·No text on this page.

·|卐卐फ्रम श्रीविजयनेमिसरिग्रन्थमालारत्नम्-४९ . : न्यायसमुच्चयः। 卐 Voc तदुपरि- श्रीमत्तपोगच्छाधिपति-शासनसम्राद-सूरिचक्रचक्रवर्ति-सर्वतत्रस्वतन्त्र- श्रीमद्विजयनेमिसूरीश्वर-पट्टालङ्कारेण व्याकरणवाचस्पति-शास्त्र विशारद-कविरत्नेन श्रीमद्विजयलावण्यसूरिणा विरचितो न्यायार्थसिन्धुः, तरङ्गश्च ॥ म 녀 5 5 5 5 म m 卐 卐 卐 सम्पादक:- पन्यासश्रीसुशीलविजयो गणीन्द्रः www प्रकाशनस्थलम्- MMm श्रीविजयलावण्यसूरीश्वरज्ञानमन्दिरम् [बोटाद, सौराष्ट्र] 卐 वीरसं० २४८३ ] नेमि सं०८ [विक्रम सं० २०१३ मुद्रणस्थलम्-निर्णयसागर प्रेस, २६/२८ कोलभाट स्ट्रीट, मुंबई नं. २ R18000 녀녀녀녀 ·સહાયક સટ્ટહસ્થોની નામાવલિ S 22 [૧] રૂપિઆ ૭૫૦ શેઠ હાથીભાઈ ગલાલચંદ મુંબઈ [૨] ૧૦૦૦ શેઠ બાબુભાઈ ફકીરચંદ મુંબઈ ૭૫૦ શેઠ બાપાલાલ ગભરચંદ મુંબઈ [૪] ૧૦૦૦ શેઠ મણલાલ મગનલાલ (પાટણવાળા) મુંબઈ [૫] ૨૫૦ શેઠ છોટાલાલ મગનલાલ મુંબઈ ૨૫૦ શેઠ ચિનુભાઈ રવિદાસ મુંબઈ [૭] ૨૫૦ શેઠ કેશવલાલ માણેકચંદ સંઘવી પૂનાસિટિ [૮] ૨૫૦ શેઠ મણીલાલ ચુનીલાલના ધર્મપતી અમરતબાઈ પૂનાસિટિ [૯] ૨૫૦ શેઠ જેતાજી સાંકળા પૂનાસિટિ, [ ૧૦: ૨૫૦ શેઠ તારાચંદજી ખેમચંદજી પૂનાસિટિ. [૧૧] ૧૦૦ શેઠ દેવચંદ જેઠાલાલના ધર્મપત્ની ચંપાબાઈ, મલાડ દેવચંદજીની ચાલ. ?? * 22 29 S પ્રકાશક:-- શ્રીવિજયેલાવણ્યસૂરીશ્વર જ્ઞાનમંદિર ના કાર્યવાહક શા ઈશ્વરદાસ મૂળચંદ બોટાદ, સૌરાષ્ટ્ર પ્રાપ્તિસ્થાનઃ- [૧] શ્રીવિજયલાવણ્યસૂરીશ્વર જ્ઞાનમંદિર બોટાદ, સૌરાષ્ટ્ર [૨] સરસ્વતી પુસ્તક ભંડાર ઠે. રતનપોળ, હાથીખાના. મુ અમદાવાદ (ગુજરાત) BH મુદ્રક –લક્ષ્મીબાઈ નારાયણ ચૌધરી, નિર્ણયસાગર પ્રેસ, ૨૬-૨૮ કોલભાટ સ્ટ્રીટ, મુંબઈ ર.

·No text on this page.

·शासनसम्राट्-मरीचक्रचक्रवर्ति-तपागच्छाधिपति-कदम्बगिरिप्रमुखतीर्थोद्धारक- पूज्यपाद-आचार्य-महाराजाधिराजश्रीमद् विजयनेमिसूरीश्वरजी महाराज । Imixrial Printery. Gheekanta Ahmedalyc.

·--- Here भूमिका। अंये सुरसरखतीसमुपासकाः ! “न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके, यः शब्दानुगमादृते । अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्व शब्देन भासते ॥ १॥" इति भर्तृहरिवचसाऽनुभवानुमोदितेन सकलोऽपि सचेतसां ज्ञानविषयोऽनुस्यूतः शब्देन । एतच्च तेनैवान्यत्रापि दृढीकृतम्- "वाग्रूपता चेदुत्नामे-दवबोधस्य शाश्वती । न प्रकाशः प्रकाशेत, सा हि प्रत्यवमार्शिनी ॥ २ ॥" अपि च-- - "इदमन्धं तमः कृत्स्नं, जायेत भुवनत्रयम् । .. यदि वागात्मकं ज्योति-रा संसारं न दीप्यते ॥ ३ ॥” इति न केवलं ज्ञानविषय एव, अपि तु सर्वोऽपि व्यवहारोऽखिलमिदं विश्वमेव वा शब्दस्यैव प्रपञ्चः ; तदपि तेनैवोक्तम्- "अनादिनिधनं ब्रह्म, शब्दतत्त्वं यदक्षरम् । विवर्ततेऽर्थभावेन, प्रक्रिया जगतो यतः ॥ ३ ॥" युक्तं चैतत्-पूर्व नाम्ना वस्तु बुद्धावानीय घटमहं करोमीति संकल्प्य पश्चान्निर्मीयत इति नामपूर्वकत्वं रूपस्य घटादिप्रपञ्चे सवैदृष्ट- चरमेव । अनयैव व्याप्याऽस्य महतो जगतोऽपि नामपूर्वकत्वमनुमातुं शक्यत एव, एतच्च विशदय्यान्यत्र प्रपच्चितम् । नामानि च शब्दा एव। इत्थं सर्वस्य ज्ञानप्रपञ्चस्य रूपप्रपञ्चस्य च कारणभूतत्वं शब्दानामनुभवानुमोदितमागमसिद्धं चेति निर्विवादमेव । शब्दाश्चानेकधा वहुभिर्विवेचिताः, केचिल्लौकिक्वैदिकभेदेन द्वैविध्यमाहुः, अन्येऽन्यथा विभिन्दन्ति, वयं त्विह शास्त्रीय-व्यावहारिकभेदेन द्वैविध्यमास्थाय विचारयामः । तत्र व्यावहारिकी भाषा परस्परं व्यवहारेणापि कथंचिदवगन्तुं सुशका, व्यवहारातीता शास्त्रीया भाषा च केवलं व्याकरणसाध्यबोधैवेति निश्चितम् , अत एव शक्तिप्राहकेषु व्याकरणस्य प्राधान्यमाहुरभियुक्ताः । तथाहि- "शक्तिग्रहं व्याकरणोपमान-कोशाप्तवाक्याद् व्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषाद् विवृतेर्वदन्ति, सान्निध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः ॥ ४ ॥” इति । कञ्चित् शब्दमजानानः शिशुर्व्यवहारत एव तदर्थ प्रतिपद्यते । या च भाषा व्यवहारविषया तस्यास्तत्तच्छन्दैवद्धानां तेषु तेषु पदार्थेषु प्रवृत्तिनिवृत्ती समवलोक्यैव स [ शिशुः ] भाषायां व्युत्पद्यत इति सर्वदा प्रत्यक्षभूतं नः । येषां च पितरावन्ये वा वयोवृद्धाः संस्कृतज्ञा विदेशीयभाषाज्ञा वा संस्कृतेन विदेशीयभाषया वा व्यवहरन्ति ते विनाऽपि प्रयत्न तस्यां भाषायां व्युत्पद्यन्ते, परमेतत् क्वाचित्कम् । अस्माकमियं संस्कृतगीरद्यत्वेव्यवहारातीतेति निश्चितमेव, तस्याश्वावगमाय व्याकरणातिरिक्ता उपमानादय उपायाः क्वचित् कदाचित् पदविशेषज्ञानमात्रोपयुक्ता एवेति न तैः साकल्येन सारल्येन च संस्कृतगिरोऽवगतिः सम्भविनी, ततश्चास्या भाषायाः परिज्ञानाय व्याकरणं कोशश्चेति द्वावेवोपायाववशिष्टौ, तत्रापि कोशो नाम्नां शक्तिग्रहमात्र उपयुज्यते । भाषा च मुख्यरूपेण नामाख्यातोभयोपबृंहि- तेति.सर्वांशेन तस्या ज्ञानाय व्याकरणं शास्त्रमेव प्रधानमेकमेव वा कारणम् , अत एव व्याकरणं समये समये पूर्वाचायैर्लोकसौविध्या- नुसारं निर्मितम्। किं व्याकरणं प्राचीनतममित्यस्य, कुतो वां समयाद् व्याकरणप्रवृत्तिरित्यस्य वा विवेचनायां प्रस्तुतायां तन्मूलमिदं वेदे समुपलभ्यते। "वाग वै. पराच्यव्याकृता अवदत् , ते देवा इन्द्रमब्रुवन् , इमां नो वाचं व्याकुरु इति । सोऽब्रवीत् , वरं वृणै, मह्यं चैवैष वायवे च सह गृह्याताविति । तस्मादैन्द्रा वायवः सह गृह्यते । तामिन्द्रो मध्यतोऽवक्रम्य व्याकरोत् तस्मादियं व्याकृता वागुद्यते।” इति [ तैत्तिरीये पष्ठकाण्डे ].. अस्मायमभिप्रायः यथा पश्चादीनां वागसंस्कृता-अविभक्ता भवति, नहि तत्र पदवाक्यादिविभागः कथमप्युन्नीयते, तथैव 1 - www ·.. मनुष्याणामपि वाक् प्रकृया अविभक्तैव-प्रकृति-प्रत्यय-पद-वाक्यादिविभागरहितैवाऽऽसीत् , इन्द्रस्तु ज्ञानस्याधिष्ठाता प्राणरूपों. देवस्तां वाचं मध्यत आक्रम्य व्याकरोति-पदवाक्यादिरूपेण विभक्तां करोति । वाचि योऽयं पद-वाक्यादिविभागः स खलु ज्ञानकृतः, पश्चादीनां ज्ञानाभावात् स खलु न जायते इति । परं त्वन्ये इन्द्रं देवानां मुख्यमेव प्राथमिकं व्याकरणकर्तारं मन्यन्ते, तच्च पस्पशाह्निकस्थमहाभाष्यानुमोदितमपि, तथाहि-तत्रो- क्तम् “एवं हि श्रूयते-बृहस्पतिरिन्द्राय दिव्यं वर्षसहस्रं प्रतिपदोक्तानां शब्दानां शब्दपारायणं प्रोवाच, नान्तं जगाम । बृहस्पतिश्च प्रवक्ता, इन्द्रश्वाध्येता, दिव्यं वर्षसहस्रमध्ययनकालः, तथापि नान्तं जगाम ।" इति । यद्यप्येतेन ग्रन्थेन इन्द्रस्य बृहस्पतिसकाशे प्रतिपदोक्तानां शब्दानां पारायणरूपेणाध्ययनमेव विज्ञायते, न तु तस्य व्याकरणकर्तृत्वं, तथापि "इन्द्रश्चन्द्रः काशकृत्स्ना-ऽऽपिशैली-शाकटायनः । पाणिन्यमर-जैनेन्द्री जयन्त्यष्टादिशाब्दिकाः ॥" इत्यभियुक्तोक्तिदिशा प्रथमशाब्दिकत्वेन तस्य श्रवणाद् व्याकरणनिर्मातृत्वमपि खीकार्यमेव, तत्सम्पादनायैव बृहस्पतिसकाशे शब्दपारायणाध्ययनसंभवात् । किञ्च- "ऐन्द्रं चान्द्रं काशकृत्स्नं कौमारं शाकटायनम् । सारस्वतं चापिशलं शाकलं पाणिनीयकम् ॥" इति रीत्याऽष्ट्रव्याकरणानां नामं क्वचिच्छ्रयते । अत्र च पूर्वोक्ताष्टशाब्दिकेभ्योऽन्येषामपि कौमार-सारस्वत-शाकलकर्तृणां नामानि श्रूयन्त एव । परमिदानी समुपलभ्यमानेषु व्याकरणेषु पाणिनीयव्याकरणमेव प्राचीनमिति केचिन्मन्यन्ते । निरुक्तालोचने सत्यव्रतसामश्रमिमहाशयस्तु-पाणिनितः प्राचीनं सर्वतोमुखं व्याकरणं नासीदेवेति मन्यते । 'इन्द्रश्चन्द्रः' इत्यादिपूर्वोक्तपद्ये हि 'अष्टादिशाब्दिकाः' इत्येवोक्तम् , न त्वेते व्याकरणकर्त्तारोऽपीति । शाब्दिकत्वं तु शब्दशास्त्रप्रौढत्वं शब्दशास्त्र पारङ्गतत्वं शब्दशास्त्रप्रचारकत्वं वेत्यादिरीत्यापि संघटते । शब्दशास्त्रपदेन च न केवलं व्याकरणमेव ग्रहीतुं शक्यते, अपि तु कोश- मीमांसादिकमपि । महत्सु ‘पदवाक्यपारावारीण' इति विशेषणं प्रयुज्यते, तत्र “पद'पदेन व्याकरणं 'वाक्य पदेन मीमांसा 'प्रमाण- पदेन च न्यायं व्यपदिशन्ति शिष्टाः । शब्दपदेन च पदं वाक्यं चोभयमपि ग्रहीतुं शक्यत इति वाक्यविचारिका मीमांसापि शब्दशास्त्रम् । ये चेतेऽष्टौं शाब्दिकाः परिगणितास्तेषु विभिन्न प्रकारकमेव शाब्दिकत्वं प्रमाणान्तरैः सिध्यति । तथाहि-पूर्वोक्तव्याकरणमहाभाष्य- पस्पशाह्निकस्थग्रन्थेनेन्द्रस्य शब्दपारायणज्ञत्वेन कथनात् तस्य तन्मात्रकर्तृत्वमनुमातुं शक्यते; तेन च शब्दपारायणरूपव्याकरणकर्तृत्वमेव तस्य सिध्यति; ततः परेण वा केनचिदिन्द्रनामकेन विदुषा किमपि व्याकरणनिर्मितं भवेदिति संदेहः संभवति । चान्द्रं तु व्याकरणं किञ्चिदासीदिति स्वीक्रियत ऐतिहासिकैः । तथाहि- "चन्द्राचार्यादिभिलव्ध्वादेशं तस्मात् तदागमम् । प्रवर्तितं महाभाष्यं खं च व्याकरणं कृतम् ॥" [राजतरङ्गिणी १-१७६ ] इति चान्द्रदौर्गादिनाना ख्याता ये प्राक्तना महान्तो विद्वांसस्तैरेव चन्द्राचार्य-दुर्गाचार्यादिपदाभिधेयैीर्ण महाभाष्यस्य पुस्तकं दाक्षिणात्येपु क्वचिदुपलभ्य काश्मीरदेशेऽभिमन्युराज्यकाले नीतम् , तैरेव विलुप्तप्रायस्य महाभाष्यस्य प्रचारः कृतः, खीय चाभिनवं व्याकरणं विरचय्य प्रचारितमिति पूर्वोक्तराजतरङ्गिणीस्थपद्येन सिध्यति । तेन तदीयमिदं व्याकरणं पाणिनिव्याकरणतो. वर्वाचीनमित्यत्र न कोऽपि संशयः; पाणिनिसूत्रभाष्यकृतः पतञ्जलेरपिः वहुतरपरभवत्वात् तेषाम् । ततश्चान्द्रं व्याकरणं, पाणिनि- व्याकरणात् पूर्वमपि भवेदित्यत्र न किमपि दृढतरं प्रमाणमुपलभ्यते । एवं काशकृत्स्नस्य काशकृत्स्नेर्वा व्याकरणकर्तृत्वे न किमपि प्रमाणमुपलभ्यते । तस्यः मीमांसकत्वं तु : "काशस्निना प्रोक्ता मीमांसा काशकृत्स्नी'' इति महाभाष्योदाहरणेनः [पा०. ४ अ० १ पा० १४. सूत्रे.] प्रतीयते । मीमांसकानामपि शाब्दिकत्वं वाक्य: विचारकत्वेन स्वीकार्यमेवेत्यादिशाब्दिकेषु तस्य गणना। आपिशलेस्तु पाणिनिसूत्रेपु दृश्यते नामोल्लेख:-"वा सुप्यापिशले;" [पासू० ६. १..९२ ], तस्माद् वैयाकरणेषुः तन्मतमपि क्वचित् पार्थक्येनादृतमासीदित्येतावदेवाभ्युपगन्तुं शक्यते तावतैव च तस्य शाब्दिकेषु गणनापि समुपपद्यते, किन्तु तन्निर्मितं किमपि पूर्ण व्याकरणमासीदिति न प्रमाणपदवीमधिरोहति । नहि पाणिनिसूत्रेषु येषां नामोदेखते सर्वेऽपि व्याकरणकर्तार एवेति स्वीकारो न्याय्यः, प्रयोगविशेषे तेषामेवंविधा रुचिरित्येतात एव ततः प्रतीयमानत्वात् । परेऽपि केचित् तत्र तत्र पाणिनिसूत्रेपूल्लिखिताः, यथा-शाकल्यः, काश्यपः, स्फोटायनः, चाक्रवर्मणः, गालवः, भारद्वाजः, गार्यः, सेनकश्च, एपु केपाञ्चिदेकत्र केषांचिच्चानेकत्र पाणिनिनोल्लेखः स्वस्त्रेषु कृतः, तेन च तेषां तत्तद्विषयप्रयोगविशेष एव रुचिपार्थक्यमनु- मीयते, न तु पृथग्व्याकरणकर्तृत्वमपि । : . :- ·३ "अत्रेदमपि विचारमर्हति-पाणिनिना प्रायः सन्धिविषये ‘स्वर[उदात्तादि विषये चाचार्यविशेषस्य · मतविभेदः - सूचितः, आख्यातविषये च एकत्राडागमविषये गार्ग्य-गालवयोः, इडागमविषये च भारद्वाजस्य, तिङ्विभत्तयादेशविषये च शाकटायनस्य सकृत्सकृन्नामोल्लेखः कृतः तेनेदमपि.निश्चेतुं शक्यते, यत्-एते पाणिन्युल्लिखिताः शाब्दिकाः प्रातिशाख्यकर्त्तारो भवेयुः, तत्र सन्धि- स्वरयोरेव विचारितत्वात् , तदतिरिक्ताडागमादिविषये च सकृन्नामोल्लेखेन तेषां प्रयोगविशेषविषयो मतभेद एव वोधितो न तु व्याकरण- निर्मातृत्वम् । अमर-जैनेन्द्रयोस्तु पाणिनिपरभवत्वं सुप्रसिद्धमेव । एतावता पाणिनीयमेव व्याकरणं सम्प्रति समुपलभ्यमानव्याकरणेषु प्राचीनमिति केचित् साधयन्ति । . . ' तत्र ब्रूमः,-पाणिनितः पूर्वतरस्य व्याकरणस्य सम्प्रत्यनुपलभ्यमानत्वेऽपि सत्ताऽवश्यमङ्गीकार्या, पाणिनिनैव तत्र तत्र प्राचीन- व्याकरणप्रचलितसंज्ञानां प्रत्याहारादीनां चोल्लेखात् , ततः परतरैर्व्याख्यातृभिः 'प्राचां व्याकरणकर्तृणामियं संज्ञा' इति स्पष्टं व्याख्याय- मानत्वाच्च । किंच वाल्मीकीये रामायणेऽपि व्याकरणस्य नामोल्लेखो दृश्यते, तथाहि-हमद्विषये श्रीरामचन्द्रेण श्रीलक्ष्मणं प्रत्युक्तम्- "नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम् । वहु व्याहरताऽनेन न किञ्चिदपशव्दितम् ॥” [ वा० रा० किष्किन्धाकाण्डे ] इति एतेन तत्समयेऽपि व्याकरणसत्ता प्रतीयते । नच पाणिनीयव्याकरणस्य तदात्वे सम्भव इति किश्चिदन्यदेव व्याकरणं तदात्वे स्वीकार्यम् । वेदाङ्गेषु मुख्यतया पठितं व्याकरणं सृष्टेरादिकालादारभ्यैव प्रचलितमिति मन्तव्यम् । समये समये चाचायैस्तत्र परिवर्तन परिवर्द्धनं वा लोकसौकर्याय कृतमित्यन्यदेतत् । किञ्च चीनदेशाद् भारतभ्रमणार्थमागतः श्यूआनचूआननामकः पर्यटकोऽपि पाणिनिविषये वहु लिखन्निदमप्याह यत्-पाणिनेः पूर्व वहूनि व्याकरणानि परस्परविरुद्धानि विशृङ्खलानि च प्रचलन्ति स्म इति, तन्मतं चैतिहासिकैराद्रियत एव, तस्य तदर्थमेव 'निष्पक्षपातं प्रवृत्तत्वात्। एवं यथा पाणिनितः पूर्वमपि बहुतराणां व्याकरणान्तराणां सत्त्वेऽपि कंचिंद्विशेषमवलम्ब्य पूर्वव्याकरणेषु वा काञ्चिन्न्यूनता- मवधार्य पाणिनिनाऽऽचार्येणं व्याकरण निर्मित तथा पाणिनितः परतरैरपि कैश्चिदाचार्यैः पाणिनीयव्याकरणस्य काठिन्यादिदोषमनुभूय लोककल्याणार्थ व्याकरणान्तराणि सरलानि कोमलवुद्धीनामप्युपयोगीनि निर्मितानीति समवधेयम् । पाणिनिपश्चाद्भवानि-कातन्त्र-चान्द्र-बुद्धिसागर-सरस्वतीकण्ठाभरणादीनि व्याकरणानि श्रूयन्ते, यानि च खल्पप्रसराणि जातानि । एवं क्रमेण व्याकरणानां बाहुल्यं दुरुहत्वं चावलोक्य गुर्जरक्ष्माप तिना जयसिंहदेवेन खविक्रमलब्ध सिद्धराज'पदेन प्रार्थितः प्रथितयशा आचार्य श्रीहेमचन्द्रसूरीश्वरः सर्वाणि व्याकरणानि प्रमथ्य नवनीतमिव नूतनं व्याकरणं निरमात् । एतच्चैतद्वयाकरणपुष्पिकायां स्वयमेव स्पष्टीकृतमाचार्येण । तथाहि- तस्यान्वये समजनि प्रबलप्रतापतिग्मद्युतिः क्षितिपतिर्जयसिंहदेवः । येन स्ववंशसवितर्यपरं सुधांशौ, श्रीसिद्धराज इति नाम निजं व्यलेखि ॥ ३३ ॥ तेनातिविस्तृत-दुरागम-विप्रकीर्णशब्दानुशासनसमूहकदर्थितेन । .: . . अभ्यर्थितो निरवमं विधिवद् व्यधत्त, शब्दानुशासनमिमं मुनिहेमचन्द्रः ॥ ३४ ॥ एतत्कृतेन व्याकरणेन व्याकरणान्तराणामनावश्यकत्वमित्थमुक्तं प्रबन्धचिन्तामणौ- "भ्रातः । संवृणु पाणिनिप्रलपितं कातन्त्रकन्था वृथा, मा कार्षीः कंटु शाकटायनवचः क्षुद्रेण चान्द्रेण किम् ? । किं कण्ठाभरणादिभिर्वठरयस्यात्मानमन्यैरपि; । श्रूयन्ते यदि तावदर्थमधुराः श्रीसिद्धहेमोक्तयः ॥” इति । यद्यपि पाणिनीयव्याकरणे आचार्यश्रीहेमचन्द्रसूरीश्वरस्यास्थाऽऽसीदेवेति तन्मतस्य यंत्र तंत्र न्यांसादिषु समादृतत्वेनादुमीयते, तद्भाष्यकर्तरि च समादरस्तस्य तत्कृतशब्दमहार्णवन्यासमङ्गलश्लोकतोऽवगम्यंत एव तथापि तद्भक्त्या प्रकृतवर्णनीयसिद्धहेमव्याकरणस्य स्तुतिविशेषोद्वोधनाय वा पाणिनिप्रलपिपमिति प्रकृतपद्यकर्तुर्वचः । एतावच्चावश्यमेव .स्वीकरणीयं यत्-स्वल्पेन कालेन मन्दबुद्धीनामपि व्याकरणे सम्यक् प्रवेशाय सिद्धहेमशब्दानुशासनमनुपम साधनम् । अतः परमस्थाचार्यस्य विषयेऽधिकसमुल्लेखनमनावश्यकमेव । अस्याचार्यवर्यस्यायमपि विशेषः सर्वातिशायी यत्-खीयग्रन्थेषु wwwm ram ·- झटिति समेषां प्रवेशाय स्वयमेव टीकोपटीका अपि रचयामास, येन च खकीयाशये विसंवादोऽपि परिहृतः । अपरं चास्य वैशिष्ट्यम्- परमतं स्वानुमतं चेत् तच्छन्दैरेव तत् स्वीकृतं, न तत्रं कश्चन परिवर्तों विहितः । दृश्यते बहुषु ग्रन्थकर्तृषु दोषोऽयं यद्-अन्यदीयमतं स्ववचोभिस्तथा समाच्छाद्य स्वीकुर्वते यथा तत्तदुपज्ञमेव प्रतीयेत, तत्रं च खीययशःख्यापनैव हेतुः, वीतरागस्य मुनेरस्य च केवलं लोकोपकृतिरेव प्रवर्तिकेति दोषोऽयं नाङ्गीकृतः । यच्च तत्र तत्र यदुक्तिः स्वीकृता, तदीयनामोल्लेखो न कृतस्तत् तस्मिन् समये तस्य तस्य पाठस्यातिप्रसिद्धतयाऽनावश्यकत्वबुद्ध्यैव, न प्रच्छादनाय, तन्निमित्ताभावात् । एतदीया प्रतिभा चैतावतैवानुमेया यत्-सपादलक्षश्लोकमितमिदं पञ्चाङ्गपूर्ण व्याकरणमेकेनैव वत्सरेणात्मनैव पूरितमिति प्रसिद्ध- मितिहासमर्मज्ञानाम् , यतः ११९३ मिते विक्रमवत्सरे सिद्धराजेन व्याकरणरचना प्रार्थिता, ११९५ वि. व. आदौ चैतत् पूरयित्वा तस्मै दत्तमिति प्रसिद्धिः । न केवलं व्याकरण एवैतस्याचार्यवरस्य प्रतिभा, काव्ये योगे कोशे न्याये स्तुत्यादौ च सर्वत्रास्य तथाभूतां दृश्यते स्मेति तदीयतत्तद्विषयकग्रन्थैरेवावगम्यते । सर्वेष्वेतेषु विषये प्रमाणभूता बुधजनसम्मताश्च ग्रन्था. विरचिता इति दृष्ट्वैव 'कलिकालसर्वज्ञ' इति ख्यातिमलभतायं तदातनबुधसदसि । सूत्रपाठ-गणपाठ-धातुपाठादीन् रचयताऽनेन व्याकरणप्रक्रियोपकारका न्याया अपि साकल्येन पठिता व्याख्याताश्च भवेयुः, परमधुनाऽसौ ग्रन्थो नोपलब्ध इत्यनुमीयते । यद्यपि खोपज्ञवृहद्वृत्तिग्रन्थान्ते-“ये हि शास्त्रे सूचिता लोकसिद्धाश्च न्याया न तदर्थं यत्नः क्रियते" इत्युक्त्वा *खं रूपम् ०* इत्यादीन् *नानिष्टार्था शास्त्रप्रवृत्तिः* इत्यन्तान् ५७ सप्तपञ्चाशन्यायान् उल्लिलेख । तेन च स्पष्टमेव विज्ञायते यत्-तावत्कालपर्यन्तं न्यायव्याख्यानकृते न प्रयतितमाचार्येण । अत्र च शास्त्रे सूचिता इत्युक्त्या न्यायानां शास्त्रज्ञापितत्वं, लोकसिद्धाश्चेत्युक्त्या च तेषां शास्त्रलोकोभयप्रसिद्धत्वं सूचितम् । शास्त्रसूचिंतत्वमेतेषां तत्र तत्र तत्तच्यायव्याख्यायां प्रतिपादितमेव सिन्धुकृता । लोकंसिद्धत्वं च न सर्वेषामुपपादयितुं शक्यम् , केषांचित् शब्दशास्त्रमात्रविषयाणां लोकसिद्धत्वस्य दुरुपपादत्वात् । तथा च तत्त्वं *सहचरितासहचरित० * इत्यादीनामेवोभयत्र प्रवृत्तानां न्यायानामिति विज्ञेयम् । विस्तरतश्च तदुपपादनमिह नाभिप्रेतम् । अत्र च ये सप्तपञ्चाशन्याया आचार्येणोल्लिखितास्ते न साकल्येन परिगणनार्थमपि तु दिक्प्रदर्शनार्थमेव । तेनान्येऽपि तन्त्रान्त- रोकाः स्वशास्त्रोपकारकास्तत्र तत्र वृहद्वृत्ति-शंब्दमहार्णवन्यासादौ व्यवहृताश्च न्यायाः संग्राह्या एव । तेषां च संग्रहोऽनुग्रहेण लोकेषु सुगृहीतानामधेयेन सुविदुषा हेमहंसगणिना खोपजन्यायसंग्रहे कृतः । तमेव संग्रहमाश्रित्य प्रकृतो न्यायार्थसिन्धुस्तरङ्गसहितो रचितोऽयम् । अत्रं च हेमहंसगणी स्वीयसंग्रहे मञ्जूषानामानं वृत्तिं, तदुपरि बृहन्यासं च महता वैदुष्येण सम्पादयामास । तदीय- पथेनैवात्र कार्येऽन्येषामपि शेमुषी समासादयत्यवकाशम् , अन्यथा दुर्गम एवायं मार्गः स्यात् । तदर्थं तस्य गणिनः सदुपकारं के न शिरसा धारयिष्यन्ति । यद्यपि तदीयेन संग्रहेण खोपज्ञवृत्तिन्याससमुचितेनैतावत्कालपर्यन्तं सर्वे कार्य निर्वाहयन्ति स्मैव, तथापि तल्लेखस्यातिसुकोमल- तयाऽपरिष्कृततया च नवीनानां परिष्काररुचीनां विशदव्याख्या स्पृहयालूनां च चेतो न सन्तोषमासादयति स्म, तामिमां जिज्ञासा- मपनेतुकामेन प्राच्यनव्योभयविधविचारचातुरीवता विततव्याख्यानलब्धख्यातिना वहुतरग्रन्थटीकोपटीकाकरणप्रसिद्धनाम्ना शिष्यवर्गवशं- वदेन व्याकरणवाचस्पतिना शास्त्रसमुदयविशारदेन कविरत्नेन श्रीमता विजयलावण्यसूरिणा शब्दमहार्णवन्यासस्य त्रुटितस्थलेष्वनुसन्धान- कारिणाऽस्य न्यायसमुच्चयस्य न्यायार्थसिन्धुनाम्नी वृत्तिः, तरङ्गनामकं विवरणं च विहितम् । तदिदं ग्रन्थरत्नं प्राच्यनव्योभयमध्यगत- शैलीमालम्ध्य विरचितमिति न कोमलमतीनां पीडाकरं न वा प्रौढधियां जिज्ञासापनोदाक्षममिति कामपि परां-काष्ठां भजते समुपयोगस्य । अत्र क्वचित् तरङ्गे प्राचां हेमहंसगणिप्रभृतीनां व्याख्यानानि खंण्डितानीव दृश्यन्ते, तच्च नवीनपंथपरिष्करणाय छात्रमतिवैशद्याय च, न तु स्वपाण्डित्यप्रख्यापनकृते इति स्वयमेव सूरिणा प्रकृततरङ्गपुष्पिकायां स्पष्टमुक्तम् । यद्यपि तत्र तत्र सिन्धौ सामान्यतः, तरङ्गे च विशेषतः क्वचित् पातञ्जलमहाभाष्यायुद्धरणं प्रकृतानुपयुक्तमिव प्रतिभायात् पाठकानामित्यनुमीयते, तथापि साम्प्रतं तदीयमतस्य बहुलं विद्वत्समाजे समादृतत्वेन स्वपाठकानामपि तद्वोधस्यावश्यकत्वेन तद्बुद्धिवेशद्यनिमित्तमेवेति विचारणीयं सुधीभिः । इत्थञ्च तरङ्गसहितोऽयं न्यायार्थसिन्धुर्व्याकरणसिद्धान्तरत्नोद्दिधीप्रूणां कृतेऽनायासेन तद्रत्नानि समर्पयन् सुबहुमानभाजनतां गत आचन्द्रतारकं पाठकानुपादित्याशासे । अवश्यमत्र मानुषमात्रसुलभात्रुटयोऽपि भवेयुः किन्तु गुणैकंपक्षपातिभिर्दोषवाचंयमैस्ताः स्वत एव संशोध्य ग्रन्थोऽयमुपयोक्ष्यते, सूचयिष्यते च ग्रन्थकर्ता तत्परिहारायेति प्रार्थयमानो विरमति- द्वारवङ्गनगरम् , [दरभंगा] फाल्गुन शुक्लपञ्चमी 'विश्वम्भर' झा शर्मा २०११ वि. वत्सरस्य व्या० सा. वेदान्ताचार्यः } ·ܚܘܼܬܵܐ પુરોવચન ! વિશ્વમાં વર્તતા વિદ્ધસમાજમાં વ્યાકરણશાસ્ત્રની અસાધારણ ઉપયોગિતા સુપ્રસિદ્ધ છે. ભાગ્યકાર પતજલિ મહર્ષિ પણ જણાવે છે–પ્રતી વિદ્યાન–સર્વ વિદ્યાને દીપક-દીવડો વ્યાકરણ છે. શુદ્ધ પ્રયોગ અથવા અશુદ્ધપ્રયોગનું સાચું ભાન કરાવનાર વ્યાકરણ છે. 'यद्यपि बहुनाऽधीपे, तथापि पठ पुत्र! व्याकरणम्' એ શ્લોકમાં પણ પિતા પોતાના પુત્રને ભલે બીજું ન ભણે, પણ વ્યાકરણ તે અવશ્ય ભણ. અર્થાત અવશ્ય વ્યાકરણ ભણવું જોઈએ એમ સૂચન કરાયેલ છે. આજે જગતમાં અન્ય અન્ય વ્યાકરણ કરતાં પાણિનિનું પાણિનીય વ્યાકરણ અને કલિકાલ સર્વસ શ્રી હેમચંદ્રાચાર્ય ભગવંતનું “શ્રીસિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન વ્યાકરણ પઠન-પાઠનમાં વિશેષ પ્રચલિત છે. બન્ને વ્યાકરણ પર વિપુલ સાહિત્ય રચાયેલ છે અને ઘણું મુદ્રિત પણ થયેલ છે. એ સાહિત્યપૈકી શ્રીનાગેશકૃત પરિભાષેન્દુશેખર નામનો ગ્રંથ પાણિનિ વ્યાકરણ પર જેવો તેવો જ વાચક શ્રી હેમહંસગણિકૃત “ન્યાયસંગ્રહ નામનો ગ્રંથ શ્રીસિદ્ધહેમવ્યાકરણ પર છે. જુઓ – श्रीसूरीश्वरसोमसुन्दरगुरोनिश्शेषशिष्याग्रणी- गच्छेन्द्रः प्रभुरतशेखरगुरुर्देदीप्यते साम्प्रतम् ॥ तच्छिष्याश्रवहेमहंसगणिना श्रीसिद्धहेमाभिधे न्याया व्याकरणे विलोक्य सकलाः संसंगृहीता इमे ॥ १॥ प्रत्यक्षरं गणनया, ग्रन्थेऽस्मिन् न्यायसंग्रहे । श्लोकानामष्टषष्टिः स्यादधिका च दशाक्षरी ॥२॥ [ग्रन्थाग्रम् श्लो० ६८ अक्षर० १०] વાચક શ્રી હેમહંસગણિવરે આ ગ્રંથના ચાર વિભાગો પાડેલા છે. તે વિભાગોને વક્ષસ્કાર” તરીકે સો- ધેલ છે. તેના પ્રથમ વિભાગમાં (પ્રથમ વક્ષસ્કોરમાં) કલિકાલસર્વજ્ઞ શ્રીહેમચંદ્રસૂરીશ્વર ભગવંતે સ્વરચિત શ્રસિદ્ધહેમ બૃહદવૃત્તિના (અઢાર હજારીના) પ્રાંતે જણાવેલા ૫૭ ન્યાયોનો સંગ્રહ કરવામાં આવ્યો છે. . બીજા વિભાગમાં (બીજા વક્ષસ્કારમાં) વ્યાકરણશાસ્ત્રની અંદર તે તે સ્થલે ઉપલબ્ધ થતા યા ધ્વનિત થતા ૬૫ ન્યાયોનો સંગ્રહ કરવામાં આવેલો છે. ત્રીજા વિભાગમાં (ત્રીજા વક્ષસ્કારમાં) જેની અંદર પ્રાયઃ જ્ઞાપક નથી એવા ૧૮ ન્યાયોનો સંગ્રહ કરવામાં આવ્યો છે. અને ચોથા વિભાગમાં (ચોથા વક્ષસ્કારમાં) ઘણી વક્તવ્યતાવાળો એક જ ન્યાય આપવામાં આવેલો આના પ્રથમ વિભાગમાં આવેલ ન્યાય ઉપર પૂર્વે પ્રાચીન સંક્ષિપ્ત વૃત્તિ હતી એમ વાચક શ્રીહેમહંસ- ગણિવર જણાવે છે. વળી સાથોસાથ એમ જણાવે છે કે-એ વૃત્તિમાં ઉદાહરણ અને જ્ઞાપક જ જણાવેલ છે, પરંતુ ન્યાયોનું અનિત્યપણું જણાવ્યું નથી,

·૬
તેને જણાવવા માટે આ પ્રથમ વિભાગ-વક્ષસ્કાર પર મારી “ન્યાયાર્થમજૂષા (ન્યાયના અર્થની
પેટી) નામની બૃહવૃત્તિ છે.
તથા બીજા વિભાગમાં મેં સંગ્રહેલા ન્યાય પર વ્યાખ્યા ઉદાહરણ અને અનિત્યતાવાળી એની એજ
વિસ્તૃત વૃત્તિ છે. ત્રીજા વિભાગમાં પ્રાયઃ સાપક વિનાના ન્યાયો જણાવ્યા છે તેના પર પણ એજ બ્રહવૃત્તિ
છે. અને પ્રાંત ચોથા વિભાગમાં બહુવક્તવ્યતાવાળા ન્યાય પર પણ વિશદપે એની એજ વૃત્તિ છે
તદુપરાંત વાચક શ્રી હેમહંસગણિવરે પોતાની ન્યાયાર્થમજૂષા વૃત્તિપર દુર્ગમસ્થળમાં સ્વપજ્ઞન્યાસ પણ
રચેલો છે.
આ રીતે વાચક શ્રી હેમહંસગણિવરે શ્રીસિદ્ધહેમ વ્યાકરણ પર રચેલ સ્વપન્યાયાર્થમંજૂષા બૃહવૃત્તિ તથા
ન્યાસ સહિત “ન્યાયસંગ્રહ (પરિભાષાવિષયક સાહિત્ય) વારાણસી-કાશીથી મુદ્રિત પણ થયેલ છે.
આ ગ્રંથ ઘણો સરળ અને વિશદ છે, છતાં પણ વિશેષ તર્કદષ્ટિથી ચર્ચાયેલ નથી. જ્યારે પાણિનિ વ્યાકરણ
પર પરિભાષેહુશેખર ગ્રંથ તર્કદષ્ટિથી ખૂબ ખૂબ ચર્ચાયેલ છે.
આ વસ્તુને લક્ષમાં રાખીને તકરસિંકોને પણ આનંદ આપે તે દૃષ્ટિએ શાસનસમ્રા સૂરિચક્રવતિ ભારતીય
ભવ્યવિભૂતિ બાલબ્રહ્મચારી તપગચ્છાધિપતિ પ્રગષ્ણુવર્ય પરમપૂજ્ય આચાર્યદેવ શ્રીમદ્ વિજયનેમિસૂરીશ્વરજી
મહારાજશ્રીના પટ્ટાલંકાર વ્યાકરણવાચસ્પતિ કવિરત શાસ્ત્રવિશારદ સાત લાખ લોકપ્રમાણ નૂતન સંસ્કૃત સાહિત્યના
સર્જક શાસનપ્રભાવક બાલબ્રહ્મચારી પૂજ્યપાદ પ્રગુરુદેવ આચાર્ય શ્રીમદ્ વિજ્ય લાવણ્યસૂરીશ્વરજી મહારાજ-
શ્રીએ ન્યાયસંગ્રહને સ્થાને ન્યાયસમુચ્ચય' નામ આપી તેને વિશાલકાય સિન્થ નામની વૃત્તિથી અલંકૃત
કર્યો છે. અને તરંગો જેમ સિધુને અલંકૃત કરે તેમ તિરંગ નામના વિશાલકાય વિવરણથી સિધુ વૃત્તિને અલંકૃત
કરેલ છે. તેઓશ્રીએ પ્રસ્તુત ન્યાયસમુચ્ચય ગ્રંથના ચાર વિભાગ પાડેલા છે. અને પ્રત્યેક વિભાગનું નામ ઉલ્લાસ
રાખેલ છે.
'; . .
સિન્થવૃત્તિમાં અને બહુધા તરંગ વિવરણમાં પાણિનિનામતની ઘણું ઘણું ચર્ચા કરેલી છે. જો કે પ્રસ્તુત
સિદ્ધહેમવ્યાકરણમાં તેની વિશેષ ઉપયોગિતા નથી, છતાં પણ વ્યાકરણ વિષય હોવાથી બુદ્ધિના વિકાસ માટે
અને પાણિનિના વ્યાકરણનો વિશેષ પ્રચાર હોવાથી તેમાં પણ સારો પ્રવેશ થાય એ દષ્ટિએ આ ચર્ચાને સ્થાન
આપવામાં આવેલ છે.
કોર્ક સ્થળે પ્રાચીન માર્ગનું, કોઈક સ્થળે અર્વાચીન (નૂતન) માર્ગનું અને કોઈક સ્થળે ઉભય (પ્રાચીન-
નવીન માર્ગનું અનુસરણ કરેલ છે
આ સર્વને મુદ્દો અભ્યાસી વર્ગની બુદ્ધિનો વિશેષ વિકાસ થાય તે જ છે એમ પુપિકામાં વૃત્તિકાર મહર્ષિ
પૂજ્ય પ્રમુવર્ય આ૦ શ્રીવિજ્ય લાવણ્યસૂરીશ્વરજી મહારાજસાહેબે જણાવેલ છે. વળી સાથોસાથ એમ પણ
જણાવ્યું છે કે મારા લખાણમાંથી તત્ત્વભૂત જે વસ્તુ હોય તે બુધજને છાત્રવર્ગને આપજે
જુઓ એ પુષ્પિકાનો ક–
कंचित् प्राच्यः पन्थाः, क्वचिदपि च नव्यों बुधपथः,
क्वचित् स्वातन्त्र्याध्वा क्वचिदपि च तेषां समुदयः ।
श्रितोऽस्मिन् शिष्याणां मतिविकसनार्थ शुभधिया;
बुधैर्बुध्दा तत्त्वं तदनुगतमप्यं श्रितजने ॥१॥

·છે - સંપાદન કાર્યમાં જણાતી ક્ષતિઓને સુધારી બુધ). " પુનઃ એ પુષ્યિકામાં કલિકાલસર્વજ્ઞ શ્રી હેમચંદ્રસૂરિ ભગવંતનો વાચક શ્રી હેમહંસગણિવરને, અને ન્યાયા- મંજૂષાનો પણ ઉલ્લેખ કરેલ છે. જુઓ ": सूरीन्द्रं हेमचन्द्रं कलिसकलविदं संस्मरामोऽभिराम, धीमन्तं हेमहंसं गणिमणिममलं तं कथं विस्मरामः । न्यायानामर्थसाथै निजमतघटित धारयन्तीं यदीयां, मञ्जूषां प्राप्य जाता वयमिह प्रभवः साधु सिन्धौ तरङ्गे ॥२॥ સિન્ધ અને તરંગ વૃત્તિની રચના પૂવૃત્તિકાર મહર્ષિએ સપરિવાર મહારાષ્ટ્રમાં આવેલ પૂનાસિટિમાં (પૂના શહેરમાં) વીર સં૦ ૨૪૮૦ અને વિક્રમસિંહ ર૦૧૦માં ચાતુર્માસ રહીને કરેલ છે. જે વૃત્તિના પ્રાંતે આપેલ પ્રશસ્તિ પરથી જાણું શકાય છે. ન્યાયસમુચ્ચયના ચારે ઉલ્લાસના ૧૪૧ ન્યાયો છે. તેના પર રચાયેલ સિબ્ધ અને તરંગ વૃત્તિનું પ્રમાણ લગભગ ૧૨૦૦૦ શ્લોકનું છે. આ ગ્રંથનું સંપાદનકાર્ય પૂજ્યપાદ પ્રગુરુદેવ આચાર્ય શ્રીમદ્ વિલાવણ્ય. સૂરીશ્વરજી મહારાજ સાહેબની આજ્ઞાથી અને તેમની અસીમ કૃપાથી મેં કરેલ છે. વિકાસ કરશે એ ભાવના સાથે આ પુરોવચનને પૂર્ણ કરું છું - : વીર સંવત્ ૨૪૮૩ વિક્રમ સં. ૨૦૧૩ ના કાર્તિક વદ ને મંગળવાર આત ૨૦-૧૨-૧૬. UF : : - પ્રયાસ સુશીલવિયગણી સ્થળ - - શાન્તાક્રુઝ, (વેસ્ટ) જેન ઉપાશ્રય મુંબઈ નં. ૨૩ : | ગુમ મા !

·પ્રકાશકીય-નિવેદન ", વિલ્સમાજને સહર્ષ જણાવતાં અમને અતિ આનંદ થાય છે કે અમારી શ્રીવિયેલાવણ્યસૂરીશ્વરજ્ઞાન- મંદિર તરફથી પૂર્વ અનેક ગ્રન્થોનું પ્રકાશન થયેલ છે. આજે પણ એ ગ્રંથોની ભારતમાંથી અને ભારતના બહારના પ્રદેશમાંથી માંગ આવી રહી છે. ઈગ્લેંડ, અમેરિકા અને જાપાન વગેરેની સરકારી લાઈબ્રેરીઓની માગણી આવતાં અમારી સંસ્થા તરફથી ભેટ તરીકે અનેક પુસ્તકો મોકલાવેલ છે. આજે આ ૨૦૧૩ માં વર્ષમાં પણ અમારા જ્ઞાનમંદિર તરફથી આ એક અનુપમ ન્યાયસમુચ્ચય નામનો ગ્રંથ પ્રકાશિત થાય છે. આ ગ્રંથમાં વિશદ સિલ્વવૃત્તિ અને તેના પર વિશાલકાય તરંગવિવરણ શાસન- સમ્રા-સૂરિચઢચક્રવર્તિ-ભારતીય ભવ્યવિભૂતિ–દિવ્યતેજોમૂર્તિ તપગચ્છાધિપતિ–બાલબ્રહ્મચારિ શ્રીકદમ્બ- ગિરિપ્રમુખાને તીર્થોદ્ધારક-ભૂપાલાવલિનતપાદપ – પંચપ્રસ્થાનમયસૂરિમન્નસમારાધક-પરમપૂજ્ય-આચાર્યમહા- રાજાધિરાજ શ્રી શ્રી શ્રી ૧૦૦૮ શ્રીમવિજ્યનેમિસૂરીશ્વરજી મહારાજશ્રીના પટ્ટાલંકાર-વ્યાકરણવાચસ્પતિ- શાસ્ત્રવિશારદ-કવિરત-અદ્વિતીયપ્રવચન સુધાવર્ષ–સસલક્ષ શ્લોકપ્રમાણ નૂતન સંસ્કૃત સાહિત્યના સ્રષ્ટી-શાસનપ્રભા- વક-માલબ્રહ્મચારિ-પૂજ્યપાદ આચાર્યદેવ શ્રીમવિયેલાવણ્યસૂરીશ્વરજી મહારાજા છે. આ ગ્રંથના સંપાદક પ્રખરવક્તા- વિર્ય-બાલબ્રહ્મચારિ પૂજ્યપાદ પાસપ્રવર શ્રી સુશીલવિજન યજી મહારાજ છે. તેઓશ્રીએ આ ગ્રંથનું સંપાદન સુંદર રીતે કરેલ છે. તદુપરાંત આ ગ્રંથનો ગૂર્જરભાષામાં સંક્ષેપાર્થ અને પુરોવચન પણ તૈયાર કરી આપેલ છે. જે આ ગ્રંથમાં મુદ્રિત કરવામાં આવેલ છે. આ ગ્રંથની ભૂમિકા વ્યાકરણ-સાહિત્ય-વેદાન્તાચાર્ય પંડિતપ્રવર શ્રીવિધ્વંભરઝાએ લખેલ છે. આ ગ્રંથની પ્રેસ કોપી મેળવવામાં પૂજ્ય વિદ્વાન મુનિરાજ શ્રીવિકાશવિજયજીએ તથા પૂજ્ય વિદ્વાન મુનિરાજ શ્રીમનહરવિજયજીએ પણ સારો સહકાર આપેલ છે. આ રીતે ઉક્ત સર્વેનો, દ્રવ્યસહાયકોને, અને મુદ્રણકાર્યકર્તા વગેરેનો સહર્ષ આભાર અમે માનીએ છીએ.

·आ हस्ताक्षरोनो ब्लॉक वोरा त्रिभोवनदास काळीदासे गुरुभक्ति अर्थे कराव्यो छे. एयंपुनःप्रसङ्गविज्ञानन्यायव्याख्यावसरे नागेशादिमिरपि लक्ष्यानुसारि- त्यमेव स्याकृतमित्ययमेव न्यायस्तत्तदधशिष्टन्यायविषयसङ्गाहक इत्यलम- तिविस्तरेणेतिाशाशम्॥ A इति न्यायसमुच्चयस्य सिन्युकलिते चतुोल्लासे पूर्वदर्शित- न्यायसजातीयस्य विस्तरतो व्याख्यातुं पृथगुपात्तस्यन्यायस्य, तपोगच्छाधिपति-मूरिचक्रचक्रवर्ति सर्वतन्यस्वन्ध- श्रीमद्- मिजयनेमिसूदीश्वरपट्टालङ्कारेण प्याकरणयाचस्पति-शास्त्र- विशारदन्कविरत्न इतिपदालङ्कृतेन विजयलावण्यसूरिणा विरचितं तरङ्गाभिध विवरणम् ।। कृचित् प्राच्या पन्धाः कृचिदपि चनव्यो बुधपथा, सचिन स्वातच्याध्या क्वचिदपि च तेषां समुदयः । श्रितोऽस्मिन शिष्याणां मतिविकसनार्थ शुभधिया , युधैर्बुदा तत्त्वं तदनुगलमN श्रितजने ॥२॥ सूरीन्द्रं डेमचन्द कलिसकलविहं संस्मरामोऽभिराम, धीमन्तं महंसं गमिमणिममलं तकथं विस्मरामः । न्यायानामर्थसानिजमतघटितं धारयन्तीयदीयां, भञ्जूषां प्राप्यजाताययमिह प्रभवःसाधु सिन्धौ तरहे ॥२॥ समाप्त नामाभिध यायसमध्यविवरणम्॥ बिजयलायमसूरियाले रिब-घुमा-संवत-२०१०॥ -- व्याकरणवाचस्पति, कविरत्न, शास्रविशारद, बालब्रह्मचारी, सातलाख श्लोकप्रमाण नूतन संस्कृत साहित्यना स्रष्टा शासनप्रभावक प. पू. आचार्यपुरन्दर श्रीमद् विजयलावण्यसूरीश्वजी महाराजश्रीना हस्ताक्षरो.

·तिवा शवाऽनुबन्धन, निर्दिष्टं यद् गणेन च । મિરામ મિનિજાડઘમા છે ૨૧ / एकस्वरनिमित्तं च, पञ्चैतानि न यलुपि ॥ १८॥ નિમિત્તને (કારણનો) અભાવ થયે છતે નૈમિત્તિકનો નિવ, જીવ, અનુબંધ અને ગણથી બતાવેલું જે કાર્ય એટલે તેને માનીને થયેલ કાર્યને પણ અભાવ થાય તથા એકસ્વર નિમિત્તક જે કાર્ય, આ પાંચ કાર્ય વધુમ્મા છે. (ર૯) થતાં નથી. (૧૮) નિરિણાનામેવાડન્યતરસ્યા ગણાયઃ II રૂ૦ છે. सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्य ॥ १९ ॥ સાથે કહેલામાં એકનો અભાવ થયે છતે અન્યને પણ સમ્બન્ધને આશ્રયીને થયેલું જે કાર્ય તે સમ્બન્ધના અભાવ થાય છે. (૩૦) વિઘાતક કાર્યનું નિમિત્ત થતું નથી. (૧૯) नान्वाचीयमाननिवृत्तौ प्रधानस्य ॥ ३१ ॥ मसिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे ॥ २० ॥ અંતરંગ કાર્ય કરવાનું હોય ત્યારે બહિરંગ કાર્ય સિદ્ધ ગૌણની નિવૃત્તિ થયે છતે પ્રધાનની નિવૃત્તિ થતી નથી. (૩૧) થાય છે. (૨૦) ત્રરાજ તર્જે છે ૨૧ निरनुबन्धग्रहणे न सानुबन्धकस्य ॥ ३२ ॥ સ્વરનું જે અનન્તરપણે તેને આશ્રયીને થનાર જે નિરનુબન્ધનું (અનુબન્ધ રહિતનું), ગ્રહણ કરે છતે અંતરંગ કાર્ય કરવાનું હોય ત્યારે બહિરંગ કાર્ય અસિદ્ધ સાનુબન્ધનું (અનબન્ધ સહિતનું) ગ્રહણ થતું નથી. (૩૨) થતું નથી. (૨૧) एकानुबन्धकग्रहणे न व्यनुबन्धकस्य ॥ ३३ ॥ ૌન શુલ્યોસુંઘે વાર્યાખ્યત્યયઃ ૨૨ એક અનુબન્ધવાળાનું ગ્રહણ કરે છતે બે અનુબન્ધ- ગૌણ અને મુખ્ય વિષે મુખ્યમાં કાર્યની પ્રવૃત્તિ વાળાનું ગ્રહણ થતું નથી. (૩૩) થાય છે. (૨૨) नानुबन्धकृतान्यसारूप्या-ऽनेकवरत्वाऽनेकवर्णत्वानि ॥३४॥ કૃત્રિમાડવ્રુત્તિમયઃ કૃત્રિ | ૨૩ , અનુબન્ધને આશ્રીને એટલે સાથે ગણુને અસારૂપ્ય- કૃત્રિમ અને અકૃત્રિમને વિષે કૃત્રિમમાં કાર્યની પ્રવૃત્તિ અસમાનતા અનેકસ્વરત્વ અને અનેકવર્ણત્વ થતાં થાય છે. (૨૩) નથી. (૩૪) જિકુમતિઃ | ૨૪ w સમાસાત્તા-ડડામ-સંજ્ઞા-ા–ા-નિર્વિષ્ટાન્ય- કોઈક સ્થળે કૃત્રિમ અને અકૃત્રિમ એ બન્ને સ્થળમાં નિત્યનિ રૂપ છે કાર્યની પ્રવૃત્તિ થાય છે. (૨૪) સમાસાન, આગમ, સંજ્ઞાનિર્દિષ્ટ (કહેલ), શાપક રિત સચારો નિચમાર્થઃ | ૨૨ છે નિર્દિષ્ટ, ગણનિર્દિષ્ટ અને નમ્ર નિર્દિષ્ટ કાર્ય અનિત્ય પ્રમાણાન્તરથી સિદ્ધ છતાં, આરંભ કરાતે જે વિધિ તે છે. (૩૫) નિયમને માટે થાય છે. (૨૫) पूर्वेऽपवादा अनन्तरान् विधीन् बाधन्ते नोत्तरान् ॥ ३६ ॥ धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानम् ॥ २६ ॥ પૂર્વે કહેલા. અપવાદો અનન્તર વિધિનો બાધ કરે છે, ધાતુના સ્વરૂપનું ગ્રહણ કરે છતે ધાતુથી જ વિધાને પરંતુ વ્યવહિત રહેલા વિધિને નહિં. (૩૬) કરાયેલ પ્રત્યય પર છતાં જણાવેલ કાર્ય થાય છે, मध्येऽपवादाः पूर्वान् विधीन् बाधन्ते नोत्तरान् ॥ ३७ ॥ પરંતુ નામને ઉદ્દેશીને વિધાન કરાએલ પ્રત્યય પર છતાં મધ્યમાં કહેલા અપવાદો પૂર્વ વિધિનો બાધ કરે છે, નહીં. (૨૬) પણ ઉત્તર વિધિને નહિં. (૩૭) નગુ તત્તરશે . ૨૭ છે , यं विधि प्रत्युपदेशोऽनर्थकः स विधिर्बाध्यते ॥ ३८ ॥ જન્મ વડે કરીને કહેલું કાર્ય નન્ સહિત પદાર્થ સદશમાં જે વિધિ પ્રત્યે ઉપદેશ અનર્થક થતો હોય તે વિધિ સમજવું. (૨૭) તેનાથી બાધ કરાય છે. (૩૮) થનાનકો છે ૨૮ જેનો અર્થ કહેવાયેલો છે તેનો પ્રયોગ થતો નથી. यस्य तु विधेनिमित्तमस्ति नासौ विधिर्बाध्यते ॥ ३९ ॥ અર્થાત્ અર્થ જ્યાં ન કહેવાયેલો હોય ત્યાં તેને પ્રયોગ જે વિધિનું નિમિત્તે છે તે વિધિ બાધકથી બાધ કરાતે થાય. (૨૮) નથી. (૩૯) ·* * ૩ ૦ ૦ ૦ ૦ ૦ ક ૦૭ ૦૦ ૦ ૦ ૦ | ed so oc Sec ૦િ ૦ ૦ ૦.૦.૦૦ ૦૦ ૦ ૦ ૦ ૦:૦, જેના ના કાચ વિધિપતિ, રં ચૈત્ર વાધવ ૦ / अपवादात् क्वचिद्रुत्सर्गोऽपि ॥ ५६ ॥ જેની અવશ્ય પ્રાપ્તિ રહે છતે જે વિધિ આરંભ કરાય કોઈક સ્થળેઅપવાદથી “ઉત્સર્ગ પણ બળવાન છે. (૫૬) તે તેનો જ બાધક થાય છે, અન્યને નહિં. (૪૦) नानिष्टार्था शास्त्रप्रवृत्तिः ॥ ५७ ॥ बलवन्नित्यमनित्यात् ॥ ४१ ॥ અનિષ્ટને માટે શાસ્ત્રની પ્રવૃત્તિ નથી. અર્થાત્ ઈષ્ટની અનિત્યકાર્યથી નિત્યકાર્ય બળવાન છે. (૪૧) સિદ્ધિ કરવી હોય ત્યાં શાસ્ત્રની પ્રવૃત્તિ કરવી. (૫૭) [જ્યાં અનેક કાર્યો સાથે પ્રાપ્તિ હોય ત્યાં બળવાન કાર્ય કરવું. હવે “કોણ કોનાથી બળવાન છે” જેનું સ્વરૂપ ઈતિ શ્રી તપગચ્છાધિપતિ શ્રી વિજયનેમિ- નીચેના ન્યાયોથી બતાવે છે– સૂરીશ્વર-પટ્ટાલંકાર -શ્રીવિયેલાવણ્યસૂરી- બન્નર દિત્ત ૫ કરn ધર-શિષ્યરત-પભ્યાસપ્રવર-શ્રી દક્ષવિજયગણિ- બહિરંગ કાર્યથી અંતરંગ કાર્ય બળવાન છે. (૪૨) વર-શિષ્યરત-પભ્યાસશ્રીસુશીલવિજ્યગણિના નિરવાજાં વાવ રાતિ | કરુ છે ગુમિફતો ન્યાયસમુચ્ચયપ્રથમોલ્લાસભ્ય સાવકાશ કાર્યથી નિરવકાશ કાર્ય બળવાન છે. (૪૩) સંક્ષિોર્થ છે વાળંત પ્રમ્ ૪૪ ) ૮૧૪૪ વર્ણના કાર્ય કરતાં પ્રકૃતિનું કાર્ય બળવાન છે. (૪૪) વિદત્ત –] वृद् वृदाश्रयं च ॥ ४६॥ વૃદુ અને મ્યુને આશ્રયીને થનારું જે કાર્ય તે બળવાન प्रकृतिग्रहणे स्वार्थिकप्रत्ययान्तानामपि ग्रहणम् ॥ १ ॥ છે. (૪૫) - જ્યાં કેવલ પ્રકૃતિનું ગ્રહણ કર્યું હોય ત્યાં સ્વાર્થક ૩પપ વિસર વરવાવિત્તિ છે ક૬ છે પ્રત્યયાત્ત પ્રકૃતિનું પણ ગ્રહણ થાય છે. (૧) ઉપપદ વિભક્તિ કરતાં કારકવિભક્તિ બળવાન છે. (૪૬) प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्यैव ॥२॥ સુવન્તઃ ક૭ w જ્યાં પ્રત્યય અને અપ્રત્યય બન્નેનો સંભવ હોય ત્યાં અંતરંગ કાર્યથી લુબ કાર્ય બળવાન છે. (૪૭) પ્રત્યયનું જ ગ્રહણ થાય છે. (૨) સર્વે રોડ ૪૮ છે જનદારનવારેવ રૂ : સર્વથી લોપ બળવાન છે. (૪૮) અદાદિ અને અદાદિભિન્ન ધાતુને જ્યાં સંભવ હોય लोपात् स्वरादेशः ॥ ४९ ॥ ત્યાં અદાદિભિન્ન ધાતુનું જ ગ્રહણ થાય છે. (૩) લોપથી સ્વાદેશ બળવાન છે. (૪૯) प्राकरणिकामाकरणिकयोः प्राकरणिकस्यैव ॥ ४ ॥ आदेशादागमः ॥ ५० ॥ આદેશથી આગમ બળવાન છે. (૫૦) પ્રાકરણિક (પ્રકરણ પ્રાપ્ત) અને અપ્રાકરણિક (પ્રકરણ અપ્રાપ્ત)ને જ્યાં સંભવ હોય ત્યાં પ્રાકરેણિકનું જ ગ્રહણ आगमात् सर्वादेशः ॥ ५१ ॥ થાય છે. આગમથી સર્વાદેશ એટલે સર્વના સ્થાનમાં થતો (૪) જે આદેશ તે બળવાન છે. (૫૧), निरनुवन्धग्रहणे सामान्येन ॥५॥ પરાન્નિત્યમ્ ા પર , નિરનુબન્ધનું (અનુબન્ધરહિત પ્રત્યયાદિનું) જ્યાં પરથી-નિત્ય બળવાન છે. (પર). ગ્રહણ કર્યું હોય ત્યાં સામાન્ય સ્વરૂપે કરીને ગ્રહણ થાય નિત્યાન્તરમ્ પુરૂ છે. અર્થાત નિરનુબન્ધ અને સાનુબન્ધ બન્નેનું ગ્રહણ નિત્યથી અન્તરંગ બળવાન છે. (૫૩) થાય છે. (૫) સારસદાચૈત્ર ૬ अन्तरकाच्चानवकाशम् ॥ ५४॥ સાહચર્યથી સદશનું જ ગ્રહણ થાય છે. (૬) અંતરંગથી અનવકાશ બળવાન છે. (૫૪) उत्सर्गादपवादः ॥ ५५॥ वर्णग्रहणे जातिग्रहणम् ॥ ७ ॥ ઉત્સર્ગથી (સામાન્યશાસ્ત્રથી) અપવાદ (વિશેષ વર્ણનું ગ્રહણ કરે છતે જાતિનું ગ્રહણ થાય છે. અર્થાત્, શાસ્ત્ર) બળવાન છે. (પ) તત્ક્રાતીય સકલનું ગ્રહણ થાય છે. (૭) * * ·૪ ૪ .. वर्णैकदेशोऽपि वर्णग्रहणेन गृह्यते ॥ ८ ॥ अनिनस्मन्ग्रहणान्यर्थवताऽनर्थकेन च तदन्तविधि કાન્તિ N 13 II : વર્ણનો એકદેશ છે તે પણ વર્ણના ગ્રહણ કરવાથી ગ્રહિત થાય છે. (૮). સન , ૨, ૩, અને મન નું ગ્રહણ કરેલ હોય તે અર્થવાન અથવા અનર્થક એવા અન વગેરે કરીને તદન્ત- तन्मध्यपतितस्तद् ग्रहणेन गृह्यते ॥ ९॥ વિધિને કરે છે. અર્થાત સનું રૂનું અર્ અને મન અર્થવાળા જે જેની મધ્યમાં પડ્યો હોય તે તેનું ગ્રહણ કરવાથી કે અનર્થ હોય તો પણ તદન્તવિધિ થાય છે. (૧૯) તે ગ્રહિત થાય છે. (૯) गामादाग्रहणेष्वविशेषः ॥ २० ।। भागमा यद्गुणीभूतास्तद्रहणेन गृह्यन्ते ॥ १० ॥ , મા, અને નું જ્યાં ગ્રહણું હોય ત્યાં સામાન્યરીતે આદિ શબ્દ અથવા અંત શબ્દ વડે કરીને વિધાન સર્વનું ગ્રહણ થાય છે. (૨૦) કરાએલા જે આગમો છે જેના વિશેષણ ભૂત બન્યા હોય, श्रुतानुमितयोः श्रौतो विधिबलीयान् ॥ २१ ॥ તેનું ગ્રહણ કરવાથી તે ગ્રહીત થાય છે. (૧૦) સૂત્રને વિષે જે સાંભળેલ હોય તે મૃત કહેવાય છે, स्वाङ्गमव्यवधायि ॥ ११ ॥ અને પરિભાષાદિકથી જે સૂચિત હોય તે અનુમિત કહેવાય પિતાનો અંગ (દ્વિભંવાદિ પામેલ અંશ) અંગીને (જેનો છે. શ્રુત અને અનુમિતમાં શ્રેનવિધિ બળવાન છે. (૨૧) દ્વિભંવાદિ થતો હોય તેને) જ્યારે કાર્ય કરવાનું હોય ત્યારે જ अन्तरङ्गानपि विधीन् यबादेशो बाधते ॥ २२ ॥ વ્યવધાયક બનતો નથી. અર્થાત્ વ્યાઘાત કરનાર થતો અન્તરંગ કાર્યને પણ પૂ આર્દેશ બાધ કરે છે. (૨૨) નથી. (૧૧) .' વાત ચવાચી. ૧૨ + सकृद् गते स्पर्दै यद्वाधितं तद् बाधितमेव ॥ २३ ॥ સ્પર્ધ્વમાં એક વખત જે બાધ કરાયું હોય તે બાધિત ઉપસર્ગ વ્યવધાયક થતો નથી. (૧૨) જ રહે છે. (૨૩) येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि स्यात् ॥ १३ ॥ द्वित्वे सति पूर्वस्य विकारेपु. बाधको न बाधकः ॥ २४ ॥ - જેનું અવશ્ય વ્યવધાન હોય તેની વ્યવધાનમાં પણ દ્વિર્ભાવ થયે છતે પૂર્વના વિકારોમાં બાધક જે હોય તે કાર્ય થાય છે. (૧૩) બાધક થતું નથી. (૨૪) प्रकारापदिष्टं कार्य लकारस्यापि ॥ १४ ॥ कृतेऽन्यस्मिन् धातुप्रत्ययकार्ये पश्चाद् वृद्धिस्तद् बोध्योऽट्च ઋકારને ઉદ્દેશીને કહેલું જે કાર્ય તે કૂકારને પણ થાય છે. (૧૪) : બીજું ધાતુ અને પ્રત્યયનું કાર્ય કર્યા પછી વૃદ્ધિ, અને सकारापदिष्टं कार्य तदादेशस्य शकारस्यापि ॥ १५ ॥ વૃદ્ધિથી બાધિત એવો જે “ટું તે થાય છે. (૨૫) દત્ય સકારને ઉદ્દેશીને કહેલું જે કાર્ય તે તેના સ્થાનમાં પૂર્વ પૂર્વોત્તરવો જાથે શ્રાવ વિધાર્થ ii ૨૬ I થયેલ તાલવ્ય શિકારને પણ થાય છે. (૧૫) પ્રથમ પૂર્વપદ અને ઉત્તરપદનું કાર્ય થાય છે, અને हस्व-दीर्घापदिष्टं कार्यं न प्लुतस्य ॥ ૧૬ : ત્યાર પછી સન્મિનું કાર્ય થાય છે. (૨૬) , હસ્વને ઉદ્દેશીને કહેલું જે કાર્ય તે ડુતને થતું संज्ञा न संज्ञान्तरवाधिका ॥ २७ ॥ નથી. (૧૬) એક સંજ્ઞા બીજી સંજ્ઞાનો બાધ કરતી નથી. (ર૭) संज्ञोत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे प्रत्ययमात्रस्यैव સાપેક્ષમલમર્થમ્ ૨૮ ગ્રહતત્તરા ૧૭ || બીજાની સાથે અપેક્ષા રાખનાર હોય તે અસમર્થ સંજ્ઞાવિધાયક સૂત્રમાં અને ઉત્તરપદના અધિકારવાળા કહેવાય છે. (૨૮) સૂત્રમાં પ્રત્યયનું ગ્રહણ કરે છતે કેવલ પ્રત્યયનું જ ગ્રહણ प्रधानस्य तु सापेक्षत्वेऽपि समासः ॥ २९ ॥ થાય છે, પણ તદનનું નહિ. (૧૭) મુખ્યને સાપેક્ષપણું હોય તો પણ સમાસ થાય છે. (૨૯) ग्रहणवता नाना न तदन्तविधिः ॥ १८ ॥ तद्धितयो भावप्रत्ययः सापेक्षादापि ॥ ३० ॥ સાક્ષાત્ નામનું ગ્રહણ કરીને જે કાર્ય કર્યું હોય તે ભાવમાં આવતો તદ્ધિત પ્રત્યય સાપેક્ષથી પણ થાય તદન્ત સમુદાયને થતું નથી. (૧૮) + ૨૫ + આ અનાજ છે. (૩૦) :;

·છે. (૩૫) गतिकारकडस्युक्तानां विभक्त्यन्तानामेव कृदन्तैर्विभक युत्पत्तेः ચર્થી જ્ઞાનાર્થી છે. કક . સમાસઃ + રૂ? | ગત્યર્થક જે ધાતુઓ તે જ્ઞાનાર્થક છે. (૪૪) વિભર્યન્ત એવા જે ગતિકારક અને ડમ્યુક્ત તેને नाम्नां व्युत्पत्तिरव्यवस्थिता ॥ ४५.॥ કૃદન્તની સાથે. વિભક્તિની ઉત્પત્તિ પહેલાં જ સમાસ નામની વ્યુત્પત્તિ અવ્યવસ્થિત છે. (૪૫) થાય છે. (૩૧) उणादयों भव्युत्पन्नानि नामानि ॥ ४६ ॥ समासतद्धितानां वृत्तिर्विकल्पेन वृत्तिविषये च नित्यैवापवाद ઉણદિનામો અવ્યુત્પન્ન છે. અર્થાત પ્રકૃતિ અને પ્રત્યયથી વૃત્તિ / રુર !! બનેલા છે એમ ન સમજવું. (૪૬) સમાસ અને તદ્ધિતની વૃત્તિ વિકલ્પ થાય છે, અને शुद्धधातूनामकृत्रिम रूपम् ॥ ४७ ॥ વૃત્તિના વિષયમાં અપવાદવૃત્તિ છે તે નિત્ય જ થાય શુદ્ધ ધાતુઓનું રૂપ અકૃત્રિમ છે. (૪૭). છે. (૩૨) विवन्ता धातुत्वं नोज्झन्ति शब्दत्वं च प्रतिपद्यन्ते ॥ ४८ ॥ एकशब्दस्यासङ्ख्यात्वं क्वचित् ॥ ३३ ॥ કિવનન્ત શબ્દો ધાતુત્વને છોડતા નથી, અને શબ્દત્વને એટલે નામત્વને પામે છે. (૪૮) એક શબ્દને કોઈ સ્થળમાં સંખ્યાવાચીપણું નથી (૩૩) उभयस्थाननिष्पन्नोऽन्यतरव्यपदेशभाक् ॥ ४९ ॥ आदशभ्यः सङ्ख्या सङ्ख्येये वर्तते न सङ्ख्याने ॥ ३४ ॥ બેના સ્થાનમાં થયેલો જે આદેશ તે બેમાંથી ગમે તેના દશથી અઢાર સુધીની સંખ્યા સંખ્યય અર્થમાં એટલે વ્યપદેશને ભજી શકે છે. (૯) સંખ્યાવિશિષ્ટ અર્થમાં વર્તે છે, પરંતુ સંખ્યાના અર્થમાં अवयवे कृतं लिङ्ग समुदायमपि विशिनष्टि, चेत्तं समुदायं નહિં (૩૪) सोऽवयवो न व्यभिचरति ॥ ५० ॥ गौ यत्कृतं कार्य तत्सर्व स्थानिवद् भवति ॥ ३५ ॥ અવયવમાં કરેલું ચિહ્ન સમુદાયને પણ વિશેષિત કરે fm પર છતાં કરેલું જે કાર્ય તે સ્થાની જેવું થાય છે. જે તે સમુદાયને છોડીને તે અવયવ અન્ય ન રહે હોય તે. (૫૦) ર્વિસુદું મતિ રૂ I येन धातुना युक्ताः प्रादयस्तं प्रत्येवोपसर्गसंज्ञाः ॥५१॥ દિ-બે વખત બંધાયેલું એટલે બે વખત જેને માટે જે ધાતુની સાથે સમ્બન્ધ ધરાવતો પ્રાદ્રિ હોય તેના પ્રયત કરાયો હોય તે યુદ્ધ-સારી રીતે બદ્ધ એટલે દઢ પ્રત્યે જ તેને ઉપસર્ગ સંજ્ઞા થાય છે. (૫૧) થાય છે. (૩૬) : यत्रोपसर्गत्वं न संभवति तत्रोपसर्गशब्देन प्रादयो लक्ष्यन्ते જામને નિચન્ ા રૂ૭ | न तु संभवत्युपसर्गत्वे ॥ ५२ ॥ આત્મપદ અનિત્ય છે. (૩૭) જ્યાં ઉપસર્ગ– સંભવતું ન હોય ત્યાં ઉપસર્ગ શબ્દ વડે विपि व्यञ्जनकार्यमनित्यम् ॥ ३८ ॥ કરીને પ્રાર્વિનું ગ્રહણ થાય છે, પરંતુ જ્યાં ઉપસર્ગ– સંભ- વિક પ્રત્યય પર છતાં વ્યંજન કાર્ય અનિત્ય છે. (૩૮) વતું હોય ત્યાં નહિં. (ર) शीलादिप्रत्ययेपु नामरूपोत्सर्गविधिः ॥ ५३ ॥ स्थानिवद्भावपुंवद्भावैकशेपद्वन्द्वैकत्वदीर्घत्वान्यनित्यानि॥३९ શીલ ધર્મ અને સાધુ અર્થમાં વિધાન કરાતા જે પ્રય સ્થાનિવર્ભાવ, પુંવર્ભાવ, એકશેષ, કત્વ, અને દીર્ધત્વ છે તે અનિત્ય છે. (૩૯) તે અપવાદરૂપ હોય ત્યાં અસ્વરૂપ (સમાનરૂપવાળો ન હોય) એવો ઉત્સર્ગવિધિ થતો નથી. (૫૩) अनित्यो णिचुरादीनाम् ॥ ४० ॥ त्यादिप्वन्योऽन्यं नासरूपोत्सर्गविधिः ॥ ५४॥ સુરદ્દેિ ન જૂ અનિત્ય છે. (૪૦) ચરિને વિષે પરસ્પર અસ્વરૂપ એવો ઉત્સર્ગવિધિ ળિક્ટોત્તોડનિચઃ ii 1 થતો નથી. (૫૪) fણ નો ચેપ પણું અનિત્ય છે. (૪૧) - શ્રીવઢના જ વાધા બ્રિજા સર્વત્ર પણ णिच्संनियोगे एव चुरादीनामदन्तता ॥ ४२ ॥ સ્ત્રીલિમાં કહેલ પ્રત્યય, લેંર્ પ્રત્યય અને અને પ્રત્યય જૂિ નાસવિયોગમાં જ ગુરદ્ધિ ને અકરાન્તપણે છે. હા પ્રત્યયના બાધક થાય છે. અને સ્ત્રીલિમાં વિધાન धातंवोऽनेकार्थाः ॥ ४३ ॥ કરાયેલા પ્રત્યયના રઅને અને પ્રત્યય બાધક થાય ધાતુઓ અનેકાર્થવાળા છે. (૪૩) છે. (૫૫) ·૬ મને यावत् संभवस्तावविधिः ॥ ५६ ॥ [તૃતીયોન-] જ્યાં સુધી વિધિનો સંભવ હોય ત્યાંસુધી વિધિ यदुपाधेर्विभाषा तदुपाधेः प्रतिषेधः ॥ १ ॥ કરવો. (૫૬) જે વિશેષ કરીને સહિત ધાતુ વગેરેને વિકલ્પ संभवे व्यभिचारे च विशेषणमर्थवत् ॥ ५७ ॥ બતાવ્યો હોય તે વિશેષણ કરીને સહિત જ એવા તેને સંભવ અને વ્યભિચાર રહેતે છતે વિશેષણસાર્થક પ્રતિષેધ સમજવો. (૧) થાય છે. (૫૭) यस्य येनाभिसम्बन्धो दूरस्थस्याऽपि तेन सः ॥ २ ॥ सर्व वाक्यं सावधारणम् ॥ ५८ ॥ જેની સાથે જેનો સમ્બન્ધ હોય તેની સાથે દૂર રહેલા વ્યાકરણમાં દરેક વાક્ય નિશ્ચયાત્મક બને છે. (૫૮) ' એવા પણ તેને તેની સાથે સમ્બન્ધ થાય છે. (૨) परार्थे प्रयुज्यमानः शब्दो वतमन्तरेणापि वदर्थं गमयति ॥५९॥ येन विना यन्न भवति तत् तस्याऽपि निमित्तम् ॥३॥ અન્ય અર્થમાં વપરાતો શબ્દ વત પ્રત્યય વિના પણ જેના વિના જે કાર્ય ન થતું હોય તે તેને નિમિત્ત ન વતના અર્થને જણાવે છે. (૫૯) હોય છતાં પણ નિમિત્ત કહેવાય છે. (૩) द्वौं नजौ प्रकृतमर्थ गमयतः ॥ ६० ॥ नामग्रहणे प्रायेणोपसर्गस्य न ग्रहणम् ॥ ४ ॥ નમ્ પ્રસ્તુત અર્થને બતાવે છે. (૬) નામનું ગ્રહણ કરે છે તે પ્રાયઃ ઉપસર્ગનું ગ્રહણ થતું चकारो यस्मात्परस्तत्सजातीयमेव समुच्चिनोति ॥ ६१.॥ નથી. (૪) જેનાથી પર વાર હોય તેને સજાતીયને ૨ શબ્દ सामान्यातिदेशे विशेषस्य नातिदेशः ॥ ५॥ જણાવે છે. (૬૧) સામાન્યનો અતિદેશ કરે છતે વિશેષનો અતિદેશ થતો નથી. (૫) चानुकृष्टं नानुवर्तते ॥ ६२ ॥ શબ્દથી ખેંચેલ પદ કે વાક્ય ઉત્તરસૂત્રમાં અનુવૃત્તિ સર્વત્રા વિરોગ સામાન્ય વાર્થ તુસામાન્ચેના વિશે વાત પામતું નથી. (ર) સર્વ સ્થળે વિશેષવડે કરીને સામાન્યનો બાધ થાય છે, चानुकृप्टेन न यथासङ्ख्यम् ॥ ६३ ॥ પરંતુ સામાન્ય વડે કરીને વિશેષ નહિં. (૬) દિન વિશ્વ વારે મા છે ! જ શબ્દથી ખેચેલ નામવડે યથાસંખ્ય ન્યાય લાગતો નથી. (૬૩) જિવ વડે કરીને ધિર્વ ને બાધ થાય છે. (૭) व्याख्यातो विशेषार्थप्रतिपत्तिः ॥ ६४ ॥ परादन्तरङ्ग बलीयः ॥८॥ વ્યાખ્યાથી વિશેષ અર્થનો બોધ થાય છે. (૬૪) પરથી અત્તર બળવાન છે. (૮) यनान्यत् क्रियापदं न श्रूयते तत्रास्तिर्भवन्तीपरः प्रयुज्यते॥६५॥ प्रत्ययलोपेऽपि प्रत्ययलक्षणं कार्य विज्ञायते ॥ ९ ॥ જ્યાં કોઈપણ ક્રિયાપદ ન સંભળાતું હોય ત્યાં વર્તમાન પ્રત્યયને લોપ થયે છતે પણ પ્રત્યયને માનીને થનારું વિભક્તિ જેનાથી પર છે એવા સ ધાતુને અધ્યાહાર કાર્ય થાય છે. (૯) થાય છે. (૬૫) विधिनियमयोर्विधिरेव ज्यायान् ॥ १० ॥ BURRRRRRRHH. વિધિ અને નિયમમાં વિધિ એજ બળવાન છે. (૧૦) ઈતિ શ્રી તપગચ્છાધિપતિ-શ્રીવિજયનેમિસૂત્ર अनन्तरस्यैव विधिनिषेधो वा ॥ ११ ॥ રીશ્વર-પટ્ટાલંકાર-શ્રીવિયેલાવણ્યસૂરીશ્વર અનન્તરને જે વિધિ અથવા નિષેધ લાગુ પડે છે. (૧૧) શિષ્યરત-પજ્યાસપ્રવર-શ્રદક્ષવિજ્યગણિવર- पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्तिः ॥ १२ ॥ શિષ્યરતપસ્યાસ શ્રીસુશીલ વિજયગણિના મેઘની જેમ લક્ષણની પ્રવૃત્તિ હોય છે. (૧૨) ગુક્તિો ન્યાયસમુચ્ચયદ્રિતીયોલ્લાસભ્ય સંક્ષિોર્થ न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या ॥ १३ ॥ કેવલ પ્રકૃતિનો પ્રયોગ કરવો નહિં. (૧૩) ક ૭૩ .

·વિષે પ્રતિવાદ # ૧૪ . ક્ષિણ પ્રત્યયના અર્થને તેની પ્રકૃતિ જ કહે છે. (૧૪) ઇતિશ્રી તપગચ્છાધિપતિ-શ્રીવિજનેમિસૂરીશ્વર- પટ્ટાલંકાર-શ્રીવિજયેલાવણ્યસૂરીશ્વર શિષ્યરત- द्वन्द्वात् परः प्रत्येकममिसम्बध्यते ॥ १५॥ પડ્યાસપ્રવર શ્રી દક્ષવિજયગણિવર–શિષ્યરત– દ્વન્દ સમાસથી પર રહેલ શબ્દ દરેકની સાથે જોડાય છે. (૧૫) પસ્યાસ શ્રીસુશીલવિયગણના ગુફિતો ન્યાયસમુચ્ચયતૃતીયોલ્લાસસ્ય સંક્ષિોર્થ: / વિચિત્ર રદરાઃ + ૧૬ / શબ્દોની વિચિત્ર શક્તિ છે. (૧૬) [ચતુર્થો] દિ હિં વનાશ મવતિ ૧૭ વચનના બળથી શું ન થાય? અર્થાત્ સર્વ થાય શિખાનામનિવરિયોજાધાતુનાં સૌત્રસ્વાઢિસ્યાનુરોઘા સિદ્ધિ છે. (૧૭) न्यायाः स्थविरयष्टिप्रायाः ॥ १८॥ વ્યાકરણમાં નહિં કહેલ એવા નામ, નિષ્પત્તિ (ઉત્પત્તિ), વૃદ્ધ પુરુષની યષ્ટિના (લાકડીના) જેવા ન્યાયો પ્રયોગ અને ધાતુ તેની સૌત્રપણાથી અને લક્ષ્યના છે. (૧૮) અનુરોધથી સિદ્ધિ થાય છે. (૧) * કે 500-900-9000 500 00 00 00-2001 80 200 200 non ઇતિશ્રી તપગચ્છાધિપતિશ્રીવિજયનેમિસૂરીશ્વર-પટ્ટાલંકાર-શ્રીવિજ્યવાવણ્યસૂરીશ્વર-શિષ્યરત- પભ્યાસપ્રવર-શ્રીદક્ષવિજયગણિવર-શિષ્યરત-પભ્યાસ શ્રીસુશીલવિજ્યગણના ગુક્તિ ન્યાયસમુ- ચયચતુર્થોલ્લાસસ્ય સંક્ષિોર્થ છે રથળ : 0 0 0 0 0 0 0 વીર સંવત્ -૨૪૮૨, વિક્રમ સંવત-૨૦૧૨ના ચૈત્ર શુદિ ૧૩ને સોમવાર [ શ્રી મહાવીર પ્રભુનો જન્મકલ્યાણક દિવસ.] તા. ૨૩-૪-૫૬. શેઠ ખુશાલભાઈ ખેંગારભાઈ બંગલો. સુરજનિવાસ, ઘોડબંદર રોડ, વિલેપાલ, [વેસ્ટ ], મુંબઈનું. ૨૪. On-2000-00-000 2000 / સુમં મવતુ થીજી . 200g 001 on 500 20000 sro (0 0 –

·No text on this page.

·No text on this page.

·शासनसम्राट्पट्टालङ्कार-व्याकरणवाचस्पति-कविरत्न- शास्त्रविशारद-निरुपमव्याख्यान- सुधावर्षी सप्तलक्षश्लोकप्रमाणसंस्कृतग्रन्थ-विवरणप्रणेता शासनप्रभावक-बालब्रह्मचारी- 'शा. मनुभाई परसोत्तमदासना सौजन्यथी" वोरा त्रिभोवनदास काळीदास तरफथी गुरूभक्ति निमित्ते. -- । परमपूज्य आचार्य श्रीमद् विजयलावण्यसूरीश्वरजी महाराज.

·॥ अहं ॥ ॥ न्यायसमुच्चयः ["समर्थः पदविधिः". ७.४.१२२. इति सूत्रस्य बृहद्वृत्तिप्रान्ते श्रीहेमचन्द्रसूरिभगवद्भिरुक्ताः सावतरणा न्यायाः-] : अथ ये तु शास्त्रे सूचिता लोकप्रसिद्धाश्च न्यायास्तदर्थ यत्नः क्रियते- *स्खं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा* ॥१॥ Mm 15 तपोगणगगनाङ्गणगगनमणि-शासनसम्राट्-सूरि- रीत्या संस्कृतशब्दसाधुत्वान्वाख्यानार्थं व्याकरणविवरणानन्तरं, चकचक्रवर्ति-सर्वतन्त्रस्वतन्त्र-श्रीविजयनेमिसूरी ये शास्त्रे सूचिता लोकप्रसिद्धाश्च न्यायास्तदर्थमयं यत्नः क्रियत श्वरपट्टालङ्कारेण व्याकरणवाचस्पति-शास्त्रविशा- इत्यन्वयः। तानेव क्रमश आह -स्वं रूपमिति-प्रकरणतो 30 'व्याकरणशास्त्रे' इति पदं प्रायः सर्वत्रोपतिष्ठते । "शब्दस्य 10 रदकविरत्नेतिपदालङ्कृतेन श्रीविजयलावण्यसूरिणा स्वं रूपं वोध्यम्' इति न्यायविधेयांशः, नन्वेवं “कर्मणि" प्रणीतो- [२.२.४०.] इत्यादौ कर्मशब्दस्य 'कर्म'शब्द एवार्थः स्यात्, तथा च कर्मशब्दयोग एव द्वितीया स्यान्न तु तण्डुलं पचती- न्यायार्थसिन्धुः ॥ त्यादौ कर्मसंज्ञकात् तण्डुलादिशब्दादिति चेत् ? अनाह---- 35 अशब्दसंज्ञेति शब्दे-शब्दशास्त्रे या संज्ञा सा शब्दसंज्ञा, पाच शङ्केश्वरस्थं सुरनरनिकरैरर्चनीयाङ्गियुग्मं, न शब्दसंज्ञा-अशब्दसंज्ञा, तथा च शब्दसंज्ञाभिन्नमेव स्वरूपं सूरीन्द्रं हेमचन्द्रं निरुपमधिषणं सर्वतन्त्रस्वतन्त्रम् । व्याकरणे शब्दस्य बोध्यमित्यर्थः । अत्र केचित्-शब्दसंज्ञे- सम्राज शासनस्य प्रगुणगुरुवरं नेमिसूरीश्वरं च, त्यत्र शब्देन संज्ञा-शव्दसंज्ञेत्यर्थमाश्रित्य संज्ञाशब्दं च भावसाधनमाश्रयन्ते, तथा च यदि तेन शब्देन कस्यचित् 40 नत्वा न्यायार्थसिन्धुं विरचयतितरां श्रीललावण्यसूरिः॥१॥ संज्ञा कृता स्यात् तदा तेन स्वरूपं न ग्राह्यमित्यर्थ वर्णयन्ति; तपोगणगगनाङ्गणगगनमणि-शासनसम्राट्-सृरिचक्रचक्रवर्ति- तत्र तेनेति पदस्याध्याहारे मानाभावः, संज्ञायाश्च शब्दस्व- सर्वतन्त्रस्वतन्त्र-श्रीविजयनेमिसूरीश्वरपट्टालङ्कारेण व्याकरणवाच- रूपत्वाव्यभिचारात् शब्देन संज्ञेति विशेषणवैयर्थ्यं च, तावतापि स्पति-शास्त्रविशारद-कविरत्नेतिपदालङ्कृतेन श्रीविजयलावण्यसृरिणा | देवदत्तादिसंज्ञानां व्यवच्छेदाभावश्च, सापि हि संज्ञा शब्देनैव कृताऽस्ति; प्रत्यासत्त्या व्याकरणे या शब्देन संज्ञेत्यर्थस्वीकारेऽपि 45 20 प्रणीत:- शब्देत्यस्य वैयर्थ्यमेव, शब्दः संज्ञेति विग्रहेऽपि संज्ञाशब्द- पूर्वनिपातापत्तिवत् 'शब्द'शब्दस्य वैयर्थ्यमपि दोषः। तथा च शब्दशब्दस्य शब्दशास्त्रपरत्वमुत्तरपदलोपेनाश्रित्य शब्दे- शब्दशास्त्रे या संज्ञेत्यर्थकरणमेव ज्यायः । तथा च कर्मादि- स्तुत्वा श्रीशान्तिनाथं जिनवरममलं चक्रिणं धर्मतोऽपि, संज्ञानां 'दा'संज्ञायाश्च न स्वरूपबोधकत्वमिति न "कर्मणि" 50 श्रीनेमीशं मुनीशं चरणगुणनिधि शीललीलालयं च । [२.२.४०.] इत्यादौ कर्मशब्दयोगे द्वितीया, न वा "उपसर्गाद् स्वीये न्यायार्थसिन्धौ प्रकटयतितरां पं०सुशीलैकहेतो दः किः" [५.३.८६.] इत्यादौ'दा' स्वरूपस्य ग्रहणं, किन्तु "अवौ दा-धौ दा" [३. ३. ५:] इति सूत्रविहितसंज्ञयो- श्चञ्चच्चारं तरङ्गं नवनवकलनं श्रीललावण्यसूरिः ॥ १ ॥ wann र्दा-धोर्ग्रहणं सिद्धम् । *गौण-मुख्ययोर्मुख्य कार्यसम्प्रत्ययः* सि०-संस्कृतशब्दानुशासनं समापयंस्तत्रापेक्षितान्यायान् । *कृत्रिमा-ऽकृत्रिमयोः कृत्रिमे कार्यसम्प्रत्ययः* इत्यनयोा- 5D संगृह्णन्नाह-अथ ये तु शास्त्रे सूचिता इति। अथ पूर्वोक्त- | ययोरपवादोऽयम्, तेन “समः ख्यः" [५. १. ७७.] M - तरङ्गः ॥ Mm 25 mmmmm nrn ·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । इत्यत्र मुख्यः "ख्यांक प्रकथने" इति ख्याधातुः, “चक्षिक योरपि दाव्-दैवोर्ग्रहः सिद्धः, अनित्यताज्ञापकं तु "प्राजश्व व्यक्तायां वाचि" इति चक्षधातोः “चक्षो वाचि०" [४. ४. [५. १. ७९. ] इत्यस्य वृत्तौ द इति दारूपमेवेह ग्राह्य'- ४.] इत्यनेनादेशभूतश्चेति द्वावपि गृह्येते, उभयोरपि ख्यारूप- मित्युक्तिः ।" इति । त्वाविशेषात् , अन्यथा गौणमुख्यन्यायादरे "ख्यांक्" धातोरेव अत्रेदं वक्तव्यम्-प्रथमांशस्यानित्यत्वज्ञापने न किञ्चित् 5 ग्रहणं स्यात् , कृत्रिमाकृत्रिमन्यायादरे चादेशभूतस्यैव ग्रहणं फलम् , अनेन न्यायेन हि शब्देनार्थे समुपस्थापिते तस्य 45 स्यादिति नोभयोर्ग्रहणं स्यात् , तथा च गाः संख्याति संचष्टे ग्रहणमेव वारणीयम् , तदनित्यत्वे चार्थोऽपि गृह्येतेत्येवायातं वेत्युभयोरर्थयोः गोसंख्यः' इतीष्टं रूपं न सिध्येत् । अन्न | स्यादिति प्रकृते “उत्स्वरायुजेरयज्ञतत्पात्रे" [३. ३. २६.] न्यायेंऽशद्वयं-'शब्दस्य स्वं रूपं बोध्यम्' इति 'अशब्दसंज्ञा' इति सूत्रे कथमनित्यणिचो युजेरिणं सिद्धं स्यात्, किञ्च इति च, तन्न प्रथमेंऽशे "नदीभिर्नान्नि" [३. १. २७ ] इति तत्सूत्रवृत्तौ युनक्तेरिति स्पष्टं निर्दिष्टतया तथैवोदाहृततया च 10 सूत्रस्थं बहुवचनं ज्ञापकम् , तद्धि नदीशब्दस्यैव ग्रहणं मा न तस्य ग्रहणमिहेष्टमित्यत्र तदेव विनिगमकम् । यच्च तत्र 50 भूत् किन्तु नदीविशेषाणामपि ग्रहणं यथा स्यादित्येवमर्थम् , ज्ञापकमुपन्यस्तं "पूङ्-क्लिशिभ्यो नवा" [४. ४.५५.] इत्य- एतच्यायाभावे तु एकवचननिर्देशेऽपि नदीवाचकस्य सर्वस्य । नत्यं बहुवचनं तदपि न समीचीनमिति प्रतिभाति, तदंश- ग्रहणे सिद्धे बहुवचननिर्देशो व्यर्थः स्यात् , सति चास्मिन् । सत्त्वेऽपि यथा क्लिश्यति-क्लिभात्योरुभयोः क्लिशिरूपत्वाव्य-. नदीशब्दोऽशब्दसंज्ञात्वेन स्वरूपस्यैव बोधकः स्यादिति बहु- भिचारादुभयोर्ग्रहणं भविष्यति तथैव तदभावेऽपि विनिगम- 15 वचनग्रहणसामर्थ्यात् तद्विशेषाणां सर्वेषां ग्रहणं सिध्यति, नाविरहेणोभयोर्ग्रहणं साध्यते, तच्च विनापि बहुवचनं सिध्य- 55 तथा च “संख्या समाहारे" [३. १. २८.] इत्युत्तरसूत्रेण | त्येवेति न तदनित्यत्वज्ञापनार्थं बहुवचनस्यावश्यकता, "क्लिशिचू पञ्चानां नदीनां समाहार इत्यर्थे यथा पञ्चनदमित्यत्राव्ययीभाव- उपतापे” इति दिवादिपठितस्येकारानुबंधत्वेन तस्यैवेह क्लिशि- समासो भवति तथैव द्वयोर्यमुनयोः समाहारो द्वियमुनं तिसृणां रूपत्वेन ग्रहणं स्यात् , न तु ऋयादिपु "क्लिशौर विबाधने" गङ्गानां समाहारः ब्रिगङ्गमित्यादावपि भवति । द्वितीयांशज्ञापकं इत्यौकारानुबन्धत्वेन पठितस्य तदनुबन्धकग्रहणे नातदनु- 20 तु "स्वरादुपसर्गादस्ति कित्यधः"[४. ४. ९. ] इत्यत्र धाप बन्धकस्य ग्रहणम् इति न्यायेनेति तद्वारणाय बहुवचनमिति 60 युदासः, *स्वं रूपम्०* इति न्यायेन दाशब्देन स्वरूपस्यैव प्रतीयते । यच्च द्वितीयांशानित्यत्वज्ञापकमुपन्यस्तं तदपि न ग्रहणे तु धाधातोर्ग्रहणमिह प्राप्तमेव नेति तत्पर्युदासो व्यर्थ साधु क्वचिदन्यत्र फलाभावात् , ज्ञापनं हि न केवलं स्वसा- एव, सति च शब्दसंज्ञाविषये स्वरूपग्रहणाभावज्ञापने दाशब्देन | र्थक्यायैव भवति, किन्तु विषयान्तरे फलार्थम् , तस्य चानुप- "अवौ दा-धौ दा" [३. ३. ५.] इति सूत्रेण सङ्केतितयो- लम्भेन ज्ञापनानौचित्यात् । प्रत्युत वृत्तौ ज्ञाख्यासाहचर्येण 25 र्दा-धोर्ग्रहणे प्रसक्ते धापर्युदासः सार्थको भवति । प्रथमांशफलं | दारूपग्रहणस्य साधनेनास्यांशस्य सत्त्वमेवानुमीयते, एतदभावे 65 तु "कल्यग्नेरेयणू" [६. १. १७] इति सूत्रेऽग्निशब्दस्यैव हि स्वत एव दारूपस्य ग्रहण स्यात् । न ह्यपवादेनोत्सर्गस्या- ग्रहणं न तु तत्पर्यायाणाम् , एवमन्यान्यपि फलानि समुदा- नित्यत्वं ज्ञाप्यते; तथा चोभयांशनित्यत्वमेव, यदि च क्वचित् हरणीयानि, द्वितीयांशज्ञापनफलं तु कर्मादिसंज्ञासु स्वरूपा- स्वरूपस्य तदर्थकस्य.च ग्रहणमिष्टं तहि *क्वचिदुभयगतिः इति ग्रहणमिति ॥ न्यायस्यैव शरणीकरणीयत्वमित्यन्यत्र विस्तरः ॥ १ ॥ अत्र केचित्-उभयोरप्यंशयोरनित्यत्वं ज्ञापयन्ति तत्फलं च त०-परमकारुणिकः श्रीमान् भगवान् हेमचन्द्राचार्यः 70 प्रदर्शयन्ति, तथा हि-"अस्य चाद्योंऽशोऽनित्यस्तेन "उत्स्व- स्वल्पायासेन पदसाधुत्वाववोधकं संस्कृतशब्दानुशासनं सप्तभिर- राधुजेरयज्ञतत्पाने" [३. ३. २६.] इत्यत्र "युजादेर्न वा” ध्यायैः संगृह्य तदुचितान् न्यायानपि स्वरूपतः संजिघृक्षुरादावित्थं [३. ४. १८. ] इत्यनेन विकल्पितणिचश्चौरादिकयुजेर्णिचो- भूमिकामाह-"अथ ये तु शास्त्रे सूचिता लोकप्रसि- ऽभावपक्षे युजिरूपसंभवेऽपि न ग्रहणम् । अनित्यताया ज्ञापकं द्धाश्च न्यायास्तदर्थ यत्नः क्रियते” इति । अत्र अथेत्ययं 35 तु "पूक्लिशिभ्यो नवा" [ ४. ४.४५.] इत्यत्र बहुवचनम्, शब्दः किमर्थक इति विचारणीयम् , न च मङ्गलार्थः, तद्धि क्लिश्यति-क्लिश्नात्योर्ग्रहणार्थ न्यस्तम्, एतन्न्यायांशानित्यत्वे "ओङ्कारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा । च तयोरुभयोरपि क्लिशिरूपसद्भावाद् बहुवचनं विनापि ग्रहणं कण्ठं भित्त्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभौ ॥" [ .] सिध्यतीति कुतस्तदर्थ बहुवचनं प्रयुज्यतेति । द्वितीयांशोऽप्य- इत्युक्ततया तस्य मङ्गलार्थत्वसिद्धेरिति वाच्यम् , अन्यार्थ- नित्यः, तेन "प्राज्ञश्च [५.१.७९. ] इति “दश्वाङः" [५. | मानीयमानोदककुम्भवत् अर्थान्तरबोधनाय प्रयुक्तस्यैवाथशब्दस्य 40 १. ७८.] इति पूर्वसूत्राद् द इत्यनुवृत्या दासंज्ञवददासंज्ञ- मङ्गलार्थत्वस्य शास्त्रकारव्यवहारविषयत्वात् । अथशब्दार्थाश्च- 80 30 75 ·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ३ . "अथाथो संशये स्यातामधिकारे च मङ्गले। ऽर्थाः-प्रयोजनानि प्रतिपाद्यत्वेन यत्र कर्मणि तद् यथा स्यात् विकल्पानन्तरप्रश्नकाारम्भसमुच्चये ॥" तथेति भावः । यत्नः तत्स्वरूपलाभहेत्वादिनिर्देशरूपः, इति मेदिनीकोशानुसारं संशयाद्या वहवः, तत्रान्येषाम- क्रियते विधीयत इत्यर्थः ॥ प्राकरणिकत्वादिह प्रकरणानुसारमानन्तर्यार्थकस्यैव ग्रहणमु प्रतिज्ञातं प्रस्तौति-ख रूपं शब्दस्येत्यादिना । शब्दानु- 5 चितमिति संक्षिप्य निश्चिनुमः, पूर्व च हैमशब्दानुशासन- शासने शब्दैरेव सर्वव्यवहारात् तद्वोध्यनिर्णयप्रयोजकस्य न्याय-45 शास्त्रवृत्तेरुक्तत्वात् तदनन्तरमस्य वाक्यस्योक्तत्वेन तदा- | स्यैव प्रथमं निरूपणीयत्वेनावसरप्राप्तत्वादाह-स्वं रूपमिति- नन्तर्यस्यैवेह ग्रहीतुमौचित्यात् ; तथा च शब्दसाधुत्वा. शब्देन हि अर्थः प्रत्याय्यते, अर्थप्रत्यायनार्थमेव शब्दानां नुकूलसूत्राणां व्याख्यातत्वेन तत्प्रसङ्गसङ्गत्या तदुपकारकाणां प्रयोगात्, तत्र शब्दशास्त्रीयकार्याणामर्थे वाधात् शब्द एव न्यायानां स्मृतिविषयत्वे सत्युपेक्षानहत्वरूपमवश्यवक्तव्यत्वमा- शब्दस्य चोध्यो व्याकरणशास्त्रे इति निश्चीयते, तथा च शब्देन 10 पतितमिति भावः । तथा चैतद्ध्याकरणप्रवृत्त्यनन्तरमेतदुप- तदर्थकशब्दमात्रस्य ग्रहणापत्तौ तत्स्वरूपस्य तत्पर्यायाणां तद्वि- 50 कारकाणां न्यायानामनुशासनाय यत्नः क्रियत इति भावः, | शेषाणां च ग्रहणे प्राप्ते नियमार्थोऽयं न्यायः-यत्र शब्दग्रहणं तत्र एतेन व्याकरणप्रवृत्त्या सहानन्तर्यसम्बन्धोऽपि सूचितः। प्रयोजनं तस्य स्वरूपमेव ग्राह्यमिति । पाणिनीये तन्त्रे तु संज्ञासूत्रत्वमस्य चासन्दिग्धशास्त्रप्रवृत्तिरूपमेव । तत्र नीयते सन्दिग्धोऽर्थो निर्णय- स्वीक्रियते, संज्ञापक्षेऽपि नियमार्थत्वं संभवत्येव, देवदत्तादयो हि मेभिरिति विग्रहे "न्यायावायाध्यायोद्यावसंहारावहाराधारदार- संज्ञाशब्दा नियमार्था एव, 'सर्वार्थप्रत्यायनशक्तियुक्तो हि 15 जारम्" [५.३.१३४.] इति सूत्रेण पनि न्यायशब्दो निपातितः, शब्दः, सर्वशब्दशक्तिप्रत्याय्यशक्तियुक्तश्चार्थः' इति व्यवहाराय 55 तत्रार्थनिर्णयकरणत्वरूपस्य लक्षणस्य फलितत्वेन संज्ञासूत्र-विधि-नियमः क्रियते, नियमस्वरूपं च द्विधा-'देवदत्तशब्देनायमों सूत्रादीनामप्यर्थनिर्णयानुकूलतया न्यायत्वप्रसक्तिरिति स्वाभिल- ग्राह्यः' इति 'अयमों देवदत्तशब्देनैव बोधनीयः' इति च । षितन्यायपदयोध्यप्रकृतग्रन्थप्रतिपाद्यन्यायानामेव लक्षकं लक्ष- वस्तुतस्तु सर्वेषां शब्दानां सर्वार्थवाचकत्वेऽपि तदस्मदादीनां णान्तरमवश्याश्रयणीयम् , तच्चत्यम्-विधिशास्त्रप्रवृत्तिनिवृत्त्यु- | ज्ञानविषयो न, सर्वार्थशब्दानां विशिष्यास्मदादिभिर्ज्ञातुमश्यक्य- 20 पयोगिसाधुत्वाप्रकारकशक्त्यविषयकवोधजनकत्वे सति अधिकार- त्वात्, किन्तु योगिनामेव तज्ज्ञानम् , एवं च शास्त्राधिकारिणो- 60 शास्त्रभिन्नत्वं न्यायत्वमिति । न्यायेन कस्यचिद् विधिशास्त्रस्य ऽस्मदादीन् प्रति शास्त्रस्य विधायकत्वमेव न नियमार्थत्वम् , किन्तु कुत्रचित् प्रवृत्तः कुत्रचिन्निवृत्तेश्चावश्यंभावेन तदुपयोगिवोध- प्रकरणादस्यैवार्थस्य शास्त्रे उपस्थिती अर्थादेव नियमः फलतीति जनकत्वं न्यायेऽक्षतमेव, विधिसूत्रस्यापि विध्यन्तरप्रवृत्त्याद्युप- 'व्यवहाराय नियम' इत्युपपन्नं भवति । ननु रूप-रूपिणोरत्र भेदा- योगित्वस्य सत्त्वात् तन्निवृत्तये साधुत्वाप्रकारकेति बोधविशेषणम् , भावात् शब्दस्येति षष्ठयनुपपन्ना, संज्ञा-संज्ञिसम्बन्धश्चानुपपन्न 25 अधिकारसूत्राणां "भवे" [६. ३. १२३.] इत्यादीनामपि इति चेत् ? सत्यम्-' रूपशब्देन "कल्यग्नेरेयण्" [६. १. १७.]65 विधिशास्त्रप्रवृत्त्युपयोगिसाधुत्वाप्रकारकवोधजनकत्वेन . तद्वया- इत्यादिसूत्रगृहीताग्निशब्दादिनिष्ठाग्निशब्दत्वादिकं शुकसारिकापुरु- वृत्तयेऽधिकारशास्त्रभिन्नत्वमिति विशेषणम् ॥ षोदीरितभिन्नशब्दव्यक्तिसमवेतं सामान्यमभिधीयते, तथा चाने- तान् न्यायान् विशिनष्टि-ये त्विति । शास्त्रे सूचिता | कसमवेतत्वं सामान्यलक्षणघटकं न दुर्लभम् , न च शुकसारिका- लोकप्रसिद्धाश्चेति-अनेन तेषां न्यायानां स्वकल्पितत्वनिरा- धुच्चारणेपूच्चारण क्रियैव भिद्यते न शब्द इति वाच्यम् , ताल्वादि- 30 सपूर्वक शास्त्रप्रक्रियोपयोगित्वं सूचितं भवति, तथा च व्याकरण- | व्यापाररूपस्योचारणस्य श्रवणानर्हत्वेन शब्दश्रवणानन्तरं जाय-70 सूत्राणां नव्यत्वेऽपि न्यायरूपाणामेषां व्याकरणान्तरेष्वपि व्यव- मानवक्तृविशेषानुमानानुपपत्तेः, उदात्तत्वादिविरुद्धधर्माध्यासाच हृतत्वेन परम्पराप्राप्तत्वेन चिरन्तनत्वमित्यपि व्यक्त वेदितव्यम् । भेदसिद्धेः, वर्णनिष्टत्वेन प्रतीयमानानामुदात्तत्वादीनां ध्वनिनिष्ठ- 'शास्त्रे' इत्यनेन प्रकृतव्याकरणशास्त्रे इत्यवगन्तव्यम् , तेन त्वकल्पने मानाभावादिति भावः । तथा च रूपशब्दस्य सामा- लोकप्रसिद्धानामपि सूचीकटाहन्याय-काकाक्षिगोलकन्याय-डमरु- | न्यार्थकत्वे 'व्यक्तः सामान्यं संज्ञा' 'सामान्यस्य वा व्यक्तिः' 35 कमणिन्याय-घण्टालालान्यायादीनामिहासंगृहीतत्वेन न न्यूनता, इति व्याख्याने कामचारः। अयमाशयः-स्वशब्द आत्मीयत्वेन 75 तेषां शास्त्रे सूचितत्वाभावात् ; यद्यपि.भवत्येवैषामपि क्वचिदव- रूपेण व्यक्तिवोधकः; एवं च शब्दस्य तत्तज्जातिविशिष्टस्य खं- सरेऽनाऽपि शास्त्रे समुपयोगस्तथापि तेषां प्रकृतशास्त्रेऽनुल्लिखि- व्यक्तिः, रूप-सामान्यसंज्ञकमिति प्रथमव्याख्यानाभिप्रायः, तत्वेन तदसंग्रहेऽपि न हानिः । लोकसिद्धाश्चेति-लोकश्चैह शब्दस्य रूपमुद्दिश्य स्वमित्यनेन व्यक्तिसंज्ञकत्वं विधीयते इति व्याकरणप्रवर्तकप्रामाणिकाप्तजनसमुदाय एव, तत्र प्रसिद्धत्वेन द्वितीयव्याख्यानार्थः । एवं चोपपद्यते सामानाधिकरण्यम् , तथा 40 तेषामप्रामाणिकत्वशङ्कानिरासः । तदर्थमिति-ते न्याया एवा- | च व्यक्तिः कार्य प्रतिपद्यमाना सामान्यप्रतिवद्धैव प्रतिपद्यते, 80 ·४ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । सामान्यमपि कार्य प्रतिपद्यमानं व्यक्तिद्वारेणैव प्रतिपद्यते इति भवति, मत्स्यपदेन स्वरूपस्य, विशेषागां भीनरूपस्य पर्यायस्य न 40 फले न कश्चिद् भेदः । पाणिनीयतन्त्रे च सूत्ररूपेणायं न्यायः त्वन्येषां "पृथुरोमा झषो मत्स्यो मीनो वैसारिणोऽण्डजः । विसारः शकली च." इत्यमरोक्तानां पर्यायाणाम् । यद्यपि प्रकृतसूत्रेऽर्थ- पठितः, महाभाष्ये च [पा० सू०-१. १. ६८.] अस्य न्यायस्य वैयर्थ्य प्रतिपादितं, तदाशयश्च नागेशेन शब्देन्दुशेखरे संज्ञाप्रक- ग्रहणेन वृत्तौ साधितमेतत् , तथा हि तत्र वृत्तिः-"अर्थग्रहणात् तत्पर्यायेभ्यो विशेषेभ्यश्च भवति" इति, तथापि तदुपलक्षणं 5 रणे इत्थं प्रतिपादित:-"अर्थे कार्यस्य वाधेऽपि उपस्थितत्वात् 'राज्ञः' इत्यादौ [ राजशब्दात् प्रत्ययविधायकसूत्रस्थराज्ञ इति पदे लक्ष्यानुसारिव्याख्यानस्यैव, कथमन्यथा मीनरूपपर्यायादेव स्यान्न 45 पृथुरोमादिभ्यः, तथा चेशव्यवस्थार्थ लक्ष्यानुसारिव्याख्यान- इति भावः ] तज्जन्यबोधे प्रकारतया भासमानस्य राजन्शब्दस्यैव स्यैव शरणीकरणीयत्वेन तेनैव सिद्ध नार्थोऽनेन न्यायेनेति भाष्या- ग्रहणं भविष्यतीति व्यर्थ सूत्रम् । उपस्थितार्थत्यागे मानाभावेन द्याशयः । एवं चैवं व्याख्यानेनैव सिद्धेऽत्रत्योभयांशस्यानित्यत्व- तस्य विशेषणतयाऽन्वयसम्भवेन च अर्थवत्परिभाषापि सिद्धा । ज्ञापनायां क्लिष्टकल्पनमनुचितमेव, तथा हि-"प्राज्ज्ञश्च" [५. 10 लक्ष्यानुसारात् तत्तत्संज्ञाकरणज्ञानरूपप्रकरणाच षान्तसंख्यावा- १. ७९.] इत्यत्र दारूपग्रहणेन वृत्तिकृत्प्रतिपादितेन तद्विषये-50 चकषष्शब्दस्य संज्ञाकरणेन शब्दशास्त्रीयसंज्ञायां स्वरूपाग्रहण- ऽशब्दसंज्ञेत्यंशस्य यद्यपि प्रवृत्त्यभावोऽनुमीयते, तथापि न तद- ज्ञापनाच्च 'उपसर्गे घोः” [ पा० सू० ३. ३. ९२.] इत्यादाव- नित्यत्वसाधकं भवितुमर्हति, तथा सति ज्ञारूपसाहचर्यस्य वृत्ति- दोषणाशब्दसंज्ञेत्यपि व्यर्थम्" इति' "अत एव जनपदापत्यपशु- देवतादिशब्देषु न दोषः, अत एव वृक्षादिषु विशेषाणां ग्रहणम् , चानुचितं, पक्षमात्रवृत्तेहेतोरसाधारण्यात्, व्याप्तिग्रहणाय हि कृदाश्रितस्यासंगत्यापत्तः । एतस्य तदनियतानुमापकत्वाख्यानं 15 “खे पुपः” [पा० सू० ३. ४. ४०.] इत्यत्र पर्यायाणां विशे- हेतोः पक्षादन्यत्रापि वृत्तिरावश्यकी, न च तदिह दर्शितमिति । 55 पाणां स्वरूपस्य च ग्रहणम् , "सभा राजा" [पा० सू० ४. २. प्रतिपादितं च तदीयन्यासग्रन्थे तस्यातात्त्विकत्वं भझ्यन्तरेणेति २३.] इत्यत्र पर्यायाणामेव ग्रहणम् , "पक्षिमत्स्यमृगान् हन्ति" सुधीभिर्विचार्यम् ॥ १॥ [पा० सू० ४. ४. ३५.] इत्यादौ मृगपक्षिणोः पर्यायाणां विशे- षाणां स्वरूपस्य च ग्रहणम् , मत्स्यपदेन खरूपस्य विशेषाणां मीन- *सुसदिक्शन्देभ्यो जनपदस्य* ॥२॥ 20 रूपपर्यायस्य च ग्रहणं सिद्धयति, अन्यथा तदर्थ यत्नः कर्तव्यः + + + + लक्ष्यानुसारिव्याख्यानेन च मम सर्वेष्टसिद्धिः” इति निणीतम् , तथा च सर्वत्र स्वरूपग्रहणस्यैव प्रसक्तौ “अतः 60 सि०-पूर्वन्यायेन सर्वत्र शब्दस्य स्वं रूपमेव बोध्यमिति च । अस्यायमाशयः-"कल्यग्नेरेयण" [६. १. १७.] "जातो स्यमोऽम्" [१. ४. ५७.] इत्यादेरकारान्तेषु प्रवृत्तिर्न राज्ञः” [ ६. १ ९२.] इत्यादिसूत्रेषु अग्निराजादिपदैस्तदर्थस्यो- पस्थितावर्थे कार्यस्य वाधेऽपि तदर्थकसर्वशब्दात् प्रत्ययोत्पत्त्या- स्यादिति "विशेषणमन्तः" [७. ४. ११३.] इति परिभाषा- 25 पत्तेस्तद्वारणाय न्यायः समाश्रीयते । तच्च शब्देनार्थोपस्थितावपि दिभ्यो विहितो यञ् परमगर्गादिभ्योऽपि स्यादिति तद्वारणाय 25 पत्तेस्तद्वारणाय न्यायः समाश्रीयते । तच्च शब्देनार्थोपस्थिताप सूत्रमारब्धम्, एवं च प्रत्ययविधावपि तदन्तविधिप्रसक्तौ गर्गा- तत्र [शाव्दवोधे ] शब्दस्यापि प्रकारतया भासमानत्वस्य ग्रहणवता नाम्ना न तदन्तविधिः* इति न्यायः स्वीक्रियते, 65 "न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके, यः शब्दानुगमादृते । तथा च "बहुविषयेभ्यः”[६.३. ४५.] इति सूत्रेण बहुविष- अनुविद्धमिव ज्ञानं, सर्व शब्देन भासते ॥" येभ्यो जनपदेभ्यो विधीयमानः प्रत्ययस्तन्मात्रादेव स्यान्न तु इति वाक्यपदीयानुसारं सिद्धत्वेन वह्निरूपार्थवाचकाग्निशब्दात् । तदन्ताच्छब्दादिति सुमागधक इत्यादिलक्ष्याणामसिद्धिरित्या- 30 नृपतिरूपार्थवाचकराजशब्दादेव च प्रत्ययोत्पत्त्यैव सिद्धमिति शङ्कायां न्यायोऽयं निर्णयाय समाश्रीयते, स चायं न्यायः नास्यावश्यकता । *अर्थवद्हणे नानर्थकस्य ग्रहणम् इत्यस्य | पदान्तराध्याहारेण व्याख्येयः-जनपदस्य यत् कार्यमुच्यमानं 70 न्यायस्य साधनार्थमपि नास्यावश्यकता, स्वभावत एव शब्दा- स्यात् तत् सुसर्वादिभ्यः परस्यापि भवतीति । 'सुसर्वाऽदिक्- दर्थस्योपस्थितौ तत्त्यागे मानाभावेन तन्न्यायस्य सिद्धत्वात् । शव्देभ्यः' इत्यत्र स्वादयः सर्वे प्रसिद्धा एव, दिक्शब्दश्च 'दिशि लक्ष्यानुसारिव्याख्यानस्य न्यायसत्त्वेऽपि तत्र तत्रावश्यकत्वेन दृष्टः शब्द इति व्युत्पत्त्या दिग्वाचकत्वेन रूढः शब्द उच्यते । 35 व्याख्यानेनैव सकलार्थसिद्धिरिति । तथा हि-"स्वस्नेहनार्थात् तत्र, सुसर्वाऽर्धदिशः' इत्येतावतैव दिग्वाचकात् परस्य ग्रहणे पुपः” [५.४, ६५.] इत्यत्र स्वशब्दस्य तत्पर्यायस्य तद्विशेषाणां सिद्धे शन्दग्रहणेन सम्प्रति दिग्वाचकत्याभावेऽपि दिशि दृष्ट-75 च ग्रहणं भवतीति स्वपोएमात्मपोषं रैपोषं धनपोषं गोपोषमित्या- त्वमात्रेण तस्य दिशब्दवाद ग्रहणं भवति; दृष्टञ्चैवं दिक्श- दयः प्रयोगा भवन्ति । “पक्षि-मत्स्य-मृगार्थाद् नति" [६.४. व्दग्रहण-"प्रभृत्यन्यार्थदिक्शब्दबहिरारादितरैः" [२. [२. २. ३१.] इत्यत्र मृगपक्षिणोः पर्यायाणां विशेषस्य खरूपस्य च ग्रहणं | ७५.] इति सूत्रेऽपि । अत्र ज्ञापकं-“सुसर्वा-ऽर्धाद् राष्ट्रस्य" WW ·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ५ . - " M - [७. ४. १५.] “अमद्रस्य दिशः" [७. ४. १६.] इति विधिषु तदन्तविधेः प्रतिषेधकः, ध्वनितं चेदम् “असमासे निष्का- 40 सूत्रद्वयमेकदेशानुमत्या सम्मिल्य, तथा हि-राष्ट्रवाचिनः | दिभ्यः” [पा० सू० ५. १. २०.] इति सूत्रे महाभाष्ये, तथा सुसर्वार्धात् परस्योत्तरपदभूतस्य वृद्धिः प्रथमेन विधीयते च तत्रत्यं भाष्यम्-“ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्रति- "वहुविषयेभ्यः” [ ६. ३. ४५] इत्यादिसूत्रविहितान् विध्यते; न च ठविधौ काचित् प्रकृतिर्गृह्यते” इति, तत्र कैयटः- 5 प्रत्ययान् निमित्तत्वेनाश्रित्य; द्वितीयेनापि "अमद्रस्य दिशः' यत्र विशिष्टा प्रकृतिरुपादीयते तत्रैव तदन्तविधेः प्रतिषेधः, [७. ४. १६.] इति सूत्रेण मद्रभिन्नस्य राष्ट्रवाचक- ठविधौ "[प्राग्वतेष्टञ्' पा० सू० ५. १. १८. ] इत्यत्र तु 45 स्योत्तरपदस्य दिग्वाचकात् परस्य राष्ट्रवाचित्वनिमित्तके प्रत्यये प्रातिपदिकाधिकारात् प्रातिपदिकमात्रं प्रकृतित्वेनाश्रीयते” इति परतो वृद्धिर्विधीयते, ततश्च "बहुविषयेभ्यः" [६. ३. ४५.] व्याचख्यौ । तथा च विशिष्य आनुपूर्व्यवच्छिन्नविषयताप्रयो- इत्यादीनां *ग्रहणवता०* इति न्यायविरोधात् तदन्तेभ्यः जकपदेन नामग्रहण एव तदन्तविधिनिषेधकोऽसौ न्यायः, 10 प्रत्ययविधायकत्वाभावेन निमित्तानुपलम्भादेतयोनिर्विषयत्व- "वहुविषयेभ्यः' [ ६. ३. ४५.] इति सूत्रं हि न विशिष्य मेव स्यादिति पूर्व सूत्रं सुसर्वार्धपूर्वस्य जनपदस्य प्रत्ययविधौ किमपि नाम गृह्णाति किन्तु वहुत्वविषयेभ्यो राष्ट्रवाचिनामभ्य 50 ग्रहणस्यानुमापकं, परं च दिग्वाचकपूर्वस्य । तथा च ज्ञापकस्य इति सामान्यत एव, ततश्च सुमागधकादिषु * ग्रहणवता०* इति वाधकतया *ग्रहणवता०* इति न्यायं बाधित्वाऽनेन न्यायेन न्यायस्याप्रवृत्त्या खत एव "वहुविषयेभ्यः” [ ६. ३. ४५.] "बहुविषयेभ्यः” [ ६. ३. ४५. ] इत्यादीनां सुसर्वार्धदिक्- | इति प्रत्ययः स्यादेवेति न प्रकृतस्य न्यायस्योत्थानस्यावश्यक- 15 शब्दपूर्वादपि प्रत्ययविधानेन सुमगधेपु भवः-सुमागधकः, तेति । अत्रोच्यते-आनुपूर्व्यवच्छिन्नविषयताप्रयोजकपदेन नाम- सर्वमगधेपु भवः-सर्वमागधकः, अर्धमगधेपु भवः-अर्धमाग- ग्रहण एव तस्य तदन्तविधिनिषेधस्य प्रवृत्तिरिति खीकारे “द्विस्व- 55 धकः, मगधानां पूर्वो भागः-पूर्वमगधाः, तेपु भवः-पूर्वमाग- | रादनद्याः" [६. १. ७१.] इत्यादिष्वपि नामग्रहणवत्त्वाभावात् धक इत्यादयः सिद्ध्यन्ति, पूर्वमागधक इत्यत्र च पूर्वशब्दस्य तदन्तविधेरप्रतिषेधे 'दात्तय' इत्यत्र दत्ताशब्दादिव परमदत्ता- सम्प्रति देशावयववाचकत्वेऽपि दिशि दृष्टत्वेन दिक्शब्दत्वात् शब्दादपि एयण् स्यात् , ततश्च आनुपूर्व्यवच्छिन्नविषयताप्रयो- 20 प्रत्ययः । ज्ञापकस्य विशेषविषयत्वाश्रयणाञ्च सुसर्वार्धदिक्शब्द- जकत्वमपहाय नामवृत्तिविषयताप्रयोजकत्वमेव ग्रहणवन्नामत्व. भिन्नपूर्वस्य जनपदस्य प्रत्ययविधौ ग्रहणं न भवतीति ऋद्वमग- | मित्यास्थयम् , [प्रतिपादयिष्यते चैतत्तच्यायव्याख्यावसरे विस्त- 60 धेपु भव इत्यर्थेऽकजोऽभावेन "भवे" [ ६. ३. १२३.] रेण], एवं च “वहुविषयेभ्यः” [ ६. ३. ४५.] इत्युक्त्या वहु- इत्यनेनाणेव भवतीति आर्धमगधक इत्येव, तत्रोत्तरपदवृद्धेरप्य- वचनमात्रविषयाणामङ्ग-वङ्ग-वृजि-मद्र-मगध-पञ्चालादीनां नाम्नां प्राप्तेः । अयं च न्यायोऽव्यापक एव परिच्छिन्नविषयत्वादिति | विषयतायाः समुपस्थित्या नामवृत्तिविषयताप्रयोजकपदत्वमस्या- 25 नास्यानित्यताज्ञापकसंभव इति नित्य एवायम् ॥ २ ॥ क्षतमेवेति तदन्तविधिप्रतिषेधप्राप्तिरक्षतैवेति तत्प्रतिषेधकोऽयं न्याय आवश्यक एवेति । नन्वत्र “सुसर्घािद्राष्ट्रस्य" [ ७. ४. 65 *सुसर्वार्घ दिक्शब्देभ्यो जनपदस्य ॥२॥* १५.] इति “अमद्रस्य दिशः” [ ६. ४. १६.] इति च वृद्धि- त-निरूपिताऽस्य प्रसङ्गसङ्गतिवृत्तौ पूर्वन्यायेन शब्दस्य खं विधानं यज्ज्ञापकत्वेनोपन्यस्तम् , तन्नोचितं, यतः “मद्रादञ्" रूपमेव बोध्यमित्यादिना । पाणिनीये तन्त्रे “येन विधिस्तदन्तस्य” [६. ३. २४.] इति सूत्रवृत्तावेतद्विहितस्याप्रत्ययस्य “वहु- [पा० सू० १.१.७२.] इति सूत्रेण प्राप्तस्य तदन्तविधेः “समास- | विषयेभ्यः" [ ६. ३. ४५.] इति प्राप्तस्याकञः, तदपवादभूतस्य 30 प्रत्ययविधौ प्रतिषेधः” इति वार्तिकेन निषेधः पठ्यते महाभाष्ये, | "जिमद्राद्देशात् कः" [ ६. ३. ३८.] इति विहितस्य कस्या- 70 तथा च प्रत्ययविधौ तदन्तग्रहणाभावात् वहुविषयेभ्यो जन- पवादत्वं यदुक्तं तत् तयोः [अकञ्-कयोः ] तदन्तादप्राप्त्या न पदेभ्यः केवलेभ्य एव प्रत्ययः स्यान्न तु तदन्तेभ्य इति तदप- | संगच्छत इति तथा वचनं ज्ञापयति यत्-सुसर्वार्षदिक्शब्देभ्यो वादभूतं "सुसर्वार्षदिक्शब्देभ्यो जनपदस्य” इति वचनं वार्ति- | जनपदस्येति तदन्तविधिप्रापको न्यायोऽस्तीति प्रतिपादितत्वेन करूपेण पठ्यते महाभाष्ये, तथा च न ज्ञापकादिकं तत्राश्रीयते, तस्यैव ज्ञापकत्वोपन्यासस्यौचित्यादिति चेत् ? सत्यम् , तस्यैक- 35 *ग्रहणवता नाम्ना न तदन्तविधिः * इति न्यायश्च 'समास- देशानुमत्या दिक्शब्दविषये तन्यायसत्त्वानुमापकत्वसम्भवेऽपि 75 प्रत्ययविधौ प्रतिषेधः' इति वार्त्तिकस्थप्रत्ययांशानुवादमात्रमिति | सुसर्वार्षांशे वृद्धिविधायकसूत्रस्यैव ज्ञापकत्वस्याश्रयणमुचितमिति परिभाषेन्दुशेखरे स्पष्टम् । अत्रेदं विचार्यतेस्वमते* ग्रहणवता | दिक्शब्दाशेऽपि तादृशस्य वृद्धिविधायकस्यैव ज्ञापकत्वमाश्रयणी- नाना न तदन्तविधिः इति न्यायस्यायं न्यायोऽपवादभूत यमिति विचारेण तस्यानुल्लेखात् , ज्ञापिते च तस्मिन् न्याये- इति हि वृत्तौ प्रतिपादितम् , स न्यायश्च विशिष्य गृहीतनामस्खेव ऽत्रानोऽककापवादत्ववचनमपि तदुदाहरणत्वेनोचितमेवेति न am ·६ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ] काप्यनुपपत्तिः, सति सूत्रस्य ज्ञापकत्वसम्भवे वृत्तिवचनस्य | न्यायार्थः। तेन “वर्षाकालेभ्यः”[६.३.८०.] इति सूत्रविहित 40 ज्ञापकत्वाश्रयणं वृत्तिकृतां न संगतं स्यात्, स्ववचनेन विशेष- इकण यथा वर्षासु भवमित्यर्थे वार्षिकमित्यत्र भवति, तथा वचनकल्पनायाः प्रौढित्वख्यापकत्वात् , तथा च "तहीदमेव वर्षाणां पूर्वो भाग इत्यर्थे “पूर्वापराधरोत्तरमभिन्नेनांशिना" ज्ञापकं सुसर्वार्धदिक्शब्देभ्यस्तदन्तविधेः” इति वृत्तौ ‘इदमेव' [३. १. ५०.] इति समासे पूर्ववर्षा इति, तासु भवमित्यर्थेऽपि 5 इत्येवशब्दोऽप्यर्थकः-इदमपीति; यदि च 'इदमेव'इत्यस्याञ्- | तेनेकणप्रत्यये कृते “अंशाहतोः" [७. ४. १४. ] इत्यवय- विधानमेवेत्यर्थः, तस्य च "दिक्पूर्वपदान्मद्राचानाम्नः' इत्येक- | ववाचकात् परस्य ऋतुवाचकस्य वर्षाशब्दस्यादिस्वरस्य वृद्धौ 45 योगे कर्तव्ये पृथग्योगकरणादनुवर्तमानणप्रत्ययवाधनार्थत्वं पूर्ववार्षिकमिति भवति; एवं शिशिरे भवमित्यर्थे यथा शैशिरमिति 'प्राग्जितादण्' इत्यधिकारप्राप्ताविधानार्थत्वं चाश्रित्य 'मद्रात्' भवति, तथा शिशिरस्य पूर्वो भागः पूर्वशिशिरं, तत्र भवमित्यर्थे इत्येव सूत्रयितव्ये अविधानं वाधकवाधनार्थं सत् वाध्ययोरकञ्- पूर्वशैशिरमित्यनाऽपि “भर्तुसन्ध्यादेरण्”[६.३.८९.] इत्यण 10 कयोस्तदन्तेऽपि प्रवृत्तिं सूचयतीति भावः, तर्हि तदप्यस्तु- भवति, वृद्धिश्च पूर्ववदेव "अंशाहतोः" [७. ४. १४. एकदेशानुमत्या ज्ञापकम् , सर्वांशेन तु वृद्धिविधायकसूत्रद्वयमेव | इत्यनेनोत्तरपदादिस्वरस्य । वृद्धिमद्विधाविति च वृद्धिनिमित्तक- 50 ज्ञापकमित्यास्थयमित्यलं बहुगवेषणेनेति । तथा च वहुविषयेभ्यो प्रत्ययभिन्नविधौ तदन्तविधिव्यावर्तनाय, तथा च "प्रावृष राष्ट्रवाचिभ्यो योऽकलादिविधिरुक्तः स तदन्तविधिनाऽवयव- एण्यः" [६. ३. ९२.] इति विहित एण्यप्रत्यये वृद्धिप्राप्त्य- प्राधान्यविवक्षया वा यद्यपि तदन्तेभ्योऽपि प्राप्तः किन्तु *ग्रह- भावेन तद्विधौ तदन्तग्रहणाभावात् प्रावृषः पूर्वी भागः पूर्व- 15 णवता* इति न्यायेनात्र तदन्तविधेः प्रतिषेधादप्राप्तोऽनेन प्रावृट् , तस्यां भवमित्यर्थे तत्प्राप्यभावात् ऋतुनिमित्तक एवाणू न्यायेन प्रतिप्रसूयत इति सिद्धम् । ननु पूर्वमागधक इत्यादौ पूर्वेषु भवति-पूर्वप्रावृषमिति, न तु एण्यः । अवयवेभ्य इति च 55 मगधेष्विति विगृह्य मगधशब्दादेव प्रत्यय विधाय पश्चात् पूर्व- ज्ञापकसाजात्यप्रदर्शनम् , अन्यथा हि पूर्वन्यायाद् दिक्शब्देश्य शब्देन समासे तत्र वृद्धिविधायकसूत्रस्य चारितार्थ्यसम्भवे न तस्य । इत्यनुवृत्त्या दिक्शब्दपूर्वपदस्याऽपि ग्रहणमित्येव सिध्येतेति ज्ञापकत्वमुचितमिति चेत् ? न-“दिगधिकं संज्ञा-तद्धितोत्तरपदे” पूर्वासु ऋत्वन्तरैर्व्यवहितासु वर्षासु भवमित्यर्थेऽपि “वर्षाका- 20[ ३. १. ९८.] इति सूत्रेण तद्धिते विषयभूते एव कर्मधार- लेभ्यः" [६. ३. ८०.] इति वर्षालक्षण इकण् न भवति यसमासविधानेन समासात् पूर्व प्रत्ययोत्पत्तरसम्भवेन समासे किन्तु काललक्षण एव, तथा च "अंशाहतोः" [७. ४. १४.]60 कृत एव तदुत्पत्तेः; असमस्तस्य केवलस्य मगधशब्दस्य पूर्वशब्द-इत्युत्तरपदवृद्धिरपि न भवति पूर्वशब्दस्यांशवाचित्वाभावात् । मपेक्षमाणस्य सापेक्षमसमर्थमिति न्यायेनासमर्थत्वादसामर्थ्य च एवं पूर्वस्मिन् शिशिरे भवमित्यर्थे ऋतुलक्षणोऽण् न भवति सति तद्धितप्रत्ययोत्पत्तरसम्भवात् , “समर्थः पदविधिः" [७. किन्तु काललक्षण इकणेवेति पौर्ववार्षिकम् , पौर्वशैशिरिक- 25 ४. १२०. ] इति सूत्रेण समास-नामधातु-कृत्तद्धितोपपदविभक्ति- मिति, अत्र "वृद्धिः स्वरेवादेणिति तद्धिते" [७. ४. १.] ]. युष्मदस्मदादेश-प्लुतरूपाणां पदविधीनां समर्थपदाश्रयत्वविधानात्, इत्यादिस्वरस्यैव वृद्धिः । अस्य ज्ञापकं तु "अंशाहतोः" [७.65 सामर्थ्य च व्यपेक्षा एकार्थीभावश्च, व्यपेक्षायाः सामर्थ्यस्य | ४. १४.] इत्यनेनोत्तरपदस्य ऋतुवाचिनोंऽशवाचिनः परस्य वाक्ये सम्भवेऽपि एकार्थीभावरूपसामर्थ्यस्य समासादिनिष्ठस्य वृद्धिविधानमेव, तद्धि अंशवाचिपूर्वपदात् परस्माहतुवाचिनः समासादौ विहिते एव सम्भवादिति समासात् पूर्व नास्ति तद्धि- णित्प्रत्ययोत्पत्तौ सत्यामेव संगच्छेत, न च ततः प्रत्ययस्य 30 तोत्पत्तिरिति पूर्वमागधक इत्यादेायं विनाऽसिद्धिरेवेति ॥ २ ॥ प्राप्तिरस्ति ग्रहणवता नाम्ना०* इति तदन्तविधिनिषेधात् , तथा च तद् व्यर्थमेव स्यादिति स्वसार्थक्याय तदन्तविधिं 70 * ऋतोद्धिमद्विधाववयवेभ्यः * ॥३॥ ज्ञापयतीत्यवयववाचिपूर्वादृत्वन्तादपि णित् प्रत्ययः सिद्धो सि०-तदन्तविधिप्रापकपूर्वन्यायप्रकरणात् तत्समान- भवति ॥ ३ ॥ विपयो न्यायो व्याख्यातुमवसरप्राप्त इति पूर्वन्यायसदृशोऽयं inm न्यायो व्याख्यातुमुपक्रम्यते । वृद्धिः कार्यत्वेनास्त्यस्मिन्निति *ऋतोवृद्धिमद्विधावयवेभ्यः ॥ ३ ॥ 35 वृद्धिमान् , तथा च यस्मिन् प्रत्यये वृद्धिविधीयते स प्रत्ययो त०-एतन्न्यायफलप्रदर्शनावसरे यत्तु कैश्चित्-“पूर्वावय- वृद्धिमान् , सच "वृद्धिः स्वरेष्वादेणिति तद्विते”[७.४.१.] वयोगात् पूर्वाः- वयोगात् पूर्वाः-प्रथमा वर्षाः-पूर्ववर्षाः, तासु भवमित्यर्थे "पूर्वा-75 इति सूत्रानुसारं णित् प्रत्ययः, ऋतोरिति पञ्चम्यन्तम् , तथा परप्रथमचरमजघन्यसमानमध्यमध्यमवीरम्" [३. १. १०३.] च ऋतुवाचकाच्छन्दात् णित्प्रत्ययविधौ णित्प्रत्ययस्य विधाने | इति सूत्रेण कृतसमासात् पूर्ववर्षाशब्दादपि “वर्षाकालेभ्यः" कर्तव्ये तदवयवपूर्वात् ऋत्वन्तादपि स प्रत्ययो भवतीति । [६.३.८०.] इत्यकणि पूर्ववार्षिकम्' इत्युक्तं तन्न रोचयामहे, तथा ·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । . हि-पूर्वावयवसम्बन्धनिमित्तकस्तत्र पूर्वशब्दप्रयोगो न तु वास्त न्यायश्च विशिष्य तत्तन्नामत्वेन केनचित् प्रतिनियतधर्मेण वा विकः, तथा च तत्र पूर्वशब्दस्य नावयववाचित्वमपि तु तत्सम्वद्ध- | संगृह्य यत्र नामग्रहणं तत्रैव प्रवर्तत इति पूर्वमुक्तत्वात् । “वर्षा- प्रथमवर्षावाचित्वमित्यवयवत्वाभावात् पूर्वासु वर्षासु भवमित्यर्थ कालेभ्यः" [६. ३. ९०.] इत्यत्र च बहुवचननिर्देशेन यथाकथं- इव न तदन्तविधेः प्राप्तिर्न वा तत्र "अंशाहतोः" [७.४. १४.] चित् कालवृत्तीनामेव ग्रहणमिति प्रागुक्तमिति न तत्र ग्रहणवतेति इति वृद्धिरपि प्राप्ता, पूर्वशब्दस्य स्वार्थवाधे हि अर्थान्तरसङ्क्रमणमेव न्यायस्य प्रवृत्तिः, यथाकथंचित्कालवृत्तीनां तत्र ग्रहणादेव साक्षा-45 प्रथमवर्षालक्षकत्वम् , शक्यार्थवाध एव हि लक्षणायाः स्वीका- कालवृत्तिभ्यो मास-संवत्सर-दिवसादिशब्देभ्यः प्रत्यये, मासे भवं रात्, एवं चावयववाचित्वाभावः स्पष्ट एव । एवं वृद्धिमद्विधा- | मासिकं संवत्सरे भवं सांवत्सरिकं, दिवंसे भवं दैवसिकमितिवत् विति किमिति, अवयवेभ्यः किमित्यपि पदकृत्यप्रदर्शनप्रकारोऽयुक्त निशासहचरितमध्ययनं निशा प्रदोषसहचरितमध्ययनं प्रदोष इति इव प्रतिभाति, "अंशाहतोः”[७.४. १४.] इति वृद्धिविधायकेन निशाप्रदोषशब्दाभ्यामुपचरितार्थवृत्तिभ्यामपि प्रत्यये तयोर्जयी- 10 सूत्रेण ज्ञापितस्यास्य न्यायस्य स्वविषयसाजात्यवदेव वस्तु ज्ञाप- त्यर्थेऽपि कालवाचित्वनिमित्तकेकण्प्रत्यये नैशिकः प्रादोषिक इति 50 नीयं, येन स्वस्य चारितार्थ्यं स्यात्, नहि प्रत्ययविधौ तदन्त- भवति । एवं कदम्बपुष्पसहचरितः कालः कदम्बपुष्पम् , यवबुस- विधिरिति ज्ञापयितुं शक्यते, असति वाधके हि प्रमाणानां | सहचरितः कालो यववुसमित्यादिरूपेणोपचरितार्थानामपि काल- सामान्ये पक्षपातः, अस्ति चात्र वाधकं-ग्रहणवतेति न्यायस्य वृत्तित्वेन ग्रहणं ततस्तन्निमित्तकप्रत्ययोत्पत्तिश्च भवति, एवंविधा- निर्विषयत्वापातो बहुलक्ष्योपप्लवश्च; तथा च तन्न्यायव्याप्यमेव श्चोपचरितार्थपराः कालवृत्तयो न केनचिदुपसंग्राहकरूपेण निर्देष्टं 15 किमपि ज्ञापनीयं येन स्वस्य चारितार्थ्यमिष्टलक्ष्यसिद्धिश्च भवेत् , शक्यन्त इति न तद्हणस्य नामग्रहणत्वमिति न तत्र *ग्रहण-65 तत्र ज्ञाप्यरूपोपस्थापकं चान्यन्न किञ्चिदस्तीति ज्ञापकशास्त्रीयोद्दे- | वता०* इत्यस्य प्रवृत्तिरिति तत्त्वम् । एवं च ऋतुवाचिभ्यो योऽणा- श्यनिमित्ताभ्यामेव ज्ञाप्यरूपं गृह्यत इति वृद्धिमत्प्रत्ययविषयत्व- दिविधिरुक्तः स तदन्तविधिनाऽवयवप्राधान्यविवक्षया वा ऋत्व- मवयवविषयत्वं च ज्ञाप्येऽर्थेऽवश्यमेवेष्टव्यम् । तथा चेत्थं । न्तेभ्योऽपि यदि स्यात् तदैव "अंशाहतोः" [ ७. ४. १४.] व्यावर्त्य प्रदर्शनं न्यायाप्रवृत्तिस्थलपरिचयमात्रार्थमिति स्वीकर्त- | इत्यस्य सार्थक्यमिति, तच्च न सिध्यति *ग्रहणवता०* इति 20 व्यम् । यद्यप्यवयवेभ्य इत्यस्याभावेऽपि कथञ्चिदेकदेशे स्वरितत्व- तदन्तविधिप्रतिषेधादिति तन्यायवाधकोऽयं न्यायो वृद्धिविधाय- 60 प्रतिज्ञया पूर्वन्यायाद् दिक्शन्देभ्य इत्यस्यानुवृत्त्या दिग्वाचक- केन तेन ज्ञापित इति तदन्तविधेः प्रतिप्रसवोऽयं न्याय इति शब्दानामवयववाचित्वस्यापि दर्शनाज्ज्ञापकसार्थक्यसंभावनया सारम् । पाणिनीये तन्त्रे चायं न्यायः “येन विधिस्तदन्तस्य" तदंशे शङ्कयितुं शक्यते, तथापि तक्लिष्टकल्पनामात्रम् , गमके | [पा० सू० १. १. ६९.] इति सूत्रे समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेध सत्येवैकदेशे खरितत्वस्वीकारात् । न्यायानां च ज्ञापकभेदात् इति वार्त्तिकनिषिद्धतदन्तविधिप्रतिप्रसवरूपेण वार्तिकत्वेनोक्त इति 25 परस्परासम्बद्धत्वेन परस्परोपकारकत्वाभावात् । ज्ञापकसूत्रे च | वचनरूपमेवेदमिति न तत्र ज्ञापकापेक्षाऽस्ति । फलं चोभयो- 65 'ऋतोः' सामान्येनैवोपादानमिति ऋतुसामान्यमेव ज्ञाप्यार्थ- स्तन्त्रयोः समानमेवेति ॥ ३ ॥ शरीरेऽपि प्रवृष्टमिति निर्विशेषं न सामान्यमिति नैयायिकाभ्यु- पगमरीत्या ऋतुविशेषवाचकविषये “वर्षाकालेभ्यः" [६ ३. * स्वरस्य हस्व-दीर्घ-प्लुताः * ॥ ४॥ ८०.] इत्यत्र ऋतुसामान्यवाचकविषये “भर्तुसन्ध्यादेः" [६.३. सिं०-"एक-द्वि-निमाना ह्रस्व-दीर्घ-प्लुताः"[१.१.४. 30 ८९.] इत्यत्र चोभयत्र तदन्तविधिः, तदनुकूलमेव च पूर्व- | इत्यनेन एक-द्वि-त्रिमात्राणां हस्व-दीर्घ-प्लुतसंज्ञाः विहिताः, वार्षिकमिति पूर्वशशिरमिति चोदाहरणद्वयं प्रदर्शितं वृत्तौ । ननु । हस्वादिविधिप्रदेशेषु च प्रायः स्थानिविशेषाअनुक्ताः, तत्र कस्य 70 पूर्वासु ऋत्वन्तरैर्व्यवहितासु वर्षासु भवमित्यर्थे यत्-काललक्षण स्थाने ते आदेशा इत्यनिर्णयप्रसङ्गे निर्णयार्थोऽयं न्यायः प्रस्तू- इकण भवतीत्युक्तं तन्न चारु, वर्षाशब्दस्यैव कालवाचित्वात् । यते । ह्रस्व-दीर्घ-प्लुता आदेशाः स्वरस्यैव स्युर्न तु व्यञ्जनस्येति पूर्ववर्षाशब्दस्य तदभावात् , न च तदन्तविधिना प्राप्तिः * ग्रहण- न्यायार्थः । तत्र हस्वविधायकं सूत्रं "क्लीवे" [२. ४. ९७.] 35 वता०* इति तदन्तविधिप्रतिषेधादिति चेत् ? सत्यम्-“वर्षा- इति, तत्रैतन्यायबलादेव नपुंसकवृत्तेः स्वरान्तस्य नाम्नो ह्रस्वः कालेभ्यः" [६. ३. ८०.] इत्यत्र यथाकथंचित् कालवृत्तेः स्यादित्यर्थो लभ्यते, तत्र च “षष्ठ्याऽन्त्यस्य" [७. ४. 75 शब्दस्य कालवाचकत्वेनाश्रयणात् , अत एव “भर्तुसन्धादेरण” | १०६.] इति परिभाषासूत्रेणान्त्यस्य हस्वो भवति, यथा श्रिया [६..३. ८९.] इति सूत्रे भार्थात् ऋत्वर्थात् सन्ध्यादेश्च कालार्थादि- सह वर्तते यत् कुलं तत् सनि, अत्र ईकारस्य ह्रस्वः । तथा त्युक्त वृत्तौ, अन्यथा नक्षत्राद्यर्थानां कालार्थत्वाभावात् तेषां च पदोपस्थापकोऽयं न्यायः, यत्र हस्वादयो विधीयन्ते तत्र 40 कालार्थत्वविशेषणमसङ्गतमेव स्यात् । *ग्रहणवता०* इति । स्थानिनिर्देशपरं 'स्वरस्य' इति पदमुपतिष्ठत इत्यर्थात् , एतदwww.oran ^^^ ·८ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । भावे च "क्लीवे" [२. ४. ९८.] इत्यस्य नपुंसकवृत्तेर्नान्नो खरान्तत्वाभावाच न भवति, किन्तु "क्रमो दीर्घः परस्मै" 40 हस्वः स्यादित्यर्थे यद्यपि सश्रि कुलमित्यादि सिद्धयति, नाम्न [४. २. १०९.] "ष्ठिवूक्लम्बाचमः" [४. २. ११०.] इति षष्ट्या निर्दिष्टत्वेन “षष्ट्यान्त्यस्य" [७. ४. १०६.] इत्यादौ स्वरान्तत्वाभावेनाप्रवृत्त्या तत्र 'स्वरस्य' इति वक्तव्यं इति परिभाषयाऽन्त्यस्य स्वरस्यैव ह्रस्वो विधीयते, किन्तु स्यात् , येन तेषां खरस्य दी| भवेदिति चेत् ? सत्यम्-अत 5 'तत्' इत्यादि व्यञ्जनान्तस्थलेऽपि तत्प्रवृत्तौ तकारस्य स्थाने एव पदोपस्थापकपक्षस्याश्रयणात् । अयमाशयः-नायं “षष्ठयाs- तदासन्नो ह्रस्व लकारः स्यादिति तद्वारणायास्यावश्यकत्वम् । त्यस्य" [७. ४. १०६.] इति परिभाषाया अपवादभूतो 45 एवं दीर्घविधेरुदाहरणम्-"अञ्च् प्राग् दीर्घश्च" [२. १. नापि शेषभूतः, किन्तु तदसम्बद्धः स्वतन्त्र एव ह्रस्वादिविधिषु १०४.] इति, अत्रापि स्वरस्येत्युपस्थित्या 'प्रतीचः' इत्यत्र स्वरस्येति पदमुपस्थापयति । तत्र च विशेष्यविशेषणभावस्य प्रतेरिकारस्य दीर्घः, स्वरस्येति वचनाच्चायं दी? व्यञ्जनस्य न | कामचारत्वालक्ष्यानुसारं क्वचिद् गृह्यमाणेन नामादिनेदं विशेष्यते 10 भवति, यथा दृपदमञ्चतीति तान् 'दृषञ्चः' इति, न चात्र | क्वचिच तस्यैवेदं विशेषणं भवति, तथा च नामादेविशेष्यत्वे दकारस्यासन्नो दी? नास्तीति वाच्यम् , दन्त्यस्थानसाम्येन स्वरान्तस्य नानो ह्रख इत्याद्यर्थे सति “षष्ट्याऽन्त्यस्य" [७. 50 लकारस्यैव दीर्घत्वात् । प्लुतोदाहरणं यथा-"दूरादामन्यस्य ४. १०६. ] इति परिभाषासाहाय्येन खरान्तस्य नाम्नोऽन्त्यस्य गुरुवैकोऽपि लनृत्" [७. ४. ९९.] इति 'हे चैत्र३ ह्रस्वो भवति, स्वरस्य विशेष्यत्वे च "क्रमो दीर्घः०" [४. २. एहि' इत्यत्र हि स्वरस्यैव लुतो भवति, तत्फलं तु "प्लुतो- १०९. ] क्रमः स्वरस्य दीर्घो भवतीत्याद्यर्थाश्रयणान्न क्वापि दोषः । 15 ऽनितौ" [१. २. ३२.] इत्यसन्धिः । ज्ञापकश्चास्य न्यायस्य स्पष्टश्चायमर्थः “अचश्च" [पा० सू० १. २. २९.] इति सूत्रे हस्वादिविधौ स्थानिनिर्देशाभाव एव । प्लुतविधौ यद्यपि महाभाष्ये । अयं च न्यायो यत्र हवदीर्घादिशब्देन ह्रस्वदीर्घादीनां 55 "सम्मत्यसूयाकोप०" [७. ४. ८९.] इत्यादिसूत्रे स्थानी | विधानं तत्रैव प्रवर्तते नतु यत्र स्वरूपतो दीर्घादिविधानं तत्र । निर्दिष्टो दृश्यते तथापि ह्रस्व-दीर्घयोः सहचारित्वमात्रेण प्लुत यथा “दिव औः सौ" [२. १. ११७.] इत्यनेन दीर्घस्वरूपस्यौ- स्यापि न्याये पाठः । अथवा यदि कुत्रचिदन्यव्याकरणे स्थानी | कारस्य विधानेऽपि नायं न्यायः प्रवर्तते, तेन स्वरभिन्नस्य व्यञ्ज- 20 न निर्दिष्टः स्यात् तत्राऽपि स्वरस्य प्लुतो भवेदित्येवमर्थः पाठः, नस्य वस्य औकारादेशो भवति । एवम् “आ द्वेरः" । २. १. ४१.] न्यायसूत्राणामेषां सकलव्याकरणसाधारणत्वात् , यथा पाणि- इत्यनेन ह्रस्वस्याकारविधानेऽपि तत्र नास्य प्रवृत्तिरिति तदादिशब्दा- 60 नीयव्याकरणे "हिप्रेप्यनौषड्वौषडावहानामादेः" [पा० न्त्यस्याकारो भवति, उभयत्र दीर्घह्रस्वशब्दाभ्यामविधानात् । सू० ८. २. ९१.] इति सूत्रेण आदेः प्लुतो विधीयते, स च नन्वेवं तदर्थं यत्नः कर्तव्यो येन विज्ञायतेदं यत् संज्ञया विधाने स्वरस्यैव यथा स्यादित्येवमर्थं तदावश्यकमिति संभावनामात्रेण एवायं न्यायः प्रवर्तत इति इति चेत् ? न-हखो दीर्घः प्लुत 25 स्वकीयतन्त्रानुसारमप्युदाहृतमिति बोध्यम् ॥ ४ ॥ इत्येवं भाव्यमानः स्वरः स्वरस्य स्थाने भवतीत्येवं व्याख्यानादेव तलाभात् । केचित्तु-"ननु व्यञ्जनस्यार्द्धमात्रिकत्वेनैकमात्रत्वादि-65 *स्वरस्य हस्व-दीर्घ-प्लुताः* ॥ ४ ॥ लक्षणानां ह्रस्वत्वादीनां प्रसङ्ग एव नास्तीति कोऽर्थोऽत्र न्यायेन ?, तक-विधिशास्त्रोपकारकेषु न्यायेषु प्रक्रान्तेषु तदुपकार- मैवम्-अर्द्धमात्रिकयोः समुदाये एकमात्रत्वमपि सम्भवेत् , तथा कत्वेन बुद्ध्युपारूढ़तयाऽयमपि न्यायोऽवसरप्राप्त इति व्याख्या- च प्रतक्ष्येत्यत्र क्षस्य हवसंज्ञत्वे "हवस्य तः०” [४. ४. यते । अत्रेदं विचार्यते-किमयं न्यायः “षष्टयाऽन्त्यस्य" [७. ११३.] इति तागमप्रसङ्ग इत्यादौ साफल्यात् । स्वरस्येत्येक- 30 ४. १०६.] इति परिभाषाया अपवादभूतोऽथवा शेषभूत इति, वचनोक्तेश्च तितउ छत्रमित्यत्रादुतोः समुदितयो!िमात्रत्वेऽपि 70 तथाहि-क्लीवे" [२. ४. ९७.] *इत्यादौ * नपुंसकवृत्ति- दीर्घसंज्ञाया अभावात् “अनाङ्-माङ:०” [ १. ३. २८.] त्वयोग्यतया नाम इति लब्धम् , तच्च षष्ठ्यन्तम् , तथा च इति द्वित्वविकल्पो न स्यात्" इति वदन्ति, अपरे त्वेवमाहुः-तदे- “पष्टयाऽन्त्यस्य" [ ७. ४. १०६.] इत्यस्यापि विषयः, हखवि- तत् परिभाषाऽसम्बद्धार्थकथनमेव, इयं हि परिभाषा ह्रस्वादिविधि- धायकतया अस्य न्यायस्य च, तत्र यद्ययं न्यायस्तदपवादभूत | विषयेऽनिर्दिष्टस्थानित्वेन स्थानिनिर्देशार्था व्यञ्जनस्य तत्स्थानित्व- 35 एव स्यात् तर्हि गाः पाति यत् कुलं तत् ‘गोपम्' इत्यादी गोशब्दो- प्रतिषेधार्था चेति तदीयग्रन्थे स्पष्टत्वात् , 'प्रतक्ष्य, तितउ छत्र'-75 कारस्य हस्वः स्यात् , सुवाक् कुलमित्यादावनन्यस्य 'वा'घटका- मित्यादौ हि न ह्रस्वदीर्घविधानस्य विषयः किन्तु हस्खदीर्घसंज्ञा- कारस्य च स्यात् , अतश्च तच्छेपभूत इत्यास्थेयम् । तथा च स्वर- विषयः, तथा च नात्रैतन्न्यायचर्चाऽऽवश्यकी । अयमाशयः- स्यान्त्यस्येत्यर्थे, अथवोभयोरपि नामविषेशणत्वात् स्वरान्तस्य नाम्न स्वरस्येति कथनेन व्यञ्जनस्य स्थाने ह्रस्वाद्यादेशस्यैव व्यावृत्ति- इत्यर्थे, गोपमित्यादावन्त्यस्यैव भवति, सुवाक कुलमित्यादौ नाम्नः । भवितुं शक्नोति न तु व्यञ्जने हस्खत्वस्य, एवं स्वरस्येत्येकवचने- ·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ९ . स्वराः" नैकस्यैव स्वरस्य स्थाने दीर्घाद्यादेशः, न तु स्वरद्वयस्य स्थाने इत्येव | चैकस्मिन्नप्राप्तकार्यप्रापणार्थोऽयं न्याय इति, स्पष्टमेतद् "आद्य- 40 कथयितुं शक्यते, न तु समुदितयोः स्वरयोर्दीर्घत्वाभावः [ दीर्घ- न्तवदेकस्मिन्" [पा० सू० १. १. २१] इति सूत्रे महा- संज्ञाभावः ] इति । तथा चेदं कथनं हखादिसंज्ञाविधायक- भाष्ये । आदिवद्भावस्य कल्पना यथा-"ईंच् गती" इत्यस्य सूत्रविषयमेवोचितम् , ह्रस्वादिसंज्ञाविधायकसूत्रं च “एकद्वित्रि- | परोक्षायाम् ‘भयांचक्रे' इत्यादौ, तन्त्र हि "गुरुनाम्यादेरनृ- 5 मात्रा हस्व-दीर्घ-प्लुताः" [१. १. ५.] इति, तत्र च व्यञ्जन- च्छूर्णोः" [३. ४. ४८.] इत्यां विधेयः, स च नाम्यादी- समुदायस्य स्वरसमुदायस्य च संज्ञाव्यावृत्त्यर्थमेव "औदन्ताः | तोर्विधीयते यथा-'ईहाञ्चक्रे' इत्यादौ, अयं च ई. मात्ररूप-45 [१. १. ४.] इति पूर्वसूत्रात् “औदन्ताः' इति पदमनु- त्वान्न नाम्यादिः, आदित्वस्य परस्मिन् सत्येव संभवात् , इत्य- वर्त्य एक-द्वि-त्रिमात्रा औदन्ता वर्णा यथासंख्यं हखादिसंज्ञाः नेन : न्यायेन 'ई'कारमाने. नाम्यादित्वकल्पना क्रियते, स्युरित्यर्थः प्रदर्शितो वृत्तौ । तथा चेह नेदं शङ्कासमाधानं युक्त- ततश्यां सिद्धो भवति । यथाऽयं वर्णविषये प्रवर्तते तथा नाम- 10 मिति । पाणिनीये तन्त्रे महाभाष्येऽपि "ऊकालोऽच् हस्वदीर्घ- | विषयेऽपि, तथा च यत्रैकमेव नाम विद्यते. तत्र तदादित्वत- सुतः” [पा० सू० १. २. २७:] इति हखादिसंज्ञा विधायक | दन्तत्वप्रयुक्त कार्यं न प्रामोतीति तत्राप्यनेन. तदादित्वादिक-50 सूत्रे 'अच्' इति पदस्य [स्वरार्थकस्य ] प्रयोजनप्रदर्शनायैव ल्पना क्रियते, यथा-"इन्द्रे" [१.. २. ३०.] इत्यस्य प्रतक्ष्यादीनामुपादानं कृतमस्ति । तथाहि--"अचश्च" [पा० "सप्तम्या आदिः" [७. ४. ११४.] इति परिभाषया सू० १. २:२८.] इति सूत्रशेषे अथ पूर्वस्मिन् योगे अज्ग्रहणे | इन्द्रादौ शब्दे परे इति न्यासकारादिसम्मतव्याख्यापक्षे 15 सति किं प्रयोजनम् ? "अज्ग्रहणं संयोगाच् समुदायनिवृत्यर्थम्” । 'गवेन्द्रयज्ञः' इत्यादाविन्द्रयज्ञशब्दे परे एव प्रवृत्तिः स्यान्न अज्ग्रहणं क्रियते संयोगनिवृत्त्यर्थम् , अच्समुदायनिवृत्त्यर्थं च, तु केवले 'गवेन्द्र' इत्यादाविन्द्रशब्दे परे इति तत्रापि प्रवृ-55 संयोगनिवृत्त्यर्थं तावत् प्रतक्ष्य, प्ररक्ष्य, "हस्वस्य पिति कृति त्यर्थमेतन्न्यायाश्रयणेन इन्द्रशब्दमात्रस्येन्द्रशब्दादित्वाद् भवति तुक" [पा० सू० ६. १. ७१.] इति तुल् मा भूदिति, अच्- | गवेन्द्र इत्यस्य सिद्धिः । एतन्यायस्यादिवत् कार्यांशे ज्ञापकं तु समुदायनिवृत्त्यर्थं तितउच्छाया “दीर्घात् पदान्ताद्वा'.[पा० सू० । “यस्वरे पादः पदणिक्यघुटि" [२. १. १०२.] इति सूत्रे णिप- 20 ६. १...७६. ] इति विभाषातुङ् मा भूदिति । स्पष्टमेवैतद्भा युदासकरणम् , तद्धि णेः स्वरादित्वेन तत्र पदादेशो मा .. प्यस्य ह्रस्वादिसंज्ञाविषयत्वं । न तद्विधिविषयत्वम् । तथा च | भूदित्यर्थमेव कृतम् , णेश्चेकारमानरूपत्वेनासहायत्वात् [अन्य-60 ह्रस्वादिविधिविषयके न्याये प्रतक्ष्येत्यादिलक्ष्यव्यावृत्तिप्रदर्शनम- | स्याभावात् ] स्वरादित्वं नास्त्येवेति तन्त्र प्राप्तिरेव नेति तद्वर्जनं सम्बद्धमेवेत्यलमधिकेनेति ॥ ४ ॥ व्यर्थं सदेकस्मिन्नपि तदादित्वव्यवहारं तत्प्रयुक्तकार्य च ज्ञाप- यति । एकस्मिन्नपि तदन्तत्वकल्पना वर्णविषये यथा-'एता' *आद्यन्तवदेकस्मिन् ॥ ५॥ इत्यादौ, तथा हि-"नामिनो गुणोऽक्विति" [४. ३. १.] इति 25 . . सिक–अत्रैकशब्दोऽसहायार्थकः, न तु संख्यार्थकः, वहुपु | गुणो नाम्यन्तस्य विधीयमानो यथा 'चेता, जेता' इत्यादौ 65 सत्स्वपि एकत्वस्य तन्मध्यपतितत्वेन तस्याव्यावर्तकत्वं स्यात् , | पूर्वस्य विद्यमानत्वेन नामिनोऽन्तत्वस्य सत्त्वात् स्वभावत एव एतच्च विवरणे स्पष्टम् । तथा चास्य न्यायस्य एकस्मिन् अस- भवति तथा 'एता' इत्यादौ न प्रामोति, तत्र धातोरिकार- हाये-आदित्वा-ऽन्तत्वव्यवहारप्रयोजकशून्ये, 'आद्यन्तवत् मात्ररूपत्वेन नाम्यन्तत्वाभावात् , सति चानेन न्यायेन नाम्य- आदिश्चान्तश्चाद्यन्तौ तयोः सतोरिवेत्यर्थे आद्यन्तवदिति सप्त- न्तत्वातिदेशे गुणो भवतीति । नामविषये एकस्सिँस्तदन्तत्वक- 30 म्यन्तादिवाथै वतिः [ 'वत्' प्रत्ययः ], आद्यन्तयोः सतोर्या ल्पना यथा-'सर्वस्मैं' इत्यादौ, तथा हि-"सर्वादेः स्मै-स्मातौ" 70 दृशो व्यवहारो भवति तादृशो व्यवहारः, तन्निमित्तकं कार्य [१.४. ७. [१.४. ७.] इत्यत्र सादेरिति पदस्य स्याद्यधिकारस्थत्वेन, च स्यादित्यर्थः, वस्तुतस्तु व्यवहारस्यापि कार्यार्थतया कार्य- | स्यादिना च नाम विनाऽनुपपद्यमानेन "नाम्नः' इति पदस्या- मेवातिदिश्यते न व्यवहार इत्येव स्वीकर्तव्यम् । अयमाशयः- क्षेपो भवति, येन विना यदनुपपन्नं तेन तदाक्षिप्यते इति सत्यन्यस्मिन् यस्मात् पूर्व नास्ति परमस्ति स 'आदिः' इत्यु- न्यायात् , तच्च विशेष्यं सर्वादेरिति च विशेपणम् , ततश्च 35 च्यते, सत्यन्यस्मिन् यस्मात् परं नास्ति पूर्वमस्ति सोऽन्त | "विशेपणमन्तः” [७. ४. ११३.] इति परिभाषया सर्वाद्य-75 इत्युच्यते, ततश्च अन्यस्मिन् सत्येवाद्यन्तव्यवहारस्तन्निमित्तकं न्तस्य नाम्न इत्यर्थ इति न्यासकारव्याख्यानुसारं “परमसर्वस्मै" कार्य च भवति, असति चान्यस्मिन्नसहाये [एकस्मिन् ] आद्य- | इत्यादावेव स्मायादेशः प्रामोति न तु 'सर्वस्मै' इत्यादौ पूर्व- न्तव्यवहारो न प्राप्त इति तन्निमित्तकानि कार्याणि न सिध्य- स्याभावेन सर्वाद्यन्तत्वाभावात् , अनेन न्यायेन चैकस्मिन्नपि न्तीति तदर्थं यतः कर्तव्य इत्ययं न्यायः समाश्रीयते, तथा । सर्वशब्दे सर्वांद्यन्तत्वकार्यस्यातिदेशाद् भवति स्मायादेशः । न्यायसमु० २ .

