·[ ह्या पुस्तकासंबंधी सर्व हक सन १८६७ च्या २५ व्या आत्याप्रमाणे पुस्तक- प्रसिद्धकाने आपल्या स्वाधीन ठेविले आहेत.] .

·Noun चित्र४ अनाहत चक्र मूर्धा हृदय- मन 'नाभिः म्हद्दार चक्रम् अमृतचक्र ललाट. पिरमहंस स्वाधिष्टान चक्रम् पु-लिंग ज्ञाचन भूमध्यः . महोप बम्हा विष्णू अग्नि पोनि. बलवान चक्रम् महेश नासिका चक्रम् तालुका दशमदारमार्ग बिम्हचक. सीवनी शुध्द किम कंठ. आधार श्व मध्यविक्रम ·चित्र.३ विराटपुरुष- चित्र ४ थे पहा!) ni पृथ्वी -- ·ॐ तत्सत्परमात्मने नमः।। अथ पातञ्जलयोगशास्त्राभिप्रायानुक्रमणिका । 5 १ ६ २ पूत्रांक. विषय. पृष्ठांक. | सूत्रांक. विपय. पृष्ठांक. अथ समाधिपादः॥१॥ २० ह्या जन्मांत उपायांनी ज्यांना १ भाषांतरकांचे मंगलाचरण. समाधि सिद्ध होतो त्यांचे व १' अथ ' व 'योगानुशासन उपायांचे कथन. ६ या दोन शब्दांचा अर्थ. २१. समाधीचें फल लवकर प्राप्त हो- २ योगाचे (समाधीचे ) लक्षग. १ ण्याचा उपाय. ३ समाधिकाली आत्म्याचे स्वरूप. १ २२ त्याहीपेक्षा लवकर फल. प्राप्त ४ जेव्हां समाधि नसतो त्या वेळचें होण्याचा उपाय.. आत्म्याचे स्वरूप. २३ समाधि साधण्यांचा सुगम उपाय. ७ ६ पांच प्रकारच्या वृत्तीचे दोन भेद.२ २४ ईश्वराचे स्वरूप.. '६ पांच वृत्तींची नावें. २; २५ ईश्वराच्या अस्तित्वाबद्दल प्रमाण.७' ७ प्रमाणवृत्तचे तीन भेद. २६ ईश्वराच्या अनादित्वाचे व त्या- ; ८ विपर्ययवृत्तीचे लक्षण.. च्या प्रभावाचे कथन. ९ विकल्पवृत्तीचे लक्षण. २७ ईश्वराच्या वाचकशब्दाचे कथन. ८ निद्रावृत्तीचे लक्षण. ३ अथर्ववेदांतर्गत मांडूक्योपनि- १ स्मृतिवृत्तीचे लक्षण. ३ पदांतील ईश्वरवाचकमणव- २ चित्तवृत्तिनिरोध होण्याचे साधन. ३' संबंधी व्याख्या.. ३ अभ्यासाचे लक्षण. २८ ईश्वरोपासनेचा प्रकार. १० अभ्यास दृढ होण्याचे साधन. २९ ईश्वरोपासनेचे फल. १० ६ अपरवैराग्याचे लक्षण.. ३० योगापासून भ्रष्ट करणाऱ्या विघ्नांचे अपरवैराग्याचे चार प्रकार. ४ (चित्तविक्षेपांचें) कयन. ६ समाधीस अत्यंत उपयोगी पड ३१ पूर्वी सांगितलेल्या विधांबरोबर णान्या परवैराग्याचे लक्षणः दुसरी उत्पन्न होणारी विनं. १० ७ संप्रज्ञात (सत्रीन) समाधीचे व ३२ समाधीस येणारी विघ्नं दूर होण्याचा सवितर्क इत्यादिस्याच्या अवां- एकतत्त्वाभ्यासरूप उपाय. तर भेदांचे लक्षण. ३३ समाधि सिद्ध होण्याचा मैन्यादि- ८ असंप्रज्ञातसमाधीचें लक्षण. भावनारूप दुसरा उपायः २ ह्या जन्मांत उपायांवांचन ज्यांना ३४" प्राणायामरूप तिसरा उपाय. ११ समाधि सिद्ध असतोत्यांचे कपन.६ ३५" विषयवतीप्रवृत्तिरूसध्या उपाय.११ १ ममा मोटर टाईप जेथे असेल तो विषय हा सूत्राच्या टिप्पणोत आहे असे समजावें. . ४ ४ ·अनुक्रमणिका. १८ स्वरूप. सूत्रांक. विषय. पृष्ठोंक. सूत्रांक विषय पृष्ठांक- ३६" ज्योतिष्मती प्रवृत्तिरूप पांचवा ९ अभिनिवेशलक्षण. उपाय. १० देशांच्या सूक्ष्मवृत्तींच्या नाशाचा साहका उपाय उपाय. सातवा उपाय. ११ क्लेशांच्या स्थूलवृत्तींच्या नाशाना आउया पाय. उपाय. १० परवशीकारलामकथन. १२ १२ कर्माशयस्वरूपकथन. ४१ संमवाताचे समापतिरूपं साधारण १३ कर्मविपाक व त्याने कारण. १२ १४ कर्माची फलें. ४२ मवि सभापतीने शक्षण, १२ १५ विकिपुरुषास सर्वन दुःसमय. . ४३ मिश्रित समापत्तीने रक्षण. १३ पारण्याचे कारण. ११ सपिपार य. निर्विनार समापी १६ हेयदुःतकपन. उसण. ২ বিঘষশা স্যা, १७ हेयदुःसाच्या प्राप्तीने कारण १६ सीन-समाधिलक्षण १८ दृश्याचे स्वरूप. २० १७ निमारसयापनि पल. १९ गुणकयन. १८ मग मी मरण २० द्रश्या (आत्म्या) स्वरूप. २१. १९ मास म. २१ दृश्याने निता)प्रपोगन. २२ ५० समापिझेपासून उत्तम २१ स्यापिपी नानटल्याहार. हामाया मारांचा प्रभार. १५ २१ संयोगागे लक्षण. ५१ मिमीन (मान) ममापनि २४ संयोगाचं कारण. २५ तत्याने (मुजी ) साप. २३ निमाधिपादः ॥1॥ २ सल्यानिमा मुसा उपाय. २५ . २२ ·अनुक्रमणिका. ३ " " ४२ ४२ सूत्रांक विपयं. पृष्ठांक. " यमाच्या अहिंसादि पांच भे- दांपैकी अहिंसेचे स्वरूप. २७ सत्याचे स्वरूप. .२७ अस्तेयाचे स्वरूप.. २८ ब्रह्मचर्याचे स्वरूप. २८ ब्रह्मचर्य-विंदुविचार. अथ वज्रोली मुद्रा व तिचे सह- जोली व अमरोली असे दोन भेद- अपरिग्रह. यमांविषयी विशेष विचार. क्षमेचे स्वरूप: धृतीचे ( धैर्याचे ) स्वरूप. दयेचे स्वरूप. आर्जवाचे स्वरूप. मिताहाराचे स्वरूप. अथ पथ्यविचार. अपथ्यविचार. ३१ योग्याचे महाव्रत. ३२ नियमाचे स्वरूप व त्याचे शौचादि पांच भेद. , नियमाच्या शौचादि. पांच भेदांपैकी शौचाचे वर्णन. ३६ अथ धौतिक्रिया. " अथ बस्तिक्रिया. " अथ नेतिक्रिया. अथ त्राटकक्रिया. अथ नौलिकिया. अथ कपालभातिक्रिया. ३८ "संतोषाचे स्वरूप. पाचे स्वरूप. स्वाध्यायाचे स्वरूप. सूत्रांक. विपय. पृष्ठांक. ईश्वरप्रणिधानाचे (ईश्वरोपास- ने) स्वरूप. , नियमाचे आस्तिक्य इत्यादि शिवाय पांच भेद. ४१ आस्तिक्याचे लक्षण. ४१ दानाचे लक्षण.. " सिद्धांतवाक्यश्रवणः ४२ मतीचे लक्षण. ४२ लज्जेचे स्वरूप. होमाचे लक्षण.. ४२ ३३ वितर्कवाधा होऊ लागली असतां प्रतिपक्षभावनारूप उपाय. ३४ प्रतिपक्षभावनाप्रकार. ३५ अहिंसेचा अभ्यास पूर्ण झाला असतां फल. ३६ सत्याचा" फल. ४३ ३७ अस्तेयाचा" फल. ३८ ब्रह्मचर्याचा" फल. ३९ अपरिग्रहाचा " फल. ४० बाह्य शौचाचें-फल. ४१ आभ्यंतर शौचाचे फल. ४२ संतोषाचें फल. " इतर सुखांपेक्षां संतोपापासून होणान्या सुखाची योग्यता. ४४ ४३ तपाचे फल. ४४ स्वाध्यायाचें फल. १५ इश्वरप्रणिधानाचें फल. गईश्वरमणिधानापासून समाधि सिद्ध होण्याचे कारण. ४६ आसनाचे लक्षण. वाशासनविवरण. हठयोगाचा क्रम ४५ ४० ·अनुक्रमणिका. - . " मुख्य सिद्धीचे कथन. कुंडलीची शक्ति. "माणायामविवरण. ७४ " ४७ ७७ "कुंभकाचे आठ भेद ७७ ७७ ४७ ४८ सूत्रांक. विषयः 'पृष्ठांक सूत्रांक. विषय. पृष्ठांक- आसनाचे भेद. कुंडलीचक्रांत असणाऱ्या वास- "सिद्धासनाचे लक्षण व फल. ४६ ने कथन. ,, पद्मासनाचे लक्षण व फल. सिंहासनाचे लक्षण च फल. ४६ भद्रासनाचे लक्षण व फल. वीरासनाचे लक्षण व फल. ४६ " पूरकादिकांचे लक्षण. स्वस्तिकासनाचे लक्षण प्राणायामाचे मान. ७६ व फल. सगर्भ व अगर्भ प्राणायामाचे ४७ आसन स्थिर होण्याचा उपाय. कथन. ७६ ४८ आसनाचे मुख्य फल. '४९ प्राणायामाचे लक्षण. सूर्यभेदन कुंभकाचे लक्षण. ५० प्राणायामाचे भेद. उजायी कुंभकाचे लक्षण. स्वरोदय ( नाडीवर्णन). सीत्कारी कुंभकाचे लक्षण. "पृथ्वीतचोदि पांच भावना. ५० शीतली कुंभकाचे लक्षण. पांच तत्वांचा कालविचार. भस्त्रिका कुंभकाचे लक्षण.. नाडीज्ञानाची व तत्त्वज्ञा- भ्रामरी कुंभकाचे लक्षण. नाची आवश्यकता. मूर्छा कुंभकाचे लक्षण. सूर्यमवाद ( पिंगलानाडी) प्लाविनी कुंभकाचे लक्षण. वर्णन. " कुंभकभेदांची कालपरत्वे चंद्रमवाह (इहानाडी) वर्णन. ५३ व्यवस्था. " सुपुम्नामाहवर्णन. ५१ केवलकुंमक नांवाचा चवथा "मपुम्नारूपी श्वासास आ- . प्राणायाम. कर्पन स्थिर करण्याचे फल.५६ "पृथ्वी इत्यादिक पांच धारणा. ८० कालमानाचें मूल सुपुम्ना. ५८ "दहा मुद्राच्या अभ्यासाची मोमिया. ६० थावश्यकता. गोदंवरूपाच्या सासाकारा " महामुद्रा व तिच्या चंद्रांग व मर्याग सा दोन भेदो मन व यायच्या ऐपया कथन.६० कयन. मिनटनीनी कारणे. जो महापंचाने लक्षण. ८२ हदगांव मुरलीना पंचमाणां महावेधाचें सक्षण व फल. परोपर गंप झाल्यानंतर । खेचरी मुद्रा नक्षण व महत्व. ८३ वर्णन. उडियानयंधाचे लक्षण व फल.८४ ७७ ७८ ७८ ७८ ७८ " ७९ ८१ ·अनुक्रमणिका ६.. १ ., शक्तिचालन. - ८७ " सूत्रांक विषय. पृष्ठांक:- सूत्रांक 'विषय. पृष्ठांक.. मूलबंधाचे लक्षण.. गुप्तकृतीस जाणणायचा. , जालंधरवंधाचे लक्षण. प्रभाव. १०७ विपरीतकरणी. गुप्तविद्येच्या पूर्ण ज्ञानापासून वज्रोली. अंतर्दृष्टीने दिसणारे चमत्कार.१०८- धर्ममेष व सेमाधि या दोहोंचें प्राण सुपुम्नेत प्रवेश करितो त्या- ऐक्यकथन. वेळची त्याची गति. शांतबुद्धि व आनंदयुक्त यो- ५२ प्राणायामाचे फल. ग्याची स्थिति. ११२ ५३ प्राणायामाचे दुसरें फल. ध्यानाचे प्रकार. ११३ ५४ प्रत्याहाराचे लक्षण.. श्रीविष्णुध्यान. प्रत्याहाराविषयी अन्यग्रंथांतील अग्निध्यान. वर्णन. ८८-९२ सूर्यध्यान. ११४ ५६ प्रत्याहाराचे फल. "भ्रूध्यान. इति साधनपादः॥२॥ "पुरुपध्यान. ११४ निर्गुणध्यान १ लें. ११४ अथ विभूतिपादः ॥३॥ निर्गुणध्यान २ रें. ११५ १ धारणेचे लक्षण. लययोग-नि०३. ११५ धारणेचे देश व विषय. ध्यानाचे फल. भूः इत्यादि सात धारणा. ध्यानाचे महत्व. ११६ आधारचक्र इत्यादिकांचे खरूप.९६ ध्यानाची पूर्णावस्था होण्याचा मनश्वकाचे कोष्टक. उपाय. चित्ताची धारणा दृढ करण्यावि. " सुपुम्नेची नांवें, स्थान वगैरे ‘पयीं एक दृष्टांत.. वर्णन. ११७ राजयोगोपयोगी धारणा. " सुपुग्नेच्या मार्गाचे वर्णन. ११७ 1. आत्म्याच्या मासाविपयीं थो- " कुंडलीचालनाचा प्रकार. ११८ डासा विचार. १०० खेचरीपटलस्थ कुंडलीचालन- २ ध्याना लक्षण, १०४ प्रकार. ध्यानसमयी कुंडलीचक्र गुदा कुंडलीचालन होऊन सुपुम्ना- वगैरे चक्रांवर असतां योग्या- द्वार खुले झाल्याचें फल. ११९ ची स्थिति.. १०४ ब्रह्मरंध्रांत कुंडली जाण्याचे कुंडलीवरोवर सोहं व माणवायु हे एकरूप होऊन मेरुदंडावर चढूं कुंडलीचालनाने प्राण ब्रह्मरं- लागतात त्यावेळची स्थिति.१०५ ध्रांत लीन झाल्याचे फल. १२९ ११६ " " ११८ " ·अनुक्रमणिका.. . " " सूत्रांक. विपय. पृष्ठांक. | सूत्रांक. विपय. पृष्ठांक अंगांचे लक्षण. " माणवायूवा सुपुद्रेत पूर्ण संचार होण्यापासून फल. १२० राजयोग व सहजसमाधीचे ३ समाधीच लक्षण, अधिकारी.. १३२. समाधीचे दुसरे लक्षण. समाधि सिद्ध झाल्याचे चिह्न- १३२ समाधि साध्य झाल्यावरची समाधिसुखाचें वर्णन. स्थिति. १२१ ४ संयमाचे लक्षण. १३२ समाधीची नांवे. १२२ ५ संयमाचा अभ्यास पूर्ण झाल्याचे लपयोग साधण्याकरिता १३३ नादानुसंधान १२२ ६ संयमाची योजना. नादाचे प्रकार. ७ योगांगांविषयीं अंतरंगबहिरंग- नादाच्या चार अवस्था. विचार. आरंभावस्था इत्यादिकांचे ८ संयमातही बहिरंगत्वकथन. १३४ ९ निरोधपरिणामाचे लक्षण, १३४ अनाहतध्वनी कथन. १२४ निरोधपरिणामशब्दाची "पास पांच बोटांच्या अंतरावर ये- दुसरी व्याख्या.. लागतो त्या वेळची स्थिति.१२४ निरोधपरिणाम व असंमज्ञात- , अजपाजपाची लवकर सिद्धि समाधि या दोहोंचे एक- व्हावी याकरिता काहीएक त्वकथन. पवित्र क्रियांचे कयन. १२५ १० निरोधसंस्कारांशसून चित्ताची ,समाधीच्या वेळी सर्व वस्तू शुद्ध- स्थिति. चैतन्यांत कशा लीन होतात ११ समाधिपरिणामाचे लक्षण. पाविषयी थोडेसे कयन. १२८ १२ एकाग्रतापरिणामाचे लक्षण. राजयोग. १३ धर्मादिपरिणामाचे कथन. "योगाविषयी स्फुट विचार. १२८ १४ मिस्वरूपकथन. । योगांतील समाधि साथ १५ अन्य परिणाम होण्याचे कारण.१३६ ज्याना म. १२२ १६ परिणाममयसंयमा फल. रानयोगाचे दोन भेद. १७ शब्दार्थनत्ययप्रविभागसंपमा रानयोगांतील समाधि साय. ध्यानामकार.. १२० २८ संस्कार साक्षात् करण्याचे फल.१३८ नगपारि (रानयोग). १३० १९ प्रत्ययमयमाने ल. "मदनसमारीनी १५ ग. १३० २० प्रत्ययायमापासून होणान्या " गम, निपम, इत्यादि पंपरा मानांत विशेष. " १३६.

·अनुक्रमणिका. ७ सूत्रांक- .: विषय. : स्थांचे लक्षण. ण्याचे फल. .१४० .१४० पृष्ठांक. सूत्रांक. ::विषय. पृष्टांक- २१ अंतर्धानसिद्धिप्राप्तीचा उपाय. १३९ ४४ स्थूलादिसंयमाचें फल. २२ आपणास कोणापासून मृत्यु ४५ भूतनयाचे फल. १४५ प्राप्त होणार हे समजण्याचा अणिमादि आठ सिद्धींचे स्वरूप. १४५ उपाय: १३९ ४६ कायसंपत्तीचें लक्षण... २३ मैत्र्यादिसंयमाचे फल. १३९ ४७ इंद्रियनयाचा उपाय, त्यांत इंद्रि- २४ हस्त्यादिवलांच्या ठिकाणी संयम यांच्या ग्रहणादि पांच अव- करण्याचे फल. १४० २५ ज्योतिप्मतीच्या सात्विकपका ४८ इंद्रियनयाचें फल. १४६ शाच्या ठिकाणी संयम कर ४९ ग्रहीतृसंयमाचें फल. १४० ५० कैवल्यप्राप्तीचा उपाय. २६. सूर्यसंयमाचे फल. .१४० ५१ योगापासून भ्रष्ट करणाऱ्यांचा २७. चंद्रसंयमाचे फल. प्रतिकार करण्यास उपाय. १४७ २८ ध्रुवसंयमाचे फल. ५२ विवेकज्ञानप्राप्तीचे साधन. १४७ २९ नाभिचक्रसंयमाचें फल, ५३ सर्वविषयकविवेकह्यातीचे लक्षण.१४८ १४० ३०. कण्ठकूपसंयमाचे फल. १४० ६४ विवेकज्ञानमाहात्म्य. ३१ कूर्मनाडीसंयमाचे फल. ६५ मोक्षाचे स्वरूप. १४१ २२ मूर्धज्योतिसंयमाचे फल. १४१ इति विभूतिपादः॥३॥ ३३ प्रातिमज्ञानाचे महत्त्व. १४१ ३४ हृत्कमलाच्या ठिकाणी संयम अथ कैवल्यपादः॥४॥ करण्याचे फल. १४१ १ जन्मादिकांपासून होणाऱ्या सिद्धीचे . ३५ मोगशब्दार्थ व स्वार्यसंपमा १४९ पुरुपज्ञानरूप फल. १४१ २ या जन्मांतच दुसरी नाति होण्याचा ३६ पुरुषज्ञानाचे फल. १४२ १४९ ३७ प्रातिम इत्यादिकांस सिद्धय- ३ प्रकृतीच्या स्वातंत्र्याचे कयन व हे सिद्धित्वकयन. १४२ शाग्न व पुराणादिक यांमध्ये अस- ३८ परकायाप्रवेशास उपाय. णान्या विरोधाचा परिहार. १५० ३९ उदानमयाने फल. १४३ ४ योग्याने एकदम अनेक देह धा- ४० समानमयानें फल. १४३ रण केले असता त्या प्रत्येक ११ श्रोत्राकारासंबंधसंयमाचे फल. १४४ १२ कापाकारासंघसंयमाने फलं... ११४ १३ अकल्पिता महाविदेहावृत्ति- :: संयमानें फल. पणा असल्याने वर्णन. १५० कथन. प्रकार. शरीरास वित्ताचा पुरवठा होण्याचा प्रकार. ५ त्यांत मूळच्या नित्ताला मुम्न्य- ·अनुमणिका. पृष्ठांक. . सूत्रांक विपय. पृष्ठांक. सूत्रांक. विषय. ६ जन्मादिकांपासून सिद्ध होणाच्या दुसरें प्रकाशक चित्त मानणा- पांच चित्तांपैकी मोक्षास उपयो- याचे खंडन. ११७ गी पडणाऱ्या चित्ताचा निर्णय.१५१ २२ आत्मा निष्क्रिय जरी आहे ७ योग्याच्या कर्माचे स्वरूप. तथापि त्याला बुद्धिसंवेदन ( योग्यावांचून इतरांच्या कर्मा होण्याचे कारण. २३ क्षणिकवाद्यांना जो 'चित्तच ९ कर्मफलाच्या वेळी कर्मफलास आत्मा' असा भ्रम झाला अनुकूल अशाच वासना आहे त्याचे कारण. १५८ उत्पन्न होतात यास हेतु. १५१. २४ चित्ताहून आत्मा शिवाय भिन्न १० वासना अनादि आहेत यास आहे याविषयी प्रमाण. १५९ प्रमाण. २५ मोक्षयोग्य अधिकाऱ्याचे कथन. १.५९ ११ वासनांच्या उच्छेदाविषयी उपाय१५२ २६ मोक्षाभिमुखचित्ताचे स्वरूप. १२ अतीत व अनागत वस्तुशक्तीचे २७: कैवल्याभिमुख . चित्ताच्या स्वरूप. ठिकाणी सुद्धा व्युत्थान वृत्ती १३ धर्म व धर्मी यांच्या स्वरूपाचे उत्पन्न होण्याचे कारण. कथन. १५४ २८ व्युत्थानसंस्कार निवृत्त होण्यास १४ अनेक गुणांपासून एक परिणाम हो- उपाय. ण्यास हेतु व सर्व पदार्थांचे मूळ २९ धर्ममेघसमाधिकथन. गुणच आहेत इत्यादि कथन. १५४ ३० समाधीचं फल. १६.१ १५ वौद्धाच्या विज्ञानवादाचे खंडन. १५५ ३१ द्वितीय मुक्ति प्राप्त होण्याचा १६ पुनः दुसन्या बौद्धवाद्याचे खंडन.१५६ उपाय. १७ चित्ताला परिणामित्वकथन. १५६ ३२ तृतीय मुक्ति प्राप्त होण्याचा १८ आत्म्याला अपरिणामित्वकथन. १५६ उपाय. १९ चित्तालाच आत्मा झणणान्यांचें ३३ गुणांच्या परिणामक्रमांची समाप्ति.१६१ . संडन. १५७ ३४ कैवल्याचे स्वरूप. १११-१६२ इति कैवल्यपादः ॥४॥ आत्मा न मानणाऱ्या क्षणिक वाद्यांने मंडन. इति श्रीपातञ्जलयोगशास्त्राभि- २१ आमा न मानितां चित्ताला प्रायानुक्रमणिका संपूर्णा॥ २. चित्ताला स्वामासत्व मानून ·ॐतत्सत्परमात्मने नमः। पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय. समाधिपादः॥१॥ सूत्रम्-ॐ अथ योगानुशासनम् ॥ १ ॥ मङ्गलाचरणम् । नमोऽस्तु केशवायादिमूर्तये स्थितिहेतवे । रमेशाय नृसिंहाय कैवल्यपतये सदा ॥१॥ यदनुस्मरणान्नृणां दुःखजातमपि विधाम् ॥ आशु-प्रयाति विलयं स श्रेयांप्ति तनोतुं वः ॥ २ ॥ पूज्यत्वाद्धि पतन्त्यस्मिन्नञ्जसाऽञ्जलयः सताम् ॥ योगाचार्याय मुनये तत्मै फणिनुते नमः ॥ ३ ॥ येनाभाणि समस्तसारनिचयो मोक्षकहेतुः सतां क्लेशानामशनिनृणां मुखकरः सिद्धि- प्रदो भाविनाम् ।। यद्वाचोऽतिनिगूढवाच्यपदवीभानो विरानोऽस्तुवन् यत्र प्रकृतिपूरुषप्रविरहो योगो हितोऽभीहितः ॥ ४ ॥ तत्कृतयोगशास्त्रस्य ह्यभिप्रायाभिकीर्तने ॥ प्रयते जनसंतुष्टयै श्राकृष्णैककृपालवात् ।। ५ ॥ अभिप्रायः-या सूत्रांत 'अथ' व 'योगानुशासन' अशी दोन पदे आहेत; त्यांत अथशब्द येथे प्रारंभार्थक व उच्चारणमात्रेकरून मंगलवोधक आहे. योगाचें अनुशासन, योगानुशासन. योगशब्दाचा अर्थ समाधि, (त्याचें हिरण्यगाने विस्ताराने प्रणीत में योगशास्त्र) त्यात अनु मगने अनुलभून संशितरोतोने शासन मगने शास्त्र आरंभिले असें जाणावें. योगश्चित्तत्तिनिरोधः ॥२॥ अंतःकरणाच्या वृत्ती आवरून धरणे ह्मणने ज्या वस्तूवर आपल्या चित्ताची धारणा करावयाची आहे त्यावांचून इतरवस्तूंवर चित्ताच्या वृत्तो न फांकू देणे; यास योग ागतात. तदा द्रवः स्वरूपेऽवस्थानम् ॥ ३ ॥ जसा स्फटिकमणि हा स्वभावतःच पांढरा व स्वच्छ आहे; परंतु तो लाल, पिवळा, काळा इत्यादि रंगांच्या फुलांवर ठेवला असतां लाल, पिवळा, काळा इत्यादि रंगांचा दिसू लागतो. पुढे तो त्या फुलांवरून दूर केला असतां पुनः पूर्वीप्रमाणे पांढरा दिम लागतो. सूत्र २ टीप:-2 चित्त दुसऱ्या विषयांवरील काडून नाभिचक्र, ब्रह्मरंध्र कंठकूप इत्यादि ठिकाणी स्थिर करणे; यास धारणा झणतात.

·२] पातञ्जलयोगशास्त्राचा भीममाय । [समाधि- तसा, जेव्हां चित्तामध्ये शांत, घोर व मूढ अशा सर्व वृत्तींचा लय होऊन जातो; तेव्हां तो साक्षी चिदात्मा पुरुष आपल्या स्वाभाविकरूपाला पावतो. पुरुषाचा (आत्म्याचा ) स्वभाव तर फक्त चैतन्य मणने स्वप्रकाशता मात्र आहे, वृत्ति हा त्याचा स्वभाव नाही; झणून निरोधकाळी (ज्या वेळी योग सिद्ध होतो त्या वेळी ) आत्मा केवळ चिन्मात्र अशा म्वरूपाने असतो. वृत्तिसारूप्यमितरत्र ॥ ४॥ इतरदशेत ह्मणजे जेव्हां चित्ताच्या वृत्तींचा निरोध झालेला नसतो त्या वेळेस आ- त्म्याचे स्वरूप चित्ताच्या ज्या शांतादि वृत्ती त्यांच्या सारखे असते. म्हणजे ' मी सुखी आहे,'' मी दुःखी आहे,' 'मी मूढ आहे,' अशा अनुभवावरून अज्ञान लोक ह्या आ- स्म्याच्याच वृत्ती आहेत असे समजतात्त. वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिश अल्लिष्टाः ॥५॥ चित्ताच्या वृत्ती पांच प्रकारच्या आहेत. त्या पुनः क्लिष्ट परिणामी दुःख देणा- न्या ) व अक्लिष्ट ( परिणामी सुख देणाऱ्या ) अशा दोन प्रकारच्या आहेत. हे दोन प्रकार येथे सांगण्याचे कारण असे की, अभ्यास व वैराग्य यांच्या साहाय्याने अक्लिष्ट वृत्तींनी क्लिष्ट वृत्ती वालवाव्या; व त्यांच्याच साहाय्याने परवैराग्य उत्पन्न झाले झणजे त्याने त्या अलिष्ट वृत्तींचाही लय करावा. प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः॥ ६ ॥ त्या वृत्ती १ प्रमाण, २ विपर्यय, ३ विकल्प, ४ निद्रा व ५ स्मृति, याप्रमाणे पांच आहेत. प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि ॥७॥ प्रमाणवृत्ति १ प्रत्यक्ष, २ अनुमान व ३ आगम, याप्रमाणे तीन आहेत. ( अर्थात् बाकीच्या विपर्ययादि चार वृत्ती अप्रमाण अमें सिद्ध आले.) त्यांत १ प्रत्यक्ष प्रमाण मणने, पूर्वी माहित नमलेल्या पदार्थांविषयी इंद्रियांचा संबंध होऊन जी निश्चयरूप चित्ताची वृत्ति होते, ती. २ अनुमान प्रमाण,- 'जयें धूर असतो, तेथे नियमाने अग्नि असतोच, अशा प्रकारचे जे व्याप्तिज्ञान, त्या ज्ञानाचे पर्वत इत्यादि ठिकाणी थर पाहिला असतां स्म- रण रोऊन गये अग्नि अमावा,' अमा निश्चय होण्यास कारण जी चित्ताची वृत्ति ती. ३ आगम प्रमाग,- गरे बोलणागच्या शब्दांपासून जी चित्ताची वृत्ति होते, ती. विपर्ययो मिथ्यातानमतद्पमतिष्टम् ॥ ८॥ या पदागीने में मूल रूप, ते त्या ठिकाणी न दिसतां, त्या टिकाणी दुसन्यान मूत्र ५ टीप:- प्या परवैराग्याने लक्षण पुढे (स० सू०१६ त) सांगणार आहेत.

·पादः १ ] [३ पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । वस्तूचे ज्ञान होणे; जसें, शिंप ही वस्तुतः रुसू नसून ती उजेडांत, पंडली असतां भ्रमाने ती रुपे आहे असा भास होतो. इत्यादिप्रकारच्या खोट्या ज्ञानास विपर्यय ह्मणतात. तसाच, झाडाचा बुंधा पाहून ' हा पुरुष आहे, का झाडाचा बुंधा आहे?' हा संशय, व डोळ्यांत बोट घातले असतां दोन पदार्थ दिसणे, इत्यादि ही सर्व विपर्ययवृत्तीचींच उदाहरणे आहेत. (विपर्ययज्ञानाचा काही प्रमाणांनी पुढे बाध होतो ह्मणून हा प्रमाण नव्हे.) शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः ।। ९॥ ज्यांचा शब्दांपासून तर मनाला बोध होतो परंतु तशा वस्तु कोठे असत नाहीत; अशा वेळी जी मनाची वृत्ति, तिला विकल्प ह्मणतात. उदाहरणें,-सशाचे शिंग, पुरुषाचें चैतन्य, वंध्येचा पुत्र. या सर्व उदाहरणांतील वस्तु कोठे नसल्यामुळे यांना प्रमाण ह्मणतां येत नाहीं; व ह्यांचा प्रमाणाने वाध झाला तरी ह्या शाब्दबोधांत राहतात ह्मणून ह्या वृत्तीस विपर्ययही ह्मणतां येत नाही. अभावमत्ययालम्बना वृत्तिनिद्रा ॥ १०॥ जीत कोणत्याही पदार्थाचे भान होत नाही, अशी जी चित्ताची वृत्ति तिला निद्रा ( गाढ झोप ) ह्मणतात. जशा मोठ्या काळोखात काही वस्तु दिसत नाहीत, तसे गाड झोपेत प्रथम कोणत्याही वस्तूचें ज्ञान नसते खरे, परंतु पुढे प्राणी जागा झाल्यावर 'मी मोठ्या मुखानें निनलो होतो' असा अनुभव स्मरतो; यावरून निद्रा ही एक प्रकारची वृत्तिच आहे असें सिद्ध होते. अनुभूतविषयाऽसंममोपः स्मृतिः॥ ११ ॥ जेवढा विपय पूर्वी अनुभवलेला असेल तेवढ्याच विषयाची आठवण होणे, इतर विष- याची नाहीं; अशा चित्ताच्या वृत्तीस स्मृति (आठवण ) ह्मणतात. ( स्मृति होण्यास प्रमाण, विपर्यय, विकल्प व निद्रा अशी चार कारणे आहेत.) अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः ॥१२॥ अभ्यास व वैराग्य यांचे लक्षण सूत्रकार पुढे सांगणार आहेत. त्या अभ्यास व वैराग्याने चित्ताच्या वृत्तींचा निरोध करावा; मगने इतरविषयांकडे त्यांना जाऊ देऊ नये. तात्पर्य, चित्ताच्या वृत्ती ज्या बाहेरील विषयांत गुंतलेल्या असतात त्या, त्यांवरून काढून चित्तांतच त्यांना अभ्यासाने वरचेवर रॉकून धरितां येते; व विषयांमध्ये अनेक दुःसे आहेत अशा दोपदृष्टीने विषयांचा वीट येऊन विषयांवर त्यांची प्रवृत्ति होत नाही. तत्र स्थिती यत्नोऽभ्यासः ॥ १३ ।। रानस व तामस वृत्ती सेरीन करून केवळ शुद्धसात्विक अशी जी वृत्तिधारा (एका- ·[ समाधि- पातञ्जलयोगशाखाचा अभिमाय । ग्रता ).तीस स्थिति ह्मणतात. त्या स्थितीविषयी जी उत्सुकता, ती संपादन करण्याच्या इच्छेने में श्रद्धा, वीर्य (उत्साह ) इत्यादि साधनांचें वारंवार अनुष्ठान त्यास अभ्यास ह्मणतात. स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढभूमिः ॥ १४ ॥ तो अभ्यास जर बहुत काळपर्यंत मोठ्या श्रद्धेनें एकसारखा चालविला तर चित्ताची वृत्ति दृढ होते. मणने पुनः पुनः बाहेर नियूं पाहणा-या ज्या राजस व तामस वृत्ती त्यांच्या संस्कारांनी पराभव न पावतां, स्थितिच आहे विषय जिचा अशी चित्ताची एकाग्रता होते. दृष्टानुथविकविषयवित्प्णस्य वशीकारसंशा वैराग्यम् ॥ १५ ॥ विपय दोन प्रकारचे आहेत; १ दृष्ट आणि २ आनुश्रविक. त्यांत स्त्रिया, खाणेपिणे, ऐश्चर्य इत्यादि जे ह्या लोकींच साक्षात् दिमणारे व प्राप्त होणारे, ते दृष्ट विषय; व वेद, शास्त्रे, पुराणे इत्यादिकांतून ऐकिलेले जे स्वर्ग, विदेहत्व, प्रकृतिलीनत्व इत्यादि विषय, ते आनुश्र- विक होत. या दोन्ही विषयांची अगदी उपेक्षा करणे, किंवा हे दोन्ही विपय परिणामी वीट आणणारे आहेत असे पाहून त्यांच्या स्वाधीन आपण न राहतां उलट त्यांनाच आपल्या स्वाधीन ठेवणे, याला वशीकारसंज्ञा वैराग्य ह्मणतात. तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् ॥ १६ ॥ वैराग्य दोन प्रकारचें; एक विपयांविषयी व दुसरे गुणांविषयी. त्यांत विषयांविष- यी, वैराग्य पूर्वमूत्रांत सांगितले; आतां गुणांविषयीं वैराग्य असे, वारंवार साक्षात्काराने, पुरुष हा शुद्ध, अनंत व अपरिणामी असा, व सत्व, रज व तम हे तीन गुण त्याहून विपरीत ह्मणने अशुद्ध, नाश पावणारे व परिणामी असे आहेत; असें विवेचन केल्यामुळे जे गुणां- विपी वैराग्य उत्पन्न होते ते उत्कृष्ट वैराग्य आहे; कारण, तें निरोधसमाधीला अत्यंत उपयोगी पडणार आहे. वितर्कविचारानन्दास्मिनारूपानुगमात्संप्रज्ञातः ।। १७ ॥ ममाधि दोन प्रकारचा; एक मंत्रज्ञान व दुसरा असंप्रज्ञात. त्यांत असंप्रज्ञातसमाधी टक्षण मृत्रकार पुढे मांगणार आहेत. 'आतां संप्रज्ञातममाधीचे स्वरूप असें,-भाव्यपदार्थावि- म् १० टी०- वराग्य चार प्रकार. त्यांत विषयांत इंद्रियांची प्रवृत्ति करविणारे में काम, गोध इत्यादिक मित्तमात्र, त्यांचा दाह करण्याकरिता जो प्रयत्न, ते यतमानसंज्ञा वैराग्य. परे गिताना बोटामा मन्ट दम्प झाल्यावर, 'हाइनका नष्ट झाल्या वआता इतका नष्ट होण्याना भाई गहिला, अमा मष्टपणं दोहोंच्या भेदाचा निश्चय होणे, याला व्यतिरेकमज्ञा वैराग्य मगतात. मंद्रिय बाध्यविषयांच्या टिकाणी प्रवृत्त होण्यास असमर्थ झाल्यामुळे त्यांनी केवळ भामागमानाने मनाच्यान ठिकाणी स्थिति होगें, याला एकेंद्रियसंज्ञा वैराग्य प्रणतात. या मीन पंगण्यांपासून पाय गमगारांनी सांगितलेलें यशीकारसंशा पराग्य सिद होने.

·पादः१] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । पयी संशय किंवा खोटें ज्ञान वगैरे काही नसून त्याचे स्वरूप जेणेकरून उत्तमप्रकारें समजते, त्यास संप्रज्ञातसमाधि असें ह्मणतात. संप्रज्ञातसमाधींत चित्त अगदी वृत्तिरहित होत नसून ज्याचें ध्यान करावयाचे त्या पदार्थाविषयी वृत्ति तशीच कायम राहत असल्यामुळे वृत्तीचें वीन कायम असते, ह्मणून त्यास सवीन समाधी ह्मणतात. समाधि मणने ही एक प्रकारची भावना आहे. संप्रज्ञातसमाधीचे चार भेद आहेत; ते असे,- १ सवितर्क, २ सविचार, ३ सानंद आणि ४ सास्मित. ज्या पदार्थाचें चिंतन करावयाचे त्या- वांचून इतर पदार्थ चित्तापुढे न येऊ देतां तोच पदार्थ चित्तापुढे पुनः पुनः ठेवणे, यास भावना ह्मणतात; व ज्या पदार्थाचे चिंतन करावयाचे त्यास भाव्य अमें ह्मणतात. भाव्य दोन प्रकारचें; ईश्वर व तत्वे. ती तत्वे दोन प्रकारची; जड व अजड ह्मणजे चेतन. जड तत्त्वे चोवीस आहेत आणि अनड तत्त्व पुरुष, ते अनंत आहेत. पंच महाभूतें व इंद्रियें हा स्थूल विषय ध्यानास आश्रय झणून घेऊन यांत पूर्वीचा कोण, व मागून उत्पन्न झालेला कोण, आणि शब्दाचा अर्थाशी काय संबंध, या प्रकारचा विचार जेव्हां चालतो तेव्हां त्यास सवितर्क समाधि मणतात. आणि याच पदार्थाविषयी पूर्वीचा कोण व मागाहूनचा कोण वगैरे शब्दांचा उल्लेख न करितां जेव्हां भावना चालते, तेव्हां त्यास निर्वितर्क समाधि ह्मणतात. शब्द, स्पर्श, रूप, रस व गंध ही पांच तन्मात्रै होत. ही व अंतःकरण अशा मूक्ष्मवि- 'पयांस ध्यानास आश्रय करून त्यांची देश, काल व धर्म ह्या संबंधाने जेव्हां भावना चालते तेव्हां त्यास सवित्रार समाधि मणतात. व याच सूक्ष्मपदार्थाविषयी जेव्हां देश, काल व धर्म यांचा काही उल्लेख न करितां केवल धर्माविषयीच भावना चालते, तेव्हां त्यास निर्वि- चार समाधि ह्मणतात. ज्या वेळेस रजोगुण व तमोगुणाच्या यत्किचित् लेशाने युक्त झालेल्या अशा बुद्धिसत्त्वाची भावना चालते तेव्हां चितिशक्तीला गौणता असल्यामुळे व सुख . उत्पन्न करणारा जो सत्वगुण, त्याचा विशेष उत्कर्ष झाल्यामुळे हा सानंद समाधि होतो. त्यानंतर रजाचा व तमाचा ज्यांत यत्कित्रित्ही लेश नाही अशा शुद्धमत्त्वगुणास ध्यानास आश्रय करून जी भावना चालते, तिच्यांत भाव्य जो सत्त्वगुण तो दुर्वल होऊन चितिशक्तीचे प्रा- वल्य झाल्यामुळे त्याला त्या वेळेस केवळ सत्तेचें मात्र भान होत असतें लगून त्याला सास्मित समाधि असें ह्मणतात. कोणी अहंकार व अस्मिता ही दोन्ही एकच मानितात; परंतु ज्या ठिकाणी अंतःकरण 'मी' अशा भावाने विषयांस समजतें ह्मणने अंतःकरणाची विपयत- दाकारता झाली असते त्याम अहंकार ह्मणतात; आणि जेथे वाह्यविषयांकडे न नानां उलट- दिशेनें वित्त आंत फिरून प्रकृतीत लय पावले असतां जे त्यास केवल अस्तित्वाचे भान होते त्याम अस्मिता ह्मणतात; असा त्यांमध्ये अगदी भेद असल्यामुळे अहंकार व अस्मिता एक मानणे बरोबर नाही.

·[ समाधि- पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । विराममत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेपोऽन्यः ॥१८॥ सर्ववृत्तींचा प्रकृतीत लय होऊन ज्यांत संस्कार मात्र बाकी राहिला असतो असा जो चित्ताचा निरोध त्यास असंप्रज्ञात समाधि ह्मणतात. असंप्रज्ञातास मुख्य साधन हटलें ह्मणने पूर्वी सांगितलेल्या परवैराग्याचा सतत अभ्यास हे होय. कारण, परवैराग्यांत काही चिंतनीय वस्तु नसते; व या असंप्रज्ञातसमाधींतही काही भाव्य वस्तु नसते. वैराग्याभ्या- साने चित्त निविषय होऊन वृत्तिरूप कार्य करीत नसल्यामुळे मृताप्रमाणे होते; व संस्कार-- नांवाचे जे संसाराचे बीज तें यांत अगदी नाश पावतें ह्मणून याप्त निर्बीज समाधि ह्मणतात. तो असंप्रज्ञात योग दोन प्रकारचा; एक उपायप्रत्यय व दुसरा भवप्रत्यय. त्यांतील पहिला असंप्रज्ञात समाधि हा ह्या लोकी व ह्याच जन्मांत साध्य होणारा ह्मणून त्याविषयींच मुमुक्षूनी प्रयत्न करावा. भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् ॥ १९ ॥ दुसरा असंप्रज्ञात समाधि ह्मणून जो सांगितला तो विदेह देव व प्रकृतींत लय पा- वलेले जे योगी त्यांना अन्यसाधनांवांचूनच दुसरा जन्म प्राप्त झाल्याबरोबर सिद्ध होतो. श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरेपाम् ॥ २० ॥ पूर्वी जो उपायप्रत्यय असंप्रज्ञात समाधि झणून झटला; त्याचे लक्षण व त्याने अधिकारी सांगतात,-विदेह व प्रकृतिलय या दोघांहून इतर योग्यांना समाधीच्या पूर्वी श्रद्धा, वीर्य, स्मृनि, समाधि व प्रज्ञा ही साधनें अवश्य असावी लागतात. श्रद्धा ह्मणने योगाविषयी पूर्ण विश्वास; वीर्य झणजे झटण्याविषयी उमेद; स्मृति मणने अनुभवलेला विषय चित्तांतून न जाऊ देणे; समाधि लणने चित्ताची एकाग्रता; व प्रज्ञा ह्मणने में जाणावयाचें ' त्याचा पूर्ण विचार. त्यांत ज्याला योगाविषयी श्रद्धा असते त्याला योग्याचे साधन कर- याविषयी उमेद येते. ज्यादा उमेद अमते त्याला पाठीमागील अनुभवलेल्या विपयांने स्मरण होते. त्या स्मरणापासून चित्त एकाग्र होते. चित्त एकाग्र आले असता ज्याचें ध्यान करावयाने त्याला योगी चांगल्या रीतीने नाणतो. याप्रमाणे हे सर्व संप्रज्ञातसमाधीने उपाय सांगितले. या संप्रज्ञातसमाधीच्या अभ्यासापासून व परवैराग्यापासून असंप्रज्ञात समाधि मिह होतो. तीसंवेगानामासन्नः ॥२१॥ पूी ने श्रद्धा इत्यादि उपाय मांगितले, ते उपाय करण्यांत ना अतिशय अन्न आहे; गयाय अतिशय कटकटीत वगन्य मात झाले आहे; त्याला ममापीने फळ फारन यसकर मान होतं.

·, पादः?] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [७ मृदुमध्याधिमात्रत्वात्ततोऽपि विशेषः ॥ २२ ॥ उपाय तीन प्रकारचे आहेत; १ मृदु, २ मध्य व ३ अघिमात्र (तोत्र). त्यांत मृदु ह्मणने थोडा, मध्याह्मणने त्यापेक्षा अधिक; आणि अधिमात्र (तीन) झणजे त्यापेक्षा फार अधिक. ह्या तीन उपायांमुळे ते योगीही प्रत्येक १ मृद्पाय, २ मध्योपाय व तीवोपाय असे तीन प्रकारचे आहेत. त्यांत पुनः प्रत्येकाच्या संवेगाने ह्मणने वैराग्याचे मृदु, मध्य व तीव्र असे तीन प्रकार असल्यामुळे मृदूपाय योगी, १ मृदुसंवेग २ मध्यसंवेग व ३ तीसंवेग असे तीन प्रका- रचे; मध्योपाय योगी, १ मृगुसंवेग, २ मध्यसंवेग व ३ तीसंवेग असे तीन प्रकारचे; आणि तीनोपाय योगी, १ मृदुसंवेग, २ मध्यसंवेग व ३ तीबसंवेग असे तीन प्रकारचे. याप्रमाणे नऊ प्रकारचे योगी झाले. त्यांत शेवटचा जो नववा तीब्रोपाय तीवसंवेग (ह्मणने सर्वांपेक्षा उपायांविषयी फार अधिक झटत असून वैराग्यही ज्याचें सर्वापेक्षा फार कडकडीत आहे अशा ) योग्यास समाधीची प्राप्ति सर्वापेक्षा फारच जलद होते. हे सर्व भेद सागण्याचे तात्पर्य एवढेच आहे की, समाधि लवकर सिद्ध होण्याकरितां तीव्र उयाय योजण्याविषयी व तीव्र ( कडकडीत ) वैराग्य प्राप्त होण्याविषयी मोठा प्रयत्न केला पाहिजे. ईश्वरमणिधानाद्वा ।। २३ ।। ईश्वराचे लक्षण पुढील सूत्रांत सांगणार आहेत. त्या परमेश्वराची दृढ भक्ति केली असतां समाधि फार लवकर सिद्ध होतो. तो भक्तिप्रकार असा की, 'सर्व काम्यकर्मांचा त्याग करून नित्य व नैमित्तिक कर्मे निष्कामबुद्धीने करून त्यांचे सर्व फल ईश्वरास अर्पण करावें; अथवा कर्म करतांना त्यांच्या फलांची अभिसंधि हणने इच्छा बिलकुल धरूं नये.' क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः ॥ २४ ॥ अविद्या इत्यादिक्लेश, कुशल व अकुशल ही कर्मे, कर्माची फलें जी जाति, आयुप्य आणि भोग, व चित्तांत असणाऱ्या वासना; ह्यांचा तिन्ही कालांतही ज्याला कधीं बिलकुल संबंध होत नाही असा सर्व अन्यपुरुषापेक्षा परमसमर्थ ह्मणजे केवळ इच्छामात्रेकरूनच सर्व जगत् उद्धरण्याविषयी समर्थ असा ईश्वर आहे. तत्र निरतिशयं सर्वज्ञवीजम् ।। २५ ।। जशी परमाणूच्या ठिकाणी अल्पत्वाची व आकाशाच्या ठिकाणी परममहत्त्वाची परममर्यादा झाली असते; तशी, चित्तधर्म जे ज्ञानादिक हे को थोडे, कोठे अधिक, असे कमीनास्तपणाने दिसतात; तेव्हां यांची सुद्धा को परममर्यादा असलीच पाहिजे. त्या ज्ञानादिकांची नेथें पराकाष्ठा झाली असते तो ईश्वर होय. स पूर्वेपामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् ॥ २६ ॥ सृष्टीच्या आरंभी उत्पन्न झालेले जे ब्रह्मादिक पुरुष, त्यांचाही तो ज्ञानोपदेश कर- , ·[ समाधि- 4 ८] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । णारा व धनी आहे. कारणा ब्रह्मादिकांचे आयुप्य फार तर पुराणादिकांवरून दोन पराध इत्यादि आहे असे समजते आणि त्याच्या ( ईश्वराच्या) अवस्थेचें मान कालाने मोजले आहे असे कोणत्याही प्रमाणाने समजत नाहीं; यावरून त्यांच्यापेक्षा तो फार प्राचीन आहे. . तस्य वाचकः प्रणवः ।। २७ ।। त्या ईश्वराचा वाचक ह्मणजे नांव प्रणव (ॐकार) आहे; व ईश्वर हा त्याचा (प्रणवाचा) वाच्य (अर्थ) आहे. हा वाच्यवाचकसंबंध नित्य आहे, ह्मणने आहे तोच लोकामध्ये फक्त संकेताने दाखविला जातो; नवीन कोणी उत्पन्न केला असें नाही. सू० २७ टीपः-१ अथर्ववेदांतील मांडूक्योपनिषदांत असे सांगितले आहे की, 'ॐ' हे अक्षर में सर्वमय आहे त्याचे उपव्याख्यान करितोंः-हा जो सर्व प्रपंच आहे, तो ॐकाररूप आहे. भूत, वर्तमान व भविष्य हे सर्व ॐकाररूप आहे; आणि जे काही ह्या त्रिकालांवांचून आहे ते सुद्धा ॐकाररूप आहे ॥ १ ॥ हे सर्व ब्रह्मरूप आहे, हा आ- त्मा पण ब्रह्मरूप आहे. या आत्म्याचे चार पाद आहेत ॥ २ ॥ जागृतस्थान, बाह्य पदा- थांचे जाणणे, सात अंगें, एकोणवीस मुखें, स्थूलभोगाचा भोक्ता आणि वैश्वानर, हा प्रथम पाद आहे. मूर्धा, नेत्र, प्राण, धड, मूत्रस्थान, पाय व मुख ही सात अंगें, आणि पांच प्राण, पांच कमेंद्रिये , पांच ज्ञानेंद्रियें व चार अंतःकरणभेद ही एकोणीस मुखें होत. ही एकोणवीम, भोगांला साधन असल्यामुळे ह्यांस मुखें ह्मणतात. ह्या मुखांनीच स्थूलशब्दादिकांचा वाह्यवृत्तीने जागृदवस्थेत भोग होतो ॥३॥ स्वप्नावस्था, अंतःप्रज्ञ (तैनस अंतःकरणाची वृत्ति बाहेर न जातां आंतले आंतच ज्ञानाकारपरिणामास पावते; आणि विश्वाची बाहेर जाते, ह्मणून तैजस अंतःकरणाम अंतःप्रज्ञ व विश्वास वहिप्प्रज्ञ असें ह्मणतात ), सात अंगवाला (ही अंगें मनोमय आहेत ), एकोणवीम मुखवाला (हीं मुखंही मनोमयच आहेत ), सूक्ष्म ( वासना- मय ) भोगांचा भोक्ता, आणि तैनम, हा आत्म्याचा द्वितीय पाद आहे ॥ ४ ॥ ज्या वेळेस निद्रावश होउन काहीएक इच्छित नाही, व काहीएक स्वप्न पाहत नाही, त्या वेळेस त्याला मुगुप्त (मुपृप्तयवस्थेस प्राप्त झालेला) असे ह्मणतात. मुपुप्तयवस्था, एकीभूत, प्रज्ञानयन (जार- दवाथै व स्वप्नावस्थेचें ज्ञान, हे बन ह्मणने ज्यांत एक अविद्यारूप होऊन गेलें असतें तें), आनंदमय, आनंदभोक्ता, चेनोमुख आणि प्राज्ञ, हा आत्म्याचा तृतीय पाद आहे ॥ ५ ॥ हाच सर्वेश्वर, हाच सर्वज्ञ, हाय सांचा अंतर्यामी, हाच सर्वांचे उत्पत्तिस्थान. व हाच सत्र- भूतांचा म्वामी आहे ॥ ६ ॥ जो अतःप्रज्ञ, वहिप्रक्ष, उभयतःप्रज्ञ, प्रज्ञानयन, पर्ल व अप्रज्ञही नाही; जो अदृष्ट, अव्यवहार्य, अग्राह्य, अलक्षण, अनित्य, अव्यपदेश्य, ऐकात्म्य, प्रत्ययमार. प्रपंचोपशम, शांत, शिव व अद्वैत अमा आहे. हा आत्म्याचा चतुर्थ पाद मानि- तात. तीन आत्मा व तोच नाणप्यास योग्य आहे ॥ ७ ॥ तो हा आत्मा ॐकार अक्षररूप , ·पादः १] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [९ टीप:-आहे. प्रणवाच्या ( ॐकाराच्या) मात्रा आत्म्याचे पाद आहेत, व आत्म्याचे पाद प्रणवाच्या मात्रा आहेत. अकार, उकार व मकार हे प्रणवाच्या तीन मात्रा आहेत ॥ ८ ॥ जागरितस्थान वैश्वानर हा अकार आहे. जसा अकार ॐकाराची प्रथम मात्रा आहे, तसा वैश्वानर हा आत्म्याचा प्रथम पाद आहे. ह्या दोघांचे जो अभेदानें चिंतन करतो, त्याच्या सर्व कामना पूर्ण होतात, आणि तो सर्वात मुख्य होतो ॥ ९ ॥ स्वप्मस्थान तैनस हा उकार आहे. हा उकार प्रणवाची द्वितीय मात्रा आहे. उत्कर्षामुळे ( अकारापेक्षां मकाराच्या अ- गदी समीप राहतो ह्मणून ) व उभयपणामुळे ( अकार व मकार ह्या दोहोंच्या मध्ये राहतो झणून ) तो आपल्या उपासकाच्या (तैनस व उकार ह्या दोहोंचे अभेदानें चिंतन करणा- राच्या ) ज्ञानाचा उत्कर्ष करितो, त्यामुळे त्या उपासकाची समदृष्टि होते; व पुनः त्याच्या कुळांत ब्रह्मज्ञानरहित असा कोणी होत नाहीं ॥ १०॥ मुषुप्तस्थान प्राज्ञ मकार आहे. मकार हा ॐकाराची तृतीय मात्रा आहे. हा मकार, अकार व उकाराचें उत्पत्ति व लयस्थान आहे. मकाराच्या बरोबर प्राज्ञाचे अभेदाने चिंतन करणारा ईश्वराशी ऐक्य पावतो ॥ ११ ॥ अमात्र हा ॐकाराची चौथी मात्रा आहे. तो अन्यवहार्य, प्रपंचोपशम, शिव व अद्वैत असा आहे. ह्याप्रमाणे हा ॐकार आत्म्याचे रूप आहे. हा अमात्र व आत्मा यांचा अभेद चिंतन करणारा ब्रह्मसरूप होतो ॥ १२ ॥ इति माण्डूक्योपनिषद्भापांतरं समाप्तम् ।। ओम्-अ, उ, म ही तीन अक्षरे मिळून हा ॐकार झाला आहे. अ-विराट्, अग्नि, विश्व, उ-हिरण्यगर्भ, वायु, तेन. म्-ईश्वर, आदित्य, प्राज्ञ. विराट-तो परमात्मा नानाप्रकारच्या जगतांस करणारा आहे. अमि-तो परमात्मा ज्ञानस्वरूपी आणि सर्वव्यापक आहे. अ विश्व-ज्यामध्ये सर्व जगत् प्रवेश करून राहिले आहे आणि जो सर्वांत श्रेष्ठ आहे. हिरण्यगर्भः-हिरण्यगर्भ नो परमात्मा सूर्यादिलोकांस प्रकाश करणारा आहे मणने सूर्यादिलोक जे प्रकाश करणारे आहेत त्यांस तो परमात्मा उत्पन्न करणारा आहे. वायुः-तो परमात्मा बलवान् आणि सर्व जगताचें धारण करणारा आहे. तेजसः-तो परमात्मा प्रकाशस्वरूप आणि सर्व जगतास प्रकाशक आहे. ईश्वरः-तो परमात्मा सर्व जगतांचा उत्पन्न करणारा, सर्वशक्तिमान् , धनी आणि न्यायकारी आहे. आदित्यः-तो परमात्मा नाशरहित आहे. मान:-तो परमात्मा ज्ञानस्वरूपी सर्वज्ञ आहे. उ म् ·[ समाधि- १.] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । तज्जपस्तदर्थभावनम् ।। २८ ॥ 'चित्त एकाग्र झाले असतां समाधि सिद्ध होतो' असें ( स० सू० २० त) सांगितले त्यांत प्रणवाचा जप करून व ईश्वराला पुनःपुनः चित्तामध्ये आणून त्याचे चिंतन केलें अ- सतां चित्त एकाग्र होते. ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च ॥ २९ ॥ त्या प्रणवाचा जप व त्याचा अर्थ जो ईश्वर त्याची भावना ( चिंतन ) केल्याने प. रमात्म्यासंबंधी ज्ञान प्राप्त होऊन पुढे सांगावयाची जी विघ्ने ती सर्व दूर होतात.. व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनालब्धभूमिक- त्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेऽन्तरायाः ॥३०॥ योगाम्यास करितांना कोणती विघ्नं येतात ती सांगतात,-१ व्याधि हणजे धातु बि. घडल्यापासून उत्पन्न होणारे ज्वर इत्यादि रोग. २ स्त्यान ह्मणने योगाविषयीं चित्त उत्सु- क असले तरी देश, काल इत्यादिक विरुद्ध असल्यामुळे करण्याची गैरसोय. ३ संशय ह्म- णने ' मला योग सिद्ध होईल किंवा नाहीं' अशा प्रकारचा. ४ प्रमाद ह्मणने यम, नियम इत्यादि योगांगांचें अनुष्ठान न करणे. ५ आलस्य (आळस ) झणजे शरीर जड झाल्यामुळे योगाविषयी चित्ताची प्रवृत्ति न होणे. ६ अविरति ह्मणने विषयसुखाचा उपभोग घेण्याविषयी अतिशय उत्कट इच्छा. ७ भ्रान्तिदर्शन ह्मणने वस्तु एकप्रकारची असून तिच्याविषयीं वेगळ्याच प्रकाराने ज्ञान होणे, जसे शिंपेवर रुप्याचा भास होणे. ( अलव्धभूमिकत्व ह्मणने कोण- त्या तरी कारणाने समाधीच्या अवस्थांची प्राप्ति न होणे. ९ अनवस्थितत्व ह्मणने समाधि ला. गला असतांही त्या वेळेस चित्ताची स्थिरता न राहिल्यामुळे ती न टिकणे. हे नऊ चिताला विक्षेप करणारे मणने समाधीला अडथळे आणणारे आहेत; ह्मणून यांना अंतराय ह्मणने विनं असें ह्मणतात. दुःखदार्मनस्यानमेजयत्वश्वासमश्वासा विक्षेपसहभुवः ॥ ३१ ॥ दुःरों तीन प्रकारची; आध्यात्मिक, आधिभौतिक आणि आधिदैविक. त्यांत आ- ध्यात्मिक दुःने दोन प्रकारनी; शारीर आणि मानस. त्यांत व्याधींपासून उत्पन्न होणारे ते शारीर दुःसा व काम, क्रोध इत्यादिकांपासून उत्पन्न होणारे तें मानस. व्याघ्र इत्यादि प्राण्यांपासून होणारे ते आधिभौतिक; आणि ग्रहपीडा वगैरेने झालेले आधिदैविक, असे तीन प्रकारचे १ ग. २ दीर्मनस्य प्रणने इष्ट विषय प्राप्त न झाल्यामुळे चित्ताचा मनलपणा होणे. ३ अंगमेनपत्य पणने शरीराम कंप मुटणे. ४ श्वास सणने बाहेरील वायु आंत घेण्याची इच्छा नमनांना त्याचा आंत प्रवेश होणे. ६ प्रवास मणने फुप्फुसांतील यायु बाहर सो- रन्याची इच्छा नमनांना त्याने पाहेर नाणे. ही आणिक विमें, पूर्वी सांगितले मे विशेष यांच्यारीगर उसन रोतात. ।

·पादः१] . पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [११ तत्मतिपेधार्थमेकतत्त्वाभ्यासः ॥ ३२॥ ती पूर्वी सांगितलेली विघ्ने व.विक्षेप यांच्या निवारणाकरितां कोणत्या तरी एका त- त्त्वाविषयी अभ्यास करावा ह्मणने चित्ताची एकाग्रता करितांना जे अडथळे येतात ते दूर करण्याकरितां चित्तापुढे आपणांस वाटेल ती वस्तु पुनःपुनः आणावी. मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविपयाणां भावनातश्चित्तमसादनम् ॥ ३३ ॥ जो सुखी असेल त्याच्याशी मैत्री मणने स्नेह करावा; जो दुःखी असेल त्याला पा- हून त्यावर दया करावी; जो पुण्यवान् असेल त्याला पाहून मनास आनंद व्हावा; आणि जो पापी असेल त्याची उपेक्षा करणे ह्मणने त्याविषयी उदासीन असणे. अशा प्रकारे नेहमी चित्तवृत्ति ठेविली असतां चित्त प्रसन्न होते व समाधि लवकर सिद्ध होतो. याला मैन्यादि- भावना ह्मणतात. मच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य ॥ ३४ ॥ प्रच्छर्दन ह्मणने दोन्ही नाकपुड्यांवाटें प्राणवायु बाहेर सोडणे (याला रेचक ह्मणतात;) व विधारण पणने एका नाकपुडीने बाहेरील वायूचे आकर्षण करून त्यांची गति कांहीं नियमित काळपर्यंत थांबविणे (याला कुंभक ह्मणतात.) हे दोन उपाय आपल्या शक्तीप्रमाणे नेहमी करीत गेले असतां चित्ताची चंचलता जाऊन तें एका लक्ष्यावर स्थिर राहील. प्राणा- यामाचा विचार पुढे साधनपादांत प्राणायामप्रकरणी पुष्कळ विस्तराने केला आहे तो पहावा. विपयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थितिनिवन्धिनी ॥ ३५॥ नाकाच्या शेंड्यावर चित्तनिरोध केल्याने दिव्य सुगंध येऊ लागतो; जिभेच्या शें- ड्यावर चित्तसंयम केल्याने दिव्यरसाचे ज्ञान होते; तालूच्या ठिकाणी चित्त ठेविलें असतां रूपाचे ज्ञान होते; निभेच्या मध्यभागी चित्त ठेविले असतां स्पर्शाचें ज्ञान होते; आणि निभेच्या मूळाकडे चित्त लाविलें असतां शब्दाचे ज्ञान होतें. ह्याप्रमाणे त्या त्या इंद्रियाच्या द्वाराने त्या त्या दिव्यविषयाचे ज्ञान होऊ लागले असतां योगावर लवकर विश्वास उत्पन्न होऊन चित्त एकाग्र होते. विशोका वा ज्योतिप्मती ॥ ३६॥ अथवा, पोट आणि ऊर यांमध्ये साली तोंड करून असणारे असे आठ पाकळ्यांचे कमल आहे, ते रेचकप्राणायामाने वरमुख करवून त्या हृदयकमलावर चित्ताचें धारण क- रणारास जो बुद्धीचा साक्षात्कार होतो, त्याने सुद्धा चित्त स्थिर होऊन एकाग्र होते. वीतरागविपयं वा विचम् ॥ ३७॥ अथवा विषयांविषयी निरिच्छ असे जे सनकादिकां चित्त, त्या ठिकाणी चित्ता, तप झालेले चित्त विरक होऊन समाधीस योग्य होते. धारण केल्याने ·[समाधि- - १२] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । स्वमनिंद्राज्ञानालम्वनं वा ॥ ३८ ॥ अथवा, ज्या वेळी बाह्य इंद्रियांचे सर्व व्यापार बंद होऊन केवल मनानेच आत्म्याला भोग प्राप्त होतो त्यांस स्वप्ने ह्मणतात. निद्रेचे लक्षण पूर्वी सांगितले आहे. या दोहोंपैकी एकाच्या ज्ञानाचा आश्रय चित्तास असतां तें स्थिर होते. यथाभिमतध्यानाद्वा ॥ ३९ ॥ किंवा आपणास में प्रिय असेल त्या विष्णु इत्यादि वस्तूंविषयी अथवा शरीरांत ना- डीचन इत्यादि ठिकाणी ध्यान केले असतां चित्त स्थिर होते. परमाणुपरममहत्वान्तोऽस्य वशीकारः ॥ ४० ॥ अति लहान वस्तूच्या ठिकाणी चित्ताची स्थिरता करणाऱ्या योग्याची परमाणूपर्यंत चित्ताची स्थिरता होते. व अति मोठ्या वस्तूवर चित्त स्थिर करणाऱ्या योग्याचे चित्त, मोठे आहे परिमाण ज्याचे अशा आकाशादिकांपर्यंत स्थिर होते. याप्रमाणे स्थूल व सूक्ष्मरूप ने दोन पक्ष त्या दोहोंप्रत संचार करणाऱ्या चित्ताचा कोणत्याही प्रकारे प्रतिबंध न होणे यास परवशीकार ह्मणतात. क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणेग्रहीतृग्रहणग्रायेषु तत्स्थतदअनता समापत्तिः॥४१॥ या सूत्राने जी समापत्ति ह्मणून सांगणार आहेत, ती सुद्धा एक प्रकारची सात्विक अंतःकरणाची वृत्तिच आहे; ह्मणून त्या समापत्तीवांचून इतर सर्व वृत्ती ज्याच्या क्षीण झाल्या आहेत असें योग्याचे चित्त, जसा शुद्धस्फटिकमाणे ज्या रंगाच्या पदार्थानी युक्त करावा ह्मणने तशाच रंगाचा दिसू लागतो; त्याप्रमाणे समाधीत ग्रहीता ह्मणने ग्रहण करणारा अर्थात् आत्मा, ग्रहण करण्याचे साधन अर्थात् इंद्रिये आणि ग्राह्य झणने ग्रहण करण्याला योग्य वस्तु जी स्थूल भूते, ह्यांपैकी कोणा एका ठिकाणी धारण केले असतां वे एकाग्र होऊन तदाकार होते; अशी जी चित्ताची तदाकार स्थिति, तिला समापत्ति असे ह्मणतात. तत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पैः संकीर्णा सवितर्का समापत्तिः ॥ ४२ ॥ त्या समापत्तांचे मुख्य दोन भेद आहेत; एक सवितर्क ( सविकल्प ) व दुसरा निर्वि- तक (निर्विकल्प ). त्यांत, कणेद्रियाने ज्याचे ज्ञान होते व व्याकरणशास्त्रीत ज्याला स्फोट अमें मणतात, तो नाव्द, अर्थ हणने जाति इत्यादिक, ज्ञान हणजे सत्वगुण जीत मुख्य असतो अशी बुद्धि, अशा तिन्ही प्रकारांनी प्रणने ' ही गाय भासते' अशा शब्द, अर्थ व ज्ञान यांच्या ऐक्यभ्रांतीने तीनही विषय समाधीत येऊ लागले तर त्या विकल्पमिश्रित समापीस सवितर्क ममापत्ति असें प्रणतात. यांत 'गाय' हा शब्द, गाय मणून नी मूर्तिमंत वस्तु ती गायशब्दाचा अर्थ, व गायीची नाति, गुण वगैरे नागणे हे ज्ञान होय. " ·पादः १] , - पातंजलयोगशास्त्राचा अभिमायः तात्पर्य, ज्या समापत्तीमध्ये शब्द व अर्थ या दोन्ही प्रकारांचं भान होते ती सवितर्क समापत्ति होय. आतां निर्वितर्क समापत्ति सूत्रकार सांगतात, स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवार्थमात्रनिर्भासा निर्वितर्का ।। ४३ ।। 'अमुकास अमुक ह्मणावयाचे,' अशा शब्दसंकेताचें वगैरे स्मरण अगदी नाहींसें होऊन केवळ शब्दस्वरूपमात्रानेच मनावर ठसलेला जो अर्थ तेवढ्या अर्थाविषयी मात्र चित्त तत्पर होऊन शब्दसंकेत वगैरे सोडून देते; तेव्हां समाधीत शब्द व अर्थ यांविषयीं विकल्प (शंका) उत्पन्न होत नाही; मंगने जीत शब्दस्वरूपाचे वगरे भान न होतां के- वळ अर्थाचें मात्र भान होते; तीस निर्वितर्क समापत्ति गणतात. एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता ॥ ४४ ॥ सवितर्क व निर्वितर्क समापत्तीचे वर्णन करण्यांत सूक्ष्मविषयक जी सविचार व निर्विचार समापत्ति इचाही निर्णय झाला. ह्मणने सवितर्क व निर्वितर्क समापत्तींत चित्त स्थिर करण्याला विषय स्थूल असतात आणि सविचार व निर्विचार समापत्तीत विषय, स्थूल भूतांची व इंद्रियांची सूक्ष्म कारणे जी तन्मात्रापासून ते प्रकृतीपर्यंत ही होत. त्यात ज्या समापत्तीमध्ये देह, काल, धर्म इत्यादिकांनी युक्त असे सूक्ष्म विषय असतात, ती सविचार समापत्ति; आणि ज्या समापत्तीमध्ये देश, काल, धर्म इत्यादिक नसून, केवळ धर्मीच्या ह्मणने वस्तूच्या रूपानेच तन्मात्र व इंद्रिये ह्या सूक्ष्मविषयांचे भान होते तिला निर्विचार समापत्ति ह्मणतात. सूक्ष्मविपर्यस्त्वं चालिङ्गपर्यवसानम् ॥ ४५ ॥ सविचार व निर्विचार समापत्तींमध्ये जो सूक्ष्म विषय ह्मणून सांगितला, तें सूक्ष्मविषयत्व अलिंग लंणने प्रधानापर्यंत आहे. ते असें,-पृथ्वीच्या परमाणूचा गंधतन्मात्र सूक्ष्म विषय, याप्रमाणे उदक, तेज व वायु यांच्या परमाणूंचे रस, रूप व स्पर्श ही तन्मात्रे सूक्ष्म विषय, व आकाशाच्या अणूचा शब्दतन्मात्र सूक्ष्म विषय होय. या पंचतन्मात्रांचा अहंकार, त्याचा महत्तत्त्व व त्याची प्रकृति सूक्ष्म विषय आहे; प्रकृतीपेक्षा सूक्ष्म विषय काही नाही. ता एव सवीजः समाधिः ॥ ४६॥ ह्या पूर्वी सांगितलेल्या चार प्रकारच्या समापत्तीचं सबीन समाधि होय. त्यांत स्थूल- विषयाच्या संबंधाने सवितर्क व निर्वितर्क आणि सूक्ष्मविषयाच्या संबंधाने सविचार व निर्वि- चार याप्रमाणे चार प्रकारचा सबीन समाधि होतो. निर्विचारवैशारयेऽध्यात्मप्रसादः ।। ४७ ॥ ह्या पूर्वी सांगितलेल्या समापत्तीमध्ये निर्विचार समापत्ति सर्वात श्रेष्ठ आहे; कारण, तिचा उत्कृष्ट अभ्यास केल्याने निर्मळपणा अर्थात् चित्ताची एकाग्रता होऊन योग्याच्या बुद्धीस प्रसन्नता येते.

·[समाधि-
.१४ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय ।
ऋतंभरा तत्र प्रज्ञा ॥ ४८ ।।
पूर्वी सांगितलेल्या सवीजसमाधींत समाधिस्थ झालेल्या चित्ताची जी प्रज्ञा (बुद्धि)
तीस 'ऋतंभरा' अशी संज्ञा आहे. तिला असें नांव पडण्याचे कारण असे की, ती प्रज्ञा
सत्यानेच नेहमी ग्रहण करते; व विपरीतज्ञानाचा तेथे कधी लेशही नसतो. या प्रक्षेपासुन
पुढे परवैराग्यद्वाराने निर्वीन समाधि प्राप्त होतो.
श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविपया विशेषार्थत्वात् ॥ ४९ ।।
श्रुत ह्मणने ऐकून होणारे ज्ञान अर्थात् आगमज्ञान, व अनुमानाचे लक्षण पूर्वी
(स०
१० सू० ७ त ) सांगितले. ह्या आगम व अनुमानापासून में ज्ञान होतें तें सामान्य प्रका-
रचे असते; कारण, नसें इंद्रियांनी विशेष प्रकारचे ज्ञान होतें तसे विशेष प्रकारचे ज्ञान
प्राप्त करून देण्याचे सामर्थ्य आगम व अनुमान यांच्यामध्ये नाही. तर असें विशेष प्रकारचे
ज्ञान समाधीत होणारी जी ऋतंभरानांवाची प्रज्ञा तिनें होतें; करितां ती समाधिप्रज्ञा श्रुत
व अनुमान या दोहोंपासून होणाऱ्या ज्ञानापेक्षां विलक्षण आहे. तसेंच सूक्ष्म, व्यवहित (आड
असणाऱ्या) व दूरच्या वस्तूचे जेथे लौकिक साधनाने प्रत्यक्ष ज्ञान होत नाही, ते या समा-
धिप्रज्ञेने होते. ती समाधिप्रज्ञा योग्यास प्राप्त झाली असता तीपासून नवीन नवीन संस्कार
उत्पन्न होतात.
तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कारमतिवन्धी ॥५०॥
निर्विचारसमाधिप्रक्षेपासून उत्पन्न झालेला संस्कार, पुढे व्युत्थानकाली उत्पन्न हो-
णाऱ्या संस्काराचा प्रतिबंध करितो. व्युत्यानसंस्काराचा नाश झाल्यामुळे त्यापासून उत्पन्न
होणारे अनुभव होत नाहीत. अनुभवाच्या अभावी समाधि सिद्ध होतो. नंतर समाधीपासून
प्रज्ञा, तीपासून संस्कार, त्या नवीन संस्कारापासून पुनः प्रज्ञा व तीपासून पुनः संस्कार; याप्र-
माणे पुनःपुनः संस्कारांची वृद्धि होऊन सर्वक्लेशांचा नाश होतो. याकरितां निर्विचारतमा-
धीचा निरंतर अभ्यास करावा.
तस्याऽपि निरोधे सर्वनिरोधानि-जः समाधिः॥५१॥
त्या संप्रज्ञातसमाधिप्रक्षेच्या संस्कारांचाही निरोध (प्रतिबंध ) झाल्याने चित्ताच्या सर्व
वृत्तींचा आपापल्या कारणांमध्ये लय होऊन निर्धन मणने असंप्रज्ञात समाधि सिद्ध होतो.
असंप्रज्ञात समाधि साधला असतां आत्मा केवळ आपल्या स्वरूपाचे ठिकाणी राहतो; लणून
पुरष मुक्त झाला असे लणतात.
योगस्योदेशनिर्देशी तदर्थं वृचिलक्षणम् ।।
योगोपायाः प्रभेदाथ पादेऽस्मिन्नुपवर्णिताः ॥ १॥
इति श्रीपातञ्जलयोगशाखाभिमाये समाधिपादः समाप्तः ॥ १॥

·ॐतत्सत्परमात्मने नमः। पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय. - साधनपादः॥२॥ प्रथम पादांत योगारूदचित ह्मणजे ज्यास योग पूर्ण (पुरा) सिद्ध झाला अशा उत्तम अधिकाऱ्यास क्रियायोग इत्यादि संपूर्ण अंगांची अपेक्षा न बाळगतां केवल अभ्यास व वैराग्य या दोन साधनांनीच सिद्ध होणारा असा योग ह्मणने चित्तवृत्तिनिरोध सांगितला. परंतु ज्याचें चित्त वारंवार विक्षिप्त (चंचल) होते, अशा अधिकाऱ्यासही योग कोणत्या उपायाने साधेल ते उपाय आतां सांगतात, तपास्वाध्यायेश्वरमणिधानानि क्रियायोगः ॥ १॥ ब्रह्मचर्य झणजे कोणत्याही प्रकारे स्त्रीशी संबंध न ठेवणे, गुरुसेवा मणने शरीराने, वाणीने व मनाने गुरुला संतुष्ट करणे, सत्य व गोड भाषण करणे, अथवा काष्ठ, पापाण इत्यादिकांप्रमाणे मौन धारण करणे, आपापल्या आश्रमधर्माप्रमाणे वागणे, शीतोष्ण इत्यादि द्ववें सहन करणे, नियमानें खाणेपिणे ठेवणे वगैरे अशा प्रकारचें तप येथे जाणावें. याच प्र- माणे ज्याला सामर्थ्य असेल त्याने कृच्छू, चांद्रायण इत्यादि धर्मशास्त्रांत सांगितलेली व्रते करावी; परंतु ती, योगाविषयी चित्ताची उत्सुकता जेणेकरून कायम राहील अशाच वैताने केली पा- हिनेत; नाहीतर शरीरांतील धातु कमी जास्ती होऊन योगाचा विघात होईल. स्वाध्याय ह्मण- जे पापाचा नाश करणान्या प्रणव, गायत्री, अष्टाक्षर इत्यादिकांचा जप करणे, अथवा ब्रह्म- सूत्र इत्यादि मोक्षशास्त्राचा अभ्यास करणे. ईश्वरप्रणिधान झणजे सर्व लौकिक व वैदिक को आपण फलाची इच्छा न धरितां परमेश्वराप्त समर्पण करणे, घांस क्रियायोग ह्मणतात. समाधिभावनार्यः क्लेशतनूकरणार्थश्च ॥२॥ क्रियायोगापासून एक तर समाधीची प्राप्ति होते व दुसरें क्लेश (पुढील सूत्रांत सांगणार आहेत ते) कमी कमी होत जातात;याकरितां ह्या क्रियायोगाचा पूर्ण अभ्यास करावा. तात्पर्य असें की, तप इत्यादिकांचा अभ्यास जसनमा वाढत जाईल तसतशी चित्तांतील अज्ञान इत्या- दिक दुःखें कमी कमी होऊन शेवटी काही प्रतिबंधक न राहिल्यामुळे समाधि अनायासें सिद्ध होईल. ह्मणून क्रियायोग साधण्याविषयी झटावे. मू०१ टीपः-१जरी यमादिक क्रियायोगांत आहेत, तरी पुढच्या यमनियमादिकांमध्ये तप वगैरे ही तीन श्रेष्ठ आहेत; पणने केवल यांच्या तीव्रतर अनुष्ठानाने मुद्धां योग सिद्ध होतो, हे मुनविण्याकरितां पूर्वी ही तीन निराळी सांगितली.

·१६ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [ साधन अविधाऽस्मितारागद्वेपाभिनिवेशाः क्लेशाः ॥ ३ ॥ अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष व अभिनिवेश यांप्रमाणे पांच दुःखें आहेत. यांचे स्व- रूप पुढे मूत्रकार सांगणार आहेत. हे, कर्म व कर्माचे फल यांचे प्रेरक होऊन जीवाला क्लेश ( पीडा ) देतात, ह्मणून यांना क्लेश असें ह्मणतात. हे क्लेश कमी करण्याकरितां क्रिया- योग साधावा. अविद्या क्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम् ॥ ४ ॥ अस्मिता इत्यादि पुढच्या चार क्लेशांचे उत्पत्तिस्थान (मूळ) अविद्या आहे. ह्या क्ले- शांच्या प्रसुप्त, तनु, विच्छिन्न आणि उदार अशा चार अवस्था आहेत. त्यांत ने क्लेश चि- तांत असून त्यांना उत्तेजक कारण कांहीं नसल्यामुळे ते आपले कार्य करूं शकत नाहीत हणने त्यांचा व्यापार प्राण्यावर घडत नाही, ते प्रसुप्त झणजे निद्रित क्लेश होत. उदाहरण, बाळपणी वासनारूपाने झणजे केवल संस्काररूपानें क्लेश असले तथापि कोणी उत्तेमक नस. ल्यामुळे ते प्रकट होत नाहीत. जे क्लेश त्यांच्या उलटपक्षाची (क्रियायोगाची) भावना केल्या- मुळे त्यांची कार्य करण्याची शक्ति कमी होऊन चित्तांत केवल वासनारूपाने शेप राहतात, व भरपूर साहित्य (साहाय्य) मिळाल्यावांचून आपले कार्य करूं शकत नाहीत, ते णने कृश क्लेश होत. यास प्रत्यक्ष उदाहरण,-क्रियायोगाच्या अभ्यासानें क्लेश अगदी दुर्बल झाल्यानंतर ते केश त्या योग्यास समाधीत पीडा देऊ शकत नाहीत. ज्या.लेशांची शक्ति दुसऱ्या एका प्रबळ क्लेशाच्या जोरामुळे पराभूत (निस्तेज) झाल्यामुळे ते प्रकट होत नाहीत, पुनः शक्ति आली ह्मणने पूर्वीप्रमाणे थांबून थांबून प्रकट होतात, ते विच्छिन्न ( ह्मणने था- बून थांबून प्रकट होणारे ) क्लेश होत. उदाहरण, जेव्हां राग ह्मणजे प्रीति असते तेव्हां क्रोध नसतो, व जेव्हां क्रोध असतो तेव्हां प्रीति नसते. कारण, ते दोघे परस्परविरोधी अ- सल्यामुळे एकेकाच्या वेळी दुसरा विरुद्ध उत्पन्नच होऊ शकत नाही. आणि जे क्लेश आ- पणांस पूर्ण साहाय्य करणारे मिळाल्यामुळे आपापलें कार्य करू शकतात, ते उदार क्लेश होत. उदाहरण,-व्युत्थानावस्थेत पणने ज्या वेळी चित्तवृत्ती एकाग्र नसून बाहेरच्या विषयां- कहे फांकलेल्या असतात तेव्हां ते क्लेश निरंतर आपला व्यापार चालवून योग सिद्ध होऊ देत नाहीत. याप्रमाणे प्रत्येक क्लेश चार चार प्रकारचे झाले. या सर्व क्लेशांना मूळ कारण अविद्या आहे; झणने मे नेथे हे क्लेश असतात तेथे तेथे यांना उत्पन्न होण्याला कारण मूळारंभी अविद्या असतेच. इतर क्लेश असून अविधा नसते असे एकही स्थल नाही. करितां या विपरीतज्ञानमूत पणने भलत्याचे भलतेच भासविण्याऱ्या अशा अविधेच्या नाशावि- पयी प्रयत्न केला पाहिजे. ती नष्ट झाली की, ते अस्मितादि चार क्लेशही नष्ट होतात. अनित्यानुचिदुःसानात्मसु नित्यशुचिमुखात्मख्यातिरविद्या ॥५॥ अविद्येने साधारण लक्षण असे आहे की, अमुक एका वस्तूविषयीचे सरे ज्ञान नाश पा. , ·पादः२] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [१७ वून त्याविषयी त्याहून उलट ज्ञान होणे, याला अर्थात् विपरीतज्ञानाला अविद्या ह्मणतात. याचीच मूत्रांत अनेक उदाहरणे दिली आहेत. ती अशी,-पृथ्वी इत्यादि अनित्य वस्तूंना नित्य समजणे; अपवित्र व अत्यंत अमंगल अशा देहाला पवित्र समजणें दुःखकारक पदार्याला सुखकारक आहे असे मानणे; जो आत्मा नव्हे तो अनात्मा झणने शरीर, याला आत्मा समजणे; याचप्रमाणे अपुण्यकारक में हिंसादि कर्म, त्यावर हे संसारांतून मुक्त करील असा विश्वास होणे; ६ अनर्थकारक में धनादि यावर अर्थाचा भ्रम होणे; इत्यादि सर्व हैं अविद्येचे स्वरूप आहे. दृग्दर्शनशत्तयोरेकात्मवैवाऽस्मिता ॥ ६ ॥ हक्छक्ति ह्मणने पाहणारा अर्थात् पुरुष, व दर्शनशक्ति ह्मणने पाहण्याचे साधन अर्थात् बुद्धि. ह्या दोन्ही शक्ती परस्पर अगदी भिन्न आहेत; झणजे दर्शनशक्ति ही भोग्य झणने उपभोग घेण्याला योग्य असा अचेतन पदार्थ आहे, आणि हक्छक्ति ही उपभोग घे- णारा असा चेतन पदार्थ आहे. अशा रीतीने ह्या दोन्ही शक्ती परस्पर अगदी भिन्न असून दोहोंना एकच आहेत असे समनणे यासं अस्मिता पणतात. उदाहरण,-'मी कर्ता, मी सुखी, मी दुःखी, इत्यादि. त्यांत सुख, दुःख इत्यादि मोग, वस्तुतः बुद्धीस असून परंतु अ- विद्येमुळे पुरुष हा आपणास भोग समनतो. तो मोग बुद्धि व पुरुष यांची एकाकारता झा- ल्यावांचून संभवत नाही. याप्रमाणे ही अविद्येपासून उत्पन्न होणारी व क्लेश देणारी आहे. सुखानुशयी रांगः ॥७॥ कांही सुखाचा अनुभव ज्याने घेतला आहे; त्याला त्या मुखाचे स्मरण झाल्यानंतर त्या सुखाविषयी अथवा त्याच्या साधनाविषयी जी अत्यंत उत्कट (मोठी) इच्छा वाटते, त्यास राग लणतात. तो अविद्येमुळे उत्पन्न होणारा असून क्लेश (क्लेशकारक ) आहे. दुःखानुशयी द्वेषः ॥ ८॥ काही दुःखाचा अनुभव घेतलेल्या पुरुषास त्या दुःखाचें पूर्वी स्मरण होऊन त्या दुः- साविषयी अथवा ते दुःख प्राप्त होण्याची जी साधनें त्यांविषयी नी अरुचि अथवा ग्रोध तो द्वेष होय. तो अविद्येमुळे उत्पन्न होणारा व क्लेशरूप आहे. स्वरसवाही विदुपोऽपि तथा रूटोभिनिवेशः ॥९॥ अत्यंत लहान प्राण्यापासून ते थेट ब्रह्मापर्यंत सर्व प्राण्याला मरणापासून में विरु मय वाटत असते त्यास अभिनिवेश ह्मणतात. तात्पर्य असे की, विद्वान् असो, किंवा मूर्य असो;.प्रत्येक प्राण्याला अशी इच्छा असते की, 'मी नेहमी नीवंत अमा, मला क- धीही मरण येऊ नये.' आतां अशा प्रकारनी इच्छा, ज्याने कवी मरणदुःसाना अनुभव घेतला नाही, त्यास कधी होणार नाही. तेव्हां ज्या अर्थी अशी इच्छा होते त्यापन र स्वाभा- - ·१८] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [साधन- जन्म असावा व त्या वेळेस मरणापासून होणान्या दुःखाचा अनुभवही घेतला असावा असे अनुमान होते. याप्रमाणे शरीराच्या ठिकाणी जी प्रीति ती अभिनिवेशनांवाचा क्लेश होय. हा अविद्येमुळे उत्पन्न होतो. ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः ॥१०॥ क्लेशांच्या वृत्ती दोन प्रकारच्या; एक सूक्ष्म व दुसन्या स्थूल. त्यांत क्लेशांच्या ज्या सूक्ष्म वृत्ती आहेत त्या नाहीशा होण्याला, अतिदुष्कर असा प्रसंख्यान (ज्ञान) रूप अग्नि व असंप्रज्ञातयोगाने साध्य होणारा जो चित्तनाश, ही साधनें लागतात. सारांश, जसे जळा- लेल्या बीजाला अंकूर उत्पन्न होत नाहीत त्याप्रमाणे सूक्ष्मवृत्तींपासून काहीएक कार्य न होतां त्या, चित्त, आपले कारण जी अस्मिता हिच्यामध्ये प्रवेश करूं लागले ह्मणने त्या- घरोवर आपणही प्रवेश करितात ह्मणने अस्मितेत चित्ताबरोबर लीन होतात. मग क्लेशांचे मूळच नाहीसे झाल्यावर ते (क्लेश) पुनः मग कोठून उत्पन्न होतील ? ध्यानदेयास्तवृत्तयः॥११॥ आतां ज्या क्लेशांच्या स्थूल वृत्ती आहेत त्या, प्रथम, पूर्वी सांगितलेल्या क्रियायो. गाने अल्प केल्या (ह्मणजे थोड्या बाकी राहिल्या) ह्मणने मग पुढे समाधींत उत्पन्न होणारी जी प्रज्ञा तिने समूळ नाहीशा कराव्या. यास दृष्टांत, जसा वस्त्राचा मोदा मोठा मल पूर्वी झटकून दाकिला असतां दूर होतो; आणि नंतर सूक्ष्म (अंगचा) मल जो राहिला असेल तो दगडावर आपटणे वगैरे प्रयत्नाने व रिठे, सावण वगैरे साधनांनी दूर होतो; त्याप्रमाणे स्थूल वृत्ती, क्रियायोगाने कमी झाल्या ह्मणजे मग पुढे समाधिप्रक्षेने अगदी नाहीशा होतात, क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः ॥ १२ ॥ फर्माशय मणने वासनारूप कमें, यांचे कारण क्लेश आहेत; कारण, क्लेशांमुळेध शुभ व अशुभ कर्मे उत्पन्न होतात. कर्माशय दोन प्रकारचा; एक दृष्टजन्मवेदनीय ( ह्या जन्मांतच भोगला जाणारा ) व दुसरा अदृष्टजन्मवेदनीय ( अन्यमन्मी भोगला जाणारा). त्यांत दृष्टनन्मवेदनीय असा, तीयवैराग्याने व मंत्र, तप व समाधि या साधनांनी किंवा ईश्वर, गुरु इत्यादिकांच्या सेवेनें संपादन केलेला जो पुण्यकर्माशय, त्यापासून तत्काल फल प्राप्त होते. तसाच, तीप्रश्लेशामुळे म्यालेला, व्याधिग्रस्त व दीन यांविषयी किंवा विश्वास पावलेल्याविषयी अथवा तपस्वी, साधु यांविषयी वारंवार केलेला नो अपराध तो पापकर्मा- गाय, त्यापासूनही या जन्मींच फल प्राप्त होते. यांस दृष्टांत, नंदीश्वर हा बालअवस्थेत ध मनुत्यदेहांतर मनुष्यदेहकारण टाकून देवत्व पावला. तसाच नहुपरानाही देवांचा स्वामी पाला भमनाही आपल्या देवशरीरकारणाचा त्याग करून अनगर झाला. (आतां अदृष्ट- जन्मवेदनीयाशियाविषयी काही नियम नाही.) .

·पादः२] , पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय। [ १९ सति मूले तद्विपाको जात्यायु गाः ॥ १३ ॥ जसे एखाद्या आडाचे मूळ जोपर्यंत जमिनीत कायम असतें तोपर्यंत त्याला अंकुर फुट्न पाने फुले व फळे येतच असतात; त्याप्रमाणे पुण्यकर्म व पापकर्म असे दोन प्रकारचे वृक्ष आहेत; व या दोन वृक्षांचे अविद्यादि पांच क्लेश हे मूळ आहे. हे मूळ चित्तरूप जमि- नीत जेथपर्यंत कायम असते तेथपर्यंत या दोन्ही वृक्षांना जाति, आयुप्य आणि भोग अशा प्रकारची फळे येतात. त्यांत पुण्यकर्मे केली असतील तर त्या पुण्यकर्माचे फळ, जाति ह्मणने उत्तमकुलांत जन्म किंवा देवत्व इत्यादिकांची प्राप्ति; आयुप्य झणजे बहुतकालपर्यंत शरीराशी संबंध असणे; आणि भोग झणजे इंद्रियद्वारे सुखाचा अनुभव होणे, याप्रमाणे प्राप्त होते. तशीच पापकर्मे केली असतील तर. पापकर्माचे फल अति नीचकुलांल जन्म किंवा नरकवास, अल्पायुपी आणि इंद्रियद्वारे दुःखाचा अनुभव होणे, याप्रमाणे प्राप्त होते. ते लादपरितापफलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात् ॥ १४ ॥ मागें जी कमांची फळे सांगितली त्यांचाच संक्षिप्तार्थ सांगतात, ते जन्म, आयुष्य व भोग पुण्यकर्मापासून झाले असता त्यांचे फल सुख प्राप्त होते; आणि ते पापकर्मापासून झाले असता त्यांचें फल दुःख प्राप्त होते. परिणामतापसंस्कारदुःसैगुणवृत्तिविरोधाच दुःखमेव सर्व विवेकिनः ॥ १५ ॥ कमांची फळे जी सुख व दुःख अशी दोन प्रकारची सांगितली, ती साधारण अविवेकी प्राण्यांच्या संबंधाने सांगितली; परंतु विवेकी ह्मणने योगी जो आहे त्याला तर सर्वच दुःख (दुःखकारक) आहे असे वाटते; सुखकारक कांहींच वाटत नाही. ते असें, दुःखाचे परिणामदुःख, तापदुःख व संस्कारदुःख असे तीन प्रकार आहेत. त्यांत, उपभोगाच्या पदाथांचा नसनसा उपभोग घेत नावा तसतशी त्यांच्याविषयी इच्छा अधिक वाढत जाते, आणि ते पदार्थ प्राप्त न झाल्यामुळे में दुःख होते त्याचा परिहार करितां येत नाही, व ते दुसऱ्या दुःखाने कारण होते; लणून ते इच्छित (गोड लागणारे) पदार्थ परिणामी दुःखरूपच आहेत. हे परिणामदुःख होय. मुखकारक पदायांचा उपभोग घेतांनाही त्या पदायांच्या विरुद्ध जे पदार्य आहेत, त्यांविषयी मनांत सर्वदा द्वेष असल्यामुळे मुखाचा उपभोग घेत असतांनाही ती द्वेषबुद्धि टानां येत नाही; मगून मुखकारक पदायांना उपभोग घेतांनाही तापरूप दुःस होते. हे तापदुःख होय. त्याचप्रमाणे, आपल्यापुढे आवडणारा किंवा नावडणारा नसा पदार्थ असनो, त्याप्रमाणे मुखाने किंवा दुःगाने ज्ञान होने, त्याचा संस्कार प्रथम आपल्या चित्तावर परनो, व त्या संस्काराच्या योगाने पुनः तमा सणने मुरसाना किंवा दुःसाना अनुभव येतो. याप्रमाणे असंल्यात संस्कार आल्यामुळे संसार मुटन नाहीं; मशून सर्व संस्कार दुःरा- ·२० ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [ साधनः कारक आहेत. हे संस्कारदुःख होय. आणखी सत्व, रज आणि तम ह्या ज्या तीन गुणांच्या वृत्ती सुख, दुःख व मोह ह्या रूपांनी दृष्टोत्पत्तीस येतात, त्या परस्परांस पराभूत करणाऱ्या किंवा आपण पराभूत होणाऱ्या असल्यामुळे त्यांचा परस्परांशी विरोध असतो, ह्याला गुण- वृत्तिविरोध ह्मणतात. वर सांगितलेली तीन प्रकारची दुःखे व हा चवथा गुणवृत्तिविरोध या चार कारणांमुळे योग्याला सर्वच दुःख (दुःखकारक) आहे असे वाटते. सारांश इतकाच की, ज्याला दुःखादिकांचा अनुभव आलेला आहे अशा विवेकी मनुष्याच्या आढळांत मुख किंवा दुःख भोग- ण्याचे जे साधन येते, ते सर्व त्याला विप कालविलेल्या अन्नाप्रमाणे केवळ दुःखकारक आहे असे वाटते; कारण, पूर्ण अनुभव घेतलेल्या योग्याला दुःखाच्या लेशानेही दुःख होते. जसा लोकरीच्या एका तंतूचा मुद्धां डोळ्याला नुसता स्पर्श झाला की लगेच तो डोळ्याला मनस्वी दुःख देतो; आणि अंगाच्या दुसऱ्या कोणत्याही भागाला त्या तंतूच्या स्पर्शाने तितके काही दुःख होत नाही. तसा जो विवेकी असतो तो अगदी थोड्या दुःखानेही विरक्त होतो. हेयं दुःखमनागतम् ॥ १६ ॥ पूर्वी सांगितलेले क्लेश, वासनारूप कर्मे व त्या कमांची फळे ही, अविद्येपासून उत्पन्न झालेली असून अविद्या ही विपरीतज्ञानरूप असल्यामुळे ती चांगल्या ज्ञानाने नाहीशी होते. आतां ते चांगले ज्ञान झटले ह्मण, ग्रहण करण्यास योग्य काय व त्याला साधन काय आहे; आणि टाकण्यास योग्य काय व त्याचे साधन काय; हे पूर्णपणे समजणे हे होय. त्यांपैकी टाकण्यास योग्य काय ते सांगतात, पाठीमागे में घडले असेल ते घडून गेलें, हल्ली में घडत आहे ते घडत असतांना त्यास टाळता येत नाही; ह्मणून या दोन दुः- खांच्या नाशाचा उपाय करण्याचे कारण नाही. आतां में संसारांतील दुःख पुढे प्राप्त व्हाव- याचे असेल त्याच्याच यळण्याविषयी प्रयत्न केला पाहिजे, द्रष्टदृश्ययोः संयोगो दृश्यहेतुः ।। १७ ॥ टाकण्यानोगें में दुःख त्याचे कारण सांगतात, द्रष्टा झणजे ज्ञानस्वरूप आत्मा, व दृश्य मणने बुद्धिसत्व (चित्त); अर्थात् आत्मा हा भोक्ता व चित्त हे भोग्य आहे. भोक्ता व मोग्य या दोघांना नो संबंध तो संयोग होय. या दोघांविषयीं तात्विक (बरोबर) विचार न केल्यामुळे मनुप्याला द्रष्टा व दृश्य ह्यांच्या संयोगापासून संसाररूप (.जन्ममरणरूप) दुःख प्राप्त होते. ते दुःख, द्रष्टा व दृश्य ह्यांचा संयोग नाहीसा झाला मणने नाहीसे होऊन जन्ममरणरूप संसार नाहीसा होतो लणने पुरुष मुक्त होतो. प्रकाशत्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगापवर्गाथै दृश्यम् ॥ १८ ॥ पूर्वी द्रष्टा य दृश्य यांचा संयोग दुःखास कारण झणून झटले, त्यात प्रथम दृश्याचे - ·पादः २] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [२१ स्वरूप सांगतात, प्रकाश करणे हा सत्वगुणाचा धर्म, क्रिया ह्मणजे .यत्न व हालणे चालणे हा रजोगुणाचा धर्म, व स्थिति ह्मणजे नियमन करणे हा तमोगुणाचा धर्म आहे. याप्रमाणे हे प्रकाश, क्रिया व स्थिति हे दृश्याचे ह्मणने चित्ताचे स्वाभाविक धर्म आहेत. तसेच, भूतें दोन प्रकारची; स्थूल आणि सूक्ष्म. त्यांत पृथ्वी, आप, तेज, वायु व आकाश ही स्थूल भूर्ते; व या स्थूलभूतांचे कारण जी पंचतन्मात्रे ह्मणने गंध, रस, रूप, स्पर्श व शब्द ही सूक्ष्म भूतें होत. इंद्रिये दोन प्रकारची; पांच ज्ञानेंद्रिये व पांच कर्मेद्रिये मिळून दहा आहेत. त्यांत चक्षु, श्रोत्र, प्राण, रसन व त्वक् ही ज्ञानेंद्रिय व वाक्, पाणि, पाद, पायु व उपस्थ ही कर्मेद्रियें; आणि दहा इंद्रियांचे व्यापार नीट चालावे याकरिता अर्थात् ज्याच्या साहाय्या- वांचून कोणत्याही इंद्रियाचा व्यापार चालत नाही असे अकरावें मन. ही भूतें व इंद्रियें प्राह्य व ग्रहण या रूपांनी चित्ताच्या स्वाभाविक वृत्ती असून चित्ताच्या स्वरूपाहून निराळे परिणाम नव्हत. हे चित्ताचे कार्य सांगितले. भोगाचे लक्षण पूर्वी (सा० सू० १३ त) सांगितले. अपवर्ग (मोक्ष) ह्मणने आत्मानात्मविचार करून संसारांतून मुक्त होणे. आ- रम्याला सर्व विषयांचा उपभोग मिळावा व चित्तापासून आत्म्याचा वियोग होऊन मोक्ष मिळावा हे दृश्याचे प्रयोजन आहे. या सूत्राने दृश्याचा स्वभाव, त्याचे कार्य व त्याचे प्रयोजन ही तीन सांगितली. विशेषाविशेपलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि ॥ १९ ॥ गुणाच्या ह्मणने दृश्याच्या, क्रमानेच चार अवस्था आहेत; विशेष, अविशेप, लिंग- मात्र आणि अलिंग. ह्या योग साधते वेळी अवश्य नाणान्या याकरितां यांचा उपदेश आहे. त्यांत पूर्वी सांगितलेली पांच स्यूल भूते, दहा इंद्रिये व सोळावें मन हे गुणांचे विशेष परि- णाम आहेत. पांच तन्मात्रे व सहावा मूळचा अहंकार हे अविशेष परिणाम आहेत. मह- त्तत्त्व मणने बुद्धि हा गुणाचा लिंगमात्र परिणाम; व प्रवान ह्मणने प्रकृति ही अलिंग- परिणाम होय. द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धोऽपि मत्ययानुपश्यः ॥ २० ॥ आतां द्रष्टयाचे स्वरूप सांगतात, आत्मा हा केवळ ज्ञानस्वरूप आहे लगने नमें अग्नीचे ज्ञान उप्णस्पर्शाने नरी कदाचित् न झाले तयापि चरिंद्रियाने त्याचे ग्रहण होते; तमें आत्म्याचे ग्रहण इतर साधनाने होत नाही; तर तो केवळ ज्ञानानेच ग्राह्य आहे. प्रश्न त्याचे ज्ञान हेंच स्वरूप आहे. आता तो काही परिणाम पावत नसून आपल्या रूपानेच नेहमी असतो खरा, तयापि बुद्धि विषयाकार झाली असतां तो तिच्या जवळ असल्यामुळे, नासंदी- च्या फुलावर नसा शुद्ध स्फटिकमणि टेविला असतां लाल दिसतो, त्याप्रमाणे विषयाकार भासू लागतो.

·२२] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [ साधन- तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा ॥ २१ ॥ दृश्याचें (चित्ताचे) पूर्वी ( सा० सू० १८ त ) सांगितलें में स्वरूप तें आत्म्याकरितांच आहे; (ह्मणने दृश्याचा भोक्ता आत्माच आहे.) बाह्य विषयांचे ज्ञान आत्म्यास व्हावे ते ह्मणून चित्त आहे; याशिवाय चित्ताला आपले स्वतांचे काही प्रयोजन नाहीं; कारण; अचेतन आहे. कृतार्थ प्रति नएमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वात् ।। २२ ।। 'प्रकृति ही एक आहे व पुरुष हे अनंत आहेत, असे अनेकश्रुतिसिद्ध आहे. त्यांत जो पुरुष सकल भोग भोगून मुक्त झाला, त्याप्रत जरी ती प्रकृति नष्ट झाल्यासारखी झाली, तथापि दुसन्या आणीक (अकृतार्थ ) सर्व पुरुपांला भोग भोगविण्याचे काम तिच्या एक- टीवरच असल्यामुळे ती कधीही नष्ट होत नाही. यास दृष्टांत, 'जसा एकादा खेळ करणारा मनुष्य खेळ करीत असतां, कांहीं मनुप्यांनी तो खेळ पुरता पाहिला ह्मणने ते त्याला सोडून चालते होतात; परंतु दुसरे खेळ पाहणारे तेथे जमलेले असतात किंवा इतर ठिकाणी असतात त्यामुळे तो (खेळ करून दाखविणारा) ज्यांना त्यांना वरचेवर खेळ करून दाखवितो; त्याचा खेळ आणीक दुसरे पाहणारे असल्यामुळे कधीच संपत नाही.' स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोगः ॥ २३ ॥ संयोगाचे कार्य सांगण्याच्या प्रसंगांत त्याचे लक्षणही सांगतात, जसें एकाद्या पुरुषा- नवळ धन असलें ह्मणने तो त्या धनाचा स्वामी (मालक ) व तें धन त्याचे स्व असते; व त्या दोघांचा स्वस्वामिमाव संबंध असतो; तसे दृश्य हे पुरुषाचें स्व, व पुरुष ह्मणने द्रष्टा हा त्या दृश्याचा स्वामी. या दोहोंच्या ज्या शक्ती ह्मणने योग्यता त्यांना स्वशक्ति व स्वामिशक्ति असें ह्मणतात. या स्वशक्तीचा व स्वामिशतीचा संयोग झाल्यापासून जी दृश्याच्या स्वरू- पाची उपलब्धि ह्मणने दर्शन किंवा मास, यासच भोग असे ह्मणतात; व जी पुरुषाच्या स्व- रूपाची उपलब्धि ( दर्शन ) तीच अपवर्ग ह्मणने मोक्ष होय. यांत उभयतांचा संयोग हा पुरुषदर्शनापर्यंत असतो, ह्मणून पुरुपदर्शन हे दृश्याच्या वियोगाला कारण, व पुरुपदर्शन (पुरुषासंबंधी तत्वविचार ) न होण्याला कारण स्वशक्ति व स्वामिशक्ति या उभयतांचा संयोग हा होय. याकरितां तो संयोग ज्या कारणाने झाला आहे त्या कारणाचा शोध क. रुन त्याच्या नाशाविषयी प्रयत्न करावा. तस्य हेतुरविद्या ॥ २४ ॥ अविद्या लक्षण पूर्वी (मा० सू० ५ त ) सांगितले. पुरुपदर्शन न होण्याला कारण नो संयोग प्रगून सांगितला त्याचे कारण अविद्या आहे. त्या अविद्येचा नाश प्रथम ·पादः २] . . पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [२३ क्रियायोगाने करून ती दुवैल झाल्यावर समाधिप्रज्ञेने तिचा उच्छेद करावा. मग कारणाचा नाश झाल्यामुळे कार्य, जो संयोग तो अनायासँच नाहीसा होईल. तदभावात्संयोगाभावो हानं तद्दशः कैवल्यम् ।। २५ ।। 'त्या अविद्येचा विद्येने नाश झाल्यानंतर तिचें ( अविद्येचें) कार्य जो बुद्धि व पुरु- पाचा संयोग तो नाहीसा होतो. हे जे नाहीसे होणे यास हान ह्मणतात. आतां 'हान' या शब्दाचा अर्थ 'टाकून देणे' असा आहे; परंतु अविद्येला एकाद्या मूर्तिमंत पदार्थासारखें टाकून देता येत नाही; ह्मणून विवेकज्ञान उत्पन्न झाले झणजे अविवेकापासून उत्पन्न झा- लेला संयोग आपोआपच नाहीसा होईल. असा येथे अभिप्राय समजावा. संयोगाचे हान झणजे त्याग करणे हीच नित्य व केवळ आत्म्याला मुक्ति होय. विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपायः ॥ २६ ॥ प्रकृतिपुरुषांचा संयोग नाहीसा होण्याचा उपाय सांगत असतां मध्ये सहन प्रसं- गांत उपादेय ह्मणने ग्रहण करण्यास में योग्य त्याचे कारण सांगतात, 'गुण हे निराळे आहेत व आत्मा हा निराळा आहे' अशा प्रकारची विवेकप्रज्ञा (ज्ञान) झाली असतां तीच ह्या सर्व दुःखरूप दृश्याचा त्याग करविण्याला कारण होते. आता ती विवेकख्याति (विवेकप्रज्ञा ) कशी असली पाहिजे की, मध्ये मध्ये जी व्युत्यानअवस्थेच्या योगाने विनं उत्पन्न होत असतात ती न झाली पाहिजे. याचे तात्पर्य असे की, प्रतिपक्षभावना (पुढे सा० स० ३४ त प्रतिपक्षमावना सांगितली आहे ती ) चित्तांत आणिल्याने अविद्येचा लय होऊन, मी जाणणारी, मी करणारी, इत्यादि अभिमान जिचा नाहीसा झाला आहे; रनो- मलाचा व तमोमलाचा जीत बिलकूल लेश राहिला नाही अशा बुद्धीमध्ये में ज्ञानाचे प्रति- वित्र पडणे, याला विवेकप्रज्ञा असे ह्मणतात. त्या विवेकप्रक्षेची एकसारखी अखंड प्रवृत्ति झाली असतां दृश्याचा (प्रकृतीचा ) सर्व व्यापार बंद पडून पुरुषास मोक्ष प्राप्त होतो. तस्य सप्तया प्रान्तभूमिः प्रज्ञा ॥ २७ ॥ समाधि दोन प्रकारचा; एक सालंबन समाधि व दुसरा निरालंयन समाधि. त्यांत ज्या समाधींत ध्यानास स्थूलवस्तूचा आश्रय असतो तो सालंबन व ज्यांत केवळ ज्ञानाचा आश्रय असतो तो निरालंबन समाधि, ज्याला विवेकज्ञान उत्पन्न झाले आहे त्याचा सालं- वन समाधि पूर्ण सिद्ध होईपर्यंत विवेकप्रक्षेच्या सात प्रकारच्या अवस्था होतात. त्यांत पहिल्या चार अवस्था कार्याच्या संबंधाने असल्यामुळे त्यांना कार्यविमुक्ति असे लणतात. त्या अशा,-१ में जाणावयाचें तें मी जाणले. २ जाणावयाचें वाकी आतां कांही राहिले. नाही. ३ ज्ञानप्राप्तीस प्रतिबंध करणारे ने क्लेश ते सर्व क्षीण मणने नाहीसे झाले; आता क्षीण करावयाचे काही वाकी राहिले नाहीत. ४ मला ज्ञान प्राप्त झालें, मी विवेकख्याति .

·२४] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय | [ साधन- प्राप्त करून घेतली. याप्रमाणे त्या अवस्थांमध्ये आणीक दुसरे काही अनुभवास न येतां अशा प्रकारचे ज्ञान उत्पन्न होते; हे कार्यसंबंधी असल्यामुळे यास कार्यविमुक्ति असें म- णतात. आतां बाकीच्या पुढच्या तीन अवस्था चित्ताच्या संबंधाने असल्यामळे त्यांना चित्तविमुक्ति असें ह्मणतात. त्या अशा,-१ माझी बुद्धि कृतार्थ झाली. २ पर्वताच्या शि- खरावरून शिळा खाली तळाशी पडल्या असतां त्या जशा पुनः आपल्या ठिकाणी जात नाहीत; त्याप्रमाणे आपल्या कारणाच्या ठिकाणी लीन झालेल्या सत्वादि गुणांचा जोर माझ्या ठि- काणी पुनः चालू होत नाहीं; कारण, त्यांचे मूळकारण जी अविद्या ती नष्ट झाली; तेव्हां आतां कांहीं कारणावांचून त्यांचा पुनः उद्भव कसा होणार ? ३ आणि मला समाधि पुरता साधला; तो साधल्यामुळे आतां मी आपल्या आत्म्याच्या स्वरूपांत रममाण होऊन राहिलो आहे. याप्रमाणे चित्तविमुक्ति सांगितली. याप्रमाणे शेवटच्या अवस्था प्राप्त झाल्या असतां पुरुष मुक्त झाला असें ह्मणतात. योगाङ्गानुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिरा विवेकख्यातेः ॥ २८ ॥ योगाची अंगें पुढे सांगणार आहेत. त्यांचा ज्ञानपूर्वक अभ्यास केला असतां चित्त- सत्वाला ( बुद्धीला ) झांकून टाकणारा जो क्लेशरूप मल तो नाहीसा होतो; त्यामुळे ह्मणने कोणताही प्रतिबंध न राहिल्यामुळे ज्ञानाची ज्योत प्रदीप्त होता होतां शेवटी विवेकख्याति उत्पन्न होते. यमनियमासनमाणायाममत्याहारधारणाध्यानसमाधयोऽयवङ्गानि ॥ २९ ॥ यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान व समाधि याप्रमाणे यो- गाची आठ अंगे आहेत. त्यांत पांच अंगांचे स्वरूप याच पादांत पुढे सांगणार आहेत; व पुढची, धारणा इत्यादि तीन अंगें विभूतिपादांत सांगणार आहेत. सूत्र २९ टीपः-१ योगांगांविपयी विशेष विचार. दान, यज्ञ इत्यादिक नी बहिरंग साधने आहेत, त्यांचाही अंतर्भाव (समावेश ) या आठ अंगांतच समनावयाचा; व सूत्रांत ज्या क्रमानें अंगें पढली आहेत त्यांप्रमाणेच अनु- छानाचा क्रम समनावयाचा. आतां में अमृतबिंदु-उपनिषदांत 'प्रत्याहार, ध्यान, प्राणायाम, धारणा, सर्क व समाधि ही योगाची सहा अंगें' असे सांगितले आहे, ते अत्यावश्यक लागणान्या अंतरंग अंगांस अनुसरून लिहिले आहे. ह्मणून ते अत्यावश्यक लागणान्या बहिरंग अंगाचेही उपलक्षण समजावे. मंत्रयोग, हठयोग, लययोग व रानयोग, याप्रमाणे योगांतील अवस्थांच्या क्रमाने हे चार भेद आहेत. त्यांत मंत्र, हठ व लय यांनी योग पूर्ण होतो झणजे हे तीन, योगास मापने आहेत, पचाया रानयोग हा समाधीच्या अभ्यासाचें फल आहे.

·पादः२] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय। [२५ तत्त्व- योगांत प्रथम प्रवृत्ति होण्याला अलौल्य, आरोग्य, निष्ठुरता, सुगंधता, अल्पमूत्रपुरीप, कांति, प्रसाद, स्वरसौम्यता वगैरे चिह्न होतात; त्याचप्रमाणे उत्साह, साहस, धैर्य, ज्ञान, निश्चय व जनसंगपरित्याग या सहा योगांतील प्रथमच्या उपांगांच्या सिद्धतेने योगां- गांच्या अनुष्ठानाची प्रवृत्ति होते; असें योगवासिष्ठांत सांगितले आहे. त्याचप्रमाणे नित्या- नित्यवस्तुविवेक, ह्या लोकांतील व परलोकांतील विषयोपभोगाची विरक्ति, शम, दम, उपरति, तितिक्षा, समाधान व श्रद्धा अशी साधनसंपत्ति व मुमुक्षुत्व ही असली पाहिनेत; कारण, जर ही साधने नाहीत तर ज्या वस्तूचे इंद्रियांनी प्रत्यक्ष ज्ञान होत नाही अशा पदार्थात एकदम प्रवेश होऊ शकत नाही, ह्मणून प्रतिबंधामुळे सिद्धि न झाली असतां साधक व्याकुल होऊन साधनांचा परित्याग करील तर तो दोहींकडून भ्रष्ट होईल; कारण की, चांगल्या मार्गात त्याला सिद्धि न झाल्यामुळे तो नास्तिक होऊन जाणार. ह्मणून श्रद्धा ही अवश्य असली पाहिजे, जर सिद्धि झाली नाही तर साधनांतच काही कमीपणा आहे किंवा दुसरा एकादा काही प्रतिबंध आहे असे समजून सावधपणाने निराश न होतां असेल तो कमीपणा व प्रतिबंध दूर करून मोठ्या हौसेनें अभ्यास करावा. त्याप्रमाणेच अत्याहार, प्रयास, प्रकल्प (पुष्कळ व्यर्थ बडबड करणे), नेहमी पुष्कळ कामनिक व्रते करणे, जन- संग व विषयांवर मनाचा चंचलपणा, इतक्या गोष्टींचा त्याग करावा. तसेंच भय, क्रोध, आळस व पुष्कळ झोप घेणे व जागणे, अतिशय भोजन करणे व नेहमी उपवास करणे, ह्या सहा गोष्टी योग्याने अगदी सोडून दिल्या पाहिजेत. असे अथर्ववेदांतील अमृतबिंदु उपनिषदांत सांगितले आहे. वारंवार विचार करावा की, 'संसार हा पाणी व नाव यांच्या संयोगाप्रमाणे आहे. सर्व आपापला स्वार्थ पाहणारे आहेत. कोणाची स्त्री, आणि कोणाचा पुत्र. पहा! द्रव्य मिळ- विण्याला किती दुःख असते मिळाल्यावर रक्षण करण्यास किती श्रम पडतात ! ज्या वे.. ळेस मिळते किंवा त्याचा खर्च होतो; त्या दोन्ही वेळेस दुःखच असते. याप्रमाणे द्रव्य कष्टाचे आगर आहे. असेंच स्त्रीत तरी काय चांगले ह्मणून आहे ! पहायाला गेले तर त्यांत केवळ त्वचा, रक्त, मांस व हाड हीच आहेत. पहा! तिची ती त्वचा, दूर केल्यानंतर मग तीविषयी इच्छा राहील काय ! तर असल्या वस्तूंशी माझा संबंध कशाला पाहिजे ? याप्रमाणे विचार करून जनसंगत्याग करावा. कारण ने संग कारतात ते कुटुंबाचे क्लेश आपल्यावर उगीच घेतात. परंतु जे संगत्याग करितात ते क्रमानेच समाधिमुख मिळवितात. त्याकरितां संगत्याग करणेच श्रेष्ठ आहे; व तें पुरुषाला मोठे वल आहे. याप्रमाणे विचार करून वैराग्य स्थिर करावे. देशविचार. योगाभ्यासास देश चोहोकडून सपाट व पवित्र असावा. नेयं सडे, अग्नि व वाळ् सूत्र २९ टीपः-१ ·२६ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [ साधन- इत्यादिक नसावेत. ते स्थान शब्द व जलाश्रय इत्यादिकांनी मनास अनुकूल असे असावें; श्रास होईल असे नसावें. बसावयाच्या जागी वारा फारसा येत नसावा. त्याप्रमाणेच ज्याच्या भोवताली कंद, मूल, फल व स्वच्छ विपुल पाण्याची समृद्धि असावी. ने. वेदनिरत अशा ब्रह्मनिष्ठांचा ब्रह्मघोष (वेदध्वनि ) ऐकण्यात येत आहे. जे तपोवन स्वधर्मनिष्ठांनी सुशोभित झालेले आहे. सरोवर व पुष्पफलादिकांनी रम्य अशा वाराणसी वगैरे स्थली सुंदर मठ गांधून त्रिकाळसंध्या इत्यादिक नित्य कर्मे करून वेदांत श्रवण करीत योगाम्यासतत्पर व्हावें.. हठाभ्यासास योग्य देश:-जेथें परमधार्मिक राजा व प्रजा असाव्या. जेथे दुष्काळ, चोर, व्याघ्र वगैरेंची भीति नसावी. वसण्याच्या जागेपासून चार हातपयंत दगड, अग्नि, पाणी वगैरे नसावे; मणने त्या योगाने थंडी व उष्णता यांची पीडा होत नाही. एकांत स्थल भसावें; मणने कलह वगैरेचा प्राप्त नप्ततो. अशा ठिकाणी लहानशी मठी बांधून हठयोग्याने हठा- म्यास (प्राणायाम वगैरेचा अभ्यास ) करावा. मटलक्षण:-ज्याला लहानसे दार असावें. जेथे भिंतीस जाळ्या वगैरे भोंके आणि जमिनीस खाचखळगे व उंदीर वगैरेंनी उकीर काढलेले नसावे. जमीन फार उंचसखल नसावी; किंवा मठ टेकडी वगैरे ठिकाणी तसाच खोल जागेत नसावा. माती व गाईच्या शेणाने दाट व चांगल्या रीतीने सारविलेला असावा. जे. थोडाही केरकचरा नसावा. जे स्थल देकूण, पिसा, डांस, मत्सर वगैरेंनी रहित असावें. भिंतींवर मुनि, तीर्थ, नदी, वृक्ष, कमल, पर्वत वगैरे चित्रं असावी, की ज्यांना पाहून योगाभ्यासांत मन लागेल. वैराग्य हो- प्याला श्मशान, घोर नरक इत्यादिक चित्रं असावी. मठाच्या बाहेरची वान् वेलीचे मंडप, उत्तम बसण्याकरितां ओटे, कुवे (आड) वगैरे जलाशय इत्यादिकांनी रमणीय असावी. मठाच्या भोवताली तट (आवारूं) असावा. अशा मठांत योग्यांनी सर्व चिंता सोडून देऊन गुरुने उपदेश केला असेल त्या मार्गाने योगाचा अभ्यास करावा. कसलेही भय बाळगू नये. व मनांत असे पों वागवू द्यावे की प्रारब्धकर्मावांचून मई, च्याम इत्यादिक कोणीही प्राणी दुःख किंवा मुख देऊ शकत नाहीं; झणूनच भयंकर पर्वत, वन किंवा नदी यांमध्ये सांपडलेला प्राणी किंवा एकादा वाट चुकून चोर, ल्याम, शन इत्यादिकांच्या सपाट्यांत सांपडलेला त्याचें नशीब नर बळकट आहे तर ते पर्वत गरेग त्याचे संरक्षण कारतात व तेथे त्याला मुख प्राप्त होते. आणि ज्याचे नशीब हीन- मट माले आहे त्याचे किती नरी पांगल्या रीतीने रक्षण केले किंवा त्याला मुरक्षित स्थली टेरि तपापि स्पाला मरण किंवा दुःरा प्राप्त होणे हे काही टात नाही. पणून महामा- स्नानदी सागितले आहे की, तीक्ष्णतागांनी नरी पारीर छिन्नभिन्न झालें तथापि वेळेगांगून ·पादः२] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [२७ तत्राहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः ॥ ३०॥ १ अहिंसा, २ सत्य, ३ अस्तेय, ४ ब्रह्मचर्य व ६ अपरिग्रह, या पांचांस यम असें मणतात. यांचे स्वरूप - टिप्पणीत सविस्तर व चांगल्या रीतीने दाखविलें तें अवश्य पहावें. मरण येत नाही. परंतु नर वेळा प्राप्त झाली असेल तर नुसत्या काडीचा स्पर्श झाल्याबरो- बर नाश पावतो.' सारांश, ज्या परमेश्वराने जन्म देऊन गात रक्षण केलें; तोच कोठे असले तरी रक्षण करण्यास समर्थ आहे; असें भगवंताचें चिंतन करावे. अन्नवस्त्रांची चिंता अगदी सोडून द्यावी. सू. ३० टीप:-१ यम. (हे योगांतील प्रथमांग होय.) त्याचे पांच प्रकार आहेत; ते येणें प्रमाणे:- १ अहिंसा, २ सत्य, ३ अस्तेय, ४ ब्रह्मचर्य व ५ अपरिग्रह. १ अहिंसाः-सर्व प्राण्यांवर दया ठेवून कोणाचा प्राण न घेणे याला अहिंसा ह्मणतात. मानीपाला वगैरे पदार्थानी आपली भूक शांत होत असतां व्यर्थ आपल्या या भयंकर पोटाकरितां कोणाचा जीव घेऊ नये. जसे आपणाला दुःख होते तसेंच दुसन्याला होत असेल, असे जाणून कोणत्याही प्राण्याला दुःख देऊ नये. ज्याला आपल्या स्वरूपाची जा- णण्याची इच्छा असेल, व परमानंद प्राप्त होऊन परमपदास जावे अशी इच्छा असेल, त्याने अहिंसाधर्म अवश्य पाळला पाहिजे. अज्ञानाने झालेल्या हिंसेचें पाप भगवद्धयानाने व • मन्वादिस्मृतीत सांगितलेल्या प्रायश्चित्ताने जाळून टाकावें. २ सत्यः-सत्यव्रताचे पाळण करणाऱ्या मनुष्याने कधीही वचनाने बांधले जाऊं नये; व वचन द्यावयाचे त्या वेळेस पूर्ण विचार करून आपल्या हातून काम व्हावयाजोगें असल्यास वचन द्यावे. विनाकारण बोलण्याची संवय ठेवू नये. कोणी पुसल्यावांचून अथवा आपल्याला जरूर लागल्यावांचून व्यर्थ पुष्कळ बोलणें हें सत्यव्रत पुरुषाला अयोग्य आहे. ज्या गोष्टीविषयी आपणाला काही माहिती नाही, झणने आपण स्वतः पाहिली नाहीं; किंवा एकाद्या प्रामाणिक मनुष्यापासून ऐकिली नाही, किंवा जिचा स्वतः आपल्याला अनुभव नाही, अशी गोष्ट बोलू नये. 'ज्याप्रमाणे बोलावें त्याप्रमाणे आचरण ठेवावें.' कोणाची खुशामत करण्याची इच्छा ठेवू नये; कारण, त्याची मर्जी संभाळण्याकरितां नेहमी खोटे बोलण्याचा प्रसंग येतो. काम, क्रोध, लोम, इत्यादि विकारांच्या स्वाधीन होऊ नये. हे विकार ज्या वेळेस आपणाला अनावर होऊन आपलाच पगडा स्थापन करितात त्या वेळेस मन स्वाधीन ठेवून परमेश्वराच्या चिंतनाने विकारांपासून पार पडावें.

·२८ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [साधन- जी एकादी गोष्ट कोणाची प्रकट करण्याजोगी नसेल ती कधीही बाहेर प्रकट करूं नये. महाभारतांत मोक्षपति, प्रथम बोलण्यापेक्षां मौनच श्रेष्ठ, दुसरे मौनापेक्षां सत्य मा- पण करणे त्यापेक्षा श्रेष्ठ, तिसरें में सत्य भाषण बोलावयाचें तें धर्मयुक्त असणें त्यापेक्षा श्रेष्ठ, चव तें सत्य व धर्मयुक्त असून कानाला गोड लागणारे असले तर त्यापेक्षा श्रेष्ट. याप्रमाणे सत्याची प्रशंसा अधिक केली आहे. मुंडक उपनिषदांत, ' सत्यावांचून आत्मसा- क्षात्कार होत नाही.' भारतांत 'सत्याची व अश्वमेधावी तुलना केली तेव्हां सत्याचाच कांटा खाली वांकला. याकरितां सत्य हेच स्वर्गास चढून जाण्याची शिडी आहे; व अगाध संसारसमुद्र तरून जाण्याची नाव आहे. सत्यावांचून दुसरा पावन पदार्थ नाही. याप्रमाणे सत्य होय. ३ अस्तेयः-आपणाला कोठेही एकादी वस्तु सांपडली तर त्याच्या धण्याचा शोध करून ती त्याच्या स्वाधीन करावी. जर धण्याचा शोध न लागला तर ती वस्तु कोणा एकाद्या योग्य अधिकाऱ्याच्या स्वाधीन करावी. जशी शरीराने चोरी होते, तशी मनाने सुद्धा होते; याकरितां मनांत सुद्धा दुसऱ्याची वस्तु घेण्याची इच्छा करूं नये. जुगार खेळू नये; रांडवानी तसेंच कोणत्याही प्रकारचे व्यसन नसावें; कारण असल्या दुष्ट कामांत एकदा मन लागले ह्मणने मग पैशाकरितां चोरी करण्याची इच्छा उत्पन्न होते. विषयाला वाढविणाऱ्या पदार्थांची बिलकूल इच्छा करूं नये. ४ ब्रह्मचर्यः-विषयेच्छा वाढविणाऱ्या पदार्थांचा सर्वथा त्याग करावा. जेथे कामो- दीपक (विपय वाढविणारे ) पदार्थ असतील तेथे जाण्याची किंवा राहण्याची इच्छा करूं नये. व तसल्या ठिकाणानवेळही राहू नये. अनीति वाढविणारी व शृंगारिक गोष्टींचीं पुस्तके वाचू नयेत. कारण असल्या गोष्टी ऐकल्यानंतर त्या साक्षात् करण्याची मनाची प्रवृत्ति होते; एवढ्याकरितां असली पुस्तके वाचूं नयेत व ऐकू नयेत. त्यागी (ज्याने सर्व संग परित्याग केला आहे अशा ) पुरुपाने कोणत्याही स्त्रीबरो- वर व गृहस्थाने आपल्या स्त्रीवांचून इतर खीबरोबर ' तिचें मनांत स्मरण करणे, २. तिच्या संबंधाच्या गोष्टी ऐकणे, ३ तिच्या बरोबर भाषण करणे, ४ तिचे दर्शन घेणे, ५ तिच्या बरोबर किंवा तिच्याकडे पाहून हसणे, ६ तिच्या बरोबर एकांतांत काही मस- लन करणे, ७ तिला स्पर्श करणे व ८ तिचा संभोग करणे;' असें आठ प्रकारचे मैथुन करूं नये. व तिच्या उत्पत्तीचा वगैरे सर्व विचार करून तिच्याविषयी वासना दूर करावी. तो विचार अमा,- 'रनी ही केवळ स्नायु, मज्जा, अस्थि इत्यादि समुदायरूप, स्तनादि मांसग्रंथीनी युक्त अशी मांसाची पुतळी आहे. निचे शरीरावयव यंत्राप्रमाणे चंपळ आहेत. य मुस इत्यादि सर्व अवयव मटांनीच पूर्ण भरलेले आहेत. तेव्हां असल्या मांसपुत- ·पादः २] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [२९ ळीत त्वचा, मांस, रुधिर व हाड यांवांचून चांगलें तें काय असणार? मग कशाकरिता पुरुष अहो! जणू ही शशांकलेखाच आहे की काय किंवा मधु व अमृताच्या अवयवांनी खरोखर ही उत्पन्न झाली असावी. ही अमृतमय अशी चंद्रमंडलांतून नुक्तीच निघाली असावी. तशीच कमलपत्राक्षी, हंसगमना, ही सुंदर कन्या हावभावाने युक्त अशा नेत्राने सर्व प्राण्यांचे समाधान करीत आहे.' इत्यादि मनांत आणून मोहांत पडतो? स्त्री ही एक अग्नि अथवा विषवल्ली याहीपेक्षा अधिक आहे. तिला पाहिल्यावरो- वर किंवा तिचे स्मरण झाल्यावरोवर सर्व देहास ताप होतो; किंवा कामरूप विष सर्व श- रीरांत चढते. ती विधीची मर्यादा सोडून सेवन केली असतां धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष यांचा नाश करून नरकांत टाकून जीवात्म्याला चौऱ्याशी लक्ष योनी फिरावयास लावते; 'मणून इंद्रियनियमन करणाऱ्या पुरुषाने तिच्याविषयी वासना अगदी सोडून द्यावी. दुसऱ्याला दाखविण्याकरितां किंवा लोकांत प्रतिष्ठा मिळविण्याकरितांच नव्हे तर के- वळ आपल्या उद्धाराकरितां एकनिष्ठ ब्रह्मचर्यव्रत राखून निष्काम भक्ति करावी. निजण्याच्या वेळी बिछान्यावर बसून सर्व विषयांतून मन काढून काही वेळ भगव- द्भजनांत निमग्न व्हावें. नंतर झोप येतेशी वाटली की तत्काल डाव्या कुशीवर निजावें. रात्री खुराकाचे पदार्थ फारसे खाऊ नये. फार वेळ निजू नये; व निजल्यानंतर चांगली एक झोंप. झाली की लागलेंच उठावें; नंतर पुनः नि नये. कारण, पुनः निजल्याने पुष्कळ वेळा स्वप्ने पड्न वीर्यपात होण्याचा संभव आहे. नाटक, तमाशे वगैरे पाहूं नयेत; कारण त्यांतील नटाच्या हावभावाने मनास विकार उत्पन्न होऊन तत्काळ वीर्यपात होतो. अतिशय पुष्टिकारक पदार्थ खाण्याविषयी व अतिशय तिखट, खारट, आंवट इत्यादि रानस व तामस पदार्थांच्या खाण्यापिण्याविषयीं बिलकुल इच्छा करूं नये. शरीर निर्मल ठेवावे; परंतु ज्यापासून मिनास अधिक वाढेल असे होऊ देऊ नये. स्त्रीपुरुषांविषयी समान दृष्टि ठेवून स्त्रींत व शिलेत काही अंतर नाही इत्यादि विचार करून ब्रह्मचर्य दृढ करावे. सर्व इंद्रियांमध्ये निव्हेचा जय होणे फार कठीण आहे; करितां तिचा आधी जय करावा ह्मणजे एकनिष्ठ ब्रह्मचर्य सिद्ध होते. नेहमी गैरसावध व दीर्घसूत्री मनुष्य निःसंशय नाश पावतो; व त्याच्या इच्छा सर्व जागच्या जागीच राहून जातात. कनक, कांता व रसस्वाद हे पदार्थ अभ्यासी योग्याच्या चित्ताला त्वरितआपणांकडे आकर्पण करितात जेथे स्त्रिया वसल्या असतील तेथे तरुण ब्रह्मचान्याने जाऊं नये, व आपण बसलो आहोत त्या जागी जर त्या आल्या तर आपण तत्काळ त्या जाग्यावरून उठून एकीकडे नावें, नेथे एकांतस्थळी स्त्रिया न्हात धूत असतील अथवा आपल्या ·३० पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [ साधन- . अंगास काही चोळीत असतील तेथेही जाऊ नये. मार्गामध्ये मोठ्या संकटावांचून स्त्रीबरोबर ब्रह्मचाऱ्याने चालू नये. ज्या बागेत वगैरे ठिकाणी स्त्रिया निनल्या असतील तेथे किंवा त्याच्या आसपासही निवू नये. सर्व ठिकाणी परमेश्वर पहात आहे ह्मणून ' कोणी पहात नाही' अशा समजुतीने एकांतस्थळी वाईट कर्म करण्यास प्रवृत्त होऊ नये. - कोणत्याही प्राण्यांचे मैयुन चाललें असतां तिकडे पाहूं नये. सृष्टिविरुद्ध कर्म, हस्तक्रिया, तशीच देवयोनिसंभोगाची इच्छा करूं नये. गृहस्थ पुरुपाने आपल्या स्त्रीशी ऋतु प्राप्त झाल्यानंतर शास्त्रोक्त रीतीने व सांगित- लेल्या रात्रींस गमन केले असतां ब्रह्मचर्य भ्रष्ट होत नाही; ऋतुकाळावांनून व विहितरात्री- वांचून एक वेळ गमन केल्यानेही ब्रह्मचर्य भ्रष्ट होतें. ४ ब्रह्मचर्य-विंदुविचार:-'ब्रहाचर्यात सर्व धर्म अंतर्भूत होतात,' असें छांदोग्य उपनिषदांत सांगितले आहे. त्यांत विदुनिरोध तर योगास अत्यंत साधक आहे हे प्रत्यक्ष सिद्ध करितां येते; पहा,-बिंदु ह्मणने वीर्य में चल ह्मणने स्खलन झाले असतां चित्त चल होते; आणि त्यापासून वायुही अस्थिर (चल) होतो. त्यामुळेच प्राणी जन्ममरणाच्या फेऱ्यांत पडतो यांत संशय नाही. व ज्या वेळेस वायु सुषुम्नारूप मध्यमार्गात प्रवेश कारतो; तेव्हां तो स्वस्थ होतो व त्याबरो- वर विंदु व चित्त स्थिर होतात. वायूला जी जी अवस्था प्राप्त होते त्या त्या अवस्थेप्रत विंदूही प्राप्त होतो. याकरितां वायूच्या साधनाकरितां झटावें हणने त्यानेच बिंदूचे साधन होणार आहे. तो मच्छित झाला असतां व्याधि दूर करितो; बद्ध झाला असतांआकाशगमन इत्यादि प्राप्त होते; लीन झाला असतां सर्व सिद्धि देणारा होतो; व निश्चल झाला असतां मुक्ति दे- णारा होतो. जशी नशी हिंदूची अवस्था होते तशी तशी चित्ताची अवस्था होत जाते. तात्पर्य, बिंदुनिरोध अवश्य केला पाहिजे. बिंदुनिरोध न केला असतां स्खलनानंतर तत्काल अशक्तता प्राप्त होते हा बहुतेकांस अनुभव आहे. बिंदुनिरोध न केल्यामुळे जरा (वृद्धापकाल) लवकर प्राप्त होते, आणि लवकरच मरण येते. विंदुनिरोधानेच वायुपुत्र श्रीमद्धनुमान् श्रीरामचंद्र- प्रभूचे कार्य करून सर्वमुकुटमणि होऊन जो चिरंजीव झाला. तसाच भक्तशिरोमणि भीष्मपिता- मह विदुनिरोधानेच ज्ञानविज्ञानसंपन्न होऊन रणांत श्रीकृष्णाचीही प्रतिज्ञा भंग करण्यास नो समय माला; आणि ज्याने आपल्या इच्छेनें उदगयनांत देहत्याग केला. याप्रमाणेच उद्दालक, बीतहव्य इत्यादिक स्वेच्छेने देहत्याग करिते झाले. याकरितां विंदुनिरोध करणे फार जरुरीचे आहे. मोपर्यंत अग्रवारी आहे तोपर्यंत कसलाही यत्न केला असतां योग सिद्ध होणार नाही. व बिंदुक्षयाने नरा व मरण प्राप्त होऊन पुनः अनेक योनीत उत्पन्न होणे चुकणार नाही. मनपर्यापासून नित्तनय होतो. नसा प्राणाचा चित्ताशी निकट संबंध आहे तसा या ·पादः२] पातञ्जलयोगशाखाचा अभिमाय । [३१ स्थूलशरीरांतील सारभूत शुक्राशीही आहे. नशी प्राणायामांनी आयुष्याची वृद्धि होते , तशी शुक्रापासून सुद्धां अद्भुत शक्ति प्राप्त होते. जसें, बीजाचे उत्तम रीतीने रक्षण केले असतां त्यापासून वृक्ष चांगला जोमदार उत्पन्न होतो, त्याप्रमाणे शुक्राच्या प्रभावाने शरीर स्वस्थ व अचल राहते. ह्मणून हठयोगप्रदीपिकेंत सांगितले आहे; की,-'बिंदूचे उत्तम रीतीने रक्षण केले असतां योगी कालासही जिंकितो. विंदुपाताने मरण येते; व बिंदुनिरोधाने जीवन होते. बिंदुधारण केले असतां योग्याच्या शरीरास सुगंध येतो. जोपर्यत बिंदु स्थिर आहे तेथपर्यंत कालाचे भय कोठून असणार ? पुरुषाचें शुक्र चित्ताधीन आहे व शुक्राधीन नीवित आहे. याकरितां शुक्राचे व मनाचे मोठ्या प्रयत्नाने रक्षण करावें.' याप्रमाणे साधुपुरुप उपदेश करीत असतां अविद्येच्या योगाने मोहित झालेला पुरुष दृष्टि असून कुत्र्यांत पडतो त्यास त्याचे नशीव ! परंतु विवेकी पुरुषाने वरील उपदेशाप्रमाणे ऊर्ध्वरेता (बिंदुनिरोध करणारा) होणे उत्तम पक्ष आहे. आतां जो ऊर्ध्वरेता राहू शकत नाही अशा मंद अधिकाऱ्याक- रितां मुद्धां शास्त्रांत उपाय सांगितले आहेत. ते असे की, त्या पुरुषाने शास्त्रविधीप्रमाणे गृहस्थाश्रम करावा. आणि विधीप्रमाणेच स्त्रीसंगादि केलें भसतां कांहीं शुक्राचा नाश होत नाही. आणि उत्तमलोकप्राप्ति होते. पहिल्या पादांत पस्तिसान्या सूत्रांत विषयवती प्रवृत्तीमध्ये ज्ञानेंद्रियविषयक ने दिव्य भोग सांगितले आहेत, त्यांचा अतिदेश कर्मेंद्रियालाही होऊ शकतो. विषय दोन प्र- कारचे आहेत; दिव्य आणि अदिव्य. त्याप्रमाणे मुखभोग सुद्धा दोन प्रकारचा आहे; दिव्यभोग आणि अदिल्यभोग. वाह्यविषयांत आसक्त झाल्यामुळे प्रत्यग् दृष्टि झाली नाही मगून जिज्ञासु (जाणण्याची इच्छा करणारा)आहे, असा मंद अधिकारी धर्मशास्त्राच्या विधीप्रमाणे गृहस्थाश्रम घेऊन संसारयात्रा करितो, त्याचा भोगअदिव्य आहे; ह्मणने त्या पुरुषाला तो भोग शास्त्राप्रमाणे असल्यामुळे पापी पुरुषापेक्षाहा भोग प्रशस्त आहे असे वाटून आभ्यंतर दृष्टि नसल्यामुळे खऱ्या तत्त्वाचा अनुभव त्याला येत नाही; अणून अदिव्य भोग असें झटले. ज्या वेळेस आम्यंतर दृष्टि येते त्या वेळेस तेच भोग दिव्य होतात. याकरितांच हठयोगादिकांत , वज्रोली मुद्रा सांगितली आहे; ती येणेप्रमाणे, अथ वज्रोली:-'जरी स्वेच्छेने वागत आहे व योगशास्त्रांत सांगितलेल्या नियमां- प्रमाणे बिलकूल वागत नाही; तथापि ज्याला वज्रोली मुद्रा माहित आहे; त्या योग्यास योग- सिद्धि होते. तीविषयी दोन पदार्थ मोठे साधक आहेत; ते भाग्यवानांवांचून वाटेल त्याला मिळणं परम कठीण आहेत. एक तर स्त्रीसंगानंतर दूध पिण्यास; व दुसरा पदार्य आपल्या मनाप्रमाणे वागणारी स्त्री. वओली मुद्रेचा प्रकार असा-स्त्रीसंगानंतर ज्यांतून वीर्यपात होतो अशा शिश्ननामक इंद्रियाने मोठ्या प्रयत्नाने वीर्याला वर आक- ·३२ पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [ साधन- पण करण्याचा अभ्यास करावा. ह्मणजे इंद्रियाला वर वर आकुंचन करून मोठ्या प्रयत्नाने वार्य वर ओढून घेण्याचा अभ्यास करावा. याप्रमाणे पुरुपाने अथवा स्त्रीने कोणीही केलें अ- सतां वज्रोलीसिद्धि होते. (याचा अभिप्राय असा,)-शिश्नाच्या छिद्रांत शिरेल अशी बेताची जाडी शिशाची चवदा वोटें लांबीची गोल अशी एक सळई करवावी. (ती बारा बोटें लांब सारखी असू द्यावी; व दोन बोटे वळवावी. ) तिला काही स्निग्ध पदार्थ लाउन सरळ वाजून दररोज एक एक बोट ती सळई शिश्नाच्या मोंकांत धीरे धीरे घालण्याचा अभ्यास मुरूं ठेवावा. ह्मणने पहिले दिवशी एक बोट, दूसरे दिवशी दोन बोट, तिसरे दिवशी तीन, याप्रमाणे बारा बोटांपर्यंत सळई आंत घालण्याचा अभ्यास करावा. याप्रमाणे केले असतां शिभाचा मार्ग शुद्ध (खुला) होतो. त्यानंतर पुनः त्याप्रमाणे ह्मणने चवदा वोटें लांबीची व तितकीच जा- रीची अशी एक चांदीची आरपार पोकळ नळी करवावी. ती बारा वोटें लांब सरळ असू देऊन दोन वोर्ट वळवावी. ( वळविलेल्या भागाकडील नळीचे तोंड थोडे मोठे असू द्यावे ह्मणने त्यांत पुढे सांगावयाच्या दुसऱ्या नळींचे तोंड आंत थोडेसें जुळून बसू शकेल.) ती तयार करविलेली चांदीची नळी पूर्वीप्रमाणे काही स्निग्ध पदार्थ लाऊन हलके हलकें शि- भाच्या मोंकांत कारा बोटे घालावी; बाकीचा दोन बोटें भाग बाहेर ठेवावा. त्यानंतर सो- नाराची अग्नीस फुकण्याची लांब नळी ( फुकणी ) असते; (ही नळी दिव्यावर सोन्याचे रवे तयार करतांना फुकण्याकरितां आपले सोनार लोक प्रायः घेत असतात; गुजराथी वगैरे सोनाराची तर नेहमीच फुकण्याची अशी नळी असते. तिचे तोंड एकीकडे फार बारीक असते.) तिच्याप्रमाणे एक नळी झणजे फुकणी घेऊन तिचें एक बारीक तोंड शिश्नांत घा- तलेल्या चांदीच्या नळीच्या दोन वोटें बाहेर असणाऱ्या वांकच्या' तोंडांत शिरकवून दुसरें मोठे तोंड आपल्या तोंडानवळ धरून त्यांत प्रथम अग्नि पेटवितांना जशी हलके हलके फुक मारितो त्याप्रमाणे फुकावे. असे केल्याने इंद्रियमार्ग चांगला शुद्ध होतो. त्यानंतर त्या इंद्रियाने पाणी, दूध वगैरेंस वर ओढून घेण्याचा अभ्यास करावा. पाणी वगैरे वर आकर्षण करता येऊ लागले ह्मणने मग पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे रतिसमयीं स्त्रीच्या योनीत पडलेले वीर्य वर आकर्पण करण्याचा अभ्यास करावा. बिंदु (वीर्य ) वर आकर्षण करता येऊ लागला ह्मणने वजोलीमुद्रा सिद्ध झाली असे समजावें. वज्रोली मुद्रा, प्राणनय व खेचरी मुद्रा या दोघांची सिद्धि आल्यावांचून चांगली सिद्ध होत नाही. रतिकाली स्त्रीच्या योनीत विद पडत आहे तोच पूर्वी वज्रोली मुद्रेच्या अभ्यासाने तो वर आकर्पण करावा. ही बिंदुपात होण्याच्या पूर्वीच सावधगिरी टेविली पाहिजे. नर कदाचित् अवधान न राहतां बिंदु पडलाच तर मग पुनः तो यर आकर्षण करुन ठिकाणी स्थापन करावा. याप्रमाणे जो बिंदूचे उत्तमः प्रकारे रक्षण करितो, नोच खरे योगाचे तत्त्व नाणणारा मृत्यूला निकितो; कारण, वीर्य- ।

·पादः २] पातञ्जलयोगशाखाचा अभिमाय । [३३ पाताने मरण येते, व वीर्यरक्षणाने जीवन होते. याकरितां बिंदूचे रक्षण अत्यावश्यक केले पाहिने. वज्रोलीमुद्रेचा अभ्यास करणाऱ्या योग्याच्या शरीराला उत्तम सुवास येऊ लागतो. जोपर्यंत शरीरांत बिंदु उत्तमरीतीने स्थिर आहे तोपर्यंत कालाचे भय कोठून असणार ? ( अर्थात् मृत्यूचे भय मुळीच नाही.) चित्ताच्या अधीन पुरुषाचे वीर्य आहे व वीर्याच्या अधीन सर्व जीवित आहे; याकरितां वीर्य व मन या दोहोंचे मोठ्या प्रयत्नाने रक्षण केलें पाहिजे. निला ऋतु प्राप्त झाला आहे अशा स्त्रीचें रज सुद्धा रतिकाली आपल्या वीर्या- बरोबर वज्रोलीचा अभ्यास नाणणाऱ्या योग्याने वर आकर्षण करून पूर्वीप्रमाणे स्थापन क- रावें. सहजोलि व अमरोलि ह्या दोन मुद्रा वज्रोलीहून काही पृथक् नसून वज्रोलीचाच एक विशेष भेद आहे. वजोलीमुद्रेचा अभ्यास करण्याकरितां केलेलें में मैथुन, त्या मैथुना- नंतर सोडून दिला आहे रतिव्यापार ज्यांनी व सुखाने वसलेले अशा त्या स्त्रीपुरुषांनी, गा- ईच्या शेणाचे गोळे उत्तमरीतीने वाळवून त्याचे तयार केलेलें भस्म पाण्यात कालवून म- स्तक, कपाळ, डोळे, हृदय, दोन्ही खांदे व दोन्ही हात इत्यादि अंगांस त्याचा लेप करणे; या क्रियेस मत्स्येंद्र इत्यादि योग्यांनी सहजोलि मुद्रा असे हटले आहे. योग्याने हिच्यावर नेहमी श्रद्धा ठेवण्यास ही योग्य आहे. हा सहनोलि नांवाचा उपाय कल्याणकारक असून मोग भोगीत असताही मुक्ति देणारा आहे. हा योग जे पुण्यवान् , धैर्यशील, तत्त्ववेत्ते व निर्मत्सर असतील अशा पुरुषांनाच साध्य होणारा आहे; जे दुसऱ्याचा हेवा करणारे व पापी वगैरे असतील त्यांना हा योग साधणारा नव्हे. अपरिग्रहः-शरीररक्षणास लागणान्या अवश्य साधनांपेक्षा अधिक भोगसाध- नाचा स्वीकार न करणे यास अपरिग्रह असें ह्मणतात. पहा ! मक्तिमान् गृहस्थाश्रमी पुरुष या पृथ्वीवर थोडे आहेत काय? की ज्यायोगानें पवित्र भिक्षान्न मिळणार नाही, ह्मणून धन व धान्य इत्यादिकांचा संचय करून ठेविला पाहिजे. दोन हातांची अंजलि ( ऑजळ) जवळ असतां पात्राची काय गरज आहे ? मोठमोठ्या शिला मोकळ्या पडल्या असतां व •आपले भुन जवळ असतां गादी, उशा वगैरेंची काय गरज आहे. उत्तम प्रकारची मोठाली 'पत्रे व वल्कलें शरीर झांकण्यास असतां वस्त्राची काय गरज आहे ? पर्वताच्या गुहा वगैरे असतां राहण्यास घर कशाकरितां बांधले पाहिजे ? कारण या सर्वांचा जो जो संग्रह जास्ती करीत नावा, तसतसा अधिकच त्यांपासून संताप प्राप्त होतो. ने अपरिग्रह ह्मणने कोणत्याही वस्तूचा संचय न करितां वर सांगितलेल्या पदार्थावर निर्वाह करितात ते मोठ्या आनंदाने असतात. याकरितां अपरिग्रहाचा अभ्यास सतत करावा. यमांविषयी विशेष विचार:-आतां हठयोगप्रदीपिका इत्यादिग्रंथांत '१ अहिंसा, २ सत्य, ३ अस्तेय, ४ ब्रह्मचर्य, क्षमा, धृति (धैर्य), ७ दया, ८ आनंद, ९ मिताहार ·पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [ सामन- . व १० शौच;' याप्रमाणे यम दहा सांगितले आहेत; आणि अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्म- चर्य, हे चार येथे यमांत सांगितले आहेत; व शौच पुढे नियमांत सांगितले आहे. बाकी १ क्षमा, २ धृति, ३ दया, ४ आर्जव व ५ मिताहार हे पांच राहिले; यामुळे सूत्राला कर्मापणा आला असे मुळीच समजू नये; कारण, या पांचांचा प्रायः अहिंसा इत्यादिकांतच समावेश होऊ शकतो. तथापि थोडक्यांत त्यांचे येथे पृथक् विवेचन करितों,- १ क्षमाः ज्ञानी लोकांचे क्षमा हे मोठे.भूषण आहे. दुसऱ्याने वाईट भापण केले असतां ते सहन करणे हाच ज्ञानी पुरुपास परमधर्म आहे. कोणी उपहास (थट्टा) केला असतां क्रोध येऊन क्षमा सोडून देऊ नये. ज्याने धर्माचे पाळण केलें त्याचें, तो रक्षित (पाळलेला) ध- मैच रक्षण करितो. व धर्म सोडला असतां तो सोडलेला धर्मच त्याचा नाश करितो. समा राखून नेहमी शांत राहण्यानेच सत्यसुखाचा अनुभव प्राप्त होतो. प्रत्येक प्राण्याच्या हृदयांत परमेश्वर अंतर्यामिपणानें वास करितो असे समजून कोणावर कधी रागावू नये; नेहमी क्ष- माच करावी. अज्ञानी लोकांनी केलेला उपहास, त्यांनी केलेलें दुष्ट भाषण व त्यांनी दिलेले दुःख ह्यांस ज्ञानी लोक क्षमेचा नेहमी अभ्यास केल्यामुळे मुळीच जुमानीत नाहीत; व त्यांच्या- वर क्रोध करीत नाहीत. क्षमा हीच, ब्रह्माच्या ठिकाणी रममाण झालेल्या साधूना शोभवि- णारे मूपण आहे. २ धृतिः-विचारी पुरुष संकटांत घाबरून धीर सोडीत नाहीत. वैष्णव लोक संक- टांत मुख मानितात. ह्या लोकच्या क्षणिक सुखाकरितां धैर्य सोडून देऊन त्या सुखांत आसक्त होगें, हे अविचारी पुरुषाचे काम आहे. नेहमी इंद्रिये, मन इत्यादिकांच्या विकारास जिंक- प्यास सावध असावे; धैर्य सोडूं नये. ते विकार आपल्यावर अंमल चालवू लागले असतां त्यांच्या स्वाधीन आपण होऊं नये. जे धैर्य धरून विकारच्या लढाईत टिकाव धरितात, तेच ईश्वराच्या कृपेस पात्र होतात. पाहिजे तसे दुष्टलोकांकडून दुःख प्राप्त होवो; किंबहुना आ- धिभौतिक, आधिदैविक व आध्यात्मिक दुःखांचा पर्वत जरी आपल्यावर कोसळला, तथापि शांतिमान् पुरुषाने धैर्य झणून कधी सोडूं नये. ३ दया:-गरीव प्राण्यावर त्याचे दुःख व त्याची गरिबी पाहून ममता करणे याला दया भणतात. जर कदाचित् आपल्यानवळ दान देण्याला द्रव्य नाही तर सर्व प्राण्यांवर आपल्या मनांत ममता ठेवून त्याप्रमाणे नेहमी वर्तन ठेवावें. ज्या वेळेस परस्परांत कलह होऊन बोध उभयतांस ना लागतो, त्या वेळेस दया ही दोघांसही थंड करून उभयतांच्या मानहसास वादविते. ४ आर्जयः-अहंपणाचा त्याग करून सांशी गरिवीने वागणे याला आनंद ह्मणतात. परमहंम पुरुष नेहमी अहंमतीचा त्याग करून 'आत्म्याला कोणी ओळखीत नाहीत, असे ·पादः २] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय.। [ ३५ जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्वभौमा महाव्रतम् ॥ ३१ ॥ ब्राह्मणत्व वगैरे जाति, तीर्थ इत्यादि देश, चतुर्दशी इत्यादि काल व ब्राह्मणप्रयो- जन इत्यादि संकेत, ह्यांच्या संबंधाचा काही विचार न करितां अहिंसादिकांचे एकसारखें जाणून कोणी निंदा अथवा स्तुति केली असतां कांहींच मनास आणीत नाहीत. रागादि दोष ज्याने जिंकिले आहेत असा योगी आपणश्रेष्ठ असूनही सर्वाला वंदन करितो; व 'मी मोठा आहे' असा अभिमान कधीही बाळगीत नाही. लहानांत लहान झाल्यानेच मोठ्यांत मोठा होतो. असें हैं ज्ञानाचे तत्त्व जाणून स्वादादिक विकारांला जिंकिलें आहे ज्यांनी असे साधु पुरुष नेहमीच नम्रता धारण करितात. दृश्य वस्तूंवरची ज्यांची प्रीति नष्ट झाली आहे व चेतनां- विषयी ज्यांचें मन लीन झाले आहे, अशा साधु पुरुषांचे चित्त परमेश्वराचे ठिकाणी लीन होतें. मान व अपमान यांविषयी ज्याची चित्तवृत्ति समान झाली आहे, अशा यतीची नेहमी नि- मान ( अभिमानरहित ) अशीच वृत्ति राहते. हृदय, वाणी आणि मन यांच्यांत कोमलता किंवा सरलता राखणे यालाच आर्जव ह्मणतात. ५मिताहारः-धष्टपुष्ट होण्याकरितां किंवा हौसेकरितां नव्हे, तर केवळ क्षुधेचा नाश न्हावा याकरितां भगवंताला निवेदन केलेल्या अन्नांतून औपधमाफक प्राण वाचावा ह्मणून सूक्ष्म आहार (पदार्थाचें भक्षण) करणे ह्याला मिताहार ह्मणतात. खाण्याचे पदार्थ व पिण्याचे पदार्थ अनियमितपणाने सेवन केले असतां रोगाची उत्पत्ति होऊन शांतीचा भंग होतो. खुराकाचे पदार्थ जेवढे सहन पचन होतील, तेवढेच वेताने खावेत. दोन भाग अन्न व एक भाग पाणी सेवन करून एक भाग वायूकरितां रिकामा ठेवावा. खाण्याचे मान सकाळी अमुक घास व संध्याकाळी अमुक धास असे ठरविले असेल किंवा दुसऱ्या कोणत्या तरी एकाद्या रीतीने बांधलेले असेल तर फार चांगलें. अथ पथ्यविचारः-गहू, तांदूळ, जव, साठी (साठ दिवसांत तयार होणारे भात), सावे, राळे, दूध, तूप, लोणी, मुंठ, सैंधव, सुरण, राताळी कंद, फणस, मूग, तुरीची दाळ, साखर, खडीसाखर इत्यादि व धर्मशास्त्रांत सांगितलेले श्राद्धप्रकरणांतील सर्व सात्विक पदार्थ खाण्यास योग्य आहेत. तुपाचा व दुधाचा उपयोग विशेप वेतानेच करावा. अपथ्यविचारः-अतिशय आंबट, तुरट, कडू, तिखट, तेलकट, खारट, दही, ताक, कांनी, तीळ, मोहन्या, शिळे अन्न, पुनः ऊन केलेले अन्न, असे राजस पदार्थ अगदी खाऊं पिऊ नयेत. तसेच लसून, कांदे, मुळे, गाजरे, हुलगे, पालामानी, ओल्या भाज्या, तेल, हिंग, उडीद, हे पदार्थ योग्याने सर्वथा वर्ण्य करावे. मत्स्य, मांस, मद्य, अफू, गांना वगैरे कै पदार्थ, सुपारी, ऊन पाणी इत्यादिक तसेच धर्मशास्त्रांत निपिद्ध केलेले आणखी अन्य पदार्य सर्व वर्ण्य करावे. फार भोजन, अति निद्रा, अति चोलणे, मूक लागल्यावांचून खाणे, चंचलना, ·. ३६ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [साधन." सतत पाळण करणे हे योगाचे महावत आहे. तात्पर्य, ब्राह्मणाला मारणार नाही' अ- साच केवळ नियम पाळण करावयाचा आणि बाकीच्याविषयीं नाहीं; असा विचार न करितां एकसारखें सतत अहिंसा इत्यादि पाळले असतां लवकर योग सिद्ध होतो. यावि- पयी विशेष विस्तार याच सूत्रावरच्या भाप्यांत केला आहे तो पहावा. शौचसंतोपतपःस्वाध्यायेश्वरमणिधानानि नियमाः॥३२॥ शौच ह्मणने शुद्धि, ती दोन प्रकारची; बाह्य ( बाहेरील) व आम्यंतर (आंतील). त्यांत मृत्तिका, पाणी इत्यादिकांनी शरीर इत्यादिकांचे धुऊन स्वच्छ ठेवणे ही बाघ शुद्धिः व मैत्री इत्यादि भावनांनी द्वेष इत्यादिक चित्ताचा मल दूर करणे याला आम्यंतर शुद्धि ह्मणतात. संतोप पणने तृष्टि ( तृप्ति ). तप, संतोप व ईश्वरप्रणिधान या तिघांचे स्वरूप पूर्वी ( सा० सू० १ त ) सांगितले. याप्रमाणे शौच (शुद्धि ) इत्यादि पांचांस नियम असें ह्मणतात. १ शौचः- अति व्यायाम, अति मैथुन, अति मार्गक्रमण, दुर्जनसंगति, अग्नीजवळ शेकतं बसणे, घांवत चालणे इत्यादि सर्व अपथ्य होय. सूत्र ३२ टीप:-२ नियम (हें योगांतील द्वितीयाङ्ग होय ). १ शौच, २ संतोप, ३ तप, ४ स्वाध्याय व ५ ईश्वरप्रणिधान असे ५ पांच नियम आहेत; ते येणेप्रमाणे, : बाह्य व आभ्यन्तर असे दोन प्रकारचे शौच आहे. मृत्तिका व पाणी यांनी. होणारी शुद्धि बाह्य शौच; व अंतःशुद्धि हे आम्यंतर शौच होय. वृद्धगौतमस्मृतीत 'मनःशौच ( अंतःकरणशुद्धि), कर्मशीच (नित्यनैमित्तिककर्मानी होणारी शुद्धि ), कुलशौच ( चांगल्या फुलांत जन्म असल्यामुळे शुद्धि), शरीरशौच ( मृत्तिका व पाणी यांनी होणारी शरी- राची शुद्धि ), वाक्छौच (तोंडाने सत्य व प्रिय भापण करणे ), असें पांच प्रकारचे शौच सांगितले आहे. या सर्वांचा अंतर्भाव या दोहोंत होतो. या दोहोंपैकी आभ्यंतर शौच मुख्य आहे; कारण, सत्वशुद्धीवांचून (अंतःकरणशुद्धीवांचून ) बाह्यशौचाचा कांहीएक उपयोग होत नाही. ह्मणूनच सांगितले आहे की, 'जर एक अंतःकरण निर्मल नाही तर, त्रिदंडी संन्यास, मौन, ना वादविणे, किंवा केश मुंडून टाकणे, वल्कलें व कृ. प्णानिन धारण करणे, कडकडीत मतें करणें, तीर्यादिकांची स्नाने करणे, अग्निहोत्र घेणे, अरण्यांत राहणें, येदाध्ययन करणे, ध्यान करीत बसणे, इत्यादि सर्व कर्मे व्यर्थ आहेत. आरोग्य, वायूनें इष्टस्यली अवधारण, अग्नीची प्रदीप्ति, व नादाभिव्यक्ति ह्या सर्व गोष्टी नारीच्या शोघनाने होतात. अणून अंतःशरीरशुद्धीकरितां साधकांना कितीएक मत्पुरुष १ चौति, २ बस्ति, ३ नेति, पाटक, ६ नौलि प ६ कपालमाति' या सहा कमांचा उपदेश करिताहेत. त्यांचं स्वरूप हटयोगप्रदीपित सांगितले आहे; ते असे:- . " ·पादः २ पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । अथवा अथ धौतिः-सुमारे चार बोटें रुंद, पंधरा हात लांब असे नवें बारीक जगन्नाथीचें स्वच्छ वस्त्र घेऊन दोन चार वेळां ऊन पाण्यात धुऊन गुरूने सांगितल्या रीतीप्रमाणे ऊन पाणी दूध याने थोडें भिजवून हलके हलके तोंडात घालून ते भोजनाप्रमाणे गिळावे. नंतर या त-हेचें धौतिकर्म करून पुनः तें वस्त्र बाहेर काढावें. त्यांत पहिले दिवशी एक हात वस्त्र गिळून बाहेर काढावे, दुसरे दिवशी दोन हात, तिसरे दिवशीं तीन हात, याप्रमाणे दररोज अ- भ्यास वाढवीत वाढवीत पंधरा दिवसांत पंधरा हात गिळावे. ज्या वेळेस पंधरा हात वस्त्र गिळलें जाईल तेव्हां त्या वस्त्राचा शेवट दांतांत धरून नौलिकर्म केल्यानंतर तोंड उघडून हलके हलके पुनः ते वस्त्र बाहेर काढावे. या धौतिकर्माचा रोज एकसारखा अभ्यास केला असतां कास, श्वास, प्लीहा, जलोदर, कुछ इत्यादिक कफापासून उत्पन्न होणारे वीस प्रकारचे रोग दूर होतात. अथ वस्तिः नदी इत्यादिकांच्या बेंबी इतक्या स्वच्छ पाण्यात प्रवेश करुन क- रांगुळी ( करंगळी ) मावेल अशा बेताची पोकळ सहा बोटें लांबीची कोवळ्या वेळूची नळी घेऊन गुदद्वारांत ( मलद्वारांत ) चार बोटे घालावी व दोन बोटे बाहेर ठेवावी. त्यानंतर उ- त्कटासन करून ( पायांच्या चवड्यांवर अयप्रदानासारखे बसून ) नौलिक्रियेनें 'पोटांत असणाऱ्या वेळच्या नळीस उत्थापन करून अपानवायूच्या वर आकर्षणाने नौलिकर्म क- रून सर्व पाणी सोडून द्यावे. नंतर जे काही पाणी पोटांत बाकी राहिले असेल तें मयूरा- सन करून काढून टाकावे. याप्रमाणे काही दिवस अभ्यास करितां करितां पुढे नळीवांचून पाग्याचे आकर्षण करितां येते. या वस्तिकर्माने वात, पित्त व कफ यांपासून उत्पन्न होणारे जितके गुल्म, प्लीह, अजीर्ण आदि रोग आहेत, त्यांचा नाश होतो; धातूची वृद्धि होते; इंद्रियांची व मनाची स्वस्थता, शरीराची उत्तम कांति, व जठराग्नि प्रदीप्त होतो. :- ज्याला कोठे गांठी नाहीत असें नवें, स्वच्छ व बारीक तीन चार विती लांबीचे सूत घेऊन तें नाकाच्या आतील भोंकांत मावेल या बेताचे दहापट, वीसपट अथवा पंचवीसपट करून पुढे सुमारे एक वीतमर मागास पीळ घालावा; व वाकीचा माग तसाच राहू द्यावा. याप्रमाणे ती दोरी तयार झाल्यावर गुंफलेल्या भागाचा शेवट धरून एका नाकपुडींत हलके हलके खुपसावा; तो शेवट तोंडांत पडनिभेच्या पुढे आला ह्मणने तोंडात बोटे घालून शेवट धरून बाहेर हलके हलके ओढावा. अथवा पीळ घातल्यावांचूनच पूर्वीचे दहावीसपट केलेलें सूत एका नाकपुडीत घालून दुसरी नाकपुडी बोटानें बंद करून पू- रक करावे ( बाहेरचा वायु आंत ओढावा ), नंतर तोंड उघडावे; पुनः पूरक करून तोंडा- वाटें वायु सोडावा. याप्रमाणे वरचेवर केले असतां दोऱ्याचा शेवट पडनिभेनकळ येईल तो बोयनें धरून बाहेर ओढून काढावा. यानंतर नाकाच्या भोंकाबाहेर राहिलेला शेवट एका अय नेतिः- ·३८] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । " [ साधन- हाताने व तोंडातून बाहेर आलेला शेवट दुसऱ्या हाताने धरून दोन्ही हातांनी काढघाल ह. लके हलके करावी. याप्रमाणे विधि एका नाकपुडीचा झाला ह्मणजे दुसऱ्या नाकपुडीत दोरा घालून पूर्वीप्रमाणे सर्व प्रकार करावा. याचप्रमाणे एका नाकपुडीत सूत घालून दुसरी ना- कपुडी बोटाने दाबून श्वास आंत ओढून पूर्वी बंद केलेल्या दुसऱ्या नाकपुडीवाटे बाहेर सो- डावा; असें वरचेवर करावे ह्मणजे दुसऱ्या नाकपुडीवाटेच सूत बाहेर येईल; नंतर पूर्वी सांगि- तल्याप्रमाणे दोन्ही शेंडे धरून काढघाल करावी. याप्रमाणे तीन चार वेळां करावें. हा प्रकार जेव्हां पुष्कळ वेळां करावा तेव्हां कदाचित् साधतो. याला मोठमोठे सिद्ध 'नेतिक्रिया ' असें ह्मणतात. या क्रियेच्या अभ्यासापासून कपाळाची शुद्धि व नेत्राची दृष्टिं अतिसूक्ष्म होते ( दृष्टीने अतिसूक्ष्म पदार्थ दिसू लागतो). मस्तकरोग, नेत्ररोग, याप्रमाणेच कंठाच्या वरच्या भागास जेवढे ह्मणून होणारे रोग आहेत तेवढे सर्व रोग या नेतिकर्माने बरे होतात. अथ त्राटक:----डोळे चांगले उघडे ठेवून एका पदार्थाकडे ( नाकाच्या शेंड्याकडे किंवा शालग्रामाकडे ) एकसारखी दृष्टि ( नजर ) ठेवावी; ती इतका वेळ की, जेथपर्यंत डोळ्याला पाणी येईल तेथपर्यंत. या क्रियेला मत्स्येंद्रादि योग्यांनी 'नाटक' असें मटले आहे. या त्राटकक्रियेपासून नेत्राचे सर्व रोग जातात, दृष्टि सूक्ष्म होते, आळस, निद्रा इत्यादिक सर्व दूर होतात. जसा सुवर्णाचा पेटारा जतन करून ठेवतात याप्रमाणे हे त्राटक चांगले जतन करून ठेवावे. अथ नौलि:-दोन्ही खांदे खाली वाकवून व दोन्ही हात जांघेवर ( जांघाडावर ) ठेवून मोठ्या वेगाच्या पाण्यातील भोंवयाप्रमाणे आपले पोट उजवीकडून डावीकडे व डावीकडून जर्वाकडे याप्रमाणे एकसारखे फिरवावें (हलवावें ); याला 'नोलिक्रिया ' ह्मणतात. या नौलि- क्रियेच्या अभ्यासाने जठराग्नि प्रदीप्त होतो (वाढतो); आणि पोटांतील सर्व रोग दूर होतात- आणीक दुसरे असे की, या नौलिक्रियेच्या योगाने धौति व बस्ति ह्या क्रिया लवकर साध्य होतात. अथ कपालभातिः-लोहार, तांबट यांच्या मात्याप्रमाणे फार लवकर लवकर में प्राणवा- चें रेचक व पूरक करणे, याला 'कपालभाति 'क्रिया ह्मणतात. या क्रियेच्या अभ्यासाने कफा- पासून उत्पन्न होणारे सर्व रोग दूर होतात. ह्या क्रिया केल्या असतां शरीराची शुद्धि होते; आणि शरीराप्त हलकेपणा वाटतो; ज्या योगाने मलाने व्याप्त झालेल्या नाल्या मोकळ्या होतात; प्राणवायूचा संचार चिनहरकत एकसारखा चालतो प्राणायामाचा अभ्यास करण्यास सोपे पडनें; मणून ज्या पुरुषांना कफ, मेद, स्थौल्य इत्यादि विकार असतील त्यांनी ह्या घौति इत्यादिक सहा क्रिया अवश्य केल्या पाहिनेत. आणि ज्यांचे वात, पित्त व कफ हे दोष समान असतील त्यांना करण्याची आवश्यकता नाहीं; कारण, कदाचित् या सहा क्रिया केल्याने उलट वातादिक दोप कमी नाम्नी होतील.

·पादः २] पतिञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । २संतोप:-कोणाजवळ याचना न करितां मिळालेल्या अन्नादिक पदार्थावरच तृप्त असणे यास संतोष ह्मणतात. यापासूनच खरोखर सुख प्राप्त होते; कारण सुखाचें मूळ संतोष माहे; व दुःखाचें मूळ तृष्णा (अतिशय आशा) आहे. ह्मणूनच 'तृप्णारहित होऊन आपल्या प्रारब्धाने आपणास जे भोग प्राप्त होतील त्यांतच तृप्त असावे;' असें भगवान् मनूने सांगितले आहे. तसेच 'संतोपरूप ऐश्वर्याने जे सुखी आहेत ते सार्वभौमराज्यालाही कसपटाप्रमाणे समजतात;' असे योगवासिष्ठांत सांगितले आहे. प्राणी जर तृष्णा सो- डून देईल तर सुखी होईल. तृष्णाच रजाचा गज करिते. पहा, या शरीरादिकाच्या रक्षणा- करितां कांहीं पुष्कळ प्रपंचाची गरज आहे असें नाहीं; कारण सर्प हे वायु भभून राहतात लणून ते कां दुबळे आहेत ? एवढा मोठा हत्ती नुसत्या वाळल्या गवतावरच आपला नि- वाह करितो; त्याला दुसरी कशाची गरज लागते ? परंतु त्याच्या पेक्षा बलवान् दुसरा.कोणी आहे काय ? आणि कंद, मूल इत्यादिकांवर मोठमोठे ऋषि आपला निर्वाह करून काळ घालवीत नाहीत काय ? गंगातरंगाच्या योगाने शीतल व विद्याधर इत्यादिकांच्या योगानें विभूषित असा हिमालयाचा पृष्ठभाग काय अगदी नाहीसा होऊन गेला ? मग उगीच कां मनुष्य प्राण्याला पीडा देतात ? अहो! पृथ्वीसारखी विस्तीर्ण शय्या असतांना दुसऱ्या पलंगाची काय जरूर आहे ? आपले हात चांगले असतांना मग उशीची गरन कशाकरितां आहे ? आपल्या दोन्ही हातांची ओंजळ जवळ असतां कलशादिक पात्रांचे काय कारण आहे ! दिग्वल्कल असतांना धोतर वगैरे वस्त्रांची गरज काय आहे ? वास्तविक काहीच गरज नाही; परंतु तृष्णेचे उल्लंघन कोणाला करवतें ! जे असतात त्यांना कालाचे भय मुळीच नसते. ते जगतावर मुळीच अवलंबून नसतात; सर्व भरंवसा ते ईश्वरावरच ठेवतात. ते असें ह्मणतात की, 'परमेश्वर परम कृपाळु आहे; तो आपलें भनन न करणाऱ्या मुद्धां पोषण करितो तर आह्मां भक्तांची तो उपेक्षा करील किंवा आह्मांला विसरून जाईल काय ? तर कधीही विसरणार नाही व आमचे पालनपोपण अवश्य करील.' हे प्राण्या ! त्याचा दृढ आश्रय तूं कर, तो तुला म- दत केल्यावांचून कधी राहणार नाही. तृष्णा ज्या वेळेस पीडा देऊं लागेल तेव्हां . आत्मनिष्ठपणाचे वळ राखून विपयांला असार तसेंच अनित्य नाणून मोठ्या प्रेमाने ईश्वराचे मनन करणे; त्याच्या कृपारूपी अमृताचे पान करणे; आणि प्रारब्धकर्माने में प्राप्त होईल त्यांतच खुप राहणे याचें नांव संतोष. तपः-शीतोष्णादि द्वंद्वे सहन करून आपल्या शक्तीप्रमाणे कृच्छूनांद्रायणादिकांचे अनुष्ठान करणे यास तप ह्मणतात. भगवान् याज्ञवल्क्यांनी व भगवद्गीतेत असेंच सांगितले आहे की, 'शास्त्रांत सांगितलेल्या विधीप्रमाणे कृच्छूचांद्रायण, उपवास इत्यादिकांनी शरी- संतोपी पुरुष ·५० ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय। [साधन- रास कृश करणे हे सर्व तपांत उत्तम तप होय. ग्रीष्मऋतूंत मोवताली चार अग्नि व मस्त- कावर आलेला सूर्य हा पांचवा अग्नि अशा पांच अग्नींचा ताप सहन करणे, शरद्ऋतूंत गळ्या इतक्या पाण्यात उभे राहणे, पावसाळ्यांत उघड्या मैदानांत पडून राहून पावसाचा त्रास सोसणे, इत्यादि सर्व, तपांतच अंतर्भूत होतात. 'तप केल्यावांचून योगाची सिद्धि होत नाही,' असे भाष्यकार भगवान् व्यासांनी सांगितले आहे. ' रसायनादिक औपयें, शरीराची आरोग्यता, वेदादिक विद्या, आकाशगमन, अमृतप्राशन, वगैरे देवीस्थिति तपावांचून सिद्ध होत नाहीं; कारण, तप त्यांचे साधन आहे.' असें भगवान् मनूनें अकराव्या अध्यायांत सांगितले आहे. ह्मणूनच भगवान् विष्णूनें पृथ्वी- प्रत झटले आहे की, 'हे देवि ! पर्वतादिक जी दुर्गम स्थाने आहेत, आकाशगमनादि ज्या दुष्प्राप ( मिळण्यास कठिन ) सिद्धि आहेत, सुमेरु आदि ने दूर देश आहेत, व समु- द्रयानादिक जी दुष्कर (करण्यास कठिन ) कमें आहेत; ती सर्व तपाने सिद्ध होतात. ह्मणूनच श्रीमद्भागवताच्या द्वितीयस्कंधांत ' भगवान् विष्णूच्या नाभिकमलांतून प्रकट झालेला ब्रह्मा ज्या वेळेस जगताची रचना करण्याविषयी विचार करू लागला त्या वेळेस त्याने 'तप कर, तप कर' अशी आकाशवाणी ऐकिली; नंतर तो तप करून जगताची रचना करण्यास समर्थ झाला.' असे सांगितले आहे. तप सात्विक, राजस व तामस असें तीन प्रकारचे आहे. या तिघांचे लक्षण श्रीम- भगवद्गीतेत सतराव्या अध्यायांत सांगितले आहे ; ते असें, में तप मोठ्या श्रद्धेनें व फलाचे अभिसंधान (इच्छा) बिलकुल न कारतां केलें असेल त्याला सात्विक तप ह्मणतात. में सत्कार, मा. न, पूजा, इत्यादिक प्राप्त व्हावे याकरिता किंवा में दोगाने केले असेल तें रानस तप; हे चल व अनित्य आहे. व में मूर्खपणानें विधीवांचून न्यर्थ शरीराला पीडा देऊन केलेले किंवा ने दुसन्याचा नाश होण्याकरितां केटेलें तें तामस (नरकांत घालविणारे ) तप होय. शरीर, मन व वाणी यांना जो दंड सांगितला आहे तोच त्रिदंडी संन्यास घेतांना मुख्य तप आहे. ४ स्वाध्यायः-ईश्वरगीतेत स्वाध्यायाचे लक्षण असेच सांगितले आहे; 'वेदांत, शतरुद्रिय, प्रणत्र इत्यादिकांचा जप करणे यालाच पंडितनन स्वाध्याय झणतात. पुरुषांच्या सत्वशुद्धीला हाच उपाय मुख्य सांगितला आहे. ' या स्वाध्यायांत श्रवण व मनन यांचा समावेश होतो. नप दोन प्रकारचा; १ वाचिक व २ मानस. त्यांत वाचिक नप पुनः दोन प्रकारचा एक मोठ्याने उच्चार करून करणे, व दुसरा कोणास ऐकू न येईल असा हलकेच झणणे, मान- सिक नपही दोन प्रकारचा आहे; १ ध्यानरहितनप, व २ ध्यानसहितनप. या सर्व पार ·पादः २] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । प्रकारच्या अपांत शेवटचा जो ध्यानसहितमानस जप हा उत्तम आहे. ह्मणूनच भगवान् या- ज्ञवल्क्यांनी सांगितले आहे की, ' मोठ्याने उच्चारण करून जप करण्यापेक्षां कोणास ऐकू न येईल असा हलकेच जप करण्यांत हनारपट अधिक फल प्राप्त होते; हलके उच्चारण क- रून करण्यापेक्षा मानस जप हजारपट फल देणारा आहे; व ध्यानरहितं मानसंजपापेक्षा ध्यानयुक मानसनपात हजारपट फल आहे. ५ ईश्वरमणिधानः- श्रवण, कीर्तन, स्मरण, पादसेवन, अर्चन, वंदन, दास्य, सख्य, आत्मनिवेदन; याप्रमाणे नऊ प्रकारचे ईश्वरप्रणिधान (ईश्वरभक्ति) आहे; हे सर्व ईश्वराचे पूजन होय. त्यांत भगवद्गुणानुवाद ऐकणे, त्याच्याच गुणांचे कीर्तन करणे, त्याच्याच नामाचे स्मरण करणे, त्याच्या पायांवर नित्य नम्र होणे, त्याच्या प्रतिमेचे पूजन करणे, त्याला साटांग नम स्कार करणे, त्याचाच दास होणे, त्याशीच मैत्री करणे व आपलें तन, मन, धन वगैरे सर्व परमेश्वरास अर्पण करणे; याप्रमाणे क्रमानेच भक्तीचे नऊ प्रकार समजावे. तात्पर्य, परमेश्वराचें माहात्म्य पूर्ण जाणून परमेश्वरावर अत्यंत दृढ प्रेम असणे हे भक्तीचे मुख्य तत्त्व आहे. याप्रमाणे नियम पांच प्रकारचे सांगितले. आतां हठयोगप्रदीपिका इत्यादि ग्रंथांत १ तप, २ संतोप, ३ आस्तिक्य, ४ दान, ५ ईश्वरपूजन, ६ सिद्धांतवाक्यश्रवण, ७ लज्जा, ८ मति, ९ नप व १० होम' याप्रमाणे दहा नियम सांगितले आहेत; यांपैकी १ तप, २ संतोप, ३ ईश्वरपूजन व ४ जप हे चार तर सूत्रकारांनी सांगितले आहेत; वाकी सहा नियम राहिले त्यांचा अंतर्भाव या पांच नियमांतच होतो; यामुळे सूत्रास न्यूनता नाही. तथापि थोडेसें त्या सहांचे येथे विवेचन करिता- १.आस्तिक्यः-ईश्वराच्या अस्तित्वांबद्दल जो दृढ निश्चय, त्याला आस्तिक्य ह्मण- तात. पहा, उंच पर्वतांची शिखरे, मोठमोठे वृक्ष, जणूं परमेश्वराकडे बोट दाखवून ईश्वराचें अस्तित्व स्पष्ट करिताहेत. सर्पाप्रमाणे नद्या धांवत असतां धवधव्याचे ठिकाणी होणारा त्यांचा शब्द, समुद्राची गंभीर गर्नना, तसाच पावसाळ्यात होणारा मेघांचा गडगडाट इत्या- दि हे बहिन्या झालेल्या नास्तिक लोकांच्या कानांत दौंडी पिटवून प्रभूचे अस्तित्व जाहीर करिताहेत. विस्तीर्ण आकाशांत प्रकाशित असणारे असे चंद्र, सूर्य, तारे इत्यादि, आपणांस निर्माण करणाऱ्या कारागिराचें कुशलत्व व अस्तित्व सष्ट प्रकाशित करिताहेत. मातेच्या गर्मात असणाऱ्या प्राण्याचे पोपण करण्याने व उत्पन्न झाल्याबरोबर त्याला पिण्याकरितां दुधाची तयारी करून ठेवण्याने भगवंताचे अस्तित्व सहन एखाद्या अज्ञ प्राण्याच्या देखील ध्यानात येण्याजोगे आहे. याप्रमाणे 'परमेश्वर सर्वत्र आहे' अशा दृढ निश्चयास आस्तिक्य ह्मणतात. हे ईश्वरभक्तीने होते. २दानः-गरीब मनुष्याला आपल्या शक्तीप्रमाणे अन्नवस्त्र देणे यास दान मणतात. ६ ·पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [साधन- . . वितर्कवाधने मतिपक्षभावनम् ॥ ३३ ॥ योगाला साधक जे अहिंसा इत्यादि, त्यांस तर्क ह्मणतात. आणि त्यांच्या विरुद्ध, (प्रतिकूल ) ने हिंसा इत्यादिक, त्यांस वितर्क ह्मणतात. या हिंसा इत्यादिक वितकांची पीडा होऊ लागली झणजे यांचे प्रतिपक्षी ने अहिंसा इत्यादिक, त्यांची चित्तांत भावना करावी ह्मणने त्या हिंसादि वितकांपासून काही पीडा न होतां योग लवकर सिद्ध होतो. वितर्का हिंसादयः कृतकारितानुमोदिता लोभक्रोधमोहपूर्वका मृदुमध्याधिमात्रा दुःखाज्ञानानन्तफला इति प्रतिपक्षभावनम् ॥ ३४॥ पूर्वी सांगितलेले हिंसादिक वितर्क हे प्रथम १ स्वतः केलेले, २ दुसऱ्याकडून कर, कर' असें ह्मणून करविलेले व ३ दुसरा करीत असतां त्याला 'वरें आहे, बरें आहे' असे संमत देऊन झालेले, याप्रमाणे तीन प्रकारचे आहेत. पुनः ते तीन प्रकारचे वितर्क लोम, क्रोध व मोह ह्या तीन कारणांनी प्रत्येक तीन तीन प्रकारचे होतात. ह्मणने मांस, चामडे वगैरेंच्या लोमानें, 'ह्याने माझा अपराध केला' असे समजून क्रोधानें व 'देवता इत्यादिकांची तृप्ति झाली असतां मला मोठा धर्म घडेल' असे समजून मोहाने, हिंसादिक तीन तीन प्रकारचे होतात. जे ह्या ठिकाणी सत्पात्रास दिले असेल तोच धर्म परलोकी उपयोगी पडेल. आपण स्वतः क्लेश भोगून अतिथि अभ्यागताचा सत्कार करावा, कधीही विन्मुख जाऊं देऊ नये. सर्व प्राण्यांला आपणापासून अभय असणे, हे सर्वात मुख्य दान आहे. अभयदानाची बरोबरी कोणतीही दाने करु शकत नाहीत. हे अहिंसावताने होते. ३ सिद्धांतवाक्यश्रवण:-'देह आणि जगत् अनित्य व क्षणभंगुर आहेत; आणि परमात्मा नित्य व अविनाशी आहे.' या अभंग सिद्धांताचा अपरोक्ष बोध अंतःकरणांत पूर्ण ठसूं देणे; हे सिद्धांतवाक्यश्रवणाचे रहस्य आहे. हे श्रवणभक्तीने होते. ४ मतिः-अनेक प्रकारच्या सांसारिक सुखमय पदार्थात तसेंच स्वर्गादि वैभवांत लोम न ठेवणे, तशीच मनाची चंचलता सोडून देऊन जनाचा उपहास धीराने सहन करून कल्पनारहित होणे. अशा बुद्धीस मति ह्मणतात. हे अपरिग्रह वगैरेंपासून होते. लजाः-उगीच लोकांच्या लानेने जे पुरुष साधूची व गुरूची श्रद्धापूर्वक भक्ति करीत नाहीन त्यांना निर्लज मनुष्य प्रणा अर्थात् वाईट गोष्टीविषयी लान धरणे व चांगल्या गोष्टी- विषयी कोणाचीही लान न बाळगणे. हे ईश्वरमतीने होते. होमः-मनामुद्धां अकरा इंद्रियांनी प्रवृत्ति त्यांच्या विषयांच्या ठिकाणी न होऊ देतां ब्रह्माकडे करणे याला सात्विक होम मणतात. रानस वृत्तीचे पुरुष पलूंचा व फळादि कांचा होम करितात; परंतु ज्ञानी लोक अंतष्टि करून विषयांचा इंद्रियाच्या ठिकाणी, व त्यांना अंतःकरणाच्या ठिकाणी होम करितात. हे सर्व स्वाध्यायाने होते, ·पादः २] [४३ . पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । ते हिंसादि वितर्क पुनः आणखी मृदु, मध्य व अधिमात्र, (तीव्र ) अशा अवस्थाभेदांनी प्रत्येक तीन तीन प्रकारचे आहेत; याप्रमाणे यांचे अनेक भेद आहेत. 'या वितर्कापासून परिणामी फल पटले ह्मणने अपरिमित नरकादि दुःख व अपरिमित भ्रांति व संशयरूप अज्ञान में प्राप्त होणार आहे. याप्रमाणे वितकांचे स्वरूप, कारण व फल वगैरे भेद जा- णून त्यांमध्ये असणाऱ्या दोपाचें मनांत वारंवार चिंतन करणे याला प्रतिपक्षभावना असें ह्मणतात. या प्रतिपक्षभावनेनें हिंसादि हे अगदी त्याज्य आहेत' असा पका वुद्धीचा नि- श्चय होऊन ते नाहीतसे होतील. ते नाहीतसे झाले झणजे अहिंसा इत्यादिक निर्विधपणे सिद्ध होतात. अहिंसापतिष्ठायां तत्सनिधौ वैरत्यागः ॥३५॥ अहिंसा इत्यादिकांचे फल सांगतात, त्यांत जो हिंसा न करण्याचा अम्यास करितो, त्याचा अभ्यास पूर्ण झाला ह्मणने मग त्याजवळ असणारे जे सर्प, नकुळ इत्यादिक परस्पर स्वभावतांच द्वेषी असणारे खरे परंतु त्यांचा सुद्धां मनांतील वैरभाव नाहीसा होतो. सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलायित्वम् ॥ ३६॥. सत्याच्या अभ्यासानें सत्याची सिद्धि झाली असतां वाचासिद्धि प्राप्त होते; ह्मणने यज्ञ, याग इत्यादि कर्माचे फल, ती केल्यावांचून मुद्धां केवळ त्याच्या भाषणाने ( आशीर्वादाने) दुसन्यास प्राप्त होते; मग त्याला प्राप्त होईल यांत नवल नाही. अस्तेयमतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम् ।। ३७ ।। चोरी न करण्याचा दृढ निश्चय करणाऱ्या योग्याला इच्छामात्रेकरून सर्व दिव्य- रत्नांची प्राप्ति होते. ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलामः ॥ ३८॥ जो ब्रह्मचर्य राखण्याचा दृढ अभ्यास करितो त्याला त्यापासून सिद्धि झाली असतां मोठे विलक्षण सामर्थ्य प्राप्त होते; ह्मणजे अणिमादि सिद्धि प्राप्त झाल्यामुळे त्याने शिप्याला उपदेश केला असतां तत्काल फलद्रूप होतो. अपरिग्रहस्थैर्य जन्मकयंतासंवोधः ॥ ३९ ॥ कोणत्याही वस्तूचा संग्रह करावयाचा नाही, असा जो दृढ अभ्यास करितो त्याला त्यापासून सिद्धि झाली असता त्या योग्याला भूत, भविष्य व वर्तमान असे सर्व प्रकारचें ज्ञान प्राप्त होते; आणि 'पूर्वनन्मी मी कोण होतो, कोणत्या स्थितीत होतो, म्यां काय केलें' इत्यादि नाणण्याची त्याला इच्छा झाल्यास ते सर्व त्याला चांगल्या रीतीने समजा. शौचात्स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः॥ ४०॥ याप्रमाणे यांच्या सिद्धी सांगितल्या; आतां नियमांच्या सिद्धी सांगतात, जो बाह्य- 7 ·४४] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [ साधन- शुद्धि ( स्वच्छता ) राखण्याचा नित्य दृढ अभ्यास करितो, त्या योग्याने आपल्या शरी- राच्या कारणाचा व स्वरूपाचा विचार केला असता त्याला आपल्या स्वतांच्याच अवय- वांचा वीट येतो; मग तो दुसऱ्याच्या शरीराशी संबंध कोठून ठेवणार ! सत्वशुद्धिसौमनस्यैकाग्रतेन्द्रियजयात्मदर्शनयोग्यत्वानि च ॥४१॥ आभ्यंतरशुद्धीचा पूर्ण अभ्यास केल्यापासून चित्ताच्या ठिकाणी असणाऱ्या रनोमलाचा व तमोमलाचा नाश होऊन अंतःकरण निर्मल होते. याचप्रमाणे मनाची प्रसन्नता ह्मणने सत्वांशाचा उत्कर्ष होतो; पुढे क्रमानेच चित्ताच्या वृत्ती इकडे तिकडे न फांकतां तें एकाग्र होते; इंद्रियांस आपल्या विषयांकडे जाऊ न देतां ठिकाणी आवरून धरितां येतें. इतक्या गोष्टींचे साधन झाल्यामुळे 'आत्मा कोणता व अनात्मा कोणता' अशी विचार करण्याची योग्यता (शक्ति) येते. संतोपादनुत्तममुखलाभः ॥ ४२ ॥ जो नेहमीं संतोपवृत्तीने राहण्याचा दृढ अभ्यास करितो त्याच्या सर्व प्रकारच्या तृष्णा ( आशा ) क्षीण होऊन सत्वाचा उत्कर्ष झाल्यामुळे त्याला पराकाष्ठेचे सुख प्राप्त होते; ते इतके की, त्या मुखापुढे स्वर्गसुख, किंबहुना इंद्रपद इत्यादि सुद्धा तुच्छ आहे असें त्याला वाटते. कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयात्तपसः ॥ ४३ ॥ तपाचे उत्तम रीतीने अनुष्ठान करणाऱ्या योगाच्या चित्ताचा अविद्या इत्यादि क्लेश- रूपी मल धुऊन जाऊन शरीराला अणिमादिसिद्धि व इंद्रियांना दूरचा व अत्यंत सूक्ष्म प- दार्य ग्रहण करितां यावा अशी सिद्धि प्राप्त होते. स्वाध्यायादिष्टदेवतासंप्रयोगः ॥ ४४ ॥ ज्याने स्वाध्यायाचा अभ्यास पूर्ण केला आहे अशा योग्याने आपल्या मनास वाटेल सू०४२ टी०-१ बुद्धिसत्व हे स्वाभाविक सात्विक आहे, ह्मणून सुख हे ह्याचा स्वभावच आहे; क. रितां ज्या वेळेस तें तमोमलाने आच्छादित होते त्या वेळेस त्याचा स्पष्टपणा होत नाही. संतोप- नियमाचे नीटरीतीने पालन केले असता तृप्णाक्षय सिद्ध होतो. ज्यायोगानें तमोमल दूर होऊन युद्धिसत्वाचे स्वाभाविक शांतिमुख प्रकट होते. ते विपयरहित असते; कारण, त्या मुखाची सिद्धि विषयांच्या स्वाधीन नाही. झणूनच हा असा शांतिमुखाचा स्वाभाविक उत्कर्ष पाहून महामारतांत महारान ययातीने झटले आहे, जे काही विषयांपासून होणारे मुख आहे व जे काही मोठे दिव्य मुख आहे; तें तृष्णाक्षयापासून होणाऱ्या मुखाची सोळाव्या हिस्शानेही बरोबरी करूं शकत नाही.

