दीतास्यं दीप्तमूर्धजम् । प्रहसन् पुरुषव्याघ्रः प्रतिजग्राह सूतजः ।। ८८॥ (4.१४)पतस्मिन्नन्तरे राजअटासुरमुतो यली। दुर्योधनमुपागम्य प्राह प्रहरतां वरः ।। ८९ ॥ दुर्योधन तवामित्रान्प्रख्यातान् युद्धदुर्मदान् । पाण्डवान्द्वन्तुमिच्छामि त्वयाऽऽशप्तः सहानुगान् ॥१६९०॥ जटासुरो मम पिता रक्षसां ग्रामणीः पुरा। प्रयुज्य फर्म रक्षोनं क्षुद्रः पार्थनिपातितः ॥११॥ उस्यापचितिमिच्छामि शत्रुशोणितपूजया । शत्रुमांसैश्च गजेन्द्र मामनुशातुमईसि ॥ ९२ ।। तमनवीत्ततो राजा प्रीयमाणः पुनः पुनः द्रोणकर्णादिमिः सार्धं पर्याप्तोऽहं द्विपदधे ॥२३॥ त्यं तु गच्छ मयाऽऽसतो जहि युद्ध घटोत्कचम् ॥२४ २६८ महामारतसारः तथेत्युक्त्वा महाकायः समाय घटोत्कचम्। जाटासुरिभैंमसेनि नानाशस्त्रैरवाकिरत् ॥ १५ ॥ ततो घटोत्कचो राजन्नलम्बुपयधेप्सया। उत्पपात भृशं क्रुद्धः श्येनवनिपपात च ॥९६॥ गृहीत्वा च महाकायं राक्षसेन्द्रमलम्नुपम् । उद्यम्य न्यवधीद्भूमौ मयं विष्णुरियाहवे ॥९७॥ ततो घटोत्कचः खड्गमुद्धृत्याद्भुतदर्शनम् । रौद्रस्य कायाद्धि शिरो भीमं विकृतदर्शनम् ।। ९८॥ स्फुरतस्तस्य समरे नद्तश्चातिभैरवम् । निचकर्त महाराज शत्रोरमितविक्रमः॥९९॥ शिरस्तच्चापि संगृह्य केशेषु रुधिरोक्षितम् । ययौ घटोत्कचस्तूर्ण दुर्योधनरथं प्रति ।। १७०० । अभ्येत्य च महावाहुः सयमानः स राक्षसः। शिरो रथेऽस्य निक्षिप्य विझताननमूर्धजम् । प्राणदद्भरवं नादं प्रावृपीव वलाहकः॥१॥ अप्रवीच्च ततो राजन् दुर्योधनमिदं वचः॥२॥ एप ते निहतो पन्धुस्त्वया दृष्टोऽस्य विक्रम । पुनष्टासि कर्णस्य निष्टामेतां तथाऽऽत्मनः॥३॥ स्वधर्ममर्थ कामं च त्रितयं योऽभिवाञ्छति। रिक्तपाणिनं पश्येत राजानं ब्राह्मणं स्त्रियम् ॥४॥' तिष्ठस्व तावत्सुप्रीतो यावत्कर्ण वधाम्यहम् ॥ ५॥ एवमुक्त्वा तत. प्रायात्कर्ण प्रति नरेश्वर। किरछरगणांस्तीक्ष्णान् रुपितो रणमूर्धनि ॥ ६॥ ततः समभवाद्धं घोररूपं भयानकम्। चिस्मापनं महाराज नरराक्षसयोर्मधे ॥ ७ ।।

द्रोणपर्व
२६९
(M.१७)तस्मिंस्तथा वर्तमाने कर्णराक्षसयोधे ।
अलायुधो गक्षसेन्द्रो वीर्यवानभ्यवर्तत।
विज्ञायतन्निशायुद्धं जिघांसुर्भाममाहवे ॥८॥
स मत्त इच मातङ्गः संमृद्ध इव चोरगः।
दुर्योधनमिदं वाक्यमनवीयुद्धलालसः॥९॥
विदितं ते महाराज यथा भीमेन राक्षसाः।
हिडिम्बवफकिरा निहता मम यान्धवाः॥१७१०॥
परामर्शश्च कन्याया हिडिम्यायाः कृतः पुरा ॥ १९॥
तमहं सगणं राजन्सवाजिरथकुलरम् ।
हैडिम्पिं च सहामात्यं हन्तुमभ्यागतः स्वयम् ॥ १२॥
तस्यैतद्वचनं श्रुत्वा हृष्टो दुर्योधनस्तदा ।
प्रतिगृह्याद्रवीद्वाक्यं भ्रातृभिः परिधारितः ॥ १३ ॥
त्यां पुरस्कृत्य सगणं वयं योत्स्यामहे परान् ।
न हि पैरान्तमनसः स्थास्यन्ति मम सैनिकाः॥१४॥
एघमिपति राजानमुस्त्या राक्षसपुगवः।
अभ्ययारचरितो भैमि सहितः पुरुपदकः ॥ १५ ॥
(४.१७)ततः फर्ण समुत्यज्य भैमसेनिरपि प्रभो।
प्रत्यमित्रमुपायान्तमर्दयामाम मार्गणः ॥ १६ ॥
(M.१४.)अलायुधस्तु संकुद्धो घटोत्कचमरिंदमम्।
परिणतिफायेन ताडयामास मूर्धनि ॥ १७ ॥
स तु तेन प्रहारेण भैमसेनिमहारलः।
ईपन्मूर्छितमात्मानमस्तंमयत पोर्यवान् ॥ १८ ॥
ततो दोतासिकाश शतघंटामलंरताम् ।
चिक्षेप समरे तम्म गदां फाचनभूषिताम् ॥ १९॥
सा हयांध रयं चास्य सारथि महान्यना।
घूर्णयामास घेगेन विस्टा भीमयर्मणा ॥ १७२०॥

२७०
महाभारतसारः
स भग्नहयचकाक्षाद्विशीर्णध्वजकूवरात् ।
उत्पपात रथातूर्ण मायामास्थाय राक्षसीम् ॥२१॥
स समास्थाय मायां तु ववर्ष रुधिरं बहु ।
विद्युद्विभाजितं चासीत्तुमुलानाकुलं नमः ॥ २२॥
तां प्रेक्ष्य महतीं मायां राक्षसो राक्षसस्य च ।
ऊर्ध्वमुत्पत्य हैडिम्बिस्तां मायां माययाऽवधीत् ॥ २३ ॥
सोऽभिवीक्ष्य हतां मायां मायावी माययैव हि।
अश्मवर्ष सुतुमुलं विससर्ज घटोत्कचे ॥२४॥
अश्मयर्ष स तं घोरं शरवर्येण वीर्यवान् ।
दिक्षु विध्वंसयामास तद्भुतमिवाभवत् ॥ २५॥
ततो नानाप्रहरणेरन्योन्यमभिवर्पताम्।
विपुलैः पर्वतायैश्च नानाधातुभिराचितै ॥२६॥
युद्धं समभवद्घोरं भैम्यलायुधयोप।
हरीन्द्रयोर्यथा राजन् वालिसुग्रीवयोः पुरा ॥२७॥
तो युद्ध्या विविधेोरैरायुधैर्विशिखैस्तथा।
प्रगृह्य च शितौ खड्गावन्योन्यमभिपेततुः ॥२८॥
तावन्योन्यमभिद्रुत्य केशेषु सुमहावलौ।
भुजाभ्यां पर्यगृहीतां महाकायो महावलौ ॥२९॥
तो स्विभगानी प्रस्वेदं मुस्वाते जनाधिप ।
रधिरं च महाकायाचतिवृष्टाविवांवुदौ ॥ १७३०॥
अथामिपत्य वेगेन समुद्धाम्य च राक्षसम् ।
चलेनाक्षिप्य हैडिम्मिश्चकर्तास्य शिरो महत् ॥३१॥
हतं दृष्ट्या महाकायं वफातिमरिंदमम्।
पञ्चाला. पाण्डवाश्चैव सिंहनादान्विनेदिरे ॥३२॥
अथ दुर्योधनो राजा दृष्ट्या हतमलायुधम् ।
पभूव परमोद्विग्नः सह सैन्येन भारत ॥ ३३ ॥

७. द्रोणपर्व
२५१
(4.४५) निहत्यालायुधं रक्षः प्रहात्मा घटोत्कचः।
ननाद विविधानादान्याहिन्याः प्रमुसे तव ॥ ३४॥
तस्य तं तुमुलं शब्दं श्रुत्या कुअरकम्पनम् ।
तावकानां महाराज भयमासीत्सुदारुणम् ॥ ३५॥
अलायुधविपकं तु भैमसेनि महायलम् ।
दृष्ट्या कर्णो महाबाहुः पञ्चालान्समुपाद्रवत् ॥ ३६॥
ततोऽतुलैननिपातफल्पः
शितैः शरैः काञ्चनचित्रपुड्सः।
शधून व्यपोहत् समरे महात्मा
घेकर्तनः पुरहिते रतस्ते ।। ३७ ॥
तान्टोक्ष्य भन्मान्यिमुखीरतांच
घटोत्कचोरोपमतीव धके।
धेकतनं कर्णमुपेत्य चापि
विन्याध घनप्रतिमः पृषत्कः ॥३८॥
समाहितावप्रतिमप्रमाया-
चन्योन्यमाजघ्नतुसत्तमाः।
तयोहि धीरोत्तमयोन कधि-
इदर्श तस्मिन् समरे विशेषम् ॥ ३९ ॥
घटोत्कचं यदा कर्णो न विशेषयते नृप।
ततःप्रादुश्चफारोग्रमघमनविदां घरः ॥ १७४०॥
सेनास्त्रेणावधीतस्य रथं सहयसारथिम्।
विरयवापि हैडिम्पिःक्षिप्रमन्तरधीयत ॥ ४॥
अन्ततिं राक्षसेन्दं विदित्या
संप्रमाकोशन्कुरवः सर्प एप।
कथं नायं पक्षमा पल्टयोधी
द्वन्यात्यर्ण ममऽश्यमानः ॥४२॥

२७२ महाभारतसार ततो मायां दारुणामन्तरिक्षे घोरां भीमां विहितां राक्षसेन । अपश्याम लोहिताभ्रप्रकाशां देदीप्यन्तीमग्निशिखामिवोग्राम् ।। ४३ ॥ ततः शराःप्रापतन् रुक्मपुड्डा. शक्त्यृष्टिप्रासमुसलान्यायुधानि । परश्वधास्तैलधौताश्च खगाः प्रदीप्तानास्तोमराः पट्टिशाश्च ॥४४॥ तां शक्तिपापाणपरश्वधानां प्रासासिवनाशनिमुद्राणाम् । वृष्टिं विशालां ज्वलितां पतन्ती कर्णः शरौधैर्न शशाक हन्तुम् ॥ ४५ ॥ सुभीमनानाविधशस्त्रपाते- घंटोत्कचेनामिहतं समन्तात् । दोर्योधनं घे यलमार्तरूप- मावर्तमानं ददृशे भ्रमत्तत् ॥ ४६ ॥ तस्मिन् घोरे पुरखीरावमर्दै कालोत्स्टे क्षत्रियाणामभावे। ते चै भग्ना. सहसा व्यद्वन्त प्राक्रोशन्तः कौरवा. सर्व एव ॥४७॥ ततोऽब्रुवन् कुरवः सर्व एव कर्ण दृष्ट्वा घोररूपां च मायाम्। शफ्त्या रक्षो जहि कर्णाद्य तूर्णं नयन्त्येते पुरवो धार्तराष्ट्रा-॥४८॥ करिष्यतः किश्च नो भीमपार्थी तपम्तमेनं जहि पापं निशीथे।

७. द्रोणपर्य २७३ यो नः संग्रामादघोररूपाद्विमुश्चे- स नः पार्थान् सक्लान् योधयेत ॥ ४९ ॥ तस्मादेनं राक्षसं घोररूपं शक्त्या जहि त्वं दत्तया वासवेन । मा कौरवाः सर्व एवेन्द्रकल्पा रात्रियुद्धे कर्ण नेशुः सयोधाः ॥ १७५० ॥ स वध्यमानो रक्षसाचै निशीथे दृष्ट्या राजंस्त्रास्यमानं पलं च। महच्छ्रुत्वा निनदं कौरवाणां मतिं दधे शक्तिमोक्षाय कर्णः ॥५१॥ याऽसौ राजनिहिता वर्षपूगान् वधायाजी सत्ता फागुनस्या तां वै शक्ति लेलिहानां प्रदीक्षां। फर्तनःप्राहिणोद्राक्षसाय ॥५२॥ सा तां मायां भस्म रुत्या ज्वलन्ती भित्त्वा गाद हृदयं राक्षसस्य । ऊर्य ययौ दीप्यमाना निशायां नक्षमाणामत्तराण्याविवेश ॥५३॥ पतद्रक्षः स्वेन फायेन तूर्ण- मतिप्रमाणेन विवर्धता च । प्रियं फुर्वन् पाण्डवानां गतासु- रक्षौहिणी तव तूर्ण जघान ।। ५४ ।। ततो मिश्राः प्राणदन्सिहनादै- भैर्यः शहा मुरजाश्चानकाच । दग्धां मायां निहतं राक्षसंच दृष्ट्या दृष्टाः प्राणदन कौरवेयाः॥५५॥ म.सा.१८

२७४
महाभारतसार
घटोत्कचवधेन श्रीकृष्णस्य हर्पः
(म.१०.) हैडिम्बि निहतं दृष्ट्या विशीर्णमिव पर्वतम्।
बभूवुः पाण्डवा. सर्वे शोकवाप्पाकुलेक्षणा ॥५६ ।।
वासुदेवस्तु हर्षेण महताऽभिपरिप्लुतः।
ननाद सिंहनादं वै पर्यप्यजत फाल्गुनम् ॥५७ ॥
स विनद्य महानादमभीपून्सनियम्य च ।
ननर्त हर्पसंवीतो बातोद्भूत इव द्रुमः ॥ ५८ ॥
प्रहृष्टमनसं ज्ञात्वा वासुदेवं महावल।
अर्जुनोऽथाब्रवीद्राजन्नातिदृष्टमना इव ।। ५९ ।।
अतिहर्षोऽयमस्थाने तवाद्य मधुसूदन ।
शोकस्थाने तु संप्राप्ते हैडिम्यस्य वधेन तु ॥ १७६० ॥
नैतत्कारणमल्पं हि भविष्यति जताईन ।
तदद्य शस मे पृष्ट सत्यं सत्यभृतां घर ॥ ६१॥
वासु०- अतिहर्पमिमं प्राप्त शृणु मे त्वं धनञ्जय ॥१२॥
शक्ति घटोत्कचेनेमां व्यंसयित्वा महायुते ।
कर्ण निहतमेवाजी विद्धि सद्यो धनजय ॥ ६३ ॥
दिष्टयाऽपनीतकवचो दिष्टयाऽपहृतकुण्डल ।
दिष्टया सा व्यंसिता शक्तिरमोघाऽस्य घटोत्कचे ॥१४॥
आशीविष इव युद्धो जृम्भितो मन्त्रतेजसा।
तथाऽद्य भाति कर्णो मे शान्तज्वाल इयानल ॥६५॥
कवचेन विदीनश्च कुण्डलाभ्यां च पाण्डव ।
सोऽध मानुपतां प्राप्तो विमुक्त शमदत्तया ॥६६॥
एकोहि योगोऽस्य भवेदधाय-
च्छिद्रे होनं स्वप्रमत्तःप्रमत्तम् ।
रच्छं प्राप्तं रथचक्रे विमझे
वन्या पूर्य त्वं तु संशां विचार्य ॥६॥

७. द्रोणपर्व २७५ जरासन्धश्चेदिराजो महात्मा महावाहुश्चैकलव्यो निषादः। एकैकशो निहताः सर्व एते योगैस्तैस्तैस्वद्धितार्थ भयत्र ।। ६८ ॥ (अ.१८१) यदि होनं नाहनिष्यत्कर्णः शक्त्या महामृधे। भया वध्योऽभविष्यत्स भैमसेनिर्घटोत्कचः ॥६९ ॥ मया न निहतः पूर्वमेष युप्मप्रियेप्मया ॥ १७७० ।। एप हि ब्राह्मणद्वैपी यशद्वेपी च राक्षसः। धर्मस्य लोप्ता पापात्मा तस्मादप निपातितः ॥ ७॥ व्यंसिता चाप्युपायेन शरुदत्ता माऽनय ॥७२॥ ये हि धर्मस्य लोतारोपध्यास्ते मम पाण्डव। धर्मसंस्थापनार्थ हि प्रतिपा ममाव्यया ॥ ७३ ।। ब्रह्म मत्यं दमः शौचं धर्मो हीः श्रीधृतिः क्षमा। यत्र तत्र रमे नित्यमहं सत्येन ते शपे ॥ ७॥ (स.१८२) ततः कृष्णं महाबाहुँ सात्यकिः सत्यविक्रमः। पप्रच्छ रथशार्दूलः कर्ण प्रति महारथः ॥७५॥ अयं च प्रत्ययः कणे शक्तिश्चामितविक्रमा। किमर्थ सूतपुत्रेण न मुक्ता फाल्गुने तु सा ।। ७६ ॥ यातु- दुःशासनश्च फर्णश्च शकुनिश्च ससैन्धवः । सततं मन्त्रयन्ति स्म दुर्योधनपुरोगमाः॥७७ ॥ कर्ण कर्ण महेप्यास रणेऽमितपराक्रम । नान्यस्य शक्तिरेषा ते मोक्तच्या जयतां घर ।। ७८ ॥ ऋते महारथात्कर्ण कुन्तीपुत्राद्धनञ्जयात् । स हि तपामतियशा देवानामिय वासवः ॥ ७९ ॥ तस्मिन्विनिहते पार्थे पाण्डवाःसृसयैः सह। भविष्यन्ति गतात्मानःमुरा इच निरनयः ।। १७८० ।।

२७६ महाभारतसारः तथेति च प्रतिज्ञातं कर्णेन शिनिपुङ्गव । हृदि नित्यं च कर्णस्य वधो गाण्डीवधन्वनः ॥ ८१ ॥ अहमेव तु राधेयं मोहयामि युधां वर। ततो नावाजच्छक्ति पाण्डवे श्वेतवाहने ॥ ८२॥ फाल्गुनस्य हि सा मृत्युरिति चिंतयतोऽनिशम् । न निद्रा न च मे हर्षो मनसोऽस्ति युधां पर ॥ ८३ ॥ घटोत्कचे व्यंसितां तु दृष्ट्या तां शिनिपुङ्गव । मृत्योरास्यान्तरान्मुकं पश्याम्यद्य धनञ्जयम् ।। ८४ ॥ न पिता न च मे माता न यूयं भ्रातरस्तथा । न च प्राणास्तथा रक्ष्या यथा पीभत्सुराहवे।। ८५॥ त्रैलोक्यराज्याद्यत्किञ्चिद्भवेदन्यत्सुदुर्लभम् । नेच्छेयं सात्वताहं तद्विना पार्थ धनञ्जयम् ।। ८६॥ अतःप्रहर्पः सुमहान्युयुधानाद्य मेऽभवत् । मृतं प्रत्यागतमिव दृष्ट्या पार्थ धनञ्जयम् ।। ८७ ।। अतश्च महितो युद्धे मया कर्णाय राक्षसः। न ह्यन्यः समरे रानौ शक्तः कर्ण प्रयाधितुम् ॥ ८८॥ इति सात्यफये प्राह तदा देवकिनन्दनः । धनञ्जयहिते युक्तस्तत्प्रिये सततं रतः॥ ८९॥ (४.१८३) हते घटोत्कचे राजन् कर्णेन निशि राक्षसे। प्रणदत्सु च दृष्टेषु तायकेषु युयुत्सुषु॥१७९० ॥ विगाढायां रजन्यां च राजा दैन्यं परं गतः। मनवीय महावाहुर्भीमसेनमिदं यचः ॥११॥ आवारय महायाहो धार्तराष्ट्रस्य पाहिनीम् ॥२२॥ सर्वसैन्यस्य निद्रा, चन्द्रोदये पुनयुद्धारम्भः, द्रुपदविराटवध: (म.१८४) ततःप्रयते युद्ध धान्तवाहनसैनिकम्। पाण्डवानां कुरूणां च गर्जतामितरेतरम् ॥ ९३ ।।

७. द्रोणपर्व
२७७
निद्रान्धास्ते महाराज परिश्रान्ताश्च संयुगे।
नाभ्यपद्यन्त समरे, काश्चिञ्चेष्टां महारथाः।।९४ ॥
'सर्वे हासनिरुत्साहाःक्षनिया दीनचेतसः।
स्वधर्ममनुपश्यन्तो न जहु. स्वामनीक्निीम् ॥९५ ॥
अस्त्राण्यन्ये समुत्सृज्य निद्रान्धा. शेरते जनाः।
रयेप्यन्ये गजेप्यन्ये हयेप्यन्ये च भारत ॥२६॥
हन्यमानमथात्मानं परेभ्यो बहवो जनाः।
नाभ्यजानन्त समरे निद्रया मोहिता भृशम् ॥९७ ॥
तेपामेतादृशीं चेष्टां विज्ञाय पुरपर्षभः।
उवाच वाक्यं धीमत्सुरुच. सन्नादयन् दिश ॥९८॥
श्रान्ता भवन्तो निद्रान्धा. सर्व एव सवादनाः।
ते यूयं यदि मन्यध्वमुपारमत सैनिका ॥२९॥
निमीलयत चाव रणभूमी मुहर्तकम् ॥ १८०० ।।
ततो विनिद्रा विश्रान्ताश्चन्द्रमस्युदिते पुन ।
संसाधयिष्यथान्योन्यं संग्राम फुरुपाण्डवा. ॥१॥
तद्वच. सर्वधर्मशा धार्मिकस्य विशां पते ।
भरोचयन्त सैन्यानि तथा चान्योन्यमनुयन् ॥२॥
तथा विकोशमानस्य फाल्गुनस्य ततस्तत.।
उपारमत पाडूनां सेना तव च भारत ॥३॥
अश्वपृष्ठेपु चाप्यन्ये रथनीडेपु चापरे।
गजस्कन्धगताश्चान्ये शेरते चापरे क्षिती॥४॥
एवं हयाश्च नागाश्च योधाश्च भरतर्षभ।
युद्धाद्विरम्य सुपुपु श्रमेण महताऽन्विता ॥५॥
तत्तथा निद्रया भग्नमरोधं प्रास्वपभृशम्।
कुशलैः शिल्पिमिय॑स्तं पटे चित्रमिवाद्भुतम् ॥ ६॥

२७८
महाभारतसार
५
ततः कुमुदनायेन कामिनीगण्डपाण्डुना ।
नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलता ॥७॥
दशशताक्षककुन्दरिनि सृतः
किरणकेसरभासुरपिञ्जरः।
तिमिरवारणयूथविदारणः
समुदियादुदयाचलकेसरी ॥ ८॥
हरवृपोतमगानसमद्युतिः
स्मरशरासनपूर्णसमप्रभः।
नववधूस्मितचारुमनोहर.
प्रविसृतः कुमुदाकरयान्धवः॥९॥
ततो मुहूर्ताद्भगवान् पुरस्ताच्छशलक्षण ।
रश्मिजालं महच्चन्द्रो मन्दं मन्दमवासृजत् ।। १८१०॥
योध्यमानं तु तत्सैन्यं राजश्चन्द्रस्य रश्मिभिः।
बुवुधे शतपत्राणां वनं सूर्याशुभिर्यथा ॥ १९॥
यथा चन्द्रोदयोद्धृतः क्षुभितः सागरोऽभवत् ।
तथा चन्द्रोदयोद्धृत स यभूव बलार्णवः ॥१२॥
(अ.१८५) ततो दुर्योधनो द्रोणमभिगम्यानवीदिदम्।
अमर्षवशमापनो जनयन्हर्पतेजसी॥१३॥
न मर्पणीयाः संग्रामे विधमन्तःश्रमान्विताः।
सपत्ना ग्लानमनसो लब्धलक्षा विशेषतः॥१८॥
यत्तु मर्पितमस्माभिर्भवतः प्रियकाम्यया।
त पते परिविक्षान्ताः पाण्डया यलवत्तराः॥१५॥
सर्वथा परिहीनाः स्म तेजसा च पलेन च ।
भवता पाल्यमानास्ते विवर्धन्ते पुनः पुनः॥१६॥
दिव्यान्यस्त्राणि सर्वाणि ब्राह्मादीनि च यानि ह।
तानि सर्याणि तिष्ठन्ति भवत्येव विशेषतः ॥ १७ ॥

७. द्रोणपर्व
२७९
स भवान्मर्पयत्येतांस्त्वत्तो मीताविशेषतः।
शिप्यत्वं या पुरस्टस्य मम वा मन्दभाग्यताम् ॥ १८॥
एयमुद्धर्पितो द्रोणः कोपितश्च सुतेन ते।
समन्युप्रवीद्राजन्दुर्योधनमिदं वचः ॥ १९ ॥
स्थविरः सन्परं शक्त्या घटे दुर्योधनाहवे।
मत-परं मया कार्य क्षुद्रं विजयगृद्धिना ।। १८२० ॥
अनस्त्रविदयं सर्वो हन्तव्योऽनविदा जनः॥२१॥
यद्भवान्मन्यते चापि शुमं या यदिवाऽशुभम् ।
तई कर्तास्मि कौरव्य वचनात्तय नान्यथा ॥२२॥
निहत्य सर्वपञ्चालान् युद्धे कृत्वा पराकमम् ।
विमोक्ष्ये क्वचं राजन् सत्येनायुधमाटमे ॥२३॥
मन्यसे यच्च कौन्तेयमर्जुनं श्रान्तमाहवे।
तस्य धीय महावाहो शृणु सत्येन कौरव ॥२४॥
तं न देवा न गन्धर्वा न यक्षा न च राक्षसाः।
उत्सहन्ते रणे जेतुं फुपितं सन्यसाचिनम् ॥२५॥
तं तदाऽभिप्रशंसन्तमर्जुनं फुपितस्तदा ।
द्रोणं तव सुतो राजन् पुनरेवेदमत्रवीत् ॥ २६ ॥
अहं दुःशासनः फर्णः शकुनिर्मातुलश्च मे।
हनिप्यामोऽर्जुनं संरये द्विधा कृत्वाऽद्य भारतीम् ॥२७॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भारद्वाजो हसन्निय ।
अन्ववर्तत राजानं स्वस्ति तेऽस्त्विति चानचीत् ॥२८॥
युद्धे ह्यर्जुनमासाद्य स्वस्तिमान् को बजेद्गृहान् ॥ २९॥
त्वं तु सर्वामिशंकित्याग्निष्टुरः पापनिश्चयः ।
श्रेयसस्त्वद्धिते युक्तांस्तनद्वतुमिहेच्छसि ।। १८३०॥
गच्छ त्वमपि कौन्तेयमात्मा जहि मा चिरम्।
इमान्कि क्षत्रियान्सर्वान् घातयिप्यस्थनागसः॥३१॥

२८०
महाभारतसारः
पण ते पाण्डवः शगुरविशतोऽग्रतः स्थितः।
सत्रधर्ममोक्षस्व लाप्यस्तय ययोजयात् ॥ ३२॥
दत्तं भुक्तमधीतं च प्रातमभ्यर्पमीप्सितम् ।
स्तरन्योऽनृणथासि मा भैर्युध्यस्थ पाण्डवम् ॥ ३३ ॥
इत्युक्त्वा समरे द्रोणो न्यवर्तत यतः परे ।
वैधीसत्य ततः सेनां युद्ध समभवत्तदा ॥ ३४॥

द्रोणपर्व
२८१
पञ्चदशदिनयुद्धम्
(१.१८७)उदिते तु सहस्रांशी तप्तकाचनसप्तमे।
प्रकाशितेषु लोकेषु पुनर्युद्धमवर्तत ।। ४४ ।।
(म.१८९) तस्मिंस्तथा वर्तमाने गजाश्वनरसंक्षये।
दुशासनो महाराज धृष्टद्युम्नमयोधयत् ॥ ४५ ॥
स तु दुःशासनं पाणविमुसीकन्य पार्पत ।
फिरन्छरसहस्त्राणि द्रोणमेवाभ्ययाद्रणे ॥ ४६॥
अभ्यपद्यत हार्दिक्यः स्तवर्मा त्वनन्तरम्।
सोदर्याणां प्रयश्चैव त एनं पर्यवारयन् ।। ४७॥
तं यमी पृष्टतोऽन्वैतां रक्षन्तौ पुरुपर्वभौ ।
द्रोणायाभिमुखं यान्तं दीप्यमानमिवानलम् ।। ४८ ॥
शुद्धात्मानःशुद्धवृत्ता राजन् स्वर्गपुरस्कृता ।
मार्य युद्धमकुर्वन्त परस्परजिगीपयः ॥ ४२ ॥
नान कर्णी न नालोको न लिप्तो न च वस्तिकः।
न सूची कपिशो नेय न गयास्थिगजास्थिजः ।। १८५० ॥
इपुरासीन संश्लिष्टो न पूतिन च जिह्मगः।
मजून्येव विशुद्धानि सर्वे शस्त्राण्यधारयन् ।। ५१ ॥
तदासीत्तुमुलं युद्ध सर्वदोपविवर्जितम् ।
चतुर्णा तव योधानां तैत्रिभिः पाण्डवैः सह ।। ५२ ।।
दृष्ट्वा द्रोणाय पाञ्चाल्यं वजन्तं युद्धदुर्मदम्।
यमाभ्यां तांश्च संसक्तांस्तदन्तरमुपाद्रवत् ।
दुर्योधनो महाराज किरशोणितभोजनान् ॥ ५३ ।।
तं सात्यकिःशीनतरं पुनरेवाभ्यवर्तत ।। ५४।।
तो परस्परमासाद्य समीपे कुरमाधयो ।
हसमानी नृशार्दूलावभीती समसजताम् ।। ५५॥
मथ दुर्योधनो राजा सात्यकि समभाषत ।
प्रियं सखायं सततं गर्हयन् वृत्तमात्मनः॥ ५६ ॥

२८२ महाभारतसार धिक् क्रोधं धिक्सखे लोभं घिड्मोहं धिगमर्पितम्। धिगस्तु क्षात्रमाचारं धिगस्तु यलमौरसम् । यत्र मामभिसंधत्से त्वां चाहं शिनिपुङ्गव ।। ५७ ॥ त्वं हि प्राणः प्रियतरो ममाहं च सदा तव ॥ ५८॥ स्मरामि तानि सर्वाणि वाल्यवृत्तानि यानि नी । तानि सर्वाणि जीर्णानि सांप्रतं नो रणाजिरे॥५२॥ किमन्यत्क्रोधलोभाभ्यां युद्धमेवाध सात्वत ॥ १८६०॥ तं तथावादिनं तत्र सात्यकिः प्रत्यभापत । प्रहसन्विशिखांस्तीक्ष्णानुद्यम्य परमास्त्रवित् ।। ६१ ॥ नेयं सभा राजपुत्र नाचार्यस्य निवेशनम् । यत्र क्रीडितमस्माभिस्तदा राजन समागतः॥ २॥ दुर्यो०- क सा क्रीडा गताऽस्माकं वाल्ये वै शिनिपुङ्गव । क च युद्धमिदं भूयः कालो हि दुरतिक्रमः॥ ३॥ किं नु नो विद्यते कृत्यं धनेन धनलिप्सया। यत्र युध्यामहे सर्वे धनलोभात्समागताः॥६॥ तं तथावादिनं तत्र राजानं माधवोऽत्रयीत् । प्रवृत्तं सदा क्षात्रं युध्यन्तीह गुरूनपि ॥६५॥ यदि तेऽहं प्रियो राजन् जहि मां मा चिरं कृथाः। त्यत्कृते सुकृताल्लोकान् गच्छेयं भरतर्षम॥६६॥ या ते शक्तिर्यलं यञ्च तरिक्ष मयि दर्शय। नेच्छामि तदहं द्रष्टुं मित्राणां व्यसनं महत् ।। ६७ ॥ इत्येवं व्यक्तमामाप्य प्रतिभाप्य च सात्यकिः। अभ्ययात्तूर्णमव्यग्रो दयां नाफुरुतात्मनि ।। ६८॥ तमायान्तं महापाटुं प्रत्यगृहात्तयात्मजः॥१९॥ तस्य संदधतधेघु संहितेषु च फार्मुकम् । माच्छिनत्सात्यफिस्वर्ण शरघायधीविधत् ॥ १८७०।।

७. द्रोणपत्र
२८२
स गादविद्धो व्यथितः प्रत्यपायाथान्तरे।
दुर्योधनो महाराज दाशाईशरपीडितः॥७॥
युधिष्ठिरस्य असत्यकथनम्
(१.१९०) पञ्चालानां ततो द्रोणोऽप्यकरीत्कदनं महत्।
पथा मुद्धो रणे शको दानवानां क्षयं पुरा॥७२॥
वध्यमानेषु संग्रामे पञ्चालेपु महात्मना ।
उदीयमाणे द्रोणास्त्रे पाण्डवान् भयमाविशत् ॥७३॥
प्रस्तान्कुन्तीसुतान् दृष्ट्या द्रोणसायफपीडितान् ।
मतिमाशेयसे युक्तः केशयोऽर्जुनमत्रवीत् ॥ ७ ॥
नैप युद्धेन संग्रामे जेतुं शक्यः कथञ्चन ।
सधनुर्धन्विनां श्रेप्टो देवैरपि सवासवः ॥ ७॥
न्यस्तशस्त्रस्तु संग्रामे शक्यो हन्तुं भवेमिः।
आस्थीयतां जये योगो धर्ममुत्सृज्य पाण्डवाः ॥ ७६ ॥
यथा नः संयुगे सर्वान हन्याद्रुक्मयाहनः ॥ १७ ॥
अश्वत्थाम्नि हते नैप युध्येदिति मतिर्मम ।
तं हतं संयुगे फश्चिदस्मै शंसतु मानवः ॥७॥
एतनारोचयद्राजन् कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः।
अन्ये त्वरोचयन्सचे रुच्छेण तु युधिष्ठिरः ॥ ७९ ॥
ततो भीमो महाबाहुरनीके स्वे महागजम् ।
जघान गदया राजन्नश्वत्यामानमित्युत।
परप्रमयनं घोरं मालवस्येन्द्रवर्मणः ।। १८८०।।
भीमसेनस्तु सनीडमुपेत्य द्रोणमाहये।
अश्वत्थामा हत इति शब्दमुश्चकार ह ॥ ८॥
भीमसेनववः श्रुत्वा द्रोणस्तत्परमाप्रियम् ।
मनसा सन्नगानोऽभूद्यथा सैकतमम्भसि ॥८॥

२८४
महाभारतसार
शकमानः स तन्मिथ्या वीर्यशः स्वसुतस्य धै।
हतः स इति च श्रुत्वा नैव धैर्यादकम्पत ।। ८३॥
स पार्यतमभिद्रुत्य जिघांसुर्मृत्युमात्मनः।
अवाकिरत्सहस्रेण तीक्ष्णानां कड़पत्रिणाम् ।। ८४ ।।
तं विंशतिसहस्राणि पञ्चालानां नरर्षभाः।
तथा चरन्तं संग्रामे सर्वतोऽवाकिरञ्छरैः ।। ८५॥
विधूय तान्बाणगणान् पञ्चालानां महारथः ।
प्रादुश्चके ततो द्रोणो ब्राह्ममस्त्रं परंतप.॥८६॥
ते वध्यमानाः समरे भारद्धाजेन पार्थिवाः।
मेदिन्यामन्यकीर्यन्त वातनुन्ना इव द्रुमाः॥ ८७
हत्वा विंशतिसाहस्रान् पञ्चालानां रथवजान ।
पुनः पञ्चशतान्मत्स्यान् पट्सहस्रांश्च सूक्षयान् ।। ८८॥
हस्तिनामयुतं हत्वा जधानाध्यायुतं पुनः ।। ८९ ॥
क्षत्रियाणामभावाय दृष्ट्वा द्रोणमयस्थितम् ।
ऋपयोऽभ्यागतास्तूर्णं हव्यवाहपुरोगमाः॥ १८९० ।।
विश्वामित्रो जमदग्निर्भरद्वाजोऽथ गौतमः ।
वसिष्ठः कश्यपोऽनिश्च ब्रह्मलोक निनीपवः ॥२१॥
त एनमवन्सर्वे द्रोणमाहवशोभिनम् ।
अधर्मतः कृतं युद्ध समयो निधनस्य ते ॥ ९२॥
ब्रह्मास्त्रेण त्वया दग्धा अनस्त्रशा नरा भुवि ।
यदेतदीदृशं विप्र कृतं कर्म न साधु तत् ॥१३॥
न्यस्यायुधं रणे विप्र द्रोण मा स्वं चिरं कृथाः।
मा पापिष्ठतरं कर्म फरिष्यसि पुनर्द्विज ।। ९४ ॥
इति तेषां धयः श्रुत्वा भीमसेनववश तत् ।
घृष्टद्युम्नं च संप्रेक्ष्य रणे स विमनाऽभवत् ॥१५॥

७. द्रोणपर्व
૨૮૬
सन्दिहामानो व्यथितः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
अहतं वा हतं वेति पप्रच्छ सुतमात्मनः।।९६॥
स्थिरा बुद्धिर्हि द्रोणस्य न पार्थो वक्ष्यतेऽनृतम्।
त्रयाणामपि लोकानामैश्वर्यार्थ कथञ्चन ॥ ९७ ॥
ततो निप्पाण्डवामुल् करिष्यन्तं युधां पतिम्।
द्रोणं शात्वा धर्मराज गोविन्दो व्यथितोऽब्रवीत् ॥२८॥
यद्यदिवसं द्रोणो युध्यते मन्युमास्थितः ।
सत्यं ब्रवीमि ते सेना विनाशं समुपैयति ॥ ९९ ॥
स भवांस्त्रातु नो द्रोणात्सत्याज्यायोऽनृतं वचः।
अनृतं जीवितस्यार्थे यदन्न स्पृश्यतेऽनृतैः ॥ १९००॥
तयोः संवदतोरेवं भीमसेनोऽब्रवीदिदम् ॥१॥
अश्वत्थामेति विख्यातो गजःशगजोपमः।
निहतो युधि धिकम्प ततोऽहं द्रोणमाघम् ॥२॥
अश्वत्थामा हतो ब्रह्मग्निवर्तस्वाहवादिति ।
नूनं नाथद्दधद्वाक्यमेप मे पुरुषर्षभः॥३॥
स त्यं गोविन्दवाक्यानि मानयस्व जयैषिणः।
द्रोणाय निहतं शंस राजशाद्धतीसुतम् ॥ ४॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णयाश्यप्रचोदितः।
भावित्वाच्च महाराज यक्तुं समुपचक्रमे ॥५॥
तमतथ्यमये मग्नो जये सक्तो युधिष्ठिरः।
अश्वत्थामा हत पति शब्दमुच्चैश्चकार ह॥६॥
अव्यक्तमत्रचीद्राजन् हतः कुसर इत्युत॥७॥
तस्य पूर्व रथः पृथ्व्याश्चतुरङ्गुलमुच्छ्रितः।
यभूवैवं च तेनोके तस्य वाहाः स्पृशन्महीम् ॥ ८॥
युधिष्ठिरात्तु तद्वाक्यं श्रुत्वा द्रोणो महारथः।
पुनव्यसनसन्तप्तो निराशो जीवितेऽभवत् ॥९॥

२८६
महाभारतसार
आगस्कृतमिवात्मानं पाण्डवानां महात्मनाम् ।
ऋषिवाक्येन मन्वानः श्रुत्वा च निहतं सुतम् ॥ १९१०।।
विचेताः परमोद्विग्नो धृष्टद्युम्नमवेक्ष्य च ।
योद्धुं नाशक्नुवद्राजन् यथापूर्वमरिंदमः ॥ ११ ॥
द्रोणस्य शरीरत्यागः, द्रोणस्य शिर छेदः
एस.१९१) तं दृष्ट्वा परमोद्विग्नं शोकोपहतचेतसम् ।
पञ्चालराजस्य सुतो धृष्टद्युम्नः समाद्रवत् ॥ १२॥
य इष्ट्या मनुजेन्द्रेण द्रुपदेन महामखे।
लब्धो द्रोणविनाशाय समिद्धाद्धव्यवाहनात् ॥ १३ ॥
ततः प्रयत्नमातिष्ठदाचार्यस्तस्य वारणे।
न चास्यास्त्राणि राजेन्द्र प्रादुरासन्महात्मन ॥१४॥
(अ.१९२) हतौजा इव चाप्यासीद्भारद्वाजो महारथः।
प्रास्फुरन्नयनं चास्य यामवाहस्तथैव च ।। १५॥
विमनाश्चाभयद्युद्धे दृष्ट्वा पार्पतमग्रतः॥१६॥
ऋषीणां ब्रह्मवादानां स्वर्गस्य गमनं प्रति ।
सुयुद्धेन तत. प्राणानुत्स्रष्टुमुपचक्रमे ।। १७ ॥
ततश्चतुर्दिश सैन्यैर्दुपदस्याभिसंवृतः।
निर्दहन क्षनियवातान् द्रोणः पर्यचरदणे ।। १८॥
ततो भीमो दृढत्रोधो द्रोणस्यालिप्य तं रथम् ।
शनकरिव राजेन्द्र द्रोण पचनमरवीत् ॥ १९ ॥
यदि नाम न युध्येरशिक्षिता ब्रह्मयन्धयः ।
स्वकर्मभिरसन्तुष्टा न म क्षनं क्षय व्रजेत् ॥ १९२०॥
अहिंसा सर्वभूतेषु धर्म ज्यायस्तरं विदु ।
तस्य च ब्राह्मणो मूलं भवाश्य ब्रह्मवित्तम ॥२१॥
एफस्यार्थे यान्हत्वा पुत्रस्याधर्मविद्यया।
स्यकर्मस्थान्विफर्मस्थो न व्यपत्रपसे कथम् ॥२२॥

७. द्रोणपर्व
२८७
यस्यायें शखमादाय यमपेक्ष्य च जीवसि।
स चाद्य पतित. शेते पृष्टेनावेदितस्तन ।
धर्मराजस्य तद्वाय नाभिशवितुमर्हसि ॥ २३ ॥
एवमुक्तस्ततो द्रोणो मीमेनोएज्य तनुः ।
सर्वाण्यत्राणि धर्मात्मा हातुकामोऽभ्यभाषत ।। २४ ॥
फर्ण कर्ण महेप्यास कृप दुर्योधनेति च।
संग्रामे क्रियतां यत्नो अधीम्येप पुनः पुनः॥२५॥
पाण्डवेभ्यः शिवं योऽस्तु शस्त्रमभ्युत्सृजाम्यहम् ।
इति तत्र महाराज प्रामोशद्रौणिमेव च ॥२६॥
उत्सृज्य च रणे शस्त्रं रथोपस्थे निविश्य च।
अमयं सर्वभूतानां प्रददौ योगमीयिवान् ॥२७॥
तस्प तच्छिद्रमामाय धृप्रद्युम्नः प्रतापवान् ।
सशरं तद्धनुर्घोरं संन्यस्याथ रथे ततः।
खड्गी रथादवप्लुत्य सहसा द्रोणमभ्ययात् ॥२८॥
द्रोणं तथागतं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नयशं गतम् ।
हाहाकारं भृशं चरहो धिगिति चात्रुधन् ॥ २९ ॥
द्रोणोऽपि शस्त्राण्युत्हज्य परमं साहयमास्थित.।
पुषणं पुरुपं विष्णुं जगाम मनसा परम् ।। १९३० ।।
स्मरित्या देवदेवेशमक्षरं परमं प्रभुम्।
दिवमानामदाचार्यः साक्षात्सगिर्दुराक्रमाम् ॥ ३१ ॥
वितुमाझं शरमातेयस्तायुधमएक्क्षरम् ।
पितः पार्पतस्तं तु सर्वभूतैः परामृशत् ।। ३२ ।।
मूर्धानमालम्न्य गतस देहिनः।
किश्चिदवतः कायाविचकर्तासिना शिरः ॥ ३३ ॥
उक्तवांश्च महाबाहुः कुन्तीपुयो धनञ्जयः।
जीवन्तमानयाचार्य मा यधीढुंपदात्मज ॥३४॥

२८८
महाभारतसारः
न हन्तव्यो न हन्तव्य इति ते सैनिकाश्च ह!
उत्कोशनर्जुनश्चैव सानुक्रोशस्तमावजत् ।। ३५ ,
क्रोशमानेऽर्जुने चैव पार्थिवेच सर्वशः।
धृष्टद्युम्नोऽवधीद्रोणं रथतत्पे नरर्पभम् ॥ ३६॥
शोणितेन परिक्तिन्नो स्थाद्भूमिमथापतत् ।
लोहिताङ्ग इयादित्यो दुर्धर्षः समपद्यत ॥ ३७॥
एवं तं निहतं सहये ददृशे सैनिको जनः॥ ३८॥
धृष्टद्युम्नस्तु तद्राजन्भारद्वाजशिरोऽहरत् ।
तायकानां महेप्यासः प्रमुखे तत्समाक्षिपत् ॥ ३९॥
पाण्डवास्तु जयं लब्ध्या परत्र च महद्यशः।
पाणशहरयांश्चकुः सिंहनादांश्च पुष्कलान् ॥ १९४०।।
भीमसेनस्ततो राजन् धृष्टद्युम्नश्च पार्वतः।
यरूथिन्यामनृत्येतां परिप्वज्य परस्परम् ॥४१॥
(अ.१९३)भास्करस्येव पतनं समुद्रस्येव शोषणम्।
विपर्यासं यथा मेरोसियस्येव निर्जयम् ॥४२॥
अमर्पणीयं तदृष्ट्या भारद्वाजस्य पातनम्।
प्रस्तरूपतरा राजन कौरयाः प्राद्रवन् भयात् ॥४३॥
द्रवमाणं पलं दृष्ट्या पलायनस्तक्षणम्।
दुर्योधनं समासाद्य द्रोणपुत्रोऽप्रपोदिदम् ॥४४॥
किमियं यते सेना प्रस्तरूपेय भारत।
त्वं चापि न यथा पूर्व प्रतिस्थो नराधिप ॥४५॥
फस्मिन्निदं हते राजन् रथसिंह पलं तय।
पतामयस्थां संप्रासं तन्ममाचक्ष्य कौरव ॥ ४६॥
तत्तु दुर्योधनः श्रुत्या द्रोणपुत्रस्य भापितम्। :
घोरमनियमाप्यातुं नाशफ्नोत्पार्थिवर्षमः ॥४७॥
अथ शादतो राजमातिमापुन:पुनः।
शशंस द्रोणपुत्राय यथा द्रोणोनिपातितः॥४८॥

७. द्रोणपर्व २८९ अश्वत्थामकृतं नारायणास्त्रमोक्षणम् (म.१९५) उमना निहतं श्रुत्वा पितरं पापकर्मणा। याप्पेणापूर्यत द्रौणी रोपेण च नरर्पम ॥४९॥ अश्वपूर्ण ततो नेत्रे व्यपमृज्य पुनः पुनः। उवाच कोपानियस्य दुर्योधनमिदं वचः॥ १९५० ।। युद्धेप्वपि प्रवृत्तानां ध्रुवं जयपराजयो। न शोच्यः पुरुषव्यान यस्तदा निधनं गतः ॥५१॥ यत्तु धर्मप्रवृत्तः सन् केराग्रहणमाप्तवान् । पश्यतां सर्वसैन्याना तन्मे मर्माणि इन्तति ॥५२॥ मयि जीवति यत्तात. केशग्रहमवाप्तवान् । कथमन्ये फरिप्यन्ति पुनेभ्यः पुत्रिण. स्पृहाम् ।। ५३ ॥ कामाकोधादविज्ञानाद्धाद्वाल्येन या पुनः। निधर्मकाणि कुर्वन्ति तथा परिभवन्ति च ॥५४॥ तदिदं पार्षतेनेह महदाधर्मिकं कृतम् । तस्यानुवन्धे द्रष्टाऽसौ धूप्रद्युम्नः सुदारुणम् ॥५५॥ शपे सत्येन कौरव्य इमापूर्तन चैव ह। अहत्या सर्वपञ्चालान् जीरेय न कथञ्चन ॥५६॥ धृष्टद्युम्नं च समरे हन्ताऽहं पापकारिणम् । कर्मणा येन तेनेह मृदुना दारुणेन च ॥ ५७ ॥ पित्रा तु मम साऽवस्था प्राप्ता निर्वन्धुना यथा । मयि शैलपतीकाशे पुने शिष्ये च जीवति ॥ ५८ ।। घिङ् ममास्त्राणि दिव्यानि धिवाह धिक् पयक्रमम् । यं स्मद्रोणः सुतं प्राप्य केशग्रहमवाप्तवान् ।। ५९ ॥ स तथाऽहं करिष्यामि यथा भरतसत्तम । परलोकगतस्यापि भविष्याम्यनृण. पितु.॥ १९६०॥ म.सा.१५

२९०
महाभारतसार.
सोऽहं नारायणास्त्रेण महता शत्रुतापनः।
शत्रून्विध्वंसयिष्यामि कद कृत्य पाण्डवान् ॥६॥
तथोक्त्वा द्रोणपुत्रस्तु वायुपस्पृश्य भारत।
प्रादुश्चकार तहिव्यमस्र नारायणं तदा ॥ ६२ ।।
(म.१९९)मादुरासंस्ततो वाणा दीप्तायाः खे सहस्रशः।
पाण्डवान्क्षपयिष्यन्तो दीप्तास्या. पनगा इव ॥ ६३ ॥
से दिशःखं च सैन्यं च समावृण्वन्महाहवे।
मुहूर्ताद्भास्करस्येव लोके राजन् गभस्तयः॥ ६४ ॥
यथा हि शिशिरापाये दहेकक्षं हुताशनः।
तथा तदत्र पाडूनां ददाह ध्यजिनीं प्रभो ॥६५॥
आपूर्यमाणेनास्त्रेण सैन्ये क्षीयति च प्रभो।
जगाम परमं त्रासं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः॥६६॥
वासुदेवोऽपि धर्मात्मा दाशाईस्त्वरितस्ततः।
निवार्य सैन्यं पाहुभ्यामिदं वचनमावीत् ॥ ६७॥
शीयं न्यस्यत शस्त्राणि चाहेभ्यधावरोहत।
एप योगोऽध विहितः प्रतिपेधे महात्मना ॥ ६८॥
द्विपाश्यस्यन्दनेभ्यश्च क्षिति सऽधरोहत।
एवमेतम यो हन्यादत्र भूमी निरायुधान् ॥ ६९ ॥
यत्तत्प्रतियोत्स्यन्ति मनसाऽपीद केचन।
निहनिप्यति तान् सर्वान् रसातलगतानपि ।। १९७० ।।
तत उत्साटुकामांस्तानलाण्यालक्ष्य पाग्य।
भीमसेनोऽमयीद्वाजग्निदं सहर्षयन्ययः ॥ १॥
न फयश्चन शस्त्राणि मोतय्यानी येनचित् ।
आमापारपियामि द्रोणपुनाबमागुमे ॥७२॥

७. द्रोणपर्व
२९१
यदि नारायणास्त्रस्य प्रतियोद्धा न विद्यते।
अद्यैतत्प्रतियोत्स्यामि पश्यत्सु कुरुपाण्डुपु ॥ ७३ ॥
अर्जुनार्जुन वीभत्सो न न्यस्यं गाण्डिवं त्वया।
शशाङ्कस्येन ते पट्को नर्मल्यं पातयिष्यति ।।७४।।
अर्जुन०-भीम नारायणास्त्रे मे गोपु च ब्राह्मणेषु च ।
पतेपु गाण्डिव न्यस्यमेतद्धि व्रतमुत्तमम् ।। ७५ ॥
सअय०- तत. शस्त्राणि ते सर्वे समुत्सृज्य महीतले।
अवारोहन रयेभ्यश्च हस्त्यश्वेभ्यश्च सर्वशः ॥ ६ ॥
तेषु निक्षितशस्त्रेपु चाहनेभ्यच्युतेपु च।
तदत्रवीर्य विपुलं भीममूर्धन्यथापतत् ॥ ७ ॥
कृष्णार्जुनकृतं मीमरक्षणम्
(म.२.०) भीमसेनं समाकीर्णं दृष्ट्वाऽस्त्रेण धनञ्जय ।
तेजस. प्रतिघातार्थ घारुणेन समावृणोत् ।। ७८ ॥
साश्वसूतरथो भीमो द्रोणपुनाखसंवृतः।
भग्नावग्निरिव न्यस्तो ज्वालामाली सुदुर्दशः।। ७९॥
विकीर्णमस्त्रं तदृष्ट्या तथा भीमरथं प्रति ।
उदीर्यमाणं द्रौणि च निष्पतिद्वन्द्वमाहये । १९८०॥
भर्जुनो वासुदेवश्च त्वरमाणो महाद्युती।
अवप्लुत्य रथाद्वीपे भीममादयतां ततः॥ ८१ ॥
ततस्तद्ब्रोणपुनस्य तेजोऽस्रयलसभयम् ।
विगाह्य तो सुरलिनी माययाऽविशतां तथा ॥ ८॥
न्यस्तशस्त्री ततस्तौ तु नादहत्सोऽखजोऽनला।
चारुणास्त्रप्रयोगाच वीर्यवत्त्वाच कृष्णयोः ॥ ८३ ॥

२९२ महाभारतसार. ततश्चकृपतु में सर्वशस्त्रायुधानि च । नारायणास्त्रशान्त्यर्थ नरनारायणौ वलात् ॥ ८४ ॥ यदाऽपराष्टः स रथान्यासितश्चायुधं भुवि । ततो नारायणास्त्रं तत् प्रशान्तं शत्रुतापनम् ॥ ८५॥ (१.२.१) ततो द्रौणिर्वनुत्यक्त्वा रथात्प्रस्कन्ध वेगित ! घरूथिनीमभिप्रेक्ष्य ह्यवहारमकारयत् ॥ ८६ ॥ तत. प्रत्यवहारोऽभूत्पाण्डवानां विशां पते । कौरवाणां च दीनानां द्रोणे युधि निपातिते ।। ८७ । युद्धं कृत्वा दिनान्पञ्च द्रोणो हत्वा वरूथिनीम् । ब्रह्मलोकं गतो राजन् बाह्मणो वेदपारगः ॥ १९८८ ॥ भीष्मपर्वतः श्लोकाः ॥ ३६८० ।। आदिपर्वत. श्लोकाः ॥ ८६७५ ॥ इति श्रीमहाभारतसारे द्रोणपर्व समाप्तम्।

महाभारतसारः
८. कर्णपर्व
नारायण नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवी सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् ॥
कर्णवधश्रवणेन धृतराष्ट्रविलापः
(म.१) ततो द्रोणे हते राजन् दुर्योधनमुखा नृपाः।
पैशल- ते द्रोणमनुशोचन्त स्वानि वेश्मानि मेजिरे ॥१॥
ते वेश्मस्वपि कौरव्य पृथ्वीशा नाप्नुयन्सुखम् ।
चिन्तयन्त क्षयं तीनं दुखशोकसमन्विता ॥२॥
विशेषत सूतपुनो राजा चैव सुयोधन ।
दुःशासनश्च शकुनि. सौवलश्च महाबलः॥३॥
उपितास्ते निशां तां तु दुर्योधननिवेशने ।
चिन्तयन्त. परिकेशान पाण्डयानां महात्मनाम् ॥४॥
यत्तद्यूते परिक्लिष्टा कृष्णा चानायिता समाम् ।
तत्स्मरन्तोऽनुशोचन्तो भृशमुद्विग्नचेतस ॥५॥
तथा तु संचिन्तयतां तान् क्लेशान् घूतकारितान् ।
दुखेन क्षणदा राजन् जगामाब्दशतोपमा ॥६॥
तत प्रभाते विमले स्थिता दिष्टस्य शासने ।
चक्रुरावश्यक सर्वे विधिदिष्टेन कर्मणा ॥ ७ ॥
ते रत्वाऽवश्यफार्याणि समाश्वस्य च भारत।
योगमाशापयामामुयुद्धाय च विनिर्ययु ।
कर्ण सेनापति रत्वा रतकौतुकमङ्गला.॥८॥

२९४
महाभारतसारः
तथैव पाण्डवा राजन् कृतपूर्वाहिकक्रिया ।
शिविरानिर्ययुस्चूर्ण युद्धाय कृतनिश्चयाः॥९॥
तत. प्रववृते युद्ध तुमुलं लोमहर्पणम् ।
कुरूणां पाण्डवानां च परस्परजयैपिणाम् ॥ १० ॥
तयोर्दो दिवसौ युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः।
कर्णे सेनापतौ राजन् वभूवाद्भुतदर्शनम् ॥ ११ ॥
तत. शत्रुक्षयं कृत्वा सुमहान्तं रणे वृपः।
पश्यतां धार्तराष्ट्राणां फाल्गुनेन निपातितः ॥ १२॥
ततस्तु समयः सर्वं गत्या नागपुरं द्रुतम् ।
आचट धृतराष्ट्राय यवृत्तं कुरुजाङ्गले ॥ १३ ॥
(4. ८) श्रुत्वा कर्णस्य निधनमश्रद्धेयमिवाद्भुतम् ।
भूतसम्मोहन भीमं मेरोः संसर्पणं यथा ॥ १४ ॥
दिवः प्रपतनं भानोरामिव महाद्युतेः।
शोकाग्निना दहमानो धम्यमान इवाऽशये ॥ १५ ॥
निस्रस्ताङ्गः श्वसन दीनो हा हेत्युक्त्वा सुदुःखितः।
विललाप महाराज धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः ॥ १६ ॥
घृतम्- यस्य ज्यातलशब्देन शरवृष्टिरवेण च ।
रथाश्यनरमातङ्गा नावतिष्ठन्ति संयुगे ॥ १७ ॥
यमाश्रित्य महायाहुँ विद्विषां जयकाक्षया ।
दुर्योधनोऽकरोद्वैरं पाण्डुपुनमहारथैः ॥ १८ ॥
स फथं रथिनां श्रेष्टः कर्णः पार्थेन संयुगे।
निहतः पुम्पव्यानःप्रसह्यासाशविक्रमः ।। १९ ।।
शाईगाण्डीवधन्वानी सहितावपराजिती।
अहं दिव्याद्रथादेकः पातयिष्यामि संयुगे ॥२०॥
इति यः सततं मन्दमोचल्लोभमोहितम् ।
दुर्योधनमयाचीनं राज्यकामुकमातुरम् ॥ २३॥

८. कर्णपर्व
२९५
तं धूपं निहतं श्रुत्या द्वैरथे रथिनां वरम्।
शोकार्णवे निमग्नोऽहमप्लवः सागरे यथा ।। २२ ।।
ईदृशैर्यद्यहं दुःखैन विनश्यामि सञ्जय ।
यजादृढतरं मन्ये हृदयं मम दुर्भिदम् ॥ २३॥
शातिसम्बन्धिमिनाणामिमं श्रुत्वा पराभवम् ।
को मदन्यः पुमाल्लोके न जह्यात् सूत जीवितम् ।। २४ ॥
विषमग्निं प्रपातं च पर्वताग्रादहं वृणे।
नहि शक्ष्यामि दुःखानि सोढुं कष्टानि सञ्जय ॥२५॥
(अ. ९) पुनः पुनर्न मृप्यामि हतं फर्णं च पाण्डवैः।
यस्य पाहोल तुल्यं कुअराणां शतंशतैः ॥२६॥
द्रोणे हते च यद्वत्तं कौरवाणां परैः सह ।
सङ्ग्रामे रणवीराणां तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ २७ ॥
यथा कर्णश्च कौन्तेयैः सह युद्धमयोजयत ।
यथा च द्विपतां हन्ता रणे शान्तस्तदुच्यताम् ॥२८॥
कर्णस्य सेनापतित्वम्, पोडशदिनयुद्धम्
(अ. १०) हते द्रोणे महेप्यासे तस्मिन्नहनि भारत ।
सञ्जय०-कृते च मोघसङ्कल्पे द्रोणपुने महारथे ।। २९ ।।
द्रवमाणे महाराज कौरयाणां यलार्णवे॥३०॥
कृत्वाऽवहारं सैन्यानां प्रविश्य शिविरं स्वकम् ॥
कुरव. सुहितं मन्त्रं मन्नयांचगिरे मिथः ॥ ३ ॥
ततो दुर्योधनो राजा साना परमवल्गुना।
तानाभाष्य महेप्यासान् प्राप्तकालमभापत ॥ ३२ ॥
मतं मतिमता श्रेष्ठाः सर्वे प्रदूत मा चिरम् ।
एवं गते तु किं कार्य किं च कार्यतरं नृपा. ॥ ३३ ॥
एवमुक्ते नरेन्द्रेण नरसिंहा युयुत्सवः।
चमुर्नानाविधाश्चेष्टा सिंहासनगतास्तदा ॥ ३४ ॥

२९६
महाभारतसार
समुद्वीक्ष्य मुखं राज्ञो बालार्कसमवर्चसम् ।
आचार्यपुत्रो मेधावी वाक्यज्ञो वाक्यमाददे ॥३५॥
रागो योगस्तथा दाक्ष्यं नयश्चेत्यर्थसाधकाः।
उपाया. पण्डितैः प्रोक्तास्ते तु दैवमुपाश्रिता. ॥३६॥
न त्वेव कार्य नैराश्यमस्माभिर्विजयं प्रति ।
सुनीतैरिह सार्थदैवमप्यनुलोम्यते ।। ३७ ।।
ते वयं प्रवरं नृणां सधैर्गुणगणैर्युतम् ।
कर्णमेवाभिपेक्ष्यामः सैनापत्येन भारत ॥ ३८ ॥
कर्ण सेनापतिं कृत्वा प्रमथिप्यामहे रिपून ॥३९॥
एतदाचार्यतनयाच्छ्रुत्वा राजंस्तवात्मजः।
दुर्योधनो महाराज राधेयमिदमब्रवीत् ॥ ४०॥
कर्ण जानामि ते वीर्य सौहृद परमं मयि ।
भवानेव तु नःशक्तो विजयाय न संशयः ॥ ४१ ।।
देवतानां यथा स्कन्द सेनानी.प्रभुख्ययः।
तथा भवानिमां सेनां धार्तराष्ट्रीं विभर्तु वै ॥ ४२ ॥
सञ्जय०- आशा बलवती राजन् पुनस्य तय याऽभवत् ।
इते भीमे च द्रोणे च कर्णो जेप्यति पाण्डवान् ॥४३॥
तामाशां हृदये कृत्वा फर्णमेवं तदाऽब्रवीत् ।
सूतपुन न ते पार्थः स्थित्याऽने संयुयुत्सति ॥४४॥
कर्ण०- उक्तमेतन्मया पूर्व गान्धारे तव सनिधी।
जेप्यामि पाण्डवान् सर्वान् सपुत्रान् सजनार्दनान् ॥ ४५ ॥
सेनापतिर्भविष्यामि तयाहं नान संशयः।
स्थिरो भव महाराज जितान् विद्धि च पाण्डयान् ॥ ४६॥
ततोऽमिपिपिचुः फर्ण विधिदृष्टेन फर्मणा।
दुर्योधनमुखा राजन् राजानो विजयैपिणः ॥१७॥

कर्णपर्व
२९७
फर्णोऽपि राजन् मंप्राप्य मैन्यापत्यमरिन्दमः।
योगमानापयामास सूर्यस्योदयनं प्रति ॥४८॥
(म. ११) ततः श्वेतपताकेन पलाकावर्णवाजिना।
रथेनाभिपताकेन सूतपुत्रोऽभ्यदृश्यत ॥४९॥
दृष्ट्या फर्ण महेप्यासं स्थस्य रथिनां वरम् ।
न भीमन्यसनं फेचिन्नापि द्रोणस्य मारिप ।
नान्येषां पुरुषव्याघ्र मेनिरे तर कौरयाः॥५०॥
व्यूह व्यूहा महेप्यासो मकरं शत्रुतापनः।
प्रत्युधयो तथा कर्ण. पाण्डवान् विजिगीपया ॥५१॥
तथा प्रयाते राजेन्द्र कर्ण नरखरोत्तमे।
धनञ्जयमभिप्रेक्ष्य धर्मराजोऽनचादिदम् ॥५२॥
पश्य पार्थ यथा सेना धार्तराष्ट्रीह संयुगे।
कर्णेन विहिता धीर गुप्ता चोरम हारयः॥५३॥
हतवीरतमा होगा धार्तराष्ट्री महाचमूः।
फल्गुशेषा महायाहो तृणैस्तुत्या मता मम ॥५४॥
एको ह्या महेप्यास सूतपुत्रो विराजते।
तं हत्वाऽद्य महाराहो विजयस्तर फारगुन ॥५५॥
उद्धृतश्च भवेच्छल्यो मम द्वादशवार्षिक।
पर्व शात्वा महाबाहो व्यूह व्यूह यथेच्छसि ॥५६॥
भ्रातुरेतद्वचःश्रुत्या पाण्डव. श्वेतवाहनः।
अर्धचन्द्रेण व्यूहेन प्रत्यव्यूहत तां चमूम् ॥ ५० ॥
उमे सैन्ये महाराज प्रहृष्टनरसइफुले।
यो कामे स्थिते राजन् हन्तुमन्योन्यमोजसा ॥ ५८॥
ततःप्रवृते युद्धं नरयाणवाजिनाम् ।
स्थानां च महाराज अन्योऽन्यममिजिघ्नताम् ॥ ५९॥

२९८ महाभारतसारः . (अ. १२) स्थाश्वेभनराणां तु नराश्वेभरथैः कृतम् । पाणिपादैश्च शस्त्रैश्च रथैश्च कदनं महत् ॥ ६॥ तस्य सैन्यस्य महतो महामानवरैर्वृतः। मध्ये वृकोदरोऽभ्यायावदीयानागधूर्गतः ॥ ६ ॥ तं दृष्ट्वा द्विरदं दूरात्क्षेमधूर्तिपिस्थितः । आह्वयन्नभिदुद्राव प्रमनाः प्रमनस्तरम् ॥ ६॥ समुद्यतकराभ्यां तो द्विपाभ्यां कृतिनावुभौ। वातोद्भूतपताकाभ्यां युयुधाते महावलौ ॥ ६३ ॥ . तावन्योन्यस्य धनुषी छित्त्वाऽन्योन्यं विनेदतुः ॥ ६४ ।। क्षेमधूर्तिस्तदा भीमं तोमरेण स्तनान्तरे। निर्विमेदातिवेगेन पड्भिश्चाप्यपरैर्नदन् ।। ६५ ।। तस्य भीमोऽपि द्विरदं गदया समपोथयत् ॥ ६६ ।। तस्मात्प्रमथितान्नागात् क्षेमधूर्तिमवप्लुतम् । उद्यतायुधमायान्तं गदयाऽहन् वृकोदरः॥६७ ॥ तं हृतं नृपतिं दृष्ट्या कुलूतानां यशस्करम् । प्राद्रवद्व्यथिता सेना त्वदीया भरतर्षभ ।। ६८ । ((म. १४) श्रुतकर्मा ततो राजंश्चित्रसेनं महीपतिम् । आजघ्ने समरे क्रुद्धः पञ्चाशद्भिः शिलीमुखैः॥ ६९ । अभिसारस्तु तं राजन्नवभिनतपर्वभिः। श्रुतकर्माणमाहत्य सूतं विव्याध पञ्चभिः ॥ ७० ।। श्रुतकर्मा ततो राजशघुणा समभिद्रुतः। शत्रुसंवारणं ऋद्धो द्विधा चिच्छेद कार्मुकम् ।।७।। ततोऽपरेण भल्लेन तीक्ष्णेन निशितेन च । जहार सशिरस्त्राणं शिरस्तस्य महात्मनः ॥७२॥ राजानं निहतं दृष्ट्या तेऽभिसारं तु मारिप । अभ्यद्रवन्त वेगेन चित्रसेनस्य सैनिकाः||७३|| .