·१० न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । -- . अत्रांशे ज्ञापकं तु "हिणोरप्विति व्यौ' [४.३. १५.] इति अनित्यत्वज्ञापकोपन्यासं विना तादृशरूपाणामसिद्धया तदनु- 40 सूत्रेण यत्वविधानम् , तद्धि यन्तीत्यादौ "धातोरिवर्णोवर्णस्येयुव् रोधेनानित्यत्वकल्पनस्यायुक्तत्वात् , बृहद्वृत्त्यादौ . : 'अयांचने' स्वरे प्रत्यये" [२. १. ५०.] इति सूत्रेण प्राप्तस्येयो बाध- इत्यस्यैवोदाहृतत्वात् , एकत्रैव लक्ष्ये नित्यत्वानित्यत्वयोरुभयोरा- नार्थम् , अनेन चेयादेश इवर्णान्तस्य विधीयते न चेण्धातु- श्रयणस्यानौचित्याच्च, यत्तु 'ईये' इत्यादिरूपाणां निराकरणा- 5 रिवर्णान्त इति तस्याप्राप्त्या "इवर्णादेरस्वे स्वरे यवरलम्" | भावेन 'अप्रतिषिद्ध संमतं भवति' इति न्यायात् तेषां सम्मतत्व- [१. २. २१. ] इत्यनेनैव यादेशे सिद्धे व्यर्थमेव तत्.स्यादित्ये- मित्युक्तं, तदपि न, तेषां क्वापि प्रसिद्धत्व एव तन्निरासस्यावश्यकत्व- 45 कस्मिन्नपि तदन्तत्वं कल्पयतीति इण्धातोरिवर्णान्तत्वं भवति, मिति तदनिरासेन तेषामनभिधानत्वमेव स्वीकार्यम् , पाणिनीये ततश्चैयादेशो मा भूदिति यविधानचारितार्थ्यमिति ॥ ५ ॥ व्याकरणे च “आद्यन्तवदेकस्मिन्" [पा० सू० १. १. २१.] इति सूत्रेऽस्य सूत्रस्याव्यापकत्वेन केवलमाद्यन्तापदिष्टकार्यमात्र- *आद्यन्तवदेकस्मिन् ॥ ५ ॥ साधकत्वेन व्यापकं वचनमाश्रितमेतत्स्थाने, तद्धि 'व्यपदेशि- 10 त०-अत्र एकस्मिन्नित्यत्रैकपदस्य संख्यापरत्वेन व्याख्यानं वदेकस्मिन्' इति । तथा हि भाष्यम् “तत्र व्यपदेशिवद्वचनम् , 50 कैश्चित् कृतं, तन्न शोभनम्-बहुषु सत्वपि एकस्य विद्यमानत्वेन | तत्र व्यपदेशिवद्भावो वक्तव्यः, व्यपदेशिवदेकस्मिन् कार्यं भवतीति तत्राप्येकस्मिन्नेवाद्यन्तवद्भावः स्यादिति तन्मात्रे कार्यप्रसक्तिः, वक्तव्यम् , किं प्रयोजनम् ? एकाचो द्वे प्रथमार्थम् , वक्ष्यति तथा च सभासन्नयनशब्दे आकारस्यादित्वे तस्य 'दु' संज्ञा स्या- एकाचो द्वे प्रथमस्येति बहुव्रीहिनिर्देश इति, तस्मिन् क्रियमाणे दिति तत्र भव इत्यर्थे “दोरीयः" [ ६. ३. ३२.] इतीयप्रत्ययः इहैव स्यात् 'पपाच, पपाठ', 'इयाय, आर' इत्यत्र न स्यात् , 15 स्यात् । तथा दरिद्राधातोरिकारस्याप्यन्तत्वं स्यादिति तत इवर्णा- | व्यपदेशिवदेकस्मिन् कार्य भवतीति सिद्धं भवति" इति । अय-55 न्तलक्षणोऽल् प्रत्ययः स्यात् । किञ्च आद्यन्तवदित्यस्य ‘आदि- माशयः-'आद्यन्तवदेकस्मिन्' इत्येतावत्युक्ते हि यत्रादित्वव्यव- त्वेनान्तत्वेन च प्रकल्प्य' इति व्याख्यानमादिवत् अन्तवदि- हारोऽन्तत्वव्यवहारो मुख्यो न प्राप्नोति तत्र तद्वयवहारनिमित्तक- त्यर्थकं प्रथमान्ताद् वत्प्रत्यय इत्याशयकं प्रतिभाति, तदपि न कार्य स्यादित्येव लभ्यते । यत्रैकस्मिन् समुदायव्यवहारनिवन्धनं साधु-एकस्मिन्नित्यस्य सप्तम्यन्तस्योपमेयत्वेन उपमानभूतादपि कार्यमिष्टं तन्न स्यात् , यथा “आद्योऽश एकस्वरः" [४. १...: 20 तस्या एव विभक्तेरौचित्यादुपमानोपमेययोः समानविभक्तित्वस्य | २.] इत्यनेन अनेकस्वरस्य धातोरेकस्वरस्यांशस्य द्वित्वं विधी- 60 सर्वसम्मतत्वात् , भिन्नविभक्तिकत्वे चोपमानोपमेयभावो न यते, तत्र, एकस्वरशब्दे बहुव्रीहिः, अन्यथा स्वरमात्रस्यैव द्वित्वं स्यात् , स्पष्टं चेदं सर्वम् “आद्यन्तवदेकस्मिन्" [पा० १. १. स्यात् , न तु स्वरविशिष्टस्यांशस्य, तथा च एकः स्वरो यत्रेत्यर्थेऽन्य- २१.] इति सूत्रे कैयटे, तथा हि-एकशब्दोऽसहायवाची, न पदार्थस्य समुदायस्यावश्यकत्वेन 'इयाय, आर' इत्यादौ द्वित्वं न संख्यावाची, बहुष्वपि व्यवस्थितैकत्वसंख्यास्तीति किमेकस्मि- स्यात् , तत्र धातोः स्वरमात्ररूपत्वात् , न च स व्यवहारः 25 नित्यनेन कृतं स्यात् ?, एकस्मिन्नित्युपमेये सप्तमीनिर्देशात् [ एकस्वरत्वव्यवहारः ] प्रकृतेन न्यायेन प्राप्त इति तदर्थं व्यप-65 आद्यन्तवदिति सप्तम्यन्ताद् वतिर्विज्ञायते, यथा मथुरावत् । देशिवदेकस्मिन्निति वक्तव्यम् । एवं प्रत्ययावयवे प्रत्ययत्व- पाटलिपुत्रे प्राकार इति । द्वयोर्युपमानोपमेययोराधाराधेयभाव- व्यवहारस्य प्रत्ययेऽपि प्रत्ययावयवत्वव्यवहारादेश्च तत्र तत्रावश्य- सम्बन्धबोधनाय वाक्यं प्रयुज्यते, यदि च तयोभिन्नविभक्ति- कस्य सिद्धयर्थमपीदं वक्तव्यम् । अस्य चायमर्थः-निमित्तसद्भावा- कत्वं स्यात् तदोपमानोपमेयभाव एव न गम्यतेति । व्याख्यातं न्मुख्यो व्यपदेशो यस्यास्ति स व्यपदेशी, यस्तु व्यपदेशहेत्व- 30 चेदं पूर्वोक्ताशयपरत्वेनोद्दयोते नागेशेन । तथा चाद्यन्तयोः | भावादविद्यमानव्यपदेशः स तेन तुल्यं वर्तते कार्य प्रतीति व्यप-70 सतोरिवेत्याद्यन्तवत् इत्यर्थः । अत्र मतुप्रत्ययान्तत्वेन व्याख्या- | देशिवद्भवतीत्युच्यते । अत्र च न ज्ञापकाद्यपेक्षेत्यपि “अव- नमपि न मनोहरम् , अस्यातिदेशशास्त्रत्वेनेवार्थस्यैव वतेयुक्त- चनाल्लोकविज्ञानात् सिद्धम्” इति वार्तिकेनोक्तं तत्रैव भाष्ये, त्वात् , मत्वर्थीयमतुप्रत्ययान्तमास्थाय आद्यन्तयोः सतोरिव तच्च वहुभिदृष्टान्तैः प्रसाधितम् । तत्रायं निष्कर्षः-यथा वहुपु कार्य मन्तव्यमिति इवार्थत्वेन व्याख्यानं च कथं सङ्गच्छेत ?, पुत्रेषु सत्सु 'अयं मे ज्येष्ठः, अयं मे मध्यमः, अयं मे कनिष्टः' 35 तथा च पूर्वापरविरुद्धमिवेदं स्यात् । अस्य च न्यायस्य लोक- इत्येतदुपपन्नं भवति, तथैकस्मिन्नपि 'अयमेव ज्येष्ठः कनिष्ठो 75 सिद्धत्वमेवेति नात्र ज्ञापकापेक्षा तथापि अभ्युच्चयाय ज्ञापकमप्यु- मध्यमो वा' इति व्यवहारः क्रियत एव । यथा वा पन्यस्तम् , लोकसिद्धत्वं चास्याग्रे प्रतिपादयिष्यते । आदिवद्वय- वहुकृत्वोऽपि प्रसूता प्रथमपुत्रेण काचिद्धन्यते, तथा याऽप्यने पदेशांशेऽस्य न्यायस्यानित्यत्वमपि कैश्चिदुक्तम् , तत्फलं च 'ईये, प्रसोष्यते साऽपि काचित् पूर्वोत्पन्नेन पुत्रेण हन्यत इति ईयाते' इलादिरूपतिद्विरिति कथितम् , तदपि न मनोहरम् , | तत्र प्रथमगर्भेण हतेति मुख्यः प्रयोगः, किन्तु या नापि - .

·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ११ प्रसूता नापि प्रसोष्यते साऽपि कुक्षिस्थेन गर्भेण हता सती 'भा' शब्दाकारस्य नादित्वमसहायत्वाभावात्, अतिदिश्यमा- प्रथमगर्भेण हतेत्युच्यते, तत्र तस्या. एव गर्भान्तरधारणयोग्य- नसभासन्नयननिरूपितादित्वधर्मवत्सभासमभिव्याहृतत्वेन तदस- ताऽध्यवसायेन भाविगर्भापेक्षया प्रथमगर्भेण हतेति व्यपदेशः; मभिव्याहृतत्वाभावात् , न वा सभासन्नयनशब्दे 'दु'त्वातिदेशः, ख्यन्तरेषु वा बहुपुत्रत्वे सति आद्यगर्भस्य प्रथमव्यपदेशदर्शनात् अतिदिश्यमानदुत्वधर्मवद्भासन्नयनशब्दघटकत्वेन द्वितीयविशेप- 5 तथाविधस्य प्रथमगर्भव्यपदेशः, गर्भपदमत्रापत्यवाचि । यथा वा णाभावात्., न वा आसन्नयनशब्दे नामत्वातिदेशः, अतिदिश्य-45 कदापि पूर्वमनागतोऽग्रेऽप्यनाजिगमिपुः कथयति इदं मे प्रथम- माननामत्वधर्मवत्सभासन्नयनघटकत्वेन विशेष्यांशाभावात् । मागमनमिति, तंत्रान्यसम्बन्धिपु वहुवागमनेष्वाद्यस्यागमनस्य यद्यपि सभासन्नयनशब्दे दुत्वादिदेशाभावायैकस्यापि विशेषणस्य प्रथमत्वादेकस्मिन्नप्यागमने प्रथमत्वव्यवहारः, तथा आद्यन्त- शक्तत्वं. तथापि तत्तद्धर्मातिदेशभेदेनांशत्रयस्यापि साफल्यम् । हीनेऽपि अन्तत्वादित्वव्यवहारः, अन्यस्मिन्नसत्यपि एकखरवत्त्व- एवं दरिद्राशब्दघटकेकारे न दरिद्रानिरूपितान्तत्वम् , न वा 10व्यवहारादिश्च लोकत एव सिद्ध इति नात्र ज्ञापकापेक्षेति । एवं दरिशब्दे धातुत्वम् , न वा दरिद्राशब्दे इवर्णान्तत्वम् , असहा- 50 च लोकसिद्धनानेन न्यायेनेण्धातोः इवर्णान्तत्वे सिद्ध इयादेशेन । यत्वाभावात्, । एवं प्रकाराः परिष्कारा विस्तारभयान्न भाव्यमिति तद्वाधनाथ “हिणोरप्विति व्यौ" [४. ३. १५.] प्रदर्शिताः । नामविपयेऽन्तवद्भावस्योदाहरणं यदुक्तं 'सर्वस्मै' इति यत्वविधानमपि सार्थकम् । कश्चित्तु नास्ति . पूर्वो यस्मात् । इति तस्यायमाशयः-"अत आः स्यादौ" [१. ४.. १.] स आदिः नास्ति परो यस्मात् सोऽन्त इत्यायन्तलक्षणं विधायक इति सूत्रस्थं 'स्यादौ' इति पदं पादसमाप्तिं यावदनु- 15 स्मिन्नपि तस्य [आदित्वस्य अन्तत्वस्य च] सम्भवेन नायं | वर्त्तते, स्यादिप्रत्ययश्च नाम विनाऽनुपपन्न इति तेन 'नाम्नः' 55 न्याय आवश्यक इत्याह । भाष्यकारस्तु अन्यस्मिन् सत्येवा- | इति पदमप्याक्षिप्यते, ' ततश्च “सर्वादेः . स्मै-स्मातौ” दित्वादिव्यवहारस्य लोकतो लाभाद् वचनमारब्धव्यमेवेल्याह । [१. ४. ७. ] इति सूत्रे सर्वादेरिति नाम्न इति च षष्ठयन्तं यद्यपि, पूर्वोपदर्शितरीत्या लौकिकेन व्यपदेशिवद्भावेनैकस्मिन्नपि पदद्वंयमुपस्थितम् , तयोश्च पदयोः संभवति सामानाधिकरण्ये आद्यन्तव्यवहारः सिद्ध एव, तथापि गौणत्वात् तस्य व्यवहारस्य वैयधिकरण्यमन्याय्यमिति न्यायेनेह वैयधिकरण्यासंभवेन च 20 गौणमुख्यन्यायानुसार तत्र कार्येण न : भवितव्यमिति कस्यचित् | सामानाधिकरण्येनैवान्वयः । तथा च सर्वादेरिति पदं विशेषण- 60 सन्देहः स्यादिति तं प्रति वचनस्यावश्यकत्वमेवेति तात्पर्यम् ॥ मेव नामापेक्षया व्याप्यवृत्तित्वादिति "विशेषणमन्तः" [७. अत्र . नव्या . अन्तत्वादित्वासहायत्वादीन्येवं परिष्कुर्वन्ति- ४. ११३.] इति परिभाषया सर्वाचन्तानाम्नः परयोङस्योः अन्तत्वं यत्किञ्चिद्विशिष्टत्वम् , वैशिष्टयं स्वघटकत्व-स्वघटकवर्ण- | सर्वाद्यन्तनामसम्बन्धिनोर्वा डे-उस्योः स्मैं-स्मातावादेशावित्यों प्रागभावाधिकरणक्षणावृत्तित्वोभयसम्बन्धेन । आदित्वं यत्कि- लभ्यते, ततश्च 'परमसर्वस्मै' इत्यायेव मुख्यमुदाहरणम् , 25 चिद्विशिष्टत्वम् , वैशिष्टयं च स्वघटकत्व-स्वघटकवर्णध्वंसाधिकरण सर्वस्मै इत्यत्र सर्वावन्तत्वाभावान प्राप्नोतीत्येतन्यायापेक्षेति । 65 क्षणावृत्तित्वैतदुभयसम्बन्धेन । एवं मध्यमत्वं च खघटकत्व- | पाणिनीयतन्त्रे च *व्यपदेशिवद्भावोऽप्रातिपदिकेन* इत्येतन्या- स्वघटकवर्णप्रागभावाधिकरणक्षणवृत्तित्व-खघटकवर्णध्वंसाधिक यापवादभूतो न्यायः पठ्यते, तथा च नामविपये नायं न्यायः रणक्षणवृत्तित्वैतत्रितयसम्बन्धेन यत्किञ्चिद्विशिष्टत्वम् ।' यथा- प्रवर्तते, 'सर्वस्मै' इत्यादौ च न दोषः, सर्वादेः सर्वनामसंज्ञा रामशब्देऽकारस्यान्तत्वं, तत्र ख-समुदायः 'राम'रूपः, तद्विशि- | विधीयते, ज्ञापकेन च सर्वाद्यन्तस्यापि संज्ञा भवतीत्युभयोः 30 टत्वमकारे स्वघटितत्वेन. [समुदायान्तर्गतत्वेन], स्वघटकवर्णानां कार्य सिद्धयतीति । एवमादिवद्भावोऽपि नामविषये न भवति 70 रेफादीनां यः प्रागभावाधिकरणक्षणः, तत्रावृत्तित्वेन च सिद्धम् । “इन्द्रे” [१. २. ३०.] इति सूत्रस्थानीयस्य “इन्द्रे च" एवं तत्रैव शब्दे रेफम्यादित्वमपि, तस्यापि तत्समुदायविशिष्टत्वात् , [.पा० स० ६. १. १२४.] इति सूत्रस्येन्द्रशब्दावयवे स्वरे वैशिष्टयनियामकयोः · ख़घटकत्वस्वघटकवर्णध्वंसाधिकरणक्षणा- | परे प्रवृत्तिरित्याश्रीयत इति यथा 'इन्द्रयज्ञः' इति शब्दे परे वृत्तित्वसम्बन्धयोः सत्त्वात् , अस्ति हि समुदाये रेफघटितत्वम् , | प्रवर्तते तथेन्द्रशब्दे परेऽपीति न काऽप्यनुपपत्तिः, स्वमते च 35 रेफे च समुदायघटकाकारादिवर्णध्वंसाधिकरणक्षणावृत्तिम् । एव- | न्यासकारव्याख्यामनुसृत्य 'इन्द्रादौ शब्दे परे' इत्यर्थमाश्रित्य 75 माकारादौ मध्यमत्वञ्च, समुदायस्याकारादिघटितत्वात् , स्वघट- नामविषये आदिवद्भावोदाहरणतया तद्वयाख्यातम् । वस्तुतस्तु- कान्तिमवर्णप्रागभावाधिकरणक्षणवृत्तित्वस्य स्वघटकरेफध्वंसाधि- “सप्तम्या आदिः" [७. ४. ११४.] इति परिभापाऽपि करणक्षणवृत्तित्वस्य च सत्त्वात् । असहायत्वं च-अतिदिश्यमा- वर्णविषये एंव प्रवर्तते, न नामविषये इत्येतत्सूत्रस्थवृत्तिग्रन्थेनानु- नधर्मवदसमभिव्याहृतत्वे : सति..' अतिदिश्यमानधर्मवदधटकत्वे | मीयते, तथाहि-तत्र “इन् डी-खरे लुक्” [ १. ४. ७९] 40 सति अतिदिश्यमानधर्मवदघटितत्वम् । तेन ‘सभासन्नयन'शब्दे “युक्तोपान्त्यस्य शिति स्वरे" [४. ३. १४.] “उत और्विति 80 ·१२ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो. न्यायसमुच्चयः । i व्यञ्जनेऽद्वेः" [४:३. ५९. ] इत्यादिसूत्राणां वर्णविषयाणामेवो. मयं न्यायः पठ्यते । अनेन च न्यायेन तत्र-अनुकरणे, प्रकृति- 40 दाहृतत्वम् , युक्तं चैतत् स्वरे व्यञ्जने वा परे विधीयमानं कार्य वत्त्वम्-अनुकार्यधर्मवत्त्वम् , अतिदिश्यते । अतिदेशस्थले यद्यपि तन्मात्रे सत्येव प्रवर्तत, नाधिके -यथा 'अघुट्स्यादौ खरे परे . अतिदिश्यमानधर्मविरुद्धखाश्रयधर्मप्रयुक्तकार्याभाव इति स्वभाव- विधीयमानं कार्य स्खेरमात्ररूपे स्यादावेव स्यात् , नाधिके इति सिद्धम् ; तथापि अनेनातिदिश्यमानधर्मविरुद्धस्वाश्रयकार्य न 5 तत्र तदादौ प्रवृत्त्यर्थमिदमारब्धम् , “इन्द्रे” [ १.. २. ३०.] विनिवर्त्यते धर्मिग्राहकमानात् । “परिव्ययात् क्रियः" [३.३. : इत्यादौ च इन्द्रयज्ञशब्देऽपि परे प्रवृत्तौ वाधकाभावः, तत्राऽपी- २८.] इति हि न्यायस्यास्य ग्राहकं मानम्, तत्र 'क्रियः' इति 45 न्द्रशब्दस्य सत्त्वात् , नहि तत्र विशेष्यं किञ्चिदस्ति येन तदन्त- निर्देशस्यातिदिश्यमानधर्मधातुत्वविरुद्धवाश्रयधर्मधातुभिन्नत्वनि- विधिप्रसक्तिरिति तदन्तविध्यपवादभूताया. अस्याः परिभाषायाः मित्तकनामत्वनिमित्तकस्याद्युत्पत्तिरूपकार्याभावेऽनुपपद्यमानत्वेन प्रवृत्तेरयोग्यत्वात् *उत्सर्गसमानदेशा अपवादा* इति न्यायात् । एतदतिदिश्यमानधर्मविरुद्धकार्यस्यापि सत्त्वमभ्यनुज्ञायते । स्पष्ट 10 पाणिनीये च “सप्तम्या आदिः" [५. १. ११४:] इति चैतत् । “क्षियो. दीर्घात्" [ पा० सू० ८. २. ४६ ] इति सूत्रे परिभाषास्थाने स्पष्टमेव “यस्मिन् विधिस्तदादावल्ग्रहणे” इति महाभाष्ये, तेन हि सूत्रेण दीर्घाभूतात् क्षियः.[क्षि-धातोः ] 50 पठ्यते, तथा च अल्पदस्य तत्र वर्णमात्रार्थतया वर्णग्रहणमात्रमेव । परस्य क्तयोस्तस्य नत्वं विधीयते, तत्र च यथा "क्षः क्षी चा- तद्विषय इति स्पष्टम् ॥ ५॥ ऽध्यार्थे[४.२. ७४.] इति सूत्रे ह्रखात्परस्य नत्वव्यावृत्त्यर्थम 'अध्यार्थे'. इति पठ्यते तथा दीर्घादिति पठ्यते, तस्य प्रयोजन- *प्रकृतिवदनुकरणम् ॥ ६॥ कथनावसरे 'क्षियः इति निर्देशस्यानुपपद्यमानत्वमुत्थाप्यं इत्थ- 15. सि०-प्रकृतिः अनुकार्य शब्दस्वरूपम्, अनुकरणं मुक्तम्-"नात्र निर्देशः प्रमाणं शक्यं कर्तुम् , यथैव ह्यत्राप्राप्ता 55 स्ववृत्त्यानुपूर्व्यवच्छिन्नविषयताप्रयोजकम् , तत् प्रकृतिवत् विभक्तिः, एव मिया[इया] देशोऽपि, नात्राप्राप्ता विभक्तिः, अनुकार्यवृत्तिधर्मवद्भवतीति न्यायार्थः; तथा चानुकायें ये धर्मा सिद्धा विभक्तिः प्रातिपदिकादिति [नामत्वेन विभक्तिः सिद्धति धातुत्वादयस्तेऽनुकरणेऽसन्तोऽप्यतिदिश्यन्त इति तन्निमित्त- भावः ] कथं प्रातिपदिकानाम]संज्ञा, अर्थवत् प्रातिपदिकमिति । कानि [प्रकृतिमुद्दिश्य विहितानि] कार्याणि तत्र कार्याणीत्यर्थः । ननु चाधातुरिति प्रतिषेधः प्राप्नोति, नैष धातुः, धातोरेषोऽनुकर- 20 तथा च "परिव्यवात् क्रियः [३. ३. ३७. ] इत्यत्र धात्व- णम् ; यद्यनुकरणमियादेशो न प्राप्नोति, प्रकृतिवदनुकरणं भव- 60 नुकरणस्य 'क्री' इत्यस्य धातुवद्भावात् धातुकार्य तन्त्र भवतीति "संयोगात्" [२. १. ५३.] इतीयादेशः सिध्यति, वक-तीतीयादेशो भविष्यति; यदि प्रकृतिवदनुकरणं भवतीत्युच्यते, "संयोगात्" [२. १. ५३.] इतीयादेशः सिध्यति, वत्कर- खाद्युत्पत्तिर्न प्राप्नोति; एवं तातिदेशिकानां स्वाश्रयाण्यपि न णाच्च सर्वथा धातुत्वाभावेन धातुत्वनिबन्धनास्त्यादयो न निवर्तन्ते, + + + + + ।” एतेन च प्रकृतिकार्यस्य खाश्रय- भवन्ति, किन्तु स्यादय एव; किञ्च तत एव कारणादस्य नाम- कार्यस्य च तत्र सत्त्वमनुज्ञातम् । तथा च प्रकृतिकार्यमियादेशः 25 त्वमपि, अन्यथा “अधातुविभक्तिवाक्यमर्थवन्नाम" [१.१. स्वाश्रयकार्य नामत्वनिमत्तकखाद्युत्पत्तिरित्युभयं भवति । अन्ते 65 २७.] इति नामसंज्ञाविधाय के सूत्रे धातोः पर्युदस्तत्वेन नाम- संज्ञाऽपि दुर्लभा स्यात् । अत्र च ज्ञापकं 'क्रियः' इति निर्देश- प्रकृतिवदनुकरणं भवतीति, एवमपि न दोषः, धातोरजादौ चास्य न्यायस्यानित्यत्वमपि ध्वनितम् , तथाहि-अथाप्येतन्नास्ति- नमेव, एतन्न्यायाभावे च तादृशनिर्देशस्यासंगतत्वमेव स्यात्, यद्पं तदनुक्रियत इति । अस्याशय इत्थं प्रदर्शितः कैयटेन- एतन्निर्देशादेव च यत्किञ्चित्कार्याय प्रकृतिवद्भावो भवति 80 यत्किञ्चित्कार्याय नेत्यपि ज्ञायते, तथाहि-तत्रैवेयादेशाय प्रकृ. इहाऽनुकर्ता कदाचित् सामान्यमनुकरोति कदाचिद् विशेषम् , तिवद्भावो भवति, नामत्वाय न भवति । तथा चास्य न्याय- तत्र' यदा. सामान्यमनुक्रियते तदा विशेषनिवन्धनस्य कार्यस्य 70 स्यास्थिरत्वं स्पष्टमेव, अत एव "तदः सेः स्वरे पादार्थी" सामान्येऽभावात् प्रकृतावदृष्टत्वादनुकरणेऽप्यभावः; यदा तु [१. ३. ४५. ] इति सूत्रे 'तद्' शब्दस्य सर्वादित्वाभावे तस्य । विशेषोऽनुक्रियते, तदा तन्निवन्धनं कार्यमनुकरणे प्रवर्तते । तत्र सर्वादिवनिमित्तकं कायं तदन्तर्गणभूतत्यदादित्वनिमित्तकं च यदा धात्वधातुसामान्यं क्षिमात्रमनुक्रियते तदा इयकोऽप्राप्ति- 35 कार्य न भवति, अन्यथा अनेन न्यायेन प्रकृतिवत्त्वातिदेशे रिति चिक्षियतुरित्यादौ कृतेयङादेशस्येदमनुकरणमिति । अयं तस्मादिति निर्देशः स्यादिति ॥ ६॥ भावः-यदि नामत्वधातुत्वादिविशेषं. मनसि निधायानुक्रियते 75 कश्चिच्छब्दस्तहि तत्र तद्विशेषकृतं कार्यमपि स्यादेव; यदि च न *प्रकृतिवदनुकरणम् ॥ ६॥ विशेषोऽनुक्रियतेऽपि तु शब्दत्वेन सामान्यधर्मेणानुक्रियते तदा त०-अर्थभेदात् लोकेऽनुकार्यानुकरणयोभिन्नतयैव प्रतीतेः । तत्र विशेषनिमित्तकं कार्य न भवतीति लक्ष्यानुसारादुभयोः पक्षयोः शास्त्रेऽनुकरणेऽनुकार्योद्देश्यककार्यार्थमवश्यं यत्नः कर्तव्यः, तदर्थ- । खत एव लाभेन नास्य न्यायस्यावश्यकत्वम् । स्याद्वादवलेनो- ·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १३ .. भयोः पक्षयोश्च संभव एव, अयमेवार्थः कैश्चित् शब्दार्थानुकरणं भवति, तनाऽप्यनेन न्यायेन 'जर' इत्यस्य जरावातिदेशात् । 40 शब्दानुकरणं चेत्यनुकरणस्य द्वैविध्यमाश्रित्य साधितः । तदा- एकदेशपदं चोपलक्षणं भूयोऽवयवविकाराभावस्य, तथा च शयश्च-यत्रानुकार्या:ऽनुकरणयोर्भेदविवक्षा तत्र शब्दः प्रकरणाद- | यावताऽवयवविकारेण तत्त्वं न विहन्यते तावदवयवविकारे नुकार्योऽर्थों यस्य तत् शब्दार्थम् , तच्च तदनुकरणमिति शब्दा- सत्यपि नान्यत्वमित्यर्थः; तेन यथा प्र-निपूर्वस्य हन्तेः क्ते 5 र्थानुकरणम् ; यत्रं तु तयोर्भेदविवक्षा तत्रानुकार्यरूपस्यार्थस्यानु- "यमि-रमि०" [४. २. ५५.] इति सूत्रेण नलोपे सति : करणस्वरूपे एवान्तस्तित्वात् शब्द एवानुकरणमिति शब्दानु- प्रणिहत इति रूपमेतन्यायवलेन तत्र हनूरूपत्वस्यातिदेशाद् 45 करणम् । तथा च शब्दार्थानुकरणस्थले प्रकृतिकार्य भविष्यति, भवति, तथा प्रणियन्तीत्यादौ “गम-हन-जन " [४. २. ४४.] न शब्दानुकरणस्थल इति ॥ ६ ॥ इत्यल्लोपे “हनो हो नः" [२. १. ११२.] इति प्रादेशे कृतेऽपि हनुरूपत्वातिदेशात् "नेादापत०" [२. ३. ८९.] *एकदेशविकृतमनन्यवत् ॥ ७॥ इति नेनों णत्वं भवत्येव । न च धातूपसर्गयोः कार्यमन्तरङ्गमिति 10 सि०-"देवी' इत्यादौ विभक्त्या सह सन्धिकार्ये कृते न्यायेन पूर्वमेव नेर्णत्वे कृते पश्चात्साधनयोगे नानास्य न्याय-50 "तदन्तं पदम्" [१. १. २०.] इति पदत्वं नः प्रामोति, स्यावसर इति वाच्यम्, “णषमसत् परे०" [२. १. ६०. ] "प्रत्ययः प्रकृत्यादेः०" [७. ४. ११५.] इति परिभाषया | इति वचनात् परे स्यादिविधौ च कर्तव्ये णत्वशास्त्रस्या- प्रकृतेरेव तदन्तत्वं युक्तमिति प्रकृतेरिह विकृतत्वात् तस्य प्रकृति- सत्त्वेनाप्रवृत्तेः । यत्र चार्धं तदधिकं वा विकृतं तत्र जाति- त्वेनाश्रयितुमशक्यत्वात्, अतस्तत्र पदत्वसिद्ध्यर्थ न्यायमाह- व्यक्षकभूयोऽवयवदर्शनाभावेन तत्त्वाप्रतीतौ नास्य न्यायस्य 15 एकदेशविकृतमिति-एकदेशः समुदायस्यावयवः कश्चिद् प्रसङ्गस्तत्र तु स्थानिवद्भावेनैव निर्वाहः । अयं च न्यायः 55 विकृतो यस्मिन् तदेकदेशविकृतम् , यन्निष्ठविकारप्रतियोगी | “सख्युरितोऽशावैत्" [१. ४. ८३.] इति सूत्रे 'इत' इत्यनेन एकदेश इति यावत् , यथा 'देवी' इत्यत्र स्यादिः 'औ'इति | ज्ञाप्यते, तद्धि सखीशब्दस्यैत्वनिषेधार्थम्, एतन्यायाभावे च तहिता प्रकृतिश्च देव्' इति, तन्त्र चैकदेशो विकृतः-विकारेण सखीशब्दस्य दीर्घत्वेनैत्वप्राप्तिरेव नेति तन्निषेधार्थस्य तस्य ..सम्बद्धः, तत्र देविति वकारान्तनिष्टविकारप्रतियोगी देवेत्यका- | वैयर्थ्यं स्पष्टमेवेति तब्यर्थं सन्न्यायमिम ज्ञापयति । वस्तुतस्तु 20 रान्तस्यैकदेशोऽकारः, तथा च यदेकदेशविकृतः, अर्थात् यदेक- नात्र न्याये ज्ञापकापेक्षा अस्य लोकसिद्धत्वात् , भवति 60 देशप्रतियोगिकविकारविशिष्टो यो भवति स ततोऽन्यो न हि लोके च्छिन्नपुच्छे शुनि श्वत्वव्यवहारः स्वभावत एव, भवतीत्यर्थः । तथा च देवशब्दैकदेशाकारप्रतियोगिकविकार- तयैकदेशविकृतेऽपि तत्त्वव्यवहारो भविष्यत्येव, एवं च विशिष्टो देविति वान्तः सोऽकारान्तादन्यो न भवतीति तत्र लोकसिद्धनानेन न्यायेन सखीशब्दस्यापि सखिशब्दत्वेन प्रकृतित्वं सिध्यति । न च * भूतपूर्वकस्तदुपचारः * इत्यनेन | ग्रहणं स्यादिति 'इत' इत्यस्य सार्थक्यं स्पष्टमेव । लक्ष्या- 25 सिद्धिरिति नात्रैतन्न्यायावश्यकतेति वाच्यम्, तेन न्यायेन | नुरोधाच्च कचिदस्यानाश्रयणमपि भवति, सूचितं चैतत् 65 समुदायवृत्तिधर्मस्य-धातुत्वादेः साम्प्रतिकाभावे सति भूतपूर्व- "संख्याऽहर्दिवा०" [५. १. १०२.] इति' सूत्रे लिपी- स्थाऽपि ग्रहणेन तदुपचारप्रवर्तकत्वात् , एतच्चान्यन्त्र विवेचयि- | लिव्योरुभयोर्ग्रहणेन, तेन 'अभीयात्' इत्यत्र अभीत्युपसर्गस्य प्यते । न च 'अनन्यवत्' इत्यनेनान्यसादृश्यं निपिध्यते, न 'ईयात्' इत्यनेन संधौ जाते "आशिषीणः”[४. ३. १०७.] त्वन्यत्वमिति तत्रान्यत्वं स्यादेवेति वाच्यम् , यतोऽन्यसादृश्य- इति ह्रस्वो न भवति, अन्यथा 'अभू-ईयात्' इत्येकदेश- 30 स्यापि निषेधेऽन्यत्वाभावः सुतरामेव सिध्यति, अत एव विकृते 'अम्' ,शब्दे एकदेश विकृतत्वेनोपसर्गत्वमादाय 70 विकृतादप्यर्थबोधः सिध्यति, अन्यथा शक्ततावच्छेदिकाया | तत्प्रवृत्तिः स्यादिति ॥ ७ ॥ दकारोत्तराकारोत्तरवकारोत्तराकाररूपाया आनुपूर्व्या अज्ञानात् *एकदेशविकृतमनन्यवत् ॥ ७॥ ततो बोधो न स्यात् । अत्र “वाता-ऽतीसार-पिशाचात् त०-अत्र केचिद् विकृतपदं विसदृशपरं व्याचख्युः, तथा कश्चान्तः" [७. २. ६१.] इति सूत्रे. 'मतीसार'शब्दस्य च तेषां व्याख्यानम्-एकस्मिन् प्रदेशे वैसदृश्येनान्यत्वं न गण्यत 35 कृतोपसर्गदीर्घस्य ग्रहणेऽप्यकृतदीर्घस्यापि 'अतिसार'शब्दस्य इत्यादि । तत्रायं विचारः स्फुरति-विकृतपदं कथं विसदृशमित्यर्थं 75 ग्रहणात् तत्रापि 'अतिसारकी, इति रूपं भवतीति केचित् । बोधयेत् ? किञ्चेह विसदृशत्वं स्वाभाविकं गृह्यते विकारकृतं वा ? वस्तुतस्तु-जराशब्दस्य यथा टाविभक्तौ 'जरसा' इति रूपं नाद्यः-तथा सति 'सकृत् , शकृत्' इत्यादिरूपाणांखाभाविकैकदेश- "जराया जरस् वा" [२.. १. ३.] इति जरसादेशे कृते विसदृशानामन्यत्वं न स्यात् ; विकारकृतमिति चेत् ? तर्हि विका- भवति तथा निर्जरशब्दस्यापि टाविभक्तौ निर्जरसा' इति रूपं ! रापन्नमित्यर्थं विहाय विसशमित्यर्थकरणे. किं मूलम् ?, यच्चोक्तम्- : .

·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । 'ननु विकृतमिति शब्दस्य विकारापन्नमिति व्याख्या प्राक्तन्या साल्वसल्वयोरुभयो राष्ट्रवाचित्वेन साल्वशब्दविषये योऽयं नियमः न्यायवृत्तावस्ति सैव युष्माकमप्यत्र कर्तुं युक्ता, तत् कथं वैस- प्रदर्शितः स यदि सल्वशब्दविषये न स्यात् तर्हि तस्मादेव शब्दा- दृश्येनेत्यूचे, उच्यते-विकारापन्नमिति व्याख्याने भूतपूर्वकन्यायेन दन्यत्राऽर्थे साल्वकप्रयोगस्याप्यापत्तौ वृथायं प्रयासः स्यादिति प्रकृतन्यायविषयस्य सर्वथाऽपहारात् प्रकृतन्यायो निर्विषय एव सूत्रसार्थक्यायसल्वशब्दविषयेऽप्ययं विभागः स्वीकार्य इति, तथा 5 स्यात्' इत्यादि, तदपि न मनोरमम्-किं व्याख्याभेदेन लक्ष्य च नायं सामान्यतोऽस्य न्यायस्य विषयः, किन्तुः सूत्रारम्भ- 45 मपि भिद्यते ? उत लक्षणमात्रम् ? नाद्यः-लक्ष्यस्य लक्षणाननु- सामर्थ्यलब्ध इति नानेनान्यत्रैवंविषये तत्प्रवृत्तिः शक्या कर्तु सारित्वात् , लक्ष्याणि पूर्वस्थितान्यनुसृत्यैव हि लक्षणानि क्रियन्ते दीर्घोचारणवैयर्थ्यापातात् । किञ्च कच्छादिष्वपि साल्वशब्द सर्वैः, नहि पूर्व लक्षणं ततो लक्ष्यमिति, ततश्चास्य न्यायस्य यंत्र एव पठ्यते इति सल्वशब्दस्य राष्ट्रवाचित्वमपि सन्दिग्धमेवेति वास्तविको विषयो निर्जरशब्दादिगत जर'शब्दादिस्तत्र किं भव- यदि केनचित् तस्यापि राष्ट्रवाचित्वं भ्रान्या प्रतिपन्नं स्यात् ती 10 द्रीत्या भूतपूर्वकन्यायस्य नावतारः ? अस्ति चेत् किमनेन । तत्राप्ययं विभागो ज्ञेय इत्येतावन्मात्रमेव प्रकृतवृत्तिग्रन्थस्याभि- 50 व्याख्यानेन कृतं स्यात् । किञ्च अतिसारकीत्यस्य प्रकृतन्यायस्या- मतमित्यास्थयमित्यलमत्रविषये वहुप्रपंञ्चितेन । विकृतावयवनि- साधारणोदाहरणत्वं यदुक्तं तदपि न शोभनम् , अत्र विकारकृत- वन्धनकार्ये तु नायं न्यायः प्रवर्त्तते, छिन्नपुच्छे शुनि पुच्छवत्त्व- मेव वैसदृश्यं ग्राह्यमिति पूर्वमुपपादितत्वेन 'अतिसार'शब्दे व्यवहारवद् विकृतावयवव्यवहारस्य दुरुपपादत्वात् , अयमाशयः- विकारकृतं वैसदृश्यं नास्ति, नहि दीर्घस्य पूर्व स्थितस्य हस्खो | एकदेशविकृतस्यानन्यत्वं तत्रैव भवति यत्र तस्य विकृतावयवस्यो- 15 विधीयते किन्तु ह्रस्वस्यैव दीर्घा विधीयते पाक्षिकः, इति सूत्रे | द्देश्यत्वेन ग्रहणं न स्यात् , नहि छिन्नपुच्छस्य शुनः श्वत्ववत् पुच्छ-55 हस्वग्रहणे सति दीर्घ विकारकृत वैसदृश्ये सत्यपि तस्य ग्रहणमनेन | वत्त्वमपि कैश्चिद् व्यवह्रियते । तेन राजकीयमित्यादौ राज्ञो . : न्यायेन कल्पयितुं शक्यते, प्रकृते तु. ."वातातीसारपिशाचात् नकारस्य . ककारादेशे सति . नान्तत्वाभावात् “अनोऽस्य" कश्चान्तः" [७. २: ६१.] इति सूत्रे दीर्घ एवातीसारशब्दे [२.१.१०९.]. इत्यकारलोपो न। एवमक्तपरिमाणग्रहणेऽपि पठ्यते, तथा च नात्रानेन न्यायेन 'अभिसार शब्दस्य ग्रहण- नायं न्यायः प्रवर्त्तते,, अक्तपरिमाणं च परिच्छिन्नपरिमाणम् , 20 मुचितम् , तथा सति हि तस्यं ग्रहणस्येष्टत्वे हवमेव सूत्रे पठेत् तेन संख्यात्वव्याप्यधर्मानयने परिमाणत्वव्याप्यधर्मानयने तद्ध- 60 दीर्घस्यानेन न्यायेन ग्रहीतुं शक्यतया मात्रालाघवात् , न च | टितधर्मानयने च नास्य प्रवृत्तिः, तेन शतत्व-शतमुद्राघटितमजू... तथा पठितमिति तस्य ग्रहणं नाभिमतं सूत्रकृतामित्यनुमीयते, पात्वशेटकत्वशेटकपरिमितधान्यघटितमजूषात्वयोश्चः नातिदेशः, वृत्तावपि तदनुदाहरणात् , अत एव “विवधवीवधाद्वा" [६. तत्रापि पूर्वोक्ता छिन्नपुच्छे शुनि पुच्छत्रत्त्वव्यवहाराभावमूलिका ४. २५.] इति सूत्रे उभयोरेव ग्रहणं कृतं दृश्यते, अन्यथैक- युक्तिरेव मानम् । ध्वनितं. चेदं “येन विधिस्तदन्तस्य” [पा० सू० 25 तरग्रहणेनानेन न्यायेनोभयोरपि ग्रहणे सिद्ध उभयोर्ग्रहणमनर्थकं । १.१..७२.] इति सूत्रे भाष्यकैयटयोः, तथा हि-'अक' सहितानां 65 स्यात् । यद्यपि तत्राऽपि विवधशब्दस्यैव ग्रहणे कृतेऽनेन न्यायेन सर्वादिशब्दानां सर्वनामादिसंज्ञाशास्त्रे ग्रहणं कृर्तव्यमिति विचार वीवधशब्दस्यापि ग्रहणं शक्यते कर्तुमिति व्यर्थमेवोभयोर्ग्रहणं प्रघट्टके-“तदेकदेशविज्ञानाद् वा सिद्धम्" तदेकदेशविज्ञानाद् तथापि तदपि वैकल्पिकरूपयोः शब्दान्तरत्वमेवेत्यस्य विनिगम- वा सिद्धमेतत् , तदेकदेशभूतस्तद्हणेनं गृह्यते, तद्यथा-गङ्गा, कम् । तथा च 'अतिसारकी' इति नास्योदाहरणमिति युक्तमुत्प- यमुना; देवदत्तेति । अनेका नदी गङ्गां यमुनां च प्रविष्टा गङ्गाः 30 श्यामः । एवमनित्यत्वफलप्रदर्शनावसरे यदुक्तं तैरेव-"ततश्च । यमुना ग्रहणेन गृह्यते, तथा देवदत्तास्थो गर्भो देवदत्ताग्रहणेन' यथा सूरस्य मर्त्तादिभ्यो यः" [७. २. १५९.] इति स्वार्थिक गृह्यते, विषम उपन्यासः, इह केचिच्छब्दा अक्तपरिमाणाना- यप्रत्यये सूर्य इति स्यात् तथा शूरस्य शूर्य इति न स्यात्” इति मर्थानां वाचका भवन्ति; य एते संख्याशब्दाः परिमाणशब्दाश्च, तदपि न मनोरममिति प्रतिभाति, सूर-शरशब्दयोः सूर्यार्थत्वे पञ्च, सप्त इत्येकेनाप्यपाये न भवन्ति, 'द्रोणः, खारी, आढ़कम्' सत्यप्युभयोर्भिन्नप्रकृतिकतया विकारकृतवैसदृश्याभावात् परस्पर- इति नैवाधिके भवन्ति न न्यूने, केचिद् यावदेव तद् भवति ताव- 35 ग्रहणप्रसङ्गस्यानेन न्यायेनोपपादयितुमशक्यत्वात् । यत्तु “सा- देवाहुः, य एते जातिशब्दा गुणशब्दाश्च, तैलं घृतमिति । ल्वाद् गोयवाग्वपत्तौ” [६. ३. ५४.] इत्यत्रैकदेशविकृतस्या- | खार्यामपि भवन्ति, द्रोणेऽपि, शुक्लो नीलः कृष्ण इति, हिमवत्यापि नन्यत्वात् सल्वशब्दोऽपि ग्राह्य इत्युक्तम् इति ग्रन्थेनैतादृश- भवतिवटकणिकामात्रेऽपि द्रव्ये । इमाश्चापि संज्ञाः [ सर्वना- विपये प्रकृतन्यायप्रवृत्तिरिति सूचितं, तदपि न चारु साल्वादि- मव्ययादिसंज्ञाः ] अक्तपरिमाणानामर्थानां क्रियन्ते, ताः केना- ति सूत्रवृत्तौ साल्वशब्दविषये नियम : प्रदी 'अयं च विभागः धिकस्य स्युरिति ।” एवं च परिच्छिन्नपरिमाणग्रहणे नैकदेश- 40 सल्वशब्दस्यादोरपि विज्ञेयः' इत्येतदुक्तम्, तस्यायमाशयः विकृतन्यायस्य प्रवृत्तिरिति भाष्यतात्पर्यमिति, नागेशेन स्पष्टमुक्तं.80 . .70 75 - w ·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १५ 15 तत्रैवोद्दयोते. । नन्वेवमेतन्यायस्वीकारे "स्थानीवावार्णविधौ” [१. ४.. ३३.] इति सूत्रस्थं बहुवचनं ज्ञापकं बोध्यम् , 40 [७. ४. १०९.] इति स्थानिवद्विधायकपरिभाषासूत्रस्य वैयर्थ्य- तद्धि 'अष्टानाम्' इत्यत्र परत्वात् “वाऽप्टन आः स्यादौ” मेव, अनेनैवादेशरूपविकारे सत्यपि स्थानिवुद्धया कार्यस्य संभ- [१.४. ५३. ] इत्यात्वे कृते नान्तत्वाभावात् भूतपूर्वनान्त- वादिति चेत् ? न-यत्र त्वधं तदधिकं वा विकृतं तत्र जाति- त्वमादायापि संख्यावाचिशब्दादामो नाम्भावार्थं कृतम् , अस्य 5 व्यञ्जकभूयोऽवयवदर्शनाभावेन तत्त्वाप्रतीतौ कार्यसिध्यर्थ विकृत- न्यायस्य च जागरूकत्वे बहुवचनं चिनापि भूतपूर्वोपचारे सिद्धे वर्णरूपावयवत्वप्रतीत्यर्थं च तस्यावश्यकत्वात् । अयमाशयः- तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेव, तथा च तेन बहुवचननिर्देशेनास्य न्यायस्य 45 यत्राघु तदधिकं वा विकृतं तत्रायं न्यायो न प्रवर्तत इत्युपपादि- क्वचिदौदासीन्यमपीत्यनुमीयत इति ॥ ८ ॥ तत्वेन तादृशस्थले वर्णभिन्नविकृतावयवत्वप्रतीतिरनेन न्यायेन कर्तुं ima न शक्यत इति तदर्थ “स्थानीवा०" [७.४.१०९] इत्यादिसूत्र- *भूतपूर्वकस्तदुपचार!* ॥ ८ ॥ 10 मावश्यकम् । *भूतपूर्वकस्तदुपचारः* इति न्यायश्च यत्रास्य त०-यत्त्वस्य न्यायस्य प्रण्यवधीदित्यत्र णत्वसिद्धिः फल- न्यायस्य "स्थानीवा०" [७. ४. १०९.] इति सूत्रस्य च न मित्युक्तं, तन्न शोभनम् , तत्र “स्थानीवावर्णविधौ” [७. ४. : प्रवृत्तिस्तत्र प्रवर्तत इति सर्वेषां विषयविभागों ज्ञेयः ॥ ७ ॥ १०९. ] इत्यनेन स्थानिवद्भावेनैव गतार्थत्वादेतन्यायानवसरात्। 50 न च स्थानीवेति परिभाषाद्वयमस्यैव न्यायस्य प्रपञ्च इंति न *भूतपूर्वकस्तदुपचार:* ॥ ८॥ तयाऽस्यान्यथासिद्धिरिति वाच्यम्, अग्रेऽस्य विषयस्य विवेचयि- सि०-पूर्व भूतो भूतपूर्वः, स इवेति भूतपूर्वकः, तदुप- प्यमाणत्वात् , एवमत्र ज्ञापकत्वेन : “ने दा०" [ २. ३. चारः तस्य-सम्प्रति विद्यमानस्यभूत पूर्वस्थानेप्र युज्यमानस्य, ६९.] इति सूत्रे वधेरपाठ इति यदुक्तं तदपि न चारु, नहि उपचारः-कार्यार्थ व्यवहारः; अथवा तस्य पूर्व प्रयुक्तस्य, स्थानिन आदेशाश्च सूत्रेषु पठ्यन्ते । किञ्च तत्र वधेरपाठात् कथं 55 उपचारः-भूतपूर्वकः, यथा पूर्व भूतस्तथैव सम्प्रति तदभावे- . न्यायो ज्ञापयितुं शक्यते ? ज्ञापनं तेन विनाऽनुपपन्नेन प्रमाण- ऽपीत्यर्थः; कार्यप्रवृत्तिसमये तत्तन्निमित्तस्यासन्निधानेऽपि तत्त- सिद्धेन वस्तुना तस्याक्षेप एव, यथा दिवा भुञानस्य देवदत्तस्य द्वचनसामर्थ्यात् भूतपूर्वमपि तादृशधर्ममादाय तत् तत् कार्य पीनत्वं रात्रिभोजनेन विनाऽनुपपद्यमानं रात्रिभोजनमाक्षिप- 20 प्रवर्तनीयमिति भावः । अयं च न्यायो यत्र "स्थानीवा० तीति, नहि तथा वधेः पाठाभावानुपपत्तिः केनापि प्रमाणेन [७. ४. १०८.] इत्यादिना. प्रसिद्धातिदेशशास्त्रेण कथमपि सिद्धा, सा च तदां सिद्धयेत यदि क्वचित् प्रण्यवधीदिति प्रयोगः 60 शास्त्रप्रवृत्तिनिमित्तभूतो धर्मो न लभ्यः, तेन च शास्त्रानर्थक्य- शास्त्रकृता कृतः स्यात् , सोऽपि च वधेर्णत्वविधायकसूत्रेऽपाठा- शङ्का, तत्र शास्त्रारम्भसामर्थ्यादेव तथोपचारं करोतीति नात्र दनुपपद्यमानो भूतपूर्वकमुपचारं कल्पयेत् स्वयमेव, न च तत्र ज्ञापकविशेपापेक्षा; तथापि यदि ज्ञापकापेक्षा स्यात् तर्हि | पाठाभावस्य कल्पकतोचिता, पूर्वप्रदर्शितरीत्या च तस्यापि प्रयो- 25 "ऋदुदितः" [१. ४. ७०,] इति पृथग्योग एवास्य न्यायस्य गस्य नानुपपद्यमानत्वं वधेरादेशत्वात् । न च न वधेरादेशत्व- ज्ञापको वोध्यः। तथा हि-तत्र वृत्तौ पृथग्योगो भ्वादिव्युदासार्थ मपि तु प्रकृत्यन्तरमेवेदं प्रत्ययविशेषप्रकृतित्वेन नियम्यते-वधिहिँ 65 इत्युक्तम् , न हि घुटि परे भ्वादिर्धातुः सम्भवति, धातोर्नाम- हिंसार्थकोऽन्यत्रोच्यते स एव तत्र प्रयोक्तव्यो न हन्तिरिति त्वाभावाद् घुटश्च नाम्नो, विधानात् , ततश्च भ्वादेरन्यथैव तात्पर्यादिति वाच्यम् , तर्हि भूतपूर्वन्यायास्याप्यप्रसरापत्तेः, वारणसम्भवे तदर्थः योगविभागस्यानावश्यकत्वम् , तथा च तस्माद् वधेरादेशत्वमेव स्वीकार्य, तथैव च तत्र “इ-कि-श्तिव् 30 सम्प्रति नान्नोऽपि भूतपूर्वस्य भ्वादेरपि नोऽन्तो.मा भूदित्येत- खरूपार्थ' [५. ३. १३२.] इति इरपि सिद्धयति । अथ ..' दर्थकः पृथग्योग एतन्यायसत्त्वमनुमापयति । *नानिष्टार्था स्थानीवेत्यादयोऽस्यैव प्रपञ्च इति चेत् ? तासां परिभाषाणां प्रत्य- 70 शास्त्रप्रवृत्तिः इति न्यायेन यत्रैतन्यायप्रवृत्ताविष्टं कार्य सम्प- | क्षसिद्धतयाऽनुमानिकेनानेन न्यायेन गतार्थत्वाभावात् , न्याया द्यते तत्रैवायं न्यायः प्रवर्तते, यंत्र चैतत्प्रवृत्त्याऽनिष्टसम्भावना | हि. लोकशास्त्रव्यवहारादिभिरनुमीयन्त इत्यानुमानिकाः, स्थानी- तत्र न प्रवर्तत इति न तदर्थमपि ज्ञापकापेक्षा, तेन विज्ञपय्य वेत्यादयश्च शास्त्रकृता, स्वयमेवोक्ता इति. प्रत्यक्षसिद्धाः, नहि 35 इत्यादौ "मारण-तोपण-निशाने ज्ञश्च":[४. २.३०.] इति प्रत्यक्षसिद्धमानुमानिकेन बाधितुं शक्यते । तथा च यत्रानयोः : कृतहस्वस्यः ज्ञपेभूतपूर्वज्ञापिरूपत्वोपचाराभावात्: "लघो- परिभाषयोर्न प्रवृत्तिरस्ति च किमपि तादृशं वचनं येन भूतपूर्व- 75 यपि” [४. ३.. ८६.] इत्यनेन लघूपान्त्यधातुलक्षणो धर्माश्रयणं विना न कार्य सिद्धयति तत्रैवास्य न्यायस्य विषय णेरय् सिद्धः । एवं च न्यायस्वभावादेवानिटेऽर्थे. औदासीन्य- इति स्वीकार्यमिति । पाणिनीयव्याकरणे च परिभाषेन्दुशेखराख्ये सिद्धावपि यदि ज्ञापकापेक्षा स्यात् तर्हि "संख्यानां र्णाम्" न्यायसंग्रहग्रन्थे नागेशोपाध्यायैः. . *साम्प्रतिकाभावे भूतपूर्व- - ·१६ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । गतिः* इति न्यायाकारः सूचितः । “नामि" [.पा० सू० ६. इत्यमरकोशानुसारमोदनं सिद्धमन्न पक्वमन्न] मुच्यते, यदि च 40 ४. ३.] इति सूत्रे भाष्येऽस्य न्यायस्योल्लेखः संमुपलभ्यते, तत्र तत् पक्कं कथं तत् पक्तव्यमिति व्यवह्रियते । तथा च तत्र च केवलमेतदेव दृश्यते-'तत्र वचनाद्भूतपूर्वगतिर्विज्ञास्यते' इति, भाविनि स्वरूपे भूतवदुपचारेणौदनशब्दप्रयोगः, तयैव भाविनि तावता च भूतपूर्वगतिरित्येतावदेव न्यायविधेयम्, साम्प्रतिका- पदेऽपि पदत्वव्यवहारः, एवं च नात्र ज्ञापकापेक्षा । अयं च 5 भाव इति तु स्वरूपकथनम् , साम्प्रतिकाभावे सत्येव तद्गतेरा- भाविधर्मोपचारो लक्ष्यानुरोधादेवेति नानिष्टेऽर्थे भवति, श्रयणस्यावसरात् । तत्रास्य न्यायस्य उल्लेखप्रसङ्गश्चायमासीत् *नानिष्टार्थी शास्त्रप्रवृत्तिः इति न्यायाच्च, तथा च 'अपाठीद्' 45 "नामि" [पा० सू० ६. ४. ३.] इति हि स्वरान्तानां नाम्नां इत्यादौ अटि भाविनि सति स्वरादित्वसंभावनायामपि पूर्व पष्टी बहुवचने दीर्घविधायकं सूत्रम् , यथा स्वमते “दीर्घोना- स्वरादित्वोपचाराभावेन “व्यञ्जनादेर्योपान्त्यस्यातः” [४. म्यतिसृचतसृषः" [१. ४. ४८.] इति सूत्रम् । तत्रेदं शङ्कितं 10 पूर्वपक्षिणा-'आमि इत्येवोच्यताम् , दीर्घ कृतेऽपि भूतपूर्वगत्या ३. ४७.] इति वृद्धिः सिद्धा। तथा चानिष्टे विषयेऽप्रवृत्ति- रपि स्वत एव सिद्धेति न तदर्थमपि ज्ञापकापेक्षेति ॥ ९ ॥ "ह्रस्वापश्च” [१. ४. ३२.] इति नुट् [ स्वमते नामादेशः].. भविष्यति' इति, तत्र च बहु विचार्य अन्ते उत्तरसूत्रे "नोप *भाविनि भूतवदुपचार * ॥ ९॥ 50 धायाः [पा० सू०.६. ४. ७.] इत्यत्रानुवृत्त्यर्थमावश्यकः सन- त०- अय न्यायः संज्ञाविषय एव प्रवर्तते, लोकव्यवहार- कारपाठः स्पष्टप्रतिपत्तये इहैव कृत इति समाहितम् । अनेन हि मूलकतया लोके संज्ञांविषय एव तथा व्यवहरणात् , 15 सूत्रेण नकारान्तस्य शब्दस्योपान्त्यस्य नामिदी? विधीयते, स ध्यते चैतदने। तथा च संज्ञाविषयकमेवोदाहरण-रवणं तक्षण- आमि चेत् विधास्यते तर्हि 'चर्मणाम्' इत्यादावपि भविष्यतीति मिति । अत्र ज्ञापकापेक्षा नेत्युक्तं वृत्तौ, तेन कैश्चिदत्र यज्ज्ञा- तत्र मा भूदित्येतदर्थं नामि दीर्घविधानमावश्यकमिति । तथा च पकमुपन्यस्तं तदनावश्यकम् । किञ्च न तज्ज्ञापकं भवितुमर्हति, 55 तत्रयं भाष्यस्थं संग्राहकं वार्तिकम्-“नामि दीर्घ आमि चेत् तथा हि-तेषां ग्रन्थः-निवेदकन्त्वस्य "रघुवर्णात्०" [२ ३. स्यात् कृते दीर्घ न नुड् भवेत् वचनाद् यत्र तन्नास्ति, नोपधा-६३. ] इत्यनेन पदे एव णत्वविधानम् , तथा हि-णत्वं तावन्नृ- 20 याश्च चर्मणाम् ॥ इति । अनेन च स्थानीवेति परिभाषातोऽस्य | णामित्यादिपदेष्विव रवणादिनामम्वपि दृश्यते, "रघुवर्णात्" न्यायस्य विविक्तविषयत्वमपि सूचितं भवति । नहि देवशब्दस्य [२ ३. ६३.] इति सूत्रेण च पदे एव विहितम् , ततो ज्ञायते आमि दीर्घ कृते 'देवा-आम्' इति स्थिते स्थानिवद्भावेन तत्र नाम्नां णत्वे कर्तव्ये 'एष न्यायोऽस्तीति धिया सूत्रे पदे इत्यु- 60 हखान्तत्वं संभवति, अत्र देवशब्दस्य स्थानित्वाभावात् , देव. क्तम्, इति । अत्रेदमुच्यते-'पदे' इति हि निमित्त-निमित्तिनो- शब्दाकारस्य स्थानित्वेऽपि तस्येह नामकार्यित्वाभावात् , तथा च भिन्नपदस्थत्वव्यावृत्तये समुपादीयते, न च तत्प्रयोजनं 'पद- 25 नात्र स्थानिवद्भावविषय इति न्यायस्यास्यावश्यकता भवतीति॥८॥ इत्यस्याभावे सम्पद्यते इति तदर्थ सार्थकं तत् कथमिदं ज्ञापयितुं प्रभवेत् , ज्ञापनं हि तेन विनाऽनुपद्यमानेन वस्तुना भवतीति *भाविनि भूतवदुपचार:* ॥ ९॥ प्रागपि प्रतिपादितम् । तथा च निमित्त-निमित्तिनोमिन्नपदस्थत्व- 65 सि०-भाविनि आगामिनि-अग्रेऽवश्यं सम्पद्यमाने व्यावर्त्तकमिदं न रवणादिषु णत्व प्रवृत्ती वाधकं स्यात् , पदत्व- धर्मे, भूतवत् सम्पन्नवत् , उपचारः व्यवहारः, स च कार्य- वत्येव प्रवृत्तिरित्यंशे तात्पर्याभावात् , भवतिः चात्र पदसंज्ञायां निमित्तक एवेति भाविधर्मादिनिमित्तकमपि कार्य कचिल्लक्ष्या- सत्यामपि . णत्वप्रवृत्तिस्वीकारे वाधकाभावः । कृत्प्रत्ययोत्पत्ति- 30 नुरोधाद् वचनसामर्थ्याच कार्यमित्यर्थः, यथा नृणामित्यादौ मात्रेण तस्य नामत्वे सति स्यादौ सति च पश्चात् कार्यान्तरकरणे . पदे "रपृवर्णान्नोण एकपदेऽनन्त्यस्य०" [२. ३..६३.] दोषाभावादिति नात्र तस्य न्यायस्याश्रयणीयता । लौकिकव्यव- 70 इत्यादिना णत्वं क्रियते, तथा रवणं तक्षणमित्यादौ स्याद्युत्पत्तेः । हारेण सिद्धे च तस्मिन् नामत्वादितः पूर्वमपि णत्वप्राप्तिरित्यन्य- पूर्व पदत्वाभावेऽपि भाविपदत्वमाश्रित्य णत्वं क्रियत एव । पूर्व देतत् । तथा चेदं ज्ञापकत्वकथनं चिन्त्यमेव । पाणिनीयादितन्त्रे च न्यायवदस्यापि साम्प्रतिकाभावे एव प्रवृत्तिः, तथा च यत्र यो नेदृशो न्यायोऽवलम्बितः, न चायं न्यायः परिभाषेन्दुशेखरा- 35 धर्मः सम्प्रति नास्ति कार्यानुरोधात् सूत्रादिसार्थक्याय च | ख्यन्यायसंग्रहे सङ्गृहीतः । यद्यपि भाष्यकृता कचिद्भाविन्याः तस्याश्रयणमावश्यकं तत्र भाविनोऽपि धर्मस्याश्रयणम् । अय- संज्ञायाः समाश्रयणं भवतीति प्रतिपादितम्-'इग्यणः सम्प्रसार-75 मपि न्यायो लोकसिद्ध एव, दृश्यते हि लोके. 'मोदनं पचति णम्" [पा० सू० १. १. ४५.] इति सूत्रे भाष्ये, तथापि न देवदत्तः' इत्यादिप्रयोगे भाविनो धर्मस्य भूतवदुपचारः, तत् तादृशन्यायवचनकल्पनापरं किन्तु लोकंसिद्धविषयकथनमा- तथाहि-"भिस्सा स्त्री भक्तमन्धोऽन्नमोदनोऽस्त्री स दीदिविः' त्रम्, तथा हि-तत्र भाष्येऽनेन सूत्रेण. वाक्यस्य संज्ञा क्रियते ?

·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो. न्यायसमुच्चयः । १७ , . उत वर्णस्येति प्रश्ने वर्णस्य संज्ञेति सिद्धान्तपक्षे दूषणवार्तिकमिद श्लो० ५.] इत्यादौ संख्याशब्दस्य बुद्धिवाचकत्वस्य दृष्टत्वात् । 40 मुक्तम्-'वर्णसंज्ञा चेन्निर्वृत्तिः इति, व्याख्यातं चेत्थम्-"वर्णसंज्ञा- बुद्धिकर्तृत्वप्रतिपादकत्वेनैव च 'सांख्य'शास्त्रस्य तच्छन्देन चेन्निवृत्तिर्न सिद्धयति व्यङः “सम्प्रसारणम्” [पा० सू० ६.१. व्यपदेशः। समानां साम्यवताम् , साम्यं च संख्यया । तथा १३.] इति स एव तावदिह दुर्लभो यस्य संज्ञा क्रियते । अथापि | च समसंख्यावतामुद्देशिनाम् , अनुदेशः पश्चाद्भववाक्यार्थ- 5 कथंचिलभ्येत, केनासौ यणः स्थाने स्यात्, अनेन ह्यसौ व्यवस्था- कालिकः सम्बन्धः, यथासंख्यं संख्या-बोधक्रममनतिक्रम्य प्यते, तदितरेतराश्रयं भवति, इतरेतराश्रयाणि कार्याणि च न भवतीति न्यायार्थः । संख्या-गणनमिति वा, तथा च यथा- 45 प्रकल्पन्ते” इति, अयमाशयः-'यणः इक् भवति' (यवराणां वृत् गणनं वाक्यार्थबोधकालिका सम्बन्धो भवतीति वाऽर्थः। संख्या- भवति ) इति वाक्यं न 'सम्प्रसारण'संज्ञ, किन्तु तत्तत्स्थाने विधी- शब्दस्यैकत्वादौ रूढस्य तु नेह ग्रहणं तथा सति वाक्यार्थानु- यमाना इकारोकार-ऋकारा एव 'सम्प्रसारण संज्ञा भवन्ति' | पपत्तेः । अत्रोदेशिनोऽनुदेशिनश्च उच्चार्यमाणा उच्चार्यमाण- 10 इत्यर्थस्य समाश्रयणे. "प्यङः सम्प्रसारणं पुत्रपत्योस्तत्पुरुषे” | प्रतिपाद्याश्च गृह्यन्ते । उद्देश्यनुदेशिशब्दौ पूर्वोच्चार्यमाण-पश्चा- [पा० सू० ६.१. १३.] इत्यादिविधिसूत्रैः सम्प्रसारणसिद्धिर्न दुच्चार्यमाणपरौ न तूद्देश्यविधेयपरौ, तथा सति अनूद्यमानानां 50 स्यात्, यणः स्थाने विधीयमानत्वे सति तस्य सम्प्रसारणसंज्ञा | यथासंख्यमन्वयो न स्यात् । यथा “कर्तुर्जीव-पुरुपान्नश-वहः” स्यात् , संज्ञायां च सत्यां विधानं स्यादिति परस्पराश्रयत्वात् , [५. ४. ६९.] इति सूत्रे जीव-पुरुषयोर्नश्यहोश्चानूद्यमान- परस्पराश्रयं च कार्य न सम्पद्यत इति कार्यशब्दवादे सम्प्रसा- | योरेव यथासंख्यं भवति, न तु विधीयमानेन तस्यैकत्वेन, यथा- 15 रणविधानमसम्भवि स्यादिति। ततः परमनेकानि समाधानि दत्त्वा संख्यान्वयासंभवात् । एतदुदाहरणं तु-"डे-डस्योर्या-ऽऽतौ" दूषयित्वा चान्ते इत्थमुक्तम्-“एवं तर्हि भाविनीयं संज्ञा विज्ञा- [१. ४. ६.] इत्यादि, अत्र हि पूर्व द्वन्द्वसाधुत्वाय 'डे-डस्' 55 स्यते, तद्यथा-कश्चित् कंचित्तन्तुवायमाह-अस्य सूत्रस्य शाटकं | समुदायस्य 'यात्'समुदायेन सहान्वयवोधविवक्षा भवति, वय' इति, स पश्यति-'यदि शाटकः, न वातव्यः, अथ वातव्यो पश्चालक्ष्यसंस्कारकवाक्यार्थबोधकाले डेर्यकारेण डसेराता च न शाटकः, शाटको वातव्यश्चेति विप्रतिपिद्धम् , भाविनी खल्वस्य सम्बन्ध एतन्यायकृतः, अन्यथा इतरेतरयोगनिर्दिष्टतया प्रत्ये- 20 संज्ञाऽभिप्रेता। स मन्ये वातव्यो यस्मिन्नुते 'शाकट' इत्येतद् भव- कमादेशद्वयापत्तिः । समानामिति किम् ? "नमस्-पुरसो तीति । एवमिहापि स यणः स्थाने भवति यस्याभिनिर्वृत्तस्य 'संप्र- | गतेः क-ख-प-फि रः सः" [२. ३. १.] अन नमस्-पुरसोः 60. सारणमित्येषा संज्ञा भविष्यतीति अयमाशयः-नित्यशब्दवादे तु | क-खाद्यैः सह समानवचननिर्देशेऽपि वस्तुनः समसंख्यत्वा- यत्र यणः स्थाने इक् प्रयुक्तो दृश्यते तत्र 'सम्प्रसारण'शब्देन व्यव- | भावेन समत्वाभावान्न यथासंख्यम् , संख्या चेह वचनरूपा हारः कार्य इत्याश्रयणे नान्योन्याश्रयः । कार्यशब्दवादेऽपि सूत्र- गणनारूपा च गृह्यते, इत्युभयथा साम्य एव समत्वव्यवहारा- 25 शाटकन्यायेन भाविनी संज्ञामाश्रित्य व्यवहारः कार्यः, यथा- दिह वचनेन साम्येऽपि गणनया साम्याभावात् ; एवं "तौ मु-मो 'अस्य सूत्रस्य शाटकं वय' इति तन्तुवायं प्रति कथिते वाक्ये व्यञ्जने स्वौ" [१. ३. १५.] मु-मयोरनुस्वारा-नुनासिक- 65 यस्मिन्नुते सति 'शाटक' इत्येषा संज्ञा भवतीति विज्ञायते, तथा- | त्वाभ्यां संख्यासाम्येऽपि वचनसाम्याभावान्न यथासंख्यं किन्तु ऽत्रापि यस्य यणः स्थाने विधीयमानस्य संप्रसारणसंज्ञा भवि- पर्यायेण द्वयोरेव सर्वत्र विधानम् । ज्ञापकं त्वस्य “च-ट-ते घ्यति स विधेय इत्येवं विधिप्रदेशेषु भाविसंज्ञायाः समाश्रयण- सद्वितीये" [१. ३. ७.] इति गुरुसूत्रकरणम्, अन्यथा 30 मिति । अनेन च भाष्यसन्दर्भण संज्ञानिमित्त के कार्ये क्वचिद्भा- | "च-छ-ट-ठ-त-थे" इति लघुभूतमेव सूत्रं कुर्यात् , तदकृत्वा विनी संज्ञामादायापि व्यवहारो भवति लोकवदिति विज्ञायते। गुरुसूत्रकरणं ज्ञापयति-यदिह विधेयानां श-प-सानां नित्वेन 10 तथा च भाविनि भूतवदुपचार इति न्यायोऽपि संज्ञाविषय एव | पद्भिः सह यथासंख्यमन्वयो न स्यादिति त्रय एव सूत्रे प्रयोक्तव्यो नान्यत्रेति ‘अपाठीत्' इत्यादौ व्यञ्जनादित्वं खरादित्वं निर्दिष्टाः, ते च त्रयो यथायथं स्वकीयेन द्वितीयेन सह पर्या- वा न संज्ञेति न तद्विषयेऽस्य प्रवृत्तिसंभावनेति नानित्यत्वकल्प- | येण स्वोद्देश्यकमादेशमनुभवन्ति, तथा चैतन्यायस्य सत्ताऽनेन 35 नाऽवश्यकीति विज्ञेयमिति ॥ ९ ॥ गुरुसूत्रकरणेनानुभूयते । लक्ष्यानुसारं च क्वचिद् वचनसाम्या- भावेऽपि गणनामात्रसाम्येन न्यायोऽयं प्रवर्तते, यथा-"भुज-75 *यथासंख्यमनुदेशः समानाम् ॥ १० ॥ पत्यादिभ्यः कर्मा-ऽपादाने" [५. ३. १२८.] इत्यत्र, अत्र सिक-सम्यक् ख्यान-संख्या, बुद्धिः, ज्ञानमित्यर्थः; न च हि वचनवैषम्येऽपि गणनासाम्येन भुजादिभ्यः कर्मणि पत्या: संख्याशब्दस्य बुद्धौ न प्रयोग इति वाच्यम्, “यत् सांख्यैः दिभ्योऽपादाने इति यथासंख्यमन्त्रयो भवति । क्वचिच्चोभय- प्राप्यते स्थानं तद् योगैरपि गम्यते [भगवद्गीता अ० ५, | सत्त्वेऽपि नास्य प्रवृत्तिः, यथा “पूर्वा-ऽवरा-ऽधरेभ्योऽसस्तास्तौ ३ न्यायसमु० ·१८ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । 50 - पुरवधश्चैपाम् [७. २. ११५.] इत्यत्र, अत्र हि "दिक्- मित्रादिपदानामर्था जयेत्यादिपदाथैः सम्बध्यन्ते तथा शास्त्रेऽपि 40 शब्दाद् दिग्-देश-कालेपु प्रथमा-पञ्चमी-सप्तम्याः" [७. २. | स्थानाख्यलौकिकप्रमाणादेव ऋमिकान्वये सिद्धेऽयं न्यायो नाव- ११३.] इति सूत्रादनुवर्तमानैर्दिग-देश-कालैः सह गणन- श्यकः, तथापि “ढेङस्योर्याऽऽतौ' [१. ४:६.] इत्यादिसूत्रेषु वचनसाम्येऽपि पूर्वा-ऽवरा-ऽधराणां न यथासंख्यमिति ॥१०॥ समासनिर्देशे : साहित्ये द्वन्द्वविधानादुभयोः सहैवैकत्रान्वयः स्यादित्यप्राप्तऋमिकान्वयविधानार्थमस्य : न्यायस्यावश्यकत्वमिति 5* यथासंख्यमतुदेशः समानाम् ॥१०॥ ज्ञेयम् ; किञ्च “इवर्णादेरखे स्वरे यवरलम्" [ १. २. २१.] 45 त०-अनुपूर्वकदिश्चातोः पश्चाद्भवनमर्थः, उत्पूर्वदिश्- इत्यादौ यत्रोद्देशिनां न साक्षादुच्चारण : किन्तु शब्दान्तरैराख्यानं धातोः सिद्धज्ञानमर्थः, एवं प्रतिनिपूर्वकदिश्धातोरपूर्वज्ञानमर्थः, तत्र सूत्रे स्थानस्याश्रुतत्वात् स्थानाख्यप्रमाणस्याप्रवृत्तावप्राप्त- ततश्च करणे घनि-अनुदेशोद्देशप्रतिनिर्देशशब्दानां सिद्धिः । तथा क्रमान्वयबोधार्थ चास्य न्यायस्यावश्यकत्वम् । अयं च न्यायो च न्याये अनुदेशपदेनोपस्थितिः पश्चाद्भत्रवाक्यार्थवोधविषयीभू- धर्मसाम्य एव प्रवर्तते न व्यक्तिसाम्ये, व्यक्तीनामानन्त्येन : 10 ताकासाभास्यसम्बन्ध उच्यते। समानामिति चावर्त्तते, एकत्रानु- तत्साम्यस्य दुरुपपादत्वात् ॥ योगित्वमपरत्र प्रतियोगित्वं च षष्ठ्यर्थः । समानासित्यस्य तुल्य पाणिनीयतन्त्रे सूत्ररूपेणायं न्यायः पठितः, तच्च सूत्रमष्टा- संख्यावतामित्यर्थः । यथासंख्यमित्यस्य संख्याकर्मकातिक्रमण- ध्याय्याः प्रथमाध्यायस्य तृतीये पादे दशमम् , तत्रापि महाभाष्ये कर्तृत्वाभाववानित्यर्थः । तथा च तुल्यसंख्याप्रतियोगिकस्तुल्यसं- लौकिकस्थानप्रमाणेनास्य गतार्थत्वमाशङ्कय संज्ञया समासेन च ख्यानुयोगिकश्चाकासाभास्यसम्बन्धः संख्याकर्मकातिक्रमणकर्तृ- । यत्रोच्यते तदर्थमिदमिति समाहितम् , तथा हि-"किमर्थं पुनरिद- : 15 त्वाभाववान् भवतीति वाक्यार्थः । अत्र पक्षे संख्या क्रमः, क्रमश्चा- मुच्यते" इत्याक्षेपभाष्यम् , तस्याशयः-सूत्रं विनापि लोकसिद्ध-55 पेक्षाबुद्धिविशेषविषयता, आकाङ्क्षाभास्यसम्बन्धे सङ्ख्याकर्मकाति- स्थानाख्यप्रमाणेनैव "शत्रु मित्रं विपत्तिं च जय रञ्जय भञ्जय" क्रमणकर्तृत्वं च स्वप्रतियोगिवृत्त्यपेक्षावुद्धिविशेषविषयताविजाती- इतिवत् सिद्धिरस्तीति नावश्यकता सूत्रस्येति, तत्र समाधानवार्ति- यापेक्षावुद्धिविषयतावदनुयोगिकत्वम् ,तदभावश्च स्वप्रतियोगिवृत्त्य- कम्- “संज्ञासमासनिर्देशात् सर्वप्रसङ्गोऽनुदेशस्य, तत्र यथासंख्य- पेक्षावुद्धिविशेषविषयतासजातीयापेक्षावुद्धिविशेषविषयतावदनुयो- वचनं नियमार्थम्" इति, तद्भाष्यम्- "संज्ञया समासैश्च निर्देशाः 20 गिकत्वम् , साजात्यं च स्वनिरूपकापेक्षावुद्धिनिष्ठजनकतानिरूपि- क्रियन्ते, संज्ञया तावत्-परस्मैपदानां णलतुमुस्थलतुसणल्वमाः 60 तजन्यतावच्छेदकसंख्यात्वव्याप्यजात्यवच्छिन्नजन्यतानिरूपितज- इति, [पा० सू० ३. ४. ८२. ] समासैः "तूदीशलातुरवर्मती- नकतावच्छेदकत्वम् , स्ववृत्ति-स्वनिरूपकापेक्षावुद्धीयैकत्वनिष्ठप्रका- कूचवाराड्-ठक्-छण-ढञ्-यकः” [पा० सू० . ४. ३. ९४:] रतानिरूपितैकत्वविशिष्टत्वावच्छिन्नधर्मितात्व-खवृत्ति-खनिरूप- इति, समाससंज्ञानिर्देशादेतस्मात् कारणांत् सर्वप्रसङ्गः, सर्वस्यो- कापेक्षावुद्धीयकत्वनिष्टप्रकारतानिरूपितैकत्वावच्छिन्नधर्मितात्वैत- देशस्य सर्वोऽनुदेशः प्राप्नोति, इष्यते च यथासंख्यं स्यादिति, 25 दन्यतरवत्त्वम्-एतदुभयधर्माभ्याम् , यथा “कर्तुजींवपुरुषान्नश्- | तच्चान्तरेण यत्नं न सिद्धयतीति तत्र यथासंख्यवचन: नियमा-65 वहः" [५. ४. ६९. ] इत्यादौ तुल्यसंख्यावत्-जीवपुरुषप्रतियो- | र्थम् , एवमर्थमिदमुच्यते” इति कैयटेनेत्थं प्रदीपितम्-"परस्मै- गिकः, तुल्यसंख्यावत् नश्वहानुयोगिकश्च य आकांसाभास्याव्य- | पदानां णलतुस्” [पा० सू० ३.४. ८२.] इत्यत्र संज्ञया सर्वे वहितोत्तरत्वादिः सम्वन्धः,तत्र स्वप्रतियोगिजीववृत्त्यपेक्षाबुद्धिविशे- युगपत् प्रत्याय्यन्ते इति नास्ति पाठक्रमाद् व्यवस्था, लोकेऽप्यजा- पविपयतासजातीयापेक्षावुद्धिविशेषविषयतावन्नशनुयोगिकत्वम् , विधनौ देवदत्त-यज्ञदत्तौ इति समासनिर्देशे नास्ति क्रमनियमः, 50 एवं स्वप्रतियोगिपुरुषवृत्ति-अपेक्षावुद्धिविशेषविषयतासजातीयापे- द्वन्द्वेऽनेकावयवात्मकः समुदायः एकेनैव शब्देन प्रत्याय्यते इति 70 क्षाबुद्धिविशेषविषयतावद्वहनुयोगिकत्वमिति संख्याकर्मकातिक्रमण- | कुतः क्रमनियमः स्यात् ?” इति । “यद्यपि. संज्ञा प्रत्येकं पर्या- कर्तृत्वाभावः । संख्याकर्मकातिक्रमणकर्तृत्वं च खप्रतियोगिजीव- तेति न संज्ञाकृतं युगपत् प्रत्यायनं, किन्त्वेकशेषप्रमाणवललभ्यं वृत्त्यपेक्षावुद्धिविशेषविषयताविजातीयापेक्षाबुद्धिविशेषविषयताव- तत् 'ब्राह्मणानामर्घपाद्याचमनीयानीतिवत् , तत्रं ब्राह्मणत्रित्वे- दनुयोगिकत्वम् , ननिष्टापेक्षावुद्धिविशेषविषयताया जीवनिष्ठा- ऽपि नार्यादीनां क्रमनियमः, तथापि संज्ञाया नवकसाधारण्य- पेक्षाबुद्धिविशेषविषयतासजातीयत्वात् बहुनिष्टापेक्षावुद्धिविशेष- मेव तत्र मूलमिति संज्ञानिर्देशादित्युक्तम्” इति च नागेशेन विवृ-75 विपयतायाश्च जीवनिष्ठापेक्षाबुद्धिविशेषविषयताविजातीयत्वाच्च तम् । तत्र चैतावत् सारम्-संज्ञया विधीयमानेषु कार्येषु सर्वेषां साजात्यलक्षणसमन्वयश्चान्यत्रप्रदर्शितरीत्योहनीय इति नेह प्रत- संज्ञिनां युगपदेवोपस्थितौ तैः सह क्रमान्वयः स्थानाख्यप्रमाणे. न्यते । यद्यपि स्थानिताख्यलौकिकप्रमाणेन यथा “शत्रु मित्रं नासिद्ध इति तदर्थ, समासस्थले च समासावयवानां समुदायो- विपत्तिं च जय रजय भञ्जय" इत्यादौ स्थानानुसारं क्रमेण शत्रु- पसर्जनतया समुदायस्यैव पदान्तरार्थेनान्वयात् तत्राऽपि स्थाना- 35 ·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १९. । " :: ख्यप्रमाणस्य न प्रसर इति तत्र यथासंख्यमन्वयनियमार्थमिदं | प्रदर्शनवार्तिकम्- "अर्थतश्चेल्लुलुटोर्नन्धरीहणसिन्धुतक्षशिलादिषु सूत्रमिति ॥ दोषः” इति, तद्भाष्यम्-"अर्थतश्चेल्लुलुटोर्नन्धरीहणसिन्धुतक्ष- अर्थ 'समानाम्' इत्यस्य साम्यवतामित्यर्थः, तत्र साम्यं शिलादिषु दोषो भवति, “स्यतासी लुलुटोः” [पा० सू० ३. शब्दतो ग्राह्यमर्थतो वेति निर्णयाय-"किं पुनः शब्दतः साम्ये १. ३३.] स्यतासी द्वौ, ललुटोरित्यस्य त्रयोऽर्थाः, वैषम्यात् 5 संख्यातातुदेशो भवत्याहोखिदर्थतः” इत्येवं विचाराधिकरणमा- संख्यातानुदेशो न प्राप्नोति । 'नन्दिग्रहिपचादिभ्यो ल्युणिन्यचः" 45 रब्धम् , तदाशयश्च कैयटेनेत्थं प्रकटितः-“यद्यप्यर्थे शब्दस्य गुण- [पा० सू० ३. १. १३४.] इति नन्यादयो वहवः, ल्युणिन्यच- भावादर्थत एव साम्यं न्याय्यं तथापि शब्दधर्मेणाप्यर्थस्य व्यप- स्त्रयः, वैषम्यात् संख्यातानुदेशो न प्राप्नोति । "अरीहणादयः" देशो दृश्यते, यथा-भ्रमरशब्दस्य द्विरेफत्वात् द्विरेफी भ्रमर इति, पा० सू० ४. २. ८० ] पठिताः बहवः, वुजादयः सप्तदश, तथा द्वयक्षरं मांस, द्वयक्षरमस्थि, तस्माच्छन्दतोऽपि साम्यम- | वैषम्यात् संख्यातानुदेशो न प्राप्नोति । “सिन्धुतक्षशिलादिभ्यो- 10 त्राशङ्कितम्”, तस्यायमाशयः यद्यप्यर्थप्रत्यायनार्थमेव शब्दः ऽणी” [पा० सू० ४. ३. ९३. ] सिन्धुतक्षशिलादयो बहवः, 50 - प्रयुज्यत इति शब्दस्य गुणत्वमर्थस्य प्राधान्यमित्यर्थत एव साम्यं अणौ द्वौ, वैषम्यात् संख्यातांनुदेशो न प्राप्नोति" इति। अस्या- ग्राह्यमिति नास्ति संदेह इति न विचारारम्भावश्यकता, तथापि | यमाशयः-गृह्यमाण . [ उंचार्यमाण ] शब्दार्थभूतानां संख्यया वाच्यवाचकयोरभेदोपचारात् शब्दधर्मेणाप्यर्थस्य व्यवहारो लोके | साम्यं विवक्षितमित्यर्थो विज्ञायते चेत् तदा यत्र गणेन निर्देशः भ्रमरादिपदार्थ द्विरेफ्वत्त्वादिव्यवहारविधया क्रियत एवेति शब्द- क्रियते तत्र तदर्थभूता वहवो भवन्ति, प्रत्ययाश्च न तावन्त इति 15 स्यापि तत्र प्राधान्यदर्शनादस्ति शङ्का [ ५. ३. १.] इति, | संख्यातानुदेशों न प्राप्नोति, यथा. “भौरिक्याथैपुकार्यादेविध-55 शब्दतः साम्यविवक्षापक्षे चायमर्थः-शव्दतः संख्यया समानां भक्तम्" [६. २. ६८.] भौरिक्यादयो बहवः; इषुकार्यादयश्च योऽनुदेशः पश्चाद्भव उच्चार्यमाणेन सम्बन्धः स यथासंख्यमिति, बहवः, प्रत्ययौ द्वाविति संख्यातानुदेशो न प्राप्नोतीत्युभयोः पक्ष- तथा च संज्ञया निर्दिष्टानां प्रतिनिर्दिष्टेन सह न शब्दतः साम्य | योर्दोष इति, इत्थमुभयोः पक्षयोर्दोषान् प्रदर्य शब्दतः साम्यं भवति, संज्ञाया एकरूपत्वात् तेषां चानेकत्वादिति तत्र दोषः स्वीकृत्य तस्मिन् पक्षे प्रसक्तान् दोषान् “स्थानेऽन्तरतमः" [पा० 20 स्यादित्याह-उभयोः पक्षयोर्दोष-गुणो विवेचयन् भाष्यकृत् । तथा | सू० १. १. ५०.] इति सूत्रेण ["आसन्नः". ७. ४. १२०. 60 ‘च शब्दसाम्यपक्षदूषणवार्तिकम्-“संख्यासाम्य शब्दतश्चेण्णला- | इति परिभाषासूत्रेणेत्यर्थः ] परिजहार । ततश्च यत्र यथासंख्यम- दयः परस्मैपदानां, डारौरसः प्रथमस्यायवायाव एच इत्यनिर्देशः" | निष्टं तत्र · कुत्रचिदुपायान्तरमपि च प्रक्रियानुसारं प्रदर्य इति [तद्भाष्यम् ,] अगमको निर्देशोऽनिर्देशः, : “परस्मैपदानां | स्वरितत्वप्रतिज्ञया "खरितेनाधिकारः" [पा० सू० १. ३. णलतुसुस्थलतुसणल्वमाः" [पा० सू० ३.४.८२] इति णलादयो | ११.] इत्यग्रिमसूत्रस्थस्वरितेनेति पदमनुवर्ल नवासमानयोग- 25 वहवः, 'परस्मैपदाना'मित्येकः शब्दः, वैषम्यात् संख्यातानुदेशो | वचनादिति वार्तिकेन च समाहितम् , एकस्मिन् योगे उच्चारिता- 65 न प्राप्नोति । डारौरसः प्रथमस्य, "लुटः प्रथमस्य डारौरसः" | नामेव यथासंख्यं भवति, न त्वन्यत्रोच्चारितानामित्यर्थत्वेन तस्य [पा० सू० २.४.८५.] डारौरसो वहवः प्रथमस्येत्येकः शब्दः, | वार्तिकस्य सर्वदोषाः परिहृताः । तस्यायमाशयः-अनुदेश उच्चा- वैपम्यात् संख्यातानुदेशो न प्राप्नोति । “एचोऽय वायावः" [पा० / रणम् , योगान्तरे तु शब्दस्योच्चारणेऽपि अत्र तस्यानुमानमेवेति सू०.६.१.७८.] अयवायावो वहवः, एच इत्येकः शब्दः, वैषम्यात् नानुदेशप्राप्तिरिति न्यायसिद्धैवतत्रास्य न्यायस्याप्रवृत्तिरिति; स्वमते 30 संख्यातानुदेशो न प्राप्नोतीति । अयमाशयः-परस्मैपदशब्देन | चानिष्टस्थलेऽप्रवृत्तयेऽस्यानित्यत्वमेवाश्रीयते, तदपि समानयोग-70 परोक्षास्थानिका नव त्यादय आदेशा उपस्थाप्यन्ते इति तेषां | पठितानामेव यथासंख्यमिति खीकारेणैव सिद्धम् ,तथाहि-'दिग्देश- नवानां णलादिभिर्नवभिः सह. साम्यमर्थत एवास्ति, न तु कालेपु' इति हि पदं “पूर्वापराधरेभ्योऽसस्तातौ पुरवधश्चैषाम्" शब्दतः, इति शब्दतः साम्यस्य ग्रहणे संख्यातानुदेशो न [७. २. ११५.] इति सूत्रे न पठितमपि तु “दिक्शव्दाद् प्राप्नोति । एवम्-लुटः [श्वस्तन्याः ] प्रथमपुरुषस्य स्थाने विधी- | दिग्देशकालेषु प्रथमा-पञ्चमी-सप्तम्याः" [ ७. २. ११३.] इति 35 यमानाः डारौरसः [ता-तारौ-तारसः ] बहवः, प्रथमस्येत्येकः सूत्रादेवानुवृत्तमिति तेन सह न यथासंख्यं भविष्यतीति॥१०॥ 15 शब्द इति संख्यातानुदेशो न प्राप्नोति । एवम्-एचोऽयवायावः पा० सू० ६. १. ७८.] इति सूत्रे अयवायावश्चत्वारः, एच *विवक्षातः कारकाणि* ॥११॥ इत्येक पदमिति शब्दतः साम्याभावात् संख्यातानुदेशो न प्राप्नो सि०-'विवक्षातः' इत्यत्र तसूप्रत्ययस्थानिन्याः पञ्चम्याः तीति शब्दतः साम्याश्रयणं न युक्तमिति । अथास्त्वर्थतः साम्य- प्रयोज्यत्वमर्थः कारकत्वं च क्रियायां जनकत्वेनान्वयित्वम् , 40 मिति चेत् ? अत्रापि पक्षे दूषणसद्भावात् , तथाहि-तत्र दूषण- | तद्वन्ति च यद्यपि पदानि न भवन्ति,पदानां शब्दरूपत्वेन क्रिया- ·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । 40 हता" जनकत्वासंभवात् , तथापि स्वार्थद्वारा क्रियाजनकत्वं तेषामिति * विवक्षातः कारकाणि ॥ ११ ॥ * पदमपि कारकं निगद्यते । वस्तुतस्तु इह शास्त्रे स्यादिविभक्ति- त०-नाय न्यायः पाणिनीये तत्रे न्यायत्वेन सङ्गृहीतः, किन्तु समुदाय एव कारकत्वव्यवहारो दृश्यते तासां कारकत्वनिमित्तक- भाष्यकारादिव्यवहारवलादयमर्थः स्वतः सिद्ध एवेति प्रतीयते, त्वात् , तथाःच तानि कारकाणि कारकविभक्तयः, विवक्षाः क्रियते च तदनुकूलो व्यवहारः सर्वत्र, भाष्यकृता च “कारके" 5 प्रयोज्यानि, इत्यर्थः, विवक्षा च वक्तुरिच्छा । तथा च वक्ता [पा० सू० १. ४. २३.] इति सूत्रं व्याचक्षाणेन कारकाणां यत्राकारकेऽपि कारकत्वं विवक्षति तदकारकमपि कारकं भवति, विवक्षाधीनत्वमिति सूचितम् । पाणिनीयतन्त्रे हि अपादानादीनां 45 कारकान्तरमपि कारकान्तरतां गच्छति, कारकत्वं न वा लभते तत्तत्संज्ञाभिः सह कारकसंज्ञापि विधीयत. इत्याश्रीयते, तथा च इति न्यायार्थः पर्यवस्यति । कारकविशेषाणां लक्षणानि निय- सर्वत्रापादानादिविधायकसूत्रेष्वस्य सूत्रस्य "कारके” इत्यस्याधि- तानि, तानि च न परस्परं व्यभिचरन्तीति न हेत्वादेः कदाचि- कारो भवति, तथा च कारकसंज्ञं सदपादानसंज्ञमित्यर्थो भवति। 10 दपि कारकत्वं (कर्तृत्व) प्राप्नोति, विवक्षायाः कारकत्वप्रयोज- अत्र च सूत्रे प्रथमार्थे सप्तमी निर्दिष्टा, तथा च संज्ञाधिकार- कल्वाङ्गीकारे च हेतोरपि कर्तृत्वं विवक्ष्यते चेत् तदा भवति स त्वमस्येति सिद्धान्तः, तस्यैव स्फोरणाय प्रसङ्गेन कारकाणां 50 कर्तापि, यथा-'भिक्षा वासयति भिक्षुकं ग्रामे' इति, अन विवक्षाधीनत्वं सूचितम् । तथा हि-कारकशब्दार्थनिर्णयमधिकृत्य हि भिक्षावासहेतुभूताऽपि विवक्षावशात् कर्तृत्वं प्राप्ता, हेतोश्च शङ्कते-"किमिदं 'कारके ? [भाष्यम् ] इति, अयमाशयः-इह व्यापारशून्यत्वेन कारकत्वं नास्त्येव, तदभावाच्च तत्र कर्तृत्व- सूत्रे विधेयानिर्देशेन 'कारके' इति सप्तम्यन्तपदस्य स्वार्थत्वासंभवा- 15 मप्राप्तमेव विवक्षावशादेव [कर्तृत्वं ] भवति; भिक्षाया वास. दयमधिकार एव स्यात् , तत्र सप्तमीनिर्देशान्न संज्ञाधिकारत्व- प्रति कारकत्वे सति तु 'भिक्षयोषितः' इति प्रयोगे "कारकं संभवः, संज्ञाया भाव्यमानत्वाद् भाव्यमाने च प्रथमानिर्देशस्य 55 "[३. १. ६८.] इति समासः स्यात् । एवं कारकस्यापि न्याय्यत्वात् । अथ विशेषत्वेन कारकपदमधिक्रियत इत्याख्यायते कारकत्वेनाविवक्षायां सम्बन्धमात्रबोधिका षष्ठयेव भवति, तर्हि कारकसंज्ञारहितस्यापि कारकत्वं प्राप्नोति, तादृशस्थले च यथा-मापाणामनीयादिति । क्वचिच्च कारकान्तरं कारकान्त- कर्मादिषड्विधस्यैव कारकत्वेन ग्रहण दृश्यते कारकत्वं च क्वचिद- न्यत्रापि दृश्यते, यथा नदस्य गाथां शृणोतीति, अस्ति क्रिया- 20 रतां गच्छति, यथा-'ओदनः पच्यते.स्वयमेव' इति, अन कर्मकारकमपि ओदनो विवक्षावशात् कर्तृतां यातः; तथा कारकत्वव्यवहारः । उक्तशङ्कायां समाधानमाह-"संज्ञानिर्देशः” हेतुत्वेन नंटस्यात्र कारकत्वम् , किन्तु तस्य कारकसंज्ञाभावान्न तत्र 60 असिश्छ्नित्ति' इति, अत्र करणस्यासेः कर्तृत्वविवक्षा । "स्मृत्यर्थदयेशः" [२. २. ११.] इत्यस्य वृत्तिकृता निय- इति, प्रथमायाः स्थाने सप्तमी विधाय संज्ञानिर्देश एवायं कृत मार्थत्वोपवर्णनेन ज्ञापितोऽयं न्यायः। तथा हि-तत्र सूत्रे वृत्तिः इति भावः । पुनरनुयोगभाष्यम्-"किं वक्तव्यमेतत् ?” इति, विना वचनं सप्तम्यन्तस्यास्य 'संज्ञाधिकारत्वं न विज्ञास्यत इति 25 "ननु कर्माविवक्षायां पक्षे माषाणामश्नीयादित्यादिवत् शेषषष्टी | वक्तव्यं संज्ञाधिकारोऽयमित्यनुयोगः। समाधानभाष्यम् "नहि, 65 सिदैव तत् किमनेन ? सत्यम् , किन्तु “पष्टययनाच्छेपे [३. १. कथमनुच्यमानं गंस्यते ?, इह हि व्याकरणे ये वा एते लोके ७६.] इत्ययनजे शेपे पष्ठयाः समासो वक्ष्यते, ततो मातुः प्रतीतपदार्थकाः शब्दास्तैर्निदेशाः क्रियन्ते, या वा एता कृत्रिमाः स्मृतमित्यादौ समासो मा भूदित्यनेन प्रकारेण यत्नाच्छेषो 'टि' 'घु' 'भा'दिसंज्ञाः, नः चायं लोके ध्रुवादीनां प्रतीत- विधीयते, नियमार्थ च" इति, नियमप्रकारश्चेत्थं वर्णितः एषां पदार्थकः शब्दः, नःखल्वपि कृत्रिमसंज्ञाः, अन्यत्राविधानात, 30 धातूनां कमैव शेषत्वेन विवक्ष्यते न कारकान्तरमिति, तथा संज्ञाधिकारश्चायम् ; तत्र किमन्यच्छक्यं . . विज्ञातुमन्यदतः 70 चास्य न्यायस्यासत्त्वे सूत्रं विना पाक्षिकंकर्मत्वस्यासिद्धया संज्ञायाः ? इति । अयमाशयः-इह व्याकरणशास्त्रे लोकप्रसिद्धैर- सूत्रस्य नियमार्थत्वं न संघटेत इति तस्य विध्यर्थत्वमेव स्यादिति । पत्यसमूहादिशब्दैर्व्यवहारो दृश्यते कृत्रिमैश्च 'टि' 'घु' 'भ' मात्रा स्मृतमित्यादावपि कर्तृत्वाद्यविवक्षा स्यादिति तत्रापि षष्ठी आदिशब्दैः । कारकशब्दश्च ध्रुवादीनाम् [अपादानसंज्ञोदेश्य- स्यात् । अनेन च न्यायेन संभवत्कारकत्ववत एव कारकविशेष- भूतानाम् ] लोके न प्रसिद्धो वाचकः, न वा शास्त्रे कारकमिति :- 335 त्वेन विवक्षाऽविवक्षा वा क्रियते, न त्वपूर्व कारकत्वं तत्रो- कृत्रिमा संज्ञाकृता, अस्ति चात्र संज्ञाधिकारेऽस्य पाठ इति शास्त्रे 15 त्पाद्यते, अतश्च पठ्या वाच्यस्य सम्बन्धस्य न कारकत्वेन लोके च प्रसिद्धयभावात् भूतविभक्त्यनुपपत्त्या भाव्यमानविभक्त विवक्षेति वहूनामिदं वस्त्रमित्यादौ कारकत्वविवक्षाभावेन प्रथमायाः स्थाने सप्तमीकृतेति मत्वा संज्ञानिर्देश एवायमिति "बह्वल्पार्थात् कारकादिष्टानिष्टे पास्" [७. २. १५०.] स्वीकार्यमिति, तत्राक्षेपवार्तिकम्- "कारक इति संज्ञानिर्देशश्चेत् इनि पास् प्रत्ययो न भवति, विवेचितं चैतदन्यत्र ॥ ११॥ । संजिनो निर्देशः" इति, तद्भाष्यम्-‘कारक इति संज्ञानिर्देशश्चत् ...- - ·न्यायार्थसिन्धु तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । - ? . संज्ञिनोऽपि निर्देशः कर्तव्यः, साधकं निवर्तकं कारकसंज्ञं भवतीति | अकथितशब्दः, अप्राधान्यं च प्रधानभिन्नत्वमेव, न तु वर्जित- वक्तव्यम्” इति, अयमाशयः-यद्यपि “अपायेऽवधिरपादानम्" | प्राधान्यकत्वम् ; प्रधानत्वसंभावनावत्यपि लोकेऽप्रधानशब्दप्रयो- [२. २. २९.] इत्यादौ संझिनोऽवध्यादयो निर्दिश्यन्त एवं | गात् । अत्र चेप्सिततमत्वात् पन्थाः प्रधानं, न पुत्रो नापि तथापि क्रियाहेतुत्वेन विशिष्टोऽवधिः संज्ञी वक्तव्य इति; तथा ब्राह्मण इति, अकथितशब्दस्याप्रधानत्वपरत्वे ब्राह्मणस्याप्यकथि- 5 च यत् क्रियायाः साधकमवध्यादि तत् कारकसंज्ञं सदपादनसंज्ञं | तत्वेन कर्मत्वं प्राप्नोति कारकसंज्ञाया विशिष्टविषयत्वाभावे । एव- 45 भवतीति फलति । अन्यथानुपपत्तिप्रदर्शनकार्तिकम्-इतरथा माक्षेपान्तरमप्याह-"अपादानं च वृक्षस्य पर्ण पततिः' इति, ह्यनिष्टप्रसङ्गो ग्रामस्य समीपादागच्छतीत्यकारकस्य” इति, तद्भा- तद्भाष्यम्-“अपादानसंज्ञा च प्राप्नोति, व ? वृक्षस्य पर्ण पतति" प्यम्-इतरथा ह्यनिष्टं प्रसज्येत, अकारकस्याप्यपादानसंज्ञा प्रस- इति । अयमाशयः-पूर्वोक्ते ग्रामस्य समीपादागच्छतीत्यत्र समीप- ज्येत, क्व? ग्रामस्य समीपादागच्छति" इति । अयमाशयः- स्यावधेः सत्त्वाद् ग्रामस्यापादानसंज्ञाऽभावेऽपि वृक्षस्य पर्ण पत- 10 क्रियायां साधकं कारकं सदपादानसंज्ञं भवतीत्यनुक्काववधिः | तीत्यत्रान्यस्यावधेरभावाद् वृक्षस्यापादानसंज्ञा स्यादेवेति । एत- 50 कारकसंज्ञमपादानसंज्ञं च भवतीत्यर्थों लभ्यते, तथा च यथा | समाधानवार्तिकम् “न वाऽपायस्याविवक्षितत्वात्" इति, तद्धा- यो वृक्षशाखायाः पतति वृक्षादप्यसौ पततीति, तथा यो ग्राम- - प्यम्-“न वा एष दोषः, किं कारणम् ?' अपायस्याविवक्षितत्वात् , समीपादागच्छति ग्रामादप्यसावागच्छतीति ग्रामस्याप्यपायावधि- नानापायो विवक्षितः, किं तर्हि ? सम्बन्धः, यदा चापायो विव- त्वेनापादानत्वं स्यात् ; क्रियासाधकमित्युक्तौ चागमेन निवर्तक- | क्षितो भवति, भवति तदापादानसंज्ञा, तद्यथा-वृक्षात् पर्ण पत- 15 त्वाभावादेव न दोषः, ग्रामस्य समीपविशेषणत्वेनासाधकत्वा- तीति । सम्बन्धस्तु तदा न विवक्षितो भवति, न ज्ञायते कङ्कस्य 55 दिति । आक्षेपप्रतिक्षेपभाष्यम्-"नैष दोषः, नात्र ग्रामोऽपाय- वा कुररस्य वा” इति । अयमाशयः-वृक्षस्य पर्ण पततीत्यनेन युक्तः, किं तर्हि ? समीपम् , यदा च ग्रामोऽपाययुक्तो भवति, | वाक्ये वृक्षसम्बन्धित्वमेव पणे विवक्षितं, न तु वृक्षस्यापायावधि- भवति तदापादानसंज्ञा, तद्यथा-ग्रामादागच्छतीति" इति । अत्र त्वम् , यदा चावधित्वं विवक्ष्यते तदाऽपादानसंज्ञा भवत्येवेति कैयटः . "समीपविशेषणत्वेनोपादानादेव : ग्रामस्यापाययोगों | नात्र दोष इति । एवं सति ब्राह्मणस्य पुत्रं पन्थानं पृच्छतीत्य- 20 नास्ति, स हि संश्लेषपूर्वकः, संश्लेषश्च सन्नसन् वा वुद्धया | त्रोक्तं दोषं पुनः स्मारयति [भाष्ये ]-"अयं तर्हि दोषः-कर्म- 60 कल्प्यते, स च ग्रामसमीपस्यैव विवक्षितो न ग्रामस्येत्यर्थः, संज्ञाप्रसङ्गश्चाकथितस्य ब्राह्मणस्य पुत्रं पन्थानं पृच्छति" इति । ग्रामात् समीपादिति चोक्ते वस्त्वन्तरापेक्ष ग्रामस्यैव सामीप्यं आक्षेपवाधकभाष्यम्-"नैष दोषः, महतीयं संज्ञा क्रियते 'कारक' प्रतीयते, न तु ग्रामापेक्षमस्य सामीप्यम्" इति । तत आक्षेपा- इति, संज्ञा च नाम यतो न लघीयः; कुत एतत् ? लघ्वर्थ हि न्तरवार्तिकम्-“कर्मसंज्ञाप्रसङ्गोऽकथितस्य व्राह्मणस्य पुत्रं पन्थानं | संज्ञाकरणम्, तत्र महत्याः संज्ञायाः करणे एतत् प्रयोजनम्- 25 पृच्छतीति" इति। तद्भाष्यम्-कर्मसंज्ञा च प्राप्नोत्यकथितस्य, क? | अन्वर्था संज्ञा यथा विज्ञायेत-करोतीति कारकम्” इति । अय-65 ब्राह्मणस्य पुत्रं पन्थानं पृच्छतीति । आक्षेपवाधकभाष्यम्-"नैष | माशयः-अन्वर्था हि संज्ञा महती संज्ञोच्यते, संज्ञायाः संक्षेपेण दोषः, अयमकथितशब्दोऽस्त्येवासंकीर्तिते वर्तते, तद्यथा- कश्चित् | कथनमेव प्रयोजनमिति “टि-धु-भ' आदिसंज्ञावत् लघ्वी काचित् कञ्चित् संचक्ष्याह-असावत्राकथितः-असंकीर्तित इति गम्यते" | संज्ञा कृतां स्यात् , सा च न कृतेति कारकमिति महासंज्ञाकरणा- इति । अयमाशयः-ब्राह्मणस्य पुत्रं पन्थानं पृच्छतीत्यत्राकारकस्या- दनुमीयते यत्-क्रियानिवर्तकत्वरूपविशेषयुक्ता अवध्यादयः 30 कथितत्वेन [पाणिनीयेऽप्रधानकर्मणो ह्यकथितत्वं समाश्रित्य | संज्ञित्वेन निर्दिष्टा इति । तथा च ब्राह्मणस्य क्रियानिर्वर्तकत्वरूप-70 "अकथितं. च" [पा० सू० १. ४. ५१.] इत्यनेन कर्मसंज्ञा | कारकत्वाभावेन न, कर्मत्वमिति । इत्थं कारकाधिकारस्य संज्ञा- विधीयते] कर्मसंज्ञा स्यात्, इति शङ्का, तत्राकथितशब्दस्या- | धिकारत्वं संसाधितम् , कारकंपदस्य क्रियासाधकपरत्वमिति च संकीर्तितपरत्वेनासंकीर्तितत्वं च वर्जितत्वं, वर्जन च प्रसक्तस्य | महासंज्ञया साधितम् , एतेन च प्रवन्धेन कारकाणां विवक्षा- सजातीयस्यैव भवतीति कारकस्यैव कर्मसंज्ञा भवति, न तु | धीनत्वमित्यपि स्पष्टमेव प्रतिपादितम् , इतोऽग्रे च प्रतिकारक 35 ब्राह्मणस्य पुत्रं प्रतिविशेषणस्येति न दोष इत्युत्तरम् । पुनराक्षेप- | क्रियाकर्तृत्वं कथमिति शोभनतया प्रदर्शितं, तच्चान्ततः कार-75 : साधकभाष्यम्-"अस्त्यप्राधान्ये वर्तते, तद्यथा-'अकथितोऽसौ काणां विवक्षाधीनत्वमित्यर्थपर्यवसाय्येव भवतीति तावानेवांशो ग्रामे, अकथितोऽसौ नगरे' इत्युच्यते यो यत्रांप्रधानो भवति, विलिख्यते । सर्वत्रापि कारके यथाकथञ्चित् कर्तृत्वं विद्यत एवेति तद्यदा अप्रधानेऽकथितशब्दो वर्तते तदैष दोषः "कर्मसंज्ञाप्रस. प्रदर्शिते सर्वस्यापि कर्तृसंज्ञा कुतो नेत्याशङ्कायां समाधानवार्ति- गोऽकथितस्य ब्राह्मणस्य पुत्रं पन्थानं पृच्छति" इति । अयमा- | कम्-"न वा खतन्त्रपरतन्त्रत्वात् तयोः पर्यायेण वचनं, वचना- 40 शयः-'अयमत्र ग्रामेऽकथित इति लौकिकप्रयोगेणाप्राधान्यवाची | श्रया च संज्ञा" इति, तद्भाष्यम्-"न वा एष दोषः, किं कार-80 ·२२ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । . - णम् ? स्वतन्त्रपरतन्त्रत्वात् , सर्वत्रेवान स्वातन्त्र्यं पारतत्र्यं च अत्र कैयट:-"सर्वेषां कारकाणां. साध्यत्वेन साधारणी क्रियां, विवक्षितम् , तयोः पर्यायेण वचनम् , तयोः स्वातन्त्र्य-पारतत्र्ययोः ततश्च सर्वेषां तस्यां कर्तृत्वम् , अवान्तरव्यापारविवक्षायां तु कर- पर्यायेण वचनं भविष्यति, तद्यथा-बलाहकाद् विद्योतते विद्युत्, णादिरूपत्वम्, यथा मातापित्रोरपत्योत्पादने कर्तृत्वम् , भेदविवः वलाहके विद्योतते, वलाहको विद्योतत इति" इति, सर्वत्र कारके | क्षायों तु अयमस्यामियमस्माजनयतीत्यधिकरणत्वमपादानत्वं च 5 स्वातन्त्र्य-पारतन्त्र्ययोर्विवक्षाधीनं कर्तृत्वादि, तदधीनाश्च विभक्तयः व्यवतिष्ठते । कर्तृसंज्ञा तु करणत्वाद्यवस्थायां न भवति “स्वतन्त्रः 45 यथा-निःसरणाङ्के विद्योतने द्युतेर्वाच्ये पृथग्भावे च विवक्षिते | कर्ता" [२. २. २.] इत्यत्र कारकत्वादेव स्वातन्त्र्ये लब्धे. पुनः बलाहकाद् विद्योतते विद्युदिति; स्थित्यङ्गे द्योतने छुतेर्वृत्तौ 'वला- स्वतन्त्रश्रुतिनियमार्था, तेन खतः स्वातन्त्र्यमेव यस्य कर्तृसंज्ञा हके विद्योतते' इति, वलाहके स्थित्वा ज्योतीरूपा विद्युद् विद्यो- | तस्य, न तु पारतत्र्यसहितस्वातन्त्र्ययुक्तस्य, कारकसंज्ञा तु वस्तु- इत्यर्थात् ; विद्युतो बलाहकस्य चाभेदविवक्षायां वलाहको स्थित्या विद्यमानमनुद्भूतत्वेनाविवक्षितमपि स्वातन्यमाश्रित्य कर- 10 विद्योतत इति प्रयोगः। एवमेव स्थालीस्थे यत्ने कथ्यमाने स्थाली | णादीनां विधानसामर्थ्यात् प्रवर्तते । यत्र च शक्तीनां निमित्त- 50 खतन्त्रेति स्थाली पचतीति प्रयोगः, कर्तृस्थे यत्ने कथ्यमाने च निमित्तिवद्भावेन युगपद्विवक्षा तत्र संज्ञानां विप्रतिषेध उच्यते, स्थाली परतन्त्रेति स्थाल्यां पचतीति प्रयोग इति । अत्राक्षेप- यथा-धनुषा विध्यतीति, विनापायविवक्षया धनुषः साधकतमत्व- भाष्यम्-“ननु च भोः कर्तृस्थेऽपि यत्ने कथ्यमाने स्थालीसम्भा- भावात् संज्ञाद्वयप्रसङ्गे परत्वात् करणसंज्ञा । असिश्छिनत्तीति वनक्रियां धारणक्रियां च करोति, तत्रासौ स्वतन्त्रा, वेदानी | सत्येव साधकतमत्वे स्वातन्त्र्यस्य विवक्षितत्वात् परत्वात् कर्तृसंज्ञा, 15 परतन्त्रा स्यात्” इति । अत्र समाधानभाष्यम्-"एवं तर्हि तदा तु तैक्ष्ण्याधीनं करणत्वम् , तैपण्यादीनां तु कर्तृत्वविवक्षाया- 55 प्रधानेन समवाये स्थाली परतन्त्रा, व्यवाये खतन्त्रा, तद्यथा- मात्मनः करणत्वम् , तैक्ष्ण्यमेव हि विवक्षावशाद् द्वेधाऽव- अमात्यानां राज्ञा सह समवाये पारतन्त्र्यम्, व्यवाये स्वातन्त्र्यम्" तिष्ठते कर्तृत्वेन करणत्वेन च । वस्तुस्थित्या त्वेक एवार्थात्मेति इति । अयमाशयः-धात्वर्थानाश्रयायाः स्थाल्याः प्रधानधात्व- कर्तृत्वं, करणत्वस्य बाधकमुच्यते” इति । एतेन प्रदर्शितेन र्थाश्रयेण समवाये पारतन्न्यमिति तत्र देवदत्तः स्थाल्यां पचतीति भाष्य कैयटग्रन्थेन कारकाणां विवक्षाधीनत्वं न्यायतः प्राप्तमिति 20 प्रयोगः, प्रधानविरहे च स्थाल्या एव धात्वर्थाश्रयत्वमिति तत्र न तत्र वचनावश्यकतेति प्रतीयते । खमते चास्यैवार्थस्य संक्षे- 60 तस्याः प्राधान्येन स्थाली पचतीति प्रयोग इति । अत्र शङ्कते- अपि वस्तुस्वभावमूलत्वादेव सम्बन्ध कारकत्वविवक्षा न भवति, पतः प्रतिपादनाय न्यायोऽयं समाश्रीयते । एवं च विवक्षाया "किं पुनः प्रधानम्” इति, सामग्रीतः कार्योत्पादे सर्वेषां तत्र कारकविभक्तिभिः सम्वन्धार्थस्य बोधयितुमशक्यत्वात् , सम्ब- समानत्वान्न कस्यचित् प्राधान्यं प्रतीयत इति प्रश्नाश्रयः। संमा- धानभाष्यम्-“कर्ता, कथं पुनर्ज्ञायते कर्ता प्रधानमिति, यत् सर्वेषु न्धस्यं च कारकत्वायोग्यत्वादिति तत्र कारकत्वविवक्षाभावार्थ 25 साधनेषु सन्निहितेषु कर्ता प्रवर्तयिता भवति" इति । अत्र कैयट:- न्यायस्य व्यभिचारित्वाश्रयणमकिञ्चित्करमेव, विवक्षायां वक्तुः 65 प्राधान्येन तत्र न्यायस्य स्वातन्त्र्याभावादित्यास्तां विस्तरः ॥११॥ "तदधीनप्रवृत्तित्वात् करणादीनां, तस्य च प्रागन्यतः शक्ति- लाभात्, प्रतिनिध्यदर्शनात् , करणाभावेऽपि 'आस्ते, शेते *अपेक्षातोऽधिकार* ॥१२॥ इत्यादौ केवलस्य कर्तुदर्शनात् । कर्तृरहितानां करणादीनामदर्श- नात् प्राधान्यं कर्तुरित्यर्थः" इति । अत्राक्षेपभाष्यम्-"ननु च सि०-अपेक्षणमपेक्षा आकाङ्क्षा, तस्या इति पञ्चम्यर्थे तस् , 30 मोः प्रधानेनापि वै समवाये स्थाल्या अनेनार्थाऽधिकरणं कारक- पञ्चम्याश्चैह ज्ञापकत्वमर्थः । अधिकरणमधिकार इति भाव- मिति, नहि कारकमित्यनेनाधिकरणत्वमुक्तम् , अधिकरणमिति साधनोऽधिकारशब्दः, अधिक्रियत इति वाधिकार इति कर्म-70 वा कारकत्वम् , उभौ चान्योन्यविशेषकौ भवतः, कथम् ? एक- साधनोऽपि भवितुमर्हति । लोके नियोगः प्रेरणं तद्विषयीभूतं, द्रव्यसमवायित्वात., तद्यथा-'गार्यो देवदत्त' इति, नहि गार्य कार्य वाधिकारशब्देनोच्यते स तत्राधिकृतः, तत्र कार्य विनि- इत्यनेन देवदत्तत्वमुक्तम् , देवदत्त इत्यनेन वा गार्यत्वम् , उभी युक्त इत्यर्थः, तत् तेनाधिकृतम् , विनियोगवशादधिष्ठित- 33 चान्योन्यविशेषको भवत एकद्रव्यसमवायित्वात्” इति । अस्या. मित्यर्थः, इत्युभयथाऽधिकारशब्दस्यः प्रयोगदर्शनात् । तत्र :- यमाशयः-प्रधानेन का सह प्रयोगेऽपि स्थाल्या अधिकरणत्व. शब्दस्य द्विविधं कार्यम्-अर्थवोधः स्वरूपवोधो वा, तत्रार्थ-75 सिद्धये कारकत्वमभिप्रेतम् , कारकत्वं च क्रियाप्रवर्तकत्वमेवेति वोधस्य वचनान्तरेणानपेक्षितत्वाद् द्वितीये स्वरूपबोधरूपे तस्यापि कर्तृत्वमावश्यकम् , अन्यथाऽधिकरणं कारकमिति पर्यवसानमिति वचनान्तरेणाकासितस्य पदस्य योगे योगे समु- विशेषणविशेष्यभावो न स्यादिति । अथ समाधानभाष्यम्-“एवं पस्थानमधिकारशब्दार्थः फलति । तच्चोपस्थानं प्राय उत्तर- 40 तर्हि सामान्यभूता क्रिया वर्तते, तस्या निर्वतकं कारकम्” इति योगेष्वेव भवति, क्वचित् पूर्वयोगेऽपि लक्ष्यानुरोधादपकर्षw ·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । २३ :- [. रूपोऽधिकारो भवति । तथा च वचनान्तरापेक्षाज्ञाप्योऽधि- यंत्रान्तरेण लभ्यत्वमिति सूच्यते । अपेक्षावशादेव च मध्ये कारः-उत्तरत्र संमुपस्थानमिति न्यायार्थः । एवं चाधिकारस्य | विशेषांतिदेशाद् विच्छिन्नोऽप्यधिकारोऽग्रेऽपेक्षितश्चेत् तर्हि ज्ञापकापेक्षा न भवति, लक्ष्यानुसारिभिर्वचनैराकासितत्वमा-: प्रवर्तत एव । अधिकारस्यैवं विषयत्वादेवाधिकारविषये मण्डू- त्रेणापेक्षितं पदमधिकृतं विज्ञायत इति भावः। तत्रापेक्षया कलुतिन्यायोऽपि स्वीक्रियते, अयमाशयः-अधिकारस्य द्वयी 45 प्रवृत्तिवदनपेक्षया निवृत्तिरपि स्वतः सिद्धा भवतीति न तदर्थ- गतिः-धाराप्रवाहन्यायेन मण्डूकप्लुतिन्यायेन चं, यत्रावि- मपि ज्ञापकाद्यपेक्षेति सूचयितुमेवायं न्यायः प्रवृत्तः, यथा- च्छिन्न एवाधिकारो यथाऽपेक्षं प्रवर्तते परत्र निवर्तते च तत्र "णषमसत् परेस्यादिविधौ च०" [२. १. ६०.] इति सूत्रस्थं धाराप्रवाहगतिराश्रीयते, यत्र च मध्ये विच्छिद्य पुनः प्रव- असत् परे इति पदं "रात् सः" [२. १. ९०.] इति सूत्र-तते तत्र मण्डूकगतिः। तत्र धाराप्रवाहानुवृत्तिः प्रसिद्धैव, पर्यन्तमेवाधिक्रियते, न तत ऊर्ध्वम्, 'स्यादिविधौ' इति च मण्डूकप्लुतानुवृत्तिश्च यथा-"धातोरिवर्ण०" [२. १.५०.] 50 10 "नोादिभ्यः" [२. १. ९९.] इति यावदित्येषोऽर्थोऽनेन इत्यतोऽनुवर्तमानो धातोरित्यधिकारो "भ्रूश्नोः" [२: १. न्यायेन ज्ञापकं विनाऽपि साधितः । एतव्यायज्ञापकं तु- ५३.] इत्यादिसूत्रत्रये विशेषातिदेशसद्भावादसम्बद्धोऽपि "समानानां तेन दीर्घः" [१. २. १.] इति सूत्रस्थं समा- "योऽनेकस्वरस्य" [२. १. ५६.] इत्यत्रापेक्षातः पुनरनु- नानामिति पदम् , समानानामिति पदे हिं "हस्वा-ऽऽपश्च" वृत्तः । इत्थं चानेनैव न्यायेनेदृशस्थलस्यापि निर्वाहे *विशेषा- ४. ३२.] इति सूत्रेणामो नाम् विहितः, "हस्वापश्च” तिदिष्टो विधिः प्रकृताधिकार न बाधते इति न्यायान्तर- 55 15 [१. ४. ३२. ] इति सूत्रे. चामोनामिति न श्रूयत इति कथं स्वीकारे न किमपि फलम् । केचित्तु "धातोरिवर्ण०" [२. तेन तस्य स्थाने तस्य विधानं स्यात् 'आमो नाम्' इति पद- १. ५०.] इत्यतो धातोरित्यस्यानुवृत्तिः धाराप्रवाहन्यायेनैव द्वयं च "भामो नाम् वा" [१. १. ३१.] इति पूर्वसूत्रे चलति, मध्ये च सूत्रत्रयेऽसम्भवादसम्बध्यमानोऽप्यविच्छिन्न एव पठितम् , ततश्च तदधिकारं विना तत्सम्बन्धं इह सूत्रे | एवेति न मण्डूकप्लुतिरत्रेत्याहुः, तन्मते च मण्डूकप्लुतेरुदाहरणं [ हस्वापश्चेत्यत्र ] दुर्लभः, तदसम्बन्धे च समानानामिति | यथा-"अन्वर्गात् स्वरे वोऽसन्” [ १. २. ४०.] इति 60 20 निर्देशोऽनुपपन्न इति तं विनाऽनुपपद्यमानः स पूर्वसूत्रस्थ- | सूत्रस्थोऽसन्नित्यधिकारः . “अइउवर्णस्यान्तेऽनुनासिकोऽनी- पदानामपेक्षावंशादधिकार इत्यर्थकमिमं न्यायमाक्षिपत्येव, दादेः' [ १. २. ३१.] इति सूत्रं मध्ये लवयित्वा "तृती- तदुपपादकांन्तरस्यानुपलम्भात् ; एतच्चानुवृत्तौ ज्ञापकम् । यस्य पञ्चमे" [१. ३. १.] "प्रत्यये च" [१. ३. २.] निवृत्तौ तु-"ऐदौत् सन्ध्यक्षरैः” [१. २. १२.] इति सूत्रे इति सूत्रयोर्गत इति तेन ‘ककुम्मण्डलम्, अम्मयः' इत्यादौ सन्ध्यक्षरैरिति पदमेव ज्ञापकम् , अन हि उपसर्गसम्बन्धि- समासान्ततिविभक्त्या "नामसिदव्यञ्जने" [१..१..२१.] 65 25 भिन्नस्याकारस्यैव विधानम् "ऋत्यारुपसर्गस्य" [१. २. ९.] इत्यनेन च क्रमात् पदसंज्ञासत्त्वे, पदान्तस्यापि मस्यासत्त्वात् इत्यतोऽनुवर्तमानस्य 'उपसर्गस्य' इत्यस्य पदस्य निवृत्तिं विना | "तौ मु-मः०" [१. ३. १४.] इत्यनुस्वारा-ऽनुनासिको न न सिध्यति, न च तन्निवृत्तौ किमपि ज्ञापकान्तरमुपलभ्यते, भवतः । एतच्चावश्यमेव स्वीकार्य यदुभयन्त्रपक्षे [धाराप्रवाहे ततश्चापेक्षाभावादेव निवृत्तिरिति कल्प्यते; तथा चैतन्यायस्य | मण्डूकप्लुतौ च अपेक्षात एवाधिकार इति नैतन्यायं विना प्रवृत्ति निवृत्त्योरुभयोरपेक्षाप्रयोज्यत्वबोधकत्वं सुसम्पन्नम् । तयोः सिद्धिरिति ॥ १२ ॥ 30 अयं च न्यायोऽपेक्षामाश्रित्यैव प्रवर्तत इति यत्र निरपेक्षा- वोधकं किञ्चिल्लिङ्गं भवति तत्र स्वभावत एव न प्रवर्तते, यथा * अपेक्षातोऽधिकारः ॥ १२ ॥ * "प्रत्यये च" [१. ३. २.] इत्यत्र चकारोऽनुवर्तमानवा. त०-सूत्राणि हि यथासम्भवमल्पाक्षराणि विधीयन्ते, "अल्पा- ग्रहणस्य स्वस्मिन् विषये निवृत्तिबोधक इति तत्र निवृत्तोऽपि | क्षरमसन्दिग्धम्०” इत्यादिना सूत्रस्य लक्षितत्वेनाल्पाक्षरत्वस्य वाशब्द उत्तरत्रानुवर्तते, तन्मूलक एव चकारस्योत्तरत्र वा | तत्र गुणत्वात् , किन्तु असंदिग्धत्व-सारवत्त्व-विश्वतोमुखत्वानां 35 ग्रहणनिवृत्त्यर्थत्वव्यवहारो वृत्तौ कृतः, तत्र हि विनाऽपि | सिद्धयर्थं तत्रं पदान्तरांणामपेक्षा भवत्येवं, तत्रैकप्रकरणपठितानां 75 चकारं पूर्वसूत्रस्थपदयोस्तत्रानुवृत्तानां 'वा' 'पदान्ते' 'अनु: सूत्राणां मध्ये तत्प्रकरणसामान्यार्थसूचकं पदमेकत्रैव पठ्यते, नासिक' इति पदानामनुवृत्तिसिद्धौ क्रियमाणश्चकारः किमपि आकाङ्क्षावशाच तस्य प्रतियोगमुपस्थितिर्भवति स एव चाधिकार- वैलक्षण्यं सूचयति, तच्च स्वघटितयोगस्य नित्यत्वमेव, एवं चं शब्देन प्रयुज्यते; लोकेऽपि प्रथमे वाक्ये समुपात्तं पदमाकाङ्क्षा- वाग्रहणनिवृत्यर्थत्वेन क्रियमाणश्चकारो वाग्रहणस्याधिकारत्वं | वशादग्रिमवाक्येष्वपि सम्बन्ध्यत एव, यथा अत्र विद्यालये 40 सूचयति, तत्फलं चोत्तरत्रानुवृत्तिरेव । तथा चानेन चकार- | देवेन्द्रः पठति, महेन्द्रोऽध्यापयति, सुरेन्द्रो वाचयति' इत्यादि-80 करणरूपेण लिङ्गेनैतन्यायप्रवृत्ति विनाऽप्यनुवृत्ति-निवृत्त्यो- | वाक्येषु पूर्ववाक्यस्थे 'अत्र विद्यालये' इति पदे अनुवर्तेते एव । 70 ·. २४ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । -- ? लोकतः, इत्यञ्च विनाऽपि ज्ञापकमपेक्षातः प्रतियोगं शब्दोपस्थानं सम्भा- मधिकार इत्यस्यार्थस्य निर्णयाय व्याख्यानस्यैव शरणीकरणीयतया व्यत एवेति लोकसिद्धोऽयं न्यायस्तथापि स्वशास्त्रसम्मतत्व- लोकन्यायव्याख्यानाभ्यामेव सर्वार्थसिद्धावेतत् सूत्रं व्यर्थमिति सूचनाय पूर्वाचार्यादिप्रक्रियामनुसृत्य ज्ञापकादिकमुपन्यस्तम् । प्रस्तुत्य फलान्तरतया स्थापितं सूत्रम्, तथाहि-"न तहीदानी- पाणिनीये तन्त्रे चैतत्स्थानीयं परिभापासूत्रमेव पाणिनिना कृतम् , मयं योगो वक्तव्यः” इत्याक्षेपभाष्यम् । “वक्तव्यश्च, किं प्रयो- 5 तच्च “स्वरितेनाधिकारः" [पा० स० १. ३. ११.] इति, जनम् ? खरितेनाधिकारगतियथाविज्ञायेत । अधिक कार्यम् , 45 भाध्यकृता च सूत्रस्य प्रयोजनस्फोरणायेत्थं शङ्कासमाधी कृते, अधिकः कारः". । अयमाशयः-प्रतियोगमुपस्थितार्थस्य तस्य तथाहि-"किमर्थमिदमुच्यते ?” इति सूत्रप्रयोजनाक्षेपभाष्यम् , परिभाषासूत्रस्यानावश्यकत्वेऽपि अधिकारबोधायेदमावश्यकम् , तदाशयश्च आकाङ्क्षादिवशात् प्रस्तुतपदस्य सम्बन्धो लोक इव स्खरितत्वं हि निर्दिश्यः एतदधिकारपठितानां ग्रहणमिति बोधनं व्याकरणशास्त्रेऽपि भविष्यत्येवेति न सूत्रप्रयोजनं किमपीति । यथा स्यात् , इत्येक प्रयोजनम् , स्वरितत्वयुक्तेन शब्देनाधिक 10 ततः समाधानवार्तिकम् “अधिकारः प्रतियोगं तस्यानिर्देशार्थः” कार्य यथा स्यात्, इत्यर्थबोधनायापि सूत्रमिदमावश्यकम् ,,50 इति, तद्भाष्यम्-“अधिकारः क्रियते प्रतियोगं तस्यानिर्देशार्थ | स्खरितत्वयुक्तस्य चाधिकोव्यापारो यथा बुध्येत तदर्थमपीदमाव- इति । किमिदं प्रतियोगमिति ? योगं योगं प्रति प्रतियोगमिति, श्यकम् ; इति । क्रमेणोदाहरति-'अधिकारगतिः “गोस्त्रियोरुप- योगे योगे तस्य ग्रहणं मा कार्यम्” इति । पुनराक्षिपति-"किं सर्जनस्य” [पा० सू० १. २. ४८. ] इत्यत्र 'गोटाङ्' ग्रहणं गतमियता सूत्रेण” इति, किमयमर्थोऽधिकारशब्देन वक्तुं शक्यते । चोदितं तन्न कर्तव्यं भवति, स्त्रीग्रहणं खरयिष्यते, स्वरितेनाधि- कारगतिर्भविष्यतीति "स्त्रियाम्" [पा० सू० ४. १. ३.] 55 15 उत नेति तदाशयः, समाधत्ते-गतमित्याह, कुतः तद्यथा-लोके 'अधिकृतोऽसौ ग्रामे, अधिकृतोऽसौ नगरे' इत्यु- इत्येवं प्रकृत्य ये विहितास्तेषां ग्रहणं विज्ञास्यते, तत्र खरितेना- च्यते यो यत्र व्यापारं गच्छति, शब्देन चाप्यधिकृतेन कोऽन्यो धिकारगतिर्भवतीति न दोषो भवति" [ अधिकार गतिः] । व्यापारः शक्योऽवगन्तुमन्यदतो व्यापारात्” इति अधिकार- द्वितीयफलोदाहरणम्-“अधिकं कार्यम् , अपादानमाचार्यः किं शब्दो व्यापारार्थकः, शब्दस्य चार्थवोधनं व्यापारः, स च स्वस्थान न्याय्यं मन्यते ? यत्र प्राप्यनिवृत्तिः, तेनेहैव यथा स्यात्- 20 एव परिक्षीण इति कोऽन्यस्ततोऽधिको व्यापारः स्यात् प्रति- प्रामादागच्छति, नगरादगच्छति; सांकाश्यकेभ्यः पाटलिपुत्रा 60 योगमुपस्थितिभिन्न इति प्रतियोगमुपस्थानमेवात्राधिकारशब्दार्थ | अभिरूपतरा इत्यत्रं न स्यात् , स्वरितेनाधिकं कार्य भवती- इति तदाशयः समाधानवाधकवार्तिकम्-“न वा निर्दिश्यमाना- त्यत्रापि सिद्धं भवति । तथा अधिकरणमाचार्यः किं न्याय्यं धिकृतत्वाद् यथा लोके” इति । तद्भाष्यम्-"न वा एतत् प्रयो- मन्यते ?, यत्र कृत्स्न आधारात्मा व्याप्तो भवति, तेनेहैव जनमस्ति, किं कारणम् ? निर्दिश्यमानाधिकृतत्वात् , यथा लोक स्यात्-तिलेषु तैलं दनि सपिरिति; गङ्गायां घोषः, कूपे 25 निर्दिदयमानमधिकृतं गम्यते, तद्यथा-'देवदत्ताय गौर्दीयताम् , भवति । अधिकं कार्यम् ] । तृतीयफलोदाहरणम्-“अधिक कारः, गर्गकुलमित्यत्र न स्यात्, स्वरितेनाधिकं कार्यमित्यत्रापि सिद्धं 65 यज्ञदत्ताय, विष्णुमित्राय' इति गौरिति गम्यते । एवमिहापि- "पदरूजविशस्पृशो घञ्” [ पा० सू० ३. ३. १६.] "स्थिर" | पूर्वविप्रतिषेधाश्च न पठितव्या भवन्ति । “गुण-वृद्धयौत्वतृज्वद्भा- [पा० सू० ३. ३. १७.] “भावे” [पा० सू० ३. ३. १८.] इति, नुम्नुटौ स्वरयिष्येते, तत्र स्वरितेनाधिकः कारो भवतीति वगुणेभ्यो नुम्पूर्वविप्रतिषिद्धम्" "नुमचिरतज्वद्भावेभ्यो नुट्र" घनिति गम्यते” इति, वचनं विनाऽपि लोकव्यवहारादेव नुम्नुटौ भविष्यतः” इति । अयमाशयः-खरितत्वं नाम खर- 70 30 सूत्रसाध्योऽर्थः सिद्ध इति वृथा सूत्रमिति भाष्याशयः । अथ विशेषः, स च यत्रार्थविशेषो. बुवोधयिषितस्तत्र करिष्यते, तेन समाधानवार्तिकम्-“अन्यनिर्देशस्तु निवर्त्तकस्तस्मात् परि- भाषा" इति । भाष्यम्-“अन्यनिर्देशस्तु निवर्त्तको भवति, यो बहुव्रीहौ" [२. ४. ९६.] इत्यादौ, तत्र च ड्याद्यन्तस्य इति च यत्र स्त्रीप्रत्ययग्रहणमिष्टं यथा “गोश्चान्ते ह्रस्वोऽनंशिसमासे तद्यथा-'देवदत्ताय गौर्दीयताम् , विष्णुमित्राय कम्बलः' इति क्रियते, तेनान्येषां स्त्रियां क्तिः" इत्यादिनीप्रत्ययानां ग्रहणं न कम्बलो गोर्निवतको भवति; एवमिहापि “अभिविधौ भाव भवति, तथा 'अतितन्त्रीः' इत्यादिशब्दानामपि ह्रखत्वं न 75 35 इनुण्” [पा० सू० ३. ३. ४४.] घनो निवर्तकः स्यात्, भवति, तथैव पाणिनीयेऽपि तद्विषयके "गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य" तस्मात् परिभाषा” इति । अयमाशयः-धाराप्रवाहेनानुवृत्तिस्थले [पा० सू० १.४.४८.] इति सूत्रेऽतितन्त्रीरित्यादौ हखव्यावृत्त्यर्थ लोकन्यायेन सिद्धावपि यत्रान्यविधेयादिसम्बन्धात् प्रकृतविधेया- 'गोटा ग्रहणं कर्तव्यम्, तत्र च टाङ्प्रत्याहारः, टापः टाश: दिनिवृत्तिर्भवति, तत्र तदने पुनः प्रकृतसम्बन्धाय परिभाषासूत्र- व्दादारभ्य ध्यलो डकारं यावदिति तेनेष्टसिद्धिरित्यादि तत्र सूत्रे मिदमावश्यकमिति, एपा च युक्तिः स्वकीये न्याये [अपेक्षा- महाभाष्ये प्रतिपादितम् , स्खरितेनाधिकारगतिरित्यर्थमाश्रित्य च 80 40 तोऽधिकार इत्यत्रापि वक्तुं शक्यत एव । अत्रैवान्ते क्रियत्पर्यन्त- तत् खण्डितम् । तथा च “गोस्त्रियोः” [ पा० सू० १.२.४८ ] ·.' तोऽधिकारः इति न्यायों न केवलं पदानामनुवृत्तिनिवृत्त्योरेवा- सामान्यन्यायेनैवेशस्थले निर्वाह इति ॥ १३ ॥ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । २५ इति सूत्रस्थस्त्रीशब्दे स्वरितत्वं विधाय तत्र...."स्त्रियाम्" वशात्-आनुकूल्यात् , विभक्तेः-पूर्वनिर्दिष्टायाः, विपरिणाम:- [४. १. ३.] इति सूत्राधिकारविहितानामेव प्रत्ययानां स्त्रीप्रत्य- परावृत्तिः, भवतीति शेषः । पूर्वसूत्रे निर्दिष्टस्य पदस्यानुवृत्ति- त्वेन ग्रहणमिति वोधनेन दोषाभाव इति, एतच्चाधिकारगतिरि- | स्थलेऽनुवर्तनादेवार्थान्तरस्य प्रत्यायकत्वं न सम्भवति तदनु- त्यस्योदाहरणम् , स्वरितेनाधिकं कार्यमिति चार्थः खीक्रियते, कूलविभक्तेरभावात् , न चानुवर्तनादेव. विभक्त्यन्तरोत्पत्तिः 5 अधिशब्दस्याधिकार्थकत्वात् कारशब्दे वाहुलकात् कर्मणि पनि सम्भवति, अनुवृत्तिक्रियायां तादृशसामर्थ्याभावात् , 'नहि 45 तस्य कार्यार्थपरत्वात् । तथा चाधिकारेण खरितत्वसमधिगते- गोधा सर्पन्ती सर्पणक्रियावत्त्वात् सर्पतां याति' इति दृष्टत्वात् , नाधिकं कार्य भवतीत्यपायेऽवधिभूतस्यापादानत्वमिति वस्तु तथा च विभक्तिविपरिणामाय कश्चिद् यतः करणीय इति स्थितौ सत्यां ग्रामादायातीत्यादावेवापादनत्वं स्यात् , न तु तदर्थमयं न्यायः समाश्रीयते । एवं च स्वीकृतेऽस्मिन् न्याये सांकाश्यकेभ्यः पाटलिपुत्रका अभिरूपतरा इत्यादौ, ‘अत्र हि | "अंत आः स्यादौ जस्-भ्याम्-ये" [१. ४. १.] इत्यतो- 10 बुद्धया सांकाश्यकैः सह विषयीकृताभेदाः पाटलिपुत्रका अभि ऽनुवर्तमानस्य षष्ठ्यन्तस्याप्यत इति पदस्य "भिस ऐसू" [१. 50 रुपतरत्वरूपप्रकर्षाश्रयेण तेभ्यो विभज्यन्ते इति मुख्यापाया- | ४. २.] इत्यत्र पञ्चम्यन्ततया विपरिणामः सम्पद्यते, अन्यथा भावादपादानत्वमप्राप्तमित्यपादानशब्दे स्वरितत्वप्रतिज्ञाने सति तात्पर्यविषयीभूतार्थानवगमापत्तेः । ज्ञापक- त्वस्य न्यायस्य बुद्धिपरिकल्पितापायाश्रयणेनापि . भवति । एवमधिकरणमपि | "अद् व्यञ्जने" [२. १. ३५.] इत्यत्र स्थानिनो- कृत्स्नव्याप्तावेव भवति-यथा तिलेपु तैलमित्यादौ, गङ्गायां गावः ऽनुपादानम्, अन च . स्थानित्वेन पूर्वसूत्रादनुवर्तमान 15 कूपे गर्गकुलमित्यादौ च कृत्स्नस्याधारस्य व्यायभावान्नाधि- 'इदम्'शब्द इष्टः, स च तत्र षष्ठयन्तः, अत्र च षष्ट्यन्तत्वे 55 करणत्वं प्राप्नोति, अधिकरणशब्दे च स्वरितत्वप्रतिज्ञाने तेनाधि- तस्याश्रीयमाणे “पष्टयान्त्यस्य" [७. ४. १०६.] इति कस्यापि कार्यस्यलाभाद् भवति तत्राप्यधिकरणसंज्ञेति । एतच्चा- | परिभाषासूत्रप्रवृत्त्या मकारस्य स्थाने एवाकारादेशः स्यादिति पायानां त्रैविध्यमाधारस्य च षोढात्वमाश्रित्य वृत्तावपि 'आभ्याम्'. इत्यादीष्टरूपासिद्धिः स्यादिति सम्पूर्णस्य स्थाने संगृहीतमेवेति-“अपायेऽवधिरपादानम्". [ २. २. २९.] आदेशः स्यादित्येवमर्थमत्र प्रथमान्त 'इदम्'शब्दः पठनीयः, 20 इति "क्रियाश्रयस्याधारोऽधिकरणंम्” [२. २. ३०.] इति । स च न पठित इति पूर्वतोऽनुवृत्तस्यैवार्थवशाद् विभक्तिविप- 60 सूत्रयोवृहद्वत्तौ स्पष्टम् । एतच्चापादानाधिकरणशब्दयोरधिक- | रिणामेनेह प्रथमान्तत्वमिति सिद्धं भवति, तथा चास्य ज्ञापन कार्यकारित्वमूलकमेवेति भाष्यतो ज्ञायते । तथा चैतत् खमतेऽपि | स्पष्टमेव । एवं चाग्रिमसूत्रे "अन" [२. १. ३६.] इत्यत्र संग्राह्यमेवेत्यधिकं . कार्यमिति खमतेऽप्युदाहर्तव्यमेव । खमतेऽप्युदाहर्तव्यमेव । 'अनक्' इति प्रथमान्तविशेषणेनापि विभक्तिविपरिणामः सम- 'अधिकः कार' इति च क्वचित् पूर्वशास्त्रस्याऽपि परशास्त्रवाध- | र्थितः । अयं च न्यायो यत्र विभक्तिविपरिणामार्थं न यत्नः 25 कत्वस्य लक्ष्यानुसारमाश्रयणीयस्य सिद्धयर्थं स्वीक्रियते, तदपि कृतस्तत्रैव प्रवर्तते, न तु तदर्थं यत्र यत्नः कृतस्तत्रैतन्न्यायानु-65 स्वशास्त्रे संग्राह्यमेव यदि तादृशं लक्ष्यं लक्षणीयं स्यात् । 'अधिकः | सरणेन तस्य यत्नस्य वैययं शङ्कनीयम् , 'नासूया तत्र कर्तव्या कारः' इति विग्रहेऽधिकारस्य कथं परवाधकत्वमित्याशङ्कामपि यत्रानुगमः क्रियते' इति भाष्योक्तेः, तेन च "तृतीयस्य लौकिकदृष्टान्तेनापनुनोद भाष्यकृत् , तथाहि-[आक्षेपभाष्यम्-] | पञ्चमे" [१. ३. १.] इत्यतोऽनुवर्तमानस्य तृतीयस्येति कथं पुनरधिकः कार इत्यनेन पूर्वविप्रतिषेधाः शक्या न पठि- | पदस्यैतन्न्यायेन पञ्चम्यन्ततया परिणामसंभावनायां सत्यामपि 30 तुम् ? [ समाधानभाष्यम्-] लोकतः, तद्यथा-लोकेऽधिकमयं “ततो हश्चतुर्थः" [१. ३. ३. ] इत्यत्र तत इति करणस्य 70 कारं करोतीत्युच्यते-योऽयं दुर्वलः सन् बलवद्भिः सह भारं नासङ्गतत्वम् , 'ततः' इति निर्देशादस्यानित्यत्वं तु नाशक्यम् , वहति, एवमिहाऽप्यधिकमयं कारं करोतीत्युच्यते योऽयं पूर्वः | अन्यत्र फलाभावात् । ज्ञापकसिद्धस्य न्यायस्य सूत्राक्षरवैय- सन् परं वांधते ॥ इति, स्पष्टमिदं भाष्यम् । तथा च *अपेक्षा- झंपादनसामर्थ्याभावात् , तस्माज्ज्ञापकसिद्धं न सर्वत्रेति mini 35 ख्यायकः, किन्तु यादृशेऽर्थे यत्पदस्य शक्तिनिर्धारिता, यावच्च *अर्थवशाद् विभक्तिविपरिणामः ॥ १३ ॥ 75 येन शास्त्रेण स्वभावतः कार्य क्रियते, ततोऽधिकस्यापि कार्यस्य त -शास्त्रेष्वेकस्यैव पदस्य क्वचिद् द्वयोरर्थयोर्योधनायो- लाभार्थः, क्वचिद् वाध्यस्यापि वाधकत्वार्थश्चेति प्रकृतमहा- चारणं क्रियते, तत्र च न शक्यतेऽर्थद्वयस्य विभिन्न विभक्तिविषयस्य भाष्यैकयोगक्षेमत्वाल्लभ्यत इति बोध्यम् ॥ १२ ॥ wn बोधनाय युगपद् विभक्तिद्वयमुच्चारयितुम् , एकत्र पदेऽनेकविभक्ते- *अर्थवशाद्विभक्तिविपरिणामः ॥१३॥ रसंभवात् ; तथा च तस्यैव पदस्य विभक्तिविपरिणामेनाऽन्वयः सि०-अर्थः-प्रकृते.तात्पर्यविषयीभूतोऽभिधेयः, तस्य । क्रियते लोकवत् , लोकेऽपि यथा 'सर्वे छात्रा गमिष्यन्ति, 80 ४ न्यायसमु० -:.- । . ? wimwer 3B 40 ·२६ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । . अध्यापकश्च' इत्युक्तेऽध्यापकेऽन्वयार्थ गमिष्यतीति विभक्तिवचन- विहितस्य सार्थकस्य तीयप्रत्ययस्यैव ग्रहणम् , न तु 'जातीयर' विपरिणामः क्रियते, तत्रैव 'अहं च' इत्युक्ते पुरुषस्यापि विपरि- प्रत्ययघटकस्य तीयस्य, तस्यैकदेशत्वात् प्रकारार्थस्यावाचकत्वे- 40 णामो भवति-गमिष्यामीति । तथा चायमप्यर्थों लोकसिद्ध नानर्थकत्वात् , तेन पटुजातीयायेत्यादौ "तीयं डिस्कार्ये वा" एवेति पाणिनीये तन्त्रे नायं न्यायः परिभाषेन्दुशेखरे सङ्गृहीतो [१. ४. १४.] इति स्मायादयो न भवन्ति । प्रकृतिग्रहणं 5 दृश्यते । भाष्यादिपर्यालोचनया चायमर्थस्तत्र तत्र समाश्रित यथा-"इन्-हन्-पूषा-ऽयम्णः शि-स्योः" . [१. ४. ८७.] इति ज्ञायते, तथाहि-"अङ्गस्य" [पा सू० ६.४. १.] इत्यत्र 'हन्' इत्यादीनां ग्रहणम् , एतल्यायवलाच्च तत्रार्थवत इत्यधिकारसूत्रमर्थवशात् क्वचित् षष्ठयन्तमपि पञ्चम्यन्तं सम्प- एव हनो ग्रहणेन निरर्थकस्य "प्लीहन्' इत्यादि शब्दनिष्ठस्य 45 चते, यथा-"अतो भिस ऐस्” [पा० सू० ६. १. ९:], 'हन्' इत्यस्य न ग्रहणं भवति, तेन वृत्रहणौ' इत्यादाविव इत्यत्र, तथा हि-अदन्तादशादित्यर्थः सम्पद्यते, अन्यथा विशेषण- 'प्लीहानौ' इत्यादौ नियमाप्रवृत्तिरिति “नि दीर्घः" [१.४. 10 विशेष्यभावाभावात् तदन्तविधिर्न स्यात् ; यद्यपि तत्र सूत्रे २५.] इति दीर्घः सिद्धयति । अत्र च ज्ञापकं "तृ-स्वस- [अङ्गस्येति सूत्रे ] महाभाष्ये उपायान्तरमपि प्रदर्शितं तथापि नप्तृ०" [१. ४. ३८.] इति सूत्रे नप्त्रादीनां जन्तानामेव दीक्षितादिभिर्विभक्तिविपरिणाम एव स्वीकृतः । किञ्च "भ्यसो- पृथगुपादानम् । तच्चोणादीनामव्युत्पन्ननामत्वपक्षे तत्रत्यतृ-50 ऽभ्यम्” [पा० सू० ७. १. ३०.] इति सूत्रे महाभाष्ये "शेषे शब्दस्यानर्थकत्वेनानेन न्यायेन तृशब्देन ग्रहण न स्यादिति तत्र पक्षे नप्त्रादीनामाविधानार्थं क्रियते, एतन्न्यायाभावे तु तत्र लोपः” [पा० सू० ७. २. ९०.] इति सूत्रेण शेषस्य लोप 15 इत्यर्थोऽपि समाश्रितः, स च विभक्तिविपरिणामेनैव सिद्धयति [अव्युत्पन्ननामत्व ] पक्षेऽपि तेषां वन्तत्वसत्त्वादेवारि सिद्ध तद्वैयर्थ्यं स्पष्टमेव स्यात् । अनित्यश्वाय "संख्याडतेश्चाशत्तिष्टेः नान्यथा, तत्र मपर्यन्ताच्छेषस्य लोप इत्यर्थः समाश्रितः, “मप- र्यन्तस्य" [पा० स० ७. २. ९१.] इत्यधिकारसूत्रे च षष्ठी कः [ ६. ४. ३०.] इति सूत्रे डतिग्रहणात्, तद्वि तत्रति 55 यन्तस्य" [पा० स० ७. २. ९१.] इत्यधिकारसूत्रे च षष्ठी वर्जनेन डत्यन्तस्य ग्रहण न स्यादिति शङ्कयैव कृतम् , अन्यथा भूयते, साऽपि प्रकृतार्थानुरोधेन पञ्चम्या विपरिणमयितव्या; एवं च बहुषु स्थलेषु विभक्तिविपरिणामेन कार्य सम्पादितम् । “डत्यतु संख्यावत्" [१. १. ३५. ] इति सूत्रेण डतिप्रत्य- 20 “स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ” [पा० सू० १. १. ५६.] सूत्रे ग्रहणे सिद्धे किं तेन कृतं स्यात् , एतन्न्यायध्रौव्ये तु उत्यन्तस्य यान्तस्य संख्यावद्भावविधानात् संख्याग्रहणेनैव डत्यन्तस्यापि च महाभाष्ये-“यां काञ्चिद् विभक्तिमाश्रयितुं बुद्धिरुपजायते त्यतत्वेन ग्रहण न स्यात्, विंशत्यादिशब्देऽर्थवतस्तिशब्दस्य 60 सा सा आश्रयितव्या" इति स्पष्टमेव प्रतिपादितम् । तथा च पाणि- संभवेनानर्थकस्य डत्यवयवतिशब्दस्याग्रहणात्, इति डत्यन्त- नीयेऽपि तन्त्रे सिद्धवदस्य न्यायस्यार्थः समाश्रीयते ॥ १३ ॥.. स्यावर्जने सिद्धे संख्यात्वेन तस्य ग्रहणे पृथक् डतिग्रहणवैयर्थं *अर्थवद्हणे नानर्थकस्य* ॥ १४ ॥ स्पष्टमेव, तच्च व्यर्थं सत् अस्य न्यायस्यानित्यत्वं ख्यापयति । 25 सि०-इह हि व्याकरणशास्त्रे शब्द एव कार्यो, स च प्रयोजयन्ति इति न्यायोऽप्यस्य स्वविषये निवारको युक्त 65 एवं च *अनिनस्मिन् ग्रहणान्यर्थवता चानकन च तदन्तविधि द्विविधो दृश्यते-सार्थको निरर्थकश्च, तत्र समुदायस्य सार्थक- त्वमवयवस्य च निरर्थकत्वम् , समुदाय एव शक्तिमहात्। animanav तत्रैकः शब्दः क्वचित् समुदायरूपः कचिच्चैकदेशरूपः, यथा- *अर्थवद्रहणे नानर्थकस्य* ॥ १४ ॥ 'जातीयर' प्रत्ययघरक-'तीय'शब्दः, चित् समुदायरूपोऽपि, 30 यथा-'द्वितीय' इत्यादौ, इह चावयवयरूपतयाऽनर्थकः । तत्र विधप्रयोगदर्शनात् , प्रथमेऽर्थस्य द्वितीये शब्दस्य च वोधदर्शनात , त०-अयमत्राभिसन्धिः-'घटमानय, घटमुच्चारय' इत्युभय- 'तीय'ग्रहणे विनिगमकाभावात् कीदृशस्य ? सार्थकस्यैव निरर्थ- कस्यैव उभयस्य चा ग्रहणमित्याशङ्कायामयं न्यायः पठ्यते, शब्दानामर्थे शब्दे च शक्तिरिति प्रतीयते । अर्थे शक्त्यभावे 70 कस्यैव उभयस्य वा ग्रहणमित्याशङ्कायामयं न्यायः पठ्यते, पटमान' इति वाक्याद् घटकर्मकमानयनं न प्रतीयेत, तदनु- तत्र च 'सम्भवति ग्रहण कार्यम्' इति च पदवयमध्याहृत्य रोधेनार्थमाने शक्तिस्वीकारे 'घटमुच्चारय' इति कथिते घट- न्यायस्य व्याख्या सम्पद्यते । अर्थवतः शब्दस्य प्रत्ययभूतस्य शब्दकर्मकमुच्चारणं न प्रतीयेत, प्रतीयते चोभयमित्युभयत्र 35 प्रकृतिभूतस्य वा ग्रहणे सम्भवति सत्यनर्थकस्य तस्य ग्रहणं न कार्यमित्यर्थः । तत्र प्रत्ययग्रहणं यथा-"तीयं हित्कार्ये णेति वाच्यम् , विनिगमनाभावाच्छब्द एव शक्तिरर्थे लक्षणे-75 शब्दस्य शक्तिरिति स्वीकार्यम् । न चाथै शक्तिः शन्दे च लक्ष- वा" [१. ४. १४.] इत्यत्र तीयस्य ग्रहणम्, तत्र त्येव कुतो न स्यात् ?; न चेष्टापत्तिः कर्तुं शक्या, वाधप्रतिः चैतन्यायसहकारात् "देतीयः" [७. १. १६५.] इत्यनेन | सन्धानाभावेऽपि घटादिपदात, कम्बुग्रीवादिमतोऽर्थस्य प्रतीत्या एवं ॥ १४ ॥ Innnnnnnn .nn ·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । २७ - लक्षणाऽसंभवात् , शक्यार्थवाधे हि लक्षणा भवति; न च 'घट- महाभाष्ये-“लादेशे. सर्वस्य प्रसङ्गोऽविशेषात् [वार्तिकम् ]” 40 मानय'इत्यादौ घटशब्दस्य-शब्दार्थकतामाश्रित्य. शब्दस्यानयनं "लादेशे सर्वस्य प्रसङ्गः, सर्वस्य लकारस्य प्राप्नोति, अस्यापि कथं स्यादिति वाधं प्रतिसन्धाय तस्य कम्बुग्रीवादिमति लक्षणेति प्राप्नोति-लुनाति लभते, किं कारणम् ? अविशेषात् , न हि कस्यचित् प्रतिपत्तुर्गोचरी भवति; एवं 'घटमुच्चारय' इत्यत्रापि | कश्चिद् विशेष उपादीयते--एवंजातीयस्य लकारस्यादेशो भवतीति, 5.योजनीयम् । न चार्थे प्रचुरः प्रयोगः शब्दे चाल्प इति प्रयोग- अनुपादीयमाने विशेषे सर्वप्रसङ्गः, ततः समाधानवार्तिकम्- प्राचुर्येणार्थे [ कम्युग्रीवादिमति ] घटपदस्य शक्तिः, शब्दे तस्य | 'अर्थवद्रहणात् सिद्धम्' इति, भाष्यम्-"अर्थवतो लकारस्य 45 लक्षणेति निर्णेयम् , प्रयोगप्राचुर्यस्य प्रसिद्धयप्रसिद्धिनियामकत्वेऽपि ग्रहणम् , न चैषोऽर्थवान्” इति ततः, आक्षेपवार्तिकम्-"अर्थ- शक्तिनियामकत्वस्यादर्शनात्, लक्षणामूलस्य वाधप्रतिसन्धानस्य | वद्हणात् सिद्धमिति चेन्न वर्णग्रहणेषु” इति, भाष्यम्-"अर्थ- शब्दार्थत्वपक्षेऽप्यदर्शनाच्च । न च व्यवहारेण शक्तिनिर्णयः, वगृहणात् सिद्धमिति चेत् ? तन्न, किं कारणम् ? वर्णग्रहणमिदम् , 10 व्यवहारस्य पूर्वरीत्योभयत्र तुल्यत्वात् । एवं च- न चैतद्वर्णग्रहणेषु भवति-'अर्थवद्हणे नानर्थकस्य” इति । अत्र "न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके, यः शब्दानुगमादृते । कैयटः-"लस्येत्यत्र लकारेऽकार उच्चारणार्थः, ततश्च वर्णमात्र-50 अनुविद्धमिव ज्ञानं सर्व शब्देन भासते॥" स्यायं निर्देशः, वर्णनिर्देशेषु विद्यमानाऽप्यर्थवत्ता शब्देन नाश्रिता, इति वाक्यपदीयेनार्थबोधेऽपि शब्दस्यापि शाब्दवोधे'भान- वर्णरूपमात्रस्याश्रयणात् । तथा च यस्येति लोपोऽनर्थकस्याऽपि मिति प्रमाणतयोदाहतुं शक्यमेव, एवं च शब्दस्य शब्देऽर्थे च. भवति-दैवदत्तिरिति इति । अयमाशयः-पाणिनीये तन्त्रे लडा- 15 शक्तिरभ्युपेयैव । तथा च 'घटमानय' इत्यादी घटशब्दवाच्यं दयो दश लकारा आस्थिताः, तेषां स्थाने एव त्यादय आदेशा कम्युग्रीवादिमन्तमर्थमानय, 'घटमुच्चारय' इत्यादौ घटरूपार्थवोधकं | भवन्ति, तत्र चादेशविधायकं “लस्य”.[पा० ३. ४. ७७.] 55 'घट'शब्दमुच्चारयेति क्रमेण बोधो जायते। तत्र शब्दविशिष्टेऽथे, इति सूत्रं, तत्रेयमाशङ्का-इहाविशेषेण लस्यादेशो विधीयत इति अर्थविशिष्टे शब्दे च शब्दानां शक्तिकल्पने शक्यतावच्छेदके 'लुनाति, लभते' इत्यादिषु धात्ववयवलकारस्यापि त्यादय गौरवात्, लाघवात् सर्वेषां शब्दानां खवृत्तिश्रूयमाणानुपूर्व्य- आदेशाः स्युरिति, तत्र *अर्थवद्हणे नानर्थकस्य* इति परिभाषया-न्यायेन वारणं न सम्भवति, तत्र वर्णमात्रस्या- 20 वच्छिन्ने, घटत्वादितत्तद्रूपावच्छिन्ने च खण्डशः शक्तिः कल्प्यते, श्रितत्वेनास्य न्यायस्याप्रवृत्तरिति, तत्र च [लस्येति ] विशिष्ट- 60 स्ववृत्तीत्यत्र खपदं शक्तपदपरम् , यथा-'घट' इति शक्तं पदम्, रूपोपादानमाश्रितं तदर्थमिति वर्णग्रहणे नास्य प्रवृत्तिरिति सिद्धम् , तद्वृत्तिः श्रूयमाणा या आनुपूर्वी-घकारोत्तराकारोत्तरटकारोत्तरा- एतद्भाष्यप्रकरणाच्च वर्णानामर्थविशिष्टे वर्णे एका शक्तिरपरा च कारत्वरूपा, तयाऽवच्छिन्नं घट इति पदम् , तत्र घटत्वादि वादि यत् प्रातिखिक रूपं प्रवृत्तिनिमित्तभूतं तदवच्छिन्ने च कम्युग्रीवादि- | वर्णमात्रे । तथा च शास्त्रे वर्णो यत्र उपात्तो वर्त्तते तत्र लोक इवार्थविशेष्यक्वोधे कार्याणां वाधादपरा या वर्णमात्रनिरूपिता 25 मति व्यक्तिविशेषे खण्डशः शक्तिरिति तात्पर्यम् । लोके आनय- शक्तिस्तयैव वर्णमात्रस्य बोधः, न तु विशिष्टरूपोपादान इवार्थ- 65 नादिकार्यस्य शब्द वाधादर्थस्य विशेष्यतया शब्दस्य चार्थे विशिष्टवर्णवोधः, इति तत्रानर्थकस्यापि वर्णस्य ग्रहणं भवति । विशेषणतया बोधः, शास्त्रे च "जातौ राज्ञः" [ ६. १. ९२. अर्थवैशिष्टयं च शब्दे स्वविषयकबोधजनकत्वेन तात्पर्यविषयत्व- इत्यादौ मांसपिण्डविशेषरूपस्यार्थस्य प्रत्ययेन सहान्वयासंभवात् सम्वन्धेन, तथा च "तीयं हित्कार्ये वा" [१. ४. १४.] इति शब्दस्य विशेष्यतयाऽर्थस्य च शब्दे विशेषणतया वोधः। तथा च 30 तत्तदर्थविशिष्टे शब्दे तत्तत्कार्यमिति व्याकरणशास्त्रे निर्णयः । तथा तात्पर्यवानिति तत्र तदर्थवैशिष्टयं सिद्धमिति जातीयरिघटितस्य 70 सूत्रे समुपादीयमानस्तीयशब्दः पूरणार्थविषयकबोधजनकत्वेन तीयस्य तादृशार्थवोधजनकत्वाभावेन न तस्य ग्रहणम् । एतेन परिभाषेन्दुशेखरे - एतत्परिभाषाव्याख्यानावसरे - 'विशिष्टरूपो. "वोधकत्वसम्बन्धेनार्थवैशिष्टये यदि बोधकता फलोपधायकता- पादाने उपस्थितस्यार्थस्य विशेषणतयाऽन्वयसम्भवे तत्त्यागे कार्याव्यवहितप्राक्क्षणावच्छेदेन कार्याधिकरणवृत्तित्वरूपा, तदा मानाभावोऽस्या मूलमिति, विशिष्टरूपोपादान इत्युक्त्या च यदा प्रतिवन्धकवशाद् वोधाभावस्तदा 'द्वितीयस्मै' इत्यादावपि 35 आनुपूर्व्यवच्छिन्नविषयताप्रयोजकपदोपादान एवायं न्यायः | स्मायादेशो न स्यात् , यदि च खरूपयोग्यतैव वोधकता, सा च 75 प्रवर्तते, न तु वर्णोपादाने, एकस्मिन् वर्णे पूर्वापरवर्णान्तराभावेन वोधजनकतावच्छेदकानुपूर्वीरूपा, तर्हि पटुजातीयायेत्यादावपि विशिष्टरूपत्वाभावात् । तथा च यत्र वर्णमात्रोपादानं तत्र नायं तादृशानुपूर्व्याः, सत्त्वेन स्मायादेशप्रसङ्गः” इत्यपास्तम् , तात्पी- न्यायः प्रवर्तत इति वर्णानामनर्थकानां सार्थकानां च ग्रहणं | यविशेष्यतापर्याप्तेर्जातीयशब्दघटकतीयशब्देऽभावात् सिद्धान्ते भवति, तदुक्तं “लस्य” [पा० सू० ३. ४: ७७. ] इति सूत्रे | दोषाभावात् । यद्यपि लोकेऽर्थबोधकता ‘द्वितीय' इत्यादिसमुदायwww ·२८ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । " " स्यैव, न तीयमात्रस्य “न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या नापि केवल- विशिष्टे कशब्दे परे इत्याद्यर्थो न स्यात् । प्रत्ययजन्यबोधे प्रकृति- प्रत्ययः” इति भाष्यादिसिद्धान्तात् , तथापि शास्त्रीयकार्यनिर्वा- समभिव्याहारस्य . कारणत्वात् , अन्यथाऽणादिशब्दादप्यपत्या- हाय.शास्त्रप्रामाण्यात् 'तीय'शब्देऽप्यर्थवोधकता.कल्प्यते, तदुक्तं द्यर्थबोधप्रसङ्गात् । यदि तु लौकिके प्रयोगे कशब्दप्रकारककुत्सा- परिभाषेन्दुशेखरे एतन्न्यायव्याख्यावसरे नागेशेन-“अत्रार्थः । द्यर्थविशेष्यकबोधस्यैव सत्त्वेन, तादृशबोध एव प्रकृतिसमभि- 5 कल्पितान्वय-व्यतिरेककल्पितःः' शास्त्रीयोऽपि गृह्यते” इति, व्याहारस्य कारणत्वम् , सूत्रे तुः “ड्यादीदूतः के" [२. ४:45 अस्यार्थः -अत्र न्यायेऽर्थपदेन न केवलं लौकिकप्रयोगप्रसिद्ध १०४.] इत्यादावर्थप्रकारकशब्दविशेष्यकबोधस्य सत्त्वेन न तत्र एवार्थी गृह्यते, किन्तु कल्पिती यावन्वय-व्यतिरेको ताभ्यां प्रकृतिसमभिव्याहारापेक्षेत्युच्यते, तथापि कार्यतावच्छेदके कश- कल्पितः-शास्त्रकारैरारोपितः शास्त्रीयोऽप्यर्थो गृह्यत इति । अय- व्दनिष्ठप्रकारतानिरूपितंकुत्साद्यनिष्ठविशेष्यतायाः प्रवेशे गौरवम्। माशयः-वैयाकरणसिद्धान्ते शब्दानां नित्यत्वेन तत्र भागस्या- तथा चेदृशस्थले *वं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा* इति न्यायेनैव 10 भावात् स्फोटरूपमखण्डमेव पदं वाक्यं वार्थवोधकमिति प्रकृतीनां । निर्वाह इत्यास्थयम्, तेन च न्यायेन शास्त्रघटकशब्देऽपूर्वः 50 प्रत्ययानां चार्थवत्त्वमसम्भवि, तथाऽपि शास्त्रकारैः शास्त्रीयप्रक्रिः सङ्केतो वोध्यते, स चार्थत्वावच्छिन्ने स्ववृत्तिरूपावच्छिन्ने च । यानिर्वाहायान्वय-व्यतिरेकाभ्यां यत्सत्त्वे याशार्थवोधो भवति, तथा च "गोश्चान्ते हखो०" [२. ४. ९६. ] इत्यादावर्थविशि- यदसत्त्वे च तादृशार्थवोधो न भवतीति रूपाभ्यां प्रकृति-प्रत्यययो- ष्टस्य गोशब्दस्येत्यर्थेन सर्वत्रार्थे प्रयुज्यमानस्य गोशब्दस्यकैनैव रावापोद्धाराभ्यां शक्तिः कल्पिता, सापि शास्त्रीयप्रक्रियानिर्वाहा- | सूत्रेण ग्रहणनिर्वाह इति नावृत्तेरावश्यकता, "ड्यादीदूतः के" 15 यालमिति तीयस्य पूरणार्थे "द्वेस्तीयः” [७. १. १६५.] [२. ४. १०४.] इत्यादावप्यर्थविशिष्टे कशब्दे परे. इत्येवार्थः, 55 इति शास्त्रेण विहितत्वात् तस्य पूरणार्थवाचकत्वमास्थीयते, इति तत्र न प्रकृतिसमभिव्याहारस्य कारणत्वम् , अपि तु कुत्साद्यर्थ- तेनैवार्थनार्थवत्त्वं तस्येति तदर्थविहीनो 'जातीय घटितस्तीयो न बोधे एवेति न विशेषरूपेण कार्यकारणभावकल्पनप्रयुक्तमपि गृह्यत इति । यत्र कल्पितावप्यन्वय-व्यतिरेको न स्तः, यथा गौरवमिति विभावनीयं सुधीभिरिति । 'यावक' इत्यादौ कप्रत्ययाभावे योऽर्थः प्रतीयते स एव कप्रत्यय- अत्रेदं प्रविचार्यते-अस्य न्यायस्य चञ्चलत्वमास्थय न वेति ?, 20 सत्त्वेऽपि, तत्र प्रत्यय इति महासंज्ञा [अन्वर्थसंज्ञा ] वलेन क- विधिपक्षस्तु वृत्तावेवोपपादित इतीह निषेधपक्ष एवोपपादयितु- 60 प्रत्ययस्य प्रकृत्यर्थेनैवार्थवत्त्वं खीक्रियत इति सोऽप्यर्थः शास्त्रीय-, मिष्टः । तथाहि-यदस्य चञ्चलत्वं तत्रोक्तं तत् प्राचामनुरोधा- प्रक्रियानिहाय स्वीक्रियते । परं चैतन्मते "गोश्चान्ते हस्खो० । देव । तथा हि-लघुन्यासकारैः' "संख्याडतेश्चाशत्तिष्टेः कः" [२. ४. ९६. ] इत्यादी गोपदेन कोऽर्थो विवक्षितः ? यदि [.६. ४. १३० ] इति सूत्रव्याख्यायामित्थमुक्तम्-ननु उतिग्रहणं गोत्वावच्छिन्नस्तहिँ पशुतात्पर्येण प्रयोगे चित्रगुरित्यादौ. ह्रस्वः किमर्थं ? संख्याद्वारेणापि गतत्वात् , त्यन्तद्वारेण प्रतिषेधः 25 स्यात्, किरणादितात्पर्येण प्रयुक्ते च न स्यात्, ततश्च लोके स्यादिति न वाच्यम् , अर्थवद्हणेति न्यायेन तेः सार्थकस्यों- 65 यावन्तोऽर्था गोपदेन वोध्यन्ते तत्सकलार्थतात्पर्यकोऽयं सूत्रस्थो । पादानात् ; उच्यते-ष्ट्यन्तद्वारेण षष्टिवर्जनं ज्ञापयति-अत्रा- गोशब्द इति वक्तव्यम् , अन्यथा किरणादितात्पर्यके हखत्वं न. व्युत्पत्तिपक्ष इति, अव्युत्पत्तिपक्षे च न्यायस्याप्रवृत्तिः, स्यात्, किञ्च न्यायस्यानित्यत्वज्ञापनार्थ डतिग्रहणम् , तेनैकसप्ततिरित्यत्र "वर्गे रस्मौ च वजे च, बलीवर्दे च गौः पुमान् । त्यन्तद्वारेण प्रतिषेधः सिद्धः, अन्यथा, सप्ततिरित्येव त्यन्तो स्त्री सौरभेयी दिग्वाणहग्वारभूष्वप्सु भूम्नि च ।” नैकसप्ततिरिति न स्यात् , अव्युत्पत्तिपक्षश्च कस्मान्निश्चीयते ? 70 इति कोशरीया गोशब्दस्यानेकार्थवाचकत्वं प्रसिद्धमेव । तथा | षष्टिग्रहणात् [ष्टिग्रहणादित्युचितम् ], अन्यथा षष्टिशब्दस्य च सकलार्थवाचिगोशब्दवोधतात्पर्येणेह . गोशब्दो गृहीत इति । तिप्रत्ययान्तत्वात् त्यन्तद्वारेण प्रतिषेधे सिद्धेऽस्योपादानमनर्थक सर्वस्य ग्रहणमिति; तदपि न-सर्वेपामर्थानां सकृदुच्चरिताद् । स्यात्" इति । अत्रेदमुच्यते-यदि षष्टिवर्जनार्थ कृतेन ष्टयन्त- गोशब्दाद् बोद्धुमशक्यत्वात् , सकृदुच्चरितः शब्दः सकृदेवार्थ वर्जनेनात्राव्युत्पत्तिपक्ष एवाश्रीयत इति समाश्रीयते, तदा च 35 गमयतीति न्यायात् । एवं च प्रतिशक्यतावच्छेदकं सूत्रमावर्त्त- तेरनर्थकत्वेनार्थवतस्तिशब्दस्य सम्भवाभावेनैवास्य न्यायस्या- 75 नीयम् , तथा च किरणतात्पर्यकस्य गोशब्दस्य, पृथिवीतात्पर्यकस्य । प्रवृत्तौ डतेरपि वर्जने. प्राप्त संख्यात्वेन नैव सिद्धिरिति कथमिव ::: गोशब्दस्य, गोत्वावच्छिन्न पशु]तात्पर्यकस्य गोशब्दस्येत्यादिक्रमे- इतिग्रहणेनैतन्न्यायस्यास्थिरत्वं ज्ञापयितुं शक्यम्, एतन्न्यायस्या- णार्थः कर्तव्यः, न त्वर्थवाचकस्य गोशब्दस्येत्येवंस्पेण, अर्थत्वेन | नित्यत्वे सत्यप्यप्रवृत्तिरेवेष्टा; सा चाव्युत्पत्तिपक्षाश्रयणेनैव रूपेगाथै गोपदशक्तरभावात् , एवंरीत्या नानार्थकस्थले सर्वत्रावृत्तौ । साघितेति विध्यर्थं इतिग्रहणस्यावश्यकत्वेन वैयर्थ्याभावात् ।। 40 गौरवम् । एवं “ढ्यादीदूतः के" [२. ४. १०४.] इत्यादावर्थ- न चानेन इति ग्रहणेनास्य न्यायस्यानित्यत्वं ज्ञाप्यता, प्टिवर्जने- 80 30