·तात. पादः २] पातञ्जलयोगशाखाचा अभिमाय । [ ४५. त्या इष्टदेवतेच्या मंत्राच्या. जप विधीप्रमाणे केला असतां त्यापासून ती इष्टदेवता त्याला प्रसन्न होउन प्रत्यक्ष दर्शन देते; व तिच्याबरोबर त्या योग्याचे संभाषण वगैरे होते. समाधिसिद्धिरीश्वरमणिधानात् ॥ ४५ ॥ ईश्वरप्रणिधानाचे स्वरूप पूर्वी ( स० सू० २३ त) सांगितले आहे; त्या रीतीनें ईश्वराची निस्सीम भक्ति केल्याने समाधि सिद्ध होतो. याप्रमाणे ह्या नियमांच्या सिद्धि होत. ही फलें सांगण्याचे कारण असे की, या यमनियमांचा अभ्यास उत्तमरीतीनें अवश्य केला पाहिजे; नाहीतर योगसिद्धि होणार नाही. स्थिरसुखमासनम् ।। ४६॥ ज्यायोगानें स्थिरता प्राप्त होऊन मनास सुख वाटते अशा बसण्यास आसन ह्मण- तें पद्मासन वगैरे भेदांनी अनेक प्रकारचे आहे. तात्पर्य, जेव्हां आसन न हालणारे व मुखकारक होते तेव्हां ते योगाचे अंग होतें. ४५ टीपः-१ ईश्वराचे ठिकाणी आवेशित आहे चित्त ज्याचें अशा योग्याला केवळ भक्तीनेच योगसिद्धि होते. याचे कारण स्पष्टच आहे; कारण की, जशी ध्यानांत प्रत्ययाची एकता- नता होते, त्याप्रमाणे भक्तीमध्ये सुद्धा एकवस्तुविषयता असल्यामुळे समाधिसिद्धि होऊ शकते. भक्तिप्रधान वादी असें ह्मणतात की, 'सुख पुरुषार्थ असल्यामुळे दुःखाने अगदी रहित व जिला काही मर्यादा नाही अशी सुखधारारूप प्रेमभक्तिच पुरुषार्थ आहे. आसन. (हें योगांतील तृतीयाङ्ग होय.) सू०४६ टीप:-१ वाह्यासनविवरणः-बाह्यासनाचे नियम असे आहेत की, सर्वाखाली प्रथम दर्भासन, त्यावर मृगासन, त्यावर कंबलासन असे असावें. तें अति उंच नसावें व अति नीच नसावें. पुनः चाळविण्याचा प्रसंग येऊ नये असें स्थापावें. शरीर सरळ करून वसावें. नजरेसमोर कोणताही अन्य पदार्थ नसावा. छाती, मान व डोके हे तीन भाग ज्याचे उन्नत असे शरीर समतोल आसनावर ठेवून मनासहवर्तमान आपली इंद्रिये एकाग्र करून नेहमी एकांती एकटेंच बसून निराकांक्ष आपले मनोव्यापार निःसंग निराहार ह्मणने इंद्रियव्यापार जिंकून अंतःकरणाच्या शुद्धीकरितां योगाभ्यास करावा. दृढ प्रयत्नानें इकडे तिकडे न पाहतां डोळे अर्धे मिटून नासिकेच्या अग्रभागी दृष्टि ठेवावी. आपले मन आत्मैकनिष्ठ करावें; ह्मणने मनासहवर्तमान इंद्रिये एकाग्र करून ओंकाररूपी नौकेत वसून मध्ये मध्ये भय उत्पन्न करणाऱ्या (योनिरूपी) नद्या विद्वानाने तरून जाव्या. हठयोगाचा 'आसन, कुंभक, चित्र, मुद्राकरण व नादानुसंधान याप्रमाणे अभ्यासाचा ज्याच्या योगानें शरीर स्थिर राहून मुख प्राप्त होते अशा वसण्यास आसन ह्मण- तात. ती दोन प्रकारची आहेत; शारीर आणि बाह्य. त्यांत शारीर आसनेही नितक्या प्रा- . क्रम समजावा.

·, ४६ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [ साधन- ण्यांच्या जाती आहेत तितक्या प्रकारची अर्थात् ८४ चौऱ्याशी लक्ष आहेत. त्या सर्वांचे भेद एक भगवान् शिव जाणतात. त्यांतून मनुष्याला साधण्याजोगी अशी ८४ चौन्याशी आसने शिवांनी सांगितली आहेत. त्यांचा अनुवाद आसनप्रकरणांत हठयोगप्रदीपिका व- गैरे ग्रंथांनी चांगला केला आहे. या चौऱ्याशी आसनांत सुद्धा १ सिद्धासन, २ पद्मासन, ३ सिंहासन व ४ भद्रासन, ही चार; तशीच १ वीरासन, व स्वस्तिकासन ही दोन मिळून सहा आसने मुख्य आहेत. त्यांचे स्वरूप येणेप्रमाणे- १ सिद्धासन:-डाव्या पायाची टाच गुदा आणि लिंग यांच्या मधल्या भागांत ठे- वून व उजव्या पायाची टाच लिंगाच्या वरच्या भागावर ठेवून आपली हनुवटी हृदयाजवळ धरून दृष्टि भुवयांच्या मध्यभागी ठेवावी. जसा झाडाचा नुसता सोट निश्चल असतो त्याप्र- माणे सर्व इंद्रियांना वश ठेवून अगदी स्थिर राहावे; याला सिद्धासन ह्मणतात. 'हें मोक्षाचे द्वार खुले करणारे आहे' असें योगी लोक सांगतात. अशा बसण्याने शरीर समतोल राहते, श्वासोच्छ्वास बरोबर चालतात, देहाला श्रम न होतां पुष्कळ वेळपर्यंत बसवले जाते. वृत्ति स्थिर राहते आणि रक्ताभिसरण सारखें झाल्याने शरीर निरोगी राहते. यालाच काही संस्थाभेदानें कोणी वज्रासन, कोणी मुक्तासन व कोणी गुप्तासन असेंही ह्मणतात. २ पद्मासन:-दोन्ही मांड्यांवर दोन्ही पावले ठेवून उजव्या हाताने उजव्या पायाचा आंगठा व डाव्या हाताने डाव्या पायाचा आंगठा बळकट धरून व हृदयाजवळ हनुवटी लाऊन नाकाच्या शेंड्यावर स्थिर दृष्टि ठेवावी. याला पद्मासन ह्मणतात. हे सर्वमान्य आहे. यायोगानें झोंप येत नाही आणि शरीर सारखे राहिल्यामुळे श्वास बरोबर चालतो; व वृत्ति स्थिर होऊन शरीरांत रक्ताचा प्रवाह बरोबर चालत असल्यामुळे शरीर निरोगी राहून आ- ळस येत नाही. ३ सिंहासन:-अंडाच्या खाली शिवण असते तिच्या डावीकडे उजव्या पायाचा घोंटा व तिच्या उजवीकडे डाव्या पायाचा घोंटा ठेवून दोन्ही मांड्यांवर दोन्ही हात, पसरून ठेवावे. आणि तोंड उघडे ठेवून जीभ बाहेर काढावी. तसेंच मोठ्या सावधपणाने दृष्टि नासिकाग्री ठेवावी. यास सिंहासन ह्मणतात. हे सर्व योन्याला मान्य आहे. ४ भद्रासन:-अंडाच्या खाली शिवणीच्या डावीकडे डाव्या पायाचा घोंटा व तिच्या उनवीकडे उजव्या पायाचा घोंटा ठेवून तशीच जवळ आलेली दोन्ही पावलें दोन्ही हातांनी वळकट जुम्न धरून ठेवावी. याला भद्रासन ह्मणतात. यापासून सर्व व्याधि दूर होतात. ५ वीरासन:-एक पाय एका मांडीवर ठेवून दुसरा पाय दुसन्या मांडीवर ठेवला अमनां वीरासन होतें. ह्याच केलें ह्मणने अर्धासन होते. यायोगाने दृष्टि स्थिर होते. पहिल्या लोकांना एकदम हत्यारवंद होण्यास ह्या आसनाने मोठा जोर सांपडतो. ६ स्वस्तिकासन:-नांध (नांवाड) व मांड्या यांच्यामध्ये दोन्ही पावलें ठेवून शारीर मरळ करुन मुखाने वसणे ह्याला स्वस्तिकासन ह्मणतात. बोटें ·पादः २] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय |: [४७. प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम् ॥ ४७ ॥ शरीराचा जो स्वभावतां व्यापार चालत असतो तो प्रयत्न होय. तो प्रयत्न सैल सोडला असतां ह्मणने आसनांतील व्यापारावांचून इतर हात, पाय इत्यादिकांचे हालणे चालणे वगैरे बंद ठेवण्याचा अभ्यास केला असता आणि ज्याने मस्तकावर पृथ्वी धारण केली आहे अशा अत्यंत स्थिर अनंतप्रभूचे ( शेपाचे ) ठिकाणी चित्त एकाग्र केले असतां तदाकार वृत्ति होते व त्यायोगानें देहाभिमान मुटून आसनापासून काही क्लेश वाटत नाहीत. व तेंच आसन योगाच्या उपयोगी पडते. ततो द्वन्द्वानभिघातः ॥४८॥ आसनाचा जय झाला असतां त्यापासून, शीत उप्ण, भूक तहान, इत्यादि जी दोन- दोनांची नोडपी (जुळी) आहेत त्यांपासून पीडा होत नाही. तस्मिन्सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः माणायामः ॥ ४९ ॥ आसन स्थिर व सुखकारक झाल्यानंतर समाधीच्या अभ्यासास आरंभ करावा. त्याला मुख्य साधन प्राणायाम आहे. प्राणायामाचें साधारण स्वरूप मटलें ह्मणने बाहेरच्या वायूची आंत ( पोटांत ) जाण्याची गति रोंकून धरणे व.पोटांतील वायूच्या बाहेर जाणा- च्या गतीस प्रतिबंध करणे याप्रमाणे आहे. प्राणायामशब्दाचा अर्थ, प्राणवायूला स्वा- धीन ठेवणे असा आहे. वाह्याभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर्देशकालसंख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः ॥ ५० ॥ पूर्वसूत्रांत प्राणायामाचें सामान्य लक्षण सांगितले. आतां उघड समजण्याकरितां प्राणायामाचे विभाग करून दाखवितात,-पोटांतील वायु बाहेर सोडणे याला श्वास व रेचक असें ह्मणतात; तसाच बाहेरचा वायु आकर्षण करून पोटांत सांदविणे याला प्रश्वास व. पूरक असें ह्मणतात; आणि वायु आंत कोंडून ठेवणे यास कुंभक असें ह्मणतात; कारण तो कुंमत ( घागरीत ) भरलेल्या पाण्यासारखा शरीरांत शांत व निश्चल राहतो ह्मणून. या- प्रमाणे श्वास, प्रश्वास व कुंभक या तीन भेदांनी प्राणायाम तीन प्रकारचा झाला. पुनः हा तीन प्रकारचा प्राणायाम देश, काल व संख्या यांच्या संबंधाने दीर्घ असून सूक्ष्म होतो असा दृष्ट आहे. तो कालादिकांच्या संबंधाने विचार असा, श्वासोच्छ्वास सोडतांना जो वायूचा प्रवाह चालत असतो तो नाकापासून वारा बोटांपर्यंत वगैरे रीतीने चालावा; एका काडीच्या टोकास कापूस अडकवून ती काड़ी नाकापुढे धरावी मणजे जेथपर्यंत श्वासाची गति चालत असेल तेथपर्यंत कापूस हालेल पुढे हालणार नाही; व त्यावरून तो किती चालत आहे हे समजेल. हां बाह्य वायूचा देशविचार झाला. आतां पूरक व कुंमक यांचा तर शरीराच्या आंतच पायांपासून मस्तकापर्यंत देश आहे; तेथे मुंगीच्या स्पर्शाप्रमाणे स्पर्श ·४८ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [ साधन- होतो; त्यावरून त्याच्या देशाविषयी अनुमान होतें. ह्रस्व स्वर उच्चारण्यास जो काल लागतो त्यास मात्रा असें ह्मणतात. श्वास किंवा प्रश्वास हा छत्तीस मात्रांपर्यंत चालवावा; हा कालविचार होय. आणि प्राणायाम अमुक इतक्या वेळा केला; हे श्वासप्रश्वास मिळून पहिला उद्धात झाला. याप्रमाणे उद्धात मोजण्यांत जो संख्येचा उपयोग करावयाचा तो संख्या- विचार समजावा. उद्धात ह्मणजे बेंबीच्या देठापासून वायूला प्रेरणा होऊन त्याचे मस्तकास जाऊन आपटणे. याप्रमाणे देश, काल व संख्या ह्यांस प्राणायाम अधिकाधिक व्यापूं लागला ह्मणने तो दीर्य व त्याची व्याप्ति कमी कमी होऊ लागली ह्मणजे तो सूक्ष्म समजावा. सू०५० टीप:-१ प्राणायाम. (हे योगांतील चतुर्थाक होय.) स्वरोदय (नाडीवर्णन ). 'या शरीरांत प्राण हा मुख्य आहे; असें भगवान् व्यासानेही ब्रह्मसूत्रांत दुसऱ्या अध्यायाच्या चौथ्या पादांत सांगितले आहे. ह्मणूनच शिवस्वरोदयांत देवी पार्वतीने भगवान् शिवास प्रश्न केला की, 'हे देवदेव, महादेव ! या संसारसागरांतून तरून जाण्यास साहाय्य करणारे व सर्व कार्यसिद्धि करणारे असे कोणते साधन आहे? त्याचे उत्तर शिवाने असे दिले की, 'हे देवि! प्राणच मुख्य साधन आहे. प्राण हाच सर्वांचा मित्र व सखा आहे. प्राणासारखा दुसरा बंधु खरोखर कोणी नाहीं' इत्यादि. या शरीरांत धार्यादिक (शरीराचे रक्षण करणे इत्यादिक ) ने व्यापार चालतात सर्व प्राणाच्या स्वाधीन आहेत. जसा जीवंत असतांना तसा मरणानंतर मुद्धां गमनागमनांत प्राण अतिवाहक होतो. ही प्राणापानरूप जीवननांवाची समस्त इंद्रियांची घृत्ति आहे. याच. प्रमाणे सांख्यकारिकेंत ईश्वरकृष्णाने सांगितले आहे. प्राण, अपान, व्यान, उदान व समान असे पांच, यांची अधिष्ठानदेवता वायु अस. ल्यामुळे प्राण इत्यादिकांसही वायुच ह्मणतात. हे मुख्य प्राणाचें वैशेषिक कार्य आहे, ज्या योगाने प्राण पंचवृत्ति असा स्मृतीत व्यवहार केला आहे. हा वृत्तिभेद कार्यभेदामुळे आहे. प्राग्मृत्ति उच्छवासादि करणारा तो प्राण; अर्वाग्वृत्ति निःश्वासादि करणारा तो अपान; या (प्राण आणि अपान या) दोहोंच्या संधीमध्ये राहणारा व वीर्यवत्कर्महेतु तो ब्यान ऊवृत्ति उत्क्रांत्यादिहेनु तो उदान; आणि समरस करणार तो समान. याप्रमाणे मनो- यत् प्राण पंचत्ति आहे. 'मनुष्याच्या नाभिस्थानाच्या नवळ मूलकंद आहे तेथून बहात्तर हनार नाच्या निघून सर्व देहांत व्यवस्थेनें पसरल्या आहेत.' यांप्रमाणे अथर्ववेदाच्या प्रश्नो. पनिगदांत सांगितले आहे. त्यांत भगवती कुंडली शकि नी सर्पाकार (साप्रमाणे वेदा घालून) ते ·पाद: २] पांतञ्जलयोगशाखाचा अभिमाय । , बसली आहे तिच्यावर दहा आणि तिच्या खाली दहा अशा मुख्य नाड्या स्थित आहेत; व दोन दोन आडव्या गेल्या आहेत. याप्रमाणे मुख्य चोवीस नाड्या झाल्या; त्यांत दहा प्राणवाहक आहेत त्या प्रधान आहेत. त्यांची १ इडा, २ पिंगला, ३ सुपुम्ना, ४ गांधारी, ५ हस्तिजिह्वा, ६ पूपा, ७ यशस्विनी, ८ अलंबुपा, ९ कुहू आणि १० शंखिनी; अशी नावे आहेत. त्यांत पहिल्या तीन अगदी मुख्य आहेत. त्यांत इडा वाम (डाव्या)भागांत, पिंगला दक्षिण- ( उजव्या ) भागांत व मध्यदेशांत सुषुम्ना आहे; ती तालूचा भेद करून ब्रह्मद्वारांत जाऊन पोहोचली आहे. गांधारी डाव्या डोळ्यांत, हस्तिजिह्वा उजव्या डोळ्यांत; पूपा उजव्या का- नांत, यशस्विनी डाव्या कानांत; अलंबुपा तोंडांत, कुहू लिंगांत आणि शंखिनी मूलस्थानांत आहे. याप्रमाणे शरीराच्या द्वारांचा आश्रय करून दहा नाड्या राहिल्या आहेत. त्यांत इडा, पिंगला व मुषुम्ना ह्या प्राणमार्गाचा आश्रय करून राहिल्या आहेत. ते प्राण वर सांगितल्या. प्रमाणे प्राण, अपान, व्यान, उदान व समान असे पांच आहेत. तसेच नाग, कूर्म, कृकल, देवदत्त आणि धनंजय हे पांच उपप्राण आहेत. त्यांत प्राण हृदयांत राहतो; अपान गुदस्था- नांत, समान नाभिस्थानांत, उदान कंठस्थानांत आणि व्यान सर्व शरीरांत आहे. नागवायूनें उद्गार (ढेकर ) येतात. कूर्म नेत्रांचे उन्मीलन ( उघडणें ) करितो, शिंका आणणारा कृकल आणि जांभई आणणारा देवदत्त आहे. धनंजय हासर्व शरीरांत व्यापलेला आहे; तो मरणानंतर सुद्धा काही वेळ शरीर सोडीत नाही. शमदमयुक्त पुरुषाने जो प्राणसंचार होतो तो इडा, पिंगला व सुपुम्ना यांनी होतो असे समजावें. इडा वामभागांत आहे व तिच्यांत चंद्र आहे. पिंगला दक्षिणभागांत आहे आणि तिच्यांत सूर्य आहे; आणि सुपुम्नेंत हंस व साक्षात् भगवान् शिव वास करितो. कंदाच्या अग्रापासून मोठ्या वेगाने निघालेला प्राण हृदयगत जीवास आश्वासन देऊन इडा व पिंगला यांच्या मागांनी जेव्हां बाहेर निघतो त्या वेळेस 'ह' असा ध्वनि होतो. तो हकार शिवरूप सूर्य आहे; आणि सकार हा शक्तिरूप चंद्र आहे लणून शहाण्याने सौम्य कार्य चंद्रस्वरावर, उग्र कार्य सूर्यस्वरावर व भक्तिमुक्तिफल देणारे कर्म सुपुम्नेमध्ये करावें. शुक्लपक्षात आधी चंद्र आणि कृष्णपक्षांत आधीं सूर्य अशा क्रमाने प्रतिपदेपासून तीन तीन दिवस चंद्र व सूर्य यांना उदय बलिष्ठ होतो. चंद्र आणि सूर्यस्वर क्रमानें शुक् व कृष्णपक्षांत प्रत्येक अडीच घटिका वाहतात. याप्रमाणे चोवीस आवृत्त्या साठ घटिकांत (एक अहोरात्रांत ) होतात. ह्या प्रत्येक आवृत्तीच्या अडीच घटिकांत पंचतत्ते वहार असतात; ती अशी,-'पहिले वायुतत्त्व, दुसरे अग्नितत्व, तिसरे भूमितत्त्व, चवथे जन्नतत्त्व " आणि पांचवें आकाशतत्त,' याप्रमाणे. या रीतीने पांच तत्त्वे दर अंडीन घटिकांस पहात असतात. त्यांत विधीप्रमाणे अभ्यास करते येव्ठी प्रयम तत्त्वसंम्या, दुसरा श्वास- ·५०] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [ साधन संधि, तिसरें स्वरचिह्न, चवथे स्थान, पांचवा त्यांचा वर्ण, सहावा प्राण, सातवा स्वाद आणि आठवा प्रकार गतिलक्षण आहे, त्यांचा अनुभव येतो. या सर्वांचे खरे तत्त्वज्ञान हो- ण्याकरितां षण्मुखी मुद्रा कराव्या. त्या याप्रमाणे, दोन्ही कानांत हातांचे दोन्ही अंगुठे घालून दोन्ही नाकपुड्यांवर दोन मधलीं वोटं ठेवून दोन डोळे व तोंड यांवर बाकीची बोटं ठेवावी. याप्रमाणे छिद्रे बंद करण्याला पण्मुखी मुद्रा ह्मणतात. या मुद्रांचा विधीप्रमाणे अभ्यास झाला असतां रंगाचे भान होते. त्यांत पिवळा रंग पृथ्वीचा, पाण्याचा पांढरा, तेजाचा आ रक्त, वायूचा निळा आणि आकाशाचा चित्रविचित्र वर्ण असतो. कोणते तत्त्व प्रकट झाले हे समजण्याकरितां सुचविणारी एक आकृति आहे; ती अशी,-एक स्वच्छ कांशाचा आरसा घेऊन त्यावर श्वास सोडावा; त्यांत चतुष्कोण, अर्धचंद्र, त्रिकोण, वर्तुल आणि बिंदु, या आकारा- वरून क्रमाने पृथ्वी, जल, तेज, वायु आणि आकाशतत्त्व यांचा उदय झाला असे समजावे. त्याप्रमाणेच श्वास वाहत असतां नाकपुड्यांच्या खाली वर कोणत्याही ठिकाणी न लागतां मध्येच जेव्हां वहात असेल तेव्हां पृथ्वीतत्त्व जाणावें. नाकपुड्यांच्या खाली जेन्हां वहात असेल तेव्हां जलतत्त्व, वरच्या भागाला जेव्हां स्पर्श करीत असेल तेव्हां अग्नि, वांकड्या गतीने वहात असेल तेव्हां वायु आणि आंत संचार करीत असेल तेव्हां आकाश- तत्त्व नाणावें. अग्नि दोन्ही खांद्यांत राहतो, वायु नाभिमूलांत, पृथ्वी गुदामध्ये, उदक पायां- च्या शेवटी, आणि मस्तकांत आकाश आहे. पृथ्वीचा स्वाद मधुर, पाण्याचा तुरट, तेजाचा तीक्ष्ण (तिखट ), वायूचा आंबट आणि आकाशाचा सर्वरस आहे. वायुतत्त्व आठ चोटें, पृथ्वी वारा बोटें, जलतत्त्व सोळा बोटें, तेज चार बोटें व आकाश मोकळे वाहते. पिवळा वर्ण, हलके चालणार, हनुवटीपर्यंत खाली वर न लागतां मध्य स्थितीने वाह- गार, किंचित् उप्ण, हा पार्थिव वायु होय. खाली वाहणार, शीघ्र गमन, थंड आणि सोळा बोटें परिमाण, हा उदकवायु होय. पाण्याच्या भोवऱ्यासारखा चालणार, अतिशय उष्ण, आणि चार बोटें उंच वाहणार हातैजस वायु होय. काही थंड, काही उष्ण, काळ्या रंगाचा वांकडा तसान आठ बोटें वाहणारा नो श्वास तो वायुश्चाप्त जाणावा. जो वायु कडू, ज्यांत सर्व रस मिश्र आहेत, तो आकाशश्वास समनावा. या तत्त्वांच्या विशेष धर्माचा अनुगम (ज्ञान) याप्रमाणे जाणावा. अय भावना. पृथ्वीतच:-रंग पिवळा, आकार चौकोन, स्वाद मधुर, मध्यस्थानांत वाहणार, परिमाण मारा मोटें, बीन 'ल', देवता ब्रह्मा, स्यान, कटी (कंबर) आहे. याप्रमाणे भावना करणाराच्या भंगाला मुगंव, शरीरानी कांति सोन्यासारसी य देहाला हटकेपणा वाटतो.

·पादः २] . पांतञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [५१ 34417 जलतत्व:-श्वेतवर्ण, अर्धचंद्राकृति, तुरट, सोळा बोटें वाहणार,बीन 'व', देवता विष्णु, स्थान नाभि आहे. याप्रमाणे भावना केली असतां भूकतहान सहन होऊन पाण्यात बुडणे वगैरे पीडा होत नाही. अमितत्व:-आरकवर्ण, त्रिकोण, ऊर्ध्वगामी (वर गमन करणारें), उप्ण आणि चार बोटे वाहणार आहे. बीज 'रं, देवता रुद्र, आणि स्थान हृदय आहे. अशी भावना केली असतां भीमाप्रमाणे जठराग्नि प्रदीप्त होऊन अग्नितापाची पीडा होत नाही. वायुतत्वा-नीलवर्ण, वर्तुल, अम्ल, वक्रगति, चपल आणि आठ बोटें वाहणारे आहे. याचे बीज 'य', देवता ईश्वर आणि स्थान कंठ आहे. भावनेपासून पक्ष्याप्रमाणे उडण्याची शक्ति प्राप्त होते. आकाशतत्त्वः- वर्ण,आकार, स्वाद आणि प्रवाहाची गति अगदी अस्पष्ट असल्या- मुळे ते निष्प्रकार आहे. बीन 'हं,' भावना करणाराला त्रिकालज्ञान व (वि० सू० ४५ त सांगितलेल्या) अणिमादि सिद्धी प्राप्त होतात. या प्रकारची पंचतत्वे अडीच घटकांत 'पृथ्वी पंनास पळे, उदक चाळीस पळे, अग्नि तीस पळे, वायु वीस पळे आणि आकाश दहा पळे' याप्रमाणे वाहतात. एक रात्र व दिवस मिळून साठ घटिका, त्यांत चंद्र व सूर्य या दोहोंचे सहा सहा मिळून बारा फेरे होतात. त्यांचे लग्नाप्रमाणे वारा विभाग आहेत; त्यांत वृषभ, कर्क, कन्या, वृश्चिक, मकर आणि मीन ही सहा लग्ने चंद्राची आहेत; आणि मेष, सिंह, कुंभ, तुला, मिथुन आणि धनु ही सहा सूर्याची लग्ने समजावी. त्यांत धनिष्ठा, रोहिणी, ज्येष्ठा, अनुराधा, श्रवण, अभिनित्, उत्तराषाढा, ही ७ सात नक्षत्रे पृथ्वीतत्त्वाची आहेत. पूर्वाषाढा, आश्लेषा, आर्द्रा, रेवती, उत्तराभाद्रपदा आणि शततारका ही सात नक्षत्रे जलतत्त्वाची आहेत. भरणी, कृत्तिका, पुप्य, मघा, पूर्वा, पूर्वाभाद्रपदा आणि स्वाती ही सात नक्षत्रे तेनस्तत्त्वाची आहेत. विशाखा, उत्तरा, हस्त, चित्रा, पुनर्वसु, अश्विनी आणि मृग हीं सात नक्षत्रे वायु- तत्त्वाची आहेत. याप्रमाणे नाडीज्ञान तसेंच तत्वज्ञान गुरूपासून विधिपूर्वक समजून घेतले पाहिने; सर्व शुभाशुभ कार्याचा विवेक तत्त्वज्ञानाने हाऊ शकतो. ह्मणूनच स्वरोदयांत देवी पार्वतीने शिवास प्रश्न केला की, 'हे देवाधिदेवा, शंकरा! स्वरापासून त्रिकालज्ञान कसे होते हे मला सांगा ?' शिव सांगतात; 'हे पार्वती! भूत, भविष्य व वर्तमान या तीन काळांत जयादिक शुभ व परानयादिक अशुभ यांचे ज्ञान स्वरोदयाच्या ज्ञानानेच होते; यास दुसरा उपाय नाही. तत्त्वावरच शुभाशुम कार्य, नय, सुभिस, दुर्भिक्ष है होतात. कारण, ·५२]. पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [ साधन- . वीरमंत्रादिकांची . तत्त्व हे त्रिपद (कालत्रयाश्रय ) आहे, असें ज्ञानी पुरुष सांगतात. तत्त्व अनुकूल होते सणूनच श्रीरामचंद्रास जय मिळाला; अर्जुनासही उत्तम तत्त्वामुळेच जय मिळाला; आणि कौरवांस तत्त्व प्रतिकूल होते ह्मणून त्यांचा सर्वस्वी नाश झाला. याप्रमाणे तत्त्वविचार व नाडीवर्णन शिवस्वरोदय वगैरे ग्रंथांत सविस्तर केले आहे; त्याचा संक्षेपरूपाने आणखी थोडासा अन्य ग्रंथाधारे विचार प्रतिपादन केला असता अभ्यास करण्याला वरीच विशेष माहिती होऊन योगसाधनास पुष्कळ साहाय्य होईल. त्यांत प्रथम नाडीविषयी विचार सांगतो, सूर्यप्रवाहः-उजव्या बाजूच्या नाडीस पिंगला, यमुना, सूर्यस्वर वगैरे अनेक नावे आहेत. उजव्या नाकपुडीतून श्वास नेव्हां पूर्ण रीतीने वाहतो तेव्हां त्यास सूर्यप्रवाह चालला असे समजावें. कठिन व क्रूर अशा विद्यांचे पठन किंवा अध्यापन (दुसऱ्यास शिकावणे ), स्त्रीसंग, वेश्यागमन, मोठ्या नावेत (जहाजांत) वसणे, दुष्टकृत्य, मद्यपान, उपासना, विह्वल करणें, देशविध्वंस, शत्रूस विष देणे, शास्त्राम्यास, गमन, शिकार, जनावरे विकणें, विटा, दगड, लांकडे, रत्न यांचे घर्षण आणि दुसरी दारुण कृत्ये ही सर्व सूर्यप्र- वाह (पिंगला नाडी ) मुरू असतां करणें प्रशस्त आहे. यंत्र, तंत्र, किल्ला व पर्वत यांवर चढणे; द्यूतक्रीडा, चोरीचा अभ्यास करणे, हत्ती, घोडे, रथ इत्यादि वाहने सिद्ध करणे; व्यायाम, मारण, उच्चाटन, पटकमें, यक्षिणी, यक्ष, वेताल, विप आणि पिशाच यांचे निवारण करणे; गाढय, उंट, रेडा इत्यादिकांवर व हत्ती, घोडे यांवर वसणे; नदीतून तरून जाणे तीत्र औपथै व लिहिणे ही कृत्ये दक्षिणनाडीवर करणे प्रशस्त होय. मारण, मोहन, स्तंभन, द्वेष,उच्चाटन, वशीकरण, प्रेरण, आकर्षण, क्षोभ, दान, ऋय, विक्रय, प्रेतांचे आकर्षण,शत्रुनिग्रह, हातांत खट्न धारण करणे,वैयांशी युद्ध, भोग, राजदर्शन, मोजन व स्नान या कमांस पिंगला नाडी प्रशस्त होय. मोजनाने अग्नि मंद करणे, स्त्रियांचे वशीकरण व शयन हे सर्व सूर्यस्वरावर केल्यास सिद्ध होतील यांत संशय नाही. सायंकाळी दैवयोगाने जर सूर्यप्रवाह नसला तथापि मध्य:- रात्री प्रवृत्त झाला असतांही शुभप्रद होतो. जवळच्या युद्धास सूर्य जयप्रद होय. सूर्यप्रवाह. चालू असतां आपल्यावर चालून आलेल्या शञ्चा,नय होतो. सूर्यनाडी वाहत असतां दक्षि- णम व पश्चिमेस उभे राहून युद्ध केलें असतां निश्चयाने जय मिळतो. नर संग्रामकाली सूर्यस्वर वाह लागन्द्रा तर हल्ला करणाराला देव, दैत्य व मनुष्य यांच्या युद्धांत जय प्राप्त होतो. कोणी पृष्ठ.. क (प्रश्न करणारा) दक्षिणभागी उमा राहून नयाविषयी प्रश्न करील तर त्याच्या मुखांतून नियालेली किंवा ज्याच्या विषयीं तो पुमत आहे त्याची नामाक्षरे सम की विषम हे पहावे. विषम अमन्यास नप य सम असल्यास परानय होतो. पृच्छक नर सूर्यस्वरावर युद्धप्रश्न करील तर युद्ध होईल. दक्षिणस्वरांत प्रथम अग्नितत्त्व असून पुढे नर आकाशतत्त्व प्रकट होईल , .

·पादः २] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय [५३ रोध करून . तर सर्व वस्तूंचा संग्रह करावा; कारण दोन महिन्यांत सर्व वस्तूंची महागाई होते. श्वास पिं- गला नाडीत वाहत असतां जर दूत वामभागी उभा राहून रोगप्रश्न करील तर त्या रोग्यास साक्षात् शंकरही त्राता ( रक्षण करणारा) असला तरी तो मरण पावेल. वायूचा सूर्य आहे तोपर्यंत झणजे सर्व दिवसभर सूर्यस्वर बंद ठेवावा; आणि सूर्यास्त झाल्यावर सूर्य- स्वर चालू करावा. अशा अभ्यासाने मनुष्य पुष्कळ दिवस वाचतो. दिवसां सूर्यस्वर निवारण कर- ण्याचा अभ्यास करणारा मनुष्य योगी होतो यांत संशय नाही. पुष्कळ स्वरशास्त्रवेत्ते असें ह्मणतात की, 'दिवसां चंद्रस्वर व रात्री सूर्यस्वर चालत असल्यास दीर्घ आयुष्यात काही विघ्न येत नाही.' हा सिद्धांत कितीएक गोष्टींनी आधुनिक विद्वानांच्या शोधाशी पुष्कळ अंशी मिळत आहे. कारण, हल्लीचे तार्किक ज्ञानी असे सांगतात की, 'वनस्पतींतून नेहमी 'कॉनिक' हवा बाहेर निघत असते व त्या (वनस्पती) ऑक्सिजन' हवा ग्रहण करीत अस- तात.' आतां येथे आपला सूर्यस्वर उष्णतायुक्त आहे त्यामुळे त्याचा गुण ऑक्सिजनाला' ह्मणने प्राणवायूला मिळतो, आणि चंद्रस्वर शीतल असल्यामुळे त्यांचा स्वाभाविक गुण ' कॉ-- निक' हवेमध्ये मिळतो. यावरून असे स्पष्ट होते की, प्रातःकालापासून ते सायंकालपर्यंत सूर्याची उष्णता वगैरेच्या योगाने आपणांला 'ऑक्सिजन' हवा मिळते; आणि रात्रीच्या वेळी फारकरून आपल्या पोटांत ' कॉरबोनिक' हवा विशेष जाते, ह्मणून आपला कधीतरी दिवसां सूर्यस्वर चालत असला तर, आपल्या शरीरांतील सूर्यस्वराच्या उप्णतेबरोबर अधिक बाहेरच्या सूर्याच्या उष्णतारूपी 'ऑक्सिजन' हवेचा आपल्या हृदयांत संग्रह झाल्यामुळे हृदयाला विकार उत्पन्न होऊन व्याधीची उत्पत्ति होईल. ह्मणून दिवसां जर चंद्रस्वर चालत असला तर सूर्याच्या 'ऑक्सिनन' रूप हवेला आपल्या हृदयांतून निघणाऱ्या थंडीने 'कॉर्वानिक' हवेनें कांही थंड पाडून दुसरी अधिक आणखी वनस्पतींपासून निघणाऱ्या 'कॉरबोनिक' हवेचा आपल्या हृदयांत संग्रह केल्याने आपले हृदयस्थान निर्विकार होते. याचप्रमाणे जर रात्री आपला चंद्रस्वर चालला तर त्या थंड हवेशी वनस्पतींची ‘कॉरबोनिक ' थंड हवा मिसळल्याने आपल्या हृदयस्थानांत विकार उत्पन्न होतो. आतां रात्रीच्या 'कॉरखोनिक। हवेबरोबर वनस्पतींची ' कॉरबोनिक' हवा मिसळली आहे, आणि त्या वेळेस जर आपली. सूर्यस्वररूपी ऑक्सिजन हवा आपल्या शरीरांतून श्वासद्वारे बाहेर निघेल तर अशक्तपणा न येतां कोणत्याही प्रकारचा विकार हृदयास होणार नाही. यावरून आपले पूर्वीचे दूरदर्शी ज्ञानी जे सांगतात की, 'दिवसां चंद्रस्वर व रात्री सूर्यस्वर चालविल्याने आयुष्याची वृद्धि. होते,' हे त्यांचे ह्मणणे अनुभवशीर असून सर्वथा निःसंशय खरं आहे; असे सिद्ध होते. चंद्रप्रवाहः-डाव्या बाजूच्या नाडीस इडा, गंगा, चंद्रस्वर वगैरे अनेक नावे आहेत.डाल्या नाकपुडीतून जेव्हां श्वास पूर्ण रीतीने वाहतो, तेव्हां त्यास चंद्रप्रवाह चालला असे समजावे. चंद्रप्र- . - .

·५४ ] 'पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [ साधन . , वाह चालतअसता त्या वेळी स्थिरकर्म, अलंकार, दूरदेशगमन, आश्रम, धर्मशाला, मंदिरे, वस्तूंचा संग्रह, ही कृत्ये करणे प्रशस्त आहे. विहीर, आड व तलाव बांधणे, स्तंभप्रतिष्ठा (मुहूर्तावर घराचा . खांब उमा करणे किंवा मुहूर्तमेढ ), यात्रा, दान देणे, लग्न, वस्त्रालंकार धारण करणे, शांति- कर्म, पौष्टिक, दिव्य औषधि, रसायनें, आप्तजन व स्वामी यांचे दर्शन, मैत्री करणे, व्यापार, शे- धान्यसंग्रह ही कामें इडा नाडी चालू असतां करणे प्रशस्त होय. गृहप्रवेश, सेवा करणे, तकी करणे, बीन पेरणे, संधि (तह करणे), बाहेर गमन करणे, विद्यारंभ, बंधुदर्शन, मौंजी, मोक्षशास्त्रारंभ, धर्म, दीक्षा, मंत्रसिद्धि, कालविज्ञान व सूत्र यांचे अध्ययन, हत्ती, घोडे, गाई, ाशी वगैरे घरी आणणे, काल व व्याधीची चिकित्सा करणे, स्वामीस बोलावणे, ही कर्मे चंद्रनाडीवर करणें शुम होत. नवीन हत्ती व घोडा यांवर वसणे, हत्ती व घोडे यांस बंधन करणे, परोपकार, ठेवा पुरून ठेवणे, गायन, वाद्य व नृत्य यांत आरंभ, नृत्यशास्त्राचा विचार करणे, नगरांत किंवा गांवांत प्रवेश, तिलकधारण करणे व शेत विकत घेणे इत्यादि कमें इडानाडी पूर्ण वाहत असतां करावी. दुःख, शोक, विपाद, ज्वर, मूर्छा यांचा प्रति. कार करणे, आप्तनन व स्वामी यांच्याशी संबंध करणे अन्न इत्यादिक व लांकडे यांचा संग्रह करणे चंद्रनाडीवर शुभकारक आहे. स्त्रियांची हस्तिदंत इत्यादिकांची भूषणे (चुड़े, फण्या वगैरे), पाऊस पडण्याकरितां अनुष्ठान, गुरुपूजा, अनेक प्रकारची वि बाहेर पाडणे आणि योगाभ्यासादिक कर्मे ही कृत्ये इडा नाडीवर केली असतां सिद्ध होतात; परंतु त्या नाहींत वायु, तेज व आकाश ही तत्त्वें वज्र्य करावी. ही वर सांगितलेली कृत्ये दिवसां किंवा रात्री केली तरी सिद्ध होतात. सकाळी प्रारब्धयोगाने जरी चंद्र नसला तरी मध्या. ही प्रवृत्त झाला असतांही शुभ होतो. तात्पर्य, सर्व शुभकार्यात चंद्रनाडी प्रशस्त आहे. युद्धाच्या वेळी जर चंद्रस्वर असेल चालून आलेला शत्रु स्वाधीन होऊन ठिकाणी अस. लेल्या वीरास जय प्राप्त होतो. दूर युद्ध करण्यास चंद्र शुभ होय. चंद्रनाडी वाहत असतां पूर्वेस व उत्तरेस उभे राहून युद्ध केले असतां निश्चयाने नय प्राप्त होतो. वामनाडी चालू असतां प्रयाण करूं नये; शत्रु निकील. वाहनावर चढतांना प्राणवायु आकर्षण करून घो- स्याच्या डाव्या मागी पाय देऊन चढावें मणने सर्व कार्याची सिद्धि होते. कोणी प्रश्न करणारा नयाविषयी प्रश्न करील तर त्याच्या तोंडातून निघालेली प्रश्नाक्षरे किंवा ज्या- विषयीं तो पुसत आहे त्याची नामाक्षरे विपम की सम हे पहावेसम असल्यास जय व विषम असत्यास परानय होतो. पृच्छक नर चंद्रस्वरायर युद्धप्रश्न करील तर तह होईल. चैत्रशुरु प्रतिपदेम आणि दक्षिणायन य उत्तरायण लागते त्या दिवशी प्रातःकाळी चंद्रस्वर चाल असून त्यांत नर पृथ्वी, उदक व अमित चालू असला तर धान्याचें मुभित होईल, व.त्यांत तेन व आसारा ही पली तर दुर्भिक्ष व घोर मय प्राप्त होईल. 1277 ·पादः २] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [५५ श्वासवायु चंद्रनाडीत असतां पृच्छक सूर्यस्थानी उमा राहून ज्या रोग्याविषयी प्रश्न करील तो शेंकडों वैद्यांनी औषध दिले तरी वाचणार नाही. आकाशापासून चंद्रस्राव होऊन देह- रूपी कमळ प्रफुल्लित होते; याकरितां चंद्राचा आश्रय करून कर्मयोगाचा अभ्यास केला असतां अमर होतो. रात्री चंद्र निवारण करण्याचा अभ्यास करणारा मनुष्य योगी होतो यांत संशय नाही. सोमवार, बुधवार व शुक्रवार या दिवशी प्रातःकाली (बिछान्यावरून उठते वेळेस) चंद्रनाडी चालत असली तर तो दिवस शुभ नाणावा; व जर सूर्यनाडी असली तर तो दिवस आपणांस अशुभ असें नाणावें. त्याप्रमाणेच रविवार, गुरुवार, मंगळवार व शनिवार या दिवशी प्रातःकाळी जर सूर्यनाडी असली तर तो दिवस शुम होय; व चंद्रनाडी असली तर आपणास अशुभ असें जाणावे. तसेच ज्या दिवशी चंद्रनाडी शुभ सांगितली असता त्या वेळेस जर सूर्यनाडी चालू झाली; किंवा ज्या वेळेस सूर्यनाडी शुभ सांगितली असता त्या वेळेस चंद्रनाडी चालू झाली; याप्रमाणे सतत सात दिवस सारखे चालले असतां आपण आ- जारी पडू; किंवा आपली धनहानि होईल; अथवा आपल्या कुटुंबांत कलह तरी उत्पन्न होईल, असें जाणावें. मुघुम्नामवाहः-ज्या वेळेस आपला श्वास दोन्ही नाकपुड्यांनी सारख्या वेगाने वा- हतो किंवा क्षणभर डावीकडे व क्षणांत उजवीकडे वाहतो तेव्हां त्यास सुषुम्ना, शांभवी, मध्यमार्ग, ब्रह्मरंध्र, महापथ, श्मशान, शून्यपदवी इत्यादि अनेक संज्ञा आहेत. क्षणभर डावी- कडे, क्षणांत उजवीकडे, याप्रमाणे सुपुम्नाप्रवाह चालत असतां कोणतेही शुभकार्य करूं नये. सुषुम्नानाडीच्या ठिकाणी कालरूपी अग्नि नेहमी प्रज्वलित आहे; तो विपाप्रमाणे कार्यारंभास वर्ण्य होय; कारण त्यावर केलेल्या सर्व कार्याचा नाश होतो. जेव्हां क्रम उल्लंघन करून पु- रुपाच्या नाड्या वाहत असतात, तेव्हां त्या मनुष्यास अशुभ फल आहे असें जाणावें. तशीच ज्याची नाडी क्षणांत डावीकडे आणि क्षणांत उजवीकडे वाहते, त्यासही संकट आले असे जाणावें. तेव्हां सर्व विपरीत फल प्राप्त होते. जेव्हां दोन्ही नाडींचा संचार चालू असतो तेव्हां त्यास विषयुक्त असें ज्ञानी ह्मणतात; याकरितां या दोन्ही प्रकारच्या मुषुम्नास्वरावर क्रूर व सौम्य अशी दोन प्रकारचीही कृत्ये करूं नयेत; कारण, ती निष्फळ होतात. नावित, म- रण, प्रश्न, लाभ, अलाभ, जय व पराजय या गोष्टी, विषम व विपरीत स्वर इत्यादि प्रसंगी करूं नयेत. एक जगदीश्वराचे स्मरण व चिंतन करून नंतर योगाभ्यास इत्यादिक पारमार्थिक कृत्ये करावी. जय, लामव मुख यांची इच्छा करणान्या लोकांनी या वेळेस परमार्यावांचून इतर कर्म करूं नये. सूर्यस्वरांत मुषुम्नानाडी वारंवार वाहत असतां शाप किंवा वर दिला तर तो सर्व व्यर्थ होतो, नाडीचे चलन होण्याच्या वेळी व तत्त्वाचे चलन होतांना दान आदिकरून पुण्य.

·पातञ्जलयोगशाखाचा अभिप्राय । [साधन कर्मे करावी; दुसरे शुभ करूं नये. ज्या वेळेस विषमस्वराचा उदय असतो, तेव्हां कोणतेही कार्य मनांत आणू नये. विषमस्वरावर जो प्रयाण करितो तो मरण पावतो; किंवा अनेक क्लेश त्यास प्राप्त होतात यांत संशय नाही. सम्मुख (समोरचा), डावीकडचा, आणि उर्ध्व चंद्र बलिष्ठ होय; आणि दक्षिणेकडे, खाली व पृष्ठभागी सूर्य बली होय. यावरून विद्वान् लोकांनी पूर्ण, रिक्त या स्थानांचा चांगला विचार करावा. चंद्रस्वर वाहत असतां आलेला दूत ऊर्श्वभागी, वामभागी आणि अधोभागी आल्यास शुभ जाणावा. तसेंच सूर्यस्वर चालत असतां पृष्ठभागी, दक्षिणभागी आणि खाली आलेला दूत शुभसूचक होय. अनादि, निष्क्रिय, निश्चल असा जो विषमसंधि ह्मणजे सुपुम्नास्वर तो परतत्त्व में ब्रह्म त्याचे ठिकाणी लीन होतो, त्यास संध्या असें स्वरज्ञानी पुरुष ह्मणतात. ते लोकप्रसिद्ध जो वेद त्याला वेद ह्मणत नाहीत; कारण, त्याचे ठिकाणी वेदत्व नाही. तर ज्याच्या योगाने परमात्म्याचे ज्ञान होते त्यास ते स्वरज्ञानी पुरुष वेद ह्मणतात. त्याचप्रमाणे ब्राह्मण ज्या दिवस व रात्री यांच्या संधीस संध्या करितात त्या संध्येस ते संघि ह्मणत नाहीत; तर विषमसंधिगत झणजे सुषुम्नानाडींत असणारा प्राणच ते संधि ह्मणतात. जो मुषुम्नारूपी श्वासाला आकर्पून शरीरांत स्थिर करितो अशा पुरुषाला परमपदाची प्राप्ति होते; आणि याप्रमाणे जो करीत नाही त्यांची सर्व कृत्ये निष्फळ होतात. त्या वेळेस त्याने केलेली कृत्ये त्यास मोठी क्लेशदायक होतात. या प्रवाहाच्या वेळी आपले आप्त व मित्र आपल्याशी विरोध करून आपल्यावर काहीतरी उगीच अपवाद ठेवून तिरस्कार के- रितात. तसेच त्या वेळेस खरें तें खोटे ठरून भलताच परिणाम होतो. ह्मणून ह्या विद्येचे अ. नुभवी ज्ञाते असे सांगतात की, या प्रवाहांत जेवणखाण, बोलणे किंवा संकल्प वगैरे काहीं- एक करू नये. तात्पर्य हे की, कोणतेही कर्म करण्याची खटपट ह्या वेळेस करूं नये; फक्त एकाग्र- वृत्ति करून स्नान, ध्यान, संध्यादि नित्यकर्म, ईश्वरस्तुति, अतिथिपूजन वगैरे धर्मकृत्ये मात्र करावी; अथवा योगाम्यासी जो असेल त्याने या वेळेस आपला श्वास शरीरांत स्थिर करून नाक, कान, डोळे वगैरे इंद्रियांची प्रवृत्ति विषयांकडे न जाऊं देतां एकाग्रचित्ताने आत्मज्यो- तीन निमग्न असावे. संसारसंबंधी कामें.या वेळेम कांही एक करूं नयेत; कारण, त्यापासून महासकटे व अनेक प्रकारची दुःखें प्राप्त होतात. याकरितां पूर्वीच्या महासमर्थ ऋपिलोकांनी संधि क्षणने संध्येने तीन काळ मांगितले आहेत. ते असे, प्रातःकाळी दोन्ही (इडा व पिंगला) धासांच्या संधीच्या वेळेम संध्या करन भगवंतानें ध्यान करावे आणि नंतर चंद्रस्वर चालवावा. पुढे मध्याहतपयर्थी पुनः तशीच संध्या आणि ध्यान केल्यानंतर सूर्यस्वर चालवावा व भोजन कराय; पुढे चंद्रावर चालवून पाणी प्यावे. त्यापुढे संध्याकाठी आणने सूर्यचंद्रांच्या संधीच्या वेळी पुनः पूतीप्रमागे संध्या य ध्यान करून रात्री सूर्यम्बर घालयावा. याप्रमाणे संध्येचे तीन काळ , ·पाद:२]] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [५७ ज्ञानी पुरुषांनी सांगितले आहेत. तथापि हल्ली अज्ञानी लोक अशा पवित्र सुपुम्नारूप श्वासाच्या संधिरूप संध्येचा खरा उपयोग न समजतां या वेळेत भलभलत्या क्रिया करितात; त्यांत पूर्ण लाभ न होतां उलट विपरीतच परिणाम होतो. ह्या श्वासाच्या संधिरूप संध्येचें असें सामर्थ्य आहे की, ह्याचा नित्य अभ्यास करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना त्रिकालज्ञान प्राप्त होते; कारण, सर्व क- ल्पना दूर झाल्यामुळे श्वासाचे आकर्षण होऊन त्यांत ध्यान केल्याने स्तंभवृत्ति अथवा कुंभकनांवाचा प्राणायाम सिद्ध होतो. त्या वेळेस सर्व स्नायूंचे आकर्षण झाल्यामुळे शरीरांत पंचभूतांचा काळा, लाल, पांढरा व निळा वगैरे रंग दिसायाला लागतात. हे रंग पांच प्राणां-- तून उत्पन्न झाल्यावरोवर त्या सर्वाना संकल्पासहित एकत्र केल्याने पुरुष त्रिकालज्ञ होतो. त्या वेळेस आत्म्याची प्रकाशमान ज्योति अवलोकन करितो. ह्या ज्योतींत सर्व नाड्या, सर्व वृत्ती, तसाच सर्व इंद्रियांचा समूह एकत्र झाल्याने हे सर्व विश्व एकरूप प्रवाहांत चाललेलें दिसते. नंतर निश्चयरूप बुद्धि आपला सर्व व्यापार सोडून देऊन काहीएक चेष्टा करीत नाहीं; त्या अवस्थेस योगी जन परमगति ह्मणतात. या परमगतीचा देखावा सूर्यनाडी व चंद्रनाडी या दोहीतही प्राप्त होत नाही. याविषयीं हठयोगप्रदीपिकेंत सांगितले आहे की, दिवसां' सूर्यनाडी वाहत असतां आत्म्याचे पूजन मणने ध्यान करू नये. तसेंच रात्री चंद्रनाडी वाहत असतां आत्मध्यान करूं नये; (कारण, त्या वेळेस चित्त स्थिर राहत नाही.) तर ह्या दोन नाडींना रोंकून त्यांच्या संधीच्या काळांत आत्म्याचे ध्यान करावें; कारण ह्या दोन्ही नाडींना रोंकलें असतां सुपुम्नारूपी अंतर्गत प्राणाची उत्पत्ति होते आणि त्यायोगाने मन स्थिर होते. मुपुम्ना नाडी चालू असतां प्रयाण करूं नये; केलें असतां मोठे संकट प्राप्त होते व कित्येक वेळां तर मृत्यु प्राप्त होतो. याकरितां आपण मार्ग चालत असतां एकाएकी जर मुषुम्ना- प्रवाह मुरू झाला तर तत्काळ तेथे रस्त्यांतच बसून नावें, आणि वृत्ती स्थिर करून ध्यानांत निमग्न व्हावे किंवा ईश्वरस्तुति करावी, ही अगत्याची सूचना आहे; कारण की, या श्वासाच्या वेळी चोहीकडे विनं आहेत असे निश्चयाने जाणावें. असे या विद्येचे अनुभवी सांगतात. दुसरे असे की, या श्वासाच्या वेळी आपल्या अंतर्यामी आत्म्याने कालस्वरूप धा- रण केलेले असावे, किंवा मृत्यूना समयन एखादे वेळी जवळ आलेला असेल; असे समजावे. करितां त्या वेळेस आपल्या सत्य आत्मज्योतीचे ध्यान करण्यास कधी चुकू नये. कारण, असा योग वारंवार येत नाहीं; याकरितां या मृत्युयोगांत सर्व प्रसांडा ऐश्वर्य मिटण्याचा जरी समा असला तरी तो एकाथा कम्पटाप्रमाणे मानून अगोदर नामस्मरण आणि ध्यान करावे. यायोगाने मुपुम्नाप्रवाहांनन परम गति प्राप्त होते. दुसरे, याप्रमाणेच भूत, भविष्य य यर्नमान या तीन्ही काठच्या गतीचे ज्ञान अभ्यासी पुरुषास होतें. करितां अशा योगांन ने नवर अभ्यास करणारे पुरुष सर्ग संकल्पाना त्याग करून आत्मभ्यानांत निमन होतात ते मोटे .

·५८] पातञ्जलयोगशास्त्रांचा अभिमाय । [ साधन- भाग्यवान् आहेत; कारण, त्या समयी त्यांचे पूर्वीचे सर्व संकल्प थोड्या श्रमानें फल देणारे होतात. या योगाविषयीं निष्काम मक्ति आणि ध्यान करणारे पुरुष दरियाचे श्रीमंत, मूर्खाचे पंडित व महायशस्वी होऊन जातात. पूर्वी जे पुरुष अतिनीच योनीत उत्पन्न झालेले अ. सून अतिमहत्त्वाच्या परमपदास प्राप्त होउन ऋषि झाले; ते सर्व या गुप्तकृतीवर दृढ वि. श्वास ठेवून वागणारे होते ह्मणून झाले असे पक्के समजावे. या योगांत भोजन व पान केलें असतां मोठे भयंकर व अनर्थकारक व्याधि उत्पन्न होतात. गृहस्थ या योगांत स्त्रीसंग क- रील तर नो गर्भ राहील ते संतान नपुंसक होईल; किंवा एखाद्या वेळी मृत्यु सुद्धा प्राप्त होईल; असे सांगितले आहे. कालज्ञानाचे मूल सुपुम्ना आहे; कारण, सुषुम्नेला आरंभ करून ध्यानांत लीन झाल्यानंतर ज्या वेळेस हा प्रवाह बंद पडतो त्या वेळेस मनांत असे संकल्प उत्पन्न होतात की, ' अमुक क्रीडा अथवा अमुक साधनाने वाक्सिद्धि होऊ शकेल, अ- थवा अमुक प्रकारच्या समागमाने यथार्थ सत्ता बसू शकेल;' याप्रमाणे संकल्प स्वाभाविक रीतीने आपल्या हृदयांत प्रकट होतात. अशा संकल्पांना ध्यानात ठेवून वर्तन करणाऱ्या पुरुषाला स्वतांचा स्वभाव, बुद्धि, ज्ञान आणि शक्ति वगैरे सामर्थ्याचें ज्ञान उत्पन्न होते; त्यावरून त्याच्या शरीर, मन वगैरेंची स्थिति आपोआप त्याला समजपयांत येते. त्यावरून तो तसा पुरुष प्रत्येक संकल्पांत आपले गुणदोष काय आहेत हे जाणू शकतो. ही गुण- दोपांची संपूर्ण परीक्षा केल्यामुळे तो आपला संकल्प कोणत्या रीतीने, कोणत्या जागी, को. णावरोवर, कोणत्या प्रकारचा लाभ, अलाभ, सुख आणि दुःख वगैरे देऊ शकेल या सवांचे प्रत्यक्ष ज्ञान यथार्थरीतीने दुसऱ्याला सांगू शकतो. या रीतीने प्रथम आपले स्वतःचे भविष्य आणतो; नंतर आपल्या स्त्री, पुत्र आणि दुसरे संबंधी वगैरेंचे भविष्य जाणू शकतो. त्याचप्रमाणे पुढे अनुभवावरून आपला गांव, देश आणि सर्व पृथ्वीचें भविष्य जाणू शकतो. एवंटेन नाही तर शेवटी सर्व ब्रह्मांडाचे सुद्धा भविष्य यथार्थ समजू शकतो; कारण, प्राण गर्व सृष्टीचे सत्य मूलतत्त्व आहे. त्या माणाचे यथार्थ स्वरूप लक्षात आल्यामुळे वर सां- गिनन्टेले मोठे अद्भुत ज्ञान होऊ शकते यामध्ये काही आश्चर्य नाहीं; कारण, हृदयाकाश- रुप गुहेत आपला हंसरूपी प्राण सोहरूपी आत्म्याच्या आकृतीत विरानमान झालेला अ- मतो. आणि तो सोहरूप आत्मा कुंडलीचक्रामधून सूर्य आणि चंद्र या दोन नाडींस प्रकट करितो. त्यांत सोहरूपी आत्मा प्रमापनिरूपाने व्यापून राहिलेला आहे. आतां अन्नरूपी पंद्रागा मोक्ता सूर्यरूपी प्राण सांगितला आहे, यावरून हा बाहेरच्या ब्रह्मांडाना जो सूर्य तो प्राग समनाया, आणि बाहेरचा नंद तो अपान समनावा, या अपानाचे सरस्वरूप या विधांत भन्न आहे, म्हणून अन्नरूपी नंद्राचा भोका सूर्यरूपी प्राण सांगितला आहे. याव• ·पादः २] . पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय.! [५९ , रून अशा गुप्त अथांत, सूर्य चंद्राचा आहार करितो,अथवा प्राण अपानाचा आहार करितो; असे सांगितले. याचे तात्पर्य इतकेंच की, ह्या विश्वाच्या स्थावर, जंगम, जड, चैतन्य वगैरे सर्व आकृती अन्न अथवा चंद्र अथवा अपान यांच्या मानिल्या आहेत. त्याचप्रमाणे हा वाहेरचा सूर्य आणि आपला प्राण एकरूप झाल्याने चंद्ररूपी अन्नाचा भोक्ता आपला प्राण- रूपी सूर्य सांगितला. ह्मणून चंद्राचा आहार सूर्य करितो, असें मटले. यावरून सोहंरूपीप्र- जापतीची संकल्परूप जी आकृति त्याला संवत्सर ह्मणतात. त्याचे अवयव सहा ऋतु, बारा ‘महिने, पक्ष, आठवडे, दिवस, प्रहर, घटिका, पळे, निमेष वगैरे सांगितले आहेत. ह्मणून क्षांतील कितीएक दिवस सूर्याचे व कितीएक दिवस चंद्राचे मानिले आहेत; ते मागे सांगि- तले. यावरून ह्या विद्येचे अनुभवी ज्ञाते पुरुष असे सांगतात की, कोणी पुरुष सूर्यस्वरांत त्याच्या (सूर्याच्या) तिथी आणि त्याचे वार घेऊन जर उत्तरेस किंवा पूर्वेस गमन करील व तेथे य- थार्थ पुरुषार्थ करील तर तो पुरुष जय,कीर्ति,मान, प्रतिष्ठा वगैरे मिळवून कार्य संपादन करून परत येईल. याचप्रमाणे चंद्रस्वरांत त्याचे दिवस आणि वार घेऊन प्रयाण करून यथार्थ पुरुषार्थ करील तर त्यास शुभ फल प्राप्त होईल; परंतु तो स्वर मागात पालटून देण्याचा प्रयत्न अवश्य करावा; कदाचित् पालटलाच तर तेथेच स्थिर होऊन पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे ध्यान, स्मरण वगैरे करावे. या काळयोगांत (सुषुम्नाप्रवाहांत) सूर्य तो दिवस आणि चंद्र ती रात्रि मानिली आहे; करितां दिवसां चंद्र व रात्री सूर्य याप्रमाणे नेहमीं नियमाने चालले तर आयुप्यांत कधीही विघ्ने येत नाहीत. त्याकरितां प्रातःकाळ, मध्याहू, संध्याकाळ आणि मध्यरात्र, यांशिवाय वार व तिथी यांच्या संयोगकाळाच्या भागांला सुपुम्नेचा काल मानिला आहे. याचबरून रात्रीचे तीन वाजल्यापासून ते सकाळच्या नऊ वाजेपर्यंत ६ सहा तासांना सत्ययुग मानिले आहे; सकाळच्या नऊ वाजल्यापासून ते दुपारच्या तीन वाजेपर्यंतच्या ६ सहा तास काळाला त्रेतायुग ह्मणतात; तसेंच दिवसाच्या तीन वाजल्यापासून ते रात्रीच्या नऊ वाजेपर्यंतच्या ६ सहा तास काळाला द्वापरयुग ह्मणतात; आणि रात्रीच्या नऊ वाजल्यापासून ते रात्रीचे तीन वाने- पर्यंतच्या सहा तास काळास कलियुग अशी संज्ञा दिली आहे. यारीतीनें चार युगांची गणती ए- काच दिवसांत केली आहे. याकरिता असे सांगितले आहे की, गृहस्थाने सत्ययुगांत आणि त्रेता युगांत स्त्रीसंग करू नये; कारण, जो दिवसरूपी सूर्य तो प्राणाची आकृति मानिली. आहे;. करितां यांत विषयभोग करील तर त्याने स्वतः आपल्या प्राणाचा घात केला असें अनुभवी ज्ञाते समनतात, कशामुळे तर तो दिवसरूपी सूर्याच्या अग्नीत आपल्या श्वासरूपी प्राणाचा होम करण्याची इच्छा करितो; अथवा सूर्याच्या अग्नीत देहाचा होम करू इच्छितो. दुसरे असे सांगितले आहे की, प्राणाने मुळ में हृदयकमळ त्यामध्ये सोहरूपी आत्मा राहिला आहे; त्याची परिपक्क परमगतीची स्थिति कोणत्या रीतीने प्राप्त केली जाईल त्याकरितां सोहक्रिया दाखविली आहे; ती करावी. ती अशी,- - ·६० ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [साधन- सोहंक्रिया. आपला प्राण हृदयस्थानांतून बाहेर निघून १२ बारा बोटांच्या अवकाशा- मध्ये गमन करितो, तेथे तो थोडा वेळ स्थिर राहून तेथून अपानरूप धारण करून पुनः ह- दयकमलांत येऊन स्थिर राहतो. आतां हृदयांतून जो श्वास बाहेर येतो तो सूर्याप्रमाणे उष्ण असल्यामुळे त्याला सूर्यस्वर अथवा प्राण ह्मणतात. हा प्राण जेव्हां बाहेरून पुनः हृदयांत येतो, त्या वेळेस थंड झाल्यामुळे त्याला अपान अथवा चंद्रस्वर मणतात. यावरून सूर्य अथवा प्राणवायु हृदयाला उष्ण करितो, ह्मणून तो भोजन केलेल्या अन्नाचें ययार्थरीतीने पाचन करितो. आतां अपानरूपी चंद्र ज्या वेळेस बाहेर निघून प्राणरूपी सूर्यात लीन होतो, त्या वे- ळेस हृदयकमळांत अनंत तत्त्वे, त्यांत मुख्यत्वेकरून साठ अथवा पासष्ट तत्त्वें प्रकट होतात. या तत्त्वांत मन स्थिर केल्याने सुख अथवा दुःख यांपैकी काहींच समजत नाही. त्याप्रमाणे प्राणरूपी सूर्यस्वर, अपानरूपी चंद्रामध्ये ज्या वेळेस लीन होतो त्या वेळेस पुनः जन्म व म- रण यांचा संभव मुळीच राहत नाही. दुसरे असें, प्राणवायु जितक्या वेळपर्यंत वाहेर काढून पुनः स्थिर ठेवावा तितक्या वेळपर्यंत कल्पना राहत नाहीं; व सर्व भ्रांति दूर होते. अपान- स्वराला (चंद्रस्वराला) आंतमध्ये स्थिर ठेविल्याने परमपद प्राप्त होऊ शकते. याप्रमाणे प्राण व अपानवायूच्या निरोधाने हृदयांत स्थिर राहिलेल्या अशा सोहस्व- रूपाचा साक्षात्कार होतो. तेणेकरून आपले मन सर्व संकल्पांसहवर्तमान श्वासाबरोबर एकत्र मिळून गेल्याप्रमाणे होऊन त्या वेळी मनांत राहिलेले पूर्वीचे गुप्त संकल्प सृष्टीविषयी प्राण आणि अपान या दोहोंची उदय आणि अस्तपणाची जी सर्व जगद्रूप क्रिया ती यथार्थपणे जाणूं शकतात; त्या योगाने आत्मज्योतीत मनाची स्थिति दृढ राहते. तसेंच.मन आणि प्राण या दोहोंपैकी नर एकाचा लय होईल तर दुसऱ्याचा मुद्धां लय होतो. याचप्रमाणे एकाचा उदय आला असतां दुसऱ्याचा उदय होतो, आणि हे दोघे जर लीन झाले नाहीत, तर प्रत्येक इंद्रिय आपापल्या विषयांत प्रवृत्त होते. ह्मणून मन आणि प्राण ह्या दोघांची ऐक्यता झाल्याने मो. क्षानी प्राप्ति होते; कारण, या दोघांचा लय पाल्याने ते दोघे आत्मज्योतीत स्थिर होतात. कशावरुन तर मन आणि वायु हे दोघे एकाच रूपाने आहेत. ज्या आधारचक्रांत मन लीन होते, त्याच आधारचक्रांत वायु मुद्धां लीन होतो. त्यानप्रमाणे नेयें वायु लीन होतो, तेथेंन मन लीन होते; कारण, मन आणि पवन हे दोये एकरूपन आहेत. त्यामुळे सोहंस्यरूपांत व्यापलेल्या श्वाप्ताच्या सर्व नाड्यांना गुदा, नाभि, हृदय, कंठ, तालु आणि ब्रह्मरंध्र ह्या पट्चक्रांत गमन करण्याची शक्ति येते. त्या वेळी प्राग आगि अपान यांच्या चलनवलनाच्या आधारावरून शरीराची स्थिति, - ·पाद: २] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । ज्ञान आणि नाड्या वगैरे बदलतात असे समजतें; त्यापुढे नाभिचक्राच्या मुळाशी में एक कुंडलीनांवाचे सर्पाकार चक्र आहे, त्याचा संबंध सोहमाच्या सर्व नाड्यांबरोबर राहिलेला आहे; त्यामुळे सोहमांत राहिलेला प्राण व अपान यांचा संचार प्रमाणपूर्वक सोहमाच्या ठिकाणी वासना उत्पन्न करितो. सारांश इतकाच की, हे कुंडलीचक्र वासनारूपांतच रा- हिले आहे. त्याकरिता हे वासनारूपी कुंडलीचक्र, चित्ताचा नाश झाल्यावरोवर नष्ट होते. चित्ताच्या वृत्तींची एक वासना आणि दुसरा प्राण अशी दोन कारणे आहेत. ह्या दो- धांतून एकाचा लय झाला असतां दुसन्याचाही लय होतो; पणने वासनेचा लय झाला असतां चित्त आणि प्राण ह्या दोहोंचा लय होतो; त्याचप्रमाणे प्राणाचा लय झाल्याने चित्त आणि वासना या दोहोंचा लय होतो. त्याच रीतीने चित्ताचा लय झाल्याने प्राण आणि वासना या दोहोंचा लय होतो. या मूळतत्त्वाकरितां हठयोग्यांना प्राण आणि अपान या दोहोंच्या क्रियांच्या साधनाच्या वेळी आसनाच्या दृढ अभ्यासाने कुंडलीचक्रास नियमाने चालवावें लागते; कारण, ते जर तसे न करतील तर वायूचा कोप होऊन अनेक व्याधि उत्पन्न हो- तील; आणि योग सिद्ध होणार नाही. आतां दुसरे असे की, कुंडलीचक्राच्या आधारावर सर्व योग नीट रीतीने होऊ शकतात; ह्मणून जेयपर्यंत कुंडली जागृत झाली नाही तेथपर्यंत यो- गाभ्यास व्यर्थ जातो. आणि ज्या वेळेस निनलेली कुंडली अनुभवी गुरूच्या प्रसादानें जागी होते, त्या वेळेस संपूर्ण पट्चक्रांचें भेदन होऊ शकते, आणि तसे झाल्यामुळे ब्रह्मा, विष्णु व रुद्र अथवा उत्पत्ति, स्थिति आणि प्रलय या सर्वांचें छेदन होतें लणजे त्याचा नाणपणा राहत नाही. अशी स्थिति झाली मणने श्वास, शरीराच्या वरगड्यांत प्रवेश करितो; त्या- मुळे याला योगी लोक मेरुदंड असें ह्मणतात. ह्या मेरुदंडामध्ये ज्या वेळेस श्वास वर चढावयान लागतो, त्या वेळेस शरीरांतील पंचभूतांचा वर्ण एकेक प्रकट होत आहे असे समजतें. आणि श्वास गुदाचकाला सोड्न नाभिवक्रावर जातो, त्या वेळेस इंद्रिये आपापला विषय ग्र. हण करण्याचा व्यापार सोडून देतात; त्यामुळे ती स्थिर राहतात. त्यापुढे कुंडलीरूपी वासनिक चक्राच्या संबंधाने आपले मन पूर्वी दृढ झालेल्या भावनेच्या अनुसाराने स्वर्ग, मृत्यु आणि पृथ्वी यांच्या भिन्न भिन्न स्यानांमध्ये गमन करीत आहे असे वाटते; अथवा विरक्तपणाच्या दृढ भावनेने नीति, सत्यता, ज्ञान आणि ध्यान वगैरेंचे वर्णन करीत त्याची सत्य परीक्षा करण्याची किंवा दुसऱ्याला उपदेश करण्याची शक्ति त्याला येते. त्यापुढे नसनमा वाम पट्चक्रांत वर चढत जातो, तसे तसे ज्ञान आणि मन करेंची स्थिति पा- टत नाते. नंतर ज्या वेळेम श्वास ब्रह्मरंधांत पडू लागतो, त्या समयीं सत्य धारणा होऊ लागते; परंतु एषट्या स्थितीम पोहोचण्यास हठयोग्यांना अमुक अशा काही नियमाप्रमाणे अत्यंत क- दिन प्राणायाम करावे लागतात. कुंडलीचक्र प्रत्येक वेळी नियमित न राहिल्यामुळे प्राणा- ·६२ ] . पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [ साधन- च्या अंतसमयीं उदानवायु स्वर्ग अथवा नरक वगैरे स्थानांची प्राप्ति करवितो. ती अशी,- हृदयकमळांतून निघून शंभर नाड्यांच्या मध्ये राहणारी व वर गेलेली जी सुषुम्ना नाडी, तिच्याही वर जाणारा जो उदानवायु तो पायापासून ते माथ्यापर्यंत फिरत असतो. त्याच्या योगानें तो कर्माप्रमाणे ह्मणने शुभकर्मापासून देवादिक पुण्यस्थानाच्या लोकांची प्राप्ति करवितो. तसेंच कधीं जर पापरूप अत्यंत अशुभ कर्म केले असेल तर पशुपक्ष्यादिक अधमयोनीत वासनेच्या योगाने प्राप्त करवितो; आणि जर पाप व पुण्य कर्मे बरोबरच झाली असतील तर मृत्युलोकास प्राप्त करवितो. परंतु कुंडली नियमित रीतीने चालवून श्वास ब्रह्मरं- धांत नेल्याने तो (उदानवायु) परमपदाची प्राप्ति करवितो; याकरितां कुंडलांच्या कृतीविषयी काही अधिक सांगणे अगत्याचे आहे. तें असें,- हृदयस्थानांत कुंडलीचा संबंध पंचप्राणांबरोबर झाल्यामुळे कुंडलीच्या झोंकाप्रमाणे प्राणवायु सर्व ठिकाणी गमन करितो; परंतु कुंडलीचक्र नर आडे पडले असेल तर प्राण आणि अपान हे दोघे एकत्र झाल्यामुळे उदानवायु वर चढतो व अपान खाली जातो; असे झाल्या- मुळे जठराग्नि प्रदीप्त होतो, आणि त्यामुळे आपण केलेल्या आहाराच्या सत्वांशाला, कुंडली भिन्न भिन्न नाड्यांमध्ये प्रवेश करविते; त्यांत रक्ताच्या नाडीत रक्त जाते; वीर्याच्या नाडीत वीर्याचा संग्रह होतो; आणि जड पदार्थांचा संग्रह अपानवायु गुदाचक्रांत करवितो. याप्रमाणे कुंडलीकृतीने सर्व व्यवहार चालतात. ह्मणून कितीएक अनुभवी योगवेत्ते सांगतात की, जो मनुष्य पाठ फिरवून, ताठ बसून व पोटाचा भाग बरगड्यांकडे दावितो, त्या मनुष्याच्या मध्यभागांत पोहोचलेल्या शीतळतेचा नाश होऊन उष्णता उत्पन्न होते, आणि पोटाच्या आंतड्यांना लिपटून राहिलेला मळ सुट्न गुदास्थानांत एक ठिकाणी जमतो. पुढे मळ विस- जन करण्याच्या वेळी जर पोटाच्या भागाला जोराने दायून ताठ बसले तर त्याचा मळ स्वच्छ- रीतीने बाहेर निचून जातो. परंतु याप्रमाणे न करितां श्वासाचा पोटांत मात्र संग्रह करून विला तर त्याला व्याधि उत्पन्न होते. ह्मणून अपानवायूला दाबून ठेवणारा मणने पोटाच्या भागाला वर सांगितल्याप्रमाणे वरगड्याबरोबर मिळवून देणारा अशा पुरुषाच्या सर्व स्नायू- मध्ये उष्णता आल्यामुळे शक्ति व निरोगीपणा स्वाभाविक रीतीने प्रकट होतो. त्याकरिता प्राण व अपान यांचे आवर्जन (ग्रहण करणे) व विसर्जन होण्याची गति नियमित राखावी, मणने प्रत्येक श्वासोच्छवासाचा अति त्वरेने तोंडावाटे पोटांत प्रवेश होऊं द्यावा. परंतु त्या येळेस पोटाला बरगड्यांशी (वरगड्यांत ) मिळवून देण्याचे विसरूं नये. त्यानंतर आंत शिरलेल्या श्वासास फार मंदगतीने कोणत्याही नाकपुडीवाटे बाहेर काढणे. याप्रमाणे सर्व श्वा- साला बाहेर काढल्यानंतर थोडा वेळपयंत श्वास घेऊ नये; नंतर ज्या वेळेस प्राण गुदमरूं लागेल त्या वेळेस श्वासाला तोंडावाटें आत घ्यावे. ह्या क्रियेला कागभुपंडी नांवाचा ऋपि पूर्णरी- ठे.

·पादः २] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [६३ -आपण तीने जाणत होता, त्यामुळे तो अमर झाला असे सांगितले आहे. याचा सारांश इतकाच की, जो कोणी श्रद्धाळू पुरुष ही क्रिया यथार्थरीतीने करून वीर्याचे संरक्षण निरंतर करीत राहतो, त्याला कोणत्याही व्याधीपासून उपद्रव होत नाही; कारण, अशा क्रियेनें कुंडलीचक्र सरळ होऊन नातें, आणि त्यायोगाने सर्व प्राणवायूंची गति एकसारखी नियमाने चालते. अशा कृतीला अमरकृति मानिली आहे. याशिवाय अमरगतीचे प्राप्त करवून घेण्याचे दुसरे आणिक कितीएक गुप्त प्रकार आहेत परंतु ते महायोगात्मेच मात्र जाणतात. आपल्या हृदयस्थानांत व्यापून राहिलेल्या कुंडलीचक्रांत आपली वासना राहिली आहे, त्यामुळे त्या कुंडलीचक्रांत प्राणवायूचे आगमन झाल्याने कुंडलीत व्यापून राहिलेली वासना हालते. ह्मणून ज्या प्रकाराने वासना हालवावी त्या प्रकाराने कुंडलीत स्फूर्ति (स्फुरण) उत्पन्न होते, त्यायोगाने त्याच प्रकारचा भास आपल्या चित्तांत पडतो; तो याप्रमाणे, जर कुंडलीत असणान्या वासनेस मनन करण्याच्या भावनेने हालविली तर तत्काल मनाची उत्पत्ति होते. निश्चयाच्या भावनेने हालविली तर बुद्धि प्रकट होते. स्मृतीच्या भावाने हाल- विली तर चित्त प्रकट होते. सूक्ष्मतेच्या मावाने तर्क उत्पन्न होतो. अहंभावाने हालविली तर अहंकार आणि स्पर्शाच्या भावनेने वायु प्रकट होतो. कारण, अनेक दृढ झालेल्या भा- वनांमुळे वासनेत पंचतन्मात्र, देहचतुष्टय, चार अवस्था आणि अंतःकरणपंचक वगैरे दिमू लागतात. हे सर्व भाव पंचभूतांच्या भिन्न भिन्न आकृतींमध्ये भासतात. परंतु हे सर्व भाव मन आणि प्राण या दोघांच्या व्यवहारावर अवलंबून राहिलेले असतात. याविषयी छांदोग्य- उपनिपदांत सांगितले आहे की, अन्नाच्या जडभागापासून विष्ठा होते, मध्यभागापासून मांस होते, आणि ह्या वासनिकभावापासून मन प्रकट होते, हे आपल्या अनुभवावरून खरं वाटते; कारण, लहान मूल नेथपर्यंत अन्न खात नाही तेथपर्यंत त्याच्या मनाचें यथारीतीने बंधारण होत नाही. जर कधी कोणी एकाद्या साधारण पुरुपाने सुद्धा अन्नाना आहार पुष्कळ दिवस केला नाही तर त्याने मन लय होऊ पाहते, (मन ठिकाणी राहत नाही,) मणून याच्या बंधारणाकरितां पृथ्वीतत्त्वाची जरूर आहे. जव्यच्या स्थूलभागापासून मूत्र उत्पन्न होते; त्याच्या मध्यममागापासून रक्त आणि सूक्ष्ममागापासून प्राण प्रकट होतो. ह्मणून पाणी नर प्याले नाही तर प्राण नष्ट होतो. यावरून प्राण जलमनाची आकृति आहे. याचप्रमाणे अर्माच्या नडभागापासून हा उत्पन्न होतात; मध्यमभागापासून नरवी अथवा मांस उत्पन होते आणि सूमभागापासून पाणी प्रकट होते. पणन वाना तेनभूतानी आकृति आहे. सारांश हा आहे की, वाणी आणि प्राण वगरे सर्व वस्तु पंरतत्तांच्या संयोगी क्रमावर आधार रानून असतात. त्यामुळे सोहंरूपी नीर ज्या वेम कुंडलीनकांत स्थिर होती त्या बेटी सर्व प्रामपाय साधीन होनात; त्याकरितां वासनांचा भाय ज्या यटेम हटनेने उत्पा ·६४ ] पातञ्जलयोगशास्त्रांचा अभिमाय । [ साधन- होतो, त्या वेळेस पंचतन्मात्रांच्या मार्गाने जगत् दिसू लागते, त्यामुळे हे दिसणारे जगत् सं. कल्पमात्र आहे. आणि हा संकल्प बंद पडल्याने श्वासाची गति बंद पडते, आणि त्यामुळे सर्व प्राणवायु अकल्पित भावांविषयी सिद्धि देऊ शकतात. आतां मुख्य सिद्धी आठ आहेत; कोणी चोवीस सिद्धी ह्मणून सांगतात. यावरून सिद्धी अगणित आहेत असे अटले तरी चालेल. परंतु त्या सर्वांत अनुभवी योग्यांनी मुख्य तीनच सिद्धी मानिल्या आहेत; त्यांत प्रथम संकल्पसिद्धि. ही गुप्त विद्येच्या ज्ञानाने प्राप्त होते. दुसरी प्राणसिद्धि आहे. इच्यांत प्रथम पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे अपानवायूला निरंतर दाबून ठेवून तोंडावाटे बाहेरच्या श्वासाचे पोटामध्ये आकर्पण करावें, आणि मंदगतीने ना- कपुडीवाटे बाहेर सोडीत राहावे. आणि बाहेर श्वास सोडल्यानंतर जेथपर्यंत प्राण गुदमरूं लागला नाही तेथपर्यंत श्वास तोंडावाटे किंवा नाकावाटे सुद्धां ग्रहण करू नये. याप्रमाणे अभ्यास आल्याने निरोगीपणा प्राप्त होतो. या दोन सिद्धीशिवाय तिसरी शौर्यसिद्धि मानिली आहे. इच्या योगानें शूरत्व प्राप्त होते. शरीरांत शूरपणा प्रकट होण्याचे साधन असे आहे की, बाहेर काढिलेला प्राणवायु शरीरांत स्थिर करून पुष्कळ वेळ राखण्याचा अभ्यास ठेवि- ल्याने ती प्राप्त होते. ती, प्राणवायु शरीराच्या भिन्न भिन्न स्थानांत कसकशा रीतीने स्थिर करावा याविषयी नियम दाखवून भिन्न भिन्न प्राण्यांना जितकी शक्ति प्राप्त होते; तिच्यापेक्षां पुष्कळ अद्भुत अशी शक्ति प्राप्त करविते. ती अशी की, एकादे प्रसंगी प्रबल इच्छा- शक्तीच्या योगाने नुसत्या साधारण छडीने सुद्धा मोठमोठे बलवान् ,प्राणी स्वाधीन करितां येतात. ती कुंडलीमध्ये अनेक क्रिया करून भावना कल्पिते, त्यायोगाने वर सांगिल्याप्रमाणे शक्ति येते. आणखी असे की, कुंडलीच्या चलनवलनाच्या गतीवर जाग्रत् , स्वप्न, सुषुप्ति आणि तुरीया या चार अवस्यांचा आधार राहिलेला असतो. यांत जेव्हां प्राण आणि अपान या दोहोंच्या बरोबर समान अंतरांत कुंडली मध्ये येते, तेव्हां जाग्रत् अवस्था प्राप्त होते. ती कुंडली ज्या वेळेस डाव्या भागांत आडवी येते, त्या वेळेस चंद्रनाडी चालू होते, आणि जेव्हां उजव्या भागामध्ये येते त्या वेळेस सूर्यनाडी चालू लागते. परंतु ज्या वेळेस सुपुम्नानाडी चालू ला. गते, त्या वेळेस सर्व स्नायू मोकळे होतात; याकरिता योगी लोक श्वासाला आंत स्थिर करून गु- दाचक्रास दाबून ध्यान करितात; त्यामुळे कुंडली मेरुदंडामध्ये गमन करू लागते. त्यायोगाने नुर्यावस्था प्राप्त होते. ज्यांना ही माहिती नाही अशा साधारण मनुष्याने सुपुम्नेला याप्रमाणे शरीरांत स्थिर न केल्यामुळे त्याच्या देहांत अनेक विकार उत्पन्न होतात. ही कुंडली वरच्याप्रमाणे तीन प्रकारचा विकार निद्रावस्थेत सुद्धा उत्पन्न करिते. त्याचा प्रकार असा आहे की, रात्रीच्या वेळी नेव्हां आपल्याला डावी यान् दाबून निजा, ययावे असते, त्या वेळेस कुंडली उनव्या भागांत आडवी येते. त्यायोगाने सूर्यनार्डी ·पादः २] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [६५ चालू लागते; त्या वेळेस शांत, निर्विकार आणि सुखरूप अंशी निद्रा येते. परंतु कुंडली ज्या वेळेस डाव्या भागांत आडवी येते; त्या वेळेस चंद्रनाडी चालण्यास आरंभ होतो. त्या वेळी आपल्याला नं समनतां शरीरामध्ये अपानाचे स्नाय उघडे राहिल्यामुळे शीतळता प्रकट होते. आणि आपणाला ज्या वेळेत उताणे निनावयाचे असते, त्या वेळेस कुंडली त्रिकोणाकृति होते; त्या वेळी सर्व स्नायूंची गति अडखळत चालते, त्यायोगाने श्वास दोन्ही नाकपुड्यांतून वाहू लागतो; त्यामुळे कंडांतील उदानवायु चलित होऊन स्वप्ने पाडितो. त्यांत जर कधी चंद्रनाडी अधिक चालू लागली तर ब्रह्मरंधाला शीतळता प्राप्त होऊन कि- तीएक प्रसंगी स्वीसंग केल्याचा भास होतो, त्यामुळे मगजांत असणाऱ्यां वीर्याचा क्षय होतो. आतां कधीं नर सूर्यनाडीचा प्रवाह अधिक चालू अंसला, तर ब्रह्मरंध्र उप्ण झाल्यामुळे श्वास या जगाची रचना दाखवितो. आतां कधी जर वरच्या दोन्ही. नाड्या सारख्या चालू लागल्या तर मगजांतील वीर्य केवळ व्याधियुक्त होऊन गेल्यामुळे सर्व वासना चित्रविचित्र भावनायुक्त होऊन जातात. त्यामुळे या जगतांत न पाहिलेल्या देखाव्याच्या विचित्र आणि आश्चर्यकारक कल्पना हृदयांतून आपल्या मनोमयचक्रांत प्रकट होतात; त्यामुळे दृढ झा- लेल्या संकल्पाप्रमाणे मन विलक्षण आकृति धारण करून ते संकल्पाची सृष्टि उत्पन्न करून दाखविते. या सृष्टीत कोणीएक समयीं दोन चार चंद्र, त्याचप्रमाणे पांच सात सूर्य, व रात्रीचा दिवस भासून आणि त्यांत मनुष्यप्राण्याच्या चित्रविचित्र आकृती दिस- तात. या सर्वांचा सारांश एवढाच आहे की, कुंडलीच्या निरनिराळ्या चलनवलनांनी प्राण- वायूच्या गतीत फरक पडतो. ह्मणून पुष्कळ या गुप्तविद्येचे अभ्यासी कुंडलीला नेहमी नियमित ठेवितात. त्यांत प्रथम ते जेव्हां श्वासाला आंत स्थिर करितात, त्या वेळेस . थोडे वळून व ताठ बसून पोट आणि गुदा या दोन भागांला बळकट दाबतात, त्यामुळे अपान- वायु गुदाच्या तळीं नाऊं शकत नाही; तर वर येतो. दुसरे असे की, ते या गुप्तविद्येचे अभ्यासी प्राणाला मुखावा बाहेर कादीत नाहीत; तर हलके हलके नाकावाटें काढितात. यायोगाने सर्व स्नायू आपापल्या जागेवर नियमित राहतात; कारण, तोंडावाटे श्वास सो- डिल्याने सर्व स्नायंचे वळ कमी होऊन ते दिले पडून जातात; ह्मणून अनुभवी लोक याप्रमाणे क्रिया नेहमी करितात. साधारणवासनायुक्त अशा मनुष्याच्या मरणसमयीं त्याचा श्वास तोंडावाटे किंवा गुदद्वारावाटें निवून जातो, त्यायोगानेच त्याला लक्षचौऱ्याशी यो- नींमध्ये त्या दृढ झालेल्या वासनांप्रमाणे भटकत फिरावे लागते. पोटांत थंडी पोहोंचल्यामुळे मलशुद्धि होत नाही, परंतु वायूची वृद्धि होते, आणि तेथे अपानवायूचा संग्रह झाल्या- मुळे तो प्राणाच्या गतीचे आपल्याशी ऐक्य करवितो, त्यामुळे समान आणि व्यान हे दोघे प्राणाबरोबर मिळून जातात. अशा रीतीने पांच प्राण एकत्र झाल्याने छातीत कफ दाटतो, ·पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय [ साधन- - त्यामुळे नाकावाटे प्राण जात नाही, तर मुखावाटे जातो. अशा उलट क्रियेनें मृत्यु तत्काल प्राप्त होतो. त्याकरितां या विद्येचा अभ्यास करणारे पुरुष सावध राहून श्वासाला मेरुदंडावर चढवितात, त्यामुळे काळाचे भय त्यांना मुळीच राहत नाही. त्याकरितां योगाभ्यासी पुरुष कुंडलीला निरंतर नियमित ठेवितात. कुंडलीची शक्तिः-'योगाम्यासी निरंतर कुंडलीला नियमित ठेवितात' -ह्मणून पूर्वी सांगितले तर त्या कुंडलीला नियमित राखल्याने योग्याला काय काय लाभ होतात ते येणे- प्रमाणे, नाभिस्थानाध्ये राहिलेला जो सूर्य त्याचे आकर्षण केल्याने बाहेरच्या सूर्याचे आकर्षण होते; त्यायोगाने (कुंडलीला ययार्थरीतीने मात्र चालविली पाहिजे ह्मणने मग) योग्याला काळाचें मुद्धां मय राहत नाही. परंतु साधारण मनुष्य वरची क्रिया जाणत नाही त्यामुळे त्याची कुंडली जशी जशी हृदयचक्रांत आपली आपण जाऊ लागते तशी तशी त्याची आयुप्यमर्यादा कमी होत जाते. त्याची परीक्षा निरनिराळ्या चिह्नांवरून करण्यात येते. ही परीक्षा श्रीकृष्ण भगवानाने अर्जुनाला विराट्स्वरूपाचे दर्शन करवून नीट रीतीनें दाखविली होती; त्यामुळे अर्जुनाला असे वाटले की, 'आपला आत्माच सर्व ठिकाणी व्यापून राहिला आहे; अथवा सर्व विश्वाकृति, विराटांत राहिली आहे.' आता हे विराट्स्वरूप आपण कसे पहावे याविषयी थोडक्यांत सूचना अशी की, प्रातःकाळी आणि सायंकाळी ज्या बाजूस सूर्य असतो त्या बाजूला आपली पाठ करून उभे रहावे. त्यानंतर ज्या बाजूला आपली छाया पडली असेल त्या छायेवर जेथे आपले मस्तक असेल त्या मस्तकाच्या मध्ये आपली स्थिर दृष्टि थोडक्यांत थोडकी निदान अर्ध्या तासा- पासून पावनासपर्यंत ठेवावी. पुढे डोळे न मिटतां त्या दृष्टीला निर्मळ आकाशामध्ये स्थिर करून एकसारख्या दृष्टीने पहावे; असे केल्याने आपला छायेचा सर्व देखावा केवळ पांढन्या आकाराच्या सर्व आकाशाच्या पोकळीत चहूंकडे फैलावून जाईल. त्या वेळी सर्व सृष्टि त्यांत ममावून गेली असे वाटेल, आणि तो आकार एका अति मोठ्या पुरुषाप्रमाणे यथार्थ भासूं लागेल. हेच विरादर्शन होय. आतां वर सांगितलेल्या विराट्स्वरूपाचे मस्तक ज्या वेळेस आपणांला दिमत नाही असे होईल त्या वेळेस सहा महिन्यांनी आपणास मृत्यु आहे असे समजावे. आणि ज्या वेळेस या आकृतीच्या हस्त, पाद इत्यादिक अवयवांपैकी कोणता तरी अवयव वहिन झालेला मासेल, त्या वेळेस कुटुंबातील कोण्या तरी मनुष्याला मृत्यु येण्याचा संभव आहे असे गाणावें. याशिवाय दुसरी परीक्षा अशी आहे की, आपल्या मस्तकावर आपल्या कोणत्या तरी हाताना पंना ठेवून त्या पंनाच्या खालच्या लांबट भागाकडे दोन्ही डोळ्यांची टि भिर करून आकाशाकद पाहिल्याने, नर त्यांत बारीक उमाप्रमाणे तो हात दिन ·पादः २] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [६७ लागेल तर त्या वेळेस मृत्यु दूर आहे असे समजावे. परंतु ज्या वेळेस तो हात नाडा दिसेल त्या वेळेस चौदा दिवसांत मृत्यु आहे असे समजावे. दुसरे, नाकाची दांडी (लांबटभाग) दिसेनासा होईल तर तेरा दिवसांत मृत्यु येणार असे समजावें. आतां जर वीस दिवसपर्यंत एकसारखी दिवसां सूर्यनाडी चालेल व रात्री चंद्रनाडी चालेल तर सहा महिन्यांत मृत्यु सम- जावा. एकपक्षपर्यंत चालेल तर पांच वर्षांत, एकेचाळीस दिवसपर्यंत चालेल तर दीड महिन्यांत मृत्यु येण्याचा संभव आहे असे समजावे. दुसरे, जर हात, पाय वगैरेंचे केश अथवा दिवा, पाणी वगैरे चित्रविचित्र दिसतील तर चार दिवसांत मृत्यु येण्याचा संभव असें सांगितले आहे. जर कधी मिरच्या, मीठ व कडुलिंब वगैरेंचा स्वाद बदललेला वाटेल तर दोन दिवसांत मृत्यु सांगितला आहे. दुसरे असे सिद्ध केले आहे की, निरोगी पुरुषाची सुषुम्नानाडी पांच पळांपासून दहा पळांपर्यंत चालते. अयो तासापर्यंत सुपुम्ना चालल्याने आ. युप्यमर्यादा ३० तीस वर्षांची सांगितली आहे. एकापासून दीडतासापर्यंतला मर्यादा ३० तिसां- पासून पंचविसांपर्यंतची सांगितली आहे. दोन तासांस २२|| साडेबावीस वर्ष; तीन तासांस १७ सतरा वर्ष, पांच तासांनी १० दहा वर्ष, ७ सात तासांनी ५ पांच वर्ष, आठ तासांपर्यंत ३ तीन वर्ष, बारा तासांपर्यंत एक वर्ष आणि चोवीस तासांपर्यंत सुषुम्ना चालली तर घटकेंत अथवा पळांत मृत्यु समजावा. ज्या वेळेस मृत्यु जवळ आलेला असेल त्या वेळेस सुपुम्ना बंद पडून तोंडावाटें सर्व प्राणवायु मोठ्या वेगाने तोंडास फेंस उत्पन्न करीत वाहेर निवू लागतात. तसे झाले ह्मणने मृत्यु एक तासापासून दहा तासांत येणार असे समजावे. या कारणामुळे कितीएक योगी मुषुम्नेला आकर्षण करून पंच प्राणांच्या श्वासोच्छ्वा- साला मेरुदंडावर चढवून सर्व नाड्यांच्या गतीला बंद करितात, त्यामुळे कुंडली उताणी पडते; ह्मणून त्यांना काळाचे भय राहत नाही, आणि यायोगाने ते समाधिनिष्ठ होतात. हे समाधि- कृत्य योग्यास स्थितीमध्ये राखून व अमृतपान करवून सर्व नाड्यांना बळ देते; त्यायोगाने मृत्यु दूर होऊन पुनः तो योगी आयुष्य भोगतो. असे हठयोगप्रदीपिकेंत सांगितले आहे... परंतु असले योगी आपल्या सर्व कमांचा क्षय केल्यानंतर, त्याचप्रमाणे परोपकाराच्या शुभकमांपासून मुद्धां निवृत्त झाल्यानंतर, ज्या वेळेस ते आपल्या इच्छेनें देहत्याग करितात, त्या वेळी कुंडलीचक्राला मेरुदंडाच्या मार्गाने ब्रह्मरंध्रामध्ये स्थिर ठेवितात. तेथे सर्व वासना नष्ट झाल्यामुळे पुष्कळ वेळी स्वाभाविक रीतीनें मगन फाडून प्रबल झालेला आत्मा बाहेर निघतो. पुढे तो अखंड ओंकाररूप आत्म्याच्या स्वरूपांत व्यापून जातो. यामुळे अखंड मु- क्तीत सोहरूपी आत्मा अखंड राहतो. अशी क्रिया योगाच्या पूर्ण अभ्यासाने व संपूर्ण ज्ञानाने होऊ शकते. आतां साधारण हठयोगाचे अभ्यासी तर आसन दृढ करून श्वासाना निरोध करितात त्यामुळे त्यांची कुंडली कंठचक्रांत चढून जाते. तेथे त्यांच्या हद झालेल्या ·६८ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [ साधन- वासनांच्या अनुसार त्यांच्या पंचप्राणांच्या अनेक कृती चाललेल्या त्यांस वाटतात. त्यांत कुंडलीने केलेल्या कृत्यांची स्मृति एका पाठीमागून एक येत गेल्याने अनेक विचार उत्पन्न करिते. आणि त्या कल्पनांप्रमाणे वासनांचे स्फुरण झाल्याने चित्रविचित्र, क्रीडा चाललेल्या त्यांना वा- टतात. यांत स्वर्ग, नरक, ब्रह्मपुरी, इंद्रलोक, वैकुंठ आणि गोलोक वगैरे स्थाने सुद्धां पुष्कळ वेळा दिसतात. हे सर्व स्वतःच्या दृढ झालेल्या भावनांच्या संकल्पांप्रमाणे भासते. अशा प्रका- रच्या कुंडलीच्या चलनवलनाच्या आधाराने प्रत्येक मनुष्याला स्वतःच्या कर्तव्यकर्माप्रमाणे निरंतर भासत असते. त्यांत साधारण बुद्धीचे भाविक व धार्मिक भक्तजन असे समनतात की, आमच्या पुण्याच्या प्रतापाने व आमच्या इष्टदेवतेच्या कृपेमुळे स्वर्गलोक, वै- कुंठ, गोलोक अथवा अक्षरादिधामांत जाऊन तेथे राहिलेल्या भक्तजन अथवा मुक्त- जनांबरोबर राहून निरंतर भगवंताच्या सेवेत आह्मीं राहूं. अशी चित्रविचित्र कल्पना उत्पन्न करणारी कुंडलीच आहे. कारण की, मरणाच्या वेळी यांचे पांच प्राण परस्पर जड, चैतन्य, स्थावर, जंगम इत्यादि रूपांच्या आकृती धारण करून क्रीडा करीत असतात. परंतु ज्या वेळेस संपूर्ण ज्ञानी योगात्म्याची कुंडली बाहेर निघून बाहेर पंचभूतांच्या सर्व प्राणवायूला आपल्यांत एकत्र कारते, त्या वेळेस कांहींच दृश्यमान वस्तु राहत नाही. आणि आपला चैतन्यमय सोहंरूप आत्मा ॐकाररूप आत्म्यांत सूर्याच्या किरणांप्रमाणे लीन होऊन जातो; आणि एक, अखंड, अद्वैतरूप अचंचल, निराकारी, आनंदस्वरूप असाच राहतो. असे मुंडकोपनिपदांत सांगितले आहे. वर सांगितल्याप्रमाणे पुण्यवान् भाविक भक्त अमुक काळपर्यंत मोक्षरूप आत्ममय ब्रह्म- लोक अथवा अक्षरधामांत राहिल्यानंतर त्याला पुनः जन्म भोगावे लागतात; कारण तो कोणत्या तरी थोडक्या वेळांत कोणत्या तरी नातीच्या प्रकृतीच्या असत्य भावनायुक्त वासनेच्या अणूंनी आसपास व्यापलेल्या पंचभूतांच्या तत्त्वांना भावनारूपांत पाहतो, त्यायोगानें तो शेवटी स्वतः अमुक आकृतीमध्ये विरानमान असा आपल्याला पाहतो; आणि यालाच पुनर्जन्म ह्मणतात. आतां पांच विषयांत अपरिमित तृष्णायुक्त, क्रूरस्वभाव व केवळ स्वार्थतत्पर पुरुषाच्या मरणसमयी त्याचे कुंडलीने व्यापलेले पंचप्राण पुष्कळ वेळां गुदद्वाराने गमन करितात. पुढे त्याच्या दृढ झालेल्या अशुभ वासनांच्या स्फूर्तीमुळे प्राणवायच्या द्वारे त्याची भावना अनेक प्रकारच्या आकृती दाखविते. त्यांत यमाचे दूत आपल्याला पकडून घेऊन नाऊन आपल्या रकमांप्रमाणे शिक्षा करिताहेत त्याला वाटते. त्यांत पुनः आपली स्त्री, कन्या, माता, भगिनी वगरेनी सांगितलेली दुष्टकर्म स्पष्ट पाहण्यात येतात.त्याचप्रमाणे तोआपले सोयरेधा- आपला निरस्कार करितांना मुद्धा पुष्कळांना पाहतो. त्याशिवाय यमाचे दूत अनेक प्रकारच्या भयंकर मागीने अत्यंत पीडा देन यमरानानवळ अपवा कोणा एका, द कल्पनांनी निश्चित केले. अशा पापी ·पादः २] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । ल्या ईश्वराजवळ घेऊन जाताहेतसे दिसते. दुसरें, मार्गामध्ये अनेक दुष्ट पंगृही पीडा देताहेतसें वा- टते. याप्रमाणे अनेक प्रकारच्या चित्रविचित्र आकृतींची भयंकर रचना दिसते. या रीतीने सर्व म- तांच्या धर्मपुस्तकांत आणि इतिहास वगैरे ग्रंथांत यमराज अथवा कोणीएक समर्थ ईश्वर त्या प्रा- ग्याला तामिस्र, अंधतामिल, महारौरव, रौख आणि नरक वगरे कुंडांत अथवा केवळ अंधकारांत, त्यांनी केलेल्या कर्माप्रमाणे टाकितो. याप्रमाणे कितीएक काळपर्यंत तशा कल्पनायुक्त पुरुषाला प्रत्यक्ष दिसण्यात येते. दुसरे, त्या कुंडांवर आरक्त, तांबडा, पिवळा वगैरे सूर्याचा प्रकाश पडतोसा दिसतो असे सांगितले आहे. हा सर्व देखावा सुपुग्नेमध्ये पंचप्राणांच्या आगमनानेच दिसतो; कारण, अशा प्रकारचे चमत्कार मुपुम्नारूपी नाडी आपल्या पंचप्राणांच्या किरणांनी वासनांप्रमाणे उत्पन्न करून दाखविते. त्यामुळे सर्व प्राण्यांला मरणकाळी मुषुम्ना चालल्याने त्याला आपल्याविषयी प्रत्यक्षरूपाने असे चमत्कार दृष्टीस पडतात. हे सर्व कोणी श्रद्धाळू गुप्तविद्येचे अभ्यासी अथवा योगी निरंतर सुपुम्नाप्रवाह चालत असतां पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे ध्यान करतील तर त्यांना वर्तमान, भूत आणि भविष्य यांचे ज्ञान आपोआप स्वाभाविकरीतीने अथवा इच्छेप्रमाणे तत्काल प्रकट होईल. त्यांत प्रथम आपले प्रत्येक विचार, त्यांच्या भावना आणि त्या भावना कोणत्या वृत्तीत कशा दृढतेने राहि- ल्या आहेत यांचे यथार्थ ज्ञान होते. या ज्ञानाने पुढे आपल्या मन, बुद्धि, चित्त वगैरे तत्त्वांत उत्पन्न झालेल्या कल्पना कोणाविषयी कशा प्रकारचा सिद्धांत करितात ते समजल्यामुळे प्रत्येक मनुष्याच्या हृदयांत कशी कल्पना,-कशी दृढता आणि कसे विचार व्यापलेले आहेत ते ओळखतां येतात. यावरून प्रत्येक मनुष्याची वर्तणुक आणि त्याच्या कल्पनां- च्या ज्ञानावरून त्याच्या कोणत्या कृत्याने कसे प्रारब्ध होऊन कशा प्रकारचे वळण मिळून तो कोणतें कर्म करील व कोणत्या प्रकारचे सुखदुःख भोगील; हे सर्व समजू शकते. एवढेच नाही तर सर्व दृष्टि आणि सर्व ब्रह्मांडांत होणारे फेरफार तसेंच असंख्य प्राण्यांच्या असंख्य जन्मजन्मांतरीच्या कथा सुद्धा सांगू शकतो. आणि त्या सर्व कथा आपणांला अनुभवावरून सत्य वाटतात; कारण, मुपुग्नेच्या आकर्षणाच्या वेळी शरीराच्या पंचतत्त्वांची पांच रंगांवरून परीक्षा होते. त्या परीक्षेवरून त्या तत्त्वाच्या वर्णाच्या चलनवलनाप्रमाणे आपल्याविषयी कल्पना प्रकट होतात, आणि त्या कल्पना ज्या प्रकारचा आपला विचार होईल त्याप्रमाणे कृति करून दाखवितात. असे असल्यामुळे कितीएक प्रसंगी आपलीन उत्पन्न होणारी कल्पना आपणाला विचित्र आणि भिन्न प्रकारचे ज्ञान उत्पन्न करविते. या सत्यज्ञानाने भूत, भविष्य आणि वर्तमान यांचे ज्ञान मुद्धां दृढनिश्चयी पुरुषास, यथार्थ पुरुषार्य केल्याने समजते. ज्या वेळी मुपुग्नेचा प्रवाह चालतो त्या वेळी कुंडली शरीराच्या भिन्न भिन्न स्थानांत स्थित ·] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [ साधन- . झाल्यामुळे वर सांगितल्याप्रमाणे वर्ण दाखविते. त्यासमयीं सर्व शरीररूपं पिंजऱ्यांत अखंडज्योति प्रकाशमान झाल्यामुळे तत्त्वपरीक्षा होऊ शकते. त्यांत प्रत्येक तत्त्व साधारण रीतीने दडिपासून दोन तासपर्यंत बदलते. त्या वेळी श्वासावर स्थिर केलेल्या दृष्टीसमोर अनेक सूक्ष्म तेजाचे परमाणू उडून राहिले आहेत असे दिसतात, आणि त्यांच्या मध्ये एक अचळ असा ते- जाचा परमाणु राहिलेला असतो, त्यामुळे या मध्ये व्यापलेल्या तेजाच्या परमाणूंवर दृष्टि स्थिर ठेविली असतां आपल्या अनेक वृत्ती त्यांच्या बरोबर एकरूप होऊ लागतात. त्या वेळी पाहणाराच्या दृष्टीमध्ये पिवळा रंग दिसू लागतो. त्यामुळे सर्व ब्रह्मांडांत त्या वेळी पृथ्वी- तत्त्व व्यापून राहिले आहे असे समजावें. पुढे ज्या वेळेस निळा रंग दिसेल त्या वेळेस सर्व ठिकाणी वायुतत्त्व आच्छादून राहिले आहे असे समजावें. यांत प्रश्न पुसणाराचे कार्य शांत रीतीनें सफळ होते. पुढे ज्या वेळेस पांढरा रंग दिसू लागेल त्या वेळेस जलतत्त्व चहूकडे व्यापून राहिले आहे, असे समजावें. या वेळी प्रवास करणाऱ्या मनुष्याला जय प्राप्त होतो. त्यांत आशीर्वाद फलद्रूप होतो. त्यांत दुसरें, या वेळी या रंगांत दृष्टि ठेवून श्वासाला स्थिर करून याच वर्णाविषयी अशी कल्पना करील की, वादळ होवो,' तर तत्काळ वादळ होऊ लागते; अथवा वायूची कल्पना करील तर वायु सुरू होईल. सारांश की, यांत सर्व संकल्प सफल होतात. पुढे ज्या वेळेस रक्त वर्ण दिसू लागेल त्या वेळेस चहूकडे आग्नितत्त्व व्यापून राहिले आहे असे समनावें. यांत प्रश्न पुसणाराचे कार्य होत नाही. दुसरें, या तत्वांत जर वर्षाचा आरंभ होईल तर त्या देशांत लढाई आणि चोय होऊन राज्याचा क्षय होईल. जर कधी यांत मुलाचा जन्म होईल तर त्या मुलाचे आयुष्य अल्प समनावें. जलतत्त्वांत जर जन्म होईल तर बालक प्रतापी होईल; पृथ्वी- तत्त्वांत जन्म होईल तर मंदभाग्याचा होईल; वायुतत्त्वांत मध्यमप्रारव्याचा होईल. आणि ज्या वेळेस श्वेत किंवा श्याम रंग प्रकट होईल त्या वेळेस आकाशतत्व व्यापक झालेले असें समनावे. या वेळी त्रिकोण, वचौकोन व पट्कोन वैगेरे ज्योतीचे आकार भासतात. त्या वेळेम नाणावें की, आपल्याला उन्मनी मुद्रा प्राप्त झाली आहे. या तत्त्वास पाहणारा सर्व शरीर लांफडामार में अथवा मेल्यासारखे वाट.. असे झाले असतां तो पाहणारा स्वतः अखंडप्रका: मित ज्योति पाहतो. या स्थानी श्वासाची स्थिति स्थिर होते. त्या वेळी आपण जणू सर्व मांडाच्या माथ्यावर पूर्णानंदानें स्थिर आहोत असे वाटते. आणि त्या वेळी आपल्या सर्मा कल्पना, मनोवृत्ती, ज्ञान आणि पंचभूत वगरे सर्व रचना अदृश्य होऊन गेल्या आहेतमें पाटनं. त्यामुळे आपणांटा महानंदाच्या मुगाचा भास पडतो. त्या वेळेस असे समजावे की, आपा श्वाम मेरदरद्वारे आपल्या ग्रारंध्रनकावर येऊन स्थिर झालेला आहे. त्यायोगानें मन्य देश्वरगंबधी मान समनतं. अशा प्रकारच्या निदिध्यामाने वर सांगितलेल्या आनुभविक ·पादः २] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [७१ संपूर्ण ज्ञानाने आपले मन वर सांगितलेला तत्त्वाचा वर्ण, त्याची कृति आणि रचना वगैरेंचें पृथक्करण करिते. त्यांत मन दोन प्रकारांनी वर्तन करितें ह्मणने बाह्य इंद्रियांत व्यवहार केल्या- मुळे तें विषयी होते; आणि आंत स्थित झाल्यामुळे पूर्ण तत्त्वज्ञान प्राप्त करून घेते; आणि स्वतः हृदयांत स्थिर राहते. सर्व इंद्रियांचे अध्यक्ष व सर्व विचारांचे प्रेरक मन आहे. ते हृ- दयकमलरूप गोलोकांत स्थिर आहे. बाह्य शब्दादिकांचे ग्रहण करू शकत नाही, त्यामुळे हैं मन अंतःकरणरूपी आंतील इंद्रिय आहे; कारण, मन सर्व व्यवहाराला कारण आहे; कारण, हे मन सत्व, रज आणि तम अशा तीन गुणांत राहिले आहे. त्यांत वैराग्य, क्षमा, उदारता आणि शांति वगैरे गुण सत्वगुणापासून उत्पन्न होतात, त्याचप्रमाणे काम, क्रोध, • लोभ आणि प्रयत्न वगैरे वृत्ती रजोगुणापासून प्रकट होतात; आणि आळस, भ्रांति व निद्रा वगैरे तमोगुणापासून उत्पन्न होतात. यांत सत्त्वगुणाच्या वृत्तीने शुभ कर्म केले जाते. परंतु तमोगुणाच्या वृत्तीने शुभ किंवा अशुभ या दोहोंपैकी काहींच होऊ शकत नाही. ते केवळ अंधाररूपच आहे; त्यामुळे यांत गुप्तरीतीने अभिमानाची वृत्ति राहिली जाते. त्या- मुळे पुढे अहंकार प्रकट होऊ लागतो, आणि अहंकारापासून चार वाचा, अंतःकरणपंचक आणि दहा इंद्रियांत आपले मन प्रवृत्त होते. परंतु सोहंरूपी आत्म्याविषयी. पंचप्राण वर सांगितलेली क्रिया करतील तर हे मनाचें प्रवृत्त होणे बंद होऊन ध्यानावस्था प्राप्त होईल. प्राणायामविवरण. या शरीरांत प्रधान प्राणाच्या व्ययावर आयुप्यमर्यादा अवलंबून आहे. ह्मणून ज्यांना प्राणव्यय पुष्कळ होतो त्यांचा देहनाश थोड्या दिवसांत होतो. परंतु प्राणायाम- तत्पर योगी तर चिरायु होतात. ह्मणूनच सांगितले आहे की, ' अडीच घटिका चंद्र वाहतो, त्या वेळेला दिवस ह्मणतात. आणि पुढे अडीच घटिका सूर्य वाहतो, त्या वेळेला रात्र ह्मणतात. याप्रमाणे पांच घटित रात्रिदिवसात्मक काल होतो. ह्मणून लौकिक अहोरात्रा- च्या काळांत योग्याचा वारा अहोरात्रात्मक कालव्यवहार होतो. या कालमानाने प्राण्यानें आर्यमान होते. ज्या वेळेस सुपुम्नामार्गाने प्राण ब्रह्मरंध्रांत लीन होतो; त्या वेळेस रात्रि- दिवसात्मक कालाचा निरोध झाल्याने मुषुम्ना कालमोक्री आहे असें मटलं. ' त्यामुळे नि- तका प्राणाचा निरोध होतो, तितके आयुप्यमान वाढते. दीर्घकाल अभ्यास झालेला योगी, उत्क्रांतिकाल (प्राणोत्क्रमणाना समय ) जवळ आलेला नाणून घामरंधांत प्राणाचा लय करन कालात निकितो; अयका स्वेच्छेने देहत्याग करितो. सगून सांगितले आहे की, प्राणायाम माल्याने मन सुद्धां निरुद्ध होते; कारण, चित्ताच्या स्थितीला कारणे दोन आहेत; एक वासना, आणि दुसरा प्राण. त्यांन एकाना नाश झाल्याने दुसरे नाश पाउनें. असे योगगासिष्ठांत सांगितले आहे. ह्मणूनन हठयोगप्रदीसिन सांगितले आहे की, ' ज्या ' ·[सायन- , ७२] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । स्थानी प्राण लय पावतो तेथें मनही लीन होते; व जेथें मन लय पावतें तेथें प्राणही लीन होतो. ' यावरून आप्त ( सत्यवक्ते) हिताकरितां उपदेश करितात की, 'ब्रह्मादि सुरगुरु मुद्धां काळाच्या भयाने प्राणायामपर झाले; मग साधकाची ती काय कथा ! ' जेथपर्यंत प्राण सुषुम्नेत प्रविष्ट होऊन ब्रह्मरंध्रांत स्थित झाला नाही तेथपर्यंत तो असिद्ध आणि क. माधीन समजावा. ज्या वेळेस सुपुग्नेंत प्रवेश करितो त्या वेळेस प्राण बिंदुसहित चित्तनिरोध करितो. ह्मणून अमृतसिद्धीत सांगितले आहे; की, 'जेथपर्यंत वायु इतर नाड्यांत संचार करीत आहे तेथपर्यंत त्याला कर्मानुवशग आणि असिद्ध समजावा. ज्या वेळेस वायु चलित होतो त्या वेळेस बिंदु सुद्धां चलित होतो. बिंदु चलित झाला असतां चित्त सुद्धां चंचल होते. बिंदु, चित्त आणि वायु चलित झाले असता हा लोक जन्ममरणाच्या फेऱ्यांत सांप- इतो यांत संशय नाही. जी अवस्था वायूची होते तशी बिंदूची सुद्धा होते. जसजसा वायु स्वाधीन होतो तसतसा बिंदुही साध्य होतो. मूच्छित झाला असतां व्याधीचे हरण करितो, आणि बद्ध झाला असतां आकाशगमन करवितो. लीन झाला असतां सर्वसिद्धिः कारक होतो; आणि निश्चल झाला असतां सर्व सिद्धी देणारा होतो.' योगीजांतही असेंच सांगितले आहे; की, 'चित्तनिरोध झाला असतां प्राणनिरोधही होतो. जर निरोध न होईल तर त्याला गुरु आणि शास्त्र निष्फल आहेत; कारण, निरोधावांचून आत्मप्रतीति होत नाही, त्यामुळे मोक्षही प्राप्त होत नाही. हठयोगप्रदीपिकेंतही असेंच सांगितले आहे. तात्पर्य, प्राणायामपर होउन अमिसहित कुंडलीचा प्रबोध करून सुपन्नत प्राणाचा मुखाने प्रवेश होऊ शकतो. ज्या वेळेस प्राण मुपुम्नावाही होतो, त्या वेळेस मनोन्मनी अवस्था सहन सिद्ध होते. दुसरा अभ्यास तर योग्याला प्रयासरूपच समः जात्रा. ज्याने चित्तनिरोध केला त्याने प्राणनिरोधही केला असे समनावें. चित्ताचे हेतु दोन आहेत; वासना आणि वायु. दोघांतून एकाचा निरोध झाला असता दुसराही निरुद्ध होतो; कारण, क्षीरनीरांप्रमाणे ( दूधपाण्यांप्रमाणे ) एकत्र प्राप्त झालेले प्राण आणि चित्त हे दोघे मारखी क्रिया करणारे होतात. जेथे प्राणाची प्रवृत्ति, तो चित्ताचीही प्रवृत्ति होते; नेयें नित्तानी प्रवृत्ति तेथे माणाचीही प्रवृत्ति होते. हाणून एकाचा नाश झाला असतां सारस पक्ष्यांच्या नोड्याप्रमाणे दुसराही नष्ट होऊन नातो. एकाची प्रवृत्ति झाली असतां दुसन्याः मी प्रवृत्ति होने. व्युत्यानाम पावलेले चित्त पराङ्मुख होऊन देहकार्याचा निभाय ( निर्वाह) कान, आणि प्रत्यग होउन वृत्तिनिरोध झाला असतां मोक्षपदाची सिद्धि होते. झणून प्रला. दिक मुरगुरु मुद्धा कालभयाम्तय प्राणायामपर माले. त्याकरितां प्राणायामाना सतत अभ्यास करा. गर्गत प्राण निरुद्ध आहे. चित्त निराफुल आहे आणि दृष्टि भृकुटींमध्ये स्पिर आहे; देवगन कालाने भय कोन असणार ! विधाप्रमाणे प्राणायामाच्या अभ्यामाने नाहीना ·पादः२] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । शोधित होऊन मुघुम्नेचे तोंड मोकळे केले असतां प्राण सुखानें तीमध्ये प्रवेश करितो. ज्या वेळेस ब्रह्मनाडीमध्ये प्राणाचा संचार होतो; त्या वेळेस मन स्थिर होते. त्यालाच मनोन्मनी अवस्या ह्मणतात. तिच्या सिद्धीकरितां शास्त्रज्ञ पुरुष विचित्र (अनेकप्रकारचे) कुंभक करितात. कारण, विचित्र कुंभकांच्या अभ्यासाने विचित्र सिद्धी प्राप्त होतात. प्राणायामाने दोषांचा, प्रत्याहाराने पातकांचा, धारणेनें दुःखांचा आणि ध्यानाने अनैश्चर्याचा दाह करावा. जसे सोने तापविल्याने शुद्ध होते, त्याप्रमाणे इंद्रियकृत दोष प्राणनिग्रहाने दग्ध होतात. तो प्राण- निग्रह युक्तीने करावा; कारण, जसे हत्ती, सिंह, व्याघ्र वगैरे वलवान् प्राणी धीरे धीरे स्वाधीन होतात, तसा विधीप्रमाणे प्राणनिरोध करणे युक्त आहे. जसा पाळलेला सिंह रक्षण करणाराला खात नाही त्याप्रमाणे वश झालेला प्राण साधकाचा नाश करीत नाहीं; तर दोपांचा दाह करितो. जे मंदबुद्धीचे पुरुष प्राणायामावांचून योगसाधन करितात त्यांना योगसिद्धि होऊ शकत नाही ह्मणून ज्ञात्यांनी प्राणायाम अवश्य करावा; व तो मात्रांच्या हिशोबाने करावा. प्राणायामाचे कनिष्ठ, मध्यम आणि उत्तम असे तीन भेद आहेत. कनिष्ठ प्राणायामांत स्वेदाचा जय करावा (अभ्यासाने अंगास घाम न येईल असें करावें). मध्यमांत कंपास आणि उत्तमांत विषादास (खेदास) जिंकावें. याप्रमाणे अनुक्रमाने अभ्यास करून प्राणनय केल्याने प्रत्याहार, धारणा आणि ध्यान होऊ शकतात. त्याचा विधि याप्रमाणे, इडा झणजे डावी नाडी, अर्थात् डाव्या नाकपुडीने पूरक करून (बाहेरचा वायु पोटांत ओढून घेऊन ) पुढे कुंभक करून तो वायु पोटांत तसाच काही नियमित वेळेपर्यंत स्तंपून धरून) पिंगला मणने उजव्या नाकपुडीने रेचक करावा (तो पोटांत सांठविलेला वायु हळू हळू बाहेर सोडावा ). त्यानंतर पिंगलेने पूरक करून यथाशक्ति कुंभक करून इडेनें रेचक करावा. ज्या नाडीने पूरक केला असेल त्याच नाडीने तत्काल रेचक करू नये. या रीतीने नाडीशुद्धि झाली ह्मणने मग स्वे- च्छेनें प्राणायाम करावा. याप्रमाणे शास्त्रद्वारा सामान्य प्राणस्वरूप जाणून, प्राणायाम हा परम कल्याणाचा मार्ग आहे असे समजून पवित्र आणि रमणीय स्थानी सिद्धासन इत्यादिक करून पूर्वेस किंवा उत्तरदिशेस तोंड करून बसावे, व गुरुने उपदेश केल्याप्रमाणे अभ्यास करावा. कारण, योगवीगांत भगवान् महादेवाने सांगितले आहे की, 'ज्याला प्राणनय झाला आहे अशा सिद्ध गुरूची सेवा करून तो प्रसन्न होऊन नो विधि दाखवून देईल त्याप्रमाणे अ. भ्यास सुरू करावा. कारण, अमनस्क खंडांत भगवान् महादेवाने असे सांगितले आहे की, 'हे वामदेवा! एका गुरुवांचून वेदांत, तर्क (न्यायशास्त्र), योग, मीमांसा इत्यादिक शान्नांचे. पठन केल्याने तसाच जो दुसरा पुराण, इतिहास इत्यादि ग्रंपसमूह आहे, त्याचे अवलोकन केल्याने अथवा स्वबुद्धीने अनुष्ठान केल्याने चिंतामणियोगाची प्राप्ति होत नाही. तर या सवाला गुरुच असला पाहिजे. सणूनच श्वेताश्वतर-उपनिषदांत सांगितले आहे की, 'ज्यानी !

·७४ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [साधन- . देवावर दृढ मक्ति आहे, तशीच गुरूचे ठिकाणी आहे; अशा सेवा करणान्या महात्म्या सद्भ- ताला अलौकिक अर्थ प्रत्यक्ष होतात. भगवान् मनूने हा आशय आपल्या स्मृतीत दुसऱ्या अध्यायांत स्पष्ट सांगितला आहे. सांख्यसूत्रांतही सांगितले आहे की, 'प्रणाम (नमस्कार), ब्रह्मचर्य इत्यादिकेंकरून इंद्राला बहुत कालाने सिद्धि प्राप्त झाली आहे.' ह्मणून सामवेदाच्या छांदोग्य उपनिषदांत सांगितले आहे की, 'आचार्यापासून ( गुरूपासून ) योगचर्येचे सर्व र- हस्य जाणून पुढे अभ्यासद्वाराने पुरुष आपोआपच सिद्धि आणि आनंदाला प्राप्त होतो. स्कंदपुराणांतही असेच सांगितले आहे. याप्रमाणे देव आणि गुरु यांचे ठिकाणी एकनिष्ठ भक्ति ठेवून आपल्या इष्टदेवता, महान् महान योगी आणि गुरु यांना प्रथम निर्विघ्नपणाने अनुप्टानाची समाप्ति व्हावी ह्मणून नमस्कार करावा; असे कूर्मपुराणांत सांगितले आहे. हा प्राणायाम पूरक, कुंमक, रेचक आणि केवलकुंभक असा चार प्रकारचा आहे. त्यांत पूरक, कुंभक व रेचक यांचे लक्षण अथर्ववेदाच्या अमृतबिंदुउपनिषदांत याप्रमाणे सांगितले आहे,-'जसा पुरुष कमलाच्या देठावाटे तोंडाने पाण्याचे आकर्षण करितो; तसें बा- हेरच्या वायूचें नाकपुडीवाटें आंत आकर्षण करून प्राणगतीचा निरोध करणे याला पूरक प्राणायाम ह्मणतात. पूर्वी जिह्वाबंध करून नंतर जालंधरवंधाने पूरक करणे प्रशस्त आहे., . पोटांतील प्राणवायूला नाकपुडीवाटे बाहेर सोडून देऊन वायूने जेव्हां पोट अगदी रिकामें होईल तेव्हां रेचक झाला असे समजावे. प्रथम पूरकाने अथवा रेचकानें प्राणाचा निरोध करून पुढे रेचकाने किंवा पूरकानें रहित अशी जी शून्य स्थिति त्याला सहितकुंभक प्राणायाम ह्मणतात.' रेचकाच्या आरंभी व कुंभकाच्या शेवटीं उड्डियानबंध राखल्याने पूरक, कुंभक,व रेचक ल. वकर सिद्ध होतात. चवथा केवलकुंभक आहे तो याज्ञवल्क्यसंहितेत याप्रमाणे सांगितला. आहे, रेचक करावयाचा नाही त्याप्रमाणे पूरकही करावयाचा नाही; तर एकप्रयत्नाने सु- खाने जो प्राणनिरोध त्याला केवलकुंभक प्राणायाम झणतात. ह्या केवलकुंमकाची सिद्धि होईल तेथपर्यत सहितकुंमकाचा अभ्यास करावा. रेचकपूरकरहित अशा ह्या केवलकुंभ. काची सिद्धि झाली असतां योग्याला तीन्ही लोकांत कोणतीही वस्तु दुर्लभ राहत नाही; आणि समाधि वगैरे सर्व सोपे पडते. कारण, सूर्यचंद्राला धारण करणान्या रात्रंदिवसाचा अमाव माल्यामुळे मुपुम्ना कालमोफ्री (काळाला भक्षण करणारी) होते, अर्थात् मुपनाद्वारांत प्रवेश होतो; की ज्यामुळे उन्मनी अवस्था सहनच प्राप्त होते. सणून हा केवलकुंपक प्राणायाम दुसऱ्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे. त्यांत अनुष्टानाचा क्रम याप्रमाणे आहे, "इडा नी डाव्या नाकपुडीकटे आहे, तिने सोळा मात्रांपर्यंत प्राणाचा पूरक करावा चौमष्ट मात्रांपर्यंत त्याना पोटांत कुंमक करावा; आणि रत्तीस मात्रांपर्यंत, उनव्या नाकपुडीत राहिलेल्या पिंगलानाटीच्या वाटें रेचक करावा; अर्थात् जितक्या मात्रांपर्यंत प्राणाचा प्राणाचा ·पादः.२] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [ ७५ पूरक होईल, त्याच्या चौपट संख्या कुंभकांत, आणि दुप्पट रेचकांत पाहिने; कारण, फार त्वरेनें रेचक केल्याने शरीरबळ कमी होते. असें पूर्वीच्या आचार्यानी झटले आहे. हठयो- गप्रदीपिकेंत असे सांगितले आहे की, 'जर बाहेरचा वायु डाव्या नाकपुडीने पोटांत सांठ- विला असेल तर तेथें नियमित वेळेपर्यंत कुंभक करून नंतर तो उजव्या नाकपुडीने हलके हलके बाहेर सोडावा. व नर उजव्या नाकपुडीने पोटांत सांठविला असेल तर तेथें नियमित वेळेप- यंत कुंभक करून नंतर डाव्या नाकपुडीवाटें हलके हलके बाहेर सोडावा. याप्रमाणे वरचेवर व नित्य अभ्यास करणाऱ्या व उत्तम रीतीने यमाचे पाळण करणाऱ्या योग्याच्या सर्व नाड्या तीन महिन्यांनंतर अगदी मलरहित अशा होतात.' पूरक, कुंभक व रेचक हे देवतांचें ध्यान करून करावे. त्या त्या प्राणायामाचे देवताध्यान अथर्ववेदाच्या ध्यानविंदुउपनिपदांत सां- •गितले आहे. तो प्रकार असा,-'पूरकाचे वेळी, नाभिदेशांत राहणारा, अळसीच्या(जवसाच्या) फुलाप्रमाणे आहे नीलवर्ण ज्याचा, आणि शंख, चक्र, गदा, पद्म यांनी विराजमान आहेत चार हात ज्याचे अशा लक्ष्मीसहित भगवान् महाविष्णूचें ध्यान करावें. कुंभकाचे वेळी, हृदयदेशांत राहणारा, चतुर्मुख, रक्तवर्ण, कमल आहे आसन ज्याचें व सर्वांचा पितामह अशा ब्रह्मदेवाचें ध्यान करावे. रेचकसमयीं, ललाटदेशांत असणारा, शुद्ध स्फटिकाप्रमाणे आहे गौर वर्ण ज्याचा, सर्व पापांचा नाश करणारा, निष्कल व त्रिलो- चन अशा श्रीमहादेवाचें ध्यान करावें. अशा रीतीने देवतांच्या प्रसादाने प्राणजय लवकर होतो. 'प्राणायाम फार धीम्मेपणाने करणे अवश्य आहे; नाहीतर त्यापासून खोकला, दम वगैरे अनेक रोगांची उत्पत्ति होऊन साधक पुरुपाचा नाश होतो. केवल हठयोगार्ने निरुद्ध झालेला प्राण, रोमरंध्रांतून हेर निघतो त्यामुळे शरीरांत कुष्ठादि (कोढ वगैरे ) रोग होतात; ह्मणून गुरूकडून चांगली माहिती करून घेऊन जसा सिंह हत्तीला वश करितो त्याप्रमाणे हलके हलके प्राणाला वश करावे.' याप्रमाणे नीट सावधगिरीने गुरूनें उपदेश केला असेल त्याप्रमाणे, सकाळी, दोनप्रहरी, संध्याकाळी आणि मध्यरात्री अशा प्रत्येकवेळी सुमारे ऐशींपर्यंत शांतपणाने कुंभक करण्याचा उत्तम अभ्यास करावा. त्यांत प्रथम दहा कुंभक करावे; पुढे अभ्यासाने दिवसेंदिवस पांच पांच वाढवीत जाउन प्रत्येक वेळेस ऐशी प्राणायाम करण्याचा अभ्यास करावा. याप्रमाणे सर्व रात्रंदिवस मिळून ३२० तीनशे वीस प्राणायाम होतात. त्यांमध्ये याप्रमाणे विचार समनावा,-पूरक, शांतपणाने अथवा वेगाने केला तरी हरकत नाहीं; कारण, पूरक वेगाने करण्यांत काही दोष उत्पन्न होत नाही. परंतु रेचक तर शांतपणानेच केला पाहिजे. उतावळेपणाने केला असतां बलहानि होते. 'याप्र- माणे कुंभकाचा अभ्यास होता होता त्याचा परिपाक उत्तम, मध्यम व कनिष्ठ असा तीन प्रकारचा होतो. ज्या वेळी कुंभक केल्याने शरीराला घाम उत्पन्न होतो तो कनिष्ठ कुंमक ·७६ ] [साधन- पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । समनावा. ज्यांत अंगास घाम सुटत नाही, परंतु शरीरास कंप उत्पन्न होतो तो मध्यम आणि ज्या कुंभकांत जमिनीपासून शरीराचे उत्थान होते (जमिनीपासून वर अधर शरीर . उचललें जातें) तो उत्तम, कुंभक होय.' असे भगवान् याज्ञवल्ल्याने सांगितले आहे. लिंग- पुराणांत प्राणायामधारणेच्या मात्रांवर इत्तम, मध्यमव कनिष्ठ असे तीन भेद सांगितले आहेत. त्यांत पारा मात्रांपर्यंतचा कुंभक कनिष्ठ, चोवीस मात्रांपर्यंतचा मध्यम व छत्तीस मात्रांपर्यंतचा कुंभक उत्तम समजावा. याने हठसिद्धि होते. याला हठयोग सुद्धा ह्मणतात. कारण 'ह' ही संज्ञा सूर्याची व 'ठ' ही संज्ञा चंद्राची आहे. ह्या दोघांचा नेथे योग होतो ह्मणजे हे दोघे जेथे एकत्र होतात; त्याला हठयोग ह्मणतात. असे सिद्धसिद्धांतपद्धतीत सांगितले आहे. याचा अभिप्राय अमा, हृदयदेशांत सूर्य आहे आणि नासिकेच्या अग्रभागी चंद्र आहे. हे कशावरून तर, ज्या वेळेस हृदयाला स्पर्श करून प्राणवायूचें गमन बाहेर होते त्या वेळेस तो उप्ण होतो; परंतु ज्या वेळेस आंत प्रवेश करतो त्या वेळेस तो शीतल होतो; याचे कारण, चंद्राचा स्पर्श झाल्यामुळे शीतळ होतो. याप्रमाणेच प्राण आणि अपान यांचा सूर्यचंद्रांबरोबर संबंध झाल्याने त्यांना मुद्धां सूर्य, चंद्र असें ह्मणतात. ज्या वेळेस प्रा. णायामाच्या अभ्यासाने सूर्य व चंद्र यांचा योग होतो, त्या वेळेस वायु ब्रह्मनाडींत मुखाने प्रवेश करितो. प्राणायामाचे मान पटले ह्मणने वारामात्रांपर्यंत वायुनिरोध करणे हा कनिष्ठ कुंभक ह्मणून सांगितले; त्यालाच उद्धात असें ह्मणतात. दोन उद्धात (२४ चोवीसमात्रां- पर्यंत ) मध्यम कुंभक, व तीन उद्घात ह्मणने छत्तीसमात्रांचा उत्तम कुंभक होतो. मात्रा प्रमाण भगवान् मार्कडेयाने असे सांगितले आहे की, 'टोळे झांकून उघडावे नंतर एक टाळी वाजवावी, त्यानंतर एका लघु अक्षराचे उच्चारण करावें ह्मणने प्राणायामाचा एक मात्रा काल होतो.' अशा वारा माना झाल्या ह्मणने एक कनिष्ठ प्राणायाम होतो. याच्या दुप्पट मध्यम व तिप्पट उत्तम प्राणायाम होय. भगवान् याज्ञवल्क्याने मुद्धां अशाच प्रकारचा मात्राकाल सांगितला आहे. स्कंदपुराणांत,-'फार वेगाने नाही व अगदी मंदगतीनें नाहीं अशा मध्यम रीतीने गुडव्याला एक प्रदक्षिणा करून चुटकी वानवावी; ह्मणने एक मात्रा काल होतो;' असे सांगितले आहे. उद्धाताचे लक्षण पूर्वी सांगितले त्याशिवाय दुसरे असे सांगितले आहे की, ' नामीच्या मूलापासून प्रेरित नो वायु त्याचे मस्तकाला अभिवात (आगत) करून पुनः परतणे याला उद्धात ह्मणतात. प्राणायाम करणाराटा मिताहार इत्यादिक सर्व नियम व पवनाभ्यास निरंतर केला पाहिने. प्राणायाम दोन प्रकारचा आहे, सगर्भ आणि अगर्भ. मंत्रयुक्त प्राणायाम सगर्भ आगि मंगरहित प्राणायाम अगर्भ समनावा. वसिष्टमंहितेंत सगर्म प्राणायाम याप्रमाणे सांगि- ·पादः२] पातंजलयोगशाखाचा अभिमाय । [७७ तला आहे. 'प्रणवाचा विधि सर्व जाणून पूरक, कुंभक आणि रेचक याप्रमाणे तीन प्राणा- याम करावे. तो प्रकार असा, डाव्या नाकपुडीवा बाहेरचा वायु सोळा मात्रांपर्यंत हळू हळू आकर्षण करून पोटांत सांठवावा. त्यांत ओढतांना उकारमूर्तीचे स्मरण करून व कुं- मकाचे वेळी मकारमूर्तीचे स्मरण करून प्रणवाचा ६४ चौसष्ट मात्रांपर्यंत जप करावा; नंतर हलके हलके वत्तीस मात्रांपर्यंत प्रणवाच्या पहिल्या अक्षराचें (अकाराचें ) ध्यान करीत उ- जव्या नाकपुडीने रेचक करावा. सहितकुंमकाचे आठ प्रकार व त्यांचे लक्षण हठयोगप्रदी- पित सांगितले आहे. ते येणेप्रमाणे, अथ कुंभकभेदः-१ सूर्यभेदन, २ उज्जायी, ३ सीत्कारी, ४ शीतली, ५ भस्त्रिका, ६ भ्रामरी, ७ मूर्छा व ८ प्लाविनी असे आठ कुंभक आहेत. त्यांत भस्त्रिका, मूर्छा आणि प्लाविनी हे तीन कुंभक शिवाय करून बाकीच्या प्रत्येक कुंभकांत पूरकाचे वेळी मूलबंध, पूरकाच्या अंती आणि कुंभकाच्या पूर्वी जालंधरबंध, आणि कुंभकाच्या अंती आणि रेच- काच्या आरंभी उड्डियानबंध करावा. जालंधरवंधाबद्दल जिह्वावंध केला तरी चालेल. १ सूर्यभेदनः-स्वस्तिकासन किंवा वज्रासन करून बाहेरील वायूचे प्रथम उ- जव्या नाकपुडीने हळू हळू पोटांत आकर्षण करून नखापासून ते शिखेपर्यंत (अर्थात् सर्व द्वारे बंद करून आपल्या शक्त्यनुरूप कुंभक करून पुनः हलके हलके डाव्या नाकपुडीने रेचन करणे; अशा सतत अनुष्ठानास सूर्यभेदन कुंभक ह्मणतात. हा कुंभक ऐशी प्रकारच्या वायूचे दोप आणि कृमिरोग इत्यादिकांचा नाश व मस्तकशुद्धि करितो. २ उज्जायी:-सिद्धासन करून तोंड बंद करून दोन्ही नाकपुड्यांनी वाहेरील वायु हलके हलके पोटांत आकर्पण करून घेऊन ज्या रीतीने कंठाला आरंभ करून हृदयापर्यंत प्राणवायूचा स्पर्श होईल त्याप्रमाणे कुंभक करणे, नंतर डाव्या नाकपुडीनें वायु बाहेर हलके हलके सोडावा. (ज्या नाकपुडीने पूरक करावयास सांगितला असेल तेव्हां दुसरी नाकपुडी बोटाने दावावी. तसेच ज्या नाकपुडीने रेवक सांगितला असेल तेव्हाही तीहून इतर नाक- पुडी बोटाने दाबून बंद ठेवावी. याप्रमाणे सर्वत्र समजावें. अशा रीतीने सतत अनुष्ठान केले असतां याला उज्जायी कुंभक ह्मणतात. हा चालतांना, उभे राहतांना केला तरी चालतो. मूलबंध इत्यादि नियम पूर्वीप्रमाणे येथे करावे, लणने प्राणवायु ब्रह्मनाडी जी मुपुम्ना तीत प्रवेश करूं लागतो; ज्या योगानें केवलकुंभक सिद्ध होतो. या कुंभकानें कफ, वायु आणि जलो- दर इत्यादि रोगांचा नाश होतो. तसेच हृदय, कंठ या ठिकाणी होणारे रोग व घातुविकार सर्व दूर होतात.. ३ सीत्कारीः-दोन्ही ओठांमध्ये जीभ धरून तीवाटे बाहेरचा वायु सीत्कारपूर्वक आंत ओढावा; नंतर तोंड मिन घेऊन नियमित वेळेपर्यंत कुंमक करून पुढे दोन्ही नाकपुड्यांवाटें - :

·७८] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [ साधन- रेचक करावा. येथे मुस्कवाटें रेचक कधीं करूं नये; कारण, बलहानि होते. (जिभेवा पूरक करितांना 'सी' 'सी' असा ध्वनि सहनच निघतो; ह्मणून याला सीत्कारी कुंभक असे योगी लोक ह्मणतात. या कुंभकापासून शरीर सुंदर होतें, भूक तहान वगैरेंपासून पीडा होत नाहीं; आणि निद्रा, आळस वगैरे न येतां शरीर बळकट होऊन सर्व उपद्रव नाहीतसे होतात. ४ शीतलीः-पक्ष्याच्या खालच्या चोंचीप्रमाणे (अर्थात् अर्धवट नळीसारखी) जीभ ओंठाच्या बाहेर काढून तिने बाह्य वायु आंत ओढून घेऊन पुढे नखशिखान्त कुंभक करावा. नंतर नाकावाटे ( अर्थात् दोन्ही नाकपुड्यांवाटे ) आंतील वायु शांतपणाने बाहेर सोडावा. याला शीतली कुंभक ह्मणतात. हा कुंभक साधल्याने गुल्म, प्लीह, ज्वर, तसेच पित्तविकार इत्यादि सर्व बंद होतात. क्षुधा व तृपा दूर होतात; व कोणत्याही विषाची बाधा होत नाही. ५ भस्त्रिकाः-दोन्ही मांड्यांवर दोन्ही पावलें उताणी ठेवून बसणे अशा प्रकारचे प- आसन करून कंठ व उदर समान राखून व तोंड बंद ठेवून जसा लोहार मोठ्या वेगानें भाता चालवितो, त्याप्रमाणे आपल्या शरीरांतील प्राणवायूचे वारंवार चालन करावे. ते असे की, हृदय, कंठ आणि कपाळ एथपर्यंत वायु जाऊन पोहोंचेल ह्मणजे डाव्या नाकपुडीने लवकर पूरक करून उजव्या नाकपुडीने रेचक करावा; पुनः पूरक करावा, पुनः रेचक करावा; या प्रमाणे पूरक रेचक, रेचक पूरक असे केल्याने शरीरांतील वायु चलित होऊन जातो. ही क्रिया वारंवार करतांना जर श्रम झाले तर सूर्यनाडीने ( उजव्या नाकपुडीने ) पूरक करून, पुढे यथाशक्ति कुंभक करून चंद्रनाडीने (डाव्या नाकपुडीने ) रेचक करावा; याला भस्त्रिका कुंभक ह्मणतात. याचा अभ्यास सतत करण्याला योग्य आहे. हा कुंभक कफ, पित्त आणि वायु यांचा नाश करितो. हा कुंडलीला बोध (जागृत ) करणारा आहे. ती जागृत झाल्यावांचून कोणत्याही योग्याचे पिंडब्रह्मांडाचे ऐक्य होऊ शकत नाही. करितां या कुंभकाने तिला मागृत करणे शक्य आहे. ६ भ्रामरी:- 1:-नसा भ्रमरांना शब्द होतो त्याप्रमाणे गुंजारवसहित मोठ्या वेगाने डा• च्या नाकपुडीने पूर्ण करून पुढे आपल्या शक्तीप्रमाणे कुंभक करावा, आणि भ्रमरींचा जसा शब्द होतो त्याप्रमाणे मंद मंद गुंगारंवसहित हलके हलके उजव्या नाकपुडीने रेचक करणे; याला भ्रामरी कुंभक पणतात. या कुंमकाने योग्याचे हृदय आनंदाने उचंबळून जाते. यानं नित्तानी चंचलता दूर होते. ७ मूर्छा:-दाव्या नाकपुडीने पूक करून, पूर्याच्या शेवटी अति दृद्ध नालंधर संध गांधून दोन्ही हातांच्या दोन्ही अंगुट्यांनी दोन्ही कान, दोन्ही नर्नन्यांनी दोन्ही ना पुरया आणि मादींच्या नोटांना तोंड बंद करून (खाला पण्मुसी मुद्रा मणतात.) नोराने ·पादः २ पातञ्जलयागशास्त्राचा अभिमाय । [७९ कुंभक करावा. आणि पुढे हळू हळू जालंधरवंधसहित उजव्या नाकपुडीने रेचक करावा. हा कुंमक मनाप्त मूच्छित करितो; सणून याला मूर्छाकुंभक अशी संज्ञा आहे. ८ प्लाविनीः-पद्मासन करून छाती वर करून माथ्यावर दोन्ही हात लांब करून त्यांचे दोन्ही अंगुठे वळवून आंकड्यासारखे एकमेकांत अडकवून पाण्यावर स्थिर व्हावें. अशा स्थितीत पूरकाने पोटांत पुष्कळ वायु सांठविला असतां सर्व पोट वायूनें भरल्यामुळे तो पुरुष पाण्यावर कमळाच्या पानासारखा सहन तरंगतो ह्मणून याला प्लाविनी कुंभक ह्मणतात. त्यांत सूर्यभेदन आणि उज्जायी हे दोन कुंभक उष्ण आहेत, ह्मणून शीतकालांत फायदेशीर आहेत. सीत्कारी व शीतली हे दोघे थंड आहेत ह्मणून उष्णकालांत हितकारक आहेत. भस्त्रिकादि कुंभक समशीतोष्ण आहेत ह्मणून नेहमी हितकारक आहेत. सर्व कुंभक सर्व रोग दूर करणारे खरे परंतु त्यांत विशेषेकरून सूर्यभेदन प्रायः वातहारक आहे; उ- जायी प्रायः कफहारक आहे; सीत्कारी व शीतली प्रायः पित्तनाशक आहेत; भस्त्रा ( भस्त्रिका ) कुंभक तीन्ही दोषांचा नाश करून सुषुम्नेत प्रवेश करवितो; ज्या योगानें पट्- चक्रांचा भेद होऊन हृदयग्रंथींचा छेद होतो. याप्रमाणे रेचक व पूरक हे दोन्ही सोडून देऊन केवलकुंभक सहन होऊ लागेल तेथपर्यंत या सहितकुंभकाचा अभ्यास करावा. केवलकुंभक सिद्ध झाल्याचे असे चिह आहे' की, शरीर कृश ( रोड ) होणे, तोंडावर प्रसन्नता (टवटवी), स्वच्छ डोळे, आरोग्य, नाडीवि- शुद्धि, अग्नि प्रदीप्त, विंदुजय आणि नादानुसंधान इत्यादि होऊ लागतात. असें हठयोग- प्रदीपिका वगैरे ग्रंथांत पुष्कळ विस्ताराने सांगितले आहे. जसे धारणा, ध्यान आणि समाधि हे एक आहेत त्याचप्रमाणे हा प्राणायाम सुद्धा दीर्घकालल्यापी झाला झणजे त्याला प्रत्याहार इत्यादि व्यवहार होतो असें योगचिंतामणीत सांगितले आहे. काही कमी वेचाळीस विपलांचा एक कनिष्ठ प्राणायाम होतो, लणून नें सांगि तलें आहे तेथे एक चुटकी वाजविण्याच्या कालाची एक मात्रा अशा विवक्षेनेबाराच मात्राकाल होतो. त्याच प्रमाणे चौयाशी विपलांचा एक मध्यम प्राणायाम येथे चोवीस मात्रा समजाव्या. आणि १२५ किंवा १२६ विपलांचा उत्तम प्राणायाम येथे ३६ छत्तीस मात्रा समनान्या; ज्या वेळेस बंधपूर्वक सवाशे विपलांपर्यंत प्राणाचे स्थैर्य (स्थिरता) होते त्या वेळेस तो (प्राण) ब्रह्मरंध्रांत जातो. जेन्हां ब्रह्मरंध्रांत गेलेला प्राण पंचवीस पळांपर्यंत स्थिर राहतो, त्या वेळेस प्रत्याहार जेव्हां पांच घटिकांपर्यंत स्थिर राहतो तेव्हां धारणा; नेव्हां साठ घटिकांपर्यंत प्राण ब्रह्मरंध्रांत स्थिर राहतो त्या वेळेसध्यान आणि ज्या वेळेस बारा दिवसपर्यंत स्थिर राहतो त्या वेळेस समाधि असें ह्मणतात.

·[ साधन- पातज्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । ८० ] वाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थः ॥ ५१ ॥ प्राणवायूची बाहेरील मंणने श्वास सोडण्याची सीमा नाकापासून वारा बोटांपर्यंत आहे; तो त्याचा वाह्य विषय झाला. व त्याची आंतील प्रश्वासाची सीमा हृदय, नाभित्रक इत्यादि तो त्याचा आभ्यंतर विषय आहे. ह्या दोन विषयांकडे लक्ष ठेवून वायूचें स्तंभन करणे ह्मणने त्याची गति बंद करणे हा चवथा प्राणायाम होय. . मागील सूत्रांत सांगितलेल्या तिसऱ्या कुंभकप्राणायामापेक्षा या प्राणायामांत हा विशेष भेद आहे की, कुंभक प्राणायाम वाह्य व आभ्यंतर विषयांच्या निश्चयावांचूनच केवल एक वेळा प्रयत्न केल्याने, तापलेल्या दगडावर उदकाचा थेंब पडावा त्याप्रमाणे एकदम स्तब्ध होतो आणि हा चवथा प्राणायाम तर त्या दोन विषयांचा पूर्वी निश्चय करून स्तब्ध हो- णारा व फार प्रयत्नाने सिद्ध होणारा असा आहे. तिसऱ्या कुंभकास सहितकुंभक हणतात व या चवथ्या प्राणायामास केवलकुंभक ह्मणतात. यांचे दीर्घत्व सूक्ष्मत्व पूर्वीच्या प्रमाणेच जाणावें. सू०५१ टीप:- आभ्यंतर चक्रांचा साक्षात्कार प्राणायाम (केवलकुंभक) धारणेमध्ये येतो, ह्मणून प्राणायामांत या पिंडब्रह्मांडाची अंतीला दृष्टीस पडू शकते. त्याच्या पूर्वी हा देह पांचभौ- तिक आहे, त्यांत त्या त्या भूतांचे स्वरूप प्रत्यक्ष होते; आणि पृथ्वी इत्यादिकांची धारणा करून पृथ्वी, नल, तेज, वायु व आकाश यांपासून प्राप्त होणाऱ्या मृत्यूचा जय होतो. १ पृथ्वीचारणा:-नाभि व गुदा या दोहोंच्या मध्ये पांच घटिकांपर्यंत वायु धारण केला असतां पृथ्वीपासून होणाऱ्या मयाला दूर करणारी अशी पृथ्वीधारणा प्राप्त होते; अ- र्थात् त्या योग्याला पृथ्वीपासून मरणाची भीति राहत नाही. २ जलधारणाः-पृथ्वीधारणा साध्य झाल्यानंतर नाभीच्या ठिकाणी पांच घटिकांपर्यंत वायु धारण केला असतां जलापासून होणाऱ्या मयाला दूर करणारी अशी जलधारणा प्राप्त होऊन जन्मापासून मृत्यूचें मय राहत नाही. या ·पादः २] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय ।, [८१ घटिकांपर्यंत वायु धारण केला असतां आकाशधारणा प्राप्त होते. आकाशधारणा करणारा निश्चयेंकरून मृत्यूला निकितो; आणि तो कोठे जरी असला तथापि तेथें त्याला अत्यंत मुख प्राप्त होते. जेथपर्यंत इडा वैगरे नाड्यांत प्राण संचार करीत आहे तेथपर्यंत तो असिद्धच असतो; ह्मणून मुषुम्नानाडीवाटें लय करण्याकरितां या चवथ्या प्राणायामाच्या वेळी मुद्रांचा अभ्यास करावा ह्मणून महात्मे पुरुष उपदेश करितात. ज्या योगानें स्वाधिष्ठानचक्रानवळ आलेली भगवती कुंडली जी आपल्या शेपटाच्या साडेतीन वेढ्यांनी झणजे अंगाचे साडेतीन वेढे दे- ऊन मुपुम्नेचे द्वार मुखाने झाकून टाकून अज्ञानी लोकांच्या बंधाकरितां आणि ज्ञान्यांच्या मोक्षाकरितां निजलेली आहे, तिला हठयोगाने जागृत करून सुपुम्ने द्वार खुले होते; ज्या योगानें पट्चक्रांचा भेद होऊन ब्रह्मचक्रांत प्राण लीन होतो. ह्मणून गुरूपदेशाप्रमाणे मुद्रांचा अभ्यास करावा. त्या मुद्रा दहा आहेत. त्या अशा,-१ महामुद्रा, २ महाबंध, ३ महावेध, ४ खेचरी, ५ उड्डियान, ६ मूलबंध, ७ जालंधरबंध, ८ विपरीतकरणी, ९ वज्रोली आणि १० शक्तिचालन. या दहा मुद्रा जरा व मरण यांचा नाश करणाऱ्या आहेत, ज्यांचा मुख्य आचार्य भगवान् शंकर आहे. ज्या आठ प्रकारचे दिव्य ऐश्वर्य देणाऱ्या व सर्व सिद्धांनां प्रिय असून देवांनाही मिळण्यास कठीण अशा आहेत. यांचे स्वरूप हठयोगप्रदीपित याममाणे सांगितले आहे, १ महामुद्राः-जननेंद्रिय आणि गुदा यांच्या मध्ये जी शिवण असते, तिला योनि- स्थान ह्मणतात. त्या योनिस्थानाला डाव्या पायाच्या टांचेच्या जवळच्या भागाने दाबून (अर्थात् योनिस्थानाला टांचेनवळचा भाग चिकटवून) उजवा पाय ताठ जमिनीवर पसरून त्याना चवडा उभा असू द्यावा. त्या पायाचा आंगठा दोन्ही हातांच्या तर्नन्यांनी (आंग- ट्यानवळच्या बोटांनी ) वळकट धरावा. पुढे कंठाचे ठिकाणी जालंधरबंध करून (हृद- याला हनुवटी लातून ) वायू.वर सुपुम्नेत धारण करावे. असे केल्याने मूलबंधही सिद्ध होतो; कारण त्याचे स्वरूप झटलें मणने योनिस्थानाला टांचेने दाबून निहावंध केला असतां मूलबंध होतो. याप्रमाणे मूलबंध केल्याने कुंडली शक्ति सर्पाप्रमाणे नो आकार असतो तो मोड्न देउन दंडाप्रमाणे सरळ होते. त्या वेळेस मुषुमेत प्राणाचा प्रवेश होतो, ज्या योगाने इडा आणि पिंगला या दोहोंना प्राणवियोग होतो. पुढे हलके हलके रेचक करावा; रेचक करि- नांना पाई कर नये. यारा सिद्ध पुरुष महामुद्रा ह्मणतात. हिच्या योगाने अविद्यादि पान देश दूर होतात; मगन हिला सिद्ध पुरुषांनी महामुद्रा अशी संज्ञा दिली आहे. ही (डात्या भागाला चंद्र अशी मंज्ञा आहे व योनिम्यानाम डाव्या पायाने दारावयाने असते य डाव्या नाकपुडीने पूरक व नियमित वेरन कुंभक करन उनव्या नाकपुडीने रेनक करावयाचा असनो मन) नंदांग महामुद्रा माली. यानधनागें मांग महामुद्रेचा अभ्यास कराया. ती अशी, ·८२] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [ साधन- उनव्या पायांच्या टांचेच्या जवळच्या भागाने शिवणीस दावून धरून डावा पाय, पाऊल उभे राहील असा सरळ पसरावा; आणि त्या पायाचा आंगठा दोन्ही हातांच्या तर्नन्यांनी बळकट धरून पूर्वीप्रमाणे मूलबंध करावा. व उजव्या नाकपुडीने पूरक करून रेचक डाच्या नाकपुडीने करावा. नेथपर्यंत चंद्र व सूर्य या दोन्ही बाजूंकडे कुंभक सारखा होऊ लागेल तेथपर्यंत महामुद्देचा अभ्यास करावा. दोन्हीकडे कुंभक सारखा वेळ- पर्यंत होऊ लागला ह्मणने मग महामुद्रेचा अभ्यास सोडून द्यावा. हा अभ्यास पुरा झाल्या- वर पथ्यापथ्यांचा विचार करावयास नको; सर्वच पथ्य होते. कारण, घोर विष सुद्धा जरी प्राशन केले तरी ते अमृत होऊन निरून जाते. क्षय, कोड, गुदावर्त, गुल्म, अजीर्ण तसेच सर्व उदररोग नाश पावतात. २ महापंधः-पूर्वीप्रमाणे डावा पाय वळवून टांचे शिवण जेथे असते तेथें दाबून डाव्या मांडीवर उजवे पाऊल ठेवावे; आणि पूरक करून हनुवटी हृदयाजवळ लावून अर्थात् जालं- घरबंध करून कुंभक करावा. (यांत योनिस्थान दारल्याने मूलबंध झाला आणि हनुवटी ह- दयासरशी केल्याने नालंधरवंधही झाला.) मूलबंध आणि जालंधरबंध वरोबर झाल्याने प्राण मध्यनाडी जी सुपुम्ना तिच्यांत प्रवेश करितो. आपल्या शक्तीमाफक कुंभक करून हळू हळू रेचक करावा. येथे चंद्रांग आणि सूर्यांग असे पूर्वीप्रमाणे दोन प्रकार आहेत. त्यांत हा सां- गितला प्रकार तो चंद्रांग महाबंधाचा झाला; याच्या उलट हणने उनल्या पायाने शिवणी दाबून उजव्या मांडीवर डावे पाऊल ठेवून उजव्या नाकपुडीने पूरक करून हनुवटी हृदयानवळ जाणून कुंभक करावा. तो आपणास होईल तितका नियमित मात्रांपर्यंत झाल्यावर डाव्या नाकपुडीने हळू हळू रेचक करावा. याला सूयांग महाबंध ह्मणतात. या चंद्रांग व मूर्याग दोन कुंभकांची मात्रासंख्या बरोबर होईल तेथपर्यंत हा अभ्यास चालू ठेवावा. कितीएक आचार्य अमें लणतात की, जालंधरबंधांत कंठबंध (कंठ बंद) होतो त्याचा काही उपयोग नाहीं छातीसरशी हनुवटी करण्याची जरूर नाही; तर पुढच्या दातांच्या वर आणि तालूच्या खाली नीम ठेवणे अशा प्रकारचा निहावंध या ठिकाणी प्रशस्त आहे. या निहावंधाने सुपु- ग्नेशिवाय इतर सर्व नाट्यांतील वायूच्या उर्ध्वगतीचा निरोध होतो. या मुद्रेनें इडा, पिंगला आणि मुघुम्ना या तीन नाट्यांचा एकत्र संगम होऊन प्रयागरानतीर्थ होऊन नाते; कारण, यांना क्रमाने गंगा, यमुना आणि सरस्वती अशा संज्ञा आहेत संणून जसा प्रयागास त्रिवेणी- मंगम आहे त्याप्रमाणे या मुद्रेने या तिहींचा संगम होऊन प्रयागरामतीर्यासारखे होते. ज्या- गोगाने मन आज्ञाचकांत राहिलेलें केदारस्यानात सहन प्राप्त करविता येते. (भ्रकूटींच्या मये शिवस्थान आहे त्याला केदार अशी संज्ञा आहे.) रूप, लावण्य, कांति इत्यादि शोभेने ·पादः २] पातञ्जलयोगशाखाचा अभिमाय। [८३ युक्त तरुण अशी स्त्री जशी पतीवांचून निष्फल आहे याप्रमाणे महामुद्रा आणि महावंध या दोघांना महावेधाची आवश्यकता आहे. त्याचे स्वरूप याप्रमाणे,- ३ महावेधः-महाबंधमुद्रेत सांगिल्याप्रमाणे वसून चित्त एकाग्र करून दोन्ही नाकपुड्यांनी जालंधरमुद्रेनें कुंभक करून दोन्ही हातांचे तळवे जमिनीवर टेंकून त्यांच्या आधाराने शरीर थोडे उंच खाली करून हलवावे. पुढे दोन्ही पायांच्या टांचांनी शिवणीला दात्रावी. असे केल्याने प्राण, इडा व पिंगला या दोहोंना सोडून सुपुम्नेत प्रवेश करितो. या- प्रमाणे इडा, पिंगला आणि सुषुम्ना या तिहींचा संबंध झाला असतां योगी अमर होतो. या- प्रमाणे काही वेळ कुंभक करून पुनः रेचन करावें. अशा तन्हेनें महावेधाचा अभ्यास के- ल्याने अणिमा इत्यादिक अनेक सिद्धी प्राप्त होतात. जरेमुळे शरीरास वळ्या पडल्या अस- तील, केश पांढरे झाले असतील किंवा अंग कांपत असेल तर या महावेधाच्या अभ्यासाने सर्व होतात. रोन दिवसांत आठ वेळां हा महावेध थोडयोडा केला असतां पुण्यसंचय होऊन पापाचा अगदी नाश होतो. ४ खेचरी:-जीभ वळवून तिचा कपाळाच्या ( पडनिभेनवळ असणाऱ्या) भोंकांत प्रवेश करविणे आणि दृष्टि भुवयांच्या मध्ये स्थिर राखणे; याला खेचरीमुद्रा ह्मणतात. जीभ कपाळाच्या छिद्रांत जाण्यास युक्ति अशी करावी की, प्रथम निर्मल आणि तीक्ष्ण धारेनें अमें कोमल शस्त्र ( या कामांत नस्तर चांगले उपयोगी पडतें तें) घेऊन त्याने युक्तीने व सा- वधपणाने निभेचें मूळ ह्मणजे निभेच्या खालची शीर कैसाइतकी छेदन करावी. पुढे हिरडे व सैंधव (योगाभ्यासी असेल त्याने सैंधवाबद्दल काय घ्यावा; कारण योगाभ्यासाला सैंध- वाचा निषेध आहे इतरांस नाहीं; करितां केवळ खेचरीमुद्रा साधणाराने सैंधव घेण्यास हर- कत नाही.) यांचे बारीक चूर्ण करून त्याने तो छेदन केलेला भाग घांसावा; याप्रमाणे सात दिवसपर्यंत सांजसकाळ करीत असावें. याला छेदनक्रिया ह्मणतात. नंतर आठवे दिवशी पुनः केंसाइतकें अधिक छेदन करून पूर्वीचे चूर्ण सात दिवसपर्यंत सांजसकाळ लावावे. नंतर पुनः आठवे दिवशी अधिक छेदन करावे. याप्रमाणे सहा महिनेपर्यंत युक्तिपूर्वक केलें तर जिभेच्या खालची नाडी ह्मणने शीर जी जिभेला कपाळाच्या छिद्रांत जाण्यास अटकाव करिते. तिचा नाश होईल. हाताचा अंगुठा व तन्नी या दोन बोटांनी जीभ धरून डावी उनवीकडे फिरवावी, याला चालन ह्मणतात. आणि दोन्ही हातांचे आंगठे व तर्जनी या बोटांनी, गाईची धार काढतांना नमा स्तन (थान ) धरून ओढतात त्याप्रमाणे जीभ धरून ओढओढून लांबवावी; ती इतकी की, बाहेर निघून भुवयांच्या मधल्या भागास (पडनिभेस) स्पर्श करील. इतकी लांब होण्यास सकाळ संध्याकाळ रोज थोडथोडी जीभोटा- .वयाची, याप्रमाणे सहा महिने केले पाहिजे. याला दोहन पणतात. असे केल्याने निभेला ·८४ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [ साधन पेडीप्रमाणे अटकाव करणारी जी खालची शीर ती तुटून जाते; ज्यायोगाने जीभ भ्रूमध्यप्र. देशाला स्पर्श करूं शकते. याप्रमाणे भुवयांच्या मध्यप्रदेशाला जीभ लावणे याला खेचरीमुद्रा, व्योमचक्र अशा संज्ञा आहेत. याप्रमाणे व्योमचक्राच्या अभ्यासाने योगी सर्वप्रकारच्या व्याधींपासून मुक्त होतो. कारण, सोमपान केल्याने त्याचे शरीर सोमकलांनी पूर्ण होते, त्या- मुळे तक्षक इत्यादि नागांच्या महाविपापासून त्याला पीडा होत नाही आणि देह स्वइच्छेने सो- डतो. कारण, अमृताचें आस्वादन केल्याने तो अमर होतो. याचा अभिप्राय असा की, कुटींच्या मध्ये डावेबाजूस चंद्रापासून अमृत स्रवत असते. त्रिपथ लणजे इडा, पिंगला आणि सुपुम्ना ह्या तीन नाड्यांचा मार्ग में कपाळाचे आंतील छिद्र ( ज्याला व्योमचक्र मणतात ). न्यांत जीम उंच करून राखावी; व तेथें अमृत स्त्रक्त (गळत) असते ते निभेने चाटावें. या मुळे पूर्वी में अमृत व्यर्थ सूर्यात पडत होते त्याचा प्रतिबंध होऊन खेचरीमुद्रेच्या प्रभावाने योगी सोमकलापूर्ण होतो. त्या अलौकिक रसाचा अनुभव घेतल्यामुळे लौकिक खानपान इ- त्यादिकांविषयी कुत्सित बुद्धि उत्पन्न होऊन त्या अमृताचेंच सेक्न करितो; ज्यायोगानें भूक, तहान इत्यादि सर्व दूर होतात. मल व मूत्र अगदीच थोडी होतात, किंवा होतही नाहीत. व उत्तम शरीरसंपत्ति प्राप्त होते; अर्थात् रूप, लावण्य, वीर्य व वज्राप्रमाणे शरीर बळकट होते. ज्यायोगाने शस्त्र, अस्त्र त्या योग्याला लागू शकत नाहीत. उलट शस्त्रादिकच त्याच्या व- प्रभावामुळे कुंठित होऊन तुटून जातात. त्याचप्रमाणे ज्याने टाकूच्या वरचे छिद्र खेचरी मुद्रा करून झाकून टाकिलें असेल तो स्त्रीबरोबर आलिंगन करून राहिला असला तरी त्याचे वीर्य स्खलित होत नाही; आणि तो नेहमी ऊर्ध्वरेता राहूं शकतो. व मृत्यूला निंकितो; कारण, मेरुपर्वताप्रमाणे उंच जी सुपुम्ना तिच्या वरच्या भागामध्ये में छिद्र आहे तेथें चंद्रामृत राहत असतें तें खाली गळून गेल्याने मृत्यु प्राप्त होतो, ह्मणून जर योगी त्या अमृताचा त्राव होऊं देणार नाही तर मग पुढे अमर होण्यास काही विलंब लागत नाही. जसा सर्व बीजांत ओं- कार मुख्य आहे, सर्व देवांत भगवान् विष्णु मुख्य आहे, आणि सर्व अवस्थांत उन्मनी अ. वस्था मुख्य आहे; त्याप्रमाणे सर्वमुद्रांत खेचरीमुद्रा मुख्य आहे. ५ उडियानबंध:-नाभीच्या खालच्या प वरच्या भागाला (पाठीला पोट चिकटेल ते. अपर्यंत) ओढून धरून व ज्या रीतीने बरगड्याला आळ्या पडतील असे करावें. महापक्षी नो प्राण तो या मुद्रेन अनायासाने मुषुम्नेंत गमन करितो अथवा या मुद्रेनें रॉकलेला वायु सुपु. 'नेतून ब्रह्मरंध्रांत उड्न नाऊं शकतो, झणून या मुद्देला उड्डियानबंध ह्मणतात. सिंह जसा हत्तम माग्निो, त्याप्रमाणे हा बंध मृत्यु दूर करेतो. गुरूपासून हा चांगल्या रीतीने समजून गेल याचा निरंतर अभ्यास केला तर वृद्ध पुरुप असला तरी तो तरुणाप्रमाणे दिसेल. ६मूलबंधा-एका टांगेने योनिम्यान मणने शिवण दाबून आणि गुदद्वाराला संकुनित ·पादः २] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिपाय । [८५ करून अपानवायूची नी खाली गति आहे ती, त्याला वर आकर्षण करून वर चालू करावी याला मूलबंध ह्मणतात. तात्पर्य, प्राण व अपान यांचा संयोग करवून त्यांची सुषुम्नत गति करवावयाची याला मूलबंध ह्मणतात. या क्रियेने मूलस्थाना (गुदा ) चे बंधन होते. ह्मणू- नच त्याचे नांव मूलबंध पडले आहे. या मुद्रेनें प्राण, अपान, नाद आणि विंदु यांचे ऐक्य होते प्राणवायूची ऊर्ध्व (वर) गति आहे व. अपानवायूची अधोगति (खाली गति ) आहे. या दोहोंचे ऐक्य मुपुम्नेंत झाल्याने नाद ( मेघाप्रमाणे ध्वनि ) प्रकट होतो. आणि प्राण तसाच अपान यांचे हृदयावर गमन झाल्यामुळे नाद व बिंदु यांचे ऐक्य होते. नंतर हे चौधे मस्तकांत प्रवेश करितात; त्यामुळे योगसिद्धि होते. नेहमी मूलबंधमुद्रा केल्याने ज्या वेळेस प्राणवायूची व अपानवायूची एकता होते त्या वेळेस संचित झालेले मूत्र तसाच मल (विष्ठा ) शरीरांत मलरूपाने राहत नाहीत. मूलबंध केल्याने अपानवायु वर चालू लागतो आणि तो चालून नाभीच्या खाली त्रिकोणाकृति अग्निमंडल आहे त्यात प्रवेश करितो. या- योगाने जठराग्नि प्रदीप्त होतो. पुढे अग्नि आणि अपानवायु हे दोघे प्राणवायूंत जातात त्या- मुळे अग्नि अतिशयच प्रदीप्त होतो, आणि त्यामुळे वेटोळे घालून निनलेली कुंडलिनी शक्ति जागृत होते. निजलेली सर्पिणी जशी लाकूड मारले असतां सरळ होते तशी ती कुंडलिनी नीट होऊन सुषुम्नेत प्रवेश करिते. कुंडलीला जागृत करण्याला मूलबंध उपयोगी आहे; हणून योगाभ्यास करणारानें निरंतर तिचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे. ७ जालंघरवंधः-कंठाचे भोंक आकुंचित करून मान खाली वाकवून हनुवटी (दाढी) हृदयापासून चार बोटांच्या अंतरावर असू देणे याला जालंधरबंध ह्मणतात. हा नराव मृत्यु दूर करणारा आहे. हा शिरासमूहाला व खाली स्रवणारें में चंद्रामृत त्याला प्रतिबंध करितो ह्मणून याला जालंधरबंध नांव पडले आहे. कंठाला खाली वाकवून जालंधरबंध केल्याने चं- द्रामृत जठराग्नीत पडत नाही, आणि त्यामुळे प्राणवायु नाडीत प्रवेश करून प्रकोप करीत नाही. कंठाचा दृढ संकोच झाल्यामुळे व ने अंगुष्ठ, गुल्फ, नानु, ऊरु, सीवनी, लिंग, नाभि, हृदय, ग्रीवा, कंठ, निह्वा, नासिका, भ्रूमध्य, ललाट, मूर्धा आणि ब्रह्मरंध्र असे सोळा आधार आहेत त्यांचे बंधन झाल्यामुळे इडा व पिंगला यांचें वाहणे बंद होते. मूलबंधानें अपान- वायूची ऊर्ध्व गति होते, जालंधरवंधानें इडा व पिंगला या दोघींचें वाहणे बंद होते, आणि उड्डियानबंधानें वायु सुपुग्नेंत गमन करितो. या युक्तींनी प्राणवायु स्थिर होऊन जातो, आणि ब्रह्मरंध्रांत स्थान करून राहतो. याला प्राणलय ह्मणतात. प्राणलयाने मरण, जरा, रोग, अं- गावर वळ्या, पांढरे केस, मूर्छा, आणि आलस्य वगैरे सर्व नाश पावतात. तालूच्या मूळाशी दिव्यरूप चंद्रमा आहे; त्यातून अमृत पाझरत असते. त्या अमृताचा नाभीमध्ये राहिलेला जो अग्निरूपी सूर्य तो ग्रास करितो त्यामुळे वृद्धावस्या प्राप्त होते. याकरितां गुरुमुग्वाने हा पुढील विपरीतकरणी नांवाचा उपाय नीट समजून घेण्याचा अभ्यास करावा. .

·८६] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । .[ साधन- मनुष्य किल्लीने ८ विपरीतकरणी:-भृकुटींच्या मधल्या भागाजवळ असलेल्या चंद्रापासून जें अमृत वाहत असते त्याचे नाभीच्या ठिकाणी असणान्या अग्निरूपी सूर्याने भक्षण करूं नये ह्मणून नाभीनवळचा सूर्य वर राखावा आणि चंद्र खालच्या भागांत आणावा; याला विपरीतकरणी मुद्रा ह्मणतात. ही मुद्रा गुरुमुखानंच सिद्ध होते; नाहीतर कितीही शास्त्रश्रवण केलें तथापि होत नाही. या मुद्रेनें अभ्यास करणाराचा जठराग्नि प्रदीप्त होतो झणून त्याने यथेच्छ आहार केला पाहिजे नाही तर थोडा आहार झाल्याने अग्नि शरीराला जाळून टाकितो. दोन्ही तळहा- तांवर डोके खाली टेंकून पाय वर अधर राखावे; ही विपरीतकरणी मुद्रा होय. (याला कपा- लासनहीं ह्मणतात.) पहिले दिवशी ही मुद्रा क्षणभर करावी; दुसरे दिवशी त्याच्या दुप्पट वेळपर्यंत, याप्रमाणे क्रमाने वाढवीत वाढवीत अभ्यास करावा. या मुद्रेच्या अभ्यासाने अंगावर पडलेल्या वळ्या, पांढरे केस वगैरे सर्व दूर होते. ९ वज्रोली:-ही सा० सू० ३० ५० ३१ ब्रह्मचर्यविदुविचारांत सांगितली आहे तीच या समजावी. १० शक्तिचालन:-कुटिलांगी, कुंडलिनी, भुनंगी, शक्ति, ईश्वरी, कुंडली आणि अरुंधती हे ७ सात एकमेकांचे पर्यायशब्द आहेत. ज्या रीतीने का- टून दार उघडतो त्याप्रमाणे योगी हठाभ्यामाने कुंडलीच्या योगानें मोक्षाचे कपाट (सुपुग्नेचा मार्ग) म्बुला करूं शकतो. ज्या सुपुम्नामार्गाने संपूर्ण दुःखांनी रहित अशा ब्रह्मरंध्रास जावयाचे आहे तेथे द्वाराच्या तोंडींच आपले मुख पसरून कुंडलिनी निनली आहे. शिश्नाच्या वर आणि नाभीच्या खाली कंद आहे, ह्मणने मूलस्थानापासून तो कंद वीतभर उंच आहे. ज्याचा चार चोटें विस्तार आहे. तो मृदु, श्वेतवर्ण आणि अंडाकृति असा आहे, त्या कं- दाला बन्नासन करून दोन्ही हातांनी दोन्ही पाय धरून तो पायाच्या घोंट्यांनी दात्रावा आणि पुढे भस्त्रिकाकुंभक करून नाभीच्या ठिकाणी असणाऱ्या सूर्याचे आकुंचन करावें; ज्या यो- गानें भगवती कुंडलिनी नागी होईल. जी योग्याला मोक्षाकरितां व मूढ ननांच्या बंधासाठी तेथे निनली आहे. तिला गुरुने सांगितलेल्या उपदेशाप्रमाणे तिचे शेपूट धरून वर करावी; की, ज्यायोगाने ती जागी होऊन मुपुग्नेचा रस्ता सोडून देऊन वर येईल. या रीतीने मुधु- नेने द्वार मुलें झाल्यामुळे प्राण मुखाने ब्रह्मरंध्रमागांत प्रवेश करितो. याप्रमाणे सकाळ संध्याकाळ मूर्यनाडीने पूरक करून चार चार घटिकांपर्यंत नि, चालन करावें लणने निला नाग्यावरून सोडवावी. याप्रमाणे मुखाने मोप घेत पडलेल्या अरुंधतीस नित्य नागी करावी. कारग, तिने मनालन केल्याने योगी सर्व रोगांपासून मुक्त होतो. ज्याने शक्तिचालन केले तो योगी सिद्ध नाणार, या नाडीनील मल म दूर होतात; आणि कालाना जय सहनीनने करिती. ही बननाडी मुगुम्ना आमन, प्रागायाम आणि मुद्राम्यास यांनी सरळ होते सगून ·पादः२] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [.८७ ततः क्षीयते प्रकाशावरणम् ॥ १२ ॥. बुद्धिसत्व (चित्त ) हे स्वभावतः निर्मल आहे खरे परंतु त्यावर क्लेशरूपी मल ब- सला ह्मणने ते अगदी मलिन होऊन जाते. तो मल प्राणायामाच्या अभ्यासाने दूर होतो. धारणामु च योग्यता मनसः ॥ ५३ ॥ धारणेचें लक्षण पुढे सांगावयाचे आहे. प्राणायामांपासून चित्तमल नाहीसा झाला असतां मनाला ज्या अत्यंत सूक्ष्म लक्ष्याच्या ठिकाणी धारण करावें तेथें चंचल न होतां स्थिर राहण्याची योग्यता येते. सू० ५१ टी०-१ मुषुम्नाद्वाराने प्राणाचा लय करण्याकरितां कुंडलीला जागी करणे अत्यावश्यक आहे. जशी राना असल्यावांचून पृथ्वी शोभत नाही, किंवा चंद्रावांचून रात्रि शोभत नाहीं तशा वि- चित्र मुद्रा राजयोगावांचून शोभत नाहीत. याकरितां एकाग्र होऊन चतुर्थ प्राणायाम जो केवलकुंभक तो सफल होईपर्यंत मुद्रांचा अभ्यास करावा. या शक्तिचालनमुद्रेत कुंड. लीला चलायमान केल्यामुळे सर्व प्रकारचे रोग दूर होऊन कालाचे भय मुळीच राहत नाहीं कारण देहत्याग करणे हे योग्याच्या इच्छेवर असते. या मुद्रांचा अभ्यास करितां करितां ज्या वेळेस प्राण सुषुम्नेत प्रवेश करून संचार करू लागतो, तशी तशी त्याची स्वाभाविक बारा अंगुळांची गति कमी कमी होत जाते; ज्या योगानें क्रमाक्रमाने त्याच्या गतीचा निरोध होऊन प्राण शून्यांत लीन होतो. प्रवेशकाली प्राणाची गति बोटें, १० दहा निघतांना १२ वारा, गमनकाली २४ चोवीस, धांवतांना ४२ वेचाळीस, मैथुनकाली ६५ पासष्ठ, निद्रेत १०० शंभर, स्वाभाविक मसि १२ मारा, व भोजनकाली १८ अठरा आहे. त्यांत जी स्वाभाविक वारा वोटें गति सांगितली, त्यांतून एक बोट गति कमी केली असतां ह्मणने वायूची गति अकरा बोटें झाली असतां निष्कामता प्राप्त होते; त्यातून एक बोट गति कमी केली असतां ह्मणने दहा बोटें गति असतां .आनंद प्राप्ति; नऊ बोटें गति असतां अलौकिक कवित्वशक्ति प्राप्त होते; आठ बोटें गति असतां वाचासिद्धि प्राप्त होते; . सात बोटें प्राणगति झाली असतां दूर दृष्टि प्राप्त होते; सहा बोटें असतां आकाशगमन होते; पांच बोटें गति असतां प्रचंड वेग प्राप्त होतो; चार बोटे असतां आणिमादि सिद्धी प्राप्त होतात; तीन बोटे असतां नव निधी प्राप्त होतात; दोन वोटें गति राहिली असता तो योगी एकावेळी अनेक देह धारण करू शकतो. एक बोट • गति केल्याने साउली नाहीशी होते; आणि ती एक बोटही गति नाहीशी केल्याने तो वायु नखशिखाग्रापर्यंत पूर्ण होतो. मग त्यास अमृतपान होत असल्यामुळे खाण्यापिण्याची मुळीच गरज़ राहत नाही.