८. कर्णपर्व
२९९
प्रतिविन्ध्यस्ततश्चित्रं मित्त्वा पञ्चभिरागुगः।
शति चिक्षेप चित्राय स्वर्णदण्डामलइकताम् ।। ७४ ॥
तामापतन्ती जग्राह चित्रो राजन् महामनाः।
ततस्तामेव चिक्षेप प्रतिविन्ध्याय पार्थिवः ॥७५॥
प्रतिविन्ध्यस्ततो राजंस्तोमरं हेमभूपितम् ।
प्रेपयामास संद्धश्चित्रस्य यधकाक्षया ॥६॥
स पपात तदा राजा तोमरेण समाहतः।
प्रसार्य विपुली वाह पीनी परिघसन्निभौ ॥ ७७ ॥
चित्रं संप्रेक्ष्य निहतं तावका रणशोभिनः।
विप्रकीर्यन्त सहसा यातनुन्ना घना इव ॥ ७८ ॥
विप्रदते चले तस्मिन्वध्यमाने समन्ततः।
द्रौणिरेकोऽभ्ययात्तूर्ण भीमसेनं महावलम् ॥ ७९ ॥
(अ. १५) नतः शरसहस्रेण सुप्रयुक्तेन पाण्डवः।
द्रोणपुत्रमवच्छाद्य सिंहनादममुञ्चत ॥ ८०॥
ततः शरशतेद्रोणिरर्दयामास पाण्डवम् ।
नचैनं कम्पयामास मातरिश्येव पर्वतम् ॥ ८१ ।।
तथैव पाण्डयो युद्ध द्रौणि शरशतैः शितैः।
नाफम्पयत संहृष्टो वार्योध इच पर्वतम् ॥ ८२॥
ततः युद्धी महाराज पाणी गृह्य महाहवे।
उमौ चिक्षिपतुस्तृर्णमन्योन्यस्य पधैपिणी ॥ ८३ ॥
तो परस्परवेगाश शराभ्यां च भृशाहती।
निपततुर्मदायीयों रथोपस्थे तयोस्तदा ॥ ८४॥
ततस्तु सारथित्वा द्रोणपुनमचेतनम् ।
। अपोवाह रणाद्राजन् सर्वसैन्यस्य पश्यतः।। ८५॥
तथैव पाण्डवं राजन् विलन्तं मुहुर्मुहुः ।
अपोवाह रथेनाजी विशोकः शत्रुतापनम् ॥ ८६ ॥

३००
महाभारतसारः
(अ. १६) पार्थःसंशप्तकवलं प्रविश्यार्णवसनिभम् ।
ध्यक्षोभयदमित्रघ्नो महायात इवार्णवम् ॥ ८७ ।।
शिरांस्युन्मथ्य वीराणां शितै लैर्धनञ्जयः।
पूर्णचन्द्राभवस्वाणि स्वक्षिभूदशनानि च।
सन्तस्तार चिति क्षिप्रं विनालैनलिनैरिव ॥८॥
सुवृत्तानायतान् पुनश्चिन्दनागुरुभूषितान् ।
सायुधान्सतलनांश्च पञ्चास्योरगसन्निभान्।
पाहून् क्षुरैरमित्राणां चिच्छेद समरेऽर्जुनः॥ ८९॥
विस्मापयन्प्रेक्षणीयं द्विपतां भयवर्धनम् ।
महारथसहस्रस्य समं कर्माकरोजयः॥९॥
सिद्धदेवसिंघाश्च चारणाश्चापि तुष्टुवुः ॥११॥
देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवर्षाणि चापतन् ।
केशवार्जुनयोर्मूनि प्राह पाक् चाशरीरिणी ॥१२॥
चन्द्राग्न्यनिलसूर्याणां फान्तिदीप्तियलद्युतीः ।
यो सदा बिभ्रतुर्वीराविमौ तौ केशवार्जुनी ॥९३ ॥
इत्येतन्महदाश्चर्य घट्या श्रुत्या च भारत ।
अश्वत्थामा सुसंयत्तः कृष्णायभ्यद्रवद्रणे ॥२४॥
मथ पाण्डवमस्यन्तममित्रघ्नकराम्छरान् ।
सेपुणा पाणिनाऽऽदय प्रहसन् द्रौणिप्रवीत् ॥१५॥
यदि मां मन्यसे वीर प्राप्तमईमिदातिथिम् ।
ततः सर्वात्मना त्यय युद्धातिथ्यं प्रयच्छ मे ॥९६॥
तमामन्यफमनम फेशयो द्रौणिमग्रवीत् ।
मध्यस्थामन् स्थिरो भूत्या प्रहराशु सहस्य च ॥ २७ ॥
निर्येषु मपिण्डं हि यालोऽयमुपजीविनाम्।
सूक्ष्मो वियादो विप्राणां स्यूली क्षात्री जयाजयो॥९॥

८. कर्णपर्व ३०१ यामभ्यर्थपसे मोहादिव्यां पार्थस्य सत्कियाम्। तामाप्तुमिच्छन् युध्यस्व स्थिरो भूत्वाऽध पाण्डवम् ॥१२॥ इत्युक्तो वासुदेवेन पाण्डवेऽस्त्राण्यवासृजत् । अश्वत्थामाभिरूपाय गृहानतिथये यथा ॥१०॥ अथ संशतकांस्त्यक्त्या पाण्डयो द्रौणिमभ्ययात् । अपक्तियानिव त्यक्त्या दाता पक्तियमर्थिनम् ।। १०१ ।। (अ.१५) ततः समभव युद्धं शुकागिरसवर्चसोः। नक्षत्रमभितो व्योनि शुक्राङ्गिरसयोरिव ॥ १०२ ॥ ततोऽविध्यद्भूयोर्मध्ये नाराचेनार्जुनो भृशम् । स तेन विवभौ द्रौणिरूयरश्मिर्यथा रविः ।। १०३ ।। अथ कृष्णी शरशतैरश्वत्थाम्नाऽर्दितौ भृशम् । स्वरदिमजालविकची युगान्तार्काविवासतुः ।। १०४ ।। अथार्जुनं प्राह दशाहनाथः प्रमाद्यसे कि जहि योधमेतम् । फुर्याद्धि दोपं समुपेक्षितोऽयं फप्टो भवेद्व्याधिरियाक्रियावान् ॥ १०५ ॥ सयेति चोक्त्वाऽच्युतमप्रमादी द्रौणि प्रयत्नादिपुभिस्ततक्ष ॥ १०६ ॥ भुजी यरी चन्दनसारदिग्धी पक्षः शिरोऽथाप्रतिमा तयोरु। गाण्डीवमुक्तः फुपितोऽविकणे- द्राणि शरैः संयति निर्षिभेद ॥ १० ॥ ळिश्या तु रहमीस्तुरगानविध्य- ते तं रणादृहुरतीच दूरम्। स तेईतो घातजवैस्तुर है- द्रौणि पार्थशपभिभूतः ॥ १०८।।

३०२ महाभारतसार इयेप नावृत्य पुनस्तु योर्छ पार्थेन सार्ध मतिमान्विमृश्य । जानञ्जयं नियतं वृष्णिवीरे धनञ्जये चाहिरसां वरिष्ठः ॥ १०९।। नियम्य स हयान् द्रौणि समाश्वास्य च मारिप। रथाश्वनरसंवाचं कर्णस्य प्राविशद्वलम् ॥ ११०॥ प्रतीपकारिणि रणादश्वत्थानि हते हयैः । मन्त्रीपधिक्रियायोगाधौ देहादिवाहृते ॥ १११ ।। सशप्तकानभिमुखौ प्रयातौ केशवार्जुनी। पातोद्भूतपताकेन स्यन्दनेनौघनादिना ।। ११२ ॥ (अ.१८) अथोत्तरेण पाडूना सेनायां ध्वनिरुत्थितः। रथनागाश्वपत्तीनां दण्डधारेण वध्यताम् ॥ १३ ॥ निवर्तयित्वा तु रथं केशवोऽर्जुनमब्रवीत्। वाहयन्नेव तुरगान गरुडानिलरहस ॥ ११४ ॥ मागधोऽप्यतिविनान्तो द्विरदेन प्रमाथिना। भगदत्तादनवर शिक्षया च बलेन च ॥ ११५॥ एनं हत्वा निहन्तासि पुन संशप्तकानिति । घाफ्यान्ते प्रापयत् पार्थ दण्डधारान्तिकं प्रति ॥ ११६॥ ततोऽर्जुन द्वादशभिः शरोत्तमै- जनार्दनं पोडशभि समार्पयत्। स दण्डधारस्तुरगांत्रिभित्रिभि- स्ततो ननाद प्रजहास चासत् ॥ ११७॥ ततोऽस्य पार्थ सगुणेपुफार्मुकं चफर्त भल्लैर्ध्वजमप्यलड्तम् ॥ ११८॥ .

८. कर्णपर्व
३०३३
अथास्य याह द्विपहस्तसन्निभौ
शिरश्च पूर्णेन्दुनिभाननं त्रिभिः।
क्षुरैःप्रचिच्छेद सहैव पाण्डव-
स्ततो द्विपं याणशते. समार्पयत् ।। ११९ ॥
स वेदनार्वोऽम्मुदनि स्वनो नदं.
श्चरन् भ्रमन् प्रस्खलितान्तरोऽद्भवत् ।
पपात रुग्णः सनियन्तृकस्तथा
यथा गिरिचनविदारितस्तथा ॥ १२० ॥
हते रणे भ्रातरि दण्ड आवज-
जिघांसुरिन्द्रावरजं धन अयम् ।
स तोमरैरकरप्रभस्त्रिभि-
जनार्दनं पञ्चभिरर्जुनं शितैः।
समर्पयित्वा विननाद नर्दय-
स्ततोऽस्य वाहू निचकर्त पाण्डवः ॥ १२१ ।।
क्षुरप्रवृत्ती सुभ्रशं सतोमरौ
शुभानदी चन्दनरूपितौ भुजौ।
गजात् पतन्ती युगपद्विरेजतु-
यथाद्रिशृङ्गानुचिरी महोरगी ॥ १२२ ॥
तथाऽर्धचन्द्रेण हतं किरीटिना
पपात दण्डस्य शिरः क्षिति द्विपात् ।
स शोणिताज़े निपतन् विरेजे
दिवाकरोऽस्तादिव पश्चिमां दिशम् ॥ १२३ ।।
(अ.११) प्रत्यागत्य पुनर्जिणुर्जघ्ने संशप्तकान् यहन् ।
यातिवक्रगमनादगारक इव ग्रहः ॥ १२४ ।।
पार्थवाणहता राजन्नराश्वरथकुञ्जरा.।
विचेलुरंभमुर्नेशु. पेतुर्मम्लुच भारत ॥ १२५ ॥

महाभारतसार धुर्यान् धुर्यगतान सूतान् ध्वजांश्वापानि सायकान् पाणीन् पाणिगतं शस्त्रं पाहूनपि शिरांसि च ॥ १२६ ॥ भल्लैः क्षुरैरर्धचन्द्रवत्सदन्तैश्च पाण्डव । चिच्छेदामित्रवीराणां समरे प्रतियुध्यताम् ।। १२७ ।। मथाब्रवीद्वासुदेवः पार्थ किं फ्रीडसेऽनघ । संशप्तकान् प्रमथ्यैनांस्तत कर्णधे त्वर ॥ १२८ ॥ तथेत्युक्त्वाऽर्जुन कृष्णं शिष्टान्संशप्तकांस्तदा। आक्षिप्य शस्त्रेण वलाईत्यानिन्द्र इवावधीत् ।। १२९ ॥ (अ.२०) भीष्म-द्रोण-कृप-द्रौणि-कर्णार्जुन-जनार्दनान् । सखय-समाप्तविद्यान् धनुपि श्रेष्ठान्यान् मन्यसे रथान् ॥ १३०॥ यो ह्याक्षिपति वीर्येण सर्वानेतान्महारथान् । स पाण्ड्यो नृपति श्रेष्ठ, सर्वशस्त्रभृतां वरः। कर्णस्यानीकमहनत् पराभूत इवान्तकः॥२३१ ।। चतुर वलं वाणैनिघ्नन्तं पाण्ड्यमाहवे। दृष्ट्या द्रौणिरसम्भ्रान्तमसम्भ्रान्तस्ततोऽभ्ययात् ॥ १३२ ॥ मर्ममेदिभिरत्युप्रैर्वाणरग्निशिखोपमैः । स्मयमभ्यहनबौणि. पाण्ड्यमाचार्यसत्तम ॥ १३३॥ अष्टावष्टगवान्यूहु शफटानि यदायुधम् । अगस्तदष्टभागेन द्रौणिश्चिक्षेप मारिप ॥ १३४॥ द्रौणिपर्जन्यमुतां तां पाणवृष्टिं सुदुःसहाम् । घायव्यास्त्रेण संक्षिप्य मुदा पाण्यानिलोऽनुदत् ।। १३५॥ तस्य नानदतः पेतुं चन्दनागुरुरुपितम्। मलयप्रतिम द्रोणिपिछत्याऽध्यांश्चतुरोऽहनत् ।। १३६ ॥ इतेश्वरो दन्तियर मुफल्पित- स्त्यराभिसृष्टः प्रतिशम्दगो यली। तमाद्यद्रौणिशराहतस्वरन् जवेन एन्या प्रतिक्षस्निगर्जितम् ।। १३७॥

८. कर्णपर्व ३०५ तयारणं चारणयुद्धकोविदो द्विपोत्तमं पर्वतसानुसन्निभम् । समभ्यतिष्ठन्मलयध्वजस्त्वर- न्यथादिरझं हरिरुलदस्तथा ॥ १३८ । स तोमरं भास्कररश्मिवर्चसं यलाखसगोत्तमयलमन्युमिः। ससर्ज शीघ्रं परिपीडयन् गजं गुरो सुतायाद्रिपतीश्वरो नदन ।। ५३९ ॥ तत. प्रजज्वाल परेण मन्युना पादाहतो नागपतियथा तथा । समाददे चान्तकदण्डसनिमा. निपूनमित्रार्तिकरांश्चतुर्दश ॥१०॥ द्विपस्य पादायकरान् स पञ्चभि- मुंपस्य याह च शिरोऽथ च त्रिभिः । जधान पड्मिः पडनुत्तमत्यिप. स पाण्यराजाऽनुचरान् महारथान् ॥ १४१॥ (अ.२१) ततः प्रयवृते भूप. सहग्रामो राजसत्तम । फर्णस्य पाण्डवानां च यमराष्ट्रवियर्धनः ॥१४२।। (स.२४) नफुलं रभसं युद्धे द्रावयन्तं घरुथिनीम् । कों पैकर्तनो राजन् पारयामास चे रुपा॥१४३॥ नपुलस्तु ततः कर्ण प्रहसन्निदमनवीत् । त्वं हि मूलमनर्थानां चरस्य फलहस्य च ॥१४॥ त्वद्दोपात पुरयः क्षीणा समासाद्य परस्परम् । त्वामय समरे इत्या स्वरत्योऽस्मि विज्यरः॥ १४५॥ एवमुक्त प्रत्युवाच नकुलं सूतनन्दनः। कर्म इत्या रणे शूर ततः कथितुमईसि ।।१४६॥ म.सा.२.

महाभारतसारः अनुक्त्वा समरे तात शूरा युध्यन्ति शक्तितः। प्रयुध्यस्व मया शक्त्या हनिप्ये दर्पमेव ते ॥१४७॥ इत्युक्त्वा प्राहरत्तूर्ण पाण्डुपुत्राय सूतजः। विव्याध चैनं समरे त्रिसप्तत्या शिलीमुखैः॥१४८ ॥ नकुलस्तु ततो विद्धः सूतपुत्रेण भारत। अशीत्याशीविपप्रख्यैः सूतपुनमविध्यत ॥ १४९॥ तस्य कर्णो धनुपिछत्त्वा स्वर्णपुखैः शिलाशितैः। त्रिंशता परमेप्यासः शरैः पाण्डवमर्दयत् ॥ १५० ॥ ततः क्रुद्धो महाराज नकुलः परवीरहा। शुप्रेण सुतीक्ष्णेन कर्णस्य धनुराच्छिनत् ॥ १५१ ॥ सोऽन्यत्कार्मुकमादाय समरे वेगवत्तरम् । नकुलस्य ततो पाणैः समन्ताच्छादयदिशः।। १५२ ॥ संछाद्यमानः सहसा कर्णचापच्युतैः शरैः। चिच्छेद स शरांस्तूर्णं शरैरेव महारथः ॥ १५३ ।। (सतो याणमयं जालं विततं व्योम्नि दृश्यते । खद्योतानामिव मातैः सम्पतद्भिर्यथा नभः ॥ १५४ ॥ याणजालावृते व्योम्नि च्छादिते च दिवाकरे। न स्म सम्पतते भूम्यां किञ्चिदप्यन्तरिक्षगम् ॥ १५५ ।। ततः कर्णो महाराज धनुछित्त्या महात्मनः। सारथि पातयामास रथनीडादसनिय ॥१५६ ॥ ततोऽभ्यांश्चतुरस्यास्य चतुर्भिनिशितैः शरैः। यमस्य भवनं तूर्ण प्रेपपामास भारत ।। १५७ ।। स हन्यमानः समरे रतावेण यलीयसा। प्रादयत्सहसा राजनकुलो व्याकुलेन्द्रियः॥ १५८॥ तमभिद्रुत्य राधेयः प्रहसन् धै पुनः पुनः सज्यमस्य धनुः कण्ठे व्यवाएजत भारत ॥ १५९ ।। .

८, कर्णपर्व ३०७ . - ततः स शुगुमे राजन् कण्ठासकमहाधनुः । परिवेरमनुप्राप्तो यथा स्याद् व्योम्नि चन्द्रमाः॥ १६० ॥ यथैव चासितो मेघः शकचापेन शोमितः॥ १६१ ॥ तमायीत्ततः कर्णो व्यर्थ व्याहतयानसि। यदेदानीं पुनहलो पध्यमानः पुनः पुनः॥१६२ ।।" मा योत्सीः पुरुभिः सार्ध यलयद्भिश्च पाण्डव । सदशेस्तात युध्यम्य ग्रीडां मा युर पाण्डव । गृहं पा गच्छ माय यत्र या कृष्णफाल्गुनी ।। १६३ ॥ पयमुफ्त्या महाराज व्यसर्जयत तं तदा। पचपातं तु तं रो नाहनधर्मवित्तदा । स्मृत्वा कुन्त्या धचो रास्तत पनं व्यस यत् ॥ १६४ ॥ तं चिजित्याय फोऽपि पशालांस्त्वरितो ययौ। तमाफरोन्महाराज क्दनं स्तनन्दनः। मध्यं प्राते दिनकर चमचद्विचरन्प्रभुः॥ १६५ ॥ तं दन्तिमनीयानि तत्र तत्र महारथम् । क्षपिया घर्जयामासुर्युगान्ताग्निमियोल्यणम् ॥ १६६ ॥ (१.२८) युधिष्ठिर महाराज रिसृजन्तं नरान् यहन् । स्वयं दुर्योधनो राजा प्रत्यगृहादभीतयत् ।। १६७ ॥ तमापतन्तं सहमा तर पुरं महारयम्।। धर्मराजो द्रुतं विद्ध्या तिष्ठ निष्टेनि चानचीत् ।। १६८॥ स तु तं प्रतिविन्याध नयभिनिमितः। सारा चास्य भलेन भृशं पुन्टोऽभ्यताडयत् ॥ १६९, ५ ततो युधिष्ठिरोगजन स्वर्णपुस्सान्निालीमुसान् । दुर्योधनाय विक्षेप प्रपोदश शिलाशितान् ॥ १७० ॥ (२.२५)ततो दुर्योधनो राजा धर्मनीलम्प मारिए। शिलाशितन मदन धनुचिच्छेद संयुगे .

३०८
महाभारतसार
अन्यत्कार्मुकमादाय, धर्मपुत्रश्चमूमुखे।
दुर्योधनस्य चिच्छेद ध्वज कार्मुकमेव च ॥ १७२ ॥
अथान्यद्धनुरादाय प्राविध्यत युधिष्ठिरम् ॥ १७३ ॥
सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुतापनः।
दुर्योधनं समुद्दिश्य चाणं जग्राह सत्वरः ॥ १७४ ॥
स तु वाणः समासाद्य तव पुनं महारथम् ।।
व्यामोहयत राजानं धरणी च ददार ह ॥ १७५॥
भीमस्तमाह च ततः प्रतिक्षामनुचिन्तयन् ।
नायं वध्यस्तव नृप इत्युक्तः स न्यवर्तत ॥१७६॥
ततस्त्वरितमागम्य कृतवर्मा तवात्मजम् ।
प्रत्यपद्यत राजानं निमग्नं व्यसनार्णवे ।। १७७ ।।
गदामादाय भीमोऽपि हेमपट्टपरिष्कृताम् ।
अभिदुद्राव वेगेन कृतवर्माणमाहवे ॥१७८ ॥
एवं तदभवद्युद्धं त्वदीयानां परैः सह ।
अपराह्ने महाराज काड्क्षतां विजयं युधि ।। १७९ ॥
(म.३०) ततः कर्ण पुरस्कृत्य त्वदीया युद्धदुर्मदाः।
पुनरावृत्य संग्रामं चकुर्देवासुरोपमम् ॥ १८० ॥
अथ विस्फार्य गाण्डीवं रथे नृत्यनिवार्जुनः।
शरसम्याधमकरोत्खं दिश. प्रदिशस्तथा ॥ १८ ॥
तां शस्त्रवृष्टिं बहुधा कर्णश्छित्त्वा शितैः शरैः।
अपोवाहास्त्रवीर्येण द्रुमं भक्त्वेव मारतः॥ १८२॥
रथिनः समहामात्रान् गजानभ्वान्ससादिनः।
पत्तिवातांश्च संकद्धो निघ्नन् कर्णो व्यदृश्यत॥१८३।।
तद्वध्यमानं पाण्डूनां वलं कर्णास्त्रतेजसा।
विशस्त्रपत्रदेहासु प्राय आसीत्पराड्मखम् ॥ १८४ ॥

८. कर्णपर्व ३०९ अथ कर्णास्त्रमस्त्रेण प्रतिहत्यार्जुनः स्मयन् । दिशं खं चैव भूमि च प्राणोच्छरवृष्टिमि ॥ १८५ ।। निकैवल्यं तदा युद्ध प्रापुरश्च-नर-द्विपा.। हन्यमानाः शरैरास्तिदा भीताः प्रदुद्रुयु.॥१८६॥ त्वदीयानां तदा युद्धे संसक्तानां जयेषिणाम् । गिरिमस्तं समासाद्य प्रत्यपद्यत भानुमान् ।। १८७ ॥ ते त्रस्यन्तो महेप्यासा रात्रियुद्धस्य भारत । अपयानं ततश्चः सहिताः सर्वयोधिभिः॥१८८ ॥ कौरवेष्वपयातेपु तदा राजन दिनक्षये। जयं सुमनसः प्राप्य पार्थाः स्वशिविरं ययुः॥ १८९॥ (भ.३१) प्रभातायां रजन्यां तु कर्णो राजानमभ्ययात् । समेत्य च महावाहुर्दुर्योधनमथाब्रवीत् ।। १९०॥ अद्य राजन् समेप्यामि पाण्डवेन यशस्विना। निहनिप्यामि तं पीरं स या मां निहनिप्यति॥१९१ ।। बहुत्यान्मम कार्याणां तथा पार्थस्य भारत । नाभूत्समागमो राजन् मम चैवार्जुनस्य च ॥ १९२।। इदं तु मे यथाप्रशं शृणु वाक्यं विशां पते । भनिहत्य रणे पार्थ नाहमेप्यामि भारत ।। १२३॥ हतप्रवीरे सैन्येऽस्मिन्मयि चावस्थिते युधि । अभियास्यति मां पार्थ. शशक्तिविनास्तम्॥ १९४॥ ततःश्रेयस्वरं यश तनियोघ जनेश्वर। आयुधानां च मे वीर्य दिव्यानामर्जुनस्य च ॥१९५॥ कार्यस्य महतो भेदे लाघवे दूरपातने। सौष्ठवे चात्रपाते च सन्यसाची न मत्समः ॥ १९६।। प्राणे शोऽध विज्ञाने विक्रमे चापि भारत। निमित्तज्ञानयोगेच सव्यसाची न मत्समः ॥ १९७ ।।

महाभारतसार
सर्यायुधमहामात्र विजय नाम तनु ।
इन्द्रार्थ प्रियकामेन निर्मित विश्वकर्मणा ।। १९८॥
तनागवाय प्रायच्छन्छा परमसम्मतम् ।
तद्रामो ददन्मायं तेन योत्स्यामि पाण्डवम् ॥१९९ ॥
अद्य दुर्योधनाहं त्वां नन्दपिप्ये सवान्धरम् ।
निहत्य समरे धीरमर्जुन जयतां परम् ॥२०० ॥
न हि मां समरे सोढुं स शतोऽग्निं तरर्यथा।
भवम्यं तु मया पाच्य येन हीनोऽस्मि फाल्गुनात् ॥ २०॥
ज्या तस्य धनुषो दिव्या तथाऽक्षय्ये महेपुधी।
सारथिस्तस्य गोविन्दो मम तादृट् न विद्यते ॥२०२।।
एतैर्द्रव्यैरह हीनो यो मिच्छामि पाण्डवम्॥२०३।।
अप तु सदृश शोरे शल्य समितिशोभनः।
सारथ्यं यदि म कुर्याद्धृवस्ते विजयो भवेत् ।
क्रियतामेप कामो मे मा व कालोऽत्यगादयम् ।।२०४॥
एवमुफ्तस्तव सुत कर्णेनाहवशोभिना।
अभिगम्यानवीदाजा मद्रराजमिदं यच ।।२०५॥
(अ ३२) शल्य कर्णोऽर्जुनेनाद्य योद्धमिच्छति संयुगे।
तस्याभीपुग्रहवरो नान्योऽस्ति भुवि कश्चन ॥२०६॥
पार्थस्य समरे पप्णो यथाभीपुग्रहो घरः।
तथा त्वमपि कर्णस्य रथेऽभीषुग्रहो भव ॥२०७ ॥
अरुणेन यथा सार्थ तम. सूर्यो व्यपोहति ।
तथा कर्णेन सहितो जहि पार्थ महाहवे ।। २०८॥
शल्य- अवमन्यसि गान्धारे ध्रुव च परिशङ्कसे।
यन्मा ब्रवीषि विश्वन्ध सारथ्यं नियतामिति ॥२०९ ॥
ब्रह्मक्षत्रस्य विहिता. सूता परिचारका ।
न क्षत्रियो वै सूताना शृणुयाञ्च कथञ्चन ॥२१० ॥

८. कर्णपर्व
३११
*
अहं मूर्धामिपितो हि राजर्षिकुलजो नृपः।
महारथः समास्यातः सेव्यः स्तुत्यश्च घन्दिनाम् ॥ २११३
सोऽहमेतादृशो भूत्वा नेहारिवलसूदनः।
सूतपुत्रस्य संग्रामे सारथ्य कर्तमुत्महे ॥ २१२ ।।
अवमानमहं प्राप्य न योत्स्यामि फयञ्चन ।
आपृच्छे त्याऽध गान्धारे गमिष्यामि गृहाय वै ॥२१३॥
एयमुफ्चा महाराज शल्यः समितिशोमनः।
उत्थाय प्रययौ तृण गजमध्यादमर्पितः ॥२१४॥
प्रणयावहुमानाच तं निगृह्य सुतस्तव।
अरवीन्मधुरं पाश्यं साना सर्वार्थसाधकम् ।। २१५॥
ऋतमेव हि पूर्वास्ते बदन्ति पुरुषोत्तमाः।
तस्मादायनिः प्रोक्तो मवानिति मतिर्मम ॥२१६॥
शल्यभृतस्तु शणां यस्मारयं युधि मानद ।
तस्माच्छल्यो हि ते नाम कथ्यते पृथिवीतले ।। २१७॥
न च त्वत्तो हि राधेयो न घाइमपि धीर्यवान् ।
घृणेऽऽहं त्यां हयाग्र्याणां यन्तारमिह संयुगे ॥२१८॥
यथाश्यहृदयं वेद यासुदेवो महामनाः।
द्विगुण त्वं तथा घेत्सि मद्रराजेश्वरात्मज ॥२१९
(4. ३१) भूय एव तु मद्रेश यत्ते वक्ष्यामि तच्छृणु।
देवानाममुराणां च परस्परजिगीषया ॥ २२०॥
यभूव प्रथमो राजन् सरप्रामस्तारकामयः।
निर्जिताच तदा दैत्या देवतैरिति नः भुतम् ॥२२१ ।।
निर्जितेषु च देत्येपु तारकस्य सुतात्रयः!
तापक्षः कमलाक्षध पियुन्माली च पार्थिय॥२२२।।
तप उग्रं समाम्याय नियमे परमे स्थिताः।
तपमा कारयामासुदेशान् स्थान् शत्रुतापन ॥२२॥

३१२
महाभारतसार
तेपा पितामह प्रीतो वरद-प्रददौ घरम् ॥ २२४ ।।
अवध्यत्वं च ते राजन् सर्वभूतस्य सर्वदा।
सहिता वरयामासु सर्वलोकपितामहम् ।। २२५।।
तानब्रवीत्तदा देवो लोकानां प्रभुरीश्वर.1
नास्ति सामरत्व चै निवर्तध्वमितोऽसुरा ॥२२६ ॥
ततस्ते सहिता राजन् संप्रधार्यासकृत्प्रभुम् ।
सर्वलोकेश्वरं वाक्यं प्रणम्येदमथाब्रुवन् ॥ २२७ ॥
अस्मभ्य त्व घरं देव सम्पयच्छ पितामह ।
वयं पुराणि त्रीण्येव समास्थाय महीमिमाम्।
विचरिष्याम लोरेऽस्मिस्त्वत्प्रसादपुरस्टता ॥२२८॥
ततो वर्षसहस्रे तु समेष्याम परस्परम् ।
एकीभाव गमिप्यन्ति पुराण्येतानि चानघ ॥२२९ ॥
समागतानि चेतानि यो हन्याद्भगवंस्तदा।
एकेपुणा देववर स नो मृत्युभविष्यति ॥२३०॥
एवमस्त्विति तान् देय प्रत्युक्त्वा प्राविशद्दिवम् ।। २३१ ॥
ते तु लब्धवरा प्रीता संप्रचार्य परस्परम् ।
पुरत्रयविस्मयर्थ मयं चतुर्महासुरम् ॥ २३२ ॥
ततो मय स्वतपसा चके धीमान् पुराणि च ।
त्रीणि काञ्चनमेक वै रौप्यं कार्णायस तथा ॥२३३ ।।
काञ्चन तारकाक्षस्य चित्रमासीन्महात्मन ।
राजत कमलाक्षस्य विद्युन्मालिन आयसम् ॥ २३४ ॥
त्रयस्ते दैत्यराजानस्त्रील्लोकानवतेजसा ।
आक्राम्य तस्थुरुचुश्च कश्व नाम प्रजापति ॥ २३५ ॥
ततस्ते लोभमोहाभ्यामभिभूता विचेतस ।
विद्राव्य सगणान् देवास्तत्र तत्र तदा तदा।
विचेर स्वेन कामेन घरदानेन दर्पिता ॥२३६ ॥

८. कर्णपर्व ३१३ .. ऋषीणामाश्रमान् पुण्यान् रम्याअनपदांस्तथा। व्यनारायन्नमर्यादा दानवा दुपचारिणः ।। २३७ ।।। पीडयमानेषु लोकेपु देवाः शक्रपुरोगमाः। ब्रह्माणमग्रतः कृत्या वृपाई शरणं ययुः ।। २३८ ।। सर्वभूतमयं दृष्ट्वा तमजं जगतः पतिम् । देवा ब्रह्मर्पयश्चैव शिरोभिर्धरणीं गताः ॥२३९ ।। ततःप्रसन्नो भगवान् स्वागतेनामिनन्द्य च । प्रोवाच व्येतु वस्त्रासो ब्रूत किं करवाणि यः॥२४० ॥ (अ. ३४) पितृदेवर्षिसंघेभ्योऽभये दत्ते महात्मना । सत्कृत्य शङ्करं प्राह ब्रह्मा लोकहितं वचः ॥२४१ ।। तवातिसर्गाद्देवेश प्राजापत्यमिदं पदम् । मयाऽधितिष्ठता दत्तो दानवेभ्यो महान् चरः।। २४२॥ तानतिक्रान्तमर्यादान् नान्यः संहतुमर्हति । त्वामृते भूतभव्येश त्वं ह्येषां प्रत्यरिखंघे ॥२४३ ॥ स त्वं देव प्रपनानां याचतां च दिवौकसाम् । कुरु प्रसाद देवेश दानवाजहि शङ्कर ।। २४४ ।। स्थाणु०-इन्तव्याः शत्रवः सर्वे युप्माकमिति मे मतिः। न स्वेक उत्सहे हन्तुं यलस्था हि सुरद्विषः ॥ २४ ॥ अहमेतान् हनिप्यामि युप्मचेजोहितः ॥ २४६ ॥ ततस्तयेति देवेशस्तैस्तो राजसत्तम । अर्धमादाय सर्वेशं तेजसाऽभ्यधिकोऽभवत् ।। २४७ ॥ स तु देयो बलेनासीत्सर्वेभ्यो बलवत्तरः। महादेव इति स्यातस्ततःप्रभृति शङ्करः ।। २४८ ॥ ततोऽवोन्महादेयो धनुर्याणघरो ह्यहम् । दनिप्यामि रथेनाजी तान् रिपून्यो दिवौकसः ॥ २४९ ॥ ।

३१४ महाभारतसार ते यूयं मे रथं चैव धनुर्वाण तथैव च। पश्यध्वं यावदद्यैतान् पातयामि महीतले ॥ २५० ॥ ततो विबुधशार्दूलास्तस्येपुं समकल्पयन् । अंगमग्निर्वभूधास्य भल्लः सोमो विशांपते। कुमलश्चाभवद्विष्णुस्तस्मिनिपुवरे तदा ॥२५१ ।। रथं वसुन्धरां देवीं विशालपुरमालिनीम्। सपर्वतवनद्वीपां चर्भूतधरां तदा ।।२५२॥ वपट्कार. प्रतोदोऽभूद्गायत्री शीर्षवन्धना। संवत्सरो धनुस्तद्वै सावित्री ज्या महास्वना ।।२५३ ।। तत स भगवान् देवो लोकस्रष्टा पितामहः। सारथ्ये कल्पितो देवैरीशानस्य महात्मनः ॥२५४ ॥ तस्मिनारोहति क्षिप्रं स्यन्दने लोकपूजिते । आरुरोह तदा स्थाणुर्घनुपा फम्पयन परान् ॥ २५५॥ अथाधिज्यं धनुः कृत्वा शर्व सन्धाय तं शरम्। युक्त्या पाशुपतास्त्रेण त्रिपुरं समचिन्तयत् ॥ २५६ ॥ तस्मिन् स्थिते महाराज रुद्रे विकृतफार्मुके। पुराणि तानि कालेन जग्मुरेबैकतां तदा ।। २५७ ॥ स तद्विरप्य भगवान् दिव्यं लोकेश्वरो धनुः। त्रैलोक्यसारं तमिघु मुमोच त्रिपुरं प्रति ॥२८॥ उत्सृष्टे चै महाभाग तस्मिनिपुधरे तदा। महानार्तस्वरोहासीत्पुराणां पततां भुवि ॥ २५९॥ तान् सोऽसुरगणान् दग्ध्या प्राक्षिपत्पश्चिमार्णवे ॥२६॥ ततःप्रतिमापन्ना देया लोकास्त्यथर्पय । तुष्टुयुर्याग्मिरायाभिः स्थाणुमप्रतिमोजसम् ॥ २६१ ।। सेऽनुशाता भगवता जग्मुः सयें यथागतम्। स्तकामा. प्रयत्नेन प्रजापतिमुसा: मुराः॥ २६२ ।।

८. कर्णपर ३१५ यथैव भगवान् ब्रह्मा लोमधाता पितामहः। सारथ्यमारोत्तर दस्य परमोऽव्ययः ॥२६३ ॥ तथा भवानपि शिप रुद्रस्येव पितामहः। संयन्छतु हयानस्य रायम्य महात्मनः ॥२६॥ त्वं हि कृष्णाश कर्णाश फाल्गुनाच विशेषतः। विशिष्टो राजशार्दूल नास्ति तन विचारणा ।। २६५ ॥ (म. ३५) त्वं च सर्वातविहीरः सर्वविद्यास्त्रपारगः। वा वीर्येण ते तुल्यः पृथिव्यां नास्ति कश्चन ।। २६६ ॥ त्वत्कृते पदवीं गन्तुमिच्छेयं युधि मारिष । सोदराणां च वीराणां सर्वेषा च महीक्षिताम् ॥२६७ ।। शल्यस्य कर्णमारथ्यम् , शल्यकृतः कर्णतेजोमनः मामा-यन्मां प्रयीपि गान्धारे अग्ने सैन्यस्य मानद। विशिष्टं देवकीपुत्रात् प्रीतिमानस्यहं त्वयि ॥२६८ ॥ एप सारथ्यमातिष्टे राधेयस्य यशस्विनः। युध्यतः पाण्डवाग्येण यथा त्वं वीर मन्यसे ॥२६९ ।। समयश्च हि मे पीर पश्चिढेफर्तनं प्रति । उत्एजेयं यथानद्धमहं याचोऽस्य सन्निधौ ॥२७०।। तयेति राजन् पुरस्ते सह कर्णेन मारिप । अनयोन्मद्रराजानं सर्वक्षत्रस्य सन्निधौ ॥२७१।। सारथ्यस्याभ्युपगमाच्छल्येनाश्वासितस्तदा। दुर्योधनस्तदा हट कर्ण तमभिपस्वजे ॥२२॥ अवयीय पुनः पर्ण स्तृयमानः सुतस्तर । जहि पार्थाग्रणे सर्वान् महेन्द्रो दानपानिय ॥ २७३ ॥ (अ. 3) यथा हरिद्वयैर्युक्तं संगृद्धाति स मातलि। शल्यस्तथा तयाधापं संपन्ता रथमाजिनाम् ।।२७४।। . - महाभारतसारः ततो दुर्योधनो भूयो मद्रराजं तरस्विनम्। उवाच राजन् संग्रामेऽध्युपिते पर्युपस्थिते ।। २७५ ।। कर्णस्य यच्छ संग्रामे मद्रराज हयोत्तमान् । त्वयाऽभिगुप्तो राधेयो विजेप्यति धनञ्जयम् ॥२७६॥ ततः कर्णस्य दुर्घ स्यन्दनप्रवरं महत् । मारोह महातेजाः शल्यः सिंह इचाचलम् ॥२७७ ।। ततः शल्याश्रितं दृष्ट्वा कर्णः स्वं रथमुत्तमम् । अध्यतिष्ठद्यथाऽम्भोद विद्युत्वन्तं दिवाकरः ॥२७८॥ तं रथस्थं महावाहुं युद्धायामिततेजसम्। दुर्योधनस्तु राधेयमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २७१॥ मनोगतं मम ह्यासीद्रीप्मद्रोणौ महारथौ। अर्जुन भीमसेनं च निहन्ताराविति ध्रुवम् ।। २८० ॥ ताभ्यां यदकृतं वीर वीरकर्म महामृधे। तत् कर्म कुरु राधेय बज्रपाणिरिवापरः॥२८१॥ । गृहाण धर्मराज वा जहि या त्वं धनञ्जयम् ॥२८२ ।। प्रतिगृह्य तु तद्वाक्यं रथस्थो रथसत्तमः। अभ्यभापत राधेयः शल्यं युद्धविशारदम् ॥ २८३ ।। चोदयाश्वान् महायाहो यावद्धन्मि धनसयम् । भीमसेनं यमौ चोभौ गजानं च युधिष्ठिरम् ।। २८४ ।। शल्य०- सूतपुत्र कथं नु त्वं पाण्डवानवमन्यसे। अपि सन्तनयेयुयें भयं साक्षाच्छतकतोः ॥ २८५ ॥ यदा श्रोष्यसि नि? विस्फूर्जितमिवाशनः। राधेय गाण्डिवस्याजी तदा नैवं वदिष्यसि ॥२८६ ॥ यदा दृश्यसि भीमेन फुलपनीकमाहवे। विशीर्णदन्तं निहतं तदा नैवं यदिप्यसि ॥ २८७ ।।

८.
कर्णपर्व
अनाहत्य तु तद्वाक्यं मद्रराजेन भाषितम् ।
याहीत्येवाप्रवीत्कर्णो मदराज तरस्विनम् ॥ २८८ ॥
(म.३७) दृष्ट्वा कर्ण महेप्यासं युयुत्सु समवस्थितम् ।
चुन कुरव सर्वे हृष्टरूपा समन्ततः ॥ २८९ ॥
प्रस्थितं सूतपुत्रं च जयेत्यूचुनराधिपा ।
निर्जितान्पाण्डवांश्चैव मेनिरे तन कौरवा. ॥२९॥
ततः प्रायात् प्रीतिमान् वै रथेन
चैयारेण श्वेतयुजाऽथ कर्णः।
स चालोक्य ध्वजिनी पाण्डवाना
धन सय त्वरया पर्यपृच्छत् ॥ २९१ ।।
(अ.३८) यो मामद्य महात्मानं दर्शयेच्छ्वेतवाहनम्।
तस्मै दद्यामभिप्रेतं धनं यन्मनसेच्छति ॥ २९२ ॥
अन्य वाऽस्मै पुनर्दद्यां सौवर्ण हस्तिपद्गवम् ।। २९३ ।।
न चेत्तद्भिमन्येत पुरुषोऽर्जुनदर्शिवान् ।
अन्यं तस्मै वरं दद्या यमसी कामयेत् स्वयम् ।।२९४ ॥
हत्या च सहितौ कृष्णी तयोवित्तानि सर्वशः।
तस्मै दद्यामहं यो मे प्रत्रूयात् केशवार्जुनौ ॥२९५ ॥
विकत्यमानं च तदा राधेयमरिकर्षणम् ।
मद्रराजःप्रहस्येद पचनं प्रत्यभापत ॥२९६ ॥
(१.३९) मा सूतपुर दानेन सौवर्ण हस्तिषगवम् ।
शल्य-प्रयच्छ पुरुपायाय द्रक्ष्यसि त्वं धनञ्जयम् ॥ २९७ ॥
परान् सृजसि यद्वित्तं किश्चित्वं यहु मूढवत् ।
अपात्रदाने ये दोपास्तान् मोहान्नावयुध्यसे ।।२९८ ॥
यशं प्रार्थयसे हन्तुं कृष्णो मोहाद्वथैव तत् ।
न हि शुश्रम संमर्दै प्रोष्ट्रा सिंही निपातितौ ॥ २९९ ॥

३१८ महाभारतसारः अप्रार्थितं प्रार्थयसे सुहृदो न हि सन्ति ते । ये त्वां निवारयन्त्याशु प्रपतन्तं हुताशने ॥ ३०० ॥ कार्याकार्य न जानीचे कालपक्कोऽस्यसंशयम् । यह्वबद्धमकर्णीयं को हि ब्रूयाजिजीविपुः ॥ ३०१ ।। समुद्रतरणं दोभ्या कण्ठे बद्ध्वा यथा शिलाम् । गिर्यग्राद्वा निपतनं तादृक् तव चिकीर्पितम् ॥ ३०२॥ वालश्चन्द्रं मातुरङ्के शयानो यथा कश्चित् प्रार्थयतेऽपहर्तुम् । तद्वन्मोहात् धोतमान रथस्थं संप्रार्थयस्यर्जुनं जेतुमद्य ॥ ३०३ ।। ईपादन्तं महानागं प्रभिन्नफरटामुखम् । शशको हयसे युद्ध कर्ण पार्थ धनञ्जयम् ॥ ३०४॥ विलस्थं कृष्णसर्प त्वं याल्यात् काप्टेन विध्यसि । महाविषं पूर्णकोपं यत् पार्थे योद्भुमिच्छसि ।।३०५॥ सिंह केसरिणं क्रुद्धमतिक्रम्याभिनर्दसे । शृगाल इव मृदस्त्वं नृसिंह कर्ण पाण्डवम् ॥३०६॥ सुपर्ण पतगश्रेष्ठं वैनतेयं तरस्थिनम् । भोगीवायसे पाते कर्ण पार्थ धनश्रयम् ॥ ३०७ ।। सर्वाम्भसां निधि भीमं मूर्तिमन्तं झपायुतम् । चन्द्रोदये विवर्धन्तमप्लयः सन् तितीर्पसि ॥२०८।। ऋपमं दुन्दुभिग्रीवं तीक्ष्ण प्रहारिणम् । यत्स माद्वयसे युद्ध कर्ण पार्थ धनञ्जयम् ।। ३०९॥ महामेघ महाघोरं दर्दुरः प्रतिनसि। कामतोयप्रदं लोके नरपर्जन्यमर्जुनम् ।। ३१०॥ यथा च स्वगृहस्थाश्या व्याघ्र पनगतं भवेत् ।. तथा त्वं भपसे फर्ण नरव्याघ्र धनअयम् ॥३११॥ १

८. कर्णपर
३१९
शृगालोऽपि घने कर्ण शरी परिवृतो बसन् ।
मन्यते सिंहमात्मानं यावत् सिंह न पश्यति ॥ ३१२ ।।
नित्यमेव शृगालस्त्वं नित्यं सिंहो धनञ्जयः।
पीपदेपणान्मूढ तस्मात् प्रोटेव लक्ष्यसे ।। ३१३ ।।
यथावुः स्याद्विडालश्च श्या व्यावश्च वलारले।
यथा मृगालः सिंहश्च यथा च शरासरी ॥ ३१४ ।।
यथाऽनृतं च सत्यं च यथा चापि विगमृते ।
तथा त्वमपि पार्थश्च प्रख्यातावात्मकर्मभिः ॥३१५॥
(4.४०) अधिक्षिप्तस्तु राधेय शल्येनामिततेजमा।
शल्यमाह मुसंकुद्धो वाक्शल्यमधारयन् ।। ३१६ ।।
गुणान् गुणवतां शल्य गुणवान्वेत्ति नागुणः ।
त्वं तु शल्य गुणेीन. कि शास्यसि गुणागुणम् ॥ ३१॥
अर्जुनस्य महावाणि भोध घीर्य धनु- शरान् ।
यथाऽहं शल्य जानामि न त्वं जानासि तत्तथा ॥३१८।।
एयमेवात्मनो धार्यमहंधीय च पाण्डवे।
जाननेयाहये युद्धे शल्य गाण्डीवधारिणम् ।। ३.९॥
अस्ति वाऽयमिपु. शल्य सुपुदो रनभोजन ।
शेते चन्दनचूर्णेषु पूजितो यहुला. समा.॥ ३२० ।।
आहेयो विषयानुग्रो नराश्य द्विपसंघहा ।
। तमह जातु नास्येयमन्यस्मिन् फाल्गुनाहते।
सप्णादा देवकीपुत्रात् सत्यं चापि शृणुष्व मे ॥ ३२ ॥
मर्जुने गाण्डिव कृष्णे चक्र तार्यकपिध्वजी।
भीरुणां प्रासजनन शल्य हर्पकरं मम ।। ३२२ ।।
त्व तु दुष्प्ररतिर्मूढो महायुद्धप्वयोविदः ।
भयावदीर्ण संप्रासादवद्धं बहु मापसे ॥ ३२३ ॥

३२० महाभारतसार संस्तीपि तौ तु केनापि हेतुना त्वं कुदेशज । तौ हत्या समरे हन्ता त्वामद्य सहबान्धवम् ॥ ३२४॥ पापदेशज दुर्बुद्धे क्षुद्र क्षत्रियपांसन । नाहं विमेमि कृष्णाभ्यां विजाननात्मनो बलम् ॥३२५॥ बासुदेवसहस्र या फाल्गुनानां शतानि वा। अहमेको हनिप्यामि जोपमास्व कुदेशज ।। ३२६॥ व्यक्तं त्वमप्युपहित. पाण्डवैः पापदेशज । यथा चामित्रवत्सर्व त्वमस्मासु प्रवर्तसे ।। ३२७ ॥ काम न खलु शक्योऽहं त्वद्विधानां शतैरपि। संग्रामाद्विमुख. कर्तु धर्मश इव नास्तिक. ॥ ३२८॥ पुनश्चेदीदशं वाक्यं मद्रराज वदिप्यसि । शिरस्ते पातयिप्यामि गदया वज्रकल्पया ॥ ३२९॥ श्रोतारस्त्विदमोह द्रष्टारो या फुदेशज । कर्ण वा जनतु कृष्णौ कर्णो वा निजधान तौ॥३३०॥ हंसकाकीयोपारयानम्, कर्णकृता शल्यनिन्दा (१.४१) मारिपाधिरथे श्रुत्वा वाचो युद्धाभिनन्दिनः। शल्योऽब्रवीत्पुनः कर्ण निदर्शनमिदं घचः ।। ३३१ ।। जातोऽह यज्वनां यशे संग्रामेप्वनिवर्तिनाम् । राज्ञां मूर्धाभिषिक्तानां स्थय धर्मपरायण ॥ ३३२।। यथैव मत्तो मधेन त्यं तथा लक्ष्यसे वृपः। तथाऽद्य त्या प्रमाद्यन्तं चिकित्सेयं सुहत्तया ॥३३३ ।। इमा फाकोपमा फर्ण प्रोच्यमानां नियोध मे। श्रुत्वा यथेष्टं पुर्यास्त्वं निहीन धुलपासन ॥ ३३४॥ अवश्यं तु मया याच्यं युद्धयता त्वद्धिताद्वितम्। विशेषतो रथस्थेन राशश्चैय हितैपिणा ।। ३३५॥ अतस्त्यां पथये कर्ण निदर्शनमिदं पुनः॥ ३३६ ।।

८. कपः ३२१ वैश्यः किल समुद्रान्ते प्रभूतधनधान्यवान् । यज्या दानपतिः क्षान्तः स्वकर्मस्योऽभवधुचिः ।। ३३७ ।। पुनाणां तस्य बालानां कुमाराणां यशस्विनाम्। काको यहनामभवदुच्छिपरतभोजनः ॥ ३३८ ।। तस्मै सदा प्रयच्छन्ति वैदयपुत्राः कुमारकाः। मांसोदनं दवि क्षीरं पायसं मधुसर्पियो । ३३९ ।। स चोच्छिष्प्रभृतः काको वैश्यपुनः कुमारकः । सदृशान्पक्षिणो दृप्तः श्रेयसश्चाधिचिक्षिपे ॥३४० ॥ मथ हंसा समुद्रान्ते कदाचिदतिपातिनः। गरुडस्य गतौ तुल्याश्चमाझा चेतसः॥ ३४ ॥ फुमारकास्तदा हंसान दृष्ट्या काकमयानुवन् । भवानेव विशिष्टो हि पतत्रिभ्यो विहंगम ॥ ३४२।। प्रतार्यमाणस्तैः सर्वर पपुद्धिभिरण्डजः । तद्धच सत्यमित्येय मायादश मन्यते ॥ ३४३ ।। तान् सोऽभिपत्य जिज्ञासुः क पपां श्रेष्ठभागिति। उन्छिम्मदर्पितः काको यहनां दूरपातिनाम् ॥ ३४४ ।। तेषां यं प्रवरं मेने हंसानां दूरपातिनाम्। तमाद्वयत दुवुद्धिः पताय इति पक्षिणम् ॥ ३४५ ॥ तच्छुत्या प्राहसन् हंसा ये तासन्समागता.। भापतो यहु कारस्य यलिनः पततां वराः ।।३४६ ।। इमूचुः स्म चमाझा वचः काकं विहङ्गमाः॥३४७॥ कथं हसं नु थलिनं चकाझं दुरापातिनम् । काको भूत्वा निपततं समाद्वयसि दुर्मते । कथं त्वं पतिता काक सहास्माभित्रवीहि तत् ॥ ३४८॥ काक०-शतमेकं च पातानां पतितास्मिन संशयः। शतयोजनमेकैक विचिन विविधं तथा। तेषामन्यतमेगाहं पतिप्यामिनिहायसम् ।।३४९ ॥ म.सा.. ।

३२२
महाभारतसारः
एवमुक्ते तु काकेन प्रहस्यैको विहङ्गमः।
उवाच काकं राधेय वचनं तन्निवोध मे ॥ ३५०॥
शतमेकं च पातानां त्वं काक पतिता ध्रुवम् ॥ ३५१ ॥
एकमेव तु यं पातं विदुः सर्वे विहगमाः।
तमहं पतिता काक नान्यं जानामि कञ्चन ।। ३५२ ।।
अथ काका. प्रजहसुर्ये तत्रासन् समागता.।
कथमेकेन पातेन हंस. पातशतं जयेत् ॥ ३५३ ।।
एकेनैव शतस्यैष पातेनाभिपतिप्यति ।
हंसस्य पतितं काको बलवानाशुविक्रमः ॥ ३५४ ॥
प्रपेततु स्पर्धया च ततस्तो हंसवायसौ॥ ३५५ ॥
मथ काकस्य चित्राणि पतितानि मुहुर्मुहुः।
दृष्ट्या प्रमुदिता. काका विनेदुरधिकैः स्वरैः।
हंसांधायहसन्ति स्म प्रायदन्नप्रियाणि च ॥ ३५६ ॥
अथ हंसः स तच्छ्रुत्वा प्रापतत् पश्चिमां दिशम्।
उपर्युपरि वेगेन सागरं मकरालयम् ॥ ३५७ ॥
ततो भीःप्राविशत् कार्फ तदा तन विचेतसम्।
द्वीपगुमानपश्यन्तं निपाताथै धमान्वितम्।
निपतयं क नु श्रान्त इति तस्मिअलार्णवे ॥ ३५८ ॥
अथ इंसोऽप्यतिक्रम्य मुहर्तमिति चेति च ।
भवेक्षमाणस्तं फार्फ नाराफद्व्यपसर्पितम् ॥ ३५९ ॥
तं तथा हीयमानं तु हंसो दृश्याऽप्रीदिदम् ।
उजिही'निमज्जन्तं स्मरन् सत्पुरुषग्रतम् ।। ३६० ॥
पानि पतितानि त्यमाचक्षाणो मुर्मुहुः।
पातस्य व्याहरदं न नो गुहं प्रमापसे ॥३६१ ॥

८. कर्णपर्व ३२३ किनाम पतितं काफ यत्त्वं पतसि साम्प्रतम्। जल स्पृशसि पक्षाभ्यां तुण्डेन च पुनः पुनः। प्रयूहि कतमे तत्र पाते वर्तसि वायस ।। ३६२।। पहोहि काफ शीनं त्वमेष त्वां प्रतिपालये ॥ ३६३ ।। स पक्षाभ्यां स्पृशन्नार्तस्तुण्डेन च जलं तदा। पातवेगप्रमथितो इंसं काकोऽप्रचीदिदम्॥३६४॥ उच्छिन्दर्पितो हंस मन्येऽऽत्मानं सुपर्णवन् । अपमन्य पश्चाई याफानन्यांश्च पक्षिणः॥३६५ ॥ प्राणहंस प्रपद्ये त्या द्वीपान्तं प्रापयस्व माम् । यद्यहं स्वस्तिमान् हंस स्वं देशं प्राप्नुयां विमो। न फश्चिदवमन्येऽहमापदो मां ममुद्धर ॥३६६ ॥ तमेयंवादिनं दीनं विलपन्तमचेतनम्। काफ काकेति पाशन्तं निमजन्तं महार्णवे ॥३६७ ॥ रुपयाऽऽदाय हंसस्तं जलक्लिन सुर्दशम् । पद्यामुक्षिप्य वेगेन पृष्टमारोपयच्छनः ॥ ३६८।। आरोप्य पृष्टं हंसस्तं काकं तुर्ण विचेतनम्। आजगाम पुन:पं स्पर्धया पेततुर्यतः ॥ ३६९ ।। संस्थाप्य तं चापि पुनः समाश्यास्य च खेचरम् । गतो यथेप्सितं देश हंसो मन इवाशुगः॥३७०॥ एवमुच्छियपुष्टः स फाफो हंसपराजितः। चल वीर्य महत् कर्ण त्यक्त्वा क्षान्तिमुपागतः ॥ ३७१ ॥ उरिछामोजन' काको यथा वैश्यफुले पुरा । पचं त्यमुच्छिष्टभृतो धार्तराष्ट्र संशयः। सदृशान् श्रेयसश्चापि सर्यान् फर्णायमन्यसे ।। ३७२॥ द्रोणाणिस्पैर्गुतो मीप्मेणान्यश्च कौरवैः। चिराटनगरे पार्थमेकं किं नावधीस्तदा ।। ३७३ ॥

३२४
महाभारतसारः
यन व्यस्ता समस्ताश्च निर्जिताः स्थ किरीटिना ।
शृगाला इथ सिंहेन क ते वीर्यमभूत्तदा ॥ ३७४ ।।
तथा द्वैतवने कर्ण गन्धर्वैः समभिद्रुत ।
कुरून् समनानुत्सृज्य प्रथमं त्वं पलायितः ॥ ३७५ ॥
हत्वा जित्वा च गन्धर्वाश्चित्रसेनमुखान् रणे ।
कर्ण दुर्योधनं पार्थः सभार्य सममोक्षयत् ।। ३७६ ।।
कियत्तत्तत्प्रवक्ष्यामि येन येन धनसयः।
त्वत्तोऽतिरिक्तः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ब्राह्मणो यथा ॥ ३७७ ॥
यथाश्रयत चनाहं वायसो बुद्धिमास्थितः।
तथाश्रयस्व वार्ष्णेयं पाण्डवं च धन अयम् ॥ ३७८ ॥
न्यदा शरशते. पार्थो दर्प तव वधिप्यति ।
तदा त्वमन्तरं द्रष्टा आत्मनश्चार्जुनस्य च ॥ ३७९ ।।
सूर्याचन्द्रमसौ यद्वत्तद्वदर्जुनकेशयो।
प्राकाश्येनाभिविख्यातौ त्वं तु खद्योतवनृषु ।। ३८० ॥
एवं विद्वन् मावमस्थाः सूतपुत्राच्युतार्जुनौ ।
नृसिंही तौ महात्मानौ जोपमास्स्व विकथने ॥ ३८१ ।।
(म.४३) तत. पुनर्महाराज मद्रराजमरिन्दमः।
अभ्यभापत राधेयः सनिवार्योत्तरं वचः ।। ३८२ ॥
यत्त्वं निदर्शनार्थ मां शल्य जल्पितवानसि ।
नाहं शक्यस्त्वया घाचा विमीपयितुमाहवे ।। ३८३ ॥
यदि मां देवताः सर्ग योषयेयुः सवासवा.।
तथापि मे भयं न स्यात् किमु पार्थात्सकेशवात् ॥ ३८४॥
नाहं भापयितुं शक्यो चाड्माण कथञ्चन ।
अन्य जानीहि य शक्यस्त्वया भीपयितुं रणे ॥ ३८५ ॥
नीचस्य पलमेतावत्पारुण्यं यत्चमात्य माम् ।
अशको मद्गुणान् घातुं बल्गसे यह दुर्मते ॥ ३८६ ॥

८. कर्णपर्व
३२५
न हि फर्ण. समुद्भुतो भयार्थमिह मद्रक ।
वित्रमार्थमहं जातो यशोथै च तथाऽऽत्मन ॥३८७ ॥
ससिमावेन सौहार्दान्मिनभावेन चैव हि।
कारणस्त्रिभिरेस्त्वं शल्य जीवसि सास्मतम् ।। ३८८॥
राक्षश्च धार्तराष्ट्रस्य कार्य सुमहदुद्यतम् ।
मयि तथाहितं शल्य तेन जीवसि मे क्षणम् ॥ ३८९ ।।
मृतश्च समय. पूर्व क्षन्तव्यं विप्रियं तव ॥ ३९० ।।
ऋते शल्यसहस्रेण विजयेयमह परान् ।
मित्रद्रोहस्तु पापीयानिति जीयसि साम्प्रतम् ॥ ३९१ ॥
(म.४४) ननु प्रलापा- कर्णते यान् ब्रवीपि परान् प्रति ।
शल्य ते कर्णसहस्रेण शक्या जेतुं परे युधि ॥३९२॥
तथा मुवन्तं परुप फर्णो मदाधिपं तदा।
परुपं द्विगुणं भूय. प्रोवाचाप्रियदर्शनम् ॥ ३९३॥
इदं तु ते त्वमेकाग्र शणु मद्रजनाधिप ।
ब्राह्मणा. कथयन्ति स धृतराष्ट्रनिकेशने ॥ ३९४ ॥
वहिटता हिमयता गड्या च वहिष्कृता ।
सरस्वत्या यमुनया कुरुक्षेनेण चापि ये ॥३९५॥
पञ्चाना सिन्धुपष्टानां नदीनां येऽन्तराधिता।
तान् धर्मयाह्यानशुचीन चाहीकानपि वर्जयेत् ॥ ३९६ ॥
शाकलं नाम नगरमापगा नाम निम्नगा।
जर्तिका नाम चाहीकास्तेषां वृत्तं सुनिन्दितम् ॥३९७ ॥
धाना गोव्यासवं पीत्या गोमांस लशुनै सह।
अपूपमासवाट्यानामाशिन शीलवार्जिता. ॥ ३९८॥
गायन्त्यथ च नृत्यन्ति स्त्रियो मत्ता विवासस.।
नगरागारवप्रेपु पहिमाल्यानुलेपना ॥ ३९९॥

३२६
महाभारतसारः
पञ्च नद्यो वहन्त्येता यत्र पीलुवनान्युत ।
शतद्रुश्च विपाशा च तृतीयेरावती तथा ।
चन्द्रभागा वितस्ता च सिन्धुपप्ठा बहिगिरेः॥ ४०० ॥
आरटा नाम ते देशा नष्टधर्मा न तान् बजेत् ॥ ४०१ ॥
बात्यानां दासमीयानां पाहीकानामयज्वनाम् ।
न देवाः प्रतिगृह्णन्ति पितरो ब्राह्मणास्तथा ॥ ४०२ ॥
काष्ठकुण्डेपु पाहीका मृण्मयेपु च भुअते।
सक्तुमद्यावलिप्तेपु श्यावळीदेपु निघृणाः ॥ ४०३ ॥
आविकं चौष्ट्रिकं चैव क्षीरं गार्दभमेव च ।
तद्विकारांश्च वाहीका खादन्ति च पियन्ति च ॥४०४॥
यहिश्च नाम हीकश्च विपाशायां पिशाचकौ।
तयोरपत्यं वाहीका नैपा सृष्टिः प्रजापतेः ॥ ४०५ ॥
ते कथं विविधान् धर्मान् झास्यन्ते हीनयोनयः ॥ ४०६ ॥
वेदान ते वेद्यश्च यज्ञा यजनमेव च ।
मात्यानां दासमीयानामनं देवा न भुक्षते ॥ ४०७ ।।
प्रस्थला मद्गान्धारा आरट्टा नामतःखशाः।
यसातिसिन्धुसौवीरा इति प्रायोऽतिकुत्सिताः॥ ४०८ ॥
(अ.४५) तन ये ब्राह्मणो भूत्वा ततो भवति क्षत्रियः।
वैश्यः शश्व वाहीकस्ततो भवति नापितः ।। ४०९ ॥
नापितश्च ततो भूत्वा पुनर्भवति ब्राह्मणः।
द्विजो भूत्वा च तनय पुनासोऽभिजायते ॥ ४१० ॥
भवन्त्येकयुले विमा प्रस्ताः कामचारिणः ।
गान्धारा मद्रकाश्य पाहीकाथापचेतसः ॥ ४११ ॥
सती पुरा हता काचिदारहात्किल दस्युभिः।
मधतियोपयाता सा तानम्यशपत्ततः॥ ४॥२॥

८. कर्णपर्व ३२७ याला यन्धुमती यन्मामधर्मणोपगच्छथा तस्मानार्यो भविष्यन्ति वन्धस्यो वे कुलस्य च ॥ ४१३ ।। न चैयास्मात्प्रमोक्षध्वं घोगत्पापानराधमा । तस्मात्तेषां भागहरा भागिनेया न सूनवः ।।४१४॥ पूज्यमाने पुरा धर्म सर्वदेशेषु शाश्यते। धर्म पाञ्चनदं दृष्ट्या धिगित्याह पितामहः ।। ४१५ ॥ मात्यानां दासमीयानां कृतेऽप्यशुभकर्मणाम् । ब्रह्मणा निन्दिते धर्मे स त्वं लोके किमनपीः ॥ १६॥ क्षत्रियस्य मलं भक्ष्यं ब्राह्मणस्याश्रुतं मलम् । मलं पृथिव्यां याहीका स्त्रीणां मस्त्रियो मलम् ॥ ४१७ ॥ घालं पाञ्चालाः कौरवेयास्तु धय सत्यं मत्स्याःशरसेनाश्च यशम् । प्राच्या दासा वृपला दाक्षिणात्याः स्तेना चाहीका सङ्करा वै सुराष्ट्रा ॥ ४१८ ॥ सृतघ्नता परचित्तापहारो मद्यपानं गुरुदारावमर्द। चारपारुप्यं गोवधो रानिचर्या पहिर्गेई परवस्त्रोपभोगः। येषां धर्मस्तान्प्रति नास्त्यधर्मों ह्यारट्टानां पञ्चनदान धिगस्तु ।। ४१९ ॥ स त्वमेतादृशः शल्य नोत्तरं वक्तुमर्हसि । पृथिव्यां सर्वदेशानां मद्रको मलमुच्यते ॥ ४२० ॥ एतज्ज्ञात्वा जोपमास्व प्रतीपं मा स्म चै कृथाः। मा त्वां पूर्वमहं हत्या हनिप्ये केशवार्जुनौ ॥ ४२१ ॥ शल्य-आतुराणां परित्यागः स्वदारसुतविम्यः। अझे प्रवर्तते कर्ण येपामधिपतिर्भवान् ।। ४२२ ॥