·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः ।
२९
नाव्युत्पत्तिपक्षो वेत्यत्र विनिगमकाभाव इति वाच्यम् , ष्टिग्रहण- | रणविहितबहुव्रीहेरेव ग्रहणार्थम् । एतन्न्यायाभावे तु-प्रति- 40
वैयपित्तेरेव. विनिगमकत्वम्. । अयमाशयः-डतिग्रहणेनास्य पदोक्तस्यैव ग्रहणमित्यर्थस्याभावे "एकार्थं चानेकार्थं च"
न्यायस्यानित्यत्वज्ञापने कृतेऽपि प्टिवर्जनस्य सार्थक्यं न सम्भ- [३. १. २२.] इति विहितसमासेनैव सिद्धौ प्रतिपदोक्ततया
वति, तद्विषये एतन्यायव्यापाराभावात् , नहि. पंष्टिशब्दे | समासविधानस्य वैयर्थं स्पष्टमेव । ज्ञापिते त्वस्सिन् “आसन्ना
5 तिशब्दस्यानर्थकत्वं केनाऽपि मन्यते व्युत्पत्तिपक्षे, ष्टिवर्जनेना- देश येषां ते आसन्नदशाः' इत्यादावेव "प्रमाणी-संख्याड्डः"
व्युत्पत्तिपक्षज्ञापने कृते तु डतेरपि सार्थक्यं लघुन्यासरीत्या [७. ३. १२८.] इति डो भवति, न तु 'प्रिया दश येषां ते 45
सम्भवतीति तस्यैव · ज्ञापकत्वमुचितम् ; किञ्च यथाकथञ्चित्
प्रियदशानः' इत्यादी सामान्येन "एकार्थं चानेकं च" [३.
डतिग्रहणस्याप्येतश्यायानित्यत्वज्ञापकत्वं स्वीक्रियताम् , किन्तु | १. २२..] इति.विहितसमासस्थले, तस्य सामान्येनैकार्थत्वा-
तथा स्वीकारे फलाभावः; न च एकसप्ततिरित्यत्र कात्ययाभावः | दिलक्षणेन विधानात् , आसन्नदशा इत्यत्र च "आसन्नादूरा
10 फलत्वेनोक्त एवोदाहृते लघुन्यासग्रन्थे इति वाच्यम्, तत्कथन- धिक०" [३. १. २०.] इति प्रतिपदोक्ततया संख्याशब्द-
स्याप्यविचारितरमणीयत्वात् , सप्ततिशब्दे तिशब्दः सार्थकः,
मुच्चार्य ] विधानात् । एवं "नोऽप्रशानोऽनुस्वारा-ऽनुनासिको 50
एकसप्ततिशब्दे च सनिरर्थक इति विचारस्य बुद्धय॑ऽनारोहात् ।
च पूर्वस्याघुट्परे" [१. ३. ४.] इति सूत्रे प्रतिपदोक्तस्यैव
किं प्रत्ययग्रहणे प्रकृत्यादेरेव ग्रहणमिति वत् अयमपि न्यायो यतः
नकारस्य ग्रहणात् त्वन्तत्रेत्यादौ तौ मु०" [१. ३. १४.]
स विहितस्तदन्तत्वे सत्यवार्थवत्त्वमन्यथा नेति वोधयति येनैत-
इति विहितानुनासिकस्य नकाररूपस्य न ग्रहणमिति नान
15 न्यायप्रवृत्तावेकसप्ततिशब्दस्य त्यन्तत्वं न स्यात्, न चैवम् ,
नकारस्य सकारो भवति, अन्न हि नकारो न प्रतिपदोक्ततया
विहितोऽपि तु अनुनासिकत्वेन रूपेण लक्षणेनेति लाक्षणिकत्वं ।
तस्मादेतत् फलकथनमविचारितमेव रमणीयमिति प्रतीमः । न च
तस्य स्पष्ठमेवेति, यत्र च नकारः प्रतिपदोक्ततया विधीयते तत्र
* *अनिनस्सन्ग्रहणानि०* इति न्यायेनापोह्यमानत्वमेवास्यास्थिरत्वे च भवत्येव, यथा-भवांस्तत्रेत्यत्रं, अन्न हि 'नोन्त' इति नकार-
मूलमिति वाच्यम् , तत्र ज्ञापकान्तरस्याग्रे प्रतिपादितत्वेनैतद- | मेवोक्त्वा विहितो नकार इति प्रतिपदोक्तः । अस्य च लक्ष्या-
स्थिरत्वस्य तत्राप्रयोजकत्वात् , तथा चास्यास्थिरत्वे न किञ्चित् नुसारित्वेन क्वचिदप्रवृत्तिरपि, अत एव "हस्त्रस्य गुणः" [१.
20 फलमिति वृत्तौ तत्प्रतिपादनं प्राचामनुरोधेनैवेति विज्ञेयमिति॥१४॥ ४. ४१.] इत्यादौं प्रतिपदोक्तो. लाक्षणिकश्च ह्रस्वो हस्वशब्देन 60
*लक्षण-प्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्त-
गृह्यत इति । हे कर्तः! इत्यत्रेव हे निष्कौशाम्बे ! इत्यत्रापि
गुणः सिद्धो भवति, अन्यथा कर्तृशन्दे “णक-तृचौ" [५.
स्यैव ग्रहणम् ॥ १५ ॥ १. ४९.] इत्यनेन तृशब्दस्य प्रतिपदोक्ततया विहितत्वात् तत्र
सि०-समानशब्दयोः कस्यचिद् ग्रहणेऽभिप्रेतेऽन्यस्य | गुणसत्त्वेऽपि निष्कौशाम्विशब्दे निर्गतः कौशाम्ब्या इत्यर्थे
चानभिप्रेते तन्नाभिप्रेतग्रहणसिद्धयर्थं पूर्वम् *अर्थवद्हणे नान- समासे "गोश्चान्ते." [२. ४. ९६.] इति हस्वत्वे इकारस्य 65
25 र्थकस्य* इति न्याय उक्तस्तत्प्रसङ्गेन तत्समान एवायं न्यायः | लाक्षणिकत्वान्न स्यात् । लक्षणशब्दस्य सूत्रपरत्वेन व्याख्यान-
स्मृतः। लक्ष्यतेऽनेनेति लक्षणं लिङ्गं सूत्रं च, तदाश्रित्य | फलं च हन्तेास्तन्यां दिवि 'अहन्' इत्यत्र लाक्षणिकत्वेन
"अह्नः" [२. १. ७४.] इति रुत्वं न भवति, किन्त्वव्युत्प-
सम्पन्न रूपमपि लक्षणमुपचारात् तथा च लक्षणपदं लाक्ष-
नस्य दिनार्थकस्थाहनशब्दस्यैव भवति । लक्षणेन-ह्यस्तनीरूपेण
णिकार्थकम् । पदं पदं प्रति निर्दिश्य उक्तः प्रतिपदोक्तः, स
च क्वचिच्छन्दस्वरूपरूपः क्वचिच्च विधिरूप इति यथाप्रयोगं | चिह्नन निर्वृत्त इत्यर्थाश्रयणेऽप्यन्त्र दोषवारणमिति केचित ।
30 व्यवस्था विज्ञेया । लक्षणं च प्रतिपदोक्तश्चानयोरितरेतरयोग- | वस्तुतस्तु लक्षणेन-सूत्रेण निष्पन्न लाक्षणिकमित्येकस्यैवार्थस्या-
श्रयणेऽपि. दोषाभाव इति लक्षणशब्दस्य चिह्नार्थकत्वमपि
स्तयोरित्यर्थः । उभयोरपि रूपयोर्विध्योर्वा सम्भवतोः सतोः किमर्थमास्थेयम् ? नहि व्याकरणे लक्षणं विना किमपि कार्य
प्रतिपदोक्तस्यैव विधे रूपस्य वा ग्रहणमिति न्यायार्थः । तन भवति, तथा चाग्रे प्रतिपदोक्तत्व-लाक्षणिकत्वलक्षणयोर्व्याख्या-
प्रतिपदोक्तस्यैवेत्येवकारेण लाक्षणिकग्रहणव्युदासः। ततश्च यत् नावसरे प्रतिपदोक्तभिन्नत्वमेव लाक्षणिकत्वमिति प्रतिपादयि-75
सामान्येन केनचित् लक्षणेन विहितं, यच्च तच्छंब्दमनूध प्यते। तथा च न लक्षणपदस्येह चिह्नपरत्वमास्थेयमित्येव
35 विहितं, तयोर्मध्ये तच्छन्दानुवादेन विहितमेव वलवदिति | साधु । यद्यपि प्रतिपदोक्तस्यापि लक्षणनिष्पन्नत्वं भवति, कार्य-
तदेव ग्राह्यमिति फलति । अत्र च ज्ञापकं "आसन्नादूराधि- मात्रस्य व्याकरणे लक्षणाधीनत्वात् , तथापि लक्षणेन पदं पर्द
काध्यादिपूरणं द्वितीयाद्यन्याथै" [३. १. २०.] इत्या- प्रति निर्दिश्य विहितत्वं प्रतिपदोक्तत्वम् , तभिन्नत्वं लाक्षणिक-
दिसूत्रैः प्रतिपदोक्ततया बहुव्रीहिविधानम्, तद्धिः "प्रमाणी- त्वमित्येव तयोर्भेद इत्यवधेयम् । विस्तरतश्चायं विवरणे समव-80
संख्याडः” [७. ३. १२८.] इति इसमासान्तविधावेतप्रक- | लोकनीय इति ॥ १५॥

·३० न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । 45 अलक्षण प्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव इत्याहुः, तदसत्-उणादीनामव्युत्पन्नत्वपक्षे 'गो'इत्यादिशब्दानां 40 ग्रहणम् ॥१५॥ लाक्षणिकत्वाभावेन तत्रात्त्वव्यावृत्त्यर्थ धातोरित्यस्यानुवृत्तेरावश्य- कत्वेन ज्ञापकत्वासंभवात् , अत एव “औत्" [ पा० सू० १. त०-अत्र लक्षणशब्दोऽभ्रादित्वादप्रत्ययान्तः, लक्षणमस्त्य- स्येति विवक्षितत्वात् ; लक्षणया वा लक्षणपदं लाक्षणिकपरम्, १..१५. ] इति सूत्रे महाभाष्ये वर्णग्रहणेऽप्यस्य न्यायस्य 5 तत्त्वं च लाघवात् प्रतिपदोक्तभिन्नत्वमेव, लक्षणशब्दस्य चिह्न चर्चा कृता ॥ १५ ॥ सूत्रोभयार्थकत्वेनेह विवक्षितत्वात् तस्यानेकार्थकत्वेनानुगतलक्ष- *नामग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि णासंभवात् , प्रतिपदोक्तत्वस्य चानुगतत्वात् । तथा च यदर्थे विशेषणतया प्रतिपदोक्तत्वं विवक्षितं तद्विशिष्टत्वं प्रतिपदोक्तत्वम् , [ग्रहणम् * ॥१६॥ वैशिष्टयं च खवृत्त्यानुपूर्व्यवच्छिन्नविधेयताश्रयत्व-स्वार्थान्वय्य. सिक-नाम्नो ग्रहणं बोधनं येनः तन्नामग्रहणं पदं, तत्र 10 र्थकपदवृत्त्यानुपूर्वीमत्पदप्रयोज्योद्देश्यतानिरूपितविधेयताश्रयत्वैत- तद्विषये, नामबोधकपदे समुच्चारिते सति प्रत्यासत्त्या तेनैव दन्यतरसम्वन्धेन, पूर्वसम्वन्धो यत्र विधेयस्य विशेष्यत्वेन ग्रहणं पदेन लिङ्गविशिष्टस्यापि लिङ्गबोधकप्रत्ययविशेषसम्बद्ध- तादृशस्थलपरः, द्वितीयश्च यत्र विधेयस्य विशेषणतया ग्रहणं स्यापि ग्रहणं बोधनं भवतीति न्यायार्थः । लिङ्गप्रत्ययकृत- 50 तादृशस्थलपरः। प्रथमस्य लक्ष्यं यथा-"नोऽप्रशानो." [१. वैरूप्येन शब्दभेदाल्लिङ्गविशेषबोधकत्वरूपार्थभेदाच्च सामा- ३. ९.] इत्यत्र न-पदम् , तदर्थे एव प्रतिपदोक्तत्वस्य विवक्षि- न्येन विशेषेण वा निर्दिष्टस्य नाम्नस्तत्तल्लिङ्गविशेषबोधकप्रत्यय- 15 तत्वात् , तेन नपदवृत्त्यानुपूर्व्यवच्छिन्नविधेयताश्रयत्वं यत्र स्यात्, विशिष्टस्य तस्य ग्रहणं न स्यादित्यप्राप्तस्य तद्रहणस्य प्रापणार्थोऽयं . यथा भवानित्यादौ नोन्त इति नशब्दमुच्चार्य विधीयमाने नकारे, न्यायः अन च ज्ञापको “राजन् सखेः०” [७. ३. १०६] इति तत्रैव प्रतिपदोक्तत्वं तस्य, त्वन्तत्रेत्यत्र न । द्वितीयसम्बन्धस्य सूत्रस्थो नान्तनिर्देशः, सहि यत्रास्य नकारान्तमेव रूपं तत्रैव 65 लक्ष्यं च-"ऋते तृतीयासमासे" [१: २.८..] इत्यत्र तृतीया- समासान्तोऽट् स्यादित्येवमर्थ कृतः, स च महती चासौ राज्ञीत्यर्थे समासपदम् , तथाहि-तत्र तृतीयान्तमुद्दिश्य विहितः समास एव महाराज्ञीत्यत्राट् मा भूदित्येवमर्थ एव । यदि चायं न्यायो न 20 गृह्यते, न तु यथाकथञ्चित् तृतीयान्तस्य विहितः समासः, तथा स्यात् तर्हि .. राज-सखेः०” इति करणेऽपि राज्ञीशब्दस्य च-परमेण ऋतेनेति परिनिष्ठितविभक्त्या समासे परमत्तेनेत्यत्रान स्वरूपत एव राजशब्दत्वाभावेन प्रत्ययाप्राप्तौ तद्ब्रहणं व्यर्थमेव भवति, तत्र समासपदान्वयितृतीयार्थकतृतीयापदवृत्त्यानुपूर्वीम- स्यादिति प्रकृतन्यायस्य सत्तां सूचयति, ज्ञापिते त्वस्मिन् 60 स्पद तृतीयापद]प्रयोज्योद्देश्यतानिरूपितविधेयताश्रयत्वाभावात्, राजग्रहणे स्त्रीप्रत्ययविशिष्टस्य तस्याः [राज्ञीत्यस्या ] ऽपि एवमन्यत्रापि यथायथं लक्षणं सङ्गमनीयम् । परिभाषेन्दुशेखरे च ग्रहणं प्राप्तमिति तद्वारणार्थों नान्तनिर्देशः स्वांशे चरितार्थः । 25 नागेशेनास्य न्यायस्य नापूर्वार्थविधायकत्वमपि तु न्यायसिद्धार्था- फलं च "त्यदामेनदेतदो द्वितीयाटौस्यवृत्त्यन्ते" [२.१.३३] इत्यन्न त्यदामिति बहुवचनेन तदादिगणपठितनाममात्र निर्दे- नुवादकत्वमेवेति प्रतिपादितम् , तथा हि, तत्रयो ग्रन्थः-लक्षणं शेऽपि त्यदाधिकारे सर्वत्र स्त्रीत्वादिविशिष्टानामपि त्यदादीनां 65 लाक्षणिकमुपचारात्, तत्तद्विभक्तिविशेषाद्यनुवादेन विहितो हि ग्रहणम् , तेन 'सा, स्या' इत्यादौ "तः सौ सः”[२. १ ४२.] समासादिः प्रतिपदोक्तः, तस्यैव ग्रहणं, शीघ्रोपस्थितिकत्वात् । इति ते कर्तव्ये त्यदादेः सेश्चापाव्यवधानाभावेन सत्वप्रवृत्ति- द्वितीयो हि विलम्वोपस्थितिकः । ++ ++ इदमेव ह्येतत्परि- भवति, अन्यथा आपा व्यवधाने सिपरत्वाभावेन सत्वं न 30 भाषावीजम् ।" इति । अयमाशयः-यद्धि लक्षणानुसन्धानपूर्वक विज्ञायते तस्य विलम्बेनोपस्थितेः, तच्छब्दानुवादेन विहितस्य ग्रहणे बोधिते आपश्च लिङ्गबोधकप्रत्ययत्वेन तद्विशिष्टस्यापि 70 स्यात् , लिङ्गविशिष्टस्यापीत्यनेन लिङ्गबोधकप्रत्ययविशिष्टस्यापि शीघ्रमुपस्थितस्य ग्रहणे सति शास्त्रस्य कृतार्थत्वात् , विलम्बेनोप. नामत्वेनैव ग्रहणे 'ता, त्या' इत्यनयोस्त्यदादित्वानपायात् । स्थितस्य ग्रहणे मानाभाव एवैतन्यायवीजभूत इति नात्र ज्ञापका- नामग्रहणे इत्युक्त्या च यत्र लिङ्गप्रत्ययविशिष्टस्य ग्रहणं न तत्र पेक्षा, तथापि दा-प्रदर्शनाय ज्ञापकमप्युपन्यस्तमेतद्वृत्तौ । यत्तु-नामग्रहणं भवति, यथा-'अतः कृकमि-कंस-कुम्भ-कुशा-कर्णी- 35 "आत्सन्ध्यक्षरस्य” [४. २. १.] इति सूत्रे वृत्तौ धातोरित्यस्य पात्रेऽनव्यस्य" [२. ३.५.] इत्पन्न 'कुशा' इति लिङ्गप्रत्यय- सम्बन्धस्य कृतत्वेनास्य न्यायस्य वर्णग्रहणेऽप्रवृत्तिः, अन्यथा विशिष्टस्य ग्रहणे 'कुश' इत्यविकृतस्य नाम्नो ग्रहणाभावे 'अयः 75 अन्ते सन्ध्यक्षरस्य नामसु लाक्षणिकस्यैव सत्त्वेनानेन न्यायेन कुशः' इत्यत्र रः सो न भवति । न्यायान्तरवदयमपि न्यायश्च- तत्र दोपाभावात् धातोरनुवृत्तिर्व्यथैव स्यात् ; वर्णग्रहणे चाप्रवृत्तौ पल इति "सर्वादि-विष्वग्-देवाडुद्रिः" [३. २. १२२.] इति नामान्तस्य सन्ध्यक्षरस्यापि स्यादिति धातोरित्यनुवृत्तिः सार्थिका" ! सूत्रस्थ-विष्वशब्देन विषूची' इति लिङ्गप्रत्ययविशिष्टः शब्दो .

·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । 5 - 50 न गृह्यत इति विपूचीमञ्चतीत्यर्थे न तस्य सूत्रस्य प्रवृत्तिः ।, | म्वन्धावच्छिन्नत्वेन तद्भिन्नत्वाभावात् । अस्य च न्यायस्या- 40 तत्प्रवृत्तौ च तत्रापि डव्यादेशेऽनिष्टरूपप्रसक्तिरिति ॥ १६ ॥ नित्यत्वं "स्त्रियाम्" [ ३. २. ६९.] इति सूत्रेण ज्ञायते, अन्यथा महत्याः करः-महाकर इत्यादावपि “महतः कर-घांस- *नामग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि विशिष्टे डाः" [ ३. २..६९.] इत्यनेनैव सिद्धे किमेतेन प्रयोजन [ग्रहणम् ]* ॥ १६॥ स्यात् , यत् तु कृतमिदं सूत्रं तेन ज्ञायतेऽस्यानित्यत्वमेव शङ्कित- त०-अत्र लिङ्गपदं लिङ्गबोधकप्रत्ययपरं लक्षणया। प्रत्यय- मिति । तथा च यत्र प्रवृत्तिरस्य न्यायस्य नेष्टा तंत्रांनित्यत्वा-45 विशिष्टस्य हि रूपान्तरत्वेनाग्रहणे प्राप्त एव न्यायप्रवृत्तेरावश्यक- | श्रयण कार्यम् । अत एव-"ढ्याप् प्रातिपदिकात्" [पा० सू. त्वम् , प्रत्ययाभावे हि लिङ्गार्थमात्रवैशिष्टयेऽपि तद्रहणे वाधका ४. १.१.] इति सूत्रे महाभाष्येऽस्य न्यायस्य प्रयोजनानि भावादर्थभेदेन शब्दभेदस्यासति विशेषवाधकेऽत्र शास्त्रेऽस्वीका- | दोषाँश्च प्रदर्शयित्वा- रात् । न च एकदेशविकृतमनन्यवत्* इति न्यायेनैव लिङ्ग "एतेऽस्याः परिभाषाया दोषाः, 10 वोधकप्रत्ययविशिष्टस्यापि ग्रहणे सिद्धे किमर्थोऽयं न्याय इति एतानि च प्रयोजनानि स्युः। .. शङ्खनीयम् , नामग्रहणस्य परिच्छिन्नपरिमाणग्रहणत्वेन परिच्छिन्न एते दोषाः समा भूयांसो वा- परिमाणग्रहणे चोक्तन्यायाप्रवृत्तेस्तव्याख्यावसरे प्रतिपादितत्वात् । तस्मान्नार्थोऽनया परिभाषया.॥ किञ्चात्रैकदेशविकृतत्वमपि नास्ति, किन्तु वर्णान्तराधिक्यमिति नहि दोषाः सन्तीति परिभाषा न कर्त्तव्या लक्षणं वा. न तन्न्यायस्यावसराभावाच । ननु “अत इन्” [६. १. ३१.] परिणेयम् , नहि भिक्षुकाः सन्तीति स्थाल्यो नाधिश्रीयन्ते, नच 15 इत्यादौ 'अदन्तान्नाम्नः' इत्यर्थात् तस्यापि नामग्रहणत्वेन तत्रा- मृगाः. सन्तीति यंवा. नोप्यन्ते । दोषाः खल्वपि साकल्येन 55 प्येतच्यायप्रवृत्तौ रमा गोरीत्यादिनीप्रत्ययविशिष्टादप्येतन्न्यायसह- परिगणिताः, प्रयोजनानामुदाहरणमात्रम् । कुत 'एतत् ? नहि कारेण प्रत्ययः स्यादिति चेत् ? न-नामत्व-तद्व्याप्यानुपूर्वी- | दोषाणां. लक्षणमस्तीति । तस्माद् यान्येतस्याः परिभाषायाः प्रकारेण बोधके नामग्रहणे सतीति निवेशेनादोषात् । अत्पदं चा- | प्रयोज़नानि, तदर्थमेषा कर्तव्या, प्रतिविधेयं च दोषेषु" इत्युक्तम् । दन्तत्वप्रकारेण वोधकम् , अदन्तत्वं च न नामत्वरूपं तयाप्यं तस्यायमाशयः-यद्यपीह दोष-प्रयोजनयोः समत्वमेव प्रतिभाति, 20 वेति तेन रूपेण [अदन्तत्वेन ] ग्रहणे नामग्रहणत्वाभावेन | दोषाणामेव भूयस्त्वं वा, तथापि प्रयोजनानां. लक्षणवत्त्वेन 60 प्रकृतन्यायाप्रवृत्तेः। नन्वेवं “कुमारः श्रमणादिना" [३.१.११५.] तेषामिह साकल्येन परिगणनं न . कृतमतोऽपि वहुतराणि इति सूत्रनिर्दिष्टे श्रमणादिगणे श्रमणा-प्रव्रजिता-कुलटा-गर्भिणी- | प्रयोजनान्यस्याः सन्ति । सन्ति चेमे दोषा अपि, किन्तु दोष- त्यादीनां स्त्रीलिङ्गविशिष्टानां शब्दानां पाठात् *नामग्रहणे लिङ्ग- | सत्त्वमात्रेण प्रयोजनवत्कार्यस्याननुष्ठानं न लोकसिद्धम् , सत्यपि विशिष्टस्यापि ग्रहणम् इति खीकृत्य कुमारीशब्देनैव सह श्रमणा- | भिक्षुकादिसंभवे पाकादिकृतेः सत्यपि च मृगाद्युपद्रवसम्भवे 25 दीनां समास इति यदुक्तं वृत्तौ तन्न संगच्छेत, “कुमारण् | कृष्यादिकृतेश्च दर्शनात् । तथा च प्रयोजनवत्त्वादयं न्यायः 65 क्रीडायाम्” इति क्रीडार्थकधातोरपि सत्त्वेन कुमारत्वस्य नामत्व- | कर्त्तव्य एव, दोषाणां च प्रतिविधानं कर्तव्यम् , प्रतिविधान व्याप्यत्वाभावेन कुमारत्वेन रूपेण वोधके कुमारशब्दे 'न्याया- चानित्यत्वाश्रयणमेवेत्युक्तं कैयटेन तत्रैव, अनित्यत्वेन चानिष्ट- प्रवृत्तरिति चेत् ? न-नामत्वव्याप्यशाब्दयोधीयविषयताप्रयोजक- स्थले न प्रवृत्तिरिति भावः । स्यैव नामग्रहणपदेन ग्रहणात्, प्रकृतसूत्रे ["कुमारः श्रमणा .. अत्र कैश्चित्-'स' इति पुंल्लिंगेऽप्येतच्यायप्रवृत्त्यैव "आ 30 दिना” इति सूत्रे ] कुमारप्रकृतिकस्याद्यन्तस्यैव बोधेन तत्रत्यकु- | द्वेरः" : [ २. १. ४१.] .. इत्यत्वप्रवृत्तिः, 'ते'.. इति नपुंसक-70 .' मारपदप्रयोज्यविषयताया नामत्वव्याप्यत्वेनादोषात् । नन्वेवम् द्विवचनेऽपि न्यायेनैवात्त्वमिति तयोरपि पुंल्लिङ्ग-क्लीवयोरेतदुदा. "अत इन्” [६. १, ३१.] इत्यत्रापि “सन्तादपत्ये" [६: | हरणत्वमाहुः, तन्न-लिङ्गपदस्य लिङ्गप्रत्ययविशिष्टपरत्वेन व्याख्या- १. २९.] इत्यस्योपस्थितत्वान्डसन्तत्वस्य नामत्वव्याप्यत्वात् तत्वात् । 'पुंल्लिङ्ग-क्लीवयोस्तु .खाभाविक्येव प्रवृत्तिः, यत्र हि 'अदन्तान्सन्तनाम्नः' इत्यर्थस्यैव स्वीकार्यत्वेनादन्तत्वावच्छिन्न- प्रत्ययादिवैशिष्टयेन शब्दभेदसंभावनयाऽप्रवृत्तिशङ्का तत्रैव न्याय- 35 शाव्दवोधीयविषयताया अपि नामत्वव्याप्यत्वेनात्पदस्यापि नाम- | प्रवृत्तेरावश्यकत्वात् , पुंल्लिङ्ग-क्लीवयोस्तु शब्दखरूपे भेदाभावेन 15 . .ग्रहणत्वापत्तिरिति न्यायप्रवृत्त्या रमादिशब्देभ्योऽपि प्रत्ययः स्या- प्रवृत्तौ वाधकाभावात् । अयस्कुशेत्यत्र विकारत्वाविवक्षायां दिति चेत् ? न-नामत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिताभेदसम्बन्धा- | "भाज-गोण-नाग-स्थल-कुण्ड-काल-कुश०" [२. ४. ३०.] वच्छिन्नंप्रकारताभिन्नविषयताया एव ग्रहणेनादोषात् । अदन्त- | इति डीन, तत्र हि अयः-प्रधाना कुशा, अयःसहिता वा त्वावच्छिन्नविषयताया. नामत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिताभेदस- | कुशेत्यर्थः, मयूरव्यंसकादित्वाच्च प्रधानपदस्य सहितपदस्य वा M ·३२ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो. न्यायसमुच्चयः -* लोपः । यथाऽऽवन्तस्य ग्रहणं तथैव ङीप्रत्ययान्तस्यापि ग्रहण- प्यम् । तथा च द्विवचनस्य द्विःप्रयोगमात्रत्वमिति द्विःप्रयोगो मेतन्न्यायसहकारेण बोध्यम् । तथा च "अतः कृकमि०" द्विर्वचनं षाष्ठमिति महाभाष्येऽप्युक्तम् । तथा च प्रयोगद्यरूपे 40 [२.३. ५.] इति सूत्रे कुम्भपदेन कुम्भीत्यस्यापि ग्रहणे-अय- समुदायेऽनेन प्रकृतित्ववोधनमित्यायाति । तच्च युक्तिसिद्धमेवेति स्कुम्भीत्यत्रापि रः सो भवतीति विज्ञेयम् ॥ १६ ॥ नात्र ज्ञापकापेक्षा, नोकमेव रूपं द्विधोच्चारित स्वस्माद् भिद्यते, तथा च वृत्तौ ज्ञापकोपन्यासः प्राचामनुरोधेनैव, किञ्च ज्ञापितेऽपि *प्रकृतिग्रहणे यडू लुबन्तस्यापि न्याये एकस्वरात्' इत्यस्य स्वांशे चारितार्थ्याभावः, तिवा- [ग्रहणम् ]* ॥१७॥ शवाऽनुवन्धेन०* इत्याद्यग्रिमन्यायेनैकखरनिमित्तकस्य. कार्यस्य 45 सि०-प्रकृतिशब्दस्यान्यन्त्र प्रधानपुरुषादौ रूढत्वेऽपि यङ्लुयन्तेऽप्रवृत्त्या तन्निवृत्त्यर्थस्यैकखरग्रहणस्य वैयर्थ्यं स्पष्टमेव, शब्दशास्त्रे प्रत्ययविधाबुद्देश्यत्वेनाश्रीयमाणः शब्दः प्रकृति- अवधीदित्यादीनां तन्निवृत्त्यर्थत्वस्य पूर्वमेवापनोदितत्वात् । न च रित्युच्यते । तत्र प्रत्यासत्त्या यस्य प्रकृतित्वेनाश्रितस्य ग्रहणमिष्टं ज्ञापिते न्याये यङ्लुबन्तस्यापि निवृत्तये तस्य सार्थक्येनाप्रि- 10.तन्त्र यङ्लुवन्तस्यापि तस्य ग्रहणं विजेंयमित्यर्थः । यद्यपि प्रकृति- मन्याये एकखरनिमित्तस्य ग्रहणं न कार्यमिति वाच्यम् , अस्या- : पदं नाम-धातूभयवाचकं प्रत्ययविधौ यथायथमुभयोरेवोद्देश्य- भावे यङ्लुबन्ते खत एव निषेधाप्रवृत्तेरेतज्ज्ञापकस्यैकस्वरादि-50 त्वेनाश्रीयमाणत्वात् तथापि यो धातोरेवं विधानेनेह प्रत्या- त्यस्य वैयर्थ्यतादवस्थ्यात् । तस्मात् स्वतः सिद्धमिमं न्यायमाश्रित्य सत्या यन्त्र. यप्रकृतिभूतो धातुंर्गृह्यते तत्र यलुबन्तोऽपि | यङ्लुवन्तस्यापि प्रकृतिग्रहणेन ग्रहणे तत्रापीनिषेधः स्यादित्य- गृह्यते इति विज्ञेयम् । अत्र च ज्ञापकम् “एकस्वरादनुस्वारेतः” । ग्रिमन्याये एकखरनिमित्तस्य कार्यस्य यङ्लुपि न प्रवृत्तिरित्या- 15 [४. ४. ५६.] इति सूत्रे 'एकस्वराद्' इति वचनम्, श्रितमित्यास्थेयम् । तथा च प्रकृतसूत्रस्थमेकस्वरादिति पदमेक- अनुस्वारेतां धातूनां स्वभावत एकस्वरत्वेन व्याव-भावात् स्वरनिमित्तकार्यस्य यङ्लुवन्तेऽप्रवृत्तिरित्यंशे एव ज्ञापकमिति 55 'एकस्वराद्' इति विशेषणस्य वैयर्थ्याद् व्यर्थीभूतं च तदेत- स्वीकार्यम् , अत एव.. पाणिनीये तन्त्रे "एकखरानुस्वारेतः" न्यायसत्ता ज्ञापयति । सति चास्मिन् यङ्लुवन्तस्यानेकस्वरत्वेन | [४.४.५६.] इत्येतत्सूत्रसमानार्थके “एकाच उपदेशेऽनु- तघ्यावृत्तये एकस्वरग्रहणस्य चारितार्थ्यम् । न चाहन्तेर्वधादेशे दात्तात्” [पा० सू०. ७. २. १०.] इति सूत्रे महाभाष्ये 'एक- 20 तस्यादन्तत्वादनेकस्वरत्वेन स्थानिवद्भावाच्च तस्यानुस्वारेत्त्वेन स्वरात्' इत्येतत्स्थानीयस्य 'एकाचः' इति पदस्य प्रयोजनकथ- तत्र प्राप्तस्येणूनिषेधस्याप्रवृत्यर्थमेकस्वरादिति चरितार्थमिति नावसरे यङ्लुकव्यावृत्तिरेव प्रयोजनत्वेनोक्ता, न तु प्रकृतिग्रहणे 60 वाच्यम् , तावन्मात्रप्रयोजनकत्वे "अवधानुस्वारेतः” इति यङ्लुबन्तस्यापि ग्रहणमिति न्यायो ज्ञापितः, तथाहि-तत्र वधिवर्जनादेवावधीदित्यादिसिद्धौ. सामान्येनानेकस्वरवर्जनार्थ- भाष्येऽन्यानि प्रयोजनानि प्रदर्शयित्वा, तेषां खण्डनं च विधाय स्यैकस्वरादित्यस्य वैयर्थ्यस्य दुरपह्नवत्वात् , सति. हि वधातिरि- वध्यर्थहन्तेर्वधादेशस्थले इटप्रतिषेधाभावार्थत्वमेकाज्ग्रहण- 25 तानेकस्वरनुस्वारेधातुबाहुल्ये तदर्थं सामान्यसूत्रकरणस्यौचित्यं स्योक्त्वा तस्य श्रूयमाणैकाच्परत्वमाश्रित्य च यङ्लुवन्तेऽपि :- स्यात्, न तु तथाऽस्ति; तच्च तदैव स्याद् यदि यङ्लुवन्तस्यापि निषेधाप्रवृत्तिरिति सूचितम् , यङ्लयन्ते च प्रकृतेरनुदात्तत्वे65 प्रकृतिग्रहणेन ग्रहणं स्यात्, तच्चानेनैव न्यायेन, सम्पाद्यमिति [अनुस्वारेत्त्वेऽपि] श्रूयमाणैकच्त्वा[ एकस्वरत्वा ]भावात् । व्यर्थमेकस्वरादिति वचनं न्यायमिमं ज्ञापयतीति युक्तमेव । प्रकृतिग्रहणेन यङ्लुवन्तस्य ग्रहणं च 'द्विःप्रयोगो द्विवचनम्' ज्ञापिते चास्मिन्याये 'चर्छ', इत्यादीनां बहूनामनेकस्वराणा- इत्याश्रित्यैव कैयटेनोक्तम् , तथाहि तत्रत्यकैयटग्रन्थः-द्विःप्रयोगे 30 मनुस्वारेतां सद्भावेन तव्यावृत्यर्थमेकस्वरादित्यस्य सार्थक्यम् । द्विवंचने भवति भिदिरुपदेशेऽनुदात्त उपदेशे एकाजित्यतो लोपे : तथा च 'चर्छ' इत्यादीनामनेकस्वरत्वेन तन्त्र नेण निषेध इति । कृते [ 'वेभिदिता' इत्यत्र ] सम्प्रत्यनेकाच्त्वेऽपि प्रतिषेधप्रसङ्गः, 70 अस्य च चापल्येनाग्रिमन्यायेन वाधः सिद्धो भवति । फलं. श्रूयमाणे त्वेकाच्याश्रीयमाणे आवृत्तिसंख्ययैकत्वसंख्याया बाध- चास्य न्यायस्य 'प्रणिदादेति' इत्यत्र “नेादा०" [२. ३. नात् प्रतिषेधाभावः" इति । इत्थं चैतन्यायं विनापि द्वित्वस्य ७९.] इति नेर्णत्वसिद्धिः, अन्यथा कृतद्वित्वस्य रूपभेदेन द्विःप्रयोगमात्रत्वमाश्रित्य प्रकृतित्वं, यङ्लुवन्ते स्वाभाविकमिति 35 दाग्रहणेनाग्रहणं स्यात् ॥ १७ ॥ तदाश्रित्य प्रवर्त्तमानमिनिषेधं वारयितुमेकखरादिति पदं श्रूयमाणैकखरबोधनपरमिति समाश्रयणीयमित्येकखरनिमित्त कार्य 75 प्रकृतिग्रहणे यङ्लुबन्तस्यापि यङ्लपि न भवतीति तिवा शवा०% इत्यादिन्यायोक्तकस्वर- [ग्रहणम् ॥ १७॥ निमित्तस्य यङ्लुप्यभावोऽपि सिद्ध इतीदमपि 'एकखरात' इति त०-यङ्लवन्तस्थले हि प्रकृतिढेिरुच्यत इत्येतावदेव वैरू- ( पदमग्रिमन्याये प्रमाणभूतमिति स्वीकार्यम् । एपैव च सरणिः. . १ ।

·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । .. पाणिनीयानामपि सम्मता । परिभाषेन्दुशेखरे च-इमं न्यायं | स्याद्यभाव इति वाच्यम् , अनुकरणत्वे तत्सम्भवात् ; वस्तु- पूर्वपक्षत्वेन प्रक्रम्यास्य भाष्ये वाप्यनुल्लेखादखीकार्यत्वमुक्तम् , तस्तु श्तिवा इत्येव निर्देशो युक्तो व्याख्यानाद्' वरं करणमिति 40 तथाहि-"यदपि-"ननु हन्तेर्यलुकि आशीर्लिङि वधादेशो न न्यायात् , रितवो लुप्तत्वं च सौत्रनिर्देशलभ्यम् । तत्रालुप्तेन स्यादतःआह-प्रकृतिग्रहणे यङ्लुगन्तस्यापि ग्रहणम् १००, तिवा निर्देशो यथा-"न कवतेर्यङः". [४. १. ४७.] इति, 5 पाष्टंद्वित्वस्य द्विःप्रयोगत्वसिद्धान्तेन प्रयोगद्वयरूपे समुदाये प्रकृति- | अनेन च क़स्य चत्वनिषेधो यथा कोकूयत इति यङि भवति रूपत्ववोधनेनेदं :सिद्धम् , अत एव 'जुहुधि' इत्यादौ द्वित्वे कृते तथा चोकवीतीति यलुपि न भवति, अनेन न्यायेन निपे- धित्वसिद्धिरिति, तदपि न-भाष्येऽदर्शनात् । किञ्च तेन सिद्धा- धात् । लुप्तेन तिवा निर्देशो यथा-"डे पिव पीप्य्” [ ४. 45 न्तेन प्रत्येकं द्वयोस्तत्त्ववोधनेऽपि समुदायस्य तत्त्ववोधने माना १. ३३.] इति, अन पिवतेरिति निर्देष्टव्ये पिब इति निर्देशः भावात्” इति 1. अयमाशयः-द्विवचनस्य द्विःप्रयोगरूपत्वे प्रत्ये- सौनत्वात् तेलृपो विधानेन, स चायं पीप्यादेशः पिवन्तं 10 कस्य प्रकृतित्वानपाय एव बोधयितुं शक्यते; तथा च तस्मिन् प्रायुक्त-अपीप्यदित्यन्न , यथा भवति तथा पापतं प्रायुक्तं परतः तस्मात् परतश्च यत् कार्य भवेत् तत्पूर्वभाग-परभागाभ्यां सेढे | 'अपापयत्' इत्यत्र न भवति, प्रकृतन्यायप्रवृत्तेः । शवा निर्दिष्टं शक्नुयादपि, किन्तु समुदायस्य प्रकृतिरूपत्वं न प्राप्तुं शक्यत इति यथा-"निसस्तपेऽनासेवायाम्" [२. ३. ५३.] इति निसः 50 नायं न्यायस्ततः सिध्यति, भाष्ये क्वाप्यस्यादर्शनाचास्याश्रयणमनु- सस्य षत्वम् , तच्च यथा निष्टपतीत्यादौ भवति तथा 'भृशं चितमिति । एतत्साध्यानां कार्याणां च पूर्व-परभागाभ्यां पृथक् निष्टपति' इत्यर्थे निस्तातपीतीत्यादि यङ्लुबन्ते न भवति । 15 पृथक् सिद्धिः । यथा 'प्रणिदादेति' इत्यत्र दापरतः नेर्नकारस्य णत्वं अनुवन्धनिर्देशो यथा-"गा-पा-स्था-सा-दा-मा-हाकः" [४. विधीयमानं 'दा' इति पूर्वभागस्य दासंज्ञकत्वमाश्रित्य कार्यम्, ३. ९६.] इति, अत्र हि हाक इति ककारेणानुबन्धेन सह एवं “हुघुटो हेर्षिः" [४. २: ८३.] इति विधीयमानोऽप्या- | निर्देशात् हेयादित्यादौ विहितमेवं जहायादित्यादि यङ्लुबन्ते 55 देशः 'जुहुधि' इत्यत्र परभागस्य हुरूपत्वमाश्रित्य विधेयः, एवं | न भवति । गणेन निर्देशश्च विधा-सङ्ख्यया, आदिशब्देन सर्वप्रयोजननिर्वाहे सिद्धेऽस्य न्यायस्य नावश्यकत्वम् । तथा च बहुवचनेन च । तत्र "रुत्पञ्चकाच्छिदयः" इत्यत्र पञ्चकादिति 20 यङ्लवन्ते परभागस्यैकवरत्वमनुस्खारेत्त्वं चादायेण मा भूदि- संख्यया गणनिर्देशेनेड् विहितः, स च यथा-स्वपितीत्यादौ त्येकखरपदं यस्येनिषेधो विधित्सितस्तत्प्रकृतेः श्रूयमाणैकवरत्व- भवति तथा सोषोप्तीत्यादौ न भवति, आदिशब्देन गण- विज्ञानार्थमिति न दोषो भवतीति विज्ञेयमिति विभावनीयम् ॥१७॥ निर्देशो यथा-"लदिभुतादिपुण्यादेः परस्मै" [३. ४. ६४.] 60 इति, एतन्त्र सूत्रं यथाऽद्युतदित्यादौ प्रवर्तते यथाऽदेद्योती- *तिवा शवाऽनुवन्धेन, निर्दिष्टं यद्गणेन. दित्यादौ न प्रवर्तते । बहुवचनेन गणनिर्देशो यथा-"तेर्ग्रहा- च । एकखरनिमित्तं च, पञ्चैतानि दिभ्यः' [४. ३. ३३.] इति, अनेन ग्रहादिभ्यः परस्याशित- स्तिप्रत्ययस्यादौ "स्ताद्यशितः" [४. ४. ३२.] इत्यनेन न यङ्लपि* ॥१८॥ प्राप्तस्येटोऽनुज्ञा विधीयते, ग्रहादिभ्य एव परस्य तेरादिरिट् 65 सि-पूर्वेण न्यायेन प्रकृतेर्ग्रहणे यङ्लुबन्तस्यापि ग्रह- नान्यधातुभ्यः परस्येति नियमविधायकत्वादस्य सूत्रस्य ग्रहा- णात् प्रकृतिमुद्दिश्य विहितानां सर्वेषां कार्याणां यलुप्य-दिभ्यः परस्य ते विषये इटोऽनुज्ञापकत्वमेव, नियमसूत्राणां पि प्राप्तिः, तन्न्यायानङ्गीकर्तृमते च द्विःप्रयोगमाश्रित्य विधिमुखेनापि प्रवृत्तेः स्वीकारात् , ग्रहादिभ्योऽन्यत्र निषेध- यङ्लुबन्तपूर्वपरभागयोः प्रकृतिरूपत्वमाश्रित्य तत्र कार्य- मुखेन प्रवृत्तिरिति तत्र निवर्तकत्वमिति, अन्यत्रापि तु नियम- 30 प्राप्तिरिति तेपां कार्याणां यङ्लुबन्तेऽभावायायं न्याय आश्री- | शास्त्रस्थले व्यवस्था विज्ञेया; तथा च ग्रहादिभ्य इति गण-70 यते । अत्र निर्दिष्टमिति पदं तिवाऽऽदिभिः चतुर्भिरपि सम्ब- निर्दिष्टत्वादयं यङ्लुपि न प्रवर्तते, यथा-बम्भाण्टिरिति । एक- ध्यते, चकारेण प्रत्येकस्य तवान्वयित्वकल्पनात् , यथा-ईश्वरं | स्वरनिमित्तं यथा-"एकस्वरानुस्वारेतः" [४. ४. ५६.] इति गुरुं च भजस्वेत्यत्र, तथा च तिवा शवा अनुवन्धेन गणेन च सूत्रविहित इनिषेधः, स च यथा 'शक्त' इत्यादौ भवति निर्दिष्ट कार्यमेकस्वरनिमित्तं च कार्य निर्दिष्टधातोयदि यङ्- | तथा शाशकित इत्यादौ यङ्लुवन्ते न भवति, तस्य प्रकृति- 35 लुप् स्यात् तदा न स्यादिति न्यायार्थः । तन्न तिवा निर्दिष्टं ग्रहणे यङ्लुवन्तस्यापि ग्रहणम् इति पूर्वन्यायानुसारमेक-75 द्विधा-अलुप्तेन तिवा, लुप्तेन च, तिविह 'इ-कि-श्तिव स्वरू- स्वरत्वस्याप्यतिदेशेनेह प्राप्तिरिति केचित् , द्विर्वचनस्य द्विःप्र- पा-ऽर्थे' [५. ३. १३८.] इति सूत्रविहितो धातुस्वरूप- योगमूलिका प्राप्तिरिति परे, विवेचितं चैतत् पूर्वन्यायविवरणा- निर्देशकार्थ एव, न तु वर्तमानाया व्याख्यानात् ; न च. तदने वसरे । एतच्यायज्ञापकं तु तत्र तत्र तिवादिनिर्देशकरणमेव, ५ न्यायसमु. 25 ·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । , 15 तेपां च प्रायेण प्रयोजनान्तराभावाद् यङ्लुप्यप्रवृत्त्यर्थत्वमे- | न तु तावताऽननुवन्धनिर्देशनिमित्ताया यङ्लुप्यप्रवृत्तरनित्यत्वम- वेति विज्ञायते । अस्य न्यायस्य च पञ्चांशाः, तत्राद्यं पञ्चमं भ्यूहितुं शक्यम्, अनुवन्धकरणसामर्थेनास्य बाध इति कल्प- नादनुवन्धनिर्दिष्टत्वस्य प्रकृतसूत्रे [ “डीयश्यैदितः०" इत्यत्र ] 40 चाशं विहाय शेपेपु त्रिवंशेप्वस्यानित्यत्वमिति लक्ष्यानु- अभावस्योपपादितत्वाच्च, आचार्येण "नरीनृत्त'. इत्यादाविण्- रोधादवगम्यते, ततश्च द्वितीयांशस्यास्थिरतया "पिवैति-दा- निषेधाभावायोपायान्तरमनाश्रित्यानुवन्धनिर्देशसामर्थ्यस्याश्रय- 5 भू-स्थः सिचो लुप् परस्मै न चेत्” [ ४. ३. ६६.] इत्यनेन णादेवास्य न्यायस्यानुवन्धांशेऽनित्यत्वमायाति, यदि ह्यस्य . शनिर्दिष्टोऽपि सिचो. लुविनिषेधश्च यथा-अपादित्यत्र स्थिरत्वमिष्टं स्यादाचार्यस्य तर्हि नानुवन्धसामर्थ्यमाश्रितं स्यादिति भवति तथा-अपादित्यादियङ्लुबन्तेऽपि भवति, अस्य स्थिरत्वे यदुक्तं तदपि परास्तं वेदितव्यमस्यानुवन्धनिर्देशत्वाभावादेव ।45 तुं तत्र न स्यात् । तृतीयांशानित्यत्वस्योदाहरणम्-नरीनृत्त एवं चैतद्विषयकः सर्वोऽपि प्राच्यो विचारो निर्मूलः प्रतिभाति । इति, अन "डीयश्चैदितः०” [४. ४. ६१.] इत्यनुबन्ध- यदि चानुवन्धनिर्देशोऽपि द्विधा-खरूपेण, उपसर्जनतया 10 निर्दिष्टोऽपीडूनिषेधः 'नृत्तः' इत्यादाविव भवत्येव, अस्य | [ ऐदितः' इत्यादिपदेन ] चेति स्वीक्रियते; अत एव यङ्लपि इडितः कर्तरि" [३. २. २२.] इति विहितस्यात्मनेपदस्य स्थिरत्वे तु न स्यात् । चतुर्थांशानित्यत्वे तु 'पस्पष्टि' इति फलम् , अन्न "स्पृशादिसृपो वा" [४. ४. ११२.] इति गणनिर्दिष्टो- निमित्तत्वस्य चोभयांशस्य वाधायैदित्करणमित्यास्थयम् । न च यङ्लुप्यप्रवृत्तिरिति मन्यते, तदाऽत्रत्यानुवन्धनिर्देशस्यैकखर-50 ऽप्यदागमो भवति, अस्य स्थिरत्वे तु न स्यात् ॥ १८ ॥ *प्रकृतिग्रहणेन यङ्लुवन्तस्यापि ग्रहणम् इति न्यायेनैकवरत्व- स्यापि यङलुवन्तेऽतिदेश इति वाच्यम् , एकखरत्वस्याशास्त्रीयत्वेन तिवा शवाऽनुवन्धेन, निर्दिष्टं यद् गणेन च । तस्यातिदेशेनातिदेष्टुमशक्यत्वात् , अनेकस्वरत्वस्य साक्षाद्विद्य- एकस्वरनिमित्तं च, पञ्चैतानि न यङ्- मानत्वेन तत्रैकस्वरत्वस्य बोधयितुमशक्यत्वात् , परिच्छिन्न-55 लुपि ॥ १८ ॥ परिमाणस्यातिदेशाभावाच्च । ननु तर्हि किमतिदिश्यतेऽनेन त०-अत्र वहुवचनेन गणनिर्देशस्य “तेग्रहादिभ्यः" न्यायेन[ *प्रकृतिग्रहणे यङ्लुवन्तस्यापि ग्रहणम् इत्यनेन ] इति [४. ४. ३३. ] इति यदुदाहरणं वृत्तौ दत्तं तत् प्राचामनुरोधेन, चेत् ? प्रकृतिनिष्ठमनुखारेत्त्वादिकमेवातिदिश्यत इति गृहाण, वस्तुतस्तु इदमप्यादिशब्देन गणनिर्देशस्यैवोदाहरणम् , बहुवचनेन | यथा-प्रणिदादेतीत्यादौ प्रकृतिनिष्ठं दात्वं 'दादा' इति समुदा- 20 गणनिर्देशश्च "कर्तर्यनद्भयः शव्” [ ३. ४. ७१.] इत्येवमादिः, येऽतिदिश्यते, तथा चैकस्वरत्वस्यातिदेष्टुमशक्यत्वात् 'नरीनृत्त' 60 स च यङ्लुबन्ते प्रवर्तत एव, यङ्लुपामदादौ पाठसामर्थ्यादि- इत्यादौ “वेटोऽपतः” [४. ४. ६३.] इत्यस्याप्राप्त्या इण्- त्यन्यदेतत् । तथा च वहुवचनेन गणनिर्देशाद् यङ्लुवन्ते । निषेधो न स्यादिति ऐदित्करणसामर्थ्येन “डीयश्यैदितः०" प्रवृत्त्यभावस्य फलं मृग्यम् । एवम्-अनुवन्धनिर्देशांशस्यानित्य- [४.४.६१.] इत्यस्य प्राप्तिरिह साध्यते, तत्रापि चैकस्वरादित्य त्वफलं यदुक्तम्-“डीयश्यैदितः क्तयोः" [४. ४. ६१.] स्यानुवृत्तिः स्वीकार्यव, अन्यथा तदग्रिमे “वेटोऽपतः" [४. ४. 25 इति, तदपि प्राचामनुरोधेनैव, अस्यानुवन्धनिर्देशत्वाभावात् , ६३.] इति सूत्रेऽपि तदनुवृत्तिर्न स्यात् । एवं च डीयक्ष्यैदितः०" 65 अनुबन्धनिर्देशो हि “गा-पा-स्था-दा-मा-हाकः' [४.३.९६.इति सूत्रस्था वृत्तिरपि समजसा स्यात् , तथाहि तत्र वृत्तिः- इत्येवमादिर्यत्र स्वरूपत एवानुवन्धो निर्दिश्यते, प्रकृते चानुवन्ध- "कृतै-नृतै-तै-इत्येतेषां वेट्वेन क्तयोरिटप्रतिषेधे सिद्ध ऐदित्त्वं स्योपसर्जनतयोपादानं न तु स्वरूपेणेत्यस्यानुवन्धेन निर्दिष्टत्वा- यङ्लुवर्थम् , तेन चरीकृतः चरीकृत्तवान्।++++इत्यत्रानेक- भावः सुतरामिति यङ्लपि प्रवृत्तिरव्याहतैव, ईदृशस्यानुवन्ध- खरत्वेऽपीटप्रतिषेधः सिद्धः" इति । तथा चानेकवरत्वेऽपी- 30 निर्दिष्टत्वस्वीकारे च “एकखरानुस्खारेतः" [४. ४. ५६] कार्यस्य यङ्लुपि न प्रवृत्तिरिवंशोऽपि वाधित एव । तत्राय हैकवरनिमित्त इट्प्रतिषेध इत्यायाति, तथा चैकस्वरनिमित्तस्य 70 इत्यस्याप्यनुवन्धनिर्दिष्टत्वमेवेति तन्मूलकमेवैतच्यायोदाहरणं तत् । विवेकः-ययेदित्करणसामर्थ्यादैदित्त्वनिमित्तक एव तत्र प्रतिषेधः, स्यान्न त्वेकखरनिमित्तस्योदाहरणम् । “डीयश्वि० [४. ४. ततन्न्यायस्थोभयांशस्य [अनुवन्धनिर्देशविषयस्य, एकखर- ६१. ] इति सूत्रे वृत्तौ नृतादीनामैदित्त्वस्य यङ्लुवर्थत्वकथनं तु निमित्तविषयस्य च ] वाधरूपमस्थिरत्वमायाति, यदि चैदित्- केवले 'वृत्त' इत्यादिस्थले “वेटोऽपतः" [४. ४. ६२.] इति । करणसामर्थ्यादनेकवरत्वेऽप्येकवरनिमित्तस्य 35 निषेधेनैव सिद्धेऽनुवन्धस्याचारितार्थ्यात् , समुदायरूपस्य यङ्- [४. ४. ६३.] इत्यस्य प्रवृत्तिरित्याश्रीयते, तदा एकस्वर- ल्यन्तस्येड्व्यावृत्त्यर्थमेव विज्ञायत इत्याशयकं *केवलेऽचरितार्था निमित्तांशमात्रस्य वाध इति केवलमनुवन्धानिर्देशांशस्यास्थिरता- अनुबन्धाः समुदायस्योपकारका भवन्ति इति न्यायमूलकम् , | सूचकमिदमिति प्राचामुक्तिश्चिन्तनीयैवेति प्रतिभाति ॥ “वेटोऽपतः 75.

·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ३५ . - पाणिनीये तन्त्रे च दीक्षितादिभिर्मध्यवर्तिभिराचार्यः । “एक- वाहुलकाद् यप्रत्ययः, तस्य यो विरोधो नाशानुकूलो व्यापारः खरानुस्खारेतः" [४. ४. ५६.] इति. सूत्रस्थानीये “एकाच स उपजीवकेन कर्तुमशक्य इति लौकिकन्यायार्थः । लोके 40 'उपदेशेऽनुदात्तात्” [पा० सू० ७. २. १०.] इति सूत्रे एक- | पितृघातकादीनां निन्दितत्वस्य दर्शनाच्छास्त्रेऽपि तस्यायुक्तत्व- खरादित्यर्थकस्य ‘एकाचः' इत्यस्य सामर्थ्यादयं न्याय एकदेशा- | मिति न तद् विधेयमिति भावः । यत्तु लोके पितृघातकपुत्रादौ 5 नुमत्या सिद्धः, तत्र च 'श्तिप्' आदिनिर्देशा अपि समर्थका इति | कार्यादपि कारणविघातस्य दर्शनाद् व्याकरणे तथात्वनिषेधार्थो- वीक्रियते, किन्तु नवीनैर्नागेशादिभिरयं न्यायोऽस्वीकृतः, तथा ऽयमारम्भ इति, तन्न युक्तम् -लोकेऽपि तस्यायुक्तत्वेनैव हि-परिभाषेन्दुशेखरे पूर्वपक्षरूपेणेमं न्यायं व्याख्याय 'तदपि प्रसिद्धः, तन्मूलकत्वस्यैवानापि कल्पनौचित्यात् । ज्ञापकं चास्य 45 न-भाष्यानुक्तत्वात् , वधिव्यावृत्त्यर्थमेकाज्ग्रहणस्यावश्यकत्वाच्च। नेकस्वरादित्युक्तिः, द्विधा हि धातोरनेकस्वरत्वं स्वाभाविकं "धातोरनेकस्वरात्" [४. ४. ६.] इत्यत्र सामान्यरूपेणा- न च वधिः स्थान्युपदेशे एकाजेवेति वाच्यम् , साक्षादुपदेश-परोक्षानिमित्तं च, तन्त्र स्वाभाविकादनेकस्वरादाम् भवति- 10 सम्भवेनैतद्विपये स्थान्युपदेशाग्रहणात्, उपदेशावच्छेदेनैकाजित्य- चकासामासेत्यादौ, पपाचेत्यादौ परोक्षाहेतुकादनेकस्वराच्च न र्थाच्च । ++ ++ अजर्घा बेमिदीतीत्यादौ नम्-झ्यनादयस्तु | भवति; तथा च तदर्थ विशिष्य सूत्रे किमपि वचनमावश्यक- 50 चर्करीतं चेत्यदादौ पाठेन यङ्-लुगन्ते गणान्तरप्रयुक्तविकरण- मिति तदनुक्त्वा सामान्येनानेकस्वरादिति कथनं परोक्षानिमि- स्याप्राप्त्या न भवन्ति, छान्दसत्वादेव कार्यान्तराणामपि छन्दसि त्तकस्यानेकस्वरत्वस्येहाग्रहणं न्यायसिद्धमेवेति सूचयति, न दृष्टप्रयोगेष्वदृष्टानामभावो बोध्यः, भाषायां तु तादृशानामभाव चान्यः कश्वन न्यायः पूर्वसिद्धस्तादृश इति सन्निपातलक्षणो 15 एव। श्चिप्-शपादिनिर्देशास्तु-"भवतेरः" [पा० सू० ७. ४. विधिरनिमित्त तद्विघातस्येति न्यायमेव ज्ञापयतीति विज्ञायते; ७३.] इत्यादिनिर्देशा इव नार्थसाधकाः" इति । अयमाशयः- अस्ति चात्र णरूपां परोक्षा निमित्तीकृत्य जातमनेकस्वरत्वमिति 55 यद्धि प्राचीनैरेतन्यायज्ञापकमास्थीयते “एकाच उपदेशेऽनु- दात्तात्" [पा० सू० ७. २. १०.] इति सूत्रस्थमेकाच इति सिद्धिर्भवति । "भिस ऐस्" [१. ४. २. ] इति सूत्रे तत्स्थाने आमादेशरूपं तद्विघात न करिष्यतीति पपाचेत्यस्य पदं तस्य भाष्यकारेण फलान्तरपरतया कथनादेतच्यायस्याना- 20 श्रयणाच नायं न्यायो भाष्यकृतामभिमत इत्यायाति । यङ्- करणेऽपि "ऐदौत् सन्ध्यक्षरैः” [१. २. १२.] इत्यस्य ऐस्करणसामर्थ्याच्चायमनित्य इति विज्ञायते, अन्यथा एस्- लुपश्च प्रायश्छन्दस्येव प्रयोगेण छन्दसि च दृष्टस्यैवानुविधानान्न प्रवृत्त्या देवैरित्यादिसिद्धौ सत्यामैस्करणं व्यर्थमेव । न च 60 कोऽपि दोषः, क्वचिद् भापायामपि प्रयोगस्य ज्ञापका- यङ्लुपः दिना लब्धत्वेऽपि यत्रैतन्यायं विना न निर्वाहस्तादृशप्रयोगाणां एस्करणे ‘देव-एस्' इति स्थितौ " लुगस्यादेत्यपदे भाषायामनभिधानमेवेति स्वीकार्यम् । श्तिवा शपा वा निर्देशस्तु [२. १. ११३. ] इत्यल्लोपे देवेरिति स्यात्, न तु देवैरिति 25 धातुमात्र निर्देशपर इति तेन नैतघ्यायसिद्धिरुचितेति ॥ १८ ॥ वाच्यम् , देवेरिति तु इस्करणेनापि सिध्यति, अथापि यद् 'एस्' क्रियते तत्सामर्थ्यांदेवाल्लोपस्य बाधात् ; एवं च "भिस *सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं ऐस्" [१. ४. २.] इति सूत्रे ऐस्करणमतिजरसैरित्याद्यर्थ- 65 तद्विघातस्य* ॥१९॥ मिति प्रतीयते, तत्र हि जरामतिक्रान्तरित्यर्थे समासे जरा- सि०-सन्निपातः-द्वयोः सम्बन्धः, सन्निपतनम्-एक- शब्दस्य "गोश्चान्ते हस्खोऽनशि०" [२. ४. १६.] इति स्मिन् कार्य सम्बन्धनं सन्निपात इति व्युत्पत्तेः, स लक्षणो- हस्ते कृते मिस ऐसादेशे *एकदेशविकृत न्यायेन जराशब्दत्वं 30 निमित्तं यस्य तादृशो विधिः, तद्विघातस्य तस्य-निमित्त- मत्वा जरसादेशे सति अतिजरसैरिति भवति, तन्त्र च एस्करणे भूतस्य सम्बन्धस्य, विघातः नाशः; तं विहन्ति इति तद्विघातः, "ऐदोत् सन्ध्यक्षरैः" [१. २. १२. ] इत्यस्यामाया अतिज-70 निमित्तविघातको विधिर्वा, तस्य अनिमित्तम्, भवतीति शेषः। रसेरिति स्यात् , एवं चातिजरसैरित्यादिसिद्ध्यर्थं विधीयमानमैस्- केचित्-सन्निपतति संगच्छते कार्यमस्मिन्निति सन्निपातः- | करणमेतस्य न्यायस्यानित्यतां विना नोपपद्यते, अस्यानित्यत्वा- निमित्तं, तल्लक्षण-चिह्न यस्य सं सन्निपातलक्षण इत्यर्थमाहुः, भावे हि ऐसि कृते अदन्तत्वनिमित्तस्य तस्य अदन्तत्वविघातक- 35 तन्न साधु-सन्निपात-लक्षणशब्दयोरेकार्थत्वापातात् , लक्षणं हि जरसादेशं प्रति निमित्तत्वाभावेन अतिजरसैरित्यस्यासिद्धिः चिह्नत्वेन निमित्तमेवेति निमित्तनिमित्तक इत्यर्थ एव पर्यवस्येत् , स्पष्टैवेति तदर्थकस्यैस्करणस्य वैयर्थ्यमपि स्यादेवेति व्यर्थं सत् 75 स च न साधुः । उपजीव्यविरोधस्यायुक्तत्वमिति लौकिक- तदस्य न्यायस्यानित्यत्वं ज्ञापयितुमलम् । तथा चानित्यता- न्यायमूलोऽयं न्यायः, उपजीवयतीत्युपजीव्यः, ण्यन्तात् कतरि । ज्ञापनस्यातिजरसैरिति फलं सम्यगेवेति विज्ञेयम् ॥ १९ ॥ " ·३६ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । .. *सन्निपातलक्षणों विधिरनिमित्तं तद्वि सङ्कोचः, यथा. “मिस ऐस" [१. ४. २.] इत्यत्र ऐस्करणे- 40 घातस्य* ॥ १९॥ नास्यानित्यत्वेन ऐसादेशशास्त्रीयाभ्यनुज्ञावाक्यघटकसन्निपात- त०-अत्र तद्विघातशब्दस्य द्विधा सिद्धिः-विहनन-विघातः, जरसः' इत्यत्र जरसादेशे कर्तव्ये नास्य प्रवृत्तिः माधवादयस्तु- विघातकपदे जरसादेशविधायकशास्त्रातिरिक्तत्वेन सङ्कोचात् 'अति- तस्य विघात इत्येका, अत्र च पंक्षे विपूर्वकाद्धन्तेर्भावे घञ् । तं 5 विहन्तीति तद्विघातः इत्यर्थे कर्मण्युपपदे कर्तरि अण्प्रत्ययेन | अनित्यत्वविषये एतच्यायकृतसङ्कोचाभाव एवेत्याहुः । अथास्मिन् तद्विघातशब्दसिद्धिरिति द्वितीया विधा, तत्र द्वितीयपक्षे विधिरिति न्याये तद्विघात इत्यत्र विघातशब्दो भावजन्तः, विधिशब्दश्च 45 करणे 'कि प्रत्ययान्तम् , विधीयतेऽनेनेति विधिरित्यर्थात् , तथा कर्मकिप्रत्ययान्तो 'विधीयते इति विधिः' इत्यर्थको विधेयपरः, च शास्त्रपरं तत् । तदा सन्निपातलक्षणशास्त्रीयाभ्यनुज्ञादानवाक्ये | तदा सन्निपातविघातकशास्त्रविधेये सङ्कोचो भवति, येनं स्वस्योपकृतं तद्विघातकातिरिक्तशास्त्रत्वेन संकोचः, अयमेव नीतिशास्त्रप्रयुक्तः । तस्य विघातोऽयुक्त इति हि धर्मशास्त्रम् । तथा च खोपजीव्य- 10 सङ्कोचः कथ्यते, नीतिशास्त्रज्ञो हि राज्याधिकारी स्वापेक्षया | सन्निपातविघातः स्वेन न न्याय्य इति न्यायार्थः । तथा. : गुणवत्तरं विद्वांसं खोन्मूलनभिया न प्रवेशयिष्यति । तत्रादौ च तत्तच्छास्त्रविधेये स्वनिमित्तभूतसन्निपातविघातकातिरिक्तत्वेन 50 तत्तच्छास्त्रैः स्वोत्तरप्रवृत्तिमच्छास्त्रस्याभ्यनुज्ञानमपि विधीयते, खनिमित्तसन्निपातसम्पादकशास्त्रीयकसन्निपातविघातकातिरिक्त- यथा-"इवर्णादेरखे खरे य-व-र-लम्" [१. २. २१.] इत्यादि- त्वेन च सङ्कोचोऽनेन क्रियते । स्वोपकारकनाशकर्तुरभ्यनुज्ञा- विधिशास्त्रैस्तादृशविधेयघटितस्य साधुत्वमितरस्य तदर्थकस्या- दाने खयं वा खोपकर्तु शकरणे उपजीव्यविरोधः स्पष्ट 15 साधुत्वं वोध्यते, तेनैकरूपेण सुधी+उपास्यः सुध्युपास्यत्यादीनाम- | एव । एवं चानयोः - पक्षयोरेकतरपक्षाश्रयणेनेष्टसिद्धावपि ... साधुत्वं सिध्यति, एवं गोशब्दस्य साधुत्ववोधनाद् गाव्यादीनाम- | द्वितीयपक्षः [विघातशब्दो भावघजन्तो . विधिशब्दश्च कर्म: 55 साधुत्वं भवति । तथा च परिनिष्ठितस्यापि सुध्युपास्य इति विस- साधन इति ] एव भाष्यादिसम्मतः । अस्य न्यायस्योपजीव्य- र्गान्तरूपस्यासाधुत्वापत्तिः । 'उदिते जुहोत्यनुदित जुहोति' इति- विरोधस्यायुक्तत्वमूलकत्वादेवात्र न केवलं पूर्वपरयोः :सम्बन्ध वत् शास्त्रद्वयप्रामाण्यात् पर्यायापत्तिर्वा स्यादिति “इवर्णादेरखे एव सन्निपातशब्देन गृह्यते, अपि तु विशेष्यविशेषणसन्नि- 20 खरे यवरलम्” [ १. २. २१.] इत्यादिशास्त्राणां तदुत्तर: सन्निपात एव गृह्येत, विशेषणविशेष्यभावसन्निपातस्यापि ग्रहणे 60 पातोऽपि । ज्ञापकसिद्धत्वस्वीकारे च तत्साजात्यात् पौर्वापर्यरूपः प्रवृत्तिमता शास्त्रेण यस्य साधुत्वं वोध्यते तदपि साध्विति खोत्त- च 'ग्रामणि कुलम्' इत्यादौ "क्लीवे" [२. ४. ९७.] इति रप्रवृत्तिमच्छास्त्रस्याभ्यनुज्ञादानमपि विधेयम् । तत्तच्छास्त्रैः साधु- ह्रस्वे कृते "हखस्य तः पित्कृतिः” [४. ४. ११३. ] इति त्वविधानफलं च “शब्दशास्त्रीयसाधुत्वविधायकशास्त्रं साधुष्वेव तागमो न भवति, स्वरान्तनामत्वरूपविशेष्यविशेषणभावसन्नि- प्रवर्तते” इति नियमपरिरक्षणमेव, तेनासाधुगंगरीत्यादिशब्द- पातेन जातस्य हस्खस्य तद्विघातकतागमेऽनिमित्तत्वात् , तागमे 25 घटककारादिषु नैतच्छास्त्रप्रवृत्तिः । अयं भावः-साधुत्वं द्विविधम् , सति हि खरान्तत्वविघातः स्पष्ट एव । न च ह्रखस्य नपुंसकत्व- 65 एकं शास्त्रप्रवृत्त्यर्हत्वरूपं शास्त्रप्रक्रियानिर्वाहाय परिकल्पितं प्रकृति- रूपार्थाश्रयत्वेन बहिरङ्गतयाऽसिद्धत्वमिति तत्र तागमस्य प्राप्तिरेव प्रत्ययादिगतार्थवत्त्वरूपमिव अपरं पुण्यजनकतावच्छेदकीभूतो नेति वाच्यम् , अर्थकृतवहिरङ्गत्वस्याश्रयणं न भवतीत्यग्रे निरूप- व्याकरणशास्त्रज्ञानाभिव्यङ्ग्यः शब्दनिष्ठो जातिविशेषो मुख्यमेव, यिष्यमाणत्वात् । यदि च 'ग्रामणि कुलम्' इत्यत्र “वेदूतोऽन- तच 'यदिह परिनिष्ठितत्वेन ज्ञाप्यं तत् साधु' इत्यर्थापत्तिकल्पित- 30 वाक्येन बोध्यते इति । तदुक्तं मञ्जूषायां नागेशभट्टेन-साधूना-चोत्तरपदनिमित्त इति तागमे सति पूर्वोत्तरपदयोः सन्निपात- 70 व्ययम्वृदीच्डीयुवः पदे" [२. ४. ९८. ] इत्यनेन ह्रस्वः, स मेव प्रत्ययविधावुद्देश्यत्वेन प्रकृतित्वम् , खण्डसाधुत्ववोधनद्वारा विघात इह न शक्यः, पदद्वयाश्रयत्वेन बहिरङ्गस्य हस्खस्य समुदायसाधुत्वबोधकं व्याकरणमर्थवत्त्ववोधनवदिति । एतेन तागमं प्रत्यसिद्धत्वादित्युच्यते, तदा वृत्रहभिभ्रूणहभिरित्यादी साधुत्वाऽसाधुत्वरूपविरुद्धधर्मावच्छिन्नस्य वोधनादिदं शास्त्रम- नलोपे कृते नान्तनामत्वरूपसन्निपातविघातमादायाऽयं न्यायः प्रमाणमेवेल्सपास्तम् । खोत्तरप्रवर्तमानशास्त्रान्तरबोधिताऽसाधु- प्रवर्तत, इत्याश्रयणीयम् , तथापि विशेष्यविशेषणभावरूपस्य 35 त्वासमानाधिकरणं च साधुत्वं पुण्यजनकतावच्छेदकमिति वैया- सन्निपातस्याश्रयणमित्यायातमेवेति । पाणिनीये च तन्त्रे “कृन्मे-75 करणसमयः । एवं चानेन न्यायेन तत्तच्छास्त्राभ्यनुज्ञावाक्यी- जन्त.”[पा० सू० १.१.३९:] इति सूत्रे महाभाष्येऽयं न्यायो यस्त्रोत्तरप्रवृत्तिमत्पदार्थ मदीयसन्निपातविघातकातिरिक्तेनेति गुणदोपप्रदर्शनपूर्वकं व्याख्यातः, तत्रान्ते इत्थं निणीतम्-“यद्यपि, सोचः क्रियते । अनित्यत्वविपये तु-एतन्यायप्रयोज्यसङ्कोच- अस्य न्यायस्यं स्वीकारे ववो दोषा अपि सन्त्येव, तथापि स्वरूपघटकखसन्निपातविघातकशास्त्रे तत्तच्छास्त्रातिरिक्तत्वेन | न्यायोऽवश्यं स्वीकार्यः, दोषेषु प्रतिविधानं कर्तव्यम्" इति ।

·न्यायासिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । प्रतिविधानं . चानित्यत्वाश्रयणमेव । अनित्यत्वे ज्ञापकं च पूर्व | इत्यादि, 'पटु+ई+आ' इतिस्थिते समकालप्राप्तिकमपीकारस्य 40 प्रदर्शितमेव । अस्य च न्यायस्य सन्निपातलक्षणविधित्वं लिङ्गम्। यादेशं. बहिरङ्गतयाऽसिद्धं बाधित्वा पूर्वमुकारस्य : वादेशे तथा च यो यः सन्निपातलक्षणविधिस्तत्र सर्वत्रास्य प्रवृत्त्या पश्चादीकारस्य यादेशे च 'पद्व्या, मृद्ध्या' इति सिद्ध्यतः, पूर्वोक्तरूपेण सङ्कोचः क्रियते, यत्र चास्यानित्यत्वादप्रवृत्तिरिष्टा अन्यथा परत्वादीकारस्य यादेशे उकारस्य वकारो न स्यात् । 5 तत्रैतत्कृतः. सोचो नेति विज्ञेयम् । स्वप्रवृत्तः प्राक्. खनिमित्त- | यथा वा 'अयजे. इन्द्रम्' इत्यत्र 'अयज+इ+इन्द्रम्' इति भूतो यः सन्निपातस्तद्विघातस्य खातिरिक्तशास्त्रस्य खयमनिमित्त- स्थिते वाक्यसंकारपक्षे “समानानां तेन दीर्घः" [ १.२. १.] 45 मित्यर्थोऽस्य न्यायस्य फलति, एवं च देवायेंत्यादौ आत्वस्य सिद्ध- इति दीर्घ समकालप्राप्तिकं बहिरङ्ग प्रवाध्यान्तरङ्गत्वादेकारे- येऽनित्यत्वमेवाश्रयणीयम् , एवमन्येष्वपि दोषेपूह्यमिति ॥ १९॥ अयजे इन्द्रमिति सिध्यति । समकालप्राप्तिकस्यापि बहिरङ्ग- स्यानेन न्यायेनासिद्धत्वबोधनादेव "ओमाङि" [१.२.१८.] *असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे* ॥ २० ॥ इति सूत्रे आग्रहणं चरितार्थम् , तद्धिं 'भद्य+आ+ऊढा'इति 10 : सि०-सिद्धं निष्पन्नं लब्धसत्ताकमिति यावत् , तदेव च | स्थिते धातूपसर्गयोः कार्यमन्तरङ्गमित्यन्तरङ्गत्वाद् 'आ+उ' 50 सच्छब्देनोच्यते, तद्भिन्नमसिद्धम्-अनिप्पन्नमलव्धसत्ताकमस- | इत्यनयोरोत्वे पश्चात् "ऐदोत् सन्ध्यक्षः" [१. २. १२.] दित्यर्थः । तत्र अन्तरेणापि वतिं वत्यों गम्यते, यथा-'अत्रा- इत्यस्याप्रवर्तनाथं कृतम् , अन्यथा पूर्व मद्यशब्दाकारेण ह्मणं ब्राह्मण इत्याह, ब्राह्मणवदिति ग़म्यते' इति भाग्यरीत्या सहाकारस्य “समानानां तेन दीर्घः" [१. २. १.] इति सिद्धमप्यसिद्धमित्याहेत्यसिद्धवदिति गम्यत इत्यसिद्धमित्यस्या- दीर्घत्वे पश्चादोत्वे 'भद्योढा' इत्यस्य सिद्धौ व्यर्थमेव स्यात्, 15 सदिवेत्यर्थः पर्यवसन्नः। अत्र बहिरङ्गस्योद्देश्यतयाऽन्तरङ्गात् पूर्व अत्र साधनबोधकक्तप्रत्ययोत्पत्त्यनन्तरं पूर्व धातोरुपसर्गयोगे 55 निर्देशेऽपि वहिरङ्गत्वस्यान्तरङ्गत्वज्ञानाधीनत्वात् पूर्वमन्तरङ्ग- | पश्चादद्यशब्दस्य समुदायसम्बन्ध इति ओत्वस्यान्तरङ्गत्वमिति त्वमेव विज्ञेयं, पाठक्रमादर्थक्रमो बलवानिति न्यायरीत्याऽप्य- “सम्प्रसारणाच"[पा० सू० ६. १: १०८.] इति सूत्रे महा- ऽन्तरङ्गस्यार्थज्ञानकाले पूर्वमुपस्थितत्वात् । तथा चोक्तमभि- भाष्ये स्पष्टम् । यतु- विशेषापेक्षात् सामान्यापेक्षमन्तरङ्गं विशे- युक्तैः प्रथममन्तरङ्गालक्षणं ततो बहिरङ्गलक्षणम् , तथा हि- पापेक्षे विशेषधर्मस्याधिकस्य निमित्तत्वात्' इति, तन्न-विशेषस्य 20 - "प्रकृतेराश्रितं यत् स्याद्, यद्वा पूर्वं व्यवस्थितम् । व्याप्यत्वेन व्यापकस्यानुमानेनोपस्थितावपि तस्य निमित्तत्वे 60 यस्य चाल्पनिमित्तानि, अन्तरङ्गं तदुच्यते ॥ १ ॥ मानाभावेनाधिकधर्मनिमित्तकत्वानुपपादनात्, भाष्ये एवं- प्रत्ययस्याश्रितं यत् स्याद्, वहिर्वा यद् व्यवस्थितम् । विधान्तरङ्गवहिरङ्गभावस्य क्वाप्यनुल्लेखाच्च । पूर्वोपस्थितनिमि- वहूनि वा निमित्तानि यस्य तदू वहिरङ्गकम् ॥ २॥ इति। त्तकस्य बलवत्त्वबोधकोऽयं न्यायो लोकतोऽपि सिद्ध इति एतच्चान्तरङ्गवहिरङ्गशब्दाभ्यामपि लभ्यते । तथा हि- महाभाष्यकारेणोक्तम्-"अचः परस्मिन् पूर्वविधौ” [पा० सू०- 25 अन्तः मध्ये बहिरङ्गशास्त्रीयनिमित्तसमुदायमध्येऽन्तर्भूतानि, १. १. ५७. ] इति सूने “सा चाप्येषा [परिभाषा] लोकतः 65 अङ्गानि-निमित्तानि यस्य तदन्तरङ्गम् , एवं तदीयनिमित्तसमु- सिद्धा, कथम् ? प्रत्यङ्गवर्ती लोको लक्ष्यते, तद्यथा-पुरुषोऽयं दायाद् बहिर्भूताङ्गकं च बहिरङ्गम् । नित्यादन्तरङ्गम् [बल- प्रातरुत्थाय यान्यस्य प्रतिशरीरं कार्याणि तानि तावत् करोति, वत्]* इति वक्ष्यमाणे न्यायेऽन्तरङ्गस्य बलंवत्त्वमुच्यते, तच्च ततः सुहृदाम्, ततः सम्बन्धिनाम् । प्रातिपदिकं चाप्युपदिष्टं बहिरङ्गस्य · दौर्बल्यज्ञानाधीनमिति तद्दौर्बल्यहेतुसाधकोऽयं सामान्यभूतेऽर्थे वर्तते, सामान्ये वर्तमानस्य व्यक्तिरुपजायते, 30 न्यायः, यतश्चान्तरङ्गे कार्य कर्तव्ये बहिरङ्गमसदिव भवति, व्यक्तस्य सतो लिङ्गसङ्ख्याभ्यामन्वितस्य बाह्यार्थेन योगो 70 ततोऽन्तरङ्ग बहिरङ्गान्नित्यादपि बलवद् भवतीत्युभयोरेक- भवतीति । ययैव चानुपूर्व्याऽर्थानां प्रादुर्भावः, तयैव शब्दा- वाक्यतया बोधः । अन्तरङ्गे कर्तव्ये जातं समकालप्राप्तिकं च | नामपि, तद्वत् कार्येऽपि भवितव्यम्" इति । अयमर्थः-अङ्गमङ्गं बहिरङ्गमसिद्धमिति न्यायार्थः। तत्र जातस्य बहिरङ्गस्यासिद्धत्वं प्रति प्रत्यङ्गम् , अङ्गशब्देन प्रत्यासत्तिर्लक्ष्यते, अङ्गानां प्रत्या- यथा-गिर्योरिति, अत्र 'गिरि ओसू' इति स्थितौ यत्वे कृते | सन्नत्वात् , एवं च प्रत्यासन्नवाची प्रत्यङ्गशब्दः तथा च लोको 35"भ्वादेर्नामिनो दीर्घोऊय॑ञ्जने" [२. १. ६३.] इति दीर्धे यथा प्रत्यासत्तिमपेक्ष्यैव कार्याणि करोति, यथा सुसोत्थितः 75 कर्तव्ये जातस्यापि यत्वस्य प्रत्ययाश्रितत्वाद् बहिर्भूतनिमित्त- पूर्व स्वशरीरकार्याणि करोति, शरीरस्य सकलान्यापेक्षया कत्वाद्वा वहिरङ्गत्वेन प्रकृत्याश्रितत्वादन्तर्भूतनिमित्तकत्वा- सामीप्यात् सकलभोगसाधनत्वाञ्च, ततः सुहृदां सौहार्दस्या- द्वाऽन्तरङ्गदीर्घ प्रत्यसिद्धत्वं भवतीति दी? न भवति । सत्तिहेतुत्वात् , ततः सम्बन्धिनाम्, असम्बद्धजनापेक्षया समकालप्राप्तिकस्य बहिरङ्गस्यासिद्धत्वफलं तु 'पव्या मृया' तेषामांसन्नत्वात् , तथा शब्दशास्त्रेऽपि येन क्रमेणार्थानां सामीप्य ·३८ न्यायासिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । 56 तेनैव क्रमेण शब्दोपस्थितिः,शब्दोपस्थितिक्रममनुरुध्यैव चार्थो- व्यञ्जनसन्धिविधित्वेन तृतीयपादस्थस्य द्वित्वस्य व्यञ्जनसन्धि- पस्थितिः, तथा च लिङ्ग-संख्यादिस्वासन्नार्थयुक्तस्य बाह्यार्थेन विधित्वात् सन्धिग्रहणेनैव निषेधात् , ततश्च द्विग्रहणं व्यर्थ सत् योग इति वाह्यार्थवाचिशब्दसम्बन्धोऽपि तेनैव क्रमेणेत्युपसर्ग- शास्त्रान्तरेणापि प्राप्तं स्थानिनिमित्त कार्य न स्यादित्येवमर्थतया सम्बन्धादिभ्यः पश्चादन्यशब्दसम्बन्ध इति विज्ञेयम् । ननु पर्यवस्यति, तञ्च शास्त्रं नान्यदुपलभ्यते ऋतेऽस्मान्यायादिति अन्वितस्य बाह्यार्थयोगो भवतीत्ययुक्तम् , शब्दार्थसम्बन्धस्य न्यायस्यास्य सत्त्वमाक्षिपति द्विग्रहणमिति, एतन्यायप्राप्ता- 45 नित्यत्वेन प्रतिपादितत्वात् , शब्दस्य विरम्य व्यापाराभावाद् सिद्धत्वमूलकस्थानिसत्त्वनिषेधाय द्विग्रहणं स्वांशे चरितार्थम् । युगपदेव सकलार्थप्रतीतेः 'क्रमाभिधानमप्यसङ्गतमिति चेत् ? यद्यपि “न सन्धि०" [७. ४. १११. ] इति सूत्रस्थं नन् उच्यते-नित्येऽपि शब्दार्थसम्बन्धेऽक्रमेऽप्यर्थप्रतिपादने उपाय- पदं प्रकरणप्राप्तेन स्थानी वेत्यनेनैव सम्बद्धमित्येतच्यायमासा- भावेनासन्तमपि क्रम प्रकृत्याद्यर्थ चाश्रित्योपेयव्यवस्थापनात्, सिद्धत्वनिषेधाय नालमिति शङ्कितुं शक्यते, तथापि द्विग्रहण- 10 तत्र नागृहीतविशेषा. बुद्धिः सामान्य उपजायते, इति प्रथमं सामर्थ्येनाप्रकरणस्थस्यानुमानिकस्याप्यस्य निषेध इत्याश्रीयते। 50 सामान्य [प्रवृत्तिनिमित्तम् ] अभिधीयते, ततस्तदनुरक्ता द्रव्ये वस्तुतस्तु एतन्यायसिद्धौ तत्सार्थक्यम् । तेन चैतन्याय- प्रतीतिः, लिङ्ग-सङ्ख्या शक्तीनामाश्रयोऽपि द्रव्यमेवेति तदेव सिद्धिरिति, परस्पराश्रयत्वप्रसङ्गः, तथापि लोकसिद्धस्यास्य पूर्वमभिधातव्यम्, ततः संख्यापेक्षया लिङ्गं समासन्नमिति न्यायस्य निषेधार्थ तदित्याश्रित्य व्याकरणेऽपि तत्प्रवृत्तिर्द्विग्रहणे- तदभिधीयते, द्वयादिसङ्ख्या हि वस्त्वन्तरापेक्षोपजायते, एकत्व- नानुमीयत इत्याश्रयणीयमिति चारु ॥ २० ॥ 15 सङ्ख्याऽपि वस्त्वन्तरापेक्षद्वित्वादिव्यवच्छेदं करोतीति बहिरङ्गा, साऽपि सजातीयपदार्थापेक्षत्वादन्तरङ्गा, कर्मादीनि तु विजातीय *असिद्ध वहिरङ्गमन्तरङ्गे ॥ २० ॥ क्रियापेक्षणाद् बहिरङ्गाणि, इति न्यायप्राप्तः क्रमः इति, तथा ..त०-अन्तरङ्ग-बहिरङ्गशब्दयोः । परस्परापेक्षार्थनिरूपकत्वेन च 'पदव्या' इत्यादौ पूर्व स्त्रीत्वनिमित्तको :डीरुत्पद्यते इति तलक्षणेऽन्योन्याश्रयः स्यादिति मत्वाऽभियुक्तैः प्रकृतेराश्रितं यत् तन्निमित्तको वकारादेशः, पश्चात् कारकविभक्त्या तृतीयया स्यादित्यादि परस्परानाश्रितमेव लक्षणमुक्तम् । तत्र प्रकृत्याश्रित- 20 योग इति तन्निमित्तको यकारांदेश इति न्यायसिद्धमेवैतत्परि- स्यापि पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वरूपमेवान्तरङ्गत्वमिति प्रतिपादित भाषा न्याय ] निमित्तभूतं पूर्वोपस्थितनिमित्तकस्यान्तरङ्गत्व- वृत्तौ । तथा च पूर्व व्यवस्थितमित्येवान्तरङ्गलक्षणम् । 'यस्य 60 मिति समुदितार्थः । एतच्च “यद्वा पूर्व व्यवस्थितम्" इत्यने- / वाऽल्पनिमित्तानि' इत्यनेनोक्तमल्पापेक्षस्यान्तरङ्गत्वं तु नवीना न नोक्तम् । प्रकृत्याश्रितस्यान्तरङ्गत्वं तु पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्व- स्वीकुर्वन्ति, तथा हि-परिभाषेन्दुशेखरे संज्ञाकृतवहिरङ्गत्वस्याना- मेव, अङ्गशब्देन निमित्तस्यैव ग्रहणात् , उद्देश्यत्वेन प्रकृत्याश्रि- 25 तत्वं नेह ग्राह्यम् , अन्तरङ्गशब्दमर्यादया तदलाभात् । एव- श्रयणस्थापनमुखेन । नागेशेनेत्थं खण्डितं तत्-"ननु “येन मल्पापेक्षस्यान्तरङ्गत्वं वर्षापेक्षस्य बहिरङ्गत्वमित्यपि न, तदर्थ विधिस्तदन्तस्य” [पा० सू० १.१. ७२.] इति सूत्रे भाष्ये स्यापि शब्दमर्यादया लाभात् , विवेचयिष्यते चैतदने विवरणे। “इको यणचि" [पा० सू० ६. १. ७७.] इत्यादावपि तदन्त- 65 बहिर्निमित्तकत्वरूपबहिरङ्गत्वस्य 'तच्चारु' इत्यप्युदाहरणम् । विधौ ‘स्योन' इत्यत्रान्तरङ्गत्वाद् यद्यणो गुणवाधकत्वमिष्यते, भत्र चवर्गयोगजं चत्वमुभयपदाश्रितत्वाद् बहिरङ्गमित्ये- तन्न सिद्ध्येत्, ऊनशब्दमाश्रित्य यणादेशो न शब्दमाश्रित्य गुण 30 कपदाश्रिते "च-जः क-गम्" [२. १. ८६.] इति कत्वे इत्यन्तरङ्गत्वाद् गुण एव स्थादित्युक्तम् । अन कैयट:-सिवेर्वाहु- कर्तव्येऽसिद्धमिति कत्वं न. भवति । ज्ञापकं त्वस्य न्यायस्य | लकादौणादिके नप्रत्यये गुणवलोपोठो प्रसङ्गे ऊम् अपवादत्वाद् "न सन्धि-डी-य-वि-द्वि-दीर्घासद्विधावस्क्लुकि" [७. ४.- वलोपं वाधते, गुणं त्वन्तरङ्गत्वाद् वाधते, गुणो ह्यङ्गसम्बन्धि-70 १११.] इति सूत्रे सन्धिविधित्वेन द्वित्वविधौ स्थानिवद्भाव- | नीमिग्लक्षणां लघ्वीमुपधामार्धधातुकं चाश्रयति; ऊ तु वकारान्त- निषेधे सिद्धेऽपि द्विग्रहणम् , तद्विदध्यत्रेत्यादौ यत्वादेरेतन्याय- | मङ्गमनुनासिकादिं च प्रत्ययमित्यल्पापेक्षत्वादन्तरङ्गः, तत्र कृते 35 प्राप्तासिद्धत्वद्वारेणापि जायमानस्य स्थानिवद्भावस्य निषेधा- यण्-गुणौ प्राप्नुत इति; एवं च संज्ञापेक्षस्यापि बहिरङ्गत्वं स्पष्ट- र्थम् , यतो दध्यत्रेत्यादौ "अदीर्घाद् विरामैकव्यञ्जने” इति । मेवोक्तमिति चेत् ? न-तदन्तविधावपि वहुपदार्थापेक्षत्वरूपबहि- 1 १. ३. ३२. ] द्वित्वे क्रियमाणे "स्वरस्य परे प्राग्विधौ' । रङ्गत्वस्य गुणे सत्त्वेन तत्र दोषकथनपरभाष्यासङ्गतेः, बहिरङ्गान्त-75 ७. ४. ११०.] इति प्राप्त स्थानिवत्त्वं प्रतिपेढुमेव तत्र सूत्रे | रङ्गशब्दाभ्यां वह्वपेक्षत्वाल्पापेक्षत्वयोः शब्दमर्यादयाऽलाभाच । ["न सन्धिः" इति सूत्रे ] द्विर्ग्रहणं क्रियते, तच्चान्तरेणापि तथा सति असिद्धं वहपेक्षमल्पापेक्ष इत्येव वदेत्' इत्यादिना । 40 द्विग्रहणं सेत्स्यत्येव द्वितीय-तृतीयपादयोर्विधीनां क्रमशः स्वर- | तथा च 'ऊनशब्दमाश्रित्य यणादेशो नशब्दमाश्रित्य गुण इत्य- ·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ३९ 5 - 10 न्तरङ्गत्वाद् गुण एव स्यादिति भाष्यस्य क आशय इति चेत् ? चामंशेऽर्थोपस्थितावपि तत्रत्यार्थत्वधर्मतस्त्रिशब्दांशे उपस्थितार्थ- ऊनशब्दे परे यणो विधानाद् गुणनिमित्तकस्य नकारस्य तदन्त- त्वरूपधर्मस्य भेदाभावेनाधिकधर्मस्यानाश्रयणात , अवच्छेदक- र्गतत्वमिति गुणस्यान्तरङ्गत्वमित्यन्तभूतनिमित्तकत्वमन्तरङ्गत्वमि- भेदेन विषयताभेदादर्थत्वावच्छिन्नविषयताया अप्येकत्वेनानाधिः त्यत्रैव भाष्यतात्पर्यात् । तथा च वहिरङ्गत्वेन विवक्षितं यच्छास्त्रं | क्यात् । तथा च त्रयादेशे त्रित्वमर्थत्वमाम्संज्ञा, तिस्रादेशे त्रित्व- तद्धटकेन सप्तम्यन्तेनं पञ्चम्यन्तेन पष्ठयन्तेन वा प्रथमान्तभिन्नेन | मर्थत्वं विभक्तिसंज्ञेति धर्मत्रयनिमित्तकत्वं समानम् , अधिकं स्त्रीत्वं 45 येन केनचित् पदेनाऽऽश्रीयमाणो यावान्. शब्दसमुदायस्तद्धटको | निमित्तमिति तस्य बहिरङ्गत्वमिति नार्थनिमित्तकस्य बहिरङ्गत्व- यच्छास्त्रीयसप्तम्यन्तपञ्चम्यन्तान्यतरपदेन गृह्यते तदन्तरङ्गमिति मिष्टम् 'अतिसृचतस्' इति पर्युदासं कुर्वतो ग्रन्थ रिति युक्त- भाष्याशयः । यकारविधायका यण् ]शास्त्रीयंसप्तम्यन्तेनाचीति मेवेत्याहुः । वस्तुतस्तु-अन्तर्भूतनिमित्तकत्वं, शीघ्रोपस्थितनिमित्त- पदेनाश्रीयमाण 'ऊन' इति समुदायस्तद्धटको नशब्दो गुणशास्त्र- कत्वम् ; अपरनिमित्तकत्वमित्याद्यनेकविधमन्तरङ्गत्वं तत्तलक्ष्यानु- स्थेन सप्तम्यन्तेन गृह्यत इति गुणशास्त्रमन्तरङ्गमिति फलितम् , रोधात् स्वीक्रियते । अथापरनिमित्तकस्यान्तरङ्गत्वे किं मानमिति 50 न तु बह्वपेक्षत्वं बहिरङ्गत्वमल्पापेक्षत्वमन्तरङ्गत्वमिति । एतेन चेत् ? अत्रोच्यते-“अतः स्यमोऽम्” [१.४.५७.] इति सूत्रे संज्ञानिमित्तकस्यापि वहिरङ्गत्वं नेति सिद्धं मन्तव्यम् , अन्यथा- तपरकरणमेवं मानम् , तद्धि दीर्घादकारात् परयोः स्यमोरमादेशो ऽत्र गुणस्यान्तरङ्गत्वं न स्यात्, तत्रानेकसंज्ञाया अपेक्षितत्वात् ; माभूदित्यैवमर्थम् , क्लीवे च "क्लीवे" [ २. ४. ९७.] इत्यनेन एवमर्थनिमित्तकस्यापि न वहिरङ्गत्वम् , अङ्गशब्देन 'शब्द' रूप- | हस्खविधानाद् दीर्घस्याभावेन तद्वयावृत्त्यर्थस्य तस्य वैयर्थ्यमेव, 15 निमित्तस्यैव ग्रहणात्, शब्दशास्त्रे तस्यैव प्राधान्यात् । अत एव । तच्च व्यर्थं सत् 'अपरनिमित्तकमन्तरङ्गम्' इति ज्ञापयति, ततश्च 55 "दी? नाम्यतिसृचतसृष्रः" [१.४.४७.] इति सूत्रे 'अति- अश्च आश्चेति द्वन्द्वे [ समाहारे ]स्यादे कि 'अ+आ' इति स्थिते सृचतस्' इति पर्युदासः सार्थकः, अन्यथा तिस्राद्यादेशस्य स्त्रीत्व- | समानदीर्घापेक्षया अपरनिमित्तकत्वेनान्तरङ्गत्वात् पूर्व क्लीवत्व- रूपार्थनिमित्तकत्वेन बहिरङ्गत्वात् तयोरसिद्धतया "त्रेस्त्रयः' निमित्तके हस्खत्वे ततः समानदीर्घ *लक्ष्ये लक्षणं सकृदेव प्रव- [१. ४. ३४.] इति त्रयादेशे तस्य वैयर्थं स्पष्टमेव । न च | र्तते* इति न्यायेन पुनर्हखत्वाप्राप्या 'अतः' इति तपरकरणेन 20 त्रयादेशोत्तरं तिस्रादेशे दीर्घवारणाय 'अतिसृचतस्' इति पर्युः | सेरमादेशाभावे "अनतो लुप्" [१. ४. ५९.] इति लुपि 60 दासकरणं सार्थकमिति वाच्यम् , त्यादेशस्येव दीर्घस्याप्यन्तरङ्गत्वेन 'आ' इति सिध्यति, अन्यथा कृताकृतप्रसङ्गित्वेन नित्यत्वात् पूर्व पूर्व प्रवृत्तौ पश्चात् तिस्रादेशे *लक्ष्ये लक्षणं सकृदेव प्रवर्तते* । दीर्घ ततो ह्रस्वत्वे व्यावालाभेन तस्य [ 'अतः' इति तपरकर- इति न्यायेन पुनर्दीर्घाप्राप्त्या तद्वैयर्थ्यस्य दुर्वारत्वात् । न च णस्य ] वैयर्थमेव स्यादिति । ननु ज्ञापितेऽप्यपरनिमित्तकस्या- "स्त्रयः" [१. ४. ३४.] इत्यादावुद्देश्यनिमित्तयोविशिष्टरूप- | न्तरङ्गत्वे 'अ+आ' इति स्थिते हवस्यापरनिमित्तकत्वेनान्तरङ्गत्वं, वेन विशिष्टरूपोदाने चार्थवद्रहणन्यायोपस्थित्या प्रकृतिप्रत्ययो- समानदीर्घस्यान्तर्भूतनिमित्तकत्वेनान्तरङ्गत्वमित्युभयोः साम्य-65 भयार्थस्य निमित्तत्वेन तिस्रादेश-त्रयादेशयोरुभयोरप्यर्थनिमित्त- | मेवेति नान्तरङ्गत्वेनेह व्यवस्था शक्या कर्तुमिति चेत् ? न-बहि- कत्वेव वहिरङ्गत्वं समंमेवेति वाच्यम् , तिस्रादेशे तत्परिभाषोप- रङ्गत्वेन विवक्षितशास्त्रघटकसप्तम्यन्तपदेनाश्रीयमाणसमुदायघटक- स्थितार्थस्य विभक्तिसंज्ञारूपार्थस्य च साम्येऽपि स्त्रीत्वरूपार्थस्या- | वृत्तिविषयताप्रयोजकसप्तम्यन्तपदघटितत्वस्यैवान्तरङ्गत्वरूपत्वात् , धिक्येन वैषम्यात्, वस्तुतस्तु तिस्रादेशविधायकस्याल्पनिमित्त- | ह्रखविधायके च तादृशसप्तम्यन्तपदाभावेन दीर्घस्यान्तरङ्गत्वा- 30 कत्वमेन, न .साम्यम् , तथा हि-तत्रार्थवद्हणन्यायोपस्थाने | भावात् । अयमाशयः-यदा दीर्घस्यान्तरङ्गत्वं ग्राह्य तदा हखे 70 'अर्थाश्रयः, अर्थत्वम् , अर्थः' इत्यंशत्रयोपस्थितिः, स्त्रीत्वरूपार्थस्य | वहिरङ्गत्वं विवक्षणीयं, [साधनीयं ] हस्खविधायक शास्त्रं च स्त्रीत्वजातेश्चेति द्वयस्येति पञ्चानामुपस्थितिः, "नेस्त्रयः" [१. | "प्लीवे" [ २. ४. ९७.] इति, तत्र च सप्तम्यन्तपदमपि तदेव, ४. ३४.] इत्यत्र च व्यंशे आमंशे चार्थवद्हणन्यायोपस्थित्या | तच्च क्लीवत्वरूपार्थपरं न तु शब्दपरमिति तादृशसप्तम्यन्तपदेन प्रत्येकमंशत्रयोपस्थितिरित्यंशषट्कोपस्थितिरिति त्रयादेशस्यैवाधिका- | समुदायस्याश्रयणाभावात् तद्धटकवृत्तिविषयताया एवाप्रसिद्धेस्त- 32 पेक्षत्वमिति तत्र कर्तव्ये तिस्रादेशस्य नानेन न्यायेनासिद्धत्वं दपेक्षया दीर्घस्यान्तरङ्गत्वं दुरुपपादमिति । तथा च हस्तस्यैवान्त-75 शक्यते वक्तुमिति, न तेन [ अतिसृचतस ] इति पर्युदासेनार्थ- | रङ्गत्वमपरनिमित्तकत्वरूपमिति पूर्व हखे ततो दीर्धे 'आ' 'इति निमित्तकस्य न वहिरङ्गत्वमिति समर्थयितुं शक्यते परे तु-अर्था- | तपरकरणव्यावर्त्य स्थिरमेवेति । यदि च "अतः स्यमोऽम्" पेक्षमन्तरङ्गत्वं वहिरङ्गत्वं च वदता नार्थगतताल्पत्वाधिकत्वे [१.४. ५७.] इति सूत्रे तपरकरणं न समकालग्रहणार्थम् , अपेक्षणीये, अर्थव्यक्तीनामानन्त्यात् तयोनिर्धारयितुमशक्यत्वात् , | अपि तु "आत् स्यमोऽम्” इति करणे क्लिष्टत्वापत्त्या मुखसुखा- 40 किन्वर्थगतधर्मे विषयत्वे वा न्यूनत्वाधिकत्वे अपेक्षणीये, तथा र्थमेव, अश्व अश्चेति समाहारद्वन्द्वे 'अम्' इत्येवरूपं युक्तमिति 80 - ·४० न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । - .' -- - मन्यते तदा अपरनिमित्तकत्वमन्तरङ्गत्व माऽस्तु, अन्तर्भूतनिमि- माह-"इतरो लब्धस्वरूपा क्रिया विशेषणमाकाङ्क्षतीति मत्वाह- तकत्वेनापि तत्र तत्र [अपरनिमित्तकत्वोदाहरणस्थले ] ज्ञापका- नैतदिति'. इति । सत्यमेवमेतदिति भाष्यावतरणमित्थमाह- दिनापि निर्वाहसंभवात् । अथवा *न स्वरानन्तर्ये' इत्यंग्रिम- “इतरो विशिष्टा क्रिया सांधनेन साध्यते, न तु साधनालब्ध न्यायेनैव तत्र सर्वत्र निर्वाहः, स्वरनिष्ठान्यानन्तर्यनिमित्तके कार्य स्वरूपाऽन्यतो विशेष लभते इति मत्वा, वुद्धिनिरूपितविशिष्ट- 5 कर्तव्ये कृते च यदन्तरङ्गं प्राप्नोति तत्र कर्तव्ये वहिरङ्गासिद्धत्वं साध्यभाविसाधनसम्बन्धाश्रयेणाह-सत्यमिति” इति, : उक्त- 45 नेत्यर्थात् । ननु समकालप्राप्तवहिरङ्गस्यासिद्धत्वे यत् “ओमाहि" कैयुटरीत्या भाष्यकृतामाशय इत्थमायांति-यद्यपि क्रियायोग [१. २. १८.] इति सूत्रे आग्रहणं मानत्वेनोक्तं वृत्तौ तन्न एव सत्युपसर्गसंज्ञा भवति, क्रिया च साधनसाध्यैवेति साधन- शोभनम् , 'अद्य+आऊटः' इति स्थिते. “समानानां तेन सम्बन्धः प्रथमं तत उपसर्गसम्बन्ध इति प्रतिभाति, तथापि दीर्घः" [१. २. १.] इति प्राप्त दीर्घत्वं परत्वात् प्रवाध्य "अव- साधनेनाप्युपसर्गार्थविशिष्टैव क्रिया साध्या, अन्यथा 'उपास्यते 10णस्येवर्णादिनैदोदरल्" [१. २. ६.] इत्यस्य प्रवृत्त्या ओत्त्वेः गुरुः' इत्यत्राकर्मकाद् आस्' धातोः कर्मणि लकारो न स्यातू 50 समानदीर्घाप्राप्या “ऐदौत् सन्ध्यक्षरैः” [ १. २. १२..] इत्यस्य इति, भाक्सिाधनसम्बन्धसाध्यस्वरूपं बुद्धौ परिकल्प्योपसर्गयोगा- वाधनार्थमाडीत्यस्य चारितार्थ्येन नोक्तार्थे ज्ञापकत्वं तस्य युक्त- नन्तरमेव साधनयोग इति धातूपसर्गयोः कार्यस्यान्तरङ्गत्वे बीज- मिति चेत् ? न-परापेक्षयाऽपवादस्य वलवत्त्वेन पूर्व दीर्घस्यैव मिति । उड्योते नागेशस्तु-नैतत् सारमित्यादिभाष्यमेवं वर्णयति- प्रवृत्तौ तत ओत्त्वे रूपंसिद्धौ व्यर्थस्य तस्य ज्ञापकत्वसंभवात् न “भाष्ये नैतत् सारमिति-वक्ष्यमाणोऽभिप्रायः ।। तस्यासारतां 15 च ज्ञापनोत्तरमपि न स्वांशे चारितार्थ्यमन्तरङ्गापेक्षयाऽप्यपवा- दर्शयन् 'पूर्व धातुः साधनेन' इत्यस्य युक्तत्वं दर्शयति-साधनं 55 दस्य बलीयस्त्वादिति वाच्यम् , अपवादस्यापि दीर्घस्यान्तरङ्गवहि- हीति । क्रियां-तत्प्रतीतिम् । साधनयोगेन हि साध्यत्वेन धाव- रङ्गभावाभावविषये दैत्यारिरित्यादौ चरितार्थस्य प्रकृतेऽन्तरङ्गेण र्थप्रतीतिः, साध्यत्वस्य साधननिरूप्यत्वात् : क्रियायोगे चोपसर्ग- ओत्त्वेन वाधसंभवात् , तदुक्तम्-"अपवादोऽपि यद्यन्यत्र चरि- त्वमिति भावः । तदाह-तामुपसर्ग इति । ता-साध्यत्वेन प्रती- तार्थस्तयन्तरङ्गेण वाध्यते” इति । ननु आङ्पूर्वकेण्धातोः ताम् । तत्र विशेषणीभूतमर्थमुपसर्गो द्योतयतीत्यर्थः । अभि- 20 'एहि' इति रूपं, तदनुकरणे एहिशब्देऽनुकार्यघटकैकारे पूर्वान्त- निर्वृत्तस्य-साध्यत्वेन ज्ञातस्य, विशेषः-विशेषणम् , उपसर्गेण 60 वद्भावेनाङ्त्वात् *अनुकरणं प्रकृतिवत्' इत्यतिदेशेनाइत्वेऽनु- शक्यो द्योतयितुम् । एवं च पूर्व धातुरुपसर्गेणेति नैतत्सारा करणैकदेशभूतैकारे देवादिशब्दयोगे प्राप्त ऐत्त्ववाधनपुरःसरमवर्ण- भावः । इतर एतदङ्गीकुर्वन्नेवान्तरङ्गत्वं व्युत्पादयितुमाह-सत्य- लोपार्थमाङ्ग्रहणस्यावश्यकत्वेन न ज्ञापकत्वसम्भव इति चेत् ? | मेवमेतत् , यस्त्वसाविति-उपसर्गसंज्ञकशब्दयोगात् पूर्व साधन- न-ज्ञापकतापरभाष्यप्रामाण्येनानित्यं प्रकृतिवदनुकरणमित्यतिदेश- योग इति सत्यमेव, परन्तु त्वदभिमतं धातूपसर्गसम्बन्धकृत- 25 मादाय लब्धाङ्वे प्रकृत[ “ओमाङि" इति सूत्राप्रवृत्तः । अत्रेदं मर्थमभ्यन्तरं कृत्वा-वबोध्यं कृत्वा, धातोः पूर्व नियमेना-65 विचार्यते-यदुक्तं वृत्ती-' 'पूर्व धातोरुपसर्गयोगे' इति, तत्र किं । कासितत्वात् साधन-तत्कार्यप्रत्यययोगे कृते क्रियात्वावगता- मूलम् ? इति चेत् “मुट्कात् पूर्वः” [पा० सू० ६.१.१३५.] चुपसर्गसंज्ञकशब्दयोगः, अन्यथा केवलधातुतः सर्वत्राप्रतीयमानः इति सूत्रस्थं भाष्यमेव मानमिति गृहाण, तत्र हि सूत्रशेषे धातूप- सोऽर्थः, कथं श्रोत्रा बुध्येतेति. भावः । यो हि मन्यत इति- सर्गयोः कार्य यत् तदन्तरङ्गम्' इत्युक्तम् , तत्र शङ्कते-“कुत शब्दसम्बन्धवदर्थसम्बन्धोऽपि पश्चादिति यो मन्यत इत्यर्थः ।" 30 एतत्" इति, उत्तरमाह-"पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यते पश्चात्साध- इति । अत्रत्यस्वमतसार इत्थं प्रकटितो नागेशेनं परिभाषेन्दुशेखरे 70 नेन' इति । नैतत् सारम्-'पूर्व धातुः साधनेन युज्यते पश्चादुप- एतन्न्यायविवरणावसरे-“यत् तु पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यते पश्चात् सर्गण, साधनं हि क्रिया निवर्तयति, तामुपसर्गो विशिनष्टि, साधनेन, उपसर्गेण-तत्संज्ञकशब्देन, साधनेन-कारकेण तत्प्रयुक्त- अभिनिर्वृत्तस्य चार्धस्योपसर्गेण विशेषः शक्यो वक्तुम् , सत्यमेव- | कार्येण, अत एवानुभूयत इत्यादौ सकर्मकत्वात् कर्मणि लकार- मेतत्-यस्त्वसौ धातूपसर्गयोरभिसम्बन्धस्तमभ्यन्तरं कृत्वा धातुः सिद्धिरिति, तन्न-क्रियायाः साध्यत्वेन वोधात् साध्यस्य च 35 साधनेन युज्यते, अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम् । यो हि मन्यते पूर्व | साधनाकाङ्क्षतया तत्सम्बन्धोत्तरमेव निश्चितक्रियावोधेन साधन-75 धातुः साधनेन युज्यते पश्चादुपसर्गेणेति, तस्य 'आस्यते गुरुणा' कार्यप्रवृत्त्युत्तरमेव क्रियायोगनिमित्तोपसर्गसंज्ञकस्य सम्बन्धौचि- इत्यकर्मक उपास्यते गुरुरिति केन सकर्मकः स्यात् ?” इति । तत्र त्यात् । + ++ + + उपसर्गद्योत्यार्थान्तर्भावेण धातुनवार्था- कयटः पूर्व धातुरिति प्रतीकमादाय “विशिष्टा क्रिया साधनेनार्थ- भिधानादुक्तेपु [अनुभूयते आनन्दः, उपास्यते गुरुरित्यादिषु ] लाभाय सम्बध्यत इति पूर्वं विशेषणेन [उपसर्गद्योत्यार्थेन ] कर्मणि लकारसिद्धिः, पश्चाच्छ्रोतुर्योधायोपसर्गसम्बन्ध” इति । 40 युज्यत इत्यर्थः” इत्याह । नैतत् सारमिति प्रतीकावतरणमित्य- | अयमाशयः-पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यत इति भाष्यस्योपसर्गसंज्ञक- 80 ·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ४१. N शब्देन पूर्वः धातोर्योग इति नार्थः, क्रियायोग एवोपसर्गसंज्ञायाः । त्वेनाश्रीयमाणो यावान् शब्दसमुदायस्तद्विशिष्टं शास्त्रं 'खा'पेक्ष- सम्भवेन, क्रियायाश्च साध्यरूपत्वात् साधनसम्बन्धोत्तरमेव यान्तरङ्गम् , वैशिष्ट्यं च खंघटकनिमित्तकत्व-खघटकेतरानिमित्त- [साधन-कारकवाचकप्रत्ययसम्वन्धोत्तरमेव ] साध्यत्वलाभात् पूर्व कत्वोभयसम्बन्धेनेति । तथा च 'गिर्योः' इत्यत्र बहिरङ्गत्वेन साधनसम्बन्धस्यैवौचित्यात् । तथा चोपसर्गद्योत्यस्यार्थान्तरस्य विवक्षितं शास्त्रं यत्वविधायक, तदेव स्वपदेन ग्राह्यम् , तत्प्रवृत्ती धात्वर्थेऽन्तर्भावं कृत्वा धातुनैव कर्मादीनामभिधानात् सकर्मक- निमित्तत्वेनाश्रीयमाणः शब्दसमुदायः 'गिरि+ ओस्' इति; 45 त्वप्रयुक्तकार्योपपत्तेश्च, उपसर्गेणेत्यस्योपसर्गद्योत्यार्थेनेत्यर्थः । उप- | तद्विशिष्टत्वमन्तरङ्गत्वेन जिघृक्षिते "भ्वादेर्नामिनो दीर्घोऊयं- सर्गद्योत्यार्थसम्बन्धस्यान्तर्भावमात्रेण सकर्मकत्वादिसिद्धर्न तदर्थ- अने" [२. १. ६३.] इति दीर्घविधायके शास्त्रेऽस्त्येव, खं- द्योतकशब्दसम्बन्धस्यापि पूर्वमुपगमावश्यकत्वम् । शब्दार्थसम्ब- वहिरङ्गशास्त्रीयनिमित्तभूतशब्दसमुदायः, तटकरेफनिमित्तत्वेन न्धस्यानादित्वाद् भूधातोर्ज्ञानार्थत्वस्य 'आस्'धातोरुपासनार्थ- | तदितरघटकोदासीनवर्णानिमित्तत्वेन चोभयसम्बन्धेन तादृश- 10 त्वस्य चोपसर्गसम्बन्धात् प्रागपि सत्त्वेन सकर्मकत्वात् कर्मणि | समुदायविशिष्टत्वस्याक्षतत्वात् । इत्थमेवान्यत्रापि लक्षणं सङ्ग-50 लकारे वाधकाभावः, उपसर्गः पश्चात् सम्वध्यमानः प्रयोक्तुर्ता- | मनीयमिति संक्षेपः ॥ २० ॥ नोपासनाद्यर्थतात्पर्य श्रोतारं ग्राह्यति, अत एव श्रोतुर्वोध उप- सर्गसम्बन्धोत्तरमेव, नहि श्रोतृवोधः कर्मसंज्ञायां कर्मणि लकारे अन खरानन्तर्य* ॥ २१ ॥ वा कारण येन पूर्व कर्मणि लकारो न स्यात्, अत एव वृत्तौ सि०-पूर्वन्यायोऽनुवर्तते, अन्यथा 'न' इत्यस्यासम्बद्धत्वं 15 साधनवोधकप्रत्ययोत्पत्त्यनन्तरं पूर्व धातोरुपसर्गयोग इति प्रति- स्यात् । यद्यपि न्यायानांमेषां ज्ञापकसापेक्षतया न पौर्वापर्यम- पादितमित्यवधेयम् । धातूपसर्गकार्यस्यान्तरङ्गत्वोपपत्तिश्चेत्थम्- स्ति, ततश्च न पूर्वेण परस्य न्यायस्य कोऽपि सम्बन्धः, सर्वेषामेषां 55 बुद्धयारूढानामेवार्थानां वोधनाय शब्दप्रयोगात् सर्वेषामर्थानां स्वातन्त्र्यात् , तथापि प्राचां व्याख्यानमनुरुध्य पूर्वन्यायसम्बन्धः तत्तदर्थवोधकशब्दप्रादुर्भावात् प्रागेवास्थितत्वात् , साधनवोधक- परिकल्पनीय एव । तथा च स्वरयोरानन्तयं स्वरानन्तयं तस्मिन् शब्दनिमित्तककार्यापेक्षयोपसर्गनिमित्तककार्यस्य शीघ्रोपस्थितनिमि- | स्वरानन्तर्ये इति निमित्तार्थे सप्तमी। स्वरयोरानन्तर्यनिमित्तके 20 तकत्वेनान्तरङ्गत्वात् पूर्वमेवोत्पत्तिरिति । तथा च 'अद्य+आ+ अन्तरङ्गे [कर्तव्ये ] बहिरङ्गमसिद्धं न भवतीति न्यायार्थः । ऊढ़ः' इत्यादावुपसर्गनिमित्तककार्यस्यान्यकार्यापेक्षयाऽन्तरङ्गत्वेन | आनन्तयं च व्यवधानाभावः, यथा-'इयेष, बभूवुषा' 60 समकालप्राप्तिकं वहिरङ्ग समानदीर्घ बाधित्वा प्रवृत्तिचितेति, इत्यनयोः क्रमशो बहिरङ्गन्योर्गुणोषादेशयोरन्तर्भूतनिमित्तकयो- तत्र औत्ववाधनार्थमाङ्ग्रहणं खांशे चरितार्थमिति बोध्यम् । अत | यथाक्रमं “पूर्वास्यास्त्रे स्वरे यवोरियुव्" [ ४. १. ३७.] एव च पूर्व धातुरुपसर्गेण सम्बध्यते पश्चात् साधनेनेति द्विर्वच- इति "धातोरिवर्ण०" [२. १. ५०.] इति च सूत्राभ्यां 25 नादंडागमाच्च पूर्वः स्सडेवेति प्रतिपादितं “सं-परेः कृगः स्सट्” विहितयोरियुवादेशयोरन्तरङ्गन्योः कर्तव्ययोरसिद्धत्वं [४. ४. ९१.] इति सूत्रवृत्तौ । तस्याप्ययमेवाशयः-संचस्का- भवति, उभयोरपि स्वरस्थानिकत्वेन स्वरादिनिमित्तकत्वेन च 65 रेत्यादौ परोक्षापेक्षया भूषणरूपोपसर्गार्थस्य प्रथमतरमेवोपस्थित- स्वरानन्तर्यनिमित्तकत्वात् , तथा च तावादेशौ भवतः । त्वेन तन्निमित्तकः स्सट् परोक्षादिनिमित्तकद्वित्वादितोऽन्तरङ्गतरक | एतस्य न्यायस्य ज्ञापकं च सूत्रकृतां "वृत्त्यन्तोऽसपे" [१. १. इति । अत्रेदं बोध्यम्-दैशिक-कालिकादिभेदादन्तरङ्गत्वमनेक- २५.] इति निर्देशकरणमेव, अन हि वृत्त्यन्तशब्दात् 30 विधम् , तत्र दैशिकं प्रथमोपस्थितनिमित्तकत्वरूपमन्तरङ्गत्वं 'पट्या परस्य से रोः “अतोऽति रो" [१.३.२०.] इत्यनेन . मृदया' इत्यादौ, कालिकं प्रथमोपस्थितनिमित्तकत्वम् 'अद्योढा' | विहितस्य उत्वस्य पदद्वयसम्बन्धिवर्णद्वयापेक्षत्वेन बहिरङ्गत्वात्, 70 इत्यादौ, नव्यमते-अपरनिमित्तकत्वेनाप्यन्तरगत्वं 'पचावेदम्' | एकपदस्थितवर्णद्वयापेक्षत्वेनान्तरङ्गे “अवर्णस्येवर्णादिनैदोद- इत्यादौ पाणिनीयमते, स्वमतें च-अश्च आश्चेति द्वन्द्वे ह्रखत्व- | र" [१. २. ६.] इत्यनेनैत्वे कर्तव्येऽसिद्धत्वं यदि स्यात् स्यापरनिमित्तकत्वेनान्तरङ्गत्वमुक्तमेव । एवमेकपदसम्बन्धिवर्ण- | तर्हि ओत्वं न स्यादिति स निर्देशोऽसङ्गत एव स्यात् , पश्यति 35 द्वयापेक्षत्वम् , प्राचां मतेऽर्थकृतसंज्ञाकृताल्पापेक्षत्वं पूर्व पूर्वम- चलक्ष्यैकचक्षुष्क आचार्यः स्वरानन्तर्ये पूर्वस्य न्यायस्याप्रवृत्ति- न्तरङ्गत्वमित्यादि च यथासंभवं लक्ष्यानुरोधादन्तरङ्गत्वं, तद्भि- मिति तादृशं निर्देशं करोति, तथा च पूर्वन्यायस्य स्वरानन्तर्ये-75 नत्वं च बहिरङ्गत्वमाश्रयणीयमिति, स्वयमूहनीयं सुधीभिरिति । ऽप्रवृत्तिं विनाऽनुपपद्यमानोऽयं निर्देशः पूर्वन्यायप्रतिपेधकममुं नेह प्रपञ्चितम् । न्यायमाक्षिपतीति सिद्धम् । अयं च न्यायो वस्तुतः पूर्वन्याय- परिष्काररसिकाश्चैतेषु सर्वप्रधानमन्तर्भूतनिमित्तकत्वमन्तरङ्गत्वं | स्यानिष्टस्थलेऽप्रवृत्तिसूचक एवेति नास्यानित्यतासंभावना 40 शब्दमर्यादालब्धमिति - तदित्थं परिष्कुर्वन्ति-स्वप्रवृत्तौ निमित्त- | यथा-"स्थानी वा०" [७. ४. १०९.] इति "स्वरस्य परे०" ६ न्यायसमु० न ·४२ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ann [७. ४. ११०.] इति परिभाषयोः सजातीयः पूर्वन्यायस्तथा | वाविति शङ्कयमिति शङ्का निरालम्बनैव, तथाऽस्याः शङ्कायाः तत्परिभाषयोर्निपेधरूपाया "न सन्धि०"[७. ४. १११.]/ 'यतः स्थानिवद्भावेन स्थानिवत् कार्यमेव स्यात् न तु स्थानि- इति परिभाषायाः सजातीयोऽयं न्याय इति चोद्धव्यम् । वद्रूपम्, वत्करणस्यैतावन्मानार्थकत्वात्' इति समाधानमपि वस्तुतस्तु 'इयेष' इत्यन्न स्वे स्वरे परे इयुवादेशविधान- | चिन्त्यमेव, स्थानिवद्भावेन स्थानिकार्याति देशे आदेशप्रयुक्त- 5 सामर्थ्यादेव तत्र नासिद्धत्वं न वा "स्वरस्य परे प्राग्विधौ" | कार्यस्याभावात्, आदेशस्वरूपसत्त्वेऽपि तस्याकिञ्चित्करत्वात् । 45 [७. ४. ११० ] इति स्थानिवद्भाव इति विनाऽपि न्यायं तत्र अंतिदिश्यमानधर्मविरुद्वस्वाश्रयधर्मप्रयुक्तकार्याभावस्यातिदेश- सिद्धिरिति 'वभूवुषा' इत्येव न्यायोदाहरणं विज्ञेयम् । यत्त्विह- स्वभावसिद्धत्वात्' इत्येवमनत्यस्तद्रन्थः सर्वोऽपि काशकुशाव- "स्थानिवद्भावमाशक्य "स्वरस्य परे०" [७. ४. १००.] लम्बनमिव प्रतीयते । अन्ते च 'स्थानिवद्भावपुंवद्भाव" इत्यादि- इत्यत्र सप्तमीनिर्देशेन "सप्तम्या [ निर्दिष्टे ] पूर्वस्य" न्यायेन *नानिष्टार्था शास्त्रप्रवृत्तिः इति न्यायेन वा यत् समा- 10 [७. ४. १०५.] इति परिभाषया अनन्तरपरनिमित्त एवादेशः धानमुक्त तत् कथञ्चित् स्वीकार्य स्यात् ; किन्त्वत्र सूत्रारम्भ- 50 स्थानिवत्, इह च णवा सह गुणस्थानिन इकारस्य व्यवहित- सामर्थ्यादेव स्थानिवद्भावाभावस्योपपादयितुं शक्यत्वेन वृथा- त्वान्न स्थानिवद्भावः इति केचिदूचुः, तन्न युक्तम्-"लघोरु- गतिकगत्याश्रयणम् । अत एव परिभाषेन्दुशेखरे नागेशेन पान्त्यस्य" [४. ३. ४.] इति सूत्रे समुपस्थितस्याकृितीत्यस्य "पूर्वस्यास्वेस्वरे०" [४. १. ३७.] एतत्सूत्रस्थानीयस्य विभिन्नप्रत्ययवाचकस्य सप्तम्यन्तत्वेन तत्र च "सप्तम्या पूर्वस्य" | "अभ्यासस्यासवणे" [पा.सू. ६. ४.७८.] इति सूत्रस्यारम्भ- 15 [७. ४. १०५.] इत्यस्योपस्थितिरवश्यं स्वीकार्येति तद्विहितो सामादेवाभ्यासकार्य [ द्वित्वे पूर्वस्य कायें] तदुत्तरखण्ड- 55 गुणोऽपि प्रत्ययानन्तरस्यैव भवति, किन्तु उपान्त्यस्य कदाचि- स्वरादेशस्य न स्थानिवत्त्वमिति सामान्येनैव ज्ञापितम् ॥२१॥ दपि प्रत्ययानन्तरत्वासम्भवेनश्येन नाव्यवधानं तेन व्यवहि- तेऽपि भवति' इति न्यायेनैकवर्णव्यवधानेऽपि प्रवृत्तिर्भवति, *न स्वरानन्तर्ये* ॥ २१॥ . न तावता तस्य परनिमित्तकादेशाभावत्वम् । किञ्च "स्वरस्य त०-अत्र वृत्तौ पूर्वन्यायस्थपदयोः 'वहिरङ्गम् , अन्तरङ्गे 20 परे०” [७. ४. ११०.] इति “सप्तम्या पूर्वस्य' [७.४. इत्यनयोरनुवृत्तिः सूचिता, सा चावश्यक्येव । यद्यपि न्यायानां १०५.] इति चोभे अपि परिभाषे, परिभाषाणां च विधिसू- परस्परनिरपेक्षत्वं ज्ञापकसिद्धत्वेन भिन्नदेशस्थत्वं च तथा हि- 60 त्राणि प्रति शेषतया गुणत्वम् , गुणानां च न परस्परं सम्बन्धः, | पूर्वन्यायः “न सन्धिङी०" [७. ४. १११.] इति सूत्रस्थद्वि- गुणानां च परार्थत्वादसम्बन्धः समत्वात् स्यादिति न्यायात्; ग्रहणेन ज्ञापितः, अयं च "वृत्त्यन्तोऽसषे" [१. १. २५.] युक्तं चैतत्-यथा राजसेवकानां राजानं प्रत्येव सेव्यसेवकभावो । इति निर्देशेनेति *यथोद्देशं संज्ञा-परिभाषम् इति पक्षेऽनयो- 25 न परस्परं सेव्यसेवकभावः, तथा परिभाषासूत्राणामपि परस्पर- बहुव्यवहितत्वमिति नानुवृत्तिः सम्भवति, तथाप्याचार्यैरु- मुपकार्योपकारकभावाभावात् । इत्थं च "स्वरस्य परे०" [७. | भयोाययोः सहैव पठिततयाऽव्यवहितत्वमिति तदभिसन्धा- 65 ४. ११०.] इत्यन्न “सतम्या [ निर्दिष्टे०” ७. ४. १०५] यैव . पदानुवृत्तिः स्वीकृता । दृश्यते चैतन्यायस्थानीये इत्यस्योपस्थितिरसम्भविनी, तथा च नात्र तत्परिभाषाया उप- *नाजानन्तर्य बहिष्ट्वप्रकृप्तिः* इति. न्याये नागेशादिनापि 'अन्त. स्थितिः। किञ्च 'अस्व' इत्यस्य नना निर्दिष्टत्वेनानित्यत्वेन समा- रङ्गे' इति पदानुवृत्त्याश्रयणम् । तथा हि-तच्यायव्याख्याने तेनो- 30 धानमपि न रमणीयम् , नजा निर्दिष्टस्यानित्यत्वे मानाभावात् , | क्तम् “परिभाषार्थस्तु-अचोऽन्यानन्तर्यनिमित्तकेऽन्तरङ्गे कर्तव्ये प्रत्युत निषेधाश्च वलीयांस इत्यस्यैव युक्तत्वात् , किञ्च तथा सति | जातस्य बहिरङ्गस्य बहिष्ट्वाक्लुप्तिर्न, बहिष्पदेन बहिरङ्गम् , तस्य 70 ईपतुः, ईपुः' इत्यादावपि समानदीर्घ प्रबाध्येयादेश एव स्यात्; भावो बहिष्ट्वं बहिरङ्गत्वं [तस्य], तत्प्रयुक्तासिद्धत्वस्य न प्रकृप्तिः एवं भवतु वा स्थानिवद्भावस्तथापि स्वेऽपि परेऽत्रेयादेशो न प्राप्तिरिति । 'असिद्धं वहिरङ्गम्' [ अन्तरङ्गे ] इत्युक्त्वा* नाजा- भविष्यतीत्यपि नियुक्तिकमतिप्रसङ्गावहं च वचनम् । पर्जन्यव- नन्तर्ये* इति वक्ष्यामीति भाष्योक्त्या तत्रत्यस्य 'अन्तरङ्गे' इत्य- 35 लक्षणप्रवृत्त्या समाधानमपि निरालम्बनमेव, तेन हि न्यायेन स्यानुवृत्तिसूचनात्” इति । तथा च यथा तत्र नये भाष्योक्ति- निमित्तसद्भावे फलाभावेऽपि लक्षणप्रवृत्तिरित्यायाति, यथा प्रामाण्यादनुवृत्तिः कल्प्यते तथा स्वमतेऽपि सहपाठसामर्थ्यात् 75 पर्जन्यो जले स्थले वा फलमसमीक्ष्यैव जलं वर्षति तथैव सा साध्या । केचित्तु-"न्याययोपिकदेशस्थत्वस्यौचित्येनो- फलाभावेऽपि लक्षणानां प्रवृत्तिरित्यत्रैव तत्तात्पर्यात् । एवं भयोभिन्नदेशस्थतया तत्र परस्परमसामीप्यान्न पदानुवृत्तिसम्भवः। नना निर्दिष्टस्यानित्यत्वेन पूर्व समाधाय पश्चात् "न च स्थानि * नाजानन्तर्ये वहिष्ट्वप्रक्लप्तिः इति* न्याये च 'अन्तरङ्गे इत्य- 40 वद्भावेनादेशस्य स्थानिस्वरूपभवनादस्वस्वरास्थित्या कथमियु- । तावन्मात्रमेवानुवर्तनीयं, तच्च बहिष्ट्वपदार्थस्य नित्यसाकासत्वेन ·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । लभ्यत एवेति न भाष्यव्याख्यानेन तदनुवृत्तिः कल्पनीया" इत्याहुः । नश्चरणाः कादयः; प्रमाणान्तरप्रतिपन्नार्थस्य शब्देन सङ्कीर्तन- परं स्वमते त्वेवं न सम्भवति वहिष्ट्वपदस्यापि तत्रासत्त्वादिति मनुवादः, यज्ञकर्मणि संशितानुशंसनमित्येके, अनुकरणमित्य- 40 न्याययोरिह पाठकृतमेव पूर्वपरत्वमाश्रित्यानुवृत्तिः साधनीयैव परे, अद्यतन्या परभूतायां यौ स्थेणी तयोरनुकथने कर्तृत्वेन गत्यन्तराभावात् । न्यायार्थे च जातस्य वहिरङ्गस्येत्युक्त्या सम्बन्धिनो ये चरणास्तद्वाचिनां शब्दानां स्वैर्द्वन्द्वोऽनुवादविपये 5 समकालप्राप्तिकस्य वहिरङ्गस्य पूर्वन्यायेनासिद्धत्वं भवत्येव, एक एकार्थों भवति" इति, यथा-उदगात् कठकालापम् , अन्यथा 'अयजे + इन्द्रम् इत्यादौ 'अयज + इ + इन्द्रम्' इति प्रत्यष्ठात् कठकौथुमम् , एपामुदयप्रतिष्टे कश्चिदिहानुवदति, स्थितौ समकालप्राप्तिकस्य बहिरङ्गस्य समानदीर्घत्वस्याऽपि तत्र प्रतिष्टोदयौ प्रति कठादीनां कर्तृत्वेन सम्बन्धित्वम् , सूत्रे 45 खरानन्तर्यनिमित्तककार्यत्वादसिद्धत्वाभावे शब्दपरविप्रतिषेधेन च चरणस्येति सम्बन्धसामान्यमुक्तम् , तथापि क्रियावाचकयोः समानदीर्घ कृते तन्न सिद्ध्येत् । किञ्च समकालप्राप्तिकस्यापि स्थणोः सम्बन्धित्वं कर्तृत्वादिना कारकेण भवतीति तत्र कारक- 10 वहिरङ्गस्यानेनासिद्धत्वाभावयोधने “ओमाङि' [ १: २. १८:] चक्रप्रयोक्तृत्वेन कर्तुरेव सम्बन्धित्वेन ग्रहीतुमौचित्यं मुख्यत्वा- इति सूत्रे आग्रहणस्य वैयर्थ्यमेव स्यात् , 'अद्य + आ + ऊड' दिति तादृशव्याख्यानमेतन्न्यायसत्त्वमूलकमेव । कर्तृत्वेन सम्ब- इति स्थितौ समानदीर्घस्यापि स्वरानन्तर्यनिमित्तकत्वादसिद्धत्वा- धित्वस्य ग्रहणाच करगत्वादिना सम्बन्धित्वे न भवति 50 भावे पूर्व दीर्घ ओत्वे च रूपसिद्धेः । 'स्वरानन्तर्ये' इति पदस्य समाहारद्वन्द्वः, यथा प्रत्यष्ठात् कठ-कलापाभ्यां कश्चिदित्यादौ । 'खरयोरान्तर्ये' इति यद् व्याख्यानं कृतं तत् प्राचामनुरोधेन अत्रैतन्यायवलादेव कर्ताऽपि यन्त्र मुख्यस्तत्रैव समाहारो भवति, 15 वस्तुतस्तु-स्वरस्यान्यानन्तर्यमेवापेक्षितम् , तत्रान्यः स्वरो वा गौणत्वभाजा च कर्ता सम्बन्धे. सत्यपि न भवति, यथा . भवतु व्यञ्जनं वा, न तत्राग्रहः, तथा च सति लक्ष्ये क्वचिदन्यान- प्रत्यंष्ठायि कठ-कालापाभ्याम्' इत्यादाविति । अन्न हि भावे न्तर्यनिमित्तकेऽपि कार्येऽस्य न्यायस्य प्रवृत्तिरुपपादयितुं शक्यते। प्रत्ययस्य विधानात् कठ-कालापयोः कर्तृत्वे सत्यपि भावस्यैव 55 एतच्यायज्ञापकेन च पूर्वन्यायस्यानित्यतामेव ज्ञापयन्ति केचित् , | प्राधान्येन, कर्तुस्तदनुयायित्वान्न प्राधान्यमिति केचिदाहुः, परन्तु तन्न शोभनम्-अननुगतानित्यत्वकल्पनापेक्षया वचन तन्न रोचयामहे, द्विधा न्यायव्यापाराभावात् , एकदा हि 20 ज्ञापनस्यैव साधीयस्त्वात् ; किञ्चैवं पूर्वन्यायस्यानित्यत्वकल्पनादेव न्यायव्यापारेण कर्तृत्वेन सम्वन्धित्वमिति लब्धं पुनः कर्तुः २ . सिद्धे *अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो यप् वाधते* इत्यादि- प्राधान्यलाभार्थ न्यायप्रवर्तनाभावात् । किञ्च भावे प्रत्यये सति न्यायानामपि वैयर्थ्यप्रसङ्गादिति ॥ २१ ॥ कर्तुरप्राधान्यमिति कुतः समायातम् ? कर्ता हि तादृश्याम-60 वस्थायामपि कारकेपु प्रधानमेव क्रियां प्रत्यपि तस्य प्राधान्य- *गौण-मुख्ययोमुख्ये कार्य- मक्षतमेव, केवलं भावार्थकप्रत्ययेन तदनभिधानात् कथं तस्य प्राधान्यं व्याहन्येत, तथा च सति कर्मणि प्रत्ययेऽपि तत्प्रा- संम्प्रत्यया* ॥ २२॥ धान्यं न स्यात्, तत्रापि प्रत्ययेन कर्तुरनभिधानस्य सत्त्वात् , 25 सि०--गुणादागतो गौणः गुणादिति पञ्चमी हेतौ, आपूर्व- | कनुकूलसंख्याधभावोऽप्युभयन्त्र समान एव, तथा च यदीह 65 कगम्धातोनिमर्थः, क्तप्रत्ययार्थो विषयताश्रयः, ज्ञानं चेहारो- भावे प्रयोगः प्रसिद्धस्तर्हि प्रत्यष्टापि कठकौथुमेनेत्येव भवितव्यं पात्मकं हेतुबोधकपदसान्निध्यात् , गुणपदं गुणज्ञानपरम् , तथा विपरीतप्रयोगे प्रमाणाभावात् । लोकसिद्ध एवायं न्याय इति च गुणप्रतिसन्धानप्रयोज्यारोपीयविषयताश्रयोऽर्थः-गौणोऽर्थः, । यद्यपि नास्त्यत्र ज्ञापकापेक्षा तथापि प्राचां रीत्या ज्ञापकमपि यथा गोशब्दस्य जाड्यादिगुणनिमित्तो वाहीकार्थः 'गौर्वाहीक' प्रदर्यते, तथा हि-"चरणस्य" [३. १. १३८.] इति सूत्रे 30 इत्यादौ, अप्रसिद्धश्च संज्ञादिरपि तद्गुणारोपादेव बुध्यते । मुख- सम्बन्धविशेषानुल्लेख एव तत्र ज्ञापकः, कर्तृत्वेन सम्बन्ध 70 मिव प्रधानल्यान्मुख्यः प्रथमः प्रधान इत्यर्थः । गौणे ह्यथै शब्दः एंवेहेष्ट इति जानतापि लक्ष्यैकचक्षुष्कणाचार्येण सम्बन्धविशेप- प्रयुज्यमानो मुख्यार्थारोपेण प्रवर्तते, एवं चाप्रसिद्धत्वं गौण निश्चायकस्य कादिपदस्याप्रयोग एतच्यायस्य व्याकरणेऽपि लाक्षणिकत्वं चात्र गौणत्वम् । तथा च गौणमुख्ययोरर्थयोः नियामकत्वमिति ज्ञापयतीत्यवगम्यते । किञ्चायं न्यायो न सम्भवतोमध्ये मुख्य एवार्थे कार्यसम्प्रत्ययः, मुख्यार्थबोधक एव नामसम्बन्धिनि कार्ये प्रवर्तते, किन्तूपात्तं विशिष्यार्थोपस्थापक 35 शब्दे कार्यप्रवृत्तिरिति न्यायार्थः । एतन्न्यायोपष्टम्भादेव विशिष्टरूपं यत्र तादृशपदकार्ये एव प्रवर्तते, परिनिष्ठितस्य पदा-75 "चरणस्यस्थेणोऽद्यतन्यामनुवादे" [३. १. १३८.] इति सूत्रं न्तरसम्वन्धे हि गौणत्वप्रतीतिर्न त्वपरिनिष्टितस्येति "धातोरि- स्थेणोः कर्तुश्चरणस्येत्यादिना व्याख्यातम् , तथाहि-तत्रत्योऽयं वर्गोवर्णस्य०" [२. १. ५०.] इत्यादीनां यथा 'शिश्रियतुः, वृत्तिग्रन्थः--"शाखाध्ययननिमित्तकव्यपदेशभाजो द्विजन्मा- लुलुवतुः' इत्यादौ प्रवृत्तिस्तथैव 'नियो भुवी' इत्यादौ क्विवन्त- ·४४ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुञ्चयः । ... त्वप्रयुक्तगौणधातुसम्बन्धिनोरपीवर्गोवर्णयोः, तत्र धातोरित्यस्य व्यवहारः, वस्तुतः शब्दे गौणत्व-मुख्यत्वयोरभावात् । 40 विशिष्टार्थोपस्थापकत्वेऽपि कार्यिणोरिवर्णोवर्णयोविशिष्टार्थोप- तथा च गौणशब्दार्थो : वृत्तौ. निरूपितः गुणप्रतिसन्धान- स्थापकत्वाभावात् । एवं चैतदर्थं न्यायानित्यत्ववर्णनक्लेशो न प्रयोज्यारोपीयविषयताश्रय इति, तस्य च स्वशक्यतावच्छेदक- कर्तव्यः, सकललोकसिद्धस्य च न्यायस्यानित्यत्वं तु वर्णयितुमपि समानाधिकरणगुणप्रतिसन्धानप्रयोज्यस्वशक्यतावच्छेदकप्रकार- 5 न युक्तम् । एवं च वसु इच्छतः-वसूयतः, ततः किपि "अतः' कारोपीयविषयताश्रयोऽर्थः स्वस्य गौणोऽर्थ इति तात्पर्यम् । यथा [४. ३. ८२. ] इत्यल्लोपे “योऽशिति" [४. ३. ८० ] इति गौर्वाहीक. इत्यादौ गोपदशक्यतावच्छेदकं गोत्वं, तत्समानाधि-45 यलोपे नामत्वादौकारादिपु स्यादिषु 'वस्वौ, वस्वः' इत्यादौ करणं यजाड्यमान्द्यादिकं, तस्य वाहीके-संस्कारहीने पुरुषविशेषे धातोरिवर्ण०" [२. १. ५०.] इत्यस्य प्रवृत्तिनिराबाधेति | ज्ञानात् गोपदशक्यतावच्छेदक गोत्वं तत्रारोप्यत इति वाहीको तद्वाधनार्थस्य "स्यादौ वः" [२. १. ५७.] इत्यस्य सार्थक्यं | गोपदस्य गौणोऽर्थः । एवं-'महद्भूतश्चन्द्रमाः' इत्यत्र महत्त्व- 10 स्पष्टमेवेति नानित्यताज्ञापकत्वमित्यपि विज्ञेयम् । किञ्च क्लिब- | समानाधिकरणस्य शिवशिरोवहनकर्मत्वस्य कलङ्गिन्यपि चन्द्रे न्तेपु धातुत्वं न गौणम् , गौणत्वस्य पूर्वन्दर्शितस्य तेष्वभावात् , दर्शनात् तत्र महत्त्वारोप इति चन्द्रतात्पर्यको महच्छब्दः प्रकृते 50 तत्र हि धातुत्वस्य क्लिबन्ता धातुत्वं नोज्झन्ति शब्दत्वं च गौण इति "महतः कर-घास-विशिष्टे डाः" [३. २. ६८.] प्रतिपद्यन्ते इति न्यायेनैव लब्धत्वात् । *प्रधानानुयोगिनो इति डा न भवति; एवं यः कश्चित् पुत्रादेः रामेति कृष्णेति वा व्यवहारा:* *प्रधानानुयाप्यप्रधानम् इति न्यायावेतन्याय- नाम करोति स रामादिगतपित्राज्ञापालनकर्तृत्वादिकं गुणं 15 समानार्थकतया प्रतिभासमानावनेन न्यायेन गतार्थो न वेति पुत्रादावारोप्य तद्धतोश्च रामत्वादिकमारोप्य रामत्वादिना बोधं विवेचने प्रस्तुते गौणशब्दस्यात्र मुख्यभिन्नपरत्वमास्थायानेनैव करोति गतायौँ ताविति केचित् । वस्तुतस्तु प्रथमस्य लक्ष्यं यदुक्तम्- प्रकारकबोधविषयत्वरूपगौणत्वस्य तत्रापि समन्वय इति तदुपा- । तथा च गुणप्रतिसन्धानप्रयोज्यशक्यतावच्छेदक- 55 'मुनीनित्यादाविकारस्य शसोऽकारस्य चेत्युभयोः स्थानित्वेऽपि श्रित्यैवाप्रसिद्धश्च संज्ञादिरपि तद्गुणारोपादेव वुध्यत इत्युक्तं वृत्ती 'ई' दीर्घः स्थानत्वकारस्यासन्न आः, 'शतोऽता. सह' इति इयानेव विशेषो यदेकत्र गुणप्रतिसन्धानं प्रमात्मकमपरत्र भ्रमा- 20 सहार्थनिर्देशेन शसोऽकारस्य गौणत्वाद्' इति, तत्रेदं विचार- मकमिति । ननु संज्ञा नाम शब्दो, गौणश्चार्थ इति संज्ञादिरपि । णीय-गौण-मुख्ययोरुभयोः पार्थक्येन कार्ययोगित्वे गौणस्य गौण इत्यसंगतम्, इति चेत् ? न-संज्ञादिरिति पदस्य संज्ञा 60 कार्य न स्यात् , मुख्यस्यैव स्यादिति तात्पर्यकस्यास्य न्यायस्य आदिः-प्रथमो वोधको यस्येत्यर्थपरत्वात् , सम्यग् ज्ञायते-बोध्यत तत्र कः प्रसर इति, अन हि उभयोः स्थाने कार्यमेकमेव इति संज्ञेति व्युत्पत्त्याऽर्थस्यैव लाभाच । एतच्यायप्रवृत्ति- विधेयमिति न गौणस्य कार्ययोगाभावः कर्तुं शक्यते । तथा च स्थलनिरूपणप्रसङ्गेन वृत्तौ 'उपात्तं विशिष्यार्थोपस्थाकं विशिष्टरूपं 25 पष्टया निर्दिष्टस्यैव स्थानित्वं स्थानिन एव चासन्न आदेश इति "भासन्नः" [७. ४. १२० ] इति परिभाषासहकारेणैव तत्र सूत्रे उच्चार्यमाणमित्यर्थः, विशिष्यार्थोपस्थापकमित्यस्य खवृत्ति- 65 यत्र तादृशे पदकार्ये एव प्रवर्तते' इत्युक्तम् , तत्र उपात्तमित्यस्य निर्णयो युक्तः, . सति चानियमसन्देहे *प्रधानानुयायिनो श्रावणप्रत्यक्षविषयतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नबोधकमित्यर्थः, विशिष्ट- व्यवहाराः इति लोकसिद्ध एवं न्याय आलम्बनीयः, न च रूपमित्यनेन स्ववृत्तिधर्म आनुपूर्वीरूप एव बोध्यते, तथा च तावता गौरवसुद्भावनीयम्, स्वतः सिद्धस्य स्वीकारे गौरव- 30 चर्चानवकाशात् । एवं *प्रधानानुयायि अप्रधानम् इत्यपि प्रवर्तत इति पदत्रयेण वोधितम् । “अत इज्” [ ६. १. ३१.] स्ववृत्त्यानुपूर्व्यवच्छिन्नविषयताप्रयोजकपदोपादान एव न्यायः चेच्यायस्तहि प्रधानानुयायिनो व्यवहाराः इत्यस्यैव रूपा- न्तरमिति स्वीकार्य, न पृथक् तस्य न्यायान्तरत्वम् , तदाग्रहे च इत्यादावत्पदस्य नामपदस्य वाऽऽनुपूर्वीरूपत्वाभावेन तदुपादानं 70 न विशिष्टरूपोपादानम् , अत एव गौणेऽपि तस्य प्रवृत्तिः । सोऽप्यास्तां नाम, न स्वतः सिद्धवस्तुस्वीकारे भारः। विवेचितं नन्वेवं विशिष्टरूपोपादान एवास्य न्यायस्य प्रवृत्तिस्वीकारे चैतदन्यत्रेति ॥ २२॥ nu च्व्यन्तस्य निपातत्वेन चादि[ अव्ययात्वेन च 'अगौ#ः सम- 35 *गौण-मुख्ययोर्मुख्य कार्यसम्प्रत्ययः ॥ २२ ॥ पद्यत गोऽभवत्' इत्यादौ "ओदन्तः [१. २. ३७.] इति सूत्रे- त०-शब्दस्य हि द्विधा प्रयोगः-मुख्यो गौणश्च, मुख्यस्ताव- णासन्धिवारणाय "ओत्” [पा० सू० १. १. १५.] इति 75 सूत्रे महाभाष्ये गौण-मुख्यन्यायाश्रयणं विरुध्येत, ओत्पदस्य दनादिपरम्पराऽवगतार्थविषयः, गौणश्च गुणनिमित्तकः, कस्यचिद् निपातपदस्य [चादिपदस्यः] वा पूर्वोक्तरीत्या ओदन्तत्वाद्यवच्छि- गुणं क्वचिदवलोक्यारोप्य वातद्वाचकः शब्दस्तत्र प्रयुज्यते स नविषयताप्रयोजकत्वेन आनुपूर्व्यवच्छिन्नविषयताप्रयोजकत्वाभा- एव गौणः शब्दः, तस्य चार्थनिष्टगौणत्वमादाय गौणत्वेन | वेन विशिष्टरूपोपादानाभावादिति चेत् ? न-निपातपदं [चादिपदं] : ३ ·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ४५ 50 चादित्वेनैव चादीनामुपस्थापकमिति चादित्वस्यानुपूर्वीरूपत्वाद् रिति प्रियत्रयाणामिति दीक्षितादयः । पदकार्ये प्रवृत्तौ वीज- विशिष्टरूपोपादानसत्त्वात् । ननु चत्वावच्छिन्ने वात्वावच्छिन्ने मुक्तम्-'परिनिष्ठितस्य पदान्तरसम्बन्धे हीत्यादिना वृत्तौ' अनेन एवंरूपेण शक्तिकल्पनायामपि खवृत्त्यानुपूर्व्यवच्छिन्नविषयता- यस्मिन् समये गौणत्वप्रतीतिस्तस्मिन् समयेऽस्य न्यायस्य कार्या- प्रयोजकत्वस्याभाव एवेति चेत् ? न-खवृत्तित्वं विहायानुपूर्व्यव- भाव इति सूचितम् , तेन च नामसंस्कारवेलायां गौर्वाहीक 5 च्छिन्नत्वस्यैव लक्षणे प्रवेशात् । ननु तथा सति शक्यतावच्छेदक- इत्यादौ न गौणत्वप्रतीतिरिति न्यायप्रवृत्त्यभावादौत्वं सिद्धयति । 45 भेदेन शक्तिभेदापत्त्या सर्वधर्मावच्छिन्नस्यैकदा वोधाभाव इति यदि च तत्रापि कदाचिन्नामसंस्कारवेलायामेव गौणत्वप्रतीति- चेत् ? न-चाद्यन्यतमत्वावच्छिन्ने शक्तिकल्पनया शक्यतावच्छे- स्तर्हि न्यायः प्रवर्तत एवेति 'गोर्वाहीक' इत्यत्र रूपमिति केचित् । दकभेदाभावेन शक्तिभेदाभावात् । नन्वानुपूर्व्या साक्षादवच्छिन्न- ननु विभक्त्यनिमित्तकत्वांशस्यैतत्फलितत्वेऽपि स्त्रीत्वानिमित्त- मुख्यविशेषताप्रयोजकपदोपादानं विशिष्टरूपोपादानमिति वक्त- त्वांशे किं प्रमाणमिति । चेत् ? न-"भाज-गोण-नाग०" 10व्यम्, अन्यथा नामपदवृत्तिविषयताया' नामत्वरूपानुपूर्व्या [२. ४. ३०.] इति सूत्रे नागग्रहणस्यैव तत्र मानत्वात् , साक्षादवच्छिन्नत्वेन नामपदवत्त्वावच्छिन्नमुख्यविशेष्यतायाः पर- | अन्यथा गजवाचिनागशब्दात् मुख्येऽर्थे "जातेरयान्तनित्य- म्परयाऽऽनुपूर्व्यवच्छिन्नत्वेन नामपदोपादानस्यापि विशिष्टरूपो- स्त्रीशदात्" [२. ४. ५४.] इत्यनेनैव डीः सिद्ध इति तस्य पादानत्वापत्तिः, उक्तनिवेशे त्वाद्यविशेष्यताया मुख्यविषयतात्व- वैयर्थ्य स्पष्टमेव, उक्तांशज्ञापने तु गौणे चारितार्थ्यं भवतीति न विरहात् , अन्त्यायाः साक्षादवच्छिन्नत्वाभावान्न दोषः, तथा च वैयर्थ्यम् । न च तत्रापि जातेरियेवसिद्धमारोपितगजत्वजाति- 15 निपातपदस्य [चादिपदस्य ] चाद्यन्यतमत्वावच्छिन्नत्वाङ्गीकारेऽपि प्रकारेणैव तत्र बोधादिति वाच्यम् , स्वसामानाधिकरण्य-स्वनिष्टप्र- 55 तत्पदीयमुख्य विशेष्यतायाश्चत्वाद्यानुपूर्व्या साक्षादवच्छिन्नत्वविर- कारतानिरूपितत्वोभयसम्बन्धेन जातिविशिष्टविपयताकबोधजन- हात्, चत्वादिना साक्षादवच्छिन्नायाश्च मुख्यविशेष्यतात्वाभा- कत्वरूपजातिवाचकत्वाभावात् । गां पाठयेत्यादौ मुख्यगोपदार्थस्य वात् नामपदस्येवास्याप्युपादानं न तादृशम् , खेन साक्षादव-पाठनकर्मत्वासम्भवेन विभक्त्युत्पत्तिवेलायां प्रयोक्तृभिर्गौणार्थ- च्छिन्नत्वं स्वावच्छिन्नत्व-खावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितावच्छेद्य- | त्वस्य प्रतीतावप्यपदस्याप्रयोगेण बोद्धृभिः सर्वत्र पदस्यैव गौणार्थ- 20 त्वाभाववत्त्वोभयसम्बन्धन स्वविशिष्टत्वम् , मुख्यत्वं च विशेष्य- त्वस्य ग्रहेण, 'अत्वं त्वं सम्पद्यते, अमहान् महान् भूतः' त्वद्भवती-60 तायां प्रकारत्वासामानाधिकरण्यम् । किञ्च निपातपद [चादि- त्यादौ भाष्यप्रयोगे त्वाद्यादेशदीर्घादीनां करणेन चास्य न्यायस्य पद ] इव नामपदेऽपि घटाद्यन्यतमत्वावच्छिन्ने शक्यापत्तिः । पदकार्यविषयकत्वम् , अयमाशयः-यद्यपि 'गां पाठय' इत्यादी न च घटादीनामानन्त्याचादीनां च परिसंख्यातत्वान्यायं दोष कर्मत्वाय पाठनक्रियान्वयस्य विभक्त्युत्पत्तिवेलायामेवावश्यकत्वेन इति वाच्यम् , चादेरप्याकृतिगणत्वेनोभयोः साम्यादिति चेत् ? मुख्यगोपदार्थस्य पाठनान्वयासम्भवात् गोपदस्य गौणार्थकत्वस्य 25 अत्र वदन्ति “ओत्" [पा० सू० १.. १. १५.] इति सूत्रस्थ- वक्तुमुचितत्वेन विभक्त्यनिमित्तकत्त्वांशस्य न फलमिति प्रति-65 महाभाष्यप्रामाण्यान्निपातपदस्य [ चादिपस्य] खाश्रयसङ्केतवत्त्व- भाति, तथाप्युच्चारणानन्तरमेवार्थप्रतीतिः, उच्चारणं तु पदस्यैव, सम्बन्धेन निपातत्व-चादित्वरूपानुपूर्वी विशिष्टे शक्तिः कल्प्यते। 'अपदं न प्रयुजीत' इति भाष्यात् , तथा च पदत्वसिद्धयुत्तरमेव तथा च निपात [चादि ] पदप्रयोज्यमुख्यविशेष्यतानिरूपिता श्रोतुर्गौणार्थत्वग्रहः, यदा च श्रोतुर्गौणार्थत्वग्रहसम्भवस्तदेव खाश्रयसङ्केतवत्त्वसम्वन्धावच्छिन्ना साक्षादवच्छेदकता निपातत्व- गौण-मुख्यन्यायप्रवृत्तिरिति कल्पनात् ; प्रयोक्तुः पूर्वं गौणार्थ- 30 रूपानुपूर्वीनिष्ठेति विशिष्टरूपोपादानत्वमुपपन्नम् । नामपदे च कत्वग्रहेऽपि न न्यायप्रवृत्तिः । ननु प्रयोक्तुरेव प्रयोजननिमित्त- खनिरूपितसङ्केतवत्त्वसम्बन्धेन नामपदविशिष्ट शक्तिरिति मुख्य- ज्ञानं भवितुं युक्तमिति तस्यैव मुख्यार्थ-तात्पर्य शास्त्रप्रवृत्तिर्गौणा- विशेष्यता नामपदेनैव साक्षादवच्छिन्ना न त्वानुपूष्यति न तत्र | र्थतात्पर्ये च शास्त्राप्रवृत्तिरित्यव कल्पना ज्यायसीति विभक्ति- विशिष्टरूपोपादानत्वमिति दिक् । पदकार्यत्वं च विभक्त्यनिमित्त- निमित्तकार्ये न प्रवृत्तिरिति न फलितम् , गां पाठयेत्यादी कत्वे सति स्त्रीत्वानिमित्तकत्वम् , अत एव "ओत औः" [१. विभक्त्युत्पत्तिवेलायामेव गौणार्थतात्पर्यस्यावश्यकत्वादिति 35 ४. ७४.] "आ अम्-शसोऽता" [१. ४. ७५.] "भाजगोण- चेत् ? तर्हि 'अत्वं त्वं सम्पद्यते, अमहान् महान् सम्पद्यते' नागस्थल." [२. ४. ३०. ] इत्यादीनां विभक्तिस्त्रीत्वनिमित्त- इत्यादौ [युष्मच्छब्दस्य ] त्वाद्यादेश[महच्छब्दस्य ] दीर्घादीनां कत्वेन गौणेऽपि प्रवृत्तेः । तेषामुक्तरूपपदकार्यत्वाभावात् तत्रै- महाभाष्यकृता प्रयुक्तत्वेनास्य पदकार्यविषयकत्वं स्वीकार्यमिति । तन्यायाऽप्रवृत्तिः । स्थौल्यगुणयोगाद् गजवाचिनागशब्देऽन्यत्र 'अत्वं त्वं सम्पद्यते' इत्यत्र च्चिप्रत्ययो वैकल्पिकत्वान्न भवति, प्रयुक्ते 'नागी स्थूला' इत्युदाहृतं वृत्तौ । एवं “नेस्त्रयः" एवम्-अमहान् महान् भूत इत्यत्रापीति बोध्यम् , च्चिप्रत्यया- 40[१. ४. ३४.] इत्यस्यापि पदकार्यत्वाभावाद् गौणेऽपि प्रवृत्ति- भावेऽप्यारोपितसम्बोध्यत्वादिप्रकारेणैव वोधाद् गौणत्व-80 : 70 75 ·४६ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । . मस्त्येव । ननु वाक्यसंस्कारपक्षाश्रयणे 'अत्वं त्वं सम्पद्यते' | दाहरणप्रसङ्गे 'मुनीन्' इत्युदाहरणमुक्तं कैश्चित्, तत्र व्यवहाराः' इत्यादौ न्यायाप्रवृत्त्यर्थं पदकार्यविषयत्वं । न्यायस्येति । इत्यस्य यदि कार्याणीत्यर्थस्तदा तु न तस्यैतन्यायात् पार्थक्य- कल्प्यते, तन्न युक्त-पदसंस्कारपक्षाश्रयणेन तत्र दोषाभावात् , | मिति यद्यपि प्रतीयते, तथापि न मुनीनित्यादिप्रयोगा एतदुदा- तथाहि त्वाद्यादेशकरणेन पदं संस्कृत्याभूततद्भावविवक्षायां हरणानि, उक्तरीत्यास्य न्यायस्य पदकार्यविषयकत्वस्य व्यवस्था- 5 जातसंस्कारस्य वाधायोगेनैतेषु दोषाभावः, एकतरपक्षेण लक्ष्ये पितत्वात् , नहि मुनीनित्यत्र पदकार्ये न्यायोपयोगः, अपि तु 45 सिद्ध पक्षान्तराश्रयणेन दोषदानस्यादृष्टत्वादिति चेत् ? अत्रोच्यते नामसंस्कारवेलायामेवेति तत्रास्य प्रवृत्तेरसम्भवात् । तथा च "शुक्लामित्युक्ते कर्मनिर्दिष्टं कर्तृ-क्रिये चानिर्दिष्टे इत्याद्युक्त्वा, व्यवहारा इत्यस्य व्यपदेशा इत्यर्थ इति स्वीकार्यम् , यथा-ब्राह्मण- इहेदानी गामभ्याज कृष्णां देवदत्तेत्यादौ सर्व निर्दिष्टम् , गामेव ग्रामोऽयमिति वर्णान्तरेष्वपि ग्राममध्ये वसत्सु ब्राह्मणानामेव तत्र कर्म, देवदत्त एव कर्ता, अभ्याजैव क्रियेत्यर्थकेन “अर्थवत् ०" | प्राधान्येन ब्राह्मणग्रामत्वेन व्यपदेशों भवति । तथा च पृथगे- 10[पा० सू० १. २. ४५.] सूत्रस्थभाष्येण 'कारकादिमात्रप्रयोगे | वायं न्याय इति. नास्य न्यायस्य गौण-मुख्यन्यायेऽन्तर्भावः, 50 योग्यसवैक्रियाध्याहारे प्रसक्त नियमार्थः क्रियावांचकादिप्रयोगः' । मुनीनित्यत्र “शसोऽता शश्च नः पुंसि" [१.४. ४९.] इति इत्येतत्तात्पर्यकेण सामान्यतः क्रियाजन्यफलाश्रयत्वविवक्षायां दीर्थो विधेयः, स कस्यासन्नः स्यादिति विचारणा; तत्र समान- द्वितीयादीनां साधुत्वान्वाख्यानस्य लाभेन, पाठन क्रियान्वयकाले स्येति षष्ठ्यन्तं स्थान्यनुवर्तते, 'अता'- इति. सहार्थतृतीयान्त- प्रयोक्तुरपि पदस्यैव गौणार्थत्वप्रत्ययाद् गां पाठयेत्यादौ व्यभि- निर्दिष्टोऽकारः कथं कार्यभाक् स्यात्, स्थानार्थवोधकषष्ठय- 15 चाराभावेन पदकार्यविषयत्वस्य निर्वाधत्वात् । अयमाशयः- | भावात् ; स च यदि स्थानिनि समान एवात्मानमन्तर्भावयेत् 55 'शुक्लाम्' इत्युक्ते कर्म निर्दिष्टमित्यादिप्रदर्शितभाष्येण सामान्यतः | तदैव स्यादिति तत्रान्तर्भूतस्यास्य तंद्रहणेनैव ग्रहणमित्युचित- क्रियाकर्मत्वविवक्षया द्वितीयादेः साधुता भवतीत्यर्थस्य लाभेन | मेव समानमात्रस्य स्थानित्वमिति तदासन्न ईकार एव 'दीर्घः' गौणस्थलेऽपि मुख्यार्थ एव क्रियाकर्मत्वविवक्षया पदं संसाध्य | स्यादेकवचननिर्देशाच्चति नात्र न्यायस्यावश्यकताऽनियमाप्राप्ते- पश्चाद् गौणार्थविवक्षा प्रयोक्तुरपि भवतीत्ययमर्थः स्फुटं प्रती- | रिति नेदमुदाहरणमुक्तन्यायस्येति बोध्यम् । एवं *प्रधानानुया- 20 यते । तेन फलितमेवेदं-‘पदकार्येऽयं न्यायः प्रवर्तते, न प्राति- य्यप्रधानम् इति न्यायः प्रस्तुतस्तत्रैव । तलक्ष्यं च-नीलोत्पल- 60 पदिकानाम]कार्य इति । एवमेतन्यायमूलकः-- मित्यादावुत्पलस्यापि विशेषणत्वविवक्षायाम् “विशेषणं विशेष्येणै- "अभिव्यक्तपदार्था ये स्वतन्त्रा लोकविश्रुताः। कार्थ कर्मधारयश्च" [३. १. ९६.] इति समासे उत्पलशब्दस्य शास्त्रार्थस्तेषु कर्तव्यः शब्देषु न तदुक्तिषु ।।" पूर्वप्रयोगाभावः' इत्युक्तम् । अयमर्थः पाणिनीये तन्त्रे महाभाष्य- इति प्राचीनश्लोकोऽपि पदकार्यविषयक एव । ध्वनितं चास्य कृता इत्थं निर्णीत:-"विशेषणं विशेषेण बहुलम्" [पा० सू० 25 न्यायस्य पदकार्यविषयकत्वम् सर्व-विश्वादीन् पठित्वा 'इत्यसंज्ञायां । २. १. ५७.] इति सूत्रे, तथाहि-“विशेषण-विशेष्ययोरुभय- 65 सर्वादिः' इति गणनिर्देशेऽसंज्ञायामिति वदता वृत्तिकृता, तथा विशेषणत्वादुभयविशेष्यत्वादुपसर्जनाप्रसिद्धिः" [आक्षेपवार्ति- हि-संज्ञाभूतानां सर्वादीनां मुख्यसदित्वाभावेनैतन्यायेनैव कम् ], विशेषण-विशेष्ययोरुभयविशेषणत्वादुभयोश्च विशेष्यत्वा- संज्ञाभूतानां वारणसंभवे 'असंज्ञायाम्' इति कथनं व्यर्थमेव दुपसर्जनत्वस्याप्रसिद्धिः । कृष्णतिला इति कृष्णशब्दोऽयं तिल- स्यात् , अस्य पदकार्यविषयकत्वे च नामकार्येषु स्मैस्मातादिषु | शब्देनाभिसम्बध्यमानो विशेषणवचनः सम्पद्यते, तथा तिल- 30 न्यायस्याप्रवृत्त्या संज्ञाभूतानामपि तत्र सर्वादित्वेन ग्रहणे प्रसक्ते । शब्दः कृष्णशब्देनाभिसम्बध्यमानो विशेषणवचनः सम्पद्यते, 10 भवत्यसंज्ञायामित्यस्य सार्थक्यम् । ननु 'गौर्वाहीकः, गां पाठय'. तदुभयं विशेषणं भवत्युभयं च विशेष्यम् । विशेषण-विशेष्ययोरु- इत्यादौ गौण-मुख्यन्यायेन वृद्ध्यात्वयोरप्राप्तिमाशङ्कय 'अर्था- | भयविशेषणत्वादुभयोश्च विशेषत्वादुपसर्जनत्वस्याप्रसिद्धिः [भा- श्रय एतदेवं भवति, शब्दाश्रये च वृद्ध्यात्त्वे' इति "ओत्" ष्यम् ], अयमाशयः-विशेषणाभिमत-विशेष्याभिमतयोरुभयो- [पा० सू० १. १. १५.] इति सूत्रे भाष्ये समाधानकरणेन | रपि विशेषणत्व-विशेष्यत्वरूपरूपद्वयस्य सत्त्वात् समासे सति । 35 नामकार्यत्वेन तत्र न्यायप्रवृत्तिवारणं तद्भाष्यविरूद्धमिति चेत् ? | तयोरुभयोरप्यनियतः पूर्वनिपातः प्राप्नोति । उपसर्जनाप्रसिद्धि-75 न-'लौकिकार्थवत्त्वयोग्यपदाश्रय एप न्यायः, तद्रहितशब्दाश्रये रित्यस्योपसर्जननियमाप्रसिद्धिरित्यर्थः । तत्र मते समासशास्त्रे च वृद्धयात्त्वे' इत्येतत्तात्पर्यकत्वात् तस्य भाष्यस्य । अयमाशयः- प्रथमान्तत्वेनोक्तस्य उपसर्जनसंज्ञा भवति, "प्रथमानिर्दिष्टं समास लौकिकार्थवत्त्वस्य पदे एव सत्त्वेन ‘अर्थाश्रय' इत्यस्य पदाश्रय | उपसर्जनम्" [पा० सू० १. २. ४३.] इति सूत्रेण, “उप- इत्यत्रैव तात्पर्यम् , 'शब्दाश्रय' इत्यस्य च नामाश्रय इत्यत्र | सर्जनं पूर्वम्" [ पा० सू० २. २. ३०.] इति सूत्रेण च तस्य 40 तात्पर्यमिति । *प्रधानानुयायिनो व्यवहाराः इति न्यायस्यो- । पूर्वप्रयोगो विधीयते; यथा स्वमते "प्रथमोक्तं प्राक्” [ ३. १. 80 ।