·८८ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । साधन स्वविषयासंप्रयोगे चित्तस्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः ॥५४ ।। शुद्ध झालेले चित्त वैराग्यामुळे शव, स्पर्श इत्यादिक आपल्या सर्व विषयांचा त्याग करून आत्मस्वरूपी तल्लीन होते; तेव्हां चक्षु इत्यादिक इंद्रिये सुद्धां चित्ताच्या स्वरूपाचेंच अनुकरण करितात हे में इंद्रियांचे आपल्या विपयांचा संप्सर्ग न करितां चित्ताच्या स्वरू- पास अनुसरून राहणे याला प्रत्याहार असें ह्मणतात. जशा मधमाशा आपल्या मधील रा. जाच्या धोरणाने वागतात; ह्मणने तो पुप्पावरून उडाला असता त्याच्या मागें उडून जातात; व तो पुनः एखाद्या फुलावर मकरंदसेवनास बसला असतां आपणही तेथे वसू लागतात. त्याप्रमाणे मन हे सर्व इंद्रियांचा राजा आहे. तो ज्याप्रमाणे वागतो त्याप्रमाणे तीही वर्तन करूं लागतात. ( यथा राजा तथा प्रजाः ) याकरितां चित्ताला आवरून धरिलें असतां इंद्रिये ही आपोआपच स्वाधीन होतात. ह्मणून चित्तनिरोध करावा; असें या सूत्राचे तात्पर्य आहे. ततः परमा वश्यतेन्द्रियाणाम् ॥ ५५ ॥ प्रत्याहाराचा अभ्यास केल्याने इंद्रिये इतकी स्वाधीन होतात की, त्यांना - आपण जरी बळेच बाह्य विषयांकडे लाविलें तरी ती त्यांकडे प्रवृत्त होत नाहीत. प्रत्याहार (हे योगाचे पंचमाङ्ग होय.): सू०५४ टी-1 शहादिक विषयांत अथवा घटपटादिक पदायांविषयी सत्ता, स्फुरता आणि प्रियता- रूप मात्र एक आत्मा आहे असे समजून नामरूपक्रियांनी मनाला विरक्त आ- भ्यांत तल्लीन होणे याला प्रत्याहार ह्मणतात. या प्रत्याहाराच्या साधनांत शर, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध वैगरे इंद्रियांना स्थिर करून जितक्या वेळपर्यंत श्वासाला स्थिर ठेवंवेल नितका वेळ ठेवून नंतर त्याला हलके हलके नाकावाटे बाहेर सोडावा. असे करीत असतां कणेंद्रिय बंद करून एकाग्र चित्त केल्याने पुष्कळ वेळां प्राणवायूत अथवा जठराग्नीत हो- पारे ध्वनी ऐकण्यात येतात. जसें अन्न आणि पाणी यांच्या खाण्यापिण्याने शीतोष्ण प्रकट होने; तमें नादरूपी रज्जूने यांधलेलें मन आपल्या चपळतेचा त्याग करून निरालंब ब्रह्माकार वृत्तीच्या प्रवाहाला धारण करिते; कारण, नादाच्या अनुसंधानाने आंतील व बाहेरील या दोन्ही चितंना त्याग होतो. त्या योगाने बहिर्मुखरूपी चंनळ में आपलें मन तें वश होते. नमा फुलांचा रम पिण्यांत मग्न झालेला भ्रमर मुगंधाची इच्छा करीत नाहीं; तमें नादांत आमत माग्ने नित्त पनविषयांनी अपेक्षा करीत नाही. त्याकरितां नादाभ्यासी लोक क्षण- मात्रांत आपल्या चित्तानी चंचता निकुन त्याला यश करितात. त्यांत कितीएक प्रसंगी मोदया समुद्राच्या गर्न प्रमाणे अथवा मेयाच्या गर्ननेप्रमाणे नाद ऐकू येतो. तसाच अ.

·पादः २] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अमिमाय | [ ८९ , भ्यासामुळे अति सूक्ष्म नाद सुद्धा ऐकू येतो. तो असा,-ध्वनीचा अभ्यास करितांना प्रथम योग्याने दोन्ही आंगठ्यांनी कानाला दाबून ठेवल्याने त्याचा नाद ऐकू येतो; त्यामुळे पुढे तुरीयपद प्राप्त होते; परंतु ही तुरीयपदाची प्राप्ति होण्याच्या पूर्वी सर्व नाद बंद पडून जातो. पुढे ज्या वेळेस मन आपला व्यवहार चालविण्याचे बंद करिते, त्या वेळेस कालज्ञान होण्याक- रितां आत्मस्थितीचा लाभ होतो. जेथपर्यंत नाद ऐकण्यात येतात, तेथपर्यंत चित्त आकाशांत राहते, परंतु ज्या वेळेस मनाबरोबर शब्दाचा लय होतो; त्या वेळेस चित्त आपलें में मूळ स्वरूप शब्दरहित ब्रह्म त्यांत स्थिर होऊन जाते. ने विवेकी पुरुष आहेत ते वाणीने ग्रहण करून सर्व इंद्रियांचा मनांत लय करितात, आणि मनाचा ज्ञानस्वरूप आत्मबुद्धीत लय करितात, त्यामुळे मन स्वतः मनादि किरणांला प्राप्त होते, त्या योगाने पुढे ज्ञानरूपी बुद्धीच्या योगानें उत्पन्न झालेलें में हिरण्यगर्भरूप महत्तत्त्व अथवा आत्मा त्यामध्ये लय पावतें. या रीतीने सर्व इंद्रियादिक किरणांचा लय केल्याने तु- रीयपदरूप शान्त आत्म्याची प्राप्ति होते. प्रत्याहारांत श्वासाचें माप शरीराच्या बाहेरच्या आकाशांत बारा बोटेंपर्यत मानले आहे. हा श्वास षट्चक्रांत फिरत राहतो. त्यांत श्वास ज्या वेळेस ब्रह्मरंध्राकडे जाऊ लागतो, त्या वेळेस शांभवी मुद्रा प्रकट होते. ती अशी, गुदापासून ब्रह्मरंध्रापर्यंत जी चक्रे आहेत, त्यांच्या मध्ये वासनिकचक्र आहे. त्यांत अंतःकरणाची वृत्ति अथवा देहाची बाहेरची जी दृष्टि आहे ती बंद करून ह्मणने इंद्रियें आणि मनोविकार नष्ट करून वृत्ति स्थिर करणे; याला शांभवी मुद्रा ह्मणतात. हिला ऋग्वेद, वेदान्त, सांख्य आणि पातंजल इत्यादिक शा- स्त्रांत गुप्तविद्या मणतात. ज्या वेळेस प्रथम धारणासमयीं अंतर्लक्ष होऊन वहिदृष्टि अंतः- करणांत लीन होईल अशा रीतीने एक क्षणभर तरी निदान राहील, त्या वेळेस त्याला उ- न्मनी मुद्रा प्राप्त झाली असें ह्मणतात. याप्रमाणे धारणेचा अभ्यास करणाऱ्या पुरुषाला हृदय- कमल अंगुठाएवढे कितीएक वेळां दिसते. या हृदयकमलाच्या सूक्ष्म छिद्रांत अंतःकरणमुद्धा अंगुष्ठप्रमाण भासू लागते. त्यात सर्व जगत् परिपूर्ण एकवटून अंगुष्ठाएवढी आत्मज्योति दिसू लागते; त्याला पुरुष असें ह्मणतात. तो शरीराच्या मध्यभागांत स्थिर राहिला आहे. त्याला तिन्ही काळांचा नियंता ईश्वर नाणून आपले रक्षण करण्याची इच्छा करीत नाही. तो साक्षात् ब्रह्मस्वरूप ह्मणवितो. त्याला असे ज्ञान प्रकट होते की, प्राणाच्या साहाय्याने वाणी इत्यादिक इंद्रियांत प्राणाकृतीने आत्मा गमन करीत आहेसे वाटते. त्या गमन करण्याने शरीरांत त्याची स्थिति होते. त्यामुळे त्याला प्राणसंज्ञा प्राप्त झाल्याने त्याला प्राणधारक असेंही ह्मणतात. या प्राणधारकाला योगी याप्रमाणे समजतात, नसा कूर्म ( कांसव ) आपल्या अंगाला आंत संकुचित करून ओदून घेतो त्याप्र- ·९०] पातंजलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [ साधन- माणे विषयांपासून इंद्रियांना निवृत्त करून त्यांची वृत्ति आंत (आत्म्याच्या ठिकाणी) स्थिर करणे याचें नांव प्रत्याहार. प्रत्याहाराने इंद्रियांची परम वश्यता होण्यास उपाय भगवान् याज्ञवल्क्यांनी याप्रमाणे सांगितला आहे,-'हे गार्गि ! दोन पायांचे आंगठे, दोन. गुरुफ (घोटे ), दोन जांयेच्या मधले भाग, गुदस्थानाचे मूळ, एक देहाचा मध्यदेश, एक लिंगाचा मूळदेश, नाभिदेश, हृदयदेश, कंठकूप, तालूचा मूळदेश, नासिकेचा मूलदेश, दोन नेत्रमंडले, भुवईचा मध्यदेश, ललाट, मस्तक ( ब्रह्मरंध्र ) इतकी शरीरांत मर्मस्थाने आहेत. या मर्म- स्थानांच्या ठिकाणी मनासुद्धां प्राणाचें धारण प्रत्याहार सिद्ध होईपर्यंत करावे. पुढे एका स्थानांतून दुसऱ्या स्थानांत, दुसन्यांतून तिसन्यांत या क्रमाने प्राणाचे वर आकर्षण करावे ह्मणने पायाच्या आंगठ्यापासून ते ब्रह्मरंध्रापर्यंत क्रमाक्रमाने धारण करीत करीत वर वर प्राणाला आकर्षण करावे. पुढे आपल्याला इच्छा वाटेल तेथे स्थिर रहावें; नंतर पुनः क्रमानें प्राणाचें खाली आकर्षण करावे. ह्मणने प्रथम ललाट, पुढे भ्रूमध्यदेश; कंठकूप, हृदयदेश, नाभिचक्र, लिंगमूल, तेथून अग्निस्थान जी सीवनी ( शिवण ) तेथे प्राणाचें धारण करावें. तेथून गुदद्वार, तेथून उरूंचा ( मांड्यांचा) मूलदेश, पुढे मध्यदेश, त्यापुढे गुडघ्यांचा मध्य- भाग, चितिमूल, जंघामध्यदेश, गुल्फ व पादांगुष्ठ या ठिकाणी क्रमाने मनासहित प्राणाचा निरोध करावा. या रीतीने एका स्थानांतून दुसऱ्या स्थानांत प्राण स्थिर करण्याच्या निमि- त्ताने बाह्य विपयांच्या ठिकाणी भी इंद्रियांची आसक्ति असते ती नाहीशी होते. आणि नेहमी अंतर्दृष्टि राहते. त्या योगाने सर्व पातकें दूर होऊन स्वेच्छेनें योगी देहत्याग करितो. हा एक प्रकार. दुसरा प्रकार तादात्म्य विकल्पाचा आहे. ह्मणने कोणत्याही अन्य पदार्थापासून भयच प्राप्त होणारे आहे ' असें पूर्ण ज्ञान झाल्याने इंद्रियांची विषयांवरची आसक्ति नाहीशी होउन सहज प्रत्याहार सिद्ध होतो. अथवा में कांही दृश्य आहे ते सर्व आत्मस्वरूपाने पाहणे याला योगी प्रत्याहार ह्मणतात. 'एक अंगुष्ठप्रमाण पुरुष धूमरहित अग्नींच्या प्रकाशाप्रमाणे योगी लोक हृदयांत लक्षणावरून नाणतात, आणि तो वर्तमान, भूत व भविष्य या तिन्ही काळांचा नियंता ईश्वर आहे. तो नित्य कूटस्य पुरुष सर्व प्राणिमात्राने ठिकाणी व्यापून राहिलेला आहे. त्याप्रमाणे दुसरा असा कोणी नाही.' या ब्रह्मरूप प्रकाशाच्या प्राप्तीच्या वेळी प्राणवायु ब्रह्मरंध्रांत गमन कारतो. त्या वेळी अनेक प्रकारने ध्वनी ऐकण्यांत येतात. प्रत्याहारांत मनाला स्थिर राहण्याकरितां अंतर्दृष्टीत याप्रमाणे ज्ञान असूं द्यावें, बापाला रथाचा स्वामी समनावा, आणि शरीराला रथ समजून इंद्रियांना घोडे समगावें. इंद्रियांना हांकगारा सारथी निधयरूप वृद्धि समजायी, आणि मंकल्पविकसरूपी या ·पादः २ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [९१ मनाच्या वृत्ती, त्यांना घोड्यांचा लगाम समजावा.' याप्रमाणे प्रथम अभ्यास करणाराने प्रत्याहारांत दृढ निश्चयाने बुद्धि राखावी. याप्रमाणे दृष्टि स्थिर झाली ह्मणजे मग अभ्यास · करणाराने ध्यान करण्यास आरंभ करावा. तत्त्वदर्शनाच्या निदिध्यासाने आत्मज्योतीचा साक्षात्कार करणे यालाच मुख्य ध्यान झणतात. त्यांत ध्यान करितांना देहाभिमानरहित होऊन 'मी ब्रह्म आहे' याप्रमाणे ब्रह्मा- फार वृत्ति ठेवून ब्रह्मानंदांत निमग्न होणे. याप्रमाणे ध्यानरूप वृत्ति परमानंदाची प्राप्ति करून देणारी आहे. अशा ध्यानाने प्राणाचे आकर्षण होऊन प्राण आणि अपान हे दोन्ही एकत्र होतात. पुढे हे दोन प्राण दुसऱ्या प्राणांशी एकत्र करीत जाऊन ते मूलाधार ( गुदस्थान ), मणिपुर ( नाभि ), हत (हृदय), विशुद्धि (कंठ ), आज्ञा (भृकुटी) आणि ब्रह्म- रंध्र हाणने मगन या सर्वांना भेदन करू लागतात, त्यामुळे या वायूच्या. कृतीप्रमाणे अंतः- करणादिक तत्त्वांची स्थिति शान्त राहते. जेथपर्यंत वायु शरीरांत निरुद्ध झालेला आहे; जेथपर्यंत चित्त बाह्य व्यापारांत चंचल झाले नाहीं; आणि जेयपर्यंत भृकुटींमध्ये दृष्टि स्थिर आहे तेथपर्यंत काळाचे भय कोड्न असणार ? ज्या समयीं सोहरूप व्यानवायूच्या वरोवरं दुसरे वायू एकत्र होउन, मेरुदंडावर चढावयास लागतात, त्या वेळी प्राण, अपान, समान आणि उदान या चार वायूंची गति मंद होते आणि कुंडली संकुचित होऊन दुसऱ्या चक्रावर जाऊ लागते. त्यांत ज्या वेळी कुंडली मेरुदंडद्वारें कंठ, तालु आणि ब्रह्मरंध्र यांवर जाऊं लागते, त्या वेळेस. गुदा, नामि आणि हृदय ही चक्रं संकुचित होऊन एकत्र होतात, त्यामुळे प्राणाचे गमन बाहेरच्या अव- फाशांत वारा वोटेंपर्यंत होत नाही, तर त्या पंचप्राणांत एकत्र होऊन ब्रह्मरंध्राकडे प्राणवायु फिरूं लागतो; कारण, त्या वेळेस कुंडली उलट झालेली असते, त्यामुळे सर्व स्नायू सरळ होतात, आणि पंच प्राणांची एकत्र झालेली ज्योति चहूंकडे दिसू लागते. अशा भासाच्या वेळी देहाभिमान गेलेला असता, त्यामुळे कुंडली चालविणारा पुरुष मुक्त होतो. कुंडलीशक्ति कंदाच्या वरच्या भागांत योग्यांच्या मोक्षाकरितां आणि मूढ पुरुषांच्या बंधनाकरितां निजलेली असते; त्यांत योगी इला चलित (नागी) करून मुक्त होतात; आणि मूहनन इला जाणतच नसल्यामुळे बंधनांत राहतात. योगाचा सर्व आधार कुंडलीवर अनुरोधून आहे. या कुंडलीच्या आधारावरून एकाग्रता व पंचप्राणांच्या आकर्पणाने ज्या वेळी ज्योति प्रकाशित होते त्या वेळी ही सृष्टि भिन्न प्रकारच्या आनंदांत समनली जाते. आणि त्या वेळी श्वास मेरुदंडावर चढावयाच्या तयारीत राहतो. त्या समयी घ्यान करणाराचे मन संपूर्ण एकाग्र झाल्यामुळे मनाच्या संकल्पाचा प्रवाह आंतच (मनांतले मनांत) चालतो. ज्या वेळेस वायु मुपुम्नानाडीत गमन करितो त्यावेळेस मन स्थिर होते;अथवा ज्या वेळेस मन स्थिर होते, त्या वेळेस वायु सुष- नेत गमन करितो. त्या वेळेस ऐक्यवृत्तिरूपाने ध्यान होते. आणि याप्रमाणे ज्या वेळेस संपूर्ण ·९२ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [साधन- - . रीतीने मन स्थिर होईल, त्या वेळेस त्या स्थितीस.उन्मनी आणि मनोन्मनी अवस्था ह्मणतात. या अवस्थेत गुप्तविद्या प्रकट होते. त्याकरितां या मनोन्मनी अवस्थेच्या पांच भूमिका मा- निल्या आहेत. त्यांत पहिली क्षेप, २ री मूढता, ३ री विक्षेप, ४ थी एकाग्रता आणि ५ वी निरोध, अशा पांच आहेत. त्यांत क्षेपभूमिका ह्मणने हा लोक आणि देहवासना यांची वृत्ति प्रकट होणे. पुढे निद्रा आणि आलस्य इत्यादिकांत ज्या वेळेस वृत्ति जाईल त्या वेळेस मू- ढताभूमिका असें ह्मणतात. ध्यानांत वृत्ति बहिर्मुख असून मनाचें प्रकट होणे याला विक्षेप ह्मणतात. आणि ज्या वेळेस सर्व वृत्ति एकाग्र होऊन परिपक्कपणानें निमग्न होऊन स्थिर रा- हील त्या वेळेस त्या अवस्येला निरोधभूमिका समजावी. या निरोधभूमिकेच्या वेळी प्राणवायू मंदगतीने चालू लागतात; त्यामुळे त्या ध्यान करणाऱ्या पुरुषाला त्या समयीं महाज्ञान उ- त्पन्न होते. कारण, त्या वेळी पट्चक्रे संकुचित होऊन नेव्हां श्वास मेरुदंडावर जाऊं लागतो, त्या वेळी सर्व प्राणवायूंच्या मलाची शुद्धि होऊन सर्व नाड्या स्वाधीन होऊन जातात. आणि प्राणसंग्रह करण्याची शक्ति योग्यांस येते. याविषयीं श्रीमद्भागवतांत एकादशस्कंधांत असे सांगितले आहे की, मनुष्याच्या शरीराच्या स्थितीच्या प्रमाणांत स्वाभाविक रीतीने श्वासाचा वेग वाहेरच्या अवकाशांत जाग्रत् स्थितीत बारा वोटांपर्यंत राहतो; ज्या वेळेस म- नुष्य चालू लागतो त्या वेळेस त्याचा वेग अठरा बोटांपर्यंत चालतो; आणि मनुष्य जर वसून बोलू लागला तर सोळा वोटांपर्यंत वेग चालतो. आणि ज्या वेळेस.पळत असेल त्या वेळेस बावीस बोटांपर्यंत चालतो. ह्मणून त्या वेळी नर श्वासाला कमी चालवून नाकावाटे कादितां येईल तर त्याच्या सर्व नाड्यांतील सरदीचा विकार दूर होऊन सर्वांगांत उष्णता उत्पन्न होते. हा श्वास गृहस्थांना स्त्रीसंग करीत असतां तेवीस बोटं चालतो. त्यांत जर त्या श्वासाला कमी चालविण्याचा अभ्यास असेल तर त्या वीर्यापासून उत्पन्न होणारे बालक अति चंचल आणि निरोगी होते. याप्रमाणे श्वासाला सोडतेवेळी त्याची मंद गति केल्याने वीर्याची वृद्धि, व्याधीचा नाश व ज्ञानाचा उत्कर्ष होतो. याच नियमाप्रमाणे कितीएक योगीलोक आत्मपदाच्या प्राप्तीकरितां आपल्या श्वासाची जी स्वाभाविक गति असते तिला कमी करितात. त्यामुळे त्यांना पूर्ण ऐश्वर्य प्राप्त होते. अद्भुत ज्ञानाचा उदय होऊ लागतो; त्याच प्रमाणे धर्मनिज्ञामु पुरुष विवेकानें कोणी सद्गुरूच्या द्वाराने या निय- माप्रमाणे चालतील तर त्यांच्या व्याधि वगरेचे चल कमी होऊन त्याला सर्व कार्य उत्तम री- तीन करण्याने सामर्थ्य येईल. परंतु अल्पबुद्धीचे, विषयलंपट, ज्यांना अतिशय तृष्णा व के- वळ ने स्वार्थतत्पर अशा पुरुषांनी अधिक हानि होईल. क्रियायोगं जगी लेगान् विपाकान् कर्मणामिह ।। नदुःखत्वं तथा व्यूहान् पादे योगस्य पश्चकम् ॥ १ ॥ इति श्रीपात अलपोगनाखामिमापे साधनपादः समाप्तः ॥ २॥ , ·ॐतत्सत्परमात्मने नमः । पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय. --- विभूतिपाद ॥३॥ जी पूर्वी योगाची धारणा, ध्यान व समाधि अशी तीन अंगें सांगितली ती स्पष्टपणे समजण्याकरिता प्रथम त्या तिघांना संयम असें नांव देऊन नंतर मग बाह्य व आम्यंतर व. गैरे सिद्धि सांगणार आहेत; त्याकरिता त्यांचे प्रथम लक्षण सांगतात, देशवन्यश्चित्तस्य धारणा ॥१॥ नाभिचक्र, हृदय, उर, कंठ, मुख, नाकाचा अग्रभाग, नेत्र, भुवईचा मध्यभाग, मस्तक व त्यावरचा प्रदेश या दहा ठिकाणी क्रमाक्रमाने चित्त दुसऱ्या विषयावरील कादून धारण (स्थिर ) करणे याला धारणा असें ह्मणतात. त्यांत मुखशब्दाने निभेचा शेंडा व मस्त- काच्या वरचा भाग बारा बोटें प्रमाणाचा घ्यावयाचा. याचा अभिप्राय 'ज्याने चित्तांत मैत्री, करुणा इत्यादि भावनांचा पूर्ण अभ्यास केला आहे; ज्याने यमनियमांचे अनुष्ठान उत्तम. रीतीनें केलें आहे; ज्याला आसन व प्राणायाम उत्तम रीतीने साधला आहे; व ज्याने आपली इंद्रियें विषयांपासून आवरून धरिली आहेत, अशा योग्याने जेथे कोणतेही प्रकारचा उपद्रव नाही अशा ठिकाणी शरीर सरळ करून बसून, शीत, उप्ण इत्यादि सहन करून, संप्रज्ञात समाधीचा अभ्यास करण्याकरितां नाकाचा शेंडा वगैरे ठिकाणी चित्त स्थिर करावें' हा होय. चित्त स्थिर करण्याला जर काही आधार नसेल तर धारणा होऊ शकत नाहीं; झणून आधाराकरितां परमेश्वराचे स्वरूप चिंतन करून त्या ठिकाणी चित्त स्थिर करावे. ती ध्याने टीत चांगल्या रीतीने दिली आहेत; ती विचारपूर्वक वाचावी. धारणा (हें योगाचे पष्ठांग होय.) आधिभौतिक आणि आध्यात्मिक या भेदांनी धारणा करण्याचे देश दोन प्रकारचे आहेत. त्यांत रत्नमणि किंवा वृक्षाची शाखा, पर्वताचे शिखर, पृथ्वी, समुद्र वगैरे ग्राम, शिवलिंग वगैरे देवतामूर्ति, सूर्यमंडल, चंद्र, ध्रुवादि नक्षत्रे वैगेरे भौतिक पदार्थ, ज्यांची प्रतीति अत्यंत बाह्य रूपाने होते, ते आधिभौतिकधारणेचे प्रदेश होत. नासिकान, ( नासिकामूल, ) आधारचक्र, स्वाधिष्ठान, मणिपूरक, अनाहत, विशु- द्धांबुन, तालुचक्र, आज्ञाचक्र, ब्रह्मचक्र वगैरे आध्यात्मिक धारणेचे विषय होत. अति सूक्ष्मांत एकदम प्रवेश होत नाही, ह्मणून योगांगें अनेक सांगितली. त्यांत प्रत्याहार ज्या वेळेस सिद्ध होतो त्या वेळेस साधक पुरुष मोक्षमार्गाच्या नाक्यावर जाऊन सू०१ टीपः-१ शाल- ·पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [विभूति- - पोहोंचला असे समजावें; कारण इंद्रियें विषयवश न होतां चित्ताप्रमाणे वागू लागली; त्या- मुळे आतां जेथे मन लावावें तेथें तें इंद्रियांचे उलट आकर्षण न झाल्यामुळे स्थिर होण्यास काही विलंब लागत नाही. ह्मणून प्रत्याहार सिद्ध करण्याकरितां इष्टदेवता वगैरेंच्या मूर्तीत मन स्थिर करण्याचा अभ्यास करावा. अथवा विराट् पुरुप किंवा त्याचा एक एक अवयव, स्थूल पृथ्वी, जल वगैरे पदार्थांचा अभ्यास करावा. त्या धारणा सात सांगितल्या आहेत त्यांचे स्वरूप याप्रमाणे,- योगाभ्यास करणाऱ्या योग्याने मिताहार व इंद्रियजय करून भूः इत्यादि सूक्ष्म सात धारणा मस्तकाच्या ठिकाणी कराव्या. त्यांत पृथ्वीप्रत धारण केल्याने त्यापासून सूक्ष्मता. येते. तो योगी आपल्याला पृथ्वीच असें समजतो; आणि तिच्या गंधाचा त्याग करितो. तशीच उदकाच्या ठिकाणी धारणा केली असता रसाचा त्याग होतो. तशीच तेजाच्या ठिकाणी धारणा केली असतां रूपाचा त्याग होतो. वायूच्या ठिकाणी धारणा करणाराच्या स्पर्शगुणाचा त्याग होतो. आकाशाच्या ठिकाणी धारणा करणाराची सूक्ष्म । प्रवृत्ति होऊन शब्दगुणाचा त्याग होतो. मनाच्या ठिकाणी धारणा केली असतां मना- प्रमाणे सूक्ष्मता प्राप्त होते; व आपल्या मनाने सर्व प्राण्यांच्या मनांत प्रवेश करूं शकतो. त्याचप्रमाणे बुद्धिसत्वाच्या ठिकाणी धारणा केली असतां बुद्धीसारखी अति- सूक्ष्मता प्राप्त होते. तात्पर्य, ज्या ज्या भूतावर प्रीति ठेवून धारणा करितो त्या त्या भूताशी तादात्म्य होऊन त्या त्या भूताचा सूक्ष्म गुण प्राप्त झाल्यामुळे त्या त्या भूतांत त्याचा लय होतो. याकरितां परस्पर संसक्त झालेली सूक्ष्म . भूते जाणून जो योगी त्या सूक्ष्माचा त्याग करितो तो परमपदास प्राप्त होतो. हीच सात सूक्ष्म भूते नेहमी बंधाला कारण आहेत; आणि या सातांविषयीं ज्यास वैराग्य असेल तो मुक्त होतो. हे सर्व जगत् गंधादिकांचे ठिकाणी संसक्त झाल्याकारणाने मूर्खपणाने पुनः पुनः जन्ममरणाच्या भोंवन्यांत सांपडते. याकरिता त्यांविषयी विरक्त होऊन धारणेने त्यांचा लय कराया हाणने त्यांपासून मुक्त होउन परमपदास जातो. पुढे नासिकाय, नासिकामूल, जिव्हान वगैरे आध्यात्मिक प्रदेशाचा अभ्यास. झाल्यावर शरीरांत पृथ्वी, जल, तेज, वायु आणि आकाश अशा पांचं धारणा कराव्या. त्यांने स्वरूप याप्रमाणे भगवान् याज्ञवलयांनी सांगितले आहे; 'भूमि, जल, तेज, वायु आणि आकाश या पांच भृतांत धारणा पांच प्रकारची होते. त्यांत पायांपासून आरंभ करून गुडग्यांपर्यंत पृथ्वीतत्याने स्थान आहे. गुद्ध्यांपासून गुदद्वारापर्यंत जलतत्त्वाचे धान, गुदद्वारापासून हृदयापर्यंत अग्नितत्त्वाचे स्थान, हृदयापासून दोन्ही भृकुटींच्या मध्यदेशापर्यंत वायुतत्त्वाचे पान आणि भ्रूमध्यप्रदेशापासून ब्रह्मरंभापर्यंत 'आकाशतत्वाने - ·पादः ३ ] पातञ्जलयोगशाखाचा अभिमाय । [ ९५ , स्थान आहे. ' स्वरोदयांत असेंच सांगितले आहे की. 'या पंचतंत्वमयदेहांत पांच तत्वें सूक्ष्म रूपानें राहिली आहेत; त्यांना तत्त्ववेत्ते योगी जाणू शकतात.' हा धारणा करण्याचा विधि देवताबीनसहित याज्ञवल्क्यसंहितेत याप्रमाणे सां- गितला आहे. त्यांत पृथ्वीधारणेचे स्वरूप असें,- पृथ्वीधारणा:-पृथ्वीस्थानांत प्राणाचा निरोध करून मकारबीजासहित चतुर्भुना- कृति, सृष्टि करणाऱ्या अशा ब्रह्मदेवाचें चित्तांत ध्यान करावे. याप्रमाणे पांच घटिकांपर्यंत धारणा केल्याने योगी पृथ्वीतत्त्वाचा जय करूं शकतो. तेजोधारणा:-अग्निस्थानी प्राणाचा निरोध करून रकारबीजासहित त्रिलोचन, तरुण आदित्याप्रमाणे प्रसन्नमुख आणि ज्याने सर्वांगाला भस्म लेपन केले आहे अशा भग- धान् महारुद्राचे चिंतन करावे. याप्रमाणे पांच घटिकांपर्यंत धारणा केल्याने अग्नीपासून तो दग्ध होत नाही, आणि अग्नितत्त्वाचा जय होतो. जलधारणा:-जलस्थानांत प्राणाचा निरोध करून वकारबीजासहित चतुर्भु- जावान् शुद्धस्फटिकसमान तसाच पीतांबर, शुचिस्मित अशा श्रीनारायणाचे चिंतन करावे. याप्रमाणे पांच घटिकांपर्यंत धारणा केल्याने पापापासून मुक्त होऊन जलतत्त्वाचा जय होतो. वायुधारणा:--वायुस्थानात प्राणाचा निरोध करून• यकारबीनासहित सर्वज्ञ सर्व- शक्तिमान्, शान्त, सर्वव्यापक, सर्वकारण अशा भगवान् ईश्वराचें चिंतन करावे. या रीतीने पांच घटिकापर्यंत धारणा केल्याने वायूप्रमाणे वेग होतो, आणि वायुतत्त्वाचा जय होतो. आकाशधारणा:-आकाशस्थानांत प्राणनिरोध करून हकारबीजासहित प्रणवाची अर्धमात्रारूप, व्योमाकार ह्मणने विभु, शुद्धस्फटिकसमान गौरवर्ण, ज्याचा मौलिभाग वाल- चंद्राने विभूपित असा, पंचवदन व ज्याच्या प्रत्येक मुखाला तीन लोचनें ( डोळे ) आहेत, जो दिव्यायुधे आणि आभरणे इहींकरून मुशोभित आहे, अशा सर्वकारणकारण अर्धना- रीश्वर भगवान् शंकराचे चिंतन करावें. ही आकाशधारणा रोज केवल एक मुहूर्तभर केली असतां तो मुक्त होतो; असें तांत्रिक ग्रंथांत सांगितले आहे. तंत्रवेत्त्यांनी पृथ्वी, जल, तेज, वायु आणि आकाश या धारणांना फ्रेमाने स्तंभिनी, द्राविणी, वैश्वानरी, भ्रामरी आणि सोपणी' अशी नावे दिली आहेत. या धारणांच्या उत्तम अभ्यासापासून शिवस्वरोदयांत याप्रमाणे फल सांगितले आहे- 'जो बुद्धिमान् पुरुष पंचभूतांच्या धारणेचा उत्तम अभ्यास करीत आहे त्याला शेकडों ब्रह्मदेवांचे आयुष्य जरी खपलें तथापि कालाचे भय असत नाही.' " ·९६ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [विभूति- त्या प्रत्याहाराच्या बैलाने ज्या वेळेस अंतर्दृष्टि होते त्या वेळेस अंतःसृष्टीचा देखावा स्पष्ट होतो. आणि त्या काळापर्यंत राहिलेल्या अज्ञात लीलांचा साक्षात्कार होतो. हणजे जशी विषयी पुरुषाची नेत्र वगैरे इंद्रिय पदार्थांचा संबंध झाल्याने ज्ञान उत्पन्न करणारी होतात, तशी ती प्रत्याहाराने आंत फिरूं लागतात व त्यामुळे बाह्य पदार्थांचा संबंध नसल्यामुळे बाह्य वस्तूंची प्रतीति होत नाही, तर अंतःसृष्टीचा सर्व देखावा दिसू लागतो. विधात्याची अद्भुत कारागिरी दाखविणारे हे शरीराचे संस्थान मोठे विचित्र आहे. जशी त्याची बाहेरची रचना भव्य पाहण्याजोगी आहे त्यापेक्षा आंतीलं रचना विशेप आ- श्चर्यकारक आहे. ही एक अशी अमूल्य देणगी ब्रह्मदेवाने जीवाला दिली आहे की, जर तो तिची किंमत समजेल आणि तिचा योग्य उपयोग करील तर तो स्वतंत्र होऊन विश्वांत वि- राजमान होईल. परंतु जसा मृग आपल्या नाभीच्या ठिकाणी कस्तूरी असतां सर्व वनांत तिच्या शोधाकरितां भ्रांतीनें भटकत फिरतो, तसा पुरुष बाह्य विषयांत आसक्त होऊन पर- तंत्र होतो. ज्या वेळेस प्रत्याहाराने इंद्रियांचा प्रतिलोम ( उलट ) परिणाम होतो, वेळेस तो आपली योग्यता समजून आत्म्याच्याच ठिकाणी रममाण होऊन आपणास कृतार्थ मानतो. पुढे तो प्रत्याहारपरायण अंतःसृष्टीचे परम सौंदर्य पाहून, बाह्य विघ्नांचा जय करून सदा प्रत्यग्दृष्टि आत्म्याच्याच ठिकाणी आहे दृष्टि ज्याची असा ) होऊन निर्भयपणाने राहतो. पुढे अंतःशरीरांत ( नाभिस्थानानवळ) राहिलेला कंद आणि त्यातून निघालेल्या नाड्या इत्यादिकांची व चक्रादिकांच्या विशेष रचनेची चांगली माहिती होऊ लागते; आणि अ- भ्यास केल्याने त्यांचे पूर्ण स्वरूप समजतो. या अमुक चक्राचे स्वरूप कसे आहे, किती पांकळ्या आहेत, देवता कोण आहे वगैरे सर्व साक्षात्कार होतो. चक्राचे स्वरूप गरुडपुरा- णांत याप्रमाणे सांगितले आहे,- गुदा आणि लिंग या दोहोंच्या मध्यभागांत मूल कंद आहे; तेथे 'वं शं पं सं' या धार वर्णानी चिह्नित अशा चार पांकळ्यांनी युक्त अग्नीच्या वर्णाप्तारखें व भगाकृति असे आधारचक्र आहे. याला पन्हिकुंड असेंही लणतात. त्याचा अधिष्ठाता मणने त्यामध्ये राहणारी देवता भगवान् गणेश आहे. या चक्रांत ज्योतिष्मती भगवती कुंडलिनी आहे. दुसरें:-लिंगाच्या पश्चिममागी गुह्यदेशांत मं मं यं रं लं' या सहा वर्षांनी चिह्नित अशा सहा पाकळ्यांनी युक्त, सूर्यवर्णसमान व पोवळ्याच्या अंकुराप्रमाणे असें स्वाधिछा- नमक आहे. याची देवता भगवान् प्रहा. निसरें:-नाभिदेशांन 'हंदणं तं यं दंघनं पं फं' या दहा वणांनी निहित अशा दहा पाकळ्यांनी युक्त, रक्तवर्ण अमें मणिपूर्वक्र आहे. याची देवता भगवान् विष्णु. . .

·पादः३] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [९७ चवथें:-हृदयदेशांत 'के ख ग घ ङ च छं नं झंजंट' या वारा वर्णानी चिन्हित अंशा बारा पाकळ्यांनी युक्त, सुवर्णवर्ण, खाली · मुख केलेले असें : अनाहतचक्र आहे.' याची देवता भगवान् शंकर. पांचवें:-कंठदेशांत 'अ आ इ ई उ ऊ ऋ ऋ ल ल ए ऐ ओ औ अं अः' या सोळा. वर्णानी केित अशा सोळा पाकळ्यांनी युक्त, चंद्रवर्णसमान असें विशुद्धिचक्र आहे. त्याच्या डाव्या बाजूस इडा, उनवीकडे पिंगला आणि मध्यभागी सुषुम्ना आहे. याची देवता रुद्र. तालुकाचक्र ज्याला घंटिकास्थान ह्मणतात, ते दहाव्या द्वाराचा मार्ग आहे. दोन्ही भुवईच्या मध्ये 'हं' आणि 'क्ष' या दोन अक्षरांनी अंकित अशा दोन पाकळ्यांनी युक्त, रक्तवर्ण असें आज्ञाचक्र आहे. याला विंदुस्थान असेंही झणतात. हें नासिकामूला- च्या नादोत्पत्तीचे स्थान आहे. निर्वाणसूचक ब्रह्मरंध्र मुईच्या अप्राप्रमाणे आहे. याच्यावर दहाव्या द्वारांत राहिलेलें, हमार · पांकळ्यांनी युक्त, स्फटिकवर्णासारखें असें ब्रह्मचक्र आहे. त्यांत संविद्रूप (ज्ञानस्वरूप) सच्चिदानंद आहे. ही जी चक्रे व त्यांची मणून सांगितली त्यांत चक्रे झणजे सुपुम्नेवरोवर संबद्ध झालेले एका प्रकारचे शिरा-. ग्रंथी, यांनांच प- ह्मणतात. व या ग्रंथींचे ने सूक्ष्म शिरातंतू त्यांला दल असे ह्मणतात. यांत स्थिति झाली असतां विशेष ज्ञान होते. त्या योगाने जरी एक रंग एका पद्मांत प्रधान दिसला असला तथापि सूक्ष्म रीतीने पाहिले असता असें प्रत्यक्ष होते की, प्रत्येक दल भिन्न भिन्न रंगाचे आहे. त्या पाकळ्यांच्या द्वाराने मनोवृत्ति भिन्नभिन्न प्रकारची होते; तिचे सुद्धा अवलोकन करावें. उदाहरणार्थ अनाहतचक्र हे मनःस्थान आहे. त्यांत याप्रमाणे पाकळ्यांचा रंग व त्यांपासून उत्पन्न झालेल्या मनाच्या भावना होतात, त्या साधकानें एकाग्रचित्त होऊन ओळखाव्याः पांकळीचें अनुसंधान-मनश्चक्राचे कोष्टक. पांकळीचा देश. रंग. पांकळीच्या द्वाराने उत्पन्न होणाऱ्या वृत्ती. पूर्व पांढरा धैर्य, औदार्य, धर्मबुद्धि, यशोलाभ. आग्नेय प्रमाद, आलस्य, निद्रा. दक्षिण काळा द्वेप, क्रोष, दुष्टबुद्धि. नैर्ऋत्य निका संसारासक्ति, स्त्रीपुत्रादिकांत अत्यंत प्रेम. पश्चिम धुम्रवर्ण अज्ञानानंद, हास्य, विनोद चिंता, उद्वेग. पिवळा भोगादिकांत प्रीति. ईशान गौर . कृपा, क्षमा, शांति, ज्ञान. श्याम वायव्य उत्तर ·९८ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [ विभूति- हे जीव व ईश्वर यांची उपलब्धि होण्याचे विशेष स्थान आहे, जसे राजाचे सिंहासन. झणून या आध्यात्मिक तीर्यावर देवतांचा साक्षात्कार करण्याकरितां योगी प्रवृत्त होतात. आणि अंतीलेचा देखावा पाहून स्वानंदांत मग्न होऊन शरीररूप जी देणगी परमेश्वरानें दिली आहे तिची खरी योग्यता समनून पुढे ज्ञाननौकेने ते तरून जातात. ही धारणा सतत करण्याचे कठीण आहे. 'तरवारीच्या धारेवर चालणे बरें, परंतु विक्षिप्त- चित्त पुरुषाला धारणेची स्थिति करणे परम दुर्घट आहे;' असें महाभारतमोक्षपात सांगितले आहे. त्याकरितां सावध होऊन धैर्य धरून विषयांपासून निवृत्त झालेल्या चित्ताची धारणा त्या त्या देशावर करून आणि उत्साह राखून त्याचा निग्रह क्रमाक्रमाने करीत जावा. मांडूक्योपनिपदाच्या कारिकेंत झटले आहे की, 'जसें एकेक पिंदूनें समुद्राचेही शोषण झाले तसें भेद केल्यावांचून मनाचा निग्रह करावा.' येथे अशी एक कथा आहे की, 'एक टिट्टिम (टिटवी) पक्षी आपल्या स्त्रीबरोबर समु- द्रतीराजवळ निवास करीत होता. ज्या वेळेस त्याची स्त्री गर्भिणी झाली त्यावेळेस तिने आ- पल्या स्वामीस सांगितले की, हे स्वामी! आता माझी प्रसूत होण्याची वेळ जवळ आली आहे करितां एक निवाऱ्याचे, कोरडे स्थल पाहिले पाहिजे. प्रसूत होण्यास समुद्रकिनारा बरोबर नाही. ' याप्रमाणे तो टिट्टिभपक्षी आपल्या स्त्रीचे बोलणे ऐकून ह्मणाला की, 'हे प्रिये ! कशाकरितां भय वाळगितेस ? येथे अंडी घालण्यास काही हरकत नाही. समुद्राची अशी काय शक्ति आहे की, तो अपराधावांचून आपली अंडी बुडवील? ' याप्रमाणे दृढ निश्चय करून त्याने आपल्या स्त्रीचे मुद्धां कांहीं ऐकिलें नाही. पुढे त्या टिटवीनें अंडी घातली. एकदा समुद्राला मोठी भरती येऊन लाटांच्या योगाने ती सर्व अंडी वाहून पाण्याच्या तळी गेली. हे पाहून दिट्टिमपक्ष्याला मोठा राग आला, आणि त्याने समुद्राला शोपून टाकण्याची प्र- तिज्ञा केली. पुढे एकच निश्चय ठेवून आपल्या चोचीने एकेक बिंदु समुद्रातून घेऊन तो बाहेर टाकू लागला. याप्रमाणे कितीएक दिवस लोटून गेले. पुढे त्याला अत्यंत दुःखी पाहून त्यापी स्त्री व इष्टमित्र त्याला उपदेश करूं लागले की, 'मूखी ! कोणीकडे लक्षावधी पोनन विस्तृत समुद्र आणि कोणीकडे तूं एवढाप्ता पक्षी ! हा वेडेपणा सर्व सोडून दे.' इत्यादि पुष्कळ शिकविलें परंतु नेव्हां तो टिभिपक्षी आपल्या निश्चयापासून दळला नाही, उलट त्याने सर्वांची समजूत करून त्यांनाही आपल्या पक्षास वळवून घेतले. याप्रमाणे सकुटुंब समुद्र शोपण करण्याकरिता पहिल्यापेक्षा अधिक उत्साहाने तो प्रवृत्त झाला. असेही कितीएक दिवस लोटले. पुढे मगवान् नारदमुनि दैवयोगाने फिरता फिरता सहज त्या ठिकाणी आले. आणि त्या पक्ष्याचा तो व्यापार पाहून त्याला त्या असाध्य का पांपासून निवृत्त करण्याकरितां त्या मोट्या दयाळू मुनीनी पुष्कळ उपदेश केला. परंतु ·पादः ३ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । 1 ९९ , . दृढ़. आपल्या प्रतिक्षेपासून बिलकूल तो ढळला नाही; असे पाहून नारदास अतिशय दया येऊन त्याचे दुःख निवारण करण्याकरितां ते वैकुंठास गेले; आणि गरुडास ह्मणाले की, 'हे समर्था! तूं सर्व पक्ष्यांचा राजा आहेस. ह्यावेळी मृत्युलोकांत समुद्राने तुझ्या सजातीय पक्ष्याचा मोठा अपमान केला आहे, तर तूं समज की 'माझाच अपमान केला;' कारण प्रनाला गुण दोष ते राजालाच असे समजावें. ह्मणून तुला त्याचे रक्षण करणे अवश्य आहे. याप्रमाणे ऐकून गरुडाने त्या ठिकाणी जाऊन आपल्या सामर्थ्याने अगस्त्यमुनीप्रमाणे समुद्र शोपण करण्याला आरंभ केला. त्यामुळे समुद्रानें गरुडाला शरण येऊन त्या टिट्टिभपक्ष्याची अंडी परत आणून दिली.' या प्रमाणे हळू हळू अभ्यासाने चित्ताचा निरोध करावा. लौकिक सर्व व्यवहार सोडून देउ प्रतिज्ञेने आणि उत्साहाने जर पुरुष निरंतर प्रवृत्त होईल तर निश्चयबलाने ईश्वर त्याला साहाय्य केल्यावांचून कधीही राहणार नाही. याकरितां साधक पुरुपाने श्रद्धा व वीर्य (उत्साह) कधीही सोडू नये. असेंच भगवद्गीतेत श्रीकृष्णांनी अर्जुनास सांगितले आहे, अर्जुना ! धारणेच्या देशाचा परित्याग करून जेथे जेथे हे चंचल मन नाईल तेथून तेथून त्याला निग्रहाने वळवून आणून आपल्या ठिकाणी स्थिर करावें.' ब्रह्मनिष्ठ अभ्यासी याचें मन ज्या ज्या पदार्थात नाते; त्या त्या पदार्थात त्याला सत्ता, स्फूर्ति आणि प्रियतारूप एक ब्रह्मच दिसते. त्याला दुसऱ्या सर्व नामरूपांच्या वृत्ती मिथ्या वाटतात. याकरितां या मिय्या वस्तूंत आत्म्याच्या स्वरूपाचें अनुसंधान करणे, याचें नांव धारणा होय. याचप्रमाणे पूर्वी सांगितलेल्या षट्चक्रांत जी मनाची धारणा करणे याला मुद्धां धारणाच ह्मणतात. आतां ब्रह्मनिष्ठ राजयोगाचा अभ्यास करणाऱ्याने ब्रह्माची धारणा कोणत्या रीतीने करावी ते मांडूक्योपनिषदांत सांगितले आहे; त्याचा भावार्थ असा की,- ब्रह्म निरंतर आपल्या स्वतांच्या प्रकाशानें प्रकाशून राहिले आहे. ते सूर्य इत्यादि- काला प्रकाशित करिते. ते सूक्ष्माहून अति सूक्ष्म आहे. तसेच तें पृथ्वी इत्यादिक स्थूल वस्तूंपेक्षां सुद्धा अतिस्थूलरूप भासते. त्याचे चैतन्य सर्वात व्यापून राहिले आहे; ह्मणून ते सर्वाचे आश्रयरूप अक्षर अथवा अविनाशी ब्रह्म असें ह्मणविते. तेंच प्राणाचा प्राण आहे, त्याचप्रमाणे ते वाणी आणि मन यांचे मुद्धां आधारभूत आहे. ह्मणने प्राण इत्यादि सर्वां- च्या मध्ये में विद्यमान (हल्ली असणारें) चैतन्य आहे ते चैतन्य त्यांचा आश्रय झाल्यामुळे प्राण, इंद्रिये इत्यादिक सर्व संघात त्याचा आश्रय करून असतात.' याप्रमाणे दुसन्या आ- णीक श्रुतींवरून समनतें. दुसरे त्यांनी प्राण इत्यादिकांच्या मध्ये चैतन्यरूप अक्षर आहे असेंही सांगितले आहे. ते खरे आहे ह्मणूनच अविनाशी अथवा अमृतरूप आहे. दुसरें ते आपल्या मनाने वेध करण्याला योग्य आहे; मणने यामध्ये मनाचे समाधान होऊ शकते. आता याचें वेधन कसे करावें तें मुंडकोपनिषदांत सांगितले आहे. त्याचा भावार्य ·१००] पातञ्जलयोगशास्त्रांचा अभिप्राय । [ विभूति असा की,-'उपनिषदांत वर्णन केलेले में प्रसिद्ध ओंकाररूप धनुष्य त्या धनुष्यावर निरंतर ध्यानाने संस्कारयुक्त होऊन आत्मरूप वाणाचे संधान करावे; ह्मणने चित्ताने इंद्रि- यांसहित अंतःकरणाला आपल्या विषयांपासून निवृत्त करवून लक्ष्यांत आणण्याकरितां ध. नुप्याचे आकर्षण करून सांगितलेल्या लक्षणयुक्त अक्षररूप लक्ष्याचे वेधन करावें. ह्मणने ब्रह्माचे ठिकाणी चित्ताला एकाग्र करावें.' याचे तात्पर्य असे की, जसें धनुष्यांत बाणाचा प्रवेश होण्याला कारण लक्ष्य आहे, त्याप्रमाणे आत्मरूप वाणाचा अक्षररूप लक्ष्यांत प्रवेश होण्याला कारण ओंकार आहे. ज्याप्रमाणे अभ्यास केलेल्या धनुष्याने संस्कारयुक्त झालेला अथवा त्या धनुप्याच्या आश्रयाला पावलेला बाण लक्ष्यांत स्थिर होतो, त्याप्रमाणे अभ्यास केलेल्या ओंकाररूपाने संस्कारयुक्त झालेला अथवा त्या ओंकाररूप आश्रयाला पावलेला जो अभ्यासी तो त्या आत्म्याच्या प्रतिबिंबविपयांत स्थित होतो. झणून ओंकार धनुप्य आणि आत्मा वाण असें मानिलें. म्हणजे उपाधिसंयुक्त आत्मा पाण्यात पडलेल्या सूर्याच्या प्रति- विवाप्रमाणे स्थूलदेहांत बुद्धीच्या वृत्तींचा साक्षी होऊन प्रवेशपणाला प्राप्त होतो ह्मणून त्याला वाणरूप हटले आहे. त्याचप्रमाणे विषयांच्या प्राप्तीकरितां तृप्णारूप प्रमादाने रहित, सर्वापासून विरक्त आणि नितेंद्रिय असें व एकाग्रचित्ताने वेधण्याला योग्य में ब्रह्म ते लक्ष्य- रूप आहे; ह्मणून त्याला वेधल्यानंतर वाणाप्रमाणे त्याच्याच रूपांत हा आत्मा ऐक्यास पावतो. जसें वाणाच्या संधानाने ऐक्यमय फल प्राप्त होते, त्याचप्रमाणे देहादिक अनात्मा- कार वृत्तींच्या तिरस्काराने तो अक्षरावरोवर ऐक्याचे फल संपादन करितो. आतां आत्म्याचा भास कशा रीतीचा आहे त्याचा थोडा विचार करूं. ज्याप्रमाणे घरांत दिवा असतो, आणि त्याचे अनंत किरण प्रकाशताहेत असे दिसते, त्याप्रमाणे स्थूल देहांत ओंकाररूप आत्मा दीपक आहे, आणि त्याचे किरण 'सोऽहं आहे. त्याने पंचप्राण अंतःकरणपंचक, देहचतुष्टय आणि सर्व इंद्रिये वगैरे उत्पन्न केली आहेत. त्यामुळे प्रथम मन, पुढे इंद्रिये, त्यानंतर सर्व प्राणवायू यांना क्रमानेच स्वाधीन केल्याने हृदयाकाशांत जी दीपकाची ज्योति आहे, तिच्या मध्ये सोऽहंशब्द ओळवण्यात येतो. नंतर त्याच्या पुढे पृत्ति स्थिर टेविल्याने ह्या सोऽहं ओंकाररूप आत्म्याकडे सर्व वृत्तींचे आकर्षण होऊ लागते. आणि नमें नसें आकर्षण अधिक होऊ लागते, तसा तसा ओंकाराचा प्राप्तिकाल जवळ येऊ लागतो. पुढे त्यामुळे शेवटी चित्त संपूर्ण एकाग्रतेला पावतें. याचंच नांव निदिध्यास असें सांगितले आहे. एका श्रुतीत याविषयी असे सांगितले आहे की, वर सांगितलेल्या कृतीप्र- मागे संशयरहित शब्दांच्या अर्थात् स्थापन केलेल्या वृत्तीच्या एकाग्रतेला निदिध्यास लणतात, अर्थात् या निदिध्यासाने सोहं निदात्मानंद तो ध्यान करणारा पुरुष होतो. कारण हा ऑ- काराच्या सौदनाने प्रकट होतो, तणून तो आत्म्यामध्ये ऐक्यभावाने स्थिर राहतो, आणि ·पादः ३] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [.१०१ 34417 याच्याच चलितपणाने देहचतुष्टय, चार वाचा, चार अवस्था इत्यादि सहवर्तमान शरीररूप पिंजरा तयार केला आहे. आणि त्यामध्ये गुप्तपणाने आपल्या सूक्ष्म शून्यरूप ज्योतीने तो स्वतः प्रकाशून राहिला आहे. तसे झाल्याने ह्या बाहेरच्या ब्रह्मांडांतील अनंत शब्द आणि आकार धारण झालेले दिसतात. त्या योगाने सर्व विश्वाचा व्यवहार शब्दरूपाने चालत आहे- सा दिसतो ह्मणून याला नाद्ब्रह्म म्हणतात. ह्मणूनच या पंचभूतांत जितके आकार आहेत, ती सर्व शब्दाचींच रूपें आहेत. या ठिकाणी स्थूल भोगांचा भोक्ता स्वतः जीवात्मा जाणला जातो. याचें तात्पर्य इतकेच की, स्थूल, तैजस आणि प्राज्ञ या तीन प्रकारच्या भोगांस ओंकाररूपी दीपक आपल्या किरणांच्या प्रसरणानें प्राप्त करवितो. असेंच मांडूक्योप- निषदांत सांगितले आहे. त्याचा भावार्थ असा की, 'विश्व' णजे जाग्रत् , स्वप्न आणि मुपुप्ति अशा तीन प्रकारच्या स्थिती असल्यामुळे त्या तीन प्रकारच्या भोगांला तो प्रकट करितो. तसेंच 'नित्यस्थूलभुक्' ह्मणने स्थूल भोगांचा भोक्ता तो हटला जातो. याच रीतीने 'प्रविविक्तभुक्' ह्मणने वासनामय सूक्ष्म भोगांचा भोक्ता झालेला तो दिसतो. आणि 'प्राज्ञ- भानंदभुक् ' ह्मणने आनंदाचा भोक्ताही तोच स्वतः जाणवितो. याप्रमाणे तीन प्रकारच्या भोगांचा जाणणारा तो आहे. अशा प्रकारच्या भोगांच्या प्राप्तीने मनुष्यप्राण्यांचे मन जगत्पटलाला सत्य मानते, आणि अपरिमित तृप्णायुक्त पुरुष सोहंरूपाला मुलून जाऊन तो या बाहेरच्या आणि आंतील चित्रविचित्र रचनांचा अनुभव घेण्याकरितां निरंतर निमग्न राहतो. इंद्रियांच्या विषयांमुळे स्वाभाविक देहाच्या आणि सर्व ब्रह्मांडांच्या अनंत आकृती भिन्नरूपाने आहेत असा नि- श्चय झाल्याने आपली स्वतांची कल्पना अनेक तर्कवितर्काच्या आकृतीत उत्पन्न झाल्याने, ओंकाराचे ज्ञान अदृश्य होते. त्यामुळे कल्पनांच्या संयोगाने आपले मन इंद्रियांच्या द्वाराने शब्दाने व्यवहार चालवावयास लागले, आणि ओंकार स्वतः गुप्तरीतीने हृदयाकाशाच्या मध्यांत अखंड ज्योतिरूप अशा ब्रह्मस्वरूपानें व्यापून राहिला. या ज्योतीस आपले बहिर्मुस मन आपली अंतर्दृष्टि न केल्यामुळे मुलून गेले, त्यामुळे शब्दाचे अनेक अर्थ वृत्तिभावाने प्रकट झाल्यामुळे जगदाकृति सत्य वाटली, ह्मणून त्याला विषय ज्ञानापेक्षां प्रिय लागले. त्यामुळे आपलें स्थूलमावी मन 'मी जीव आहे, मी पापी आहे, मी अल्पज्ञ आहे, मी अज्ञानी आहे,' असे स्वतांच आपल्याला समनूं लागले; त्यामुळे देहाभिमानी होऊन उपद्रव पीडा देऊ लागल्यामुळे दुःखी झाले. त्यांत कितीएक संस्कारी भोळे मत आणि अल्पज्ञानी या विश्वरूप उपाधीमध्ये सत्यस्वरूपाचा शोध करूं लागले, परंतु मन, बुद्धि आणि तर्क यांच्या मार्गाने शब्दनाल रचून अनेक प्रकारच्या शाम्न, पुराण, नीति आणि मकि वगैरे क्रियांच्या ग्रंथांची रचना कल्पनांच्या योगानें प्रकट झाली, आणि त्यामुळे कि एक सद्भ. ८ ·१०२ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [विभूति- क्तांना काही निर्मलता झाली; परंतु त्याने केवळ सत्यज्ञान प्राप्त होऊन सच्चिदानंदाच्या प्राप्तीचे साधन मिळाले नाही; तर मन भ्रमांत पडू लागले; त्यामुळे भ्रांतीची वृद्धि होऊ लागली, मूळचा सत्यमार्ग मिळाला नाही, त्या वेळेस कितीएक भाविक जन स्वतः अज्ञानरूपांत राहून अनेक गुरूंच्या द्वाराने तें सत्य ज्ञान मिळविण्याचा प्रयत्न करूं लागले; परंतु सर्व गुरु इंद्रियरूप उपाधीच्या विषयांत आसक्त झाल्यामुळे अथवा त्यांच्या संकुचित ज्ञानामुळे स्वर्ग, नरक इत्यादिकांच्या ज्ञानास दाखवू लागले; त्यामुळे उन्नति पावलेल्या उत्तम संस्कारी जनांला तशा गुरूंपासून संपूर्ण संतोप झाला नाही. ह्मणून तशा निश्चयी पुरुषांला योगात्म्यांच्या सत्यज्ञानाचा योग मिळाल्याने असें ज्ञान प्राप्त झाले आहे की, आपला आत्माघ सर्वशक्तिमान् ईश्वर आहे, परंतु मायावी विषयांच्या जाळ्याने ती शक्ति गुप्त राहिली आहे; ह्मणून या जालापासून विरक्त होऊन आपण आपला शोध केला पाहिजे की, आपल्या शरीरांत अशी अद्भुत वस्तु कोणती राहिली आहे ! अशा प्रश्नाचा शोध एकांतांत निवास करणाऱ्या महात्म्याच्या समागमाने असा समजला की, 'देहरूपी वृक्षावर प्रथम ईश्वर आणि जीव असे दोघे पक्षी वास करून राहिले आहेत. त्यांत एक पक्षी आपल्याला नीवरूप मानून कर्मफळाच्या सुखदुःखमय अनेक प्रकारच्या वेदनांचा अनुभव घेत स्वादरूप फळाला अविवेकानें भोगीत आहे. आणि ईश्वररूपी पक्ष्याला त्याचा भोग नाही, तर तो वृक्षापासून वेगळा राहून केवळ त्याला पहात आहे, त्यामुळे त्याला समजते की, पंचज्ञानेंद्रियांच्या संयोगानें हें मिथ्यारूप विश्व दिसत आहे. याचा सारांश इतकाच की, इंद्रिये जर नसतील तर या सृष्टीचे पदार्थ समजणार नाहीत, झणून विश्व आपली इंद्रिये आहेत. अशा ज्ञानाने इंद्रियें बंद करून झणने त्यांचा निग्रह करून पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे सर्व वृत्तींची एकाग्रता करून कुंभक केल्याने महा अलौकिक अद्भुत ईश्वरी ज्ञानाची स्फूर्ति पूर्णाभ्यासाने आपोआप होऊ लागते. वर सांगितल्याप्रमाणे मनाचा लय करून कुंभक केल्याने प्राणाचा लय होतो. तसे झाल्याने गुप्तविद्येच्या अभ्यासी पुरुषाला कसा लाभ होतो तो याप्रमाणे सांगितला आहे. 'पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे विधीने प्राणवायु स्थिर होऊन त्याची ब्रह्मरंध्रांत ज्या वेळेस स्थिति होते त्या वेळेस प्राणाचा लय झाला असें मणतात; आणि प्राणाचा लय झाला पणने नरा, न्याधि आणि मृत्यु वगैरे निकून त्या त्या योग्याची आळस आणि मूर्छा वगैरे नाश पावतात. आणि त्यामुळे सर्व इंद्रियांची धारणा आंतील हृदयाकाशयुक्त तेनोमय स्वरूपात चालू होऊन मणने बहिर्मुस सृष्टि दिसण्याचे बंद होऊन, अखंड आनंदांत आणि मुराति राहिलेल्या त्या योग्याला अनुभव येतो. परंतु तशा रीतीने झाल्याने पूर्वीच्या ध्यानाच्या पारणेने दृष्टि प्रथम ज्योतिरूप न दिसतां अंधकारासारखी काही वस्तु दिसते; आणि त्यामध्ये ·पाद: ३] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [१०३ - - पाण्याच्या लाटांप्रमाणे सूक्ष्म असंख्य शून्यरूप चैतन्यरमाकण परस्पर वर खाली होताहेतसे दिसतात, तेच ओंकाररूप आत्म्याचे सोहंरूप चिदणु आहेत; परंतु ते मोकळे झाल्याने देहाची आकृति आणि आंतील भ्रांति प्रकट होऊन येतात. या भ्रांतीची परीक्षा निश्चयात्मक बुद्धिज्ञानाच्या दृढतेने ओळखली जाते. ती अशी,-उन्मनी अथवा तुर्यावस्थेची प्राप्ति होण्याकरितां शीघ्रतेनें भ्रुकुटींत ध्यान करून 'मी आपण स्वतः आत्मा स्थिर आहे' असा दृढ निश्चय झाल्याने राजयोगाच्या पदाच्या प्राप्तीच्या सुखाचा उपाय अल्पबुद्धिमानाला सुद्धा प्राप्त होतो; आणि तो या नादाच्या प्रतीतींत तुर्यावत्याचित्ताचा लय करवितो. याचा सारांश इतकाच आहे की, तुर्यगामी मनाच्या ज्ञानयुक्त निश्चयाने हृदयाकाशांत परीक्षा केल्याने ओंकाररूप सोहं स्वरूपाकडे आपल्या निश्चययुक्त बुद्धीच्या अनेक वृत्ती मंदगतीने चलन करूं लागतात, त्यामुळे त्यांचा आकार तसेंच ज्ञान पालटत जातात; ते याप्रमाणे.- स्थावरजंगमसहित में दृश्य जगत् तें ज्ञेयरूप आहे. त्याचा परित्याग केल्याने आपले मन सच्चिदानंदरूप आत्माकार होते; अथवा मनाचा संपूर्ण लय झाल्याने केवळ एक अद्वितीय शेष राहतो; अर्थात् मन, बुद्धि वगैरेंच्या अनंत वृत्ती ज्या वेळेस चैतन्यरूप ओंकारांत मिळून जातात, त्या वेळेस त्याचा प्रवाह निश्चल दिव्याप्रमाणे स्थिरपणामध्ये स्तब्ध होतो; याचें नांव संयम असें ह्मणतात. अशा संयमप्राप्तीच्या वेळी सर्व कृती कल्पित मासतात. जशी स्वप्नांत आपण पाहिलेली वस्तु सर्व मिथ्या मानिली जाते, त्याप्रमाणे ध्याननिष्ठ पुरुषाने जाग्रत् अवस्थेतील मुद्धा सर्व वस्तु कल्पित आणि मिथ्या मानिल्या असतात. कारण, हे सर्व आत्म्याच्या अविद्येनें कल्पित चित्तांत प्रथम कल्पितपणाने रचिलें आहे; आणि त्यांत दृश्यरूप वर्तमान पदार्थ मनन केल्याने कल्पनांमध्ये आंत चित्ताला ते पदार्थ दिसू लागतात, त्यामुळे ते पुढे बुद्धिभेदाला पावतें. सारांश इतकाच की, ज्याचे चित्त बाहेर आहे असा पुरुप बाहेरच्या वस्तूंची कल्पना करितो; आणि ज्याचे चित्त आंत आहे असा ज्ञानी पुरुष सर्व मनोरयरूप कल्पित व्यवहारांला असत्य मानितो. याचे तात्पर्य हेच की, संयमांत सर्व वृत्ती पूर्ण ज्ञान प्रकट करितात; कारण, मलाविषयी वाणी आणि मन वगैरेंना विषय संभवत नाही, ह्मणून वाणी आणि मन ही सर्व मनोमन व्यवहारसहित ब्रह्मांत निवृत्त होतात. कारण, प्राणमय, मनोमय, विज्ञानमय आणि आनंदमय हे चार कोश त्याचप्रमाणे अकार, उकार आणि मकार ह्या तीन मात्रा निवृत्तरूप ब्रह्मांत राहतात, कशावरून की, हे सर्व ओंकाररूप ब्रह्मापासून उत्पन्न झालेले आहे, त्याकरितां हे सर्व शेवटी त्याच्याच मध्ये लीन होते. आणि असे झाल्यानेच संपूर्ण प्रकाशित आत्मानंदाची प्राप्ति होते, ·१०४ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । विभूति- तत्र प्रत्ययकतानता ध्यानम् ॥ २॥ ज्या एका वस्तूवर चित्ताची धारणा केली असेल तेथेच त्याची एकतानता होऊन ह्मणने लय लागून नाऊन अर्थात् एकाग्रता होऊन ते दुसरीकडे न जाऊं देणे, ह्यास ध्यान " असें ह्मणतात. ध्यान (हे योगाचें सप्तमांग होय.) . सू०२ टीपः- ध्यानसमयीं ज्यावेळी योग्याचे कुंडलीचक्र गुदा अथवा मूलाधारचक्रावर येते त्यावेळेस पुरुष मुक्त झाला असें ह्मणतात. अशा वेळी हृदयरूप गुंफेत जो सोहंरूपी आत्मा आहे, तो पंच प्राणांच्या असंख्य नाड्यांच्या आकारांत मिश्र होऊन स्तंभाकार भास- ल्यामुळे, त्याने स्तमरूपी सोहमाच्या आकृतींनी विराट् स्वरूप धारण केले आहे असे वाटते. त्यामुळे त्याविषयी सर्पाकार कुंडलीचा देखावा आपल्या वासनानिर्मित स्वर्ग, मृत्यु आणि पाताल इत्यादिकांच्या देखाव्यांत प्रकट होतो. हे सविकल्पसमाधीचे प्रथमचे चिह्न आहे. या स्थानी ज्या वेळी संयमरूप चित्तवृत्ती शांतपणांत स्थिर होऊ लागतात; त्या वेळी त्या योग्याचा श्वास आठ बोटांपर्यंत राहिला असे समजावें, आतां सविकल्प आणि निर्विकल्प स्थितीविषयी थोडा विचार सांगतो,-नाम, जाति आणि पदार्थ वगैरेंच्या भासाला विकल्प पणतात, ह्मणून जेथपर्यंत त्यांबरोबर व्यवहार ठेवण्यात येतो तेथपर्यंत सविकल्पसमाधि मानिला जातो या सविकल्पसमाधीमध्ये हृदयरूप ब्रह्मांत चित्तवृत्ति स्थिर होते, त्यामुळे नाम, जाति वगैरे अवस्तुरूप दृश्याचे मिथ्यापण स्वाभाविक रीतीने समजण्यांत येते. परंतु यांत निर्विकल्पाचे स्थल त्या अभ्यासी पुरुपाला समजण्यात येत नाही त्यामुळे ते आहे की नाही याचा निश्चय होत नाही. त्यामुळे अभ्यास करणाराच्या त्या चित्ताच्या अनेक वृत्तीत अनेक भावना प्रकट झाल्याने त्या चित्ताच्या अनेक वृत्ती सोहमाने दाखविलेल्या निराकृतींत ऐक्याने मिळू लागतात; त्यामुळे त्याचे शरीर कोण्या प्रसंगी महाब्रह्मांडाएवढें दिघ्र लागते, आणि त्याच्या वर सांगितलेल्या नित्ताच्या अनेक वृत्तींनी या विश्वाच्या आकृती धारण केल्या आहेत असे वाटते. त्यांत त्याचे मन, बुद्धि, चित्त, तर्क, अहंकार आणि ज्ञान वगैरे कल्पनांच्या शाखा दृढ झालेल्या वासनांप्रमाणे आदर्शाकृति (आरशाप्रमाणे) दिसू लागतात; आणि तेथे कुंडली व चक्रे प्राणिमात्राविषयी नित्ताच्या अनेक वृत्तीमध्ये वासनापूर्वक पाहण्यात येतात; आणि आपण जसे जसे कमांचे नेने संकल्प शरीरद्वारे जशा दृढ भावनांनी पूर्वी केले असतील ते सर्व कोणत्या प्रकारची सुखदुःसे देतील तें मनोमन: ज्ञानाने सष्ट समननें. आणि तशा स्थितीत चंद्रामृतपारेचे पान केल्याने ते योगी जरा (भातारपण ), व्याधि वगैरे काही एक नह न येतां दीर्घायुपी होतात. असा चमत्कार ·पादः३] पातञ्जलयोगशाखाचा अभिमाय । [ १०५ श्वास नेव्हां सात वोटांवर येऊन पोहोचतो त्या वेळेस होऊ लागतो. या रीतीने 'सर्पाकार कुंडली उलट झाल्यामुळे सोहरूप विराट् आकृति धारण करितो. त्यांत आकाश आणि अग्नि ही दोन तत् शरािंत खालच्या भागांत येतात; आणि पृथ्वी, जल व वायु ही तीन तत्ते कंठचक्राकडे जाऊ लागतात. त्यांत तो सोहं कुंडलीबरोबर एकरूप होऊन स्तंभाकारांत सर्व प्राणवायूला सरळ करवितो; त्यामुळे -चित्ताच्या अनेक वृत्ती या बाह्य ब्रह्मांडाच्या कल्पना करितांना वंद पडतात. ह्मणून मनोमनज्ञानांत या सृष्टिसंबंधी कल्पना आंत प्रकट झाल्याने अनेक देश आणि रचना वगैरे अद्भुत आकाराने त्या भासू लागतात. ह्या सर्व प्राणवायूच्या दृढतेच्या अनुसार चित्तकला अशा आकारांत स्फुरलेली दिसते. ज्या समयीं कुंडलीच्या बरोबर सोहं आणि प्राणवायु हे एकरूप होऊन मेरु- दंडावर चढून जाण्याची तयारी करितात त्या वेळी कंठाच्या स्वप्न नावाच्या नाडी- बरोबर पूर्वी सांगितलेल्या प्राणवायूच्या वाहत्तर हजार नाड्या आणि सर्व शरीराचे साडे तीन कोटी लोम (केश) यांविषयी स्थूल आकाराच्या वर सांगितलेल्या बाहत्तर हजार नाड्या सोहमाच्या प्रकाशित स्वरूपाला यथार्थ आकृतीत सुपुम्नच्या योगानें प्रकट करितात. ती सुषुम्नाशक्ति सूर्यचंद्रांच्या ऐक्यसंबंधाने रहित होऊन स्वतः ध्यान- द्वारे चैतन्यरूप आत्म्याचा साक्षात्कार करविते, त्यामुळे ह्या सर्व नाड्या पंचभूतांच्या सूक्ष्म किरणांच्या आकारांत चहूंकडे व्याप्त झालेल्या दिसतात, आणि त्या कुंडलीचक्राच्या आसपास काळा, लाल, निळा, पिवळा आणि पांढरा वगैरे वर्ण एकत्र होऊन चक्राकार फिरताहेतसे दिसतात. आणि त्यांत सोहंरूपी आत्मा, पंचप्राण व कुंडली ही ऐक्याने मिळून जातात. त्या समयीं श्वासांची गति बंद पडून झोंपी गेल्याप्रमाणे तो योगी दिसतो. अशा दिसणाऱ्या स्थितीस - जीवन्मुक्ति ह्मणतात. या स्थितीत अंतःकरण स्वस्थ आनंदांत असते, आणि जाग्रत् अवस्थेत निद्रातुल्य असतां एकाग्रवृत्तीचा प्रवाह भारतासारखा भासतो; तरी पण त्या समयीं श्वासोच्छ्वासाची गति बंद पडलेली दिसते. याला जीवन्मुक्ति म्हणतात. अशा वेळी ओंकाररूप आत्म्याच्या अभ्यासाविषयीं सोहं आणि कुंडली हे दोघे व्यापून जातात, तसे झाल्याने एकाग्रचित्ताच्या शांतियुक्त अनेक चित्तकला अथवा वृत्ती सोहरूपाच्या मूळांत जशी भावना उत्पन्न करील, त्याप्रमाणे कल्पना प्रकट होतात. त्यामुळे सोहमांतील प्राणवायूविषयी बंद झालेल्या वासनांत चित्ताच्या अनेक वृत्ती भावनेच्या अनुसार प्रवेश करितात. त्यामुळे सर्व वृत्ती देवी, देवता, ऋषि, तपस्वी आणि साधुसंत यांचे आकार धारण करून सोहंरूपी आत्म्याला दाखवितात; एवढेच नाही तर, ते सर्व देव, मूर्ति सोहंरूपी आत्म्याला अनेक प्रकारचे मंत्र, विद्या. आणि क्रिया वगैरेंची सूचना मुद्धां करितात. आणि त्यांच्या ज्ञानाने देहद्वारे या सृष्टीच्या , ·१०६ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [ विभूति- सर्व स्वरूपाच्या कृति समजतात. असला देखावा आपल्या ज्ञानाच्या दृढतेने प्राप्त होतो. अशा प्रकारचा यथार्थ संपूर्ण अनुभव मोठ्या निश्चयी महापुरुषाला येतो. त्याला दृष्टांत सईयांत पुष्कळ आहेत. अशा स्थितीमध्ये वर्तमान, भूत आणि भविष्य वगैरे काळांचे सगळे नियम समजतात. याच देखाव्याला योगशास्त्रांत संयमप्राप्ति झटले आहे. याच संयमप्राप्तीच्या योगाने महात्मे आणि तत्त्वदर्शी सत्य, त्रेता, द्वापर आणि कलि वगैरे युगांचे भविष्य कथन करून गेले आहेत. अशी स्थिति झाल्यानंतर पुढे आपले सर्व प्राण- वायू अदृश्य झालेले दिसतात, आणि कुंडली तसेंच सोहं ओंकाररूप आत्मा हे ऐक्य धारण करितात. त्यामुळे आपल्या स्थूल देहाचे भान रहात नाही ह्मणून याला निर्विकल्प- समाधि म्हणतात. त्यांत या प्रसंगी आपली वासनायुक्त कुंडली पंचप्राणांच्या सर्व नाड्यां- मध्ये सनीवन रूपानं राहिली आहे. त्यामुळे जर सोहंरूपी आत्म्यांत थोडी जरी कल्पना प्रकट होईल तर त्या योग्याचे सर्व प्राण पुनः मेरुदंडाच्या मार्गाने शरीराच्या सर्व चक्रांत नियमित रीतीने आपापल्या स्थानांत स्थित होऊन जातात. त्या योगाने त्या समाधिनिष्ठ पुरुषाचा देह आणि त्याची सर्व इंद्रिये पूर्वीप्रमाणे जाग्रत् स्थितीत पुनः प्राप्त होऊन सृष्टिव्यवहार करितात. अशा प्रकारचे चमत्कार •श्वास पांच बोटांपर्यंत राहिल्याने दिसतात. त्याकरितां ने एकांतवासी पूर्ण योगेश्वर आहेत, ते आपल्या प्राणांला पुष्कळ कालपर्यंत संयमांत ठेवून निर्विकल्पसमाधीत राहतात. याप्रमाणे मनाला निकिल्याने मन आणि वृत्ति ही दोन्ही शून्य होतात, ह्मणजे ते योगी मुक्याप्रमाणे राहतात. याचा सारांश इतकाच की, स्फूर्तीचा प्रतिबंध केल्याने मात्र एकच साक्षी आत्मा गहतो; आणि याच नांव 'तुरीयावस्यासंयमाभास ' असे या विद्येच्या ज्ञात्यांनी सांगितले आहे. त्यामुळे यामध्ये सर्व प्राण, सोहं आणि कुंडली हे सर्व एकरूप होऊन ओंकाररूप आत्म्यांत मिळून जातात. हा देखावा आपला सोहंरूपी आत्मा भुकटीचक्रांत व्यापून गेल्याने पाहण्यांत येऊ लागतो. याप्रमाणे तुरीयरूपी संयमाभासांत ओंकाररूप आत्मा लीन होतो. तसे झाल्यानंतर सोहमाबरोबर व्याप्त झालेली कुंडली आणि प्राणांच्या असंख्य नाच्या भिन्न भिन्न तंतंप्रमाणे अथवा सूर्याच्या अति सूक्ष्म किरणांसारख्या ज्यांचे माप होऊ शकत नाही अशा अमर्याद अनेक रूपांनी दिसतात. त्यांच्यावर मोहंरूपी आत्म्याची दृष्टि पटन्न्याने त्या ज्ञानदृष्टीने भिन्न भिन्न सूचना देतात. त्यांत कुंडलीरूपी वासनिकचत्र आपल्या म्बलांत ऐपपलपाने मिळून गेल्याने जी आपली वासना प्रकट होते, त्या वासनेहन कुंडली भिटा नाही; मग्न नली वासना तशीच मृष्टि आपोआप प्रकट होते. या चतन्य- प्रकाशम्पी किरणावर आपण ज्या वेळेम स्थिरता रामून लक्ष ठेविनों, त्या वेळेम आपली घटन होगा। पति मनोमन अंतगामी भावनागुक्त ज्ञानाविषयी प्रगम दृढ केलेल्या ·पादः ३ ] पातञ्जलयोगशाखाचा अभिप्राय । [१०७ संकल्पाप्रमाणे या जगच्चक्रांत व्यवहार करून दाखविते, अथवा त्या सर्व प्राणिमात्राच्या निश्चित केलेल्या संकल्पाप्रमाणे आपला संकल्प उत्पन्न होतो. यावरून अनुभवी ज्ञानी असे सांगतात की, या विश्वाच्या दृश्य आणि अदृश्य सर्व वस्तु आपल्या दृढ झालेल्या संकल्पांत राहिलेल्या सत्त्व, रज आणि तम या गुणांच्या दृढतायुक्त निश्चयार्थांत मिळून जाऊन आपल्या संकल्पाच्या भावनेबरोबर . एकत्र एकपणानें लीन होतात, त्यावरून सर्व कृती आपल्या दृढ झालेल्या संकल्पाच्या आहेत. अशा प्रकारच्या महा अद्भुत स्वयं- ज्ञानाने आकाश, अग्नि, जल, वायु आणि पृथ्वी इत्यादि तत्त्वांच्या बंधारणानें पशु, पक्षी, कीट आणि मनुष्यादिक चराचर विश्वांतील प्राणिमात्राची उत्पत्ति कशा रीतीने होते तें जाणू शकतो, एवढेच नाही तर त्यांचे मक्ष्य, पान, वाणी आणि संकल्पविकल्प वगैरे त्यांच्या अंतःकरणांत राहिलेल्या सर्व क्रियांना आपला संकल्प यथार्थ स्वयंज्ञानाने जाणून त्यांच्या सर्व व्यवहाराला मुद्धा दाखवितो. याचे कारण असे आहे की, आपल्या ओंकार- रूप आत्म्याच्या अनंत प्रकाशरूपी किरणांच्या मूळांत अंतर्यामीरूपाने ती ज्योति व्यापून गेल्यामुळे जसा आपला संकल्प आणि जशी आपली इच्छा असेल, तशा किरण- रूपी अनंत चैतन्याचे तंतू सर्वत्र आपल्या भावनेप्रमाणे चलित होऊ शकतात. त्यामुळे आपल्या मनोमनज्ञानाने नशा रूपांत आपण त्या तंतूंना हालवावें तशा भावांत ते व्यापून त्या प्राण्याजवळ तशाच प्रकारची कृति करितात. अथवा ते त्या प्राण्याचे मन आपल्या भावाप्रमाणे कृति करितसे आपणाला भासवितात. याला गुप्तकृति झणतात. या गुप्तकृतीत जसें या सृष्टीत कार्य व्हावयाचे असेल त्या प्रकारचे संकल्प आणि भाव गुप्तकृतीस जाणणाराला प्रकट होऊन येतात, त्यामुळे तो महा समर्थ योगेश्वर प्रत्येक मनुष्याचे संचित, क्रियमाण आणि प्रारब्ध यांविषयीं खरा निश्चय करूं शकतो. अथवा तो महापुरुष हृदयांत नसां निश्चितार्थ दृढ करील त्याप्रमाणेच कार्य झाले पाहिजे. याचें तात्पर्य इतकेंच आहे की, ओंकाररूप आत्म्याचा जो आभास अथवा छाया आहे ती जी अविद्या दृश्यरूपाने. राहिली आहे, तिची सर्व मूलतत्वे समनण्यात येतात. याच ज्ञानानें गुप्तविद्या, ज्योतिषविद्या, रमलविद्या, प्रारब्ध, संचित आणि क्रियमाण तसेच अगम्यवस्तू, शकुनापशकुन, यांच्या भविष्यदर्शनाचा शोध प्रथम समर्थ योगात्म्यांनी केलेला आहे. अशा ज्ञानाचा संपूर्ण अनुभव, ज्या वेळेस श्वास चार बोटांच्या अंतरांत येतो त्या वेळेस प्रत्यक्ष होतो. त्यामुळे याचे नांव योगांत उपरति सांगितले आहे. उपरतिशब्दाचा अर्थ योगविद्येच्या ग्रंथांत असा आहे की, सविकल्प आणि निर्विकल्प समाधीच्या अभ्यासाने प्रमाण, विपर्यय, विकल्प, निद्रा आणि स्मृति अशा पांच वृत्तींचा निरोध होतो, त्यालाच उपरति ह्मणतात. इचा अभ्यास करणाऱ्या पुरुषाच्या हृदयाची ·१०८] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [विभूति- वासना नष्ट होते, त्या वेळेस ही उपरति मोठे अलौकिक ऐश्वर्य देते. चित्ताच्या सर्व वृत्तींचा निरोध झाल्याने विस्मरण होते. हा तत्वबोध प्रधानरूप आहे; कारण हा वैराग्य आणि उपरति या दोहोला उपकारी साधन असल्यामुळे साक्षात् मोक्षाला प्राप्त करवितो. असे आहे ह्मणून हठाम्यासी पुरुष हठाने उपरति आणि वैराग्य संपादन करितात. हे सर्व खरें, परंतु जेथपर्यंत पूर्ण ज्ञान प्राप्त झाले नाही तेथपर्यंत मोक्षाची प्राप्ति होत नाही. आतां गुप्तविद्येच्या पूर्ण ज्ञानाला अंतर्दृष्टीने जे चमत्कार दिसतात ते सांगतों,- मुषुप्तीप्रमाणे जर विस्मृति होऊन जाईल, तर त्या ध्याननिष्ठाच्या उपरतीची सीमा आहे. अशा स्थितीत स्वयंबुद्धीच्या प्रकाशाने सत्य आत्मज्ञानाचा निश्चय होतो. अशा स्थितीत सोहं आणि ओंकार हे दोन एकाग्रवृत्तीत स्थिर राहतात. त्यामुळे ओंकाररूप आत्म्याच्या ज्योतीचे असंख्य किरणरूप तंतू आपल्या स्वरूपांत परस्पर एकत्र होऊन चक्राप्रमाणे फिरूं लागतात, आणि हे सर्व तंत पुढे महान् तेजोमय गोल आकृतीने प्रकाशित होतात. यावेळी या स्वरूपाच्या मध्यभागांत अदृश्यरूपाने जी अविद्या अथवा ईश्वरी माया मूळ गुप्तसंकल्परूपाने राहिलेली आहे, तिच्या मध्यभागांत अनंतकोटी ब्रह्मांडांची उत्पत्ति, स्थिति आणि लय होताहेतसे दिसतात; त्यांत असंख्य ब्रह्मदेव, रुद्र आणि देवी, देवता वगैरे तसेच असंख्य सूर्य, चंद्र आणि नक्षत्रे वगैरेंची सुद्धां उत्पत्ति, स्थिति आणि लय होताहेत- भासते. त्यांत जेव्हां ओंकाररूपी आत्म्याचा भाव ज्या संबंधाने अणूंवर होतो, त्या वेळेस ते अणू तसे भावरूपी संकल्प, ज्ञान आणि अनंतकोटी ब्रह्मांडे उत्पन्न करून दाखवितात. पुढे ज्या वेळेस त्या भावना नष्ट होतात तेव्हां वर दर्शविलेल्या । अनंत ब्रह्मांडे वगैरेंचा लय झालेला भासतो. अशा प्रकारच्या ध्यानाच्या अभ्यासाने सर्व प्राण्यांबरोबर आपल्या हृदयगत मनोमन ज्ञानाने, आपल्या निश्चितार्थाप्रमाणे सर्व व्यवहार चाललेले दिसतात. यावरून तत्त्वज्ञान प्रकट करूं शकतो. अशा प्रकारचे चमत्कार, आपला श्वास ज्या वेळेस तीन बोटांच्या अंतरांत येतो त्या वेळेस प्रत्यक्ष दिसतात. तसे माल्यानंतर त्यांतून निवृत्त होऊन शेवटी संपूर्ण द्वैतभावयुक्त मन आणि अविद्या यांचा लय होतो. याचा स्पष्टार्थ असा की, संपूर्ण ज्ञानयुक्त ज्ञेयरूपाने ज्ञातारूप आत्म्याची प्रतीति होते. त्यांत आपल्या मनास क्षेय मणतात; मणून या मनरूपी ज्ञेयाचा लय झाल्याने द्वैतरूप प्रपंचाना लय ज्ञातारूप आत्म्यांत होऊन जातो. याना सारांश हा आहे की, भशा ध्यानाच्या स्थितीत माता, ज्ञेय आणि ज्ञान; ध्याता, ध्येय आणि ध्यान; कर्ता, मार्य आणि करण; द्रष्टा, दृश्य आणि दर्शन याप्रमाणे सर्व त्रिपुटींचा भाव राहत नाही; तर या सर्व निपुटी ऐक्यरूपाने ओंकार आत्म्याविषयी अखंडित प्रवाहाच्या पिर घोरेप्रमाणे प्रकाश करितात. यालाही संयमम्पिनिन मणतात; कारण, या स्थानी सोहरूपी - ·पादः ३ ] पातञ्जलयोगशासाचा अभिप्राय । [१०९ आत्मा, कुंडलीरूपी वासना आणि सर्व प्राण हे एकाच ओंकाररूप आत्म्याच्या प्रकाशित तेनोमय किरणांत ऐक्यानें लीन होऊन गेलेले असतात; त्यामुळे देह आणि नगत् यांचा भाव राहतच नाही. त्यामुळे ओंकाररूप आत्म्याच्या अविद्येच्या संकल्पाने उत्पन्न झालेल्या अनंत वृत्ती ओंकाराच्या तेजोमय स्वरूपांत लीन झालेल्या दिसतात आणि आपलें चित्त नष्ट झालेले भासते. याप्रमाणे सर्व वृत्ती सर्व तन्हेनें लीन झाल्याने ओंकाररूप दिव्यलक्षणयुक्त पुरुपाची अथवा शुद्ध चैतन्यानी प्राप्ति होते. ती अशी, जशा गंगादि नद्या ज्यावेळी गतिमान् होऊन समुद्रांत मिळतात, त्या समयीं त्या जशा नाम, रूप वगैरे आकृतीचा त्याग करून, समुद्रामध्ये अस्तपणाला धारण करितात, तसें पूर्ण ज्ञानाने योगी अविकृत नामरूपांपासून मुटून मुक्त होऊन पूर्वी सांगितलेल्या अक्षयरूप पराहून पर अशा दिव्यलक्षणयुक्त चैतन्यरूप पुरुषाप्रत प्राप्त होतो. अशा स्थितीच्या वेळी ओंकाररूप आत्म्याच्या अविद्येच्या अणूंचा तेजोमय सूर्यासारखा प्रकाशित एक गोळा बनतो. या गोळ्याच्या किरणांचें में तेन आहे ते या सृष्टीत राहिलेल्या सर्व स्थावर, जंगम, नड, चैतन्याकृतीमध्ये विद्युपाने राहिले आहे. ती मूळ विद्युत् ओंकाररूप आत्म्याची ज्योति आहे, आणि तीत ने वर अणू आहेत, ते आत्मज्योतीचा एक किरण आहे. हा किरण आत्म्यामध्ये लीन झाल्याने तो आत्म्यासारखाच दिम लागतो, त्यामुळे आत्मा आणि त्याचा किरण हे दोन निराळे नाहीत, तर एकरूप आहेत; कारण, वर सांगितलेल्या विमेच्या योगाने या सृष्टीत जे जे फेरफार होतात ते सर्व या अणुरूप सूर्यमय आत्म्याने होतात. याप्रमाणे वर सांगितलेली विद्युत् सर्व अनंतकोटी ब्रह्मांडांचें आकर्षण करिते. त्याचप्रमाणे सर्व प्राणिमात्राला ती जीवंत ठेवून सर्वाविषयी अनेक प्रकारचे संकल्प आणि विचार यांनी दृढता करविते. दुसरें, जन्मजन्मांतराला प्राप्त करणारी मुद्धा कल्पनेमध्ये राहिलेली अशी या आत्म्याची ज्योतिमय गुप्त विद्युतच आहे. या सिद्धांताशी काही अंशी मिळणारा हल्लीच्या पाश्चात्य तत्त्वज्ञानाचा सिद्धांत आहे. तो सिद्धांत असा आहे की,-'प्रथम तेनोमय सूर्याच्या किरणांच्या उप्ण- तेने सर्व सृष्टि प्रकट झाली.' याविषयी आपले योगेश्वर विशेष इतकाच सांगतात की, उप्णरूपी सूक्ष्म विद्युत्मध्ये एक प्रकाशतत्त्वाहून सुद्धा अति सूक्ष्म वस्तु राहिली आहे. ती वस्तु आणि आपला संकल्प हे दोन्ही ऐक्यरूपाने व्यापून राहिले आहेत, त्यामुळे योगात्म्याला सर्व सृष्टीचे ज्ञान होऊ शकते. या सत्य सिद्धांतावरून गुप्त विद्येच्या ज्ञा- त्यांनी असे सांगितले आहे की, आत्मरूप सूर्याच्या तेजाचें ज्या प्रकारचे प्रककणे होते, त्याप्रमाणे अणु आत्मरूप सूर्याची अमुक संकल्पयुक्त दृढता व्यापून जाते, त्यामुळे त्या हर संकल्पाच्या अमुक भावाचें चलनवलन होऊ लागते. असे झाले मणने तो भावच तनो- ·११. पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [विभूति- मय प्रकाशाने प्रकाशित होतो. पुढे त्या भावाची छाया सर्व ब्रह्मांडांत व्यापून अनंत आकाराने सर्व शक्तींमध्ये कर्मानुसार वाटली जाते. या झालेल्या वाटणीप्रमाणे दुसरे भिन्न भिन्न संकल्प तो भाव उत्पन्न करितो, आणि त्याला अनुसरून सर्व कृती होऊ लागतात. अशा वेळी ध्याननिष्ठ योगी स्वतः आकाशाडून सुद्धा सूक्ष्म अशा आकृतीला पोहोचला असे वाटते. सारांश हा की, आपली भावरूपी विद्युत् सर्व प्राणिमात्राच्या भावयुक्त विद्युत्मध्ये व्यापक होऊन आपल्या भावाप्रमाणे कर्म करविते. अथवा दुसऱ्याची भावयुक्त विद्युत् त्या योग्याच्या भावामध्ये व्यापक होऊन त्याच्या कर्माचे ज्ञान त्या योग्याला होते. यावरून हल्लीच्या पश्चिमदेशांत राहणाऱ्या (युरोपियन ) ताकिलान्यांप्रमाणे असे समजूनये .की, पंचतत्यांपासून उत्पन्न झालेली विद्युत् नी या जगाचा व्यवहार चालविते ती आपल्या आत्म्याचा चैतन्ययुक्त भाव आहे; कारण, त्या विद्युत्पेक्षां भावाची गति अति मोठी आहे. स्याशिवाय ही स्थूल विद्युत् ज्या स्थानावर जाऊं शकत नाही त्या ठिकाणी भाव जाऊ शकतो; आणि हा भाव दुसऱ्याच्या संकल्पांत व्यापून जाउन जगाच्या क्रिया, विचार वगैरेंना पालटून टाकितो. ते याप्रमाणे की, कोणी महात्मा योगेश्वर आपल्या प्रबल इच्छाशक्तीने सत्ययुग होण्याचा संकल्प करील तर तत्काल तो भाव सत्ययुगाची धर्म, नीति, ज्ञान आणि प्रजा वगैरे झालेली दाखवून, ज्यांत सर्व प्रना सत्यवादी, ज्ञानी आणि परमसुखी आहेत, असे त्या वेळचे जगत् हल्लीच्या जगताः पेक्षा भिन्न रूपांतच भासवितो. याच्या सत्यतेविषयींचा दृढ निश्चय साधारण मनुष्यांस सर्व देशच्या मतपंथांच्या मूळ पुरुषांच्या कृती यथार्थ जाणल्याने होऊ शकतो. या सर्वाचा सारांश इतकान की, स्थूल विद्युत् जगताच्या सर्व जड पदाथांचा व्यवहार चालविते. आता दृढ झालेली भावना प्राण्यांच्या हृदयांत व्यापून कल्पनांचा व्यवहार चालविते, तसा व्यवहार स्थूल विद्युतेला चालवितां येत नाही कारण, ती सूक्ष्म असून स्वाभाविक जह आहे, आणि दृढ झालेली भावना स्वभावाने चैतन्यरूप आहे; मणून ही आत्म्याबरोबर ऐक्य दाखविते. ते इतके की, 'मी निराकार आहे' याप्रकारची दृढ कल्पना इच्छा पातीने झाली पणने आपली सर्व कल्पना आणि तिचे संकल्प निराकारपणाच्या आकृतीत च्यापून गेलेले आपणाला समजतात. त्याचप्रमाणे 'मी स्थिर पूर्ण ब्रह्म आहे' अशा प्रकार रची दृढ कल्पना इच्छाशक्तीने झाली मणने आपली वासना आणि आपले निश्चितार्थ स्पिर- पणास पोहोचून नातात, त्यामुळे अत्यंत सूक्ष्म आत्म्याचे आपणाला सत्य ज्ञान प्राप्त होते. तात्पर्य इतकेंग की, जमा भाष, नशी भक्ति, नशी वामना, नसे निश्चितार्य, नशी हदता आणि नशी प्रबल इच्छाशक्ति त्या प्रकाराने लाभ, अलाभ, मुख, दुःख, यश, अपगरी आणि कोनि वगरे म ऐश्वर्य आपोआप नितिल्यावांचून आपल्याला प्राप्त होउन ·पादः ३ ] पातखलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । . . जाते. याच कारणावरून प्रथम उत्पन्न होणाऱ्या संकल्पाला प्रारब्धरूपं अथवा इच्छाशक्ति असे सच्छास्त्रांत मटले आहे; कारण की, सर्व जन्म प्राप्त करविणारा मूळ संकल्प आणि मनच आहे; ह्मणून ज्ञानी पुरुषांनी प्रारब्धाला मुख्य मानिले आहे. संकल्पाच्या निश्चया- ांचे नावच प्रारब्धाचे मूळ आहे. ह्या निश्चयार्य अणुरूप आत्म्याचें तेजोमय, चलितरूप, भावरूपं चैतन्य अति सूक्ष्म आणि गुप्तविद्याद्वारे आपले सर्व संकल्प उत्पन्न करिते, आणि त्या उत्पन्न केलेल्या संकल्पांची सूचना ही भावरूप गुप्त विद्युत् आपल्या मन, बुद्धिरूप तत्त्वांना देते, या योगाने आत्म्याचा तेजोमय प्रकाशित स्वरूपाचा गोळा आपल्या प्रबल इच्छाशक्तीने दृढ झालेल्या संकल्पाप्रमाणे या सृष्टीच्या सर्व प्राणिमात्रामध्ये व्यवहार करीत आहेसे वाटते; अथवा या प्रकाशित आत्म्याच्या गोळ्याला आपआपल्या प्रबल केलेल्या इच्छाशक्तीने दृढ वासनांच्या योगाने आपल्या संकल्पाच्या अनुसार आपल्या इच्छेप्रमाणे दुसऱ्या प्राण्यामध्ये प्रवेश करितां येतो; त्यामुळे आपला प्राण दुसऱ्या अनेक शरीरांमध्ये प्रवेश करूं शकतो; आणि यालाच परकायप्रवेश ह्मणतात. याच रीतीने समर्थ शंकराचार्यानी एका राजाच्या शरीरांत आपल्या सर्व चैतन्य प्राणांसुद्धा प्रवेश केला होता. या रीतीने तेनोमय आत्मरूप सूर्याचा असा प्रकाशित गोळा आपल्या हृढ संकल्पाप्रमाणे ज्या वेळेस चालतोसा वाटतो, त्या वेळेस आपला श्वास दोन बोटांच्या अवकाशांत चालतो असे समजावें, याला गुप्त विद्येचे ज्ञानी धर्ममेव असें ह्मणतात. या धर्ममेघाला कितीएक महात्मे समाधि ह्मणतात; कारण, समाधीच्या स्थिती- प्रमाणे यांत ज्ञानरूप धर्माच्या अनंत अमृतमय धारा वर्षतात, अर्थात् गुप्त ज्ञानाच्या अनेक स्फूर्ती प्रकट होतात. समाधीविषयी एका श्रुतीत असे सांगितले आहे की, ' ज्या वेळेस घ्याता झणजे ध्यान करणारा व ध्यान ह्यांचा क्रम मुटून निवात प्रदेशांतील स्थिर दिव्याप्रमाणे केवळ ध्येगच स्पिर राहते, त्या वेळेस त्याला समाधीची स्थिति ह्मणतात.. यांत ध्येयरूप आत्म्याचे जे अनंत ज्योतिरूप किरण ते अमृताच्या धारेसारखे भासतात. अशा स्थितीमध्ये त्या समाधिनिष्ठ योग्याला आपल्या देहाचे भान राहत नाही, तर केवल आपला एक शुभ संकल्परूप भावच त्या समयीं सर्व सृष्टीत अनंत रूपांत भ्रमण करितो; हाणून या भावरूप शरीराला योगवासिष्ठांत अंतवाहक शरीर असें झटले आहे. दुसरें याला नुविभ्या असे मुद्धां ह्मणतात. या तुर्यावस्थेत प्रकाशित होणा-या आत्म्याचे स्वरूप या- प्रमाणे सांगितले आहे. 'प्राज्ञ, तैनस आणि विश्व इत्यादिकांपासून निवृत्त असल्यामुळे ईशान लणने नियामक, अव्यय व प्रभु असा आत्मा आहे.' याला अव्यय खणण्याने कारण असे की, यांत सर्व विश्वादिक भाव मिथ्या होऊन नाऊत एक मात्र अद्वत राहते. या प्रकाशमान अद्वैताला देव, तुर्य, विभु इत्यादिक पटले याचा सारांश असा की, ·११२] पांतवलयोगशाखाचा अभिमाय । [ विभूति- ओंकाररूप आत्म्यामध्ये तुर्यमय अणु, आपले प्रकाशित झालेले असंख्य किरण व चितांच्या सर्व कला वगैरेंना आकर्पण करून व संकल्पाच्या सर्व भावनांस नष्ट करून ऐक्यरूपाने ज्योतीमध्ये मिळून जातो. त्या समयीं फक्त प्रथमच्या गुप्तसंकल्परूप भावाचा भास मात्र राहतो. बाकी कोणाचाही भात राहत नाहीं; तो असा की, साधारण जगांतील कितीएक मनुष्ये त्यांत उत्तम मानसिक ज्ञानवान् मुद्धां आणि कितीएक वैद्य सुद्धा त्या समाधिनिष्ठाला मरण पावला असें समनतात; कारण, त्या समयीं त्याचे श्वाससहित सर्व चैतन्य एकरूपाने आत्म्यामध्ये व्यापून जाते; त्यामुळे त्याचा देह दुसन्याला काष्ठाप्रमाणे भासतो. अशा स्थितीच्या वेळी योग्याचा श्वास एक बोटाच्या अंतरांत राहिलेला असतो. अशा समयी आपल्या संकल्पाचे सर्व भाव अनेक वृत्तींमध्ये ऐक्यरूपाने एकत्र होऊन जातात, त्यामुळे संकल्परूपाने अति सूक्ष्म अंतवाहक शरीर. इच्छा मात्र अशा अनंतकोटी ब्रह्मांडांच्या स्थानांत गमन करूं शकते. इतकेच नाही तर तेथे अनेक क्रिया करून त्या केलेल्या क्रियांची यथार्थ जाणण्याची शक्ति सुद्धा पुष्कळ प्रसंगी त्या समाधिनिष्ठ योग्याच्या संकल्पाला येते. पुढे त्या वेळी अखंड ज्योति तेजोमय प्रकाशानें स्थिरता पावते, त्या वेळेस महदाकाशस्वरूपाचा भाप्त पडतो. या भासांत असंख्य संकल्प अगणित ब्रह्मांडांची उत्पत्ति, स्थिति आणि लय करिताहेतसे वाटते. त्या वेळी अणुरूप आत्मा ओंकाररूप आत्म्यामध्ये पूर्णपणाने एकत्र होऊन जातो, त्यामुळे तो समाधिनिष्ठ योगी स्वतः शुद्ध आकाशाप्रमाणे निर्विकार भावांत अखंडदंडायमान ( येथून तितकें एक अशा ) महदाकृतियुक्त आकाशाच्या पोकळीत अविभाज्यपणाच्या लक्षणाने (ऐक्याने ) पंचभूतयुक्त विद्युतेचा कर्ता अति सूक्ष्म आकाराने सर्वत्र व्यापक होऊन स्वतः आपल्या मूळ स्वरूपात स्थिर झालेला समजतो. असा मोठा आदर्श निराकारस्वरूपांत पूर्णानंदाने उदकाच्या लाटांप्रमाणे मिळून जातो. या स्थितीला अनुभवी ज्ञानी भूमास्थिति ह्मणतात. या स्थानांत मात्र गुप्त बुद्धीने जगताचा द्वैतरूप भास उत्यानसमयी वाटण्यांत येतो; मणने पुष्कळ वेळी त्या योग्याला महदाकाशांत अंतवाह- करूप द्वैत सृष्टि दिसते. त्याकरितां उत्थान (समाधिमंग ) न होता नर बुद्धि शांति पावलेलीच राहील, तर अंतवाहकरूप द्वैत दृष्टि दिसणार नाही. यावरून स्पष्ट सिद्ध होते की, द्वैतमय नगपं दाखविणारी चंचलता पावलेली युद्धिच होय. याप्रमाणे केवळ शांति पावलेल्या बुद्धीच्या पुरुषास परमपदरूपी अविनाशी स्पिनि प्राप्त होते, ती स्थिति नाणणारा प्रकाश आणि अंधकारकर्ता भिन्न प्रकारने होनात. यांत ओंकाररूप आत्म्याने चारही पाद त्या अभ्यासी योग्याला यथार्थ रीतीने भोगतां येतात; त्यामुळे तो योगी ओंकाररुप आत्म्याला संपूर्ण राताने जाणतो, ·पादः ३ ] पांतञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [ ११३ N त्यामुळे तो दृश्य अथवा अदृश्यरूपानें कोणत्याही पदार्थाचा विचार करीत नाही; कारण, अशा पूर्ण आनंदमय स्थितीत राहिलेल्या योग्याला कोणत्याही प्रकारचे भय नसते. अशा समाधिनिष्ठ योग्याच्या स्वप्नावस्थेची स्थिति कशी असते ती सांगतों- 'ओंकाररूप अद्वितीय ब्रह्माच्या स्थितीत जीव, ईश्वर इत्यादि चेतन, अचेतनरूप में जगत् ते स्वप्नमात्र आहे. ' अर्थात् अविभाज्य ओंकाररूप अद्वितीय स्वरूपांत जाग्रत्, स्वप्न, सुपुप्ति, तुर्या आणि भूमा ह्या पांच अवस्था आणि त्यांचे सर्व देखावे स्वप्नाप्रमाणेच गुप्त राहिले असतात. या ओंकाराला यथार्थ जाणणारा मात्र परम उत्तम योगेश्वर अथवा मुनि आहे असे मांडूक्योपनिषदांत सांगितले आहे. चक्रांचा अभ्यास झाला आणि त्यांचा पक्का अनुभव आला झणजे मग त्या त्या धारण केलेल्या प्रदेशांत राहिलेल्या देवतांचें ध्यान करावे. हे ध्यान चार प्रकारचे आहे. ते प्रकार असे,- आधिभौतिक ध्यान शालग्राम इत्यादिकांचें, आधिदैविक सूर्य इत्या- दिकांचें, आध्यात्मिक चक्रचिंतन करणे, आणि चवथें निराकार असे नादानुसंधान होय. याचप्रमाणे ध्यान सगुण आणि निर्गुण या दोन भेदांनी दोन प्रकारचे आहे,. त्यांत सगुण ध्यान पांच प्रकारचे आहे. श्रीविष्णुध्यान, अग्निध्यान, सूर्यध्यान, भ्रूध्यान. आणि पुरुपध्यान. या सर्वांचे लक्षण याज्ञवल्क्यसंहितेंत याप्रमाणे सांगितले आहे, श्रीविष्णुध्यानः- जे कंदस्थानापासून निघाले आहे, ज्याचा वारा अंगुले लांचीचा नाल (देंठ) आहे, ज्यास आठ पांकळ्या आहेत, आणि ज्याच्या मुखाचा चार अंगुलें विस्तार आहे, असें मणिपूरकचक्र आहे. त्याला प्राणायामाने ऊर्ध्वमुख करून व त्याची केशर- युक्त कणिका (कमलकलिका ) प्रफुल्लित करून तिच्यांत जगताचे उत्पत्तिस्थान, जन्मरहित, व्यापक, चतुर्मन, शंख, चक्र, गदा आणि पद्म ही आयुधे ज्याने चार हातांत धारण केली आहेत, किरीट, बाहुभूपणे इत्यादि भूषणांनी भूपित, नीलकमलाप्रमाणे ज्याची शरी- रकांति, प्रसन्नता व मंदहास्य यांनी युक्त आणि पूर्णचंद्राप्रमाणे आहादायक आहे मुखकमल ज्याचे, आणि शुद्धस्फटिकाप्रमाणे ज्याची प्रभा, पिवळा पीतांबर ज्याने परिधान केला आहे; कमलाप्रमाणे कोमल आहेत चरण ज्याचे व त्याच कमलाच्या पांकच्या ज्याच्या भोवती व्याप्त झाल्या आहेत असा भगवान् लक्ष्मीपति पुरुषोत्तम आहे. तेथे एकाग्रचित्त होऊन तो मी आत्मा' असे अभेदचिंतन करा. याला सगुण विष्णुध्यान पणतात. अपि पान:-प्रकृतिरूप आहे कर्मिका ज्यानी, अणिमादिक आहेत पाकच्या ज्याच्या, सोळा विकार हेच आहेत केसर ज्याचे, ज्ञानरूप आहे नाल ज्याचा, महत्तत्त्वरूप आहे कंद ज्याचा, प्राणायामाने विकसित आहे मुरा ज्या, अशा ह्दयकमलांत ·११४] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [ विभूति-. . अनेक किरणांनी व्याप्त, ह्मणूनच भोवताली ज्याचा प्रकाश फांकला आहे, अगद्योनि, में शिखांचे बीज, ज्याचें पादतटापासून मस्तकापर्यंत सर्व शरीरं तप्त होऊन राहिले आहे, आणि निर्वात देशामध्ये असणाऱ्या दिव्याप्रमाणे निश्चल आहे शिखा (ज्वाला) ज्याची असा जो वैश्वानरनामक महानि त्याच्या शिखांच्या मध्ये, जशी नीलमेघामध्ये विद्युरेखा असते त्याप्रमाणे विराजमान अशा अक्षरपरमात्म्याला पाहून नीवारशूकाप्रमाणे (गव्हांच्या ओंब्यांस वारीक व लांब कांट्यासारखी कुसळे असतात त्यांप्रमाणे) आहे सूक्ष्म रूप ज्याचें अशा पीतवर्ण अग्नीस जाणून 'तो मीच आत्मा' असे एकाग्रचित्ताने अभेदचिंतन करावे. याला अग्निध्यान ह्मणतात. सूर्यध्यानः- पूर्वी सांगितलेल्या हृदयकमलामध्ये सुवर्णमय आहेत श्मश्रु, केश आणि नसे ज्याची, पद्माचें आहे आसन ज्याचें, चार आहेत मुखें ज्यास, उत्पत्ति, रक्षण व संहार करणारा, जो सर्वलोकसासी, आपल्या प्रभेने सर्व जगताला प्रकाशित करणारा, प्रफुल्लित आहे कमलामन ज्याचें असा जो आत्मरूप भगवान् सूर्य त्यास पाहून त्या ठिकाणी 'तो मीच आत्मा' असे एकाग्रचित्ताने अभेदचिंतन करावे. ध्यानः-दोन्ही भ्रुकींच्या मध्ये देहाच्या मध्यभागापासून ते मस्तकापर्यंत स्थाणू- प्रमाणे (निश्चल ) स्थित असणारा, प्रकाशरूप, जगताचे कारण व अन्यक्त अशा आत्म्याला मनाने जाणून 'तो मी' असे एकाग्रचित्ताने अभेदचिंतन करावें. याला बेध्यान ह्मणतात. पुरुपच्यानः-पूर्वी सांगितलेल्या विकसित हृदयकमलांत, सहस्रदलांनी युक्त व अधोमुख (पालये ) में दहाव्या द्वारांत कमल आहे, त्यांतून पडणाऱ्या अनेक अमृतधारांनी भिजून गेलेला व मुधारसाने सिंचन करणाऱ्या चंद्रकिरणांनी व्याप्त, तसेंच अमृताच्या सिंचनाने सर्वांगी पुष्ट आलेला, तेनोमय असा जो भोक्ता पुरुष त्याचे ठिकाणी 'तो मीच सच्चिदानंदपरब्रह्म आहे' असे अभेदचिंतन करावें. याला पुरुषध्यान रीतीने ध्यानाचा अभ्यास करणारा योगी सहा महिन्यांत मृत्युनय होतो, आणि वर्षामध्ये जीवन्मुक्त होतो. याप्रमाणे सगुणध्यानाचा प्रकार सांगितला. आतां निर्गुणध्यानाचा एक प्रकार तेथेंच याममागे सांगितला आहे.- निर्गुणध्यान १ लें:-'एक ज्योतिर्मय, शुद्ध, व्यापक, कूटस्थ, अनंत, अनल, नित्य, अनाकास, असवर्ण, अरूप, अरस, अगंध, अप्रमेय, अनामय, आनंदम्वरूप, अनर, सर सन, सर्वकारण, सगंधार, नगप, अमूर्न, अन, अव्यय, अदृश्य, ज्ञान्यांनी सर्वसंवेद्य, सांच्या आत आणि बाहेर गित, सर्वतोमुग्न, साहा, साठिकाणी आहेत हस्त आणि हणतात. या ·“पादः३] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [११५ - पाद ज्याला अशा विशेषणांनी युक्त में सच्चिदानंद परब्रह्म 'ते मी आहे' असे एका- ग्रचित्ताने अभेदचिंतन करणे यास ब्रह्मवादी निर्गुणध्यान ह्मणतात. ' ध्यानबिंदूपनिषदांत याप्रमाणे सांगितले आहे, 'स्वदेहाला खालची अरणि करावी, व प्रणवाला उत्तर (वरची) अरणि करावी; आणि ध्यानरूप मंथनाच्या अभ्यासाने निगूढ परमात्म्याचा साक्षात्कार करून घ्यावा. नि० ध्या० २ रें:-जेथे कोणाचा उपद्रव नाही, अशा रिकाम्या जागेमध्ये किंवा पर्वताच्या गुहांमध्ये अपवा अरण्यामध्ये योगाभ्यास करणाराने नेहमी योगतत्पर होऊन उत्तम रीतीने ध्यान करण्यास आरंभ करावा. त्या वेळेस त्याने अंतःकरणास स्वाधीन ठेवून सर्वसंगपरित्याग करावा; आहार कमी कमी करून इंद्रियांस निका; व बुद्धिपूर्वक नाक, तोंड इत्यादि सर्व द्वारें बंद करून मनास ध्यानाकडे गुंतवावें. त्या ध्यानांत त्याने आपणास व सर्व जगतास, नित्य व अभिन्न असा जो ज्ञानस्वरूप भगवान् विष्णु तन्मय समजून ध्यान करावे, मणने योगी उत्तमगतीस प्राप्त होतो.

·. ११६ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [विभूति-. विजांप्रमाणे चमकत आहे; कोट्यवधि सूर्याप्रमाणे ज्याची प्रभा पसरली आहे. याप्रमाणे त्या परमात्म्याचे दर्शन योग्याला झाल्यावर जसे स्त्री पुरुष दोघे रमत असतां रतिसमाप्तीस जो त्यांना क्षणभर आनंद होऊन 'मी कोण आहे' याचे भान त्यांस राहत नाही; त्याप्रमाणे कोणी योगी मोठे आश्चर्य वाटल्यासारखे काही ऐकतच राहतो; कोणी चकितमुद्रेने पाह- तच राहतो; जरी काही पाहतो, व ऐकतो तथापि त्या परमेश्वरास कोणी चांगल्या रीतीने जाणत नाही. याकरितां गुरूच्या कृपेनें लक्ष्य (स्वरूप) समजून घेऊन तें साधण्याचा चांगला अभ्यास करावा. अभ्यासाच्या योगानें ज्ञानदृष्टि प्राप्त होऊन त्यायो- गानें प्रभूचे दर्शन होते. ते स्वरूप असे की, सर्व तेजस्वी पदार्थांपेक्षाही ज्याचे अधिक तेन, 'ज्या ठिकाणी अंधकाराचा लवलेशही नाही, अनंतकोटि सूर्याप्रमाणे ज्याचा वर्ण, स्वच्छ व मुवर्णाप्रमाणे निष्कलंक, प्रकृतीहून भिन्न व केवल आनंदस्वरूप असा परमात्मा आपल्या . हृदयाकाशांत आहे असें जो जाणतो तो मुक्तच असे समजावें. योगाच्या दुसऱ्या ग्रंयांत दुसरी अनेक प्रकारची ध्याने सांगितली आहेत, त्यांत ही सगुण व निर्गुणध्याने उत्तम आहेत;' असे भगवान् याज्ञवल्क्यांनी झटले आहे. 'या ध्याना- 'पासून चित्ताची शुद्धि होते; कारण, मनाच्या विक्षेपाला हेतु जे रजोगुण व तमोगुण त्यांचा समूळ नाश झाल्यामुळे सर्व पापें जळून जातात; आणि चित्त निर्मल होते;' असें ध्यानबिंदू पनिषदांत सांगितले आहे. याच दृष्टांतपूर्वक स्पष्टीकरण विवेकचूडामणीत असे केलें आहे की, 'नसें सोनें क्षार इत्यादिकांच्या योगानें मल दूर होऊन पुनः पूर्ववत् उज्ज्वल होते; त्याप्रमाणे ध्यानाच्या योगाने चित्त शुद्ध होऊन सत्वगुणाचा जें मलरूप रज यांचा पराभव आपला स्वाभाविक जो शुद्ध सत्वगुण त्यांत स्थित होते. ' 'ध्यानाचा अभ्यास करणाराला चित्तशुद्धि झाल्या नंतर परमात्म्याचा साक्षात्कार होतो, ' यावर विवेकचूडामणींत दृष्टांत सांगितला आहे की, ज्याप्रमाणे कोणीएक प्रकारचा किडा दुसरे सर्व व्यापार सोडून देऊन भ्रमरान ध्यान करीत राहतो; तें ध्यान करितां करितां त्याला भ्रमराचे स्वरूप प्राप्त होते; त्याप्रमाणे योगी परमात्म्याचें ध्यान करीत असतां ईश्वरसरूप होतो. याप्रमाणे ध्यान मोक्षाचे कारण आहे ह्मणून योग्याला वर सांगितल्याप्रमाणे ध्यान करणे अवश्य आहे; पणूनच छांदोग्योपनिषदांत 'पृथ्वी, अंतरित, स्वर्ग, उदक, व मनुष्य इत्यादि सर्व ध्यान करितात; झणून त्यांना ने महत्त्व प्राप्त झाले आहे ते सर्व ध्यानाच्या फलाचा एक अंशमात्र आहे. त्याप्रमाणेच ने अधम, कलहप्रिय, दुर्गन व निंदक आहेत, ते सर्व ध्यान न फेल्यामुळेच असे झाले आहेत. झणून हे नारदा ! तूं ध्यानाची उपासना पराभव करणारे व तम करून पर्वत, देवता ·पादः३] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [ ११७ कर' असें सनत्कुमारांनी नारदास सांगितले आहे. भगवान् याज्ञवल्क्यांनीही ध्यान में बंधमो- साला कारण आहे,' असे सांगितले आहे. कितीएक योगी ध्यानाची निर्विघ्नपणानें पूर्णावस्था व्हावी ह्मणून कुंडलीला जागी करून शून्यपदवीने (सुषुम्नामार्गानें ) प्राणाचा लय होण्याचा अभ्यास या अवस्थेत विशेषेकरून करण्यास सांगतात. त्याचा प्रकार असा आहे की, जसा सर्व पर्वतांसहित पृथ्वीला आधार शेष आहे; त्याप्रमाणे सर्व योगांगांना कुंडली आधार आहे. ही कुंडली निनलेली आहे, ती ज्या वेळेस गुरुकृपेनें नागी होते, त्या वेळेस सर्व चक्रे आणि ब्रह्मग्रंथि, विष्णुग्रंथि व रुद्रग्रंथि या सर्वाचा भेद होतो. त्या वेळेस सुषुम्ना ही प्राणाला राजमार्गाप्रमाणे होते झणने सुपुग्नेच्या वाटें ब्रह्मस्थानाकडे जाण्याला प्राणास काही अडचण पडत नाही. त्या वेळेस चित्त स्थिर होऊन मृत्यूसही जिंकण्यास समर्थ होते. याकरितां जसे किल्लीने कुलूप निघून दार सहज उघडले जाते, त्याप्रमाणे हठ- योगाचा अभ्यास करून कुंडलीने मोक्षाचे द्वार में अडवून धरले आहे ते मोकळे करावें. ब्रह्मस्थानास जाण्याचा तो मार्ग आहे तेथे तोंडाशीच कुंडली मुख पसरून निजली आहे.' असे हटयोगप्रदीपिका वगैरे ग्रंथांत सांगितले आहे. निला शून्यपदवी, ब्रह्मरंध्र, महापय, श्मशान, शांभवी, मध्यमार्ग वगैरे अनेक संज्ञा आहेत, अशी सुषुम्नानाडी कंदाच्या मध्यभागी राहिलेली आहे. ती पाठीमागच्या बाजूने मेरुदंडांतून ( पाठीच्या कण्यांतून ) ब्रह्मरंधापर्यंत जाऊन पोहोचली आहे. ' मनुष्याच्या लिंग व गुद यांच्या मध्यभागी जी शिवण आहे तेथून नऊ बोटें वर वेंबीच्या खालच्या मान्स एक कंद आहे; तो कंद चार वोट लांब व चार नोटें जाड असून त्याची आकृति व रंग पक्ष्याच्या अंड्याप्रमाणे आहे व भोवतालची त्वचा कफवेष्टित झाली आहे ' असे याज्ञवल्क्यांनी सांगितले आहे. या कंदाच्या मधून मुपुम्नानाडी निघून आधारचक्रांत नाते, तेथून पुढे क्रमाक्रमाने स्वाधि- छान, मणिपूर, अनाहत व विशुद्ध या चक्रांत जाते. तेथे तिला एक पश्चिमेकडे व एक पूर्वेकडे असे दोन फाटे फुटतात. त्यांत पश्चिमेकडील फाटा, मानेच्या पाठीमागे मेरुदंड आहे त्यांतून ब्रह्मरंधापर्यंत जाऊन पोहोचतो; व दुसरा पूर्वेकडील फांटा भुवयांच्या मध्यमागी में आज्ञाचक्र आहे त्यांतून ब्रह्मरंधांत जाऊन पोहोचला आहे. या दोन मागांपैकी पश्चिमेकडील मार्ग उत्तम आहे; कारण, अपववेदाच्या योगशिखाउपनिषदांत सांगितले आहे की, 'योग- मागांत ने निपुण योगी आहेत ते मधुमेना नो पवित्र पश्चिममार्ग आहे त्यांत प्रागकलेमुदा प्रोश करितात.' हठयोगप्रदीपिका व खेचरीपटल वगेरे ग्रंथांतही मान्नेच्या पश्चिममागांत भागाचा प्रवेश करणे प्रशस्त सांगितले आहे. या मार्गाने प्राण प्रसस्थानांत जाऊन पोहों. .

·११८ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [ विभूति- चतो खरा परंतु त्याच्या तोंडींच कुंडली तोंड पसरून मार्ग अडवून निनली आहे तिला जागी करून मोक्षमार्ग मोकळा करावा. ' कंदाच्या वरच्या जागेत व नाभीच्या खाली कुंडली सुपुम्नेला आपल्या अंगाचे साडे. तीन वेढे देऊन व शेपूट तोंडांत वळकट धरून राहिली आहे; त्यामुळे पुरुषाला प्राणाचा प्रवेश इतर नाडींप्रमाणे सुपुम्नेत सहन करितां येत नाहीं; ह्मणून दशम द्वार में ब्रह्मस्थान त्यांत प्राणाचा लय करण्याविषयी उत्सुक असणाऱ्या साधक पुरुषाने विधीप्रमाणे कुंडलीचें चालन करावें.' असे याज्ञवल्क्यांनी सांगितले आहे. वज्रासन करून बसावे, नंतर दोन्ही हातांनी घोंट्याच्यावर पाय बळकट धरून कंदाला दाबावें. पुढे उड्डियान, जालंधर, मूलबंध वगैरे बंधांपैकी बंध करून प्राणायाम करावा. यायोगाने लवकरच ब्रह्मनाडीत प्राणाचा प्रवेश होऊ लागतो. पुढे यासन करून भस्त्रानामक कुंभक करून नाभीच्या ठिकाणी असणाऱ्या सूर्याचें आकर्पण करून निजलेल्या कुंडलीला जागें करावें. ' असें हठयोगप्रदीपिकेंत सांगितले आहे. तात्पर्य, उड्डियान व मूलबंध केल्याने अपानवायूचे वर आकर्षण होऊ लागते; व जालंधरवंधाने प्राणवायूचे खाली आकर्षण होऊ लागते. नंतर प्राण आणि अपान हे दोये एक ठिकाणी झाल्याने जठराग्नि अतिशय प्रज्वलित होतो. पुढे त्या अग्नीच्या उप्णतेमुळे व्याकुळ झालेली कुंडली सुपुग्नेच्या द्वारी ठेवलेलें आपलें मुख उचलून सरळ होऊन सुपुम्नेच्या मार्गात प्रवेश करून वर ब्रह्म- रंधांत गमन करिते. खेचरीपटलांत याप्रमाणे कुंडलीचालन सांगितले आहे,- ' ज्या वेळेस अनादि- कालापासून झालेला बुद्धिपुरुषांचा संयोग नष्ट व्हावा अशी इच्छा योग्यास उत्पन्न होईल, त्या वेळेस त्याने पवित्र, रम्य व एकांत अशा स्थली सिद्धासन करून बसून कोट्य वधि विनांप्रमाणे तेजस्वी अशा कुंडलीचें मूलाधारांत पुष्कळवेळपर्यंत चिंतन करावे. पुढे भूलाधारापासून आरंभ करून ते थेट पायांच्या तळ्यांपर्यंत व्याप्त झालेला जो जीव व प्राण यांचे आकर्षण करुन दोघांना मूलाधारांत आणावे, आणि तेथें प्रलयाग्नीप्रमाणे भगवती कुंडलिनी दोघांना प्राशीत (गिळीत) आहे असे चिंतन करावें. तात्पर्य, तळपायांपासून प्राणसहित नीवाला प्रत्याहाराच्या वलाने आकर्पून मूलाधारांत असणाऱ्या कुंडलीत आणून मिथ्यावें. याप्रमाणे तेथे थोडा विसावा घेऊन निच्यांत प्राण व जीप मिळाले आहेत अशा कंटातीला स्वाधिष्टानचक्रांत आणन ती मलाधारापासन आरंभ ·पादः३] पातञ्जलयोगशाखाचा अभिप्राय । .. [११९ आहे असे चिंतन करावे. तेथे थोडा विसांवा घेऊन सोळा पांकळ्यांनी युक्त अशा विशुद्ध- चक्रांत कुंडली आणून विशुद्धचक्राला आरंभ करून अनाहतचक्रापर्यंत व्यापून राहिलेल्या प्राणाला गिळीत आहे असें चिंतन करावे. तेथून भुवयांच्या मध्ये आज्ञाचक्रांत आणून नसें दूध व पाणी एकठिकाणी असतां हंस त्यांतून दूध निराळे करितो त्याप्रमाणे शरीररूप पाण्यापासून जीवात्मारूप दुघाला विवेकेंकरून पृथक् नाणून कुंडलीबरोबर मिळवावे. तेथून ब्रह्मरं- धद्वाराने परमानंदरूप क्षीराब्धीमध्ये असणाऱ्या हजार पांकळ्यांच्या ब्रह्मवक्रांत आणावी. ने साक्षी ज्ञानस्वरूप अशा अधिष्ठानांत (स्थानांत ) कुंडलीसहित जीवाचा लय करावा. तेथे असणाऱ्या परमकारण अशा शिवाचा शक्तीशी योग करून ती दोचें एक आहेत अशी मावना करावी. याप्रमाणे भावना केली असतां जीव शिवामध्ये लीन होऊन शिवसरूप होतो. याप्रमाणे मुपुन्नाद्वार खुले झाल्याने प्राण मुद्धा तिच्या मागें मुपुम्नेत प्रवेश करून ब्रह्मचक्रांत जाऊन राहतो. या प्राणाच्या बरोबर, आधारचक्राच्या जवळ असणारें में त्रिकोण अग्निकुंड, त्यांतून मूलबंधामुळे वर आलेली अग्नीची शिखा (ज्वाला ) मुद्धां जाते;, निच्या तेनाने योग्यांना नाण्या येण्याचा मार्ग दिसतो. हे रहस्स अथर्ववेदाच्या अमृतबिंदु- उपनिषदांत स्पष्ट लिहिले आहे. याप्रमाणे ब्रह्मरंधांत कुंडली गेल्याने चित्त नितिपय होते, त्यामुळे ध्यान निर्विधपणे सतत चालते; आणि त्या योगानें कैवल्यप्राप्ति होण्याला काही अवकाश लागत नाही; असे कठोपनिषदांत सांगितले आहे. आणि ' नसा हंसपक्षी जाळें तोडून आकाशांत निःशंक संचार करितो, त्याप्रमाणे जीव संशयरून हृदयग्रंथीचा भेद झाल्यामुळे संसारपाशांतून मुक होऊन तरून जातो;' असे अथववेदांतील क्षुरिकाउपनिषदांत सांगितले आहे. अशा रीतीने कुंडलीचालनाने प्राण ब्रह्मरंध्रांत लीन झाला असतां कृतार्थ होतो, मगने मुपुम्नाद्वाराने शक्ति (कुंडली ) सहित प्राणाना ब्रह्मचकांत निरोध झाल्याने व तो निरोध सतत राहिल्यामुळे नीव तेथे तत्क्षणी शिव होतो. यावरून श्रुतीमध्ये किंवा स्मृती- मध्ये जेनीवन्मुतांचे प्राण यर नात नाहीत, व ते घूममागांत अथवा ऑनरादिभागात प्रवेश केल्यायांचून येन लीन होतात' असे सांगितले आहे ते बरोबर जुम्ने. 'आनां कोटें को प्रारब्धार्माच्या योगाने देहत्यागापर्यंत तमाच असतो तो मुद्धां ब्रह्मरंधद्वाराने निवून मामलोक वगैरे ठिकाणी प्राप्त होउन तेथे मुक्त होतो.' असे मुंडक इत्यादि उपनिपदांत सांगितले आहे. .

·१२.] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय। [ विभूति- तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः ॥ ३ ॥ तेंच ध्यान जेव्हां केवळ ध्येयस्वरूपाकार झणजे ज्याचें ध्यान करीत असेल तद्रूपच होऊन अन्य पदार्थांचे ज्ञान निराळे ह्मणून कांहींच राहत नाही ह्मणने ध्यान व पदार्थ ह्या दोहोंचा एक आकार होतो तेव्हां त्यास समाधि असें ह्मणतात. तात्पर्य, ज्यामध्ये देशालंबन मुटून अर्थमात्राचाच एकाकार प्रत्यय ‘अनुभव राहणें, ' हा समाधि होय. समाधि या शब्दाचा अर्थ असा आहे की, योगांत येणारे जे विक्षेप हणने अडथळे, ते सर्व दूर होऊन ज्यांत चित्ताची एकाग्रता होते तो समाधि होय. दुसऱ्याचाही नाश होतो. चित्त चंचल झाले असता इंद्रिये आपापल्या विषयांत प्रवृत्त होतात; व तेच लीन झाले असतां सर्व इंद्रियांचा व्यापार बंद होऊन मोक्षसुख प्राप्त होते. त्यांत इंद्रियांचा स्वामी मन, मनाचा स्वामी प्राण, प्राणाचा स्वामी लय, व लय हा नादाचा आश्रय करून असतो. याकरितां प्राणाचा लय विशेकरून साध्य करण्यात योग्याने झटले पाहिजे असें योगचीजांत सांगितले आहे. 'कुंडलीचालन झाल्याने ह्मणने ती जागी होऊन तिने प्राणाचा मार्ग खुला केल्या- मुळे मुपुम्नेचा रस्ता, जसा एकादा कोष्टी किंवा कोळी नांवाचा किडा आपण उत्पन्न केलेल्या तंतूवरून सहन जातो; तसा प्राणवायूला वर जाण्यास राजमार्गाप्रमाणे अगदी सुलभ होतो.' असे याज्ञवल्क्यसंहितेत सांगितले आहे. प्राणवायूचा सुपुम्नेत चांगला संचार होऊ लागला ह्मणने मग समाधीचा भंग होत नाही; आणि नंतर उन्मनीअवस्था सहन प्राप्त होते; त्यामुळे योगी पुनः संसारास येत नाही. याप्रमाणे ध्यानाची अगदी परिपक्क अवस्था होउन कुंडलीस जागी करणे, या विधीला रानयोग सुद्धा ह्मणतात. याला रानयोग हे नांव असण्याचे कारण असे की, योग मणने उपाय, जसा सर्वात राना मुख्य असतो त्याप्रमाणे मोक्षप्राप्तीचे जेवढे ह्मणून काही उपाय आहेत त्या सर्वात हा उपाय मुख्य व सुलभ आहे ह्मणून; आणि राना मणने नेहमी प्रकाशमान असणारा जो परमात्मा त्याची प्राप्ति प्राण्यांना हा ( समाधियोग ) करवितो अणून याला रानयोग असें लणतात.

·पादः३] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [ १२१ - समाधि सिद्ध झाला असे समजावे. ज्याप्रमाणे पाण्यात पडलेले मीठ आपला मीठपणा टाकून उदकरूप होते; त्याप्रमाणे आत्मा व मन यांचे ऐक्य होणे यास समाधि मणतात, असे हठयोगप्रदीपिकेंत सांगितले आहे. ज्या वेळेस प्राण सुषुम्नामार्गाने वर जाऊन ब्रह्मच- क्रांत लीन होतो त्या वेळेस चित्ताचा मुद्धा लय होतो; ती जी समरसता (एकरूपता) तिला समाधि हणतात. याच रीतीने सर्व संकल्पविकल्प नष्ट होऊन ज्ञानस्वरूप जीजा- त्म्याचे व परमात्म्याचे ऐक्य होणे हा समाधि होय. जसे इंधन ह्मणने जळण सरून गेलें ह्मणने अग्नि आपोआपच विझून जातो, त्याप्रमाणे संकल्पविकल्परहित झालेले चित्त आपोआपच आपल्या कारणांत लीन होते. 'जेथे श्वास व प्रवास अगदी नष्ट झाले आहेत, विषयांवरील दृष्टि अगदी उडाली आहे, चित्त अगदी व्यापाररहित होऊन विकल्परहित झाले आहे, अशा योग्यास लय श्रेष्ठ आहे. तो लय काही शब्दाने वगैरे सांगतां येण्या- जोगा नव्हे तर केवल स्वतःच्या अनुभवावरूनच जाणण्याजोगा आहे. नेथपर्यंत मन आहे तेथपर्यंत द्वैताचे भान होते; आणि ज्या वेळेस मनाला उन्मनी अवस्था प्राप्त होते त्या वेळेस द्वैताची (मिन्नपणाची) प्रतीति मुळीच राहत नाही; आणि कैवल्यप्नाप्तीला.थोडासा अवकाश राहिलेला असतो.' इत्यादि सर्व योगवासिष्ठांत सांगितले आहे. याप्रमाणे समाधि साध्य होऊन स्वस्थ झालेल्या योगी पुढे केवल आकाशांत अस- णाऱ्या घटाप्रमाणे आंत शून्य व बाहेर शून्य आणि समुद्रात असणाऱ्या घटाप्रमाणे आंत पूर्ण व बाहेर पूर्ण असा होतो. समाधींत असणाऱ्या योग्याला, इंद्रियांस अविपय व केवल बुद्धीन नाणण्यास योग्य अशा कैवल्यमुखाचा अनुभव येतो. त्या आनंदांत योगी निमग्न असतां, पुप्पावरील मकरंद पान करणान्या भ्रमराप्रमाणे समाधीपासून चन्दिन होत नाही; आणि या परमानंदापेक्षा त्याला दुसरी कोणतीही वस्तु अधिक प्रिय वाटत नाही. या मुखांत निमग्न असतां तुफान, पर्जन्य, यंडी, उन्हाळा इत्यादिकांच्या उपद्रवापासून व सिंह, व्याय वगैरेच्या शब्दांपासून समाधि चल होत नाही. याविषयी एक दृष्टांत योगवासिष्ठांत असा सांगितला आहे की, 'शिखिन्वन नांवाना एक राना एके वेयं समाधीत निमग्न असतां त्यानी न्हाला नांवानी राणी मनांन विचार करू लागली की, स्वामीनी समाधि मरोबर लागली किंवा नाही; याची परीक्षा पाहूं. अमा विचार करून त्याला समाधीतून नागा करण्यासरिता तिने आपल्या योगप्रभावाने सिंहादिकांना मुद्धां भयंकर असा केरा. परंतु तो राना समाधीत गर्न गेम्यामुळे स्टिमुल समाधीपासून नर झाला नाही. यानंतर तिने पुनः यस्तार भयंकर शन्द केले तयारि तो नाहन होईना; तेव्हां तिनं रिगिवना हाताने भगन गव हिमरे देत म्हन निररे दिगविलें शेटी ·१२२ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [ विभूति- . त्याला तिने जमिनीवर लोट्न मुद्धां दिले; तथापि तो समाधिभ्रष्ट झाला नाही.' इत्यादि समरसतेची उदाहरणे समजावी. विवेकचूडामणीतही समाधीपासून होणाऱ्या मुखाचा अनुभव असाच सांगितला आहे; की,-' कोणी एक शिप्य समाधि संपल्यावर आपल्या गुरूजवळ सांगू लागला की, हे नायं ! आपण दाखविलेल्या रीतीप्रमाणे समाधि लावल्यावर ब्रह्माचें व आत्म्याचे ऐक्य होऊन माझी बुद्धि अगदी लीन होऊन गेली, संकल्पविकल्प सुद्धां सर्व नाश पावले; आणि 'हे आहे, हे नाही' हा प्रकार बिलकुल भासेनासा झाला, परंतु तेथे जे काहीं एक अतिशय सुख होतें तें स्वतांसच समजणारे आहे; त्याचा अनुभव दुसन्यास सांगता येत नाही. ' इत्यादि. अशा स्थितीला योगीलोकांत राजयोग, समाधि, उन्मनी, मनोन्मनी, अमरत्व, लय, तत्त्व, शून्याशून्य, परंपद, अमनस्क, अद्वैत, निरालंब, निरंजन, जीवन्मुक्ति, सहना, तुर्या, या शब्दांनी व्यवहार होतो. हा लय साधण्याकरितां आदिनाथाने (शिवाने ) सव्वा कोट उपाय सांगितले आ. हेत; परंतु त्या सर्वांत 'नादानुसंधान ' हा उपाय मुख्य सांगितला आहे. त्या नादानुसंधानाचा प्रकार असा,-'सिद्धासन करून वसून शांभवी मुद्रा क- रावी. तिचे स्वरूप असें, दृष्टि नाकाच्या अग्रमागी निश्चल करून भुवयांना थो- ड्याशा उंच कराव्या; डोळ्यांच्या पापण्यांची उघडझांक अगदी बंद करावी, पुढे आंत आधारचक्राला आरंभ करून ते ब्रह्मचक्रापर्यंत ध्यान करावें. चित्त व वायु यांना विलीन करून ध्यानात मग्न व्हावें. ही वेदशास्त्रांत गुप्त असणारी, मनाचा लय करणारी, मुक्ति देणारी व दुर्लभ अशी शांभवी मुद्रा आहे.' असें हठयोगप्रदीपित सांगितले आहे. याप्रमाणे सिद्धासनस्य योग्याने शांभवी मुद्रेनें अनुसंधान करून पराङ्मुखी ( षण्मुखी ) मुद्देच्या योगानें स्वस्थ होऊन शून्यपदवींत ( सुपुम्नेंत) प्राणाचा लय करून शुद्ध सुषुम्नामार्गामध्ये नादान अनुसंधान करावें. प्रयम अभ्यास करीत असतां नाद अनेक प्रकारचे मोठमोठे ऐकू येतात, पुढे अभ्यास एकसारखा केल्याने सूक्ष्म मूक्ष्म ऐकू येऊ लागतात. त्यांत प्रथम प्राण ब्रह्मरंधांत प्रवेश कर लागतो त्या वेळी त्याना शब्द समुद्र, मेघ, भेरी, झसर यांच्या ध्वनीसारसा मोठ्याने होतो. मध्ये ह्मणने ज्या वेळी प्राण ब्रह्मरंधांत जाऊन पोहोंनतो त्या वेळेस मर्दल, शंख, घंटा 4 काहल यांच्या शब्दासारसा शब्द होऊ लागतो. आणि शेवटी पणने प्राण प्राप- रंभान यरान वेळपयंत स्थिर होतो त्या वेटी किंकिणी (मागय), मुरली ( अलगुनें। टीप:-1 या पुलाचे भाषांतर आधी करतून स्पारने आहे हें अपग पदा; त्यात याप्रमाणे अमेह भानुमतितांत शांगितले आहेत. - :

·पाद:३] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [१२३. वीणा आणि भ्रमर यांच्या शब्दासारखा फारच हलका ध्वनि ऐकू येतो. याप्रमाणे देहांत अनेक प्रकारचे नाद होऊ लागतात, त्यांत प्रथम फार मोठा ध्वनि ऐकत असतां त्यापेक्षा जो अति.सूक्ष्म नाद असेल त्याचें अनुसंधान करावें ह्मणने ह्या अनीपेक्षा ह्या अमुक वस्तूचा ध्वनि फारच लहान आहे, असे समजून त्या सूक्ष्म नादांत मनास स्थिर करावें. त्या सूक्ष्म ध्वनीमध्ये चित्ताचे लय लागून ते स्थिर झाले असता त्याला तेथून काढून पुनः त्यापेक्षा जो पहिला घन झणजे मोठा ध्वनि त्यामध्ये लावावे; पुनः त्या मोठ्या ध्वनीवरून मन काढून सूक्ष्म ध्वनीवर लावावें. याप्रमाणे धन ( मोठ्या ) नादाला सोडून सूक्ष्म नादाचें ग्रहण करावयाचे, पुनः सूक्ष्म नादाला सोडून देऊन घन नादाचें ग्रहण करावयाचे; या रीतीने ग्रहण करणे व सोडून देणे अशा क्रीडेनें चित्त नादानुसंधानाविषयी, तयार होते. याप्रमाणे अभ्यास एकसारखा चालला असतां नादाच्या १ आरंभावस्था, २ वटावस्था, ३.परिचयावस्था व ४. निप्पत्त्यवस्था याप्रमाणे चार अवस्था होतात, त्यांचे स्वरूप याप्रमाणे, १ आरंभावस्था:-ज्या वेळी प्राणायामाच्या अभ्यासाने अनाहतचक्राच्या ठिकाणी असणाऱ्या ब्रह्मग्रंथीचा भेद होतो तेव्हां मनास आनंद देणारा :व : तोरड्याइत्यादि भूप- णांच्या शब्दासारखा मंनुल असा हृदयाकाशांत उत्पन्न झालेला ध्वनि शरीरामध्ये ऐकू येतो. हृदयाकाशांत नादं होण्यास सुरुवात झाली ह्मणने योग्याचे हृदय आनंदाने. भरून जाते. त्याला दिव्य रूप, लावण्य (सौंदर्य), बल इत्यादि गुण प्राप्त होतात. मोठा प्रतापी, नीरोगी व ज्याच्या शरीराला उत्तम सुगंध येत आहे असा योगी नादाच्या आरंभावरत होतो. २ घटावस्था:-ज्याने दृढासन मणने स्थिरासन केले आहे अशा योग्याना प्राणवाय नेव्हां अपान, नाद व बिंदु यांच्या मुद्धां मध्यचक्रांत ह्मणने कंठस्थानी येतो, तेव्हां कंटा- मध्ये असणाऱ्या विष्णुप्रयीचा भेद होउन कंठकाशांन अनेक नादांनी मिश्रित आलेला असा मेरी (नगाया) प्रमाणे शरीरांत शब्द ऐकू येऊ लागतो. पुढे परमानंद (ब्रह्मानंद ) प्राप्त होणार अशाचा सूचक तो शब्द कंटांत होऊ लागला ह्मणने योगी पूर्वीपेक्षा अधिक ज्ञानी होऊन शरीरमंपत्तीने देवासारम्बा तयार होतो. अशी बावन योग्यानी स्थिति असते. परिचयावस्था:-तिसऱ्या परिनयावस्येत शर्वपीठ ने आज्ञानक त्याठिकाणी माणाना न्य झाला असतां भुवयांच्या मध्ये असणान्या रुद्रग्रंथीना मेद होऊन विशेष ज्ञान उत्पन्न करणारा असा मर्दलासारमा शरीरांत शब्द ऐकू येऊ लागतो. त्या वेळेम योग्यास मनाम वाटतील त्या अगिमा इत्यादि सिद्धी प्राप्त होऊ शकतात; य सामाविक आत्ममृत प्रान मात्यामुळे आधि, स्यापि, नरा, दाग वगरे काही राहत नाहीत. ही परिनयावश्या होय.

·१२४ ] पातञ्जलयोगशाखाचा अभिमाय ।. [विभूति- ४ निप्पत्त्यवस्था:-ब्रह्मरंध्रांत प्राण लीन झाल्यावर वीणा, मुरली इत्यादिकांच्या शब्दासारखा ध्वनि ऐकू येऊ लागतो; व योग्याला फारच विलक्षण सामर्थ्य प्राप्त होते. ह्या चौथ्या अवस्थेतील चित्ताच्या एकाग्रतेलाच राजयोग, तुर्यावस्था इत्यादि संज्ञा आहेत- अथर्ववेदाच्या हंसोपनिपदांत असे सांगितले आहे की, 'कोटी वेळां हंसमंत्राचा जप केला असतांना याप्रमाणे नादाचा अनुभव येतो.' त्याच उपनिषदांत नाद अनेक प्रकारचे सांगितले आहेत परंतु त्या सर्वांत मेघनादच श्रेष्ठ सांगितला आहे; कारण त्यापासून सच्चिदानंदप्राप्ति हे फल सांगितले आहे; करितां त्याचंच अनुसंधान करावें. याप्रमाणे अनाहत ह्मणने नगारे वैगरेप्रमाणे ताडन केल्यावांचूनच आपोआप उत्पन्न होणारे ने ध्वनी ऐकू येतात, ते अंतर्गत स्वयंप्रकाश असें चैतन्य आहे. ध्येयाकार झालेले चित्त त्यांत लीन होते, ते विष्णूचें परमपद आहे. जे काही नादरूप ऐकू येते ती परमेश्वराची शक्ति व त्या तत्त्वाच्या आंत निराकार तो ईश्वर आहे. याप्रमाणे नेहमी नादानुसंधानाचा अभ्यास करणारा योगी कालापासून सुद्धा पराजित होत नाहीं; कारण कोणत्याही प्रकारें तो कति बद्ध झालेला नसतो. समाधीत निमग्न झाल्यामुळे त्याला कोणत्याही विषयाचे भान नसते. त्याचे चित्त सुप्त नसते किंवा जागृत नसते; ते स्मृति, विस्मृति वगैरेंनी रहित असून त्यांत उदय, अस्त इत्यादिक धर्म मुळीच राहत नाहीत.. अशा रीतीने जागृदवस्थेत सुद्धां जो योगी स्वस्थ असतो, तो खरोखर जीवन्मुक्त समजावा. समाधीविषयी पूर्वी कितीएक सूचना दिल्या आहेत; त्यांत सांगितले आहे की, ज्या वेळेस श्वास पनि बोटांच्या अंतरांत येऊ लागतो त्या वेळेस समाधीची प्राप्ति होऊन सर्व वृत्तींना. एकाग्र प्रवाह होऊ लागतो. आणि सर्व प्राणवायू एकत्र होऊन दुसन्या चक्रांच्या संबं. धाचा त्याग करुन मेरुदंडमार्गाने ब्रह्मरंध्राकडे जाऊ लागतात आणि असे झाल्याने सर्व बाह्य इंद्रिये आपापल्या कार्याचा त्याग करून स्थिर होऊन जातात; त्यामुळे या सृष्टीच्या अनंत आकृती आणि शब्दस्पर्शादिकांचे ज्ञान त्या समयीं नाऊं लागते. अशा स्थितीच्या वेळी अंतर्दृत्तीना ज्ञानाच्या योगाने प्रकाश होउन अद्भुत चमत्कार दिसून पुष्कळ प्रसंगी शरीरांतल्या सर्व रनना कोणत्या प्रकारच्या आहेत त्या स्पष्ट दिसू लागतात. अशा वेळी कुंभा झाल्याने वायूनी गति वृत्तीच्या प्रवाहांत मिश्र होऊन, ते मोठ्या वेगाने प्रल. रंभाकडे गमन करण्याना प्रयत्न कर लागतात; तेथे त्यांच्या बरोबर उदानवायु एक झाल्याने, अपमिति वगैरेंच्या आभासाला तो योगी पाहतो. पुढे समान आणि अपानवायू. मन येशु करेंच्या नादाला तो योगी ऐकतो. या वेळी गुदा आणि कुंटटीनफ्रांत रेनक रोऊ लागतो, आणि तान्नु तसेन कंठनफ्रांत पूर्क होतो. तसे झाले पणने व्यानपायमान 'ई' अमा पनि निमून सर्व शरीरांत प्रकट होतो; अर्थात हा शल मान व्यापक ....

·पादः३] पातञ्जलयोगशासाचा अभिमाय । [१२५ - होणारा असा सोहं आत्माच समजावा. ज्या वेळेस अंतर्नाज्यांची गति सारखी चालून राहते, त्या वेळेस स्थूल आणि सूक्ष्म इत्यादिक अनंत ध्वनी ऐकण्यात येतात. याविषयी एके ठिकाणी असे सांगितले आहे की, 'जो आपण मेव इत्यादिकांचा घननाद ऐकतो, आणि सूक्ष्मां- त सूक्ष्म असा वर सांगितलेला जो आत्म्याचा हुं हुं हुं' नाद ऐकू येतो; त्यांत पूर्ण ज्ञानवान् योगी चंचलगुणयुक्त मनाच्या रजोगुणयुक्त विषयांचा त्याग करून. हुं हुं हुं' अशा ध्वनीत आपल्या सर्व वृत्ती स्थिर करून 'ब्रह्माहं, शिवोह, अनरोह, मुक्तोहं' इत्यादिक आत्मरूप भावाच्या शब्दांनी हृदयांत अंतर्नप करितो.' ह्या अनपानपाला गुप्तमंत्र, गायत्रीमंत्र, सिद्धिमंत्र आणि मोक्षमंत्र सुद्धा ह्मणतात. या मंत्राने लवकर सिद्धि प्राप्त होण्याकरितां कितीएक संपूर्ण ब्रह्मचर्यत्रत पाळणारे योगी काहीएक पवित्र क्रिया सुद्धा करीत असतात. त्या येथे थोडक्यात सांगतों,- या पवित्र क्रिया नैष्ठिक ब्रह्मचर्यव्रत पाळणारे सिद्ध पुरुष चार घटिका रात्रीच्या वेळी मणजे प्रातःकाळच्या चार घटिका पूर्वी उठून शौचविधि, दंतधावन आणि नाना- दिक नित्य क्रिया करून एका पंचपात्रीत सुमारे चार पैसेभार तांदूळ धुऊन त्या धुतलेल्या पाण्यात उत्तम सुवासाचे खोड उगाळून त्याचे दोन पैसेभार गंध घेऊन त्यांत दोन पैसेभार मध टाकून ते प्राशन करितात; पुढे दिवसां केवळ दूध आणि भाताचें हलके व थोडेसे भोजन करितात. आणि रात्रीच्या वेळी मध, भाकरी, पोळी, तूप, दूध, आणि वरण वगैरे निर्गुण पदार्थांचें भोजन करितात; आणि तेल, तिखट, केळे आणि हिंग वगैरे रजोगुणी पदार्थांचे सेवन मुळीच करीत नाहीत. याप्रमाणे भोजन करून व रात्री स्नान करून एकांत वासांत समाधीकरितां स्थिर होतात आणि तेथें वर सांगितलेला अजपाजप करितात. पुढे चार घटिका रात्री राहिली झणजे पुनः स्नान करून वर सांगितल्याप्रमाणे चंदन प्राशन करून ते योगी झोप घेतात; त्यामुळे त्यांना रात्री झोप येत नाही. याप्रमाणे एकवृत्तीने व दृढनिश्चयाने ही क्रिया करणाऱ्या योग्याला स्वतः पुष्कळ वेळां सात दिवसांत वर सांगितलेल्या अंधा- राच्या एकांतस्थानांत एक प्रकाशमान ज्योति ब्रह्मरंध्रांतून निवालेली त्या प्रकाशावरून समजते. असे झाल्यावर तो योगी जर अशी क्रिया सारख्या निश्चयाने करूं लागेल तर त्याला एक पक्षात (पंधरा दिवसांत ) गुप्तविद्येच्या मूलतत्त्वाने ज्ञान होऊं लागेल. पुढे एक महिन्याच्या शेवटी त्याला आपल्या श्वासाची गति मंद चाललेली समजेल. त्यापुढे फारकरून दोन महिन्यांच्या अखेरीस त्याला आपल्या कल्पनांप्रमाणे जगतात अनेक रचना होताहेतशा समजतील. चार महिन्यांच्या शेवटी प्रत्येक मनुष्याच्या मनाच्या कल्पनांना जाणण्याची शक्ति येईल. पांच महिन्यांत अंतवाहक भावरूपी शरीराची हणने ईश्वरी रचना समनूं लागतील. त्यांत पृथ्वीच्या अनेक प्रदेशांत कोणकोणत्या प्रकारची कायें होताहेत, ·१२६ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [ विभूतिः- - ते जाणण्याची शक्ति येईल. त्याचप्रमाणे आपली वृत्ति असली तर, . अनेक देव, योगात्मे आणि महापुरुप यांचे आकार प्रकट होऊन आपल्या इच्छेप्रमाणे गुप्तविद्येचें ज्ञान त्यांच्या द्वारे आपणांस मिळू शकेल. याप्रमाणे ही क्रिया पुण्यवान् पुरुषाने अत्यंत दृढनिश्चयाने केल्याने सहा महिन्यांत त्याच्यासारखीच एक आकृति प्रबळ इच्छाशक्तीच्या योगाने त्याच्यासमोर प्रकट झालेली दिसेल,आणि ती सांगेल की, 'तुझा शुद्ध आत्मा तुझ्या प्रबळ इच्छाशक्तीप्रमाणे कार्य करण्याला समर्थ आहे;' असा साक्षात्कार झाल्यावर तो योगी काहीएक इच्छा न धरितां 'कृपा ठेवावी' एवढेच भाषण करितो.अशा रीतीनें निरंतर वागल्याने वर सांगितलेला आकार आपल्या गुप्त इच्छेने आपल्या शरीरांतून आपल्या प्रबळ इच्छेप्रमाणे पांच सात आकार धारण करून भिन्न भिन्न स्थानांत गमन करून आपल्या पहिल्या दृढ इच्छेप्रमाणे अनेक कार्य करूं शकतो. हे सर्व आकार आपल्यांतच प्रकट होतात. याप्रमाणे पूर्वीचे दत्तात्रेय, गोरक्षनाथ, मत्स्येंद्रनाथ आणि वसिष्ठ वगैरे महात्मे करीत होते; आणि सांप्रतकाळांत प्रसंग पडेल तेव्हां हिमालयांतील महात्मे आणि योगी करितात सुद्धा. अशी क्रिया दृढनिश्चयाने व प्रबळ इच्छाशक्तीने नैष्ठिकं योग्याला काही वर्षेपर्यंत हल्लींच्या काळी करण्याची आवश्यकता आहे. हे सर्व गृहस्थाश्रमी गुप्तविद्येचा अभ्यास करणाराला असें करण्याची जरूरी नाही. त्यांना तर आपल्या सनातन धर्माच्या मर्यादेत दृढनिश्चयाने वर्तन व्यावहारिक कार्य करीत असतां व जनकरानाप्रमाणे सर्व मनोविकारांचा लय करण्याचा निश्चय ठेवल्याने योग्य समयीं वर सांगितल्याप्रमाणे महाअद्भुत शक्ति प्राप्त होऊ शकेल.. कारण, दृढनि- श्चय आणि अति प्रबल पावलेल्या इच्छाशक्तीच्या योगाने ज्या वेळी सर्व वृत्ती मनांत स्थिर होऊन जातात, त्या समयीं ब्रह्मरंध्रांत प्राणवायु प्रवेश करितो; आणि तसे झाल्याने कुंडली अथवा वासनाचक्रांत ज्ञानदृष्टि एकत्र होते, त्यामुळे शेवटी सविकल्पसमाधि प्रकट होतो. त्या प्रसंगी सर्व वृत्ती स्तंभित होऊन त्या ब्रह्मनादांत स्थिर होतात, आणि असे माल्याने संयमाचा मास पडतो. त्यांत संकोचाने राहिलेल्या प्राणवायूत पूर्वीचा जसा भाव असेल त्याप्रमाणे रचना दिसतात. या रचनांत नशी पूर्वीची शुभ अथवा अशुम कल्पना असेल तशी कार्य होऊ लागतात. सारांश इतकाच की, अशा स्थितीच्या वेळी त्या योग्याचे सर्व भाव आपोआप विज्ञानाकृतीने राहतात; मणबे बुद्धीच्या अनेक वृत्तींबरोबर तादात्म्यपणानें स्थित होतात. त्यामुळे समाधीच्या वेळी त्याच्या अंतःकरणाची भावना स्वाभाविकपणाने 'अहं ब्रह्म, ब्रह्माह, अंशा आत्मस्वमायाच्या ज्ञानांत निमग्न असते. त्या वेळेस त्यानी याप्रमाणे स्थिति असते, * आकाशाप्रमाणे सर्वत्र व्यापून राहिलेला नो आपला शुद्धज्ञानरूप आत्मा त्याविषयी नर योगी 'मामाहं '.या प्रकारनी मावना करून आणि त्या मायनेला अपरोसमावाने अहं ब्रह्म' याप्रमाणे भारल्या आत्मत्यरूपाच्या एकाग्रतेने लक्षात ठेवून, आणि कल्पनाविरक्त होउन संपूर्ण .

·पादः३] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [१२७ ब्रह्ममयभावनेंत स्थिर राहिला तर त्याची अहं ब्रह्म' असा शब्दोचार करण्याची शक्ति मुद्धा ब्रह्मानदांत स्वप्रकाशभावाने निद्रेप्रमाणे ऐक्यरूप होऊन जाते; आणि तसे झाले ह्मणने आपणाला यथार्थ अद्वैत भासू लागते.' परंतुज्या वेळेस अशा स्थितीमध्ये पूर्वीच्या राहिलेल्या वासनेनें प्राणादिक सोळा कळा प्रकट होतात; त्या वेळेस आपण या कळांनी रहित पूर्वी झालों असतां पुनः सविकल्पसमाधींत अशा प्रकृतिरूप अविद्येच्या संयोगाने कलाबानासा- रिखें दिसू लागतो; त्यामुळे आपण समाधीच्या वेळी शरीरामध्ये हृदयकमलगत आकाशा- मध्ये जाणण्याला योग्य होऊन जातो. याच कारणाने आपले चैतन्य प्राणादिक आणि ब्रह्मांडादिक व्यष्टि समष्टीला रचू लागते. त्याविषयी एके ठिकाणी असे सांगितले आहे की, तें पुरुषरूप चैतन्य सांगितल्या रीतीप्रमाणे तिन्ही कालांतील वस्तूंला विषय करणाऱ्या ज्ञानरूप ईक्षणाने सर्व प्राणमय झणजे समष्टि प्राणरूप हिरण्यगर्भ नांवाच्या सर्व प्राण्यांच्या कारणाला आधाररूप अंतरआत्मा अथवा : कारणशरीराला (प्राणाला) उत्पन्न करितें झाले. या प्राणाने प्राण्यांच्या शुभकर्माविषयी कारणरूप प्रवृत्तीला सुद्धा उत्पन्न केले. पुढे कर्मफळाच्या उपभोगाला साधनरूप देहाचे अधिष्ठान आणि कारणरूप पांच प्रकारची पांच महाभूतें उत्पन्न केली. त्याचप्रमाणे शब्दगुणाने युक अशा आकाशाला, तसेंच कारणाचा गुण जो शब्द त्याने स्पर्शयुक्त अशा वायूला, त्याचप्रमाणे आपल्या रूपगुणाने आणि कारणा- चा गुण जो शब्द आणि स्पर्श यांच्या मिश्रणाने तेनाला उत्पन्न केले. पुढे आपल्या सा- धारण रसगुणाने आणि कारणाचे गुण जे शब्द, स्पर्श आणि रूम यांच्या मिश्रणाने उदक उत्पन्न केले. त्याचप्रमाणे आपल्या गंधगुणाने आणि कारणाचे गुण जे शब्द, स्पर्श, रूप आणि रस यांच्या मिश्रणाने पांच गुणांनी युक्त अशी गृथ्वी उत्पन्न केली. याचप्रमाणे याच पंचभृतांनी, ही आपण परस्परांत मिश्रनव्हती अशाअवस्थेत ज्ञानाकरितां आणि कर्माकरिता ई- द्रियांना तसाच इंद्रियांचा नियामक जो ईश्वर त्याला प्रकट केले. पुढे शरीरामध्ये असणान्या संशय अथवा संकल्प इत्यादिक लक्षणांनी युक्त अशा मनास उत्पन्न केले. याचप्रमाणे प्रा- णिमात्रांची कार्ये व कारण उत्पन्न करून त्यांच्या स्थितीकरितां अन्न उत्पन्न केले. पुढे भक्षण केलेल्या अन्नाने सर्व कमांत प्रवृत्ति होण्याला साधन में वीर्य त्याला उत्पन्न केले. पुढे चित्तशुद्धीच्या साधनाकरितां तपाला उत्पन्न केले. या झालेले निर्मल आंत बाहेर किरणरूप असे चारी वेद मनुष्यप्राण्यांच्या साधनाकरितां प्रकट केले. त्या वेदांच्या मंत्रांनी अग्निहोत्रादिक कमें झाली. त्या कमानी कमांचे फलरूप नवदा लोक प्रकट झाले. याप्रमाणे प्राण्यांच्या अविद्या इत्यादिक दोपरुप वीनाच्या अपेक्षेने मोठा कळा उत्पन्न झाल्या. अर्थात् माया अथवा अविद्यारूप दोपदृष्टीने व्यष्टि. समाष्ट इत्यादिक प्रकट झाले आहेत. जसा स्वप्नाना द्रष्टा (साती) समामध्ये संकल्यानु- तपाने शुद्ध ·१२८ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [विभूति- सार सृष्टि प्रकट करितो, त्याप्रमाणे अविद्येचा द्रष्टा अविद्येच्या संकल्पाने अविद्यारूप सृष्टि प्रकट करितो. परंतु शेवटी हे सर्व नामरूपउपाधिभेदाचा त्याग करून शुद्ध- चैतन्यांत लीन होते. त्याप्रमाणे शेवटी सर्व सृष्टि परमात्म्यामध्ये लीन होते. त्यास प्रमाण प्रश्नोपनिषदांत सांगितले आहे; त्याचा अभिप्राय असा,-'सर्व सृष्टि शुद्धचैतन्यांत लीन होते. त्यांत पृथ्वी, उदक, तेज, वायु आणि आकाश हे सर्व, त्यांच्या तन्मात्रांसहितं आत्म्यांत लय पावतात. त्याचप्रमाणे स्थूल आणि सूक्ष्म भूते आणि त्यांची कार्य भी पांच ज्ञानेंद्रिये आणि पांच कर्मेंद्रिये त्यांच्या विषयांसहित जेवढे ह्मणून नाम आणि रूपमय जगत् आहे तसेच ब्रह्मांड व त्याच्या उपाधिभूत सर्व वस्तु हे सर्व शुद्धचैत- न्यांत समाधीच्या वेळी, त्याचप्रमाणे आत्यंतिक प्रलयांत परमात्म्यांत लीन होतात. समाधी- च्या वेळी हे सर्व कसे होते हैं येथे थोडेसे सांगतो,-निश्चयी योग्याच्या पूर्णसमाधीच्या वेळी प्रकाश करण्याला योग्य असा जो आपला सूत्रात्मा अथवा कारणशरीर तें व सर्व- प्राणांच्या तसेंच कार्यकारणांच्या समूहरूप दुसऱ्याच्या अर्याकरितां मिश्रित झालेली जी सर्व नामरूपमय सृष्टि आणि समष्टि त्यांच्या सर्व उपाधींसहित वस्तू समाधिसमयीं योग्याच्या ब्रह्मरंध्रांत एकत्र होतात. जसे पक्षी रात्रीच्या वेळी आपापल्या स्थानांत जातात, तशी प्रसिद्धरूप ही सर्व सृष्टि अक्षररूप परमात्म्यामध्ये लीन होते. अर्थात् पूर्वी सांगितलेल्या मविकल्पसमाधीमध्ये ऐकू येणारे सर्व नाद, मंच प्राण, तशाच सर्व प्रकाश पावलेल्या वस्तू त्यांच्या स्वभावांसहित समाधिसमयी आत्म्यामध्ये लीन होतात, त्या वेळेसच अखंड पूर्ण निर्विकल्पसमापति निद्रेप्रमाणे सर्व असत्य होऊन जातात; आणि समाधिनिष्ठ योगी स्वतः कांहींच नाही अशा अचंचल निराकार अद्वैतपदांत अमरपणाने स्थिर होऊन जातो. आणि अशीच स्थिति मृत्युसमयी आल्याने कैवल्यमोस अथवा परनिर्वाण याची प्राप्ति होते. कारण, अशा योगात्म्याच्या स्थूल, सूक्ष्म, कारण आणि महाकारण इत्यादि सर्व देहांचा ग्य आलेला असतो. याप्रमाणे योगविद्येचा शेवटचा परिणाम कैवल्यमोक्षच आहे. राजयोग. योगाविषयी स्फुट विचार:-योग मणने समाधि. तो साधण्याचे उपाय एकंदर भार; हटयोग, रानयोग, मंत्रयोग आणि लययोग. या सर्वांस यम, नियम वगरे अंग अ- पदय अमायर्या लागतात; ती असली पणने मग पुढील तीन प्रकारने उपाय करून योग माध्य होतो; आणि ती जर नसतील तर समाधीस कोणताही उपाय लाग पटणार नाही. गारितां प्रथम यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान य समावि ही 'बाट अंमें हटयोगांत मांगितली. त्यांत नित्ताने मलिन संस्कार दूर होऊन त्यानी सत्वगृणा- ·“पाद:३] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । कडेच प्रवृत्ति एकसारखी राहण्यास यमनियमांची आवश्यकता आहे. शरीर व मन यांस जडता व चंचलता नी उत्पन्न होते ती तमोगुणाच्या व रजोगुणाच्या प्रभावाने उत्पन्न होते; ती दूर करण्याकरितां आसनांची नरूरी आहे. कितीएक आसनांपासून तर प्राणाची सुद्धा स्थिरता होते. प्राणनिरोध झाल्यावांचून साधारण अधिकाऱ्याचे चित्त स्थिर होत नाहीं; व तशा अधिकान्याचा प्राणनिरोध प्राणायामावांचून होणार नाही; ह्मणून प्राणायामात्री अत्यंत आवश्यकता आहे. आता अभ्यासाने प्राणायाम सिद्ध झाला ह्मणने क्रमानेत्र चित्त स्थिर होते; चित्त स्थिर झाले ह्मणने इंद्रिये सुद्धा अभ्यासाने मनाप्रमाणे वागू लागतात; हाच प्रत्याहार होय. प्रत्याहार झाल्यामुळे चित्ताचा ज्या एका वस्तूशी संत्रंथ करावा त्या- वरच ते सुखाने राहू शकतें; ही धारणा झाली. धारणा झाल्यावर चित्ताला दुसन्या कोण- त्याही वस्तूचा विचार करण्याचे यवधान नसल्यामुळे ते ज्यावर लाविलें असेल त्याच्याच स्वरूपाचा निरंतर पूर्ण विचार करण्यास समर्थ होते; हे ध्यान आलें. ध्यान पूर्णदशेस जा- ऊन पोहोचलें ह्मणने ते ज्याचें ध्यान करीत आहे त्याच्यांत अगदी गढून जातें; हा स- माधि झाला. याप्रमाणे आस्थापूर्वक निरंतर अभ्यास चालविला असतां सत्वगुणाची वृद्धि होऊन व शेवटी सवाविषयीच अत्यंत कडकडीत. वैराग्य उत्पन्न होऊन असंप्रज्ञातसमाधि सिद्ध होतो; व त्यापासून कैवल्यसुख प्राप्त होते. याप्रमाणे हटयोगांत समाधि साधण्याचा क्रम आहे; ह्मणने प्रथम मोट्या श्रमाने प्राणनिरोध करून वित्तनिरोध करावयाचा; व पुढे चित्तनिरोधाने समाधि. यांत श्रम फार पडतात. राजयोगांत असा प्रकार नाहीं; कारण, त्यांत प्रथम चित्तनिरोधानेच प्राणनिरोध करावयाचा असतो; यामुळे त्यांत काही विशेप प्रयास नसतात. याकरितां ज्यांचे चित्त स्थिर होत असेल त्यांनी रानयोगाचाच अभ्यास करावा, त्यांना हटयोगाचा क्रम घेण्यानी जरूरी नाही. आतां राजयोगाचे क्रियायोग व ज्ञानयोग असे दोन विभाग पाडून पहिल्यास नुसती 'रानयोग ' अशी संज्ञा व दुसन्यास 'सहनसमाधि' अशी संज्ञा देऊन दोन्ही रा- नयोगांच्या अनुष्ठानाचा क्रम सांगनों; तो अमा,-रानयोगांन (क्रियायोगांत ) प्रथम, पूर्वेस किंवा उत्तरेस तोंड करून पद्मासन घालून बसावे. दोन्ही नांपांवर दोन्ही हात, ध्यान- मुद्रा (संणने आंगट्यागकरने वोट (तननी) आंगठ्याच्या मधल्या मागास लाऊन वा- कोनी नोटें लार करून रेविली असतां ध्यानमुद्रा होते; ती) करून ठेवावे; डोळे अर्धवट उपडे टेवून, नासिकामाने टिकाणी दृष्टि स्थिर करून, मनाम विरल पंचल न होउं देना चामोच्याम बंद टेवारे अर्थात् कमक प्राणायाम करावा. पुढे आतानका टिकागी प्राग, अपान, माद य हिंदु या मर्याना लीन करून पराइमनी पगने पम्मूगी मुद्रा ·१३. ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [विभूति- करावी; आणि तेथे रुद्रप्रयीचा भेद झाल्यावर तेथे होणाऱ्या नादाचें अनुसंधान करण्याचा सतत अभ्यास करावा ह्मणजे तेथे चित्ताचा लय होऊन राजयोग सिद्ध होईल; व रामयोग सिद्ध झाला असतां योगी जन्ममरणांपासून मुक्त होईल. सहजसमाधि ( रानयोग). शरीरादिकाला श्रम झाल्यावांचून अनायासाने सिद्ध होणारा जो समापि त्याला सहजसमाधि ह्मणतात; वेदांतमतांतील राजयोग तो हाच होय. पुढे सांगितलेल्या ध्याना- मध्ये ज्या वेळेस मन अगदी लीन होते, त्या वेळेस सहनसमाधि होतो. या राजयोगाची एकंदर पंधरा अंगे आहेत. ती येणेप्रमाणे:- १ यम, २ नियम, ३ त्याग, ४ मौन, ५ देश, ६ काल, ७ आसन, ८ मूलबंध, ९ देहसाम्य, १० दृस्थिति ( स्थिरदृष्टि ), ११ प्राण- संयमन (प्राणायाम ), १२ प्रत्याहार, १३ धारणा, १४ आत्मध्यान (ध्यान)व १५ समाधि. १यमः-आकाशादिकांस आरंभ करून ते शरीरापर्यंत जे काही जगत् आहे तें सर्व अनित्य व असार आहे, अशा रीतीने जगताचा वाथ करून व सर्वत्र एक ब्रह्मत्र व्यापून राहिले आहे असा निश्चय करून आणि सर्व विषय परिणामी नाश पावणारे आहेत' अशा दोषदृष्टीने सर्व इंद्रियांस आपापल्या विषयांपासून आवरून धरणे यास यम ह्मणतात. २ नियमः-अंतःकरणाच्या वृत्तीचे सजातीय व विनातीय असे दोन प्रकारचे प्रवाह आहेत. त्यांत 'जीवात्म्याहून परमात्मा भिन्न नाही, ते दोन्ही एकत्र आहेत, अशी जी सतत ब्रह्माकार अखंडवृत्ति, तो सजातीय वृत्तिप्रवाह होय. व अनेक जन्मापासून "दिसणारा सर्व प्रपंच व परमात्मा हे दोघे भिन्न आहेत' असा संस्कार मनावर दृढ झाला आहे त्यायोगाने मनाची सतत प्रपंचाकार वृत्ति होते, तो विजातीय वृत्तिप्रवाह होय. प्रपं- चाकारवृत्तींत अनेक दोष आहेत असे समजून प्रपंचाकारवृत्तीचा त्याग करणे व सगातीय वृत्तिन नेहमी अमू देणे यास नियम ह्मणतात. ३ त्यागः- कांही सर्व नगत् नामरूपांनी व्यवहारांत स्फुरत आहे ते केवळ स्वप्नवत् भाममान अमन, तें ज्यावर भासत आहे ते अधिष्टानन सत्य असून स्वयंप्रकाश चतन्य ग्रह आहे, असे जाणून जगताना त्याग करणे यास त्याग ह्मणतात. मान:- -ज्या ठिकाणी वाणी अथवा मनानी मुद्धां प्रवृत्ति होत नाही; पणने ज्याला पाणी व मन मुद्धां नाथू शकत नाहीत, असा आत्मा आहे आणून त्याला मौन जगतात. याप्रमाणे आत्मा हा नरी वाणीने सांगता येत नाही व मनाच्या विनारांत येत नाही तथापि अध्यात्मज्ञानी त्याला नागून त्याला मासाकार करन घेतात. अमें में ग्रा ते मी आहे; अमें नेहमी अनुमंधान टेवणे; व जगन् हे सत्य आहे'. 'नगन् हें मिथ्या आहे' ·पादः३ पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [१३१ इत्यादि अनेक वाद आहेत; त्यांत कोणताही पक्ष घेतला तरी जगत् हे शेवटी निर्विवाद लयाला जाणारे आहे अशा दोपदृष्टीने त्याविषयी मौन धारण करणे यास मौन ह्मणतात. ५ देश:-आत्म्याच्या पूर्वी, मध्ये किंवा शेवटी जगत् नमून आत्माच नृष्टीच्या पूर्वी, मध्ये व सृष्टीच्या लयानंतर असतो असे जाणून सर्वत्र आत्माच आहे, आत्म्यावांचून दुसरी काही वस्तुं नाही; असा निश्चय करुन बसणे, यांस निर्जन (एकांत ) देश लणतात. ६ काल:-सर्व सृष्टीला उत्पन्न करणाऱ्या ब्रह्मदेवापासून ते मशकादि क्षुद्र प्रा- ण्यापर्यंत सर्व वस्तूंच्या आयुर्मर्यादेवी कालाने गणना होत असते. पळ, घटिका याप्रमाणे काल सर्वांचे आयुष्य हरण करीत असतो; यावरून काल ह्मणने ईश्वराहून कोणी भिन्न पदार्थ आहे असे नमून काल हा साक्षात् परमात्मात्र आहे; असा पक्का निश्चय असूं देणे, यासच योगास अनुकूल काल लणतात. ७ आसन:-ब्रह्मावांचून अन्य काही एक वस्तु नाही, असे चिंतन करीत सुखाने स्वस्थ बसणे, व मी अखंडानंद ब्रह्मत्र आहे अशा आनंदांत निमग्न होऊन शरीरास कंप पगैरे उत्पन्न न होऊ देतां सर्व मनोरथ सिद्ध झाल्याची मुद्रा (चेहरा ) दर्शवून बसणे, यास आसन ह्मणतात. ८ मूलबंधः-जें या सर्व प्रपंचास मूल (आश्रय ) आणि में चित्ताला बंधन कर- णारें में अज्ञान त्याचेही मूल; याप्रमाणे सर्व प्रपंत्रास आप्रयभूत में ब्रह्म तेच मूलबंध आहे; त्याचेंच राजयोग्याने निरंतर सेवन टेविले पाहिजे. ९ देहसाम्यः वेदादिकांत में भगवंताच्या अवयवांचे वर्णन केले आहे, व अमुक अवयवाचे ठिकाणी अमुक लोक आहे; इत्यादि में वर्णन आहे ते सर्व कल्पित आहे. तशी कल्पना करण्याचे तात्पर्य इतकेच की, अमुक वस्तु हीन आहे व अमुक वस्तु श्रेष्ठ आहे असें नाहीं; कारण सर्व भगवंताचेच अवयव आहेत; परमात्म्यावांचून एकही वस्तु नाही. सर्वशरीरांत नसा आत्मा व्यापून राहिला आहे; अमुक अवयवांत ह्मणने त्याची व्याप्ति नाही असे नाही; त्याप्रमाणे सर्व नगन् ईश्वरमय आहे अशा भावनेम देहसाम्य प्रणतात. १० स्थिति:-अंतःकरणाची वृत्ति अखंड प्रलाकार करून संपूर्ण जगत् प्रम- भावाने पाहणे, व दृष्टा, दृश्य व दर्शन या त्रिपुटीचा ज्या ठिकाणी लय होतो; अशा ब- माच्या ठिकाणी वित्त ठेवणे याला स्थिरदृष्टि ह्मणतात. ११ माणसंयमनः-संकल्प इत्यादिक ग्या अंतःकरणाच्या वृत्ती आहेत त्या ठि- काणी प्रमत्वाची भावना करुन सर्व वृत्तीना आवरून धरणे यासन प्राणायाम बतात; कारण, माग रा चित्ताच्या म्याधीन आहे मन चित्ताना निरोध केला असतां प्रानाना ·१३२ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [ विभूति- निरोध सहन होतो. याकरितां चित्ताच्या वृत्तींना रोंकून धरणे हाच प्राणायाम होय.. अनात्म ( परमात्म्याहून इतर ) वस्तूंचा, असत्य आहेत ह्मणून निषेध करणे, ह्यास रेचक, मी ब्रह्म आहे' अशा वृत्तीस पूरक व 'अखंडाकारवृत्तिस्वरूप मी ब्रह्म आहे' असा जो निश्चलपणा यास कुंभक असें ह्मणतात. १२ प्रत्याहारः-शब्दादिकविषयांचे ठिकाणी किंवा घटपटादिक पदार्थांचे ठि- काणी जी.सत्ता, स्फुरता आणि प्रियता वगैरे आहे ते सर्व आत्माच आहे. असे जाणून त्या ठिकाणी नामरूपरहित अशा आत्मस्वरूपाची भावना करून मनाला नेहमी आत्मख- रूपी तल्लीन करणे, यास प्रत्याहार ह्मणतात. १३ धारणाः-ज्या ज्या पदार्थावर मन जाते त्या त्या पदार्थाच्या ठिकाणी सत्ता, स्फुरता व प्रियतारूप ब्रह्मच आहे; आणि नामरूप हे सर्व मिथ्या आहे असे जाणून मिथ्या वस्तूची उपेक्षा करणे आणि सत्यस्वरूप जो आत्मा त्याच्या दर्शनाचे अनुसंधान ठेवणे, याचे नांव धारणा. १४ ध्यानः-देहादिकांविषयींचा अहंममताभाव सोडून देऊन मी ब्रह्म आहे' अशी अखंडाकार चित्ताची निश्चल वृत्ति राखणे, याला ध्यान ह्मणतात. १५समाधिः-अंतःकरणाच्या वृत्ती ज्या विषयाकार झाल्या आहेत त्या विषय- रहित करून अखंड ब्रह्माकार होणे, आणि ध्याता, ध्येय व ध्यान ह्या त्रिपुटीने रहित होऊन प्राण, मन इत्यादिकांचा आत्मस्वरूपी लय करणे यास समाधि ह्मणतात. याप्रमाणे या ज्ञानयोग अथवा सहजसमाधीची १५ पंधरा अंगे सांगितली. याचे अनुष्ठान करण्याचा ज्ञान्यास अधिकार आहे. ज्यांना अध्यात्मज्ञान पूर्ण झाले नसेल त्यांनी पूर्वी सांगितलेल्या राजयोगाचें ( क्रियायोगाचें) अनुष्ठान करावे. जेपुरुष ब्रह्मज्ञानाच्या गोष्टी सांगण्यांत मात्र फार कुशल असतात आणि त्यांची चित्तवृत्ति तर सर्व विषयांनी कलुषित (मलिन) झालेली असते, अशा पुरुषांस योगाची सिद्धि होणार नाही; आणि ते जन्ममरणांच्या फे- न्यांत तसेच फिरत राहतील; वृत्तीवांचून केवळ वार्तेपासून काही एक फळ नाही याकरिता ब्रह्माकार वृत्ति निरंतर असली पाहिने. ब्रह्मादिक देव सुद्धां ब्रह्माकार वृत्तीवांचून एक क्षण: मर राहू शकत नाहीत. त्यांनी समाधि सिद्ध होईपर्यंत याच रानयोगानें सेवन केले आहे खणून हा राजयोग श्रेष्ठ आहे; याकरितां मुमुक्षुननांनी याचे सेवन अवश्य केले पाहिने. (समाधि सिद्ध झाल्याचे चिह.) गोगागा अभ्याम करितां करितां नेव्हां ग्रहाना साक्षात्कार होण्याचा समय येतो तेव्हां पहिल्या क्रमाने फे, धूर, सूर्य, अग्नि, वायु, कानवे, वीन, स्फटिक व चंद्र यांच्या स.

·पादः ३ ]. पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [१३३ त्रयमेकत्र संयमः ॥४॥ एकात्र वस्तूविषयी जी धारणा, ध्यान व समाधि, याला संयम असें ह्मणतात. तात्पर्य, या शास्त्रांत संयम' असा शब्द जेथे नेये. उच्चारण केला असेल तेथे तेथे त्याचा अर्थ एकाच वस्तूविषयी धारणा, ध्यान व समाधि असा.समजावा. तज्जयात्मज्ञालोकः ॥५॥ संयमाचा अभ्यास करितां करितां तो संयम एकसारखा होऊ लागला ह्मणने त्यापासून विवेकख्याति उत्पन्न होते; ह्मणने . ज्या वस्तूचे आपण ध्यान करीत आहों त्याचे ज्ञान उत्तम रीतीने होते. तस्य भूमिपु विनियोगः ॥ ६॥ स्थूलपदार्थापासून ते थेट सूक्ष्मपदार्थापर्यंत ज्या भूमि मणने चित्ताच्या अवस्था असतात त्यांकडे त्या संयमाची योजना करावी, मंणने चित्ताचा संयम करून पहिल्या रूपाचा मनास मास होतो; नाना प्रकारचे नाद होतात व अनेक चमत्कार होतात. घटा- मध्ये पाणी भरतांना जसा 'घट घट' आवान होतो; त्याप्रमाणे आपल्या पोटांत ' घट घट' आवाज होतो. असे झाले ह्मणने मुपुम्ना व कुंभक सिद्ध झाले असे समजावें. 'पृथ्वी, आप, तेज, वायु व आकाश ही पांच महाभूते उटली व पांच योगगुणांची प्रवृत्ति झाली मणने योगामिरूपी शरीराचा लाभ होतो. व नंतर रोग, जरा व दुःख ही त्या योग्यास वाचत नाहीत. देहास हलकेपणा येतो, आरोग्य प्राप्त होते, अधाशीपणा जातो, अंगाचा वर्ण प्र- सन्न होतो, स्वरास माधुर्य येते, अंगास मुवास मुटतो, लब्बी थोडी व शौचासही थोडें होतें. असे होऊ लागले ह्मणने पहिल्या योगप्रवृत्तीस आरंभ झाला असे समजावे. नेव्हां ब्रह्मरंध्रांत किंवा मस्तकाचा मध्यभाग जी टाळू तीमध्ये प्राण स्थिर होतो तेव्हां त्या योग्याला निर्विकल्प समाधीत निर्वाणस्थिति प्राप्त होते. त्यापासून त्याला काळ व कर्म इत्यादि कोणाचें भय राहत नाही. त्या स्थितीत जो आनंद प्राप्त होतो तो तसा पूर्वी कधीच झाला नसेल असा अलौकिक व अखंड आनंद होतो. असा आनंद ब्रह्मरूपींना प्राप्त होतो. जशी सोन्याची, रुप्याची किंवा इतर धातूंची मूर्ति तावून कादिली किंवा पाण्याने स्वच्छ धुतली रणने तिना निकटलेला मळ निनून जाऊन ती चमरू लागते, त्याप्रमाणेन त्या आत्मतत्वाचे दर्शन झाले पणने देहधारी पुरुष होतो; व ऐक्य पावून कृतार्थ होऊन त्याना सर्व प्रकारना शोक नाहीसा होतो. जेव्हां योगाभ्यासाने दीपासारस्त्या आत्मरूप पदार्थाने ब्रह्माप पदार्थास पाहतो; तेव्हां जन्मरहित, अविकार्य व अविद्येच्या सर्व गुणांनी अस्पृष्ट अशा देवाचे ज्ञान होऊन सर्व पाशांतून मुटतो; तिन्ही लोकांत गमन करितो; व शेवटी जीवात्मा स्वतः वासरूप होती.