१३२८ महाभारतसार. सर्वत्र ब्राह्मणाः सन्ति सन्ति सर्यन क्षत्रिया। वैश्याः शब्दास्तथा कर्ण स्त्रियः साध्व्यश्च सुव्रताः॥४२३ ।। परवाच्येपु निपुणः सर्वो भवति सर्वदा। आत्मवाच्यं न जानी जाननपि च मुह्यति ॥ ४२४ ॥ सर्वन सन्ति राजानः स्वं स्वं धर्ममनुव्रताः। दुर्मनुप्यानिगृह्णन्ति सन्ति सर्वत्र धार्मिकाः ।। ४२५ ॥ न कर्ण देशसामान्यात् सर्वः पापं निपेवते । यादृशाः स्सस्वभावेन देवा अपिन तादृशाः॥ ४२६॥ ततो दुर्योधनो राजा कर्णशल्याववारयत् । सखिभावेन राधेयं शल्यं स्वाअल्यकेन च । तत. प्रहस्य पधेय. पुनर्याहीत्यचोदयत् ॥ ४२७॥ (M.४६) ततः सेनामुखे कर्ण दृष्ट्वा राजा युधिष्ठिरः। धनञ्जयममित्रघ्नमेकवीरमुवाच ह ॥ ४२८ ॥ पश्यार्जुन महाव्यूह कर्णेन विहितं रणे । युक्तं पक्षैः प्रपक्षश्च परानीकं प्रकाशते ।।४२९ ।। तदेतद्वै समालोक्य प्रत्यमित्रं महदलम् । यथानाभिभवत्यस्मांस्तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ ४३०॥ इत्युक्तो धर्मराजेन तथेत्युक्त्वा धनञ्जयः। व्यादिदेश स्वसैन्यानि स्वयं चागाचमूमुखम् ॥ ४३१॥ ब्रह्मेशानेन्द्रवरुणान् क्रमशो योऽचहापुरा। तमाद्यं रथमास्थाय प्रयातौ केशवार्जुनौ ।। ४३२॥ अथ तं रथमायान्तं दृष्ट्वाऽत्यद्भुतदर्शनम् । उवाचाधिरथिं शल्यः पुनस्तं युद्धदुर्मदम् ॥ ४३३ ।। अयं स रथ आयातः श्वेताभ्यः कृष्णसारथिः। दुर्वारः सर्वसैन्यानां विषाकः कर्मणामिव । ४३४॥

८ कर्णपर्व
अद्य द्रक्ष्यसि तं धीर श्वेताश्यं कृष्णसारथिम्।
निघ्नन्तं शानगन् सध्ये यं कर्ण परिपृच्छसि ॥ ४३५ ।।
वरणं कोऽम्भसा हन्यादिन्धनेन च पावकम् ।
को वाऽनिल निगृहीयात् पिता को महार्णवम् ॥ ४३६ ॥
ईदृग्रूपमहं मन्ये पार्थस्य युधि विग्रहम् ।
नहि शस्योऽर्जुनो जेतुं युधि सेन्द्र सुरासुरैः॥ ४३७ ॥
अथवा परितोषस्ते वाचोक्त्वा सुमना भव ।
न स शक्यो युधा जेतुमन्यं फुरु मनोरथम् ॥ ४३८ ॥
बाहुभ्यामुद्धरेद्भूमि दहेत् फुद्ध इमा. प्रजा.।
पातयेलिदियावान्योऽर्जुनं समरे जयेत् ॥ ४३९ ॥
इति सवदतोरेय तयो. पुरपसिंहयो ।
ते सेने समसज्जेतां गङ्गायमुनषद् भृशम् ॥ ४४० ॥
सप्तदशदिनयुद्धम्
(म. ४७) अथ व्यूढेष्वनीकेपु प्रेक्ष्य संशप्तकान् रणे ।
मुद्धोऽर्जुनोऽभिदुद्राव व्याक्षिपन् गाण्डिव धनुः ॥ ४४१॥
अथ संशप्तकाः पार्थमभ्यधावन् वधैषिणः ॥ ४४२ ॥
स सम्पहारस्तुमुलस्तेपामासीरिकरीटिना।
तस्यैव नः श्रुतो यादृइनिपातक्यचैः सह ॥ ४४३॥
स्थानभ्यान् घजाभागान् पत्तीग्रणगतानपि।
इपून धपि सहांश्च चकाणि च परश्यधान् ॥ ४४४ ॥
सायुधानुद्यतान्याहन विविधान्यायुधानि च।
चिच्छेद द्विपतां पार्थ शिरांसि च सहस्रशः ॥ ४४५ ॥
स पुनस्तानरीन् हन्या पुनरुत्तरतोऽवधीन् ।
दक्षिणेन च पश्चाय पुद्धोद्रः परनिय ।। ४४६ ॥
(१.४८) घृपयुम्नमुखान् पार्यान् दृट्या कर्णो व्यवस्थितान् ।
समभ्यधावत्वरितः पञ्चालान्छकर्षिणः॥४१॥

३३० महाभारतसार तं तूर्णमभिधावन्तं पञ्चाला जितकाशिनः। प्रत्युद्ययुर्महात्मानं हंसा इव महार्णवम् ॥ ४४८॥ तत. सुपुड्खेर्निशितै रथश्रेष्ठो रथेपुभिः । अवधीत् पञ्चविंशत्या पश्चालान् पञ्चविंशतिम् ।। ४४९ ।। पञ्चालेषु च शुरेषु वध्यमानेषु सायकैः। हाहाकरो महानासीत् पञ्चालाना महाहवे ॥४५० ।। स रथांत्रिशतं हत्वा चेदीनामनिवर्तिनाम् । राधेयो निशितैर्वाणैस्ततोऽभ्याछुधिष्ठिरम् ॥ ४५१ ॥ ((१.४९) अथ बैकर्तनं कर्ण रणे क्रुद्धमिवान्तकम् । रुरुधुः पाण्डुपञ्चाला व्याधि मन्त्रीपधेरिव॥४५२।। स तान्प्रमृद्याभ्यपतत् पुनरेव युधिष्ठिरम्। मन्त्रीपधिनियातीतो व्याधिरत्युल्यणो यथा ॥४५३ ॥ स राजगृद्धिभी रुद्धः पाण्डुपञ्चालकेकये।। नाशकत्तानतिप्रान्तुं मृत्युर्ब्रह्मविदो यथा ।। ४५४ ।। ततो युधिष्टिरः कर्णमदूरस्थं निधारितम् । अवधीत् परवीरनं मोघसंरक्तलोचनः॥ ४५५॥ कर्ण कर्ण वृथादृष्टे सूतपुत्र यच शृणु। सदा स्पर्धसि सङ्ग्रामे फाल्गुनेन तरस्विना । तथास्मान्याधसे नित्यं धार्तराष्ट्रमते स्थित ॥ ४५६ ॥ यदलं यश ते वीर्य प्रवेपो यस्तु पाण्डुपु तत्सर्व दर्शयस्वाद्य पौराएं महदास्थितः॥४५७ ।। युद्धश्रद्धां च तेऽद्याई विनेप्यामि महाहवे ॥ ४५८॥ एपमुफ्त्या महाराज कर्ण पाण्डुसुतस्तदा। सुवर्णपुडपर्दशभिपिन्याधायस्मयः शरैः॥ ४५९ ॥ तं सतपुरो दशभिः प्रत्यविद्धयदरिन्दमः। पन्सदन्तैमहेप्यास. प्रहसनिय भारत ।। ४६०॥

८. कर्णपर
३३१
सोऽवशाय तु निर्विद्धः सूतपुत्रेण मारिष।
प्रजज्वाल ततः क्रोधाद्धविषेर हुताशनः॥ १६ ॥
ततो विस्फार्य सुमहद्यापं हेमपरिष्कृतम् ।
समाधत्त शितं वाणं गिरीणामपि दारणम् ॥४६२॥
स तु वेगवता मुक्तो वाणो यत्राशनिस्वनः।
विवेश सहसा फर्ण सव्ये पार्थे महारथम् ॥ ४६३ ।।
स तु तेन प्रहारेण पोडितः प्रमुमोह थे।
राजापि भूयो नाजघ्ने कर्ण पार्यहितेप्सया ॥ ४६४ ॥
ततो हाहारत सर्व धार्तराष्ट्रवलं महत् । .
विवर्णमुसभूयिष्ठं फर्ण दृष्ट्या तथागतम् ॥ ४६५ ॥
प्रतिलभ्य तु राधेयः संशां नातिचिरादिय ।
दधे राजविनाशाय मनः क्रूरपराक्रमः ॥ ४६६ ॥
स हेमविस्त चापं विस्फार्य विजयं महत् ।
'अवाकिरदमेयात्मा पाण्डवं निशितैः शरैः॥ ४६७ ॥
ततो याबोललाटे च हृदि वैय युधिष्ठिरः।
चतुर्भिस्तोमरः फर्ण ताडयित्वानदनमुदा ।। ४६८ ।।
उद्भिरधिरः कर्णः ग्रुद्धः सर्प श्य श्वसन् ।
प्य चिच्छेद मल्लेन त्रिमिपिन्याध पाण्डवम् ॥ ४६९ ।।
फालवालास्तु ये पाथै दन्तवर्णाऽयहन्हयाः।
तैर्युक्तं रथमास्याय प्रायादामा पराइमुखः॥ ४७० ॥
अभिद्रुत्य तु राधेय. पाण्डुपुत्रं युधिष्टिरम्।
प्रहीतुमिच्छन् स पलात् पुन्तीराय च सोऽस्मरत्॥४७॥
मप्रवीमहसनराजन् कुत्सयनिय पाण्यम्।
कथं नाम फुले जातःक्षत्रधर्म व्यवस्थितः॥४७२।।
प्रजयात्समरै मीतःप्राणान् रक्षन् महाहवे।
न भयान क्षत्रधर्मपु फुशलो हीति मे मतिः॥४७३ ॥

३३२
महाभारतसार:
ब्राह्मे चले भवान् युक्तः स्वाध्याये यज्ञकर्मणि ।
मा स्म युद्धधस्य कौन्तेय मा स्म वीरान्समासदः॥४७४॥
मादृशान्घिनुयन्युद्धे एतदन्यच लप्स्यसे।
स्वगृहं गच्छ कौन्तेय यन तौ केशवार्जुनी।
नहि त्वां समरे राजन् हन्यात्कर्णः कथञ्चन ॥ ४७५॥
एचमुक्त्वा ततः पार्थ पिएज्य च महाबलः।
न्यहनत् पाण्डवीं सेनां वज्रहस्त इवासुरीम् ॥ ४७६॥
ततोऽपायाद्रुतं राजन् बीडनिय नरेश्वरः॥४७॥
ततो युधिष्ठिरानीकं दृष्ट्वा कर्णः पगड्मुखम्।
कुरभिः सहितो चीरः प्रहृष्ट पृष्ठतोऽन्वगात् ॥४७८॥
काल्यमानं यलं दृष्ट्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः।
स्वान् योधानववीयुद्धो निघ्नतैतान् किमासत ॥४७९
ततो राक्षाऽभ्यनुशाता पाण्डवानां महारथाः।
भीमसेनमुसाः सर्वे पुत्रांस्ते प्रत्युपाद्रवन् ॥४८०॥
तेपामापततां वेगमविपद्य निरीक्ष्य च ।
व्यद्रवत्तावकं सैन्यं लोड्यमानं समन्ततः।
सिंहार्दितमिवारण्ये यथा गजकुलं तथा ।। ४८१॥
(१.५०) कर्णोऽपि दृष्ट्वा द्रवतो धार्तराष्ट्रान्सराजकान् ।
मद्रराजमुवाचेदं याहि भीमरथं प्रति ॥४८२॥
ततःप्राथाद्रथेनाशु शल्यस्तत्र विशां पते ।
यत्र भीमो महेप्यासो व्यद्रावयत वाहिनीम् ॥ ४८३॥
भीमसेनोऽथ संक्रुद्धस्तस्य सैन्यं दुरासदम् ।
नाराविमलैस्तीक्ष्णैर्दिशःप्राद्रावयद्वली॥४८४॥
ततो मुहर्ताद्राजेन्द्र पाण्डवः कर्णमाद्रवत् ।
तस्य कर्णो धनुर्मध्ये द्विधा चिच्छेद पनिमिः॥४८५।।
अथैनं छिनधन्यानं प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे ॥४८६॥

८. कर्णपर्व ३३३ सोऽन्यत्कार्मुकमादाय सूतपुनं वृकोदरः। 'राजन् मर्मसु मर्मशो विन्याध निशितैः शरैः॥४७॥ सभीमसेनाभिहतः सूतपुनः कुरुद्धह। निपसाद रथोपस्थे विसंश पृतनापतिः॥४८८॥ ततो मद्राधिपो दृष्ट्या विसंझं सूतनन्दनम्। अपोवाह रथेनाजी कर्णमाहवशोभिनम् ॥ ४८९ ।। ततः पराजिते कणे धार्तराष्ट्रीं महाचमूम् । व्यद्रावयद्भीमसेनो यथेन्द्रो दानवान् पुरा ॥ ४२० ॥ (अ. ५१) विमुखं प्रेक्ष्य राधेय सूतपुत्रं महाहवे। पुत्रस्तव महाराज सोदर्यान् समभाषत ।। ४९१ ।। शीघ्रं गच्छत भद्रं वो राधेयं परिरक्षत ॥ २॥ ते तु राशा समादिष्टा भीमसेनं जिघांसवः। अभ्यवर्तन्त संकद्धाः पतङ्गाः पावकं यथा ॥ ४९३ ॥ तेपामापततां क्षिप्रं सुताना ते जनाधिप । रथैः पञ्चदशै. सार्धं पञ्चाशदहनद्थान् ।। ४९४ ।। हाहाकारस्ततस्तीनः सम्यभूध जनेश्वर । यध्यमानेपु चोरेपु तव पुनेषु घन्धिपु। ततस्ने प्राद्रवन् भीताः पुनास्ते विद्वलीरता.॥ ४९५ ॥ पुत्रांस्ते निहतान् दृष्ट्या सूतपुनः सुदुर्मनाः । इसवर्णान् हयान भूयः प्रेषयधर पाण्डवः ॥ ४९६॥ स सनिपातस्तुमुलो घोररूपो विशां पते। आसीद्रौद्रो महाराज कर्णपाण्डवयोम॒धे ।। ४९७ ॥ प्रताप्यमानं सूर्यण भीमेन च महात्मना। तव सैन्यं सम्युशोच चर्मानावाहितं यथा ॥ ४९८ ॥ शूराणां गर्जतां तत्र धपिच्छेदता गिरः । श्रूयन्ते विविधा गजभामान्युद्दिश्य भारत ॥ ४२९ ।।

३३४ महाभारतसार: यस्य यद्धि रणे व्यङ्गं पितृतो मात्तोऽपि चा। फर्मतःशीलतो वाऽपि स तच्छ्रावयते युधि ॥ ५००॥ तान्दृष्ट्या समरे शूरांस्तर्जमानान् परस्परम् । अभवन्मे मती राजश्नपामस्तीति जीवितम् ।। ५०१॥ तेषां दृष्ट्वा तु क्रुद्धानां वपूंप्यमिततेजसाम् । अभवन्मे भयं तीनं कथमेतद्भविष्यति ॥ ५०२॥ ततस्ते पाण्डवा राजन् कौरवाश्च महारथा । ततक्षुः सायकेस्तीक्ष्णनिघ्नन्तो हि परस्परम् ॥ ५०३ ।। (अ. ५२) वध्यता तन शूराणां क्रोशतां च परस्परम् । घोरमायोधनं जज्ञे पशूना वैशसं यथा ॥ ५०४॥ रधिरेण समास्तीर्णा भाति भारत मेदिनी। शागोपगणाकीर्णा प्रावृषीव यथा धरा ॥५०५।। यथा वा वाससी शुक्ले महारअनरञ्जिते । विभृयाधुवती श्यामा तद्वदासीद्वसुन्धरा ॥ ५०६ ॥ वर्तमाने तथा युद्ध घोररूपे सुदारुणे। व्यपीदत्कीरवी सेना भिन्ना नौरिव सागरे । ५०७ ।। (भ. ५५) ततस्तु चेदिकारूपान् सृञ्जयाश्च महारथान् । कर्णो जघान समरे भीमसेनस्य पश्यतः॥५०८॥ भीमसेनस्ततः कर्ण विहाय रथसत्तमम् । प्रययौ कौरव सैन्यं कक्षमग्निरिव ज्वलन् ॥ ५०९॥ सूतपुनोऽपि समरे पञ्चालान् केकयांस्तथा । सञ्जयाश्च महेप्यासानिजघान सहस्रश ॥५१०॥ संशप्तकेषु पार्थश्च कौरवेषु वृकोदर । पञ्चालेषु तथा कर्ण क्षयं चक्रुर्महारथा ॥११॥ ते मनिया दह्यमानास्त्रिभिस्तै पावकोपमैः। जग्मुविनाश समरे राजन् दुमन्त्रिते तव ।। ५१२ ।।

८. कर्णपर्व . वर्तमाने तथा रोटे सरनामेऽद्भुनदर्शने । निहत्य पृतनामध्ये संशतकगणान् यन् ॥ ५१३॥ विगाह्य तु स्थानीकमयसाय फाल्गुन । व्यचरत्पृतनामध्ये पाशहस्त इवान्तकः ॥ ५.४।। तं दृश्या युधि विक्रान्तं सेनायां तर भारत । संशतकगणान भूयः पुत्रम् समचूचुदत् ॥ ५१५॥ ततो रथसहत्रेण द्विरदानां त्रिमिः शतैः। चतुर्दशसहस्तु तुरगाणां महाहवे। अभ्यवर्तन्त कौन्तेयं छादयन्तो महारथाः॥१६॥ स च्छाद्यमानः समरे शरः परवलार्दनः। हत्या दशसहयाणि पार्थिवानां महारथः। संशतकानां कौन्तेयः प्रत्यक्ष त्वरितोऽभ्ययात् ॥ ५९७ ।। प्रत्यक्ष च समासाद्य पार्थः काम्बोजरक्षितम् । प्रममाय पलं याणेदानयानिव वासवः॥५१८॥ तस्मिन्यपक्षे पक्षे च निहते सव्यसाचिना । अर्जुनं जयतां घेई त्वरितो दीणिरभ्ययात् ।। ५१९ ।। ततःप्रारजदुप्राणि शर्माणि सङ्घशः ॥ ५२० ॥ तैः पतगिर्महाराज द्रौणिमुक्तः समन्ततः । सन्छादितौ रथस्यौ तावुभौ कृष्णचनजयी ।। ५२१ ।। वर्धमाने च राजेन्द्र द्रोणपुत्रे महायले। हीयमाने च कोन्तेये कृष्णे रोपः समाविशत् ॥ ५२२ ।। तत. कुद्धोऽप्णः पार्थ सप्रणयं तदा। कश्चित्ते गाण्डियं हस्ते रथे तिष्ठसि चार्जुन ॥ ५२३ ।। कञ्चित्कुशलिनी बार मुष्टिी न व्यशीर्यत । उदीमा हि रणे पक्ष्यामि द्रौणिमाहवे ।। ५२४ ॥

महाभारतसार गुरुपुन इति ह्येनं मानयन् भरतर्षभ । उपेक्षा कुरु मा पार्थ नायं काल उपेक्षितुम् ॥ ५२५ ।। एवमुक्तस्तु रुष्णेन गृह्य भल्लाश्चतुर्दश । त्वरमाणस्त्वराकाले द्रोणेर्धनुरथाच्छिनत् ।। ५२६ ।। ध्वज छन पताकाश्च रथं शक्किं गदां तथा। जत्रुदेशे च सुभृश वत्सदन्तरताडयत्॥ ५२७ ।। स मूछों परमां गत्वा ध्वजयष्टिं समाश्रितः॥५२८॥ त विसझं महाराज शत्रुणा भृशपीडितम् । अपोवाह रणात्स्तो रक्षमाणो धनञ्जयात् ।। ५२९ ॥ कर्णवाणैः क्षतविक्षतस्य युधिष्ठिरस्य अपयानम् (१.१२) दुर्योधनस्तव सुत प्रमत्ते श्वेतवाहने । अभ्येत्य सहसा क्रुद्ध सैन्यानाभिसवृतः। पर्यवारयदायान्त युधिष्ठिरममर्पणम् ॥ ५३० ॥ क्षुरप्राणां निसप्तत्या ततोऽविध्यत पाण्डवम् ॥५३१ ॥ अनुध्यत भृशं तत्र कुन्तीपुनो युधिष्टिर। स भल्लास्त्रिंशतस्तूर्ण तव पुने न्यवेशयत् ॥ ५३२ ।। दृष्ट्वा तव सुतं तन गाढविद्धं सुतेजनै । अभ्यधावद् रदं कुद्धो राधेयो रथिना वर ॥ ५३३ ॥ तत सर्वा दिशो राजन् सायकेर्विप्रमोयन् । अपीडयद् भृश कर्णो धर्मराज युधिष्टिरम् ।। ५३४ ॥ (4.१३) तथैव राजा राधेय प्रत्यविध्यत् स्तनान्तरे। शस्त्रिभिश्च य-तार चतुर्भिश्चतुरो हयान् ॥ ५३५॥ चक्ररक्षौ तु पार्थस्य मादीपुनी परन्तपौ। तावप्यधावता कर्ण राजान मा पधीरिति ॥ ५३६ ॥ दन्तवास्तु राधेयो निजधान मनोजवान् । युधिष्ठिरस्य सइमामे काल्वालान् हयोत्तमान् ।। ५३७ ॥

८. कर्णपर्व ततोऽपरेण भल्लेन शिरस्त्राणमपातयत् । कौन्तेयस्य महेप्यासः प्रहसनिय स्तजः ॥ ५३८॥ तथैव नकुलस्यापि हयान्हत्या प्रतापवान् । ईषां धनुश्च चिच्छेद मादीपुत्रस्य धीमतः ॥ ५३९५ तो हताश्या इतरयो पाण्डवी भृशविक्षती। भ्रातरावाररुहतुःसहदेवरयं तदा ।।५४०॥ तौ दृष्ट्या मातुलस्तत्र विरथौ परपोरहा । अभ्यभापत राधेयं मद्रराजोऽनुफम्पया ॥५४१ ॥ योद्धव्यमद्य पार्थेन फाल्गुनेन त्वया सह । किमर्थं धर्मराजेन युध्यसे भृशरोपितः॥ ५४२ ।। यदर्थ धार्तराष्ट्रेण सततं मानितो भवान् । तं पार्थ जहि राधेय किं ते हत्वा युधिष्ठिरम् ॥ ५४३ ॥ राहयोधर्मायतोः शब्दः सुमहानेप रुप्णयो। धूयते चापयोपोऽयं प्रावृपीवाम्बुदस्य ह ॥ ५४४ ॥ असो निघ्नन्नधोदारानर्जुनः शरवृष्टिभिः । सर्या असति नः सेनां कर्ण पश्यनमाहये । ५४५॥ भीमसेनश्च चे राशा धार्तराष्ट्रेण युध्यते। यथा न हन्यात्तं भीमः सर्वेपी नोऽध पश्यताम् । तथा राधेय क्रियतां राजा मुच्येत नो यथा ॥५४६॥ इति शल्यवचः श्रुत्वा राधेयः पृथिवीपते । दृष्ट्या दुर्योधनं चैव भीमग्रस्तं महाहवे ।। ५४७ ॥ अजातशत्रमुत्सृज्य माद्रीपुत्रौ च पाण्डयौ। तव पुत्रं परित्रातुमभ्यधावत धीर्यवान् ॥ ५४८॥ गते कर्णे तु कौन्तेयः पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिरः। अपायाजवनैरश्वैः सहदेवश्च मारिप ॥ ५४९॥ . म.सा.२२ महाभारतसारः ताभ्यां स सहितस्तूर्ण पीडभिव नरेश्वर.। प्राप्य सेनानिवेशं च मार्गणैः क्षतविक्षतः। अवतीर्णो रथातूर्णमाविशच्छयनं शुभम् ॥ ५५० ।। (अ.१४) द्रोणिस्तु रथांशेन महता परिवारित । अपतत्सहसा राजन् यत्र पार्थो व्यवस्थितः ॥ ५५ ॥ तमापतन्तं सहसा शुरः शौरिसहायवान् । दधार सहसा पार्थो वेलेव मकरालयम् ॥ ५५२ ॥ ततः क्रुद्धो महाराज द्रोणपुत्रः प्रतापवान् । अर्जुनं वासुदेवं च च्छादयामास सायकैः ॥ ५५३ ॥ अर्जुनस्तु ततो दिव्यमस्त्रं चके हसन्निव । तदत्रं वारयामास ब्राह्मणो युधि भारत ॥५५४॥ यद्यद्धि व्याक्षिपधुद्धे पाण्डवोऽस्त्रं जिघांसया। तत्तदत्रं महेप्यासो द्रोगपुत्रो व्यशातयत् ।। ५५५ ॥ तत प्रहस्य वीभत्सुद्रोणपुत्रस्य संयुगे। क्षिप्रं रश्मीनथाश्वानां शुप्रैश्चिच्छिदे जय० ॥५५६ ॥ माद्रवंस्तुरगास्ते तु शरवेगमपीडिता । ततोऽभून्निनदो घोरस्तव सैन्यस्य भारत ॥ ५५७ ॥ पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा तव सैन्यं समाद्वन् समन्तानिशितान् पाणान् विमुञ्चन्तो जयैषिणः ॥५५८ ॥ पाण्डवैस्तु महाराज धार्तराष्ट्री महाचमू । न चातिष्ठत सङ्ग्रामे पीड्यमाना समन्तत ॥ ५५२ ।। तिष्ठ तिष्ठेति च तत. सूतपुत्रस्य जल्पत । नावतिष्ठति सा सेना वध्यमाना महात्मभिः॥५६०॥ कर्णस्त्वेको युधां श्रेष्ठो विघूम इव पावक । दहन शत्रून्नरव्याघ्र शुशुमे स परंतप.॥ ५६१ ॥ । प

८. कर्णपर्व .
३३९
ते वध्यमाना• समरे सूतपुनेण सूक्षयाः।
अर्जुनं घासुदेवं च योशन्ति च मुहुर्मुहुः॥५६२ ।।
श्रुत्वा तु निनदं तेषां वध्यता कर्णसायक।
अथाब्रवीद्वासुदेव फुन्तीपुनो धनञ्जयः।
भार्गवास्त्रं महाघोर दृष्ट्या तन समीरितम् ।। ५६३ ।।
पश्य कृष्ण महाबाहो भार्गवास्त्रस्य विनमम्।
नैतदत्रं हि समरे शक्यं हन्तुं कयञ्चन ॥ ५६४ ।।
सूतपुत्रं च संरब्धं पश्य कृप्या महारणे।
अन्तरपतिमं वीर्य पुर्वाणं कर्म दारुणम् ॥५६५।।
अभीक्ष्णं चोदयनश्वान प्रेक्षते मां मुहुर्मुहुः ।
न च पश्यामि समरे कर्ण प्रति पलायितुम् ।। ५६६ ।।
जीवनामोति पुरुष. सहये जयपराजयो।
मृतस्य तु हृषीकेश भङ्ग एव फुतो जयः ॥ ५६७ ॥
एवमुक्तस्तु पार्थेन कृष्णो मतिमतां वरम् ।
धनअयमुवाचेदं प्रातकालमरिंदमम्॥५६८॥
कर्णेन हि दृढं राजा कुन्तीपुन परिक्षतः।
तं दृष्ट्याश्यास्य च पुन- पर्ण पार्थ यधिष्यसि ॥५६९ ॥
पयमुक्त्वा पुनः मायाद्रष्टुमिच्छन् युधिष्ठिरम्।
श्रमेण प्राइयिष्यंश्च युद्धे कर्ण विशा पते ॥ ५७०।।
ततो धनञ्जयो द्रष्टुं राजानं पाणपीडितम् ।
रथेन प्रययौ क्षिर्म सड्प्रामात् केशवाशया ॥५७१॥
युधिष्ठिरं द्रष्टुं कृष्णार्जुनागमनम्
(१.९५) द्रौणि पराजित्य ततोऽनधन्या
कृत्वा महदुफर शुरफर्म।
आलोकयामास ततः स्वसैन्य
धनञ्जय. शत्रुमिरप्रधृप्यः ॥ ५७२॥

३४०
महाभारतसारः
अपश्यमानस्तु फिरीटमाली
युधिष्ठिरं भ्रातरमाजमीढम् ।
उवाच भीमं तरसाऽभ्युपेत्य
राशः प्रवृत्ति विह कुत्र राजा ॥५७३॥
भीम०- अपयात इतो राजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः।
कर्णवाणाभितप्ताङ्गो यदि जीवेत् कथञ्चन ।। ५७४।।
अर्जुन०- तसाद्भवान् शीघ्रमितः प्रयातु
राश. प्रवृत्त्यै कुरुसत्तमस्य ।
नूनं स विद्धोऽतिभृशं पृपत्कर
कर्णेन राजा शिविरं गतोऽसौ॥५७५॥
भीम० त्वमेव जानीहि महानुभाव
राशःप्रवृत्ति भरतर्पभस्य।
अहं हि यद्यर्जुन याम्यमिना
वदन्ति मां भीत इति प्रवीराः ॥ ५७६ ॥
ततस्तु गत्वा पुरपप्रवीरौ
राजानमासाद्य शयानमेकम्।
रथादुभौ प्रत्यवरुह्य तस्मा-
द्ववन्दतुर्धर्मराजस्य पादौ ॥ ५७७ ॥
महासत्वौ हि तौ दृष्ट्वा सहितौ केशवार्जुनौ ।
हतमाधिरथि मेने सङ्घये गाण्डीवधन्वना ।। ५७८ ॥
तावभ्यनन्दत् कौन्तेयः साम्ना परमवल्गुना।
स्मितपूर्वममिनघ्नं पूजयन् भरतर्षभ ।। ५७९ ॥
(म.११) स्वागतं देवकीमातः स्वागतं ते धनजय।
युधि०- प्रियं मे दर्शनं गाढं युवयोरच्युतार्जुनौ ॥ ५८० ॥
अक्षताभ्यामरिष्ठाभ्यां हतः कर्णो महारथः॥५८१ ॥

८. कर्णपर्व। ३४१ त्रातारं धार्तराष्ट्राणां गन्तारं पाहिनीमुखे। हन्तारं परसैन्यानाममिनगणमर्दनम् ।। ५८२ ॥ दुर्योधनहिते युक्तमस्मदुःसाय चोद्यतम् । अप्रधृष्यं महायुद्धे देवैरपि सवासवः ॥ ५८३ ।। अन्तकं मम मित्राणां हत्या कर्ण महामृधे। दिष्टया युयामनुप्राप्तौ जित्वाऽसुरमिवामरी ।। ५८४ ।। प्रयोदशाहं वर्षाणि यस्माद्रीतो धनअय। न स्म निद्रा लमे रानी न चाहनि सुखं कचित् ॥ ५८५ ॥ यत्र यत्र हि गच्छामि कर्णाद्रीती धनसय । तत्र तन हि पश्यामि कर्णमेयाग्रतः स्थितम् ।। ५८६ ॥ सोऽहं तेनैव धीरेण समरेप्वपलायिना। सहयः सरथ. पार्थ जित्वा जीनन् विसर्जित ।। ५८७॥ को न मे जीवितेनार्यों राज्येनार्थो भवेत् पुन । ममैव विक्षतस्याद्य फर्णेनावशोमिना ।। ५८८॥ नप्रासपूर्व यदीमात् स्पाद्रोणाच्च संयुगे। तत् प्रातमद्य मे युद्ध सूतपुत्रान्महारथात् ॥५८२.।। स त्यां पृच्छामि कौन्तेय यथाऽध फुशलं तथा। तन्ममाचक्ष्य कात्स्न्येन यथा कर्णो इतस्त्वया ॥५१०।। यत्तन्मया याणसमर्पितेन ध्यातोऽसि कर्णस्य पधाय धीर। तन्मे त्यया कच्चिदमोघमद्य ध्यानं रतं कर्णनिपातनेन ॥ ५९१ ॥ यहर्पपूर्णः स सुरोधनोऽस्मा- नुदीक्षते कर्णसमाश्रयेण। परिचत्वया सोऽध समायोऽम्प मन परामस्य सुयोधनस्य ।। ५९२॥

३४२ महाभारतसारः यो नः पुरा पण्ढतिलानवोच- सभामध्ये कौरयाणां समक्षम् । स दुर्मतिः कच्चिदुपेत्य सङ्ख्ये त्वया हतः सूतपुत्रो हामी ॥ ५९३ ॥ (१.६५) संशप्तकर्युध्यमानस्य मेऽद्य अर्जुन सेनाग्रयायी कुरुसैन्येषु राजन् । आशीविपाभान् खगमान् प्रमुञ्चन् द्रौणिः पुरस्तात् सहसाऽभ्यतिष्ठत् ॥ ५९४॥ अहं हितं त्रिंशता वज्रकल्पैः समार्दयं निमिपस्यान्तरेण । स विक्षरब्रुधिरं सर्वगात्रे स्थानीकं सूतसूनोर्विवेश ॥ ५९५ ॥ ततोऽभिभूतं युधि धीक्ष्य सैन्यं विनस्तयोघं द्रुतवाजिनागम्। पञ्चाशता रथमुख्यैः समेत्य कर्णस्त्वरन् मामुपायात् प्रमाथी ॥५९६ ॥ तान् सूदयित्वाऽहमपास्य कर्ण द्रष्टुं भवन्तं त्वरयाऽभियातः। श्रुत्वा तु त्वां तेन दृष्टं समेत- मश्वत्थाम्ना पूर्वतरं क्षतं च ॥ ५९७ ॥ मन्ये कालमपयानस्य राजन् कूरात्कर्णात्तेऽहमचिन्त्यकर्मन् । आयाहि पश्याद्य युयुत्समानं मां सूतपुत्रस्य जये रणाय ॥ ५९८॥ कर्ण न चेदद्य निहन्मि राजन सबान्धवं युध्यमानं प्रसह्य ।

८. कर्णपर्व ३४३ प्रतिश्रुत्याकुर्वतो चै गतिर्या कष्टा याता तामहं गजसिंह ॥ ५९९॥ आमन्त्रये त्वां हि जयं रणे मे पुरा भीमं धार्तराष्ट्रा ग्रसन्ते। सौर्ति हनिप्यामि नरेन्द्रसिंह सैन्यं तथा शत्रुगणांश्च सर्वान् ।। ६०० ॥ युधिष्ठिरकृतः अर्जुनधिकारः, अर्जुनाय श्रीकृष्णस्योपदेशः (म.१०) श्रुत्वा फर्ण कल्पमुदारवीर्य क्रुद्धः पार्थः फाल्गुनस्यामितौजाः। धनझयं वाक्यमुवाच चेदं युधिष्ठिरः कर्णशयमितप्तः । ६०१ ॥ विप्रद्रुता तात चमूस्त्वदीया तिरस्कृता चाद्य यथा न साधु । भीतो भीमं त्यज्य चायास्तथा त्वं यन्नाशकः कर्णमयो निहन्तुम् ॥ ६०२॥ यत्तद्वाफ्यं द्वैतवने त्ययोक्तं फर्ण हन्ताऽस्येकरथेन सत्यम्। त्यक्त्वा तं वै कथमद्यापयातः फर्णाद्रीतो भीमसेनं विहाय ।। ६०३।। दं यदि द्वैतवनेऽप्यचक्षः कर्ण योर्द्धन प्रशक्ष्ये नृपेति। चयं ततः प्राप्तकालं च सर्च त्यान्युपैप्याम तथैव पार्थ ॥६०४॥ मयि प्रतिभुत्य पचं हि तस्य नफरतं तच्च तथैव धीर!

३४४ महाभारतसार आनीप नः शत्रुमध्य स कस्मा- त्समुत्क्षिप्य स्थण्डिले प्रत्यर्पिष्ठा ।। ६०५॥ त्वया कृतं पाहमकूजनाक्ष शुभं समास्थाय कपिध्वज तम् । खड्ग गृहीत्वा हेमपट्टानुवर्द्ध धनुश्चेदं गाण्डिवं तालमानम् । स केशवेनोहमान. कथं त्वं कर्णाद्भीतो व्यपयातीऽसि पार्थ ॥ ६०६ ॥ धनुश्च तत् केशवाय प्रयच्छ यन्ता भविष्यस्त्वं रणे केशवस्य । तदा हनिप्यत् केशव कर्णमुग्रं महत्पतिवृत्रमिवात्तवज्र.१६०७ ॥ राधेयमेतं यदि नाद्य शक्त- श्चरन्तमुग्रं प्रतियाधनाय । प्रयच्छान्यस्मै गाण्डिवमेतद्य त्वत्तो योऽस्त्रैरभ्यधिको या नरेन्द्र ।। ६०८॥ मासेऽपतिष्य. पञ्चमे त्वं सुकृच्छे नवा गर्भ आभविष्य. पृथायाः। तत्ते श्रेयो राजपुनाभविष्य- न चेत्सड्ग्रामादपयानं दुरात्मन् ॥ ६०९ ।। धिग्गाण्डीवं धिक् च ते बाहुवीर्य- मसत्येयान् वाणगणांश्च धिम ते । धिक् ते केतुं केसरिण. सुतस्य कृशानुदत्तं च रथ च धिक्त ।। ६१०॥ (१.६७) युधिष्ठिरेणैवमुक्त कौन्तेय. श्वेतवाहन । असिं जग्राह सइक्रद्धो जिघासुभरतर्षभम् ॥ ६११ ।।

८. कर्णपर्व ३४५ तस्य को समुद्वीक्ष्य चित्तमः केशवस्तदा । उयाच किमिदं पार्थ गृहीतः खड्ग इत्युत ॥ ६१२॥ अपयातोऽसि कौन्तेय राजा द्रष्टव्य इत्यपि। स राजा भवता दृष्टः कुशली च युधिष्ठिरः॥ ६१३ ॥ हर्षकाले च सम्प्राप्ते किमिदं मोहफारितम् । प्रहर्तुमिच्छसे कस्मारिक वा ते वित्तविभ्रमः॥ ६१४॥ एयमुक्तस्तु कृष्णेन प्रेक्षमाणो युधिष्ठिरम् । अर्जुनःप्राह गोविन्दं कुद्धः सर्प इव श्वसन् ॥ ६१५॥ अन्यस्मै देहि गाण्डीयमिति मां योऽभिवोदयेत् । मिन्यामहं तस्य शिर इत्युपांगुवतं मम ॥ ६१६ ।। तदुक्तं मम चानेन राशाऽमितपराक्रम । समक्षं तव गोविन्द न तत् क्षन्तुमिहोत्सहे ॥ ६१७ ॥ तस्मादेन धिष्यामि राजानं धर्मभीरुकम् । प्रतिक्षां पालयिष्यामि हत्वैनं नरसत्तमम् । 'एतदथै मया खद्गो गृहीतो यदुनन्दन ॥ ६१८॥ रुष्ण- इदानी पार्य जानामि न वृद्धाः सेवितास्त्वया । काले न पुरुषव्याघ्र सरम्भ यद्यानगात् ॥ ६१९ ॥ नहि धर्मविभागाः कुर्यादेचं धनञ्जय। यथा त्वं पाण्डवायेह धर्मभीतरपण्डितः॥ ६२०॥ मकार्याणां क्रियाणां च संयोग यः करोति थे। कार्याणामक्रियाणां च स पार्थ पुरुषाधमः ॥ ६२५ ।। मनुसृत्य तु ये धर्म कथयेयुरपस्थिता । समासविस्तरविदां न तेषां वेत्ति निश्चयम् ।। ६२२।। अनिश्चयज्ञो हि नरः कार्याकार्यविनिश्चये। अपशो मुहाते पार्थ यथा त्वं मूद एव तु ॥ ६२३ ।।

३४६ महाभारतसारः न हि कार्यमकार्य वा सुखं ज्ञातुं कथञ्चन । श्रुतेन ज्ञायते सर्व तच त्वं नाक्युध्यसे ॥ ६२४ ॥ अविज्ञानाद्भवान्यच्च धर्म रक्षति धर्मवित् । प्राणिनां त्वं वधं पार्थ धार्मिको नावबुध्यसे ।। ६२५ ।। प्राणिनामवधस्तात सर्वज्यायान्मतो मम। अनृतां वा वदेवाचं न तु हिंस्यात्कथञ्चन ।। ६२६ ॥ स कथं भ्रातरं ज्येष्ठं राजानं धर्मकोविदम् । हन्याद्वानरश्रेष्ठ प्राकृतोऽन्यः पुमानिव ॥ ६२७॥ त्वया चैवं व्रतं पार्थ वालेनेव कृतं पुरा। तस्मादधर्मसंयुक्तं मौात् कर्म व्यवस्यसि ।। ६२८॥ इदं धर्मरहस्यं च तव वक्ष्यामि पाण्डव । यव्यात्तव भीप्मो हि पाण्डवो वा युधिष्ठिरः ॥ ६२९ सत्यस्य घदिता साधुन सत्याद्विद्यते परम् । तत्त्वेनैव सुदुज्ञेयं पश्य सत्यमनुष्ठितम् ।। ६३० । भवेत्सत्यमवक्तव्यं पक्कय्यमनृतं भवेत्। यनानृतं भवेत्सत्यं सत्यं चाप्यनृतं भवेत् ॥ ६३१॥ भवेत् सत्यमवक्तव्यं न वक्तन्यमनुष्ठितम् । सत्यानृते विनिश्चित्य ततो भवति धर्मपित् ॥ ६३२॥ विवाहकाले रतिसम्प्रयोगे माणात्यये सर्वधनापहारे। विप्रस्य चार्थे धनुतं धदेत पञ्चामृतान्याहुरपातपानि ॥ ६३३॥ क्मिाश्चर्य हतप्रश. पुरुषोऽपि सुदारुणः। सुमहत् प्राप्नुयात् पुण्यं पलाकोऽन्धयधादिय ॥ ६३४. फिमाश्चर्य पुनर्मूढो धर्मकामो एपण्डितः। सुमहरप्राप्नुयात्पापमापगारियय फौशिकः॥ ३५॥ अर्जुन-आचय भगवनेतघया चिन्दाम्यहं तथा। यलाफ्स्यानुसम्यन्ध नदीनां कौशिकस्य च ६३६

८. कर्णपर्व
३४७
व्याधबाह्मणकथा, मत्यामत्यनिर्णयः
यामु०- पुरा व्याघोऽभवत्कश्चिद्वलाको नाम भारत ।
यात्राय पुत्रदारस्य मृगान् हन्ति न कामतः ॥ ६२७ ॥
स कदाचिन्मृगं लिप्सु भ्यविन्दन्मृगं फचित् ॥ ६३८ ॥
मपः पियन्तं ददृशे श्वापदं घ्राणचक्षुपम् ।
अदृष्टपूर्यमपि तत् सत्त्वं तेन हतं तदा ॥ ६३१ ॥
अन्धे हते ततो थ्योन्नः पुप्पर पपात च ॥ ६४०॥
तद्भुतं सर्पभूतानाममावाय किलार्जुन!
तपस्तप्त्या परं प्राप्तं कृतमन्धं स्वयंभुया ।। ६४१ ।।
तरत्या सर्वभूतानामभावस्तनिश्चयम्।
ततो यलाफः स्वरगादेवं धर्मः सुदुर्विदः ॥ ६४२॥
कोशिकोऽप्यमवदिप्रस्तपस्थीनो यजुश्रुतः।
नदीनां सनमे प्रामादरात् स किलायसत् ।। ६४३॥
सत्यं मया सदा पाच्यमिति तस्याभवद्घतम् ।
सत्ययादीति विण्यातः स तदाऽसीद्धनअय ॥ ६४४ ॥

३४८ महाभारतसारः श्रुतेर्धर्म इति ोके वदन्ति बहवो जनाः। तत्ते न प्रत्यसूयामि न च सर्व विधीयते ।। ६५०॥ प्रभवार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम्। यत्स्यादहिंसासंयुक्तं स धर्म इति निश्चय ।। ६५१ ॥ अहिंसाय हिंस्राणां धर्मप्रवचनं कृतम् ॥ ६५२॥ धारणाद्धर्ममित्याहुर्धर्मो धारयते प्रजाः। यत्स्याद्धारणसंयुक्तं स धर्म इति निश्चयः॥ ६५३ ।। येन्यायेन जिहीर्पन्तो धर्ममिच्छन्ति कहिंचित् । अकूजनेन मोक्षं वा नानुकूजेत् कथञ्चन ॥ ६५४ ॥ अवश्यं कूजितव्ये या शद्देरमप्यकूजतः। श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं तत्सत्यमविचारितम् ॥ ६५५॥ यः कार्येभ्यो व्रतं कृत्वा तस्य नानोपपादयेत् । न तत्फलमवामोति एवमाहुर्मनीषिणः ॥६५६ ।। यः स्तेन सह सम्बन्धान्मुच्यते शपथैरपि । श्रेयस्तत्रानृतं वक्तुं तत्सत्यमविचारितम् ॥ ६५७ ।। न च तेभ्यो धनं देयं शक्ये सति कथन । पापेभ्यो हि धनं दत्तं दातारमपि पीडयेत् ॥ ६५८ ॥ तस्माद्धर्मार्थमनृतमुफ्त्या नानृतभाग भवेत् ।। ६५९ ।। एष ते लक्षणोद्देशो मयोहियो यथाविधि । पतच्छुत्या यूहि पार्थ यदि यध्यो युधिष्ठिरः॥ ६६०॥ अर्जुन न०- यथा यान्महामामो यथा यूयान्महामतिः। दितं च यथाऽस्माकं तयैतद्वचनं तव । ६६१ ।। अपाप्यं पाण्डवं मन्ये धर्मराज युधिष्ठिरम् । अस्मिस्तु मम संकल्प यूहि किश्चिदनुग्रहम् ॥ ६६२ ।।

८. फर्णपर्व
३४९
पामु०-
पया प्रतिमा मम लोकयुद्धी
भवेत् सत्या धर्मभृतां वरिष्ठ ।
यथा जीवेत् पाण्डयोऽहं च कृष्ण
तथा वुद्धि दातुमयईमि त्यम् ॥ ६६३ ॥
राजा धान्तो विक्षतो दुःखितश्च
कर्णेन सहये निशितैर्याणसधैः।
अतस्त्वमेतेन मरोपमुक्तो
दुम्सान्यितेनेदमयुक्तरूपम् ।। ६६४ ॥
अकोपितो छप यदि स्म सहये
फर्ण न हन्यादिति चानचीत् सः।
ततो घचं नाईति धर्मपुत्र-
स्त्यया प्रतिमाऽर्जुन पालनीया ।। ६६५॥
जीवनयं येन मृतो भवेद्धि
तन्मे नियोघेह तयानुरूपम् ॥ ६६६ ॥
यदा मानं लभते माननाई.
स्तदा स पे जीवति जीवलोके।
यदाऽपमानं लमते महान्तं
तदा जीयन्मृत इत्युच्यते सः॥ ६६७ ॥
त्यमित्यत्रमयन्तं हि हि पार्थ युधिष्टिरम्।
त्यमिन्युनो हि निहनो गुगर्भपति भारत ॥ ६६८ ॥
अपर्यानिरसी पेग भुतीनामुत्तमा भुतिः।
मयिचापंप कार्यगधेयकामनरः सदा ।। ६६९ ॥
मपधेन पयःप्रानो पद्गुगस्यमिति प्रभुः ।
तदित्य यन्मपोतं धर्मराजस्य धर्मयित् ॥ ६७०॥

३५०
महाभारतसार
अर्जुनकृता युधिष्ठिरनिन्दा आत्मप्रशंसा च
(..) इत्येवमुक्तस्तु जनार्दनेन
पार्थ. प्रशस्याथ सुहृद्वचस्तत् ।
ततोऽब्रवीदर्जुनो धर्मराज-
मनुक्तपूर्व परपं प्रसह्य ॥ ६७१ ॥
मा त्वं राजन् व्याहर व्याहरस्व
यस्तिष्टसे मोशमात्रे रणाद्वै।
भीमस्तु मामर्हति गर्हणाय
यो युध्यते सर्वलोकप्रवीरैः ॥ ६७२ ।।
यल तु वाचि द्विजसत्तमाना
क्षानं चुधा बाहुवलं वदन्ति ।
त्वं वाग्वलो भारत निष्ठुरश्च
त्वमेव मा वेत्थ यथाऽवलोऽहम् ।। ६७३ ।।
यते व नित्य तव फर्तुमिष्टं
दार सुतेर्जीवितेनात्मना च।
पवं यन्मां धाग्विशिखेन हसि
त्यत्त सुखं न वयं विद्म किञ्चित् ।। ६७४ ।।
मा मावमंस्था द्रौपदीतल्पसंस्थो
महारथान् प्रतिहन्मि त्वदर्थे ।
तेनाभिराड़ी भारत निष्ठुरोऽसि
त्यत्त सुसं नाभिजानामि किश्चित् ॥ ६७५ ॥
त्य देयिता त्यटते राज्यनाश-
स्त्यत्सम्भय नो व्यसन नरेन्द्र।
माऽस्मान् पूरैयांपप्रतोदेस्तुदस्य
भूयो राजन् कोपपेस्त्वल्पभाग्यः ॥ ६७६ ॥

८. कपा
३५१
सजय०- पता याचः परपाः सन्यसाची
स्थिप्रशःश्राययित्या तु मलाः ।
तदानुतेपे सुरराजपुरो
विनिःश्वसंश्चासिमयोद्ववई ॥ ६७७ ॥
तमाद कृष्णः किमिदं पुनर्भया:
न्विकोशमाफाशनिभं करोत्यसिम् ।
प्रचीहि मां त्वं पुनरुत्तरं यच.
स्तथा प्रवक्ष्याम्यहमर्थसिद्धये ।। ६७८ ॥
इत्येवमुक्तः पुरोत्तमेन
सुदुःखितः केशवमर्जुनोऽप्रयीन् ।
अई हनिप्ये स्वारीरमेव
प्रसाध येनाहितमाचर ॥ ६७९ ॥
निशम्य तत् पार्थयचोऽप्रमीदिदं
धन अयं धर्मभृतां वरिष्ठः।
सुषमो धर्मा दुर्यिदश्चापि पार्य
विशेषतोडीमोच्यमान नियोय ॥ ६८०॥
प्रत्याऽऽरमानमारमना प्राप्नुपास्त्वं
पधाजातुनरकं चातियोरम् ।
प्रयोहियाचाऽध गुणानिदात्मनः
स्तपा इतात्मा भयितामि पार्थ ॥ ६८५॥
तथास्तु एप्णेत्यमिनन्ध तदनो
पनमयः प्राद धनुपिनाम्य।
युधिष्ठिरं धर्मभृतां परिछ
रणुप्य राममिति शरमनुः ॥ ६ ॥
म माशोऽन्यो नरदेय पिने
धनुर्धरो देयमते पिनापिनम् ॥ १८३॥

३५२ महाभारतसारः हता उदीच्या निहताः प्रतीच्याः माच्या निरस्ता दाक्षिणात्या विशस्ता। संशप्तकानां किञ्चिदेवास्ति शिष्टं सर्वस्य सैन्यस्य हतं मयार्धम् ॥ ६८४७ पतच्छ्रुत्वा पाण्डवो धर्मराजो भ्रातुर्वाक्यं परपं फाल्गुनस्य। उत्थाय तस्माच्छयनादुवाच पार्थ ततो दुःखपरीतचेताः॥ ६८५॥ कृतं मया पार्थ यथा न साधु येन प्राप्त व्यसनं यः सुघोरम्। तस्माच्छिरछिन्धि ममेद्मद्य फुलान्तकस्याधमपूरुपस्य ॥ ६८६॥ वृद्धावमन्तुः पुरुषस्य चैय कि ते चिरं मे हानुसृत्य रुक्षम् । गच्छाम्यहं घनमेवाद्य पापः सुखं भवान् वर्ततां मद्विहीनः ॥ ६८७॥ योग्यो राजा भीमसेनो महात्मा फ्लीरस्य या मम कि राज्यरत्यम्। न चापि शक्तः परुपाणि सोई पुनस्तवेमानि स्पान्वितस्य ।। ६८८॥ इत्येयमुफ्त्या सहसोत्पपात राजा ततस्तच्छयन यिदाय। इयेप निर्गन्तुमथो यनाप नं यासुदेयः प्रणतोऽभ्युयाय ॥ ६८९॥ राजन् विदितमेतदै यथा गाण्डीयधन्यनः। प्रतिज्ञा सत्यसन्धस्य गाण्डीय प्रति विश्रुता ॥ ६९०० ८. वर्ण घूयाद्य एवं गाण्डीरमन्यस्मै देयमित्युत। वयोऽस्य स पुमॉल्होके त्वया चोकोऽयमीदृशम् ॥६२१ ॥ ततःसत्यां प्रतिमां तां पार्थेन प्रतिरक्षता। मच्छन्दादवमानोऽयं कृतस्तर महीपते ।। ६५२ ॥ गुरूणाममानो हि वय इत्यभिधीयते ॥ ६९३ ।। तस्मात्वं चे महाराहो मम पार्थम्य चोमयोः। व्यतिक्रममिमं राजन् सत्यसंरक्षण प्रति ॥ ६९४॥ शरणं त्वा महाराज प्रपनी स्व उमावपि। क्षन्तुमर्हसि मे राजन् प्रणतस्यामियाचतः ॥ ६९५॥ राधेयस्याद्य पापस्य भूमिः पास्यति शोणितम् । सत्यं ते प्रतिजानामि हतं पिद्धयद्य सूतजम् ॥ ६९६ ।। इति कृष्णयचः शुन्या धर्मराजो युधिष्टिर। ससम्भ्रमं हृषीकेशमुत्थाप्य प्रणतं तदा ॥ १७ ॥ स्ताअलिस्ततो पाक्यमुवाचानन्तरं वचः। पवमेय यथाऽऽत्य त्वमम्न्येपोऽतिक्रमो मम ॥६९८॥ अनुनीतोऽस्मि गोविन्द तारितश्चास्मि माधव। मोचिता व्यसनाद्घोराहयमद्य त्वयाऽच्युत ॥ ६१९ ॥ भवन्तं नाथमासाद्य ह्याचा व्यसनसागरात् । घोरादद्य समुत्तीर्णावुमायशानमोहितौ ॥ ७०० ॥ त्यबुद्धिप्लयमासाद्य दुसशोकार्णयाद्वयम् । समुत्तीर्णा सहामात्याः सनाया. स्म त्ययाऽच्युत ७०१॥ (स. १) ततो धनअपो गजन्शिरसा प्रणतस्तदा। पादी जग्राह पाणिभ्यां भ्रातुज्येष्ठस्य मारिप ।। ७०२ ।। तमुत्थाप्य ततो राजा परिष्वज्य च पीडितम्। मू[पाधाय चैवैनमिदं पुनरुवाच ह ।। ७०३ ।। म.सा.२३

३५४
महाभारतसारः
धनञ्जय महाबाहो मानितोऽस्मि दृढं त्वया ।
माहात्म्यं विजयं चैव भूयःप्राप्नुहि शाश्वतम् ॥ ७०४॥
अर्जुन०- अद्य तं पापकर्माणं सानुवन्धं रणे शरैः।
नयाम्यन्तं समासाद्य राधेयं बलगर्वितम् ॥७०५॥
येन त्वं पीडितो वाणैईढमायम्य कार्मुकम् ।
तस्याद्य कर्मणः कर्ण. फलमाप्स्यति दारुणम् ॥ ७०६ ॥
नाहत्वा विनिवर्तिप्ये कर्णमद्य रणाजिरात् ।
इति सत्येन ते पादौ स्पृशामि जगतीपते ।। ७०७ ॥
इति घुवाणं सुमना- किरीटिनं
युधिष्ठिरःप्राह पचो बृहत्तरम्।
प्रयाहि शीघ्र जहि कर्णमाहवे
पुरन्दरो वृत्रमिवात्मवृद्धये ॥ ७०८ ॥
कृष्णार्जुनयोः युद्धभूमौ पुनरागमनम्
(स.) ततः स पुरुषव्याघ्रस्तव सैन्यमरिन्दमः।
प्रविवेश महावाहुर्मकरः सागरं यथा ॥ ७०९॥
तं दृष्टास्तावका राजनथपत्तिसमन्विताः।
गजाश्यसादियहुलाः पाण्डव समुपाद्रवन् ॥१०॥
तेपामापततां तत्र शरवर्णणि मुञ्चताम् ।
अर्जुनो व्यधमत् सैन्यं महायातो धनानिय ॥११॥
तां तु सेना भृशं विद्ध्वा द्रावयित्वाऽर्जुनः शरैः।
मायादभिमुख. पार्थः सूतानीकं हि मारिप ।। ७१२॥
श्रुत्वैव पार्थमायान्तं भीमसेनः प्रतापवान् ।
त्यक्त्वा प्राणान् महाराज सेनां तव ममद ह॥१३॥
इत्या दशसहस्राणि गजानामनिवर्तिनाम्।
नृणां शतसहस्ते देवेशते चैव भारत ॥१४॥

८. कर्णपत्र पञ्च चाश्वसहस्राणि रथानां शतमेव च। हत्या प्रास्यन्दयगीमो नदीं शोणितवाहिनीम् ॥ ७१५ ॥ ते वध्यमाना भीमेन धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखाः। वर्णमासाद्य समरे स्थिता राजन् समन्ततः ॥ ७१६ ॥ (अ.७८) ततः कर्णो महाराज ददाह रिपुवाहिनीम्। कक्षमिद्धो यथा वद्भिर्निदाघे ज्वलितो महान् ॥ ७१७ ।। तत्र भारत कर्णेन पञ्चाला विंशती रथाः। निहताः सायकैः प्रोधाच्चेदयश्च परंशताः ॥ ७१८॥ मृत्वा शुन्यान् रथोपस्थान्याजिपृष्ठांश्च भारत। निर्मनुप्यान् गजस्कन्धान पादातांश्चैव विद्रुतान् ॥ १९ ॥ आदित्य इव मध्याहे दुर्निरीक्ष्यः परन्तपः। कालान्तकयपुः शूरः सूतपुत्रोऽभ्यराजत ।। ७२० ॥ (१.७५) अर्जुनस्तु महाराज हत्वा सैन्यं चतुर्विधम् । सूतपुत्रं च सकुद्ध दृष्ट्या चैव महारणे ।। ७२१ ॥ शोणितोदां महीं कृत्वा मांसमजास्थिपशिलाम् । नदी प्रावर्तयित्वा च धीमत्सु. यरवीरहा। वासुदेयमिदं वाफ्यमवयीत् पुरुपर्पभः ॥ ७२२ ॥ एते द्रवन्ति पञ्चालाः कर्णवस्ता जनार्दन । तन मे बुद्धिरुत्पन्ना पाहयान महारथम् ।। ७२३ ॥ नाहत्या समरे फर्ण निवर्तिप्ये कथञ्चन ॥ ७२४॥ राधेयो धन्यथा पार्यान् सञ्जयांश्च महारथान् । नि-शेपान् समरे कुर्यात् पश्यतां नो जनार्दन ।। ७२५॥ तत. प्रायाद्रथेनाशु केशवस्तव वाहिनीम् । आभ्यासयन् रथेनैव पाण्डुसैन्यानि सर्वशः॥७२६॥ तमायान्तं समीक्ष्येय श्वेताश्च कृष्णसारथिम्। मद्राजोऽवयीत् वर्ण केतुं दृष्ट्या महात्मनः ॥ ७२७ ।। .