·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ४७ . १४८.] इति सूत्रेण, समासविधायकं सूत्रं च "विशेषणं विशे- तद्यथा-खजकुब्जा, कुञ्जखन इति । यत्र ह्यन्यद् द्रव्यमन्यतरो ध्येणैकार्थ कर्मधारयश्च" [३. १. ९६.7 तत्र च प्रथमोक्तं विशे- गुणः, तत्र यद् द्रव्यं तत् प्रधानम् , तद्यथा-'शुक्लमालभेत, षणमेव, तच्चोभयमपि पर्यायेण विशेषणं भवतीत्युभयोः पर्यायेण | कृष्णमालभेत् , न पिष्टपिण्डीमालभ्य कृती भवति, अवश्यं तद्गुणं पूर्वप्रयोगः प्राप्नोतीति कृष्ण-नीलयोः समासे कृष्णस्यैव, उत्पल- | द्रव्यमाकासति ।" इति भाष्यम् । अत्र कैयट:-"नह्ययमिति 5 नीलयोः समासे नीलस्यैव पूर्वप्रयोग इति नियमो न सिद्ध्यतीति नहि गुण-द्रव्यवाचिनोर्द्वन्द्व उपपद्यते, गुणवचनस्य द्रव्यापेक्ष-45 प्रश्नाशयः । तत्रोभयोर्विशेषणत्वं विशेष्यत्वं चेत्थमुपपादितम्- | त्वादसामर्थ्याद् द्रव्येण सह विवक्षाया असंभवात् , यदि तु द्वन्द्वः तिलशब्दोचारणे श्वेत-रक्त-कृष्णादिवर्णाः सर्वे तिला उपस्थिता | स्यात् स्यादेव तिलकृष्णा इति प्रयोग इति । न खल्वपीति- भवन्ति, कृष्णशब्दसम्बन्धाच कृष्णवर्णेष्वेव तिलेपु स नियम्यते । गुणेन सह षष्ठीसमासनिषेधादिति भावः । प्रधानशब्दाविति- एवं च कृष्णशब्दस्य व्यावर्तकत्वेन विशेषणत्वं तिलशब्दस्य प्रथमान्तावित्यर्थः, अनेन षष्ठीसमासविपरीतत्वं कथितम् । 'एक- 10 व्यावर्त्यत्वेन विशेषत्वम् । एवमेव कृष्णशब्दे उच्चारिते भ्रमर- स्मिन्नर्थे' इत्यनेन तु द्वन्द्वविपरीतत्वं कथितम् । द्वन्द्वे हि सर्व-50 कोकिल-काकादि द्रव्यमानं प्रतीयते, तस्य च तिलशब्देन सम्वन्धे पदार्थानां प्राधान्यान्नास्ति सर्वपदानामेकस्मिन्नर्थेऽवस्थानम् , सति स भ्रमरादिभ्यो व्यावृत्त्य तिलेष्वेव स नियम्यते इति तिल- | एतच्चावयवार्थापेक्षयोक्तम् , समुदायार्थापेक्षायां तु समुदायलक्षण शब्दस्य व्यावर्तकत्वेन विशेषणत्वं कृष्णशब्दस्य व्यावर्त्यत्वेन | एकस्मिन्नर्थे सर्वेषां पदानां वृत्तिरत्येव । प्रधानशब्दयोरिति- विशेध्यत्वमिति भवत्युभयोर्विशेषणत्वं विशेष्यत्वं चेति । अत्राह- परस्परविशेषणत्वेनानुपकारकयोः स्वतन्त्रयोरित्यर्थः। यत्रोभाविति- 15 "नवाऽन्यतरस्य प्रधानभावात् तद्विशेष्यत्वाचापरस्योपसर्जन- द्वयोरपि गुणत्वाद् द्रव्यव्यवधानेन क्रियासाधनत्वादिति भावः। 65 सिद्धिः" [ समाधानवार्तिकम् ], "न वा एष दोषः, किं कार- यत्र ह्यन्यतरद् द्रव्यमिति-तत्र नास्ति सन्देह इति वाक्यशेपः । णम् ? अन्यतरस्य प्रधानभावात् , अन्यतरदत्र प्रधानम् , तद्वि- यगव्यमिति-साक्षात् क्रियासाधनत्वादिति भावः । ननु तिल- शेषकत्वाचापरस्य, तद्विशेषकं चापरम् , अन्यतरस्य प्रधान- | शब्दो जातिवाची न द्रव्यवांची, तत्र जातिविशिष्टद्रव्यवाचित्वाद् भावात् तद्विशेषकत्वाच्चापरस्योपसर्जनसंज्ञा भविष्यति । यदाऽस्य | यदि द्रव्यवाचीत्युच्यते तर्हि कृष्णशब्दोऽपि गुणविशिष्टद्रव्यवच- 20 तिलाः प्राधान्येन विवक्षिता भवन्ति कृष्णो विशेषकत्वेन नत्वाद् द्रव्यशब्द आपद्यते इति नानयोः कश्चिद् विशेषः, नैप 60 तदा तिलाः प्रधानं कृष्णो विशेषणम् ।" [भाष्यम् ] इति दोषः-उत्पत्तिप्रभृत्याविनाशाज्जातिव्यं न जहाति, नहि शब्देन अयमाशयः-द्रव्यस्यैवानयनादिक्रियासम्भवेन तस्यैव क्रियान्व- द्रव्याद् व्यतिरेको जातेः प्रत्याय्यते, नहि भवति-शावलेयस्य यौचित्येन तस्यैव विशेष्यत्वम् , कृष्णस्तु गुणत्वाद् द्रव्यव्यवधा- | गौरिति, किं तर्हि ? गौः शावलेय इति । तस्माज्जात्यात्मकमेव नेन क्रियायामुपयोगात् तिलानां विशेषणं सम्पद्यते। भाष्यस्थौ द्रव्यं प्रतीयत इति जातिशब्दो द्रव्यवचनत्वेनावस्थाप्यते, गुणाः 25 यदा-तदाशब्दौ यतस्तत इत्यर्थकाविति ज्ञेयम् । भाष्यस्थ 'यदा- | पुनरुपायिनश्चापायिनश्च, ‘पटस्य शुक्लः' इति व्यतिरिक्ता अपि 65 तदा'शब्दौ "विवक्षिताः" इति शब्दं च यथोक्ताभिप्राय- द्रव्यात् स्वशब्देन गुणाः प्रत्याय्यन्त इति गुणात्मकत्वं द्रव्यस्य त्वेनाजानानः 'द्रव्यस्यैव विशेष्यत्वं गुणस्यैव विशेषणत्वम्' इति | नास्तीति न गुणशब्दो द्रव्यवचनत्वेनावस्थानमर्हति ।" इति । भाष्यकर्तुराशयमप्रतिपद्यमान इति यावत् , विवक्षामात्रनिवन्ध- एताभ्यां भाष्य-कैयटग्रन्थाभ्यां जातिप्रवृत्तिनिमित्तकानां द्रव्य- नत्वं विशेषण-विशेष्यभावस्य प्रतिपादितमनेन भाष्येण, विवक्षा- वाचिनां शब्दानां प्राधान्यम् , गुणक्रियादिप्रवृत्तिनिमित्तकानां 30 याश्च स्वातन्त्र्यादनियमात् प्रयोगानियम इति मन्यमानः पृच्छति- चाप्रधानत्वमेवेति न विशेषणविशेष्यभावे कामचारः । तथा च 70 "कामं तीनेनैव हेतुना यस्य कृष्णाः प्राधान्येन विवक्षिता | तिलकृष्णा इत्यादिप्रयोगा असाधव एव । परिच्छेद्य-परिच्छेदक- भवन्ति तिला विशेषणत्वेन, तेन कर्तव्यं तिलकृष्णा इति" | भावाचान्य एव विशेष्य-विशेपणभावः, स हि प्राधान्याप्राधा- [आक्षेपभाष्यम् ], पूर्वमेव प्रदर्शितोऽस्याशयः। सिद्धान्ती खाशयं न्यानुरोधी, तथा च कृष्णस्य परिच्छेद्यत्वेऽपि विशेषणत्वमेव न स्फोरयन् प्रतिक्षिपति-"न कर्तव्यम्, न ह्ययं द्वन्द्वः तिलाश्च । विशेष्यत्वमिति प्रधानानुयाय्यप्रधानमिति फलति । तथा च 35 कृष्णाश्चति, न खल्वपि षष्ठीसमासः-तिलानां कृष्णा इति, किं नायमर्थः गौण-मुख्ययोर्मुख्य कार्यसम्प्रत्ययः इति न्यायेन 75 तर्हि ?. द्वाविमौ प्रधानशब्दावेकस्मिन्नर्थे युगपदवरुध्येते, न च लभ्य इति नात्र तदन्तर्भाव इति समुदिताशयः । इत्थं च निणींते द्वयोः प्रधानशब्दयोरेकस्मिन्नर्थे युगपदवरुध्यमानयोः किञ्चिदपि द्रव्यवाचकशब्दस्य प्राधान्ये 'अमुकदीक्षितः, देवदत्त सोमयाजी' प्रयोजनमस्ति । तत्र प्रयोगादेतद् गन्तव्यम्-नूनमन्यतरदन इत्यादयो लोके प्रचलिताः प्रयोगा असाधव एवेति विज्ञेयमिति । प्रधानं तद्विशेषकं चापरमिति । तत्र त्वेतावान् सन्देहः-किं प्रधानं । एवमेव परिभाषेन्दुशेखरे नागेशेन पठितः *प्रधाना-ऽप्रधानयोः 40 किं विशेषणमिति । स चापि क सन्देहः-यत्रोभौ गुणशब्दो, । प्रधाने कार्यसम्प्रत्ययः* इति न्यायोऽपि भिन्न एव *प्रधाना- 80 ·oC न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । . *" .. नुयायिनो व्यवहाराः इत्येतन्न्यायसमानः, तस्य न्यायस्य फल- | शति । किम् ? तदित्यनुवर्तते, तदित्यनेन प्रकृतौ स्त्री-पुंसौ प्रति- त्वेन ब्राह्मणवत्सा च ब्राह्मणीवत्सश्चेत्यत्रैकशेषाभाव उक्तः, अत्र निर्दिश्येते, कौ च प्रकृतौ ? प्रधाने, प्रधान. या शब्दस्त्रीप्रधान हि. “पुरुषः स्त्रिया" [३. १. १२६.] इति सूत्रेणैकशेषः या अर्थस्त्रीति" इति सेमाहितम् । अयमाशयः-स्त्री-पुंसयोः प्राप्नोति, पुंस्त्व-स्त्रीत्वमात्रकृत एव च भेद इत्येतन्यायप्रवृत्तेरा- | सहोक्तावेकशेषः, स. च प्रधानयोरेव भवतीति यत्र प्रधानस्त्री. 5वश्यकता, प्रवृत्ते चास्मिन् न्याये प्रधानस्त्रीत्वपुंस्त्वकृतविशेषस्य कृतो विशेषस्तत्रैकशेषः, इहाप्रधानत्रीकृतोऽपीति नैकशेषः । इत्थं 45 ग्रहणेऽपि वत्सविशेषणत्वादप्रधानब्राह्मणशब्दनिष्टस्त्रीत्वपुंस्त्वकृत- च *प्रधानाप्रधानयोः प्रधाने कार्यसम्प्रत्ययः* इति न्यायोऽत्र विशेषस्य सत्त्वात् तन्मात्रभेदाभावेन नैकशेषः । तथा चोक्तं- भाष्यकृता सूचितः। एवं “नपुंसकमनपुंसकेनैकवचास्यान्यतर- "पुमान् स्त्रिया" [पा० सू० १. २. ६७. ] इति सूत्रमुपक्रम्य स्याम्" [पा० सू० १.. २. ६९.] इति सूत्रे चायं न्यायः तदग्रिमसूत्रे महाभाष्ये-"इह कस्मान्न भवति ब्राह्मणवत्सा च [प्रधानाप्रधानयोरित्यादि] वार्तिकरूपेणः भाष्यकृता पठितः, 10 ब्राह्मणीवत्सश्चेति" इति [भाष्यम् ], सूत्रे प्रधानाप्रधानादिपदो- एतच्च सूत्रं "क्लीवमन्येनैकं च वा" [ ३. १. १२८.] इत्येत- 50 पादानाभावेन पुंस्त्वस्त्रीत्वकृतविशेषस्य च. भेदकत्वाभावेनेहैक- सूत्रस्थानीयम् , तस्य च सूत्रस्य प्रत्याख्यानायाय न्यायो भाष्य- शेषस्य प्राप्तिरिति प्रश्नाशयः । ततः "ब्राह्मणवत्सा-ब्राह्मणीवत्स- कृता समाश्रितः, तथा हि-"अयं योगः शक्योऽवक्तुम्" इति, योलिङ्गस्याविभक्तिपरस्य विशेषवाचकत्वादनेकशेषः”[इति समा तत आक्षेपभाष्यम्-“कथं शुक्लश्च कम्बलः .शुक्रं च वस्त्रम्- धानवार्तिकम् ] "ब्राह्मणवत्सा-ब्राह्मणीवत्सयोलिङ्गस्याविभक्तिप- तदिदं शुक्लं, ते इमे शुक्ले । शुक्लश्च कम्बलः शुक्ला च वृहतिका 15 रस्य विशेषवाचकत्वादेकशेषो न भविष्यति, यत्र लिङ्गं विभक्ति- शुक्लं च वस्त्रं-तदिदं शुक्लम् , तानीमानिः शुक्लानि।” इति । ततः 55 परमेव विशेषवाचकं तत्रैकशेषो भवति, नात्र लिङ्गं विभक्तिपरमेव समाभानवार्तिकम्-“प्रधाने कार्यसम्प्रत्ययाच्छेषः ।” इति । विशेषवाचकम् :!" [इति भाष्यम् ] अयमाशयः-"स्यादाव- "प्रधाने. कार्यसम्प्रत्ययाच्छेषो. भविष्यति । किं च प्रधानम् ?, संख्येयः" [ ३. १. ११९.] इत्यतः ‘स्यादौ' इति पदमनुः | नपुंसकम् , कथं पुनर्ज्ञायते नपुंसक प्रधानमिति, एवं हि दृश्यते वर्तते, तच्च तत्र सर्वस्मिन् स्यादौ विभक्तावित्यर्थपरतया व्याख्या- लोके अनिर्मातेऽथै गुणसन्देहे च नपुंसकलिङ्गं प्रयुज्यते-किं 20 तम् , तदेव चैकशेषनिमित्तम् , तेनैकशेषनिमित्त विभक्ती परतो जातमिति, द्वयं चैव हि जायते-स्त्री वा पुमान् वा। तथा 60 यत्र स्त्री-पुंसमात्रकृतो विशेषस्तत्रैकशेषः, इह तु तस्यां चान्तर्व: विदूरेऽव्यक्तरूपं दृष्ट्वा वक्तारो भवन्ति-महिषीरूपमिव ब्राह्मणीरूप- तिन्यां च विभक्तौ स्त्रीत्व पुंस्त्वकृतो विशेष इति नैकशेष इति । मिवेति प्रधाने कार्यसम्प्रत्ययान्नपुंसकस्य शेषो भविष्यति ।” इति इत्थं च “पुरुषः स्त्रिया" [३. १. १२६.] इति सूत्रस्य यत्र भाष्यम् । अत्र कैयट:-प्रधाने कार्यसम्प्रत्ययादिति-शब्देनार्थ- प्रकृत्यतिरिक्तैकशेषनिमित्तस्यादिविभक्तिपरशब्दगम्य एव स्त्रीत्व- 25 पुंस्त्वरूपो विशेषस्तत्रैकशेषो विभक्तौ परतः समानानाम् , विभक्तौ भविष्यतीति नार्थः सूत्रेणेत्यर्थः, कथमिति-यथा लोके वहुषु 65 स्याभिधानमिह कार्यम् , तच्च नपुंसकानपुंसकसन्निधौ नपुंसकस्यैवं समानरूपत्वं च लिङ्गवोधकातिरिक्तकृतमेव वोध्यम् । एवं चात्रा- यमनुमानप्रयोगः-ब्राह्मणवत्सा-ब्राह्मणीवत्सौ पक्षः, एकशेषा- प्राधान्यं तदधीनप्रवृत्तिनिमित्तत्वादन्येषाम् , इह तु नपुंसकस्य गच्छत्सु. राजा गच्छतीति प्रधानं राजा व्यपदिश्यते, राज्ञश्च भावः साध्यम् , प्रकृत्यतिरिक्तकशेषनिमित्तविभक्तिपरशब्दत्वसमा- नाधिकरणं यत् स्त्रीत्वबोधकत्वं तद्वद्घटितत्वे संति तदितरस्त्रीत्व- किं कृतं प्राधान्यमिति,प्रश्नः । एवं हि लोके दृश्यत इति-व्यापि- 30 बोधकत्ववद्धटितत्वं हेतुः, व्यतिरेके ब्राह्मण-ब्राह्मण्यादिशब्दसङ्घो त्वान्नपुंसकस्य प्राधान्यमाह, स्थितिर्नपुंसक, सा च सर्वत्र विद्यत दृष्टान्तः, पक्षे हेतुघटकविशेष्यदलं त्वेकशेषनिमित्तत्वाभावादन्त- प्रयोगः । अनि तेऽर्थः इति-सामान्यरूपेण ज्ञाते, स्त्रीत्वादिना इति स्थितिरूपत्वेनैव-स्त्रीपुंसयोरपि विवक्षायां सिद्धो नपुंसकशब्द-70 वर्तिविभक्तिपरशब्दत्वसमानाधिकरणस्त्रीत्वंवोधकत्ववद्धटितत्व- रूपं वोध्यम् । अयं चानुमानाकारः प्रकृतसमाधानवार्तिक- विशेषरूपेणाज्ञाते इत्यर्थः । गुणसन्देह इति-गुणाः स्त्रीत्वादयः । लभ्यः । अतोऽग्रे कथं पुनरिंदै ज्ञायते शब्दो या स्त्री तल्लक्षण- समर्थ तन्नपुंसकमिति नेह नपुंसकलक्षणम् ; किं तर्हि ? शब्दैक- द्वयं चैवेति-यद्यपि नपुंसकस्यापि जन्म, तथापि यत् प्रजनना- 35 श्वेदेव विशेषः [ तन्मात्रकृतश्चेदेव भेदः ] इति, आहोखिदर्थो गोचरत्वमेव लिङ्गलक्षणम् , तथा च नपुंसको भवतीति प्रयोग 75 या स्त्री तल्लक्षणश्चैदेव विशेपः” इत्यादिना विचार्य गुणदोषौ उपपद्यते । महिषीरूपमिवेति-रूपशब्दः संस्थानवचनः,, यत्र प्रदर्य "क्वचिच्छब्दस्त्रीकृतविशेषपरिग्रहः क्वचिदर्थस्त्रीकृतविशेष- दूराद् दृश्यमाने वस्तुनि निश्चयो नास्ति, केवलं सम्भावनारूपः परिग्रह इति लक्ष्यानुसाराद् व्यवस्थेतिः निश्चित्य “एवं च कृत्वा सन्देहः, तत्रैकस्यापि · शब्दस्य प्रयोगो भवति-स्थाणुरय इहापि प्राप्नोति-ब्राह्मणवत्सा च ब्राह्मणीवत्सश्च" इति पुनरपि स्यादिति, : एवमिहापि महिषीवैतत् । संस्थानमित्यस्मिन्नर्थे 40 दोपमुद्भाव्य “एवं तहीदमिह व्यपदेश्यं सदाचार्यों न व्यपदि. | महिषीरूपमिवेति प्रयुक्तम् , रूपशब्दोऽत्र नपुंसकलिङ्गो दृष्टान्तं- 80 ·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ४९ 40 " .. . wrramma त्वेनोपात्तः, यत्र तु. विशेषत्वेन निर्ज्ञानं-शुक्लाः शाट्यः, "अविकारोऽवं मूत, प्राणिस्थं स्वागमुच्यते । शुक्लीः कम्बला इति, तत्र नास्ति नपुंसकप्रयोगः" इति । एवं च्युतं च प्राणिनस्तत्तन्निभं च प्रतिमादिपु.॥" च प्रदर्शितोदाहरणादिभिः क्लीवलिङ्गस्य प्राधान्येन, अप्रधानाभ्यां इति परिभाषितमेव स्वानं गृह्यत इति प्रकृतस्थले मुखस्य स्त्री-पुंल्लिंगाभ्यां तस्य सह विवक्षायामेकस्य शेषे विधीयमाने 5न्यायत एव क्लीवस्यैवैकशेषो भविष्यतीति तदेकशेषविधानार्थ भाषितस्वाङ्गत्वाभावान्न ढीभवति । अन्न ज्ञापकं च यद्यपि शालाया लोकप्रसिद्धस्वाङ्गत्वे सत्यपि प्राणिस्थत्वाभावेन परि- - पृथग्वचनं नारम्भणीयमिति समुदितार्थः । कैयटेन चारभ्यमाणे सूत्रे 'अरण्यारण्यान्यौ' इत्यत्र महत्त्वस्योपाधेराधिक्यान्नैकशेष नापेक्ष्यतेऽस्य स्वभावसिद्धत्वस्योपपादयिष्यमाणत्वात् तथाप्य- 45 इति फलमुक्तम् । इत्थं. प्रधानाप्रधानयोः प्रधाने कार्यसम्प्र- भ्युच्चयाय तदपि प्रदर्यते, तथा हि-"आङो यम-हनः स्वेऽङ्गे" त्ययः' इति न्यायः सर्वैराहतः, एवमेव *अन्तरङ्गोपजीव्या- [३. ३. ८६.] इति सूत्रेऽसमस्तयोः स्वशब्दाऽङ्गशब्दयो- 10 दपि प्रधानं प्रबलम्* इति न्यायो "हेतुमति च” [पा० सू० ग्रहणमेव तत्र प्रमाण विज्ञेयम् , तद्धि 'मायच्छति पादौ मैत्रस्य' । ३. १:२६.] इति सूत्रे भाष्य-कैयटयोः सूचित इति प्रधान- इत्यादावात्मनेपदवारणार्थं कृतम्, अन्न 'स्वाङ्गे' इत्युक्तेऽपि प्रावल्यवोधका वहवो न्याया लक्ष्यानुसारेणेह शास्त्रे स्वीकृताः, वारणं सम्भवत्येव, स्वस्याङ्गस्येह कर्मत्वाभावात् , किन्तु स्वाग-50 तेष्वस्य गौण-मुख्ययोर्मुख्य कार्यसम्प्रत्ययः* इत्यस्य विशेषाद | पदेन पारिभाषिकमेव स्वाङ्गं गृह्यतेति तादृशस्वाङ्गत्वस्येह मैत्र- राच्छास्त्रकृदादिभिर्व्याख्यातत्वमुपलभ्यते नान्येषाम् , ' तेषां | पादयोरपि सत्त्वमेवेति स्वाङ्ग-पदेन तस्यापि ग्रहणप्रसक्तावात्मने- 15 लोकेऽतिप्रसिद्धत्वेनाव्याख्यानेऽपि कार्यार्थमुपादातुं शक्यत्वा- | पदं दुर्वारं स्यादिति तद्वारणायान व्यस्ततयाऽभिधानम् , तथा " 'दित्यलमतिगवेषणेनेति ॥ २२ ॥ च प्रकृतधातुकर्तुरेवाझं स्वाङ्गपदेनेह गृह्यत इति तादृशस्वानmini कर्मकत्वाभावाद्भवति वारणमिति, तद्वारणार्थ कृतं व्यस्तग्रहण- 55 *कृत्रिमाञ्कृत्रिमयोः कृत्रिमे ॥ २३ ॥ मेतन्यायसत्तां विना न सार्थकमित्येतन्न्यायसत्तां ज्ञापयतीति । सि०-क्रियया निर्वृत्तं कृत्रिमम् , तद्भिन्नमकृत्रिम, स्वाभा- एतच्च क्वचिन्नापि 'प्रवर्तत इत्यग्रिमन्यायव्याख्यावसरे स्फुटी- विकम् । क्रिया च सङ्केतकरणादिरूपा, तथाहि-शब्दो यत्रार्थे । भविष्यति । पाणिनीये तन्ने महाभाष्येऽयं न्यायो लोकव्यव- 20 नियम्यते सोऽर्थः कृत्रिमः, यश्च शब्दो यमर्थ स्वभावत एवाह हारेणैव साधितः, तथाहि-'बहु-गण-चतु-डति-संख्या" [पा० सोऽर्थस्तस्याकृत्रिमः; तथा च कृत्रिमाऽकृत्रिमयोरुभयोः कार्य १. १. २३.] इति सूत्रे महाभाष्ये लोकप्रसिद्धकादीनामपि 60 प्राप्ते कृत्रिम एव कार्यसम्प्रत्ययः कार्यः । अयमाशयः सर्वे संख्याशब्देन ग्रहणाथ संख्या च संख्यासंज्ञा भवतीति बोध- सर्वार्थवाचकाः' इति सिद्धान्तेन सर्वेषां शब्दानां सर्वार्थवाच- नार्थमनं सूत्रे संख्याग्रहणमप्युद्देश्यकोटौ कर्तव्यमित्याक्षिप्तम्, कत्वस्य स्वाभाविकत्वे यः शब्दो यत्र विशिष्टेऽर्थे व्यवहाराय लोके इति [वार्तिकम् ] "अक्रियमाणे हि संख्याग्रहणे तत्साधनाय चोक्तम्-'इतरथा ह्यसंप्रत्ययोऽकृत्रिमत्वाद् यथा 25 नियम्यते स तदा तत्रैव प्रतीतिं जनयति नान्यत्र । यत् तु- एकादिकायाः संख्यायाः संख्येत्येष सम्प्रत्ययो न स्यात् , किं 65 'कृत्रिमस्य परिभाषानिप्पन्नत्वेनौपाधिकत्वाद् गौणत्वमकृत्रिमस्य कारणम् ? अकृत्रिमत्वात् , बहादीनां कृत्रिमा संज्ञा, कृत्रि- स्वाभाविकत्वेन मुख्यत्वमिति पूर्वन्यायादकृत्रिमस्यैव कार्य प्राप्तेऽनेन कृत्रिमस्य कार्य प्राप्यते' इति, तन्न युक्तम्-कृत्रिमस्य माऽकृत्रिमयोः कृत्रिमे कार्यसम्प्रत्ययो भवति यथा लोके, हि न गुणप्रयुक्तो व्यवहारः, नहि कञ्चिद् गुणमाश्रित्य स्वाङ्ग- भवति स आनीयते, न यो गाः पालयति, यो वा कटे जातः" तद्यथा-'गोपालकमानय, कटजकमानय' इति यस्यैपा संज्ञा 30 शब्दोऽर्थविशेपें परिभाषितः अपि तु स्वाभिमतप्रक्रियानिर्वाहा- इति, अयमाशयः-यथा लोके कृत्रिमायां गोपालकादिसंज्ञायां 70 यैवेति न तत्र गौणत्वम् , अप्रसिद्धत्वं गौणलाक्षणिकत्वं च ज्ञातायां तदुच्चारणे स एव ज्ञायते न तु यो गाः पालयतीति गौणत्वमिति पूर्वन्यायव्याख्यावसरे प्रतिपादितत्वात् । न चाप्र. स्वाभाविको गोपालः तथैव शास्त्रेऽपि यस्य या संज्ञा क्रियते सिद्धत्वेनैव कृत्रिमस्य गौणत्वमिति वाच्यम्, लोकप्रसिद्धितः तेन शब्देन स एव ज्ञायते, न तु यौगिकाद्यर्थः । तथा च शास्त्रप्रसिद्धबलीयस्त्वेनाप्रसिद्धत्वाभावात् , अन्यथा तस्य बल- 35 वत्त्वमपि न स्यात् । न च तथैव [ शास्त्रप्रसिद्ध्यैव ] बलवत्वे बह्वादीनां संख्यासंज्ञायां कृतायां त एव संख्यात्वेन गृोरन् न तु स्वाभाविका एकद्वयादिसंख्या इति तासामपि संख्यासंज्ञार्थ-75 सिद्धे किं न्यायेनेति वाच्यम्, न्यायस्यापूर्वार्थानवबोधकत्वात् , मिह संख्याग्रहण कर्तव्यमिति, अग्रे चोभयगतेरिहाश्रयणात् अस्य न्यायस्य स्वाभाविकत्वं चाग्रे निरूपितम् । उदाहरणं चास्य 'दीर्घमुखा शाला' इत्यादि, तथाहि-"असहनञ्-विद्यमानपूर्व- | समाहितमित्यन्यत् । तथा चायं न्यायो लोकसिद्ध इति भाष्य- पदात् स्वाङ्गादक्रोडादिभ्यः" [२. ४. ३८.] इत्यत्र स्वाङ्गेन । तात्पर्यम् । विशेपश्चाने प्रतिपादयिष्यते ॥ २३ ॥ ७ न्यायसमु० ·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । . । M 15 *कृत्रिमा-ऽकृत्रिमयोः कृत्रिमे ॥ २३ ॥ प्राह । तस्यायमांशयः-सर्वशब्देभ्यः केषाञ्चित् शक्तिंभ्रमात् केषा- 40 त०-न्यायानां परस्परनिरपेक्षत्वेऽप्याकाङ्कितपदानुवृत्ति- | चिल्लक्षणया सर्वार्थविषयकवोधोत्पत्त्या सर्वार्थबोधकत्वं सर्वेषां रेकत्र पाठसाध्येति पूर्व प्रतिपादितमेव *न स्वरानन्तर्य* इति शब्दानां सिद्धम् । वैयाकरणमते च बोधकतैव शक्तिरिति सर्वार्थ- न्यायव्याख्यानावसरे, तथा चात्राऽपि पूर्वन्यायात् 'कार्यसम्प्र- निरूपितशक्तिमत्त्वं सर्वेषों शब्दानां सिद्धमेव । ननु शक्तिभ्रमाद 5 त्ययः” इत्यशोऽनुवर्तनीयः । पूर्वन्यायापवादत्वमस्य प्राचीनैरुक्तं बोधः, लक्षणया बोधः' इति-व्यवहारानुपपत्तिः, तव मते सर्वत्र नातीव युक्तमित्युपपादितमेव वृत्तौ । यत्तु-'अप्रसिद्धश्च संज्ञादिरपि शक्तेः सत्त्वादिति चेत् ? न-परमताभिप्रायेण तद्यवहारस्य 45 तद्गुणारोपादेव वुद्धयते, यथा-राम-कृष्णादिसाम्प्रतिकनामस्थले सत्त्वात् , अत एव सर्वे सर्वार्थवाचका इत्यभियुक्तानां व्यवहारः । प्रसिद्धरामादिगतपित्राज्ञापालकत्वादिगुणारोपाद् गौणो व्यवहारः । एवं च शास्त्रसांकेतिकसंज्ञाशब्देषु तत्तदर्थनिरूपितशक्तरपि सत्त्वेन इत्यादि गौण-मुख्यन्यायव्याख्यावसरे प्रतिपादितं तल्लौकिक- तत्तत्पदेन तत्तदर्थप्रतीतेलौकिकशक्त्यैव सिद्धौ संज्ञासूत्राणां वैय- 10 संज्ञादिस्थलाभिप्रायं न शास्त्रीयपारिभाषिकशब्दाभिप्रायमिति र्थ्यात् 'अस्मच्छास्त्रेऽनेन पदेन अत एव ग्राह्याः' इति नियमार्थ- विज्ञेयम् । प्रकृतन्यायवीजं तु प्रकरणस्याभिधानियामकत्वम् , त्वेन कृत्रिमाकृत्रिमयोरिति न्यायः सिद्ध इति कैयटाशयो न 50 उक्तं हि हरिणा- युक्तः, उक्तरीत्या तत्तत्संज्ञापदे तत्तदर्थनिरूपितशक्तेः. 'सत्त्वेऽपि लोके तत्पदेन तेषामर्थानां बोधाभावेन व्यवहारादिना शक्तिग्रहा. "संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता । सम्भवेन, अज्ञातशक्त्या बोधाभावेन च शक्तिज्ञान जननाय अर्थः प्रकरणं लिङ्ग शब्दस्यान्यस्य सन्निधिः ॥ संज्ञासूत्राणां विधायकत्वे सम्भवति नियामकत्वायोग इति नानेन सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः । प्रकारेणोक्तन्यायसिद्धिरिति । नन्वेवं सर्वे सर्वार्थवाचका इत्यस्य 55 शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः ॥” इति । का गतिरित्यत आह-सर्वे सर्वार्थवाचका इति तु योगिदृष्टेति तथा च संयोगादयः शब्दार्थत्वस्य सामान्यतोऽनेकत्र प्राप्तस्य योगिनां विशिष्य तत्तद्धर्माणां ज्ञानसम्भवादिति भावः । ननुं विशेष नियामका इत्यनेन लभ्यते, प्रकरणं च. संयोगादिष्वेव घटपदमर्थवाचकं पदत्वादित्यनुमानेन सामान्यलक्षणासहकृतेना- पठितम् , अस्ति च शास्त्रे तत्तत्संज्ञाकरणरूपं प्रकरणम् , तच्च र्थत्वावच्छिन्नसकलार्थनिरूपितशक्तिज्ञानमस्मदादीनामपि सुलभ- 20 सर्वत्र अर्थाभिधानतात्पर्यमर्थविशेषे नियमयति, अत्र शास्त्रेऽनेन मिति चेत् ?, न-अनुभवोपस्थितिशाब्दवोधानां समानप्रकारेणैव 60. शब्देनायमेवार्थो वोध्य इति । अभिधापदस्य तात्पर्यपरत्वमेव हेतुहेतुमद्भावेनार्थत्वप्रकारकंशक्तिग्रहणे घटत्वादिविशेषधर्मप्रका- 'प्रकरणस्याभिधानियामकत्वम्' इत्यत्र, न तु शक्तिपरत्वम् , रकोपस्थिति-शाब्दवोधयोरजननात् । तथा च प्रकरणादेव कृत्रि- तस्याः शक्यतावच्छेदकमात्रनियम्यत्वात् । अयं भावः-यस्मिन् । मस्य ग्रहणम् , तदेव चैतन्न्यायमूलमित्यप्रेऽपि "वहु-गण-वतु- शब्देऽनेका शक्तिस्तत्र श्रोतुः कीदृसशक्तिज्ञानाधीनार्थबोधनेच्छया इति-संख्या" [पा० सू० १. १. २६.] इति सूत्रे महाभाष्ये 25 वक्रोच्चारितमिति निश्चयाभावात् , शाब्दबोधे समानविषयक- स्पष्टीकृतम् । तथा हि-"अर्थात् प्रकरणाद्वा लोके कृत्रिमाकृत्रि-65 तात्पर्यनिश्चयस्य कारणत्वात् , शाब्दवोधानुपपत्तौ प्राप्तायां प्रक- मयोः कृत्रिमे कार्यसम्प्रत्ययो भवति । अर्थो वाऽस्यैवंसंज्ञकेन रणादिना तात्पर्यनिर्णयोत्तरं बोधो भवति । एवं च शास्त्रे संख्या- भवति प्रकृतं वा तत्र भवति-इदमेवंसंज्ञकेन कर्तव्यम्” इति । दिपदे एकत्वादिनिरूपिता लौकिकी, वह्वादिनिरूपिता शास्त्रीया तथा च लोकत एंव सिद्धोऽयमर्थ इति भावः । अत एवायं. च शक्तिरस्तीति कीदृशार्थवोधनेच्छयोच्चरितमिदमिति जिज्ञासायां न्यायो नांगेशादिभिर्न परिभाषारूपेण पठितः परिभाषेन्दुशेखरे, 30 स्वयमेव शास्त्रकारेण वह्वादिनिरूपितशक्तिं वोधयित्वा कथमन्या- र्थवोधनेच्छयोच्चारितं स्यादिति ज्ञानरूपप्रकरणवलेन बहुगणादा- केवलमुभयगतिरिह भवतीति न्यायस्योत्थाने बीजरूपेण तदवतरणे 70 वेव तात्पर्यनिर्णयेन तद्विषयकबोधस्यैव शास्त्रे सम्भवेन लौकि- | प्रदर्शित इति ॥ २३ ॥ कार्थबोधाप्रसक्तिरित्येतत्फलितमेव *कृत्रिमा-ऽकृत्रिमयोः कृत्रिमे *कचिदुभयगतिः* ॥ २४ ॥ कार्यसम्प्रत्ययः इति न्याय इति । यत्तु कैयटेन “संज्ञाशास्त्राणां 35 मच्छास्त्रेऽनेन शब्देनायमेवार्थो बोध्य इति नियमार्थत्वं कृत्रिमा- भयपदेन तावेव गृहोते, तथा च पूर्वन्यायेन सर्वत्र कृत्रिम एव लि०-पूर्वन्याये कृत्रिमाऽकृत्रिमयोरुभयोः प्रकृतत्वादिहो- कृत्रिमन्यायबीजम्" इत्युक्तं, तन्न- तेषामगृहीतशक्तिग्राहकत्वेन कार्यसम्प्रत्ययस्य बोधितत्वेन स्वाङ्गादिपारिभाषिकपदैः क्वापि 75 नियामकत्वायोगात्, 'सर्वे सर्वार्थवाचकाः' इत्यभ्युपगमोऽपि स्वमङ्ग स्वामिति योगार्थस्य ग्रहण न स्यादिति प्राप्तेऽयं न्यायः योगिदृष्ट्या न त्वस्मदृष्ट्या विशिष्यः सर्वशब्दार्थज्ञानासम्भवात् , | स्तदपवादत्वेन पठ्यते । क्वचिदित्यस्येष्टस्थले इति भावः। उभयस्य सामान्यज्ञानं तु न बोधोपयोगि” इति नागेशः परिभाषेन्दुशेखरे कृत्रिमाऽकृत्रिमद्यस्यापि, गतिः-विज्ञानं कार्यित्वेन ग्रहणमिति m ...

·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ५१ -- . यावत्, भवति-जायते । तेन "नाडी-तन्त्रीभ्यां स्वाङ्गे" पनासम्भवात् संझिनो ग्रहणम् । प्रकरणं च प्रस्तावः-इदमेवं- 40 .: [७.३.१८०:] इत्यनेन 'बहुनाडि: कायः, बहुतन्त्रीीवा' संज्ञकेन कर्तव्यमिति, तत्र प्रयोजनं प्रकृतं-प्रस्तुतं वुद्धिस्थं भवति इत्यनयोः . परिभाषितस्वाङ्गवाचकयोर्नाडी-तत्रीशब्दयोर्यथा | संज्ञाया बुद्धिस्थत्वात् । यश्वाचिरागतः स्वयमूहासमर्थः स चेत् ग्रहणं भवति, तथा च तत्र कच् निषिध्यते तथैव 'बहुनाडिः केनाऽपि गोपालकमानयेत्यादि पूर्वोक्तवाक्यमुक्तः स कदाचिदु- 5 स्तम्बो, बहुतन्त्रीर्वीणा' इत्यत्रापि प्राणिस्थत्वाभावेऽपि यौगि- भयमपि तदाशयं जानानः सन्देग्धि-कोऽनेन समानेतुमभि- कार्थमादाय स्वाङ्गत्वेन ग्रहणात् कच् निषिध्यते । ननु स्तम्बस्य लषितः, किं गवां पालयिता, किं वा कश्चिदेतन्नामप्रसिद्ध इति । 45 अद्भिर्विमा ग्लायमानत्वेनैकेन्द्रियप्राणित्वस्य स्वीकृतत्वेन तत्र अथवा कदाचित् स योगार्थमनुरुध्य यष्टिहस्तं गवां पालकमेवा- कथं प्राणिस्थत्वाभाव उक्त इति चेत् ? अत्रोच्यते-"प्राण्यौ- नीय कृती भवतीति । तथा च न तत्र कृत्रिमस्यैव. गतिरिति षधिवृक्षेभ्योऽवयवे च" [६. १..३१.] इति सूत्रे प्राणिग्रहणे- नियम इत्युभयगतिः सिद्धा । अत्रत्यं भाष्यं व्याचक्षाणानां मध्ये 10 नैव वृक्षौषधिग्रहणे सिद्धेऽपि पृथक् तद्हणेनेदं ज्ञाप्यते यत्- | कश्चिद् भेद उपलभ्यते, तथा हि-गोपालकमानयेति श्रुतवतः . प्राणिग्रहणे व्याकरणे असा एव गृह्यन्ते, न तु स्थावरा इति, | पांशुरपादस्योभयगतिः, किं संज्ञेयमुत .यौगिकोऽर्थो विवक्षित इति 50 तथा च तत्र नाडीशब्दस्याप्राणिस्थत्वं सुस्थिरम् । अयं च न्याय- | भवति, अथवा यष्टिहस्तविषयं तात्पर्य पांशुरपादः सम्यग् ग्रही- स्तत्र तत्र शास्त्र-लोकयोरुभयोर्ग्रहणदर्शनेनैव सिद्धः, तथाहि- | ष्यतीति कैगटाद्यभिप्रायः। अत्र केचित्-“उभयगतिस्तस्य भव- *कृत्रिमाऽकृत्रिमयोः०* इति न्याये सत्यपि यच्छास्त्रे क्वचि- तीति प्रकथनानन्तरं यष्टिहस्तविषयं तात्पर्य ग्रहीष्यतीत्युक्तिन 15 दुभयस्य ग्रहणं दृश्यते, लोकेऽपि कंचित् कृत्रिमस्य क्वचिद- | सम्यक्, किन्तूभयप्रकारकमेव ज्ञानं भाष्यकार आह-साधीय कृत्रिमस्य क्वचिच्चोभयोर्ग्रहणं दृश्यते, तेनास्य न्यायस्य सिद्धि- इति, साधीयः-अध्यापयिष्यतीति वाक्यशेषज्ञानात् तात्पर्य 55 रिति । पूर्वन्यायस्यानेन बाधितत्वात् प्रकरणादिवशात् सर्वथा | साधीयो ग्रहीष्यति, अथवा यष्टिहस्तविषयं तात्पर्य ग्रहीष्यति" इत्य- कार्य निर्वहति । अस्यापि च क्वाचित्कत्वं क्वचिदिति पदेनैवोच्यते, माहुः । तथा च यथा प्रकरणात् कृत्रिमस्यैव ज्ञान तथा क्वचि- तथा च क्वचित् केवलस्याकृत्रिमस्यापि ग्रहणं भवति, यथा- दर्थात् प्रकरणाचोभयस्यापि ज्ञानं लोकसिद्धमेवेति भाष्याशयः । 20 "शिरोऽधसः पदे समासैक्ये" [२. ३. ४.] इत्यत्र कृत्रिमं अग्रेऽपि पूर्वपक्षिणा-'यत्रार्थः प्रकरणं च भवति तत्र केवलं कृत्रि- विभक्त्यन्तं पदं विहाय स्वरूपस्यैव ग्रहणे-शिरस्पदम् , अध- मस्यैव ग्रहणं स्याद् यथा लोके' इत्याक्षिप्ते 'भाष्यकार आह-"न 60 स्पदमित्यादि सिद्ध्यति ॥ २४ ॥ यथालोके तथा व्याकरणे, उभयगतिः पुनरिह भवति" इति । *क्वचिदुभयगतिः ॥ २४॥ शास्त्रीयसंज्ञाशब्दो हि तन्नाम्ना लोकेऽप्रसिद्धस्यापि पदार्थस्य ग्रह- त०-प्रकरणस्याभिधानियामकत्वाश्रयणेन हि पूर्वन्यायः | णाय प्रयुज्यते, न तु लोकप्रसिद्धतदर्थनिरासाय, संज्ञाकरणस्या- 25 सिद्ध इत्यावेदितं तस्य न्यायस्य. व्याख्यावसरे । तथा च यत्र | धिकार्थप्रतिपत्त्यर्थत्वादित्युभयोर्ग्रहणं भवतीति भाष्याशयमाह प्रकरणेन कृत्रिमस्याकृत्रिमस्य वा ग्रहणमिति न निश्चेतुं शक्यते, | कैयटः । नागेशोपाध्यायस्तु-"व्याख्यातृपरम्परावगतवक्तृतात्प-65 अस्ति चोभयोपस्थितिः, तत्रोभयोरेवं ग्रहणम् , यत्र चाप्रकरणशं र्यानुपपत्त्या प्रकरणाद्यनादरेणोभयगतिरिति भाष्यार्थ इत्यन्ये" प्रति तदुच्चारणं तत्र केवलं कृत्रिमस्यैव ग्रहणमिति प्रतिपादित इत्याह । एवं च क्वोभयगतिः ? क्वाकृत्रिमस्यैव ? व कृत्रिमस्यैवे- "वहु-गण-वतु-डति-संख्या”. [पा० सू० १. १. २३.] इति त्यर्थे लक्ष्यानुसारि व्याख्यानमेव शरणम् , न केवलन्यायानु- 30 सूत्रे महाभाष्ये लौकिकदृष्टान्तेन । तथा हि-[ पूर्वन्यायानुसारं सारमेव व्यवस्था संभविनी, उभयोाययोरस्थिरत्वात् ॥ २४ ॥ दोषं प्रदर्श्य ] नैष दोषः, अर्थात् प्रकरणाद् वा लोके कृत्रिमा- ऽकृत्रिमयोः कृत्रिमे सम्प्रत्ययो भवति । अर्थो वाऽस्यैवंसंज्ञकेन सिद्धे सत्यारम्भो नियमार्थः ॥ २५ ॥70 भवति, प्रकृतं वा तत्र भवति-इदमेवंसंज्ञकेन कर्तव्यमिति । आत सि०-प्रमाणान्तरेण प्राप्तमेवार्थ यदि केनचिद् वचनेन श्वार्थात् प्रकरणाद् वा। अङ्ग हि भवान् ग्राम्यं पांशुरपादम- विदधाति शास्त्रकृत् तर्हि तस्य वैयर्थ्यशङ्कायां न्यायोऽयं पठितः । 35 प्रकरणज्ञमागतं ब्रवीतु-गोपालकमानय कटजकमानयेति, उभय तथा च प्रमाणान्तरप्राप्तार्थविधायकं वचन नियमाथं भवतीति गतिस्तस्य भवति । साधीयो वा यष्टिहस्तं गमयिष्यति ।" इति । न्यायार्थः । यथा दण्डीत्यादौ दीर्घार्थम् " इन-हन्-पूपा० अयमाशयः-लोके कृत्रिमग्रहणे न कृत्रिमत्वं कारणम्, किन्तु | [ १. ४. ८७.] इति वचनम्, तथाहि सामान्यतो धुटि TD अर्थः प्रकरणं वा, अर्थः-सामर्थ्यम् , यथा-गोपालकमानय | दीर्घविधायकेन "नि दीर्घः" [ १. ४. ८५.] इत्यनेनैव माणवकमध्यापयिष्यतीति यष्ट्रिहस्तस्य [गवां पालकस्य.] अध्या- | शि-स्योरपि दीर्घो भविष्यत्येवेति विशिष्य शि-स्योः परतोऽनेन wmwww ·५२ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुचयः । 50 । ["इन्-हन्०" इत्यादिना सूत्रेण] दीर्घविधानं व्यर्थं सत् इना "इन्-हन्” [१. ४. ८७.] इत्यादिशास्त्राणां शिस्योरन्यत्र दीनां शि-योरेव दी| नान्यधुटीति नियमयति, तेन दण्डिना- | दीर्घाभाव एवं तात्पर्यम् । “अझैऽच्" [५. १. ९१.] इत्या- 40 वित्यादौ दी? न भवति । अयं च न्यायः पुनर्वचनेनैव | दिषट्सूत्र्या बृहद्वृत्तौ लिहादिप्रपञ्चार्थत्वस्योक्त्या चास्य न्यायस्या- विज्ञाप्यते, एतदभावे हि "इन्” इत्येवमादिसूत्राणां विधित्व- स्थिरत्वमुक्तं वृत्तौ, तंत्र यद्यपि न लिहादिषु पाठः पूर्वकृतोऽस्ति 5 मेव स्त्रीकर्तव्यं स्यात् । तथा च सति तेषां चैयर्थं स्पष्टमेव, | येन सिद्धे सत्यारम्भत्वमेषां स्यात् , लिहादिषु तथा पठित्वैतेषां एतत्साध्यरूपाणां "नि दीर्घः" [१. ४. ८५.] इत्यनेनैव सिद्धे- तथात्वापादने च न कश्चिद् विशेषः, सूत्रैरप्राप्तांशपरिपूरणायैव रुक्तत्वात् । कचिच्च सिद्धे सत्यप्यारभ्यमाणो विधिनियमार्थो न | गणेषु विशिष्टो विधिर्गणसूत्रैरारभ्यते, सति च सूत्रैः प्राप्तौ तदा- 45 भवति न्यायस्यास्थिरत्वात् , यथा “लिहादिभ्यः [५. १.५०] | रम्भस्यैव प्रत्याख्येयत्वम् , तथा च यथास्थितलिहादिपाठे इति सूत्रेण लिहादिभ्य आकृतिगणेभ्योऽच् विधीयते, तत्रैव गणे नास्त्येषां नियमत्वसंभावनेति प्रपञ्चार्थत्वमुक्तमिति नैतावतास्य 10 कर्मोपपदेभ्योऽर्हादिभ्योऽपि भवतीति पाठेनैव 'पूजाही इत्यादि-न्यायस्यास्थिरत्वं कल्पयितुं शक्यं, तथापि प्राचा रीत्या तथो- सिद्धौ "अोऽ" [५. १. ९१. ] इत्यादिसूत्राणि वृथैवा- लेख आहतो वृत्ताविति विज्ञेयम् ॥ २५ ॥. रभ्यन्त इति नियमार्थानि स्युः, न च नियमः सम्भाव्यते, *धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये तथाहि-क्रीडशो नियमः स्यात् ? कर्मोपपदेभ्यो लिहादिभ्योऽजेव नाणिनि चेत् ? अस्यार्थस्य लिहादिपाठेनैव सिद्धेः, कर्मोप- कार्यविज्ञानम् ॥ २६॥ 15 पदेभ्योऽच् चेल्लिहादिभ्य एवेति चेत् ? तदपि न-अन्येभ्योऽचः सि०-धातोः स्वरूपस्य ग्रहण यस्मिन् स विधिः स्वरूप- प्रमाणान्तरेणाप्राप्तेरिति न प्रत्ययनियमो नापि प्रकृतिनियम: ग्रहणस्तस्मिन् । यद्यपि धातोरित्यस्य स्वरूपेण सम्बन्धः, संभाव्यत इति लिहादिप्रपञ्चार्थत्वमेवैषां सूत्राणामित्यास्थेय- स्वरूपस्य च ग्रहणेनेति स्वरूपशब्दस्य धातुना साकाङ्क्षत्वात् 55 मिति ॥ २५॥ im साकाङ्खमसमर्थवदिति न्यायेनासामर्थ्यादिह समासो न प्राप्नोति, सिद्धे सत्यारस्भो नियमार्थः ॥ २५ ॥ तथापि त०—यद्यपि “विधिरत्यन्तमप्राप्ती, नियमः पाक्षिके सति । "सम्बन्धिशब्दः सापेक्षो नित्यं सर्वः समस्यते । तत्र चान्यत्र च प्राप्तौ परिसंख्येति गीयते ॥" वाक्यवत् सा व्यपेक्षा हि वृत्तावपि न हीयते ॥ इति मीमांसकरीत्या पाक्षिक्यां प्राप्तौ सत्यामेव नियमः, न समुदायेन सम्बन्धो येषां गुरुकुलादिना । तु सर्वथा प्राप्तौ [तत्र चान्यत्र च प्राप्तौ ] । “नि दीर्घः" [१. संस्पृश्यावयवांस्ते तु युज्यन्ते तद्वता सह ॥" ४. ८५.] इत्यनेन च शि-स्योरन्यत्र च प्राप्तिरेव, न तु पाक्षिकी इति हरिकथितरीत्या सापेक्षत्वेऽपि समासः कृत इत्यवधे- 25 प्राप्तिः, पाक्षिकी प्राप्तिर्हि विकल्पस्थाने भवति । यथा-'वीहीन- यम् । प्रकृतहरिकारिकार्थस्तु-सर्वः, नित्यं सापेक्षः, सम्बन्धि- वहन्ति' इति, अत्र हि यागीयचरुनिष्पादनार्थं व्रीहीणामवघातो शब्दः समस्यते, हि-यतः, सा व्यपेक्षा वाक्यवद् वृत्तावपि न विधीयते, अवघातश्च निस्तुषीकरणार्थ एव, शक्यते च निस्तुषी- हीयते । अयमाशयः सर्वे सम्बन्धिशब्दाः-ये कमपि सम्बन्ध 65 करणमुपायान्तरेण नखविदलनादिनाऽपि । तथा च चरुनिष्पा- | प्रवृत्तिनिमित्तीकृत्य स्वार्थमभिदधति ते शब्दाः सम्बन्धिशब्दा दनार्थ निस्तुषीकरणायावघातस्य न नियता प्राप्तिरपि तु पाक्षिकी उच्यन्ते, ते च नियतमेव स्वसम्बन्धिपदार्थान्तरमाकाङ्क्षन्त्येव, 30 एतद्विध्यभावे हि कदाचिदुपायान्तरेणापि तत्करणस्य सम्भवात् , यथाऽत्र स्वरूपशब्दः स्वसम्बन्धिनं धातुमाकाङ्क्षति,-तथा च इत्यनेन विधिना नियम्यते-अवघातेनैव व्रीहीन् निस्तुषीकुर्या- ते नित्यं साकाङ्क्षा इति तेषां वाक्य इव वृत्तावपि सामर्थ्य दिति । तथा च नात्र मीमांसकपरिभाषितो नियमः, किन्तु परि- तिष्ठत्येवेति समासो भवति । तथा च सापेक्षमसमर्थवत्* 70 संख्याविधेरेवात्र शास्त्रे नियमपदेन व्यवहारः, तदुक्तं नागेशेन इत्यत्र नित्यसापेक्षातिरिक्तत्वं निवेशनीयमिति ॥ परंपशाहिके महाभाष्यव्याख्यायाम्-"नन्वस्य परिसंख्यात्वात् तत्रोदाहरणरूपेण द्वितीयकारिकामाह-समुदायेनेति- येषां 35 कथं नियमत्वेन व्यवहारः ?, अस्ति च नियम-परिसंख्ययोर्भेदः, संस्पृश्य-तैः पूर्वसम्बन्ध्य, तद्वता अवयविनाः समुदायेन गुरुकुलादीनां समुदायेन सम्बन्धः, ते, अवयवान्- गुर्वादीन् , पाक्षिकाप्रमिकाप्राप्तांशपरिपूरणफलो नियमः, अन्यनिवृत्तिफ़ला गुरुकुलादिना, युज्यन्ते-सम्बन्ध्यते' इत्यन्वयः । अयमाशयः-75 च परिसंख्येति चेत् ?, न-नियमेऽप्यप्राप्तांशपरिपूरणफलबोधन- देवदत्तस्य गुरुकुलमित्यादौ देवदत्तस्य गुरुणा गुरोश्च कुलेन द्वाराऽऽर्थान्यनिवृत्तेः सत्त्वेनाभेदमाश्रित्योक्तेः" इति । तथा च | सम्बन्धः, गुरूशब्दो हि निरूपकत्वेन देवदत्तादिपदार्थ नित्यमा- 20 60 www ·न्यायार्थसिन्धु तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ५ - काङ्क्षत्येवेति नित्यसापेक्षः, देवदत्तस्य च कुलेन सह न साक्षा- निमित्तत्वेनाप्रितेपु प्रत्ययेषु विशेषानुक्तिरेव; तथाहि-आचार्यैः सम्बन्धः, अपि तु गुरुद्वारैव, तथा च देवदत्तशब्दो गुरुणा "उद् दुषो णौ" [.२. ४०.] "भः सृजि-दृशः" [४. ४. सम्बन्धमनुभूयं पश्चात् कुलेन सह सम्बन्धमनुभवतीति तत्र समासो भवत्येव । तथैवेह स्वरूपशब्दो धातुमाकाङ्क्षन्नपि तदप्रवर्तनं च यत् कृतं दृश्यते तेन विज्ञायते यत्-धातोः १११.] इत्यादिसूत्रेषु ण्यादीनां सामान्येन कथनं दूपयतीत्यादी 5.धातुना सम्बन्धमनुभवन्नेव ग्रहणेन सह सम्बन्धमनुभवति, स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यय एव कार्य विज्ञायत इति, तथा चाचार्या- 45 नित्यसापेक्षत्वाचासामर्थ्याभावेन समासो भवत्येवेति । तथा च चारादेवास्य न्यायस्य सिद्धिरिति ॥ २६ ॥ धातुत्वव्याप्येनानुपूर्वीरूपेण यत्र विधौ धातुरुपादीयते तत्र, तत्प्रत्यये-तस्माद्धातोर्यः . प्रत्ययो विहितः, धातुत्वेन धातुं *धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानम् ॥२६॥ प्रकृतित्वेनाश्रित्य विहित इति भावः, तस्मिन् प्रत्यये परे कार्यस्य त०-यत् कार्य प्रत्ययनिमित्तकं तत्रैव. व्यवस्थापकोऽयं 10 विज्ञान-विधेयतावगमः, भवतीति शेषः । धातुस्वव्याप्यानु- | न्यायः । पदान्तत्वादिनिमित्तके च कार्ये नास्य प्रवृत्तिः, यथा- पूर्व्यवच्छिन्नोद्देश्यताकं कार्य, धातुत्वावच्छिन्नोद्देश्यतानि- | "नशो वा' [२. १. ७०.] इति विधीयमानो गकारादेशः 50 रूपितविधेयताश्रये प्रत्यये परे भवतीति यावत् । सर्वं वाक्यं | पदान्तत्वनिमित्तक इति तत्र धातोः स्वरूपग्रहणेऽपि न तत्प्रत्यय सावधारणम् इति न्यायात् तत्प्रत्यय एव भवति नान्यस्मिन् । एव कार्यम् , अपि त्वन्यत्रापि, अत एव प्रनग्भ्यामित्यादावपि प्रत्यये-नामत्वमुद्दिश्य विहिते. इत्यर्थो लभ्यते । *विचन्ता | भवति; एवं "नहा-ऽऽहोर्ध-तौ":[ २. १. ८५.] इत्यादिविष- 15 धातुत्वं नोज्झन्ति नामत्वं च प्राप्नुवन्ति*. इति न्यायेन येऽपि विज्ञेयम्। 'स्वरूपग्रहणे' इत्युक्ततया च "धातोरिवर्णोवर्ण- .. क्विबन्तानां नामत्वदशायां ततो विहिते नामत्वोद्देश्य के प्रत्यये | स्येयुवौ स्वरे प्रत्यये' [२. १. ५०.] इत्यादौ नास्य न्यायस्य 55 परतोऽपि धातुत्वव्याप्येन रूपेण धातुमुद्दिश्य विधीयमानं | प्रवृत्तिः, तत्र धातुत्वेनैव धातोर्ग्रहणं, न तु धातुत्वव्याप्यानुपूर्व्य- कार्यम् "ऊदू दुषो णौ" [ ४. २. ४०.] इत्यादिविहितं- | वच्छिन्नत्वेन, तथा च 'नियौ नियः' इत्यादौ नानो विहिते स्यादिति तद्वारणार्थमय न्यायः समाश्रीयते । तथा च दुष्यन्तं प्रत्यये परतोऽपि भवति । पाणिनीये तन्त्रे च "मृजेर्वृद्धिः" 20 प्रयुङ्क्ते दूषयतीत्यत्रेव दोषणं दुद, तां करोतीत्यर्थे "णिज्[पा० सू०७. २. ११४.] इति सूत्रे महाभाष्ये *धातोः बहुलम्०". [ ३. ४.४२. ] इति णिजि, दूषयतीत्यत्र “उद् खरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानम् इति न्यायस्वरूपमुक्त्वा 60 दुषो णौ” [४.२ ४०] इत्यूत्वं न भवति, यतोऽत्र दुषो | यत्र केनापि धर्मेण धातुह्यते तत्रास्याप्रवृत्तिः स्यादिति स्वरूप- धातुत्वव्याप्येन रूपेणाश्रयणमिति धातुत्वोद्देश्यक एव णावूत्वं | ग्रहणमपनीय *धातोः कार्यमुच्यमानं तत्प्रत्यये भवति* इत्येव स्यान्न तु “णिज् बहुलम्०" [३. ४. ४२.] इति विहित- न्यायस्वरूपं स्वीकृतम् । खमते च प्रक्रियाभेदेनैवं [प्रकृतरूपेण] 25 नामत्वोद्देश्यक णौ, एतच्यायप्रवृत्तेः। एवं-"ः सृजि-दृशोऽ- | न्यायस्वरूपेऽपि क्षत्यभावः । किञ्च तथा सति “धातोरिवर्णोवर्ण- किति" [४.४.१११.] इति विधीयमानोऽकिछुडादिप्रत्यय- | स्येयुवौ खरे प्रत्यये” [ २. १. ५०.] इत्यस्यापि धातुप्रत्यये 65 निमित्तकोऽकारों यथा 'स्रष्टा द्रष्टा' इत्यादौ भवति तथा एवं प्रवृत्त्यापत्तौ 'नियः' इत्यादावियादेशानापत्तिः, पाणिनीये च रज्जुसृड्भ्यामित्यादौ न भवति । सृजि-दृशोर्हि धातुत्वव्याप्येन ज्ञापकेन तद्वारणं क्रियते इत्यन्यत् । ननु वृत्तौ यत्-रज्जुसृड्भ्या- रूपेणैवाकारविधाने उद्देश्यतेति धातुत्वव्याप्यानुपूर्व्यवच्छिन्नो- | मित्यादौ क्विपः स्थानिवद्भावस्य वर्णाश्रयत्वेन वारणमुक्तं तन्न 30 द्देश्यताकं तत्कार्यमिति धातुत्वावच्छिन्नोद्देश्यतानिरूपितविधे- | युज्यते, “स्थानीवावर्णविधौ” [७. ४. १०९.] इति सूने ' यताश्रये प्रत्यये परत एव तत् स्यात्, न तु नामत्वावच्छिन्नो- 'अवर्णविधौ' इत्यस्य स्थानिवर्णाश्रये विधौ नेत्यर्थस्याश्रयणात् , 70 द्देश्यतानिरूपितविधेयताश्रयेभ्यामि परतः, भ्यामोऽकिंबुड़ादि- इहं च न स्थानिनः विपः कश्चिद् वर्ण आश्रीयते डकारविधा- प्रत्ययस्वसत्त्वेऽपि धातोर्विहितत्वाभावादिति । न चात्र विपः | विति न तस्य निषेधस्य प्राप्तिरिति स्थानिवद्भावो दुर्वार इति स्थानिवद्भावेनाकारस्य न प्राप्तिरिति नास्ति न्यायोपयोग इति चेत् ?, न-अवर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम् इति न्यायान्तरा- 35 वाच्यम्, धुटो वर्णत्वेन तस्य चात्र विशेषणतयाऽऽश्रयणेन | नुरोधेन तदाश्रयणात् । यदि च नायं न्यायः खप्रक्रियासम्मत वर्णाश्रयविधित्वात् स्थानिवद्भावाप्रवृत्तेः, विशेषणतयाऽपि इत्याश्रीयते तर्हि आचार्योक्तिप्रामाण्यादेव तत्र न स्थानिवत्त्व-75 वर्णाश्रये विधौ स्थानिवद्भावो नेत्यस्य पक्षस्य तत्सूत्रव्याख्यायां मित्याश्रयणीयम् । यदि च “स्थानीवा०” [७. ४. १०९.] सिद्धान्तितत्वात् । एवं चात्र स्थानिवद्भावस्यानित्यत्वाद्याश्रयणे- | इति सूत्रेण भावातिदेश एव क्रियते-'स्थानिनि सति यद् भवति नाचार्यमतपोषणमित्याशयकः प्राचां विचारो नावश्यक इत्यः तद् भवति' इत्यर्थाश्रयणात् , स्पष्टं चैतत् "स्थानीवावर्णविधौ” 40 वधेयम् । अत्र ज्ञापकं तु तत्र तत्र धातोः स्वरूपग्रहणे ! [७. ४. १०९. ] इति सूत्रस्थानीयस्य "स्थानिवदादेशोऽनल - ·५४ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । . विधौ” [पा० सू० १.१.५६.] इति सूत्रस्य महाभाष्य इत्यु- ग्रन्थावत्यवृत्तिग्रन्थयोरविरोधात् काऽपि शकैच नास्ति; तथाहि- च्यते; तदाऽत्र न स्थानिवद्भावप्राप्तिः, स्थानिनि विपि सतीह । “न वृद्धिश्याविति" [४. ३. ११.] इति सूत्रवृत्तौ लोपो- कस्यापि कार्यस्य प्राप्त्यभावात् । अकारागमवाधनाथ हि स्थानि- ऽदर्शनमात्रमिह गृह्यते' इत्युक्तम् , तत्र अदर्शनमात्रमिति प्रतीक- वद्भावकरणे स्पष्टमभावातिदेशस्याश्रयणप्रसङ्गात् , स्थानिनि क्विपि मुपादाय न्यासकृता 'न तु लुक्-लुपावित्यर्थः, तद्रणे हि दध्ये- 5 सत्यभवतोऽकारस्य तल्लोपरूपे आदेशेऽप्यभावादिदेशस्येष्टत्वावधा- त्यादौ (? देद्य इत्यादौ) गुणप्रतिषेधो न स्यात् , अत्र हि किपो 45 रंणात् । परसूत्रेण च भावाभावयोरुभयोरप्यतिदेशः, खरस्य परे लुक् लुप् वा न, किन्तु "अप्रयोगीत्" [१: १. ३७.] इति; प्राग्विधौ [७. ४. ११०.] इति.हि. परसूत्रम् , तत्स्थानीये ईर्व्यञ्जनेऽयपि" [४. ३. ९७. ] इति सूत्रवृत्तौ “तेन क्विब्- "अचः परस्मिन् पूर्वविधौ" [पा० सू० १. १. ५७.] इति लुपि स्थानिवद्भावेनापि न भवति" इति उक्तम् । तत्र पूर्ववृत्ति- पाणिनीये सूत्रे भावाभावयोरुभयोरप्यनेनातिदेश इति भाष्यकृता ग्रन्थस्यायमाशयः-लोप'शब्देन यदि कश्चिदेवं मन्येत यत- 10 सिद्धान्तितत्वात् । तथा च तत्र सूत्रेऽनुवृत्तं स्थानीवेति पदं साक्षाल्लोपार्थकेन पदेन विहितकार्यस्यैवेह लोपपदेन ग्रहणमिति 50 स्थानिनि सति यद् भवति तदादेशेऽपि भवति, स्थानिनि सति | तन्न मन्तव्यम् , अपि तु यथा-कथञ्चिददर्शन विधायकपदेन विहितं यन्न भवति तदादेशेऽपि न भवतीत्यर्थकम् । तथा हि-तत्रत्यं कार्य ग्राह्यमिति, स एव चाशयो न्यासकृतोपन्यस्तः, नैतावता भाष्यम्-“काममतिदिश्यतां सच्चासच्चापि नेह भारोऽस्ति ।" लुप्-लुकोरित्संज्ञायाश्च भेदो न्यासकारस्याभिमतः इत्यायाति, अत एव गणयतीत्यादावकारलोपे कृतेऽपि तस्यानेन स्थानिवत्त्वे- सर्वेषामप्यदर्शनार्थत्वाविशेषात् , अदर्शनस्य चादेशत्वमादिश्यत 15 नोपान्त्यवृद्धिर्न भवति, स्थानिन्यकारे सत्यभवन्त्या उपान्त्यवृद्धे- इत्यादेश इति योगार्थानुकूलमेव, तस्य च स्थानिवत्त्वमपि लुवा-55 रादेशेऽप्यभावातिदेशात् । न चैकेनैव स्थानीवेति पदेन कथमेकत्र दिभिः सर्वैः शब्दैविहितस्य स्यादेव, नहि स्थानिवत्त्वमित्संज्ञ- केवलं भावातिदेशः, अन्यत्र भावाभावयोरुभयोरप्यतिदेशः इति । कस्य न भवतीति न्यासकारेणाभिहितमिति नात्र तयोविरोध भिन्नार्थबोधनमिति शङ्कयम् , शब्दाधिकाराश्रयणात् , द्विविधो | इति ॥ २६ ॥ ह्यधिकारः-शब्दाधिकारोऽर्थाधिकाराच, तत्राधिकारे एव पूर्वत्र 20 योऽथों वोधितः स एव परत्रापि वोधनीय इति नियमः, शब्दाधि- ... नजुक्तं तत्सदृशे* ॥ २७॥ कारे च तस्य शब्दस्यह लक्ष्यानुरोधाद् भिन्नार्थकत्वमप्याश्रयितुं सि०-नजा-नसहितपदेनोक्त कार्य तत्सदृशे-नन्- 60 शक्यत इति लक्ष्यानुरोधिव्याख्यानादुभयार्थत्वसंभवात् । तथा सहितपदार्थसदृशे विज्ञेयमिति सम्बन्धः, पूर्वतः 'कार्यविज्ञानम्' च पूर्वसूत्रेण “स्थानीवा" [७.४.१०९.] इत्यनेनेह रज्जुसृड्भ्यामि- इत्यस्यानुवर्तमानतया तदनुकूलमेवार्थस्य कर्तव्यतौचित्यात् । त्यादांवकाराभावाय स्थानिवद्भावो न स्यादित्यकारादेशवारणायेह नसहितपदार्थश्च व्याकरणे तत्पदस्वरूपमेव, शब्दानां स्वरूप- 25 न्यायोपयोगः स्फुट एवेति युक्तमेवात्राचार्यैस्तदुपयोगकरणमिति | बोधकत्वस्येह *स्वं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा* इति न्यायेन युक्तं पश्यामः । अत्रेदं विचार्यते-क्विपः स्वमते लुक्लुपादेरवि- सिद्धान्तितत्वात् । यत्र च शब्दशास्त्रीयसंज्ञा नञ्युक्ता तत्र 65 धानम्, किन्तु : अप्रयोगीत्" [१. १. ३७. ] इति सूत्रेण तस्य संज्ञिसदृशबोधकत्वं तत्पदस्येति तत्रैव कार्य विज्ञेयम्, यथा प्रयोगेऽदृश्यमानस्येत्संज्ञामात्रं विधीयते, इति तस्य न स्थानित्वं | "प्रथमादधुटि शश्छः" [१. ३. ४.] इत्यन्न 'अधुटिं' इति न वा तददर्शनस्यादेशत्वमिति कथं तस्य स्थानिवद्भावशङ्का, कुतश्च । नञ्युक्तं पदं धुड्भिन्ने तत्सशे वर्ण एव परतः कार्यविधायकम् , 30 तत्समाध्यर्थं चिन्तनम् । अत्र चार्थे “न वृद्धिश्चाविति०” [४. न तु घुड्भिन्ने तत्सदृशे पदे । “ नजा उक्तं पदं नजुक्तपदसदृशे ३. ११.] इति सूत्रस्थो न्यासग्रन्थोऽप्यनुकूलः, तथाहि-तत्रो- विशेष्यभूते पदे विश्राम्यति" इति व्याख्यानमार्थिकम्, न तु 70 क्तम् “नहि क्किपो लुक् लुप् वा किन्तु अप्रयोगीत्" [ १. १. न्यायार्थः, सर्वत्र पदस्यैव पदार्थत्वाभावात् नजुक्तपदस्य च ३७.] इति । तथैव वृत्तिकृता 'अदर्शनं लुक् लोपः लुप् वा पदार्थोपस्थापकत्वात् । एवं “यत् पदं नना योगान्निषिध्यते इति पूर्वतन्त्रसिद्धान्तमनुसरता “ईव्यञ्जनेऽयपि" [४. ३. तत्सदृशमेवापरं पदं ग्राह्यम्" इत्यपि बाहुल्याभिप्रायकम् , ] इत्यस्य वृत्तौ 'शं सुख तत्र तिष्ठतीति क्विपि शंस्थाः पुमान्' | व्याकरणे बाहुल्येन पदस्यैव पदार्थत्वात् । वस्तुतस्तु-नमा इत्यत्र क्विप्-लुकि तस्य स्थानिवत्त्वेन प्राप्तमपि "ईर्व्यञ्जनेऽयपि" | योगान्न तत्पदं निषिध्यतेऽपि तु तत्पदार्थो निषिध्यते, नजूपदा- 75 [४. ३. ९७.] इतीत्वं न स्यात् , साक्षाद् व्यञ्जनस्याभावात् । र्थस्य निषेधस्य तत्प्रतिपेध्ये पदार्थ एवान्वयौचित्यात्, ‘पदार्थः तत्सूत्रे च व्यजनग्रहणस्य साक्षाद्वयजनप्रतिपत्तये कृतत्वादित्यु- पदार्थेनान्वेति' इति न्यायात्, उदाहरणं यथा-"व्यक्ये" क्तम् , एवं च न्यासानुसारं विपः स्थानिवत्त्वशकैव न, वृत्तिक- [१.२. २५.] इत्यत्र नज्युक्तेन क्यप्रत्ययेन क्यसदृशस्य 40 दनुसारं च सेति किमत्र ज्याय इति । अत्रेदमुच्यते-तत्रत्यन्यास- । यकारादेरपि प्रत्ययस्यैव ग्रहणात्, 'गां नावं वेच्छति' इत्यर्थे । 35 ९७.

·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ५५ ... . 50 .... क्यनि-'गाव्यति · नाव्यति' इत्यादाववावौ भवतः, न तु कार्य विज्ञायते । किञ्चान्यदतोऽच्वन्तं च्चिसदृशम् , अभूतत- 40 गोयानं नौयानमित्यादौ यकारादौ पदे परे । अत्र ज्ञापकं द्भावः ।" इत्युक्तम् । तथा च खाभाविकार्थगतेरेव नजयुक्तस्य स्वीदृशस्थले विशेष्यानुक्तिरेव । 'क्यभिन्ने यादौ इति द्वयमपि | सदृशार्थपरत्वमित्यायायेतेन भाष्येण । भाष्यस्थे न्याये च अन्य- विशेषणमेवेति विशेष्यमेतन्यायेनैव लभ्यमिति 'प्रत्यये' इत्यर्थो | सदृशाधिकरणे' इति दृश्यते, तस्य चार्थः-अन्यस्मिन् सदृशार्थे 5 लभ्यते । नजा सहोक्त नजुक्तमिति समासाश्रयणादेवाय न्यायः चेति, अधिकरणशब्दस्यार्थपरत्वात्, अर्थे हि शब्दः प्रयुज्यत पर्युदासविषय एव प्रवर्तते, तत्रैव नजा सह प्रतिपेध्यस्य पदस्य इति सोऽधिकरणं शब्दस्य, तथा चान्यस्मिंस्तत्सदृशेऽर्थे इति 45 सम्बन्धात्, अन्यत्र तु क्रियया सम्बन्ध इति क्रियायां कस्यापि कथनेनाभेदेऽपि सादृश्यं भवतीति सूचितम् । तथा च सादृश्यस्य कार्यान्तरस्याभावान्यायप्रवृत्तिरनर्थिका स्यात् । श्रूयते चैतदनु- न भेदघटितत्वमिति वैयाकरणसमयः सूचितो भवति, युक्तं चैतत् ; सारिणी प्राचामुक्तिः- "पर्युदासः सदृग्याही प्रसज्यस्तु निषेध. तथाहि- 10 कृत् ।" इति । सादृश्यं च क केन रूपेण ग्राह्यमित्यत्र लक्ष्यानु तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता। सारि व्याख्यानमेव शरणम् । अतश्च "अनतो लुपू"[ १.४. अप्राशस्त्यं विरोधश्च नअर्थाः षट् प्रदर्शिताः ॥" ५९.] इति सूत्रेऽकारसादृश्ये गृह्यमाणे वर्णत्वेनैव सादृश्यं इत्यभियुक्तोक्तदिशा : सादृश्य-भेदयोरुभयोर्नअर्थत्वकथनं . सङ्ग- गृह्यते न तु स्वरत्वेन, ततश्च पय इत्यादावपि लुब् भवति । च्छते, अन्यथा सादृश्य एव भेदस्याऽपि समाविष्टत्वेन तस्य पार्थ- इत्थञ्च तत्र प्रसज्यप्रतिषेधमाश्रित्य तन्न न्यायाप्रवृत्तिकल्पना क्येन कथनं कथं सङ्गतं स्यात् । प्रकृतस्वसम्मतन्याये च 'तत्स- 15 प्राचामनावश्यकी किञ्च प्रसज्यप्रतिषेधस्थले नजः क्रियया- | दृशे' इत्येतावन्मात्रोक्त्या सादृश्यस्य भेदघटितत्वमेव, भिन्नव्य-2, अन्वयस्य सत्त्वेन तत्रासामर्थ्यात् समासो न भवतीत्यसामर्थ्येऽपि | क्त्योरेव सादृश्यं भवतीति यावत् , इत्यभिप्रेत्यान्यार्थस्यानुक्तिः । 15 सौत्रत्वात् समास इति क्लिष्टकल्पना समाश्रयणीया स्यात् । अत्र न्यायमजूषायाम्-'अस्य न्यायस्यानिर्णयात् पर्युदासे प्रवृत्तिर्न तदुक्तमन्यत्रापि- प्रसज्यप्रतिषेधे' इति यदुक्तं तद् विवेचितमेव वृत्तौ । एतच्च "पर्युदासः स विज्ञेयो यत्रोत्तरपदेन नन् । परिभाषेन्दुशेखरे नागेशोपाध्यायेनापि सूचितम् । 'अनित्यत्वे प्रसज्यप्रतिपेधस्तु क्रियया सह यत्र नम् ॥” इति, भाष्यसम्मंतफलाभावात् इति वदता । तस्यायमांशयः-नजो यत्रोत्तरपदेन सह नसमासो भवति तत्र पर्युदासः, यत्र भेदवोधकत्वमत्यन्ताभावबोधकत्वं च खतःसिद्धमेव, भेदस्थले 60 च क्रियया तस्य सम्बन्धस्तत्र प्रसज्यप्रतिषेधोऽर्थ इति कारि- सादृश्यमानं लोकसिद्धमेवं न्यायेन बोध्यते। तथा चास्यानित्य- कार्थः । तथा च "अनतो लुप्" [ १. ४. ५९. ] इत्यत्र वफलमिदमेव यत्-कंचिदसदृशोऽपि भिन्नः प्रतीयते, यथा- पर्युदास एव, वर्णत्वेनैव च सादृश्यमिति च स्वीकार्यम् । “अनतो लुप्" [१. ४. ५९.] इत्यत्रासदृशोऽपि वर्णः प्रती- 25 प्रसज्यप्रतिपेधवाचिनमः प्रयोगे च नायं न्यायः, तत्र सादृश्या- यते इत्येवानित्यत्वमास्थातुरभिप्रायः । तत्र सोऽपि केनंचिद् नुपपत्तेरिति ॥ २७ ॥ वर्णत्वादिना रूपेण संदृश एवेतिं तेनैव रूपेण सादृश्यस्य लक्ष्या-65 *नयुक्तं तत्सदृशे* ॥ २७ ॥ नुरोधादाश्रयणीयतया दोषाभावेनानित्यत्वांश्रयणे नं किमपि त०-अयं च न्यायो न विशिष्टवचनरूपोऽपि तु स्वाभा-- फलमिति । लोकसिंद्धतया चैतन्न्यायलभ्यार्थस्य न ज्ञापकापेक्ष- विक एव, प्रतीयत एवं नञ्समभिव्याहारे तत्सदृशान्यार्थप्रतीतिः, त्वमिति ज्ञापकत्वेनाभिप्रेतमस्य फलमेवेति स्वीकर्तव्यमित्यपि 30 यथा-अब्राह्मणमानयेत्युक्तः कश्चिद् ब्राह्मणसदृशं क्षत्रियादि. नागेशादीनामभिप्रायः । तथाहि-"य्यक्ये" [ १. २. २५.] पुरुषमेवानयति,. न तु लोष्टकाष्ठादिकमानीय कृती भवति । इत्यादौ विशेष्यानुक्तिरेवैतज्ज्ञापिकेंति यत् पूर्वमुक्तं तदिह फल-70 तथा हि-"भृशादिभ्यो भुव्यच्वेर्लोपश्च हलः" [पा० सू० ३. | त्वेनैव योज्यं, यदेतन्यायवलादेव तत्र विशेष्योपलब्धिरिति । १.:१२.] इति सूत्रे महाभाष्ये 'अच्वेः' इत्युच्यमाने 'क्क दिवा | सादृश्यस्य च भेदाघटितत्वमित्ययमर्थः स्पष्टतया. प्रतिपादितो भृशा भवन्ति' इत्यर्थेऽपि भृशशब्दात् क्यङ्प्रत्ययः कस्मान्न वैयाकरणलघुमञ्जूषायां तेनेति विशेषजिज्ञासुभिस्तत एवावलोक- 35 भवतीत्याशङ्कय-“नजिवयुक्तमन्यसदृशाधिकरणे तथा ह्यर्थगतिः नीयम् , इह च स्वग्रन्थानपेक्षिततया न प्रपञ्चितम् ॥ २७ ॥ [वार्तिकम् ]; नयुक्तमिवयुक्तं वां यत् किञ्चिदिह दृश्यते, ततो- *उक्तार्थानामप्रयोगः ॥ २८ ॥ न्यस्मिंस्तत्सदृशे कार्य विज्ञायते, तथा ह्यौँ गम्यते, अब्राह्मण- मानयेत्युक्ते ब्राह्मणसदृश एवानीयते, नासौ लोष्टमानीय कृती सि०-उक्तोऽर्थो येषां ते उक्तार्थास्तेपाम्-उक्तार्थानां, . भवति, एवमिहाप्यच्वेरिति प्रतिषेधादन्यस्मिनच्च्यन्ते विसदृशे । परप्रत्ययाद्यभिहितस्वार्थानां प्रत्ययादीनाम्, अप्रयोगः-अनुचितः, : 20 । :.. 75 ·५६ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । प्रयोगः-अप्रयोगः,प्रयोगो न कार्य इति न्यायार्थः' अर्थप्रत्याय- 'समासे' : इत्येकवचन निर्देशेऽप्येकत्वरूपस्यार्थस्योक्तावपि नार्थमेव शब्दाः प्रयुज्यन्ते, ते च सामान्यतो द्विधा प्रत्ययाः । टौती समासे" [१.२. १७.] इत्यादिवत् निर्वाहे सिद्ध ऐक्य- प्रकृतयश्च, तथा च येषां प्रत्ययानां प्रकृतीनां वाऽर्थाः प्रकृते शब्दप्रयोगः स्पष्टार्थ एव । यत्तु कैश्चित् , 'अत्रत्यैकग्रहणेनास्य प्रयुक्तैरन्यैः प्रत्ययैः पदैर्वाऽभिहितास्तेषां पुनः प्रयोगो व्यर्थ एव न्यायस्यानित्यत्वमिति सूच्यते' इत्युक्त तत् तु न साधु-लोक- 5 स्यात् ,अर्थप्रत्यायनरूपस्य प्रयोजनस्य पूर्वमेव सम्पन्नत्वात् ,ततश्च सिद्धस्याप्यस्य न्यायस्यानित्यत्वस्य ज्ञापयितुमशक्यत्वात् , 45 स्वभावसिद्ध एवार्थ इह वचनरूपेण पठित इत्यवधेयम् , यथा ज्ञापकसिद्धस्यैवासार्वत्रिकत्वात् ; यत् तु ज्ञापकमिहोपन्यस्त 'क्रियसे कटस्तेन' इत्यादौ कर्मादीनामर्थानामात्मनेपदादिनोक्त- तन्नास्य न्यायस्य साधनायाऽपि तु लोकसिद्धोऽयं न्यायः त्वेन तन्त्र तन्त्र [कर्मादौ-कटादौ] कर्मत्वबोधिका द्वितीयादयो शब्दशास्त्रेऽपि समाश्रीयत इत्येतावतोऽर्थस्य सूचनायैव । अस्तु नोत्पद्यन्ते, किन्तु परिशिष्टे नामार्थमात्रे प्रथमैव भवति क्वचिच्च वाजत्यैक्यग्रहणेन #विचित्रा सूत्राणां कृतिः* इत्येतन्याय- 10 लोकप्रसिद्ध्या कस्यचिद् वैचित्र्यस्य विवक्षया वोक्तार्थस्यापि ज्ञापनद्वारोक्तार्थप्रयोगरूपस्य वैचित्र्यस्य सूत्रेऽनुज्ञा क्रियते 50 प्रयोगो भवति, यथा-'अक्ष्णा काणः पदा खाः' इत्यादौ, अत्र इति कल्पना ॥ २८ ॥ हि काणत्वस्याक्ष्णोः खञ्जत्वस्य पादयोश्च सम्बन्धे निश्चि- तेऽप्यनिनि वैरूप्यस्य प्रतिभासनायैवं प्रयोगः क्रियते, इति *उक्तार्थानामप्रयोगः* ॥ २८ ॥ विशेषार्थबुबोधिषयोक्तार्थस्याऽपि प्रयोगे दोषाऽभावः । लोक त०-- अस्य न्यायस्य लोकसिद्धत्वमपीति वृत्तौ प्रतिपादि- 15 प्रसिद्ध्या वा तथा प्रयोगः, नहि.लौकिकी प्रसिद्धिरनुयोक्तुं | तम् , लोकसिद्धस्य, चास्य ज्ञापकेनः शब्दशास्त्रेऽप्यभ्यनुज्ञा : शक्या प्रवाहस्यानादित्वात् । तथा 'क्रियते कटः' इत्यादावपि | क्रियते। तथा च क्रियते कट इत्यादौ कर्मण उक्तत्वाद् द्वितीया 55 कर्सत्वबोधकप्रत्ययादिप्रयोगापत्तिरिति तद्वारणार्थोऽयं न्यायः न, चित्रा ,गावोऽस्य सन्तीत्यादौ मतोरर्थस्य बहुव्रीहिणाभिहित- समाश्रयणीयः । “रपृवर्णा" [२. ३. ६३.] इति सूत्रे त्यान्मतुर्न, गर्गस्य गोत्रापत्यानीत्यर्थे समुत्पन्नस्य यजो लुपि पुन: एकशब्दस्य नियमार्थत्वकथनमत्र ज्ञापकम् , तथा हि तन वृत्तिः- तथा हि तन वृत्तिः- र्यञ् न, 'सप्तपर्ण शब्दे सप्त सप्त पर्णानि सन्ति यस्येत्यर्थसत्त्वेऽपि 20 "पदे इत्येतावतैवैकपदे लव्धे एकग्रहणं नियमार्थम् , एकमेव । वीप्सायाः समासेनैवोक्तत्वाद् द्विवचनं नेत्यादीनि फलानि । .. यन्नित्यं तत्र यथा स्यात् , यदेकं चानेकं च तत्र मा भूत्" इति । पाणिनीयव्याकरणे तु-उक्त कर्मादौ द्वितीयादिविभक्तीनामभावाय 60 यच विध्यर्थं न सम्भवति तदेव नियमार्थ कथ्यते, *सिद्धे “अनभिहिते" [पा० सू० २. ३. १.] इत्यधिकारसूत्रं क्रियते । सत्यारम्भो नियमा:* इति *विधिनियमयोः सम्भवतो | तत्रानेनैव न्यायेनोक्तार्थानामप्रयोगादेवः विभक्तीनामनुत्पत्तौ विधिरेव ज्यायान् इति च न्यायाभ्याम् , विधेश्चासम्भवत्व- | सिद्धायां तस्य वैयर्थ्यमाशङ्कयेत्थं समाहितं तत्रैव महाभाष्ये- 25 मेतन्यायमूलमेव । तथाहि-यदि प्रकृतसूत्रस्थैकशब्दस्यैवैक "अनभिहितस्तु . विभक्त्यर्थस्तस्मादनभिहितवचन[ वार्तिकम् ], त्वमानमर्थः स्यात् , स च विधावन्वियात् , किन्तु विनाप्येक अनभिहितस्तु विभक्त्यर्थः, कः पुनर्विभक्त्यर्थः ?, एकत्वादयो 65 शब्देनेकत्वार्थस्य तत्र बोधसंभव इति न स विध्यर्थः, यथा- | विभक्त्यर्थाः, तेष्वनभिहितेषु सत्सु कर्मादयोऽभिहिता विभक्ती- "हस्वोऽपदे वा" [१. २.२२.] इत्यत्रापदे इत्यैकवचनैकत्वस्य नामुत्पत्तौ निमित्तानि मा भूवन्निति । तस्मादनभिहितवचनम् , विवक्षया 'न चेत् तौ निमित्तनिमित्तिनावेकत्र पदे स्याताम्' | तस्मादनभिहिताधिकारः क्रियते । अवश्यं चैतदेवं विज्ञेयम्- 30 इत्यर्थो भवति तथेहाप्येकशब्दाभावेऽपि 'पदे' इत्यत्रैकत्वस्य एकत्वादयो विभक्त्या इति । 'अभिहिते हि प्रथमाभावः'. विवक्षया 'एकत्रपदे इत्यों लभ्येतैवेत्येकग्रहणमुक्तार्थत्वाद- [वार्तिकम् ] यो हि मन्यते-'कर्मादयो विभक्त्या, तेष्वभिहि-70 प्रयोगार्ह विधावन्वयमलभमान व्यर्थं सत् वृत्युक्तमर्थं ग्राह- तेषु सामर्थ्यान्मे विभक्तीनामुत्पत्तिर्न भविष्यति इति, प्रथमा यतीति, तेन च 'नृनाथः' इत्यत्र समुदायस्यैकपदत्वम् , तस्य न प्राप्नोति, व ? वृक्षः प्लक्षः, किं कारणम् ? प्रातिपदिके- अन्तर्वर्तिविभत्त्या च प्रत्येकस्याऽपि पदत्वादनेकपदत्वं चेति | नोक्तः प्रातिपदिकार्थ इति ।" [इति भाष्यम् ] । अयमाशयः- 35 नैकमेवेदं पदमिति ऋवर्णात् परस्य नस्य णत्वं न भवति । तथा कर्मादीनां विभक्त्यर्थत्वमाश्रित्य "अनभिहिते” इत्यधिकारसूत्र- चायं न्यायस्तत्राश्रित इति लभ्यते, अन्यथा पदे' इत्यनेनैकत्वे माक्षिप्तम् , तन्न शोभनम् : न केवलं कर्मादीनि कारकाणि विभ-75 लन्धेऽपि पुनरप्येकपदेनैकत्वार्थस्य कथनं कथं व्यर्थं विज्ञायेत। तीनामा अपि त्वेकत्वादिका संख्याऽपि विभक्त्यर्थः। तथा हि- एवं च क्वचिदुक्तार्थानामपि प्रयोगः स्पष्टार्थः *द्विद्धं सुबद्ध “नाम्नः प्रथमैक-द्वि-वहौ” . [ २. २. ३१.] इति सूत्रस्थस्य भवति इति न्यायानुकूलो वा, यथा-"शिरोऽधसः पदे समा- 'एक-द्वि-वहौं' इति पदस्य “कर्मणि" [२. २. ४०.] इत्यादि- 40 सैक्ये" [२.३. ४.] इति सूत्रे ऐक्यशब्दप्रयोगः, अन्न हि विभक्तिविधायकसूत्रैः सहैकवाक्यता भवति, तत्र यदैकत्वादीनिः । . -- ·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । । विशेषणानि कर्मादीनि विशेष्याणि, [ एकस्य यत् कर्म तत्र द्विती-- शोभनमिति च, कृतः कटो भीष्म उदार शोभनो दर्शनीय इति यैकवचनमित्येवं रूपेण ] तदा कर्म द्वितीयार्थः सम्पद्यते, तच्च च करोतेरुत्पद्यमानः क्तोऽनवयवत्वेन सर्व कर्माभिधत्ते, कट- यदा कृदादिप्रत्ययैरभिहितं भवति तदोक्तार्थत्वाद् द्वितीयायाः | शब्दात् पुनरुत्पद्यमानया द्वितीयया यत् कटस्थं कर्म तत् शक्य- प्राप्तिरेव नेत्यनभिहिताधिकारवैयर्थ्यमायाति । यदा तु कर्मादीनां मभिधातुं न कर्मविशेषः” । अयमाशयः-भीष्मादियुक्तकटसम्ब- 5 विशेषणत्वमेकत्वादीनां विशेष्यत्वं-कर्मणो यदेकत्वादि तत्र द्वितीयै- | न्धिकर्मत्वं प्रतिपाद्यम् , तत्र च यथा कटशब्देन भीष्मत्वादीना- 45 कवचनमिति, तदैकत्वादयो विभक्त्यर्थाः सम्पद्यन्ते, ते चाभि- मनभिधानात् तदभिधानाय भीष्मादिशब्दप्रयोगः, तथा कट- हितेष्वपि कृदादिभिः कर्मादिष्वनभिहिता इति तदभिधानाय | शब्दादुत्पन्नया द्वितीयया भीष्मादिशब्दाश्रिता कर्मत्वशक्तिरनभि- द्वितीयादीनां प्रसङ्गे. तद्वारणाय कर्तव्योऽनभिहिताधिकारः । हितेति तत्रापि तद्विशिष्टकटकर्मत्वप्रतिपादनाय द्वितीया भविष्य- तथा च “कर्मणि" [ २. २. ४०.] इत्यादौ सप्तमीनिर्देश | त्येवेति । अथवा यद् यत् करोतिक्रिययाऽऽप्तुमिष्टतमं तत् सर्व 10 एकत्वाद्यपेक्षः कर्मणि यदेकत्वादि तत्र द्वितीयेति, न त्वभिधेय- कर्म द्रव्यं गुणो वा। न ह्यसौ कर्ता कटमात्रेण सन्तुष्यति, किन्तु 50 [कर्म ]प्रतिपादनाय, एवं च कर्माद्याश्रितानामेकत्वादीनामपि | भीष्मत्वादिगुणविशिष्टेन, तत्र करोतिक्रियायां पृथक् सर्वेषां कर्मत्वे विभक्त्यर्थत्वे पारम्पर्येण कर्मादीनामपि निमित्तत्वमिति कृदा- प्रत्येकं द्वितीयोत्पत्तिः, पश्चात् त्वेकवाक्यतया विशेषणविशेष्य- दिप्रत्ययैः कर्मादीनामुक्तावपि तदाश्रितैकत्वादीनामनुक्तत्वात् । भावः । तथा च न विशिष्टस्य कर्मत्वं, किन्तु क्रियायां कर्मत्वेना- तन्निमित्ता द्वितीयादिविभक्तिस्तत्र मा भूदिति, अनभिहिताधि- | न्वितयोः पश्चान्मनसा विशेषणविशेष्यभाव इत्येके। परे तु- 15 कारेणानभिहितानां कर्मादीनामेकत्वादावेव द्वितीयादिविभक्ती. "साक्षात्फलाश्रयस्य द्रव्यद्वारा फलाश्रयस्य च कर्मत्वम् । एवं च 55 नामेकवचनादि भविष्यतीति नातिप्रसङ्गो भवति । किश्च कर्मादयो भीष्मस्यापि पृथकर्मशक्तिविशिष्टस्यैव बोधनं भीष्मपदात् , द्रव्ये. विभक्त्यर्था इति मते नामार्थस्यापि विभक्त्यर्थत्वेन भाव्यमिति णामेदान्वयात् तु तस्याः शक्तेर्वाक्यार्थबोधे विशिष्याऽग्रहः, नामार्थस्य नाम्नैवोक्तत्वात् तत्र प्रथमा विभक्तिर्न प्रामोतीति । भीष्मकटयोर्बोधश्च विशेषण-विशेष्यभावेनैव” इत्याहुः । अथवा 'वृक्षः प्लक्षः' इत्यादयः प्रयोगा न स्युः । एकत्वादीनां विभक्त्य- | भीष्मादीनां स्वयमकर्मत्वेऽपि विशेष्यसम्बन्धिन्यैव विभक्त्या 20 र्थत्वपक्षे तु तदभिधानाय प्रथमा प्रवर्तत इति न दोषो भवति। भाव्यम् , तदेकयोगक्षेमत्वात् , केवलानां च नाम्नां न केवला 60 खंमते तु “कर्मणि" [२. २. ४० ] इति सूत्रे 'द्वितीया' इत्य- प्रकृतिः प्रयोक्तव्या* इति नियमेन प्रयोगानहत्वात् , ततो यथा स्यानुवर्तनात् तदपेक्षयैव सप्तमी समुचिता, न तु 'एक-द्वि-वहौ' राजसुहृदः स्वयं निर्धना अपि राजधनेनैव धनवन्तो धनफल. इति पूर्वानुवृत्तापेक्षया। किञ्च संख्यायाः प्रायेण विशेषणत्वस्यैव भाजो वा तथा गुणा अपि स्वयं कर्मत्वाभाववन्तोऽपि कर्मत्ववन्तं दृष्टतया ‘एकत्वविशिष्टे कर्मणि' इत्येवार्थ उचित इति कर्मग | कटादिकं विशेषयन्तस्तदीयकर्मत्वफलभाजो भवन्तीति नास्मत्पक्षे 25 उक्तत्वे न द्वितीयाप्राप्तिरिति नानभिहिताधिकारावश्यकतेति | कटादिविशेषणेभ्यो भीष्मादिभ्यो विभक्त्यप्राप्तिरिति । उक्तं चैतत् 65 सिद्धान्तः.। अत्रेदं शङ्कयते-“यदि कर्मादयो विभक्त्यर्थास्ती- “कर्मणि" [२. २. ४०. "कर्मणि" [२. २. ४०.] इति सूत्रे वृहद्वृत्तावपि । विशेपजि- भिहिते प्रथमायाः प्रवृत्त्या कटं भीष्ममुदारं शोभनं वा करोती-ज्ञासुभिश्चाकरग्रन्था अवलोकनीयाः । अक्ष्णा काण इत्यादावस्य त्यादौ कटशब्दादुत्पन्नया द्वितीयया कर्मणोऽभिहितत्वात् तत्र न्यायस्य नाश्रयणमिति सूचितं वृत्तौ, तत्रायं विशेपोऽभिधीयते- भीष्मादिभ्यः प्रथमा प्राप्नोति, द्वितीया न प्राप्नोति, भीष्मादि- | काणशब्दः "कणण निमीलने” इत्यस्माचौरादिकाद्धातोरच्प्रत्यये 30 विशेषणविशिष्टस्य कटस्य करोतिक्रियाव्याप्यत्वात् कर्मत्वम् , | घञि वा कृते व्युत्पाद्यते, स चाक्षिसम्वन्धिनिमीलनरूपे गुणे 70 तच कटशब्दादुत्पन्नया द्वितीययाऽभिहितमिति भीष्मादिभ्यो रूढः, तथापि गुण-गुणिनोरभेदोपचारात्, काणोऽस्येत्यर्थे विहि- द्वितीयाया अप्रसङ्गात् प्रथमा स्यात् , यथा कृतः कटो भीष्म | तस्य मतोर्मतान्तरे लुग्विधानाद् वा काणशब्दः काणत्वगुणविशिष्टे उदारः शोभनो दर्शनीय इत्यादौ कृधातोरुत्पद्यमानेन क्तेनाभि- | जनेऽपि रूढः, अक्षण्यपि च प्रयुज्यते-अक्षि काणमस्येति । तथा हितं कर्मेति कृत्वा भीष्मादिभ्यो द्वितीया न भवति, किन्तु प्रथ- च काणो देवदत्त इति कथितेऽपि विवक्षितार्थप्रतीतिर्भवत्येवे- 35 मैव भवतीति । अत्रेदमुच्यते-"नायं दोषो मम मते, साम- त्यक्ष्णा काणो देवदत्त इति लौकिकव्यवहारादेव प्रयोग इति 15 •न्मे विभक्तीनामुत्पत्तिर्भविष्यति, अस्ति च सामर्थ्यम् , किम् ? | तत्रत्यग्रन्थाशयः । यदि च काणशब्दस्य गुणमात्रपरत्वं तर्हि कर्मविशेषो वक्तव्यः । अथवा कटोऽपि कर्म भीष्मादयोऽपि, तत्र | निमीलनरूपगुणमात्रस्यैव तेन शब्देन प्रतीत्याऽणा सह तस्य "कर्मणि" [पा० सू० २. ३. २.] इत्येव सिद्धम् । अथवा गुणस्य सम्बन्धप्रतिपादनायावश्यक एवाक्षिशब्दप्रयोग इति नान कट एव कर्म तत्सामानाधिकरण्याद् भीष्मादिभ्यो द्वितीया भवि- प्रकृतन्यायप्रसरावसर इति बोध्यम् । “रपृवर्णा" [२. ३. 40 ष्यति । अस्ति खल्वपि विशेषः-कटं करोति भीष्ममुदारं दर्शनीयं | ६३.] इति सूत्रे 'एकपदे' इत्यत्रैकशब्दस्य नियमार्थत्वमिति 80 ८ न्यायसमु० ।

·45 ५८ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । - प्रतिपादितं वृहद्वृत्तौ, तदेवानूदितमिह वृत्तावपि प्रसङ्गेन, तत्र निय- समासान्तराघटकत्वार्थस्य नियमस्य लाभायैक्यग्रहणमिति तेनास्य माकारश्चेत्थं प्रदर्शितः-‘एकमेव यन्नित्यम्' इति, तस्य चाखण्ड- | न्यायस्यानिणर्णीतत्वज्ञापनासंभवः । कृते चैवं नियमे शिरःपदस्य मेव यत् पदमित्यर्थः, अखण्डपदत्वं च पदाघटितपदत्वम् , | समासान्तरघटकत्वस्यापि सत्त्वेन सत्वं न भवति ॥ २८ ॥ 'नृ नाथः' इत्यादेः समुदायस्य पदघटितपदत्वात् पदाघटितपद- निमित्ताभावे नैमित्तिकस्या- 5 त्वाभावेन तत्र न णत्वप्रवृत्तिर्भवति । न च 'मातृभोगीण' इत्यादौ मातृपदघटितत्वेन पदाघटितत्वाभावेन णत्वं न स्यादिति ऽप्यभाव:* ॥ २९ ॥ वाच्यम् , निमित्तिमत्पदाघटितत्वमखण्डपदत्वमिति स्वीकारेण सि०-लोक हि द्विविधं निमित्तकारणं दृश्यते-कार्यस्थि- मातृपदस्य निमित्तिमत्त्वाभावेन भोगीनेत्यस्य केवलप्रत्ययस्य वा तिनियामकं तदनियामकं च, प्रथमं यथा न्यायनये-अपेक्षा- पदत्वाभावेन च 'मातृभोगीन' इति समुदाय विशिष्टाभावसत्त्वेन बुद्धिः, 'अयमेकः, अयमेकः' इति पूर्वमपेक्षाबुद्धिर्जायते, ततो 10 णत्वसिद्धौ वाधकाभावात् , निमित्तं रेफ-षकारौ निमित्ती नकार द्वित्वसंख्योत्पत्तिः, ततोऽपेक्षाबुद्धिनाशः, ततो द्वित्वनाश इति इति पारिभाषिकोऽर्थः । न च सुपर्वणेत्यादौ निमित्तिमत्पदं तु पर्व- हि क्रमोऽभ्युपेयते नैयायिकैः, तत्र अपेक्षाबुद्धिरेव द्वित्वोत्प- 50 निति, तद्वटितत्वेन णत्वं न स्यादिति वाच्यम् , निमित्तानधि- तेनिमित्तमिति निमित्तभूतापेक्षाबुद्धिनाशान्नैमित्तिकस्य द्वित्व- करणनिमित्तमत्पदाघटितत्वमित्यखण्डपदत्वस्य परिष्कृतलक्षणस्वी- स्यापि नाश इति कार्यस्थितिनियामकं निमित्तकारणमिति कारात्, अत्र च पर्वन्नित्यस्य निमित्तानधिकरणत्वाभावेनाखण्ड- गम्यते । यथा वा वेदान्तनये प्रारब्धस्य कर्मणो विक्षेपस्थि- 15 पदत्वाक्षतेर्दोषाभावात् । न च गन्धर्वस्य गानं-गन्धर्वगानमि- त्यादौ *गति-कारक-ङस्युक्तानां विभक्त्यन्तानामेव कृदन्तैविभ- तिनियामकत्वम् , कर्म हि द्विविध-सञ्चितं प्रारब्धं च, यत् क्त्युत्पत्तेः प्रागेव समासः इति न्यायेन गानेत्यस्य पदत्वाभावेन । फलप्रदानोन्मुखतां न गतं तत् प्रथमम् , यच्च फलप्रदानोन्मु-55 समुदाये निमित्तानधिकरणनिमित्तिमत्पदाभावरूपविशिष्टाभावस- खतां गतं तद् द्वितीयम्, तत्र प्रथमस्य तत्त्वसाक्षात्कारेण त्वेनाखण्डपदत्वाक्षतेर्णत्वमापद्यतेति वाच्यम् , पदशब्देन पदत्व- [ब्रह्मसाक्षात्कारेण] नाशः, "क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् 20 योग्यस्यार्थवतो ग्रहणेनार्थवत्त्वस्य च तत्र [गानशब्दे ] सत्त्वेन दृष्टे परावरे ॥" [मुण्डको० २.२.८. ] इति श्रुतेः । द्विती- निमित्तानधिकरणनिमित्तिमत्पदाभावरूपस्याखण्डपदत्वस्य तत्रा- यस्य [प्रारब्धस्य ] कर्मणस्तु भोगादेव क्षयः, "नाभुक्तं भावेन दोषाभावात् । किञ्चेदृशस्थले विभक्तीतरानपेक्षया लोकेऽर्थ- क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि ॥” इति वचनात्, तत् कर्म 60 विषयकवोधजनकत्वं पदत्वमिति परिष्कारस्यादरादपि न दोषः, यावदस्ति तावद् भोगात्मकः संसारः, तन्नाशे च संसारनाश गानेत्यस्य तादृशपदत्वस्याक्षतेः । ननु सर्वनरेणेत्यादौ सर्वशब्द- इति संसारनिमित्तस्य प्रारब्धकर्मणो नैमित्तिकस्य संसारस्य 25 घटकरेफोत्तरत्वेन नरघटकनकारस्यापि णत्वं स्यात् , निमित्तानधि- स्थितिनियामकत्वम्, इति वेदान्तिनां प्रक्रिया । कार्यस्थित्य- करणनिमित्तिमत्पदाघटितत्वस्याभाव इति च कथने च तदुत्तरविभ- नियामकं च दण्डादि, तन्नाशेऽपि घटनाशादर्शनात् , तथा च क्तिनकारस्यापि णत्वं न स्यादि चेत् ? 'रघुवर्णात्' इत्यत्र वैशिष्टयं द्विधाऽपि निमित्तनैमित्तिकभावस्य दर्शनाद् व्याकरणशास्त्रे नि-65 पञ्चम्यर्थः, रेफ-पकार-ऋकारान्यतमविशिष्टय नस्य णत्वमित्यर्थः । मित्तनैमित्तिकयोः को नियम इत्याशङ्कायामयं न्यायः प्रवर्तते । सूत्रस्य, वैशिष्टयं च खोत्तरत्व-वाघटितपदाघटकत्वोभयसम्ब- निमित्तस्य-समवाय्यसमवायिकारणभिन्नकारणस्य, अभावे- 30न्धेन, एकपदग्रहणं चात्रैवार्थे तात्पर्यग्राहकम् । सर्वनरेणेत्यत्र नाशे सति, नैमित्तिकस्य-निमित्तमाश्रित्य जातस्य कार्यस्यापि, नरघटकनकारे रेफवैशिष्टयं नास्ति, स्वोत्तरत्वसत्त्वेऽपि स्वाघटि. अभावः-असत्त्वमिति न्यायाऽर्थः । तथा च व्याकरणे निमित्त- तपदाघटकत्वरूपद्वितीयसम्बन्धाभावात् । तत्रैव विभक्तिनकारे कारणनाशे तन्निमित्तकस्य कार्यस्यापि नाशो भवतीत्याश्रीयते 70 नरघटकरेफवैशिष्टयमस्ति, खोत्तरत्व-वाघटितपदाघटकत्वोभय- इति भावः, यथा-विम्बशब्दालताविशेषनामत्वविवक्षायां सम्वन्धसत्त्वात्, इति तस्य णत्वसिद्धिरित्यलं वहुतरक्षोदेन । | गौरादित्वान्डीप्रत्यये सति “अस्य ड्यां०" [२. ४.८६.] 35 "शिरोऽधसः पदे समासैक्ये” [ २. ३. ४.] इति सूत्रे ऐक्य इति विम्बाकारलुकि च-'विम्बी' इति रूपं भवति, ततो ग्रहणेनास्यानिर्णीतत्वं यदुक्तं प्राचीनैस्तद्वृत्तौ प्रत्युक्तमेव, तत्रायमपि विम्व्याः फलमित्यर्थे हेमादित्वादनि “फले" [६. २. ५८. ..] हेतुः-समासे' इत्येतावता एकस्मिन् समासे इत्येतस्यार्थस्य ला- इति सूत्रेण फलार्थप्रत्ययस्याजो लुपि "डयादेगौणस्याक्वि-75 भेऽपि परमशिरसः पदमित्यर्थे परमशिरःपदमित्यादौ सत्त्ववारणा- पस्तद्धितलुक्यगौणीसूच्योः" [२. ४. ९५.] इति डीनिवृत्तौ सम्भवः, अस्ति हि शिरःशब्दस्य पदशब्दस्य चैकस्मिन्नेव षष्टी- "अस्य ड्या लुक्”[२. ४. ८६.] इति डीनिमित्तकाल्लुकोऽपि 40 तत्पुरुषसमासे सत्त्वम् । तथा चैकस्मिन्नेव समासे इत्यर्थस्य | निवृत्त्या अकारस्य स्थितिर्भवतीति विम्बम्' इति रूपं भवति ।

·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ५९ AMA तथा च निमित्तविनाशे नैमित्तिकविनाशः स्पष्ट एवान । अस्य यानाश्रयणव्यवहारः प्रदर्शितः । नागेशादिभिश्चैतन्न्यायसिद्धानां 40 ज्ञापकं तु "न सन्धि०" [७. ४. १११.] इति सूत्रेणाल्लुकि प्रयोगाणामन्यथा सिद्धिः प्रदर्शिता, शक्यते च स्वमतेऽपि तथा- कर्तव्ये ढीलुक् स्थानिवद्भावनिषेधोक्तिः, तथा हि-तत्सूत्रवृत्ती डीविधौ कर्तव्ये स्वरादेशस्य ऽस्य न्यायस्य प्रयोजनानामन्यथा सिद्धिः प्रदर्शयितुम् , तथाहि- स्थानिवद्भावनिषेधस्योदाहरणं 5 बिम्वमिति दर्शितम् । तथा हि-विम्वमित्यत्र फलार्थकप्रत्ययस्य विम्ब्याः फलं विम्वमित्यत्राझुपो निमित्तस्य लीप्रत्ययस्य लुकि तन्नि- लुपि. "ड्यादेः०" [२. ४. ९५.] इति विहितस्य ङीलुकः ! मित्तकस्याल्लुपो निवृत्तिरिति प्रयोजनत्वेनोक्तम् , तच्चान्यथापि स्वरादेशरूपत्वेन परनिमित्तकत्वेन तस्य "स्वरस्य परे प्राग्विधौ सिद्धम् , तथाहि-पदावधिकेऽन्याख्याने विम्ब+ई+अय्+ति' इति 45 [७. ४. ११०. ] इति स्थानिवद्भावे सति ङीप्रत्यये सद्भुततां स्थितावपरनिमित्तकत्वेनान्तरङ्गत्वादको लुकि डीलुगल्लुकोः प्राप्ती प्राप्ते तस्मिन् परे "अस्य ड्या लुक्” [२. ४. ८६.] इति बिम्ब- डीलुकः परत्वात् प्रवृत्तावल्लुको निमित्ताभावादेवाप्रवृत्तिः । इत्थं 10 शब्दाकारस्य लुक् प्रसज्येतेति स्थानिवद्भावः प्रतिषिध्यते । यदि च “न सन्धि०” [७. ४. १११.] इति सूत्रस्य लीलुकः चायं न्यायो न स्यात् तर्हि बिम्बशब्दाकारस्य पूर्वमेव लुप्तत्वेन तद्रक्षणार्थः स्थानिवद्भावप्रतिषेधो व्यर्थ एव स्यात् , एतन्याय- स्थानिवद्भावनिषेधकत्वमपि खत एव चरितार्थमिति न काचिदनु- सद्भावे तु फलप्रत्ययलुग्निमित्तके ड्यो लुक्करणे तन्निमित्त- पपत्तिः । यच्चोक्तं “दिर्हस्वरस्यानु नवा" [१. ३. ३१.] इति 50 कस्याल्लुको विनाशादकारस्य सद्भाव इति । तद्रक्षणार्थो डीलुकः सूत्रेऽनुग्रहणस्यैतन्चयायानित्यत्वज्ञापकत्वमिति तदपि विचार्यताम् , 15 स्थानिवद्भावनिषेधः सार्थको भवति । इत्थं चैतन्यायं विना- | तथाहि-न्यायमञ्जूषाग्रन्थः- "अन्विल्यस्याभावे किल प्रोणुना- ऽनुपपद्यमानामकारप्रत्यावृत्तिं विनानुपपद्यमाना स्थानिवद्भाव- वेत्यत्र प्रथममन्तरङ्गत्वादूर्नुधातोर्नस्य द्वैरूप्ये कृते पश्चात् परोक्षा निषेधोक्तिरेतन्न्यायज्ञापिका । निमित्तकारणस्य कार्यस्थिति- नियामकत्वपक्षाभिप्रायश्चायं न्यायः । तदनियामकत्वपक्षा- हेतुकत्वेन बहिरङ्गं द्विवचनं स्यात् , तथा च प्रोर्णनावेल्यनिष्टं श्रयणमपि शास्त्रे दृश्यते लक्ष्यानुरोधात् , तथाहि-मुनीना- रूप प्रसज्येतेत्यनुग्रहणं कृतम् । यदि चायं न्यायो नियत एव 55 20 मित्यादौ "दी? नाम्यतिसूचतसृषः" [१. ४. ४७.] इत्यनेन | स्यात् तदा रेफानन्तर्यजं नस्य द्वैरूप्यं कृतमपि द्विर्वचनकरणे दीधै कृते नानिमित्तस्य हस्वस्यापायेऽपि नैमित्तिको नाम् न | रेफस्य णुव्यवधानभवनेन एतन्न्यायान्निवर्तत एवेति कुतोऽनिष्टा- नश्यति । एवं चास्य पक्षस्याश्रयणे केचिज्ज्ञापकमपि ददति- पत्तिरिति तद्वारणाय कुतोऽनुग्रहणं कुर्यात्" इति, तन्न शोभनम्- "दिर्हस्वरस्यानु नवा" [ १.३. ३१.] इति सूत्रेऽनुग्रहणं, | द्वित्वस्य द्विःप्रयोगरूपत्वेन शब्दान्तरत्वाभावेनाव्यवधायकत्वात् । तञ्च न युक्तमिति विवेचयिष्यते विवरणे। तथा च व्यवस्थित- अयमाशयः-यदि द्वित्वेन किञ्चिद् विलक्षणं वस्तु मध्ये क्रियेत 60 25 योरनयोः पक्षयोर्लक्ष्यानुरोधादाश्रयणेनैव सर्वलक्ष्यसिद्धौ तर्हि व्यवधायकत्वमित्यानन्तर्यविघातः स्यात्, न च किमपि न्यायस्यास्य विशिष्य स्वीकारोऽनावश्यक इत्यपि तत्रैव विवे- विलक्षणं वस्तु क्रियते, स एव 'त्रु' शब्दो द्विः पठ्यत इति चयिष्यते ॥ २९॥ परस्यापि 'नु' शब्दस्य पूर्वाभिन्नत्वं तदङ्गत्वमेव वा सिद्धमिति *स्वाङ्गमव्यवधायकं भवति- इति न्यायेन तत्र व्यवधानाभावात् *निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपायः* ॥ २९ ॥ प्रकृतन्यायप्रसराभावेन नकारद्वयस्य श्रवणं स्यादेवेति तद्वारणाय 65 त०-अस्य न्यायस्य यथा लोकसिद्धत्वं तथोपपादितं वृत्तौ। सार्थकमेवानुग्रहणमिति तज्ज्ञापकत्वकथनं कथं संगतं स्यात् । वस्तुतस्तु नास्य न्यायस्यावश्यकत्वमिति नवीनाः कथयन्ति, निरू- पितं चैतत् *अकृतव्यूहाः पाणिनीयाः* इति न्यायव्याख्यावसरे तथा च मुनीनामित्यादौ दीर्घ कृते हखनिमित्तकस्य नामोऽविना- शाय लौकिकं निमित्तकारणस्य कार्यस्थित्यनियामकत्वमेव स्वीकर्त- परिभाषेन्दुशेखरे नागेशेन । अयं च न्यायः [अकृतव्यूह- व्यमिति लक्ष्यानुरोधादुभयोः पक्षयोः समाश्रयणमेव युक्तं, सति न्यायः ] प्रकृतन्याय[ निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपायः* इत्ये- | तादृशे लक्ष्येऽभिहिते । पराक्रान्तं चात्र नवीनैहुतरमिति विस्त-70 तन्याय स्थानीयः कैयटादिभिराश्रितः, स्पष्टं चैतत् “समर्थानां रभिया न प्रपच्यते । न च प्रोर्णनावेत्यत्र ‘णु'शब्दस्याव्यवधाय- 35 प्रथमाद् वा” [पा० सू० ४. १. ८२.] इति सूत्रे कैयटे, किन्तु | कत्वं साधयता रेफादव्यवहितत्वेन तस्य [अग्रिमन कारस्य ] णत्वं महाभाष्ये क्वाप्यस्य न्यायस्य चर्चा न कृता'। उक्तं च कैयटेनापि | कथं वारणीयमिति शङ्कयम् , 'गु'शब्दस्य द्वित्वं प्रत्येव स्वागत्व- "असिद्धवदत्राभात्" [पा० सू० ६. १. २२.] इति सूत्रे खीकारात्, णत्वस्य कृते तु तस्य व्यवधायकत्वं स्थास्यत्येवेल- "निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभाव इति परिभाषायाःभाष्यकारे- दोषात् । वस्तुतस्तु न्यायोऽयं नावश्यक इति पूर्व वर्णितमेवेति । णानाश्रयणात्" इति । तत्र च महाभाष्यकारस्य तत्र तत्र तन्या- । दिक् ॥ २९ ॥ 30 ·६० न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । *सन्नियोगशिष्टानालेकापाये पुल्लिङ्गत्वस्य सद्भावात् । तत एकान्तप्राप्तमपि नत्वं निपेढुं 40 यद् यत्नो न कृतस्तज्ज्ञायते-दीर्घस्याभवने एतच्यायबलामत्व- ऽन्यतरस्याप्यपाय:* ॥३०॥ मपि न भावीत्याशयैव ।" इति । अत्रेदमुच्यते-"लक्ष्ये कार्य- सि०--सं-समुच्चयेन, नियोगः-विधान-सन्नियोगः, तेन मदृष्ट्वा तदनुसारिलक्षणानुमान लक्ष्यैकचक्षुष्काणां कृते स्यादपि, शिष्टानि-कथितानि-सन्नियोगशिष्टानि, तेषां मध्ये, एकस्य, लक्षणैकचक्षुष्काणामद्यतनानामस्मदादीनां कृते तु तन्नोचितम् , 5 अपाये-विनाशे सति, अन्यतरस्य-अवशिष्टस्यापि, सहैवेत्यर्थः, अस्मदादयस्तु शास्त्रकृद्वचनमनुसरामः, तदभावे च लोकरीति-45 अपायः-विनाशः, इति सामान्यतो न्यायार्थः । यद्यप्यन्यतर- मेवानुसरामः, न तु लक्ष्यबलात् तादृशं वचनान्तरं कल्पयितुं पदसमभिव्याहारेण सन्नियोगशिष्टयोरिति द्विवचनमेव निर्देष्टं प्रभवामः । आचार्यव्यवहारेण-तादृशप्रयोगाणामाचार्यैः कृत- युक्तम्, द्वयोरेवैकस्य निर्धारणेऽन्यतरशब्दस्य प्रयोगादिति | त्वेन च कल्पयितुं शक्येताऽपि, यद्याचार्यैः स्वकीयप्रयोग- सन्नियोगशिष्टानामिति बहुवचनमनुचितमिति प्रतिभाति, त्वेन तदुल्लेखः कृतः स्यात् , न चैवं तथा दृश्यते, ततश्च समु- 10 तथापि सन्नियोगशिष्टौ च सन्नियोगशिष्टौ च सन्नियोगशिष्टौ चयार्थचकारयोगविधेयत्वमेवैकापायेऽन्यतरापायहेतुरित्यास्थे- 50 चेत्येवंरूपेण द्वित्वविशिष्टानां सलियोगशिष्टपदानां सहोक्तो यमिति युक्तमुत्पश्यामः । आचार्यैर्वचनरूपेणास्य न्यायस्य पठि- प्रस्तुतायामेकशेपेण सन्नियोगशिष्टानामिति बहुवचननिर्देश तत्वं वाऽत्र प्रमाणमस्त्विति समाश्रयणीयम्" इति वरमप्रामा- इति व्याख्याने दोषाभावः, विवेचयिष्यते चैतदन्यत्र, समु- शिकज्ञापकान्तरकल्पनयेत्यलमतिगवेषणया । अनेन न्यायेन चयेन विहितघटकान्यतरस्यापाये सम्भाविते तदुभयोरप्य- 15 नुत्पत्तिः कर्तव्येति भावः। लोके युग्मजभ्रानादावेकस्याभावेऽपि स्वभावत एवान्यतरस्याभावे इतरदपि निवर्तत इति प्रसक्ते सति गौणस्य निवृत्तौ मुख्यस्य न निवृत्तिरिति पक्षान्तरस्याग्रिमन्या-55 तदन्यस्य सत्त्वदर्शनात् , सव्येतरविषाणयोरपि सहैव जातयो- रेकस्य कथञ्चिद् विनाशेऽपरस्य सद्भावदर्शनाच्च तथैव शास्त्रेऽपि येन प्रतिपादनादस्यानित्यत्वमित्यपि लभ्यते, तेन वर्णवाचक- मा ज्ञायीति तन्निवृत्त्यर्थोऽयं न्यायः । अपायोऽभवनं च द्विधा 'एत-श्येत'शब्दाभ्यां स्त्रियां "श्येतैतहरितभरतरोहिताद् वर्णात् भवति-भूत्वाऽपि निवृत्तिर्मूलतोऽप्यभवनं च द्वयमप्येतन्न्याय- तो नश्च" [२. ४. ३६.] इति ङीप्रत्यये तकारस्य नकारा- 20 विषयः । तत्राद्य यथा-पञ्चेन्द्राण्यो देवता अस्येत्यर्थे "देवता, देशे-'एनी, श्येनी' इति, ताभ्यामपत्येऽर्थे "द्विस्वरादनद्याः" [६. २. १०१. ] इत्यणि "द्विगोरनपत्ये यस्वरादेनुबतिः" [६. १.७१. [६. १. ७१.] इत्येयणप्रत्यये "अवर्णवर्णस्य”[७. ४. ६८.] 60 [ ६. १. २४.] इति तस्य लुपि “ड्यादेगौणस्य०" [२. ४.- इतीकारलोपे-'ऐनेयः, श्यैनेयः' इति रूपे भवतः, अन्यथा ड्यो ९५.] इति डीनिवृत्तौ तत्सन्नियोगशिष्ट आनपि निवर्तत इति | निवृत्तौ तत्सन्नियोगशिष्टो नकारोऽपि निवर्तेत, ततश्च 'ऐतेयः, पञ्चेन्द्र इति प्रयोगो भवति, द्वितीये यथा-एतान् गाः पश्येत्यत्र श्यैतेयः' इति रूपे स्थातामिति ॥ ३० ॥ 25 गोशब्दौकारस्य शसोऽता सह "आ अम्-शसोऽता" [ १.४. *सन्नियोगशिष्टानामेकापायेऽन्य- ७५.] इत्यात्वे कृते शसोऽकारस्याभावात् "शसोऽता सश्च नः तरस्याप्यपाया* ॥३०॥ पुंसि" [१. ४. ४९.] इति विधेययोर्दीर्घनकारादेशयोर्मध्ये दीर्घत्याभवनात् तत्सन्नियोगशिष्टो नकारादेशोऽपि न भवति हतुं द्वित्वविशिष्टसन्नियोगशिष्टपदानामेकशेषः प्रदर्शितो वृत्तौ । त०-अत्र सन्नियोगशिष्टानामिति बहुवचनस्यानौचित्यं परि- समुच्चयार्थकचशब्दयोगेन विधेययोः कार्ययोरेकदेशैककालस्थ- परे तु सन्नियोगशिष्टत्वं-समुच्चयेन विहितत्वं द्वयोर्द्वयोरेव दृष्ट- 30 नियमान्यायसिद्ध एवायमर्थ इति नात्र ज्ञापकापेक्षा । प्राची- मिति प्रत्येकं बोधकवत्सन्नियोगशिष्टत्वेनोभयबोधकतात्पर्येणैकशेष नास्त्वन्न ज्ञापकमेवं वर्णयन्ति-"उद्दयोतकं त्वस्य मान्निवर्त- विनाऽपि सन्नियोगशिष्टपदप्रयोगो भवितुमर्हति, अन्यतरपदसम- 70 नाय नत्वनिवर्तनाय च यत्नाकारणम् । तथाहि-पञ्चेन्द्र इत्यत्र भिव्याहाररूपतात्पर्यवशात् 'घटौ' इतिवत् , तदुक्तं-"सरूपाणा- तावद् ड्य इव आनोऽपि निवृत्तिदृश्यते, न च आनो निवृत्तिः मेकशेष एकविभक्तौ” [पा० सू० १. २. ६४.] इति सूत्रे क्वाऽपि सूत्रे विहिता, ततो ज्ञायते-डीनिवृत्तावेतन्यायवलात् महाभाष्ये, अर्थों अौं प्रति च यत् तदपि प्रत्यर्थम् , अर्थान- 35 साऽपि जातेति; तथा 'एतान् गाः' इत्यत्र गोशब्दस्य "शसोऽता र्थान् प्रति यत् तदपि च प्रत्यर्थमिति । तथा च द्वित्वविशिष्टसन्नि- सश्च" [१. ४. ४९. ] इत्यनेन दी? नाभूत् तत्र हेतुर्दश्यते- योगशिष्टत्वावच्छिन्नवोधकतया सन्नियोगशिष्टपदस्य बहुवचना-75 "मा अम्-शसोऽता" [१. ४. ७५. ] इत्यात्वे कृते सति तत्वोपपत्तिः। एकशेषेण तु न निर्वाहः, यावतामेकशेषः क्रियते सोऽकारो नास्ति येन सह दीर्घः क्रियते इत्येवंरूपः, नत्वाभ- तावतां ग्रहणेऽप्यवशिष्टानामग्रहणप्रसङ्गाद् विवक्षितसंख्याज्ञानं वनस्य तु हेतुः कोऽपि न दृश्यते, प्रत्युत तद्भवनस्यैव हेतुश्यते | च दुर्लभम् । अयमाशयः-ननु द्वित्वत्वेन द्वित्वस्य शक्यताव- 65 ·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ६१ तच च्छेदककोटी प्रवेशे नित्यद्विवचनान्तत्वप्रयोगोपपत्तिः "ताभ्यां भावस्य सिद्धत्वात् । नन्वेवमेन्या अपत्यम् ‘ऐनेयः' इत्यादि- सन्नियोगशिष्टो लीप च" इति प्रयोगानुपपत्तिश्च; लक्षणया तथा प्रयोगाः कथमिति चेत् ? स्थानिवद्भावेनैव सिद्धत्वात् । अयमा. वोधनसम्भवेऽपि सामान्यतो द्वित्वत्वेन द्वित्वप्रवेशेऽनभीप्सित- | शयः-तत्रेकारलपि तस्य स्थानिवद्भावेनेकारबुद्ध्या तदपायाभावा- द्वित्ववतामपि बोधप्रसङ्गः, तत्तद्वित्वत्वेन द्वित्वप्रवेशे तु विवक्षि- नकारस्य स्थितिर्भविष्यति । न च "खरस्य परे प्राग्विधों' [७. 5 तानां तावतां द्वित्वानां ज्ञानं दुर्लभं स्यादिति चेत् ? सत्यम्- | ४. ११०.) इति सूत्रेणैवान स्थानिवद्भावो विधेयः, स च प्राम्ब- 45 वस्तुतो द्वित्वविशिष्टस्य सन्नियोगशिष्टत्वेन बोधकमिति तदर्थात् । तिनि कस्मिंश्चिद् विधौ कर्तव्ये भवति, न चात्र कश्चित् प्राविधिः एतेन “सन्नियोगशिष्टपदं द्वित्वविशिष्टसन्नियोगशिष्टत्वावच्छिन्न- कर्तव्य इति कथं स्यानिवद्भाव इति शङ्कयम् , यतः प्राविधावि- बोधकमित्ययुक्तमेव, 'ताभ्यां सन्नियोगशिष्टो डीप च' इति त्यत्र विधिशब्दो भावसाधनः, विधानं-विधिर्भावः सत्ता, प्राचो दीक्षितोक्त्या द्वित्वस्य सन्नियोगशिष्टपदप्रवृत्तिनिमित्तकोटावप्रवे- विधौ सत्तायां कर्तव्यायामित्यथै, प्राचो नकारस्य सत्ताऽत्र कर्त्त- 10 शात्" इति कैश्चिदुक्तं, तत् परास्तम् , उभयात्मकाश्च यावन्तो व्येति तत्प्रवृत्तौ वाधकाभावः । वस्तुतस्तु विधीयते विधिरिति 50 सन्नियोगशिष्टास्तेषां वहुत्वाद् बहुवचनान्तत्वोपंपत्तिः । अत एव । कर्मसाधनविधिशब्दखीकारेऽपि दोषाभावः, अत्र नादेशस्यानेन एकशेषेण न निर्वाहः, प्रत्यर्थशब्दनिवेश इति पक्षे हि तदारम्भा- न्यायेन निवृत्तिरूपे कार्ये कर्त्तव्ये स्थानिवद्भावप्रवृत्त्याश्रयणात् । दिति। यत्तु-अष्टाध्याय्यां [ हेमशब्दानुशासनरीत्या सप्ताध्याय्यां] | केचित् तु-णौ परे “जातिश्चणि-तद्धितय-खरे" [ ३. २. ५१.] यावन्तः सन्नियोगशिष्टास्तेषां सर्वेषामेकशेषकरणेनावशिष्टाभाव इति सूत्रेण पुंवद्भावविधानेनास्य न्यायस्यानित्यत्वं ख्यापयन्ति, 15 एवेति केचिदाहुः, तन्न-तावतां सन्नियोगशिष्टानामस्माकमेकशेष- | तेषामयमाशयः-पुंवद्भावविधानस्यैतत्फलं यत् ‘एनीमाचप्टे' 55 प्रवृत्तिकाले ज्ञानासम्भवात् , आचार्याणां तज्ज्ञानसम्भवेऽप्यस्म- | इत्यर्थे णौ, अनेन पुंवद्भावे एतयतीति रूपं यथा स्यात् , दुद्देशेन तेषां शास्त्रप्रवृत्तेः, अस्माकं तज्ज्ञानस्य तदानीमसत्त्वेन विनाऽपि पुंवद्भाव णौ परतः “व्यन्यस्वरादेः” [७. ४. ४३.] वाक्यार्थबोधविलयप्रसङ्गात् । कथञ्चित् तत्सम्भवेऽपि च तावता- | इत्यनेनान्त्यस्वरादे कि ईकारनिवृत्तौ तत्सन्नियोगशिष्टस्य नकार- मेकशेषकरणेन गौरवापातांच्च । ननु स्वीकृतेऽप्यस्मिन्याये पञ्चे- | स्यापि निवृत्त्या सिद्धमेव स्यात् , इति पुंवत्त्वविधानं व्यर्थ सदस्य 20 न्द्राण्यो देवता अस्येत्यर्थे "देवता" [६. २. १०१.] इत्यणि | न्यायस्यानित्यतां ज्ञापयतीति । न च पट्वीमाचष्टे पटयतीत्यादि- 60 तस्य "द्विगोरनपत्ये." [६. १. २४.] इति लुपि "ड्यादे- सिद्धिस्तत्फलमिति वाच्यम् , तत्रापि ईकारनिवृत्तौ तन्निमित्तकस्य र्गौणस्य." [ २. ४. ९५.] इति ङीनिवृत्तावानस्यापि निवृत्ति- वकारस्यापि निमित्तापाये* इति न्यायेन निवृत्ती पुनरप्यन्त्य- रित्यभ्युपगम्यमाने पञ्चेन्द्रशब्दः खरान्तो न स्यात्, इन्द्रशब्दा- स्वरादिलोपे रूपसिद्धिसंभवात् । न च *लक्ष्ये लक्षणं सकृदेव कारेण सह जातस्यानो दीर्घस्य आन्शब्दनिवृत्तिकाले आन्शब्दा- | प्रवर्त्तते* इति न्यायेन पुनरन्त्यस्वरादिलोपाप्राप्तिरिति वाच्यम् , 25 कारत्वेनैव ग्रहणात् तन्निवृत्तौ पञ्चेन्द्रशब्दस्य व्यञ्जनान्तत्वापत्ति- | विकारकृतभेदेन लक्ष्यभेदस्याश्रयणात् । अत्रोच्यते-दरदोऽपत्यं 65 रिति चेत् ? न-आन्कृतस्य विशेषस्यैवापहारे स्वाभाविकस्याका- | स्त्रीत्यर्थे "पुरु-मगध-कलिङ्ग-सूरमसद्विस्वरादण् [ ६. १. ११६.] रस्य स्थिती वाधकाभावात् , *अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो इत्यणि तस्य द्रिसंज्ञायां "द्रेरणोऽप्राच्यभर्गादे:” [ ६. १. लुग् वाधते इति तन्त्रान्तरीयन्यायेनान्तरङ्गदीर्घनिमित्तविनाश- | १२३. ] इति लुपि 'दरद्' इति, तामाचष्टे इत्यर्थे णौ पुंवद्भावेन कलुकः प्राबल्यबोधनात्, पूर्व दीर्घाप्रवृत्तेर्वा । नन्वेवमपि पञ्च- | दारदयतीति रूपमिष्टं, तदर्थं पुंवद्भावविधानस्यावश्यकत्वात् , 30 भिरेनीमिः क्रीतः ‘पञ्चैतः' इत्यत्र क्रीतार्थकप्रत्ययस्य "द्विगोरन- | ततश्च न तेनास्य न्यायस्यानित्यत्वं ज्ञापयितुं शक्यत इति नित्य 70 पत्ये." [ ६. १. २४.] इति लुपि "ड्यादेौणस्य." [२. एवायं न्याय इति ॥ ३० ॥ ४. ९५.] इति ड्यो लुपि नकारस्यापायेऽपि तकारश्रवणं न नान्वाचीयमाननिवृत्ती स्यात्, देवदत्तहन्तृहतन्यायादिति चेत् ? न-अन्यतरापाये सम्भा- विते सति उभयोरनुत्पत्तिरित्यर्थस्वीकारेणादोषात् । अग्रिमन्या- प्रधानस्य* ॥ ३१ ॥ 35 येनास्यापोद्यमानत्वेनानित्यत्वमिति प्राचीना आहुः, तदनुसारमेव सि०-पूर्वन्यायेन सामान्यतः सन्नियोगशिष्टयोर्मध्येऽन्य- वृत्तौ तदाश्रित्यनेयादिप्रयोगाणां सिद्धिरिति प्रतिपादितम् । वस्तु- तरस्य निवृत्तावपरस्यापि निवृत्तिरिति बोधितम्, तत्र निवृत्तिश्च 75 तस्तु न तेन न्यायेनास्यानित्यत्वं ख्यापयितुं शक्यते, तेन द्विधा-भूत्वा निवर्तनं मूलतोऽप्यभवनं चेति तत्रैव न्याये प्रति- गौणस्य निवृत्ती प्रधानस्यानिवृत्तिरेव विधीयते, तदंशे चास्य पादितम् । तत्रान्वाचीयमानस्यापि सन्नियोगशिष्टत्वेन तन्निवृत्ती न्यायस्य वाध एतावदेव बोधयितुं शक्यते, अनित्यत्वे च सति प्रधानस्यापि निवृत्तिः प्राप्तेति तद्वारणायायं न्यायः समा- 40 तस्य न्यायस्यावश्यकतैव न स्यात् , अनित्यत्वेनैव प्रधाननिवृत्त्य- ' श्रीयते । एकस्यानुपङ्गिकत्वेनान्वयोऽन्वाचयः, यथा-भिक्षामट ·६२ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । 45 15 गां चानयेत्यत्र भिक्षार्थं गच्छता प्रधानभूतया भिक्षया सह तदर्थं विशेषवचनाश्रयणमावश्यकम् । नकारादेशस्य गौणत्वेन 40 गवानयनस्यापि विधानम् , अन्वाचयविषयीक्रियमाणश्वान्वा- विधानमेव हि. न्यायज्ञापकमित्युच्यते; न्यायार्थश्च गौणत्वादेवः चीयमानः, तस्य निवृत्तौ-स्वभावतोऽभवने सति, प्रधानस्य- सिद्ध इति किं ज्ञापनेन, अत एव पाणिनीये नये नायं न्यायो तेन लह प्राधान्येन शिष्टस्य, न अपाय:-निवृत्तिरिति न्यायार्थः। दृश्यते इति ॥ ३१ ॥ 5 अत्र 'अपाय' इति पदं पूर्वन्यायादनुवर्त्य व्याख्येयम् , उक्त च- न्यायानामाचार्येण सहपटितत्वेन परस्परसम्बन्ध इति । एतदु- *निरनुबन्धग्रहणे न सानु- दाहरणम्-'बुद्धीः धेनूः' इत्यादि, अन पुंस्त्वाभावात् “शसो- बन्धकस्य* ॥ ३२ ॥ ऽता." [१. ४, ५.] इत्यनेन शसः सस्य नत्वाभावेऽपि सिक-निरनुबन्धकस्य-निर्गतोऽनुवन्धो यस्मात् तस्य, प्राधान्येन शिष्टो दीर्घः स्यादेव । अस्य ज्ञापकं तु “शसोऽता ग्रहणे-सूत्रे समुच्चारणे - सति, सानुबन्धकस्य-अनुबन्धेन 10 सश्च नः०" [१. ४. ५९. ] इति सूत्रेण नत्वविधैरन्वाचया- सहितस्य, न, ग्रहणमिति पदमर्यादाक्षिप्यते, पूर्वत्र ग्रहणपद- थेन चकारेण विधानमेव, अन्याचयेन विधानस्य चैतदेव फलं साहचर्यात् । “कार्य स्यादितीहोत्तरत्र च शेषः' इति च प्राचां यत्-क्वचित् प्रधानस्यैव विधानेऽपि विधेश्चारितार्थ्यमिति, तच्चै- लेख आर्थिकः, ग्रहणाभावे हि कार्याभावः सुतरामेव सिद्धः । 50 तन्न्यायसत्त्वे एव संगतं स्यादिति ॥ ३१ ॥ कश्चित् प्रत्ययादिनिरनुबन्धः क्वचिदन्यत्र सानुबन्धश्च दृश्यते, inimin तत्र विधिप्रदेशेषु कथं व्यवस्थेति संशये, अनुबन्धस्य लक्ष्येऽवि. नावाचीयमाननिवृत्तौ प्रधानस्य* ॥ ३१ ॥ धमानत्वेनोभयोरैकरूप्यादुभयोरेव ग्रहणमिति पूर्वपक्षे च प्राप्ते- त०-अन्वाचयेन विधानं हि तस्यानुषङ्गिकत्वं द्योतयति । ऽयं न्यायो निर्णयति यत्-निरनुबन्धकस्यैव ग्रहणमिति, युक्तं तथा च न तत्र मुख्यतया विधानस्यावश्यकत्वं भवति, यथा चैतत् शास्त्रे, उभयविधरूपदर्शनाल्लक्ष्ये तददर्शनेऽप्यवश्य- 55 भिक्षामट गां चानयेति नियुक्तो वटुर्यदि भिक्षार्थमटन् गां पश्यति मन्यतरस्मिन् परिहरणीये सति, विनिगमकान्तराभावाच्छास्त्रे शक्नोति चानुषङ्गिकत्वेन तामानेतुं तनियति, अन्यथा नान- श्रूयमाणं रूपवैलक्षण्यमेव विनिगमकं स्वीकार्यमिति । तथा च यति, न च तावताऽसावकृतकार्य इत्याख्यायते, प्राधान्येनोक्तस्य | येऽवणे" [३.२. १००. ] इति सूत्रे "तस्मै हिते' 20 भिक्षाटनस्य सम्पादितत्वात् ; तथेहापि “शसोऽता सश्च नः ७. १.३५.] इति विहिते निरनुबन्ध एव यप्रत्यये नसादेशो पुंसि" [१. ४. ५९.] इति सूत्रेण प्राधान्येन दीर्घ एव विधेयः, भवति, न तु सानुबन्धे न्यादिरूप, तथा च नासिकायै हितं 60 नकारादेशश्च सति पुंस्त्वे विधेयोऽसति च न विधेय इति न नस्यमिति भवति, न तु नासिका यत्रास्तीत्यर्थे "सुपन्थादेयः" नियतो व्याप्यत्वात् , व्याप्यनिवृत्तौ हि न व्यापकनिवृत्तिः, अयो- [६. २. ८४.] इति विहितन्यप्रत्ययान्ते नासिक्यमित्यत्र गोलके वहिव्याप्यस्य धूमस्य निवृत्तावपि व्यापकस्य वढेरनिवृत्तः। अत्र च ज्ञापकं-"न यि तद्धिते" [२. १. ६५, ] इत्यत्र 25 तथा च न्यायसिद्ध एवायमर्थ इति नात्र ज्ञापकापेक्षा, यत् तु व्यञ्जनमात्र निर्देशः, तथा हि-तत्र निरनुबन्ध-सानुबन्धयो- ज्ञापकमुपन्यस्तं तद् दााय । वस्तुतस्तु-अत्रान्वाचयेन नकार- रुभयोरेव ग्रहणं स्यादित्येतदर्थमेव व्यञ्जनमात्रं निर्दिश्यते, 65 विधानमिति न प्रामाणिकं, तथा सति च तस्यैच्छिकत्वापत्तेः, न च तथेष्टमिति नैतेन न्यायेन 'धेनूः, मतीः' इत्यादौ दीर्घः साध- अन्यथा य्कारमात्रस्य कस्यापि प्रत्ययस्याभावादेव तथा निर्द- यितुं शक्यः, किन्तु सूत्रस्य यावदशे प्रवृत्तिस्तावदंशे प्रवर्तते, शोऽसङ्गतः स्यात् , तथा च व्यञ्जनमात्र निर्देशेन सूचयत्या- 30 यावतोऽशस्य तु प्रवृत्तेनिमित्तमेव नास्ति, तस्य प्रवृत्तिः कथं चार्यः यदिह यकारादित्वमानं विवक्षितमिति तथाभूतो निर- स्यात् । किञ्चात्र सूत्रे [ “शसोऽता सश्च नः पुंसि" इत्यत्र । नुबन्धः सानुवन्धो वा प्रत्यय इह गृह्यते । अकारसहिततयो- पादाने कृते तु तादृशनिरनुबन्धयप्रत्ययस्य. सम्भवात् सानु-70 वाक्यार्थद्वयम्-शसोऽता सह पूर्वसमानस्य दीर्घः स्यादित्येकं वा- बन्धस्य यस्य ग्रहणमेतन्यायविरोधात् कर्तुं न शक्यत इत्येत- क्यम् , पुंसि च शसः सस्य नत्वं स्यादिति द्वितीयम् , तत्र प्रथ- न्यायाशङ्कया कृतो व्यञ्जनमात्र निर्देश एतन्न्यायज्ञापक इति । मस्य वाक्यस्य प्राधान्यात् तत्सत्त्व एव नत्वं प्रवर्तत इति ‘एतान् यद्यपि 'ये' इति निर्देशे लाघवं नास्ति, 'यि' इत्येतस्य सार्ध- 35 गाः पश्य' इत्यादौ न प्रवर्तते, प्रथमवाक्याप्रवृत्तेः; धेनूरित्यादौ मात्रिकत्वात् 'ये' इति निर्देशस्य च सार्धद्विमात्रिकत्वादिति च प्रथमस्य वाक्यस्य प्रवृत्तावपि निमित्ताभावादेव द्वितीयं न लाघवादेव 'यि' इति निर्देशः कृत इति कथयितुं शक्यत इति 75 प्रवर्तत इति समुच्चीयमानत्वेऽपि दोषाभावः । यदि चान्वाचीय- न तस्य ज्ञापकत्वं संभवति, कथञ्चिदसाङ्गत्ये सत्येव ज्ञाप- मानत्वमेव नकारादेशस्याभिमतं तर्हि तु तस्यानुषङ्गिकत्वेनैव कत्वस्य दृष्टत्वात् , तथापि 'ये' इति व्याप्यनिर्देशमपहाय दुर्वलत्वं वोधितमेवेति न तन्निवृत्तौ प्रधानस्य निवृत्तिरिति न | व्यापकत्वेन 'यि' इति निर्देशः सर्वसङ्ग्रहार्थः, सत्येवास्मिन् ..