·इंद्रिय - १३४ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय। .[विभूति- एकेक अवस्थेचा जय करीत करीत जाऊन त्यांहून पुढे ज्या भूमि मणने अवस्था आहेत त्यांना जिंकण्याची इच्छा धरावी. त्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः ॥७॥ योगाच्या आठ अंगांपैकी पहिली यम, नियम, आसन, प्राणायाम व प्रत्याहार ही पांच योगास बहिरंग साधने आहेत, व त्यांपेक्षां धारणा, ध्यान व समाधि ही तीन अंतरंग साधने आहेत. ह्मणने संग्रज्ञात समाधीस प्रतिबंध करणारा जो चित्त, शरीर, प्राण व यांचा मल तो दूर करण्यास पहिली पांच अंगें उपयोगी पडतात; नंतर संप्रज्ञात समाधि सिद्ध होतो, अशा परंपरेनें उपयोगी पडतात ह्मणून ती बहिरंग साधने आहेत. आणि धारणा, ध्यान व समाधि ही तीन अंगें तर संप्रज्ञात समाधीस साक्षात् उपयोगी पडतात; ह्मणून ती अंतरंग साधने आहेत. ( अहिरंग ह्मणने परंपरेनें उपयोगी पडणारे व अंतरंग ह्मणने साक्षात् उपयोगी पडणारे.) तदपि बहिरङ्गं निरूजस्य ॥ ८॥ ज्या वृत्तीत कोणताही विषय येत नाही अशा वृत्तिशून्य समाधीला अर्थात् असं- प्रज्ञात समाधीला तर ती धारणादिक तीन अंगे सुद्धा बहिरंग ह्मणने परंपरेनेच उपयोगी पडणारी आहेत; साक्षात् नाहीत, व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवमादुर्भावी निरोधक्षण- चित्तान्वयो निरोधपरिणामः ॥९॥ न्युत्थान ह्मणने संप्रज्ञात समाधि व निरोध ह्मणने परवैराग्य, या दोहोंपासून एक- प्रकारचे संस्कार उत्पन्न होत असतात. त्यांपैकी ज्या वेळेस व्युत्थानसंस्कार क्रमानेंच जसजसा कमी कमी होत जातो; तसतसा निरोधसंम्कार क्रमानेच अधिकाधिक वाढत सू० ९.टी० १. अथवा व्युत्थान ह्मणजे १ क्षिप्त, २ भूद व ३ विक्षिप्त अशा तीन चित्ताच्या प्रथ- मन्या अवस्था; व निरोध दणजे चित्ताच्या शेवटच्या (पांचव्या) अवस्थेतील मात्विक परिणाम होय. त्यांत १ रजोगुण अधिक वाढल्यामुळे अनेक विपर्यावर जाणारे अर्थात् अत्यंत चंचल असें जें चित्त त्यारा लिप्त असे मनान. २ जें तमोगुण अधिक वाढल्यामुळे निद्रा इत्यादि अवस्थेत असणारे तें रात्यगुण अधिक यादल्यामुळे समाधि लागत असनाही यत्किचित् रजोलेशाने भन्यविषयावर जाणारे; त्यांना वित्तत्तिनिरोध क्षिप्तापेक्षा अधिक असतो आणून त्यास विक्षिप्त भमें मणतात. व सर्व चित्तपतींचा भय होऊन फेयर, गंस्कार मात्र शेष राहणे यास निरोध, य हा संस्कार चित्ताच्या ज्या अवस्थेत उपत होत अगतो रया भयस्येस निरद पणतात. ज्या पेये या सांगितल्या व्युत्थानापासून उत्पन्न झालेला गंगार कमी कमी होत जातो; य निरोधापासून उत्पन्न होणारा संस्कार वादन जातो त्या वेळेस चित्तावर दोन्ही प्रहारने धर्म अमलात आणून स्यालय निरोधपरिणाम अमें प्रणतात. जे ·पादः ३ ]. पातञ्जलयोगशाखाचा अभिप्राय । [ १३५ जातो, त्या निरोधकाळच्या चित्ताचा संबंध दोहीकडे ह्मणने व्युत्यानअवस्थेकडे व निरुद्ध- अवस्थेकडे असतो ह्मणून त्या वेळच्या चित्ताच्या स्थितीस निरोधपरिणाम असे ह्मणतात. तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात् ।। १० ॥ वर सांगितलेल्या निरोधसंस्कारामुळे चित्ताचा ओघ शांतपणे वाहू लागतो; ह्मणजे त्याचें जें इकडे तिकडे भटकत फिरणे अशा प्रकारचा विक्षेप नाहीसा झाल्यामुळे चित्त ज्या वस्तूवर लावावे त्या ठिकाणी ते स्थिर होते. सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समाधिपरिणामः ।।११।। सर्वार्थता मणने चित्ताची अनेकविषयाकारता (चित्ताचे चंचलपणाने अनेक वि- पयांवर जाणे) व एकाग्रता याचें लक्षण पुढच्या सूत्रावर सांगणार आहे ते, हे दोन्ही चित्तधर्म आहेत. यांपैकी ज्या वेळी सर्वार्थतेचा अगदी तय ह्मणने नाश होऊन एकाग्रता झाली ह्मणने सत्वगुणाची वृद्धि होऊन चित्त स्थिर राहणे यास समाधिपरिणाम लणतात. पहिला जो निरोधपरिणाम सांगितला त्यापेक्षा या समाधिपरिणामांत हा विशेप आहे की, त्या निरोधपरिणामांत व्युत्थानसंस्कार हा अगदी पराभव पावला तरी गुप्त रीतीने असतो; ह्मणून एकाग्रता होत नाहीं; आणि समाधिपरिणामांत सर्वार्थता अगदी नाहीशी होऊन एकाग्रता उत्पन्न होते. ततः पुनः शान्तोदिती तुल्यमत्ययो चित्तस्यैकाग्रतापरिणामः ॥ १२ ॥ त्यानंतर सर्वार्थतेत्रा अगदी क्षय झाल्यामुळे गेलेला अनुभव य हल्ली होत अस- णारा अनुभव एकसारख्याच आकाराने होणे ह्मणने चित्ताला मध्ये अंतर, न पडतां एक- सारखें एकान पदार्याचे भान होणे हा एकाग्रतापरिणाम होय. एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याताः॥१३॥ निरोधपरिणाम, समाधिपरिणाम व एकाग्रतापरिणाम हे चित्ताचे तीन परिणाम सां. गितले; यावरून, आकाश इत्यादि स्थूल भूते व शब्द, स्पर्श इत्यादि सूक्ष्म भूते तशीच ज्ञानेंद्रिये, कर्मेंद्रिय व अंतःकरण ह्यांचे सुद्धा धर्म, लक्षण व अवस्था असे तीन प्रकारचे परिणाम आहेत असें जाणावे. त्यांत एका धर्माचा पूर्वी असलेला धर्म नाहीसा होऊन त्यास दुसरा धर्म प्राप्त होणे यास धर्मपरिणाम असें ह्मणतात. (ज्यावर धर्म असतो तो धर्मी, किया याने दुसरे लक्षण पुढच्या सूत्रांत सांगणार आहेत.) नसा मातीच्या गोच्यावा ज्या विदार स्वरूप तमेव फल भगवान् सूत्रकार पुढे चवथ्या पादांत २९ व्या त्रासापून ते पेट यममा सूः ९ टी- २ पहिल्या पादांत आठराव्या मूत्रात गांगितलेला जो असमात समाधि तो हाच होय; तिपर्यत सांगमार आईत.

·. असा पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [ विभूति- घट (घागर) तयार केला असतां धर्मी जो मातीचा गोळा त्यावर असणारा जो गोळेपणा धर्म, तो जाऊन त्यास घटपणा हा धर्म प्राप्त झाला ह्मणून हा धर्मपरिणाम होय. आतां त्याच घटाची जर तयार करण्याच्या पूर्वीची स्थिति नाहीशी होउन तो तयार झाला किंवा तो तयार होऊन फुटला तर त्याने यांत पुढे प्राप्त होणाऱ्या स्थितीचा त्याग करून हल्लींची स्थिति स्वीकारली; व तिचाही त्याग करून पुनः पूर्वीची स्थिति स्वीकारिली झणून याला लक्षणपरिणाम ह्मणतात. तात्पर्य, लक्षणशब्दाचा अर्थ व्यावर्तक ह्मणने विशेषण. ती विशेपणे तीन; भविष्य, वर्तमान व भूत हे तीन काल होत. आता त्या त्या काळांत अ- सणान्या घटाने इतर काळच्या घटाची व्यावृत्ति ( निराकरण) होते ह्मणून वर दिलेले उदाहरण लक्षणपरिणामाचे आहे. याचप्रमाणे त्याच घटाचे धर्म व लक्षण ही दोन्ही पहिल्या क्षणी जशी होती तशीच जरी ती दुसऱ्या क्षणांत असली तथापि त्या घटावर प्र. थम जो ' नवा घट ' असा व्यवहार होऊन काही दिवसांनी त्यालाच ' जुना घट व्यवहार होऊ लागतो. त्यांत प्रत्येक क्षणी बदल झालेला जरी आपणांस स्पष्टपणे लक्षात आला नाही तरी नव्याचा एकदम जुना होणे संभवत नसल्यामुळे प्रत्येकक्षणी अवस्थांतर होत आहे असे सहज सिद्ध होते. हा अवस्थापरिणाम समजावा. शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी ॥ १४ ॥ ज्यांचा व्यापार पूर्वी संपला गेला ते शांत झणजे भूतकालचे; ज्यांचा व्यापार हल्ली सुरू आहे ते उदित मणने वर्तमानकालचे; व ने व्यवहार करण्यास अशक्य असून झणने स्पष्टपणे सांगता येण्यानोगें नसून केवळ मृत्तिका इत्यादि धर्मीच्या ठिकाणी शक्ति- रूपाने असतात ते अव्यपदेशी लणजे अनांगत अर्थात् पुढे उत्पन्न होणारे; असे तीन प्रकारचे धर्म, त्यांना अनुसरून जो नियमाने राहतो त्यास धर्मी ह्मणतात. जसे, सोन्याची प्रथम कुंडलें, नंतर त्यांची पदकें वगैरे केली तर, सोनेंपणा प्रत्येकामध्ये कायम असून त्या कुंडलांचा कुंडलपणा मात्र नातो व त्यांस पदकपणा येतो. ह्मणून सोनें हें धर्मी होय. ऋमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः ॥१५॥ प्रथम माती पिठासारखी बारीक असते, नंतर तींत पाणी घालून मळून तिचा चि- खलाचा गोळा तयार होतो; नंतर त्याला चाकावर घालून दंड व हातांच्या व्यापाराने त्याचा घडा बनतो. पुनः तो फुटला पणने त्याची दोन अथवा अधिक शकले (तुकडे ) होतात; पुनः त्यांना कुटलें असतां पूर्वीप्रमाणे वस्त्रगाळ माती तयार होते. याप्रमाणे एका मातीच्या इनक्या प्रकारच्या अवस्यांचा नो भिन्न भिन्न क्रम दृष्टीस पडतो, तोच, मातीचे धर्मरूप- परिणाम हे भिन्न भिन्न आहेत अशाविषयी घोतक आहे. धर्माच्या परिणामाविषयी में आता ·पादः३] . , पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [ १३७ सांगितले, त्याचप्रमाणे त्या धर्माच्या ठिकाणी लक्षणपरिणाम व अवस्थापरिणाम भिन्न भिन्न होण्याला कारण पूर्वीचा क्रमच होय. येथे मृत्तिका इत्यादिक धर्मी परिणामी असले तरी ते नित्य व एक आहेत, व घटादि परिणामरूप धर्म हे भिन्न भिन्न असून त्यांची लक्षणे व अवस्था सुद्धा निरनिराळ्या आहेत ह्मणून हा सिद्धांतांत धर्म अनेक झाले तरी धर्मी एक असल्यामुळे बौद्धांचा क्षणिकत्ववादाचा प्रसंग येत नाही. परिणामत्रयसंयमादतीतानागतज्ञानम् ॥ १६ ॥ पूर्वी ने धर्म, लक्षण व अवस्था असे तीन परिणाम सांगितले, त्यांच्या ठिकाणी संयम केल्याने योग्याला भूतकाळचें व भविष्यकाळचे ज्ञान चांगले होते; कारण, चित्त हे शुद्ध स- त्वगुणाच्या योगाने नेहमी प्रकाशरूप असल्यामुळे त्याला सर्व पदार्थ जाणण्याची शक्ति आहे. मात्र योगास मध्ये जे जे अडथळे येतील ते सर्व योग्य उपाय योजून दूर केले पाहिजेत; ह्मणने आरशाप्रमाणे स्वच्छ अशा त्या चित्ताला एकाग्रतेमुळे सर्व समजण्याची शकि येते. . शब्दार्थमत्ययानामितरेतराध्यासात्संकरस्त- पविभागसंयमात्सर्वभूतरुतज्ञानम् ॥ १७ ॥ ज्याचे कर्णद्रियानेच मात्र ज्ञान होतें तो शब्द, तो आकाशाचेच ठिकाणी राहणारा गुण आहे. शब्द दोन प्रकारचा; एक ध्वन्यात्मक ह्मणने ध्वनिरूप व दुसरा वर्णात्मक ह्मणने ज्यांत वर्ण ठरलेल्या क्रमाने असतात व ज्याच्यापासून मनाला नियमित अर्थबोध होतो तो. धनिरूप शब्द पटला ह्मणने भेरी (नगारा) इत्यादिकांपासून होणारा. वर्णात्मक शब्दाला व्याकरणशास्त्रांत स्फोट असे ह्मणतात. तो दोन प्रकारचा; एक पदस्फोट व दुसरा वाक्यस्फोट. त्यांत 'गाय' हे एक पद आहे ह्मणून हा पदस्फोट होय; व 'गाय आण' हें एक वाक्य आहे ह्मणून हा वाक्यस्फोट होय. या दोन्ही प्रकारच्या स्फोटांमध्ये (शब्दांमध्ये) अर्याचा बोध करण्याची शक्ति आहे. अर्थ ह्मणने द्रव्य, गुण, कर्म व जाति इत्यादिरूप. त्यांत पृथ्वी, उदक, तेन, वायु, आकाश, काल, दिशा, आत्मा व मन ही नऊ द्रव्ये होत. रूप, रस, गंध, स्पर्श इत्यादि तर्कशास्त्रांत सांगितलेले चोवीस गुण होत. वर फेंकणे, खाली झोंकणे, गुंडाळणे, पसरणे व नाणेयेणे ही पांच प्रकारची कमें; अथवा करणे, बोटणे, चालणे इत्यादिक कमें लगने क्रिया होत. आणि ब्राह्मणपणा, क्षत्रियपणा इत्यादि ह्या नाती होत. नो शब्द प्रवणापासून होणारा व अर्थ आहे विषय ज्याना असा चित्ताच्या टिकाणी होणारा तो प्रत्यय सणने ज्ञान होय. ज्ञान लणने विषयाकार इद्धीची वृत्ति. नसें, गायीने ज्ञान मणने गायीचा पोळी, शिंगे, शेपूट व कांस वगैरे आकार बुद्धीत येणे. याप्रमाणे हे शब्द, अर्थ व प्रत्यय (ज्ञान) यांचे मार्ग अगदी निरनिराळे अस- सांही व्यवहारांत बाटापासून ते पंडितापर्यंत त्यांविषयी गोंपळ होउन ती एकच आहेत - ·१३८] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [ विभूति- असे वाटते. जसें एकाद्याला 'गाय आण' ह्मणून मटलें असतां तो, ज्यावर गोत्व ह्मणने गायपणा ही जाति व पूर्वीचा सांगितलेला आकार असतो तो पदार्थ घेऊन येतो. त्याच्या समजुतींत 'गाय' हा शब्द, 'गाय' या शब्दाचा अर्थ व 'गाय' या शब्दापासून त्याच्या मनाला झाला जो बोध ह्मणजे ज्ञान, ही सर्व एकच आहेत असे असते; आणि शब्द, अर्थ व ज्ञान यांचा निरनिराळा भेद असल्याचे त्यास समजत नसल्यामुळे त्याला जर कोणी 'गाय आण' असें झटले, व यांत शब्द कोणता, अर्थ कोणता व ज्ञान कोणतें असें विचारिलें तर तो तिन्ही प्रश्नांचे उत्तर 'गाय' असेंच देईल. याप्रमाणे जो शन्दादिकांचा एकमेकांच्या अभेदाच्या अध्यासाने (भ्रमाने) संकर (एकीभाव) झाला आहे ह्मणजे श- ब्दादिक शास्त्राने व युक्तीनें निरनिराळे प्रसिद्धपणे असता ते एकरूपाने भासत आहेत; त्यांचे शास्त्र व युक्तीने निरनिराळे भाग पाडून त्यावर जो संयम करितो, त्याला सर्व मनुष्य, पशु, पक्षी, जलचरप्राणी इत्यादिकांच्या शब्दांचे ज्ञान होते, हणजे ह्या अर्थाचा शब्द तो प्राणी उच्चारीत आहे, असें तो संयम करणारा पुरुष समजतो. संस्कारसाक्षात्करणात्पूर्वजातिज्ञानम् ॥ १८॥ चित्ताचें वासनारूप संस्कार दोन प्रकारचे; त्यांत काही संस्कार असे आहेत की, ज्यायोगाने पूर्वीची आठवण मात्र होते; आणि काही संस्कार असे आहेत की, ज्यांच्या योगानें जाति, आयुप्य व भोग हे परिणाम उत्पन्न होतात. जसें, धर्मापासून चांगली जाति, पुष्कळ आयुष्य व उपभोग प्राप्त होतात; व अधर्मापासून वाईट जाति, आयुप्य व दुःखें प्राप्त होतात. त्या संस्कारांच्या ठिकाणी चित्ताचा संयम केला असतां मणने ‘ह्या पदार्थाचा पूर्वी मी अनुभव घेतला किंवा याप्रमाणे मी पूर्वी कृत्य केली, अशा पूर्वी घडलेल्या गोष्टींकडे लक्ष देऊन त्यांनवर संयम करितो, त्या वेळेस संस्कारांस कोणी उत्तेजन देणारे नसतांही केवळ मनांत आणिल्याने संस्कार प्रकट होऊन पूर्वी घडलेल्या सर्व गोष्टींची आठवण त्या योग्याला होते. पुढे क्रमानेच सर्व संस्कार बुद्धीमध्ये प्रकट झाले ह्मणने पूर्वजन्मी अनुभविलेल्या जाति वगैरे त्याला प्रत्यक्ष दिसू लागतात- प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् ॥ १९ ॥ दुसन्याचा चेहरा पाहून व कांहीएक चिहांवरून त्याचे चित्त अशा प्रकारचे आहे असे ओळवून त्याच्या चित्ताने ठिकाणी संयम केल्याने दुसऱ्याच्या चित्तांत काय आहे तें सामान्यरीतीने समजू लागते. न च सालम्बनं तस्याविषयीभूतत्वात् ।। २० ॥ पूर्वी ने नित्तसंयमाने परचित्तज्ञान होतें झणून सांगितले तर त्या चित्तांतील सर्व विष- यांमुदां निता ज्ञान होते असे नाही तर हर्षादिकविहांवरस्न फक्त हे चित्त चांगले आहे थोडे ·. पादः३] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [ १३९ एवढेच अनुमान होते. कारण. पूर्वजन्मींचे संस्कार ओळखण्याला जशी काही चिहें आहेत; तसे दुसन्याच्या चित्तांत विषय काय आहे हे समजण्याला काही साधन नाही. आतां जर दुसऱ्याचे चित्तप्रथमतः साधारण ओळखून घेऊन नंतर आपल्या चित्ताचा संयम त्या ठिकाणी करून परचित्ताचा साक्षात्कार झाल्यावर त्या वेळी ह्या चित्ताचा विषय काय आहे असें आप- ल्या चित्तांत आणील तर त्या वेळचा विषय त्या योग्याला समजेल, ही गोष्ट निराळी आहे. कायरूपसंयमात्तदायशक्तिस्तम्भे चक्षुःमकाशासंप्रयोगेऽन्तर्धानम् ॥ २१ ॥ शरीराचे रूप हे डोळ्यांनी दिसणारा गुण आहे; त्या आपल्या शरीररूपावर चित्त एकाग्र केले असतां दुसऱ्याची रूप दिसण्याची जी डोळ्याची शक्ति, तिचा प्रतिबंध होऊन योगी आपल्या इच्छेप्रमाणे कोणाला दिसेनासा होतो. याचप्रमाणे आपल्या शब्द, स्पर्श इत्यादिकांवर चित्ताचा संयम.केला असता , दुसन्यांला आपला शब्द ऐकू येत नाही व स्पर्श होत नाही, इत्यादि सिद्धी प्राप्त होतात. सोपक्रम निरुपक्रमं च कर्म तत्संयमादपरान्तज्ञानमरिष्टेभ्यो वा ॥२२॥ में कर्म पूर्वजन्मांत केले आहे ते संस्काररूपाने या जन्मांतही असते. ते पूर्वकर्म दोन प्रकारचें,-१ सोपक्रम आणि २ निरुपक्रम. त्यांपैकी ज्या कर्मापासून फल लवकर प्राप्त होतें तें सोपक्रम; जसें, उन्हांत पसरलेले ओलें वस्त्र लवकर वाळते त्याप्रमाणे. आणि ज्याचें फल काही कालांतरी उत्पन्न होणारे असते, ते निरुपक्रम. जसे, त्याच ओल्या यस्त्राचा पिळा, ने. उन्ह नसेल तेथे नुसता ठेवून दिला असता तो काही काळाने पाळतो तसें. अशा दोन प्रकारच्या कमांच्या ठिकाणी जो चित्तसंयम करितो ह्मणने 'काय, माझ्या कांचे फल मला लवकर मिळणार किंवा काही कालांतरी प्राप्त होणार आहे ' असें ध्यान करितो त्याला आपण अमुक ठिकाणी अमुक वेळी मलं असें ज्ञान होते. त्यांत सोपक्रम कर्माचा साक्षात्कार झाला असता त्याचे फल लवकर भोगून संपवून टाकण्याकरितां योगी एका वेळीच अनेक देह धारण करून त्यांनी सर्व फल उपभोगानें सारून देहत्याग करितो; नाहीतर फल न संपल्यामुळे मरणाला अवकाश लागेल. १ आध्यात्मिक, २ आधिभौतिक व ३ आधिदैविक अशी तीन प्रकारची अरिष्टं आहेत. त्यांत कानांची भोंके बंद केली असतां प्राणवायूचा आवान ऐकू न येणे, इत्यादिक आध्यात्मिक अरि2 समनावी. भयंकर पुरुप ह्मणने यमदत वगैरेचे दर्शन होणे, इत्यादि आधिभौतिक; व एकाएकी स्वर्ग वगैरे पदार्थ दिसणे, इत्यादि आधिदैविक अरिष्टं समजावी. अशा अरिष्टांवरून सुद्धा सर्याला आपला मरणकाळ जवळ आला असे समजतें. मन्यादिपु बलानि ।।२३।। मैत्री, दया, आनंद व उदासीनता ह्यांची लक्षणे पूर्वी (स० सू० ३१ त) सांगितली.

·१४० ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [ विभूति- यांच्या ठिकाणी जर संयम केला तर त्यात्या संबंधाचे वल प्राप्त होते. ह्मणने तो योगी सर्व ग्राण्यांला सुख देणारा व सर्वांचा मित्र असा होतो; व अनाथांला दुःखापासून सोडविणारा व दुष्टपक्षाचा अभिमान न धरणारा असा होतो. वलेपु हस्तिबलादीनि ॥ २४ ॥ हत्ती, मारुति, भीमसेन, गरुड इत्यादिकांपैकी ज्याज्या बलाच्या ठिकाणी चित्त एकाग्र करावें, तींती हत्ती इत्यादिकांची वलें प्राप्त होतात; कारण चित्ताच्या ठिकाणी सर्व प्रकारचे सामर्थ्य स्वाभाविक आहे. प्रवृत्त्यालोकन्यासात्सूक्ष्मव्यवहितविपकृष्टज्ञानम् ॥ २५ ॥ पूर्वी ज्योतिप्मती नांवाची प्रवृत्ति सांगितली, तिच्या सात्विक प्रकाशाच्या योगाने सर्व विषयांचे ठिकाणी चित्त एकाग्र केले असतां तेणेकरून में विषयांचे ज्ञान होते त्या ज्ञानापासून आपल्या अंतःकरणांत व इंद्रियांचे ठिकाणी विलक्षण शक्ति प्राप्त होते, त्या- योगानें परमाणु इत्यादि सूक्ष्म पदार्थ, जमिनीत पुरून ठेवलेले द्रव्य व फार दूर असलेल्या मेरुपर्वतावर असणारी रसायनें इत्यादि पदार्थांचे ज्ञान होतें. भुवनज्ञानं सूर्ये संयमात् ॥ २६ ॥ सूर्यमंडलाचे ठिकाणी चित्त एकाग्र केले असतां घट इत्यादिक पदार्थ जसे आपण प्र. त्यक्ष पाहतो त्याप्रमाणे चवदा भुवनांचें ज्ञान उत्तमरीतीने होते. ती चवदा भुवनें व्यासमाप्यांत विस्तारपूर्वक सांगितली आहेत. चन्द्रे ताराव्यूहज्ञानम् ।। २७ ।। चंद्राच्या ठिकाणी चित्तसंयम केला असता सर्व नक्षत्र संबंधी ज्ञान होते; पणने सूर्याच्या तेनामुळे में नक्षत्रांचें ज्ञान होत नाही, तें होतें. ध्रुवे तद्गतिज्ञानम् ॥ २८॥ ध्रुव नक्षत्राचे ठिकाणी चित्त एकाम केले असतां प्रत्येक तान्याची गति इतक्या वेळांत इतकी आहे हणने हे नक्षत्र व हा ग्रह अमुक काळांत अमुक राशीवर व अमुक नक्षत्रावर जाईल अशा प्रकारने ज्ञान उत्पन्न होते.

·पादः३] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [१४१ ह्मणने खळगा आहे; नेथे प्राण इत्यादि वायूचा स्पर्श झाल्यामुळे भूक व तहान ही लागत असतात, त्याला कंठकूप असें ह्मणतात; तेथें चित्त एकाग्र केले असतां योग्याला भूक व तहान लागत नाहीत. कूर्मनाड्यां स्थैर्यम् ॥ ३१॥ पूर्वी जो कंठकूप ह्मणून सांगितला त्याच्या खालच्या बाजूला हृदयाच्या ठिकाणी एक कासवाच्या आकाराची नाडी आहे तिला कूर्मनाडी ह्मणतात; तेथें संयम केल्याने ह्मणने संयमाने चित्त तिच्यामध्ये प्रवेश करील तर त्याला व शरीराला स्थिरता प्राप्त होईल. मूर्धज्योतिपि सिद्धदर्शनम् ॥ ३२ ॥ मस्तकांत ब्रह्मरंध्र नावाचे एक छिद्र (भोंक) आहे, ते सुषुम्नानाडीच्या योगाने व हृदयां- तील चित्तरूप मण्याच्या प्रकाशाने फारच तेजस्वी आहे. त्याच्या ठिकाणी चित्त एकाग्र केलें अ- सतां योग्याला जगांतील सिद्ध पुरुष गुप्त असले तरी दिसू लागतात; मणने त्यांचे दर्शन होते. प्रातिभावा सर्वम् ।। ३३॥ काही कारणावांचून केवल मनापासून जें ज्ञान उत्पन्न होणारे व ज्यांत कांहीं असंगतपणा नसतो, त्यास प्रतिभा ह्मणतात; त्या ठिकाणी चित्ताचा संयम केला असतां जशी सूर्योदय होण्यापूर्वी प्रथम सूर्याची प्रमा प्रकट होते, व त्या योगाने आतां सूर्योदय होणार असा पूर्ण निश्चय होतो; तसें विवेकख्याति आता पुढे निश्चयाने होणार अशाचें . सूचक असे सर्व पदार्थांविषयींचें ज्ञान उत्पन्न होते. त्याला प्रतिभेने मणने केवल तर्काने झालेले लणून प्रातिभज्ञान ह्मणतात. ते ज्ञान झाले असतां मग दुसऱ्या चित्तसंयमाची गरज न लागतां केवल त्या प्रातिभज्ञानाचेंच योगी सर्व जाणतो. हृदये चित्तसंवित् ॥ ३४ ॥. हृदय सणून एक शरीराचा विशेष भाग आहे. त्या ठिकाणी खाली तोंट केलेले असें एक कमल आहे तेथे चित्ताची राहण्याची जागा आहे; त्या ठिकाणी संयम केला असतां योग्याला आपल्या तसेच दुसन्याच्या चित्ताचें वासनासहित ज्ञान होते. सत्वपुरुपयोरसन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेपो भोगः परार्या- सार्यसंयमात्पुरुपज्ञानम् ॥ ३५ ॥ सत्व ह्मणने बुद्धि, ही प्रकाशरूप व सुखादिरूप असा अनेतन प्रकृतीचा एक विशेष परिणाम असून भोग्य आहे; व पुरुष लणने आत्मा हा भोक्ता असून चेतन आहे. याप्रमाणे हे दोये अगदी निराळे असतां बुसाने ने सुख, दुःश, मोह, ज्ञान बगेरे परिणाम त्यांचा प्रतिचिद्वाराने पुरुषावर आरोप होतो; ह्मणने बुद्धीमध्ये पुरुषाचे प्रतिबिंब पडले असता (नसे पाणी हाल लागले किंवा गळ झालें असता त्यामध्ये पड़े में चंद्र इत्यादिकांने प्रतिसि तेही हाटते व मलिन झालेस मासते; नंतर भ्रमानें 'चंद्र हालनो,' क'चंद्र मलिन ·१४२] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [ विभूति- दिसतो' इत्यादि व्यवहार साक्षात् चंद्रादिकांवर होऊ लागतो; त्याप्रमाणे ) त्या प्रतिबिंबावर सुख, दुःख, मोह, ज्ञान इत्यादि बुद्धीचे विकार भासू लागतात. नंतर अज्ञानाने साक्षात् पुरुषावरच सुखी, दुःखी, मूढ, ज्ञानी इत्यादि एकरूपत्वाने व्यवहार होऊ लागतो. तो जो अविवेकामुळे सुखादिकांचा पुरुषावर आरोप तोच पुरुषाला भोग व त्याचा पुरुष हा भोक्ता होय. तो भोग बुद्धीच्या ठिकाणी असल्यामुळे त्याला भोग्यत्व आहे ह्मणून तो परार्थ ह्मणने आत्म्याकरितां भोग आहे; त्या परार्थभोगाहून भिन्न असा केवल पुरुपस्वरूपाच्या आश्रयाने असणारा जो स्वार्थ भोग झणजे अहंकाररहित बुद्धीमध्ये पडलेले चैतन्याचे प्रतिबिंब त्या ठिकाणी चित्ताचा संयम केला असतां योग्याला आत्म्याचे ज्ञान होते. तात्पर्य, आ- त्म्याला बुद्धि हा भोग परार्थ प्रतिबिंबद्वारा अशा परंपरेने आहे; व प्रतिबिंब हा साक्षात् भोग आहे. त्यांत जड भोगाचे ठिकाणी ऐक्यभान झाल्याने आत्म्यासही सुखदुःखमोहा- दिक जड विकार प्राप्त झाले. त्यांना सोडून देऊन जर अन्यचैतन्यप्रतिबिंबाचे ठिकाणी संयम केला तर चित्प्रतिबिंबही चित्स्वरूपच असल्यामुळे संयमानें योगी आपणास चित्स्वरूप जाणतो; व आत्म्याचे स्वरूप असेंच आहे ह्मणून आत्मज्ञान प्राप्त होते असे सांगितले. व विंब व प्रतिबिंबाचा अभेदच असतो ह्मणून प्रतिबिंब चित्स्वरूप असें झटले. ततः प्रातिभधावणवेदनादर्शास्वादवार्ता जायन्ते ॥ ३६ ।। त्या स्वार्थ भोगाचे ठिकाणी संयम केल्यापासून योग्याला प्रातिभ, श्रावण, वेदना, आदर्श, आस्वाद व वार्ता असे सहा प्रकारचे ज्ञान प्राप्त होते. त्यांत प्रातिभ हणजे पूर्वी सांगितलेले सर्वविषयक ज्ञान; ते तप, स्वाध्याय इत्यादिकांच्या निर्मल अनुष्ठानानें शुद्ध झालेल्या केवल मनापासून उत्पन्न होते. ते झाले असतां योगी सूक्ष्म इत्यादि पदार्थ पाहतो. श्रावण ह्मणने श्रोत्रंद्रियाने होणारे ज्ञान; त्यापासून योग्याला दिव्य ह्मणने स्वर्गातील शब्द ऐकू येऊ लागतात. वेदना ह्मणने स्पर्शेद्रियाने होणारे ज्ञान; त्यापासून योग्याला स्वर्गातील स्पर्शाचे ज्ञान होते. आदर्श ह्मणजे चक्षुरिंद्रियाने होणारे ज्ञान; त्या योगानें स्वर्गातील रूपाचें ज्ञान होते. आस्वाद मणने रसनेंद्रियाने होणारे ज्ञान; ते झाल्यामुळे योग्याला स्वर्गा- तील रसाचें ज्ञान होते. वार्ता ह्मणने घ्राणेंद्रियान होणारे ज्ञान; ते झाल्यापासून योग्याला स्वर्गातील गंधाचे ज्ञान होते. असे हे सहा प्रकारचे ज्ञान व्युत्थानअवस्थेत मुद्धा कायम राहते. ते समाधाबुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः ॥ ३७॥ पूर्वी ज्या प्रातिम इत्यादिक सिद्धी सांगितल्या त्या असंप्रज्ञात समाधींत तत्पर शालेल्या योग्याला समाधीस विघ्न करणाऱ्या आहेत; मणने त्या प्राप्त झाल्यामुळे आनंद, आश्चर्य इत्यादिक उत्पन्न होऊन समाधीस कमीपणा येतो. याकरितां मुमुक्षु त्यांच्या लोभात पडत नाही. आता ग्या येम गुत्थान अवस्था असते त्या वेळेस तर त्या सिद्धी योग्याला मुखकारक होतात.

·पादः३] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [ १४३ वन्धकारणशैथिल्यात्मचारसंवेदनाच्चित्तस्य परशरीरमशः॥३८॥ सर्व प्रदेशांत व्याप्त होणे हा चित्ताचा स्वभाव खरा, परंतु धर्म व अधर्मरूप कार- णाने ते केवळ आपल्या शरीरांतच बांधल्यासारखें संकोचानें राहिले आहे. तें धर्माधर्मरूप बंधकारण संयमाच्या योगाने कमी होते; आणीक चित्ताचा संचार करण्याचा मार्ग ज्या नाड्या त्यांच्या ठिकाणी संयम केल्याने संवेदन ह्मणने अमक्या वेळेस अमुक नाडीने चित्ताचा संचार होत आहे असे ज्ञान होते. तसेच प्राण व इंद्रिये यांचा संचार करण्याचा मार्ग ज्या नाड्या त्यांचे संयमाने ज्ञान होते. ते झाले असतां जसे आपल्या किंवा दुस- न्याच्या घरांत प्रवेश करण्याला दार इत्यादिकांचा प्रतिबंध असतो, तो दूर झाल्याने प्रवेश सहन करितां येतो; त्याप्रमाणे आपल्या चित्ताचा मृतशरीरामध्ये अथवा जीवंत शरीरामध्ये प्रवेश करवितां येतो; त्यामागून बाकीची इंद्रिये सुद्धा प्रवेश करितात. यालाच परकाया- प्रवेश ह्मणतात. उदानजयाज्जलपकण्टकादिप्रसङ्ग उत्क्रान्तिश्च ॥ ३९ ।। भाताच्या कोंड्याच्या ज्वालेप्रमाणे सर्व इंद्रियांपासून एकदम उत्पन्न झालेली वृत्ति तिला जीवन असें ह्मणतात. त्या वृत्तीच्या व्यापारामध्ये भेद असल्यामुळे त्यांना प्राण, अपान इत्यादि नावांनी व्यवहार होतो. त्यांत नाकाच्या शेड्यापासून ते हृदयापर्यंत जो वायु व्यापार करीत असतो त्यास प्राण असें ह्मणतात. हृदयापासून ते नाभीपर्यंत जो वायु व्यापार करितो त्याप्त समान ह्मणतात; कारण, खाल्लेल्या अन्नाचा तो समान (सारसा) परिणाम करितो. नाभीपासून ते पायांच्या अंगठ्यापर्यंत जो व्यापार करितो, . हणतात; कारण, तो अन्नमलाचें अपनयन (विसर्जन) करितो. नाकाच्या शेंड्यापासून ते मस्तकापर्यंत जो व्यापार करितो त्याला उदान ह्मणतात. तोच प्राण जाण्याला कारण आहे. आणि सर्व देहांत नो संचार करितो त्याला व्यान ह्मणतात. ह्या पांचांपैकी प्राण हा सर्वात श्रेष्ठ आहे. यांत सांगितलेल्या उदान वायूचा संयमाने जय झाला असतां बाकी- च्या वायूंचा व्यापार बंद पडल्यामुळे योग्यास उर्वगति मणने सांपेक्षां वर राहण्याची गति प्राप्त होऊन तो मोट्या नद्या वगैरे मध्ये किंवा मोट्या गाळांत अथवा मोठाल्या कांध्यांच्या नाण्यांत फसून राहत नाहीं; सगने तो सर्वापेक्षा हलका झाल्यामुळे कापसाच्या गोल्याप्रमाणे नदी इत्यादि ठिकाणी तो पडला तरी वर येतो. समानजयात्मज्वलनम् ।। ४० ॥ नार्माच्या जवळ राहणारा नो नठराग्नि, त्याच्या भोवती व्यापून (वेदून) राह- पारा जो समानवायु त्याचा संयमानें नय झाला असता, त्या अग्नीवरील आच्छादन दूर त्याला अपान ·१४४] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [ विभूति- झाल्याने त्याच्या ज्वाला वर येऊ लागतात; या योगानें योगी अग्नीप्रमाणे प्रदीप्त दिसतो. याचप्रमाणे प्राणादिकांचा संयमाने जय केला असतां योग्याला आपल्या इच्छेप्रमाणे त्या त्या क्रियेची सिद्धि प्राप्त होते; असें जाणावें. श्रोत्राकाशयोः संवन्धसंयमादिव्यं श्रोत्रम् ॥ ४१ ।। श्रोत्र ह्मणने शब्दाचें ग्रहण करणारे व अहंकारापासून ज्याची उत्पत्ति असें इंद्रिय आहे; व आकाश हे शब्दतन्मात्राचे कार्य मणजे शब्दतन्मात्रापासून आकाशाची उत्पत्ति आहे. श्रोत्रद्रिय व आकाश या दोहोंचा देशदशिमाव हणने आधाराधेयभाव संबंध आहे; ह्मणने कानांची भोंके आधार व आकाश में आधेय ह्मणने त्यामध्ये राहणारा पदार्थ आहे. या आधाराधेयभाव संबंधाच्या ठिकाणी चित्त एकाग्र केले असता त्या योग्याचे श्रोत्रंद्रिय फार दूरच्या व वारीक अशा शब्दाने ग्रहण करू शकते. कायाकाशयोः संवन्धसंयमातूलसमापश्चाकाशगमनम् ॥ ४२ ॥ पंचभूतांनी तयार झालेले शरीर व त्यास राहण्यास जागा देणारे आकाश, या दोहोंचा जो संबंध त्या ठिकाणी चित्तसंयम केला असतां आणि कापूस वगैरे हलक्या व- स्तूच्या ठिकाणी चित्ताची तदाकार वृत्ति करून समाधि साधली असतां योगी कापसाच्या गोळ्याप्रमाणे हलका होउन पहिल्याने जलविहार करितो, नंतर कोळी नांवाच्या किड्याने केलेल्या जाळ्यावरून संचार करितो, नंतर सूर्याच्या किरणांबरोबर फिरूं लागतो, नंतर इच्छेस वाटेल तिकडे आकाशांत फिरूं लागतो. वहिरकल्पिता वृत्तिर्महाविदेहा ततः प्रकाशावरणक्षयः ॥ ४३ ॥ देहाच्या ठिकाणी अहंभाव असतांच 'माझें मन वाहेर असो' अशा कल्पनेने देहा- च्या बाहेर नी मनाची वृत्ति असते ती केवळ कल्पिलेलीच ह्मणून ती कल्पिता विदेहा या नांवाने धारणा प्रसिद्ध आहे. आता ज्या धारणेनें देहाच्या ठिकाणचा अहंभाव सुटतो आणि त्या योगाने आपले आपणच मनाला बाहेरच्या वृत्तीचा लाभ होतो ती वृत्ति या सूत्रांत सांगितलेली अकल्पिता महाविदेहा नांवानी धारणा वृत्ति होय. त्या वृत्तीच्या ठिकाणी चित्त एकाम केले असतां सात्विक चित्ताच्या प्रकाशानें में आच्छादन सणने लेश, कर्म इत्यादि चित्तमल त्यांचा नाश होतो. .

·पादः३] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [१४५ आकाराचें में रूप ते स्थूलरूप होय. २ ह्यांची अनुक्रमानें कठिनना, स्नेह, उप्णता, प्रेरण व अवकाश देणे ही पांच स्वरूपं आहेत. ३ ह्या भूतांच्या अनुक्रमाने कारणरूपाने असलेली जी गंध, रस, रूप, स्पर्श व शब्द ही तन्मात्रै ती सूक्ष्मरूपं होत. ४ प्रकाश, प्रवृत्ति व स्थिति हे तीन गुण नेहमी सर्वत्र एक ठिकाणी मिळून असतात हे अन्वयत्व होय. ५ त्याच गुणांमध्ये असलेली उपभोग व मोक्ष मिळवून देण्याची जी शक्ति ती अर्थवत्त्व होय. याप्रमाणे येथे ज्यांची लक्षणे सांगितली आहेत अशा पांच अवस्थांनी युक्त असलेल्या पंचमहाभूतांच्या प्रत्येक अवस्थेमध्ये चित्त एकाग्र केले असतां योग्याला पंचभूतं वश होतात. चित्त एकाग्र करण्याची रीति अशी आहे की, पहिल्याने स्थूलरूपाचे ठिकाणी संयम करावा, त्यानंतर सूक्ष्मरूपाच्या ठिकाणी संमय करावा; याप्रमाणे क्रमाने जो संयम करीत जातो त्याच्या पाठीमागें, जशा वासराच्या पाठीमागे गायी जातात त्याप्रमाणे पंच- भूते नातात; आणि त्याचे मनोरथ पूर्ण करितात. ततोऽणिमादिप्रादुर्भावः कायसंपत्तद्धर्मानभिघातश्च ॥ ४५ ॥ भूतनय झाला असतां योग्याला अणिमा इत्यादिक आठ सिद्धि प्राप्त होतात. त्यांत, १ परमाणूसारखे सूक्ष्म रूप होणे ही अणिमा सिद्धि नाणावी; २ कापसाच्या गोळ्यासारखा हलकेपणा येणे ही लबिमा; ३ मेरुपर्वतासारखा जडपणा येणे ही गरिमा; ४ बोटानें चंद्र- मंडलाला सुद्धा स्पर्श होणे अशा प्रकारची नी शक्ति ती महिमा; ५ तोंडातून निघेल त्या- प्रमाणे संकल्प सिद्ध होणे ही प्राकाम्य; ६ शरीर व अंतःकरण ही आपल्या स्वाधीन राहणे ही ईशित्व;७ सर्वठिकाणी वरचढपणा असणे ह्मणजे सर्व प्राणीमात्र योग्याच्या मनाप्रमाणे वागणारे असल्यामुळे त्याचे भाषण कधीही मोडीत नाहीत ही वशित्वसिद्धि; आणि ८ योग्याला ज्या- विषयीं इच्छा उत्पन्न होते ती इच्छा पूर्ण होणे ही आठवी कामावसायित्व सिद्धि नाणावी. पंचभूतें स्वाधीन झाल्याने समाधीला उपयोगी पडणाऱ्या ह्या आठ सिद्धि प्राप्त होतात. उदाहरण, योग्याला परमाणुरूप प्राप्त झाले असतां तो हिरे इत्यादि कठिन पदायांत मुद्धां शिरून राहतो; याचप्रमाणे इतर सिद्धि नाणाव्या. ह्या अणिमादि सिद्धीस समाधीला अनुक्ल झणून महासिद्धी असें ह्मणतात, ह्या प्राप्त झाल्यावर योग्याला पुढे सांगितलेली सू०४४ टी०१ आठति, गुरुत्व, रुक्षपणा, आच्छादन करणे, स्थिरता, भिन्न भिन्न प्रकारची स्थिति, क्षमा, कृशत्य, काठनता व राप्राणिभागनोग्यता, है पृपाचे गुण आहेत. मेह, सूक्ष्माव (विरतपणा), शुष्ठत्व, मृदुल, गुरुत्व, सत्य, रक्षणशक्ति, पवित्रत्व प संधि करनें है उदकाचे गुण आहेत. कार्य, गति, पचनशरि, दहनशक्ति, पवित्र करणे, लपुत्व, प्रमा, तमाचा ध्वंग फरण्यारी ति व प्रकाश है तेनाये गुण आहेत. यांफडी गति, पवित्रपणा, दूर सारणे, प्रेरण, चल, चांचच, स्मराहिल व म्हतार मायून गुग आहेत. गर्व न्याप्ति, गंधाभाव न हो प कोनापारी प्रतिरंध नसमें है तीन गुग आधशारे खाल. पि.भि.

·१४६ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [ विभूति- शरीरसंपत्ति प्राप्त होते, आणि शरीराचे रूप इत्यादि जे गुण त्यांचा नाश कशानेही होत नाही. मणने त्याच्या रूपाला अग्नि जाळू शकत नाही किंवा त्याला वायु शुष्क करूं शकत नाहीं; याप्रमाणे ह्या गुणांची फलं समजावी. रूपलावण्यवलवज्रसंहननत्वानि कायसंपत् ॥ ४६॥ रूप मणजे चक्षुरिंद्रियाला आवडणारा गुण, लावण्य ह्मणने सर्वांगाची सुंदरता, मल हणने पराक्रम व वज्राप्रमाणे शरीरास कठिनपणा; या प्रकारची शरीरसंपत्ति समजावी. ही योग्यास प्राप्त होते. ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवचसयमादिन्द्रियजयः ॥ ४७ ।। इंद्रियांच्या १ ग्रहण, २ स्वरूप, ३ अस्मिता, ४ अन्वयत्व व ५ अर्थवत्त अशा पाच अवस्था प्रत्येकाच्या आहेत. त्यांत पड्ज, ऋपभ वगैरे स्वरमय शब्द; शीत, उष्ण वगैरे स्पर्श; पिवळा, निळा इत्यादि रूप; गोड, आंबट वगैरे रस; सुरभि (चांगला वास.) वगैरे गंध; हे इंद्रियांचे विषय होत. १ या प्रकारच्या विषयांकडे त्या इंद्रियाची प्रवृत्ति होणे याला ग्रहण ह्मणतात. २ इंद्रियांची साधारणपणे शक्ति दृष्टोत्पत्तीस येणें हैं स्वरूप; ३ अस्मिता ह्मणने अहंकार; ४ अन्वयत्व व ५ अर्थवत्त्व यांचा अर्थ मागील (४४ ३) सूत्रांत सांगितला आहे. इंद्रियांच्या ह्या पांच अवस्थांमध्ये संयम केला असतां इंद्रियनय होतो. ततो मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधानजयश्च ॥ ४८॥ इंद्रियजय झाल्यानंतर मनोजवित्व झणजे मनाच्या वेगाप्रमाणे शरीराला गति प्राप्त होते मणने योग्याच्या मनांत अमुक ठिकाणी जावयाचे आहे तर ही गोष्ट मनांत आल्या- बरोबर तो त्या इच्छिलेल्या स्थळी जाऊन पोहोचतो; विकरण ह्मणजे इंद्रियांना देहाशिवाय आपली कार्य करितां येणें; व सर्व जगत् वश होणे; ह्या गोष्टी इंद्रियनयाने प्राप्त होतात. या सिद्धींना या शास्त्रांत मधुप्रतीका ही संज्ञा आहे; कारण, जसा एवढासा जरी मध खाद्या असतां तोंडाला गोडी आणितो त्याप्रमाणे ह्या मधुप्रतीका सिद्धी मधुर आहेत. सत्वपुरुपान्यताख्यातिमात्रस्य सर्वभावाधिष्ठातलं सर्वज्ञातृत्वं च ।। १९ ।। पूर्वी नो स्वार्थसंयम ह्मणने चित्प्रतिबिंबाचे ठिकाणी संयम सांगितला, त्या स्वार्थ- संयमाने चित्ताचे सर्व मल धुऊन जाऊन ते स्वाधीन झाल्याने वशीकारनांवानें परवेराग्य प्राप्त होते; त्यायोगाने योग्याला बुद्धि व पुरुष हे भिन्न आहेत असे ज्ञान होते, याला अन्यताख्याति (भेदज्ञान) ह्मणतात. तिच्या योगाने गुण हेच कर्ते आहेत असा अभिमान नाहीसा होतो. अशा स्थितीत असलेल्या योग्यास सर्वभावाधिष्ठातृत्व मणने गुणांचे परिणाम से सर्व भावपदार्थ, त्यावर मालकाप्रमाणे सत्ता चालविणे अशी दाक्ति व सर्वज्ञातृत्व दाणगे मूत, गर्तमान व भविष्य या तिन्ही काळाने यथार्थतीने भेदज्ञान होणे अशा दोन प्रका- रच्या शशी प्राप्त होतात. हा सिद्धींना या पानांत विशोका में नांव आहे.

·पादः३] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [ १४७ तद्वराग्यादपि दोपवीजक्षये कैवल्यम् ॥५०॥ विशोका' इत्यादि सिद्धीविषयीं सुद्धां जर काही कालाने वैराग्य प्राप्त झाले तर त्या वैराग्यापासून विशोकादि सिद्धीना कारणीभूत जी विवेकख्याति, तिच्याविषयी सुद्धा परवैराग्य प्राप्त होते. त्यापासून अविद्यादि क्लेश व त्यांचे वीज जो जन्मजन्मांतरींचा भ्रांति- संस्कार हे समूळ नाहीसे होतात. नंतर कैवल्य (मोक्ष) प्राप्त होते; ह्मणने सर्व दुःखांपासून योगी अगदी मुक्त होतो; त्या वेळेस आत्मा आपल्या स्वरूपांत राहतो. स्थान्युपनिमन्त्रणे सङ्गस्मयाकरणं पुनरनिष्टप्रसङ्गात् ।। ५१॥ चार प्रकारच्या अवस्थाभेदांमुळे १ प्रथमकल्पिक, २ मधुभूमिक, ३ प्रज्ञाज्योति व ४ अतिक्रांतभावनीय असे चार प्रकारचे योगी आहेत. त्यांपैकी १ अभ्यास करणारा असून ज्यास शुद्धतत्त्वाचे मात्र ज्ञान झाले आहे तो प्रथमकल्पिक योगी होय. २ ज्यास ऋतंभरा नांवाची प्रज्ञा प्राप्त झाली असते तो मधुभूमिक योगी; याला ऋतंभरप्रज्ञ असेंही ह्मणतात. ३ ज्याचे स्वाधीन पंचभूतें व इंद्रिये झाली असतात तो प्रज्ञाज्योति योगी; व ४ संयम कर- ण्याच्या पदार्थांपलीकडे जो गेला आहे तो अतिक्रांतभावनीय चवथ्या प्रकारचा योगी होय. तो चवथा योगी ज्याच्या सात प्रकारच्या प्रांतभूमिप्रज्ञा (सात पायऱ्या) सांगितल्या आहेत अशा समाधीला जाऊन पोहोचलेला असतो. तो त्या समाधीच्या शेवटल्या मधुमती- नामक पायरीचा अनुभव घेत असतां त्यानकडे स्वगातील देवता येऊन त्याला योगापासून भ्रष्ट करण्याकरितां अतिसुंदर अप्सरा कन्या व अमृत इत्यादिक देतात. त्या वेळेस योग्याने त्यांचे ग्रहण करूं नये; व 'काय हो हा माझ्या योगाचा प्रभाव ' असे आश्चर्यही मानें नये. जर का त्याने त्या वेळेस त्यांच्याविषयी आपली इच्छा दर्शविली तर तो तत्काळ योगापासून भ्रष्ट होतो. आणि जर आश्चर्य मानले तर आपण धन्य झालो असे मानून त्याला समाधीविषयी उत्साह वाटणार नाहीं; याकरितां योग्याने त्यांची इच्छा विलकुल धरूं नये; व त्याबद्दल आचर्यही मानूं नये. क्षणतत्क्रमयोः संयमाद्विवेक ज्ञानम् ॥२॥ क्षण ह्मणने कालाचा अगदी शेवटचा भाग होय; त्यापेक्षा आणखी सूक्ष्म भाग करितां येत नाही. अशा क्षणाच्या ठिकाणी अथवा त्यांनी जी परंपरा त्या ठिकाणी चित्त- संयम केला असता पूर्वी सांगितलेले विवेकख्यातिनांवाचें ज्ञान उत्पन्न होते. याचे तात्पर्य असे आहे की, हा क्षण त्या क्षणाच्या पूर्वीना, व तोक्षण दुसरा आहे. या अशा प्रकारच्या क्षणांच्या पूर्वापरक्रमाचे ठिकाणी संयम केला असता अत्यंत मूक्ष्म वस्तु नेथे मिसळून एक अशा वाटत आहेत त्या भिन्न आहेत असे स्पष्ट समनं लागते. त्यानंतर प्रकृतिपुरुषाचे भेदज्ञान स्पष्ट होऊन पुरुष मुक्त होतो. हे क्षणसंयमापासून होणारे ज्ञान सर्ववस्तुविषयीचे भमते असे पुढे मांगावयाचे आहे.

·१४८ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [विभूति-
जातिलक्षणदेशैरन्यतानवच्छेदात्तुल्ययोस्ततः प्रतिपत्तिः ॥५३॥
या पदार्थाहून हा पदार्थ भिन्न आहे असा भेद पडण्याला कारण १ जाति, २ लक्षण व
३ देश हे आहेत. त्यांत कोटें भेदाचे कारण जाति असते; जसे, ही गाय, हा रेडा, इत्यादि.
कोठे जातीने सारखे असले तरी लक्षणानें भेद होतो; जसें, ही चित्रवर्णाची, ही लालवर्णाची,
इत्यादि. कोठे कोठें जाति व लक्षण ही जरी एक असली तथापि तेथे भेद होण्याला कारण
देश असतो; जमें, सारख्या प्रमाणाचे (आकाराचे) व सारख्या रंगाचे दोन आवळे, त्यांत
एक एका ठिकाणचा व दुसरा दुसऱ्या ठिकाणचा असा असतो. यांहून चवथे कारण.
पदार्थाचा भेद ठरविण्यास असत नाहीं; जसें, पृथ्वीचे पांढऱ्या वर्णाचे दोन परमाणु यांचा
भेद ठरवितां येत नाही. अशा प्रकारच्या पदार्थांच्या ठिकाणी भेदज्ञान होण्याकरितां संयम
करणाराला भेदज्ञान उत्पन्न होते. त्या ज्ञानापासून अभ्यासाच्या योगाने सूक्ष्मतत्वांचे सुद्धा
भिन्नपणाने ज्ञान होते. सारांश, ज्या ठिकाणी भेद कोणत्याही साधनाने ठरवितां येत नाही
तेथे चित्त एकाग्र केले असता त्यांचे सुद्धा भेदज्ञान होतें.
तारकं सर्वविपयं सर्वथाविषयमक्रमं चेति विवेकजं ज्ञानम् ॥५४॥
पूर्वसूत्रांत सांगितल्याप्रमाणे क्षणसंयम करीत गेले असता त्या योगाने शेवटच्या भूमि-
केंत तारक या नांवाचे विवेकज्ञान उत्पन्न होते. त्याला तारक अशी संज्ञा असण्याचे कारण,
ज्याला कधी अंत नाही अशा घोर संसारसमुद्रापासून ते योग्याला तारून पार नेते अशा
अर्थाच्या धोरणाने त्याला तारक असें नांव दिले आहे. या ज्ञानाच्या योगाने सर्व वस्तु
तळहातावर घेतलेल्या आवळ्याप्रमाणे एकदम त्यांच्या स्वरूपभेदांसुद्धां स्पष्ट दिसू लागतात;
व पुरुषाविषयी ज्ञान यायोगाने चांगले होते.
सत्वपुरुपयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यमिति ॥५५॥
सत्व ह्मणने बुद्धि व पुरुप ह्मणने आत्मा यांची लक्षणे पूर्वी सांगितली. ह्या दोहोंची
शुद्धि सारखी झाली असतां योग्याला मोक्ष प्राप्त होतो. त्यांत बुद्धीची शुद्धि ह्मणने ' सर्व-
की बुद्धि आहे' असा अभिमान दूर होऊन बुद्धीचा आपल्या कारणांत लय होणे; व
पुरुषाची शुद्धि मणमे पुरुष हा भोग भोगणारा नसून त्यावर अज्ञानाने नो 'पुरुष भोग
भोगतो' असा मनाचा सोटा ग्रह झाला आहे तो दूर होणे.
इति श्रीपातञ्जलयोगशास्त्राभिमाये विभूतिपादः समाप्तः ॥३॥

·. ॐ तत्सत्परमात्मने नमः। पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय. कैवल्यपादः ॥ ४॥ दुसन्या व तिसऱ्या पादांत मोक्षप्राप्तीची साधनें व सिद्धी पुष्कळ विस्ताराने सांगि- 'तल्या, परंतु मोक्षाचे स्वरूप विस्तारेंकरून सांगितलें नाहीं; ते सांगण्याकरितां ह्या कैवल्य- नामक चवथ्या पादाचा आरंभ आहे. त्यांत प्रथम मोक्षाला योग्य चित्त कोणते, याचा निश्चय करण्याकरितां ज्यांच्या योगानें समाधिसिद्धीचा उत्कर्ष होईल अशा पांच प्रका- रच्या सिद्धी सांगतात,- जन्मौपधिमन्त्रतपःसमाधिजाः सिद्धयः ॥१॥ कांहीं सिद्धी प्राप्त होण्यास जन्मांतर झणजे अन्य जन्म कारण असते,कांहीस औषधि १ कारण, कितीएकांस मंत्र, कित्येकांस तप व कित्येकांस समाधि कारण असतो. अशा या पांच प्रकारच्या सिद्धी सांगितल्या; परंतु यांला वास्तविक कारण हटले तर समाधि हेच शेवटचे मुख्य कारण होय. जन्म इत्यादि कारणे सांगितली ती केवळ स्पष्ट होण्याला मात्र साधने आहेत, ह्मणजे जशी रसायने ही सर्वांनाच साधत नाहीत, तर काहींकांनाच साधतात. याचे कारण तरी हेच आहे की, ज्यांना रसायन साधते, त्यांनी पूर्वी ह्या जन्मी, नाहीतर अन्य कोणत्या तरी जन्मी समाधि साधून आपल्या अविद्यादि क्लेशाचा नाश केलेला असतो, ह्मणून त्यांना ओषधिसिद्धि प्राप्त होते. याचप्रमाणे यक्ष, गंधर्व, पक्षी इत्यादिकांस जन्मापासूनच आकाशांतून गमन करण्याची सिद्धि प्राप्त झालेली असते. कोणाला मंत्रापासून अणिमादि सिद्धी प्राप्त होतात. विश्वामित्र इत्यादिकांस तपाने सिद्धि झाली; व काहींकांना समाधीपासून सिद्धी प्राप्त होतात, त्या पहिल्या पादांत सांगितल्या. तात्पर्य, सर्व प्रकारच्या सिद्धी योगाभ्यासानेच प्राप्त होतात; जन्म, औषधि, मंत्र व तप ही चार फक्त सिद्धि स्पष्ट होण्याला साधने आहेत; या करिता योगाभ्यासच अवश्य करावा. जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूराद ॥२॥ आतां नंदीश्वर इत्यादिकांस तर योगाभ्यासाने ह्याच जन्मांत दुसरी नाति वगैरे प्राप्त झाली ह्मणने मनुष्यपणा जाऊन देवपणा प्राप्त झाला, असें पुराणादिकांत सांगितले आहे; तेव्हां ह्या जन्मांत ज्या सिद्धी प्राप्त होतात त्या पूर्वजन्मांत केलेल्या योगाभ्यासानेच प्राप्त होतात हा सिद्धांत कोठे कायम राहिला ? याचे समाधान असे की, गव्हाचे बीन पेरिलं तर गहूंच उत्पन्न होतात; त्यापासून बाजरी, हरवरे इत्यादि कधी उत्पन्न होत ·पादः४] पातञ्जलयोगशाखाचा अभिप्राय । करून आपल्या एकट्या चित्ताचा अंमल त्या दुसन्या उत्पन्न झालेल्या चित्तांवर चालवून त्यांनकडून आपल्याप्त अनुकूल अशी कामे करून घेतो; त्यामुळे अनेक चित्तांचे भिन्न भिन्न अभिप्राय न होतां योग्याला ययेच्छ भोग भोगितां येतात. तत्र ध्यांनजमनाशयम् ॥६॥ पूर्वी ज्या जन्म, ओषधि वगैरे पांच प्रकारच्या सिद्धी सांगितल्या, त्यांपासून नीं चित्तें सिद्ध होतात त्या सर्वात समाधीपासून जें चित्त सिद्ध होते, त्याच्या ठिकाणीं क्लेश व वासना ह्यांचा अगदी संबंध नसतो ह्मणून ते मोक्षाला योग्य होतें. कर्माऽशुक्लकृष्णं योगिनसिविधमितरेपाम् ॥ ७॥ कर्मे १ शुक्ल, २ कृष्ण व शुक्लकृष्ण अशी तीन प्रकारची आहेत. त्यांत १ ने केवळ वाणी व मन यांनीच सिद्ध होणारे असे मंत्रनप, अध्ययन वगैरे व ज्यापासून शुमच फल प्राप्त होते ते शुलकर्म; २ जें दुसन्यास दुःख देणे, मारणे वगैरे व ज्यापासून अशुभच फल प्राप्त होतें तें कृष्णकर्म; आणि ३ ज्यापासून काही शुक्लकर्म घडते व काही कृष्ण- कर्मही घडते असें सोमयाग इत्यादि तें शुक्लकृष्ण कर्म होय. त्यांत शुक्लकर्म विद्वानांच्या. हातून घडते; कृष्णकर्म असुरांपासून व शुक्लकृष्ण असें मिश्रित कर्म स्वर्गाची इच्छा कर- णारे ने याज्ञिक लोक त्यांच्या हातून घडते. आतां योगी जो असतो त्याच्या हातून ही तिन्हीं. प्रकारची कमें घडत नाहीत; ह्मणून त्याचे ह्या नियांहून निराळ्या प्रकारचे असे अशुक्लकृष्ण, नांवाचे कर्म असते. यापासून तो कोठेही वद्ध होत नाही. ततस्तद्विपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्तिर्वासनानाम् ॥ ८॥ वासना दोन प्रकारच्या आहेत; त्यांत काही वासनांचें जाति, आयुप्य व भोग प्राप्त होणे हे फल आहे ह्मणने फलानंतर; समाप्त होतात त्या व काहींकांचे केवळ स्मृति राहणे एवढेच फल आहे. ह्या शेंकडों जन्मपर्यंत राहतात. ह्या दुसऱ्या प्रकारच्या वासनांपैकी, ज्या कर्मविपा- काला अनुकूल असतात त्याच प्रकट होतात. याचे तात्पर्य असे की, ज्या कर्माच्या योगाने अनेक प्रकारच्या शेकडों जन्मापूर्वी देवता इत्यादिकांचे शरीर प्राप्त झाले होते; त्यासारखेच जेव्हां पुनः दुसरे शरीर उत्पन्न होऊ लागते त्या वेळेस त्या शरीरास उत्पन्न करणान्या कर्मफलास अनुकूल असतील अशाच त्या दुसऱ्या प्रकारच्या वासना प्रकट होतात. त्या वेळेस त्याला दुसऱ्या लोकी असलेल्या पदार्थांचे स्मरण होते. जातिदेशकालव्यवहितानामप्यानन्तर्य स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वाच ॥९॥ यावर अशी शंका येते की, शेकडो जन्म मध्ये निरनिराळे गेल्यानंतर पुनः जर पूर्वीसारखा जन्म प्राप्त झाला तर यांत वास्तविक हटले हणने जो अगदी जवळचा जन्म आरेल सांतीलच वासना प्रकट व्हाव्या; ज्यांना व्यवधान • त्या ऊं नयेत. असे ·पादः ४] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । ।१५१ करून आपल्या एकट्या चित्ताचा अंमल त्या दुसऱ्या उत्पन्न झालेल्या चित्तांवर चालवून त्यांनकडून आपल्यास अनुकूल अशी कामे करून घेतो; त्यामुळे अनेक चित्तांचे भिन्न भिन्न अभिप्राय न होतां योग्याला यथेच्छ भोग भोगितां येतात. तत्र ध्यानजमनाशयम् ॥६॥ पूर्वी ज्या जन्म, ओपधि वगैरे पांच प्रकारच्या सिद्धी सांगितल्या, त्यांपासून · नीं चित्तें सिद्ध होतात त्या सर्वात समाधीपासून में चित्त सिद्ध होते, त्याच्या ठिकाणी क्लेश. व वासना ह्यांचा अगदी संबंध नसतो ह्मणून ते मोक्षाला योग्य होतें. कर्माऽशुक्लकृष्णं योगिनस्त्रिविधमितरेपाम् ॥ ७॥ कर्मे १ शुक्ल, २ कृष्ण व शुक्लकृष्ण अशी तीन प्रकारची आहेत. त्यांत १ में केवळ वाणी व मन यांनीच सिद्ध होणारे असें मंत्रनप, अध्ययन वगैरे व ज्यापासून शुभच फल प्राप्त होते ते शुक्लकम; २ जे दुसन्यास दुःख देणे, मारणे वगैरे व ज्यापासून अशुभच फल प्राप्त होते ते कृष्णकर्म; आणि ३ ज्यापासून काही शुक्लकर्म घडते व काही कृष्ण- कर्मही घडते असें सोमयाग इत्यादि तें शुक्लकृष्ण कर्म होय. त्यांत शुक्लकर्म विद्वानांच्या, हातून घडते; कृष्णकर्म असुरांपासून व शुक्लकृष्ण असे मिश्रित कर्म स्वर्गाची इच्छा कर- णारे ने याज्ञिक लोक त्यांच्या हातून घडते. आतां योगी जो असतो त्याच्या हातून ही तिन्हीं प्रकारची कर्मे घडत नाहीत; हाणून त्याचे ह्या तियांहून निराळ्याच प्रकारचे असें अशुक्लकृष्ण, नांवाचे कर्म असते. यापासून तो कोठेही बद्ध होत नाही. ततस्तद्विपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्तिर्वासनानाम् ॥ ८॥ वासना दोन प्रकारच्या आहेत; त्यांत कांहीं वासनांचें जाति, आयुष्य व भोग प्राप्त होणें हें फल आहे ह्मणजे फलानंतर; समाप्त होतात त्या व काहींकांचे केवळ स्मृति राहणे एवढेच फल आहे. ह्या शेकडो जन्मपर्यंत राहतात. ह्या दुसऱ्या प्रकारच्या वासनांपैकी, ज्या कर्मविपा-' काला अनुकूल असतात त्याच प्रकट होतात. याचे तात्पर्य असे की, ज्या कर्माच्या योगाने अनेक प्रकारच्या शेकडॉ जन्मांपूर्वी देवता इत्यादिकांचे शरीर प्राप्त झाले होते; त्यासारखेच जेव्हां पुनः दुसरे शरीर उत्पन्न होऊ लागते त्या वेळेस त्या शरीरास उत्पन्न करणाऱ्या कर्मफलास अनुकूल असतील अशाच.त्या दुसऱ्या प्रकारच्या वासना प्रकट होतात. त्या वेळेस त्याला दुसऱ्या लोकी असलेल्या पदार्थांचे स्मरण होतें. जातिदेशकालव्यवहितानामप्यानन्तर्य स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वात् ॥९॥ यावर अशी शंका येते की, शेंकडों जन्म मध्ये निरनिराळे गेल्यानंतर पुनः जर पूर्वीसारखा जन्म प्राप्त झाला तर यांत वास्तविक लटले ह्मणने अगदर्श जवळचा जन्म असेल, त्यांतीलच वासना प्रकट व्हान्या; ज्यांना व्यवधान असेल त्या होऊ नयेत. असे ·१५२ ] पातञ्जलयोगशाखाचा अभिमाय: [ कैवल्य- असतां पूर्वसूत्रांत प्रतिकूल वासना प्रकट होत नाहीत, असे हटले; हे संभवतें तरी कसें । माचे समाधान असे की, ह्या भवचक्राच्या फेन्यांत सांपडलेला प्राणी प्रथम कोण्या एका योनीचा अनुभव घेऊन नंतर मध्ये निरनिराळ्या हजारों योनींचा अनुभव घेत घेत पुनः त्याच योनीपत जेव्हां येतो, तेव्हां त्या हनारों जन्मांच्या पूर्वी अनुभवलेल्या योनी- मध्ये ज्या वासना आपणांस प्रकट करविणारे असें शरीर, कर्म इत्यादि साधन अनुकूल झाल्यामुळे प्रकट झाल्या होत्या त्या, मध्यंतरी तशा प्रकारचे प्रकट करविणारें शरीर, कर्म इत्यादि नसल्यामुळे गुप्त होत्या; नंतर जेव्हां त्यांस तशा प्रकारचे प्रकट करविणारे शरीर, कर्म इत्यादि मिळते तेव्हां त्या पुनः प्रकट होतात. त्या वेळेस जाती, देश व काल हे जरी मध्ये अनेक प्रकारचे पुष्कळ गेले आहेत तथापि त्या वासनांना त्यांचे काहीच व्यवधान होऊँ शकत नाहीं; कारण त्यांना अनुकूल असें जें स्मृति इत्यादि फलांचे साधन त्याविषयी त्यांचा जवळपणाच असतो; कारण, स्मृति व संस्कार हे दोन्ही एकच आहेत. याचे तात्पर्य असे की, प्रथम कर्म करीत असतां त्यापासून चित्तांत वासनारूप संस्कार उत्पन्न होतो; त्या संस्कारामुळे स्मृति, स्मृतीमुळे सुखदुःखांचा अनुभव, व अनुभवामुळे पुनः संस्कार इत्यादि पूर्वीच्या क्रमानें उत्पन्न होतात. आता यांत वासना व संस्कार हे एकरूप असल्यामुळे व स्मृति ही संस्काराचाच परिणाम (कार्य) असल्यामुळे जेथें स्मृति तेथें संस्कार, व जेथें संस्कार तेथे त्या प्रकारच्या वासना असणारच; झणून फलसाधनभूत स्मृति असल्यामुळे त्यासारख्या वासनाही असणारच; व त्या असतात ह्मणूनच तसें फलही प्राप्त झालेले असते. तासामनादित्वमाशिपो नित्यत्वात् ॥ १० ॥ पूर्वसूत्रांत 'पूर्वीच्या अनुकूल तेवढ्याच वासना त्या वेळेस प्रकट होतात' असे सांगितले; तर येथे अशी शंका येते की, अगदी पहिल्या प्रथम जो अनुभव येतो, तो काय वासने- मुळेच परंपरेनें उत्पन्न होतो किंवा त्याला काही निमित्तच नसते ? याचे उत्तर असे की, वासना ह्या नवीन उत्पन्न होत नसून त्या अनादिसिद्ध झणजे अनादिकालापासून एकसा- रख्या परंपरेने आल्या आहेत; कारण, प्रत्येक प्राणिमात्राची अशी नेहमी इच्छा असते की, मला मुखप्राप्तीची साधनें प्राप्त व्हावीत; आणि ती मला एकदा प्राप्त झाली ह्मणने माझ्या- पालन ती कधी नाहीशी होऊं नयेत.

·पादः४] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [१५३ मुळे त्यांपासून मुटका कधीच होणार नाही व त्यामुळे कैवल्यमुखही प्राप्त होणार नाही; तेव्हां योगाभ्यासाचा काय उपयोग ! याचे समाधान असे की, वासनाला कारण प्रयमचा अनुभव, त्यालाही कारण राग ह्मणने इच्छा इत्यादि, रागादिकांचे कारण अविद्या (अज्ञान), याप्रमाणे हे वासनांचे साक्षात् व परंपरेने हेतु ह्मणने कारण आहेत. वासनाचे शरीर व स्मृति में फल; बुद्धि ही त्यांचा आश्रय (ठिकाण); व जे अनुभवाचें आलंबन (आधार) तेच वासनांचा आधार आहे. हेतु, फल, आश्रय व आलंबन ही वासनांची वीने असल्यामुळे अनंतावपि वासनांचा संग्रह झाला आहे. आतां ज्ञान व योगाने जर त्या हेतु इत्यादिकांना जळालेल्या वीजांप्रमाणे निरुपयोगी करून टाकिलें तर वासनाला काही मूळच न राहिल्या- मुळे पुढे त्यांस अंकुर फुटणार नाही, मग अर्थात् फलंही येणार नाहीत. याप्रमाणे त्यांचा योगाने नाश होऊन मोक्ष प्राप्त होतो. अतीतानागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्वभेदाधर्माणाम् ॥ १२ ॥ येथे अशी शंका येते की, वासना जर अनंतावधि (अगणित) आहेत तर तितक्या गणित त्यांचे आधारस्त चित्तही अगणित असले पाहिजे. व जर चित्त एकच असेल तर अनेक कालांत असणाऱ्या त्या सर्व वासनांचा उपभोग एककालींच झाला पाहिजे; तो तर होत नाही. हाणून चित्त अनेक आहे की काय ? याचे समाधान असे की, जसा कोणीएक प्रवासी मनुष्य किंवा स्वतां आपणच रस्त्याने चालत असतां कांहीं मार्ग मागे टाकिला; काही हल्ली चालत आहों; व बाकीचा पुढे यावयाचा आहे. त्यांत मागे मार्ग चालत असतां ज्या वस्तु आपणांस दिसत होत्या त्या हल्ली दिसत नाहीत, आणि पुढे ज्या मार्गावर आपणांस जावयाचे आहे तेथल्याही वस्तू आपणांस दिसत नाहीत; यावरून त्या वस्तू मुळीच नाहीत असे ह्मणणे अगदी चुकीचे आहे; कारण, एकादा मनुष्य जर आपल्या जवळच्या उंच पर्वतावर किंवा तेथेंच विमानांत (बलूनांत) वसून वर गेला असता त्याला आपण मागें ज्या मार्गावर होतो तेथच्या; आपण हल्ली आहोत तेथच्या व आपण पुढे ज्या मार्गावर जाणार आहोत तेथच्या सर्व वस्तू एका वेळेस दिसू शकतील. आपणास न दिसण्याचे कारण त्या सर्व वस्तूचे मार्ग भिन्न भिन्न असल्यामुळे आपल्या दृष्टीस प्रतिबंध होतो. तेच आपण जर योगाभ्यास करून विभूतिपादांत (सू०९। ११।१२ त) सांगितलेले जे निरोधपरिणाम इत्यादि तीन परिणाम त्यांच्या ठिकाणी संयम केला तर आपणांस सुद्धा या ठिकाणीच त्या पर्वतावर असलेल्या किंवा विमानांत बसलेल्या मनुष्यांप्रमाणे एकदम तिन्ही ठिकाणच्या सर्व वस्तू प्रत्यक्ष दिसू लागतील. लणूनच भगवान् श्रीकृष्णाने गीतेत हटले आहे की, 'हे अर्जुना ! मी भूत, वर्तमान व भविष्य या तिन्ही काळच्या भूतांना प्रत्यक्ष जाणतो; ' असें मटले. येथे जर भूत व भविष्य काळच्या वस्तू नसत्या तर त्यांबद्दल जाणतेपणा श्रीकृष्णास कसा आला असता ? झणून २० ·१५४ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [कैवल्य- तिन्ही मार्गातील पदार्थ आपापल्या स्वरूपाने कायम असतात. त्यांत फक्त वर्तमानमार्गा- तील पदार्थ आपल्या पाहण्यांत येतात. आणि बाकीच्यांचा मार्ग मिन्न पडल्यामुळे आपल्या पाहण्यांत येत नाहीत. तसें चित्त हा धर्मी एकच असून त्याचे वासनारूप धर्म अनेक आहेत; परंतु त्या धर्माचे भूत, वर्तमान व भविष्य असे तीन प्रकारचे निरनिराळे मार्ग असल्यामुळे वर्तमानमार्गावरील धर्माचा उपभोग होतो; आणि वाकींच्या दोन मागावरील धर्माचा उप- भोग होत नाही. यावरून ते नाहीत असें ह्मणतां येत नाहीं; कारण, योग्याला त्यांचे प्रत्यक्ष ज्ञान आहे. ह्मणून भूत व भविष्य मार्गावरील धर्म वर्तमानमार्गावरील धर्माप्रमाणे स्वरूपानंच आहेत; परंतु मार्ग निराळे पडल्यामुळे एकाच वेळी त्या सर्वांचा उपभोग होत नाही. कारण, धर्माचा उपभोग होण्याला किंवा पदार्थ स्पष्ट दिसण्याला कारण वर्तमानमार्ग आहे. याकरिता वासना अनंत आहेत ह्मणून चित्त अनंत असले पाहिजे असे नाही; तर ते एकच आहे. मग सर्व वासनांचा उपभोग एका वेळी का होत नाही तर त्या वासनारूप धर्माचे मार्ग निरनिराळे आहेत ह्मणून. सारांश, उपभोग घेणारे चित्त मोक्षापर्यंत एकच असते असे सर्वाला कबूल केले पाहिजे. ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणात्मानः ॥ १३ ॥ सत्व, रज व तम या तीन गुणांचा एकेक प्रकारचा विशेष संयोग होऊन महत्त्वा- पासून ते घट इत्यादि कार्यापर्यंत एकेक धर्माची उत्पत्ति झाली आहे. त्यांमध्ये सुद्धा सुख, दुःख व मोह या स्वरूपांनी सत्त्वादि गुणांची सत्ता स्पष्ट समनण्यांत येते. त्यांत कालभेदानें काही व्यक्त हणजे स्पष्ट होतात व काही सूक्ष्मरूपाने असतात. पुढे नेथपर्यंत त्या तीन गुणांचा संयोग असतो तेथपर्यंत ते सर्व तिन्ही कालांत एकसारख्या स्वरूपानेच असतात मणून त्यांना नित्य असा व्यवहार होतो. परंतु तो संयोग का एकदा नष्ट झाला पणने त्यांने कार्यरूपत्य जाऊन ते केवळ गुणस्वरूपानच असतात. याकरितां ते (धर्म) गुण- स्वरूपच नित्य आहेत; कारण, ते कार्यरूपाने असतांनाही त्यांमध्ये गुणस्वरूप स्पष्ट होते; व त्यांची कार्यरूपता गेल्यावरही ते गणस्वरूपच असतात. सारांश, जसे घटरूप कार्याच्या आरंभी, मध्ये व शेवटी (घट फुटल्यानंतर) मृत्तिकार कायम असते पणून मृत्तिकान नित्य य घट अनित्य, त्याप्रमाणे धर्म हे अनित्य असून त्यांने गुणम्पररूपन नित्य आहे. परिणामकत्वावस्तुतत्वम् ॥ १४॥ आतां नर मृत्तिका, तंतु य श या भिन्न भिन्न जातींच्या गस्तूंने घट, यन य दही असे निरनिगळे परिणाम (कार्य) झालेले दृष्ट आहेत; नियमिग्न एक परिणाम झान्टेना गोही र नाही; तर 'सत्यादि तीन गुणांना संयोग होउन एका धर्म उत्पा माटा मैं रंगात सांगितले हे गौ ! याने समाधान असे की, ज्यान अंग असने रंगाम अंगी आपणास अंग अंगी गांना मी संबंध अमनो गास अंगांगिभाग संघ अमें .

·पादः४] - पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय । [१५५ ह्मणतात. हा अंगांगिभावंसंबंध जेथे असतो झणजे एक अंग व दुसरा अंगी असे जेथे असते त्याच ठिकाणी भिन्न भिन्न जातींच्या वस्तूंचा सुद्धां परिणाम एक होतो; जसे, तेल, वाती व अग्नि ह्या तीन निरनिराळ्या पदार्थापासून दीपकरूप एकच परिणाम होतो. आणि जेथे तो अंगांगिमाव नसतो, तेथे एक परिणाम (धर्म) उत्पन्न होत नाहीं; जसें, मृत्तिका, तंतु य दूध इत्यादि स्थली. पहा ! जेव्हां सत्वगुण अंगी (प्रधान) व रज व तम हे दोन गुण- अंगें (अप्रधान) असतात तेव्हा एकच महत्तत्त्व उत्पन्न होतें; रजोगुण अंगी व बाकींची अंगें असतां त्या महत्तत्त्वापासून अहंकार उत्पन्न होतो; व तमोगुण अंगी व वाकींची अंगें असतां अहंकारापासून शब्द इत्यादि पंचतन्मात्रे उत्पन्न होतात. तसेंच, सत्वगुण अंगी असतां अहंकारापासून ज्ञानेंद्रियें व तम हे अंगी असतां कर्मेंद्रिये व सात्विक व रानस या दोन प्रकारच्या अहंकारांपासून मन ही उत्पन्न होतात. असेंच पंचतन्मात्रांमध्ये शब्द- तन्मात्र अंगी व बाकींची अंगे असतां आकाश, स्पर्शतन्मात्र अंगी असतां वायु, याप्रमाणे क्रमाने बाकीचे उत्पन्न होतात. सारांश, अंगांगिभाव असला तर अनेक वस्तूंचा एक परिणाम होतो; नाहीतर नाही. ह्मणून तीन गुणांभिकून महत्तत्त्व इत्यादि एकेकच परिणाम प्रथम झाला, पृथ्वी, तंतू व दूध यांप्रमाणे अनेक झाले नाहीत. अभिप्राय हा की, हे तीन गुणच सर्व पदार्थांचे मूळ कारण असून त्या तिघांमिळून क्रमानेंत्र एकेक धर्मी व धर्म उत्पन्न होत जातात. वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्तयोविभक्तः पन्थाः ॥१५॥ एक वौद्धवादी अशी शंका करितो की, अहो ! जर विज्ञानाहून क्षणने पदार्थाच्या ज्ञानाहून शिवाय पदार्थ निराळा असेल तर तुमचा एक किंवा अनेक हा विचार बरोबर आहे; परंतु विज्ञानाहून (चित्ताहून) जर शिवाय पदार्थच नाही, तर हे तुमचे झणणे कसे ? याचे समाधान असे की, स्त्री तर एकच वस्तु असते परंतु तिच्याविषयी अनेकांची अनेक प्रकारची भावना (बुद्धि) होते. पहा ! नवरा असतो त्याला ती सुखकारक वाटते; सवतीला ती दुःखकारक वाटते; अन्य कामी पुरुषाला ती प्राप्त, न झाल्यामुळे खेदकारक वाटते; व जो वैराग्यशील असतो तो तिची उपेक्षा करितो. आतां जर चित्ताहून शिवाय पदार्थ नसतां तर असें एकाच वस्तूंविषयी भिन्न भिन्न प्रकारचें ज्ञान चित्ताला न होतें. सणून चित्त ह्मणने पदार्थांचे ज्ञान व पदार्थ हे ज्ञानाहून अगदी निराळे आहेत, ह्मणने चित्त हे ग्रहण आहे मणने पदार्थज्ञानाचे साधन आहे व पदार्थ हे ग्राह्य आहेत; ह्मणून हे. अगदीच भिन्न आहेत. याविषयी आणीक शंका व त्याचे समाधान भायार्थात विस्तारेंकरून केले आहे ते पहावें. न चैकचित्ततन्त्रं वस्तु तदप्रमाणकं तदा किं स्यात् ॥ १६ ॥ पुनः दुसरा एक बौद्धवादी अशी शंका करितो की, मागील युक्तीने पदार्थ हा विज्ञानाहून (चित्ताहून) भिन्न ठरतो खरा, परंतु तो चित्तानेच ग्रहण केला जातो; कारण, ज्या वेळेस विज्ञान असते त्याच वेळेस त्याचा भास होतो; यावरून विज्ञानानेंच पदार्थाची उत्पत्तिहोते ·पादः ४] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । . [ १५७ वृत्ती असतांनाही त्याला माहीत झाल्या नसत्या. त्या वेळेस त्याला ज्ञाताज्ञातविषयत्व येऊन 'मी सुखी आहे की नाही ? मी दुःखी आहे किंवा नाही ? अथवा मी इच्छितो किंवा नाही.' असा संशय आला असता; परंतु असा संशय कधी येत नाही. ह्मणून त्याला वृत्ती कधी माहीत नाहीत असे नाही. त्यावरून पुरुप अपरिणामी आहे हे सहन सिद्ध झाले. न तत्स्वाभासं दृश्यत्वात् ॥ १९॥ येथे बौद्ध अशी शंका करितो की, चित्त हे अग्नीप्रमाणे स्वयंप्रकाश असल्यामुळे ते दुसऱ्या पदार्थालाही प्रकाशित करील, तेणेकरून पदार्थाचे ज्ञान होईल. मग दुसरा ज्ञान करून घेणारा असा आत्मा कशाला पाहिजे ? यावर समाधान असे की, चित्त हें स्वप्रकाश मानून वरचा शंकापक्ष सिद्ध केला; परंतु चित्त हे अग्नीप्रमाणे स्वतः प्रकाशित मुळीच होत नाहीं; कारण, ते आल्याच्या योगानें प्रकाशित होण्याला योग्य आहे; व आत्मा हा त्याचा प्रकाशक आहे. सारांश, तें प्रकाश्य (प्रकाशानें प्रकाशित होण्याला योग्य) असल्यामुळे त्याला प्रकाशित करणारा प्रकाशक असा आत्मा आवश्यक असलाच पाहिजे. एकसमये चोभयानवधारणात् ॥ २० ॥ आणीक दुसरे कारण असे की, चित्ताला आपल्या स्वरूपाचे ज्ञान व पदार्थाचे ज्ञान ही दोन्ही ज्ञाने एकाच वेळी होणे संभवत नाही ह्मणून चित्त हे स्वताला प्रकाशित करणारें नाहीं; याकरिता त्याचा प्रकाशक आत्मा आवश्यक असला पाहिजे. चित्तान्तरदृश्ये वुद्धिबुद्धरतिप्रसङ्ग स्मृतिसंकरश्च ॥ २१ ॥ पुनः बौद्ध अशी शंका करितो की, चित्ताला आपलें व पदार्थाचे ज्ञान एका वेळी होणे संभवत नाही ह्मणून त्याला स्वप्रकाश मानीत नाही; परंतु तेंदुसन्या चित्ताने प्रकाशित होईल; मग आत्मा मानण्याचे प्रयोजन काय ? याचे समाधान असे की, जर एका चित्ताला प्रकाशित करण्याकरितां दुसरें चित्त मानिले तर तेही स्वतः प्रकाशित होण्याला असमर्थ असल्यामुळे त्यालाही प्रकाशित करणारे तिसरेंच चित्त मानावं लागेल. त्याला चवयें, त्याला पांचवें, याप्रमाणे चित्तें अनेक मानावी लागून शेवटी चित्ताची समाप्ति ह्मणून कधीच होणार नाहीं; हे एक. आणिक दुसरे असे की, स्मृतींचाही सर्व गोंधळ होऊन जाईल. झणजे कोणता एकादा रंग किंवा कोणता एकादा रस बुद्धीमध्ये विषय झाला असता त्याचें ज्ञान करून देण्याकरितां अनंत बुद्धि उत्पन्न होतील; मम त्यांपासून अनंत संस्कार उत्पन्न झाल्यामुळे एकदम पुष्कळ स्मृतीची उत्पत्ति होईल. नंतर कोणत्या पदार्थाबद्दल ही स्मृति उत्पन्न झाली हे न समजल्यामुळे स्मृतीत गोंधळ पडेल ह्मणने ही रूपाविपयीं स्मृति का रसाविषयी यात्रा निश्चय होणार नाही ! चितेरमतिसंक्रमायास्तदाकारापत्तो बुद्धिसंवेदनम् ।। २२ ।। आतां अशी शंका येते की, एका बुद्धीकरितां दुसरी बुद्धि मानण्यांत अनेक दोष .

·[ कैवल्य- १५६ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । व विज्ञान नसते त्या वेळेस तो मुळीच नसतो असें सिद्ध होते. यावर. सूत्रकार त्या वाद्याला विचारतात की, अरे ! तूं चित्ताधीन जी पदार्थाची स्थिति ह्मणतोस ती काय ! १ एकचित्ताधीन किंवा २ अनेकचित्ताधीन ? त्यांत एकचित्ताधीन पदार्थाची. स्थिति ह्मण- शील तर ती संभवत नाहीं; कारण, जर एका चित्ताचें कार्य घट इत्यादि वस्तू होतील तर ते चित्त जेव्हां पट इत्यादि वस्तूंत मग्न होईल तेव्हां घटादि पदार्थ सर्व नाहीसे होतील! व ते नष्ट होतात असें मटले तर पुनः ते दृष्टीस पडतात; आणि 'तेच हे पदार्थ' अशी मनाची खात्री होते. तसेच एकाचें मन जरी त्या पदार्थावर नसले तरी दुसरा त्या पदार्थाला पहात असतो. ह्मणून एका चित्ताचे कार्य तर पदार्थ नव्हे. आतां अनेक चित्तांचे कार्य पदार्थ ह्मणशील तर तेही संभवत नाहीं; कारण, पूर्वी एकानें घट पाहिल्यानंतर अनेक चित्तांचा संबंध त्या घटाशी झाला तर तेथेच अनेक प्रकारचे घट उत्पन्न व्हावेत; कारण, कारणे अनेक असल्यामुळे कायें अनेक झाली पाहिजेत, परंतु तसे काही होत नाही. आणिक दुसरे असे की, पोटाकडे पहात असतां पाठ दिसत नाही, पाठीवांचून पोट राहू शकत नाही ह्मणून त्या वेळेस पोटही दिसू नये असे होईल. याकरितां पदार्थ हे स्वप्नांतील भासणाऱ्या वस्तूंप्रमाणे केवळ चित्तानेच भासणारे असे नव्हत तर चित्ताहून भिन्न असून स्वतंत्र आहेत, चित्ताधीन नाहीत. तदुपरागापेक्षित्वाञ्चित्तस्य वस्तु ज्ञाताज्ञातम् ॥ १७ ॥ मोक्षाला हेतु में विवेकज्ञान ते सांगण्याकरितां आतां चित्त व आत्मा यांच्या स्वस्त्र- पांचा विवेकप्रकार दोन सूत्रांनी सांगतात, विषय हे लोहचुंबकाप्रमाणे जागचे जागी राहून आकर्षण करणारे आहेत; व चित्ताचा स्वभाव लोखंडाप्रमाणे ओढला जाण्याचा असा आहे. विपयांनी याला आकर्पण केले की, ते विषयांशी संबद्ध होऊन विषयाकार होऊन जाते. त्यांत ज्या विषयाने त्याला ओढून घेऊन आपला आकार त्याच्यांत उमटविला आहे तो त्या चित्ताचा ज्ञातविपय होतो; आणि ज्या विषयाने त्याला ओढून न घेतल्यामुळे आपला आकार त्याच्यांत उमटविला नाही तो त्या चित्ताचा अज्ञातविषय होतो. याप्रमाणे ज्ञात. विषय व अज्ञातविपय असे दोन स्वभाव चित्ताचे झाल्यामुळे चित्त परिणामी आहे. सदाशाताश्चित्तत्तयस्तत्मभोः पुरुपस्यापरिणामित्वात् ॥ १८ ॥ जसे चित्त ज्ञाताज्ञातविषय असल्यामुळे परिणामी आहे त्यानप्रमाणे पुरुष मुद्धां ज्या वेळेस नील वर्णाला नाणतो त्याच वेळी पीत वर्णाला जाणत नाही आणून तोही परिणामी आहे की काय ! तर पुरुप परिणामी नाहीं; कशावरुन तर, जसे चित्ताला ज्ञात व अज्ञात असे दोन प्रकारचे विषय आहेत तसे आत्म्याला नाहीत. आत्म्याचा विषय घटला पणने लिप्त, मूद इत्यादि चित्ताच्या वृत्ती आहेत. त्या त्याला नेहमी माहीत आहेत; कारण, तो नितामा मासी आहे. नर तो परिणामी असता तर त्याला एकादे येळी अंधत्व आल्यामुळे ·पादः ४ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिमाय। . [ १५७ वृत्ती असतांनाही त्याला माहीत झाल्या नसत्या. त्या वेळेस त्याला ज्ञाताज्ञातविपयत्व येऊन 'मी सुखी आहे की नाही ? मी दुःखी आहे किंवा नाही ? अथवा मी इच्छितों किंवा नाही.' असा संशय आला असता; परंतु असा संशय कधी येत नाही. ह्मणून त्याला वृत्ती कधी माहीत नाहीत असे नाही. त्यावरून पुरुष अपरिणामी आहे हे सहन सिद्ध झाले. न तत्स्वाभासं दृश्यत्वात् ॥ १९॥ येथे बौद्ध अशी शंका करितो की, चित्त हे अग्नीप्रमाणे स्वयंप्रकाश असल्यामुळे ते दुमय पदार्थालाही प्रकाशित करील, तेणेकरून पदार्थाचे ज्ञान होईल. मग दुसरा ज्ञान करून घेणारा असा आत्मा कशाला पाहिजे ? यावर समाधान असे की, चित्त हे स्वप्रकाश मानून वरचा शंकापक्ष सिद्ध केला; परंतु चित्त हे अग्नीप्रमाणे स्वतः प्रकाशित मुळीच होत नाहीं; कारण, तें आत्म्याच्या योगानें प्रकाशित होण्याला योग्य आहे; व आत्मा हा त्याचा प्रकाशक आहे. सारांश, ते प्रकाश्य (प्रकाशानें प्रकाशित होण्याला योग्य) असल्यामुळे त्याला प्रकाशित करणारा प्रकाशक असा आत्मा आवश्यक असलाच पाहिजे. एकसमये चोभयानवधारणात् ॥ २० ॥ आणीक दुसरे कारण अतें की, चित्वाला आपल्या स्वरूपाचे ज्ञान व पदार्थाचे ज्ञान ही दोन्ही ज्ञाने एकाच वेळी होणे संभवत नाही ह्मणून चित्त हे स्वतांला प्रकाशित करणार नाहीं; याकरितां त्याचा प्रकाशक आत्मा आवश्यक असला पाहिजे. चित्तान्तरदृश्ये बुद्धिबुद्धरतिप्रसङ्गः स्मृतिसंकरश्च ॥ २१ ॥ पुनः बौद्ध अशी शंका करितो की, चित्ताला आपलें व पदार्थाचें ज्ञान एका घेळी होणे संभवत नाही ह्मणून त्याला स्वप्रकाश मानीत नाही; परंतु तेंदुसऱ्या चित्ताने प्रकाशित होईल; मग आत्मा मानण्याचे प्रयोजन काय ? याचे समाधान असे की, जर एका चित्ताला प्रकाशित करण्याकरितां दुसरे चित्त मानिले तर तेंही स्वतः प्रकाशित होण्याला असमर्थ असल्यामुळे त्यालाही प्रकाशित करणारे तिसरेंच चित्त मानावे लागेल. त्याला चवयें, स्याला पांचवें, याप्रमाणे चित्तें अनेक मानावी लागून शेवटी चित्ताची समाप्ति झणून कधीच होणार नाही; हे एक. आणिक दुसरे असे की, स्मृतींचाही सर्व गोंधळ होऊन जाईल. झणने कोणता एकादा रंग किंवा कोणता एकादा रस बुद्धीमध्ये विषय झाला असता त्याचें झान करून देण्याकरितां अनंत बुद्धि उत्पन्न होतील; मग त्यांपासून अनंत संस्कार उत्पन्न झाल्यामुळे एकदम पुष्कळ स्मृतींची उत्पत्ति होईल. नंतर कोणत्या पदार्थाबद्दल ही स्मृति उत्पन्न झाली हे न समजल्यामुळे स्मृतीत गोंधळ पडेल ह्मणने ही रूपाविषयी स्मृति मां रसाविषयी याचा निश्चय होणार नाही ! चितेरमतिसंक्रमायास्तदाकारापत्तौ युद्धिसंवेदनम् ॥ २२ ॥ आतां अशी शंका येते की, एका बुद्धीकरितां दुसरी बुद्धि मानण्यांत अनेक दोष - ·१५८ ] पातञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । [ कैवल्य- आहेत हे खरे, परंतु आत्मा अगदी क्रियारहित असल्यामुळे कोणत्याही व्यापारावाचून त्यापासून तरी बुद्धीला ज्ञान कसे होईल ? याचे समाधान असे की, आत्मा हा चिद्रूप झणने ज्ञानस्वरूप असल्यामुळे त्याला चिति असें ह्मणतात. ती चिति कोठेही इतर ठिकाणी गमन करीत नाही ह्मणने कोणाशीही मिसळून राहत नाही. जसें, सत्व इत्यादि तीन गुण पूर्वी (कै० सू० १४ त) सांगितलेल्या अंगांगिभावामुळे महदादिरूप परिणामांस पावतात, त्याप्रमाणे चिति परिणाम पावत नाहीं; कारण, ती नेहमीच एकरूपाने राहते. ह्मणून जेव्हां बुद्धि जवळ असतां तिच्यामध्ये चितीची छाया ह्मणजे प्रतिबिंब पडते तेव्हां बुद्धि चेतना- सारखी होते. हे बुद्धीत प्रतिबिंब पडून चिति बुद्धिवृत्तींशी एकरूपाने भासणे किंवा बुद्धि चैतन्यासारखी दिसणे हीच चितीला तदाकारतापत्ति व हीच बुद्धीला चिच्छायापत्ति लोकांत ह्मणविते. ही तदाकारतापत्ति झाली असतां चितीला (पुरुषाला ) आपल्या भोंग्यरूप बुद्धीचें ज्ञान होते व चिच्छायापत्ति झाली असतां वुद्धीला आपले स्वतांचे ज्ञान होते. द्रष्टदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम् ॥ २३ ॥ बौद्ध इत्यादिकाला चित्त व आत्मा एकच आहे असा भ्रम झाला आहे, तो भ्रम दूर करण्याकरितां सांगतात, द्रष्टा ह्मणने पाहणारा किंवा जाणणारा, अर्थात् बुद्धीचा साक्षी चेतन असा आत्मा होय. य दृश्य ह्मणजे पाहण्यास किंवा जाणण्यास योग्य, अर्थात् उप- भोग घेण्याच्या घट, पट इत्यादि अचेतन अशा सर्व वस्तू होत. द्रष्टा व दृश्य या दोन्ही वस्तूंनी चित्त ह्मणने बुद्धि प्रतिबिंबित होते ह्मणने घटादिकांचे प्रतिबिंब. बुद्धीत पडून ती घटादिकांच्या आकाराची भासू लागते; व द्रष्टयाचे (आत्म्याचें) प्रतिबिंब बुद्धीत पंडून ती चेतनासारखीही भासू लागते. याप्रमाणे द्रष्टा व दृश्य या सर्वांचे प्रतिविव बुद्धीत पडून सी सर्वांच्या आकाराची भासते अर्थात् ती सर्व वस्तूंने ग्रहण करून सर्व व्यवहार करण्याला समर्थ होते, ह्मणून ती (बुद्धि) सर्वार्थ आहे असे सिद्ध होते. सर्वार्थ' या पदाचा अर्थ असा आहे की, चेतन व अचेतन ह्या सर्व वस्तू आहेत अर्थ मणने विषय जिचा ती सर्वार्थ होय. या मूत्राचे तात्पर्य असे आहे की, 'बुद्धीत आत्म्याचे प्रतिबिंब पडून ती प्रतिबिंयाकार भासते झणून त्या प्रतित्रिवाच्या ऐक्याच्या भ्रमाने । 'चित्तच आत्मा असा भ्रम सांगत योद्धांस झाला. जास्वंद वगैरेच्या फुलांनवळ जसा शुद्ध स्फटिकमणि, ठेविला असता तो स्या त्या रंगाचा भासू लागतो याप्रमाणे नित्ताचा स्वभाव असल्यामुळे सर्व दृश्य वस्तूंच्या • आकारास ते ग्रहण करिते पणून 'चित्ताहून शिवाय आणिक काही पदार्थ नाही' अशी समन्न विज्ञानवादी बौद्धांनी झाली ती टीकच झाली. परंतु यांमध्ये आपण असा विचार फरावयाचा की, चित्त हे भोग्य वस्तु आहे; तेव्हां याना उपभोग घेणारा कोणीतरी अन्य असाष्टा पाहिने. आता तो कोण असारा तर, नित्य प्रकाशित राहणारी अशी गिच्छक्ति ही होग. ती निन्छक्ति दोन प्रकारगी; एक नित्योदित मणने नेहमी असणारी, व दुसरी .

·पादः ४] पातञ्जलयोगशाखाचा अभिमाय । [१५९ अभिव्यंग्या ह्मणजे कारणानें प्रकट होणारी. नेहमी असणारी चिच्छक्ति कूटस्थ मजणे मूळचा आत्मा, वप्रकट होणारी चिच्छक्ति हटली झणजे जे बुद्धीत आत्म्याचे प्रतिबिंब पडते व जे सुख, दुःख इत्यादिक आकाराला प्राप्त होते ती होय. पुरुषास भोगदोन प्रकारचा; एक चिदवसानतारूप व दुसरा परिणामरूप. त्यांत चिदवसानतारूप ह्मणने अभिव्यंग्या चिच्छक्ति हा पुरुषाचा मुख्य भोग होय; व आत्म्याच्या जवळ असल्यामुळे निला चैतन्य प्राप्त झाले आहे अशा बुद्धीचा जो सुखदुःखादि परिणाम तो दुसरा भोग होय. ह्याप्रमाणे पुरुष हा भोक्ता (उपभोग घेणारा) अर्थात् चेतन व बुद्धि ही भोग्य (उपभोग घेण्याला योग्य) अर्थात् अचेतन असा परस्प- रांचा अगदी निश्चयाने भेद असल्यामुळे पुरुष व बुद्धि हे दोघे अगदी भिन्न, आहेत असा मनाचा पक्का निश्चय करून घ्यावा. त्यांत योगाभ्यासाचे यथासांग अनुष्ठान घडून जेव्हां क्लेश इत्यादि मल झडून जाऊन निवात प्रदेशांतील दिव्याच्या ज्योतीप्रमाणे अगदी निश्चल ह्मणने एकाग्र असें समाधींत चित्त होते तेव्हां बुद्धीहून पुरुष भिन्न आहे असा चित्ताचा निश्चय होतो; याकरितां योगाभ्यास अवश्य करावा.' तदसंख्येयवासनाभिश्चित्तमपि परार्थ संहत्यकारित्वात् ॥ २४ ॥ आतां अशी शंका येते की, जर याप्रमाणे चित्त सर्व विषयांचे ग्रहण करून सर्व च्यवहार करण्याला समर्थ आहे, तर ज्यास काही प्रमाग नाही असा . द्रष्टा (आत्मा) कशाकरितां व्यर्थ मानितां ? याचे समाधान असे की, ते चित्त याप्रमाणे सर्व व्यवहार करितें खरें, परंतु ते स्वतंत्रपणाने करीत नाहीं; तेही दुसन्याची मदत घेऊन काम करिते. ती मदत कोणाची ह्मणाल तर ज्यांना मोनवणार नाही अशा अनंत वासनांच्या द्वाराने कार्य करितें याकरितां तें परार्थ ह्मणजे दुसऱ्यासाठी आहे. कशावरून ह्मणाल तर असा नियम आपल्या पाहण्यांत येतो की, ने दुसऱ्याची मदत घेऊन काम करणारे असते ह्मणने ज्याला दुसऱ्याच्या मदतीवांचून कांहींच काम करितां येत नाही; ते दुसऱ्यासाठी असते. जसे, आपले आसन, शय्या इत्यादि उपभोगाचे पदार्थ. हे जमीन इत्यादि । आधारभूत साहाय्य . असल्यावांचून आपले कार्य करू शकत नाहीत. अथवा जसे सत्वादि तीन गुण, हे एकेक स्वतंत्र असतां कोणतेही कार्य करूं शकत नाहीत; नंतर तिचे एकमेकांचे जेव्हां साहाय्य घेतात तेव्हा मग सर्व प्रकारची कामे करूं शकतात; त्याप्रमाणे चित्त हे परार्थ (दुसऱ्या करितां) आहे. याप्रमाणे चित्त जर परार्थ ठरले तर तो दुसरा कोणीतरी चित्ताहून अन्य असला पाहिजे. तो कोण ह्मणाल तर चित्तसाक्षी आत्मा होय. त्याचे कार्य चित्ताला हेंच करावयाचे असते की, मागील सूत्रांत सांगितलेले दोन प्रकारचे भोग व मोक्ष हे पुरुषाला - साधून देणे. विशेपदर्शिन आत्मभावनाविनिवृत्तिः ॥ २५ ॥ आतां मोक्षाचे वर्णन करणार त्यांत मोक्षाला योग्य असा अधिकारी कोण, ते प्रथम ·१६० ] पातञ्जलयोगशास्त्राचाअभिमाय! . [कैवल्य- सांगतात, याप्रमाणे बुद्धि व पुरुष भिन्न असे सिद्ध झाले. आतां नो या दोहोंमध्ये चित्ता- हून आत्मा हा निराळा आहे असा विशेष जाणतो त्याला आत्म्याचे गुण व चित्ताचे दोप हे समजून 'चित्तच आत्मा आहे' अशी. जी त्याची समजूत असते ती अगदी नाहीशी होते; व चित्तच सर्व करणारे जाणणारे, भोगणारे इत्यादि आहे असा अभिमान दूर होतो. तदा विवेकनिम्नं कैवल्यप्राम्भारं चित्तम् ।। २६ ॥ पूर्वी ज्या वेळी बुद्धि, इत्यादिक अनात्म (आत्म्याहून भिन्न अशा) वस्तूंच्या ठिकाणी ' हाच आत्मा' असा भ्रम होता त्या वेळेस में चित्त विषयांत अगदी गडून जाउन संसारच परम सुख असे मानीत होतें तें चित्त आतां बुद्धिपुरुषांचे भेदज्ञान झाल्यावर रून निघून अंतर्मुख असे होऊन मोक्षत्र मुख्य फल मणने परम सुख आहे असे पके समनून पुढे सांगावयाचें में धर्ममेघध्यान त्याविषयी तत्पर होते. तच्छिद्रेपु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः ॥ २७ ॥ आतां तें चित्त आत्मा व चित्तहे दोघे भिन्न आहेत अशा भेदाज्ञानाकडे वळून समाधीत तत्पर होते खरें, तथापि तेथें मध्ये मध्ये त्याला 'व्युत्थान' या शब्दाचा अर्थ पूर्वी (वि० ३ सू० त ९) सांगितला आहे, त्या व्युत्यानअवस्थेत घडलेले ने वासनारूप संस्कार त्यांपासून 'मी व माझें, जाणतों व जाणत नाही' अशा प्रकारचे जागृतअवस्थेप्रमाणे अनेक दुसरे प्रत्यय (अनुभव) येतात; ते समाधीला विन करणारे होत याकरिता त्यांच्या नाशाचा प्रयत्न अवश्य करावा. हानमेपां क्लेशवदुक्तम् ॥ २८॥ पूर्वी (सा० सू० १० व ११ त) अविद्या इत्यादिकांचा नाश करण्याकरितां जो (ज्ञानाग्नीने जाळण्याचा) उपाय सांगितला, त्याच उपायाने या संस्कारांचा नाश करावा. ह्मणने अविद्या इत्यादि क्लेश हे जसे अग्नीने जळालेल्या बीजाप्रमाणे पुनः चित्तांत उत्पन होत नाहीत, तसेच संस्कारही तो उपाय केला असतां समाधीत आपले कार्य करूं शकणार नाहीत. पसंख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेधर्ममेघः समाधिः ॥२९॥ बुद्धिसत्व (चित्त) व आत्मा या दोघांचे स्पष्टरीतीने भेदज्ञान होणे याला प्रसंख्यान क्षणतात हीच विवेकस्याति होय. ज्ञानानीने संस्कारांचा नाश झाल्यावर मग प्रसंख्यान मणने विवेकरख्याति उत्पन्न होते. तिच्या योगाने सर्व नगन् आपल्या स्वाधीन टेवता यावे अशी सिद्धि प्राप्त होते. परंतु असल्या असंख्यानानी मुद्धा जो योगी इच्छा करीत नाही त्याला योगांत दिने उत्पन्न होण्याने कारणन राहत नाही. नंतर नेहमी विवेकच्यातीचाच उदय माल्यामुळे धर्ममेव नावाचा समाधि सिद्ध होतो. धर्ममेव दाणने पूर्वी (क० ४ ० ७ त) सांगितलेला नो अगुण धर्म त्याप्रत नो सिंगन करून यादवितो,लणने ज्यापासून मोक्ष- .

·. पुरुषांनी भोग व मोक्ष ही दोन कागें फगतगानी होती नी कलमल्यानंतर गणांना कैवल्या पाताञ्जलयोगशास्त्राचा अभिप्राय । -[१६१ रूपच में फल प्राप्त व्हावयाचे असें मोक्षप्राप्तीचे ज्ञान त्याप्रत जो वादवितो, त्यास धर्ममेष. ह्मणतात. ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः ॥ ३०॥ धर्ममेध समाधि सिद्ध झाल्यावर त्यापासून वासनांसुद्धां अविद्या इत्यादि पांच. क्लेशांचा जो समूळ नाश होतो. तेव्हां तो योगी जीवंत असतांना केश व कर्म. यांपासून, मुक्त होतो; अर्थात् जीवन्मुक्त होतो. तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्याऽऽनन्त्याज्ज्ञेयमल्पम् ।। ३१ ।। ज्ञानाला आच्छादन करणारे जे अविद्यादि मल ते जीवन्मुक्तअवस्थेत अगदी नाहीसे. झाल्यामुळे जसा मोट्या अफाट आकाशामध्ये कानवा चमकला असतां अगदी लहान दिसतो. त्याप्रमाणे ज्ञान. हे अनंत झाल्यामुळे क्षय हे अगदी लहान होते. तात्पर्य, ज्ञानापुढे शेय, अगदीच तुच्छ वाटते. ततः कृतार्थाना परिणामक्रमसमाप्तिर्गुणानाम् ।। ३२ ।। सत्वादि तीन गुण हे पुरुपांकरितां असतात. त्यांत भावी (पुढे होणारा) जो पुरुषार्थ. तो गुणांला प्रेरणा करीत असतो; आणि त्याप्रमाणे. ते गुण कार्यास प्रवृत्त होऊन क्रमाने. परिणाम पावत असतात. धर्ममेधसमाधीचा उदय झाल्यानंतर गुणांना काहीच पुरुषार्थ (काम) शिल्लक न गहिल्यामुळे पुढच्या सूत्रांत सांगावयाचा जो परिणामक्रम त्याचा अगदी शेवट होतो; ह्मणने कृतार्थपुरुषाच्या कार्यापासून ते निवृत्त होतात. कारण कार्य झाल्यावर त्या ठिकाणी उगीच कोणां बसत असते. क्षणप्रतियोगी परिणामोऽपरान्तनिर्माह्यः कमः ॥ ३३ ॥ क्षण ह्मणने अत्यंत सूक्ष्म कालाचे जे सूक्ष्म अंश ते होत. त्यांचा क्रम समाधिपतेर्ने जाणला जातो. क्षण हे क्रमाचे स्वरूप कथन करणारे आहेत, ह्मणून क्रम हा. क्षणप्रतियोगी झाला. यास प्रत्यक्ष प्रमाण, प्रथम मातीचा गोळा, नंतर घट, नंतर कपाल व त्यानंतर पुन: बारीक पूड; हे प्रत्यक्ष परिणाम ( अवस्था ) दृष्टीस पडतात त्यांत त्यांची पहिली अवस्था मतीचा गोळेपणा व शेवटली अवस्था बारीक पूडपणा; याप्रमाणे हा पूर्वीचा व हा त्यानंत- रचा अशा मर्यादेच्या ज्ञानानें क्रमाने ज्ञान साहनिक होते. सारांश, एका क्षणाच्या अन्य वहित दुसन्या क्षणी जो परिणाम, याप्रमाणे नो परिणामाची परंपरा, अशाला ऋम मगनात पुरुषार्थान्यानां गुणानां प्रतिनसयः कवल्यं स्वरूपमतिष्टा वा चितित्तिरिति ॥ ३४॥ . .

·१६२] पातञ्जयोगशास्त्राचा अभिमाय । [पादः त्या पुरुषाचे दुसों काहीच काम न उरल्यामुळे त्याचा आपल्या कारणामधे (प्रधानामध्ये) जो ल्य होणे, अथवा में पुरुषाचे केवळ आपल्या स्वरूपाने रहाणे त्यास कैवल्य ( मोक्ष) ह्मणतात. कैवल्य झणजे केवलपणा ह्मणजे एकटें रहाणे, यावरून जेव्हा चित्ताचा बिलकुल संबंध न राहून रेवल एक्टा पुरुष आपल्या स्वरूपाने राहतो, तोच पुस्पाला मोक्ष असें सिद्ध आले. इति श्रीपाताजलयोगशास्त्रभिप्राये कैवल्यपादः समाप्तः ॥ ४॥ ॐ शातिः शांतिः शांतिः

·श्रीः।
पाताञ्जलयोगसूत्रम् ।
श्रीमन्महर्षिवेदव्यासप्रणीतभाष्योपेतम् ।
हेमाडपंतविरचितट्टिप्पणीभापानुवादसहितं च ।
तच
"नानाभाई सदानन्दजी रेले उर्फ हेमाडपंत,
मुम्बय्याम्
इत्यनेनं
'युनिव्हर्सल ' इत्याख्यमुद्रणालये मुद्रयित्वा प्रकाशितम् ।
शके १८१९,सन १८९७.
किंमत तीन रुपये.
नानाभाई सदानंदजी रेळे, ऊर्फ हेमाडपंत,
पत्ता:-लोहारचाळ, दगडीहवेलीचे मालक-मुंबई.
किवा
मानाभाई सदानंदनीचे बंगल्यांत, कोळसेवाडी,
कल्याण,
जि. ठाणे.

·अस्य ग्रन्थस्य सर्वेऽधिकाराः सनसंज्ञक १८६७ तमीय २५ तमराज- नियमानुसारेण ग्रन्थमसिद्धकर्ता स्वाधीनीकृताः सन्ति । - 1 ·प्रस्तावना. कैवल्यं हि विनोपायैः कृपया यस्य लभ्यते ॥ मस्तौमि चिन्मयं वस्तु तदनादि ह्यनन्तकम् ॥१॥ ह्या अचिंत्यरचनारूप विचित्रसृष्टीकडे विचारदृष्टीने पाहिले असतां प्रत्येक प्राण्याला मला निरंतर सुख व्हावें ' अशी नेहमी इच्छा होत असते. यावरून असा निश्चय होतो की, प्राण्याचा मुखप्राप्ति करून घेणे हाच मुख्य पुरुषार्थ आहे. त्यांत सुखें दोन प्रकारची; नित्य व अनित्य. त्यांत दुसऱ्या प्रकारचे सुख हे विषयोपभोगापासून उत्पन्न होऊन तत्काल नष्ट होणारे व परिणामी दुःखप्रदच असल्यामुळे सुखाभास मात्र आहे. याकरितां त्याच्या प्राप्तीकरितां प्रयत्न करणे मटले लणजे कणरहित धान्याचा कोंडा कुटीत बसणान्या पुरुषाप्रमाणे केवल श्रम मात्र व्यर्थ होऊन पुनः निरंतर दुःखच भोगावे लागेल. ह्मणून दुसऱ्या प्रकारच्या सुखाच्या प्राप्तीविषयीं व्यर्थ प्रयत्न करीत न बसतां पहिल्या प्रकारच्या नित्य सुखाकरितांच मनुप्याने नेहमी प्रयत्न करणे हे त्याचे कर्तव्य कर्म आहे. ते नित्य- सुख कोणतें ह्मणाल तर क्लेश व कर्म यांच्या परिणामरूप ज्या वासना त्यांच्या संबंधा- पासून मुक्त होणे हे होय. यासच कैवल्य, मोक्ष इत्यादि संज्ञा आहेत. मोक्ष हा ज्ञाना- वांचून प्राप्त होणे नाही' असा सर्व शास्त्रकारांचा सिद्धांत आहे. ज्ञानप्राप्तीकरिता शास्त्रकारांनी अधिकारिभेदाने अनेक प्रकारचे उपाय सांगितले आहेत. त्या सर्वात योग हाच मुख्य उपाय आहे; कारण, 'आत नाने मुक्ति होते; व ते आत्मज्ञान योगावांचून नाही' असें स्कंदपुराणांत योगास मुख्योपायत्व प्रतिपादन केले आहे. गीतेतही 'तपस्वी, ज्ञाननिष्ठ व कर्मनिष्ठ या सवाहून योगो मला अत्यंत प्रिय आहे; याकरितां हे अर्जुना ! तूं योगी हो. ' अमें श्रीकृष्णाने योगाचंच मुख्यत्व वर्णन केले आहे. तसाच, 'यमनियमादि साधनसंपत्तियुक्त योग्याने अभ्यास करून आत्मा नेहमी समाधति योनिला असतां ज्या ठिकाणी निरवधिक मुख अहे अशा माझ्या स्थानाप्रन योगी प्राप्त होतो.' अमा मोक्षप्राप्तमि योगाभ्यामन उपाय सांगितला. आतां मोक्षप्राप्तीस दुसरा उपायच नाही असे झणणे नाही; तर मोक्षप्राप्तीम सात्रीचा उपाय योगावांनून दुसरा नाही. हणने इतर माधनांनी ज्ञान प्राप्त होऊन मंचित व क्रियमाण कांना जरी नाश झाला तथापि प्रारव्य कर्माना नाश भोगावांचून होत नाही. तो भोग मोग- प्याकरितां कितीएक जन्म घ्यावे लागतील याचा नियम नाही. आणि जो योगी आहे तो प्रारब्ध कर्माना संपूर्ण नाश होण्याकरिता योगप्रभावाने अनेक देह धारण कन्चन या जन्मांतम प्रारब्धकर्मफलांना उपमोगाने संपूर्ण नाश कन्न ट्राफिनो; हे सामथ्र्य दुमन्यां- ·[२j मध्ये नाही. ह्मणूनच कूर्मपुराणांत ' योगाग्नि हा संपूर्ण पातकांप्रत तत्काल जाळून टाकिता; त्या- योगाने उत्कृष्ट ज्ञान प्राप्त होऊन त्यापासून पुरुषास मोक्ष प्राप्त होतो.' असे योगसामर्थ्य वर्णन केले आहे. याकरितां परम दयालु भक्तवत्सल परमेश्वराने भक्तोद्धाराकरितां हिरण्यगर्भ प्रजापतिमुखाने योगशास्त्र प्रकट केले. आतां तें फारच गहन व विस्तारयुक्त असल्यामुळे अज्ञननांस त्यापासून काहीच उपयोग न झाल्यामुळे ते निरंतर दुःखसागरांत तसेंच गटंगळ्या खात राहतील, असा विचार श्रीमद्भगवत्पतंजलिमुनींनी मनांत आणून परम वात्स- त्याने सर्व योगशास्त्राचें सार १९५ एकशे पंचाण्णव सूत्रात आणून त्याचे १ समाधिपाद, २ साधनपाद, ३ विभूतिपाद व ४ कैवल्यपाद असे चार भाग केले. त्यांत पहिल्या भागांत योगारूढचित्त हाणने ज्यास योग पूर्ण सिद्ध झाला अशा उत्तम अधिकाऱ्याकरितां क्रियायोग इत्यादि संपूर्ण अंगांची अपेक्षा न बाळगतां केवल अभ्यास व वैराग्य या दोन साधनांनीच सिद्ध होणारा असा योग झणजे चित्तवृत्तिनिरोध, वृत्तिलक्षण, योगोपाय व त्यांचे भेद सां- गितले. दुसन्या भागांत ज्याचे चित्त वारंवार चंचल होते, अशा अधिकाऱ्यासही योग सिद्ध व्हावा याकरितां क्रियायोग, क्लेशस्वरूप, कर्मविपाक, हेयदुःखस्वरूप व गृहलक्षण ही सर्व सांगून पुढे विवेकख्याति सिद्ध होण्याकरितां यम, नियम, आसन, प्राणायाम व प्रत्याहार अशी योगास बहिरंग साधनभूत पांच अंगें पुष्कळ विस्ताराने सांगितली. तिसऱ्या भागांत योगास साक्षात् उपयोगी पडणारी अशी धारणा, ध्यान व समाधि अशी तीन अंगें सांगून पुढे परिणाम व चित्तसंयमार्ने प्राप्त होणान्या अनेक प्रकारच्या सिद्धि सांगितल्या. आणि चवथ्या भागांत मोक्षाचे विस्तारपूर्वक स्वरूपकथन, मोक्षयोग्यचित्ताचे स्वरूप, योगिकर्मस्वरूप, मनाऽनादिस्व इत्यादि सांगितले. ह्या चार पादांतीलही विषय सूत्रनिबद्ध असल्यामुळे साधा. रण अविकान्यांस समजणे कठिणचः असें मनांत आणून करुणाईचित्त होऊन साक्षात् भगवान् श्रीवेदव्याभ यानी भाप्यरूपाने सर्व योगशास्त्राचे सार व सूत्रकाराचे हृदत प्रकट केले. या भाप्याबद्दल योगवार्तिककार जो विज्ञानभिक्षु याने योगवार्तिक ग्रंथाच्या शेवटी असा अभि- प्राय दिला आहे की, 'हमारों योगयांचे, सर्व उपनिपदांचे व विद्वानांचें ज्याविषयी तात्पर्य असा मृत्राचा तात्पर्यार्थ श्रीवेदव्यासांनी सांगितला. असा हा विषय गहन असल्यामुळे ग्रंथ. कत्गानं ययामतीने नितके त्याचे विवरण करवले तिन केले व आमने विद्वान् लोक त्यांत काही वोप असल्यास ते दाग्बवून हा ग्रंथ आपल्या संग्रहास ठेवितील अशी आशा आहे. . ग्रंथकर्ता.

·१ ७ ९ ॐ तत्सत्परमात्मने नमः। अथ संभाष्य पातञ्जलयोगसूत्रानुक्रमणिका। सूत्रांक विपय. पृष्ठांक. सूत्रांक. विपंय. पृष्टांक. अथ समाधिपादः ॥शा • २६ ईश्वरप्रभावकथनम्. १ मङ्गलाचरणम्. २७ ईश्वरवाचकशब्दकथनम्. २४ ॥ अथ योगानुशासनशब्दयोरर्थः १ अथर्ववेदान्तर्गतमाण्डूक्योपनिष- क्षिप्तादीनां चित्तभूमीना लक्षणाम्.२ कथितेश्वरवाचकप्रणवसंव- २ योगलक्षणम्. धिनी व्याख्या. ३ समाधिकाले आत्मस्वरूपम्. २८ ईश्वरोपासनाप्रकारः २६ ४ समाधिरहितकाले आत्मस्वरूपम्. ५ २९ ईश्वरोपासनाफलम्, २७ ५ पञ्चप्रकारकवृत्तीनां भेदद्वयकथनम्.६ ३० नव चित्तविक्षेपाः ६ पञ्च वृत्तयः ३१ चित्तविक्षेपसहभुवोऽन्येऽन्तरायाः.२८ ७ प्रमाणवृत्तेखयो भेदाः ३२ चित्तविक्षेपप्रतिषेधार्थमुपायः २९ ८ विपर्ययवृत्तिलक्षणम्. ३३ चित्तस्थिरतायाः साधनं, तत्फलं, ९ विकल्पगृत्ति उक्षणम्. मंत्र्यादिभावना च. १० निद्रावृत्तिलक्षणम्. १० ३४ चित्तप्रसन्नताया द्वितीय उपायः ३२ ११ स्मृत्तिवृत्तिलक्षणम्. ,माणायामलक्षणम्. १२ चित्तवृत्तिनिरोधमाधनम्. १३ ३६ मनम्थैर्ये उपायो विपयवतीप्रवृत्त्या १३ अभ्यासलक्षणम्. लक्षणं च. ३२ १४ अभ्यामस्य द्रढीभवनसाधनम्. १४ ३६ मनस्थैर्य द्वितीय उपायोज्योति- १५ अपरवैराग्यलक्षणम्. प्मतीप्रवृत्त्या लक्षणं च. १६ परवैराग्यलक्षणम्. तृतीय उपायः १७ संप्रज्ञातममाधि स्वरूप. चतुर्थ उपायः १८ अमंप्रज्ञातलक्षणं तत्प्राप्युपायाश्च. १७ , पञ्चम उपाय: १९ उपायान्विना इह जन्मन्येव एपां ४० साधनानुष्ठानतलम्. समाधिसिद्धिम्तेपा कथनम्. ४१ समापत्तिलक्षणं तद्विषयाच. २० उपायप्रत्ययसमाध्यविकारिणां ४२ समापत्तर्विशेपभेटा तहपायानां च कथनम्. ४३ निर्वितर्कसमापत्तेर्लक्षणम्. २१ त्वरया समाधिप्रामेडपायः ४४ सूक्ष्मविषयक समापत्त दद्वयक- २२ अतित्वरया समाधिप्राप्तरुपाय. थनम्. २३ समाधिप्राप्तेरन्यऽतिमुगम उपायः २१ ४५ सूक्ष्मविषयकनिर्वितर्कममापत्रवधि- २४ ईश्वरस्वरूपकथनं तस्क्रियाशक्ती प्रमाणकथनं न. ४६ सनीनममाघेलक्षणं तदाश्थ. २५ ईश्वरम्य ज्ञानशकावनुमानम्. भगा मोटा टाईप थे असेल तो दिश्य या ग्नान्या टिपत आह यमें समय २० भूतविषयः सूक्ष्मादयाम्या च. ?? २३ ४७ निर्विनारममापत्तेः फलम. १२ १२ ·अनुक्रमणिका. ७५. ७७ सूत्रोंक. विपय. पृष्ठांक. ४८ वरतभराप्रज्ञाया लक्षणम्. ४९ इतरप्रज्ञापेक्षया ऋतंभराप्रज्ञाया वैलक्षण्यम्. ५० समाधिप्रज्ञायाः फलम्. ५१ निर्वीजसमाधेलक्षणफलादि. इति समाधिपादः॥२॥ अथ साधनपादः ॥२॥ १ क्रियायोगस्वरूपकथनम्. २ क्रियायोगप्रयोजनम्. ३ अविद्यादयः पञ्च क्लेशाः ४ तत्राविद्यायाः प्राधान्यकथन. मवान्तरलेशभेदकथनं च. ४९ , प्रमुप्तादिफ्लेशानां लक्षणम्. ५० द्वितीयं लक्षणम्. ५० ६ अविद्यालक्षणम्. ६२ ६ अस्मितालक्षणम्. ६३ ७.रागलक्षणम्. < द्वेपलक्षणम्. ५४ ९ भमिनिवेशलक्षणम्. १० सूक्ष्मवृत्तिक्लेशानां नाशोपायः ११ स्थूलवृत्तिक्लेशानां नाशोपायः १२ कर्माशयस्य स्वरूपं कारणं भेदी च.५६ १३ कर्मविपाकम्तत्कारणं च. १४ कर्मविपाकोद्भूतक्लेशानां फलम्. १२ १५ विकिपुरुषम्प सर्व दुःसमयम्' इति ज्ञाने कारणम्, " दुःखसमुदायस्य मूलकारणं तदुच्छे- दनोपायः अन्यशानवदेनच्छाखभ्य नयहत्य. कपनम. १६ हेगदारनं हेयलक्षणं प. १७ हेगमप्राप्ति कारणम्. १८ दसम नत्प्रयोजनं ग. १९९श्यगुगानां पर नशिपमेनाथ.७२ सूत्रांक. विपय. पृष्ठांक. २० द्रष्टु स्वरूपकथनम्. २१ दृश्यप्रयोजनम्. २२ दृश्यस्य नष्टानष्टत्व कथनम्. २३ द्रष्टदृश्ययोः संयोगलक्षणम्. २४ संयोगस्य कारणम्. २५ कैवल्यस्वरूपम्. २६ कैवल्यप्राप्त्युपायः २७ विवेकख्याते मिभेदाः २८ विवेकख्यातिप्राप्युपायः २९ योगस्ययमादयोऽष्टावङ्गानि. ८८ ३० तत्र यमस्वरूपं तद्भेदाश्च. ३१ उक्तयमानां विशेषः ३२ नियमस्वरूपं तद्भेदाश्च. ३३ अहिंसादीनां योगाङ्गत्वकथनम्. ९२ ३४ वितर्कवितर्कप्रतिपक्षयोः कथनं प्र- तिपक्षभावनं चं. ९३ ३५ अहिंसाप्रतिष्ठायाः फलम्. ३६ सत्यप्रतिष्ठायाः फलम्. ३७ अस्तेयप्रतिष्ठायाः फलम्. ३८ ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायाः फलम्. ३९ अपरिग्रहस्थैर्यफलम. बाह्यशुद्धेः फलम्. ४१ बाह्यशुद्धरन्यकलम्. ४२ संतोषफलम्. ४३ तपसःफलम्. ९८ ४४ स्वाध्याय फलम्. ४५ ईश्वरप्रणिधानफलम्. ४६ आसनलक्षणम्. " पद्मासनादीनां चतुर्णामासना- नां लक्षणम् १७ आसनमिपायः ४८ आसनामेलम्. १०१. ४९ प्राणायामरमाणा. ५० तागा पितरूपस्थनग.. १०१ ६४ ६५ ९९ ܘ ܘ ܐ ·३ अनुक्रमणिका. १३७ सूत्रांक. विषय. पृष्ठांक. | सूत्रांक. विपय. पृष्ठांक "कुम्भकलक्षणम्. १०१. ,, तत्र शब्दार्थप्रत्ययानां विभागा- ५१ चतुर्थप्राणायामलक्षणम्. १०३ विभागकथनम्. १२६ ५२ प्राणायामसिद्धसूचकं फलम्, १०३ १८ चित्तसंयमेन संस्कारसाक्षात्कर- ५३ प्राणायामसिद्धिसूचकं द्वितीयं फ.१०४ णम्य फलम्.. १३१ ५४ प्रत्याहारस्वरूपम्. १९ प्रत्ययसंयमस्य फलम्.. १३३ ५५ प्रत्याहारफलमिन्द्रियज़य- २० तन विशेषः १३३ • स्वरूपं च १०५ २१ अन्तर्धानसिद्धिः इति साधनपादः ॥२॥ २२ मरणकालज्ञानम्. १३४ अथ विभूतिपादः ॥३॥ २३ मैच्यादिभावनायाः फलम्. १३५ १ धारणालक्षणम्. २४ हस्त्यादिवलेपु संयमकरणस्य फ.१३६ " धारणाया द्वितीयं लक्षणम्. १०७ २५ ज्योतिष्मत्याख्यप्रवृत्त्याः सात्विक- प्रकाशे चित्तसंयमत्स्य फलम्.१३६ २ ध्यानलक्षणम्. १०८ , ध्यानस्य द्वितीयं लक्षणम्. १०८ २६ सूर्यसंयमफलम्. ३ समाधिलक्षणम्. , चतुर्दशभुवनविस्तारः , समाधेर्द्वितीयं लक्षणम्. १०८ २७ चंद्रसंयमफलम्. १४२ ४ संयमलक्षणम्. १०९ २८ ध्रुवे संयमस्य फलम्. ५ संयमफलम्. .१०९ २९ नाभिचक्रे संयमस्य फलम्. ६ संयमानुष्ठानस्य विषयः ११.० ३० कण्ठकपे संयमस्य फलम्. १४३ ७ धारणादीनां त्रयाणामन्तरङ्गत्व ३१ कूर्मनाड्यां संयमस्य फलम्. १४३ कथनम्. ३२ ब्रह्मरन्ध्रस्य ज्योतिपि संयमस्य र धारणादीनामपि बहिरङ्गत्व फलम. १४३ कथनम्. ३३ प्रातिमज्ञानमाहात्म्यम्. १४४ ९ निरोधपरिणामलक्षणम्. .३४ हृत्कमले संयमस्य फलम्. १४४ १० निरोधपरिणामस्य फलम्. ११३ ३५.भोगपदार्थः स्वार्थसंयमस्य च फ.१४४ ११ समाधिपरिणामलक्षणम्. ३६ पुरुषज्ञानस्य फलानि. १२ एकाग्रतापरिणामलक्षणम्. ११४ ३७ प्रातिभादिज्ञानस्य सिद्धचसि. १३ चित्तस्यातिदेशिका अन्ये परि- द्धित्वकथनम्. १४७ ३८ चित्तस्य परशरीरावेशे उपायः १४७ णामाः १४ धर्मधर्मिणोः स्वरूपम्. ३९ संयमेनोदानजयस्य फलम्. २५ धर्मिणः परिणामान्यत्वे हेतुः १२४ ४. समाननयस्य फलम्. १४८ १६ निरोधादिपरिणामत्रयसंयमस्य १२५ २७ चित्तसंयमस्याऽन्यो विषयस्त- मलं न. १२६ १४२ १४८ ४१ प्रोत्राकाशसंबन्धसंयमस्य फलम्.१४९ ४२ कायाकाशसंवन्वयमस्य फलम्.१४९ ४३ अकल्पिताया महाविदेहाया वृत्तः संयमस्य फलम्.

·" " अनुक्रमणिका. ४ सूत्रांक विषय. पृष्ठांक. सूत्रांक. विपया पृष्ठांक. ४४ स्थूलाद्यवस्थासु संयमस्थ भूतनय १३ धर्मधर्मिस्वरूपकथनम, रूपर्फलम्. १५१ १४ अनेकगुणानामेकत्वव्यवहारे हे- ४५ भूतजयस्य फलम्. १५४ तुस्तत्र विज्ञानवादे दूषणम्, १७७ अणिमादिसिद्धीनां स्वरूपम्. १५४ १५ विज्ञानवादे द्वितीयं दूपणम्. १७९. ४६ कायसंपत्स्वरूपम्. १६ सर्व वस्तु चित्तकार्यमिति मन्यमा- ४७ इंद्रियजयोपायः १५५ नानां बौद्धादीनां खण्डनम्. १८० ग्रहणादीनां लक्षणम्. १७ सर्वव्यापिनोऽपि चित्तस्य ज्ञाता- ४८ इन्द्रियजयस्य फलम्. १५६ ज्ञातत्त्वकथनम्. ४९ ग्रहीतृसंयमफलम्. १५७ १८ पुरुपस्य परिणामित्वशङ्कानिरासः १८२ ५० कैवल्यप्राप्युपाय. १९ चित्तात्मवादिशानिरासः १८२ ५१ योगभ्रष्टकराणां नाशोपायः १५८ २० चित्तस्य स्वाभासत्वं मन्यमानानां ५२ विवेकज्ञानप्राप्युपायः क्षणिकवादिना मते दूषणम्. १८३ ,, क्षणतत्कमयोर्लक्षणम्. २१ द्वितीयं दूषणम्. १८४ ५३ सर्वविपयकविवेकख्याते- २२ निष्क्रियोऽपि साक्षिणः स्वबुद्धि- रुदाहरणम्. १६२ संवेदने हेतुकथनम्. ५४ विवेकज्ञानमाहात्म्य. २३ क्षणिकवादिनां नित्तमेवात्मेति ५५ कैवल्यस्वरूपम्. भ्रमे हेतुकथनम्, इति विभूतिपादः ॥ ३ ॥ २४ चित्ताद्भिन आत्मास्तीत्येतद्विषये . अथ कैवल्यपादः ॥४॥ प्रमाणम्. १८७ १ जन्मादिसिद्धीनां कथनम्. २५ मोक्षयोग्याधिकारिकथनम्. १८८ २ जात्यन्तरपरिणामभवनप्रकारः १६७ २६ विशेषदर्शिनश्चित्तस्वरूपकथनम्.१८९ ३ प्रकृतीनां स्वतन्त्रत्वकथनम्. १६७ २७ कैवल्याभिमुखचित्तस्यापि व्युत्था- ४ युगपदनेकदेहधारणे निर्माणचि: नवृत्त्युत्पत्ती हेतुः त्तानामापूरणम्. २८ व्युत्थानसंस्कारनिवृत्तावुपायः १९० ५ सय मूलचित्तस्य प्राधान्यकथनम्.१६९ २९ धर्ममेघममाधिः ६ मोक्षोपयोगिनित्तनिश्चयः १६९ ३० असंप्रज्ञातसमाधिसिद्धेः फलम्. १९१ . ७ योगीनः कर्मस्वरूपकयनम्. ३१ द्वितीयमुक्ति प्राप्तिप्रकारः १९१ (योगतिरेपां त्रिविधकर्मणां फलम्.१७१ ३२ तृतीयमुख्यमुत्त स्वरूपम्. १९२ ९ कर्मफलकाले तदनुकूलवासनानामेया- ३३ गुणानां परिणामक्रमाणां समाप्ति मिन्यचिरित्येताद्विपये हेतृ. १७२ करने कमलक्षणं ग. १० वामनानामनादिवे हेतुः १७३ ३४ कैवल्यमरूप करानम्. १२४ ११ नागनानामुच्चेरे उपायः १७१ इति वल्पपादः ॥४॥ १२ भतीतानागगनशक्तिस्वरूपम्. १७२ पति श्री दयाराहनभायासहिनपानजलयोगग्वानुममाणका संपूर्णा ।। . १८५ १८५ १९० ·ॐतत्सत्परमात्मने नमः। पातञ्जलयोगसूत्रम्। श्रीव्यासभाष्योपेतं भावानुवादसहितं च । समाधिपादः॥१॥ अथ योगानुशासनम् ॥ १ ॥ सूत्रार्थः येथून पुढे योगशास्त्रास आरंभ करितो. भाष्यकृतां मङ्गलाचरणम् । यस्त्यत्तवा रूपमा प्रभवति जगतोऽनेकधाऽनुग्रहाय प्रक्षीणक्लेशराशिविषमविपधरोऽनेकवक्रः सुभोगी। सर्वज्ञानप्रसूतिर्भुजगपरिकरः पीतये यस्य नित्यं देवोऽहीशः स वोऽध्यात्सितविमलतनुर्योगदो योगयुक्तः ॥१॥ अर्थ:-जो आपले मूळचे रूप सोडून देऊन लोकांवर अनेकप्रकारे अनुग्रह करावा ह्मणून अवतार धारण करितो; ज्याचे सर्व क्लेश अगदीच नष्ट झाले आहेत; जो परमदुःसहविप धारण करणारा; ज्यास अनेक मुखें आहेत; जो सर्वज्ञानाचें उत्पत्तिस्थान; ज्याची प्रीति संपादन करण्याकरितां अनेक भुनंग तत्पर आहेत; ज्याचें शरीर शुभ्र व स्वच्छ आहे; असा योग देणारा योगी श्रीअनंत भगवान् (पतंजलि ) तुमचे रक्षण करो. भाप्यम्-अयेत्ययमधिकारार्थीयोगानुशासनं नाम शास्त्रमधिकृतं वेदितव्यम् ।योगः समाधिः। स च सार्वभौमश्चित्तस्य धर्मः क्षिसं मूह विक्षिसमेकाग्रं निरुद्धमिति चित्त- भूमयः । तत्र विक्षिप्त चेतसि विक्षेपोपसर्जनीभूतः समाधिर्न योगपक्षे वर्तते । यस्त्वे- काग्रे चेतसि सद्भुतमर्थ प्रद्योतयति पक्षिणोति च क्लेशान् कर्मवन्धनानि श्लययति निरोधमभिमुखं करोति स संप्रज्ञातो योग इत्याख्यायते । स च वितर्कानुगतो वि- चारानुगत आनन्दानुगतोऽस्मितानुगत इत्युपरिष्टात् प्रवेदयिष्यामः । सर्वत्तिनिरो त्वसंमज्ञातः समाधिः ॥ 'तस्य लक्षणाभिधित्सयेदं सूत्रं प्रवते' ॥ १ ॥ भाषान्तरकृन्मङ्गलाचरणम् । श्रीशं चंदे विधिहरगुरुं सच्चिदानंदमूर्ति लक्ष्मी नौम्यक्षरविभुसदामुक्तचिच्छक्तिरूपाम् ।।

·२] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [समाधि- ब्रह्माणं वावथ मम गुरुं भारतीजानिमीशं कुर्वे सर्वेऽप्यहमतिशयं धाष्टमेव क्षमताम् ॥ १ ॥ काऽई मूढमतिः क चेदमसकृत्सद्धिविचारोपगं सूत्र श्रीभगवत्पतञ्जलिकृतं तद्भाप्यमाविष्कृतम् ।। श्रीव्यासेन जगहरुमणयिना विज्ञानभिक्ष्वादिभि- ाख्यारूपमहं तथापि प्रयते कर्तु तदादर्शनम् ॥ २॥ मत्कुलदेवः श्रीशः कर्ता चैतत्सयोजकः सोऽपि ॥ तत्प्रेरणेरितोऽहं निजभापायां करोमि तत्स्फोट्यम् ॥ ३ ॥ भाप्यार्थ: :-या सूत्रांत ' अथ' या शब्दाचा अर्थ आरंभ असा आहे ह्मणजे श्रीमद्भगव- पतंजलिमुनींनी योगानुशासननांवाचे शास्त्र आरंभिलें; ते सर्वसंसारबंधांतून मुक्त होऊ इच्छिणाऱ्या लोकांनी जाणणे अवश्य आहे. समाधीस योग ह्मणतात. तो सर्वक्षिप्तादि- अवस्थेत उत्पन्न होणारा अमून क्रमाने वाढत वाढत शेवटच्या भूमीत पूर्ण होतो; व जसा उदकाचे ठिकाणी पातळपणा याप्रमाणे अंतःकरणाचा सामान्य धर्म आहे. लिप्त, मूढे, विक्षिप्त, एका व निरुद्ध अशा पांच चित्ताच्या अवस्था आहेत. त्यांत विक्षिप्त (चंचल) अंतःकरण असतां समाधि थोडा व चंचलपणा फार यामुळे ती भूमि पुढे होणारा जो संप्रज्ञात व असंप्रज्ञात योग त्यास मुळीच साधक होत नाही. आतां जो समाधि एकाग्रअवस्थेत चित्त असतां परमार्थ- भूत अर्थाचें (ध्यानांतील वस्तूचें) प्रकाशन करितो; पुढे सांगितलेल्या अविद्यादि पांचलेशांचा नाश करितो; मग धर्माधर्मरूप कर्मबंधनास (जी सत्वपुरुपांस बंधास कारण त्यास) प्रारब्यकर्म उत्पन्न करण्याविषयीं असमर्थ करितो; व निरोधनांवाच्या पांचव्या भूमीत जो सूत्र १ टीपः-१रजोगुणाच्या आधिक्याने अनेकविषयांवर जाणारे अर्थात् अत्यंत चंचल में चित्त त्यास क्षिप्त झणतात. २ तमोगुणाच्या आधिक्याने निद्रादिकांचे ठिकाणी असणारे ते म्ह. जें सत्याधिक्याने गमाथि लागत असताही यत्किचित् रजोलशाने अन्यविपयांवर जाणारे, त्यांत चितत्तिनिरोध क्षिप्ता. पंक्षा अधिक असतो झणून त्याग विक्षिप्त प्रणतात.४एकाच विषयावर अन ह्मणजे शिसा ज्या चित्तरूपी दीपा- ची ते एकाम, कारण यांत शुद्धसत्यगुणामुळे एकाच विषयावर, पुढे सांगावयाच्या ज्या कालमर्यादा तेध. पर्यत निवात प्रदेशातील दिव्याप्रमाणे अगदी स्थिर राहणारी अशी चितगत्ति अराते. ५ रायचित्ततींचा ला होऊन केवळ संस्कारमान शेष राहिला असतो ज्यांन तें निरुद्ध. आतां यांत रजोधर्म जो रागादि ज्याचा निपात (अटकाव ) करणारा तमोधर्म विपादादि आहे: फरितां क्षिप्सापेक्षा मूटायें प्रदण पूर्वी फले नाही. निगन्या अवस्थेतील चित्त. ७ कारण योगाचे फल जें मकल मेंश दूर करणे ते मुयन प्राप्त होत नाही; नेहांक्षिप्त व मृद या अवस्थेत अंश दूर हो अन्यंत दुरापास्त झणून भगवान् भाष्यका- रोनी कयल विक्षिसायिषी पियार फम्न अतिव्याति दूर कली. ८ अपिया, अस्मिता, राग, दंप य अ. निनिया यांची राणे पुरे गांग:

·ह्मणतात. पाद:१] सभाप्यं भाषानुवादसहितं च । [३ असंप्रज्ञात योग त्याप्रत परवैराग्य उत्पन्न करवून अगदी समीप करवितो; त्यास संप्रज्ञात योग तो सवितर्क, सविचार, सानंद व सास्मित अशा चार प्रकारचा, तो पुढे सांगू. आतां सर्वचित्तवृत्तींचा निरोध ( अंतःकरणांत लय ) झाला असतां असंप्रज्ञात योग ह्मणतात ॥ १ ॥ त्या असंप्रज्ञातयोगाचे लक्षण सांगण्याकरितां हे पुढील सूत्र प्रवृत्त झाले, योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः॥ २॥ सूत्रार्थ:-चित्तवृत्तींच्या निरोधास योग झणतात. भाष्यम्-सर्वशब्दाग्रहणात संमज्ञातोऽपि योग इत्याख्यायते । चित्तं हि प्रख्यात्र- वृत्तिस्थितिशीलत्वात् त्रिगुणम् । पख्यारूपं हि चित्तसत्वं रजस्तमोभ्यां संसृष्टमैश्व- विषयप्रियं भवति । तदेव तमसानुविद्धमधर्माज्ञानावैराग्यानैश्वर्योपगं भवति । तदेव प्रक्षीणमोहावरणं सर्वतः प्रद्योतमानमनुविद्धं रजोमात्रया धर्मज्ञानवैराग्यैश्व- र्योपगं भवति । तदेव रजोलेशमलापेतं स्वरूपप्रतिष्ठं सत्वपुरुपान्यताख्यातिमात्रं धर्म- मेघव्यानोपगं भवति । तत्परं प्रसंख्यानमित्याचक्षते ध्यायिनः । चितिशक्तिरपरि- णामिन्यमतिसंक्रमा दर्शितविपया शुद्धा चानंता च सत्वगुणात्मिका चेयम् । अतो विपरीता विवेकख्यातिरित्यतस्तस्यां विरक्तं चित्तं तामपि ख्याति निरुणद्धि तदवस्थं संस्कारोपगं भवति । स निर्वीजः समाधिः। न तत्र किंचित्संप्रज्ञायत इत्य- संप्रज्ञातः। द्विविधास योगश्चित्तचिनिरोध इति।। तदवस्थे चेतसि विषयाभावाद्बुद्धि- वोधात्मा पुरुपः किंवभाव इति' ॥२॥ भाप्यार्थः-या सूत्रांत 'सर्वचित्तवृत्तींचा निरोध' असें न पढता, सामान्य ' चित्त ९ ही संज्ञा अन्वर्थ ( अर्थास अनुसरून ) आहे. 'स' सम्यक् म० उत्तमप्रकारे प्रज्ञायते 'माक्षात् केले जातें ध्येय वस्तु ज्यांत (निरोधरूप एका विशेषयोगांत) तो. १० आतां सवितकांदि तीन अवस्यांत साक्षात्कारजनकन्द (साक्षात्कार उप्तन करणे) साक्षात् नसेल; कारण अविद्यालेशाचा संबंध सर्वत्र असतोच; अशी शंका कोणी करूं नये; कारण, मवितकांदिक्रमाने साक्षात्कार वाढत वाढत शेवटच्या अस्मितानुगन ( गास्मित ) भूमिकेत ऋतंभरानामकप्रक्षेचा उदय होतो. 'तं' प्र० सत्याम 'मरा' धारण करणारी मणजे जीत विपर्यास मुठी नाही. एवं च चारही भूमीत साक्षात्काराचा संबंध अगन्यामुळे माक्षात्कार- अनकन्य सीन आहे. ११ संघशातयोगांत साक्षात्काररूप जी त्ति तिचाहा, पुढे मांगावयाचे जें पर- वैराग्य, त्याने लय कगाराना इति विज्ञानभिक्षु, सू० २ टीपः-१ येथे अशी शंका येईल की लिप्तादिअवस्यांमध्ये यत्किचित् नरी चित्तरनिनिरोध असतोच; तेव्हां वरील लक्षण शिप्तादित्रयाग अतिव्याप्त झाले. तर त्याचे समाधान अमें की, ः सम्पेऽवस्थानम् याचा अर्थ:-गमाधि लागतो त्या वेळेन गंदगाशी पुरुषाची निर्विपयनतन्य. मार स्थिति भगते. तेव्हां याप्रमागाने स्वसांन अवस्थित होन्याम हेतु जो चिनातनिरोध तो अग. तदा ·, ४] पातञ्जलयोगसूत्रम् ।। [समाधि- वृत्तीचा निरोध' इतकेंच लक्षण केलें; ह्मणून संप्रज्ञातासही योग ह्मणतात. चित्त हे सात्वि- क, राजस व तामस अशा तीन प्रकारचे आहे. त्यांत चित्त वस्तुतः सत्वशीलच परंतु रजोगुण व तमोगुणाच्या संबंधाने त्याचे रानस व तामस असे भेद होतात. आतां रजोगुणाने व तमोगुणानें युक्त असतां अणिमादिऐश्वर्यात व शब्दादिविषयांत आसक्त होते; तेंच तमोगुणाने युक्त असतां त्यास अधर्म,अज्ञान, अवैराग्य व दारिद्र्य ही प्रिय होतात. तेच जेव्हां मोहरूपीआच्छा- दन दूर होऊन तमोवृत्तिरहित होते, तेव्हां त्यास धर्म, ज्ञान, वैराग्य व ऐश्वर्य ही प्रिय तेंच जेव्हां विक्षेपाचे कारण जो रजोगुण त्याचा यत्किचित् लेशही न राहतां केवल सत्वगुणसंपन्न होऊन बुद्धि व आत्मा यांचाच विचार करणारे असे होते, तेव्हां त्यास धर्ममेवध्यान नांवाचें में ईश्वराचे ध्यान ते मात्र प्रिय होते. त्या ईश्वरध्यानरूपी धर्ममेवध्यानास योगीलोक परमतत्त्वज्ञानाची ( विवेकख्यातिवैराग्याची ) पराकाष्ठा असें ह्मणतात. आता पूर्वी जे विवेकख्यातिवैराग्य ह्मणून झटले त्यास हेतु सांगतात, केवल शक्तिरूपाने असणारी अशी पुरुपनांवाची शक्ति ही, पूर्वधर्माचा नाश झाल्यावर दुसरा धर्म उत्पन्न होणे या प्रका- रचा जो परिणाम ( स्थित्यंतर ) यारहित अशी आहे, म्हणून जशी बुद्धि विषयग्रहण करिते तशी चिति विषयग्रहणाकरितां गमन करीत नाही, कारण ती क्रियारहित आहे. होताते. पुनः ला पाहिजे; तो क्षिप्तादिअवस्थांत मुळीच नाहीं; करिता लक्षणसंगति वरोवर आहे..आतां संप्रज्ञातास, असंप्रज्ञातद्वारा स्वरूपावस्थितीविषयी हेतुत्व स्पष्टंच आहे. कारण पूर्वसूत्रावरील 'निरोधमभिमुखं करोति । ह्य असंप्रज्ञातयोगाप्रत प्रत्यासन(अगदी समोप) करितो; अथवा प्रक्षिणाति च क्लेशान् 'या पूर्वभाष्यानुरोधाने कैशकर्मादिदूरकर्तृत्व हे निरोधाचे लक्षण केले असतां, लशकर्मादिनाशकत्व असून चित्तवृत्तिनिरोधत्व योगाचे लक्षण, असे पटले ह्मणजे क्षिप्तादिकांची व्यावृत्ति सहज होऊन दोन्ही योगांचे साधारण लक्षण झाले, हे लक्षण घेऊन भाप्यकार क्षिप्तादिभूमित्रयांत अतिव्याप्ति नाही याविषयी हेतु क्रमाने प्रतिपादन करि- तात,-'चित्तं होत्यादि' । विभि०. ३ भाप्यांत प्रख्या म. तत्त्वज्ञान, हे सर्व सात्विकगुणाचे उपलक्षण आहे. प्रवृत्ति प्र. कर्म, याने सर्वराजस गुण घ्यावयाचे; य स्थिति झणजे सर्वव्यापारराहित्य अर्थात् निद्रा, याने सर्व तामसगुण घ्यावयाचे. है रार्घ क्रमाने सत्वरजस्तमःसंज्ञक द्रव्यांचे धर्म आहेत; है पराधित असल्यामुळे रूप, रस इत्यादिकांप्रमाणे ह्यांस गुण प्रणतात. आणि त्यांची आश्रयभूत जी सत्या. दिक द्रव्ये त्यांराही रज्जूम कारणभूत जे तंतू त्यांप्रमाणेच गुण असे दागतात. तेव्हा प्रत्यादिस्वभाव- स्वामुळे निगुण गत्यादि तीनगुणांनी निमित्त रममाणे आहे. ३ करिता क्षिप्तावस्थेत जो वृत्ति- निराध तो स्वरूपावस्थानाय कारण नाही अथवा रागादिकशांचा नाशक नाही; मणन त्या अवस्थेत रक्षणाचा अतिव्याप्ति नाही. ४ त्यातही रक्षणाची अतिव्याप्ति नाही. ५यांतही अतिव्याप्ति नाही. योग- शिक्षणाची गंगति दच्याविषयी परांवर आहे. आता ही सर्व स्थिति जरी अस्मितानुगत जो गंप्रभाताचा गेवटचा पश्या भेद यति होते, वितर्कानुगतादिनात नाही; तथापि वितकांनुगनादिप्रय है स्या भंगभूत आहे. करिना दोर नाही. आता निरुदावस्थेची प्रक्रिया भी की, गंप्रज्ञानकाली गगारंतु स्वादि दोष पानग इतर पृमींचा निरोध गदा; त्यागगून विकण्यानिनिष्टायल गयपु. परिया विनापियां निष्टा (पदा) त्यांन ही आग्मगाशायार माला नाही, मगन गियर ग्याविषयी होऊन । होती. अभी ये प्रक्रिया गमजायी, .

·पादः १]
सभाप्यं भापानुवादसहितं च ।
[.५
आतां आत्मा जरी परिणामरहित आहे त्यामुळे विषयस्फुरण त्यास संभवत नाहीं तथापि बुद्धीने
विषय त्यास दाखविले आहेत, ह्मणून विषयांसहित बुद्धिवृत्ति चितिमध्ये प्रतिबिंबित होऊन
विषयाकार भासते; व परिणामरहित आहे ह्मणूनच सुख, दुःख, मोह इत्यादि रजोगुणाने व
तमोगुणाने उत्पन्न होणारे मल तीस नाहीत; तशीच पूर्ण आहे; व विवेकख्याति, सत्व-
गुणापासून उत्पन्न होणारी करितां या चितिशक्तीह्न अगदी उलट म० परिणाम पावणारी,
स्वतः विपयग्रहणास गमन करणारी व नड, तशीच सुखदुःखादिमलयुक्त व परिच्छिन्न अशी
आहे; याकरितां या अवस्थेत आत्मसाक्षात्कार न होणे हा दोप पाहून विवेकख्याति-
अवस्थेविषयीही वैराग्ययुक्त झालेले चित्त त्या विवेकख्यातीस आवरतें ( नष्ट करित.)
त्या अवस्थेत असणारे चित्त संस्काराला मात्र . अनुसरून संस्कारमात्ररूपाने असते. त्यास
निर्बीन समाधि ह्मणतात; व कांहीएक त्या योगांत जाणले जात नाही ह्मणून त्यास असंप्रज्ञात
हे नांव योगिननांनी दिले आहे. याप्रमाणे चित्तवृत्तिनिरोधरूप योग दोन प्रकारचा आहे ॥२॥
आतां असंप्रज्ञातअवस्थेत चित्त असतां कोणत्याही प्रकारच्या विषयाचे भान नसल्या-
मुळे चुद्धिसाक्षी पुरुष कोणत्या रूपाने राहतो ते सांगतात,
तदा द्रष्टः स्वरूपेऽवस्थानम् ॥३॥
सूत्रार्थः-निरोधकाळी आत्मा चिन्मात्रस्वरूपाने असतो.
भाप्यम्-स्वरूपप्रतिष्ठा तदानींचितिशक्तिर्यथा कैवल्ये, व्युत्थानचित्ते तु सति
तथापि भवन्ती न तथा ।। 'कथं तर्हि दर्शितविपयत्वात् ॥३॥
भाप्यार्थ:-असंप्रज्ञातयोगांत आत्मा केवल आपल्या रूपाने (प्रकाशरूपाने ) असतो.
नसा मोक्षांत दुःखनिवृत्तिच पुरुषार्थ आहे, तसे यांत दुःखनिवृत्ति फल आहे. आतां संप्र-
ज्ञात योगांत चित्त असतांना पुरुष स्वरूपाने (प्रकाशरूपाने) राहणारा परंतु असंप्रज्ञात व
कैवल्य यांच्याशी समान नसतो ।। ३ ॥
आतां ज्या वेळेस बुद्धि विषय ग्रहण करून चितीत प्रतिबिंबित होते त्या वेळेस चिति
कोणत्या रूपाने असते ते सांगतात,-
वृत्तिसारूप्यमितरत्र ॥४॥
मूत्रार्थ:-निरोधकाळावांचून इतरवेळी वृत्तींच्या तादात्म्यरूपाने आत्मा अमतो.
भाप्यम्-व्युत्याने याचित्तत्तयस्नदविशिष्टटत्तिः पुरुषः। तथा च मूत्रम् । एकमेव
दर्गनं ख्यातिरेव दर्भनमिति । चित्तमयस्कान्तमणिकल्पं सन्निधिमात्रोपकारि
दृश्यत्वेन स्वं भवति पुरुपस्य स्वामिनः । तस्माचित्तरनियोधे पुरुपस्यानादिः
मम्बन्धो हेतुः ।। 'ताः पुनर्निरोदच्या बद्दुत्वे सति चित्तस्य' ॥४॥

·. पातञ्जलयोगसूत्रम् । [समाधि- भाष्यार्थः-योगावांचून इतर वेळी ज्या चित्ताच्या शांत, घोर व मूढ अशा अवस्था त्यांच्याशी अगदी समानरूप असा आत्मा असतो. या बुद्धिवृत्ति व आत्मा यांचा व्युत्या- नकाली सारखेपणा असतो अशाविषयी पंचशिखाचार्याचे सूत्र प्रमाण आहे. त्यांत असे सांगितले आहे की, लोकांना ख्याति झ० बुद्धि, तीच एकाकाराने दिसणे हा भ्रम आहे. आतां अशी शंका येते की, जर वृत्ति व तद्वोधात्मा अगदी भिन्न आहेत तर त्या त्या पुरुषांचात्र नियमाने बोध व्हावा ह्यास नियामक काय ? तर याचे समाधान असे की, असा अयस्कांत- मणि (लोहचुंबक) अग्नि वगैरे ठिकाणी पडलेल्या लोखंडाचे आकर्षण करून अग्नीतून बाहेर काढून आपल्या जवळ आणितो; परंतु पुरुषाचे लोखंड अग्नीतून निघाले, यास साधनभूत ह्मणून उपकारक होऊन तो पुरुपाचा स्वकीय होतो; तसे चित्तही लोखंडाप्रमाणे इतर- विषयांस जवळ केल्यानेच दृश्यत्वरूप उपकार पुरुषावर करून पुरुपाचे भोगसाधनामुळे (स्वकीय) होते. अर्थात् चित्त स्व व पुरुष स्वामी या दोहोंना स्वस्वामिभावसंबंध अनादि आहे; तो अनादि स्वस्वामिभावसंबंधच पुरुपाच्या चित्तवृत्तिदर्शनाविषयीं हेतु आहे ॥ ४ ॥ आतां चित्ताच्या अनेक जरी वृत्ति आहेत तथापि त्यांत योगास साधनभूत व निरुद्ध करण्याच्या वृत्ति किती आहेत ते सांगतात,- वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिप्टा अक्लिष्टाः॥ ५॥ सूत्रार्थ:-चित्ताच्या वृत्ती पांचप्रकारच्या आहेत; आणि त्यांपासून दुःख, मुख प्राप्त होते. भाष्यम्-केगहेतुकाः कर्माशयमचर्य क्षेत्रीभूताः लिष्टाः। ख्यातिविपया गुणाधिका- रविरोधिन्योऽलिया। किएप्रवाहपतिता अप्पलिया। लिच्छिद्रेप्यायलिया भवन्ति, अलिष्टच्छिद्रेपु लिटा इति । तथानातीयकाः संस्कारा वृत्तिभिरेव क्रियन्त, संस्कारय वृत्तय इति । एवं वृत्तिसंस्कारचक्रमनिशमावर्तते । तदेवंभूतं चित्तमवसिताधिकार- मात्मकल्पेन व्यवतिष्ठते मलयं वा गच्छतीति ताः लिष्टाचाक्लिष्टाश्च पञ्चधा रत्तयः।।५।। .

·पादः १] . सभाप्यं भापानुवादसहितं च । [७ स्कारांपासून पुनः चित्तवृत्ति उत्पन्न होतात. याप्रमाणे हे वृत्तिसंस्काररूप चक्र निरंतर फि- रत राहते. असें तें या प्रकारचे चित्त, वृत्तींचा निरोध झाल्यावर क्रमानेंच अधिकार समाप्त होऊन नेहमी व्युत्थानअवस्थेपर्यंत आत्म्याप्रमाणे दुःखरहित राहते; अथवा अभ्यासाने सर्व- संस्कारांचा क्षय झाला असतां आत्यंतिक लयास जाते ॥ ५ ॥ त्या क्लिष्ट व अक्लिष्टवृत्ती पांचप्रकारच्या आहेत; त्या अशा,- प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः ॥ ६॥ सूत्रार्थः-प्रमाण, विपर्यय, विकल्प, निद्रा आणि स्मृति अशी पांच चित्तवृत्तींची नावे आहेत. तत्र प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि ॥७॥ सूत्रार्थः-प्रत्यक्ष, अनुमान आणि आगम ही प्रमाणे आहेत. भाप्यम्-इन्द्रियप्रणालिकया चित्तस्य वाह्यवस्तूपरागात्तद्विपया सामान्यविशेपात्मनो- ऽर्थस्य विशेपावधारणप्रधाना वृत्तिः प्रत्यक्षं प्रमाणम् । फलमविशिष्टः पौरुपेयश्चित्तत्ति- योधः। बुद्धेः प्रतिसंवेदी पुरुप इत्युपरिष्टादुपपादयिष्यामः।अनुमेयस्य तुल्यजातीयेप्वनु- वृत्तो भिन्ननातीयेभ्यो व्यावृत्तः सम्बन्धो यस्तद्विपया सामान्यावधारणमधाना वृत्ति- रनुमानम्। यया देशान्तरमाप्ततिमञ्चन्द्रतारकं चैत्रवत् । विन्ध्यथामाप्तिरगतिः। आप्तेनं. दृष्टोऽनुमितो वार्थः परत्र स्ववोधसंक्रान्तये शब्देनोपदिश्यते, शब्दात्तदर्थविषया वृतिः श्रोतुरागमः। यस्याश्रद्धेयार्यो वक्ता न दृष्टानुमितार्थः स आगमः प्लबते । मूलवक्तरि तु दृष्टानुमितार्ये निर्विप्लवः स्यात् ॥ ६॥७॥ भाप्यार्थः-इंद्रिये हीच नाडी स० संचार करण्याचे मार्ग, त्या मागांनी वाद्य (बाहेरील) दिसणाऱ्या वस्तूंना संयोग होऊन इंद्रियांबरोबर चित्ताचा अर्याकार परिणाम होऊन सामान्य व विशेष ने अर्थ, त्यांना विशेष निश्चय होण्याम साधन जी मुख्य वृत्ति ते प्रत्यक्ष प्रमाण होय. प्रत्यक्षप्रमाणाम करण (साधन ) नी पुरुषाचे ठिकाणी असणारी वृत्ति तिने फल, हा घट' या आकारानी विरूप नित्तवृत्ति व तिन चतन्यांत प्रतिबिंब पडून नतन्यही हा घाट' या आकारासारखे होऊन बोध होणे; करितां चित्तवृत्तीत व यांत अगदीच वि- शेष सांगता येत नाही. सणून नित्तवृत्तीशी अगदी नुल्य, व पुरुषाने ठिकाणी पेपयिका. नांगच्या संबंधाने असणारा चित्तवृत्तिविषयक बोध होय. आतां अशी शंका येते की. नित्ताविषयी चित्ताना विपयाकार परिणामन विषयग्रहणाम कारण दृष्ट आहे; परंतु आत्मा अपरिणामी असल्यामुळे वृत्त्याकार होणे त्याविषयी मुन मंभवत नाही; नव्हां पुरुष नितं. वृत्तींचा माझी व त्यांच्याशी अगदी ममान, हे कमें ! याने समाधान अमें की आत्मा हा, . .

·८] पातञ्जलयोगसूत्रम्।। [समाधि विषयाकारबुद्धीचे प्रतिबिंब त्यांत पडून बुद्धिसारख्या आकाराचा दिसतो; असे आह्मी पुढे सांगणार आहोत; त्यामुळे बुद्धिसाक्षित्व व विशेपरहितत्व बरोबरच आहे. अनुमेयाचा साध्यवत्त्वामुळे समानप्रकारचे जे पक्ष, त्याठिकाणी नियमाने असणारा, व विपक्षाचे ठिकाणी नसणारा, अर्थात् त्याच अनुमेयावर असणारा जो संबंध त्याविषयी में ज्ञान त्यापासून उत्पन्न झालेली जी सामान्यनिश्चयास मुख्य साधन वृत्ति, तिला अनुमान ह्मणावें. यास दृष्टांत; जसें, अन्य देशांस गेली यावरून चंद्र व नक्षत्रे ही गमन करणारी आहेत; जसा चैत्रनामक कोणी एक पुरुष चालणारा ह्मणून अन्यदेशास जातो ह्याप्रमाणे. अथवा विंध्यपर्वत देशांतरास गेला नाही यावरून तो गतिमान् नाही. (यांतील प्रथम दृष्टांत अन्वयव्याप्तिविषयी व दुसरा व्यतिरेकव्याप्तीविषयी.) भ्रम,प्रमाद व विप्रलंभ इत्यादिकांस साधन जे अकुशलत्व इत्यादि दोप, तद्रहित जो पुरुष त्यास आप्त ह्मणतात; त्याने पाहिलेला किंवा अनुमानाने सिद्ध केलेला जो पदार्थ त्याप्रत, इतरास ( श्रोत्यास ) आप्तचित्तांत असणारें में ज्ञान त्यासारखें ज्ञान उत्पन्न करण्याकरितां शब्दाने उपदेश करून त्या शब्दापासून तद्विपयाकार नी श्रोत्याची वृत्ति तीस आगम ह्मणतात. आतां ज्या आगमाचा वक्ता ( सांगणारा ) ज्याचा अर्थ साक्षात् पाहि- लेला किंवा अनुमानित नसल्यामुळे श्रद्धेस ( विश्वासास ) अपात्र (अयोग्य ); जसे-'ज्यास स्वर्गाची इच्छा असेल त्यांनी जैनमंदिरास वंदन करावें,' इत्यादिक कथन करणारा; असा तो आगमाचा अर्थ दृष्ट किंवा अनुमानित नसल्यामुळे प्रमाणभूतवृत्तींत गणला जात नाही. आतां अशी शंका येते की, ज्याचा अर्थ दृष्ट नाही किंवा अनुमितही नाही परंतु श्रुतिमूलक आहे; अशा आधुनिक (अर्वाचीन, नवीन) मनुस्मृति इत्यादि आगमाला प्रामाण्यजनकत्व येणार नाहीं; याचे समाधान, मन्वादि आगम श्रतिमूलक असून त्या मूलश्रुतींचा वक्ता ईश्वर असल्या- कारणाने तो दृष्टानुमितार्थ आहे, तन्मूलक मन्यादि आगमही प्रामाण्यजनक आहे ॥६॥७|| याप्रमाणे प्रमाणरूप वृत्ती सांगून विपर्ययवृत्तीचें लक्षण सांगतात- विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम् ।। ८॥ सूत्रार्थ:-प्रथम काही सारखेपणाने व भीति वगैरे निमित्ताने एका ठिकाणी, यस्तू- में बरें स्वरूप ते नसून दुसन्याच प्रकारच्या वस्तूचे भान होऊन नंतर काही प्रमाणा- नी त्या ज्ञानाचा वाध होतोत्यांतील पूर्वीचे ज्ञान तो विपर्यय होय. भाप्यम्-स कस्मान प्रमाणं यतः प्रमाणेन वाध्यते । भूतार्थविषयत्वात्ममाणस्य,तत्र प्रमाणेन बाधनमममाणस्य दृष्टम् । तद्यया, द्विचन्द्रदर्शनं सद्विपर्यणकचन्द्रदर्शनेन या. ध्यते इनिसियं पञ्चपर्या भवत्यविद्या । अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाःमेशा इति। एत एवं स्वसंमाभिस्तमो मोही महामोहस्तामिसान्धतामिस्र इति । एते चित्तमल. मसानामिया:पन्ते ।। ८॥ ..

·पाद:१] सभाप्यं भापानुवादसहितं च । भाप्यार्थ:-शिंपा इत्यादिकांवर रुपें इत्यादिकांचे भान भयाने अथवा त्वरा वगैरे कारणांनी होणे ह्यास विपर्यय ह्मणतात. यांतही विषय अनुभवसिद्ध असतात; तेव्हां तो प्रमाण का नाही ? उत्तर,-यास प्रमाण ह्मणतां येत नाहीं; कारण नंतर कोणत्याही प्रकारे वाध न होणाऱ्या अशा अनुभवसिद्धप्रमाणाने त्याचा वाघ होतो; ह्मणने पूर्वीचें ज्ञान नाहीसे होते; करितां यास प्रमाण ह्मणतां येत नाही. आतां तो वाध्यबाधकमावच उलट का नसेल ? तर तसे ह्मण- तां येत नाहीं; कारण प्रमाणाने झालेल्या ज्ञानांत सद्पवस्तु (सर्वइंद्रियांनी प्रत्यक्ष होणारा पदार्थ ) व विपर्ययांत त्याहून विरुद्ध ह्मणने असप वस्तु असते; त्याकरितां बलवत्त्वास्तव प्रमाणानेच विपरीतज्ञानाचा वाघ दृष्ट आहे. तो असा-डोळ्यावर बोट वगैरे ठेवून दृष्टि- दोपाने दोन चंद्रांचे अवलोकन (दर्शन) होऊन पुनः दृष्टिदोप गेल्यानंतर एका चंद्राचे दर्शन होते. ते नेहमी राहणारे व विद्यमानवस्तुसंबंधी असल्यामुळे पूर्वील अविद्यमानविषयांचा वाध होतो, त्याप्रमाणे..आता जी अविद्या, संसाररूप अनीस कारण ती हीच विपर्ययवृत्ति. हिला (अंकुरास वीज याप्रमाणे) पांच प्रतिबंधक असे ग्रंथी आहेत; ते येणे प्रमाणे, अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष व अभिनिवेश. हे क्लेश देणारे झणून हेही क्लेशसंज्ञक होत; याकरि- तां हिचा (विपर्ययवृत्तीचा) निरोध केला पाहिजे. हेच पांच केशसंज्ञक आपल्या नावास अनुरूप यथाक्रमाने तम, मोह, महामोह, तामिस्र व अंघतामित्र ह्या अशा संज्ञांनी प्रसिद्ध आहेत, करितां हे अगदीच हेय (त्याग करण्यास योग्य ) आहेत. हे अविद्यादिपंचक चित्तमलप्रसंगाने पुढे सांगू ॥ ८ ॥ आतां विकल्पवृत्ति सांगतात, शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः ॥९॥ सूत्रार्थ:-ज्या शब्दमात्रानेच ज्ञान होते व त्या नांवाची वस्तु तर कोठे नसते; त्यास विकल्प ह्मणतात. भाष्यम्-स न प्रमाणोपारोही न विपर्ययोपारोही च । वस्तुशून्यत्वेऽपि शब्द- ज्ञानमाहात्म्पनिवन्धनो व्यवहारो दृश्यते । तद्यया, चैतन्यं पुरुषस्य स्वरूपमिति । यदा चितिरेव पुरुषस्तदा किमत्र केन व्यपदिश्यते । भवति च व्यपदेगे वृत्तिः । यथा, चैत्रस्य गोरिति । तया, प्रतिषिद्धवस्तुधर्मा निष्क्रियः पुरुषः । तिष्टति वाणः स्थास्यति स्थित इति । गतिनिवृत्ती घालर्यमात्रं गम्यते । तयानुत्पत्तिधर्मा पुरुष इति । उत्पत्तिधर्मस्याभावमानमवगम्यते न पुरुपान्वयी धर्मः । तस्माद्विकल्पितः स धर्मस्तेन चास्ति व्यवहार इति ॥९॥ मू.८ टीप:-१ तो विपरीत ज्ञान होने हा बुद्धीचाच पनं आहे.

·- - १.] पातञ्जलयोगमूत्रम् । [ समाधि- भाप्यार्थ:-तो विकल्प प्रमाण ह्मणतां येत नाही, कारण त्यांत प्रत्यक्ष वस्तु नसल्यामुळे त्याचा प्रमाणकोटीत अंतर्भाव होत नाही. तसेच त्याविषयी शब्दापासून ज्ञान होते ह्मणून विपर्ययांतही त्याची गणना करितां येत नाहीं; कारण त्यांत जरी प्रत्यक्ष वस्तु नाहीत; तथापि शब्दज्ञानाच्या माहात्म्याने जसा यथार्थशब्दाने व यथार्थज्ञानाने लोकांत व्यवहार होतो, तसाच विकल्पज्ञानापासूनही व्यवहार होतो. तसा विपरीतज्ञानांत होत नाहीं; कारण विप- रीत ज्ञान नाहीसे झाल्यानंतर शुक्तिकेवर रजत असें ज्ञान मुळींच राहत नाही. यास प्रथम वस्तुशन्यत्वाविषयीं दृष्टांत, जसें- चैतन्य हे पुरुषाचे स्वरूप ' अशा प्रकारच्या ज्ञा- नांत पुरुष हा विशेष्य व चैतन्य हे विशेषण आहे; परंतु जेव्हां 'चितिच पुरुष ' अशा प्रकारचे ज्ञान, यांत विशेष्य कोण, व विशेषण कोणते ? कारण चिति व पुरुष हे श- ब्दाने मात्र भिन्न, परंतु वस्तुतः एकच असल्यामुळे विशेष्यविशेषणमावरूप अर्थाचे मान मुळीच नाही. आता शब्दज्ञानांत असतो याविषयी उदाहरण, जसें-- चैत्राची गाय ' या वाक्यापासून विशेष्यविशेपणभावाचे ज्ञान होते. आतां शास्त्रीय दसरा दृष्टांत, जसे,-शा- स्त्रांनी निषिद्ध केले आहेत वस्तुभूतसुखादिक धर्म ज्याचे असा. हे एक दुसरे उदाहरण, गेल्या आहेत क्रिया ज्यापासून असा पुरुष. या दोन्ही उदाहरणांत वस्तूंच्या धर्माचा अभाव व क्रियांचा अभाव पुरुषाच्या ठिकाणी सांगितला. हा सांख्यसिद्धांतांत असा काही एक पदार्थ सांगितला नाही की, ज्या योगाने पुरुषांत इतराहून काही विशेष दाखविता येईल. तर त्यापासून शब्दबोध मात्र होतो. तसेंच, बाण राहतो, राहील व राहिला यांत गतिनिवृत्ति म० गमनाचा अभाव, त्याविपयीं जो विकल्प, त्यांत वर्तमानत्व, भविष्यत्व व भूतत्व यांनी युक्त असा ' स्था' धातूचा अर्थ मात्र अनुभवास येतो; परंतु बाणांत गतिनिवृत्तीस अनुकूल अशी कृति मुळीच नाहीं; करितां वस्तुशून्यत्व सहन सिद्ध होते. तसेच, ज्यास उत्पत्ति नाहीं तो अनुत्पत्ति स० उत्पत्तिरहिता, असा आहे धर्म ज्याचा असा पुरुष. यांत उत्पत्ति- धर्माचा अभाव मात्र ज्ञात होतो. पुरुपावर तो धर्म मुळीच नसल्यामुळे तो अनुत्पत्तिधर्म शाब्दज्ञानांत मात्र असून वस्तुरहित असल्यामुळे विकल्पित झाला; लणून लोकांत तसा व्यवहारही होतो ॥ ९ ॥ आतां निद्रावृत्तीचे लक्षण सांगतात, , ·पादः1 , . , सभाप्यं भापानुवादसहितं च । [११ तिष्ठतीति । स खल्वयं प्रबुद्धस्य प्रत्यक्मों न स्यादसति प्रत्ययानुभवे, तदा- श्रिताः स्मृतयश्च तद्विषया न स्युः । तस्मात्मत्ययविशेपो निंद्रा । सा च समाधा- वितरमत्ययवनिरोद्धव्येति ॥१०॥ भाप्यार्थः येथे प्रथम अशी शंका येते की, जसा निरोधावस्थेत व कैवल्यप्रलयांत सर्व- वृत्तींचा अभाव असतो, त्याप्रमाणे सर्व सुषुप्त्यवस्थेतही वृत्तींचा अमाव एवढेच मानावें; ह्मणने पृथक् निद्रा मानण्याची गरज नाही. त्यास.हे उत्तर, ती निद्रा तर काहीएक अनुभवांतील विशेषच आहे; कारण जागृतिअवस्थेत तिचे पुढे सांगण्याच्या उपपत्तिसहित स्मरण असते; लणून सर्ववृत्तींचा अभाव आणता येत नाही. जेव्हां सत्वगुणसहित तमोगुण प्रकट होतो तेव्हां त्या सात्विकनिद्रेतून उठलेल्याच्या स्मरणाचा आकार असा असतो की, 'मी सुखाने निनलों होतो, माझें निर्मल मन बुद्धीस स्वच्छ करितें; इत्यादि. आतां जेव्हां रजोगुणाच्या साहाय्याने तमोगुण प्रकट होतो; तेव्हां, : मी दुःखाने निनलों होतो, माझ्या मनास कोणतेच काम करा- वेसे वाटत नाहीं; कारण ते अगदी चंचल होऊन एकसारखें भ्रमत आहे. आता केवल तमो- गुणयुक्त निद्रेतून उठतो त्या वेळेस 'मला अगदीगाढ निद्रा लागली होती; माझे सर्व शरीर जड झाले आहे; माझें चित्त अगदी थकून गेले आहे; ते कोणतेही कर्म करण्यास समर्थ नसून दुसन्याने जणू हरणच केले की काय असे वाटते. ' आतां अशी शंका येते की, जरी स्मरण होतें तथापि मुपुप्तति अनुभवसिद्धि कशी ! त्याचे उत्तर, जाग्रत् व स्वप्नवृत्तींच्या अभावास कारण जे कोणी त्याचा जर अनुभवच नसता तर जागृत झालेल्या पुरुषास ते स्मरणही न होते; कारण पूर्वसंस्कारावांन्न स्मृति होत नाही. तसाच प्रत्ययानुभव नसेल तर प्रत्ययविषयक चित्ता- श्रित स्मृतीही होणार नाहीत; कारण एकाने पाहिलेल्या वस्तूचे स्मरण दुसऱ्यास होत नाही. त्या- करितां कांही प्रत्ययविशेपच निद्रा होय. आतां ही निद्रावृत्ति तमोगुणांत एकाग्र, विपय- : शून्य व दुःखरहित अशी असतां तिचा निरोध करण्याचे कारण असे की, ती निद्रावृत्ति- ही इतरवृत्तींप्रमाणे सुखदुःखमोहात्मक असल्यामुळे समाधीस प्रतिबंध करणारी आहे; करितां तिचाही समाधीत निरोध केला पाहिजे ॥ १० ॥ आतां स्मृतीचें लक्षण सांगतात,- अनुभूतविपयाऽसम्प्रमोपः स्मृतिः ॥ ११ ॥ सूत्रार्थ:-अनुभवलेल्या विषयांचे पुनः जसेंचे तसेंच ज्ञान होणे, ह्यास स्मृति ह्मणतात. माप्यम्-किंमत्ययस्य चित्तं स्मरति आहोस्थित् विपयस्येतिग्राघोपरक्तःप्रत्ययों म. टीप- इत्यादि अनेसार जामस्थितीत स्मरण होते, यारिता निदा मगने सनामार अरों जे कोणी मनतात; ते योग्य नाही. वि. मि.. . :

·१२ ] पातञ्जलयोगसूत्रम् ।। [ समाधि- ग्राह्यग्रहणोभयाकारनिर्भासंस्तथाजातीयक संस्कारमारभतेस संस्कार स्वव्यञ्जकाज- नस्तदाकारामेव ग्राह्यग्रहणोभयात्मिकां स्मृतिजन्यति । तत्र ग्रहणाकारपूर्वा बुद्धिः, ग्रा- ह्याकारपूर्वा स्मृतिः।सा च द्वयी भावितस्मतव्या चाभावितस्मर्तव्या च | स्वप्ने भावि- तस्मर्तव्या, जाग्रत्समये त्वभावितस्मर्तव्येति । सर्वाः स्मृतयः प्रमाणविपर्ययविकल्पनि- द्रास्मृतीनामनुभवात् प्रभवन्ति, सर्वाश्चैता वृत्तयः सुखदुःखमोहात्मिकाः। सुखदुःखमो- हाश्च क्लेशेषु व्याख्येयाः । सुखानुशयी रागः । दुःखानुशयी द्वेषः । मोहः पुनरवि- येति। एताः सर्वा वृत्तयो निरोद्धव्याः। आसां निरोधे सम्मज्ञातो वा समाधिर्भवति, असम्पज्ञातो वेति ॥ ' अथासां निरोधे क उपाय इति ॥११॥ भाष्यार्थः-काय ? चित्त हें केवल विपयांप्रतच स्मरतें, किंवा पूर्वीच्या अनुभवरूप- प्रत्ययाचेही स्मरण करितें ? कारण ज्ञान हे विशेषणत्वेकरून घटादिकांनी आकारित झाले ह्मणून ग्राह्य ग्रहण या उभय आकाराने प्रसिद्ध जो अनुभव ' मी घट जाणतों' अशा प्रकारचा, तो, तशा प्रकारच्याच म. ग्राह्य व ग्रहण या उभयआकाराच्याच संस्कारास उत्पन्न करितो. तो उभयविषयसंस्कार जेव्हां आपणांस प्रकाशित करणान्या कालादिकां- नीं प्रकाशित होतो, तेव्हां तो आपल्यासारख्या आकाराच्याच ग्राह्य व ग्रहण या दोघांविषयी स्मृतीस उत्पन्न करितो. आतां स्मरण व प्रत्यय झ० अनुभव या दोहोंत अत्यंत समाना- कारता मानतां येत नाहीं; कारण, त्या दोहोंपैकी ग्रहणाचा आकार मुख्य, अर्थात् विशेष्य जीत ती बुद्धि होय; हिचे उदाहरण,-'मी घट जाणतों, हा ग्रहणाकार, यांत घटांऽशी ज्ञान हें विशेप्य आहे. आतां जीत ग्राह्याकार विशेष्य असतो ती स्मृति; हिचे उदाहरण, तो घट, हा ग्राह्याकार जाणावा. या स्मृतिज्ञानांत ग्राह्य हे विशेष्य आहे; तेव्हां हा आकारभेद अनु- भवसिद्ध आहे. स्मृतीचेही अवांतर कांहीं भेद आहेत; ते येणेप्रमाणे-भावित ० सूचविला आहे स्मरणीय(स्मरण करण्याला योग्य असा) अर्थ जिने तीस भावितस्मर्तव्या स्मृति मणतात; हीहून भिन्न ती अभावितस्मतव्या स्मृति; असे दोन आहेत. त्यांची उदाहरणे, स्वप्रांत भावितस्मर्तव्या स्मृति; कारण शास्त्रांत स्वमदर्शनच भावी ( पुढे होणाऱ्या ) अर्थाचे सूचक आहे. व जाग्रदयस्थेत अभावितस्मतव्या स्मृति'; सर्व प्रकारच्या स्मृती प्रमाणादिक सर्ववृत्तीच्या अनुभवानंतर उत्पन्न होतात; " जशी प्रमाणामासाने प्रमाणस्मृति."था सर्वप्रमा- णादि वृत्ती बुद्धिरूपद्रव्याचे सोन्याच्या प्रतिमेप्रमाणे विपयाकारद्रव्यरूप मुखदुःखमोहात्मक परिणाम आहेत. आतां मुस, दुःस व मोह यांची व्याख्या क्लेशव्याख्यानसूत्रावरन करावी; मू० टीप-१ भाना थशी शंका येते की, स्वांत पूर्वी अवलोकन केल्याचे स्मरण नगर्ने, सेन्दा संचल संस्कारापान स्तन होणारी जी स्मृति ती स्वात होण्याया गंभप का ? यारा समाधान भी की, काही अंगाने अनुभव व स्मरण एतदुमयस्पल स्वमानात भाद: ५ तशाय स्यांधारे उदाहरण मापसानी दिले भाई.