३५६ महाभारतसार. अयं स रथ आयाति श्वेताश्वः कृष्णसारथिः। निघ्नन्नमिनान् समरे ये कर्ण परिपृच्छसि ॥ ७२८ ॥ न तं पदमामि लोकेऽस्मिस्त्वत्तो ह्यन्यं धनुर्धरम् । अर्जुनं समरे क्रुद्धं यो वेलामिव धारयेत् ॥ ७२९ ॥ न चास्य रक्षा पश्यामि पार्श्वतो न च पृष्टत । एक एवाभियाति त्वां पश्य साफल्यमात्मन ॥७३०॥ त्वं हि कृष्णौ रणे शक संसाधयितुमाहवे। तवैव भारो राधेय प्रत्युद्याहि धनञ्जयम् ।। ७३१ ।। समानो ह्यसि भीष्मेण द्रोणद्रौणिपेण च । सव्यसाचिनमायान्त निवारय महारणे ।।७३२ ।। कर्ण०- प्रकृतिस्थोऽसि मे शल्य इदानी समतस्तथा । प्रतिभासि महावाहो मा भैपीस्त्वं धनअयात् ।। ७३३ ।। पश्य वाहोल मेऽद्य शिक्षितस्य च पश्य मे। एकोऽद्य निहनिप्यामि पाण्डवानां महाचमूम् ॥ ७३४ ॥ कृष्णौ च पुरपव्याघ्र तत सत्यं ब्रवीमि ते । नाहत्या युधि तो घोरी व्यपयास्ये कथञ्चन ॥७३५॥ पतौ च हत्या युधि पातयिष्ये मां चापि रप्णी निहनिप्यतोऽध । इति घुयशल्यममिनहन्ता कर्णो रणे मेघ योननाद ।।७३६॥ अभ्येत्य पुत्रेण तवाभिनन्दित समेत्य चोवाच पुरुपयोरम् । पं च भोजं च महाभुजायुभी तथैव गान्धारपति सहानुजम् ॥७३७ ।। निरभ्यताभिद्यताच्युतार्जुनी ध्रमेण संयोजयतागु सर्वदा।।

८. कर्णपर्व ३५७ यथा भयदि शविक्षितावुमो सुसेन हन्यामहमद्य भूमिपाः॥७३८॥ तथेति चोक्त्या त्वरिताः स्म तेऽर्जुनम् जिघांसवो वीरतरा समाययुः। शरैच जघ्नुयुधि तं महारथा धनलयं कर्णनिदेशकारिणः ॥७३९ ॥ नदीनदं भूरिजलो महाणयो यथा तथा तान् समोर्जुनोऽग्रसत् । पथोनरश्मिः शुचिशुक्रमध्यगः मुखं विवस्वान् हरते जलौघान् ॥ ७१०॥ तथाऽर्जुनो पाणगणानिरस्य दाह सेनां तव पार्थिवेन्द्र। ततः प्रकीर्ण सुमहद्धलं तव प्रदारितं सेतुरियाम्भसा यथा ॥४१॥ (म...)तत फुरुपु भग्नेषु यीमत्सुरपराजितः। भीमसेनं समासाच मुहूर्त सोऽभ्यवर्तत ॥७४२॥ समागम्य च भीमेन मन्त्रयित्या च फाल्गुन । विशल्यमराज चास्म कथयित्या युधिष्ठिरम् ।। ७४३॥ भीमसेनाभ्यनुज्ञातस्ततः प्रायाधनञ्जयः। नादयन् रथयोपेण पृथिवीं धां च भारत ॥ ७४४ ॥ ततः परिवृतो वोरर्दशभिर्योधपुरवैः। दुःशासनादयरजस्तय पुर्वर्धनअयः।।७४५॥ से तमभ्यर्दयन् यायलामिरिघ फुसरम् । आनतेप्यसनाशेरा नृत्यन्त घमारत ॥७४६ ।। तेपामापतता केतनभ्यांधापानि सायफान् । नारावरर्धचन्द्रश्च क्षिप्रै पार्यो न्यपातयत्। अथान्यदेशभिभलः शिरांस्पेषामपातयत् ।। ७४७॥

३५८
महाभारतसार
तांस्तु भल्लेर्महावेगैर्दशभिर्दश कौरवान् ।
रुक्माङ्गदान रुक्मपुइखैहत्वा प्रायादमित्रहा ।।७४८ ॥
(4.८१)तं प्रयान्तं महावेगैरश्वैः कपिवरध्वजम् ।
युद्धायाभ्यद्रवन् वीराः कुरूणां नवती रथाः ॥७४९ ॥
कृत्वा संशप्तका घोर शपथं पारलौकिकम्।
परिवर्नरव्याघ्रा नरव्याघ्र रणेऽर्जुनम् ।। ७५० ।।
त्वरमाणास्तु तान्सर्वान्ससूतेप्यसनभ्वजान् ।
जयान नवति वीरानर्जुनो निशितैः शरैः।।७५१ ॥
ततः सरथनागाश्वा फुरवः कुरुसत्तमम् ।
निर्भया भर
मभ्यवर्तन्त फाल्गुनम् ।। ७५२ ॥
ततस्पङ्गेण महता घलेन भरतर्षभ
दृष्ट्वा परिवृत राजन् भीमसेन किरीटिनम् ।। ७५३ ।।
हतावशेषानुत्सृज्य त्वदीयान् कतिविद्थान् ।
जनाभ्यद्यद्राजन् धनञ्जयरय प्रति ।।७५४ ।।
हतावशिष्टांस्तुरगानर्जुनेन महायलान् ।
भीमो व्यधमदान्तो गदापाणिर्महाहवे ॥७५५॥
सहस्राणि दशाश्वानां हत्वा पत्तींध भूयसा।
भीमोऽभ्यधावत् समुद्धो गदापाणिरितस्ततः॥७५६ ॥"
विगाह्य च गजानीकं प्रगृह्य महती गदाम्।
क्षणेन भीम साद्धस्तन्निन्ये यमसादनम् ॥ ७५७ ॥
दुःशासनवधः
(4.८२) तथागत भीमममीस्तयात्मज.
ससार राजायरज. विस्तार।
तमभ्यधायस्यरितो यूपोदरो
महारर सिंह यामिपदिपान् ॥ ४५८॥

८. कर्णपर्व ३५९ ततस्तयोर्युद्धमतीच दारुणं प्रदीव्यतोः प्राणदुरोदरं द्वयोः। परस्परेणाभिनिविष्टरोपयो- रुदनयोः शम्बरशम्योर्यथा ॥७५९ ।। शरः शरीरार्तिकरः मुतेजन- निजघ्नतुस्तावितरेतरं भृशम् । सरत्नमिन्नाविव वासितान्तरे महागजी मन्मथसत तचेतसौ॥ ७६० ॥ तवात्मजस्याथ घृकोदरस्त्यरन् धनुः क्षुराभ्यां ध्यजमेव चाच्छिनत् । स राजपुत्रोऽन्यदयाप्य कार्मुकम् वृकोदरं द्वादशभिः परामिनत् ॥७६१ ।। स तेन निविंदतनुर्घकोदरो निपातितः सस्ततनुर्गतासुवत् । प्रसार्य याह रथवर्यमाश्रितः पुनः स संशामुपलभ्य चानदत् ।।७६२॥ (म..३) स तन्कृत्या राजपुत्रलरस्त्री विव्याध भीम नवभिः पृपत्कः। चुमोघ भीमः पुनराशु तस्मै भृश प्रजज्याल रुपाऽभियोक्ष्य ।। ७६३ ॥ विद्धोऽस्मि पीरा भृशं त्वयाच सहस्य भूपोऽपि गदाप्रहारम्। उपत्ययमुच्चः कुपितोऽय मीमो जग्राह तां मीमगदां पधाय ॥ ७६४॥ स विक्षरनाग प प्रमिनो गदामस्मे तुमुले प्राविणोधे।

३६० महाभारतसारः तयाऽहरदश धन्वन्तराणि दुशासनं भीमसेन प्रसहा ॥ ७६५ ॥ तया हत पतितो वेपमानो दु:शासनो गया वेगवत्या । विध्वस्तवर्माभरणामरना विचेष्टमानो भृशवेदनातुरः॥ ७६६॥ भीमोऽपि वेगावतीर्य यानाद् दुःशासनं वेगवानभ्यधावत् ॥७६७ ॥ स्मृत्वाऽथ केशग्रहणं च देव्या वस्त्रापहारं च रजस्वलाया। जज्बाल क्रोधादथ भीमसेन आज्यप्रसिक्तो हि यथा हुताश.॥ ७६८ ॥ तत्राह कर्ण च सुयोधनं च रूपं द्रौणि छतवर्माणमेव। निहन्मि दुशासनमद्य पापं संरक्ष्यतामद्य समस्तयोधाः॥७६९ ॥ तथा तु विक्रम्य रणे वृकोदो महागज केसरिको यथैव। निगृह्य दुशासनमेकवार. सुयोधनस्याधिरथेः समक्षम् ॥ ७० ॥ असि समुद्यम्य सितं सुधार कण्ठेपदाऽऽक्रम्य च धेपमानम्। उवाच तद्गौरिति यद्वाणो हृष्टो वदे. कर्णसुयोधनाभ्याम् ॥ ७७१ ॥ ये राजसूयावभृथे पवित्रा जाता. कचा याज्ञसेन्या दुरात्मन् ।

८. कर्णपर्व
३६१
ते पाणिना कतरेणावरष्टा-
स्तब्रूहि त्वां पृच्छति भीमसेनः ॥ ७७२॥
श्रुत्वा तु तडीमवचः सुयोरं
दुःशासनो भीमसेनं निरीक्ष्य ।
उक्तस्तदाजी स तथा सरोपं
जगाद भीम परिवर्तनेत्रः ॥ ७७३ ॥
भयं करिकराकारः पीनस्तनविमर्दनः।
गोसहस्रप्रदाता च क्षत्रियान्तफर. करः॥ ७७४॥
अनेन याशसेन्या मे भीम केशा विकर्पिताः।
पश्यतां फुरमुख्यानां युप्माकं च सभासदाम ॥ ४५ ॥
एवं त्यसौ राजसुतं निशम्य
ब्रुवन्तमाजौ चिनिपीड्य वक्षः।
भीमो पलातं प्रतिगृह्य दोp-
मुटुर्ननादाथ समस्तयोधान् ॥ ७७६ ॥
उवाच यस्यास्ति पलं स रक्ष-
त्यसो भवेदद्य निरस्तवाहुः।
एवं युद्धो भीमसेनः करेण
उत्पाटयामास भुजे महात्मा ।। ७७७ ॥
दुःशासन तेन स चीरमध्ये
जयान पत्राशनिसन्निमेन ।
उत्स्य पक्षः पतितस्य भूमा-
घथापिच्छोणितमस्य कोणम् ॥ ४७८ ॥
ततो निपात्यास्य शिरोऽपरत्य
तेनासिना तर पुत्रस्य राजन् ।
सत्यां चिकीर्षुर्मतिमान् प्रतिक्षा
भीमोऽपियच्छोणितमस्य कोणम् ॥ ७७९॥

महाभारतसार.
आस्वाद्य चास्वाद्य च वीक्षमाणः
क्रुद्धो हि चैनं निजगाद वास्यम् ।। ७८० ॥
स्तन्यस्य मातुर्मधुसर्पिपोर्वा
माध्वीकपातस्य च सत्कृतस्य ।
दिव्यस्य वा तोयरसस्य पाना-
स्पयोदधिभ्यां मथिताच मुख्यात् ।। ७८१ ॥
अन्यानि पानानि च यानि लोके
सुधामृतस्वादुरसानि तेभ्यः।
सर्वेभ्य एवाभ्यधिको रसोऽयं
ममाद्य चास्याहितलोहितस्य ॥७८२।।
अथाह भीमः पुनरुग्रकर्मा
दुःशासनं क्रोधपरीतवेताः।
गतासुमालोक्य विहस्य सुस्वरं
किंवा पुर्या मृत्युना रक्षितोऽसि ॥७८३ ॥
तं तत्र भीमं ददृशुः समन्ता.
हौशासन तद्रुधिरं पियन्तम्।
सऽपलायन्त भयाभिपना
न चै मनुष्योऽयमिति झुयाणा.॥७८४ ।।
भीमोऽपि हत्त्या तय दुःशासनममणम् ।
पूरयित्याऽअलिं भूयो रधिरस्योगनिःस्वनः।
शृण्वतां लोक्पीराणामिदं यचनमयधीन ॥ ७८५॥
पप से रुधिरं फण्ठात् पियामि पुरषाधम ।
हीदानी तु संहष्ट- पुनर्गौरिति गौरिति ।। ७८६ ॥
ये तदाऽस्मान्प्रनृत्यन्ति पुनगीरिति गौरिति ।
तान् ययं प्रतिनृत्यामः पुनारिति गौरिति ॥ ७॥

८. कर्णपर्व
इत्युक्त्वा वचनं राजजयं प्राप्य वृकोदरः।
पुनराह महाराज स्मयंस्तौ पेशवार्जुनी ॥७८८ ॥
दुःशासने यद्रणे संश्रुतं मे
तद्वै सत्यं कृतमधेह वीरौ।
अव दास्याम्यपरं द्वितीय
दुर्योधनं यशपशु विशस्य ।। ७८९ ॥
शिरो मृदित्वा च पदा दुरात्मनः
शान्ति लप्स्ये कौरवाणां समक्षम् ।
एतावदुक्त्वा वचनं प्रहृष्टो
ननाद चोच्चै रुधिराईगान ॥ ७९० ॥
(Raar) दुशासने तु निहते तव पुना महारथा.।
दश राजन् महावीर्या भीम प्रान्छादयशरैः॥ ११ ॥
तांस्तु मल्लैर्महावेगेर्दशमिर्दश भारतान् ।
रुपमाङ्गदान रुक्मपुबै पार्थो निन्ये यमक्षयम् ॥ ७२२ ।।
हतेषु तेषु वीरपु प्रदुद्राय पलं तव ।
पश्यतः सूतपुनस्य पाण्डवस्य भयादितम् ।। ७९३ ॥
ततः कर्णो महाराज प्रविवेश महद्यम् ।
दृट्वा भीमस्य विप्रान्तमन्तकस्य प्रजास्विव ।।७९४ ॥
तस्य त्वाकारमायझ. शल्य. समितिशोभन ।
ज्याच पचनं फर्ण प्राप्तकालमरिन्दमम् ।। ७९५ ॥
मा व्यथां कुरु गधेय नैव त्वय्युपपद्यते।
पते द्रवन्ति राजानो भीमसेनभयार्दिता. ॥ ७९६ ।।
दुर्योधनश्व सम्मूढो भ्रातृन्यसनकर्शित ।
दुशासनस्य रुधिरे पीयमाने महात्मना ।। ७९७ ॥
च्यापनचेतसथैव शोकोपहतचेतसः।
दुर्योधनमुपासन्ते परिवार्य समन्तत ।
रूपप्रभृतयश्चैते हतशेषाः सहोदराः ॥ ७९८ ॥

महाभारतसार पाण्डवा लब्धलक्षाश्च धनअयपुरोगमा । त्यामेवाभिमुखाः शूरा युद्धाय समुपस्थिता. ॥ ७९९ ॥ स त्वं पुरपशार्दूल पौरुपेण समास्थितः। क्षनधर्म पुरस्कृत्य प्रत्युद्याहि धनञ्जयम् ।। ८०० ॥ भारो हि धार्तराष्ट्रेण त्वयि सर्व समाहितः। तमुद्रह महावाहो यथाशक्ति यथावलम् ॥ ८०१ ।। जये स्याद्विपुला कीर्तिर्धव. स्वर्ग: पराजये ।। ८०२॥ वृपसेनश्च राधेय सड्क्रुद्धस्तनपस्तव। त्वयि मोहं समापन्ने पाण्डवानभिधावति ॥ ८०३॥ एतच्छृत्वा तु वचनं शल्यस्यामिततेजस । हृदि चावश्यकं भाव चके युद्धाय सुस्थिरम् ॥ ८०४॥ पसेनवधः, कर्णार्जुनयुद्धम् (१.८५) ततो द्रुतं चैकशरेण पार्थ शितेन विद्ध्या युधि कर्णपुनः। ननाद नादं सुमहानुभावो विद्ध्व शक्रं नमुचि. स वीरः ॥ ८०५३ तत किरीटी रणमूर्ध्नि कोपात् कृत्वा त्रिशासा भ्रुकुटिं ललाटे। आरफ्तनेनोऽन्तकशत्रुहन्ता उचाच कर्ण भृशमुत्स्मयंस्तदा ।। ८०६॥ दुर्योधन द्रौणिमुखांश्च सर्वा- नहं रणे पसेनं तमुग्नम् । सम्पश्यत. कर्ण तवाद्य सङ्कये नयामि लोकं निशितै. पत्क. ।। ८०७३ ऊनं च तावद्धि जना पदन्ति सर्भवद्भिर्मम सूनुहतोऽसौ। --

८. कर्णपर्व
३६५
एको रथो मद्विहीनस्तरस्वी
अहं हनिप्ये भवता समक्षम् ॥ ८०८॥
स एवमुक्त्वा विनिमृज्य चाप
लक्ष्यं हि त्वा वृपसेनमाजी।
विव्याध चैनं दशभि. पृपतक-
मर्मस्वशवं प्रहसन् किरीटी ॥ ८०९ ॥
चिच्छेद चास्येप्वसनं भुजौ च
क्षुरैश्चतुर्भिनिशिते. शिरश्च।
स पार्थवाणामिहत पपात
स्थाद्वियाहुर्विशिरा धरायाम् ।। ८१० ।।
(प...) वृपसेनं हतं दृष्ट्वा शोकामसमन्वितः।
पुत्रशोकोद्भवं पारि नेनाभ्यां समवासृजत् ॥ ८११॥
रथेन कर्णस्तेजस्वी जगामाभिमुखो रिपून् ।
युद्धायामर्पताम्राक्ष समाहय धनअम् ।। ८१२॥
तौरथी सूर्यसकाशौ वैयाघ्रपरिवारिती।
समेतौ ददृशुस्तन द्वाविवार्की समुद्गतौ ॥ ८१३ ।।
माजघ्नु कुरवस्तन वादिनाणि समन्ततः।
फी प्रहर्षयिष्यन्त शद्वान् दध्मुश्च सर्वशः ॥ ८१४॥
तथैव पाण्डया. सर्व हर्षयन्तो धनअयम् ।
तूर्यशनिनादेन दिशः सर्वा व्यनादयन् ॥ ८१५॥
तव पुनास्तत. कर्ण सरला भरतर्यम।
परिचयुर्महात्मानं क्षिप्रमादयशोभिनम् ॥ ८१६ ॥
तथैव पाण्डवा हृष्टा धृपद्युम्नपुरोगमा ।
परिवर्महात्मानं पार्थमप्रतिम युधि ।। ८१७ ॥
देवदानवगन्धर्वा पिशाचोरगराक्षसा ।
प्रतिपक्षग्रहं चक्रुः कर्णार्जुनसमागमे ॥ ८१८ ॥

महामारतसारः हत्वाऽर्जुनं मम सुतः कर्णो जयतु संयुगे। हत्वा कर्ण जयत्वद्य मम पुत्रो धनञ्जयः॥ ८१९ ।। इति सूर्यस्य चैवासीद्विवादो वासवस्य च। पक्षसस्थितयोस्तत्र तयोर्विवुधसिंहयोः॥८२०॥ द्वैपक्ष्यमासीदेवानामसुराणां च भारत । यतः पार्थस्ततो देवा यतः कर्णस्ततोऽसुराः ॥ २१॥ (८) ततः प्रहमा. कुरुपाण्डुयोधा वादिरशहस्वनसिंहनादैः। विनादयन्तो वसुधां दिशश्च स्वनेन सर्वान् द्विपतो निजघ्नुः ॥ ८२२॥ नराश्वमातङ्गरथै. समाकुलं शरासिशक्त्यृष्टिनिपातदु सहम्। अमीरजुष्टं हतदेहसड्कुलं रणाजिर लोहितमावभौ तदा ।। ८२३ ।। पभूव युद्धं कुरपाण्डवानां यथा सुराणामसुरैः सहाभवत् ।। ८२४ ॥ तथा प्रवृत्ते तुमुले सुदारुणे धनअयस्याधिरथेश्च सायकैः। दिशश्च सैन्यं च शितैरजिह्मगैः परस्पर प्रावृणुतां सुदंशितः॥ ८२५॥ ततस्त्वदीयाश्च परेच सायक: स्तेऽन्धकारे दगुर्न किचन । मयातुरा एफरयो समाश्रयं- स्ततोऽभवत्वद्भुतमेव सर्पतः ।। ८२६ ॥ मधानपीदोणसुतस्तवात्मज कर फरेण प्रतिपीड्य सान्त्वयन् ।

८. कर्णपर्व प्रसीद दुर्योधन शाम्य पाण्डव. रलं विरोधेन रिगस्तु विग्रहम् ।। ८२७ ।। हतो गुरुर्ब्रह्मसमो महास्ववि- त्तथैर मीमप्रमुसा महारथाः। अहं त्वयभ्यो मम चापि मातुल: प्रशाघि राज्यं सह पाण्डवैश्चिरम् ॥ ८२८॥ धनञ्जयःशाम्यति वारितो मया जनार्दनो नैव विरोधमिच्छति। युधिष्ठिरो भूतहिते रतः सदा घृकोदरस्तदशगस्तया यमी ।। ८२९ ।। वजन्तु शेषाः स्वपुराणि वान्या निवृत्तयुद्धाश्च भवन्तु सैनिकाः। न चेढच थोप्यसि मे नराधिप ध्रुव प्रतप्तासि हतोऽरिभिर्युधि ।। ८३०॥ इदं च दृष्टं जगता सह त्वया कृतं यदेकेन किरीटमालिना। यथा न कुर्यादलभिन्न चान्तको न चापि धाता भगवान यक्षराट् ।। ८३१ ।। निधारयिष्यामि च कर्णमप्याई यदा भवान् सप्रणयो भविष्यति। पदन्ति मिनं सहज विचक्षणा- स्तथैव सामा च धनेन चार्जितम् ॥ ८३२॥ प्रतापतश्नोपनतं चतुर्विधं तदस्ति सर्व तय पाण्डवेषु। निसर्गतस्ते तव धीर बान्धवाः पुनश्च साना समयानुहि प्रभो ।। ८३३ ॥

३६८ महाभारतसारः त्वयि प्रसन्ने यदि मित्रतां गते हितं कृतं स्याज्जगतस्त्वयाऽतुलम् । स एवमुक्तः सुहृदा वचो हितं विचिन्त्य निःश्वस्य च दुर्मनाऽभवीत् ॥ ८३४॥ श्यथा भवाना सखे तथैव त- न्ममापि विनापयतो वचःशृणु ।। ८३५॥ निहत्य दुःशासनमुक्तवान् वचः प्रसह्य शाईलवदेप दुर्मतिः। वृकोदरस्तदृदये मम स्थित न तत्परोक्षं भवतः कुतःशमः।। ८३६ ॥ स चापि कर्ण प्रसहेद्रणेऽर्जुनो महागिरि मेरुमियोगमारुतः । न चाश्वसिप्यन्ति पृथात्मजा मयि प्रसह्य वैरं वटुशो विचिन्त्य ।। ८३७ ।। न चापि कर्ण गुरुपुत्र संयुगा- : दुपारमेत्यर्हसि वक्तुमच्युत। श्रमेण युक्तो महताऽद्य फाल्गुन- स्तमेप कर्णःप्रसभं हनिप्यति॥ ८३८ ॥ तमेवमुक्त्वाऽप्यनुनीय चासक- त्तवात्मजः स्वाननुशास्ति सैनिकान् । समाहिताभिद्यताहितान्मम सवाणहस्ताः किमु जोपमासत ॥ ८३९ ॥ (M.८९) तौ शङ्खमेरीनिनदे समृद्ध समीयतुः श्वेतहयौ नराग्यो। वैफर्तनः सूतपुरोऽर्जुनश्च दुर्मन्त्रिते तव पुत्रस्य राजन् ।। ८६० ॥

८. कर्णपर्व ३६९ यथा गजी हैमवती अभिनी प्रवृद्धदन्ताविव पासितार्थे। तथा समाजग्मतुरुप्रवी? धनअयश्चाधिरथिश्च पीरी ।। ८४१. 10 पलाहकेनेव महायलाहको यदृच्छया या गिरिणा यथा गिरिः। तथा धनुर्ध्यातलनेमिनिःस्वनः समीयतुस्ताविपुवर्पवाणी ।। ८४२ ॥ प्रवृद्धगशृद्रुमचीरदोषधी प्रवृद्धनानाविधनिर्झरोकसौ। यथाऽचली वा चलिती महायली तथा महास्त्ररितरतरं हतः॥ ८४३ ॥ अथोपयातस्त्वरितो दिक्षुः मन्त्रीपधीभिर्निरजो विशल्यः। कृतः सुहृद्भिर्मिपजां घरिष्टे. युधिष्ठिरस्तत्र सुवर्णवर्मा ।। ८४४ ॥ तथोपयातं युधि धर्मराज दृष्ट्वा मुदा सर्वभूतान्यनन्दन्। राहोर्विमुफ्तं विमलं समग्रं चन्द्रं यथैवाभ्युदितं तथैव ।। ८४५ ॥ तस्मिन् क्षणे पाण्डवं सूतपुत्रः समाचिनोत् क्षुद्रकाणां शतेन । ततो धनुामवनाम्य शीघ्र शरानस्तानाधिरथर्विधम्य ॥ ८४६॥ सुसंरब्धः कर्णशरक्षताङ्गो रणे पार्थः कौरवान् प्रत्यगृहात् । म.सा.२४ ३७० महामारतसार - ज्यां चानुमृज्याभ्यहनत्तलने घाणान्धकारं सहसा च चके ।। ८४७॥ तत. शरीधे. प्रदिशो दिशथ रवे प्रभा कर्णरथश्च राजन् । *अदृश्यमासीत् कुपिते धनअये तुपारनीहारवृतं यथा नभ. ॥ ८४८ ॥ सचकरक्षानथ पादरक्षान् पुर सरान् पृष्ठगोपांश्च सर्वान् । दुर्योधनेनानुमतानरिघ्न समुद्यतान् सरथान् सारभूतान् ।। ८४२॥ द्विसाहस्रान समरे सव्यसाची कुरुवीरानृपभः कुरूणाम्। क्षणेन सर्वान् सरथाश्वसूता- निनाय राजन् क्षयमेकवीर ॥ ८५०॥ ततोऽपलायन्त विहाय कर्ण तवात्मजा कुरखो येऽवशिष्टाः। न दिव्यथे भारत तत्र कर्णः प्रहृष्ट एवार्जुनमभ्यधावत् ॥ ८५१ ॥ (म. ५०) तयोरेवं युघतोराजिमध्ये सूतात्मजोऽभूदधिकः कदाचित् । पार्थ कदाचित् त्वधिक. किरीटी वीर्यास्त्रमायावलपौरुपेण ॥ ८५२ ॥ ततो भूतान्यन्तरिक्षस्थितानि , तो कर्णपार्थों प्रशशंसुर्नरेन्द्र । भो. कर्ण सायर्जुन साधु चेति वियत्सु राणी श्रूयते सर्वतोऽपि ॥ ८५३ ।

८. कर्णपर्व ३७१ ततस्तु पातालतले शयानो नागोऽभ्यसेनः कृतवैरोऽर्जुनेन । राजस्तदा खाण्डवदाहमुक्तो विवेश कोपाद्वसुधातले यः॥ ८५४ ।। अयोत्पपातोर्ध्वगतिर्जवेन सन्दृश्य कर्णार्जुनयोविमर्दम् ।। ८५५ ।। अयं हि कालोऽस्य दुरात्मनो वे पार्यस्य चैप्रतियातनाय। सञ्चिन्त्य तृणं प्रविवेश चैव कर्णस्य राजशररूपधारी ॥ ८५६॥ कर्णोऽथ पार्थ न विशेपयद्यदा भृशं च पार्थेन शराभिततः। ततो रिपुघ्नं समधत्त कर्णः सुसञ्चितं सर्पमुखं ज्वलन्तम् । रौद्रं शरं सन्नतमुप्रधौतं पार्थार्थमत्यर्थचिरामिगुतम् ।। ८५७ ।। सदाचितं चन्दनचूर्णशायित सुवर्णतूणीरशयं महार्चिपम् । आकर्णपूर्ण च विवष्य कर्णः पार्थोन्मुखः सन्दये चोत्तमौजाः ॥८५८॥ ततोऽब्रवीन्मद्रराजो महात्मा दृट्वा कर्ण प्रहित' तमुग्रम्। न कर्ण ग्रीवामिपुरेप लप्स्यते समीक्ष्य सन्धत्स्य शरं शिरोधम् ।। ८५९ ॥ अथाब्रवीत् क्रोधसंरक्तनेत्रो मद्राधिपं सूतपुत्रस्तरस्थी। .

३७२ महाभारतसार न सन्यत्ते द्वि.शरं शल्य करें न मादृशा जिह्मयुद्धा भवन्ति ॥ ८६० ॥ इतीदमुक्त्वा विससर्ज तं शरं प्रयलतो वर्षगणाभिपूजितम् । हतोऽसि वै फाल्गुन इत्यधिक्षिप- नुवाच चोच्चर्गिरमूर्जिता वृप.॥८६१॥ स सायक कर्णभुजप्रसृष्टो हुताशनार्कप्रतिम सुधोरः। गुणच्युत• कर्णधनु प्रमुक्तो वियद्गत प्राज्वलदन्तरिक्षे ॥ ८६२ ॥ तं प्रेक्ष्य दीप्तं युधि माधवस्तु त्वरान्वित सत्वरयैव लीलया। पदा विनिप्पिप्य रथोत्तमं स प्रावेशयत् पृथिवीं किञ्चिदेव ॥ ८६३ ॥ क्षितिं गता जानुभिस्तेऽथ वाहा हेमच्छन्नाश्चन्द्रमरीचिवर्णा ॥ ८६४ ॥ तस्मिस्तथा वे धरणी निमग्ने रथे प्रयत्नान्मधुसूदनस्य । तत शर सोऽभ्यहनत् किरीटं तस्येन्द्रदत्त सुदृढ़ च धीमतः॥ ८६५ ॥ सधै किरीटं घहुरत्नभूपित जहार नागोऽर्जुनमूर्धतो घलात् । गिरे सुजाताइकुरपुष्पितद्रुमं महेन्द्रवज्र.शिखरोत्तमं यथा ॥ ८६६ ॥ तत समुद्नथ्य सितेन वाससा स्वमूर्घजानव्यथितस्तदाऽर्जुन ।

८. कर्णपर्व ३७३ विभासित. सूर्यमरीचिना दृढं शिरोगतेनोदयपर्वतो यथा ।। ८६७ ॥ महोरग इतरोऽर्जुनेन किरीटमाहत्य ततो व्यतीयात् । इयेप गन्तुं पुनरेव तूर्ण दृष्टश्च कर्णेन ततोऽब्रवीत्तम् ॥ ८६८॥ मुक्तस्त्वयाऽहं त्यसमीक्ष्य कर्ण शिरो हृतं यन्न मयाऽर्जुनस्य । समीक्ष्य मां मुश्च रणे त्यमाशु हन्ताऽस्मि श तर चात्मनश्च ।। ८६९ ॥ स एवमुको युधि सूतपुत्र स्तमत्रवीत् को भवानुग्ररूपः। नागोऽनगीद्विद्धि तागसं मां पार्थेन मातुर्वचजातवैरम् ।। ८७० ।। न नाग पोऽद्य रणे परस्य पलं समास्थाय अयं भूपेत्। व्यालास्वसर्गोत्तमयत्नमन्युमि. हन्तास्मि पार्थ सुसुखी ब्रज त्वम् ।। ८७१ ॥ इत्येवमुक्तो युधि नागराज. कर्णन रोपादसहस्तस्य वाक्यम् । स्वयं प्रायात् पार्थवधाय राजन् कृत्वा स्वरूपं विजिघांसुरुम ॥ ८७२।। तत. कृष्णः पार्थमुवाच सत्य महोरगं कृतवर जहि त्यम् ॥ ८७३।। ततः स जिष्णु परिवृत्य रोपा शिन्छेद पड्भिनिशितैः सुधार।। कर्ण०- ।

३७४ महाभारतसार नागं वियत्तिर्यगियोत्पतन्तं सच्छिन्नगायो निपपात भूमौ ।। ८७४ ।। गते च तस्मिन भुजगे किरीटिना स्वयं विभु पार्थिव भूतलादय। समुजदाराशु पुनः पतन्तं रथ भुजाभ्यां पुरुषोत्तमस्ततः ॥ ८७५ ॥ तस्मिन् मुहूर्ते दशभिः पृपत्कः शिलाशितैहिणवहवाजितः। विव्याध कर्ण पुरुषप्रवीरो धनअयं तिर्यगवेक्षमाणः ॥ ८७६ ॥ ततोऽर्जुनो द्वादशभिः सुमुक्त- राहकर्णेनिशितै. समर्थे । नाराचमाशीविषतुल्यवेग- माकर्णपूर्णायतमुत्ससर्ज ॥ ८७७ ॥ स चिनवर्मेपुवरो विदार्य प्राणानिरस्यन्निव साधु मुक्तः। कर्णस्य पीत्वा रुधिरं विवेश वसुन्धरां शोणितदिग्घवाजः॥८७८॥ ततो वृपो वाणनिपातकोपितो महोरगो दण्डविघट्टितो यथा। तदाशुकारी व्यस्जच्छरोत्तमान महाविप सर्प इवोत्तम विषम् ॥ ८७९ ॥ जनार्दनं द्वादशभि पराभिन- नवैनवत्या च शरैस्तथाऽर्जुनम् । शरण घोरेण पुनश्च पाण्डवं विदार्य कर्णो व्यनदजहास च ।। ८८०॥

८. कर्णपर्व
३७५
तमस्य हर्षे ममृपे न पाण्डवो
विमेद मर्माणि ततोऽस्य मर्मवित् ।
पर शत पनिभिरिन्द्रविक्रम-
स्तथा ययेन्द्रो बलमोजसा रणे ।। ८८१ ॥
मणिप्रवेकोत्तमवज्रहाटक-
रलतं चाऽस्य परागभूषणम्।
प्रविद्धमुलुं निपपात पत्रिभि-
र्धनअयेनोत्तमकुण्डलेऽपि च ॥ ८८२॥
दृढाहत. पत्रिमिरुपवेगः
पार्थेन कर्णो विविध शिता ।
यभी गिरिगरिकचातुरफ्तः
क्षरन् प्रपातैरिख रक्तमम्भः ॥ ८८३ ॥
कर्णरथचक्रग्रसनम् , श्रीकृष्णवाक्यम् , कर्णवधः
ततस्तदत्रं मनसःप्रनष्टं
यद्भार्गवोऽस्मै प्रददौ महात्मा।
चक्र च वामं असते भूमिरस्य
प्राप्ते तस्मिन् वरकाले नृधीर ॥ ८८४ ।।
घूर्णे रथे ब्राह्मणस्याभिशापा-
द्रामादुपाते त्वविभाति चास्त्रे।
छिन्ने शरे सर्पमुखे च घोरे
पार्थेन तस्मिन् विपसाद कर्णः ॥ ८८५॥
अमृप्यमाणो व्यसनानि तानि
हस्तौ विधुन्वन् स विगहमाण ।
धर्मप्रधान फिल पाति धर्म
इत्यनुवन् धर्मविद सदैव ॥ ८८६ ॥

महाभारतसारः यं च धमें प्रयताम नित्यं चर्तु यथाशक्ति यथाश्रुतं च । स चापि निघ्नाति न पाति भक्कान् मन्ये न नित्यं परिपाति धर्मः ॥ ८८७ ।। एवं तुपन् प्रस्खलिताश्वसूतो विचाल्यमानोऽर्जुनवाणपातैः । मर्माभिधाताच्छिथिल. क्रियासु पुन पुनर्धर्ममसी जगह ।। ८८८॥ ततोऽवतीर्य राधेयो रथादाशु समुद्यत.। चक्रं भुजाभ्यामालम्ब्य समुत्क्षेप्तुमियेप सः॥८८९॥ गीर्णचत्रा समुत्क्षिप्ता कर्णेन चतुरगुलम् । सप्तद्वीपा घसुमती सशैलवनकानना ।। ८९० ॥ अस्तवास्तु राधेय. क्रोधादश्रूण्यवर्तयत् । .अर्जुनं वीक्ष्य संरब्धमिदं वचनमब्रवीत् ।। ८९१॥ भो भो. पार्थ महेप्वास मुहूर्त परिपालय । यावश्चक्रमिदं प्रस्तमुद्धरामि महीतलात् ।। ८९२ ॥ सव्यं चक्रमहीग्रस्त दृष्ट्वा देवादिदं मम । पार्थ कापुरुषाचीर्णमभिसन्धि विसर्जय। न त्वं कापुरुषाचीर्ण मार्गमास्थातुमर्हसि ॥ ८९३ ॥ ख्यातस्त्वमसि कौन्तेय विशिष्टो रणकर्मसु । दिव्यास्त्रविदमेयात्मा कार्तवीर्यसमो युधि ।। ८९४ ॥ याधञ्चनमिदं अस्तमुद्धरामि महाभुज । न मां रथस्थो भूमिष्ठ विकलं हन्तुमर्हसि । न वासुदेवात्त्वत्तो था पाण्डवेप विभेम्यहम् ।। ८९५॥ त्वं हि क्षत्रियदायादो महाकुलविवर्धन । मतस्त्वां प्रनवीम्येप मुहूतै क्षम पाण्डव ।। ८९६ ।। ।

८. कर्णपर्व ३७७ (म.९१) तमत्रवीद्वासुदेवो रथस्थो राधेय दिष्टया स्मरसीह धर्मम् । प्रायेण नीचा व्यसनेषु मन्ना निन्दन्ति देवं कुरुतं न तु स्वम् ।। ८९७॥ यदीपदीमेकवतां समाया- मानाययेस्त्वं च सुयोधनश्च । दुःशासनःशकुनिःसौवलश्च न ते कर्ण प्रत्यभात्तन धर्मः।। ८९८॥ यदा सभायां राजानमनक्षसं युधिष्ठिरम् । अजेपीच्छकुनिर्शानात् क ते धर्मस्तदा गत ।। ८९९ ।। चनयासे प्यतीते च कर्ण यो त्रयोदशे। न प्रयच्छसि यदाज्य क ते धर्मस्तदा गतः॥९००। यद्भीमसेनं सपैश्च विषयुक्तश्च भोजनः। आचरत्वन्मते राजा क ते धर्मस्तदा गत. ॥ ९०१॥ यद्वारणावते पार्थान् सुप्ताअतुगृहे तदा। आदीपयस्त्वं गधेयक ते धर्मस्तदा गत.॥९०२॥ यदा रजस्वलां कृष्णां दुशासनवरी स्थिताम्। समायां प्राहसः कर्ण व ते धर्मस्तदा गत.॥९०३॥ यदनार्य पुरा कृष्णां क्लिश्यमानामनागसम् । उपप्रेक्षसि राधेय क ते धर्मस्तदा गतः॥९०४॥ विनष्टाः पाण्डवाः कृष्णे शाश्वतं नरकं गता। पतिमन्यं वृणीष्वेति वस्त्व गजगामिनीम् । उपप्रेक्षसि राधेय क ते धर्मस्तदा गत ॥९०५॥ यदाऽभिमन्युं बहवो युद्धे जघ्नुर्महारथाः। परियार्य रणे घालं क ते धर्मस्तदा गत ॥९०६ ।।

महाभारतसारः यथेष धर्मस्तत्र न विद्यते हि किं सर्वथा तालुविशोपणेन। अद्येह धाणि विधत्स्व सूत तथापि जीवन विमोक्ष्यसे हि॥९०७॥ एवमुक्तस्तदा कर्णो वासुदेवेन भारत। लजयावनतो भूत्वा नोत्तरं किञ्चिदुक्तवान् ।। ९०८॥ क्रोधात् प्रस्फुरमाणोष्ठो धनुरुद्यम्य भारत । योधयामास वै पार्थ महावेगपराक्रमः॥९०९॥ ततोऽब्रवीद्वासुदेवः फाल्गुनं पुरुषर्षभम् । दिव्यास्त्रेणैव निर्मिद्य पातयस्व महावल ॥९१०॥ एचमुक्तस्तु देवेन क्रोधमागात्तदाऽर्जुनः॥९११॥ अथ त्वरन् कर्णवधाय पार्थों महेन्द्रवज्रानलदण्डसनिभम् । भादत्त चाथासलिक निपगा- त्सहस्ररश्मेखि रश्मिमुत्तमम् ॥९२२॥ शरोत्तमेनालिकेन राज- स्तदा महास्त्रप्रतिमन्त्रितेन । पार्थोऽपराहे शिर उच्चकर्त वैकर्तनस्याथ महेन्द्रसूनुः ॥ ९१३ ॥ तत् प्रापतशालिकेन च्छिन्न- मपास्प कायो निपपात पश्चात् । देहाच कर्णस्य निपातितस्य तेजः सूर्य खं पितत्याविवेश ॥९१४॥ सदद्भुतं सर्पमनुप्ययोधाः सन्दृष्टवन्तो निहते स फणे ततःशहान् पाण्डया दध्मुरी- ट्या फर्ण पातितं फाल्गुनेन ॥ ९१५३ -

८. कर्णपर्व
तर्थव कृष्णश्च धनञ्जयश्च
हष्मी यमी दध्मतुरिजाती।
तं सोमकाःप्रेक्ष्य हतं शयानं
सैन्यैः सार्ध सिंहनादान प्रचाः ॥९१६ ॥
कर्ण तु शरं पतितं पृथिव्यां
शराचितं शोणितदिग्यगानम्।
दृष्ट्या शयानं भुवि मद्रराज-
छिन्नध्वजेनाथ ययौ रथेन ॥९१७ ॥
(म. २३) यत्र फणे हते पार्थः सिंहनादमयाफरोत् ।
तदा तव सुतान् राजनाविनेश महद्भयम् ॥ ९१८ ॥
न सन्चातुमनीकानि न चैवाशु पराक्रमे।
आसीवुद्धिर्हते कणे तव योधम्य फर्दिचित् ॥ ९१९ ॥
यणिजो नावि मिनायामगाधे विनवे यथा ।
अपारे पारमिच्छन्तो हते द्वीपे किरीटिना ।। ९२०॥
सूतपुत्रे इते राजन् वित्रस्ताः शस्त्रविक्षताः।
अनाथा नाथमिच्छन्तो मृगाः सिद्धरिवार्दिताः॥९२१ ॥
भग्नमा घृपा यहद्भगदंदा इबोरगा।
प्रत्यपायाम सायाद्धे निर्जिताः सव्यसाचिना ॥ ९२२ ।।
ततोऽघस्थाप्य राजेन्द्र शतयुद्धिस्तयात्मजः।
हर्पयनिय तान् योधानिदं पचनमानवीत् ॥ ९२३ ।।
न त देशं प्रपश्यामि यत्र याता मयार्दिताः।
गतानां यत्र घे मोक्षः पाण्डवात् किं गतेन यः॥ ९२४ ॥
भरपंच यलमेतेषां कृष्णौ च भृशयिशती।
अथ सर्यान् हनिप्यामि भुषो हि विजयो भयेत् ।। ९२५।।
पिप्रपातांस्तु यो मिन्नान् पाण्डपाः रतवित्यिगन् ।
अनुसन्य पधिप्यन्ति धेयानः समरे पयः ॥ २२६ ॥

३८० महाभारतसार सुखं साड्यामिको मृत्युः क्षनधर्मेण युध्यताम् । मृतो दुःखं न जानीते प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते ।। ९२७ ।। एवं झुवति पुत्रे ते सैनिका भृशविक्षता । अनवेक्ष्यैव तद्वाक्यं प्राद्रवन् सर्वतो दिशः॥ ९२८ ।। (अ.९५) कर्ण तु निहतं दृष्ट्वा शत्रुभि. परमाहये । भीता दिशो व्यकीर्यन्त तावका क्षतविक्षताः।। ९२९ ॥ ततोऽवहारं चनुस्ते योधा. सर्वे समन्ततः। निवार्यमाणाश्चोद्विग्नास्तावका भृशदु खिताः ॥ ९३० ।। तेषां तन्मतमाशाय पुनो दुर्योधनस्तव । अपहारं ततश्चके शल्यस्यानुमते नृप ।।९३१ ॥ भ.९) तथा निपतिते करें परसैन्ये च विद्रुते । आश्लिप्य पार्थ दाशार्हो हर्षाद्वचनमब्रवीत् ॥९३२ ।। हतो वज्रभृता वृत्रस्त्वया कर्णो धनञ्जय। वृनकर्णधं घोरं कथयिष्यन्ति मानवा- ॥ ९३३॥ तमिमं विक्रमं लोके प्रथित ते यशस्करम्। निवेदयाव. कौन्तेय कुरुराजस्य धीमत ॥९३४ ॥ वर्तमाने महायुद्धे तय कर्णस्य चोभयो । द्रष्टुमायोधनं पूर्वमागतो धर्मनन्दन ॥ ९३५ ॥ भृशं तु गाढविद्धत्वान्नाशकत् स्थातुमाहवे ! तत. स शिविरं गत्या स्थितवान् पुरुषर्षभ ॥ ९३६ ॥ तथेत्युक्त केशवस्तु पार्थेन यदुपुङ्गव । पर्यावर्तयव्यग्रो रथं रथवरस्य तम् ॥ ९३७ ।। पार्थमादाय गोविन्दो ददर्श व युधिष्ठिरम् । शयानं राजशार्दूल काञ्चने शयनोत्तमे ।। ९३८ ॥ अगृहीता च मुदितौ चरणौ पार्थिवस्य तौ। तयो महर्षमालक्ष्य हर्पदश्रूण्यवर्तयत् ॥ ९३९ ।।

८. कर्णपर्व
३८१
राधेयं निहतं मत्वा समुत्तस्थौ युधिष्ठिरः ।
वासुदेवार्जुनौ प्रेम्णा ताउमौ परिपस्यजे ॥ ९४० ।।
तत्तस्मै तद्यथावृत्तं वासुदेवः सहार्जुनः।
कथयामास कर्णस्य निधनं यदुपुङ्गव ॥ ९४१॥
ईपदुस्मयमानस्तु कृष्णो राजानमब्रवीत् ।
हतो वैकर्तनो राजन् सूतपुनो महारथः।
दिष्टया जयति राजेन्द्र दिष्टया वर्धसि भारत ॥ ९४२॥
यस्तु द्यूतजितां कृष्णां ग्राहसत् पुरुषाधमः ।
तस्याद्य सूतपुनस्य भूमिः पियति शोणितम् ॥ ९४३॥
शेतेऽसौ शरपूर्णाङ्गः शत्रुस्ते कुरुपुङ्गव ।
तं पश्य पुरषव्याघ विभिन्न वहुभिः शरैः।।९४८॥
हतामित्रामिमामु/मनुशाधि महाभुज ।
यत्तो भूत्वा सहास्माभिर्भुव भोगांश्च पुष्कलान् ॥९४५०
इति श्रुत्या वचस्तस्य केशवस्य महात्मनः।
धर्मपुनः प्रहृष्टात्मा दाशार्ह वाक्यमब्रवीत् ॥ ९४६ ॥
तव कृष्ण प्रसादेन पाण्डवोऽयं धनञ्जयः।
जिगायाभिमुख शन्न चासीद्विमुखः क्वचित् ॥ ९४७ ॥
जयश्चैव भुवोऽस्माकं न त्वस्माकं पराजयः।
यदा त्वं युधि पार्थस्य सारथ्यमुपजग्मिवान् ॥ ९४८॥
इत्युक्त्वा धर्मराजस्तु रथं हेमविभूषितम् ।
आस्थाय पुरुषव्याघ. स्वयलेनाभिसंवृतः ॥ ९४९ ॥
प्रययौ स महावाहुर्द्रष्टुमायोधनं तदा।
कृष्णार्जुनाभ्यां घीयभ्यामनुमन्त्र्य तत प्रियम् ।। ९५०॥
आभापमाणस्तौ धीरावुभौ माधवफाल्गुनौ।
स ददर्श रणे फर्ण शयानं पुरुपर्पभम् ॥९५१ ।।
यथाकदम्बकुसुमं केसर. सर्वतोवृतम्।
चितं शरशतैः कण धर्मराजो ददर्श स. ॥९५२॥

३८२ महाभारतसार गन्धतैलावसिक्ताभि. काश्चनीभि सहस्रशः। दीपिकाभिः कृतोद्योतं पश्यन्ते वै वृपं तदा ।।९५३ ॥ सछिन्नभिन्नकवच बाणैश्च विदलीटतम्। सपुत्रं निहत दृष्ट्या कर्ण राजा युधिष्ठिर ॥९५४ ।। सातप्रत्ययोऽतीव वीक्ष्य चैव पुन पुन । प्रशशंस नरख्याघ्रावुभौ माधवपाण्डवो ॥९५५॥ अद्य राजास्मि गोविन्द पृथिव्या भ्रातृभिः सह । त्वया नाथेन वीरेण विदुषा परिपालित ॥९५६ ॥ दिष्टया जयसि गोविन्द दिष्टया शत्रुर्निपातित.। दिष्टया गाण्डीवधन्वा च विजयी पाण्डुनन्दन ॥९५७ ।। त्रयोदश समास्तीर्णा जागरेण सुदु खिता। स्वप्स्यामोऽद्य सुख रागौ त्वत्प्रसादान्महाभुज ॥९५८ ।। सञ्जय०- दृष्ट्वा च निहत कर्ण सपुत्र पार्थसायके । पुनर्जातमिवात्मान मेने च स महीपति ॥९५९ ॥ समेत्य च महाराज कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् । हर्पयन्ति स्म राजान हर्पयुक्ता महारथा ॥९६० ॥ ते वर्धयित्वा नृपति धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । स्तुवन्तः स्तवयुक्ताभिर्वाग्भि कृष्णौ परंतपौ। जग्मु स्वशिविरायैव मुदा युक्ता महारथा ॥९६१ ॥ एवमेप क्षयो वृत्त सुमहालोमहर्पण । तव दुर्मन्त्रिते राजन् किमर्थमनुशोचसि ।।९६२ ।। भीष्मपर्वत श्लोका.॥ ४६४२ ।। आदिपर्वत श्लोका ॥९६३७ ॥ इति श्रीमहाभारतसारे कर्णपर्व समाप्तम् ।।

महाभारतसारः ९. शल्यपर्व नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवी सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् ॥ दुर्योधनमृत्यं श्रुत्वा धृतराष्ट्रशोकः (प.) ततः पूर्णाह्नसमये शिपिरादेत्य सञ्जयः। पैश०- प्रविवेश पुरी दीनो दुःखशोकसमन्वितः ॥१॥ घेपमानस्ततो राक्षःप्रविवेश निकेतनम् ॥२॥ ददर्श नृपतिश्रेष्ठं प्रज्ञाचक्षुपमीश्वरम् । तथा चासीनमनघं समन्तात् परिवारितम् ॥ ३ ॥ स्नुपामिर्भरतश्रेष्ट गान्धार्या विदुरेण च । तमेव चार्थ घ्यायन्तं कर्णस्य निधनं प्रति ॥४॥ रुदमेघावधीद्वाक्यं राजानं जनमेजय । नातिहटमनाः सूतो वाक्यसन्दिग्घया गिरा ॥५॥ सअयोऽहं नरव्याघ्र नमस्ते भरतर्षभ । मद्राधिपो हतः शल्य. शकुनि सौग्लस्तथा ॥६॥ राजानो राजपुत्राश्च सर्षे ते निहता नृप । दुर्योधनो हतो राजा यथोक्तं पाण्डवेन है। भग्नसक्थो महाराज शेते पांसुपु रूपितः॥७॥ पञ्चालाश्च नरव्याघ्र चेदयश्च निपूदिताः। तय पुत्रा हताः सर्वे द्रौपदेयाश्च भारत ॥८॥ कर्णपुनो हत शूरो घृषसेनः प्रतापवान् । प्रायः स्त्रीशेपममवजगत्कालेन मोहितम् ॥९॥ सप्त पाण्डवतः शेपा धार्तराष्ट्रास्त्रयो स्थाः ॥१०॥ ३८३

३८४
महाभारतसारः
ते चैव भ्रातरः पञ्च वासुदेवोऽथ सात्यकिः।
कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिश्च जयतां वरः॥११॥
एतच्छ्रुत्वा वचः क्रूर घृतराष्ट्रो जनेश्वरः।
निपपात स राजेन्द्रो गतसत्वो महीतले ॥ १२॥
गान्धारी च नृपश्रेष्ठ सर्वाश्च कुरुयोपितः।
पतिताः सहसा भूमौ श्रुत्वा क्रूरं वचस्तदा ॥ १३ ॥
तं तथा पतितं दृष्ट्वा बान्धवा येऽस्य केचन ।
शीतैस्ते सिपिचुस्तोयैर्विन्यजुर्व्यजनैरपि ॥१४॥
स तु दीर्पण कालेन प्रत्याश्यस्तो नराधिपः।
तूष्णीं दध्यौ महीपालः पुत्रव्यसनफार्शतः ॥१५॥
ततो दीर्घेण कालेन विदुर वाक्यमब्रवीत् ॥१६॥
गच्छन्तु योषितः सर्ग गान्धारी च यशस्विनी:
तथेमे सुहृदः सर्वे भ्राम्यते मे मनो भृशम् ॥ १७ ॥
एवमुक्तस्ततः क्षत्ता ता. स्त्रियो भरतर्षभ।
विसर्जयामास शनैर्वेपमानः पुनः पुनः॥१८॥
(अ. २) विस्ष्टास्यथ नारीपु धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः।
विललाप महाराज दुःखाडु खान्तरं गतः॥१९॥
घृत०- अहो वत महदुखं यदहं पाण्डवान् रणे।
क्षेमिणश्चाव्ययांश्चैव त्वत्तः सूत शृणोमि घे ॥२०॥
वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम ।
यच्छ्रुत्वा निहतान् पुत्रान् दीर्यते न सहनधा ॥२१॥
चिन्तयित्वा वयस्तेषां पालक्रीडां च सञ्जय।
हतान् पुत्रानशेषेण दीयंते मे भृशं मन ॥२२॥
अनेत्रत्वाद्यदेतेषां न मे रूपनिदर्शनम् ।
पुत्रस्नेहस्ता प्रीतिनित्यमेतेपु धारिता ॥२३॥

९. शल्यपर्व यालभावमतिक्रम्य यौवनस्थांश्च तानहम् । मध्यप्राप्तांस्तथा श्रुत्वा हृष्ट आसं तदानघ ॥२४॥ तानद्य निहताश्रुत्या हतैश्वर्यान् हतौजसः। न लमेयं कचिच्छान्ति पुनाधिभिरभिप्लुतः ॥ २५ ॥ पोहि पुत्र राजेन्द्र ममानाथस्य साम्प्रतम् । त्वया हीनो महायाहो का नु यास्याम्यहं गतिम् ॥ २६॥ को नु मामुत्थितं वीर तात वातेति वक्ष्यति। महागजेति सततं लोकनायेति चासकृत् ॥२७॥ परिप्वज्य च मां कण्ठे स्नेहेन क्लिनलोचनः। अनुशाधीति कौरव्य तत्साधु वद मे पयः ॥२८॥ ननु नामाहमीपं वचनं तव पुनक। भूयसी मम पृथ्वीयं यथा पार्थस्य नो तथा ॥२९॥ कर्ण एको मया सार्थ निहनिप्यति पाण्डवान् । ततो नृपतयो वीराः स्थास्यन्ति मम शासने ॥ ३०॥ यश्च तेषां प्रणेता चै वासुदेवो महाबलः। न स सभाते राजनिति मामत्रवोद्वचः॥३१॥ तस्याथ बदतः सूत बहुशो मम सन्निधौ । शक्तिो हनुपश्यामि निहतान् पाण्डवान् रणे ।। ३२ ॥ तेषां मध्ये स्थिता यन हन्यन्ते मम पुनका.। व्यायच्छमाना. समरे क्मिन्यद्भागधेयतः ।। ३३ ॥ भीष्म निहतो यर लोकनाय: प्रतापवान् । शिसण्डिन समासाद्य मृगेन्द्र इव जम्मुकम् ॥ ३४ ॥ द्रोणश्च बामणो यत्र सर्वशस्त्रास्त्रपारग.। निहतः पाण्डवैः सह फिमन्यद्भागधेयत.॥३५॥ कर्णश्च निहत. सहये दिव्यास्त्रशो महाबलः। पुत्राश्च मे विनिहता पौत्राश्चैव महायलाः। घयस्या भ्रातरश्चैव किमन्यागधेयत ॥३६॥ म.पा.१५

३८६
महाभारतसारः
भागधेयसमायुक्तो ध्रुवमुत्पद्यते नरः।
यस्तु भाग्यसमायुक्त. स शुभं प्राप्नुयानरः ॥ ३७॥
अहं वियुक्तस्तैर्भाग्यैः पुनश्चैवेह सञ्जय ।
कथमद्य भविष्यामि वृद्धः शत्रुवर्श गतः॥३८॥
न हि मेऽन्यद्भवेच्छ्रेयो घनाभ्युपगमारते ।
इमामवस्था प्राप्तस्य लूनपक्षस्य सञ्जय ॥ ३९ ॥
कथं हि भीमसेनस्य थोप्येऽहं परपा गिरः।। ४० ।।
वैश०- एवं वृद्धश्च सन्तप्तः पार्थियो हतवान्धवः ।
पिलप्य सुचिरं कालं घृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः।
पुनर्गावलमणि सूतं पर्यपृच्छद्यथातथम् ॥४१॥
धृत०- भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा सूतपुत्रं च घातितम् ।
सेनापति प्रणेतारं कमकुर्वत मामकाः॥४२॥
यं यं सेनाप्रणेतारं युधि कुर्घन्ति मामकाः।
अचिरेणैव कालेन तं तं निघ्नन्ति पाण्डवा ॥४३॥
पूर्वमेवाहमुक्तो वै विदुरेण महात्मना।
दुर्योधनापरायेन प्रजेयं चिनशिप्यति ॥४४॥
तत्तथा समनुप्राप्तं वचनं सत्यवादिनः॥४५॥
देवोपहतचित्तेन यन्मया न कृतं पुरा।
अनयस्य फलं तस्य ब्रूहि गावलगणे पुनः ।। ४६ ।।
को वा मुखमनीकानामासीत् कणे निपातिते।
अर्जुनं वासुदेवं च को वा प्रत्युद्ययो रथी ॥४७ ।।
यद्यथा यादृशं चैव युद्धं वृत्तं च साम्प्रतम्।
असिल श्रोतुमिच्छामि कुशलो ह्यसि सजय ॥४८॥

९.
शल्यपर्व
सञ्जय०-
कृप-दुर्योधन-संवादः
(अ.३) शृणु राजन्नवाहितो यथावृत्तो महान् क्षयः।
कुरूणां पाण्डवानां च समासाद्य परस्परम् ॥ ९॥
सूतपुत्रे हते राजन पुत्रास्ते प्राद्रवंस्ततः॥५०॥
विध्वस्तकवचाः सर्वे कांदिशीका विचेतसः।
अन्योन्यममिनिघ्नन्तो वीक्ष्यमाणा भयादिशः॥५१॥
मामेव नूनं धीभत्सुर्मामेव च वृकोदरः।
अभियातीति मन्यानाः पेतुर्मम्लुश्च भारत ॥ ५२ ।।
व्यालतस्करसकीणे सार्थहीना यथा बने।
तथा त्वदीया निहते सूतपुत्रे तदाऽभवन् ।। ५३ ।।
सर्व पार्थमयं लोकमपत्यन्यै भयार्दिताः ॥ ५४॥
(म. ४) विमुखे तव पुत्रे तु शोकोपहतचेतसि ।
रूपाविष्टः पो राजन् वयःशीलसमन्वितः ॥ ५५ ॥
अवचीत्तत्र तेजस्वी सोऽभिसृत्य जनाधिपम्।
दुर्योधनं मन्युवशावास्यं वास्यविशारदः॥५६॥
दुर्योधन नियोधेदं यत्त्यां वक्ष्यामि कौरव ।
श्रुत्या कुरु महाराज यदि ते रोचतेऽनघ॥ ५७ ॥
अद्य सप्तदशाहानि वर्तमानस्य भारत।
सङ्ग्रामस्यातिघोरस्य वध्यतां चाभितो युधि ॥ ५८॥
घायुनेव विधूतानि तव सैन्यानि सर्वतः ।
शरदम्भोदनालानि व्यशीर्यन्त समन्ततः ॥ ५९॥
तां नायमिय पर्यस्ता पातधूतां महार्णवे।
तब सेना महाराज सव्यसाची व्यकम्पयत् ।। ६० ॥
का नु ते सूतपुनोऽभूत् कनु द्रोणः सहानुगः।
मह के च क चात्मा ते हार्दिफ्यश्च तथा कनु ॥६॥

३८८ महाभारतसारः दुःशासनश्च ते भ्राता भ्रातृभिः सहितः क नु । को हीह स पुमानस्ति यो विजेप्यति पाण्डवम् ॥ ६२॥ आत्मनोऽथ त्वया लोको यत्नतः सर्व आहतः। स ते संशयितस्तात आत्मा वै भरतर्षभ ।। ६३ ॥ रक्ष दुर्योधनात्मानमात्मा सर्वस्य भाजनम् । भिन्ने हि भाजने तात दिशो गच्छति तद्गतम् ॥ ६४ ॥ हीयमानेन चै सन्धिः पर्यष्टव्यः समेन वा। विग्रहो वर्धमानेन मतिरेपा बृहस्पतेः॥६५॥ ते वयं पाण्डुपुत्रेभ्यो हीनाः स्म बलशक्तितः । तदत्र पाण्डवैः सार्धं सन्धि मन्ये क्षमं प्रभो ॥ ६६ ॥ न जानीते हि यःश्रेयःश्रेयसम्धावमन्यते । स क्षिप्रं भ्रश्यते राज्यान च श्रेयोऽनुविन्दते ॥ ६७ ॥ प्रणिपत्य हि राजानं राज्यं यदि लमेमहि । धेयः स्यान तु मौढ्येन राजन् गन्तुं पराभवम् ॥ ६८॥ चैचित्रवीर्यवचनात् कृपाशीलो युधिष्ठिरः। विनियुञ्जीत राज्ये त्वां गोविन्दवचनेन च ।। ६९ ॥ एतत् क्षेममहं मन्ये न च पार्थेश्च विग्रहम् ॥७० ।। न त्वां ब्रवीमि कार्पण्यान्न प्राणपरिरक्षणात् । पथ्यं राजन् ब्रवीमि त्वां तत् परासुः स्मरिष्यसि ॥१॥ (म. ५) एवमुक्तस्ततो राजा गौतमेन तपस्विना । निःश्वस्य दीर्घमुप्णं च तूप्णीमासीद्विशां पते ॥७२॥ ततो मुहूर्त स ध्यात्वा धार्तराष्ट्रो महामनाः। कृपं शारद्वतं वाक्यमित्युवाच परंतपः॥७३॥ हेतुकारणसंयुक्तं हितं पवनमुत्तमम् । उच्यमान महापाहो न मे विप्राय रोचते ॥७॥ ,

९. शल्यपर्व
३८९
राज्याद्विनितोऽस्माभिः कथं सोऽस्मासु विश्वसेत् ।
मक्षयूते च नृपतिर्जितोऽस्माभिर्महाधनः।
स फथं मम पास्यानि श्रद्दद्धयाद्भूय एव तु ॥५॥
दुःशासनेन यत्कृप्णा एकवखा रजस्वला ।
परिक्तिमा सभामध्ये सर्वलोकस्य पश्यतः॥७६॥
तथा विवसनां दीनां स्मरन्त्यद्यापि पाण्डवाः ।
न निवारयितुं शययाः सङ्ग्रामात्ते परंतपाः ॥ ७७॥
यदा व द्रौपदी क्लिटा मद्विनाशाय दुःखिता।
स्थण्डिले नित्यदा शेते यायद्वरस्य यातनम् ।।७८॥
इति सर्व समुनद्धं न निर्वाति कथञ्चन ।
अभिमन्योविनाशेन स सन्धयः कथं मया ॥७९ ।।
कथं च राजा भुक्त्वेमां पृथिवीं सागराम्पराम्।
पाण्डवानां प्रसादेन भोक्ष्ये राज्यमहं कथम् ।। ८०॥
उपर्युपरि राशा ये ज्वलित्या भास्करो यथा।
युधिष्ठिरं कथं पश्चादनुयास्यामि दासवत् ॥ ८॥
नाभ्यसूयामि ते वाक्यमुक्तं स्निग्धं हितं त्वया
न तु सन्धिमहं मन्ये प्राप्तकालं कथञ्चन ॥८२॥
नायं क्लीवयितुं काल. संयोद्धं काल एव नः ॥ ८३॥
इष्टं मे बहुभिर्योदत्ता विप्रेषु दक्षिणा.।
प्राप्ता फामा श्रुता वेदाः शत्रूणां मूर्ध्नि च स्थितम् ॥८॥
भृन्या मे सुभृतास्तात दीनश्चाभ्युद्धतो जनः।
नोत्सहेऽद्य द्विजश्रेष्ठ पाण्डवान् यतुमीदृशम् ।। ८५॥
न भुवं सुखमस्तीति फुतो राष्टं पुतो यशः।
इद पीतिबिंधातव्या सा च युद्धन नान्यथा ॥४६॥
गृहे यत्क्षत्रियस्यापि निधनं तद्विगहितम्।
अधर्मः सुमहानेप यच्छय्यामरणं गृहे ॥ ८॥

३९०
महाभारतसारः
अरण्ये यो विमुच्येत सङ्ग्रामे वा तनुं नरः।
ऋतृनाहत्य महतो महिमानं स गच्छति ॥ ८८॥
कृपणं पिलपन्नार्को जरयाऽभिपरिप्लुतः।
म्रियते रुदतां मध्ये ज्ञातीनां न स पूरुपः।। ८९॥
ये मदर्थे हताः शूरास्तेषां कृतमनुस्मरन् ।
ऋणं तत्प्रतियुञ्जानो न यज्ये मन आदधे ।। ९० ॥
घातयित्वा वयस्यांश्च भातृनय पितामहान् ।
जीवितं यदि रक्षेयं लोको मां गर्हयेद्धवम् ॥९॥
कीदृशं च भवेद्राज्यं मम हीनस्य बन्धुभिः।
सखिभिश्च विशेषेण प्रणिपत्य च पाण्डवम् ॥
१९२॥
सोऽहमेतादृशं कृत्वा जगतोऽस्य पराभवम् ।
सुयुद्धेन ततः स्वर्ग प्राप्स्यामि न तदन्यथा ॥९३॥
एवं दुर्योधनेनोक्तं सर्वे सम्पूज्य तद्वचः।
साधु साध्विति राजानं क्षत्रियाः सम्यभापिरे ॥९४ ॥
शल्यस्य सेनापतित्वम्, अष्टादशदिनयुद्धम्
(म. १) ततो दुर्योधनः स्थित्वा रथे रथवरोत्तमम्।
सर्वयुद्धविभावशमन्तफातिमं युधि ॥९५।।
सर्वलक्षणसम्पनं निपुर्ण श्रुतिसागरम् ।
जेतारं तरसाऽरीणामजेषमरिभिर्यलात् ॥ ९६॥
आराध्य त्र्यम्बकं यत्नाद्यतैरप्रेमहातपाः ।
अयोनिजायामुत्पनो द्रोणेनायोनिजेन यः।
समभ्येत्यात्मजस्तुभ्यमश्वत्थामानमग्रवीत् ॥९७ ॥
गुरुपुत्रोऽध सर्वेपामस्माकं परमा गतिः ।
मयास्तस्मानियोगात्ते कोऽस्तु सेनापतिर्मम ॥२८॥
मौणि- अयं फुलेन रूपेण तेजसा यशसा श्रिया।
सर्गुणः समुदितः शस्यो नोऽस्तु चमूपतिः ॥२९॥

९. शल्यपर्व
३९१
(4. ७) एवमुक्तस्ततो राजा मद्राधिपतिमासा ।
अभ्यपिञ्चत सेनाया मध्ये भरतसत्तम ।। १०० ।।
अमिपिते ततस्तस्मिन् सिंहनादो महानभूत् ।
तय सैन्येऽभ्यवाद्यन्त वादिनाणि च भारत ।। १०१॥
हमाः सुमनसश्चैव यभूवुस्तत्र सैनिकाः।
मेनिरे निहतान् पार्थान् मद्रराजयशं गतान् ॥ १०२।।
प्रहरं प्राप्य सेना तु तापकी भरतर्षभ ।
तां रात्रिमुपिता सुप्ता हर्षचित्ता च साऽभवत् ॥ १०३ ।।
(२. ८) व्यतीतायां रजन्यां तु राजा दुर्योधनस्तदा ।
अनचीत्तावकान् सर्वान् सन्नहन्तां महारथाः॥ १०४॥
राशश्च मतमाशाय समनात सा चमूः।।२०५॥
ततः सर्व समागम्य पुत्रेण तव सैनिकाः।
कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिः शल्योऽथ सौयलः ।
अन्ये च पार्थिवाः शेषाः समयं चक्रुराहताः ॥ १०६ ॥
नन पकेन योद्धव्यं कथञ्चिदपि पाण्डवैः ॥ १०७ ॥
यो हकः पाण्डवैर्युध्येद्यो वा युध्यन्तमुत्सृजेत् ।
स पञ्चभिर्भवेद्युक्तः पातफैश्योपपातकैः।
अन्योन्यं परिरक्षद्भिर्योद्धव्यं सहितैश्च ह ।। १०८ ।।
एवं ते समयं कृत्वा सर्वे तत्र महारथाः।
मद्रराजं पुरस्कृत्य तूर्णमभ्यद्रवन् परान् ॥ १०९ ।।
तथैव पाण्डवा राजन् व्यूह्य सैन्यं महारणे।
अभ्ययुः कौरयान् राजन योत्स्यमाना समन्ततः॥ ११०॥
धृत०- हते भीमे महेप्यासे द्रोणे कर्ण महारथे।
मामकानां परेपांच कि शिष्टमभवलम् ॥ १११ ।।
सञ्जय०-एकादश सहस्राणि रथानां भरतर्षभ।
दश दन्तिसहस्राणि सप्त चैव शतानि च ॥ १२ ॥

३९२
महाभारतसारः
पूर्णे शतसहस्त्रे द्वे हयानां तत्र भारत ।
पत्तिकोट्यस्तथा तिस्रो बलमेतत्तवाभवत् ॥ ११३॥
रथानां पट्सहस्राणि पट्सहस्राश्च कुञ्जराः।
दश चाश्वसहस्राणि पत्तिकोटी च भारत।
एतद्वलं पाण्डवानामभवच्छेपमाहवे ।। ११४॥.
इमे ते च बलौघेन परस्परवधैपिणः।
उपयाता नरव्याघ्राः पूर्वी सन्ध्यां प्रति प्रभो ॥ ११५ ॥
ततःप्रववृते युद्धं घोररूपं भयानकम् ।
तावकानां परेषां च निघ्नतामितरेतरम् ॥ ११६ ॥
(प. ९) निर्मर्यादे तथा युद्धे वर्तमाने भयानके।
(अ.१०) समाईच्चित्रसेनं तु नकुलो युद्धदुर्मदः।। ११७ ॥
तौ परस्परमासाद्य चित्रकार्मुकधारिणौ।
मेघाविव यथोवृत्तौ दक्षिणोत्तरवर्षिणौ।
शरतोयैः सिपिचतुस्तौ परस्परमाहवे ॥१८॥
चित्रसेनस्तु भल्लेन पीतेन निशितेन च ।
नकुलस्य महाराज मुष्टिदेशेऽच्छिनधनुः ॥ ११९॥
हयांश्चास्य शरैस्तीक्ष्णैः प्रेपयामास मृत्यवे ॥ १२० ॥
स च्छिन्नधन्या विरथः खगमादाय चर्म च ।
रथादयातरधीरःशैलानादिय केसरी॥ १२१ ॥
चित्रसेनरथं प्राप्य चित्रयोधी जितश्रमः।
आररोह महायाहुः सर्वसैन्यस्य पश्यतः॥१२२ ।।
सकुण्डलं.समुकुटं सुनसं स्वायतेक्षणम्।
चित्रसेनशिरः कायादपाहरत पाण्डवः ।। १२३ ॥
विशस्तं भ्रातरं दृष्ट्या कर्णपुत्री महारयो।
सुपेणः सत्यसेनश्च मुश्चन्ती विविधाभ्शयन् ॥ १२४॥

९. शल्यपर्व ततोऽभ्यधावतां तूर्ण पाण्डव रथिनां वरम् । जिघांसन्ती यथा नागं व्यानो राजन् महायते ॥ १२५॥ स शरैः सर्वतो विद्धो रथशक्ति परामृशत् । समुद्यम्य च चिक्षेप सत्यसेनस्य संयुगे॥ १२६॥ सा तस्य हृदयं सङ्ख्ये विभेद च तथा नृप। स पपात रथाद्भर्मि गतसत्त्वोऽल्पचेतनः॥१२७ ॥ भ्रातरं निहतं दृष्ट्या सुपेणः क्रोधमूर्छितः । अभ्ययर्पच्छरस्तुण पादातं पाण्डुनन्दनम् ॥ १२८ ॥ ततः प्रद्धो महाराज नकुलः परवीरहा। शरस्तस्य दिशः सर्वाञ्छादयामास वीर्यपान् ॥१२९ ॥ ततो गृहीत्या तीक्ष्णाग्रमर्धचन्द्र सुतेजनम् । सुवेगवन्तं चिक्षेप कर्णपुनाय संयुगे ।। १३०॥ तस्य तेन शिरः कायाजदार नृपसत्तम। पश्यतां सर्वसैन्यानां तदद्भुतमियाभवत् ॥ १३१॥ स इतःप्रापतद्राजन्नकुलेन महात्मना । नदीवेगाढिवारुग्णस्तीरजः पादपो महान् ॥ १३२॥ फर्णपुत्रवधं दृष्ट्या नकुलस्य च विक्रमम् । भदुद्राव भयात् सेना तापकी भरतर्षभ ॥ १३३॥ (11)तां दृष्ट्या सीदती सेनां पढ़े गामिव दुर्वलाम् । उज्जिहीपुस्तदा शल्यः प्रायात् पाण्डुसुतान् प्रति ॥ १३४।। ततः शरशतैस्तीक्ष्णैर्मद्रराजो महारथः। अर्दयामास तां सेनां धर्मराजस्य पश्यतः ॥ १३५॥ तां सम्मर्च तत सइख्ये लघुहस्तः शितैः शरैः। घाणवण महता युधिष्ठिरमताडयत् ॥ १३६ ॥ तस्य भीमो रणे मुद्धः सदश्य दशनच्छदम्। विनाशायाभिसन्धाय गदामादाय वीर्यवान्। पोथयामास शल्यस्य चतुरोऽश्यान् महाजयान् ।। १३७॥