·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । 3 . namara- न्याये समुपपद्यत इत्यभिमानः प्राचाम् । ननु सानुवन्धे क्षेप्यत्वादनित्यत्वमपि न युक्तम् , वर्णग्रहणे एतदप्रवृत्तिसूचक- अप्रत्यये "न यि तद्धिते" [२. १.६५.] इत्यस्य प्रवृत्तिरेव भाष्यस्वारस्यात् । न च न परतन्त्रीयवचनमस्मत्तन्त्रे व्यवस्थापक- नास्तीति न तस्य ज्ञापकत्वे स्वांशे चारितार्थ्यम् , ज्ञापकेपु हि मिति शङ्कनीयम् ; यतो न तद्वचनमात्रमपि तु युक्तिसहकृतम् , स्वाशे चारितार्थ्यं सति फलमन्यत्र भवतीति तदभावेन नास्य अनुवन्धाऽऽसञ्जनयोग्ये विशिष्टरूपे निर्दिष्टे हिं सानुबन्धस्य 5 ज्ञापकत्वमिति चेत् ? उच्यते-धुरं वहतीत्यर्थे "धुरो यैयण" निरनुवन्धस्य वा ग्रहणमिति विचारणा भवति, यत्र च वर्णमात्र-45 [७. ३. ३.] इति यप्रत्यये "स्वादेर्नामिनः" [२. १. ६३.] | ग्रहणं तत्रेदशसंशयाभावेन न्यायाप्रवृत्तेः । तथा च "रः पदान्ते इति प्राप्तस्य दीर्घत्वस्य निषेधस्तावद् ." न यि तद्धिते" विसर्गस्तयोः” [ १. ३. ५३.] इत्यत्र वर्णमात्रस्य निर्दिष्टत्वेन [२. १.६५.] इति सूत्रेण क्रियते, केचिदन्ये वैयाकरणा सानुवन्धस्य निरनुवन्धस्य वा ग्रहणमिति संशयाभावेनास्य धुर्यशब्दस्थं अप्रत्ययं टितमिच्छन्ति तन्मतेऽपि धुर्य इत्यत्र [*निरनुवन्धग्रहणे सामान्येन इति ] न्यायस्यानावश्यक- 10 दीर्घनिषेधोऽनेनैव सूत्रेण भवतीति सानुबन्धेऽपि यादौ | त्वादिति तदंपेक्षयास्यानित्यत्वस्वीकृतिरनर्थिकेति । सत्यनित्यत्वफले 50 प्रत्ययेऽस्य प्रवृत्तिरिष्टा, टित्त्वस्य फलं च स्त्रियां टित्वाद् , ड्यां | ज्ञापकसिद्धत्वेनासार्वत्रिकत्वमेव शरणमिति ॥ ३२ ॥ "व्यञ्जनात् तद्वितस्य" [२. ४. ८८.] इति अलोपे “धुरी' इति प्रयोगस्तन्मते । अयं च न्यायोऽनित्यः *निरनुवन्धग्रहणे *एकानुबन्धकग्रहणे न यनु- सामान्येन* इति न्यायान्तरस्याप्यग्रे निरूपयिष्यमाणत्वेन बन्धकस्य* ॥ ३३ ॥ 15 तदृष्ट्याऽस्य क्वचिदप्रवृत्तेरावश्यकत्वात् ॥ ३२ ॥ सि०-पूर्वन्यायेनानुवन्धसम्बन्धिविचारस्य प्रस्तुतत्वेन निरनुवन्धग्रहणे न सानुबन्धस्य ॥ ३२ ॥ तत्सदृश विषयस्यास्य न्यायस्य प्रकरणसङ्गतत्वम् । यथा निरनु-55 अनुवध्यन्तेऽपरस्मिन् सम्बध्यन्ते ये तेऽनुवन्धाः, बन्धस्य ग्रहणे न सानुवन्धकस्य ग्रहणमनुबन्धस्य भेदकस्य कायार्थ प्रत्ययादिषु सम्बद्धा लक्ष्येष्वदृष्टा वर्णाः, दृश्यन्ते च सत्त्वात् , तथैकानुवन्धकश्चेत् प्रत्ययादिः सूत्रे समुपात्तस्तर्हि तदधिकानुवन्धस्याऽप्यन्यत्र स्थितस्य भेदकत्वौचित्यादेव तद्वि- समाना एव प्रत्यया अनुबन्धविशेषेण भिद्यमानाः । ते चानु- 20 वन्धाः कार्ये भेदकाः सन्तोऽनुवादस्थलेऽपि भेदकाः स्युरेव, किन्तु शिष्टस्याग्रहणम् । तथा च ब्यनुवन्धकस्येत्यत्र द्वित्वसंख्या- यत्रानुवन्धो नोच्चारितस्तत्र न सानुवन्धस्य ग्रहणमिष्टमित्यर्थमयं | ऽनेकसंख्योपलक्षणार्था, एकानुवन्धकग्रहणे नानेकानुबन्धस्य 60 न्यायः समुपाश्रीयते । परमत्र यज्ज्ञापकमुपन्यस्तं तन्न घटते ग्रहणमिति भावः । एकानुबन्धकस्येत्यत्रैकपदं घ्यनुवन्धकत्वे- खांशे चारितार्थ्याभावात्, परतन्त्रसम्मतप्रयोगादिकमनुसृत्य नेष्टप्रत्ययादिघटितानुबन्धद्वयान्यतरपरम् , त्र्यनुबन्धकत्वेनेष्ट- खतन्त्रे व्यवस्थाया आश्रयणस्यानौचित्यात् । किञ्च न तथापि | प्रत्ययादिघटितानुवन्धत्रयान्यतमपरमिति च मन्तव्यम् । तथा 25 स्वांशे चारितार्थ्यं सानुबन्धे सत्यपि यकारादित्वस्यानपायात् तत्र च न भिन्नानुबन्धघटितविषयत्वमस्य, अन्यथा णकारानुबन्ध- न्यायं विनापि प्रवृत्तनिरावाधात् । नहि न्यायस्य पूर्वसत्त्वं घटितयस्य ककारानुवन्धघटितयस्य चैकानुवन्धघटितत्वसाम्या-65 खीकृत्य “ये' इति पाठे सति सानुवन्धे न प्रवृत्तिः स्यादिति | देकग्रहणेऽपरग्रहणापत्तेः। अन्न "सूत्रोक्ते एकानुवन्धे शब्दे शङ्कया “यि' इति कृतमिति न्यायसत्त्वमनुमापयतीति कथयितुं | योऽनुवन्धोऽस्ति तस्यानुवन्धस्य ब्याद्यनुबन्धकेऽपि सद्भावाद् शक्यते, "यि' इति करणे प्रयत्नविशेषस्याभावात् , वर्णमात्रस्य व्याद्यनुबन्धकस्यापि ग्रहणे प्राप्ते प्रतिपेधार्थोऽयं न्यायः" इति 30 ग्रहणे हि विशिष्टरूपोपादानाभावेन कस्य ग्रहणं कस्य प्राचीनानामुक्तिरपि पूर्वोक्ततात्पर्यिकैव, अन्यथा संख्यामात्र- अनुदयात् । निरूपितं च वर्णमात्रग्रहणेऽस्य न्यायस्याप्रवर्तनम्- | परत्वे एकानुबन्धके योऽनुवन्धः स व्यनुबन्धकेऽपि स्यादेवेति 70 'औङ आपः' [ पा० सू० ७. १. १८.] इति सूत्रे महाभाष्ये, नियमाभावेन तदुक्तेरसङ्गत्यापत्तेः । एतदुदाहरणं यथा- 'औ' इति निरनुबन्धनिर्देशे स्वीकृते सानुवन्धकस्यौकारस्य ग्रहणं | “य्यक्ये" [१. २. २५.] इत्यत्र एकानुबन्धस्य क्यस्य न स्यादिति शङ्किते 'अथवा वर्णग्रहणमिदं भवति, न चैतद्वर्ण- वर्जनाद् द्व्यनुवन्धके क्यनि क्यडि चावावौ भवत एव, तथा 35 ग्रहणेषु भवति, अननुबन्धकग्रहणे न सानुवन्धकस्येति' इत्युक्तम् । च गामिच्छति-गव्यति, नावमिच्छति-नाव्यति,गौरिवाचरति- तथा च ज्ञापकान्तरमन्वेषणीयमाचार्यवचनमात्रसिद्धत्वं वाऽस्य गव्यते, नौरिवाचरति-नाव्यते इत्यादिसिद्धिः । ज्ञापकं चास्य 75 खीकर्तव्यम् । पाणिनीये नये चैकस्यैव प्रत्ययस्य. कार्यान्तरा- "दीर्घश्वियङ्-यक्-क्येषु च" [४. ३. १०८.] इति सूत्रे भाववदनुवन्धद्वयकरणेनायं न्यायो ज्ञापितः “वामदेवाड्यड्डयौ क्येष्विति बहुवचनम् , तद्धि क्य-क्यन्-क्य-क्यङामविशेषण [पा० सू० ४. २. ९.] इति सूत्रे महाभाष्ये । किञ्चास्य संग्रहार्थम् , यदि चायं न्यायो न स्यात् तर्हि जातिविवक्षाया. 40न्यायस्य अनिरनुवन्धग्रहणे सामान्येन* इति न्यायान्तरप्रति- मेकवचननिर्देशेऽपि सर्वेषां संग्रहे सिद्धे तद्वैययं स्पष्टमेव स्यात्, . नेति शङ्काया ·६४ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । M तथा चैतन्यायासत्त्वे साफल्यमनुपलभमानो बहुवचननिर्देश | लभ्यते, नैवमयम् , यत्र पूर्व दृष्टस्तदन्यत्रानुपलभ्यमानत्वादि- 40 एतनयाय सूचयति । अस्य च ज्ञापकसिद्धत्वेनासार्वत्रिकत्वात् । त्यवयवत्वमेव । तथा च कित्'डित्' इत्यादिषु बहुव्रीहिसमा- "आपो डितां यै-यास्-यास्-याम्" [१. ४. १७.] इत्यत्र सोऽपि स्वरसत एवोपपद्यते, अन्यथा [अनवयवत्वे ]ककार इत् आप इव डापोऽपि ग्रहणेन मालायै इत्यत्रेव "ताभ्यां वाप् यस्य स कित् , डकार इत् यस्य स डित् इत्यादिष्ववयवार्थक- डित्" [२. ४. ३५.] इति डापि 'सीमायै' इत्यादावपि भवति | षष्ट्यर्थे बहुव्रीहिसमासो न स्यात् , तदर्थमनेकक्लिष्टकल्पनाऽपे- 'यै' इत्यादिरादेशः, अन्यथा एकानुबन्धकस्यापो ग्रहणे डापो क्षया अवयवत्वस्वीकार एव लाघवादिति । एवं चानुबन्धकृत-45 ग्रहणं न स्यादिति 'सीमायै' इत्याद्यसिद्धिरेव स्यादिति ॥३३॥ | मनेकप्रत्ययादीनामसरूपत्वमनेकस्वरत्वमनेकवर्णत्वं च प्राप्तम् , धात्वादीनां चानेकस्वरत्वं प्राप्तम् , तच्चानिष्टमिति तद्वारणाया- एकानुवन्धकग्रहणे न यनुवन्धकस्य ॥ ३३ ॥ चार्यैर्न विशिष्य किमपि वचनमुपन्यस्तं, परन्तु तदाचारादयं त०-अत्र संख्याविशेषो न विवक्षितः, तथा च घ्यनुवन्ध- न्यायः सूचित इति स . इहोपन्यस्तः । तस्यायमर्थः- 10 केन्यत्र द्वित्वस्यानेकत्वोपलक्षकत्वमित्यावेदितं वृत्तौ । पाणिनीये च *तदनुबन्धकंग्रहणे नातदनुवन्धकस्य इत्येवंरूपेणायं न्यायः असारूप्यं चानेकस्वरत्वं चानेकवर्णत्वं चेत्येतानि न भवन्तीति । अनुबन्धाः-इत्संज्ञका वर्णाः, तैः कृतानि-तन्निमित्तकानि, 50 पठितः । तदर्थश्च तन्मात्रानुवन्धग्रहणे स चान्यश्चानुवन्धो यत्र असारूप्यं-सारूप्यभिन्नत्वम्, सारूप्यं च-[संक्षेपेण] स्व- तगृहणं नेति, अत्र च नान्यानुवन्धकृतसंख्यासाम्यमादाय घटकयावद्वर्णघटितत्वम्, यथा-डप्रत्ययस्यासरूपोऽणप्रत्ययः, दोषः । युक्तं चैवमेव न्यायस्वरूपस्वीकरणम् , प्रकृतन्यायस्वरूपे तथा हि-स्वं-डप्रत्ययः, तटकः-डकारोऽकारश्च, तटितत्वमण- 15 हि एकानुवन्धग्रहणे यनुवन्धकस्याग्रहणसाधनेऽपि व्यनुवन्धस्य ग्रहणे त्र्यनुवन्धस्य ग्रहणं न वारितं स्यात् प्रकृतन्यायाविषय- प्रत्ययस्य नास्तीत्यसरूपत्वं तयोः परस्परमस्ति । तथा चास्मिन् । त्वात् , तथा च क्यको ग्रहणे क्यक्षोऽपि ग्रहणं स्यात् । किञ्च । “असरूपोऽपादे वोत्सर्गः प्राक् क्तेः" [५. १. १६] इत्यस्य न्याये स्वीकृते तयोः सरूपत्वमेव भवतीत्यनयोर्विषये 'यङ्-यक्-क्यानाम्' एकानुबन्धत्वसाम्यात् परस्परं ग्रहणांपत्तिः, प्रवृत्त्यभावान्नित्यमेव डेनाण बाध्यते, तथा च 'गोद' इत्यत्र तद्वारणाय *तदनुवन्धकम् इत्यादि न्यायस्वरूपं स्वीकार्यमेव । "आतो डोऽह्वा-वा-मः" [५. १. ७६.] इति ड एव भवति, 20 यो भिन्नानुवन्धत्वेऽपि यक्-क्ययोस्त्वेकानुवन्धत्वमेवेति तयोः परस्परं ग्रहणवारणमनेन न्यायेन दुरुपपादम् । अत एव गोदाय इत्यनिष्टं रूपं स्यात् । अयं भावः-अपवादप्रत्यये- न तु "कर्मणोऽण्" [५. १. ७२.] इत्यण, अन्यथा 60 एकानुवन्धग्रहणे सम्भवतीत्यादि प्रकृतन्यायव्याख्यानं भाष्य- नोत्सर्गप्रत्ययस्यैकान्तेन बाधे प्राप्ते । असरूपोऽवादे वोत्सर्गः कृताऽनाहतमित्यास्तां विस्तरः ॥ ३३ ॥ प्राक क्तेः" [५. १. १६.] इति सूत्रं तद्वारणाय कृतम् । *नानुवन्धकृतान्यसारूप्या-ऽनेक अस्यार्थ:-" आ तुमोऽत्यादिः कृत् " [५. १. १.] इत्यतः स्वरत्वा-ऽनेकवर्णत्वानि* ॥ ३४॥ प्रारब्धे कृत्प्रत्ययाधिकारे क्तेः प्राग ये प्रत्यया वक्ष्यन्ते तेष्वप-65 वादप्रत्ययेनोत्सर्गप्रत्ययो नैकान्तेन बाध्यते, किन्तु विकल्पेनो- सि०-अनुबन्धसम्बन्धिविचारस्य प्रकृतत्वात् तद्विषयम- भावपि भवत एव, यदि तयोः परस्परमसारूप्यं स्यादिति; परमपि न्यायमवसरप्राप्तत्वाद् व्याख्यातुमयं न्याय उपन्यस्तः । यदि पुनरुत्सर्गप्रत्ययोऽपवादप्रत्ययेन सदृशरूपः स्यात् तदा तत्रानुबन्धेपु पक्षद्वयं दृश्यते-अनुवन्धा बोधकानवयवा सोऽपवादप्रत्ययेन बाध्यत एवेति सामर्थ्याल्लभ्यते। इह च 30 अवयवस्य समवायसम्बन्धेन सम्बद्धत्वात् तत्रापि [बोध्येऽपि] “कर्मणोऽण्" [५. १. ७२. ] इत्युत्सर्गशास्त्रम्, “आतो 70 समुपलभ्यमानत्वमावश्यकं स्यात् , न चैवं दृश्यते, शास्त्रेऽनु- डोऽह्वा-वा-मः" [५. १. ७६.] इति चापवादशास्त्रम् , बन्धाः सन्तोऽपि लक्ष्ये नोपलभ्यन्ते, अतश्च अनवयवा एवेति तयोश्च कृदधिकारस्थत्वम्, ततश्चानुबन्धकृतं तयोरसदृशत्वं प्रथमपक्षाशयः। अन्न पक्षे वहूनां दोषाणां सत्त्वेन द्वितीयः यद्यप्यस्ति तथाप्येतेन न्यायेनानुबन्धकृतस्यासरूपत्वस्याभावात् पक्ष एव समाधीयते, तत्पक्षवादिनामयमाशयः- शास्त्रे बोधके सरूपयोश्चात्र बाध्यवाधकभावाभावाडु एव भवति, न 35 'सन्' इत्यादिपदे तस्य समुपलभ्यमानत्वेन लक्ष्ये समुपलभ्य- त्वणिति । अत्रांशे ज्ञापकं तु " कृ-वृषि-मृजि-शंसि-गुहि-दुहि-75 मानत्वाभावेऽपि तस्य बोध्यावयवत्वं माऽस्तु, वोधक सन्'- | जपो वा" [५. १. ४२.] इत्यनेन क्यपो विकल्पेन विधा- पदावयवत्वं केन वार्यताम् ? यो य एकजातीयसम्बन्धेन | नम् , तद्धि पक्षे "वर्ण-व्यञ्जनाद् घ्यण" [५. १. १८.] पत्रोपलब्धः सन्नन्यत्र नोपलभ्यते स तस्यावयव एव, अन- इति सूत्रविहितो ध्यणपि यथा स्यादित्येवमर्थम् , एतन्याया- वयवो हि काकादिरेकजातीय[संयोग]सम्बन्धेन गृहवृक्षादिपूप- भावे चानुबन्धकृतासारूप्येण "असरूपोऽपवादे वोत्सर्गः 25 ·[प्रथमोल्लासे न्यायः ३४.] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ६५ . .. प्राक् क्तेः" [५. १. १६.] इति सूत्रबलादेव सिद्ध इति | संपूर्णस्य व्याशब्दस्य 'इच्' आदेशो यथा स्यादित्येवमों- विकल्पविधानं व्यर्थमेव, तच्च व्यथं सदनुबन्धकृतमसारूप्यं न | ऽभेदनिर्देशोऽनुवन्धकृतमनेकवर्णत्वं न भवतीति सूचयतीति भवतीति ज्ञापयति, ततश्च क्यप्-ध्यणोः सरूपत्वेन परस्परं सिद्धम् । यद्यपि 'प्याया ईच्' इति षष्टीनिर्देशे गौरवमप्यस्ति बाध्यबाधकभावः स्यादिति क्यपो विषये ध्यणः प्रवृत्तिर्न तथाप्यभेदनिर्देशे बुद्धिकृतगौरवस्यापि सत्तेनोभयोः साम्यमेवेति 5 स्यादिति विकल्पेन विधाने तस्य पाक्षिकी प्रवृत्तिर्भवति ॥ संतोष्टव्यम् , नहि वर्णोच्चारणगौरवमेव गौरवतयादरणीयं न 45 : .अनेकस्वरत्वं यथा-"डुपचीप् पाके” इति धातुपाठेऽनेकस्वर- | मनोव्यापारगौरवमिति राजाज्ञास्ति । तथा चोभयनिर्देशस्य त्वेन पठितस्यापि परोक्षायाः पपाचेत्यत्र "धातोरनेकस्वरात्" साम्येऽपि प्रसिद्ध स्थान्यादेशभावमपहाय प्रकृतिविकृतिभाव- [३. ४. ४६.] इत्याम् न भवति, स चानुबन्धकृतानेक- रूपाभेदाश्रयणमेतन्यायांशज्ञापकमेवेति सुस्थम् ॥ अयं च स्वरत्वस्याभाव एव सम्भवति । अन्नं च ज्ञापकं-"निन्द-हिंस- न्यायः प्रथमांशेऽनैकान्तिकः, तेन डा-डाचोरनुवन्धमात्रकृत- 10 क्लिश-खाद-विनाशि-व्याभाषा-ऽऽसूया-ऽनेकस्वरात्" [५. २. | मसारूप्यं भवत्येवेति 'पिता कृत्वा गतः' इति पितृशब्दस्य 50 ६८.] इति सूत्रे निन्दादिग्रहणम् , अनुबन्धकृतस्यानेकस्वर- प्रथमैकवचने “ऋदुशनस्पुरुदंशोऽनेहसश्च सेर्डाः" [१. ४. त्वस्य स्वीकारे च निन्दादयः सर्वेऽप्यनेकस्वरा एव; "णिदुः | ८४.] इति डाविधानेन निष्पन्नं 'पिता' इति पदं डाजन्त- कुत्सायाम्" . "हिसुप् हिंसायाम्" इत्यादिरीत्या धातुपाठे तया "ऊर्याद्यनुकरणच्चिडाचश्च गतिः" [३. १. ४२.] पाठात् , ततश्चानेकस्वरत्वेनैव तेषां ग्रहणे सिद्धे पृथक् तेषां | इति सूत्रेण गतिसंज्ञं न भवति, तत्र सूत्रे डाचो ग्रहणेन 15 पाठो व्यर्थ एव स्यात् , अतश्च तेषां पाठेन विज्ञायते यत्-अनु- द्वितीयाकृत्य क्षेत्रं गतः' इत्यादौ "तीयशम्बबीजात् कृगा 55 बन्धनिमित्तकमनेकस्वरत्वं न सूत्रकृतामभिप्रेत्तमिति । तथा च | कृपौ डाच्" [७. २. १३५] इति विहितस्यैव ग्रहणात् । पपाचेत्यनाऽप्यनुवन्धकृतमनेकस्वरत्वमादायाम् न भवति, | तथाच पूर्वत्र [पिता कृत्वा गतः ] इत्यन्न गतिसंज्ञाया निन्दादीनामनेकस्वरत्वाभावेन तेषां पाठस्य चारितार्थ्यं च ॥ अभावात् "गति-वन्यस्तत्पुरुषः" [३. १. ४२.] इति अनेकवर्णत्वं यथा-"वन्याङ् पञ्चमस्य" [४. २. ६५.] इति समासो न भवतीति पूर्वोत्तरपदव्यवस्थाया अभावात् "अनजः 20 विहितस्याङादेशस्य डकारेणानुबन्धेन सह वर्णद्वयरूपत्वेऽप्य- क्त्वो यप्" [३. २. १५४.] इति यवादेशो नाभूत् , 60 नेन न्यायेनानेकवर्णत्वाभावबोधनात्-"घुणि भ्रमणे" "वन | द्वितीयाकृत्य गत इत्यत्र तु "ऊर्याद्यनुकरण" [३. १. २.] भक्तौ" इत्येताभ्यां धातुभ्यां “मन् वन् कनिए विच् क्वचित्” इति गतिसंज्ञया समासे यवादेशो भवत्येव । सति चाद्यांशस्य [५. १. १४७. ] इत्यनेन वनि 'वावा, वावा' इत्यत्र स्थैर्येऽनुबन्धकृताऽसारुप्यस्याभावादुभयोरकैरूप्येण ग्रहण “षष्ठयाऽन्त्यस्य" [७. ४. १०६.] इति परिभाषया पञ्चमः | स्यादित्युभयोर्गतिसंज्ञकत्वं स्यादेव । वस्तुतस्तु नैतदर्थ न्याया- 25 मात्रस्यैवाङादेशो भवति, अन्यथा "अनेकवर्णः सर्वस्य" द्यांशस्यानित्यत्वमावश्यकम् , डाग्रहणे एव कर्तव्ये 'डाच्' 65 :: [७. ४. १०७.] इति परिभाषया परत्वात् पञ्चमान्तस्य | इति चकारविशिष्टग्रहणात् , तद्रहितस्य ग्रहणमनिष्टमिति ज्ञातुं धातोः सम्पूर्णस्य स्थाने आङादेशः स्यात् । अत्रांशे ज्ञापकश्च- शक्यत्वात् । डात्वं हि डा-डाचोरुभयोरपि सामान्य रूपं, "प्या पुत्र-पत्योः केवलयोरीच तत्पुरुपे" [२. ४. ८३.] तदनादृत्य विशेषरूपग्रहणे विशेषस्यैव ग्रहीतुमौचित्यात् , इति सूत्रे ष्याशब्दस्य स्थानित्वेन षष्ठीनिर्देशस्यावश्यकत्वेऽपि सामान्यग्रहणे विशेषग्रहणसम्भवेऽपि विशेषग्रहणे सामान्य- 30 च्या ईच्' इत्यभेदनिर्देशः, तद्धि कारीषगन्ध्यायाः पुत्रः- ग्रहणस्यानौचित्यात् , ततश्च शेपांशव्यस्येवास्याप्यंशस्या-70 कारीषगन्धीपुत्र इत्यत्र सर्वस्य प्याशब्दस्य 'ईच् आदेश- नैकान्तिकत्वं न प्रतीयते ॥ अत्रेदं विचार्यते-नानुबन्धकृत- विधानार्थः, सं च षष्ठीनिर्देशेऽपि 'ईच्'आदेशस्यानेकस्वर- | मनेकवर्णत्वमित्यस्मिन्नंशे यत् “प्या पुत्र-पत्योः केवलयोरीच् त्वेन सिद्ध एवेति व्यर्थ एवाभेदनिर्देशः । कारीषगन्ध्याशब्दश्च तत्पुरुपे" [२. ४. ८३.] इति सूत्रस्थोऽभेदनिर्देशः सर्वा- करीपस्येव गन्धो यस्येत्यर्थे बहुव्रीहिसमासे "वोपमानात्” देशार्थ कृतो ज्ञापक इति तन्न संगच्छते, असत्यप्यभेदनिर्देश 35 [७. ३. १४७. ] इति इसमासान्ते-करीपगन्धिः, तस्यापत्यं ध्या' इत्यस्य प्रत्ययत्वेन तद्विपये “प्रत्ययस्य' [७. ४. 75 पौत्रादि स्त्रीत्यर्थे "डसोऽपत्ये" [६. १. २८.] इत्यणि १०८] इति परिभाषासूत्रस्य प्रवृत्या सर्वस्यैवादेशः स्वादिति "वृद्धिः स्वरेवादेः०" [७. ४. १.] इति वृद्धौ "अवर्णे- | तद्वैयर्थ्यस्य स्पष्टत्वात् । न च 'प्या' इत्यस्य समुदायरूपत्वेन वर्णस्य". [.७. ४. ६८.] इतीकारलोपे “अनार्षे वृद्धेऽणिनो कथं प्रत्ययत्वमिति वाच्यम् , भण इजो वा प्रत्ययस्य स्थाने बहुस्वरगुरूपान्त्यस्य व्यः" [२. ४. ७८.] इत्यनेनाणः प्यादेशे विहितत्वात् , 'तदादेशस्तद्वत्' इति सिद्धान्तात् प्यस्य 40 "मात्" [२. ४. १८.] इत्यापि सति सिध्यति, तथा च ' प्रत्ययत्वम् , आपश्च प्रत्ययत्वं स्वतं एव, तयोश्च सम्बन्धेन 80 ९ न्यायसमु० ·६६ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [प्रथमोल्लासे न्यायः ३४] . ३८] निष्पन्नस्य ‘प्या' इत्यस्यैकजातीयमाता-पितृनिप्पन्नपुत्रस्यैक- | वृक्षे शाखा-वलाकयोरिवेति प्रश्नः । [ तत्रोत्तरम्-] एकान्तस्तत्रो- 40 जातीयत्ववत् प्रत्ययद्वयसम्पन्नस्य तस्य प्रत्ययत्वानपायात्। पलब्धेरिति। ननु यदेव संशयनिमित्तं स एव कथं निश्चयहेतुः ?, तथा चाभेदनिर्देशं विनाऽपि संपूर्णस्यादेशः सिद्ध एवेति उच्यते-सामर्थ्यादवधारणमाश्रीयते-तत्रैवोपलब्धेरिति, अवयव- ज्ञापितेऽप्यस्मिन्नंशे न तस्य चारितार्थ्यमिति चेत् ? अत्रोच्यते- स्तत्रैवोपलभ्यते, अनवयवस्तु तत्र चान्यत्र च । ननु वकारस्य 5 प्यस्य प्रत्ययादेशत्वेन प्रत्ययत्वे सत्यपि प्या' इत्यस्य प्रत्यय- वन-व्रण-वृक्षादिषु बहुषूपलब्धिः, न चासावनवयवः, नैष दोषः- त्वमयुक्तम् , एकस्य तादृशस्य कस्यचित् प्रत्ययत्वाभावात् , भिन्नसमुदायविषयं वर्णान्तरमेव तदिति शकुनिभाष्ये [ यदि पुन- 45 माता-पितृजन्यपुत्रस्यैकजातीयत्वदृष्टान्तस्यानेनं दार्टान्तिकेन | रिमे वर्णाः शकुनिवत् स्युः, आन्यभाव्यं तु कालशब्दव्यवायादिति सह वैषम्यात् , नहि पुत्रे पित्रो रूपे पृथक् पृथक् साक्षालक्ष्येते, प्रथमाध्यायप्रथमपादभाष्ये ] प्रतिपादितम् ।" इति । तथा च इह चोभयोः [षस्य आपश्च] रूपे पृथक् साक्षादेव लक्ष्येते, लोपशास्त्रज्ञानात् पूर्व यस्तत्रोपलभ्यत एव सोऽवयव इत्यर्थः, 10 ततश्च नायमेकप्रत्ययरूपः किन्तु प्रत्ययसमुदायरूप इति तस्य अन्यथा. शाखाया अपि छेदनोत्तरमन्यत्रोपलम्भादनवयवत्वं प्रत्ययत्वेन ग्रहणाभावात् “प्रत्ययस्य" [७. ४. १०८.] | स्यात् । एवं चानुपलम्भकयत्नं विनाऽपि तत्र चान्यत्र चोपलभ्य- 50 इति परिभाषाया अप्रवृत्तेः । प्रत्ययसमुदायस्य प्रत्ययकार्य- | मानोऽनवयवः, तं विना तत्रोपलभ्यमान एव यः सोऽवयव इति स्वीकारे च स्वाङ्गसमुदायस्यापि स्वाङ्गकार्य स्वीकर्तव्यं स्यादिति भाष्याशय इति परे" । इत्थमनुबन्धानामवयवत्वमेवेति स्वमतं कल्याण पाणिपादं यस्याः सेत्यर्थे कल्याणपाणिपादेत्यत्र स्वाङ्ग- प्रदर्य तत्र प्रसक्तानसारूप्यादिदोषानुद्भाव्य तदुद्धरणायानवय- 15 समुदायस्यापि स्वाङ्गत्वेन "असहनजु०" [२. ४. वत्वपक्षमुपस्थाप्य तत्र च दोषोद्धारं कृत्वा “उभयमिदमनुवन्धे- इति डीप्रत्ययस्यापि प्रसङ्गः स्यात् । यद्यपि भोजवंशजा क्षत्रिया- पूक्तमेकान्ता अनेकान्ता इति, “किमंत्र न्याय्यमित्याशक्य- 55 भोज्या, अत्र आपि परे “भोज-सूतयोः क्षत्रिया-युवत्योः" | "एकान्ता इत्येव न्याय्यम् , कुत एतत् ? अत्र हि हेतुर्व्यपदिष्टः, [२. ४. ८१.] इति सूत्रेण भोजशब्दान्त्याकारस्य 'व्य' यच्च नाम सहेतुकं तन्याय्यम्।" इत्येकान्तपक्षो [अवयवत्वपक्षः] आदेशे प्रत्ययसमुदायरूपत्वं 'प्या' इत्यस्य नास्ति तथापि व्यवस्थापितः [तत्रैव. महाभाष्ये ], अत्र च प्राचीन-नवीनयोर्वहु- 20 'प्याया' इति भेदनिर्देशे “षष्ठ्यान्त्यस्य [७. ४. १०६.] विवादः-वोध्यावयवत्वं वोधकावयवत्वं भाष्यकृतोऽभिमतमिति, इत्यस्य प्राप्त्या सर्वादेशत्वमसम्भवीत्यभेदनिर्देशस्य तदर्थत्वमस्य किञ्चानुवन्धत्वमिति, कथं चात्र पक्षता, किं साध्यस्वरूपं, किं 60 न्यायांशस्य ज्ञापकमित्यस्मिन्नभिप्रेताथै बाधकाभाव इत्येताव- | हेतुस्वरूपमित्यादिविषये, तच्चात्रानुपयुक्तमिति न विचार्यते । न्माने तात्पर्यात् ॥ ३४ ॥ स्वमते च तत्रोपलब्धिदर्शनादवयवत्वमेव निश्चित्य तत्पक्षे समापतितानसारूप्यादिदोषानुद्धर्तुमयं न्यायः संगृहीतः । अनु. *नानुवन्धकृतान्यसारूप्या-ऽनेकस्वरत्वा- वन्धानां च बोधकावयवत्वेन डा-ऽणोरनुवन्धहेतुकमसारूप्यं प्राप्त ऽनेकवर्णत्वानि ॥३४॥ तदनेन न्यायेन निषिद्धमिति न डविषयेऽण् भवतीति पूर्व प्रति-6b त० - एतन्न्यायस्योत्थितिवीजं चानुवन्धानां वोधकावय- पादितमेव । अत्रेदं शक्यते-बोधकावस्थायामसरूपयोरित्यर्थस्य वत्वस्वीकार एव । 'सन्' इत्यादि प्रत्ययोपस्थापकपदं बोधकम् , विवक्षणे सर्वेषामेव प्रत्ययानां प्रायोवोधकावस्थायामसरूपत्वेन 'स' इलादि लक्ष्यघटकशब्दस्वरूपं च बोध्यम् , बोधकेष्वनुवन्धा व्यावल्लाभेन "असरूपोऽपवादे' [५. १. १६.] इति सूत्रे- उपलभ्यन्ते बोध्येषु च नोपलभ्यन्ते, अतो वोधकावयवत्वमपि ऽसरूपग्रहणस्य वैयर्थ्यं स्यात् , किञ्च तत्र पक्ष एव न्यायस्वीकारो- 30 तेषां सन्दिह्यते, वोध्य-बोधकयोरर्थ-शब्दयोवैयाकरणानां मते- ऽपि कर्तव्य इति लाघवानुरोधेन प्रायोगिकासरूपत्वस्यैव ग्रहण 70 ऽभेदेन बोध्यानवयवत्वे बोधकानवयवत्वमपि तेषां स्यादिति | कर्तव्यं, प्रयोगे च डा-ऽणोरसरूपत्वाभावेन सरूपत्वाविषयेऽणः सन्देहः । अत्र च पाणिनीये तन्त्रे महाभाष्ये "तस्य लोपः” | प्राप्तिरेव नेति नास्ति न्यायस्वीकार आवश्यक इति, अत्रोच्यते- [पा० सू० १. ३. ९.] इति सूत्रे इत्थं विचारितम्-“अथ | वाक्यार्थवोधकाले लक्षणैकचक्षुषां प्रायोगिकरूपज्ञानाभावेनौप- यस्यानुवन्ध आसज्यते किं स तस्यैकान्तो भवत्याहोखिदने- | देशिकरूपग्रहणस्यैवौचित्यमिति । अयमाशयः-प्रायोगिक हि रूपे 35 कान्तः ?, “एकान्तस्तत्रोपलब्धेः” [वार्तिकम् ], एकान्त डा-ऽणोः सारूप्यमिति लक्ष्यकचक्षुष्का एव जानन्ति, लक्षणैक 75 इंल्याहं, कुतः ? तत्रोपलब्धेः, तत्रस्थो ह्यसावुपलभ्यते, तद्यथा चक्षुष्काणामस्माकं कृते तु पूर्वं तस्य [प्रायोगिकरूपस्य ] दुर्घहत्वेन वृक्षस्य शाखा वृक्षकान्तोपलभ्यते” इति । अत्र कैयंट:- डाणाविरूपत्वेन “असरूपोऽपवादे.” [५. १. १६. ] इत्य- शास्त्रेषूपदिष्टस्यैव रूपस्य सरूपत्वादिव्यवहारप्रयोजकत्वमिति "एकान्तः-एकदेशः, अवयव. इत्यर्थः, अनेकान्तस्तूपलक्षणमेव त्रासरूपत्वेन ग्रहणाद् विकल्पेन वाधापत्तिरिति डविषयेऽणोऽप्या- केवलम् , यथा गृहस्य काकः । तत्रोपलभ्यमानस्य रूपट्ट्यदर्शनाद् । पत्तिः, तद्वारणायैतन्यायांशस्वीकारस्यावश्यकत्वमिति ॥ 25 80 ·[प्रथमोल्लासे न्यायः ३४] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ६७ - ' ननु किमिदमसरूपत्वम् ? न तावदसमानरूपवत्त्वं तत् , सर्वेषां । प्रत्यक्षविपयतावच्छेदकधर्मवद्धटितत्वस्वघटकावृत्तितादृशधर्मवद- रूपाणां खापेक्षया समानत्वेनाव्यभिचारात् ; नापि स्ववृत्तिरूप- घटितत्वोभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टत्वं स्वसरूपत्वं वाच्यम् । एवं वत्त्वसम्बन्धेन स्वविशिष्टत्वं स्वसरूपत्वम् , तव्य[प्रत्यय ]स्य | च तव्यप्रत्यये क्तप्रत्ययवृत्तिश्रावणप्रत्यक्षविषयतावच्छेदक तत्व'- तप्रत्ययसरूपत्वापत्तेः, स्ववृत्तिरूपं 'त' इति, तद्वत्तोभयोरप्यस्तीति रूपधर्मवत्तकारघटितत्वरूपप्रथमसम्बन्धसत्त्वेऽपि खघटकावृत्ति- 5 स्वविशिष्टत्वाक्षतेः । किञ्च नीलघटशब्दस्यापि घटशब्दसरूपत्वा- श्रावणप्रत्यक्षविषयतावच्छेदक'व्यत्वरूपधर्मवद्'व्य'शब्दघटित- 45 पत्तिः, स्ववृत्तिघटत्वरूपस्य तत्रापि सत्त्वादिति चेत् ? अत्रोच्यते- | त्वस्यैव सत्त्वेन तदघटितत्वाभावाद् द्वितीयसम्बन्धाभावेन खपर्याप्तश्रावणप्रत्यक्षविषयतावच्छेदकधर्मपर्यायधिकरणत्वसम्ब- खविशिष्टत्वं [क्तप्रत्ययविशिष्टत्वं ] नास्तीति न तयोः सरूप- न्धेन स्वविशिष्टत्वमेव स्वसरूपत्वम् । एतन्यायसहकारेण तु | त्वम् । एवं-'सर"रस'शब्दयोरपि न सरूपत्वम् , तत्र स्खं 'सर'- स्वघटकानुवन्धेतरयावद्वर्णघटितपर्याप्तश्रावणप्रत्यक्षविषयतावच्छे- शब्दः, तद्धटकावृत्तिर्धर्मः-रकारोत्तरसत्वरूपानुपूर्वी,तद्धटितत्वमेव 10 दकधर्मपर्याप्त्यधिकरणत्वं स्वसरूपत्वम् , परन्त्वत्र यावत्त्वं दुर्वचम् , रसशब्दे इति तदघटितत्वाभावेन द्वितीयसम्बन्धाभावात., एवं 50 तस्मात् स्वविशिष्टत्वं स्वसरूपत्वम् , वैशिष्टयं च स्वघटकवृत्ति- | रसशब्दमादाय सरशब्देऽपि योजनीयम् । एतन्यायसहकारेण श्रावणप्रत्यक्षविषयतावच्छेदकधर्मवद्धटितत्व-स्वघटकावृत्तितादृश- | चोभयत्र सम्बन्धे धर्मेऽनुवन्धावृत्तित्वं देयमित्यनुवन्धघटितधर्म- धर्मवदघटितत्वोभयसम्बन्धेन । न च सरशब्द-रसशब्दयोः पर- | मादाय न सरूपत्वभङ्ग इति ॥ स्परवैशिष्टयसत्त्वात् सरूपत्वापत्तिरिति वाच्यम् , स्व-सरशब्दः, अनेकस्वरत्वमप्यनुवन्धकृतमनेन न्यायेन निपिध्यते । तत्र 15 तद्धटकावृत्तितादृशो धर्मो रशब्दोत्तरत्वविशिष्टसत्वं, तद्वान् 'रस' । यद्यप्यनुवन्धानां वोधकावयवत्वमेव स्वसिद्धान्तसिद्धम् , बोध्येपु- 55 इति तद्धटितत्वस्यैव रसशब्दे सत्त्वात् , एवं रसशब्दघटकावृत्ति- | अनुवन्धरहितप्रत्ययादिपु तस्य कदाप्यदर्शनेन तदवयवत्वस्यासम्भ- तादृशो धर्मः सशब्दोत्तरत्वं, तद्धटितत्वस्यैव सरशब्दे सत्त्वेना वात् । 'डुपचीष्' इति समुदायो बोधकः, 'पच्' इति च बोध्यः, दोषात् । न्यायवलेन तु धर्मेऽनुबन्धावृत्तित्वं निवेशनीयमित्यन्यत्। स एव च धातुसंज्ञ इति न तत्रानेकस्वरत्वमनुवन्धकृतं प्राप्नो- अयमाशयः-'असमानरूपवत्त्वमसरूपत्वम्' इति स्वीकारे सर्वेषां तीति नैतदंशस्यावश्यकता प्रतिभाति, तथाप्यनुवन्धप्रयुक्तकार्यस्य 20 रूपाणां खापेक्षया साम्येन सर्वस्य स्वसरूपत्वमेव स्यादित्यसरूप- बोध्ये धातुस्वरूपे एव सम्भवेन [ तत्रैवानुवारेदित्त्वादिप्रयुक्त- 60 पदेन कस्यापि व्यावृत्तिर्न स्यात्, इति तद्दोषपरिहाराय स्ववृत्ति- | कार्यस्य दर्शनेन ] तस्याप्यनुवन्धसम्बन्ध एटव्य एवेति तस्यानेक- रूपवत्त्वसम्बन्धेन खविशिष्टत्वं सरूपत्वं तद्भिन्नत्वमसरूपत्वमिति | खरत्वेन तत्प्रयुक्तं कार्य स्यादेवेति तन्निवारणायास्याप्यंशस्या- स्वीकारे खंस्मिन् स्ववैशिष्टयाभावेऽपि तव्यप्रत्ययस्य क्तप्रत्ययेन सह | वश्यकत्वात् ॥ खरूपत्वापत्तिः, अस्ति हि तव्येऽपि तकाररूपवत्त्वं क्तप्रत्ययेऽपि अनेकवर्णत्वमप्यनुवन्धकृतं न भवति । तत्र च "प्या पुत्र- 25 च; एवं नीलघटशब्दस्य यथा घटरूपवत्त्वं तथा केवल घट'शब्द- पत्योः केवलयोरीच् तत्पुरुषे” [ २. ४. ८३. ] इति सूत्रे सर्वा- 65 स्यापि तादृशरूपवत्त्वमिति तयोः सरूपत्वापत्तिः; एतद्दोषपरिहाराय देशत्वार्थ कृतोऽभेदनिर्देशो ज्ञापक इत्युक्तमेव । तत्रेदं विचार्यते- स्वपर्याप्तश्रावणप्रत्यक्षविषयतावच्छेदकधर्मपर्याप्यधिकरणत्वसम्ब- नन्वनुवन्धानामवयवत्वपक्षेऽपि बोधकावयवत्वमेवेति 'ईच्' पद- न्धेन स्वविशिष्टत्वमेव स्वसरूपत्वमिति स्वीकारे पूर्वत्र तव्यप्रत्यये | बोध्यस्य ईकारस्यानेकवर्णत्वाभावेनाभेदनिर्देशं विना सर्वादेशत्व- पर्याप्ता व्याप्यवर्तिनी या श्रावणप्रत्यक्षविषयता तकारोत्तराकारो- स्यासिद्धया कथं तद्वैयर्थ्यमिति तस्य ज्ञापकत्वासंभव इति । अत्र 30 त्तरवकारोत्तरयकारोत्तराकारत्वरूपा, तदवच्छेदको धर्मस्तादृशानु- | केचित्-"अनेकवर्णवोधकबोध्यः सर्वस्येति “अनेकवर्णः सर्वस्य" 70 पूर्वी, तत्पर्यायधिकरणत्वं क्तप्रत्यये नास्तीति तादृशसम्बन्धेन [७. ४. १०७.] इति सूत्रस्यार्थः, तेनासत्यप्यभेदनिर्देशे 'ईच्' तव्यप्रत्ययवैशिष्टयं क्तप्रत्यये नास्तीति न तयोः सरूपत्वम्। एतन्या- | इत्यनेकवर्णवत्पदरूपबोधकबोध्य ईकारः सर्वस्य स्थाने स्यादेवेति यसहकारेण च श्रावणप्रत्यक्षविषयतायां स्वघटकानुवन्धेतरयाव- तदर्थकोऽभेदनिर्देशो व्यर्थ एव; न च लोपादिरूप आदेशोऽ'येवं द्वर्णघटितत्वं विशेषणं देयम् , तथा च डाऽणोः खंघटकांनुवन्ध- सर्वादेशः स्यात् , सोऽपि ह्यनेकवर्णवालोपलुवादिशंदेऊष्य इति 35 'ड्"ण'वर्णेतरयावद्वर्णघटितश्रावणप्रत्यक्षविषयताया उभयोरपि वाच्यम् , शास्त्रीयसङ्केतानाश्रयत्वस्य वोधकविशेषणत्वात् । नन्वेवं 75 पर्याप्तत्वात् तदवच्छेदकधर्मस्य 'अत्व'रूपस्योभयोरपि सत्त्वेन "जराया जरस् वा” [२. १. ३. ] इति सूत्रस्थं जरम्' इति तदधिकरणत्वसम्बन्धेनोभयोरपि सरूपत्वमेवेति “असरूपोऽप- पदमपि *खं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा इति [ न्याय ] शास्त्रसंके- वादे." [५. १. १६.] इति सूत्रस्याप्रवृत्त्या न डवि- तितमिति तस्यापि वर्जने सोऽप्यादेशः सर्वस्य स्थाने न स्यादिति षयेऽण् भवति । परं त्वत्र पक्षे यावत्त्वस्य प्रवेशात् तस्य च | चेत् ? न-तस्य न्यायत्वेन शास्त्रत्वाभावात् , शास्त्रपदेन ह्याचा- 40 निर्वस्तुमशक्यत्वेन दोषः, तस्मात् तदपहाय खघटकवृत्तिश्रावण- | र्यभाषितशासनवचनमेव गृह्यते, इदं च ज्ञापकादिसिद्धमित्यस्य 80 ·६८ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [प्रथमोल्लासे न्यायः ३५] 45 शास्त्रत्वाभावात्” इत्याहुः, तन्न-अनुस्वार-विसर्जनीयादीनामप्य-निर्देश एव, अन्यथा ऋगादीनामप्पर्यान्तानां द्वन्द्वे समासान्त- नेकवर्णवोधकवोध्यत्वेन सर्वादेशतापत्तेः, शब्दमर्यादां विहाय प्रवृत्त्या "ऋक्-पूः-पथ्यपात्” इति निर्देशः समुचितः स्यात् , खेच्छयाऽर्थकरणे सौत्राक्षराणि खण्डयित्वाऽन्यथा तेषां नामा अतश्च समासान्तविधायकसूत्र एव समासान्ताकरणमाचार्या- दिकरणेऽतिप्रसङ्गाच । तस्मादिदमत्रावधेयम्-स्वरूपबोधकस्थले | णामिममाशयं ज्ञापयति यत्-समासान्तविधिलक्ष्यानुसारीति 5 स एवायमिति प्रत्यभिज्ञया बोध्य-बोधकयोरभेद इत्युपेयते, तथा क्वचिन्नापि भवतीति ॥ च स एवायमीकाराद्यादेशो यो वोधके 'ईच्' इत्याद्याकारक आगमो यथा-पट्टा पटिता' इत्यादौ सेटः पटेर्नित्यमेवेडु- आसीदिति प्रतीत्याऽनेकवर्णत्वमप्यस्यैव धर्म इत्यस्यावश्यमेव | चित इति विकल्प्य विहितोऽस्यागमस्यानित्यत्वं विनाऽनुपपन्नः । मन्तव्यतया भवत्यनेकवर्णत्वधर्मवानीजादेश इति स्यादेवाभेद- तथा च क्वचिदनिटोऽपि वेट्वं दृश्यते, यथा-पक्ता, पचिता, निर्देशं विनापि सर्वस्य ‘प्या'शब्दस्य स्थाने इति स निर्देशो व्यर्थः | आस्कन्तव्यमास्कान्दितव्यमिति । अत्र च पचि-स्कन्दी उभा- 10 सन् ज्ञापयितुं शक्नोति न्यायांशमिममिति । ज्ञापिते चास्मिन् वप्यनुस्वारेताविति पक्षेऽपीटा न भाव्य, दृश्यते च क्वचिदिद- 50 न्यायांशेऽनुवन्धस्यानेकवर्णघटकवर्णपदेनाग्रहणाद् बोधकावस्था- | सहितः प्रयोगोऽपीत्यागमविधेरन्यथापि भवनरूपमनित्यत्वं यामप्यनेकवर्णत्वस्येजादेशेऽभावेन सर्वादेशार्थमभेदनिर्देशस्य चा- विनाऽसम्भवि। तथा धावेरूदित्वात् क्तयोर्वेट्त्वेऽपि गतौ- रितार्थ्यम् । तथा च वर्णविशिष्टत्वमनेकवर्णत्वमिति फलति । नित्यमिद-घावितः, धावितवानिति; शुद्ध्यर्थे तु नेट्-धौतः, वर्णश्चानुवन्धभिन्नो गृह्यते, वैशिष्टयं च स्वघटितत्वम् , खेतरो धौतवानिति। तथा जभेस्तिवि “जभः स्वरे" [४. ४. १००. .] 15 योऽनुवन्धभिन्नो वर्णस्तद्धटितत्वमित्युभयसम्बन्धेन, ईजादिपदेषु इति नागमे-जम्भतीति भवति, जञ्जभीतीति यङ्लुगन्ते च 55 द्वितीयसम्बन्धाभावात् तस्यानेकवर्णत्वाभावः । तथा चाभेद- | नागमो न भवति, आगमस्यानित्यत्वादेव । एवं-कमेणिङन्तस्य निर्देश विना तस्य सर्वादेशत्वासंभव इति सर्वादेशत्वार्थमभेदनिर्दे- आने परे मागमे कामयमान इति भवति, तस्यैवानित्यत्वाश्रयणे शस्य चारितार्थ्यमिति ॥ ३४ ॥ च-कामयान इति मागमरहितोऽपि प्रयोगो भवति । एतदनि- *समासान्ता-ऽऽगम-संज्ञा-ज्ञापक त्यत्वसूचकं च इडाद्यागमानामनित्यत्वेन लक्ष्येषु प्रयुक्तत्वेऽपि 20 गण-ननिर्दिष्टान्यनित्यानि* ॥ ३५॥ तदर्थं यत्नाकरणमेव, तथा हि-पट्टा पटितेत्यादौ विकल्पेनेडा- 60 सि०- समासस्य अन्तः-समासान्तः, समासचरमावयवचैतन्न्यायांशमवलम्ब्यैव तथाप्रयोगाः सम्पादनीया इति शास्त्र- गमादि प्रयुक्तम् , न च तदर्थ कोऽपि यत्नः शास्त्रे कृतः, तथा तया विधीयमानः 'अत्' इत्यादिः। आगमः-कमपि वर्ण पद वोद्दिश्य तत्समीपे विधीयमानो मागमादिः । संज्ञया निर्दिष्टं- कृतामाशयः प्रतीयते । अन्यत्रापि यत्र क्वचनानित्यत्वार्थं यत्रो संज्ञानिर्दिष्टम् , संज्ञां निर्दिश्य विधीयमानं कार्यम् । ज्ञापन न कृतस्तत्र तथालक्ष्यदर्शनेनैव तादृशार्थज्ञापनमुन्नेयम् ॥ 25 स्वरूपबोधकेन सौत्र निर्देशादिना गणपाठादिना च निर्दिष्टं- संज्ञानिर्दिष्टं यथा-"धातोरनेकस्वराद्' [३. ४. ४६. ] 65 ज्ञापकनिर्दिष्टम् । नजा समस्तेनासमस्तेन वा निर्दिष्ट कार्य - | इति सूत्रेण परोक्षा संज्ञां निर्दिश्य आम् विहितः, स च ननिर्दिष्टम् । एतानि अनित्यानि-न नियतानि लक्ष्यानुरोधात् । चकासामासेत्यादौ नित्यमेव प्रवर्तते, दरिद्राञ्चकारेत्यादी क्वचिन्नापि भवन्ति, क्वचिदन्यथा च भवन्तीति भावः। सव | चानित्यत्वेन विकल्प्य प्रवर्तते, अत एव ददरिद्रावित्यपि रूपं वाक्यं सावधारणमिति विनापि नित्यमिति कथनेनैषां नित्यत्वे भवति, तच्च संज्ञानिर्दिष्टस्यानित्यत्वं विनाऽसम्भवि । एतदंश- 30 प्राप्तेऽनिष्टस्थलेऽप्रवृत्यर्थमयं न्यायः स्वीक्रियते। अनित्यत्व ज्ञापकं तु “भातो णव औः" [ ४. २. १२०.] इत्यत्र 70 कथनेनैव यथाप्रयोगदर्शन क्वचिन्न भवन्तीति सिद्धे “यथा ओकारविधानेऽपि पपावित्यादिसिद्धावौकारविधानमेव, तद्धि प्रयोगदर्शनं क्वचिदिति शेषः" इति ग्रन्थेन वाक्यपूरणं प्राचा- दरिद्राधातोः परोक्षायां णवि "अशित्यस्सन्-णकच्-णकानटि" मनावश्यकम् , कचिन्न भवन्तीत्येव ह्यनित्यत्वमेषामिति ४. ३. ७७.] इत्याकारलोपे दरीद्वावित्यस्य सिद्ध्यर्थं विधी- क्वचिदिति पूरणं व्यर्थमेव ॥ यते, अन्यथा तत्र 'ददरिद्रो' इति रूपं स्यात् । यदि च तत्र समासान्तो यथा-बह्वय आपोयनेत्यर्थे वहुव्रीहिसमासे | "धातोरनेकस्वराद्” [३. ४. ४६.] इति विहित आम् 75 "ऋष-पू:-पथ्यपोऽत्" [७. ३. ७६. ] इत्यति कृते 'बह्वपं नित्यः स्यात् तर्हि दरिद्रातर्णव आमादेशे ददरिद्रावित्यस्या- सरः' इति भवति, कचिच्च 'बह्वाम्पि बम्पि वा सरासि संभवेन तदर्थमौकारविधानं व्यर्थमेव स्यात्, कृतं चौकार- इत्यपि समासान्तरहितः प्रयोगः समुपलभ्यते, स च समा- विधानं स्वसार्थक्यविधायकमेतन्यायांशं ज्ञापयति, ज्ञापिते च सान्तविधेरनित्यत्वेनैव साधुः स्यात् । एतद्विषयज्ञापकश्च-"ऋक्- तस्मिन्नामोऽभवनेन ददरिद्रौ' इत्यत्र औकारचवणार्थमौकार- 40 पू:-पथ्यपोऽत्" [७. ३. ७६.] इति सूत्रे ‘पथ्यपः' इति । विधानस्य चारितार्थ्यं भवति ॥ 35 80 ·[ प्रथमोल्लासे न्यायः ३५] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ६९ चान्त्र ज्ञापकनिर्दिष्टं यथा-"दशैकादशादिकश्च" [६. ४. ३६.] चाराभावे विशेषणवैयर्थ्यात् , तदुक्तमभियुक्तैः-"संभवे व्यभि- इति सौत्रनिर्देशेन दशैकादशशब्दस्यादन्तत्वसिद्ध्या दशैका- चारे च स्याद् विशेषणमर्थवत् ।” इति, तथा च व्यर्थः दशान् गृह्णातीत्येव विग्रह उचितः, परन्तु दशैकादश गृह्णाती- सकारादिनिर्देशो नियमज्ञापनार्थः, नियमश्वायम्-सात् सर्वदा 'त्यपि विग्रहो भवत्येव, स च ज्ञापकनिर्दिष्टस्यानित्यत्वमूलक सादिरेव स्यान्न तु कदापि तस्य विकारान्तरमिति, एतन्न्यायांशा- एव । अस्य ज्ञापकं तु-"ऋगयनमित्यत्र णत्वनिषेधार्थमुपात्तं भावे चात्र पत्वस्य प्राप्तिरेव नास्ति, सातः सकारस्य "वृत्त्यन्तो- 45 "पूर्वपदास्थानान्यगः" [२. ३. ६४.] इति सूत्रे 'भगः' ऽसपे" [ १. १. २५. ] इति सूत्रानुसारं पदादित्वात् , इति पदम् , णत्वनिषेधश्चात्र "शिक्षादेश्वाण" [६.३.१४८.] | तथाहि-वृत्त्यन्तः पदसंज्ञको न स्यातू, असपे-सस्य पत्वभिन्ने इति सूत्रोक्ते शिक्षादिगणे ऋगयनमिति णत्वरहितपाठादेव कार्ये इति तदर्थः। तथा च सस्य पत्वे कर्तव्ये त्यप्राप्तापि पद- सिद्धः,परं च गणपाठरूपज्ञापकनिर्दिष्टस्य णत्वनिषेधस्यैतळ्यायां- संज्ञा स्यादेवेति ध्वन्यते, तथा चात्र सातः प्रत्ययंत्वेनाप्राप्ताऽपि '10 शबलेनानित्यत्वसम्भावनया तस्य . दृढतासम्पादनायात्र सूत्रे | पदसंज्ञा 'असपे' इति पर्युदासेन विधीयते, ततश्च तस्य सस्य 50 "अगः” इत्युक्तम्, तचैतन्यायांशं विनाऽनुपपन्नमिति | पदादित्वात् पत्वस्य प्राप्तिरेव नास्तीति तदभावार्थो द्वितीय- न्यायांशमिमं ज्ञापयति । तथा चोभयविधज्ञापकनिर्दिष्टस्येहो- सकारनिर्देशो व्यर्थ एव स्यात् ; एतन्यायांशसत्त्वे तु 'असपे' पयोगः, उदाहरणं सौत्रनिर्देशरूपज्ञापकनिर्दिष्टापेक्षं, ज्ञापकं च इति ननिर्दिष्टस्यानित्यत्वसम्भावनया कदाचित् सातः पदत्वा- गणपाठरूपज्ञापकनिर्दिष्टापेक्षमिति ॥ भावे सकारस्य पदमध्यस्थत्वसंभवात् पत्वं स्यादिति तद्वारणार्थो 1b. गणनिर्दिष्टं यथा-कुटिता कुटितुमित्यादौ यथा “कुटादेर्डि- द्विसकार निर्देशः सार्थकः । तदेवमिमं न्यायांशं विनानुपपद्य- 55 द्वदन्णित्" [४. ३. १७.] इति ङित्त्वं भवति, तेन मानां पत्वप्रातिं विनानुपपद्यमानस्तद्वारणार्थों द्विसकारपाठ गुणाभावः, तथा विध्यचिथेत्यादौ न भवति, अनित्यत्वादेव, इमं न्यायांशं ज्ञापयतीति सुस्थम् । अस्य च न्यायस्यादृढत्वात् अत्र च कुटादिरिति गणनिर्देशः, विन्यचिथेति रूपं च- | केचिदेव समासान्तादयो लक्ष्यानुसारं क्वचिद् भवन्ति क्वचिन्न "व्यचत् व्याजीकरणे" इत्यस्माद्धातोः परोक्षायां थवि द्वित्वादौ भवन्तीति लभ्यते । तथा चान्ये नित्यमेव भवन्ति, तेपामुदा- 20 कृते पूर्वस्य "ज्या-व्ये-व्यधि-व्यचि-व्यथेरिः” [ ४. १. ७०.] | हरणानीमानि प्रदर्श्यन्ते-यथा “इच् युद्धे” [७. ३. ७४. 160 इति इत्वे च कृते “कुटादेर्डिद्वदणित्" [४. ३. १७.1 इति समासान्त इच् 'केशाकेशि' इत्यादौ नित्यमेव भवति । इत्यस्य गणनिर्दिष्टत्वेनानित्यत्वात् डिवाभावे धातोर्यस्य "स्वराच्छौ” [१. ४. ६५.] इति नागमः 'कुण्डानि, "व्यचोऽनसि" [४. १. ८२. ] इति यवन्न, सति हि ङित्वे | 'वदराणि' इत्यादौ नित्यमेव भवति । स्वरसंज्ञानिर्दिष्टम् विविचिथेति रूपं स्यात् । समर्थकं चास्य विव्यचिथेत्यादौ | "इवर्णादेरस्वे स्वरे यवरलम्" [ १. २. २१.] इति यत्वादि 25 वृतोऽनिष्टत्वेऽपि तदर्थं यत्तान्तराकरणमेव ॥ दध्यत्रेत्यादौ नित्यमेव भवति। "सप्तमी चोर्ध्वमौर्तिके" 65 ननिर्दिष्टं यथा-"अञ्वर्गात् स्वरे वोऽसन्" [१. २. ४०] [५. ४. ३०.] इति सौत्रनिर्देशरूपज्ञापकनिर्दिष्टा उत्तरपद- इति सूत्रे ‘असन्' इति, अस्योदाहरणं यथा-'क्रु+उ+आस्ते= वृद्धिरू_मौहूर्तिकशब्दे भवत्येव, न कदापि न भवति । ऋवास्ते, किम्+उ+आवपनं+किम्वावपनम्' इति, अनो- "अजादेः" [२. ४. १६.] इत्यजादिगणनिर्दिष्ट आप् 'अजा' कारस्थानीयस्य वस्यानेन सूत्रेणासत्त्वात् स्वरे परे "हस्वान्ङणनो इत्यादौ भवत्येव । “अनवर्णा नामी" [१. १. ६.] इति 30 द्वे" [१.३.२७.] इति पूर्वत्र प्रयोगे डस्य द्वित्वं भवति, परत्र | सूत्रे नामिसंज्ञायामवर्णवर्जनं ननिर्दिष्टमपि नियतमेवेति । 70 तु मस्य पुरो व्यञ्जनाभावात् "तौ मु-मो व्याने स्वौ” | इत्थं च ये समासान्तादयोऽनित्याः-भवन्ति च न भवन्ति च, [ १. ३. १४.].. इत्यनेनानुस्वारानुनासिको नाभूताम् । त एवेहैतन्यायोदाहरणत्वेनोक्ता इति ॥ ३५ ॥ 'असन्' इति नजूनिर्दिष्टस्यानित्यत्वफलं तु तद्+उ+अस्य समासान्ता-ऽऽगम-संज्ञा-ज्ञापक-गण- मतम्-तवस्य मतमित्यत्रोकारस्य वत्वे "ततोऽस्याः" [१. ननिर्दिष्टान्यनित्यानिः ॥ ३५ ॥ 35३. ३४.] इति वस्य द्वित्वं भवतीति, अन्यथा वत्वस्यास- त०-अत्र समासान्तविधेरनित्यत्वे तु यत्र तत्र यहूनिक त्वात् द्वित्वं न स्यात् । एतदंशज्ञापकस्तु "व्याप्तौ स्सात्" | लक्ष्याणि मिलन्ति, किन्वागमादीनामनित्यत्वज्ञापने न किमपि [७. २. १३०.] इति द्वितीयः सकारः, स हि 'अग्निसात्' | विशिष्टं फलमिति नवीनाः कथयन्ति, दृढ़तरज्ञापकाभावश्च । इत्यादौ षत्वनिषेधज्ञापनार्थं कृतः, तथा हि-द्विसकारनिर्देशेन ‘पट्टा पटिता' इत्यादिप्रयोगाणां शिष्टप्रयुक्तत्वगृहे चौपायान्तर- सकारादिः सात् प्रत्ययो भवतीति विज्ञायते, 'सात्' च स्वत माश्रयणीयम् , तद्धि तत्र तत्र विशेषवचनकल्लनमेव । यथा 40 एव सकारादिरिति तस्य सकारादित्वकथनं व्यर्थमेव, व्यभि- । पाणिनीयैर्घावितमित्यादिसिद्धयर्थ “यस्य विभाषा" [पा० स० 80 ·७० न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [प्रथमोल्लासे न्यायः ३५] , - ७. २. १५ ] इति सूत्रस्य “वेटोऽपतः” [४. ४. ६२.] इति २८.] इति । इहेदानी किं निपातनम् ?, इहापि निपातनमस्ति, सूत्रस्थानीयस्यानित्यत्वं कल्प्यते । न तु प्राचीनोक्तमागमशास्त्र- किम् ? “अगृगयनादिभ्यः” [ ४. ३. ७३. ] इति । [ततः] स्यानित्यत्वम् । लक्ष्यैकचक्षुष्काणामाचार्याणामीदृशलक्ष्याणामि- | नैव वा पुनरत्र णत्वं प्राप्नोति, किं कारणम् ? समानपद इत्यु- ष्टत्वे तदर्थ लक्षणमवश्यमनुष्ठितं स्यात् , ज्ञापकं च दृढ़तरं तस्य च्यते, न चैतत् समानपदम् , समासे कृते समानपदम् , समा- 5 निर्दिष्टं स्यात् , तद्विषयकयत्नाकरणे तादृशन्यायांशानुमानं त्वति- | नपदमेव यन्नित्यम् , न चैतन्नित्यं समानपदमेव । किं वक्तव्यमे 45 प्रसक्तम् , तथा हि-अन्यान्यपि शास्त्रकृदनुक्तानि वचनानि यथेच्छ- तत् ? नहि, कथमनुच्यमानं गस्यते ? समानग्रहणसामर्थ्यात्, प्रयोगानुरोधेन कल्पनीयानि स्युः । एवं संज्ञानिर्दिष्टस्यानित्यत्वमपि यदि हि यत् समानं चासमानं च तत्र स्यात् समानपदग्रहणम- यत्र संज्ञा विधिकोटिगतविशेषणत्वादिनोपादीयते तत्रैवेष्टव्यम् , नर्थकं स्यात्" इति [ भाष्यम् ] । अयमाशयः-'अग' इति पदं सामान्यतः संज्ञानिर्दिष्टस्यानित्यत्वे तु प्रायः सर्वेषां शब्दशास्त्री- | संज्ञायामेव [ नान्येव ] इति नियमेन प्राप्तस्य [ 'पूर्वपदस्थान्नाम्नि' 10 यकार्याणां यत्किञ्चित्संज्ञानिर्दिष्टत्वापत्त्याऽऽकुलीभावापत्तेः । इत्यंशेन प्राप्तस्येति भावः ] णत्वस्यैव प्रतिषेधः, अनन्तरस्य 50 "आतो णव औः" [४. २. १२०.] इति च संज्ञानिर्दिष्टस्या- | विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वेति न्यायात् । तत्र 'ऋगयनादि- नित्यत्वज्ञापकं तथा सति न संभाव्यते "धातोरनेकस्वरात्०” | शब्दांनां नामत्वा-ऽनामत्वोभयदर्शनात् तत्र पूर्वसूत्रेण [“र- [३.४..४६ ] इति सूत्रेधातुसंज्ञाया विधेयकोटौ निर्देशाभावात् , वर्णात् ०" २. ३. ६३. इत्यनेन ] नित्यं णत्वं प्राप्नोतीति कृते तत्र ह्युद्देश्यकोटावेत्र धातुसंज्ञा समाश्रीयते । तथा च ददरिद्रा- | ‘अगः' इति प्रतिषेधे नात्र णत्ववारणमिति शङ्कायाम्-"पूर्व- 15 वित्यादिसिद्ध्यर्थ 'दरिद्रातेराम् न' इत्येतावदेव ततः [ औकार- पदस्थान्नाम्नि" इत्येको योगः, “अगः” इति च योगान्तरमित्या- 55 विधानात् ] कल्पनीयम् , न तु संज्ञानिर्दिष्टमात्रस्यानित्यत्वम् । | स्थाय योगविभागसामर्थ्याच्च सर्वस्या णत्वप्राप्तेः प्रतिषेधोऽय- एवं ज्ञापकनिर्दिष्टस्यानित्यत्वमपि नावश्यकम् , तद्धि दशैकादश मिति विज्ञास्यते, ततश्च न दोष इति समाधानम् । पुननिर्देशेनै- गृह्णातीत्येवं विग्रहस्य साधु-वार्थमाश्रीयते, तत्र च “दशैकादशा- | वात्र णत्वाभाव इत्युक्तम् , स च निर्देशः “शिक्षादिभ्योऽण्" दिकश्च" [ ६. ४. ३६.] इति सूत्रे तथानिर्देशस्य सूत्रमात्र- [६. ३. १४८. ] इति सूत्रस्थो गणपाठे ऋगयनशब्दस्य नकार- 20 विषयत्वेऽपि दोषाभावात् , दशैकादशेति च पृथगेव पदे; न चैवं विशिष्ट पाठ एव, यथा 'सर्वनाम'शब्दे सूत्रे तथा निर्देशादेव 60 चकारप्रयोगापत्तिः, कृते प्रयोगे दोषाभावात् , अकृते च नत्वाभावः कल्पितस्तद्वत् , तथा च 'अगः' इति प्रतिषेधस्य 'विनाऽपि चं चार्थो गम्यते' इति सिद्धान्तेन दोषाभावः; न नावश्यकतेति । किञ्च पूर्वसने 'एकपदे' इत्यत्र ‘पदे' इत्येकत्व- च तस्य निर्देशरूपज्ञापनस्य सूत्रमात्रविषयत्वे दशैकादशान् विवक्षयैवैकपदत्वे लब्धे एकग्रहणेनैकमेव . यत् पदं तत्रैव यथा गृह्णातीति विग्रहो न स्यादिति वाच्यम् , इष्टापत्तेः । यच्चात्रांशे स्यान्न त्वेकं चानेकं चेति ज्ञाप्यत इति पूर्वमुपपादितमेव । तथा च 25 ज्ञापकमुपन्यस्यते-“पूर्वपदस्थान्नाम्यगः” [ २. ३. ६४.] इति | नामतोऽन्यत्र नित्यमेकपदत्वाभावेन णत्वप्राप्तिरेव नेति न तद्वा- सूत्रस्थम् 'अगः' इति पदम् , तदपि न चारु-केवलं स्वचारिता- रणार्थमग इति कथनमावश्यकमिति । अयं च प्रकारः स्वमतेऽपि •य ज्ञापकत्वकल्पनापेक्षया तस्य त्याग एव वरम् । कृतं च | कर्तुं शक्य एवेति 'अग' इत्यस्य न ज्ञापनार्थत्वमुचितम् ॥ 'अगः' इत्यस्य प्रत्याख्यानं महाभाष्ये निर्देशरूपज्ञापकाश्रयणेन, स्वप्रक्रियायां विव्यचिथेति रूपसिद्धयर्थ गणनिर्दिष्टस्यानित्य- तथाहि-“पूर्वपदात् संज्ञायामगः” [पा० सू० ८. ४. ३.] | त्वाश्रयणं यद्यपि आवश्यकम् , तथापि तदर्थ यत्नान्तरमेव कर- 30 इति सूत्रे महाभाप्ये–“संज्ञायां नियमवचनेऽगप्रतिषेधान्नियम- णीयम् , अप्रामाणिकस्यानित्यत्वाश्रयणस्यापेक्षया तस्यैवौचित्यात्। 70 प्रतिषेधः" [वार्तिकम् ], संज्ञायां नियमवचनेऽगप्रतिषेधान्नियम- पाणिनीये तु "ज्या-व्यधः विति" [ ४. १. ८१.] इतिसूत्र- स्यायं प्रतिषेधो विज्ञायते-अग इति । तत्र को दोषः ? "तत्र नित्यं । स्थानीये "ग्रहिज्यावयिव्यधिवष्टि०" [पा० सू० ६. १. १६.] णत्वप्रसङ्गः” [वार्तिकम् ], तत्र पूर्वेण संज्ञायां चासंज्ञायां च | इति सूत्रः एव विचति इति पठ्यते, “कुटादेद्विदणित्" नित्यं णत्वं प्राप्नोति । “योगविभागात् सिद्धम्” [वार्तिकम् ], योग- [४. ३. १७.] इतिसूत्रस्थानीये "गाङ्कुटादिभ्योऽणिन्छित्" 35 विभागः करिप्यते-'पूर्वपदात् संज्ञायाम्' ततः 'अगः' गान्तात् [पा० सू० १. २. १.] इति सूत्रे 'व्यचेः कुटादित्वमनसि' 75 पूर्वपदाद् या यावती च णत्वप्राप्तिः, तस्याः सर्वस्याः प्रतिषेधः । इति कुटाद्यन्तर्गणसूत्रं पठ्यते, तत्र चानसीति पर्युदास आश्री- "अप्रतिषेधो वा यथा सर्वनामसंज्ञायाम्'' [वार्तिकम् ], नवाऽर्थः । यते, तथा च 'पर्युदासः सदृग्ग्राही' इति न्यायेन 'अभिन्नेऽस्- प्रतिषेधेन, णत्वं कस्मान्न भवति ? यथा सर्वनामसंज्ञायाम् , उक्तं | सदृशे कृत्प्रत्यये परत एव व्यचेः कुटादित्वनिमित्त कार्यमिति च-सर्वनामसंज्ञायां निपातनाण्णत्वाभावः । यथा पुनस्तत्र निपा- 'विव्यचिथ, अव्याचीत्' इत्यादौ ठित्त्वं न भवति । तथा स्वमते 40 तनं क्रियते-“सर्वादीनि सर्वनामानि" [पा० सू० १. १. । “व्यचोऽनसि [ ४. १. ८२.] इतिसूत्रस्थव्यचेः पाठः पूर्वसूत्र 80 65 ·[प्रथमोल्लासे न्यायः ३६ ] न्यायार्थसिन्धु तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ७१ -- एव . [ "ज्याव्यधः कृिति" ४. १. ८१.] इति सूत्र एव प्रथमोपस्थितशास्त्रमात्रबाधेन स्वचारितार्थ्यसंभवे बाधकल्व- 40 करणीयः, कुटादौ च गणे "व्यचोऽनसि” इति गणसूत्रपाठः बीजस्यानवकाशत्वस्य क्षीणत्वात् तदन्यबाधे प्रमाणाभाव कार्यः । तथा च नानित्यत्वाश्रयणमावश्यक भविष्यति । एवास्य न्यायस्य वीजम् । “मद्विपये यद् यत् प्राप्तं तन्मया एवं ननिर्दिष्टस्यानित्यत्वमपि नावश्यक, तद्वस्येत्यत्र वकारस्य वाध्यम्" इति वाध्यसामान्यचिन्तया स्वविषयप्राप्तसर्वशास्त्र- 5 द्वित्वसिद्धिर्हि तत्फलमित्युच्यते, तत्र व्यञ्जनात् परस्यैकस्यानेकस्य वाधे प्राप्तेऽयं न्यायः समाश्रीयते । यथा “लिपः” [३. ४.-'. वा व्यञ्जनस्योच्चारणे भेदाभावेन द्वित्वाभावेऽपि क्षत्यभावात् । ५६.] इति सूत्रविहितः श्लिषोऽद्यतन्यां सक् पुष्यादिगण- 45 पाणिनीये तु द्वित्वे कर्तव्येऽसिद्धत्वस्याप्रवृत्त्यर्थं 'पूर्वत्रासिद्धीय- निमित्तिकं "लदिद्दयुतादिपुण्यादेः परस्मै" [३. ४. ६४.] मद्वित्वे' इति न्यायः पठ्यते । तथैव वा स्वमतेऽपि समाश्रयणीयं | इति सूत्रविहितमडं बाधते, अतः 'मश्लिक्षत् कन्यां देवदत्तः' चतुर्णामित्यादावपि णकारस्य द्वित्त्वार्थम् । “व्याप्तौ स्सात्" | इत्यत्र सगेव भवति, न त्वङ् किन्तु भाव-कर्मणोः" [३. ४.- 10[ ७. २. १३०.] इति सूत्रे द्विसकारनिर्देशश्चास्य न्यायांशस्य ६८.] इति सूत्रविहितं जिचं न वाधते, इत्याश्लेपि कन्या ज्ञापकत्वेनोक्तः, स चान्यथापि चरितार्थः, तथाहि-"वृत्यन्तो- चैत्रेणेत्यत्र सक् न भवति। अत्र केचित्-"उल्लासकं त्वस्य सक्-50 ऽसषे” [ १. १. २५.] इति सूत्रस्य योऽयमर्थ आक्षिप्यते- अ-जिच्सूत्राणामेवमुपन्यासक्रम एव, तथाहि-अङ्क-जिचो- सस्य षत्वे कर्तव्ये पदसंज्ञा न स्यादिति न किन्त्वप्राप्ताऽपि पदसंज्ञा | रपवादस्तावत् सक्, तत्राप्यङ् बाधितुमिष्टो, न तु जिच्, तथा तस्य स्यादेवेति, तत्र किं मूलम् ? केवलं यस्य पदसंज्ञा प्राप्ता तस्य | चाङ्सूत्रादनु सक्सूत्रं चेत् क्रियते तदा वाध्योक्तेरनु वाधको- 15 वृत्त्यन्तस्य षत्वभिन्ने कार्ये पदसंज्ञा नेसेवार्थः शब्दमर्यादालभ्यः। क्तिरिति न्यायानपेतः समर्थपक्ष आदृतः स्यात्, भनिष्टो चिन्- स्सातश्च प्रत्ययत्वेनानामत्वात् पदसंज्ञाप्राप्तिरेव नेति तस्य पत्व- | वाधोऽपि च मध्येऽपवादाः पूर्वानिति न्यायवलालति । एवं 55 निषेधार्थ द्विसकारपाठ आवश्यक एवेति न तस्य ज्ञापकत्व- | सत्यपि यद्वाधकोक्तेरनु वाध्योक्तिरित्यसमर्थपक्ष आइतस्त- संभावना । इत्थं चास्य पञ्चांशा नावश्यका इति प्रतिभाति, देतन्न्यायादेवेष्टसिद्धिर्भविष्यतीत्याशयैव" इत्याहुः । तत्रेदं तथापि प्राचामनुरोधेन समाश्रितास्तत्र तत्र कार्यप्रवृत्त्यर्थमाश्री- विचार्यते-अङोऽपवादः सक् भवितुमर्हति, अङा सको विषयस्य 20 यन्ते चेति । पाणिनीये तन्ने परिभाषेन्दुशेखरेऽपि नागेशभट्टेन- | व्यापनात् , सिचोऽपवादत्वं तु न युक्तम् , जिचो भाव-कर्मणो- रेव विधानात् तदतिरिक्त कर्तरि प्रत्यये सकश्चारितार्थ्यसंभवात्। 60 'यत्तु' इत्यारभ्य 'संज्ञापूर्वकमनित्यम्' 'आगमशास्त्रमनित्यम्' सत्यपि सम्भवे बाधनं भवतीति भाप्योक्तपक्षमाश्रित्य तद- 'गणकार्यमनित्यम्' 'अनुदात्तेत्वलक्षणमात्मनेपदमनित्यम्' 'नञ्- घटितमनित्यम्' इत्यादिन्यायानुल्लिख्य तत्र तत्र ज्ञापकफलादिक पवादत्वव्यवस्थापनेऽपि नैवं क्रमेण सूत्रोपन्यासो न्यायमिमं प्रदर्य, तन्न भाष्येऽदर्शनादित्यादिना एते न्यायाः खण्डिताः । ज्ञापयितुं शक्तः, यतः सर्वेषामद्यतनीपरतो विधीयमानानां बाधनार्थमेव जिचः प्रकरणान्ते पाठः, 25 ज्ञापिते चास्मिन् सम्पूर्णे न्यायेऽस्यादृढत्वमनित्यत्वं च यदाश्रित प्राचीनैस्तदपि नोचितम् , अनित्यत्वज्ञापकस्यास्य न्यायस्यानित्यत्वे प्रकरणादौ च सर्वतो व्यापकस्योत्सर्गभूतस्य सिचः पाठः, तद- 65 सर्वेषामेतद्विषयाणां नियत्वमिति फलति, तच स्वतः सिद्धमेवेति किं नन्तरं तदपवादस्य सकः, ततश्चात्मनेपदपरस्मैपदयोरुभयन तदर्थ न्यायस्वीकारतदनित्यत्वाश्रयणगौरवेण, किञ्चानित्यत्वेन हि विधीयमानस्य "णि-श्रि०" [३. ४. ५२.] इत्यादिसूत्र- क्वाचिकत्वं कादाचित्कत्वमिति च विज्ञायते, तावतैवेष्टप्रयोगसिद्धौ विहितस्य ङः, तदनन्तरं परस्मैपदमाने विधीयमानस्याङः पाठः, 30तदर्थ पुनरस्याप्यनित्यत्वाश्रयणं व्यर्थमेव । तथा च समासान्ता- सर्वान्ते च भाव-कर्ममात्रविधेयस्य निचः, इति क्रमस्यान्यथो- दीनां नित्यत्वं खतः सिद्धमेव, लक्ष्यानुरोधात् क्वचित् स्याद्वा- पपत्तिसम्भवादेतेन क्रमेण पाउः प्रकृतन्यायज्ञापक इत्यायि- 70 दाश्रयणादप्रवृत्तिरिति सर्व संस्थम् ॥ ३५ ॥.. तुमशक्यम् । तस्मात् स्वचारितार्थ्याय परस्मिन् शास्त्रेऽवश्यं *पूर्वेऽपवादा अनन्तरान् विधीन बाधनीयेऽव्यवहितबाधेन चारितार्थ्यसम्भवे व्यवहितबाधे बाधन्ते नोत्तरान् ॥ ३६ ॥ प्रमाणाभाव इत्येवैतन्यायमूलमित्यवगन्तव्यम् । अयमप्यनित्य एव, तथा च "संयोगात्" [२. १. 35 : सि०-पूर्व-उत्सर्गशास्त्रतः पूर्वमुक्ताः, अपवादाः- ५२.] इतीयादेशो यथा शिश्रियुरित्यादौ “योऽनेकस्वरस्य" 75 बाधकशास्त्राणि, अनन्तरान्-अग्रे. वक्ष्यमाणवाध्यशास्त्रसमु- दायमध्ये स्वाव्यवहितान् , उत्सर्गान् , वाधन्ते-प्रतिषिध्य स्वयं [२. १. ५६.] इत्यनन्तरसूत्रविहितं यत्वं बाधते, तथा प्रवर्तन्ते, नोत्तरान् न शास्त्रान्तरव्यवहितान् , इति न्यायार्थः। यवक्रियाचित्यादौ "क्लिवृत्तेरसुधियस्तौ" [२. १. ५८.] इति स्वचारितार्थ्याय स्वविषयव्यापके.परस्मिन् शास्त्रेऽवश्यं वाधनीये ' व्यवहितेन सूत्रेण विहितं यत्वमपि बाधत एवेति ॥ ३६ ।। प्रत्ययानां परत्वाद् .

·७२ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [प्रथमोल्लासे न्यायौ ३७,३८] । त०-अत्र . 55 *पूर्वेऽपवादा अनन्तरान् विधीन् वाधन्ते. ११९.] इति परिभाषासूत्रबाधे सामर्थ्याभाव एव बीजमिति 40 नोत्तरान* ॥ ३६॥ युक्तः पन्थाः॥ ३७ ॥ "उत्सर्गशास्त्रमुक्त्वाऽपवादशास्त्रकथनमिति *मध्येऽपवादाः पूर्वान् विधी वाधन्ते न्यायोपेतः पन्थाः, प्रतियोगिज्ञानस्याभावज्ञान इवापवादज्ञाने नोत्तरान् ॥ ३७॥ 5 उत्सर्गज्ञानस्याप्यावश्यकत्वात्" इत्येकः पक्षः, स च लक्षणैक- चक्षुष्कविषयः। “पूर्वमपवादशास्त्रमुल्लिख्य तद्विषयपरिहारेणो त०-अयमपि न्यायोऽपवादशास्त्रस्याविशेषात् सर्वोत्सर्ग- त्सर्गशास्त्रप्रवृत्त्यर्थं पश्चादुत्सर्गशास्त्रोल्लेखः" इति द्वितीयः पक्षः, शास्त्रवाधकत्वे प्रसक्ते तस्य संकोचार्थ एव । तत्र मूलं चैतन्याया- 45 सं च लक्ष्यैकचक्षुष्कविषयः। तत्र प्रथमपक्षस्यैव शिष्यानुकूल- | नुकूललक्ष्याणां सिद्धये उपायान्तराकरणमेवेति प्राचीना आहुः, तया तस्यैव समादरेणायं न्यायः पठ्यते । यत्रापवादशास्त्रमेव | तन्न युक्तम्-तादृशलक्ष्याणामनभिधान एवाचार्याणां तात्पर्य- 10 पूर्व पठ्यते पश्चादुत्सर्गशास्त्रं तत्र केनाऽपि विशिष्टेन प्रयोजनेन मित्येव कुतो नावधार्येत। ततश्च यत्र पूर्व परतश्चोत्सर्गशास्त्राणि भवितव्यमिति लक्षणैकचक्षुष्क आलोचयति, तच्च प्रयोजनमेतदेव | पठ्यन्ते मध्ये चापवादशास्त्रं, तत्र "स्पर्धे' [७.४. ११९.] इति यद्-अव्यवहितमेवोत्सर्गशास्त्रमयं वाधते न व्यवहितमिति । | परिभाषासूत्रसहकारेणापि पूर्वशास्त्रवाधे कृते निरवकाशत्वमूलस्य 50 सर्ववाधस्येष्टत्वे हि सर्वानुत्सर्गान् पूर्वमुक्त्वैवापवादान् कथयेत्, वलवत्त्वस्य प्रक्षीणतया "स्पर्धे” [७:४. ११९:] इति शास्त्रवाधे यत्र न तत् कृतं तत्र पूर्वोक्त एव ग्रन्थकृतामाशय इत्युक्तन्यायः प्रमाणाभावेन खोत्तरोत्सर्गशास्त्रवाधेऽपवादशास्त्रस्य सामर्थ्याभाव 15 सिद्धयति । इति 'सक्-अङ्-जिच्'विधायकसूत्राणामेवमुपन्या- | एवैतन्यायमूलमित्यवगन्तव्यमिति, तदेवोक्तं वृत्तौ ॥ ३७ ॥ सक्रमस्य ज्ञापकत्वमुपन्यस्यतां न्यायार्थमजूषाकृतामाशयं केचिद् *यं विधि प्रत्युपदेशोऽनर्थका वर्णयन्ति, तदपि न-प्रकृतशास्त्रक्रमस्योपपत्तेरुक्तत्वेन तस्य क्रम- स्यात्र ज्ञापकत्वासम्भवात् ॥३६ ।। स विधिर्याध्यते ॥ ३८ ॥ *मध्येऽपवादाः पूर्वान् विधीन् सि०-यम्-उत्सर्गतया स्वविषये प्राप्त, विधि प्रति- विधिविषयकः, उपदेशः-कथनं लक्ष्ये प्रवृत्तत्वान्वाख्यानम् , बाधन्ते नोत्तरान* ॥ ३७ ।। अनर्थकान कमप्यर्थं साधयति, स विधिः, बाध्यते-प्रवृत्ति- सि०- o-मध्य इति वर्तमानक्रियाऽपेक्षा सप्तमी, उत्सर्ग- विकलीक्रियते, स्वयमेव न प्रवर्तत इति यावत् । यस्य सूत्रस्य शास्त्राणांमध्ये वर्तमानाः, अपवादाः-अपवादशास्त्राणि, पूर्वान्- | लक्ष्ये प्रवर्तने किञ्चित् फलं नास्ति तत् सूत्रं तत्र न प्रवर्त्यते, 60 स्वस्मात् पूर्व पठितान् , विधीन्-विधायकानि उत्सर्गशास्त्राणि, | सर्वस्याः सूत्रप्रवृत्तेर्लक्ष्यसंस्कारार्थत्वाद् येन किमपि लक्ष्ये न वाधन्ते-प्रतिषिध्य प्रवर्त्तन्ते, नोत्तरान्-स्वोत्तरपठितानि सूत्राणि | संक्रियते स विधिरानर्थक्यान्न प्रवर्तते इति भावः । लोके . 25 न वाधन्त इति न्यायार्थः । यथा “ब्रह्म-भ्रूण-वृत्रात् विप्" | मेघादिकृता वृष्टिर्जलेऽपि स्थलेऽपि च दृष्टा, यन्त्र च वर्षणस्य [५. १. १६१.] इति सूत्रेण भूते ब्रह्माद्युपपदाद्धन्तेर्विहितः किमपि प्रयोजन नास्ति तत्रापि मेघो वर्षति, तथा शास्त्रेऽपि विप् विशेषविहितत्वादपवादः, स च स्वविषये “कर्मणोऽणू" | प्राप्तमिति तद्वारणाय न्यायोऽयमाश्रितः । यथा-"तनि-त्यजि-65 [५. ५. १. ७२. ] इत्यणं "ब्रह्मादिभ्यः" [५. १. ८५.] इति । यजिभ्यो डद्" [उणा० ८९५.] इत्यनेन डप्रत्यये 'तद् टकं “हनो णिन्” [५. १. १६०. ] इति णिनं च बाधते त्यद् यद्' शब्दा निप्पाद्यन्ते, अत्र दस्य पुनः "धुटस्तृतीयः" 30 पूर्वोक्तत्वात् ; "क्त-क्तवतू" [ "क्त क्तवतू" [५. १. १७४.] इति क्तवतुं तु [२. १. ७६.] इति दविधिः स्यात् , न च तदुपरतिरिति न बाधते परतः पठितत्वात् , अन्न भण्-टको कालसामान्ये तत्प्रयोगस्य कदापि परिनिष्ठितत्वं न स्यादिति तस्य प्रवर्तने विहिताविति सामान्यविहितत्वं तयोः, णिन् तु यद्यपि भूते फलाभावेन तस्य प्रवृत्तिरनेन न्यायेन वार्यते । तथा संचस्का- 70 विहितस्तथाप्युपपदविशेपानुक्तेः सामान्यविहित एवेति ते किपा रेत्यादावुपसर्गयोगानन्तरमेव पूर्व स्सटि ततः परोक्षानिमित्तके वाध्यन्ते, स च मध्ये पटितत्वेन परतः पठितं क्तवतुं न वाधते, द्वित्वे 'स्कृ-स्कृ' इति स्थितौ "अघोपे शिटः" [४. १. ४५.] 35 एतन्यायप्रवृत्तेः । तथा च 'ब्रह्महा' 'ब्रह्म हतवान्' इति इति द्वित्वे पूर्वस्य स्सटो लुकि, पुनश्च स्सविधायकसूत्रस्य प्रा- रूपद्वयमेव भवति, न तु-ब्रह्मघातः, ब्रह्मनः, ब्रह्मघातीति च। प्तिसत्त्वात् स्सट भविष्यति, अनेन न्यायेन निवर्त्यते, यतः स्सटि अस्य मूलं तु तादृशप्रयोगा एवेति लक्ष्यानुरोधादेवायं न्यायः सत्यपि "अघोपे शिटः" इत्यस्य प्रवृत्त्या तस्य लुपि फला-75 समाधीयते इति प्राचीनाः। वस्तुतस्तु पूर्वशास्त्रबाधेन वाधकता भावः । लक्ष्यस्य परिनिष्ठितत्वार्थमीन्यायस्यावश्यकत्वम् । वीजस्यानवकाशत्वस्योपक्षीणतया "स्पर्धे" [ परः ॥ ७. ४. तथा चेदृशलक्ष्यसिन्द्विरेवान न्याये मानमिति प्राचीनाः । 20 ·[प्रथमोल्लासे न्यायौ ३९,४०] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ७३ wrima min . 5 कृतस्यैव पुनः पुनः करणे हि व्यापारानुपरमप्रसङ्गेन रूपाणि न्यायस्य भाष्यकारादिभिर्ध्वनितत्वात् , तदुक्तम्-"इको झल्" कदापि न सिद्धयेयुः । एवञ्च क्रियानुपरमप्रसङ्गस्थल एवैत- [पा० सू० १. २. ९.] इति सूत्रे महाभाष्ये-"अकृतकारि 40 न्यायप्रवृत्तिरिति तत्त्वम् ॥ ३८ ॥ खल्बपि शास्त्रम् , अग्निवत्' इति । यथा अग्निर्दग्धं, पुनर्न *न्यस्य तु विधेनिमित्तमस्ति नासौ दहति तथा शास्त्रं कृतं कार्य पुनर्न करोतीति,. युक्तं चैतत् ; विधिर्वाध्यते ॥ ३९॥ प्रयोजनार्थमेव हि सर्वस्यापि प्रवृत्तिर्मन्दस्यापि, विना प्रयोजनमेव शास्त्रं कुतः प्रवर्तिष्यते ?। परिनिष्ठितत्वं चाप्रवृत्तनित्यविध्युद्देश्यता- सि०–यस्थ-प्रवर्तयितुमिष्टस्य, विधेः, निमित्त-प्रवृत्ति- वच्छेदकानाक्रान्तत्वम्, पुनः प्रवृत्तिवारणायैव ह्येतदक्षणे 'अप्र- 45 प्रयोजनमस्ति, असौ विधिर्न बाध्यते, प्रवर्त्यत एवेति भावः । वृत्त' इति विशेषणं दत्तम् । तथा च पूर्वन्यायस्य तदुक्तार्थत्वा- यथा 'तचारु' इत्यादौ तदो दकारस्यैव "धुटस्तृतीयः" भावे तद्वारणार्थस्य परस्य न्यायस्यापि न तादृशं व्याख्यान- [२. १. ७६.] इति दत्वं क्रियत एव, अग्रेऽसत्त्वबोधनेन मुचितम् । अस्मन्मते चाग्रिमन्यायस्य [*येन नाप्राप्ते यो 10 कार्यान्तरस्य साधयिष्यमाणत्वेन प्रयोजनसद्भावात् ; तथाहि- विधिरारभ्यते स तस्यैव वाधकः इति न्यायस्य ] अवतरण- असदाधिकारविहितस्य दत्वस्य "च-जः क-गम्" [२. १. ८६.] भूतावेवेमौ न्यायाविति नानयोः पृथग्व्याख्यानमपेक्षितमिति । 50 इति परकार्ये कर्तव्येऽसत्त्वात् तस्य स्थाने विहितं "तवर्गस्य तथा च तदप्राप्तियोग्येऽचारितार्थ्यमेवाग्रिमन्याये वाधकत्ववीज- श्चवर्ग-टवर्गाभ्यां योगे च-टव!" [१. ३. ६०.] इति जत्व- मित्येताभ्यां न्यायाभ्यां प्रकटीकृतम् ॥ ३८-३९ ।। मप्यसदेवाभूत् स्थानिधर्मात् , ततस्तत्स्थाने "अघोपे प्रथमो- 15 शिटः" [१.३. ५०.] इति कृतं चत्वमप्यसदभूत् , तथा च *येन ना प्राप्ते यो विधिरारभ्यते, "च-जः क-गम्" [२. १.८६.] इत्यनेन गत्वकत्वे नाभूताम् , सं तस्यैव बाधकः ॥ ४०॥ अन्यथा जकारसत्त्वे गत्वं चकारसत्त्वे च कत्वं दुर्वारं स्यादिति सि०-पूर्वन्यायेवपवादशास्त्राणां व्यवस्था वर्णिता, 55 'तकचारु, तरचारु' इत्यादि रूपं स्यात् । अयं च न्यायो यद्यपि सम्प्रत्यपवादपदार्थ बोधयितुमथवा बाधकत्वबीजं स्फोरयितु- नावश्यकः, सप्रयोजनस्य विधेः स्वत एव प्रवर्तमानत्वेन तदर्थं मिमं न्यायमाह । अत्र 'नाप्राप्ते' इति पदघटके प्राप्तपदे भावे 20 न्यायाश्रयणस्यानावश्यकत्वात्, तथापि पूर्वन्यायेन 'तद्' शब्दे क्तः, ततश्च येनेत्यत्र कतरि तृतीया, तथा च 'येन नाप्राप्ते' "धुटस्तृतीयः" [२. १: ७६.] इति सूत्रस्य प्रवृत्तिः फलाभा- | इत्यस्य यत्कर्तृकावश्यप्राप्तौ सत्यामित्यर्थः । 'नाप्राप्ते' इत्यत्र नजू- वाद् वारितेत्यत्रापि [ 'तच्चारु' इत्यादिप्रयोगेष्वपि ] तन्याया- | द्वयसत्त्वेन तस्य प्रकृतप्राप्तपदार्थदा_बोधकत्वाद् यत्कर्तृका- 60 श्रयणेन तत्प्रवृत्तिर्वारिता स्यादिति तन्यायस्यान प्रवृत्तिर्मा भूदि- वश्यप्राप्तौ सत्यामारभ्यमाणो यो विधिः-विधायकशास्त्रं तद्विहित त्यर्थमेवायं न्यायः समाश्रित इति प्राचीनानामाशयः ॥ ३९ ॥ कार्य वा, स विधिः, तस्यैव-स्वविषयेऽवश्यप्राप्तस्यैव, विधे- बर्बाधकः । अत्रैवकारो भिन्नक्रमत्वेन योजनीयः-प्स तस्य बाधक अयं विधिं प्रत्युपदेशोऽनर्थकः स विधि एवेति, अन्यथा तस्य वैयर्थ्यमिव प्रतिभालेत, अन्यस्य वाध- ध्यते* ॥ ३८ ॥ कत्वाप्राप्तेरन्ययोगव्यच्छेदार्थस्यैवकारस्य वैयर्थात्, येन हि 65 *यस्य तु विधेनिमित्तमस्ति नासौ वाध्यते* ॥३९॥ स्वविषयो व्याप्तः स एव वाध्यो विरोधात्, यश्चोदासीनन्तेन त०---प्राचीनरीत्या व्याख्याताविमौ न्यायौ वृत्तिसमये । सह वाध्यबाधकभावानौचित्यात् । वाधकपदसामीप्ये त्वेव- वस्तुतस्तु नानयोाययोरित्थं व्याख्यानमुचितम् , आनर्थक्य- कारेणायोगव्यवच्छेदः क्रियते, तथा च न कदाचिदपि बाधक- 30 प्रसङ्गात् । तथाहि-पूर्वन्यायेन निष्प्रयोजनस्य विधेरप्रवृत्तिरित्य- वायोगः सर्वदा वाधकत्वमेवेत्यर्थः पर्यवस्यति । यमर्थो व्यापारानुपरमप्रसङ्गेन साधितः, न चैतद् युक्तम् पर्ज पाणिनीयादितन्त्रे चान न्याये एवकारो नैव पठ्यते, पूर्व-70 न्यवलक्षणप्रवृत्तिः* इति न्यायस्याग्रे वक्ष्यमाणत्वेन तेन न्यायेन न्यायादिभिः कचिदपवादस्यापि वाधकत्वायोगस्य कथितत्वात् । सम्प्रति फलाभावेऽपि तात्कालिकं फलमनपेक्ष्यापि प्राप्तौ सत्यां किञ्च तत्र नयेऽस्य स्वतन्त्रन्यायत्वास्वीकारः, किन्त्वपवादपदार्थ- शास्त्रप्रवृत्तिर्भवतीत्युपपादितत्वात् । इहापि च तच्चारु' इत्याद्यर्थ परिचायकत्वमात्रमस्येति विवेचयिष्यतेऽग्रे। 35 'तद्' इत्यादौ "धुटस्तृतीयः" २. १. ७६.] इति शास्त्रं प्राचीनैश्चैवकारस्यान्ययोगव्यवच्छेदकत्वार्थतयैव व्याख्यान प्रवर्तयितुमिष्टमेवेति न तस्य सर्वथाऽऽनर्थक्यम् , अनर्थकप्रवृत्ति- कृतमिति सम्प्रति तदनुसारमेव व्याख्यायते । यस्तु स्ववियये 75 मच्च शास्त्रं कथमुपदिष्टं स्यात् । न च व्यापारानुपरमवारणार्थमपि क्वचित् प्राप्नोति कचिच्च न प्राप्नोति तादृशस्यानित्यप्राप्तिमतोऽपि न्यायोऽयमपेक्षितः लक्ष्ये लक्षणं सकृदेव प्रवर्तते* इत्यस्यापि विधेर्वाध्यत्वे प्राप्ते एवकारेण तस्य वाध्यत्वं व्यावर्त्यते इति १० न्यायसमु०. 25 ·७४ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [प्रथमोल्लासे न्यायः ४०] 40 - तदाशयः । अवश्यप्राप्तिमत इव प्राप्त्यप्राप्तिमतोऽपि [ तादृश *येन नाप्राप्ते यो विधिरारभ्यते स तस्यैव विधिं प्रत्यपि] वाधकत्वे प्राप्तेऽयं न्याय आरभ्यते । यथा बाधका-॥४०॥ 'विद्वत् कुलम् , विद्वान् , हे विद्वन् !' इत्यादौ सर्वत्र सकारस्य त०-नायं स्वतन्त्रो न्यायः किन्त्वपवादपदार्थबोधक इति "सो रुः [२. १. ७२.] इति सत्वं प्राप्नोत्येव; एवं 'स्वनडुत् नागेशादीनां मतम् । तथाहि-*अन्तरङ्गादपवादो वलीयान्* 5 कुलम् , अनड्वान् , हे अनड्वन् !' इत्यादौ सर्वत्र हस्य "हो धुद- इति न्यायमुल्लिख्य नागेशेनालेखि-"तत्रापवादपदार्थमाह-येन पदान्ते" [२. १. ८२] इति ढत्वं प्राप्नोत्येव; "पदस्य" | नाप्राप्ते यो विधिरारभ्यते स तस्य वाधको भवतीति, तत्र 'येन 45 नाप्राप्ते यो विधिरारभ्यते. स' इत्यन्तोऽपवादपदार्थः । लोके [२. १. ७९ ] इति संयोगान्तलोपात् तु 'विद्वान् , हे सति विरोधे वलीयसा दुर्बलस्य बाधदर्शनालोकसिद्धमेवार्थमाह- विद्वन् !, अनवान् , हे अनड्वन् !' इत्यादावेव प्राप्नोति, नागमेन 'तस्य वाधक' इति। एवं च विशेषशास्त्रोद्देश्यविशेषधर्मावच्छिन्न- संयोगस्य भवनात् , 'विद्वत् कुलम्, स्वनडुत् कुलम्' इत्यादौ वृत्तिसामान्यधर्मावच्छिन्नोद्देश्यताकशास्त्रस्य विशेषशास्त्रेण वाध 10तु न प्राप्नोति, धुटोऽभवनान्नागमाभावात् संयोगानिष्पत्तेः । एवं च सति रुत्व-डत्वयोः संयोगान्तलोपस्य च बाधनाथ "संस्- इति फलति । विशेषशास्त्रोद्देश्यो यो विशेषधर्मावच्छिन्नः, तद्वृत्तिर्यः 50 ध्वंसू-कस्स्वनडुहो दः" [२. १. ६८.] इति दत्वविधायकसूत्रं विशेषधर्मावच्छिन्नोद्देश्यताकशास्त्रेण वाध इति तदर्थः, सामान्यत्वं सामान्यधर्मः, तदवच्छिन्नोद्देश्यताकशास्त्रस्य, विशेषशास्त्रेण प्रारब्धम् , परन्तु तत्सूत्रमेकान्तप्राप्तिमती रुत्व-ढत्वे एव बाधते व्यापकत्वम् , विशेषत्वं व्याप्यत्वम् । ननु सामान्यधर्म विशेष- प्रकृतन्यायात्, न तु कादाचित्कप्राप्तिमन्तं संयोगान्तलोपम्, शास्त्रोद्देश्यविशेषधर्मावच्छिन्नवृत्तित्वविशेषणं व्यर्थ, सामान्यधर्मे 15 तेन 'विद्वत् कुलं, स्वनडुत् कुलम्' इत्यादौ क्रमाद् रुत्वं ढत्वं च वाधित्वा दत्वमेव जातम्, 'विद्वान् , अनड्वान्' इत्यादौ तु | सम्भवादिति चेत् ?, न-उद्देश्यतावच्छेदकतावच्छेदकसम्बन्ध एव विशेषशास्त्रोद्देश्यविशेषधर्मावच्छिन्नवृत्तित्वासत्त्वे तस्य सामान्यत्वा- 55 दत्वसूत्रेण संयोगान्तलोपस्यावाधात् संयोगान्तलोपो भवत्येव । व्यापकतावच्छेदको ग्राह्य इति भ्रमवारणाय तत्सार्थक्यात् , ज्ञापकं त्वस्य "संस्-ध्वंस्०" [२. १. ६८.] इति सूत्रे | अन्यथा उद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदकसम्बन्धेनेत्येवोपादीयेत, तथा क्वसः सन्तत्वविशेषणम् , तथाहि-वसः सकारस्य दत्वविधिर्यथा च सम्बन्धानुल्लेखपूर्वकं तादृशविशेषणमात्रोपादानेन कालिकाति- 20 सो रुत्वं वाधते तथा संयोगान्तलोपमपि यदि बाधेत तदा | रिक्तेन येन केनापि सम्बन्धेन वृत्तिता विवक्षितेति तात्पर्यमव- 60 क्वसः सन्तत्वं न कदापि व्यभिचरतीति तस्य सन्तत्वविशेषणं । सेयम् । तेन "स्वरादेद्वितीयः" [४. १. ४.] इत्यनेन “आ- व्यर्थमेव स्यात् "संभवे व्यभिचारे च स्याद् विशेषणमर्थवत्" | द्योऽश एकस्वरः" [ ४. १. २.] इत्यस्य बाधः, तस्य ह्युद्देश्य- इति न्यायात् , यत् तु सन्तत्वविशेषणं कृतं तेनेदं ज्ञायते | तावच्छेदकं धात्ववयवादिभूतस्वरपरत्वविशिष्ट द्वितीयैकखरत्वम् , यत्-कदाचित् क्वसः सन्तत्वं व्यभिचरत्यपि, स च व्यभिचारस्त- | तच्च , यद्यप्युद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदकस्वरूपसम्बन्धेनोर्णनावेत्यत्र 25 दैव स्याद् यदि संयोगान्तलोपः प्रवर्तेत, संयोगान्तलोपप्रवृत्ति- नुशब्देऽस्ति, तत्र धात्ववयवप्रथमैकस्वरत्वं स्वरूपसम्बन्धेन 65 चैतन्यायाधीनैव, ततश्च विद्वान् , अनड्वान्' इत्यादौ दत्वा- नास्ति, किन्तूवित्यत्रास्तीति तयोः सामानाधिकरण्यस्याप्यभावेन प्रवृत्त्यर्थं कृतं सन्तत्वविशेषणमेतयोः सन्तत्वाभावप्रयोजकसंयो- व्याप्यव्यापकभावस्य सर्वथाऽभावेऽपि स्वघटकस्वरत्ववदुत्तरत्व- गान्तलोपप्रवृत्तिज्ञापनद्वारा न्यायमिमं सूचयतीति, सन्तत्वा- | सम्बन्धन प्रथमैकवरत्वस्य द्वितीयैकखरे सत्त्वात् तस्य द्वितीयैक- भावेन विद्वानित्यादौ दत्वं न भवतीति प्राचीनमतानुसारि | स्वरत्वव्यापकत्वमुपपन्नम् ॥ 30 व्याख्यानम् । एवकाररहितन्यायस्वरूपस्वीकारे, एवकारस्य नन्वत्र वाधः कः पदार्थः ? न तावद् व्यापकधर्मावच्छिन्ने 70 भिन्नक्रमतया व्याख्याने वा, अवश्यप्राप्तिमतो रुत्व-ढत्वयोर्दत्व- व्याप्यधर्मावच्छिन्नत्वबोधनम्, तथा सति “खरादेर्द्वितीयः" विधिर्वाधकः स्यादेव, संयोगान्तलोपश्च नावश्यप्राप्तिमानिति [४. १. ४.] इति शास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकमादिभूतस्वरत्वं तद्विपयेऽस्य न्यायस्यौदासीन्येन "स्पर्धे' [७. ४. ११९.] व्याप्यं, तद्धर्मावच्छिन्नातिरिक्तत्वस्य “आद्योऽश एकस्वरः” [४. इति परिभाषासूत्रेण व्यवस्थायां कृतायां परत्वात् "पदस्य" १. २.] इति शास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकप्रथमैकवरत्वस्य व्यापक- 35 [२. १. ७९.] इति संयोगान्तलोपे विद्वानित्यादि सिद्ध्यति, त्वात् तद्धर्मावच्छिन्ने बोधनं स्यात् , तथा सति धातोरादिभूतो 75 सन्तविशेपणं च संयोगान्तलोपस्याबाधात् स्वत एव चरितार्थ- यः खरस्तद्भिन्नखरघटितो यः प्रथमैकखरोंऽशः, तस्य द्वित्वमि- मिति न ज्ञापकम् । अन्यविधेरवश्यप्राप्तौ विधीयमानस्य त्यर्थे 'आटतुः' इत्यादौ 'अट्' इत्यस्य तथाभूतस्वरभिन्नखरघटि- शास्त्रस्य वैयर्थ्यमेव चोक्तन्यायज्ञापकमित्यवसेयम् । विशेषश्च तत्वाभावाद् द्वित्वानापत्तः, तथा जिण्णित्तद्धितत्वस्य "वृद्धिः स्वरे- विवरणे विलोकनीयः ॥४०॥ प्वादेः" [ ७. ४. १.] इति शास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकस्य व्याप्य- - ·[प्रथमोल्लासे न्यायः ४०] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । वक्तव्यः- तया तद्धर्मावच्छिन्नातिरिक्तत्वस्योपान्त्यवृद्धि-[४. ३. ५०.]- दानेन दधिदानं वाध्यते, तथा सत्यपि सम्भवे उभयवृद्धघोरादि- नाम्यन्त[४. ३. ५१. ]वृद्धयुद्देश्यतावच्छेदकं व्यापकीभूतं खरवृद्धयाऽन्त्योपान्त्यवृद्धी वाध्येते इत्येकदेशिनोत्तरिते दधिदान- जिण्णित्प्रत्ययत्वं, तदवच्छिन्ने बोधनेनोपान्त्यवृद्धर्नाम्यन्तवृद्धश्च स्यावश्यप्राप्तावारभ्यमाणं तकदानं सत्यपि संभवे वाधकं भवति, लिण्णित्तद्धितभिन्ने एव प्रवृत्त्या निण्णित्तद्धिते तयोरप्रवृत्तेाये- | इह चान्त्यवृद्धथुपान्त्यवृद्धयोर्नावश्यप्राप्तावादिवृद्धिरारभ्यते, यतः 5 नैव सिद्धौ “अनुशतिकादीनाम्" [५. ४. २७.] इति सूत्रे- सुश्रुतोऽपत्यं सौश्रुतः, मरुतोऽपत्यं मारुतिरित्यादावन्त्योपान्त्य- 45 ऽनुशतिकादिगणे 'पुष्करसद्'शब्दपाठेन 'आदिवृद्धिरन्त्योपान्त्य- वृद्धयोरप्राप्तावप्यादिवृद्धिरवकाशं लभते, इति न तक्रकौण्डिन्य- वृद्धी वाधते' इति ज्ञापनपरभाष्यविरोधापत्तेः । “अनुशतिकादी- न्यायेनानादिवृद्धरन्त्योपान्त्यवृद्धिवाधकत्वं साधयितुं शक्यम् , नाम्” [७. ४: २७.] इति सूत्रेण हि तद्गणपठितानामुभय- ततश्चानुशतिकादिगणे पुष्करसच्छब्दपाठेनैव 'आदिवृद्धिरन्त्यो- पदस्थवरेवादेः स्वरस्य वृद्धिर्विधीयते, तत्र 'पुष्करसद्'शब्दोऽपि पान्त्यवृद्धी वाधते' इति ज्ञापनीयमित्युत्तरग्रन्याशयः । ज्ञापनप्रका- 10 गणे पठ्यते, ततोऽपत्येऽर्थे बाह्वादित्वादिजि- पौष्करसादिः' | रश्च पूर्वमुपपादित एव । प्रकृतमनुसरामः, तथा च पूर्वोक्तरीत्या 50 इत्यत्रोभयपदादिस्वरस्य वृद्धिः सिद्धा, सा च आदिवरस्य "वृद्धिः | वाधपदार्थस्वीकारेऽनेनैव न्यायेनादिवृद्धरन्त्योपान्त्यवृद्धिवाधकत्वं खरेष्वादेः" [ ७. ४. १.] इति. सूत्रेण "णिति” [ ४. ३. सेत्स्यतीति वृथैव भाष्यकृता ज्ञापकानुसरणं कृतं स्यादिति पूर्व- .] इत्यनेनोपान्त्यस्य च वृद्धिविधानेन सिद्धैवेति व्यर्थमेव तत्र सम्बन्धः । अथैतदोषपरिहाराय यैर्विशेषणैयेयर्विशेष्यभूतैः गणे 'पुष्करसद्'शब्दग्रहणमिति तद् व्यथं सत् 'आदिवृद्धिरन्त्यो- | पदार्थविशेषितो व्याप्यो धर्मः, तैस्तैर्विशेषितव्याप्यधर्मावच्छिन्ना- 15 पान्त्यबुद्धी वाधते' इति ज्ञापयतीत्युक्तं महाभाष्ये । तथाहि-तिरिक्तत्ववोधनं व्यापकीभूतधर्मावच्छिन्ने वाधपदार्थ इत्यपि न 55 "तद्धितेष्वचामादेः" [पा० सू० ७. २. ११७.] इति सूत्रे युक्तम् , तथा सति यद्यपि द्वितीयैकस्वरनिष्टपरत्वावधिभूतत्व- "तद्धितेष्वचामादिवृद्धावन्त्योपधालक्षणवृद्धिप्रतिषेधः" [वार्ति- | विशिष्टं धात्ववयवादित्वविशिष्टं यत् स्वरत्वं तदवच्छिन्नातिरिक्त- कम् ], तद्धितेष्वचामादिवृद्धावन्त्योपधालक्षणाया वृद्धेः प्रतिषेधो त्वस्य धात्ववयवप्रथमैकवरत्वघटकस्वरत्ववतो बोधनेनाऽऽटतु- 'क्रौष्ट्रः, जागतः, इति । ननु चाचामादिवृद्धिरन्त्योप- | रित्यादौ 'अधातुघटकस्य स्वरस्य तदतिरिक्तत्वसत्त्वान्न दोषः, 20 धालक्षणां वृद्धिं वाधिष्यते । कथमन्यस्योच्यमानाऽन्यस्य उर्णनावेत्यादौ च द्वितीयैकस्वरो 'नु'इति, तन्निष्ठपरत्वावधित्वस्य 60 बाधिका स्यात् ? । असति खल्वपि सम्भवे वाधनं भवति, धात्ववयवादिवरत्वस्य चोकारे सत्त्वेन तदवच्छिन्नातिरिक्तत्वविर- अस्ति च सम्भवो यदुभयं स्यात् । “लोकविज्ञानात् सिद्धम्' | हान्न तद्धटितस्य द्वित्वम् । एवं चोद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदकत्व- [वार्तिकम् ], सत्यपि सम्भवे वाधनं भवति, तद्यथा-दधि सम्बन्धेनैव वृत्तित्वग्रहणेऽपि न दोप इति वक्तुं शक्यं, तथाप्युक्त- ब्राह्मणेभ्यो दीयतां तक्र कौण्डिन्यायेति सत्यपि सम्भवे दधिदानस्य | भाष्यविरोधस्य तादवस्थ्यमेव । तथाहि-व्याप्यं जिण्णित्तद्धितत्वं, 25 तक्रदानं निवर्तकं भवति, एवमिहापि सत्यपि सम्भवेऽचामादि- तच्च नामावधिकपरत्वेन विशेषितं कृत्वा नामावधिकपरत्व- 65 वृद्धिरन्त्योपधालक्षणां वृद्धिं वाधिष्यते । विषम : उपन्यासः, विशिष्टजिण्णित्तद्धितत्वावच्छिन्नातिरिक्तत्वेन जिण्णित्प्रत्ययत्वाव- नाप्राप्ते दधिदाने तक्रदानमारभ्यते, तत्प्राप्ते आरभ्यमाणं | च्छिन्ने सङ्कोचे पाठस्य चारितार्थ्याज्ज्ञापकत्वासंभवादुक्तभाप्य- बाधकं भविष्यति, इह पुनरप्राप्तायामन्त्योपधालक्षणायां | विरोधस्य जागरूकत्वमिति; अत्रोच्यते-तत एव भाष्याद् वृद्धावचामादिवृद्धिरारभ्यते-सुश्रुत्सौश्रुत इति । “पुष्करसद्- व्याप्यभूतया शाब्दवोधीयविषयतया व्यापकीभूतायाः शाब्द. 30 ग्रहणाद्वा" [वार्तिकम् ], अथवा यदयमनुशतिकादिपु पुष्क- बोधीयविषयताया वाधः, शाब्दवोधीया च विपयता शाब्द-70 सच्छब्दं पठति तज्ज्ञापयत्याचार्योऽचामादिवृद्धावन्त्योपघालक्षणा वोधीयविशेष्यतया प्रकारतया च सङ्कुचिता भवति, ततश्चो- वृद्धिर्न भवतीति ॥" [भाष्यम् ] । क्रोष्टरपत्यमित्यर्थेऽणि आदि- | पान्त्यभूतान्निष्ठविशेष्यतानिरूपिताव्यवहितपूर्वत्वसम्बन्धावच्छि- खरस्य वृद्धौ क्रौष्ट्र इति भवति, जगतोऽपत्यमित्यर्थेऽणि जागत नप्रकारतारूपोपान्त्यवृद्धिसम्वन्धिनी जिण्णित्प्रत्ययत्वावच्छिन्ना इति, इहोभयत्र क्रमेण "नामिनोऽकलिहलेः” [४. ३. ५१.] विषयता नाम्यन्तप्रकृतिनिष्टविशेष्यतानिरूपिताव्यवहितपूर्वत्वस- 35 "णिति" [४. ३. ५०.] इति चान्त्यवृद्ध्युपान्त्यवृद्धी अपि म्बन्धावच्छिन्ना अन्त्यवृद्धिसम्बन्धिनी जिण्णित्प्रत्ययत्वावच्छिन्ना 75 'प्राप्नुतः, अस्ति च सम्भवो यदुभयं स्यात् , तथा च 'कोष्टारः, प्रकारतारूपा वा विषयता, नामनिष्टविशेष्यतानिरूपिताव्यवहित- जागातः' इति रूपे युक्ते इति शङ्काभाष्याशयः। सत्यपि सम्भवे पूर्वत्वसम्बन्धावच्छिन्नलिण्णित्तद्धितत्वावच्छिन्नप्रकारताल्पविषय- बाधनं भवति, यथा-'सर्वेभ्यो. ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां तकं ताया न व्यापिका, तदभाववति मरुच्छब्दप्रकृतिक इजि प्रत्यये कौण्डिन्याय' इत्युक्ते कौण्डिन्यस्यापि ब्राह्मणत्वेन दधिदानतक- एतस्याः सत्त्वात् । तथा च न्यायेनादिवृद्धयाऽन्त्योपान्त्यद्धयो- 40 दानयोरुभयोः प्राप्तौ सत्यपि दधिदानोत्तरं तक्रदानसम्भवे तक- र्वाध्याप्राप्त्या ज्ञापकेन वाधः साधित इति न तद्भाप्यविरोधः 180 :

·७६ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [प्रथमोल्लासे न्यायौ ४०,४१] . अत्रत्यतत्तन्मतविचारस्तदनुकूलनिवेशप्रवेशादिश्च शास्त्रार्थरसिकैर तृतीयवाधवीजेन तु प्रथमवाधवीजप्रयोज्यसङ्कोचघटकस्व- न्यतोऽवसेयो ग्रन्थगौरवभिया नेहोपन्यस्तः ॥ प्रवृत्तियोग्यार्थे स्वीयोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नति विशेषणदानरूपः इत्थं सामान्यधर्मावच्छिन्नोद्देश्यताकशास्त्रत्वं वाध्यत्वे बीज- | सङ्कोचः क्रियते । तथा च 'अयज+इ+इन्द्रम्' इत्यत्र विभक्ती- मिति संक्षिप्य विवेचितम् , सम्प्रति विशेषधर्मावच्छिन्नोद्देश्यताक- | कारस्य "समानानां तेन दीर्घः" [१. २. १.] इति शास्त्र- 5 शास्त्रत्वं वाधकत्वे बीजमिति वर्णयितुं सामान्यस्तत्स्वरूपमुच्यते- | प्रवृत्तियोग्यत्वेन “अवर्णस्यैवर्णादिनैदोदरल्" [१. २. ६. ] 45 तदप्राप्तियोग्येऽचारितार्थ्यमेव विशेषशास्त्रस्य वाधकत्वे वीजमित्य- इत्यत्र “समानानां तेनं दीर्घः” [ १. २. १.] इति शास्त्रीय- वसेयम् । तच्च चतुर्विधम्-तदप्राप्तियोग्येऽचारितार्थ्यम् १, तद- | समानखराव्यवहितपूर्वत्वविशिष्ट समानखरत्वरूपोद्देश्यतावच्छेद- प्राप्तियोग्येऽचारितार्थे सति कृते चारितार्थ्यम् २, तदप्राप्ति- | कावच्छिन्नो यः खप्रवृत्तियोग्यस्तदतिरिक्तस्यावर्णस्य समानखरा- योग्येऽचारितार्थ्ये सति कृतेऽचारितार्थ्यम् ३, तदप्राप्तियोग्ये- व्यवहितपरसमानखररूपस्वप्रवृत्तियोग्यातिरिक्त इवर्णादावित्येवं- 10ऽचारितार्थ्यं सत्यपवादशास्त्रप्रवृत्त्युत्तरमुत्सर्गशास्त्रप्रवृत्तावपवाद- | रूपस्यैव सङ्कोचस्य प्राप्या 'अयज+इ' इत्यत्र "अवर्णस्येवर्णा- 50 शास्त्रप्रणयनवैयर्थ्यसम्भावना ४, चेति । अत्र तदप्राप्तियोग्यं च दिना.” [ १. २. ६.] इत्यस्य दुर्वारत्वेन न दीर्घः ॥ तद्विधेयाघटितं वोध्यम् , तेन तद्विधेयघटिते तदप्राप्तियोग्येऽप चतुर्थवाधवीजेन च “अतः स्यमोऽम्०" [१. ४. ५७. ] वादत्वेन जिघृक्षितशास्त्रस्य चारितार्थेऽपि न क्षतिः । तत्रायेन इत्यस्य [“अनतो लुप् [१. ४. ५९. ] इति सूत्रे ‘अनतः' वाधवीजेनोत्सर्गस्य पूर्वमप्रवृत्तिरित्येव वाधः । तथा चोत्सर्गशा: । इति पदाभावेऽपि] लुबप्राप्तियोग्येऽचारितार्थेन, अमुत्तरं लुपि 15 स्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नेऽपवादशास्त्रप्रवृत्तियोग्यलक्ष्यघटका- तु "अतः स्यमोऽम्" [ १. ४. ५७.] इत्यस्य प्रणयनवैयर्थेन 55 तिरिक्तत्वेन सङ्कोचः । यथा-"एदापः” [ १.४. ४२. ] इति | द्वितीयबाधबीजवत् स्वविहितकार्याश्रयातिरिक्तत्वेनैव लुविधाय- सूत्रस्य “दीर्घड्याव्व्यञ्जनात्सेः" [ १. ४. ४६. ] इति सूत्रा- कशास्त्रे सङ्कोचः, तेनामुत्तरं न लुप्, प्रथमवाधवीजेन वाधाचामः प्राप्तियोग्येऽचारितार्थेन “एदापः" [१. ४. ४२.] इत्येत । प्रागपि न लुप् , इति बोध्यम् । एवञ्चानेन न्यायेनैव सिद्धे त्प्रवृत्तियोग्यलक्ष्यघटकातिरिक्तत्वेन “दीर्घड्याव्०". [ १. ४. "अनतो लुप," [१. ४. ५९.] इत्यत्र 'अनतः' इति स्पष्टार्थ- 30 ४६.] इति शास्त्रीयसिपदार्थे संकोचात् 'पद्मा+स्'इत्यवस्थायां मेव ॥ "दीर्घड्याव्०” [ १. ४. ४६. ] इति सूत्राप्राप्त्या “एदापः” अन्ये तु प्रथमवाधबीजेनैव सर्वत्र निर्वाहेऽन्यानि त्रीणि [ १. ४. ४२.] इति सूत्रेण सिना सहाप एकारे कृते रूपसिद्धि- । वाधबीजानि नाङ्गीकार्याणीत्याहुः, तेषां मतमिह विस्तरभयात् भवति, न चात्र द्वितीयवाधवीजेन निर्वाहः, तस्य वीजस्य “दीर्घ- | संक्षिप्य प्रदीते, तथाहि-द्वितीयवाधवीजस्य फलं सर्वेषा- ड्या०” [ १. ४. ४६. ] इति सूत्रविषयेऽप्रवृत्तेः । अत एव मित्युक्तम् , तत्र "अवर्णस्यामः साम्" [ १. ४. १५.] इत्यत्र 25 चानवानित्यत्र सिलोपसिद्धिः, अन्यथा “अंनडुहः सौ” [१. ४. | "हखापश्च" [१. ४. ३२.] इत्यत्र च 'आमः' इति पदे 65 ७२.] इत्यनेन “दीर्घड्याव्व्यञ्जनात्" [ १.४.४६. ] इति । 'आ+आमः' इत्याकारप्रश्लेषेणाकारादेरामः सिलोपस्य द्वितीयवाधवीजेन वाधापत्त्या कृतेऽपि नागमे प्रवृत्त्या प्रथमवाधवीजेन पूर्व सामि आकारादेरामोऽभावेन नाम् सिलोपानापत्तेः ॥ न. भवति । तृतीयबाधवीजफलस्य 'अयजे इन्द्रम्' इत्यस्य च द्वितीयवाधवीजोदाहरणं च सर्वेषामिति, अत्र “अवर्णस्यामः | *असिद्ध वहिरङ्गमन्तरङ्गे* इति न्यायेनैव सिद्धिरिति पूर्वमुप- 30 साम्" [१. ४. १५.] इत्यस्य "ह्रस्वापश्च" [ १. ४. ३२.] पादितमेव तन्यायव्याख्यावसरे । चतुर्थस्य वाधबीजस्य फलं 70 इति नामाप्राप्तियोग्येऽचारितार्थेन कृतेऽपि नामि स्थानिवद्भावेन ज्ञानमित्यादावमोलुवभावस्तु 'अनतः' इति कथनादेव सिद्ध इति सामादेशसंभवे चारितार्थ्याच द्वितीयवाधवीजेन सामादेशेन न तस्याप्यावश्यकतेत्येकेनैव वाधवीजेन सर्वत्र निर्वाह इति नामादेशवाधसिद्धिः । एतद्वाधश्चोत्सर्गशास्त्रीयोद्देश्यतावच्छेदका- | संक्षेपः । विस्तरप्रेप्सुभिराकरग्रन्था अवलोकनीयाः ॥ ४० ॥ वच्छिन्ने स्वविहितकार्याश्रयातिरिक्तत्वेन संकोचः, तथा च 35 "हखापश्च" [१. ४. ३२.] इत्यत्राम्पदार्थे “अवर्णस्या- *बलवन्नित्यमनित्यात* ॥४१॥ मः साम्" [१. ४. १५.] इति शास्त्रविहितसामाश्रयाति सि०-निरवकाशत्वमूलकं बलवत्त्वं [वाध्यबाधकभावं] 75 रिक्तत्वेन सङ्कोचात् सर्वेपामित्यत्र सामोत्तरं न नाम् । एवमत्र पूर्वन्यायैर्विचार्य, :अन्यकारणमूलकं तद् विचारयितुं क्रमेण प्रथमवाधवीजस्य सत्त्वे साम्प्रवृत्तियोग्यलक्ष्यघटकातिरिक्तत्वेना- | प्रवर्तमानो नित्यस्य बलवत्त्वप्रदर्शक न्यायमाह-बलवादिति । म्पदार्थे सङ्कोचात् सामः पूर्वमपि नाम् न भवति । एतदेव नित्यं-कृताकृतप्रसङ्गि, अनित्यात्-नित्यत्वेनाभिमतशास्त्रभिन्नात 40 तक्रकौण्डिन्यन्यायस्वरूपम् ॥ तस्मिन् प्रवृत्ते प्रवृत्त्यभाववतः शास्त्रात् , बलवत्-पूर्वप्रवृत्तिक- 60 साम्-नामोः ·[प्रथमोल्लासे न्यायः ४१] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ७७ मित्यर्थः । अवश्यमेकस्याप्रवृत्तौ कल्पनीयायां यद्धि शास्त्रं स्वत शिष्टप्रयोग सर्वाण्यपि रूपाण्युपायं विनाऽप्यसाधयिष्यन्त्य- एव कदाचित् प्रवृत्त्यभाववत् । तस्यैव प्रवृत्त्यभावः कार्य कथम् ? अचकलदित्यादीनि कलि-हल्योः प्रथमत एवान्त । औचित्यात् , यति शास्त्रमन्यस्मिन् कृतेऽकृते च प्रवृत्तिमत् स्वरादिलुक्करणेनासाधयिष्यन्त, अपीपटदित्यादीनि तु पदादीनां तस्याभावस्य पूर्वमलप्तत्वात् तत्कल्पनस्यानौचित्यमिति भावः। प्रथमतो वृद्धिं कृत्वा पश्चादन्त्यस्वरादिलुक्करणेनेति । ततश्च 5 एवं च नित्यस्य वलवत्त्वे तदेव बीजम् , दाायात्र ज्ञापकमपि यदेतन्यायाशङ्कितैः सूरिभिः पट्दादिपु प्रथम वृद्धेर्व्यवस्थापनार्थ 45 प्रदर्शयिष्यत इत्यन्यत्। यथा-'अकार्ट' इत्यादौ सिजलुकि कलि-हलिवर्जनयत्नः कृतः स एतच्यायज्ञापक इति व्यक्तमेव" सत्यपि प्रत्ययलक्षणेन "सिचि परस्सै - समानस्याङिति" इति । अत्रेदमुच्यते-कलि-हलिवर्जनेन लोपापेक्षया वृद्धेवली- [४. ३. ४४.] इति वृद्धिः प्रवर्तिप्यत एवेति नित्या सा, अस्त्वमित्येव ज्ञापयितुं शक्यते, तावतैव स्वस्य चारितार्थ्यात् , ततश्चानित्यात् “धुड्-हस्वालुगनिटस्तथोः" [४. ३. ७०.] अपीपटदित्यादीनां सिद्धेश्च, लोपस्य वृद्ध्यपेक्षया कथं बलवत्त्व- 10 इति सिज्लुको बलवतीति पूर्वमेव प्रवर्तते, ततश्च ह्रस्वाभावात् मित्यत्र तस्य व्यापाराभावात् । यावता विना न स्वस्य 50 सिग्लुग् न भवति । चारितार्थ्यं तावदेव ज्ञापनीयम् । लोपस्य बलीयस्त्वे पूर्व नियते अन ज्ञापकं तु "नामिनोऽकलि-हलेः" [४. ३. ५१.] एव हि कलि-हलिवर्जनस्य वैयर्थ्यशङ्का भवति, तदेव कलि- इति सूत्रे कलिहलिवर्जनम् , तद्वि हलिं कालं वाऽग्रहीत्- हलिग्रहणं स्ववैयर्थ्यशङ्कार्थं लोपवलीयस्त्वं [नित्यमनित्याद् 'अजहलत् , अचकलत्' इत्यादिसिद्धये पूर्व "त्रन्त्यस्वरादेः" बलवदिति रूपम् ] ज्ञापयिष्यतीति चित्रम्। किञ्च वृद्धय- 15 [७.. ४. ४३. ] इत्यस्य प्रवृत्त्यर्थं कृतं स्यात् , तच्च स्वत एव पेक्षया लोपस्य बलीयस्त्वं स्वत एव परत्वादपि सिद्धम् , परो सिद्धम् , त्र्यन्त्यस्वरादिलोपस्य कृताकृतप्रसङ्गित्वेन नित्यत्वात् हि लोपः। तथा च "स्पर्धे" [ परः ७. १. ११८.] इति पूर्वमेव प्रवृत्त्या ततो "नामिनः०" [४. ३. ५१.] इति परिभापया लोपस्य वृदयपेक्षया परत्वाद् बलवत्त्वे प्राप्ते सूत्रस्य प्राप्हयभावादेव वृद्धिरप्राप्तेति कलि-हल्योः समानलोपि- कलि-हलिवर्जनेन वृद्धेवलवत्त्वं ज्ञाप्यते इति भवति, नित्यस्य त्वेन "असमानलोपे०" [४. १. ६३.] इत्यादिसूत्राणां बलवत्त्वज्ञापने च वृद्धेरनित्यतया दुर्बलत्वमेवं स्यात्, तच्च 20 प्रायभावात् , यत् तु कृतं कलिहलिवर्जनं तदन्यत्र त्र्यन्त्य- कलि-हलिग्रहणप्रतिकूलम् । तस्मान्नित्यस्य बलवत्त्वे ज्ञापकान्तर-60 स्वरादिलोपापेक्षया वृद्धेबलवत्त्वज्ञापनाय, तच्च ज्ञापनं तस्य मन्वेषणीयं, पूर्वोक्तमक्लुप्ताभावस्याभावकल्पनापेक्षया कृप्ता- वैयर्थे सत्येव सम्भवति, तस्य वैयर्थ्यं च प्रकृतन्यायाश्रयणे- भावस्याभावकल्पनस्यैवौचित्यमिति वा न्यायसङ्गतं तन्मूलं नैवेति । एवं च कलि-हलिवर्जनं प्रकृतन्यायज्ञापनद्वारा स्वीकरणीयमिति प्रतीमः । एतेन यदि त्वेष न्यायो नाभविष्यदि- वृद्धेवलीयस्त्वज्ञापकम् , एतन्न्यायमात्रे ज्ञापिते च त्र्यन्त्यस्वरादि- त्यादिना या व्यतिरेकच्याप्तिरुक्ता साऽपि प्रत्युक्ता वेदितव्या, 25 लोपस्य नित्यत्वेन पटुमाख्यदपीपटदित्यादावपि पूर्वमन्त्य- परत्वादेव लोपस्य बलीयस्त्वात् । किञ्च *परान्नित्यं बलवंत6 स्वरादिलोपे कृते समानलोपित्वेन सन्वद्भावाद्यनापत्तिरिति । इति न्यायेनापि नात्र व्यवस्था सम्भविनी, नित्यत्वेनाभिमतस्य कलि-हलिवर्जनेन वृद्धेर्बलीयस्त्वमपि ज्ञाप्यते, अन्यथा लोपस्यैव परत्वस्यापि सत्त्वात् । तथा च वृद्धेवलीयस्त्वमात्र- ज्ञापितेऽप्येतन्याये स्वस्य चारितार्थ्याभावात् , एतच्यायमात्र- ज्ञापनेन स्वचारितार्थेऽपीपटदित्यादिरूपसिहौ च-निर्वाधायां सत्त्वे हि नित्यत्वात् पूर्वमन्त्यस्वरादिलोपे समानलोपित्वेन | सर्वोऽप्ययं प्राचीनानां ग्रंन्थः किमाशयक इति विचारणीयं 30 सन्वद्भावाद्यप्रवृत्त्याऽजहलदित्यादिसिद्धेः सुसंपादत्वात् । तथा सुधीभिरिति ॥ ४१ ॥ च यावता विनाऽनुपपत्तिस्तावत् सर्वं ज्ञापयतीति न्यायेन वृद्धे श्वलवन्नित्यमनित्यात् ॥४१॥ बलीयस्त्वमपि ज्ञापयति, तथा पूर्व वृद्धौ सत्यामैकारलोपे त०-बाधकत्ववीजक्रथनप्रसङ्गेनानवकाशत्वस्य सकलबाध- ऽसमानलोपित्वेन सन्बद्भावः स्यादिति तद्वारणाय कलि-हलि- कबीजप्राधान्येन तन्निरूपणमादौ कृतं येन नाप्राप्ते०* इति वर्जनस्य स्वांशे चारितार्थ्यम् ; इति प्राचीनानामाशयः। न्यायेन, सम्प्रति नित्यत्वमपि क्वचिद् वाधकत्वबीजमिति वर्णयितुं 35 तथाहि-तेषां ग्रन्थस्य निगमनांश:-"तदेवं पट्वादीनां प्रथमतो न्यायोऽयमाश्रितः । अस्य च [नित्यस्य ] वाधकत्ववीजं कृताकृत-75 वृद्धेरेव सम्पादनार्थं यत् कलिहलिवर्जनोपायः सूरिभिः कृतः, प्रसङ्गित्वमेव । कृताकृतप्रसङ्गिनोऽपि विधेः शब्दान्तरस्य शब्दान्तरे तदेवंकरणाभावे नित्यत्वादेतन्न्यायेन बलवत्त्वादन्त्यस्वरादि- शब्दान्तराद् वा प्राप्तौ न नित्यत्वमिति *शब्दान्तरस्य प्राप्नुवन् लुक एव सर्वत्र प्रथमंत एवं प्रवृत्तिं भवन्तीमाशङ्कय तन्नि- विधिरनित्यः* *शब्दान्तरात् प्राप्नुवतः शब्दान्तरे प्राप्नुवतश्चा- वारणार्थमेव । यदि त्वेष न्यायो नाभविष्यत् तदान्त्यस्वरादि- नित्यत्वम् लक्षणान्तरेण प्राप्नुवन् विधिरनित्यः इत्यादिन्यायैः 40 लुचो वलवत्त्वाशङ्काया अप्यभावान्नानिष्टार्थेति न्यायेन यथा परिभाषेन्दुशेखरे निरूपितम् । यदा तु शास्त्रव्यतिरेकेण तहिधेय-80 70 -- ·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [प्रथमोल्लासे न्यायः ४१] कार्ययोरेव नित्यत्वादिविचारः, यदापि लक्ष्यानुरोधाद् व्यक्त्यै- नित्यस्य वलवत्त्वे ज्ञापक्रकथनं कथमिव तेषां समीचीनमिति क्यस्य लक्षणैक्यस्य वाऽनादरस्तदापि कार्यस्य सदा प्राप्तिमत्त्वेनैव | विवेचनीयं सूरिभिः । किञ्चास्यान्यवरादिलोपस्य नित्यत्वमस्यपि नित्यत्वमित्यपि *क्वचित् कृताकृतप्रसङ्गित्वमात्रेणापि नित्यता* नेति विवेचितं महाभाष्ये “णौ चड्युपधाया हवः” [पा० सू० इति न्यायेनोक्तं तत्रैव, तस्यायमाशयः कृते द्वितीये नित्यत्वेनाभि- ७. ४. १.] इति सूत्रे । तथाहि-वादितवन्तं प्रयोजितवान्- 5 मतस्य पुनः प्रसङ्गमानं नित्यत्वव्यवहारे प्रयोजकम् , न तु वाधका- अवीवदद् वीणां परिवादकेनेति वाक्येऽवीवददित्यत्र प्रथमणिचो 45 वाधितफलोपहितप्रसङ्ग एव तथेति, तदेतश्यायान्तरेणापि लोपे तेन व्यवधानाद् ह्रस्वाप्राह्या सन्वद्भावाद्यपि न स्यादिति प्रतिपादित *यस्य च लक्षणान्तरेण निमित्तं व्याहन्यते न तद- तत्सिद्ध्यर्थमित्थं विचारितम्-"उपधाहखे णिच्युपसंख्यानम्" नित्यम् तथा च तस्य नित्यत्वप्राप्तये लक्ष्ये प्रवृत्ति वश्यिका, [वार्तिकम् ], उपधाह्रखत्वे णेणिच्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । यदि लक्षणान्तरेण तस्य निमित्तं व्याहन्यते । क्वचिच वाधका- | वादितवन्तं प्रयोजितवान्-अवीवदद्वीणां परिवादकेन । किं पुनः 10 वाधितफलोपहितप्रसङ्ग एव नित्यत्वार्थ गृह्यते, तथा च न्याया- कारणं न सिद्धयति ?, णिचा व्यवहितत्वात् , णिलोपे कृते 50 न्तरं तदर्थमाश्रयन्ति-*यस्य च लक्षणांन्तरेण निमित्तं व्याहन्यते नास्ति व्यवधानम् , स्थानिवद्भावाद् व्यवधानमेव । प्रतिषिध्य- तदप्यनित्यम्* इति । तथा च लक्षणान्तरेण निमित्तस्य व्याघाते तेऽत्र स्थानिवद्भावः, चपरनिहाँसे न. स्थानिवदिति । एव- तदप्रवृत्तौ न तस्य नित्यत्वमेषितव्यमिति भावः । सप्तमाध्याये मग्लोपिनां नेति प्रतिषेधः प्राप्नोति, बृद्धौ कृतायां लोपः, तन्ना- महाभाष्यव्याख्यायां कैयटेनास्य न्यायस्योपष्टम्भकत्वेन लोक- ग्लोप्यङ्गं भवति । इदमिह सम्प्रधार्य-वृद्धिः क्रियता लोप इति, 15 व्यवहारद्वयमुदाहृतम्-“वालि-सुग्रीवयोयुद्ध्यमानयोर्भगवता वा- किमत्र कर्तव्यम् ? परत्वाद् वृद्धिः । नित्यो लोपः कृतायामपि 55 लिनि हतेऽपि सुग्रीवस्य वालिनः [वाल्यपेक्षया] प्रावल्यं न व्यव- वृद्धौ प्राप्नोत्यकृतायामपि, अनित्यो लोपोऽन्यस्य कृतायां वृद्धौ हरन्ति । भगवत्सहायैः पाण्डवैर्जये लब्धेऽपि पाण्डवानां प्रावल्यं प्राप्नोति, अन्यस्याकृतायाम् । शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिर- व्यवहरन्ति च" इति । अयमाशयः-यथा भगवत्प्रयत्नेनैव सुग्रीवस्य | नित्यो भवति, उभयोरनित्ययोः परत्वाद् वृद्धिः, वृद्धौ कृतायां पाण्डवानां च जयेऽविशिष्टऽपि लोका वालिनं प्रति सुग्रीवस्य लोपः, तन्नाग्लोप्यङ्गं भवति, एवं ताचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति-वृद्धे- 20 प्रावल्यं न व्यवहरन्ति, कौरवान् प्रति पाण्डवानां प्रावल्यं पो बलीयानिति, यदयमग्लोपिनां नेति निषेधं शास्ति; नैतदस्ति 60 व्यवहरन्ति, तथा प्रकृतेऽपि लक्षणान्तरेण निमित्तविघातस्थल- ज्ञापकम् , अस्त्यन्यदेतस्य वचने प्रयोजनम् , किम् ? यत्र वृद्धावपि प्रसङ्गस्य वाधकावाधितफलोपहितसङ्गत्वाभावेऽविशिष्टेऽपि क्वचि- कृतायामगेव लुप्यते, अत्यरराजत् । यत् तर्हि प्रत्याहारग्रहणं नित्यत्वं क्वचिदनित्यत्वमिति लक्ष्यानुरोधेनैव व्यवस्थापनीयमिति ॥ करोति, इतरथा हि अलोपिनां नेति ब्रूयात् । एवं तर्हि वृद्धेर्लोपो अत्र ज्ञापकमप्युपन्यस्तं न्यायमजूषायां प्राचीनैः, तच्च | वलीयानिति" इति । अस्यायमाशयः-अवीवदित्यत्र पूर्वणिलोपस्य 25 विवेचितमेव वृत्तौ । तत्र चाचार्यसम्मतिरपि प्रतीयत इति स्थानिवद्भावेन व्यवधानान्ङपरणेरभावादुपान्त्यस्य ह्रखो न स्या- 65 वृहद्वृत्तिग्रन्थेनावसीयते, तथाहि-“उपान्त्यस्यासमानलोपिशा-दिति तदर्थं गणिचि-भयन्ताणिचि, हस्खविधानार्थं किमपि स्वृदितो हे" [४. २. ३५] इति सूत्रव्याख्यायामसमानलोपि- वचनं कर्तव्यम् । यदि च णिलोपे कृते तस्य वचनान्तरेण पदस्य प्रयोजनप्रदर्शनावसरे राजानमाख्यदरराजदित्यादिप्रत्युदा- स्थानिवद्भावनिषेधाद् व्यवधानाभाव इत्याश्रीयते, तथाप्यन्त्य- हरणस्य सङ्गमनाय-“यत्रान्यवरादिलोपस्तत्र स्थानिवद्भावेन न स्वरादिलोपे समानलोपित्वादेवात्रोपान्त्यहखो न स्यात् । वृद्धौ 30 सिद्धयतीति वचनम्" इत्युक्तम् , तत्रेदं शङ्कितम्-"ननु यत्रापि कृतायामन्त्यस्वरादिलोपे समानलोपित्वाभाव इत्यपि न वक्त-70 खर-व्यञ्जनलोपस्तत्राप्यवयवावयविनोरभेदनयेन खरादेश एवेति व्यम् , वृद्धोपस्य वलीयस्त्वात् । तत्र वृद्धर्वलीयस्त्वं न कृता- स्थानिवद्भावेनैव सिद्धयति, किमसमानलोपिवचनेन” इति । उत्तर- कृतप्राप्तिमत्त्वरूपनित्यत्वेन, वृद्धावकृतायामिकारलोपः कृतायां यति-"सत्यम् , स्थानिवद्भावस्य अनित्यत्वख्यापनार्थं वचनम् , च ऐकारलोप इति शब्दान्तरप्राप्त्या तस्यानित्यत्वात् , किन्तु- तेन वास्यापरिच्छिन्नवान्-पर्यवीवसत् , स्वादुकृतवान्-असि- असमानलोपिनां ह्रस्वादिनिषेधविधानसामर्थ्येन वृद्धेर्लोपस्य 35 स्वददित्यादि सिद्धम् । अनेकारोकारयोः "नामिनोऽकलिहले" वलीयस्त्वज्ञापनात् , यदि च राजानमतिक्रान्तवान्-अत्यररा-75 [४. ३. ५१.] इति बृद्धौ कृतायामन्त्यस्वरादिलोपादसमान- जदित्यादौ वृद्धौ कृतायामपि समानलोपित्वस्याक्षतेस्तदर्थं समा- लोपित्वम् । ननु च परत्वात् प्रथमं लोपेनैव भवितव्यम्, नलोपिनां प्रतिषेध इत्याश्रीयते, तदाऽकारलोपिनामित्यर्थक- नैवम्-कलिहलिवर्जनात् परमपि लोपं वृद्धिर्वावते । अत एव 'अलोपिनाम्' एव प्रतिषेधेन सिद्ध 'अक्' इति समानलोपिसमु- तत्र कलि-हलिवर्जनमर्थवत्" इति । एतेन ग्रन्थेन परत्वमेवा- दायवाचकशब्दोपादानस्यैव तदर्थज्ञापकत्वमित्यास्थयम् । तथा 40 न्यस्वरादिलोपस्य बलवत्त्वे नियामकमिति स्पष्टमेवोक्तमित्यस्य च वृद्धेलॊपस्य बलीयस्त्वेनावीवददित्यादौ समानलोपित्वसत्त्वात् 80 mariammm ·[प्रथमोल्लासे न्यायौ.४१,४२] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ७९ तत्र ह्रखादि न स्यादिति तदर्थं किमपि वचनमारब्धव्यमिति | कृताकृतप्रसङ्गित्वरूपस्य नित्यत्वस्य विधिशास्त्रमात्र विपयत्वात् , शङ्का स्थिरेति ॥ एतेन महाभाष्यसन्दर्भणान्त्यस्वरादिलोपस्य लक्ष्यानुरोधाज्ञापकान्तरेण वा क्वचिदप्रवर्त्तमानमेवानित्यमिति नित्यत्वं नेति व्यवतिष्ठते । सति हि नित्यत्वनिमित्तके तस्य शाब्दिकसम्प्रदायेऽङ्गीकारात् । वाधकेन हि वक्ष्यमाणन्यायेना- वलवत्त्वे तदर्थ ज्ञापकानुसरणक्लेशो न कृतः स्यात् । इत्थं च न्तरङ्गशास्त्रभिन्नत्वरूपेणानित्यपदार्थ सङ्कोच एव वाधो न तु 5 प्रकृतभाष्यपर्यालोचनेन पटुमाख्यदित्यर्थेऽपपटदित्येव भविष्यति, न्यायस्य साक्षाद्वाध इति तत्त्वविदां विमर्शः । अन्यखरादिलोपस्य 45 अन्त्यस्वरादिलोपस्य बलवत्त्वेन समानलोपित्वात् सन्वद्भावाद्य- नित्यत्वमपि पूर्वोक्तमहाभाष्यग्रन्थे प्रत्युक्तमेव वेदितव्यम् । यत् भावात् । तस्यैव भाष्यस्य कैयटग्रन्थेनैतत्स्फोरितम् , तथाहि- | तु न्यायार्थमञ्जूषान्यासेऽन्त्यस्वरादिलोपस्य नित्यत्वं सिद्धवत्कृत्य तत्रत्यप्रदीपग्रन्थः "हलिकल्योरदन्तत्वनिपातनमेव ज्ञापकं - लोपात् | 'नित्यत्वादेतन्यायेन बलवत्त्वात्' इति न्यायमञ्जूषाप्रतीक्रमा- पूर्व वृद्धिर्भवतीति । णिलोपस्तु वाचनिकेन पूर्वविप्रतिषेधेन वृद्धः । दाय “नन्वन्त्यस्वरादिलोपस्य न केवलं नित्यत्वादेव वलवत्ता- 10 पूर्व भवति । एवं पटुमाख्यदपीपटदिति सन्वद्भावप्रसङ्गात् |ऽस्ति, किन्तु परत्वादपि, ततोऽन्त्यस्वरादिलोपस्य परत्वहेतुक- 50 प्रत्याहारग्रहणमेव ज्ञापकमाश्रयणीयम् , तेन वृद्धेः प्राग् लोपो | वलवत्त्वशङ्कयाऽपि प्रथमं वृद्धिभवनज्ञापनाय कलि-हलिवर्जन विधेयः" इति । अयमाशयः-स्वमते "नामिनोऽकलिहलेः" | कृतं स्यादिति कथं नित्यत्वस्यैव केवलस्य ज्ञापकमिदमुद्भावित [४. ३. ५१.] इति सूत्रे कलि-हलिवर्जनमिव पाणिनीये नये. भवद्भिः?, उच्यते-प्रधानधर्म सम्भवत्यप्रधानधर्मस्य व्यपदेशो "मुण्ड-मिश्र-लक्ष्ण-लवण-व्रत-वस्त्र-हल-कल-कृत-तूस्तेभ्यो णिच्" न युज्यते, परत्वनित्यत्वयोश्च नित्यत्वमेव प्रधानो धर्मः *परा- 15 [ पा० सू० ३. १. २१.] इति सूत्रे कलि-हल्योरदन्तत्वनि- नित्यम् इति न्यायात्, ततः प्रधानधर्मस्य नित्यत्वस्यैव 5 पातनं क्रियते, तेन च वृद्धौ कृतायामपि तयोः समानलोपि- व्यपदेशः कृतः” इति । अस्यायमाशयः-अन्त्यस्वरादिलोपस्य त्वमेव भवतीति 'अचकलत्, अजहलत्' इत्यादि सिद्धयति । परत्वमपि नित्यत्वमपि, तत्र स्वतः सिद्धस्य परत्वस्याप्यन्त्य- यदि च वृद्धेर्लोपस्यैव वलवत्त्वं स्यात् तर्हि स्त्रमते कलि-हलि; स्वरादिलोपप्रयोजकत्वमिति तद्वारणायापि कलि-हलिवर्जनं कुतो वर्जनमिव तन्मते तयोरदन्तत्वनिपातमपि व्यर्थमेव स्यात् - नोक्तमिति नाशङ्कनीयम् , नित्यत्वस्य परत्वापेक्षया प्राधान्येन 20 ततश्च तेन निपातनेन लोपात् पूर्व वृद्धिर्भवतीति विज्ञायते । तेनैव वृद्धितो लोपस्य वलवत्त्वोद्भावनं युक्तमिति विचार्य नित्य-60 अवीवददित्यत्र च "ण्यल्लोपावियड्यण्गुणवृद्धिदीर्घभ्यः पूर्वविप्रति- त्वस्यैवादरादिति । अत्रेदमुच्यते-यदि परत्वमिव नित्यत्वमपि षेधेन" इति वार्तिकेन णिलोपस्यैव पूर्व प्रवृत्त्या तदर्थं किमपि वचन- पूर्वसिद्धं वलवत्त्वप्रयोजकं प्रसिद्धं स्यात् तदा परत्वापेक्षया तस्य मारब्धव्यमेव, णाविति जातिपरो वा निर्देशः स्वीकार्य इति । समादरो युक्तियुक्तः स्यात् , न त्वेवमस्ति, भवद्भिनित्यत्वस्य वल- परयोर्णित्वजात्याश्रययोर्द्वयोरपि व्यवधाने हखो भविष्यति । | वत्त्वे ज्ञापकमिदमेव दीयते, ज्ञापकं च तदा भवति यदा तस्य 25 एवं पटुमाख्यदपीपटदित्यत्र सन्वद्भावो मा भूदित्येतदर्थं वृद्धः सार्थक्यायान्य उपायो न स्यात् , अस्ति चेह परत्वरूपो लोपस्य 65 प्राग् लोपो भवतीति पूर्वोक्त ज्ञापकमाश्रयणीयमेव, तथा चाप- वलवत्त्वप्रयोजक उपाय इति तमाश्रित्य कलि-हलि-वर्जनस्य पटदित्येव रूपमुचितम् । सूत्ररीत्या चापीपटदित्युभयोः परस्पर- लोपापेक्षया वृद्धवलवत्त्वज्ञापनेन चारित्यार्थसम्भवे नित्यत्वस्यापि विरोधे यथोत्तरं मुनीनां प्रामाण्यमिति भाष्यकारमतस्यैव वलवत्त्वज्ञापकत्वायोगात् , किञ्च लोपस्य शब्दान्तरप्राप्त्याऽनित्य- प्रामाण्यमिति नवीनाः ।दीक्षितेन च सिद्धान्तकौमुद्यां-'परत्वाद् त्वस्य पूर्वमुपपादितत्वेनापीह नित्यत्वं तस्य बलवत्त्वप्रयोजक न भवितुमर्हति । न च शब्दान्तरप्राप्तस्यानित्यत्वं परमतसिद्ध-70 30 वृद्धौ सत्यां हि लोपः' इति सूत्रकारमतमुपन्यस्य पश्चाद् मस्सन्मते नादरणीयमिति वाच्यम् , पूर्वोक्तबृहद्वृत्तिग्रन्थे परत्व. भाष्यमतमिदमुपन्यस्तमित्युभयत्र प्रामाण्यमङ्गीकृतमिति 'अपी- स्यैवान्त्यवारादिलोपे समादृतत्वेन परमतसिद्धस्यापि शब्दान्तर- पटत् , अपपटत्' इत्येव रूपद्वयमपि साधु । खमते च पूर्वोक्तेन प्राध्याऽनित्यत्वस्य वीकृतप्रायत्वादिति तदनादरणं तदनुयायि- "उपान्त्यस्यासमानलोपिशास्वृद्धितो डे" [४. २. ३५.] इति नामयुक्तमेवेति ॥ ४१ ॥ सूत्रोक्तबृहद्वृत्तिग्रन्थेन वृद्धेरेव वलीयस्त्वस्य ज्ञापनात् पटुमाख्य- 35 दपीपटदित्येव भविष्यति, तत्र वृद्धौ कृतायामन्त्यस्वरादिलोपे *अन्तरङ्गं बहिरङ्गात्* ॥४२॥ ऽसमानलोपित्वाक्षतेः । तथा च 'अनित्यान्नित्यं बलवत्' इत्यर्थे सि०-बलवत्त्वप्रयोजकपदार्थान्तरसंग्रहायायं न्यायः, न ज्ञापकमपि तु स्वतःसिद्धत्वमेवेति । किञ्चास्य न्यायस्य स्वतः- अत्रापि पूर्वन्यायस्य बलवदिति पदं योज्यम् । अन्तरङ्गम्- सिद्धत्वेनानित्यत्वमपि नोचितम् । न च *नित्यादन्तरङ्गम् इति अन्तरङ्गत्वेनाभिमतं शास्त्रं, बहिरङ्गात्-स्वापेक्षया बहिर्भूत- वक्ष्यमाणन्यायेन वाध्यमानत्वादस्यानित्यत्वमिति वाच्यम् , निमित्तकात् शास्त्रात् , बलवत्-पूर्वप्रवृत्तिकमित्यर्थः । अन्तरद- 40 वाधकप्रयुक्ताप्रवृत्त्याऽनित्यत्वस्यानझीकारात्, वाधकावाधित- । बहिरङ्गपदार्थों च पूर्व विवेचितावेव । तथा च 'ते+इन्द्रम् , 80 75 - ·८० न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [प्रथमोलासे न्यायः ४२] वृक्षे+इन्द्रम्' इत्यत्र पूर्वत्र जस इत्वे परन डौ विभक्तौ च इति सूत्रे. महाभाष्येऽन्तरङ्गस्य. वलवत्त्वं प्रस्तुत्य बहूनि तस्य 40 कृतायाम् 'त+इ+इन्द्रम् , वृक्ष+इ+इन्द्रम्' इति स्थितौ प्रयोजनानि प्रदर्य “यान्येतस्याः परिभाषायाः प्रयोजनानि प्राप्तात् "समानानां तेन दीर्घः" [१. २. १.] इति दीर्घात् । तदर्थमेषा कर्त्तव्या" इत्युपसंहृत्य “यदि सन्ति प्रयोजनानीत्येषा प्रथमम् "अवर्णस्येवर्णादिनैदोदरल्" [१.२. ६.] इत्योत्वमेव | क्रियते । ननु चेयं च कर्त्तव्या *असिद्धं बहिरङ्गलक्षणमन्तरङ्ग- 5 भवति, एकपदाश्रितवर्णद्वयनिमित्तत्वेनान्तरङ्गत्वात् , समान- लक्षणे* इति । किं प्रयोजनम् ?, पचावेदम् , पचाभेदम् , असिद्ध- दीर्घस्य च पदद्वयाश्रितवर्णद्वयनिमित्तकत्वेन बहिरङ्गत्वात् । त्वाद् वहिरङ्गलक्षणगुणस्यान्तरङ्गलक्षणमैत्त्वं मा भूदिति । उभे 45 ज्ञापकं त्वत्र "वृत्त्यन्तोऽसपे" [.१.. १. २५.] इति सूत्रे तर्हि कर्त्तव्ये, नेत्याह-अनयैव सिद्धम् । इहापि 'स्योनः, स्योना' वत्वापेक्षया बलवत्त्वेनौत्त्वस्य प्रवर्तनमेव, अन्न हि वृत्त्यन्त- इति, असिद्धत्वाद् बहिरङ्गलक्षणस्य गुणस्यान्तरङ्गलक्षणो यणादेशो शब्दादुपस्थितस्य सेरुत्वे तस्योत्वे च कृते 'वृत्त्यन्त+उ+असपे' भविष्यति । यद्यसिद्धं बहिरङ्गलक्षणमन्तरङ्गलक्षणे इत्युच्यते- 10 इति स्थिते उकारस्य पूर्वेण सह ओत्वं परेणाकारेण. योगे च ‘अक्षयूः, हिरण्यद्यूः' असिद्धत्वाद् बहिरङ्गलक्षणस्योठोऽन्त. वत्वं प्रामोतीति परत्वात् . "इवर्णादेरस्वे स्वरे यवरलम्" रङ्गलक्षणो यणादेशो न प्राप्नोति । नैष दोषः-'असिद्ध बहिरङ्ग- 50 [१. २. २१.] इत्यनेन वत्वमेव प्राप्तमिति तदविधायौत्व- लक्षणमन्तरङ्गलक्षणे इत्युक्त्वा 'नाजानन्तर्ये वहिष्ट्वप्रक्तृप्तिः निर्देशः कृत इति प्रकृतन्यायाश्रयणं कृतमिति विभाव्यते। इति । सा तर्खेषा परिभाषा कर्त्तव्या?, न कर्त्तव्या, आचार्य- अस्ति च तत्राप्येकपदनिष्ठवर्णद्वयाश्रितत्वेनौत्त्वस्यान्तरङ्गत्वम्, प्रवृत्तिपियति-भवत्येषा परिभाषेति, सदयं “षत्वतुकोरसिद्धः" 15 पदद्वयनिष्ठवर्णद्वयाश्रितत्वेन च वत्वस्य बहिरङ्गत्वम् । तथा [पा० सू०.६. १. ८६.] इत्याह । इयं तर्हि. परिभाषा कर्तव्या चैतन्न्यायं. विनानुपद्यमानः स. निर्देश एतन्न्यायज्ञापक इति “असिद्धं वहिरङ्गलक्षणमन्तरङ्गलक्षणे' इति । एषा च न कर्तव्या 55 सुस्थमेवः। अयं च *वार्णात् प्राकृतम् इत्यादिभिरग्रे वक्ष्य- आचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति-भवत्येषा परिभाषेति, यदयं “वाह ऊठ्" माङ्गायैर्वाध्यत इति व्यक्तीभविष्यत्यये। न च तावताऽस्या- [पा० सू० ६.४. १३२.] इत्यूठं शांत्ति” इत्येवं पूर्वस्य न्यायस्यो- नित्यत्वं सामान्यशास्त्रस्य विशेषशास्त्रैर्वाधस्य न्यायसिद्धत्वेन | भयार्थसाधकत्वं स्थापितम् । *अन्तरङ्गं बहिरङ्गाद् बलीयः* 20 तावताऽनित्यत्वव्यवहारस्यायुक्तत्वात् , अन्यथाऽनित्यत्वेनैव इतीदृशन्यायस्योपदर्शितवहुप्रयोजनसत्त्वेन तत्करणमावश्यकमिति तादृशस्थलेऽप्रवृत्तौ विशिष्य ज्ञापकादिभिस्तत्तदर्थस्य ज्ञापने यद्यपि प्रतिभाति; तथापि यत्रान्तरङ्गवहिरङ्गयोयुगपत्प्राप्तिस्तत्र 60 फलाभावात् तेषां न्यायानां वैयर्थ्यप्रसङ्ग इति विभावनीय- प्रकृतन्यायेन कार्यनिर्वाहेऽपि यत्र बहिरङ्ग प्रवृत्तमन्तरङ्गं च मन्यत्रापि ॥४२॥ प्रवर्तयितुमिष्टं तत्रानेन न्यायेन लक्ष्यसिद्धयसम्भवात् तदर्थम् *असिद्धं वहिरङ्ग[लक्षण]मन्तरङ्ग लक्षणे]* इति न्यायोऽपि *अन्तरङ्गं बहिरङ्गात्* ॥ ४२ ॥ खीकर्तव्य एवेति सिद्धान्तिनोक्ते उभयोरपि कर्तव्यत्वमापतित- : त०-पूर्वम् असिद्ध वहिरङ्गमन्तरङ्गे - इति न्यायो बहि- मिति परेणाक्षिप्तेऽनेनैव [*असिद्ध बहिरङ्गमन्तरङ्गे इत्यनेनैव ] 65 रङ्गस्यान्तरङ्गापेक्षयाऽसिद्धत्ववोधकः प्रोक्तः, तेन च वहिरङ्गत्वस्य । सकललक्ष्यसिद्धिरिति सिद्धान्तितम् । तत्र कैयटः-"इयं हि दुर्वलत्वप्रयोजकत्वमुक्तमेव, अत्रान्तरङ्गत्वस्य वलवत्त्वप्रयोजकत्व- | व्यापिका पूर्वोक्तप्रयोजननिष्पादनात् । शास्त्रासिद्धत्वाश्रयणाद् मुच्यते । न च देवदत्तापेक्षया यज्ञदत्तो दुर्वल इत्युक्ते देवदत्तस्य वहिरङ्गलक्षणं न तावत् प्रवर्तते, अन्तरङ्गलक्षणे तु प्रवृत्ते यत्र प्रावल्यमप्युक्तमेव यथा तथाऽन्तरङ्गापेक्षया वहिरङ्गस्य दुर्वलत्वे | निमित्तसद्भावस्तत्र वहिरङ्गलक्षणप्रवृत्तिः” इति । तथा च 30 ज्ञातेऽन्तरङ्गस्य वलवत्त्वमपि ज्ञातमेवेति. किं पुनरुक्तेनान्तरङ्गस्य | पूर्वोक्तन्यायस्य [*असिद्धं वहिरङ्गमन्तरङ्गे* इत्यस्य ] अन्तरङ्गे 70 वलवत्त्वेनेति वाच्यम् , पूर्वन्यायेन यत्र वहिरङ्गं जातमन्तरङ्गं च । कर्तव्ये वहिरङ्गमसिद्धं, तद् वहिरङ्गं कृतं चिकीर्षितं वेत्यन्यदेतत् । कर्तव्यं तत्र बहिरङ्गस्यासत्त्वमिव . ज्ञेयमिति रीत्याऽन्तरङ्गस्य इत्येवमर्थवर्णनेन. सकलेष्टसिद्धौ न पृथगन्तरङ्गवलवत्त्ववोधकस्य. प्रवृत्तिः साधिता, अनेन च यत्रान्तरङ्ग-वहिरङ्गयोः समकालमेव न्यायस्यावश्यकतेति पूर्वोक्तभाष्यसन्दर्भाशयः । एतेन तस्य प्राप्तिस्तत्राप्यन्तरङ्गमेव प्रवर्त्तते वलवत्त्वादित्युच्यते इति विशे- न्यायस्य [*असिद्धं, बहिरङ्गमन्तरङ्गे* इत्यस्य ] आवश्यकत्वे 35 पात् । वस्तुतस्तु पूर्वोक्तन्यायस्य [ *असिद्धं वहिरङ्गमन्तरङ्गे स्थिरीकृते तत्रापतितान् दोषान्. *न स्वरानन्तर्ये* इति न्याय-75 इत्यस्य ] व्याख्यायामन्तरङ्गे . कर्तव्ये जातं संमकालप्राप्तिकं च ज्ञापनेन निरस्यान्ते *असिद्ध वहिरङ्गम् * इत्यस्यापि ज्ञापकः बहिरङ्गमसिद्धमित्यस्यार्थस्य प्रदर्शितत्वेनास्याऽपि न्यायस्यार्थः सिद्धत्वमेवेति न तदर्थमपूर्ववचनकरणावश्यकतेति शेषभाष्येण पूर्वन्यायेनैव क्रोडीकृत इति नास्य न्यायस्य पृथकथनमावश्यकम् । प्रतिपादितम् । स्वमते चोभयविधलक्ष्याणां. स्पष्टतया संग्रहाय अंत एव "विप्रतिषेधे परं कार्यम्" [पा० सू० १. ४. २.] न्यायद्वयमपि स्वीकृतमिति विज्ञेयम् ॥ ४२ ॥ 25 ·[प्रथमोल्लासे न्यायौ ४३,४४ ] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलिनो न्यायसमुच्चयः । ८१ १ .. अनिरवकाशं सावकाशात* ॥४३॥ प्रदर्शक इति पूर्वन्यायादस्य विशेपः। यद्यपि पूर्वन्यायेनाप्येत- 40 सि०-७येन नाप्राप्ति न्यायेन यद्यपि निरवकाशत्वमेव लक्ष्याणि सिद्धयन्ति, तथापि वाधकत्वस्य वैचित्र्यप्रदर्शनार्थोऽयं बाधकत्वबीजमुक्तम् , यत्कर्तृकावश्यप्राप्तौ विधीयमानस्य हि न्याय इत्यवगन्तव्यम् ॥ ४३ ॥ तेन व्याप्तावकाशतया निरवकाशत्वात् , तथापि तेन सर्वथा वार्णात् प्राकृतम् ॥४४॥ 5 निरवकाशत्वे एव वाधकत्वमित्यायाति, भनेन च क्वचिच्चारि- तार्थ्यसम्भवेऽपि बाध्यमानशास्त्रापेक्षयाऽल्पावकाशत्वे वाध- सि०-वर्णा:-अकारादयः, तत्सम्बन्धिकायं वार्णम् , कत्वमिति कथ्यते । तथा चात्र निर शब्दोऽल्पार्थपरः, प्रकृतिः-प्रत्ययविधावुद्देश्यत्वेनाश्रीयमाणो, वर्णसमुदायरूप: 45 सावकाशपदे च सहशब्दोऽधिकार्थपरः, तथा चाल्पविषय शब्दः, तत्सम्बन्धिकार्य प्राकृतम् , तथा च वर्णत्वव्याप्यधर्मा- वच्छिन्नोद्देश्यककार्यापेक्षया प्रकृतित्वावच्छिन्नोद्देश्यककार्य शास्त्रं बहुविषयशास्त्राद् बलवदित्यर्थः। तथा चाल्पावकाश 10 शास्त्रं बह्ववकाशशास्त्रं प्रवाध्य पूर्व प्रवर्तत इति पर्यवस्यति । बलवदिति न्यायार्थः । अत्र प्रकृतिपदेन धातुरेव गृह्यते न तुः : यथा “एद् बहु-स्-भोसि" [9. ४. ४.] इत्यस्य वडं नाम, तत्कार्याणां वार्णेष्वेवान्तर्भावादिति केचित्, तन्न- सकारादौ स्यादौ प्रवर्तमानत्वेन "भिस ऐस्" [१. ४. २.] तादृशसङ्कोचे मानाभावात् , "स्वरितो वाऽनुदात्ते पदादौ" 50 इत्यस्य च विशिष्य भिस्येव प्रवर्त्तमानत्वेन पूर्वस्य [ एत्त्व- नामप्रयोगविषयेऽप्येतत्प्रवृत्तिचर्चायाः कृतत्वाच्च । स्वमते चात्र [पा० सू० ८.२.६.] इत्यादिसूत्रे भाष्यादौ 'कुमाय' इत्यादि- विधायकस्य ] परोल्लिखित[ भिस' ऐस्विधायक शास्त्रा- 15 पेक्षया दुर्बलत्वम् , तस्य [ एत्वविधायकस्य ] बहुविषयत्वात्। पूर्वे व्याख्यातारः, तदपि न समीचीनम्-तादृशरूपसिद्धयर्थ ज्ञापकम् 'ऊवतुः' इत्यादिप्रयोगसिद्धयर्थ यत्नान्तराकरणमेवेति:: तथा च वृक्षैः' इत्यादौ ऐसेव प्रवर्तते, न त्वेत्त्वं भवति, यत्नाकरणेन तथाविधरूपस्यैवानिष्टत्वानुमानस्य युक्तत्वात् , सति 55 एत्त्वस्य हि वृक्षेभ्यः, एभिः, एभ्यः' इत्यादौ सावकाशत्वम्, हि तादृशरूपस्येष्टत्वेऽवश्यमाचार्यैस्तदर्थ यत्नः कृतो भवेत् , ऐसश्च सर्वत्रैत्त्वेन व्याप्तावकाशत्वमेव, तेन चैत्त्वस्य परत्वेऽपि निरवकाशैविधायकशास्त्रदृष्ट्या दुर्वलत्वमेव । यदि हि वृक्षै- तदर्थं यत्नाकरणमस्य न्यायस्य ज्ञापकमिति न किञ्चिदेतत् । न च कृतः, ततस्तस्यानिष्टत्वमेवेत्यपि कश्चिदुद्भावयेत्। अतश्च 20 रित्यादावप्येत्त्वमेव प्रवर्तेत तर्हि ऐस्विधायकस्य वैयर्थ्यमेव | पाणिनीये महाभाज्ये च षष्ठाध्यायप्रथमाह्निकान्ते "दाश्वान् स्यात् , कृतं च तच्छास्त्रं स्वसार्थक्यायैतन्यायमाक्षिपति, तथा साह्यान् मीढ्वांश्च" [पा० सू० ६.१. १२.] इति सूत्रन्याख्याव-60 चैतत्सूत्रमेवैतन्यायं ज्ञापयतिः । अयं च न कापि वाध्यः, | सरेऽस्य न्यायस्य ज्ञापकसिद्धत्वं स्पष्टमेवोक्तम् । ज्ञापकं च निरवकाशस्थापवादत्वेन सर्वतः प्राबल्यात् ॥ ४३ ॥ तत्र "अभ्यासस्थासवर्णे" [६. ४. ७८.] इति पाणिनीये सूत्रेऽसवर्णग्रहणम् । स्वमतेऽपि "पूर्वस्यास्वे स्वरे खोरियु" *निरवकाशं सावकाशात् ॥ ४३ ॥ त०-*येन नाप्राप्ति न्यायस्यैवायं प्रपञ्च इत्युपपादितं वृत्तौ। [४. १. ३७.] इति सूत्रस्थम् 'अस्वे स्वरे' इति वचन ज्ञापकं भवितुमर्हति, तथाहि-इयेष' इत्यादौ 'इ+इप्+अ'65 तथा च तदप्राप्तियोग्येऽचारितार्थ्ये सति कृतेऽचारितार्थ्यमित्येवं- रूपद्वितीयवाधवीजस्थलेऽपि यद्यपि पूर्वन्यायस्य प्राप्तिरस्ति तथापि इति स्थितौ "लघोरुपान्त्यस्य" [४. ३. ४.] इति गुणः "समानानां तेन दीर्घः" [१. २. १.] इति दीर्घश्च सम- तद्वाधवीजस्य तेन शब्दतो न सङ्ग्रह इति विशिष्य न्यायान्तरेण कालमेव प्राप्नुतः, तत्र दीर्घस्यान्तरङ्गत्वेन पूर्व प्रवृत्याऽस्वस्वर- तदिह कथ्यते। लोके हि द्विधा व्यवहारा दृश्यन्ते, केचिदसम्भवे परत्वाभावेनास्य प्राप्तिरेव नेति तस्य वैयर्थ्यं स्पष्टमेवेति 30 एव बांधकाः, केचित् सत्यपि सम्भवे वाधकाः, यथा 'सर्वे व्यर्थीभूतं तदिम न्यायं ज्ञापयति । ज्ञापिते चास्सिन्याये 10 ब्राह्मणा भोज्यन्तां, माठर-कौण्डिन्यौ परिवेविषाताम्' इत्युक्ते गुणस्य प्रकृत्युद्देश्यकविधित्वेन बलवत्त्वात् तस्य पूर्व प्रवृत्तावस्व- ब्राह्मणत्वेन माठर-कौण्डिन्ययोः प्राप्तं भोजनं परिवेषणेन विशिष्य स्वरपरत्वं भवतीति तस्य सार्थक्यं भवति । 'अस्वस्वर'ग्रहणं हि विहितेन बाध्यते, तत्र भोजन-परिवेषणयोर्युगपदसम्भवे एव ईषतुः' इत्यादौ गुणादेरप्राया तत्रेयुवोरप्रवृत्त्यर्थमेव कृतं -वाधकत्वमिति; अन्यत्र च 'सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां, तकं स्यात् , तत्रापि च पूर्व समानदीर्घप्रवृत्त्याऽस्वस्वरपरत्वमसंभव- 35 कौण्डिन्याय' इति व्यवह्रियते, तत्र यद्यपि तक्रदानस्य दधि- | मेवेति न्यायज्ञापनं विना न तस्य सार्थक्यम्, इति प्राचीन-75 दानोत्तरं ततः पूर्व वा सम्भवोऽस्ति तथापि विशिष्य विहित- मतम् ।. त्वेन येन नाप्राप्तौ विहितत्वेन वाः तक्रदानं दधिदानस्य वाधक नवीनास्तु-"एतन्यायाभावे "पूर्वस्यास्वे स्वरे" [ [४. भवति । तथा च येन नाप्राप्तिःन्यायः सर्वथा निरवकाशत्वे एव १. ३७.] इति संपूर्णसूत्रमेव व्यर्थम् , न च 'इयाय, इयेय' बांधक इति नास्ति । अयं च न्यायोऽसम्भवे एवं वाधकत्व- | इत्यादौ चरितार्थम् , तयोरपि पूर्वप्रवृत्तगुणस्य पूर्वप्रवृत्तवदेश्व 25 ११ न्यायसमु० ·८२ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [प्रथमोल्लासे न्यायौ ४४,४५] सत्त्वात् , सत्त्वे , . रूपातिदेशेनापहारे-द्वित्वे कृते पुनः प्राप्ते गुण-वृद्धी बाधित्वा- अवार्णात् प्राकृतम्* ॥ ४४॥ ऽन्तरङ्गत्वात् समानदीर्घापत्तेः । न च ए-ऐ-ओ-औशब्देश्य त०-पूर्वन्यायैर्वाह्यधर्मनित्यत्वादिनिमित्तकं बलवत्त्वमुक्तम् , आचारक्लिवन्तेभ्यः परोक्षायामियाद्यर्थ सूत्रमावश्यकमिति अनेन न्यायेनाभ्यन्तरनिमित्तकं बलवत्त्वं व्याख्यायते । तत्र वाच्यम् , उक्तभाष्यादिप्रामाण्येन तेषामनभिधानात् । एवं च वार्णादित्यस्य वर्णत्वावच्छिन्नोद्देश्यताकादित्यर्थः, प्राकृतमित्यस्य । सम्पूर्णसूत्रस्यैव ज्ञापकतोचिता न केवलम् 'अस्वस्वर ग्रहणस्य । प्रकृतित्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नोद्देश्यताकमित्यर्थः । अयं च न्यायः 45 यद्यपि पाष्टप्रथमाह्निकान्तस्थे महाभाष्ये-"यदयम् "अभ्यास- प्राकृत-वार्णयोः समानकार्यित्व एव प्रवर्तते, समानकायित्वं च " स्यासवर्णे" [६. ४. ७८.] इत्यसवर्णग्रहणं करोति" इति वार्णशास्त्रीयस्थानिता समानाधिकरणस्थानिताकत्वं प्राकृतशास्त्रे । ग्रन्थेनासवर्णपदसमानार्थकस्य 'अस्वस्वरे' इत्यस्यैव ज्ञापकता यथा-वेग्धातोः परोक्षाया अतुसि 'ऊवतुः' इति भवति, तत्र लभ्यते, तथापि “नह्यन्तरेण गुण-वृद्धी असवर्णपरोऽभ्यासो 'उ+उ+अतुस्' इति स्थिते दीर्घशास्त्रीयस्थानितोभयेकारनिष्ठा, 10[द्वित्वे पूर्वः] भवति" इति तदुपपादनग्रन्थेन सम्पूर्णसूत्रस्यैव सा च परोकारनिष्ठाऽपि, उभयोः पृथगेव स्थानित्वात् , तत्समा- 50 ज्ञापकता समायाति । न च *निमित्ताऽपाये नैमित्तिकस्याप्य- नाधिकरणा स्थानितोवादेशनिरूपिता, तन्निरूपकत्वमुवादेशशास्त्रे पायः इति न्यायसमानफलकेन*अकृतव्यूहाः शाब्दिकाः | इति लक्षणसमन्वयः । पर्यायनिवेशाद् दीर्घायस्थानितोभयो इति न्यायेनेयेपेत्यादौ समानदीर्घाप्राप्तिः, यदि दी? न स्यात् कारसमुदायनिष्ठा, उवादेशशास्त्रीयस्थानिता च परोकारनिष्ठेति तर्हि गुणः स्यादिति संभावनायाः सत्त्वेन निमित्तविनाशशङ्कया समानस्थानिकत्वस्य न क्षतिः । ननु त्वं स्त्रीत्यत्र ‘त्व+अद्+अम्' 15 सवर्णदीर्घाप्राप्त्या चास्य सूत्रस्य सार्थक्यसत्त्वेन कथं सम्पूर्ण- इति स्थितेऽन्तरङ्गत्वादकारलोपे कृते "शेषे लुक्” [२. १: ८.] 55 सूत्रस्य ज्ञापकतेति वाच्यम् , *निमित्ताऽपाये* इति न्यायस्या- निमित्ताऽपाये* इति न्यायस्या- | इत्यस्य शेषस्य [मन्तादवशिष्टस्य ] लुगित्यर्थे शेषस्य लोपेऽदन्त- सत्त्वे वा पूर्वोक्तज्ञापकतापरभाष्यादिप्रामाण्येन त्वाभावादाप् न भवतीति सिद्धान्तकौमुदीग्रन्थो विरुध्येत यत्रान्तरङ्गकार्यप्रवृत्तियोग्यकालोत्तरमेव तन्निमित्तविनाशक वहिरङ्गविधेः प्राप्तिस्तत्रैव तन्न्यायप्रवृत्तिस्वीकाराच्च” इत्या- नस्थानिताकत्वेनानेन न्यायेन पूर्वमकारलोपे आपो दुरित्वादिति शेषलोपीयाकारलोपीयस्थानितयोरपर्याप्याऽकारनिष्टत्वेन समा- 20 द्याहुः। अयं च न्यायो वार्ण-प्राकृतशास्त्रयोः समानस्थानिताकत्व एव प्रवर्तते, समानस्थानिताकत्वं च वार्णशास्त्रीयस्थानितावच्छे- चेत् ? न-वार्णशास्त्रीयस्थानितासमानाधिकरणपर्याप्तस्थानिताक-60 त्वस्यैव समानस्थानिताकत्वपदार्थतयाऽदोषात्, ऊंवतुरित्यादौ दकधर्मप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्ना- वार्णदीर्घशास्त्रीयस्थानितापर्याप्तिः परोकारेऽपि, तत्रैवोवादेशस्था- नुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोगिभूतस्थानिकत्वम् । अयमाशयः- नितायाः पर्याप्तेः सत्त्वात् , त्वमित्यादावलोपीयस्थानितापर्याप्तिः वाणशास्त्रीयस्थानितावच्छेदकधर्मप्रतियोगिताकपर्यायनुयोगि- परोकारे, तत्र शेषलोपस्थानितापर्याप्तेरभावात् । यत् तु समान- 25 तावच्छेदकीभूतो धर्मः प्राकृतशास्त्रीयस्थानितावच्छेदकधर्म- निमित्तकत्वरूपसमानाश्रयत्वे एवैषेति, तन्न-न्यायस्वीकारेऽप्यूव- 65 प्रतियोगिताकपर्याप्यनुयोगितावच्छेदकधर्मश्च एको यत्र तत्र समानस्थानिताकत्वमिति । यथा-'इयाय' इत्यत्र वाणशास्त्र तुरित्याद्यसिद्धः, तत्र दीर्घस्य परोकारनिमित्तकत्वात् , उवादेशस्य "समानानां तेन दीर्घः" [ १. २. १.] इति तदीया व्याख्यानादिह प्रकृतिपदेन धातुरूपप्रकृतिरेव गृह्यत इत्युक्तं वृत्तौ । चाकारनिमित्तकत्वात् , तयोः समाननिमित्तकत्वाभावात् । स्थानिता पूर्वपरोभयेति त्रितयनिष्ठा, स्थानितावच्छेदकी- 30 भूतो धर्मो यथा पूर्वत्वं परत्वं द्वित्वं च, तथा परत्वमपि ग्रहणम् "खरितो वाऽनुदात्ते पदादौ” [पा० सू० ८. २. ६.] 70 पाणिनीयतन्त्रे च सामान्यतो नाम-धातूभयोरेव प्रकृतित्वेन तादृशपरत्वप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदको धर्म इति सूत्रे महाभाष्ये 'कुमाय' इत्यादावस्य न्यायस्य प्रवर्तितत्वात् , इकारवृत्तिस्तद्व्यक्तित्वरूपः, तद्धर्मावच्छिन्नानुयोगिताक- तेन च नानोऽपि प्रकृतिपदेन ग्रहणमिति स्पष्टमेव । धातोस्तु पर्याप्तिर्नामित्वप्रतियोगिताका, तादृशप्राप्तिप्रतियोगिभूतो प्रकृतित्वेन ग्रहणमिति चैतन्यायज्ञापकेनैव लब्धमित्युभयग्रहण- धर्मो नामित्वम् , तद्धर्मावच्छिन्नस्थानिताकत्वं "नामिनोऽक- मुचितम् । अन्यच्चास्य ज्ञापकादिविषये वृत्तावेव विवेचितमिति 35 लिहले" [४. ३. ५१.] इति सूत्रस्येति लक्षणसमन्वयः। नेह विवियत इति ॥ ४४ ॥ यत् तु-समाननिमित्तकत्वरूपसमानाश्रयत्व एवायं न्यायः प्रवर्तत इति केचिदाहुः, तन्न-ज्ञापितेऽपि इयायेयेपेत्याद्यसिद्धेः *वृद् वृदाश्रयं च* ॥४५॥ सूत्रवैयर्थ्यस्य तदवस्थत्वाच्च, इयायेत्यादौ हि परेकारनिमित्त सि०-सस्वरान्तस्थायाः स्थाने विधीयमाना इकारो- कत्वं दीर्घस्य, प्रत्ययनिमित्तकत्वं वृद्धेरिति तयोः समाननिमित्त- | कारोरा स्वृदितिशब्देन व्यवह्रियन्ते । तच्च स्वतो वर्णस्य 40 त्वाभावः सुतरामेवेति किमधिकेन परिष्करणेनेति.॥ ४४ ॥ | स्थाने विधीयमानत्वाद् वार्णमेव, तदाश्रितं च दीर्घादिकार्य- 75 ·[प्रथमोल्लासे न्यायौ ४५,४६ ] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः ८३ 50 - मपि वर्णाश्रितत्वाद् वार्णमेव । तस्य च पूर्वन्यायरीत्या प्राकृत- अभ्याससंप्रसारणस्यावकाशः-इयाज, उवाप, हलादिशेपस्याव- कार्यापेक्षया दौर्बल्यमुचितमित्यनेन न्यायेन तस्य प्रावल्यं काशः-विभिदतुः, विभिदुः, इहोभयं प्राप्नोति-विव्याध, वित्र्य- वोध्यते । वृतस्तदाश्रयस्य च कार्यस्य पूर्वन्यायेन येन केनाऽपि धियः । अभ्याससम्प्रसारणं भवति पूर्वविप्रतिषेधेन" इति । यथाकथञ्चिद् यद् दौर्बल्यं प्राप्तं तदनेन निवार्यते सामान्यतो ततो विप्रतिषेधखण्डकवार्तिकम्-"न वा सम्प्रसारणसम्प्रसारणा- 5 वृतस्तदाश्रयस्य च कार्यस्य बलवत्त्वं बोधयता । प्रकृताऽपेक्षया श्रयवलीयस्त्वादन्यत्रापि” इति । भाष्यम्-"न वा वक्तव्यः । किं 45 त्वेवं व्याख्यातव्यम्-वृत् तदाश्रयं च कायं वार्णमपि प्राकृताद् कारणम् ? सम्प्रसारणसम्प्रसारणाश्रयस्य बलीयस्त्वादन्यत्रापि। बलवत् । यथा-उपपूर्वकात् 'श्वि'धातोः क्त्वाप्रत्यये तस्य यवा- संप्रसारणं सम्प्रसारणाश्रयं च बलीयो भवतीति वक्तव्यमन्यत्रापि, देशे “हस्वस्य तः पित्कृति" [ ४. ४. ११३. ] इति तागमो नावश्यमिहैव वक्तव्यम्” इति । ततोऽन्यानि तत्प्रयोजनानि "यजादि-वचेः०" [ ४. १. ७९.] इति यवृच्चेत्युभयोः प्राप्तो प्रदर्शितान्यन्यथा साधितानि च । अत्रैव पुनरेवं शङ्कितं-"तदेत- 10 तागमः परः हस्वान्तप्रकृत्याश्रितत्वात् प्राकृतश्चेति पूर्वन्यायानु- दनन्यार्थं सम्प्रसारणं तदाश्रयं च बलीयो भवतीति वक्तन्यम्, सारं बलवानपि स्वृता वाध्यत इति सस्वरान्तस्थायाः स्थाने पूर्वविप्रतिषेधो वा वक्तव्यः, उभयं न वक्तव्यम् , उक्तमेवोभयेषां स्वृति उकारे कृते पुनः प्राप्तोऽपि तागमो वृदाश्रयेण ग्रहणस्य प्रयोजनम् , उभयेपामभ्यासस्य सम्प्रसारणमेव यथा "दीर्घमवोऽन्त्यम्" [४. १. ३०३.] इति दीर्येण वाध्यते, स्यात्, यदन्यत् प्राप्नोति तन्मा भूदिति ।” इति । अयमाशयः- ततश्च हूस्वाभावात् तागमस्य प्राप्तिरेव नेत्युपशूयेति रूपं म्वृतस्तदाश्रयस्य च कार्यस्य क्वचित् परत्वात् कचिन्नित्यत्वात् 15 सिद्धयति । अयं च न्याय ईदृशलक्ष्यानुरोधादेवावलम्ब्यते, क्वचिचान्तरङ्गत्वादेव सिद्ध्या नान्यत्र तस्य न्यायस्यावश्यकता-55 नान्यत् किञ्चनात्र ज्ञापकमिति प्राञ्चः । नवीनास्तु नास्य नादेर्लुचश्च युगपत्प्राप्तौ सत्यां पूर्व लुचः प्रवृत्तिश्चेदिष्टस्य यकारस्य ऽस्ति, केवलं विव्याध विव्यधिथेत्यादिस्थले वृतो व्यजनस्या- न्यायस्यावश्यकतेति भाष्यादिग्रन्थैः प्रमाणयन्तीति प्रपञ्चित विवरणे । लक्ष्यानुसारेणास्य स्वीकृतत्वपक्षे चास्य स्थिरत्वमेव "लव्यभ्यासस्योभयेषाम्" [६. १. १७.] इति सूत्रे उभयेषां स्थाने स्न्न स्यादिति दोषः प्राप्नोति, सोऽपि पाणिनीयमते न चञ्चलत्वमिति ॥ ४५ ॥ ग्रहणेनः यथा साध्यते तथा स्वमतेऽपि परत्वादेव व्यवस्थापयितुं 60 *बृद् वृदाश्रयं च ॥ ४५ ॥ शक्यते । उपशूयेत्यादौ च यद्यपि पूर्व्याख्यातृभिस्तागमस्य त०-वृतः, तदाश्रयस्य-तमाश्रित्य विधीयमानस्य च | प्राकृतकार्यत्वं हखान्तप्रकृत्याश्रितत्वात् वृतश्च सखरान्तस्था- दीर्घादेः कार्यस्य, प्रावल्यबोधकोऽयं न्याय इति तावत् स्पष्टमेव । श्रितत्वाद् वार्णकार्यत्वमुक्तं तथापि तागमस्यैव केवलं ह्रखरूप- तत्रेदं विचार्यते-प्रावल्यप्रयोजकं रूपमिह किं विवक्षितम् ? खराश्रितत्वाद् वार्णकार्यत्वं वृतश्च यजादिरूपप्रकृतिमुद्दिश्य स्वृत्त्वमिति चेत् ? किं तत् जातिरुपाधिर्वा ?, न तावज्जातिः- | विहितत्वात् प्राकृतकार्यत्वमिति पूर्वन्यायेनैव व्यवस्था सुशकेति 65 25 क्वचिदेकत्रानेकत्र वैवंरूपेणाश्रितत्वाभावात् , एकैकशः क्वचिदित्वं नास्य न्यायस्यावश्यकत्वमिति युक्तमुत्पश्यामः । ग्वृति कृते क्वचिदुत्वं क्वचिदृत्वं च तिष्ठति नैकत्रेति नैतजातिः, न वोपाधिः, | दीर्घ-तागमयोः प्राप्तौ दीर्घस्यानैमित्तकत्वेनान्तरगत्वात् प्रवृत्ती तस्यापि क्वचिदेकत्राश्रितत्वनियमात् । तथा च बलवत्ताप्रयोजक- | तागमप्राप्तिरेव नेत्युपश्येत्यस्य सिद्धिरित्येवंप्रकारेण सर्वेष्टसिद्धौ रूपानिर्णयान्न वृतो वलवत्त्वं व्यवस्थापयितुं शक्यते इति चेत् ? | नास्य न्यायस्यावश्यकतेति ॥ ४५ ॥ सत्यम्-खमते सस्वरान्तस्थायाः स्थाने विधीयमानानामिकारा- *उपपदविभक्तेः कारक- 30 दीनां प्रत्येकं म्वृदिति संज्ञेयवधारणात् , तथा च वृत्त्वं प्रत्येक- विभक्तिः॥४६॥ वृत्ति रूपमिति तेन रूपेण वलवत्त्वं नियन्तुं शक्यत एव । परमते चान्तस्थायाः स्थाने प्रयुज्यमानानामेषां सम्प्रसारणमिति संज्ञा, सि०-बलवन्नित्यमनित्यात्*[४१] इति न्याये पटित यथा-"इग् यणः सम्प्रसारणम्" [१. १. ४५.] इति | वलवत्पदं तदग्रिमन्यायेष्वनुवर्तमानमिह विशेष्यानुरोधात पाणिनीयसूत्रेण विधीयते तद्वदिति भावः । पाणिनीयनये चैत- | स्त्रीलविशिष्टत्वेन योजनीयमित्युपपदविभक्तेः कारकविभक्ति- 35 न्यायस्थाने *सम्प्रसारणं तदाश्रयं च कार्य वलवत्* इति न्यायः | बलवतीति सम्बन्धः । उप समीपे उच्चारितं पदम्-उपपदं, 75 पठ्यते, स च भाष्यकारेणान्यथा तदीयलक्ष्यसिद्ध्या खण्डितः | तन्निमित्ता विभक्तिः-उपपदविभक्तिः, क्रियाजनकार्थक- "लिट्यभ्यासस्योभयेषाम्" [६.१.१७.] इति सूत्रव्याख्यावसरे। विभक्तित्वं कारकविभक्तित्वम् । "शक्तार्थ-वपद-नमः स्वस्ति- तथाहि-तत्रैकदेशिवार्तिकम्-"अभ्याससम्प्रसारणं हलादिशेषाद् स्वाहा-स्वधाभिः" [२.२.६८.] इत्यादिसूत्रस्य 'नमः' इत्यादि विप्रतिषेधेन" भाष्यम्-"अभ्यासस्य [द्वित्वे पूर्वस्य ] सम्प्रसारणं | पदानां हि *स्वं रूपम् इति न्यायेन स्वरूपमानबोधकत्वम्, 40 भवति, हलादिशेषाद् [व्यञ्जनस्यानादेर्लुचः ] विप्रतिषेधेन ।। तेन च स्वरूपेण सह देवादीनां स्वद्योत्यक्रियाकर्मत्वं सम्बन्धः, 20 70 80 ·८४ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुञ्चयः [प्रथमोल्लासे न्यायः ४६]] - क्रियया सह च कर्मत्वमेव सम्बन्ध इति क्रियासम्बन्धस्यान्त- यायास्तु कदाऽप्यर्थान्तराबोधकत्वेन कारकविभक्तित्वस्य सुवच- रङ्गत्वेन तत्सम्बन्धमूलिकाया विभक्तेरन्तरङ्गत्वमिति तन्मूलक- त्वात् । अत्र च क्रियाजनकत्वेन विवक्षितोऽर्थों ग्राह्यः, तेन मेव तस्या बलवत्त्वमित्यरङ्गबलवत्वबोधकन्यायमूलोऽयं न्याय मातुः स्मरतीत्यादौ वस्तुतो मात्रादेः क्रियाजनकत्वेऽपि न. क्षतिः। इति नान ज्ञापकान्तरापेक्षा । सिद्धे चात्र न्याये नमस्यति प्रथमाया अपि कारकविभक्तित्वमिति “संहयुक्तेऽप्रधाने" [.पा. 5 देवानित्यादौ "शक्तार्थ." [२. २. ६८.] इत्यादिसूत्र- सू० २. ३. १९. ] इति सूत्रे भाष्ये ध्वनितम्, तत्रैव चायं 45 प्राप्तचतुर्थीविभक्त्यपेक्षया कर्मवनिमित्तकद्वितीयाविभक्ते- न्यायो वचनरूपेण पठितः । तथाहि-तत्रत्यं भाष्य-"किमुदा- बलवत्त्वात् सैव भवति न तु चतुर्थी । "क्रुद्-द्रुहेा- हरणम् ?, तिलैः सह माषान् वपतीति, तिलैर्मिश्रीकृत्य माषा सूयार्थैर्य प्रति कोपः" [२. २. २७.] इति सूत्रे यस्सै कोपः' उप्यन्ते, तत्र करणे' इत्येव सिद्धम् । इदं तर्हिः पुत्रेण सहागतो इत्यनिर्दिश्य 'ये प्रति' इति निर्देशेन चास्य न्यायस्य दुर्बलत्व- देवदत्त इति, अप्रधाने कर्तरि तृतीया यथा स्यात् । एतदपि 10 मिति प्राचीनाः । तदाशयश्चेत्थम्-अत्र तावत् कुप्यतिना नास्ति प्रयोजनम्, प्रधाने कर्तरि लादयो भवन्तीति प्रधानकर्ता 50 योगादनेनैव सूत्रेण यदः सम्प्रदानसंज्ञासम्भवाचतुर्थी प्राप्नोति, केनाभिधीयते, यश्चाप्रधानं सिद्धा तत्र 'कर्तरि' इत्येव तृतीया। प्रतिना योगात् “भागिनि च प्रतिपर्यनुभिः" [२. २. ३७.] इदं तर्हि पुत्रेण सहागमनं देवदत्तस्येति, षष्ठ्यत्र वाधिका इति द्वितीया च; यदि चायं न्याय ओजस्वी स्यात् तदोपपद- भविष्यति । इदं तर्हि पुत्रेण सह स्थूलः पुत्रेण सह पिङ्गल इति। विभक्तिं द्वितीयां बाधित्वा कारकविभक्तेश्चतुर्थ्या भवने यस्मै इदं चाप्युदाहरणं तिलैः सह माषान् वपतीति । ननु चोक्तं 15 प्रति कोप इति निर्दिश्येत, चतुर्थ्यागमनादनु प्रतिशब्दस्य तिलैर्मिश्रीकृत्य माषा उप्यन्ते, तत्र 'करणे' इत्येव सिद्धमिति । 55 व्यर्थीभूतत्वाद् निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभावः इति भवेत् सिद्धं यदा तिलैर्मिश्रीकृत्योप्येरन् , यदा तु खलु कस्यचिन्मा- न्यायेन तव्ययोगस्यापि निवृत्तौ 'यस्मै कोपः' इति वा निर्दिश्येत, षबीजावाप उपस्थितः, तदर्थं च क्षेत्रमुपार्जितं, तत्रान्यदपि परमेतस्यानोजस्वित्वाच्चतुर्थी बाधित्वा द्वितीयैवाजनीत्यतो यं किञ्चिदुप्यते, यदि भविष्यति भविष्यतीति, तदा न सिद्धयति"। प्रतीति निर्दिष्टमिति । अत्रेदं ब्रूमः-अत्र यच्छब्दार्थ प्रति वास्त- | इति । अयमाशयः-'पुत्रेण सह स्थूलः' इत्यादिवद् यत्र तिलानां 20 विककोपाभावेन न सम्प्रदानसंज्ञा प्राप्नोति, अन्यथा 'मनसा | माषवापेन सह वाप इत्येतावन्मानं विवक्षितं न तु तिलैर्मि- 60 क्रुद्धयति, शिष्यस्य क्रुध्यति विनयार्थम्, भार्यामीपति | श्रीकरणं तत्र तिलानां करणत्वाभावात् तृतीयाविधानार्थ सूत्रमिद- मैनामन्यो द्राक्षीत्' इत्यादावपि सम्प्रदानत्वे चतुर्थ्यापत्तेः । मावश्यकम् । एकक्षेत्रे च वापात् कालभेदेऽपि सहभावो न तथा चान चतुर्थ्यप्राप्त्या प्रतिशब्दयोगे द्वितीया विहितेति नास्य विरुद्ध इति । अथात्र सूत्रे 'अप्रधाने' ग्रहणस्य फलं विवेचितम्- न्यायस्य प्रसर इति नैतेन निर्देशेनास्य दुर्बलत्वं साधनीयम् , | "सहयुक्तेऽप्रधानवचनमनर्थकमुपपदविभक्तेः कारकविभक्तिवली- 25 सति च क्वचिदप्रवृत्तिप्रयोजने उपायातरमन्वेषणीयमिति॥४६॥ | यस्त्वादन्यत्रापि” [वार्तिकम् ], “सहयुक्तेऽप्रधानवचनमनर्थ- 65 *उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिः* ॥ ४६॥ कम् , किं कारणम् ? उपपदविभक्तः कारकविभक्तिबलीयस्त्वाद्, त०-नमस्यति देवानित्यत्र 'नमः करोति' इति व्युत्पत्त्या | अन्यत्रापि *उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिर्वलीयसी* इति प्रथमा 'नमः'पदार्थस्य कृगर्थत्वेन नमःपदार्थेऽन्वयविवक्षायां चतुर्थी भवति। एवमत्रापि *उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिर्बलीयसी* इति कृधात्वर्थफलेऽन्वयविवक्षायां कर्मणि द्वितीयेति विषयभेदादुभयोः | प्रथमा भविष्यति । क्वान्यंत्र ? गाः खामी व्रजतीति” [भाष्यम्]। Boविभक्त्योर्व्यवस्थासंभवात् कथं चतुर्थ्यापत्तिरिति चेत् ? न- अयमाशयः-पाणिनीये नये "सहार्थे' [२.२. ४५.] इत्यस्य सूत्रस्य "शक्तार्थ-वषड्-नमः-खस्ति०” [२. २. ६८.] इत्यादिसूत्र- स्थाने “सहयुक्तेऽप्रधाने” [२. ३. १९. ] इति सूत्रमारभ्यते, स्योद्देश्यतावच्छेदककुक्षौ. सम्बन्धविशेषानुक्त्या क्रियाकर्मभाव- तत्राप्रधानवचनं प्रधाननिवृत्त्यर्थं क्रियते, प्रधानस्य चान्तरङ्गत्वात् सम्बन्धविवक्षायामपि तत्प्रवृत्तरत्र चतुर्थ्यापत्तेायं विना कारकविभक्तिर्भविष्यतीति नार्थस्तन्निवृत्त्यर्थेनाप्रधानवचनेन। वारयितुमशक्यत्वात् । न चैवं चतुर्थ्या अपि क्रियाजनकार्थ- इत्युपाध्यायात् षष्ठयैव भविष्यति न तृतीया। गाः स्वामी व्रजतीत्य-T5 शिष्येण सहोपाध्यायस्य गौरित्यत्रापि गवा सम्बन्धोऽन्तरङ्ग 35 विभक्तित्वरूपकारकविभक्तित्वेन परत्वाच्चतुर्थ्यापत्तिायसत्त्वेऽपि दुर्वारेति वाच्यम्, क्रियाजनकत्वमात्रार्थकविभक्तरेव कारक- श्वराधिपति०" [२. २. ९८.] इति प्राप्ते षष्ठी-सप्तम्यौ प्रवाध्य त्रापि वजिक्रियायां गवां कर्मत्वात् तन्निवन्धनाद्वितीया "स्वामी.. विभक्तित्वस्वीकारेण "शक्तार्थ-वषड्-नमः-स्वस्ति." [२. २. प्रवर्तत इति । इत्थं च प्रधाने कारकविभक्तिः प्रथमैव भविष्यती- ६८.] इत्यादिसूत्रविहितविभक्तेः 'देवाय नमः' इत्यादौ क्रिया- त्यप्रधाने एव पारिशेष्यादनेन तृतीया स्यादिति विनाप्यप्रधान. जनकत्वरूपार्थबोधकत्वाभावेन तन्मात्रार्थकत्वरूपकारकविभक्ति- वचनं सिद्धेस्तद्वैयर्थ्य स्पष्टमेव । अनेन च भाष्यसन्दर्भण प्रथमाया 80 40 त्वाभावात् , “कर्मणि" [२. २. ४०.] इति सूत्रविहितद्विती- | अपि कारकविभक्तित्वं स्पष्टमेव । उक्तभाष्यांचास्य न्यायस्य :