·. - पाद:१] सभाप्यं भाषानुवादसहितं च । [ १३ ती अशी, सुखाचा विषय राग (प्रीति ), दुःखाचा विषय द्वेप, व.मोह झणजे अविद्या, तिचे लक्षण पुढे सूत्रकारच सांगणार आहेत. त्यांत दुःख हे स्वभावतःच हेय ा त्याग कर- ण्यास योग्य आहे. सुख हे पदार्थांवर प्रीति उत्पन्न करितें, व त्या प्रियवस्तूचा वियोग झाला असतां दुःख होते; अशा परंपरेनें दुःख देणारे, करितां दुःखाप्रमाणे सुखही हेय आहे. मोह तर अविद्यारूप असल्यामुळे सकलशोकादिदुःखास कारण ह्मणून अत्यंत हेय होय. या- करितां या सर्ववृत्तींचा निरोध अवश्य केला पाहिजे. या चित्तवृत्तींचा निरोध झाला असतां संप्रज्ञातनामक समाधि व पुढे अभ्यासाने असंप्रज्ञातनामक समाधि सिद्ध होईल. याप्रमाणे योगाचें सामान्य लक्षण केलें ॥ ११ ॥ आता चित्तवृत्तींच्या निरोधास साधन कोणते ते सांगतात, . अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः ।। १२ ।। सूत्रार्यः-अभ्यास आणि वैराग्य यांनी चित्तवृत्तींचा निरोध होतो. भाप्यम्-चित्तनदी नामोभयतोवाहिनी वहति कल्याणाय वहति पापाय च । या तु कैवल्यमाग्भारा विवेकविपयनिम्ना सा कल्याणवहा । संसारमारभारा विवेक- विपयनिम्ना पापवहा । तत्र वैराग्येण विपयस्रोतः खिलीक्रियते. । विवेकदर्श- नाभ्यासेन विवेकस्रोत उद्घाय्यते । इत्युभयाधीनश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥ १२ ॥ भाप्यार्थः-अभ्यास आणि वैराग्य या दोहोंचा अवांतरव्यापारभेदानें वृत्तिनिरोध करण्याविषयी समावेशच करावयाचा ( ह्मणने चित्तवृत्तिनिरोधास दोहोंचे साहाय्य घ्यावयाचें ); कारण समाधिरूपकायांत या दोहोंचीही गरज आहे; हे नदीरूपकानें भाप्य- कार सांगतात, जशी नदी स्वभावतः समुद्राकडे व कधी कधी धरणादिकाने वळविली असतां उलट पृथ्वीसमोर वाहते; तशी . चित्तवृत्तिरूप नदी ही शब्दस्पर्शादिविषयभूमीव- रून स्वभावतःच संसारसमुद्राकडे वाहत जाते, त्या विषयभूमीवर वैराग्याने तिचा प्रवाह उलट दिशेस कळविता येतो. दोन्हींकडे वाहण्याचे कारण असे की, मोक्षाकरितां व संप्तारा- करितां दोहींकडून वाहते. या दोन प्रवाहांपैकी, समोर गमन करणाऱ्या व विवेकविषयत्र आहेत उतरता मार्ग नीस अशा चित्तनदीचा विषयमार्गास गमन करणारा वृत्तिप्रवाह वैराग्याने कमी केला जातो आणि विवेकदर्शनाच्या अभ्यासाने विवेकमार्गाप्रत गमन करणारा वृत्तिप्रवाह बलवान् होऊननिरोधनामक कैवल्यसागरास मिळतो. या कारणास्तव अवांतरभेदांनी नित्तवृत्तींना निरोध उभयाधीन (अभ्यास व वैराग्य या दोहोंच्या स्वाधीन ) आहे ।। १२ ।। आतां अभ्यासाने लक्षण सांगतात,- सूत्र १२ टोपः- आदा योग्मग अनेक उपाय पुढे सांगणार आहेत; त्या प्रांचे मार मांगनात,

·[ समाधि-
१४ ]
पातञ्जलयोगसूत्रम् ।
तत्र स्थितौ यत्रोऽभ्यासः ।। १३ ।।
सूत्रार्थः-चित्ताच्या एकामतेविषयीं नो यत्न त्यास अभ्यास ह्मणतात.
भाप्यम्-चित्तस्यावृत्तिकस्य प्रशान्तवाहिता स्थितिः । तदर्थः प्रयत्नो वीर्य-
मुत्साहः । तत्संपिपादयिपया तत्साधनानुष्ठानमभ्यासः ।। १३ ।।
भाप्यार्थ:-रानस व तामस वृत्ति खेरीज करून केवळ शुद्धसात्विक अशी नी
वृत्तिधारा ( एकाग्रता ) तीस स्थिति ह्मणतात. त्या स्थितिनिमित्त जो प्रयत्न झ० उत्सुकता,
ती संपादन करण्याच्या इच्छेनें में श्रद्धा, वीर्य इत्यादिसाधनांचे अनुष्ठान त्यास अभ्याप्त
ह्मणतात ॥ १३ ॥
आतां तो अभ्यास अनेकविघ्नांनी युक्त आहे तथापि स्थिति संपादन करील असा
उपाय सांगतात,
स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्कारासेवितो दृढभूमिः॥ १४ ॥
सूत्रार्थ:--तो अभ्यास बहुत काळानें, सत्कारपूर्वक व नेहमी चालविल्याने पक्का होतो.
भाप्यम्-दीर्घकालासेवितो निरन्तरासेवितस्तपसा ब्रह्मचर्येण विद्यया श्रद्धया
च संपादितः सत्कारवान् दृढभूमिर्भवति । व्युत्यानसंस्कारेण द्रागित्येवानभिभूत-
विपय इत्यर्थः ॥ १४ ॥
भाप्यार्थ:-आतां अशी शंका येते की, अनादि अशा व्युत्थानसंस्काराने अभ्यासाचा
प्रतिबंध झाल्याने स्थिति संपादन कशी होईल ? त्याचे समाधान असे की, तो अभ्याप्त जर
पुष्कळ वेळपर्यंत, एकसारखा, तप, ब्रह्मचर्य, विद्या व श्रद्धा अशा साधनांनी अतिशय
आदराने चालविला असता पक्का होतो; झणने पुनःपुनः बाहेर निचूं पाहणान्या ज्या रानस
व तामस वृत्ती त्यांच्या संस्कारांनी पराभव न पावतां, स्थितिच आहे विषय ज्याचा असा
(नित्ताची एकाग्रता करण्यास समर्थ असा ) होतो ॥ १४ ॥
आतां वैराग्याचे लक्षण सांगतात,
दृष्टानुश्रविकविपयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञावैराग्यम् ॥ १५ ॥
सूत्रार्थः पाहिलेल्या आणि ऐकलेल्या विषयांविषयी तृप्यारहित (निरिच्छ) अशी भी
उपेक्षावृद्धि तीस वीकारसंज्ञावैराग्य ह्मणतात.
भाप्यम्-खियोऽनपानमैश्चर्यमिति दृष्टविपयवितृष्णस्य स्वर्गदेहमकतिलयत्व-
माप्तायानुथविकविपये वितृष्णस्य दिव्यादिब्यविषयसंयोगेऽपि चिचस्य विप.
पदोपदधिनः मसंख्यानपलादनाभोगामिका हेयोपादेपमून्पा यशीकारसंसा
वैराग्यम् ॥ १५॥

·पादः१] सभाष्य भाषानुवादसहितं च । [१५ भाष्यार्थः-स्त्रिया, खाणेपिणे, ऐश्वर्य इत्यादिक इहलोकी प्राप्त होणाऱ्या विषयांविषयी तृष्णारहित; व स्वर्ग, विदेहत्व व प्रकृतिलीनत्व हे में आनुश्रविक ह्य०वेदापासून समजलेले विषय त्यांच्या प्राप्तीविषयी इच्छा नसणारे; अशा पुरुषांच्या विषयदोष जाणणाऱ्या चित्ताची जी (दिव्य व अदिव्य विषयांचा संयोग झाला असतांही त्यांतील दोष साक्षात् दिसत अस- ल्यामुळे त्यांचा भोग न घेणे; ह्याचाच सष्टार्थ, हेयोपादेयशून्या स० विषयांविषयी द्वेप नसणे व प्रीतिही नसणे; अर्थात् ) उदासीनता हीस वशीकारसंज्ञावैराग्य ह्मणतात. सारांश, रागद्वेषरहित अशा विषयसाक्षात्काराच्या योग्यतेस वशीकारसंज्ञानांवाचें वैराग्य ह्मणावें ॥१५॥ पूर्वी अपरवैराग्य सांगितले, आतां परवैराग्याचे लक्षण सांगतात,- तत्परम्पुरुपख्यातेषुणवैतृष्ण्यम् ।। १६ ॥ सूत्रार्थः-आत्मसाक्षात्काराने संपूर्णगुणांविषयी तृप्णाराहित्य होणे, याप्त परवैराग्य हणतात. भाष्यम् दृष्टानुश्रविकविपयदोपदी विरक्तः पुरुपदर्शनाभ्यासात् तच्छुद्धिम- विवेकाप्यायितबुद्धिर्गुणेभ्यो व्यक्ताव्यक्तधर्मकेभ्यो विरक्त इति तद्द्यं वैराग्यम् । तत्र यदुत्तरं तज्ज्ञानप्रसादमात्रम् । यस्योदये प्रत्युदितख्यातिरेवं मन्यते। प्राप्तं 'भापर्णायम् । क्षीणाः क्षतव्याः क्लेशाः । छिन्नः श्लिष्टपर्वा भवसंक्रमो यस्याविच्छेदाज्जनित्वा म्रियते मृत्वाच जायते' इति । ज्ञानस्यैव पराकाष्ठा वैराग्यम् । एतस्यैव हि नान्तरीयकं कैवल्यमिति ॥' अथोपाययेन निरुद्धचित्तवृत्तेः कयमुच्यते समाधिरिति ॥१६॥ भाष्यायः-पूर्वी सांगितलेले जेस्रो,अन्नपानादि दृष्ट विषय व वेदांनी सांगितलेलेजे स्वर्गादि दिव्यविषय, हे परिणामी विरस, अशा दोपदर्शनाने तज्ज्ञानाविषयीं वैराग्य नसून केवल विषयां- विषयींच वैराग्य प्राप्त झालेला, हा अपरवैराग्यवान् पुरुप पूर्वसूत्रांत सांगितला. आतां दुसरा, वारंवार आत्मसाक्षात्काराने, पुरुष हा शुद्ध,अनंत व अपरिणामी अप्ता,व गुण हे तद्विपरीत आहेत; अशा अतिशयविवेकानें तृप्त आहे बुद्धि ज्याची, आणि स्थूल व सूक्ष्म कार्यावर राहणारे ज़े सत्वादि गुण, त्यांपासून (गुणसहितकार्यापासून ) वैराग्ययुक्त असा हा परवैराग्यवान् पुरुप होय. अशी ही अगदी परस्परभिन्न दोनप्रकारची वैराग्य; त्यांत जे दुसरें परवैराग्य हैं ज्ञानप्रसादमात्र आहे. याचेच विवरण, ज्या ज्ञानाचा उदय झाला असतां प्राप्त झाले आहे आत्मज्ञान ज्यास, असा योगी असें मानितो की, 'प्राप्त करून घेण्याचे जें ज्ञान तें प्राप्त झालें; नष्ट करण्याचे ने अविद्यादि क्लेश ते नष्ट झाले; ह्मणूनच संबद्ध ( वळकट वांधलेले ) सू० १६ दीप-१ वित्तसत्व हे स्वभावतः आरशाप्रमाणे प्रसन झ० स्वच्छ आहे, परन्तु रंजस्तमः- संबंधाने मलिन होते तेव्हां वैराग्याभ्यासाप स्वच्छ उदकप्रवाहाने सर्व रज व तमोमल धुतल्याने अत्यंत स्वच्छ होऊन ज्ञानप्रसाद मात्र व परिशेष (वाको ) ज्यांत असे होते. वाचस्स.. ।

·१६] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [-समाधि- आहेत धर्माधर्मसमूहरूष ग्रंथी ज्याचे असा (या देहांतून अन्यदेहांत संचार करणे असा) जो संसार तो विच्छिन्न झाला (पुनः जन्मास येणें नाहीं), तो भवसंक्रम असा की, ज्या- योगाने निरंतर उत्पन्न होऊन मरणे, व मरून पुनः उत्पन्न होणे; असा जन्ममरणप्रवाह अतिदुःख देणारा होतो, इत्यादि. त्या ज्ञानाचीच जी परममर्यादा तीच वैराग्य होय; कारण त्याच वैराग्याने मोक्ष नियमाने होतो ॥ १६ ॥ आतां अभ्यास व वैराग्य या दोन उपायांनी राजस व तामस वृत्तींचा निरोध कर- णाऱ्या योग्यास संप्रज्ञातसमाधि साध्य होतो तो कोणत्या प्रकारचा तो सांगतात, वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात्सम्प्रज्ञातः ॥ १७॥ सूत्रार्थ:-साक्षात्कारविशेषरूप जे वितर्क, विचार, आनंद आणि अस्मिता यांनी अनु. गम झाल्याने चांगली बुद्धि झाली असतां योग संप्रज्ञातनांवाचा होतो. भाप्यम्-वितर्कश्चित्तस्यालम्बने स्थूल आभोगः । सूक्ष्मो विचारः । आनन्दो हादः । एकात्मिका संविदस्मिता । तत्र प्रथमश्चतुष्टयानुगतः समाधिः सवितर्कः । द्वितीयो वितर्कविकलः सविचारः। तृतीयो विचारविकल:सानन्दः । चतुर्थस्तद्विकलो- ऽस्मितामात्र इति । सर्वयेते सालम्बनाः समाधयः॥'अथासंप्रज्ञातसमाधिः किमुपायः किंस्वभावो वेति' ॥ १७ ॥ भाप्यार्थ:-चित्ताची धारणा करण्याकरितां जें आलंबन झ० आश्रय विराटशरीरादिक, त्यावर, प्रथम जी चित्ताची स्थूलाकारामुळे स्थूल परिपूर्णता तो वितर्क; व तद्युक्त तो सवितर्क समाधि. त्याच आलंचनावर स्थूलास कारणभूत नी प्रकृति, मह त् , अहंकार, पंचतन्मात्र तद्रूप भूतेंद्रियांस अतिसूक्ष्म जे अर्थ तदाकार ह्मणून सूक्ष्म नो चित्ताचा आभोग ( अतिसूक्ष्मांतही परिपूर्णता)तो विचार; व तद्युक्त तो सविचार समाधि. त्याच आलंबनावर सविचारावस्थेत सत्वगु- गाच्या अतिशयाने चित्तास उत्पन्न होणारा जो हादसंज्ञक सुखविशेष त्यांत जो साक्षा- सूर १७ टीप-१ सम्यक् झसंशयविपर्ययरहित अशा उत्तमप्रकाराने प्रककस्न जाणले जाते भाल्याचे (ध्ययवस्तूचे ) रूप ज्याने, तो संप्रज्ञातसमाधि मणावा. समाधि ह्मणजे एक प्रकारची भावना, तो गवितादिभेदांनी चार प्रकारचा आहे. ज्याचें चिंतन करावयाचे, त्यावाचून इतर विषय मनात येऊन देता, वरचेवर ता चिंतनीय वस्तुच चित्तांत आणणे; यास भावना ह्मणतात. भाव्य (चिंतनीय बस्तु) दोन प्रकारचे; दंभर व तत्त्वे. ती तत्वे ( पदार्य ) ही दोन प्रकारची; जड व अनट (चतन). जद चात्रीग आहेत; 4 अजमचेतन पदार्थ आत्मा होय. इति मोजवृत्ति । आतां चोवीस सत्यें, भागवतस्तंभ "म.११ मांक 12-16 यांन सांगितली आहेन; तो ही,-डोळे, कान, नाक, रसना, त्वर ही पांच भानप्रिय हात, पाय, पाणी पायु (गुद) व शिन (जननेंद्रिय) ही पांच कर्मादयः पृथ्वी, अप्, तेजम्, थायु व माय हा पाच महामृते; गंध, रम, प, स्पर्श य द पांच विषय; मनम् (अंतःकरण), प्राति, मदात्य भागि भगार, हा मार; मिग्न चौबीस.

·पादः?] सभाप्यं भाषानुवादसहितं च । [१७ त्कार होतो तो आनंद; व आनंदसहित तो सानंद समाधि. त्या सानंदावस्थेत असतां 'मी सुखी,' अशी तदाकार (तन्मय) चित्ताची वृत्ति होते. एकच आहे आत्मा विषयत्वेकरून जीत ती एकात्मिका, अर्थात् एका आलंबनावर जी केवळ पुरुषाकारच संवित् म. साक्षात्कार, ती अस्मिता; अस्मितासहित तो सास्मिता समाधि. त्यांतील पहिला सवितर्क ( वितर्कानुगत ) समाधि वितर्कादि चार भूमिकायुक्त होतो, म० तापलेल्या लोखंडाच्या गोळ्याप्रमाणे एक झाल्यामुळे स्थूल साक्षात्कारांत पुरुषापर्यंत सर्वांचेच भान होते. दुसरा सविचार समाधि, वितर्कावस्था जिंकल्यामुळे तिचा विषय खेरीज करून पुढच्या भूमींशी युक्त होतो. तिसरा आनंदानुगत समाधि विचारभूमिकेचा विषय खेरीज करून दोन भूमिकांनी युक्त होतो. व चवथा अस्मितानुगत समाधि आनंदभूमिकेचा विषय सोडून आनंदरहित असा केवल अस्मिता मात्र समाधि होतो. हे सर्व समाधि साधारण म० एकाग्रवृत्तियुक्त जो असंप्रज्ञात समाधि त्याहून भिन्न होत ॥ १७ ॥ आतां असंप्रज्ञातयोगाचे उपाय कोणते व तो कोणत्या प्रकारचा हे सांगतात, विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेपोऽन्यः ॥ १८ ॥ सूत्रार्थ:-परवैराग्याने ' ज्ञानही पुरे,' अशा अलंबुद्धीना वारंवार अभ्यास केल्याने काही संस्कार मात्र शेष राहिला असतो; अशा योगास असंप्रज्ञात समाधि ह्मणतात. भाष्यम्-सर्वदृत्तिमत्यस्तमये संस्कारशेपो निरोधश्चित्तस्य समाधिरसंप्रज्ञातः । तस्य परं वैराग्यमुपायः । सालम्बनो ह्यभ्यासस्तत्साधनाय न कल्पत इति विरा- ममत्ययो निर्वस्तुक आलम्बनीक्रियते । स चार्थशून्यः । तदभ्यासपूर्व चित्तं निराल- म्बनमभावमाप्तमिव भवतीत्येप निर्बीजः समाधिरसंप्रज्ञातः। स खल्वयं द्विविध उपाय- प्रत्ययो भवप्रत्ययश्च । तत्रोपायप्रत्ययो योगिनां भवति ॥ १८॥ भाप्यार्थः-सर्ववृत्तींचा लय होऊन ज्यांत संस्कार मात्र बाकी राहिला, असा जो चित्ताचा निरोध त्यास असंप्रज्ञात योग ह्मणतात. असंप्रज्ञातयोगास मुख्य साधन ज्ञानाविषयीही अलंत्रुद्धि ० इच्छा नसणे या अर्थाचें पूर्वी सांगितलेलें गुणवैतृष्ण्यरूप परवैराग्यच आहे; कारण, पुरुषापर्यंत कोणत्याही आलंबनावर ( आश्रयावर ) चित्ताची एकाग्रता करण्याचा अभ्यास असंप्रज्ञातयोगास साक्षात् साधक होत नाहीं; करितां पुरुष- ख्यातिपर्यंत सर्ववृत्तींविषयीं अलंबुद्धिरूप विरामप्रत्यय ( परवैराग्य ) याचाच असंप्रज्ञात- योगांत साधनत्वानें आश्रय करितात; कारण तो, ज्यांत कांही चिंतनीय नाही असा आहे; व असंप्रज्ञात योगही ध्येयवस्तुरहितच आहे. वैराग्याम्यासाने चित्त निर्विषय होऊन वृत्ति- रूप कार्य करीत नसल्यामुळे मृताप्रमाणे होतं; व संस्कारसंज्ञक में संसाराचें वीन त्याचा असंप्रज्ञातयोग सर्वथा नाश करितो; ह्मणून यास निर्धन समाधि ह्मणतात. तो असंप्रज्ञात ·१८] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ समाधि- दोन प्रकारचा आहे. पहिला उपायप्रत्यय म० श्रद्धादिउपायांनी साध्य होणारा; व दुसरा भवप्रत्यय म० जन्ममात्र कारण, अर्थात् अन्यजन्मी जन्मतःच साध्य होणारा असा आहे. त्यांतील उपायांनी साध्य होणारा असंप्रज्ञात योग या लोकी योग्यांना साध्य होतो. ( करितां मुमुक्षुजनांनी तोच साधण्याविषयी प्रयत्न केला पाहिजे) ॥ १८ ॥ आतां भवप्रत्यय असंप्रज्ञात समाधि कोणकोणांस प्राप्त होतो ते सांगतात,- भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् ॥ १९ ॥ सूत्रार्थ:-विदेह व प्रकृतिलयास गेलेल्या योग्यांस असंप्रज्ञात योग जन्मतःच सिद्ध असतो. भाष्यम्-विदेहानां देवानां भवप्रत्ययः। ते हि स्वसंस्कारमात्रोपयोगेन चित्तेन कैवल्यपदमिवानुभवन्तः स्वसंस्कारविपाकं तथाजातीयकमविवाहयन्ति । तथा प्रकृति- लयाः साधिकारे चेतसि प्रकृतिलीने कैवल्यपदमिवानुभवन्ति, यावन्न पुनरावर्ततेऽअ- धिकारवशाञ्चित्तमिति ॥ १९ ।। भाप्यार्थः-शरीराविषयी निरपेक्ष आहे बुद्धिवृत्ति ज्यांची ते विदेह महँदादि देव, त्यांना साधनावांचूनच असंप्रज्ञात योग जन्म मात्र होण्याचा अवकाश, जन्म झाल्या- बरोबर सिद्ध होतो. आतां ते विदेह देव ब्रह्मदेवाच्या प्रत्येक दिवसांत होणारा जो प्रलय व पुनः सर्ग ( सृष्टि ) त्यांत संस्कार मात्र शेप राहिला आहे ज्याचा अशा निरोधावस्थेत असणाऱ्या चित्ताने मोक्षपदास प्राप्त झालेल्याप्रमाणे, आणि व्युत्थानसमयीं (निरुद्ध चित्त न. सतां) आपल्या देहभावप्रापक अशा संस्काराच्या फलास प्रारब्धकर्माधीन होत्साते संपवितात; नंतर मुक्त होतात. ईश्वराच्या उपासनेने अथवा प्रकृतिदेवतेच्या उपासनेने जे आवरणवि- शिष्ट ब्रह्मांडांतून नियून लिंगशरीरासह प्रकृत्यावरणांत गेले, ते प्रकृतिलय (प्रकृतिलीन ) होत. तेही चित्ताची कार्ये समाप्त न झाल्यामुळे आपोआपच संस्कारशेप प्रकृतींत लीन झाला असतां असंप्रज्ञातयोगांत कैवल्यपदाप्रमाणे सुखानुभव घेतात; जोपर्यंत चित्ताची कार्य समाप्त न माल्याने चित्त पुनः व्युत्थित ( समाधिरहित ) होत नाही तोपर्यंत; चित्ताचा अधिकार समाप्त झाल्यानंतर तेही मुक्त होतात ॥ १९ ॥ आतां उपायप्रत्यय-असंप्रज्ञातयोगाचे अधिकारी सांगतात, ०२९. टोप-, गानंदगमाधीत ज्या गंकोचितपदांच्या मनुष्यांना परमेश्रराचा साक्षावार होत नाही, ने देहाविषयी अहंकाररहित असल्यामुळे त्यांना विदेव अंग प्रणतात. इति भोजपृत्ति. २ अगें वि० मि. पगारिमतगमाधीमध्ये गंतुष्ट अगलल्या ज्या योग्यांना परमभराचें शान होत नाही; रयां वित्त स्वकारणात टान गले भगना रयोग प्रानिलय अरोक्षगतात. भा० पृ.

·पादः१] सभाप्यं भाषानुवादसहितं च । [१९ श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरेपाम् ।। २० ॥ सूत्रार्थ:-विदेह व प्रकृतिलयांहून अन्ययोग्यांस केवळ उत्पन्न झाल्याबरोबर असंप्र- ज्ञात योग होत नाही; तर श्रद्धा, उत्साह, स्मृति, एकाग्रता व विवेकख्याति या द्वाराने होतो. भाप्यम्-उपायप्रत्ययो योगिनां भवति । श्रद्धा चेतसः संप्रसादः । सा हि जननीव कल्याणी योगिनं पाति । तस्य श्रधानस्य विवेकाथिनो वीर्यमुपजायते । समुपजातवीर्यस्य स्मृतिरुपतिष्ठते । स्मृत्युपस्थाने च चित्तमनाकुलं समाधीयते । समाहितचितस्य प्रज्ञाविवेक उपावर्तते, येन यथाववस्तु जानाति । तदभ्यासातद्वि- . पयाय वैराग्यादसंभज्ञातः समाधिर्भवतिति खलु नव योगिनो मृदुमध्याधिमात्रोपाया भवन्ति । तद्यथा, मृदूपायो मध्योपायोऽधिमात्रोपाय इति । तत्र मृदूपायोऽपि त्रिविधी मृदुसंवेगो मध्यसंवेगस्तीवसंवेग इति तथा मध्योपायस्तथाऽधिमानोपाय इति।।२०।। भाप्यार्थः-पूर्वी सांगितलेले विदेह व प्रकृतिलीन यांहून इतर योग्यांना केवल जन्म झाल्याबरोबर असंप्रज्ञात योग साध्य होत नाही; तर श्रद्धा इत्यादि पांच उपाय(साधनें) पूर्वी असले पाहिजेत. अंतःकरणाची योगावर प्रीति असणे यास श्रद्धा ह्मणतात. ती श्रद्धा योग्याचे अनेक प्रतिबंध दूर करून 'माता पुत्रास रक्षिते' याप्रमाणे रक्षण करण्यास समर्थ होते, ह्मणने योगभंग होत नाही. पुढे योग्यास श्रद्धेपासून, योगास साधन में जीव अथवा ईश्वर यां दोहोंपैकी एकाचे तत्त्वज्ञान, यास विवेक ह्मणतात; त्या विवेकाविषयी इच्छा असल्यामुळे वीर्य (उत्साह) उत्पन्न होतो. पुढे वीर्यापासून पूर्वी अनुभवलेल्या विषयांचे वरचेवर स्मरण होते. स्मरणापासून चित्त एकाग्र होऊन समाधिस्थ होते. चित्त समाधींत असतां संप्रज्ञात योग उत्पन्न होऊन जीव व ब्रह्म या दोहोंपैकी एकाच्या साक्षात्काराविषयी विचार उत्पन्न होतो. तो असा की, ज्या योगाने खऱ्या वस्तूस जाणतो. अशा प्रकारचा जो प्रज्ञाविवेक (सत्वपुरुपान्यताख्यातिविवेक ) त्याच्या अभ्यासाने तेच विषय चिंतनांत असल्यामुळे परवैराग्य उत्पन्न होउन त्यापासून असंप्रहात समाधि होतो. ते योगी नऊ प्रकारचे आहेत; ते असे, अगदी थोडा तो मृदु, थोडा नव्हे व अतिशयही नाही, तो मध्य; व अधिक प्रमाण ज्यास असते तो अधिमात्र (अतिशयित). अशा तीन प्रकारचे श्रद्धा इत्यादि उपाय आहेत. ते उपाय करणारे जे ते मृदूपाय, मध्योपाय व अधिमात्रोपाय असे तीन प्रकारचे योगी झाले. ते पुनः मृदुसंवेग (मृदु आहे उपायांची शीघ्रता ज्यांची ते), मध्यसंवेग व अधिमात्रसंवेग सू० २० टीप-1 धारणारूप प्रयत्न. इति वि. भि० २ कोणी (वाचस्पतिमिश्रादि) संवेग या शब्दाचा अर्थ 'वैराग्य' असा करितात; परंतु तसा अर्थ करणे बरोबर नाहीं; कारण उपायभेदांनी योग नऊ प्रकारचे, ते होणार नाहीत. व यदा कदाचित् नवशब्दाचा अर्थ 'नवीन' असा केला तयापि उपायकार्यत्वामुळे पैराग्यास उपायमृदुत्वादिक सोडून स्वतंत्र मृदुत्वादिकांचा असंभव आहे; व संवेगशब्दाचा अर्थ 'वैराग्य' असा मुब्दच नाही. वि०मि.

·२.] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ समाधि- (तीवसंवेग) असे तीन प्रकारचे आहेत. दुसरेही दोन प्रकारचे मध्योपाय व अघिमात्रोपाय हे प्रत्येक तीन तीन प्रकारचे ह्मणने मृदुसंवेग मध्यसंवेग व अधिमात्रसंवेग असे आहेत ॥२०॥ अशा नऊ प्रकारच्या योग्यांपैकी सर्वांसच असंप्रज्ञात योग लवकर साध्य होतो असे नाही तर, अधिमात्रोपोयानां तीव्रसंवेगानामांसन्नः ॥ २१ ॥ सूत्रार्थः-नऊ योग्यांपैकी शेवटच्या अधिमात्रोपाययोग्यांत ज्यांची उपायानुष्ठानांत शीघ्रता तीव्र आहे; त्यांस फारच त्वरेनें असंप्रज्ञात समाधि होतो. भाप्यम्-तत्राधिमात्रोपायात्समाधिलाभः समाधिफलं च भवतीति ॥ २१ ॥ भाप्यार्थ:- :-त्या नऊ प्रकारच्या योग्यांपैकी जे शेवटचे तीवसंवेग प्रकारचे योगी, त्यांस समाधि साध्य होतो; परंतु त्यांतील ज्यांचे अतिशय अधिमात्र उपाय असतील त्यांस समाधि व समाधीचें फल जो मोक्ष तो अतिशय लवकर प्राप्त होतो ॥ २१ ॥ ह्यांचेच तारतम्याने (कमीजास्तीपणाने) भेद सांगतात,- मृदुमध्याधिमात्रत्वात्ततोऽपि विशेपः ।। २२ ॥ सूत्रार्थः-पूर्वसूत्रांत सांगितलेल्या तीनत्वाच्या मृदुत्व, मध्यत्व व अधिमात्रत्वरूप तीन प्रकाराने पूर्वी सांगितलेल्या त्वरेतही तरतमरूप (कमीजास्तीरूप) विशेप होतो; ह्मणने आसन्न (समीप ), आसन्नतर (अतिशय समीप) व आसन्नतम ( त्याहीपेक्षा अधिक समीप असा होतो. माप्यम्-मृदुतीवो मध्यतीतोऽधिमात्रतीब इति ततोऽपि विशेपः । तद्विशे- पान्मृदुतीव्रसंदेगस्यासन्नः । ततो मध्यतावसंवेगस्यासन्नतरः । तस्मादधिमात्रावसं- वेगस्याधिमात्रोपायस्याप्यासन्नतमः समाधिलाभः समाधिफलं चेति ॥२२॥ 'किम- तस्मादेवासनतमः समाधिभरति अथास्य लाभे भवति अन्योऽपि कश्चिदुपायो न रेति। भाप्यायः-पूर्वसूत्रांत सांगितलेल्या तीसंवेग योग्यांचे मृदु, मध्य व अधिमात्र असे तीन प्रकारचे भेद असल्यामुळे त्यांच्या समाधिलाभानही तारतम्य आहे. ते अमें,- मृतीय वेग अशा योग्याला समाधि व समाधीचें फल (मोक्ष) लवकर प्राप्त होतात; त्याहूनही मध्यतीवेगास त्यापेक्षा लवकर प्राप्त होतातव अधिमात्रतीयसंवेग अशा अधिमानोपाय नवच्या योग्याम साहूनही फार त्वरित प्राप्त होतात. सारांश, अधिमात्र उपाय व तीन- संग यांविषयी मोटा प्रयत्न करावा; याकरितां भेद कथन केले आहेत ॥ २२ ॥ सू. २१. टीए-1 ' तारांगनानागमः' लटेच मूत्र, साकीने मान्य. पा. नि. ..

·पादः१] सभाष्यं भाषानुवादसहितं च । [२१ आतां या नऊ उपायांहून दुसरा आणिक काही अतिमुगम असा उपाय आहे किंवा नाही ते सांगतात, ईश्वरप्रणिधानादा ॥ २३ ॥ सूत्रार्थः-अथवा ईश्वराच्या भक्तीने समाधिलाभ होतो. भाप्यम्-प्रणिधानाद्भक्तिविशेषादावर्जित ईश्वरस्तमनुगृह्णात्यभिध्यानमात्रेण । तदभिध्यानादपि योगिन आसन्नतरः समाधिलाभः फलं च भवतीति ॥ २३ ॥ 'अथ प्रधानपुरुपव्यतिरिक्तः कोऽयमीश्वरो नामेति ॥ भाप्यार्थः-एका प्रकारच्या विशेपभक्तीने झ० सर्व क्रिया ईश्वरार्पण करणे, व विषय- सुखादिक फलांची इच्छा न करितां सर्व कमें, आपला परम गुरु जो परमेश्वर त्यास समर्पण करणे, तसेच मोठ्या प्रेमाने त्याचं ध्यान करणे, अशा प्रकारचे में प्रणिधान, याने प्रसन्न होऊन संमुख प्राप्त झालेला ईश्वर त्या योग्यावर पूर्ण कृपा करितो; व ‘ह्यास समाधि व मोक्ष हे अत्यंत सुगम असोत, अशा केवळ त्याच्या इच्छेनेंच योगसाधनांत रोगादिकेंकरून कमी- पणा झाला असतांही समाधि व मोक्ष लवकर प्राप्त होतात ॥ २३ ॥ आतां पूर्वसूत्रांत ईश्वरभक्तीने समाधि व मोक्ष प्राप्त होतात ह्मणून सांगितले, तर तो ईश्वर, प्रकृति व जीवात्मे यांहून वेगळा कोण आहे ? ते सांगतात, क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेप ईश्वरः ॥ २४ ॥ सूत्रार्थ:-केश व कर्म यांच्या परिणामरूप-वासनांच्या संबंधाने रहित असा सर्व- पुरुषांहून विशेष (अधिक श्रेष्ठ) तो ईश्वर होय. भाप्यम्-अविद्यादयः क्लेशाः । कुशलाकुशलानि कर्माणि । तत्फलं विपाक- स्तदनुगुणा वासना आशयाः। ते च मनसि वर्तमानाः पुरुपे व्यपदिश्यन्ते 'स हि त- स्फलस्य भोक्ता' इति । यथा जयः पराजयो वा योपु वर्तमानःस्वामिनि व्यपदिश्यते । यो ह्यनेन भोगेनापरामृष्टः स पुरुषविशेष ईश्वरः कैवल्यं प्राप्तास्तहि सन्ति च बहवः केवलिनः । ते हि त्रीणि वन्यनानि छित्त्वा कैवल्यं प्राप्ताः । ईश्वरस्य च तत्संबन्यो न भूतो न भावी । यथा मुक्तस्य पूर्वा वन्धकोटिः प्रज्ञायते नैवमीश्वरस्य । यथा वा प्रकृतिलीनस्योत्तरा बन्धकोटिः संभाव्यते नैवमीश्वरस्य । स तु सदैव मुक्तः सदेवे- श्वर इति । योऽसौ प्रकृष्टसत्वोपादानादीश्वरस्य शाश्चतिक उत्कर्षः स कि सनि- मित्त आहोस्त्रिनिनिमित्त इति । तस्य शास्त्रं निमित्तम् । शास्त्रं पुनः किंनिमितं, प्रकृष्टसत्वनिमित्तम् । एतयोः शास्त्रोकर्पयोरीश्वरसचे वर्तमानयोरनादिः संबन्धः । .. .. ..

·. २२ ] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [समाधि- एतस्मादेतद्भवति सदैवेश्वरः सदैव मुक्त इति । तच्च तस्यैश्वर्य साम्यातिशयविनिर्मुक्तं न तावदैश्वर्यान्तरेण तदतिशय्यते । यदेवातिशयि स्यात्तदेव तत्स्यात् । तस्माद्यत्र काष्ठामाप्तिरैश्वर्यस्य स ईश्वरः । न च तत्समानमैश्वर्यमस्ति । कस्मात् । योस्तु- ल्ययोरेकस्मिन् युगपत्कामितेऽर्थे नवमिदमस्तु पुराणमिदमस्त्विति एकस्य सिद्धावि- तरस्य प्राकाम्यविधातादूनत्वं प्रसक्तं, द्वयोश्च तुल्ययोर्युगपत् कामितार्थप्रातिर्नास्ति, अर्थस्य विरुद्धत्वात् । तस्माद्यस्य साम्यातिशयविनिर्मुक्तमैश्वर्यं स ईश्वरः स च पुरुषविशेष इति ॥ ' किंच' ॥ २४ ॥ भाप्यार्थः-अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेप व अभिनिवेश हे पांच केशसंज्ञक, यांची लक्षणे पुढे सांगू. चांगले किंवा वाईट यांस साधन ती कर्मे अर्थात् धर्म व अधर्मरूपकमें; त्या क्लेश व कर्माचा जो विपाक म. फल, त्यास अनुसरून असणाऱ्या त्या वासना; आतां त्या अंतःकरणाचे ठिकाणी असतात; परंतु, 'फल भोगणारा पुरुप' असा पुरुषावर त्यांचा मुख्य व्यवहार होतो. यास दृष्टांत,-जसा, जय अथवा पराजय हे युद्ध करणारे संपादन करितात, अर्थात् ते त्यांसच असतात; परंतु त्यांचा जो मुख्य स्वामी असतो, त्याचा जय किंवा पराजय झाला, असा त्यावर मुख्य व्यवहार होतो. आतां पूर्वी सांगितलेला जो केशकांच्या फलांचा भोग, त्याने जो नेहमी अलिप्त म. ज्याला त्या भोगाचा कधीही संबंध नाही असा सकल अन्य पुरुषांहून श्रेष्ठ तो ईश्वर म० केवल इच्छेनेच सकल जगत् उद्धरण्याविषयी समर्थ असा आहे. आतां शंका अशी येते की, जर केवळ केशादिकांनी रहित जो तो ईश्वर असे लक्षण केले; तर, ज्ञान प्राप्त होऊन मुक्त झालेले ने हिरण्यगर्भादिक त्यांसही केशा- दिकांचा संबंध नसतो; एवंच तेच ईश्वर की काय ? तर ते ईश्वर नाहीत. कारण पूर्वी त्यांनी प्राकृतिक, वकारिक व दक्षिणा असे तीन बंध तोडून ते मुक्त झाले; तसा बंध ईश्वरास कधी झाला नाहीं; हही नाहीं; व पुढेही होणारा नाही. तेंन स्पष्ट सांगतात; नसा, अविद्यारहित अशा मुलास पूर्वरंधनायम्थेविषयी निश्चय होतो. असा ईश्वरास बंध की नव्हता. तशाच प्रकृतीत लीन झालेल्याम कदागिन् अभिमानसंबंधाने पुनः बंध होण्याना मंभव आहे; असा ईश्वराम नाही. तात्पर्य, ईश्वरास पूर्वापर कोटी नाही, तो नेहमीच दुःगरहित य नेहमींग अरुंटित अमा इच्छेनें गुक्त आहे. आतां अशी शंका येते की, ईश्वराना सर्व पुरणांपेक्षा अत्यंत श्रेष्ठ अशा मत्यमगंधाने ताग्निमित्त उत्कर्ष (ऐश्वर्य) नित्य आहे अमें मानितां, गाम काही प्रमाण आहे किया नाहीं ! उत्तर सांगतात,त्याच्या नित्य उत्काविषयी भूति,म्मृति, इतिहास, पुराणे इत्यादि मात्र प्रमाण आहे. शाग्राम प्रामाण्य कोदून ! उसर, ईश्चरामा उपाधि ने प्रष्टमा नेगाराम प्रमाण आहे. मात्र य जारी परमेधरमत्वावर विपन्नम्न आगि समया. योगाने अमस्याम. या दोषांना परमार अनादिसंबंध आहे. यामुळे ईश्वर का पानी ·पादः १] सभाप्यं भापानुवादसहितं च । [२३ आणि इच्छेस येईल त्याप्रमाणे करणारा व नेहमीं क्लेशादिकांपासून मुक्त आहे. आतां तें त्याचं ऐश्वर्य असे आहे की ज्याच्या बरोबरीचे दुसरे नाही, मग त्यापेक्षा अधिक असे दुसरे कोठून असणार? आतां में अतिशयित असेल तेंच त्या ईश्वराचे ऐश्वर्य होय. सारांश, ज्या ठिकाणी ऐश्वर्याची परम सीमा, तो ईश्वर जाणावा. आता त्याच्या बरोबरीही ऐश्वर्य नाहीं; याचे कारण असें की, दोघे बरोबरीचे असतील तर, एककाली दोघांनी एकाच वस्तूविषयी 'हें बहुतकाल राहो, 'हे थोडा काल राहो,' अशा विरुद्ध धर्माचा संकल्प केला असता त्यांपैकी एकाचाच संकल्प सिद्ध होणार अर्थात् इतराचा इच्छाविघात होऊन त्यास कमीपणा आला पाहिजे कारण, एकावेळी दोवांस इच्छिलेल्या अर्थाची प्राप्ति इच्छित अर्थ भिन्न असल्यामुळे होत नाही. त्याकरितां ज्याच्या ऐश्वर्यास साम्य आणि अतिशय नाहीं तो ईश्वर, तो सर्वपुरुषांहून विशेष (अतिशयित) असा आहे ॥ २४ ॥ याप्रमाणे त्याच्या क्रियाशक्तीविषयी शास्त्र प्रमाण सांगितले; आतां ज्ञानशक्तीविषयी अनुमान सांगतात, तत्र निरतिशयं सर्वज्ञवीजम् ॥ २५ ॥ सूत्रार्थः-त्याचे ठिकाणी सर्वज्ञपणाचें बीज पराकाष्ठेचे आहे. भाष्यम्-यदिदमतीतानागतमत्युत्पन्नप्रत्येकसमुच्चयातीन्द्रियग्रहणमल्पं वहिति सर्वज्ञवीजमेतद्विवर्धमानं यत्र निरतिशयं स सर्वज्ञः । अस्ति काष्टामाप्तिः सर्वज्ञवीज- स्य, सातिशयत्वात्परिमाणवदिति । यत्र काष्ठामाप्तिानस्य स सर्वज्ञः । स च पुरु- पविशेप इति सामान्यमारोपसंहारे कृतोपक्षयमनुमानं न विशेषप्रतिपत्तौ समर्थमिति तस्य संज्ञादिविशेषप्रतिपत्तिरागमतः पर्यन्वेप्या। तस्यात्मानुग्रहाभावेऽपि भूतानुग्रहः प्रयोजनम् । ज्ञानधर्मोपदेशेन कल्पमलयमहाप्रलयेपु संसारिणः पुरुषानुद्धरिप्यामीति। तथा चोक्तम् । आदिविद्वान्निर्माणचित्तमधिष्ठाय कारुण्याद्भगवान् परमर्पिरामुरपे जिज्ञासमानाय तन्त्रं प्रोवाचेति ॥ २५ ॥ भाप्यायः-- भूत, भविष्य आणि वर्तमान कालचे प्रत्येक वस्तूविषयी व एकंदर वस्तूंविषयी इंद्रियांस न होणारे असे यो. अथवा फार ज्ञान हे सर्वज्ञपणाचें चिह्न (ज्ञापक) आहे. ते असे की, हे सर्वज्ञवीज कोठे थोडें, कोठे फार, याप्रमाणे वाढत वाढत ज्याठिकाणी पराकाष्ठेचे असते तो सर्वज्ञ होय. कारण सर्वज्ञत्वाची सीमा कोठे तरी असलीच पाहिजे. जशी परमाणवर अल्पत्वाची व आकाशावर परममहत्त्वाची तशी ज्ञानाची पराकाष्ठा जेये होते, तो सर्वज्ञ व तोच पुरुषविशेप ईश्वर होय. आतां नरी सामान्यज्ञानाविपयीं अनुमान चरितार्थ होऊन उपक्षीणशक्ति (वलहीन) झाल्यामुळे नामादिकांचे विशेष ज्ञान करून देण्यास समर्थ ·२४] 'पातञ्जलयोगसूत्रम्। [ समाधि- नाहीं; तथापि ईश्वराच्या विष्णु इत्यादि विशेषसंज्ञा शास्त्रादिकांत प्रसिद्ध आहेत त्या जाणाव्या. आता ईश्वरास स्वतःस नरी उपकाराची गरज नाहीं; तथापि भूतांवर ( स्वभ- क्तांवर ) कृपा करणे हे प्रयोजन आहे; कारण त्याचा असा संकल्प आहे की, 'संसारांत सांपडलेल्या माझ्या भक्तांस ज्ञान व धर्म यांच्या उपदेशाने दैनंदिन (ब्रह्मदेवाच्या एका दिवसांत होणाऱ्या प्रलयांत व महाप्रलयांत (ज्यांत ब्रह्मदेवाचाही लय होतो त्यांत ) उद्धरून दुःखांतून मुक्त करीन.' आपले काही प्रयोजन नसून केवळ भक्तांवर अनुग्रह करावयाचा एवढ्याकरितांच ईश्वराची प्रवृत्ति, याविषयी सांख्यशास्त्रांत पंचशिखाचार्याचे वाक्य आहे; ते असें, पूर्वी मृष्टीच्या आरंभी प्रकट झालेला भगवान् विष्णु याने योगवलाने निर्माण केलेल्या चित्तांत स्वांशानें प्रवेश करून कपिलनामक परमऋषि होऊन करुणेनें तत्त्वजिज्ञासु जो आसुरि त्याजकारणे तत्त्वज्ञान कथन केलें ॥ २५ ॥ याप्रमाणे ईश्वराच्या क्रियाशक्तीविषयी व ज्ञानशक्तीविषयी प्रमाण व अनुमान सांगून त्याचा प्रभाव सांगतात,- स एप पूर्वेपामपि गुरुः कालेनाऽनवच्छेदात् ॥ २६ ॥ सूत्रार्थः-तो ईश्वर, ब्रह्मादिक ने पूर्वपुरुष त्यांचाही गुरु ( उपदेष्टा ) आहे; कारण, त्याची अवस्थिति कालाने परिमित नाही. भाप्यम्-पूर्वे हि गुरवः कालेनावच्छेद्यन्ते । यत्रावच्छेदार्थेन कालो नोपा- वर्तते स एप पूर्वेपामपि गुरुः। यथास्य सर्गस्यादौ प्रकर्पगत्या सिद्धः तथाऽतिक्रान्त- सर्गादिप्वपि प्रत्येतव्यः ॥२६॥ भाष्यार्थः-अगदी पूर्वसर्गाच्या आरंभी उत्पन्न झालेले ब्रह्मादिक गुरु हे पुराणादि- प्रमाणाने द्विपरार्थ वर्षे इत्यादि आयुप्याने परिमित आहेत; असे कालपरिमाण ईश्वरास नमल्यामुळे तो ह्या ब्रह्मादिकांचाही पिता, अंतर्यामी व विद्येने ज्ञानचक्षु देणारा असा आहे. तो नसा ह्या सर्गाच्या आरंभी ज्ञानाच्या उत्कर्षप्राप्तीने स्वतःसिद्ध, याप्रमाणेच पूर्वीच्या अतिक्रांत (गेल्या) सगांतही असाच जाणावा ॥ २६ ॥ याप्रमाणे त्याचा प्रभाव सांगून आता त्याच्या उपासनेचे उपाय सांगणार, त्यांस उपकारक असा मंत्र सांगतात,- तस्य वाचकः प्रणवः॥ २७॥ मूत्रार्थः-त्या ईश्वराना स्वरुपयोधक प्रणव आहे. भाप्यम्-पाच्य ईश्वरः प्रणवस्य । किमस्य सङ्केतकृनं वाच्यवाचकत्समय मदी. परमागवदयाम्यिनमिति । स्थितोऽस्य याच्यस्य वारकेन सह सन्वधः । सनस्वी. घरम्य स्थिनमेवार्यमभिनयति । ययावस्थितःपितापुत्रयोः सम्पन्धः स तेनायचो.

·- पादः १ ] सभाप्यं भापानुवादसहितं च । [२५ त्यते 'अयमस्य पिता,अयमस्य पुत्र' इति । सर्गान्तरेप्वपि वाच्यवाचकशत्यपेक्षस्त- यैव सङ्केतः क्रियते । सम्पतिपत्तिनित्यतया नित्यः शब्दार्थसम्बन्ध इत्यागमिनः प्र- तिजानते, विज्ञातवाच्यवाचकत्वस्य योगिनः ॥ २७॥ भाष्यार्थः-प्रणव (ओंकार ) हा ईश्वराचें नांव व ईश्वर हा प्रणवाचा अर्थ आहे. आतां शंका अशी करितात की, ईश्वर वाच्य व प्रणव वाचक, या उभयतांची वाच्यवाच- कशक्ति, ही काय, पित्याने ठेविलेल्या देवदत्त इत्यादि नांवांप्रमाणे नवीन संकेताने कल्पिलेली; अथवा दीपाचा प्रकाश जसा स्वाभाविक तशी स्वाभाविकच आहे ? सिद्धांत क- रितात, शब्दाचा व अर्थाचा संबंध नित्य आहे. संकेताने फक्त 'ईश्वर' हा अर्थ स्पष्ट प्रका- शित केला जातो; जसा, ' हा याचा पिता,'' हा याचा. पुत्र' इत्यादि पितापुत्रांचा संबंध नित्य आहे तो संकेताने फक्त दाखविला जातो. तशी वाच्यवाचकशक्ति नित्य आहे. आतां ही वाच्यवाचकशक्ति लौकिकसंकेतित (लोकांनी नवीन कल्पिलेली) नाही तर अन्य- सर्गातही सर्वज्ञ, पूर्वसिद्ध जी पदार्थशक्ति तिला अनुसरूनच संकेत करितात. त्यासदृश (त्यासा- रख्या) व्यवहारपरंपरेने शब्द व अर्थ यांचा संबंध नित्य असा शाब्दिक (व्याकरणशास्त्र- वेत्ते) निश्चय करितात; व वाच्यवाचकत्वांचा असे योगी लोक मानितात ॥ २७ ॥ आतां उपासनाप्रकार सांगतात,- सू० २७ टीप-१ अथर्ववेदातील मांडूक्योपनिषदांत असे सांगितले आहे की,-'ॐ' हे अक्षर जे सर्वमय आहे त्याचे उपव्याख्यान करितो:-हा जो सर्व प्रपंच आहे, तो अंकाररूप आहे. भूत, वर्तमान व भविष्य हे सर्व अकारस्प आहे; आणि जे काही त्या निकालांवांचून आहे ते सुद्धा ॐकाररूप आहे ॥ १॥ हे सर्व ब्रह्मरूप आहे, हा आत्मा पण ब्रह्मरूप आहे. या आत्म्याचे चार पाद आहेत ॥२॥ जागृतत्यान, वाद्य पदार्थाचे जाणणे, सात अंगें, एकोणवान मुखें, स्थूल भोगाचा भोक्ता, आणि वैवानर हा प्रथम पाद आहे. मूर्धा, नेत्र, प्राण, घड, मूत्रस्यान, पाय व मुख ही सात अंगें, आणि पांच प्राण, पांच कमंद्रिय, पांच ज्ञानेंद्रिय व चार अंतकरणभेद हो एकोणास मुमें होन. ही एकोणीस भोगाला साधन असल्यामुळे ह्या मुखांनीच स्थूलशब्दादिकांचा वाद्यवृतीने जागृदयस्थेन गोग होती ॥ ३ ॥ स्वनावस्था, अंतःप्रज्ञ (तेजस अंत:करणाची शृत्ति पाहेर न जातां आंतले आंतच ज्ञानार. परिणामास पावत; आणि विभाची बाहेर जाते, ह्मणून तेजस अंतःकरणास अंतःमत व विभाग पहिःप्रन असे पणतात ), सात अंगवाला, (ही अंगे मनोमय आहेत ), एकोणीय मुखपाला (ही मुही मनोन- यन आहेत), सूक्ष्म (वासनामय) भोगांचा भोका, आणि तेजग हा आत्म्याचा द्विताय पाद आहे ॥४॥ ज्या येरम निदावा होऊन काहीएक इरिटन नाही, व काहीएक स्वप्न पाहत नाही, त्या वेग वाला रापुरा (गुप्तावस्थेम प्राप्त झालेला ) असे जगतात. गुगुप्तपपस्या, एकांभून, प्रमापन (जायास्य व स्वभावस्थचे मान है, पन मगजे ज्यांत एक अभिशाप होऊन गेले असते ते), आनंदमय, आनंदमौला, भतीमुन आधि प्रात, दा आम्याचा तृतीय पाद आहे ॥ हाच मभर, हाच गांज, दान ग्रयांचा अंत- यांमा, हान सपाचे उत्तिस्थान, व हाच गर्वमताचा स्वार्मा आहे ॥६॥ जो अंतःप्रन, बहिरम, उभयन:- प्रा. मापन, प्रसव अप्राही नाहीं; जो सरर, अन्यरदाय, अनार, अलमन, मचित्य, साल, ऐकाम्य, प्रादगार, प्रपंचोपराम, शांत, गिय व यदंत भगा भाद. ए आम्दाचा अर्थ पाद मानिकाल. तोच मान्मा य सोय जानयारा योग्य आहे ॥ ७॥ दोहा भामा पार अशरा आहे. अनवारया ·२६ ] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ समाधि- तज्जपस्तदर्थभावनम् ॥ २८॥ सूत्रार्थः त्या प्रणवाचा जप तसेच त्याच्या अर्थाचें चिंतन करणे, हे ईश्वरप्रणिधान ( ईश्वरभक्ति ) होय. भाप्यम्-प्रणवस्य जपः प्रणवाभिधेयस्य चेश्वरस्य भावना तदस्य योगिनः प्रणवं जपतः प्रणवार्थ च भावयतश्चित्तमेकाग्रं सम्पद्यते । तथा चोक्तम् । 'स्वाध्या- याद्योगमासीत योगात्स्वाध्यायमाभनेत् । स्वाध्याययोगसंपत्त्या परमात्मा प्रकाशते' इति ॥ 'किंचास्य भवति' ॥२८॥ भाप्यार्थः :-प्रणवाचा जप, व तद्वाच्य जो ईश्वर त्याचे वरचेवर चित्तांत चिंतन या- ( ॐकाराच्या) मात्रा आत्म्याचे पाद आहेत, व आत्म्याचे पाद प्रणवाच्या मात्रा आहेत. अकार, उ- कार व मकार हे प्रणवाच्या तीन मात्रा आहेत ॥ ८ ॥ जागरितस्थान वैश्वानर हा अकार आहे. जसा अकार ॐकाराची प्रथम मात्रा आहे, तसा वैश्वानर हा आत्म्याचा प्रथम पाद आहे. ह्या दोघांचे अभेदानें जो चिंतन करितो, त्याच्या सर्व कामना पूर्ण होतात, आणि तो सर्वांत मुख्य होतो ॥ ९॥ स्वप्नस्थान ते: अस हा उकार आहे. हा उकार प्रणवाची द्विाय मात्रा आहे. उत्कर्षामुळे (अकारापेक्षा मकाराच्या अग. दी समीप राहतो ह्मणून ) व उभयपणामुळे (अकार व मकार ह्या दोहोंच्या मध्ये राहतो ह्मणून ) तो आ- पल्या उपासकाच्या (तैजस व उकार ह्या दोहोंचे अभेदानें चिंतन करणाराच्या ) ज्ञानाचा उत्कर्ष करितो, त्यामुळे त्या उपासकाची समदृष्टि होते; व पुनः त्याच्या कुळांत ब्रह्मज्ञानरहित असा कोणी होत नाहीं॥१०॥ सुगुप्तस्थान प्राज्ञ मकार आहे. मकार हा ॐकाराची तृतीय मात्रा आहे. मकाराच्या बरोबर प्राज्ञाचे अभेदाने चिंतन करणारा ईश्वराशी ऐक्य पावतो ॥११॥ अमान हा ॐकाराची चौथी मात्रा आहे. तो अव्यवहार्य, प्रपंचोपशम, शिव व अद्भूत असा आहे. ह्याप्रमाणे हा ॐकार आत्म्याचे रूप आहे. हा अमान व आत्मा यांचा अभेद चिंतन करणारा ब्रह्मसरूप होतो ॥ १२ ॥ इति माण्ड्क्योपनिपद्धापांतरं समाप्तम् ॥ ओ३म्-अ, उ, म ही तीन अक्षरे मिळून हा ॐकार झाला आहे.' य-विराट्, अमि, विश्व. उ-हिरण्यगर्भ, वायु, तेज.म्-ईश्वर, आदित्य, प्राज्ञ. विराट-तो परमात्मा नानाप्रकारच्या जगतांस करणारा आहे. यनि-तो परमात्मा ज्ञानस्वरूपी आणि सर्वव्यापक आहे. विश्व-ज्यामध्ये सर्व जगत् प्रवेश करून राहिले आहे आणि जो सात घंठ आहे. हिरण्यगर्मः-हिरण्यगर्भ जो परमात्मा सूर्यादिलोकांस प्रकाश करणारा आहे पणजे मर्यादिलोक जे प्राश करणारे आहेत त्यांस तो परमारमा उत्पन्न करणारा आहे. घायु:- -तो परमान्मा वलयान् आणि सर्व जगताचें धारण करणारा आदे. तेजसः--तो परमारमा प्रकारावरप आणि एवं जगतास प्रकाशक आहे. स्वरह-तो परमात्मा गर्व जगताचा उत्पन्न करणारा, साफिमान्, पनी म् आगि न्यायारी आदे. यादित्यः-तो परमा'मा नाशरहित आहे. ग्रामः-गो परमात्मा ज्ञानस्यापी सह आदे. bo ·- पादः१] सभाप्यं भापानुवादसहितं च । [२७ प्रमाणे प्रणवाचा जप करणारा, व प्रणवाच्या अर्थाचे वारंवार ध्यान करणारा योगी याचे अंतःकरण एकाग्र होते. याविषयी विष्णुपुराणांतील प्रमाण सांगतात,- वेद अथवा प्रणव यांचा जप व अर्थाची भावना करून योगाभ्यास करावा; व समाधिस्थ होऊन प्रणवजप व अर्याचे भावन (चिंतन) करावें. अशा ह्या स्वाध्यायाच्या व योगाच्या वलाने ईश्वराचा साक्षा- स्कार होतो ॥ २८ ॥ आतां उपासनेचे फळ सांगतात, ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च ॥ २९॥ सूत्रार्थः :-त्या ईश्वरभक्तीने आत्म्याचा साक्षात्कार होतो, व सर्व विघ्न दूर होतात. भाष्यम्-ये तावदन्तराया व्याधिप्रभृतयस्ते तावदीश्वरमणिधानान्न भवन्ति । स्वरूपदर्शनमप्यस्य भवति । यथैवेश्वरः पुरुषः शुद्धः प्रसन्नः केवलोऽनुपसर्गस्त- थाऽयमपि बुद्धः प्रतिसंवेदी यः पुरुप इत्येवमधिगच्छति ।। 'अथ केऽन्तराया ये चि- तस्य विक्षेपकाः । के पुनस्ते कियन्तो वेति' ॥ २९ ॥ भाष्यार्थः-पूर्वी सांगितलेल्या ईश्वराच्या भक्तीने योगांत होणारे व्याधि इत्यादिक विघ्न होत नाहीत; आणि जीवाच्या खऱ्या रूपाचा साक्षात्कार होतो. व जसा ईश्वर चैतन्य- युक्त, पापपुण्यविवर्जित, दुःखरहित, केवल ज्ञानस्वरूप व उपद्रवरहित; तसा हाही, जो बुद्धि- वृत्तीचा साक्षी पुरुष आहे, असा निश्चय होतो ॥ २९ ॥ आतां चित्तास विक्षिप्त करणारे विन कोणते व किती ते सांगतात,- व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादाऽऽलस्याविरतिभ्रान्तिदर्श- नालब्धभूमिकत्वाऽनवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेऽ- न्तरायाः॥ ३०॥ सूत्रार्थः-रोग, योगांत अप्रवृत्ति, संशय, प्रमाद, आळस, अवैराग्य, भ्रमदर्शन आणि अनवस्थिति हे चित्ताचे विक्षेप योगांत विघ्न करणारे आहेत. भाप्यम्-नवाऽन्तरायाचित्तस्य विक्षेपाः सहैते चित्तवृत्तिभिर्भवन्त्येतेपामभावे न भवन्ति वृत्तपःपूर्वोक्ताश्चित्तवृत्तयः ।व्यापिातुरसकरणवपम्पम् । स्त्यानमकर्मण्यता चित्तस्य । संशय उभयकोटिस्पृक् विज्ञानं स्यादिदमेवं नैवं स्यादिति । प्रमादः समाधिसाधनानामभावनम् । आलस्य कायस्य चित्तस्य च गुरुत्वादमवृत्तिः । अवि- रविचित्तस्य विषयसम्पयोगात्मा गर्दः।भ्रान्तिदर्शनं विपर्ययज्ञानम् । अलवामिक समाधिभूमेरलाभः । अनवस्थितत्वं यल्लन्धायां भूमा चिचस्याप्रतिष्टा । समाधिपति- N ·, २८] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [समाधि- लम्मे हि सति तदवस्थितं स्यादिति । एते चित्तविक्षेपा नव योगमला योगपतिपक्षा योगान्तराया इत्यभिधीयन्ते ॥ ३०॥ भाष्यार्थ:-हे सूत्रांत सांगितलेले नऊ अंतराय (विघ्न) हेच चित्ताचे विक्षेपक आहेत. कारण, हे अगदी चित्तवृत्तींच्या बरोबर उत्पन्न होतात; व हे नसतां चित्तवृत्ती नसतात. यावरून चित्तास चंचल होण्यास कारण ज्या अनेक चित्तवृत्ती त्यांस हेच अंतराय कारण आहेत. शरीरधारण करणारे ह्मणून धातु (वात, कफ, पित्त), भक्षण केलेल्या पदार्थांचा परिणाम ते रस, नेत्र इत्यादिक व मन इत्यादि इंद्रिये ती करण, यांच्यांत बदल होणे, यास व्याधि ह्मणतात. योगानुष्ठान करण्यात चित्ताचे सामर्थ्य नसणें त्यास स्त्यान ह्मणतात. 'असें असेल' किंवा 'असे नसेल' अशा दोन्ही प्रकारच्या ज्ञानाचा आश्रय करणारा तो संशय. योगाच्या साधनाविषयी सावध न राहणें तो प्रमाद. कफादिकांनी दे- हाच्या व तमोगुणाने चित्ताच्या जडपणामुळे योगाविषयी प्रवृत्ति न होणे यास आलस्य ह्मणतात. अविरति स० चित्ताची विषयमोगाविषयी अति उत्कट इच्छा. भ्रांतिदर्शन . विपरीत ज्ञान; जसें, शिंपेवर रुपे मासणे. अलब्धभूमिकत्व झ० अनेक प्रकारची योगाची साधनें फेली असताही पुढे सांगावयाच्या मधुमती इत्यादि भूमींपैकी एकीचाही लाम न होणे. कदाचित् एकादी भूमि साध्य झाली असतां चित्त साक्षात्कारापर्यंत तींत स्थिर न राहणे यास अनवस्थितत्व ह्मणतात. आतां समाधि निप्पन्न (साध्य ) झाल्यावर (साक्षात्कार झाल्यावर ) तर चित्त स्थिर होईलच. याप्रमाणे हे नऊ चित्तविक्षेप, योगास प्रतिबंध करणारे झणून योगाचे अंतराय असे ह्मणवितात ॥ ३० ॥ आतां हे नऊ व्याध्यादिक केवळ योगास अंतरायच आहेत असे नाही तर दुःख इत्यादि विप्नांस हेतुही आहेत, ते सांगतात,- दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा वि- क्षेपसहभुवः॥ ३१॥ सूत्रार्यः-दुःख, दौर्मनभ्य, शरीराचा कांप व श्वास प्रश्वास है विक्षेपांच्या बरोबर उ- त्पन्न होणारे आहेत. भाग्यम्-दुःखमाध्यात्मिकमाधिभौतिकमाधिदैविकं च । येनाभिहताः प्रा- णिनस्तदुपघाताय प्रयतन्ते तदुःखम् । दर्मिनस्यमिच्छाभिवाताचेतसः सोमः। पदङ्गान्येनयति कम्पयति तदमेनयत्वम् | माणो यद्वा वायुमाचामति सभासः । यत्कष्टियं वायु निस्सारयति स प्रश्वासः । एते विक्षेपसहभुवो विक्षिप्तचित्तस्यते भव- सूत्र ३०टी०-१भामात त्यादिकांनी देवाला कर्म करण्याचें पामध्यं नगलें तरी योगणापनाग चिन गम भगायागा गंगर आंद, मगून तिने ' म घटले. पिसा• मि.

·पाद: १] सभाष्यं भापानुवादसहितं च। [२९ न्ति । समाहितचित्तस्यैते न भवन्ति । अथैते विक्षेपाः समाधिप्रतिपक्षास्ताभ्यामे- वाभ्यासवैराग्याभ्यां निरोद्धव्याः॥ तत्राभ्यासस्य विपयमुपसंहरन्निदमाहे ॥३१॥ भाष्यार्थ: :-आत्म्यास उद्देशून होणारे तें आध्यात्मिक दुःख. ते दोन प्रकारचेंशारीर व मानस. त्यांत व्याध्यादिकांपासून होणारे शारीर; काम, क्रोध इत्यादिकांपासून होणारे मान- स. व्याघ्रादिकप्राण्यांपासून होणारे आधिभौतिक. व ग्रहादिकांपासून होणारे आधिदैविक. असे तीन प्रकारचे दुःख. आतां सामान्य लक्षण मटले ह्मणने, ज्याचे योगाने प्राणी पीडित होऊन त्याच्या नाशाविषयी प्रयत्न करितात तें दुःख. दौर्मनस्य म० इच्छेचा भंग झाल्यामुळे चित्त चंचल होणे. अंगमेजयत्व स० अंगाचा कंप होणे. पुरुपाच्या प्रयत्नावांचून स्वतः- च प्राण बाहेरचा वायु पितो तेव्हां तो श्वासविकार समजावा. तसाच पोटांतील वायु बाहेर सोडतो त्यास प्रश्वास ह्मणतात. हे दुःखादि व्याध्यादिविक्षेपांबरोबर चित्त विक्षिप्त असतां उत्पन्न होतात, व चित्त समाधिस्थ असतां हे होत नाहीत; याकरितां हे विक्षेप समाधीस प्रतिबंधक ह्मणून पूर्वी सांगितलेल्या अभ्यास व वैराग्याने यांचा निरोध अवश्य करावा॥३१॥ आतां त्या दोहोंपैकी अभ्यास हा जीवेश्वरसाधारण आहे हे पुढील सूत्रांत सांगतात, तत्प्रतिषेधार्थमेकतत्त्वाभ्यासः ॥ ३२ ॥ सूत्रार्थ: -त्या विक्षेपांचा नाश करण्याकरितां एकतत्त्वाचा अभ्यास करावा. • भाष्यम्-विक्षेपप्रतिषेधार्थमेकत्वावलम्बनं चित्तमभ्यसेत् । यस्य तु प्रत्यर्थनि- यतं प्रत्ययमानं क्षणिकं च चित्तं तस्य सर्वमेव चित्तमेकाग्रम् । नास्त्येव विक्षिप्तम् । याद पुनरिदं सर्वतः प्रत्याहृत्य एकस्मिन्नर्थे समाधीयते तदा भवत्येकानमित्यतो न प्रत्ययनियतम् । योऽपि सदृशप्रत्ययमवाहेण चित्तमेकाग्रं मन्यते तस्यैकाग्रता यदि प्रवाहचित्तस्य धर्मस्तदैकं नास्ति प्रवाहचित्तं क्षणिकत्वात् । अथ प्रवाहांशस्यैव प्रत्य- यस्य धर्मः स सर्वः सदृशप्रत्ययमवाही वा विसशप्रत्ययप्रवाही या प्रत्यर्थनियत- स्वादेकान एवेति विक्षिप्तचित्तानुपपत्तिः । तस्मादेकमनेकार्थमवस्थितं चित्तमिति । 'यदि च चित्तेनैकेनानन्विताः स्वभावभिन्नाः प्रत्यया जायेरन् । अथ कथमन्यमत्यय- दृष्टस्यान्यः स्मर्ता भवेत् । अन्यप्रत्ययोपचितस्य च कर्माशयस्यान्यः प्रत्यय उप- भोक्ता भवेत् । कथंचित् समाधीयमानमप्येतद्गोमयपायसीयं न्यायमाक्षिपति । किंच स्वात्मानुभवापावश्चित्तस्यान्यत्वे प्रामोति । कथं 'यदहमद्राक्षं तत् स्पृशामि, 'यचास्माक्षं तत्पश्यामि' इत्यहमिति प्रत्ययः । कथमत्यन्तभिन्नेषु चित्तेषु वर्तमानः सामान्यमेकं प्रत्ययिनमाश्रयेत । स्वानुभवग्राह्यश्चायमभेदात्मा अहमिति प्रत्ययः । सूत्र ३१ टो०-१ मा झणजे व्याघ्रादि प्राणी, त्यांस उद्देशून होगारे दुःस आधिभौतिक विज्ञा०मि. " ·पदार्थावर ३०] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [समाधि- न च प्रत्यक्षस्य माहात्म्यं प्रमाणान्तेरणाभिभूयते ।प्रमाणान्तरं च प्रत्यक्षवलेनैव व्य- वहारं लभते । तस्मादेकमनेकार्थमवस्थितं च चित्तं यस्येदं शास्त्रेण परिकर्म निर्दिश्य- ते॥'तत्कथम् ॥ ३२॥ भाप्यार्थः-पूर्वी सांगितलेल्या विक्षेपांच्या प्रतिबंधाकरितां कोणा एका मोठ्या व- स्तूवर चित्त स्थिर राहील असा वरचेवर अभ्यास करावा. आतां ज्या बौद्धाच्या मताने प्र- त्येक वस्तूच्या ठिकाणी भिन्न व नियमाने राहणारें, अर्थाद् या पदार्थाहून दुसऱ्या न जाणारे, केवळ ज्ञानमात्र, व प्रतिक्षणी नवीन उत्पन्न होणारे असे चित्त आहे; त्याच्या मताने सर्व चित्त नेहमी एकाग्र असल्यामुळे विक्षिप्त चित्त मुळीच नाही; तेव्हां योगाभ्यासाचा उपदेश त्याचे मते अगदी व्यर्थच झाला. आतां आमच्या मताने एका चित्ताची क्रमाने अनेक विषयांवर प्रवृत्ति होते, ती सर्वावरून आवरून केवळ एका लक्ष्यावर स्थिर होण्याकरितां चित्त समा- धिस्थ करावे ह्मणने एकाग्र होते, अशा समाधिकथनास सार्थक्य आले. याकरितां तें स्थिर मानतां येत नाही. आतां त्यावर दुसन्या क्षणिक विज्ञानवादी बौद्धाने पूर्वी सांगितलेला दोपवारण करण्याकरितां जो चित्तप्रवाह (चित्ताची परंपरा) मानिली आहे, म० एका क्षणिक चित्ताचा एकाग्रतेविषयी प्रयत्न न होवो; परंतु चित्तांची परंपरा अक्षणिक आहे, तीवर विक्षेप दूर करून एकाग्रता स्थापन करितों असें मानिले आहे; तेही मानतां येत नाही. कारण, त्याच्या मतांत जर एकाग्रता ही चित्तपरंपरेचा धर्म आहे; तर त्या प्रत्येक चित्तास क्षाणिकत्व अस- ल्यामुळे चित्तप्रवाहांत तो धर्म येऊ शकत नाहीं; कारण, एका अखंड चित्ताप्रमाणे धर्माची अनुवृत्ति परंपरेत येत नाही. आतां कदाचित् चित्तप्रवाहांतील अंश में प्रत्येक चित्त, त्याचाच धर्म असे मानशील तर तो काय समानचित्तप्रवाहांत असणारा? किंवा विनातीय चित्तप्रवाहांत असणारा ? अथवा कोणत्याही प्रवाहांत असो, परंतु प्रतिवस्तूस नियत असे चित्त एकाग्र अ- सल्यामुळे पुनः योगोपदेशाची अनुपपत्ति झाली. त्याकरितां तें मतही दूषित झाले. तेव्हां एक चित्त अनेक अथांवर ( विषयांवर ) स्थिर असते असा सिद्धांत झाला. आतां दुसरे असे की, जर प्रत्यय (अनुमव) हे नित्य भिन्न व अनेकचित्तांपासून उत्पन्न होणारे असे स्वीकारल्यामुळे एकचित्ताचा आश्रय न करणारे असे झाले; तर मग त्याच्या मतांत चित्ताहून आत्मा शिवाय नसल्यामुळे एका अनुभवांत नाणलेल्याचे स्मरण दुसन्यास कसे होईल व अन्याने संपा- दिलेल्या कर्मफळाचा उपभोग घेणारा अन्य प्रत्यय कसा होईल ? आणखी दोप असा की, को- णत्याही प्रकाराने लणने एकानें, खीर गायीपासून होते, अशा सामान्य ज्ञानाने गायीपासून शेण पडलेले पाहून ही खीर आहे; कारण, ' गायीचा विकार ह्मणून, ' असे अनुमान केले तर हे न्यायमत खरे तथापि कसें तरी दूषणाचे समाधान करणारे असल्यामुळे आभासत्वाने त्याज्य होते. आतां पहिल्या अनुमानांत गव्यत्व हा हेतु प्रसिद्ध तरी आहे; तसा, एका परंपरेपासून उत्पन्न झान्टेले ने अनुमा, त्यांच्या संस्कारापासून उत्पन्न ज्या स्मृति त्याही एका परंपरेपासून उत्पज ·पादः १] सभाप्यं भापानुवादसहितं च । [३१ झालेल्या; असा हेतुही प्रसिद्ध नाही. तसाच दुसरा दोप असा की, बौद्धाचा जो आत्म्याविषयी अनुमव, तोही प्रत्येकक्षणी चित्त भिन्न मानल्यामुळे अपलापच समनावांचा; कारण, 'पूर्वी मी में पाहिले,त्यास हल्ली स्पर्श करितों व ज्यास स्पर्श केला होता, त्यास हल्ली पहातो.' असा अनेक काळांतील 'मी' असा अनुभवाचा अंश अनेकचितांचे ठिकाणी अभेदपणाने कसा तसाच तुझ्या मते अगदी भिन्न व क्षणिक अशा चित्तांचे ठिकाणी विषयत्वेकरून राहणारा अनुभव सामान्य एका चित्ताचा आश्रय कसा करील ? आणि 'मी' असा अनुभव तर भेदरहित अशा आकाराने आपल्या प्रत्यक्ष अनुभवास येतो, करितां अप्रमाण ह्मणतां येत नाही. आतां जो जो पदार्थ सत्तावान् तो तो क्षणिक, अशा अनुभवाने पूर्वीचा अनुभव सत्तावान् ह्मणून क्षणिक, करितां तोही प्रमाण नाहीं; अशी शंका करूं नये; कारण, प्रत्यक्षप्रमाण इतरप्रमाणांनी बाधित होत नाही; कारण, इतर प्रमाणांस प्रथम सिद्ध होऊन व्यवहारांत येण्यास प्रत्यक्ष- प्रमाणंच मुख्य साधन आहे; (ह्मणून उपनीव्यविरोधास्तव वाध होत नाही.) आतां ज्याअर्थी चित्तस्थिरतेविषयी पुढील सूत्राने उपाय सांगतात, त्यावरून चित्त एक असून अनेक वि- पयांवर स्थिर राहणारे असे सिद्ध होते ॥ ३२ ॥ आतां ती चित्तस्थिरतेची साधनें कोणती ? व ती केली असतां फल काय ते सांगतात,- मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणां भावनातश्चित्तप्रसादनम् ।। ३३ ॥ सूत्रार्थः-सुखी प्राण्याबरोबर मैत्री, दुःखी प्राण्यावर दया, पुण्यवानाला पाहून आ- नंद व पाण्याची उपेक्षा, असें केलें असतां चित निर्मळ होते. भाप्यम्-तत्र सर्वप्राणिपु सुखसंभोगापन्नेषु मैत्री भावयेत् । दुःखितेषु करु- णाम् । पुण्यात्मकेषु मुदिताम् । अपुण्यशीलेपूपेक्षाम् । एवमस्य भावयतः शुक्लो धर्म उपजायते । ततश्च चित्तं प्रसीदति । प्रसन्नमेकाग्रं स्थितिपदं लभते ।। ३३ ।। भाष्यार्थः-त्यांत मुखी व ऐश्वर्यसंपन्न अशा साधूंच्या ठिकाणी यांना सुख आहे असें मानून स्नेह करावा, ह्मणने त्यांचा हेवा करूं नये. दुःखी प्राण्यांवर यांची दुःखें कशी दूर होतील अशा चिंतनाने दया करावी; ह्मणने त्यांविषयी उदासीन राहू नये. पुण्यवान् प्राण्यांविषयी त्यांचे पुण्य अनुमोदून आनंदित व्हावें, 'काय हे पुण्यवान्' असा द्वेष. करूं नये. व पुण्यरहितप्राण्यांविषयी उदासीन असावे; ह्य. त्यांविषयी आनंद नसावा, व द्वेषही नसावा. अशा मैत्री इत्यादि साधनांनी राजस व तामस धर्म नष्ट होऊन शुद्ध सात्विक असा धर्म उत्पन्न होतो; अनंतर अंतःकरण प्रसन्न होते ( योगाविषयी उमेद येते). चित्त प्रसन्न झाले असतां एकाग्र होऊन स्थिर होतें ॥ ३३ ॥ सूत्र ३३ टीप-१ हे अदृष्टद्वारा मुख्य फल सांगितले; असेंच रागद्वेषनिवृत्तिरूप दृष्टद्वारक फलही सम. जावें. याप्रमाणे गीत सांगितले आहे,-'रागद्वेषविमुक्तस्तु विषयानिद्रियैश्वरन् । आत्मवदयविधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते।' यांत रागद्वैपनित्तिद्वार सांगितले आहे. .

·.. पातञ्जलयोगसूत्रम् । [समाधि- आतां चित्ताच्या प्रसन्नतेस दुसरा उपाय सांगतात, प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य ॥ ३४ ॥ सूत्रार्थः-अथवा नाकावाटें यायु बाहेर सोडणे व आंत ओढून घेणे, असे केल्याने चित्त एकाग्र होते. भाष्यम्-कौष्टचस्य चायो सिकापुटाभ्यां प्रयत्नविशेपादमनं प्रच्छर्दनं विधा- रणं प्राणायामः । ताभ्यां वा मनसः स्थिति संपादयेत् ॥ ३४ ॥ भाप्यार्थ:-पोटांतील वायु दोन्ही नाकपुड्यांतून बाहेर (या शास्त्रांत पुढे सांगितलेल्या विशेषप्रयत्नाने) सोडणे यास रेचन ह्मणतात. व एका नाकपुडीने बाहेरीले वायूचे आकर्षण करून कांहीं एक नियमित कालपर्यंत कोंडून ठेवणे; या दोहोंपैकी आंत ओढून घेण्यास पूर- क व कोंडून ठेवण्यास कुंभक ह्मणतात. या पूरक, कुंभक व रेचक या तिघांमिळून एक प्राणा- याम होतो. या प्राणायामांनी अथया मनाची स्थिरता संपादन करावी ॥ ३४ ॥ मनास स्थिर करण्यास तसेंच दुसरें साधन सांगतात,- विपयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थितिनिवन्धनी॥३५॥ सूनार्थ:-किंवा विषयवती प्रवृत्ति उत्पन्न झाली असतां मन स्थिर होते. भाप्यम्-नासिकाग्रे धारयतोऽस्य या दिव्यगन्धसंवित्सा गन्धमत्तिः । जि. हाग्रे रससंवित् । तालुनि रूपसंवित् । निद्दामध्ये स्पर्शसंचित् । जिहामूले शब्दसं- वित् । इत्येताः प्रवृत्तय उत्पन्नाश्चित्तं स्थिती निवघ्नन्ति । संशयं विधमन्ति । समाधि- मज्ञायां च द्वारीभवन्तीति । एतेन चन्द्रादित्यग्रहमणिमदीपरत्नादिपु प्रवृत्तिरुत्पन्ना वि- पयवत्येव वेदितव्या । यद्यपि हि तत्तच्छास्त्रानुमानाचार्योपदेशैरवगतमर्थतत्वं सद्भूत- मेव भवति । एतेपो यथाभूतार्थपतिपादनसामर्थ्यात् । तथापि यावदेकदेशोऽपि कश्चि- न स्त्रकरणसंवेद्यो भवति तावत्सर्वं परोक्षमिवापवर्गादिषु सूक्ष्मेवपुन रढा चुदि- मुत्पादयति । तस्माच्छास्त्रानुमानाचार्योपदेशोपोद्वलनार्थमेवावश्यं कथिद्विशेपः प्रत्य- •क्षीकर्तव्यः । तत्र तदुपदिष्टार्थकदेशनत्यक्षत्वे सति सर्व सुसूक्ष्मविपयमप्याऽपवर्गाद श्रद्धीयते । एतदर्थगेयेदं पिचपरिकर्म निर्दिश्यते । अनियतासु वृत्तिषु तद्विपयार्या यसीकारसंज्ञायामुपजातायां समर्थ स्यातस्प.तस्पार्थस्य प्रत्यक्षीकरणायेति । तथा च सति श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाश्योऽस्यामतिबन्धेन भविष्यन्तीति ॥ ३५ ॥ गध ३४ टी-१ याच्या किंवा उजव्या एका नाकपुदीने. २ पूर्वी याहेरील याचे पूरण फेल्या रोज दुमा कर अगंभपनीय आहे. ३ प्राणायामय विजयो रेयरकभकाः । मिलच एक प्राणायाम सांगितला. . दरमुनींनी तिन्ही

·पादः १]
सभाप्य भापानुवादसहितं च ।
भाष्यार्थ:-ज्याने वास येतो अशा नाकाच्या शेवटच्या मागावर चित्ताची धारणा
करणाऱ्या योग्यास जे, यां पृथ्वीतलावर कधी न आलेल्या दिव्य म० अति उत्तम अ.
शा गंधाचे (वासाचें) प्रत्यक्ष ज्ञान होते; त्यास : गंधप्रवृत्ति' अशी या शास्त्रांतील संज्ञा
आहे. ज्याने गोड, खारट इत्यादि स्वाद समजतो अशा निभेच्या शेवटच्या भागावर चि.
त्ताचें धारण करणाऱ्यास में दिव्यरसाचे साक्षात् ज्ञान होते; त्यास 'रसप्रवृत्ति ' ह्मणतात.
तालूच्या (टाळूच्या) ठिकाणी चित्ताचे संयमन केलें असतां में दिव्यरूपाचे ज्ञान होते; त्यास
'रूपप्रवृत्ति' ह्मणतात. जिभेच्या मध्यभागी चित्त धारण केले असतां में दिन्यस्पर्शाचे प्रत्यक्ष
ज्ञान होते; त्यास 'स्पर्शप्रवृत्ति' ह्मणतात. जिभेच्या मूळाशी चित्तसंयमन केले असतां में दिव्य-
शब्दाचे प्रत्यक्ष ज्ञान होते; त्यास 'शब्दप्रवृत्ति' ह्मणतात. अशा ह्या गंधादिविपययुक्त प्रवृत्ती
( साक्षात् ज्ञान ) झाल्या असतां थोडक्याच कालांत त्या चित्तास विश्वास उत्पन्न करवून
याहीपेक्षा सूक्ष्म ( लहान ) अशा वस्तूवर चित्तास स्थिर करितात. व शास्त्रांत जे दुसऱ्या
अथांविषयी संशय, त्यास दूर करितात. नंतर समाधीत सत्व व पुरुष यांचा विचार करीत
असतां जो साक्षात्कार त्याविषयी परवैराग्य उत्पन्न करण्यास द्वार (निमित्त ) होतात. (आ-
तां वर ज्या प्रवृत्ती सांगितल्या, त्यांत रूप हे विषय असल्याकारणाने इतर शास्त्रांत में चित्त
स्थिर होण्याकरितां चंद्र, सूर्य, नक्षत्रे, रत्नाचे दीप व रत्ने इत्यादिकांचे ध्यान सांगितले
आहे, त्यांतही रूपच मुख्य असल्यामुळे रूपप्रवृत्तींतच त्यांचे ग्रहण होते असें जाणावें; त्यामुळे
वरील लक्षणांत कमीपणा नाही.) आतां अशी शंका येते की जरी यथार्थ सांगणाऱ्या अशा
त्या त्या शास्त्रांनी, आपल्या अनुमानांनी, व आचार्यांच्या उपदेशांनी परमार्थाविषयी निश्चय
झाल्यानंतर त्याबद्दल संशय राहणारच नाही असें आहे; तथापि जोपर्यंत सर्वशास्त्रांत सांगितलेल्या
पदार्थांपैकी एकही पदार्थाचा साक्षात्कार नेत्र, मन इत्यादिकांनी झाला नाही, तोपर्यंत सर्व-
शास्त्रांविषयी संदेह राहून अश्रद्धेनें मोक्ष इत्यादि अति सूक्ष्म अर्थाविषयी मनाचा दृढ निश्च-
य होणार नाही; त्याकरितां शास्त्र, अनुमान व आचार्योपदेश यांनी निश्चित केलेल्या अ-
विषयी संशय दूर होण्याकरितांच काहीएक विपयाचे प्रत्यक्ष अवश्य करून व्यावे. त्यांत शा-
स्त्रांत सांगितलेल्या अर्थाचा काहीएक भाग डोळे, मन इत्यादिकांनी प्रत्यक्ष झाला असतां
मोक्षासुद्धा सर्व अतिसूक्ष्मपदार्थाविषयी ' हे याचप्रमाणे ' असा विश्वास पटतो. हे योगावर
श्रद्धा वसण्याकरितांच चित्तस्थिरतेचे उपाय सांगितले. आतां अव्यवस्थित अशा चित्तवृ.
तीमध्ये त्या त्या गंध इत्यादि दिन्यविषयांच्या प्रत्यक्षाने त्यांतील दोष समजून त्यांविषयी पू-
वीं सांगितलेलें वशीकारसंज्ञा वैराग्य (दिव्यादिव्यविषयांची दोपदर्शनाने मुळी . इच्छो
नसणे) उत्पन्न झाले असतां त्या त्या पुढील भूमीतील वस्तु प्रत्यक्ष करून देण्याविषयी
चित्त समर्थ होईल. आणि वैराग्य उत्पन्न झाल्यावर चित्ताचा योगावर विश्वास, त्याविषयी
उमेद, पुनः पुनः पूर्वी अनुभविलेल्या अर्थांचे स्मरण व सर्वचित्तवृत्तीचा लय हे क्रमाने
कांही अडथळा न येतां सिद्ध होतील ॥ ३५ ॥

·३४ ] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ समाधि आतां पुनः दुसरा उपाय सांगतात, विशोका वा ज्योतिष्मती ।। ३६ ।। सूत्रार्थ:-अथवा ज्योतिष्मतीनांवाची दुःखरहित अशी संविद्रूपप्रवृत्ति उत्पन्न झा: ली असतां मनाची एकाग्रता. होते. भाप्यम्-अष्टत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थितिनिवन्धनीत्यनुवर्तते । हृदयपुण्डरीके धारयतो या बुद्धिसंवित् । वुद्धिसत्वं हि भास्वरमाकाशकल्पं तत्र स्थितिवशारया- त्पत्तिः सूर्येन्दुग्रहमणिप्रभारूपाकारेण विकल्पते । तथास्मितायां समापन्नं चित्तं नि- स्तरङ्गमहोदधिकल्प भान्तमनन्तमस्मितामात्रं भवति । यत्रेदमुक्तं 'तमामात्रमात्मानमनु- विद्याऽस्मीत्येवं तावत्संमजानीते । इत्येपा द्वयी विशोका विषयवती अस्मितामात्रा च प्रवृत्तियॊतिप्मतीत्युच्यते, यया योगिनश्चित्तं स्थितिपदं लभते इति ।। ३६ ॥ भाप्यार्थ:-गंध इत्यादिक दिव्यविपयांचा साक्षात्कार मनास स्थिर करितो' अशा अर्थाच्या पूर्वसूत्रांतील चार पदांचा येथेही संबंध करावयाचा. पोट आणि ऊर यांमध्ये खाली तोंड करून असणारे असे आठपाकळ्यांचे कमल, तें रेचकप्राणायामाने पर मुख करवून त्या हृदयकमलावर चित्ताचें धारण करणारास नी बुद्धिसंवित् म० बुद्धिसाक्षात्कार होतो; ( त्याने सुद्धा चित्त स्थिर होते. ) आतां तें बुद्धिसत्व असे आहे की, ते आपणास व दुसन्यास प्रकाशित करगार, तेजोमय व आकाशाप्रमाणे व्यापक असें आहे; त्या बुद्धि- सत्वाचे ठिकाणी शुद्ध एकाग्रता झाल्यामुळे बुद्धिप्रवृत्ति सूर्य, चंद्र, अन्य ग्रह, वं मणिप्रभा यांच्यासारख्या आकाराने विशेकरून उत्पन्न होते. तसेंच अस्मितावस्थेत मणने आत्मत- त्त्वाचे ठिकाणी धारण केलेले चित्त तदाकार झालेले झणूनच लाटारहित अशा मोठ्या समु- द्राप्रमाणे शांत (शोकादिनिमित्त जो क्रोध तद्रहित ), विस्तृत, व्यापक व 'आहे' एवढाच मात्र आकार ज्याचा म. अन्याकाररहित असे होते. याविषयी पंचशिखाचायांनी. ही अमें सांगितले आहे की, ज्या अवस्थेत आत्मा हा श्रवणमननांनी अतिसूक्ष्म असा सूत्र ३६ टी०-१ पोट आणि ऊर यांच्यामध्ये सालों तोंद केलेले व आठपाकळ्यांचे भरों कमल आहे; ते रेचकग्राणायामाने वर तोंड करवून त्याच्या ठिकाणी विस्त धारण केले असता स्थिर होते. त्याचा प्रकार अगा,-स्या कमलामध्ये मूर्यमंडलात्मक अकार आहे, ते जागरितस्थान जाणावें. त्याच्या वरती धं. दमलामक उकार आहे. ते स्वस्थान जाणावें. त्याच्या वरती अभिमंडलात्मक मकार आहे ते मुप्तिस्थान गमनायें. त्याच्या वरती परमन आकाशामक नादस्पी नुरीयस्थान आहे; त्याची योगी अर्थमात्रा गांगतात. ते धान, कमनाच्या मध्यभागी चढूंकडून व्यापलेल्या अशा हजार शाखांनी युक्त अशीजी मनारया गंगाराग मार्ग देशाग नाही, तिथे मूळ आहे. भोपळ्याच्या वेलाप्रमाणे जी ती नाही, तिची वर शोर फेलेली सशी एक जागा आहे. तिला गुषुम्ना नाही य प्रद्मनादी अरें मणतात. निने यादरील गुदा गर्य दयादि मंदके व्यापिनी आहेत. मान मनावहा (मनाग धारण करणारी ) नाग वित्ताचे आश्रयभूत स्थान आई. करिता दाग भ्याग परणारांनी चित्त टेबिल अगता रित्ताचा गाभायार होतो. वि. नि०, यार.मि.. .

·पादः १] सभाष्यं भापानुवादसहितं च । निश्चयेंकरून अस्मि' एवढ्याच मात्र आकाराने साक्षात् जाणला जातो, ती अस्मितावस्था होय. ह्या विषयवती व अस्मितामात्र अशा दोघींस शोकरहित ज्योतिप्मती असें ह्मणतात; जिच्या योगाने योग्याचे चित्त स्थिर होते ॥ ३६ ॥. असाच आणिक दुसरा उपाय सांगतात,- वीतरागविषयं वा चित्तम् ॥ ७ ॥ सूत्रार्थ:-किंवा वीतरागविषयांत चित्ताचा संयम केल्याने एकाग्रता प्राप्त होते. भाष्यम्-वीतरागचित्तालम्बनोपरक्तं वा योगिनश्चित्तं स्थितिपदं लभते॥३७॥ भाष्यार्थः-रागरहित (विषयाविषयी निरिच्छ असें ) में सनकादिकांचे चित्त त्या ठिकाणी चिचाचें धारण केलें असतां तदाकार झालेले चित्त विरक्त होऊन समाधीस योग्य होतें ॥ ३७॥ वसाच पुनः दुसरा उपाय सांगतात, स्वप्ननिद्राज्ञानालम्बनं वा ॥ ३८॥ सूत्रार्थ: :-अथवा स्वप्न आणि सुषुप्ति (गाढ निद्रा) ह्या अवस्थांच्या ज्ञानाचा आश्रय केल्याने चित्त एकाग्र होते. भाष्यम्-स्वमज्ञानालम्बनं निद्राज्ञानालम्बनं वा तदाकारं योगिनश्चित्तं स्थिति- पदं लभते इति ॥ ३८॥ भाप्यार्थ:-- :-ज्या वेळी वाह्यइंद्रियांचे सर्व व्यापार बंद होऊन केवल मनानेच आ- स्म्याला भोग असतो त्यास स्वप्न ह्मणतात. निद्रेचे लक्षण पूर्वी सांमितले. या दोहोंपैकी अथवा एकाच्या ज्ञानाचा आश्रय चित्तास असठां (संसार हा स्वप्नाप्रमाणे क्षणभंगुर आहे अशी भावना केली असतां) चित्त स्थिर होतें ॥ ३८ ॥. सूत्र ३८ टी-1 स्वप्नावस्वील ज्ञान आहे विषय ज्याला असें जें चित्त दणजे प्रपंचाच्या ज्ञानामध्ये खादृष्टियुक्त केलेलें ('दीर्षस्वामिमं विद्धि दीर्घ वा स्वप्नविभ्रमम् ॥' अर्थ,-प्रपंच हामोठ्या स्वमाप्रमाणे अथवा मोठ्या चित्तविभ्रमाप्रमाणे समज; असे या स्मृतीत सांगितल्याप्रमाणे झालेले; आता ही दृष्टि वाणीचे ठिकाणी । कामदुपत्वादि गुणांनी धेन्च्या दृष्टीसारखी क्षणभंगुरविपयत्वादिगुणेकस्न जाप्रत् ज्ञानामध्ये स्वप्रदृष्टिम्पा अशी •समजावी.)हेंही वैराग्यास उत्पन्न कस्न वित्तस्यैर्याला कारण होते; असा अभिप्राय जाणावा. तसेंच निद्रारूप, ज्ञान आहे आश्रय ज्याला असें चित्त करून सर्व जीव आपठे स्वरूप विसरून केवल निजले आहेत, अशा दृष्टीने चित्तयुक्त करावें. 'ब्रह्माद्यं स्थावरान्वं च प्रसुप्तं यस मायया । तस्य विष्णोः प्रसादेन यदि कश्चित् प्रमुच्यते ॥ चराचरं लय इव प्रमुप्तमिव पश्यताम् । किं मृषाव्यवहारेषु न विरकं भवेन्मनः।।' याचा अर्थ,- ज्याच्या इच्छारूप मायेनें ब्रह्मापासून तृणापर्यंत जगत् निद्रिस्ताप्रमाणे आहे; त्या महाविष्णूच्या प्रसादकम्न जर कोणी एखादा मुक्त होण्याची इच्छा करितो, त्याने जडाजड हे जगत् प्रलयकालाप्रमाणे निजलेले पहावें. असें केलें भसतां निष्कारण व्यवहाराविषयी वित्त विरत (वैराग्यशील ) का होगार नाही : विज्ञा- भिक, ·पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ समाधि इसर आणखी साधन सांगतात, यथाभिमतध्यानादा ॥ ३९ ॥ सूत्रार्थः :-अथवा आपणास प्रिय अशा वस्तूच्या ध्यानाने चित्त स्थिर होते. भाप्यम्-यदेवाभिमतं तदेव ध्यायेत् । तत्र लब्धस्थितिकमन्यत्रापि स्थिति- पदं लभत इति ॥ ३९ ॥ भाप्यार्थः-किंवा जे आपणास प्रिय असेल त्या बाह्य विष्णुइत्यादिवस्तूंविषयीं अथवा शरीरांत नाडीचक्र इत्यादि ठिकाणी ध्यान केले असतां चित्त स्थिर होतें ॥ ३९ ॥ आतां साधनाचें फल सांगतात,- परमाणुपरममहत्त्वान्तोऽस्य वशीकारः॥१०॥ सूत्रार्थ:-अशा उपायाने स्थिर झालेल्या चित्ताला परमाणूपासून आरंभ करून ते परम महत् परिमाणापर्यंत सर्व वस्तू ग्राह्य होतात. भाप्यम्-सूक्ष्मे निविशमानस्य परमाण्वन्तं स्थितिपदं लभत इति । स्थूले नि- विशमानस्य परममहत्त्वान्तं स्थितिपदं चित्तस्य । एवं तामुभयीं कोटिमनुधावतो योs स्याप्रतिघातः स परो वशीकारः । तद्दशीकारात्परिपूर्ण योगिनश्चित्तं न पुनरभ्या- सकृतं परिकर्माऽपेक्षत इति ॥ अथ लब्धस्थितिकस्य चेतसः किस्वरूपा किंविषया वा समापत्तिरिति तदुच्यते ॥ ४० ॥ भाप्यार्थः-अति लहान वस्तूच्या ठिकाणी चित्ताची स्थिरता करणाऱ्या योग्याची परमाणूपर्यंत चित्ताची स्थिरता होते. व अति मोठ्या वस्तूवर चित्त स्थिर करणाऱ्या योग्याचे चित्त, मोठे आहे परिमाण ज्याचें अशा आकाशादिकांपर्यंत स्थिर होते. याप्रमाणे स्थूल मूक्ष्मरूप जे दोन पक्ष त्या दोहोंप्रत संचार करणाऱ्या चित्ताचा कोणत्याही प्रकार प्रतिबंध न होणे याम परवीकार ह्मणनात. ( या परशब्दग्रहणानें अपरही दुसरा वशीकार आ· है; अमें मिद्ध होते. ) आता त्यापेक्षा याला परत्व म. श्रेष्ठत्व असण्याचे कारण असे की, या परवशीकाराने स्थितीविषयी कोणत्याही साधनाची गरज लागत नाही, असे योग्याने चित्त पुनः दुमन्या अभ्यासाने साध्य होणाऱ्या साधनाची इच्छा करीत नाहीं ॥ १० ॥ आतां स्थिर झालेल्या चित्ताची त्या त्या वस्तूचे ठिकाणी तदाकारता होते; तिचं स्वरूप काय ? व निने विषय काय हे सांगतात, गूध ४० टी-1 'नालांतरगने भानी यामूक्ष्म दृश्यने रगः। तस्य पष्टिनमा भाग: परमाणुः ग उच्यते॥' अपं.-पाक्ष (धार) दयादि टिकाणी पडलेल्या मूर्यकिरणांत जो रावण दिगती; त्याचा माटाया माग तो परमाणु गमगारा.: योग्याची उरेशादि. भोजाति. ग्यांन अभ्याग व पैराग्यानी अपेक्षा असते तो. न हा पर (सार) याकार, २ अन्य निार पर्यावर समजावा. वि.नि. व ·पादः १] सभाप्यं भापानुवादसहितं च । [३७ क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणेर्ग्रहीतृग्रहण- ग्राह्येषु तत्स्थतदञ्जनता समापत्तिः॥ ४१ ॥ सूत्रार्थः-रजोगुणाच्या वृत्ती क्षीण झाल्या आहेत ज्यांत असें में योग्याचे चित्त तें स्फटिकमण्याप्रमाणे स्वच्छ असते. ग्रहण करणारा, ग्रहण करण्याचे साधन आणि ग्रहण क- रण्याला योग्य वस्तु, ह्या तिघांचा संयोग झाल्याने त्या चित्ताची जी स्थिति ती विपयाकारता जाणली जाते, तिला समापत्ति ह्मणतात. भाप्यम्-क्षीणवृत्तेरिति प्रत्यस्तमितप्रत्ययस्येत्यर्थः। अभिजातस्येव मणेरिति दृष्टान्तोपादानम् । यथा स्फटिक उपाश्रयभेदाचत्तद्रूपोपरक्त उपायाश्रयरूपाकारेण निर्भासते । तथा ग्राह्यालम्बनोपरक्तं चित्तं ग्राह्यसमापन्नं ग्राह्यस्वरूपाकारेण नि- र्भासते । भूतसूक्ष्मोपरक्तं भूतसूक्ष्मसमापन भूतसूक्ष्मस्वरूपाभासं भवति । तथा स्थू- लालम्बनोपरक्तं स्थूलरूपसमापन्नं स्थूलरूपाभासं भवति । तथा विश्वभेदोपरक्तं वि- श्वभेदसमापन्नं विश्वरूपाभासं भवति । तथा ग्रहणेप्वपीन्द्रियेप्वपि द्रष्टव्यम् । ग्रहणा- लम्बनोपरक्तं ग्रहणसमापन्नं ग्रहणस्वरूपाकारेण निर्भासते । तया ग्रहीतृपुरुपालम्बनो- परक्तं ग्रहीतृपुरुषसमापन्नं ग्रहीतृपुरुपस्त्ररूपाकारेण निर्भासते । तथा मुक्तपुरुषालम्ब- नोपरक्तं मुक्तपुरुपसमापन्नं मुक्तपुरुषस्वरूपाकारेण निर्भासते । तदेवमभिजातमणिक- स्पस्य चेतसो ग्रहीतृग्रहणग्रायेषु पुरुपेन्द्रियभूतेषु या तत्स्थतदञ्जनता तेपु स्थितस्य तदाकारापत्तिः सा समापत्तिरित्युच्यते ॥ ४१ ॥ भाप्यार्थः-सूत्रांत क्षीणवृत्तेः ' असें. जे पद त्याचा अर्थ, समापत्तीवांचून इतर सर्व वृत्ती लीन झाल्या आहेत ज्याच्या अशा चित्ताची. तसेंच 'अभिजातस्येव मणेः' ह्या पदांनी दृष्टांत सांगितला तो असा, जसा शुद्ध स्फटिकमणि जास्वंद इत्यादि लाल, पिं- वळ्या वगैरे फुलांवर ठेविला असता त्यात्या फुलाच्या निमित्तभेदाने ते ते रंग त्यांत प्रतिबिंबित होऊन स्फटिकमाणि त्यात्या जवळ ठेविलेल्या पदार्थाच्या आकाराने भासतो; तमें, ज्यावर चित्ताची एकाग्रता केली असेल, ते ग्राह्य (ध्येय ) त्या ग्राह्याचे प्रतिवित्र चित्तांत पड्न ग्राह्यांचे स्वरूपाकार जसजसे असतील तसतशाच आकाराने चित्त भासते. ते असें,-भूतसूक्ष्म झ० पंचभूतांस कारण जी पांच तन्मात्रे, ती महत्तत्व, अहंकार, व प्रकृति यांचे ठिकाणी चित्त धारण केले असतां तत्समानाकार होऊन त्याप्रमाणेच भासते. महाभूते यांनी अर्पित में प्रतिबिंब, त्याने तत्समानाकार होऊन चित्त महा- भूनांच्या स्वरूपाप्रमाणे प्रतीत होते. तसेंच स्थावर, जंगम, इत्यादिक ने विश्वाचे अवांतर भेद त्यांनी प्रतिबिंबित झालेले चित्त तत्समानाकार होऊन त्या त्या आकृतीने भासतें. समा- स्थूल म० ·- ३८] पातञ्जलयोगमूत्रम् । [समाधि- पत्तीत याप्रमाणे सूक्ष्म, स्थूल व विश्वभेद असे तीन भेद झाले. हा ग्राह्याविषयी सांगितले. ला प्रकार ग्रहण ह्य० इंद्रिये यांविषयीही जाणावा. उदाहरणार्थ-इंद्रियांचे सूक्ष्म बुद्धि व अहंकार यांनी चित्त प्रतिबिंबित झाले असतां तत्समानाकार होऊन त्या ग्रहणाकाराने भासते. असेच सूक्ष्म, स्थूल व विश्वभेद या तीन भेदांनी ग्रहीता ० पुरुष ( साक्षी) त्याच्या आश्रयाने चित्त प्रतिबिंबित झाल्यामुळे त्याच्या सारख्या स्वरूपाने भासते. याच- प्रमाणे मुक्तपुरुषाच्या आश्रयाने चित्त प्रतिबिंत्रित होऊन तत्समानाकार वाटते. याप्रमाणे शुद्ध सटिकमण्याप्रमाणे चित्ताची ग्रहीत, ग्रहण व ग्राह्य ह्मणजे आत्मा, इंद्रिय व विषय यांच्या ठिकाणी जी 'तत्स्यतदजनता' झ० ग्रहणादिकांच्या ठिकाणी राहणाऱ्या चित्ताची तन्मयता तीस समापत्ति ह्मणतात ॥४१॥ आतां पूर्वी सामान्यप्रकारची समापत्ति सांगितली; त्यांत ग्रहीतृसमापत्तीत स्यूल, सूक्ष्म असे विषय विशेष नसल्यामुळे ती एकच प्रकारची. परंतु ग्राह्य व ग्रहण समापत्तीचे विशेष भेद असल्यामुळे ते विशेप भेद या पुढील तीन सूत्रांनी सांगतात,- तत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पैः सङ्कीर्णा सवितर्का समापत्तिः ।। १२ ।। सूत्रार्थ:-त्यांत शब्द व अर्थ यांच्या ज्ञानाच्या विकल्पाने मिश्रित जी समापत्ति होते तिला सवितर्क समापत्ति ह्मणतात. भाप्यम्-तघथा, गौरिति शब्दो गौरित्यर्थों गारिति ज्ञानमित्यविभागेन विभ- क्तानामपि ग्रहणं दृष्टम् । विभज्यमानाथान्ये शब्दधर्मा अन्येऽर्धधर्मा अन्ये विज्ञान- धर्मा इत्येतेपां विभक्तः पन्थाः। तत्र समापन्नस्य योगिनो योगवाद्यर्थः समाधिप्रज्ञा- यां समारूढः स चेच्छब्दार्थज्ञानविकल्पानुविद्ध उपावर्तते सा संकीर्णा समापतिः सवितर्कत्युच्यते । यदा पुनः शब्दसंकेतस्मृतिपरिशुद्धौ थुतानुमानज्ञानविकल्पशून्या- यां समाधिप्रज्ञायां स्त्ररूपमात्रेणावस्थितोऽर्थस्तत्स्वरूपाकारमात्रतयैवावच्छिद्यते । सा च निर्वितर्का समापत्तिः। तत्परं प्रत्यक्षम् । तच्च श्रुतानुमानयो/जम्।ततः श्रुतानुमाने मभवतः । न च श्रुतानुमानज्ञानसहभूतं तदर्शनम् । तस्मादसंकीर्ण प्रमाणान्तरेण योगि- नो निर्वितर्कसमाधिनं दर्शनमिति ॥' निर्वितर्कायाः समापत्तेरस्याः सूत्रे लक्षणं घोत्यते ॥४२॥ भाप्यार्थः त्यांत स्थूलविषयक समापत्ति अशी की-गौरिति स० सूत्र टी-१ येथे गंप्रज्ञातरूप फल जापागून लवकर प्राप्त होते; अशा पूर्वीच्या प्रमस रामापत्ति सपनाता हो शास्त्रातील परिभाषा (मेरन) प्रसंगांत गांगितली. व ती असंप्रमातअवस्या सोडून गंगात म्बम्भाचा परिचय कम्न देगारी दाणूनच तिला गंप्रतातयोग अरों पुढे 'वा एव गरीज: समाधिः ' अग सुधाने सांगधर आहेत. गाय' असा श.

·पादः१] सभाष्यं भाषानुवादसहितं च । ब्द, गौरिति अर्थ व गौरिति ज्ञान, या तिघांचा वस्तुतः भेद असून अभेदेंकरून ग्रहण लोकांत दृष्ट आहे. आणि शब्दधर्म (शब्दत्व), अर्थधर्म व.ज्ञानधर्म तर लोकांत अगदी विभागलेले आहेत; तेहां शब्द, अर्थ व ज्ञान यांचा स्वरूप जाणण्याचा मार्ग परस्परां. हून अगदीच भिन्न आहे. आतां स्थूलविषय गाय इत्यादिक वस्तूचें आलंबन ( आश्रय) करून समाधि लावणाऱ्या योग्यास समाधीत साक्षात् झालेला जो गवादि अर्थ; तो जर शब्द, अर्थ व ज्ञान या तिन्ही प्रकाराने अर्थात् विकल्पाने म० ' ही गाय भासते' अशा शब्दार्थज्ञा- नांच्या ऐक्यभ्रांतीने तीनही विषय येऊ लागले तर त्या विकल्पमिश्रित समापत्तीस सवितर्का समापत्ति ह्मणतात. आतां जर, अमुकास अमुक ह्मणावयाचे हा शब्दसंकेत; जसें 'गाय. या शब्दसंकेताचे स्मरण नष्ट होऊन तन्निमित्त जो आगम व अनुमान यांच्या ज्ञानांचा वि- कल्प (शंका) त्याने रहित अशी समाधींतील बुद्धि असतां शब्दस्वरूपमात्रानेच मनावर ठ. सलेला जो अर्थ तेवढ्या अर्थाविषयी मात्र चित्त तत्पर होऊन शब्दसंकेत सोडून देते. तेव्हां समाधीत त्याविषयी विकल्प (शंका) उत्पन्न होत नाहीं; तीस निर्वितर्का समापत्ति ह्मण- तात. ते अत्यंत प्रत्यक्ष होय; कारण तेथें आरोपितवस्तूचा गंधही नसतो. आणि तेच प्रत्यक्ष श्रवण व मननासकारण होय; ह्मणजे प्रत्यक्षापासून आगम व अनुमान उत्पन्न होतात. आणि श्रुत व अनुमान यांच्यापासून, समापत्तीत होणाऱ्या प्रत्यक्षज्ञानाप्रमाणे पूर्ण ज्ञान होणे संभवत नाहीं; याकरितांच अमिश्रितअशाअन्यप्रमाणांनी योग्यास निर्वितर्क समाधींत प्रत्यक्ष दर्शन होते॥४२॥ आतां निर्वितर्कसमापत्तीचे लक्षण सांगतात;- स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवार्थमात्रनिर्भासा निर्वितर्का ॥ ४३॥ सूत्रार्थ:-आणि शब्द ब अर्थ यांचे स्मरण दूर होऊन व विषय ग्रहण करण्या- विषयी स्वरूपरहित होत्सातें वित्त केवळ ग्राह्यरूपानेच जाणवतें त्यास निर्वितर्क समा- पत्ति ह्मणतात. भाष्यम्-या शब्दसंकेतभुतानुमानज्ञानविकल्पस्मृतिपरिशुद्धौ ग्राह्यस्वरूपोपर- क्ता प्रज्ञा स्वामिव प्रज्ञारूपं ग्रहणात्मकं त्यक्त्वा पदार्थमात्रस्वरूपा ग्राह्यस्वरूपापन्नेव भवति सा निर्वितर्का समापत्तिः । तथा च व्याख्यातम्। तस्या एकबुद्ध्युपक्रमो ह्या- त्मा अणुपचयविशेषात्मा गवादिर्घटादिर्वा लोकः । स च संस्थानविशेपो भूतसूक्ष्मा- णां साधारणो धर्म आत्मभूतः फलेन व्यक्तेनानुमितः स्वव्यञ्जकाञ्जनः प्रादुर्भवति धान्तरस्य कपालादेख्दये च तिरो भवति । स एव धर्मोऽवयवीत्युच्यते । योऽसा- वेकश्च महांथाणीयांश्च स्पर्शवांश्च क्रियाधर्मकथानित्यश्च तेनावयविना व्यवहा- राः क्रियन्ते । यस्य पुनरवस्तुकः स अचयविशेषः सूक्ष्मं च कारणमनुपलभ्यन्तस्या- वपच्यभावात् अतस्पपतिष्ठं मिथ्याज्ञानमिति मायेण सर्वमेव प्राप्त मिथ्याज्ञानमिति । ..

·स्थूलपरिणामविशेष ४० पातञ्जलयोगसूत्रम् । समाधि- तदा च सम्यग् ज्ञानमपि किं स्यात् विपयाभावात् । यद्यदुपलभ्यते तत्तदवयवित्वे- नाघ्रातं तस्मादस्त्यवयवी यो महत्त्वादिन्यवहारापन्नः समापत्तेनिर्वितर्काया विषयो भवति ॥ ४३ ॥ भाप्यार्थः-शब्दसंकेतापासून श्रुत स० ऐकिलेलें व अनुमान ० . तर्काने जाणलेले ज्ञान, त्याविषयी जी विकल्परूप स्मृति म० चिंतन तें दूर विपयस्वरूपाने प्रतिबिंबित जी बुद्धि ती आपलें ग्रहणात्मक प्रज्ञारूप ग्रहण न करितां केवल अर्थाविषयीमान तत्पर होणारी ह्मणजे ग्राह्य (विषय) याच्या आकारासारखी होते; तीस निर्वितर्क समापत्ति ह्मणतात. याप्रमाणेच पूर्वीच्या आचार्यांनी सांगितले आहे. त्या निर्वितर्क समापत्तीचा एक (नि- श्चल.) अशा बुद्धीचा उपक्रम (आरंभ ), दृश्यस्वरूप, अणूंचा प्रचय म० तत्स्वरूप जो घटादिक अचेतन किंवा गवादिक चेतन हा आलंघन होय. आणि तो स्थूल अव- यवी स्वकारण जे भूतसूक्ष्म ह्य० पंचतन्मात्रादि, त्या प्रत्येकावर राहणारा साधारण धर्म व त्यांच्याशी नेहमीं अभिन्न असा आहे. हे त्याच्या स्पष्ट कार्यावरून अनुमान होते. व आ- आपणास स्पष्ट होण्यास में कारण त्यासही हेतु होऊन घटादिरूपाने प्रकट होतो, व काही निमित्ताने फुटला असता पूर्वअवस्थेस प्राप्त होतो. तोच अवयवी अवयवांचा धर्म ह्मणवितो. तसेच, जो हा एक, मोठा, अतिलहान, स्पर्शवान्, क्रियाधर्मक व अनित्य इत्यादि व्यवहार त्या अवयवीने केले जातात. आतां ज्याच्या मतानें तो पूर्वी सांगितलेला प्रच- यनिमित्तक विशेष म० अवयवी तो अवस्तुक म० तुच्छ व सूक्ष्म अवयवाख्य कारण हे प्र. त्यक्ष दिसत नाहीं; त्याच्या मते अवयवी नसल्यामुळे बहुतकरून सर्वच मिथ्याज्ञान असें सहन आले; कारण मिथ्याज्ञानाचे स्वरूपच असें आहे की, वस्तुतः त्या पदार्थाचें तें रूप नसून त्या ठिकाणी तो भासणे; त्या वेळेस सर्वाला मिथ्याज्ञानत्व असल्यामुळे उत्तम प्रकारचे ज्ञान तरी कमें होणार ? कारण त्याच्या मते कोठेच विषय नाहीत. कारण, जें जें प्रत्यक्ष होते; तो तो अवयवी असे त्याने स्वीकारले. तेव्हां सिद्धांत असा आला की अवयवी मिथ्याभूत नाही. व जो महत्त्व इत्यादि व्यवहारास प्राप्त झाला, तो निर्वितर्कसमापत्तीस विषय होतो ॥४३॥ आता पूर्व दोन सूत्रांनी स्थूलविषयांत समापत्तीचे दोन प्रकार सांगून सूक्ष्मविपयां- तही तिचे दोन भेद आहेत ते सांगतात;- एतयेव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविपया व्याख्याता ॥ell सूत्रार्थ:-मवितर्क आणि निर्वितर्क समापत्तींचे वर्णन करण्यांत सूक्ष्ममिपयक सवि. चार व निर्विचार ममापत्तींचाही निर्णय झाला. भाष्यम्-तत्र भूनसूक्ष्मेवभिव्यक्तधर्मक' देशकालनिमित्तानुभवारच्छिन्ने या समापनिः मा सविचारत्युच्यते । तत्राप्येकयुदिनियावादितधर्मविशिष्टं भूतम्:

·पादः १] सभायं भापानुवादसहितं च । [४१ ममालम्बनीभूतं समाधिप्रज्ञायामुपतिष्ठते । या पुनः सर्वथा सर्वतः शान्तोदिताव्यपदे- श्यधर्मानवच्छिन्नेषु सर्वधर्मानुपातिपु सर्वधर्मात्मकेषु समापत्तिः सा निर्विचारेत्युच्यते। एवंस्वरूपं हि तद्भूतसूक्ष्मम् । एतेनैव स्वरूपेणालम्वनीभूतमेव समाधिमज्ञास्वरूपमुपरञ्ज- यति, प्रज्ञा च स्वरूपशून्यैव अर्थमात्रा यदा भवति तदा निर्विचारेत्युच्यते । तत्र महद- स्तुविपया सवितर्का निर्वितर्का च, सूक्ष्मविषया सविचारा निर्विचारा च । एवमुभ- योरेतयैव निर्वितर्कया विकल्पहानिर्व्याख्यातेति ॥ ४४ ॥ भाप्यार्थः-जी वर्तमानधर्मानी युक्त, तसेच देशकालनिमित्तांनी विशेष अनुभवास येणारी अशी जी पंचभूत व इंद्रिये यांची सूक्ष्म कारणे (तन्मात्रापासून ते प्रकृतीपर्यंत,) यांचे ठिकाणी जी सभापत्ति ती सविचारा अशी झणविते. तीतही पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे अवयवांहून शिवाय केवलं बुद्धीनेच ग्रहण करण्यास योग्य; सांगितलेल्या धर्मानी युक्त व चित्तास धारण करण्यास आश्रय असें भूतसूक्ष्मं समाधिप्रज्ञेत आरूढ होते. आतां जी सर्वप्रकारे सर्वस्वरूपांनी देशकालांच्या मर्यादेखेरीज, भूत, वर्तमान व भविष्य अशा धर्मानी रहित असून सर्वधर्मात अस- णारी व सर्वधर्मस्वरूप, यांत जी समापत्ति तीस निर्विचारा समापत्ति ह्मणतात. याप्रकारचेच त्या भूतसूक्ष्माचे स्वरूप आहे. याच स्वरूपाने आश्रयभूतं जे समाधीत प्रज्ञास्वरूप, तें तत्स- मोनाकार होते. आतां समाधींतील वृद्धि ही स्वरूपावांचून जेव्हां अर्यतत्पर मात्र होते तेव्हां तीस निर्विचारा असे ह्मणतात. त्यांत जीत स्थूल विषय आहेत ती सविचारा; व सूक्ष्म- विषय आहेत ती निर्वितर्का. सविचार व निर्विचार या दोहोंची विकल्पहानि या पूर्वी सांगित- लेल्या निर्वितर्क समापत्तीनेच सूत्रकारांनी प्रायः सांगितली ।। ४४ ॥ आतां सूक्ष्मविषयांत निर्वितर्क लणून सांगितले; तो सूक्ष्मविषय कोठपर्यंत तो सांगतात;- सूक्ष्मविपयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम् ॥ ४५ ॥ सूत्रार्थ:-लयाच्या क्रमाने प्रकृतींत सूक्ष्मविषयत्वाचे पर्यवसान होते. भाष्यम्-पार्थिवस्याणोर्गन्धतन्मानं सूक्ष्मो विपयः आप्यस्य रसतन्मात्रं तेज- सस्य रूपतन्मानं वायवीयस्य स्पर्शतन्मात्रमाकाशस्य शब्दतन्मात्रमिति, तेपामह- झारः, अस्यापि लिङ्गमा सूक्ष्मों विपयः । लिङ्गमात्रस्याप्यलिङ्गं सूक्ष्मो विषयः । न चालिशात्परं मूक्ष्ममस्ति। नन्वस्ति पुरुषः सूक्ष्म इति । सत्यम् । यया लिङ्गात्परमलि- गस्य सौम्यं, न चैवं पुरुषस्य किंतु लिङ्गस्यान्वयि कारणं पुरुपो न भवति । हेतुस्तु भवतीति । अतः मधाने सौम्यं निरतिशयं व्याख्यातम् ॥ ४५ ॥ भाप्यार्थः-गृथ्वीच्या परमाणूचा गंधतन्मात्र सूक्ष्म विषय, उदकाच्या परमाणचा ·४२.] पातञ्जलयोगसूत्रम् । . [ समाधि- रसतन्मात्र, तेनाच्या परमाणूचा रूपतन्मात्र, वायूच्या परमाणूचा स्पर्शतन्मात्र व आकाशाच्या. अणूचा शब्दतन्मात्र सूक्ष्म विषय होय. या पंचतन्मात्रांचा अहंकार सूक्ष्म विषय, व याचा- ही महत्तत्त्व सूक्ष्म विषय; व महत्तत्त्वाचाही प्रकृति सूक्ष्म विषय. आतां प्रकृतीपेक्षा सूक्ष्म काही नाही. पुरुष आहे परंतु जशी महत्त्वत्वापेक्षां प्रकृति अतिसूक्ष्म, तसा पुरुष नाही. कारण येथे उपादानकारणत्वेकरून सूक्ष्मत्व विवक्षित आहे. तर पुरुष हा महत्तत्त्वास निमि- त्तकारण आहे, उपादानकारण नाहीं; ह्मणून प्रधानावरच सूक्ष्मत्व निरतिशय (निर्मर्याद) आहे; हे सिद्ध झालें ॥ ४५ ॥ आतां या समापत्तींचा प्रस्तुत काय उपयोग तो सांगतात, ता एव सबीजः समाधिः ॥ ४६॥ सूत्रार्थ:-पूर्वी सांगितलेल्या चार प्रकारच्या समापत्तींस सबीन समाधि मणतात. भाप्यम्-ताश्चतस्रः समापत्तयो वहिर्वस्तुवीजा इति समाधिरपि सवीजः । तत्र स्थूलेऽर्थे सवितर्को निर्वितर्कः । सूक्ष्मेऽर्थे सविचारो निर्विचार इति चतुर्दोपसं- ख्यातः समाधिरिति ।। ४६ ॥ भाप्यार्थः-त्या चार समापत्ती बहिर्वस्तुबीना म. बाहेर आहेत संस्कारादिदुःख- चीजें ज्यांपासून अशा; ह्मणून तो समाधिही सबीन समजावा. त्यांत स्थूलपदार्थावर सवि- तर्क व निर्वितक, व सूक्ष्मअर्थावर सविचार व निर्विचार याप्रमाणे चार प्रकारचा समाधि सांगितला ॥ ४६॥ आतां सांगितलेल्या समापत्तीपैकी निर्विचारसमापत्तीत काही एक विशेष आहे तो सांगतात, निर्विचारवेशारोऽध्यात्मप्रसादः।। १७ ।। सूत्रार्थ:-निर्विचारसमापाच्या स्वच्छस्थितिरूपत्वामुळे योग्याला अध्यात्मप्रसाद प्राप्त होतो. भाप्यम्-अशुद्धपावरणमलापेतस्य प्रकाशात्मनो युद्धिसत्वस्य रजस्तमाभ्या- मनभिभूतः सच्छः स्थितिमयाही वैशारयम् । यदा निर्विचारस्य समाधैर्यशारयमिदं नायते तदा योगिनो भवत्पध्यात्ममसादो भूतार्थविषयः क्रमाननुरोधिस्फुटमशालो- कः । तथा चोक्तम् । प्रनामसादमारुह्य अशोच्यः चोचतो जनान् । भूमिष्टानिय शै- लम्पः सान मानोऽनुपश्यति ।। ४७ ।। मु०५६ टी-भानरमदानी पनि गमारा होता; त्या भाग, माप पण त्याच्या गलगाममदानी गांवदि पार, प्राज्यिा टिपानी पारपी; व भानंनुगन पान भपाताभाने शार मांग महानगरपान लो. पि.नि..

·. पाद:१] सभाष्यं भाषानुवादसहितं च । [४३ भाष्यार्थः-रजोगुण व तमोगुण यांच्या वृद्धीप्त कारण जी पापादि अशुद्धि तीच आच्छादणारा मल होय; त्याने रहित ह्मणूनच प्रकाशस्वभाव (प्रकाशरूप) असें में बुद्धिसत्त्वं त्याचा, कारण नष्ट झाले ह्मणूनच रजस्तमोगुणांनी पराभूत न होणारा ह्मणून स्वच्छ म. ध्येयवस्तूच्या प्रतिबिंबाचें ग्रहण करणारा जो स्थितीचा प्रवाह म०. चित्ताची एकाग्रता, यास वैशारद्य असें ह्मणतात. हे वैशारद्य (निर्मलत्व) पूर्वी सांगितलेल्या निर्विचारसमाधीचे जेव्हां होते, तेव्हां योग्यास बुद्धिविषयक प्रसाद होतो. तो प्रसाद असा की, ज्यांत सत्यच विषय असतात; व एका वेळीच सर्व अर्थाचें ग्रहण होते; व प्रत्यक्षबुद्धीचा प्रकाश होतो. असेंच अन्य- ठिकाणीही सांगितले आहे की,-योगी पर्वतावर चढल्याप्रमाणे प्रज्ञाप्रसादावर आरूढ होऊन “मी दुःखी, “ मी पापी' इत्यादि रीतीने आपणाविषयीं शोक न करणारा होत्साता भूमीवरील सर्व लोकांस दुःखसमुद्रांत निमग्न झालेले असे पहातो ॥ ४७ ॥ आतां पूर्वसूत्रांत सांगितलेल्या समाधीत झालेल्या प्रज्ञेच्या अर्थास अनुसरून शा. त्रांतील संज्ञा सांगतात,- ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा ॥४८॥ सूत्रार्थ:-ह्या अध्यात्मप्रसादांत जी बुद्धि उत्पन्न होते तिला ऋतंभरा प्रज्ञा म्हणतात, भाष्यम्-तस्मिन्समाहितचित्तस्य या प्रज्ञा जायते तस्या ऋतंभरोति संज्ञा भ- चति । अन्वर्था च सा । सत्यमेव विभाते, न तत्र विपर्यासज्ञानगन्धोऽप्यस्तीति तथा चोक्तम् । आगमेनाऽनुमानेन ध्यानाभ्यासरसेन च । त्रिधा प्रकल्पयन् प्रज्ञा लभते योगमुत्तममिति ॥ 'सा पुनः' ॥४८॥ भाप्यार्थः-पूर्वी सांगितलेल्या सबीनसमाधीत समाधिस्थ झालेल्या चित्ताची जी प्रज्ञा तीस ऋतंभरा ही संज्ञा होते. ती अर्थास अनुसरून आहे; ह्मणने सत्यच ग्रहण करिते; कधीही विपरीतज्ञानाचा तेथें लेशही नसतो. हेच अन्यत्र सांगितले की, आगमरने व अनु- मानाने व आदराने चिंतन वरचेवर करणे याने, अर्थात् श्रवण, मनन व निदिध्यासन या ति- हीनी सबीजयोगकाळी विपरीतज्ञानरहित अशी प्रज्ञा उत्पन्न करवून या प्रक्षेपासून पर- वैराग्यद्वाराने पुढे सांगावयाचा जो उत्तम नि:नयोग तो प्राप्त होतो ॥ ४८ ॥ आतां ती प्रज्ञा इतरप्रज्ञापेक्षां विलक्षण आहे ती सांगतात,- श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविपया विशेपार्थत्वात् ॥ १९ ॥ सूत्रार्थ:-समाधीपासून उत्पन्न झालेली बुद्धि, ऐकलेल्या आणि अनुमान केलेल्या वि. पयांहून विलक्षणअर्थाला विषय करिते. भाप्यम्-श्रुतमागमविज्ञानं तत्सामान्यविपयम् । न ह्यागमन शक्यो विशेषोऽभि- ·[समाधि- पातञ्जलयोगसूत्रम् । धातुम् । कस्मात् । न.हि विशेषेण कृतसंकेतःशब्द इति। तथाऽनुमानं सामान्यविषयमे-' च । यत्र प्राप्तिस्तत्र गतिः । यत्रामाप्तिस्तत्र न भवति गतिरित्युक्तम् । अनुमानेन च सामान्येनोपसंहारः । तस्माच्छुतानुमानविपयो न विशेषः कचिदस्तीति । न चास्य सूक्ष्मव्यवहितविपकृष्टस्य वस्तुनो लोकमत्यक्षेण ग्रहणम् । न चास्य विशेपस्याप्रमाण- कस्याभावोऽस्तीति । समाधिमज्ञानिाश एव स विशेपो भवति भूतसूक्ष्मगतो वा पुरुपगतो वा । तस्माच्छ्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविपया सा मजा विशेषार्थत्वादिति । समाधिप्रज्ञापतिलम्भे योगिनः प्रज्ञाकृतः संस्कारो नवो नवो जायते ॥ ४९ ॥ भाप्यार्थः-श्रुत म्ह० ऐकून झालेले ज्ञान, तें सामान्यविषय आहे; म्हणून त्या आगमज्ञानाने विशेष सांगणे शक्य नाही (सांगता येणार नाही). कारण ( आगमज्ञा- नांत काही विशेषशब्दांचा संकेत नसतो; त्यामुळे ) शाब्दबोधांत त्या त्या पदार्थातील विशेष भासत नाही. तसेंच अनुमानज्ञानही सामान्यविषयच आहे. जेथे प्राप्ति होते तेथें गति होते; आणि जेथे प्राप्ति नाही तेथे गति होत नाही; असें पूर्वी (स० सू० ७ यांत) सांगितले. आणि अनुमानाने सामान्यतः ज्ञान होते. तेव्हां श्रुत व अनुमान यांच्या विषयांत विशेष काही नाही. तसेंच सूक्ष्म, व्यवहित व दूर वस्तूचे लौकिकप्रत्यक्षार्ने ग्रहण होत नाही. आतां तो विशेष अप्रमाण ह्मणून त्याचा अभावच असें ह्मणतां येत नाहीं; (कारण, ज्याचा विशेष नाही असे सामान्य नाही,' या न्यायाने सर्व वस्तूंत विशेप आहेच.) तो विशेष कोणीही ग्राह्य नाही; तर समाधिप्रज्ञेनी च तो विशेष ग्राह्य आहे. आतां स्थूलाचा विशेष कदाचित लोकप्रत्यक्षात येईल; परंतु मूतसूक्ष्मगत विशेप किंवा पुरुषगत विशेष लौकिकप्रत्यक्षगोचर होणार नाही. त्याकरितां श्रुत व अनुमानप्रज्ञांच्या विपयांहून अन्य विषय समाधिप्रक्षेची आहे. ती समाधिप्रज्ञा योग्यास प्राप्त झाली असतां तीपासून नवीन नवीन संस्कार उत्पन्न होतात ॥४९॥ आतां या समाधिप्रक्षेचे फल सांगतात,- तजः संस्कारोऽन्यसंस्कारप्रतिवन्धी ॥ ५० ॥ सूत्रार्थ:-निर्विचारसमाधीपासून उत्पन्न झालेला संस्कार व्युत्थानसंस्काराचा बाधक होतो. भाष्यम्-समाधिमज्ञाभवः संस्कारो व्युत्थानसंस्काराशयम्बाधते । व्युयान- संस्काराभिभवात्तलभवाः प्रत्यया न भवन्ति । प्रत्ययनिरोधे समाधिरुपतिष्ठते । तनः समाधिना मना ततः मजाकृताः संस्कारा इति नवः संस्काराशयो जायते । मू०४९ टीप:- येथे शंका अशी येते की, व्यवहित व भति दूर पदापांचा गंबंध नसल्यामुळे रामाधीत प्रत्यक्षमाशाय तरी को होगार! याने गमाधान अरों,-आम अंतःकरण व्यापक असल्यामुळे पतान व अनागत परतूंनी स्वस्पन: गप्ता अगल्यामुळे नेहमी पर्व अयांचा गनिकर्ष ( संबंध ) आहे समूना सोर पोगनपमांने व्यदिनानागादिशानावें प्रतिपक में सम, स्याग दूर करितो. वि. मि..

·पादः १] सभाप्य भापानुवादसहितं च । [ ४५ ततः प्रज्ञा ततश्च संस्कारा इति । कथमसौ संस्कारातिशयश्चित्तं साधिकारं न करि- प्यतीति । न ते प्रज्ञाकृताः संस्काराः क्लेशक्षये हेतुत्वाचितमधिकारविशिष्टं कुर्वन्ति । चित्तं हि ते स्वकार्यादवसादयन्ति । ख्यातिपर्यवसानं हि चित्तचेष्टितमिति ॥ 'कि- श्वाऽस्य भवति ॥५०॥ भाष्यार्थः-आरंभी निर्विचारसमाधिप्रज्ञपासून उत्पन्न झालेला संस्कार, पुढे व्युत्या- नकाली उत्पन्न होणाऱ्या संस्काराचा वाध (प्रतिबंध) करितो. व्युत्यानसंस्काराचा नाश झाल्या- मुळे त्यापासून उत्पन्न होणारे अनुभव होत नाहीत. अनुभवाच्या अभावी समाधि सिद्ध होतो. नंतर समाधीपासून प्रज्ञा उत्पन्न होते; आणि नंतर प्रक्षेपासून संस्कार उत्पन्न होतात. त्या नवीन संस्कारांपासून प्रज्ञा, व त्यानंतर तीपासून संस्कार. याप्रमाणे पुनः पुनः संस्कारांची वृद्धि होऊन सर्व क्लेशांचा नाश होतो. आतां येथे अशी शंका येते की, याप्रमाणे संस्कारांचा अतिशय (उत्कर्ष) झाल्यावर तो चित्तास स्वकार्यजननाविषयी समर्थ कसा करणार .. नाहीं ! याचे समाधान असे की, ते प्रज्ञासंस्कार चित्तास स्वकार्यउत्पत्तीविषयी समर्थ करीत नाहीत; कारण ते पुनः जन्म येण्यास कारण ने अविद्यादि क्लेश त्यांचा नाश करणारे आहेत. आणि उलट ते चित्तास स्वकर्तव्यापासून विवेकख्यातीपर्यंत दूर करीत असतात; कारण चित्ताचा व्यापार विवेकख्यातीपर्यंतच आहे; पुढे नाहीं ॥ ५० ॥ पूर्वी 'क्षीणवृत्तेः' इत्यादिसूत्रांनी संप्रज्ञातयोगाची फळे वगैरे सांगितली; आतां अ- संप्रज्ञातयोगाचें फलादिक सांगतात, तस्यापि निरोधे सर्व निरोधान्निवींजः समाधिः॥ ५१ ॥ सूत्रार्थः-त्या संप्रज्ञातसमाधिप्रज्ञेच्या संस्काराचाही निरोध झाल्याने सर्ववृत्तीचा. निरोध होऊन निवर्वीजसमाधि सिद्ध होतो. भाष्यम्-स न केवलं समाधिमज्ञाविरोधी, प्रज्ञाकृतानां संस्काराणामपि प्र. तिवन्धी भवति । कस्मात् । निरोधनः संस्कारः समाधिनान् संस्कारान् वाचत इति । सू० ५० टोप-१ प्रारब्धकर्माचेही अतिक्रमण करून अतिशीघ्र मोक्ष होणे हे केवल ज्ञानाने असाध्य आहे; ते ह्या दोन्ही योगांनी सिद्ध होतें झणून हे ह्याचे मुख्य फल आहे. कारण, “ योगामीनें शीघ्र दग्य केला आहे कर्मसमूह ज्याने ' इत्यादि वाक्यांत दाहन्थेित प्रारब्धकर्म अतिरिक्त करून इतर कर्माचा दाह होतो, असा संकोच करण्यास प्रमाण नाही. आणि 'जीवन्मुक्ताला प्रारम्धकांचा माग होईतोपर्यत विदेहकैवल्य नाही ' इत्यादि ज्ञानिमात्रविषयक ध्रुवीची अन्यप्रकाराने उपपत्ति होत नाही; झणून 'मानामि हा सर्वकर्माचा दाइ करितो' अशा गोतादिवचनांत प्रारम्पकर्मभिन्न असा संकोच करावयाचा. विज्ञा मि.. २ विवेकदयाति उत्पन्न झाली असता इतर पुरुषार्थ काही न राहिल्यामुळे तो विवेकख्यातिप्रज्ञा त्या संस्काराच्या अतिशयाने वरचेवर उत्पन्न होऊन परवैराग्यद्वाराने (चित्त विषयांविषयों विरक्त झाल्यामुळे) समाप्त होते. वि.मि., ·[ समाधि- ४६ ] पातञ्जलयोगसूत्रम्। निरोधस्थितिकालक्रमानुभवेन निरोधचित्तकृतसंस्कारास्तित्वमनुमेयम् । व्युत्थाननि- रोधसमाधिमभवैः सह कैवल्यभागीयैः संस्कारैश्चित्तं स्वस्यां प्रकृताववस्थितायां पविलीयते । तस्माते संस्काराश्चित्तस्याधिकारविरोधेन स्थितिहेतवो यस्मादवसिताधि- कारं सह कैवल्यभागीयैः संस्कारैश्चित्तं विनिवर्तते । तस्मिन्निवृत्ते पुरुपः स्वरूपमतिष्ठः। अतः शुद्धो मुक्त इत्युच्यते ॥ ५१ ॥ भाष्यार्थः--तो निजि समाधि ( असंप्रज्ञातयोग ) केवल समाधिप्रज्ञेचाच प्रतिबंधक असें नाहीं; तर प्रज्ञाकृत जे संस्कार त्यांचाही प्रतिबंधक आहे. कारण निरोध झ० परवैराग्य त्यापासून उत्पन्न झालेला संस्कार प्रज्ञा व तत्संस्कारांस अगदी नष्ट करितो. आतां जरी नि- रोधावस्थेत संस्कार असतात यास प्रमाण प्रत्यक्ष नाहीं; तथापि असंप्रज्ञातअवस्थेत मुहूर्त, ( दोन घटिका ), अहोरात्र (दिवस व रात्रि) व महिना इत्यादि क्रमाने जी कालवृद्धि तिच्या अनुभवावरून निरोधावस्यचित्तापासून उत्पन्न होणाऱ्या संस्काराचे अस्तित्व (सत्ता) अनुमानाने जाणावी. कारण संस्काराच्या वृद्धीवांचून समाधीची कालवृद्धि होणे संभवत नाही. आतां असंप्रज्ञाताची व्युत्थानअवस्था ह्मणने समाधिप्रज्ञाच होय; ती व असंप्रज्ञात या दोहों- पासून उत्पन्न झालेले, त्यांसह जे मोक्षापर्यंत असणारे संस्कार, त्यांसहित चित्त, आपली प्रकृति म० कारण लीन झाले असतां आपोआपच नष्ट होते; तेव्हां निरोधसंस्कारांचाही नाश होतो; झणून, ते निरोधसंस्कार चित्ताच्या स्थितीस अधिकारविरोधेकरून कारण आहेत; ज्या यो- गानें चित्त अधिकार (स्वकार्यक्षमत्व ) समाप्त होऊन मोक्षास हेतु ने संस्कार त्यांसह निवृत्त होते. ते निवृत्त झाले असतां पुरुप मुक्त झाला असें ह्मणतात; कारण त्या वेळेस पररूपांनी प्रतिविदित जे दुःखादि त्यांपासून मुक्त व शुद्धसत्वसंबंधाने पुण्यपापांपासून सुद्धा मुक्त असतो ॥ ५१॥ इति श्रीव्यासदेवकृतभाष्यसहिते टिप्पण्यादियुतभापान्तरोपेते च पातञ्जले सांख्यप्रवचने योगशास्त्रे समाधिपादः समाप्तः ॥ १॥ सू०५१ टी०-1 निरोधच साक्षात् प्रजासंस्काराचे विलापन करितो असे नाही तर, निरोधपरंपरे. में उत्पन्न झालेला भतिहट असा संस्कार, तोच प्रज्ञासंस्काराचे अत्यंत विलापन करितो. विज्ञा०मि..

·ॐतत्सत्परमात्मने नमः। पातञ्जलयोगसूत्रम् । श्रीव्यासभाष्योपेतं भापानुवादसहितं च । . साधनपादः ॥२॥ भाप्यम्-उद्दिष्टः समाहितचित्तस्य योगः कथं व्युथितचित्तोऽपि योगयुक्तः स्यादित्येतदारभ्यते ।। भाप्यार्थः-प्रथमपादांत योगारूढचित्त झणजे ज्यास योग पूर्ण सिद्ध झाला अशा उत्तम अधिकाऱ्यास अभ्यास व वैराग्य या साधनानेच केवल, क्रियायोगादि सकल अंगांच्या निरपेक्षतेनें योग सांगितला. परंतु ज्याचे चित्त वरचेवर विक्षिप्त होते; असा अधिकारीही योग- युक्त कोणत्या उपायाने होईल ते सांगतात, तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः ॥ १ ॥ सूत्रार्थः-तेप, स्वाध्याय आणि ईश्वरप्रणिधान ह्यांस क्रियायोग ह्मणतात. भाष्यम्-नातपस्विनो योगः सिध्यति । अनादिकर्मलेशवासनाचित्रा प्रत्युप- स्थितविपयजाला चाशुद्धिर्नान्तरेण तपः सम्भेदमापद्यते इति तपस उपादानम् । तच चित्तप्रसादनमवाधमानमनेनासेव्यमिति मन्यते । स्वाध्यायः प्रणवादिपवित्राणाञ्जपो मोक्षशास्त्राध्ययनं वा । ईश्वरमणिधानं सर्वक्रियाणां परमगुरावर्पणं तत्फलसंन्यासो वा । स हि क्रियायोगः ॥१॥ भाष्यार्थः तपश्चर्यारहित मनुष्यास योग सिद्ध होत नाही; कारण, अनादि जे कर्म- क्लेश व वासना त्यांनी अनेक प्रकारची व नीत विपयरूप जाळे असणारे अशी अशुद्धि ह्मणने पाप योगास प्रतिबंध करणारे, तपावांचून नाश पावत नाही. याकरितां साधनामध्ये सू.१ टीप-१ अधिकारभेदाने साधनांचा भेद गरुडपुराणादिकांत सांगितला आहे. 'योगवृक्षावर चढण्याची इच्छा करणाऱ्या यतीस कर्म व ज्ञान ही साधनें सांगितली आहेत. व ज्यांनी योगवृक्षावर आरोहण केलें; त्यांकरितां ब्राह्मकमीचा त्याग व ज्ञान हो मुख्य साधने आहेत.' तसाच 'जो मुनि योगरूपवृक्षावर आरोहण करण्याची इच्छा करितो, त्यास कर्म हे योगास साधन आहे; व तोच योगारुढ झाल्यावर त्यास शम (शांति) साधन आहे' असा भेद र्गतत सांगितला. २ कृच्छ्सांत- पन, चांदायण इत्यादि मते करणे, असा,- ·, ४८ ] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [साधन तपाचे ग्रहण केले आहे. आतां तें तंप, योग्याने योगाविषयीं चित्ताची उत्सुकता जेणेकरून कायम राहील असेंच बेताने करावे; असें परमऋपि मानितात. स्वाध्याय ह्मणने पापाचा नाश करणाऱ्या प्रणव, गायत्री, अष्टाक्षर इत्यादि पवित्रांचा जप करणे; अथवा ब्रह्मसूत्र इ-. त्यादि मोक्षशास्त्राचा अभ्यास करणे. ईश्वरप्रणिधान येथे पूर्वपादांत सांगितले त्याहून वे- गळ्या प्रकारचे घ्यावयाचें तें असें, लौकिक व वैदिक सर्व कर्मा परमेश्वराचे ठिकाणी समर्पण करणे, किंवा सर्व कर्मफलांचा भोक्तों ईश्वर आहे अशी भावना करणे, हे होय. (त्यास कर्म- फलसंन्यास ह्मणतात;) तोच क्रियायोग होय ॥ १ ॥ या योगाचे प्रयोजन सांगतात, समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च ।। २॥ सूत्रार्थः-समाधीची प्राप्ति होण्याकरिता आणि क्लेश कमी करण्याकरिता हा क्रिया- योग साधावा. . भाष्यम्-स हि आसेव्यमानः समाधि भावयति, क्लेशांश्च प्रतनूकरोति । प्रत- नृकृतान् क्लेशान् पसंख्यानाग्निना दग्धवीजकल्पानमसवधर्मिणः करिष्यतीति । तेपां तनूकरणात्पुनः क्लेशैरपरामृष्टा सत्वपुरुपान्यतामात्रख्यातिः सूक्ष्मा प्रज्ञा समाप्ताधि- कारा प्रतिप्रसवाय कल्पिप्यते इति ॥' अथ के क्लेशाः कियन्तो वेति' ॥२॥ भाप्यार्थः-तो चांगल्या रीतीने ( निष्कामादिरूपाने ) सेव्यमान असा कर्मयोग समाधीस सिद्ध करितो; व पुढे सांगावयाचे जे क्लेश त्यांस अनायासाने कमी कमी करितो. व शुष्क इंधनाप्रमाणे तनु (कृश) केलेल्या क्लेशांप्रत तो कर्मयोग, स्वतः प्रज्वलित जो विवेकख्यातिरूप अग्नि त्याने जळाल्यामुळे पुनः अंकुर न येणाऱ्या अशा बीनाप्रमाणे अ- प्रसवस्वभाव ( संस्कारांस उत्पन्न न करणारे ) असे करील. ते क्लेश अगदीच कमी झाल्या- मुळे त्यांनी अनभिभूत व तिचा सूक्ष्म विषय असल्यामुळे सूक्ष्म, साक्षात्कार करून देणारी अशी प्रज्ञा ( बुद्धि ) ही क्रमानेन तिर्ने कर्तव्य काहीच न राहिल्यामुळे शेवटच्या असंत- ज्ञातसमाधीत पुनः उत्पन्न न होण्याविषयी समर्थ होईल ॥ २ ॥ आतां ने पूर्वी सांगितलेले क्लेश कोणते व किती प्रकारचे ते सांगतात,- अविद्यास्मितारागद्धेपाभिनिवेशाः केशाः॥३॥ सूत्रार्थ:-अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष आणि अभिनिवेश हे पांच देश आहेत. भाप्यम्-या इति पश्च विपर्यया इत्यर्थः । ते स्पन्दमाना गुणाधिकारं द्रट- मू०.टी-३ अर्पगार गीत सांगितला तो अगा, 'यत्करापि यदभागि यग्नुहोषि ददासि यद।। यत्तस्याग बान्तीय सराप मणम् ' ग्रास, अर्जुना जे काही करशील से सर्व मला अपंग पर.

·, पादः २] सभाष्यं भापानुवादसहितं च । [४९ यन्ति, परिणाममवस्थापयन्ति, कार्यकारणस्रोत उन्नमयन्ति, कर्मविपाकं चाभिनि- हरन्ति इति परस्परानुग्रहतन्त्रा भूत्वा ।। ३ ।। भाष्यार्थ:-ते अविद्यादि विपर्यय (विपरीतज्ञानभूत ) पांच क्लेश होत. (यांत क्लेश कोणते व किती, या प्रश्नांची उत्तरे आली.) आता ते केश लब्धवृत्तिक (व्यापार करणारे) दृष्ट व अदृष्टद्वारा सत्त्वादिगुणांच्या कार्यारंभसामर्थ्यास दृढ करितात. तसेच, गुणांचा प- रिणाम जो वैषम्यरूप त्यास स्थिर करितात. त्यानंतर महदादिरूपकार्यकारणप्रवाहास उत्पन्न करितात. इतके सर्व व्यापार, कर्माचा विपाक (फल) जो जात्यायुर्मोगलक्षण त्यास उत्पन्न करण्याकरितां करीत असतात. व तेही स्वतंत्र असतां नव्हे तर, अविद्येपासून राग, व रागापासून अविद्या, याप्रमाणे परस्पराधीन होत्साता! तात्पर्य, एकमेकांच्या साहाय्यानेच क्लेशांना स्थैर्य, व स्थैर्यामुळे विपाकपरंपरेचा निर्वाह होतो ॥ ३ ॥ आतां जरी अविद्यादिकांस क्लेशत्व हा धर्म सारखा आहे तथापि सर्व क्लेशाला मूळ कारण अविद्या असल्यामुळे तिचे प्राधान्य सांगतात,- अविद्याक्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम् ॥ ४॥ सूत्रार्थः अस्मितादि चार फ्लेशांचे उत्पत्तिस्थान (मूळ ) अविद्या आहे. ह्या क्लेशा- च्या प्रसुप्त, तनु, विच्छिन्न आणि उदार अशा चार अवस्था आहेत. भाप्यम्-अनाविद्या क्षेत्रं प्रसवभूमिरुत्तरेपामस्मितादीनां चतुर्विधकल्पितानां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम् । तत्र का प्रमुप्तिः। चेतसि शक्तिमात्रपतिष्ठानां चीजभा- वोपगमः । तस्य प्रबोध आलम्बने संमुखीभावः । मसंख्यानवतो दग्धक्लेशवीजस्य संमुखीभूतेऽप्यालम्बने नासौ पुनरस्ति, दग्धवीजस्य कुतः परोह इति । अतः क्षीण- क्लेशः कुशलश्वरमदेह इत्युच्यते । तत्रैव सा दग्धवीजमावा पञ्चमी क्लेशावस्था ना- न्यत्रेति सतां क्लेशानां तदा बीजसामर्थ्य दग्पमिति विपयस्य संमुखीभावेऽपि सति न भवत्येपां मवोध इत्युक्ता मसुप्तिर्दग्धवीजानामपरोहश्च । तनुत्त्वमुच्यते । प्रतिपक्षभाव- नोपहताः क्लेशास्तनवो भवन्ति । तया विच्छिद्य विच्छिद्य तेन तेनात्मना पुनः समुदा- चरन्तीति विच्छिन्नाः । कर्य, रागकाले क्रोघस्यादर्शनात् । न हि रागकाले क्रोधः समुदाचरति । रागश्च कचिदृश्यमानो न विषयान्तरे नास्ति । नैकस्यां स्त्रियां चैत्रो रक्त इति अन्पामु स्त्रीपु विरक्तः। किंतु तत्र रागोलब्धत्तिः। अन्यत्र भविष्यदृत्ति- रिति । स हि तदा प्रसुप्ततनुविच्छिन्नो भवति। विपये यो लब्धवृत्तिः स उदारः। सर्व एवैते क्लेशविपयलं नातिकामन्ति । कस्ताई विच्छिन्नः प्रमुप्तस्तनुरुदारो वा केश इति । उच्यते सत्यमेवैतद । किंतु विशिष्टानामेवैतेषां विच्छिन्नादित्वं यथैव प्रतिपक्षभावना- ·५.] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [साधन- तो निवृत्तस्तथैव स्वच्यञ्जकाञ्जनेनाभिव्यक्त इति सर्व एवामी क्लेशा अविद्याभेदाः। कस्मात्सर्वेष्वविद्यैवाभिप्लवते यदविद्यया वस्त्वाकार्यते तदेवानुशेरते क्लेशा विपर्या- सप्रत्ययकाले उपलभ्यन्ते क्षीयमाणाञ्चाविद्यामनुक्षीयन्त इति ॥ 'तत्राविद्यास्वरूपमु. च्यते ॥४॥ भाप्यार्थः-या पांच क्लेशांमध्ये अविद्या ही, पुढचे जे प्रसुप्त, तर्नु, विच्छिन्न व उ- दार असे चार प्रकारचे कल्पिलेले अस्मिता, राग इत्यादि चार क्लेश यांचे क्षेत्र ० प्रस- वभूमि ( उत्पत्तिस्थान ) आहे. त्या चार भेदांपैकी प्रसुप्ति कोणती ? तर अंतःकरणांत केवळ शक्तीनेच (काहीएक अवस्थेवांचून ) राहिलेले ने अस्मितादिक त्यांचा बीनभावोपगम झणने स्वकार्य उत्पन्न करण्याचे सामर्थ्य यास प्रसुप्ति ह्मणतात; व तद्विशिष्ट तो प्रमुप्त क्लेश होय. त्या प्रसुप्तक्लेशाची आपापल्या विषयांमध्ये जी अभिव्यक्ति (प्रकटता ) यास प्रबोध ह्मणतात. आतां विवेकानें साक्षात्कार झालेला अशा जीवन्मुक्ताचें क्लेशबीन दग्ध झाल्यामुळे विषय नवळ असतांही हा क्लेशांचा संमुखीभाव (प्रादुर्भाव) पुनः होत नाहीं; कारण जळा- लेल्या बीनांस अंकूर कोठून उत्पन्न होणार ? याकरिता ज्याचे क्लेश क्षीण झाले आहेत असा ज्ञान्यांचा देह क्षेमकारक व शेवटचा असे समजावें. आणि त्या चरम (शेवटच्या) दे- हांतच ती, दग्ध आहे बीजभाव जीत अशी पांचवी क्लेशावस्था, अन्यठिकाणी नाही; कारण आतां दुसरा जन्म नाही. याकरितां क्लेश सूक्ष्मरूपाने असतांही त्या चरमदेहांत कार्य- नननसामर्थ्य नष्ट झाल्यामुळे विषय सन्निध असतांनाही त्या क्लेशाची स्वस्वविषयांत प्रक- टता होत नाहीं; याकरितां या अवस्थेस प्रसुप्ति, व दग्धबीजांना अंकुराभाव असे सांगितले. आतां तनुत्व सांगतो. क्लेशांचा प्रतिपक्षी (शत्रु ) जो क्रियायोग त्याच्या अनुष्ठानाने सू०४ टी०-१ जे क्लेश चित्तभूमिकेत असून त्यास कोगी जागृत करणारा नसल्यामुळे आपले कार्य करू शकत नाहीत, त्यांस प्रसुप्त क्लेश ह्मणतात. जसे बाल्यावस्थेत लहान मुलांना वासनारूप क्लेश भगूनही त्यांचा अभिव्यंजक कोणी नसल्यामुळे स्पट होत नाहीत; त्याप्रमाणे. असें भौ• ०. २ जे क्लेश आपापल्या विरुद्धपक्षानुष्टानाने शिथिल झाली आहे कार्यसंपादनशक्ति ज्यांची असे वासनाशेष असल्यामुळे अंतःकरणांत अगूनही कार्यापुर्ती सामुग्री नसल्यामुळे स्वकार्य करण्याविषयीं असमर्थ असतात; त्यास तनु पणनात. असे भी• पृ०. ३ जे कोणीएका बलवान् क्लेशाने पराभूत होऊन राहतात; जसा द्वैपावस्थेत राग, ध रागावस्थेन द्वेष: धा परस्पर रिपद अशा दोहांचा एकवळी कधी संभव नाही ते विच्छिम; असें भो• १०, जे गाहाय्य मिळाल्यामुळे आपापली कार्य संपादन करितात; ते उदार. असें भी• पृ०.५ निमितकार- पालाही प्रगवमित्य केवळ प्राधान्यामुठंच गौण समजावें. अमें वि०भि.,वाय०मि०.६ 'बीजान्यग्न्युपदग्धा नि न गैहन्ति दया पुनः शानदग्धस्तया देशनारमा संपद्यते पुनः ॥' अमः- मानाने दग्ध अशा शरप मानहनूनी आमा मगजे देह पुनः उत्पन होत नाही; कारण देशगंशा योजच जळून गेले. अमें विश: प्रदाय आहे यात जात अशा अवस्थेच्या पुरुषाग पुनः प्राय नाही; ५ स्याची प्ररावभूमि जो अविद्या ताही मादी. अमा अभिनाय, अगें रिसा, .

·पादः २] सभाष्यं भापानुवादसहितं च । [ ५१. उपहत (क्षीण) झालेले क्लेश तनु ह्मणजे विवेकख्यातीचा प्रतिबंध करण्याविषयीं असमर्थ हो-. तात. व यासच तनुत्व ह्मणतात. तसेच ते ह्या क्लेशांतील कोणीएकाने पराभव केल्यामुळे अथवा अतिशय विषय सेवन केल्यामुळे थांबून थांबून त्या त्या स्वरूपाने (पूर्वीप्रमाणे पुनः प्रकट होतात; याकरिता त्यांस विच्छिन्न असें ह्मणतात. कशावरून तर, रागाच्या) वेळी क्रोध नसतो; व परस्परविरोधी असल्याकारणानें क्रोध उत्पन्नही होत नाही. यावरून क्रोधाची विच्छिन्नता सिद्ध झाली. तसाच राग (विषयेच्छा) हा एकाविषयी असतां दुसऱ्या विपयांवर नसतो असें नाहीं; जसा, चैत्रनामक कोणी एक पुरुष एका स्त्रीच्या ठिकाणी प्रीतियुक्त असल्यामुळे दुसऱ्या स्त्रीविषयी विरक्त (प्रीतिरहित ), असे होत नाही; तर फक्त त्याविषयाविषयी राग उत्पन्न झाला असतो, व इतर ठिकाणी व्हावयाचा असतो. आतां तो राग त्या वेळेस अन्याठिकाणी प्रसुप्त किंवा तनु अथवा विच्छिन्न यांतून कोणीतरी एक अवश्य असतोच. त्यांपैकी विच्छिन्न राग घेऊन या ठिकाणी उदाहरण दिले. आतां विषयाच्या ठिकाणी जो राग लब्धवृत्ति (स्थिर झालेला ) त्यास उदार ह्मणतात. (आतां जरी प्रसुप्त व विच्छिन्न हे दुःखजनक नसल्यामुळे त्यांस क्लेश ह्मणतां येत नाही; तथापि उदारादिअव- स्थेत प्रसुप्तादिकांना दुःखदत्व आहे ह्मणून ह्यांस क्लेशत्व कायमच आहे.) आतां जर सर्व- क्लेशांचे ते ते स्वरूप भिन्न भिन्न कालांत असणार तर कोणता विच्छिन्न व कोणता प्रमुप्त क्लेश याप्रमाणे विभाग कसा सांगता येईल ? याचे समाधान असे की, जरी प्रसुप्तादिरूपाने चारही क्लेशांचे ऐक्य, हे झणणे बरोबर आहे; तथापि अवस्थाभेदामुळे क्लेशांचा विच्छिन्नादि विशेष विविक्षित आहे. जसा एका पुरुषाचा वालक, तरुण व वृद्ध इत्यादि विभाग त्याप्रमाणे आपणास व्यक्त करणाऱ्या अशा विषयध्यानरूप अंजनाने अभिव्यक्त (प्रकट ) झा- लेला उदार क्लेश आहे; याकरितां मुमुक्षूनी प्रतिपक्षभावनेप्रमाणे ( तद्विरुद्धाचरणाप्रमाणे ) विषयसंगत्यागही केला पाहिजे. याकरितां सर्व हे क्लेश अविद्याकारणाने अविद्येचेच भेद आहेत; कारण सर्व क्लेशांत अविद्याच व्याप्त आहे. व अविद्या ज्या वस्तूचें आलंबन करिते; त्या ठिकाणी क्लेशही स्थिर होतात; व विपरीतज्ञानकाली ते वृद्ध होतात. आणि अविद्या नष्ट झाली की तेही नष्ट होतात ॥ ४ ॥ सू०४ टी- ८ अथवा उत्तम ज्ञान (श्रवणादिरूप दर्शन ) हे अविद्येचा प्रतिपक्ष, याचप्रमाणे अस्मितावस्थेत भेददर्शन; मध्यस्थपणा रागद्वेषांविषयों; व अभिनिवेशाची अनुबंधबुद्धिनिवृत्ति; यांच्या भावनेने उपहत; ते तनु. असें वाच मि०. ९ येथे भाष्यांत 'विच्छिय विच्छिय पुनः समुदाचरन्ति' यांचे त्वरेनें पौनःपुन्य दासविणाऱ्या भाष्यकाराने विच्छिन्न प्रसुप्तान भिन्न असे सांगितले; कारण, प्रसुप्ति झणजे क्लेशांची व्यंजकाच्या विलंबाने एक, दोन, तान इत्यादि अनेकजन्मांच्या व्यापाराने व बहुकालाने प्रकटता न होणे ती. व विनिता तर पोडश्या प्रतिबंधामुळे देशप्रवाहाची थोडक्या कालांत मध्ये मध्ये अभिव्यक्ति न होणे; ती होय. तसाच 'तेन तैनात्मना ' इतक्याने तनुभवस्यैह्न भेद सांगि: तला. विज्ञान, वाच०. १० लब्धस्वाभाविकरत्ति, असा अर्थ. असे विज्ञा.. ११ प्लेसजननयोग्यत्व.. --- AM ·4 पातञ्जलयोगसूत्रम् । [साधन- आतां पांच क्लेशांची लक्षणे पांच सूत्रांनी सांगणार, त्यांत अविद्येचे लक्षण सांगतात, अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्या॥५॥ सूत्रार्थ:-अनित्याच्या ठिकाणी नित्य अशी बुद्धि, अपवित्राच्या ठिकाणी पवित्र अशी बुद्धि, दुःखाच्या ठिकाणी सुख अशी बुद्धि आणि अनात्म्याच्या ठिकाणी आत्मा अशी बुद्धि करणे ह्यासच अविद्या किंवा मोह असें ह्मणतात. भाप्यम्-अनित्ये कार्य नित्यख्यातिः । तद्यथा धुवा पृथिवी, ध्रुवा सचन्दतारका द्यौः, अमृता दिवौकस इति । तथाऽशुचौ परमवीभत्से कार्य शु- चिख्यातिः । उक्तश्च 'स्थानाद्वीजादुपष्टम्भानिःस्यन्दानिधनादपि । कायमायशौ- चत्वात्पण्डिता ह्यशुचिं विदुः । इत्यशुचौ शुचिख्यातिदृश्यते । नवेयं शशाङ्कलेखा क- मनीयेयं कन्या मध्वमृतावयवनिर्मितेव चन्द्रं भिवा निःसृतेव ज्ञायते । नीलोत्पल- पत्रायताक्षी हावगर्भाभ्यां लोचनाभ्यां जीवलोकमाश्वासयन्तीवेति कस्य केनाभिस- म्बन्धः । भवति चैत्रमशुचौ शुचिविपर्यासप्रत्यय इति । एतेनापुण्ये पुण्यप्रत्ययस्तयै- वानर्थे चार्थमत्ययो व्याख्यातः । तया दुःखे सुखख्याति वक्ष्यति । परिणामतापसं- स्कारदुःखैर्गुणवृत्तिविरोधाच दुःखमेव सर्व विवेकिन इति तत्र सुखख्यातिरविद्या । तया अनात्मन्यात्मख्यातियोपकरणेषु चेतनाचेतनेषु भोगाधिष्टाने या शरीरे पु- रूपोपकरणे वा मनस्यनात्मन्यात्मख्यातिरिति । तथैतदत्रोक्तं 'व्यक्तमव्यक्तं वा सत्त्वमात्मत्वेनाभिप्रतीत्य तस्य सम्पदमनुनन्दत्यात्मसम्पदं मन्वानस्तस्य व्यापदमनु शोचत्यात्मव्यापदं मन्वानः सर्वोऽमतिबुद्ध इत्येपा चतुप्पदा भवत्यविद्या मूलमस्य क्लेशसन्तानस्य कर्माशयस्य च सविपाकस्येति । तस्याश्वामित्रगोप्पदवद्वस्तुसतत्वं विज्ञेयम् । यया नामित्रो मित्राभावो न मित्रमा किन्तु तद्विरुद्धः सपत्नः। यया वाऽ- गोप्पदं न गोप्पदाभावो न गोप्पदमात्रं किन्तु देश एव ताभ्यामन्यद्वस्त्वन्तरम् । एवमविद्यान प्रमाणं न प्रमाणाभावः किन्तु विद्याविपरीतं ज्ञानान्तरमविद्येति ॥५॥ भाप्यार्थ:-अनित्यकार्याचे ठिकाणी नित्यत्व कथन करणे; ते जसें, पृथ्वी नित्य, चंद्र व नक्षत्रे यांसहित स्वर्ग नित्य, व स्वांत राहणारेही मृत्युरहित ह्मणने कवींच नाश न पावणारे असे आहेत. याप्रमाणे तसेंच, अपवित्र व अत्यंत निंद्य अशा देहाच्या ठिकाणी पवित्रता प्रतिपादन करणे. याप्रमाणेच मगवान् व्यासांनी सांगितले आहे की, 'मूत्रादिकांनी व्याप्त असें मातेचे उदर हे स्थान, मातापित्यांचे रक्त व वीर्य चीन, खाण्याच्या व पिण्याच्या पदार्याचा रसादिभाव हा उपष्टंभ (पोपक), अंशा सामुग्रीन शरीर निर्माण होते. पुढे शरी- रांतून मलमूत्रादि वाहणे, आणि शेवटी मरणानंतरही अपवित्र ! असे स्वमावतः अशनि अ. सूनही अंगरागादिकरन मुगंधीप्रमाणे वाटणारें, याकरितां ज्ञाते लोक यास अपवित्र - ·पादः २] सभाप्यं भापानुवादसहितं च । [५३, जाणतात. पूर्वी सांगितलेल्या हेतूंनी अपवित्र अशा शरीराचे ठिकाणी शुचिख्याति लोकांत दृष्ट आहे. जसें, 'खरोखर ही स्त्री नवीन चंद्राची जणू लेखाच होय. ही सुंदर कन्या स्वादु अमृताच्या अवयवांनी निर्माण केलेली अशी, चंद्राचा भेद करूनच निघाली असावी, असे वाटते. नीलकमलाप्रमाणे निचे विशाल नेत्र, शृंगारलीलायुक्तनेत्रांनी सर्व जीवांचे समाधान करणारी.' इत्यादि. यांत अपवित्र व परमनिंद्य अशा स्त्रीदेहाचा व अंधकारास नष्ट करणाऱ्या चंद्र- लेखा इत्यादिकांचा संबंध काय? परंतु याप्रमाणे लोकांत अशुचिपदार्थाच्या ठिकाणी शुचि- पणाचा विपरीत विश्वास होतोच. या अशुचिपदार्थावर शुचिख्यातिप्रदर्शनाने, अपुण्य में हिंसादि, त्यावर संसारांतून मुक्त करणाऱ्या पुण्यकर्माच्या पुण्याचा विश्वास; या प्रमाणेच मिळविणे, रक्षण करणे इत्यादि अनेक दुःखें असल्यामुळे अनर्थप्राय में धनादि यावर अ- र्थाचा प्रत्यय कथित झाला; कारण सर्वांना निंद्यत्व असल्यामुळे अशुचित्व आहे. तशीच दुःखाचे ठिकाणी सुखख्याति सांगतात,- आतां विचारी पुरुषांसं परिणामी सर्व दुःख देणारें ह्मणून दुःखच सर्व आहे; याकरितां त्या ठिकाणी सुखख्याति ही अविद्या होय. तसेंच अनात्म्याच्या ठिकाणी आत्मा अशी बुद्धि; ह्मणने बाह्य जे साधनभूत, अनड किंवा जड अथवा भोगाधिष्ठान में शरीर, किंवा पुरुषोपकरण में मन इत्यादि अनात्म्यावर आत्मबुद्धि, ही अविद्या होय. तसेंच पंचशिखाचार्याने याविषयी असे सांगितले आहे की, व्यक्त झणजे पुत्र, दारा, पशु इत्यादि चेतन, किंवा अव्यक्त ह्मणने शय्या, आसन इत्यादि अचेतन दृश्य- पदार्थास आत्मत्वेकरून मानून व त्यांस संपत्ति असे समजतो; व ती आपली संपत्ति मानून तिचा नाश होणार करितां शोक करितो. व शोकामुळे मोह पावतो (मूढ होतो.) अशी ही अविद्येची चार स्थाने आहेत. व पूर्वी सांगितलेल्या क्लेशसंतानास व फलविशिष्टवास- नांस मूल कारण अविद्याच आहे. आतां तिला 'अमित्र, अगोप्पद' या शब्दांप्रमाणे वस्तुसतत्व ह्मणने वस्तुत्व जाणावें. जसे, 'नामित्र' या शब्दाचा अर्थ, अमित्र ह्मणने शत्रु, तद्रहित मित्र, असा नसून शत्रुसमान सपत्न . ( सापत्न बंधु) असा आहे. अथवा जसें, 'अगोप्पद' शब्द गोप्पदभिन्न असून गोप्पसदृश जो गोप्पदाभाव व गोप्पद यांहून अन्य विपुल देश, तद्वाचक आहे. त्याप्रमाणे अविद्या ही विद्या (ज्ञान) किंवा केवल ज्ञानाभाव नसून विद्याविरुद्ध असे एकप्रकारचे ज्ञान आहे ॥ ५ ॥ आतां अविद्येनंतर होणारें में तिचें कार्य अस्मिता ती सांगतात, दृग्दर्शनशक्योरेकात्मतेवास्मिता ॥ ६॥ सूत्रार्थः-पुरुष आणि बुद्धि या दोघांच्या एकात्मतेस अस्मिता ह्मणतात. भाप्यम्-पुरुपो दृशक्तियुद्धिर्दर्शनशक्तिरित्येतयोरेकस्वरूपापत्तिरिवाऽस्मिता क्लेश उच्यते । भोग्यभोक्तृशक्तयोरत्यन्तविभक्तयोरत्यन्तासङ्कीर्णयोरविभागमाप्तावि- ·५४] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [साधन- च सत्यां भोगः कल्पते । स्वरूपमतिलम्भे तु तयोः कैवल्यमेव भवति । कुतो भोग इति । तथा चोक्तम् । वुद्धितः परं पुरुपमाकारशीलविद्यादिभिर्विविक्तमपश्यन् कु- र्यात्तत्रात्मबुद्धि मोहेनेति ॥६॥ भाप्यार्थः-दृक्शक्ति तो पुरुष व ज्यायोगाने भोग होतो असें साधन जी दर्शन- शक्ति ती बुद्धि. या दोहोंची एकस्वरूपापत्ति ह्मणने तादात्म्य (एकीभाव) तत्तुल्य एका- कार जो क्लेश त्यास अस्मिता ह्मणतात. परस्परांचे धर्म अत्यंत भिन्न असल्यामुळे दोघेही अत्यंत विभक्त (भिन्न ) अशा पुरुष व बुद्धीची एकाकारता झाली असतांच भोग संभवतो. भेदग्रह झाल्यावर तर परवैराग्यामुळे परस्परांचा वियोगच होतो. तेव्हां भोगाची संभावना कोट्न असणार ? याकरितां भोग एकात्मतेवांचून संभवत नाही; त्याच्या उपपत्तीकरिता एकात्मतारोपास प्रमाण भोग होय. अस्मितेचे स्वरूप व अविद्येपासून अस्मिता उत्पन्न होते अशाविषयी पंचशिखाचार्यांचे वाक्य आहे; ते असें, 'वस्तुतः अविचारी पुरुप, बुद्धीहून पुरुष पृथक् व आकृति, स्वभाव, विद्या इत्यादिकांचा व पुरुषाचा काही संबंध नसतां आका- रशीलविद्यादिकांच्या ठिकाणी मोहाने (पूर्वसूत्रांत सांगितलेल्या अविद्ये) आत्मबुद्धि मणने 'शांताद्याकारवान् मी आहे, जाग्रदादिस्वभाव मी आहे, विद्यादिमान् मी आहे,' अशा प्रका- रची अस्मिता करितो.' ॥६॥ आतां अस्मिता सांगून तिचे कार्य जो राग त्याचे लक्षण सांगतात, सुखानुशयी रागः ॥ ७॥ सूत्रार्थः-सुखाचा अनुभव घेतल्यानंतर मागाहून जी त्या सुखाची किंवा त्याच्या साधनाची इच्छा त्यास राग असें ह्मणतात. भाप्यम्-मुखाभिज्ञस्य सुखानुस्मृतिपूर्वः सुखे तत्साधने वा यो गर्धस्तृष्णा लोभः स राग इति ॥७॥ भाप्यार्थः-कांही सुखाचा अनुभव ज्याने घेतला आहे; त्याला त्या सुखाचें स्मरण झाल्यानंतर त्या मुखाविषयी अथवा त्याच्या साधनाविषयीं जो गर्ध झणजे अति उत्कट इ- च्या व लोभ त्यास राग ह्मणतात ॥७॥ आतां रागानंतर उत्पन्न होणारा जो द्वेष त्याचे लक्षण सांगतात,- दुःखानुशयी देपः॥८॥ मूत्रार्थ:-दुःखाना अनुभव घेतल्यानंतर मागाहून स्मरण होऊन जो त्या दुःखाविषयी किया त्याच्या माधनाविषयीं क्रोध त्यास द्वेप असे ह्मणतात. भाष्यम्-दुःखाभितस्य दुःखानुस्मृतिपूर्वो दुःसे तत्साधने वा यः प्रतियो म. न्युनिघांसा क्रायः स ट्रेपः ।। ८ ।।

·पादः २] सभाष्यं भापानुवादसहितं च । [५५ भाप्यार्थः काही दुःखाचा अनुभव घेतलेल्या पुरुषास त्या दुःखाचें पूर्वी स्मरण हो- उन दुःखाविषयीं अथवा दुःखसाधनाविषयीं जो प्रतिव ह्मणने प्रतिकार, क्रोध किंवा उद्विग्नता त्यास द्वेप ह्मणतात ॥ ८ ॥ आतां अभिनिवेशाचे लक्षण सांगतात,- स्वरसवाही विदुपोऽपि तथा रूढोऽभिनिवेशः ॥९॥ सूत्रार्थः-अत्यंत सूक्ष्म जीवापासून ते ब्रह्मापर्यंत सर्व प्राण्याला स्वभावतः मरणापासून में भय वाटत असते त्यास अभिनिवेश ह्मणतात. भाष्यम्-सर्वस्य प्राणिन इयमात्माशीनित्या भवति, 'मानभूवं भूयासम्' इति । न चाऽननुभूतमरणधर्मकस्यैपा भवत्यात्माशीः । एतया च पूर्वजन्मानुभवः प्रतीयते। स चायमभिनिवेशः क्लेशः स्वरसवाही कृमेरपि जातमात्रस्य प्रत्यक्षानुमानागमैरसंभा- वितो मरणत्रास उच्छेदृष्टयात्मकः पूर्वजन्मानुभूतं मरणदुःखमनुमापयति । यथा चा- यमत्यन्तमूढेपु दृश्यते क्लेशस्तथा विदुपोपि विज्ञातपूर्वापरान्तस्य रूढः । कस्मात्, समाना हि तयोः कुशलाकुशलयोर्मरणदुःखानुभवादियं वासनेति ॥९॥ भाप्यार्थः-विद्वान् असो, किंवा मूर्ख असो; सर्वप्रकारच्या प्राण्यांची अशी नेहमी आशीः ह्मणने प्रार्थना (एका प्रकारची इच्छा ) असते की, 'मी नसावे असे नाही तर मी असावें लणने नित्य जीवंत असावें. आता अशा प्रकारची इच्छा, ज्याने कधी मरणधर्माचा ( मरणाचा) अनुभव घेतला नाहीं; त्यास कधी होणार नाही. या अशा प्रकारच्या इच्छे- वरून पूर्वनन्मांतील मरणदुःखाचा अनुभव त्याच्या कारणावरून अनुमित होतो. पूर्वी सांगितलेली प्रार्थना ही अभिनिवेशनांवाचा क्लेश होय. तो अभिनिवेशनामक क्लेशच स्वर- सवाही ह्मणने स्वाभाविक ( स्वभावतःच) वासनारूपप्रवाहाने वाहणारा, मरणदुःखाचें प्रत्यक्ष, तत्संबंधी अनुमान व शास्त्रइत्यादिकांनी असंभावित (कधी कल्पनेत न ये- णारा), अत्यंत मूढ अशा कृमि ह्मणने क्षुद्रप्राण्यालाही मरणत्रास ( मरणदुःख ), उच्छेद- दृष्टीचा कार्यभूत असा पूर्वजन्मी अनुभविलेल्या मरणदुःखाचें अनुमान करवितो. जसा हा मरणत्रास अत्यंत मूढप्राण्याच्या ठिकाणी दिसतो; तसा, विज्ञात ह्मणने संप्रज्ञातयोगाने साक्षात् केला आहे प्रपंचाचा आदि व अंत ज्याने अशा अर्थात् तत्त्वज्ञासही वर्तमान अस- तो. कशावरून तर, विद्वान् व अविद्वान् या दोहोंसही मरणदुःखाचा अनुभव असतो; त्यामु- ॐ खरोखर ही वासना ( संस्कार ) दोघांचीही समान आहे ॥९॥ आतां पूर्वी क्रियायोग क्लेशतनूकरणार्य (क्लेशनाशाकरितां ) ह्मणून सांगितला; त्यांत केश तन करणाऱ्याचें फल सांगतात, ·। पातञ्जलयोगसूत्रम् । [साधन- ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः॥ १०॥ सूत्रार्थ:-ते क्लेश साधनाने सूक्ष्म झाल्यावर चित्ताच्या लयाने त्याग करण्याला योग्य आहेत. भाष्यम् ते पञ्च क्लेशा दग्धवीजकल्पा योगिनश्चरिताधिकारे चेतसि प्रलीने सह तेन वाऽस्तङ्गच्छन्ति ॥ 'स्थितानान्तु वीजभावोपगतानाम् ॥ १०॥ भाष्यार्थः-अंकुरोत्पत्तीविषयीं असमर्थ अशा जळालेल्या बीजाप्रमाणे ते अविद्यादि पांच क्लेश, योग्याचे समाप्त आहे अधिकार ज्याचा असें अंतःकरण प्रलीन झाले असतां त्यासह अस्तास जातात झणजे नष्ट होतात ॥ १० ॥ आतां स्थित ह्मणजे बीनमावास प्राप्त झालेले जे स्थूल क्लेश त्यांचा त्यागोपाय सांगतात,- ध्यानहेयास्तवृत्तयः॥ ११ ॥ सूत्रार्थः-क्लेशांच्या स्थूल वृत्ती त्या ध्यानाने त्याग करण्याला योग्य आहेत. भाष्यम्-क्लेशानां या वृत्तयः स्थूलास्ताः क्रियायोगेन तनूकृताः सत्यः प्रसं- ख्यानेन ध्यानेन हातव्याः, यावत् सूक्ष्मीकता याबद्दग्धवीजकल्पा इति । यथा च व- स्राणां स्थूलो मलः पूर्व निर्धूयते, पश्चात् सूक्ष्मो यत्नेनोपायेन चाऽपनीयते तथा खल्पप्रतिपक्षाः स्थूला वृत्तयः क्लेशानाम् । मूक्ष्मास्तु महामतिपक्षा इति ॥ ११ ॥ भाप्यार्थः बीजमावास प्राप्त झालेल्या क्लेशांच्या ज्या स्थूल म० अवस्था ज्यांची अशा वृत्ती, त्या प्रथम पूर्वी सांगितलेल्या क्रियायोगाने अल्प केल्या असतां पुढे समाधींतील प्रज्ञारूपध्यानेंकरून त्यक कराव्या; त्या सूक्ष्मीकृत झणजे दग्धवीनाप्र- माणे होईपर्यंत. नसा वस्त्रांचा मोठा मल पूर्वी वाऱ्याने झटकून टाकतात; आणि नंतर मूक्ष मल दगडावर आपटणे वगैरे प्रयत्नाने व रिठे, सावण वगैरे साधनानें दूर करितात; त्याप्रमाणे देशांच्या स्थूल वृत्ती, स्वल्प ह्मणने क्रियायोगानें तन होतात; परंतु सूक्ष्म वृत्ती दूर कर- ण्यास, अतिदुष्कर असा प्रसंख्यानरूप अग्नि व असंप्रज्ञातयोगाने साध्य होणारा असा चित्तनाश ही साधने लागतात ॥ ११ ॥ आतां क्लेशांचे निरूपण करून तन्मूलच कर्माशय, हे सांगतात,- केशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः ॥ १२ ॥ मार्य:-कर्माशयाला कारण देश आहेत. त्या कर्माशयाचे दोन प्रकार आहेत, एक दृष्टनन्मवेदनीय व दुसरा अदृष्टनन्मवेदनीय. अभिव्यक्त आहे ·पादः २] सभाप्यं भापानुवादसहितं च । [५७ भाष्यम्-तत्र पुण्यापुण्यकर्माशयः कामलोभमोहक्रोधप्रसवः स दृष्टजन्मवेदनी- यश्चादृष्टजन्मवेदनीयश्च । तत्र तीवसंवेगेन मन्त्रतपःसमाधिभिनिवर्तित ईश्वरदेवताम- हर्पिमहानुभावानामाराधनादा यः परिनिप्पन्नः स सद्यः परिपच्यते पुण्यकर्माशय इ- ति । तथा तीव्रक्लेशेन भीतव्याधितकृपणेपु विश्वासोपगतेपु वा महानुभावेषु वा त- पस्विपु कृतः पुनःपुनरपकारः स चापि पापकर्माशयः सद्य एव परिपच्यते । यथा नन्दीश्वरः कुमारो मनुष्यपरिणाम हित्वा देवत्वेन परिणतः । तथा नहुपोऽपि देवानामिन्द्रः स्वकं परिणामं हित्वा तिर्यक्त्वेन परिणत इति । तत्र नारकाणां ना- स्ति दृष्टजन्मवेदनीयः कर्माशयः । क्षीणक्लेशानामपि नास्त्यदृष्टजन्मवेदनीयः कर्मा- शय इति ॥ १२ ॥ भाष्यार्थ: -त्या चित्तांत धर्माधर्मरूप कर्माशय हा काम, लोभ, मोह व क्रोध हे क्लेश आहेत मूल कारण ज्यास असा दोन प्रकारचा आहे. एक तर ह्या जन्मांतच वेदनीय ह्मणने भोग्य (भोगला जाणारा) व दुसरा अन्यजन्मांत भोग्य. त्यांत दृष्टजन्मभोग्याचे उदाहरण,- जसा, तीनसंवेगानें व मंत्र, तप व समाधि या साधनांनी आचरित किंवा ईश्वरादिकांच्या सेवेने संपादित केलेला पुण्यकर्माशय तो तत्काल परिपक्व होतो, तसाच, तीव्रक्लेशाने भ्यालेला, व्याधि- ग्रस्त व दीन यांविषयी किंवा विश्वास पावलेल्याविषयीं अथवा. तपस्वी, साधु यांविषयी वारंवार केलेला अपराध तो पापकर्माशय, तोही या जन्मींच परिपक्व होतो. यांस दृष्टांत, नंदीश्वर हा चाल्यअवस्थेत व मनुष्यदेहांतच मनुष्यदेहकारण टाकून देवत्व पावला. तसाच नहुषराजाही देवांचा स्वामी झाला असताही आपल्या देवशरीरकारणाचा त्याग करून तिर्यक्त्व (अज- गरत्व ) पावला. आतां जे कुंभीपाकादिनरकांत पचणारे त्यास दृष्टजन्मभोग्य कर्माशय. नाहीं; ( कारण, धर्म किंवा अधर्म यांची उत्पत्तीच नाही:) व तसाच, ज्यांचे क्लेश क्षीण 'झाले आहेत; त्यांसही पुढील जन्मांत कर्माशय भोग्य नाहीं ॥ १२ ॥ आतां, केवल कर्माशयांविषयींच क्लेश कारण आहे असें नाहीं; तर त्यांच्या फलावि- पयाही कारण आहे. याकरितां ती फलें दुःखोत्पत्तीविषयी केशांना साक्षात् परंपरेने द्वारे आहेत असे सांगतात,- सति मूले तदिपाको जात्यायुभोंगः॥ १३ ॥ सूत्रार्थः-क्लेशरूप. मूळ राहिले असतां कमांचें फळ जाति, आयुष्य आणि भोग ही होतात. भाष्यम्-सत्सु क्लेशेषु कर्माशयो विपाकारम्भी भवति नोच्छिन्नक्लेशमूलः। यथा तुपावनद्धाः शालितण्डला अदग्धवीनभावाः प्ररोहसमर्या भवन्ति नापनीततुपा द- ८ ·५८] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [साधन- ग्धवीजभावा वा । तथा क्लैशावनद्धः कर्माशयो विपाकमरोही भवति नापनीतक्लेशो न प्रसंख्यामदग्धक्लेशबीजभावो वेति । स च विपाकत्रिविधो जातिरायुर्भोग इति । तत्रेदं विचार्यते, किमेकं कर्म एकस्य जन्मनः कारणमथैकं कर्माऽनेकं जन्माऽऽक्षि- पतीति । द्वितीया विचारणा, किमने कर्म अनेक जन्म निर्वर्तयति, अथानकं क- मैं जन्म निवर्तयतीति। न तावदेकं कर्मकस्य जन्मनः कारणम् । कस्मात, अनादिका- लप्रचितस्याऽसंख्येयस्याऽवशिष्टकर्मणः सांपतिकस्य च फलनमानियमादनाश्वा- सो लोकस्य प्रसक्तः स चानिष्ट इति । नचैक कर्माऽनेकस्य जन्मनः कारणम् । कस्मा- व, अनेकेषु कर्मसु एकैकमेव कर्माऽनेकस्य जन्मनः कारणमित्यवशिष्टस्य विपाककाला- भावः प्रसक्तः स चाप्यनिष्ट इति । न चाने कर्माऽनेकस्य जन्मनः कारणं, कस्मा- तदनेकं जन्म युगपन्न संभवतीति क्रमेण वाच्यम् । तथा च पूर्वदोपानुपङ्गातस्माजन्म- मायणान्तरे कृतः पुण्यापुण्यकर्माशयमचयो विचित्रः प्रधानोपसर्जनभावनावस्थितः मायणाभिव्यक्त एकमपट्टकेन मिलित्वा न भरणं प्रसाध्य संमूच्छित एकमेव जन्म क- रोति । तच्च जन्म तेनैव कर्मणा लघ्यायुप्कं भवति । तस्मिन्नायुपि तेनैव कर्मणा भोगः संपद्यत इति । असौ कर्माशयो जन्मायुर्भोगहेतुत्वात्रिविपाकोऽभिधीयत इति । अत एकभविकः कर्माशय उक्त इति । दृष्टजन्मवेदनीयस्त्वेकविपाकारम्भी भोगहेतु- त्वाविविपाकारम्भी वाऽऽयुर्भोगहेतुत्वात् । नन्दीश्वरवन्नहुपद्वति । क्लेशकर्मविपा- कानुभवनिर्मिताभिस्तु वासनाभिरनादिकालसंमूछितमिदं चित्तं चित्रीकृतमिव सर्वतो मत्स्यजालं ग्रन्थिभिरिवाततमित्येता अनेकभवपूर्विका वासनाः । यस्त्वयं कर्माशय एप एवैकभविक उक्त इति । ये संस्काराः स्मृतिहेतवस्ता वासनास्ताश्चानादिका- लीना इति । यस्त्वसावेकभाविकः कर्माशयः स नियतविपाकश्थानियतविपाकश्व । तत्रादृष्टजन्मवेदनीयस्य नियतविपाकस्यवायं नियमो न त्वदृष्टजन्मवेदनीयस्यानिय- तविपाकस्य । कस्मात् । यो द्यदृष्टजन्मवेदनीयोऽनियतविपाकस्तस्य त्रयी गतिः कृत- स्याऽविपाकस्य नाशः प्रयानकर्मण्यावापगमनं वा नियतविपाकमधानकर्मणाऽभि- भूतस्य वा चिरमवस्थानमिति । तत्र कृतस्याविपकस्य नाशो यथा, हेच नामः कृष्णस्य । यत्रेदमुक्तम् । 'देव ह वै कर्मणी वेदितव्ये पापकस्यको राशिः पुण्य- मनोऽपदन्ति तदिच्छस्व कर्माणि मुकतानि कर्तुमिहव ते कर्म कवयो वेदयन्ते ।' प्रथा- नकर्मण्याापगमनं यत्रेदमुक्तम् । स्यात्स्वल्पः सङ्करः सपरिहारः समत्यवमर्शः कु- गलस्य नाऽपकायाऽलम् । कम्मान् । कुगलं हि मे बहन्यदस्ति यत्रायमावापगतः स्व. गेऽप्यपकपमन्यं करिष्यतीति । नियतविपाकमधानकर्मणाऽभिभूनस्य या चिरमवस्था शुक्लकर्मोदयादि- ·साल पादः २] समाप्यं भापानुवादसहित च [५९ नम् । कथम् । अदृष्टजन्मवेदनीयस्यैव नियतविषाकस्य कर्मणः समानं मरणमभिव्य- तिकारणमुक्तम् । न त्वदृष्टजन्मवेदनीयस्यानियतविपाकस्य । यत्वदृष्टजन्मवेदनी- यं कर्माऽनियतविपाकं तन्नश्येदावापं वा गच्छेत् । अभिमतं वा चिरमप्युपासीत यावत्समानं कर्माभिव्यञ्जकं निमित्तमस्य न विपाकाभिमुख करोतीति । तद्विपाक- स्यैव देशकालनिमित्तानवधारणादियं कर्मगतिश्चित्रा दुर्विज्ञाना चेति । नचोत्सर्ग- स्याऽपवादानिवृत्तिरित्येकभविकः कर्माशयोऽनुज्ञायत इति ॥ १३ ॥ भाप्यार्थ:-अविद्यादि क्लेश असले तर धर्माधर्मरूप कर्माशयाच्या परिणामास आरंभ होतो; व त्याचे मूल जे क्लेश ते ज्ञानानाने सर्वथा दग्ध झाले असतां होत नाही. जसें, न काढलेले किंवा न नळालेले साळीचे तांदूळ अंकुर उत्पन्न होण्यास समर्थ होतात (त्यास अंकुर उत्पन्न होतात;) व तेच वरील साल काढल्यानंतर किंवा वीनभाव दग्ध झाला असतां अंकुरोत्पत्तीस समर्थ होत नाहीत. त्याप्रमाणे केशयुक्त कर्माशयास विपाकरूप अंकुर येतात; व सर्वथा क्लेशरहित किंवा योगाग्नानें क्लेशांचा बीजभाव जळून गेला असतां येत नाहीत. आता तो विपाक ( कर्माशयाचें फल ) जन्म, आयुष्य व भोग असा तीन प्रकारचा आहे. त्यांत असे विचारणे आहे की, काय, एक कर्म एकाच जन्मास निमित्त ? अथवा एक कर्म अनेक जन्मांस फलदानाकरितां उत्पन्न करितें ? (ही एक विचारणा.) आतां दुसरी विचारणा (संशय) अशी की, काय, अनेक कर्मे अनेकजन्मांस उत्पन्न करितात ? किंवा अनेक कमें एक जन्म करितात? (असे चार संशय.) त्यांत एक कर्म एका जन्मास कारण तर ह्मण- तां येत नाहीं; कारण, अनादिकालापासून प्रत्येक जन्मांत सांठवत गेलेलें ह्मणून भोगल्यावां- चूनच अपरिमित शेप ( शिलक ) राहिलेले कर्म व सांप्रतचे कर्म, यांच्या फलक्रमाचा (अनंतकामध्ये अमुककर्माचे फल प्रथम किंवा अमुकांचे अनंतर याप्रमाणे) नियम नसल्यामुळे लोकांना पुण्यानुष्ठानाच्या फलाबद्दल अविश्वास प्राप्त झाला; व तो तर इष्ट नाही. दुसरें, एक कर्म अनेकजन्माला कारण, हेही ह्मणतां येत नाहीं; कारण, अनेककांमध्ये एक- एकच कर्म अनेकजन्माला कारण होणार; तेव्हां अवशिष्टकांच्या जन्मरूपविपाकास काल मुळीच मिळणार नाही असे होणार हेही इष्ट नाही. तिसरें, अनेक कर्मे एका जन्माला कारण असें ह्मणतां येत नाहीं; कारण, तें अनेक जन्म एककालीं संभवत नाहीं; यामुळे क्र- मानेच झटला पाहिजे. तेव्हां प्रथमपक्षांतील अनाश्वास (अविश्वास) प्रसंग आला! त्याकरितां सिद्धांत हा की, जन्मापासून मरणापर्यंत मध्ये केलेला अनेक प्रकारचा पुण्यापुण्यरूप कर्माशयसमूह सूत्र १३ टीप-१ एककाव्य अनेक जन्म संभवत नाही, हे अयोग्याविषयी; योगी तर, प्रारब्धकमीचा क्षय होण्याकरिता एककाली अनेक देह धारण करून भोगाने कर्मक्षय करितात.(अयोग्याविषयीच,)जर एकवेळी हजार कर्म हजार जन्म करितील; तर त्यानंतर हजार कम क्षय होऊन शेष राहिलेल्या कर्माचा विपाककाल व फ्लक्रमनियन होईल. परंतु जन्म एकवेळी मुळीच नाही. वाच..