महाभारतसारः -- ततः शल्यो रणे क्रुद्धः पीने वक्षसि तोमरम्। निचखान नदन धीरो धर्म मित्त्वा च सोऽभ्ययात्॥१३८।। वृकोदरस्त्वसम्भ्रान्तस्तमेवोद्धृत्य तोमरम्। यन्तारं मद्रराजस्य निर्विमेद ततो हृदि ।। १३९ ।। स भिन्नवर्मा रुधिरं यमन् वित्रस्तमानसः। पपाताभिमुखो दीनो मद्रराजस्त्वपाक्रमत् ॥१४० ॥ (अ. १२) भीमसेनोगदापाणिः समाह्वयत मद्रपम् ॥ १४१ ॥ ततस्तु तावकाः शूरा नानाशस्त्रसमायुताः। अभ्यद्रवन् महाराज दुर्योधनपुरोगमाः॥१४२ ।। तदनीकमभिप्रेक्ष्य ततस्ते पाण्डुनन्दनाः। प्रययुः सिंहनादेन दुर्योधनपुरोगमान् ॥ १४३ ॥ तेपामापततां तूर्ण पुत्रस्ते भरतर्षभ । प्रासेन चेकितानं वै विव्याध हृदये भृशम् ॥ १४४ ।। स पपात रथोपस्थे तव पुत्रेण ताडितः। रुधिरोधपरिक्लिन्नः प्रविश्य विपुलं तमः।। १४५॥ चेकितानं हतं दृष्ट्वा पाण्डवेया महारथाः। असक्तमभ्यवर्षन्त शरवर्षाणि भागशः॥ १४६ ।। . हत विध्यत गृहीत प्रहरध्वं निकृन्तत । इति स्म वाचः श्रूयन्ते तव तेषां च ये बले ॥ १४७ ।। ततः शल्यो महाराज धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् । विव्याध निशितैर्वाणैर्हन्तुकामो महारथम् ।। १४८॥ (आ. १३) पीडिते धर्मराजे तु मद्रराजेन मारिप । सात्यकिर्भीमसेनश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ। परिवार्य रथैः शल्यं पीडयामासुराहवे ।। १४९॥ ततः शल्यो रणे राजन् सास्तान दशभिः शरैः। विव्याध भृशसंक्रुद्धस्तोत्रैरिय महाद्विपान् ॥ १५० ।।

९. शल्यपर्व ३९५ ते वार्यमाणाः समरे मद्रराक्षा महारथाः। न शेकुः सम्मुखे स्थातुं तस्य शत्रुनिपूदना ॥ १५१॥ ततो दुर्योधनो राजा दृष्ट्या शल्यस्य विक्मम् । निहतान् पाण्डवान् मेने पञ्चालानथ सूअयान १५२ ॥ शल्यवधः (अ.१९)पीड्यमानास्तु शल्येन पाण्डवा भृशयिक्षता.। प्राद्रवन्त रण हिन्वा कोशमाने युधिष्ठिरे ॥ १५३ ॥ चध्यमानेप्यनीकेपु मद्रराजेन पाण्डवः। ममर्पयशमापनो धर्मराजो युधिष्ठिर । समायानचीत् सर्वान् भ्रातृन कृष्णं च माधवम् ॥ १५४ ॥ योत्स्येऽहं मातुलेनाद्य क्षानधर्मेण पार्थिवा.। स्थमंशममिसन्धाय विजयायेतराय च ॥ १५५ ।। तस्य मेऽप्यधिकं शस्त्र सर्वोपकरणानि च । संसज्जन्तु रथे क्षिप्रं शास्त्रवद्रययोजकाः ॥ १५६ ॥ शैनेयो दक्षिणं च धृष्टद्युम्नस्तथोत्तरम् । पृष्ठगोपो भवत्वद्य मम पार्थो धनलयः ॥ १५७ ॥ पुरस्सरो ममाथास्तु भीम शस्त्रभृतां वरः। एपमभ्यधिक शल्याद्भविष्यामि महामृधे ।। १५८ ।। एपमुक्तास्तथा चकुस्तदा राक्ष. प्रियैषिणः। तत प्रहर्पः सैन्यानां पुनरासीत्तदा मृधे ॥ १५९ ॥ युधिष्ठिरस्तु भद्रेशमभ्यधायदमपित ॥ १६०॥ तत्राथर्यमपश्याम कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरे। पुरा भूत्वा मृदुर्दान्तो यसदा दारुणोऽभयत् ॥ १६ ॥ शस्यस्तु शरवण पीडयामास पाण्डवम् । मद्रराज तु कौन्तेयः शरवरयाविरत् ॥ १६२ ।।

३९६ महाभारतसारः ततः शरशतं शल्यो मुमोचाथ युधिष्ठिरे। धनुश्वास्य सिताण वाणेन निरकन्तत ॥ १६३॥ सोऽन्यत्कार्मुकमादाय शल्यं शरशतैत्रिभिः। अविध्यत्कार्मुकं चास्य क्षुरेण निरकृन्तत ॥१६॥ अथास्य निजधानाश्वांश्चत्तुरो नतपर्वमिः। द्वाभ्यामतिशितायाभ्यामुभी तत्पार्णिसारथी ।। १६५॥ ततोऽस्य दीप्यमानेन पीतेन निशितेन च । प्रमुखे वर्तमानस्य भल्लेनापाहरद्ध्वजम् ॥ १६६॥ ततः प्रभग्नं तत् सैन्यं दौर्योधनमरिन्दम ॥ १६७ ॥ ततो मदाधिपं द्रौणिरभ्यधावत्तथा कृतम्। आरोप्य चैनं स्वरथे त्वरमाणः प्रदुद्रुवे ।। १६८ ॥ मुहर्तमिव तो गत्वा नर्दमाने युधिष्ठिरे। स्मित्त्वा ततो मगपतिरन्यं स्यन्दनमास्थितः ॥ १६९ ।। (१.१७) अथान्यनुरादाय बलवान् वेगवत्तरम्। युधिष्ठिर मद्रपतिभित्वा सिंह इवानदत् ॥ १७० ।। संरक्षितो भीमसेनेन राजा माद्रीसुत्ताभ्यामथ माधवेन । मद्राधिपं पत्रिभिरग्रगैः स्तनान्तरे धर्मसुतो निजघ्ने ॥ १७१।। ततस्तु मद्राधिपतिर्महात्मा युधिष्ठिरं भीमवलं प्रसा। विव्याध वीरं हृदयेऽतिवेगं शरेण सूर्याग्निसमप्रमेण ।। १७२।। ततोऽतिविद्धोऽथ युधिष्ठिरोऽपि सुसम्प्रयुक्तेन शरेण राजन् । जधान मद्राधिपति महात्मा मुदं च लेमे ऋषभः कुरूणाम् ॥ १७३ ।।

९. शल्यपर्व
३९७
ततस्तु मद्राधिपति प्ररम
धनुर्विमप्य व्यसृजत् पृपत्कान् ।
द्वाभ्यां शराभ्यां च तथैय राम-
चिच्छेद चापं कुरुपुङ्गयस्य ॥ १७४ ॥
रूपश्च तस्यैव जघान सूतं
पड्मिः शरैः सोऽभिमुखः पपात ।
मद्राधिपश्चापि युधिष्ठिरस्य
शरैश्चतुर्मिर्निजघान वाहान् ।। १७५ ।।
तथा रुते राजनि भीमसेनो
मद्राधिपस्याथ ततो महात्मा।
छित्त्वा धनुगवता शरेण
द्वाभ्यामविध्यत् सुभृशं नरेन्द्रम् ॥ १७६ ॥
स धर्मराजो निहताश्वसूतः
कृत्वा मन शस्यवये महात्मा।
जग्राह शक्ति पनवप्रकाशाम्
मद्राधिपं मुद्धमना निरक्षत् ।। १७७ ।।
ततस्तु शक्ति सचिरोग्रदण्डां
मणिप्रकोज्वलितां प्रदीताम्।
चिक्षेप वेगात् सुभृशं महात्मा
महाधिपाय प्रारः कुरूणाम् ।। १७८ ।।
सा तस्य मर्माणि विदार्य शुभ्र-
मुरो विशालं च तथैव मित्त्वा ।
विषेश गां तोयमियाप्रसता
यशो विशालं नृपतेर्दहन्ती ।। १७२।।
नासाक्षिकास्यविनिस्तेन
प्रस्यन्दता च प्रणसम्मवेन ।
संसिक्तगात्रो रधिरेण सोऽमृ-
तोचो यथा स्कन्दहतो महादिः ॥ १८०॥

३९८ महाभारतसार: . वाह प्रसार्याभिमुखो धर्मराजस्य मद्रराट्। ततो निपतितो भूमाविन्द्रध्वज इघोन्छूितः॥१८१ ।। चिरं भुक्त्या वसुमती प्रियां कान्तामिव प्रभुः। सर्वैरङ्गैः समाश्लिप्य प्रसुप्त इव चाभवत् ॥ १८२॥ धम्ये धर्मात्मना युद्धे निहते धर्मसूनुना। सम्यग्घुत इव स्विरः प्रशान्तोऽसिरिवाध्वरे ॥ १८३॥ (अ.१८) शल्येऽथ निहते राजन् मद्रराजपदानुगाः। रथा. सप्तशता धीरा निर्ययुर्महतो घलात् ॥ १८४ ॥ दुर्योधनेन ते वीरा वार्यमाणाः पुनः पुनः। युधिष्ठिरं जिघांसन्तः पाण्डूना प्राविशन् वलम् ॥ १८५७ ततोऽर्जुनश्च भीमश्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ। अभ्यघ्नन् युयुधानश्च मद्रराजपदानुगान् ॥ १८६ ॥ शाल्ववधः (अ. १९) पातिते युधि दुर्धर्षे मद्रराजे महारथे। तावकास्तव पुत्राश्च प्रायशो विमुखाऽभवन् ॥ १८७॥ वृषा यथा भग्नटला. शीर्णदन्ता यथा गजाः। मध्याह्ने प्रत्यपायाम निर्जिताऽजातशत्रुणा ॥ १८८ ॥ न सन्धातुमनीकानि न च राजन् पराक्रमे। आसीवुद्धिर्हते शल्ये भूयो योधस्य कस्यचित् ॥ १८२० नातिदूरापयातं तु कृतवुद्धिं पलायने। दुर्योधन स्वकं सैन्यमनवीभृशविक्षतम् ॥१९० ॥ न तं देशं प्रपश्यामि पृथिव्यां पर्वतेपु च। यन यातान्न पा हन्युः पाण्डवा. किं स्तेन व. ।। १९१॥ अल्प च वलमेतेषां कृष्णौ च भृशविक्षतौ। यदि सर्वेऽत्र तिष्ठामो ध्रुवं नो विजयो भवेत् ॥१९२।।

महाभारतसारः ततस्तु नागं धरणीधगभं मदं स्रवन्तं जलदप्रकाशम्। गदां समाविद्धय भृशं जघान पाञ्चालराजस्य सुतस्तरस्वी ॥ २०० ।। स भिशकुम्भः सहसा विनद्य मुखात्मभूतं क्षतजं विमुञ्चन् । पपात नागो धरणीधरामः क्षितिप्रकम्पाउलितो यथाऽद्रिः ।। २०१ ।। निपात्यमाने तु तदा गजेन्द्रे हाहाकृते तव पुत्रस्य सैन्ये। स शाल्वराजस्य शिनिप्रवीरो जहार भलेन शिरः शितेन ॥२०२॥ हृतोत्तमागो युधि सात्वतेन पपात भूमौ सह नांगराशा। यथाऽदिशृङ्गं सुमहत् प्रणुओं वजेण देवाधिपचोदितेन ।। २०३॥ (१.२१) तस्मिस्तु निहते शरे शाल्वे समितिशोभने। तवाभज्यदलं वेगाढातेनेव महाद्रुमः ॥२०४ ॥ (r. १३)तांस्तु यत्नेन महता सन्नियार्य महारथान् । पुत्रस्त योधयामास पाण्डयानामनीफिनीम् ।।२०५।। दुर्योधनपलायनम् , मुशर्मवधः, सानिवधः (r.२५)पावाल्यस्तु ततः मुद्धः मैन्येन मदता घृतः। अभ्यद्यत् सुसमुन्दस्तावकान् हन्तुमुधतः॥२०६॥ सतस्त्यापततस्तस्य तय पुत्री जनाधिप। याणसताननेकान्य प्रेषयामास मारत ॥ २०७४ ९ शल्यपर्व ४०१ सोऽतिविडो महेप्यासस्तोत्रादित इघ द्विप । तस्याभ्याधतुरो याणे प्रेपयामास मृत्यवे ॥ २०८॥ सारयेचास्य मलेन शिर कायादपावरत् ॥२०॥ ततो दुर्योधनो पना पृष्ठमाला घाजिन । मपामामद्धतरयो नातिदूरमरिन्दम ॥२१॥ ततो रथेपु म पु त्रिसाइना महाद्विपा । पाण्डवान रथिन सर्यान् समन्तात् पर्यवारयन् ॥ २१ ॥ अपमान्ते तव सुते हयपृष्ठ समाधिते । दृष्ट्या च पाण्डयान सर्वान् पुसरे परिवारितान् । प्रधुम्नो महाराज सहसा समुपागवत् ॥ २१२ ।। अदृष्ट्या तु स्थानीने दुर्योधनमरिन्दमम् । अश्वत्थामा पश्चैव रतवर्मा च सात्यत । अपृच्छन् क्षत्रियाँस्तत्र धनु दुर्योधनो गत ॥ २१३ ॥ आहु पेचिद्धते सूते प्रयातो पन सौयल । दित्या पञ्चालराजस्य तदनीयं दुरुत्सहम् ॥ २१४ ।। श्रुत्वा तु पचन तेपामश्वत्थामा महायल। मित्या पश्चालराजस्य तदनीक दुरुत्सहम् । रूपश्च पृतवर्मा च प्रययौ यत्र सौग्ल ॥२१५॥ ततस्तेपु प्रयातेपु धृष्टद्युम्नपुरस्कृता । आययु पाण्डवा राजन् चिनिघ्नन्त स्म तापकम् ॥२६॥ घट्या तु तानापतत सम्प्रहटान् महारथान् । पराकान्तास्ततो धीप निराशा जीविते तदा ॥२७॥ विवर्णमुखभूयिष्टममवत्तापक यलम् ॥ २१८ ॥ परिक्षीणायुधान् दृष्ट्या तानह परिवारितान् । राजन् वलेन व्यतेन त्यक्त्वा जीवितमात्मन ॥२१९ ।। मसा२६ महाभारतसारः आत्मना पञ्चमोऽयुद्धयं पाञ्चालस्य बलेन ह । जितास्तेन वयं सर्वे व्यपयाम रणात्ततः ।। २२० ।। अथापश्य सात्यकि तमुपायान्तं महारथम् । स्थैश्चतु शतैर्वोरो मामभ्यद्वदाहवे ॥२२१ ।। धृष्टद्युम्नादहं मुक्त कथञ्चिच्छ्रान्तवाहनात् । पतितो माधवानीकं दुष्टती नरकं यथा ॥ २२२ ।। तन युद्धमभूद्धोरं मुहूर्तमतिदारुणम् ॥२२३ ।। सात्यकिस्तु महावाहुर्मम हत्या परिच्छदम् । जीवग्राहमगृह्णान्मां मूछितं पतितं भुवि ॥ २२४ ॥ ततो मुहूर्तादिव तद्गजानीकमविध्यत । गदया भीमसेनेन नाराचैरर्जुनेन च ॥२२५ ।। (अ. २६) अदृश्यमाने कौरव्ये पुत्रे दुर्योधने तव । सोदा सहिता भूत्वा भीमसेनमुपाद्रवन् ।। २२६ ॥ ततो भीमो महाराज स्वरथं पुनरास्थितः । मुमोच निशितान् वाणान्पुत्राणां तव मर्मसु ॥ २२७ ॥ ते हता न्यपतन भूमौ स्यन्दनेभ्यो महारथाः। घसन्ते पुप्पशवला निकत्ता इव किंशुका. ॥ २२८ ॥ तत' पञ्चशतान् हत्वा सवरूथान महारथान् । जधान कुञ्जरानीकं पुन: सप्तशतं युधि ॥ २२९ ॥ भीमसेनस्तु कौन्तेयो हत्वा युद्धे सुतांस्तव । मेने कृतार्थमात्मानं सफल जन्म च प्रभो ।।२३०॥ हतभूयिष्टयोधा तु तव सेना विशां पते । किञ्चिच्छेपा महाराज कृपणं समपद्यत ॥ २३१॥ (अ. २७) दुर्योधनो महाराज सुदर्शश्चापि ते हतोपो तदा सहये वाजिमध्ये व्यवस्थितौ ।।२३२॥ सुत।

५. शल्यपत्र
४०३
तदनीकमभिप्रेक्ष्य प्रयः सजा महारथाः।
भीमसेनोऽर्जुनश्चैव सहदेवश्च मारिप ॥२३३ ॥
तान् प्रेक्ष्य सहितान् सर्या अवेनोद्यतकाMकान् ।
सुदर्शनस्तव सुतो भीमसेनं समभ्ययात् ॥ २३४ ॥
सुशर्मा शफुनिश्चैव युयुधाते किरीटिना ॥ २३५ ॥
पार्योऽपि युधि विक्रम्य फुन्तीपुत्रो धनखयः।
पातयित्वा हयान् सास्त्रिगर्तानां स्थान् ययौ ।। २३६ ॥
सत्यकर्माणमाक्षिप्य क्षुरप्रेण महायशाः।
शिरश्चिच्छेद सहसा तप्तकुण्डलभूषणम् ॥ २३७ ।।
सत्येपुमथ चादत्त योधानां मिपतां ततः।
यथा सिंहो यने राजन् मृगं परिबुभुक्षितः ॥ २३८ ॥
ततः शरं समादाय यमदण्डोपमं तदा ।
सुशर्माणं समुद्दिश्य चिक्षेपागु हसन्निव ॥ २३९ ।।
स शरःप्रेषितस्तेन फ्रोधदीन धन्विना ।
सुशाणं समासाद्य विमेद हृदयं रणे ।। २४० ॥.
स गतासुमहाराज पपात धरणीतले।
नन्दयन् पाण्डयान् सर्वान् व्यथयंश्चापि तावकान् ॥ २४१॥
सुशर्माणं रणे हत्वा पुत्रानस्य महारथान् ।
सप्त चाटी च विंशय सायकैरनयत् क्षयम् ॥ २४२॥
ततोऽस्य निशितैर्वाणः सर्वान् हत्या पदानुगान् ।
अभ्यगाद्भारती सेनां हतशेषां महारथः ॥ २४३ ॥
भीमस्तु समरे क्रुद्धः पुत्रं तव जनाधिप ।
'सुदर्शनमदृश्यं तं शरैश्चके हसनिय ॥२४४ ॥
ततोऽस्य प्रहसन् क्रुद्धः शिरः कायादपाहरत् ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन स हतः प्रापतद्भुवि ॥ २४५ ॥

४०४
महाभारतसारः
.
(म. २८) तस्मिन्प्रवृत्ते सनामे गजयाजिनरक्षये।
शकुनिःसौयलो राजन् सहदेवं समभ्ययात् ॥ २४६ ।।
ततोऽस्यापततस्तूर्ण सहदेवः मतापवान् ।
शरोधान् प्रेषयामास पतङ्गानिव शीघ्रगान् ॥२७॥
उल्कोऽपि महाराज भीमं विव्याध सप्तभिः।
सहदेवं च सप्तत्या परीप्सन् पितरं रणे ॥२४८॥
ततोऽस्यापततः शूरः सहदेवः प्रतापवान् ।
उलूकस्य महाराज भल्लेनापाहरच्छिरः॥२४९ ॥
पुत्रं तु निहतं दृष्ट्वा शकुनिस्तत्र भारत ।
सहदेवं समासाद्य त्रिभिर्विव्याध सायकैः॥२५०॥
स्वमंशमवशिष्टं तं संस्मृत्य शकुनि नृप।
रथेन काञ्चनानेन सहदेवः समभ्ययात् ।। २५९ ॥
अभिगम्य सुदुर्धर्षः सहदेवो युधां पतिः।
विकृप्य बलवच्चापं क्रोधेन प्रज्वलन्निव ॥२५२॥
शकुनि दशभिर्विद्ध्वा चतुर्मिश्चास्य वाजिनः।
छत्र ध्वजं धनुश्चास्य च्छित्त्वा सिंह इवानदत् ॥ २५३ ।।
तस्याशुकारी सुसमाहितेन
सुवर्णपुखेन दृढायसेन।
भल्लेन सर्वावरणातिगेन
शिरः शरीरात् प्रममाथ भूयः॥२५४॥
ततो रथाच्छकुनि पातयित्वा
मुदान्विता भारत पाण्डवेयाः।
शङ्खान प्रदध्मुः समरेऽतिदृष्टाः
सकेशवाः सैनिकान् हर्षयन्तः ॥२५५ ॥

९. शल्यपर्व दुर्योधनस्य हृदप्रवेशः (भ. २९) ततो दुर्योधनो राजा दृष्ट्या स्थग्लसझयम्। हतोपान समानीय मुद्धो रथगणान् यहन् । २५६ ॥ फुअरांश्च हयांश्चैव पादातांश्च समन्ततः। उवाच सहितान्सर्यान् धार्तराष्ट्र इदं वचः॥२७॥ समासाद्य रणे सर्वान् पाण्डवान् ससुहृद्गणान् । पाञ्चाल्यं चापि सयलं हत्वा शीघ्रं न्यवर्तत ॥२५८ ॥ तस्य ते शिरसा गृह्य पचनं युद्धदुर्मदा.। अभ्युद्ययू रणे पार्थीस्तर पुत्रस्य शासनात् ॥ २५९ ।। ततस्तु पाण्डवानीकाग्नि मृत्य यहयो जना.। अभ्यघ्नस्तावफान युद्धे मुहर्तादिव भारत ॥२६० ॥ ततो निःशेषमभवत्चत्सैन्यं तव भारत ॥ २६१ ।। वृत०- निहते मामले सैन्ये निशेपे शिविरे कृते । पाण्डवानां वले सूत किं नु शेषमभूत्तदा ।। २६२ ।। सज०- रथानां वे सहा तु सप्त नागशतानि च । पञ्च चाश्वसहस्राणि पत्तीनां च शतं शताः। एतच्छेपमभूदाजन् पाण्डवानां महदलम् ॥ २६३ ।। एकाकी भरतश्रेष्ठ ततो दुर्योधनो नृपः। इतं स्वहयमुत्सृज्य प्राङ्मुस प्रावद्भयात् ॥ २६४ ॥ एकादशचमूभर्ता पुत्रो दुर्योधनस्तव । गदामादाय तेजस्वी पदातिः प्रस्थितो हदम् ॥ २६५॥ धृपयुम्नस्तु मा दृष्ट्वा हसन् सात्यकिमब्रवीत । किमनेन गृहीतेन नानेनार्थोऽस्ति जीवता ॥२६६ ।। धृष्टद्युम्नवचः श्रुत्वा शिनेर्नता महारथ । उद्यम निशित खङ्ग हन्तुं मामुद्यतस्तदा ॥२६७ ।।

महाभारतसार
तमागम्य महाप्राडा. कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत्।
मुच्यतां सञ्जयो जीवन हन्तव्यः कथञ्चन ॥२६८ ॥
द्वैपायनवचः श्रुत्वा शिनेनप्ता कृताञ्जलिः।
ततो मामत्रचोन्मुक्त्वा स्वस्ति सञ्जय साधय ।। २६९ ।।
अनुक्षातस्त्वहं तेन न्यस्तवर्मा निरायुध ।
प्रातिष्ठं येन नगरं सायाह्ने रधिरोक्षित. ॥२७० ॥
क्रोशमात्रमपकान्तं गदापाणिमवस्थितम्।
एकं दुर्योधनं राजन्नपश्यं भृशविक्षतम् ॥ २७१ ।।
स तु मामनुपूर्णाक्षो नाशक्नोदभिवीक्षितुम् ।
उपप्रेक्षत मां दृष्ट्वा तथा दीनमवस्थितम् ॥ २७२ ।।
तं चाहमपि शोचन्तं दृष्ट्वैकाकिनमाहवे।
मुहूर्त नाशकं वक्तुमतिदुखपरिप्लुतः॥२७३ ॥
स दीर्घमिव निःश्वस्य प्रत्यवेक्ष्य पुनः पुनः।
असौ मां पाणिना स्पृष्ट्या पुनस्ते पर्यभापत ॥२७४ ।।
घूया. सञ्जय राजानं प्रशाचक्षुपमीश्वरम् ।
दुर्योधनस्तव सुत.प्रविष्टो हदमित्युत॥२७५ ॥
सुहृद्भिस्तादशैीनः पुरैर्धाभिरेव च ।
पाण्डवैश्च हृते राज्ये को नु जीवेत मादृशः॥२७६॥
आचक्षीथा. सर्वमिदं मां च मुक्तं महाहयात् ।
अस्मिस्तोयलदे गुप्तं जीवन्तं भृशविक्षतम् ॥२७७ ॥
एवमुक्त्या महाराज पाधिशतं महाहदम् ।
अस्तम्भयत तोयं च मायया मनुजाधिप. ॥२७८॥
तस्मिन् इदं प्रविष्टे तु त्रीन् स्थान् श्रान्तवाहनान् ।
अपश्य सहितानेकस्त देशं समुपेयुप.॥२७९ ॥
कृपं शाद्धतं वीरं द्रौणि च रथिनां घरम् ।
भोज च कृतवर्माण सहिताशरविक्षतान् ॥ २८०॥

९. शल्यपर्व ४०७ ते सर्व मामभिप्रेक्ष्य तूर्णमयाननोदयन् । उपयाय तु मामूचुर्दिष्टया जीयसि सञ्जय ॥२८१ ॥ अपृच्छंश्चैव मां सर्वे पुत्रं तव जनाधिपम् । कञ्चिदुर्योधनो राजा स नो जीवति सञ्जय ॥ २८२॥ आस्यातयानहं तेभ्यस्तदा कुशलिन नृपम् । तश्चैव सर्वमाचक्षं यन्मां दुर्योधनोऽप्रवीत् ॥ २८३॥ हृदं चैवाहमाचक्ष यं प्रविष्टो नराधिपः॥२८४॥ ते तु तत्र चिरं कालं विलप्य च महारथाः। प्राद्रवन् रथिनां श्रेष्ठा दृष्ट्या पाण्डुसुतान् रणे ॥२८५॥ ते तु मां रथमारोप्य रूपस्य सुपरिष्कृतम् । सेनानिवेशमाजग्मुईतशेपास्त्रयो रथाः॥२८६॥ तत्र गुल्माः परिप्रस्ताः सूयें चास्तमिते सति। सचे विचुमशुः श्रुत्वा पुत्राणां तव संक्षयम् ।। २८७ ॥ ततो वृद्धा महाराज योषितां रक्षिणो नराः। राजदारानुपादाय प्रययुनगरं प्रति ॥२८८ ॥ ततस्ता योपितो राजन् रुदत्यो चै मुहुर्मुहुः । फुरर्य व शब्देन नादयन्त्यो महीतलम् ॥ २८९॥ आजघ्नुः करजैश्चापि पाणिभिश्च शिरांस्युत । टलुचुश्च तदा केशान् क्रोशन्त्यस्तन तत्र ह॥२९०॥ हाहाफारविनादिन्यो विनिघ्नन्त्य उरांसि च । शोचन्त्यस्तम रुरुदुः क्रन्दमाना विशां पते ॥२९॥ ततो दुर्योधनामात्याः साश्रुकण्ठा भृशातुराः। राजदारानुपादाय प्रययुर्नगरं प्रति ॥ २९२ आगोपालाविपालेभ्यो द्रयन्तो नगरं प्रति। ययुर्मनुप्याः संभ्रान्ता भीमसेनभयार्दिताः ॥ २९३॥ .

४०८
महाभारतसारः
तस्मिस्तथा वर्तमाने विद्रवे भृशदारुणे।
युयुत्सुः शोकसम्मूढ प्राप्तकालमचिन्तयत् ।। २९४ ॥
दुर्योधनस्य सचिवा ये केचिदवशेपिताः।
राजदारानुपादाय प्रययुनगरं प्रति ।। २९५ ॥
प्राप्तकालमहं मन्ये प्रवेशं तैः सह प्रभो।
युधिष्ठिरमनुशाय भीमसेनं तथैव च ॥ २९६ ॥
एतमर्थ महावाहुरुभयो स न्यवेदयत् ।
तस्य प्रीतोऽभवद्राजा नित्यं फरुणवेदिता ॥ २९७ ।।
परिप्वज्य महावाहुरूदयापुनं व्यसर्जयत् ॥ २९८ ॥
ततः स रथमास्थाय द्रुतमश्वानचोदयत् ।
संवाहयितवांश्चापि राजदारान् पुरं प्रति ॥ २९९ ॥
गदापर्व
कृपादित्रयाणां पाण्डवानां च हृदसमीपे गमनम्
(१.३०) सम्पाद्रवत्सु दारेपु क्षत्रियाणां महात्मनाम् ।
विद्रुते शिविरे शन्ये भ्रशोद्विशास्त्रयो स्थाः।
स्थान नारोचयंस्तत्र ततस्ते ह्रदमभ्ययु.॥३०० ।।
युधिष्टिरोऽपि धर्मात्मा भ्रातृभिः सहितो रणे ।
हृष्टः पर्यचरदाजन् दुर्योधनवधेप्सया ॥ ३०१ ॥
मार्गमाणास्तु सड्छुद्धास्तव पुत्रं जयैषिणः।
यत्नतोऽन्वेषमाणास्ते नैवापश्यअनाधिपम् ।। ३०२ ।।
यदा तु पाण्डवा. सर्वे सुपरिश्रान्तवाहनाः ।
तत स्वशिविरं प्राप्य व्यतिष्ठन्त ससैनिकाः ॥ ३०३ ।।
तत कृपश्च द्रौणिश्च कृतवर्मा च सात्वता।
सन्निविष्टेषु पार्थेषु प्रयातास्तं हृदं शनैः ॥ ३०४ ॥
ते त हदं समासाद्य यन शेते जनाधिपः ।
{अभ्यभापन्त दुर्धर्ष राजानं सुनमम्भसि ॥ ३० ॥

९. शल्यपर्व
.
राजभुत्तिष्ठ युद्धयस्य सहास्माभिर्युधिष्ठिरम् ।
जित्वा या पृथिवीं भुङक्ष्य हतो वा स्वर्गमाप्नुहि ।। ३०६ ॥
तेपामपि वलं सर्वं हतं दुर्योधन त्वया ।
प्रतिविद्धाश्य भूयिष्ठं ये शिष्टास्तत्र सैनिकाः ॥ ३०७ ॥
न ते वेगं विपहितुं शक्तास्तव विशां पते।
मस्माभिरपि गुतस्य तस्मादुत्तिष्ठ भारत ॥ ३०८ ॥
दुर्यो०- दिष्ट्या पश्यामि वो मुक्तानीदशात्पुलरक्षयात् ।
विजेप्यामो घयं सर्वे निधान्ता विगतकमाः॥ ३० ॥
भवन्तश्च परिश्रान्ता घयं च भृशविक्षताः।
उदीर्णं च तेषां तेन युद्धं न रोचये ॥ ३१०॥
विधाम्यैकां निशामद्य भवद्भिःसहितो रणे।
'प्रतियोत्स्याम्यहं शन् ध्यो न मेऽस्त्यत्र संशयः ॥ ३११ ॥
तेषु सम्भापमाणेषु व्याधास्तं देशमाययुः।
मांसमारपरिश्रान्ताः पानीया यच्छया ॥ ३१२॥
से दिनित्यं महायज भीमसेनस्य लुब्धकाः।
मांसमारानुपाजहफ्त्या परमया विभो ॥ ३१३ ॥
तेषां श्रुत्वा च संवादं राक्षश्च सलिले मतः।
व्यापाऽभ्यजानन् राजेन्द्र मलिलस्थ सुयोधनम् ॥ ३१४॥
से पूर्व पाण्डुपुत्रेण पृष्टा ह्यासन् सुनं तय ।
यहच्छोपगतास्तत्र राजानं परिमार्गना ॥ ३१५॥
पाण्यापि महाराज लम्पलक्षाप्रदारिणः।
मपश्यमानाः समरे दुर्योधनमयस्थितम् ॥ ३१६ ॥
निरस्तम्य पापस्य ते पार गमनेप्मयः।
चारान् मम्पयामासुः ममन्तासरणाजिरे ॥ ३१॥
आगम्य तु ततः मय नष्टं दुर्योधन नृपम्।
न्यपेदयन्त मद्विता धर्मराजम्य मनिकाः ॥ ३१८॥

महाभारतसार
तेषां तवचनं श्रुत्वा चाराणां भरतर्षभ।
चिन्तामभ्यगमत्तीवा निशश्वास च पार्थिवः ॥ ३१९॥
अथ स्थिताना पाण्डूना दीनानां भरतर्षभ।
तस्मादेशादपरभ्य त्वरिता लुन्धका विभो ॥ ३२०॥
भाजग्मु शिविरं हृष्टा दृष्ट्वा दुर्योधनं नृपम्।
पार्यमाणा प्रविष्टाय भीमसेनस्य पश्यतः॥३२२॥
ते 'तु पाण्डवमासाद्य भीमसेनं महायलम् ।
तस्मे तत् सर्वमाचख्युर्यवृत्त यच्च वै श्रुतम् ॥ ३२२ ॥
ततो वृकोदरो राजन् दत्या तेषां धनं यहु ।
धर्मराजाय तत् सर्वमाचचक्षे परन्तपः ।। ३२३ ॥
असौ दुर्योधनो राजन् विशातो मम लुब्धकै।
सस्तभ्य सलिलं शेते यस्यायें परितपसे । ३२४॥
तद्वचो भीमसेनस्य प्रियं श्रुत्वा विशां पते।
मजातशत्रु कौन्तेयो हृष्टोऽभूत् सह सोदरैः ॥ ३२५ ।।
तं च श्रुत्वा महेष्वासं प्रविष्टं सलिलहदे।
क्षिप्रमेव ततोऽगच्छन् पुरस्टत्य जनार्दनम् ॥ ३२६ ॥
यौधिष्ठिरस्य सेन्यस्य श्रुत्वा शब्दं महारथाः।
कृतवर्मा कृपो द्रौणी राजानमिदमब्रुवन् ॥ ३२७॥
इमे ह्यायान्ति संहृष्टा पाण्डवा जितकाशिन ।
अपयास्यामहे तावदनुजानातु नो भवान् ॥ ३२८॥
दुर्योधनस्तु तच्छ्रुत्वा तेपा तत्र तरस्विनाम्।
तथेत्युक्त्वा हृदं त यै माययाऽस्तम्भयत्प्रमो॥ ३२९ ॥
ते त्वनुशाप्य राजान भृशं शोकपरायणा ।
जग्मुरे महाराज कृपप्रभृतयो रथा.॥३३०॥
ते गत्या दूरमध्वान न्यग्रोधं प्रेक्ष्य मारिष।
तनासाश्चक्रिरे राजन् कृपप्रभृतयो रथा. ॥ ३३१॥

९. गल्यपर्व
४११
.
दुर्योधन-युधिष्ठिर-संवादः
(म. ३१) ततस्तेप्वपयातेपु रथेषु त्रिपु पाण्डवाः।
ते हृदं प्रन्यपद्यन्त यत्र दुर्योधनोऽभवत् ।। ३३२॥
आसाद्य च कुरुश्रेष्ट तदा द्वैपायनं हृदम् ।
वासुदेवमिदं वाक्यमरवीत् कुरनन्दनः ।। ३३३॥
पश्येमां धार्तराष्ट्रेण मायामप्सु प्रयोजिताम् ।
विष्टभ्य सलिलं शेते नास्य मानुपतो भयम् ॥ ३३४॥
यासु०- मायाचिन इमां मायां मायया जहि भारत ।
मायावी मायया वध्यः सत्यमेतद्युधिष्ठिरः ॥ ३३५॥
क्रियाभ्युपायैर्यहुभिर्मायामप्सु प्रयोज्य च ।
जहि त्यं भरतश्रेष्ठ मायात्मानं सुयोधनम् ॥ ३३६ ॥
क्रियाभ्युपायैरिन्द्रेण निहता दैत्यदानयाः।
क्रिया वलयती राजन् नान्यत्किञ्चिद्युधिष्ठिर ।। ३३७॥
इत्युक्तो थासुदेवेन पाण्डयःसंशितयतः।
अभ्यभाषत कौन्तेयः प्रहसन्निव भारत ।। ३३८॥
सुयोधन किमर्थोऽयमारम्भोऽप्सु रुतस्त्यया ।
सर्व क्षत्रं घातयित्वा स्वकुलं च विशां पते ।। ३३९ ।।
स ते दो नरश्रेष्ठ स च मानः फ ते गतः।
यस्न्यं संस्तभ्य सलिलं मीतो राजन् व्यवस्थितः॥३४०11
यत्तु कर्णमुपाश्रित्य शकुनि चापि सौबलम्।
ममर्त्य व सम्मोहाखमात्मानं न युद्धवान् ।। ३४१॥
तत् पापं सुमहत्यत्वा प्रतियुज्यम्ब भारत ॥ ३४२॥
क्यं हित्यविधो मोहाद्रोचयेत पलायनम् ।। ३५३॥
दुर्यो०- न प्राणहेतोर्न मयान विगदाद्विशां पते।
इदमम्मः प्रविष्टोऽस्मि श्रमात्विदमनुष्ठितम् ॥ ३४४॥

११३ महाभारतसारः त्वं चाश्यसिहि कौन्तेय ये चाप्यनुगतास्तथ। अहमुत्थाय वः सर्वान् प्रतियोत्स्यामि संयुगे ॥ ३४५ ॥ -युधि०- आश्वस्ता एवं सर्वे स्म चिरं त्वां मृगयामहे । तदिदानी समुत्तिष्ठ युध्यस्त्रह सुयोधन ॥ ३४६ ॥ हत्या या समरे पार्थान स्फीतं राज्यमवाप्नुहि । निहतो वा रणेऽस्माभिवारलोकमवाप्स्यसि ॥ ३४७ ॥ दुर्यो०- यदर्थ राज्यमिच्छामि कुरूणां कुरुनन्दन । त इमे निहताः सर्वे भ्रातरो मे जनेश्वर ॥ ३४८ ।। क्षीणरत्नां च पृथिवी इतक्षत्रियपुङ्गवाम् । न ह्युत्सहाम्यहं भोक्तुं विधवामिव योपितम् ॥ ३४२ ॥ अहं धनं गमिष्यामि हाजिनः प्रतिवासितः। रतिहि नास्ति मे राज्ये हतपक्षस्य भारत ।। ३५०॥ हृतवान्धवभूयिष्टा हताश्या हतकुञ्जरा। एपा ते पृथिवी राजन् भुश्चैनां विगतज्वरः ।। ३५१ ॥ युधि०- अधर्मेण न गृह्णीयां त्वया दत्तां महीमिमाम् । न हि धर्मः स्मृतो राजन् क्षत्रियस्य प्रतिग्रहः ॥३५२ ।। त्वया दत्ता न चेच्छेयं पृथिवीमखिलामहम्। त्वां तु युद्धे विनिर्जित्य भोक्तास्मि वसुधामिमाम् ।। ३५३ ॥ अनीश्वरश्च पृथिवीं कथं त्वं दातुमिच्छसि ॥ ३५४ ।। धर्मतो याचमानानां प्रशमार्थ कुलस्य नः। सूच्यग्रं नात्यजः पूर्व स कथं त्यजसि क्षितिम् ॥ ३५५॥ आवयोर्जीवतो राजन् मयि च त्वयि च ध्रुवम् । संशयः सर्वभूतानां विजये नौ भविष्यति ॥ ३५६ ॥ जीवितं तव दुष्पज्ञ मयि सम्प्रति वर्तते । जीवयेयमई कामं न तु त्यं जीवितुं क्षमः ।। ३५७ ।। .

९. शल्यपर्व दहने हि रतो यत्नस्त्वयाऽस्मासु विशेषत । आशीविपैविपश्चापि जले चापि प्रवेशने । त्वया विनिता राजन् राज्यस्य हरणेन च ॥ ३५८॥ अप्रियाणां च पचनापद्याः कर्षणेन च । एतस्मात् कारणात्पाप जीवितं ते न विद्यते ॥ ३५९ ॥ (अ. ३२) तय॑मानस्तदा राजशुदकस्थस्तवात्मजः। सअप०-मनश्चकार युद्धाय राजानं चाभ्यमापत ॥३६० ।। यूर्य ससुहृदः पार्थाः सर्वे सरथपाहना.। बाहमेकः परिपूनो विरयो हतपादनः ॥ ३६१ ।। एकेन तु मां यूयं योघयध्यं युधिष्ठिर। न होको यहुमिरैन्याय्यो योधयितुं युधि ।। ३६२ ।। धर्ममूला सतां कीर्तिमनुष्याणां जनाधिप। धर्म चयेद फीति च पालयन् प्रायीम्यहम् ॥ ३६३ ।। युधि०- दिष्टया त्वमपि जानीपे क्षत्रधर्म सुयोधन । दिया ते पर्तते युधियुंदापय महाभुज ॥ ३६४ ॥ एक एकेन सगम्य पत्ते मम्मतमायुधम् । तत्यमादाय युभ्यस्य प्रेक्षकास्ने यय स्थिताः॥ ३६५॥ दुर्पो०- दन्तकं भयतामेकः शाफ्यं मां योऽभिमन्यते । पदातिर्गदया सद्ग्ये म युध्यतु मया मह ॥ ३६६ ।। पुषि०- पुगगे भप गान्धारे युध्यस्य मुममादितः। अपसे जीपितं नास्ति यदीन्द्रोऽपि तयाधय ॥३६॥ तथानी यापमतोदेन नुधमानः पुनः पुनः। पयो न ममपे राजमुत्तमाभ्यः पशामिय॥३६८॥ मासोम्य सलिल पेगाहदामादाप पीपंपान् । भन्न गाममुभन्यौ नागेन्द्राय नि भगन् । ३६९॥

४१४
महाभारतसार
.
.
तमुत्तीर्ण तु सम्मेश्य समहुप्यन्त सर्वश ।
पञ्चाला. पाण्डवेयाश्च तेऽन्योन्यस्य तलान् ददु ।।३७०।।
अवहासं तु त मत्वा पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
प्रत्युवाच ततस्तान् वै पाण्डवान् सहकेशवान् ॥ ३७१॥
अस्यावहासस्य फलं प्रतिभोक्ष्यथ पाण्डवाः।
गमिष्यथ हता सद्य सपञ्चाला यमक्षयम् ।। ३७२॥
एकेकेन च मा यूयमासीदत युधिष्ठिर।
न हाको बहुभिन्याय्यो वीरो योधयितुं युधि ॥ ३७३ ।।
युधि०- मा भूदियं तव प्रशा कथमेवं सुयोधन ।
यदाऽभिमन्यु बहवो जघ्नुयुधि महारथा ॥ ३७४ ॥
सर्वो विमृशते जन्तु कृच्छ्रस्थो धर्मदर्शनम्।
पदस्थ पिहित द्वार परलोकस्य पश्यति ॥ ३७५॥
आमुश्च कवच वीर मूर्घजान यमयस्व च।
यञ्चान्यदपि ते नास्ति तदप्यादत्स्व भारत ॥३७६॥
इममेकं च ते काम वीर भूयो ददाम्यहम् ।
पञ्चाना पाण्डवेयाना येन त्वं योद्भुमिच्छसि।
तं हत्या वै भवान् राजा हतो वा स्वर्गमाप्नुहि ।। ३७७ ।।
ऋते च जीविताद्वीर युद्ध किं कुर्भ ते प्रियम् ॥ ३७८ ॥
ततस्तव सुतो राजन् वर्म जग्राह काञ्चनम् ।
विचिन च शिरस्त्राण जाम्बूनदपरिष्कृतम् ॥ ३७९ ।।
सन्नद्ध सगदो राजन् सज सइग्राममूर्धनि ।
अप्रवीत् पाण्डवान् सर्वान्पुनो दुर्योधनस्तव ॥३८० ॥
भ्रातॄणा भवतामेको युध्यता गदया मया ।
अहमद्य गमिष्यामि बेरस्यान्तं सुदुर्गमम् ।। ३८१ ।।
गदायुद्धे न मे कश्चित् सहशोऽस्तीति चिन्तये।
गदया यो हनिप्यामि सर्वानेव समागतान् ॥ ३८२ ॥

९. शत्यपर्व ४१५ (अ. ३३) एवं दुर्योधने राजन् गर्जमाने मुटुर्मुहु.। युधिष्ठिरस्य सद्धो वासुदेवोऽपीदिदम् ॥ ३८३॥ यदि नाम हायं युद्धे परयेत्वां युधिष्टिर। मर्जुन नकुलं चैव सहदेवमथापि वा ॥ ३८४ ॥ किमिदं साहस राजंस्त्वया व्याहृतमीदृशम् । एकमेव निहत्याजी भव राजा कुरुष्यिति ॥ ३८५ ।। नान्यमस्यानुपश्यामि प्रतियोद्धारमाहवे । ऋते वृकोदरात्पार्थात्स च नातिरतश्रम ॥ ३८६ ॥ यली भीमः समर्थश्च ती राजा सुयोधन । यलवान् या रती वेति कृती राजन विशिप्यते ॥ ३८॥ सोऽयं राजंस्त्वया शत्रु समे पथि निशित.। न्यस्तश्चात्मा सुपिग्मे कन्छमापादिता वयम् ॥ ३८८ ॥ को नु सर्वान् विनिर्जित्य शधूनेमेन वैरिणा। रुच्छमातेन च तथा हारयेद्राज्यमागतम् ॥ ३८९ ॥ न त्वं भीमो न नकुल. सहदेयोऽथ फाल्गुन । जेतुं न्यायेन शक्तो वे रती राजा सुयोधन ॥ ३९० ॥ नूनं न राज्यमागेरा पाण्डो युन्त्याश्च सन्तति । अत्यन्तचनपासाप एपा भक्ष्याप पा पुनः॥ ३९१ ॥ .

४१६
महाभारतसारः
तथा सम्भापमाणं तु वासुदेवो वृकोदरम्।
दृष्टः सम्पूजयामास पचनं चेदमत्रवीत् ।। ३९६ ॥
त्वमस्य सक्थिनी भक्त्या प्रतिज्ञा पालयिष्यसि ।
यत्नेन तु सदा पार्थ योद्धव्यो धृतराष्ट्रजः ॥३९७ ॥
ततो भीमबलो भीमो युधिष्ठिरमथाब्रवीत् ।
अद्य क्रोधं विमोक्ष्यामि निहितं हृदये भृशम् ।
सुयोधने धार्तराष्ट्र खाण्डवेऽग्निमिवार्जुनः॥ ३९८ ॥
अद्य कीर्तिमयीं मालां प्रतिमोक्ष्ये तवानघ ।
प्राणाधियं च राज्यं च मोक्ष्यतेऽद्य सुयोधनः ॥ ३१९॥
राजा च धृतराष्ट्रोऽद्य श्रुत्वा पुत्रं मया हतम् ।
स्मरिप्यत्यशुभं कर्म यत्तच्छकुनिवुद्धिजम् ॥ ४००॥
इत्युक्त्वा भरतश्रेष्ठो गदामुद्यम्य वीर्यवान् ।
उदतिष्ठत युद्धाय शक्रो वृत्रमिवायन् ॥ ४०१॥
तदाद्वानममृप्यन् वै तव पुत्रोऽतिवीर्यवान् ।
प्रत्युपस्थित पवाशु मत्तो मत्तमिव द्विपम् ॥ ४०२॥
बलरामागमनम्, गदायुद्धम्, दुर्योधनवधः
(म. ३४) ततस्तालध्वजो रामस्तयोर्युद्ध उपस्थिते ।
श्रुत्वा तच्छिप्ययो राजनाजगाम हलायुध.॥४०३।।
तं दृष्ट्वा परमप्रीताः पाण्डया. सहकेशवाः ।
उपगम्योपसगृह्य विधिवत् प्रत्यपूजयन् ॥ ४०४॥
अन्नवीच तदा रामो दृष्ट्वा कृष्णं सपाण्डवम् ।
चत्वारिंशदहान्यध द्वे च मे निम्मृतस्य वै ॥ ४०५॥
पुप्येण सम्प्रयातोऽस्मि श्रवणे पुनरागतः।
शिप्ययोर्वे गदायुद्धं द्रष्टकामोऽस्मि माधव ॥ ४०६ ।।
(अ.५५) मया श्रुतं कथयतामृपीणां राजसत्तम ।
पुरुक्षेत्रं परं पुण्यं पायनं स्वर्यमेव च ॥ ४०७ ॥

९. शल्यपर्व --- तन चै योत्स्यमाना ये देह त्यक्ष्यन्ति मानवाः। तेषां स्वर्गे ध्रुवो वासः शक्रेण सह मारिप । तस्मात् समन्तपञ्चरुमितो याम द्रुतं नृप ॥ १०८ ॥ तयेत्युक्त्वा महाराज फुन्तीपुनो युधिष्ठिरः। समन्तपञ्चकं वीरःप्रायादभिमुसः प्रभु.॥४०९॥ ततस्ते तु कुरुक्षेत्र प्राप्ता नरयरोत्तमाः। प्रतीच्यभिमुखं देशं यथोद्दिष्टं मुतेन ते ॥ ४१० ॥ दक्षिणेन सरस्वत्या. स्वयनं तीर्थमुत्तमम् । तस्मिन्देशे त्यनिरिणे ते तु युद्धमरोचयन् ॥ ५११ ।। ततः समुपविष्टं तत् सुमहाजमण्डलम् । विराजमानं ददृशे दिवीवादित्यमण्डलम् ॥ ४२ ॥ तेषां मध्ये महागः श्रीमान् केशवपूर्वजः। उपविष्टो महाराज पूज्यमानः समन्तत ॥१३॥ शुभुमे राजमध्यस्थो नीलपासा. सितमभः।। नक्षप्रेरिव सम्पूर्णो वृतो निशि निशाकरः ॥ ४१४ ॥ तो तथा तु महाराज गदाहस्ती सुदु सही। अन्योऽन्य याग्मियामिस्तक्षमाणी व्यवस्थिती ॥ ४१५॥ अप्रियाणि ततोऽन्योन्यमुफ्चा ती फुरसत्तमौ । उदीक्षन्ती स्थिती तत्र प्रशमा यथाऽऽहये ॥ ४१६॥ तत संपूजित. सर्वः संग्रहातनूरहः । अभिदुदाय घेगेन धार्तराष्ट्र योदरः॥ ४१७॥ (अ.५०) ततो दुर्योधनो दृष्टया भीमसेनं तथागतम्। प्रत्युद्ययायदीनामा घेगेन महता नदन् । ४१८ ॥ समापततुरन्योन्यं गृहिणी सृपभाविय। महानिर्यातयोग्य प्रहाराणामनायत ॥ ४१०॥ मदीनगदी एदपा दुर्योधनवृषोदरी। संशयः पर्यभूनानां यिमये समपद्यत ॥ ४२०॥ मा.२७

४१८
महाभारतसार
ती दर्शयन्ती समरे युद्धनीडां समन्ततः।
गदाभ्यां सहसाऽन्योन्यमाजघ्नतुररिन्दमी ॥ ४२१ ॥
परस्परं समासाद्य दंष्ट्राभ्यां द्विरदी यथा ।
अशोमेतां महाराज शोणितेन परिप्लुतौ ॥ ४२२ ॥
(भ. ५८) समुदीर्ण ततो दृष्ट्या सग्रामं पुरुमुख्ययोः।
अथावधीदर्जुनस्तु वासुदेवं यशस्विनम् ॥ ४२३ ॥
अनयो!रयोयुद्ध को ज्यायान् भवतो मतः।
फस्य पा को गुणो भूयानेतद्वद जनार्दन ॥४२४ ॥
वासु०- उपदेशोऽनयोस्तुल्यो भीमस्तु पलवत्तरः।
हती यत्नपरस्त्वेष धार्तराष्ट्रो वृकोदरात् ॥ ४२५ ॥
भीमसेनस्तु धर्मेण युध्यमानो न जेप्यति ।
अन्यायेन तु युध्यन् वे हन्यादेव सुयोधनम् ॥ ४२६ ॥
मायया निर्जिता देवैरसुरा इति न. श्रुतम्।
विरोचनस्तु शनेण मायया निर्जित. स वै ॥ ४२७ ।।
मायया चाक्षिपत्तेजो वृनस्य पलसूदनः।
तस्मान्मायामयं भीम आतिष्ठतु पराकमम्॥४२८ ॥
प्रतिशातं च भीमेन द्यूतकाले धनञ्जय ।
ऊरू मेत्स्यामि ते सहये गदयेति सुयोधनम् ॥ ४२९ ।।
सोऽयं प्रतिज्ञा तां चापि पालयत्वरिकर्षण ।
मायाविनं तु राजानं माययैव निकृन्ततु ।। ४३० ॥
सुयोधन- कृती धीर एकायनगतस्तथा ॥ ४३१ ।।
अपि चोशनसा गीत. श्रूयतेऽयं पुरातन ।
श्लोकस्तत्त्वार्थसहितस्तन्मे निगदत. शृणु ॥ ४३२॥
पुनरावर्तमानानां भग्नानां जीवितैपिणाम् ।
भेतव्यमरिशेपाणामेकायनगता हि ते ॥ ४३३ ॥

४२० महाभारतसार स पपात नरव्याघो घसुधामनुनादयन् । मनोरमीमसेनेन पुत्रस्तव महीपते ॥ ४४७ ।। (अ. ५९) ततो दुर्योधनं हत्या भीमसेन. प्रतापरान् । पातित पोरयेन्द्रं तमुपगम्येदमनचीत् ॥४४८॥ गोगारिति पुरा मन्द द्रौपदीमेश्याससम् । यत् सभाया हसनसास्तदा पदसि दुर्मते ॥ ४४९ ॥ तस्यावहासस्य फलमध त्व समनाप्नुहि ।। ४५० ।। एपमुफ्त्या स यामेन पदा मौलिमुपास्पृशत् । शिरथ राजसिंहस्य पादेन समलोडयत् ॥ ४५१ ॥ तथैव ग्रोधसरको भीम परयलार्दन । पुनरेवाप्रवीद्वाक्यं यत्तच्छृणु नराधिप ॥४.२॥ येऽस्मान् पुरोपनृत्यन्त मूढा गौरिति गौरिति । तान् घय प्रतिनृत्याम पुनर्गौरिति गौरिति ॥४५३ ॥ नास्माक निरतिर्वद्भिर्नाक्षतं न वञ्चना । स्वयानुवलमाश्रित्य प्रवाधामो घयं रिपून् ॥ ४५४ ॥ तव पुन तथा हत्या फत्यमानं वृकोदरम्। नृत्यमान च यहुशो धर्मराजोऽब्रवीदिदम् ॥ ४५५॥ गतोऽसि घेरस्थानृण्यं प्रतिशा पूरिता त्वया। शुमेनाथाशुमेनैव कर्मणा विरमाधुना ॥ ४५६ ॥ मा शिरोऽस्य पदा मर्दीर्मा धर्मस्तेऽतिगो भवेत् । राजा शातिर्हतश्चाय नैतन्न्याय्य तवानघ ॥४५७ ॥ इत्युक्त्वा भीमसेनं तु साभुकण्ठो युधिष्ठिर । उपसृत्यात्रवीद्दीनो दुर्योधनमरिन्दमम्॥ ४५८ ॥ तात मन्युन ते कार्यो नात्मा शोच्यस्त्वया तथा। नून पूर्वत कर्म सुघोरमनुभूयते ।। ४५९ ॥

९. गल्यपर्व धानोपदिष्टं विपर्म नूनं फलमसंस्कृतम् । यद्वयं त्वां जिघांसामस्वं चास्मान्कुरसत्तम ।। ४६०॥ आत्मनो ह्यपराधेन महव्यसनमीदृशम् । प्राप्तवानसि यल्लोमान्मदाद्वाल्याच भारत ॥ ४६१ ॥ तवापराधादस्माभितरस्ते निपातिताः। निहता शातपश्चापि दिष्टं मन्ये दुरत्ययम् ॥ ४६२॥ आत्मा न शोचनीयस्ते श्लाघ्यो मृत्युस्तयानघ । चयमेयाधुना शोच्याः सर्वावस्थासु कौरव ।। ४६३ ।। कृपणं वर्तयिष्यामस्तैींना यन्धुभिः प्रियः। भ्रातॄणां चैव पुनाणां तथा वै शोकविह्वलाः ॥ ४६४॥ श्रीकृष्णकृतं बलरामसान्त्वनम् , कृष्ण-दुर्योधनसंवादः (अ...)शिरस्यमिहतं दृष्ट्या भीमसेनेन ते सुतम् । समय०-रामः प्रहरतां श्रेष्ठश्चुभोध पलवदली।।४६५ ।। ततो मध्ये नरेन्द्राणामूर्यगाईलायुधः। फुर्वार्तस्वरं घोरं धिर धिग भीमेत्युवाच ह ॥ ४६६ ॥ महो धिग्यदधो नामे. प्रहृतं धर्मविग्रहे। नेतद्दृष्टं गदायुद्धे कृतवान्यवृकोदरः ॥ ४६७ ।। न चप पतितः सृष्ण फेवलं मत्समोऽसमः। आश्रितस्य तु दोषल्यादाश्रयः परिभस्य॑ते ।। ४६८॥ ततो लागलमुद्यम्य भीममभ्यद्रपद्धली ।।४६९ ॥ तमुत्पतन्तं जग्राह फेरायो विनयान्वित । याहुभ्यां पीनवृत्ताभ्यां प्रयत्नादलबदली॥४०॥ उयाच चैनं सरग्धं शमयनिय केशयः॥ ४७१ ।। आत्मद्धिमित्रवृद्धिर्मिप्रमियोदयस्तया ॥ यिपरीनं द्विपत्स्येतत् पइपिया पृद्धिरात्मन ॥१२॥ ।

४२२
महाभारतसारः
अस्माकं सहजं मित्रं पाण्डवाः शुद्धपौरुषाः।
स्वकाः पितृप्वसुः पुत्रास्ते परैर्निकता भृशम् ॥ ४७३॥
प्रतिज्ञापालनं धर्मः क्षत्रियस्येह वेम्यहम् ।
सुयोधनस्य गदया भक्तास्यूरू महाहवे।
इति पूर्व प्रतिशात भीमेन हि संभातले ॥४७४ ॥
मैत्रेयेणाभिशप्तश्च पूर्वमेव महर्पिणा।
ऊरू ते मेत्स्यते भीमो गदयेति परन्तप ॥४७५ ॥
अतो दोपं न पश्यामि मा क्रुद्धयस्व प्रलम्बहन् ।।४७६ ॥
यौनः स्वैः सुखहार्दैश्च सम्बन्धः सह पाण्डवैः।
तेषां वृद्धया हि वृद्धिों मा क्रुधः पुरुषर्षभ ॥ ४७७ ॥
वासुदेववचः श्रुत्वा सीरभृत् प्राह धर्मवित् ।
धर्मः सुचरितः सद्भिः स च द्वाभ्यां नियच्छति।
अर्थश्चात्यर्थलुब्धस्य कामश्चातिप्रसङ्गिणः॥ ४७८ ॥
धर्मार्थों धर्मकामौ च कामार्थो चाप्यपीडयन् ।
धर्मार्थकामान्योऽभ्येति सोऽत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ ४७९॥
तदिदं व्याकुलं सर्व कृतं धर्मस्य पीडनात् ।
भीमसेनेन गोविन्द कामं त्वं तु यथाऽऽत्य माम् ॥ ४८० ।।
कृष्ण- अरोषणो हि धर्मात्मा सततं धर्मवत्सलः।
भवान् प्रख्यायते लोके तस्मात् संशाम्य मा कुधः ॥ ४८१॥
प्रातं कलियुगं विद्धि प्रतिक्षां पाण्डवस्य च।
आनृण्यं यातु धैरस्य प्रतिज्ञायाश्च पाण्डवः॥ ४८२॥
समय०-धर्मच्छलमपि श्रुत्या केशवात् स विशां पते ।
नैव प्रीतमना रामो वचनं प्राह संसदि॥ ४८३॥
हत्वाऽधर्मेण राजानं धर्मात्मानं सुयोधनम्।
जिह्मयोधीतिलोकेऽस्मिन् स्याति यास्यति पाण्डवः॥४८॥

९.
शल्यपर्व
४२३
दुर्योधनोऽपि धर्मात्मा गतिं यास्यति शाश्वतीम् ।
ऋजुयोधी हतो राजा धार्तराष्ट्रो नराधिपः ॥ ४८५॥
इत्युक्त्वा रथमास्थाय रोहिणेयः प्रतापवान् ।
श्वेताभ्रशिखराकारः प्रययौ द्वारकां प्रति। ४८६ ॥
ततो युधिष्ठिरं दीनं चिन्तापरमधोमुखम् ।
शोकोपहतसङ्कल्पं वासुदेवोऽब्रवीदिदम् ॥ ४८७ ॥
(अ. (१) तदेवप हतः पापो यदेव निरपत्रपः।
टुन्धः पापसहायश्च मुहृदां शासनातिगः॥ ४८८॥
पाण्डुभ्यः प्रार्थ्यमानोऽपि पित्र्यमंशं न दत्तवान् ।
दिष्टया हतोऽयं पापात्मा सामात्यशातिवान्धवः ।। ४८९ ।।
इति श्रुत्वा त्वधिक्षेपं कृष्णादुर्योधनो नृपः ।
अमर्पयशमापन्न उदतिष्ठद्विशां पते ॥ ४९० ।।
स्फिग्देशेनोपविष्टः स दोया विष्टभ्य मेदिनीम् ।
दृष्टिं भ्रूसङ्कटां कृत्वा यासुदेवे न्यपातयत् ॥ ४९१ ॥
अर्धोन्नतशरीरस्य रूपमासीन्नृपस्य तु ।
फुद्धस्याशीविषस्येय च्छिन्नपुग्छस्य भारत ॥ ४२२।।
प्राणान्तकरिणी घोरा वेदनामप्यचिन्तयन् ।
दुर्योधनो वासुदेव धाग्मिरुग्रामिरादयत् ।। ४९३ ॥
फंसदासस्य दायाद न ते लजाऽस्न्यनेन ।
अधर्मेण गदायुद्धे यदहं विनिपातितः।
ऊरू मिन्धीति भीमस्य स्मृति मिथ्या प्रपच्छता ॥४२४॥
किं न विसातमेतन्मे यदर्जुनमचथाः ॥ ४२५॥
घातयित्वा महीपालानृजुयुद्धान् सहस्रशः।
जिमेरुपापर्यहुभिनं ते लजान ते घृणा ॥ ४२६ ॥
यदि मां चापि वर्ण च भीमद्रोणी च संयुती।
अजुना प्रतियुधयेया न से स्पाहिजयो ध्रुवम् ॥ ४२.७ ॥

४२४
महाभारतसारः
वासु०- हतस्त्वमसि गान्धारे सभ्रातृसुतवान्धवः ।
सगणः ससुहृयेव पापं मार्गमनुष्ठितः ॥ ४९८ ॥
तवैव दुष्कृतैर्वीरो भीमद्रोणो निपातितो।
कर्णश्च निहत. सख्ये तव शीलानुवर्तकः॥ ४९९ ॥
याच्यमानं मया मूढ पित्र्यमंशं न दित्ससि ।
पाण्डवेभ्य. स्वराज्यं च लोभाच्छकुनिनिश्चयात् ।। ५०० ।।
विपं ते भीमसेनाय दत्तं सर्वच पाण्डवा ।
प्रदीपिता जतुगृहे मात्रा सह सुदुर्भते ॥५०१ ।।
सभायां याज्ञसेनी च कृष्टा द्यूते रजस्वला ।
तदैव तावदुष्टात्मन् वध्यस्त्व निरपनप ॥५०२ ॥
अभिमन्युश्च यद्वाल पको यहुभिराहवे।
स्वदोपैनिहतः पाप तस्मादसि हतो रणे ॥ ५०३ ॥
यान्यकार्याणि चास्माक कृतानीति प्रभापसे।
चैगुण्येन तवात्यर्थ सर्वं हि तदनुष्ठितम् ॥ ५०४ ।।
लोमेनातिवलेन त्वं तृष्णया च वशीत ।
कृतवानस्यकार्याणि विपाकस्तस्य भुज्यताम् ॥५०५॥
दुर्यो०- अधीतं विधिवदत्तं भूः प्रशास्ता ससागरा।
मूर्ध्नि स्थितममित्राणां को नु स्वन्ततरो मया ॥५०६॥
यदिष्टं क्षनयन्धूनां स्वधर्ममनुपश्यताम् ।
तदिदं निधनं प्राप्तं को नु स्वन्ततरो मया ॥०७॥
ससुहृत्सानुगश्चैव स्वर्ग गन्ताहमच्युत।
यूयं निहतसङ्कल्पाः शोचन्तो वर्तयिष्यथ ।। ५०८ ॥
अर्जुनरथस्य भस्मीभवनम् , गान्धारीममाश्वासनम्
(अ. ६२) ततस्ते प्रययु सवें निवासाय महीक्षित ।
शखान् प्रध्मापयन्तो वै हयाः परिघयायः ॥ ५०९ ॥
शिविरं समरप्राप्य कुरुराजस्य पाण्डवाः।
अवतेमहाराज रयेभ्यो रथसत्तमाः॥ ५१०॥

९. शल्यपर्व
४२५
ततो गाण्डीरवन्यानमभ्यभापत केशवः।
स्थितः प्रियहिते नित्यमतीव भरतर्षभ ।। ५११॥
अवरोपय गाण्डीवमझयौ च महेपुधी।
अथाहमवरोक्ष्यामि पश्चाद्भरतसत्तम ॥ ५१२॥
स्वयं चैवावरोह त्वमेतच्छ्यस्तवानघ ।
तयाकरोत्तथा चौरः पाण्डुपुत्रो धनञ्जयः॥५३॥
अथ पश्चात्ततः कृष्णो रश्मीनुसृज्य वाजिनाम् ।
अवारोहत मेधावी रथाहाण्डीयन्वनः ॥ ५१४ ॥
अथावतीर्ण भूतानामीश्वरे सुमहात्मनि ।
फपिरन्तर्दधे दिव्यो ध्वजो गाण्डीरधन्वनः ॥ ५१५॥
अयादीतोऽग्निना हान प्रजज्वाल महीपते ।
भस्मीभूतोऽपतद्भूमौ रयो गाण्डीवधन्यनः ।। ५१६ ॥
तं तथा भस्मभूतं तु दृष्ट्वा पाण्डुसुताःप्रभो।
भभयन् विस्मिता राजन्नर्जुनश्वेदमत्रवीत् ।। ५१७ ॥
गोविन्द कस्माद्भगवन् रथो दग्धोऽयमग्निना।
तन्मे यूहि महायाहो श्रोतन्यं यदि मन्यसे ।। ५१८॥
यामु०- अस्त्रयं विधर्दग्धः पूर्वमेवायमर्जुन ।
मदधिष्ठितत्यात् समरे न विशीर्णः परन्तप ।। ५१९ ॥
इदानीं तु विशीर्णोऽयं दग्धो ब्रह्मास्त्रतेजसा ।
मया विमुक्तः फौन्तेय त्वय्यच रतफर्मणि ।। ५२० ।।
ईपन्स्मयमानस्तु भगवान् फेयोऽरिहा ।
परिष्वज्य च राजानं युधिष्टिरममापत ॥ ५२१ ।।
दिष्टया जयसि फौन्तेय दिष्टया से शत्रयो जिताः ।
दिप्या गाण्डीवधन्या च भीमसेनथ पाण्डवः ॥ ५२२।।
त्यं चापि पुशली गजन् माद्रीपुषी च पाण्डयो।
मुक्ता परिक्षपादम्मात् महप्रामारिहतद्विषः॥ ५२३ ॥