·[प्रथमोल्लासे न्यायौ ४६,४७] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ८५. 55 वाचनिकत्वमेव न तु ज्ञापकसिद्धत्वमित्यपि लभ्यते । वस्तुतस्तु नन्वेतच्यायोपन्यासः । कैयटकृतो न्यायोपन्यासस्तु . पूर्वोक्त.. प्रधाननिमित्तकत्वेन कारकविभक्तीनां वलवत्त्वम्, तन्मूलकोऽयं ज्ञापकमूलक एवेति विज्ञेयम् । अत्र केचित्-“नमस्यति देवानित्यत्र न्यायः । नमस्थतीत्यादावपकृष्टत्वप्रकारकबोधानुकूलव्यापारात्म- नमःपदस्य समुदायैकदेशत्वेनानर्थकत्वात् "शक्तार्थ०" [२.२. कनमस्कारघटकबोधान्वयमात्रं चतुर्थ्याऽपेक्ष्यते, वोधापेक्षया ६८.] इति सूत्रे चार्थवत एव नमःशब्दस्य ग्रहणाचतुर्थ्या अप्राप्ति- 5 प्रधानीभूतव्यापारनिमित्तकत्वं द्वितीयायाः प्रधानीभूतव्यापारज- रिति नात्रास्य न्यायस्य प्रसर इत्याशय न्यायानां स्थविरयष्टि-45 न्यफलाश्रयस्य कर्मत्वादिति द्वितीया वलवती। न च कर्तृप्रत्ययस्थले प्रायत्वेन यत्र तैर्विना कार्य न निर्वहेत् तत्रैव तेपामालम्बनीय- व्यापारस्य प्राधान्यवत् कर्मप्रत्ययस्थले 'नमस्यन्ते देवाः' इत्यादौ त्वेन *अर्थवद्हणे नानर्थकस्य इति न्याय इह नाश्रीयते" वैयाकरणमते फलस्यैव प्राधान्येन साम्यमेवेति वाच्यम् , शाब्दबो- इत्याहुः, तन्नातिचारु-यतः सति क्यनि नमस्येति समुदायस्य धीयविशेष्यत्वरूपप्राधान्यस्य बोधे सत्त्वेऽपि जन्यत्वेनाप्रतीयमान- धातुत्वेऽपि क्यनः पूर्व विद्यमानं नमःशब्दस्यार्थवत्त्वं केनाप- 10 त्वलक्षणप्राधान्यस्य व्यापारे एव: तत्रापि सत्त्वात् । अत एव ह्रियताम् ? वृत्तिषु व्यपेक्षापक्षस्यापि सर्वसम्मतत्वात् , एकार्थी-50 .. प्रधान क्रियानिमित्तकर्मत्वं तत्र सिद्धम् , तदर्थकत्वेन च प्रथमाया भावपक्षेऽपि भूतपूर्वकमर्थवत्त्वमादाय चतुर्थीप्रवृत्तिसंभवात् । अपि प्रधाननिमित्तकत्वेन चतुर्थ्यपेक्षयाः बलवत्त्वम् ।. अत एव | किञ्च वाक्यसंस्कारपक्षे क्यन उत्पत्तितः पूर्वमेव तत्समकालमेव सहाथै तृतीयाविधायकसूत्रेऽप्रधानग्रहणाभावे पुत्रेण सहागतः वा देवपदार्थेन सह सम्बन्धात् तस्मिन् समये नमःपदयोगस्य पितेत्यादौ कारकविभक्तित्वेन . प्रथमायास्तृतीयावाधकत्वेऽपि दुरपवत्वेन तत्रैव चतुर्थीप्रवृत्तिसम्भवादिति विभावनीयं सुधी- 15 पुत्रेण सहागतस्य पितुर्धनमित्यादौ.. षष्टी वाधित्वा न तृतीया- भिरिति ॥ ४६ ॥ पत्तिः साहित्यरूपसम्बन्धस्य पित्रनुयोगिकस्य पित्रपेक्षया विशे- ष्यत्वेन प्रधानीभूतधनानुयोगिकसम्बन्धाऽपेक्षयाऽप्राधान्यात्, *लुबन्तरङ्गेभ्यः ॥४७॥ तन्निमित्तकषष्टयाः : साहित्यसम्बन्धनिमित्तकतृतीयापेक्षया वलव सि०-अर्थानुरोधादपिरत्राध्याहार्यः, बलवदिति चानु- त्वम् । अस्य न्यायस्य वाचनिकत्वे तु षष्ठयाः कारकविभक्तित्वा- वर्तत एव, तच्च लुपः स्त्रीत्वेन स्वमते व्यवहारात् स्त्रीलिङ्गेन 20 भावेन तृतीयाबाधकत्वानापत्त्याऽप्रधानग्रहणप्रत्याख्यानासङ्गत्या- | विपरिणमनीयम् । तथा चान्तरङ्गेभ्योऽपि विधिभ्यो बहिरङ्गाऽपि पत्तेः । न चैवं “तत्र च दीयते कार्य भववत्" [५. १. ९६.] | लुब् वलवती, तानपि प्रबाध्य प्रवर्तत इत्यर्थः सम्पद्यते । 60 इति पाणिनीयसूत्रस्थभाष्यविरोधः, तथाहि-तत्रत्यभाष्याशयः- अपिशव्दाध्याहारेणान्तरङ्गबाधिकाया अस्याः [लुपः] अन्तरङ्गा- प्रकृतसूत्रे दीयते ग्रहण कार्यग्रहणं च किमर्थम् ? यन्मासे. दीयते, | पेक्षया दुर्वलयोः पर-नित्ययोर्बाधकलं सुतरामिति लभ्यते, यन्मासे कार्य तदपि तत्र भवं भवतीति "तत्र भवः" [पा० अपवादवाधकत्वं तु न तस्य निरवकाशत्वेन प्रावल्यात्, 25 सू० ४: ३. ५३.] इत्यनेनैव सिद्धरित्याशङ्का, तत्र भव | तद्वाधकत्वस्येष्टत्वे लुचपवादादपीत्येव न्यायस्वरूपं स्वीकृतं :' इत्यत्रौपश्लषिकाधिकरणे सप्तमी, तत्र च दीयते इत्यत्र च स्यात् ; अपवादस्यान्तरङ्गापेक्षयाऽपि प्रावल्येन तद्वाधकत्वे सामर्थ्याद् “यस्य च भावेन भावलक्षणम्" [पा० सू० २. तदपेक्षया दुर्बलानां पर-नित्या-ऽन्तरङ्गाणां बाधकत्वं स्वत एव ३. ३७.] इति सप्तमीति तेन सप्तमी यत्र तत्र प्रत्ययार्थः | सिद्धयेत, न च तदिष्टमिति लुबन्तरङ्गेभ्य इत्येव न्यायस्वरूपं दीयते ग्रहणमिति । कैयटेन चोपपदविभक्तरिति न्यायेनोपश्लेषिका- स्वीकृतम् । फलमस्य यथा-र्गस्य वृद्धापत्यानीत्यर्थे "गर्गा- 30 धिकरणे सप्तमीति स्पष्टमेवोक्तम् । एतच्च भाष्यमस्य न्यायस्य वाच- | देर्यञ्" [ ६. १. ४२ ] इति यनि तस्य "बहुप्वस्त्रियाम्" ' निकत्वे एव संगतं स्यान्नान्यथेति तद्विरोध इति वाच्यम् , यदि [६. १. १२४.] इति लुपि-गर्गा इति भवति, भत्र वहिर्भूत-10 सर्वत्र शास्त्रे सत्सप्तम्यैव स्यात् तर्हि "तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य” | बहुवचनविभक्त्यपेक्षतया लुब् बहिरङ्गा,प्रकृत्याश्रिता च "वृद्धिः [पा० सू० १. १. ६६.] स्वमते “सप्तम्या पूर्वस्य" [७. | स्वरेप्वादेः" [७. ४. १.] इति वृद्धिरन्तरङ्गा, सात्र लुपः ४..११५.] इति परिभाषासूत्रं व्यर्थ स्यात् , अस्य हि औप- | पूर्व न प्रवर्ततेऽनेन न्यायेन लुप एव प्राबल्यबोधनात् , सत्यां श्लेषिकसप्तमी लिङ्गम् , तस्माद् व्यर्थीभूतमिदम् 'असति बाधके च लुपि न्णिप्रत्ययरूपनिमित्ताभावाद् वृद्धिर्न भवति । अयं च न्यायः "त्वमौ प्रत्ययोत्तरपदे चैकस्मिन्" [२. १. ११.] 75 ऽस्मिन् शास्त्रेऽधिकरणसप्तम्येव' इति ज्ञापयति । तथा च तत्र भव इत्यत्र ज्ञापकादेवाधिकरणसप्तमीति न तदर्थमस्य न्यायस्य इति सूत्रे प्रत्ययोत्तरपदग्रहणेन प्रकाश्यते, तथाहि-तत्र त्याद्य- वाचनिकत्वाश्रयणमावश्यकमिति न तत्रत्यभाष्यविरोधः । “तत्र | धिकारेण 'त्वदीयः, मत्पुत्रः' इत्यादौ 'युप्मद असू ईयस् , च दीयते" [५. १. ९६.] इत्यत्र तु सामर्थ्यात् सत्सप्तमी। अस्सद् अस्+पुत्र+स्' इति स्थिते "ऐकायें" [३. २. ८.] "स्व-मो 40 अत. एव भाष्ये औपश्लेषिकाधिकरणं विज्ञास्यतः इत्येवोक्तं, | इत्यैकार्थ्यविवक्षायामन्तवर्तिन्या विभक्तेर्लुए । 35 ·८६ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [प्रथमोल्लासे न्यायः ४७] . 45 प्रत्ययोत्तरपदे चैकस्मिन्!" [२. १. ११.] इति त्व-मादेशौ च न च तव-ममाद्यादेशविधायकसूत्रेषु 'मन्त'पदसम्बन्धो वृत्तौ 40 प्राप्नुतः, तत्र लुपः पदवयापेक्षकाऱ्यांपेक्षितया बहिरङ्गत्वेन न कृत इति नास्ति ‘मन्त'देशत्वमुत्सर्गस्येति तदपवादस्य विभक्तिमात्राश्रितत्वेनान्तरङ्गयोस्त्व-मादेशयोस्तदपेक्षया [लुव- 'प्रत्ययोत्तरपदें' इत्यंशस्यापि न मन्तदेशत्वमिति भ्रमितव्यम् , पेक्षया] बलवत्वात् त्व-मादेशयोः सतो पि त्वदीय इत्यादि- 'मन्तपदासम्बन्धे हि ततः पूर्वस्य "युष्मदस्मदोः" [२. १..६.] 5 सिद्धौ निर्बाधायां तसिद्धयर्थं प्रकृत सूत्रे कृतं प्रत्ययोत्तरपदग्रहणं इत्यस्यापि सम्वन्धो न स्यात् । तथा च कस्यैते आदेशा इत्यपि व्यर्थ सत्-'अन्तरङ्गेभ्योऽपि विधिभ्यो लुबू बलवती' इति विज्ञा- | न निश्चीयेत । पयति, ततश्च पूर्वमेव स्यादेलृपि निमित्ताभावात् त्व-मादेशौ न ज्ञापितश्चायं न्याय एवमेवं "प्रत्ययोत्तरपदयोश्च" [पा० सू० ७. स्यातामिति तसिद्धयर्थं प्रत्ययोत्तरपदग्रहणस्य स्वांशे चारि- २. ९८.] इति सूत्रे महाभाष्ये, तथाहि-"किमर्थमिदमुच्यते तार्थ्यम् । अस्य च न्यायस्य केनापि बाधाभावात् प्रायः नः “त्वमावेकवचने' [पा० सू० ७, २. ९७] इत्येव सिद्धम् , 10 स्थिरत्वमेवेति ॥ ४७ ॥ न सिद्धयति, किं कारणम् ? एकवंचनाभावात् । एकवचन इत्युच्यते, न. चात्रैकवचनं पश्यामः । प्रत्ययलक्षणेन, “न 50 *लुबन्तरङ्गेभ्यः* ॥४७॥ लुमताङ्गस्य" [पा० सू० १.१.६३], इति प्रत्ययलक्षणप्रति- त०-नन्वत्र "त्व-मौ प्रत्ययोत्तरपदे चैकस्मिन्" [२. | षेधः। एवं तर्हि इदमिह सम्प्रधार्य-लुक् क्रियतामादेशाविति, १. ११.] इति सूत्रस्थप्रत्ययोत्तरपदग्रहणं ज्ञापकमिति यदुक्तं | किमत्र कर्तव्यम् ? परत्वादादेशौ, नित्यो लुक्-कृतयोरप्यादेशयोः तन्न शोभनम् , तदभावे हि स्यादौ प्रत्यये युष्मदस्मदोर्मान्तस्य | प्राप्नोत्यकृतयोरपि । अन्तरङ्गावादेशौ । एवं तर्हि सिद्धे सति 15 यथासंख्यं त्वमौ स्त इत्येवार्थः स्यात् , तथा च 'युष्मद् अस्+ | यत्प्रत्ययोत्तरपदयोस्त्वमौ शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्योऽन्तरङ्गानपि 55 ईयस्' इत्याद्यवस्थायां परत्वात् त्व-मादेशौ प्रवाध्य “तव मम | विधीन् बाधित्वा. वहिरङ्गो लुग भवतीति । किमेतस्य ज्ञापने सा" [२. १. १५.] इति तवादेशः स्यादिति त्वदीय प्रयोजनम् ? गोमान् प्रियो यस्य-गोमत्प्रियः, यवमत्प्रियः । इत्याद्यसिद्धिः, सति च प्रत्ययोत्तरपदग्रहणे तत्सामर्थ्यात् परमपि | गोमानिवाचरति-गोमत्यते, यवमत्यते। अन्तरङ्गानपि विधीन तवाद्यादेश प्रवाध्य त्व-मावादेशौ भवत इति प्रत्ययोत्तरपदग्रहणस्य बहिरङ्गो लुग् वाधत इति । नैतदस्ति ज्ञापकम् , अस्त्यन्यदेतस्य । 20 सति सार्थक्ये ज्ञापकत्वासम्भव इति चेत् ? न-तथा सति । वचने प्रयोजनम् । किम् ? येऽन्ये एकवचनादेशाः प्राप्नुवन्ति 60 'प्रत्ययोत्तरपदे' इत्यंशे मन्तस्येत्यसम्बन्धो वृत्त्यादिषु कृतो व्यर्थः । त्वद्वाधनार्थमेतत् स्यात् , तद्यथा-तव पुत्रः-त्वत्पुत्रः, मम सन् ज्ञापक इत्यदोषात् । अयमाशयः-तव-ममादेशवाधनार्थ पुत्रो-मत्पुत्रः, तुभ्यं हितं-त्वद्धितं, मां हितं-मद्धितमिति यदि प्रत्ययोत्तरपदं ग्रहणं क्रियत इत्यास्थीयते तदा तस्य तद- यत् तर्हि मपर्यन्तग्रहणमनुवर्तयति, यद्यत्रान्ये एकवचनादेशा पवादत्व[ तवाद्यादेशापवादत्व ]मायाति । तथा च *उत्सर्ग- | स्युर्मपर्यन्तानुवृत्तिरनर्थिका स्यात्” इति । अयमाशयः प्रत्यये 25 समानदेशा अपवादा:* इति न्यायेन तवाद्यादेशानां मन्तदेश- उत्तरपदे च परतस्त्वमादेशविधायकेनानेन सूत्रेण न प्रयोजनम् 65 त्वेनास्यापि मन्तदेशत्वसिद्धौ तदंशे [प्रत्ययोत्तरपदांशे ] मन्त- | एकवचने परतस्त्वमादेशस्य पूर्वसूत्रेण विहितत्वात् तेनैव पदसम्बन्धो व्यर्थः सन् न्यायमिमं ज्ञापयतीत्यास्थयम् । ज्ञापित्वे सिद्धेरिति व्यर्थ सदिदं सूत्रं न्यायममुं ज्ञापयति । तेन 'गर्गाः, चास्मिन् न्याये तवाद्यादेशापेक्षया लुवः प्रावल्येन स्यादेलपि इत्यादौ वृद्ध्यभाववद् गोमान् प्रियो यस्य स गोमत्प्रिय इत्यादावे. तवादीनां प्राप्त्यभावादुभयोर्विरोधाभावेन नोत्सर्गापवादत्वमिति | कपदाश्रयत्वेनान्तरङ्गाः सुलोपादयः स्युः, पदद्वयाश्रयणाद् वहि- 30 मन्तसमुदायस्यादेशार्थ तदंशे [प्रत्ययोत्तरपदांशे ]ऽपि मन्त- रङ्गो लुगिति स न स्यादिति प्रत्ययलक्षणेन नुमादिषु कृतेषु 70 पदसम्बन्ध आवश्यक इति तस्य चारितार्थ्यम् । न च स्वमते | गोमान् प्रिय इत्यादिरूपापत्तिरपि न; अनेन न्यायेन बहिरङ्गस्यापि *उत्सर्गसमानदेशा अपवादाः* इति न्याय एव नास्ति, तथा लुकः प्रावल्यवोधनात् ; किन्तु तव पुत्र इति विग्रहे त्वत्पुत्र च मन्तस्यादेशविधानार्थमेव तत्सार्थक्यमिति न ज्ञापकत्वसंभव | इत्यादौ तवाद्यादेशा मा भूवन्नित्येतदर्थमस्य सूत्रस्य सार्थक्येन न इति वाच्यम् , तस्य न्यायस्यौचित्यसिद्धतयाऽवश्यस्वीकर्तव्यत्वात्। | ज्ञापकत्वमिति · मपर्यन्तस्या[ मन्तस्येत्यस्या ]नुवृत्तिरिह ज्ञापि- 35 न च प्रत्ययोत्तरपदग्रहणं न केवलं . तवाद्यादेशवाधकमपि | केति । अत्र “यत् तर्हि मपर्यन्तग्रहणमनुवर्तयति" इति भाष्य- 75 त्वात्वादिवाधकमपि, तथा चात्वादीनामन्त्यस्य स्थाने विधाना- ग्रन्थस्य व्याख्यायां विसंवादो दृश्यते, तथाहि, कैयटः-केचिद् दुक्तन्यायेनास्यापि कदाचिदन्त्यस्थानित्वं . स्यादिति तद्वारणाय | व्याचक्षते-'यद्यादेशान्तराणां त्व-मौ. वाधको स्यातां तदा मन्तसम्बन्ध आवश्यक इति वाच्यम् , ज्ञापकतापरन्यासादि- मपर्यन्तग्रहणानुवृत्तिमन्तरेणोत्सर्गसमानदेशत्वादपवादानां मपर्य- ग्रन्थप्रामाण्यात् तद्विपये वाध्यविशेषचिन्तापक्षस्यैवाश्रयणात् । न्तस्य त्वमौ सिद्धाविति किं तदनुवृत्त्या ? अनुवृत्त्या तु ज्ञाप्यते- ?

·[प्रथमोल्लासे न्यायौ ४७,४८] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः ८७ + प्रागेव लुकि कृते विभक्त्यभावादसत्वादेशान्तरेणु त्व-मौ विधी- शेप्यात् । यथा विबादीनाम् "अप्रयोगीत्" [१. १. ३७.] 40 येते' इति । एतच्चायुक्तम्-नायं नियोगः *उत्सर्गस मानदेशा | इति सूत्रेण 'एति-अपगच्छतीति इत्' इति सार्थकसंज्ञाकरणाद् अपवादाः* इति । इनमकज्वहुचां भिन्नदेशानामप्यपवादत्व- यददर्शनं तदपि लोपशब्देन "न वृद्धिश्चाविति किलोपे" दर्शनात् । ततश्चासत्यां मपर्यन्तानुवृत्तावादेशान्तराणामपि 5 वाधको त्वमौ सर्वादेशौ स्यातामनेकाच्त्वादिति सप्रयोजना लुग्लोपेत्संज्ञादीनां सर्वेषां ग्रहणं वेदितव्यम् । तथा च 'अबुद्ध' [४. ३. ११.] इति सूत्रे गृह्यते, तथाऽस्मिन् न्यायेऽपि मपर्यन्तानुवृत्तिः । तस्मादन्यथा व्याख्यायते-तव-ममादय आदेशाः स्थानिप्रक्लुप्त्यर्थमिहानुवर्त्तन्ते, तत्र तवादीनां प्रसङ्गे | इत्यत्र “धुड्-हस्वात्०” [४. ३. ७०.] इत्यनेन सिचः सर्व- 45 सिद्धयोस्त्वमयोर्मपर्यन्तानुवृत्तिस्त्वया कृतं . त्वत्कृतमित्याद्यर्था विधिभ्यः पूर्वमेव लोपकरणात् "ग-ड-द-वादेश्चतुर्थान्तस्यैक- भवन्ती लुको बाधकत्वं ज्ञापयति । ततश्च तवाद्यनुवृत्तिसहिता स्वरस्यादेश्चतुर्थः स्वोश्च प्रत्यये" [२. १. ७७.] इति 10 मपर्यन्तानुवृत्तिओपनाय भवति । केवला हि मपर्यन्तानुवृत्ति- सूत्रेणादेश्चतुर्थत्वं न । न च सिचो लोपेऽपि स्थानिवद्भावेन' बघवाय स्यात् , गरीयसी हि तवाद्यनुवृत्त्या स्थानिप्रतीतिः । चतुर्थत्वमादेः स्यादेवेति शङ्कनीयम्, सकारस्य वर्णमात्रत्वेन ततो ज्ञापनाय न प्रभवेत् । तस्मात् तवाद्यनुवृत्तिसहिता मपर्य- तदाश्रये विधौ स्थानिवद्भावाप्राप्तः । एवं शं-सुखं, तत्र तिष्टती- 50 न्तानुवृत्तिर्यथोक्तार्थज्ञापनायालम्" इति। नागेशेन च-*उत्सर्ग- | त्यर्थे 'शंस्थाः' इत्यत्र विपः पूर्वमेवेत्संज्ञारूपेऽदर्शने जाते समानदेशा अपवादाः इति न्यायस्यासम्भवे एव वाधकत्वमिति | स्थाधातोराकारस्य "ईय॑ञ्जनेऽयपि" [४. ३. ९७.] इति 15 वार्तिकानुसारित्वेन तन्मतानुसारमेव प्रकृतन्यायस्य ज्ञापकसिद्ध- ईर्न भवति, ईत्वविधायकसूत्रेऽयपीति पर्युदासेन व्यञ्जनलाभे त्वम् । 'सत्यपि सम्भवे वाधनं भवतीति' भाष्यकृन्मते च* उत्स- | सत्यपि 'व्यञ्जने' इति पदं साक्षाद् व्यञ्जनग्रहणायेति व्याख्या- समानदेशा अपवादाः* इत्यस्यास्वीकारात् , प्रकृतन्यायो वाच- नात् । ज्ञापकं त्वस्य “सस्तः सि" [४. ३. ९२.] इत्यत्र 5 निक एव श्नमकज्वहुचां भिन्नदेशानामपवादत्वदर्शनेन *उत्सर्ग- | विषयसप्तमीव्याख्यानम्, सीत्यन्त्र निमित्तसप्तम्यां स्वीकृतायां समानदेशा अपवादाः* इति न्यायस्यानियतत्वं तु न स्थापनीयं तु वसेरद्यतन्यां तामि 'अवात्ताम्' इत्यादौ सिजुत्पत्त्यनन्तरं 20 तेषामुत्सर्गभिन्नदेशत्वस्य कारणान्तरप्रयोज्यत्वात् । तथाहि- "सस्तः सि" [४. ३. ९२.] इति तादेशे सिद्धे पश्चात् 'नम्' रुधादिधातुभ्यो विहितः शवपवादोऽपि न शव्वत् प्रकृति- | सिचः "धुड्-हस्वात्०" [४. ३.७०.] इत्यनेन लोपेऽवात्ता- प्रत्यययोर्मध्ये भवति, किन्तु मित्त्वात् [मकारानुवन्धकरणात्] | मिति रूपसिद्धिर्यद्यपि सम्भवति, तथापि यद् विपयसप्तमी- 60 "मिदचोऽन्त्यात् परः" [ पा० सू० १. १. ४७.] इति पाणि- त्वेनाचार्याख्यानं कृतं तस्यायमेवाशयो यत्-लोपविधेः सर्व- निपरिभाषासूत्रानुसारमन्त्यवरात् परो भवति, 'अकव्' प्रत्ययः विधिभ्यो बलवत्त्वमिति सिजुत्पत्त्यनन्तरमेव "धुड्-हस्वाद् 25 'क'प्रत्ययापवादोऽपि कप्रत्ययवत् प्रकृतेः परो न भवति, किन्तु [४. ३. ७०.] इति लोपः प्रसज्येतेति सकारपरत्वाभावेन "अव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक् [पा० सू० ५. ३. ७१.] "सस्तः सि" [ ४. ३. ९२.] इति तादेशो न स्यात् । न च इति तद्विधायकसूत्रे 'प्राक् टेः' इत्युक्तत्वादन्यवरादिसमुदायात् स्थानिवद्भावेन निर्वाहः, 'सि' इति वर्णमात्रस्य निमित्तत्वेना-65 पूर्वं भवति, एवं 'बहुच्' प्रत्ययः कल्पवादिप्रत्ययानामपत्राद- | श्रयाद् वर्णाश्रये विधौ च स्थानिवद्भावपर्युदासात् । तथा च भूतोऽपि “विभाषा सुपो बहुच पुरस्तात् तु" [पा० सू० ५.३. तादेशविधानार्थमिह विपयसप्तम्याश्रयणमावश्यकमिति विपय- 30 ६८.] इति विधायकसूत्रे पुरस्तादिति कथनेन प्रकृतेः पूर्व भवतीति | सप्तमीत्वेन व्याख्यानमस्य न्यायस्य ज्ञापकं साध्वेव । विषय- सर्वत्र विशेषवचनादेवापवादानामुत्सर्गभिन्नदेशत्वमिति न तेनो- सप्तम्यां स्वीकृतायां च वसेरद्यतनीतामि 'अवात्ताम्' इत्यादी त्सर्गा-ऽपवादयोः समानदेशत्वनियमे व्याघातः ।" इत्येवंरूपेण | सिचो विषयतायामेव "सस्तः सि" [४. ३. ९२.] इति 70 कैयटोक्तस्य चिन्त्यत्वं साधितमित्यास्तां विस्तरः ॥ ४७ ॥ तत्वे पश्चात् सिचि तस्य लोपेऽपि स्थानिवद्भावेन "व्यञ्जना- नामनिटि" [४. ३. ४५.] इति वृद्धिः सिद्धा। मन च *सर्वेभ्यो लोपः ॥४८॥ [वृद्धौ ] सिजिति समुदायस्यैव निमित्तत्वेनाश्रयणात् समुद्रा- 35 . सि०—विशेष्यानुरोधेन पूर्वतोऽनुवृत्तं बलवदिति पदं | यस्य च वर्णरूपत्वाभावान्न स्थानिवद्भावनिषेधाशका, यद्यपि पुल्लिङ्गेन विपरिणमयितव्यम्, तथा च सर्वेभ्यो विधिभ्यो लोपशब्देन लुपोऽपि संग्रहः सम्भवतीति पूर्वन्यायोऽप्यनेन 75 लोपविधिर्वलवानिति न्यायार्थः सम्पन्नः । लोपपदेन चादर्शन- न्यायेन गतार्थः स्यात् तथाऽप्याचारयं न्यायः पृथगुक्त इति वाचिना लुप्लुकोः सामान्येन ग्रहणप्राप्तावपि लुपः पूर्वन्या- | नात्र लोपशब्देन लुपो ग्रहणम् । उत्तरन्यायवाध्यमानत्वाचात्य येन बलवत्त्वस्योक्तत्वादन्न लोपपदेन लुगेव गृह्यते पारि-| दुर्बलत्वम् ॥ ४८ ॥ टे" ·८८ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [प्रथमोल्लासे न्यायौ ४८,४९] .. 45 . - *सर्वेभ्यो लोपः ॥४८॥ तुं वृद्धिसूत्रस्येकारलोपसूत्रात् प्राक् पाठः । यद्ययं न्यायो 40 त०-लोप-लुप्-लुचामित्संज्ञायाश्चार्थतो भेदाभावेऽपि नाभीष्टः स्यादाचार्याणां तर्हि वृद्धिसूत्रमेव परतः पठेयुः। यत्र फलतः क्वचिद् भेदात् तत्सम्बन्धव्यवहारस्य भेदः । प्रत्यय चास्य न्यायस्य प्रवृत्तिनेष्टा तत्र * नानिष्टार्था शास्त्रप्रवृत्तिः * लोपादिपु सत्सु स्थानिवद्भावेन तत्प्रत्ययनिमित्तककार्यसम्पादनेऽपि इत्यग्रिमन्यायेन व्यवस्थोन्नेयेत्यग्रे स्फुटीभविष्यत्येव, तन्याय- 5लुपि सति “लुप्ययवृल्लेनंत्” [७. ४. ११२.] इति निषेधात् व्याख्यावसरे । ततश्चास्य न्यायस्यानित्यत्वमित्यपि स्फुट- कार्य न भवतीति लुपो विशेषः, अत एव गोमानित्यादौ से कि मेवेति ॥ ४९ ॥ स्थानिवद्भावेन तन्निमित्तो दीर्घा भवति, गोमत् कुलमित्यादौ तु *लोपात्: स्वरादेशः* ॥ ४९ ॥ न भवति । पाणिनीये तन्त्रे च लुप्-लुकोः समानत्वमेव । यत्र त०-यद्यपीकारलोपविधायकसूत्रस्य वृद्धिविधायकसूत्रात् स्थानिवद्भावनिषेधो नेष्टस्तत्र लोप एव विधीयते न तु लुग् लुन् । प्राक् पाठेन 'लोपाद् वृद्धिर्वलीयसी' इत्येवं ज्ञापयितुं शक्यम् , 10 वेत्यन्यदेतत् । पाणिनीये नये च प्राचीनरयं न्यायो ज्ञापक- तावताऽपि श्रायमित्यादिप्रयोगांणां सिद्धिः सम्भवतीति न सामा- सिद्धत्वेनोक्तोऽपि नवीनैर्नागेशादिभिर्न स्वीक्रियते, भाष्यानुक्त-न्यतः खरादेशस्यैव लोपापेक्षया बलवत्त्वज्ञापनयोग्यता, नवा 50 त्वादिति स्पष्टं परिभाषेन्दुशेखरे । यद्यपि स्वमतेऽपि 'अवुद्ध' | तत्प्रयोजनम् , तथा चाग्रे *नानिर्दिष्टा शास्त्रप्रवृत्तिः इति इत्यत्र “गडदवादेः०” [२..१.७०.] इत्यतः "धुड्-हखात्” न्यायव्याख्यावसरे ‘चिकीर्ण्यते' इत्यादावलोपापेक्षया दीर्घस्य [४..३. ७०.] इत्यस्य परत्वेन परत्वादेव सिचो लोपे चतुर्थस्य | प्रावल्येऽनेन न्यायेन प्राप्ते तद्वाधनायास्याप्रवृत्तिकल्पनाऽपि न 15 नापत्तिः, अवात्तामित्यादौ च “सस्तः सि" [४. ३. ९२..करणीया भवतीति साम्प्रतं प्रतिभाति, तथापि.'असति वाधके इत्यस्य लोपापेक्षया परत्वेन पूर्वमेव तादेशे पश्चात् सिचो लुकि प्रमाणानां सामान्ये पक्षपातः' इति सिद्धान्तेन सामान्यत एव 55 कार्य सिद्धयति, एवं 'शंस्थाः' इत्यत्राऽपि. "ईर्व्यञ्जनेऽयपि" ज्ञापन क्रियते । वस्तुतस्तु ज्ञापनस्थले. ज्ञापितार्थेन ज्ञापकस्य [४. ३. ९७.] इत्यत्र साक्षाद् व्यञ्जने इति व्याख्यानात् खांशे चारितार्थ्यं फलमन्यत्रेति सरणिदृश्यते, यदि केवलं खांशे क्विपश्च विधानसमकालमेवेत्संज्ञायां नेत्वप्राप्तिरिति न्यायं विनापि चारितार्थ्यमेव भवेत् तदापि न तस्य :सार्थक्यं स्वीक्रियते, 20 सर्वेष्टसिद्धिः सम्भवति, तथाप्याचार्यः “सस्तः सि” [४. ३. तन्मानार्थत्वे वरं तदकरणमेव । इह चान्यत्र फलं. यद्यपि : ९२.] इत्यत्र कृतस्य विषयसप्तमीत्वेन व्याख्यानस्य फलान्तरा- लभ्यते किन्तु खांशे चारितार्थ्यं नास्ति, नहि ज्ञापितेऽस्मिन् 60 भावेन तथास्थीयते, खीकृते चात्र न्याये ‘अबुद्ध' इत्यादयो- न्याये वृद्धेः पूर्व पाठस्य किमपि फलं निर्देष्टुं शक्यते । तथा च 'ऽप्यस्य न्यायस्योदाहरणानि भवितुमर्हन्तीति तथा व्याख्यात- नैवं पाठस्य ज्ञापकत्वसंभावनेत्यन्यदेव किञ्चिदस्य न्यायस्य ज्ञापक- पूर्वम् । न च तत्राधिकं विवदितव्यम्-'नासूया तत्र कर्तव्या | मन्वेषणीयम् ‘स्पर्धे" [ परः, ७. ४. ११९.] इति सूत्रेऽनु- 25 यत्रानुगमः क्रियते' इति न्यायात् । उत्तरन्यायवाध्यत्वेनास्य वृत्तस्य परशब्दस्येष्टवाचित्वेन स्पर्धे सति यदिष्टं तद् भवतीति दुर्वलत्वमित्युक्तं वृत्तौ प्राचामनुसारेण । वस्तुतस्तु वाधकबाध्यत्वं व्याख्यानेन क्वचित् पूर्वस्येवेष्टत्वेन वलवत्त्वमिति महाभाष्योक्ता, 65 न दुर्वलत्वप्रयोजकमिति विवेचितमेव पूर्वमनेकनेति नात्र खयमपि तत्रतत्राश्रितारीतिर्वाऽलवम्नीया । तथा च श्राय- पुनरुच्यते ॥ ४८ ॥ मित्यादौ पूर्वपठिताया वृद्धेरेवेष्टत्वेन सैव भविष्यतीति नार्थों ऽनेन न्यायेन । पाणिनीये च वृद्धिरेव परस्तात् पठ्यत इति लोपात् खरादेशः ॥ ४९ ॥ नास्य न्यायस्यावश्यकता. स्वीक्रियते, तदुक्तं सिद्धान्तकौमुद्यां 30 सि०-बलवदित्यनुवर्तमानं पुंल्लिङ्गतया विपरिणमनीय- | दीक्षितेन "साऽस्य देवता" [४. २. २४, ] इति प्रकरणे-70 मिति समानं पूर्वेण । लोपशब्दोऽपि लुग्वाची पूर्ववंदेव, “यस्य" [६. ४. १४८.] इति लोपात् :परत्वादादिवृद्धि- तदपवादत्वादस्य, उत्सर्गस्यापवादशास्त्रव्यापकत्वनियमात् । रिति । तथा च स्वमतेऽपि पूर्वोक्तरीत्या निर्वाहसम्भवे न्याय तथा च सर्वविधिभ्यो बलवतो लोपादपि स्वरादेशो बलवानिति | विज्ञाप्य पश्चादनित्यत्वाश्रयणादिकष्टकल्पनाया नावश्यकतेति न्यायार्थी लभ्यते । यथा श्रीदेवताऽस्येत्यर्थे "देवता" विभावनीयं सूरिभिरिति । किञ्चैतस्मिन् सामान्यतो ज्ञापितेऽश्व- 35[६. २. १०.१.] इत्यणि परमपि “अवर्णवर्णस्य" [७. ४. | पतेरिदमाश्वपतम् , गणपतेरिदं गाणपतमित्याद्यपि न सिद्धयेत्, 75 ८.] इति ईकारलुच वाधित्वा "वृद्धिः स्वरेष्वादेः०" तत्रापि "नामिनोऽकलि-हले:" [४. ३. ५१..] इति वृद्धिः [५. ४. १.] इत्यादिस्वररूपस्येकारस्य वृद्धिर्भवति, तत प्राप्नोतीति विशेषत एव ज्ञापनमुचितम्-*लोपादादिवृद्धिर्बल- मायादेशे-श्रायमिति रूपंसिध्यति । एतन्यायाभावे तु वती* इतिरूपेण । पाणिनीये च: "नामिनोऽकलिहलेः" परत्वादीकारलोपे वृद्धयप्राप्तेरिदं रूपं न सिद्धयेत् । अस्य ज्ञापकं [ ४. ३.५१ ] इति सूत्रस्थानीयस्य "अचो णिति" [ पा० , ·[प्रथमोल्लासे न्यायाः ४९,५१] 'न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुन्शयः । ८९ सू० ७. २. ११२. ] इति सूत्रस्य यद्यपि लोपापेक्षया परत्व- युक्त इत्यवधेयम् । यद्यपि *समासान्तागमसंज्ञाज्ञापकगणनञ्-40 मस्ति, तथापि 'आदिवृद्धिरन्त्योपधावृद्धी वाधते' इत्यनुशतिकादि- निर्दिष्टान्यनित्यानिः इति पूर्वव्याख्यातन्यायानुसारमागमस्याप्य- गणे पुष्करसच्छब्दपाठेन ज्ञापितत्वाद् दोषापहारः। तथा च नित्यत्वमिति कथयितुं शक्यते, तथापि तस्यापि न्यायस्यानित्य- सामान्यतः: खरादेशवलवत्वज्ञापने दोषसद्भावाद् विशेषतोऽपि त्वमिति तंत्र्यायव्याख्यावसर एवोक्तत्वेन, अस्य च कृताकृत- 5 ज्ञापने स्वांशे चारितार्थ्याभावाच नाय न्यायो ज्ञापनमहतीयेव प्रसङ्गित्व प्राप्तनित्यत्वस्य न व्याघातः । अपवादत्वं चाप्यस्येत्युक्त- विचारसरणावधिरोहतीति. ॥ ४९ ॥ मेवेति न न्यायस्यास्यावश्यकता तथापि समाश्रयणीय इत्युक्तमेव । 45 पाणिनीये च तन्त्रे नायं न्यायो दृश्यते, परत्वादिनैव तत्र *आदेशादागमः ॥ ५० ॥ व्यवस्था कृता, अस्ति चागमशास्त्रानित्यत्ववोधको न्यायस्तत्रापि सि०--विशेष्यानुरोधेन बलवानिति सम्बध्यते । आदेशा- प्राचीनैः समाश्रितः, परं तु नागेशादिभिर्भाष्यानुक्तत्वात् खण्डित ऽऽगमयोः समकालप्राप्तयोरतुल्यवलयोरपि सतोरादेशापेक्षया 10 ऽऽगमस्यैव बलवत्वविधायकोऽयं न्यायः। तथा च यतात्य इति नासौ प्वागमदौर्बल्यवोधनायालम् , अनाश्रयणे च प्रकृत- 10ऽऽगमस्यैव बलवस्त्रविधायकोऽयं न्यायः । तथा च अर्पयतीत्यत्र न्यायस्य द्वयोः कुलयोरित्यादीनामाञ्जस्येन सिद्धिरिति ॥ ५० ॥ 50 ऋधातोरें "नामिनोऽकलिहले" [४. ३. ५१.] इति वृद्धिः "अर्ति-री-व्ली-ही-कुयि-क्ष्माय्यातां पुः" [१.२.२१.] *आगमात् सर्वादेश:* ॥ ५१ ॥ इति प्वागमश्च प्रामुत इत्यनेनादेशरूपवृद्धयपेक्षया प्वागमस्य सि०-बलवानिति विशेप्यानुरोधेन सम्बध्यत इति बलवत्त्वबोधनात् प्वागमे कृते "पुस्पौ" [४. ३. ३.] इति समानं पूर्वेण । पूर्वन्यायेन सामान्यत एवादेशापेक्षयाऽऽगमस्य 15 गुणरूप आदेशो भवति । अस्य वाचनिकत्वमेव, ज्ञापकान्तरा- प्राबल्यं बोधितमिति · 'तिसृ'रूपसर्वादेशस्य नागमापेक्षया भावात् । अर्पयतीत्यादिसिद्धयर्थं यनान्तरस्याकरणादस्य च दौर्बल्यं प्राप्तमिति तद्वारणायायं न्याय आश्रित इति पूर्व 55 न्यायस्थाचार्यैायेपु पठितत्वादाचार्यवचनमेवात्र प्रमाणम् । न्यायापवादत्वमस्य न्यायस्य । अत्र च ज्ञापकम् "ऋतो रः क्वचिच्चलक्ष्यानुरोधादयं नाश्रीयते, यथा द्वयोः कुलयोरित्यत्र स्वरेऽनि" [२. १. २.] इति सूत्रस्थमनीति पदम् , तेन हिं द्विशब्दादोसि "आ द्वेरः” [२. १. ४१.] इत्यदादेशे तिस्रादिऋतो रादेशविधौ नकारविपयवर्जनं क्रियते, न च 20 "अनाम् स्वरे नोऽन्तः" [१. ४. ६४.] इति नागमे च तिस्रादीनां कदापि नकारादिस्वरपूर्वत्वं सम्भवति, 'प्रियतिसृणः प्राप्ते परत्वादन्तरङ्गत्वाच्चादादेश एव भवति, न नागमः । कुलात्" इत्यादौ हि पूर्व स्यादौ प्रत्यये परे पूर्वन्यायवलात् 60 एतच्च "अनामस्वरेनोऽन्तः" इति सूत्रन्यासेऽपि स्पष्टमुक्तम्। तिस्रादेशापेक्षया नागमस्य बलवत्त्वेन नागमे कृते तद्व्यवधा- न चं तत्रानेन न्यायेन. नागमं प्रसज्य परत्वादन्तरङ्गत्वाच नाच स्यादिप्रत्ययपरत्वाभावेन तिस्रादेशाप्राप्तेः । न चागमस्य तत्समाधानं कृतमिति नेदं स्वतो न्यायाप्रवृत्तिस्थलमिति स्वाङ्गत्वेन * स्वाङ्गमव्यवधायि * इति न्यायेन कथं तत्कृतं व्यवधानमिति वाच्यम्, नागमो हि 'प्रियत्रि' इति समुदाय- वाच्यम् , न्यायस्यास्य वाचनिकत्वेन शास्त्रान्तरसाधारण्येन शास्त्रान्तरव्यवस्थानुसारमेव प्रवृत्त्यप्रवृत्तिनिरूपणमस्येति न्यास- स्याङ्गम् , तिस्रादेशश्च तदवयवभूतत्रिशब्दत्य विधेय इति 63 तन्निरूपितस्वाङ्गत्वस्य नागमेऽभावेन व्यवधायकत्वाक्षतेः, ग्रन्थस्याशयात् । तथा च तेन न्यासग्रन्थेनास्य न्यायस्या- नित्यत्वमेव दृढीभवति । न्यायानां · स्थविरयष्टिप्रायत्वेन तथा च नकारादिस्वरविपये तिस्रादेरभावेन व्यावल्लाभाद- गत्यन्तराभाव एवाश्रयणमित्यपि तस्य न्यासस्याशयो वर्णयितुं नीति नकारपर्युदासो व्यर्थः सन् न्यायममुं ज्ञापयति । ज्ञापिते 30 शक्यते । इह चानाश्रयणेनैव लक्ष्यसिद्धिरिति बोध्यम् ॥ ५० ॥ चात्र न्याये सर्वादेशस्य तिसृरूपस्य नागमापेक्षया पूर्व प्रवृत्ती तत्सम्बन्धिन ऋकारस्य रादेशाभावायानीति पर्युदासस्य 70 *आदेशादागमः* ॥ ५० ॥ सार्थक्यम् । ननु नागमापेक्षया तिस्रादेशस्य परत्वेन त०-- यद्यप्यर्पयतीत्यत्रान्यत्र वा प्वागमस्थले सर्वत्र वृद्धः परत्वादेव तिस्रादेशः स्यादिति नार्थोऽनेन न्यायेनेति वाच्यम् , प्राप्तौ सत्यामेव प्वागमो विधीयतः इति *येन नाप्राप्तौ यो नागमस्य तिस्रादेशात् पूर्व तस्मिन् कृते च प्राप्तिरिति तस्य विधिरारभ्यते स तस्य वाधको भवतिः इति न्यायेन वृद्धयादेशस्य कृताकृतप्रसङ्गित्वेन नित्यत्वात् * परान्नित्यं बलवत् * इति वाधक एव प्वागम इति, वृद्धयादेशे कृतेऽकृते च प्वागमस्य न्यायाद् नागम एव स्यादिति तद्वारणस्य न्यायं विनाऽसम्भ-75 प्राप्तिः स्थानिवद्भावेनेति कृताकृतप्रसङ्गित्वेन नित्यत्वमपि प्वाग- वात् । कृते च तिस्रादेशे यद्यपि परत्वाद् रादेशः प्राप्नोति मस्येति च तद्विधानार्थ नास्य न्यायस्यावश्यकता, तथापि तथापि 'अनि' इति विपयसप्तम्याश्रयणाद् रादेशप्राप्तिसमये *मित्रवदागमः* *शत्रुवदादेशः* इति स्वभावसिद्धन्यायानुगृही- नागमस्य प्राप्तिरस्तीति तद्विपयतायां रादेशाप्रवृत्तिर्भवति । अयं तोऽयं न्याय इत्याचार्यैायमध्ये पठितः,प्राप्तिसत्त्वेनेहाप्याश्रयितुं च न्यायः केनापि न वाध्यते इति स्थिर एव ॥ ५ ॥ १२ न्यायसमु० . 25 wa 35 ·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुञ्चयः । [प्रथमोल्लासे न्यायौ ५१,५२ ] *आगमात् सादेशः ॥५१॥ ज्ञापकं च ओणे;दित्करणम् , तद्धि मा भवान् ओणिणदित्यत्र 40 त०-पूर्वन्यायेनागमसामान्यस्यादेशसामान्यापेक्षया वल- प्राप्तस्योपान्त्यहस्वत्वस्य निषेधार्थ . कृतम्, हस्व विधायके वत्त्वमुक्तम् , अनेन च न्यायेनादेशविशेषस्य सामान्यत आग- "उपान्त्यस्यासमानलोपिशास्वृदितो हे" [४. २. ३५.] इति मापेक्षया वलवत्त्वं वोध्यत इति पूर्वन्यायापवादोऽयमिति प्राचां सूत्रे ऋदितः पर्युदासेन तत्रोपान्त्यहस्वो न भवति, किन्तु तत्र 5 रीतिमनुसृत्य व्याख्यातम् । अत्रेदं विचार्यते-'प्रियतिसृणः' कृताकृतप्रसङ्गित्वेन । नित्यत्वात् पूर्वमेव "स्वरादेर्द्वितीयः" इत्यादौ नागमात् पूर्व तिस्रादेशसिद्धिरेतन्यायप्रयोजनम् , तत्र [४. १.४.] इति द्वित्वे ओकारस्योपान्त्यत्वाभावेन ह्रस्वा- 45 पाठकृतपरत्वेन तिस्रादेशः सिद्ध एव । न च पूर्वन्यायेनादेशा- प्राप्तेस्तन्निवारणार्थमृदित्करणं व्यर्थमेव, व्यर्थं सद् ऋदित्करणम् पेक्षयाऽऽगमस्य प्रावल्यं वोधितमिति न परत्वमिह व्यवस्थापकं | 'अनित्योऽप्युपान्त्यहस्वो द्वित्वात् प्रागेव स्यात्' इति ज्ञापयति। स्यादिति वाच्यम् , तस्य न्यायस्यानित्यत्वस्य पूर्वन्यायव्याख्या- तेन च स्वांशे चारितार्थ्यं द्वित्वात् प्राक् प्राप्तस्योपान्त्यहस्वस्य 10 वसरे न्यासग्रन्याशयमनुरुध्य प्रदर्शितत्वात् । न च कृताकृत- निवृत्त्या । फलं च मा भवान् अटिटदिति सिद्धिः, तथा हि-तत्रापि प्रसङ्गित्वेन नागमस्य नित्यत्वमिति नित्यस्य परशास्त्रापेक्षया वल. 'भाटि' इति ण्यन्तस्य ङपरे णौ हस्वात् पूर्व यदि द्वित्वं स्यात 50 वत्त्वमिति नागम एव पूर्व स्यान्न तिस्रादेश इति वाच्यम् , तदा तर्हि आकारस्योपान्त्यत्वाभावे हस्त्राप्राप्तौ मा भवान् आटिटदिति नास्य न्यायस्य पूर्वन्यायापवादत्वं स्यात्, किन्तु *परान्नित्यं रूपं स्यात् , ज्ञापिते चोपान्त्यहस्वस्य द्वित्वात् प्राक् प्रवर्तने वलवत्* इति न्यायापवादत्वमेव वक्तव्यम् , न च तावतैव । रूपं मा भवानटिटदिति सिद्धयति । एतच्यायाभावे तु परत्वादेव 15 निस्तारः, तस्मिन् न्याये वाधितेऽपि पूर्वन्यायप्राप्तागमवलवत्त्वस्य द्वित्वात् पूर्वमुपान्त्यहस्वः प्रवर्तेतैवेति मा भवान् ओणिण- निवृत्त्यर्थं तदनित्यत्वाश्रयणमपि कर्त्तव्यं स्यात् , तथा च पूर्व- | दित्यत्रोपान्त्यहस्वव्यावृत्त्यर्थमोणेनंदिकरणं सार्थकमेवेति 55 न्यायापवादतया तदने लेखनमप्रासङ्गिकं स्यादिति न कोऽपि ज्ञापकत्वासम्भवः । तथा चैतन्यायाशङ्कयैवौणेदिकरणं पन्थाः समीचीन इति चेत् ? सत्यम्-पूर्वन्यायापवादत्वमेवा- | कृतमित्येतन्यायस्य सत्त्वमनुमापयति। मा भवान् ओणिणत् मा स्यास्तु; न्यासग्रन्थे 'द्वयोः कुलयोः' इत्यत्र पूर्वन्यायाप्रवृत्त्युक्त्यैक- | भवान् अटिटदित्युभयत्रोपान्त्यहस्त्रकृतविशेषस्य स्फुटप्रतिपत्तये 20 देशादेशविषयेऽनित्यत्वसिद्धावपि सर्वादेशविषयेऽनित्यत्वस्या- भवानिति पदं मध्ये प्रयुक्तमिति । उदाहरणं चास्य युष्मान- सिद्धत्वात् । न च नित्यत्वान्नागमः स्यादिति वाच्यम् , शब्दा- | स्मान् वा आचक्षाणेनेति विग्रहे 'युष्या, अस्या' इति, मत्र 60 न्तरप्राप्त्या नागमस्यानित्यत्वात् । *कृताकृतप्रसङ्गिनित्यत्वश्वत् पराभ्यामपि त्वमाभ्यां प्राक् "टायोसि यः" [२.१.७. इति *शव्दान्तरस्य प्राप्नुवन् विधिरनित्यो भवति* इत्यस्यापि न्यायस्य मस्य यत्वं सिद्धम् , तथा हि-अत्र युष्मदस्मयां णिजि "न्यन्त्य- भाष्यकृदादिसम्मतत्वात् । पूर्व हि 'प्रियत्रि' इत्यस्य नागमः स्वरादेः" [७.४. ४३.] इति 'अ'भागस्य लुकि धातुत्वात् 25 प्राप्तः पश्चात् 'प्रियतिस्' इत्यस्येति शब्दान्तरप्राप्तिः स्पष्टा तस्य । क्विपि "अप्रयोगीत" [१. १. ३७.] इति तल्लकि "णेरनिटि" वस्तुतस्तूक्तरीत्या नित्यत्वस्याव्यवस्थापकत्वानिर्णयेऽपि तिस्रादेश-[४. ३. ८३.] इति णिजूलुकि नामत्वेन टाप्रत्यये "त्व-मौ 65 स्यान्तरङ्गत्वमेव तस्य पूर्वप्रवृत्ती व्यवस्थापकत्वं भविष्यति । न च प्रत्ययोत्तरपदे चैकस्सिन्” [२. १. ११.] इति त्व-मादेशी कथं तस्यान्तरङ्गत्वमिति शङ्कयम् , नाम्यन्तस्य नपुंसकस्य हि । “टाइयोसि यः" [ २. १. ७.] इति यत्वं च समकालमेव आम्वर्जे स्यादौ खरे परे नागमो विहित इति तस्याधिकापेक्षत्वेन प्रामुतः, तत्र यद्यपि त्व-मादेशौ परौ तथापि यादेशस्य कृताकृत- 30 बहिरङ्गत्वम् , तिस्रादेशस्य च त्रिशब्दस्यादिप्रत्ययोभयमात्रनिमि-प्रसङ्गित्वेन नित्यत्वाद् यादेश एव भवति । यद्यपि त्व-मादेशात तत्वात् । तथा च द्वयोः कुलयोरितिवत् परत्वादन्तरङ्गत्वाच्च पूर्व 'युष्म अस्म्' एतयोर्मस्य यादेशः, त्व-मादेशयोः कृतयोस्तु 70 व्यवस्थायाः कर्तुं शक्यत्वेऽपि न्यायाश्रयणं प्रपञ्चार्थमेवेति तयोरकास्येति शब्दान्तरप्राप्त्या यादेशस्य न नित्यत्वमिति विभावनीयम् ॥ ५१ ।। कथयितुं शक्यते तथापि क्वचित् कृताकृतप्रसङ्गित्वमात्रेणापि अपरान्नित्यम् ॥५२॥ नित्यत्वमिति पक्षमाश्रित्योदाहरणसंगतिरास्थेया । इति प्राची वृत्तिकृतामाशयः । स्वमतं तु विवरणे स्पष्टम् ।। ५२ ।। 35 सि०-बलवत्त्वप्रयोजकं तत्तत्प्रातिस्विकरूपमुक्त्वा सम्प्रति प्रकारान्तरेण बलवत्त्वं दर्शयितुमुपक्रमत एतदादिन्यायेन । *परान्नित्यम् ॥ ५२॥ तत्र "स्पर्धे" [७. ४. ११९.] इति परिभाषया पाठकृत त०-नित्यमपि द्विवचनं प्रवाध्योपान्त्यहस्वः प्रथम स्यादिति परत्वस्य बलवत्वं प्रतिपादितमिति तदपेक्षयापि नित्यस्य बल- ज्ञापनार्थ कृतेनोणेदित्करणेनायं न्यायो ज्ञाप्यत इति वृत्तौ वत्त्वबोधकोऽयं न्याय इति तत्परिभाषाऽपवादत्वमस्य । अत्र | प्रदर्शितम् । तत्रेदं विचार्यते-ओणे;दित्करणस्य वैयर्थ्य कथम् ? 75 ·[प्रथमोल्लासे न्यायौ ५२,५३ ] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ९२ साम्प्रतं नास्त्ययं न्यायः, द्वित्वात् परत्वादुपान्त्यहखे प्राप्ते तन्नि- स्वप्रवृत्तिप्राकालिकप्राप्तिकत्व-खप्रवृत्त्युत्तरकालिकप्राप्तिकत्व-स्वनि- वारणायोणे;दित्करणमर्थवदिति कथं तज्ज्ञापयिष्यति? । किञ्चा- ठान्तरङ्गानिरूपकत्व-स्वनिष्ठापवादत्वानिरूपकत्वैतचतुष्टयसम्बन्धे- सत्यस्मिन् न्याये ‘मा भवानटिटत्' इत्यत्रापि परत्वाद् द्वित्वं नेति सम्बन्धद्वयेन कृताकृतप्रसङ्गित्वं संगृहीतम् , तृतीयचतु- प्रबाध्योपान्त्यहस्व एव स्यादिति तत्सिद्धौ निरावाधायाम् ‘अनित्यो- र्थाभ्यां च सम्बन्धाभ्यां नित्यापेक्षयाऽन्तरङ्ग-वहिरङ्गयोर्वलवत्त्वं b ऽप्युपान्त्यहस्खो द्वित्वात् प्रागेव, इति ज्ञापनस्यपि नावश्यकता, च संगृहीतम् , अत्र च केवलं पक्ष-साध्ययोनिर्देशः, हेतुस्तु 45 तद् विनापि क्षत्यभावादिति कथमस्य न्यायस्य ज्ञापनं सम्भाव्यते। कृताकृतप्रासङ्गित्वरूप एव, तत्र चापतिता दोषाः पूर्ववत् परि- यदि चोपान्त्यहखो बहिरङ्गः, ङपरे णौ विधानेनाधिकापेक्षत्वात् , हार्याः । अथास्य 'युष्या, अस्या' इति यदुदाहरणमुक्तं प्राचीन- द्वित्वं तु केवलं ङमेव निमित्तत्वेनाश्रयतीत्यन्तरङ्गमित्यन्तरङ्गत्वाद् स्तत्र विचार्यते-युष्मानस्मान् वाऽऽचक्षाणेनेति विग्रहे त्व-मादे- द्वित्वे कृते नोपान्त्यहस्वप्राप्तिरिति तस्य [ ओणेदित्करणस्य ] | शयोः प्राप्तिरेव नास्तीति कुतस्ताभ्यां सह यादेशस्य बलावल- 10वैयर्थ्यमित्युच्यते, तावतापि परान्नित्यम् इत्यत्र तस्य ज्ञापकत्वं | विचारः, त्व-मादेशौ हि एकत्वार्थप्रतिपादकयोरेव युष्मदस्मदो- 50 कथं सेत्स्यति । बहिरङ्गोऽप्युपान्त्यह्रखो द्वित्वात् प्रागेवेति | र्भवत इति स्पष्टमुक्तं वृत्त्यादिषु, ततश्चात्र कस्यचन परशास्त्रस्या- ज्ञापयितुं शक्नोति, तावतैत्र ‘मा भवानटिटत्' इत्यस्यापि सिद्धिः प्राप्या स्वत एव यादेशेनैव भवितव्यमिति नेदमुदाहरणं संगच्छते। सम्भवति । इत्थं च नायं न्यायो ज्ञापकसाध्य इत्येव विचारपथमव- तथा च 'तुदति' इत्यायेव तदुदाहरणमुचितम् , अत्र हि परमपि तरति । ननु तर्हि परापेक्षया नित्यस्य बलवत्त्वं यत् प्रसिद्धं तस्य "लघोरुपान्त्यस्य" [४. ३. ४.] इति गुणं प्रवाध्य नित्यत्वात् 15 को हेतुरिति चेत् ? अन्रोच्यते-कृताकृतप्रसङ्गित्वमेव तस्य वलवत्त्वे "तुदादेः शः” [ ३. ४. ८१.] इति शप्रत्यय एव भवति, सति 55 हेतुरिति । तथा च तत्रानुमानप्रयोगः-'नित्यं शास्त्रं वलवत् कृता- च तस्मिन् “शिदवित्" [३. ४. २०.] इति किवद्भावान कृतप्रसङ्गित्वात्' इति । नन्वेवमन्तरङ्गशास्त्रापवादशास्त्रापेक्षयाऽपि | गुणः । तथा च न्यायस्य साफल्यमिति ॥ ५२ ॥ तस्य वलवत्त्वं स्यादिति चेत् ? न-'वहिरङ्गत्वोत्सर्गत्वरहितत्वे सति' इति पक्षविशेषणदानेनादोषात् । तथा च वहिरङ्गोत्सर्ग *नित्यादन्तरङ्गम् ॥ ५३ ॥ 20 शास्त्रभिन्नं नित्यं शास्त्रं बलवदिति समायाति । न च कृताकृत सि०-नित्यादपि बहिरङ्गशास्त्रादनित्यमप्यन्तरङ्गशास्त्रं प्रसङ्गित्वमस्तु वलवत्त्वं माऽस्त्विति व्यभिचारशङ्कायां तन्नि- | वलवत् । अस्य न्यायस्य सूचकश्च "आशीः" [३. ३. १३.] 60 वर्तकोऽनुकूलस्तर्को नास्तीति वाच्यम् , अक्लप्ताभावकस्याभाव- | इति सूत्रनिर्देश एव । तथा हि-तत्र "आशिसू'शब्दात् सौ तस्य कल्पनापेक्षया क्लुप्ताभावकस्यैवाभावकल्पनमुचितमित्यस्त्यैव तर्कस्य लोपे सो रुत्वे विसर्गः “पदान्ते" [२. १. ६४.] इति दीर्घश्च व्यभिचारशङ्कानिवर्तकत्वात् । अयमाशयः-अनित्यशास्त्रस्य हि प्रामुतः, विसर्गश्च कृतेऽकृते च दीर्घ भवतीति कृताकृतप्रसग्नि- 25 कदाचिदभावः क्लुप्त एव, यदि नित्यत्वेनाभिमतं शास्त्रं प्रवृत्तं तदा त्वेन नित्यः, स च परमपि दीर्घ वाधित्वा प्रवर्तेत यद्ययं न्यायो तस्य प्रवृत्त्यभावात् । नित्यत्वेनाभिमतं च शास्त्रमक्लुप्ताभावकं न स्यात्, सति चास्मिन् न्याये पूर्वव्यवस्थितनिमित्तत्वेनान्त- 65 तस्यानित्यशास्त्रे कृतेऽकृते च प्राप्तत्वादिति यस्य कदाचिदभावः । रङ्गत्वाद् दीर्घ एव भवति, ततो विसर्गे कृते च दीर्घस्या- सिद्ध एव तस्यैवाभावः कल्पनीयो लाघवात् , यस्य चासिद्धोऽभाव- प्राप्ते सौ निर्देशः सिद्ध्येत । एतच्यायाभावे च नित्यत्वात् स्तस्याभावकल्पने गौरवमिति लाघवानुगृहीतोऽयं तर्कः । न | पूर्वन्यायसहकारेण विसर्गो दुर्वार इत्यनुपपद्यमानो दीर्घ- 30 चानित्यशास्त्रस्य परत्वे तस्य च "स्पर्धे” [ ७. ४. ११९.] निर्देशोऽयं न्यायं ज्ञापयति । फलं च प्रेजुः प्रोपुरित्यादी इति शास्त्रेण वाधबोधनात् कृताकृतप्रसङ्गित्वरूपहेतोर्वाधितत्वमिति यज्-वपोः परोक्षायामुसि *वृद् वृदाश्रयं च* इति 70 वाच्यम् , अनेनानुमानेन नित्यस्य प्रावल्यवोधने कृते तुल्यवल- न्यायात् प्रथमं वृति ततो द्वित्वे पदद्वयापेक्षत्वेन बहिरङ्गं त्वाभावेन तुल्यवलयोरेकत्र समावेशरूपस्पर्धाभावेन "स्पर्धे” | नित्यमप्येत्वमोत्वं च प्रवाध्य एकपदाश्रयत्वेनान्तरङ्गत्वाद् दीर्घ [७. ४. ११९.] इति शास्त्रस्याप्राप्तेः। न च नित्यस्य वलबत्त्व- एव भवति, तत एत्वमोत्वमिति सिद्धयतीष्ट रूपमिति । अयं 35 मनुमितम् , परस्य च बलवत्त्वं "स्पर्धे” [७. ४. ११९.] चाग्रेतनेन न्यायेन बाध्यमानत्वादनित्यः ॥ ५३ ॥ इति शास्त्ररूपप्रमाणसिद्धमित्यनुमितापेक्षया श्रुतस्य वलवत्त्वेन कृताकृतप्रसङ्गित्वरूपहेतोर्वाधादुक्तानुमानासिद्धिरिति वाच्यम् , अनित्यादन्तरङ्गम् ॥ ५३॥ स्पर्धसिद्धयर्थ सूत्रस्यानुमानापेक्षायाः सत्त्वेन पूर्व सूत्राप्रवर्त्त त० - पूर्वव्यवस्थितस्थानिकत्वरूपमन्तरगत्वमादाय दीर्घस्यह ताद्धेतोरवाधितत्वादित्यास्तां विस्तरेण । परिष्काररसिकास्त्वत्रैवं विसर्गापेक्षया बलवत्त्वं स्वीकृत्य “आशीः" [३. ३. १३.] 40 परिष्कुर्वन्ति-खविशिष्टं शास्त्रं खापेक्षया वलवत् , उभयत्र वैशिष्ट्यं इति निर्देशसिद्धिराश्रिता, नन्वापदेन स्थानिनिमित्तादिसकल- Aran 75 -- -- ·९२ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [प्रथमोल्लासे न्यायाः ५.३-५५ ] . min .. संग्रहाद् दीर्घनिमित्तस्य रेफस्य, दीर्घस्थानिनः, पदान्तत्वस्य च स्तत्तच्छब्दानां क्रियत इति विशेषः, परन्तु "पुंनाम्नि घ" दीर्घ समाश्रयणात् , विसर्गे च रेफस्य पदान्तत्वस्य चेति द्वयस्य- [५. ३. १३०.] इति घश्च घजोऽपि सामान्यविहितः, 40 स्यैव समाश्रयणाद् विसर्गापेक्षया दीर्घस्यैवाधिकापेक्षत्वेन वहि- | व्यञ्जनान्तादव्यञ्जनान्तात् सर्वस्मादेव विधानात् , स च घना रङ्गत्वौचित्यम् , तथा च नास्य निर्देशस्य संगतिरित्युच्यते चेत् ?, बाधिष्यत इत्याशङ्कया घान्ता इमे निपात्यन्ते । तञ्चैतन्याया- 5 न-अधिकापेक्षत्वेन बहिरङ्गत्वस्य *असिद्धं वहिरङ्गमन्तरङ्गे भावे व्यर्थमेव स्यादिति स्वसार्थक्याय न्यायमिमं ज्ञापयतीति इति न्यायव्याख्यावसरे प्रतिषिद्धत्वात् । वस्तुतस्तु नात्र ज्ञापका- | प्राचीनाः । वस्तुतस्तु पूर्वन्यायेनापि घजोऽनवकाशतयैव पेक्षा, वहिरङ्गापेक्षयाऽन्तरङ्गस्य प्रावल्यं पूर्वन्यायेन-*असिद्धं | बाधकत्वं प्राप्तमिति तद्वारणायैव निपातनमिदमित्यपि कल्पयितुं 45 वहिरङ्गम् इत्यनेनैव सिद्धमिति तदेव नित्यादप्यन्तरङ्गस्य वलवत्त्वे शक्यते । न च पूर्वन्यायेनान्तरङ्गापेक्षयाऽनवकाशस्य बलवत्त्वं बीजं भविष्यतीत्यलं ज्ञापकान्वेषणेन ॥ ५३ ॥ बोध्यते, नोत्सर्गापेक्षयेति वाच्यम्, अन्तरङ्गादपि शास्त्राद- नवकाशशास्त्रं बलवदित्येव तस्य तात्पर्यात्। यदा चान्तरङ्गादपि 10. *अन्तरङ्गाचानवकाशम् ॥ ५४॥ च व्यापकशास्त्रादनवकाशस्य बलवत्त्वं तेन बोधितं तर्हि का सि०- अनवकाशत्वं च तदप्राप्तियोग्येऽचारितार्थ्यमेव, | कथा अन्तरङ्गत्वादिबलवत्त्वप्रयोजकहेतुरहितादुत्सर्गशास्त्रादिति 50 तथा च यदप्राप्तियोग्ये यस्याचारितार्थ्य तस्मादन्तरङ्गादपि, तद् कैमुतिकन्यायेनैवानवकाशस्य सर्वबाधकत्वौचित्यात् । अस्ति च बहिरङ्गमपि वलवदिति न्यायार्थः । अत्र च ज्ञापकं तत्तदनवका- सर्वत्र पुंसि नाम्नि वप्रत्ययप्रसङ्गे "व्यञ्जनाद् घन्" [५.३. शशास्त्रकरणमेव । यदि हि व्यापकानां शास्त्राणां प्रवृत्तिः १३२.] इत्यस्यानवकाशत्वं सुस्थम् । फलं चास्यं 'आप- 15 स्यात् तर्हि व्याप्यभूतानामवकाशाभावात् तत्प्रणयनवैयर्थ्यमेव चन्त्यस्मिन्नित्यापाकः' इत्यत्र पुनाम्नि घं प्रबाध्य व्यञ्जनान्तत्व- स्यादिति प्रणयनसार्थक्याय तस्य बलवत्त्वमाश्रीयते । यथा- निमित्तो धजेव भवतीति । वस्तुतस्तु नैतौ न्यायौ मूलतः 55 "त्वमहं सिना प्राक् चाकः" [२. १. १२.] इति सूत्रेण | पृथगिति प्रतिपादयिष्यते विवरणे। तथा च यथा पूर्वन्याये "त्व-मौ प्रत्ययोत्तरपदे चैकस्मिन्" [२. १. ११.] इत्यस्य न ज्ञापकापेक्षा तथेहापीति ॥ ५५ ॥ प्राप्तिविषयभूत एव त्वमहमादेशौ विधीयेते, तत्र यदि "त्व-मौ 20 प्रत्ययोत्तरपदे०" [२. १. ११.] इति सूत्रमन्तरङ्गत्वात् *अन्तरङ्गाच्चानवकाशम् ॥ ५४॥ प्रवत्तत तर्हि त्वमहमोरवकाशाभावेन तयोविधानं व्यर्थमेव *उत्सर्गादपवादः* ॥ ५५ ॥ स्यात् । त्व-मादेशयोरन्तरङ्गत्वं तु प्रकृतिमात्रादेशत्वात् , त०-एतौ न्यायौ सहैव वित्रियेते, उभयोरपि समान-60 त्वमहमादेशौ तु सिना सह प्रकृतेः स्थाने भवत इति प्रकृति- फलत्वान्मतान्तरेणैकरूप्याच्च । वांधकत्वबीजानि *येन नाप्राप्तौ प्रत्ययोभयापेक्षाविति बहिरङ्गौ । तथा चानवकाशत्वात् तौ यो विधिरारभ्यते स तस्यैव वाधको भवति* इंति न्यायव्याख्या- 25 त्व-मादेशौ वाधेते इति तेन चायं न्यायः फलति । तथा च वसरे प्रदर्शितान्येव । तानि चानवकाशेष्यपवादेषु च समानतयैव नात्र ज्ञापकत्वमस्य, किन्तु स्वत एव वाधकत्वम् । प्रकृत- | लंगन्ति, अनवकाशत्वमपि केनचिच्चारितार्थ्यविधातरूपमेव, न्यायस्तु *येन नाप्राप्ते यो विधिरारभ्यते स तस्य वाधको । एतावान् विशेषः-अनवकाशस्थले तदप्राप्तियोग्येऽचारितार्थं 65 भवति इति न्यायमूलक एव । उदाहरणं चास्य 'त्वम् , सति कृते चारितार्थ्यरूपं वाधकत्वबीजं न भवति, उत्सर्गापवाद- अहम्' इति स्पष्टमेव ॥ ५४ ॥ स्थले तु तदप्राप्तियोग्येऽचारितार्थं सति कृते चारितार्थेऽपि वाधकत्वं भवति । चर्चितं चेदं परिभाषेन्दुशेखरे नागेशेन, तत्र उत्सर्गादपवादा* ॥ ५५ ॥ च वाध्यसामान्यचिन्तापक्षो वाध्यविशेषचिन्तापक्षश्चेति पक्षद्वय- सि०---उत्सर्गः-सामान्यशास्त्रम्, अपवादः-विशेष- मुक्तम् । तथाहि-"येन नाप्राप्ते" इत्यत्र येनेत्यस्य यदि खेतरे-70 शास्त्रम् , तथा च सामान्यशास्त्रापेक्षया विशेपशास्त्रं बलवदिति णेत्यर्थः, तदा स्वविषये यद् यत् प्राप्नोति तद् वाध्य; विध्यन्तरा- न्यायार्थः । अस्य ज्ञापकं च "पुनाम्नि घः" [५.३. १३०.] प्राप्तविषयत्वाभावात् । इयमेव बाध्यसामान्यचिन्तेति व्यवह्रियते, इति घप्रत्ययेन सिद्धौ "गोचर-संचर-वह-व्रज-व्यज-खला-पण अनवकाशत्वेन वाधकत्वेऽप्येषा वक्तुं युक्ता, यंद्युदाहरणमस्ति, 35 निगम" [५. ३. १३१.] इति सूत्रेण गोचरादीनां | विनिगमनाविरहात् । यदि तु येनेत्यस्य लक्षणेनेत्यर्थः कार्येणेत्यर्थों निपातनम् , तद्धि "व्यञ्जनाद् घन्" [५. ३. १३२.] इति | वा तदा वाध्यविशेषचिन्ता। अनवकाशत्वेनऽवाधेऽप्येतद्वाधेन 75 सूत्रेण प्राप्तस्य धजो वाधनाथं क्रियते, अयं च घ व्यञ्ज- सार्थकमुत तद्वाधेनेत्येवं विशेषचिन्ता संभवति, यद्युदाहरणमस्ति।" नान्ताद्वातुसामान्यात् क्रियत इत्युत्सर्गः, निपातनं च विशेषत- | इति । एतद्न्यस्य चायमाशयः-यद् *येन नाप्राप्तभन्यायेना- । 30 ·[प्रथमोल्लासे न्यायाः ५५-५७.] - न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ९३ नवकाशत्वेन वा वाधे उभयोः पक्षयोः वाध्यसामान्यचिन्ता *अपवादात् क्वचिदुत्सर्गाऽपि ॥ ५६ ॥ वाध्यविशेषचिन्तापक्षयोः सम्भवे सत्यपि - *येन नाप्राप्तर त०----ननु कृते चारितार्थं सति यो वाधकः स एवापवाद- न्यायेन वाधे यथोभयोः पक्षयोः स्पष्टतयोदाहरणानि मिलन्ति शब्दशक्यः, अत्र च तस्योत्सर्गेण बाध्यत्वेऽपवादत्वमेव नास्तीति तथाऽनवकाशत्वेन वाधे न मिलन्ति, श्येन नाप्राप्त न्यायेना- कथमत्रापवादशब्दप्रयोग इति चेत् ? न-अपवादशब्दोऽन वाध- 5 ऽवकाशे सत्यसति च वाधः, अनवकाशत्वेन वाधे चावकाशा- कत्वेनान्यत्र व्यवहृतशास्त्रपरः, तथा च यत् प्रति यस्य वाधकत्वं 45 भाव. एवेत्युभयोः पक्षयोः पार्थक्यमिति विवेकः । तथा च क्वचिद् दृष्टं तदपि तेन क्वचिद् वाध्यत इति न्यायतात्पर्यात् । *अन्तरङ्गाच्चानवकाशम् इति न्यायो नयेन नाप्राप्त* न्यायेन | पाणिनीये तन्त्रेऽपि चिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गोऽभिनिविशते* गतार्थः । *उत्सर्गादपवादः' इति न्यायश्च येन नाप्राप्त* इति,न्याय एतन्यायसमानविषय इव दृश्यते । यश्च कश्चन भेदः न्यायसूचितबाधकत्वस्यैवानुवादक इति तस्यैव. प्रप्रञ्चः । पाणि- स तद्वयाख्यायां परिभाषेन्दुशेखरे स्पष्टः । तस्यायमाशयः- 10 नीयेऽपिं परिभाषेन्दुशेखरीयमुद्रितपुस्तकेषु *अन्तरङ्गादप्यपवादो अपवादशब्दोऽत्र वाधकपरः, क्वचिदित्यस्य च सर्वथा निरवकाश-50 वलीयान् इति न्यायः येन नाप्राप्त* न्यायश्च क्वचित् स्थले इत्यर्थः । तथा च सर्वथानिरवकाशरूपबाधकस्थलेऽप्युत्सर्ग- वातन्त्र्येण पृथगुल्लिखितौ, क्वचिच्च पूर्व एव न्यायो लिखितो *येन शानं प्रवर्तत इति न्यायार्थः । तथा च उत्सर्गशास्त्रे कृतेऽपवा- नाप्राप्त० *न्यायश्च तत्र वीजप्रदर्शकत्वेन वर्णितः, व्याख्यानं दशास्त्रस्य चारितार्थ्ये सति क्वचिदपवादविपयेऽप्युत्सर्गः प्रवर्तत चोभयोः सहैवोपलभ्यते । स्वमते च *येन नाप्राप्त० * न्याय इति फलतीति । स्वमते च *अपवादात् क्वचिदुत्सर्गोऽपि 15 एवकारघटित उपलभ्यते, तस्मिन् तन्त्रे च एवकारो न पठ्यते। इत्युक्त्या तत्रोत्सर्गशास्त्रस्यैव बलवत्त्वं वोध्यते, न त्वपवादशास्त्रस्य 55 तथा च स्वमते वाध्यविशेषचिन्तापक्ष एव, तन्मते चोभी पक्षौ तत्र प्रवृत्तिरिति लभ्यते । अनयोर्युक्तायुक्तत्वविचारच न सम्मतौ-बाध्यविशेषचिन्तापक्षो वाध्यसामान्यचिन्तापक्षश्च। तथा संभवति, उभयोः स्वप्रक्रियानुसारं प्रवृत्तत्वात् , तदनुसारमुभयोः चवमते येन नाप्राप्त न्यायात् पृथक *उत्सर्गादपवादः । साधुत्वाचेति संक्षेपः ॥ ५६ ॥ इति न्यायलेखनस्यावश्यकताऽस्त्येव । तथा च *अन्तरङ्गाच्चान- *नानिष्टार्था शास्त्रप्रवृत्तिः* ॥ ५७ ॥ 20 वकाशम्* इत्यस्याप्यावश्यकत्वमेव, पाणिनीयतन्त्रे च नास्य न्यायस्य पृथक् सत्तोपलभ्यते, अपवादत्वेनानवकाशस्यापि सि०-अर्थशब्दोऽत्र चतुर्थ्यर्थः, अनिष्टायेयमित्यर्थेऽर्थ-60 सङ्ग्रहात् । खमतेऽपि तत् कर्तुं शक्यते, किन्तूभयोरपवादत्व- शब्देन सह “तदर्थार्थेन" [३. १. ७२.] इति सूत्रेण चतुर्थ्य- योर्विद्यमानं सूक्ष्ममन्तरं [भेदं ] ग्राहयितुं पृथगुपन्यासो युक्त तानिष्टशब्दस्य तत्पुरुषसमासः, तस्य च विशेष्यलिङ्गता एवेयलमधिकगवेषणया ॥ ५५ ॥ "डेऽर्थो वाच्यवत्" [१३४] इति लिङ्गानुशासनसूत्रेण शिष्टेति शास्त्रप्रवृत्तेविशेष्यतया तस्य स्त्रीत्वम् । अयं च नित्यसमासः, *अपवादात् कचिदुत्सर्गोऽपि* ॥५६॥ अविग्रहो नित्यसमासः, अस्वपदविग्रहो वा' इति तल्लक्षणात् , 65 लि०-पूर्वन्यायेनोत्सर्गादपवादस्य बलवत्त्वे बोधिते अत्र च अनिष्टायेति कथनेनैवार्थशब्दार्थोऽप्युक्त इति तदर्थक- लक्ष्यानुरोधात् क्वचिदस्य वैपरीत्यमप्याश्रयणीयमित्यनेन वाक्यासम्भवेन विग्रहासम्भवात् , वृत्त्यर्थावबोधकवाक्यस्यैव न्यायेनोच्यते । कचिदिष्टस्थलेऽपवादशास्त्रादुत्सर्गशास्त्रमपि विग्रहवाक्यत्वात् । तथा चानिष्टाय शास्त्रस्य प्रवृत्तिर्न भवतीति वलीयो भवतीति न्यायार्थः । एतच्च लक्ष्यानुरोधादेवाचार्येण न्यायार्थः । शास्त्रशब्देन चेह शासनकरणमुच्यते, तच्च स्वमते 30 वचनरूपेण पठितं, नातोऽत्र ज्ञापकापेक्षा । अस्य च न्यायस्य सूत्रं न्यायश्चेत्यनयोरिष्टसिद्ध्यर्थमेव प्रवृत्तिर्नानिष्टसिद्धयर्थमिति 10 स्वीकारादेव 'मखः, मठः' इत्यादयः प्रयोगाः सिद्ध्यन्ति, भावः । नात्र ज्ञापकापेक्षा, किन्तु साध्वनुशासनेऽस्मिन् शास्त्रे तथाहि-मखन्ति-स्वर्ग गच्छन्त्यनेनेत्यर्थे "मख गतौ" इत्य- | साधूनामेवानुशास्यत्वेन शिप्टैः प्रयुक्तानामेव लक्ष्यत्वात् , स्माद्धातोः, मठन्ति-निवसन्ति छात्रादयोऽस्मिन्नित्यर्थे “मठ शिष्टैरप्रयुक्ताश्चासाधवोऽलक्ष्या इति तत्र शास्त्रप्रवृत्तेरनौचित्य- निवासे” इत्यस्माद्धातोश्च क्रमशः करणाधिकरणयोरर्थयोः मेवैतन्यायमूलम् । तत्र सूत्रस्यानिष्टार्थाऽप्रवृत्तिर्यथा-नयतेर्गि- 35 "व्यञ्जनाद् घम्" [५. ३. १३२. ] इति घञ् प्राप्तः, स च त्वात् फलस्य कर्तृगामित्वविवक्षायाम् "ईगितः" [३.३. "पुंनाम्नि घः" [५. ३. १३०.] इत्यस्यापवादभूतस्तथापि इत्यात्मनेपदसिद्धावपि “कर्तृस्थामूर्ताप्यात्" [३. ३. ४०.] प्रकृतन्यायवलेन घ एव भवति, न तु घञ् इति । अस्य च इत्यनेन नयतेर्यदात्मनेपदविधानं तन्नियमार्थम् , नियम- क्वचिदित्युक्त्या इप्टस्थलमाने प्रवृत्तिरिति न लक्ष्यानुरोधेना- स्वरूपञ्चेदम्-कर्तृस्थामू"प्यादेव नयतेरात्मनेपदं स्यात् , यथा नित्यताश्रयणावश्यकत्वम्, अनित्यताया एतन्यायस्वरूप- ! 'श्रमं विनयते' इत्यत्र, मत्र च शमयतीत्यर्थः । नियमानुरोधेन, 40 एवान्तर्भावात् ॥ ५६ ॥ च कर्तृस्थामू प्यत्वाभावे फलवत्कर्त्तर्यपि न स्यात्, यथा-80 25 . . ।

·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [प्रथमोल्लासे न्यायः ५७] ९४ 55 चैत्रस्य मन्यु विनयति, गर्ल्ड विनयति, बुद्ध्या विनयतीति, अयं *नानिष्टार्थी शास्त्रप्रवृत्तिः ॥ ५७ ॥ च नियमः शमयतिक्रियार्थस्यैव नयते यो न त्वन्यार्थस्य त०-उत्सर्गापवादशास्त्रैर्हि सकलमिदं शब्दशास्त्रं व्याप्तम् , शिष्टप्रयोगानुरोधात् । ततश्चैवं व्यवस्था सिद्ध्यति-शमयति- तत्र लश्यकचक्षुष्कैराचार्यैर्यथासम्भवं प्रयुक्तानां शब्दानामर्थाव- 40 क्रियार्थान्नयतेर्यद्यात्मनेपदं स्यात् तदा कर्तृस्थामू प्यत्वसद्भावे चोधनाय शास्त्रमात्रप्रक्रियानिर्वाहकः प्रकृतिप्रत्ययादिविभाग- 5 एव, न तु तदभावे फलवत्कर्तृविवक्षायामपीति । ततश्च स्तत्तदर्थविभागश्च कल्पितः, तदनुसारीणि च लक्षणानि निर्मि- शमयतिक्रियातोऽन्यार्थे वर्तमानान्नयतेः फलवत्कर्तृत्वविवक्षा- तानि, परमतिमहतः शब्दप्रयोगविषयस्य सम्यक्तया लक्षणैरनु- ऽविवक्षाभ्यामात्मनेपद-परस्मैपदे सर्वत्र सिद्धे, यथा-अजां शासनं दुष्करमिवेति समाकलय्य स्वशास्त्रादावेवास्य विषयस्या- ग्रामं नयति नयते वा। एवमन्यत्रापि शिष्टप्रयोगानुरोधेन नैकान्तिकत्वं दर्शितं “सिद्धिः स्याद्वादात्" [ १. १. २.] 45 सूत्रस्याप्रवृत्तिर्विज्ञेया; यथा-'श्रीआदिनाथ' इत्यादिशिष्ट- इति सूत्रेण, तदेवानैकान्तिकत्वमनेन न्यायेनाप्यनूद्यते । एतेन 10प्रयोगस्थले यत्वस्याप्रवृत्तिरिति । न्यायस्य यथा-*लोपात् च यथासम्भवमिष्टप्रयोगानुसारमेव शास्त्रप्रवृत्तिरिति प्रतिपाद्यते। स्वरादेशः इति न्यायः 'चिकीर्ण्यते' इत्यादौ न प्रवर्तते, अन्येष्वपि हि वैयाकरणतन्नेष्वीदृशस्य वचनस्योपलब्धिदृश्यते । एतच्च तन्यायव्याख्यावसर एव प्रतिपादितम् । अयमपि च पाणिनीयतन्त्रेऽपि “यथालक्षणमप्रयुक्ते" इति भाष्यकारेण तत्र न्यायोऽनैकान्तिक इति "इदमदसोऽक्येव" [१. ४. ३.] | तत्रोद्घोष्यते, तस्य च द्विविधा व्याख्या क्रियते स्वयमेव-"अप्र- 50 इत्यत्रानिष्टनियमापोहार्थमेवकारप्रयोगः सार्थकः, तथाहि- युक्ते शब्दे लक्षणानुसारमेव व्यवस्था कार्या" इति "नैव वा 15 प्रकृतसूत्रस्य नियामकत्वमेवकारं विनापि सिद्धम् , यतः 'इमकैः, लक्षणमप्रयुक्ते प्रवर्त्तते, प्रयुक्तानामेव लक्षणेनान्वाख्यानात्" अमुकैः' इत्यत्र “भिस ऐस्” [ १. ४. २. ] इत्यनेनैव ऐसि इति च । तत्र द्वितीयव्याख्यायामप्रयुक्तशब्दोऽनिष्टप्रयोगपरः, सिद्ध पुनरने सो विधानं नियमार्थमेव, सिद्धे सत्यारभ्यमाणस्य तथा चानिष्टप्रयोगसाधनाय शास्त्रप्रवृत्तिोंचितेति तदभिप्रायः । विधेर्नियमार्थत्वस्वाभाव्यात् , किन्तूभयथा नियमसंभावना, एतन्न्यायंवलादेव "कर्तृस्थामू"प्यात्" [ ३. ३. ४०.] इत्यत्र तथाहि-इदमदस एवाकि भिस ऐस्, न त्वन्यशब्देभ्य इत्येकः, शमयतिक्रियार्थादेव नयतेरित्यर्थो लभ्यते । यद्यपि बृहद्वृत्तावे- 20 इदमदसोऽक्येव सति भिस ऐस् , न त्वकोऽभावे इति द्वितीयः, तदर्थ नायं न्याय आहृतः, तत्र हि-'शमयतिक्रियावचनादेव तत्राद्यो नेष्टः, तकैर्विश्वकैरित्यादौ भिस ऐस्भावापत्तेः, द्वितीय नयतेरात्मनेपदं दृश्यते न प्रापणार्थात्' इत्युक्तम् , तथापि तस्यापि- इष्टः, एभिरमीभिरित्यादौ भिस ऐसोऽदर्शनात् । ततश्चाभीष्ट- ग्रन्थस्यैतन्यायसहकारेणैव तादृशार्थों लभ्यत इति तात्पर्यमेषित- नियमसिद्ध्यर्थमेवाक्येवेत्येवकारः पठितः। यदि चायं न्याय व्यम् । प्रकृतवृहद्वृत्तिग्रन्थेन च शमयतिक्रियातोऽन्यार्थान्नयतेः 60 ऐकान्तिकः स्यात् तर्हि न्यायवलादेवाभीष्टनियमसिद्धौ तदर्थ- फलवकर्तृविवक्षायामपि नात्मनेपदमित्येव लभ्यते । तथाहि-तत्र 25 मेवकारपाठो न कर्त्तव्य एव, पश्यति त्वाचार्योऽस्य न्यायस्या- शमयतिक्रियातोऽन्यार्थे सर्व परस्मैपदविषयमेवोदाहरणं प्रदत्तम् , नैकान्तिकत्वमित्येतदर्थमेवकारं पठतीति ॥ ५७ ॥ "यथा शिवमौपयिकं गरीयसी फलनिष्पत्तिमदूषितायतीम् । विगणय्य नयन्ति पौरुषं विजितक्रोधरया जिगीषवः ॥” इति इति न्यायसमुच्चयस्य प्रथमोल्लासे कलिकालसर्वज्ञेन [किरातार्जुनीये द्वितीयसर्गे ], अत्र “विजितक्रोधरया जिगीषवः 65 भगवता श्रीहेमचन्द्रसूरीश्वरेण समुच्चितानां गरीयसीम् अदूषितायती फलनिष्पत्तिं विगणय्य पौरुषं शिव- सप्तपञ्चाशतोन्यायानां तपोगच्छाधिपति मौपयिकं नयन्ति” इत्यर्थेऽभिधेये पौरुषस्योपायभावप्राप्तेः फलं सूरिचकचक्रवर्ति-सर्वतन्त्रस्वतन्त्र-श्रीम कर्तृगाम्येवेति, तथापि नात्मनेपदमित्यभिप्रायः,, “यथा च कोपं द्विजयनेमिसूरीश्वरपट्टालङ्कारेण शमं नयति, मन्यु नाशं नयति, प्रज्ञा प्रवृद्धिं नयति, बुद्धिं क्षयं 'व्याकरणवाचस्पति-शास्त्र- नयति' इत्याद्युदाहरणेष्वपि फलवत्कर्तृत्वं स्पष्टमेवेति ॥ पाणि- 70 विशारद-कविरत्न'इति पदा- नीये तन्त्रे त्वेतादृशस्थले फलवत्कर्तृत्वाविवक्षया परस्मैपदं साधि- लकृतेन विजयलावण्य- तम् । अस्यानैकान्तिकत्वं यदुक्तं वृत्तौ तत् प्राचामनुसारेण, सूरिणा विरचिता वस्तुतस्तु नास्यानैकान्तिकत्वमेष्टव्यम् "इदमदसोऽक्येव [१. न्यायार्थसिन्धु- ४. ३.] इति सूत्रे एवकारसार्थक्याय हि न्यायस्यास्यानित्यत्व- नाम्नी वृत्तिः॥ मिष्यते, नायं न्यायः कृतस्य वचनस्यानर्थक्याय यतेत, वय-75 मेवानिष्टार्थवारणाय प्रवृत्तत्वात् । किञ्च शास्त्रस्यैवानिष्टप्रवृत्तिभयं । DEAST W 30 35 SEE ·[ १ उल्लासे न्यायः ५७, २ उल्लासे न्यायः १] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुञ्चयः । ९५ । 35 40 15 वारयति, शास्त्रत्वं च सूत्रन्याययोरेव स्वमते इति प्रतिपादित [अथ न्यायसमुचये द्वितीयोल्लासः] पूर्वम् , ततश्च नियमस्यानिष्टार्थत्ववारणं नानेन कर्तुं शक्यत अथान्येऽपि तत्र तत्राचार्यः कण्ठतोऽभि- इतीष्टनियमवोधनाय सार्थक्यमेवकारस्येति तेन नास्य न्यायस्या- प्रायतश्च व्यवहृता वाचकधीहेम- नित्यत्वं साधयितुं शक्यते। किञ्च तत्र "नेदमसोरकि" इत्यपि हंसगणिना च समुच्चिता ये 5 न्यासः कर्तुं शक्यते, इदमदसोरकि सति भिस ऐस नेत्यर्थेनैवेष्ट न्यायास्ते व्याख्यायन्ते- सिद्धेरिति तदर्थमेवकारस्यानुपयुक्तत्वमेवेति न तेन न्यायानित्यत्व *प्रकृतिग्रहणे स्वार्थिकप्रत्ययान्ताना- ज्ञापनमुचितम् । न च तथैव न्यासः कुतो न कृतः, तथा सति मपि ग्रहणम् ॥ १॥ सार्धमात्रालाघवमपीति वाच्यम् , विधिप्रकरणत्वेन तन्निर्वाहाय सि०-यस्मात् प्रत्ययो विधीयते स शब्दः प्रकृतिः, स च विधेरेवाश्रयणीयत्वौचित्यात् । न च नियमसूत्राणां निषेध- द्विविधः-धातुरूपो नामरूपश्च, तस्य ग्रहणं यत्र तच्छास्त्रं प्रकृति- 10 मुखेन प्रवृत्तिरिति नियमेऽकृतेऽपि निषेध एव फलतीति वाच्यम् , ग्रहणम् , तत्र स्वार्थिकप्रत्ययान्तानामपि स्वस्याः प्रकृतेरथं एव विधिमुखेनापि प्रवृत्तेः स्वीकारात् , अत्र तथैवाश्रयणात् । ज्ञाप्यो येषां ते स्वार्थिकाः, ते च ते प्रत्यया भन्ते येपां यद्यपि विधेरिह सिद्धत्वेन निषेध एव शास्त्रतात्पर्यमिति तन्मुखे. तेपामपि, [प्रकृतीनामिति योग्यतया सम्बन्धनीयम्, ] ग्रहणं नैव प्रवृत्तिरुचिता, तथापि शब्दतो निषेधाप्रतीतेर्विधिकरणत्वा- भवतीति न्यायार्थः । केवलप्रकृतिग्रहणे प्रत्ययान्तस्य ग्रहणं न प्राप्नोति स्वरूपभेदादिति तव्याप्त्यर्थोऽयं न्यायः । अन्न चज्ञापर्क- व्याघातादित्यास्तां विस्तरेणेति ॥ ५७ ॥ सर्वादिगणे नियमार्थ डतर-डतमप्रत्ययोपादानम् , तथाहि-तदु-45 पादानेऽयमाशयः-डतर-डतमौ प्रत्ययौ, प्रत्ययस्य च केवलस्य BABHISHETHRAUNSTEIN *न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तच्या, नापि केवलप्रत्ययाः इति इति न्यायसमुच्चयस्य सिन्धुक्रलिते प्रथमोल्लासे कलिकाल- महाभाष्यादिसम्मतरीत्या प्रयोग एव नास्तीति कुतस्तयोः संज्ञा- सर्वज्ञेन भगवता श्रीहेमचन्द्रसूरीश्वरेण समुच्चितानां संभवः?, ततश्च प्रत्ययः प्रकृति विनाऽनुपपद्यमानः प्रकृति- सप्तपञ्चाशतो न्यायानां तपोगच्छाधिपति-सूरिचक्र माक्षिपति, *येन विना यदनुपपन्नं तत् तेनाक्षिप्यते* इति 50 चक्रवर्ति-सर्वतन्त्रस्वतन्त्र-श्रीमद्विजयनेमिसूरी न्यायात् , ततश्च येभ्यो यत्-तत्-किमन्यैक-शब्देभ्यः स्वार्थिको श्वरपट्टालङ्कारेण 'व्याकरण-वाचस्पति- डतर-डतमौ संभवतस्ते यदादिशब्दा डतर-डतमान्ता इह डतर- डतमाभ्यां संगृह्यन्ते, तेन यतरस्मै यतरस्मादित्यादिपु माया- शास्त्रविशारद-कविरत्न'इति पदालङ्कृतेन दयः सिद्धाः, किन्तु सूरिभिरस्य डतर-डतमयोरुपादानस्य विजयलावण्यसूरिणा विरचितं नियमार्थत्वमुक्तम् । तथाहि-"सर्वादेः स्मै-स्सातौ [१.४.७.] 55 तरङ्गाभिधं विवरणम् ॥ इति सूत्रे बृहद्वृत्ति:-"डतर-डतमौ प्रत्ययौ, तयोः स्वार्थिकत्वात् प्रकृतिद्वारेणैव सिद्धे पृथगुपादानमत्र प्रकरणेऽन्यस्वार्थिकप्रत्य- यान्तानामग्रहणार्थम् , अन्यादिलक्षणदार्थ च" इति । नियमा- क्वचित् प्राच्यः पन्थाः क्वचिदपि च नव्यो वुधपथः, कारश्चायम्-'यदि सर्वादीनां स्वार्थिकप्रत्ययान्तानां प्रकृतिसर्वा- क्वचित् स्वातन्त्र्याध्वा क्वचिदपि च तेषां समुदयः । दित्वद्वारेण सर्वादित्वं स्यात् तदा डतर-डतमान्तानामेव स्यान्न 60 त्वन्यस्वार्थिकप्रत्ययान्तानाम्' इति, तेन प्रकृष्टार्थे स्वार्थिकतम- श्रितोऽस्मिन् शिष्याणां मतिविकसनार्थ शुभधिया, मपि सर्वतमाय सर्वतमादित्येव भवति, न तु स्मायादयो भवन्ति । बुधैवुद्धा तत्त्वं तदनुगतमयं श्रितजने ॥ १ ॥ इत्थं चान्यस्वार्थिकप्रत्ययान्तानां सर्वादित्ववारणाय क्रियमाणस्य सूरीन्द्र हेमचन्द्र कलिसकलविदं संस्मरामोऽभिरामं, डतर-डतमग्रहणस्य तदैव तदर्थत्वं स्याद् यदि तेपामन्य- धीमन्तं हेमहंसं गणिमणिममलं तं कथं विस्मरामः । स्वार्थिकप्रत्ययान्तानामत्र ग्रहण केनापि प्राप्तं स्यात् , न च सा 65 न्यायानामर्थसाथै निजमतघटितं धारयन्तीं यदीयां, प्राप्तिः प्रकृतन्यायमन्तरेण सम्भवतीति प्रकृतन्यायं विनानुपपद्य- मञ्जूषां प्राप्य जाता वयमिह प्रभवः साधु सिन्धौ तरङ्गे ॥२॥ मानं उतर-डतमयोर्नियामकत्वं प्रकृतन्यायं ज्ञापयतीति स्वीका- र्यम्। तत्र धातुरूपप्रकृतिग्रहणे स्वार्थिकप्रत्ययान्तग्रहणस्योदाहरणं यथा-"विनिमेय-यूतपणं पणि-व्यवहोः" [२. २. १६. ] 20 m 25 Mm 30 ·९६ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायः १.] - इत्यन्न पणीत्युक्तेः केवलस्यैव पणेर्ग्रहणं यद्यपि प्राप्तोति, तथापि [ ३. ४. २. ] "ऋतेलीयः" [ ३. ४. ३.] इत्यादीनि आख्या- प्रकृतन्यायसाहाय्येन स्वार्थिकायप्रत्ययान्तरस्यापि ग्रहणं भवति, तेषु; "वर्णा-ऽव्ययात् स्वरूपे कारः" [७. २. १५६.] तेन शतस्य शतं वा अपणिष्टेत्यादाविव शतस्य शतं वा अपणा- "रादेफः” [ ७. २..१५७.] “नाम-रूप-भागाद् धेयः" 40 यीदित्यादावपि “विनिमेय-छूत०" [२. २. १६. ] इत्यनेन [७. २. १५८.] इत्यादीनि च तद्धितेषु । न चायादिषु सन्नपि 5 व्याप्यस्य वा कर्मसंज्ञा भवति । नामरूपप्रकृतिग्रहणे स्वार्थिक- समाविष्टः, स च "गुप्-तिजोः गर्हा-क्षान्तौ सन्” [ ३. ४.५.] प्रत्ययान्तग्रहणं यथा-ग्रामात् परस्मिन् देशे वसतीत्यादौ केवल- “कितः संशय प्रतीकारे" [३. ४. ६.] इति सूत्राभ्यामर्थविशेषेषु परशब्दयोगे इव ग्रामात् परस्ताद् वसतीत्यादावपि ग्रामशब्दात् विहितः, जुगुप्सते, तितिक्षते, विचिकित्सति, चिकित्सतीत्यादौ "प्रभृत्यन्यार्थ०" [२. २.७५.] इति दिग्योगलक्षणा पञ्चमी च ते तेऽर्थाः प्रकृतितः पृथगवभासन्तेऽपीति कथमायादीनां 45 सिद्धा, परस्तादित्यत्र च “परावरात् स्तात्" [७. २. ११६.] | सर्वेषां स्वार्थिकत्वमित्युक्तमिति वाच्यम् , यतो धातूनामनेकार्थत्वेन 10 इति सूत्रेण स्वार्थिकः स्तात्प्रत्ययो भवति । अयं च न्यायः गर्दादीनां धात्वर्थत्वमेव, न तूपाधिविशेषत्वम् , गाद्यर्थे वर्त- . कमेणिडो डित्करणेनानित्य इति ज्ञायते, अन्यथा कमेर्डित्त्वेन मानाद् गुप्यादेरेयं प्रत्ययो विधीयत इत्यर्थाश्रयणात्, तथा च ण्यन्तस्यापि प्रकृतिग्रहणेन ग्रहणादात्मनेपदे सिद्धे तदर्थं कृतस्य | संशयाद्यर्थानां प्रकृत्यर्थत्वमेव न तूपाधिविशेषत्वम् , उपाधिर्हि णिङो ङित्त्वस्य वैयर्थ्यं स्यादेव, ततश्च व्यर्थीभूतं तदस्य न्याय- | प्रकृत्यर्थभिन्नः सन् प्रकृत्यर्थविशेषको भवति । तमवादयस्तद्धितास्तु 50 स्यानित्यत्वं ज्ञापयतीति कमेय॑न्तादात्मनेपदनित्यतायै तस्य | प्रकृत्यर्थादधिकं प्रकृष्टाद्यर्थमुपाधिमपेक्षन्त इत्यायादितः कारा- 15 स्वांशे चारितार्थ्यम् , फलं च पणायतीत्यादौ पणधातोरिदित्त्वेऽपि | दितश्च भिन्नाः, यथा-बहूनां मध्ये प्रकृष्ट आन्यः [ आब्यतमः] नात्मनेपदमिति विशेषश्च प्रतिपादयिष्यते ॥ १॥ इत्यर्थे "प्रकृष्टे तमप्” [ ७. ३: ५.] इत्यादि, परन्तु तत्रापि प्रकृष्टादयोऽर्था प्रकृत्यर्थविशेषणीभूता अपि प्रकृतित एवावसीयन्ते, DODBOG अथान्येऽपि तत्र तत्राचार्यैः कण्ठतोऽभि- प्रत्ययानां तत्र द्योतकतामात्रम् , समुच्चयाद्यर्थानां द्योतकत्वं यथा 55 चादीनाम् । एवं च तद्धितस्वार्थिकेषु द्विविधत्वम्-प्रकृत्यर्थमात्र- प्रायतश्च व्यवहृता वाचकश्रीहेमहंस- निष्ठत्वं, प्रकृत्यर्थोपाधिद्योतकत्वं चेति ॥ अत्र शतस्य शतं वा गणिना च समुचिता ये न्याया- अपणायीदिति यदुदाहरणमुक्तं तत् स्वमताभिप्रायकम् । पाणि- स्तेषां विवरणं क्रियते- नीयमते तु पणेर्व्यवहारे आयप्रत्ययो न भवति, तदाह दीक्षितः- "पनिसाहचर्यात् पणेरपि स्तुतावेवायप्रत्ययः" इति । तस्याय- 60 प्रकृतिग्रहणे स्वार्थिकप्रत्ययान्तानामपि माशयः-पनिः स्तुत्यर्थ एव, · पणिस्तु . स्तुति-व्यवहारोभयार्थः, ग्रहणम् ॥१॥ तत्र स्तुत्यर्थन पनिना साहचर्यात् पणेरपि स्तुत्यर्थकादेवायप्रत्ययो त०-यद्यपि प्रतीयतेऽर्थोऽनेनेति व्युत्पत्त्या प्रत्ययस्यापि भवतीति । तथा च तन्मते धातूदाहरणं मृग्यम् । यत्तु पणाय- वोध्योऽर्थः कश्चिदभिप्रेय एव, न चायादीनां कश्चिदर्थः शास्त्रे | तीत्यनुदाहृत्य अपणायीदित्युदाहरणं शिल्यायप्रत्ययस्य नित्यत्वेन 25 पठ्यते, न चानर्थकस्य प्रत्ययत्वं, तथापि तेषां प्रकृत्यर्थ एव | केवलस्य पणेस्तत्रासम्भवेन सूत्रे [ विनिमेयद्यूत०” २. २. १६. 65 विधानमिति । तथाहि-“सुपि स्थः' [ पा० सू० ३. २. ४.] | इत्यत्र] पणिग्रहणेऽपि सूत्रसार्थक्यायैवायप्रत्ययान्ते परे प्रवृत्ति- इत्यादिसूत्रेयु महाभाष्ये पठ्यते-'अनिर्दिष्टार्थाः प्रत्ययाः स्वार्थे' रिति शङ्कावारणायेति प्राचीनाः, तन्न:-पूर्वोदाहृतेन शतस्य शतं इति । प्रत्यय इति ह्यन्दनी संज्ञा कृता, न चान्यस्य कस्यच- वा अपणिष्टेत्यनेनैवायप्रत्ययस्य वैकल्पिकत्वेऽवगते तादृशशङ्काया नार्थस्योपस्थितिरस्ति, तथा चोपस्थितत्वात् प्रत्यासन्नत्वाच्च । अनुत्थितेः । तथा चार्थागतं प्राकरणिकमेवोदाहरणं नान्याभि- 30 प्रकृत्यर्थ एव तेपां विधानमिति तदाशयः । तथा च स्व-खप्रकृ- प्रायकमिति विज्ञेयम् । वस्तुतस्तु' नैतादृशे विषये न्यायस्यावश्यक-70 त्यन्तरार्थप्रत्यायकत्वं प्रत्ययत्वमिति फलति । यतश्च स्वार्थिकाः | ताऽस्ति, यत्र हि प्रकृतिः परत्वेन निमित्तीक्रियते, यतस्तत्र प्रत्यया विधीयन्ते तस्य प्रत्ययान्तस्यापि प्रकृतिवद् व्यवहारो प्रत्ययान्तस्य भिन्नत्वेऽपि प्रकृतिभागस्य तच्छब्दत्वं न व्याहन्यते । भवति, न च स व्यवहारो वचनं विना सेत्स्यतीत्ययं न्याय न च तत्र विशिष्टरूपोपादानसत्त्वेनार्थवत एव तद्रूपस्य ग्रहणं, आधीयते । स्वार्थिकाः प्रत्ययाच द्विधा- केचिदाख्यातीयाः प्रत्ययसम्बन्धे च न केवलप्रकृतेरर्थवत्त्वं वृत्तावेकार्थीभावाभ्यु- 35 केचित् तद्धितीयाश्च, आयादयः प्रथमे, कारादयस्तमवादश्चान्ये । पगमादिति वाच्यम् , प्रत्ययान्तेन प्रकृतिभिन्नार्थानभिधानात् । 75 तत्रायादीनां कारादीनां च सामान्यतः प्रकृत्यर्थमात्र एव विधा- यत्र हि प्रकृतिमात्रप्रत्ययान्तयोरर्थे भेदस्तत्र तन्यायावसरेऽप्यत्र नम् । तथाहि-सूत्राणि “गुपौ-धूप०" [३. ४ १.] “कमेर्णि" | तदभावात् । तथापि स्वार्थिकप्रत्ययान्तानां सर्वत्र प्रकृतिमात्र- - 20 www . - ·":"r- IN द्वितीयोल्लासे न्यायौं १,२] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुञ्चयः । ९७ प्रहणेऽपि.. ग्रहणं भवतीत्यैतावतोऽर्थस्यान्यत्राप्युपयुज्यमानस्य इतर, डतर, डतम' इत्यपाठे पञ्चतोऽन्यादेरुच्यमानो दादेशो साधनाय न्यायस्यावश्यकतामाकलय्य प्रकृतिपरतो विधीयमान- | लभ्येत" इति । तथा च सत्यस्मिन् प्रयोजने वैयर्थ्याभावात् कथं कार्येष्वपि तत्प्राप्त्या तदुदाहरणत्वेनेहोपन्यस्तः पणायतेः प्रयोगः। ज्ञापकत्वं स्यात् । यद्यपि तदने नियमार्थत्वाभावमाशङ्कय समर्थि- एवं ग्रामात् परस्तादित्यादावपि बोध्यम् । अत्रैतन्न्यायानित्यत्व- | तमपि तथापि तन्नातीव हृदयंगममिति तस्माद् ग्रन्थादेवावंगम्यते। माश्रित्य तस्य फलत्वेन पणायतीत्यादौ य आत्मनेपदाभाव तथाहि-तत्रत्यो ग्रन्थः “ननु च सत्यस्मिन् प्रयोजने कथं स्वाथि- 45 उदाहृतो वृत्तौ स प्राचामनुरोधेन । वस्तुतस्तु पणायतीत्यादा- कप्रत्ययान्तानां सर्वादित्वाभावार्थ स्याज्ज्ञापकमिदम् ? अन्यथा- वात्मनेपदाभावो वृहद्वृत्तावित्थं साधितः-"अनुवन्धस्याशाव आय- ऽनुपद्यमानं ज्ञापकं भवति, न च सत्यस्मिन् प्रयोजनेऽस्यान्यथा- प्रत्ययाभावपक्षे चरितार्थत्वादायप्रत्ययान्ताभ्यां पणि-पनिभ्यामा- | ऽनुपपत्तिरस्ति; न च दादेशमात्रार्थत्वे दादेशविधावेव डतर-डत- त्मनेपदं न भवति" इति एवं च न्यायानित्यत्वफलं कथमिदमुच्यते। मग्रहणं कर्त्तव्यम् , गणे तु करणात् खार्थिकप्रत्ययान्तानां सर्वा- 10 किञ्चैवं तदनित्यत्वे ज्ञापकमपि दुर्लभम् , कमेर्णिडो ङित्त्वस्यैव हि । दित्वाभावार्थमपि भवतीति वाच्यम् , गणे करणमसंज्ञायामिति 50 प्रकृतन्यायानित्यत्वज्ञापकत्वमिष्यते, तस्य चोक्तयुक्त्या सार्थकत्वेन | विशेषणार्थ स्यात् , गुरुश्च "अन्यान्यतरेतरडतरडतमस्य” इति ज्ञापकत्वासंभवात् । अयमाशयः-यथा पणायतीत्यत्र पणेरनु- निर्देशः स्यादिति; उच्यते-यथेदं दादेशार्थमन्यादिपञ्चके भावाद वन्धस्याशवि आयप्रत्ययाभावे चारितार्थेनायप्रत्ययान्तानात्मने- भवति तथा स्मै-स्मादादेशाद्यर्थमपि स्यात्, सर्वादित्वात्, तथा पंदमित्युच्यते, तथा कमेडित्त्वस्याप्यशवि णिङभावपक्षे चारिता- | हि-यदि स्वार्थिकप्रत्ययान्तानां सर्वादित्वं स्यात् , तदा सै-स्मादा- 15 yसम्भवेन न तेन ण्यन्तादात्मनेपदं साधयितुं शक्यत इति | देशार्थ डतर-डतमोपादानमनर्थकं [ स्यात् ], अतः स्वार्थिकप्रत्य- 55 णिडो ङित्त्वस्य चारितार्थ्यसत्त्वेन ज्ञापकत्वासम्भव इति । | यान्तानां सर्वादित्वं न भवतीति तदुपादानं स्वार्थिकप्रत्ययान्तानां अथास्य न्यायस्य ज्ञापकं यदुक्तं-नियमार्थं सर्वादिगणे डतर- | सर्वादित्वाभावार्थ विज्ञायत इति" इति। अस्यायमाशयः-'डतर- डतमोपादानमिति, तदपि विचार्यते-डतर-डतमयोरुपादानस्य डतमयोः पाठः सर्वादावन्यादिपञ्चके च, तत्रान्यादिपञ्चके पाठो नियमार्थत्वकथनपरो बृहद्वृत्तिग्रन्थ उदाहृतः पूर्व वृत्तौ, तत्र हि | दादेशसम्पादनेन चरितार्थोऽपि सर्वादिपाठो व्यर्थः सन्नुक्तमर्थ 20 नियमार्थत्वोपपत्तिरित्थमुच्यते-“तयोः स्वार्थिकत्वात् प्रकृति- ज्ञापयतीति । तत्रेदमुच्यते-यदि सर्वाद्यन्तर्गतान्यादिपञ्चके पाठः 60 द्वारेणैव सिद्धे” इति । तदुपपादनपरो न्यासग्रन्थश्चायम्- | सार्थकः, तावताऽपि सार्थकत्वसिद्धावधिकप्रयोजनाभावेऽपि "स्वार्थिकत्वात् प्रकृत्यविशिष्टतया यत्तदादिप्रकृतिद्वारकमेव सर्वा- ज्ञापकत्वानवकाश एव । अवश्यं हि सर्वादी क्वचिदन्यादिपञ्चक दित्वं भविष्यति, किमनयोरुपादानेन" इति । एतद्विचारे उतर- | पठनीयमिति तन्मध्यपतिताविमावपि पठितौ स्मै-स्सादादेश- डतमयोर्नियमार्थत्वाय प्रकृतन्यायस्योपयोग इति विषये नाचार्यः | विधानार्थमपि भविष्यतः, अन्येषां स्वार्थिकप्रत्ययान्तानां च 25 सम्मतिरित्यायाति,अर्थभेदाच्छब्दभेद इति हि मन्यन्ते शाब्दिकाः, पाठाभावादेव न तदादेशप्राप्तिः, न च स्वार्थिकप्रत्ययान्तत्वेन 65 तत्र खार्थिकप्रत्यये कृते नार्थभेद इति शब्दैक्याध्यवसायादेव तत्र | प्रकृतिद्वारेण भविष्यति, तथा सति अन्वर्थसंज्ञावलादेव सर्वेपां कार्य भविष्यतीति न तयोर्ग्रहणमावश्यकमिति नियमार्थावेव | सर्वादिकार्य भविष्यतीति किमनेन पाठेन कृतं स्यात्, यतश्च ताविति । तथा च तत्र सर्वादित्वं स्वभावत एवेत्याचार्याशयः । पाठः क्रियते ततश्च तत्पठितानुपूर्वी तत्पठितशब्दप्राधान्यवत्त- अग्रे चोपसर्जनप्रतिषेधविषयकवृत्तिग्रन्थव्याख्यावसरे न्यासकृता दन्तानुपूर्वी च ग्राह्येति नान्येषां खार्थिकप्रत्ययान्तानां सर्वादि- 30 "अथवा सर्वमादीयतेऽभिधेयत्वेन गृह्यतेऽनेनेति अन्वर्थाश्रय- | कार्यमिति । किवाचार्यवचनानुरोधेन तस्य कथंचिन्नियमार्थत्व-70 णात् सर्वेषां यानि नामानि तानि सर्वादीनि” इति यदुक्तं खीकारेऽपि न नियमार्थत्वकथनस्य प्रकृतन्यायज्ञापकत्वसम्भव तेनाऽपि खार्थिकप्रत्ययान्तानां सर्वादित्वमनुमतं भवति । वस्तु- | इति पूर्वमावेदितमेवेति । यदि चास्ति किञ्चिन्यायस्यानन्यथासिद्ध प्रयोजनं तहिं वाचनिकमेवेदं स्वीकार्यमिति ॥ १ ॥ तस्त्वन्वर्थसंज्ञाश्रयणे गणपाठस्यानर्थक्यमिति सर्वनामत्वे सति सर्वादिगणपठितत्वमपि सर्वादित्वप्रयोजकमिति इतर-डतम- | *प्रत्ययाऽप्रत्यययोः प्रत्ययस्यैव ॥२॥ 35 योरिह गणे पाठाभावे तदन्तानां सर्वादित्वप्रयुक्त कार्य न स्यादिति सि०-यन क्वचित् तादृशानुपूर्वी गृह्यते या प्रत्ययेऽप्रत्यये 15 तयोः पाठस्य सार्थक्येन नियमार्थत्वाभावः । अत एवाचार्यैरपि च सम्भवति, तत्र तादृशानुपूर्वी विशिष्टः प्रत्यय एव ग्राहो न प्रयोजनान्तरमुक्तं तस्य-"अन्यादिलक्षणदार्थ च” इति । तदा- | त्वप्रत्यय इति न्यायार्थः। न्यायाभावेऽव्यवस्थयोभयोर्ग्रहणे प्राप्ते शयश्च न्यासे इत्थं विवृतः-"डतर-डतमान्तानां “पञ्चतोऽन्या- . व्यवस्थार्थोऽयं न्यायः । अत्र पूर्वन्यायाद् 'ग्रहणम्' इति देरनेकतरस्य दः" [.१.:४. ५८.] इत्यन्यादित्वाद् दादेशो यथा | पदमनुवर्तते, तेन चोक्तार्थलाभः । अयं च न्यायो यत्र तत्र 40 स्यादित्येवमयं च उतर-डतमग्रहणम् , नहि. 'अन्य, अन्यतर; | शास्त्रकारैर्वचनरूपेण पठित इति वाचनिक एव, तत्र तत्र तेषां 50 । १३न्यायसमु० ·९८ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः। द्वितीयोल्लासे न्यायौँ २,३ ] 50 " mraninanaram ] शब्दानां प्रत्ययपरत्वेन व्याख्यानमूलक एव वेति नात्र ज्ञापक तत्र तत्रेष्टप्रत्ययमात्रग्रहणसाधनाय न्यायोऽयमाश्रणीय एव; 40 विन्यासः । तथा चैतन्यायसत्त्वादेव "कालात् तन-तर-तम- पूर्वोक्तवार्तिकं तु न्यायप्राप्तार्थानुवादरूपमेव, यत्र चे ने प्रत्ययमात्र काले" [३. २. २४.] इति सूत्रे तर-तमौ प्रत्ययावेव ग्राह्यौ, ग्रहणमिष्टं तत्राचार्यव्याख्यानमेव शरणीकरणीयमिति न्यायमिमं न तु तरतीति तरः, ताम्यतीति तमः, इत्यजन्ते नाम्नी, तथा स्थापयन्ति । तथा च यथालक्ष्यमस्याश्रयणमनाश्रयणं च 5 च तयोः परतो न सप्तम्या अलुक् । अस्य च व्याख्यानमूल- | सिद्ध्यतीति । अयमत्र. निष्कर्षः-न्यायखीकारे यत्र प्रत्ययग्रहण कत्वाद् यत्राचार्यैः प्रत्ययत्वेन व्याख्यानं न कृतं तत्र प्रत्ययाऽ- | नेष्टं तत्रास्यानित्यत्वं भाष्यकारादिव्याख्यानं च शरणीकरणी-45 प्रत्यययोरुभयोर्ग्रहणम् , तेन "स्त्रीदूतः” [१. ४. २९. ] यम्, न्यायाखीकारे च यत्र प्रत्ययमात्रग्रहणमिष्टं तत्र व्याख्यानं इत्यादौ "नारी" [२. ४.७६.] इत्यादिडीप्रत्ययान्तवत् शरणीकरणीयमित्युभयोः पक्षयोर्दोषसाम्यात् स्थितस्य न्यायस्य तरी' इत्याद्याः प्रत्ययरहिता अव्युत्पन्नाः शब्दा अपि ईदन्तत्वेन | खीकार एव युक्त इति प्राचीनपक्षरक्षणोत्सुकानां विचक्षणानाम- 10 ग्राह्याः । यद्यपि तरी' इत्यादयोऽपि शब्दाः "तृ-स्तृ-तन्द्रि०" भिप्रायः ॥ २ ॥ [उणा० ७११.] इत्यादिभिरुणादिसूत्रैर्युत्पाद्यन्त इति तत्रा- *अदाधनदाद्योरनदादेरेव* ॥३॥ पीकारस्य प्रत्ययत्वं सम्भवति, तथापि *उणादयोऽव्युत्पन्नानि सि०-यत्र हि अदादिषु अनदादिषु च पठितो धातुं: नामानि* इति न्यायमाश्रित्य तत्रेकारस्य प्रत्ययत्वाभाव उक्तः। सामान्येनोपादीयते न च किञ्चिद् व्यावर्तकमांश्रीयते तत्रोभयो- अस्य व्याख्यानमूलकत्वेनास्थैर्यादेव "धातोरिवर्ण०" [२. १. ग्रहणे प्राप्ते तन्निवारणार्थोऽयं न्यायः । पूर्ववंदनाऽपि ग्रहणमिति 13 ५०.] इति सूत्रे 'स्वरे प्रत्यये' इति प्रत्ययग्रहण सार्थकम् , पदमनुवर्तनीयम्। तथा चोभयथा संभाव्यमानधातोरुपादानेs: अन्यथा न्यायेनैव प्रत्ययार्थे लब्धे तस्य वैयर्थ्यमेव स्यात् ।। २॥ नदादेरेव धातोर्ग्रहणमित्यर्थः । अस्य ज्ञापकं च 'शासस्हनः 55 प्रत्ययाऽप्रत्यययोः प्रत्ययस्यैव* ॥२॥ शाध्येधिजहि" [४. २. ८४.] इति सूत्रेऽस्तेरादादिकस्य त०-अयं न्यायः "अङ्गस्य" [पा० सू० ६. ४. १. ग्रहणसिद्धयर्थं शास्-हन-साहचर्यबलग्रहणम्, तद्धयेतन्याय- बलादसत्यस्यत्योर्ग्रहणवारणार्थमेव कृतमित्यनुमीयते। अयं च ? इति सूत्रे महाभाष्ये वचनरूपेण पठितः । न च तत्र ज्ञापकं 20 किमप्युपन्यस्तमिति तन्मतेऽपीयं वाचनिक न्यायः "उपान्वंध्याङ्वसः" [२.. २. २१.] इत्यत्र. वस्ते: । किञ्च वर्ण- एवं ग्रहणेऽयं न्यायो न प्रवर्तते, तेन "ईश्वावर्णस्याऽनव्ययस्य" राच्छादनार्थस्य व्युदासेन वंसतेहणं व्यवस्थापयति । अयं 60 [४. ३. १११.] इत्यादौ न प्रत्ययग्रहणम् । यद्यपि तत्रानन्य- ग्रहणमिष्टं तत्र न प्रवर्तते, यथा-"ऋ-ही-म्रा-ध्रा-बोन्द नुद चाचार्यव्यवहारमात्रमूलक इति यत्राचार्यैः विशेषाददादेरपि कथयितुं शक्यते, तथापि “अवर्णस्येववर्णादिनैदोदरल्" विन्तेर्वा" [४. २. ७६.] इत्यत्र भौवादिकस्येवादादिकस्यापि 25 [ १. २. ६.] इत्यादौ वर्णग्रहणेऽप्रवृत्तिाख्येया । स्पष्टं चेदं ऋधातोर्ग्रहः । वस्तुतस्तु ऋणमित्यस्यार्थविशेष एव नियन्त्रित; तत्रैव कैयटेऽपि, इति प्राचीनमतम् । नवीनास्तु न्यायमिमं न त्वात् तत्र कस्यापि ग्रहणे विशेषाभावेन न तत्रानित्यत्वफलमिति 65 स्वीकुर्वन्ति, तथा हि-"तित्वरितम्" [पा० सू० ६.१. १८६.] तन्त्रत्यबृहद्वृत्तिग्रन्थबलादेवावसीयते। विस्तृत चैतद्विवरणे ॥३॥ इति सूत्रे कैयट आह- "प्रत्ययाऽप्रत्यययोः प्रत्यये संप्रत्ययः* *अदाधनदाधोरनदादेरेव* ॥३॥ • [प्रत्ययस्यैव ग्रहणम् ] इति परिभाषा तु भाष्य-वार्तिककाराभ्यां त०-“द्विधा हि धातवो लुग्विकरणा अलुम्विकरणाश्च, 30 न क्वचिदाश्रिता" इति । यद्यपि पूर्वोदाहृते “अङ्गस्य” [ ६. | तत्रादादयो लुग्विकरणा अन्येऽलुम्विकरणाः" इति परेषां मतम् । ४. १.] इति सूत्रै महाभाध्ये तस्य न्यायस्य चर्चा कृताऽस्ति, खमते चादादिभ्यो विकरणं विधायः तस्य पुनर्लग्विधानमिति 70 तथापि तत्सूत्रप्रत्याख्यानपरेणैकदेशिनैव तत्र तदाश्रयणमिति गौरवमाकलय्य "कर्तर्यनद्भयः शव्" [३. ४. ७१.] इति कैयटाशय इति नागेशेन तत्रैव [ ६. १. १८६.] सूत्रे विकरणविधायकसूत्रेऽदादयः पर्युदस्ताः । तथा च स्वमते स्फोरितम् । तथाहि-"न क्वापि लक्ष्यसिद्ध्यर्थमाश्रितेत्यर्थः । विकरणभाविनोऽविकरणाश्चेति रूपेणैव विभागः । तत्र विकरण-33 35"अगस्य" [पा० सू० ६. ४. १.] इति सूने भाष्ये तु भाविनोऽनदादयः, विकरणाभाववन्तश्चादादय इत्युच्यन्ते । 'तत्प्रत्याख्यानायैकदेशिनोपन्यस्ता, न तु सिद्धान्तिना इत्याशयः' सूत्रपठिताः कतिपये धातवोऽदादिषु पठिता अन्यत्र च; तत्र 75 इति । एवं च “तिति प्रत्ययग्रहणं कर्तव्यम्” इति “तित्वरितम्".. कस्य कुत्र ग्रहणमिति नियमाय न्यायोऽयमाश्रीयते । अत्र ज्ञापक [पा०. सू० ६. १. ८६.] इति सूत्रे वार्तिकमपि सार्थकम् ; प्राचीनोतरीयोपस्थापितं "शांससू-हनः. शांध्येधिजहि" [४. अन्यथा न्यायेनैव सिद्धं वार्तिकस्य. वैयर्थ्य स्पष्टमेव । परे तु -२.८४.] इति सूत्रेऽस्तेरादादिकस्य परिग्रहार्थ साहचर्याश्रयणम् । . - ·MAR [द्वितीयोल्लासे न्यायौ ३,४] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । " ९९ तत्रेदं विचार्यते-कस्याप्येकस्यैव ग्रहणमिह. कार्य, तत् कस्येति | नोक्तम् । कण्ठतस्तु एपा भाष्ये क्वापि न पठिता। “गाति-स्था०" निर्णयाभावे प्राप्ते तन्निर्णयार्थमेव ..साहचर्यमाश्रितमितिः कुतो [पा० सू० २.४.७७.] इति सूत्रे "पिवतेस्रहणं कर्तव्यम्” इति नाश्रीयते?, एतन्यायवलात् तदाश्रयणमनुमायैतन्यायानुमा- | वार्तिककृता, 'सर्वत्रैव पांग्रहणेऽलुग्विकरणस्य . ग्रहणम्' इति नस्य निर्मूलत्वात् , अत एव "गम-हन-विद्ल-विश-दृशो वा" भाष्यकृता चोक्तम्" इति । तथा च व्यवहारेणायं. न्यायः २४:४. ८४..] इति-सूत्रे लाभार्थस्य तौदादिकस्य विदेर्ग्रहणार्थ- | परिगृहीतः, किन्तु स्वरूपेण क्वचिदपि.नोक्त इति प्रतिभाति 1.45 मनुबन्धसहितपाठः, अन्यथाऽनेन न्यायेनैव तौदादिकस्यैव ग्रहणे कैयटेन च "स्वरति-सृति-सूयति-घूनूदितो वा" [पा० . सू. सिद्ध तदर्थमनुवन्धनिर्देशो व्यर्थः. स्यात् ; सत्ता-विचारार्थयोस्तु | ७. २. ४४.] इति सूत्रे स्पष्ट मुक्तोऽयं न्यायः, तत्र चास्य आत्मनेपदित्वादेव. कसोरभाव इति' तगृहणस्य संभावनैव ज्ञापकमपि तेनोक्तम्-"सूङिति वक्तव्ये सति-सूययोः पृथग्ग्रहण- नास्ति । यत्तु कैश्चित् प्रकृतन्यायेनानदार्ग्रहणे. सिद्धेऽपि मस्य ज्ञापकम्” इति । तथा च यथा तत्र ज्ञापकसिद्धोऽयं न्यायः 10 निरनुवन्धन्यायेन साहचर्यन्यायेन च हनूसाहचर्याज्ज्ञानार्थ- | स्वीक्रियते तथा स्वमते किमपि दृढतरं ज्ञापकं. न प्रतिभाति, 50 कस्यादादेरपि ग्रहणं स्यादिति परस्परविरुद्धन्यायद्वयाप्रवृत्तयेऽनु- वृत्त्युक्तज्ञापकस्य चान्याशयत्वसंभवस्योक्तत्वात् पूर्वोक्तकैयटग्रन्थ- बन्धनिर्देश इति व्याख्यातम् , तथाहि तेषां ग्रन्थः-“अथ विद स्यापि साहचर्यपरिभाषामाश्रित्य तत्रैव नागेशेन खण्डितत्वात् इत्युक्तेऽपि *अदाधनदांद्य०* इति न्यायाल्लाभार्थस्यैव ग्रहणं तन्मतेऽपि ज्ञापकत्वस्य दुरुपपादत्वाच्च । तथा चाचार्यप्रवृत्ति- भविष्यति, सत्ताविचारणार्थयोरनदादित्वेऽप्यात्मनेपदित्वात् क्वसो- रेवैतन्यायमूलमिति ॥ ३ ॥ 15 रसंभवात् , नैवम्-निरनुवन्धपरिभाषया तौदादिकस्य ग्रहणा- प्राकरणिका-ऽप्राकरणिकयोः ऽसम्भवात् , उभे ह्येते वचने . परस्परविरोधिनी नैवानं प्रवर्तेते, तस्माद् येन प्रकारेण निर्विशङ्ख लाभार्थस्य ग्रहण सम्पद्यते स प्राकरणिकस्यैव ॥४॥ प्रकारों वृत्तौ दर्शित इति । अथ विशिना साहचर्याल्लाभार्थस्यैव सि०-प्राकरणिकं प्रकरणप्राप्तम्, प्रकरणेनाधिकारेण ग्रहणं भविष्यति, किम् लकारकरणेन ? नैवम्-यथा विशिना चरतीत्यर्थे "चरति" [ ६. ४. ११.] इतीकणि प्राकरणिक- 20 साहचर्य तथा हन्तिनाऽपि. साहचर्यशङ्का स्यात् , ततश्चादादेरेव शब्दव्युत्पत्तेः । तथा च प्राकरणिकपदेन स्वप्रकरणपठितप्रत्य ग्रहः स्यात्" इति - [प्रकृतसूत्रलघुन्यासे ], तत्रेदमुच्यते-त्रयो | यादीह ग्राह्यम् , अन्याधिकारोक्तं तु प्रकृते विवक्षितापेक्षयाs-60 हि न्याया अत्रावसरप्राप्ताः-*अदाधनदांद्योरनदादेरेव* इति, प्राकरणिकम् । तत्र यत्रोभयोर्ग्रहणं सम्भाव्येत, तत्र प्राकरणिक- निरनुवन्धग्रहणे. न सानुवन्धस्य इति,*साहचर्यात् सदृश- स्यैव ग्रहणं न्याय्यमिति न्यायार्थः । अस्य च ज्ञापकम्- 'स्यैव* इति च । तत्र *निरनुबन्धग्रहण न्यायश्च . *निरनुबन्ध- "देरजणोऽप्राच्यभर्गादेः" [६. १. १२३.] इति सूत्रे 25 ग्रहणे सामान्येन इति न्यायान्तरेण सत्प्रतिपक्षोऽतो दुर्बलः । "शकादिभ्यो ट्रेलुप्" [६. १. १२०.] इति सूत्राद् द्वेरित्यनु *साहचर्य*न्यायेन च पूर्वसाहचर्यस्य परसाहचर्यस्य च प्राप्तौ वर्तमानेऽपि पुनर्ग्रहणम् , तद्धि एतन्न्यायवलात् प्राकरणिक- 65 परसाहचर्यस्य बलवत्त्वेन *अदाद्यनदाद्योरनदादेरेव* इति स्यैव देरजणोऽनेन लुब् भविष्यति नाप्राकरणिकस्येति शङ्ख्या 'न्यायानुगृहीतत्वेन चानदादेरेव ग्रहणसिद्धावनुवन्धोच्चारण- | द्विविधस्यापि द्रेरनणो लुब् भवेदित्येवमर्थ कृतम् , एतन्याया- ‘स्यैतन्यायानित्यत्वेऽसत्त्वे. वा तात्पर्ये वाधाभावात् । यद्यपि भावे तु बाधकामावादुभयविधस्यापि गुर्ग्रहणे सिद्ध तद्वैयर्थ्य 30 शास्त्रकृद्भिरय न्यायस्तात्पर्येण क्वचिद् गृहीतः परं कण्ठतः प्रायः | स्पष्टमेव । अयमाशयः-"देरजणोऽप्राच्यभर्गादेः" [६. १.. क्वापि नं. पठित इति नवीनाः । तथाहि-'एतच्यायस्थानीय- | १२३.] इति सूत्रमपत्याधिकारेऽस्ति, तत्र प्रकरणे च "राष्ट्र-70 *लुग्विकरणालुग्विकरणयोरलुग्विकरणस्य* • इतिन्यायव्याख्या- | क्षत्रियात् सरूपाद् राजा-ऽपत्ये दिर" [६. १. ११४.] ‘वसरे प्रोक्तं नागेशभट्टेन-"ध्वनिता चेयं परिभाषा “यस्य विभाषा" इति द्विसंज्ञा विधीयते, अन्या च दिसंज्ञा "पूगादमुख्यकाजो [पा० सू०७. २. १५. ] इत्यत्र भाष्ये । तत्र हि विदित इति निः" [७. ३. ६०.] इत्यायुधजीविसङ्घाधिकारेऽस्ति, सा 35प्रयोगे निषेधमाशङ्कय 'यदुपाधेर्विभाषा तदुपाधेनिषेधो “विभाषा चापत्याधिकारस्थसूत्रस्याप्राकरणिकी, अधिकारद्वयस्यापित गम-हन-विद-विशाम्" [पा० सू० ७. २. ६८.] इति | अजण्प्रत्यया अत्र सूत्रै ग्राह्याः, तच विना विशेषप्रयत्न न 75 शविकरणस्य ग्रहणं लुग्विकरणश्चायम्' इत्युक्तम् । तत्र चो | संभवति, तदर्थं तरिति पुनः पठ्यते । तेन मनुस्यापत्यं खीत्यर्थे हेतो, यतोऽयं लुग्विकरणोऽतो - विशिसाहचर्याच्छविकरणस्य | "पुरु-मगध-कलिङ्ग-शूरमस-द्विस्वरादण्" [ ६. १. ११६.] ग्रहणं, न तु हन्तिसाहचर्यादस्यापि, एतत्परिभाषाविरोधादिति इत्यनेनाणि तस्य च दिसंज्ञकत्वात् "देरजणः" [६. १. १२३. 140 तदाशयः । अत ..एव परिभाषायां 'लुग्विकरणस्यैव' इति । इति लुपि प्रत्ययलोपेऽपि: तल्लक्षगं कार्य विज्ञायते इतिः .