·पातञ्जलयोगसूत्रम्। [साधन गौणप्रधानभावांस प्राप्त होऊन व मरणकाली आरंव्धकर्माच्या भोगसमाप्तीने अवकाश सांप- डून एककाली व एकप्रयत्नाने स्वफलदानाकरितां मरण प्राप्त झाल्यानंतर अतिवेगाने एकच जन्म करितो. तेच जन्म त्याच कर्मानें लब्धायु (प्राप्त आहे आयुष्य ज्यास असें) होते. व त्या आयुष्यांत त्याच कर्मानें भोग मिळतो. याप्रमाणे हा कर्माशय जन्म, आयुष्य व भोग ह्यांस हेतु असल्यामुळे ह्यांस त्रिविपाक ( तीन आहेत फलें ज्याची असा ) ह्मणतात. ह्मणून पूर्व आचार्यांनी एकभविक ह्मणने एक आहे भव ( जन्म ) ज्यांत असा कर्माशय सांगितला. आतां एकजन्मांतच फलद होणारा कर्माशय केवल भोगहेतूमुळे एकविपाकारंभी अथवा आयुष्य व भोग या हेतूंनी द्विविपाकारंभी होतो. यास दृष्टांत; जसें, नहुपरानाला दीर्घायुप्यत्व इंद्रत्वसंपादक (इंद्रपद प्राप्त करवून देणाऱ्या कर्मानेच मिळाले, ह्मणून ब्राह्मणछलरूपपापानें केवल सर्पभोगरूप एकच विपाक उत्पन्न झाला. व नंदीश्वरास आठवर्षांच्या आयुप्यांतच तीव्रसंवेगाधिमात्र उपायाने देवांस असणारे आयुष्य व भोग हे दोन विपाक उत्पन्न झाले. क्लेश व कर्म यांच्या विपाकाच्या चित्तवृत्तिसमूहरूप अनुभवाने उत्पन्न केलेल्या ज्ञानरूपवासनांनी अनादिकालाच्या ठिकाणी वृद्ध (पुष्ट) झालेले, व अनेक प्रकारच्या वासनांनी पटाप्रमाणे सर्वबाजूंनी चित्रित झा- लेले चित्त, अनेक गांठी देऊन मोठ्या तयार केलेल्या माशाच्या जाळ्याप्रमाणे असते; याकरितां ह्या वासना अनेभवपूर्विक (अनेक जन्म आहे पूर्वी ज्यांना अशा) आहेत. आणि जो हा धर्माधर्मरूप कर्माशय तो एकमविक (एक आहे भव ह्मणने जन्म ज्यास असा) सांगितला. स्मरणास कारणभूत ने संस्कार त्याच वासना, व त्या अनादिकालापासून उत्पन्न होऊनं परंपरेनें प्राप्त झाल्या आहेत. आतां जो हा एकभविक कर्माशय तो नियतविपाक झणजे काहीएक विनावांचून नियमाने होणारा आहे विपाक ज्याचा तो, व त्याहून विपरीत तो अनियतवि- पाक, असा दोन प्रकारचा आहे. त्यांत अदृष्टजन्मवेदनीय व नियतविपाक अशा कर्माशया- चाच एकभविक हा नियम; अदृष्टजन्मवेदनीय व अनियतविपाकाचा नाही. कारण, जो अदृष्टजन्मवेदनीय नियतविपाक, त्याच्या तीन गति (प्रकार) आहेत. त्या अशा, केलेल्या कर्माशयाचा अविपक्क (फलांकांचूनच) नाश होणे, ही एक; दुसरी, प्रधानकर्मे जी यागादि, त्यांमध्ये ह्मणने त्यांबरोबरच अंगभूत जी पशुहिंसादि कमें यांची अविरुद्ध फलप्राप्ति; सून १३ टीप-२ जें अतिशय फलोत्कट होऊन त्वरितच फल देईल; ते प्रधान. आणि जे काही अवकाशाने देईल ते उपसर्जन ह्मणजे गाण. चाच०. ३ त्यांत नंदीवर व नहुष या दोहोंचा मनुष्यशरीरानेच पादक्यादिअयस्थे प्रमाणे देवरूप य सर्परूप परिणाम झाला. माणून दुमरा जन्म नन्हे, कारण, अपूर्व देह उत्पन्न बाला नाही. विशा.. ४ नाही तर, मनुष्ययानानंतर देव अथवा पशुपक्ष्यादिकांच्या योनिभोगाची उपपत्ति होणार नाही; व मनुष्यजन्मात तर त्या यारानांची अनुपपत्ति. याप्रमाणे भवयासनांचाही मनुष्य जन्मानंच भय अगा अर्थ. वि. मि०, ५ जरों, धान्यानांबरोबर उपन झालेल्या तृणवांजांची, त्या धाः न्यागेवरन गंग्रहात स्थापना झाल्यामुळे पुनः धान्यांजांबरोबरच पेरणी होते; स्वतंत्र करावी लागत नाही. त्याप्रमाणे, दगन्या प्रधानकांवरांचर अंगभावाने अनुष्टित कर्माचे फलदान यरावरच राममायें. विहा.. , ·" - .. पादः २] सभाप्यं भापानुवादसहितं च । [६१. तिसरी, नियतविपाक में प्रधान कर्म हे स्वविरुद्ध फल देणारे असले तर त्याने स्वफलदानावि- पयी पराभूत होऊन काही जन्मपर्यंत अत्यंत गाढ निद्रिस्ताप्रमाणे राहणे. त्यांतील पहिली गति जी कृतकर्माचा फलांवांचून नाश ; तो असा, शुक्ल कर्म ह्मणने धर्म, त्याच्या उदयाने ह्याच लोकांत कृष्ण ह्मणने अधर्म याचा नाश होतो. याविषयी श्रुतीत सांगितले आहे,- "पुण्यरूप व पापरूप अशी दोन कर्मे सर्वपुरुषांनी अवश्य जाणावीत; कारण, पुण्यनिर्मित मुख्य राशि पापराशीचा नाश करितो; त्याकरितां पुण्यकर्मे करण्याविषयींच अवश्य इच्छा कर. ती कर्मे तुला ह्याच लोकी आहेत; अन्यलोकी नाहीत; असे विद्वान् प्रतिपादन करितात." याप्रमाणे. आतां ज्याविषयी पंचशिखाचार्याने सांगितले, तें हैं पुढे सांगावयाचेंच प्रधानकर्मात आ- वापगमन जाणावें. ते असें, "हिंसादिकांपासून उत्पन्न झालेल्या पातकाशी यज्ञादिकर्मांपासून उत्पन्न झालेल्या अपूर्वाचा (पुण्याचा) थोडाच मिश्रीभाव होणार; व तोही थोड्याच प्राय- श्चित्ताने परिहार (दूर) करण्यास शक्य आहे. जरी कदाचित् प्रमादेंकरून प्रायश्चित्त केलें नाही; तथापि तो 'सप्रय॑वमर्श' ह्मणजे सहन करण्याजोगा आहे. याकरितां तो अल्प संकर कोणत्याही प्रकाराने कुशलकर्माचा नाश करण्यास समर्थ नाही. कारण, तो पुण्यवान् असें सांगतो की, 'माझें पुण्य पुष्कळ आहे; व ज्या ठिकाणी हा थोडासा पापाचा संकर पुण्याबरोबर झाला आहे; तो स्वर्गातही कुशलहानि अति थोडीच करील.' आतां तिसऱ्या गतीत प्राधान्य ह्मणने बलवत्त्व घ्यावयाचें, अंगित्व नाही. तें बलवत्त्व असें, नियमित विपा- कत्व असल्यामुळे इतरास फलदानास अवकाश न मिळाल्यामुळे नियतविपाक कर्म में प्रधान (बलीय), व अनियतविपाक अप्रधान (दुर्वल). अशा प्रधानकर्माने पराभूत झालेल्या अप्रधान कर्माची केवल बीजभावाने चिरकाल विपाकावांचूनच स्थिति असणे. येथे शंका अशी येते की, पूर्वी प्रायणाने ह्मणने मरणानेच कर्माशय विशेष अभिव्यक्त होतो असे सांगितले व आतां चिरकाल अवस्थित असतो, असें पूर्वापरविरुद्ध कसे? याचे उत्तर असे की, पूर्वी मरण अभिव्यक्तीस कारण ह्मणून जे सांगितले, ते अदृष्टनन्मवेदनीय नियतविपाककर्मासच, आनियतविपाककर्मास नाहीं; एवंच परस्पर विरोध नाही. आतां में अदृष्टनन्मवेदनीय अनि- यताविपाककर्म असते ते क्वचित् विपाकावांचून नाश पावतें; कोठे कोठे प्रधानकर्मावरोवर तृणवी- जांप्रमाणे अविरुद्ध फल देणारे होते; व कदाचित् इष्ट फल देण्याकरितां, नोपर्यंत आपणास अनुकूल असें व कर्माची अभिव्यक्ति करणारे निमित्त फलोन्मुख करीत नाहीं; तोपर्यंत प्रतीक्षा करीत (वाट पहात) राहील. त्या प्रधानकर्माने अभिभूत झालेल्या विपाकाचीच कर्मगति, कोणत्या देशांत, कोणत्या वेळी व कोणत्या निमित्ताने होणार; असा निश्चय करण्यास अशक्य सू० १३ टी०-६ याप्रमाणे दृष्टही आहे; ते असें, अतिशय पुण्याने प्राप्त झालेल्या मुखरूप अमृताच्या डोहांत बुज्या मारणारा पुण्यवान् पुरुष यत्किंचित् पापलेशाने उपपादित जो दुःस्वरूप अमिकण त्याग सहज सहन करितो. वाच... ज्योतिटोमादियागांत. ८ प्रधानकर्मफलावरोवरच उपका- रिपणाने, फलदातृत्वाने नाही; कारण या पक्षांतं प्रधानन्द अंगित्वेकरून ग्रहण केलेला नाही. .

·पातञ्जलयोगसूत्रम् । [साधन- असल्यामुळे ही अभिभूत कर्मगति चित्रा झणजे अद्भुतरूप व जाणण्यास अत्यंत कठिन आहे. आतां कचित् अपवाद असला तरी उत्सर्गाची सर्वत्र हानि होते असे नाही. त्याकरितां क- माशयाचे एकमविकत्व स्वाभाविकच आहे असे आह्मी मानितों ॥ १३ ॥ आतां सांगितलेले कर्म वं कर्मविपाक यांनी होणाऱ्या क्लेशांचे मुख्य फल सांगतात, ते हादपरितापफलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात् ॥ १४ ॥ मूत्रार्थः-ते जाति, आयुष्य आणि भोग जर पुण्यापासून झाले तर सुख उत्पन्न करितात, आणि पापापासून झाले असले तर दुःख उत्पन्न करितात. भाप्यम्-ते जन्मायु गाः पुण्यहेतुकाः सुखफलाः, अपुण्यहेनुका दुःखफला इति ॥ 'यथा चेदं दुःखं प्रतिकूलात्मकमेवं विपयमुखकालेऽपि दुःखमस्त्येव प्रतिकू- लात्मकं योगिनः । कथं तदुपपाद्यते' ॥१४॥ भाप्यार्थः-ते जन्म, आयुष्य व भोग पुण्यकर्माने झाले असता त्यापासून सुखरूप फल मिळा ; व पापकर्माने झाले असल्यास दुःखरूप फल देतात ॥ १४ ॥ आतां अशी शंका येते की, जसे हे दिसणारे रोगादि दुःख सर्वप्राण्यांस प्रतिकूल असल्यामुळे नकोसे वाटते; याप्रमाणे सर्वठिकाणी विषयसुखकालीही योग्यांस दुःख वाट- तेच हे कसे ? ते सांगतात,- परिणामतापसंस्कारदुःखैरणवृत्तिविरोधाच दुःखमेव सर्व विवेकिनः ॥ १५ ॥ सूत्रार्थ:-परिणाम, ताप व संस्कार या दुःखाने व परस्पर अत्यंत विरुद्ध अशा ज्या सुखदुःखमोहरूप गुणांच्या वृत्ती त्यांनी विवेकी पुरुषाला सर्वच दुःख मणने प्रति- भाप्यम्-सर्वस्यायं रागानुविद्धश्चेतनाचैतनसाधनाधीनः मुखाऽनुभव इति तत्राऽस्ति रागजः कर्माशयः । तथा च द्वेष्टि दुःखसाधनानि मुद्दति चेति देषमोह- कुनोऽप्यस्ति । तथा चोक्तम् । नानुपहत्य भूतान्युपभोगः सम्भवतीति हिंसाक- तोऽप्यस्ति शारीरः कर्माशय इति । विषयमुखं चावियेत्युक्तम् । या भोगेप्विन्द्रि याणां तृप्तरुपयान्तिस्तत्सुखम् । या लोल्यादनुपशान्तिस्तदुःखम् । न चेन्द्रियाणा भोगा- भ्यासेन वैष्ण्यं कर्तुं शक्यम् । कस्मात् ! यतो भोगाभ्यासमनु विवर्द्धन्ते रागाः कौशला- नि चेन्द्रियाणामिति । तस्मादनुपायः मुखस्य भोगाभ्यास इति । स खल्वयं दृश्चिक विषमीत इवागीविपण दष्टो यः मुखार्थी विपयाननुवासिता महति दुःखप. मन्न इति । एषा परिणामदुःखता नाम प्रतिकूला मुखावस्थायामपि योगिनमेव हिनाति । अथ का तापपना । सर्वस्य देपानुपिद्धयतनाचेतनसाधनाधीनस्तापानुभव इति कूल वाटते.

·पादः २] सभाष्यं भाषानुवादसहितं च । [६३ तत्रास्ति द्वेपजः कर्माशयः। सुखसाधनानि च प्रार्थयमानः कायेन वाचा मनसा च परिस्पन्दते ततः परमनुग्रहात्युपहन्ति चेति परानुग्रहपीडाभ्यां धर्माधर्मावुपचिनोति । स कर्माशयो लोभान्मोहाच भवतीत्येपा तापदुःखतोच्यते । का पुनः संस्कारदुःखता। सुखानुभवात्सुखसंस्कारातिशयो दुःखानुभवादपि दुःखसंस्कारातिशय इति । एवं कर्मभ्यो विपाकेऽनुभूयमाने सुखे दुःखे वा पुनः कर्माशयमचय इति । एवमिदमना- दिदुःखस्रोतो विप्रसृतं योगिनमेव प्रतिकूलात्मकत्वादुद्वैजयति । कस्मात् । अक्षिपात्र- कल्मो हि विद्वानिति । यथोर्णातन्तुरतिपात्रे न्यस्तः स्पर्शेन दुःखयति तान्येपु गात्राव- यवेषु एवमेतानि दुःखान्यक्षिपात्रकल्प योगिनमेच क्लिश्नन्ति नेतरं प्रतिपत्तारम् । इतरं तु स्वकर्मोपहृतं दुःखमुपातमुपानं त्यजन्तं त्यक्तं त्यक्तमुपाददानमनादिवास- नाविचित्रया चित्तवृत्या समन्ततोऽनुविद्धमित्रा विद्यया हातव्य एवाहङ्कारममकारा- नुपातिनं जातं जातं बाह्याध्यात्मिकोभयनिमित्तास्त्रिपर्वाणस्तापा अनुप्लवन्ते तदेव- मनादिदुःखस्रोतसा व्यूह्यमानमात्मानं भूतग्रामं दृष्ट्वा योगी सर्वदुःखक्षयकारणं सम्य- ग्दर्शनं शरणं प्रपद्यत इति गुणवृत्तिविरोधाच दुःखमेव सर्व विवेकिनः । प्रख्याम- त्तिस्थितिरूपा बुद्धिगुणाः परस्परानुग्रहतन्त्रीभूत्वा शान्तं घोरं मूई वा प्रत्ययं त्रिगु- णमेवारभन्ते चलञ्च गुणवृत्तमिति क्षिप्रपरिणामि चित्तमुक्तम्।रूपातिशया वृत्तातिशयाश्च परस्परेण विरुध्यन्ते । सामान्यानि लतिशयैः सह मवर्तन्ते । एवमेते गुणा इतरेतराश्र- येणोपार्जितसुखदुःखमोहमत्यया इति सर्वे सर्वरूपा भवन्ति । गुणप्रधानभावकृत- स्त्वेषां विशेष इति । तस्माद्दुःखमेव सर्व विवेकिन इति । तदस्य महतो दुःखस- मुदायस्य प्रभववीजमविद्या, तस्याश्च सम्यग्दर्शनमभावहेतुः । यथा चिकित्साशास्त्रं चतुर्वृहं रोगो रोगहेनुरारोग्यं भैपज्यमित्येवमिदमपि शास्त्रं चतु!हमेव । तद्यथा, संसारः संसारहेनुर्मोलो मोक्षोपाय इति । तत्र दुःखबहुलः संसारो हेयः । प्रधानपुरु- पयोः संयोगो हेय देनुः। संयोगस्याऽत्यन्तिकी निवृत्तिानम्। हानोपायः सम्यग्दर्श- नम् । तत्र हानुः स्वरूपमुपादेयं हेयं वा न भवितुमर्हति । हाने तस्योच्छेदवादमसङ्गः। उपादाने च हेतुबादः । उभयमत्याख्याने शाश्वतवाद इत्येतत्सम्यग्दर्शनम् । 'तदे- तच्छात्रं चतुर्ग्रहमित्यभिधीयते ॥१५॥ भाष्याः सर्वप्राणिमात्रांस खरोखर प्रयम कोणत्याही पदार्यावर प्रीति असन्या- वांगून त्यापासून मुग होत नाही; व मुखापासून कोणाचा संतोप होत नाही; असे नाही. तेव्हां त्या मुखानुभवाच्या वेळी त्या मुराविषयी प्रथम इच्छा उत्पन्न होते. रागापासून (इच्छेपासून ) 'हे नुस मन्ना निरंतर असो, कधीही नाश न पायो' इत्यादि संकल्पात्मक - .

·६४] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [साधन- मानस कर्माशय ( धर्माधर्मरूप ) होतो. पुढे कर्माशयापासून जन्मादि दुःखें; हे पूर्वी सांगि- तलेच आहे. तसाच त्या वेळेस मुखाचा अनुभव घेणारा, दुःखसाधनांचा, प्रतिकूल असल्यामुळे द्वेप करितो व दुःखाचा परिहार न झाल्यामुळे माह पावतो. यावरून रागापासून उत्पन्न होणान्या कर्माशयाप्रमाणे द्वेष व मोह यांपासून उत्पन्न होणारा कर्माशयही त्या वेळेस असतोच. याप्रमाणे ह्मणजे मुख रागानुबद्ध आहे असें 'मुखानुशयी रागः' या सूत्रावर आहीं सांगितले. याप्रमाणे मानससंकल्पात्मक कर्माशय व त्यापासून होणारी दुःखेंही सांगितली. आतां शारीरही कर्माशय सांगतो; तो असा, मुखभोगकाली कोणत्याही प्राण्याचा नाश केल्यावांचून शरीरपुष्टयादिसुखाचा उपभोग संभवत नाहीं; या कारणास्तव हिंसेपासून उत्पन्न झालेला शारीरही कर्माशय सुखकाली असतोच. आणि विषयसुख हे परिणामी दुःख देणारे, करितां तें अविद्यारूप क्लेश, असें.पूर्वीच सांगितले. आतां जी भोगाविषयीं इंद्रियांच्या तृप्तीची उपशांति ह्मणने चित्ताच्या व्यापाराची समाप्ति, तीच सुख होय. आणि जी इंद्रियांच्या लौल्याने झणजे भोगतृष्णेनें चित्ताची अनुपशांति ह्मणने वृत्तिचांचल्य, त्यास दुःख ह्मणतात. आतां इंद्रियांचे दृष्णाराहित्य भोगाभ्यासाने करणे शक्य नाहीं; कारण ज्यामुळे, भोगाभ्यास जसा जसा अधिक करावा तसतशी, तृष्णा कमी न होतां, राग (क्लेश) व इंद्रियांची कुशलता ही अधिकच वाढत जातात. त्याकरितां भोगाभ्यास सुखास उपाय नाही. तर तो, जसा विच्वाच्या विपाने भ्यालेला मनुष्य त्याच्या निवृत्तिरूपसुखाची इच्छा करीत असतां त्यास अतिउग्रविपाच्या सर्पाने दंश केला मणने अतिदुःखांत मग्न होतो. त्याप्रमाणे कामादिक्षुद्रदुःखाने भीत (भ्यालेला) ह्मणून तन्निवृत्त्याख्य मुखाची इच्छा करणारा अशा पुरुपास स्त्रीपुत्रादिभयरूप महासर्पाने दंश केला असतां विषयांचा उपभोग घेत परिणामी मोठ्या दुःखरूप चिखलांत गढून जातो. अयो- ग्यास परिणामींच हा दुःखसमूह द्वेप्य होतो, व योग्यास उपभोगकालींच अनहेतुदर्शनाने दुःख करितो. (असा मोठा दोघांत भेद आहे.) आतां तापरूप दुःखता कोणती? त्याचे उत्तर,-साला द्वैपाने व्याप्त नी चेतन आणि अचेतन साधनें तदधीन तापानुभव असतोच; करितां त्या ठिका- णीही द्वेषापासून उत्पन्न झालेला कर्माशय असतोच. तेथेही सुखसाधनाची इच्छा करणारा प्रथम मनाने व्यापार केल्यानंतर वाणीने, त्यानंतर देहाने चेष्टा करितो. त्यानंतर दुसऱ्यावर मोठा अनुग्रह (कृपा) किंवा दुसऱ्याला पीडा देतो. या रीतीने दुसऱ्यावर अनुग्रह व पीडा यांयोगाने पुण्य व पातक यांचा संग्रह करितो. तो संतापकाळचा कर्माशय लोभापासून व मोहापासून उत्पन्न होतो; ह्मणून ह्यास तापदुःखता असें ह्मणतात. आतां संस्कारदुःखता कोणती ? उत्तर:- मुखानुभवापासून मुससंस्कारातिशय, य दुःखानुभवापासून सुद्धा दुःखसंस्कारातिशय उत्पन्न होतो. (या तात्पर्य असे की, प्रथम मुखदुःपयांच्या अनुभवांनी तो संसाराशय नागृत नसतो; मंतर कालादिविशेषांनी तो नागृत होतो; त्यानंतर स्मृति, तीपासून राग य द्वेष, त्यांपासून प्रवृत्ति, त्यानंतर पुनः दुःरा. याप्रमाणे येथे क्रम समनावा.) याप्रमाणे धमाधर्मरूपसंस्कारांपासून , ·पादः २] सभाष्यं भापानुवादसहितं च । [६६ सुद्धा सुखरूप अथवा दुःखरूप फलाचा उपभोग होत असतां पुनः कर्म व त्यापासून उत्पन्न होणारे फल यांचा संचय होतच असतो. याप्रमाणे अनादिपरंपरेने चालत आलेला व वि- स्तीर्ण असा हा दुःखप्रवाहं विवेकी योग्यासच प्रतिकूल वाटल्यामुळे मनास उद्वेग उत्पन्न करितो. कारण, विवेकी (योगी) हा नेत्रांतील गोलकाप्रमाणे आहे. झणजे जसा एकादा 3- तितु (वकऱ्याचा केंस किंवा दुसरा एकादा बारीकसा केंस) डोळ्यांत गेला असतां त्याच्या स्पर्शाने दुःख होतें (तो डोळ्यांत खुपतो; ) त्याप्रमाणे पुढे उत्पन्न होणारी ती सर्व दुःखें योग्याच्याच सर्व शरीरास, लहानसा केस मुद्धा जसा डोळ्यांत खुपतो, त्याप्रमाणे ती प्राप्त होण्याच्या पूर्वीच अतिशय क्लेश देतात; तशी इतरास (मूर्खननास) नाही. आता इतर ह्मणने जो योगी नव्हे त्याप्रत तर, तो स्वकर्माने में में प्राप्त होईल त्यांस उपभोगानें सारणारा व जे संपले असेल त्यांचे ग्रहण करणारा, आणि अनादिसिद्ध वासनांच्या योगाने (नानारूप) अशी जी अविद्या तिणे जणूं चोहोंकडून व्याप्तच झाला आहे की काय ह्मणूनच सर्वथा त्याग करण्याला योग्य अशा देह व इंद्रियांचे ठिकाणी सुद्धा 'मी' व 'माझे' अशी बुद्धि धारण करणारा असा अ- सल्यामुळे वारंवार बाह्य ( आधिदैविक व आधिभौतिक) व आध्यात्मिक या उभयनिमित्तांनी प्राप्त होणारे, व आधिदैविक, आधिभौतिक व आध्यात्मिक अशी तीन आहेत पर्ने ज्यांना असे (त्रिविध) ताप व्याप्त करितात. (तात्पर्य,–'योग्यास भावी परिणाम पूर्वीच माहित असतो ह्मणून तो तसली कर्मेच करीत नाहीं; व अयोग्यास भावी परिणाम काय, हे माहित नसल्यामुळे तो कमें तर करून जातो; त्यानंतर केल्या कर्माचा वरा वाईट परिणाम कांही तरी झालाच पाहिजे; त्यामुळे विविध ताप हे त्यात प्राप्त होतातच; ते त्याच्याने नंतर काही केल्याने दूर करवत नाहीत.) याप्रमाणे अनादि अशा दुःखप्रवाहाने आपण व सर्व प्राणिमात्र वाहून जात आहेत असे पाहून योगी भावी सर्वदुःखांचा नाश करणारे असे साधन पूर्वीच प्राप्त करवून घेतो. याकरितां सत्वादिगुणांच्या वृत्तीचा परस्पर विरोध (ह्मणने एका वेळेस एकठिकाणी अनेकांची स्थिति न होणें असें) असल्यामुळे विवेकी जो आहे त्याला सर्वच दुः- खमय वाटते. आतां तो गुणवृत्तिविरोध असा,-प्रख्या ह्मणने प्रकाश, प्रवृत्ति ह्य० क्रिया, व स्थिति स० स्तंभ; एतद्प ने बुद्धिरूपाने परिणत झालेले (परिणामास पावलेले) सत्त्वादिक गुण ते परस्परांच्या साहाय्याने शांत, घोर अथवा मूढ अशा वृत्ती त्रिगुणच पणने मुखदुःख- मोहयुक्तच उत्पन्न करितात. (तात्पर्य, नी एकादी वृत्ति शांत अथवा घोर किंवा मूढ होते ती सर्वही त्रिगुणन असते; केवल एकएक गुणाची अशी नसते.) आतां येथे अशी शंका येते की, मुखकाली मुद्धां पोडेसें दुःस नियमाने असतेच असें पूर्वी पटले, तर असे मानण्यास प्र- माण काय ? उत्तर-प्रदीपाच्या अवयवांप्रमाणे बुद्धीने अवयव ने गुण त्यांची क्रिया प्रति- क्षणी भिन्न भिन्न होत असल्यामुळे शारप्रकारांनी चित्तास सिमपरिणामी (क्षगोक्षणी भिन्न भिन्न परिणाम पावगारें) असे सटले आहे. त्यांनही एकच प्रत्यय खरा, परंतु शांत, घोर व ·६६ ] - , पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ साधन- मूढ अशा विरुद्ध वृत्ती उत्पन्न होण्याचे कारण, बुद्धीच्या रूपांचे उत्कर्ष व वृत्तीचे उत्कर्ष हेच परस्पर विरोध करितात; त्यामुळे वर सांगितलेल्या अनेक विरुद्ध वृत्ती उत्पन्न होतात. (धर्म, ज्ञान, वैराग्य व ऐश्वर्य; आणि अधर्म, अज्ञान, अवैराग्य व अनैश्चर्य, अशी बुद्धीची भावरूप आठ रूपं व शांत, घोर इत्यादि द्रव्यरूप वृत्ती आहेत.) (तो विरोध असा, उत्कर्ष पावलेले धर्मादिक अधर्मादिकांशी विरोध करितात, झणजे ज्या वेळेस धर्मादिकांचा उत्कर्ष त्या वेळेस अधर्मादिक मुळीच असत नाहीत.) आतां ज्या वेळेस काही अपकृष्ट (हीनत्रल) व काही अतिशय (बलिष्ठ) असे असतात, त्या वेळेस अपकृष्ट व उत्कृष्ट हे दोघे बरोबर एके ठिकाणी राहतात; कारण उत्कृष्टांबरोबर अपकृष्ट, सामर्थ्य नसल्यामुळे विरोध न करितां मु- काट्याने उत्कृष्टांबरोबर राहतात. जसे हे सत्वादिगुण एकमेकांच्या साहाय्याने सुखदुःखमोह- रूप असे होतात त्याप्रमाणेच सर्व पदार्थ सुद्धा सर्वरूप (सुखदुःखमोहरूपच) आहेत. आता यांमध्ये एक गौण व एक प्रधान असा विशेप आहे त्यामुळे विवेकी जो आहे त्याला सर्वच दुःखमय असे वाटते. आतां या सर्व अति महत् दुःखसमुदायाचे उत्पत्तिकारण पाहिले तर अविद्या ही होय; व इचाही अभाव (नाश) होण्याला मुख्य साधन सम्यग्दर्शन (उत्तम शास्त्र) हे होय. आतां या योगशास्त्राला उत्तमशास्त्रत्व कसे ते सांगतात, जसे चिकित्सा (वैद्य) शास्त्रांत रोग, रोगहेतु, आरोग्य व औषध असे चार व्यूह (विचार किंवा अंगें) आहेत, त्याप्रमाणे या शास्त्रांतही चार न्यूह आहेत; ते असे,-संसार, संसारहेतु, मोक्ष व मोक्षप्राप्तीचा उपाय हे होत. आतां त्यांत अतिशय दुःखांनी व्यापिलेला संसार हा हेय (त्याज्य ) होय; प्रधान (बुद्धि) व पुरुष यांचा संयोग हा हेयहेतु मणने संसारास कारण होय; संयोगाची अगदी सर्वथा निवृत्ति होणे हे हान (दुःखत्याग) हान मोक्ष होय; व हानाचा (मोक्षाचा) उपाय ज्यांत सांगितला तें सम्यग् दर्शन (उत्तम शास्त्र) होय; (अर्थात् प्रकृति व पुरुष यांच्या विवेका. पासून झालेला नो माक्षात्कार तोच हानोपाय (मोक्षोपाय) होय. व तो साक्षात्कार, या शा• प्रांत सांगितलेला जो असंप्रज्ञात योग त्याने तर फारच लवकर होतो. याकरितां या शा• याला सम्यग्दर्शनत्व सिद्ध होते. आणि मोक्षाकरितां या शाबाना अभ्यास अवश्य केला पाहिजे. असा माष्यकाराना अभिप्राय होय.) आतां त्यांत हाता' पणन हान करणारा अर्थात् पुरुष या सरप उपादेय (माय) किंया हेय यांपैकी काहीन होगाला योग्य नाहीं; का रण, मापा हान अमें पटलें तर सरूपोचोदवादप्रमंग (आत्मसरूपानाग नाश करणे अशा भतारच्या यादानी प्राप्ति ) यंगार व सरूपाने उपादान असे मणा तर ममारणतापार माम होणार मगर्न सरुप उपादेय (उत्पाप) गाव्यामुळे कार्यलाना अनित्यत्य येउन मांसालाना गुल होणार ; एपदयारिता दोन्ही मतांना त्याग फेल्या मायने अगोद आत्मा निरग राग नामिद भाला गा ऐनने या गांगनानालग मापन भौगात || १६ ॥ भाना गाय पनाह हाट ते गार प्यूर प्रमानेंग मुमार सांगतात, ·पादः २] सभाप्यं भापानुवादसहितं च।. [६७ हेयं दुःखमनागतम् ॥ १६ ॥ सूत्रार्थः-पुढे प्राप्त होणारे (च) दुःख दूर करण्याला योग्य आहे. भाष्यम्-दुःखमतिमुपभोगेनातिवाहितं न हेयपक्षे वर्त्तते । वर्तमानं च स्वक्ष- णे भोगारूढमिति न तत् क्षणान्तरे हेयतामापद्यते । तस्माद्यदेवाऽनागतं दुःखं तदे- वाक्षिपात्रकल्पं योगिनं क्लिश्नाति नेतरं प्रतिपत्तारम् । तदेव हेयतामापद्यते । तस्मा- देव इयमित्युच्यते । तस्यैव कारणं प्रतिनिर्दिश्यते ॥ १६ ॥ भाष्यार्थ:- : या शास्त्रांत चार व्यूह सांगितले, त्यांत प्रथम 'हेय' ह्मणून एक व्यूह सांगितला; तर ते 'हेय' या पदार्ने मुख्यदुःख प्यावयाचे. त्यांत अतीत ह्मणने भूतकालिक (मागे गेलेलें ) दुःख तर उपभोगानें संपविलें (अर्थात् क्षीण झाले ) ह्मणून ते हेयकोटींत येत नाही. (ह्मणने त्याच्या नाशाविषयी प्रयत्न करावयास नको.) तसेंच वर्तमान प्रणने सध्या प्राप्त झालेले दुःख मुद्धा हेयकोटीत नव्हे; कारण त्याचा हल्ली उपभोग, होत आहे ह्मणून आपण त्याच्या नाशाकरितां नो प्रयत्न करणार तेथपर्यंत ते मुळीच राहत नाही. तेव्हां आतां राहतांपैकी राहिले दुःख अनागत ह्मणने भावी (पुढे प्राप्त होणारें :) तेच हेय होय. तेंच भावी दुःख डोळ्यांत खुपणाऱ्या ऊर्णातंतूप्रमाणे योग्याप्रत क्लेश देते; इतर प्रतिपत्ता ह्मणने शब्दादिकेंकरून भावी दुःख हल्ली कळत असतांही पुनः अज्ञानाप्रमाणे तिकडे लक्ष न देणारा अशा पुरुषास ते भावी दुःख क्लेशकारक होत नाही. तात्पर्य, ते अनागत (मावी) दुःखच हेयकोटींत प्राप्त होते त्यामुळेच त्या अनागतदुःखाला हेय ह्मणतात ॥१६॥ आतां त्याचे कारण सूत्रकार सांगतात, द्रष्टदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः ॥ १७ ॥ मूत्रार्थ:-द्रष्टा (पुरुष) व दृश्य या दोहोंचा संयोग हा हेयास (दुःखरूपसंसारास) हेतु आहे. भाप्यम्-द्रष्टा बुद्धेः प्रतिसंवेदी पुरुपः। दृश्या बुद्धिसत्वोपारूढाः सर्वे धर्माः। तदेतदृश्यमयस्कान्तमणिकल्प सन्निधिमात्रोपकारिदृश्यत्वेन भवति पुरुषस्य व दृशि- रूपस्य स्वामिनः। अनुभवकर्मविषयतामापनमन्यस्वरूपेण प्रतिलब्धात्मकं स्वतन्त्रमपि परार्थत्वात्परतन्त्रम् । तयोईग्दर्शनशक्त्योरनादिरर्थकृतः संयोगो हेयहेतुर्दुःखस्य कारणमित्यर्थः । तथा चोक्तम् । तत्संयोगहेतुविवर्जनात्स्यादयमात्यन्तिको दुःखम- तीकारः। कस्मात् । दुःखहेतोः परिहार्य्यस्य प्रतीकारदर्शनात् । तद्यया । पादतलस्य भेद्यता, कण्टकस्य भेत्तृत्वं, परिहारः कण्टकस्य पादानधिष्ठानम्पादत्राणव्यवहितेन वाऽधिष्ठानम् । एतत्रयं यो वेद लोके स तत्र प्रतीकारमारभमाणो भेदजंदुःखं नामोति । - .

·६८ पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ साधन- कस्मात् । त्रित्वोपलब्धिसामर्थ्यादिति । अत्रापि तापकस्य रजसः सत्वमेव तप्यम् । कस्मात् । तपिक्रियायाः कर्मस्थत्वात् सत्त्वे कर्मणि तपिक्रिया नाऽपरिणामिनि नि- प्क्रिय क्षेत्रज्ञे दर्शितविपयत्वात् । सत्त्वे तु तप्यमाने तदाकारानुरोधी पुरुपोऽनुतप्यत इति दृश्यते । 'दृश्यस्वरूपमुच्यते ॥ १७ ॥ भाष्यार्थ:-बुद्धिसाक्षी पुरुप तो द्रष्टा; व त्यात्या इंद्रियांच्या व्यापाराने बुद्धीच्या ठिकाणी आरूढ झणजे प्रतिबिंबित झालेला शब्दादिक सर्व धर्म वं बुद्धिसत्व (बुद्धि) हे सर्व दृश्य होय. ते हे दृश्य लोहचुंबकमण्याप्रमाणे केवळ अन्य पदार्थ जवळ मात्र करण्यात साधक व स्वताही दृश्य असल्यामुळे ते केवळ ज्ञानस्वरूप जो स्वामी पुरुष त्याचे स्व (आत्मीय) होते. (आतां येथे अशी शंका येते की, दृश्य ( बुद्धि ) स्व, व त्याला एक अन्य स्वामी ह्मणजे ते परतंत्र, असे मानण्याचे कारण काय ? ह्मणजे तीच बुद्धि स्वतः द्रष्ट्री असे का मानूं नये ? तर असे मानतां येत नाहीं; कारण, तें, भोगरूप जो अनुभव तद्रूप में पुरुषाचें कर्म, तद्विपयतेप्रत ( भोग्यवस्तुत्वाप्रत ) प्राप्त झाले यामुळे नरी अन्यस्वरूपाने ( पुरुष- चैतन्याने ) त्याला स्थिति प्राप्त झाली आहे, ह्मणून ते स्वतंत्र आहे; असे आहे. तथापि त्याचा सर्व व्यापार पुरुषार्थाकरितांच, ह्मणून ते परतंत्रच होय. (मणने ते दुसन्याचे स्व होय.) त्या दृक्शक्ति व दर्शनशक्तीचा (बुद्धिपुरुषांचा ) संयोग पुरुषार्थाकरितां अना- दि आहे; व तोच हेयहेतु होय, झणजे दुःखाचे कारण होय, असा अभिप्राय समजावा. याच प्रमाणे पंचशिखाचार्यांनी सांगितले आहे की,- 'त्या बुद्धिपुरुपांचा संयोग हाच नन्ममरणरूपदुःखास कारण आहे; त्याचा अगदी उच्छेद करून टाकिला असतां दुःखा- चाही अगदी उच्छेद होईल, ( आतां अशी शंका येते की, अनादिकालापासून प्रवृत्त झालेला नो दुःखहेतुसंयोग त्याचा उच्छेद कसा व्हावा ? तर याचे उत्तर असे की, ) परिहार करण्यास शक्य असा जो दुःखहेतु त्याचा उच्छेद झालेलाही पाहण्यांत आहे; तो असा,-पायाचा खालचा भाग ( तळपाय ) ह्याचा, कांटा मोडला असतां दुःख पावणे असा धर्म आहे; व कांट्याचा धर्म, पायांस टोचला असता दुःखहेतु असा आहे. आतां दुःखाचा परिहार दोन प्रकाराने, एक तर कांट्यावर मुळीच पाय न टाकणे हा, किंवा दुसरा, त्यावर जोडा इत्यादिक घालून चालणे, हा होय. आतां जेथे दुःख होतें तें स्थान, दुःखाचे कारण व त्या दुराचा परिहार, हे तीन ज्यास माहित आहेत तो तत्काळ त्या त्या दुःखाचा उच्छेद करितो; मणून पायांत कांटा मोडल्यापासून होणारे दुःख त्यास मुळीच प्राप्त होत नाही. जसे है वायगांत सांगितलेले प्रय माहित असले हाणने दुःख होत नाही; तसेच अंतःतही झाल्यास प्राप्त होत नाहीं; कारण, अंतर्दुःखाही परिहार इत्यादि प्रय त्याला माहित अमने आणून. आनां दृष्टांताप्रमाणे येथे मुद्धा, बुद्धीना रानस अंश तो तापफ (ताप देणारा)। -- ·पादः २] सभाप्यं भापानुवादसहितं च । . [६९ सत्वांश तोच तप्य (ताप पावणारा), (व बुद्धिपुरुषांचा वियोग होणे हा परिहार; याप्रमाणे त्रय आहे. ) आतां वर सत्वच तप्य ह्मणून सांगितले, तेथे पुरुष का तप्य होऊं नये? तर पुरुष तप्य होत नाहीं; कारण, 'तप' ह्या धातूला कर्मस्थत्व मणने कर्मतंत्रत्व आहे; तात्पर्य, तप धातु हा सकर्मक आहे; तेव्हां सत्त्व कर्म असतां तपधातूचा प्रयोग परिणामरहित व क्रियारहित अशा क्षेत्रज्ञाचे (आत्म्याचे ) ठिकाणी होत नाही. आतां बुद्धिसत्वाने सर्व विपय पुरुषास निवेदन केले ह्मणून ज्या वेळेस सत्व ताप पावत असते त्या वेळेस प्रतिबि- वरूपाने पुरुष बुद्धिसत्वसमानाकार होतो झणून मूढलोकांना पुरुषच ताप पावतो असे दिसते ।। १७ ॥ आतां दृश्याचे स्वरूप सांगतात,- प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकम्भो- गापवर्गार्थ दृश्यम् ॥ १८॥ सूत्रार्थ:-प्रकाश, क्रिया आणि स्थिति हे ज्याचा स्वभाव आहे, भूत आणि इंद्रियें ही ज्याचे स्वाभिन्न परिणाम आहेत; आणि में पुरुषाला:भोग तसाच मोक्ष देण्याला प्रवृत्त आहे, त्यास दृश्य असें ह्मणतात. भाष्यम्- प्रकाशशीलं सत्वं क्रियाशील रजः स्थितिशीलन्तम इति एते गुणाः परस्परोपरक्तपविभागाः परिणामिनः संयोगविभागधर्माण इतरेतरोपाश्रयेणो- पार्जितमूर्तयः परस्पराङ्गाङ्गिलेऽप्यसम्भिन्नशक्तिपविभागास्नुल्यजातीयातुल्यजातीय- शक्तिभेदानुपातिनः प्रधानवेलायामुपदर्शितसन्निधाना गुणत्वेऽपि च व्यापारमात्रेण प्रधानान्त तानुमितास्तिताः पुरुपार्यकर्तव्यतया प्रत्युक्तसामर्थ्यास्सन्निधिमारोपका- रिणोऽयस्कान्तमणिकल्पाः प्रत्ययमन्तरेणैकतमस्य वृत्तिमनुवर्तमानाः प्रधानशब्दवा- च्या भवन्ति । एतद्देश्यमित्युच्यते । तदेतद्भूतेन्द्रियात्मकम्भूतभावेन पृथिव्यादिना मू- क्ष्मस्थूलेन परिणमते, तथेन्द्रियभावेन श्रोत्रादिना सूक्ष्मस्थूलेन परिणमत इति । तन्तु नाप्रयोजनमपि तु प्रयोजनमुररीकृत्य प्रवर्तत इति । भोगापवर्गार्थ हि तदृश्यं पुरुप- स्योत । तत्रेष्टानिष्टगुणस्वरूपावधारणमविभागापन्नम्भोगो भोक्तु: स्वरूपावधारणमप- वर्ग इति द्वयोरतिरिक्तमन्यदर्शनन्नास्ति । तथा चोक्तम् । अयन्तु खलु त्रिपु गुणेषु कर्तृप्वकर्तरि च पुरुपे तुल्याऽनुल्यजातीये चतुर्थे तरिक्रयासाक्षिण्युपनीयमानान् सर्व- भावानुपपन्नाननुपश्यन्नदर्शनमन्यच्छङ्कत इति । तावेतो भोगापवर्गों बुद्धिकृतौ युद्धावेव प्रवर्तमानी कथं पुरुषेऽपदिश्यते इति । यया विजयः पराजयो वा योपु वर्तमानः ·७०] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ साधन- स्वामिन्यपदिश्यते । स हि तस्य फलस्य भोक्ता' इति एवम्वन्धमोक्षौ बुद्धावेव वर्तमानौ पुरुपेऽपदिश्यते स हि तत्फलस्य भोक्ता' इति । बुद्धेरेव पुरुषार्थापरि- समाप्तिर्वन्धस्तदर्थावसायो मोक्ष इति । एतेन ग्रहणधारणोहापोहतत्वज्ञानाभिनि- वेशा बुद्धौ वर्तमानाः पुरुपेऽध्यारोपितसद्भावाः ‘स हि तत्फलस्य भोक्ता' इति । दृश्यानान्तु गुणानां स्वरूपभेदावधारणार्थमिदमारभ्यते ॥ १८ ॥ भाष्यार्थः :-प्रकाश करणे हा सत्वाचा स्वभाव (धर्म), रजोगुणाचा स्वभाव यत्न व चलन (हालणे चालणे), तमाचा स्वभाव स्थिति ह्मणजे प्रकाशही नाही आणि यत्न व चलनही नाही अशा प्रकारचा आहे. याप्रमाणे हे सत्वादि तीन गुण, एकमेकांशी संमिश्न झालेले व त्यांत एकेकाचा भाग सर्वांत अधिक असावयाचा (ह्मणने सत्वगुणाचा भाग स- वांत अधिक असला तर त्यांत रजोगुणाचा व तमोगुणाचा भाग थोडा थोडा संसृष्ट (एकत्र) झालेला असावयाचा असाच रजोगुणाचा भाग सर्वांत अधिक असला तर त्यांत सत्व व तमाचा भाग थोडा थोडा असावयाचा; असाच तमोगुणाचा प्रकार.) अशा प्रकारचे व परिणाम ( अव- स्थातर पावणारे; तसेच परस्परांत एकत्र होणारे व पुनः परस्परांपासून विभाग पावणारे; तसेच सर्व गुण एकमेकांच्या साहाय्याने अवयवी (घटादिक कार्य) उत्पन्न करणारे (त्यावरून गुणांना द्रव्यत्व सिद्ध होते.); तसेच ते एक अंग व एक अंगी अशा धर्मानें त्या सर्वांनी जरी एका द्रव्याला उत्पन्न केलें तथापि त्यांत प्रकाश हा गुण सत्वाचाच, क्रिया ( यत्न, चलन इत्या- दिक) गुण हा रजाचाच, व स्थितिगुण हा तमाचाच; ह्मणून प्रकाशादिशक्तिविभागाचे संमिश्रण (एकीभाव) कधीही होत नाहीं; तसेच, सत्वादिक हे व्यक्तिरूपाने अनंत आहेत, परंतु त्यांवर असणारी जी सत्वत्व, रजस्त्व व तमस्त्व, अशा प्रकारची जाति तिच्या योगानें जे; तुल्यनातीय व विजातीय असे सहकारिशक्तिभेद (अनेकांनी मिळून एक कार्य करावयाचें असे सामर्थ्यविशेष ) त्यांनी ते एकमेकांचे साहाय्य घेऊन कार्य उत्पन्न करण्यास समर्थ होणारे; तसेच ते आपआपल्या प्रधानावस्पेंत विकारांमध्ये स्पष्ट होणारे, (दिव्यशरीर उ- त्पन्न करावयाचे असतां सत्वगुण प्रधान, व रन व तम ही अंगें; मनुष्यशरीर उत्पन्न करा: वयाचे असतां रजोगुण प्रधान व सत्व व तम ही अंगें; तसेंच तिर्यक्छरीर उत्पन्न करावयाचे असतां तमोगुण प्रधान व सत्व व रन ही अंगें, याप्रमाणे व्यक्त होणारे); तसेच, च्या प्रधानावस्थेत त्यांस एकमेकांचे अंगत्व असते त्या वेळी मुद्धा प्रधानांत गुप्तरीतीने असले तरी त्यांच्या नुसत्या व्यापारानेच ज्यांच्या सत्तेचें अनुमान होऊ शकते असे; तसेच, पुरुषार्थीकरितांच केवळ ज्यांच्या शक्तीने प्रयोजन आहे (पुरुषार्थ का एकदा संपला गणने गुणांचें कार्य करणे बंद होते) असे; तसेच, नसा लोखंडास आकर्षण करणे हा लोहचुंबकाचा समाव त्याप्रमाणे चित्ताचे आकर्षण करणे हा (गुणांचा) विषयांचा स्वभावच सणावयाचा एकमेकां- - ·पादः २] सभाप्यं भापानुवादसहितं च । [७१ तेवढ्या जवळ आणण्यानेच पुरुषावर उपकार करणारे असे; तसेच, ज्या वेळेस त्यांची अभि- व्यक्ति नसते (त्यांस प्राधान्य नसते) त्या वेळेस अन्य प्रधानगुणाच्या अनुरोधाने वागणारे असे 'प्रधान' या शब्दाने प्रसिद्ध आहेत (सत्वादि तीन गुणांस प्रधान असें लणतात.) या- लाच दृश्य असें ह्मणतात. ते हे दृश्य भूत व इंद्रिय अशा भेदाने दोन प्रकारचें; त्यांत भू- ताचा शब्दादि पंचतन्मात्र हा सूक्ष्म परिणाम, व पृथिव्यादि पंच महाभूतें हा स्यूल परिणाम होय. आणि इंद्रियाचा महत् व अहंकार हा सूक्ष्म परिणाम व श्रोत्रादि पांच ज्ञानोद्रये, वाम् इत्यादि पांच कर्मेंद्रिये अशी दहा व अकरावें मन हा स्थूल परिणाम होय. आतां हे गु- णत्रयात्मक दृश्य में भूतौद्रियरूपाने प्रवृत्त झाले आहे हे काही प्रयोजनावांचूनच प्रवृत्त झाले आहे असें नाहीं; तर प्रयोजनाचा स्वीकार करूनच प्रवृत्त झाले आहे. ते प्रयोजन कोणतें म- णाल तर, पुरुषास भोग व अपवर्ग प्राप्त व्हावा याकरिता ते दृश्य आहे. त्यांत इष्ट व अ- निष्ट ने गुण ह्मणने सुखदुःखादिक त्यांविषयी भोक्त्याची (पुरुषाची) तदाकार बुद्धिवृति होणे यास भोग ह्मणतात; व विवेकस्यातीने स्वस्वरूपाचा निश्चय करणे (पुरुषसाक्षात्कार, होणे) यास अपवर्ग (मोक्ष) ह्मणतात. या भोग व अपवर्ग दोन कारणांवांचून दृश्याचे दु- सरे प्रयोजनच नाही. याप्रमाणे पंचशिखाचार्यांनीही सांगितले आहे; ते असें,-'काय हो! खरो- खर, हा मूह जन लोकांत वास्तविक हे तीन गुणच कर्ते असतां या तीनगुणांहून अतिरिक्त असा जो चवथा जाग्रदादिअवस्यांचा केवळ साक्षी मात्र पुरुष त्याचे ठिकाणी बुद्धीनें सम- पण केलेले जे गुणपरिणाम त्यांप्रत स्वच्छत्व, सूक्ष्मत्व इत्यादि गुणांनी बुद्धिपुरुषांचे सानात्य आहे तथापि जडत्व, परिणामित्व इत्यादिगुणांनी विजातीयत्व आहे हा विचार न करितां-पुरु- पाचेच ठिकाणी उपपन्न (युक्तिसिद्ध ) आहेत असे समजून गुणांहून अन्य चैतन्य आहे अशी संभावना मुळीच करीत नाही! ' आतां ते भोग व अपवर्ग हे बुद्धिकृत असल्यामुळे बुद्धीच्याच ठिकाणी वर्तमान असणार; असे असता त्यांचा पुरुषावर व्यवहार.कता होतो? याचे समाधान असे की, जसा 'जय किंवा पराजय हा युद्ध करगारांवरच अवलंबून असतो ह्मणने युद्ध करणारांचात्र जय किंवा पराजय होतो खरा परंतु त्यांचा स्वामी जो राजा इ- त्यादिक त्याचाच जय किंवा पराजय झाला असा लोकांत व्यवहार होतो, त्याप्रमाणे बंध व मोक्ष हे बुद्धीच्याच ठिकाणी वर्तमान खरे परंतु 'तोच त्या फलाचा भोका (उपभोग घेणारा), असा पुरुपाचे ठिकाणी व्यवहार होतो. आतां पुरुषार्थाची समाप्ति न होणे हाच बुद्धीला वंध व पुरुषार्थाची समाप्ति हा मोक्ष होय. याचप्रमाणे, ग्रहण लगने स्वरूपमात्रानंच अर्थाचें ज्ञान, धारणा ह्मणने चिंतन, ऊह मणने अर्याच्या ठिकाणी असणाऱ्या विशेषांचे वितर्कण (तर्क), अपोह झगने ज्याविषयी वितर्क केला असेल त्यांमधील कितीएकांचे विचाराने निराकरण करणे, तत्वज्ञान ह्मणने वितर्कितांमध्येच काहीएकाचा विचाराने निश्चय करणे, व अभिनिवेश ह्मणने तदाकारता होऊन जाणे, इत्यादिक हे मुद्धां बुद्धीच्याच ठिकाणी वर्तमान

·-
.
७२ ]
पातञ्जलयोगसूत्रम् ।
[साधन
असून पुरुषाचे ठिकाणी त्यांची 'तोच त्या फलाचा भोक्ता' अशा प्रकारची सत्ता आरोपित
समजावी ॥ १८ ॥
आतां त्या दृश्यगुणाचे स्वरूप कसे आहे याचा निश्चय करण्याकरितां ह्या पुढील
सूत्राचा आरंभ आहे,-
विशेपाविशेपलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि ॥ १९॥
सूत्रार्थ:-विशेप, अविशेष, लिंगमात्र आणि अलिंग ह्या चार, गुणांच्या विशेष
अवस्था आहेत.
भाष्यम्-तत्राकाशवाय्वयुदकभूमयो भूतानि | शब्दस्पर्शरूपरसगन्धतन्मात्रा-
णामविशेपाणां विशेपाः । तथा श्रोत्रत्वश्चक्षुजिहाघ्राणानि बुद्धीन्द्रियाणि, वार-
पाणिपादपायूपस्थानि कर्मेन्द्रियाण्येकादशम्मनः सर्वार्थमित्येतान्यस्मितालक्षणस्या-
विशेपस्य विशेपाः । गुणानामेप पोडशको विशेषपरिणामः । पडविशेषाः । तद्यथा।
शब्दतन्मात्र स्पर्शतन्मात्रं रूपतन्मात्रं रसतन्मात्रं गन्धतन्मात्र चेत्येकद्वित्रिचतुप्पश्च'
लक्षणाः । शब्दादयः पञ्चाविशेपाः पठश्चाविशेपोऽस्मितामात्र इति । एते सत्तामा-
त्रस्यात्मनो महतः पडविशेपपरिणामाः। यत्तत्परमविशेपेभ्यो लिङ्गमात्रम्महत्तत्वं तस्मि-
नेते सत्तामात्रे महत्यात्मन्यवस्थाय विद्धिकाष्ठामनुभवन्ति । प्रतिसंसृज्यमानाच
तस्मिन्नेव सत्तामात्रे महत्यात्मन्यवस्थाय यत्तन्निःसत्तासत्तं निःसदसदव्यक्तमलिङ्ग-
म्मधानन्तत्मतियन्तीत्येप तेपा लिङ्गमात्रः परिणामो निःसत्तासत्तञ्चालिङ्गपरि-
णाम इसलिझावस्थायां न पुरुषार्थों हेतु लिङ्गावस्थायामादौ पुरुपार्थता कारण-
म्भवतीति । न तस्याः पुरुपार्थता कारणं भवतीति नासौ पुरुषार्थकृतेति' नित्या-
ख्यायते । त्रयाणां त्ववस्थाविशेपाणामादौ पुरुपार्थता कारणम्भवति । स चार्यो
हेनुनिमित्तकारणम्भवतीत्यनित्याख्यायते । गुणास्तु सर्वधर्मानुपातिनो नमत्यस्तमपन्ते
नोपजायन्ते । व्यक्तिभिरैवातीतानागतव्ययागमवतीभिर्गुणान्वयिनीभिरुपजनापाय-
धर्मका इव मत्यवभासन्ते । यथा देवदत्तो दरिद्राति । कस्मात् । यतोऽस्य नियन्ते
गाव इति । गवामेव मरणात्तस्य दरिद्राणं न स्वरूपहानादिति समः समाधिः ।
लिमात्रमलिङ्गस्य प्रत्यासन्नन्तत्र तत्संमृष्टं विविच्यन्ते, मानतिहत्तेः । तया पर
विशेषा लिगमात्र संग्रष्टा विविच्यन्ते, परिणामक्रमनियमात् । तथा तेप्वविशेषेषु भूते.
न्द्रियाणि मंगृष्टानि विविच्यन्ते । तया चोक्तं पुरस्तान विगेपेभ्यः परन्तच्चान्तरमा
स्नीति विशेषाणां नास्ति नचान्तरपरिणामस्लेषां तु धर्मलक्षणावस्यापरिणामा न्या.
ख्यापियन्ने ।। ' व्याख्यातं दृश्यमय दृष्टः स्वरूलाधारणार्यमिदमारभ्यते ॥१९॥

·- पाद:२] सभाष्य भाषानुवादसहितं च। [७३ भाप्यार्थः-पूर्वी जे अवतरणांत 'दृश्य गुण' ह्मणून पटले, त्यांत आकाश, वायु, अग्नि, उदक व पृथ्वी ही पांच भूतें; व शब्द, स्पर्श, रूप, रस व गंध ही पांच तन्मात्रे आहेत. ही आकाशादिक भूतांपेक्षा फारच सूक्ष्म आहेत ह्मणून या शब्दादितन्मात्रांना · अविशेष अशी संज्ञा; व या अविशेषांचे क्रमानेंच आकाशादि भूते ही विशेषसंज्ञक परिणाम आहेत. तसेच श्रोत्र, त्वक्, चक्षु, जिह्वा व प्राण ही पांच बुद्धींद्रियें; वाचा, हात, पाय, गुदव जननेंद्रिय ही पांच ज्ञानेंद्रियें; मिळून दहा. तसेच ह्या वर सांगितलेल्या दहा इंद्रियांचे व्यापार नीट चालावे याकरिता अर्थात् ज्याच्या साहाय्यावांचून कोणत्याही इंद्रियाचा व्यापार चालाव- याचा नाही असे अकरावें मन; ही अस्मिताधर्म झणजे अहंकाररूप अविशेषाचे विशेष प- रिणाम आहेत. दहा इंद्रियें, एक मन व पांच आकाशादि भूतें ही सर्व मिळून सोळा; हे गुणांचे विशेषसंज्ञक परिणाम होत. तसेच गुणांचे सहा अविशेष परिणाम आहेत; ते असे,- शब्दतन्मात्र, स्पर्शतन्मात्र, रूपतन्मात्र, रसतन्मात्र व गंवतन्मात्र; याप्रमाणे पांच एकेक ध- माने वाढत गेलेले ह्मणने आकाशांत शब्द हा एकच गुण; वायूंत शब्द र स्पर्श असे दोन गुण; अग्नीत शब्द, स्पर्श व रूप असे तीन गुण; उदकांत शब्द, स्पर्श, रूप व रस असे चार गुण; आणि पृथ्वीत शब्द, स्पर्श, रूप, रस व गंध असे पांच गुण. याप्रमाणे हे शब्दादि पांच अविशेष, व सहावा अविशेष अस्मितामात्र (मूळचा अहंकार)..हे सहा, सत्तामात्र आहे स्व- रूप ज्याचें ह्मणजे अत्यंत सूक्ष्मरूप व सर्वविकारांचे मूळभूत अशा महत्तत्त्वाचे (बुद्धीचे ) अविशेष परिणाम होत. (तात्पर्य, या शास्त्रांत पांच भूर्ते, दहा इंद्रियें व मन मिळून सोळा, यांस विशेष ही संज्ञा व पंचतन्मात्र व अहंकार या सहांना अविशेष ही संज्ञा.) तें महत्तत्त्व कसे आहे ह्मणाल तर, नें या सहा अविशेषांच्या पूर्वी उत्पन्न झालेले व में लिंगमात्र ह्मणने सर्ववस्तूंला व्यक्त मात्र करणारे असे. त्या सत्तामात्र व सर्वविकारांचे स्वरूपभूत अशा मह- तत्त्वाचे ठिकाणी हे पूर्वी सांगितलेले अविशेष व विशेष (अनागतावस्थेनें) राहून वृद्धि पाव- तात. (तात्पर्य, जसा प्रथम वेळूच्या बीनाला अंकुर फुटतो, नंतर त्याला एक पर्व (पेर) फुटते, नंतर दुसरे, नंतर तिसरें; याप्रमाणे तो जसा वाढत जातो, तसा जगताचा मूळचा अंकुर जे मह- तत्त्व, त्याला अविशेप ही अनेक पर्व (पेरें) फुटली; नंतर विशेष ही अनेक पर्व फुटली; या रीतीने ह्या जगद्रूपवृक्षाची वृद्धि झाली.) (या शास्त्रांत महत्तत्त्वास लिंगमात्र ही संज्ञा होय.) तसेच ते विशेषाविशेष याप्रमाणे वाढल्यानंतर पुनः क्रमाने प्रलयकाली त्याच सत्तामात्र अशा महत्तत्त्वाच्या ठिकाणी ( अतीतावस्थेनें ) राहून त्यासह में प्रधाननांवाचे मूलकारण. ह्मणने प्रकृति, तीमध्ये लीन होतात. आतां तें प्रधान असे आहे की, ज्याचे ठिकाणी सत्ता व असत्ता हे दोन्ही धर्म नाहीत; तसेंच जे.सत् नाही व असत्ही नाहीं; (येय निःस- ताऽसत्त व निःसदसत् या दोन विशेषणांत · व्यावहारिक व पारमार्थिक अशा दोन भेदांनी निषेध केला आहे असे समजावे; यामुळे वेदान्तसिद्धान्ताचा मुळीच विरोध नाही.) तसेच ·७४] पातञ्जलयोगसूत्रम् । . [साधन- में अव्यक्त ह्मणून ज्याला अलिंग अशी संज्ञा आहे. आता त्यांत गुणांना महत्तत्त्वाची साम्यावस्था प्राप्त झाली असतां तो गुणांचा लिंगमात्र परिणाम जाणावा; व प्रधानाची साम्यावस्था प्राप्त झाली असतां तो गुणांचा अलिंग परिणाम समजावा. आतां ज्या वेळेस गुणांना प्रधानसाम्यावस्था प्राप्त होते ह्मणजे गुण प्रधानांत लीन होतात त्या वेळेस शब्दा- धुपभोगरूप पुरुषार्थ हेतु मुळीच असत नाहीं; कारण, अलिंगावस्था प्राप्त होण्याच्या पूर्वी, जी अवस्था प्राप्त झाली नसेल ती प्राप्त करून घेण्याचा पुरुषार्थ त्या वेळेस कारण असो; परंतु अलिंगावस्था प्राप्त झाल्यानंतर तो हेतु मुळीच राहत नाही. (तात्पर्य, व्यक्तावस्थेमध्ये गुणांपासून शब्दायपभोगरूप पुरुषार्थ उत्पन्न होतो झणून त्या वेळेस जी अवस्था प्राप्त झाली नसेल ती प्राप्त होणे हा पुरुषार्थ कारण असो; परंतु प्रधानसाम्यावस्था प्राप्त झाल्या- नंतर तीपासून उत्पन्न होणारा असा काही एक पुरुषार्थ राहत नाही.) ह्मणून तिला पुरुषा- थेता कारण होत नाही. यावरून असे सिद्ध झाले की, ती पुरुषार्थाकरितां नव्हे; ह्मणून तिला नित्य असें ह्मणतात. तसेंच लिंग, अविशेप व विशेष ह्या तीन अवस्थांच्या पूर्वी पुरुषार्थता कारण होते आणि तो पुरुषार्थ हेतु निमित्तकारण असतो, ह्मणून त्यांना अनित्य असें ह्मणतात. आतां सत्यादि गुण तर सर्वविकारांत अनुगत असतात ह्मणून त्यांची उत्पत्ति व नाश ही दोन्ही नाहीत. (तर मग त्यांची उत्पत्ति वगैरे वर्णन केली आहे तिची उपपत्ति कशी ! याचे समाधान असे की,) कार्यामध्येच केवळ स्पष्ट होणारे व नष्ट झालेल्या कार्याबरोबर विनाश पावणारे झणजे स्पष्ट न दिसणारे, तसेच पुढे उत्पन्न होणान्या कार्याबरोबर उत्पन्न होणारे ह्मणने स्पष्ट दिसणारे असे जे गुणधर्म, त्यांयोगाने ते उत्पन्न होणारे व विनाश पावणारे असे भासतात; (वस्तुतः त्यांना स्वतां जन्म किंवा विनाश हे काही नाहीत.) यांस दृष्टांत,- जसा 'देवदत्तनांवाचा पुरुष दरिद्री झाला; याचे कारण, त्याच्या गायी मेल्या.' आतां या दृष्टांतांत वस्तुतः पाहिले असतां केवळ गायींच्या मरणामुळे देवदत्त दरिद्री' असें मटले; कांही त्याच्या स्वरूपांत फेरबदल झाला ह्मणून हटले नाहीं; याप्रमाणेच गुण व प्रकृति यांच्या उत्पत्तिविनामांविषयीही समाधान असेच समनावें. आतां लिंगमात्र (महत्तत्त्व ) हैं अलिंग झणने प्रधान यानें अन्यवहित (साक्षत्) कार्य होय; त्यांत लिंगमात्र हे अलिंगाने ठि- काणी प्रथमतः अव्यक्तरूपाने मिळालेले असते व नंतर विभक्त होते; येथेही उत्पत्तिकम निय. माने असला पाहिने; कारण, पार्वापर्य (पूर्वी व नंतर असा) क्रम कोठेही सोडता येत नाही. तशान क्रमाने सहा अविशेष (अहंकार व पंचतन्मात्र) हे प्रथम लिंगमात्राचे ठिकाणी अ- व्यवम्पाने मिळालेले असतात, नंतर लिंगमायाहून विमतः होतात असे समनावें; कारण, परिणामक्रमही नियमान सोडतां येत नाही. तशा रीतीने त्या अविशेषांचे ठिकाणी इंद्रिय ही प्रथम अन्यरतरुपाने अविभक्त असतात; नंतर विमरत होतात असे समनायें. याप्रमाणे आदी यान मूत्रांत भारंभी सांगितलें की, 'विशेषांइन अन्य अयांतरभदाने दुसरें मिल तत्त . - ·पादः २] सभाप्यं भाषानुवादसहितं च । [७५ उत्पन्न होत नाही. याकरितां (जसे अविशेषांचे विशेष हे तत्त्वांतरपरिणाम आहेत त्याप्र- माणे) विशेषांचा तत्त्वांतररूप परिणाम नाही. आता त्यांचा. जो धर्मलक्षणावस्थारूप परि- णाम आहे त्याची व्याख्या सूत्रकारच पुढे सांगणार आहेत ॥ १९ ।। दृश्याची व्याख्या सांगितली; आतां द्रष्टयाच्या स्वरूपाचा निश्चय करण्याकरितां ह्या पुढील सूत्राचा आरंभ आहे,- द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धोपि प्रत्ययानुपश्यः ॥ २० ॥ सूत्रार्थः-द्रष्टा हा केवल चेतनारूप तसाच शुद्ध (अपरिणामी) असा असतांही बुद्धिवृत्ति विषयोपरक्त झाल्यामुळे केवल तिच्या सान्निध्यानेच हा विपयोपरक्त असा वाटतो. भाष्यम्-दृशिमात्र इति दृक्शक्तिरेव विशेपणापरामृष्टेत्यर्थः । स पुरुपो बुद्धेः प्रतिसंवेदी स बुद्धेर्न सरूपो नात्यन्तं विरूप इति। न तावत्सरूपः। कस्मात् । ज्ञाताज्ञा- तविषयत्वाद परिणामिनी हि बुद्धिस्तस्याश्च विपयो गवादिर्घटादितिचाज्ञातश्चेति परिणामित्वन्दर्शयति । सदाज्ञातविपयत्वन्तु पुरुपस्याऽपरिणामित्वम्परिदीपयति । कस्मात् । न हि बुद्धिश्च नाम पुरुपविषयश्च स्यादगृहीता चेति सिद्धं पुरुपस्य सदाज्ञात- विषयत्वन्ततश्चापरिणामित्वमिति । किञ्च परार्था बुद्धिः संहत्यकारित्वात् स्वार्थः पुरुष इति । तथा सर्वार्थाध्यवसायकत्वात्रिगुणा बुदिस्त्रिगुणत्वादचेतनेति गुणानां तूपद्रष्टा पुरुष इत्यतो न सरूपः । अस्तु तर्हि विरूप इति । नात्यन्तं विरूपः । क- स्मात् । शुद्धोऽप्यसौ मत्ययानुपश्यो यतः प्रत्ययं वौद्धमनुपश्यति। तमनुपश्यन्नवदात्मापि तदात्मक इव मत्यवभासते । तथा चोक्तम् । अपरिणामिनी हि भोक्तृत्वशक्तिरमतिसंक्र- मा च परिणामिन्यर्थे प्रतिसंक्रान्तेव तदृत्तिमनुपतति तस्याश्च प्राप्तचैतन्योपग्रहरू- पाया बुद्धित्तेरनुकारमात्रतया बुद्धिवृत्यविशिष्टा हि ज्ञानवृत्तिरित्याख्यायते ॥२०॥ भाप्यार्थ:-सूत्रांत में 'दृशिमात्र ' असें.मटलें; याचा अर्थ, दृक्शक्तिरूपच (के- वळ ज्ञानस्वरूपच,) ह्मणने वैशेषिकशास्त्रांत सांगितलेले ने रूप, रस, गंध इत्यादि विशेष गुण त्यांनी तिन्ही कालांतही असंबद्ध, असा आहे. (तात्पर्य, नसें अग्नीचे ग्रहण (ज्ञान) उप्णस्पर्शाने जरी कदाचित् न झालें तथापि चक्षुरिद्रियाने त्याचे ग्रहण होते; तसे द्रष्टा ( पुरुष ) याचे ग्रहण इतर साधनाने होत नाही; तर तो केवळ ज्ञानानेच ग्राह्य आहे, ह्मणून त्याचे ज्ञान हेंच स्वरूप आहे.) तो पुरुप (द्रष्टा ) बुद्धीचा प्रतिसंवेदी ह्मणने साक्षी आहे. (तात्पर्य, संवेदन मणने अर्याकार वृत्ति, ती बुद्धीच्या ठिकाणी आहे; ह्मणून ती संवेदिनी, व तिनें में प्रतिसंवेदन ह्मणने प्रतिबिंत्र, ते ज्या ठिकाणी आहे तो प्रतिसंवेदी; , ·७६ ] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [साधन- अर्थात् पुरुष हा उदक इत्यादिकांप्रमाणे प्रतिक्विदर्शक व त्यांत विषयाकार बुद्धि ही प्रति- बिंब होय.) तो पुरुप बुद्धीशी सरूप (समानरूप) नाही, व अगदी विरूपही नाही. त्यांत सरूप नाहीं असें ह्मणण्याचे कारण, बुद्धि ही ज्ञातविषय व अज्ञातविषय अशी दोन प्रकारची असल्यामुळे परिणामिनी (विनाशी) आहे. ती ज्ञाताज्ञातविषय अशी की, गो इत्यादिक चेतन व घट इत्यादिक अचेतन हे तिचे ज्ञात व अज्ञात विषय आहेत; ह्मणने ज्यांचे बुद्धीने ग्रहण केले ते तिचे ज्ञात विषय; व ज्यांचे बुद्धीने ग्रहण केले नाही ते तिचे अज्ञात विषय होत. ह्मणून या ज्ञात व अज्ञात विपयांवरून बुद्धीचे ठिकाणी परिणामित्व आहे असे अनुमान होते. ( याचा अभिप्राय असा, बुद्धि परिणामिनी आहे ह्मणून ती कधी शब्दाद्याकार होते व कधीं होतही नाही, हे बरोबर जुळते; कारण, परिणामशब्दाचा अर्थ अवस्थांतर असा आहे. ) आतां पुरुष हा नेहमी ज्ञातच आहे विषय ज्याचा अशा एकाच रूपाने असतो ह्मणून तो परिणामरहित आहे असें अनुमान होते. (आतां पुरुषाचा स्वविषय जी बुद्धिवृत्ति ती प्रलयकाली नसते ह्मणून पुरुषाला अज्ञातविषयत्व आले व त्यानंतर परिणामित्वही आ- लेंच अशी शंका करूं नये;) कारण, बुद्धिवृत्ति ही प्रलयकाली पुरुषविषय असून ग्रहण केली जात नाही असें नाहीं ( तर ती त्या वेळेस नसतेच ह्मणून तिचे ग्रहण होत नाही.) यावरून पुरुषाला नेहमी ज्ञातविषयत्व व त्यानंतर त्याला अपरिणामित्व हे सिद्ध झाले. पुरुष बुद्धीशी सरूप नाही यास आणखी दुसरें एक कारण असे की, बुद्धि ही परार्थ ह्मणजे आपल्याहून भिन्न अशाचे भोगादिसाधन आहे. कशावरून ? तर, (जशी शय्यादिकांच्या शयनादिकायांस भूमि इत्यादिकांची अपेक्षा असते त्याप्रमाणे) बुद्धीचा विषयग्रहणादिरूप जो सर्व व्यापार तो इंद्रिया- दिकांच्या अपेक्षेने (साहाय्याने) होत असतो ह्मणून. व पुरुष हा स्वार्थ आहे (मुखादिक असतां त्याच्या प्रकाशाकरितां पुरुष इतर साहाय्य करणारांची अपेक्षा करीत नाही. तसेंच, सर्वार्थ ( सुखदुःखमोहात्मक ने तीन गुण त्यांप्रत ) ग्रहण करणारी बुद्धि सुद्धा तदाकार होते, स. णून तीही त्रिगुणच आहे असें अनुमान होतें, व ती त्रिगुण आहे ह्मणून पृथ्वी इत्यादिकां. प्रमाणे चेतनाहित आहे हे एक बुद्धिपुरुषांचे मारूप्य नमण्याला तिमरे कारण, तसंच पुरुष हा गुणांचा उपद्रष्टा आहे (मणने साक्षात् विषय ग्रहण करणारी जी बुद्धि, तिच्या सानि- ध्याने बुद्धिवृत्तिप्रतिबिंब त्यांत पडतें एवढ्यानेच तो गुणद्रष्टा होतो; बुद्धीसारखा गुणाकार- परिणामाने होत नाहीं;) हे एक आणीक पुरुप बुद्धीशी सरूप नसण्याचे कारण. तर मग पुरुष बुद्धीशी विरूपच आहे की काय ? तर असें नाहीं; तर तो बुद्धीशी अत्यंत विरूप नाहीं; कशावरून : ज्या कारणास्तव तो शुद्ध म्हणने त्रिगुणरहित असूनही प्रत्ययानुपश्य आहे पणून. प्रत्ययानुपश्य याचा अर्थ, प्रत्यय म्हणने बुद्धिवृत्ति, तिगप्रत पाहणारा. ज्या वेळेस तो त्या दिवृत्तीमत पाहतो त्या वेळेस तो वस्तुतः बुद्धीशी असरप असताही तत्मरूप अशासारसा भासतो. (तात्पर्य, नास्वंदीच्या फुलावर साटिकमणि टेविला तर तो नसा ·पादः २] सभाप्य भापानुवादसहितं च । [७७ जास्वंदीच्या फुलासारखा दिसतो; त्याप्रमाणे पुरुष बुद्धीर्चे अनुकरण करणारा होतो.) असेंच पंचशिखाचार्यांनी सांगितले आहे की, 'भोक्तृशक्ति ही बुद्धीसारखी परिणाम पावणारी नाही, तशीच, जशी बुद्धि स्वविषयांत उपरक (तदाकार) होते त्याप्रमाणे मोक्तृशक्ति नाहीं; असे असून ती, परिणामी असा जो आपला विषय बुद्धि, तिच्या ठिकाणी प्रतिबिंबरूपाने उपरक्त झाल्याप्रमाणे होऊन विषयाद्याकार नी बुद्धिवृत्ति तीप्रत चेतनासारखें करिते. नंतर प्राप्त झाली आहे चैतन्याची साम्यता जिला अशा बुद्धिवृत्तीचे अनुकरण करणारी एवढ्याचमुळे भोक्तृशक्ति बुद्धिवृत्तीशी अगदी अभिन्न आहे असे म्हणतात. ( सारांश, जसा निर्मळ पा- ण्यांत चंद्र निमग्न झालेला नसून आंत में प्रतिबिंब पडलेले असते त्यामुळे तो निमग्न झाल्या- सारखा वाटतो, त्याप्रमाणे चितिशक्ति ही असंक्रांत (भिन्न ) असतांही तिच्यांत में बुद्धि- वृत्तिप्रतिबिंब पडलेले असते त्यामुळे ती बुद्धिस्वरूपापत प्राप्त झाल्यासारखी होऊन बुद्धि- वृत्तीचे अनुकरण करिते.) ॥ २० ॥ आतां बुद्धीहून वेगळा द्रष्टा आहे याविषयी सूत्रकार प्रमाण सांगतात,- तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा ॥२१॥ सूत्रार्थः-दृश्याचे स्वरूप पुरुषाच्या प्रयोजनाकरितांच आहे. भाष्यम्-दृशिरूपस्य पुरुपस्य कर्मविषयतामापन्नं दृश्यमिति तदर्थ एव दृश्य- स्यात्मा भवति, स्वरूपम्भवतीत्यर्थः । 'तत्स्वरूपं तु पररूपेण पतिलब्धात्मकम्भोगा- पवर्गार्थतायां कृतायां पुरुषेण न दृश्यत इति स्वरूपहानादृश्यनाशः प्राप्तो नतु विन- श्यति कस्मात् ' ॥२१॥ भाप्यार्थः-दृशिरूप (ज्ञानस्वरूप ) जो पुरुष त्याचें दर्शनरूप में कर्म त्या कर्म- विषयतेप्रत दृश्य प्राप्त झाले म्हणून त्या पुरुषाच्या भोग व अपवर्गरूप प्रयोजनाकरितांच दृश्याचा आत्मा म्हणजे स्वरूप आहे ॥ २१ ॥ शंका, जर तें दृश्यस्वरूप पुरुषाचे दर्शनरूप प्रयोनन (कार्य) केल्यामुळे त्या पुरुषप्रयोजनाविषयी त्याला सत्ता (स्थिति अर्थात् विश्रांति) प्राप्त झाली; व भोग व अपवर्गरूप पुरुषार्थ केल्यामुळे पुरुषही त्याकडे पाहत नाहीं; म्हणून, गुणादिकांचा स्वरूपत्यागेंकरून अत्यंत उच्छेदच प्राप्त झाला; तो का होत नाही ? त्यावर समाधान सांगतात,- कृतार्थम्पति नष्टमप्यनष्टन्तदन्यसाधारणत्वात् ।। २२ ॥ मूत्रार्थ:-तें दृश्य, ज्याला विवेकख्याति झाली आहे असल्या कृतार्थ पुरुषाप्रत जरी नष्ट (व्यापाररहित ) झालें तथापि त्याचा संबंध सर्वत्र असल्यामुळे अन्य अकृतार्थ पुरुषां- प्रत तें अनष्ट असते.

·.. ७८] पातञ्जलयोगमूत्रम्। [साधन- भाप्यम्-कृतार्थमेकं पुरुपं प्रति दृश्यन्नमपि नाशं प्राप्तमप्यनष्टन्तदन्यपुरुष- साधारणत्वात् कुशलं पुरुपं प्रति नाशं प्राप्तमप्यकुशलान् पुरुषान् प्रत्यकृतार्थमिति तेषां दृशेः कर्मविपयतामापन्नं लभते एवं पररूपेणात्मरूपमिति । अतश्च दृग्दर्शनश- तयोनित्यत्वादनादिः संयोगो व्याख्यात इति । तथा चोक्तम् । धर्मिणामनादिसंयो- गाद्धर्ममात्राणामप्यनादिः संयोग इति ॥ २२॥ 'संयोगस्वरूपाभिधित्सयेदं सू- त्रम्पवते॥ भाष्यार्थ:-बुद्धीने संपविलें आहे प्रयोजन ज्याचें असें दृश्य (गुणादिक) एका ( मुक्त ) पुरुषांप्रत जरी नष्ट झाले ह्मणने नाहीसे झाले तरी तें सर्वपुरुषसाधारण असल्यामुळे (म्हणने कृतार्थ पुरुषाला एक दृश्य व अकृतार्थ पुरुषांला दुसरेंच एक दृश्य असें नाही, तर सर्वसाधारण एकच दृश्य आहे; व त्या अकृतार्थपुरुषांचे त्यांस प्रयोजन असल्यामुळे ) तें नाश पावत नाही. (ह्मणजे जसे एकाद्या राजाचे राज्य नष्ट झालें ह्मणने ते नाश पावते असे नाही, तर ते दुसऱ्या राजाचे राज्य असतेच. त्याप्रमाणे) मुक्तपुरुषाप्रत जरी नाहीसे झाले तथापि जे (अकृतार्थ) संसारी पुरुष असतात त्यांचे त्याला प्रयोजन असतेच ह्मणून ते दृक्- शक्तीच्या दर्शनरूपकर्मविषयतेप्रत प्राप्त होऊन पुरुषाच्या दर्शनरूपाने स्वरूपास प्राप्त होते. याकरितांच दृक्शक्ति (पुरुष), दर्शनशक्ति (बुद्धि) या दोहोंस नित्यता असल्यामुळे त्यांचा संयोगही अनादि असा सांगितला आहे. असेंच पूर्वी सांगितले आहे की, 'धर्मी ने गुण त्यांचा जर पुरुपांशी सह अनादि संयोग आहे; तर त्यांवर असणाऱ्या सामान्यधर्मा- चाही अनादिच संयोग असला पाहिजे. ( तात्पर्य, सामान्यधर्म व धर्मी यांचा नेहमी अभेद असतो; त्यांत धर्मी ने गुण त्यांना नित्यत्व असल्यावांचून त्यांवर असणाऱ्या सामान्यधर्मास अनादित्व संभवत नाही.) ॥ २२ ।। द्रष्टा व दृश्य यांचे स्वरूप सांगितले आता त्यांच्या संयोगानें स्वरूप सांगण्याकरिता ह्या पुढील सूत्राची प्रवृत्ति आहे,- स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोगः ॥ २३ ॥ सूत्रार्थ:-स्व ह्मणने दृश्य अर्थात् जड, व स्वामी ह्मणने द्रष्टा अर्थात् चेतन, या दोहोंची क्रमानेच जी भोग्य व भोक्ता अशी प्रतीति, याचे कारण स्वस्वामिभावनामक संयोग आहे. भाप्यम्-पुरुषः स्वामी दृश्येन स्वेन दर्शनार्थ संयुक्तस्तस्मात्संयोगादृश्यस्योप- लब्धियर्या स भोगः। या तु द्रष्टुः स्वरूपोपलब्धिः सोऽपवर्गः। दर्शनकार्यावसानः सं. योग इति दनं वियोगस्य कारणमुक्तम् । दर्शनमदर्शनस्य प्रतिद्वन्द्वीत्यदर्शनं सं.

·पादः २.] सभाप्यं भापानुवादसहितं च । [७९ योगनिमित्तमुक्तम् । नात्र दर्शनं मोक्षकारणमदर्शनाभावादेव बन्धाभावः स मोक्ष इति दर्शनस्य भावे वन्धकारणस्यादर्शनस्य नाश इत्यतो दर्शनज्ञानचल्यकारणमुक्तम्। किञ्चेदमदर्शनं नाम किं गुणानामधिकार आहोस्विदृशिरूपस्य स्वामिनो दर्शितवि- पयस्य प्रधानचित्तस्यानुत्पादः स्वस्मिन् दृश्ये विद्यमाने यो दर्शनाभावः किमर्थवत्ता गुणानामधाविद्या स्वचित्तेन सह निरुद्धा स्वचित्तस्योत्पत्तिवीज किं स्थितिसंस्कार- क्षये गतिसंस्काराभिव्यक्तिः। यत्रेदमुक्तम् । प्रधानं स्थित्यैव वर्तमान विकाराकरणाद- प्रधानं स्यात्तथा गत्यैव वर्तमानं विकारनित्यत्वादप्रधानं स्यात् । उभयथा चास्य वृत्तिः प्रधानन्यवहारं लभते नान्यथा कारणान्तरेप्पपि कल्पितेप्प समानश्चर्चः ।दर्शनश क्तिरेवादर्शनमित्येके 'प्रधानस्यात्मख्यापनार्थामवृत्तिः' इति श्रुतेः सर्ववोध्यबोधसमर्थः प्राक् प्रवृत्तेः पुरुषो न पश्यति सर्वकार्यकरणसमर्थ दृश्यन्तदा न दृश्यत इति उभय- स्याप्यदर्शनन्धर्म इत्येके । तत्रेदं दृश्यस्य स्वात्मभूतमपि पुरुपमत्ययमपेक्ष्य दर्शनं दृश्य- धर्मलेन भवति तथा पुरुपस्यानात्मभूतमपि दृश्यमत्ययापेक्षं पुरुपधर्मत्वेनेवादर्शनमत्र- भासते। दर्शनं ज्ञानमेवादर्शनमिति केचिदभिदधति । इत्येते शास्त्रगता विकल्पास्तत्र विकल्पवद्दुत्वमेतत्सर्वपुरुपाणां गुणसंयोगे ‘साशरणविपर्य यस्तु प्रत्यक्चेतनस्य स्वबुद्धिसंयोगः ॥२३॥ भाप्यायः-पुरुष हा स्वामी व दृश्य हे त्याचे स्त्र ( स्वकीय ); या दृश्याशी पुरुष हा स्वदर्शनाकरितां संयुक्त (संयोगयुक्त ) होतो. त्या संयोगापासून मी दृश्याची उपल- ब्धि ह्मणने प्राप्ति किंवा लाम, ह्यासच भोग असें ह्मणतात; व जी द्रष्टा ह्मणजे पुरुप याच्या स्वरूपाची उपलब्धि तोच अपवर्ग ह्मणने मोक्ष होय. संयोग हा पुरुषाच्या दर्शनरूपकार्याप- यंतच असतो; ह्मणून पुरुषदर्शन हे दृश्याच्या वियोगाला निमित असें या सूत्रांत सांगितले; व तसेंच दर्शन हैं अदर्शनाचे विरोधी याकरितां पुरुपदर्शनाचा अभावच संयोगास हेतु असें: ही झटले. आतां आली या शास्त्रांत दर्शन ( तत्त्वज्ञान ) मोक्षास कारण म्हणत नाहीं; तर पुढे ज्याचे स्वरूप सांगावयाचें आहे अशा अदर्शनाच्या अभावामुळेच जो पुरुषाला बंधाचा ( दृश्यसंयोगाचा ) अमाव तो कारण, व तोच मोक्ष असे आम्ही मानितों. ( यावरून मो. साला काहीएक निमित्त नसल्यामुळे म्हणजे काहीएक निमित्ताने उत्पन्न होतो असे नस. स्त्यामुळे त्याला नित्यत्व सिद्ध झाले.) तसेंच दर्शनाचा भाव (सत्ता ) असतां बंधास कारण में अदर्शन त्याचा नाश होतो, म्हणून दर्शनज्ञान हे मोक्षाला कारण असे या शा- सांत सांगितले. (आता पुढे उत्तरसूत्राने असाधारण (मुख्य ) में संयोगहेतु अदर्शन ते सांगावयाचे आहे; त्यापूर्वी येणाऱ्या सर्व संशयांचे निराकरण करण्याकरितां आठ प्रश्न क्रमाने विचारतात,-) पहिला प्रश्न. काय, हे 'अदर्शन ' मणने तुझी गुणांच्या अधि- ·. . ८० ] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [साधन- कारास (कार्य करण्याच्या सामर्थ्यास) ह्मणता ? २ किंवा, ज्ञानस्वरूप जो स्वामी (पुरुष) त्याच्या दर्शितविपय ह्मणने स्वामीस दाखविले आहेत शब्दादिविपय ज्याने अशा चित्ता- ची अनुत्पत्तिच, ह्मणने चित्तांत दृश्य, पुरुषार्थरूपाने शब्दादिवृत्ति व सत्वपुरुपान्यतावृत्ति असतां जो चित्तवृत्तींचा अभाव त्याला अदर्शन ह्मणता ? ३ किंवा, गुणांची अर्थवत्ता (ह्मणने सत्कार्यवादाच्या सिद्धीकरितां भावी ने भोग व अपवर्ग यांचे स्वकारण जे गुण यांचे ठिका- णी अवस्थान हेंच अदर्शन ? ४ अथवा, अविद्या प्रलयकाली स्वचित्ताबरोबर गुणांच्या ठि- काणी लीन झालेली वासनारूपाने स्वाश्रयचित्ताच्या उत्पत्तीला बीन ( कारण,) अर्थात् अविद्यावासनात्र अदर्शन मानितां की काय ? ( हाच पक्ष सिद्धांती ठरणार आहे.) किंवा, साम्यपरिणामाला हेतु जो प्रधानाच्या ठिकाणी असणारा स्थितिनांवाचा संस्कार त्याचा नाश असतां, महत् , अहंकार इत्यादि विसदृशपरिणामाला हेतु जो गतिनांवात्रा संस्कार त्याची अभिव्यक्तिच अदर्शन की काय ? हे स्थिति व गतिनांवांचे दोन संस्कार इतर ठिकाणीही सांगितले आहेत; की, प्रधान जर केवळ स्थितीनेच राहील तर विकार उत्पन्न क. रीत नसल्यामुळे ते प्रधान होणार नाहीं; ( कारण, कोणत्याही वस्तूचे में मूलकारण त्याला प्रधान म्हणतात.) तसेंच नर केवळ गतीनेच राहील तर त्या वेळेस महदादिकांना सुद्धा नित्यत्व येऊन या सर्वांत मूलकारण कोणते ? याविषयी संशय उत्पन्न होऊन ते अप्रधान होईल ! याकरिता ते केवळ एकाच संस्काराने राहत नाही तर तें स्थिति व गति या दोन्ही संस्कारांमिळून राहते, म्हणून त्याला 'प्रधान' असा व्यवहार प्राप्त होतो; अन्य तन्हेर्ने प्राप्त होत नाही. आता हा स्थितिगतींचा विचार केवळ मूळकारणाविषयींच आहे असे नाही; तर, विकाररूप जी महदादिक अन्य कारणे त्यांविषयीं मुद्धा हा विचार समानच आहे. तो विचार असा, जर मृत्तिका इत्यादिक केवळ स्थितीनेच (निवृत्तीनेच ) राहील ह्मणने काही विकार उत्पन्न करणार नाही; तर त्या वेळेस घटाची उत्पत्ति न झाल्यामुळे मृत्तिका इत्यादिकांना कारणत्व येणार नाही. तसेंच जर मृत्तिका इत्यादिक केवळ गानेंच (प्रवृत्ती ने) राहील तर त्या वेळेस मृत्तिका व घट या दोघांला समानच काल असल्यामुळे कार्य अमुक व कारण अमुक अशी व्यवस्था होणार नाही. याकरितां विकाररूपकारणांची मुद्धां स्थिति व गति या उभयसंस्कारांनीच अवस्थिति आहे. ६ किंवा, पुरुषाकारणे आपले स्वरूप दाखविण्याविषयी में प्रधानाचे सामर्थ्य तेंच अदर्शन,असे एका आचार्याचे मत आहे; तें अदर्शन तुझीं ह्मणतां की काय ! 'पुरुषाकारणें आत्मस्वरूप दाखवावें याकरितां प्रधानाची प्रवृत्ति आहे' अशी श्रुतिही यास प्रमाण आहे. ७ अथवा, सर्वबोधाविषयी समर्थ असतां पुरुष प्रधान- प्रवृत्तीच्या पूर्वी पहात नाही; हे एक पुरुषसंबंधी अदर्शन, आणि दुसरे, सर्वकायांच्या उत्प. तीविषयी समर्थ असूनही दृश्य (प्रधान) प्रधानप्रवृत्तीच्या पूर्वी पुरुषाने पाहिले जात नाही हे दृश्याच्या संबंधाने अदर्शन; याप्रमाणे दोघांचेही अदर्शन हा धर्म, य ग अदर्शन असे N ·पादः २] सभाप्यं भाषानुवादसहितं ची कोणी एकाचे मत आहे; तर ते अदर्शन तुझी मणतो की काय तर अदर्शन झणतां येत नाहीं; कारण, त्या दोन्ही अदर्शनांमध्ये हैं एक अदर्शन दृश्यस्वरूपभूत असले तरी ते . पुरुषवोधाच्या अभावामुळे दृश्यधर्मत्वाने दर्शन होते. तसेच, पुरुष हा निधर्म व सदा प्रका- शस्वरूप असल्यामुळे अनात्मभूत असे सुद्धा अदर्शन पुरुषधर्मत्वानेच लौकिकबुद्धीनें मा- समान होते; याचे कारण, दृश्याच्या ठिकाणी असणाऱ्या प्रत्ययांचा अभाव आहे ह्मणून, ८ किंवा, शब्दादिकांचे दर्शनज्ञानच अदर्शन अर्से कोणी म्हणतात तें ? असें सांख्यशास्त्रामध्ये. अनेक प्रकारचे अज्ञानभेद सांगितले आहेत. त्यांत अदर्शनाविषयीं जे अनेक विकल्प व अनेक भेद सांगितले आहेत; हे गुणपुरुषांच्या सामान्यसंयोगास हेतु झटले पाहिजेत, विशेपसंयोगास नाहीत; कारण, गुणांचा संयोग सर्व- पुरुपसाधारण असल्यामुळे अनेक पुरुषांस अनेक विचित्रं भोग मिळण्याची उपपत्ति होऊ शकत नाही; याकरितां जो बुद्धीचा व चेतनांचा प्रत्यक् ह्मणजे असाधारण (विशेष ) सं- योग (एकेक चेतनाचा एकेक स्वबुद्धीशी संयोग) तो भोगवैचित्र्यास कारण आहे ॥२२॥ आतां त्या बुद्धि व चेतनाच्या विशेषसंयोगास कारण कोण, ते सांगतात,- तस्य हेतुरविद्या ॥ २४॥ मूत्रार्थ:-त्या संयोगाचे कारण अविद्या आहे. भाप्यम् -बुद्धिसंयोगस्य हेतुर्विपर्ययज्ञानवासनेत्यर्थः । विपर्ययज्ञानवास- नावासिता न कार्यनिष्ठां पुरुषख्याति वुद्धिः पामोति । साधिकारा पुनरावर्तते । सा तु पुरुपान्यताख्यातिपर्यवसाना कार्यनिष्ठां पामोति चरिताधिकारा निवृत्तादर्श- ना वन्धकारणाभावान्न पुनरावर्तते । अत्र कश्चित् पण्डकोपाख्यानेनोद्घाटयति 'मु- ग्धया भार्ययाऽभिधीयते पण्डक आर्यपुत्रांपत्यवती मे भगिनी किमर्थन्नाहमिति । स तामाह.मृतस्तेऽहमपत्यमुत्पादयिष्यामीति तथेदं विद्यमानं ज्ञानं चित्तनिवृत्ति न करोति विनष्टं करिष्यतीति का प्रत्याशी। तत्राचार्यदेशीयो वक्ति । ननु बुद्धिनित्तिरेव मोसोऽदर्शनकारणाभावात् । बुद्धिनिवृत्तिस्तचादर्शनं वन्धकारणं दर्शनानिवर्तते । तत्र चित्तनिवृत्तिरेव मोक्षः किमर्थमस्थान एवास्य मतिविभ्रमः ॥ २४ ॥ 'हेयं दुःखं हेयकारणञ्च संयोगाख्यं सनिमित्तमुक्तमतः परं हानं वक्तव्यम् ॥ भाप्यार्थ:-पुरुषाचा व बुद्धीचा संयोग होण्यास कारण ( अविद्या मणने ) विपर्य- यज्ञानवासना होय. (तात्पर्य, इतरसगांतील अविद्या स्वचित्ताबरोबर निरुद्ध झाली अस- ताही प्रधानाच्या ठिकाणी तिची वासना असतेच; त्या वासनेने युक्त असें तें प्रधान त्या त्या पुरुषाशी संयोग पावणारी अशीच बुद्धि उत्पन्न करिते. याम गॅच पूर्व पूर्व सगांत सम- नावें.) याप्रमाणे ती बुद्धि विपर्ययज्ञानवाप्सनेच्या जोराने पुरुषख्यातिरूप कार्यनिष्ठेप्रत ·- ८२] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ साधनः मणने आपल्या कर्तव्याच्या परमावधीमत प्राप्त होत नाही ह्मणून ती आपले काम शिलक आहे तेथपर्यंत पुनः पुनः पुरुषाशी संयुक्त होते. याप्रमाणे ती पुरुषान्यताख्यातीपर्यंत राहून नंतर परवैराग्य उत्पन्न झाल्यामुळे तिचे कर्तव्य समाप्त होते. नंतर ती, सर्व कार्य ; समाप्त होउन अविद्येची निवृत्ति झाली ह्मणून संयोगनांवाच्या बंधाचे कारणही नष्ट झाले यामुळे पुनः पुरुषाशी संयुक्त होत नाही. येथे कोणीएक (नास्तिक ) पंडकोपाख्यानाचा (एका नपुंसकपुरुषाच्या कथेचा) दृष्टांत देऊन उपहासपूर्वक एक शंका करितो; त्यांतील दृष्टांत असा, एक सुंदर स्त्री आपल्या नपुंसक अशा नवऱ्यास ह्मणते, हे आर्यपुत्र ! (हें नवन्यास संबोधन देत असतात.) अहो स्वामी ! माझ्या बहिणीस मुले आहेत, मला का नाहीत ! त्यावर तो नपुंसक बोलतो; मी मेल्यावर तुझ्या ठिकाणी अपत्य उत्पन्न करीन. 'या दृष्टांताप्रमाणे, हे विद्यमान असणारे ज्ञान चित्ताची निवृत्ति करीत नाही; तर नष्ट झालेले ज्ञान चित्तनिवृत्ति करील असें तुझी ह्मणता; तर याविषयी आशा कशाला बाळगिली पाहिजे?' यावर एक थोड्या योग्यतेने कमी नाहीतर आचार्यांच्याच बरोबरीचा असा एक पुरुष (सिद्धांत्येकदेशी) बोलतो, 'अरे ! आमी ज्ञान हे मोक्षाला साक्षात् कारण आहे असें ह्मणत नाहीत; तर बुद्धिनिवृत्ति; ह्मणने ज्ञानाने बुद्धिनिवृत्ति होऊन बुद्धिनिवृत्तिद्वारा मोक्ष होतो असे आमचे मत; कारण, अदर्शनाला ( बंधाला ) कारण जो बुद्धिसंयोग त्याचा अभाव आहे ह्मणून. (ह्मणने आ- ही कारणाचीच निवृत्ति मानतो तेव्हां कारणाचा अभाव असतां कार्य (बंध) मुळीच उत्पन्न होत नाही.) एवंच मोक्षाला साक्षात् कारण बुद्धिनिवृत्ति होय. आणि तें बंधाचे कारण अ- दर्शन विवेकदर्शनाने निवृत्त होते. ' यावर मुख्य आचार्य मणतात; की, 'चित्तनिवृत्तिन मोक्ष ' असेंच आमचे मत; परंतु या नास्तिकाच्या भ्रममूलक शंकेत काही अर्थ नसल्या. मुळे उत्तर देण्याचे मुळी कारणच नाही. (मणने त्याची उपेक्षा करावयाची असतां समा• पान केले ह्मणून आचार्यदेशीय असें मटले.) हेय ह्मणने दुःख व हेयाचा हेतु नो भुद्धिसंयोग असे दोन न्यूह, त्यांचे कारण नी अविद्या तीसुद्धा सांगितले; भातां पूढे तिसरा न्यूह हाननांवाचा सांगतात, तदभावात्संयोगाभावो हानन्तदृशेः कैवल्यम् ॥ २५ ॥ सूत्रार्थ:-त्या अविद्येचा नाश झाल्यामुळे नो दृश्य व द्रष्टा यांच्या संयोगाचा नाश, त्यालाच हान (त्याग) असें मणतात; व हाच पुरुषाला मोक्ष होय (मोलाचे स्वरूप या: शिवाय आणीक माही). सूत्र २४ टीप:- जो अनेक शास्ना पाहून त्याप्रमाणे मोकारा आचरण करण्यास भावतो व स्वारी ग्याप्रमाणे भागरण परितो; स्याउ आचार्य प्रणतात. अ यायुपुराणात गोगितले आद. २ पूर्वी में भारायचे मग सागितले त्यापेक्षा रात पोरी न्यूनता अन तो मापार्यदेशीय मजे गिरोसी भएन मोम्मा गर्ने पूर्वपक्षी.

·पादः २] सभाष्यं भापानुवादसहित च। [८३ भाष्यम्-तस्यादर्शनस्याभावाद् बुद्धिपुरुपसंयोगाभावः । आत्यन्तिको वन्य- नोपरम इत्यर्थः । एतद्धानन्तदृशेः कैवल्यं पुरुषस्यामिश्रीभावः । पुनरसंयोगो गुणै- रित्यर्थः । दुःखकारणनिवृत्ती दुःखोपरमो हानन्तदा स्वरूपमतिष्ठः पुरुप इत्युक्तम् ॥ २५ ॥ अथ हानस्य कः प्रात्युपाय इति' । भाष्यार्थः-त्या अदर्शनाचा म्हणजे अविद्येचा विनाश झाला ह्मणने बुद्धि व पुरुष यांचा जो संयोग त्याचाही विनाश होतो ह्मणने सर्वया निवृत्ति होते असा अभिप्राय. या- लाच हान असे म्हणतात. ते हानच पुरुषाला कैवल्य ह्मणने पुरुषाचा दुःखादिगुणांशी क- धीही संबंध न होणे असा अर्थ. याचे तात्पर्य असे की, दुःख प्राप्त होण्याचे कारण जो बुद्धिसंयोग त्याची निवृत्ति झाल्यामुळे दुःखाचाही शेवट होणे, हेच हान होय. दुःखनिवृत्ति झाली म्हणजे पुरुष केवल प्रकाशमय अशा स्वरूपाने असतो असें (स० सू० ३ त) सांगितले. (मणने 'तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्यानम्' या सूत्रांतील 'तदा' या पदानें, ह्या सूत्राने सांगितलेली जी दुःखनिवृत्ति, ती होते त्या वेळेस, असा अर्थ समजावा. या हाननामक व्यूहाचा (मोक्षाचा) पुढे चवथ्या (कैवल्य) पादांत पुष्कळ विस्तार सांगणार आहेत) ॥२९॥ आता हानप्राप्तीचा (मोक्षप्राप्तीचा ) उपाय कोणता तो सांगतात,- विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपायः ॥ २६ ॥ सूत्रार्य:-गुण भिन्न व आत्मा भिन्न' अशा प्रकारचे में भेदज्ञान, त्याला विवेक- ख्याति ह्मणतात. व्युत्थानअवस्थेत उत्पन्न होणारी जी विघ्ने ती, मध्ये उत्पन्न न होता जर ही विवेकप्रज्ञा उत्पन्न झाली, तर दृश्याचा त्याग सहन होतो. हा हानोपाय मुख्य आहे. माप्यम्-सत्वपुरुपान्यतामत्ययो विवेकख्यातिः । सा त्वनिवृत्तमिथ्याज्ञाना प्लवते । यदा मिथ्याशानन्दग्धवीजभावं बन्ध्यमसवं संपद्यते तदा विधूतक्लेशरजसः स- त्वस्य परे वैशारयेऽपरस्यां वशीकारसंज्ञायां वर्तमानस्य विवेकप्रत्ययप्रवाहो निर्मलो भवति सा विवेकख्यातिरविप्लवा हानस्योपायः । ततो मिथ्याज्ञानस्य दग्धवीनभा- वोपगम: पुनश्वामसव इत्येष मोक्षस्य मार्गों हानस्योपाय इति ॥ २६ ॥ भाप्यार्थ:-सत्व ह्मणने बुद्धि व पुरुष हे परस्पर अगदी भिन्न आहेत असें में भेद- ज्ञान, त्यास विवेकख्याति ह्मणतात. आता ती विवेकख्याति नेथपर्यंत मिथ्याज्ञान (बुद्धि व पुरुष एकच आहेत असें भ्रमाने ऐक्यज्ञान ) समूळ नष्ट झाले नाही, तेथपर्यंत मध्ये मध्ये मिथ्याज्ञानाच्या संस्काराने पराभव पावते ( बुद्धि व पुरुष हे भिन्न आहेत असा विचार होत नाही ). परंतु जेव्हां मिथ्याज्ञान जळालेल्या बीनाप्रमाणे ज्यापासून काही फल उत्पन्न हो- णार नाही असे अगदी निरुपयोगी होईल तेव्हां दूर झाली आहे श्लेशरूप धूळ ज्याची अशा व आणूनच परवैशारय मणने ( स० मू० ४० त) सांगितलेल्या इच्छाऽप्रतिघातरूप परव. , ·८४] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [साधना शीकारसंज्ञेचे ठिकाणी वर्तमान असणाऱ्या बुद्धिसत्वाचा विवेकख्यातीचा ओघ स्वच्छ होतो; झणून तिला अविप्लव (मिथ्याज्ञानरहित ) अशी विवेकख्याति मणतात; व ही हानाचा (इःखनिवृत्तीचा) मुख्य उपाय होय. त्या विवेकख्यातीमुळे मिथ्याज्ञान जळलेल्या बीजाप्रमाणे होने ह्मणने अगदी नाहीसे होते, ह्मणून हा विवेकख्यातिरूप मार्ग बुद्धिनिवृत्तिरुप मोक्षाला सांगितला आहे ॥ २६ ॥ आतां अविप्लव विवेकरूयातीचे स्वरूप सांगतात, तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा ॥ २७ ॥ सूत्रार्थ:-ज्याला अविप्लव (विनोवांचून ) विवेकख्याति उत्पन्न झाली आहे अशा योग्याच्या प्रज्ञेची प्रकृष्ट अवस्था सातप्रकारची आहे. भाष्यम्-तस्येति मन्युदितख्यातेः प्रत्याम्नायः सप्तधेति अशुद्धयावरणमला पगमाचित्तस्य प्रत्ययान्तरानुत्पादे सति सप्तप्रकारैव प्रज्ञा विवेकिनो भवति । तद्यथा । परिज्ञातं हेयन्नास्य पुनः परिज्ञेयमस्ति । क्षीणा हेयहेतवो न पुनरेतेपां क्षेतव्यमस्ति । साक्षात्कृतं निरोधसमाधिना हानम् । भावितो विवेकख्यातिरूपो हानोपाय इत्येपा चतु- पृयी कार्यविमुक्तिः । प्रज्ञायाश्चित्तविमुक्तिस्तु त्रयी, चरिताधिकारा धुद्धिर्गुणा गिरि- शिखरतटच्युता इव ग्रावाणो निरवस्थानाः स्वकारणे मलयाभिमुखाः सह तेना- स्तं गच्छन्ति । न चैपां विप्रलीनानां पुनरस्त्युत्पादः प्रयोजनाभावादिति । एतस्या- मवस्थायां गुणसंवन्धातीतः स्वरूपमात्रज्योतिरमलः केवली पुरुप इत्येतां सप्तविर्घा भान्तभूमिप्रज्ञामनुपश्यन् पुरुषः कुशल इत्याख्यायते । मतिप्रसवेऽपि चित्तस्य . मुक्तः कुशल इत्येव भवति गुणातीतत्वादिति सिद्धा भवति विवेकख्यातिहोंनो. पाय इति ।। २७ ॥ 'न च सिद्धिरन्तरेण साधनमित्येतदारभ्यते ॥ भाप्यार्थ:-सूत्रांत में 'तस्य ' असें । तद् ' शब्दाचे पष्ठ्यंत रूप आहे, त्यांतील प्रकृतिभूत तच्छब्दानें पूर्वसूत्रांत सांगितलेल्या हानोपायाचे ग्रहण करावयाचें; (विवेक- ख्यातीचे ग्रहण करावयाचे नाहीं; कारण, 'तस्य ' असा पुंलिंगनिर्देश अनुपपन्न होईल. असेच तच्छन्दाने ज्याला विवेकख्याति उत्पन्न झाली आहे अशा पुरुषाचेही ग्रहण करिता येत नाही; कारण, पुरुषाचें ग्रहण पूर्वसूत्रांत नाही.) — सप्तधा ' असें में सूत्रांत लटलें आहे त्याचा अर्थ,-अशुद्धि लणने अविद्या तीच स्वच्छपदार्याला झाकून टाकणारा मल, तो दूर झाल्यामुळे चित्ताच्या विवेकख्यातीहून अन्य प्रत्ययांची (ज्ञानांची) उत्पत्ति न झा- ली असतां (परवेराम्याने सिद्ध झालेल्या निरोधयोगानंतर ज्याला ज्ञान झाले आहे अशा योग्याची सातप्रकारलीन मना (बुद्धि किंवा ओळसण्याची खूण ) असते. ते सात प्रकार असे,-१ म्यो हेयाचे (दुःसाने) सरप काय आहे ते सर्व गाणले; आता त्यांतील पुनः - ·पादः२] सभाप्यं भापानुवादसहित च । [८५ समजून घेण्याचे काही वाकी राहिलें नाहीं;: २ सर्वहेयहेतूंचा (दुःखकारणांचा ) नाश झाला; आता त्यांच्यामध्ये ज्याचा नाश व्हावयाचा असा एकही हेयहेतु बाकी राहिला नाही. ३. निरोधसमाधीने संपादन करावयाचा जो मोक्ष तो (संप्रज्ञातसमाधीने) साक्षात् केला. ४ व मोक्षाचा उपाय जी विवेकख्याति तीही म्यां संपादन केली. असे चार प्रकार प्रांतभूमिप्रज्ञेचे (उत्कृष्ट आहे फल ज्यांचे अशा अवस्थांतील प्रज्ञेचे) विषय आहेत. यांनाच कार्यविमुक्ति (जीवन्मुक्ति) ह्मणतात. चित्तविमुक्ति ह्मणने परममुक्ति सुद्धा प्रांतभूमिप्रज्ञेचा विषय असून ती तीन प्रकारची आहे. ते तीन प्रकार असे,–१ 'माझी बुद्धि कृतार्थ झाली' अशी एक कृतार्थ बुद्धि. (ही परवैराग्यरूपा चित्तनाशाची पहिली भूमिका ( अवस्था ). २ बुद्धीचे जे संसार- सुख दुःखादि गुण ते, सत्वादिगुणमयप्रकृतींत लीन होत असतां चित्तासहित अत्यंतलयाला जातात. यास दृष्टांत, जशा पर्वताच्या शिखरापासून निसटलेल्या शिळा वर राहू शकत ना- हीत ह्मणून मध्ये कोठे न अडकतां आपल्या मूळ ठिकाणी येऊन पडतात, त्याप्रमाणे. (ही लिंगशरीराची विनाश पावणारी दुसरी अवस्था.) ३ मोसरूप पुरुषार्थ समाप्त होऊन काही कारण न राहिल्यामुळे ह्या प्रकृतींत लीन झालेल्या गुणांची मुळी उत्पत्तिच होत नाहीं; ह्मणून या अशा अवस्थेमध्ये पुरुष वुद्धयादिगुणांच्या संबंधाने रहित, केवळ ज्योतिस्वरूप -(प्रकाशमय), निर्मल ( अविद्यादिमलरहित ) व मोक्षाचा विमागी असा होतो. अशा या सात प्रकारच्या बुद्धिवृत्तीप्रत जीवन्मुक्त पुरुष केवळ साक्षिमार्वेकरूनच पाहतो; ( अर्थात् अभिमानाने पाहत नाहीं; ) ह्मणून त्याला कुशल ह्मणने कल्याणयुक्त असें उपचाराने स- णतात. व चित्ताचा अत्यंत लय झाल्यावर तर तो मुख्यच कुशल होतो; (म्हणने परममुक्त होतो;) कारण सत्वादिक सर्वगुणांचा त्या वेळेस वियोग झालेला असतो ॥ २७ ॥ आतां विवेकख्याति जर अविप्लवं अशी सिद्ध झाली तर ती दुःसनिवृत्तीचा उपाय होईल; परंतु तिची सिद्धि साधनावांचून काही होणार नाही सणून या पुढील सूत्राचा आरंभ केला आहे,-, योगाङ्गानुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिराविवेकख्यातेः ॥२८॥ मूत्रार्य:-योगाच्या अंगांचे अनुष्ठान (सांगितल्याप्रमाणे आचरण) केले असतां ज्ञानप्राप्ति होण्याला ने मध्ये प्रतिबंध आहेत त्यांचा (चित्तमलाचा) सर्वप्रकारें नाश होऊन विवेकल्यातीपर्यंत ज्ञानाची ज्योति प्रदीप्त होत होत शेवटी त्यापासून विवेकख्याति उत्पन्न होते. भाप्यम्-पोगान्पशावभिधायिष्यमाणानि नेपामनुष्टाना पश्चपर्वणो कि- पर्ययस्याशुद्धिरूपस्य क्षयो नागस्तत्तये सम्यग्नानस्याभिव्यक्तिः। यथा यया च सापनान्यनुष्टीयन्ते तया तया तनुत्तममुदिरापयते। पपा यया च धीयते क्या क्या ·[ सायन- ८६ ] पतिञ्जलयोगसूत्रम् । क्षयक्रमानुरोधिनी ज्ञानस्यापि दीप्तिर्विवर्द्धते । सा खल्वेपा विवृद्धिः प्रकर्षमनुभवति त्वाविवेकख्यातेरागुणपुरुपस्वरूपविज्ञानादित्यर्थः । योगाङ्गानुष्ठानमशुदेवियोगका रणं यथा परशुश्छेद्यस्य, विवेकख्यातेस्तु प्राप्तिकारणं ययाधर्मः सुखस्य, नान्यथा का रणम् । कति चैतानि कारणानि शास्त्रे भवन्ति । नवेत्याह । तद्यथा, 'उत्पत्तिस्थित्यभि- व्यक्तिविकारप्रत्ययाप्तयः ॥ वियोगान्यत्वधृतयः कारणं नवधा स्मृतम्'इति ॥ तत्रो त्पत्तिकारणं मनो भवति ज्ञानस्य । स्थितिकारणं मनसः पुरुषार्थता शरीरस्ये- वाहार इति । अभिव्यक्तिकारणं यथा रूपस्यालोकः विकारकारणं मनसो विपयान्तरं ययाग्निः पाक्यस्य । प्रत्ययकारणं धूमज्ञानमग्निज्ञानस्य । प्राप्तिकारणं योगाङ्गानु- टानं विवेकख्यातेः । वियोगकारणं तदेवाशुद्धः । अन्यत्वकारणं यया सुवर्णस्य सुवर्णकारः । एवमेकस्य स्त्रीमत्ययस्याविद्या मूढत्वे द्वेपो दुःखत्वे रागः मुखत्वे तत्त्वज्ञानं माध्यस्थे धृतिकारणं शरीरमिन्द्रियाणां तानि च तस्य । महाभूतानि शरी- राणान्तानि च परस्परं सर्वेषां तैर्यग्यौनमानुपदैवतानि च परस्परार्थत्वादित्येवं नव कारणानि । तानि च यथासम्भवं पदार्थान्तरेप्वपि योज्यानि । योगाङ्गानुष्ठानं तु द्विधैव कारणत्वं लभते इति ॥ २८॥ तत्र योगाङ्गान्यवधार्यन्ते'। भाप्यार्थः योगाची अंगें ( साधनें ) आठ पुढे सांगावयाची आहेत, त्यांच्या अनुष्ठानानें (त्या त्या अंगांत सांगितल्याप्रमाणे वागल्याने) पांच आहेत पर्व ह्मणने पायन्या ज्याला अशा मलरूप विपर्ययाचा (अविद्यादि पांच क्लेशांचा) नाश होतो; त्या विपर्ययाचा. नाश झाला असता उत्तम ज्ञान प्राप्त होते. जसे जसें साधनाचे अनुष्ठान करावें तसा तसा विपर्यय- रूप मल कमी होतो; जसा जसा तो मल कमी होत जातो तशी सशी क्षयाच्या क्रमाला अनुसरून ज्ञानाचीही दीप्ति (प्रकाश अथवा अतिसूक्ष्माचेही ग्रहण करितां येणें ) अधि. काधिक वाढत जाते. ह्मणने नितका मलाचा नाश तितकीच अधिक दीप्तींची वृद्धि होत जाते. याप्रमाणे ती ज्ञानदीप्ति विवेकख्यातीपर्यंत सारखी क्रमाने वाढत जाते; मणने गुण व पुरुष यांच्या स्वरूपाचे पूर्ण ज्ञान होईपर्यंत वाढत जाते असा अर्थ. आतां योगाच्या अंगांचे अनुष्ठान हे अशुद्धि दूर करण्याला कारण आहे, मणने जशी कुन्हाड झाडाला तोडून जमिनीपासून दूर करण्याला कारण, त्याप्रमाणे; व ते (अंगानुष्ठान) विवेकख्यातीने तर प्राप्तीचे कारण आहे (योगांगानुष्ठान विवेकख्याति प्राप्त करून देण्याला कारण आहे ); जसा धर्म मुखाच्या प्राप्तीला कारण, त्याप्रमाण. यावांचून योगांगानुष्ठानाला दुसरे कारणत्व संभवत नाही. आतां ही अशा प्रकारची कारणे शास्त्रांत आहेत तरी किती ! उत्तर,कारणे नऊच परिंग- गिली आहेत; ती याप्रमाणे,-१ उत्पत्ति, २ स्थिति, ३ अभिव्यक्ति, ४ विकार, ५ प्रत्यय, ( आप्ति (प्राति), ७ वियोग, ८ अन्यत्व व ९ धृति, याप्रमाणे नऊ आहेत. उदाहरणे;- ·पादः २] सभाप्यं भापानुवादसहितं च । [ ८७ १ त्या नऊ कारणांत मन हे ज्ञानाच्या उत्पत्तीला कारण आहे. अर्थात् जशी घटास मृत्तिका उपादान (साक्षात्) कारण, त्याप्रमाणे मनापासून वृत्तिरूप ज्ञान उत्पन्न होते; (ह्मणून ते उत्प- त्तिकारण). २ जसा आहार (खाणेपिणे) देह राहण्यास कारण, तशी• मोग व मोक्षरूप पुरुषार्थता मनाच्या स्थितीला (राहण्याला ) कारण, (मणून पुरुषार्थता मनाचें स्थितिका- रण, अर्थात् पुरुषार्थता संपली की मनाचा स्वतांच नाश होतो). ३ अभिव्यक्तिकारण असें,- जसा काळे, पिवळे, लाल इत्यादि रूपे स्पष्ट दिसण्याला साधन प्रकाश. ४ जसा तांदुळांचा भातरूप विकार होण्यास कारण अग्नि, त्याप्रमाणे मनाला विषयांतर (अन्य विषय ) हे विकारकारण आहे. ५ धूर पाहिला असतां जो 'येथे अग्नि आहे,' असा निश्चय होतो, तेथे अग्निज्ञानाला धुराचे ज्ञान हे प्रत्ययकारण होय. . (प्रत्यय लणने निश्चय.) ६ योगांगानुष्ठान हे विवेकख्यातीचे प्राप्तिकारण आहे. (आप्ति व प्राप्ति या दोहोंचा अर्थ एकच आहे.) (प्राप्तिकारण पटल्याने साक्षात् उत्पत्तिकारण नाही.) ७ तसेच योगांगानुष्ठान अविधादिष्लेशांच्या वियोगाला (दूर करण्याला) कारण, ह्मणून हे वियोग- कारण होय. ८ अन्यत्वकारण असें,-जसा सोनार प्रथम सोन्याचा एक गोळा असतां कडी, कुंडलें इत्यादि अनेकरूपाने सोन्याचा रूपभेद करण्याला कारण ह्मणून सोनार हा सोन्याचें अन्यत्वकारण होय. हे बाघ अन्यत्वकारण झाले, याचप्रमाणे आध्यात्मिक अन्यत्वकारण समनावें तें असें,-पहा! स्त्री तर एकच असते, परंतु तिच्याविषयी एकेकाच्या मनांत कशा कशा अनेक विरुद्ध भावना असतात; एक ह्मणतो, ' ही कन्या फारच सुंदर आहे..' दुसरा एक पुरुष," तो पुण्यवान् आहे ह्मणून त्याला ही अशी चांगली स्त्री मिळाली; मी पापी म- णून मला नाहीं; ' याप्रमाणे ती स्त्री मनांत आणून खेद पावतो. याचप्रमाणे सवत जी असते ती त्या स्त्रीचा द्वेष करिते, व त्याच स्त्रीवर नवऱ्याची मोठी प्रीति असते. तसेच तीच स्त्री विवेकी जो असेल त्याने मनांत, 'हा स्त्रीदेह ह्मणजे केवळ त्वचा, मांस, मेद, अस्थि व मज्जा इत्यादि घागेरख्या व अपवित्र पदार्थांनी बनलेला आहे; हिचे वीज व उत्पत्तीचे ठिकाण पाहिले तर फारच अमंगल व अपवित्र आहे,' असा तात्विक विचार केला असता त्याला वैराग्याला कारण होते. असे ने एकाच स्वीपासून मोह, द्वेष, दुःख, राग, सुख व तत्त्वज्ञान उत्पन्न हो- तात; त्यांना अविद्यादि क्लेशच कारण आहेत. ९ शरीर इंद्रियांना धारण करणारे (पोपण क- रून रक्षण करणारे) व इंद्रिये शरीराला धारण करणारी; पंचमहाभूते शरीरांना धारक (घा- रण करणारी) व ती सर्व (पंचमहाभूते) एकमेकांना धारक आहेत. याचप्रमाणे पशु, पक्षी, सू० २८ टी०१ पहा ! मृकंडुनावाचा ऋषि एकाग्रचित्त करून ध्यानस्य यसला असतां सतार इत्यादि यायाचा मंजुल ध्वनि कानावर आल्यानंतर डोळे उघडून पाहतो तो स्वरूप, भावण्य व तारण्य या गुणांनी संपन भशी प्रम्लोचानांवाची अप्सरा पुढे उभी आहे. तिला पाहिल्यावर समाधि सोडून देऊन त्याचे मन तिच्या ठिकाणी आसक्त झाले. याकरिता भन्यविषय हा मनाचे विकार कारण आहे. वाच० मि...

·८८] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ साधन मनुष्य, देवता ही सर्व पुरस्परांकरिता असल्यामुळे हे सर्व धृतिकारण आहेत. याप्रमाणे ही नऊ कारणे येथे सांगितलेल्या पदार्थांहून अन्यठिकाणी सुद्धा जसजसा संभव असेल त्याप्रमाणे योजावी. आतां योगांगानुष्ठानाला तर वियोगकारणत्व व प्राप्तिकारणत्व अशी दोनच कारणत्वे आहेत ॥ २८ ॥ आतां योगाची अंगें किती आहेत याचा निश्चय सांगतात, यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमा- धयोऽष्टावङ्गानि ॥ २९॥ सूत्रार्थः यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान व समाधि ही योगाची आठ अंगे आहेत. भाप्यम्-यथाक्रममेतेपामनुष्टानं स्वरूपञ्च वक्ष्यामः ॥ २९ ॥ तत्र'। भाष्यार्थ:-ह्या यमादि आठ अंगांचे अनुष्ठान कसे करावे व यांचे लक्षण. काय हे कमानेंच पुढे सांगू ॥ २९॥ आतां त्या आठ अंगांपैकी यमाचे स्वरूप सांगतात,- अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्याऽपरिग्रहा यमाः ॥३०॥ सूत्रार्थ:-अहिंसा, सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य आणि अपरिग्रह हे पांच यम आहेत. भाप्यम्-तत्राहिंसा सर्वथा सर्वदा सर्वभूतानामनभिद्रोहः। उत्तरे च यमनि- यमास्तन्मूलास्तत्सिद्धिपरतया तत्मतिपादनाय प्रतिपाद्यन्ते तदवदातरूपकारणायैवो- पादीयन्ते । तथा चोक्तम् । स खल्वयं ब्राह्मणो यथा यथा व्रतानि बहूनि समादित्सते तथा तथा प्रमादकृतेभ्यो हिंसानिदानेभ्यो निवर्तमानस्तामेवावदातरूपाहिसा क- रोति । सत्यं यथार्थे वाङ्मनसे, यथा दृष्टं ययाऽनुमितं यथा श्रुतं तथा वायनश्चेति परत्र स्वबोधसंक्रान्तये वागुक्ता सा यदि न वश्चिता भ्रान्ता वा प्रतिपत्तिवन्ध्या वा भवेदित्यपा सर्वभूतोपकारार्थम्मसत्ता न भूतोपघाताय । यदि चैवमप्यभिधी- यमाना भूतोपयातपरैव स्यान सत्यम्भवेत् । पापमेव भवेत्तेन पुण्याभासेन पुण्यप्रति- रूपकेण कष्टन्तमः प्रामुयात् । तस्मात्परीक्ष्य सर्वभूतहितं सत्यं ब्रूयात् । स्तेयमंशा खपूर्वकन्द्रच्याणां परतः स्वीकरणन्तत्मतिपेधः पुनरस्पृहारूपोऽयमिति ! ब्रह्मचर्य गुप्तेन्द्रियस्योपस्यस्पसंयमः।विपयाणामनरक्षणक्षयसाहिंसादोपदर्शनादस्वीकरण- मपरिग्रह इत्येते यमाः ॥ 'ते तु॥३०॥ भाप्पार्थ:-त्या यमांपैकी अहिंसेचे लक्षण असे आहे की, कोणत्याही वेळी, कोणत्याही प्रकाराने व कोणत्याही प्राण्यामा द्रोह (नारा) न करणे हाला अहिंसा असें दाणतातः या अहि- ·पादः २] , सभाष्यं भापानुवादसहितं च । . [८९ सेहून इतर सांगितलेले सत्यादि यम वं शौचादि नियम हे सर्व अहिंसेकरिता आहेत; ह्मणने तिच्या सिद्धीकरितां सर्व शास्त्रांत त्यांचे प्रतिपादन (कथन ) केले आहे. (सत्यादिकांनी अहिंसा सिद्ध होते हे सांगण्याकरितां सत्यादिकांचे प्रतिपादन केलें आहे.) तसेंच त्या अ. हिंसेचे रूप निर्मल करण्याकरितां योगी सत्यादिकांचे अनुष्ठान करितात. असेंच आगमांतही सांगितले आहे की,-'खरोखर हा ब्राह्मण जशी जशी अनेक व्रते ग्रहण करण्याची इच्छा करितो तसा तसा प्रमादाने (असावधपणाने) घडणाऱ्या हिंसेच्या कारणांपासून निवृत्त हो- ऊन त्या अहिंसेलाच निर्मल करितो.' यथार्थ जी वाणी व मन यांना सत्य ह्मणतात. यथार्थ ह्मणने जसे पाहिले असेल, जसे अनुमानाने जाणले असेल व जसें ऐकिलें असेल त्याचप्रमाणे वाणीची व मनाची प्रवृत्ति असू देणे. आतां जसे आपणांला समजले असेल तसेंच दुस-याला समजावून देण्याकरितां में आपण भाषण करितो त्यांत तें बोलणे जर दुसऱ्याला विपरीत बोध होण्याजोगे अथवा भ्रमयुक्त किंवा दुसऱ्याला जी भाषा समनणारी नाही अशा म्लेच्छ इत्यादिक भाषेत, अथवा ज्याचा काही उपयोग नाहीं असे असेल तर ते बोलणे जरी खरे असेल तथापि त्याला खन्यासारिखें ह्मणावयाचे मात्र वस्तुतः ते खरे नव्हे. तशीच ही वाणी जी ब्रह्मदेवाने उत्पन्न केली ती सर्व प्राण्यांच्या उपकारा. करितां उत्पन्न केली, नाशाकरितां नव्हे, ह्मणून तशा खन्या बोलण्याने जर प्राण्याचा घात (नाश) होत असेल तर त्यालाही सत्य ह्मणूं नये; उलटें त्यापासून पाप मात्र लागणार आहे; आणि ह्या अशा पुण्यासारख्या मासणाऱ्या भाषणाने दुःखकारक नरक प्राप्त होईल. याकरितां सर्व विचार करून सर्व प्राण्यांचे ज्यांत हित असेल असेंच सत्य भाषण करावें. शास्त्राने ज्या पदा. र्थावर आपली सत्ता ह्मणने मालकी सांगितली नसेल अशा दुसन्याच्या वस्तूचे (दुसन्याच्या आज्ञेवांचून ) ग्रहण करणे यास स्तेय (चोरी ) ह्मणतात; व त्या स्तेयाचा जो प्रतिषेध स- णजे अस्पृहा (इच्छा न करणे) तें अस्तेय होय. इतर इंद्रियांना विपयांत लुब्ध न होऊ देतां उपस्पनांवाच्या इंद्रियाला (जननेंद्रियाला ) स्वाधीन ठेवणे यास ब्रह्मचर्य ह्मणतात. कोणत्याही वस्तूस प्रथम मिळविण्यास मोठे श्रम, मिळाल्यानंतर रक्षण करणे, तिचा नाश होणे, सहवास जो जो करावा तो तो भोगाम्यास अधिक वाढणे, तसेच कोणत्याही प्राण्या- चा घात केल्यावांचून भोग संभवत नाही ह्मणून हिंसा; इत्यादि दोपांचा विचार करून वि- षयांचा स्वीकार न करणे याला अपरिग्रह झणतात. याप्रमाणे हे यम होत ॥ ३० ॥ आतां सांगितलेल्या यमांचा विशेष या सूत्राने सांगतात, जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्वभौमा महाव्रतम् ॥३१॥ सूत्रार्य:-नाति, देश, काल आणि समय यांच्या संबंधाचा विचार न करितां हे यम एकसारखे चालले असता त्यांना महाक्त असें मणतात. अर्थात् नाति इत्यादिकांचा विचार ·९०] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [साधनः न करितां यमांचे निरंतर पाळण करणे हे योग्याचे महाव्रत झणजे मुख्य प्रत आहे. भाष्यम्-तत्राहिंसा जात्यवच्छिन्ना मत्स्यम्बन्धकस्य मत्स्येप्वेव नान्यत्र हिंसा ! सैव देशावच्छिन्ना न तीर्थे हनिष्यामीति । सैव कालावच्छिन्ना न चतुर्दश्यान्न पुण्येऽहनि हनिष्यामीति। सैव त्रिभिरुपरतस्य समयावच्छिन्ना देवव्राह्मणार्थे नाऽन्य- था हनिप्यामीति । यथा च क्षत्रियाणां युद्ध एव हिंसा नान्यत्रेति । एभिर्जातिदेश- कालसमथैरनवच्छिन्ना अहिंसादयः सर्वथैव परिपालनीयाः सर्वभूमिपु .सर्वविषयेषु सर्वथैवाविदितव्यभिचाराः सार्वभौमा महाव्रतमित्युच्यन्ते ॥ ३१ ॥ भाष्यार्थः-त्यांतही मुख्य अहिंसेचे लक्षण असें,-मासे धरणाराला माशांचीच तेवढी हिंसा सांगितली आहे इतरांची नाहीं; ही मत्स्यत्व जातीच्या संबंधानें हिंसा होते आणि इतर जातींच्या संबंधाने अहिंसा होते. ( दुसरे उदाहरण,-)" भी ब्राह्मणाची हत्या करणार नाही;' ही ब्राह्मणत्व जातीच्या संबंधाचा विचार करून पाळली गेली ह्मणून ह्या उदाहर- णांतील ही जात्यवच्छिन्न अहिंसा होते. ' मी तीर्थाच्या (क्षेत्राच्या) ठिकाणी कोणाची हत्या करणार नाही;' ही देशाच्या (स्थलाच्या ) संबंधाचा विचार करून पाळली गेली ह्मणून ही देशावच्छिन्न अहिंसा होते. ' मी चतुर्दशीस व पुण्यदिवशी कोणाची हत्या करणार नाही; ' ही कालाच्या संबंधाचा विचार करून पाळली गेली ह्मणून ही कालाव- च्छिन्न अहिंसा होते. 'मी देवब्राह्मणांच्या निमित्तावांचून इतराकरितां कोणाची हत्या कर णार नाहीं;' ह्यांत जाति, देश व काल यांचा बिलकुल संबंध नसून केवल देवब्राह्मणां- च्या समयाच्या ह्मणने संकेताच्या अथवा निमित्ताच्या संबंधाचा विचार करून पाळली गेली ह्मणून ही समयावाच्छिन्न अहिंसा होते. जशी क्षत्रियांना युद्धामध्येच हिंसा सांगि- तली आहे; अन्य ठिकाणी नाही. (यांत युद्धनिमित्तावांचून अन्य ठिकाणी होणाऱ्या हिंसेचा निषेध केला आहे झणून ही समयावच्छिन्न अहिंसा होय.) याप्रमाणे या सांगि- तलेल्या चार प्रकारानेच न वागतां 'कोणत्याही नातीची, कोणत्याही ठिकाणी, कोणत्याही वेळी व कोणत्याही निमित्ताने हत्या करणार नाही' असा नियम धरून अहिंसेचे चांगले रक्षण करावे. याचप्रमाणे जाति, देश, काल व समय यांची सबब न ठेवितां सत्य, अस्तेय, ब्रह्मचर्य व अपरिग्रह या चार यमांचे चांगलें पाळण करावे. हे अहिंसादिक पांच यम जात्या- दिकांच्या संबंधाचा विचार न करितां चांगल्या रीतीने पाहिले असता हे योग्याचे महावत प्रणवितें (या अशा प्रकारच्या यमांना महानत अशी संज्ञा होते) ॥ ११ ॥ यम सांगून आतां नियम सांगतात, शोचसन्तोपतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि.नियमाः ॥३२॥ सूत्रार्थ:-पवित्रता, संतोष, तप, स्वाध्याय आणि ईश्वरप्रणिधान हे पांच नियम आहेत. , ·-- पादः२] सभाष्यं भापानुवादसहितं च । [९१ भाष्यम्-तत्र शौचं मृजलादिजनितं मेध्याभ्यवहरणादि च वाह्यमाभ्यन्त- रञ्चित्तमलानामाक्षालनम् । सन्तोपः सन्निहितसाधनादधिकस्यानुपादित्सा । तपोद- न्दूसहन, द्वन्द्वानिच जियत्सापिपासे, शीतोष्णे, स्थानासने, काप्टमौनाकारमाने च, व्रतानि चव यथायोग कृच्छ्चान्द्रायणसान्तपनादीनि । स्वाध्यायो मोक्षशास्त्राणाम- ध्ययनम्मणवजपो वा । ईश्वरमणिधानन्तस्मिन् परमगुरौ सर्वकर्मार्पणम् । 'शय्यासन- स्थोऽथ पथि व्रजन्वा स्वस्थः परिक्षीणवितर्कजालः । संसारवीजक्षयमीक्षमाणः स्यानित्यमुक्तोऽमृतभोगभागी ॥ यत्रेदमुक्तम् । 'ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरा- याभावश्च' इति ॥ ३२ ।। एतेपां यमनियमानाम् ॥ भाष्यार्थ:-नियम शौचइत्यादिक पांच आहेत; त्यांत शौच ह्मणने शुद्धि ही दोन प्रकारची आहे. बाह्य व आम्यंतर. मृत्तिका, उदक, गोमय इत्यादिकांनी होणारी व गोमूत्र, यवागू इत्यादि पवित्र पदार्थांचे खाणे किंवा उपवास करणे इत्यादिकांनी होणारी ही वाह्य (बाहेरील देहाची) शुद्धि होय. मैत्री इत्यादिकांच्या भावनेने चित्ताचा जो राग, द्वेष इत्यादिक मल, त्यास दूर करणे, ही आम्यंतर (आंतील) शुद्धि होय. शरीररक्षणाला ला- गणाऱ्या ज्या अत्यावश्यक वस्तू त्यांवांचून इतरांच्या प्राप्तीची इच्छा न करणे यास संतोष (तृप्ति ) ह्मणतात. द्वंद्वांचे ( दोहोंदोहोंच्या ज्या जोड्या सांगितल्या आहेत त्यांचे ) सहन करणे ह्यास तप ह्मगतात. ती द्वंद्वे याप्रमाणे,- वुमुक्षा व पिपासा (खाण्याची इच्छा व पिण्याची इच्छा अर्थात् मूक व तहान ) हे एक द्वंद्व. असेंच शीत व उप्ण, उठणे व बसणे, नेत्रसंकेत इत्यादिकांनी सुद्धा आपला अभिप्राय बाहेर प्रकट न करणे यास काष्ठमौन लणतात; हे एक व आकारमौन (काहीएक न बोलणे) इत्यादि. एकादश्यादि व्रते व शास्त्रांत सांगितल्याप्रमाणे कृच्छ्, चांद्रायण, सांतपन इत्यादिकांचे आचरण करणे. या सर्वांस तप ह्मणतात. ब्रह्ममूत्र, उपनिषद् , गीता इत्यादि मोक्षशास्त्राचें अध्ययन (अर्थज्ञानपूर्वक पठन) करणे, अथवा शास्त्रोकरीतीने प्रणवाचा जप करणे ह्यांस स्वाध्याय ह्मणतात. लौकिक व वैदिक सर्व कर्माचे त्या परमेश्वराचे ठिकाणी समर्पण करणे (किंवा सर्व कर्मफलांचा भोक्ता ईश्वर आहे अशी भावना करणे) हे ईश्वरप्रणिधान (ईश्वरभक्ति ) होय. या दहा यम- नियमांत ईश्वरप्रणिधानच मुख्य अंग आहे; कारण, ह्या ईश्वरप्रणिधानाच्या योगाने पुरुष निजलेला असो, अथवा वाट चालत असो, किंवा त्याचे परमेश्वराचे ठिकाणी लय लागलेले असो; त्याचे पुढे सांगावयाचे ने वितर्क ते सर्व नष्ट होतात; व संसारास वीज जे संस्कार त्यांचाही क्षय झाल्यावर तो नित्यमुक्त असा मोक्षमुखाचा अनुभव घेणारा होतो. (तात्पर्य, ईश्वरप्रणिधान करणाऱ्या पुरुषास ईशप्रसादाने योग लवकर साध्य होतो.) ज्या ईश्वरप्रणि- धानाविषयी पूर्वी (स० सू० २९ त) सूत्रकारांनीही असे सांगितले आहे की, 'ईश्वरम:

·९२] पातञ्जलयोगसूत्रम्। [साधन- णिधानाने आत्म्याचा साक्षात्कार होऊन सर्व विघ्नं दूर होतात;' याप्रमाणे ॥ ३२ ॥ .. आतां अहिंसादिकांना योगांगत्व कसे ते सांगतात,- वितर्कवाधने प्रतिपक्षभावनम् ॥ ३३ ॥ सूत्रार्थः-योगास प्रतिबंध करणारे ने हिंसा, असत्य इत्यादिक वितर्क, त्यांपासून पीडा होऊ लागली असतां वितकांचे विरुद्धपक्षी जे अहिंसा, सत्य इत्यादि अर्थात् तर्क त्यांची चि. त्तांत भावना करावी, ह्मणने मग वितांची पीडा न होतां योग लवकर सिद्ध होतो. भाष्यम्-यदाऽस्य ब्राह्मणस्य हिंसादयो वितर्का जायेरन् हनिष्याम्यहम. पकारिणमनृतमपि वक्ष्यामि द्रव्यमप्यस्य स्वीकरिष्यामि दारेषु चास्य व्यवायी भवि- प्यामि परिग्रहेषु चास्य स्वामी भविष्यामीति एवमुन्मार्गप्रवणवितर्कज्वरेणातिदीप्तेन वाध्यमानस्तत्मतिपक्षान् भावयेत् । 'घोरेपु संसाराङ्गारेषु पच्यमानेन मया शरणमुपा- गताः सर्वभूताभयपदानेन योगधर्माः स खल्वहं त्यक्त्वा वितर्कान्पुनस्तानाददान- स्तुल्यश्च श्वत्तेन' इति भावयेत् । यथा वा वान्तावलेही तथा वक्तस्य पुनराददान इति । एवमादि सूत्रान्तरेष्वपि योज्यम् ॥ ३३ ॥ भाष्यार्थ:-विपरीत ह्मणने उलट आहेत तर्क ह्मणने विचार ज्यांत ते वितर्क, ते हिंसा इत्यादिक पुढे सांगावयाचे आहेत. हे हिंसादिक वितर्क ज्या वेळेस ह्या ब्राह्मणाला उत्पन्न होतील; ह्मणजे 'मी माझा अपराध करणाऱ्याचा घात ( नाश ) करीन; 'खोटें सुद्धा बोलेन;' 'याचे द्रव्य सुद्धां ग्रहण करीन (चोरून घेईन); 'याच्या स्त्रीशीं गमन करीन;' याच्या सर्व उपभोगसाधनाच्या वस्तूंचा मी मालक होईन.' (हें यमांतील वितर्कपंचक.) (याचप्रमाणे 'मी शौच सोडून देईन;' 'मी कधीही तृप्त होणार नाही;' मी तपाचा त्याग करीन; 'मी अध्ययन करणार नाहीं;' व 'मी ईश्वरभक्ति करणार नाही.' हे नियमांतील वितर्कपंचक.) याप्रमाणे वाईट मार्गात लावणान्या अशा हिं- सादिकवितर्क रूपज्वराच्या संतापाने योगी जेन्हां अत्यंत पीडित होईल, तेव्हां त्याने त्या हिंसादिवितकांचे प्रतिपक्ष (विरुद्ध अथवा शत्रु ) जे अहिंसाहिक यांचे चिंतन करावे. ("हे वितर्क परिणामी दुःख देणारे आहेत' असे चिंतन करणे हे या वाक्या तात्पर्य आहे.) ती प्रतिपक्षभावना अशी; 'ज्या वेळेस पूर्वी मी अतिभयंकर अशा संसाररूप अग्नीत भाजत पडलो होतो; त्या वेळेस या संसारतापांतून मुटका होण्याकरितां म्यां सर्व प्राण्याला 'को. णालाही माझ्यापासून दुःख होणार नाही' असे अभयदान देऊन योगधमांचा ( अहिंसा- दिक यमनियमांचा) स्वीकार केला; व हिंसादिक सर्व एकदा सोडून दिले. तो मी जर पुनः अहिंसादिकांला सोडून देऊन हिंसादिकांचे ग्रहण करीन ( हिंसादिक करूं लागेन ) तर मग . .

·, पादः २] सभाप्यं भापानुवादसहितं च । [ ९३ असल्या वागणुकीने मी कुत्र्यासारिखाच समजला पाहिजे.' याप्रमाणे. ती कुत्र्याची बरोबरी अशी, जसा कुत्रा ओकलेलें पुनः चाटतो त्याप्रमाणे हिंसादिक एकदा सोडून दिले असतां पुनः त्यांचे ग्रहण करणारा. 'वितर्काची पीडा होऊ लागली असता प्रतिपक्षभावना करावी,' अशा वाक्याची व या सर्व व्याख्येची आसनप्राणायामांच्या सूत्रांतही योजना करावी ॥३३॥ आतां ते वितर्क, वितर्कप्रतिपक्ष व त्यांचे चिंतन हे तीन सांगतात,- वितर्का हिंसादयः कृतकारितानुमोदिता लोभक्रोधमोहपूर्व- का मृदुमध्याधिमात्रा दुःखाज्ञानानन्तफला इति प्रतिपक्षमा- वनम् ॥ ३४ ॥ सूत्रार्थ:-हिंसादिक हे वितर्क होत. त्यांचे कृत, कारित आणि अनुमोदित असे तीन प्रकार आहेत. लोम, क्रोध आणि मोह एतत्पूर्वक वितर्काची उत्पत्ति होते. या वि- तर्काचे आणिक दुसरे मृदु, मध्य व अधिमात्र असे अवांतर तीन भेद आहेत. हे वितर्क दुःख व अज्ञानरूपी अशी अनंत फळे उत्पन्न करणारे आहेत; याप्रमाणे प्रतिपक्षभावन समजावें. भाप्यम्-तत्र हिंसा तावत्कृता कारिताऽनुमोदितेति त्रिधा । एकैका पुनविधा लोभेन मांसचर्मार्थेन, क्रोधेनापकृतमनेनेति, मोहेन धर्मों मे भविष्यतीति । लोभनो- धमोहाः पुनत्रिविधा मृदुमध्याधिमात्राः । इत्येवं सप्तविंशतिर्भदा भवन्ति हिंसायाः । मूदुमध्याधिमात्राः पुनरोधा मृदुमृदुमध्यमृदुस्तीव्रमृदुरिति । तथा मृदुमध्यो मध्यम- ध्यस्तीवमध्य इति । तथा मृदुतीवो मध्यतीतोऽधिमात्रतीव्र इति । एवमेकाशीतिभेदा हिंसा भवति । सा पुनर्नियमविकल्पसमुच्चयभेदादसंख्येया प्राणभृद्भेदस्यापरिसंख्ये- यत्वादिति । एवमनृतादिप्यपि योज्यम् । ते खल्बमी वितर्का दुःखाज्ञानानन्तफला इति प्रतिपक्षभावनम् । दुःखमज्ञानश्चानन्तफलं येपामिति प्रतिपक्षभावनम् । तथाच । हिंसकः प्रथमन्तावद्वध्यस्य वीर्यमाक्षिपति, ततः शस्त्रादिनिपातेन दुःखयति, ततो जीवितादपि मोचयतीति । ततो वीर्याक्षेपादस्य चेतनाचेतनमुपकरणं क्षीणवीर्य भ. वति.। दुःखोत्पादानरकतिर्यमेतादिपु दुःखमनुभवति । जीवितव्यपरोपणात्मतिक्ष- णञ्च जीवितात्यये वर्तमानो मरणमिच्छन्नपि दुःखविपाकस्य नियतवेदनीयलात्कथ- श्चिदेवोएसिति । यदि च कथंचित्पुण्यावापगता हिंसा भवेचा मुखपाप्तौ भवेद- ल्पायुरिति । एवमनृतादिप्वपि योज्यं यथासम्भवम् । एवं वितर्काणां चामुमेवानुगतं विपाकमनिष्टं भावयन्न वितर्केषु मनः मणिदधीत ॥ ३४ ॥ 'प्रतिपक्षभावनाद्धताईया वितर्का यदास्प स्युरभसवधर्माणस्तदा तत्कृतमैश्वर्यं योगिनः सिद्धिसूचकं भवति तद्यथा ॥

·९४ ] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [साधन- भाष्यार्थः-प्रथम हिंसा ही १ (स्वतः ) केलेली, २ (दुसऱ्याकडून 'कर, कर' असें हादून करविलेली व ३ (दुसरा करीत असतां 'वरी करितोस' अशी) संमति देऊन झालेली, याप्रमाणे ३ तीन प्रकारची आहे. ती पुनः प्रत्येक तीन प्रकारची; १ मांस, कांतडे इत्यादि मि- ळण्याकरितां (ह्मणने लोभानें ) केलेली, २ कोणी काहीं अपराध केला ह्मणून रागावून (क्रो- धानें ) केलेली व ३ 'साक्षात् पशु मारून यज्ञ केले असतां मला मोठा धर्म घडेल' अशा सम- जुतीने ( मोहाने ) केलेली; याप्रमाणे ९ नऊ प्रकारची आहे. आतां पुनः लोभ, क्रोध व मोह हे प्रत्येक १ मृदु, २ मध्य व ३ अधिमात्र (तीव्र ) असे तीन तीन प्रकारचे असल्यामुळे पूर्वी सांगितलेली नऊ प्रकारची हिंसाही प्रत्येक तीन तीन प्रकारची होते; ह्मणून हिंसेचे २७ सत्तावीस प्रकार होतात. (मृदु, मध्य व अधिमात्र ( तीब्र ) यांची लक्षणे ( स० सू० २० पृ० १९ त) सांगितली आहेत.) मृदु, मध्य व अधिमात्र हेही प्रत्येक १ मृदुमृदु, २ मृदुमध्य व ३ मृदुतीव्र; तसेच १ मध्यमृद्ध, २ मध्यमध्य व ३ मध्यतीत्र; व १ तीव्रमृदु, तीवमध्य व २ तीव्रतीत्र; याप्रमाणे तीन तीन प्रकारचे असल्यामुळे पूर्वीची २७ सत्तावीस प्रकारची हिंसाही ८१ एकायशी प्रकारची झाली ( हिंसेचे ८१ भेद झाले ). त्या ८१ एकायशी प्र- कारच्या हिंसेचे सुद्धा पुनः नियम, विकल्प व समुच्चय अशा भेदांनी असंख्य (अगाणित ) भेद आहेत; कारण, हिंसा करणारे व ज्यांची हिंसा करावयाची ते असंख्य असल्यामुळे त्या त्या संबंधाचे नियम, विकल्प व समुच्चय हेही असंख्य होतात. ( जसे, मासे मारणाराने माशां- चीच हिंसा करावयाची, इतरांची करावयाची नाही.अशीच दुसऱ्या एका वाघमाऱ्याने वाघांचीच हिंसा करावयाची, इतरांची करावयाची नाही. याप्रमाणे असे असंख्य नियम होऊ शकतात. हा हिंसेचा नियम झाला. तसेंच एका दिवसांत स्थावर (वृक्ष, वनस्पति, धान्य वगैरे) व जंगम ( मनुष्य, जनावरें, पक्षी वगैरे ) या दोहोंपैकी मनास वाटेल त्या एकाचीच हिंसा क- रावयाची; दोहोंची नाही. यांत 'अमुक एकाची हिंसा करावयाची' असा नियम नसल्यामुळे हा हिंसेचा विकल्प झाला. तसेंच स्थावर व जंगम या दोहोंचीही हिंसा करावयाची; यांत हिं. सेवा नियम नाही व विकल्पही नाहीं हाणून हा हिंसेना समुच्चय होय.) जसे हे हिंसेचे भेद सांगितले याचप्रमाणे असत्य इत्यादिकांचीही विमागकल्पना करावी.हे हिंसा इत्यादिकच वितर्क होत. ते सर्व हिंसादिक वितर्क खरोखर 'दुःखाज्ञानानंतफला इति प्रतिपक्षमावनम् ' (ही सूत्रांतील तीन पदें घेऊन भाप्यकार त्यांची व्याख्या सांगतात.) ह्मणने दुःख वअज्ञान ह्मणने (संमोह) ही आहेत अनंत फलें ज्यांनी असे आहेत, असे प्रतिपक्षमावन (हे याप्रमाणे अनिष्ट फल देणारे आहेत असे नितन करावें ). (हिंसेपासून दुःस व अज्ञान (संमोह ) ही कशी प्राप्त होतात, पहा!) 'हिंसा करणारा प्रथम तर ज्याचा वध ( हिंसा) करावयाचा असेल त्यास नबरदस्तीने त्याना पाहाय करून त्याला आपल्या स्वाधीन करितो; नंतर तो अगदीच पलहीन माला माने त्यावर एकाया शसाना वार करून त्याला वारंवार दुःख देतो; नंतर त्याचा ·पादः २-]] सभाष्यं भाषानुवादसहितं च । [ ९५ एकादे वेळी प्राणही घेतो. (याप्रमाणे त्या हिंसकाने त्या विचाऱ्या प्राण्याचे बल हरण करून त्याला दुःख देऊन ठार मारिलें यामुळे याचा मोबदला त्याला पुढे मिळतो; तो असा,-) हिंसा करणाराने त्या प्राण्याचे प्रथम बल हरण केले ह्मणून त्या हिंसकाचे स्त्री, पुत्र, धन इत्यादिक उपभोगाचे साधन बलहीन (निरुपयोगी ) होते. त्याला शस्त्राने दुःख ह्मणून न्यालाही (हिंसकालाही) नरकांत किंवा पक्षियोनीत अथवा पिशाचयोनीत प्राप्त होऊन दुःख भोगावे लागते. तसेच त्याचा प्राण घेतला आहे ह्मणून क्षणोक्षणी मरतो की काय अशी अवस्था प्राप्त होऊन शेवटी दुःख सहन न झाल्यामुळे आता मला मरण येईल तर वर होईल; परंतु हे दुःख सोसवत नाही' अशी मरणाची इच्छा करितो खरी तथापि कसा तरी वाचतोच; कारण, दुःख जितके भोगावयाचे आहे तितकें भोगून सारल्यावांचून मरण कोठून येणार! आतां जर कदाचित काही पुण्यकर्म करीत असतां हिंसा घडलेली असेल तर त्या ठिकाणी सुद्धा पुण्यकर्माबद्दल सुख प्राप्त झाले असतां हिंसेमुळे त्याचे आयुष्यत्र कमी होने (मगून सुख भोगण्यास तो वाचतच नाही). नसें हिंसेपासून अमर्याद दुःख (क्लेश) व संमोह असे वाईट फल सांगितले, त्याप्रमाणेच असत्य इत्यादिकांविषयीं सुद्धा जसा संभव असेल त्याप्रमाणेच फलाची योजना करावी. आणि ह्या हिंसादिक वितर्कापासून नियमाने. याप्रमाणे अनिष्ट फल प्राप्त होतेच असा विचार करून हिंसादिकांकडे योग्याने बिलकुल मन जाऊं देऊं नये ॥ ३४ ॥ अगदीच त्याग करण्याला योग्य असे हे हिंसादिक वितर्क, ज्या वेळेस योग्याच्या • वर सांगितलेल्या प्रतिपक्षमावनेने त्यांचे विषय समीप असतांनाही आपापली कामे करण्यास बिलकुल समर्थ होणार नाहीत ( अगदीच नष्ट होतील ) त्या वेळेस यमादि पूर्ण सिद्ध झाले, असें मुचविणारें ऐश्वर्य योग्यास प्राप्त होते; त्यांत अहिंसेचें ऐश्वर्य असें,- अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्संनिधौ वैरत्यागः ॥३५ ।। सूत्रार्थ:-भावनेनें अहिंसेची स्थिरता झाल्यानंतर त्या योग्याच्या जवळचे, जन्मापा- सून परस्परांचा विरोध करणारे असे गोव्याघ्रादिक प्राणी सुद्धां परस्पर वैर सोडून देतात. भाप्यम्-सर्वप्राणिनां भवति ॥ ३५॥ भाप्यार्थः-अहिंसेची प्रतिष्ठा ह्मणने पूर्ण स्थिरता झाल्यावर ( जो हिंसा न कर- ण्याचा अभ्यास कारतो त्याच्या हातून कोणत्याही प्रकारे अगदी हिंसा होत नाही असें झाले पणने) मग तो जवळ असल्यामुळे मानर व उंदीर, साप व मुंगुस इत्यादि स्वभाव. तःच एकमेकांचे वैर करणारे अशा प्राण्याचे देखील वैर नाहीसे होते ॥ ३५ ॥ आता सत्याचे ऐश्वर्य सांगतात, ·९६ ] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ साधन सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम् ।। ३६ ॥ सूत्रार्थः-सत्याची स्थिरता झाल्याने योग्यास अनुष्ठान केल्यावांचूनही यज्ञादिक्रि- यांचे फल प्राप्त होते; व त्याच्या वचनाने वाटेल त्याला केल्यावांचून कर्मफल प्राप्त होते. भाप्यम्-धार्मिको भूया इति भवति धार्मिकः । स्वर्ग प्रामुहीति स्वर्गम्मा- मोति अमोघाऽस्य वाग्भवति ॥ ३६ ।। भाप्यार्थः-( सत्याची प्रतिष्ठा झाली ह्मणने त्या योग्याने कोणत्याही प्राण्यास) 'तूं धार्मिक होशील,' असा आशीर्वाद दिला असतां केवळ त्याच्या वचनाने (कसाही आ- चरणाने असला तरी ) तो धार्मिक होतो; 'तुला स्वर्ग (उत्तम लोक ) प्राप्त होईल,' असे त्याने मटले असतां तत्काल यज्ञयागांवांचूनच तो स्वर्गास जातो. याप्रमाणे वाणीचे ठिकाणी सत्यता येते ॥ ३६॥ आतां अस्तेयाचें ऐश्वर्य सांगतात,- । अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम् ।। ३७ ।। सूत्रार्थ:-अस्तेयाची स्थिरता झाल्याने त्या योग्याला इच्छा नसली तरी सर्वरत्नांची प्राप्ति होते. भाप्यम् सर्वदिकस्थान्यस्योपतिष्ठन्ते रत्नानि ।। ३७ ॥ भाष्यार्थः-(अस्तेयाची सिद्धि झाली असतां योग्याने इच्छा केल्यावांचूनच ) ठिकाणी असणारी रत्ने चहूंकडून त्याजवळ प्राप्त होतात ॥ ३७ ॥ आतां ब्रह्मचर्याचें ऐश्वर्य सांगतात, ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः ।। ३८॥ सूत्रार्थ:-ब्रह्मचर्य स्थिर झाल्याने त्या योग्याला मोठे सामर्थ्य प्राप्त होते. भाप्यम्-यस्य लाभादमतियान् गुणानुकर्पयति सिद्धश्च विनेयेषु ज्ञानमा- धातुं समर्थो भवतीति ॥ ३८॥ भाष्यार्थ:-(ब्रह्मचर्याची सिद्धि झाली असता अद्भुत सामर्थ्य प्राप्त होते की) ज्याच्या प्राप्तीमुळे योगी अप्रतिबंध अशा (ज्ञानशक्ति व क्रियाशक्तिरूप अथवा अणिमादि. सिद्धिरूप) गुणांना वादवितो. तसाच स्वतां सिद्ध (ज्ञानी) होऊन आपल्या शिष्यांना ज्ञान देण्याला समर्थ होतो ॥ ३८ ॥ आतां अपरिग्रहाचे ऐश्वर्य सांगतात,- अपरिग्रहस्थेयें जन्मकयन्तासम्बोधः ॥ ३९ ॥ मूत्रार्य:-अपरिग्रहाची स्थिरता झाल्याने अन्यनन्मांत 'मी कोण होतो, कसा होतो, व काय करीत होता' इत्यादि सर्व ज्ञान होते. सर्व - ·ज्ञान त्याने पादः २] सभाष्यं भाषानुवादसहितं च । [ ९७ भाष्यम्-अस्य भवति । कोऽहमासङ्कथमहमासकिंस्विदिदकथं स्विदिदङ्के या भविष्यामः . कथं वा भविष्याम इत्येवमस्य पूर्वान्तपरान्तमध्येवात्मभावजिज्ञासा स्वरूपेणोपावर्तते । एता यमस्थैर्य सिद्धयः ॥ 'नियमेपु वक्ष्यामः' ॥ ३९ ॥ भाष्यार्थ:-अस्य' व 'भवति' या दोन पदांचा सूत्रांत अध्याहार करावयाचा. (अपरिग्रह स्थिर झाला असतां) 'मी पूर्वनन्मी कोण होतो, मी कसा होतो, हे काय आहे ? हे कसे आहे ? आझी पुढे कोण होणार ? व कसे होणार?' याप्रमाणे योग्याला भवि. प्यत् व वर्तमान या तिन्ही कालांतील आपल्या जन्मांसंबंधानें जिज्ञासा (जागण्याची इच्छा) होते; त्याबरोबर ती जाणण्याची इच्छा आपला विषय में युक्त होते. (जिज्ञासा झाल्याबरोबर सर्व जन्मांचे ज्ञान आपोआप होते; ह्मणने ते संपादन करण्याला काही इतर खट- पट करावी लागत नाही.) याप्रमाणे यमांचे स्थैर्य झाले असता ह्या सिद्धी सांगितल्या ॥ ३९॥ आतां नियमांच्या सिद्धी सांगणार; त्यांत बाह्यशुद्धीचे फल सांगतात,- शौचात्स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः॥ ४०॥ सूत्रार्थः-शौचाची स्थिरता झाल्याने योग्याला आपल्या शरीराविषयी सुद्धा तुच्छत्रुद्धि उत्पन्न झाल्यामुळे दुसऱ्यांशी संबंध ठेवण्याची इच्छा राहत नाही. भाष्यम्-स्वाङ्गजुगुप्सायां शौचमारभमाणः कायावद्यदर्शी कायानभिष्वनी यतिर्भवति । किश्च परैरसंसर्गः । कायस्वभावावलोकी स्वमपि कायजिहासुमजला- दिभिराक्षालयन्नपि कायशुद्धिमपश्यन् कथं परकायैरत्यन्तमेवाप्रयतैः संस.ज्येत ॥४०॥ 'किञ्च' ॥ भाष्यार्थ:- r:-प्रथम आपले अंग थोडेसे मलिन आहे असे वाटून त्याला स्वच्छ कर- ण्याचा प्रयत्न करूं लागलेला योगी जसजसा अभ्यास अधिक करीत जातो तसतसा, शरीर हे मांस, रुधिर इत्यादि अत्यंत कुत्सित (घाणेरड्या) पदार्थांनी बनलेलें आहे अशा दोप- दृष्टीने त्याला आपल्या शरीराचा अगदी वीट येतो. दुसरे आणिक असें,- त्याला दुसन्याचा अगदी स्पर्श सुद्धा नको असे होते; कारण, ज्याला शरीराची सर्व स्थिति पाहून आपला देह सुद्धा नकोसा झालेला असतो; व जो शरीरास मृत्तिका, उदक इत्यादिकांनी नेहमी पुष्कळ धूत असतांनाही थोडा सुद्धा निर्मळ होत नाही असे पाहतो तो दुसन्यांच्या अत्यंत अपवित्र देहांचा स्पर्श कसा होऊ देईल ? ॥ ४० ॥ आणिक असें,- सत्त्वशुद्धिसौमनस्यैकाग्रेन्द्रियजयात्मदर्शनयोग्यत्वानि च ॥४॥ सूत्रार्थ:-आणखी, शौचस्थिरतेपासून सत्वशुद्धि, मनाची प्रसन्नता, चित्ताची स्थिरता, इंद्रियांचा जय आणि आत्मदर्शनाची योग्यता ही प्राप्त होतात. .

·। ९८ ] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ साधन- भाष्यम्-भवन्तीति वाक्यशेपः । शुचेः सत्त्वशुद्धिस्ततः सौमनस्यं तत ऐ- काठयं तत इन्द्रियजयस्ततश्चात्पदर्शनयोग्यत्वं बुद्धिसच्चस्य भवतीति । एतच्छौच- स्थैर्यादधिगम्यत इति ।। ४१ ।। भाष्यार्थ:-भवन्ति' अशा पदाचा सूत्रांत अव्याहार करावयाचा. मैत्री इत्यादि- कांच्या भावनेने चित्ताचा मल जो राग, द्वेष इत्यादिक, तो दूर केला असतां चित्तसत्वाची शुद्धि, नंतर मनाची प्रसन्नता, त्यानंतर एकाग्रता, त्यापुढे इंद्रियें स्वाधीन राहणे, त्यानंतर आत्मसाक्षात्कार होण्याची योग्यता चित्तसत्वाची होते. ह्या दोन्ही सूत्रांत सांगितलेल्या सिद्धी शौच स्थिर झाल्याने प्राप्त होतात || ४१ ॥ आतां संतोपाचें फल सांगतात,- सन्तोपादनुत्तमसुखलाभः ॥ ४२ ॥ सूत्रार्थः-संतोपाची स्थिरता झाल्याने परमावधि सुखाचा लाभ होतो. भाप्यम्-तथा चोक्तं यच्च कामसुखं लोके यच दिव्यं महत्सुखम् ।। तृष्णा- क्षयसुखस्यते नार्हतः पोडशी कलाम्' इति ॥ ४२ ॥ भाप्यार्थ:-(संतोष ह्मणने आशेचा सर्वथा नाश होणे. अशा प्रकारच्या संतोपाचा अम्यांस नित्य करीत करीत तो पूर्ण दशेस आला असतां, ज्यापेक्षा काही उत्तम नाही अशा सुखाचा लाभ होतो.) याप्रमाणे स्मृतीतही सांगितले आहे; ते असें,-'जे काही सर्व लौकिकविष- यांपासून होणारे सुख व में केवल नुसत्या इच्छेनेच प्राप्त होणाऱ्या विषयांपासून होणारे असे मोटें दिव्य सुख, ही सर्व सुखें तृष्णाक्षयापासून (वासनेचा नाश झाल्यामुळे) होणारें में सुख त्याची सोळाव्या अंशाची सुद्धा बरोबरी करण्याला योग्य होत नाहीत. ॥ ४२ ॥ आतां तपाचे फल सांगतात, कायेन्द्रियसिद्धिस्शुद्धिक्षयात्तपसः॥ १३ ॥ सूत्रार्थ:-तपाने अशुद्धि दूर होऊन शरीर व इंद्रियांची सिद्धि होते. भाप्यम्-निर्त्यमानमेव तपो हिनस्त्यशुदयावरणमलम् । तदावरणमलापगमा- कार्यसिद्धिरणिमाया तथेन्द्रियसिदिङ्घराच्छ्वणदर्शनायेति ।। ४३ ॥ भाप्यार्थ:-अशुद्धि ह्मणने अधर्म, हा तामस गुण आहे. हान पुढे विभूतिपादांत सां- गाययाच्या ज्या अणिमादि शक्ति त्यांना आवरण ह्मणने झांकन यकणारा मल आहे. याला, नित्य अभ्यास करून पूर्ण दशेस प्राप्त झालेलें तप नाहीसे करितें. एकदा का तपाने अशुद्धि- रुप मल दूर माला ह्मणने अणिमा, महिमा, लघिमा इत्यादि शरीरसंबंधी सिद्धि (शत्तिः) प्राप्त होतात; तशान दुरुन ऐकू येणे व पाहणे इत्यादि इंद्रियसंबंधी सिद्धी प्राप्त होतात ॥ ४॥ आना साध्यापान फल सांगतात,- ·पादः २] सभाष्यं भापानुवादसहितं च । स्वाध्यायादिष्टदेवतासम्प्रयोगः॥ १४ ॥ सूत्रार्थ:-मनांत योजिलेल्या मंत्राचा जप करितां करितां अनुष्ठान पूर्ण झाले असतां योग्याला मनांत योजिलेली देवता प्रसन्न होते (ती देवता त्याला प्रत्यक्ष दर्शन देऊन त्याच्याशी भाषणादिक करिते). भाप्यम्-देवा ऋषयः सिद्धाश्च स्वाध्यायशीलस्य दर्शनं गच्छन्ति, कार्ये चास्य वर्तन्ते इति ॥ १४॥ भाष्यार्थ:-नित्यनियमाने स्वाध्याय करणाऱ्या पुरुषास, तो ज्यांचे दर्शन व्हावें अशी इच्छा करितो ते देव, ऋपि, सिद्ध इत्यादिक वाटेल ते प्रत्यक्ष दर्शन देतात; व तो सांगेल तें कार्य करण्यास ते तयार असतात ॥ ४४ ॥ आतां ईश्वरप्रणिधानाचे फल सांगतात,- समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात् ॥ ४५ ॥ सूत्रार्थः-ईश्वरप्रणिधानाने समाधीची सिद्धि होते. भाष्यम्-ईश्वराप्तिसर्वभावस्य समाधिसिद्धिर्यया सर्वमीप्सितमवितयं जा- नाति देशान्तरे देहान्तरे कालान्तरे च । ततोऽस्य प्रज्ञा यथाभूतं प्रजानातीति॥४५॥ "उक्ताः सह सिद्धिभिर्यमनियमाः ॥ आसनादीनि वक्ष्यामस्तत्र' ।। भाप्यार्थ:-ईश्वराच्याच ठिकाणी अर्पण (निवेदन ) केले आहेत सर्व व्यापार ज्या- ने अशा पुरुपास समाधीची सिद्धि लवकर होते. (ह्मणने ईश्वरभक्तीनें ईश्वर प्रसन्न हो- ऊन त्यास समाधीला येणारी सर्व विघ्नं दूर करितो, त्यामुळे समाधि लवकर सिद्ध होतो.) ज्या सिद्धीच्या योगानें योगी आपले सर्व मनोरथ पूर्ण झाले असें समनतो. ( अर्थात् कोणत्याही वस्तूची त्याला इच्छा राहत नाही.) त्यानंतर दूर देशांत असो अथवा दुसऱ्याच्या मनां- तील असो किंवा कोणत्याही वेळी. असो; अशा सर्व गोष्टीला बरोबर जाणणारी अशी प्रज्ञा (बुद्धि) योग्याची होते ॥ ४५ ॥ सिद्धिसहित सर्व यम व नियम सांगितले; आतां आसनादिक सांगणार आहोत, त्यांत- स्थिरसुखमासनम् ॥ ४६ ।। सूत्रार्य: :-ज्याच्या योगाने शरीरास कंप उत्पन्न न होता सुख प्राप्त होईल (कस- ल्याही वेदना होणार नाहीत ), अशा प्रकारच्या वसण्यास आसन ह्मणतात. सू०४६ टी०-१ हेआसन, पद्मासन इत्यादिक अनेक प्रकारचे वसिष्ट इत्यादिकांनी सांगितले आहे; ते येणेप्रमाणे,-१ डावा पाय गुदा ( मलद्वार ) आणि ग्लॅग या दोहोंच्या मध्यभागों व उजवा पाय लिंगा- च्या वरच्या भागावर ठेवून, हनुवटी हृदयाजवळ लावून, सर्व इंद्रिय स्वाधान टेकून, स्यागु (झाडाचा बुंधा ) त्याप्रमाणे स्थिर राहून व भुवईच्या मध्ये टि टेवावा; अशा यसश्यास सिदासन मागतात. हे मोक्ष- ·१००] पातञ्जलयोगमूत्रम् । [साधन- भाष्यम्-तद्यथा, पद्मासनं वीरासनं भद्रासनं स्वस्तिक दण्डासनं सोपाश्रयं पर्यवं कौश्चनिपदन हस्तिनिपदनमुष्टनिपदनं समसंस्थान स्थिरसुखं यथासुखं चेत्येवमादीति ।। ४६ ॥ भाष्यार्थ:-(वसण्याचा जो विशेष प्रकार त्यास आसन ह्मणतात.) तें पद्मासन, वीरासन, भद्रासन, स्वस्तिकासन, दंडासन, सोपाश्रय, पर्यक, क्रौंचनिपदन, हस्तिनिषदन, उष्ट्रनिपदन व समसंस्थान असे अनेक प्रकारचे आहे. त्यांत ज्याला ज्यापासून बसतांना शरीरास कंप उत्पन्न होणार नाही व सुख होईल त्याने तें ध्यावें ॥ ४६ ॥ आतां आसन दृढ व मुखकारक करण्याचा उपाय सांगतात,- प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम् ॥ १७ ॥ सूत्रार्थ:-स्वाभाविक होणाऱ्या शरीरव्यापाराची शिथिलता (ते व्यापार बंद झाले असतां) व पृथ्वीस धारण करणारा अर्थात् अत्यंत स्थिर असणारा असा जो सहस्रफणी अनंत (शेप ) त्याचे ठिकाणी चित्ताची एकाग्रता केली असतां आसन सिद्ध होते. भाप्यम्-भवतीति वाक्यशेपः । प्रयत्नोपरमात्सिद्ध्यत्यासनं येन नाममे- जयो भवति । अनन्ते वा समापन्नं चित्तमासनं निर्वर्तयतीति ।। ४७ ।। भाप्यार्थः- भवति ' या पदाचा सूत्रांत अध्याहार करावयाचा. शरीराचे स्वभावतः होणारे जे हालगें, चालणे इत्यादि प्रयत्न ( व्यापार ) ते अभ्यासाने अगदी शिथिल (सैल) सोडले असतां आसन स्थिर व सुखकारक होते. ज्यायोगाने शरीरास कंप उत्पन्न होत ना- ही. अथवा पृथ्वीला धारण करणारा यावरून अत्यंत निश्चल राहणारा असा जो अनंत ह्मणने शेप त्या ठिकाणी चित्त धारण करून तदाकार झाले असतां आसन दृढ व सुखका- रक होते ॥ ४७ ॥ आतां आसन स्थिर झाल्याचे फल सांगतात, द्वारास सुलें करणारे आहे; झणून ह्यास योगी सिद्धासन ह्मणतात. २ डान्या मांडीवर उजवा पाय (पाऊल) व उजव्या मांडीवर डावा पाय ठेवून, उजव्या हाताने डाव्या पायाचा अंगुठा व डाव्या हाताने उजव्या पायाचा संगुटा बळकट धरून, हृदयाजवळ हनुवटी लावून नाकाच्या शेंड्यावर दृष्टि ठेवावी; अशा रीतीने यसण्याग पद्मासन ह्मणतात. हे योग्याच्या सर्व व्याधीला दूर करितें. ३ वृषणाच्या (अंडकोशाच्या) साली जी शिवण असते तिच्या उजव्या बाजूस टाव्या पायाचा घोंटा व तिच्या डाव्या याजूस उजन्या पायाचा घोंटा टेवून, दोन्ही मांन्यांवर, सर्व बोटे परारून दोन्ही हात टेवावे; व तोंड मिटलेले न ठेवता नाकाच्या शेंच्यावर एकमारसी दृष्टि टेवावी; अशा यगन्यारा निहारान मणतात. ४ पणाच्या साली शिवाय्या टाच्या बाजूग डाव्या पायाचा घोंटा व उजव्या बाजूग उजव्या पायाचा घाटा टेवून जवळ आलेल्या दोन पायांग दोन्ही हातांनी यश्कट धान निश्चल यमावे; अशा पाण्यास मदारान ह्मणतात, गर्व व्याधींग दूर करितं. याप्रमाणे योगप्रदीपिादि ग्रंथांत अनेक आराने सांगितली आहेत; परंतु त्या गीत गिदागनाच प्रसंगा पुकार फेली आहे. परिता त्याचा नेहमों अभ्यास करावा.