४२६
महाभारतसारः
इत्येवमुक्ते ते वीराः शिविरं तव भारत।
प्रविश्य प्रत्यपद्यन्त कोशरत्नधिसञ्चयान् ॥ ५२४ ॥
रजतं जातरूपं च मणीनथ च मौक्तिकान् ।
भूषणान्यथ मुख्यानि कम्बलान्यजिनानि च ।
दासीदासमसइयेयं राज्योपकरणानि च ॥५२५ ॥
ते प्राप्य धनमक्षय्यं त्वदीयं भरतर्षभ ।
उदकोशन् महाभागा नरेन्द्र विजितारयः॥ ५२६॥
अथाब्रवीन्महाराज वासुदेवो महायशाः।
अस्माभिर्मशालार्थाय वस्तव्यं शिविराहिः॥ ५२७ ॥
तथेत्युक्त्वा हि ते सर्वे पाण्डवाः सात्यकिस्तथा।
वासुदेवेन सहिता मङ्गलार्थ पहिर्ययुः॥ ५२८॥
ते समासाद्य सरितं पुण्यामोघवती नृप ।
न्यवसनथ तां रात्रि पाण्डवा हतशत्रवः ॥ ५२९ ॥
(आ. १३) हतं दुर्योधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे।
वैश०- व्युत्क्रम्य समयं राजन् धार्तराष्ट्र महावलम् ।
युधिष्ठिरं महाराज महद्भयमथाविशत् ।। ५३०॥
तस्य चिन्तयमानस्य बुद्धिः समभवत्तदा ।
गान्धार्याः क्रोधदीप्तायाः पूर्व प्रशमनं भवेत् ॥ ५३१ ।।
सा हि पुत्रवधं थुत्या कृतमस्माभिरीदृशम् ।
मानसेनाग्निना मुद्धा भस्मसान्नः फरिप्यति ।। ५३२ ॥
एवं विचिन्त्य यहुधा भयशोषसमन्वितः
वासुदेवमिदं वाक्यं धमरीजोऽभ्यभापत ॥५३३ ।।
गान्धार्या हि महायाहो कोधं युद्ययस्व माधय ।
सा हि नित्यं महाभागा तपसोद्रेण कर्शिता ।। ५३४ ॥
पुत्रपौत्रय थुत्या ध्यं नः सम्प्रवक्ष्यति ।
तस्याः प्रसादनं धीर प्राप्तकालं मतं मम ॥ ५३५॥

९. शल्यपर्व ४२७ कश्च तां क्रोवताम्राक्षी पुत्रव्यसन कार्शताम् । वोक्षितुं पुरुषः शक्तस्त्यामृते पुरपोत्तम ॥ ५३६ ।। तत्र मे गमनं प्राप्त रोचते तव माधव ॥ ५३७ ।। धर्मराजस्य वचनं श्रुत्या यदुकुलोद्वहः। जगाम हास्तिनपुर त्वरितः केशवो विभुः॥५३८ ।। 'विदितं धृतराष्ट्रस्य सोऽवतीर्य रथोत्तमात् । अभ्यगच्छददीनात्मा धृतराष्ट्रनिवेशनम् ।। ५३९ ।। पूर्व चाभिगनं तत्र सोऽपश्यदृषिसत्तमम् ।। ५४० ।। पादौ प्रपीट्य कृष्णस्य राशश्चापि जनार्दनः। अभ्ययादयदव्यग्नो गान्धारीं चापि केशवः ॥ ५४१॥ ततस्तु यादवभेष्टो धृतराष्ट्रमधोक्षजः । पाणिमालम्ब्य राजेन्द्र मुस्वप्रररोद ह ॥ ५४२ ॥ स मुहर्तादियोत्एज्य याप्पं शोकसमुद्भवम् । 'मक्षाल्य पारिणा ने धाचम्य च यथाविधि। उपाच प्रस्तुतं वाक्यं धृतराष्ट्रमरिन्दमः॥ ५४३ ।। नसेऽस्त्यविदितं किभियुद्धस्य तर भारत ! 'कालस्य च यथा वृत्तं तत्त सुविदितं प्रमो॥५४४॥ मया च स्थयमागम्य युद्धकाल उपस्थिते । सर्पलोकस्य सानिये प्रामांस्त्यं पञ्च याचितः ।। ५४५ ॥ न्यया कालोपसप्टेन लोमतो नापयर्जिताः। तवापराधाकृपते सर्व क्षत्रं क्षयं गतम्॥५५६॥ याचितस्त्वं शर्म नित्यं न च तत्तयानमि। कालोपहतचित्ता दि सय मुद्यन्ति भारत ॥ ५५७ ।। यया मूहो मयान् पूर्वमस्मिन्मयं ममुचते। रिमन्यत्कालयोगादि विष्टमेय परायणम्।।५४८॥

४२८
महाभारतसारः
मा च दोषान् महाप्राश पाण्डवेषु निवेशय ।
अल्पोऽप्यतिक्रमो नास्ति पाण्डवानां महात्मनाम्॥ ५४९।।
फुलं वंशश्च पिण्डाश्च यज्ञ पुत्ररतं फलम् ।
गान्धार्यास्तव चै नाथ पाण्डवेषु प्रतिष्ठितम् ॥ ५५०॥
एतत्सर्वमनुध्याय आत्मनश्च व्यतिक्रमम् ।
शिवेन पाण्डवान् पाहि नमस्ते भरतर्षभ ॥५५१ ।।
एयमुक्त्या महाराज धृतराष्ट्रं यदुत्तमः।
उचाच परमं वाक्यं गान्धारीं शोककर्शिताम् ॥ ५५२।।
सौवलेयि नियोध त्वं यत्त्वां वक्ष्यामि तच्छृणु।
त्वत्समा नाऽस्ति लोकेऽस्मिन्नध सीमन्तिनी शुमे ॥५५३ ।।
जानासि च यथा राशि सभायां मम सन्निधौ।
धर्मार्थसहितं वाक्यमुभयोः पक्षयोर्हितम् ।
उक्तवत्यसि कल्याणि न च ते तनयैः कृतम् ॥ ५५४॥
दुर्योधनस्त्वया चोक्तो जयार्थी परुपं वचः।
शृणु मूढ चचो महां यतो धर्मस्ततो जयः॥ ५५५॥
तदिदं समनुप्राप्तं तव वाक्यं नृपात्मजे।
पचं विदित्वा कल्याणि मा स्म शोके मनः कृथाः ॥५५६॥
पाण्डवानां विनाशाय मा ते धुद्धिः कदाचन।
शता चासि महाभागे निर्दग्धं तपसो बलात् ॥ ५५७ ॥
वासुदेववचः श्रुत्वा गान्धारी वाफ्यमब्रवीत् ।
एवमेतन्महावाहो यथा वदसि केशव ॥५५८ ।।
धिभिर्दामानाया मतिः सञ्चलिता मम।
सा मे व्यवस्थिता श्रुत्वा तव वाक्यं जनार्दन ।। ५५९ ।।
राशस्त्यन्धस्य वृद्धस्य हतपुत्रस्य केशव ।
त्वं गतिः सहिताः पाण्डवैर्द्विपदां वरः ॥ ५६०॥

९. अत्यप ४२९ . पतावदुफ्त्या वचनं मुम प्रच्छाय यासमा। पुत्रशोकामिसन्तता गान्धारी प्रसरोद ह ।। ५६१।। तत पनां महागहः केशवः शोकयानंताम्। हेतुकारणसंयुक्तर्याफ्यैपण्यासयत् प्रभुः ॥५६॥ समाश्यास्स च गान्धारी धृतराष्टं च माधः। मायात्ततस्तु त्वरितो दिनु- पाण्डवावृप १५६३ ॥ आगम्य शिरि रात्री सोऽभ्यगन्छन पाण्डवान् । तय तेभ्य. समास्याय सहितस्तै. समाहितः॥ ६४॥ दुर्योधनविलापः, अश्वत्थाम्नः मैनापत्पामिपेकः (य. १४) अधिष्ठितः पदा मूनि मनसक्यो महीं गतः। घृतक- शोटीयमानी पुत्रो मे किममापत समय ॥६॥ समय-मासफ्यो नृपो राजन् पांमुना मोऽवगुण्ठितः। संरम्मानुपीताम्यां नेपाम्याममिवीक्ष्य माम् । या धरणां निम्पिय निश्चम्पेदमपायीत् ।। ५६६ ॥ भीमे शान्तनये नावे पण शस्त्रभृतां घरे। इमामयम्यां प्राप्तोऽस्मि पालो हि दुरतिमम ॥५६७ ॥ एकादशचमूमना सोऽहमेनां दशां गतः। पालं प्राप्य महापाहो न पधिदतिरनन ॥५६॥ मारयातयं मदीयाना येऽम्मिीयन्ति मंयुगे। यथा भीमसेनन प्युन्य समयं इत. ॥५६॥ अमिनी युरुयर्मम्य मम माता पिता च में। तोनिमय दुग्याना विमाप्यो परमादि में..n र भृन्या भूनाः मम्पर प्रशाम्ना मागग। भूप्ति स्गितममिवानां जीपनामेय मध्य

महाभारतसार
दत्ता दाया यथाशक्ति मिनाणां च प्रियं कृतम्।
अमिना बाधिता. सर्वे को नु स्वन्ततरो मया ॥ ५७२॥
दिष्टया नाह जित. सइख्ये परान् प्रेष्यवदाश्रितः ।
दिष्टया मे विपुला लक्ष्मी ते त्वन्यगता विभो ॥ ५७३ ।।
अश्वत्थामा महाभाग. कृतवर्मा च सात्वतः।
कृप. शारद्वतश्चैव वक्तव्या वचनान्मम ॥५७४।।
अधर्मेण प्रवृत्ताना पाण्डवानामनेकशः।
विश्वासं समयघ्नाना न यूय गन्तुमर्हथ ॥ ५७५ ॥
वार्तिकाश्चाब्रवीद्राजा पुत्रस्ते सत्यविक्रमः।
अधर्माद्भीमसेनेन निहतोऽह यथा रणे ॥ ५७६ ॥
सोऽह द्रोण स्वर्गगतं कर्णशल्यावुभौ तथा।
पृष्ठतोऽनुगमिप्यामि सार्थहीनो यथाऽध्वगः ॥ ५७७ ॥
कथं भ्रातॄन् हताश्रुत्वा भर्तारं च स्वसा मम।
रोरूयमाणा दुःखार्ता दु शला सा भविष्यति ॥५७८॥
स्नुपाभि प्रस्नुपाभिश्च वृद्धो राजा पिता मम ।
गान्धारीसहितश्चैव का गति प्रतिपत्स्यति ॥ ५७९ ॥
नूनं लक्ष्मणमातापि हतपुना हतेश्वरा।
विनाश यास्यति क्षिप्र कल्याणी पृथुलोचना ॥५८०॥
यदि जानाति चार्वाक परिवाड्याग्विशारदः।
करिप्यति महाभागो ध्रुवं चापचितिं मम ॥ ५८१॥
समन्तपञ्चके पुण्ये निपु लोकेषु विश्रुते।
अहं निधनमासाद्य लोकान् प्राप्स्यामि शाश्वतान् ॥ ५८२०
(अ. ५) वार्तिकाना सकाशात्तु श्रुत्वा दुर्योधनं हतम् ।
अश्वत्थामा कृपश्चैव रतवर्मा च सात्वत।
त्वरिता जवनैरश्वैरायोधनमुपागमन् ॥ ५८३ ॥

९. शल्यपर्व
तत्रापश्यन् महात्मानं धार्तराष्ट्रं निपातितम्।
प्रमग्नं वायुवेगेन महाशाल यथा यने ।। ५८४ ॥
भूमी विचेप्रमानं त रुधिरेण समुक्षितम् ।
महागजमिवारण्ये व्याधेन निनिपातितम् ॥ ५८५ ॥
पूर्णचन्द्रमिय व्योम्नि तुपारायतमण्डलम् ।
ते तं दृष्ट्या महेप्यानं भूतले पतितं नृपम् ।
अयनीय रयेभ्यश्च प्रादयन् राजसन्निधौ ॥ ५८६ ॥
दुर्योधनं च सम्प्रेक्ष्य सर्ने भूमायुपाविशन् ॥ ५८७ ।।
ततो द्रौणिमहाराज याप्पपूर्णक्षणः श्वसन्।
उयाच भरतश्रेष्ठं सर्वलोके यरेश्वरम् ।। ५८८ ॥
न नूनं विद्यते सत्यं मानुपे किन्चिदेव
यत्र त्यं पुरुषम्यान शेपे पांसुपु रूपितः॥ ५८९॥
दुपिया गतिने कार्याणां पारणान्तरे।
यदै लोकगुरर्भूत्या भयानेतां दशां गतः ॥ ५९० ॥
अभुया सर्यमत्येषु श्रीरुपालदयते भृशम् ।
भयतो ध्यसनं या शत्रविस्पर्थिनो भृशम् ।। ५९.५ ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्या दु:खितस्य विशेषतः।
उपाच राजन् पुनस्से प्रासालमिदं पच. ॥ ५९२ ॥
शो लोपधर्मोऽय धागा निर्दिष्ट उच्यते ।
पिनाश.मभूताना पालपर्शयमागत. ॥ ५९३ ।।
गोऽयं मां ममनुमामा प्रत्यक्षं मयतां हि यः।
पृथियों पालपित्याऽहमेनां निष्ठामुपागतः ॥ ५९४ ॥
रिपा नाई परावृनो युदे परपाम्बिदापदि ।
रिपाचपोर पक्ष्यामि मुनानरमाननक्षयात् ॥ ५९५॥
मा मपन्तोऽत्र मयतां मौलामियनेन में।
परियेदाप्रमाणे पोहिता रामपासपा. ॥ ५९६ ॥

महाभारतसार
स्तं भवद्भिः सरशमनुरूपमिवात्मन ।
यतितं विजये नित्यं देवं तु दुरतिक्रमम् ॥ ५९७ ।।
एतापदुक्रया वचनं याप्पव्याकुललोचनः।
तृप्णीं बभूव राजेन्द्र राजासौ विद्वलो भृशम् ।। ५९८ ॥
तथा दृष्ट्या तु राजानं वाप्पशोरुसमन्वितम् ।
द्रौणिः प्रोधेन जज्याल यथा वह्निर्जगत्क्षये ॥ ५९९ ।।
स च ग्रोधसमाविष्टः पाणौ पाणि निपीट्य च ।
याप्पविहलया वाचा राजानमिदमत्रवीत् ॥ ६०० ॥
पिता मे निहत. क्षुदै सुनृशंसेन फर्मणा।
न तथा तेन तप्यामि यथा राजंस्त्वयाऽद्य वै॥६०१॥
शृणु चेदं वचो महा सत्येन बदत.प्रभो ॥६०२॥
अद्याहं सर्वपञ्चालान पासुदेवस्य पश्यतः।
सर्वोपायहि नेप्यामि प्रेतराजनिवेशनम्।
अनुशा तु महाराज भवान् मे दातुमर्हति ।। ६०३ ।।
इति श्रुत्वा तु वचनं द्रोणपुत्रस्य कौरव ।
मनसःप्रीतिजननं कृपं वचनमब्रवीत् ।
आचार्य शीघ्र कलशं जलपूर्ण समानय ॥६०४॥
स तद्वचनमाशाय राज्ञो ब्राह्मणसत्तमः।
कलशं पूर्णमादाय राज्ञोऽन्तिममुपागमत् ॥ ६०५ ॥
तमवयीन्महाराज पुनस्तव विशां पते ।
ममाशया द्विजश्रेष्ठ द्रोणपुनोऽभिषिच्यताम्।
सैनापत्येन भद्रं ते मम चेदिच्छसि प्रियम् ॥ ६०६॥
राज्ञो नियोगायोद्धव्य ब्राह्मणेन विशेपत ।
वर्तता क्षत्रधर्मेण ह्येवं धर्मविदो विदुः॥६०७॥

९. शल्यपर ४३३ रामस्तु पचनं श्रुत्या रूपः शारदतस्तथा। टोणि राशो नियोगेन सैनापत्येऽभ्यपेचयत् ॥ ६०८॥. मोऽभिषिक्तो महाराज परिप्यज्य नृपोत्तमम् । प्रययौ सिंहनादेन दिशः सर्ग विनादयन् ॥ ६०९ ।। दुर्योधनोऽपि राजेन्द्र शोणितेन परिप्लुन । तां निशां प्रतिपेदेऽथ सर्वभूतभयावदाम् ॥ ६१० ॥ अपफम्य तु ते पूर्ण तस्मादायोधनाप। शोयसविनमनसधिन्ताध्यानपराऽभवन् ॥ ६ ॥ भीष्मपर्वतः ग्लोकाः ॥ ५२५३ ।। आदिपर्यतः लोपाः ॥ १०२४८ ॥ ॥ इति धीमहामारतमारे शल्यपर्व समाप्तम् ।।

. महाभारतसार १०. सौप्तिकपर्व नारायण नमस्टत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवी सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् ॥ उलूकोपदेशः, द्रौणिकृपसंवादः (म.) अधर्मेण हते तात पुने दुर्योधने मम । धृत- कृतवर्मा पो द्रौणि किमकुर्वत सञ्जय ॥१॥ सञ्जय०-गत्वा तु तावका राजन्नातिदूरमयस्थिता । अपश्यन्त चनं घोरं नानाद्गुमलतावृतम् ॥२॥ प्रविश्य तदन घोरं वीक्षमाणा समन्तत । शाखासहस्रसंछन्नं न्यग्रोध दगुस्तत ॥३॥ तेऽवतीर्य रयेभ्यश्च विप्रमुच्य च वाजिन । उपस्पृश्य यथान्याय सन्ध्यामन्यासत प्रभो॥४॥ ततोऽस्त पर्वतश्रेष्ठमनुप्राते दिवाकरे। सर्वस्य जगतो धात्री शर्वरी समपद्यत ॥५॥ ग्रहनक्षत्रतारामि. सम्पूर्णाभिरलतम् । नमोऽशुकमिवाभाति प्रेक्षणीय समन्तत ॥६॥ तस्मिन् रानिमुखे घोरे दुखशोकसमन्विता । कृतवर्मा रुपो द्रौणिरुपोपविविशु समम् ॥ ७ ॥ निद्रया च परीताङ्गा निपेदुर्धरणीतले। श्रमेण सुदृढं युक्ता विक्षता विविधै शरै ॥८॥ ततो निद्रावश प्राप्ती कृपभोजी महारथौ। महार्हशयनोपेतौ भूमावेष ह्यनाथवत् ॥९॥ ४३४

१०. सौतिकपर्व
४३५
शोधामर्पवयं प्राप्तो द्रोणपुत्रस्तु भारत ।
न स्म स जगामाथ निहां सर्प इव श्वसन् ॥ १० ॥
चीक्षमाणो यनोद्देशं नानासनिषेवितम्।
अपश्यत महागाहुन्यग्रोधं वायसैर्युतम् ।। ११ ।।
तन काकसहस्राणि तां निशां पर्यणामयन् ।
सुसं स्वपन्ति कौरय्य पृथपृथगुपाश्रयाः॥१२॥
सुप्तेपु तेषु कापु विश्रव्येषु समन्ततः।
सोऽपश्यत् सहसायान्तमुलूकं घोरदर्शनम् ॥ १३ ।।
सोऽथ शब्दं मृदुं कृत्वा लीयमान इयाण्डमः।
मुप्ताअघान मुबहन् वायसानू वायसान्तकः॥१४॥
तदृष्ट्या सोपधं कर्म कौशिकेन एतं निशि।
तद्भावे इतसङ्कल्पो द्रौणिरेकोऽन्वचिन्तयत् ॥ १५॥
उपदेशः शतोऽनेन पक्षिणा मम संयुगे।
शत्रूणां शपणे युक्तःप्राप्तः कालश्च मे मतः॥१६॥
नाद्य शक्या मया हन्तुं पाण्डवा जितकाशिनः।
राशः सकाशात्तेषां तु प्रतिशानो बधो मया ॥१७॥
पतहाग्निसमां वृत्तिमास्थायात्मविनाशिनीम् ।
न्यायतो युध्यमानस्य प्राणत्यागो न संशयः।
छमना च भवेत् सिद्धिः शत्रूणां च महान् क्षपः॥१८॥
तत संशयितादायोऽर्थो नि संशयो भयेत् ।
तं जना यहु मन्यन्ते ये च शास्त्रविशारदाः ॥ १९ ॥
इत्येवं निश्चयं चक्रे सुतानां निशि मारणे।
पानां सह पाञ्चालोणपुरः प्रतापवान् ॥२०॥
सरा मतिमास्थाय विनिश्चित्य मुगुमुष्ट ।
सुमो प्रायोधयत्ती तु मानुलं मोजमेव च ॥२१॥
स मुहर्तमिव ध्यात्वा याप्पविद्वलमग्रवीत् ॥ २२ ॥

४३६
महाभारतसारः
हतो दुर्योधनो राजा एकवीरो महाबलः।
यस्याथे वैरमस्माभिरासक्तं पाण्डवैः सह ॥२३॥
वृकोदरेण क्षुद्रेण सुनृशंसमिदं कृतम् ।
मूर्धाभिषिक्तस्य शिरः पादेन परिमृद्नता ॥२४॥
पाण्डवैर्धार्तराष्ट्राणां यदिदं कदनं कृतम् ।
वयमेव प्रयः शिष्टा अस्मिन् महति धेशसे ॥२५॥
केचिन्नागशतप्राणाः केचित्सर्वास्त्रकोविदाः।
निहताः पाण्डवेयैस्ते मन्ये कालस्य पर्ययम् ॥२६॥
एयमेतेन भाव्यं हि नूनं कार्येण तत्त्वतः।
यथा हस्येदृशी निष्ठा कृतकार्येऽपि दुष्करे ॥२७॥
भयतोस्तु यदि प्रशा न मोहादपनीयते।
व्यापनेऽस्मिन् महत्यर्थे यन्नःश्रेयस्तदुच्यताम् ॥२८॥
(अ. २) आवद्धा मानुपाः सर्वे निवद्धाः कर्मणोईयोः।
रुप०- दैवे पुरुषकारे च परं ताभ्यां न विद्यते ।।२९।।
न हि देवेन सिध्यन्ति कार्याण्येकेन सत्तम।
न चापि कर्मणैकेन द्वाभ्यां सिद्धिस्तु योगतः ॥ ३० ॥
पर्जन्यः पर्वते वर्षन् किन्नु साधयते फलम् ।
कृप्टे क्षेने तथा वर्षन् किन्न साधयते फलम् ॥३१॥
उत्थानं चापि देवस्य हानुत्थानं च देवतम् ।
व्यर्थ भयति सर्वत्र पूर्वस्तम विनिश्चयः॥ ३२॥
सुवृष्टे च यथा देवे सम्यक् क्षेत्रे च फर्पिते ।
वीज महागुणं भूयात्तथा सिद्धिर्हि मानुपी ।। ३३॥
कृतः पुरुषफारच सोऽपि देयेन सिध्यति।
तथास्य कर्मणः फतुरमिनिर्वर्तते फलम् ॥ ३ ॥
उत्यानं च मनुष्याणां दक्षाणां देववर्जितम्।
अफलं दृश्यते लोके सम्यगप्युपपादितम् ॥ ३५॥

१०.
मोनिकपर्व
तनालसा मनुष्याणा ये भवन्त्यमनस्विन ।
उत्थानं ते विगर्हन्ति प्राधाना तन्न रोचते ॥ ३६ ।।
प्रायशो हि कृत कर्म नाफलं दृश्यते भुमि।
अगत्या च पुनर्दुसं कर्म पश्येन्महाफलम् ॥ ३७ ।।
चेष्टामचल्लमते यदि किञ्चिद्यदृच्छया।
यो या न लभते कृत्वा दुर्दशी तावुभावपि ॥ ३८ ॥
दैवतेभ्यो नमस्कृत्य यस्त्वर्यान् सम्यगीहते ।
दक्षो दाक्षिण्यसम्पानो न स मोविहन्यते ।। ३९ ॥
सम्यगीहा पुनरियं यो घृद्धानुपसेरते ।
आपृच्छति च यच्छेय करोति च हित यच ॥१०॥
घृद्धाना वचन श्रुत्वा योऽभ्युत्थान प्रयोजयेत् ।
उत्थानस्य फलं सम्यक्तदा स लभतेऽचिरात् ॥ ११ ॥
रागात् प्रोधादयाल्लोभायोऽर्थानीहति मानव ।
अनीशचावमानी च स शीत भ्रश्यते श्रिय ॥४२॥
सोऽयं दुर्योधनेनार्थो लुधेनादीदर्शिना ।
असमर्थ समारयो मूढत्यादविचिन्तित ॥ ४३ ।।
हितयुद्धीननादृत्य सम्मन्यासाधुभिः सह ।
चार्यमाणोऽकरोदर पाण्डवैर्गुणवत्तरै ॥४४॥
अनुवर्तामहे यत्तु त वयं पापपुरुषम्।
अस्मानप्यनपस्तस्मात् प्राप्तोऽयं दारुणो महान् ॥ ४॥
अनेन तु ममाद्यापि व्यसनेनोपतापिता।
युद्धिचिन्तयते विश्चित् स्व श्रेयो नायसुद्धयते ॥ ४६॥
मुह्यता तु मनुष्येण प्रष्टव्या सुहृदो जना।
तेऽन पृष्टा यथा युस्ताक्नंन्य तथा भवेत् ॥ १७ ॥
ते वय धृतराष्ट्र च गान्धारी च समेत्य ह।
उपपृच्छामहे गत्या विदुर च महामतिम् ॥ १८ ॥

४३८
महाभारतसार
ते पृष्टास्तु यदेयुर्यन्यो न समनन्तरम्।
तदस्माभि पुन कार्यमिति मे नैष्ठिकी मति ॥४९॥
अनारम्भानु पार्याणा नार्थ सम्पद्यते पचित् ॥ ५० ॥
रते पुरपयारे तु येषा कार्य न सिद्धपति ।
देवेनोपदतास्ते तु नात्र कार्या विचारणा ॥१॥
( ३) रपम्य यचन धुया धर्मार्थसहित शुभम् ।
अश्वत्थामा महाराज दुखशोफसमन्वित ॥५२॥
दशमानस्तु शोरेन प्रदीतेनाग्निना यथा।
यूर मनस्तत कृत्या तावुभौ प्रत्यभापत ॥३॥
पुरपे पुरपे युद्धिर्या या भयति शोभना।
तुप्यन्ति च पृथए सर्वे प्रदाया ते स्वया स्वया ॥५४ ।।
सर्वो हि मन्यते लोक आत्मान बुद्धिमत्तरम् ।
सर्वस्यात्मा यहुमत सर्वात्मानं प्रशसति ॥ ५५ ॥
सवस्य हि स्वया प्रज्ञा साधुवादे प्रतिष्ठिता।
परयुद्धिं च निन्दन्ति स्वा प्रशसन्ति चासरत् ॥५६॥
कारणान्तरयोगेन योगे येपा समागति ।
अन्योन्येन च तुप्यन्ति यह मन्यन्ति चासत् ॥ ५७ ॥
तस्यैव तु मनुप्यस्य सा सा बुद्धिस्तदा तदा।
कालयोगे विपर्यास प्राप्यान्योन्य विपद्यते ॥ ५८ ॥
अन्यया यौवने मो बुद्धया भवति मोहित ।
मध्येऽन्यया जराया तु सोऽन्या रोचयते मतिम् ॥ ५९ ।।
व्यसन या महाघोर समृद्धिं चापि तादृशीम् ।
अवाप्य पुरपो भोज कुरुते युद्धिवेस्तम् ॥ ६० ॥
एकस्मिन्नेव पुरुषे सा सा वृद्धिस्तदा तदा ।
भवत्यस्तधमत्वात् सा तस्यैव न रोचते ॥ ११ ॥

१०. सानिकपत्र
४३९
सबों हि पुरुयो भोज साध्वेतदिति निश्चितः।
कर्तुमारभत प्रीतो मरणादिपु पर्मसु ।। ६२॥
उपजाता व्यसनजा येयमद्य मतिर्मम ।
युवयोस्तां प्रवक्ष्यामि मम शोकविनाशिनीम् ।। ६३ ।।
अटान्तो ब्राह्मणोऽसाधुनिस्तेजाः क्षत्रियोऽधम ।
अदक्षो निन्द्यते वैश्यः शूद्रश्च प्रतिकूलवान् ॥ ६४ ॥
सोऽस्मि जातःकुले चेष्टे ब्राह्मणानां सुपूजिते ।
मन्दमाग्यतयाऽस्येतं क्षनधर्ममनुष्टितः ॥ ३५॥
मोऽहमद्य पथाकामं क्षत्रधर्ममुपास्य तम्।
गन्ताऽम्मि पदचीं रामः पितुश्चापि महात्मनः ॥ ६६ ॥
अद्य स्वप्स्यन्ति पाञ्चाला विश्वस्ता जितकाशिनः।
तानवस्कन्द्य शिरिरे प्रेतभूतविचेतस ।
सूदयिष्यामि विक्रम्य कक्षं दीप्त इयानलः ॥ ६ ॥
अद्याहं सर्वपाञ्चालान् निहत्य च निकृप्य च।
अर्दयिप्यामि संहृष्टो रणे पाण्डुसुतांस्तथा ॥ ६८॥
अध पाञ्चालपाडूनां शयितानात्मजाग्निशि।
सट्गेन निशितेनाजी प्रमथिप्यामि गौतम ॥ ६९॥
अद्य पाञ्चालसेनां तां निहत्य निशि सौप्तिके।
कृतकृत्य. सुखी चैर भविष्यामि महामते ॥ ७० ॥
(म.४) दिष्टया ते प्रतिस्तन्ये मतिर्जातेयमच्युत।
१५०- न त्या पारयितुं शक्को वज्रपाणिरपि स्वयम् ॥७॥
अनुयास्यावहे त्वां तु प्रभाते सहितायुमी।
चिरं ते जाग्रतस्तात स्वप तावनिशामिमाम् ॥ ७२॥
विधान्तश्च विनिश्च स्वस्थचित्तश्च मानद ।
समेत्य समरे शत्रून् पधिप्यसि न संशयः ॥७३॥

महाभारतसारः न हि त्वां रथिनां श्रेष्ठं प्रगृहीतवरायुधम् । जेतुमुत्सहते शश्वदपि देवेषु वासवः ॥ ७४॥ स गत्वा शिविरं तेषां नाम विश्राव्य चाहवे। ततः कर्तासि शत्रूणां युध्यतां कदनं महत् ॥ ७५ ॥ एवमुक्तस्ततो द्रौणिर्मातुलेन हितं वचः। अब्रवीन्मातुलं राजन् क्रोधसंरक्तलोचनः॥६॥ आतुरस्य कुतो निद्रा नरस्यामर्पितस्य च । अर्थाश्चिन्तयतश्चापि कामयानस्य या पुनः॥७७ ॥ पश्य भागश्चतुर्थो मे स्वप्नमहाय नाशयेत् ॥७८ ॥ कथं हि मादशो लोके मुहूर्तमपि जीवति । द्रोणो हतेति यद्वाचः पञ्चालानां शृणोम्यहम् ॥ ७९ ॥ विलापो भग्नसक्थस्य यस्तु राशो मया श्रुतः। स पुनर्हदयं कस्य फरस्यापि न निर्दहेत् ।। ८० ॥ चार्तिकैः कथ्यमानस्तु मित्राणां मे पराभवः। पाण्डवानां च विजयो हृदयं दहतीव मे ॥ ८१॥ अहं तु कदनं कृत्वा शत्रूणामद्य सौप्तिके । ततो विश्नमिता चैव स्वप्ता च विगतज्वरः॥ ८२॥ (म. ५) शुश्रूपुरपि दुर्मेधाः पुरुषोऽनियतेन्द्रियः। कृप०- नाले वेदयितुं फरलो धर्मार्थाविति मे मतिः ।। ८३।। तथैव तावन्मेधावी विनयं यो न शिक्षते । नव किञ्चन जानाति सोऽपि धर्मार्थनिश्चयम् ॥ ८४॥ चिरं ह्यपि जडः शूरः पण्डितं पर्युपास्य हि । न स धर्मान् विजानाति दो सूपरसानिव ॥८५॥ मुहर्तमपि तं प्राशः पण्डितं पर्युपास्य हि । शिमं धर्मान् विजानाति जिता सूपरसानिय ।। ८६ ॥

१०. सानिकपर्व ४४१ गुथूपुस्त्वेव मेधावी पुरुयो नियतेन्द्रियः। जानीयादागमान् सर्वान् ग्राहां च न विरोधयेत् ।। ८७॥ अनेयस्त्वरमानी यो दुरात्मा पापपूरुषः। 'दिष्टमुत्सृज्य कल्याणं करोति यहुपापकम् ॥ ८८ ॥ नायवन्तं तु सुहृदः प्रतिपेयन्ति पातयात् । निवर्तते तु लक्ष्मीवाभालक्ष्मीयानिवर्तते ।। ८९ ॥ स कल्याणे मनः कृत्वा नियम्यात्मानमात्मना। कुरु मे वचनं तात येन पश्चान्न तप्स्यसे ।।९०॥ न वधः पूज्यते लोके सुप्तानामिह धर्मत। त्तथैरापास्तशस्त्राणां विमुक्तरथवाजिनाम् ॥ ९१ ॥ अद्य स्वप्स्यन्ति पञ्चाला विमुक्तकरचा विभो। विश्वस्ता रजनी सर्वे प्रेता व विचेतसः ।। ९२ ।। यस्तेषां तदवस्थानां द्रुह्येत पुरुषोऽजुः । व्यकं स नरके मजेदगाचे विपुलेऽलये ।।९३ ॥ त्वं पुनः सूर्यसङ्काशः श्वोभूत उदित रयी। प्रकाशे सर्वभूतानां विजेता युधि शागान् ॥ ९४ ।। असम्मावितरूपं हि त्वयि कर्म निगर्हितम्। शुक्रे रक्तमिव न्यस्तं भवेदिति मतिर्मम ॥९५॥ अश्व०- एवमेव यथाऽऽत्य त्वं मातुलेह न संशयः। तैस्तु पूर्वमयं सेतुः शतधा चिदलीरत ॥१६॥ प्रत्यक्ष भूमिपालानां मरतां चापि सन्निधौ। न्यस्तशस्त्रो मम पिता धृष्टद्युम्नेन पातित. ॥२७॥ दुर्योधनश्च भीमेन समेत्य गया रणे। पश्यतां भूमिपालानामधर्मेण निपातितः॥२८॥ विलापो मग्नसस्थस्य यो मे रामः परिश्रुतः। यार्तिफाणां कथयतां स मे मर्माणि सन्तति ।। ९९ ॥

४४२
महाभारतसारः
पितृहन्तृनहं हत्या पाश्चालाग्निशि सौप्तिके।
पार्म कीट पतगोवा जन्म प्राप्य भवामि वै॥१००।
पयमुफ्त्या महाराज द्रोणपुधःप्रतापवान् ।
एकान्ते योजयित्वाश्यान् प्रायादभिमुखः परान् ।।१०।।
तमनूता महात्मानौ भोजशारदतावुभौ।
फिमर्थ स्यन्दनो युक्त विश्व कार्य विकीर्पितम्॥१०२॥
पक्सार्थप्रयातो स्वस्त्वया सह नरर्षभ ।
समदु खसुखौ चापि नाचा शद्वितुमर्हसि ॥१०३।।
अश्वत्थामा तु समय पितुर्वधमनुस्मरन् ।
ताभ्या तथ्यं तथाऽऽचख्यौ यदस्यात्मचिकीर्पितम् ॥१०४०
न्यस्तशस्त्रो मम पिता धृष्टद्युम्नेन पातितः।
तं तथैव हनिप्यामि न्यस्तधर्माणमद्य ॥१०५॥
कथं च निहत पाप पाञ्चाल्य. शत्रुवन्मया।
शस्त्रेण विजितॉल्लोकानाप्नुयादिति मे मतिः॥ १०६॥
क्षिप्र सन्नद्धकवचौ सखगावात्तकामुको ।
मामास्थाय प्रतीक्षेता रथवयों परन्तपौ ॥ १०७॥
इत्युक्त्वा रथमास्थाय प्रायाभिमुख परान् ।
तमन्वगात्तपो राजन् कृतवर्मा च सात्वतः॥ १०८॥
ते प्रयाता व्यरोचन्त परानभिमुखात्रय ।
इयमाना यथा यो समिद्धा हव्यवाहना ॥१०९॥
ययुश्च शिविरं तेषा सम्प्रसुप्तजनं विभो ॥ ११०॥
शिबिरे सुप्ताना अश्वत्थामकृतो वधः
(4 4) तस्मिन् प्रयाते शिविर द्रोणपुने महात्मनि ।
कृपश्च कृतवर्मा च शिविरद्धार्यतिष्ठताम् ॥११॥
अश्वत्थामा तु ती दृष्ट्वा यत्नवन्तौ महारशौ।
प्रहृष्ट शनकै राजनिद वचनमब्रवीत् ॥ ११२॥

१०. सौप्तिकपर्व ४४३ अहं प्रवेक्ष्ये शिविरं चरिप्यामि च कालवत् ॥ ११३॥ यथा न फश्चिदपि वां जीवन्मुच्येत मानयः । तथा भवद्भ्यां कार्य स्यादिति मे निश्चिता मतिः। इन्युक्त्या प्राविशद्रोणिः पार्थानां शिविरं महत् ।। ११४ ॥ अद्वारेणाभ्यवस्कन्ध विहाय भयमात्मनः। प्रद्युम्नस्य निलयं शनकैरभ्युपागमत् ।। ११५॥ तं शयानं महात्मानं विश्रब्धमफुतोभयम् । प्रावोधयत पादेन शयनस्थं महीपते ॥ ११६॥ सम्युध्य चरणस्पर्शादुत्थाय रणदुर्मदः। अभ्यजानादमेयात्मा द्रोणपुत्रं महारथम् ॥ ११७ ॥ तमुत्पतन्तं शयनादश्वत्थामा महावल। केगेप्यालभ्य पाणिभ्यां निप्पिपेप महीतले ॥ १९८॥ तमाकम्य पदा राजन् कण्ठे चोरसि चोभयोः। नदन्तं विस्फुरन्तं च पशुमारममारयत् ।। ११९ ॥ तुदन्नस्तु स दौणिं नातिव्यक्तमुदाहरत् । आचार्यपुत्र शस्त्रेण जहि मां मा चिरं कथा.। त्वत्रते मुटताल्लोकान् गच्छेयं द्विपदां वर ।। १२० ।। तस्याव्यक्तां तु तां वाचं संश्रुत्य द्रोणिनवीत् ।। १२१ ।। आचार्यघातिनां लोका न सन्ति फुलपांसन । तस्माच्छस्त्रेण निधनं न त्वमर्हसि दुर्मते ॥ १२२ ॥ एवं ध्रुवाणस्तं वीर सिंहो मत्तमिव द्विपम्। मर्मस्वभ्यवधीत् कुद्धः पादाष्टीलैः सुदारुणः ।। १२३॥ स तस्य भवनाद्राजन् निफम्यानादयन्दिशः। द्रौपदेयानभिद्रुत्य खड्गेन व्यधमद्वली ॥ १२४ ॥ ततो भीमनिहन्तारं सह सर्वैः प्रभद्रफैः। अहङ्गत् सर्वतो धीरं नानामहरणली ।। १२५ ॥

महाभारतसार मोऽन्छिनत्कस्यचित्पादौ जघनं चैव कस्यचित् । काचिद्विमेद पाश्यपु कालकुट वान्तक. ॥ १२६ ॥ अत्युमप्रतिपिटेश्व नदद्भिश्च शोकटैः। गजाश्चमथितश्चान्यमही कीर्णाऽभवत् प्रभो ।। १२७ ।। मोशता किमिदं कोऽयं कःशब्द. किं नु कि स्तम्। एवं तेषां तथा द्रौणिरन्तकः समपद्यत ॥ १०८॥ तत्रापरे यध्यमाना मुहुर्मुहुरचेतसः। शिरिराशिप्पतन्ति स्म क्षत्रिया भयपीडिता ॥ १२९ ।। तास्तु निप्पतितांखस्तान् शिपिराजीवितैषिणः। स्तरा स्पश्चैव द्वारदेशे निजघ्नतु ॥ १३० ॥ यथाप्रतिसं तत् कर्म एत्या द्रोणायनि-प्रभो। निष्फम्य शिवियत्तस्मात्ताभ्या सहभ्य घोर्यवान् ।। आचख्यो फर्म तत्सर्वं हृष्ट. संहर्पयन् विभो॥ १३१ ॥ पाञ्चाला निहता सर्वे दौपदेयाश्च सर्वशः। सोमका मत्स्यशेषाश्च सर्वे रिनिहता मया ।। १३२॥ इदानी कृतकृत्या. स्म याम तनैव मा चिरम्। यदि जीवति नो राजा तस्मै शंसामहे वयम् ।। १३३ ।।. दुर्योधनप्राणत्यागः, युधिष्ठिरस्य शिपिरप्रदेशः (भ. ९) ते हत्वा सर्वपाञ्चालान्द्रौपदेयाश्च सर्वश । आगच्छन्सहितास्तन यत्र दुर्योधनो हत ॥ १३४ ॥ गत्वा चैनमपश्यन्त किश्चित्माण जनाधिपम् । ततो रथेभ्य प्रस्कन्ध परिवठस्तवात्मजम् ।। १३५ ।। त भग्नसस्य राजेन्द्र कृच्छ्रप्राणमचेतसम् । चमन्तं रुधिरं वस्त्रादपश्यन्वसुधातले ॥ १३६ ॥ वृतं समन्ताबहुभि. श्वापद?रदर्शने । शालावृकगणैश्चैव भक्षयिष्यद्भिरन्तिकात् ॥ १३७ ।।

१०. सौप्तिकपर्व ४४५ निवारयन्तं कृच्छाचान् श्वापदांश्च चिखादिपून् । विचेष्टमानं मह्यां च सुभृशं गाढवेदनम् ।। १३८ । ते तं शयानं सम्प्रेक्ष्य राजानमतथोचितम्। अविपोण दुखेन ततस्ते ररुदुनय ॥ १३९ ॥ ततस्तु रुधिरं हस्तैर्मुसान्निदृज्य तस्य हि । रणे राशःशयानस्य कृपणं पर्यदेवयन् ॥ १४० ॥ कृप०- न देवस्यातिभारोऽस्ति यदयं रुधिरोक्षितः। एकादशचम्भर्ता शेते दुर्योधनो हतः ।। १४१ ।। योऽयं मूर्धाभिपिकानामग्रे जातः परन्तपः। स हतो ग्रसते पांसून पदय कालस्य पर्ययम् ॥ १४२ ॥ उपासत द्विजाः पूर्वमर्थहेतोर्यमीश्वरम् । उपासते च तं ह्यद्य व्यादा मांसहेतयः ॥ १४३ ॥ तं शयानं कुरुश्रेष्ठं ततो भरतसत्तम । अश्वत्थामा समालोक्य करुणं पर्यदेवयत् ॥ १४ ॥ कालो नूनं महाराज लोकेऽस्मिन् वलवत्तरः। पश्यामो निहतं त्यां च भीमसेनेन संयुगे ॥ १४५ ॥ अधर्मेण हतस्याजी मृद्यमानं पदा शिर.। य उपेक्षितवान् क्षुदं घिर कृष्णं घिग्युधिष्टिरम् ॥ १४६ यां गति क्षत्रियस्याहुः प्रशस्तां परमर्पयः। हतस्याभिमुखस्याजी प्रातस्त्वमसि तां गतिम् ॥ १४७॥ घयमेव प्रयो राजन् गच्छन्तं परमां गतिम् । यद्वै त्वां नानुगच्छामस्तेन धक्ष्यामहे वयम् ॥ १४८॥ गत्वैव तु महाराज समेत्य च महारथान् । यथाज्येष्ठ यथाश्रेष्टं पूजयेर्यचनान्मम ।। १४९ ।। आचार्य पूजयित्या च केतुं सर्वधनुष्मताम् । हतं मयाऽद्य शंसेथा धृष्टद्युम्नं नराधिप । १५०॥

४४६ महाभारतसारः दुर्योधन जीवसि त्वं वाक्यं श्रोगसुसंशृणु। सप्त पाण्डवत शेषा धार्तराष्ट्रास्त्रयो वयम् ॥ १५१॥ ते चैव भ्रातरः पञ्च वासुदेवोऽथ सात्यकिः। अहं च कृतवर्मा च कृपः शारदतस्तथा ॥१५२ ।। द्रौपदेया हता. सर्वे धृष्टद्युम्नस्य चात्मजाः। पाञ्चाला निहताः सर्व मत्स्यशेपं च भारत ॥१५३ ।। मया च पापकर्माऽसौ धृष्टद्युम्नो महीपते । प्रविश्य शिविरं रानौ पशुमारेण मारित ॥१५४ ॥ दुर्योधनस्तु तां वाच निशम्य मनस. प्रियाम्। प्रतिलभ्य पुनश्चेत इदं वचनमब्रवीत् ॥ १५५॥ न मेऽकरोत्तद्गाड्यो न कर्णो न च ते पिता। यत्त्वया कृपभोजाभ्यां सहितेनाद्य मे कृतम् ॥ १५६ ॥ स च सेनापतिः क्षुद्रो हत. साधं शिखण्डिना। तेन मन्ये मघवता सममात्मानमद्य वै॥१५७ ।। स्वस्ति प्राप्नुत भद्रं व सर्गे नः सङ्गम. पुनः ।। १५८ ॥ इत्येवमुक्त्वा तृप्णी स कुरराजो महामनाः। प्राणानुपासृजदीरः सुहृदां दु खमुत्सृजन् ॥ १५९ ॥ एवमेप क्षयो वृत्त कुरुपाण्डवसेनयो । घोरो विशसनो रौद्रो राजन् दुर्मन्निते तव ॥ १६० ॥ तव पुत्र गते स्वर्ग शोकार्तस्य ममानध । ऋषिदत्तं प्रनष्टं तद्विव्यदर्शित्वमद्य ये ॥ १६१ ।। (आ. १.) तस्यां राया व्यतीताया धृष्टद्युम्नस्य सारथि.। वैश०- शशस धर्मराजाय सौप्तिके कदनं कृतम् ॥ १६२॥ सूत०- द्रौपदेया हता राजन् द्रुपदस्थात्मजै सह । प्रमत्ता निशि विश्वस्ता.स्वपन्त शिविरे स्वके ।। १६३ ॥

१०. सौतिकपर्व कृतवर्मणां नृशंसेन गीतमेन रूपेण च । अश्वत्याना च पापेन हतं वः शिविर निशि ॥ १४ ॥ अहमेकोऽवशिष्टस्तु तस्मात्सैन्यान्महामते। मुक्तः फयशिद्धर्मात्मन् व्यग्राच कृतवर्मणः ॥ १६५।। तच्छ्रुत्वा वाक्यमशिवं कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। पपात मह्यां दुर्धर्षः पुत्रशोकसमन्यितः॥ १६६॥ लब्धचेतास्तु कौन्तेयः शोकविह्वलया गिरा। जित्या शञ्जितः पश्चात्पर्यदेवयदार्तवत् ।। १६७ ॥ दुर्विदा गतिरर्थानामपि ये दिव्यचक्षुपः। जीयमाना जयन्त्यन्ये जयमाना वयं जिताः।। १६८ ॥ अनर्थो ह्यर्थसवाशस्तथाऽनर्थोऽर्थदर्शनः । जयोऽयमजयाकारो जयस्तस्मात् पराजयः।। १६९ ॥ यज्जित्वा तप्यते पश्चादापन्न इव दुर्मतिः। कथं मन्येत विजयं ततो जिततरः परः॥ १७०।। न हि प्रमादात् परमस्ति कश्चि- द्वधो नराणामिह जीवलोके। प्रमत्तमर्था हि नरं समन्तात् त्यजन्त्यनर्थाश्च समाविशन्ति ।। १७१ ॥ न हि प्रमत्तेन नरेण शक्यं विद्या तपः श्रीविपुलं यशो घा। इन्द्रोपमान पार्थिवपुत्रपौत्रा- म्पश्याविशेषेण हतान् प्रमादात् ॥ १७२॥ तीवी समुद्रं घणिजः समृद्धा मग्नाः फुनधामिय हेलमानाः॥१७३ ॥ कृष्णां तु शोचामि कथं नु सायी शोकार्णवं साऽध विशत्यभीता।

४४८ महाभारतसार भ्रातच पुत्रांश्च हतानिशम्य पाचालराज पितरं च वृद्धम्।। ध्रुवं विसंशा पतिता पृथियां सा शोप्यते शोकशाग्यष्टिः॥१७४ ॥ इत्येवमात. परिदेवयन् स राजा धुरूणां नफुलं यमापे। गच्छानयनामिह मन्दभाग्यां समातृपक्षामिति राजपुनीम् ॥ १७५ ॥ मादीसुतस्तत्परिगृह्य वाक्यं धर्मेण धर्मप्रतिमस्य रासः। यया रथेनालयमाशु देव्याः पाञ्चालरांजस्य च यत्र दारा ॥ १७६ ॥ प्रस्थाप्य माद्रीसुतमाजमीढ. शोकादितस्तै. सहितः सुहृद्भिः। रोख्यमाणःप्रययौ सुताना मायोधनं भूतगणानुकीर्णम् ॥ १७७ ॥ स तत् प्रविश्याशिवमुग्ररूपं ददर्श पुनान सुहृद. सखीश्च । भूमौ शयानान् रधिपगाना- विभिन्न देहान् प्रहतोत्तमाङ्गान् ।। १७८ ॥ (अ. ११) ततस्तस्य महाशोकः प्रादुरासीन्महात्मनः। स्मरत. पुनपौत्राणां भ्रातृणां स्वजनस्य ह ॥ १७९ ।। तमथुपरिपूर्णाक्ष वेपमानमचेतसम्। मुहदो भृशसविमा सान्त्वयाञ्चनिरे तदा ।। १८० ततस्तस्मिन् क्षणे कल्पो रथेनादित्यवर्चसा। नकुल कृष्णया सार्धमुपायात् परमार्तया ॥ १८१ १०. सौनिकपर्व ४४९ उपप्लव्यं गता सा तु श्रुत्वा सुमहदप्रियम् । तदा विनाशं सर्वेषां पुत्राणां व्यथिताऽभवत् ।। १८२ ॥ कम्पमानेव कदली वातेनाभिसमीरिता। कृष्णा राजानमासाद्य शोकार्ता न्यपतद्भुवि ।। १८३ ॥ ततस्तां पतितां दृष्ट्या संरम्भी सत्यविक्रमः। पाहुभ्यां परिजग्राह समुत्पत्य वृकोदरः॥१८४ ॥ सा समाश्यासिता तेन भीमसेनेन भामिनी। रुदती पाण्डवं कृष्णा सा हि भारतमब्रवीत् ॥ १८५॥ दिप्या राजमवाप्येमामखिलां भोक्ष्यसे महीम् । आत्मजान क्षत्रधर्मेण सम्प्रदाय यमाय घे ॥ १८६ ॥ दिष्टया त्वं फुशली पार्थ मत्तमातङ्गगामिनीम् । अवाप्य पृथियों कत्मा सौभद्रं न स्मरिष्यसि ।। १८७ ।। प्रसुप्तानां यचं श्रुत्वा द्रौणिना पापकर्मणा। शोकस्तपति मां पार्थ हुताशन इवाभयम् ॥ १८८॥ तस्य पापरतो द्रोणेन चेदद्य त्वया रणे। हियते सानुयन्धस्य युधि विक्रम्म जीवितम् ॥ १८ ॥ इहय मायमासिप्ये तन्नियोधत पाण्डवाः। न घेत् फलमवामोति द्रोणिः पापस्य फर्मणः ॥ १९० ।। एवमुफ्त्वा ततः कृष्णा पाण्डवं प्रत्युपाविशत् । प्रत्युवाच स धर्मात्मा द्रौपदी चारुदर्शनाम् ।। १९१ ॥ धर्म्य धर्मेण धर्मशे प्राप्तास्ते निधनं गुमे। पुप्रास्ते भ्रातरम्य तान शोचितुमईसि ।। १९२ ।। स फल्याणि धनं दुर्ग दूरं द्रौणिरितो गतः । • तस्य त्यं पातनं सहधे कथं शास्पसि शोमने ॥ १९३ ॥ दौपदी-दोणपुषस्य सहजो मणिः शिरसि मे भुतः। निहत्य सहये तं पापं पश्येपं मणिमाहतम् ॥ १९४ ॥ म.पा.२१

४५०
महाभारतसार
राजशिरसि ते एत्या जीनेयमिति मे मति ॥ १९५।।
तस्या यहुविध दुस निशम्य परिदेवितम् ।
न चामपंत कौन्तेयो भीमसेनो महारल ॥ १९६॥
स काञ्चनविचिनाङ्गमारुरोह महारथम् ।
नकुलं सारथि रत्वा द्रोणपुनवचे धृत ।
विस्फार्य सशर चाप तर्णमध्यानचोदयत् ।। १९७ ॥
अश्वत्थामदौरात्म्यकथनम्, ब्रह्मास्त्रमोक्षणम्
(अ. १२) तस्मिन् प्रयाते दुर्धर्षे यदूनामृपभस्तत ।
अग्रवीत्पुण्डरीकाक्ष. कुन्तीपुन युधिष्ठिरम् ॥ १९८॥
एप पाण्डव ते भ्राता पुनशोकपरायण ।
जिघासुद्रौणिमानन्दे एक एवाभिधावति ।। १९९॥
भीम प्रियस्ते सर्वेभ्यो भातृभ्यो भरतर्षभ ।
तं पृच्छगतमद्य त्व फस्मानाभ्युपपद्यसे ॥२०० ।।
यत्तदाचष्ट पुनाय द्रोण परपुरक्षय ।
अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम दहेत पृथिवीमपि ॥२०१॥
तन्महात्मा महाभाग केतु सर्वधनुप्मताम्।
प्रत्यपादयदाचार्य प्रीयमाणो धनअयम् ।। २०२।।
तं पुनोऽप्येक एवेनमन्वयाचदमर्पण ।
तत प्रोवाच पुनाय नातिहटमना इव ॥२०३।।
विदित चापल ह्यासीदात्मजस्य दुरात्मन ।
सर्वधर्मविदाचार्य सोऽन्वशात् स्वसुत तत ॥२०४॥
परमापद्गतेनापि न स तात त्वया रणे ।
इदमस्त्र प्रयोक्तव्यं मानुषेषु विशेषत ॥२०५॥
इत्युक्तवान् गुरु पुत्र द्रोण पश्चादयोक्तवान् ।
नत्य जातु सता मार्गे स्थातेति पुरुषर्षभ ॥२०६ ॥

१०. सौतिकपर्व
४५१
स तदाशाय दुमात्मा पितुर्वचनमप्रियम् ।
निराशः सर्वकल्याणः शोकात् पर्यचरन्महीम् ।।२०७॥
ततस्तदा कुरश्रेष्ट बनस्ये त्वयि भारत।
अवसद्वारकामेत्य वृष्णिभिः परमार्चित ॥२०८॥
स कदाचित् समुद्रान्ते वसन् दारवतीमनु ।
एक एकं समागम्य मामुवाच हसन्निव ॥२०९।।
अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम देवगवजितम् ।
नदद्य मयि दाशाह यथा पितरि मे तथा ॥२१०॥
अस्मत्तस्तदुपादाय दिव्यमत्रं यदूत्तम ।
ममाप्यत्रं प्रयच्छ त्वं चक्र रिपुदणं रणे ॥२१॥
गृहाण चत्रमित्युक्तो मया तु तदनन्तरम्।
जग्राहोत्पत्य सहसा च सव्येन पाणिना॥२१२॥
न चैनमशक्त् स्थानात् सञ्चालयितुमप्युत ।
अथैनं दक्षिणेनापि ग्रहीतुमुपचश्मे ॥२१३ ॥
सर्वपत्नयलेनापि गृहग्नेयमिदं ततः।
तत. सरलेनापि यदनं न शशाक ह॥२१४॥
उद्यन्तुं वा चालयितुं द्रौणि. परमदुमनाः।
रुत्या यत्नं परिधान्तः स न्यपर्तत भारत ॥२१५।।
निवृत्तमनसं तस्मादभिप्रायाद्विचेतसम् ।
अहमामन्य संगितमश्वत्थामानमयम् ॥२१६॥
भारताचार्यपुप्रस्त्वं मानितः सर्वयादयः।
चप्रेण रथिनां श्रेष्ठ पन्नु तात युयुत्ससे ॥२७॥
पयमुनो मया दौणिर्मामिदं प्रत्युषाच ह।
प्रयुज्य भयते पूजां योन्स्ये कृष्ण त्वया सह ॥२८॥
प्रार्थितं हे मया च देवदानयपूजितम्।
अजेयः स्यामिति विमो सत्यमेतद्वयीमि ते ॥२१॥

४५२
महाभारतसारः
त्वत्तोऽहं दुर्लभ काममनयाप्यैव केशव ।
प्रतियास्यामि गोविन्द शिवेनाभिवादस्व माम् ॥२२०॥
पतावदुक्त्वा द्रौणिर्मा युग्यानश्यान् धनानि च ।
मादायोपययौ काले रत्नानि विविधानि च ॥२२१ ॥
स संरम्भी दुरात्मा च चपलः क्रूर एव च ।
घेद चास्त्रं ब्रह्मशिरस्तस्माद्रक्ष्यो वृकोदरः ॥२२२॥
(५. १३) एवमुक्त्वा युधां श्रेष्ठः सर्वयादवनन्दनः।
सर्वायुधधरोपेतमारुरोह रथोत्तमम् ॥ २२३ ॥
अर्जुनः सत्यकर्मा च फुरुराजो युधिष्ठिरः।
अशोमेतां महात्मानौ दाशार्हमभितः स्थितौ ।
रथस्थं शार्ङ्गधन्वानमश्विनाविव वासवम् ॥ २२४॥
ते समार्छन्नरव्याघ्राक्षणेन भरतर्षभ।
भीमसेनं महेष्वासं समनुद्रुत्य वेगिताः ।। २२५ ॥
फोघदीप्तं तु कौन्तेयं द्विपदर्थे समुद्यतम् ।
नाशक्नुवन् वारयितुं समेत्यापि महारथाः ॥२२६ ॥
स तेषां प्रेक्षतामेव श्रीमतां दृढधन्विनाम् ।
ययौ भागीरथीतीरं हरिभिर्भूशवेगितः।
यत्र स्म श्रूयते गौणिः पुत्रहन्ता महात्मनाम् ।। २२७ ।।
स ददर्श महात्मानमुदकान्ते यशस्विनम् ।
कृष्णद्वैपायनं च्यासमासीनमृपिभिः सह ।। २२८ ।।
तं चैव क्रूरकर्माणं ददर्श द्रौणिमन्तके ॥ २२९ ।।
तमभ्यधावत्कौन्तेयः प्रगृह्य सशरं धनुः।
भीमसेनो महावाहुस्तिष्ठ तिप्टेति चाब्रवीत् ।। २३०॥
स दृष्ट्वा भीमधन्वानं प्रगृहीतशरासनम् ।
भ्रातरौ पृष्टतश्चास्य जनार्दनरथे स्थिती।
१.व्यथितात्माऽभवद्रौणिः प्राप्तं चेदममन्यत ॥२३१ ॥

१०. सौतिकपर्व
४५३
--
स तद्दिव्यमदीनात्मा परमास्त्रमचिन्तयत्।
जग्राह च स चेयीकां द्रौणिः सव्येन पाणिना ॥ २३२॥
स तामापदमासाद्य दिव्यमखमुदैरयत् ।
अपाण्टवायेति रपा तदत्रं प्रमुमोच ह ॥ २३३॥
(अ.१४) इङ्गितेनैव दाशार्हस्तमभिप्रायमादितः।
द्रोणेर्बुद्ध्वा महावाहुरर्जुन प्रत्यभाषत ।। २३४॥
अर्जुनार्जुन यद्दिव्यमस्त्रं ते हृदि वर्तते ।
द्रोणोपदिष्टं तस्यायं कालः सम्प्रति पाण्डव ॥ २३५॥
भ्रातृणामात्मनश्चैव परिमाणाय भारत ।
विस्जैतत्त्वमप्याजावस्त्रमन्त्रनिवारणम् ।। २३६ ॥
केशवेनैवमुक्तोऽथ पाण्डवः परवीरहा।
अयातरदथातूर्ण प्रगृह्य सशरं धनुः॥ २३७ ।।
पूर्वमाचार्यपुनाय ततोऽनन्तरमात्मने ।
भ्रातृभ्यश्चैव सर्वेभ्य. स्वस्तीत्युक्त्वा परन्तपः ॥२३८॥
देवताभ्यो नमस्कृत्य गुरुभ्यश्चैव सर्वशः।
उत्ससर्ज शिवं ध्यायन्नमस्त्रेण शाम्यताम् ।। २३९ ॥
ततस्तदत्रं सहसा सृष्टं गाण्डीवधन्वना।
प्रजज्याल महामियुगान्तानलसनिमम् ।। २४०॥
नर्थव द्रोणपुनस्य तदत्रं तिग्मतेजसः।
प्रजज्याल महाज्वालं तेजोमण्डलसंवृतम् ॥ २८॥
से त्यत्रतेजसी लोकांस्तापयन्ती व्यवस्थिते ।
महपा सहिती तत्र दर्शयामासतुस्तदा ॥ २४२ ।।
नारदः सर्वभूतात्मा भरतानां पितामह ।
उभी रामयितुं चोरी भारद्वाजधनजयो । २४३॥
तो मुनी सर्वधर्ममी सर्वभूतहितरिणी।
दीपयोरखयोमध्ये स्थिती परमतेजसी ॥ २४ ॥

४५४ महाभारतसार ऋपी०- नानाशस्त्रविदः पूर्वे येऽप्यतीता महारथाः। नैतदत्रं मनुप्येषु तैः प्रयुक्तं कथञ्चन ॥ २४५ ॥ किमिदं साहसं वीरो स्तवन्तौ महात्ययम् ॥ २४६ ॥ (भ. १५) दृष्ट्वेय नरशार्दूल तावग्निसमतेजसौ। सजहार शरं दिव्यं त्वरमाणो धनञ्जयः॥२४७॥ उवाच भरतश्रेष्ठ तापी प्राअलिस्तदा। प्रमुफ्तमखमस्त्रेण शाम्यतामिति घे मया ॥ २४८ ॥ संहृते परमात्रेऽस्मिन् सर्वानस्मानशेषतः। पापकर्मा ध्रुवं द्रौणि प्रधक्ष्यत्यत्रतेजसा ॥ २४९ ।। यदत्र हितमस्माकं लोकानां चैव सर्वथा। भवन्तौ देवसङ्काशौ तथा सम्मन्तुमर्हतः ॥ २५० ॥ इत्युक्त्वा साहारास्त्रं पुनरेव धनञ्जयः। संहारो दुष्करस्तस्य देवैरपि हि संयुगे ॥ २५१ ॥ अचीर्णब्रह्मचर्यो यः सृष्ट्याऽऽवर्तयते पुन । तदत्रं सानुवन्धस्य मूर्धान तस्य सन्तति ॥२५२ ॥ द्रौणिरप्यथ सम्प्रेक्ष्य तावृपी पुरतः स्थिती। न शशाक पुनर्घोरमस्त्रं सहर्तुमोजसा ॥ २५३ ॥ अशक्त.प्रतिसंद्वारे परमास्त्रस्य संयुगे। द्रौणिर्दीनमना राजन् द्वैपायनमभाषत ॥२५४ ॥ उत्तमव्यसनातन प्राणत्राणमभीप्सुना। मयैतदस्त्रमुत्सृष्टं भीमसेनभयान्मुने । तस्य भूयोऽद्य संहारं कर्तुं नाहमिहोत्सहे ॥२५५ ॥ विसृष्टं हि मया दिव्यमेतदत्रं दुरासदम् । अपाण्डवायेति मुने चह्नितेजोऽनमन्त्र्य वै ॥२५६।। अद्य पाण्डुसुतान् सर्वान् जीविताझंशयिष्यति ।। २५७ ॥

१०. सौप्तिपणे
४५५
कृतं पापमिदं ब्रह्मन् रोपाविष्टेन चेतसा।
वधमाशास्य पार्थानां मयाऽलं सृजता रणे ॥२५८ ॥
य्यास०-अस्वमस्त्रेण तु रणे तर संशमयिष्यता।
निस्टमर्जुनेनेदं पुनश्च प्रतिसहतम् ।। २९ ।।
अस्त्रं ब्रह्मशिरोयन परमास्त्रेण यध्यते।
समा द्वादश पर्जन्यस्तद्राष्ट्रं नाभिवर्षति ।। २६० ।।
पाण्डवास्त्वं च राष्ट्रं च सदा सरक्ष्यमेव हि ।
तस्मात्संहर दिव्यं त्वमत्रमेतन्महाभुज ॥ २६ ॥
मणि चैव प्रयच्छाद्य यस्ते शिरसि तिष्ठति।
एतदादाय ते प्राणान् प्रतिदास्यन्ति पाण्डवाः॥२६२ ॥
दौणि०-पाण्डवैर्यानि रत्नानि यथान्यत् कौरवैर्धनम् ।
अवाप्तमिह तेभ्योऽयं मणिर्मम विशिष्यते ॥२६३ ।।
यमावध्य भयं नास्ति शत्रव्याधिक्षुधाश्रयम् ।
एवंवीर्यो मणिरय न मे त्याज्य स्थञ्चन ॥२६४ ॥
यत्तु मे भगवानाह तन्मे कार्यमनन्तरम् ।। २६५॥
अयं मणिरयं चाहमीपिका तु पतिष्यति ।
गर्भपु पाण्डवेयानाममोघं चैतदुत्तमम् ॥ २६६ ॥
न च शतोऽस्मि मगवन् संहर्नु पुनरुद्यतम् ।
एतदत्रमतश्चैव गर्भपु विसृजाम्यहम् ।
न च वाक्य भगवनो न परिप्ये महामुने ॥ २६७ ।।
ध्यास०-एवं पुरु न चान्या तु बुद्धिः कार्या त्वयाऽनघ ।
गर्नेषु पाण्डवेयाना विराज्येतदुपारम ॥ ०६८ ॥
तत परममत्रं तु दौणिश्यतमाहये।
दैपायनवच. श्रुत्वा गर्भपु प्रमुमोच ह ॥२६९॥