·१०० न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायः ४] । न्यायालुप्तेऽप्यणि "अणजेय०" [२. ४. २०.] इति ड्यां संयोगादयः, विशेषस्य-अन्यतराद्यर्थस्य, स्मृतौ-समुपस्थापकत्वे, मद्रीति सिध्यति, अनापत्यार्थस्य स्वप्रकरणपठितद्रिसंज्ञकस्य हेतवः-कारणानि, इति तदीयः संक्षिप्तोऽर्थः; एतेषामुदाहरणानि यथा "देरजणः" [६. १. १२३.] इति लुब् भवति तथैव च तत्र तत्राकरग्रन्थेषु दत्तानि । तथा च प्रकरणस्याभिधा- पशु म काचित् , तस्या अपत्यानि बहवो माणवका इत्यथै नियामकत्वमिति सकलविचारसम्मतः पन्थाः, तमेवाश्रित्य .5 "पुरुमगध०" [६. १. ११६:] इत्यणि "शकादिभ्योः द्रेः स्वमतेऽप्ययं न्यायः पठ्यते । तथा च स्वतः सिद्धोऽयमर्थ 45. [६. १. १२०.] इति तल्लपि च पर्शवः, तेषां स्त्रीत्वविशिष्टः इति नात्र ज्ञापकापेक्षा, तथापि “द्रेरणः" [ ६. १. १२३.] शस्त्रजीविसंघ इत्यर्थविवक्षायां "पर्धादेरण" [७. ३. ६६.] इति सूत्रस्थवृहद्वृत्तिग्रन्थे-"द्रावनुवर्तमाने पुनर्द्रिग्रहणं भिन्न- इति द्विसंज्ञकेऽणि तस्यापि "देरजणः" [६. १. १२३.] प्रकरणस्यापि ट्रेलवर्थम्” इति लेखनस्य प्रकृतन्यायसूचकत्वमिति इत्येव लुब् भवति, ततश्च "उतोऽप्राणिनश्चायुरज्वादिभ्य ऊ' | मन्यन्ते प्राचीनाः। केचित् तु-सामान्यनियमोऽयं 'प्रकरणस्यार्थ- 10.[२. ४. ७३.] इत्यूङि पथूरिति भवति, एतदर्थमेव पुनर्ग्रह- विशेषनियामकत्वम्' इति, तदाश्रित्यैव वृत्तिग्रन्थस्यापि साङ्गत्य-50 •णम्, तच्चैतन्यायाभावे सार्थक्यमप्रतिपद्यमानं न्यायमिमं सूच- | सिद्धौ न पृथङ् न्यायकल्पनावश्यकत्वमित्याहुः। अस्यानित्यत्वफलं यतीति सुस्थम् । एतन्न्यायफलं च "इज इतः" [२. ४.७१.] | च प्राचां रीत्या "ऋवर्णदृशोऽङि' [४. ३. ७.] इति सूत्र इति ङीविधायकसूत्रे "यजो डायन् च वा" [२. ४. ६७.] कृत्प्रकरणाऽऽख्यातप्रकरणयोरुभयोरपिः पठितस्याको ग्रहणेन इत्यतः प्रारब्धात् तद्धिताधिकारात् तद्धितीय एवेन् ग्राह्यः जरेत्यादिसिद्धिरित्युक्तम् , तदपि नातिसमीचीनम्-पूर्वोक्तरीत्याऽस्य 16 प्रकृतन्यायात्, न तु "प्रश्नाख्याने वे" [५. ३. ११९.] | ज्ञापकसिद्धत्वाभावेनानित्यत्वाभावात् । न च तर्हि कथमुभयो- 55 इति कृदधिकारस्थसूत्रोक्तः, तेन सुतङ्गमेन निर्वृत्ता "सुतङ्ग- रोर्ग्रहणं. गुणविधायके सूत्रे इति वाच्यम् , अस्य न्यायस्य मादेः०" [६. २. ८५.] इतीनि-'सौतङ्गमी' इत्यत्र गीभवति, शब्दार्थनिर्णायकत्वस्यैव युक्तत्वेन, अत्र च नार्थत्वेनाको ग्रहणमपि किन्तु 'चैत्र ! कां त्वं कारिमकार्षीः' इति प्रश्ने 'सर्वो कारिम- | तु स्वरूपेणेति दोषाभावात् । अयमाशयः-यत्र हि 'अनेन शब्देन कार्षम्' इत्याख्याने च प्रयुक्तात् "प्रश्नाख्याने वेञ्" | कोऽर्थो ग्राह्यः' इति संशयस्तत्र प्रकरणानुसारमर्थनिर्णयः कर्तव्य 20[५. ३. ११९.] इति कृत्सूत्रोक्तेजन्तात् कारिशब्दान्न | इत्यत्रैवास्य न्यायस्य तात्पर्यम् , अत्र च अङ् स्वरूपेणैव गृह्यते 60 भवति, प्रकृतन्यायेन कृदधिकारस्थस्य डीविधायकसूत्रे ग्रहण- | न तु तद्वाचकपदान्तरेणेति प्रकृतन्यायप्रसराभावः । 'दिसंज्ञादौ वारणात् । अस्य च ज्ञापकसिद्धत्वेनासार्वत्रिकत्वात् . क्वचिद- | तु प्रत्ययविशेषास्तच्छन्देन प्रतिपाद्यन्त इति तेषां भेदाद् भवति प्रवृत्तिरपीति जृष्धातोरद्यतनीदिप्रत्यये 'अजरत्'. इत्यादौ संशय इह के दिसंज्ञया ग्राह्या इति तत्र निर्णयाय प्रवृत्तोऽयं "ऋदिच्छि” [३. ४. ६५.] इत्याख्यातप्रकरणस्थेऽङ्प्रत्यये न्यायः पुनर्द्रिग्रहणेन वारित आचार्येणेति साध्वेव, इह च तद्भिन्न- 25 कृते तत्र यथा “ऋवर्णदृशोऽङि' [ ४. ३. ७.] इति गुणो | विषयत्वात् । किञ्च अविधायकसूत्रयोरुभयोर्धातोरेवाविधाय- 65 भवति तथैव जरणं जरेत्यादौ "षितोऽङ्" [५. ३. १०७.] कत्वेन समानप्रकरणत्वं स्पष्टमेव । प्रथमाविधायकसूत्रसमीपे इति कृत्प्रकरणस्थेऽडिः कृतेऽपि भवतीति । यद्यप्याख्यात- गुणविधायकसूत्रं च पठितमपि न, किन्तु पृथगेव गुणप्रकरणे, कृपकरणयोरुभयोरपि धातोरेव सम्बन्धित्वेन तयोरैक्यमे- | इति नेह दिसंज्ञावत् प्राकरणिकत्वशङ्काऽपि । एवञ्च संख्या-सं- वेत्यपि मतमस्ति, तथापि तत्र तत्र शास्त्रकृद्भिर्भेदेनाऽपि भद्रान्मातुर्मातुर्च” [ ६. १. ६६.] इति सूत्रन्यासोक्तमाख्यात- 30 व्यवहारस्य कृतत्वाद् भेदपक्षमादायैवानित्यत्वफलदानमिति कृत्प्रकरणयोरैक्यमपि सम्यगेव । स्वकथितन्यायानित्यत्वफलस्य 70 विज्ञेयम् । विवेचितमेतद् विस्तरतो विवरणे ॥ ४ ॥ समर्थनाय तस्य पक्षान्तरत्वसाधनप्रयासोऽपि नावश्यक इति प्राकरणिका-ऽप्राकरणिकयोःप्राकरणिकस्यैव ॥४॥ युक्तं प्रतिभाति । किञ्च न तत्रत्यन्यासग्रन्थेन 'आख्यात- त०-एक एव शब्दोऽनेकेष्वर्थेषु शक्तश्चेत् ? कुत्र तेन कृत्प्रकरणयोर्भेदपक्षः साधयितुं शक्यते, तथाहि-तत्रत्यग्रन्थः- कोऽर्थो ग्राह्य इत्यस्य विषयस्य निर्णयाय सामान्यतः “संयोगा- “नन्वत्र णिति तद्धिते "नामिनोऽकलि-हले:" [४. ३. ५१.] 35 दयः" कारणत्वेन गृहीता अभियुक्तैः, तथाहि-तेषां वचनम् - इति वृद्धिः कथं न भवति ? उच्यते-तक्रकौण्डिन्यन्यायेन 15 "संयोगो विप्रयोगश्च, साहचर्य विरोधिता। ञ्णिति तद्धिते "वृद्धिः स्वरे." [७. ४. १.] इत्यादेरेव अर्थः प्रकरणं लिङ्गं, शब्दस्यान्यस्य संनिधिः ॥ वृद्धिः, न तु "नामिनोऽकलि-हले:” [४.३.५१.] इत्यन्तस्य, सामर्थ्यमौचिती देशः, कालो व्यक्तिः खरादयः । यद्वा आख्यात-कृत्प्रकरणमेकमेव, तत्साहचर्यादत्र प्रकरणे यत् शब्दार्थस्यानवच्छेदे, विशेषस्मृतिहेतवः ॥” इति, सूत्रं तद्विहितप्रत्ययो गृह्यते, अयं तु मिन्नप्रकरणविहितः 10. शब्दार्थस्य-शब्दवाच्यस्यार्थस्य, अनवच्छेदे-अनिर्णये सति, । इति । अस्यायमाशयः-परिच्छेत्तृवाचकयोर्मात्रोरभिप्रायेण द्वयो-80 ·[ द्वितीयोल्लासे न्यायः ४] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १०१ .' मानोरपत्यमित्यर्थे “सम्बन्धिनां सम्बन्धे" इति [७.४. १२१.] प्रकृतग्रन्थस्य परस्परविरुद्धलौकिक[ पूर्वप्रदर्शित न्यायद्वयनिमित्त- इति परिभाषाबलात् "संख्या-संभद्रान्मातुर्मातुर्च" [६.. १. | कफलभेदमानवारणाय प्रवृत्तत्वात् । अथवा तक्रकौण्डिन्यन्यायस्य ६.६.] इति सूत्रे जननीवाचकस्य मातृशब्दस्यैव ग्रहणेनान येन नाप्राप्तविषये प्रवृत्तिः, न चान्तवृध्या सहादिवृद्धेर्येन तदपाया "ङसोऽपत्ये" [ ६. १. २८.] इत्यनेनैवाणि आदि-नाप्राप्तविषयत्वमिति तस्य न्यायस्य नान प्रवृत्तिरिति शकया वा 5 खरस्य "वृद्धिः खरेष्वादेः" [७: ४.१.] इति वृद्धौ द्वैमात्र न्यासकारेण पक्षान्तरमाश्रितमिति स्वीकरणीयम् । अयमाशयः- 45 इति रूपं भवतीति बृहद्वृत्तिग्रन्थतात्पर्यम्, तत्रादिस्वरवृद्धी नाप्राप्ते [ अवश्यप्राप्ते ] दधिदाने विधीयमानं तक्रदानं दधि- सत्यामपि. "नामिनोऽकलि-हले:” [४. ३. ५१.] इत्यन्तस्वर- दानस्य वाधकं भवति *येन नाप्राप्ते यो विधिरारभ्यते स तस्य स्यापि वृद्धिः कुतो नेत्युक्तमिति शङ्का, तत्र परत्वादादिवृद्धौ कृतायां वाधको भवति इति न्यायात्, अत्र चान्त्यवृद्धौ प्राप्तायाम- *सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यद् बाधितं. तद् वाधितमेव* इति न प्राप्तायां चादिवृद्धिविधानम्-यथा सुश्रुतोऽपत्यं सौश्रुत इति, 10 पुनरन्त्यवृद्धिरिति यदि कश्चिदुत्तरं ब्रूयात् , स चासम्भवे एव अत्र हि नान्त्यवृद्धिर्न वोपान्त्यवृद्धिःप्राप्तेति येन नाप्राप्तविषयत्वा-50 "स्पर्धे' [७. ४. ११९.] इति सूत्रेण वाधः, इह चास्ति | भावान तच्यायप्रवृत्तिरिति प्रकरणमेदमाश्रित्य समाधानमपि सम्भवो यत्-स्वरेष्वादेरन्त्यस्य च वृद्धिः स्यादिति प्रतिवक्तव्यः | सम्यगेव । स्पष्टश्चायमर्थो "वृद्धिः खरेवादेः" [७. ४. १.] स्यादिति, सत्यपि सम्भवे बाधसाधकेन तक्रकौण्डिन्यन्यायेन तदु- इति सूत्रस्थानीये "तद्धितेष्वचामादेः" [पा० सू० ७. २. त्तरं दत्तम् । स च न्यायः *सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां, ११७.] इति सूत्रे महाभाष्ये, तथा हि-"तद्धितेष्वचामादि- 15 तक्रं कौण्डिन्याय* इति । अयं च सत्यपि सम्भवे वाध बोधयति। वृद्धावन्त्योपधालक्षणवृद्धिप्रतिषेधः" [आक्षेपवार्तिकम् ], तद्धि-55 तथाहि-ब्राह्मणेषु कौण्डिन्योऽपि समाविष्ट एव, तस्मै च तेष्वचामादिवृद्धावन्त्योपधालक्षणाया वृद्धः प्रतिषेधो वक्तव्यः- दधिदानोत्तरं ततः पश्चाद् वा तक्रदाने सम्भवत्यपि तक्रदान 'कौष्ट्रः, जागतः' इति । ननु चाचामादिवृद्धिरन्योपधालक्षणां दधिदानस्य बाधकमिति खोक्रियते, तथा प्रकृतेऽपि आदिस्वर- | वृद्धिं वाधिष्यते, कथमन्यस्योच्यमानाऽन्यस्य बाधिका स्यात् ? वृद्धेः पूर्वं पश्चाद् वाऽन्त्यस्वरस्यापि वृद्धिर्यद्यपि सम्भवति तथा- | असति खल्वपि. संभवे वाधनं भवति । अस्ति च सम्भवो 20ऽप्यादिवृद्ध्याऽन्त्यवृद्धिर्वाध्यते इति । यश्च माठर-कौण्डिन्य- | यदुभयं स्यात् । “लोकविज्ञानात् सिद्धम्" [वार्तिकम् ] सत्यपि 60 न्यायमाश्रित्यासम्भवे एव वाधकत्वमिति खीकरोति तन्मतेन | सम्भवे वाधनं भवति, तद्यथा-सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां, समाधानान्तरमाह-यद्वेत्यादिना, माठरकौण्डिन्यन्यायस्वरूपं च | तक्रं कौण्डिन्यायेति सत्यपि सम्भवे दधिदानस्य तक्रदानं निवर्तक *सर्वे ब्राह्मणा भोज्यन्ताम् , माठर-कौण्डिन्यौ परिवेविषाताम्* भवति, एवमिहापि सत्यपि सम्भवेऽचामादिवृद्धिरन्योपधालक्षणां इति, अत्र ब्राह्मणान्तर्गतयोर्माठर-कौण्डिन्ययोर्भोजनं परि- | वृद्धिं वाधिष्यते । विषम उपन्यासः, नाप्राप्ते दधिदाने तक्रदान- 25 वेषणेन बाध्यते, नहि सम्भवति यत्-माठर-कौण्डिन्यौ परि- मारभ्यते, तत्प्राप्ते आरभ्यमाणं वाधकं भविष्यति, इह पुनर-65 वेषणं भोजनं च सह कुरुत इति, तथा चासम्भव एव वाध्य- | प्राप्तायांमन्योपधालक्षणायां वृद्धावचामादिवृद्धिरारभ्यते-'सुश्रु- वाधकभाव इत्याग्रहग्रहिलानां सन्तोषायेह पक्षान्तरमाश्रित- सौश्रुत' इति । “पुष्करसग्रहणाद्वा" [वार्तिकम् ], अथवा यद्वेति । अस्यायमाशयः-"नामिनोऽकलि-हलेः" [४. ३. यदयमनुशतिकादिषु पुष्करसच्छब्दं पठति तज्ज्ञापयत्याचार्यो- ५१.] इति सूत्रमाख्यात-कृत्प्रकरणयोर्मध्ये पठ्यते, तयोश्च | ऽचामादिवृद्धावन्त्योपधालक्षणा वृद्धिर्न भवतीति" इति । अय- 30 प्रकरणयोरैक्यमेव । तथा चाख्यातप्रकरणस्थे णिति प्रत्यये माशयः-यत्र तद्धितम्णित्प्रत्ययनिमित्तका आदिवरस्य वृद्धिः 70 कृत्प्रकरणस्थे च तस्मिन् “नामिनोऽकलि-हलेः" [४. ३. | क्रियते तत्र तन्निमित्तैव क्वचिदन्त्यस्य "नामिनोऽकलि-हलेः" ५१.] इति सूत्रं प्रवर्तते, तद्धितप्रकरणं तु दूरव्यवहितमिति | [४. ३. ५१.] इति वृद्धिः प्राप्नोति, यथा-क्रोष्टरपत्यं 'क्रौष्ट्रः' तत्प्रकरणस्थे णिति प्रत्यये तत् सूत्रं न प्रवर्तिष्यत इति । अयं | इति; क्वचिदुपान्त्यलक्षणा वृद्धिः “णिति" [४. ३. ५० च ग्रन्थः प्रकृते तद्धितप्रकरणेन सह "नामिनोऽकलि-हले:” | इति च वृद्धिः प्राप्नोति । [अत्रेदं स्मरणीयम्-पाणिनीयतश्रे 35[४. ३.. ५१.] इति सूत्रप्रकरणस्य पार्थक्यमानं वोधयितुं इयमुपान्त्यवृद्धिर्धातोरेव न विधीयते, किन्तु सामान्येन; खमते 15 प्रवृत्तो न तु तयोः प्रकरणस्यैक्यमिह बोधयितुं तस्य तात्पर्यम् , तु तत्र प्रकरणे धातोरेव प्रकृतत्वात् तथा विवरणं कृतम् , तदप्रिमे तयोरैक्योपादानं तु "नामिनोऽकलि-हले:" [४. ३. ५१.] सूत्रे च नान्नोऽपि वृद्धिरेष्टव्यैव, अन्यथा कलि-हलिवर्जनं व्यर्थ- इति सूत्रस्योभयोः प्रकरणयोः प्रवृत्तत्वाद् भिन्नप्रकरणेऽपि मापद्येत, ततश्च तत्पूर्वसूत्रस्यापि नाम्नि प्रवृत्तौ वाधकाभावः, तत्प्रवृत्तिरिति सम्भवच्छङ्कापनोदनमात्रपरम् । तथा च नानेन नामसु तद्धितवृत्त्यादावादिवृद्ध्या वाधितत्वान्न प्रवृत्तिरिति ० मन्थेन न्यासकारस्योभयपक्षे सम्मतिः प्रदर्शयितुं शक्यते, | त्वन्यत् ] इत्यं च यथालक्ष्यमुभयोरपि वृद्धयोः प्राप्त्या तत्प्रति-80 ।

·१०२ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायौं ४,५] . : षेधार्थमुपायः कर्तव्य इति शङ्कायां-विशेषविहिता पराचादिवृद्धि- यतश्च यत्र-शब्दो वाच्यत्वेनानेकमर्थमुपस्थापयति तत्र कोऽर्थों रन्त्योपान्त्यवृद्धीः वाधिष्यते इति चेदुत्तरं दीयेत, तर्हि भिन्नविष- ग्राह्य इति संशयेऽयं न्यायो निर्णायकः; इह च न णितीति पर्द यत्वादेव वाध्यबाधकंभावाभावं इति . प्रत्युत्तरं स्यात् । यदि | वाच्यत्वेन 'अञ् अण्' इत्यादिप्रत्ययानुपस्थापयति, किन्तु जित्त्वेन एकस्यैव स्थानिनः सर्वा वृद्धयः प्राप्ताः स्युस्तर्हि बाध्यवाधक- | णित्त्वेन च लिङ्गेनेत्यस्य रूढपदत्वाभावादेतद्विषये पंकृतन्यायस्य 5 भावः सम्भवेदपि, इह चाद्यन्तोपान्त्यानां यथायर्थः स्थानित्वमिति न.प्रवृत्तिरिति । एवं सति 'द्वैमात्रः, क्रौष्ट्रः, जागतः इत्यादिषु 45 विषयभेदादसंभवाभावेन. नास्ति वाध्यवाधुंकभावःइति । अथ च वृद्धिवारणायः कोऽभ्युपाय इति चेत् ? अत्रोच्यते-खमतेऽपि लोकें यथाः तक्रकौण्डिन्यन्यायादिविषयेः सत्यपि संभवे विषय- "अनुशतिकादीनाम्": [७. ४. २७..] इति पूर्वोत्तरपद्योरादि- भेदेऽपि वाध्यवाधकभाव इष्यते तथाऽत्रापि. सत्यपि संभवे स्वरवृद्धिविधायकसूत्रस्थे. गणपाठे पुष्कसच्छंब्दपाठस्य 'आदि- बाध्यवांधकभानोऽस्त्विति.. शङ्कयते चेत् ? तदापि न निस्तारः, वृद्धिरन्त्योपान्त्यवृद्धी बाधते' इति ज्ञापनार्थत्वस्य संग्राह्यत्वेन 10 *येन, नाप्राप्त न्यायेन हि यस्य. शास्त्रस्य स्वविषयेऽवश्यमेव दोषाभावात् । न च स्वमते "णिति" [४. ३. ५०.] इति 50 प्राप्तिस्तदेव. शास्त्रं. खेन वाध्यते इति निणीयते, अत्र च सूत्रे धातोरुपान्त्यस्यातो. वृद्धिरिति व्याख्यातत्वेन पुष्करसदो- सुश्रुतोऽपत्यं सौश्रुत इत्यादावन्त्योपान्त्यलक्षणयोवृद्धयोरप्राप्ताव- ऽपत्यं-पौष्करसादिरित्यत्र । तस्याप्राप्योत्तरपदादिखरवृद्धरप्राप्या प्यादिवृद्धिर्विधीयत इति नात्रे येन नाप्राप्तत्वमिति नास्ति वाध्य- कथं . पाठस्य वैयर्थ्यमित्याशङ्कनीयम् , . यतो धातोरिति तंत्र.न वाधकभावः । ततश्च 'क्रौष्ट्रः, जागतः' इत्यादिलक्ष्येष्वन्त्यो- प्रकृतं, किन्तु पूर्वसूत्राणां प्रायो धातुविषयत्वेन धातोरित्यापाता- 15 पान्यवृद्धिqारैवेति चेत् ? अत्र प्रतिविधानम् , तथाहि-अनु- | यातमिति तस्य धातुमात्रविषयत्वकल्पनानौचित्यात् । उक्तं च 55 शतिकादिगणे. उभयपदादिस्वरवृद्धिविधानार्थं पुष्करसच्छब्दः पठ्यते, तत्फलं तु पुष्करसदोऽपत्यं पौष्करसादिरित्यत्र वाह्वा- प्रवृत्तौ वाधकाभावाच्च ॥ ४ ॥ धातोरित्यंशस्य परिशेषलब्धत्वमिति सति संभवे नामविषयेऽपि दित्वादिनि - उभयपदादिवरस्य वृद्धिरेव । यदि चादिवृद्धौ 'सत्यामपीहोपान्यवृद्धिः स्यात् तदाऽपि गणपाठफलं सिद्धमेवेति । - *निरनुबन्धग्रहणे सामान्येन* ॥५॥ -20 वृथैव तंत्र गणे तस्य पाठः स्यादिति सं व्यर्थीभूतोऽसति वाधके सि-यत् किञ्चित् 'वस्तु, निरनुबन्ध-कार्यविशेषहेतु- प्रमाणानां सामान्य पक्षपात इति न्यायाद् ‘आदिवृद्धिरन्योपधा-भूतानुबन्धशून्य, तत्सहितं च प्रयुज्यते निर्दिश्यते वा शास्त्रे, 60 [अन्त्योपान्त्य ]लक्षणों वृद्धिं वाधते' इति ज्ञापयति । तथा च तस्य " निरनुबन्धस्योच्चारणे-तथाभूतमेवोच्चार्य विधीयमाने ज्ञापकांदेव कौंष्ट्र' इत्यादौ नान्त्योपान्त्यवृद्धिरिति स्वमते चैनयो- कार्ये, सामान्येन-तद्रूपं समानतया यत्र वर्तते तेन रूपेणैव, वृद्धयोभिन्नप्रकरणत्वेनैव समाधानं कर्तुं शक्यमिति ज्ञापकाश्रयणं | ग्रहणम् । तथा चानुबन्धस्याप्रयोगितया तद्रहितं रूपमुभयत्र- -25 न कृतम् । एवं च येनं नाप्राप्तविषयत्वाभावादेव तक्रकौण्डिन्य- निरनुबन्धोच्चारिते सानुबन्धोच्चारितेच तिष्ठतीति तयोरुभयो- न्यायेन समाधांनेऽरुचौ सत्यां यद्वाख्यात-कृत्प्रकरणमेकमेवेति | ग्रहणं भवति तंत्रेति भावः । अस्य च सूचकम्-"भरोः सुपि65 समाधानान्तरं न्यासकारेण दत्त, नतु भेदपक्षं भेदाभेदपक्षं र" [१. ३. ५७. ] इति रुसम्बन्धिभिन्नस्य रस्य सुपि परे वाश्रित्यति तेन रूपेण तदाशयवर्णनमत्र न युक्तमिति विस्तराद् विसर्गबाधनाय रविधायके सूत्रे रुवर्जनमेव, तद्धि "रः पदान्ते विरमामः । वस्तुतस्तु "नामिनोऽकलि-हले" [४. ३. ५१.] विसर्गस्तयोः" [१. ३. ५३.] इति सूत्रेण निरनुबन्धस्य 30 इति सूत्रस्य नाख्यातप्रकरणमात्रविषयत्वम् , आख्यातमिति रेफस्य स्थाने विधीयमानस्य विसर्गस्य रुसम्बन्धिरेफे प्रवृत्त्य- हि त्याद्यन्तस्य [ तिङन्तरस्य ] संज्ञा, तत्राख्यातप्रकरणविषयत्व-भावेन व्यर्थ सत् प्रकृतन्याय 'ज्ञापयति । तथा च तत्रोभयो 70 मित्यस्य त्यादि तिङ्]सम्बन्धिञ्णित्प्रत्ययविषयत्वमित्यर्थः स्यात् , 'रेफयोर्ग्रहणे प्रसक्ते रुसम्बन्धिभिन्नरेफस्य सुपि विसर्गवारणाय नं. व तन्मात्रविषयत्वमस्य, तथा · सति कलि-हलिवर्जनं तस्य स्वांशे चारितार्थ्यम् । फलं च 'स्वः' इत्यत्र प्राकृतस्य थैव स्यात्, कलिं हलिं वाऽचक्षण इत्यर्थे “णिज् बहुलं [ स्वाभाविकस्य ] रेफस्य, 'कः' इत्यादौ रुसम्बन्धिनश्च तस्य -35 नान्नः० [ ३. ४. ५२. ] इति णिचि तस्य त्यादित्वा तिङ्त्वा]- विसर्गसिद्धिः । अयं च न्यायोऽसार्वत्रिक निरनुबन्धग्रहणेन भावात् तत्र वृद्धरप्राप्ती. तर्जनं वृथैव स्यात् । न च मास्तु | सानुबन्धस्य इति पूर्वव्याख्यातन्यायेन सत्प्रतिपक्षत्वात् ॥५॥75 णिवस्त्यादि[ तिङ् प्रत्ययत्वं. , किन्तु .. त्याव[तिङन्तप्रकरण *निरनुवन्धग्रहणे. सामान्येन ॥ ५॥ मध्यपतितत्वं त्वस्त्येवेति :वाच्यम्, एवं सति “संयोगात्" त०-वस्तुतस्तु *निरनुबन्धग्रहणे न :सानुवन्धस्य इति [२. १: ५२. ], इत्यादिसूत्राणां स्यादिप्रकरणपठितानामुभयत्र न्यायस्य पूर्व ज्ञापकसिद्धस्य वर्णितत्वेन तत्प्रतिपक्षभूतोऽयं न्यायो 40 प्रकरणे प्रवृत्तिनै स्यात् । किञ्च नेदृशे विषये प्रकृतन्यायस्य नात्मानं लब्धुमीष्टे, एकस्मिन्नेव विषये विरुद्धस्य न्यायद्वयस्यांनौ-.. , meaniment remimitentindi.mitin .

·[द्वितीयोल्लासे न्यायौ ५,६1 न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुधयः । १०३ FAI चित्यात् । ननु चोभयोरपि ज्ञापकसिद्धत्वेनं कस्यौचित्यमित्यत्र | किंशब्दात् "द्वयोर्विभज्ये च तर" [७. ३. ६.] इत्यनेन विनिगमकाभावेनोभयोरपि स्वीकार आवश्यक. इति वाच्यम्', | तरपि “किन्त्यायेऽव्ययादसत्वे तयोरन्तस्याम्" [.७.३.८.] एकस्य ज्ञापकेन पूर्व स्थिरीकृतेऽर्थे तद्विरुद्धनान्येन तदनित्यत्वज्ञाप- इति तरपोऽन्तस्यामादेशे च तस्य यथाऽव्ययत्वेन ततो विहितस्य नस्यैवौचित्यात् । अत एव च “अरोः सुपि रः" [१. ३. ५७.] से: "भव्ययस्य" [३. ३.७..] इति. लुब् भवति तथैव । इति सूत्रे न्याससारसमुद्धारे-"रुवर्जनालाक्षणिकन्यायो निरनुवन्ध-पाचयांच पा' इत्यत्र परोक्षास्थानजस्याप्यामोऽग्रे टाया. लुप्.45 न्यायश्चानित्यः' इत्येवोक्तम्, न तु रुवर्जनस्य प्रकृतन्यायज्ञापक- सिद्धः" इति प्राञ्चः ।। त्वमुक्तम् , तथा च वृत्तौ प्रकृतन्यायज्ञापनकथनं प्राचां वृत्ति "वत्तस्याम्' . [१. १. ३४.] इति सूत्रस्थवृहन्यास. कृतामनुरोधेनैव । केचित्तु-'रु'शब्दे. उकारस्यानुवन्धत्वं नास्ति, न्यासग्रन्थयोस्तु प्रकृतन्यायसहकारेणैव परोक्षास्थानिकस्यामो कार्यार्थमेवानुवन्धकरणस्य : शास्त्रकारशैलीसिद्धत्वेन . ''शब्दे | ग्रहणं स्यादेरामोऽग्रहणं च साधितम् । तथाहि-वृहन्न्यासे- 10 उकारस्य कार्यान्तराभांवादुच्चारणमात्रार्थत्वेन तस्यानुवन्धत्वा- . ओम्' इति पष्ठीबहुवचनस्य, तद्धितस्य, परोक्षास्थाननिष्पन्नस्य 50 भावात् प्रकृतन्यायविषयत्वाभावः, इति वदन्ति, तन्न चारु-चाविशेषात् त्रयाणां ग्रहणं प्राप्नोति, द्वयोरेवं चेप्यते, अति- "अतोऽति रोरुः" [१. ३. २०.] “रोर्यः" [१. ३. २६.] व्याप्त्युपहतत्वादलक्षणमेतदित्याह-वत्तसीत्यादि । भयमर्थः-- इत्यादी विशेषणार्थत्वस्य संभवेनोच्चारणमात्रार्थत्वाभावात् । उच्चार- वत्-तसी अविभक्ती, तत्साहचर्यादामोऽप्यविभक्तेरेव ग्रहणम् , णार्थस्याऽपि प्रयोगाभावेनाप्रयोगित्वरूपेत्त्व[ इत्संज्ञकत्व ]सत्त्वा- | 'दरिद्वाञ्चकवद्भिः' इत्यत्र कसुस्थाननिप्पन्नस्य पंचतितरोमित्यस्य 15 दिसंज्ञायोग्यत्वरूपानुवन्धत्वाव्याघातात् । उकारस्य विशेषणत्व- च ग्रहणं, तावेव हि तयोर्वत्तस्योरविभक्तित्वेन हितो,अतःआह-55 ‘फलं च 'प्रातरत्र' इत्यादौ 'भ्रातर्गच्छ' इत्यादौ चोत्वस्याभावः । तद्धितस्येत्यादि, रूपापेक्षया त्वेकवचनम् । मत एव "किन्त्याः तथा च "रः पदान्ते." [१. ३.५३.] इत्यत्र निरनुबन्ध- येऽव्यय०" [७. ३...][इत्यादिना] इत्यत्रादिशब्द साम्- ग्रहणपरिभाषायाः प्राप्तिन वारयितुं शक्यत इति प्रकृतज्ञापकेन विधायकसूत्रपरिग्रहार्थ उक्तः । इति । न्यासेऽपि 'वत्तसि'- तदनित्यत्वज्ञापनमावश्यकमेवेतिः ॥ ५ ॥ साहचर्याद् 'आम्' इति तद्धितस्य "किन्त्यायेऽव्यया." 20 *साहचर्यात् सदृशंस्यैव* ॥६॥ [७. ३. ८..] इत्यादिना विहितस्यामो ग्रहणम्” इति 60 सि०-सह-अव्यभिचरितं यथा स्यात् तथा, चरति-व्यव- बृहद्वृत्तिग्रन्थव्याख्यानावसरे "तद्वितस्येत्युपलक्षणम्, ततः हरतीति सहचरस्तस्य भावः साहचर्यमव्यभिचरितत्वं, तस्मात्, | "धातोरनेकस्वरात्" [३. ४. ४६.] इत्याविना विहित- सहशस्य-स्वनिरूपितसादृश्यवत एव ग्रहणं, न तु विसशस्येति | स्यामो ग्रहणम् , तेन पाचयाञ्चकृपेत्यादौ टालोपे पदत्वादनु- न्यायार्थः । एकत्र निर्दिष्टेषु पदार्थेपु कश्चन सर्वथा न व्यभिः | स्वारसिद्धिः । न चोपलक्षणात् षष्टीवहुवचनस्यापि ग्रहणं किं 25.चरति, कश्चन च केनचिदंशेन व्यभिचरत्यपि, तत्र या सर्वथा न स्यादिति वाच्यम्, यतो य. भाम् आमेव भवति स गृह्यते, 6 व्यभिचारहीनः स एव ग्राह्य इत्याशयः । स्वरूपतोऽविशेषात् | अयं तु नाम् साम् वा भवतीति" समाधाय "यद्वा वत्तसी तादृशस्यान्यस्यापि ग्रहणे प्रसक्ते सहचरितव्यक्तिसादृश्यवत अविभक्ती तत्साहचर्यादामोऽप्यविभक्तरेव ग्रहणम्, ततो एव ग्रहणमिति नियमार्थोऽयं न्यायः । अयं च न्यायो लोक- | दरिद्राञ्चवद्भिरित्यत्र कंसुस्थाननिष्पन्नस्य पचतितरामित्यन्न : सिद्ध एव, लोकेऽपि हि 'राम लक्ष्मणौ' इत्युक्ते लक्ष्मण- - “किन्त्यांद्येऽव्यया०" [७..३..८.] इति विहितस्य च ग्रहणं 30:साहचर्याद् दशरथापत्यत्वेन सदृशस्य दाशरथेरेव रामस्य भवति, यत एतावेव तयोर्वत्तस्योरविभक्तित्वेन हितौ इति । ग्रहणम्, 'राम-कृष्णौ' इत्युक्ते च कृष्णसहचरितस्य बलरामस्यैव व्युत्पत्या तद्धितावित्यभिधीयते," इति बृहन्यासोक्तरीत्यैवो- अहणम्, भतश्च नात्र ज्ञापकापेक्षा । यत् त्वविशेषोक्तिरे- भयग्रहणं साधितम् । एतयोग्रन्थयोश्चायमाशयः वृहद्वृत्ति- वैतन्न्यायबोधिकेति, तन्न चार-अविशेषोक्तेः सामान्यग्रहण- | ग्रन्थे तद्वितंशब्दस्तत्सदृशंपरः, सादृश्यं चाविभक्तित्वेन, सदृश- । साधकत्वेऽपि विशेषग्रहणसाधकत्वे व्यापाराभावात् । फलं ग्राहित्वं च साहचर्यनिवन्धनमिति स्पष्टमेवैतच्यायोपयोगः Bb खस्य "क्त्वा-तुमम्" [१. १. ३५.] इत्यव्ययसंज्ञाविधायक- कृत इति प्रतीयते । ततश्च तत्र परोक्षास्थाननिप्पन्नस्यामोन सूत्रे कृत्प्रत्यययोः क्त्वा-तुमोः साहचर्यात् कृत एवाम्प्रत्ययस्य ग्रहणसिद्धयर्थमेतन्यायानित्यत्वाश्रयणं प्राचा' वृत्तिकृतां ग्रहणं, न तु स्यादिप्रत्ययस्याम इति । किंमूलकमिति नोपलभामहे । न च वृहदृत्तिग्रन्थस्य तद्वित'- "अस्य चास्थिरत्वम्, तेन "वत्तस्याम्" [१. १. ३४.] शब्दस्य तद्धितत्वेन प्रसिद्धप्रत्ययपरत्वाश्रयणे परोक्षास्थान इत्यत्र न केवलं वत्तसिसाहचर्यात्तद्धितस्यैवामो ग्रहणम् , भपि निष्पन्नस्य ग्रहणं न स्यादित्यर्थमनित्यत्वाश्रयणमावश्यकमेवेति 100 परोक्षास्थानिकस्यामोऽपि, तेनेदमनयोरतिशयेन किमित्यर्थे । वाच्यम्, तथा सति पष्ठीबहुवचनग्रहणवारणायोपायान्तरक- .

·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायः ६] पन्थाः॥६॥ -- रणस्यावश्यकतया वरमाचार्यवर्णितरीतेरेवाश्रयणमित्यदोषात् ।। पदत्वाभावेन "नां घुड्वर्गे." [१. ३. ३९: ] इत्यनेनान्त्य तथा चैतदर्थ न्यायानित्यत्वाश्रयणमनावश्यकमित्येव युक्तः । एव. स्यादिति रूपद्वयं यदिष्यते तन स्यात् । ननु चाव्ययत्वा- भावे स्याद्यन्तत्वनिमित्तं पदत्वं मास्तु, कसोः परोक्षावद्भावेन साहचर्यात् सशस्यैव ॥६॥ त्याद्यन्तत्वनिमित्तं पदत्वं तु भविष्यत्येवेति व्यर्थमेवाव्ययसंज्ञार्थ- 5 त०-अयं च न्यायो लोकसिद्ध एवेति वृत्तौ सूचितम् । | मिह प्रयत्नकरणमिति चेत् ? न-कसोः परोक्षावद्भावेऽपि 45 लोकेऽपि हि साहचर्यस्यान्यतराद्यर्थपरिग्रहकारणत्वं प्रसिद्धम् । तत्स्थानिकस्यामः परोक्षावद्भावाभावात् , अतिदेशप्राप्तधर्मस्या- "संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता। देशे सुलभत्वेऽपीह "वेत्तेः . कित्": [ ३. ४. ५१.] इति अर्थः प्रकरणं लिङ्ग शब्दस्यान्यस्य सन्निधिः ॥ किद्विधानेन .. परोक्षास्थाननिष्पन्नस्यामः परोक्षावद्भावाभाव- सामर्थ्य मौचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः । साधनात् , अन्यथा. “वेत्तेरवित्' [ ३.४.५१.] इति न्यासे '10 शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः ॥” [वाक्यपदीये] आमोऽवित्करणादवित्परोक्षायाश्च. “इन्ध्यसंयोगात् : परोक्षा: 50 इति हरिकारिकोक्तरीत्या शब्दार्थस्य संदेहे. सति संयोगादि- | किद्वत्" [४. ३. २१:] इत्यनेन कित्त्वे सिद्धे तद्वैयर्थ्य मध्यपतितस्यः साहचर्यस्य स्वसदृशग्राहकतया निर्णायकत्वं | स्पष्टमेव । तथा च व्यर्थीभूतं कित्त्वविधानमामः परोक्षावद्भावो प्रसिद्धम् । तत्र साहचर्यपदं च सादृश्यार्थत्वेन व्याख्यातम् , नास्तीति ज्ञापयति, ततश्च त्यादिविभक्त्यन्तनिमित्तं पातयामीत्यस्य सहचरणं सदृशयोरेव, तयोरेव च सहविवक्षेति. तयोरेव सह- | पदत्वं न स्यादिति तदर्थमस्याव्ययत्वमावश्यकमेव । आमः परो- 15 प्रयोगः । तथा च परस्परसादृश्येनापि युगपदेव परस्परसदृश- | क्षावद्भावाभावज्ञापनाच विदाञ्चकारेत्यादौ “द्विर्धातुः परोक्षा." 55 ग्रहणम् , यथा-वृत्युदाहृते 'रामलक्ष्मणौ' इत्यादौ रामसादृश्येन [४. १. १.] इति द्वित्वमपि विदो नाभूत् । यद्यपि “वेत्तर- लक्ष्मणो दाशरथिनं तु दुर्योधनात्मजः, लक्ष्मणसादृश्येन च । वित्” इति करणे मात्रागौरवं प्रक्रियागौरवं चास्ति, तथाहि- रामो दाशरथिरेव न जामदग्य इति युगपदेव नियमनमिति न | 'कित्' इत्यस्योच्चारणे मात्रात्रयम्, 'अवित्' : इत्यस्योच्चारणे च परस्पराश्रयत्वम् । बोधितश्च सदृशानामेव प्रयोगे सहभावः । चतस्रो मात्राः, किञ्च, प्रथममामोऽवित्त्वमेतेन साध्य, ततश्च 20 “पञ्चम्यपापरिभिः" [पा० सू० २. ३. १०.] इति सूत्रस्थ- | तस्य कित्त्वमिति साक्षात्किद्विधानापेक्षया प्रक्रियागौरवमपि, 60 परिशब्दो वर्जनार्थ एवेति साधनावसरे “कर्मप्रवचनीययुक्ते । तथापि विदाञ्चकारेत्यादौ विदो गुणाभावसाधनरूपफलमुखतया द्वितीया" [पा० सू० २. ३. ८.] इति सूत्रे महाभाष्ये- न्यासान्तरस्य तत्राप्रस्तुतत्वेन लाघवगौरवचर्याया अनुत्थानात् । "यद्यपि तावदयं परिदृष्टापचारो वर्जने चावर्जने च । अयं | कृते च प्रकृते न्यासे ज्ञापिते चास्मिन्नर्थे यदि लाघवमपि भवति खल्वपशब्दोऽदृष्टापचारो वर्जनार्थ एव, तस्य कोऽन्यो द्वितीयः तर्हि सोऽपि गुण एव । किञ्च परोक्षाविषयेऽवित्किच्छब्दो 25 सहायो भवितुमर्हति-अन्यदतो वर्जनार्थात् । तद्यथा-अस्य । पर्यायाविव, यतोऽवित्परोक्षाया. “इन्ध्यसंयोगात् परोक्षा किद्वत्" 65 गोदितीयेनार्थ, इति गौरेवानीयते नाश्वो न गर्दभः” इति । [४. ३. २१.] इति किवद्भावो निश्चित एव । तथा च पर्याय- तथा च सहप्रयोगः सहभावो वा सदृशानामेवेति साहश्येन शब्दानां लाघवगौरवचर्चायाः शास्त्रकारशैलीविरुद्धत्वादिहापि सदृशस्यैव ग्रहणमिति “क्त्वातुमम्" [ १. १. ३५.] इत्यादौ । तच्चर्चाया अभाव एव । यच्च प्रक्रियागौरवमुद्भावितं तदपि न- कृत्त्वादिना सादृश्यात् कृत एवामो ग्रहणम्, “वत्तस्याम्" न ह्यविद्वद्भावे कृते तस्य कित्त्वविधानस्य कर्त्तव्यतां तिष्ठति, 30[ १. १. ३४.] इत्यादावविभक्तित्वेन सादृश्याच षष्ठीवहुवचनस्य शास्त्रेण [“इन्ध्यसंयोगात् परोक्षा किंद्वत्" इत्यनेन] एकत्र खवि-70 न ग्रहणम्, तद्धितत्वेन प्रसिद्धप्रत्ययत्वेन सादृश्यग्रहणे च षयसंस्कारे स्थिरीकृते विनैव व्यापारान्तरमन्यत्र. तद्बोधोदयात् । 'पातयांचक्रुषा' इत्यादौ वसोः स्थाने "धातोरनेकखरात्" | पर्यायशब्दानां लाघव-गौरवचर्याया अनादरादेव क्लीव'शब्दस्य [३. ४. ४६.] इति विहितस्यामो ग्रहणं न स्यादिति तस्यान- 'नपुंसक शब्दस्य च तत्र तत्र पर्यायेण व्यवहार आचार्यैः कृतः, व्ययत्वेन ततः परस्याष्टाविभक्ते प् न स्यात् । अथाव्ययसंज्ञाया यथा-"क्लीबे" [ २.४. ९७.] इति, "नपुंसकस्य शिः" 35 विभक्तिलोपमात्रफलत्वे मास्तु सा, यतोऽस्य नामत्वाभावेन [१.४.५५.] इति च, ततश्चेदृशे विषये न लाघवगौरवचर्चा | 75 विभक्तरप्राप्तिरेव, ततश्चाव्ययसंज्ञया नामत्वं प्रसाध्य विभक्ति- "अवित्'करणापेक्षया कित्करणे लाघवं यथोक्तार्थबोधनेऽपि रुत्पाद्या, तस्याश्च पुनर्लन् विधेयोति मास्तु विभक्तिः, 'प्रक्षालनाद्धि | समर्थ, तथैव "अनवर्णा नामी" [१. १.६.] इत्यंत्र संज्ञाया पकस्य दूरादस्पर्शनं वरम्' इति न्यायादिति चेत् ? अत्रोच्यते- एकवचनान्तत्वोपन्यासेन संश्यपेक्षया वचनभेदं कुर्वताऽऽचार्य- विभक्त्युत्पत्तौ तल्लोपे च पदत्वेन “तौ मुमौ०" [१. ३. १४.] णान्योऽर्थोऽपि वोधितः, स चाय-“यत्र नामिनः कार्य क्रियते 40 इत्यनुखारानुनासिकयोः पाक्षिकयोरेव . फलत्वात् , अन्यथा | तत्र यदा कार्यात् कार्यों खरो न्यूनः स्यात् तदैव नामिसंज्ञा-80 ..

·[द्वितीयोल्लासे न्यायौ ६-७ ] : न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १०५ । प्रवृत्ति न्यथा, तेन ग्लायति म्लायतीत्यादौ न गुणः । अत स्यामो ग्रहणायेह ["वत्तस्याम्" १. १. ३४. इति सूत्रे ] एव तत्र [धातुपाठे] आह-ऐकारोपदेशवलान्नामित्वाभावाद् प्रकृतन्यायप्रवृत्तिरेव बृहन्न्यासादिग्रन्थानुकूलेति तदर्थं प्रकृतन्या- गुणाभाव इति । न च सन्ध्यक्षराणां द्विमानत्वात् प्रयत्नाधिक्या- यानित्यत्वाश्रयणमनुचितमिति । यदि च 'पातयांचया, पात- भावादाधिक्याभाव इति वाच्यम् , यतो विश्लिष्टावर्णत्वेनाधिक. याञ्चक्रुषा'इतिरूपद्वयस्याभिधाने दृढतरप्रमाण एव तदर्थमयं यत्न 5 योरैकारौकारयोः प्रश्लिष्टावर्णत्वेन न्यून एकार ओकारश्च भवति"। आवश्यकः, केचिदन्ये वैयाकरणा अत्राव्ययत्वं नेच्छन्ति, तन्मते 45 अयमाशयः-एकारोच्चारणेऽकारस्य विश्लेषो नावगम्यते, तदु- च स्पैक्यमेवेति तेन मतेन सहैक्याय स्वमतेऽपि रूपैक्यमेव चारणे च विवृत्ततर. एवास्य प्रयत्नः, ऐकारोच्चारणे तु अकारो स्वीकार्यमित्युच्यते तदा "वत्तस्याम्" [१. १. ३४.] इति विश्लिष्ट एव प्रतिभासते; अतिविवृततरश्यास्यप्रयत्न . इति सूत्र तद्धितत्वेन प्रसिद्धप्रत्ययत्वेन सादृश्यमेव ग्राह्यमिति नास्यामः तयोर्मात्रैक्येऽप्येकारापेक्षया ऐकारस्याधिक्यमिति । ननु यदि संग्रहस्यावश्यकत्वम् ; किन्तु प्रकृत[ "वत्तस्याम्" ]सूत्रस्थवृह- 10 कार्यिस्खरस्य .न्यूनत्व एव नामिसंज्ञा ततो नयतीत्यादौ न्यासग्रन्थपर्यालोचनया खमते रूपद्वयस्यैवेष्टत्वमिति तस्या- 50 गुणो न स्यात् , तत्रेकारस्य द्विमात्रत्वेन गुणेन एकारेऽपि प्यामः संग्रह आवश्यक एवेति प्रतीयते ॥ ६ ॥ द्विमानत्वस्यैव लामेन साम्यादिति चेत् ? न-तत्र समत्वे- *वर्णग्रहणे जातिग्रहणम् ॥ ७॥ ऽपि एकारस्य प्रश्लिष्टावर्णत्वेनाधिक्यं गुणस्येति संज्ञाप्रवृत्ती वाधकाभावात् । न चैतदर्थं न वचनभेदस्यावश्यकता, किन्तु सि०-'प्रत्युच्चारणं शब्दो भिद्यते' इति शब्दविदां 15 ग्लैधात्वादावैकारोपदेशवलाद् गुणस्य वाध इति वाच्यम् , सम्प्रदायेऽपि क्वचिच्छ्यत एव, महाभाष्ये च यत्र तत्रैतद् आयादीनामपि वाधप्रसङ्गात् । वस्तुतस्तु-आयादेशं प्रति ऐकारस्य | दृश्यते, तथा चैक एवाकारः प्रत्युच्चारणं भिन्न एव, हस्वत्वादि-55 निमित्तत्वात् तस्य वाधो न युक्तिमान् यं विधिं प्रत्युपदेशो- कृतभेदवानपि; एवमन्येष्वपि वर्णेषु कालभेदाद् देशभेदाद् ऽनर्थकः स विधिर्वाध्यते, यस्य तु विधेनिमित्तमस्ति न स गुणभेदाच भेद इत्येकस्य कस्यचिद् ग्रहणेऽन्यस्य ग्रहणं न विधिर्वाध्यते* इति न्यायात् , तथापि स्वस्वरूपविघातमात्ररूप- प्राप्नोतीति न्यायोऽयमाश्रीयते । तथा च वर्णग्रहणे-वर्णत्व- 20 वाधपक्षमादाय तथोक्तमिति न दोषः । अत एव वाऽरुचे- | व्याप्यजात्यवच्छिन्नग्रहणे, जातिग्रहणं-जात्यवच्छिन्नसकल- वृहन्यासे पक्षान्तरमुक्तम्-“यद्वा अविद्यमानमवणं येष्वित्यवर्ण- | व्यक्तिग्रहणमिति न्यायार्थः। तथा च न कालगुणस्वरादि- 60 वर्जनात् सन्ध्यक्षरेषु त्ववर्णभागस्यापि सद्भावात् नामिसंज्ञा- | भेदकृतो वर्णभेदः। अत्र च न ज्ञापकापेक्षा, लोकेऽपि भावः” इति । इत्थं व्याख्यायां यद्यपि “नाम्यन्तरस्था०” | जातिपक्षाश्रयेण व्यवहारस्य प्रसिद्धत्वात् । तथाहि-देवः [ २. ३. १५.] “न नाम्येकावरात्०" [ ३. २. ९.] | पूज्य इत्यादौ जातिविवक्षयैव सकलदेवानां पूज्यत्वं सिद्धयति । 25 "व्यञ्जनादे म्युपान्त्याद्वा" [ २. ३. ८७. ] इत्यादिषु नामि- यत् तु प्राञ्चः-एतन्यायसाध्यलक्ष्यसिद्धयर्थं यनान्तराकरणमेव संज्ञाप्रदेशेषु सन्ध्यक्षरस्याग्रहणाद् दोषो भवति तथापि प्रथमे- | एतच्यायज्ञापकमिति, तन्न युक्तम्-आचार्यैर्यताकरणेनैतन्न्याय-65 नामिनोऽन्ते तिष्ठन्तीति व्युत्पत्त्या नाम्यन्तस्थाः सन्ध्यक्षराण्यु- साध्यलक्ष्याणामनभिधानस्यैव स्वीकर्तव्यत्वापत्तेः । आचार्यो- च्यन्ते, द्वितीयेऽपि-नाम्येकस्वरादित्यस्यावृत्त्या नामी एकदेशेन | चारितेन हि केनचिल्लिङ्गेन तदनुक्तोऽपि न्यायादिः शक्यते खरो यस्येति व्याख्यानात् सन्ध्यक्षराणां संग्रहः, तृतीयेऽपि- स्वीकर्तुम्, न तु गमकाभावेऽपि स्वतः प्रयोगान् परिकल्प्य, 30 प्रवेपणमित्यादौ सन्ध्यक्षरेषु पूर्वभागस्यावर्णत्वात् , उत्तरभागस्य च | तसिद्धयर्थं यत्नान्तरानुमान युक्तम् , उक्तश्चायमर्थः पूर्वमपि नामिरूपत्वान्नाम्युपान्त्यत्वाक्षतिरिति समाधेयमिति स्पष्टम् “अन- | न्यायस्य कण्टेनानुक्तत्वेऽपि वर्णग्रहणेपु जातिग्रहणरूपन्याया-70 वर्णा नामी" [१. १. ६.] इति सूत्रे वृहळ्यासे । प्रकृतमनु- र्थस्याचार्येण "औदन्ताः स्वराः" [१. १. ४.] इति सूत्र- सरामः-तथा च "वेत्तेः कित्" [ ३. ४. ५1] इत्यत्रावितः | बृहन्यासे स्पष्टमुक्तत्वात् , तथाहि-"इह काल-शब्दव्यवधा परोक्षायाः किवद्भावविधायकसूत्रव्यापकतासिद्धयर्थं “वेत्तरवित्" नाभ्यां भेदो दृष्टः, यथा-असंहितायाम् “भइउवर्णस्यान्ते." 35 इति न्यासस्य न्यायप्राप्तत्वेऽपि परोक्षास्थानिकस्यामो न परोक्षाव- [१. २. ४१.] इत्यत्र कालव्यवायः "इतिः' इत्यादी शब्द द्भाव इत्यर्थज्ञापनद्वारा विदाञ्चकारेत्यादौ द्वित्वाभावादिसाधनाय व्यवायस्तकारेण ऋकारेकारयोर्व्यवधानात् । एकत्वे तु व्यवायो 75 क्रियमाणो "वेत्तेः कित्' इति न्यासो लघुभूतो न च प्रक्रियागौरव- | न दृष्टः, यथा 'अ' इति केवलोऽकार उच्चार्यते। तथोदात्तानुदा- मिति तेन रूपेण [ परोक्षावद्भावेन ] पातयामित्यस्य त्याद्यन्तत्व- त्तस्वरितसानुनासिकनिरनुनासिकादिगुणभेदाच भेदः । तस्मात् निमित्तकपदत्वासंभावनायाऽनुस्खारान्त्यवर्णसहितरूपद्वयलाभार्थ- | कालादिव्यवायादुदात्तादिगुणभेदाच, नानात्वमकारादीनामपि । 40 मव्ययसंज्ञासिद्धयेऽविभक्तित्वेन सादृश्यमादाय परोक्षास्थानिक- [तथा च] यद्गुणविशिष्टस्य वर्णसमाम्नाये पाठस्तद्गुणविशि- १४ न्यायसमु० ·१०६ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः। [द्वितीयोल्लासे न्यायः ७] . टस्य संज्ञाव्यवहारः, तेन भिन्नगुणस्य दण्डासमित्यादौ पूर्वप्रदर्शितरीत्या. जातिग्रहणेन सकलवर्णसंग्रहमुक्त्वा यद्येवं दीर्घायभावः [स्यादिति चेद् ? ] उच्यते-जात्याश्रयणाददोषः, दीर्घपाठोऽपि व्यर्थः, सामान्याश्रयणेनैव तस्य लब्धत्वात् , तथाहि-उदात्तादिभेदभिन्नेष्वकारादिवत्वादिजातेर्विद्यमान उच्यते-व्यक्तिरप्यस्तीति 'जाति-व्यक्तिपक्षाभ्यां च शास्त्रं त्वात् तेषामपि संज्ञाव्यवहारः" इति । तथा च न्यायस्वरूप- प्रवर्तते' इति ज्ञापनार्थम्" इति । तथा चोभयोः पक्षयोर्व्यव- 5 मनुच्चारयताऽऽचार्येण न्यायार्थस्य स्वतः सिद्धत्वमिति स्पष्ट- स्थितत्वमेव शास्त्रप्रवृत्ताविति लभ्यते। यच्चास्य न्यायस्या- 45 मेवाऽऽवेदितमिति नान ज्ञापकापेक्षा । न्यायफलं तु दण्डान- नित्यत्वे ज्ञापकमुपन्यस्तं "धुटां प्राक्" [१.. ४. ६६.] इति मिति आचार्यसंमतमेव, तत्रापि हि कालभेदादकारस्यान्यत्वे सूत्रस्थं बहुवचनं, तदपि व्यक्तिपक्षेण प्राप्तस्यैकधुव्यक्तेरेव स्वस्वराभावेन दी? न स्यात् । एवं 'जहम्म्यते' इत्याद्यपि, परिग्रहस्य वाधानायान जातिपक्ष एवाश्रयितव्य इति बोधनाय तथाहि-"मुरंतोऽनुनासिकस्य" [४. १. ५१.] इति सूत्रेणा- चेति तदपि नास्माकं प्रतिकूलम् । ननु च यद्यप्युभयोोति. 10 कारपुरःस्थैकानुनासिकान्तस्य 'रंरम्यते' इत्यादौ यथा म्वागमो व्यक्तिपक्षयोर्व्यवस्थितत्वेन शास्त्रप्रक्रियानिर्वाहकत्वं तथाप्ये- 50 भवति तथैवाकारपुरःस्थाऽनेकानुनासिकान्तस्य हम्मतेरपि, | क़त्र [वर्णविषये] जातिपक्षस्य न्यायेन वा स्वोक्त्या वा जातिपक्षाश्रयणेनाकारपुर स्थानुनासिकत्वजात्यवच्छिन्नान्तस्य लोकदृष्टान्तेन वा ग्रहणे निर्णीते तद्विषय एव पुनर्व्यक्तिपक्षा- स्वागमविधानात् । अत्र "अस्यास्थैर्याच्च क्वचिद् वर्णग्रहणे श्रयणस्यायुक्तत्वं , विनाप्रमाणमिति निर्णीतजातिग्रहणविषये जातिग्रहणं स्याञ्च न स्याच, यथा सुपूर्वस्य “घिणुङ् ग्रहणे" वर्णग्रहणे, पुनर्जातिपक्षाश्रयणबोधकप्रकृत[धुटां प्राक्]सूत्रस्थ- 15 इत्यस्योदित्वान्नागमे तस्य "तवर्गस्य श्चवर्ग०" [१.३. ६०.] बहुवचनेन तत्पक्षाश्रयणस्य [जातिपक्षाश्रयणस्य.] अनित्यत्वं bb इति णत्वे विण्णूरूपाद्धातो: “मन् वन्०" [५. १. १४७.] बोध्यते इति न्यायानित्यबोधनमेव फलितमिति मदुक्ते इति वनि “वन्याङ् पञ्चमस्य" [४. २. ६५.] इति पञ्चम- न्यायानित्यत्वे को भवताममर्प इति चेत् ? न-नहि कश्चिदमर्षः, जातिग्रहणाण्णद्वयस्याप्याडादेशे आङो डिवेन गुणाभावाद् केवलमन्यन्यायसाधारण्येनास्यापि न्यायस्य ‘ज्ञापकमात्रसिद्ध- यत्वे-सुध्यावा इति स्यात्', जातिग्रहणाभवने त्वन्त्यस्यैव णस्य त्वम् , अथ च ज्ञापकेनैवास्य स्थानविशेषेऽप्रवृत्तिर्बोधनीयेति 20 मात्वे तथा च णकारयोगरूपनिमित्तनिवृत्त्या निमित्ताभावे०* न युक्तम् , अस्य न्यायस्य लोकसिद्धार्थानुवादकत्वेन विशिष्ट- 60 इति न्यायादाद्यणस्य णत्वनिवृत्तौ सुधिनावा इत्यपि स्यात् । नियमत्वाभावादित्येतावदेव मया बोधनीयम् । प्रकटीभूते अस्थैर्यप्रतिष्ठापकं त्वस्य काष्ठतङ्क्षि कुलानीत्यादौ नागमार्थं चास्मिन्नर्थे यदि लोकव्यवहारतः शास्त्रीयव्यवहारस्य प्रमाण- "धुटां प्राक्" [१. ४. ६६.] इति बहुवचनम् , तथाहि- सिद्धत्वव्यवस्थापनाग्रहेण न्यायज्ञापनन्यायानित्यत्वादिज्ञाप- बहुवचनं किलानेकधुदरूपजातिग्रहणसिद्ध्यर्थं न्यस्तम् , एत- नादि च व्यवह्रियते, व्यवहियतां नाम न कापि क्षतिरिति ॥ 25च्यावस्थैर्ये च 'धुट्' इत्येकवचनेनापि बहवो धुटो लभ्येरन्निति अत्र च न्याये 'वर्णग्रहणे' इत्युपलक्षणम् , तेन वर्णसमुदाय- 65 किमर्थं बहुवचनं प्रयुज्येत?" इति प्राचीनाः । तत्रेदमुच्यते- ग्रहणेऽपि क्वचिजात्याश्रयणं सिद्धम् , यथा-चोरयन्तं प्रायुक्ते- नायं न्यायो नियमरूपः, तेन वर्णग्रहणे सर्वत्र जातिग्रहणमेवेति त्यर्थेऽचूचुरदित्यत्र णिजातिराश्रिता । तथाहि-'चोरी' इति नियमानाश्रयणात्, क्वचिद् व्यक्तिपक्षमाश्रित्य प्रयोगनिर्वाह- स्वार्थण्यन्तात् पुनर्हेतुमण्णावद्यतनीदिप्रत्यये । “णि-श्रि." सम्भवान्यायानित्यत्वस्याश्रयणे फलाभावात् । यद्यप्यनियमे [३. ४. ५८.] इति ङः, 'अत्र ङात् पूर्व णिद्वयमस्तीति यो 30 नियमकारित्वं न्यायानां स्वभावसिद्ध तथापि यत्र लोक-णिर्डपरस्तदव्यवहितपूर्वो धातु स्ति, यश्च णिर्धातोरनन्तरो 70 व्यवहारसाधारणः शास्त्रव्यवहारस्तत्रलोकवदेव व्यवस्थोचिता। नासौ ङपरः, परेण णिना व्यवधानादिति "उपान्त्यस्यासमान०" तथाहि-लोके घटो द्रव्यमित्युक्ते घटत्वावच्छिन्नेपु सकलघटेपु [४. २. ३५.] इत्यादिनोपान्त्यस्य ह्रस्वो न प्राप्नोति, द्रव्यत्वं विज्ञायते, घटमानयेत्युक्ते च घटत्वावच्छिन्नसकल- "णेरनिटि" [४. ३. ८३.] इति णिलोपे कृते तु समान- घटानयनासम्भवादेका घटव्यक्तिरेवानयनकर्मतां प्राप्नोति, लोपित्वं भवतीति तथापि न ह्रस्वप्राप्तिरिति “उपान्त्यस्या- 35 तथा यत्र जातिपक्षेण लक्ष्यसिद्धिस्तत्र जातिपक्षाश्रयणं, यत्र समान०" [४. २. ३५.] इति सूत्रे 'ङपरे णित्वजात्याश्रये 75 च व्यक्तिपक्षेण लक्ष्यसाधनं तत्र तदाश्रयणमित्यस्याञ्जस्येन परे' इत्यर्थस्याश्रयणान्न दोषो भवति । एवमर्थे समाश्रिते च सकलार्थसाधकस्य मार्गस्यैवेहाश्रयणमिति न न्यायानित्यत्वं पूर्वणिलोपे कृतेऽपि. नासमानलोपित्वक्षतिर्णित्वजात्याश्रयस्य ज्ञापकेन साधनीयम् । अत एवानयोः [जाति-व्यक्तिपक्षयोः] निमित्तत्वेन ग्रहणात्, णेरन्यस्य समानस्य लोप एवं हि समान- शास्त्रे लक्ष्यानुसारं सम्मतत्वमिति "औदन्ताः स्वराः" लोपित्वमाश्रीयते, तच्च यथा-कलिमाख्यदचकलदित्यादौ 40 [ १.१. ४.] इति सूत्रे बृहन्यासेऽपि स्पष्टमुक्तम् , तथाहि- कलिशब्दसम्बन्धिन इकारस्य "यन्त्यस्वरादेः" [७. ४. 80 ·[द्वितीयोल्लासे न्यायः ७.] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १०७ ५३.] इति लोपे समानलोपित्वं भवतीति तत्र "असमानलोपे घटत्वं सामान्यमस्तीति निश्चीयत इति यावत् , तत्र गवादयः 40 सन्वल्लघुनि डे" [४.१.६३.] इति सन्वत्त्वं तन्निमित्तं च "स- शब्दा भिन्नद्रव्यसमवेतां जातिमभिदधति । प्रत्यात्म भिन्नेषु न्यस्य" [४.१.५९.] इतीत्वादिकं न भवति, प्रकृतेऽचूचुरदित्यत्र | गवादिव्यक्तिपु समवायेन वर्तमानां गोत्वादिजातिमभिधया च णौ समानलोपित्वाभावेनोपान्त्यहस्वत्वे तदनु च द्वित्वे | वृत्त्या प्रतिपादयन्ति गवादयः शब्दाः, तस्यां जातौ शब्दशक्य- 5 "लघोर्दीर्घोऽस्वरादेः" [४. १.६४.] इति दीर्घे सति रूपं त्वेन गृहीतायां तत्समवायात् तदवच्छिन्नं द्रव्यमविनाभावा- सिद्ध्यति । केचित् तु-"उपान्त्यस्यासमान०" [४. २. ३५.] | च्छब्दजन्यप्रतीतिविषयो भवति । शुक्लादयः शब्दा गुणसमवेतां 45 इत्यत्रापि वर्णग्रहणमेव, णौ सर्वत्र वर्णमात्रस्यावशिष्यमाण- | जातिमाचक्षते, गुणे तु शुक्लं रूपमित्यादौ तत्सम्बन्धात् [तादृश- त्वादिति वर्णसमुदायग्रहणाभावेन नोपलक्षणतया वर्णग्रहणस्य | जातिसमवायात् ] प्रत्ययः [ज्ञानम् ], द्रव्ये 'शुक्लः पटः' व्याख्यानस्येदं फलम्" इति कथयन्ति, तन्न-शास्त्रे समुच्चारि- | इत्यादौ सम्बन्धिसम्बन्धात् [तादृशगुणत्वजातिसम्बन्धिगुण- 10 तस्य रूपस्य गृह्यमाणत्वव्यवहारौचित्यात् , शास्त्रे च णित्वेन समवायात्.] प्रत्यय उत्पद्यते । संज्ञाशब्दानामप्युत्पत्तिप्रभृत्या- ग्रहण न तु वर्णत्वेन, णित्वं च न वर्णव्याप्यो धर्मः, यथा- | विनाशात् पिण्डस्य कौमार-यौवनाद्यवस्थाभेदेऽपि स एवायमित्य-50 इट्त्वस्य वर्णव्याप्यधर्मत्वाभावेन वर्णविधित्वाभावात् तदाश्रये | भेदप्रत्ययनिमित्ता डित्यत्वादिका जातिरेव वाच्या । क्रियास्वपि विधौ स्थानिवद्भावो भवति, अन्यथा 'अग्रहीत्' इत्यत्रेटो | 'पठति, पठतः, पठन्ति' इत्यादिष्वभिन्नप्रत्ययस्यानुगमात् तत्रापि दीर्घत्वे तस्य स्थानिवद्भावो न स्यादिति "इद ईति" [४. ३. | जातिरस्ति सैव वाच्या । इत्थं च जाति-गुण-संज्ञा-क्रियेति 15७१.] इति सिज्लोपो न स्यात्, परमिडाश्रयस्य सिज्लोपस्य चतुर्विधशब्दानां जातिरेव वाच्या, व्यक्तिस्तु जात्यविनाभावा- वर्णविधित्वाभावेन स्थानिवद्भावो । भवत्येव; एवमेवेहापि | दाक्षिप्ता कार्यान्वयमती भवतीति । व्यक्तिवादिनस्तु-"शब्दस्य 55 णिग्रहणं न वर्णग्रहणम्, अपि तु वर्णसमुदायग्रहणमेवेति । व्यक्तिरेव वाच्या, आनुभविकत्वादनुपपत्तिप्रतिसन्धानं विनापि वर्णग्रहणपदस्योपलक्षणतया वर्णसमुदायग्रहणपरत्वेऽपि स्वीकृत | प्रतीयमानत्वात् , क्रियाद्यन्वयस्य तत्रैव सम्भवात् , तस्या एव एवात्र प्रकृतन्यायप्रवृत्तिः संभाव्यते, नान्यथेति, विशेषो | प्राधान्येन प्रतीयमानत्वाच्च । जातेस्तु शक्यतावच्छेदकत्वेनाश्रय- 20 विवरणे स्पष्टीकृतः ॥ ७ ॥ णान्नानन्त्यादिदोषावकाशः” इत्याद्याहुः । विस्तृतं चैतद् वैया- करणसिद्धान्तमञ्जूषायां नागेशभट्टेन । तथा च "स्मृतिद्वेध तु 60 श्वर्णग्रहणे जातिग्रहणम् ॥ ७ ॥ यत्र स्यात् तत्र धर्मावुभौ स्मृतौ” इति न्यायाद् व्याकरणशास्त्रे त०-*प्रत्यर्थ शब्दनिवेशः* इति न्यायाद् यावन्तः पदार्था | उभयोरेव पक्षयोः परिग्रहः । तदुक्तं महाभाष्येऽपि पस्पशाहिके- विशिष्टगुणक्रियादिविषयतया विवक्षितास्तावतां शब्दानामेकैकार्थ- | "किं पुनराकृतिः पदार्थ आहोखिद् द्रव्यम् ? उभयमित्याह, वोधनविरतानां प्रयोगः कर्तव्यो भवति । तथा च यत्रानेक- | कथं ज्ञायते ?, उभयथा ह्याचार्येण सूत्राणि पठितानि । आकृति 25 गुणवन्तो भिन्नाः पदार्था वुवोधयिषितास्तत्रैकशब्दप्रयोगे कृतेऽने- । पदार्थ मत्वा “जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्याम्" 65 केषां पदार्थानां ग्रहणं नैव प्राप्नोति, तथा च यत्र कञ्चिद् वर्णमुच्चार्य | [पा० सू० १. २. ५९.] इत्युच्यते । द्रव्यं पदार्थ मत्वा किमपि कार्य विधीयते तत्र तस्यैव तद्गुणकस्यैव कार्य स्यान्नान्येषां “सरूपाणाम्” [ पा० सू० १. २. ६४.] इत्येकशेप आरभ्यते" देशकालगुणभिन्नानां वर्णानामिति तत्सिद्ध्यर्थमयं न्याय इति | इति । अयमाशयः-सकलशास्त्रव्यवस्था एकतरपक्षाश्रयणेन न वृत्तौ प्रतिपादितम् , प्रदर्शितश्च तत्र वर्णभेदप्रकारः, स्वीकृते | सिद्ध्यतीति पक्षद्वयाश्रयणमेव युक्तम् । एतचाचार्यपाणिनिनाऽपि 30 चात्र न्याये तज्जातीयसकलवर्णग्रहणसिद्धिः । अयं च न्यायो न | सूचितमेवोभयपक्षाभिप्रायकसूत्रे कुर्वता, तथाहि-"जात्याख्या-70 नवीनः, किन्तु लोकप्रसिद्धजाति-व्यक्तिपक्षद्वयमध्येऽन्यतरपक्ष- याम्०” [१. २. ५९.] इति प्रथमेन सूत्रेण जातो वाच्यायां परिग्रहमात्रप्रतिपादकः । अयं च जाति-व्यक्तिपदार्थवादीनां तस्या एकत्वेनैकवचनस्य प्रयोगे प्राप्ते बहुवचन विधीयते, यथा- संक्षिप्त आशयः-तत्र जातिवादिन आहुः-जातिरेव शब्देन 'सम्पन्ना ब्रीहयः' इति । व्यक्तिमेव पदार्थ यदि मन्येत, तर्हि प्रतिपाद्यते व्यक्तीनामानन्यात् सम्वन्धग्रहणासम्भवात् ।व्यक्तयो | व्रीहिव्यक्तिवाहुल्याद् वहुवचनं स्वभावत एव सिद्धमिति व्यर्थमेव 35 हि न केनचिदियत्तया परिच्छेत्तुं शक्यन्ते, तत्परिच्छेदाभावे च | सूत्रं स्यात् । एवं व्यक्ति पदार्थ मत्वा एकशेष आरभ्यते, 15 अन्यथा जातो पदार्थे तस्या एकत्वादेकशब्दस्यैव प्रयोगे सिद्ध तया तया व्यक्त्या सह तस्य तस्य शब्दस्य वाच्यवाचकरूपः सम्बन्धो न ग्रहीतुं शक्यते । सा च जातिः सर्वव्यक्तिप्वेका- | एकशेषविधानस्य वैयर्थ्यमेव स्यात् , व्यक्ती पदार्थ तु व्यक्तीनां कारप्रत्ययदर्शनादस्तीत्यवसीयते, प्रतिघटव्यक्ति 'घटः, घटः' | बहुत्वेन प्रतिव्यक्ति शब्दप्रयोगः स्यादित्येकशेष आवश्यकः । न इत्येवमेकरूपमेव ज्ञानं दृश्यत इति सर्वासु व्यक्तिष्वनुगतं किमपि च जातिपक्षेऽपि भिन्नार्थानां समानरूपाणामेकशेपार्थ सूत्रस्या- - ·- - , १०८ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः। [द्वितीयोल्लासे न्यायौ ७-८] वश्यकत्वम् , अन्यथा 'अक्षा भुज्यन्तां भज्यन्तां दीव्यन्ताम्' परिग्रह इति तासां व्यक्तीनां पौर्वापर्यमादाय लक्ष्यसिद्धिरिति इत्यादी विभीतक-शकटाङ्ग-देवनाङ्गवाचित्वेनानेकार्थस्याक्षशब्दस्यै- वदन्ति ॥ ७ ॥ कशेषो न. स्यादिति वाच्यम् , तावतीष्वक्षत्वजातिषु काञ्चिदेकां *वर्णैकदेशोऽपि वर्णग्रहणेन जातिं स्वीकृत्य तस्या एव शब्दवाच्यत्वे परम्परयाऽत्र व्यक्तिप्रत्यय 5 इति स्वीकारेणादोपात् । जातौ न जातिरिति नैयायिकानां गृह्यते* ॥८॥ मतं, न वैयाकरणानाम् , अनवस्थाभिया हि जातौ जातिर्न सिं०-द्विधा हि वर्णा दृश्यन्ते-समुदायरूपा अवयव- 45 वीक्रियते तैः, किन्तु नास्माकं सर्वस्यां जातौ जातेरस्तित्व- रूपाश्च, तन्त्र समुदायरूपाः सन्ध्यक्षरत्वेन प्रसिद्धाः दीर्घादयश्च; मित्याग्रहः, यत्र क्वचिदवच्छेदकतया . साऽवश्यखीकरणीया अवयवरूपाश्च प्रत्येकमकारादयो ह्रस्वा व्यञ्जनानि च; एवम्- तावतैव विश्रामात् । विस्पष्टं चेदं सर्व “सरूपाणाम्” [पा० ऋकार-लुकारावपि वर्णसमुदायत्वेन प्रसिद्धौ, ऋकारमध्ये हि 10 सू० १.२. ६४. ] इति सूत्रे भाष्य-कैयटयोः। प्रकृतमनुसरामः- अर्धमानो रेफोऽग्रे पश्चाच्च तुरीयः स्वरभागोऽस्ति; एवम्- तथा च जाति-व्यक्तिपक्षयोर्व्याकरणशास्त्रे यथालक्ष्यं व्यवस्थित- लकारेऽपि लकारः स्वरभागश्च । यत्र च द्विमात्रिको ऋकार- 50 रूपेण स्वीकार इति वर्णग्रहणेषु जातिपक्ष एवाश्रयणीय इति | लकारौ तत्र रेफद्वयं लद्वयं च, शिष्टः स्वरांश इति त्वन्यत् । प्रकृतन्यायप्रयोजनम् । उक्तश्च वर्णग्रहणेषु जातिग्रहणपक्षः स्पष्टं चैतत् "लत ऋ-ल-लुभ्यां वा" [१.२.३.] इति सूत्रे "अइउण्" [पा० सू० १.] इति सूत्रव्याख्यानावसरे बृहद्वृत्तावपि, प्राचां च प्रातिशाख्यकारादीनां मतमेतत् । तत्र 15 महाभाष्यकृताऽपि । तत्र पूर्व व्यक्तिवादिमतेनाकारादीनां ये समुदायरूपा वर्णास्तेषामवयवाः पार्थक्येन गृह्यन्ते वर्णानां भेदं संसाध्य पक्षान्तरेण [जातिपक्षेण ] समाधान- न वेति सन्देहे लोकेऽवयवानां पार्थक्येन ग्रहण न दृष्टमिति 55 मुक्तम् । इत्थमेव लक्ष्यानुरोधादुभयोः पक्षयोः परिग्रहः, लोकेऽपि तत्सामान्यादिहापि न ग्रहणमिति प्राप्तेऽयं न्याय आरभ्यते, तथा दर्शनात् , प्रदर्शितश्च लौकिकव्यवहारे पक्षद्वयपरिग्रहो ततश्च समुदायरूपस्य वर्णस्यैकदेशोऽपि वर्णग्रहणेन-स्वतन्त्र- वृत्तावेव, तथैव विशिष्टवर्णसमुदायस्पणि'ग्रहणेऽपि जातिपक्षा- वर्णत्वेन गृह्यते इति सिद्धं भवति, तेन प्रलीयमानमित्यादौ 20 श्रयणेन निर्वाहः, व्याकरणे सर्वत्रोभयपदार्थत्वस्याचार्यरुक्तत्वेऽपि यथा "स्वरात्" [२. ३. ८५.] इति प्राप्तं णत्वं "रघुवर्णान्नो यत्र येन पक्षेण लक्ष्यसिद्धिस्तस्यैवाश्रयितुमभिमतत्वात् । ण." [२. ३. ६३.] इति सूत्रेऽलचटतवर्गेत्यादिपर्युदासान 60 एवं चात्रत्यवर्णग्रहणस्य वर्णसमुदायस्पोपलक्षणपरत्वेन व्याख्यानं भवति तथा प्रक्लप्यमानं पश्येत्यादावपि लकारव्यवधान- नावश्यकम् , “जातिव्यक्तिभ्यां च शास्त्रं प्रवर्तते” इत्याचार्य- माश्रित्य णत्वं न भवति । अस्य च न्यायस्य प्रक्लप्यमानमित्यादि- वचनेन विनाऽपि तथा-व्याख्यानं 'णि'ग्रहणस्य जातिपरतया लक्ष्यानुरोधादेवाश्रयणम् । किञ्चाग्रे समुदाहियमाणबृहद्वृत्ति- 25 व्याख्यातुं शक्यत्वात् । अत एव "उपान्त्यस्यासमान ग्रन्थेनापि क्वचिद् वर्णैकदेशस्य वर्णग्रहणेन ग्रहणमिति विज्ञायते। [४. २, ३५.] इति सूत्रव्याख्यायां-“वदति स्म वीणा, तां तथा हि-वर्णैकदेशस्य वर्णग्रहणेन ग्रहणात् 'कृतः कृतवान्' 65 प्रायुक्त परिवादकः, तमप्यन्यः प्रायुक्त-अवीषदद् वीणां परिवाद- इत्यादौ "रदादमूर्छमदः क्तयोर्दस्य च” [४. २. ६९.] इति केनेति तु णिजात्याश्रयणात् सिद्धम् । इत्युक्तं बृहद्वृत्तौ, न तु सूत्रेण तस्य नादेशमुद्भाव्य तत्रोक्तम्-ऋकारैकदेशरूपस्य तत्रास्य न्यायस्य चर्चा कृता । “उपान्यस्यासमान.”[४. २. रेफस्य रेफरूपवर्णग्रहणेनाग्रहणात् क्तस्य तो नत्वं न, " रेफात् 30 ३५.] इति सूत्रस्थानीये “णी चढ्युपधाया हखः" [पा० परेण स्वरभागेन व्यवधानाद् वा” इति, यदि च क्वापि वर्णेक- सू० ७. ४. १.] इति सूत्रे महाभाष्ये च अवीवदद् वीणां देशो वर्णग्रहणेन न गृहीतः स्यात् तर्हि प्रकृते नत्वप्राप्तिशकैच 70 परिवादकेनेत्यादिसिद्धये “णेणिच्युपसंख्यानं कर्त्तव्यम्” इति नोदेतीति किं तस्य समाधानेन ? । प्रकृतग्रन्थेन च पक्षद्वयेऽपि वचनमेवारब्धम् , तत्र जातिपक्षाश्रयणेन निर्वाहश्च नागेशेन [वर्णैकदेशस्य वर्णग्रहणेन ग्रहणेऽग्रहणे च] प्रकृते नत्वाभाव खण्डितः, तथाहि-“यत्तु-ण्याकृतिनिर्देष्टव्येति, तन्न-जातेः उपपादितः । तथाहि-यदि वर्णैकदेशो वर्णग्रहणेन न गृह्यते 35 पौर्वापर्याभावेन 'चङ्पर' इति विशेषणेनात्र व्यक्तिपक्षस्यैवा- तर्हि रेफात् परत्वाभावेनैवात्र.नत्वाप्राप्तिः, अथ यदि गृह्यत श्रयणात्” इति । अयमाशयः-'ङपरे णौ' इत्यस्य 'ङपरे णित्वे' इत्युच्यते तर्हि तदीयः स्वरभागश्च प्रकृतस्वरविलक्षण एव, 75 इत्यों जातिपक्षाश्रयणे स्यात्, न च णित्वरूपया जात्या उस्य स च मध्ये पतित इति तथापि न नत्वप्राप्तिरिति । एतेनान्यत्र पौर्वापर्यं सम्भवतीत्येतादृशस्थले जातिपक्षाश्रयणं न युक्तमिति सति प्रयोजने तस्य [वर्णैकदेशस्य ] वर्णग्रहणेन ग्रहणं भवितुं तदर्थं वचनमेवारब्धव्यम् । अत्र जातिपक्षाश्रयणवादिनस्तु शक्नोतीति स्पष्टमेवावेदितं भवति, "रपृवर्णा०" [२.३. ६३.] 40 जातिपक्ष इत्यस्य जाला व्यक्त निर्देश इति तज्जातीयानेकव्यक्ति- इत्यत्र रेफात् पृथगृकारस्य ग्रहणाच्चाग्रहणपक्षोऽपि सूत्रकाराभि- ܕܢ ० ·[द्वितीयोल्लासे न्यायः ८]: न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । . १०९ , मत इत्यायाति । वस्तुतस्तु-भग्रहणपक्ष एव शास्त्रकृतां विशेष- इकारो दीर्घत्वं प्रतिपद्यते, एवमेकारस्थोऽपीकारः 'अन्न इन्द्र' सम्मत इत्यादिकं विवरणे विशेषतो विवेचितम् । यद्यपि इत्यादौ सवर्णदीर्घत्वं प्रतिपद्यतेति ग्रहणपक्षाशङ्काबीजम् । अग्र- "रषाभ्यां नोणः समानपढ़े" [पा० सू० ८. ४. १.] इति हणपक्षाशङ्काबीज तु-तिरोहितत्वादवयवानां समुदायकार्ये च सूत्रयता, क्षुम्नादिगणे णत्वप्रतिषेधार्थ च 'नृनमन' 'तृमोति' पारतच्यात् स्वकार्यस्याप्रयोजकत्वान्नरसिंहवज्जात्यन्तरयोगाद् 5 ग्रहणे कुर्वता च पाणिनिना ग्रहणपक्ष एव सूचितो भवति, वर्णान्तरसारूप्यमात्रेण तत्कार्याप्रवर्तनमिति कैयटाशयः । ततः 45 तथापि भाष्यकारादीनामग्रहगपक्ष एवेष्ट इति स्पष्टं तत्रैव ॥८॥ "कश्चात्र विशेषः” इति प्रक्रम्य ग्रहणपक्षस्वीकारे सन्ध्यक्षरे *वर्णैकदेशोऽपि वर्णग्रहणेन गृह्यते* ॥ ८ ॥ समानाक्षरविधिप्रतिषेधस्य, दीर्घ हस्खाश्रयविधिप्रतिषेधस्य, खर- त०-अयमर्थः पातञ्जले महाभाष्ये विशदय्य विवेचितः, द्वयनिमित्तकविधिप्रतिषेधस्य च वक्तव्यत्वमाक्षिप्य, लोकदृष्टान्ते- तत्राग्रहणपक्ष एव च सिद्धान्तितः, तथा हि-प्रत्याहाराहिके नाव्यपवृक्तावयवनिवन्धनकार्याभावं प्रसाध्य सन्ध्यक्षरेषु चावय- 10 तृतीयमाहेश्वरसूत्रविचारप्रसङ्गे-"इदमत्र विचार्यते-यं एते वर्णेषु वस्य पृथनिर्दिष्टावयवान्तरेभ्यो भेदं चाश्रित्य ग्रहणपक्षोक्तदोपो- 50 वणैकदेशा वर्णान्तरसमानाकृतय एतेषामवयवग्रहणेन ग्रहणं द्वारेण स पक्षः समर्थितः । अयमाशयः-सन्ध्यक्षरादीनामा- स्याद् वा नवा ? इति । कुतः पुनरियं विचारणा ? इह समुदाया कारादीनां चावयवा यदि पृथग् गृह्यरस्तर्हि तत्र समानदीर्घत्वा- अप्युपदिश्यन्ते, अवयवा अपि, अभ्यतरश्च समुदायेऽवयवः, दीनि प्राप्नुवन्ति, यथा-'अग्ने इन्द्रम् , वायो उदकम् , एतयोः तद्यथा-वृक्षः प्रचलन् सहावयवैः प्रचलति, तत्र समुदायस्थ- समानदीर्घत्वम् । एवम्-आल्य प्रलयेत्यादौ ह्रस्वाश्रयतागमः, 15 स्यावयवस्यावयवग्रहणेन ग्रहणं स्याद्वा न वेति जायते विचारणा।" तथा वाचा तरतीत्यादौ द्विखरनिमित्त इकण् च प्राप्नोतीति तेषां 55 इति । अयमाशयः-आकारादयो वर्णा वनादिवत् संघातरूपाः, प्रतिषेधो वक्तव्य इति दोप आपतित इति न शक्यम् , यतो अनादिरूपप्रत्यभिज्ञानात् क्रमेणोपलम्भाच्च, ऐचः । 'ऐ औ यथा 'तैलं न विक्रेतव्यम् , घृतं न विक्रेतव्यम्' इति निषेधानु- इत्येतयोः ] प्लुते तदवयवोरिदुतोः प्लुतः "प्लुतावैच इदुतौ” सारं सर्पपेभ्यो गोभ्यश्च पृथग्भूतस्य तैलस्य घृतस्य च विक्रयो न [पा० सू० ८. २. १०६. ] इति सूत्रेण विहितः, तथा च तेषु क्रियते, किन्तु तैलसहिताः सर्षपादयो घृतसहिता गावश्च कामं 20 प्रागकारः पश्चादिदुताविति विज्ञायते । खमतेऽपि "प्रश्नार्चा- | विक्रीयन्ते, तथाऽवयवानां पार्थक्येऽपि समुदायस्थितावयवेष्व- 60 विचारे०" [७. ४. १०२.] इत्यनेन सन्ध्यक्षरस्यादिभूतोऽकार | वयवाश्रयो विधिर्न भविष्यतीति दोपाभावेन ग्रहणपक्षो निर्दुष्टः । एव प्लवते । सर्वथा तेषां समुदायरूपत्वम् ‘ए ऐ तु कण्ठतालव्यो' | यदि च सन्ध्यक्षरेषु 'ऐ औ' इत्यनयोरकारेकारयोरकारोकारयो. इत्यादिशिक्षावचनैश्च, अवयवक्रमकृत एव स्थानक्रमस्तत्र प्रतीयत र्व्यपवर्गस्य स्पष्टमुपलभ्यमानत्वेन तत्र तदाश्रयकार्यप्रसङ्गशङ्का इत्यवगन्तव्यम् , न ह्येकस्य वर्णस्य स्थानक्रमेणोत्पत्तिरतः संघात- चेत् ? तर्हि सन्ध्यक्षरेषु प्रतीयमानयोरवयवयोः स्वतन्त्रतद्वर्णा- 25 रूपास्ते इति सिद्धम् । एवं ऋकार-लकारयोरपि रेफ-लकार- पेक्षया प्रयत्नभेदात् तयोः पार्थक्येन तत्र समानाश्रयविध्यादीना-65 सदृशावयवौ, तत्र केवलवर्णकार्यमवयवेषु भवति न वेति विचारः। मभाव इति । तदेवम्-आकारादिस्थस्यावयवस्य भेदेनागृह्यमाण- तत्र समुदायपरे निर्देशे सन्निहिता अप्यवयवा नान्तरीयकत्या- त्वादग्रहणम् ,सन्ध्यक्षरेपु प्रयत्नभेदादग्रहणम् , ऋकारस्थस्तु रेको देजा[ सन्ध्यक्षरा दिसंज्ञां न लभन्ते, अवयवपरे च निर्देशे | भेदेन प्रतिभासाद् गृह्यत इति विवेकः । इत्थं ग्रहणपक्षं प्रतिपाद्य- समुदायो न संज्ञाभाक्, यथा महेश्वरकृतसूत्रेपु हयवरेत्यादा- | “अथवा पुनर्न गृह्यन्ते” इति समुदायैकदेशानां पार्थक्येना- 30 वनच्कस्य हलो [ अखरस्य व्यञ्जनस्य ] दुःखेनोच्चार्यत्वात् तैः ग्रहणपक्ष उत्थाप्य सिद्धान्तितः। तत्रेदमस्य पक्षस्योत्थानवीजम्-70 सह निर्दिष्टोऽप्यकारोऽन्यत्र [ “अइउण्" सूत्रादौ ] प्राधान्येन वस्तुतः सन्ध्यक्षरादीनि नरसिंहवद् भिन्नान्येत्र, यथा-नरसिंहे निर्देशात् 'हला'दिसंज्ञां न लभत इति दध्यत्रेत्यादावनच्क एव न नरत्वव्यवहारो न वा सिंहत्वव्यवहारः, किन्तु विलक्षणजाती- [अस्वर' एव यादेशः] यणादेशः प्रवर्तते, तत्रावयवानामसत्या- | यत्वव्यवहारः, तथा सन्ध्यक्षरादीनामपि । सादृश्यात् सन्ध्य- मप्येजादिसंज्ञायाम् एजादिस्थानीया अयादयः समुदायादेशा | क्षरावयवेपु अकारादयः प्रत्यभिज्ञाततया पृथगुपलभ्यमाना अपि 35 अपि नान्तरीयकत्वादवयवान् निर्वर्तयन्ति । एवं स्थिते 'अग्ने न सन्त्येव, सन्ध्यक्षराणां चाक्षरसमुदायरूपत्वप्रसिद्धिरपि भ्रान्ति-15 इन्द्रः' इत्यादौ यत्रावयवकार्य [ दीर्घः ] समुदायकार्य [अया- मूलैवेति । तथा च भ्रान्त्यैव ग्रहणपक्षः समुपस्थापितो न तात्त्विक : देशः ] च प्राप्नोति, तत्रान्तरङ्गत्वात् तत्र च साक्षादुक्तत्वात् । इति भावः । अग्रहणपक्षे च ऋकारस्थस्य रेफस्याऽपि पार्थक्ये- प्रत्यक्षत्वाचावयवका[दीर्घ]प्रसङ्गः, अवयवावगतिपूर्वकत्वाद्धि नाग्रहणे आन्धुरित्यादी नागमार्थ तत्र ऋकारग्रहणस्य कर्तव्यत्वं समुदायकार्यस्य समुदायकार्य बहिरङ्गम् । अयादीनां चाव- स्यातः, णत्वार्थ च ऋकारग्रहणं णत्वविधौ कर्तव्यं स्यात्, 40 काशः-अग्न आयाहीति, तत्र यथा-दधीन्द्र इत्यादौ दधिशब्दस्थ- | कृपधातो रेफस्य लादेशार्थ च ऋकारग्रहणं कर्त्तव्यं स्यादिति 60 ·. ११० न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायौ.८-९] . दोषानुद्भाव्य तत्र तत्र ज्ञापकादिना कार्य प्रसाध्याग्रहणपक्षः ज्ञापिते चात्र न्यायेऽक्सहितस्यादेशवारणार्थं 'प्राक् चाकः' 40 समर्थित इति । स्वमते च-आवृधतुरित्यादौ नागमार्थम् । इति सार्थकम् । फलं चास्य अरुणत्' इत्यत्रैकस्मिन् श्रेऽन्तः- "अनातो नश्चान्त ऋदाद्यशौसंयोगस्य" [४. १. ६९.] इति | पतितेऽपि: धातुत्वानपायात् ततः प्रागडागमः, अतृणोदित्यत्र सूत्रे ऋदादिग्रहणं क्रियत एव, णत्वार्थं च "रघुवर्णात्.' चश्ने ईति चान्तःपतितेऽपि तद्रहणेनैव ग्रहणात् ततः पूर्व 5[२. ३. ६३. ] इति सूत्रे ऋकारग्रहणमपि क्रियते, कृप्धातो- मडागमश्च सिद्धः, भप्रत्ययात् पूर्व तु नाडागमः कर्तुं शक्यते । कारस्य च लकार एव विधीयते "ऋ-र-ल-लं कृपोऽकृपीटा- | *कृतेऽन्यस्मिन् धातुकार्ये पश्चाद् वृद्विस्तद्वाध्योऽट च* इति 45 दिषु" [ २. ३. ९९.] इति सूत्रेण । तथा चाग्रहणपक्ष एव न्यायात् ; तथा च धातुकार्य भादौ कृते एवाडागमो न ततः सूत्रकाराभिमत इति प्रतिभाति । यच्च “रदादमूर्च्छ-मदः" । पूर्वमिति तेषु कृतेषु धातोः स्वरूपस्य भज्यमानत्वेन न्याय [ ४. १. ६९.] इति सूत्रवृत्तौ-"रेफात् परेण स्वरभागेन | विनाऽडागमो न स्यात् । यद्यपि तन्यायव्याख्यावसरेऽटः 10व्यवधानाद् वा” इति समाधानान्तरमुक्तं तदपि ग्रहणवादिमत- | पश्चात् प्रवृत्त्यंशस्यानित्यत्वं वक्ष्यते, तथा च तेनैव पूर्वमडागमे साधारण्येन प्रयोगसाधुत्वसमर्थनायैव, न तु तेन ग्रहणपक्ष पश्चात् भादौ प्रकृते दोषाभावस्तथापि "त्वमहं सिना०" 50 आचार्यस्य सम्मत इति प्रतिपादयितुं शक्यं, तत्र तत्र ऋकार- [२. १. १२.] इत्यत्रत्य 'प्राक् चाको'ग्रहणस्य सार्थक्याय पाठादिवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । तथा च केवलं प्रक्लप्यमानमित्यत्र णत्वा- ज्ञापितस्यास्य न्यायस्य 'सर्वके' इत्यादौ जश इकारविधानम्, भावमात्रप्रयोजन एव ग्रहणपक्षपरोऽयं न्यायः समाश्रीयत इति । 'उच्चकैः' इत्यादावव्ययसंज्ञाविधानमित्यादिबहुफलसत्त्वेन प्रकृ- 15 परिशिष्यते। तत्र च स्पष्टत एव लश्रुतेर्विद्यमानत्वाद् विनाऽपि तेऽपि *कृतेऽन्यस्मिन्०* इत्यादिन्यायस्य स्वाभाविकप्रवृत्त्या न्यायं णत्वाभावः सेत्स्यत्येवेति नार्थोऽनेन न्यायेन, विशेषस्य पूर्व भादौ - कृतेऽपि रूपसिद्धयर्थमुदाहरण न दोषायेति 55 कस्यापि विधानाभावादिति प्रतिभाति ॥ ८ ॥ ध्येयम् । विशेषश्च विवरणे स्पष्टः ॥ ९ ॥ vinnen wwmin . *तन्मध्यपतितस्तद्वहणेन गृह्यते ॥९॥ *तन्मध्यपतितस्तद्रहणेन गृह्यते* ॥ ९॥ सि०-तदिति प्रकृते गृह्यमाणमुच्यते, तथा च चिकी त०-अक् तद्धितप्रत्ययः श्नादय आख्यातविषयाः प्रत्ययाश्च 20र्षितविधिशास्त्रगृह्यमाणशब्दमध्यपतितः-शास्त्रेण तन्मध्य- | प्रकृतेमध्ये भवन्ति, तेषु कृतेषु च प्रकृतेः सखण्डत्वप्रतीत्या तत्र पातित्वेन विहितः प्रत्ययादिः, तद्हणेन-तद्राहकेण शब्देन, | तत्र तत्तच्छब्दैविधीयमानानि कार्याणि न स्युः, यथा-'सर्वके' 60 गृह्यते-बोध्यते इति न्यायार्थः । यथा नदी काचिद् गङ्गां इत्यत्र ‘सर्वे' इत्यर्थे [ स्वार्थः] सर्वशब्दात् “त्यादिसर्वादेः." प्रविष्टा गङ्गाग्रहणेनैव गृह्यते, यथा वा देवदत्तामध्यस्थो गर्भो [७. ३.. २९..] इत्यकि तत्र तद्धितान्तत्वान्नामत्वे पुनर्जसि देवदत्ताग्रहणेनैव गृह्यते लोके तथा शास्त्रेऽपि गृह्यमाणशब्द- | "जस इ." [ १. ४. ९.] इति जसं इकारादेशो न स्यात् , उच्च- 25 मध्यपतितो . वर्णादिस्तच्छब्देनैव गृह्यते न तुं भिन्नत्वेनेति | रित्यव्ययादकि-उच्चकैरित्यत्र सेल्ग् न स्यात् , अरुणदित्यादौ ने भावः । तथा च धात्वादेर्मध्ये भादिप्रत्यय एकस्मिन्ननेकस्मिन् । विहिते धातुरुपापायात् तस्याडागमो न स्यात् , अभिनस्त्व- 65 वा पतिते तस्य धातुत्वादिव्यवहारः स्यादेव, न तु प्रत्ययस्य | मित्यादौ “सेः .स-द्-धां च ." [४. ३. ७९.] इति रुश्च मध्ये पाते तस्य खण्डितत्वबुद्ध्या कपालदशामापन्नस्य कल न स्यात् , तथा चैषां कार्याणां सिद्धयर्थमयं न्यायः स्वीक्रियते। शादेलाहरणादाविव धात्वादेर्धातुत्वनिमित्तककार्यादौ योग्य- "येन विधिस्तदन्तस्य" [१. १. ७२.] इति पाणिनीये सूत्रे 30त्वाभावः, अनेन न्यायेन तत्र खण्डितत्वबुद्धेरजननात् । इत्थं च | महाभाष्ये प्रकरणवशादेषां कार्याणामभावमाशङ्कय तत्र “तद- लोकदृष्टान्तेन सिद्धोऽप्ययं न्यायो ज्ञापकेनापि साध्यते, न्तान्तग्रहणम्" इति समाधाय व्याख्याय च तदन्तान्तपदं प्रकृ-70 तथाहि-"त्वमहं सिना प्राक् चाकः" [२. १. १२.] इति | तसर्वलक्ष्यानुकूलम् , तत्र क्लिष्टकल्पनां काञ्चिदालोक्य-"तदेक- सूत्रे 'प्राक् चाकः' इति वचनमेवास्य न्यायस्य ज्ञापकम् । देशविज्ञानाद् वा सिद्धम्" इति वार्तिकमुक्तम् , व्याख्यातं च- तथा हि-युष्मदस्मदोः सौ "त्यादि-सर्वादेः स्वरेण्वन्त्यात् | “तदेकदेशविज्ञानाद् वा पुनः सिद्धमेतत् , तदेकदेशभूतस्त- 35 पूर्वोऽक्" [७..३. २९.] इत्यकि 'युप्मकद् अस्सकद्' द्रहणेन गृह्यते, तद्यथा-गङ्गा यमुना देवदत्तेति, अनेका नदी इत्येतयोः स्थाने त्वमहमादेशौ मा भूतामिति प्राक् चाक गङ्गां यमुनां च प्रविष्टा गङ्गा-यमुनाग्रहणेन गृह्यते, तथा देव-75 इत्युच्यते, यदि चाकि सति तयोभिन्नत्वेन ग्रहणं स्यात् तदा | दत्तास्थो गर्भो देवदत्ताग्रहणेन गृह्यते ।" इति । पुनः शङ्कितम्- तयोस्त्वमहमादेशौ स्वत एवाप्राप्ताविति तद्वारणाय 'प्राक् "विषम उपन्यासः, इह केचिच्छब्दा अक्तपरिमाणानामर्थानां चाकः' इति ध्यर्थमेव, व्यर्थीभूतं च तदेतन्याय, ज्ञापयति, वाचका भवन्ति-य एते संख्याशब्दाः परिमाणशब्दाश्च, पञ्च ·[द्वितीयोल्लासे न्यायौ ९-१०] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १११ --- । " - AM सप्तेति, एकेनाप्यपाये न भवन्ति, द्रोणः खारी आढकमिति. [न्याय स्वीकारस्य तच्छङ्काकारणत्वोकेरसङ्गत्यापत्तेः । अयमा- नैवाधिके भवन्ति, न न्यूने । केचिद् यावदेव तद् भवति ताव शयः-भिद्धातोः पञ्चम्या मध्यमपुस्पैकवचने 'भिन्धि' इति देवाहुः-य एते जातिशब्दा गुणशब्दाश्च-तैलं घृतमिति, खार्या- रूपं भवति, तत्र हे: “हु-धुटो हेर्धिः" [४. २. ८३.] इति मपि भवन्ति द्रोणेऽपि । शुक्लो नीलः कृष्ण इति हिमवत्यपि धिर्भवति, तत्र ‘भिन्द्-हि' इत्यवस्थायां "त्यादि-सर्वादेः०' 5 भवति वटकणिकामात्रेऽपि द्रव्ये । इमाश्चापि संज्ञा अक्कपरिमा-[७. ४. २९. ] इत्यक्, अनेन धित्वं च प्राप्नोति, तत्र पर- 45 णानां द्रव्याणां क्रियन्ते, ताः केनाधिकस्य स्युः" इति । अय- त्वादकि कृते धित्वस्याप्राप्त्या 'भिन्वकि' इति रूपं न स्यादिति माशयः-परिच्छिन्नपरिमाणवाचकाः शब्दा यथा न्यूनेऽधिके च भाष्यकृतः शङ्का । तद्वीजं केचिन्निर्दिश्यमानहिशब्दाभावं न प्रवर्तन्ते, तथा, धात्वादयोऽपि शब्दाः परिच्छिन्न[ नियतानु- कथयन्ति, केचित् तन्मध्यपतितत्वाभावम् । तत्र तन्मध्यपतित- पूर्वीक ]शब्दमात्रवाचका इति भिन्नानुपूर्वीके. शब्दे कथं प्रवृत्ताः । त्वाभाववादिनां मत एव तन्मध्यपतितत्वलक्षणे तृतीयसम्बन्ध- 10 स्युः । गङ्गादयश्च शब्दास्तैलादिशब्दवजातिप्रवृत्तिनिमित्तका इति निवेशः, तथा सति "त्यादि-सर्वादेः०"[७.४.२९.] इत्यादिना 50 न्यूनेऽधिके च प्रवर्तते, इति न तेन दृष्टान्तेनायमर्थः साधयितुं त्यादि-सर्वादेरको विधानेन 'भिन्द् हि'पर्याप्तमुख्योद्देश्यतानिरू- शक्यते इति । ततः “एवं ताचार्यप्रवृत्तिपियति-तदेकदेशभूतं पितविधेयताश्रयस्यैवाकः सत्त्वेन, 'हि'पर्याप्तमुख्योद्देश्यतानिरू- तगृहणेन गृह्यते” इति । इत्येवं ज्ञापकं स्वमतानुसारमुपन्यस्य | पितविधेयताश्रयत्वाभावेन तन्मध्यपतितन्यायेन 'हकि'शब्दस्य न्यायोऽयं साधितः, तत्र तन्मध्यपतितशब्दस्य स्थाने तदेकदेशभूत | हिशब्दत्वासम्भव इति । अन्ये तु निर्दिश्यमानहिशब्दाभावादेव 15 इति पदं न्यायशरीरे निवेशितमेतावानेव विशेषः । तदेकदेशभूत- धित्वं न प्राप्नोतीति भाष्याशये निश्चिते तदर्थ तृतीयसम्बन्ध- 55 पदं च तन्मध्यपतितसमानार्थकमिति कैयटादिभिर्व्याख्यातम् । निवेशक्लेशो व्यर्थ एव । “अज्ञातार्थापेक्षतया वहिरोऽक्, तत्रानेकदोषपरिहाराय तन्मध्यपतितत्वमित्थं परिष्क्रियते-तद्वि- अन्तरङ्गं धित्वमिति पूर्व धित्वे ततोऽक्” इति नवीनाः । अथवा शिष्टत्वं तन्मध्यपतितत्वं, वैशिष्यं च खघटकपूर्वत्वखघटक- “हेर्षिः” इत्युभयोरपि स्थान्यादेशयोरिकार उच्चारणार्थः, वर्ण- परत्व-स्वपर्याप्तमुख्योद्देश्यतानिरूपितविधेयताश्रयत्वैतन्त्रितयसम्ब- मात्रस्यैव स्थानित्वमादेशत्वं चेति कृतेऽप्यकि हकारस्य धुटः 20 न्धेन। यथा-अतृणेदित्यादौ श्नादेः धातुविशिष्टत्वमस्ति, यतः परस्य सत्त्वेन तस्य च हिशब्दावयवत्वस्यापि सत्त्वेन धादेश 60 खं-धातुः, तद्धटको हकारः, तत्पूर्वत्वमप्यस्ति, एवं-खं-धातुः, । इति समाधानमुक्तं भाष्ये । एवं च अरुणदित्यादौ *कृतेऽन्यस्मिन् तद्धटकः 'तृ' इति शब्दः, तत्परत्वमप्यस्ति, तथा खं-धातुः, | धातुप्रत्ययकार्ये०* इति न्यायस्यानित्यत्वेन प्रवृत्त्या कथंचिद्वारण- तत्पर्याप्ता या मुख्योद्देश्यता-रुधादिगणपठितधातुत्वावच्छिन्ना, संभवेऽपि 'अभिनस्त्वम्' इत्यादी सत्वार्थमेतन्यायाश्रयणस्याव- तन्निरूपिता विधेयता 'न'निष्ठा, तदाश्रयत्वमपि तत्रेति सम्ब- श्यकत्वमेवेति स्वीकृते न्यायेऽरुणदित्यादावपि *कृतेऽन्यस्मिन्०* 25 न्धत्रयेण धातुविशिष्टत्वं तत्रेति तन्मध्यपतितत्वं सिद्धम् ।। इति न्यायस्य खाभाविक्या प्रवृत्त्या पूर्व नादौ कृते पथादेत-65 तृतीयसम्बन्धनिवेशेन जन रातीति 'जनरा' इति शब्दस्यापि च्यायसहायेनाडागम इति न किमपि हीयते । अस्य च न्यायस्य मध्यस्थनकारत्वेऽपि जराशब्दत्वं प्रकृतन्यायेन न भवतीति न लोकज्ञापकोभयसिद्धत्वादनित्यत्वं न दृश्यते ॥ ९ ॥ तस्य जरसादेशः, तत्रत्यनकारस्य खपर्याप्तमुख्योद्देश्यतानिरूपित- *आगमा यद्गुणीभूतास्तदहणेन विधेयताश्रयत्वाभावादिति कैयटादिमतम् । नवीनास्तु-तृतीय- गृह्यन्ते* ॥ १०॥ 30 सम्बन्धस्य किमपि न फलमिति कथयन्ति, 'जनरा' शब्दे हि सि०-आगमा:-आगमत्वेनान शास्त्रे प्रसिद्धा अवयवत्वा-70 जराशब्दत्ववारणं यत् तस्य फलमित्युक्तं तन्न चारु, अव्यवहितो- त्तरत्वसम्बन्धेन जविशिष्टरात्वस्यैव जरात्वपदार्थतया तस्य प्रकृते | वच्छिन्नविधेयताश्रयत्ववन्तः, यद्गुणीभूताः-यस्य गुणाः- कस्मिन्नपि क्षणेऽसत्त्वेन तन्मध्यपतितत्वाभावेन न्यायेन कथ- यद्गुणाः, भयद्गुणा यद्गुणा सम्पन्नाः-यद्गुणीभूताः, गुणशब्दो लक्षणयाऽवयवबोधकः, च्चिप्रत्ययार्थ आहार्यज्ञानम् , भूधा. मप्यानयनासम्भवात् । अत एव “हु-झल्भ्यो हेधिः” [पा० 36 सू० ६. ४. १००.] इति सूत्रे महाभाष्ये-'भिन्धकि' इत्यत्रा- | त्वर्थोऽविवक्षितः, क्तप्रत्ययार्थो विषयताश्रयः; तथा च कचि कृते धित्वं न प्राप्नोतीति निर्दिश्यमानहिशब्दाभावादेव आगमा यन्निरूपितावयवत्वप्रकारकाहार्यज्ञाननिरूपितविपय-15 शङ्कितं, न तु तन्मध्यपतितत्वाभावात , अत एव तत्र महाभाष्य- ताश्रयाः, [गृह्यन्तेऽनेनेति ग्रहणम् , तस्य ग्रहणं तहणं, तेन व्याख्यावसरे-यद्येवमित्यस्य 'यदि निर्दिश्यमानस्यादेशाः' इत्येव तद्हणेन, ग्रद्धात्वर्थो वोधः, जनकत्वमनप्रत्ययार्थः, बोधा. कैयटेनापि व्याख्यातम्, अन्यथा [तृतीयसम्बन्धनिवेशे ] न्वयिविपयत्वं तत्पदोत्तरपष्टयर्थः, गृह्यन्त इत्यत्रत्यग्रद्धात्वर्थ- 40 तन्मध्यपतितत्वाभावादेव धित्वाप्राप्त्या निर्दिश्यमानपरिभाषा- बोधान्वयिजन्यत्वं तृतीयार्थः, बोधस्य च विषयताप्रयवर्त- - ·११२ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायः १०] मानार्थैकदेशविषयतायामन्वयो निरूपितत्वसम्बन्धेन, तथा कसोः" [४. ४. ८२.] इत्यनेनेटि कृते सेटोऽपि वसो- च] तन्निरूपितविषयितावद्वोधनिष्ठजन्यतानिरूपितजनकता- रुषादेशो भवत्येव, अन्यथा तत्रेयः श्रवणप्रसङ्गात् तदर्थ वन्निरूपितजन्यत्वविशिष्टवोधनिरूपितविषयताश्रया इति तल्लोपाय सेट एवोषादेशाय वा यत्नः करणीयः स्यात् । न्यायार्थः । 'यद्गुणीभूताः' इति हि 'तगृहणेन गृह्यन्ते' इति न चेटो निमित्तस्य वसोरुषादेशेनापहारे नैमित्तिकस्येटोऽप्यप- 5 विधेयांशे हेतुभूतम् , यतस्तद्गुणीभूताः -तदवयवत्वेन शास्त्रेण हारः स्यात् *निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याऽप्यभावः इति 45 बोधिता अतस्तद्रहणेन गृह्यन्ते इति भावः । विशेषो विवरणे न्यायादिति वाच्यम् , तस्य न्यायस्यानित्यत्वात् स्थानि- स्पष्टः । लोकेऽपि हि देवदत्तस्याङ्गाधिक्ये तद्विशिष्टस्यैव देव- वदावेन निमित्तसद्भावाद् वा । "उपसर्गात् सुग्-सुव-सो- दत्तग्रहणेन ग्रहणाच्छास्त्रेऽप्यवयवत्वेन बोधकाद्यन्तशब्दाभ्यां स्तु-स्तु-भोऽव्ययद्वित्वे". . [२. ३. ३९.] इति सूत्रे- विहितानामवयवत्वस्य सिद्धतया तद्विशिष्टस्यैव तद्रहणेन ऽव्यपीति करणेनायं न्यायोऽनित्यः; तेनः “वे स्कन्दो- 10 ग्रहणस्यौचित्यात् । तथा च यत् कार्य तदवयवरहितस्योक्तं तत् ऽक्तयोः" [२. ३. ५१.] इति षत्वविधायकसूत्रे स्कन्द्ग्रहणे-50 कार्य तस्मिन्नवयवे सत्यपि तस्य भवतीति फलतिः। आगमा नाट्सहितस्य स्कन्दोऽग्रहणाद् व्यस्कन्ददित्यादौ षत्वं न भव- इत्यत्र बहुवचनं च लक्ष्यबहुत्वानुरोधेन, तथा च यत्रैको तीति प्रतीयते, तथाहि-एतन्यायसत्त्वेऽसहितानामपि सुगा- त्रयो वा आगमाः स्युस्ते सर्वेऽपि तद्हणेन गृह्यन्ते । तत्रैका- | दीनां तद्हणेनैव ग्रहणाद् 'अट्यपि' इति व्यर्थमेवेति तेनास्या- गमविशिष्टस्योदाहरणं यथा-प्रण्यपतदिति, अनाडागमसहित- नित्यत्वे ख्यापिते व्यस्कन्ददित्यनाडागमसंहितस्य तस्य स्कन्द- 15 स्यापि पतेः पतिग्रहणेन ग्रहणात् तस्मिन् परे ने "नेमा-दा०" धातुत्वेनाग्रहणात् षत्वं न भवतीति प्राञ्चः । वस्तुतस्तु 55 [२. २. ३. ७९.] इति नेनों णः सिद्धः । आगमद्वयविशिष्टस्य 'अव्यपि' इत्यनेनास्य न्यायस्यानित्यत्वं साधयितुं न शक्यते, यथा-प्रण्यपनीपदिति, अन्न प्रनिपूर्वस्य पतेर्यङ्लुपि दिवि | यतः "उपसर्गात् सुग्०" [२. ३.:३९.] इत्यादिसूत्रे "व्यञ्जनाः०" [४. ३. ७८.] इति तल्लुकि आदावटो उपसर्गात् परत्वं न धातोविशेषणमपि तु सकारस्य, तथाहि- न्यथ्यान्ते विधानादागमद्वयसहितस्यापि पतेः पतिग्रहणेन उपसर्गस्थान्नाम्यादेः परस्य सुनोत्यादेः सः षो भवतीति 20 ग्रहणात् तस्मिन् परे "नेमा-दा." [२.३. ७९.] इति नो तदर्थः, अटि कृते चाकारेण व्यवधानात् सकारस्य नाम्या-60 णः सिद्धः । अत्र यद्यपि द्वित्वेन यः पकारोऽधिको जनितस्तस्य देरव्यवहितत्वं नास्तीति षत्वाप्राप्तौ षत्वार्थमध्यपीत्यावश्यक- च नागमत्वमिति तद्विशिष्टस्य ग्रहणमनेन न्यायेन न संभव- मेव । एवं च व्यस्कन्ददित्यत्र षत्वस्य स्वत एवाप्राप्तिरिति न तीति कथमत्र णत्वमिति शङ्कितुं शक्यते, तथापि तस्य तदर्थं न्यायानित्यत्वमाश्रयणीयम् । यदि च क्वचिदनित्यत्वा- द्विःप्रयोगमात्रत्वेन स्वाङ्गत्वाव्यतिरेकादग्रिमन्यायेन [*स्वाङ्गम- श्रयणमावश्यकमेव तर्हि "अतो म आने" [४. ४. ११४.] 25 व्यवधायि इत्यनेन ] ग्रहणान्न दोषः। आगमनयविशिष्टस्य इति सूत्रेण मागमविधानसामर्थ्यादेव तस्यानित्यत्वमिति 65 यथा-'प्रण्ययंयंसीत्' इति अत्र प्रनिपूर्वस्य यमेर्यङ्लुपि कल्पनीयम् । तथाहि-'शयिष्यमाण' इत्यादौ मागमे विहिते अद्यतनीदिप्रत्ययेऽडागम-म्बागम-सागमेत्यागमनयसहितस्यापि तस्य चाकारग्रहणेनैव ग्रहणात् “समानानां तेन दीर्घः" यमो धातुत्वेन तस्मिन् परे "अकाखाद्यषान्ते पाटे वा" [१. २. १.] इति दीधै शयिष्याण इत्येव प्रयोगः स्यादिति [२. ३. ८०.] इति नेनों णः सिद्धः । अस्य न्यायस्यार्थ मागमस्य वैयर्थ्यं स्पष्टमेव, व्यर्थं च सत् तदस्य न्यायस्या- 30 औचित्यसिद्ध एवेति नात्र ज्ञापकापेक्षा, तथा हि-"अड् धातो- नित्यत्वं ज्ञापयितुमलम् । न च मागमसामर्थ्याद् दीर्घ एव 70. रादिस्तिन्यां चामाङा" [४. ४. २९.] इत्यादिसूत्रे आदि- बाध्यतां, न तु न्यायानित्यत्वं ज्ञाप्यतामिति वाच्यम्, शब्दः, "अनामस्वरे नोऽन्तः" [१. ४. ६४.] इत्यादि- साक्षाच्छास्त्रबाधकल्पनापेक्षया. न्यायानित्यत्वकल्पनस्यैवौ- सूत्रेऽन्तशब्दश्चावयवघाचिनौ, तथा चाभ्यां शब्दाभ्यां विधीय- चित्यात् । *आगमोऽनुपघाती* इत्ययं न्यायोऽपि दृश्यते, स मान आगम उद्देशभूतस्य शब्दस्यावयवत्वेन बोध्यते, · अव च नैतन्यायसमानार्थः, किन्तु यथा मादेशः स्थानिन उपघातं 36 यवत्य च समुदायग्रहणेन ग्रहणमिति सर्वसम्मतमेव, न टेक- कृत्वैव भवति तथागमो नेत्येव बोधयति । यत् तु-एतन्याय-75 द्वित्रिशाखानामाधिक्ये न्यूनत्वे वा वृक्षो वृक्षत्वं जहाति । समानार्थत्वेन तन्न्यायव्याख्यानं कृत्वा तस्यात्रैवान्तर्भाव इति अत एवोक्तं पूर्व यद्गुणीभूता इति कथन हेतुगर्भमिति । अत प्रोक्तं प्राचीनैः, तन्न चार-शब्दशक्त्योभयोः समानार्थत्वंस्या- एव “वसुष्मती च" [२. १. १०५.] इति सूत्रेण सेटः भानात् । एवं हि प्राचां ग्रन्थः-"आगमोऽनुपंघातीत्यपि कसोरुषादेशः सिद्धयति, तेन हि यथा बभूवुपीत्यादावनिटः न्यायोऽस्ति, यथा भवानित्यत्र नागमे कृते अतुरन्तुरूंपो 40 कसोख्यादेशो भवति तथैव पेचुपीत्यादौ "वस्येकस्वरातः जातस्तथापि नाग़मस्यानुपघातित्वात् "अभ्वादेरत्वसः सौ" 80 .

·[द्वितीयोल्लासे न्यायः १०] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १.१३ - । [१. ४. ९०.] इत्यनेनात्वन्तलक्षणो दीर्घः स्यादेव, परं च गुणशब्दस्तावत् स्वाश्रयव्यापिषु रूपादिपु रूढः, अत्र च 40 सोऽप्यत्रैवान्तर्भावनाहः - समानफलत्वात् । तथाहि-अनुप- | स्वाश्रयैकदेशनिष्टेष्ववयवेषु प्रयुज्यमानस्य तस्य मुख्यार्थस्य घातीत्यस्य तावदयमों यत्-स्वव्यवधानहेतुकं यथाप्राप्त वाधः स्पष्टः, खाश्रयसमवायित्वरूपसाधर्म्यण गुणा अवयवाना- कार्याणामुपघातमागमो न करोतीति । यदि चागमानामवय मासन्ना इति तेन सम्बन्धेनागमपदमवयवरूपमर्थ लक्षयति । 5 वत्वेनावयविग्रहणेन ग्रहणं. सिद्धं तदाऽव्यवधायित्वादनुप- अत्र चागमरूपाणामवयवानामात्यन्तिकं खाश्रयसमवायित्वद्यो- घातित्वं स्फुटमेव" इति । अत्रेदमुच्यते-भवानित्यादौ नास्य | तनं प्रयोजनम् । यथा घटग्रहणे तद्गतरूपादीनां ग्रहणं स्वभाद- 45 [*आगमोऽनुपघाती इति न्यायस्य ] फलम् , यतो नागम- | सिद्धं तथाऽऽगमाश्रयभूतस्य धात्वादेर्ग्रहणे तन्निष्ठानामवयवाना- विधायक-"ऋदुदितः" [१. ४. ७०.] इति सूत्रापेक्षया मपि गुणवद् ग्रहणं भवत्येवेति गुणपदोक्त्या व्यज्यते । आद्यन्त- दीर्घविधायकस्य "अभ्वादेरत्वसः सौ" [१. ४. ९० ] इत्यस्य | शब्दाभ्यां विधानाचागमानामवयवत्वं स्फुटमिति वृत्तौ प्रति- 10 परत्वात् पूर्य दीर्धे कृते पश्चान्नागमे न्यायोपयोगाभावात् । न पादितमेव । कैश्चिदत्र न्यायस्वरूपे एकस्तच्छब्दोऽधिकः पठ्यते । च कृताकृतप्रसङ्गित्वेन नागमस्य नित्यत्वं नित्यस्य च *परान्नि- तथाहि-तेषां मते यदागमास्तद्गुणीभूतास्तद्ब्रहणेन गृह्यन्ते इति 50 त्यम् इति न्यायवलेन परापेक्षया बलवत्त्वमिति नागम एव न्यायस्वरूपम् , युक्तं चैतद्, एवं स्वीकृत हेतुद्वयं लभ्यते-'यतो दीर्घात् पूर्व स्यादिति वाच्यम् , नागमे कृतेऽत्वन्तत्वविघातेन यस्यागमा अतस्तद्गुणीभूताः, यतश्च तद्गुणीभूता अतस्तद्हणेन दीर्घस्यानवकाशतया नागमापवादत्वस्य कल्पयितुं शक्यत्वेन, गृह्यन्ते' इति । तथा च तेपां मते वाक्यार्थस्वरूपमिदम्-यतो 15 नित्यशास्त्रापेक्षयाऽप्यपवादशास्त्रस्य बलवत्त्वात् पूर्व दीर्घस्यैव | यन्निष्टोद्देश्यतानिरूपितावयवत्वावच्छिन्न विधेयताश्रया अतस्तन्नि- प्रवृत्तः। आगमस्य व्यवधायकत्वाभावे चानेन न्यायेन साधिते | रूपितावयवत्वप्रकारकाहार्यज्ञाननिरूपितविषयताश्रयाः, यतस्त-55 मागमादीनां "अतो म आने" [४. ४. ११४.] इत्यादि- | थाभूता अतस्तद्विशिष्टास्तन्निरूपितविषयितावद्वोधजनकपदजन्य- सूत्रविहितानां वैयर्थ्यमेव स्यादिति नाय न्यायोऽव्यवधायकत्व- | बोधनिरूपितविषयताश्रया इति । स्वमते च यथा वाक्यार्थ- साधकोऽपि तु स्वभावसिद्धमागमानामनुपघातित्वं मित्रवदा- | स्वरूपं तथा तद्वृत्तौ प्रदर्शितमेव । तन्मते च 'यतस्तथाभूता 20 गमः इत्यादिन्यायवदनुवदति, न तु किमपि नवीनं विदधातीति | अतस्तद्विशिष्टाः' इति पदसमुदायोऽध्याहियते स्पष्टप्रतिपत्तये । मन्तव्यमिति ॥ १०॥ तद्धटकवैशिष्टयं च स्वघटितत्व-स्वनिष्ठविधेयतानिरूपितोद्देश्यता- 60 श्रयघटितत्व-खविशिष्टाघटितत्वैतत्रितयसम्बन्धेन, सम्बन्धघटक- *आगमा यहुणीभूतास्तद्रहणेन गृह्यन्ते* ॥ १०॥ वैशिष्टयं च-खेतरत्व-खनिष्ठविधेयतानिरूपितोद्देश्यताश्रयावयवा- त०--अत्र गुणपदं लक्षणयाऽवयवबोधकमित्युक्तं वृत्तौ, | घटितत्वैतदुभयसम्बन्धेन । अनेत्थं न्यायार्थसमन्वयो बोध्यः- तत्र 'लक्षणा' इति कः पदार्थ इति चेत् ? येन केनचिच्छब्देन | प्रण्यपतदित्यादावकरो यतो धातुत्वेन 'पत्'निष्ठोद्देश्यतानिरू- 25 सर्वार्थस्य वोधानुदयेन तत्पदजन्यतदर्थविषयकशाव्दवोधं प्रति | पितादिशब्दबोधितावयवत्वावच्छिन्नविधेयताश्रयः, अतः 'पत्'-65 तत्पदजन्यतदर्थविषयकवृत्तिज्ञानाधीनतदर्थविषयकोपस्थितिः कार- निरूपितावयवत्वप्रकारकाहार्यज्ञाननिरूपितविपयताश्रयः, यत एवं- णमिति नियमः खीक्रियते, वृत्तिश्च पद-पदार्थयोः सम्बन्धः, | भूतोऽस्तदकारविशिष्टोऽपत् ‘शब्दः', 'पत् निरूपितविपयितावद्बोध- स च सम्बन्धो द्विविधः-शक्तिलक्षणा च । शक्तिश्च वोधक- | निष्ठजन्यतानिरूपितजनकतावत् पदं "ने-दा." [२. ३. तारूपा, लक्षणापि यद्यपि वैयाकरणैरप्रसिद्धा शक्तिरेवेति स्वीक्रि. ७९.] इति सूत्रघटकं पत्पदं, तन्निरूपितजन्यत्वविशिष्टो वोधो- 30 यते तथापि व्यवहाराय तल्लक्षणभेदः स्वीक्रियत एव । तथा हि- ऽपत्पदजन्यः, तन्निरूपितविषयताश्रयो [ 'अपत्' इति ] भवति 170 तल्लक्षणमाहुः- अकारवैशिष्टयम् 'अपत्'शब्दे कथमिति चेत् ? इत्यम्-खम्- "मुख्यार्थवाधे मुख्यार्थासन्नत्वे लक्ष्यतेऽपरः । अकार;, तद्घटितत्वम् 'अपत्'शब्दे, पुनः स्वम्-अकारः, रूढेः प्रयोजनाद् वार्थो, यत् सोक्ता लक्षणा वुधैः ॥” इति | तन्निष्ठविधेयनिरूपितोद्देश्यताश्रयो धातुत्वेन 'पत्'शब्दः, तद्ध- 'गङ्गायां घोषः' इत्यादौ गङ्गापदमुख्यार्थस्य प्रवाहरूपस्य | दितत्वमपि 'अपत्'शब्दे, पुनः स्वम्-अकारः, तद्विशिष्टो'ऽपत्'- 35 घोषाधारत्वं बाधितमिति तदर्थस्य सामीप्यसम्बन्धेनासन्नस्तीर- घटकभिन्नः, यतः खेतरत्वमकारे नास्ति, स्वनिष्टविधेयतानिरू-15 रूपोऽर्थः शैत्य-पावनत्वप्रतीतिरूपप्रयोजनालक्ष्यते इति लक्षण- पितोद्देश्यताश्रयावयवाघटितत्वमपि 'अपत्'शब्दे नास्ति, अपि तु समन्वयः । रूढेरुदाहरणं च. 'कर्मणि कुशलः' इत्यादि, अत्र हि तदुभयमुदासीनस्यैवेति तदघटितत्वं 'पत्'शब्दम्येति 'पत्'ग्रहणेन कुशलशब्दस्य कुशग्राहिरूपो मुख्योऽर्थः प्रकृते वाधित इति विवेग्रहणसिद्धिः ॥ यद्यप्यनेन न्यायेनागमविशिष्टस्यागमिवाचकाद- चकत्वादिसाधर्म्यणासन्नं निपुणत्वरूपमर्थ रूढेर्लक्षयति । प्रकृते ग्राह्यत्वं वोध्यते तथापि शक्ति-लक्षणाभ्यामुपस्थितस्यैव शाब्द- १५ न्यायसमु० ·२१४ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायः १०] www ? 'वोधविषयतया 'पत' शब्दादावडागमविशिष्टा'ऽपद्' आदिशब्द- माशयः-'धु'संज्ञा[ 'दा'संज्ञा] विधायकसूत्रे विशिष्टरूपोपादान- निरूपितशक्तिलक्षणयोरभावेन कथम् 'अपत्' इत्यस्य 'पत्' पदेन | सत्त्वेन *अर्थवद्हणे नानर्थकस्य* इति न्यायोपस्थित्याऽर्थवतोरेव वोध इति चेत् ? अत्रोच्यते-ग्राह्यत्वाभ्यनुज्ञाने यद् विना दा-धोः सा संज्ञा स्यात् , इह च वृद्धौ कृतायां 'दार्' 'घार' इति ग्राह्यत्वं न भवति तदप्यभ्यनुज्ञातमेवेत्यदोषात् । यद्वा आगमि- समुदायस्यार्थवत्त्वं, न तु तदवयवयोर्दा-धोः, *समुदायो ह्यर्थ- 5 वोधक पत् शब्दादीनां स्वशक्यविशिष्टे लक्षणाऽनेन न्यायेन । वाँस्तस्यैकदेशोऽनर्थकः इति न्यायात् , इति न घुसंज्ञाप्राप्तिरिति.। 45 वोध्यते । खस्मिन् शक्यार्थवैशिष्टयं च स्वघटितत्व स्वविशिष्टा- | अत्र शङ्कते-"यद्येवमिहापि तर्हि न प्राप्नोति-प्रणिदापयति घटितत्वैतत्सम्बन्धाभ्याम् , तत्र वैशिष्टयं च स्खेतरत्व-स्वनिष्ठो- | प्रणिधापयति । अत्रापि नैतौ दा-धावर्थवन्तौ” इति । अयमा देश्यतानिरूपितावयवत्वावच्छिन्नविधेयताश्रयेतरत्वोभयसम्बन्धेन, शयः यदि समुदायस्यैवार्थवत्त्वम्, अर्थवतोरेव चदा-धोर्ग्रहणं खम्-आगमिवोधकं पदादिपदम् , तच्छक्यं 'पत्' इति शब्द- तहिं प्रणिदापयति प्रणिधापयतीत्यादौ दा-धाभ्यां णिचि प्वागमे 10 स्वरूपं, तंवटितत्वम् 'अपत्' शब्देऽस्ति, स्वविशिष्टाघटितत्व- दाम्-धापोरेवार्थवत्त्वं, न केवलयोर्दा-धोरिति घुसंज्ञा[दासंज्ञा]-50 : मप्यस्ति, यतः खेतरत्वं न 'पत्'शब्दे नवा स्वनिष्ठोद्देश्यतानिरू- ऽभावे ने! णो न स्यादिति । तत्र समाधानवार्तिकम्-"न वा पितावयवत्वावच्छिन्नविधेयताश्रयेतरत्वमित्युभयसम्बन्धन स्ववि- ह्यर्थवतो ह्यागमस्तद्गुणीभूतस्तद्रहणेन गृह्यते, यथाऽन्यत्र” इति । शिष्टमुदासीनमेव किञ्चिदिति तदघटितत्वमस्य [ 'अपत्' शब्दस्य ] | "न वैष दोषः । किं कारणम् ? अर्थवत आगमस्तद्गुणीभूतोऽर्थ- सिद्धम् , ततश्च ‘पत्'शब्देना ऽपत्'शब्दस्य लक्षणयैव बोध वद्हणेन गृह्यते, यथाऽन्यत्रं, तद्यथा-अन्यत्राप्यर्थवत आगमो- 15 उभयोरुक्तलक्ष्यतावच्छेदकाक्रान्तत्वात् ॥ अत्रेदं विचार्यते- शब्द-: ऽर्थवद्हणेन गृह्यते । क्वान्यत्र ? लविता चिकीर्षितेति" इति । 55 :: नित्यत्ववादिनां मते शब्दानां कूटस्थत्वम्-अपायोपजनविकार- अत्र कैयटः-"लब्धात्मकस्य भावस्य निमित्तवशादुपचापचयौ रहितत्वमिति स्वीक्रियते। तथा चादेशस्थले यथा बुद्धविपरिणामः व्यपदेशहानि न कुरुतः, यथा देवदत्तस्याङ्गाधिक्या-ऽङ्गच्छेदौ । कल्प्यते, यथा-"समानानां तेन दीर्घः" [ १. २. १.] इत्यादौ इहाप्यन्तरङ्गत्वात् कृतायां दा-धोधूसंज्ञायां पश्चादुत्पन्नः पुगागमो समानानां समानेन सह प्रयोगप्रसङ्गे दीर्घः प्रयोक्तव्य इति, धुव्यपदेशं न.निवर्तयति नाप्यर्थवत्त्वमित्यंदोषः । अयमाशयः- 20 एवम्-आगमस्थलेऽप्यनागमकानां प्रयोगप्रसङ्गे सागमकाः प्रयो- प्वागमात् पूर्वमंत्र दा-धोधूसंज्ञा [ दासंज्ञा ] निमित्तान्तरानपेक्ष-60 कव्या इत्येव बुद्धिविपरिणाम इत्याशयेन महाभाष्ये-अनागमकानां त्वेनान्तरङ्गत्वात् प्रवृत्ता, सा च सत्यपि प्वागमे न हीयते, यदि सागमका आदेशा इत्युक्तम् । तथा चागमस्थलेऽपि स्थान्यादेश- च कार्यकालपक्षे यदा कार्य तदा संज्ञेति. मतमाश्रीयते तदा- भावकल्पनैवेति स्थानिवद्भावेनैव सिद्धे न्यायोऽयं न स्वीकार्य इति प्यर्थवतोर्दा-धोरेव प्वागम इति दा-धोरेव ग्रहणेन गृह्यत इति न केषाञ्चिन्मतमपास्तं वेदितव्यम्; स्थानिवद्भावविधायके सूत्रे तु तस्यार्थवत्त्वव्याघातकत्वमिति घुसंज्ञा [दासंज्ञा ].णत्वविधान- 25 नानेनापत्तिकल्पितेन “अनागमकानां सागमका आदेशाः” रूपकार्यकालेऽपि सुसाध्येति । पुनराक्षिपति-"युक्तं पुनर्यन्नित्येषु 65 इति वाक्येन बोधितस्य स्थान्यादेशभावस्य ग्रहणम् , अपि तु शब्देष्वागमशासनं स्यात् ?, न, नित्येषु नाम शब्देषु कूटस्थैरवि- साक्षात्सूत्रबोधितस्थान्यादेशभावस्यैवेत्यागमस्थले तादृशस्थान्या- चालिभिर्वर्णैर्भवितव्यमनपायोपजनविकारिभिः, आगमश्च नामा- देशभावस्याभावेन स्थानिवद्भावेनागमविशिष्टस्यागमिग्रहणेन ग्रह- पूर्वः शब्दोपजनः” इति । अयमाशयः- 'वियदादिवद् वर्णाः णस्य साधयितुमशक्यत्वंम् । स्पष्टश्चायमर्थो “दा धा ध्वदाप्" प्रकृतिप्रत्ययपदवाक्यादिरूपाः सर्गाद्यकालिकोत्पत्तिमन्तः प्रलय- 30 [पा० सू० १. १. २०.] इति सूत्रे महाभाष्ये । तथाहि- कालिकनाशवन्तश्च' इति पक्षे नित्येषु शब्देष्वपायोपजनविरोधा-70 .: अनेन सूत्रेण दाधो' संज्ञा विधीयते “अवौ दाधौ दा" : दागमोऽपि विरुद्ध इत्यागमद्वारेण 'दा' शब्दस्य स्थाने 'दाप्'शब्द [३.३.५.] इत्यनेन दासंज्ञावत् , तत्रेयं पूर्वपक्षिणा शङ्का कृता- प्रनिदारयति' इत्यादी धातोणिचि वृद्धौ कृतायां दा'शब्दोऽस्ति, दाशब्द इति तस्य घुसंज्ञा न प्राप्नोतीति । प्रतिवन्दीमाह-"अथ आदेशो विधीयत इति स्वीकार्यमिति 'दाप्'शब्द एवार्थवान् न तस्यापि 'घुत्वं' [ दात्वं ] कथं नेति ? । तदाह-“समानशब्द- युक्तं यन्नित्येषु शब्देष्वादेशाः स्युः” इति । अयमाशयः-शब्दानां प्रतिषेधः” [वार्तिकम् ], समानशब्दांनां प्रतिषेधो वक्तव्यः- प्रनिदारयति, प्रनिधारयति । दाधा 'घुसंज्ञा भवन्तीति घुसंज्ञा नित्यत्वस्वीकारे आगम इवादेशोऽपि न युक्त एव, तत्रापि 75 प्राप्नोति” इति । समाधानवार्तिकम्-“समानशब्दाप्रतिषेधोऽथ स्थानिनमपनीयादेशः क्रियत इति पूर्ववदनित्यत्वप्रसङ्गः । तथा च द्रहणात्” इति । “समानशब्दानामप्रतिषेधः, अनर्थकः प्रति- "यश्चोभयोः समो दोषः परिहारोऽपि तादृशः । धोऽप्रतिषेधः । घुसंज्ञा कस्मान्न भवति ?, अर्थवद्रहणात्, नैकः पर्यनुयोक्तव्यस्तागर्थविचारणे ॥" 40 अर्थवतोर्दा-धोर्ग्रहणम् , न चेतावर्थवन्तो" इति भाष्यम् । अय इति न्यायाद् यथा प्रणिदापयतीत्यादावागमेऽनित्यत्वं ·[द्वितीयोल्लासे न्यायः १०] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ११५ तथैवादेशस्वीकारेऽपीति न किमपि वैशिष्टयमिति.। तत्रादेशपक्षं ईदृशस्थान्यादेशभावस्थले [अनाग़मकानां सागमका आदेशा समर्थयति-"वाढं युक्तम् , शब्दान्तरैरिह भवितव्यम् । तत्र इति कल्पितस्थान्यादेशभावस्थले ] स्थानिवद्भावस्य न प्रवृत्तिः शब्दान्तरे शब्दान्तरस्य प्रतिपत्तियुक्ता” इति । अत्र कैयटः- स्थानीवेति श्रुतेः श्रौतस्थान्यादेशभावानुपपत्तिमूलकतया कप्य- "प्रसङ्गवाची स्थानशब्दो न निवृत्तिवाची, ततश्च सन्त एव मानस्थान्यादेशभावस्थले एव तत्प्रवृत्तः, न त्वत्र केवला- 5 प्रयोगे नित्याः शब्दा बुद्धयुन्मजननिमज्जनद्वारेणं प्रतिपाद्यन्ते । | नुमानिके, इत्यादिना विचारेण विवृतं नागेशेन ॥. केचित् तु 45 आगमस्त्ववस्थितस्यापूर्वः क्रियमाणो : नित्यत्वं विरुणद्धि" । न्यायमिमं न मन्यन्ते - "स्थानीवावर्णविधौ” [७, ४. १०९.] अयमाशयः-आदेशस्थले 'स्थाने' विधीयमानः शब्दो न पूर्व- | इति सूत्रे सर्वोऽपि [ौतः कल्पितश्च ] स्थान्यादेशभावो गृह्यत शब्दस्य निवृत्तिं प्राह, किन्तु तादृशशब्दप्रयोगे प्राप्ते शब्दान्तरस्य | इति तेनैव प्रकृतन्यायार्थसिद्धिः । न चैवम् 'अपिवत्' इत्यादा- प्रयोग. इति प्रसङ्गरूपप्रयोगार्थकः स्थानेशव्दः । तथा च. तत्र वडागमसहितस्य धातोः पिवादेशः स्यादिति वाच्यम् , कृते- 10 स्थले आदेशवुद्धरुन्मजन स्थानिवुद्धनिमजनमित्येव स्वीक्रियत ऽन्यस्मिन् धातुप्रत्ययकार्य० * इति न्यायेनादोपात् । अथवा 50 इति पूर्वशब्दस्य प्रयोगं विहाय शब्दान्तरस्य प्रयोगः क्रियत | *निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति* इति. न्यायेनादोपः, निर्दिश्य- इत्येव तात्पर्यमिति न नित्यत्वहानिः । आगमस्थले तु तस्मिन् | मानत्वं च पष्टीप्रकृतिविशिष्टत्वम् , वैशिष्टयं च स्वजन्योपस्थिति- शब्दे एव किश्चिदधिकमासज्यत इति वर्णवृद्धिरूपोपजनसत्त्वाद- | विषयत्व-स्वजन्योपस्थितिविषयसमभिव्याहृतवर्णाघटितत्वेतदुभ- नित्यत्वं : स्पष्टमित्यादेशागमयोर्भेद इति । ततः स्वसिद्धान्त यसम्बन्धन, 'श्रौति-कृवुः” [४. २. १०८.] इति सूत्रस्थ- 15 उपसंहृतः-"आदेशास्तहीमे: भविष्यन्त्यनागमकानां सागमकाः । षष्ठीप्रकृतिविशिष्टत्वं 'पा'शब्दस्यैव न त्वपाशब्दस्येत्यदोषात् , 55 तत् कथम् ? तथाहि-स्वजन्योपस्थितीयविषयताश्रयत्वमस्ति पाशब्दस्य, स्वज- "सर्वे सर्वपदादेशा दाक्षीपुत्रस्य पाणिनेः । न्योपस्थितीयविषयताश्रयः 'पा' इति, तत्समभिव्याहृतोऽकारः, एकदेशविकारे हि नित्यत्वं नोपपद्यते ॥" तद्धटितत्वमपाशब्दस्य, तदघटितत्वं पाशब्दस्येति लक्षणसम- इति । इमे-आगमत्वेन व्यवह्रियमाणा अपि, तथा विधीय- | न्वयात् । तथा च 'अनागमकानां सागमका आदेशाः' इति 20 माना अपि, आदेशाः-आदेशसदृशाः, भविष्यन्ति । आद्यन्त- | भाष्यमतेऽस्य न्यायस्य नावश्यकत्वमिति विस्तरेण प्रतिपाद- 60 .. शब्दाभ्यां विधीयमाना इडादय आगमाः स्तादेरशित इडित्यर्थे | यन्ति । तन्मतविवेचनादिकमिह न प्राकरणिकमिति त्यज्यते, वृत्ते नित्यत्वानुपपत्तिमूलकवाक्यान्तरकल्पनया केवल तव्य'बुद्धौ विस्तृतेप्मुभिरन्यत्र समवलोकनीयम् । यत् तु "उपसर्गात् सुग- प्रसक्तायामिकारादिस्तव्यः साधुरिति बोधः, तेनात्राप्यादेश- सुव०” [ २. ३. ३९.] इति सूत्रस्थस्य 'अट्यपि' इत्यंशस्य स्थल इव बुद्धिविपरिणामस्यैव सत्त्वेन न नित्यत्वहानिरिति | प्रकृतन्यायानित्यत्वज्ञापनस्य स्थापनाय न्यायसंग्रहमञ्जूपान्यासे 25 भावः । *आगमा यद्गुणीभूताः इति न्यायस्य चात्रापि पक्षे | प्रतिपादितम्-"ननु 'शिडान्तरेऽपि' इत्यधिकारेणाऽन्यव्यव-67 " ख़ीकार आवश्यक एवेति प्रणिदापयतीत्यादौ न दोपः । ये त्वत्र धानस्याननुमतत्वादटा व्यवधाने पत्वाप्राप्तेरट्यपीति तत्रोक्त- पक्षे आगमत्वं नास्त्येवेति वदन्ति तेऽतत्त्वविंदः 'अनागमकानां | मस्ति, तत् कथमिदमनित्यत्वख्यापकमुक्तम् ? उच्यते-अस्या- सागमका आदेशाः' इति : कथनस्यासंगत्यापत्तेः । आगमस्थले | नित्यत्वाभावे सुगादीनां ग्रहणेनासहितानामपि तेषां ग्रहण- निरवयवक्रबुद्धिनिमज्जन-सावयवकबुद्धयुन्मजनेनागमव्यवहार सिद्धेरटा व्यवधानमिति वक्तुमपि न शक्यम् , इत्यतो युक्तमेवेदम् ; 30 स्यापि निर्बाधत्वात्। अनागमकानामित्यादि न मम मतमपि तु | तस्मादीयमत्रभावना-अभ्यपुणोदित्यादौ सुगः पत्वं तावत् 70 सांणिनेरेवेत्युक्तम्-सर्वे सर्वपदादेशा इत्यादिना । अयमाशयः- सूरेरिष्टम् , तच्च ‘शिङ्नान्तरेऽपि' इत्यधिकारेणाऽन्यव्यवधाना- शास्त्रेऽवयवयोः स्थान्यादेशभावश्रवणेऽपि नित्यतानुपपत्तिमूलकः | नुमत्यभावादडागमव्यवधाने निषिषिधानम् , तदनु *आगमा समुदाययोरपि स्थान्यादेशभावः 'कल्प्यते । एवमागमस्थलेऽवय यद्गुणीभूता* इति न्यायेन पुनः प्रसृतम् , परं न्यायानामनिल्य- वत्वेन विधानेऽप्यर्थापत्तिमूलकवाक्यान्तरकल्पनेन निरवयवत्व- । त्वात् सूरेविश्वासो न, तेनाडागमव्यवधानेऽपि पत्वार्थमट्यपीत्यु- 35 सावयवत्वबुद्धयोर्विपरिणाममात्रेणादेशत्वव्यवहारो गौणो नित्यत्व- क्तम् ।" इति ! अत्रेदमुच्यते-"उपसर्गात् नुगः" [२. ३.70 ... रक्षणाय कल्प्यत इति । यथा चादेशस्थले उक्तरीत्या कल्प्यमान- ३९.] इति सूत्रवृत्त्यादिपालोचनयाऽट्यपीयस्य सार्थक्येन स्थान्यादेशभावेन श्रुतस्य स्थान्यादेशभावस्य न त्यागः, तशा प्रकृतन्यायानिलत्वज्ञापने सामर्थ्याभावः । तथाहि-प्रकृतस्त्रार्थः सति. [श्रुतस्थान्यादेशभावत्यागे सति ] स्थानिवद्भावविधायक "अद्वित्वे... [एषां]सकारस्योपसर्गस्थान्नाम्यन्तस्थाकवर्गात् परस्य सूत्राणामानर्थक्यापत्तिः स्यात्, तथैवागमस्थले सूत्रे श्रूयमाणा- षो भवति, अव्यपि-अडागमे सत्यपि, अइव्यवधानेऽपीलधः" 40 वयवावयविभावस्य न त्याग इति प्रकृतन्यायप्रवृत्तिरव्याहतैव ।। इति, पुनश्च. "शिइनान्तरेऽपीलधिकारादटा व्यवधाने न so ।

·११६ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः। [द्वितीयोल्लासे न्यायौ १०,११] । 50 प्राप्नोतीत्यट्यपीति ग्रहणम् ।" इति, तथा च सूत्रार्थानुसारं मात्रग्रहणे तदप्रवृत्तौ नात्र निर्वाहः, नात्र वर्णस्यागमोऽपि तु सकारस्योपसर्गस्थनामिनोऽव्यवहितपरत्वमिह षत्वनिमित्तम् , धातोरेव । किञ्च पूर्वोपदर्शितस्य "डमो हखादचि ङमुण् तच्चाटा व्यवधाने बाधितमिति तद्वाधाभावायाट्यपीति सार्थक- नित्यम्" [पा० सू० ८. ३. ३२.] इति सूत्रस्य भाष्यमपि न मिति वृहद्वृत्तिग्रन्याशयः । अत्र यदि धातोरुपसर्गस्थनामिनः संगच्छेत, तत्र हि . 'कुर्वन्नास्ते' इत्यादौ "हस्वान्ङणनो द्वे" 5 परत्वं निमित्तं स्यात् तर्हि धातोरेवाडागतो विहित इति तस्यानेन [१. ३. २७.] इति नकारस्य द्वित्वस्थाने नकारागम एवादी 45 न्यायेन. धातुग्रहणेनैव ग्रहणे प्राप्तेऽट्यपीत्यस्य वैयर्थ्य प्रसज्येत, विधीयते, तत्रादिभूतस्य नकारस्य ' रघुवर्णात् ." [२. ३. ६३.] किन्तु सकारस्योपर्गस्थनामिनः परत्वमिष्यते, न चाडागमः । इति णत्वं पूर्वनकारस्य पदान्तनकारागमत्वादनेन. न्यायेन सकारस्यावयवः समुदायावयवत्वात् तस्येति, तद्वयवधाननिवृत्ता- | पदान्तत्वमाश्रित्य वारितमिति वर्णग्रहणेऽपि प्रवृत्तिः स्पष्टमङ्गी- वेतन्न्यायोपयोगाभावात् षत्वप्राप्त्यर्थमट्यपीत्यावश्यकमेवेति न | कृता, सा विरुध्येतेति.। तथा च मागमेन न्यायानित्यत्वमेव 10 तेनैतन्यायानित्यत्वम् । तस्यानित्यत्वफलस्याभिधाने-“अतोम | ज्ञाप्यते न तुःवर्णग्रहणेऽप्रवृत्तिरिति ॥ १० ॥ आने' [४. ४. ११४.] इति मागमविधानमेव तज्ज्ञापक- मित्यावेदितं वृत्तौ । तत्र केचिदाहुः-“अनेन मागमविधानेन *खाङ्गमव्यवधायि* ॥११॥ वर्णग्रहणेऽस्य न्यायस्य न प्रवृत्तिरित्येव ज्ञाप्यते, न तु सामान्यतो सि०-स्वमङ्गं स्वाङ्गं, तच्चाझिनो व्यवधायक-कार्योंपरो- ऽनित्यत्वं ज्ञाप्यते इति, तन्न चांरु-'असति वाधके प्रमाणानां | धकं न भवति । परोक्षादौ धात्वादेर्द्विरुक्तं द्विप्रयोगरूपतया 15 सामान्ये पक्षपातः' इति लौकिकन्यायानुमोदितेन 'संभवति स्वमङ्गमेव, तादृशाङ्गेन तस्य धातोः किमपि कार्य न व्यवधी- ' सामान्यापेक्षज्ञापने विशेषापेक्षज्ञापनमन्याय्यम्' इति न्यायेन | यते, नहि देवदत्तः स्वावयवैर्व्यवधीयते, स्वाङ्गत्वेन द्वित्वादि-5 विशेषज्ञापनस्यासंभवात् , महाभाष्ये वर्णग्रहणेऽपि प्रकृतन्यायस्य विधानस्य हि फलमेतद् न्यायेन प्रकाश्यते, तथा च नापूर्वमिदं सञ्चारितत्वाच्च । तथाहि-"मो ह्रस्वादचि ङमुण् नित्यम्” [पा० वचनम् । तथापि यदि ज्ञापकापेक्षा तर्हि ज्ञापकमपि निर्दि- सू० ८. ३. ३२. ] इति सूत्रे महाभाष्ये 'ह्रस्वात् परस्य ङ-मः | शन्ति प्राञ्चः, तथाहि-"प्रमापकं त्वस्य "नेा-दा०" [२. 20 [ङ-ण-नानां] पदान्तस्य मुट् [ङ-ण-ना आदिभूताः] भवति' । ३. ७९.] इति सूत्रस्य "द्वित्वेऽप्यन्तेऽप्यनितेः परेस्तु वा" इत्यर्थे समाश्रिते 'कुर्वन्नास्ते' इत्यादौ पूर्वनकारस्य णत्वं प्राप्नो- [२. ३. ८१.] इति सूत्रानन्तरोपन्यासं, तत्र द्वित्वेऽपीत्य- 60 तीति शङ्कायां पदान्तस्य नस्यायं नागमो विहित इति. *आगमा | त्यानुवर्तन चाकृत्वा "नेमा-दा०" [२. ३.७९.] इति सूत्रे यद्गुणीभूताः०* इति न्यायेन तस्य पदान्तत्वान्न णत्वमित्युक्तम् । ड्मादिधातूनां सामान्यनिर्देशः, तथाहि नेर्णत्वं तावत् प्रणि- वर्णग्रहणे प्रकृतन्यायाप्रवृत्तौ तु तत्र वर्णस्यैव ग्रहणात् प्रकृतन्याय- पततीत्यादिवत् प्रणिपपातेत्यादावपीष्टम् , तच्च तदैव सिध्यति 25 प्रवृत्तिर्भाध्यकृत्कृता कथं संगच्छेत ? । अयमत्र सारः-“अतो म | यदि "नेा-दा०" [२. ३. ७९.] इति सूत्रं "द्वित्वेऽप्य- आने" [४. ४. ११४.] इति सूत्रेण धातोर्विहिते आनेऽतो न्तेऽप्यनितेः०" [२. ३. ८१.] इति सूत्रस्यानन्तरं क्रियते, 65 'मोऽन्तः' विधीयते, स चाकारस्यैवावयव इति तद्हणेन ग्रहणात् | तत्र च द्वित्वेऽपीत्यनुवर्त्यते । एवं हि द्वित्वेऽप्यद्वित्वेऽपि च "समानानां तेन दीर्घः" [१. २. १.] इति मकारसहितस्या- जमादिधातुषु परेषु निर्विवादं नर्णः सिध्यति, यत् तु तथा न ऽऽकारस्य स्थाने दीर्घ कृते मागमो न भूयेतेति तस्य वैययं कृतं किन्तु सामान्येन ड्मादिधातव एव पठितास्तज्ज्ञायते- 30 स्पष्टमेवेति तदस्य न्यायस्यानित्यतां ज्ञापयतीति खमतम् । तत्र प्रणिपततीत्यादिवत् प्रणिपपातेत्यादावपि "नेमा-दा०" [२... कश्चिदाह-अनेन ज्ञापकेन न्यायस्य वर्णग्रहणेऽप्रवृत्तिरेव ज्ञाप्यते, ३.. ७९.] इत्यनेनैव णत्वं सेत्स्यति, द्वित्वजस्य पस्य धातोः 70 तावताऽपि स्वस्य चारितार्थ्यसम्भवात् , अस्ति हि “समानानां स्वाङ्गत्वात् *स्वाङ्गमव्यवधायिः इति न्यायसद्भावादित्या- तेन दीर्घः" [१. २. १.] इति सूत्रे वर्णग्रहणमिति तत्रैतच्या- शयैव इति । अत्रेदमुच्यते-पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यते पश्चात यस्याप्रवृत्त्या मागमस्य वर्णग्रहणेनाग्रहणात् तस्य [मागमस्य ] | साधनेनेति सिद्धान्ते धातोः पूर्वमुपसर्गयोगे उपसर्गनिमित्तक- 35 श्रवणं सिद्धमिति । तत्रेदमुच्यते-सामान्यत एवानित्यत्वज्ञापने कार्यस्य चात एवान्तरङ्गत्वात् पूर्व नेर्णत्वे कृते पश्चाद् द्वित्वादौ सम्भवति वर्णग्रहणेऽप्रवृत्तिरूपं विशेषं कुतो ज्ञापयेत् ? । न च प्रणिपपातेत्यस्य सिद्ध्या तदर्थमिह "नेमा-दा०" [२.३.७९.] 15 सामान्यतोऽनित्यत्वज्ञापने फलाभाव इति वाच्यम् , 'दिदीये' इति सूत्रस्य "द्वित्वेऽप्यन्तेऽप्यनितेः०" [२.३.८१.] इति इत्यादौ दीङः परस्य स्वरादेक्ति आदो यकारागम इति वादिनां सूत्रानन्तरं पाठस्य, तत्र द्वित्वेऽपीत्यनुवर्तनस्य वाऽप्रयोजन- पाणिनीयानां मते तस्यानेन न्यायेन 'दी'ग्रहणेन ग्रहणे तत्र | त्वात् तदभावस्यैतन्न्यायज्ञापकत्वायोगात् । प्राणिणिषतीत्यादौ 40"योऽनेकखरस्य" [२. १. ५६.] इति यादेशापत्तेः । वर्ण- परस्यापि नकारस्य णत्वसिद्धये द्वित्वेऽपीति कथनं तु-अदुरुप- ·[द्वितीयोल्लासे न्यायः ११] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । ११७ - सर्गान्तःस्थादादेरनन्तरस्यैकस्य नकारस्य णत्वे कृते वचनस्य स्कन्दोऽग्रहणाद् विचिस्कन्त्सतीत्यादौ न पत्वम् । सव्यभि- कृतार्थत्वात् लक्ष्ये लक्षणं सकृदेव प्रवर्तते* इति न्यायाच्च चारत्वप्रतिष्ठापकं तु प्रतितष्ठावित्यादौ द्वित्वव्यवधानेऽपि षत्वार्थ परस्य नस्य णत्वं न स्यादिति तस्याऽपि णत्वविधानार्थम् , इह च "स्था-सेनि-सेध-सिच-सां द्वित्वेऽपि" [२.३. ४०.] इति [प्रणिपपातेत्यादौ] धातूपसर्गयोगस्य पूर्वमेव जातत्वेन नेर्नस्य सूत्रे द्वित्वेऽपीत्युक्तिः, सा हि द्वित्वे कृते सति तस्य स्वाङ्गत्वे- 5 णत्वे कृते पश्चाद् द्वित्वादिकार्ये न्यायप्रयोजनाभावात् । पूर्व ऽपि एतन्यायस्य सव्यभिचारत्वाद् व्यवधायित्वं भविष्यतीत्या-45 धातुः साधनेन युज्यते पश्चादुपसर्गेणेति मतान्तरेऽपि द्वित्वस्य | शङ्कया कृता ।" इति । एतस्यार्थस्य दायाय च स्वोपज्ञ- द्विःप्रयोगरूपतया तज्जातस्य पकारस्यान्यत्वबुध्यनुत्पादक- न्यासेऽपि तैरित्थमुक्तम्-"ननु 'शिड्नान्तरेऽपि' इत्यधिकारात् त्वात् । एवं चात्र न्यायोपयोगस्य कथञ्चित्सम्भवेऽपि नैवं प्राग्वदत्राऽपि द्वित्वेन व्यवधाने पत्वाप्राप्तेद्वित्वेऽपीति तत्रोक्त- सूत्रपाठस्य न्यायज्ञापकत्वमुचितम् । न्यायस्यास्य च स्वत एव मस्ति, तत् कथमिदमनित्यत्वख्यापकमुक्तम् ? उच्यते-अस्यानि- 10 सिद्धत्वमित्युक्तं प्राक्, एतत्फलं च संचस्कारेत्यत्र पूर्व धातो- त्यत्वाभावे द्वित्वेन व्यवधानमिति वक्तुमपि न शक्यम् , इत्यतो 50 रुपसर्गयोगे तलिमित्तकत्वेनान्तरङ्गत्वात् “संपरेः कृगः स्सद" युक्तमेवेदम् । तदियमत्र भावना-प्रतितष्ठावित्यादौ तावत् । [४. ४. ९१.] इति स्सटि तदवसरप्राप्तेऽपि "स्सटि समः" स्थाधातोः पत्वं सूरेरिष्टम् , तञ्च 'शिड्नान्तरेऽपि' इत्यधिका- [१. ३. १२.] "लुक्" [५.३. १३.] इति सूत्रे वाधित्वा रेणान्यव्यवधानानुमत्यभावाद् द्वित्वव्यवधाने निपिपिधानम् , परत्वान्नित्यत्वाद्धातुमात्राश्रितत्वेनान्तरङ्गत्वाच्च णवि तदाश्रिते तदनुस्वाङ्गमव्यवधायि इति न्यायेन पुनः प्रसूतम् , परं 15 च द्वित्वादिकार्ये 'संचस्कृ' इति स्थिते धात्वङ्गेन द्वित्वजच- न्यायानामनित्यत्वात् सूरेन बिस्रम्भः, तेन द्वित्वव्यवधानेऽपि 55 कारेण समो व्यवधाने सति तदव्यवधानरूपस्य स्सटो निमित्तस्य | षत्वार्थ द्वित्वेऽपीत्युक्तम्" इति । अत्रेदमुच्यते-"वेः स्कन्दो- नाशात् निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याऽप्यभावः इति न्यायेन | sक्तयोः" [२. ३. ५१.] इति सूत्रे वेः परत्वं धातोर्वि- स्सटोऽपि निवृत्तिःप्राप्ता,साऽनेन न्यायेन स्वाङ्गस्याव्यवधायकत्वं | शेषणमुत सकारस्य ?, तत्र न तावत् प्रथमः-स्कन्देरित्यस्य बोधयता वार्यते इति । यदि च लोके निमित्तकारणनाशात् । स्वयमेव सकारविशेषणत्वात् , स्कन्देरिति पदं हि सकारं 20 कार्यनाशावश्यम्भावादर्शनेन*जातः संस्कारो न निवर्तते इति | विशिनष्टि न तु कार्यभाक्, कार्यभागत्र सकारः, स एव च 60 न्यायान्तरदर्शनेन च सत्यपि व्यवधाने स्सटो न निवृत्तिः,* / प्राधान्यमर्हति, तमेव च वेः परत्वेनापि विशिनष्टि सूत्रकृत् ।। निमित्ताऽभावे० इति न्यायस्य चानियतत्वस्योक्ततयाऽत्र दोषा- | तथा च सकारस्य वेरव्यवहितस्य पत्वं विधेयमिति विचिस्क- भावेन नेदमनन्यथासिद्ध फलमित्युच्यते, तदा पूर्व धातुः न्सतीत्यादौ पत्वप्राप्तियायेनापि दुस्साध्येति तदभावाय साधनेन युज्यते इति सिद्धान्तपक्षे प्रणिपपातेत्यायेवास्य फल- [पत्वाभावाय ] न्यायानित्यत्वाश्रयणमनर्थकमेव । 'शिड्ना- मिति बोध्यम् । यत् तु-स्वाङ्गमिति किमित्याशय पराङ्गस्य न्तरेऽपि' इत्यधिकारादपि सकारोपसर्गयोर्मध्य एव व्यवधान- 65 व्यवधायकत्वस्वीकारः, तत्फलं चात्र द्वित्वे कृते सम्-स्सटो- राहित्यं लभ्यमिति तथापि न पत्वप्राप्तिः । यदि च धातोर्वि- य॑वधानात् "स्सटि समः" [१. ३. १२.] "लुक्" शेपणं स्याद् वेरिति तदा तत् कथञ्चित् संगच्छेत, न तु [१. ३. १३.] इति सूत्रयोरप्रवृत्तिरित्युक्तं तदनर्थकम् , तदित्यावेदितमेव। एवं च "स्था-सेनि-सेध०" [२. ३. ४०.] स्वाङ्गमित्यस्याभावे न्यायस्वरूपस्यैवालाभान्न्यायवैयर्थ्यमेवा- | इति सूत्रे द्वित्वेऽपीति वचनमपि सार्थकमेव, द्वित्वे सति 30 मया भङ्गया चोदितं स्यात् , तथा सति न्यायोदाहरणासिद्धिरेव तकारेण व्यवधानान्नामिपरत्वमपि सकारे नास्ति, किमु वक्तव्य-70 तन्त्र दोषत्वेन कथनीया स्यात् , नातिव्याप्तिरूपो दोषः, मुपसर्गस्य नामिपरत्वम् । अत एव सूत्रप्रयोजनवर्णनमुखेन अतिव्याप्त्यपेक्षयाऽव्याप्तेर्बलवत्त्वात् । यदि च स्वाङ्गमिति | द्वित्वेऽपीत्यस्य प्रयोजनमपीत्यमेव स्फोरितं वृहद्वृत्तौ, तथा हि- किमित्यस्य स्वग्रहणं किमर्थमित्याशयः, तथा च 'भङ्गमव्यधा- "सेनेरयोपदेशाथ, स्था-सोरवर्णान्तव्यवधानेऽपि विध्ययं, यीति न्यायस्वरूपमस्तु' इति तदर्थः, तदा कथञ्चिदेतद् सिच्-सञ्ज-सेधां पणि नियमबाधनाथ, सर्वेपामड्व्यवधाने 35 युज्येताऽपि, किन्तु निरुपपदस्याङ्गशब्दस्य स्वाङ्गपर्यवसायित्व- | पदादौ च पत्वार्थ वचनम्" इति । अत्रैव स्था-सञ्जोरिति । मेवेति स्वशब्दाभावेऽपि स्वाङ्गमित्येवार्थः प्रतीयेतेति स्पष्टार्थमेव प्रतीकमादाय न्यासे "उपसर्गस्थस्य नामिनोऽवर्णान्तेन द्विर्यच- स्वग्रहणमित्येव वक्तव्यं, न पराङ्गव्यावृत्त्यर्थमिति युक्तमुत्प- | नेनेत्यर्थः" इत्युक्तम्, तथा चावर्णान्तेन व्यवधानं सकारस्यै- श्यामः । अस्य च न्यायस्यानैकान्तिकत्वमपि प्रदर्शितं तैरेव, | वेत्येव सर्वेपामभिमतमिति प्रतिभाति । सकारस्य च न स्वान- तथाहि-"अस्य च व्यभिचारित्वात् "वेः स्कन्दोऽक्तयोः" भूतो द्वित्वजो वर्ण इति न तन न्यायेन सिद्धिरिति तदर्थ 40 [२. ३. ५१.] इति पत्वविधायकसूत्रे द्वित्वसहितस्य | द्वित्वेऽपीति कथनमावश्यकमेवेति न तदस्य न्यायस्यानित्यत्व-80 25 W ...