·'पादः २] सभाष्यंभापानुवादसहितं च । [१०१ ततो दन्द्वानभिघातः॥४८॥, सूत्रार्थः-आसनजय झाल्याने शीतोष्ण, सुत्तृष्णा इत्यादि जी द्वंद्वे ( जोडपी), त्यांपासून योग्यास पीडा होत नाही. भाप्यम्-शीतोष्णादिभिर्द्वन्दरासनजयान्नाभिभूयते ॥४८॥ भाष्यार्थः-आसनजय झाल्याने शीत व उप्ण इत्यादिक जी द्वंद्वे, त्यांपासून योग्यास पीडा होत नाहीं ॥ ४८ ॥ आतां क्रमाने प्राप्त झालेले योगाचे चवथे अंग प्राणायाम सांगतात, तस्मिन्सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः ॥४९॥ सूत्रार्थः-आसनजय झाल्यानंतर बाहेरच्या वायूचा प्रवेश आंत न होऊ देणे व आंतील वायूस बाहेर न जाऊ देणे, यास प्राणायाम ह्मणतात. भाष्यम्-सत्यासनजये वाह्यस्य वायोराचमनं श्वासः कोष्ठयस्य वायोनि:- सारणं प्रश्वासस्तयोर्गतिविच्छेद उभयाभावः प्राणायामः ॥ ४९ ॥'स तु.॥ भाप्यार्थः-आसन सिद्ध झाल्यानंतर पुढे बाहेरचा वायु नाकाच्या छिद्रांवाटें(भोंकांवाटें) पोटांत साठविणे याला श्वास (व पूरक) असें ह्मणतात. पोटांतील वायूला पुनः नाकाच्या छिद्रांवाटें वाहेर सोडणे याला प्रश्वास (व रेचक) असें ह्मणतात. या श्वासप्रश्वासांचा जो गतिविच्छेद (वायूच्या गतीचा प्रतिबंध) ह्मणने श्वास व प्रश्वास ह्या दोन्हीही गती चालू न देणे, याला प्राणायाम ( व कुंभक) असें ह्मणतात ॥ ४९ ॥ आतां तोच सुलभरीतीने समजण्याकरिता विभाग करून त्याचे स्वरूप सांगतात, वाह्याभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर्देशकालसंख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः॥५०॥ सूत्रार्थ:-बाह्यवृत्ति ह्मणने वायु बाहेर सोडणे, ह्यासच श्वास व रेचक ह्मणतात; आभ्यंतरवृत्ति स० वायु आंत ओढून घेणे, ह्यासच प्रश्वास व पूरक ह्मणतात; स्तंभवृत्ति म. वायु आंत कोंडून धरणे, यास कुंभक ह्मणतात. अशा तीन प्रकारचा हा प्राणायाम स्थल, कॉल व संख्या ह्यांच्याविषयींच्या विचाराने, दीर्घ व सूक्ष्म असा दृष्ट आहे. सू०५० टी-१ जसें कुंभांत झणजे घागरीत भरलेले पाणी शांत व निश्चल राहते, तसा पूरक- द्वारे फुप्फुसांत भरलेला वायु राहतो; ह्मणून ह्यास कुंभक असें नांव आहे. २ श्रास व प्रवास कार्रतांना जी वायूची धारा चालते, ती नाकापासून वारा अंगुळे इत्यादि प्रमाणाने चालावी, हा प्राणायामाच्या स्थलाचा विचार झाला. ३ श्वास अथवा प्रश्वास हा छत्तीस, चौवीस, निदानपक्षी वारा मात्रांपर्यंत चालवावा, हा कालविचार झाला. ४ प्राणायाम इतके वेळां केला; एवघ्या थासप्रश्वासांनी पहिला उदात झाला. ह्याप्रमाण उद्घात किती झाले हे समजण्याकरितां संख्येचे ग्रहण केलें. हा संख्याविचार झाला. उद्धात झाले. बंगच्या मूव्यपासून प्रेरणा झालेल्या वायूचे जे डोक्यांत आपटणे तो. भोजत्ति. , ·१०२] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ साधन भाष्यम्-यत्र प्रश्वासपूर्वको गत्यभावः स वाह्यः । यत्र श्वासपूर्वको गत्य- भावः स आभ्यन्तरः। तृतीयस्तम्भवृत्तिर्यत्रोभयाभावः सकृत्प्रयत्नाद्भवति । यथा तप्ते न्यस्तमुपले जलं सर्वतः संकोचमापद्यते तथा द्वयोर्युगपद्गत्यभाव इति । त्रयोऽप्ये. ते देशेन परिदृष्टा इयानस्य विपयो देश इति । कालेन परिदृष्टाः। क्षणानामिय- सावधारणेनावच्छिन्ना इत्यर्थः । संख्याभिः परिदृष्टा एतावद्भिः श्वासप्रश्वासैः प्रथ- म उद्घातस्तद्वनिगृहीतस्यैतावद्भिद्वितीय उद्घात एवं मृदुरेवं मध्य एवं तीव्र इति संख्यापरिदृष्टाः । स खल्वयमेवमभ्यस्तो दीर्घसूक्ष्मः ॥ ५० ॥ भाप्यार्थः-(तो गतिविच्छेद (प्राणायाम ) तीन प्रकारचा; त्यांत ज्या प्राणायामांत प्रश्वासाने गतिविच्छेद ( वायूच्या गतीचा प्रतिषेध ) केलेला असतो तो १ बाह्य ( बाह्य- वृत्ति ) (रेचकनामक ) प्राणायाम होय. तसेच ज्या गतिविच्छेदांत श्वासाने गतिवि- च्छेद केलेला असतो तो २ आभ्यंतर (आभ्यंतरवृत्ति) (पूरकनामक ) प्राणायाम होय. आणि जेथे श्वास व प्रश्वास या दोहोंचा अभाव एकवेळच्या प्रयत्नानेच होतो (अर्थात् आंतला वायु आंतच स्तंभून (रॉकून) ठेवायाचा, बाहेर जाऊं द्यावयाचा नाहीं; व बाहेरील वायु बाहेरच स्तंभून ठेवाव- याचा, पोटांत घ्यावयाचा नाहीं;) हा ३रा स्तंभवृत्ति (कुंभकनामक) प्राणायाम होय. याला दृष्टां: त, जसें तापलेल्या दगडावर टाकलेले पाणी चोहोंकडून सुकत सुकत मध्ये थोडेसे राहते; त्याप्र- माणे ( वायूचा चहूकडे वाहण्याचा स्वभाव खरा परंतु त्याला स्तंभून (रॉकून) धरण्याचा प्र- यत्न जबरदस्त पडल्यामुळे तो शरीरांतच संकोचित होऊन राहतो ह्मणून) एकाच वेळी श्वास व प्रश्वास ह्या दोन्ही गतींचा अभाव होतो ( दोहोंची गति बंद होते ). रेचक, पूरक व कुंभक हे तीनही 'इतका हा देश या प्राणायामाचा (रेचकाचा) विषय, याप्रमाणे देशाने परिदृष्ट (मो- जलेले) आहेत. इतका हा काल या प्राणायामाचा ( पूरक किंवा कुंभकाचा) विषय,' याप्रमाणे कालाने परिदृष्ट (मोजलेले) ह्मणने (डोळे झांकण्यास जो काल लागतो, त्याच्या चवथ्या मा. गास क्षण ह्मणतात. अशा ) इतक्या क्षणांपर्यंत हा प्राणायाम झाला,' अशा कालमानाने मोनलेले आहेत, असा अर्थ. असेच 'एवढ्या श्वास व प्रश्वासांनी परिमित हा पहिला उद्धात झाला. इतका वेळपर्यंत वायूचे स्तंमन केल्यानंतर पुनः इतक्या श्वासप्रश्वासांनी दु. सरा उद्धात झाला. इतक्याच श्वासप्रश्वासांनी तिसरा उद्धात झाला. याननमाणे इतक्या श्वास प्रश्वासांनी मृह, असाच मध्य व असान ती; याप्रमाणे संख्यांनी परिदृष्ट आहेत. याप्रमाणे सांगितलेला यायवृत्ति, आभ्यंतरवृत्ति व स्तंभवृत्ति असा तीन प्रकारचा प्राणायामन देश, काल व संम्या गांच्या निश्रयाने त्याना रोन अम्याप्त करीत गेले असतां बहुत कालपर्यन टिक. गारा लणून दीर्य असा होऊन वायूच्या संचाराच्या अतिमदमपणामुळे सूक्ष्म अमा होती॥१०॥ प्राणायामाने तीन भेद सांगितले; आतां त्याना नाथा विशेष भेद सांगतात,- ·- पादः २] सभाप्यं भाषानुवादसहितं च । [१०३ बाह्याभ्यन्तरविपयाक्षेपी चतुर्थः ॥ ५१ ।। सूत्रार्थ:-ज्यांत वाह्य व आम्यंतर विपयांचे अवलोकन करण्यात येते तो प्राणाया- माचा चौथा प्रकार होय. भाष्यम् देशकालसंख्याभिर्वाह्यविपयः परिदृष्ट आक्षिप्तः। तथाऽऽभ्यन्तरविप- यः परिदृष्ट आक्षिप्त उभयया दीर्घसूक्ष्मः । तत्पूर्वको भूमिजयात्क्रमणोभयोर्गत्यभाव- चतुर्थः । प्राणायामस्तृतीयस्तु विपयानालोचितो गत्यभावः सकृदारब्ध एव देश- कालसंख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः। चतुर्थस्तु श्वासप्रश्वासयोपियावधारणात् क्रमेण भूमिजयादुभयाक्षेपपूर्वको गत्यभावश्चतुर्थः प्राणायाम इत्ययं विशेष इति ॥ ५१॥ भाप्यार्थः बाह्य (देशरूप) विषय देश, काल व संख्या यांनी मोजला गेला व नंतर सूक्ष्मदृष्टीने अवलोकन किंवा चांगल्या रीतीने निश्चित केला. तसाच आभ्यंतर ( हृदय, नाभिचक्र वगैरे ) विषय हाही देशादिकांनी मोजला गेला व नंतर चांगल्या रीतीने निश्चित केला. दोन्ही प्रकारचे विषय ( अभ्यासानें) दीर्घसूक्ष्म झाले. याप्रमाणे पूर्वी झाल्यानं- तर क्रमानेंच (मधल्या) भूमिकांचा जय होऊन जो श्वास व प्रश्वास या उभयगतींचा अभाव होतो तो चवथा प्राणायाम होय. (आतां गतिविच्छेद दोघांतही खरा, परंतु ) तिसऱ्या प्राणायामांत पूर्वी सांगितलेल्या श्वासप्रश्वासविषयांचे आलोचन मगने सूक्ष्मदृष्टीने अवलोकन केल्यावांचून एकवेळच्या प्रयत्नानेच उमयगतींचा अभाव होतो; व तो देशादि- कांनी परिदृष्ट होऊन अभ्यासाने दीर्घसूक्ष्म होतो. आणि या चवथ्या प्राणायामांत तर पूर्वी श्वासप्रश्वासविषयांचा चांगला निश्चय करून मग पुढे क्रमाने भूमिकानय झाल्यानंतर उभ- यतांचे अतिक्रमण करून गतींचा अमाव होतो; ह्मणून हा चवथा प्राणायाम तिसऱ्यापेक्षा वि- -शेप आहे ॥५१॥ आतां प्राणायामाचें सिद्धिसूचक फल सांगतात, ततः क्षीयते प्रकाशावरणम् ॥ ५२ ॥ मूत्रार्यः-प्राणायामाची सिद्धि झाल्याने बुद्धिसत्वावर असलेले क्लेशरूप आवरण (पडदा ) दूर होते. भाप्यम्-प्राणायामानभ्यस्यतोऽस्य योगिनःक्षीयते विवेकज्ञानावरणीयं कर्म। यत्तदाचक्षते 'महामोहमयेनेन्द्रजालेन प्रकाशशीलं सत्त्वमात्य तदेवाऽकार्ये नियुङ्गे' इति। तदस्य प्रकाशावरणं कर्म संसारानेवन्धनं प्राणायामाभ्यासादुर्वलं भवति, प्रतिक्षणं च क्षीयते । तथा चोक्तं 'तपो न परं प्राणायामाचतो विशुद्धिर्मलादीनां दीप्तिश्व ज्ञानस्य' इति ॥'किञ्च ॥५२॥ भाप्पार्य:-प्राणायामाचा निरंतर अभ्यास करणान्या योग्याचें विवेकज्ञानाला झां- ·१०४ ] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [साधनः कून टाकणारे कर्म ( अधर्म ) नाश पावतें. ज्या कर्माबद्दल पूर्वीचे आचार्य सांगतात; की,- 'जे महामोहमय इंद्रनालाने, प्रकाशस्वभाव में बुद्धिसत्त्व. त्याला आवरून (झांकून टाकून ) ते कर्मच अकायांत ( अधांत ) प्रवृत्त करिते; ते हे बुद्धिसत्त्वाच्या प्रकाशाला लोपवून टाकणारं ह्मणूनच संसाराला कारण असे कर्म योग्याच्या प्राणायामाच्या अभ्यासाने दुर्बल (प्रकाशाला लोपवून टाकण्यास असमर्थ) होते; व प्रतिक्षणी त्याचा नाश होत जातो. याप्रमाणे पूर्वीच्या आचायांनी सांगितले आहे की,-'प्राणायामापेक्षा मोठे दुसरें तप नाही; त्यापासून पापाचा सर्वथा नाश झाल्यामुळे तमोरूप मल दूर होऊन ज्ञानाचा प्रकाश होतो' ॥१२॥ आणिक असें, धारणासु च योग्यता मनसः॥ ५३।। मूत्रार्थः-त्यानंतर मन निर्दोष झाल्यामुळे त्यास ज्या ज्या विषयावर लावावें, तेथे तेथे ते स्थिर होतें. भाप्यम्-आणायामाभ्यासादेव मच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्येति वचना- द॥' अथ का प्रत्याहारः' ॥५३॥ भाप्यार्थः :-प्राणायामाच्या अभ्यासानेच (धारणेविषयी मनाची योग्यता होते;) कारण, पूर्वी (म० म० ३४ त) अथवा नाकावाटे वायु बाहेर सोडणे व आंत ओडून घेणे असे केल्याने चित्त एकाग्र होते.' असे सांगितले आहे ह्मणून ॥ १३ ॥ आतां प्रत्याहार कोणता ? तो सांगतात,- स्वविपयासम्प्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणांप्रत्याहारः।५४ सूत्रायः-इंद्रिये आपापल्या विषयांचा परित्याग करून चित्तस्वरूपाचे अनुकरण करितात, त्यास प्रत्याहार ह्मणतात. भाप्यम्-स्वविपयसंमयोगाभाचे चित्तस्वरूपानुकार इवेति चित्तनिरोपे चि- चयनिरुद्धानीन्द्रियाणि नेतरेन्द्रियनयबदुपायान्तरमपेक्षन्ते । यथा 'मधुकरराज म- सिका उत्पतन्तमन्त्पतन्ति निविशमानमनु निविशन्ते' तथेन्द्रियाणि चिचनिरोये निरुद्धानीत्येप प्रत्याहारः॥५४॥ भाप्यार्थ:-रूप, रस इत्यादि ने चक्षु इत्यादि इंदियांचे विषय, त्यांचे ग्रहण न करण्या- विषयी (इंद्रियें ) चित्तवरूपासारखे अनुकरण कारतात.' असें में सूत्रांत सांगितले आहे; याचा अभिप्राय असा की, (राग्यामुळे) वित्त निरुद्ध झालें मणने शब्दादिविषयांकडे नाईनासे होते, मग त्याप्रमाणे इंद्रिये मुद्धां निरुद्ध होतात आणि आपापल्या विषयांचे ग्रहण करीत नाहीत. सारपर्य, मर इंभियनयाप्रमाणे त्यांना स्वामीन करण्याला काही दुमन्या उपायानी गरन सू०५३ टीपा समन (ff. ) सांगितले आहे.

·पादः२]
सभाष्य भाषानुवादसहितं च। [१०५
लागत नाही. याला दृष्टांत; नशा,-'मधमाशा भ्रमर अथवा त्यांच्या मधील राजा उडू लागला
ह्मणने त्याच्या वरोवर उडतात; व तो कोठे फुलावर बसू लागला ह्मणने त्या फुलावर आपणही
वसतात.' त्याप्रमाणे इंद्रिये चित्तनिरोध झाला असतां निरुद्ध होतात (सर्व विषय सेवन
करण्याचे सोडून देतात ); याला प्रत्याहार ह्मणतात ॥ १४ ॥
आतां प्रत्याहाराचे फल सांगतात,-
ततः परमा वश्यतेन्द्रियाणाम् ॥ ५५ ॥
सूत्रार्थः-प्रत्याहार सिद्ध झाल्याने इंद्रिये फारच चांगल्या रीतीने स्वाधीन होतात.
भाप्यम्-शब्दादिप्वव्यसनमिन्द्रियजय इति केचित् । सक्तिर्व्यसनं व्यस्य-
स्येनं श्रेयस इति । अविरुद्धा प्रतिपत्तिाय्या शब्दादिसंमयोगः स्वेच्छयेत्यन्ये ।
रागद्वेपाभावे सुखदुःखशून्यं शब्दादिज्ञानमिन्द्रियजय इति केचित् । चित्तैकाम्याद-
प्रतिपत्तिरेवेति जंगीपव्यः । ततश्च परमा त्वियं वश्यता यश्चित्तनिरोधे निरुद्धानी-
न्द्रियाणि नेतरेन्द्रियजयवत्मयत्नकृतमुपायान्तरमपेक्षन्ते योगिन इति ॥५५॥
भाप्यार्थ:-(इंद्रियांचा परम जय ह्मणजे कशाला ह्मणतात ; याविषयी अनेक मतभेद आ-
हेत.) कोणी 'शब्दादिविषयांच्या ठिकाणी व्यसन नसणे' याला इंद्रियजय ह्मणतात. 'व्य-
सन' या शब्दाचा अर्थ सक्ति (प्रीति). असा अर्थ, 'जे पुरुषाप्रत परमकल्याणापासून दूर क-
रितें तें व्यसन,' अशा व्युत्पत्तीने (अवयवार्थाने ) होतो. कोणी (वेदादिकांस ) अविरुद्ध ने
शब्दादि विषय त्यांचे सेवन करणे व वेदादिविरुद्ध विषयांच्या ठिकाणी प्रवृत्ति न होऊ देणे;
व अशी प्रवृत्ति होऊ देणे नीतीस अनुसरून आहे; करितां हाच इंद्रियनय ' असें ह्मणतात.
दुसरे 'शब्दादिक विषयांचे सेवन जर इंद्रिये आपली आपण करूं लागली तर त्यांस खुशाल
करू द्यावें; आपण मात्र बुद्धया त्यांची प्रवृत्ति करूं नये; हा इंद्रियनय,' असें ह्मणतात. कोणी
'राग व द्वेप या निमित्तांनी होणारें में सुख व दुःख, त्यांनी रहित जो विषयभोग अर्थात्
विषयभोगाविषयी उदासीनपणा, हा इंद्रियनय,' असें ह्मणतात. आणि जैगीपव्य-
नामक परमऋपि 'चित्ताचे ऐकाग्य ह्मणने चित्त एकाग्र झाल्यामुळे (चित्ताबरोबरच ) इंद्रि-
यांची विषयसेवनाविषयी अप्रवृत्ति हा इंद्रियनय,' असें ह्मणतात. (हाच इंद्रियनय सूत्रका-
रांस संमत आहे.) यालाच इंद्रियांचे मुख्य स्वाधीन होणे ( मुख्य इंद्रियनय ) असें ह्मण-
तात; कारण, जी इंद्रियांची मुख्य वश्यता झाली असतां, चित्तनिरोध झाला असतां इंद्रियां-
चाही (सहन ) निरोध होतो; आणि इतर इंद्रियजयाप्रमाणे या इंद्रियनयास दुसऱ्या प्रय-
त्नाची गरज योग्यांना लागत नाही. ( जशी ) यतमानसंज्ञा वैराग्याने एका इंद्रियाचा जय
झाला तरी दुसन्या इंद्रियांच्या जयाकरितां दुसन्या प्रयत्नाची गरज लागते, तशी ही सांगितलेली
परमा वश्यता झाली असतां आणखी दुसरा प्रयत्न योग्याला करावा लागत नाहीं ॥ ५५॥
॥ इति श्रीवेदव्यासकृतभाप्यसहित टिप्पण्यादियुतभापान्तरोपेते सांख्यप्रवचने
योगशास्त्रे साधनपादः समाप्तः ॥ २ ॥

·साधनपाद: समाप्तः ·ॐतत्सत्परमात्मने नमः। पातञ्जलयोगसूत्रम् । श्रीव्यासभाष्योपेतं भाषानुवादसहितं च । विभूतिपादः ॥३॥ भाप्यम्-'उक्तानि पञ्च वहिरङ्गानि साधनानि धारणा वक्तच्या ॥', भाष्यार्थ:-पूर्वीच्या साधनपादांत यम, नियम इत्यादिक पांच योगाची बहिरंग (परंपरेने उपयोगी पडणारी) साधनें सांगितली; आतां अंतरंग ( साक्षात् उपयोगी पड- णारी ) साधने सांगण्याकरितां व योगावर श्रद्धा उत्पन्न करणाऱ्या ज्या विभूति त्या सांग- ण्याकरितां या विभूतिपादाचा आरंभ आहे. त्यांत प्रथम योगास अंतरंग साधन जी धारणा तिचें लक्षण सांगतात, देशवन्धश्चित्तस्य धारणा ॥ १॥ सूत्रार्थ:-नाभिचक्र इत्यादि विशेषस्थली चित्त स्थिर करणे ह्याप्त धारणा असें झणतात. भाष्यम्-नाभिचक्रे हृदयपुण्डरीके मूभि ज्योतिपि नासिकाग्रे जिह्वाग्र इत्ये- वमादिपु देशेपु वाह्ये वा विषये चित्तस्य दृत्तिमात्रेण वन्ध इति वन्धो धारणा ॥१॥ भाष्यार्थ:-नाभिचक्र, हृदय, ऊर, मस्तक, ज्योति, नाकाचा शेंडा, जिभेचा शेंडा, कंठ, दोन्ही डोळे, भुवयांचा मधला भाग इत्यादि आंतील स्थानांच्या ठिकाणी किंवा बाह्य ह्मणने बाहेरच्या चंद्र, सूर्य, अग्नि इत्यादि पदार्थांच्या ठिकाणी जो चित्तवृत्तींचा संबंध करणे याला धारणा ह्मणतात. ( तात्पर्य, ज्या वस्तूचें ध्यान करावयाचे त्या वस्तूच्या ठिकाणी . चित्तवृत्ति ठेवणे ही धारणा होय.) ॥ १ ॥ आतां धारणेने सिद्ध होणाऱ्या ध्यानाचे लक्षण सांगतात, सू०१ टीप:- गरुडपुराणांत तर 'वारा प्राणायामांस जितका काल लागतो; तितका वेळपर्यंत ब्रह्माचे ठिकाणी मन धारण करणे, ह्यास धारणा असें झणतात,' असे सांगितले आहे. यावरून वरील सूत्रांतही पारा प्राणायामांपर्यंत चित्त स्थिर करण्यासच धारणा घणावयाची; नाहीतर एक क्षणभर जरी चित्त स्थिर झाले तरी स्यास धारणा झणावी असे होऊं लागेल. वि. भि..

·१०८] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [विभूति- तन्त्र प्रत्ययकतानता ध्यानम् ॥ २॥ सूत्रार्थ: :-ज्यावर चित्ताची धारणा केली असेल तेथेच त्याची एकाग्रता होऊन दु. सरीकडे न जाऊ देणे ह्यास ध्यान असें लणतात. भाप्यम्-तस्मिन्देशे ध्येयालम्वनस्य प्रत्ययस्यैकतानता सदृशः प्रवाहः प्रत्य- यान्तरेणापरामृष्टो ध्यानम् ॥ २॥ भाप्यार्थः-(ज्या वस्तूच्या ठिकाणी चित्ताच्या विरुद्ध ( उलट ) वृत्तींची निवृत्ति करण्याविषयी प्रयत्न करावा लागतो ती पूर्वसूत्रांत सांगितलेली धारणा झाली. व त्याच वस्तूच्या ठिकाणी जी प्रत्ययाची रणने चित्तवृत्तींची एकाग्रता झणजे अनुभविलेला विष- यच एकसारखा मनांत असणे, अर्थात् एका विपयांत दुसन्या विषयाचा संबंध विलकुल नसणे, याला ध्यान असें ह्मणतात ॥ २ ॥ आतां ध्यानाने साध्य होणारे व योगाचे मुख्य अंग जो समाधि, त्याचे लक्षण सांगतात, तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः॥३॥ सूत्रार्थ:-तेंच ध्यान जेव्हां ध्येयस्वरूपाकार ह्मणने ज्याचे ध्यान करीत असेल तपच होऊन अन्य पदार्थांचे ज्ञान निराळे ह्मणून कांहींच राहत नाही झणने ध्यान व प- दार्थ ह्या दोहोंचा एकाकार होतो तेव्हां त्यास समाधि असें ह्मणतात. भाप्यम्-ध्यानमेव ध्येयाकारनिर्भासं मत्ययात्मकेन स्वरूपेण शून्यमिव यदा भवति ध्येयस्वभावावेशाचदा समाधिरित्युच्यते ॥ इदमत्र वोध्यम् । ध्याध्येयध्यान- कलनावद् ध्यानं तद्रहितं समाधिरिति ध्यानसमायोविभागः । अस्य च समाधि- रूपस्याङ्गस्याङ्गियोगसंपज्ञातयोगादयम्भेदो यदत्र चिन्तारूपतया निःशेपतो ध्येय- स्वरूपं न भासते । अङ्गिनि तु संपज्ञाते साक्षात्कारोदये समाध्यविपया अपि विप- या भासन्त इति । तथा च । साक्षात्कारयुक्तकायकाले सम्पज्ञातयोगः । अन्यदा तु समाधिमात्रमिति विभागः ॥३॥ भाप्यार्थः-जेव्हां ध्यानच ध्येयाच्या आकाराने मासू लागते, व ध्येयस्वरूपाच्या आवेशाने ' मी चिंतन करितों' अशा वृत्तीचें मान मुव्यंच राहत नाही. त्या वेळेस (त्या ध्यानालाच ) समाधि असे झणतात. येथे असा विचार समनावा की, ज्या ठिकाणी, ध्यान मू.२ टीप:- वर रात सांगितलेली जी धारणा, त्या कारा होईपर्यंत चिंतन करणे पास ध्यान अमें मनात; अमें ध्यानाचे विशेष लक्षण गरडपुराणांत सांगितले आहे. वि. भि.. सू०३ टीपः-१ वर टीत सांगितले जे ध्यान ते पारावेळ होईपर्यंत प्रामाचे ठिकाणी तीन ए, साग रानाधिगतात; अमें गरुडपुरानांत समाधाचे विशेष क्षण सांगितले आहे.वि. भि.. .

·. - सभाष्यं भाषानुवादसहितं च । [१०९ करणारा तो ध्याता, ज्याचें ध्यान करावयाचें तें ध्येय व ध्यान अशा ध्याता, ध्येय व ध्यान ह्या त्रिपुटींचे भान असते तें ध्यान; व जेथे ह्या त्रिपुर्वीचें ( ध्याता, ध्येय व ध्यान या तिघांचें ) पृथक् मान न होतां केवल ध्येयाच्या आकारानेच ध्यान भासू लागते, तो समाधि .याप्रमाणे ध्यान व समाधि या दोहोंमध्ये भेद समजावा. (तात्पर्य, जेथें चित्ताची एकाग्रता विरुद्ध- वृत्तीने खंडित होते ती धारणा; ज्यांत एकाग्रता खंडित.न होतां ध्याता, ध्येय व ध्यान या तिघांचे स्फुरण होतें तें ध्यान; व ज्यांत केवल ध्येयाचेच स्फुरण होते तो समाधि जाणावा.) या समाधिरूप अंगाचा अंगी जो संप्रज्ञातयोग त्यापेक्षा यामध्ये हा भेद आहे की; या समाधीत ज्याचें ध्यान करावयाचे त्या ध्येयापेक्षा अधिक वस्तूचे भान होत नाहीं; व अंगी जो संप्रज्ञातयोग त्यामध्ये तर (विवेकख्यातिरूप ) साक्षात्कार झाला ह्मणजे पहिल्या समाधीमध्ये ज्या विषयांची धारणा केली नव्हती, असले विषय सुद्धां भासतात. यावरून असे सिद्ध झाले की, ज्या एकाग्रतेच्या वेळी साक्षात्कार होतो तो संप्रज्ञातयोग व ज्या वे- ळेस केवल एकाग्रताच असते तो समाधि मात्र, असा यांत विभाग जाणावा ॥ ३ ॥ धारणा, ध्यान व समाधि या तिघांचा एकाच शब्दाने व्यवहार करितां येईल अशी पारिभाषिक संज्ञा सांगतात,- त्रयमेकत्र संयमः॥४॥ सूत्रार्थः-एकाच विषयाकडे धारणा, ध्यान व समाधि ही तीन्ही लावणे ह्यास संयम असें ह्मणतात. अर्थात् जेथे जेथे संयमशब्द तेथे तेथें, संयमशब्दानें धारणा, ध्यान व समाधि असे समजावे. भाष्यम्-तदेतद् धारणाध्यानसमाधित्रयमेकत्र संयमः । एकविपयाणि त्रीणि साधनानि संयम इत्युच्यते । तदस्य त्रयस्य तान्त्रिकी परिभापा संयम इति ॥४॥ भाप्यार्थः-तें नुक्तेच पूर्वी सांगितलेले में धारणा, ध्यान व समाधि त्रय (त्रिक ) हे एका ठिकाणी आले असतां ह्मणने या धारणादि तीन अंगांचा विषय एकच आला असतां 'संयम' या शब्दाने त्या ठिकाणी तिघांचें ग्रहण करावे या तिघांना इतर शास्त्रांत 'संयम' ही परिमापा आहे ॥ ४ ॥ तजयात्मज्ञालोकः॥५॥ मूत्रार्थ:-संयमाचा अभ्यास करितां करितां तो संयम एकसारखा होऊ लागला स- णजे त्यापासून आपण ज्या वस्तूचे घ्यान करीत आहोत.त्याचे ज्ञान उत्तम रीतीने होते. भाष्यम्-वस्य संयमस्य जयात्समाधिमज्ञाया भवत्यालोको, यथा यथा संयमः स्थिरपदो भवति तथा तथा ईश्वरप्रसादात् समाधिप्रज्ञा विशारदीभवति ॥५॥ - ·११० 1 पातञ्जलयोगसूत्रम्। [विभूति.. भाप्यार्थ:-त्या संयमाचा जय झाला असतां ह्मणने धारणा, ध्यान व समाधि हे तीन स्थिर झाले असतां समाधीपासून झालेली प्रज्ञा निर्मल होते (ह्मणने तिच्यांत भ्रांति, संशय वगैरे मल काहीएक न उरल्यामुळे ध्येयतत्त्वाचे चांगले स्फुरण होते). सारांश, जसा जसा संयम स्थिर होत जातो तसतशी ईश्वराच्या प्रसादान समाधिप्रज्ञा अगदी निर्मल होते ॥६॥ आतां संयमाच्या अनुष्ठानाविषयी विषय सांगतात, तस्य भूमिपु विनियोगः ॥६॥ सूत्रार्थः-स्थूल व सूक्ष्म विषयांच्या ठिकाणी सांगितलेल्या व्या संप्रज्ञातयोगाच्या सवितर्क इत्यादि अवस्था त्यांना एकेकांना जिंकण्याकरितां संयमाचा उपयोग करावा. 'भाप्यम्-तस्य संयमस्य जितभूमेर्याऽनन्तरा भूमिस्तत्र विनियोगः । न ह्यजि- ताऽधरभूमिरनन्तरभूमि विलय भान्तभूमिपु संयम लभते, तदभावाच कुतस्तस्य प्रज्ञालोकः । ईश्वरप्रसादाजितोत्तरभूमिकस्य च नाघरभूमिपु परचित्तज्ञानादिपु सं- यमा युक्तः । कस्मात् । तदर्थस्यान्यत एवावगतत्वात् । भूमेरस्या इयमनन्तरा भूमि- रित्यत्र योग एवोपाध्यायः कथमेवमुक्तं 'योगेन योगो ज्ञातव्यो योगो योगात्मवर्तते । योऽममत्तस्तु योगेन संयोगे रमते चिरम्' इति ॥ ६ ॥ माप्यायः-त्या संयमाची ( योग्याने ), पहिल्या पहिल्या स्थूल भूमींचा क्रमानें जय आल्यानंतर मग पुढच्या पुढच्या सूक्ष्म भूमींच्या ठिकाणी योजना करावी; कारण खालच्या भूमिका निकल्यावांचून एकदम मधल्या भूमीचे उलंघन करून शेवटच्या भूमिकेंत संयम कारता येत नाही. त्या ठिकाणी संयम न झाला तर त्या भूमिकांत समाधिप्रज्ञा निर्मल को- ठून होणार ? आता एकाद्या योग्याला जर ईश्वराच्या प्रसादाने विवेकरूयाति वगैरे उत्तर- भूमिका संयमावांचूनच प्राप्त झाल्या तर त्याला खालच्या स्थूलभूमिकाचे ठिकाणी ह्मणने पर- चित्ताच्या ज्ञानाच्या ठिकाणी संयम करणे योग्य नाहीं; कारण, सूक्ष्म भूमि प्राप्त होण्या- करितां नो स्थूलभूमिकांच्या ठिकाणी संयम करावयाचा ते कार्य तर ईश्वरप्रसादानन होऊन गेले. (आतां अशी शंका येते की, भूमिका अनेक व त्यांचे अधिकारीही अनेक, तेव्हां 'आपल्या योग्य हीच भूमिका, व हिच्या पुढची व अगदी नवळची, ही भूमिका' अमें ज्ञान कम होईल ! या समाधान अमें की,) ही भूमिका ह्या भूमिकेच्या पुढनी व अगदी नानी' असे ज्ञान होण्याला योगच उपाध्याय हणने गुरु आहे. (दुसन्यानी कांहीं नार नाही. तात्पर्य, योगरलेफरूनच सनां सर्व नाणतो. ) योगापासूनन आपोआप ज्ञान होते, यांम प्रमाण काय ! उत्तर, 'असे सांगितले आहे की, योगाभ्यास करीत गेल्याने योगानी पुढनी विशेष माहिती होते; योगाभ्यामानन मंत्रज्ञान इत्यादिशांची प्रवृत्ति होते; व योगाम मिस करणान्या मिट्टीम नर यश न माय तर अक्षयमगारा ग्राम होतो ॥९॥ .

·पादः३] सभाप्यं भापानुवादसहितं च ।. [.१११ योगाची आठ अंगें ती सर्व एक. ठिकाणी न सांगतां त्यांपैकीं यमादि पांच अंगें दुसऱ्या पादांत सांगितली; आणि धारणांदि तीन अंगें ह्या तिसऱ्या पादांत सांगितली असे करण्याचे कारण काय; ते सांगतात,- त्रयमन्तरङ्ग पूर्वेभ्यः ॥७॥ सूत्रार्थः-यमादि पहिल्या पांच अंगांपेक्षां धारणादि तीन, संप्रज्ञातसमाधीस अंतरंग ह्मणजे साक्षात् उपयोगी पंडणारी साधनें आहेत; व ती पांच वहिरंग मणने परंपरेने उप- योगी पडणारी साधने आहेत. . भाष्यम् तदेतद्धारणाध्यानसमाधित्रयमन्तरङ्गं सम्पज्ञातस्य समाधेः पूर्वेभ्यो :- यमादिभ्यः पञ्चभ्यः साधनेभ्य इति ।। ७ ॥ भाष्यार्थः-पूर्वीच्या यम इत्यादि पांच अंगांपेक्षां धारणा, ध्यान व समाधि ही तीन संप्रज्ञातसमाधीस अंतरंग झणजे साक्षात् उपयोगी पडणारी साधने आहेत ॥ ७ ॥ आतां ती धारणादि तीन अंगें सुद्धा बहिरंग आहेत असे सांगतात, तदपि वहिरडं निर्वीजस्य ॥ ८॥ सूत्रार्थः-असंप्रज्ञातसमाधीत ही धारणादिक तीन अंगें सुद्धा बहिरंगच साधने आहेत. भाष्यम्-तदप्यन्तरङ्गसाधनत्रयं निर्वाजस्य योगस्य वहिरङ्गम्भवति । कस्मात् । तदभावे भावादिति ॥८॥'अथ निरोधचित्तक्षणेपु चलं गुणहचमिति कीदृशस्तदा चित्तपरिणाम: ॥ भाष्यार्थः ती धारणादि तीन अंगें संप्रज्ञातसमाधीस अंतरंग आहेत खरी परंतु असंप्रज्ञातसमाधीस तीही बहिरंगच साधने आहेत; कारण, ती नसली तरी (विवेकख्याति घ परवैराग्य या साधनांनी) असंप्रज्ञात समाधि सिद्ध होतो. (तात्पर्य, असंप्रज्ञात समा- घीस धारणादि पांच अंगें विवेकख्याति व परवैराग्य या द्वाराने ' ह्मणने परंपरेनें उपयोगी पडतात ह्मणून ही असंप्रज्ञातास बहिरंग साधनें आहेत ॥८॥ आतां संयमापासून अनेक सिद्धी प्राप्त होतात त्या सांगण्याकरितां संयमाने जाण- प्यास योग्य असे चित्ताचे परिणाम सांगतात,- व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावौ निरोध- · क्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः ॥९॥ सूत्रार्थ:-संप्रज्ञातापासून उत्पन्न झालेला संस्कार क्रमाने नसनसा कमी कमी होत जातो तसतसा परखैराग्यापासून उत्पन्न होणारा संस्कार क्रमानें अधिकाधिक वाढत जातो;

·११२ ] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [विभूति- अशा रीतीने निरोधकाळच्या चित्तावर व्युत्थानसंस्कार व निरोधसंस्कार असे दोन्ही धर्म असतात ह्मणून त्याला या शास्त्रांत निरोधपरिणाम असें ह्मणतात. भाष्यम्-व्युत्थानसंस्काराश्चित्तधर्माः।न ते प्रत्ययात्मका इति प्रत्ययनिरोधे न निरुद्धा निरोधसंस्कारा अपि चित्तधर्मास्तयोरभिभवप्रादुर्भावौ व्युत्थानसंस्कारा हीयन्ते निरोधसंस्कारा आधीयन्ते । निरोधक्षणं चित्तमन्वेति तदेकस्य चित्तस्य प्र- तिक्षणमिदं संस्कारान्यथात्वं निरोधपरिणामस्तदा संस्कारशेपं चित्तमिति निरोध- समाधौ व्याख्यातम् ।। ९॥ भाष्यार्थः-(असंप्रज्ञातापेक्षा संप्रज्ञात ही व्युत्थानावस्था होय ह्मणून येथे व्युत्थान- शब्दाने संप्रज्ञात व निरोधशब्दाने परवैराग्य घ्यावयाचे. संप्रज्ञातकाली उत्पन्न झालेले सं- स्कार जसजसे परवैराग्याने कमी कमी होत जातात, तसतसे निरोधकालचे (असंप्रज्ञाताव- स्थेतील ) संस्कार अधिकाधिक वाढत जातात. याप्रमाणे चित्ताचा संप्रज्ञात व असंप्रज्ञात या दोन्ही अवस्थांशी संबंध असतो ह्मणून याला निरोधपरिणाम असें ह्मणतात. निरोध ह्मणने संप्रज्ञात व असंप्रज्ञात; या दोन अवस्थांतील हे दोन (चित्ताचे ) परिणाम ह्मणून ह्यांस निरोधपरिणाम ह्मणतात.) (आतां अशी शंका येते की, जसे अविद्येमुळे उत्पन्न होणारे क्लेश, अविद्या नाहींशी झाली की ते आपोआप नाहीसे होतात; त्याप्रमाणे प्रत्यय ह्मणने चित्तवृत्ती त्याचा निरोध झाला असतां प्रत्ययांमुळे उत्पन्न होणारे जे संस्कार तेही आपो- आप नाहीसे होतील; मग निरोधसंस्कारानी व्युत्थानसंस्कार कमी करावयाचे अशी आवश्यकता ती कोणती याचे समाधान असे की,-)व्युत्थानसंस्कार व निरोधसंस्कार सुद्धां चित्ताचे धर्म आहेत. ह्यांना, घटास जशी माती उपादान (साक्षात् )कारण असते, तसे प्रत्यय (अंत करणाच्या वृत्ती) उपादानकारण नाहीत; तर चाक, दंड इत्यादिकाप्रमाणे निमित्तकारण आहेत. ह्मणून प्रत्य- यांचा निरोध जरी कितीवेळ केला तथापि व्युत्यानसंस्कार जात नाहीत; ते तसेच राहतात. हणून त्याना कमी करण्याकरितां स्वतंत्र निरोधसंस्कारांची अत्यंत आवश्यकता आहे. (आतां दृष्टांतांत में 'अविद्या दूर झाली की क्लेश नाहीसे होतात' असे मटले; तेथे अविद्या, शास उपादानकारण असल्यामुळे ती नाहीशी झाली की ते आपोआप नाहीसे होतात हे बरोबरच आहे.) आतां सूत्रामध्ये जे 'व्युत्यानसंस्कारांचा अभिभव ( परामा) व निरोधसंस्काराचा प्रादुर्भाव (प्रक्ट होणे) होतो' ह्मणून खटले; याचा अर्थ इतकाच की, अभिभा ह्मणने कमी कमी होत नाणे व प्रादुर्भाव मणने अधिकाधिक वाटत नाणे; हा होय. योगकाली हा नि- रोधपरिणाम प्रत्येक क्षणी चित्त स्थिर झाले अमना नवीन नवीन होत असतो. (मणून हा निरोपपरिणाम मंपादन करण्याररितां नित्त अवश्य स्थिर पाहिने.) (भाप्यकारानी आरंभी में संस्कारांम पिराधर्म हाणून घटने यावरून हा नित्तामा धर्मपरिणाम अमें समनावे.)

·पादः ३]] सभाप्य भाषानुवादसहितं च । [ ११३ निरोधसमाधींत चित्ताचे फक्त संस्कार मात्र वांकी राहिले असतात असे सूत्रांत सांगितले ॥९॥ आतां निरोधपरिणामाचे फल सांगतात, तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात् ॥ १० ॥ सूत्रार्थः-निरोधसंस्कारामुळे चित्ताचा ओघ शांतपणे वाहू लागतो. भाप्यम्-निरोधसंस्कारात निरोधसंस्काराभ्यासपाटवापेक्षा प्रशान्तवाहिता चित्तस्य भवति । तत्संस्कारमान्ये व्युत्थानधर्मिणा संस्कारेण निरोधधर्मः संस्का- रोऽभिभूयत इति ॥ १०॥ भाप्यार्थः-निरोधसंस्कारापासून ह्मणजे निरोधसंस्काराचा पूर्ण अभ्यास झाला ह्मणने चित्ताचा प्रवाह निर्मल व शांत वाहू लागतो ह्मणने ज्यांत ( चित्तांत ) विक्षेपाचे अगदी नांव नसल्यामुळे ते अगदी स्थिर होते; आणि जर कां निरोधसंस्कारांत थोडीशी कमतरता झालीतर लांगलाच व्युत्यानसंस्काराने निरोधसंस्काराचा पराभव होतो ह्मणने लागलेच चित्त चंचल होऊ लागते. ॥ १० ॥ आतां समाधिपरिणाम सांगतात,- सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समाधिपरिणामः ॥ ११ ॥ सूत्रार्थ:-चित्ताच्या सर्वार्यता (विक्षिप्तपणा) रूप धर्माचा क्रमानें क्षय होणे व एका- ग्रताधर्माची क्रमानें वृद्धि होणे याला समाधिपरिणाम ह्मणतात. भाप्यम्-सर्वार्थता चित्तधर्मः । एकाग्रता चित्तधर्मः । सर्वार्थतायाः क्षयस्ति- रोभाव इत्यर्थः । एकाग्रताया उदय आविर्भाव इत्यर्थः। तयोमित्वेनाऽनुगतं चित्तं तदिदं चित्तमपायोपजननयोः स्वात्मभूतयोर्द्धर्मयोरमुंगतं समाधीयते स चिंत्तस्य समाधिपरिणामः॥ ११ ॥ भाष्यार्थ:-चित्ताचे, सर्वार्थता ह्मणने चंचलता अर्थात् अनेकविपयाकार होणे, व एका- ग्रता ह्मणजे एकाच वस्तूवर स्थिर राहणे असे दोन प्रकारचे धर्म ह्मणने स्वभाव आहेत. त्यांत सर्वार्थतेचा क्षय ह्मणने गुप्त होणे, व एकाग्रतेचा उदय ह्मणने प्रकट होणे; असा अर्थ आहे. (येथे क्षय व उदय या दोन शब्दांचे अर्थ नाश व उत्पत्ति असे घेता येत नाहीत; कारण, सद्वस्तूचा नाश नाही व असद्वस्तूची उत्पत्ति नाही.) याला चित्ताचा समाधिपरिणाम ह्मणतात. (आतां सर्वार्थता व एकाग्रता हे चित्ताचे धर्म कसे ते सांगतात,-) सर्वार्थता व एकाग्रता हे चित्ताचे धर्म, व चित्त हे त्यांचा धर्मी आहे; कशावरून तर सर्वार्थतेचा अपाय ह्मणने अस्त झाला असता किंवा एकाग्रतेचा उदय झाला असतां चित्ताची समाधि लागू १५ ·.११४ ] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [विभूति- लागते. (धर्माचा धर्मपरिणाम होण्यास धर्मच कारण असतात.) ह्मणून हा चित्ताचा धर्म- द्वाराने समाधिपरिणाम होतो ॥ ११ ॥ आतां तिसरा एकाग्रतापरिणाम सांगतात,- ततः पुनः शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययौ चित्तस्यैकाग्रतापरिणामः||१२|| सूत्रार्थः-गेलेली आणि हलींची ह्या दोन्ही वृत्ती ज्या वेळेस एकाच विषयीं होतात, तो एकाग्रतापरिणाम होय. भाष्यम्-समाहितचित्तस्य पूर्वप्रत्ययः शान्त उत्तरस्तत्सदृश उदितः समाधि- चित्तमुभयोरनुगतं पुनस्तथैवाऽऽसमाधिभ्रेपादिति स खल्वयन्धर्मिणश्चित्तस्यैकाग्रता- परिणामः ॥ १२ ॥ भाप्यार्थः-ज्याची समाधि लागते अशा चित्ताचा जो पूर्वीचा प्रत्यय ह्मणने वृत्ति व त्यामागून होणारा प्रत्यय, हे दोन्ही प्रत्यय ज्या ठिकाणी हल्लीप्रमाणे ह्मणने एकसारखे वाटतात; कारण समाधींतले चित्त त्या वेळेस दोन्ही ठिकाणी सारखेच संबद्ध झाले असते तें समाधि दूर होईपर्यंत; याला एकाग्रतापरिणाम ह्मणतात. तात्पर्य, ज्या वस्तूवर एकदां चित्त लायलें आहे ती वस्तु कोणत्याही काळांत हल्लीप्रमाणे दिसणे हा चित्तरूपधर्मीचा एकाग्र- तापरिणाम होय ॥ १२॥ जसे चित्ताचे परिणाम सांगितले याप्रमाणेच आतां अतिदेशाने दुसऱ्याचे ठिकाणीही परिणाम सांगतात, एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याताः॥ १३॥ सूत्रार्थ:-चित्ताचे परिणाम सांगितल्याने, भूतें तशीच इंद्रिये यांच्या ठिकाणी आत- णारे जे धर्म, लक्षण व अवस्था असे तीन प्रकारचे परिणाम तेही सांगितले गेले. भाष्यम्-एतेन पूर्वोक्तेन चित्तपरिणामेन धर्मलक्षणावस्थारूपेण भूतेन्द्रियेपु धर्मपरिणामो लक्षणपरिणामोऽवस्यापरिणामश्चोक्तो वेदितव्यः । तत्र व्युत्थाननिरो- धयोर्द्धर्मयोरभिभवमादुर्भावी धर्मिणिधर्मपरिणामो लक्षपापरिणामश्च । निरोधस्त्रिलक्ष- णस्त्रिभिरध्वभिर्युक्तः । स खल्वनागतलक्षणमध्वानं प्रथमं हित्वा धर्मत्वमनतिक्रान्ती वर्तमानं लक्षणं प्रतिपन्नः। यत्रास्य स्वरूपेणाभिव्यक्तिरेपोऽस्य द्वितीयोऽध्वा । न चातीतानागताभ्यां लक्षणाभ्यां वियुक्तः । तथा व्युत्यानं त्रिलक्षणं त्रिभिरध्याभिर्युक्तं वर्तमानं लक्षणं हित्वा धर्मत्वमनतिक्रान्तमतीतलक्षणं प्रतिपन्नमेपोऽस्य तृतीयोऽध्या । न चानागतवर्तमानाभ्यां लक्षणाभ्यां वियुक्तम् । एवं पुनर्पुत्थानमुपसंपद्यमानमना. गतलक्षणं दित्या धर्मत्वमनषिकान्तं वर्तमानं लक्षणं प्रतिपन्नं यत्रास्य स्वरूपाभिव्य- का सत्यां च्यापार एपोऽस्य द्वितीयोऽया । नचातीतानागताभ्यां लक्षणाभ्यां वि- ·पादः३] सभाप्ये भापानुवादसहितं च । [ ११५ युक्तमित्येवं पुनर्निरोध एवं पुनर्युत्थानमिति । तथावस्थापरिणामस्तत्र निरोधक्षणेषु निरोधसंस्कारा बलवन्तो भवन्ति दुर्बला व्युत्थानसंस्कारा इत्येप धर्माणामवस्था- परिणामः । तत्र धार्मणो धर्मः परिणामो, धर्माणां त्र्यध्वनां लक्षणैः परिणामो लक्ष- णानामप्यवस्थाभिः परिणाम इति । एवं धर्मलक्षणावस्थापरिणामैः शून्यं न क्षणमपि गुणवृत्तमवतिष्ठते । चलं च गुणवृत्वं गुणस्वाभाव्यन्तु प्रवृत्तिकारण- मुक्तं गुणानामिति । एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मर्मिभेदात्त्रिविधः परिणामो वेदितव्यः । ‘परमार्थतस्त्वेक एव परिणामो धर्मिस्वरूपमात्रो हि धर्मो धार्मिविक्रियैवैपा धर्मद्वारा मपश्यते इति तत्र धर्मस्य धर्मिणि वर्तमानस्यैवाध्वस्वतीतानागतवर्तमानेषु भावान्य- था भवति न द्रव्यान्यथात्वम् । यथा सुवर्णभाजनस्य भिचाऽन्यथाक्रियमाणस्य भावान्यथात्वं भवति न सुवर्णान्ययात्वमिति । अपर आह । धर्मानभ्यधिको धर्मी पूर्वतत्त्वानतिक्रमात् पूर्वापरावस्थाभेदमनुपतितः कौटस्थ्येनैव परिवर्तेत यद्यन्वयी स्थादित्ययमदोपः । कस्मात् । एकान्तानभ्युपगमात् । तदेतत्त्रैलोक्यं व्यक्तेरपैति नित्यत्वमविपाद । अपेतमप्यस्ति विनाशमतिपेधात्संसर्गाचास्य सौम्यं सौ- क्ष्म्याच्चानुपलब्धिरिति । लक्षणपरिणामो धर्मोऽध्वसु वर्तमानोऽतीतोऽतीतलक्षणयु- तोऽनागतवर्तमानाभ्यां लक्षणाभ्यामवियुक्तस्तयानागतोऽनागतलक्षणयुक्तो वर्तमा- नातीताभ्यां लक्षणाभ्यामवियुक्तस्तथा वर्तमानो वर्तमानलक्षणयुक्तोऽतीतानाग- ताभ्यां लक्षणाभ्यामवियुक्त इति । यथा पुरुष एकस्यां स्त्रियां रक्तो न शेपासु विर- तो भवतीति । अत्र लक्षणपरिणामे सर्वलक्षणयोगादध्वसङ्करः प्रामोतीति परैर्दोष- श्रोद्यत इति । तस्य परिहारः । धर्माणां धर्मत्वमसाध्यम् । सति च धर्मत्वे लक्षणभे- दोऽपि वाच्यो न वर्तमानसमय एवास्य धर्मत्वम् । एवं हि न चित्तं रागधर्मकं स्यात्। क्रोधकाले रागस्यासमुदाचारादिति । किन् । पाणां लक्षणानां युगपदेकरयां व्य- तो नास्ति सम्भवः । क्रमेण तु स्वव्यञ्जकाञ्जनस्य भावो भवेदिति । उक्तश्च । 'रू- पातिशया कृत्यतिशयाच परस्परेण विरुध्यन्ते सामान्यानि त्वतिशयैः सह मवर्तन्ते । तस्मादसङ्करो यथा रागस्यैव कचित्समुदाचार इति न तदानीमन्यत्राभावः किंतु केवलं सामान्येन समत्त्वागत इत्यस्ति तदा तत्र तस्य भावस्तथा लक्षणस्येति।नधर्मी अध्या धर्मास्तु व्यध्यानस्ते लक्षितां अलक्षिताथ तान्तामवस्थाम्मामुवन्तोऽन्यत्वेन प्रतिनिईि- श्यन्तेऽवस्थान्तरतो न द्रव्यान्तरतः । यथैका रेखा शतस्थाने शतं दशस्थाने दर्शका चैकस्थाने । यथा चैकत्वेऽपि स्त्री माता चोच्यते दुहिता च स्वसा चेति।अवस्थापरि- णामे कॉटस्थ्यप्रसङ्गदोपः कैविटुक्तः । कयम् । अवनो व्यापारेण व्यवहितत्वान् । ।

·११६ ] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ विभूति- यदा धर्मः स्वव्यापार न करोति तदाऽनागतो, यदा करोति तदा वर्तमानो, यदा कृत्वा निवृत्तस्तदाऽतीतः । इत्येवन्धर्मधर्मिणोर्लक्षणानामवस्थानां च कौटस्थ्यम्मामो- तीति परैर्दोष उच्यते । नासौ दोपः । कस्मात् । गुणिनित्यत्वेऽपि गुणानां विमईयै. चित्र्यात् । यथा संस्थानमादिमद्धर्ममात्र शब्दादीनां विनाश्यविनाशिनामेवं लिङ्गमा- दिमममात्र सत्वादीनां गुणानां विनाश्यविनाशिनां तस्मिन् विकारसंक्षेति । तत्रे- दमुदाहरणम् । मृद्धर्मी पिण्डाकाराद्धर्माद्धर्मान्तरमुपसंपद्यमानो धर्मतः परिणमते घटाकार इति । घटाकारोऽनागतं लक्षणं हित्वा वर्तमानलक्षणं प्रतिपद्यत इति लक्ष- णतः परिणमते । घटो नवपुराणता प्रतिक्षणमनुभवन्नवस्थापरिणाम प्रतिपद्यत इति धामणोऽपि धर्मान्तरमवस्था धर्मस्यापि लक्षणान्तरमवस्थति एक एव द्रव्यपरिणामो भेदेनोपदर्शित इति । एवं पदार्थान्तरेप्वपि योज्यमिति'। त एते धर्मलक्षणावस्थाप- रिणामा धर्मिस्वरूपमनतिक्रान्ता इत्येक एव परिणामः सर्वानमन्विशेपानभिलवते । अथ कोऽयं परिणामः । अवस्थितस्य द्रव्यस्य पूर्वधर्मनिवृत्तौ धर्मान्तरोत्पत्तिः परि- णाम इति ॥ १३॥' तत्र' ।। भाप्यार्थः जसे निरोधपरिणाम, समाधिपरिणाम व एकाग्रतापरिणाम हे जे धर्मलक्ष- णावस्थारूप तीन चित्तपरिणाम पूर्वी सांगितले; त्याप्रमाणेच स्थूल व सूक्ष्म भूतें, पांच ज्ञानें- दियें, पांच कमौद्रिय व अंतःकरण यांविषयी मुद्धां धर्मपरिणाम, लक्षणपरिणाम व अवस्थाप- रिणाम सांगितले असें नाणावें. त्यांत-व्युत्थान व निरोध या दोन धर्माचे जे अभिभत्र व प्रादुर्भाव ह्मणने नाश व उत्पत्ति ह्मणून सांगितले; तो धर्मी में चित्त त्याचे ठिकाणी धर्म- परिणाम व लक्षणपरिणाम समजावा. (त्यांत वर्तमान धर्मीच्या पूर्वधर्माचा लोप होउन अन्यधर्म प्रकट होणे हा धर्मपरिणाम होय. ) निरोध तीन प्रकारचा आहे; मणने तीन मार्गावर राहणारा असा आहे. तो असा, (जसे आपण रस्त्याने चाललों असतां आपणाला तीन प्रकारचे मार्ग अमतात लणने एक आपण चालून घालविला, एकावर चालत आहोत व एक आपण पुढे चालून घालविणार आहोत. यांपैकी शेवटी सांगितला हा अनागत ह्मणने पुढे येणारा व पहिला मार्ग होय. मध्ये सांगितला हा दुसरा व वर्तमान मार्ग होय. आणि आरंभी मांगितलेला तो तिसरा व अतीत मार्ग होय.) व्युत्थानाचे वेळी निरोध हा अनागन मार्गावर होता पणने पुढे उत्पन्न व्हावयाचा होता; तो अनागत पहिला मार्ग सोडून देऊन निरोध दुमन्या वर्तमान मार्गावर प्राप्त झाला. मणने ज्या वेळेम निरोधान स्वरूप स्पष्ट सनाने प्राट होने तोल निरोधाना दुसरा (वर्तमान) मार्ग समनापयाचा. त्या वेळेम तो अतीत य अनागत मागांवरून अणने मुटख्या अमतो असे नाही. ( याप्रमाणे हा निरोप धमांना लक्षणपरिणाम समनावा.) ( तात्पर्य, अनागत, पर्तमान व अतीत या तीन मागाम ·पादः ३] सभाष्यं भापानुवादसहितं च । [११७ या शास्त्रांत लक्षण अशी संज्ञा आहे. लक्षण ह्मणने एकमेकांची व्यावृत्ति करणारा शब्द अर्थात् विशेषण; उदाहरण, वर्तमान निरोध ह्मणने अनागत किंवा' अतीत निरोध नव्हे. ह्मणून कोणत्याही एका मार्गाचा त्याग होऊन दुसरा मार्ग प्राप्त होणे हा लक्षणपरिणाम होतो.) जसा निरोध तीन मार्गांनी युक्त सांगितला त्याचप्रमाणे व्युत्थानधर्माचेही तीन प्रका- रचे लक्षण आहे ह्मणने व्युत्थान तीन मागांनी युक्त आहे. उदाहरण, व्युत्थान वर्तमान- लक्षणाला ( मार्गाला ) सोडून देऊन, सत्तारूपाने होते त्याच अतीत लक्षणाप्रत प्राप्त झाले (ह्मणजे अतीत लक्षण नवीन उत्पन्न झाले नाही). हा (अतीत लक्षण ) याचा (व्युत्थानाचा) तिसरा मार्ग होय. या वेळेस व्युत्थान अनागत व वर्तमान मार्गाना सर्वथा सोडून देऊन ह्मणने अतीत मार्गावर गेलें असें नाहीं (तर गुप्तरूपाने ती दोन्ही लक्षणे आहेत). याप्रमाणेच पुनः (ज्या वेळेस व्युत्थान पुढे उत्पन्न व्हावयाचे होतें तो व्युत्थानाचा अनागत मार्ग होता; तो ) अनागत मार्ग सोडून देऊन व्युत्थान, होता त्याच वर्तमान मार्गाप्रत प्राप्त झाले. जेथे ह्याचे स्वरूप अगदी प्रकट झाले असतां व्यापार सुरू होतो तो ह्याचा दुसरा (वर्तमान) मार्ग होय. ह्या वेळेस अतीत व अनागत मार्ग ह्मणने व्युत्थानाचे सुटले ( नष्ट झाले ) होते असे नाही. याप्रमाणे पुनः निरोध, पुनः व्युत्थान (याप्रमाणे व्युत्थान व निरोध हे तीन मार्गानी नेहमी युक्त असतात, ते मोक्षापर्यंत. त्यांत वर्तमान मार्गावर त्यांची स्पष्टता होते व बाकीच्या मार्गावर ते गुप्तरूपाने असतात ). आतां अवस्थापरिणाम सांगतो, त्यांत निरोध- काली निरोधाचे संस्कार प्रबल ह्मणने अधिकाधिक वाढत जातात व व्युत्थानसंस्कार दुर्बल ( कमी कमी) होत जातात. त्यांत धर्मी जे असतात त्यांचा धर्माच्या योगाने परिणाम होतो. (परिणाम ह्मणने दुसरी अवस्था प्राप्त होणे.) तीन आहेत मार्ग ज्यांना अशा धर्माचा परिणाम लक्षणांनी होतो व लक्षणांचा सुद्धा अवस्थांनी परिणाम होतो. याप्रमाणे सत्वादि गुणांचा व्यापार धर्म, लक्षण व अवस्था या तीन प्रकारच्या कार्यरूप परिणामांवांचून एक क्षणभरही असत नाहीं (ह्मणने गुणांचा व्यापार नेहमी या तीन परिणामांपैकी काहींना काहीतरी एक कार्य उत्पन्न करीत असतो). (अमुक वेळेस ह्मणजे हा व्यापार बंद पडून परिणामरूप कार्य होत नाही असें नाहीं; कारण, ) गुणांचा व्यापार नेहमी चालत असतो; व व्यापार नेहमी चालण्याला गुणांचा स्वभाव कारण आहे, (जसे राजाचे सेवक रानाची कार्ये असतील तेथपर्यंत नेहमी करीत असतात असे आपण पाहतों; त्याप्रमाणे सत्वादि गुण हे पुरुषा ( आत्म्या) करितां आहेत. त्याचे भोग व मोक्षरूप कार्य सिद्ध होईपर्यंत गुणव्यापार नेहमी चालतो) असें पूर्वीच्या आचायांनी सांगितले आहे. हे जे तीन चित्तपरिणाम धर्मी व धर्म या दोन भेदांनी सांगितले; याचप्रमाणे पंच महाभूते व अकरा इंद्रिय यांच्या ठिकाणी धर्मी व धर्म या भेदेकरून तीन प्रकारचा परिणाम समजावा. (त्यांत पृथ्वी इत्यादिक धर्माचा घट इत्यादि धर्मपरिणाम ; घदादिधर्माचा वर्तमानता व अतीतता ·, ११८ ] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ विभूति- अशा तन्हेचा लक्षणपरिणाम; वर्तमानादि तीन लक्षणांचा बाल्य, यौवन, वार्द्धक्य इत्यादि अवस्थापरिणाम जाणावा.) आतां वास्तविक विचार केला असता हे तीनही परिणाम एका धर्माचेच आहेत; कारण, धर्मी व धर्म यांचे स्वरूप झणजे काही वेगळे आहे असें नाही. ह्मणून हा लक्षण इत्यादि धर्मिपरिणामच धर्मादिकांच्या अवांतर भेर्देकरून विभागून सांगितला. ( आता प्रत्येकक्षणी जर असा परिणाम होत आहे तर ध- मौला क्षणिकता इत्यादि प्राप्त होईल ती न प्राप्त व्हावी याकरितां तिन्ही परिणामांची क्रमाने परीक्षा सांगतात,) धर्म, लक्षण व अवस्था हे ने धर्मीचे ( मृत्तिका इत्यादि द्रव्याचे ) तीन परिणाम सांगितले; हे झणजे काही पहिल्याने एक प्रकारचे द्रव्य असून त्याचे परिणामानंतर दुसऱ्याच प्रकारचे द्रव्य होते असें नाहीं; तर धर्मीच्या ठिकाणी अतीत, अनागत व वर्तमान या तीन अवस्थांमध्ये जे धर्म असतात त्यांचपैकी एका धर्माच्या ठिकाणी दुसरा धर्म येतो. जसें एक सोन्याचे भांडे मोडून त्याचे आपण अनेक प्रकारचे डागिने करूं लागलों असतां त्या वेळेस सोन्यावर मांडें' ह्मणून जो एक प्रकारचा धर्म होता तो जाऊन त्याबद्दल 'डा. गिना' अशा प्रकारचा एक धर्म आला; ह्मणून सोन्याचा सोनेपणा काही जात नाही; त्याप्र- माणे. यावर एक बौद्धवादी असें ह्मणतो की, जर तुली 'धर्मी हा धर्माहून काही वेगळा नाही (ह्मणने धर्मी व धर्म हे एकच आहेत; ) कारण, पूर्वधर्माचा जो धर्मी असतो तोच धर्मो दुसऱ्या धर्माच्या वेळेस असतो' असें ह्मणाल; तर पूर्व अवस्येमध्ये जो धर्मी तोच पुढच्या अवस्थेमध्ये असल्यामुळे (चितिशक्तीप्रमाणे) मृत्तिकादिक धर्मीस मुद्धां नित्यता येऊ लागेल (ती तर तुझांस मुद्धां इष्ट नाही) ? याचे समाधान, अरे ! अनेक धर्मात धर्मी एकच असतो ह्मणून धर्मीला आत्म्याप्रमाणे नित्यता येईल ' असा जो दोप तूं दिलास, तो दोष आह्मांला येत नाहीं; कारण, मृत्तिकादिक धर्मीला आली आत्म्याप्रमाणे अगदी नित्य मानीत नाहीं; ( तर अनेक धर्मापेक्षां धर्मी चिरकाल राहणारा ह्मणून तो धर्मापेक्षां नित्य; व चितिशक्तीपेक्षा अनित्यच आहे.) ( नुसते मृत्तिकादि द्रव्यच अनित्य आहे असे नाही तर ) हैं में सर्व चोवीम तत्त्वांपासून उत्पन्न झालेले कार्यकारणात्मक नगत् दिसत आहे हे वर्तमानमभ्येपासून दूर होतें हणने याच्या वर्तमान स्वरूपाचा नाश होतो ह्मणून हैं अनित्य आहे; कारण, 'हटी में काही दिसत आहे, हे सृष्टीच्या पूर्वी काही एक नव्हते,' व 'हलीं में कार्यरूपान स्पष्ट दिमणारें जगत् हे सृष्टीच्या आरंभी अस्पष्ट रीतीने असे केवळ कारणरूपाने होतें.' इत्यादि श्रुतिस्मृतिपुराणादिकामध्ये जगताच्या नित्यतेविषयी निषेध केला आहे पणून नगन् नित्य नाही. (आतां जगत् नित्य नाही पणन सृष्टीच्या आरभी व प्रत्र्यानंतर त्याना अगदीच अमार असतो असें नाही; तर वृक्षाच्या चीनाप्रमाणे) जगन् नरी स्पष्टपणाने नमलें तथापि मूक्ष्मरूपाने अमतेन; कारण, 'नी यम्नु मुठीन नमत निजी की उत्पत्ति होत नाही, इत्यादि यननांत नगनाच्या अत्यंत अभायाविषयी निषेत्र ·पादः ३] सभाप्यं भापानुवादसहितं च । [११९ केला आहे ह्मणून जगताचा सर्वथा नाश होत नाही. ( तात्पर्य, कार्यरूपी जगत् अनित्य व कारणरूपी नित्य; ह्मणून जगत् हे नित्यानित्य आहे, चितिशक्तीप्रमाणे अगदी नित्य नाही. ) तें प्रकृतीत लीन झाल्यामुळे त्याला अत्यंत सूक्ष्मरूपता प्राप्त झाली असते; व त्या- मुळे ते (जगत् ) असले तरी दिसत नाही. आता लक्षणपरिणामांत जो धर्म ज्या मार्गात वर्तमान मणने स्पष्टपणाने असतो तो त्या वेळेस इतर दोन लक्षणांनी वियुक्त (त्यांना सो- डून अगदी पृथक् ) असतो असें नाहीं; तर अतीतधर्म अतीतलक्षणाने ( मार्गाने ) युक्त असून अनागत व वर्तमान लक्षणांनी वियुक्त ( त्यांना सोडून निराळा ) असा नसतो. त- साच अनागत धर्म अनागत लक्षणाने युक्त असून वर्तमान व अतीत लक्षणांनी वियुक्त न- सतो. तसाच वर्तमान धर्म वर्तमान लक्षणाने युक्त असून अतीत व अनागत लक्षणांनी वि- युक्त नसतो. ( तात्पर्य, धर्म व लक्षणे ही दोन्ही नित्य आहेत ह्मणून एकेक धर्म अथवा लक्षण ज्या वेळेस स्पष्टपणाने असतात त्या वेळेस त्याहून इतर धर्माचा किंवा लक्षणांचा स- र्वथा नाश झालेला असतो किंवा अभाव असतो असे नाही तर ते अत्यंत सूक्ष्मरूपाने अस- तात व त्यामुळेच ते आपणांस स्पष्ट होत नाहीत.) यास दृष्टांत, जसा कोणीएक पुरुष एका स्त्रीच्या ठिकाणी अत्यंत आसक्त झालेला असतो ह्मणने वाकींच्या स्त्रियांविषयीं ह्म- णने तो विरक्त झाला असतो असे नाही. (कारण लोकांत तसा व्यवहार होत नाही व इतरांवि- पयी सुद्धा त्याची कदाचित् प्रीति पुढे उत्पन्न होते ह्मणून त्या प्रीतीचा सर्वथा अभाव झ- णतां येत नाही.) आतां या लक्षणपरिणामावर कोणी असा दोप देतात की, 'जर सर्वल. क्षणांचा परस्पर नित्य संबंध आहे ह्मणने सर्व लक्षणे एककाली सत्तारूपाने असतात तर अनागत व अतीत लक्षणे मुद्धां वर्तमान लक्षण होऊ लागतील ह्याचे समाधान असे की, 'धर्माचा धर्मपणा पूर्वी सिद्ध केला आहे ह्मणून तो हठी साधावयास नको. आतां धर्मपणा जर सिद्ध आहे तर धर्माची अनेक लक्षणेही अवश्य मानिली पाहिजेत. आतां वर्तमान- कालीन धर्माला धर्मत्व असते असे नाही तर अतीतादि कालांत मुद्धां धर्मत्व असते. कारण, वर्तमानकालीन जर धर्मत्व असले तर सर्वच चित्त 'विरक' अशा व्यवहाराला प्राप्त होईल कारण, क्रोधकाली राग मणने प्रीति प्रकट होत नसते. दुसरे असे की, अनागतादि निन्ही लक्षणांनी एका वेळीच एका वस्तूच्या ठिकाणी सष्टता होत नसते. आतां क्रमाक्रमाने ल. टली तर नशी दंड, चक्र इत्यादिकांच्या योगाने घयदिकांनी मृत्तिकादिकांपासून प्राटना होते त्याप्रमाणे ज्याला ज्याला प्रकट होण्याने कारण अनुकूल होईल त्या त्या लक्षणांची प्रकटना होईल. याविषयी पंचशिसानायांनीही अमें घटले आहे की, 'बुद्धीच्या रूपाने आधिक्य व वृत्तीने आधिस्य हीन एकमेकांशी विरोध करीत असतात.आतां नीरू व ज्या वृत्ती काही हीनरल ग काही बलिष्ठ असतात; त्यांतील दुर्वन, प्रांरोरर पिरोध न करितां त्यांचरोबर मुजा. ट्याने गुप्तरूपाने राहतात. मगून अप्रकट असणान्या अतन व अनागत लागांना प्रस्ट ·तरुण १२० ] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [विभूति- असणाऱ्या वर्तमान लक्षणांशी काही एक विरोध नसून ती सर्व वर्तमानकाली एकदम प्रकट होऊ शकत नाहीत. जसा कोठे कोठें रागच प्रकट असतो; ह्मणून दुसऱ्या ठिकाणी त्या वे- ळेस त्याचा अगदी अभाव अमतो असें नाहीं; तर केवल सामान्य धर्मानें तो समत्वाप्रत प्राप्त झालेला असतो; ह्मणून त्या वेळेसही त्याची सत्ता असते. त्याप्रमाणे कोठे कोठे लक्षणाची म्पष्टता होते. आतां धर्मी हा तीन लक्षणांनी युक्त नाही तर त्यावर असणारे धर्म आहेत. ते लक्षित (वर्तमान ) व अलक्षित (अनागत व अतीत ) असे दोन प्रकारचे असल्यामुळे वाल्य, यौवन, वार्षक इत्यादि त्या त्या अवस्थेप्रत प्राप्त होत असतां 'हा बाल आहे, नव्हे,' 'हा तरुण आहे, बाल नव्हे;' इत्यादि तन्हेंनी परस्परांचा भेदाने व्यवहार होतो. आणि हा सर्व व्यवहार अवस्थाभेदामुळे होतो द्रव्यभेदामुळे नाही. ( तेव्हां पूर्वीची अवस्था जाउन दुसरी अवस्था प्राप्त होणे यालाच अवस्थापरिणाम ह्मणतात.) (आतां धर्मी एक असून त्या- वद्दल निमित्तभेदाने अनेक प्रकारचे व्यवहार होतात, यास दृष्टांत,-) जशी एक विशेष प्रका- राने काढलेली रेव अर्थात् एकाचा अंक, त्यावर दोन शून्ये देऊन तो शतस्थानी आला अमतां तो 'शत' (शंभर) अशा व्यवहाराला पावतो; त्यावर 'एक' इत्यादिव्यवहार होत नाही. तमात्र त्यावरील एक विदु काढून टाफिला असता त्याला 'दश' (ढहा) असा व्यवहार होतो, 'शत' किंवा 'एक' असा व्यवहार होत नाही. आणि तो एकही विंदु काढून टाकिला असतां 'एक' अमाच व्यवहार होतो. अयवा, कोणीएक स्त्री एकच असते, परंतु ती कोणाची माता कोणाची कन्या व कोणाची बहीण अशी ह्मणविते. आतां या अवस्थापरिणामावरही कोणी (बौद्धांनी) 'कूटस्यनित्यता येईल,' असा टोप दिला आहे. आतां तो दोप कमा ह्मणाल तर व्यापारनिमित्तानेच सर्व वस्तूंच्या ठिकाणी अनागतादि मार्गाचे परस्पर विभाग मानिले आ- हेत, माक्षान् सत्तारूपाने नाहीत; ह्मणून धर्म व लक्षण यांची नेहमी सत्ता असणे इष्टच आहे. पहा ! ज्या वेळेम धर्म आपला व्यापार करीत नाही त्या वेळेम त्याला अनागत असें हाणतान. ज्या वेळेम तो व्यापार करीत अमतो त्या वेळेम त्याला वर्तमान व ज्या वेळेम व्यापार 4. मन त्यापासून निवृत्त ( दूर ) झालेला असतो त्या वेळेम त्याला अतीत अमें मणतात. (या- प्रमाणे धर्मव्यापारच अळ्यांच्या विभागाला निमित्त झाला.) एवं च, पूर्वीचा धर्म जाउन दुसरा धर्म प्राट होणे अशा परिणामलक्षणामुळे धर्म, धर्मी, लक्षण व अवस्था या नौगाना नितिगतीप्रमाणे कौटम्थ्य (अपरिणामनित्यता ) प्राप्त होईल, असा दुमन्यांनी दोष दिग आहे; नो दोप येन नाही. कारण, धर्मीला नरी नित्यत्व असलें तथापि धमांना पिल्भग रीतीन रिनाल( परिणाम) होतो सणून स्टम्पनित्यना येत नाही. आता तो घमांचा पिनास (परिणाम ) अमा,- पृषी-इत्यादि सायांपेक्षा अविनाशी ने शल, म्पर्श, रूप, रस य गा पंगतन्मात्र त्याने संम्यान (नें पृथ्व्यादि परिणामप) हैं धर्ममात्र असून आदिमन ( आदि ज्याग आहे ने आदिमत्) अमें आहे मगून पिनाशी (नारा पापणारे) आहे. याप्रमाणे, ·, पादः३] सभाप्यं भापानुवादसहितं च । [१२१ लिंग झणजे महत्तत्त्व हे, स्वकार्यापेक्षा अविनाशी जे सत्वादि तीन गुण त्यांपेक्षा आदिमत् असून केवल धर्मरूप आहे ह्मणून विनाशी आहे. याकरिता त्या त्या धर्माच्या ठिकाणी विकार ह्मणने परिणाम ही संज्ञा आहे. (व धर्म ज्याला आहेत तो धर्मी अर्थात् परिणामी; ह्मणून जितके धर्मी आहेत ते सर्व परिणामी असल्यामुळे चितिशक्तीप्रमाणे त्यांना कौटस्थ्य मुळीच नाही; तर त्यांना धर्म, लक्षण व अवस्था हेच परिणाम आहेत.) (आतां भूत व इंद्रियें यांचे तीन परिणाम कसे होतात ) याविषयी उदाहरण, मृत्तिकारूप धर्मीचा प्रथम पिंड (गोळा ) रूप धर्माने परिणाम होतो, नंतर तो मृत्तिका धर्मी पुनः पिंडाकाररूप जो एक धर्म त्यांपासून दुसऱ्या ( घट इत्यादि ) धर्माप्रत प्राप्त होत असतां अन्य धर्मानें परि- णाम पावतो. त्या परिणामाला घटाकार ह्मणने घट असें ह्मणतात. (हा धर्मपरिणाम होय.) आतां घटाकार हा अनागत लक्षणाला सोडून देऊन वर्तमान लक्षणाप्रत प्राप्त झालेला असतो ह्मणून घटाकाररूप परिणाम लक्षणाने झाला. ( याकारितां हा लक्षणपरिणाम झाला ). आतां घटाला प्रथम नवी अवस्था प्राप्त होऊन नंतर जुनी अवस्था प्राप्त झाली ह्मणून घटाचा हा अवस्यापरिणाम समनावयाचा. ( आतां वास्तविक विचार केला असतां धर्म इत्यादि सर्वांचा शेवटी अवस्थापरिणामच होतो तथापि सप्ट समजण्याकरितां धर्म इत्यादि पृथक् पृथक् परिणाम सांगितला; कारण;) धर्मीचाही अन्य धर्माप्रत प्राप्त होणे हा अवस्थापरिणाम, आणि धर्माचाही अन्य लक्षणाप्रत प्राप्त होणे हा अवस्थापरिणामच होय; ह्मणून एक अव- स्थारूप परिणामच पृथक् विभाग करून सांगितला. याचप्रमाणे अन्य सर्व पदार्थाविषयी योजना करावी. याप्रमाणे सांगितलेले हे धर्म, लक्षण व अवस्थापरिणाम धर्मिस्वरूपाला सोडून अगदी राहत नाहीत ह्मणून ( धर्मी व धर्म हे एफ आहेत आणि ) तो धर्मपरि- . णामच सर्व परिणामांत व्यापून असतो. आतां परिणाम हणने कशाला लणतात तर, ज्या एका अवस्थेमध्ये एक द्रव्य (पदार्थ ) असते त्याचा पूर्वीचा धर्म नाऊन त्याला दुसरा धर्म प्राप्त होणे यास परिणाम असें ह्मणतात ॥ १३ ॥ ज्या धर्मांचा असा तीन प्रकारचा परिणाम होतो त्याचे स्वरूप सांगतात, शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी ॥ १४ ॥ सूत्रार्यः-भूत, वर्तमान व भावी (मविप्य) या घमांना नियमाने नो अनुसरुन राहतो तो धी होय. माप्यम्-योग्यतावच्छिन्ना धर्मिणः शक्तिरेव धर्मः स च फलमसबभेदानु- मितसद्भाव एकस्यान्योज्यय परिदृष्टः । तत्र पर्वमानः स्वव्यापारमनुभवन् धर्मो धर्मान्तरेभ्यः शान्तेभ्ययाव्यपदेश्येभ्यश्य भियते । यदातु सामान्येन समन्वागतो भवति तदा पर्मिस्वरूपमात्रलात्कोऽसौ केन मिपेत ! तत्र ते त्रयः खलु धार्मिगो ·। १२२] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [विभूति- धर्माः शान्ता उदिता .अव्यपदेश्याश्चेति । तत्र शान्ता ये कृत्वा व्यापारानुपरताः, सव्यापारादितास्ते चानागतस्य लक्षणस्य समनन्तराः, वर्तमानस्यानन्तरा अतीताः। किमर्थमतीतस्यानन्तरा न भवन्ति वर्तमानाः, पूर्वपश्चिमताया अभावात् । यथाऽनागत- वर्तमानयोः पूर्वपश्चिमता नैवमतीतस्य, तस्मान्नातीतस्यास्ति समनन्तरस्तदनागत एव समनन्तरो भवति वर्तमानस्येति । अथाव्यपदेश्याः के, सर्व सर्वात्मकमिति । यत्रोक्तम् । जलभूम्योः पारिणामिकं रसादिवैश्वरूप्यं स्थावरपु दृष्टं तथा स्थावराणां जगमेपु जगमानां स्थावरेप्वित्येवं जात्यनुच्छेदेन सर्वं सर्वात्मकमिति । देशकालाका- रनिमित्ताप्रवन्धान खलु समानकालमात्मनामभिव्यक्तिरिति । य एतेष्वभिव्यक्ता- नभिव्यक्तेषु धर्मेप्वनुपाती सामान्यविशेपात्मा सोऽन्वयी धर्मी । यस्य तु धर्ममात्रमेवेदं निरन्वयं तस्य भोगाभावः । कस्मात् । अन्येन विज्ञानेन कृतस्य कर्मणोऽन्यत्कयं भोकृत्वेनाधिक्रियेत, तत्स्मृत्यभावश्च । नान्यदृष्टस्य स्मरणमन्यस्यास्तीति वस्तुमत्य- भिज्ञानाच स्थितोऽन्वयी धर्मी यो धर्मान्यथात्वमम्युपगतः प्रत्यभिज्ञायते । तस्मान्ने धर्ममात्रं निरन्वयमिति ॥ १४ ॥ भाप्यार्थ:-नियमेंकरून जी कार्यकारणरूप योग्यता ( अर्थात् वर्तमानतास्वरूप- योग्यता) तिने युक्त जी मृत्तिका इत्यादिक धर्माची शक्ति तिलाच धर्म ह्मणतात. त्या शक्ति- रूम धर्माची सत्ता भिन्न भिन्न फलांच्या उत्पत्तीवरून अनुमानित होते; कारण, धर्मी एक असून त्याचे चूर्ण, पिड, घट इत्यादि भिन्न भिन्न अनेक धर्म दृष्टीस पडतात. ( ते धर्मांत असल्यावांचून कार्यात उपलब्ध होणार नाहीत; यावरून ते अनादि आहेत.) (ते धर्म तीन प्रकारचे आहेत. ) त्यांमध्ये वर्तमान हणने स्वव्यापाराचा अनुभव घेणारा ( अर्थात् आपला व्यापार करणारा) धर्म, आपल्याहून अन्य जे अतीत, अनागत धर्म त्यांहून स्पष्ट रीतीने पृथक् समजण्यांत येतो. आता ज्या वेळेस तो वर्तमान धर्म, अतीत व अनागत धर्माप्रमाणे धर्माच्या ठिकाणी लीन होतो ( गुप्तरीतीनें राहतो) ज्या वेळेस तो धर्मिस्वरूपमात्र अस- ल्यामुळे धर्मी कोणता व धर्म कोणता हें ज्ञान योग्यावांचून इतराला कसे होणार? ते धर्मीचे धर्म अतीत, वर्तमान व अनागत असे तीन प्रकारचे आहेत. त्यांत जे (आपला ) व्यापार करून निवृत्त झाले ते अतीत, व ने हल्ली व्यापार करीत आहेत ते वर्तमान धर्म होत. ते वर्तमान धर्म अनागत धर्मानंतर होतात; व वर्तमानांनंतर अतीत धर्म होतात. (पणने अनागत धर्माला वर्तमानधर्मता प्राप्त होते व वर्तमान धर्माला अतीतधर्मता प्राप्त होते.) ( अनीत धर्माला पुनः वर्तमानधर्मता प्राप्त होत नाही.) अतीतानंतर वर्तमान धर्म का होत नाही लगाउ तर, अतीताला पूर्वपश्चिमता (प्रथमपणा व मागीलपणा ) नाहीं; का- नशी अनागताला व वर्तमानाला पूर्वपश्चिमना आहे ह्मणने अनागत धर्म प्रथम असून - ·‘पाद:३] समाष्यं भापानुवादसहितं च । [१२३ त्यामागून वर्तमानता, व वर्तमान धर्म प्रथम असून त्यानंतर अतीतता; त्याप्रमाणे अतीताला पूर्वपश्चिमता नाही; ह्मणून अतीताच्या मागून अनागत धर्म असत नाही; तर अनागत धर्म वर्तमानाच्या पूर्वीच असतो. (जर अतीतानंतरही अन्यधर्म असेल तर धर्माचा कधीही अंत न झाल्यामुळे आत्म्यास मोक्ष कधींच प्राप्त होणार नाही.) आतां अनागत धर्म कोणते ह्मणाल तर, ज्या धर्माच्या ठिकाणी असून सर्व विकारांना. उत्पन्न करणाऱ्या शक्ती त्याच अनागत धर्म होत. याप्रमाणे पूर्वीच्या आचार्यांनी सांगितलेही. आहे की, ' स्थावर झणने वनस्पति, लता, गुल्म इत्यादिकांचे.ठिकाणीं में मधुर, आंबट इत्यादि रसादिभेदांनी अनंत- रूपत्व प्राप्त झाले आहे हे. सर्व उदक व. पृथ्वी या . दोहोंच्या परिणामामुळे झालें आहे हे प्रत्यक्ष दृष्ट आहे. तसाच मनुप्य इत्यादि जंगमपदार्थांच्या ठिकाणी धान्यादि स्यावरपदा- - यांच्या परिणामाच्या योगाने रूपादिकांत अनेक प्रकारचा फेरफार होतो हे दृष्ट आहे. तसेंच गाईचे शेण, दूध इत्यादि जंगमपदार्थांच्या परिणामाच्या योगाने धान्य, चंपक इत्यादि स्थावरपदार्थांचे अनेक प्रकारचे रूप, रस इत्यादि झालेले पाहण्यात येतात. याप्रमाणे (अतीतकार्यन्यकीचा नरी उच्छेद झाला तथापि) त्या जातीच्या आणखी दुसऱ्या वस्तूंचा उच्छेद झालेला नसतो ह्मणून सर्व वस्तु सर्व जातींच्या शक्तींनी युक्त आहेत. आता सर्व ठिकाणी जरी सर्व जातींच्या शक्ती आहेत तथापि त्यांना मूलोक इत्यादि देश, कलियुग इत्यादि काल, मनुष्य इत्यादि आकार व अधर्म इत्यादि निमित्त, ह्यांचा प्रतिबंध असल्यामुळे एकाच वेळी अनेक विरुद्ध कायांची अभिव्यक्ति (सष्टता) होत नाही. याप्रमाणे सांगितलेले 'हे ने अभिव्यक्त व अनभिव्यक्त (कार्यरूपाने स्पष्ट होणारे व बीजरूपाने अस्पष्ट असणारे) 'धर्म या सर्वांच्या ठिकाणी जो नेहमी संबद्ध (युक्त ) असणारा व धर्मपर्मिउभयात्मक • त्यास धर्मी ह्मणतात. आतां ज्याच्या मताने हे सर्व केवल धर्ममात्र मणने धमिरहित असें आहे त्याच्या मतानें (धर्मी नसल्यामुळे क्षणिक. वाद प्राप्त होऊन ) आत्म्यास भोग ' मुळींन प्राप्त होणार नाहीं; कारण, दुसन्या विज्ञानाने केलेल्या कर्माचा, 'मोक्का' या नात्याने अधिकारी त्याहून अन्य विज्ञान कसे होऊ शकेल ? व पूर्वीच्या कर्माचा कर्ता अन्य असल्या. 'मुळे त्याहून इतराला त्याचे स्मरणच होणार नाहीं; कारण, एकाने पाहिल्याचे स्मरण दुस- न्याला होत नसते. याकरितां ज्याअर्थी ' मी पूर्वी पाहिलेलीच ही वस्तु ' असे निश्चयात्मक ज्ञान होते त्यावरून सर्व घमांत संबद्ध असणारा असा धर्मी अवश्य मानिला पाहिने; कारण, तो नरी अन्य धर्माप्रत प्राप्त झाला तथापि त्याविषयी ' तोच हा '. अशी प्रत्यमिक्षा होते. 'सणून में कोणी 'हे सर्व धर्ममात्र मणने धमिरहित' असें लटले आहे ते बरोबर ''नाहीं ॥१४॥ आता एकन धर्मी असून त्याला अनेक परिणाम असतान अशाविषयी मुक्ति सांगतात, .

·-- १२४] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [विभूति- क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः ॥ १५ ॥ सूत्रार्थ:-परिणामाच्या निराळेपणाविषयी क्रमाचा निराळेपणाच कारण आहे. भाप्यम्-एकस्य धर्मिण एक एवं परिणाम इति प्रसक्तेः ऋमान्यत्वम्परिणा- मान्यत्वे हेतुर्भवतीति । तद्यथा। चूर्णपृत्पिण्डमृद्धटमृत्कपालमृत्कणदिति चक्रमः । यो यस्य धर्मस्य समनन्तरो धर्मः स तस्य क्रमः। पिण्डःप्रच्यवते, घट उपजायते इति धर्म- परिणामक्रमः।लक्षणपरिणामक्रमो घटस्यानागतभावाद्वर्तमानभावःक्रमः तथा पिण्ड- स्य वर्तमानभावादतीतभावः क्रमः । नातीतस्यास्ति क्रमः । कस्मात् । पूर्वपरवायां सत्यां समनन्तरत्वं क्रपता । सा तु नास्त्यतीतस्य । तस्माइयोरेव लक्षणयोः फ्रमः । तथाऽवस्थापरिणामोऽपि घटस्याभिनवस्य प्रान्त पुराणता दृश्यते सा च क्षणपरम्प- रानुपातिना क्रमेणाभिव्यज्यमाना परांव्यक्तिमापद्यत इति धर्मलक्षणाभ्यां च विशि- टोऽयं तृतीयः परिणाम इति । त एते क्रमा धर्मधर्मिभेदे सति प्रतिलब्धस्वरूपाः । ध. र्मोऽपि धर्मी भवत्यन्यधर्मस्वरूपापेक्षयेति । यदा तु परमार्थधर्मिण्यभेदोपचारद्वारेण स एवाभिधीयते धर्मस्तदाऽयमेकत्वेनेव क्रमः प्रत्यवभासते । चित्तस्य द्वये धर्माः परिदृष्टाथापरिदृष्टाश्च । तत्र प्रत्ययात्मकाः परिदृष्टया वस्तुमात्रात्मका अपरिदृष्टाः । ते च सप्तर भवन्त्यनुमानेन भापितवस्तुमात्रसद्भावाः। 'निरोधर्मसंस्काराः परिणामो-. ऽथ जीवनम् । चेष्टा शक्तिश्च चित्तस्य धर्मा दर्शनवर्जिताः' इति ॥'अतो योगिन उपाचसर्वसाधनस्य बुभुत्सितार्थप्रतिपत्तये संयमस्य विपय उपक्षिप्यते ॥ १५ ॥ भाप्यार्य:-एका धर्मीचा एकच परिणाम व्हावा असें युक्तीने प्राप्त झाले खरे, परंतु परिणाम अनेक होतात अशाविषयी परिणामांचा क्रम हा हेतु ह्मणजे ज्ञापक आहे. तो असा,- प्रथम मृत्तिकेची चूर्णावस्या असते, त्यानंतर ती ( मृत्तिका ) पाणी घालून चांगली मळली असतां तिला पिंडावस्था प्राप्त होते; त्यानंतर दंट इत्यादिकांच्या न्यापाराने घटावस्था होते. घटावस्थेनंतर (घट फुटला असता) कपालावस्था, त्यानंतर पुनः चूर्णावस्था प्राप्त होऊन पूर्वीप्रमाणे माती होते. याप्रमाणे परिणामांमध्ये क्रम स्पष्ट पाहण्यात येतो. जो धर्मी ज्या धर्माच्यानंतर असतो तो त्या धमींचा क्रम समनापा. (झणने मृत्तिकाच प्रथम चूर्ण होऊन नंतर पिंड होते; हा एक क्रम झाला. पुढे घट इत्यादि क्रमांनी धर्मीचेच अनेक क्रम झाले.) आतां मातीचा गोटा ननून घट तयार माला हा धर्मपरिणाम क्रम होय. पिंटारस्येमध्ये नोघटाचा अनागत धर्म रोता तो नाऊन घटाला वर्तमानता प्राप्त झाली, या क्रमास लक्षणपरिणाम कमाणतात. तसाप सिंडाचा वर्तमानधर्म नाऊन त्याला अनीतधर्मक्रम प्रात माला, आनां अतीताला पुढे क्रम नाही; कारण, पूर्णपरमाव असला तरच समनंतरत्व ( पणने त्यामागून असणे) ·पादः३] सभाप्यं भापानुवादसहितं च । [१२५ अशा प्रकारची क्रमता असते; परंतु ती अतीताला नाही, कारण, वर्तमान व अनागत या दोन लक्षणांनाच क्रम आहे. (अतीताच्यानंतर कोणी नसल्यामुळे अतीताला पौर्वापर्यक्रम नाही.) तशीच नवीन घटाच्या शेवटी जी घटाला पुराणता दृष्टीस पडते झणजे घटाचा नवेपणा जाऊन त्याला जो जुनेपणा येतो; तो अवस्थापरिणाम क्रम जाणावा. आता त्यांत धर्मपरिणामाप्रमाणे प्रत्येक क्षणी झालेला क्रम प्रत्यक्ष पाहण्यात येत नाही खस, तथापि ज्याअर्थी नवेपणा जाऊन .जुनेपणा प्राप्त होतो तो एकदम तर प्राप्त होणे संभवत नाही; ह्मणून असे अनुमान होते की प्रत्येक क्षणी होणारा जो क्रम त्या परंपरेने नवेपणा जात जात व जुनेपणा येत येत मग तो आपल्यास चांगला प्रत्यक्ष होतो. यामुळे धर्मपरिणाम व लक्षणपरिणाम यांपेक्षा हा तिसरा अवस्थापरिणाम अतिशयित (विलक्षण) आहे (कारण, त्या दोन परिणामांत प्रतिक्षणी उत्पत्ति नाहीं; आणि या अवस्थापरिणामांत प्रतिक्षणी उत्पत्ति आहे). ते हे सांगितलेले क्रम धर्म व धर्मी यांचा भेद असतां स्पष्टपणास येतात (एरव्ही नाही). आतां घट इत्यादि धर्म- मुद्धां कपाल ( घटाची शकलें ) इत्यादि अन्य धर्मापेक्षां धर्मी होऊ शकतो. आतां ज्यावे. ळेस प्रधानाच्याच ठिकाणी अभेदाच्या आरोपाने ( कल्पनेनें) सर्वही धर्म धर्मी आहे असा :प्रयोग होतो त्या वेळेस हा क्रम एकत्वानेच अनुभवास येतो. चित्ताचे दोन दोन धर्म आहेत; ते असे:-परिदृष्ट व अपरिदृष्ट. त्यांत जे अनुभवरूप ते परिदृष्ट, व ने केवल वस्तुमात्र खणजे परमाणूप्रमाणे अतिसूक्ष्म ते अपरिदृष्ट धर्म होत. ते अपरिदृष्ट धर्म सात प्रकारचे असून त्यांची केवल वस्तुमात्रत्वेकरून सत्ता आहे असें अनुमानाने सिद्ध होते. ते सात प्रकार असे,-वृत्तींचा निरोध, धर्म ह्मणने पुण्य व पातक, संस्कार (स्मृतीवरून अनुमानित होणारा), चित्ताचा प्रतिक्षणी परिणाम, जीवन मणने प्रागधारण, चेष्टा (चित्ताचा व्यापार) व शक्ति (कार्याची कारणाच्या ठिकाणी अव्यक्तावस्था ); याप्रमाणे चित्ताचे हे सात अदृश्य धर्म आहेत ॥ १५ ॥ आतां येथून पुढे हा पाद समाप्त होईपर्यंत ज्यांना योगाची सर्व साधनें प्राप्त झाली आहेत अशा योग्याने जाणावयास इच्छिलेले जे अर्थ त्यांच्या साक्षात्काराकरितां कोटें कोठे चित्तसंयम करावा तो विषय सांगतात, परिणामत्रयसंयमादतीतानागतज्ञानम् ।। १६ ॥ सूत्रार्थ:-पूर्वी सांगितलेल्या तिन्ही परिणामांत संयम केल्याने भूत व भविष्य ज्ञान होते. माप्यम्-धर्मलक्षणावस्थापरिणामेपु संयमायोगिनां भवत्यतीवानागवज्ञानम् । धारणाध्यानसमाधित्रयमेकत्र संयम उक्तस्तेन परिणामत्रयं सातात्मियमाणमतीताना- गतझानं तेषु संपादयति ॥ १६ ॥ भाष्यार्य:-धर्म, लसण व अवस्या या तीन परिणामांच्या ठिकाणी चित्ताचा संयम ·- १२६] पाबञ्जलयोगसूत्रम् । [विभूति- केला असतां योग्यांना परिणामत्रयविषयक अतीत व अनागत ज्ञान प्राप्त होतें. धारणा, ध्यान व समाधि या तिघांस संयम ह्मणतात असें (वि० सू० ४ त ) सांगितले; त्या संय- माने धर्मादिक तीन परिणामांचा साक्षात्कार झाला असतां सर्व प्रकारचे अतीत व अनागत ज्ञान प्राप्त होतें ॥ १६ ॥ आता दुसरी सिद्धि प्राप्त करवून देणारा संयमाचा विषय सांगतात, शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराध्यासात्संकरस्तत्प्र- विभागसंयमात्सर्वभूतरुतज्ञानम् ॥ १७ ।। सूत्रार्थः-शब्द, अर्थ व ज्ञान यांचा परस्पर लोकांना अभेदानें अध्यास झाल्यामुळे ते एकरूपाने भासत आहेत; त्यांचे युक्तीने निरनिराळे विभाग पाडून त्यावर संयम केला असतां संयम करणाराला सर्व प्राण्यांच्या शब्दाचे ज्ञान होतें ह्मणजे शब्दार्थ समजू लागतो. भाष्यम्-तत्र वार वर्णेष्वेवार्थवती, श्रोत्रं च ध्वनिपरिणाममात्रविपयम्, पदं पुनर्नादानुसंहारबुद्धिनिर्णामिति । वर्णा एकसमयासंभवित्वात्परस्परनिरनुग्रहात्मा नस्ते पदमसंस्पृश्यानुपस्थाप्याऽविर्भूतास्तिरोभूताश्चेति मत्येकमपदस्वरूपा उच्यन्ते। वर्णः पुनरैकैकः पदात्मा सर्वाभिधानशक्तिमचितः सहकारिवर्णान्तरमतियोगित्वाद्वै- वरूप्यमिवापन्नः पूर्वोत्तरेणोत्तरश्च पूर्वेण विशेपेऽवस्थापित इत्येवं वहवो वर्णाः क्रमानुरोधिनोऽर्थसकतेनावच्छिन्ना इयन्त एते सर्वाभिधानशक्तिपरिहत्ता गकारौकार- विसर्जनीयाः सास्नादिमन्तमर्थ द्योतयन्तीति तदेपामर्थसङ्केतेनावच्छिन्नानामुपसं- इतध्वनिक्रमाणां य एको बुद्धिनि सस्तत्पदं वाचकं वाच्यस्य सङ्केत्यते । तदेके पदमेकवुद्धिविषयमेकप्रयत्नाक्षिप्तमभागमफ्रममवर्ण वौद्धमन्त्यवर्णप्रत्ययव्यापारोपस्था- पितं परत्र प्रतिपिपादयिपया वक्तृभिरभिधीयमानैः श्रूयमाणैश्च श्रोतृभिर्वर्णैरनादि- चाग्व्यवहारवासनानुविद्धया लोकवुझ्या सिद्धवत्सम्पतिपत्त्या प्रतीयते । तस्य सङ्केत- बुद्धितः प्रविभाग एतावतामेवंजातीयकोऽनुसंहार एतस्यार्यस्य वाचक इति।सङ्केतस्तु पदपदार्थयोरितरेतराध्यासरूपः स्मृत्यात्मको योऽयं शब्दः सोऽयमों योऽर्थः स शब्द इत्येयमितरेतराध्यासस्पः सङ्केतो भवतीति। एवमेते शब्दार्थमत्पया इतरेतराभ्यासात्स- शीर्णा गौरिति शब्दो गौरित्यर्थो गौरिति ज्ञानम्। य एपी प्रविभागमः स सर्वविद । सर्व- पदेषु चास्ति वाक्यशक्तिक्ष इत्युक्तेऽस्तीति गम्पते। न सत्ताम्पदार्योन्यभिचरतितिया 'न यसाधना कियाऽस्तीति, तथा च पचतीत्युक्ते सर्वकारकाणामाक्षेपो नियमार्योs. नुवादः कर्तृकरणकर्मणां चैवामितण्डुलानामिति। दृष्टं च वास्यार्थे पदवरनं धात्रियड एकस्यति पाटान्तरम् ।

·पादः. ३] सभाप्य भाषानुवादसहिवं च । १२७ न्दोऽधीते, जीवति प्राणान् धारयति । वाक्ये पदपदार्याभिव्यक्तिस्ततः पदं प्रविभज्य व्याकरणीयं क्रियावाचकङ्कारकवाचकंवा । अन्यथा 'भवत्यश्वोऽजापयः' इत्येवमादिषु नामाख्यातसारूप्यादनितिं कथं क्रियायां कारके वा व्याक्रियेतेति तेपां शब्दार्थम- त्ययानां प्रविभागः । तद्यथा । श्वेतते प्रासाद इति क्रियार्थः, श्वेतः मासाद इति का- रकार्थः शब्दः क्रियाकारकात्मा तदर्थः प्रत्ययश्च । कस्मात् । सोऽयमित्यभिसम्बन्धा- देकाकार एव प्रत्ययः सङ्केते इति । यस्तु श्वेतोऽर्थः स शब्दमत्यययोरालम्बनीभूतः स हि स्वाभिरवस्थाभिर्विक्रियमाणो न शब्दसहगतो न बुद्धिसहगतः । एवं शब्द एवं प्रत्ययो नेतरेतरसहगतः । इति अन्ययाऽर्योऽन्यथा शब्दोऽन्यथा प्रत्यय इति विभागः। एवं तत्मविभागसंयमाद्योगिनः सर्वभूतरुतज्ञानं सम्पद्यते इति ॥ १७ ॥ भाप्यार्थ:-(शब्द तीन प्रकारचे,-१ बोलणाराच्या वागिंद्रियापासून प्रथम उत्पन्न होणारा; २ ऐकणाराच्या कर्णेद्रियाने ग्रहण केला जाणारा;व ३ रा बुद्धीनें ग्रहण केला जाणारा.) त्यांत वागिंद्रिय वर्णाचे ठिकाणीच अर्थवान् ( प्रयोजनवान् ) होते, (ह्मणने वागिंद्रियापासून जो शब्द उत्पन्न होतो तो वर्णच असतो; शृंग इत्यादि शब्द नसतो किंवा अर्थवोधक पद नसते. (वर्ण मणने उरःस्थान इत्यादि ठिकाणी उत्पन्न होणारा शब्द होय. वर्णांची उर, कंठ, शिर, निह्वामूल, (निमेचे मूल, ) दंत (दांत,) नासिका (नाक) व ओष्ठ (ओंठ), यांप्रमाणे आठ उत्पन्न होण्याची स्थाने आहेत.) (आतां वागिंद्रिय हे शरीराच्या बाहेर राहणारें नाही सणून श्रोत्रंद्रियाने ग्रहण केला जाणारा ( कानाने ऐकला जाणारा ) जो शब्द तोही हाणतां येत नाहीं; अथवा ऐकणाराच्या बुद्धीने ग्रहण केला जाणारा जो वाचक शब्द तोही झणतां येत नाहीं; कारण, ऐकणाराच्या कर्णेद्रियाशी बोलणाराच्या वागिद्रियाचा काहीच संबंध नसल्यामुळे ऐकणाराच्या कर्णेद्रियाने ग्रहण केला जाणारा शब्द बोलणाराच्या वागिंद्रियाने उत्पन्न होण्याचा मुळीच संभव नाही.) (आतां वागिंद्रियापासून उत्पन्न होणारा शब्द व कर्णेदि- याने ग्रहण केला जाणारा शब्द एक सणावा तर तसे लणतां येत नाहीं; कारण,) श्रोत्रंद्रि- याचा विषय लटला ह्मणने ध्वनीचा परिणामरूप नो वर्ण अवर्ण या दोन्ही ठिकाणी साधारण राहणारा नादनांवाचा शब्दधर्म हा होय; ( ध्वनीच्या परिणामावांचून में वाचक (अर्थबोधक) पद नन्हे. धनि मगने वागिद्रिय, शंख इत्यादि ठिकाणी ताडित झा- लेल्या उदानवायूचा एक प्रकारचा परिणाम होय; की ज्या योगानें उदानवायु बोलगाराच्या देहांतून निन्न अनेक शब्दांत एकसारखा उत्पन्न करीत करीत ऐकणाराच्या कणद्रि- याप्रत प्राप्त होतो.) (आतां तो नादनामक शब्द वर्णाच्या नातीचा असल्यामुळे त्यालाही वर्ण असें ह्मणतात.) (आतां वागिद्रियापासून उत्पन्न होणारा शब्द पद सगावें तर तमें लगतां येत नाही; कारण,) पदाचे स्वरूप पटलें लगने नयी आपल्याला शन्दमतीति ·१२८] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [विभूति- होते त्याचप्रमाणे सिद्ध झालेले जे नादसंज्ञक गकार इत्यादि वर्ण त्या प्रत्येक वर्णाला प्रथम ग्रहण करून नंतर जी बुद्धि सर्ववर्णामिळून 'गाय' हे एक पद आहे असे एकत्वाचे अहण करविते अशा बुद्धीने ग्रहण केले जाणारें, वर्णाहून निराळे, अखंड असें एकदाच उत्पन्न होणारे व ज्याला पुढे स्फोट ह्मणून नांव दिले आहे असे एक प्रकारचे शब्दस्वरूप होय. ( हाणून अंतःकरणानेच ग्रहण केला जाणारा असा हा तिसऱ्या प्रकारचा शब्द आहे. ) अनेक वर्णांची एक्या वेळीच उत्पत्ति होण्याचा संभव नसल्यामुळे त्या परस्परांचा काही संबंध नसतो ह्मणून ते पदत्वाला प्राप्त न होतां व ह्मणूनच प्रकट होऊन पुनः क्षणभरांत नष्ट होणारे, याकरितां विचारी पुरुष प्रत्येक वर्णाला पदस्वरूप मानीत नाहीत. ( आतां अशी शंका येते की, जर वर्ण हे पदस्वरूप नाहीत तर मग 'अमुक इतके वर्ण अमुक अशा क्रमाने असतां अमुक अर्थाचे वाचक होतात,' असा लोकांत संकेत कसा होतो? याचें समाधान असे की, ) जरी वर्ण पदाढून भिन्न आहेत तथापि अवस्था व अवस्थावान् या दोहोंचा अभेदही मानिला आहे ह्मणून एकेक वर्ण सुद्धां पदाशी अभिन्न असा होऊ शकतो; झणूनच सर्वपदार्थाभिधानयोग्यता त्याला असते. आणि दुसरे कारण असे की, एका पदाच्या ठिकाणी जे दुसरे आणीक वर्ण त्यांचा संबंध असल्यामुळे वर्णांना अनंतपदरूपता प्राप्त झाल्यासारखी होते. तो प्रकार असा,- 'गाय' या शब्दांतील पूर्वीचा गकार 'आय' या तीन वर्णामुळे गण इत्यादि पदांहून व्यावृत्त होतो. आणि उत्तर ह्मणने शेवटचा 'अ' हा वर्ण · गाय ' या तीन वर्णांमुळे गौर इत्यादि पदांहून व्यावृत्त होउन विशेष अर्थाचे बोधक में 'गाय' असें अखंड स्फोटरूप पद त्या ठिकाणी तादात्म्येंकरून अवस्थापित होतो; ह्मणून या प्रकारचे पुष्कळ वर्ण अमुक एक विशेष प्रकारच्या आनुपूर्वीची अपेक्षा करीत होत्साते पदाशी अभेदरूपानें व अर्थसंकेताने नियमित होऊन सर्व अर्थबोधन करण्याची जरी त्यांच्या मध्ये शक्ति आहे तथापि हे गकारादिक वर्ण इतकेच व अशा प्रकारच्या रचनेने असले ह्मणने ते निला गळ्याखाली पोळी, शिंगे वगैरे अवयव आहेत अशा अर्था (व्यक्ती) पाच कोष करपितात; लणून तर त्याप्रमाणे वर्णद्वारा त्या पक्षावाच अविवेकानें संकेत केला जातो. त्याचे कारण हे की, ते पदच त्या अर्थाचे बोधक असते. आतां पद व अर्थ हे उम- यतां भिन्न असतां पदाने अर्थाचा संकेत होण्यास कारण इतकेच असते की, अर्थसंकेतानें नियमित झालेले व समाप्त झाला आहे ध्वनीपासून उत्पन्न होणारा एक विशेष प्रकारचा क्रम ज्यांचा अशा या वर्णाचा बुद्धीनेच मात्र ग्राह्य होणारा नो पदसंज्ञक स्फोट तो एक असतो मणून, आतां लें स्फोटसंक्षक पद एकच असतें मणने वर्णासारखे अनेक नसते; कारण, त्याने एका बुद्धीनेच ग्रहण होते य एकध्वन्यादिप्रयत्नानेच त्याची उत्पत्ति होत असते. तसेन पदामध्ये अंश नसतात य (यांप्रमाणे) फ्रम नसतो; कारण, पद हे एकदाच उत्पन्न होणारे आसते. आणून ते पर्णाहून भिन्न असून बुद्धीनेच मात्र ग्राह्य होणार आहे. तसेच ते ·पादः३] सभाप्यं भापानुवादसहितं च । [१२९ अंत्यवर्णाच्या प्रत्ययरूप व्यापाराने अभिव्यक्त झणजे स्फुट होणारे, असे असून दुसऱ्यास प्रतिपादन करण्यांच्या इच्छेनें वक्त्याने उच्चारित (उच्चारण केलेले) व श्रोत्याने श्रुत (ऐकले- ले) अशा वर्णांनी खऱ्याप्रमाणे एकमेकांच्या संवादाने त्याचा व्यवहार होतो. त्यास कारण अनादिसिद्ध जी वाग्व्यवहाराची वासना तिच्या अधीन झालेली जी लोकांची बुद्धि ती होय. इतक्या वर्णाचें अशा अमुक प्रकारच्या क्रमाने मेलन (मिश्रण) असतां ह्या अर्थाचे बोधक पद असतें .अशा प्रकारचा जो त्या पदाचा प्रविभाग (ह्मणजे विषयव्यवस्था) तो संकेत- ग्रहामुळेच होतो. आतां संकेत हणने पद व पदाचा अर्थ या दोहोंचा एकमेकांच्या ठिकाणी अभेदरूपाने आरोप. तो अभेदारोपही स्मृतिरूप होय. मणने 'जो शब्द तो अर्थ व जो अर्थ तो शब्द अशा प्रकारचा परस्पराध्यासरूप संकेत होतो. • याप्रमाणे या संकेतबुद्धी- च्या कारणाने तीन प्रकारचे शब्द आणि अर्थ व प्रत्यय (ज्ञान) हे परस्पराध्यासाने ह्मण- ने 'गाय' हा शब्द, 'गाय' हा अर्थ व 'गाय' हे ज्ञान, याप्रमाणे एकरूपाने मासत आहेत. आतां जो या शब्दार्थज्ञानांचा प्रविभाग जाणतो तोच शब्दादिकांचा तत्वज्ञ होय. आतां सर्व पदांच्या ठिकाणी वाक्यशक्ति आहे; हणने 'वृक्ष' इतकाच उच्चार केला की, 'आहे या क्रियेचाच नियमानें अध्याहार होतो. (इतर क्रियांच्या अध्याहाराला झटले झणजे योग्यता, आकांक्षा, तात्पर्य इत्यादिक लिंगच असावे लागते; व तेथेही सत्ता ही असतेच;) कारण, पदार्थ सत्तेला सोडून कधीही असत नाहीं; आणि दुप्सरे असे की, कारकावांचून क्रिया असत नाही. (आतां अशी शंका येते की, सर्वत्र एका क्रियेनेंच निर्वाह झाल्यामुळे सर्व कारकांचा कोठेच प्रयोग होणार नाही? याचे समाधान असे की,) शिजवितो' अशा क्रियेचा उच्चार केला की, सर्वकारकांचा आक्षेप (ह्मणने अनुमान ) होणार तो न व्हावा ह्मणून नियमार्थ चैत्र, अग्नि व तांदूळ या क्रमानेंच कर्ता, करण व कर्म या योग्य कारकांचा अनुवाद आहे. आतां कोठें कोठें वाक्याच्या ऐवजी नुसते पद उच्चारण केलेले दृष्ट आहे; जसे, 'छन्दोऽधीते' (वेदाध्ययन करितो) या वाक्याबद्दल श्रोत्रिय या पदाचाच नुसता उच्चार केला झणजे काम होते; (कारण, श्रोत्रिय या पदामध्ये वेदाध्ययनकर्ता असा अर्थबोध करून देण्याची शक्ति आहे.) तसेच 'प्राणान् धारयति' या वाक्यावद्दल 'जीवति' एवढ्या पदाचाच उच्चार केला असता काम होते (कारण, 'जीवति' या क्रियापदातील 'जीव् ' धातूमध्ये बल व प्राणधारण या अर्थाची शक्ति आहे ). त्यांत वाक्यामध्ये भेथे संशय येईल तेथे प्रथम- पदाची वाक्याने स्पष्टार्थता करावी, त्यानंतर पदाची 'हे क्रियावाचक पद किंवा हे कारक वाचक पद' अशी विषयव्यवस्था करून त्याची व्याख्या करावी. नाहीतर ' भवति, अश्वः, अजापयः' या प्रकारच्या कित्येक नाम हणजे प्रातिपदिक व क्रिया यांच्या अथांत मेद असून रूपांत सारखेपणा असल्यामुळे अनिर्धारित ( ज्याच्या अर्याचा निश्चय आला नाही असें ) पद कसे क्रियेविषयी अथवा कारकाविषयी स्पष्टार्थप्रत्यायक होईल ? ह्मणून प . - ·- . " १३० ] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ विभूति- त्या शब्द, अर्थ व प्रत्यय यांची आधीं विषयव्यवस्था केली पाहिजे. ( वरील भवति' इत्यादिकांच्याअांत भेद व रूपांत सारखेपणा आहे तो असा,- 'भवति' एवढंच हटलें असतां ' भवति घटः ' ) घट आहे व ' भवति भिक्षां देहि ' (हे गृहस्वामिनि ! तूं मला मिक्षा धाल ) या दोन वाक्यांतील पहिला भवतिशब्द क्रियावाचक व दुसरा संबोधनवाचक असल्यामुळे अर्थात भेद झाला व रूपांत आनुपूर्वीने (स्वरूपाने) सारखेपणा आहेच. 'अश्वः' असे मटले असतां ' तूं श्वासोच्छवास घेता झालास' अशा अर्थात क्रियापद व दुसरा अर्थ 'घोडा' याप्रमाणे अर्थात भेद व स्वरूपांत सारखेपणा; याप्रमाणे ' अनापयः' इतकें झटले असतां एक अर्थ 'शेळीचे दूध' व दुसरा अर्थ 'तूं शत्रूचा पराभव करिता झालास;' यांत पहिल्या अर्थात अज्ञापयस्' शब्दकारकवाचक व दुसऱ्या अर्थात क्रियापदवाचक असल्यामुळे अर्थात भेदवरूपांत सादृश्य (सारखेपणा) आहे.याप्रमाणे मातही कर,धर,वर,मर,' इत्यादि संदेहाची उदाहरणे समजावी. त्यांत संशय असा,-'कर' ह्मणजे 'हात, जकात' इत्यादिअर्थात कारकवाचकता व ' काम कर ' अशा अर्थात क्रियावाचकता; 'धर' ह्मणने आधार व चोर धर; 'वर' ह्मणने 'नवरा,श्रेष्ठ, इच्छित' इत्यादि व स्वीकार कर;' आणि 'मर' ह्मणजे 'कोड' व 'मरून जा' इत्यादि अर्थात भेद व रूपांत सारखेपणा जाणावा.) (शब्द, अर्थ व प्र- त्यय यांचा संकर (मिश्रीभाव) दाखवून आता त्यांची विपयव्यवस्था दाखवितात; ती अशी,-) 'श्वेतते प्रासाद ' या वाक्यांतील श्वेतते ' हा शब्द ( क्रिया झणजे साध्यरूप आहे अर्थ ज्याचा तो) क्रियार्थ असा आहे; आणि श्वेतः प्रासादः ' या वाक्यांतील 'श्वेतः' हा शब्द ( कारक ह्मणने सिद्धरूप आहे अर्थ ज्याचा तो) कारकार्य असा आहे. आता 'श्वेतते' व 'श्वेतः ' हे दोन शब्द स्वतः स्वरूपाने व क्रियाकारकरूपाने भिन्न खरे, परंतु यांचा अर्थ जो श्वेत गुण तो एकच आहे; (व तसा प्रत्ययही होतो.) कशावरून प्रणाल तर, 'तो हा ' अशा अभेदप्रत्यभिज्ञानेकरून संकेतांत एकाकारच प्रत्यय होतो (ह्मणने जी श्वेतनक्रिया तोच श्वेतरूपकारक गुण; व जो श्वेतते ' या शब्दापासून श्वेताकार प्रत्यय तोच श्वेतः' या शब्दापासून श्वेताकार प्रत्यय संकेतांत होतो; ह्मणून दोहोंचा अर्थ व प्रत्यय संकेतांत एक आहे ). आतां वस्तुतः विचार करून पाहिले असतां जो श्वेतरूप अर्थ तो शब्द व प्रत्यय यांचा विषयमत आल्यामुळे व आपल्या ज्या शब्दादिन्यावृत्त अशा व नव (नवीन) पुराण (जुनी) इत्यादिक अवस्था त्यांनी विकाराप्रत पावणारा असा असल्यामुळे तो शब्दाबरोबर अमणारा किंवा प्रत्ययावरोवर असणारा सणतां येत नाही. यानप्रमाणे शब्द व याचप्रमाणे प्रत्यय एकमेकांबरोबर असत नाहीत. (पणने शब्द अर्थ य प्रत्यय हे देशनः ( एफदेशसंबंधाने ) किंवा कालतः (एककालसंबंधाने ) कोण- त्यान रीतीने परम्पर महतर ( बरोबर असणारे ) असू शकत नाहीत; कारण, शब्द आ. पाशाच्या ठिकाणी, श्वेतगुण इत्यादिक नो अर्थ तो प्राप्ताद इत्यादिकांच्या ठिगाणी आणि ·- 1 . पादः३] सभाप्यं भाषानुवादसहितं च । [ १३१ प्रत्यय तर बुद्धीच्या ठिकाणी; ह्मणून कोणत्याच रीतीने हे परस्पर बरोबर असत नाहीत.) याप्रमाणे एकप्रकारचा अर्थ, एकप्रकारचा शब्द व एकप्रकारचा प्रत्यय असा त्यांचा विभाग आहे. याप्रमाणे · मनुष्यांचा जो शब्दार्थप्रत्ययांचा प्रविभाग त्याच्या ठिकाणी संयम केला असतां सर्व प्राण्यांच्या शब्दांचें, त्यांच्या अर्थाचें व प्रत्ययांचे योग्यांस ज्ञान होते. (ह्मणने सर्वभूतरुतज्ञान अशा प्रकारची सिद्धि संयमापासून योग्यास प्राप्त होते ) ॥ १७ ॥ आतां दुसरी सिद्धि सांगतात, संस्कारसाक्षात्करणात्पूर्वजातिज्ञानम् ॥ १८ ॥ सूत्रार्थ:-वासनेच्या संस्कारांच्या ठिकाणी चित्ताचा संयम करून संस्कारांचा साक्षा- त्कार करून घेतल्याने योग्याला जन्मजन्मांतरी आपण कोण होतों वगैरे ज्ञान प्राप्त होतें. भाष्यम्-द्वये खल्वमी संस्काराः स्मृतिलेशहेतवो वासनारूपा विपाकहेतवो 'धर्माधर्मरूपास्ते पूर्वभवाभिसंस्कृताः परिणामचेष्टानिरोधशक्तिजीवनधर्मवदपरिदृष्टा- 'श्चित्तधर्मास्तेषु संयमः संस्कारसाक्षाक्रियायै समर्थः । न च देशकालनिमित्तानुभवै- विना तेपामस्ति साक्षात्करणम् । तदित्यम्। संस्कारसाक्षात्करणापूर्वजातिज्ञानमुत्पद्यते योगिनः परत्राप्येवमेव संस्कारसाक्षात्करणात्परजातिसंवेदनम्।अत्रेदमाख्यानं श्रूयते। भगवतो जैगीपव्यस्य संस्कारसाक्षात्करणाद्दशसु महासर्गेषु जन्मपरिणामक्रममनु- पश्यतो विवेकजं ज्ञानं प्रादुरभवत् । अथ भगवानावव्यस्तनुपरस्तमुवाच । 'दशसु महास- गेषु भव्यत्वादनभिभूतबुद्धिसत्वेन त्वया नरकतिर्यग्गर्भसंभवं दुःखं संपश्यता देव- मनुप्येपु पुनःपुनरुत्पद्यमानेन सुखदुःखयोः किमधिकमुपलब्धम्' इति । भगवन्तमा- वव्यं जैगीपव्य उवाच । दशमु महासर्गेषु भव्यत्वादनभिभूतबुद्धिसत्वेन मया नरक- तिर्यग्भवं दुःखं संपश्यता देवमनुप्येषु पुनःपुनरुत्पद्यमानेन यत्किंचिदनुभूतन्तत्सर्व दुःखमेव प्रत्यवमि । भगवानावश्य उवाच । यदिदमायुप्मतः प्रधानवशित्वमनुत्तमं च सन्तोपमुखं किमिदमपि दुःखपक्षे नि:लिप्तमिति । भगवाजैगीपव्य उवाच । विषय- सुखापेक्षयैवेदमनुत्तमं सन्तोपसुखमुक्तकैवल्यापेक्षया दुःखमेव । बुद्धिसत्वस्यायं धर्म- त्रिगुणः । त्रिगुणश्च प्रत्ययो हेयपक्षे न्यस्त इति दुःखरूपप्णातन्तुदृष्टार्थसन्तापापग- मानुप्रसन्नमवाधं सर्वानुकूलं सुखमिदमुक्तमिति ॥ १८ ॥ भाप्यार्थ:-चित्ताचे वासनारूप सत्कार झटले झणजे दोन प्रकारचे; काहीएक तर (ज्ञानापासून उत्पन्न होणारे) फक्त स्मृतीला कारण ह्मणने ज्या संस्कारांपासून पूर्वीची आठवण मात्र होते; आणि काहीएक अविद्या, अस्मिता इत्यादि क्लेशाला हेतु असून त्यां- पासून नाति, आयुष्य व उपभोग हे परिणाम उत्पन्न होतात; ते धर्म व अधर्म हेच होत ते संस्कार पूर्वीच्या अनेक नन्मांमध्ये संचित झालेले असून ते जसे परिणाम, चेष्टा, निरोध, ·१३२] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [विभूति- शक्ति व जीवन हे चित्ताचे धर्म असल्यामुळे साक्षिमास्य होत नाहीत ह्मणने आत्म्याचे धर्म होत नाहीत; त्याप्रमाणे चित्ताचेच धर्म आहेत, आत्म्याचे धर्म नाहीत. ( यावरून धर्म इत्यादिक संस्कार प्रलयामध्येही चित्ताचेच ठिकाणी राहतात, ह्मणून चित्त हे वीजरूपाने नित्य असे सिद्ध झाले.) त्या (शब्द व अनुमान यांनी सामान्य रीतीनें ज्ञात झालेल्या) संस्कारांच्या ठिकाणी संयम केला असतां (ह्मणने ' मी ह्या पदार्थाचा पूर्वी अनुभव घेतला किंवा मी पूर्वी अशा रीतीने कामें केली अशा पूर्वी घडलेल्या गोष्टींकडे लक्ष देऊन त्यांन- वर संयम केला असतां) तो संयम संस्कारांस साक्षात् करण्याविषयी समर्थ होतो. आतां जन्मभूमि इत्यादि देश, युग इत्यादि काल, माता, पिता इत्यादि निमित्त हे संस्कारांचे विषय (आधार ) आहेत; तेव्हां त्यांच्या अनुभवांवांचून ह्मणने त्यांस विषय न करिता संस्कारांचा साक्षात्कार होण्याचा संभव नाही. ( कारण, आधारावांचून तर आधेय असू शकत नाहीं; आणि संयमानें तर संस्कारांचा साक्षात्कार होतो ह्मणून सांगितले; यावरून देश, काल, निमित्त इत्यादि सर्वांसहित संस्कारांचा साक्षात्कार होतो असें अर्थात् सिद्ध होते.) याप्रमाणे संस्कारांचा साक्षात्कार झाला असतां योग्यास पूर्वीच्या अनेक जन्मांचे ज्ञान होते. पूर्वीच्याच जन्मांचे ज्ञान होतें असें नाहीं; तर अनागतावस्थ(ज्यांना अवस्था ह्मणने स्थिति अद्यापि प्राप्त झाली नाही) असे जे पुढे उत्पन्न होणाऱ्या जन्मांचे संस्कार त्यांचा संयमाने साक्षात्कार झाला असतां पुढच्याही जन्मांचे ज्ञान होते. या (पूर्वजातिज्ञाना) विषयीं अशी एक कथा ऐकण्यांत आहे की, भगवान जैगीपव्यमुनीने संस्कारसाक्षात्कारांपासून दहा महासर्गामध्ये (महाकल्पांमध्ये ) अ. सणाऱ्या जन्मपरंपरेचा व परिणामपरंपरेचा साक्षात्कार करून घेतल्यानंतर त्यास पुढे (वि० ३ सू० ५४ त) सांगितलेले विवेकख्याति नांवाचें ज्ञान प्राप्त झाले. यानंतर भगवान् आव- ट्य नांवाचा योगी केवल लिगशरीराने विहार करणारा खरा परंतु जैगीपव्याच्या परीक्षे- करितां योगसामर्थ्याने आपण नवीन देह धारण करून त्यास प्रश्न करितां आला; की, 'हे जंगीपव्यमुने ! आपण दहा महाकल्प पाहिलेत, त्यांत आपण क्षेमयुक्त असल्यामुळे व आपल्या चित्ताचे तमोमल व रजोमल दूर आलेले असल्यामुळे मुख व दुःख कोणाचा अनुभव अधिक घेतला ! ' असा भगवान् आवट्ययोग्याचा प्रश्न ऐकून त्याप्रत अंगीपन्य बोलता झाला की, हे भगवन् आवट्य ! दहा महाकल्पांमध्ये म्यां नरक व तिर्यम् (पशु पक्षी ) योनीमध्ये प्राप्त होणाऱ्या दुःखाचा अनुभव घेतल्यानंतर पुनः वरचेवर देय मनुष्य या योनीमध्ये उत्पन्न होऊन नो काही अनुभव घेतला त्यांत सर्वत्र दुःखाचाच अनु- भा घेतला (मुग तणून कोठेच नन्हतें).' यानंतर पुनः आवट्य प्रश्न करिता झाला की, ने आपणांला प्रधानवशित्व (प्रधान पणने प्रकृति, तिचा आपल्या इच्छेप्रमाणे उप- योग करितां येणें हणने अमुकाला अमुक अशा प्रकारची शरीर व इंदियरुप संपत्ति देण्या- मी योग्याने इच्छा केटी की तत्काल प्रकृतीस प्रेरणा करुन त्याप्रमाणे शरीर व इंद्रियरूप . यांपैकी ·पादः३.] सभाष्यं भाषानुवादसहितं च । [ १३३ संपत्ति त्यास देतां येणें अशा प्रकारचे ऐश्वर्य) व अत्युत्तम संतोयसुख ही दोन प्राप्त झाली; ह्या दोहोंचीही आपण दुःखपक्षांत गणना कशी.केली ? आवट्याचा असा प्रश्न ऐकून भगवा- न जैगीपन्य पुनः सांगतो की, विषयसुखापेक्षांच हे संतोप सुख अत्यंत उत्तम असें झटले, बाकी कैवल्य (मोक्ष) सुखापेक्षा दुःखच आहे; कसें ह्मणाल तर, बुद्धिसत्वाचा हा धर्म त्रिगुण ह्मणने सुखादिगुणत्रयवान् आहे, व सुखादिगुणत्रयवान् प्रत्यय (मध व विप कालविलेल्या अन्नाप्रमाणे) दुःखपक्षांत सांगितला आहे. आणि दुःखास साधन असल्यामुळे दुःखरूप असा जो तृष्णातंतु त्यापासून प्राप्त होणारा जो अत्यंत ताप तो दूर झाल्यामुळे प्रसन्न (वैषयिक- सुखाने रहित ), अक्षय व सर्वांना प्रिय असे संतोपापासून उत्पन्न होणारे सुख शास्त्रांत सांगितले आहे (ह्मणून संतोपमुखाला अत्युत्तमत्व सांगितलें तेंही बरोबर आहे.) ॥ १८ ॥ आतां आणिक दुसरी सिद्धि सांगतात,- प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् ।। १९ ।। सूत्रार्थ:-दुसऱ्याच्या चित्तावर समय केला असतां दुसऱ्याच्या मनात काय आहे तें सामान्यरीतीने समजू लागते. भाष्यम्-प्रत्यये संयमात्मत्ययस्य साक्षात्करणात्ततः परचित्तज्ञानम् ॥ १९ ॥ भाप्यायः-( दुसऱ्याचा चेहरा पाहून त्याचे चित्त अमुक प्रकारचे असावें असें ओळखून त्यावर जर संयम करून दुसऱ्याच्या चित्ताचा साक्षात्कार झाला तर दुस- याच्या चित्तांत काय आहे याचे ज्ञान योग्यास होतें ॥ १९ ॥ जसा संस्कारसाक्षात्कार झाला असतां तद्विपय ने देशादिक त्यांचा मुद्धां साक्षा- 'त्कार होतो; त्याप्रमाणे परचित्ताचा साक्षात्कार झाला असता त्याच्या विषयांचा मुद्धा साक्षात्कार होतो की काय ? ह्या शंकेचें आतां समाधान सांगतात,- न च तत्सालम्बनं तस्याविषयीभूतत्वात् ।। २० ॥ सूत्रायः दुसऱ्याच्या चित्तांत विषय काय आहे हे समनण्याला काही साधन नप्त- ल्यामुळे दुसऱ्याच्या चित्तावर आपल्या चित्ताचा संयम केल्याने दुसन्याच्या चित्तांतील विशेष गोष्ट समनूं शकत नाही; तर फक्त चित्त चांगले किंवा वाईट अशा प्रकारचे सापा- रण ज्ञान होतें. माप्पम्-रक्तं प्रत्ययं जानात्यमुप्मिनालम्बने रक्तमिति न जानाति । परम- त्ययस्य यदालम्बनं तयोगिचिचेन नालम्बनीकृतं परमत्ययमानु योगिचित्तस्याल- म्पनीभूतमिति ॥ २० ॥ भाप्यार्य:-परचित्ताच्या ठिकाणी संयम केल्याने फक दुसऱ्या चित्त आसक्त आहे एप साधारण ज्ञान होईल; ते अमुक विषयावर आसक्त झाले आहे असे विशेष ज्ञान होत नाही;

·१३४ ] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [विभूति- कारण, दुसऱ्याच्या चित्ताचा जो (नील किंवा पीत वगैरे ) विषय तो योग्याच्या चित्ताने संयम करण्याचा विषय होऊ शकत नाहीं; कारण, योग्याच्या चित्ताचा संयमाचा विषय झटला ह्मणने फक्त दुसऱ्याचे चित्त. (तेव्हां जो संयमाचा विषय होऊ शकत नाही त्याचे ज्ञान कसे होणार ? अर्थात् दुसऱ्याच्या चित्ताचे ज्ञान संयमाने सविषय होत नाहीं)॥ २० ॥ आतां आणिक दुसरी सिद्धि सांगतात,- कायरूपसंयमात्तद्ग्राह्यशक्तिस्तम्भे चक्षुष्पकाशासम्प्र- योगेऽन्तर्धानम् ॥ २१॥ सूत्रार्थ:- :-आपल्या शरीराच्या रूपांत संयम केल्याने दुसन्याची रूप पाहण्याची जी शक्ति, तिचा प्रतिबंध होऊन योगी आपल्या इच्छेप्रमाणे कोणाला दिसेनासा होतो. भाष्यम्-कायरूपे संयमाद्रूपस्य या ग्राह्या शक्तिस्ता प्रतिवध्नाति । ग्राह्यशक्ति- स्तम्भे सति चक्षुप्पकाशासंयोगेऽन्तनमुत्पद्यते योगिनः। एतेन शब्दाद्यन्तनमुक्तं वेदितव्यम् ॥ २१॥ भाष्यार्थः-आपल्या शरीराच्या रूपाच्या ठिकाणी चित्ताचा संयम केला असतां दुसऱ्याच्या चक्षुरिंद्रियाची जी रूप ग्रहण करण्याची शक्ति तिचा प्रतिबंध होतो; रूपया. हकशक्तीचे स्तंमन (प्रतिबंध ) झाले असतां दुसऱ्याच्या चक्षुःप्रकाशाचा संयोग योग्याच्या रूपाशी न झाल्यामुळे योगी कोणास दिसेनासा होतो. ही जी रूपांतर्धानसिद्धि सांगितली. याचप्रमाणे आपल्या शरीरसंबंधी शब्द, स्पर्श, रस व गंध यांच्या ठिकाणी चित्तसंयम केला असतां त्या त्या गुणाची जी ग्रहण करण्याची शक्ति तिचे स्तंभन होऊन योग्याच्या शब्दादिकांचे दुसन्यास ज्ञान होत नाही असे समजावें ॥ २१ ॥ आता दुसरी विभूति सांगतात,- सोपक्रम निरुपक्रमञ्चकर्म, तत्संयमादपरान्तज्ञानमरिष्टेभ्यो वा||२२|| सूत्रार्थ:-निरूपक्रम व सोपक्रम अशा दोन प्रकारच्या कर्माच्या ठिकाणी संयम केला असतां अथवा अरिष्टांपासून आपल्याला मरण कोठे व कधी येणार यांचे ज्ञान होतें. माप्यम्-आयुर्विपाकं कर्म द्विविधं सोपक्रम निरुपक्रमम् । तत्र यया वस्त्र वि- तानितं लयीयसा कालेन शुप्येव, तया सोपक्रमम् । यया च तदेव सम्पिण्डितं वि. रेण संगुप्येन् , एवनिरुपमम् । यया याग्निः गुप्के कसे मुक्तो वा तेन समन्ततो युक्तः क्षेपीयसा कालेन दहेत्तया सोपक्रमम् । यया वास एवानिस्तृणराशी क्रमशोs- वपवेषु न्यस्तविरेण दहेत्तया निरुपक्रमम् । तदेकभविक्रमायुष्करं कर्म दिविषं सो- परमं निरुपक्रमं च । नत्संयमादपरान्तस्प मापणस्य मानमरिष्टेभ्यो चेति । त्रि- ·, पाद:३] सभाप्यं मापानुवादसहितं च । [ १३५ विधमरिष्टमाध्यात्मिकमाधिभौतिकमाधिदैविकं चेति । तत्राध्यात्मिकं घोपं खदेहे पिहितकणों न. शृणोति ज्योतिर्वा नेत्रेऽवष्टब्धे न पश्यति । तथाधिभौतिकं यमपुरु- पान्पश्यति, पितृनतीतानकस्मात्पश्यति।आधिदैविक स्वर्गमकस्मात्सिद्धान्वा पश्यति । विपरीतं वा सर्वमिति । अनेन वा जानात्यपरान्तं मरणमुपस्थितमिति ॥ २२ ॥ भाप्यार्थः :-ज्या कर्माचे फल आयुष्य आहे असे कर्म दोन प्रकारचें, एक सोपक्रम व दुसरें निरुपक्रम. त्यांपैकी जसें ओलें वस्त्र पसरून ठेविलें असतां फार थोडक्या वेळांत त्यांतलें पाणी नाहीसे होऊन ते मुकतें; त्याप्रमाणे ( ज्या कर्मापासून फल फार लवकर प्राप्त होतें तें) सोपक्रम कर्म; व जसे, त्याच ओल्या वस्त्राचा पिळाच ठेवून दिला तर ते त्यापेक्षा पुष्कळ अधिक काळाने वाळेल त्याप्रमाणे ( ज्याचें फल काही कालांतरी उत्पन्न होणारें असते तें) निरुपक्रम कर्म समजावें. अथवा जसा अग्नि वाळलेल्या गवतावर टाकला व त्याला भोवतालून वारा लागला असतां तो अतिशय थोडक्या वेळांत सर्व गवत जाळून टाकील; त्याप्रमाणे सोपक्रम कर्म समजावे. आणि जसा तोच अग्नि गवताच्या ढिगावर (गंजीवर ) एकेक अवयवावर क्रमाक्रमाने टाकला तर तो त्या सर्व गवताला फार वेळाने जाळील; त्याप्रमाणे निरुपक्रम कर्म जाणावें. तें, आयुप्य आहे फल ज्याचें असें एकमविक कर्म दोन प्रकारचें; १ सोपक्रम व २ निरुपक्रम. त्या ठिकाणी चित्ताचा संयम केला असतां ह्मणजे संयमाने सोपक्रम इत्यादि विशेषांचा निश्चय झाला असतां अमुक दिवशी आयुप्य सरून किंवा अरिष्टांपासून मरण येणार असे योग्यास ज्ञान प्राप्त होते. ( त्यायोगानें जर विलंबाने मरण येणार आहे तर योगी कर्मफलाची उपभोगाने शीघ्र समाप्ति व्हावी ह्मणून एककालींच अनेक देह धारण करून तत्काल त्याची समाप्ति करून खेच्छेने मरतो.) अरिटें तीन प्रकारची; १ आध्यात्मिक, २ आधिभौतिक व ३ आधिदै- विक. त्यांत कानांची भोंकें बंद केली असतां शरीरांत जो प्राणवायूचा आवाज होत असतो त्याप्रत प्राणी ऐकत नाही किंवा बोट वगैरे घालून डोळे फिरविले असतां अग्नीच्या कणांप्रमाणे ज्योति (नक्षत्रे) पाहत नाही; हे आध्यात्मिक अरिष्ट समजावे. तसेच यमदूतांस पाहतो, व एकाएकी मृत पित्रादिकांस पाहतो; हे आधिदैविक अरिष्ट होय. व एकाएकी स्वर्ग वगैरे पदार्थास अथवा सिद्धांस अवलोकन करितो अथवा श्वासप्रश्वाप्स इत्यादिक सर्वच विपरीत झाले असतां आधिदैविक अरिष्ट समजावें. अथवा या सांगितलेल्या अरिष्टांवरून मरण जवळ प्राप्त झाले असें संयमाने समजते ॥ २२ ॥ आतां शुद्ध करणाऱ्या कर्मापासून होणाऱ्या सिद्धीचे विवरण करितात, मैत्र्यादिषु बलानि ।। २३ ।। मूत्रार्य:-मैत्र्यादिकांत संयम केल्याने त्या त्या संबंधाचे बल प्राप्त होते.

·१३६ ] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ विभूति- भाप्यम्-मैत्री करुणा मुदिवेति तिस्रो भावनाः । स्तत्र भूतेषु सुखितेषु मैत्रों भावयित्वा मैत्रीवलं लभते । दु:खितेषु करुणां भावयित्वा करुणाम्बलं लभते । पुण्यशीलेपु मुदिताम्भावयित्वा मुदितावलं लभते । भावनातः समाधिर्यः स सं- यमस्ततो बलान्यवन्ध्यवीर्याणि जायन्ते । पापशीलेपूपेक्षा नतु भावना । ततश्च तस्यां नास्ति समाधिरिति । अतो न वलमुपेक्षातस्तत्र संयमाभावादिति ॥ २३ ॥ भाष्यार्थः-मैत्री, करुणा, मुदिता ह्या तीन भावना (संयम) आहेत. त्यांत मुखी जे असतील त्यांच्या ठिकाणी जी मैत्री तिजवर संयम केला असतां मैत्रीबल प्राप्त होते; दुःखी जे असतील त्यांविषयी जी करुणा तिचे ठिकाणी संयम केला असतां करुणाबल प्राप्त होते; व पुण्यशीलांविपयीं जी मुदिता ( आनंद ) तिनवर संयम केला असतां मुदिताबल प्राप्त होते. भावनेपासून जो समाधि तो संयम होय. संयमाने मैत्री इत्यादिकांचा साक्षात्कार झा- ल्यावर मैत्री इत्यादिक बलें सफलप्रयत्न अशी होतात. पापशीलांची फक्त उपेक्षा कराव- याची लणजे उपेक्षेविषयी भावना करावयाची नाही; त्यामुळे तिच्या विषयी समाधि ही नाही, ह्मणून उपेक्षाबल नाहीं; कारण, तिच्या ठिकाणी संयम नाहीं ॥ २३ ॥ आतां संयमापासून होणारी दुसन्या प्रकारची वलसिद्धि सागतात, बलेषु हस्तिबलादीनि ॥ २४ ॥ मूत्रार्थ:-हत्ती इत्यादिकांच्या ठिकाणी चित्तसंयम केला असता ती ती बलें प्राप्त होतात. भाप्यम्-हस्तिवले संयमाद्धस्तिषलो भवति वैनतेयवले सयमाद्वैनतेयबलो भवति । वायुवले संयमाद्वायुवल इत्येवमादि ॥ २४ ॥ भाप्यार्थ:-हत्तीच्या बलाच्या ठिकाणी चित्त एकाग्र केल्याने योग्यास हत्तीचे वल प्राप्त होते; गरुडाच्या बलाच्या ठिकाणी संयम केल्याने गरुडाचें बल प्राप्त होते; व वायूच्या वेगाच्या ठिकाणी संयम केला असतां वायसारखा वेग प्राप्त होतो. (ह्मणने ज्याच्या पला च्या ठिकाणी आपलें तादात्म्य करून त्या ठिकाणी जो आपले चित्त एकाग्र करितो त्याला त्या वल प्राप्त होते.) याचप्रमाणे आणिक इतर बलांविषयी समजावें ॥ २४ ॥ आतां पुनः दुसरी सिद्धि सांगतात, प्रवृत्त्यालोकन्यासात्सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टज्ञानम् ॥ २५ ॥ मूनार्थ:-ज्योतिष्मतीप्रवृत्तीच्या प्रकाशाच्या योगाने सूक्ष्म, व्यवहित य फार दूर असणायन वस्तूमध्ये संयम केल्याने सर्व वस्तूंचे ज्ञान होतें. माप्पम्-ज्योतिष्मतीमश्रतिरक्ता मनसस्तस्या य आलोकस्तं योगी मूक्ष्मे वा व्यवदिते या विषको वाऽ विन्यस्य तमर्यमधिगच्छति ॥ २५ ॥ 4 ·पाद:३j सभाष्यं भाषानुवादसहितं च । [१३७ भाज्यार्थः-पूर्वी ( स०१ सू०३६ त ) बुद्धि व पुरुष. या दोहोंतून कोणातरी एकाचा साक्षात्कार होणे अशा प्रकारची ज्योतिप्मती नांवाची मनाची प्रवृत्ति सांगितली; तिचा जो त्या वेळचा सत्वप्रकाश त्याप्रत जर योगी सूक्ष्म अथवा व्यवहित किंवा अत्यंत दूर अशा अर्थाच्या ठिकाणी स्थापन करील तर त्याचा त्याला साक्षात्कार होईल ॥ २५ ॥ आतां दुसरी सिद्धि सांगतात,- भुवनज्ञानं सूर्ये संयमात् ॥ २६ ॥ सूत्रार्थ:--सूर्यमंडलांत चित्त एकाग्र केले असतां सर्व भुवनांचे ज्ञान होतें. भाप्यम्-तत्मस्तावः सप्त लोकाः । तत्रावीचेः प्रभृति मेरुपृष्ठं यावदित्येवं भूर्लोकः।मेरुपृष्ठादारभ्याधुवादग्रहनक्षत्रताराविचित्रोऽन्तरिक्षलोकः।तत्परःस्वर्लोक 'पञ्चविधो माहेन्द्रस्तृतीयो लोकः। चतुर्थः प्राजापत्यो महर्लोकस्विविधो ब्राह्मः। तद्यथा। जनोलोकस्तपोलोकः सत्यलोक इति । 'ब्राह्मविभूमिको लोकःपाजापत्यस्ततो महान्। 'माहेन्द्रश्च स्वरियुक्तो दिवि तारा भुवि प्रजाः॥' इति संग्रहश्लोकः॥ तत्रावीचेरुपर्योपरि निविष्टाः, पमहानरकभूमयो धनसलिलानलानिलाकाशतमःमतिष्ठा महाकालाम्बरी- परौरवमहारौरवकालसूत्रान्धवामिस्राः । यत्र स्वकर्मोपार्जितदुःखवेदनाः पाणिनः कष्टमायुर्दीर्घमाक्षिप्य जायन्ते । ततो महातलरसावलातलवितलतलातलसुतलपाताला- ख्यानि सप्त पातालानि। भूमिरियमष्टमी सप्तद्वीपा वसुमती, यस्याः मुमेरुमध्ये पर्वतराजः काञ्चनः। तस्य राजतवैदूर्यस्फटिकहेममणिमयानि शृङ्गाणि। तत्र वैदूर्यप्रभानुरागा- नीलोत्पलपत्रश्यामो नभसो दक्षिणभागः। श्वेतः पूर्वः । पश्चिमः स्वच्छः । कुरुण्डकाभ उत्तर दक्षिणपार्वे चास्य जम्बूर्यतोऽयंजम्बूद्वीपः। तस्य सूर्यमचाराद्वात्रिंदिवं लग्नमिव विवर्तते । तस्य नीलश्वेतशृङ्गवत उदीचीनास्त्रयः पर्वता द्विसाहस्रायामास्तदन्तरेपु त्रीणि वर्मणि नरयोजनासाहमाणि, रमणकं हिरण्णयमुत्तर: कुख इति । निषध पहि- मशैला दक्षिणतो द्विसाहस्रायामास्तदन्तरेपु त्रीणि वर्षाणि नवयोजनसाहसाणि हरि- वर्षे किंपुरुपं भारतमिति । सुमेरोः प्राचीना भद्राचा माल्यवत्सीमानः प्रतीचीनाः केतुमाला गन्धमादनसीमानो मध्ये वर्पमिलातं तदेतद्योजनशतसहस्रं सुमेरोदिशि दि-. शि तदर्डेन न्यूढं सःखवयं शतसाहस्रायामो जम्बूद्वीपस्ततो द्विगुणेन लवणोदधिना वलयाकृतिना वेष्टितः। ततश्च द्विगुणाः शाककुशक्रौञ्चशाल्मलगोमेधपुष्करद्वीपाः सप्त. समुदाय सर्पपरांशिकल्पाः सविचित्रशैलावतंसा इक्षुरसमुरासर्पिर्दधिमण्डतीरस्वा- दूदकाः सप्तसमुद्रवेष्टिता वलयाकृतयो लोकालोकपर्वतपरिचाराः पञ्चाशद्योजनकोटिप- रिसंख्यातास्तदेतत्सर्वं सुपतिष्ठितसंस्थानमण्डमध्ये व्यूहम् । अण्डं च मयानस्याणुरित ·१३८] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [विभूति- पयो यथाकाशे खद्योत इति । तत्र पाताले जलधौ पर्वतेप्वेतेपु देवनिकाया असुरगन्धर्व- किारकिंपुरुपयक्षराक्षसंभूतप्रेतपिशाचापस्मारकाप्सरोब्रह्मराक्षसकूष्माण्डविनायकाः प्रतिवसन्ति । सर्वेषु द्वीपेषु पुण्यात्मानो देवमनुष्याः । सुमेरुखिदशानामुद्यानभू- मिस्तत्र मिश्रवनं नन्दनं चैत्ररथं सुमानसमित्युद्यानानि, सुधर्मा देवसभा, सुदर्शनं पुरं, वैजयन्तः प्रासादः। ग्रहनक्षत्रतारकास्तु ध्रुवे निवद्धा वायुविक्षेपनियमेनोपलक्षित- प्रचाराः सुमेरोरुपयुपरि सनिविष्टा विपरिवर्तन्ते । माहेन्द्रनिवासिनः पट् देवनि- कायास्त्रिदशा अभिप्वात्ता याम्यास्तुपिता अपरिनिर्मितवशवर्तिनः परिनिर्मितवशव- तिनश्चेति सर्वे सङ्कल्पसिद्धा अणिमाद्यैश्वर्योपपन्नाः कल्पायुपो वृन्दारकाः काम- भोगिन औपपादिकदेहा उत्तमानुकूलाभिरप्सरोभिः कृतपरिचाराः। महति लोके मा- जापत्ये पञ्चविधो देवनिकायः । कुमुदा ऋभवः प्रतर्दना अजनाभाः प्रचिताभा इत्येते महाभूतवशिनो ध्यानाहाराः कल्पसहस्रायुपः । प्रथमे ब्रह्मणो जनलोके चतुर्विधी देवनिकायो ब्रह्मपुरोहिता ब्रह्मकायिका ब्रह्ममहाकायिका अमरा इति । ते भूते- न्द्रियवशिनो द्विगुणद्विगुणोत्तरायुपः । द्वितीये तपसि लोके त्रिविधो देवनिकायः । अभाखरा महाभास्वराः सत्यमहाभास्वरा इति । ते भूतेन्द्रियप्रकृतिवशिनो द्विगुणद्विगु- णोचरायुपः सर्वे ध्यानाहारा ऊर्ध्वरेतस ऊर्ध्वमप्रतिहतज्ञाना अधरभूमिप्वना- वृतज्ञानविषयाः । तृतीये ब्रह्मणः सत्यलोके चत्वारो देवनिकाया अच्युताः शुद्ध निवासाः : सत्याभाः संज्ञासंज्ञिनश्चेति । अकृतभवनन्यासाः स्वप्रतिष्ठा उपर्युपरि स्थिताः प्रधानवशिनो यावत्सर्गायुपः । तत्राच्युताः सवितर्कध्यानमुखाः । शुद्धनि- वासाः सविचारध्यानमुखाः।सत्याभा आनन्दमात्रध्यानमुखाः। संज्ञासंज्ञिनश्वास्मि. तामात्रध्यानसुखास्तेऽपि त्रैलोक्यमध्ये प्रतिष्ठन्ति । त एते सप्त लोकाः सर्वे एव ब्रह्मलोकाः । विदेहमकृतिलयास्तु मोक्षपदे वर्तन्ते न लोकमध्ये न्यस्ता इति । एतयो- गिना साक्षात्कर्तव्यं मूर्यद्वारे संयमं कृत्वा ततोऽन्यत्रापि । एवन्तावदभ्यस्येद्यावदिदं सर्व दृष्टमिति ॥ २६ ॥ माप्यार्थ:-भुवनाचा विस्तार सांगतों,- (एवंदर चवदा भुवनें (लोक), त्यांपैकी सात ऊर्ध्व लोक य सात अधोलोक; त्यांत ऊर्ध्व) सात लोक आहेत. त्यांत अवीचि नांवाच्या नरकाप्त आरंम करून ते थेट मेम्पर्वताच्या पृष्ठभागापर्यंत सर्व मूर्लोक; मेरुपृष्ठास आरंभ करन ते थेट ध्रुवमंडळापर्यंत ग्रह, नक्षत्र, तारा यांनी चित्रित झालेला असा अंतरिक्षलोक (सुवर्लोक); व त्यावर (कमानेंन ) पांच प्रकारचा सर्लोक आहे. त्यांत पहिल्या दोन सांगितलेल्या (भूगक य अंतरिक्षलोक या) लोकांस घग्न माहेंद्रलोक हा तिमरा; मानापत्य लोक नाया, त्यानन महलेक मणतात व पांचता ननोलोस तपोलेक व सत्यलोक याप्रमाणे तीन ·[१३९ , पाद:३] सभाप्यं भाषानुवादसहितं च । प्रकारचा ब्रह्मलोक आहे. याप्रमाणे सात लोक झाले. या सात लोकांबद्दलचा एक संग्रह- श्लोक आहे त्याचा अर्थ असा,- जन इत्यादि तीन आहेत भूमि ज्याला असा ब्रह्मलोक; त्याच्या खाली ' महर्' या नावाचा प्रजापतिलोक; त्याच्या खाली 'स्वर् ' या नावाचा इंद्र- लोक; त्याच्या खाली ' द्यौः' व 'भुव' या संज्ञांनी प्रसिद्ध असा तारालोक; व त्याच्याखाली भू' व 'भुर्' या नावांचा मनुप्यांचा लोक आहे.' त्यांत भूलॊकामध्ये सर्व नरकांच्या खाली असणारा जो अवीचि नांवाचा नरक त्यावर एकावर एक असणाऱ्या अशा सहा मोठाल्या नरकभूमी आहेत; की ज्या घन (शिलाशकल इत्यादि पार्थिन पदार्थ), उदक, अग्नि, वायु, आकाश व तम ( अंधकार ) यांच्या आधारभूत असून महाकाल, अंबरीप, रौरव, महारौरव, 1, कालसूत्र व अंधतामिस्र या संज्ञांनी प्रसिद्ध आहेत. ( येथे महानरक या शब्दानें दुसरेही कुंभीपाक इत्यादि उपनरक अनंत आहेत असे सुचविलें.) ज्या ठिकाणी आपापल्या कर्माच्या योगाने दुःख भोगणारे प्राणी कष्टकारक असें दीर्घायुष्य धारण करून , उत्पन्न होतात. अवीचिनरकाच्या खाली खाली क्रमाने महातल, रसातल, अतल, वितल, तलातल, सुतल व पाताल या नावांनी प्रसिद्ध अशी सात पाताले व आठवी ही सप्तद्वीपा ( सात आहेत जंबू इत्यादि द्वीपें जीस अशी ) वसुमती (उदक, धन व रत्ने धारण करणारी अशी ) भूमि होय. निच्या मध्यभागी सुवर्णमय असा सुमेरुनामक सर्व पर्वतांचा राजा आहे. त्याच्या पूर्व, दक्षिण, पश्चिम व उत्तर ह्या चार वाजूस रानत (रौप्यमय), वैदूर्यमय (नीलमणिमय ), स्फटिकमय व हेममणिमय अशी चार शिखरे आहेत. त्यांत दक्षिणेकडच्या वैदूर्यमय शिखराची प्रभा आकाशांत पसरल्यामुळे आकाशाचा दक्षिण- भाग नीलकमलाच्या पत्रा (पांकळी ) प्रमाणे झ्यामवर्ण दिसत आहे. पूर्वेकडचे शिखर रुप्याप्रमाणे स्वच्छ (प्रतिबिंत्र ग्रहण करण्यास समर्थ); व उत्तरेकडने कुरंडकाच्या ( सुवर्णवर्ण एक प्रकारचे पुष्प अथवा पिवळा कोरंटा त्याच्या ) रंगाचे शिखर आहे. ह्या मुमेरूच्या वर दक्षिणबाजूस एक जंबू नांवाचा वृक्ष आहे की ज्याच्या योगाने ( लव- णोदीने वेष्टित अशा ) ह्या द्वीपाला जंबूद्वीप असें नांव पडले. त्या मुमेरूच्या भोवताली सूर्याची नेहमी प्रदक्षिणा होत असल्यामुळे रात्री व दिवस सुमेरुल्ला नेहमी जणूं चिकटून (घरून) फिरत आहेत. (ह्मणने मेरूच्या ज्या भागाला सूर्य सोडतो त्या ठिकाणी रात्री व ज्या भागास सूर्य येतो तेथे दिवस; याप्रमाणे रात्री व दिवस भारतालच्या भागा- ला नेहमी होऊन राहिले आहेत.) तसेच त्या मेरूच्या उत्तरदिशेस नील, श्वेत व शृंग- वान् या नावांचे तीन पर्वत आहेत; ते प्रत्येक आठ हनार कोश लांबीचे आहेत. त्यांमध्ये में अंतर (अवकाश) आहे त्यांत रमणक, हिरण्मय व उत्तरकुरु ह्या नांवांनी तीन व (देश) आहेत; त्यांचा प्रत्येकाचा उत्तीसहजार कोश विस्तार आहे. मेन्दच्या दक्षि- गदिशेस निपध, हेमकूट व हिमशैल या नांवांचे तीन पर्वत प्रत्येक आठ हनार कोश - ·१४०] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [विभूति- लांबीचे असे आहेत. तसेच त्यांमध्ये में अंतर आहे त्या प्रत्येकांत छत्तीसहजार कोश विस्ताराची व हरिवर्प, किंपुरुप व मारत ह्या नावांची तीन वर्षे आहेत. मेरूच्या पूर्वेस माल्यवान् नांवाचा पर्वत आहे; ह्याच्याच कडेने (समुद्रापर्यंत) भद्राश्च नांवाचे देश आहेत; आणि मेरूच्या पश्चिमेस गंधमादन पर्वत आहे; त्याच्या कडेनें समुद्रापर्यंत केतु- माल नांवाचे देश आहेत. मध्ये (ह्मणने छत्राकार मेरूच्या खाली सभोवती ) इलावृत नांवाचें वर्ष आहे. ते हे जंबूद्वीप एकंदर चार लाख कोश विस्ताराचे असून मेरूच्या प्रत्येक दिशेस त्यांपैकी भाग पन्नास हजार योजन विस्ताराचा याप्रमाणे आहे; ह्मणून हा जंबूद्वीप चार लाख कोश विस्ताराचा व त्याच्या भोवताली त्याच प्रमाणाच्या दुप्पट क्षारसमुद्राचा कड्याप्रमाणे वेढा आहे. जंबुद्वीपाच्या दुप्पटप्रमाणाने शाकद्वीप, शाकद्वीपाच्या दुप्पट कुशद्वीप; याप्रमाणे दुप्पटप्रमाणे वाढती अशी क्रौंच, शाल्मल, गोमेध व पुष्कर ह्या नावांची चार द्वीपे आहेत. पहिली तीन व ही चार मिळून सात द्वीपे आली. याचप्रमाणे प्रत्येक द्वीपाच्या भोवती त्या त्या द्वीपाच्या दुप्पट प्रमाणाने वाढते असे सात समुद्र आहेत. ते सर्पपराशिकल्प ह्मणने मोहन्यांचा ढीग जसा फार उंच नसतो व अग- दीच सपाट नसतो त्याप्रमाणे असून त्यांच्या दोन्ही तीरांस चित्रविचित्र आकारांचे व रंगांचे, भूषणांप्रमाणे शोभणारे असे अनेक पर्वत आहेत. त्या सात समुद्रांचे उदक उसांचा रस, सुरा (मद्य ), तूप, दधिमंड ( दह्याची निवळी ) व दूध याप्रमाणे रुचि- कारक आहे. ह्या समुद्रांसुद्धा सात द्वीपांस, सात समुद्रांच्या बाहेर असणाऱ्या अशा लोकालोक नावाच्या पर्वतांचा पन्नासकोटी योजन विस्ताराचा वेढा आहे. (अर्थात् सप्त- समुद्रांसुद्धा सप्तद्वीपांचा घेर पन्नासकोटी योजन प्रमाणाचा आहे.) याप्रमाणे हा सर्व भूगोल ब्रह्मांडाच्या पोकळीमध्ये सुरक्षितपणाने राहिलेला आहे. (अंडाचा घेर शंभर कोटी योजन विस्ताराचा आहे. ) ( एवढे मोठे अंड खर ) परंतु हे सुद्धा ( सप्तावरणांसहित ) जसा आकाशांत कानवा त्याप्रमाणे प्रकृतीच्या एका सूक्ष्म अंशासारखे आहे. त्यांत पाताल, समु. द्र व पर्वत या ठिकाणी देवसमूह व अमुर ( दैत्य ), गंधर्व, किन्नर, किंपुरुष, यक्ष, राक्षस, भूत, प्रेत, पिशाच, अपम्मारक, अप्सरा, ब्रह्मराक्षस, कूष्मांड व विनायक हे सर्व राहतात; आणि द्वीपांमध्ये पुण्यशील असे देव व मनुष्य राहतात. सुमेरु हादेवांच्या विहाराची जागा झणने यावर सर्व देवांचे बगीचे आहेत; त्यांत मिश्रवन, नंदन, चैत्ररथ व मुमानस ही चार उद्यानभूमीनी नावे आहेत. तसेंन मुमेहवर मुधर्मा नावाची देवसमा, मुदर्शन नांवानें पुर (रानपानी, ) वैनयंत नांवाचा प्रासाद ( रानवाडा ) ही आहेत. (याप्रमाणे ही सर्व भूर्लो- कानी रनना सांगितली. आतां भुगर्लोकाचीरनना सांगतो, त्यांत ) ग्रह, नक्षत्रे (अश्विनी इत्या- दिसत्तासीम )य नारका (इतर मश) ही मर्व सावर असणारा जो ध्रुव त्याच्या ठिकाणी वायुरूप रब्ने यद्ध होऊन नियमिन गतीनें मेराच्या वर फिरून राहिली आहेत. स्पर्लोका- ·पाद:.३] सभाप्यं भापानुवादसहितं च । [१४१ पैकी पहिल्या माहेंद्रलोकांत १ त्रिदश, २ अग्निप्वात्त, ३ याम्य, ४ तुपित, ५ अपरिनिर्मि- तवशवर्ती व परिनिर्मितवशवर्ती असे सहा प्रकारचे देवसमूह ह्मणने सहा देवांच्या जाती आहेत. ते सर्व देव असून त्या सांस संकल्पसिद्धि, अणिमा इत्यादि ऐश्वर्य, कल्पप्रमाणाचे आ- युप्य, इच्छित मोग, मातापितरांच्या संयोगावांचूनच अकस्मात् दिव्यशरिप्राप्ति, मुंदर व अनुकूल अशा अप्सरांबरोबर यथेच्छ मोगप्राप्ति वगैरे आहे. जे प्रनापति राहतात अशा मह- र्लोकामध्ये १ कुमुद, २ ऋभव, ३ प्रतर्दन, ४ अंननाम व ५ प्रचिताम असे पांच प्रकारचे देवसमूह (देवांच्या जाती) आहेत. हे सर्व महाभूतांना स्वाधीन ठेवणारे झणजे महाभूतांचा परिणाम करण्याविषयी स्वतंत्र, आहारावांचून नुसते ध्यानानेंच नेहमी तृप्त (पुष्ट) असणारे व ज्यांचें हजार कल्पप्रमाणाचें आयुष्य असे आहेत.ब्रह्मदेवाच्या पहिल्या जनोलोकांत १ ब्रह्मपु- रोहित, २ ब्रह्मकायिक ३ ब्रह्ममहाकायिक व अमर असे चार प्रकारचे देवसमूह आहेत. ते सर्व मूव इंद्रिये यांचाकोणत्याही प्रकारचा परिणाम करण्याविषयी स्वतंत्र आहेत.वब्रह्मपुरोहितांचें आयुष्य हजार कल्प, ब्रह्मकायिकांचे दोन हजार कल्स, याप्रमाणे पुढे सवांचे दुप्पट दुप्पट 'प्रमाणाने आयुप्य आहे. दुसऱ्या तपोलोकांत १. अभास्वर, २ महामास्वर व ३ सत्यमहा- मास्वर असे तीन प्रकारचे देवसमूह आहेत. ते सर्व भूतें, इंद्रिये व प्रकृति ( तन्मान ) यांचा कोणत्याही प्रकारचा परिणाम करण्याविषयी स्वतंत्र व पूर्वी सांगितलेल्यापेक्षा उत्त- रोत्तर दुप्पट आयुष्याचे आहेत. सर्वच केवल ध्यानाने तृप्त ( पुष्ट ) होणारे, ऊर्ध्वरेते (प्राणायामाच्या योगाने ज्यांचे वीर्य सूक्ष्म होउन जात आहे असे ) व ज्यांना सत्यलो- कापासून ते अवीचिनरकलोकापर्यंतचे संपूर्ण ज्ञान आहे; कोठेही ज्यांच्या ज्ञानाची गति कुंठित होत नाही. ब्रह्मदेवाच्या तिसऱ्या सत्यलोकांत १ अच्युत, २ शुद्धनिवास, ३ स- त्याम व ४ संज्ञासंज्ञी असे चार प्रकारचे देवसमूह आहेत. ते सर्व राहण्याकरितां गृह वगैरे काहीएक न करितां आत्म्याच्याच ठिकाणी रममाण होणारे, प्रधानाला (प्रकृतीला )स्वा- धीन ठेवणारे व सर्व सर्ग होईपर्यंत वाचणारे असे असून अच्युतावर शुद्धनिवास, त्यावर सत्याम व त्यावर संज्ञासंनी याप्रमाणे राहिले आहेत.त्यांत अच्युत नांवाचे देव सवितर्कयोगानेंत्र, शुद्धनिवास सविचारयोगानेंच, सत्याम आनंदमाप्रयोगानेच व संज्ञासंती नांवाचे देव केवळ अस्मितायोगानेच मुखी (तृप्त ) असतात. ( असे जरी ते आहेत तयापि ) ते मुद्रा प्रैलोक्यांतच राहतात; ब्रह्मांडावाहेर राहत नाहीत. हे सांगितलेले सात लोक सर्वच (ब्रह्मा नो हिरण्यगर्भ त्याच्या लिंगदेहाने व्याप्त झाले आहेत ह्मणून ) ब्रह्मलोक (अशा व्यवहारा- नेन लोकांत प्रसिद्ध आहेत. आतां ने विदेह व प्रकृतिलय राहिले ते प्रायः मोसादवीस माऊन पोहोचले आहेत पणून ते या लोकविस्तारकथनांत सांगितले नाहीत. हे सांगि- तलेलें मुन योग्याने सूर्यद्वाराच्या (मगने मुगुम्नानाडीच्या) ठिकाणी पित्तामा संयम करन प्रत्यक्ष करून प्यारे; नंतर (योगशामांत सांगितलेल्या) दुसन्या आणिक ठिकाणी .

·- पातञ्जलयोगसूत्रम् । [विभूति- सुद्धां संयम करून भुवनांचा साक्षात्कार करून घ्यावा. तो साक्षात्कार एकदांच संयम करून होणार नाही; तर साक्षात्कार होईपर्यंत संयमाचा एकसारखा अभ्यास करीत गेला पाहिजे ॥ २६ ॥ आतां भौतिक पदार्थाच्या दुसऱ्या प्रकाशाच्या योगाने होणारी दुसरी सिद्धि सांगतात, चन्द्रे ताराव्यूहज्ञानम् ।। २७ ॥ मूत्रार्थ:-चंद्राचे ठिकाणी संयम केला असतां दिवसां सर्व नक्षत्रांचे ज्ञान होतें. भाष्यम्-चन्द्र संयमं कृत्वा ताराव्यूह विजानीयात् ॥ २७ ॥ भाष्यार्थः-चंद्राच्या ठिकाणी चित्त एकाग्र करण्याचा अभ्यास करून तारांच्या स्वरूपांचे ज्ञान होईल ॥ २७ ॥ आतां दुसरी सिद्धि सांगतात,- ध्रुवे तद्गतिज्ञानम् ॥ २८ ॥ सूत्रार्थः :-धव नक्षत्राच्या ठिकाणी संयम केला असतां प्रत्येक नक्षत्राची व ग्रहाची गति किती वेळांत किती आहे हे समजते. भाप्यम्-ततो ध्रुवे संयम कृत्वा ताराणां गति जानीयात् । ऊर्ध्वविमानेषु कृतसंयमस्तानि विजानीयात् ॥ २८ ॥ भाप्यार्थः-तारांच्या स्वरूपांचे ज्ञान झाल्यानंतर ध्रुवाच्या ठिकाणी चित्त एकाग्र - करण्याचा अभ्यास करून प्रत्येक ताऱ्याची गति इतक्या वेळांत इतकी आहे ह्मणने हैं। नक्षत्र व हा ग्रह अमुक काळांत अमुक राशीवर व अमुक नक्षत्रावर जातो अशा प्रकारचे ज्ञान होईल. अथवा आदित्य इत्यादिकांच्या रथाच्या ठिकाणी साक्षात्कारापर्यंत अभ्यास केला असता आदित्य इत्यादिकांच्या विमानांचे ( रथांचें ) ज्ञान होईल ॥ २८ ॥ बाहेरील सिद्धी सांगून आतां आंतील सिद्धी सांगतात, नाभिचके कायव्यूहज्ञानम् ॥ २९ ॥ सूत्रार्थ:-नाभिचक्रांत संयम केला असतां योग्याला शरीराच्या रननेचे ज्ञान होते. भाष्यम्-नाभिचक्रे संयमं कृत्वा कायव्यूहं विजानीयात् । वातपित्तश्लेप्माण- सयो दोपाः संति, धातवः सप्त त्वग्लोहितमांसहाय्यस्थिमज्जाशुक्राणि पूर्व पूर्वमेपा यायमित्येप विन्यासः ॥ २९॥ माप्यार्थः ( सोळा पांकळ्यांचें एक चक्र में शरीराच्या मध्यभागी सांगितले आहे त्याला नामिचक मणतात; त्या) नाभिचक्राचे ठिकाणी साक्षात्कारापर्यंत निताना संयम करून शरीरांत असणाऱ्या पदायांचे ज्ञान होईल. (शरीरांत ) यात, पित्त य. कफ असे ·. पाद: ३] सभाप्यं भापानुवादसहितं च । [१४३ तीन दोप आहेत; व त्वचा, रक्त, मांस, स्नायु (शिरा ), अस्थि (हाडे), मज्जा व शुक्र असे सात धातु आहेत. त्यांपैकी पहिला पहिला धातु बाहेरून आहे. याप्रमाणे शरीरांत पदार्थांची व्यवस्था आहे; (त्यांचे संयमाने साक्षात् ज्ञान होऊ शकेल ) ॥२९॥ आतां दुसरी सिद्धि सांगतात,- कण्ठकूपे क्षुत्पिपासानिवृत्तिः ॥ ३० ॥ सूत्रार्थ:-कंठकूपाचे ठिकाणी संयम केल्याने योग्याला भूक व तहान लागत नाही. भाप्यम्-जिह्वाया अधस्ताव तन्तुस्तन्तोरस्तात्कण्ठस्ततोऽधस्तात्कूपस्तत्र संयमात् क्षुत्पिपासे न वाधेते ॥३०॥ भाष्यार्थ:-जिभेच्या खाली मध्यभागी जी शीर आहे, तिच्या खाली गळ्यांत एक मणने खळगा आहे; (नेयें प्राण इत्यादि वायूचा स्पर्श झाल्यामुळे भूक व तहान ही , लागत असतात,) त्याला कंठकूप असें ह्मणतात. तेथे चित्ताचा संयम केला असतां भूक व तहान यांपासून पीडा होत नाहीं ॥ ३० ॥ आतां पुनः दुसरी सिद्धि सांगतात, कूर्मनाड्यां स्थैर्यम् ॥ ३१ ॥ मूत्रार्थ:-कूर्मनाडीमध्ये चित्तसंयम केला असतां योग्याचे चित्त व शरीर स्थिर होतें. भाप्यम्-कूपादध उरसि कूर्माकारा नाडी तस्यां कृतसंयमः स्थिरपदं लभते । यथा सो गोधा वेति ॥३१॥ भाप्यार्थ:-पूर्वी जो कंठप ह्मणून सांगितला त्याच्या खालच्या बाजूस हृद- याच्या ठिकाणी एक कांसवाच्या आकाराची नाडी आहे (तिला कूर्मनाडी मणतात.) तेथे संयम केल्याने ह्मणने संयमाने चित्त तिच्यामध्ये प्रवेश करील तर त्याला (चित्ताला) व शरीराला, नसा सर्प किंवा घोरपड हे एकदा वेढा घालून किंवा गच धरुन बसले असतां नागचे हालत नाहीत त्याप्रमाणे स्थिरता प्राप्त होते ॥ ३१॥ आतां आणिक दुसरी सिद्धि सांगतात,- मूर्द्धज्योतिपि सिद्धदर्शनम् ॥ ३२ ॥ मूत्रार्य:-ब्रमरंध्राच्या ज्योतीमध्ये संयम केला असतां योग्याला सिद्धपुरुषांने दर्शन होते. माप्यम्-शिर:कपाले अन्तग्छिद्रं ममास्वरं ज्योतिस्तत्र संयमासिद्धानां यावापृथिव्योरन्तरालचारिणां दर्शनम् ॥ ३२ ॥ माप्यार्थ:-मलकांत (ब्रह्मरंध्र नांवाचे) एक छिद्र (मॉक) आहे, ते (मपुम्नाना- ·-- १४४ ] • पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ विभूति- डीच्या योगाने व हृदयांतील चित्तरूप मण्याच्या प्रकाशानें) फारच तेजस्वी आहे; त्याच्या ठिकाणी चित्त एकाग्र केले असतां योग्याला अंतरिक्ष व पृथ्वी यांमध्ये संचार करणाऱ्या सिद्ध पुरुषांचे दर्शन होतें ॥ १२ ॥ पुनः आणिक दुसरी सिद्धि सांगतात,- प्रातिभादासर्वम् ॥ ३३॥ सूत्रार्थः-प्रतिभेच्या ठिकाणी चित्तसंयम केला असतां जे त्यापासून ज्ञान उत्पन्न होते, त्यायोगानें योगी सर्व जाणतो: भाप्यम् -प्रातिभं नाम तारकं तद्विवेकजस्य ज्ञानस्य पूर्वरूपं यथोदये प्रभा भास्करस्य । तेन वा सर्वमेव जानाति योगी मातिभस्य ज्ञानस्योत्पत्ताविति ।। ३३ ॥ भाष्यार्थ:-प्रतिमा ह्मणने तर्क, त्याने में केवल होणारे त्यास प्रातिम ज्ञान मण- तात; ते संसारांतून तरून जाण्यास साधन आहे. व जशी सूर्योदय होण्यापूर्वी प्रथम सूर्याची प्रमा प्रकट होते, आणि त्यायोगाने जसा आतां सूर्योदय होणार असा पूर्ण निश्चय होतो; तसें विवेकख्याति ज्ञान आतां पुढे निश्चयाने होणार अशाचें सूचक ते प्रातिम ज्ञान आहे. त्या प्रातिम ज्ञानाची उत्पत्ति आली असतां मग योगी सर्व जाणतो ॥ ३३ ॥ आता दुसरी सिद्धि सांगतात, हृदये चित्तसंवित् ॥ ३४॥ सूत्रार्थ:-हृदयकमलाचे ठिकाणी संयम केला असतां आपल्या व दुसऱ्याच्या चि- त्ता, वासनासहित ज्ञान होतें. भाप्यम्-यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म तत्र विज्ञानं तस्मिन् संयमाचित्तसंविद ॥ ३४ ॥ भाप्यार्थ:-जे हे ह्या परमात्म्याच्या व जीवाच्या शरीरात खोलगटसें व श्वेत- कमलाच्या आकाराचें जीवाचे राहण्याचे स्थान आहे; तेथे अंतःकरण ब्रह्माच्या सिंहासना- प्रमाणे राहत आहे. ह्मणून त्या हृदयसंज्ञक गृहाच्या ठिकाणी संयम केल्याने चित्ताचा माक्षात्कार होतो ॥ ३४॥ आतां आणिक दुसरी सिद्धि सांगतात,- सत्वपुरुपयोरत्यन्तासङ्कीर्णयोः प्रत्ययाविशेपो भोगः परार्थत्वात् स्वार्थसंयमात्पुरुपज्ञानम् ॥ ३५ ॥ सूत्रार्थ:-बुद्धि य आत्मा हे अगदी निराळे आहेत; बुद्धीच्या मुखदुःसादि परिणा- मामा नो प्रतिनिधाराने पुरुषाच्या ठिकाणी आरोप त्याला मोग सणतात. तो भोग्यरू- ·पाद:३] सभाष्यं भापानुवादसहितं च । [१४५ पाने पुरुषाकरितां ह्मणून परार्थ आहे. व त्याहून भिन्न जो दुसरा चित्प्रतिबिंवरूप भोग त्याला स्वार्थ ह्मणतात; त्या स्वार्थभोगाचे ठिकाणी संयम केला असतां योग्याला आत्मज्ञान प्राप्त होते. भाष्यम्-शुद्धिसत्वं प्रख्याशीलं समानसत्वोपनिवन्धे रजस्तमसी वंशीकृत्य सत्वपुरुपान्यतामत्ययेन परिणतम् । तस्माच सत्वात्परिणामिनोऽत्यन्तविधर्मा शुद्धोऽ- न्यश्चितिमात्ररूपः पुरुपस्तयोरत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेपो भोगः पुरुपस्य, दर्शि- तविषयत्वात् । स भोगप्रत्ययः सत्वस्य परार्थत्वादृश्यः । यस्तु तस्माद्विशिष्टश्चितिमात्र- रूपोऽन्यः पौरुपेयः प्रत्ययस्तत्र संयमात्पुरुपविपया प्रज्ञा जायते । न च पुरुपपत्ययेन बुद्धिसत्वात्मना पुरुपो दृश्यते पुरुप एव प्रत्ययं स्वात्मालम्बनं पश्यति । तथा युक्तम् । विज्ञातारमरे केन विजानीयात् ' इति ॥ ३५ ॥ भाप्यार्थ:-(सत्व हणजे बुद्धि,) हे बुद्धिरूप सत्व प्रकाशस्वभाव असल्यामुळे तें समानसत्वाधीनवृत्तिक (ह्मणने जेथपर्यंत सत्वगुणाचा हीनपणा व रज व तमोगुणाचें आधि- क्य असते तेथपर्यंत ते दोघे सत्वगुणाच्या स्वाधीन न राहून त्याचा पराभव करीत असतात; परंतु एकदा का सत्वगुणाची त्या दोन गुणांशी बरोबरी झाली ह्मणने मग ते सत्वगुणा- च्याच स्वाधीन राहतात. असे ) ने रजोगुण व तमोगुण त्यांना स्वाधीन करून ह्मणने त्यांचा पराभव करून सत्व व पुरुप (आत्मा) हे अगदी परम्परांहून भिन्न आहेत अशा ज्ञानाच्या साक्षात्काररूपाने परिणाम पावते. अशा परिणाम पावणाऱ्या सत्वगुणाहून मुद्धां पुरुष अगदीच विलक्षणधर्माचा असा अन्य आहे; कारण, तो शुद्ध, चैतन्यस्वरूप- मात्र (व अपरिणामी असा ) आहे. याप्रमाणे परस्परांहून अगदीच भिन्न असणारे ने सत्व व पुरुष यांच्यामध्ये (अविवेकानें ) पृथक्पणाचा अनुभव न येणे ह्मणने प्रकाशशील अशा बुद्धिरूप आरशामध्ये पुरुषाचें प्रतिबिंब पडल्यामुळे बुद्धि विषयांचे ग्रहण करूं लागली की पुरुषप्रतिबिंबही विषयाकार भासू लागते; व अविवेकानें ' पुरुषच विषयांचे सेवन करितो' असा पुरुपाच्या ठिकाणी आरोप होतो; अशाच प्रकारचा पुरुषाला भोग आहे. ( वस्तुतः पाण्यास मालिन्य अथवा कंप वगैरे उत्पन्न झाल्यामुळे त्यांत पडलेलें सूर्यप्रतिबिंब जमें मलिन झालेले व हाललेंसे दिसते; परंतु विवभूत सूर्यास त्याचा काहीच संबंध नसतो; त्याप्रमाणे पुरुषाचा विषयांशी कांहींच संबंध नाही.) तो उभयात्मक भोगरूप प्रत्यय बुद्धिसत्वाचा अंश असून परार्थ ह्मणने आत्म्याकरिता असल्यामुळे तो दृश्य व मोन्य (उप- भोगाचा पदार्थ) आहे ( आणि आत्मा हा त्या भोग्यपदार्थाचा भोका आहे). त्या परार्थभोगाह्न भिन्न असा केवल पुरुषस्वरूपाच्या आश्रयाने असणारा जो स्वार्थ भोगप्रत्यय वणने अहंकाररहित बुद्धीमध्ये पडलेलें में चैतन्याचे प्रतिचित्र त्या ठिकाणी गिताचा संयम केला असतां (योन्याला) आत्म्याविषयीने ज्ञान उत्पन्न होने. आतां पुरुपज्ञान होते दाणून .

·" १४६ ] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ विभूति- में सांगितले तें बुद्धिसत्वगत जो पुरुषाकारप्रत्ययरूप धर्म त्याप्रत होत नाही; ) कारण, तो जड आहे;) तर स्वतः पुरुषासच होतें ह्मणजे ) स्वतः पुरुषच आपल्या ठिकाणी प्रतिबिंबित आलेला जो (स्वस्वरूपाकार ) प्रत्यय त्याप्रत पाहतो. (जसे आपल्या ठिकाणी प्रतिबिंबित जी घटाकार बुद्धि, तिचे दर्शन झाले की घटाचे दर्शन आलें असें होते; त्याप्रमा- णेच आपल्या ठिकाणी प्रतिविचित जी स्वाकार बुद्धि, तिचे दर्शन हेच पुरुषदर्शन होय.) ( पुरुषालाच ज्ञातृत्व आहे) याविषयी ( ईश्वराने ) असें मटले आहे की, ' ( जर आत्मा नित्यज्ञानरूप नाही तर ) कोणत्या दुसऱ्या ज्ञानाने लोकांस आत्म्याचे ज्ञान होणार ? ' अथवा ' ( मोक्षकाली बुद्धि इत्यादि सर्वाचाच लय आल्यामुळे पुरुष आपल्याप्रत कोणत्या साधनाने जाणू शकेल ? ' || ३५ ।। आतां पुरुषसाक्षात्कार होण्याच्या पूर्वी ह्या संयमाचे फल सांगतात,- ततः प्रातिभश्रावणवेदनादर्शास्वादवा" जायन्ते ।। ३६ ।। सूत्रार्थः :-त्या स्वार्थभोगसंयमापासून प्रतिभेने झणजे केवळ मनापासून होणारे असें प्रातिभज्ञान होते. तसेच त्या योग्याच्या श्रोत्र, त्वक् ( त्वचा ), चक्षु, रसना व घाण घा पांच इंद्रियांस स्वर्गातील शब्द, स्पर्श, रूप, रस व गंध हे विषय ग्रहण करण्याचे सामर्थ्य व्युत्थानअवस्थेत सुद्धा प्राप्त होते. भाप्यम्-प्रातिभात्सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टातीतानागतज्ञानम् । श्रावणादिव्य- शब्दश्रवणम् । वेदनाया दिव्यस्पर्शाधिगमः । आदर्शादिव्यरूपसंवित् । आस्वादा- दिव्यरससंचित् । वार्तातो दिव्यगन्धविज्ञानमित्येतानि नित्यं जायन्ते ॥ ३६॥ भाप्यार्थः- ( पुरुपज्ञान झाले ह्मणने दुसऱ्याने सांगितल्यापांचूनच अत्यंत सूक्ष्म इत्यादिकाचें केवल मनानेच ज्ञान होणे व तसें नेहमी सामर्थ्य असणे अशा प्रकारचे प्रातिभ- ज्ञान प्राप्त होते. त्या ) प्रातिमनानापासून अत्यंत सूक्ष्म, व्यवहित (आड असणारा )। दूा, मागे गेलेला व पुढे येणारा अशा पदार्थाचें ज्ञान होते. श्रावण हणने श्रोत्रंद्रियाने में ज्ञान रोते ते; त्यायोगाने योग्याला दिव्य लणने स्वगातील शब्द ऐकू येऊ लागतात. वेदना मणने स्पशेंद्रियाने होणारे ज्ञान; त्यापासून योग्याला स्वर्गातील स्पर्शाचें ज्ञान होते. आदर्श लगने चारिद्रियाने होणारे ज्ञान; त्यायोगानें स्वगातील रूपाचे ज्ञान होते. आस्वाद मण, रसनेंद्रियाने होणारे ज्ञान; ते झाल्यामुळे योग्याला स्वगांतील रसाने ज्ञान होते आणि याती मणने प्राणेंद्रियाने होणारे ज्ञान; ते माल्यापासून योग्याला स्वगातील गंधा ज्ञान होते. असें हैं सहरा प्रकारने ज्ञान व्युत्यानअवस्थेत मुद्धा कायम राहते ॥ १६ ॥ भाता अशा सिद्धी प्राप्त झाल्याने योगी आपणास कृतकृत्य मानून संयमाना भभ्यास सोडून देईल तो त्याने सोडू नये याकरितां सांगतात,- ·+ पादः३.] सभाप्यं भापानुवादसहितं च | . १४७ .... ते समाधावुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः॥ ३७ ।। सूत्रार्थ:-त्या प्रातिभ इत्यादिक सिद्धी समाधीत विघ्न करणाऱ्या आहेत; व व्युत्थान- दशेत उत्तम फलें देणाऱ्या आहेत. भाष्यम्-ते प्रातिभादयः समाहितचित्तस्योत्पद्यमाना उपसर्गास्तद्दर्शनमत्य- नीकत्वात् । व्युत्थितचित्तस्योत्पद्यमानाः सिद्धयः ॥ ३७ ॥ माप्यार्थः-पूर्वी ज्या प्रातिभ इत्यादि सिद्धी सांगितल्या त्या असंप्रज्ञातसमाधीत तत्पर झालेल्या योग्याला प्राप्त झाल्या असतां समाधीस विन करणाऱ्या आहेत. (ह्मणजे ज्या प्राप्त झाल्यामुळे आनंद, आश्चर्य इत्यादिक उत्पन्न होऊन समाधीस कमीपणा येतो; असें जाणून मुमुक्षूनी त्यांच्या लोभांत पडूं नये.) आतां ज्या वेळेस व्युत्थानअवस्था असते त्या वेळेस तर त्याच सिद्धी (सुखकारक ) होतात ॥ ३७ ॥ याप्रमाणे ज्ञानरूप सिद्धी सांगून आतां क्रियारूप सिद्धी सांगतात,- वन्धकारणशैथिल्यात्प्रचारसंवेदनाच चित्तस्य परशरीरावेशः॥३८॥ सूत्रार्थ:-बंधकारण ने धर्माधर्म, त्यांचा कमीपणा झाल्याने आणि मन, प्राण व इंद्रिये यांचा संचार करण्याचा मार्ग ज्या नाड्या, त्या ठिकाणी चित्त एकाग्र केल्याने आपले चित्त, इंद्रिये इत्यादिकांचा दुसऱ्याच्या शरीरांत प्रवेश करवितां येतो. भाष्यम्-लोलीभूतस्य मनसोऽप्रतिष्ठस्य शरीरे कर्माशयवशाद्वन्धः प्रतिष्ठे- त्यर्थः। तस्य कर्मणो वन्धकारणस्य शैथिल्यं समाधिवलाद्भवति प्रचारसंवेदनं च चित्त- स्य समाधिजमेव । कर्मवन्धक्षयात् स्वचित्तस्य प्रचारसंवेदनाच्च योगी चित्तं स्वशरीरानिष्कृप्य शरीरान्तरेषु निःक्षिपति, नि:क्षिप्त चित्तं चेन्द्रियाण्यनुपतन्ति, यथा मधुकरराजानं मक्षिका उत्पतन्तमनूत्पतन्ति निविशमानमनु निविशन्तें, तथेन्द्रियाणिप- रशरीरावेशे चित्तमनु विधीयन्त इति ॥ ३८ ॥ भाष्यार्थः सर्व प्रदेशांत व्याप्त होणे हा चित्ताचा स्वभाव खरा; परंतु धर्म व अधर्मरूप कारणाने आपल्या शरीरांतच ते बांधल्यासारखें संकोचाने राहिले आहे. ते धर्मा- धर्मरूप बंधकारण संयमाच्या प्रभावाने कमी होते; आणीक चित्ताचा संचार करण्याचा मार्ग ज्या नाड्या त्यांच्या ठिकाणी संयम केल्याने संवेदन झणजे अमक्या वेळेस अमुक नाडीने चित्ताचा संचार होत आहे असें ज्ञान होतं. तसंच प्राण व इंद्रिये यांचा संचार करण्याचा मार्ग ज्या नाड्या त्यांचे संयमाने ज्ञान होते. ते झाले असतां ( जसे आपल्या किंवा दुसऱ्याच्या घरांत प्रवेश करण्याला दार इत्यादिकांचा प्रतिबंध असतो, तो दूर झाल्याने प्रवेश सहन करितां येतो; त्याप्रमाणे) आपल्या चित्ताचा मृतशरीरामध्ये अथवा अन्य जीवंत शरीरामध्ये प्रवेश करवितां येतो; त्यानंतर जसा मधमाशांचा राजा ( फुलाव- .