४५६ महाभारतसारः अश्वत्थाममणिहरणम् (म. १६) तदाशाय हपीफेशो विस्मं पापकर्मणा। हृप्यमाण इदं वाक्यं द्रौणि प्रत्यव्रवीत्तदा ।। २७० ॥ विराटस्य सुतां पूर्व स्नुपां गाण्डीपधन्वनः। उपहव्यगतां दृष्ट्या व्रतवान् ब्राह्मणोऽब्रवीत् ॥२१॥ परिक्षीणेषु कुरपु पुनस्तव भविष्यति । पतदस्य परिक्षित्वं गर्भस्थस्य भविष्यति ॥२७२ ॥ तस्य तद्वचनं साधोः सत्यमेतद्भविष्यति । परिक्षिद्भविता ह्येषां पुनर्वशकरः सुतः॥२७३॥ एव वाणं गोविन्दं सात्वतां प्रवरं तदा। द्रौणिः परमसंरब्धः प्रत्युवाचेदमुत्तरम् ॥२७॥ नैतदेवं यथाऽऽत्थ त्वं पक्षपातेन केशव । घचन पुण्डरीकाक्ष न च मद्वाक्यमन्यथा ।। २७५ ॥ पतिप्यति तदस्त्रं हि गर्ने तस्या मयोद्यतम् । विराटदुहितुः कृष्ण यं त्वं रक्षितुमिच्छसि ॥ २७६ ॥ भग०- अमोघः परमात्रस्य पातस्तस्य भविष्यति। स तु गर्भो मृतो जातो दीर्घमायुरवाप्स्यति ॥२७७ ।। त्वां तु कापुरप पाप विदुः सर्वे मनीषिणः। असत्पापकर्माणं चालजीवितघातकम् ॥२७८ ॥ तस्मात्त्वमस्य पापस्य कर्मण. फलमाप्नुहि ॥ २७९ ॥ प्रीणि वर्षसहस्राणि चरिप्यसि महीमिमाम् । अप्राप्नुवन् कचित् काञ्चित् सविदं जातु केनचित् ॥२८०॥ निर्जनानसहायस्त्वं देशान् प्रविचरिष्यसि । भवित्री न हि ते क्षुद्र जनमध्येपु संस्थितिः ॥ २८१ ॥ पूयशोणितगन्धी च दुर्गकान्तारसंथ्रयः। विचरिष्यसि पापात्मा सर्वव्याधिसमन्वितः॥२८२।।

१०. सौतिकपर्व
वैश०-
अहं तं जीनयिष्यामि दग्धं शताग्नितेजसा।
पदय मे तपसो वीर्य सत्यस्य च नराधम ।। २८३ ॥
व्यास०-यस्मादनादृत्य कृतं त्वयाऽस्मान् कर्म दारुणम्।
ग्राह्मणस्य मतश्चैव यस्मात्ते वृत्तमीटशम् ॥ २८ ॥
तस्माद्यदेवकीपुन उक्तवानुत्तमं वचः।
असंशयं ते तहाविक्षनधर्मम्त्वयाऽऽपितः॥२८५॥
- प्रदायाथ मणि द्रौणिः पाण्डवानां महात्मनाम् ।
जगाम विमनास्तेषां सर्वेशं पश्यतां धनम् । २८६ ॥
ततस्ते पुरुषन्यायाः मदरनिलोपमः।
अभ्ययु. सहदाशार्हाः शिविरं पुनरेव हि ॥ २८७ ॥
अवतीर्य रयेभ्यस्तु त्वरमाणा महारथाः।
दशुपटी हमामार्तामा तरा. स्वयम् ॥ २८८ ॥
ततो राशाऽभ्यनुगातो मीमसेनो महारलः।
प्रददौ तं मणिं दिव्यं वचन चेदमाचीत् ॥ २८९ ॥
अयं भद्रे तन मणि. पुनहन्तुर्जितः स ते ।
उत्तिष्ठ शोरमुन्एज्य क्षानधर्ममनुस्मर ॥ २९० ॥
प्रयाण यामुदेवम्य समार्थममितेक्षणे।
यान्युनानि त्वया भीम धास्यानि मधुपातिनि ॥ २९ ॥
नैव मे पतयः सन्ति न पुना भ्रातरो न च ।
नये त्यमिति गोरिल्द शममिच्छति राजनि ।। २९२॥
उक्तयत्यसि तीयाणि यास्यानि पुरुत्तमम्।
क्षत्रधर्मानुपाणि तानि संस्मर्तुमईमि ॥२३॥
इतो दुर्योधनः पापो राज्यस्य परिपन्यिकः।
दुशासनस्य मधिरं पीनं विस्फुरतो मया ॥२९॥
पैरम्य गनमानृण्यं न स्म पाच्या विरक्षताम्।
जित्या मुनो द्रोणपुत्रो ग्राह्मण्याहारयेण च ॥१५॥

४५८ महाभारतसारः द्रौपदी०- केवलानृण्यमाप्तास्मि गुरुपुत्रो गुर्मम । शिरस्येतं मणि राजा प्रतियभ्नातु भारत ॥२९६॥ तं गृहीत्या ततो राजा शिरस्त्येवाऽकरोत्तदा। गुरोरुच्छिष्टमित्येव द्रौपद्या वचनादपि ।।२९७ ॥ ततो दिव्यं मणियरं शिरसा धारयन् प्रभुः। मुगुमे स तदा रांजा सचन्द्र इव पर्वतः॥२९८ ।। उत्तस्थी पुत्रशोकार्ता ततः कृष्णा मनस्विनी ।। २९९ ॥ भीप्मपर्वतः श्लोकाः ।। ५५५२ ॥ आदिपर्वतःश्लोकाः॥ १०५४७ ॥ ॥ इति श्रीमहाभारतसारे सौप्तिकपर्व समाप्तम् ।।

११.
महाभारतसारः
स्त्रीपर्व
नारायणं नमस्कृत्य नरं चेव नरोत्तमम्।
देवी सरस्वती चैव ततो जयमुदीरयेत् ॥
धृतराष्टविशोककरणम्
(ष. १) इते पुनशते दीनं छिन्नशाखमिव द्रमम् ।
पैश०- पुनशोकाभिसन्तप्तं धृतराष्ट्रं महीपतिम् ॥ १॥
ध्यानमूकत्वमापनं चिन्तया समभिप्लुतम् ।
अभिगम्य महाराज सञ्जयो वाक्यमनवीत् ॥२॥
किशोचसि महाराज मास्ति शोके सहायता।
लक्षौहिण्यो हताश्चाष्टौ दश चेव विशाम्पते।
सहैव तव पुत्रेण सर्वे चै निधनं गता ॥३॥
पितॄणां पुत्रपौत्राणां शातीनां सुहृदा तथा ।
गुरूणां चानुपूर्येण प्रेतकार्याणि कारय ॥४॥
शुवक- किनु यन्धुविहीनस्य जीवितेन ममाघ थे।
टूनपक्षस्य एव मे जगजीर्णस्य पक्षिण ॥५॥
न स्मराम्यात्मन किञ्चित् पुरा समय दुप्पतम्।
यस्येदं फलमोह मया मूदेन भुज्यते ॥ ६॥
नूनं व्यपरतं विचिन्मया पूर्येषु जन्मसु ।
येन मां दुखभागेपु धाता पर्मनु युक्त यान् ॥ ७॥
तन्मामधेच पश्यन्तु पाण्डया संशितमताः ।
विकृतं प्रललोयस्य दीर्घमम्यानमास्थितम् ॥ ८॥
तस्य लालप्यमानस्य यशोयं वितन्यत.।
शोकापदं नरेन्द्रस्य सयो याफ्यमप्रवीत् ॥९॥

४६०
महामारतसार.
न त्वया सुहृदां धान्यं पुस्तामरवारितम् ।
स्वार्थश्य न एतः कश्चिल्लुन्धेन फलगृद्धिना ॥१०॥
अभिनवैकधारेण स्वयुद्धधातु विचेष्टितम् ।
प्रायशोऽवृत्तसम्पन्ना. सततं पर्युपासिता ॥११॥
आदावेव मनुष्येण वर्तितन्यं यथाक्षमम् ।
यथा नातीतमर्थ वै पश्चात्तापेन युज्यते॥१२॥
पुनश्चया त्वया राजन् प्रियं तस्य चिकीर्पितम्।
पश्चात्तापमिमं प्राप्तो न त्वं शोचितुमर्हसि ॥१३॥
मधु यः केवल दृष्ट्या प्रपातं नानुपश्यति ।
स भ्रष्टो मधुलोमेन शोचत्ये यथा भवान् ॥ १४॥
अर्थान्न शोचन प्राप्नोति न शोचन्धिन्दते फलम् ।
न शोचब्धियमानोति न शोचन्विन्दते परम् ॥१५॥
स्वयमुत्पादयित्वाऽग्निं वस्त्रेण परिवेष्टयन् ।
दह्यमानो मनस्तापं भजते न स पण्डितः।। १६॥
त्वयैव ससुतेनायं वाक्यवायुसमीरितः।
लोभाज्येन च संसिक्तो ज्वलित. पार्थपावकः ॥१७॥
तस्मिन् समिद्धे पतिता शलभा इव ते सुता.।
तान् वै शराग्निनिर्दग्धान्न त्व शोचितुमर्हसि ॥१८॥
(म. २) ततोऽमृतसमैक्यैि दयन् पुरुपर्पभम्।
वैश०- वैचित्रवीर्य विदुरो यदुवाच नियोध तत्।
विदु०- उत्तिष्ठ राजन् किं शेषे धारयात्मानमात्मना ।। १९॥
एपा वै सर्वसत्वानां लोकेश्वर परा गतिः।
अयुध्यमानो म्रियते युध्यमानश्च जीवति ।
काल प्राप्य महाराज न कश्चिदतिवर्तते ॥२०॥
अभावादीनि भूतानि भावमध्यानि भारत।
भावनिधनान्येय सन्न कर परिदेवना ॥२१॥

११. स्रीपर्व न शोचन्मृतमन्वेति न शोचन म्रियते नरः। एवं सांसिद्धिके लोके किमर्थमनुशोचसि ॥२२॥ यथा वायुस्तृणाग्राणि संवर्तयति सर्वशः। तथा कालवशे यान्ति भूतानि भरतर्षभ ।॥ २३ ॥ एकसार्थप्रयातानां सर्वेषां तत्र गामिनाम् । यस्य कालः प्रयात्यग्रे तन का परिदेवना ॥२४॥ न चाप्येतान्हतान्युद्धे गजशोचितुमर्हसि । प्रमाणं यदि शास्त्राणि गतास्ते परमां गतिम् ॥२५॥ अदर्शनादापतिताः पुनश्चादर्शनं गताः। नैते तव न तेषां त्वं तत्र का परिदेवना ॥२६॥ न योर्दक्षिणावद्भिर्न तपोभिर्न विद्यया। स्वर्ग यान्ति तथा मा यथा शरा रणे हताः॥२७॥ आत्मानमात्मनाऽऽश्वास्य मा गुचः पुरुषर्षभ । नाद्य शोकाभिभूतस्त्वं कायमुत्स्स्रष्टुमर्हसि ॥२८॥ मातापितृसहस्राणि पुनदारशतानि च । संसारेप्वनुभूतानि कस्य ते कस्य वा ययम् ॥२९॥ न कालस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेप्यः कुरुसत्तम । न मध्यस्थः चित्कालः सर्व कालः प्रकर्षति ॥३०॥ कालः पचति भूतानि कालः संहरते प्रजाः। कालः सुप्तेषु जागति कालो हि दुरतिक्रमः॥३१॥ अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं द्रव्यसञ्चयः। आरोग्य प्रियसंयासो गृद्धघेदेषु न पण्डित ।। ३२॥ न जानपदिकं दुखमेकः शोचितुमर्हसि । अप्यभावेन युज्येत तचास्य न निवर्तते ॥ ३३॥ अशोचन् प्रतिकुर्वीत यदि पश्येत् पराक्रमम् ।।३४॥

४६२
महाभारतसारः
भैपज्यमेतदु खस्य यदेतनानुचिन्तयेत्।
चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि प्रवर्धते ॥३५॥
प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौपधैः।
एतद्विज्ञानसामर्थ्य न वाले. समतामियात् ॥३६॥
आत्मैव ह्यात्मनो यन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः।
आत्मैव ह्यात्मनः साक्षी कृतस्याऽपकृतस्य च ॥३७॥
शुमेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा।
स्तं भवति सर्वन नातं विद्यते कचित् ।। ३८॥
न हि ज्ञानविरुद्ध पु वदपायेषु कर्मसु ।
मूलघातिपु सजन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥३९॥
(अ.३) यतो यतो मनो दुखात् सुखाद्वा विप्रमुच्यते।
ततस्ततो नियम्यैतच्छान्ति विन्देत चै बुधः॥४०॥
अशाश्यतमिदं सर्व चिन्त्यमानं नरर्षभ।
कदलीसन्निभो लोक. सारो हस्य न विद्यते॥४१॥
गृहाणीच हि मानामालुदेहानि पण्डिताः।
कालेन विनियुज्यन्ते सत्त्वमेकं तु शाश्वतम्॥४२॥
यथा जीर्णमजीर्ण वा वस्त्रं त्यक्त्वा तु पूरुषः।
अन्यद्रोचयते वस्त्रमेव देवाः शरीरिणाम् ॥१३॥
माधर्मभिस्तु भूतानि भवन्ति न भवन्ति च ।
एवं सांसिद्धिके लोके किमर्थमनुतप्यसे॥४॥
पथा तु सलिल राजन् पीडार्थमनुसन्तरत् ।
उन्मजेच निमजेय पिञ्चित् सत्यं नराधिप॥४॥
एव संसारगहने उन्मजननिमनने।
फर्मभोगेन यम्पन्ते रिश्यन्ते चारपयुदयः॥४६॥
ये तु माता स्थिता. सरचे संमाऽस्मिन् द्वितरिणः।
समागमता भूतानां ते यान्ति परमां गतिम् ॥४७॥

११. स्त्रीपर्व ४६३ धृतराष्ट्रस्य पुरान्निर्गमनम् , कृपादीनां दर्शनम् (अ.१०) विदुरस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा तु पुरुपर्वमः। युज्यतां यानमित्युक्त्या पुनर्वचनमत्रवीत् ॥ १८ ॥ शीनमानय गान्धारी सर्वाश्च भरतस्त्रियः। वधू कुन्तीमुपादाय याश्चाऽन्यास्तर योषितः॥४९॥ एवमुक्त्वा स धर्मात्मा विदरं धर्मवित्तमम्। शोफविग्रहतमानो यानमेवान्यपद्यत ॥५०॥ गान्धारी पुनशोकार्ता मर्तुर्वचननोदिता। सह फुन्त्या यतो राजा सह स्त्रीभिरुपाद्रवत् ।। ५१ ॥ ताः समासाद्य राजानं भृशं शोकसमन्विताः। आमन्त्र्याऽन्योन्यमीयुः स्म भृशमुच्चुगुस्ततः ।। ५२॥ ताः समाश्यासयत् क्षत्ता ताभ्यश्चाततरः स्वयम् । अश्रुकण्ठीः समारोप्य ततोऽमी निर्ययो पुरात् ॥ ५३ ।। ततः प्रणादः सअशे सर्वेपु कुरवेश्मलु । आकुमारं पुरं सर्वमभरच्छोफफर्पितम् ॥ ५४॥ अदृष्टपूर्वा या नार्यः पुरा देवगणैरपि । पृथग्जनेन दृश्यन्ते तास्तदा निहतेश्वराः ॥ ५५ ॥ प्रकीर्य केशान् मुशुभान भूषणान्यवमुच्य च। एकवस्त्रधरा नार्यः परिपेतुरनाययत् ॥५६॥ श्वेतपर्वतरूपेभ्यो गृहेभ्यस्तास्त्वपाक्रमन् । गुहाभ्य इव शैलानां पृषत्यो हतयूथपाः ॥ ५७ ॥ घोडासम्मु पुरा या स्म ससोनामपि योषितः। ता एकवत्रा निर्लजा श्वश्रूणां पुरतोऽभवन् ॥ ५८॥ ताभिः परिवृतो राजा रदतीभिः सहस्रशः। निर्ययो नगराद्दीनस्तर्णमायोधनं प्रति ॥ ५९॥ .

४६४
महाभारतसार.
शिल्पिनो वणिजो वैश्याः सर्वकर्मोपजीविनः।
ते पार्थिवं पुरस्कृत्य निर्ययुनगराबहिः ॥ ६० ॥
(क्ष. ११) क्रोशमात्र ततो गत्वा ददृशुस्तान् महारथान् ।
शाद्धतं कृपं द्रौणिं कृतवर्माणमेव च ॥ ६ ॥
ते तु दृष्ट्वैव राजानं प्रज्ञाचक्षुपमीश्वरम् ।
अवकण्ठा विनिःश्वस्य रुदन्तमिद्मनुवन् ॥६॥
पुत्रस्तव महाराज कृत्या कर्म सुदुष्करम् ।
गतः सानुचरो राजशकलोकं महीपते ।। ६३ ।।
दुर्योधनवलान्मुक्ता चपमेव वयो रथाः।
सर्वमन्यत् परिक्षीणं सैन्यं ते भरतर्षभ ॥ ६४॥
इत्येवमुफ्त्वा राजानं कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् ।
कृपश्च कृतवर्मा च द्रोणपुत्रश्च भारत ।
आमच्याऽन्योन्यमुद्विमास्त्रिधा ते प्रययुस्तदा ॥ १५॥
जगाम हास्तिनपुर कृपः शारद्वतस्तदा ।
स्वमेव राष्ट्रं हार्दिक्यो द्रौणिासाथमं ययौ ॥६६॥
समासाद्याथ धै द्रौणि पाण्डुपुत्रा महारथाः।
व्यजयस्ते रणे राजन् विक्रम्य तदनन्तरम् ॥ ६७ ।।
भीमप्रतिमाभञ्जनम
(भ. १२) हतेषु सर्वसैन्येषु धर्मराजो युधिष्टिरः।
शुश्रुवे पितरं वृद्ध निर्यान्तं गजसाहयात् ।। ६८ ॥
सोऽभ्ययात् पुत्रशोकातः पुत्रशोकपरिप्लुतम् ।
शोचमानं महाराज भ्रातृभिः सहितस्तदा ॥१९॥
अन्चीयमानो धीरेण दाशाहेण महात्मना।
युयुधानेन च तथा तथैव च युयुत्सुना ।। ७० ॥
तमन्यगात् सुदु साता द्रौपदी शोकमर्शिता।
सह पाचालयोपिद्भियास्तवासन समागताः॥१॥

११. स्त्रीपर्व ४६५ स गङ्गामनु वृन्दानि स्त्रीणां भरतसत्तम । फुररीणामिवार्तानां मोशन्तीनां ददर्श ह॥७२॥ अतीत्य ता महाबाहुःमोशन्तीः कुररीरिव । चवन्दे पितरं ज्येष्ठं धर्मराजो युधिष्ठिरः ।।७३ ।। ततोऽभिवाद्य पितरं धर्मणामित्रकर्षणाः। न्यवेदयन्त नामानि पाण्टवास्तेऽपि सर्वशः॥४॥ तमात्मजान्तकरणं पिता पुत्रवधार्दितः। अप्रीयमाणः शोकार्तः पाण्डवं परिपस्यजे ॥५॥ धर्मराजं परिप्यन्य सान्त्वयित्वा व भारत। दुष्टात्मा भीममन्वैच्छद्दिधक्षुरिव पावकः ॥ ७६ ॥ तस्व सङ्कल्पमाशाय भीमं प्रत्याभ हरिः। भीममाक्षिप्य पाणिभ्यां प्रददी भीममायसम् ॥ ७ ॥ मागेव तु महाबुद्धिबुद्ध्वा तस्येशित हरिः। संविधान महाप्राशस्तत्र चके जनार्दनः॥७८ ॥ तं गृहीत्वैव पाणिभ्यां भीमसेनमयस्मयम्। वमा बलवान् यजा मन्यमानो वृकोदरम् ॥ ७९ ॥ नागायुतबलमाणः स राजा भीममायसम्। ममत्वा विमथितोरस्कः सुनाव रधिरं मुखात् ॥ ८ ॥ ततः पपात मेदिन्यां तथैव रुधिरोक्षितः। अपुष्पिताप्रशिसरः पारिजात इच द्रुमः ॥ ८ ॥ प्रत्यगृहाच तं विद्वान् सूतो गावलगणिस्तदा। मैवमित्यनपीच्चनं शमयन् सान्त्वयशिव ॥ ८२॥ स तु कोपं समुत्सृज्य गतमन्युर्महामनाः। हा हा भीमेति चुकोश नृपः शोकसमन्वितः।। ८३ ।। तं विदित्वा गतमोघं भीमसेनवधादितम्। घासुदेवो यरः पुंसामिदं यवनमनमीत् || ८४॥ म.पा.३० ४६६ महाभारतसार, 1 मा शुचो धृतराष्ट्र त्वं नेप भीमस्त्वया हत । आयसी प्रतिमा होपा त्वया निष्पातिता विभो ।। ८५॥ त्वां क्रोधवशमापनं विदित्वा भरतर्षभ । मयाऽपकृष्टः कौन्तेयो मृत्योर्दष्ट्रान्तरं गतः ॥ ८६॥ यथाऽन्तकमनुप्राप्य जीवन् कश्चिन्न मुच्यते । पचं वाद्वन्तरं प्राप्य तव जीवेश कश्चन ॥८७ ॥ तस्मात्पुत्रेण या तेऽसौ प्रतिमा कारिताऽऽयसी! भीमस्य सेयं कौरव्य तवैवोपहृता मया ॥ ८८॥ पुनशोकाभिसन्तप्तं धर्माद्पकृतं मनः। तव राजेन्द्र तेन त्वं भीमसेनं जिघांससि ।।८९ ॥ न त्वेतत्ते क्षमं राजन् हन्यास्त्वं यदृकोदरम्। न हि पुत्रा महाराज जीवेयुस्ते कथञ्चन ।। ९० ॥ (म.१३) उक्तवास्त्वा तदैवाह भीष्मद्रोणौ च भारत। विदुर. सञ्जयश्चैव वाक्यं राजन्न तत्कृथा. ॥११॥ स वार्यमाणो नास्माकमकाीर्वचनं तदा । पाण्डवानधिकाजानन् वले शौर्ये च कौरव ॥ ९२ ।। राजा हि य. स्थिरप्रज्ञ. स्वयं दोषानवेक्षते। देशकालविभागं च परं श्रेय. स विन्दति ॥ ९३ ॥ उच्यमानस्तु य श्रेयो गृहीते नो हिताऽहिते। आपद- समनुप्राप्य सशोचत्यनये स्थितः॥२४॥ ततोऽन्यवृत्तमात्मानं समवेक्षस्व भारत ॥१५॥ राजस्व विधेयात्मा दुर्योधनवशे स्थितः। आत्मापराधादरपन्नस्तत्कि भीम जिघांससि ॥१६॥ तस्मात् संयच्छ कोपं त्वं स्वमनुस्मर दुष्कृतम् ॥९७ ॥ यस्तु ता स्पर्धया क्षुद्र. पाञ्चालीमानयत् सभाम्। स हतो भीमसेनेन धेरै प्रतिजिहीर्पता ।। ९८॥

११. स्त्रीपर्व ४६७ आत्मनोऽतिक्रम पश्य पुत्रस्य च दुरात्मनः। पदनागसि पाण्डूनां परित्यागस्त्यया कृतः॥२९॥ वैश- पवमुकः स कृष्णेन सर्व सत्यं जनाधिप। उवाच देवकीपुत्रं धृतराष्ट्रो महीपतिः॥ १०॥ एचमेतन्महाबाहो यथा वदसि माधव । पुत्रस्नेहस्तु बलवान् धैर्यान्मां समचालयत् ।। १०१॥ दिष्टया तु पुरुषव्याघ्रो बलवान् सत्यविक्रमः। त्वद्गुप्तो नागमत्कृष्ण भीमो बाह्वन्तरं मम ॥ १०२॥ इदानीं त्वहमव्यग्रो गतमन्युर्गतज्वरः। मध्यमं पाण्डवं वीरं द्रष्टुमिच्छामि माधव ॥ १०३ ॥ हतेषु पार्थिवेन्द्रेषु पुत्रेषु निहतेषु च । पाण्डुपुत्रेषु वै शर्म प्रीतिश्चाप्यवतिष्ठते । १०४॥ ततः स भीमे च धनञ्जय च मायाश्च पुत्री पुरुषप्रवीरो। पस्पर्श गात्रैःप्ररुदन् सुगात्रा- नाश्यास्य कल्याणमुवाच चैतान् ॥ १०५॥ (भ. १४) धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातास्ततस्ते कुरुपाण्डवाः। अभ्ययुर्धातरः सर्वे गान्धारी सहकेशवाः॥१०६॥ ततो ज्ञात्वा हतामित्रं युधिष्ठिरमुपागतम्। गान्धारी पुत्रशोकार्ता शप्तुमैच्छदनिन्दिता ॥१०॥ तस्याः पापमभिप्रायं विदित्वा पाण्डवान् प्रति । ऋपिः सत्यवतीपुत्रः प्रागेय समबुध्यत ॥१०८॥ सस्नुपामब्रवीत्काले कल्यवादी महातपाः। शापकालमवाक्षिप्य शमकालमुदीरयन् ॥ १०९॥ न कोपः पाण्डवे कार्यो गान्धारिशममाहि । पचो निगृह्यतामेतच्छृणु चेदं वचो मम।। ११०॥

४६८ महाभारतसारः उक्ताऽस्यष्टादशाहानि पुत्रेण जयमिच्छता । शिवमाशास्व मे मातर्युध्यमानस्य शत्रुभिः।। १११ ।। सा तथा याच्यमाना त्वं काले काले जयैषिणा। उक्तवत्यसि गान्धारि यतो धर्मस्ततो जयः।। १९२।। क्षमाशीला पुरा भूत्वा साऽद्य न क्षमसे कथम् । अधर्म जहि धर्मसे यतो धर्मस्ततो जयः।। ११३॥ स्वं च धर्म परिस्मृत्य वाचं चोकां मनस्विनि । कोपं संयच्छ गान्धारि मैवं भूः सत्यवादिनि ॥ ११४॥ गान्धा-भगवन्नाभ्यसूयामि नैतानिच्छामि नश्यतः। पुत्रशोकेन तु बलान्मनो विह्वलतीव मे ॥ ११५॥ यथैव कुन्त्या कौन्तेया रक्षितन्यास्तथा मया। तथैव धृतराष्ट्रेण रक्षितव्या यथा त्वया ॥१६॥ नापपध्यति वीभत्सुर्न च पार्थो वृकोदरः। नकुलः सहदेवश्च नैव जातु युधिष्ठिरः॥११७ ॥ युध्यमाना हि कौरव्याः कृतमानाः परस्परम् । निहताः सहिताश्चान्यैस्तच नास्त्यप्रियं मम ।। ११८ ॥ किन्तु कर्माऽकरोगीमो वासुदेवस्य पश्यतः। अघो नाभ्याः प्रहृतवांस्तन्मे कोपमवर्धयत् ।। १५९ ॥ गान्धारीभीमसंवादः, युधिष्ठिरस्य कुनखित्वम् (म. १५) तच्छ्रुत्वा घचनं तस्या भीमसेनोऽथ भीतयत् । गान्धारी प्रत्युवाचेदं वचः सानुनयं तदा ।। १२०॥ अधर्मो यदि वा धर्मत्रासात्तत्र मया कृतः। आत्मानं पातुकामेन तन्मे त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ १२१।। अधर्मेण जितः पूर्व तेन चापि युधिष्ठिरः। निरताश्च सदैव स्म ततो विषममाचरम् ।। १२२॥

११. स्त्रीपर्व
४६९
सैन्यस्यैकोऽवशिष्टोऽयं गदायुद्धेन वीर्यवान् ।
मां हत्वा न हरेदाज्यमिति वै तत्कृतं मया ।। १२३॥
राजपुत्री च पाचालीमेकवस्त्रां रजस्वलाम ।
भवत्या विदितं सर्वमुक्तवान्यत्सुतस्तय॥ १२४॥
सुयोधनमसगृह्य न शक्या भूः ससागरा।
केवला भोक्तुमस्माभिरतश्चैतत्कृतं मया ॥ १२५॥
तथाप्यप्रियमस्माकं पुत्रस्ते समुपाचरत् ।
द्रौपद्या यत्सभामध्ये सव्यमूरुमदर्शयत् ॥ १२६॥
तदेव वध्यः सोऽस्माकं दुराचारश्च ते सुतः।
धर्मराजाशया चैव स्थिताः स्म समये तदा ॥ १२७॥
चैरमुद्दीपितं राशि पुत्रेण तव तन्महत् ।
क्लेशिताश्च वने नित्यं तत एतत् कृतं मया ॥ १२८॥
घेरस्यास्य गताः पारं हत्या दुर्योधनं रणे ।
राज्यं युधिष्ठिरः प्राप्तो वयं च गतमन्यवः॥ १२९ ।।
गान्धा-न तस्यैव वयस्तात यत् प्रशंससि मे सुतम् ।
कृतवांश्चापि तत् सर्वं यदिदं भाषसे मयि ॥ १३०॥
अपिवः शोणितं सङ्खये दुःशासनशरीरजम् ।
क्रूरं कर्माऽस्थास्तस्मात्तदयुक्तं वृकोदर ॥ १३१ ॥
भीम०- अन्यस्यापि न पातव्यं रुधिरं किं पुनः स्वकम् ।
यथैवात्मा तथा भ्राता विशेपो नास्ति कश्चन ।। १३२॥
रुधिरं न व्यतिकामदन्तोष्ठादम्ब मा शुचः।
चैवस्वतस्तु तद्वेद हस्तौ मे रुधिरोक्षितो ॥ १३३॥
केशपक्षपरामर्श द्रौपद्या द्यूतकारिते।
शोधाद्यदनुवं चाहं तच्च मे हदि वर्तते ॥ १३४॥
क्षत्रधर्माच्च्युतो राशि भवेयं शाश्वतीः समाः।
प्रतिज्ञां तामनिस्तीर्य ततस्तत् कृतवानहम् ॥ १३५ ॥

४७०
महाभारतसारः
न मामर्हसि गान्धारि दोपेण परिशङ्कितुम् ॥ १३६ ॥
अनिगृह्य पुरा पुत्रानस्मास्वनपकारिपु ।
अधुना कि नु दोपेण परिशक्षितुमर्हसि ॥ १३७ ॥
गान्धा०-वृद्धस्यास्य शतं पुत्राग्निघ्नस्त्वमपराजितः।
कस्मान्न शेपयेः किञ्चिद्येनाल्पमपराधितम् ॥ १३८॥
सन्तानमाययोस्तात वृद्धयोर्हतराज्ययोः ।
कथमन्धद्वयस्यास्य यष्टिरेका न वर्जिता ॥ १३९ ॥
शेषे ह्यवस्थिते तात पुत्राणामन्तके त्वयि ।
न मे दुःखं भवेदेतद्यदि त्वं धर्ममाचरेः॥ १४०॥
वैश- एवमुफ्त्या तु गान्धारी युधिष्ठिरमपृच्छत।
क स राजेति सक्रोधा पुत्रपौत्रवधार्दिता ॥ १४ ॥
तामभ्यगच्छद्राजेन्द्रो वेपमानः कृताञ्जलिः।
युधिष्ठिरस्त्विदं तत्र मधुरं घाफ्यमप्रवीत् ॥ १४२ ।।
पुत्रहन्ता नृशंसोऽहं तव देवि युधिष्ठिरः।
शापाईः पृथिवीनाशे हेतुभूतः शपस्य माम् ॥ १४३ ॥
तमेवंवादिनं भीतं सन्निकर्पगतं तदा ।
नोवाच किंचिदान्धारी निःश्वासपामा भृशम् ॥ १४४॥
तस्यावनतदेहस्य पादयोनिपतिप्यतः।
युधिष्ठिरस्य नृपतेधर्मज्ञा दीर्घदर्शिनी ॥ १४५ ॥
अश्शुल्यमाणि ददृशे देयी पट्टान्तरेण सा।
ततः स पुनखीभूतो दर्शनीयनखो नृपः॥ १४६॥
तं दृष्ट्या चार्जुनोऽगच्छदासुदेवस्य पृष्ठतः ॥ १४७ ॥
पयं सवेष्टमानास्तानितधेतच भारत।
गान्धारी विगतशोधा सान्त्यपामास मावयत् ।। १५८ ॥
तथा से समनुमाता मातरं पीरमातरम्।
अभ्यगच्छन्त सहितायां पृशुलपक्षसः॥ १४॥

११. स्त्रीपर्व
४७१
चिरस्य दृष्ट्या पुत्रान् सा पुनाधिभिरमिप्लुता।
याप्पमाहारयदेवी पत्रेणावृत्य चै मुखम् ।। १५० ॥
ततो याप्पं समुत्तुज्य सह पुत्रस्तदा पृथा।
अपश्यदेतानाखौधैर्यहुधा क्षतविक्षतान् ॥१५१ ॥
सा तानेकैकशः पुत्रान् संस्पृशन्ती पुनः पुनः।
अन्वशोचत दुन्यार्ता द्रौपदी च इतात्मजाम् ॥ १५२॥
रुदतीमथ पाञ्चाली ददर्श पतितां भुवि ॥१५३।।
दौपदी-आर्य पुत्राः क ते सर्व सौभद्रसहिता गताः।
न त्वां तेऽद्यामिगच्छन्ति चिरं दृध्या तपस्विनीम् ॥ १५४ ॥
किं नु गज्येन चे कार्य विहीनायाः सुतैर्मम ॥ १५५॥
तां समाभ्यासयामास पृथा पृथुललोचना ।
उत्थाप्य याज्ञसेनी तु रुदती शोकमार्शताम् ॥१५६ ॥
तथेच सहिता चापि पुरनुगता नृप।
अभ्यगच्छत गान्धारीमार्तामार्ततरा स्वयम् ॥ १५७।।
तामुवाचाय गान्धारी सह यध्या यशस्विनीम्।
मैवं पुत्रीति शोफार्ता पश्य मामपि दुःखिताम् ॥१५८ ।।
मन्ये लोकविनाशोऽयं कालपर्यायनोदितः।
अवश्यभावी सम्प्राप्तः स्वभावालोमहर्पणः ।। १५९ ॥
इदं तत् समनुप्रासं विदुरस्य यचो महत् ।
असिद्धानुनये कृष्णे यदुवाच महामतिः ॥ १६० ॥
तस्मिन्नपरिहार्येऽर्थ व्यतीते च विशेपतः।
मा गुचो न हि शोच्यास्ते सङ्ग्रामे निधनं गताः ॥ १६ ॥
पथैयाई तथैव त्वं कोपा माभ्यासयिप्यति ।
ममेव ह्यपराधेन कुलमण्यं विनाशितम् ॥ १६॥

४७२ महाभारतसारः । गान्धार्याः विलापः श्रीकृष्णशापश्च (अ. १६) ततो व्यासाभ्यनुशातो धृतराष्ट्रो महीपतिः। पाण्डुपुत्राश्च ते सर्वे युधिष्ठिरपुरोगमाः॥ १६३ ॥ वासुदेवं पुरस्कृत्य हतवन्धुं च पार्थिवम् । कुरुस्त्रियः समासाद्य जग्मुरायोधनं प्रति ॥ १६४ ॥ समासाद्य कुरुक्षेत्रं ताः स्त्रियो निहतेश्वराः। अपश्यन्त हतास्तत्र पुत्रान् भ्रातॄन पितॄन् पतीन् ॥ १६५॥ ऋज्यादैर्भक्ष्यमाणान् वै गोमायुयलवायसः। भूतैः पिशाचै रक्षोभिर्विविधैश्च निशाचरैः॥१६६ ॥ रुद्राकीडनिभं दृष्ट्वा तदा विशसनं स्त्रियः। महाभ्योऽथ यानेभ्यो विक्रोशन्त्यो निपेतिरे ॥ १६७ ॥ (अ. १५) दुर्योधनं हतं दृष्ट्वा गान्धारी शोककर्शिता । सहसा न्यपतद्भूमौ छिन्नेव कदली वने ।। १६८ ॥ सा तु लब्ध्वा पुनः संज्ञां विक्रुश्य च विलप्य च । 'दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य शयानं रुधिरोक्षितम् । परिप्वज्य च गान्धारी कृपणं पर्यदेवयत् ॥ १६९ ।।. वारिणा नेत्रजेनोरः सिञ्चन्ती शोकतापिता। समीपस्थं हृषीकेशमिदं वचनमब्रवीत् ॥ १७०॥ अपश्यं कृष्ण पृथिवीं धार्तराष्ट्रानुशासिताम् । तामेवाद्य महाबाहो पश्याम्यन्यानुशासिताम् ॥ १७१ ॥ इदं कष्टतरं पश्य पुत्रस्यापि चधान्मम । यदिमाः पर्युपासन्ते हताशूरान रणे स्त्रियः॥ १७२॥ प्रकीर्णकेशां सुश्रोणी दुर्योधनशुभाङ्कगाम्। रुक्मवेदीनिभां पश्य कृष्ण लक्ष्मणमातरम् ॥ १७३॥ नूनमेषा पुरा बाला जीवमाने महीभुजे। भुजावाश्रित्य रमते सुभुजस्य मनस्विनी ॥ १७४॥ ।

११. स्त्रीपर्व
४७३
कथं तु शतधा नेदं हृदयं मम दीर्यते।
पश्यन्त्या निहतं पुत्रं पुरेण सहितं रणे ॥ १७५॥
पुत्रं रुधिरसंसिक्तमुपजिप्रत्यनिन्दिता।
दुर्योधनं तु यामोसः पाणिना परिमार्जती ।। १७६ ॥
कि
नु शोचति भर्तारं पुत्रं चैया मनस्विनी।
तथा ह्यवस्थिता भाति पुत्रं चाप्यभियोक्ष्य सा ॥ १७७॥
स्वशिरः पञ्चशाखाभ्यामभिहत्यायतेक्षणा।
पतत्युरसि वीरस्य कुरुराजस्य माधव ॥ १७८॥
पुण्डरीकनिभा भाति पुण्डरीकान्तरप्रभा।
मुखं विमृज्य पुत्रस्य भर्तुश्चैव तपस्विनी ॥ १७९॥
(अ. 10) पश्य माधव पुनान मे शतसङ्ख्याञ्जितक्लमार।
गदया भीमसेनेन भूयिष्ठं निहतान् रणे ॥ १८० ॥
इदं दुःखतरं मेऽद्य यदिमा मुक्तमूर्धजाः ।
हतपुत्रा रणे वालाः परिधावन्ति मे स्तुपाः ॥ १८१ ॥
पूर्वजातिकृतं पापं मन्ये नाल्पमिवानघ ।
पताभिर्निरवद्याभिर्मया चैवाऽल्पमेधया ॥१२॥
(अ. २४) सोमदत्तसुतं पश्य युयुधानेन पातितम् ।
वितुद्यमानं विहगैहुभिर्माधवाऽन्तिके ॥ १८३ ।।
भार्या यूपध्वजस्यैषा करसम्मितमध्यमा।
हत्योत्सने भुजं भर्तुः कृपणं परिदेवति ॥ १८४ ॥
अयं स हन्ता शूराणां मिनाणाममयप्रदः।
प्रदाता गोसहस्राणां क्षत्रियान्तकरः करः॥ १८५ ॥
अयं स रसनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः।
नाभ्यूरुजवनस्पर्शी नीवीविस्रसनः करः॥ १८६ ॥
घासुदेवस्य सानिध्ये पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा।
युध्यतः समन्येन प्रमत्तस्य निपातितः ॥ १८ ॥

४७४
महाभारतसारः
किं नु वक्ष्यसि संसत्सु कथासु च जनार्दन ।
अर्जुनस्य महत्कर्म स्वयं वा स किरीटभृत् ।। १८८॥
इत्येवं गर्हयित्वैपा तूष्णीमास्ते वराङ्गना।
तामेतामनुशोचन्ति सपत्न्यः स्वामिव स्नुपाम् ॥ १८९ ॥
(अ. २५) ये हन्युः शस्त्रवेगेन देवानपि नरर्षभाः।
त इमे निहताः सत्ये पश्य कालस्य पर्ययम् ।। १९० ॥
नातिभारोऽस्ति दैवस्य ध्रुवं माधव कश्चन् ।
यदिमे निहताः शूराः क्षत्रियैः क्षत्रियर्षभाः ॥ १९१ ।।
तदैव निहताः कृष्ण मम पुत्रास्तरस्विनः।
यदैवाकृतकामस्त्वमुपप्लव्यं गतः पुनः॥ १९२॥
शन्तनोश्चैव पुषेण प्राशेन घिदुरेण च !
तदेवोक्ताऽस्मि मा स्नेहं कुरुप्यात्मसुतेष्विति ॥ १९३ ॥
तयोहि दर्शनं नैतन्मिथ्या भवितुमर्हति ।
अचिरेणैव मे पुत्रा भस्मीभूता जनार्दन ।। १९४ ॥
वैश To- इत्युफ्त्वा न्यपतद्भूमौ गान्धारी शोकमूच्छिता।
दुःखोपहतविज्ञाना धैर्यमुत्सृज्य भारत ॥१९५॥
ततः कोपपरीताङ्गी पुनशोकपरिप्लुता ।
जगाम शौरि दोपेण गान्धारी व्यथितेन्द्रिया ॥ १९६ ।।
गान्या-पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च दग्धाः कृष्ण परस्परम्।
उपेक्षिता यिनश्यन्तस्त्वया कस्माजनार्दन ॥१९७॥
शकेन पहुभृत्येन विपुले तिष्ठता चले।
उभयत्र समर्थन भुतवाक्येन चैव ह ॥ १९८॥
इच्छतोपेक्षितो नाशः कुरूणां मधुसूदन ।
यस्मात्त्वया महावाहो फलं तस्मादयानुहि ॥ १९९ ।।
यस्मात् परस्परं प्नन्तोशातयः कुरुपाण्डवाः।
उपेक्षितास्ते गोविन्द तस्माज्ज्ञातीन् पधिप्यसि ॥२०॥
त्यमप्युपस्थिते पर पत्रिंशे मधुसूदन ।
इतक्षातितामात्यो हतपुत्रो घनेचरः ॥२०१॥

११. स्त्रीप ४७५ अनाथ्यविज्ञातो लोकेप्वनभिलक्षितः। कुत्सितेनाभ्युपायेन निधनं समवाप्स्यसि ॥२०२।। तवाप्येवं हतसुता निहतशातिवान्धवाः । खिया परिपतिप्यन्ति यथैता भरतस्त्रियः ॥२०३।। चैश०- तच्छ्रुत्वा वचनं घोरं घासुदेवो महामनाः। उवाच देवीं गान्धारीमीपदभ्युत्स्मयनिय ।। २०४॥ जानेऽहमेतदप्येचं चीर्ण चरसि क्षत्रिये । देवादेव विनश्यन्ति वृष्णयो नात्र संशयः। संहर्ता वृष्णिचक्रस्य नान्यो मद्विद्यते शुभे ॥२०५॥ अवघ्यास्ते नरैरन्यैरपि वा देवदानवैः। परस्परकृतं नाशं यतःप्राप्स्यन्ति यादयाः॥२०६॥ इत्युक्तवति दाशार्दै पाण्डयावस्तचेतसः। बभूवुशसंविना निराशाश्चापि जीविते ॥ २०७।। (७.२५) उतिष्ठोत्तिष्ठ गान्धारि मा च शोके मनः कृथाः। श्रीमग-तय हपयन कुरयो निधनं गताः॥२०८॥ यत्वं पुत्रं दुरात्मानमीघुमत्यन्तमानिनम्। दुर्योधनं पुरस्कृत्य दुष्कृतं साधु मन्यसे । २०९ ॥ निष्ट वेरपुरुषे वृद्धानां शासनातिगम्। कयमात्मकृतं दोष मय्याधातुमिहेच्छसि ॥ २१०।। मृतं पा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति । दुखेन लमते दुःखं द्वायनों प्रपद्यते ॥२१॥ तपोर्थीयं ब्राह्मणी धत्त गर्म गौर्वोढारं घावितारं तुरही। शन्गा दासं पशुपालं च वैश्या बधार्थीय क्षत्रिया राजपुत्री ॥२२॥ चा- तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य पुनरुक्तं घचोऽप्रियम् । तूष्णी यमूव गान्धारी शोकव्याकुललोचना ॥२१३॥ -

महाभारतसार
युद्धे हतानां सख्या, कर्णादिसर्वेपामौर्ध्वदैहिकम्
धृतराष्ट्रस्तु राजर्षिनिगृह्याधुद्धिजं तम ।
पर्यपृच्छत धर्मशो धर्मराज युधिष्ठिरम् ॥२४॥
जीवप्ता परिमाण सैन्यानामसि पाण्डव ।
हताना यदि जानीपे परिमाण यदस्व मे ॥२१५॥
युधि०- दशायुतानामयुत सहस्राणि च विंशतिः।
कोट्य पष्टिश्च पट् चैव ह्यस्मिन् राजन मृधे हताः॥२६॥
अलक्षिताना धीराणा सहस्राणि चतुर्दश।
दश चान्यानि राजेन्द्र शत पष्टिश्च पच च ॥२१७॥
धृत०- अनाथाना जनाना च सनाथाना च भारत।
फश्चित्तेपा शरीराणि धक्ष्यसे विधिपूर्वकम् ॥२८॥
न येपामस्ति संस्कर्ता न च येऽनाहितामय ।
चय च कस्य कुर्यामो बहुत्वात्तात कर्मणाम् ॥ २१९ ।।
यान सुपर्णाश्च गृध्राश्च विकर्षन्ति यतस्ततः ।
तेपा तु फर्मणा लोका भविष्यन्ति युधिष्ठिर ॥ २२० ।
पैश०- एवमुक्तो महाराज फुन्तीपुनो युधिष्ठिरः।
आदिदेश सुधर्माण धौम्य सूतं च सञ्जयम् ॥ २२१॥
विदुरं च महाधुद्धिं युयुत्तु चैव कौरवम् ।
इन्द्रसेनमुखाश्चैव भृत्यान सूताश्च सर्वशः॥ २२२ ॥
भवन्त कारयन्त्वेषा प्रेतकार्याण्यशेषत ।
यथा चानाथवत् किञ्चिच्छरीरं न विनश्यति ।।२२३॥
शासनादुर्मराजस्य क्षत्ता सूतश्च समय।
सुधर्मा धौग्यसहित इन्द्रसेनादयस्तथा ॥२२४॥
चन्दनाऽगुरुकाष्ठानि तथा कालीयकान्युत।
घृतं तेलं च गन्धाश्च क्षीमाणि घसनानि च ॥ २२५॥
समाहृत्य महाहाणि दारूणा चैव सञ्चयान्।
रथाश्च मूदितास्तत्र नानाप्रहरणानि च ॥२२६॥

११. स्त्रीपर्व
४७७
चिताः कृत्वा प्रयत्नेन यथामुख्यानराधिपान् ।
दाहयामासुरव्यमाः शास्त्रदृष्टेन फर्मणा ॥ २२७ ।।
ये चाप्यनायास्तत्रासमानादेशसमागताः ।
तांध सर्वान् समानाय्य गशीन कृत्या सहस्रशः॥२२८॥
वित्वा दारुभिरव्यप्रैः प्रभूतः स्नेहपाचितः।
दाहयामास तान् सर्वान् विदुरो पजशासनात् ॥ २२९ ॥
फारपित्या प्रियास्तेषां कुरुराजो युधिष्ठिरः।
धृतराष्ट्र पुरस्कृत्य गङ्गामभिमुसोऽगमत् ॥ २३० ॥
(.२७) ते समासाद्य गङ्गां तु शियां पुण्यालोचिताम् ।
रुदिनी च प्रसन्नां च महारूपां महाबलाम् ॥ २३१ ।।
भूपणान्युत्तरीयाणि वेष्टनान्यवमुच्य च।
ततः पितृणां भ्रातृणां पीत्राणां स्वजनस्य च ॥ २३२ ॥
पुनराणामार्यकाणां च पतीनां च कुरुत्रियः।
उदकं चक्रिरे सर्या रुदत्यो भृशदुःसिता ॥ २३३ ॥
मुहृदां चापि धर्मशाः प्रचः सलिलप्रियाः ॥२३४ ॥
ततः कुन्ती महाराज सहसा शोकाशिता।
रदती मन्दया याचा पुनान् पचनमानचीत् ॥ २३५॥
पर्णस्य सत्यसन्धस्य सङ्ग्रामेप्यपला यिन ।
पुरुध्यमुदकं तस्य भ्रातुरकिष्टकर्मणः ॥ २३६ ॥
स हि यः पूर्वजो भ्राता भास्करान्मय्यजायत।
कुण्डली कवची शूरो दिवाकरसमप्रभः ॥२३७ ।।
श्रुत्या तु पाण्डवाः सर्वे मातुर्यचनममियम् ।
कर्णमेवानुशोचन्तो भूपः क्लान्ततराऽभयन् ॥ २३८ ॥
ततःस पुरुषव्याघ्रः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः।
उवाच मातरं धीरो निःश्यसनिव पनगः ।। २३९ ॥
महोभवत्या मन्त्रस्य गृहनेन चर्य हताः।
निधनेन हि कर्णस्य पीडितास्तु सयान्धवाः ॥२४०॥

४७८ महाभारतसारः अभिमन्योर्विनाशेन द्रौपदेयवधेन च। पञ्चालानां विनाशेन कुरूणां पतनेन च। ततः शतगुणं दुःखमिदं मामस्पृशभृशम् ॥२४॥ कर्णमेवानुशोचामि दह्याम्यग्नाविवाहितः ॥२४२॥ नेह स्म किञ्चिदप्राप्यं भवेदपि दिवि स्थितम्। न चेदं पैशसं घोरं कौरवान्तकरं भवेत् ॥ २४३॥ एवं विलप्य बहुलं धर्मपजो युधिष्ठिरः। व्यरुदच्छनकै राजश्चकारास्योदकं प्रभुः ॥ २४४॥ ततो विनेदुः सहसा स्त्रियस्ताः खलु सर्वशः। अमितो याः स्थितास्तत्र तस्मिन्नुदककर्मणि ॥२५॥ तत आनाययामास कर्णस्य सपरिच्छदाः। स्त्रियः कुरुपतिर्धीमान् भ्रातुः प्रेरणा युधिष्ठिरः॥२४६।। स ताभिः सह धर्मात्मा प्रेतकृत्यमनन्तरम् । चकार विधिवद्धीमान् धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥२७॥ पापेनाऽसौ मया श्रेष्ठो भ्राता शातिनिपातितः। अतो मनसि यद्गुह्यं स्त्रीणां तन्न भविष्यति ॥२४८० इत्युक्त्वा स तु गङ्गाया उत्तताराऽकुलेन्द्रियः। भ्रातृभिः सहितः सर्वगंगातीरमुपेयिवान् ॥२४॥ भीष्मपर्वतः श्लोकाः॥५८०१॥ मादिपर्वतः श्लोकाः ॥ १०७२६॥ ॥ इति श्रीमहाभारतसारे स्त्रीपर्व समाप्तम् ।।

महाभारतसारशब्दार्थसङ्ग्रहः मैश:-भाग: अप्रतः-संमुखे, पुरतः श्रा:-किरणः अभ्य -श्रेष्ठः शुकम्-वस्त्रम् अघायुः-पापजीवनः अकष्टकम्-निष्कण्टकम् स्थः-ऊरः, चिहम् भक्तः युक्तः अहम्-शरीरम् मकरुणः-निर्दयः अगना-ललना, स्त्री मकर्णीयम् अश्रोतव्यम् महानि-अवयवाः अकर्म-कर्मामावः अहारक:-मामः, माल: सकाम:-निरिच्छः, इच्छारहितः हिरा-मुनिविशेषः भक्तीमयः-विश्रब्धः, निश्चिन्तः अवक्षः-अवोचः अकृतधर्मस्वात्-अवसरानुरोधात अचल:-पर्वतः, स्थिरः अक्रिया-निपिद्धक्रिया अचिरेण-अस्पेन कालेन अफ्यिावान्-प्रतिकाररहितः अचीर्णम्-अनभ्यस्त्रम् अक्ष:--पाशकः अचेतनः-चेतनारहितः, निश्वेटः भक्षि-नयनम् सचेतसः-मूढाः अक्षोभ्यः-जेतुमशक्य अच्छिम्-सम्पूर्णम् *अक्षौहिणी-सन्यसबख्याविशेषः मच्छिनत्-अलनात्, चिच्छेद अखिल:-सम्पूर्णः अजः-अजापुत्रः,बस्तः अगाधम्-मतलसम् अजः-अजन्मा, ब्रह्मा भगोप:-रक्षकरहितः अजस्त्रम्-नित्यम् , सततम् *१ रथः १ गजः ३ भवाः ५ पदातयः-पत्तिः, ३ पत्तयः-सेनामुखम् , ३ सेनामुखानि-गुल्मा, ३ गुल्मा:-आणा, ३ गणाः-वाहिनी, ३ वाहिन्यः- पृतना, ३ पृतनाः-चमू:, ३ चम्वः-अनीक्निी, १० अनाकिन्यः-अक्षौहिणी. अक्षौहिणी-२१८७० रयाः, २१४७. गजाः, ६५६१० अश्वाः, १,०९,१५. पदातयः . .

(४८०) अजातशत्रु:-धर्मराजः अजिनम्-चर्म, (मृगव्याघ्रादीनाम्) अजिरम्-अजनम् अजेयाः-जेतुमशक्या अज्ञाय-अज्ञात्वा अञ्जनम्-कज्जलम् अअसा-शीघ्रम्, मुख्यतया, बेगेन अणीयान्-आतशयेन अणुः अणुः-सूक्ष्मः, अल्पः अण्डजः पक्षी अति-अतिझम्य अतिक्रमः-मर्यादोल्लङ्घनम् अतिक्रमः-अपराध: अतिग:-उहंधितः, अतिक्रान्त: भतिथिः-याचकः अतिरिच्यते-अधिक भवति अतीतम्-गतम्, अतिप्रान्तम् अतीतपत्-तापयामास अतुलम्-निरुपमम् सत्यय-नाशः, अन्तः अनभवान-मान्यः अय-पथात्, पक्षान्तरम् अथर्वाझिरसा-अथर्ववेदीया मदर्शनम्-अदृश्यता अज्ञानम् बदूरस्थ:-समीपे वर्तमानः अदि:-पर्वतः अदिपतीया पाण्या अतिसार:-सोहम् । अधिशेष:-निन्दा, तिरस्कारः अधिज्यम्-सज्जम् अधिपः-पालयिता, राजा अध्यगच्छत्-लब्धवान् अध्यर्धः-अर्धाधिका अध्यात्मम्-आत्मानमधिकृत्य अध्युषितम्-मातःकाल: अध्वगः-पान्यः अध्वर:-यज्ञः अवा-पन्याः, मार्गः अनन्तरम्-समीपम् अनन्तरम्-तत्क्षणम,पश्चात् अनयः-अनीतिः अनवर:-अहीनः अनवर.-समानः, सदशः अनल:-अग्निः अनसूया-निष्काटा अनाग:-अपराधाभावः अनागा:-अपराधरहितः अनाहत्य-अनादरं कृत्वा अनाधृष्यम्-जेतुमशफ्यम् अनामयम्-निरूपद्रवम् अनिरिणः-ऊपररहित अनिल.-वायुः अनिशम्-सततम् मनीकम्-सैन्यम् अनादिनी-गना अनोश:-अनितात, असमर्थ .

(४८१) ट मनु-पथात् अन्तरिक्षम्-नभः, आकाशम् मनुकम्पा-दया मन्तिकम्-समीपम् अनुगः-अनुयायी अन्तेवासी-शिष्यः अनुप्रह:-कृपा अन्धक:-अन्धकासुरः अनुजानीहि-अनुज्ञा देहि अन्धका:-यादवभेदाः अनुतिष्ठन्ति-अनुवर्तन्ते, आचरन्ति अन्यः-इतरः अनुद्विमा-अवचला अन्यथा-अन्यप्रकारेण अनुध्याय-चिन्तयित्वा अन्योन्यम्-परस्परम् अनुनयः-सान्त्वनम् अन्वर-अनुगः, पश्चाद्वामी अनुनाद:-प्रतिध्वनिः अन्वयः-वशः, कुलम् , सम्बन्धः अनुबन्धः-परिवार अन्वासत-उपासितवन्तः अनुबन्ध-सम्बन्धः, परिणाम: अन्वितः-युस्तः अनुमान्य-सम्मति गृहीत्वा अन्वेपणम्-गवेपणा अनुलोभ्यते-अनुकूल क्रियते अपकृतम्-अपकारः, अपराधः अनुवर्तयति-अनुतिष्ठति अपकृतम्-दुराचरणम् अनुविधीयते-पश्चात्मवर्तते अपचिति -प्रतीकारः, नाशः अनुशाधि-आज्ञापय अपचिति:-निष्कृतिः, पूजा अनुष्ठितम्-वृतम् अपण्डितः-मूढः सन्जु:-चका, कपटी अपनपा-लज्जा भनेत्र--नेत्रहीना, अन्धः अपदान्तरम्-तत्कालम्, सद्यः अनेयः सन्माम नेतुमशक्यः अपध्यानम्-शाप: अन्तः-नाशा, समाप्तिः अपनुद्यात्-नाशयेत् मन्तः-निक्षयः, सत्यस्वरूपम् अपयानम्-पलायनम्, निर्गमनम् मन्तःकरणचतुष्पमू-मनः, बुद्धिा, अपरम्-अर्वाकालिकम् चित्तम्, अहङ्कारः अपर-अन्य अन्तकः-नाशका, यमः अपराजित:-विजयी अन्तरघीयत-गुप्ता अभूत अपरा दिक्-पश्चिमदिशा अन्तरम्-अचवाशा अपवर्जितः-दत्तः, त्यस्तः म.सा.३१ (४८२) * अपसर्पति-दूरं गच्छति अपहस्तः-वामराहुविभ्रान्तच्छेदः अपहाय-त्यक्त्वा अपाण्डवाय-पाण्डवाना अभावाय अपानुदत्-दूरीकृतवान् अपाय:-नाशा, वियोगः अपायात्-पलायितः अपायासीत्-दूर गतवान् अपावृतम्-उद्घाटितम् सपासेधत्-अपसारितवान् अपेक्षी-इच्छुक अपोवाह-दूरं निनाय अपोहनम्-दूरीकरणम् , नाशः अप्ययः-नाश, लयः अप्रमत्तः-सावधान: अप्रीयत-संतुष्टो बभूव अबद्धम्-अनर्थकम् अबुद्धिजम्-अज्ञानजम् अभावः-नाशा, असत्वम्, मरणम् अभावयतः-ध्यानमकुर्वतः अभि-सम्मुखम् अभि-समन्तात् अमिका क्षितम्-इच्छितम् धभिक्रमः-आरम्भः अभिगमः-आगमनम् अमिजनः कुलम् अभिजनवान्-कुलीनः अभिज्ञ.-ज्ञाता अभिज्ञानम्-चिहम् अमितः-सम्मुखे अभिधरस्व-बहि अभिपरीतः-व्याः, उका अभिप्रेक्ष्य-आलोच्य अभिप्रेतम्-इच्छितम् अभिभूतः- पराभूतः अभिमुख:-सम्मुखः अभिवादनम्-नमस्कार अभिन्यरोचत-अशोमत अभिसन्धि-आशया, मतम् अभिसारा:-देशविशेषः तद्राजा च अभीषुः-प्रप्रहः, अन्धादिरज्जुः अभीयुप्रहः-सारथिः अभ्यद्रवत्-अधावत् अभ्यवस्कन्दनम्-कपटेन आक्रमण अभ्यस्तः-आवर्तितः अभ्यहन्यन्त-अभिहताः, वादिताः अभ्याशे-रामीपे अभ्याइनत्-आस्फालितवान् अभ्युपगम: समीपगमनम् , स्वीकार अभ्युत्थानम्-वृद्धिः अनम्-मेशः, आकाशः अमरः-देवः अमर्त्यः-मरणरहितः, देवः अमात्यः-मन्त्री अमित:-अपरिमितः अमित्र-शत्रुः t .

(४८३) अम्विका-धृतराष्ट्रमाता अम्बु-जलम् अम्भः-जलम् अमुत्र-तत्र, परलोके अर्थायी-धनादियाचकः अमृतम्-मोक्षः, पीयूपम् अथी-इन्छुः, याचकः अमृतत्त्वम्-मोक्षः, मुक्ति अर्धचन्द्रः-अर्धचन्द्राकारः याण: अमृष्यमाण:-असहमानः अर्बुदम्-दशकोव्यः अमेयः-महान् , अगणनीयः अर्भकः-बालः अहः-पूजयितु योग्यः अम्वुदः-मेघः मलम्-पर्याप्तम्, समर्थः अलस्कृतम्-रजतबिन्दुचित्रितम् , अम्भोदः-मेघः शोभितम् अया-शस्त्रम् , लोहम् अवकीर्ण:-त्यक्तः अयनम्-आश्रयः अवगमः-ज्ञानम्, अनुभव: अयुतम्-दश सहस्राणि १०,००० अवगाह्य-प्रविश्य अयुतानामयुतम्-दशकोय्यः अवगुण्ठितः-वेष्टितः अवज्ञातम्-अपमानसहितम् अयुद्धति-युद्ध अकुर्वति अवधारितम्-चित्ते स्थिरीकृतम् अयोनिजा-स्वतःसम्भवा अवनतः-ननः भयोनिधनम्-शस्त्रेण मृत्युः भवनि -पृथिवी भरि:-चक्रम् , शत्रु अवभृथः-यज्ञसमाप्तिस्नानम् अरुणा-कवर्गः, सूर्यसारथिः, सूर्यः भवमर्दी-नाशः, वधः, हत्या अरोषण:-क्रोधरहित अवमानी-अपमानकर्ता मर्क:-भानुमान , सूर्यः । अवमुच्य-उत्तार्य अर्चिी-ज्वाला अवर-न्यूनः, कनिष्ठः अर्चितः-पूजितः अवरजः-कनिष्ठो भ्राता अर्जितम्-सम्पादितम् अवरह्म-अवतीर्य अर्णवः-सागरः अवरोपय-अवतारय अर्थ:-प्रयोजनम् , धनम्, भवलेपः-पार्वः अर्थविद्या-अर्थशास्त्रम् अपश:-पराधीनः (४८४) . भाणादनम्-ना धश्मा-पापा भरमानम्-13, T, यति: भगय -पिप्पन , संसाराम अपरान्य-करमाफम्य अभिनी-विधी, भगिनीयुमारी अपसन्ध-प्रस्टन्य भट-८ सरस्थानम्-अचायस्पम् अगवम्-अपभयानम् अपहार -गुपिराम अटया-अभिषारा श्यहास-अपगार, उपहार सर-पवारम् पादित -सागपात भरारा -अप्रतिहत সবাবিব-ন্যাধি अगरराम-उपदस्य यामुग -अधोमुरा असत्-अविद्यमानम् भपाच्य -यातुमयोग्य अनन्-असत्यम्, अगाधु अयम्-गुष्कम् असत्-दुरम् भवासीदा-अपरान. पट भरारतम्-सत्काररदितम् पवाफ्यसि-लप्स्यरो असि -राहगम् अवि-मेष भसित-गृष्ण अवित -स्वामाविक असिहस्त -दपिणवाहविधान्तच्छेद थपिदा-रब्धवान् अमुकरम्-गुसन कर्तुमशस्यम् भविषह्या-जतुमशस्य भमुर -देयशत्रु , दैत्य अव्यभिचारिणी-एकनिष्ठा असूया-गुणेष्वपि दोषारोप थन्यय-अविनाशी, शाश्वत अस्टम्-दिसम् भशनम्-मरणम्, सुधा अस्त-अस्ताचल , पित मानि-पजम् अहि-सर्प अशरीरिणी-आकाशवाणी अशाचतम्-पिनाशि अहैतुक्म्-उपपत्तियम् अशिवम्-दु खोलादकम् आहाय-झटिति भाति-८० आवर्णम्-वर्णपर्यन्तम् सण-सम्पूर्णतया आमन्द-सरप्राम अशीतिपञ्चक -चतु शताब्द (४००) आधिपत्-गृहीतवान् अहित -शत्रु (४८५) प्राचार्य:-गुरुः आक्षिप्य-निवार्य आधिः-मानसं दुःखम् आक्षेपः-निन्दा, पक्षपातः आघिरथि:-अधिरयपुत्रः (कर्णः) आक्षेपणम्-निन्दा आधूतम्-कम्पितम् आखुः-मूपिक आनकः-वाद्यविशेषः याख्यातवान्-कथितवान् आननम्-मुखम् भास्याहि-क्थय आनईत्-गतः, पीडयामास याग:--अपराधः, पापम् मानृशंस्यम्-दया, आश्रितरक्षणम् मागमः-माप्तिः, उत्पत्तिः आपः-जलम् आपगा-नदी आचार्यकम्-गुरोः सम्माननम् आपगेयः-आपगापुत्रः भीमः आचार्यतनयः-अश्वस्यामा आपतत्-आगतः आचीर्यम्-अनुटितम् आपद-विपत्, आपत्तिः आजमीट:-अजमीढकुलोत्पन्नः आपन्न:-प्राप्तः जि:-युद्धम्, युद्धभूमिः आभरणम्-भूषणम् , पोषणम् भाग्यम्-घृतम् आभा-शोमा, सादृश्यम् मान्य:-धनवान्, धनी मामयः-रोगः, परामवहेतुः आततायी-शत्रपाणिः आमिषम्-मासम् आततायिन:- आम्बियः-आम्बिकापुत्रः अमिदो गरदवि शत्रपाणिर्धनापहः । (धृतराष्ट्रः) क्षेत्रहता दारहता पदेते शाततायिनः॥ आयत:-दीर्घः भारतम्-गृहीतम् आयतनम्-गृहम् आत्मा-पुत्रः आयतप्रायम्-माशु बहुलम् भारमना-कन्या थायसः-लोहमयः आत्मनिःश्रेयसम्-स्वहितसाधनम् भायस्तः-पीडितः, सबः मात्मा-स्वरूपम् , जीया, प्रल, मनः आयुः-जीवनमर्यादा, भयुष्यम् भाद:-दर्पण: आयुधम्-शनम् आदित्य:-अदितिपुत्रः, सूर्यः भायोधनम्-युरम् आपरस्प-स्थापय आयोधनम्-युदभूमिः (४८६) भारात्-समीपम् आरागः-उद्यानम् आराव:-शब्द आवरण:-भमः मारसच:-आरोढुमिच्छुः मार्जवम्-मजुता, सरलता मार्जुनिः-अर्जुनपुत्रः (अमिमन्युः) आतः-दुःखितः आर्तिः-दु-सम् आर्दयत्-अपीच्यत् आर्पभः-वृषमस्य अयम् आर्षभः-ऋपमः स्वरः आर्यभगिः-अलम्युषः राक्षसः आलय'-गृहम्, स्थानम् आवरणम्-आच्छादनम् भावर्जितः-नमः, दत्तः आवर्तः-अम्भसो भ्रमः मावर्तयते-उपसंहरति आवश्यकम्-नियकृत्यम् आविमः-भीत: आविय-भ्रामयित्वा आविष्ट:-व्याप्तः आशयः-स्थानम्, अभिमायः आशंससि-इच्छसि आशी-भक्षणशील: आशी-सर्पदंष्ट्रा पाशी:--आशीर्वादः माशीविष:-सर्पः आशु-सत्वरम् थाशुगः-शरः, शीघ्रगामी आश्विनी-अश्विनीकुमारी आस-दीपयाञ्चकार आसकतुम्-आसअयितुम् आससाद-पाप आसादयाचक-समीपं आगताः आरत-तिष्ठति आस्थाय-आश्रित्य आस्थित -गतः, आश्रितः आस्यम्-मुखम् आइतः-ताडिता आइत्य-सन्ताज्य आहव-युद्धम् आइय-आह्वान कृत्वा आहेयः-सर्पमयः आहो-प्रश्नार्थकम् आहोस्वित्-अथवा इङ्गितम्-अभिप्राय इतरेतरम्-अन्योन्यम् इन.-श्रेष्ठ, राजा इन्द्र -मुख्यः, देवानामधिप. इन्द्रावरज -विष्णुः, श्रीकृष्ण: इन्द्रियार्था:-विषया. इयेष-इच्छा कृतवान् इपु-बाण इयुधि -तूणीरम् इष्वसनम्-धनु (४८७) इवास:-धनुः इह-अध, अस्मिन् लोके ईरुणम्-नेत्रम् , दर्शनम् ईमा इच्छा ईरयन् कथयन् ईपु:-मत्सरी ईशानः-शङ्करः ईश्वरः पतिः, राजा ईपत्-किश्चित् इंसा-रयस्य धू इपिवान्-मनसि कृतवान् ईहा-इन्छा, यत्नः टमः--मयर उच्चावचम्-अनेकविधम् उच्छितः-उपरिणतः, उच्चः उत्कट:- श्रेष्ठः, मत्तः उकृत्य-उत्पाध्य उकामति-पहिर्गन्छति,ऊर्ध्व गच्छति उत्तमाइम्-मस्तकम् उत्तरेण-उत्तरतः उत्थानम्-उद्योगः, मयत्नः उत्थानम्-जयः उत्सथः-कुमार्गः उत्पा-अ उत्सना-नरः उस्मत-गमों मवे उत्पादा-नाशा उसिक्का-विमल गयुः उत्सादेयुः-नटाः भवेयुः उसजेयम्-वदेयम् उदकम्-जलम् उदपानम्-जलाशय, कूपः उदयः-उत्कर्षः, उध्वगमनम् उदयनम्-उदयः उदारः-महान्, उत्कृष्टः, दाता उदीच्या उदीचीनाः, उत्तरदिग्भवाः उदीरय-पठ, पद उदीर्ण:-सनः उद्देशः-सोपः, स्यानम् उदृतः-निष्कासितः उदबई-कोशानिष्कासितवान् उद्यत:-राजः, पत्तः, उद्यतः-ऊम्वीकृतः, निष्ठरः उद्यन्तुम्-उत्यापयितुम् उद्यमः-योगः उद्यम्य उत्थाप्य उद्योत:-प्रकाशः उदहा-श्रेष्ठः नेता उद्विमः-दुःसयुक्तः सद्विजते-त्रस्यति, विभेति उदृतः-शुन्धः उपत्य-विशार्य, परिपत्य उन्मप्य-हिला, मासयिला उन्मीलनम्-टद्घाटनम् उप-गमीपम् उपकोदशा-निन्दा (४८८) उपदेश-विद्या, अभ्यापनम् उपधा-कपटम् उपनायी-आनयन् उपपातरम्-गोणपातकम् उपपादितम्-१ब्धम् उपपृच्छामहे-आपृच्छामहे उपमा-सादृश्यम् उपप्लुत.-राहुप्रस्तः उपलक्षये-जानामि उपसूरः-प्रस्तः उपसूटः-व्याप्त, पीडितः उपस्यम्-जननेन्द्रियम् , शिस्नम् उपस्थ-पृष्ठभागः, मध्यभागः उपस्था-सारथे. उपवेशनस्थानम् उपहितः-भेदित, उपजप्तः उपहृतम्-समर्पितम् उपांशु-रह , छन्नम्, गुप्तम् उपाकृत्य-अघीत्य उपावलं-लुण्ठयित्वा उपाशङ्कितुम्-परिशङ्कितुम् उपेयुः-समीपमागताः उप्तम्-निक्षिप्तम् उर:-वक्ष. उरगा-पन्नग उर्वी-पृथ्वी उलूका-दिवाभीत , धूकः उल्षम्-गर्भवेटनम् उत्बणा-भयहरु उपाय-अप्रवीत् ऊनम्-न्यूनम् , हीनम् ऊर्जः-सामर्थ्यम् , उत्साहः ऊर्जितः-महान् , श्रेष्ठः, समर्थः ऋच्छति-पामोति मजु'-सरल प्रतम्-सत्यम् ऋते-विना ऋषभ:-वृषभः, एकवासा'-एक्वता एकाकी-असहाय. एकादश-११ एकादशेन्द्रियाणि-ज्ञानकमन्द्रियाणि मनक्ष एकायनाः-एकमार्गाः एघ-इन्धनम् एनस-पापम् एष्यसि-गमिष्यसि ऐकान्तिकम्-पूर्णम् , निश्चितन् ऐन्द्रम्-इन्द्रदेवताकम् ऐरावण:-ऐरावत मोघ--प्रवाहः, समूह ओज-तेजः, पराक्रम' ओषधि-पनस्पति औदरिक:-बहुभक्षी ककुद्-श्रेष्ठः कक्षम्-तृणम् (शुष्कम्) कण्टक-शत्रु:

(४८९) फतरत-द्वयोर्मध्ये किमेकम् कल्मपम्-पापम् कत्यनम्-लाधा कल्यम्-हितम् कस्थितम्-जल्पितुम् कल्यवादी-हितवादी कथचन-केनापि प्रकारेण कवीन्द्र -कविश्रेष्ठः कदनम्-युद्धम् , नाशः कशा-अश्वादिताडनी रज्जुः करमलम्-मूर्छ कन्दपः-मदनः कश्मलम् - विकलता, मोहः कपिः-वानरः कस्मात्-किंकारणात् कपिध्वजः-अर्जुनः काङ्क्षति-इच्छति कबन्धः-मस्तकरहित शरीरम् काशसे-इन्छसि कर-शुण्डादण्डा, हस्तः वाचनम्-सुवर्णम् करजः-नखः (सम्) कान्ता-ललना, स्त्री वरटा-गण्डस्थलम् कान्तारम्-अरण्यम् करसम्मित -मुष्टिप्रमाण कान्ति -शोभा, सौन्दर्यम् , लक्ष्मी करालम्-भयङ्करम् कान्दिशीक:-भयेन पलायितः करी-गजः कापाली-शिवपत्नी करणा-दयाद्र कापुरुषः-भीतः, नीचमनुष्यः कर्णिकार:-पक्षविशेषः कामम्-यथेच्छम् काम-इच्छा, मदनः कर्मणि वर्त-कर्म करोमि कामकार:-स्वैरवर्तनम् पार:-लोहफारस कामगम:-इच्छागामी पर्शयन्त:-कृश कुर्वन्तः काम्यम्-फलेन्छ्या कृतम् कहिचित्-कदापि काम्या-आकाशा, इच्छा कलिलम्-कलपता, मालिन्यम् काया-शरीरम् कलिलम्-दूपितम्, व्याप्तम् कार्तवीर्य--पहस्रार्जुनः पस्पा-समर्थः, एटा, कुशली कारन्न-सम्पूर्णतया कल्पते-योग्य मवति, समर्थः भवति सार्पण्यम्-मनोदौर्बल्यम् कस्पिता-रचितः कार्मुकम्-पनुः कर्दम-प (४९०) कूटम्-कपटम् कूटस्थः-निर्विकारः कूबर:-युगन्धरः कूर्म:-कन्टपः कृष्टम्-दुःखम् , सङ्कटम् कृच्छ्रगतः-सटमाप्तः कृतकृत्यः-कृतवर्मा, निश्चिन्तः कृतश्रमः-कृताभ्यासः कृतात्मा-निपुणः, संयमी कृती-अभ्यासशील कृती-कार्यकर्ता कृते-अर्थे, अर्थम् कृत्या-अभिचारदेवता कार्यम्-कर्तव्यम् कार्यतरम्-आवश्यकतर कृत्यम् कार्णायसम्-लोहमयम् काणि:-अमिमन्युः (अर्जुनपुत्रः) कालात्ययः-विलम्बः काली-कालशक्तिः कालीयकम्-कृष्णचन्दनम् काशी-शोभायुक्तः किंशुकः-पलाशः किरन्-विक्षिपन् किरीटमाली-अर्जुनः किरीटी-अर्जुनः किल-लोकवार्ता किल्बिषम्-अपराधः "कुकृतम्-दुराचरणम् कुञ्जर:-गजः कुड़मल:-अग्रभागः कुण्डम्-कमण्डलुः, महोदरपात्रम् कुत्सितम्-निन्दितम् कुपथः-कुमार्गः कुमारी-जरादिहीना कुमारी-अविप्लुतब्रह्मचारिणी कुमुदम्-कमलम् कुमुदनाथ:-चन्द्रः कुम्भ:-गण्डस्थलम् कुम्भसम्भवः-द्रोणः कुररी-पक्षिीवशेषः कुशली-क्षेमवान् कृत्स्नम्-सर्वम् कृत्स्नविद्-आरमशः कृन्तति-छिनत्ति कृपणः-दीनः कृशानुः-अमिः कृष्णः-अर्जुनः कृष्णः-व्यासः कृष्णद्वैपायन:-व्यासः कृष्णा-द्रौपदी कृष्णा-वासुदेवस्वरूपा कृष्णौ-वासुदेवधनञ्जयो वेतनम्-ध्वजः केतुः-वजः केशपक्षः केशसमूहः केशवः-श्रीकृष्णः, विष्णुः (४९२) गीर्णम-प्रस्तम् सम्-इन्द्रियम् खगमः-पाणः, पक्षी ख्यातः-प्रसिद्धः ख्यापयामास-कथयामास गङ्गा-मागीरथी गहासुतः-भीमः गजः-हस्ती गजसाहयम्-हास्तिनपुरम् गण:-समुदायः गतः-माप्तः, स्थितः, गतामु:-मृतः गतिः-अवस्था, परायणम् गदः-रोगः गदः-श्रीकृष्णानुजः गन्धि-गन्धयुक्तम् गभस्ति:-किरणः गरीयः-गुस्तरम् गरुत्मान्डा गईणम् (णा)-निन्दा गव्यूतिः-कोशद्वयम् गाग:-गहायाः अयम् गाढम्-अत्यन्तम् पूर्णम् गाण्डीवम्-अर्जुनधनुः गाण्डीवधन्वा-अर्जुनः गात्रम्-शरीरम्, अवयवः गावलाणिः-सञ्जयः गिरिः-पर्वतः गी:-वाणी (गीः, गिरी, गिरः) गुण:-रज्जु: गुप्तः-रक्षितः गुप्ति:-रक्षणम् गुरुः-विद्यामदाता गुरुः-महान्, श्रेष्ठः, पिता गुरुतर:-अतिशयेन गुरुः गुरदारा.-माता, गुरुपत्नी गुवा-महती गुल्मः-स्तम्बः गुल्मानि-नदीतटानि गृहनम्-गोपनम् गुहितुम्-गोप्तुम् गुह्यम्-गोपनीयम् गृद्धः-आसक्तः, लुब्धः गृध्यति-इच्छति गृहाः-गृहम् गृह्य-गृहीत्वा गोकुलम्-गोसमूहः, गोयूयम् गोचर-विषयः गोमुखः-वाद्यविशेषः गोविन्दः-श्रीकृष्ण गोप्ता-रक्षकः गौ.-पृथिवी गौर-इन्द्रियम् गौः-गृषभ. गोडयासवम्-सुराविशेषः गौतम--कृपाचार्यः (४९४) छन्दयामास-तोषयामास छादये-आच्छादयामि छिद्रम्-न्यूनम् जगती-पृथ्वी जगह-निन्दा कृतवान् जग्धम्-भक्षितम् जघनम्-पश्चाद्भागः जधनम्-खीकट्याः पुरोमागः जघन्यम्-अन्त्यम्, निन्द्यम् जडः-मूर्खः जयहम्-लाक्षागृहम् जनुदेशः-स्कन्धसन्धिभागः जनपदः-देश: जनार्दन.-श्रीकृष्ण जनिता-निर्मिता, जनकः जन्तु:-प्राणी जयः-महाभारतम् जयः-अर्जुन. जयगृद्ध -जयासक्तः, जयैषी जरा-वृद्धत्वम् जातः-उत्पशः जातम्-जन्म जातरूपम्-सुवर्णम् जातिः-जन्म जातु-कदाचित् जानपदिकम्-सर्वजनसाधारणम् जानु-जपोरसन्धिः, ऊपर्व जामाता-कन्यापतिः जाम्बूनदम्-सुवर्णम् जालम्-समूहः जाहवी-भागीरथी जावीसुतः भीष्मः जिगाय-अजय जिगीपन्-जेतुमिच्छुः जिघांसा-हन्तुमिच्छा जिघृक्षा-प्रहीतुमिच्छा जिजीविषा-जीवितुमिच्छा जिज्ञासुः-ज्ञातुमिच्छुः जिझा-कुटिल: जिझम्-कपदम् जीमूतः-जलदः जलद--मेष. जीर्ण:-मृद्धः जलेश्वरः-वरुणः जवः-वेगः जवन.-वेगवान् जहाति-त्यजति जहौ-तत्याज जह्याम्-त्यजेयम् जाटासुरिः-जटासुरपुत्रः जीवप्राहम्-जीवन्तम् जीविका-जीवनम् जीवितम्-जीवनम् , प्राणा जुहूषन्-होतामच्छन् , त्यजन् जोषमास्व-तूष्णी मव, तिष्ठ जोषयेत्-फारयेत् , सेक्येत् , दर्दुर -मण्डूक १००००० (४९६) तूलम् कार्पासम् दन्ती-गन तूष्णीम्-मौनम् दम्भ -क्पटम् , धर्मध्यजित्वम् तोत्रम्-अइकुश , त सदर्श शस्त्रं वा दयित-प्रिय सोयम्-वारि तोयरस -अमृतम् दर्प -पई , अभिमान समानम्-आत्मानम् दी-परिवर्तक स्याज्य -स्यकतु योग्य दर्शनीय -मनोहर अपा-लजा दर्शयिता-उपदेष्टा नया-ऋग्यतु सामवेदा दश-१० त्रयोदश-१३ दशन-दन्त ब्राणम्-रक्षणम् दशायुतानि-१० त्रास-भीति , भयम् दाक्षिणात्या -दपिणदिग्भवा त्रिशतू-३० दाक्षिण्यम्-चातुर्यम्, कोपाला त्रिगुणा -सत्त्वम् , रज, तम दाक्ष्यम्-दक्षता, चलम् त्रितयम्-त्रयाणां समूह दानम्-दायत तत् दानम् त्रिदश-देव दान्त -इद्रियनिग्रही त्रिलोका स्वर्ग, मृत्यु , पातालम् दान्त -मनोनिग्रही निशतम्-३०० दायाद-पुत्र श्रयम्बकम्-म्यम्बकस्य इदम् दारणी-भेदिना त्र्यम्बक -शिव दारयति-भेदयति स्वरमाण खरा कुर्वाण दारयति-भीतिं जनयति त्वष्टा-शिल्पी (विश्वकर्मा) दारा -स्त्री, पत्नी सक -खडगमुष्टि दार-काष्टम् देशनम्-वचम् दारण कठोर दशित -धर्मसहित दारुणम्-भयङ्करम् दक्ष -निपुण , सावधान दाव-अरण्यम् दाशाई श्रीकृष्ण दधार-वारयामास, धारयामास दास-मृत्य , ददार-विमेध द्रौपदेया-द्रोपदीपुत्रा द्वादश-१२ द्वि-द्विवारम् द्विगुणमू-अधिकम् द्विजा-याह्मक्षत्रियवैश्या द्विजोत्तम -नाक्षण (४९८) धार्तराष्ट्र -धृतराष्ट्र पुत्र (दुर्याधन ) धार्तराष्ट्री-धृतराष्ट्रस्य सम्बन्धिना घिष्टितम्-स्थितम् धी-युद्धि धीमान्-युद्धिमान् धुय -धेष्ट द्विप -गज द्विपाद-गनुष्य द्विरद-गज द्वीपम्-आश्रय द्वेषा-द्वेष्टा, विरोधी द्वैधम्-संशय द्वैपक्ष्यम्-पपद्यम् द्वैपायन -व्यास धक्ष्यामहे-भस्मीमवेम धनञ्जय -अर्जन धनुष्मान्-धनुर्धारी धन्वन्तरम्-हस्तवतुष्टयम् धन्वी-धनुर्धारी धरणी-वसुमती, पृथिवी धरा-वसुधा, पृथिवी धर्मक्षेत्रम्-धर्मस्थानम् धर्म्य -धर्मादनपत धाता-प्रजापति, ब्रह्मा धात्री-माता, उपमाता धाना-नथ्यवा धारय-आम्बासय धुर्या -अश्वा धुर्यगत -अश्व धू-स्वन्ध,धुरा धूमवेतु -अमि धृत -दृढनिश्चयी धृतराष्ट्रज -दुर्योधन धृति -धैर्यम् धृष्टकेतु -शिशुपालपुत्र धौम्य पाण्डवपुरोहित ध्यानम्-चिन्ता ध्रुव -स्थिर, निचित ध्रियमाण जीवन् ध्वजिनी सेना न इगते-न चलति नक्षत्रमभित-नक्षत्र लक्षीकृत्य मन्दन-पुत्र न दनम्-इदस्य उद्यानम् नय-नाति नरक भूमिपुत्र नरेद्र-राजा नर्दन्-शब्दं कुर्वन् नर्दयन-शदं कारयन् (५००) निवेशय-स्थापय निशम्य-श्रुत्वा निःशेषम्-सम्पूर्णम् निघूदनः-नाशकः निष्पतन्ति-निर्गच्छन्ति निःस्वन:-शब्दः निशा-रात्रिः निशाकर:-चन्द्रः निशाचर:-राक्षस: निशामय-पश्य निशाम्य-आलोच्य निशीथ:-अर्धरात्र: निषङ्गः-तूणीरम् निषेद्धा-निवारयिता निष्क्रान्तः-निर्गतः निष्टन:-आक्रोशः "निष्ठा-अवस्था, नाशः नित्रिंशः खड्गः निहतः-मृतः निहत्य-मारयित्वा नीडम्-स्यमध्यः, पक्षिगृहम् नीरम्-जलम् नीरदः-मेघः नीलवासा:-बलरामः नीवी-वसनप्रन्थिः (स्त्रीणाम् ) नीहास-हिमम् नुलः-नाशितः, उत्पातितः नृशंसा-दुष्टः, पातकः यूरः नेता-कर्णधारः नेमिः-चक्रस्य भूमिस्पर्शी भागः, प्रधिः नैकृतिक:-वश्वका नैराश्यम्-निराशत्वम् नैश्रेयसी-अभ्युदयदायिनी नष्कर्म्यम्-निष्कर्मता, मोक्षः नैष्कृतिका-दुष्टः, दुराचारी नैष्टिको-निश्चिता नैष्टिको-सात्विकी नोदय-प्रेरय नोदिता-प्रेरिता नौः-नौका न्यग्रोधः-वटवृक्षः न्यस्तम्-त्यक्तम् न्याय्यः न्यायादनपेतः पक्क:-पूर्णत्वं प्राप्तः पञ्च-५ पञ्चकर्मेन्द्रियाणि-वाक्, पाणिः, पादः, पायुः, उरस्थम् पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि-श्रोत्र, त्वा, चक्षुः जिहा, प्राणम् पञ्चपाणा:-प्राणः, अपानः, व्यान: उदानः, समानः पञ्चपातकानि- ब्रह्महत्या, मुरापान, स्तेयं, गुर्वानागमः। चत्वारि पातकान्याहुः स्वसंसर्गश्च पचमम् ॥ पचभूतानि-भूमिः, जमम्, समिः, पायु,भाका (५०१) पथविषयाः-शब्दरूपरसगन्धाः पयशास:-पाणिः, हस्तः पचारात्-५० पणवा-वाद्यभेदः पतगः-पक्षी पतगेश्वर:-गह पतार-पसी पतप्रिन्-पी पतिः-स्वामी, पालका पत्ति:-पदातिः पत्रम्-वाहनम्, पर्णम् पध्यम्-हितकरम् पदम्-रक्षणम् , स्थानम् पदवी-आमृण्यम् , मार्गः पदाति:-पादचारी पदानग.-अनुयायी परसता:-शताधिकाः परम्-बहुकालिकम् भर:-:, आयुः, अन्या पर:-मोक्षः परन्तपः-शत्रुमर्दनः परमम्-भेटम् परमवस्तु अनिमपुरम् परमा-ग्रेटा अत्यन्ता परमा गतिः-गोसा, मुक्ति परखान्-पीना परम- पटार: परामव:-नाराः परामाव:-मरणम् पराभूतः-प्रकोपितः परामर्श: बलात्कारः, सह परामर्श:-सश: पशमशत्-अस्पृशत् परायणः-तत्परः, स्तः परामुः-मृतः, गतप्राणः परिलिटा-पीड़िता परिखा-रोयम् परिप्रहः-विजया, लामा परिच्छदा-आवरणम् , (धर्म) परिवारः परितप्यसे-सिद्यसे परित्याग:-राज्यस्य अदानेन तिराकारः परित्राणम्-रक्षणम् परिदेवना-शोकः परिघुनः-परिधान्त परिपन्या-गः, विरोधी, चौरः परिपालय-प्रतिपालय, प्रास्त्र परिष्नम्-ध्यातम् परिमूप-पराभव माप्य परिमार्गन्-मोधयन् परि-परिवटियन्तः परिवारिता-वेष्टिता परिवेर-परिधि परिमार-मान्यामा परिएलम्-प्रतम् परपरा-भग्योन्यम् (५०२) परिष्वज्य-आलिङ्ग्य पादाष्टील:-जानु परीतः-व्याप्तः, विपरीतः पानीयम्-जलम् परीप्सन्-रक्षितुं इच्छुः पापः-निन्द्यः परुषम्-निष्ठुरम् पायुः-गुदद्वारम् परेण-अतिशयेन पारम्-परतीरम् , अन्तः (म्) परोक्षम्-असमक्षम् पारणीयः-निवारयितुं शक्यः परोक्षम्-अज्ञातम् पारणीयम्-तरणीयम् पर्णम्-पत्रम् , पतगम् पाराशर्य:-व्यास. पर्यणामयन्-परिणीतवन्तः पारुष्यम्-निष्ठुरभाषणम् पर्यवतिष्ठते-स्थिरीभवति पार्थ-पृथापुत्रः (धर्मः + भीमः + पर्यप्वजत-आलिङ्गितवान् अर्जुनः) पर्याप्तम्-प्राप्तम् , अलम् पार्थिवः-राजा पर्युषितम्-रात्र्यन्तरितम् , पूर्वदिने पार्पत.-धृष्टद्युम्नः पक्कम् पावक:-अग्नि पलाशम्-पत्रम् पायकि:-अग्निपुत्रः (स्कन्दः) पलितम्-श्वेतकेशाः पावनम्-पवित्रम्, पवित्रकरम् पासन:-अधमः पावयिष्यति-पावन करिष्यति पासवः-धूलिकणाः पाहि-पालय, रक्ष पाक्शासन-इन्द्र पितामदः-ब्रह्मा पाकशासनिः-इन्द्रपुत्र. पितामहः-पितुः पिता (अर्जुनः + जयन्तः) पित्र्यम्-पितुः इदम् पाचितः-सयुक्त पिनाकः-शिवधनुः पाणि:-हस्त पिनाकी-शङ्करः पाण्डवेया-पाण्डवपक्षीया., पाण्डु- पिपासा-पातुमिच्छा, तृष्णा पुत्राः पिहितम्-आच्छादितम् पातनम्-नाश. पीड्य-गृहीत्वा पाति-रक्षति पीड्य-पीडयित्वा पादप:-वृक्षः पीन -पुष्ट पादात.-पादचारी पोल:-अक्षोटवृक्षः पादाटील -पादप्रन्यिः पुदसा-शरस्य मूलम् (५०३) पृथा-पुन्ती पृथु-विस्तृतम् पुरुषः-श्रेष्टः पृथग्मावः-नानात्वम् पुन्छम्-लागूरम् पृथुलम्-विस्तृतम् पुण्यः-पवित्रः, शुभः पुमान्-पुरुष. पुरत.-अप्रतः पृथ्वी-भूमिः पुरम्-शरीरम् , नगरम् पृथ्वीरा. राजा पुरन्दम् इन्दः पृपती-चित्रहरिणी पुराफ्ल्पः-पूर्वक पः, पूर्वरतः पृषत्कः-बाणः पुराफर-पाचनशासम् पशुन्यम्-दुलम् पुरातनम्-पुराणम् पोत:-नीका पुरुजित्-युनयाः प्राता, मुन्तिभोज- पौधयामास-प्रास्फालितवान् पुनः पीपम्-पुरुषत्वम्, पराक्रमः पुरष:-जीय., मानवः, परमात्मा प्रकाशः समाः पुरुषारः-प्रयत्नः, उद्योग: प्रकृतिः-उपादानम् पूर्वाद-सूर्योदयात् दशघटिया प्रकृतिः-स्वभाषः पर्यन्तो दिनमागः प्रहतिः-माया पुरषोतमः-श्रीगृष्णा, विष्णु प्रख्य-तुस्यः, सत्ताः पुरोधा:-पुरोहित प्रदया-सारश्यम्, शोभा पुप्परम्-कमलम् प्रन्याययामारा-पातयामाम पुष्पगमयः-पगन्त (बान्तः) मजा-लोकः सुप्णित:-यिकांगत . पुणगुत. प्रमापतिः-दक्षादिः, ममा, राजा पूग:- प्रमा-युदि एम्-पवित्रम् प्रशान-पाराष्ट्रः (44) पनि-दुर्गन्धि मगय.-नेहा पूर्णप्रयेटः, पूर्ण जात. मा:-ARE मांगरमा-माता गाय-निजानो भूला मा-पिता पासन.-,गमामान: मोना-नापरः . पृतना-सेना (५०४) मताप:-पराक्रमः प्रतारणम्-वचनम् प्रतिकर्तव्यम्-प्रतिकार प्रतिग्रहः-आदानम् प्रतिग्रहः-दानग्रहणम् प्रतिपत्ति'-प्रतीकारः, उपायः प्रतिपालय-प्रतीक्षस्व प्रतिमा-मूर्तिः प्रतिलभ्य-प्राप्य प्रतिवारणम्-निवारणम् प्रतिविन्ध्या-युधिष्ठिरपुत्रः प्रतिशब्द:-प्रतिध्वानः प्रतिष्ठा-आश्रयः प्रतिश्रुतम्-प्रतिज्ञातम् प्रतिष्ठित:-अधीनः प्रतीच्या. पाश्चात्याः, पश्चिम- दिग्भवाः प्रतीप:-विरुद्धः प्रत्यनीकम्-शत्रुसैन्यम् प्रतोदा-अमीपुः, कशा प्रत्यप्रवया:-नवयौवना, तारुण्ययुक्तः प्रत्यपद्यत-प्रविष्टः, प्राप्त प्रत्यमात्-प्रादुर्भूतः प्रत्ययः-विश्वासः, अनुमः प्रत्यरिः-प्रतिकूलः शत्रुः प्रत्यवायः दोषः, हानिः प्रत्याश्चस्वः-लब्धसंशः प्रत्युवाति-प्रत्युद्गच्छति प्रथयिष्यामि-वर्धयिष्यामि प्रथितः-प्रसिद्धः भदिशा:-उपदिशः प्रदुद्रुयुः-पलायिताः प्रधश्यति-भस्मीकरिष्यति प्रपन्न:-शरणागतः, प्राप्तः प्रपात -पर्वतामाभ्रंश प्रपात.-पतनम् प्रपितामहः-पितामहस्य पिता प्रपीड्य-दृढं धृत्वा ममविष्णु-उत्पादनशीलम् प्रभा-कान्तिः प्रमिन्नः-मदयुक्त (गज.) मभु:-ईश्वरः प्रमत्तः-चिन्तारहितः ममनस्तर:-मसनतरमानसः प्रमना:-प्रकृष्टमनाः ममाद.-चित्तविक्षेपः, अनवधानम् प्रमादी-स्सलनशील: प्रमृज्य-दूरीकृत्य, नाशयित्वा प्रमेयः-ज्ञातुं योग्य प्रमोहः-मूछा, लयः मलम्बहा-प्रलम्यामरहन्ता, बलरामः प्रयन्छ-देहि प्रयाणम्-गमनम्, मरणम् प्रयाणकाल:-मरणसमय: प्रयुक्त -प्रवर्तितः प्रयोजनम्-साध्यम्, पारणम् (५०५) प्रायः-आमरणमनत्याग: प्रायः-पायेग मायगतः मरणाय उपविष्टः प्रायश:-यहुशः मायेग-बहुधा भयोजिता-निर्मिता मलया-मरणम्, नाशः प्रयर:- श्रेष्ठः प्रयते-आरधम्, प्रवृत्तम् मपालम्-किसलयम् मति: चेटा, व्यवहार मतिः-पार्ता मातिः-विधिवाश्यम्, प्रवर्तनम् प्रवेकः-उराटः, मुख्यः मशति-कामयते प्रशंसन्ति-यन्ति मास्तम् स्तुत्यम् , शुमम् , पटम् मशान्त:-गतः पराभम्-बलात्कारण पराध-अनारस्य भगादा-मरानता, स्वच्छता भगता-मृद्धि प्राप्त विस्तृत मरसलितान्तर -मप्ये स्सलन महर्षः-अत्यानन्दः मतर:-आनन्दिर माय-उपः भारम्पोतिष:-मगरा मापा:-पारस्याः, प्रतिमा मायगत:-मायोपपिएः माणा-नारी बलम् मायट्-वर्षाकालः मास:-युन्तः माहिणोत्-प्रेषयामास प्रीतमानस:-सन्तुष्टमनाः मीतिमान्-प्रीतियुकः प्रेक्षणीयम्-दर्शनीयम् प्रेतः-मृतः घेतघार्यागि-और्षदेहिम् भेतराजा-यमः प्रेणु:-युः प्रेयः-गया प्रोल्लारितम्-दूरमरसारितम् प्ठ्यः-नीश प्लााम-पान पहिण्यति-भिप्नो भविपति पलापा-फोनमुना पम्'निगरयः, दुल पागुन.-अर्चनः पानि:-अनार (अभिमन्युः) नयर'-श्या. पारसना म्- रिम् 40-म सम्पन् मापापना-4 FEE मामा- माम (५०६) बलभिद्-इन्द्रः बुधः-पण्डितः बलाहका-मेघः बुभूषति-भवितुमिच्छति बस्तिक:-बाणविशेषः वुभूषेत्-भोक्तुमिच्छेत् बहुलम्-बहु हितम्-गजगर्जना बहुशः-अनेक्वारम् हितः-वृद्धः वाटम्-आम्, माधु, बहु बृहती-महती बाणभेदा:- बोधः-ज्ञानम् कपिशः कार्णायसमयः प्रवीत्-अब्रवीत् कर्णी-विलोमकण्टक्र्ययुक्तो पाणः ब्रह्म-ब्राह्मणजाति गजास्थिजः-गजास्थिनिर्मित: प्रल-वेदः, परमात्मा, माग गवास्थिज:-गवास्थिनिर्मितः ब्रह्मभूयाय-ब्रह्मभावाय जिह्मग:-श्यान्तरगामी ब्रह्मवादी-वैदिकः नालीक:-अल्पप्रमाण: मजते-माप्नोति, सेवते पूतिः-मालिनशल्यः मदम्-कल्याणम् बस्तिक:-शल्यदण्डसन्धी शिथिल: भद्रकाली-कल्याणकारिणी रितः-विपयुक्तः भयानकम्-भीतिमदम् सलिष्टः-द्विशल्यः भरता-भरतवंशीया. राजानः सूची-कर्णिसजातीयो बहुकण्टक: भार:-पाण: बान्धयः-आप्तः, ज्ञातिः भवः-उत्पत्तिः बाल:-लघु, अज्ञः, कुमार: भवनम्-गृहम् मालिश:-मूर्यः भषेत्-मपर्ण कुर्यात् याप्पम्-अध, नेत्रजलम् भा.-दीप्तिः, तेजा बाहुः-हस्त' भागधेयम्-भाग्यम् ,देयम् बाहुल्यम्-बहुत्वम्, सइख्याधिययम् मागिनेया-मगिनीपुत्रः विमति-धारयति भाजनम्-भाण्टम्, स्थानम् योमत्युः-अनः भामिनी-ग्री, लारना पुरिधम्-युदेस्त्यसम् भारताचार्य:-द्रोणाचार्यः मुदिभेदा-मुपासनम् भारता-कौरवसेना (५०७) भारती-वाणी भारद्वाज:-भरद्वाजकुलोत्पन्नः (अश्वत्थामा) माय:-इशारादिः मायः-सत्ता, अभिप्रायः, मनः मायना-ध्यानम् भावयन्तु-तर्पयन्तु भाषा-भापशम्, पचनम् भाषितम्-भाषणम् भास्वर:-सूर्यः भाइयरम्-तेजस्वि मी:-भयम् भीमम्-भयरम् भीमनिहन्ता-शिखण्डी भुजः-पाः भुजग:-सर्पः शुनागा-सर्पः भुभागमा-गपं अपनम्-ली: (मानुपनम् ) भागियी भूपः-रामा भूमि-दृषिपी भूमिल:-रामा यः-पुनः, मुरगी-ममी भूमि:-' मृता-पोपितः मृशम्-अस्यन्तम् भेदः-विनाशः, अन्तरम् भेरी दुन्दुभिः भैक्ष(क्ष्यम्-मिक्षालम् भैरव:-मयदः भमर्मनिः-भीमसेनपुत्रः, घटोत्कचः भमिः-भीमसेनपुरः, घटोत्कचः भपग्यम्-ओपधम् भोगः-सम्भोगः, सर्पशरीरम् भोगी-पसगः भोज:-नवर्मा भोजाः-यादवभेदाः भीमम्-भूमिसंबन्ध भ्रमन्-भ्रमण पुर्यन् , घूर्णन् (मानः) भ्रमरा-भरक, पादः ध्राजित्यु-गस्यि भ्रातृव्या-भ्रातपुरा, शत्रुः मकराया-समुदः मपया-न्द मालम्-म्याणम् ममन्-पुर मालम्-यतुंलम् , गनुतापा मतम्-गम्मतम् , भाममाय: मत-गम्मनः मान्यः मारमान-निमार मारिन:-Hin (५०८) मथितम्-निर्जलं तक्रम् मदीयम्-मम इदम् मद्भावः-मम तादात्म्यम् मद्रप:-शल्य: मद्रेश्वरः-शल्यः मधुसूदनः-मधुहन्ता,श्रीकृष्णः, विष्ण: मध्यम्-मध्यभागः, कटिः मनःपठेन्द्रियाणि-ज्ञानेन्द्रियाणि पश्च मनच मनीषी-विद्वान् “मनुजः-मनुष्यः मन्त्रः-गुप्तो विचारः मन्त्रयस्व-विचारय मन्द.-मूर्खः, अज्ञानी -मन्यु:-क्रोध , दैन्यम् मम्लु:-धान्ता बभूवुः -मस्तू-देवः, पवन (वायु) मवत्पतिः-इन्द्र मर्त्यः-मृत्युलोके उत्पमा मर्त्यधर्मः मृत्युः मर्दन:-नाशकः, पीडादायकः मर्पणम्-सहनम् मलयध्वजः-पाण्डवः महत्तर:-गृrः, श्रेष्ठ. महद्मदा-माया -महाकाली-कालरूपा महातपाः-उप्रतपा: महाबाहुः-भजानुबाहु महाभुज -आजानुबाहुः, महाबाहुः महामात्रः-श्रेष्ठः, मुख्यः महामात्रः-हस्तिपकः महारथ:- एकादश सहस्राणि योधयेधस्तु धन्विनाम् । शस्त्रशास्त्रप्रवीणश्च सवै प्रोक्तो महारथः॥१॥ अमितान्योधयेद्यस्तु संप्रोक्तोऽतिरथस्तु सः। रथस्वेन योद्धा स्या- सन्न्यूनोऽर्धरथः स्मृत ॥२॥ महानतः-दृढब्रह्मचर्यः महा-पृथिवी महीक्षित्-राजा महीधर'-पर्वत महेन्द्र -इन्द्रः मा-निषेधार्थकमव्ययम् माघमा-कर्कटी मा चिरम्-सत्वरम् मातरिश्वा-वायुः मातलि -इन्द्रस्य सारथि मातुल-मातृभ्राता मात्रा-इन्द्रियवृत्ति माहश-मम सदृश माद्रीपुत्री-नकुलसहदेवों माया-मादोपुत्र. (सहदेव +न) माधव -सात्यकि, मध्य माप्पीकम्-मधुरस्य मदिरा .

(५०९) मानस:-मनामवः मानुषतः-मानवान् मानुपता-मनुष्यत्वम् मान्यः-पूजनीयः मा भेट-मयं मा कुस्त मामक:-मम सम्बन्धी मारत:-यायुः मा शुर:-शोक न पुर मागंगा-पाण मृगयामहे-शोधयामः मृगेन्द्रः-सिहः मृत्युसात्-मृत्युवमः मादत्तम्-नाशितम् , नष्टम् मृधम्-समरः, युद्धम् मृपा-असत्यम्, मिथ्या मृप्यन्ते-सहन्ते, क्षमते मेदिनी-पृप्ती मेधा-सीमा पुद्धिः मेधावी-युसिमान् मेयः-मातु योग्यः मंत्र:-मित्रमेव मैत्रः मोपः-निष्फलः, ध्यर्थः मोहनम् भूनम् मोहितः मूर्षियतः मीषिका:-मुचापलानि मौलित-मरतरम् माखदेतु:-मांसाधी मिप:-परस्परम् , एकान्ते मिप्या-सत्यम् मिथ्याचार:-दाम्मिकः, कपटी मिपन्-पश्यन् गुगम-मुख्यः, मुदितः-मानन्दिता सुम-मोमिया, मोशे (५१०) योनिः-कारणम्, यहच्छया-अनायासैन यन्ता-सारथिः यमराष्ट्रम्-यमलोकः यमो-नकुलसहदेवी यष्टिः-लगुड., वशादिदण्डः याज्ञसेनी-द्रौपदी यातनन्-अन्तः, प्रतिकारः यात्रा-चरितार्थ., गमनम् , निर्वाहः यानम्-रथः, पाहनम् यामः-प्रहर युका-योग्यः युकवान-नियोरितवान् युक्त्वा-नियुज्य युगपत् -एकस्मिन् काले युम्यम्-वाहनम् युज्यताम्-क्रियताम् युध-युद्धम् युयुत्सति-युद्ध कर्तुमिच्छति युयुत्सुः-योनिच्छु युयुधान-सात्यकिः युयुधिरे-युद्धं कृतवन्तः यूथम्-समूहः यूपकैतुः-भूरिश्रवाः योगः-अमाप्तमाप्तिः योग:-चित्तरतिनिरोध योगः-देशकालादिसम्पत्तिः योग:-रामुदायः योगः-उपाया, युक्तिः योगः-सेनहनम् योध.-योद्धा योनि.-उत्पत्तिस्थानम् प्रवेशस्थानम् योषा-स्त्री, ललना योषित्-स्त्री, ललना योषिता-स्री, ललना यौधिष्ठरम्-युधिष्ठिरस्य सम्बन्धि यौन-योनिनिमित्तः यौवनम्-तापण्यम् यौवनम्-यून. भावः रह-वेगः रक्तम्-रुधिरम् , रक्तवर्णम् रक्ष.-राक्षस: रजा-धूलिः, स्त्रीरज. रक्षा-रक्षणम् रजतम्-रूप्यम् , सुवर्णम् रजस्वला-तुमती रणः(णम्)-युद्धम् , युद्धभूमिः रणमूर्धनि-रणाग्रे रतः-तत्परः रतिः-मैथुनम् रविः-आनन्दः, प्रेम रथेपु.-अदूरस्थायी पाण: रयोपत्थः-रथम यः रमस:-रणोत्सुकः रश्मि -विश्णः, प्रमह रश्मिवान्-सूर्यः, सूतः रसा-अधिः,प्रेम, बलम् रसना-रसना, मेखला (५११) पारसकः-जलमयः लक्ष्म-चिह्नम् रागः-वर्णः, प्रेम, रकवर्णः लक्ष्मणः-दुर्योधनपुत्रः, दारयपुनः रागः-गतिः, मतिः, रहिमा लक्ष्मणमाता-दुर्योधनपनी राजगुमम्-गुसाना राजा स्तम्-त्रकारि (मति गुन्यम् ) लधुहस्त:-चित्रयोधी राजविद्या-विद्यानो राजा ललाटम्-भालम् (मप्यात्मविद्या) लाघवम्-लघुत्तम् , नीचलम् राधेपः-रापापुत्रः (कर्गः) लापवम् कौशल्यम् राम:-बलाम: लाधयम्-शेट्रयम् लाइलम्-गीत, हसम् रिपु-भानुः सालप्यमान -दानः, दुमा परमम्-गुराणम् सालम:-अतुरमुरः मरया-प्रोणाचार्यः लालितः-पालितः समवादनः-द्रोणाचार्य: लिङ्गम्-चिम, लक्षणम् सा-पादितः लिप्मु-मिगः रूणा-भमा सप्तधर्मानधर्मा रन (बा)-रोगा, दुःणम् उम्पः लोभी ट-चौधः सन्यास (५१२) . वक्षः-उर: वन:-माषणम् , वाक्यम् वनम्-इन्द्रस्य शस्त्रम् वजपाणिः-इन्द्रः वजायन्ते-वत्रीभवन्ति वत्सदन्तः-याणविशेषः वदिता-वक्ता वधः-वघोपायः वधूः-स्नुपा वभ्यः-हन्तुं योग्यः वध्यति-मरिष्यति वपुः-शरीरम् वमा-माकारभित्तिः वयस्यः-मित्रम् घर:-वरदानम्, टः वरायुधम्-धनु श्रेष्ठम् चारोहा-सुन्दरी स्त्री धरिष्ठ:-श्रेष्ठः यस्थ-वर्म, सैन्यम् , समूहः वरूथिनी-सेना धर्चस्-तेज. वर्जितः-रहितः पर्तन्-पर्तमानः धर्म-मार्गः धर्म-कवचम् , कञ्चुषम् वर्षम-गृष्टिः पणु-मधुरम् वश:-अधीनः वसनम्-वन्नम् वसु-द्रव्यम् वसुन्धरा-पृथिवी वसुमती-पृथ्वी वाक्यम्-वचनम्, भाषणम् वाग्यतः-मौनी, अभाषणशोल: वान्य:-निन्द्यः वाच्यम्-वक्तव्यम् वाजः-पक्षः (बाणस्य) वाजी-अश्वः वाञ्छितः-इच्छितः वाट्यम्-यवानम् , कोतानम् वातः-पवना, वायु: वातायमानः-इतस्ततो धावन् वादित्रम्-वायम् वानम्-गमनम् वायसः काकः वारण:-गजः, निवारकः चारणम्-निवारणम् वार्तिक-यार्ताहर यासान्नम्, वास:-निवासस्थानम् पासप-इन्द्रः वाराविः-वायवपुनः(अर्जुन: अयन्तः) पासवी-इन्ददत्ता शक्ति पासपीयारावस्य इयम् पारिता-करिणी, वरेणु यासुदेवः-धाकृष्णः, यमुदेय पुत्रः वसतिः (५१३) वाद:-अ, स्थः पाहिनी-रोना विशतिः-प्यूहः, ३० विकतनः-सूर्यः विकर्म-निपिदं कर्म पिटतम्-बीमासम् , भदर्शनीयम् विकृतम्-विकारयुक्तम् विकान्त:-पराकान्तः विक्षोभ्यमाणा-विदार्यमाणा विगल्तिम्-निन्दितम् विगान-प्रविश्य विगुणः-महदीन: विप्रदः-युबम् , महा, शरीरम् विपतिः भादतः, ताटिसः विधारणा-संशयः विचित्रवीर्यः-विचित्रयायरामा पिना-नियर पिता:-गति: वित्रस्तः-मयपीडित विदलीकृतः-दलितः, भग्नः विदारित:-भेदितः विदितम्-सातम् विदि-जानीहि विद्यते-पलायते विद्रुतम्-पलायितम् विमित्या-नायित्वा विधवा-पृतमषा, गतभन्दा विधा-प्रकार: विधिः-शानम् विधिरमु:-कमिन्युः विधेयः-4ः,स्वाधीनः, भाशापालयः पिनयः-शिक्षणम् , ममता विनिकार:-अपमानः, अपकार विनिारा:-निर्वामितः विनिता-अपमानित विनिणिय-निपीमा (५१४) विप्लव:-नाशः, सङ्कटम् वियुधः-देवः, विद्वान् विभावसु-सूर्यः, अमिः विभ्रट:-भप्तः विमथितम्-पीडितम् विमनाः-दुवित्तः विमुख:-पराहमुखः विमुह्यति-मोहं प्राप्नोति वियत्-आकाशः विरोध:-वैरम्, द्वेषः विलप्य-विलाप कृत्वा विवक्षता-वक्तुमिच्छता विवक्षितम्-वक्तुमिष्टम् विवरम्-छिद्रम् , बिलम् विवर्ण:-म्लानः, दुःखितः विवर्मा-कवचरहितः विवसना-विवस्त्रा, नमा विवारयिषु -निवारयितुमिछुः विवासाः-विवस्त्र, नग्न विविक्तः-शुद्ध , निर्जनः विकृत'-उद्घाटित. विश (स्त्री)-प्रजा विशस्त:-मारितः विशस्य-हत्वा विशातनम्-नाशनम् विशारदा-तज्ञ विशालम्-महत विशिख:-बाणः विशिष्टः-श्रेष्ठः विशीर्ण:-नष्टः, भतः पिशुद्धा-अत्यन्तशुद्ध विशेषः-भेदः, अन्तरम् विशोकः-भीमसेनसारथिः विशोकः-शोकरहितः विधब्ध -विश्वस्तः, निर्भयः विश्रब्धम्-निःशहम् विश्वम्-सर्वम् विषक्तः-अन्यासक्त. विषमम्-विरुद्धम् विषमम्-सङ्कटम् विषाणः-दन्तः विषाणम्-शृङ्गम् विषादा-दुःखम् विष्टभ्य-व्याप्य, सर्वतो धृत्वा विष्टभ्य-संस्तभ्य, आश्रित्य विष्वक्-सर्वव्यापी विष्वक्-समन्ततः विसंज्ञः-निश्चेष्टः, मन्छितः विमटम्-मुक्तम् विस्पधी-प्रतिस्पधी विस्फार्य-विस्तृत कृत्वा विस्मापनम्-आचर्यजनकम् विस्मितः-चकितः विहानम-पक्षी विहाय-त्यक्त्वा विहाय.-नभः, आकाशम् (५१५) विह्वल:-व्याकुल:, दुःखितः विट्ठलात-व्याकुलं भवति .वीक्षितम्-द्रष्टुम् बीत:-गतः वीर-पराक्रमी, योद्धा वीरावसादनम्-युद्धभूमिः पारध-लता वीर्यम-पराक्रमः का-ईहामृगः पृकोदरः-भीमसेनः वृजिन.-पापी जिनम्-पातकम् धृतः-वेथितः वृत्तम्-चरितम् , वार्ता वृत्तः-वर्तुल: त्रः-पृश्नासुरः महा-इन्द्रः वृद्धिः-उत्कर्षः वेद-जानाति, जानामि वेपथु. कम्पः बेपमान:-कम्पमानः ला-मर्यादा, समयः वेश्म-गृहम् वेष्टनम्-उष्णीपम्, कटिवन्धनम् व-निश्वितम्, प्रसिद्धम् , पादपूरणम् वैकर्तन:-विकर्तनपुनः (कर्णः) वक्लव्यम्-भीतिः, निवेष्टता वैचित्रवीर्यः-विचित्रवीर्यपुत्रः (धृतराष्ट्रः) चैनतेयः-गडः, विनतापुत्रः वैवस्वतः-सूर्यपुत्रा, (कर्णः + ममः+ शनिः) प.-पभः, धर्मः, कर्ण पाइ-शिवः पृष्णायः-यादपभेदाः परिणा-यादयः गिधीरा-सास्पकिः, श्रीकृष्णः वेगितः वेगयुतः पेतनम्-मस्यस्य देव धनम् वाप-जानासि पेदितम्यम्-शातम्यम् वैशसम्-वधः, नाशः वैशसम्-घरम् वैश्वानरः-अग्निः व्यसयामास-निवारयामास व्यसितम्-विफली कृतम् व्यकत्ययत्-मसितवान् , भात्मश्लापी इतवान् व्यतम्-परम् व्यसनम्-तालयन्तम् व्यतिकरः नाशः,व्यस्यासः ध्यतिकर:-मेलका, समागमः म्यतिपतालमा म्यतीता-निर्गता, नष्टा ध्यपा-सम्, पीग (५१६) न्यूहः-सेनारचना व्यूछ-व्यूहं कृत्वा व्येति-नश्यति, अपगच्छति व्येतु-अपगच्छतु, नश्यतु व्योम-आकाशः प्रज-समूहः व्रातः-समूह ब्रीडा-लज्जा शंस-कथय व्यथितः-दुःखितः व्यधमत्-अनाशयत् व्यपकृतम्-निन्द्यमाचरितम् व्यपनामितम्-परिवर्तितम् व्यपयास्य-निर्गमिष्यामि, पलायन करिष्यामि व्यभिचार:-अनेकनिष्ठता व्यर्थम्-निष्फलम् व्यवसाय-निश्चय., कृतिः व्यशीर्यत-नष्टः, विशीर्णः व्यष्टम्भयत्-निरोधयामास व्यसनम्-नाशः, सङ्कटम् व्यसु.-निर्गतप्राण', मृत व्यहरत-समचरत व्याघ्र -श्रेष्ठ. व्यात्तम्-विस्तारितम् व्यामिश्रम्-मिश्रितम् , सन्दिग्धम् व्यामोहयत-अमूर्छयत् व्याल-दुष्टगज, सर्पः व्याल-दुष्ट', व्याघ्र. व्यावृत्य-विस्फार्य व्याहृतम्-भाषितम् व्युत्क्रम्य-अतिक्रम्य व्युपरम्य-विरम्य न्युषिता-प्रभाता व्युष्टा-प्रभाता व्यूटः-व्यूहरचनया स्थित व्यूह-रचय शकलम-खण्ड शक-इन्द्र. शतम्-१०० शतेशता-दशसहस्राणि (१००००) शतक्रतु:-इन्द्र शतसहस्रम्-१००००. शतानीक:-नकुलपुत्र शपे-शपथ करोमि शबल:-चित्रः, कर्बुर. शम -शान्ति', मनोजय. शमयेत्-नाशयेत् शम्बरहा-मदन शर:-बाणः, दर्भ शरणम्-रक्षणकर्ता, गृहम् शरतत्सम्-शरशम्या शरद्-वर्षम् , ऋतु. शरभ -सिंहशत्रः, पशुविशेष. शरावरम्-कवचम् शरासनम्-धनु (५१७) . शरीरम्-देहः शिथिल:-प्रस्खलितप्रयल: शरीरी-प्राणी, दहधारी शिविरम्-सेनानिवासः शर्म-कल्याणम् शिरः-मस्तकम् शर्वः-शिवः शिरोधः-कन्धरा, प्रीवा शर्वरी-रात्रिः शिरोमहा:-केशाः शलम:-पत शिला-पापाणः, शाणः शस्यः (म्)-वाणानम् शिलाशितः-अत्यन्ततीक्ष्णः शशक:-मृगविशेष शिलीमुखः-याणः शशाङ्क:-चन्द्र शिवम्-मदम् शशी-चन्दः शिशिरः-शीतकालः शश्वत्-चिरकालम् शिष्टः-शेषः, संमतः शाखामृग'-वानरः शीघ्रम्-सत्त्वरम् शात्रयः-अरिः, शत्रुः शीघ्रगा-शीतगामी शाधि-शिक्षय, उपदेश कुरु शीर्ण:-मनः शान्तनव.-शन्तनुपुत्रः (भीष्मः) शुच्-शोक शान्तनु:-शन्तनुराजा शुचिः शुख, पवित्रः शारद्वतः-रुपाचार्यः चलमृत्-शिवः शारीरम्-शरीरस्थितिमात्रप्रयोजनम् गम्-विषाणम् शाईल -ठः, व्याघ्रः शेकु. शक्साः शालाटष्ट.-अलम्मुषः राक्षम्रः शेष:- अवशियो भागः शाला-गहम् नेयः-सात्यकि, शिनिपुत्रः शामायक:-अम्यूः, कुपकर शैल -गिरिः, पर्वतः शावत: वापदप, नित्यः शोक-दस्य पुन. पुनः मनास निवे- शाधनम्-आशा, दण्ट: शिखरम्-पर्वतस्य भप्रभागः, सान: शोकः-दुःवम् शिरा-वयंस: कोणासा-द्रोणाचार्यः शिया-नाला धोगितम्-रक्तम् शित-तीक्षणः धम्-अरिता, निमंस्त्वम् शानम् (५१८) शोटीर:-शूरः, गर्वयुक्तः शोटार्यमानी-आत्मान शूर मन्यमानः शौण्ड:-कुशल शौर्यम्-मानसबलम् शौर्यम्-शूरस्य भावः श्मश्रु-पुम्मुखे केशाः श्यामा-सुन्दरखी, तरुणी स्त्री श्याव -अपत्यम् श्येन.-पक्षिविशेष श्रद्धा-विश्वास: प्रद्धामय-श्रद्धामधान: श्रद्धेयम्-विश्वासयोग्यम् श्री:-लक्ष्मीः श्रुत--विदितः श्रुतम्-ज्ञानम्, विद्या श्रुतम्-शास्त्रम् श्रुतर्मा-अर्जुनपुत्रः ध्रुतसेन -सहदेवपुत्रः श्रुति. वेदः, शास्त्रम् श्रेय.-कल्याणम् , मोक्षः घेयान्-प्रशस्ततरः श्रोतव्यम्-श्रोतु योग्यम् श्रोत्रम्-कर्णः ( इन्द्रियम्) प:-आगामि दिनम् धपाक:-चाण्डाल श्वापद.-हिंस्रपशुः श्वेतवाहन.-अर्जुन. श्वेता-महेश्वररूपा पट-६ पत्रिंशः-३६ षड्भाग:-पष्ठांशः षड्भागहर्ता-नृपः षट्साहस्रः-६००० षष्टिः-1. पटिषट्-६६ पष्टिहायनः-पष्टिवर्षदेशीयो गजः षोडश-१६ सयच्छ-नियमय सेंयत्-युद्धम् सयन्तुम्-नियमन कर्तुम् संयमनी-यमनगरी, प्रेतपुरम् सयुगम्-युद्धम् रम्भ:-क्रोधः सैरम्भी-कोघी संवर्तयति-स्ववश नयति सैविम-पौडितः संविद्-सङ्केतः, संभाषणम् सविधानम्-योजना, उपायः संविधानम्-प्रतिविधानम् सहितः संश्ता-व्याप्ता संशय:-सहटम् संशितम्-ताणम् संधया-आश्रयः संसक-सरत संसद्-सभा संवीत -युक्त, (५२०) सम-तुल्यः समुन्छेदः-नाशः समम्-सह समुन्नद्धः-गर्वयुक्तः समप्रम्-सम्पूर्णम् समुन्नद्धम्-वृद्धिं गतम् समचूचुदत्-प्रेरयामास समुपस्थितः-माप्तः समपद्यत-अभूत् समुपेयिवान्-माप्तवान् समपोथयत्-अनाशयत् , आस्फालयत् सम्पातः-प्रहार, पतनम् समय:-पणः सम्पूज्य-मानयित्वा समयः-सङ्केतः सम्प्रधार्य-निश्चित्य, मन्त्रयित्वा समवेतः-मिलितः सम्प्रहारः-युद्धम् समाः-वर्षाणि सम्प्रजहे-युद्ध चके समाख्याय-कथयित्वा सम्भवः-उत्पत्तिः सभाद्रवन्-अन्योन्य समगच्छन् सम्भावित -सम्मानितः, पूज्यः समाधातुम्-सान्त्वयितुम् सम्भ्रम.-चिन्ता समाधातुम्-स्थापयितुम् सम्भ्रमः-उद्वेगः, त्वरा, आदरः समाप्त:-सम्पूर्णः, परिपूर्णः सम्मथ्यमानः-आलोज्यमानः समाप्तविद्यः-सम्यगाप्तविद्यः, पण्डितः सम्मदः-युद्धम् , नाश समारम्भ:-कर्म समाईत्-समीपं गतः सम्मोहः-मूर्छा समाश्लिष्य-आलिड्ग्य सम्मोहः-विवेकामायः समास.-सझेपः सर-सरोवरम् , जलाशय समासदत्-प्राप्त, समीप गतः सर्गः-सृष्टिः, उत्पत्तिः समासाद्य-पाप्य सर्वथा-सर्वप्रकारेग समास्थाय-कृत्वा सर्वात्मानम्-सर्वः भात्मानम् समित्-युदम् सलिलम्-अलम् समितिः-समा, युदम् सव्या-दक्षिणः, वामः समिद्ध-सम्यग्ज्वलितः सव्यसाची-अर्जुनः समीक्ष्य-दृटवा, विचार्य सस्यम्-धान्यम् समीरित:-पतिः सहनम्-जन्मत: प्रामम् सम्मितः-तुल्यः, युक्तः (५२२) . स्थाणुः-शिव. स्थाने-युक्तम् सृष्टः-रचित स्तवः-स्तुतिः, स्तोत्रम् सेगवा-कर्कः, कर्कपुत्रः स्थण्डिलम्-भूमिः सेतु:-बन्धः, मर्यादा स्थण्डिलम्-वेदिः सेना-समुदायः, सैन्यम् स्थविरः-वृद्धः सेनानी--सेनापतिः सेनाप्रणेता-सेनापति स्थाता-स्थास्यसि सैन्धवः-अश्वः स्थानम्-कारणम्, वसतिस्थानम् सैन्धवः-जयद्रथ. सैन्यस्य चतुरङ्गानि-गजः, अश्वः, स्थिर:-अचलः रथः, पदातिः स्थूणा-स्तम्भ सोदर.-बन्धुः, सहोदरः स्थर्यम्-स्थिरता सौदर्य:-भ्राता, सहोदर. निग्थम्-मधुरम् , प्रीतियुक्तम् सोपधम्-कपटेन सहितम् निह्यते-पीणाति सोम.-चन्द्र. स्नुषा-वधूः, पुत्रपत्नी सोमका-पाञ्चालाः स्नेहा-तेलधृतादि सौतिः-सूतपुत्रः, कणः स्नेहा-प्रेम, प्रणयः सौबल.-शकुनिः नेहवाचित:-स्नेहसंयुक्त सौबलेयी-गान्धारी स्पर्शः-सम्बन्धः सौभद्रः-सुभद्रापुत्रः, अभिमन्युः स्फिक्-नितम्ब सोध्रात्रम्-बन्धुमीति स्फिचौ-कटिमोथी सौमदत्ति -भूरिश्रवाः स्फीतम्-समृद्धम् सौष्टवम्-सौन्दर्यम् स्फुलिङ्ग:-अमिकमा सौष्ठवम्-कौशलम् स्मयन्-हसन् सहिदम्-स्नेहः स्यन्दनः-रथ. स्कन्दः-पडानन , शिवपुत्रः स्रसते-च्यवते स्तनः उरोजा, कुचः खोखम्-त्रीभावः, स्त्रैणम् स्तन्यम्-दुग्धम्, स्व-स्वर्गः, परलोक स्तन्ध-अनम्रः, उद्धत., निधलः स्वम्-आत्मीयम् स्तने भवम् (५२३) स्वका-स्वाया, आत्मीया हस्तिपड्गवम्-हस्तिषट्कम् स्वप्ता-स्वप्स्यामि इस्ती-मनः स्वप्नः-निद्रा हायनः-संवत्सरः स्वयनम्-मुगतिदम् हार्दिक्य:-कृतवर्मा स्वमा-भगिनी हिंसन्ति-नाशयन्ति स्वस्ति (स्ति)-कल्याणम् , आशीर्वादः हिंस्रः-क्रूरः, धातुकः स्वाध्यायः-वेदाभ्ययनम हि-पादपूरणम् , कारणम् स्विका-आत्मीया हितम्-कल्याणम् स्विनः-स्वेदयुक्तः हितम्-हितमदम् ह-पादपूरणे हितकृत्-मियकारी, मुहद, मित्रम् इतः-मृतः, मारितः हितपी-हितेच्छुः हतम्-नटम् हिमवान्-हिमालयः हयः-अपः हिरण्यम्-मुवर्णम् यज्ञ-अश्वद्ददयज्ञः हिरण्याक्षी-पीतनेत्रा हरिः-सिंहः, इन्द्रः, कपिः हीनः-रहितः, शून्यः हरि:-विष्णुः, अश्वः हुतम्-अग्नी प्रक्षिप्तं द्रव्यम् हप:-आनन्दः, उत्साहः, उत्तेजनम हलम्बलरामस्य आयुधम् इपिता-थानन्दितः हलम्-भूमेस्खननसाधनम् हपीकम्-इन्द्रियम् हेम-मुवर्णम् हलायुधः-बलरामः हविः-घृतादि होमद्रव्यम् हैडिम्बिः-हिडिम्यापुत्रः (घटोत्कचः) हव्यम्-हवनीयं द्रव्यम् हेमवत-हिमालयोत्पनः हद-भगाधजलाशयः हदिनी नदी हस्तावापः-अङ्गुलित्राणम् ही-लज्जा हुताशन:-अग्निः हव्यवाट्-अमिः इस्तः-गुण्डादण्डः, पाणिः महाभारतसारस्य शुद्धिपत्रम् पृष्ठम् श्लोक १२ शुद्धम् धार्तराष्ट्र मे १६ ९३८ प्रसिष्णु प्रभ समुदीर्यन्त त्वं ७१ १२ १४३ जीवनाह खस्ता महादुमा मृदूना १५३ १५४ २२२ २५४ २६५ ४८० ७२३ ८१० ११ १९७ २२४ २४२ १३७० तदद्भुत हिनस्ति समुद्धा कैकर्य शस्वैध शिने भीम मूढा शिष्टोऽसि तवेत सद्गा স २४४ २४९ २५५ २८७ ४४ २८ विमगुते गले ५२४ (५२५) पृटम् श्लोकः २०४ " २३५ २१२ ३१६ २७८ " ५१२ " शुद्धम् यदि मे कामो मे आझम्य दृष्ट्या घड्गवम् द्वथैव दुर्मन्त्रिी विनाश नवा तदाऽऽसी ये न्यायेन प्रवद्रुम सुमहल्लिोम समायुक्तः वधैषिणः न हलेको प्रतिको तवानघ दवा महर्षी ६५४ ८४३ ૨૮૨ ३८६ ११५ ४१४ ४२० ८५ पृष्टम् महाभारतसारशब्दार्थसङ्ग्रहशुद्धिपत्रम् पतिः शुद्धम् अहिराः ३ भनुयायी अन्तरधीयत अनर्थकम् अमिक्रमः ११ वक्तुमयोग्य अशरीरिणी १४ " (५२६) पक्तिः पृटम् ४८४ ४८५ १४ ५०१ ५०४ १२ शुद्धम् अशेषण अशीतिपञ्चकः आजिः संन्यासः पीनः प्रतिध्वनिः बहुधा सेवकः प्लवक्रमः मही मृगः योद्भुमिच्छु: प्रीतिः १६ १९ " ५०० २८ ५१० ३ ( मराठी ) महाराष्ट्रभापासारांशशुद्धिपत्रम् पक्तिः १८ पृष्टम् २ ३ ९ १३ १२ १४ शुद्धम् त्यापैकी कलिंग की नाही देवानों केली होईल त्यामुळे मंडळी भालेली "" " २२ २६ " (५२७) पृष्ठम् বহুদিনঃ ६ २५ ४ १२ १३ १५ २ १४ २८ १२ १४ १ १९ २१ शुद्धम् मंडळी समोर की द्रोणाचार्यानी आनंद द्रोणाचार्य तेव्हा भूरिधवा सात्यकी तरचार स्थांनी सर्वानी नाहीत भीमसेन दुर्योधनाचा लोखडाची ती मंडळी आली २२ २० ४८ १० ११ " " पृष्ठम् हिन्दीसारांशशुद्धिपत्रम् (खड २) पक्तिः शुद्धम् शस्त्रास्त्रोंसे १२ किसीको करना ५० जहाँ भीष्मपितामहने २.

(५२८) पृष्टम् पक्ति " ९ १२ २३ १६ अर्जुनने जानकी करेंगे मैं द्रोणाचार्यने जयद्रथके रक्षणार्थ पूर्तिमें मने फेंका कर्णपर अर्जुनपर हाथको किया धनुध्य " " ७२ ३ " ८० " बन्धुको " १३ ८५ १३ " ९ धर्मराजापर धर्मराजाने पाण्डव-सैन्यका द्रौपदी बैठी तब १३ " " ९३ " १२ मिलनेकी २५ सभीष्मपर्दमें जहाँ जहाँ भीष्माचार्य लिखा है वहाँ वहाँ भीष्मपितामह पठिये। (ोणपषका हिन्दी सारांश समाप्त)

BHAVAN'S LIBRARY
This book should be returned within a fortaight from the date
last marked bclow:
Date of issue
Date of ſssuc
Date of Issue Date of Issue
1
MAR 1978

Shrimahabharatsar Bhism Dron Karan Shalya Souptik Striparvatmak Khand-ii

Author
Joshi,p.v.g.
Title
Shrimahabharatsar Bhism Dron Karan Shalya Souptik Striparvatmak Khand-ii
File name
Shrimahabharatsar Bhism Dron Karan Shalya Souptik Striparvatmak Khand-ii
Text
OCR done
Citation
1954
Published
2012/08
Publisher
Yavatmalam.,vidharbh Shankar Sakharam Sirnayak Pushpavati
Language
Sanskrit
Pages
629
Library
Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
DLI number
312811
Barcode
99999990321562.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
FUdnA6uCELi
Download PDF

Shrimahabharatsar Bhism Dron Karan Shalya Souptik Striparvatmak Khand-ii