·१४८ ] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ विभूति-- रून ) उठला असता त्याच्या मागून मधमाशा उठतात; व तो (फुलावर ) बसला असतां त्या बसतात; त्याप्रमाणे चित्तामागून बाकीची इंद्रिये सुद्धा परशरीरामध्ये प्रवेश करितात. यालाच परकायाप्रवेश ह्मणतात ॥ ३८ ॥ आतां उदानजयापासून होणारी सिद्धि सांगतात, उदानजयाजलपङ्ककण्टकादिष्वसङ्ग उत्तान्तिश्च ।। ३९ ॥ सूत्रार्थः-उदानवायूचा संयमानें जय झाल्याने महानद्या, मोठा गाळ व मोठाल्या कांट्यांच्या जाळ्या यांमध्ये योगी फसून न राहतां कापसाच्या गोळ्यासारखा वर येतो. भाप्यम्-समस्तेन्द्रियवृत्तिः प्राणादिलक्षणा जीवनं, तस्य क्रिया पञ्चतयी । प्राणो मुखनासिकागतिराहृदयत्तिः। समुन्नयनात्समानचानाभित्तिः । अपनयना- दपान आपादतलवृत्तिः। उन्नयनादुदान आशिरोवृत्तिः । व्यापी व्यान इति । एपां प्रधानः प्राणः । उदानजयाज्जलपङ्ककण्टकादिप्वसङ्ग उत्क्रान्तिश्च प्रयाणकाले भवति तां वशित्वेन प्रतिपद्यते ॥ ३९ ॥ भाप्यार्थः-प्राणन, अपानन इत्यादिरूप जी सर्व इंद्रियांची वृत्ति तिला जीवन ह्मणतात. त्या जीवनाचा पांच प्रकारचा व्यापार आहे; (त्याला प्राण इत्यादि नांवे आहेत.) त्यांत मुख व नाकाच्या शेंड्यापासून ते हृदयापर्यंत जो वायु व्यापार करीत असतो त्यास प्राण असे ह्मणतात. नाडींना पाहिजे तेवढ्या रसाचा पुरवठा करितो ह्मणून समान, तो (हृदयापासून तें) नाभीपर्यंत व्यापार करीत असतो. मूत्र, पुरीप (विष्ठा ) व गर्भ इत्यादि. कांना दूर करण्याला हेतु ह्मणून अपान, तो नाभीपासून ते तळपायांपर्यंत व्यापार करीत असतो. ऊर्ध्वगति देतो व रसादिकांना वर ( मस्तकापर्यंत ) पोहोचवितो ह्मणून उदान, तो ( नाकाच्या शेंड्यापासून ते मस्तकापर्यंत व्यापार करीत असतो. आणि सर्व शरीरांत व्यापून राहणारा तो व्यानसंज्ञक वायु होय. ह्या पांचांपैकी प्राण हा सर्वात श्रेष्ठ आहे. यांत सांगितलेल्या उदान वायूचा संयमानें नय झाला असतां योगी उदक, चिखल, कांटे इत्यादि ठिकाणी चालू लागला तरी वरचेवर राहतो ह्मणने पाण्यात बुडत नाही किंवा चिखलांत गढत नाही अथवा कांटे वगैरे त्यास मोडत नाहीत; व प्राण सोडण्याची ज्या वेळेस योग्यास इच्छा होते त्या वेळेम त्यांने प्राणोत्क्रमण अर्चिरादिमार्गाने होते. ती ऊर्ध्वगति उदान- नयावांचून प्राप्त होत नाही ह्मणून उदाननय करावा ॥ ३९ ॥ आतां आणिक दुसरी मिद्धि सांगतात, समानजयाज्ज्वलनम् ॥ १०॥ मूत्रार्थ:-समानायना संयमानें नय केल्याने योगी अग्नीसारसा देदीप्यमान दिसतो. माप्यम्-नितसमानस्तेजस उपध्मानं त्या ज्वलति ।। ४० ।।

·पादः ३] सभाष्यं भापानुवादसहितं च । [ १४९ भाष्यार्थः- ( नाभीच्या जवळ राहणारा जो जठराग्नि, त्याच्या भोंवतीं व्यापून (वेदून ) राहणारा जो समानवायु त्याला संयमाने जिंकिलें असती जठराग्नीचें तेज वाढून योगी अग्नीप्रमाणे प्रदीप्त दिसतो; अथवा अग्नीचें तेज वाढवून सतीप्रमाणे आपले शरीर जाळितो ॥ ४० ॥ आतां दुसरी सिद्धि सांगतात,- श्रोत्राकाशयोः सम्बन्धसंयमाद्दिव्यं श्रोत्रम् ।। ४१ ।। सूत्रार्थः-श्रोत्रंद्रिय व आकाश यांच्यामध्ये असणारा जो संबंध, त्यामध्ये संयम केल्याने दिव्य शब्दाचे ग्रहण करणारे असें योग्याचे श्रोत्रंद्रिय होते. भाप्यम्-सर्वश्रोत्राणामाकाशं प्रतिष्ठा सर्वशब्दानांचा यथोक्तम् 'तुल्यदेशश्रव- णानामेकदेशथुतित्वं सर्वेषां भवति'इति। तच्चैतदाकाशस्य लिङ्गमनावरणचोक्तम्।तथाऽ- मूर्तस्यानावरणदर्शनाद्विभुत्वमपि प्रख्यातमाकाशस्य शब्दग्रहणानुमितं श्रोत्रं बधिर- योरेकः शब्दं गृह्णात्यपरो न गृहातीति तस्माच्छोत्रमेव शब्दविषयम् । श्रोत्राका- शयोः सम्बन्धे कृतसंयमस्य योगिनो दिव्यं श्रोत्रं प्रवर्तते ॥४१॥ भाष्यार्थः सर्वांच्या श्रोत्रंद्रियांचा व सर्व शब्दांचा आश्रय आकाश आहे. यावि- पयी पंचशिखाचार्यांनीही असें झटले आहे की, 'ज्यांच्या श्रोत्रंद्रियांचा समान देश आहे त्या सर्वांच्या श्रवणाचाही देश एकच असतो.' (तो एक देश मटला ह्मणजे आकाशच होय.) व ते श्रोत्र व शब्द आकाशाचें लिंग ह्मणजे आकाशाच्या अस्तित्वाचें अनुमापक चिह व दुसरें अवकाशरूप सांगितले आहे. तसेच अपरिच्छिन्न द्रव्याला कधीही आवरण पाहण्यांत नसल्यामुळे आकाशाला विभुत्वही श्रुति, स्मृति इत्यादि स्थली प्रसिद्ध आहे. शब्दाचें ग्रहण होतें हेंच अनुमान श्रोत्रंद्रिय असण्याबद्दल प्रमाण आहे; कारण, जो बहिरा नसतो तो शब्दा- ला ऐकतो, व जो बहिराअसतो तो ऐकत नाही. या अन्वयव्यतिरेकांवरून शब्दाला ग्रहण कर- णारे श्रोत्रंद्रियच आहे. याप्रमाणे श्रोत्र व आकाश यांचा जो आधाराधेयभाव संबंध त्या ठिका- णी चित्ताचा संयम करणाऱ्या योग्याला दिव्य ह्मणने तन्मात्र इत्यादिरूप सूक्ष्मशब्दया- हक श्रोत्रंद्रिय प्राप्त होतें ॥ ४१ ॥ आतां आणिक दुसरी सिद्धि सांगतात,- कायाकाशयोः सम्बन्धसंयमाल्लघुतूलसमापत्तेश्वाका- शगमनम् ।। ४२॥ सूत्रार्य:-शरीर व आकाश यांचा जो संबंध आहे त्यावर संयम केला असतां आणि कापूस वगैरे ने हलके पदार्थ आहेत त्यांच्या ठिकाणी तदाकार मावना करून समाधि साधिला असतां योगी आकाशांत गमन करूं शकतो.

·1 १५. ] पातञ्जलयोगसूत्रम् ।। [ विभूति- भाप्यम्-यत्र कायस्तत्राकाशं तस्यावकाशदानात्कायस्य तेन सम्बन्धमाप्तिस्तत्र कृतसंयमो जित्वा तत्सम्बन्धं लघुषु तूंलादिप्वापरमाणुभ्यः समापत्तिं लब्ध्वा जितस- म्बन्धो लघुर्लयुत्वाच जले पादाभ्यां विहरति ततस्तूर्णनाभितन्तुमात्रे विहृत्य रश्मिपु विहरति ततो यथेष्टमाकाशगतिरस्य भवतीति ॥ ४३ ।। भाप्यार्थ: :-ज्या आसन इत्यादि ठिकाणी शरीर असते तेथे तेवढ्या जागेत सुद्धा आकाश असते; कारण, अवकाश देणे हा आकाशाचा धर्म आहे. याकरितां शरीराचा आकाशाशी जो व्याप्तिरूप संबंध त्या संबंधाच्या ठिकाणी संयम करणारा त्या संबंधाप्रत साक्षात्कारेंकरून स्वाधीन करून घेतल्यामुळे अगदी हलका होतो. अथवा कापूस इत्यादि हलक्या पदार्थापासून ते थेट परमाणूपर्यंत चित्ताची तदाकार वृत्ति करून व समाधि साधून संयमाने शरीर व आकाश यांचा संबंध स्वाधीन करून घेईल तर तो योगी फार हलका होतो. व त्याच्या ठिकाणी अगदी हलकेपणा आल्यामुळे तो पाण्यावरून पायांनी चालत जातो. त्यानंतर तर तो कोळी नांवाच्या किड्याने केलेल्या एका सूक्ष्म तंतूवरून आनंदाने संचार करून सूर्यकिरणांबरोबर सुद्धा फिरूं लागतो. नंतर वाटेल तिकडे आकाशांत गमन करण्याचे त्यास सामर्थ्य येतें ॥ ४२ ॥ आतां दुसरी सिद्धि सांगतात, वहिरकल्पिता वृत्तिर्महाविदेहा ततः प्रकाशावरणक्षयः॥ ४३ ॥ सूत्रार्थः-शरीराच्या बाहेरची जी अकल्पिता महाविदेहा नांवाची प्रवृत्ति, तिच्यांत. चित्तसंयम केल्या असतां योग्याच्या सात्विकचित्ताच्या प्रकाशाचें में आच्छादन क्लेश, इत्यादि त्याचा नाश होतो. भाप्यम् -गरीराबहिर्मनसो वृत्तिलाभो विदेहा नाम धारणा सा यदि गरीर- प्रतिष्ट्रस्य मनसो वहित्तिमात्रेण भवति सा कल्पितेत्युच्यते । या तु शरीरनिरपेक्षा यहितस्यैव मनसो बहिर्टत्तिः सा खल्वकल्पिता । तत्र कल्पितया साधयत्यकसिता महाविदेहामिति, यया परशरीराण्याविगन्ति योगिनः। ततश्च धारणातःप्रकागात्मनो गुदिसतम्य यदावरणं शकर्मविपाकचयं रजस्तमोमूलं तस्य च भयो भवति ।।४।। भाप्यार्थः-शरीराच्या बाहेर नो मनाचा वृत्तिलाभ ह्मणने शरीराप्रमाणेच बाहेरच्या यन्नी मंकल्पाशता, तिचें अधिष्ठान (आश्रय) बाहेर असते खगून तिला विदेहा धारणा मणतात. आतां ती नर शरीरांतच मन राहून मनाच्या केवळ बावज्ञानमायानेंग होते तर तिला कल्पिता पिदेहा अमें मणतात. आणि नी तर शरीरानी मुटीन अपेक्षा न करणारी अशी गाहेर गणान्या मनानी बाहिति तिला असिना मणतात. त्यांत प्रथम वारिस. ता धारणा मा य कम्ल मग तिने भरपिता महाविदेला साधारी की निच्या योगाने योगी कर्म ·पादः ३] सभाष्यं भापानुवादसहितं च । [ १५१ परशरीरांत प्रवेश करूं शकतात. त्यानंतर त्या धारणेच्या ठिकाणी चित्त एकाग्र केले असतां सात्विक चित्ताच्या प्रकाशाचें में आच्छादन ह्मणने क्लेश, कर्म व विपाकरूप नो चित्तमल त्याचा नाश होतो ॥ ४३॥ आतां सबीज व निजि समाधींच्या सिद्धीकरितां उपाय सांगतात, स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थवत्त्वसंयमाद्भूतजयः ॥ ४ ॥ सूत्रार्थः-प्रत्येक भूताच्या स्थूल, स्वरूप, सूक्ष्म, अन्वयत्व व अर्थवत्त्व अशा पांच प्रकारच्या विशेष अवस्था आहेत; त्यांच्यामध्ये संयम केला असतां महाभूतें स्वाधीन होतात. भाप्यम् -तत्र पार्थिवाद्याः शब्दादयो विशेषाः सहाकारादिभिधर्मः स्थूल- शब्देन परिभाषिताः । एतद्भूतानां प्रथमं रूपं द्वितीयं रूपं स्वसामान्य मूर्तिभूमिः स्नेहो जल बहिरुप्णता वायुः प्रणामी सर्वतोगतिराकाश इत्येतत्स्वरूपशब्देनोच्यते । अस्य सामान्यस्य शब्दादयो विशेषाः। तथा चोक्तम् । 'एकजातिसमन्वितानामपां धर्ममात्रव्यात्तिः' इति । सामान्यविशेषसमुदायोऽत्र द्रव्यम् । द्विष्ठो हि समूहः प्रत्यस्त- मितभेदावयवानुगतः शरीरं वृक्षो यूथं वनमिति । शब्देनोपाचभेदावयवानुगतः समूह उभये देवमनुष्याः, समूहस्य देवा एको भागो मनुप्या द्वितीयो भागस्ताभ्यामेवाभि- धीयते समूहः । स च भेदाभेदविवक्षित आम्राणां वनं ब्राह्मणानां सङ्य आम्रवनं ब्राह्मणसय इति । स पुनर्द्विविधो युतसिद्धावयवोऽयुतसिद्धावयवश्च ।युतसिद्धावयवः समूहो वनं सय इति । अयुतसिद्धावयवः संघातः शरीरं वृक्षः परमाणुरिति । अयुत- सिद्धावयवभेदानुगतः समूहो द्रव्यमिति पतञ्जलिः। एतत्स्वरूपमित्युक्तम् । अथ किमेपां सूक्ष्मरूपम्। तन्मात्रं भूतकारणम्। तस्यैकोऽवयवः परमाणुः सामान्पविशेपात्माऽयुससि- दावयवभेदानुगतः समुदाय इत्येवं सर्वतन्मात्राणि । एतत्तृतीयम् । अब भूतानां चतुर्थ रूपम् । ख्यातिक्रियास्थितिशीला गुणाः कार्यस्वभावानुपातिनोऽन्वयशब्देनोक्ताः । अथैपां पञ्चमं रूपमर्थवत्त्वं भोगापवर्गार्थता गुणेष्वन्वयिनो गुणास्तन्मात्रभूतभौतिके- बिति सर्वमर्थवत् । तेप्विदानीभूतेषु पञ्चरूपेषु संयमाचस्य तस्य रूपस्य स्वरूपदर्शनं जयश्च प्रादुर्भवति । तत्र पञ्चभूतस्वरूपाणि जिला भूतजयी भवति । तज्जयावत्सा- नुसारिण्य इव गावोऽस्य सङ्कल्पानुविधायिन्यो भूतप्रकृतयो भवन्ति ॥ ४४ ॥ भाप्यार्थ:-(स्थूल इत्यादि ज्या पृथ्वी इत्यादि पंचभूतांच्या पांच अवस्था) त्यां- मध्ये पार्थिव ( पृथ्वीसंबंधी ), पाथसीय (उदकसंबंधी ), तैनस (तेनःसंबंधी ), वायवीय (वायुसंबंधी) व आकाशीय (आकाशसंबंधी) ने ( यथासंभव ) शब्द, स्पर्श, रूप, रस वगंधरूप विशेष (ह्मणने पड्न, ऋषभ इत्यादि शीत, उप्ण इत्यादि नील, पीत इत्यादि कपाय, मधुर इत्यादि व सुरभी इत्यादि नाम व कर्म इहींकरून विभक होणारे ह्मणून विशेप) हे आकार ·१५२] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ विभूति- इत्यादि धर्मासुद्धा शास्त्रांत स्थूल ' या शब्दानें परिभाषित आहेत ( ह्मणने ह्यांना स्थूल अशा शब्दाने व्यवहार होतो). ते आकारादि धर्म येणेप्रमाणे,- आकृति, गुरुत्व, रूक्षपणा,आच्छादन करणे, स्थिरता, सर्वभूताधारता, विदारण, स्थिति, क्षमा, काळेपणा, कठि- नता व सर्वप्राणिभोगभोग्यता, हे पृथ्वीचे गुण आहेत. स्नेह, सूक्ष्मत्व (विरलपणा), शुक्लत्व, मृदुत्व, गुरुत्व, शैत्य, रक्षणशक्ति, पवित्रत्व व संधि करणे हे उदकाचे गुण आहेत. वरती असणे, पचनशक्ति; पवित्र करणे, लघुत्व, प्रभा, तमाचा ध्वंस करण्याची शक्ति व प्रकाश हे तेनाचे गुण आहेत. वांकडी गति, पवित्रपणा, दूर सारणे, प्रेरण, बल, चांचल्य, रूपराहित्य व रूक्षता हे वायूचे गुण आहेत. सर्वत्र व्याप्ति, संधिभाव न होणे व कोणाचाही प्रतिबंध नसणे हे तीन गुण आकाशाचे आहेत. याप्रमाणे हे पृथिवी इत्यादि पंचभूतांचें सूत्रांत सांगितलेले पहिले ह्मणने स्थूल रूप (अवस्था) होय. आतां पृथ्वी इत्यादिकांचे दुसरें रूप मणजे अवस्था मटली झणजे स्वसामान्य (आपापल्या ठिकाणी राहणारा स्वाभाविक धर्म ) हे होय. ते असें,- पृथ्वीच्या ठिकाणी स्वतःसिद्ध कठिनपणा, जलाच्या ठिकाणी स्नेह (स्निग्धता ) अग्नी (तेजा ) च्या ठिकाणी उष्णता, वायूच्या ठिकाणी प्रेरणा करणे, हालविणे, वाहणे इत्यादि व आकाशाच्या ठिकाणी अवकाश देणे या प्रकारच्या ह्या पंचभू- तांच्या सामान्य ( स्वाभाविक ) धर्मास शास्त्रांत 'स्वरूप' ह्या शब्दाने व्यवहार होतो. ह्या (कठिनपणा इत्यादि) सामान्य धर्मांचेच शब्द इत्यादि ( पड्न इत्यादि इत्यादि) विशेष ह्मणजे एकमेकांची एकमेकांहून व्यावृत्ति करणारे असे धर्म आहेत. असें पूर्वीच्या आचार्यानी सांगितलेही आहे की, 'कठिनपणा इत्यादि एकेक स्वाभाविकधर्माने युक्त जी पृथ्वी इत्यादिक पंचभूतें ह्यांची सजातीय अन्यद्रव्यांहून शब्दादि विशेषधर्माने व्यावृत्ति होते.' याप्रमाणे ने कठिनपणा इत्यादि सामान्य धर्म व षड्न इत्यादि विशेष धर्म सागितले ह्या सामान्य व विशेष धर्माचा समूहूर्व द्रव्य असा या शास्त्राचा सिद्धांत आहे. (या सामान्य व विशेष यांच्या समूहाहून शिवाय द्रव्य ह्मणून पदार्थ दुसरा काही नाही.) त्यांत समूह दोन ठिकाणी राहणारा आहे; ह्मणने एक तर ज्यांचा शब्दाने काहीएक भेद (विभाग) सांगता येत नाही अशा अवयवांच्या ठिकाणी राहणारा; उदाहरण,-शरीर, वृक्ष, यूथ ( पशूना समूह ) वन इत्यादि; व दुसरा शब्दाने सांगता येण्याजोगा आहे भेद (विभाग ) ज्यांचा अशा अवयवांच्या ठिकाणी राहणारा; उदाहरण, 'उभय देवमनुष्य.' या उदाहरणांतील देवमनुप्यरूप समूहाचा देव हा एक भाग व मनुष्य हा दुसरा भाग, त्या दोन भागानी 'देवमनुष्य' हा एक समूह मटला जातो. आता तो दोन प्रमारना समूह मुद्धां पुनः आणवी भेदनिक्षेनें व अभेदरिपक्षेने दोन प्रमारना; नसें, ' आमां- (आंव्यां) ने वन व ब्राह्मणांचा संघ;' येथे आंव्यानी झाडे व बामण या व्यक्ती भिन व त्यागा ममूह नो यन य मंर ही भिन्न अशी भेदमिक्षा मानिटी प्रणून आंमा प ब्राह्मण .

·पादः३] सभाप्यं भाषानुवादसहितं च । [१५३ ह्या शब्दांहून 'चे, चा' असे पष्ठीचे प्रत्यय झाले. आणि जेव्हां व्यक्ति व तद्विशिष्ट समूह हे दोघे एक अशी अभेदविवक्षा केली त्या वेळेस 'आम्रवन, ब्राह्मणसंच ' या दोन उदाहरणांत कर्म- धारय समास झाला. तो समूह पुनः आणखी दोन प्रकारचा; एक युतसिद्धावयव ह्मणने ज्याच्या अवयवांत अंतर ( अवकाश ) असते असा; व दुसरा अयुतसिद्धावयव ह्मणने ज्याच्या अवयवांत अंतर नसते असा. त्या पहिल्या प्रकारच्या समूहाचे उदाहरण वन, संघ इत्यादि; व दुसऱ्या प्रकारच्या समूहाचे उदाहरण शरीर, वृक्ष, परमाणु इत्यादि. या दोन प्रकारच्या समूहांपैकी अयुतसिद्धावयव समूहच द्रव्य असा या शास्त्राचा सूत्रकार जो भगवान् पतञ्जलि त्याचा सिद्धांत आहे. याप्रमाणे हे पंचभूतांचे स्वरूप सांगितले. आतां ह्या पंचभूतांचे तिसरें सूक्ष्मरूप कोणतें ह्मणाल तर शब्दतन्मात्र, स्पर्शतन्मात्र, रूपतन्मात्र, रस- तन्मात्र व गंधतन्मात्र अशी पांच तन्मात्रे होत. यांना सूक्ष्म झणण्याचे कारण हे की, ही पंचभूतां- च्या उत्पत्तीला कारण आहेत.(साक्षात्कारणांनाच येथे सूक्ष्मत्व विवक्षित आहे.) त्या भूतांचाच परमाणु हाएक अगदी शेवटचा भाग आहे; त्यांत जे कठिनपणाइत्यादिसामान्यधर्मवशब्द इत्या- दिविशेष धर्म हे परमाणूचे अवयव असून अयुतसिद्ध ह्मणनेअंतररहित आहेत; व त्यांच्यासमुदा- यालाच परमाणु ह्मणतात; ह्मणून परमाणु हा भूताचे सूक्ष्मरूप आहे. जसें परमाणु भूताचें सूक्ष्म- रूप त्याप्रमाणेच तन्मात्र सुद्धां भूताचें सूक्ष्मरूप आहे असे जाणावें. हे तन्मात्र भूतांचे तिसरें रूप सांगितले; आतां त्यांचे चवथें रूप सांगतों,- सत्व, रज व तम ह्या तीन गुणांचे प्रकाश, प्रवृत्ति व स्थिति हे अनुक्रमें तीन स्वभाव आहेत. हे कार्यरूप में द्रव्यांतील गुण त्यांत संबद्ध असतात ह्मणून- गुण हेच या शास्त्रांत अन्वयशब्दाने सांगितले आहेत, ह्मणने या तीन गुणांसच अन्वय ही संज्ञा आहे. (हे भूतांचे चवथें रूप झाले. ) आतां या भूतांचें ' अर्थवत्त्व ' हे पांचवें रूप होय. पुरुषास शब्दादिकांचे ज्ञान हा भोग व विवेकख्याति हा अपवर्ग झणजे मोक्ष हे दोन अर्थ ह्मणने प्रयोजन आहे ज्यांस ते अर्थवंत अर्थात् तीन गुण, त्यांचा जो भाव (धर्म ) तें अर्थवत्त्व ( भोगापवर्गार्थता ) ,तें गुणांवर राहते, व गुण हे मूत, तन्मात्र व घट इत्यादि कार्यावर राहतात ह्मणून सर्वच अर्थवत् आहे. ( याप्रमाणे ही भूतांची पांच रूपे सांगितली; ) त्यांत पांचही भूतांची जी पांच स्थूलरूपे त्या ठिकाणी प्रथम संयम करावा ह्मणने भूतांच्या रूपाचे दर्शन होते; व त्यायोगाने भूतनय लवकरच होतो. त्यानंतर पांचही भूतांच्या स्वरूपांच्या ठिकाणी संयमाचा अभ्यास करून त्यांना जिंकावे ह्मणने भूतनयी होतो हणने योगी भूतांस स्वाधीन ठेवण्यास समर्थ होतो. नंतर भूतनय झाल्यामुळे जशा वासराच्या अनुरोधाने ( पाठीमागे ) गायी चालणाऱ्या असतात; न्याप्रमाणे योग्याच्या इच्छेप्रमाणे वागण्याचा मूतांचा स्वभाव होतो ॥ १४ ॥ आतां त्यानंतर काय होते ते सांगतात,- - २.

·- १५४] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [विभूति- ततोऽणिमादिप्रादुर्भावः कायसम्पत्तद्धानभिघातश्च ।।४५|| सूनार्थः-भूतजय माल्याने अणिमा इत्यादि सिद्धींची प्राप्ति होते, त्याचप्रमाणे पुढे सागितलेली शरीरसपत्ति प्राप्त होते, व शरीराच्या रूप इत्यादि गुणाचा क्शाने नाश होत नाही. भाप्यम्-तनाणिमा भवत्यणुः । लघिमा लघुर्भवति । महिमा महान् भवति । प्राप्तिरकुल्यग्रेणापि स्पृशति चन्द्रमसम् । प्राकाम्यमिच्छानभिघातः। भूमावुन्मजात य- थोदके वशित्वं भूतभौतिकेपुवशी भवत्यवशश्चान्येपाम् । ईप्सित्त्वं तेपा प्रभवाप्ययव्यू हानामीप्टे।यन कामावसायित्वं सत्यसङ्कल्पता यथा संकल्पस्तथाभूतप्रकृतीनामवस्थानम्। नशक्तोपि पदार्थविपर्यासङ्घरोति।कस्मात् । अन्यस्य यत्र कामावसायिनः पूर्वसि- द्धस्य तथाभूतेषु सङ्कल्पादिति । एतान्यष्टावेश्वर्याणि । कायसंपदक्ष्यमाणा । तद्धर्मानभि घातश्च पृथ्वी मूर्त्या न निरुणदि, योगिन' शरीरादित्रियां शिलामप्यनुविशवीति । नापः स्निग्धाः दयन्ति नाग्निरुद्दहति न वायुः प्रणामी वहस्यनावरणात्मकेऽप्या- कारो भवत्यास्तकायः सिद्धानामप्यदृश्यो भवति ॥ ४५ ॥ भाप्यार्थ:-( सूनात ज्या अणिमादिप्रादुर्भाव, कायसंपत् व तद्धर्मानभिघात अशा तीन प्रकारच्या सिद्धी सागितल्या ) त्यात १ योगी मोठा असतानाही अणु ह्मणजे पर- माणूसारखा लहान होतो ही अणिमा सिद्धि, २ गुरु (जड ) असताही कापसाप्रमाणे हलका होतो ही लघिमा सिद्धि, ३ रहान असतानाही मेरुपर्वतासारखा मोठा होतो ही महिमा सिद्धि, ४ (भूमीवर असून) वोटाने चद्रमडलास सुद्धा स्पर्श करितो ही प्राप्ति सिद्धि, ( ह्या चार सिद्धी भूताच्या स्थूलरूपाच्या ठिकाणी सयम केल्याने प्राप्त होतात ५ इच्छेचा कोठे ही प्रतिबध न होणे ही प्राकाम्यसिद्धि, उदाहरण, जसे पाण्यातून सहन वर येता येते व आत शिरता येते, त्याप्रमाणे योगी भूमीतून सहन वर येतो व एकदम आत शिरतो (ही भूनाच्या स्वरूपाच्या ठिकाणी सयम केल्याने सिद्धि प्राप्त होते ) ६ पृथ्वी इत्यादि पचभूर्ते व त्याची गाय, घट इत्यादि कार्य याच्याविषयी योगी स्वतन होतो, व दुसऱ्याच्या (भूत व तत्वार्याच्या ) म्वाधीन राहत नाही, ही वशित्व सिद्धि, (ही सूक्ष्माच्या ठिकाणी सयम वेत्याने प्राप्त होते ) ७ मूत व भौतिर (भूतकायें) याची जी उत्पत्ति व विनाश त्याचा जो व्यूह ह्मणने यथास्थित रीतीने अवस्थापन त्याविषयी योगी समर्थ होतो, (ही भूताच्या अन्वयाच्या ठिकाणी सयम केल्याने मिद्धि प्राप्त होते ) ८ व योग्याला ज्याविषयी इच्छा उत्पा होने ती त्या विषयींची इच्छा केवल सम्रपानन पूर्ण होणे मणने जसा सास त्याप्रमाणे गुण य तन्मानाचा एक विशेष परिणाम होणे ही कामायसायित्व सिद्धि होय. (हरी गुणाच्या अर्थवत्त्वाच्या ठिकाणी सयम वेत्त्याने सिद्धि प्राप्त होते.) याप्रमाणे योगी ·-- . . पादः ३] सभाष्यं भापानुवादसहितं च । [१५५ सर्व करण्यास जरी समर्थ असला तथापि सूर्याचा चंद्र, व.चंद्राचा सूर्य, याप्रमाणे पदार्थांचा विपर्यास करीत नाही; कारण, पहिले दुसरे योगी जसे वागत होते त्यांच्या अनुरोधानेच हा योगी व्यवहार करितो ( नाहीतर योगी याप्रमाणे विरुद्ध आचरण करूं लागल्यास व्यवहार सुरळीत चालण्याचा मुळीच संभव नाही). याप्रमाणे ही आठ ऐश्वर्ये सांगितली. 'कायसंपत् पुढच्या सूत्रांत सांगावयाची आहे. आतां तद्धर्मानभिघात तो असा,- पृथ्वी ही आपल्या कठिनपणाने योग्याच्या शरीर इत्यादिकांच्या क्रियेप्रत प्रतिबंध करीत नाहीं; व तो दगडांत सुद्धा शिरून बसतो. त्याला उदक भिजवीत नाहीं; अग्नि जाळीत नाहीं; वायु वहनशील खरा परंतु वाहत नाहीं; आकाशाला आवरण घालतां येत नाहीं तथापि योगी आकाशाला सुद्धा आवरण घालितो; व सिद्धपुरुषांना सुद्धा अदृश्य (दिसेनासा ) होतो ॥ ४५ ॥ आता कायसंपत्ति सांगतात, रूपलावण्यवलवज्रसंहननत्वानि कायसंपत् ॥ ४६॥ सूत्रार्य:-रूप, सौंदर्य, बळ व वज्राप्रमाणे शरीरास कठिनपणा ही शरीरसंपत्ति समजावी. भाष्यम्-दर्शनीयः कान्तिमान् अतिशयबलः वज्रसंहननश्चेति ॥ ४६ ॥ भाप्यायः-देखणा, कांतिमान्, अतिशय बलवान् व वज्राप्रमाणे आहे दृढ शरीर ज्य असा योगी होतो. (ही शरीरसंपत्ति होय; पुढील सूत्रांत सांगावयाचें में ग्राह्य त्याच्या ठिकाणी संयम केल्याने ह्या सिद्धी प्राप्त होतात.) ॥ ४६॥ याप्रमाणे भूतजय सांगून आतां इंद्रियनय सांगतात, ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवत्त्वसंयमादिन्द्रियजयः॥१७॥ सूत्रार्यः-ग्रहण, स्वरूप, अस्मिता, अन्वय व अथर्वत्त्व ह्या प्रत्येक इंद्रियाच्या पांच अवस्था आहेत; यांच्या ठिकाणी संयम केल्याने इंद्रियनय होतो. भाप्यम्-सामान्यविशेपात्मा शब्दादि यः, तेप्विन्द्रियाणां वृत्निम्रहणम् । न च तत्सामान्यमात्रग्रहणाकारं कथमनालोचितः स विपयविशेष इन्द्रियेण मनसाऽनु- व्यवसीयेतेति।स्वरूपं पुनः प्रकाशात्मनो बुद्धिसत्वस्य सामान्यविशेषयोरयुतसिद्धा- वयवभेदानुगतः समूद्दो व्यमिन्द्रियम् । तेषां तृतीय रूपमस्मितालक्षणोऽहमारः। तस्य सामान्यस्यन्द्रियाणि विशेपाः । चतुर्थ रूपं व्यवसायात्मकाः प्रकागक्रियास्थिति- शीला गुणाः ।येपामिन्द्रियाणि साहकाराणि परिणामः । पञ्चमं स्वं गुणेषु यदनुगतं पुरुपार्यवत्वमिति । पञ्चखेतप्विन्द्रियरूपेषु ययाक्रमं संपमः । तत्र तत्र जयं कृत्वा (पशरूपजयादिन्द्रियनयः प्रादुर्भवति योगिनः ॥ ४७ ।।

·4 १५६] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [विभूति- भाप्यार्थ:- सामान्य व विशेष यांचे लक्षण पूर्वी (वि० ३ सू० ४४ त) सांगितले. सामान्यविशेषरूप जे शब्द इत्यादि (त्यांचेही स्वरूप पूर्वी (. वि० ३ सू० ४४ त) सांगि- तले.) त्यांना ग्राह्य ह्मणतात . ( हेच इंद्रियांचे विषय होत.) त्या विषयांच्या ठिकाणी जी इद्रियांची वृत्ति हणजे आलोचन (विपयाकार एक प्रकारचा परिणाम) याला ग्रहण ह्मणतात. (हें ग्रहण इंद्रियांचे प्रथम रूप होय.) आतां ग्रहण ह्मणजे इंद्रियवृत्ति सामान्यमात्रविषय' ह्मणता येत नाहीं; कारण, तो विषयगत विशेष जर इंद्रियाने अनालोचित होईल ह्मणजे इंद्रियगोचर होणार नाही तर मग त्या (विषयगत) विशेपाचें मन कसे ग्रहण करील ? (आतां इंद्रियांचे स्वरूप हे द्वितीय रूप होय.) ते स्वरूप झटलें हणजे प्रकाशशील... युद्धिसत्य त्याचे पृथक् सिद्ध (स्वतःसिद्ध) जे सात्विकाहंकाररूप अवयवभेद, त्या ठिकाणी राह- णारा जो सामान्यविशेषरूप समूह ह्मणजे द्रव्य अर्थात् इंद्रिय हे होय. ( त्यांत नील, पीत इत्यादिरूप विशेष व चक्षुष्व इत्यादि सामान्य होय.) इंद्रियांचे तिसरे रूप पटले ह्मणजे अस्मि- तालक्षण अहंकार हा होय; कारण, त्या (अहंकाररूप ) सामान्याचे चक्षु इत्यादि इंद्रियें ही विशेष आहेत. इंद्रियांचे चवथें रूप, निश्चयात्मकबुद्धिरूपाने परिणामास पावलेले, प्रकाश, प्रवृत्ति व स्थिति अशा प्रकारचे आहेत स्वभाव ज्यांचे व अंतःकरणसहित इंद्रिये हा ज्यांचा परिणाम असे सत्व इत्यादि गुण हे होत. (यालाच अन्वय ह्मणतात.) इंद्रियांच्या प्रकृति- गुणांचे ठिकाणी विद्यमान असणारें में पुरुषांचे अर्थवत्त्व (याचीही व्याख्या पूर्वी ४४ व्या सूत्रांत केली ) हे इंद्रियांचें पांचवें रूप होय. या इंद्रियांच्या पांचही रूपांच्या ठिकाणी क्रमाक्रमाने संयम करावा. त्या त्या रूपास संयमानें स्वाधीन केल्याने योग्याला इंद्रियजय सिद्ध होतो. ( मग वत्साच्या अनुरोधाने चालणान्या गायीप्रमाणे योग्याच्या संकल्पाच्या अनुरोधाने वागण्याचे इंद्रियांचे स्वभाव होतात)॥ ४७ ॥ आतां इंद्रियजयापासून होणाऱ्या सिद्धी सांगतात,- ततो मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधानजयश्च ॥ १८ ॥ मूत्रार्थः-इंद्रियनय झाल्याने शरीराला मनाप्रमाणे गति प्राप्त होते, शरीरावांनून इंद्रिये आपली कायें करितात व सर्व जग वश होतें. भाप्यम्-कायस्यानुत्तमो गतिलाभो मनोजयित्वं विदेहानामिन्द्रियाणामभि- भेतदेशकालविपयापेक्षो रत्तिलाभो विकरणभावः सर्वप्रकृतिविकारवशित्वं प्रधान जप इत्येतास्तिस्रः सिद्धयो मधुमतीका उच्यन्ते । एताच करणपञ्चकरूपजयादधि- गम्यन्ते ॥४८॥ भाप्पार्थः-(इंदियनय भाल्याने योग्यास ) मनोनवित्व ह्मणने योगिशरीरास अतिशय शीमगतीची प्राप्ति होते; (ही संयमाने कर्मेंद्रियांस निकिल्याने सिद्धि प्राप्त होते.)

·. पादः३] सभाप्यं भापानुवादसहितं च । [१५७ विदेह (स्थूलदेहसंपर्करहित) जी सर्व इंद्रिये त्यांना इष्ट जे देश, काल व विषय यांना सोडून न राहणारा जो इंद्रियवृत्तिलाम, अर्थात् व्यापकपणा ह्यास विकरणंभाव ह्मणतात.. व सर्व प्रकारच्या प्रकृतींचें ( सत्वादिगुणांचे) व त्यांच्या विकारांचे आपल्या मनाप्रमाणे वागणे ह्यास प्रधानजय ह्मणतात. मनोजवित्व, विकरणभाव व प्रधानजय ह्या तीन सिद्धीस मधुप्र- तीक अशी संज्ञा आहे. ह्या तीन सिद्धी, इंद्रियांच्या ग्रहण इत्यादि पांचही रूपांस संयमाने स्वाधीन केल्याने प्राप्त होतात ॥ ४८ ॥ ग्राह्य व ग्रहण यांच्या संयमापासून होणाऱ्या सिद्धी सांगून आतां ग्रहीतृसंयमा- पासून होणाऱ्या सिद्धी सांगतात,- सत्वपुरुपान्यताख्यातिमात्रस्य सर्वभावाधिष्ठातृत्वं सर्वज्ञातृत्वं च ॥ ४९ ॥ सूत्रार्थ:-बुद्धि व पुरुष हे दोघे भिन्न आहेत असें भेदज्ञान ज्याला झाले आहे अशा योग्याला गुण व त्यांचे परिणाम यांचे स्वामिपण व सर्वज्ञत्व ही प्राप्त होतात. भाष्यम्-निर्दूतरजस्तमोमलस्य बुद्धिसत्वस्य परे वैशारद्ये परस्यां वशीका- रसंज्ञायां वर्तमानस्य सत्वपुरुपान्यताख्यातिमात्ररूपमतिष्ठस्य सर्वभावाधिष्ठातृत्वं, सर्वात्मानो गुणा व्यवसायव्यवसेयात्मका: स्वामिनं क्षेत्रज्ञ मत्यशेपदृश्यात्मत्वेनोप- स्थिता इत्यर्थः । सर्वज्ञातृवं सर्वात्मनां गुणानां शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मत्वेन व्यव- स्थितानामकमोपास्टै विवेकज ज्ञानमित्यर्थः । इत्येपा विशोका माम सिद्धिः । यां माप्य योगी सर्वज्ञः क्षीणक्लेशवन्धनो वशी विहरति ॥ ४९ ॥ भाष्यार्थ:-( पूर्वी जो स्वार्थसंयम ह्मणने चित्प्रतिबिवाचे ठिकाणी संयम सांगितला, त्या स्वार्थसंयमाने चित्ताचे सर्व मल धुऊन गेल्यामुळे त्याला अतिशय प्रसन्नता प्राप्त होऊन ते परवंशीकार नावाच्या वैराग्यांत स्थित होते; त्यामुळे सत्व मणने बुद्धि व पुरुष हे दोघे पर- स्परांहून अगदी भिन्न आहेत अशा विवेकख्यातीच्याच ठिकाणी केवल संयम करणारे अशा चित्तास"सर्वभावाधिष्ठातृत्व प्राप्त होते. याचा अर्थ असा की, सर्वात्मे हाणने कारणात्मक व तद्विषयात्मक जे गुण हे आपला स्वामी जो आत्मा त्याप्रत केवल संकल्पमात्रानेच संपूर्ण भोग्यवस्तूंच्या आकारानें परिणत होऊन प्राप्त होतात. ( ही क्रियैश्वर्यसिद्धि सांगितली.) व असेंच योग्यास सर्वज्ञातृत्व प्राप्त होते. याचा अर्थ असा की, सर्वात्मे झणने सर्व पुरुष यांच्या भूत, वर्तमान व भविष्यरूप ने धर्म, तद्विशिष्ट गुणांचे एकदाच विवेकजनांवाचें ज्ञान (यथार्थसाक्षात्कार ) होणे याला सर्वज्ञातृत्व झणतात. हीच विशोका नांवाची सिद्धि ·१५८] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [विभूति- होय; ह्मणजे जी प्राप्त झाली असतां योगी सर्वज्ञ, क्षीण झाली आहेत क्लेशरूप बंधनें ज्याची ह्मणूनच शोकरहित असा व स्वतंत्र होऊन खुशाल आनंदाने विहार करितो ।। ४९ ॥ आतां विनेकख्यातीपासून होणारी मुख्य सिद्धि सांगतात, तदैराग्यादपि दोपवीजक्षये कैवल्यम् ।। ५० ॥ सूत्रार्थ:-विशोकादिसिद्धीविषयीं सुद्धां ज्या वेळेस वैराग्य उत्पन्न होते त्या वे- केस अविद्यादि दोपवीजें नाहींतशी झाल्यामुळे कैवल्य (मोक्ष ) प्राप्त होते. भाप्यम्-यदास्यैवं भवति क्लेशकर्मक्षये सत्वस्यायं विवेकप्रत्ययो धर्मः सत्वं च हेयपक्षे न्यस्तं पुरुपश्चापरिणामी शुद्धोऽन्यः सत्वादित्येवमस्य ततो विरज्यमानस्य यानि क्लेशवीजानि दग्धशालिवीजकल्पान्यप्रसवसमर्थानि सह मनसा प्रत्यस्तं. ग- च्छन्ति तेषु मलीनेपु पुरुषः पुनारदंतापत्रयं न भुक्ते । तदेतेषां गुणानां मनसि कर्म- लेशविपाकस्वरूपेणाभिव्यक्तानां चरितार्यानाममतिप्रसवे पुरुपस्यात्सन्तिको गुण- वियोगः कैवल्यम् । तदा स्वरूपमतिष्ठा चितिशक्तिरेव पुरुष इति ॥ ५० ॥ भाप्यार्थ:-जेव्हां योग्याला क्लेश व कर्म यांच्या क्षयाविषयी असा विचार मनांत येतो की, सत्वाचा ( बुद्धीचा ) विवेकप्रत्यय ( विवेकख्याति ) हा धर्म ( स्वभाव ) आहे, सत्व हे दुःखपक्षांत मानिलें आहे; व आत्मा हा परिणामशून्य (नित्य ), शुद्ध, सत्वाहून मिन्न आहे; याप्रमाणे विचार करणान्या योग्याला परवैराग्य प्राप्त होऊन त्याची सर्व क्लेश- रूप बीने जळालेल्या बीजांप्रमाणे ज्ञानाग्नीने दग्ध होऊन व पुनः उत्पन्न होण्याविषयी असमर्थ होऊन सुद्धा ती आपल्या कारणांमध्ये लीन होतात. ती लीन झाली ह्मणने पुरुष पुनः आधिभौतिक इत्यादि तापत्रय मोगीत नाही. त्या वेळेस ( परवैराग्यावस्थेत) मनामध्ये क्लेश व कर्म यांच्या विपाकस्वरूपाने अभिव्यक्त झालेले, समाप्त आहे पुरुषार्थ ज्यांचा असे जे संस्काररूप सत्वादिगुण त्यांची पुनः उत्पत्ति न झाल्यामुळे पुरुषास अत्यंत गुणवियोग होऊन कैवल्य ह्मणने मोक्षरूप सिद्धि योग्यास प्राप्त होते. त्या वेळेस चितिशक्ति स्वस्वरूपानेच अंसते; तोच पुरुष (आत्मा) होय ॥ ५० ॥ आतां ह्या मोक्षाख्य सिद्धीमध्ये येणान्या विघ्नांच्या नाशाचा उपाय सांगतात;- ·पादः३] सभाप्यं भापानुवादसहितं च । [१५९ भाष्यम् चत्वारः खल्वमी योगिनः प्रथमकल्पिको मधुभूमिकः प्रज्ञाज्योतिरति- क्रान्तभावनीयश्चेति । तत्राभ्यासी प्रवृत्तमात्रज्योतिः प्रथमः । ऋतंभरमशो द्वितीयः। भूतेन्द्रियजयी तृतीयः सर्वेषु भावितेपु भावनीयेपु कृतरक्षावन्धः कृतंकर्तव्यसाधनादि- मान् । चतुर्थो यस्त्वतिक्रान्तभावनीयस्तस्य चित्तप्रतिसर्ग एकोऽर्थः । सप्तविधा. अस्य पान्तभूमिप्रज्ञाः । तत्रमधुमती भूमि साक्षात्कुर्वतो ब्राह्मणस्य स्थानिनोदेवाः सत्त्वशुद्धि- मनुपश्यन्तः स्थानरुपनिमन्त्रयन्ते भो इहास्यतामिह रम्यतांकमनीयोऽयं भोगः कमनी- येयङ्कन्या,रसायनमिदंजरामृत्यू वाधते,वैहायसमिदं यानममी कल्पद्रुमाः, पुण्या मन्दा- किनी,सिद्धा महर्पय उत्तमा अनुकूला अप्सरसो, दिव्ये श्रोत्रचक्षुपी, बज्रोपमा कायः, स्वगुणैः सर्वमिदमुपार्जितमायुष्मता, प्रतिपद्यतामिदमक्षयमजरममरस्थानं देवानां मियम्' इत्येवमभिधीयमानः सङ्गदोपान् भावयेत् 'घोरेपु संसारागारेषु पच्यमानेन मया जननमरणान्धकारे विपरिवर्तमानेन कथञ्चिदासादितः क्लेशतिमिरविनाशो योगमदी- पस्तस्य चैते तृष्णायोनयो विषयवायवः प्रतिपक्षाः। स खल्वहं लब्धालोकः कथम- नया विपयमृगतृष्णया वञ्चितस्तस्यैव पुनः प्रदीप्तस्य संसारानेरात्मानमिन्धनीकु- ामिति । 'स्वस्ति वः स्वमोपमेभ्यः कृपणजनमार्थनीयेभ्यो विपयेभ्यः' इत्येवान्नि- श्चितमतिः समाधिम्भावयेत्सङ्गमकृत्वा स्मयमपि न कुर्याद । 'एवमहन्देवानामपि प्रार्थनीयः' इति । स्मयादयं सुस्थिपन्यतया मृत्युना केशेपुगृहीतमिवात्मानं न भाव- यिष्यति । तथा चास्य छिद्रान्तरप्रेक्षो नित्यं यत्नोपचर्यः प्रमादो लब्धविवरः क्ले.. शानुत्तम्भयिष्यति, ततः पुनरनिष्टमसङ्गः । एवमस्य सङ्गस्मयाचकुर्वतो भावितोऽर्यो दृढो भविष्यति भावनीयथार्थोऽभिमुखीभविष्यतीति ॥ ५१ ।। भाष्यार्थः-प्रथमकल्पिक, मधुभूमिक, प्रज्ञाज्योति व अतिक्रांतभावनीय असे चार प्रकारचे योगी आहेत. त्यांपैकी १ जो नुक्ताच अभ्यास करण्यास लागलेला असून ज्यास शुद्धतत्त्वाच्या ज्ञानाची प्रवृत्ति मात्र झाली आहे तो प्रथमकल्पिक योगी होय. २ ज्यास ऋतंभरा नांवाची प्रज्ञा प्राप्त झाली असते तो मधुभूमिक योगी; याला ऋतंभरप्रज्ञ असें- ही ह्मणतात. ३ ज्याच्या स्वाधीन पंचभूतें व इंद्रिये झाली असतात अर्थात् नो भूतनयी व इंद्रियनयी तो प्रक्षाज्योति योगी; त्याने सर्व भावित ह्मणने उत्पादित जे निर्वितर्कादि योग त्यांविषयी रक्षारूप वंध केला असतो व सर्व मावनीय झणजे उत्पादनीय जे विशोका- दिसिद्धि इत्यादिकांस आरंभ करून ते असंप्रज्ञातसमाधीपयंत योग, त्यांविषयी सर्व प्रकारचे उपाय केलेले असतात. ४ आतां नो चवथा अतिक्रांतमावनीय झणून योगी, सांगितला त्याचे असंप्रज्ञातसमाधीने. चित्तविलय करण्याचे मात्र एक काम ·- . १६० ] पातञ्जलयोगमूत्रम् । [ विभूति- उरले असते. त्याच्या सात प्रकारच्या प्रांतभूमिप्रज्ञा झणजे असंप्रज्ञातसमाधीपर्यंत जाऊन पोहोचण्यास सात भूमिका ( अवस्था ) आहेत; त्यांतील मधुमतीनामक दुसऱ्या भूमीप्रत साक्षात् करीत असतां ह्मणने माझी ही हल्ली मधुमती भूमिका आहे असा अनुभव घेत असतां योग्यास, त्याच्या चित्तशुद्धीची परीक्षा पाहणारे असे महेंद्र इत्यादिक देव आपल्या जवळ येण्याविषयी अशा तन्हेनें निमंत्रण (बोलावणे ) करितात की, 'हे योगिपुरुष ! येथे वसा, येथे क्रीडा करा, हा सुंदर भोग, ही सुंदर कन्या, हे जरा व मृत्यु दूर करणारे रसायन (औपध), हे आकाशांत गमन करणारे यान (विमान ),हे कल्पवृक्ष (कल्पिलेलें देणारी झाडे),ही पुण्यदायक मंदाकिनी (आकाशगंगा) नदी, हे सर्व सिद्ध, महर्पि, ह्या सुंदर व अनुकूल शा अप्सरा ( स्वर्वेश्या ), हे दिव्य ( स्वर्गातील) विषयांचे ग्रहण करण्यास समर्थ असे कान व ढोळे, हा वज्रासारखा सुदृढ असा देह; याप्रमाणे हे सर्व आपण कुशल पुरुषाने आपल्या गुणांनी संपादन केलें; ह्या स्वर्गलोकांत आपण येऊन यांचा स्वीकार करा; अविनाशी, सदा नवीन व देवांना प्रिय अशा प्रकारचे हे स्वर्गस्थान आहे. याप्रमाणे त्यांनी निमंत्रण करितांना भाषण केले असतां योग्याने त्या वेळेस विप- यांचे ठिकाणी प्रीति केली असतां काय काय अनर्थ होतील याचा विचार करावा. तो विचार असा,-'अरे या घोर संसाररूप अग्नीमध्ये माजत राहणारा, जननम- रणरूप काळोखांत भटकत फिरणारा अशा म्यां मोठ्या प्रयासानें क्लेशरूप अंधकाराचा नाश करणारा असा योगरूप मोठा दीप संपादन केला; त्या योगप्रदीपाचे हे तृप्णा- हेतूनें उत्पन्न होणारे विषयरूप वायु शत्रु (नाशक) आहेत. ( असे मला धड- धडीत कळ्त आहे) व ज्याने ज्ञानप्रकाश संपादन केला आहे असा मी ह्या विषय- मृगतृष्णेनें फसला जाऊन पुनः त्याच प्रदीप्त झालेल्या संसाराग्नीमध्ये कसा देह जाळून घेईन ? ' याप्रमाणे विचार करून निमंत्रण करण्यास आलेल्या पुरुषांस, ' या स्वमतुल्य व शुदननप्रार्थनीय अशा विपयांपासून तुमचेंच कल्याण असो; ( मला त्याची काही इच्छा नाहीं;)' असा निरोप द्यावा. याचप्रमाणे नेहमी बुद्धीचा निश्चय ठेवून समाधिनिष्ठ व्हावे व दिव्य विषयांच्या ठिकाणी प्रीति न करितां याप्रमाणे मी देवांना मुद्धां प्रार्थना कर ण्याला योग्य आहे' असे आश्चर्यही मानू नये. आश्चर्य मानिल्यापासून योगी हा आपणास नित्य समनल्यामुळे मृत्यूनें आपणांला केशांचे ठिकाणी धरून चालविलें आहे' असें तो आप- णास समनणार नाही. त्यानंतर छिद्रान्वेपी (न्यून कोठे पडत आहे अशी वाट पाहणारा), नित्य ज्याना प्रतिकार केला पाहिने असा प्रमाद अवकाश सांपडल्याबरोबर देशांप्रत उत्पत करील त्यानंतर पुनः अनिष्ट प्रसंग येणार..याप्रमाणे योग्याने संग (प्रीति) यस्मय (आधर्य अथवा गर्ष) न केला तर तो ज्या अर्थानी भाषना करीत आहे तो अर्थ होईल व तो ज्या अपांगी मापना करणार आहे तो अर्थ अभिमुगा (प्रत्यक्ष) होईल॥११॥ .

·पादः ३ ] सभाष्यं भापानुवादसहितं च । [१६१ आतां रागनिवृत्तीकरितां सर्वज्ञतासाधक असा दुसरा संयमविषय सांगतात,- क्षणतत्कमयोः संयमाद्विवेकजं ज्ञानम् ।। ५२ ॥ सूत्रार्थ:-क्षण व त्यांचा पूर्वापर क्रम यांच्या ठिकाणी संयम केला असतां योग्याला विवेकज्ञान प्राप्त होते. भाष्यम् यथापकर्षपर्यन्तन्द्रव्यं परमाणुरेवम्परमापकर्षपर्यन्तः कालः क्षणः। यावता वा समयेन चलितः परमाणुः पूर्वदेशं जह्यादुत्तरदेशमुपसंपद्येत स कालः क्षणः । तत्मवाहाविच्छेदस्तु क्रमः । क्षणतत्क्रमयोर्नास्ति वस्तुसमाहार इति बुद्धिसमा- हारो मुहूर्ताहोरात्रादयः। स खल्वयं कालो वस्तुशून्यो बुद्धिनिर्माणः शब्दज्ञानानुपाती लौकिकानां व्युत्थितदर्शनानां वस्तुस्वरूप इवावभासते । क्षणस्तु वस्तुपतितः क्रमा- वलम्बी, क्रमश्च क्षणानन्तर्यात्मा तङ्कालविदः काल इत्याचक्षते योगिनः । न च द्वौ क्षणी सह भवतः । क्रमश्च न द्वयोः सहभुवोरसम्भवात्पूर्वस्मादुत्तरस्य भाविनो यदा- नन्तर्यणस्य स क्रमस्तस्माद्वर्तमान एवैकः क्षणो न पूर्वोत्तरक्षणाः सन्तीति तस्मा- नास्ति तत्समाहारः । ये तु भूतभाविनः क्षणास्ते परिणामान्विता व्याख्येयास्ते- नैकेन क्षणेन कृत्स्लो लोकः परिणाममनुभवति तत्क्षणोपारूढाः खल्बमी सर्वे धर्मा- स्तयोः क्षणतत्क्रमयोः संयमात्तयोः साक्षात्करणन्ततश्च विवेकजं ज्ञानम्मादुर्भवति ।। तस्य विपयविशेप उपक्षिप्यते ॥५२॥ भाष्यार्थ:- जसा मृत्तिकादि द्रव्यांचा अगदी शेवटचा सूक्ष्म भाग परमाणु; या- प्रमाणे कालाचा अगदी शेवटचा सूक्ष्म भाग क्षण हा होय. अथवा परमाणएवढ्या देशाच्या पूर्वभागास सोडून उत्तरभागास जाण्यास जेवढा काल लागतो; तेवढ्या कालास अशी संज्ञा आहे आणि त्यांची (क्षणांची) जी निरंतर परंपराह्मणने त्यांत अविरलपणा त्यास क्रम असें ह्मणतात. क्षण व त्यांचा क्रम यांचा वस्तुभूत समाहार (समुदाय ) नाही ह्मणून मुहूर्त, अहोरात्र इत्यादि बुद्धिकल्पित समाहारच आहेत. आतां तो काल जर विचार करून पाहिला तर काहीएक वस्तु नाही व केवल बुद्धिकल्पित आहे आणि केवल शब्दाने मात्र ज्याचे ज्ञान होते असा विकल्पकोटीत आहे, तथापि भ्रांत लोकांना तो वस्तुमून असा भासतो. आतां क्षण जर घेतला तर तो वस्तुकोर्टीमध्ये आहे; कारण, तो मात्रा आश्रय करून असतो; आणि क्रम ह्मणने क्षणांचा अविरलपणारूप आहे ह्मणून कालतत्त्ववेत्ते योगी त्याप्रत काल असें ह्मणतात. दोन क्षण कधीही बरोबर असत नाहीत; व क्रम दोहोंचा होत नाहीं; कारण, दोन क्षणांचा एकदम - होण्याचा मुळीच असंभव आहे. पूर्व क्षणा- पासून उत्तरक्षणापर्यंत नो निरंतरपणा त्याला क्रम ह्मणतात. याकरितां वर्तमानकाळी .. . क्षण' ·१६२] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ विभूति- एकच क्षण असतो, त्याच्या पूर्वीचे व पुढचे क्षण असत नाहीत. ह्मणून त्यांचा मुहूर्त इत्या- दिरूप समाहार नाही. आतां जे वर्तमानाच्या पहिले व पुढचे क्षण ते सर्वही सर्व वस्तूंच्या परिणामास आधार आहेत; कारण, एकदाच वार्द्धक्य इत्यादिक परिणाम दृष्ट नाहीत; ह्मणून क्षणपर्यायकालत्व त्यांना असल्यामुळे ते परिणाम हेतु आहेत अशी (कैवल्यपा- दांतील ३३ व्या सूत्रांत ) व्याख्या करावी. त्यामुळे एकेक क्षणाने संपूर्ण लोक परिणामास पावतात; कारण, सर्व पदार्थ एकेक क्षणोपारूढ झालेले आहेत. त्या क्षण व क्षणांच्या क्रमाच्या ठिकाणी संयम केल्याने क्षण व त्यांच्या क्रमाचा साक्षात्कार होतो; त्यानंतर विवेकज ह्मणने विवेकख्याति नांवाचे ज्ञान प्रकट होतें ॥५२॥ आतां त्या सर्व विषयक अशा विवेकख्यातीचे एक उदाहरण सांगतात, जातिलक्षणदेशैरन्यतानवच्छेदात्तुल्ययोस्ततः प्रतिपत्तिः ॥५३॥ सूत्रार्थ:-जाति, लक्षण व देश या तीन कारणांनी सुद्धा ज्या दोन सारख्या पदा- र्थांचे भिन्नपणाने ज्ञान होत नाहीं; त्यांचे भेदज्ञान होण्याकरिता क्षण अथवा त्यांचा पूर्वापर जो क्रम त्यांच्या ठिकाणी संयम केला असतां भेदज्ञान होते. भाष्यम्-तुल्ययोर्देशलक्षणसारूप्ये जातिभेदोऽन्यतायां हेतुर्गौरियं बडवेय- मिति । तुल्यदेशजातीयत्वे लक्षणमन्यत्वकरकालाक्षी गौः, स्वस्तिमती गौरिति । द्वयोरामलकयोर्जातिलक्षणसारूप्याद्देशभेदोऽन्यत्वकर इदम्पूर्वमिदमुत्तरमिति ! यदा तु पूर्यमामलकमन्यव्यग्रस्य ज्ञातुरुत्तरदेशे उपाययते तदा तल्यदेशत्वं पूर्वमेतदुत्तरमे- तदिति पविभागानुपपत्तिः । असंदिग्धेन च तत्त्वज्ञानेन भवितव्यमित्यत इदमुक्तं ततः प्रतिपत्तिविवेकजज्ञानादिति । कथं पूर्वामलकसहक्षणो देश उत्तरामलकसह- क्षणाद्देशाद्भिन्नस्तै चामलके स्वदेशक्षणानुभवभिन्ने अन्यदेशक्षणानुभवस्तु तयोर- न्यत्यहेनुरिति । एतेन दृष्टान्तेन परमाणोस्तुल्यनातिलक्षणदेशस्य पूर्वपरमाणुदे- शसहक्षणसाक्षात्करणादुत्तरस्य परमाणोस्तद्देशानुपपत्तौ उत्तरस्य तद्देशानुभवो भिन्नः सहक्षणभेदात्तयोरीश्वरस्य योगिनोऽन्यत्वात्ययो भवतीति । अपरे तु वर्णयन्ति, येऽन्त्या विशेपास्तेऽन्यताप्रत्ययं कुर्वन्तीति । तत्रापि देशलक्षणभेदो मूर्तिच्यवधिजातिभेदशान्यत्वहेतुः । क्षणभेदस्तु योगिबुद्धिगम्य एवेति । अत उक्तम् । 'मूर्तिव्यवधिनातिभेदाभावानास्ति मूलपृथक्त्वम् ' इति वार्पगण्यः ।। ५३ ॥ माप्यार्थ:-दोन पदायांच्या देश व लक्षणांचा नर सारसेपणा असला तर त्या ठिकाणी भेद दाखविण्याला नातिमेद कारण असतो; नसें, ही गाय, ही घोटी, इत्यादि. दोन पदायांना देश व नाति नर समान असली तर त्या ठिकाणी लक्षण हे भेद पहम्पाला ·पादः ३] सभाष्यं भाषानुवादसहितं च । कारण होते; उदाहरण, 'काळ्या डोळ्यांची गाय, कल्याणयुक्त गाय,' इत्यादि. दोन आवळ्यांची जाति व लक्षणं यांचा सारखेपणा असला तर त्या ठिकाणी भेद घडण्याला देशभेद कारण असतो; जसें, हे पूर्वेच्या बाजूचे, हे उत्तरेच्या बाजूचें, इत्यादि. आतां ज्या वेळेस योग्याच्या ज्ञानाच्या जाणण्याची इच्छा करणाऱ्या कोणीएक पुरुषानें पूर्वेस असणारा आवळा दुसऱ्या एका अन्यविषयाच्या ठिकाणी व्यग्र झालेल्या योग्याच्या उत्तरदिशेस आणून ठेविला; (नंतर तो पुनः तेथून काढला अथवा लपवून ठेविला; ) त्या वेळेस दोन्ही आवळ्यांचा तुल्य देश असल्यामुळे हा पूर्वेकडचा व हा उत्तरेकडचा असा विवेक करितां येणार नाही. आणि तत्त्वज्ञानांत ह्मणने कोणत्याही प्रकारचा संशय नसला पाहिजे; मणून हें हटले की, त्यानंतर विवेकजज्ञानापासून विवेकानें पुरुषाचा साक्षात्कार होतो.' आतां संयमानें विवेकज्ञान होते हे कसे? याचे समाधान असे की, पूर्वेकडच्या आवळ्याच्या क्षणा- बरोबरचा जो देश तो उत्तरेकडच्या आवळ्याच्या क्षणाबरोबरच्या देशाहून भिन्न आहे झणून स्वदेशलक्षणप्राप्तीने ते दोन्ही आवळे भिन्न आहेत. आतां त्यांना जो अन्यदेश- क्षणानुभव तो त्यांच्या भेदाला कारण आहे. ह्या आवळ्यांच्या दृष्टांताने तुल्य आहेत जाति, लक्षण व देश ज्याचे अशा परमाणूच्या पूर्व परमाणुदेशाबरोबरचा जो क्षण त्याच्या सा- क्षात्काराने उत्तरेच्या परमाणूला त्या देशाची अनुपपत्ति आल्यामुळे उत्तरेच्या परमाणूला त्या देशाचा अनुभव भिन्न आहे; कारण, त्या दोघांच्या बरोबरच्या क्षणांचा भेद असल्या- मुळे त्यांमध्ये समर्थयोग्यास भेदप्रत्यय होतो. याविषयी वैशेषिक असें ह्मणतात की, नित्यद्रव्यवृत्ति जे अंत्य विशेष ते परमाणूंच्या ठिकाणी सुद्धा अन्यत्वप्रत्यय करितात.' त्या मतांतही देशलक्षणभेद आणि संस्थान, व्यवहितता व जाति यांचा भेद अन्यप- णाला कारण आहे. आतां क्षणभेद हा योगीश्वरबुद्धीनेच गम्य आहे. ह्मणूनच, 'नित्यद्रव्यांच्या ठिकाणी मूर्तिव्यवधिनातिभेद नाही ह्मणून मूलद्रव्यांच्या (नित्यद्रव्यांच्या) ठिकाणी पृथक्त्व ह्मणजे विशेष पदार्थ नाही' असें वार्पगण्य आचार्याचे मत आहे ॥१३॥ आतां विवेकजज्ञान मोक्षोपयोगी आहे असे सांगतात,- तारकं सर्वविषयं सर्वथाविषयमक्रमं चेति विवेकजं ज्ञानम् ॥५॥ सूत्रार्थः-पूर्वसूत्रांत सांगितल्याप्रमाणे संयम करीत गेले असतां शेवटच्या भूमिकेत उत्पन्न झालेलें ज्ञान योग्याला संसारसमुद्रांतून तारित, ह्मणून त्याला तारक असे नांव आहे. त्यायोगाने सर्व वस्तूंच्या सर्व प्रकारच्या अवस्था, क्रम वगैरे समजण्यांत येतात. भाप्यम्-तारकमिति स्वमतिभोत्यमनौपदेशिकमित्यर्थः । सर्वविपयं नास्य किंचिदविपयीभूतमित्यर्थः । सर्वधाविपयमतीतानागतमत्युत्पन्नं सर्वं पर्यायः सर्वथा जानातीत्यर्थः । अक्रममित्येकक्षणापालं सर्वे सर्वथा गृहातीत्यर्थः । एतद्विवेकनं ·. - १६४ ] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [विभूति- ज्ञानं परिपूर्णमस्यैवांशो योगप्रदीपो. मधुमती भूमिमुपादाय यावदस्य परिसमा- प्तिरिति ॥ 'प्राप्तविवेकजज्ञानस्याप्राप्तविवेकजज्ञानस्य वा ॥५४॥ भाप्यार्थः-लौकिकसामग्रीवांचूनच प्राप्त झालेले, व सत्वपुरुष यांच्या भेदज्ञाना- च्या ठिकाणी व क्षणतत्क्रमांच्या ठिकाणी संयम केल्याने उत्पन्न झालेलें में यथार्थज्ञान- सामर्थ्य त्यांस प्रतिमा ह्मणतात. त्या प्रतिभेपासून में उत्पन्न होणारे तें स्वप्रतिमोत्य, त्यालान संसारापासून तरून नेण्याची योग्यता असते; झणून स्वप्रतिभोत्थ ज्ञानच तारकशब्दाचा अर्थ आहे; कारण, ते दुसऱ्याने शिकवून आलेलं नसते. आणि ते पुनः सर्वविषयसंबंधी ज्ञान असते; ह्मणने याला अमुक वस्तु माहीत नाही असे होत नाही. पुनः तें ज्ञान सर्व प्रकारच्या वस्तूंचे ह्मणने भूत, भविष्यत् व वर्तमान या कालांत असणाऱ्या सर्व वस्तूंचे असते; ह्मणने त्या त्या वस्तूच्या ठिकाणी असणारे ने विशेष त्या संपूर्ण विशेषांसुद्धां वस्तूंप्रत योगी जाणतो असा अर्थ.अक्रम या शब्दाचा अर्थ, एका क्षणींचबुद्धीच्या ठिकाणी सर्व वस्तू वर्तमान झाल्यामुळे योगी सर्व वस्तूंप्रत त्यांच्या सर्व विशेषांसुद्धां ग्रहण करितो असा अर्थ. असें में ज्ञान त्याला विवेकजज्ञान ह्मणतात. ते परिपूर्ण असते; ह्मणने ते इतके की, त्या विवेकज ज्ञानाच्याच एका अंशानें योगप्रदीप सिद्ध होतो की जो योगप्रदीप एकदा प्रज्वलित झाला ह्मणने ( मागे ५१ व्या सूत्रांत सांगितली जी ऋतंभराप्रज्ञा नांवाची द्वितीय भूमि व ज्या मूमिकेत योग्यास मधुभूमिक असें मटलें आहे ती मधुमती नांवाची भूमिका होय; त्या ) मधुमती- भूमिकेपासून ते थेट संप्रज्ञात समाधीपर्यंत तो राहतो. (द्वितीय मधुमती मूमिकेपासून ते संप्र- ज्ञात समाधीपर्यंत ज्या भूमिका ( अवस्था ) त्यांना योगप्रदीप अशी या. शास्त्रांतील संज्ञा होय.) ॥ ५४॥ आतां अशी शंका येते की, ह्या ज्या सिद्धी सांगितल्या यांच्या प्राप्तीनंतरच मोक्ष प्राप्त होतो किंवा यांच्या प्राप्तीवांचून सुद्धा मोक्ष प्राप्त होतो ? याचे समाधान पुढील सूत्रांत सांगतात,- सत्वपुरुपयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यमिति ॥ ५५ ॥ सूत्रार्थ:-बुद्धि व पुरुष यांची सारसी शुद्धि झाली असतां योग्याला मोक्ष प्राप्त होतो. भाप्यम्-यदा नि तरजस्तमोमलं बुद्धिसत्वं पुरुपस्यान्यतामत्ययमात्राधि- कारं दग्यालेरावीनं भवति तदा पुरुषस्य शुद्धिसारूप्यमिवापन्नं भवति, तदा पुरुष- स्योपचरितभोगाभावः शुद्धिः । एतस्यामवस्थायां कैवल्यं भवति । ईश्वरस्यानीश्व- रस्य या विवेकजशानभागिन इतरस्य या । न हि दग्धशवीजस्य ज्ञाने पुनरपेक्षा कानिदस्ति । सत्वशुदिद्वारेणतत्समाधिनमैश्वर्यं च ज्ञान चोपत्रान्तम् । परमार्थतस्तु मानादर्शनं निवर्तते तस्मिन्नित्ते न सन्त्युत्तरे देशाः । लेवाभायात्कर्मविपाकाभाव- ·पादः३] सभाष्यं भाषानुवादसहितं च । [१६५ श्ररिताधिकाराचैतस्यामवस्थायां गुणा न पुरुषस्य पुनर्दृश्यत्वेनोपतिष्ठन्ते तत्पुरुषस्य कैवल्यं, तदा पुरुषः स्वरूपमात्रज्योतिरमलः केवली भवति ५५ ॥ भाप्यार्थ:-ज्या वेळेस चित्तरूप सत्वाचा रजोमल व तमोमल सर्व नष्ट होऊन जाऊन केशरूपसंसारवीजें जळून गेल्यामुळे केवल विवेकल्यातिज्ञानाविषयी मात्र अधि- कार राहतो त्या वेळेस ते शुद्धिगुणामुळे पुरुषाच्या स्वरूपासारखे दिसू लागते. त्या वेळेस पुरुषाला ( भोग हा बुद्धिधर्म असल्यामुळे तो बुद्धीच्याच ठिकाणी असणारा खरा परंतु साचा अविवेकानें पुरुषावर आरोप झालेला आहे; त्या) आरोपित प्रत्ययविशेषरूप मोगाचा मुद्धां अमाव होतो; (कारण, जीवन्मुक्तदशेत विवेकामुळे तसा सुद्धां पुरुषास भोग असत नाही.) हीच पुरुषाची शुद्धि होय. ह्या शुद्धिसाम्यावस्थेमध्ये पुरुषास मोक्ष प्राप्त होतो; मग तो पुरुष पूर्वी सांगितलेल्या संयमांच्या योगानें ज्ञानशकीने व क्रियाशकाने युक्त झालेला असो अथवा नसो; किंवा विवेकज्ञानवान् असो अथवा नसो. कारण, एकदा क्लेश- बीजे दग्ध झाल्यानंतर मग पुरुपाला ज्ञानाविषयी काहीएक अपेक्षा ( गरज) नसते. मम मध्ये सिद्धीचे कशाकरितां कथन केलें ह्मणाल तर, बुद्धिसत्वाची शुद्धि होऊन त्या द्वाराने त्या उपयोगी आहेत ह्मणून. समाधीपासून उत्पन्न होणाऱ्या अणिमा इत्यादि सिद्धी व विवेकज्ञानापर्यंत ज्ञान सांगितले. वस्तुतः सत्वपुरुपान्यताज्ञानापासूनच अज्ञानाची निवृत्ति होते. अज्ञाननिवृत्ति झाल्यावर मग पुढे क्लेश असत नाहीत; क्लेश नष्ट झाल्यामुळे कर्मविपाक असत नाहीं; झणून सर्व कर्तव्यता समाप्त होते. ह्या अवस्थेमध्ये गुण पुनः पुरुपाला भोग्यत्वेकरून उपस्थित होत नाहीत. हाच पुरुपाला मोक्ष होय. त्या वेळेस पुरुष (चित्तज्योतीचा ) वियोग झाल्यामुळे केवल स्वरूपमात्र ज्योति ह्मणूनत्र दुःखादिप्रतिबिंबरूपमलरहित असा होत्साता मुक्त होतो ॥ ५५ ॥ इति श्रीवेदव्यासकृतभाप्यसहिते टिप्पण्यादियुतभापान्तरोपेते च पातञ्जले सांख्यमवचने योगशास्त्रे विभूतिपादः समाप्तः ॥ ३ ॥ " ·ॐतत्सत्परमात्मने नमः। पातञ्जलयोगसूत्रम् । श्रीव्यासभाष्योपेतं भाषानुवादसहितं च । कैवल्यपादः ॥ ४॥ दुसऱ्या व तिसऱ्या पादांत मोक्षप्राप्तीची साधने व सिद्धी पुष्कळ विस्ताराने सांगितल्या, परंतु मोक्षाचे स्वरूप चांगले विस्ताराने सांगितले नव्हते; ते सांगण्याकरितां ह्या कैवल्यना- मक चवथ्या पादाचा आरंभ आहे. त्यांत प्रथम मोक्षाला योग्य चित्त कोणते, याचा निश्चय करण्याकरिता व ज्यांच्या योगानें समाधिसिद्धीचा उत्कर्ष सिद्ध होईल अशा पांच प्रका• रच्या सिद्धी सांगतात,- जन्मोपधिमन्त्रतपःसमाधिजाः सिद्धयः॥१॥ सूत्रार्थ:-जन्म, ओपधि, मंत्र, तप आणि समाधि ह्या पांच कारणांनी सिद्धी प्राप्त होतात. भाप्यम्-देहान्तरिता जन्मना सिद्धिः । ओपधिभिरसुरभवनेषु रसायनेने- सेवमादि। मन्त्रैराकाशगमनाणिमादिलाभः । तपसा सङ्कल्पसिद्धिः, कामरूपी यत्र तत्र कामग इत्येवमादि । समाधिजाः सिद्धयो व्याख्याताः॥'तत्र कायन्द्रियाणामन्यना- तीयपरिणतानाम् ' ॥१॥ भाप्यार्थ:-( ह्या लोकी केलेल्या कर्माच्या योगानें ) अन्य जन्मी देव इत्यादि- कांचा देह प्राप्त होऊन त्यांत जन्म झाल्यावरोवर ज्या अणिमा इत्यादि सिद्धी प्राप्त होतात; त्या जन्मसिद्धी होत. असुरांच्या घरी ओषधी ( वनस्पती )च्या योगानें जी रसायनापासून सिद्धि प्राप्त होते; (हाणने कोणीएक मनुष्य काहीएक निमित्ताने अमुरांच्या घरी प्राप्त झाला असतां त्याला पाहून मोहित झालेल्या अमुरांच्या कन्यांनी आणिलेले रसायन त्याने भक्षण करून तो नरामरणरहित होतो; ही व आणिही दुसरी सिद्धि त्याला प्राप्त होते; अपा गन नशी मांडव्यमनीला रसायनाच्या उपयोगाने सिद्धि प्राली; ) यासारख्या आणि दुसन्या सर्व सिद्धी ओपधींपासून झालेल्या होते. कोणाला मंत्रनपाने आकाशगमन य अगि- मादि मिदीना लाभ ऐतो; कोणाला तपाच्या योगाने संकल्लसिद्धि प्राप्त होने की मिया गोगाने गोगी ज्या विषयानी इच्छा करितो तो विपय त्याला तत्काल प्रास होतो. हा भार पारा गिद्धी मागितल्या; य ममाधीपासून प्राप्त होणा-या सिदी पूर्वीच्या पादांत ·. पादः ४] सभाप्यं भाषानुवादसहितं च । [१६७ (विभूतिपादांत) विस्ताराने सांगितल्या. (वस्तुतः पूर्वीच्या चार प्रकारच्या सिद्धी सुद्धा पूर्वजन्मी केलेल्या समाधीच्या अभ्यासानेच ह्या जन्मीं प्राप्त होतात; त्यास जन्म इत्यादि केवल निमित्त मात्र आहेत .॥ १॥ आतां शंका येते की, ह्या जन्मी ज्या सिद्धी प्राप्त होतात त्या पूर्वजन्मी केलेल्या समाधीच्या अभ्यासानेच प्राप्त होतात असें मागील सूत्रांत सांगितले; आणि पुराणादिकांत तर नंदीश्वर इत्यादिकांस योगाभ्यासाने ह्याच जन्मांत सिद्धि प्राप्त झाली ह्मणने त्यांचा मनुप्यपणा जाऊन ह्याच जन्मांत त्यास देवशरीर इत्यादि प्राप्त झाले; वगैरे वर्णन आहे. तेव्हां पूर्वीचा सिद्धांत कोठे कायम राहिला ? याचे समाधान सांगतात,- जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात् ॥ २॥ सूत्रार्थ: :-अन्य जाति वगैरेच्या प्रकृतीची भरती झाली (पुरवठा झाला) असतां ह्याच जन्मांत दुसरी जाति वगैरे प्राप्त होते. भाष्यम्-पूर्वपरिणामापाये उत्तरपरिणामोपजनस्तेपामपूर्वावयवानुमवेशाद्भ- वति । कायेन्द्रियमकृतयश्च स्त्रं स्वं विकारमनुगृह्णन्ति आपूरेण धर्मादिनिमित्तमपे- क्षमाणा इति ॥ २ ॥ भाष्यार्थ:-ह्या जन्मांतच जो नंदीश्वर इत्यादिकांच्या शरीर व इंद्रियांचा अन्य जातीचा परिणाम झाला ह्मणजे मनुष्यशरीर व इंद्रिये यांचा पालट होऊन आकाश वगैरे ठिकाणी गमन करण्यास समर्थ असे देवशरीर व दिव्य विषयांस ग्रहण करणारी अशी इंद्रियें नंदीश्वरास प्राप्त झाली. हा जो शरीर व इंद्रियांत एकदम फेरफार झाला हा केवल संकल्प- मात्रानेच झालेला नव्हे तर प्रकृतीच्या (पंचभूत व अस्मिता ह्यांच्या) पुरवठ्याने (मोबदल्याने) झाला; मणने नंदीश्वराच्या योगप्रभावानें मनुष्यशरीर व इंद्रियांची प्रकृति एकदम दूर होऊन त्या जागी देवशरीर व इंद्रिये यांच्या प्रकृतीची भरती झाली ह्मणून. जसे लोकांत वारूळ इत्यादिक प्रथमतः लहान असून नंतर पृथ्वी इत्यादि प्रकृतीचा त्यांत प्रवेश झाल्यामुळे ते मोठगले झालेले दृष्टीस पडतात; त्याप्रमाणेच योगश्विरादिकांच्याही शरीर व इंद्रियांचा दुसरा परिणाम होण्याचा समय येतो त्या वेळेस धर्मादिकांची अपेक्षा करून असणान्या शरीर व इंद्रियांच्या प्रकृती तेथे प्रवेश करून आपापले विकार निर्माण करितात ॥ २ ॥ आतां श्रुति इत्यादिकांत तर प्रकृती स्वतंत्र पणून सांगितल्या आहेत; व वरील सूत्रांत तर धर्मादिनिमित्तांची अपेक्षा करितात लणून पटले; तेव्हां त्यांचा स्वतंत्रपणा गेला! रह्या विरोधाचे समाधान सांगतात,- निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत् ॥३॥ सूत्रार्थ:-जसा शेतकरी दुसन्या शेतांत पागी नेत असतां मधला उंचवटा फक काटितो ·. १६८] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ कैवल्य- त्यायोगाने पाणी आपोआपच पुढे चालतें होते, त्याप्रमाणे · धर्गाधर्म इत्यादि हे फक्त अ. विद्या इत्यादिक मधल्या अडचणीस मात्र दूर करितात; मग प्रकृति आपोआपच आपले कार्य करण्यास प्रवृत्त होते. भाष्यम्-न हि धर्मादिनिमित्तं तत्सयोजक प्रकृतीनां भवति । न कार्येण कारणं पपर्यंत इति । कयं तहिं । वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत्। यथा च क्षेत्रिका केदारादपा- पूर्णाकेदारान्तरं पिप्लावयिपुः समं निम्नं निम्नतरं वा नापः पाणिनाऽपकर्पत्यावरण त्वासां भिनति । तस्मिन् भिन्ने स्वयमेव आपः केदारान्तरमाप्लावयन्ति । तथा धर्मः प्रकृतीनामावरणमधर्म भिनत्ति, तस्मिन् भिन्ने प्रकृतयः स्वस्वं विकारमाप्लावयन्ति । यथा वा स एव क्षेत्रिकस्तस्मिन्नेव केदारे न प्रभवत्यौदकान् भीमान्वा रसाधान्यमूलान्यनु- प्रवेशयितुं किं तर्हि मुद्गवेधुकश्यामाकादीस्ततोऽपकर्पत्यपकृष्टेषु तेपु स्वयमेव रसा धान्यमूलान्यनुपविशन्ति । तथा धर्मो नित्तिमात्रे कारणमधर्मस्य शुद्धयशुद्ध्योरत्यन्त- विरोधात् । न तु प्रकृतिप्रवृत्ती धर्मों हेतुर्भवतीति । अत्र नन्दीश्वरादय उदाहार्याः । विपर्ययेणाप्यधर्मो धर्म वाधते ततश्चाशुद्धिपरिणाम इति । तत्रापि नहुषाजगरादय. उदाहार्याः॥ यदा तु योगी वहून्कायानिर्मिमीते तदा किमेकमनस्कास्तेभवन्त्यथाने- कमनस्का इति' ॥३॥ भाप्यार्थः-धर्म व अधर्म इत्यादि हे प्रकृतीस केवल निमित्त असल्यामुळे ते प्रकृतींना प्रेरणा करूं शकत नाहीत; व कार्याने कधीं कारणही प्रवृत्त होत नसते; (कारण, धर्माधर्म हे प्रकृतीची कार्ये आहेत; ) तर शेतकऱ्याप्रमाणे धर्माधर्म हे फक्त देवशरीर वगैरे प्राप्त होण्यास जो मध्ये प्रतिबंध त्यास दूर करितात. जसे, एकाद्या शेतकऱ्याला या शेतांतून त्या शेतात पाणी न्यावयाचे असतां तें शेत जर सपाट आहे, किंवा उतळ आहे. अथवा फारच खोलगट आहे तर त्यांत तो हाताने पाणी फेंकून देत नाही; तर त्या पाण्याला जो मध्ये उंचवटा वैगेरे असतो तो फक्त काढून टाकितो; की लागलेन ते पाणी दुसऱ्या शेतांत आपोआप नाऊं लागते. तसा धर्म हा प्रकृतीचा प्रतिबंध जो अधर्म त्याप्रत दूर करितो की लागल्याच प्रकृती स्वतांच आपापले विकार उत्पन्न करूं लागतात. अथवा जसा, तोच शेतकरी त्याच शेतांत धान्य व मुळे वगैरेत पाण्याचे अथवा पृथ्वीचे रस घालू शकत नाही; तर फक्त धान्य, मुळे वगैरेचें बीन पेरुं शकतो. चीन पेरून त्यावर माती लोटतो; मग आपोआपत्र धान्य य मुळे वगैरेत रस प्रवेश करितो. त्याप्रमाणे धर्म हा अधर्माच्या निवृत्तीला मात्र कारण आहे; कारण शुद्धि (धर्म ) व अशुद्धि (अधर्म) यांना परस्पर अत्यंत विरोध आहे. सारांश, धर्म हा प्रकृत्तीच्या प्रवृत्तीला कारण नाही. यांत धर्माविषयी उदाहरण नंदीला ईश्वरपणा प्राप्त माला वगरे समनायें. आता ज्या .

·पाद: ४] सभाप्यं भापानुवादसहितं च । [१६९ वेळेस अधर्माचा जोर होतो त्या वेळेस उलट अधर्मच धर्माचा वाघ करितो, ह्मणने अधर्म धर्माची निवृत्ति करितो. त्याविषयी सुद्धां, नहुपराजाला अजगरपणा प्राप्त झाला वगैरे उदाहरण समजावें ॥३॥ आतां ज्या वेळेस योगी (प्रारव्वकर्माच्या उपमोगाकरितां) अनेक देह एकदम निर्माण करितो त्या वेळेस त्या सर्व शरीरांमिळून एकच मन असते किंवा प्रत्येक शरी- रास मन पृथक् पृथक् असते ते सांगतात, निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात् ॥ ४॥ सूत्रार्थ:-योगप्रमावाने प्रकृतीचा पुरवठा होऊन योग्याने जर अनेक देह धारण केले तर त्या वेळेस तितक्या शरीरांस अहंकारापासून चित्तांचा पुरवठा होतो. भाप्यम्-अस्मितामात्रं चित्तकारणमुपादाय निर्माणचित्तानि करोति । ततः सचित्तानि भवन्ति ॥ ४ ॥ भाप्यार्थः- (ज्या वेळेस योगी देह धारण करितो त्या वेळेम योग्याच्या संक, रूपानें केवल अहंकारच मनात निमित्त करून प्रत्येक शरीरागणित चित्तें निर्माण करितो; त्यानंतर सर्व शरीरें चित्तयुक्त होतात. आतां अनेक चितांच्या निर्माण करण्यांतही विशेष सांगतात, प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकञ्चित्तमेकमनेकपाम् ॥ ५॥ सूत्रार्थः-योग्याचे स्वताचे चित्त दुसऱ्या उत्पन्न झालेल्या चित्तांवर अंमल चालवि- ण्यास समर्थ असते ह्मणून योग्याला अनुकूल असे भोग भोगितां येतात. भाष्यम्-बहूनां चित्तानां कथमेकचित्ताभिमायपुरःसरा प्रचिरिति सर्वचि- तानां प्रयोजकं चित्तमेकं निर्मिमीते ततः प्रत्तिभेदः ॥५॥ भाप्यार्थः :-आपल्या पूर्वचित्ताच्या अभिप्रायानुरोधानेच अनेक निर्मित चित्तांची प्रवृत्ति कशी राहील असें मनांत आणून योगी सर्व चित्ताचे नियामक (सर्व चित्तांना ताव्यांत ठेवणारे) असे आपले एक मुख्य चित्त करितो; त्यानंतर त्या चित्ताभिप्रा- याप्रमाणेच सर्व इतर चित्तांची प्रवृत्ति होते ॥ ५ ॥ आतां याप्रमाणे सांगितलेल्या पांच प्रकारच्या चित्तांत मोक्षाच्या उपयोगी पडणारें चित्त कोणते याचा निश्चय सांगतात,- तत्र ध्यानजमनाशयम् ।।६।। सूत्रार्थः-त्या जन्म इत्यादि सिद्धीपासून उत्पन्न आलेल्या सर्व चित्तांमध्ये समापी- पासून उत्पन्न झालेले चित्तच कर्मवासनारहित अस. ( ह्मणून ते मोक्षाला योग्य होते ). २२ ·[ कैवल्य- " . १७० ] पातञ्जलयोगसूत्रम् । भाष्यम्-पञ्चविध निर्माणचित्तं जन्मोपधिमन्त्रतपःसमाधिजाः सिद्धय इति । तत्र यदेव ध्यान चित्रं तदेवानाशयं, तस्यैव नास्त्याशयोरागादिप्रवृत्ति तः पुण्यपा- पाभिसम्बन्धः, क्षीणक्लेशत्वाद्योगिन इति । इतरेपां तु विद्यते कर्माशयः॥'यतः ॥६॥ भाप्यार्थः-पूर्वी ज्या जन्म, ओषधि, मंत्र, तप व समाधि, यांपासून उत्पन्न होणा- या पांच प्रकारच्या सिद्धी सांगितल्या, त्यांपासून जी पांच प्रकारची चित्तें सिद्ध होतात; त्या सर्वांत समाधीपासून सिद्ध झालेले में चित्त तेच अनाशय ह्मणने वासनारहित असते; ह्मणने रागादिकांची प्रवृत्ति ज्या संस्कारापासून असा संस्काररूप कर्माशय त्याच चित्ताला नसतो; झणून पुण्यपापांचाही संबंध त्या चित्ताशी नसतो; कारण, योग्याचे अविद्यादि क्लेश सर्व नष्ट झालेले असतात. आणि इतर चार प्रकारच्या चित्तांचा कर्माशय (कुशला- कुशल कर्माच्या अनुरोधानें उत्पन्न होणाऱ्या वासना ) तसाच राहिलेला असतो ( ह्मणून त्या चित्तांच्या योगानें मोक्षप्राप्ति होणार नाही.) ॥ ६ ॥ आतां योग्याच्या चित्तासारखे त्याचे कर्म सुद्धा इतरांपेक्षा विलक्षण असते असे सांगतात, कर्माऽशुक्लाकृष्णं योगिनस्त्रिविधमितरेपाम् ॥ ७ ॥ सूत्रार्थ:-कांहींकांचे शुलकर्म, काहींकांचें कृष्णकर्म व कांहींकांचे शुक्लकृष्ण असे मिश्रित कर्म असते. आणि योगी जो असतो त्या. या सर्वांहून निराळ्याच तन्हेर्ने अशुक्लाकृष्ण नांवाचे कर्म असते. भाष्यम्-चतुप्पात् खल्वियं कर्मजातिः कृष्णा शुक्लकृष्णा शुक्लाऽशुक्लाकृष्णा चेति । तत्र कृष्णा दुरात्मनाम् । शुक्लकृष्णा वहिःसाधनसाध्या, तत्र परपीडानुग्रहद्वा- रेण कर्माशयमचयः । शुक्ला तपाखाध्यायध्यानवतां, सा हि केवले मनसि आयतत्वा: दवहिःसाधनाधीना न परान् पीडयित्वा भवति । अशुक्लाऽकृष्णा संन्यासिनां क्षीण- केशानां चरमदेहानामिति । तत्राऽशुलं योगिन एव फलसंन्यासादकृष्णं चानुपादा- नात् । इतरेपां तु भूतानां पूर्वमेव त्रिविधमिति ॥ ७ ॥ भाष्यार्थ:-कर्म ह्मणने शरीरादिन्यापार. ह्या कर्माच्या जातींत कृष्ण, शुलकृष्ण, शुक्ल व अशुक्लाकृष्ण असे चार भाग आहेत. त्यांत कृष्णकर्म, ने दुष्ट हिंसक लोक आहेत त्यांच्या हातून होते; पशु, सोम इत्यादि बाह्य साधनांनी सिद्ध होणारे ने यज्ञ वगैरे ते शुरुकृष्ण कर्म होय. त्यांत यागांतील साहित्य तयार करितांना मुंग्या वगैरे क्षुद्रनंतना पाटा होते; आणि देवता वगैरेंची आराधना केल्यामुळे त्यांचा अनुग्रह होतो; याप्रमाणे पापकर्माशय व पुप्यकर्माशय हे दोन्ही यागादिकांत उत्पन्न होतात लणून हे गुरुकृष्ण कर्म होय. आतां तपस्वी, वेदाध्ययनशील व ध्यानी यांनी फलकामना मनात धरून केलेले A .

·पाद:४] सभाष्यं भापानुवादसहितं च । [१७१ में मंत्रनप, तप वगैरे कर्मत शुक्लकर्म होय; कारण, ती सर्व कर्मे केवल मनानेच होत असल्यामुळे त्यांना बाह्य साधनांची मुळीच गरज नसते; ह्मणून ती दुसऱ्यांस पीडा दिल्यावांचून होत असतात. आतां ज्यांनी अभिमान व कर्मफलांचा त्याग केला आहे; ज्यांचे अविद्यादि केश समूळ ना. हीसे झाले आहेत व ज्यांना मुक्तियाग्य असा शेवटचा देह प्राप्त झाला आहे अशा योग्यांचे कर्म अशुक्ल व अकृष्ण असें होय. त्यांत कर्मफलाचा त्याग केल्यामुळे योग्याच्या हातून शुक्लक- मही घडत नाहीं; व कृष्णकर्माचा तर त्याने मुळी स्वीकारच केलेला नसतो. या निष्काम योग्याहून वाकी राहिले जे सकाम, दुष्ट वगैरे त्यांच्या हातून पूर्वी सागितलेलीच तीन प्रकारची कमें होतात ॥ ७ ॥ आतां अशुक्लाकृष्णकर्माहून इतर तीन प्रकारच्या कर्माचे फल कसकसे प्राप्त होतें तें प्रसंगांत सांगतात, ततस्तदिपाकांनुगुणानामेवाभिव्यक्तिर्वासनानाम् ॥ ८॥ मूत्रार्थ:-त्या कापासून त्या कांच्या विपाकांना अनुकूल असतील अशाच वासना प्रकट होतात.. भाष्यम्-तत इति त्रिविधात्कर्मणः । तद्विपाकानुगुणानामेवेति यज्जातीयस्य कर्मणो यो विपाकस्तस्यानुगुणा या वासनाः कर्मविपाकमनुशेरते, तासामेवाभिव्य- क्तिः । नहि दैवं कर्म विपच्यमानं नारकतिर्यङ्मनुष्यवासनाभिव्यक्तिनिमित्तं भवति, किंतु दैवानुगुणाएवास्यवासनाव्यज्यन्ते।नारकतिर्यमनुष्येपुचैवं समानश्चर्चः ॥८॥ भाष्यार्थः-सूत्रांत में 'तत ' असे पद आहे त्याचा अर्थ,-पूर्वी सांगितलेल्या तीन . प्रकारच्या कर्मापासून. तसेंच जी ' तद्विपाकानुगुणानामेव ' अशी दोन वेगळाली पदे आहेत त्यांचा अर्थ, ज्या जातीच्या (प्रकारच्या) कर्मापासून जो जाति, आयुप्य बैंगरे विपाक ह्मणजे परिणाम त्याला अनुकूल अशाच वासना कर्मविपाकाचे अनुकरण करीत असतात. आणि कर्मफल उत्पन्न होण्याच्या वेळी त्याच वासना प्रकट होतात. पहा ! दैव ह्मणने देवशरीर वगैरे ज्या कर्माच्या योगानें प्राप्त व्हावयाचे अशा कर्माचा फलकाल प्राप्त झाला असता त्या वेळेम तें ( देव ) कर्म नरकांत राहणारे प्राणी, पक्षी व मनुष्य ह्यांच्या वासना प्रकट करण्यास मणने निमित्त होते असे नाही; तर दैवकर्मविपाकाला अनुकूल ज्या वातना त्यात्र त्या कर्माच्या योगानें प्रकट होतात. जो वित्रार दैवकर्मविपाकापिया सांगितला तसाच विचार नरकांतील प्राणी, पशुपक्षी व मनुष्य अशी फलें ज्या योगाने प्राप्त होतात अशा कर्मविपाकाविषयी समनावा ॥ ८॥ आतां कर्मफलास अनुकूल अशा वासनांना अनेक जन्माचें नरी व्यवधान अमले तथापि कर्मफलकाली तद्नुकूलच वासना प्रकट होतात अशाबद्दल कारण मागतान, ·१७२] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [कैवल्य- जातिदेशकालव्यवहितानामप्यानन्तर्य स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वात् ॥ ९ ॥ सूत्रार्थः-स्मृति व संस्कार हे दोन्ही एकच आहेत ह्मणून नाति, देश व काल यां- चें मध्ये पुष्कळ व्यवधान असले तरी तें व्यवधान न होतां विपाकास. अनुकूळ अशाच वासना प्रकट होतात. भाष्यम्-पदंशविपाकोदयः स्वव्यञ्जकाजनाभिव्यक्तः स यदि जातिशतेन वा दूरदेशतया वा कल्पशतेन वा व्यवहितः, पुनश्च स्वव्यञ्जकाञ्जन एवोदियाचदा द्रागित्येव पूर्वानुभूतपदंशविपाकाभिसंस्कृता वासना उपादाय व्यज्येत । कस्मात् । यतो व्यवहितानामप्यासां सदृशं कर्माभिव्यञ्जकं निमित्तीभूतमित्यानन्तर्यमेव । कु- तश्च, स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वात् । यथाऽनुभवास्तथा संस्कारास्ते च कर्मवासना- नुरूपाः । यथा च वासनास्तथा स्मृतिः । इति जातिदेशकालव्यवहितेभ्यः संस्का- रेभ्यः स्मृतिः,स्मृतेश्च पुनः संस्कारा इत्येते स्मृतिसंस्काराः कर्माशयत्तिलार्भाव्यज्यन्ते अतश्च, व्यवहितानामपि निमित्तनैमित्तिकभावानुच्छेदादानन्तर्यमेव सिद्धमिति ।।९।। भाष्यार्थ:-ज्या कर्माच्या योगाने बैलास चावणाऱ्या माशांचा जन्म प्राप्त होतो,अशा वृपदंशरूपविपाकाचा ज्या वेळेस पूर्वी आरंभ झाला होता त्या वेळेस तो ( वृपदंशविपाका- रंभ ) आपल्याला प्रकट करणारें में शरीर, कर्म इत्यादि, त्याच्या योगानें प्रकट झाला होता. पुढे त्यामध्ये नरी शेंकडों जन्म अथवा दूर देश किंवा शेंकडों कल्पांचे व्यवधान झाले तथापि तो पुनः ज्या वेळेस आपल्याला प्रकट करणारे शरीर, कर्म इत्यादि प्राप्त होऊन प्रकट होतो तेव्हां झटदिशी पूर्वी प्राप्त झालेल्या वृपदंशरूपविपाकापासून उत्पन्न झालेल्या वासना- ( संस्कारां).प्रत घेऊनच प्रकट होतो. हे कशावरून तर ज्या कारणास्तव ह्या वासनांना अनेक जन्म, देश व काल यांचे व्यवधान असले तरी सदृश (ज्यापासून . समानच फल प्राप्त व्हावयाचे असें ) कर्म अभिन्यंनक झणने निमित्त आहे ह्मणून त्यांना व्यवधान कोणाचेच होऊ शकत नाही. व दुसरे असे की, स्मृति व संस्कार यांचे स्वरूप एकन आहे. घणने नसे अनुभव तसेच संस्कार असतात; आणि ते संस्कारही कर्मवासनारूपच असतात. नशा वासना तसेच स्मरण होते. याप्रमाणे जन्म, देश व काल यांचे व्यवधान जरी मध्ये असले तथापि संस्कारांपासून स्मृति व स्मृतीपासून पुनः संस्कार, याप्रमाणे हे स्मृतिहेतु संस्कार कर्माशयाच्या उद्बोधाने (उदयाने) प्रकट होतात, ह्मणून वासनांमध्ये व्यवधान जरी असलें तथापि कार्यकारणभाव नर कायम आहे तर त्यांचा नेहमी जवळपणाच सिद्ध आहे ॥९॥ येथे अशी शंका येते की, अगदी पहिल्या प्रथम नो अनुभव येतो तो काय वासने. मन परंपरेनें उत्पन्न होतो किंवा त्यास काहीएक निमित्ता नसर्ने ? जर त्यात काहीएक ·- 11 पाद ४] सभाष्य भाषानुवादसहितं च । [१७३ निमित्त नसेल तर ह्या जन्मांतही येणाऱ्या अनुभवास पूर्वजन्मांतील वासना निमित्त मांना वयास नको; व अर्थात् पूर्वजन्मही मानण्याचे कारण राहिले नाही; असें ह्मणणाऱ्या चार्वाकास आतां समाधान सांगतात,- तासामनादित्वं चाशिपो नित्यत्वात् ।। १०॥ सूत्रार्थ:-इष्टवस्तूविषयी नेहमी मोह उत्पन्न होतो, या कारणावरून वासना ह्या अनादि आहेत. भाष्यम्-तासां वासनानामाशिपो नित्यत्वादनादित्वम् । येयमात्माशीर्मा न भूवं भूयासमिति सर्वस्य दृश्यते । सा न स्वाभाविकी । कस्मात् । जातमात्रस्य जन्तोरननुभूतमरणधर्मकस्य द्वेषदुःखानुस्मृतिनिमित्तो मरणत्रासः कथं भवेत् । न च स्वाभाविक वस्तु निमित्तमुपादत्ते । तस्मादनादिवासनानुविद्धमिदं चित्तं निमि- तवंशात्काश्विदेव वासनाः प्रतिलभ्य पुरुषस्य भोगायोपावर्तते इति । घटनासा दप्रदीपकल्पं संकोचविकाशि चित्तं शरीरपरिमाणाकारमात्रमित्यपरे प्रतिपन्नास्तथा चान्तराभावः संसारश्च युक्त इति । वृत्तिरवास्य विभुनः संकोचविकाशिनीत्याचार्यः। तच धर्मादिनिमित्तापेक्षम् । निमितं च द्विविधं बाह्यमाध्यात्मिकं च । शरीरादिसाध- नापेक्षं वाह्यं स्तुतिदानाभिवादनादि । चित्तमात्राधीनं श्रद्धाद्याध्यात्मिकम् । तथा चोक्तम् । ये चैते मैत्र्यादयो ध्यायिनां विहारास्ते वाह्यसाधननिरनुग्रहात्मानः प्रकृष्टं धर्ममभिनिर्वर्तयन्ति । तयोर्मानसं वलीयः । कथम् ।ज्ञानवैराग्ये केनातिशय्यते । दण्ड: कारण्यं चित्तव्यतिरेकेण कः शारीरेण कर्मणा शून्यं कर्तुमुत्सहेत, समुद्रमगस्त्यवद्वा. पिवेत् ॥ १०॥ भाष्यार्थः-इच्छा प्रत्येक जन्मामध्ये नियमाने असते ह्मणून वासनांना प्रारंभ काल नाही. ( त्या अनादिसिद्धकालापासून परंपरेने चालत आलेल्या आहेत. जी ही प्रत्येक प्राण्याच्या ठिकाणी नेहमी इच्छा दृष्टीस पडते की, 'मी नेहमी असावें, कधी' 'नसावें असें नाही. ' ती इच्छा स्वाभाविक ह्मणतां येत नाहीं; कारण, कोणत्याही प्राण्याने जर मरणापासून होणाऱ्या दुःखाचा अनुभव घेतला नसता तर तो उत्पन्न झाल्याबरोबर ह्मणने अगदीच अज्ञानअवस्थेत सुद्धा मरणाचा त्रास कसा मानता ? ( ज्याअर्थी या जन्मी मरणदुःखाचा अनुभव नसता मरणाचा त्रास मानितो) त्यावरून पूर्वनन्मामध्ये मरणदुःखाचा जो अनुभव घेतला त्याचे स्मरण होऊन प्राणी मरणाचा द्वेष करू लागतो. व दुसरे असे की, कोणतीही वस्तु अनुभवावांचून केवल स्वभावतांच मुखदुःखांस निमित्त मानलेली नसते; ह्मणून चित्त नेहमी अनादिवासनांनी युक्त आहे, ते काहीएक कारणाने ·[कैवल्य- १७४] पातञ्जलयोगसूत्रम् । कित्येक वासनांप्रत घेऊन पुरुषाच्या उपभोगाकरितां प्रवृत्त होते. (तें प्रत्येक पुरुषाप्रत सर्वशरीरसाधारण व एकेकंच आहे.) आणि जसा दिव्याचा संकोची व विकाशी स्वभाव आहे मणने त्याचा प्रकाश घागरीत संकोचाने राहतो व मोठ्या वाड्यांत विस्ताराने पडतो; त्याप्रमाणे चित्त लहान मोठ्या शरीराच्या आकारमानाप्रमाणे लहान मोठ्या प्रमा- णाने ह्मणने अत्यंत लहान शरीरांत अत्यंत संकोचवृत्तीने व अत्यंत मोठ्या शरीरांत अति- विस्ताराने राहते; केवळ व्यापकच नाही, असे सांख्यतत्त्ववेत्ते मानितात. आणि याप्रमाणे लहान मोठे होण्याचा त्याचा स्वभाव आहे ह्मणूनच प्रलयकाली त्याचा लय व ह्या लोकांतून परलोकांत त्याचे जाणे ही योग्य रीतीने त्याला संभवतात. परंतु या शास्त्राचा आचार्य जो पतंजलिमुनि अथवा ब्रह्मदेव त्याचे मत असे नाही तर, चित्त हे आकाशाप्रमाणे विभु मणने व्यापकच खरें परंतु त्याचा संकोच व प्रसरण पावणे हा धर्म आहे; व संकोच व प्रसरण पावणे यांस धर्म व अधर्म हे कारण आहेत. निमित्त ( कारण ) दोन प्रकारचे बाह्य व आध्यात्मिक. त्यांत शरीर, इंद्रिये इत्यादि साधनांनी होणारें में स्तुति, दान, अ. भिवादन (विधिपूर्वक नमस्कार), निंदा, परद्रव्यापहार व दुसऱ्याची अमर्यादा करणे इत्या- 'दि हें बानिमित्त होय. आणि केवल मनाच्या साधनानेच मात्र होणारें में श्रद्धा, वीर्य, स्मृति, समाधि (यांची व्याख्या पूर्वी समाधिपाद सू० २० त केली ), व यांच्या उलट में अश्रद्धा इत्यादि, हे आध्यात्मिक निमित्त होय. याप्रमाणे पूर्वीच्या आचार्यांनी झटलेही आहे की, ' योग्यांच्या मैत्री, करुणा इत्यादि व्यापारांस शरीरादि बाह्यसाधनांची काहीं- एक गरज नसून ते शुक्लधर्माप्रत उत्पन्न करितात; ह्मणून वाह्य व आध्यात्मिक ( मानस) कमांमध्ये मानस कर्म अतिशयच प्रबल. आहे. कारण, ज्ञान व वैराग्यरूप मानस कर्माचा कोणाच्याने पराभव होणार आहे ? याप्त प्रत्यक्ष उदाहरण, ( एके वेळी दंडकदेशचा राजा रागावला असता त्याच्या संकल्पाने इंद्राने तेथे पापाणवृष्टि करून सर्व दंडकारण्य निर्जन करून टाकिलें. ) याप्रमाणे दंडकारण्यास जनशून्य करण्यास एक मनावांचून कोणते शारीर कर्म समर्थ होणार आहे ? अथवा अगस्त्यमुनीप्रमाणे मानस क्लावांचून समुद्राने कोण प्राशन करणार आहे ! ॥ १० ॥ आतां मोताच्या उपपत्तीकरितां अनादि व असंख्य जरी वासना आहेत तथापि त्यांना उच्छेद कसा होतो ते सांगतात,- हेतुफलाश्रयालम्बनेः संगृहीतत्वादेपामभावे तदभावः ॥ ११ ॥ स्वार्थ:-कारण, फळ, ठिकाण व आधार या कारणांमुळे अनंतावधि पाटा आहे. याकरितां या कारणांचा अपार झाला असता यासनांपाही अभार होतो. वासनांचा ·पादः ४] सभाष्यं भाषानुवादसहितं च ।। [१७५ भाष्यम्-हेतुर्धर्मात्मुखमधर्मादुःख, सुखादागो दुःखाद्देपस्ततश्च प्रयत्नस्तेन मनसा वाचा कायेन वा परिस्पन्दमानः परमनुगृह्णाति,उपहन्ति वा । ततःपुनर्धर्माधर्मो सुखदुःखे रागद्वेपाविति प्रवृत्तमिदं पडरं संसारचक्रमस्य च प्रतिक्षणमावर्तमानस्याविद्या नेत्री मूलं सर्वक्लेशानामित्येप हेतुः । फलं तु यमाश्रित्य यस्य प्रत्युत्पन्नताधर्मादेन ह्यपूर्वो- पजनः । मनस्तु साधिकारमाश्रयो वासनानाम् । न ह्यवसिताधिकारे मनसि निराश्रया वासनाः स्थातुमुत्सहन्ते । यदभिमुखीभूतं वस्तु यां वासनां व्यनक्ति तस्यास्तदा- लम्बनम् । एवं हेतुफलाश्रयालम्बनरेतैः संगृहीताः सर्वा वासनाः, एपामभावे तत्संश्रयाणामपि वासनानामभावः । 'नास्त्यसतः संभवो न वास्ति सतो विनाश इति द्रव्यत्वेन संभवन्त्यः कथं निवर्तिप्यन्ते वासनाः' इति ॥ ११ ॥ भाष्यार्थ:-सूत्रांतील ' हेतु ' या शब्दाचा अर्थ असा की, धर्मापासून मुख व अधर्मापासून दुःख; पुढे सुखापासून प्रीति व दुःखापासून द्वेष उत्पन्न होतो. त्यानंतर प्रयत्न मुरू होतो. त्यायोगानें मनाने, वाणीने अथवा शरीराने व्यापार होऊन दुसऱ्यावर दया केली जाते किंवा तो दुसऱ्याचा नाश करितो. त्यापासून धर्मअधर्म, सुखदुःख, राग (प्रीति) द्वेप ( अप्रीति ) याप्रमाणे सहा आरे ( पाकळ्या ) ज्याला आहेत असे हे संसारचक्र फिर- ण्याजोगें तयार झाले. ते प्रत्येक क्षणी फिरत असतां त्याला दंडाप्रमाणे फिरविणारी जी अवि- या, हीच सर्व क्लेशांचें मूळ व वासनांचे कारण आहे. ज्या पुरुषार्थाला उद्देशून धर्मा- दि उत्पन्न झालें तेंच वासनांचेही फल आहे. आतां येथे धर्मादिकांची उत्पत्ति मणने वर्त. मानता, अपूर्व उत्पचि नव्हे. ( याप्रमाणे वासनांचा हेतु व फल ही सांगितली. ) आतां ज्या चित्ताला पुरुषार्थ (पुरुषाचे काम) वाकी आहे ते चित्त वासनांचा आश्रय (ठिकाण) होय. ज्या वेळेस मनाचे पुरुषार्थरूप कार्य संपते त्या वेळेस वासना निराश्रय झाल्यामुळे मग त्या राहूं शकत नाहीत. आतां ज्या वस्तूला पाहून ज्या वासना उत्पन्न होतात तीच वस्नु त्यो वासनांचें. आलंबन (आधार ) होय. याप्रमाणे हेतु, फल, आश्रय व आलंबन यांच्यामुळे. ह्या सर्व वासनांचा संग्रह ( संचय ) झाला आहे. ह्मणून हेतु इत्यादिकांचा समूळ नाश झाला असता त्यांच्या आश्रयाने राहणान्या ज्या वासना त्यांचाही समूळ नाश होईल ॥११॥ आता या शास्त्रांत नागनागी सत्कार्यवादाचा स्वीकार केला आहे झणून नांचा समूळ नाश होणे संभवत नाही अशी शंका घेऊन समाधान सांगतात, वाम- ·[ कैवल्य- , १७६] पातञ्जलयोगमूत्रम् । भाप्यम्-भविष्यद्यक्तिकमनागतम् । अनुभूतव्यक्तिकमतीतम् । स्वव्यापारो- पारूढं वर्तमानम् । मेतद्वस्तु ज्ञानस्य ज्ञेयम् । त्रययदि चैतत्स्वरूपतो नाभविष्यन्नेदं निवि- पयं ज्ञानमुदपत्स्यत । तस्मादतीतानागतं स्वरूपतोऽस्तीति । किंच भोगभागीयस्य वाऽपवर्गभागीयस्य वा कर्मणः फलमुत्पित्सु यदि निरुपाख्यमिति तदुद्देशेन तेन निमित्तेन कुशलानुष्ठानं न युज्येत । सतश्च फलस्य निमित्तं वर्तमानीकरणे समर्थ नापूर्वोपजने । सिद्धं निमित्तं नैमित्तिकस्य विशेषानुग्रहणं कुरुते नापूर्वमुत्पादयति ! धर्मी चानेकधर्मस्वभावस्तस्य चावभेदेन धर्माः प्रत्यवस्थिताः । न च यथा वर्तमानं व्यक्तिविशेपापन्नं द्रव्यतोऽस्त्येवमतीतमनागतं च, कथं ताई स्वेनैव व्यङ्मयेन स्वरू- पेणानागतमस्ति स्वेन चानुभूतव्यक्तिकेन स्वरूपेणातीतमिति वर्तमानस्यैवाध्वनः स्वरूपव्यक्तिरिति । न सा भवत्यतीतानागतयोरध्वनोः। एकस्य चाध्वन समये द्वाव- चानौ धर्मिणमन्वागतौ भवत एवेति नाभूत्वा भावस्त्रयाणामध्यनामिति ॥ १२॥ भाष्यार्थ:- जी वस्तु पुढे प्रकट होणार आहे ती अनागत; जी वस्तु प्रकट होऊन गेली ती अतीत; व ज्या वस्तूचा हल्ली व्यापार चालू आहे ती वर्मतान वस्तु होय. ह्या तिन्ही काळच्या वस्तू . स्वरूपाने नेहमी आहेत; कारण, योग्याला त्या भूत व भविष्य काळच्या वस्तू सुद्धा नेहमी प्रत्यक्ष दिसतात. जर त्या भूत व भविष्य काळांत स्वरूपाने नसत्या तर त्या (संयमांचा विषय नसल्यामुळे ) त्यांचे प्रत्यक्ष ज्ञान योग्याला झालें नसते. त्याकरितां अतीत व अनागत वस्तू नेहमी स्वरूपाने आहेत. आणिक दुसरें आते की, भोगाला साधन अथवा मोक्षाला साधन में कर्म त्याचे फल पुढे उत्पन्न व्हावयाचे असते मणने अनागत असते; आतां जर ते स्वरूपता नसेल तर त्याच्या उद्देशाने (त्याच्या प्राप्तीकरितां) योगिपुरुषाचे अनुष्ठान काही योग्य नाहीं; कारण, जर फल असेल तर त्याबद्दल केलेले अनुष्ठान ते फल देण्यास समर्थ होईल; अपूर्व (स्वरूपतां नसलेलें.) फल उत्पन्न करण्याविषयी नाही. तसेंच कोणतेही निमित्त (कर्म).फलप्रा- सास विशेष साधनभूत होते एवढेच; काही नवीन फल उत्पन्न करीत नाही. ( धर्म ज्याला आहे तो धर्मी. त्या) धर्माच्या धर्माचे अनेक स्वभाव असतात; ह्मणून ते मार्गभेदाने राहिलेले असतात. आतां जमा वर्तमान धर्म स्पष्टपणास आल्यामुळे आपला व्यापार करितो त्याप्रमाणे अतीत व अनागत धर्म नाहीत; तर अनागत धर्म पुढे प्रकट होणान्या स्वरूपाने व अतीत धर्म मानें प्रकट होऊन गेलेल्या स्वरूपाने असतात; वर्तमानच धर्म मात्र त्या वेळेस प्रकट- म्वरूपाने असतो. तमें प्रकट स्वरूप अतीत व अनागत या दोहोंचेही नसते. आणि एका अध्याच्या ( मार्गाच्या ) वेळी दोन अले धर्माच्या बरोबरच असतात; पणन अले पूर्वी नमून नवीन उत्पन्न होतात असे नाहीं ॥ १२ ॥ तिन्ही ·. पादः ४] सभाष्यं भाषानुवादसहितं च । [१७७ आता ते धर्म व धर्मी कोणत्या स्वरूपाचे आहेत ते सांगतात, ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणात्मानः ॥ १३ ॥ सूत्रार्थः ते तिन्ही काळचे धर्म गुणांपासून उत्पन्न झालेले मगून त्यांचे गुणस्वरूपच नित्य आहे. भाष्यम्-ते खल्वमी व्यध्वानो धर्मा वर्तमाना व्यक्तात्मानोऽतीतानागताः सू- क्ष्मात्मानः। सर्वमिदं गुणानां संनिवेशविशेषमात्रमिति परमार्थतो गुणात्मानः । तथा च शास्त्रानुशासनम् । 'गुणानां परमं रूपं न दृष्टिपथमृच्छति ॥ यत्तु दृष्टिपर्य प्राप्तं तन्मायेव मुतुच्छकम्' इति ॥ 'यदा तु सर्वे गुणाः कथमेकः शब्द एकमिन्द्रियम्' इति ।।१३।। भाष्यार्थ:- :-त्या धर्माच्या अध्वनामक धर्मापैकी वर्तमान धर्म व्यक्त (स्पष्ट ) स्वरूपाने असतात; आणि अतीत व अनागत धर्म अत्यंत सूक्ष्मरूपाने असतात. हा स्थूल- सूक्ष्मात्मक सर्व प्रपंच सत्वादि तीन गुणांच्या काहीएक विशेष संयोगाने मात्र दृष्टिगोचर झाला आहे. वस्तुतः ह्यांचे हे स्वरूप अगदी तुच्छ असून ह्या सर्वांचे गुणस्वरूपच नित्य आहे. असें पष्टितंत्रशास्त्रांत सांगितलेही आहे की, 'गुणांचे में नित्यरूप आहे ते मुळीच आपल्या दृष्टी पडत नाही; आणि जे स्वरूप दृष्टी पडत आहे ते लौकिकमायेप्रमाणे अगदीच तुच्छ ( असार ) आहे ' ॥ १३ ॥ आतां जर सर्व विकार अनेकगुणमात्र आहेत तर त्यांत एक शब्द व एक इंद्रिय असा लोक व शास्त्राचा व्यवहार कसा होतो? याचे समाधान सांगतात, परिणामैकत्वादस्तुतत्त्वम् ॥ १४ ॥ सूत्रार्थ:-वस्तुतः जरी तीन गुण अनेक आहेत तथापि त्यांचा परिणाम एक होतो ह्मणून त्यांचा महत्तत्त्व इत्यादि स्थली एकत्वाने व्यवहार होतो. भाप्यम्-मस्याक्रियास्थितिशीलानां गुणानां ग्रहणात्मकानां करणभावेनका परिणामः श्रोत्रमिन्द्रियमिति । ग्राह्यात्मकानां शब्दभावेनैकः परिणामः शब्दो विपय इति । शब्दादीनांमूर्तिसमानजातीयानामेकः परिणामः पृथ्वीपरमाणुस्तन्मात्रावयवः। तेपां चैकः परिणामः पृथ्वी गावृतः पर्वत इति । एवमादिभूतान्तरेप्वपि स्नेहाप्ण्यमणा- मित्वावकाशदानान्युपादाय सामान्यमेकविकारारम्भा समाधेयः। नास्त्यर्यों विज्ञान- विसहचरोऽस्ति तु ज्ञानमविसहचरं स्त्रमादौ कल्पितमित्यनया दिशा ये वस्तुस्वरूप- मपहुवते . ज्ञानपरिकल्पनामात्र वस्तु स्वप्नविपयोपमं न परमार्थतोऽस्तीति ये आहुस्ते तयेति । प्रत्युपस्थितमिदं स्त्रमाहात्म्येन वस्तु कयमप्रमाणात्मकेन विकल्प ૨૨ ·१७८] पातञ्जलयोगसूत्रम् । [ कैवल्य- ज्ञानवलेन वस्तुस्वरूपमुत्सृज्य तदेवापलपन्तः श्रद्धेयवचनाः स्युः ॥ 'कुतश्चैतद- न्याय्यम् ॥१४॥ भाष्यार्थ:-प्रकाश, प्रवृत्ति व स्थिति (जडत्व ) हे, सत्व, रज व तम ह्या तीन गुणांचे तीन वेगवेगळाले स्वभाव खरे, परंतु ज्या वेळेस त्या तिघांत सत्वगुण प्रधान असतो त्या वेळेस त्यांचा बाह्यकरणत्वेकरून श्रोत्रंद्रिय असा एकच परिणाम होतो. (श्रोत्रंद्रि- यशब्दाने येथे पांचही ज्ञानेंद्रियांचे उपलक्षण समजावयाचे.) त्याचप्रमाणे तीन गुणांत ज्या वेळेस तमोगुण प्रधान असतो त्या वेळेस त्या तिघांचा शब्दतन्मात्ररूप द्रव्य असा एक परिणाम होतो. ( येथेही शब्दतन्मात्रशब्दाने रसादितन्मात्रांचे उपलक्षण समजावयाचे.) (आणि ज्या वेळेस त्या तिघांत रजोगुण प्रधान असतो त्या वेळेस त्या तिघांचा वाणी इत्यादि पंचकर्मेंद्रियरूप एक परिणाम होतो. ) ( याप्रमाणे हा त्रिगुणांचा सूक्ष्म परिणाम सांगितला; आतां स्थूल परिणाम सांगतात,-) पृथ्वीत्वाशी सनातीय जी शब्दादि पंचतन्मात्रे त्यांपासून स्थूलपृथ्वीचा जो अत्यंत सूक्ष्म भाग तो एक परिणाम होतो.त्या पृथ्वीपरमाणूचे तन्मात्र अवयव असतात. ते अनेक पृथ्वीपरमाणू मिळून त्यांचा पृथ्वी, गाय, वृक्ष, पर्वत याप्रमाणे एक परिणाम होतो. याचप्रमाणे नल इत्यादि अन्यभूतांविषयीं सुद्धां, जलत्व इत्यादिकांशी सनातीय जी पंचतन्मात्रे त्यांस घेऊन जल इत्यादि एक परिणाम होतो असें उपपादन करावें. (सारांश, शब्दतन्मात्र व अहंकार यांपासून आकाशाणु ( आकाशाचा परम सूक्ष्म भाग) होतो; ते सूक्ष्म भाग अनेक मिळाले ह्मणने महाकाश होतें. शब्दतन्मात्र, स्पर्शतन्मात्र व अहंकार यांपासून वायुपरमाणु होतो व ते अनेक मिळाले ह्मणने महावायु होतो. शब्द, स्पर्श व रूप ही तीन तन्मात्रे व अहंकार यांपासून तेजःपरमाणु व ते अनेक मिळून महातेन होते. शब्द, स्पर्श, रूप व रस ही चार तन्मात्रे व अहंकार यांपासून जलपरमाणु व ते अनेक मिळून महानल होते. आणि शब्द, स्पर्श, रूप, रस व गंध ही पांच तन्मात्रे व अहंकार यांपासून पृथ्वीपरमाणु व ते अनेक मिळून स्थूल पृथ्वी होते. येथे अहंकारशब्दानें तामस अहंकार घ्यावयाचा.) शब्दज्ञानानुपाती असून वस्तुशून्य अशा प्रकारचे में समाधिपादांत अप्रमाणकोटीत विकल्पज्ञान सांगितले, त्यास विज्ञान ह्मणतात. या विज्ञानमताचा स्वीकार करणारा मणने सर्व प्रपंच शशशृंग, वंध्यापुत्र इत्यादिवत् केवल कल्पनामात्र आहे असे मानणान्या विज्ञानवाद्यास उद्देशून भाष्यकार सांगतात की, 'ज्या वेळेस विज्ञान (विकल्प ज्ञान ) असते त्या वेळेस अर्थ ( वस्तु ) नसतो; परंतु स्वप्न, भ्रांति वगैरे वेळी अर्थ नसतांना सुद्धा ज्ञान असते (मणने विषयावांचूनच स्वप्नादिसमयी ज्ञान असते,) त्या एका ज्ञानानेच सर्व व्यवहाराची उपपत्ति होत असतां स्वप्नादिकांप्रमाणे मापदयातील पदार्थ मुद्धां केवल कल्पनामात्र (मासमांत्र ) आहेत; (शानाशिवाय - ·पादः ४] सभाष्यं भाषानुवादसहितं च। [१७९ पृथक् वस्तु काही नाही.)' अशा युक्तीने जे (बौद्ध वगैरे) वस्तूचे स्वरूप अगदीच झांकून ठेवितात ह्मणने सर्व वस्तू वस्तुतः ज्ञानपरिकल्पनामात्र ह्मणने स्वप्नांतील विषयाप्रमाणे अगदीच सोट्या आहेत असें ह्मणतात; तेच (विज्ञानवादी वगैरेच) तसे ( खोटे ) आहेत. कारण, ह्या सर्व वस्तु आपल्या माहात्म्याने (प्रधानादिकांच्या संबंधानेच ) उत्पन्न झाल्या आहेत; आणि वस्तुस्वरूप प्रत्यक्षप्रमाणाने त्यांनी ग्रहण केलें आहे असे असतां स्वप्नज्ञानरूप दृष्टांताच्या जोरावर जो ते वस्तुस्वरूपाचा अपलाप करितात; ते त्यांचे बोलणे विश्वासाला पात्र कसे होईल ? ह्मणने त्यांचे बोलणें केवल अपलापाचे आहे. (कारण, स्वमदृष्टांतानें जर त्यांनी जाग्रज्ञानाच्या विषयाचा अलाप केला तर त्यांना अभिप्रेत में यत्किचित् ज्ञान त्याचा विषय तरी ते प्रामाणिक खरा कसा मानतील ? ह्मणून तेच नास्तिक आहेत; वस्तु खोटी नाही.) ॥ १४ ॥ आतां विज्ञानवादावर दुसरे पण सांगतात,- वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्तयोविभक्तः पन्थाः।।१५।। सूत्रार्थः-एकाच वस्तूविषयी अनेक चित्तांच्या अनेक भावना होतात ह्मणून पदार्थाचे ज्ञान व पदार्थ या दोहोंचे स्वरूप जाणण्याचे मार्ग अगदी निरनिराळे आहेत. भाप्यम्-चट्ठचित्तावलम्बनीभूतमेकं वस्तु साधारणं तत्खलु नैकचित्तपरिकल्पितं नांऽप्यनेकचित्तपरिकल्प्यं किंतु स्वप्रतिष्ठम् । कथम् । वस्तुसाम्ये चित्तभेदाधर्मापेक्षं चित्तस्य वस्तुसाम्येऽपि सुखज्ञानं भवत्यधर्मापेक्षं तत एव दुःखज्ञानमविद्यापेक्ष तत एव मूढज्ञानं सम्यग्दर्शनापेक्षं तत एव माध्यस्थ्यज्ञानमिति कस्य. तचित्तेनं परिकल्पितम् । न चान्यचित्तपरिकल्पितेनार्थेनान्यस्य चित्तोपरागो युक्तः । तस्मा- द्वस्तुज्ञानयोWह्यग्रहणभेदभिन्नयोविभक्तः पन्था नाऽनयोः सङ्करगन्धोऽप्यस्तीति । सांख्यपक्षे पुनर्वस्तु त्रिगुणं चलं च गुणवृत्तमिति धर्मादिनिमित्तापेक्षं चिरभिसं- वयते । निमित्तानुरूपस्य च प्रत्ययस्योत्पद्यमानस्य तेन तेनात्मना हेतुर्भवति । केचिदाहु नसहभूरेवार्थों भोग्यत्वात्सुखादिवदिति । त एतया द्वारा साधारणत्वं वाघमानाः पूर्वोत्तरेषु क्षणेपु वस्तुरूपमेवापहवते ॥ १५ ॥ भाष्यार्य:-एक वस्तु अनेक चित्तांमध्ये सारख्या रीतीने विषय होते लणून ती एका चित्तानें कल्पित नाही व अनेक चित्तांनीही कल्पिलेली नाही; तर चित्तावांचून स्वतांच स्थित आहे. कशावरून ह्मणाल तर, वस्तु तर एकच असते परंतु तिच्याविषयों अनेकांची अनेकप्रकारची भावना ( बुद्धि) होते ह्मणून. ती भावना अशी,-स्त्री एकच खरी, परंतु तिच्याविषयीं धर्मनिमित्ताने नवन्याप्त सुखकारक अंशी भावना होते; अधर्मनिमित्ताने तिच्यापासूनच सक्तीस दुःखकारक अशी मावना होते. अविवेकामुळे तिच्याविषयी ·[ कैवल्य- . १८०] पातञ्जलयोगसूत्रम् । इच्छा करणाऱ्या परंपुरुषास ती प्राप्त न झाल्यामुळे खेदकारक अशी भावना होते व चांगला विचार केल्यामुळे वैराग्यशील पुरुषास तिच्याविषयी उपेक्षाबुद्धि उत्पन्न होते. आता जर चित्ताहून शिवाय पदार्थ नसता व सर्व पदार्थ बुद्धिकल्पितच असते तर कोणत्या चित्ताने पदार्थ कल्पिला समजावयाचा? ( जर अमुक चित्ताने पदार्थ कल्पिलेला मानिला तर त्याबद्दल प्रीति दुसऱ्या चित्तास असणार नाहीं; कारण,) एकाच्या चित्ताने कल्पिलेल्या वस्तूबद्दल दुसऱ्याच्या चित्ताची प्रीति असणे हे कोणत्याही रीतीने योग्य होऊ शकणार नाही. याकरिता पदार्थ व तत्संबंधी- ज्ञान हे दोन, एक ग्राह्य व एक ग्रहण अशा भिन्न भिन्न धर्मामुळे अगदीच भिन्न असल्यामुळे त्यांचा मार्ग अगदीच वेगळा आहे; त्यांचा परस्परांचा एकत्वाः बद्दल काहीच संबंध नाही. आणि दुसरे असे की, सांख्यमतांत वस्तु त्रिगुणात्मक (सुख- दुःखमोहात्मक ) व चित्त चलस्वभाव असल्यामुळे धर्मादिनिमित्तवशाने सुखादिकांकरि- ...तांच चित्तांशी वस्तूचा संबंध होतो; (ज्ञानाचा होत नाही.) तसेंच धर्मादिनिमित्तास अनुसरून असणारा व पुढे उत्पन्न होणारा जो सुख, दुःख इत्यादिरूप प्रत्यय ( अनुभव ) त्याप्रत मुखादिरूपत्वेकरूनच वस्तु कारण होते; (मणून ज्ञानाहून शिवाय वस्तु भिन्न आहे.) कोणी असें ह्मणतात की, (ज्ञानाहून भिन्न अर्थ (वस्तु) मानिता तो माना परंतु तो, ज्ञान आहे तेथपर्यंतच माना; इतर वेळी असतो असे मानण्यास प्रमाण नाही.) याविषयी अनुमान असें करितां येते की, 'अर्थ हा ज्ञानसमकालिकच असतो; कशावरून तर, तो उपभोगाचें साधन आहे ह्मणून. ' यास दृष्टांत, सुख, दुःख इत्यादि.' (आता हा दृष्टांत त्यांच्याच मताने आहे, आमच्या मतानें नाहीं; कारण, आमच्या मतांत सुखाचें मुद्धां विषयाच्या ठिकाणी स्थिरत्व होते. उभयमते दृष्टांत झटला ह्मणजे राग, द्वेष इत्यादि होय.) या अनुमानावरून जो ते अन्यपुरुषसाधारण ( अन्यपुरुषांनाही ज्याचें ज्ञान होत आहे अशा) विपयाचा निषेध करितात, त्यामुळे ज्ञानाच्या पूर्वकालीं व उत्तरकाली असणान्या वस्तुस्वरूपाचा ते केवल अपलाप करितात ॥ १५ ॥ आतां तो त्यांचा केवल अपलापच आहे असें पुनः विस्ताराने सांगतात, न चेकचित्ततन्त्रं वस्तु तदप्रमाणकं तदा किं स्यात् ॥ १६ ॥ सूत्रार्थः-पदार्थ हे (चित्ताहून भिन्न व स्वतंत्र आहेत,) एकचित्ताधीन (एका चित्ताचें कार्य ) नाहीत; कारण, जर ते एका चित्ताचे कार्य ह्मणावें तर जेव्हां चित्त दुसन्या पदार्यावर जाते तेव्हां पहिल्या पदार्थाचा नाश होतो की काय? ( तर तो होत नाही, पणून पदार्थ हे चित्ताहून भिन्न असून स्वतंत्र आहेत.) माप्यम्-एकचित्ततन्त्र चदस्तु स्याचदा चित्ते व्यग्रे निन्दै पाऽस्वरूपमेय तेनापरामृष्टमन्यस्याविषयीभूतमममाणकमगृहीतस्वभाव केनचित्तदानी किं तत्स्पा. .

·पाद:४] सभाष्यं भाषानुवादसहितं च । [१८१ संवध्यमानं वा पुनश्चित्तेन कुत उत्पद्येत । ये चास्यानुपस्थिता भागास्ते चास्य.न स्युरेवं नास्ति पृष्ठमित्युदरमपि न गृह्येत.। तस्मात्स्वतन्त्रोऽर्थः सर्वपुरुपसाधारणः; स्वतन्त्राणि च चिचानि प्रतिपुरुष प्रवर्तन्ते । तयोः सम्बन्धादुपलब्धिः पुरुषस्य भोग इति ॥ १६ ॥ भाप्यायः-जर एकचित्ताधीन ( एका चित्ताचे कार्य) घट इत्यादि वस्तू असतील तर ते चित्त जेव्हां पट इत्यादि वस्तूंत निमम असेल किंवा निरुद्ध (समाधियुक्त ) असेल त्या वेळेस वस्तु स्वरूपरहितच असल्यामुळे त्या वेळेस काय असणार? ( अर्थात् काहीएक नसणार.) कारण, त्या वेळेस त्या चित्ताचा त्या वस्तूशी काही संबंधच नसणार; व इतर चित्ताचा तर ती विषय नसल्यामुळे अप्रमाणक झणजे कोणालाच ग्रहण केली जाणार नाही अशी होणार. अथवा जरी तिचा दुसन्या चित्ताशी संबंध असला तथापि तिची पुनः उत्पत्ति कशी होणार ! (कारण, एका चित्ताच्या अधीन वस्तु असून ती पुनःतें चित्त असणार तेथपर्यंतच 'असणार, पुढे नाही.) आणिक दुसरे असे की, वस्तूचे जे भाग एका वेळी दिसण्याजोगे नसतील त्यांची उत्पत्ति मुळीच होणार नाही. असेंच पाठ दिसत नाही ह्मणून पाठ नाहीं असें कदाचित् मानिले परंतु पाठीवांचून पोट असू शकत नाही, ह्मणून पोट सुद्धा त्या वेळेस दिसणार नाही ! त्याकरितां सर्वपुरुपसाधारण अशी वस्तु स्वतंत्र व प्रत्येक पुरुषा- गणित चित्तेंही स्वतंत्रत्वेकरून प्रवृत्त होतात. (त्या परस्परांचा कार्यकारणभाव संबंध काही नाही.) त्या वेळेस चित्त व वस्तु या दोघांचा संबंध झाल्यामुळे जे ज्ञानं होते तोच पुरुषाला भोग होय ॥ १६ ॥ आतां सिद्धांतांत चित्त हे प्रकृतीसारखें सर्वव्यापी आहे ह्मणून सर्व वेळी सर्व- वस्तूंचे ज्ञान व्हावें; परंतु तें होत नाही याचे समाधान सांगतात,- तदुपरागापेक्षित्वाचित्तस्य वस्तु ज्ञाताज्ञातम् ।। १७ ।। सूत्रार्थ:-चित्ताला पदार्थाचे ज्ञान होण्याला कारण पदार्याचे प्रतिबिंब आहे. त्यांत ज्याचे प्रतिबिंब चित्तांत उमटते त्या पदार्याचे ज्ञान चित्ताला होते; आणि ज्याचे प्रति- विव चित्तांत उमटत नाही त्या पदार्थाने ज्ञान चित्तास होत नाही. भाप्यम्-अयस्कान्तमणिकल्पा विपया अयःसधर्मकं चित्तमभिसंबद्धयोपर- अयन्ति, येन च विपयेणोपरक्तं चिचं स विपयो झातस्ततोऽन्यः पुनरज्ञातः । चस्तुनो ज्ञाताज्ञातस्वरूपत्वात्परिणामि चित्तम् ॥' यस्य तु तदेव चितं वि- पयस्तस्य' ॥ १७ ॥ भाप्यार्थ:-विषय हे लोहर्नुकाप्रमाणे जागने नागी राहून (चित्तास) आकर्षण कर- णारे आहेत; व चित्ताना स्वमाव लोखंडाप्रमाणे ओदला जाण्याना आहे. विपय हे नित्ताया ·१८२] 5. पातञ्जलयोगसूत्रम् । [कैवल्य- आपल्याजवळ ओढून घेऊन त्याला आपल्या आकाराचे बनवितात. त्यांत ज्या विषयाने त्याला ओढून आपला आकार त्याच्यांत उमटविला आहे तो त्या चित्ताचा ज्ञात विषय होतो; आणि ज्या विषयाने त्याला न ओढून घेतल्यामुळे आपला आकार त्याच्यांत उमटविला नाही तो त्या चित्ताचा अज्ञात विषय होतो. याप्रमाणे ज्ञातविषय व अज्ञात- विषय असे दोन स्वभाव चित्ताचे झाल्यामुळे चित्त हे परिणामी आहे ॥ १७ ॥ आतां ज्या पुरुषाचा (आत्म्याचा ) असले परिणामी चित्त विषय आहे तर तो पुरुपही परिणामी असेल अशा शंकेचे समाधान सांगतात,- सदा ज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तत्पभोः पुरुषस्यापरिणामित्वात् ।। १८ ।। मूत्रार्थ:-आत्मा अपरिणामी असल्यामुळे त्याला नेहमी चित्तवृत्तीचें ज्ञान आहे. भाष्यम्-यदि चित्तचत्पभुरपि पुरुपः परिणमेत ततस्तद्विपयाश्चिचटचय: शब्दादिविपयवज्ज्ञाताज्ञाताः स्युः । सदाज्ञातत्वं तु मनसस्तत्पभोः पुरुपस्यापरिणा- मित्वमनुमापयति ॥ 'स्यादाशङ्का चित्तमेव स्वाभासं विपयाभासं च वैनाशिकानां चि- त्तात्मवादिनां भविष्यत्यग्निवत् ॥ १८ ॥ भाष्यार्थः-जर चित्ताप्रमाणेच पुरुषाचा सुद्धा विषयाकार परिणाम होईल तर तद्विषयक ज्या चित्तवृत्ती त्या शब्द इत्यादि विषयांप्रमाणे ज्ञात व अज्ञात अशा होऊ शकतील; परंतु अंतःकरणाचा साक्षी जो आत्मा त्याला मनोरूप विषय नेहमी ज्ञात असल्यामुळे पुरुप हा अपरिणामी आहे असें अनुमान होतें ॥ १८ ॥ आतां अग्नीप्रमाणे चित्तच आपलें व दुसऱ्याचे प्रकाशक होईल, मग चित्ताहून वेगळा अपरिणामी असा आत्मा मानण्याची गरज ती काय ? अशी दृढ शंका, जे चित्वालान आत्मा मानणारे वैनाशिक (बौद्ध) त्यांना येईल; तिचे समाधान सांगतात, न तत्स्वाभासं दृश्यत्वात् ॥ १९ ॥ मूत्रार्थ:-तें चित्त दृश्य असल्यामुळे स्वतः प्रकाशित नाही. भाप्यम्-यथेतराणीन्द्रियाणि शब्दादयश्च दृश्यत्वान्न स्वाभासानि तथा मनो:- पि प्रत्येतव्यम् । न चामिरत्र दृष्टान्तः । न ह्यगिरात्मस्वरूपमप्रकाशं प्रकाशयति मका- शथायं प्रकाश्यमकाशकसंयोगे दृष्टो न च स्वरूपमात्रेऽस्ति संयोगः। किश स्वाभासं विचमित्यग्राहामेव कस्यचिदिति शब्दार्थः । तद्यया । स्वात्मप्रतिष्ठमाकाशं न परमति- टमित्यर्थः । स्वयुद्धिमचारमतिसंवेदनात्सत्वानां मचिर्दश्यते 'मुद्धोऽभीतोऽहमपुत्र में रागो-पुत्र मे क्रोधः' इत्येतत्स्वयुद्धरग्रहणे न युक्तमिति ॥ १९ ॥ भाप्यार्थ:-नशी दुसरी इंद्रियें 4 शब्द इत्यादि विषय हे अश्य असल्यामुळे .

·सभाप्यं भापानुवादसहितं च । [१८३ आपले प्रकाशक होत नाहीत; तसे मन (चित्त ) सुद्धां दृश्य असल्यामुळे आपला प्रकाश करूं शकत नाही असे समजावे. याविषयी अग्नीचां जो दृष्टांत दिला आहे तो बरोबर नाही कारण, अग्नि झणजे आपले स्वरूपं अप्रकाशितं आहे तें प्रकाशित करितो असें नाहीं; तर तो स्वप्रकाश आहे व प्रकाश बटला ह्मणने क्रिया आहे; ती प्रकाशरूप क्रिया 'प्रकाश्य (प्रकाशाने प्रकाशित होणारी वस्तु ) व प्रकाशक (वस्तूला प्रकाशित करणारा) यां दोहोंचा संयोग ( संबंध ) झाला असतां दृष्टं आहे. संबंधही भेदाश्रयं असतो, अभेदाश्रय कधीही असत नाही. आणिक दुसरे असे की, कोणी एकाच्या मताने चित्त हे स्वाभांस ह्मणने अग्राह्य असाच स्वाभासशब्दाचा अर्थ संभवतो; जसें आकाश स्वात्मप्रतिष्ठ (आपल्याच ठिकाणी राहणारें ) आहे ह्मणने परप्रतिष्ठ (दुसऱ्याच्या ठिकाणी राहणारे) नाही असा अर्थ होतो त्याप्रमाणे; परंतु आपल्या चित्तवृत्तीच्या अनुभवावरून क्रोधादिकांच्या त्याग वगैरे करितां प्राण्यांची प्रवृत्ति दिसते, मगने ' मी रागावलो आहे, मी म्यालों आहे, त्या वस्तूवर माझा प्रेम आहे, त्या वस्तूविषयी माझा क्रोध आहे ' इत्यादि; यावरून बुद्धीला अग्राह्यत्व मानणे बरोबर नाही; तर बुद्धीला ग्राह्यत्वच अवश्य मानिले पाहिने ॥ १९ ॥ आतां चित्ताला स्वाभासत्व मानणाऱ्या क्षणिकवाद्याचे मत घेऊनच त्यावर दुसरे दूपण सांगतात, ॥

·[ कैवल्य- १८४ ] पातञ्जलयोगसूत्रम् । चित्तान्तरदृश्ये बुद्धरतिप्रसङ्गः स्मृतिसङ्करंश्च ।। २१ ।। सूत्रार्थः-एका बुद्धीच्या प्रकाशाकरिता दुसरी बुद्धि, असें मानिलें असतां अनंता- वधि बुद्धी मानाव्या लागून त्या योगाने अनेक प्रकारच्या ज्ञानाचे एकाच वेळी स्मरण झा- ल्यामुळे कोणताही एक निश्चय होणार नाही. भाप्यम्-अथ चित्तं ते चित्तान्तरेण गृह्येत बुद्धिः केन गृह्यते । साs- प्यन्यया.साऽप्यन्ययेत्यतिप्रसङ्गः स्मृतिसङ्करश्च । यावन्तो बुद्धिबुद्धीनामनु- भवास्तावत्यः स्मृतयः मामुवन्ति तत्संकराच्चैकस्मृत्यनवधारणं च स्यादिति । एवं बुद्धिप्रतिसंवेदिनं . पुरुषमपलपद्भिवैनाशिकः सर्वमेवाकुलीकृतं ते तु भोक्तृस्वरूपं यंत्र कचंन कल्पयन्तो न न्यायेन संगच्छन्ते । केचित्सत्वमात्रमपि परिकल्प्या- स्ति स सत्वो य एतान् पञ्चस्कन्धान्निःक्षिप्यान्यांश्च प्रतिसंदधातीत्युक्त्वा तत एवं पुनस्रस्यन्ति । तथा स्कन्धानां महनिर्वेदाय विरागायानुत्पादाय प्रशान्तये गुरोर- न्तिके ब्रह्मचर्य चरिप्यामीत्युक्त्वा सत्वस्य पुनः सत्वमेवापहवते । सांख्ययो- गादयस्तु प्रवादाः स्वशब्देन पुरुपमेव स्वामिनं चित्तस्य भोक्तारमुपयन्तीति ॥ ॥ २१ ॥ ' कथम् ॥ भाप्यार्थः-आतां तुझ्या मतांत जर एका चित्ताचा दुसन्या चित्ताने प्रकाश होतो असे आहे तर त्या चित्ताला प्रकाशित कोण करणार ? आता त्याचे प्रकाशक आणखी तिसरें चित्त मानले तर त्याही प्रकाशक चवथें चित्त मानावे लागेल. पुनः त्याला पांचवें, याप्रमाणे चित्तें अनेक मानावी लागून शेवटी चित्ताची समाप्ति ह्मणून कधीच होणार नाही; हा एक दोप; आणि दुसरा दोप, स्मृतींचाही सर्व गोंधळ होऊन जाईल. कारण, नितके बुद्धींच्या बुद्धींचे अनुभव तितक्या स्मृती एकदम उपस्थित होतील नंतर सर्व स्मृतींचा गोंधळ झाल्यामुळे एका स्मृतीचा मुद्धां निश्चय करितां येणार नाही. याप्रमाणे बुद्धिसाक्षी पुरुषाचा अपलाप करणाऱ्या क्षणिकवादी घौद्धांनी बंधमोक्ष, धर्माधर्म इत्यादि सर्व व्यवस्था मोडून टाकिली. आणि त्यांनी भोक्तृस्वरूपाची कोठे तरी कल्पना केली यामुळे ते सर्व त्यांचे न्यायविरुद्ध आहे. कितीएक विज्ञानवादी क्षणिकविज्ञानरप सत्व मात्र ह्मणने चित्तमात्र स्वीकारून (त्यालाच मोक्ष मानितात ). तो सत्वविशेष असा आहे की, नो ह्या सांसारिक पांच स्कंधांना सोडून देऊन अन्य पंचस्कंधांप्रत युक्त होऊन अनुभवितो; असे बोलून त्यांपासूनच पुनः वास पावतात. ( विज्ञान (विषयानुभव ), वेदना (दुरा), संज्ञा व रूप (शब्द व अर्थ) व संस्कार ( याप्सना ), याप्रमाणे चित्ताच्यान पांन शारा ( भेद).आहेत.) तसेच कोणीएक शून्यवादी संघांबद्दल मोठे वैराग्य प्राप्त हा प्र पुनः जन्म प्राप्त होऊ नये पणून, मी नीयन्मुक्त अंशा गुरूनपळ मनचर्य (सामाला- .

·. पादः ४] सभाष्यं, भाषानुवादसहितं च । [.१८५ रापर्यंत ब्रह्माम्यास) करीन; ' असें. बोलून शिष्य झालेले नास्तिक गुरूच्या उपदेशावरून सत्वाच्या ( अहंशब्दार्थाच्या ) ही सत्तेचा अपलाप करितात (शून्यवादी होतात). आम- च्या मतांत तर हा न्यायविरोध नाहीं; कारण, सांख्य, योग, ब्रह्ममीमांसा इत्यादि वादांत स्वशब्दाने चित्त, स्वामिशब्दानें पुरुष व पुरुषच चित्ताचा भोक्ता असें मानिले आहे ॥२१॥ आतां कूटस्थ मणने निष्क्रिय साक्षीच्या चित्ताशी क्रियापूर्वक संबंधाचा असंभव असल्यामुळे त्या साक्षीने ते चित्त कसे जाणले जाईल? याचे समाधान सांगतात,- चितेरप्रतिसंक्रमायास्तदाकारापत्तौ स्वबुद्धिसंवेदनम् ।। २२ ॥ सूत्रार्थः -आत्मा हा अगदीं संचाररहित आहे खरा तथापि त्याची छाया (प्रति- वित्र ) बुद्धीत पडून तिला (छायेला ) वुद्धीचा आकार प्राप्त झाल्यामुळे चितीस आपल्या भोग्य बुद्धीचे ज्ञान होते. भाष्यम्-अपरिणामिनी हि भोक्तृशक्तिरपतिसंक्रमा च परिणामिन्यर्थे प्रति- संक्रान्ते च तद्वत्तिमनुपतति तस्याश्च प्राप्तचैतन्योपग्रहस्वरूपाया बुद्धिवृत्तेरनुकारिमा- त्रतया बुद्धिवृत्त्यविशिष्टा हि झानवृत्तिराख्यायते। तया चोक्तम् । 'न पातालं न च वि- वरं गिरीणां नैवान्धकारं कुक्षयो नोदानाम् ।। गुहा यस्यां निहितं ब्रह्म शाश्वतं बुद्धित्तिमविशिष्टां कवयो वेदयन्ते' इति । अतश्चैतदभ्युपगम्यते ॥ २२ ॥ भाप्यार्थः-पुरुषशक्ति ही परिणामरहितच आहे ह्मणून तिला गति नाहीं; मणने ती बुद्धीप्रमाणे विषय ग्रहण करण्यास कोठे संचार करीत नाही; तर वृत्तिसरूपपरिणामी नो अर्थ त्यामध्ये चिति प्रतिबिंचरूपाने संचार करीत आहेशी होऊन बुद्धिवृत्तीमत चेतनासा- रखी करिते. प्राप्त आहे चैतन्यप्रतिबिंब निने अशा बुद्धिवृत्तीच्या प्रतिबिंबाला केवल आधार- मात्र असल्यामुळे त्या चितीची सुद्धा वृत्ति बुद्धिवृत्तीशी अगदी एक आहे असा व्यवहार होतो. असें आगमांत सांगितलेही आहे की, ' गुहाहितं गहरेष्टं पुराणम्' इत्यादि श्रुतिस्मृ- तीमध्ये ज्या गुहेत शाश्वत ब्रह्म अंश अंशी अशा अभेदाने राहिले आहे असे सांगितले आहे तेथे गुहाशब्दाने पाताल, पर्वतांची गुहा, अंधकार किंवा समुद्रांच्या कुक्षी ह्यांपैकी काहीएक प्यावयाचें नाहीं; तर ब्रह्मवृत्तीत प्रतिकिंचित झालेली जी बुद्धिवृत्ति तिजप्रतच गुहा पंडित समनतात. याकरिता पुढील सूत्रांत सांगितल्याप्रमाणे आली अंगीकार करिती ॥२॥ भातां क्षणिकवाद्यांस जो वित्तच आत्मा असा भ्रम होतो त्याचे कारण सांगतात,- द्रष्टदृश्योपरक्तं वित्तं सर्वार्थम् ॥ २३ ॥ मूत्रार्थ:-ज्यामुळे नित द्रष्टा व दृश्य यांच्या प्रतित्रिवाने प्रतित्रिवित होउन स- भाकारांचे भासते पणून त्यास सर्वार्थ असे सगतात. .

·१८६ । पातञ्जलयोगसूत्रम्:! [ कैवल्य:.. भाष्यम्-मनो हि मन्तव्येनार्थेनोपरक्तं तत्स्वयं च विपयत्वाद्विपयिणा पुरुषे- णात्मीयया वृत्त्याभिसम्बद्धम् । तदेतचित्तमेव · द्रपदृश्योपरक्तं विपयविपयिनिर्भास चैतनाचेतनस्वरूपापन्नं विषयात्मकमिवाचेतनं चेतनमिव स्फटिकमणिकल्पं सर्वार्थ: मित्युच्यते । तदनेन चित्तसारूप्येण भ्रान्ताः केचित्तदेवं चेतनमित्याहुः । अपरे चि- चमात्रमेवेदं सर्व, नास्ति खल्वयं गवादिर्घटादिश्च सकारणो लोक इति । अनुकम्पनी- यास्ते । कस्मात् । अस्ति हि तेपां भ्रान्तिवीजं सर्वरूपाकारनिर्भासं चित्तमिति । स- माधिप्रज्ञायां प्रज्ञेयोऽर्थः प्रतिविम्बीभूतस्तस्यालम्वनीभूतत्वादन्यः । स चेदर्थश्चित्त- मात्रं स्यात्कथं प्रज्ञयैव प्रज्ञारूपमवधाय॑त । तस्मात्मतिविम्बीभूतोऽर्थः प्रज्ञायां येनाव- धार्यते स पुरुष इति । एवं ग्रहीतृग्रहणग्राह्यस्वरूपचित्तभेदावयमप्येतज्जातिता प्रविभजन्ते ते सम्यग्दर्शिनस्तैराधिगतः पुरुपः ।। 'कुतश्चैतत् ।। २३ ॥ भाप्यार्थ:-चित्त हे बाह्य अर्थाचें मनन करूं लागले असतां तदाकार (विषयाकार) होते; व ते स्वतःही पुरुषाचा विषय असल्यामुळे स्वकीय जी चैतन्यलक्षणवृत्ति, तिने युक्त जो पुरुप त्या विषयी पुरुपाने सुद्धा संबद्ध होते ह्मणजे पुरुषाकार होते. याप्रमाणे हे चित्तच विषयाकार व पुरुषाकार होते; ह्मणने शब्दादिविषयरूपाने व विषयी जो पुरुष तद्रूपाने भासते. याचे कारण, तें चेतनाचेतनाकार होतें ह्मणजे तें विषयात्मक असून सुद्धा अविष यात्मकासारखें व अचेतन असूनही चेतनाप्रमाणे भासतें. यास दृष्टांत स्फटिकमणि; तो जसा एकच असतो परंतु जपापुष्प व इंद्रनीलमणि इत्यादिकांच्या सांनिध्याने त्या त्या रूपाचा भासतो; त्याप्रमाणे चित्त सर्वाकार होते ह्मणून त्याला सर्वार्थ असें ह्मणतात. * सर्वार्थ' या शब्दाचा अर्थ असा आहे की, चेतन व अचेतन ह्या सर्व वस्तु आहेत अर्थ लणजे विषय ज्याचा ते सर्वार्थ होय. ज्या वेळेस चित्त आत्म्याच्या प्रतिबिंवाने चेतन- स्वरूप भासते त्या वेळचें तें चित्ताचें चेतनतुल्य स्वरूप पाहून भ्रांत झालेले कोणीएक चि. त्तातिरिक्त चेतन न मानणारे वैनाशिक चित्तासच आत्मा समजू लागले. आणि दुसरे विज्ञा नवादी हे सर्व चित्तमात्र ( कल्पनामात्र ) आहे; गाय इत्यादि चेतन पदार्थ, व घट इत्यादि अचेतन पदार्थ हे खरोखर काहीएक नाहीत; असे प्रतिपादन करितात. त्याबद्दल त्यांना क्षमा केली पाहिने; कारण, ते जे याप्रमाणे भ्रमानें ह्मणतात त्या त्यांच्या भ्रमात सर्वाकार चित्त भासतें हें मुख्य कारण आहे. आता त्यांच्यावर दया करून त्यांचा भ्रम दूर होण्या- करितां असा उपदेश केला पाहिजे की, जीमध्ये आत्मसाक्षात्कार होतो अशा समाधिप्रजेंत उत्तमरीतीनं नाणला जाणारा नो अर्थ तो चित्तांत प्रतिबिंवित झालेला असतो आणि चित्त हे त्या वेळेस प्रतिमित्रास आश्रय असतें ह्मणून तो अर्थ नित्ताहून अन्य असला पाहिजे. कारण, तो अर्थ नर वित्तमात्र असेल तर प्रतेने प्रक्षेनें ग्रहण कसे होईल! (फारण, ·: -- पाद: ४.] सभाष्य भाषानुवादसहितं च । . [ १८७ कर्मकर्तृविरोधः येईल.) याकारतां प्रतिबिंबित ' झालेला अर्थ समाधिप्रजेंत ज्याने नाणला जातो तोच पुरुप समजावा. याप्रमाणे ग्रहीता; ग्रहण व ग्राह्य हे तीन स्वभावतांच विजातीय आहेत असा जे विवेक करितात तेच खरोखर आत्मवेत्ते, आणि त्यांनाच पुरुप- प्राप्ति झाली असे समजावें ॥ २३ ॥ आतां चित्ताहून शिवाय पुरुप आहे याला दुसरे कारण सांगतात, तदसंख्येयवासनाभिश्चित्रमपि परार्थ संहत्यकारित्वात् ॥२४॥ सूत्रार्थः-ते नित्त सर्वप्रकारचे व्यवहार करितें ह्मणून- सांगितले खरे, परंतु ते सर्व व्यवहार असंख्य वासनांद्वारा करितें, स्वतंत्रपणा नाही. ह्मणून ते सुद्धा दुसन्याकरितां आहे; कशावरून तर, ने पुष्कळ मिळून एक कार्य करितात (एकेक स्वतंत्र करीत नाहीत ह्मणून ) ते परार्थ असतात. भाप्यम् तदेतचित्तमसंख्येयाभिवासनामिरेव चित्रीकृतमपि परायें परस्य भोगापवर्गार्य न स्वार्य संहत्यकारित्वाद्वत्संहतकारिणा चिचैन न स्वार्थन भवितव्यम् । न सुखचित्तं सुखार्थ न ज्ञानचित्तं ज्ञानार्थमुभयमप्येतत्परार्थम् । यश्च भोगेनापवर्गेण चार्थेनार्थवान् पुरुपः स एव परो न परः सामान्यमात्रम् । यत्तु कि- श्चित्परं सामान्यमानं स्वरूपेणोदाहरेद्वैनाशिकस्तत्सर्व संहत्वकारित्वात्परार्थमेव स्यात् । यस्त्वसौ विशेषः स न संहत्यकारी पुरुष इति ॥ २४ ॥ भाष्यार्थ:-जे पूर्वी सर्वार्थ चित्त ह्मणून सांगितलें तें हैं चित्त असंख्यात वासनांनी नानाप्रकारचे झाले असूनही तें परार्य ह्मणने दुसऱ्याच्या मुखादिसाक्षात्काराकरितां आहे; आपल्याकरितां नव्हे; कारण, ते दुसऱ्याची मदत घेऊन कार्य करणारे आहे मणून. त्याला दृष्टांत घर; पहा घर में शयन इत्यादि कार्य आस्तरण, शरीर इत्यादि दुसन्याच्या मदतीने करितें, ह्मणून ते परार्थ असते त्याप्रमाणे चित्त सुद्धा दुसन्याची मदत घेऊन कार्य करणारे असल्यामुळे स्वार्थ होऊ शकत नाही. पहा ! में भोगयोन्य मित्त ते कोठें चित्ताच्या मोगाकरितां असत नाही; व जे मोक्षयोग्य चित्त तें चित्ताच्या मोसा- करितां असत नाही. तर चित्ताच्या ठिकाणी मोग व मोक्ष हे दोनही पदार्थ आहेत. मातां हे भोग व मोतरूप संपूर्ण अर्थ ज्या पुरुषाकरितां आहेत तोच येथे परशब्दाने भ्यावयाना; कोणत्यातरी कारणाने ज्याला मोकृत्व आले आहे असा सामान्य कोणीतरी पर प्यावयाना नाही. आतां आत्मसरु करुन निताला यत्किनित् मोत्कृत्व आहे मगून पररान्दाने चित्त न्यावे असें पैनाशिक (क्षणिकवादी) समेत; परंतु सा दुसयानी मदत घेऊन कार्य करणार असल्यामुळे ते परार्थच आहे; सार्थ नाही. आतां नो ·[ कैवल्य- २८८] पातञ्जलयोगसूत्रम् । विशेष मणने पुरुषसंज्ञक पर आहे तो साधनापूर्वी असल्यामुळे त्याला संहत्यकारी झणजे परार्थ ह्मणतां येत नाहीं ॥ २४ ॥ आतां मोक्षाचे वर्णन करणार त्यांत ,मोक्षाला योग्य अधिकारी कोण,तें प्रथम सांगतात, विशेपदर्शिन आत्मभावभावनानिवृत्तिः ॥ २५ ॥ सूत्रार्थ:-बुद्धिसत्व व पुरुष हे दोघे भिन्न आहेत असा जो विशेष जाणतो त्याचा चित्तच आत्मा ह्मणने कर्ता, भोक्ता, ज्ञाता आहे. असा अभिमान दूर होतो. भाष्यम्-यथा प्रापि तृणाङ्कुरस्योद्भेदेन तद्वीजसत्ताऽनुमीयते । तथा मोक्षमा- श्रवणेन यस्य रोमहर्पाश्रुपातौ दृश्यते तत्राप्यस्ति विशेपदर्शनवीजमपवर्गभागीय कर्मा- भिनिवर्तितमित्यनुमीयते। तस्यात्मभावभावना स्वाभाविकी प्रवर्तते । यस्या अभावा- दिदमुक्तम्। 'स्वभावं मुक्त्वा दोपायेषां पूर्वपक्षे रुचिर्भवत्यरुचिश्च निर्णये भवति। तत्रा- स्मभावभावना 'कोऽहमासं कथमहमासं, किंस्विदिदं कथंस्विदिदं, के भविष्यामः कथं भविष्यामः' इति । सा तु विशेषदर्शनानिवर्तते कुतः चित्तस्यैप विचित्रः परि- णामः पुरुपस्त्वसत्यामविद्यायां शुद्धश्चित्तधर्मेरपरसमृष्ट इति ततोऽस्यात्मभावभावना कुशलस्य निवर्तते इति ॥ २५ ॥ भाष्यार्थ:-जशी पावसाळ्यांत गवताच्या अंकुराची उत्पत्ति झाली ह्मणजे त्याचे बीज पूर्वी तेथे होते असे अनुमान होते; त्याप्रमाणे मोक्षप्राप्तीचे ज्ञान ऐकून ज्याच्या शरी- रावर आनंदाने रोमांच उभे राहतात व डोळ्यांतून आनंदाश्च चालतात त्या . पुरुषाच्या ठिकाणी सुद्धा पूर्वीचे शुभकर्मापासून उत्पन्न झालेलें असें मोक्षप्राप्तीसंबंधी तत्त्वदर्शन- बीज असावे असे अनुमान होते. आणि त्या पुरुषास आत्मभावभावना ह्या जन्मांत कांहीं अभ्यास केल्यावांचूनच सहज रीतीने होऊ लागते. जी भावना नसल्यामुळे कशी स्थिति होते याविषयी पूर्वीच्या आचार्यांनी हटले आहे की, ' दोपांमुळे आत्मभाव सोडून देऊन ज्यांची परलोक नाही वगैरे पूर्वपक्षावर श्रद्धा वसते; आणि तत्त्वनिर्णयावर ज्यांची बिलकुल श्रद्धा नसते. आतां ती आत्मभावभावना अशी, ' मी पूर्वी कोण होतों व कसा होतो; व हल्ली में माझें स्वरूप आहे ते काय देह आहे ? किंवा मन इत्यादिक आहे ! व हे स्वरूप माझ्या कोणत्या प्रकारच्या पातकानें अथवा पुण्याने राहिलें आहे ! व पुढे भादी कोण होणार व कसे होणार !' इत्यादि विचार ज्या तत्त्वदर्शनांत असतो त्याला आत्मभावभावना लणतात. ती आत्मभावभावना तत्त्वदर्शी पुरुषाची निवृत्त होते; कारण, हा भावरूप विचित्र परिणाम आत्म्याचा नाही तर चित्ताचाच आहे. (कारण, नित्तधर्म भी अविद्या तीपासून हा परिणाम होत असतो. आणि पुरुष तर, अविद्येच्या ठिकाणी त्यागा ..

·पादः ४] सभाष्यं भापानुवादसहितं च । [१८९ काहीच संबंध नसल्यामुळे शुद्ध (पुण्यपापवर्जित ) व चित्तधर्म ने जन्ममरण, सुखदुःख इत्यादि त्यांनी अगदी अलिप्त (रहित ) असतो; ह्मणून ती आत्मभावभावना विवेकी पुरुपाची विशेपदर्शनाने दूर होते ॥ २५ ॥ आता तत्त्वनिज्ञासूचे विशेदर्शनानंतर चित्त कसे होते. ते सांगतात,- तदा विवेकनिम्नं कैवल्यप्रारभारं चित्तम् ।। २६ ॥ सूत्रार्थः-जे चित्त विषयसुखच मुख्य फल मानीत होतें तें, आतां तो चित्ताचा अभिमान दूर झाल्यावर कैवल्यफलाविषयी तत्पर होतें. भाष्यम्-तदानीं यदस्य चित्तं विपयमाग्भारमज्ञाननिम्नमासीत्तदस्याऽन्यथा भवति कैवल्यप्रारभारं विवेकजज्ञाननिम्नमिति ॥ २६ ॥ भाष्यार्थ-पुरुपाचें में वित्त पूर्वी विषयाभिमुख ('विपयासक्त ) व अज्ञानमार्गात संचार करणारे होतें तें विशेषदर्शन झाल्यानंतर त्याच्या उलट होतें ह्मणजे कैवल्याभिमुख (कैवल्यच मुख्य फल आहे असें पकें समजून ) व विवेकजज्ञान ह्मणने धर्ममेघध्यान त्याविषयी तत्पर होते ॥ २६ ॥ आतां अशा चित्तांत सुद्धां मध्ये मध्ये व्युत्थानवृत्ती उत्पन्न होत असतात, त्याच कारण सांगतात, तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः ॥ २७ ॥ सूत्रार्थ:-चित्त समाधींत तत्पर झाले असतां तेथें मध्ये मध्ये जागृतअवस्थेत झालेल्या संस्कारांच्या योगाने जागृतअवस्थेप्रमाणे अनेक अनुभव येतात. (ती समाधीस विन्ने समजावी.) भाष्यम्-प्रत्ययविवेकनिम्नस्य सत्वपुरुपान्यताख्यातिमात्रमवाहिणश्चित्तस्य तच्छिद्रेपु प्रत्ययान्तराण्यस्मीति वा ममेति वा जानामीति वा नजानामीति वा। कुतः क्षीयमाणवीजेम्यः पूर्वसंस्कारेभ्य इति ॥ २७ ॥ भाष्यार्थ:-प्रत्ययविवेकनिम्न झणजे वुद्धि व पुरुष यांच्या भेदज्ञानाविषयी केवळ तत्पर अशा चित्ताच्या स्थानांत मध्ये मध्ये ' मी व माझें, मी जाणतों व जाणत नाहीं;' अशा प्रकारचे ( जागृतअवस्थेप्रमाणे अनेक दुसरे (अनुभव) येत असतात. ते समाधीला विघ्न करणारे आहेत ह्मणून त्यांच्या नाशाविषयी प्रयत्न अवश्य करावा. आतां ते ) प्रत्यय उत्पन्न होण्याचे कारण असे की, प्रत्येक दिवशी क्षीण ( नष्ट) होणारे ने पूर्वी व्युत्था- नअवस्थेत घडलेले संस्कार त्यांपासून ते प्रकट होत असतात ॥ २७ ॥ आतां संस्कारांचा नाश होण्याचा उपाय सांगतात,- .

·P
१९. ]
पातञ्जलयोगसूत्रम् ।
[ कैवल्प-
हानमेषां क्लेशवदुक्तम् ॥ २८ ॥
सूत्रार्थः-पूर्वी (सां. २ सू०१०११ त ) अविद्यादिक्लेशांचा नाश करण्याकरिता
जो उपाय सांगितला, त्याच उपायाने या संस्कारांचाही नाश होईल. ( लणून तो उपाय
अवश्य करावा.)
भाप्यम्-यथा क्लेशा दग्धवीजभावा न प्ररोहसमर्था भवन्ति तथा ज्ञानाग्निना
दुग्धजिभाषः पूर्वसंस्कारो न प्रत्ययमसूर्भवति । ज्ञानसंस्कारास्तु चित्ताधिकारसमा
प्तिमनु शेरत इति न चिन्त्यन्ते ॥ २८ ॥
भाप्यार्थः-जसे संप्रज्ञातयोग्याच्या व्युत्थानदर्शत घडलेल्या संस्कारांपासून
उत्पन्न झालेले अविद्या, अस्मिता इत्यादि क्लेश जळालेल्या बीजांप्रमाणे होऊन संस्काररूप
अंकुरांप्रत उत्पन्न करूं शकत नाहीत; त्याप्रमाणे पूर्वीचे संस्कार सुद्धा, संप्रज्ञाताच्या परंपरे-
पासून उत्पन्न झालेला जो निष्ठारूप ज्ञानाग्नि त्याने जळालेल्या बीजांप्रमाणे झाल्यामुळे
प्रत्ययांप्रत उत्पन्न करूं शकत नाहीत. आतां तत्त्वज्ञानसंस्कार मात्र चित्ताचे कार्य समाप्त,
होईपर्यंत तसेच राहतात; ( नंतर चित्ताचे कार्य समाप्त झाले ह्मणने चित्ताबरोबरच त्यांचा,
आपोआप नाश होतो ) ह्मणून त्यांच्याबद्दल विचार करीत नाही. (आतां लवकर ज्याला
मुक्त होण्याची इच्छा असेल त्याच्या तत्त्वज्ञानसंस्कारांचा असंप्रज्ञाताने सुद्धा नाश
करावयास सांगितला आहे.) ॥ २८ ॥
आतां सांगितलेल्या संस्कारनाशाचा प्रकार सांगतात,
प्रसंख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेधर्ममेघः समाधिः।।२९॥
सूत्रार्थ:-प्रसंख्यान झणजे विवेकल्याति, त्याविषयी सुद्धा जो इच्छा करीत
नाही त्याला नेहमी विवेकख्यातीचाच उदय झाल्यामुळे धर्ममेघनांवाचा समाधि सिद्ध होतो.
भाप्यम्-यदाऽयं ब्राह्मणः प्रसंख्यानेऽप्यकुसीदस्ततोऽपि न किंचित्मार्थयते,
तत्रापि विरक्तस्य सर्वथा विवेकख्यातिरेव भवतीति संस्कारवीजक्षयानाऽस्य प्रत्य-
यान्तराण्युत्पद्यन्ते तदाऽस्य धर्ममेयो नाम समाधिर्भवति ॥ २९ ।।
भाप्यार्थ:-बुद्धिमत्व (चित्त ) व आत्मा या दोघांचे स्पष्टरीतीने भेदज्ञान होणे,
याला प्रमख्यान ह्मणतात. ( हीच विवेकख्याति होय.) ज्या वेळेस हा योगी प्रसंख्याना-
विपयी मुद्धा इच्छा करीत नाही पणने त्याविषयी मुद्धां विरक्त होतो; आणि सर्वथा
(सरप्रकारांनी ) सत्य व पुरुप यांचें भेदज्ञानच होते. आतां मौथा सणने संस्कारवीनांना
नाश झाल्यामुळे पित्तामध्ये दुसरे प्रत्यय उत्पन्न होत नाहींन; त्या वेळेम योग्याना धर्ममेष
नांगचा ममापि होतो. (वेश, कर्म इत्यादिकांना समूळ उमडून टाकिल्यामुळे नो केवळ
भर्माप्रत यर्पतो, त्याला धर्ममेव प्रणतान ॥ २९ ॥

·•. पादः ४.] सभाप्यं भापानुवादसहितं च । [ १९१ आता याप्रमाणे समाधि सिद्ध झाल्यापासून फल काय ते सांगतात, ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः॥ ३०॥ सूत्रार्थ:-धर्ममेवसमाधि सिद्ध झाल्यामुळे वासनांसहित अवियादि पान क्लेशाची अगदी निवृत्ति होते. भाष्यम्-तल्लाभादविद्यादयः क्लेशा समूलकापं कपिता भवन्ति । कुशलाकु- शलाश्च कर्माशयाः समूलघातं हता भवन्ति । क्लेशकर्मनिवृत्तौ जीवन्नेव विद्वान् विमुक्तो भवति । कस्मात् । यस्माद्विपर्ययो भवस्य कारण, नहि क्षीणविपर्ययः कश्चित्केनचित् कचिज्जातो दृश्यते इति ॥ ३०॥ भाष्यार्थ:-धर्ममेव समाधीचा लाभ झाल्यामुळे अविद्या, अस्मिता इत्यादि क्लेश समूळ नाहीसे होतात; कुशलाकुशलरूप कांच्या विपाकापासून उत्पन्न होणा-या वासना समूळ नाहीशा होतात. याप्रमाणे क्लेश व कर्म यात्री निवृत्ति झाली असतां योगी जीवत असतांना मुक्त (जीवन्मुक्त) होतो. ( ही गौण मुक्ति होय. ) याचे कारण असे की, संसाराला मूळ कारण अविद्या आहे; तिचा एकदा समूळ नाश झाल्यावर मग कोणी उत्पन्न झालेला असा कोठेही कोणाच्या पाहण्यांत नाहीं ॥ ३० ॥ आतां दुसरी मुक्ति प्राप्त होण्याचा प्रकार सांगतात,- तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानं स्याज्ज्ञेयमल्पम् ॥ ३१ ॥ सूत्रार्थः-त्या वेळेस अविद्या इत्यादि चित्तमलाचा नाश झाल्याकारणाने ज्ञान हे अनंत होऊन ज्ञेय हे अगदी अल्प (थोडे) होतें. भाष्यम्-सर्वैः क्लेशकर्मावरणविमुक्तस्य ज्ञानस्यानन्यं भवति तमसाऽभिभूतमा- वृतज्ञानसत्वं कचिदेव रजसा प्रवर्तितमुद्घाटितं ग्रहणसमर्थ भवति । तत्र यदा सर्वे- रावरणमलैरपगतमलं भवति तदा भवत्यस्यानन्त्यं ज्ञानस्याऽऽनन्त्याज्ज्ञेयमल्पं संपद्यते। यथाकाशे खद्योतः । यत्रेदमुक्तम् । 'अन्धो मणिमविध्यत्तमनगुलिरवावयत्, अग्रीवस्तं प्रत्यमुञ्चत्तमजिह्वोऽभ्यपूजयत्' इति ॥ ३१ ॥ भीप्यार्थ:-ज्ञानाचा क्लेश, कर्म इत्यादि झाकून टाकणारा मल सर्व दूर झाल्यानं- तर ते (ज्ञान ) स्वभावत अपरिमित होते. ज्ञानसत्व हे तमोगुणाने एकदा अभिभूत ह्मणने आच्छादून गेलें असतो ज्या वेळेम तें रजोगुणानें क्वचित् प्रवृत्त होते त्या वेळेस ते विषय ग्रहण करण्यास समर्थ होते. त्यांत जेव्हा सर्व मल दूर होऊन स्वच्छ होते त्या वेळेम ज्ञान अनंत होते; ज्ञान अनंत (अपरिमित ) झाल्यावर मग ज्ञेय अगदी अल्प होते. यास दृष्टांत, जसा आकाशांत कानवा त्याप्रमाणे. ज्या सर्वज्ञत्वाविषयी बौद्धानी असंभव दाग्वविण्याकरिता .

·t [कैवल्य- १९२ ] पातञ्जलयोगमूत्रम् । थट्टेने चार दृष्टांत येणेप्रमाणे दिले आहेत; ते असे, 'आंधळ्याने मण्यास मोंक पाडिले; त्या मण्यांस ज्याच्या हातांस बोटं नाहीत अशा पुरुषाने दोऱ्यांत ऑविले; तो दोऱ्यांत ओंवले- ला मणि ज्याला कंठ नाही अशा पुरुषाने गळ्यांत बांधिला; व त्या कंउभूषणाची स्तुति ज्याला जीभ नाही अशा पुरुषाने केली' ।। ३१ ।। आतां तिसरी मुख्य मुक्ति सांगतात, ततः कृतार्थानां परिणामक्रमसमाप्तिर्गणानाम् ।। ३२ ॥ सूत्रार्थ:-त्यानंतर गुणांचे सर्व कार्य आटोपल्यामुळे पुढच्या सूत्रांत सांगावयाचा जो परिणामक्रम त्याचा अगदी शेवट होतो. भाप्यम्-तस्य धर्ममेघस्योदयात्कृतार्थानां परिणामक्रमः परिसमाप्यते । न हि कृतभोगापवर्गाः परिसमाप्तक्रमाः क्षणमप्यवस्थातुमुत्सहन्ते ॥' अथ कोऽयं क्रमो नामति॥३२॥ भाप्यार्थः-त्या धर्ममेघसमाधीचा उदय झाल्यानंतर गुण कृतार्थ होऊन त्यांचा पुढच्या सूत्रांत सांगावयाचा जो परिणामक्रम तो अगदी समाप्त होतो; कारण, एकदा का त्यांनी पुरुपाचे भोग व मोक्षरूप कार्य करून त्यांचा क्रम समाप्त झाला ह्मणजे मग ते ( गुण) एक क्षणमर सुद्धा राहण्याविषयी उत्सुक होत नाहीत ॥ ३२ ॥ आतां तो क्रम कशाला ह्मणतात ते सांगतात, क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्तनिर्याह्यः कमः॥ ३३ ॥ सूत्रार्थः-एका क्षणांत एका परिणामाचें अवसान होऊन त्या क्षणाच्या अन्य- वहित दुसऱ्या क्षणी जो परिणाम, अशा परिणामांच्या परंपरेस क्रम ह्मणतात. भाष्यम्-क्षणानन्तर्यात्मा । परिणामस्यापरान्तेनाऽवसानेन गृह्यते क्रमः ।न घननुभूतक्रमक्षणा पुराणता वस्त्रस्यान्ते भवति । नित्येषु च क्रमो दृष्टः । द्वयी चेयं नित्यता, कूटस्यनित्यता परिणापनित्यता च। तत्र कूटस्यनित्यता पुरुषस्य, परिणामनि- त्यता गुणानाम् । यस्मिन् परिणम्यमाने तत्वं न विहन्यते तन्नित्यम् । उभयस्य च तत्त्वानभियातानित्यत्वम् । तत्र गुणधर्मपु बुद्ध्यादिषु परिणामापरान्तनिशिः क्रमो लब्धपर्यवसानो नित्येषु धार्मिषु गुणेप्वलब्धपर्यवसानः । कूटस्यनित्येपु स्वरूपमात्र: भतिष्टेषु मुक्तपुरुषेषु स्वरूपास्तिता प्रमणवाऽनुभयत इति । तंत्राप्यलब्धपर्यवसानः पान्दपृष्टैनास्तिक्रियामुपादाय कल्पित इति । अयास्य संसारस्य स्थित्या गत्या च गुणेषु वर्तमानस्यास्ति क्रमसमाप्ति येति । अवचनीयमेतत् । कथम् । अस्ति मन एका म्तवचनीयः सर्यों जातो मरिष्यति ऑभी इति । अयं सों मृत्वा जनिष्पत ·पाहिजे. हणजे ज्याला विवेकल्याति उत्पन्न आली आहे, ज्याना आशापाश सब मुटला [ , नुप्तारी व्यवहारकानें कल्पिलेला असतो. आतां अशी शंका. करितात की, 'सृष्टि व प्रलयरूप प्रवाहान गुणांच्या ठिकाणी वर्तमान. असणाऱ्या या संसाराच्या क्रमाची कधी समाप्ति आहे किंवा नाही. याचे समाधान संगतात की, जे तुं हे दोन प्रश्न केलेस हे सामान्यरीतीचे असल्यामुळे यांचे उत्तर एकदम सांगण्यास मुळीच योग्य नाहीं; कारण,प्रश्न मणजे प्रथम अशा रीतीने केला पाहिजे की, 'जो उत्पन्न आला तो सवे मरणार काय?' यावर प्रतिवचन, (उत्तर)' होय.' आना दुसरा प्रकार असा, 'समरून पुनः उत्पन्न होणार काय?" यान उत्तर एक सामान्यरीतीन दता येत नाही तर काही विभाग करून सांगितले पाद:४] सभाप्यं भाषानुमादसहितं च । इति विभज्यवचनीयमेतत् । प्रत्युदितख्यातिः क्षीणतृष्णः कुशलो न जनिष्यते, इत. रस्तु मनिप्यते तथा मनुष्यजातिः श्रेयसी न वा श्रेयसीत्येवं परिपृष्टे विभज्यवचनीयः प्रश्नः । पशूनधिकृत्य श्रेयसी, देवानृपश्चिाधिकृत्य नेति । अयं त्ववचनीयः प्रश्न: संसारोऽयमन्तवानथाऽनन्त इति । कुशलस्यास्ति संसारक्रमपरिसमाप्तिर्नेतरस्यति । अन्यतरावधारणे दोपः । तस्माब्याकरणीय एवायं प्रश्न इति ॥'गुणाधिकारक्रमस- मातौ कैवल्यमुक्तन्तत्स्वरूपमवधार्यते ॥ ३३ ॥ भाष्यार्थः-एका क्षणानंतर जो दुसरा अव्यवहित क्षण, याप्रमाणे जी परंपरा तीस क्रम ह्मणतात. त्यांत परिणामाचा क्रम अपरांत ह्मणजे अवसानकाल त्याने समजण्यांत येतो. कारण, वस्त्राला कितीही जपून ठेविलें तरी जो काही कालाने त्याला जुनेपणा येतो तो मध्ये क्रमाने असणाऱ्या क्षणांचा अनुभव घेतल्यावांचून येणें संभवत नाही; ह्मणून नित्यवस्तूच्या ठिकाणी सुद्धां प्रत्येक क्षणी क्रमानें परिणाम होत असतो, असे सहज अनुमान होते. नित्यत्व दोन प्रकारचें; कूटस्थनित्यत्व व परिणामनित्यत्व. त्यांत कूटस्थनित्यत्व पुरुषाला व परिणामनित्यत्व गुणांना आहे. जे परिणाम पावत असतांना सुद्धां ज्याच्या स्वरूपाचा नाश होत नाही त्याला नित्य हाणतात. हे नित्यत्व गुण व पुरुष या दोघांच्याही ठिकाणी आहे; कारण, दोघांच्याही स्वरूपाचा नाश होत नाही. त्यांत गुणांचे धर्म जे बुद्धि ( महान् ) इत्यादि, त्यांच्या ठिकाणचा क्रम परिणा- माच्या अवसानकाली निश्चित होतो. हा लब्धपर्यवसान ( विनाशी ) क्रम होय. आणि नित्य ने धर्मी गुण त्यांच्या ठिकाणी अलब्धपर्यवसान ( अविनाशी ) क्रम आहे. कूट- स्थनित्य व स्वरूपमात्राच्याच ठिकाणी प्रतिष्ठित असणारे मुक्त पुरुष त्यांच्या ठिकाणी भी स्वरूपास्तिता ती तत्तत्क्षणमात्र असते व तो क्रम पुरुषांच्या ठिकाणी सुद्धा असतो; (कारण, 'या वेळेस राहून पुढेही राहीन,' असा व्यवहार होतो.) त्या ठिकाणी मुद्धां क्रम अलब्धपर्यसान ( नित्य) असतो. तो क्रम अस्तिनामक क्रियेला घेऊनच शब्दा-

·F
सागितले,
१९४ ] .
पालञ्जलयोगमूलम् ।
[कैवल्य-
आहे असला कुशल (पुण्यवान् ) पुरुष उत्पन्न होणार नाही, व याहून इतर ( पापी)
पुरुष पुन उत्पन्न होईल तसाच प्रश्न करण्याचा दुसरा प्रकार असा, ' मनुष्यजन्म हा
उत्तम आहे किंवा नाही? ' "आहे?' असा प्रश्न केला असता हा प्रश्न एकदम सामान्यरीतीने,
उत्तर सांगण्याजोगा नाही, तर विभाग करून सांगण्याजोगा आहे झणजे भनुन्यजन्म
पशूपेक्षा उत्तम आहे व देवापेक्षा उत्तम नाही. आता जो हा तू, 'ससाराची समाप्ति आहे
किंवा नाही? ' असा सामान्यरीतीने प्रश्न केलास हा एका उत्तराने समाधान होण्याजोगा
नव्हे, कारण, त्याबद्दल पुण्यवान् पुरषाच्या ससारतमाची समाप्ति होते व त्याहून इतराची
होत नाही, अशी दोन वेगेवगळाली उत्तरे आहेत आता दोन प्रश्नापैकी एकाच ' होय
विवा — नाही' असें सामान्य उत्तर द्यावे तर तिकडूनही दोप येतो, याकरिता असा
विभाग करूनच प्रश्न व उत्तर दिले पाहिजे ॥ ३३ ॥
आता गुणाच्या परिणामक्रमाची ममाप्ति झाली असता मोक्ष होतो ह्मणून
तर तो मोक्ष कसा आहे त्याचे स्वरूप सागतात,-
पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं
स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति ॥ ३४ ॥
मूना:-सत्वादि गुणाना पुरपाचे काही काम न उरल्यामुळे जो त्याचा आपाप-
स्या कारणात लय, अथवा में पुरपाचे केवळ आपल्या स्वरूपाने राहणे, याला कैवल्य
(मोक्ष) लणतात.
भाप्यम्-कृतभोगापवर्गाणां पुरुषार्थशून्यानां यः प्रतिप्रसवः कार्यकारणा-
स्मनां गुणानां तत्कैवल्यं स्वरूपप्रतिष्ठा पुनर्वद्धिसत्वानभिसम्बन्धात्पुरुषस्य चिति-
शक्तिरेव येवला, तस्याः सदा तथेवावस्थानं कैवल्यमिति ॥ ३४ ।।
भाष्यार्य- पुरुषाचे भोग व अपवर्ग ( मोक्ष ) रूप कार्य पुरे केल्यामुळे ज्याच्या
पुस्पाचे कोणतेही कार्य उरले नाही अशा गुणाचा कार्यकारणात्मक स्वकारण में प्रधान त्याच्या
ठिकाणी जो लय त्यागच कैवल्य (मोक्ष) मणतात, अथवा तीच चितिशतीची स्वरूपप्रतिष्ठा
होय, कारण, त्या वेळेम पुरुपाग बुद्धिसत्वाचा काहीच सबध नसल्यामुळे केवळ चित्तिशत्ति ।
असते याप्रमाणेच नितिशती में नेहमी म्वरूपाने राहणे हाच पुरुषाम मोक्ष होय ॥३४॥
इति श्रीवेदव्यासकृतभाष्यमहिते टिप्पण्यादेयुत-
भापान्तरोपेते च पातञ्जले सांख्यप्रवचने योगशास्त्रे
केवल्यपादः सम्पूर्णः ॥ ४ ॥