·१.१८ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । | द्वितीयोल्लासे न्यायः ११.] . norma -- . ज्ञापने समर्थम् । तथा च सत्यनैकान्तिकत्वावंश्यकत्वेऽन्यदेव गोपधग्रहणं कर्तव्यं कृअर्थम्' इति । चङि दीर्घप्रतिषेधाऽर्थे 40 ज्ञापकसिद्धत्वादिकं हेतुतयोपादेयं, किन्त्वनित्यफलं किमपि न नापि नार्थः । पदमितीयं भगवतः कृत्रिमा संज्ञा । युक्तमिह पश्यामः, न वाऽस्य ज्ञापकसिद्धत्वमपि, स्वाङ्गस्याव्यवधायक द्रष्टव्यं किमन्तरङ्ग किं वहिरङ्गमिति, धातूपसर्गयोः कार्य यत् त्वस्य सर्वलोकसिद्धत्वात् । अस्यैव च न्यायस्य प्रपञ्चभूतः तदन्तरङ्गम् । कुत एतत् ? . पूर्व धातुरुपसर्गेण युज्यते, पश्चात् है पूर्वोऽपि न्यायः, आगमानामप्याद्यन्तशब्दाभ्यां विधानेनाव- साधनेनेति । नैतत्सारम्-पूर्व धातुः साधनेन युज्यते पश्चादुप- यवत्वाविशेषात् । तथा च यद्यप्यनेनैव न्यायेन तस्य गतार्थता सर्गेण, साधनं. हि: क्रियां निवर्तयति तामुपसर्गो विशिनष्टि, 45 सम्भवति, तथाप्यस्याप्रसिद्धतया पूर्वन्यायस्य च सकलतन्त्र- अभिनिर्वृत्तस्य चार्थस्योपसर्गेण विशेषः शक्यो वक्तुम् ; सत्यमेव- प्रसिद्धतया तदुपन्यासः पृथक् कृत इति ॥ ११ ॥ मेतत् , यस्त्वसौ धातूपसर्गयोरभिसम्बन्धस्तमभ्यन्तरं कृत्वा war ~~~~ धातुः साधनेन युज्यते, अवयं चैतदेवं विज्ञेयम् । यो हि *स्वाङ्गमव्यवधायि* ॥११॥ मन्यते-पूर्व धातुः साधनेन युज्यते पश्चादुपसर्गेणेति, तस्य । 10.. त०-संचस्कारेत्यादावन्तरङ्गत्वात् स्सटि कृतेऽपि द्वित्वा- | 'आस्यते गुरुणा' इत्यकर्मकः 'उपास्यते गुरुः' इति केन सकर्मक: 50 दिना चकारस्य व्यवधानात् समोऽव्यवहितस्य कृगोऽभावात् स्यात् । एवं च कृत्वा सुट सर्वतोऽन्तरङ्गतरको भवति । कात् *निमित्तापाय*न्यायेन उत्पन्नोऽपि स्सट विनङ्क्षयति, प्रणिपपा- पूर्वग्रहणं चापि शक्यमकर्तुम्” इति ॥ अयमाशयः-संचस्कारे- तेत्यादौ द्वित्वादौ कृते रूपान्तरत्वात्. पतौ परे विधीयमानं नेर्णत्वं त्यादौ कात् पूर्वग्रहणेन निर्वाहेऽपि 'संचस्करतुः, संचस्करुः न स्यादिति च दोषद्वयस्यैवंभूतस्य चान्यस्यापि दोषस्य निवार- | इत्यादौ स्सटः पदद्वयनिमित्तकत्वाद् गुणदृष्ट्या असिद्धत्वेन 15 णाय न्यायोऽयं स्वीक्रियते । अस्य चौचित्यमूलकत्वेन न संयोगादित्वाभावात् "ऋतश्च संयोगादेर्गुणः" [पा० सू० ७.55 ज्ञापकापेक्षेल्यादि वृत्तौ प्रतिपादितम् । पाणिनीयास्तु न्यायमिमं | ४. १०.] इति संयोगादित्वनिबन्धनो गुणो न स्यात् , [स्वमते न मन्यन्ते, संचस्कारेत्यत्र स्सटो धातूपसर्गरुपपदद्वयनिमित्त- | चैतद्दोषपरिहारायैव “स्कृच्छृतोऽकि परोक्षायाम्” [४. ३. ८.] करवाद् बहिरङ्गत्वमित्यन्तरङ्गत्वात् पूर्व द्वित्वादिषु. कृतेषु द्वित्वस्य | इति सूत्रे स्कृग्रहणं क्रियत इति तत्रैव वृत्तौ स्पष्टीकृतम् ] अतश्च ' द्विःप्रयोगरूपत्वपक्षे पूर्वखण्डस्यापि 'कृ'धातुत्वं स्वत एव, 'स्थाने | तस्य स्संट उपदेशिवद्भावो वक्तव्यः । तथा चोपदेशावस्थायामेव 20 द्विवचनं [ एकस्य कृगः स्थाने द्वित्वेन कृदयमादिश्यत इति] [प्रत्ययोत्पत्तेः पूर्वमेव ] स्स. विधानेन तदानीं धातोः पदत्वा-60 पंक्षेऽपि च स्थानिवद्भावेन चकारस्यादौ सट् मा भूदेतदर्थं | सिद्धया न पदद्वयनिमित्तकत्वं स्सट इति न तस्य वहिरङ्गत्वम् , पाणिनिना "सुट कात् पूर्वः" [६: १: ५३५.] इति सूत्रं | किन्तु यथा वहिर्भूतोपसर्गनिमित्तत्वं स्सटस्तथा वहिर्भूतपरोक्षा- क्रियते, तत्र कात् पूर्व इति कालावधारणार्थ देशनिरूपणार्थ निमित्तकत्वं गुणस्येति साम्यमेवेति । तत्रोत्तरपक्षवादिना, वेति विवादे उभयपक्षेऽपि दोषाभावः समर्थितः । तथा च | वार्तिकोत्तोपदेशिवद्भावखण्डनं कृतम् , तथाहि-उपदेशिव-:... 25 कालावधारणार्थपक्षे 'कात् पूर्वः सुट कर्त्तव्यः' कार्यान्तराच्च | द्भावस्य फलद्वयमुच्यते-संचस्करतुरित्यादौ गुणः समचिस्कर-65 प्राग् भवन् कात् पूर्वो भवतीति पूर्व स्सटि ततो द्वित्वादौ | दित्यादौ "लघोर्दीर्घोऽस्वरादेः" [४. १. ६४: ] इति दीर्घा- निमित्तापाये* इति न्यायस्य चांसद्भावात् सकारश्रवणं | भावश्च, तत्र गुणार्थं गुणविधायकसूत्रे-["ऋतश्च संयोगादेर्गुणः" निर्वाधं भवति । देशनिरूपणार्थत्वपक्षे च सत्यपि द्वित्वादौ पा० सू०. ७. ४. १०. इत्यत्र] 'संयोगोपध [ संयोगोपान्त्य ]- ककारात् पूर्व एव सुट् स्यान्न चकारादिति कात् पूर्वग्रहणेन | ग्रहणं कर्तव्यं कृअर्थम्' इति. वार्तिकेन तत्र गुणस्य साधितत्वा-... 30 क्रियत इति कात् पूर्वग्रहणं समाधाय, पुनः पूर्वं स्सटि सत्यपि | दुपदेशिवद्भावो नावश्यकः । दीर्घाभावार्थमपि नावश्यकः, स्सटंः 70 द्वित्वे एतद्दृष्ट्या तस्य वहिरङ्गासिद्धतया सकारस्य श्रवणं | पदद्वयाश्रयत्वं दीर्घस्य चैकपदाश्रयत्वमिति हि दीर्घस्यान्तरङ्गत्वेन तन्निमित्तकार्य च न स्यादिति शङ्कामुत्थाप्य तेनैव प्रसङ्गेन | तदृष्टया. स्सटोऽसिद्धत्वात् संयोगाभावेन लघुत्वात् “लघोदी?- 'कात् पूर्व'ग्रहणमपि खण्डितं तत्रैव सूत्रे, तच्च प्रकरणं स्वमते- ऽस्वरादेः' [ ४. १. ६४.] इत्यस्य प्राप्तिरुद्भाव्यते, तत्र स्सटो ::ऽप्युपयुक्तमिति प्रदर्श्यते । । तथाहि-"उपदेशिवद्वचनं च" | यदि पदं निमित्तं स्यात् तदा पदद्वयाश्रितत्वं स्यात्, न च पदस्य : 36 [चार्तिकम् ] उपदेशिवद्भावश्च वक्तव्यः, किं प्रयोजनम् ? [ पदसंज्ञकस्य ] स्सट्र विधीयतेऽपि तु धातोरेव, धातुश्च नः पदं 75 "लिटि गुण-चङि दीर्घप्रतिषेधार्थम्" [वार्तिकम् ], लिटि गुणार्थ त्याद्यन्तस्यैव पदत्वादिति पदद्वयनिमित्तत्वाभावात् स्सटो-वहि- चङि दीर्घप्रतिषेधार्थ च, लिटि गुणार्थ तावत्-संचस्करतुः । रङ्गत्वाभावेन नासिद्धत्वमिति लघुत्वाभावाद् दीर्घाभाव इति । संचस्करुः, चढि दीर्घप्रतिषेधार्थ च-समचिस्करत् । लिटि किंञ्चात्र स्सट एवान्तरङ्गत्वमपि, तथाहि-धातूपसर्गयोः कार्यस्य गुणार्थेन तावन्नार्थः, वक्ष्यत्येतत् संयोगादेर्गुणविधाने -संयो- | पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वेनान्तरङ्गत्वमिति स्वीकार्यमू, यतः . पूर्व : " ·[द्वितीयोल्लासे न्यायः ११.] न्यायार्थसिन्धु तरङ्गकलिंतो न्यायसमुच्चयः । ११९ । .. " धातुरुपसर्गेण युज्यते पश्चात् साधनेनेति पक्ष एवं श्रेयान् , यतः | [पा० सू० ६. ४.५१.] इति णिलोपो न प्राप्नोति । इदमिह 'आस्यते गुरुणा' इत्यादि प्रयोगेऽकर्मकस्यापि 'आस्' धातोः | संग्रधार्यम्-द्विर्वचनं क्रियतां णिलोप इति; किमत्र कर्तव्यम् ? 'उपास्यते गुरुः' इत्यादिप्रयोगे सकर्मकत्वमुपसर्गसम्बन्धादेव । परत्वाणिलोपः । नित्यं द्विवचनं कृतेऽपि णिलोपे प्राप्नोत्यकृतेऽपि, ततश्चोपसर्गार्थमन्तर्भाव्यैव धातुः साधनेन युज्यत इत्युपसर्ग- अनित्यं द्विवचनम् , अन्यस्य कृते णिलोपे प्राप्नोत्यन्यस्याकृते, 5 सम्बन्ध एवं पूर्वमुचितः, सति चोपसर्गसम्बन्धे तन्निमित्तक शब्दान्तरस्य च प्राप्नुवन् विधिरनियो भवति । नित्यमेव 45 कार्यस्य पूर्वोपस्थितनिमित्तकत्वेनान्तरङ्गत्वमिति स्सटोऽसिद्धत्वस्य | द्विवचनम् , कथं ? रूपस्य स्थानिवत्त्वात् । “यच्च सन्यबन्तस्य शङ्खव नेति तदर्थमुपदेशिवद्भावस्य वचनं नावश्यकम् । स्वीकृते | द्विवंचने". [वार्तिकम् ], यच्च सन्यङन्तस्य द्विर्यचने चोद्यं तदि- चास्मिन् पक्षे कालावधारणार्थ : देशविशेषावधारणार्थ वा 'कात् हापि चोद्यम् । किं पुनस्तत् ? 'सन्यङन्तस्येति . चेदशेः पूर्वः' इति स्संटूविधायकसूत्रे यत् पाणिनिना कृतं तदपि न सन्यनिटः......' इत्यादि, अस्तु तर्हि द्विःप्रयोगो द्विवचनम् । 10 कर्त्तव्यमित्यपरमनुकूलम् , यतः पूर्वमुपसर्गयोगे तन्निमित्तस्य "द्विःप्रयोग इति . चेण्णकारपकारादेशादेरेत्ववचनं लिटि" 50 : स्सटः पूर्वमेव प्रवृत्तिरिति संचस्कार समस्करोदित्यादौ ककारात् . [वार्तिकम् ]; द्विःप्रयोग इति चेण्णकार-पकारादेशादेरेत्वं लिटि पूर्वमेव नियतः स्सट् स्यात् । द्वित्वेनाटा चोपसर्गस्य व्यवधानेऽपि वक्तव्यम्-'नेमतुः,. नेमुः, सेहे, सेहाते, सेहिरे, अनादेशादेरिति जातस्य स्सटो न निवृत्तिः, *निमित्तापाय०* इति न्यायस्या- | प्रतिषेधः प्राप्नोति । स्थाने पुनर्विचने सति समुदायस्य समुदाय नित्यत्वादसत्त्वाद्वेति । नास्य न्यायस्याप्यत्रोपयोगः, प्रणिपपाते- | आदेशः, तत्र सम्प्रमुग्धत्वात् प्रकृतिप्रत्ययस्य नष्टः स आदेशादि- 15 त्यादावपि पूर्वमेव. नेर्णत्वे निमित्तापाये*. इति न्यायस्य भवति । द्विःप्रयोगेऽपि सति द्विर्वचने न दोपः । वक्ष्यति तत्र 55 : चानाश्रयणान्न दोषः । एवं रीया दोषाभावे सिद्धेऽपि लोकसिद्ध- : लिड्ग्रहणस्य प्रयोजनम्-लिटि य आदेशादिस्तदाढ़ेर्नेति । "इड्- तयैवेष न्यायः स्वीकार्यों न ज्ञापकेन. साधनीयः । अस्य न्यायस्य . वचनं च यङ्लोपे" [वार्तिकम् ], इट् च यङ्लोपे वक्तव्यः- -प्रपञ्चभूत- एव पूर्वन्यायः [*आगमा यद्गुणीभूतास्तग्रहणेन : बेभिदिता, बेभिदितुम् । एकाच उपदेशेऽनुदात्तादितीप्रतिषेधः गृह्यन्ते* इति-] इत्युक्तं वृत्तौ, तत्रेदं विचारणीयम्-आगमानां प्राप्नोति । स्थाने पुनर्विचने सति समुदायस्य समुदायं आदेशः, 20 गुणीभूतत्वं तु 'आदिः' 'अन्तः' इत्यादिशब्दैविधानाच्छास्त्रेणैव तत्र सम्प्रमुग्धत्वात् प्रकृतिप्रत्ययस्य नष्टः स भवति य एकाजुप- 60 सिद्धम् । द्वित्वनिष्पन्नस्य चकार-पकारादेरङ्गत्वं केन साधनीयम् , देशेऽनुदात्तः । द्विःप्रयोगे चापि द्विवचने न दोपः, एकाग्रहणे. द्वित्वं हि न तदवयवत्वेन विधीयते येन तदङ्ग स्यात् , अपि तु | नाङ्गं विशेपयिष्यामः- एकाचोऽङ्गादिति । ननु चैकैकमत्राङ्गम् । धातुरेव द्विरुच्यते, "द्विर्धातुः परोक्षा-२०” [.४. १. १ ] इति समुदाये या वाक्यपरिसमाप्तिस्तयाङ्गसंज्ञा भविष्यति । कुत सूत्रस्य तथैव स्वरसात् । तथा च स एव धातुः पुनरुच्यत इति । एतत् ? शास्त्राहानेः । एवं हि शास्त्रमहीनं भवति । “इड्दीर्घप्रति- 25 न तयोः, परस्परंमङ्गाङ्गिभावः समुचितः, किञ्च प्रकृतो धातुः षेधश्च" [वार्तिकम् ], इटो दीर्घत्वस्य च प्रतिषेधो वक्तव्यः, 65 .. पूर्व परस्ताद्वेति विवेकासम्भवेनोभयोरपि तत्त्वमभ्युपेयमेव, तथा | 'जरीगृहिता जरीगृहितुम्' 'ग्रहोऽलिटि दीर्घः” [पा० सू० ७. च प्रणिपपातेत्यादौ द्वित्वे पूर्वस्यापि *एकदेशविकृतमनन्यवत् | २. ३७.] इति दीर्घत्वं प्राप्नोति । स्थाने पुनर्विचने सति इति न्यायेन 'पत्'रूपत्वमक्षतमिति दोपाभावः । तथा च न समुदायस्य समुदाय आदेशस्तत्र सम्प्रमुग्धत्वात् प्रकृतिप्रत्ययस्य तत्र ख़ाङ्गत्वमूलकमव्यवधायकत्वमेष्टव्यमिति न तत्र न्यायप्रयो- | नष्टो अहिः । द्विःप्रयोगे चापि द्विवंचने न दोपः-ग्रहिणाऽ* 30 जनम् । संचस्कारेत्यादौं चैवरीत्या नोपसर्गधात्वोरानन्तर्यक्षतिः। विशेषयिष्यामः-ग्रहेरङ्गादिति । ननु चैकैकमप्यत्राङ्गम् , समुदाये 10 यदि चैकस्य धातोः स्थाने धातुद्वयमादिश्यत इति पक्षः स्वीक्रियते | या वाक्यपरिसमाप्तिस्तयाङ्गसंज्ञा भविष्यति । कुत एतत् ? । तदाऽपि स्थानिवद्भावेन कार्यमिति ज्ञेयम् । विवेचितौ च स्थाने- | शास्त्राहानेः । एवं हि शास्त्रमहीनं भवति । “पदादिविधिप्रति- द्विर्वचनद्विःप्रयोग-द्विर्वचनपक्षौ महाभाष्ये "एकाचो द्वे प्रथ- षेधश्च" [ वार्तिकम् ], पदादिलक्षण विधेः प्रतिषेधो वक्तव्यः, ‘मस्य" [पा० सू०.६. १. १.] इति सूत्रे साधुतया, तथा हि- सिषेच, सुखाप । “सात्पदाद्योः' [पा० सू० ८. ३. १११.] 35"अथ यस्य द्विवचन विधीयते किं तस्य स्थाने भवति, आहो- इति पत्वप्रतिषेधः प्राप्नोति । स्थाने पुनर्विचने सति न दोपः-75 खिद् द्विः प्रयोग इति । कश्चात्र विशेषः ? “स्थाने द्विवचने समुदायस्य समुदाय आदेशस्तत्र सम्प्रमुग्धत्वात् प्रकृतिप्रत्ययस्य णिलोपवचनं समुदायादेशत्वात्" [वार्तिकम् ], स्थाने द्विवंचने नष्टः स पदादिर्भवति ॥ द्विःप्रयोगे चापि द्विवंचने न दोषः । णिलोपो वक्तव्यः-आटिटत् , आशिशत् । किं कारणम् ? समु- सुप्तिङ्भ्यां पदं विशेषयिष्यामः-सुप्तिङन्तं पदम् , यस्मात् दायादेशत्वात् । समुदायस्य समुदाय आदेशः, तत्र सम्प्रमु- सुप्-तिविधिस्तदादि सुवन्तं तिङन्तं च । ननु बैंककस्माद- 40 ग्धत्वात् प्रकृतिप्रत्ययसमुदायस्य नष्टो गिर्भवतीति “णेरनिटि" "प्यत्र सुप्तिविधिः? । समुदाये या वाक्यपरिसमाप्तिस्तया so -- ।

·१२० न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः। [द्वितीयोल्लासे न्यायौ ११,१२ ] 7. ---- पदसंज्ञा 'भविष्यति । कुत एतत् ? शास्त्राहानेः, एवं हि व्यञ्जनमध्येऽतः" [४: १. २४.] इत्यत्वं न स्यात् , स्थाने द्विर्व- 40 शास्त्रमहीनं भवति । चनपक्षे तु द्वित्वे कृते सति आदेशादिस्थानेऽनादेशादेरादेशान्न "तावेव सुप्तिको यौ ततः परौ सैव च प्रकृतिराया। दोषो भवति [खमते चात्र द्वित्वं निषिध्यत इति सर्वथा आदेशा- आदिग्रहणं च कृतं समुदायपदत्वमेतेन ॥ दित्वमस्त्येव ], यदि च परोक्षया आदेशादित्वस्य विशेषणादन अयमाशयः-पाणिनीये नये “एकाचो द्वे प्रथमस्य" [पा० न दोषः परोक्षानिमित्तस्यादेशस्याभावादित्युच्यते, तदा बेभिदि- सू० ६. १. १.] "अजादेर्द्वितीयस्य" [पा० सू० ६.१.२.१ तेति यब्लुपि इडमावो दोषो बोध्यः । द्विःप्रयोगरूपत्वेन खाभा- 45 "लिटि धातोरनभ्यासस्य" [पा० सू० ६. १. ८.] इति | विकैकस्वरत्वाविधानात् “एक वरादनुस्खारेतः" [.४. ४. ५६.] त्रिसूत्र्यां लिटि [परोक्षायां] परेऽनभ्यास [ अकृतद्विर्वचन - | इतीट्प्रतिषेधात् यदि चाइविधानसमयस्थितमनेकवरत्वं श्रूय- धात्ववयवस्य प्रथमस्यैकस्वरस्य द्वित्वं स्यात् , स्वरादेस्त्वादिभूतात् माणमेव गृह्यत इत्युच्यते तदाऽपि 'जरीगृहिता' इत्यादौ "गृह्णो- 10 स्वरात् परस्य द्वितीयस्यैकस्वरस्य द्विः स्यादित्यर्थो भवति । तत्रेदं ऽपरोक्षायां दीर्घः” [४. ४. ३४.] इति दीर्घः प्राप्नोति, स्थाने शङ्कयते-किमिदं स्थाने द्विवचनम् ?-एकस्य स्थाने द्वावेकस्वरा- द्विर्वचनपक्षे चान्य एवं धातुरिति न भवति । यदि चात्र समु-50 वादेशौ भक्त इति, आहोखिद् द्विः प्रयोगमात्रम् । अस्ति दायस्य ग्रहिरूपत्वाभावाददोष इत्युच्यते, तदा “सिषेच' इत्यादी चोभयोः पक्षयोः संभवः; तथाहि-कैयटः-“तत्र 'द्वे' इत्येतत् | द्वितीयसकारस्य पदादित्वात् ‘पदान्तःस्थस्य' इत्युच्यमानं पत्वं न प्राप्नोति, द्वितीयस्यापि सिचस्त्याद्यन्तत्वनिमित्तपदत्वात् , स्थाने संख्येये वर्तते, तच्च संख्येयं शब्दानामन्वाख्येयत्वेन प्रस्तुतत्वात् द्विवचनपक्षे च समुदायस्य स्थाने 'सिच् सिच् अ' इत्यादिसमु-. 15 शब्दरूपं वा स्यात् तत्सम्बन्धि वोच्चारणम् । तत्र यदा शब्द- खल्पं संख्येयं तदा 'एकाचः' [ एकस्वरस्य ] इति स्थाने योगा- दायरूप आदेश इति प्रमुग्धत्वात् प्रकृतिप्रत्ययस्य [प्रकृतिज्ञानस्य 55 पष्ठी “षष्ठी स्थाने योगा" [ पा० सू० १. १. ४९.] इति परि- प्रत्ययज्ञानस्य चाभावादिति भावः ] स पदादिर्न भवतीति षत्वं भाषोपस्थानात् । तदा स्थाने द्विवचनमित्येष पक्षो भवति, ह्रियते-द्विःप्रयोगे उच्चारणभेदाच्छब्दभेदे सत्यपि 'सिच् सिच् सिद्धयति । इत्थमयमपि दोषो द्विःप्रयोगरूपद्विर्वचनपक्षे परि- यथा-"अस्तेर्भूः" [ पा० सू० २. ४ ५२.] ["अस्ति-ब्रुवोभू- 20 बचावशिति" [४. ४. १.] इति । यदा तूच्चारण संख्येयं तदा तदादेरेव च पदत्वात् , तथा च द्वितीयसिचः पदत्वाभावेन 60 णत्' इत्यस्यैव पदसंज्ञा, तस्यैव त्याद्यन्ततदादित्वात् त्याद्यन्त- तस्य क्रियारूपत्वात्, क्रियायाः शब्दस्य च स्थान्यादेशभावा- तदीयसकारस्य पदादित्वाभावात्. पदान्तःस्थत्वं सूपपन्नमिति तस्य योगात् 'एकाचः' [ एकस्वरस्य ] इति कर्मणि षष्ठी विज्ञायते उच्चारणशब्दाध्याहारेण, शेषलक्षणा वा, यथा मातुः स्मरतीति पत्वं भवत्येवेति । इत्थं च यद्यप्युभयोः पक्षयोर्दोषोद्धारः संभ- द्विःप्रयोगो द्विवेचनमित्येष पक्षो भवति । तत्र गुणदोषपरीक्षार्थों रूपेणाश्रयणादन च पक्षे न किमपि कञ्चिदवयविनमुद्दिश्यं विधी-.. वति, तथापि द्विःप्रयोगरूपद्विवचनपक्षस्यैव भाष्यकृता सिद्धान्त- 25 विचारः क्रियते” इति । तत्र स्थाने द्विवचनपक्षे-'आटित् , यते इति कस्याप्यङ्गाङ्गिभाव इति नैतद्विषयेऽस्य न्यायस्योपयोग- 65 आशिशत्'इत्यादौ खरादेर्द्वितीयस्यैकखरस्य 'टि' 'शि' शब्दस्य स्तन्मते इति कृतमधिकेनेति ॥ ११ ॥ स्थाने 'टिटि, शिशि'शब्दादेशे प्रकृतिप्रत्यययोः सम्प्रमुग्धत्वात्- विशिष्यागृह्यमाणत्वात् [को णिः क आदेश इत्यनिर्णयादिति *उपसर्गो न व्यवधायी ॥१२॥ यावत् ] गेलोपो न प्राप्नोति । न च स्थानिवद्भावेन णित्वम् , सि०-प्रादीनामुपसंगत्वं धातोः प्राक् प्रयोज्यत्वं च 30 णिमात्रस्य द्वित्वाभावात् , समुदायस्य 'टि'शब्दादेर्द्वित्वविधा- सामान्यत एव "धातोः पूजार्थस्वति-गतार्थाधिपर्यतिक्रमार्था- नात् । यदि च पूर्व णिलोप एव क्रियतामित्युच्यते, तदा तिवर्जः प्रादिरुपसर्गः प्राक् च" [३. १. १.] इति सूत्रेणानु-70 द्विर्यचनस्य कृतेऽकृते च णिलोपे प्राप्तेंनित्यत्वेन द्विवचनमेव शिष्टम्, किन्तु तस्य व्यवहिता-व्यवहितप्रयोगविषये न स्यादिति गिलोपानापत्तिरिति णिलोपार्थ यत्नः कर्तव्यः स्यादिति किमपि नियमितं, तथापि 'धातोः प्राक्' इति निर्देशे पञ्चम्या- तत्परिहाराय द्विःप्रयोगपक्ष एव स्वीकार्य इति चेदुच्यते- [ एतदेव ऽव्यवहितपूर्वत्वमेव गम्यत इति तदव्यवहित एव प्रयोग उप- 35 च स्वमतम् , यतो हि स्वमते "द्विर्धातुः परोक्षा.." [ ४. | सर्गाणाम् , तथापि तेषां पढ़त्वेन पदान्तरेण सहाख्यातस्य ४. १.] इति सूत्रे धातुरिति प्रथमान्ततया निर्दिश्यते, तथा च व्यवधायकत्वं प्राप्तम्, तत्राव्यवधायकत्वसाधकोऽयं न्यायः। 75 पष्ठीविभत्त्यभावात् स्थाने द्विवचनपक्षस्य स्वमते नास्ति शङ्का ] | न च 'धातोः प्राक्' इत्यत्र धातोरिति षष्ठयन्तत्वमाश्रित्य तत्राप्ययं दोपः 'नेमे, सेहे' इत्यादौ णकारस्य स्थाने नकार आदि- | प्राक् पदस्य च पूर्वावयवाचित्वमाश्रित्य धातोराद्यवयवत्वेन ६. श्यते पकारस्य स्थाने सकार इत्यादेशादित्वेन “अनादेशादेरेक- तेपां *स्वाङ्गमव्यवधायि* इति पूर्वोक्तन्यायेनैवाव्यवधायकत्वं ..

·[द्वितीयोल्लासे न्यायः १२] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुञ्चयः । १२१ सिद्धमिति वाच्यम्, प्राक्शब्दस्य दिग्वाचकत्वेन दिक्शब्द- पूर्वदेश-कालव्यावर्तकत्वेन पश्चाच्छन्दपर्यायत्वे लोकप्रसिद्धेऽपि 40 योगलक्षणपञ्चम्या एव तत्र प्रतिपदोक्तत्वेन प्राबल्यात्, प्राक्- | 'काशीतः पश्चिमे प्रयागो मथुरा पुष्करं द्वारका' इत्यत्र देशे, शब्दस्य पूर्वावयववाचकत्वस्य क्वाप्यदर्शनाच्च । अस्य च ज्ञाप- 'चैत्रतः पश्चाद् वैशाखो ज्येष्ठः श्रावणः' इत्यादौ काले च पश्चा- कम्-"गायोऽनुपसर्गाट" [५. १. ७४.] इति सूत्रेऽनुप- | च्छब्दस्य यद्यपि व्यवहिताव्यवहितसाधारणत्वं प्राप्तं, तथापि 5 सर्गादित्युपसर्गवर्जनम् , तस्य हि साम संगायतीत्यर्थे सामसं- 'अनु' इत्यस्योच्चारणसामर्थ्यादव्यवहितत्वेन प्रयुज्यमानत्वमेव .. गाय इत्यत्र टकोऽप्रवृत्त्यर्थत्वम्, यदि चोपसर्गस्य व्यवधाय- | कृभ्वसामिति प्रतीयते । अत्र च प्रेण व्यवधानादसाधुत्वं स्यादि-45 कत्वं स्यात् तर्हि सामसंगाय इत्यत्र कर्मणो व्यवहितत्वाद् त्ययं न्याय आश्रीयते । तथा च नात्र व्यवधानमिति सिद्धयति । गायतेः कर्मणः परत्वाभावाहकः प्राप्तिरेव नेति तद्वारणायोप- | भट्टिकाव्यव्याख्याता जयमङ्गलाकारस्तु-अनुशब्दोच्चारणसाम- सर्गपरत्ववर्जनं वृथैव स्यात् , वृथाभूतं च तदिम न्यायं ज्ञाप- •दव्यवहित एव प्रयोगे विधेये प्रशब्दव्यवधानं नोचितमिति 10 यति, ज्ञापिते चास्मिन् न्याये उपसर्गस्याव्यवधायकत्वे सिद्धे । “उक्षान् प्रचक्रुर्नगरस्य मार्गान्' 'प्रविभरां चकारासौ' इत्येवं- सामसंगाय इत्यत्रापि टकः प्राप्तिरिति तद्वारणयोपसर्गवर्जनं | रूपेण पाठं परिकल्पितवान् । “कृञ्चानु प्रयुज्यते लिटि" [पा० 50 सार्थकम् । तथा चास्या[टकोऽ]प्राप्तौ "कर्मणोऽण्" [५. १. | सू० ३. १. ४०.] इति सूत्रस्थमहाभाष्यग्रन्थपर्यालोचनया तु ७२.] इत्येव भवतीति सामसंगाय इति सिद्ध्यति । फलं चास्य | भिन्नार्थसत्त्वप्रधानशब्दव्यवधानमेव निवर्तनीयमनुप्रयोगसाम- "उक्षांप्रचकुनगरस्य मार्गान्" [भट्टि० स०३५] इत्यादिकविप्र- .दिति लभ्यते, उपसर्गस्य च धात्वर्थद्योतकत्वेन भिन्नार्थत्वा- 15 योगाणां साधुत्वमेव । एतन्यायाभावे न ह्यत्र "गुरुनाम्यादेः०" | भावादसत्त्वप्रधानत्वाच्च न व्यवधायकत्वम् । तथाहि-तत्रत्य- [३. ४. ४८.] इति परोक्षाया मामादेशे कृते 'कृभ्वस्ति | ग्रन्थः-"किमर्थमिदमुच्यते ? अनुप्रयोगो यथा स्यात् । नैतदस्ति 55 चानुतदन्तम्' इति परोक्षान्ततयाऽनुप्रयुज्यमानस्यं कृगो मध्य प्रयोजनम् , आमन्तमव्यक्तपदार्थकं, तेनापरिसमाप्तोऽर्थ इति स्थितेनोपसर्गेणाम्प्रकृतितोऽव्यवधानम् ; अन्वित्यव्ययेन हि | कृत्वाऽनुप्रयोगो भविष्यति, “विपर्यासनिवृत्त्यर्थं वा” [वार्ति- पश्चादर्थेन ततोऽव्यवहितस्यैव [ आम्प्रकृतिसन्निहितस्यैव ] | कम्], विपर्यासनिवृत्त्यर्थं तर्हि कृषोऽनुप्रयोगवचनं क्रियते, 20 कृगः प्रयोगस्यौचित्यं प्रतिभाति । यदि च मध्ये प्रशब्द उपसर्गः इहांचक्रे, चके ईहामिति मा भूत् । "व्यवहितनिवृत्त्यर्थ. च" कविना प्रयुक्तस्तर्हि तस्य व्यवधायित्वेनानुप्रयुज्यमानत्वं कृगो [वार्तिकम् ], व्यवहितनिवृत्त्यर्थं तर्हि कृषोऽनुप्रयोगवचनं क्रियते, 60 न.स्यात्, स्वीकृते चात्र न्याये प्रशब्दस्याव्यवधायकत्वेन कृगो- | अन्वेव च कृलोऽनुप्रयोगो यथा स्यात्-ईहांचक्रे, व्यवहितस्य मा ऽव्यवधानादनुप्रयुज्यमानत्वं सिद्ध्यति । "मयं च न्यायोऽनै- | भूत्-ईहां देवदत्तश्चक्रे' इति ।" इति । इत्थं चेमं ग्रन्थं कैयटो कान्तिकः, तेन समागच्छतीत्यत्र सम आङा व्यवधानात् | व्याचख्या-"अन्तरेणापि सूत्रारम्भमनुप्रयोगः सिद्धः काल- 25 "समो गमृच्छि-प्रच्छि-श्रु-वित्-स्वरत्यर्ति-दृशः" [३. ३. ८४.] संख्या-साधनप्रत्यक्त्वादिप्रतिपादनाय लिट्परस्य कृतः । आम- इत्यात्मनेपदं न भवति" इति प्राञ्चः । वस्तुतस्तु-उपसर्ग- न्ताद्धि कालविशेष एवावसीयते, न त्वर्थान्तरम् , तत्र समाना-65 स्यान्यं प्रत्यव्यवधायकत्वेऽनेन न्यायेनोच्यमाने उपसर्गाणां र्थस्य धातोरनुप्रयोगो न भविष्यति, ओषामुवोपेति, उत्तरेणैव परस्परं व्यवधायकत्वमपाकत्तुं न शक्यते, तथा चोपसर्गस्याडो- सर्वार्थाभिव्यञ्जनादामन्तस्यानर्थक्यप्रसङ्गात् । नापि भिन्नार्थस्य- ऽन्यं प्रत्यव्यवधायकत्वेऽपि स्वसजातीयमुपसर्ग प्रति व्यव- | ईहां पपाचेति, आमन्तसम्बद्धसाधनाद्यसंप्रत्ययात् । कृञ् तु 30 धायकत्वं स्यादेवेति. नात्रात्मनेपदप्राप्तिरिति न तदर्थमस्य सामान्यवचनः, सामान्य-विशेषवाचिनोश्च प्रयोगोऽर्थविशेषप्रति- न्यायस्यानित्यत्वमाश्रयणीयम् । किञ्च कर्मण्यसत्येवात्मनेपदं | पादनेऽनुगुण इति भावः" इति। अयमाशयः-परोक्षास्थानिकाम-70 भवति, समागच्छतीत्यत्र कर्मणो विवक्षायां परस्मैपदं निरा- न्तेन कारक-संख्यादीनां खमते । मतान्तरे च कालस्यापि योधो बाधमेवेति ॥ १२ ॥ नैव जायत इति तद्वोधनाय विनाऽपि वचनं परोक्षापरस्य कृलो. ऽनुप्रयोगो भविष्यत्येव । न च कृल एव कुतोऽनुप्रयोगो भविष्यति, *उपसर्गो न व्यवधायी* ॥ १२ ॥ समानार्थस्यैव, भिन्नार्थस्यैव वा धातोः परोक्षापरस्यानुप्रयोगः कुतो त०-धातोः प्राक् प्रयुज्यमानः प्रादिरुपसर्गसंज्ञां लभते, न भविष्यति?, तत्र समानार्थस्य यथा-ओषामुवोपेति, भिन्नार्थस्य 15 स च न कस्यचिदवयवः, पदत्वं च तस्य सिद्धमेव । तथा च यथा-ईहां पपाचेति वाच्यम् , उवोपेत्यनेनैव ओषामित्यस्यापि न तस्य धात्वन्तर्गतत्वम्। एवं च “उक्षां प्रचकुर्नगरस्य मार्गान्" गतार्थत्वात् समानार्थस्याप्रयोगात् , भिन्नार्थेन तु आमन्तधातु: एवं-"विभरां प्रचकारासौ" इति च भट्टिकविप्रयोगे आमन्ताद- सम्बद्धकारकादीनामसंप्रत्ययाच । तथा च ईहधातुर्विशेषवांची नुप्रयुज्यमानस्य कृगः प्रेण व्यवधानं प्राप्नोति, 'अनुशन्दस्य ! कृञ् च क्रियासामान्यवाची ततोऽनुप्रयुज्यते, इति सामान्य- १६ न्यायसमु० [ M 35 ·१.२२ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायौं १.२-१३ ] 45 :: विशेषवाचिनोनीलो घट इत्यादाविव प्रयोगः स्वभावादेव भवि- | तस्यानुप्रयुज्यमानत्वासम्भवादुपसर्गस्य व्यवधायकत्वमेवोचितम्। 40 ध्यतीत्यनुप्रयोगविधानं नावश्यकमिति “किमर्थमिदमुच्यते” इति । 'लुनीहि लुनीहीत्येवायं लुनाति' इत्यादिभाष्यप्रयोगेषु व्यवहित- भाष्यप्रश्नाशयः । ततो 'अनुप्रयोगो यथा स्यात्' इति. ग्रन्थं त्वेनानुप्रयुज्यमानस्य प्रयोगश्च तत्राव्यवहितप्रयोगस्यानिष्टत्वसूचक व्याचख्यौ-“यद्यप्यामन्तात् सकलार्थाभिव्यक्तिर्न भवति तथापि | एव, न तु सर्वत्रानुप्रयुज्यमानस्य व्यवहितप्रयोगे साधुत्वसूचक 5 प्रकरणवशाद् भविष्यति, तस्मादनुप्रयोगसिद्धयर्थमिदं [अनु- | इत्यवधेयम् ॥ १२ ॥ .: प्रयोगविधानं ]. वक्तव्यमिति भावः” इति । पुनरप्यनुप्रयोग- *येन नाव्यवधानं तेन व्यव- स्यान्यथासिद्धत्वमाह भाष्यकृद्-"नैतदस्ति प्रयोजनम्" इत्या- दिना । तस्य व्याख्यानम्-“पूर्वोक्तानामर्थानां [कालसाधना- हितेऽपि स्यात् ॥ १३ ॥ दीनां.] प्रकरणादिवशादशक्या प्रतिपत्तिरिति तदर्थाभिधानायानु सि०-येनेति कर्तरि तृतीया, न व्यवधानमव्यवधानम् , 10 प्रयोगः सिध्यत्येवेति भावः" इति कैयटेन कृतम् । ततोऽनुप्रयोग- न अव्यवधानम्-नाव्यवधानम् ; नैकधेत्यादाविव निषेधार्थों : 13. वचनस्य वहुशः, प्रयोजनानि मध्ये प्रतिपाद्य खण्डयित्वा चाह 'न'शब्दो न तु न, तेन समासोऽसमस्तमेव वा पदम् । भाष्यकृत्-विपर्यासनिवृत्त्यर्थं व्यवहितनिवृत्त्यर्थ : चेत्यादिना । तथा च नवयस्य प्रकृतार्थदायबोधकत्वेन. यत्कर्तृकमवश्य:50 व्यवधानं प्राप्नोति, तेन व्यवहितेऽपि [तत्कर्तृकव्यवधानस- तस्यायमाशयः-आमन्तेनापरिसमाप्तस्यार्थस्य : :. प्रतिपादनाय कृभ्वसां प्रयोगे सिद्धेऽपि देशनियमार्थमनुप्रयोगविधानम् , भावेऽपि, कार्य] स्यादिति न्यायार्थः । निमित्त-कार्यिणोरव्यव- 15 अनुशब्दस्य पश्चादर्थत्वात् , तेनामन्तस्य पश्चादेव कृञ् प्रयुज्यते धानमेव कार्यविधावपेक्षितम्, तत्र यत्र वचने निमित्त-कार्यि- न तु पूर्व नापि व्यवहितमित्यर्थलाभ इति । अनेन च भाष्येण गोरव्यवधानमसंभवि तत्र व्यवहितेऽपि कार्य भवति. वचन- यद्यपि सामान्यत एवं व्यवहितप्रयोगो निषिद्धः, तथापि ईहां प्रामाण्यात् । तथा च तादृशं वचनरूपं सूत्रमेवेह ज्ञापकम् , 55 देवदत्तश्चक्रे' इत्येवं व्यवहितप्रयोगस्य भाष्यकृता व्यावर्त्यत्वेन यथा “स्वरादुतो गुणादखरोः" [२. ४. ३५.] इति सूत्रेण प्रदर्शनात्, अग्रे “यथाविध्यनुप्रयोगः पूर्वस्मिन् पा सू० लार्वा विधीयते, तत्र स्वरात परत्वमुतः केवलं 'तितउ'शब्दे प्रदर्शनात्, अग्रे “यथाविध्यनुप्रयोगः पूर्वस्मिन् पा० सू० स्वरात् परो य उत् तदन्ताद् गुणवचनात् खरुवर्जात स्त्रियां 20 ३. ४.४.] इति सूत्रे तत्खण्डनपरभाष्यव्याख्यानावसरे-"अत २१, एव लुनीहि लुनीहीत्येवायं लुनांति" इति भाष्यप्रयोगे [अनु- दृश्यते, किन्तु स न गुणवाची किन्तु द्रव्यवाची, ये च गुण- प्रयुज्यमानस्य ] व्यवहितप्रयोगः संगच्छते" इति नागेशव्याख्या- वचनत्वेन महाभाण्याद्यनुसारं बृहद्वृत्त्यादौ परिभाषिताः शब्दा- 60 नेन चानुप्रयोगस्थले द्रव्यवाचकेनैव व्यवंधानं व्यावर्तनीयमिति | खवर्जनमपि न युज्यते, खरुशब्देऽपि स्वरात् परस्योकारस्या- नेन चानुप्रयोगस्थले द्रव्यवाचकेनैव व्यवंधानं व्यावर्तनीयमिति स्तेषु न कोऽपि तादृश इति विधेयर्थ्यमेवायाति, किञ्चैवं शिवदत्तादिभिष्टिप्पण्यां [ ३. १. ४०.] निर्णीतम् । तत्र च 25 वैदिकप्रयोगादीनामुदाहरणेन "उक्षा प्रचक्रुर्नगरस्य मार्गान्”- वर्जनाभ्यामुभाभ्यां स्वसार्थक्यायाय न्यायो विज्ञाप्यते । तथा सत्त्वात् तत्र प्राप्तेरेवाभावेन निषेधस्यानौचित्यादिति विधि- इत्यादिकविप्रयोगा अपि भाष्यानुकूला इति साधितम् । “विप- चैकव्यञ्जनव्यवधानेऽपि : ‘पटु-मृदु'प्रभृतीनां शब्दानामत्र 65 सिनिवृत्त्यर्थ, व्यवहितनिवृत्त्यर्थं च" इति वार्तिकाभ्यां च "तं उद्देश्यकोटौ ग्रहणात् ततो डीविधानेन सूत्रस्य सार्थक्य पातयां प्रथममास पंपात पश्चात्" "प्रभ्रंशयां यो नहुषं चकार” | वर्जनस्य च । फलं चान्यत्रापि भेत्तेत्यादौ "लघोरुपान्त्यस्य [रघुवंश० स० १३. ३६ ] इत्यादिव्यवहिताः “नारेश्चकार [४.३. ४.] इति गुणसिद्धिः, अन्यथा 'अक्कृिति' इति .. 30 गणयामयमस्न पातान्" इत्यादिविपर्यस्ताः प्रयोगाश्च व्यावाः । सप्तम्या "सप्तम्या पूर्वस्य" :[७:४. १०६.] इति परि- । तेऽपि च छन्दोवत् कवयः कुर्वन्तीति वदता भाष्यकृता साधुत्वेन भाषासूत्रस्योपस्थानाद् विद्वर्जप्रत्ययाऽव्यवहितपूर्वस्यैव लघो-70 गृहीता इति केचित्। वस्तुतस्तु-उक्षांप्रचारित्यादयोऽपि प्रयोगाः "तं पातयां प्रथममास"इत्यादिकविप्रयोगा . इव छान्दसा एव, र्नामिन उपान्त्यभूतस्य गुणः स्यादिति भेत्तेत्यादौ क्वापि गुणो व्यवहितप्रयोगस्याक्षराननुगुणत्वात् । तथा चेदृशंस्थले उपसर्गस्य | वर्णेन व्यवधानस्यावश्यंभावित्वेन तेन व्यवहितेऽपि गुण- न स्यात् । एतन्यायाच्चोपान्त्यस्य... विधीयमानविधावन्त्येनैकेन 35 व्यवधायकत्वमेव । “गायोऽनुपसर्गाट्टक" [५. १. ७४.] प्रवृत्तौ वाधकाभावः। नाव्यवधानमिति नद्वयोपादान- 'इत्यादावुपसर्गवर्जनं चोपसर्गार्थस्य धात्वर्थान्तर्भावेणोपसर्गस्य च मवर्जनीयव्यवधानग्रहणार्थमेव, तेन च यत्राव्यवधानेऽपि 75 तद्वयंञ्जकत्वेन धात्वङ्गभूततयां तस्य [कर्मणः ] सोपसर्गधातुं सूत्रप्रवृत्तिः संभाव्यते तत्र नास्य न्यायस्य प्रसरः, यथा “ज्युङ प्रत्येव क्रर्मत्वादव्यवधायकत्वमाश्रित्यैव, अनुप्रयोगस्थले चानु- गौ" इत्यस्माद्धातोणिगि सनि च जुज्यावयिषतीति रूपं प्रयुज्यमानस्य सामान्यांर्थकस्यैव सूत्रविधेयत्वेन सोपसर्गस्य | भवति, अन निमित्तभूताया अवर्णान्ताया भन्तस्थाया जका- mmm खरू मा ·[द्वितीयोल्लासे. न्यायौ १३-१४] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १२३ - inni रेण व्यवधानाद् द्वित्वे. पूर्वस्योकारस्य "मोर्जान्तस्था पवर्ग-नाव्यवानमिति नद्वयोपादानलभ्यः । स्पष्टं चेदं तत्रैव [सिद्धा- 40 इवणे" [४. १. :६०. ] इति इत्वं न भवति, यतो न्तकौमुद्यां ] ध्वनितं दीक्षितेन । एवं च येन 'नाव्यवधानमिति ऽव्यवहिते ‘यियविषति' इत्यादिलक्ष्यस्थे उकारे सूत्रस्य नद्धयोपादानस्यैव सार्थक्यप्रदर्शनं यदि प्राचीनानामभिप्रेतं स्यात् ["ओर्जान्तस्थापवर्गेऽवणे"इत्यस्य ] चारितार्थ्यसत्वेन व्यव- तर्हि भिनत्तीत्यादौ गुणव्यावृत्तिरेव प्रदर्शनीया स्यान्न तु जुज्यावः 5 हितप्रवृत्तेरवर्जनीयत्वाभावेनावश्यव्यवधानमिह नास्ति, ततश्च यिषतीत्यादावित्त्वाद्यप्रवृत्तिरिति विभावनीयं सूरिभिरिति। एतन्न्याये: जुज्यावयिषतीत्यत्र व्यवहितान्तस्थाया ग्रहणं न भवतीति | "स्वरादुतो गुणादखरोः" [२. ४. ३५.] इति सूत्रस्य तत्रत्य- 45 नानेत्वप्रवृत्तिः । इमं चार्थं प्राचीना येन नाव्यवधानमिति | खस्वर्जनस्य च ज्ञापकत्वोपन्यसनं दिङ्मात्रप्रदर्शनाय । एवं- किमित्येवं रीत्या पदकृत्यप्रदर्शनेन, सूचयन्ति, तच्च न चारु- भूतानां शास्त्राणां प्रणनयनेनाचार्यस्येयं शैली लक्ष्यते यत्- 'येन नाव्यवधानम्' इतीयतोंऽशस्याभावे न्यायस्वरूपं किं । “सप्तम्या. पूर्वस्य" [५. ४...१०५.] इत्यादिशास्त्रेषु सविशेषण- 10 स्यात् ?, व्यवहितेऽपि स्यादित्येतावदेव । तथा च सर्वस्य | स्योद्देश्यस्याव्यवहितत्वं निमित्तेन लक्ष्यते :। तथा चोपान्त्ये हि: शास्त्रस्य व्यवहितेऽपि प्रवृत्तिः स्यात्, न च तदिष्टं न चापि | अन्त्यं विशेषणत्वेन खरूपमध्यप्रविष्टमिति तद्वयवधानं न गण्यते 50 तत्र किमपि मानम् । तथा च न्याय एव किमर्थ इति स्वखरूपस्याव्यवधायकत्वस्य *स्वाङ्गमव्यवधायिः इति न्याये- तस्य प्रश्नस्याशयोऽवधारणीयः, तथा चैतन्यायलक्ष्यासिद्धिरेव नैव लाभात् । एवं "खरादुतो गुणात्० [२.४.३५.] तत्र दोषत्वेन प्रदर्शनीयाऽव्याप्तिदोषस्यातिव्याप्तिदोषापेक्षया इत्यादावेकस्मिन् गुणवाचके शब्दे वरात् परत्वं खररूपस्यो- 15 प्राबल्यात् । यदि च . समुदायद्वाराऽवयवे प्रश्नः 'नन्- | कारस्य कथ्यमानं खरान्तरसमानकालिकमात्रावद्वर्णाव्यवधाय - द्वयोपादानं किमर्थम्' इतिरूपस्तदा साध्वेव, तथा सति | कत्वं लक्षयतीति व्यञ्जनद्वयव्यवधाने मात्राकालव्यवधानान्न प्र. प्रागुक्तास्सदाशयस्यैव स्थैर्यात् । अयं च शास्त्रसामर्थ्याक्षिप्त- | त्तिरिति, ततश्च न्यायोऽयं नापूर्वार्थज्ञापक इत्यलम् ॥ १३ ॥ इति नानैकान्तिकः ॥ १३ ॥ mmm wir *ऋकारापदिष्टं लकारस्यापि ॥१४॥ श्येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि स्यात् ॥१३॥ सि०-ऋकारेण अपदिश्यते इति ऋकारापदिष्टं कर्मणि त०-यत्रोपान्त्यस्य कार्य, विधीयते तत्र निमित्तस्य सप्तम्या क्तः, तथा च ऋकारमुच्चार्य विधीयमान कार्य लकारस्यापि निर्दिष्टस्याव्यवधानं न संभवतीति किं तत्र “सप्तम्या पूर्वस्य” भवतीति शेषः । अयं च न्यायः “दूरादामध्यस्य गुरुवैकोऽन-60 [७. ४. १०५.] इति परिभाषाशास्त्रवाध उत विधिवैयर्थ्य- त्योऽपि लनृत्" [७. ४.९९.] इति सूत्रे लग्रहणेन ज्ञाप्यते। मेव ?, "खरादुतो गुणादखरोः" [२. ४. ३५.] इत्यादौ तथाहि-ऋकारवर्जस्य स्वरस्यानेन सुतो विधीयमान लकार- खरात परत्वमुकारस्य गुणवाचकशब्देष्वदृष्टमिति विधिवैयर्थ्यम्, स्थापि स्वभावत एव सिद्ध इति लकारस्य पुनस्तत्र ग्रहण तस्य 25 तथा च भेत्तेत्यादौ "लघोरुपान्त्यस्य” [४. ३. ४.] इत्यादी-कारवर्जनेन वर्जितत्वं द्योतयति, तच्च तदैव संभवति यदाऽयं ' नामप्रवृत्तिरथ वा परिभाषावाधात् निन्दितेत्यादावपि प्रवृत्तिः, न्यायः स्वीकृतः स्यादित्येतन्यायं विना सार्थक्यमलभमानम् 65 उप्रत्ययस्य च मृद्वीत्यादावप्रवृत्तिरथ वा “पञ्चम्या निर्दिष्टे परस्य” | लुकारग्रहणमेतन्न्यायज्ञापकम् । उक्तं चैतत् प्रकृतसूत्रे वृहद्वृत्ता [७. ४. १०४.] इति परिभाषावाधात् पाण्डुर्भूमिरित्यादावपि वपि । तथाहि-"लकारग्रहणमनृदिति प्रतिषेधनिवृत्त्यर्थम् । प्रवृत्तिरित्यव्याप्त्यतिव्याप्तिरूपदोषद्वयनिरासायायं न्यायः समा- अथ ऋतः प्रतिषेधे लकारस्य कः प्रसङ्गः ? उच्यते-इदमेव 30 श्रीयते तत्तच्छास्त्रप्रणयनसामर्थ्यात , तथा च न दोषः । अन्यै- ज्ञापंकमृवर्णग्रहणे लवर्णस्यापि ग्रहणं भवतीति, तेनाचीक्नुपदि- रपि न्यायोऽयं समाश्रीयत एवं, परं न्यायमध्ये न पठितः त्यादौ स्वर्णकार्यम् लवर्णस्यापि सिद्धं भवति" इति । अय-70 :: परिभाषेन्दुशेखरादौ । दीक्षितादिना च "पुगन्तलघूपधस्य च" माशयः-ऋकारवर्जनेन लकारवर्जनमेतन्यायेनैव लस्यमिति [पा० सू० ७. ३. ८६. ] इति सूत्रव्याख्यावसरे ज्ञाप्यत्वेन स्वसार्थक्याय लकारग्रहणमेतन्न्यायं ज्ञापयत्येव, तथा चाची- निर्दिष्ट एव । 'येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि' इति कथनेन क्लपदित्यत्र पूर्वमनैमित्तिकत्वात् पूर्वम् "ऋर ललं कृपोऽकृपीटा- तेन तदन्येन च व्यवहितेऽपि कार्यमिति तु न शङ्कनीयम् , अव- | दिपु" [२. ३. ९९.] इति ऋत लत्वे पश्चाद् द्वित्वे पूर्वस्य श्यव्यवधायकव्यवधान एव प्रवृत्तरिष्टत्वेन तेनैव व्यवहित इत्यर्थ- "ऋतोऽत्" [४. १: ३८.] इति ऋकारस्य विधीयमानमत्त्वं 75 स्यापि सामर्थ्यलब्धत्वात् , अन्यथा भेत्तेत्यादाविव भिनत्तीत्यादा- लकारस्यापि भवतीति प्रोक्तं रूपं सिद्ध्यति, अन्यथा न वपि गुणः स्यात् । तेनैव व्यवहित इत्युक्तेश्च तदन्येन व्यवधाने सिद्ध्येत् । अत्र यद्यपि वृत्तौ पठ्यमानन्यायस्वरूपादन पश्य- न प्रवर्तते । 'तेनैव व्यवहिते' इत्ययमर्थश्च न नवीनोऽपि तु मानस्य न्यायस्य स्वरूपे भेदः, तथापि लवर्णस्य काऽपि 20 ·१२४ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायौ १४-१५] यतो यः कृपेरादेशादन्यत्र तथाविधप्रयोगाभावादत्र च कार्यमात्रमेव सत्त्वात् 'गम्ल' इत्यस्यानुकरणरूपस्य गम्लशब्दस्यामि गम्लना- 40 लकारस्य विधेयं न तु निमित्तत्वादिकमिति मत्वा लकारा- मित्यादौ ऋवर्णात् परत्वेन विहितत्वं णत्वं न भवतीति । एवं पदिष्टमिति विशेषरूपेण कथितम् । दृश्यते चैवमपि पूर्वैरस्य | क्लृप्यमानं पश्येत्यत्र णत्वं न भवति । यद्यपि *वर्णैकदेशा वर्ण- न्यायस्योल्लेखः, तथाहि-"ऋर लुलं कृपोऽकृपीटादिपु" [३. ग्रहणेन गृह्यन्ते* इति मते प्रकृप्यमानं पश्यतीत्यत्रं लकारव्यव- 5३.. ९९.] इति सूत्रन्यासे-“दूरादामध्यस्य." [७. ४. धानेन णत्वाभाव इति तन्न्यायव्याख्यावसरे निरूपितं तथापि ९९.] इत्यत्र ऋद्वर्जितस्य स्वरस्य प्लुतत्वं वदन् स्वरद्वारेणैव ऋकारापदिष्टविधित्वेन तस्य लकारे प्राप्तिः स्यादेवेत्यनित्यत्वादेव 45 सिद्धे पुनरपि यत लकारग्रहणं करोति, तदेव ज्ञापयति- स वारणीय इत्यलम् ॥ १४ ॥ ऋतिपेधप्रसङ्गे लतोऽपि प्रतिषेध इति ऋकारापदिष्टं कार्यम् *सकारापदिष्टं कार्य तदादेशस्य लकारस्यापीति" इति । तथा च तत्र न कोऽपि फले भेद 10 इति ज्ञेयम् ॥१४॥ शकारस्यापि ॥१५॥..." सि०-सकारेणापदिश्यते इति सकारापदिष्टं, सकार- *ऋकारापदिष्टं कार्य लकारस्यापि* ॥ १४॥ मुच्चार्य विधीयमानं कार्य, तदादेशस्य-तमुद्दिश्य विहितस्य, 50 त०–अन्ये वैयाकरणा ऋकार-लकारयोः स्वसंज्ञामाहुः, शकारस्यापि भवतीति शेषः । उभयोः स्थानभेदेन भिन्नत्वा- तथा च तेषां मते ऋकारमुद्दिश्य विधीयमानं कार्यम् लकारस्य देकस्य [ सस्य ] ग्रहणे परस्य [शस्य ] ग्रहणाप्राप्तेस्तत्प्राप्तये खभावत एव सिद्धम् । स्वमते चैतयोः स्थानभेदात् खसंज्ञकत्वं न्यायोऽयमाश्रीयते । *साम्प्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिः * 15 नास्ति । अत एव सर्वत्र लकारस्य कृते पृथगेवादेशादयो “भूतपूर्वकस्तदुपचारः* इति वा न्यायस्यैवायं प्रपञ्चः, विहिताः, निमित्तत्वं च तस्य खातन्त्र्येणैवोच्यते। तथाहि- किल पूर्व सकारः स शकारतामापन्नोऽपि सकार एव गणनीय 55 "अवर्णस्येवर्णादिनैदोदरल्” [१. २. ६.] इति सूत्रे लकार- इति. भूतपूर्वक एव तदुपचार इति समायाति । अत्र च स्याल् विहितः । “लत्याल् वा" [१. २. ११.] इत्यत्र ज्ञापकं "ः त्सः सोऽश्वः" [१. ३. १८.] इति सूत्रे 'भश्वः' लकारस्य निमित्तत्वमादेशश्च पृथगेवोच्यते । लंकारश्च दीर्घोऽपि इत्येवरूपेण संयोगावयवस्य शकारस्य त्सादेशवर्जनमेव । 20 खमतेऽस्त्येवेति कूकार इत्यादी लकारस्य लुकार एव, न तु तदुक्तं प्रकृतसूत्रे बृहद्वृत्तौ-'अश्वः' इति किम् ? षट् श्योतन्ति, परमतवत् ऋकारः । एवं च स्वसंज्ञाफलत्वेन परैरभिमतानि भवान् श्रोतति । युतेः सोपदेशत्वात् शकारस्य सकारापदिष्टं 60 कार्याणि स्वमते विशिष्यैव विहितानीति नास्ति स्वसंज्ञाफलम् । कार्य विज्ञायते” इति । कथं कृत्वा ज्ञापकमिति चेत् ? किन्तु 'अचीक्लपत्' इत्यादौ ऋत लुत्वस्यान्तरङ्गत्वात् पूर्व प्रवर्तने उच्यते-भवान् श्योततीत्यन्त्र शस्य त्सादेशाभावार्थं वर्जन- तत्र "ऋतोऽत्" [४. १. ३८.] इत्यस्य प्रवृत्यर्थमयं न्याय मिति कथितमेव, तत्र च सकाराभावादेव त्सादेशाप्राप्तेस्त- 25 आश्रीयते। तत्रेदं विचार्यते-नटेकमुदाहरणं योगारम्भं प्रयो- दर्जनस्य वैयर्थ्यमेव, तथा च तद्वर्जनं व्यर्थं सत् सकारापदिष्टं जयतीति भाष्योक्तदिशैकस्य कृपेरृकारस्य स्थाने विहितस्य कार्य तदादेशभूतस्य शकारस्यापीति विज्ञापयति, तथा च 65 लकारस्य "ऋतोऽत्" [४. १. ३८. ] इत्यत्र संग्रहाय एता- भवान् श्योततीत्यत्रापि प्रामोतीति तद्वारणार्थ श्वर्जनं स्वाशे वतः प्रयत्नस्यापेक्षया "ऋतोऽत्" [४. १. ३८.] इति सूत्र चरितार्थम् । फलं चास्य "पस्च गतौ” इत्यस्य धातोः षस्य एव "लतोऽत्" इति लकारारयोरुभयोरुच्चारणं कार्य “दूरा- "षः सोऽध्यै-ष्ठिव-प्वष्का" [२. ३. ९८.] इति सादेशे, 30 दामन्यस्य.” [७. ४. ९९.] इति सूत्रे च लकारग्रहणं न तस्य “सस्य शषौ" [१. ३. ६१.] इति शकारे, यङ्लुपि, कार्यम् । किं वा पाणिनीयतन्त्रवत् “ऋ-र ल-लं कृपोऽकृपीटा- अनद्यतन्यां दिवि, “व्यञ्जनाद् देः०" [४. ३. ७८.] 70 दिषु" [२. ३. ९९.] इति सूत्रमसत्काण्डे पठनीयम् । तथा च इति तल्लुकि, एतन्न्यायवलात् “संयोगस्यादौ स्कोर्लुक्" लकारादेशस्य परदृष्ट्याऽसत्त्वेन ऋकारवुद्धयैव . कार्योत्पत्तौ [२. १. ८८.] इति सकारादेशस्य शस्यापि लुकि, चस्य न्यायस्य तज्ज्ञापकस्य च “दूरादामन्यः” इति सूत्रस्थस्य कत्वे च मसासक्' इति रूपस्य सिद्धिः । ननु प्रकृतज्ञापकेन 35 लकारग्रहणस्य नावश्यकत्वमिति । यद्यप्येवं सिध्यति तथापि सकारस्यापदिष्टं कार्य शकारस्यापीति सामान्यत एव ज्ञाप्य- साभिप्रायकाचार्यवचनविरुद्धं भवतीति यथान्यासमेव स्वीकृत्य ताम् , तदादेशस्येति कुतो लभ्यत इति चेत् ? *भूतपूर्वकस्त- 75 वचनमिदमाश्रयणीयमेव । एवं च सति "ऋ-लति ह्रखो वा" दुपचारः* इति न्यायानुग्रहादितिं गृहाणं । अयमाशयः- १. २. २. इत्यत्रोभयोर्ग्रहणस्य वैयर्थ्यमायातीति न्यायस्या- सामान्यतः सकारापदिष्टं कार्य शंकारस्थापीति ज्ञापनेऽपूर्व स्थानित्यत्वमप्येष्टव्यम् । तत्फलं च खमते लुकारस्यापि दीर्घस्य | वचनमेवेदमाश्रयणीयं भवति, तदादेशस्येति विशेषसग्निवेशे ।

·[द्वितीयोल्लासे न्यायः १५] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १२५ १ + 5 च भूतपूर्वकास्तदुपचारः इति न्यायलभ्य एवार्थ इह कार्येभ्यः पश्चादेव - शकारादेशस्य प्रवृत्तिरिति 'आसासक् अश्वः' इत्यस्य सार्थक्याय समाश्रित इति प्रतीयते, तथा च मूलवृद्ध, मधुक्' इत्यादौ . शकारादेशात् पूर्वमेव · परत्वात् नापूर्ववचनज्ञापनमिति लाघवम् । फलं चास्य 'भवान् शेते' सकारस्य “संयोगस्यादौ स्कोर्लक"[२. १.८८.] इति लुकि इत्यादौ स्वाभाविकस्य शकारस्य सकारापदिष्टकार्यत्सादेशा- रूपसिद्धौ तत्र तादृशेषु अन्येषु वा लक्ष्येपु प्रकृतन्यायस्योपयोगो भावः, तथा च न तदंशे ज्ञापकान्तरान्वेषण कार्यम् । प्राञ्चस्तु-नास्ति तथापि 'अश्वः' इति ज्ञापकनिर्देशेनानुमीयमानोऽयं 45 'भश्चः' इत्यस्यैव तदंशज्ञापनसामर्थ्यमपि वर्णयन्ति, तथाहि- प्रकृतलक्ष्येष्वपि यदि प्रवर्तत तर्हि न कापि क्षतिरिति समादृतः। तेषां ग्रन्थः-'अश्वः' इत्यनेन तावत् युत्यादीनां श्चो वय॑ते, नन्वेवमस्य न्यायस्य फलान्तराभावेन तज्ज्ञापकम् 'अश्वः' इति न त्वन्यः कश्चिदसंभवात् , तस्मिंश्च श्चे शः सकारादेश एवास्ति, | पदमेव परित्यज्यतामिति चेत् ? न-'आचार्याः कृत्वा न निवर्तन्ते' "सस्य शौ” [१.३.६१.]. इत्यनेन तस्य कृतत्वात् , | इति न्यायादत्र कृतस्य तस्य पदस्यादृष्टार्थत्वसंभावनया परित्यागा- 10 ततश्च सकारादेशस्यैव श्वस्य शकारस्य सकारकार्य ज्ञापयता | नर्हत्वात् । ननु थ्योतत्यादिषु यत्र सकारस्य शकारादेशो विधीयते 50 श्चवर्जनेनाखण्डोऽप्ययं न्यायो ज्ञापित एव" इति । अत्रेद- तत्र सर्वत्र तालव्य एव पठ्यताम् , अलं तस्य शकारादेशविधानेन मभिदध्महे-वस्तुगत्या 'अश्वः' इत्यनेन श्चयोतत्यादिशकारवर्ज- तस्य पुनरश्च इत्यनेन कार्यवर्जनेन चेति चेत् ? अत्रोक्तं वृह- नलाभेऽपि शब्दतस्तदलाभेन तस्योक्तार्थज्ञापकत्वायोगात्, दृत्त्यादिपु-"तेन मधु श्योततीति विप् , मधुश्चयुतमाचष्टे इति 'अश्वः' इति शब्देनोपस्थापितस्यैवार्थस्य ज्ञापकत्वौचित्ये- | णावन्त्यस्वरादिलोये पुनः क्विपि णिलोपे सौ तल्लुकि च यलोपे 15 नार्थिकार्थस्य ज्ञापनसामर्थ्याभावात् ; तस्य शाब्दवोधा- “संयोगस्यादौ स्कोर्लक्”[ २. १. ८८.] इति शलोपे चस्य 55 विषयत्वात् , शब्दोपस्थित एवाऽर्थः शाब्दबोधे भासते इति । कत्वे-'मधुग्' इति सिद्धम्” इति । तथा चोपदेशे सकाराभावे पदवाक्यविवेचकानां सिद्धान्ताच; तस्मादुक्त एव तदंशला- शकारपाठे च 'मधुट्' इति प्रयोगापत्तिरिति तत्रोपदेशे सकारपाठ भोपाय इति प्रतिभाति । यद्यपि पूर्वोदाहृतवृहद्वृत्तिग्रन्थे | आवश्यकः । तथा च तत्स्थानीयस्य तस्य भूतपूर्वगत्या कदाचित 'शकारस्य सकारोपदिष्टं कार्य विज्ञायते, इत्येवोक्तं, न तु | त्सादेशो मा भूदित्येतदर्थमंश्च इति वर्जनमावश्यकमेव । भूतपूर्व- 20 'तदादेशस्य' इति, तथापि भवान् शेते' इत्यादौ त्सादेशा- गतिश्च न्यायान्तरसिद्धैव, अयं च न्यायस्तस्यैव प्रपञ्च इत्यावेदित- 60 भावाय तावानंशोऽपि न्याये समावेशनीय एव । न्यासग्रन्थे मेव पूर्वम् । तथा चैतज्ज्ञापकाभावेऽपि सकारादेशस्य शकारस्य चायमर्थः पृथगेवोल्लिखितः, . तथाहि-तत्र बृहद्वृत्तिस्थ-'पट | सकारापदिष्टकार्यशङ्काऽस्येवेति तन्निराकरणाय क्रियमाणम् श्योतन्ति' इति प्रत्युदाहरणप्रतीकमादाय व्याख्याय च तत् 'अश्वः' इति वर्जनं विशिष्य प्रकृतन्यायखरूपं ज्ञापयतीति "दन्त्यापदिष्टं कार्य तालव्यस्यापि भवति, परं दन्यस्थान- | सर्वमुपपन्नम् । न्यासकारस्तु धात्वादिषु दन्त्यपाठस्यैव प्रकृत- 25 निष्पन्नस्य, न तु सर्वस्य" इति पृथगेव तदंशपूरणं दृश्यते। न्यायज्ञापकतामाह, तथाहि-तद्न्यः "ः सः त्सोऽश्वः" सर्वथा च तस्यावश्यकत्वमेव, वृत्तौ च तदनुक्तिः स्वयमूह- [१. ३. १८.]इति सूत्रे-ननु तर्हि उपदेशावस्थायामेव नीयत्वव्यञ्जनायेति स्वीकार्यम् । यदि च श्योतत्यादिस्थितस्य तालव्यः पठनीयः, किं दन्त्यपाठेनेति ? सत्यम्-दन्यं पठन्नैवं 'श्वः' एवेदमनुकरणम् 'अश्वः' इत्यनेति समाश्रीयते तदा | ज्ञापयति-*दन्त्यापदिष्टं कार्य तालव्यस्यापि भवति* परं दन्त्य- प्राचीनोक्तं तस्यैव तदादेशस्येत्यंशस्यापि ज्ञापकत्वं सम्यगे- | स्थाननिष्पन्नस्य, न सर्वस्य; तेन भवान् शेते' इत्यादौ त्सो न 30 वेति ॥.१५॥ भवति"इति । अत्रेदं विचारमर्हति-पूर्वोदाहृतवृत्तिग्रन्थेन 'अश्वः' 10 *सकारापदिष्टं कार्य तदादेशस्य इति वर्जनस्य ज्ञापकता लभ्यते, प्रकृतन्यासग्रन्धेन च धातुपु शकारस्यापि ॥ १५॥ दन्त्यपाठस्येति किमत्र ज्याय इति, तत्रेदमनुरूपं प्रतिभाति यद्- त०-अत्रं प्रक्रियाभेदेनास्य न्यायस्य केचन वैयाकरणा | दन्त्यपाठस्य फलान्तराभावेन दन्त्यत्वनिमित्तककार्यसिद्धिरेव फलं, अनावश्यकत्वमपि मन्यन्ते । तथाहि-सकारस्थानीयस्य शकारस्य | तच्च प्रकृतन्यायज्ञापनेनैव लभ्यमिति दन्त्यपाठस्य ज्ञापकत्वमपि 35 कार्य यद्यपि सर्वेषां सकारवदिष्टमेव, तथापि तैः सूत्राणां पाठ | साध्वेव । परं वृत्तिग्रन्थानुकूल्याय तत्र 'अश्च' इति निर्देशन एवं तथा विहितो येन सकारमुद्दिश्य विधीयमानकार्यापेक्षया कुर्वश्च' इत्यधिकं योजनीयम् । तथा च धातुपु दन्त्यं पठंस्तस्य तदादेशस्य शकारस्यासत्त्वं भवतीति सकारवुद्धयैव तत्र कार्य दन्त्यकार्यविशेषवर्जनं च कुर्वन्नाचार्यः प्रकृतन्यायं ज्ञापयतीति भवतिः। खमतेऽपि यद्यपि “सस्य श-पौ” [१. ३. ६१.] समुदायार्थः फलति । दन्त्यत्वनिमित्त कार्य च वृत्तौ 'मधुग' इलस इति सूत्रे “दिर्हखरस्यानु नवा" [१. ३. ३१.] इति सूत्राद् सिद्धिरूपं प्रदर्शितमेव । तचैत्यं न्यासकारेण समर्थितम्-ननु 40 'अनु' इति पदमनुवर्तमानमस्ति, तथा च तत्र प्राप्यमाण- / 'मधुग्' इत्यत्र "खरस्यं परे०"[५. ४. ११०.] इति सूत्रेण 80 65 . - ..

·१२६ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायौं १५-१६] 2 -. 10 15 55 णिलोपरूपस्य स्वरादेशस्य स्थानिवत्त्वात् शलोपो न प्राप्नोति ? न सूत्रमिदमात्मांशे चरितार्थम् । फलं च हस्तांशस्य हे राज३-10 च. वाच्यं-न. “सन्धि०"[७: ४. १११. इत्युपतिष्ठते इति, निहेति, अत्र परत्वान्नित्यत्वाच्च “दूरादामध्यस्य." [७४. 'अस्कंलकि' इति वचनाद् यथा सुपूर्वात् कुस्मयतेः सुकुरित्यत्र, ९९.] इत्यनेन प्लुते कृते तस्मात् परस्य नस्य "हस्वान्णन." [इति चेत् ? ] न-'अस्कलुकि' इत्यत्र ननिर्दिष्टत्वेन *नना [१. ३. २७.] इति न द्वित्वम् । दीघाशे च हे गो३-त्रात! 5 निर्दिष्टमनित्यम् इति न्यायात् स्थानिवत्त्वाभाव इति" इति । हे गो३त्रात ! इत्यत्र “अदीर्घाद् विराम०" [१.३.३२.] अयं च न्यायो व्याकरणशास्त्रंकार्यार्थमेव । आलङ्कारिकास्तु- इति सूत्रेण दीर्घस्थाननिष्पन्नप्लुतात्: परस्य तकारस्य प्रकृत-45 श्लेषालङ्कारे स-शयोरैक्यं सामान्येनैव मन्यन्ते, न तत्र 'तदा- न्यायवलेन दीर्घापदिष्टकार्याभावाद् द्वित्ववर्जनाभावेन विक- देशस्य' इत्यंशो योज्यते । तथाहि- ल्पेन द्वित्वसिद्धिरिति । अयं च न व्यभिचारी | न चास्या- "आदौ धनभवे येन, घृतमेधायितं तथा । प्यनित्यत्वमेषणीयमेव, अन्यथा हे बटो३ एहीत्यादौ बटु+स्' जज्ञे यथोशिस्यश्रीः श्रीनामेयः स वः श्रियै ॥ इति स्थितौ परत्वात् पूर्वमुकारस्य प्लुतत्वे विहिते पश्चादस्य : . इत्यादौ उशिस्य-राज्ञः, श्रीः, उर्वी-महती, सस्यश्रीः- न्यायस्य नित्यत्वात् "हस्वस्य गुणः" [१. ४.४१.] इति 50 धान्यसम्पत्तिरित्यर्थद्वयलाभाय श्लेष आवृतः, स च सशयोरैक्य गुणो न भविष्यतीति वाच्यम् , आमच्यमात्रापेक्षत्वेन गुणस्या- एव संगच्छेतेत्यलम् ॥१५॥ न्तरङ्गत्वात् प्लुतस्य तु दूरादामच्यापेक्षत्वेन . बहिरङ्गत्वात् *परादन्तरङ्ग* [बलवत् ] इति न्यायात् पूर्व गुणस्यैव प्रवृत्ती हृखदीर्घापदिष्टं कार्य न प्लुतस्य% ॥१६॥ प्रकृतन्यायविषयाभावात् , ततश्च न तदर्थमनित्यत्वमाश्रय- .. सि-हस्वश्च दीर्घश्च हस्व-दीघौं, ताभ्यामपदिश्यतणीयमिति ॥ १६ ॥ इति हस्वदीर्घापदिष्टं, कार्य, प्लुतस्य-हस्वस्थानिकस्य प्लुतस्य हस्वापदिष्टं, दीर्घस्थानिकस्य प्लुतस्य दीर्घापदिष्टं च कार्य, न *हस्वदीर्घापदिष्टं कार्यं न प्लुतस्य* ॥ १६ ॥ स्यादिति न्यायार्थः । यद्यपि मात्रा-कालभेदेन पृथकू २ संज्ञा त०-वस्तुतस्तु न्यायोऽयं नाश्रयणीयः फलाभावाज्ज्ञा- "एक-द्वि-त्रिमात्रा हस्व-दीर्घ-प्लुताः" [१. १. ५.] इति पकाभावाच्च । फलं तावंदिह 'हे राज३निह' इत्यत्र “हखान्ङ- 20 सूत्रेण विहिता, इति हस्वशब्दमुच्चार्य दीर्घशब्दमुच्चार्य च णनः०" [१..३.३७.] इति नकारस्य द्वित्वनिषेधाभावः, विधीयमानं कार्य स्वत एव प्लुते न प्रामोति, तथापि भूत- आगच्छ हे इन्द्रभूते३ च्छत्रमानयेत्यत्र छस्य द्वित्वविकल्पार्थ 60 पूर्वावगतिमाश्रित्य प्राप्तिरिति तद्वारणार्थोऽयं न्यायः । अत्र कृतस्य "प्लुताद्वा" [१: ३. २९.] इति सूत्रस्य सार्थक्यं च ज्ञापकम्-हस्वांशे-"हस्वान्णन०" [१.३. २७ ] इति गोइत्रातेत्यत्र तकारस्य द्वित्वविकल्प इति चोक्तम् । एतानि च सूत्रे हस्वादिति सामान्योक्तिरेव । तथाहि-अप्लुतरूपाद्रस्वात् । फलानि न्यायं विनाऽपि सिद्धान्येव, यतो हे राजनित्यत्र : 25 तावत् ङणनां द्वित्वमिष्टम्, प्लुतरूपात् तु नेष्टम् , तथापि सूत्रे | पदान्तरसम्वन्धिखरापेक्षद्वित्वापेक्षयाऽन्तरङ्गत्वात् परत्वाच्च हस्वादिति सामान्येन यदूचे तदेतच्यायाशयैव।" इति प्राञ्चः, प्रथमं छुते कृते पश्चाद्भखाभावाद् द्वित्वाप्राप्तेः । न च भूतपूर्वा-65 तन्न चार-सामान्येनोक्ते विशेषस्य प्लुतरूपस्य ग्रहण नेष्टमित्यस्य वगत्या ह्रखत्वमाश्रित्य नकारस्य.. द्वित्वप्राप्तिरिति वाच्यम् , लक्षणैकचक्षुप्कैर्दुज्ञेयत्वात् , स्वयं चाचार्येण तादृशार्थाकथ- साम्प्रतिकाभावे हि *भूतपूर्वकस्तदुपचारः* इत्याश्रीयते, तथा नात् । तथा च ज्ञापकान्तरमन्वेषणीयम्, दीर्घाशज्ञापकेनैव च यत्र साम्प्रतिकतद्धर्मलाभाभावेन शास्त्रप्रवृत्तिविरहादिष्टलक्ष्या- 30 वैकदेशानुमत्या वा संपूर्णन्यायज्ञापनमास्थयम् । दीर्घाशे सिद्धिरित्यालोक्यते तत्रैव तन्न्यायेन कार्यजननं, न तु दोषापाद- ज्ञापकं च "अनाङ्माङो दीर्घाद्वा छः" [१. ३. ३८.] नाय तन्यायाश्रयणम्, अन्यथा 'देवानिह' इत्यादौ हस्खस्य 70 इत्यनेनैव प्लुतादपि सिद्धेऽपि दीर्घस्थाननिष्पन्नात् प्लुतात् । दीर्घ विहितेऽपि भूतपूर्वकमुपचारमाश्रित्य हखात् परत्वमादाय परस्य छस्य द्वित्वविकल्पार्थ "प्लुताद्वा" [१. ३. ३९.] इति नकारस्य द्वित्वं स्यादित्यादि वह्वनिष्टं प्रसज्येत । अत एव च- सूत्रकरणम् । तथाहि-आगच्छ भो इन्द्रभूते३ च्छत्रमानय, "हखान्ङ-ण-नः०" [१. ३. २७.] इति सूत्रे शब्दमहार्णव- 35 मागच्छ भो इन्द्रभूते३ छत्रमानयेत्यन्त्र छस्य द्वित्वविकल्पो न्यासे 'राजयनिह' इति ह्रस्वग्रहणव्यावर्त्यत्वेन प्रदर्शितप्रयोग- भूतपूर्वावगत्या पूर्वसूत्रेणैव यदि सिद्धः स्यात् तर्हि पुनरिदं व्याख्यावसरे-“राजन्” शब्दादामछ्यसेर्लकि “नामन्ये” [२.१.75 सूत्रं व्ययं स्यात् ; व्यर्थीभूतं च तदिम न्यायं ज्ञापयति, ९२.] इति नलोपप्रतिषेधात् , अन्तरङ्गत्वात् परत्वाच्च प्लुते तथा च दीर्घस्थानिकस्य प्लुतस्य दीर्घापदिष्टकार्याभाववोधनात् कृते हखाभावाद् द्वित्वं न भवति" इत्येवोक्तं, न तु न्यायः पूर्वसूत्रेण प्लुतात् परस्य च्छंस्य द्वित्वं न सिद्धमिति तदर्थ समाश्रितः । तथा च दीर्घ-प्ठतयोर्मेदं वास्तविक प्रदर्शनायाचार्येण + ·[द्वितीयोल्लासे न्यायः. १६-१७] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १२७ 45 है "मुताद्वा" E१: ३. २९.] इति सूत्रव्याख्यायां शब्दमहार्णव- परिभाषाबलात् प्रत्ययग्रहणे तंदन्तविधिर्भवति, स चावि-40 न्यासे 'दीर्घात्' इत्यनुवृत्तस्य पदस्य कथं प्लुतांदित्यनेनान्वय इति शेषात् संज्ञाविधावुत्तरपदाधिकारस्थे विधावन्यत्र च सममेव प्रदर्शनावसरे प्रतिपादितम्-"दीर्घादित्यनुवृत्तावपि द्विमात्रत्रि-प्राप्तः, तत्र संज्ञाविधावपि तदन्तग्रहणे "स्त्यादिर्विभक्तिः" मात्रयोर्विरोधात् सामानाधिकरण्यासम्भवेऽपि 'मञ्चाः क्रोशन्ती'- [१. १. १९.] इत्यादावपि तदन्तविधिसत्वात् स्याद्यन्त- त्यादिवत् स्थानोपचारात् तद्वयपदेशांद् विशेषण-विशेष्यभावः, स्यैव विभक्तिसंज्ञा स्यादिति प्रकृतेर्विभक्तौ विधीयमानं कार्य तथा चाभिधीयते-'सहचरण-स्थान-तादर्थ्य-वृत्त-मान-धारण- न स्यादपि तु विभक्त्यन्ते परे विभक्तिनिमित्तकं कार्य स्यात्, सामीप्य-योग-साधना-ऽधिपत्येभ्यो. ब्राह्मण-मञ्च कट-राज-सक्तु- | यथा-काष्ठगृहं युष्मत्पुत्राणामित्यादौ गृहमिति स्याद्यन्तस्य चन्दन-गङ्गा-शाटका-ऽन्न-पुरुषेष्वतद्भावेऽपि तद्वदुपचारः” | विभक्तित्वे तन्निमित्तं काष्टशब्दस्य पदत्वम् , तदनु ततः [न्या० सू०] । दीर्घोऽस्यास्ति स्थानित्वेनेत्यभ्रादित्वादति वा परस्य 'युप्मद्'शब्दस्य पुत्राणामिति स्यादिविभक्तिसहितस्य 10दीर्घशब्देन प्लुतोऽभिधीयते' इति । तथा च दीर्घ-प्लुतयोर्भेदो दृढ | वसादेशः स्यादित्येवमादयो दोषाः प्रसज्येरन्निति.तद्वारणायाय : इति दीर्घकार्य प्लुते न सम्भवतीति तदाशयः स्पष्टमायाति । तथा न्यायः समाश्रीयते । तत्र चांशद्वयं-संज्ञाधिकारे [ संज्ञा-50 च दीर्घ-प्लुतयोः स्वाभाविकभेदसत्त्वाद् दीर्घापदिष्टकार्यस्य प्लुते- विधायके शास्त्रे ] प्रत्ययग्रहणे, प्रत्ययमात्रस्यैव ग्रहणं, न तद- ऽभावात् प्लुतात् परस्य छस्य द्वित्वं पूर्वसूत्रेण न प्राप्नोतीति तदर्थ न्तस्येत्येकः, अपरश्चोत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे न तदन्तस्ये- "प्लुताद् वा" [१. ३. २९..] इत्यस्यावश्यकत्वमेवेति न | त्येवंरूपः । तत्र प्रथमस्य संज्ञा विधायकशास्त्रघटकप्रत्ययबोधक 15 तत्सार्थक्याय न्यायावश्यकता. । यत् तु-"ननु किमर्थमिदम् ? पदं तदन्तबोधकं नेत्येव साधारणतयाऽर्थों लभ्यते, तथा च यतो दीर्घत्वमाश्रित्य "अनाङ्माडो०" [ १. ३. २८.] इत्यने- "स्त्यादिविभक्तिः" [१. १. १९.] इति सूत्रे प्रत्ययवोधकं 55 मैंव द्वित्वं वा भविष्यति, सत्यम्-इदमेव ज्ञापक-दीर्घापदिष्टं स्त्यादिपदं न तदन्तबोधकमिति न स्याद्यन्तस्य त्याद्यन्तस्य कार्य न प्लुतस्य इति, ह्रस्वकार्य च न, यथा-आगच्छ भो च विभक्तिसंज्ञा । अत्रांशे ज्ञापकं च "तदन्तं पदम्" देवदत्त३ इति प्लुतात् प्रथमं सेल्क् “अदेतः” [ १..४. ४४.] [१. १. २०.] इति सूत्रेऽन्तग्रहणम् । तथाहि-प्रकृतसूत्रे 20 इत्यनेन, अन्यथा प्रथमं न कुर्यात् यदि पश्चादपि स्यात्" इत्युक्तं बृहन्न्यासग्रन्थः-"ननु अन्तग्रहण किमर्थम् ? न चासत्यन्त-:. लघुन्यासे "प्लुताद्वा' [ १.३. २९.] इति सूत्रे, तदपि न ग्रहणे स्यादेरेव पदसंज्ञा स्यात्, ततश्च 'अग्निपु' इत्यादौ 60 विचारचारु इति प्रतिभाति, यतो . 'दीर्घत्वमाश्रित्य' इत्यत्र पदमध्ये विधीयमानं पत्वं पदादौ न स्यादिति वाच्यम्, हेतुरनुक्तः, यदि च *भूतपूर्वकस्तदुपचारः* इति न्यायवलमेव | "प्रत्ययः प्रकृत्यादेः” [७. ४. : १५.] इति परिभाषया हेतुरिति कथ्यते तर्हि तत्पूर्व प्रतिषिद्धमेव, अन्यथा स्थानिव- तदन्तविधेर्लब्धत्वादिति; उच्यते-पदसंज्ञायामन्तग्रहणमन्यत्र 25द्भावादीनामपि नावश्यकता स्यात् , बहुदोषापाताच्च । आचार्ये- | संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिनिषेधार्थम् , तेन पूर्वसूत्रे रेतत्सूत्रव्याख्यायामेव दीर्घ-प्लुतयोर्भेदप्रदर्शनेन तन्न्यायस्येहाना- तदन्तस्य विभक्तिसंज्ञा न भवति, अन्यथा 'शेपाय युप्मदृद्धि-65 श्रयणस्य स्पष्टं सङ्केतितत्वाच्च । आगच्छ भो देवदत्त३ इत्यादौ हिताय नमः' इत्यत्रैव 'ते-मे' मादिप्रसङ्ग इति” । अयमा- प्रथमं सेलकरणेन नायं न्यायः सूच्यते, अपि तु हस्व-प्लुतयोः शय:-"तदन्तं पदम्" [१. १. २०.] इत्यत्र तत्पदेन स्वाभाविको भेद एवेति कुतो न साध्यते, एवं च "मुताद् वा” | "स्त्यादिर्विभक्तिः" [१. १. १९.] इति पूर्वसूत्रप्रक्रान्ता 30[ १. ३. २९: ] इति सूत्रस्य सार्थक्ये खतः सिद्धे दीर्घाशेऽपि विभक्तिः परामृश्यते, अन्तग्रहणाभावे च 'सा पदम्' इति ज्ञापक्रमत्र नास्ति, हखांशे ज्ञापकाभावश्च वृत्तौ प्रतिपादित एव । निर्देशः स्यात् , किञ्च तथा सति पृथक् सूत्रकरणमप्यनाव-70 एवं हे गोत्रातेत्यादौ तकारस्य द्वित्वविकल्पोऽपि दीर्घ-प्ठतयोर्भेदं श्यकं स्यात् "स्त्यादिविभक्तिः पदं च" इति न्यासेनैवोभय- खाभाविकमाश्रित्यैवैति न तदपि न्यायप्रयोजनमिति फल-ज्ञापक- संज्ञा विधानसंभवात् , तथा सति [ केवलं विभक्तेः पदसंज्ञा- योरभावान्नायं न्यायोऽपूर्ववचनत्वेन खीकार्योऽपि तु खतः सिद्ध- याम् ] 'अग्निपु' इत्यादौ 'सु' इत्येतस्यैव पदत्वे सकारत्य 35 मेवार्थमनुवदतीति न्यायसङ्ग्रहे संग्रहीतुमनर्ह इति प्रतिभाति १६ पदमध्यस्थत्वाभावेन पत्वानापत्तिरिति दोपः स्यात् , भतश्च पृथक् सूत्रं विधाय तत्र "प्रत्ययः प्रकृत्यादेः" [७. ४.75 संज्ञोत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे ११५.] इति परिभापासूत्रसाहाय्येन स्याद्यन्तस्य त्याद्यन्तस्य प्रत्ययमात्रस्यैव ग्रहणं, न तद च पदत्वे 'अग्निपु' इत्यादौ दोषाभावेन 'मन्त'ग्रहणं व्यर्थमेवेति न्तस्य* ॥ १७॥ तद् व्यर्थीभूतं 'संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तं न गृह्यते' इति सि०-"प्रत्ययः प्रकृत्यादेः" [७. ४. ११५.] इति ज्ञापयति । तथा च पदसंज्ञायामपि तदन्ताग्रहणे · 'लग्निपु' ·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायः १.७] १२८ .. #. इत्यादौ दोषापत्तिरिति तदर्थमन्तग्रहणं स्वांशे चरितार्थम् । लाभस्याऽसंभवात् । यदि चात्र न्यायेऽपि "प्रत्ययः प्रकृत्यादेः" फलं चान्यत्रापि संज्ञाविधाने तदन्ताग्रहणे न स्याद्यन्तस्य [७. ७. ४. ११५.] इत्यादाविव प्रत्ययत्वेन बोधकमात्रपरं त्याद्यन्तस्य च विभक्तिसंज्ञेति 'शेषाय युष्मद्वृद्धिहिताय नमः' प्रत्ययपदं, न तु प्रत्ययवृत्तिश्रावणप्रत्यक्षविषयतावच्छेदकधर्मा- इत्यत्र शेषायेति पदात् परस्य युष्मदो वृद्धिहितायेति चतु वच्छिन्नपरमित्याश्रीयते, तदा तदन्तविधेः सिद्धत्वादन्तग्रहणं र्थ्यन्तेन सह 'ते'आदेशो नेति । उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे ["नवा खित्कृदन्ते रात्रेः' इत्यत्र ] व्यर्थमेव, व्यर्थ च सत् 45 “न तदन्तस्येत्यंशे तु "न वा खित्कृदन्ते रात्रेः” [३. २. तदेव ज्ञापकं कुतो नाश्रीयते ?. इत्युच्यते, अत एव चाचाय- ११७. ] इति सूत्रस्थमन्तग्रहणं ज्ञापकम् , तदुक्तं तस्मिन्नेव रपि तत्सूत्रे 'इदमेवान्तग्रहण ज्ञापकम्' इत्येवंरूपेणैवकारो- सूत्रे बृहद्वृत्तौ-“इदमेवान्तग्रहणं ज्ञापकम्-इहोत्तरपदाधि- | ऽवधारणार्थः प्रयुक्त इति चेत् ? तर्हि लेखग्रहणस्यैतवारैव कारे प्रत्ययग्रहणे प्रत्ययस्यैव ग्रहणं न तदन्तस्य" इति, अय- सार्थक्यमस्तु, कृतं तस्यापि ज्ञापकत्ववर्णनेनेति विभावनीयः 10 माशयः-कृतः प्रत्ययत्वेन "न वा खित्कृति रात्रेः' इत्युक्तेऽपि सुधीभिरिति । नन्वेवं ज्ञापितेऽस्मिन् न्याये "खित्यन-50 "प्रत्ययः प्रकृत्यादेः" [७. ४. ११५.] इति परिभाषया व्ययारुषो. मोऽन्तोः ह्रस्वश्च" [३. २. १११.] इति सूत्रे 'कृदन्ते' इत्यर्थलाभसम्भवेऽन्तग्रहणं व्यर्थमेव, व्यर्थीभूतं च तदन्तविध्यभावापत्तौ 'शंमन्यः' इत्यादौ तदप्रवृत्तिः स्यादिति तत् उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणाभावं ज्ञापयति, वाच्यम् , केवलस्य खितः प्रयोगासम्भवेन तत्र सूत्रसार्थक्याय तथा च तदन्तार्थलाभार्थमन्तग्रहणं सार्थकम् । फलं चास्य | प्रकृतन्यायाप्रवृत्तिस्वीकारात्, तदुक्तं "हृदयस्य हृल्लास. 15 "कालात् तरतनतम०"[३.२. ५४] इत्यादौ प्रत्ययमात्रस्यैव [३. २. २४.] इति सूत्रे बृहद्वृत्तावेव-"खित्यनव्यय." 55 ग्रहणं न तु तदन्तस्येति । तेन पूर्वाह्न भवः-पूर्वाह्नेतनः पूर्वा- [३. २. १११.] इत्यादौ त्वसंभवात् तदन्तग्रहणमिति । तन इत्यत्रेव परमे पूर्वाह्नतने इति विग्रहे समासे तदन्ते परे | आदिपदेन “तत्पुरुषे कृति" [३..२. २०.] “नेन्-सिद्धस्थे" [तनान्ते परे] सप्तम्या अलुक् न भवति; उत्तरपदाधिकारश्च . [ ३. २. २९.] इत्यादीनां संग्रहः । तथा च "तत्पुरुषे "न नाम्येकस्वरात् खित्युत्तरपदेऽमः" [ ३. २.. ९.] कृति" [.३., २. २०..] इत्यत्रापि केवलस्य कृतः प्रायः प्रयो- 20 इति सूत्रादनुवर्तमानः । वस्तुतस्तु प्रकृतन्याये प्रत्यय- गाभावात् 'कृदन्ते' इत्यर्थलाभः, तेन 'स्तम्बेरमः' इत्यादि- 60 ग्रहणपदं प्रत्ययवृत्तिश्रावणप्रत्यक्षविषयतावच्छेदकधर्मावच्छि- सिद्धिः । परत्र ["नेन्-सिद्धस्थे" ३. २. २९.] इत्यत्र नविषयताप्रयोजकपदपरं, तथा च 'कृत्'पदादौ प्रत्ययवृत्ति- 'इन्प्रत्ययान्ते' इत्यर्थलाभश्च, केवलस्येन उत्तरपदत्वासम्भ: श्रावणप्रत्यक्षविषयताया अभावेन तदवच्छेदकधर्मावच्छिन्न- वेनैव; तथा च 'स्थण्डिलवर्ती' इत्यादौ “तत्पुरुपे कृति" विषयताप्रयोजकपदस्य कृतीत्यादेः प्रत्ययग्रहणत्वाभावेन न [३. २. २०. [३. २. २०.] इति प्राप्तायाः सप्तम्या अलुपोऽनेन निषेधः । 25 तत्रानेन न्यायेन तदन्तविधिनिषेधः सम्भवतीति "नवा खित्कृ- एवं च प्रकृतन्यायानित्यत्वस्थलानीमानीति फलति । अनित्यत्वं 65 दन्ते रात्रेः" [३. २. ११७.] इति सूत्रे 'कृति' इत्यु- हि. कचिदप्रवृत्तिरूपमेव, तच्च ज्ञापकवशाद् भवत्वसंभवाद् क्तेऽपि कृदन्तार्थलाभ इति तत्रान्तग्रहणं व्यर्थमेव । न चैवं भवतु कारणान्तराद् वा तत्राग्रहाभावात् । वस्तुतस्तु-असं. "प्रत्ययः प्रकृत्यादेः". [७. ४. ११५.] इत्यत्रापि प्रत्यय- भवोऽपि न्यायानित्यत्वज्ञापकत्वेन स्वीकत्तुं शक्यत एवेति न पदस्य प्रत्ययवृत्तिश्रावणप्रत्यक्षविषयतावच्छेदकधर्मावच्छिन्न- कोऽपि विभेदः ॥ १७ ॥ 30 परत्वेऽत्र तदन्तविधिः कथं स्यादिति वाच्यम्, तत्र स्वरूपत *संज्ञोत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे प्रत्ययस्यैव 70 एव प्रत्ययस्य ग्रहणात् केवलस्य कृतः प्रयोगाभावेन कृद्रूपोत्त- ग्रहणं, न तदन्तस्य ॥ १७ ॥ रपदस्याभावाच्चेति प्रकृतन्यायज्ञापकत्वमन्तग्रहणस्य न युक्तम् , त०-अत्र न्यायेंऽशद्वयं-संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रह- किन्तु "हृदयस्य हृल्लासलेखाण्ये" [३. २. ९४.] इति णनिषेधकः; उत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणनिषेधकश्च, सूत्रस्थं लेखग्रहणमेव ज्ञापकमत्रेति बोध्यम् , तथाहि-तत्र तत्र - प्रथमांशस्य - संज्ञाविधायकशास्त्रघटक. प्रत्ययवोधकं पदं 35 सूत्रे वृहद्वृत्तौ-"अण्सन्निधानालेखशब्दोऽणन्तो गृह्यते, तेन तदन्तबोधक नेत्यर्थकत्वमित्येव - शब्दमर्यादया लभ्यते, · तच्च 75 घजन्ते न भवति, हृदयस्य लेखः-हृदयलेखः” इत्युक्त्वा | वृत्तौ प्रदर्शितमेव, परन्त्वस्मिन्नर्थे नामसंज्ञाविधायकशास्त्रघटक "अणीत्येव सिद्ध लेखग्रहणं ज्ञापकम्-उत्तरपदाधिकारे प्रत्य- प्रत्ययवोधकं विभक्तिपदं तंदन्तवोधकं न स्यात, तथा च यग्रहणे तदन्तग्रहणं न भवति" इति स्पष्टमेव 'ज्ञापकान्तर- "अधातु-विभक्ति-वाक्यमर्थवन्नाम"[१. १.२७.]इति सूत्रस्यार्थे मुक्तम् । सति चैतस्मिन् ज्ञापके "न वा खित्कृदन्ते रात्रेः' विभक्त्यन्तवर्जमित्यर्थो न लभ्येत, किन्तु विभक्तिवर्जमित्येव, 40 [३. २. ११७.] इति सूत्रेऽन्तग्रहण सार्थकमेव, कृदन्तार्थः । ततश्च विभक्त्यन्तस्य नामसंज्ञायां तदवयवस्य स्यादेढुंगापत्तिः, 80 , ·[द्वितीयोल्लासे न्यायः १७] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १२९ तद्वारणाय यदि संज्ञानिष्ठविधेयतया साक्षान्निरूपिता योद्देश्यता, समुदाहृताः। वृहन्यासेऽपि विभक्त्यन्तेत्यादिग्रन्थावतारायेत्थ- तत्प्रयोजकं प्रत्ययबोधकं पदं तदन्तवोधकं नेत्यर्थः, तथा च मुक्तम्-“येपां प्रत्ययवर्जनं सामान्येन तैरावादिप्रत्ययस्य नामसंज्ञाया उद्देश्यता न- साक्षात्प्रत्ययत्वेनावच्छिन्ना किन्तु नामत्वाभावात् स्याद्युत्पत्ती यत्नान्तरं विधेयम्, इह तु अर्थवत्त्वावच्छिन्नेति प्रत्ययवोधकविभक्तिपदस्य संज्ञानिष्टविधेयतया विभक्तिवर्जनाच्छेश्प्रत्ययान्तस्य नामत्वं भवत्येव, विशेषनिषेधस्य 5 साक्षान्निरूपितोद्देश्यताप्रयोजकत्वाभावान्नं दोप इत्युच्यते, तदा शेषाभ्यनुज्ञाहेतुत्वादिल्याह-विभक्यन्तेत्यादि" इति । इत्थं च 45 "आ तुमोऽत्यादिः कृत्"[५. १. १..]इति सूत्रेऽत्यादिपदस्यापि विभक्त्यन्तवर्जनाच्छेषप्रत्ययान्तानां साधारण्येनार्थवत्त्वमादायैव कृत्संज्ञानिष्ठविधेयतया साक्षादवच्छिन्नोद्देश्यताप्रयोजकत्वाभावात् नामसंज्ञा, न तु कृदन्तत्वेन तद्धितान्तत्वेन वा, तेन रूपेणोद्देश्य- तत्र त्यादिपदे तदन्तार्थनिषेधानापत्त्या तदन्तबोधापत्तौ तस्य च ताया उपस्थापकपदाभावात् ; विभक्त्यन्तवर्जनस्य च पर्युदास- धातुविहितत्वाभावेन तत्पदस्य वैयर्थ्यापत्तरिति चेत् ? अत्रोच्यते- रूपत्वेन सादृश्यग्राहकत्वाद् विभक्तिभिन्नतत्सदृशप्रत्ययान्तस्यार्थ- 10 संज्ञानिष्ठविधेयतया साक्षान्निरूपिता प्रत्ययत्वव्याप्यधर्मेण | वतो नामसंज्ञाविधानार्थत्वं न तु विभक्त्यन्तस्य नामसंज्ञाप्रति-50 साक्षादवच्छिन्ना योद्देश्यता, तत्प्रयोजकशास्त्रघटकं प्रत्ययवोधकं | षेधार्थत्वं विधि-निषेधसंभवे विधेरेव दलीयस्त्वात् ; तथा च पदं तदन्तबोधकं नेत्यर्थः । नामसंज्ञाविधायकसूत्रे विधेयतया निषेधरूपस्य 'अधातु'इति धातुवर्जनस्य तदंशे प्रत्ययान्तांशे]ऽप्र- साक्षान्निरूपिताया उद्देश्यतायाः प्रत्ययत्वेन साक्षादवच्छिन्नत्वा- | वृत्त्या-तत्र [कृदन्ते विवन्तादौ] नामसंज्ञेति तत्सूत्रव्याख्यायाम भावान्न दोषः, कृत्संज्ञाविधायकसूत्रे च कृत्संज्ञानिष्टविधेयतया | प्रतिपादितम् , तथाहि-[ धातुवर्जने स्वीकृते ] "एवं तर्हि 15 साक्षानिरूपिताया उद्देश्यतायाः प्रत्ययत्वेन साक्षादवच्छिन्नतया | 'छिद् , भिद्' इत्यादीनां कथं नामसंज्ञा, यतो न क्विवन्ता 55 [धातोर्विधीयमानस्त्यादिवर्जः प्रत्ययः कृत्संज्ञ इत्यर्थे ]तत्प्रयो- | धातुत्वं जहति* इति 'अधातु' इति प्रतिषेधेन भवितव्यम् , जकशास्त्रघटकत्वात् 'अत्यादि'पदघटितल्यादिपदे न तदन्तविधि- नैवम्-'अविभक्ति' इति पर्युदासात् तत्सदृशप्रत्ययग्रहणात् पर्यु- रिति । एतन्यायज्ञापनानन्तरमित्थं वृहच्यासेऽत्र विचारितम्- | दासे च विधिप्रतिषेधयोर्विधेरेव वलीयस्त्वात् 'अधातु' इति यद्येवं कृत्तद्धितयोः केवलंयोरेव नामसंज्ञा स्यान्न तदन्तयोः, प्रतिषेधाप्रवृत्तौ नामत्वसिद्धिः"इति । तथा च न स्वमते कृदन्ते -20 ततश्च 'छिद्, भिद्' इत्यत्र क्विवन्तस्य न स्यात् । अर्थवत्त्वाद् तद्धितान्ते वा कृदन्तत्वेन तद्धितान्तत्वेन वा नामसंज्ञा, किन्तु 60 भविष्यतीति न वाच्यम् , अधात्विति निषेधात् । नापि प्रत्यय-विभक्तिभिन्नप्रत्ययान्तत्वेन, सा च कृदन्तेपु तद्धितान्तेषु यथा लक्षणेन प्राप्नोति, यतः प्रत्ययनिमित्तं यत् कार्यमन्यस्य विधीयते | तथैवाऽऽवाद्यन्तेप्वपीति न कोऽप्यत्र विशेषः, तथाप्यन्यत्रार्थ- तत् प्रत्ययलोपे . भवति, न तु प्रत्ययस्यैव यत् कार्य तदपि, वत्त्वेनापि सा संज्ञा संभविनी, इह च 'अधातु'इति निषेधस्य नह्यसत् कार्यित्वेन वचनशतेनापि शक्यमाश्रयितुम् । केवलस्य | पर्युदासप्राप्तविधिवशादेवाप्रवृत्तिदर्शनरूपविशेषात् तस्यैव प्रत्य- 25 च तस्य नामसंज्ञायाम् 'औपगव' इत्यत्र पठ्या ऐकार्थ्या- | यान्तत्वार्थाभावप्रयुक्तदोषस्थलत्वेन ग्रहणमिति सन्तोष्टव्यम् । भावाछुप् न स्यात्, तदन्तविधौ तु दोषानवकाशः; उच्यते- | प्रकृतमनुसरामः-संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणाभावे प्रकृत- प्रत्ययस्य संज्ञिनस्तदन्तस्य संज्ञा न भवति, न तु प्रत्ययस्य या न्यायेन सिद्धे प्रत्ययस्यैव संज्ञा स्यान्न प्रत्ययान्तस्य, तथा च संज्ञा विधीयते तस्यास्तदन्ताया अन्या संज्ञा न भवतीति, । 'छिद्, भिद्' इत्यादी प्रत्ययत्वाभावेन, 'अधातु' इति यतोऽर्थवतो नामसंज्ञा, कृत्तद्धितान्तं चैवार्थवत्, न केवलाः पर्युदासप्रभावादर्थवत्त्वमादायापि नामसंज्ञाप्रवृत्त्यभावेन नामसंज्ञा 30 कृतस्तद्धिता वा । ननु यद्यर्थवत्ता लौकिक्याश्रीयते, सा पदस्यैव, | न स्यात् । नापि प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् इति न्यायेन 70 न कृत्तद्धितान्तस्यापि, तस्यैव लोके प्रयोगात् , अन्वय-व्यतिरेक- साधयितुं शक्या, प्रत्ययनिमित्तस्यैव कार्यस्य प्रत्ययलक्षणेन लाभात्, गम्या त्वर्थवत्ता केवलानामपि कृत्तद्धितानामस्ति, ततः किमु- प्रत्ययस्थानिककार्य तु न लब्धुं शक्यते, असतः कार्यत्वल च्यते-न केवलाः कृतस्तद्धिता वेति; एवं तर्हि अर्थवद्रहण- वचनेन साधयितुमशक्यत्वात् । यत्र च तद्धितस्थले प्रत्ययस्य सामर्थ्याल्लौकिकार्थप्रत्यासन्नोऽभिव्यक्ततरो योऽर्थः प्रत्ययान्तेपु विद्यमानत्वं तत्रापि 'औपगवः' इत्यादिपु लक्ष्येषु केवलस्य 35 लक्ष्यते स इहाश्रीयते इत्यदोष इति । अस्यायमाशयः-यद्यपि प्रत्ययस्य नामसंज्ञायामप्यैकार्थ्याभावादुपगुशब्दादुत्पन्नायाः 75 खमते कृदन्ततद्वितान्तानां न विशिष्य नामसंज्ञाविधानसूत्रं, | पट्या लुप् न स्यात् । तदन्तविधौ तु समुदायस्य नामत्वे किन्तु "अधातु-विभक्ति-वाक्यमर्थवन्नाम"[ १. १. २७ ]इति तदन्तर्गतत्वात् पष्टया लुप् सिद्धयतीति; अत्रोच्यते-संज्ञाविधी सूत्रे विभक्तिवर्जनाच्छेषप्रत्ययान्तानां नामसंज्ञासिद्धिरुक्ता । त- प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नेत्यस्य 'यत्र प्रत्ययत्वेन प्रलयस्य थाहि-तत्सूत्रे वृहद्वृत्तौ-विभक्त्यन्तवर्जनाचाऽऽवादिप्रत्ययान्तानां संज्ञाविधानं तत्र तदन्तग्रहणं नइत्येवार्थो न तु 'प्रत्ययद्वारक 40 नामसंज्ञा. भवत्येवेत्युक्त्वा क्रमशस्तद्धितान्ताः कृदन्ताश्च शब्दाः यत्र संज्ञाविधानं तत्र तदन्तग्रहणं न'इति । तथा च पदादिसंज्ञासु 80 १७ न्यायसमु० ·१३० न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [ द्वितीयोल्लासे न्यायौ १७,१८] प्रत्ययत्वेन स्यादेरेव संज्ञाविधावुद्देश्यत्वमिति तत्र न तदन्तविधिः, कथं मोऽन्तादेश इति चेत् ? न-केवलं खिंत्प्रत्ययमात्रस्योत्तर- इह च प्रत्ययस्य नामसंज्ञायां पर्युदासद्वाराऽपि संज्ञाविधा- पदत्वाभावात् सूत्रस्य वैयर्थ्यापत्त्या तत्र तदन्तग्रहणमित्यस्यार्थस्य वुद्देश्यत्वमिति तदन्तग्रहणे वाधकाभावात् , यतोऽर्थवतः संज्ञा- वृत्तावेवावेदितत्वात् । किञ्चात्र सूत्रेऽव्ययवर्जनमपि तदन्तार्थ- विधानेन तस्यैव तत्र साक्षादुद्देश्यत्वमर्थवत्त्वं च न प्रत्ययमात्रे | ज्ञापकम् , यतः खित्प्रत्ययो धातोर्विधीयते, खितीति सप्तम्या. 5 इति तल्लाभाय तदन्तविधेस्तत्सामर्थ्यादेवाश्रयणात् , यतः कृदन्ते चाव्यवहितपूर्वस्य विधिरिति प्रतीयते, न च खित्प्रत्ययादव्यव- 45 तद्धितान्ते च समुदायेऽर्थवत्ता, न केवलं कृत्सु तद्धितेषु वा हितपूर्वमव्ययं सम्भाव्यते, ततश्चाव्ययवर्जन: व्यर्थमेवेति व्यर्थी- प्रत्ययेषु । नन्विह अर्थवत्ता लौकिकी समाश्रीयते शास्त्रीयां वा?, | भूतं तदत्र तदन्तविधिं ज्ञापयिष्यतीति न कोऽपि दोषः । उक्त- तत्र नाद्या, यतः कृदन्त-तद्धितान्तसमुदायेऽपि लौकिक्या अर्थ: । श्चायमर्थः "हृदयस्य हल्लेखयदण्लासेषु” [पा० सू० ६. ३.५०] वत्ताया अभाव एव, पदस्यैव लोकेऽर्थबोधकतादर्शनात् । न इति सूत्रे महाभाष्येऽपि, तत्र हि प्रकृतसूत्रस्थलेखग्रहणेनोत्तर- 10 द्वितीया, तस्या अन्वय-व्यतिरेकाभ्यां कृत्तद्धितादिप्रत्ययेष्वपि | पदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे प्रत्ययस्वरूपस्यैव ग्रहणं न तदन्तस्येति 50 स्वीकारात् । अयमाशयः-वास्तविकमर्थबोधकत्वं वाक्यस्यैव किन्तु ज्ञापयित्वाऽन्ते शङ्कितम्-"यद्येतज्ज्ञाप्यते "खिल्यनव्ययस्य" वाक्यस्यानन्तत्वेन तदर्थानुशासनस्य कर्तुमशक्यत्वेन तेषु पद- [पा० सू० ६. ३. ६६.] इति खित्येवानन्तरस्यानव्ययस्य विभागः कल्पितः, तेषु पदेष्वप्यर्थवोधसौकर्यायान्वय-व्यतिरे- ह्रस्वत्वं प्राप्नोति । खित्यनन्तरो ह्रस्वभावी नास्तीति कृत्वा काभ्यां प्रकृति-प्रत्ययादिविभागस्तदर्थविभागश्च कल्पितः,तं कल्पि- | खिदन्ते उत्तरपदे भविष्यति । ननु चायमस्ति 'स्तनन्धय'इति । 15 तमर्थमादायैव प्रत्ययेषु कर्तृ-कर्मादिवाचंकताऽपत्याद्यर्थवाचकता | अत्राऽपि शपा व्यवधानम् । एकादेशे कृते नास्ति व्यवधानम् । 55 च व्यवह्रियते शास्त्रकारैः । तथा च.शास्त्रकृत्कल्पितोऽर्थः प्रत्यया- एकादेशः पूर्वविधौ स्थानिवद्भवतीति स्थानिवद्भावाद् व्यवधान- दीनामप्यस्त्येवेति कथमुच्यते-न केवलाः कृतस्तद्धिता वा अर्थ- मेव । अथवैतज्ज्ञापयत्याचार्यः-खिल्यनव्ययस्य न भवतीति, वन्त इति; अत्रोच्यते-अर्थवद्हणसामर्थ्यादिह लोकेऽर्थवोधकं यदयमनव्ययस्येति प्रतिषेधं शास्ति, नहि खित्यनन्तरमव्यय- यत् पदं तस्य योऽर्थस्तस्य प्रत्यासन्नो यः स्यादिप्रकृतेरर्थः प्रसिद्ध- मस्ति ।” इति । तथा च सूत्रसामर्थ्यस्य श्रयितुमशक्यत्वेऽपि 20 तरः प्रत्ययान्तेषु दृश्यते तादृशेनार्थेन युक्त एवाऽर्थवानिह गृह्यते; अनव्ययस्येति प्रतिषेधसामर्थ्यादेव तत्र तदन्तग्रहणमिति भाष्या- 60 कृत्तद्धितप्रत्ययेषु तु तादृशार्थस्य न सत्त्वम् , यतस्तेषु कल्पितम- | शयः । एवमेतच्यायसत्त्वे "धन्युपसर्गस्य बहुलम्" [३. २. र्थवत्त्वम्, इति तत्र तदन्तविधि विनाऽनिर्वाह इति । उक्तश्चा- | ८६.] इति सूत्रेऽपि सूत्रारम्भसामर्थ्यादेव तदन्तरविधिरित्या- यमर्थो महाभाष्ये-“सुप्तिङन्तं पदम्" [पा० सू० १. ४. १४.] स्थेयम् , अन्यथा घपस्योत्तरपदस्य तस्मिन् परे वोपसर्गस्या- इति सूत्रे, व्याख्यातश्च कैयटादिमिरुत्तरीत्यैव । द्वितीये न्यायांशे भावात् सूत्रवैयर्थ्य स्यादेव । न च 'शब्दादाचारक्लिबन्ताद् 25 वृहद्वृत्तिग्रन्थानुसारं ज्ञापकद्वयमुपलभ्यत इति वृत्तौ प्रतिपादित. घनि तत्र धातुरूपस्य प्रत्यये परतो "लुगस्यादेत्यपदे" [२. १.65 मेव । तत्र किञ्चित् पुनर्विचार्यते-"हृदयस्य हृल्लासलेखाण्ये" ११३.] इति लुकि कृते घरूपस्योत्तरपदस्य संभव इति [ ३. २.. ९४.] इत्यत्र लेखग्रहणमणन्तलेखशब्दपरमित्युक्त्वा- | वाच्यम् , तत्रोपसर्गस्य दीर्घप्रयोजनभावात् । अयमाशयः- ऽणन्तत्वेनैव तस्य ग्रहणे सिद्धे तद्वैयर्थ्यमुद्भाव्य प्रकृतन्याय- तत्रोपसर्गों यदि नाम्यन्तस्तर्हि "हखोऽपदे वा' [१. २. २२.] ज्ञापकत्वमुक्त्वाऽपि यदन्ते “नवा खित्कृदन्ते. रात्रेः"[ ३. २. इति ह्रखः स्यात् , यदि चाकारान्तस्तदा तेन सह दीर्घ कृते 30 ११७.] इत्यत्रान्तग्रहणस्यैव ज्ञापकत्वमिति कथनं तत् परस्पर- घनिमित्तकस्य दीर्घस्य प्रयोजनाभावः सुतरामेवेति । तथा च 70 विरूद्धमिव प्रतिभाति, तथापि तत्र लेखग्रहणस्य शब्दस्वरूप- | सूत्रवैयर्थ्यपरिजिहीर्षयाऽत्र तदन्तविधिरास्थय इति न कोऽपि विशेपणपरत्वमाश्रित्य “विशेषणमन्तः” [ ७. ४. ११३.] इति । दोष इति ॥ १७ ॥ min परिभाषावलात् तदन्तपरतया 'हत्परमलेखः' इत्यादौ कृदादेश- विधानार्थमावश्यकत्वमिति केपांचिन्मतं समर्थयितुं तस्य ज्ञापक- *ग्रहणवता नाम्ना न तदन्त- 35त्वाभावेऽपि "नवा तित्कृदन्ते रात्रेः" [.३. २. ११५.] इति विधि:* ॥ १८॥ सूत्रोक्तस्यान्तग्रहणस्यान्यार्थतया व्याख्यातुमशक्यत्वेन तस्यैव सि०-"नडादिभ्य आयन" [६. १. ५३.] इत्यादि-75 ज्ञापकत्वमिति प्रकटितम् , सति चास्य ज्ञापकत्वे लेखग्रहणस्य | सूत्रेपु 'नडादिशब्दे बहुव्रीहिः, नड आदियेषां तेभ्य इत्य- सर्वथा सार्थक्यमेवेति न कोऽपि दोपः । नन्वेतस्मिन् न्यायांशे र्थात्, बहुव्रीही चान्यपदार्थ विशेष्यम् , तच्चेह योग्यत्वाद् ज्ञापिते "खिल्यनव्ययारुषो मोऽन्तो ह्रस्वश्च [ ३. २. १११.] नामरूपमेव । तथा च नडादिभ्यो नामभ्य आयनण इति 40 इति सूत्रे खित्प्रत्ययान्ते उत्तरपदे इत्यर्थालाभाज्ज्ञमन्य इत्यादौ | फलति । विशेषणं च तदन्तस्य बोधकमिति "विशेषणमन्तः" - ·[ द्वितीयोल्लासे न्यायः १८] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १३१ . - [७. ४.. ११३.] इति. परिभाषया लभ्यते, ततश्च नडादि- दाविति वक्तव्यम्" इति तत्रत्यन्यासग्रन्थोऽपि वृत्त्यभिप्रायवर्ण- पदस्यापि तदन्तवोधकतया नडायन्तेभ्यो नामभ्य आयनण नरूप एव नापूर्ववोधकः, इन्द्रशब्दादिभूते स्वरे इति तत्ता- इत्यर्थः स्यात् । केवलानडादिशब्दाच्च व्यपदेशिवदायेनायनण् । पर्यात् । इह च [न्यायसंग्रहवृत्तिग्रन्थे ] 'इन्द्ररूपावयव- सिद्धयति । इत्थं च सूत्रनडस्यापत्यमित्यर्थेऽस्य प्रवृत्तौ सौत्र- प्राधान्यविवक्षया' इति कथनस्य इन्द्रयज्ञशब्दे इन्द्ररूपस्य 5 नाडायन इति स्यात् , इप्यते तु "अत. इ" [६.:. ३१] तदेकदेशभूतस्य शब्दस्यैव प्राधान्यमिति तात्पर्य स्फुटमेव 45 इति इनि, अनुशतिकादित्वादुभयपदवृद्धौ-सौत्रनाडिरिति, प्रतिभातीति महानेव भेद उभयोः [न्यासमन्थेन सहास्य तदर्थमयं न्यायः समाधीयते । तथा च "विशेपणमन्तः" वृत्तिग्रन्थस्य ], तत् कथं न्यासग्रन्यः स्वकीयन्यायसंग्रहन्यासे [७. ४. १३.] इति परिभाषावाधनार्थमेवायं न्याय इति स्ववृत्तिग्रन्थमूलभूततया प्राचीनैरुपवर्णित इति विवेचयन्तु समायाति । न्यायार्थश्च-ग्रहणवन्नामप्रयोज्यं तदन्ते विधान न सूरयः । एतन्न्यायज्ञापकं च "मालेपीकेप्टकस्यान्तेऽपि भारि- 10 भवतीति । अत्र प्राचीनन्यायावतरणार्थमेवं लिखितम् -सौत्र- | तूल-चिते" [२. ४. १०२.] इतिसूत्रस्थमन्तेऽपीति पद- 50 नाडिरित्यत्रायनवारणार्थत्वमुपन्यस्य "ननु काऽत्र न्याया- | मिति प्रकृतसूत्रे बृहद्वृत्तौ प्रतिपादितम् । तथाहि-तत्रान्तेऽपीति पेक्षा ? 'सूत्रनड' इत्यस्य नडादिभ्योऽन्यत्वेनायनणः प्राप्ते- | पदं मालभारीत्यत्रेवोत्पलमालभारीति प्रयोगेऽपि हस्त्रप्रवृत्त्यर्थ रेवाभावात् , उच्यते-गवेन्द्रः इत्यत्रवद् 'गवेन्द्रयज्ञ' इत्य- कृतम् , तञ्च "विशेषणमन्तः" [७. ४. ११३.] इति परिभा. वेन्द्रयज्ञशब्देऽपि परे इन्द्ररूपावयवप्राधान्यविवक्षया "इन्द्रे" | पयामालाशब्दस्य शब्दस्वरूपविशेपणतामाश्रित्य मालान्तस्या- 15[१. २. ३०.] इत्यनेनाव आदेशो यथा स्यात् तथान | ऽपि ग्रहणेनैव सिद्धमिति तदर्थं कृतमन्तेऽपीति व्यर्थमेव, व्यर्थ 55 नडरूपावयवप्राधान्यविवक्षायां सूत्रनडशब्दादप्यायनण् प्रामो- | तदिम न्यायं ज्ञापयति । तथा च मालेति नामग्रहणे तदन्तस्य ति, परमेतन्यायेन निषिद्धत्वादेव न स्यात् । इत्थं चावयव- ग्रहणं न प्रामोतीति तदर्थमन्तेऽपीत्यस्य स्वाशे चारितार्थ्यम् । प्राधान्यविवक्षा यदि क्रियते तदैवास्य न्यायस्यावकाशः स्यात् , | फलं च 'नाडायन' इत्यत्रेव सूत्रप्रधानो मडः सूत्रनडस्तस्या- अन्यथा तु नामग्राहमुक्तं कार्य तदन्तस्य वापि प्रामोत्येव पत्यं सौत्रनाडिरित्यन्न “नडादिभ्य मायनण्" [६. १. ५३.] 20 नेति निरवकाशत्वमेवास्य न्यायस्य प्रसज्येत । ततश्च नाम- | इति आयनण न भवति, किन्तु "मत इन्" [६. १.३१.] 60 ग्राहमुक्तस्य, कार्यस्यावयवप्राधान्यविवक्षया, तन्नामान्तस्यापि इत्येवेत्युक्तमेव । अयं च न्यायस्तरलः "केवलसखिपतेरौः" प्राप्तौ तन्निपेधार्थोऽयं न्यायः" इति । भन्नेदमुच्यते यदोपरि-[१. ४. २६.] इति सूत्रे केवलग्रहणात् । तथाहि-सखि- वर्णितप्रकारेण तदन्तात् प्रत्ययप्राप्तिः. परिभाषारूपानुशासन- पतिशब्दयो मत्वेन तद्रहणे तदन्तविधेरभावात् केवलयोरेव सिद्धा तदाऽवयवप्राधान्यविवक्षारूपाऽनिर्धारितहेतुमाश्रित्य तयोः कार्य स्यादिति केवलग्रहणं व्यर्थ सदस्य न्यायस्यानित्यता 25 न्यायप्रयोजनवर्णनं नोचितम् । अत एव "मालेपीकेप्टक- | ख्यापयति, तथा च कदाचित् समस्तयोः [समासान्तस्थि- स्यान्तेऽपि भारि-तूल-चिते" [२. ४. १०२.] इति सूत्रे | तयोः] सखि-पत्योरपि ग्रहणं स्यादिति तन्निवारणाय बृहद्वृत्तावत्रत्यान्तग्रहणस्य प्रकृतन्यायज्ञापकत्वकथनपरग्रन्थस्य | केवलग्रहणस्य चारितार्थ्यम् ।. फलं चानित्यत्वस्य "प्रिया- व्याख्यायां तु लघुन्यासे "मालादिभिः प्रकृतस्य नाम्नो विशे- | सृजोऽसावपृणद् द्विडना" [व्याश्रये सर्ग २ श्लो० ६७] षणात् तदन्तलाभात् केवलस्य च व्यपदेशिवद्भावात् हस्व- इत्याचार्यप्रयोगे "दन्त-पाद नासिका." [२. १. १०१. 30 सिद्धौ किमर्थमन्तग्रहणमित्याशङ्कायामाह-इदमेवेति" इत्यु- इति सूत्रेणान्तस्थितस्याप्यसृक्शब्दस्यासनादेशो विकल्पेनेति, 70 क्तम् । एवं च "विशेषणमन्तः" [७. ४. ११३.] इति । अन्यथा तत्रापि नामग्रहणस्य सत्त्वात् तदन्तस्याग्रहणे- न्यायबाधनार्थमेवेदं ज्ञापनमिति स्पष्टमेव, एवं चावयवप्रा- ऽसनादेशो न स्यादिति । एतन्न्यायस्वीकारादेव "पूर्वमनेन धान्यविवक्षा व्याख्यानभूतस्तदीयन्यासग्रन्थोऽपि चिन्त्य एव, सादेश्चेन्” [७. १. १६७.] इति सूत्रे सादेश्चेति चरिता- प्रकृतविषये तादृशविवक्षाया अनाश्रयणात् । यच्च "इन्द्रे" र्थम्, अन्यथा पूर्वशब्दादिव कृतपूर्वशब्दादिभ्योऽपि तदन्त- 35 इति [ १..२. ३०.] इति सूत्रे 'इन्द्रस्थे स्वरे परे' इति विधिना "विशेषणमन्तः” [७. ४. ११३.] इति परिभा- वृत्तिग्रन्थेनावयवप्राधान्यविवक्षासाधनं तत् तु न युक्तम् , पया इन्प्रत्ययसिद्धेः सादेश्चैत्यंशस्य वैयर्थ्यमेव । पाणिनीये तत्रावादेशस्य निमित्तभूतः स्वर एव तदधिकारात्, स च नये. चैतत्समानविपययोः "पूर्वादिनिः" [पा० सू० ५.२. इन्द्रशब्दस्थो ग्राह्य इति स्वत एव तस्य प्राधान्यं, न तु विव- ८६.] “सपूर्वाच" [पा० सू० ५. २. ८७.] इति सूत्र- क्षाधीनम् । 'इन्द्रे' इति 'स्वरे' इत्यनुवृत्तस्य विशेषणमेव, योर्मध्ये द्वितीयस्यैतव्यायज्ञापकत्वमाश्रीयते, अत एवायं 40 सप्तम्या चेन्द्रशब्दस्य तादृशस्वराधिकरणत्वमेव कथ्यते, "तदा- | न्यायः प्रत्ययविधिविपय एवेति ते वर्णयन्ति, विवेचयिप्यते 50 65 ·१३२ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायः १८] चैतद्विवरगे ॥ *उपपदविधिपु. न तदन्तविधिः' इत्थमप्ये- दिकस्य द्वारपालेति समुदायस्यापि वकारात् प्रागौकार इष्टा, तन्न्यायसमानविषयमेव न्यायान्तरं केचित् पठन्ति । अस्या- | स चावयवप्राधान्यविवक्षया सिध्यन्नेवाभूत; परं *ग्रहणवता यमर्थः -यन्त्र किञ्चित् पदसुपपदत्वेन पठ्यते तत्र तदन्तविधिना नाम्ना न तदादिविधिः इति न्यायेन निषिद्धः, ततो द्वारा- तदन्तस्य पदस्य ग्रहणं न भवति, यथा-"क्षेम-प्रिय-मद्र-भद्रात् । दीनां तदादिविधिरपि स्यात् ; न्यग्रोधस्य तु तदादिविधिर्न 5 खाण्" [५. १. १०५.] इति सूत्रे क्षेमादयः शब्दाः कर्म- स्यात्, किन्तु केवलस्यैव स्यादित्यनयारीत्या द्वारादीनां तदादि-45 भूता उपपदत्वेन पठ्यन्ते, तेषु स्वरूपस्यैव ग्रहणं न तदन्त- | विधिभवनज्ञापनार्थं "न्यग्रोधस्य केवलस्य" [७. ४. ८.] इति स्येति योग-क्षेमौ करोति तच्छीलेत्यर्थे. योगक्षेमकरीत्येव सूत्रं कृतम्" इति, एतदग्रेऽपि चायमेव ग्रन्थो विवृतः । भवति, न तु तत्र खाणौ भवतः, इति योगक्षेमंकरा-योग- | तत्रेदमुच्यते-द्वारादीनां तदादिविधिज्ञापनार्थ "न्यग्रोधस्य क्षेमकारीति न भवति । अस्यापि ज्ञापकान्तरमुदाहरन्ति, यथा केवलस्य" [७. ४. ८.] इति सूत्रस्थं केवलग्रहणमित्येताव- 10 “नग्न-पलित-प्रियाऽन्ध-स्थूल-सुभगाड्य-तदन्ताव्यर्थेऽच्वेर्भुवः देव बृहद्वृत्त्यादिग्रन्थेभ्योऽवसीयते, न तावताऽस्य न्यायस्य 50 खिष्णु-खुकजौ" [५. १. १२८.] इति सूत्रे तदन्तग्रहणमत्र सत्त्वमनुमीयते । यदि तदादिविधिस्तन केनापि प्रमाणेन ज्ञापकमिति, तद्धि अनग्नो नग्नो भवतीति ननंभविष्णुनग्न- सिद्धः स्यात् तदादिविधिज्ञापनार्थं कृतेन प्रयत्नेन तदादिविधि- भावुक इतिवत् अननग्नोऽननो भवतीति विग्रहे अननंभविष्णु निषेधकप्रकृतन्यायसत्ता विज्ञाप्येतापि, न चैतदस्ति, नहि रनग्नभावुक इत्यादिप्रयोगसिद्ध्यर्थमेव कृतम् । तच्च तदन्त- केनापि व चनेनानावयवप्राधान्यविवक्षाऽनुमन्यते, वकुरिच्छा- 15 विधिनैव सिद्धमिति व्यर्थं सदुपपदविधिपु न तदन्तविधिरिति रूपायाश्च तस्याः शास्त्राव्यवस्थापकत्वात् । तथा च *स्वं 55 ज्ञापयति । सति च प्रकृते न्याये तस्याऽपि नामग्रहणत्वेन | रूपं०* इति न्यायेन द्वारादिपठितशब्दानां स्वरूपत एव तन्न तदन्तविधेरभावे तदन्तग्रहणस्य सार्थक्येन तन्यायस्य ग्रहण स्थान्नं तदादीनामिति द्वारपालशब्दस्य तत्र ग्रहण न [उपपदविधिषु तदन्तविधिनत्यस्य ] प्रयोजनाभाव एव, स्यादिति तद्हणायात्रत्यकेवलग्रहणेन "वादे" [७.४, विशेषस्यास्य सामान्येऽन्तर्भावात् । एवं *ग्रहणवता नाम्ना न १०.] इति सूत्रेण वा द्वारादिषु तदादिविधिाप्यते इत्येव 20 तदादिविधिः* इत्यपि व्याकरणे न्यायान्तरमस्तीति सोदाह- तत्रत्यग्रन्थस्याशयः । सम्पूर्णसूत्रस्य ज्ञापकता च प्रागुक्त- 60 रणज्ञापकसद्भावादवगम्यते । अत्र च ज्ञापकं द्वारादिगणे | प्राचीनग्रन्थसम्बद्धा न तत्र प्रतीयते, सम्पूर्णसूत्रस्य नियमार्थ- तदादिविधिप्रतिपादकं "न्यग्रोधस्य च केवलस्य" ७. ४. त्वविध्यर्थत्वयोस्तत्र पक्षान्तरेण प्रतिपादनात् । तथाहि-तत्रत्यो. ७.] इति सूत्रम् । फलं च "न्यकोवा" [७. ४. ८.] इत्यने- ग्रन्थः-[ "द्वारादेः" ७. ४. ६. इति सूत्रबृहद्वृत्तौ ] "वादे- नैकारविकल्पो यथा नैयङ्कवमित्यादौ भवति तथा न्याङ्कुचर्म- | रिति” [७. ४. १०. रिति” [७. ४. १०.] इति प्रतिषेधाद् द्वारादिपूर्वाणामपि 25 णमित्यादौ न भवतीति प्राचीनाः प्रतिपादयन्ति । तथाहि- भवति-द्वारपालस्यापत्यं दौवारपालिः,' इति । तत्र च 65 तेषां ग्रन्थः- "ग्रहणवता नाम्ना न तदादिविधिरित्यपि न्यायः | न्यासकारेगेल्थं : व्याख्यातम्-"श्वन्शन्दोऽपि द्वारादिस्तत्र सोदाहरणज्ञापकोऽर्थतो व्याकरणे दृश्यते । तथाहि-न्यकु- तदादेः कार्यप्रतिषेधात् तत्प्राप्तिर्विज्ञायते इत्यर्थः” इति । शब्दस्यौणादिकस्याव्युत्पत्तिपक्षे न्यकोर्सगविशेषस्येदं नैयङ्कवं एताभ्यां च ग्रन्थाभ्यां द्वारादिपूर्वाणां स्वत एव कार्यप्राय- न्यायमित्यत्र यथा "न्यको" [७. ४. ८.] इत्यनेन भाव इति श्वादेः कार्यस्य प्राप्तिरेव नेति तत्र निषेधोऽनु- 30 न्यङःशब्दस्य यकारात् प्रागैकारो विकल्पेन स्यात् तथा पपद्यमानस्तदादिविधिद्वारा कार्यप्राप्ति ज्ञापयतीति स्पष्टमंव-70 न्यङ्कुचर्मण इदं न्याङ्कुचर्मणमित्यत्रावयवप्राधान्यविवक्षया गम्यते । तत्र तदादेः कार्य केनचिन्यायेन प्रतिषिद्धमिति प्राप्तोऽपि "न्यकोवा' [७. ४. ८.] इत्यैकारविकल्पो नावद्योत्यते, अग्रे च "न्यग्रोधस्य केवलस्य" [७. ४. ७.] न स्यात् , एतन्यायेन निषेधात् । ज्ञापकं चास्य "द्वारादेः' इति सूत्रबृहद्वृत्तौ न्यग्रोधशब्दस्य व्युत्पन्नत्वाऽव्युत्पन्नत्व- [७. ४. ६.] इत्यत्र द्वारादीनां तदादिविधेरवयवप्राधान्य-पक्षयोः सूत्रार्थ वर्णयित्वोदाहृत्य च-"केवलस्येति किम् ? 35 विवक्षया प्राप्तस्याप्येतन्यायेन निषिद्धत्वात् तत्प्रतिप्रसवकर- न्यग्रोधमूले भवा न्याग्रोधमूलाः शालयः, न्यग्रोधाः सन्त्यस्मिन् 75 णार्थ "न्यग्रोधस्य केवलस्य" [७. ४. ७.] इति सूत्रकरणम् । ऋश्यादित्वाचातुरर्थिकः कः-न्यग्रोधकम् , तत्र भवो न्यानो- तथाहि-द्वारे नियुक्त इति वाक्ये "तन नियुक्ते"[६.४.७४. धकः” इत्येवं समासघटक प्रत्ययान्तघटकयोन्यग्रोधशब्दयोः इत्यनेनेकणि दौवारिक इत्यत्र "द्वारादेः" [७. ४. ६.] केवलग्रहणव्यावर्त्यत्वेन प्रदर्य "इदमपि द्वारादीनां तदादि- इत्यनेन केवलस्य द्वारशब्दस्य वकारात् प्रागौकारो यथा विधेपिकम्" इत्युक्तम् । न्यासकृता च इदमपीति प्रतीकमुपा- 40 स्यात् , तथा द्वारपालस्यापत्यं दौवारपालिरित्यत्र द्वारशब्दा- दाय-"न केवलं वादेः" इति निषेधः, किन्तु केवलग्रहणम-80 [७. " ·[द्वितीयोल्लासे न्यायः १८.] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । . पीत्यर्थः, तथा च केवलग्रहणमात्रस्यैव ज्ञापकत्वमुक्तम् । किञ्च *ग्रहणवता नाना न तदन्तविधिः ॥ १८ ॥ तदने सूत्रस्य पक्षभेदेन नियमार्थत्वविध्यर्थत्वप्रतिपादनपर- त०- ग्रहणवतेत्यत्र तृतीयायाः प्रयोज्यत्वमर्थः, तथा च बृहद्वृत्तिग्रन्थव्याख्यानावसरे "नन्वेतत् सूत्रमपि किमर्थं कृत- ग्रहणवन्नामप्रयोज्यं तदन्ते विधानं नेत्यर्थ इत्युकं वृत्तौ । तत्र मित्याह-न्यग्रोहतीति । अयमर्थः-यदा व्युत्पत्तिपक्ष आश्रीयते किमिदं ग्रहणवत्त्वमिति चेत् ? अत्र केचित्-आनुपूर्व्यवच्छिन्न- 5 तदा न्यक्शब्दसाधनकाले या निशब्दात् प्रथमा तदपेक्षया. विप्रयताप्रयोजकत्वं तदित्याहुः, तन्न-तथा सति नहादेः["नडा: 45 निशब्दसम्बन्धिन इकारस्य पदान्तत्वात् तत्स्थानप्रादुर्भावाद् दिभ्य आयनण्" ६. १. ५३.]इति सूत्रे आनुपूर्व्यवच्छिन्न- यस्यापि पदान्तत्वे "वः पदान्तात्” [७. ४. ५.] इत्यने- | विषयताप्रयोजकत्वेन ग्रहणवत्त्वोपपत्तावपि "दोरीयः” [६. ३. नैवैदागमे सिद्धेः सतीदं सूत्रं नियमार्थम् । अव्युत्पत्तिपक्षे तु ३२.]"द्विस्वरादनद्याः[६. १. ७ ? ]इत्यादिसूत्रषु 'दु'पदस्य यस्यापदान्तत्वात् “य्वः पदान्तात्" [७. ४. ५.] इति न द्विस्वरपदस्य चानुपूर्व्यवच्छिन्नविषयताप्रयोजकत्वाभावेन निषेधा- 10 सिद्ध्यतीति विध्यर्थमिदम्" इति । तथा चोभयोः पक्षयोः प्राध्या - तदन्तविध्यापत्तेः । तद्दोषपरिहाराय नामत्वव्याप्यधर्मा-50 सूत्रस्य सार्थक्यं प्रदर्शयता सम्पूर्णसूत्रस्य द्वारादिपु तदादि- | वच्छिन्नविषयताप्रयोजकत्व ग्रहणवन्नामत्वमित्युच्यते चेत् ? विधिज्ञापकत्वकथनं न तदनुकूलमिति प्रकटितमेव । द्वारादिपु तथाप्युक्तदोपाणां तादवस्यमेव, दुत्व-द्विस्वरत्वादीनां नामत्व- हि सर्वेऽव्युत्पन्नाः प्रायोऽपदान्तवकारयकारा एव शब्दाः व्याप्यत्वाभावात् । तन्निरासाय यदि नामत्वव्याप्यविषयता- पठिता इति व्युत्पत्तिपक्षे सम्भावितपदान्तयकारस्य न्यग्रोध- | प्रयोजकत्वमेव तत्त्वमित्युच्यते, नामभ्य एव तद्धितप्रत्ययानां 15 शब्दस्य तत्र पाठकल्पना तदनुगता च संपूर्णस्य सूत्रस्य | विधानात् तद्धितप्रकरणान्तर्गतानां दु-द्विखरादिशब्दानां नामत्व-55 द्वारादौ तदादिविधिज्ञापककत्वल्पना च किम्मूलेति चिन्त्या। | व्याप्यविषयताप्रयोजकत्वेन प्रकृतदोषोद्धारादिति, तथा सति न चैतस्य न्यायस्थ [ *ग्रहणवता नाम्ना न तदादिविधिः "अत इञ् ६. १. ३१. ]इत्यादावपि नामसम्बन्धस्यावश्य- इत्यस्य ] अभावे न्यङ्कुचर्मण इदं न्याङ्कुचर्मणमित्यत्रापि कत्वेनोक्तरीत्या , अत्वावच्छिन्नविषयताया नामत्वव्याप्यत्वेन "न्यकोर्वा" [७. ४. ९.] इत्यनेन विकल्पेनैदागमः | तदन्नविधिनिषेधापत्तौ ‘अदन्तात् पष्ठयन्तान्नाम्नः' इत्यर्थानापत्ती 20 स्यादिति वाच्यम् ,तदादेः प्रायभावात् । न चावयवप्राधा- दाक्षिरित्यादीनामसिद्धयापत्तिः, इति चेत् ? अनोच्यते-वर्णत्व-60 न्यविवक्षया प्राप्तिरिति वाच्यम् , अवयवप्राधान्यविवक्षाया | व्याप्यधर्मावच्छिन्नविषयत्वाप्रयोजकत्वे सति प्रत्ययत्वव्याप्यधर्मा- अनिरुक्तः, केयमवयवप्राधान्यविवक्षाऽऽश्रीयते सूत्रे वा लक्ष्ये वच्छिन्नविषयत्वाप्रयोजकत्वे च सति नामवृत्तिविपयताप्रयोजकत्वं वा?, सूत्रे इति चेत् ? तन्त्र न्यङ्कुशब्दस्यावयवो यो यका- | ग्रहणवन्नामत्वमिति । न चैवं द्विस्वरपदस्यापि वर्णत्वव्याप्य- रस्तस्यैव प्राधान्यं विवक्षितं न तु शब्दस्य, तथा च तस्य | स्वरत्वावच्छिन्न विषयताप्रयोजकत्वेन निषेधानापत्तौ द्विप्रान्ता- 25 यथा न्यकुशव्दे सत्त्वं तथा न्यङ्कुचर्मशब्देऽपीति भवता- | दपि प्रत्ययविधानं स्यादिति वाच्यम् , धर्मितानवच्छेदकस्यैव 65 माशयः, तथा च नायं तदादिविधिः, तथा च तदादिवि- | वर्णत्वव्याप्यधर्मस्य ग्रहणेनादोपात्, द्विखरपदे द्विखरत्वस्य धिनिषेधार्थेन न्यायेनावयवप्राधान्य विवक्षया प्राप्तस्य कार्यस्य | द्वित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकत्वस्य सत्त्वात् । निषेद्धुमसामर्थ्यमेव । अथ प्रयोगे न्यङ्कुचर्मशब्दे न्यङ्कुशब्द- नन्वेवम्-“अस्-तपो-माया-मेधा-स्रजो विन्”[ ७. २. ४७.] स्यैव प्राधान्यमिति तदीय एव यकारोऽत्र विज्ञायत इति इत्यादौ 'अस्'पदस्यापि ग्रहणवन्नामत्वापत्त्या निषेधप्रवृत्त्या 30 चेत् ? हन्तैतावता कथं सूत्रप्राप्तिरिह स्यात्, तथाहि- यशस्वीत्यादिप्रयोगाणामसिद्धयापत्तिरिति चेत् ? न. प्रत्ययस्या-70 "न्यकोर्वा" [७. ४. ९.] इति सूत्रार्थ एवं भवति- | प्यसः सत्त्वेन प्रत्ययत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नविषयत्वाप्रयोजकत्वा- 'णित्तद्वितप्रत्ययाव्यवहितपूर्वत्वविशिष्टन्यङ्कुशब्दावयवयका- भावाददोपात् । परे तु-“एवं सति वहुनां प्रत्ययानां द्विम्वरत्वेन रात् प्रागैकारो भवति' इति, न चास्ति न्यङ्कुचर्मन्शब्दाद् | द्वित्वरग्रहणस्याऽपि प्रत्ययत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नविषयत्वाप्रयोज- विहिते प्रत्यये न्यङ्कुशब्दस्याव्यवहितपूर्वत्वमिति तत्रावयव. कत्वाभावेन तत्रापि निषेधानापत्तिरिति कथञ्चिदस्य न्यायस्या- प्राधान्यविवक्षया प्राप्तिः कथमीर्यत इति त एव विदन्ति । नित्यत्वमाश्रित्यैव- "अस् तपो-माया."[७. २. ४७. ]इत्यादी 75 भस्मन्मते तु तत्र स्वत एव नैदागमप्राप्तिरिति तदर्थमपूर्व निर्वाहः कार्यः" इति वर्णयन्ति । "विशेषणमन्तः"[५. ४. न्यायकल्पनाऽनावश्यकीति किमधिकं विवेचकेपु । स्वतो- ११३. ]इति परिभाषाप्राप्ततदन्तविधेयं प्रतिषेध इत्यावेदितं ऽप्यस्य न्यायस्य काप्यपठितत्वमिति स्वीकृतं तैरन्ते इति वृत्ती न्यासादिग्रन्थोपन्यासेन । पाणिनीये नये च "विशेषण- ग्रहणवता नाना न तदन्तविधिः इत्येक एवेदृशोऽयं न्याय मन्तः[७. ४. ११३.]इति परिभाषास्थाने "येन विधिन्तद- 40 इति पर्यवस्यति । विशेपश्च विवरणे विवेचितः ॥ १८ ॥ न्तस्य"[पा० स० १. १. ७२. ]इति संज्ञासूत्रं पश्यते, तत्र व 80 ·१३४ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसंमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायः १८] M । समासे प्रत्ययविधौ च तदन्तविधिप्रतिषेधाय 'समास-प्रत्यय- | सति [सादेरित्यनेनास्मिन् न्याये ज्ञापिते सति प्रकृतन्यायस्य विधौ प्रतिषेध उगिद्वर्णग्रहणवर्जम्" इति वार्तिकं पठ्यते, तत्रत्य- प्रत्ययविधिविषयत्वसंभावनया . "मालेषीकेष्टकस्य.”[२. ४: प्रत्ययांशानुवादभूतोऽयं न्याय इति नागेशभट्टः प्राह परिभाषेन्दु- १०२.]इति सूत्रस्थानेऽपीत्यस्य वैयर्थ्य स्यादिति प्रत्ययविधि- शेखरे, अत एव चायं न्यायः प्रत्ययविधिविषय एवेति तन्मतम्। भिन्नविषयेणान्तेऽपीति- पदेनैव ज्ञापनमुचितमास्थितम् । यत्र प्रत्ययविधिभिन्नेऽस्य न्यायस्य प्रवृत्तिरनिष्टा तत्रानित्यत्वाश्रयणेन 45 5 अत एव च "येन विधिस्तदन्तस्य"[पा. सू. १. १. ७२.] इति सूत्रे महाभाष्ये प्रत्ययविधिभिन्ने “अतृन्तृच्वसृनप्तृ० निर्वाहः कार्यः। अनित्यत्वज्ञापकं यदुक्तं "केवलसखि-पतेरौः' [पा०. सू० ६. ४. ११.]इत्यादिसूत्रे गृह्यमाणनाम्नाऽपि [१. ४.. २६. ]इति सूत्रे केवलग्रहणं, तदपि प्रकृतन्यायस्य तदन्तविधिं खीकृत्य स्वसा · परमस्वसेत्युदाहृतमिति तेनापि प्रत्ययविधिविषयत्वाभाव एव । यदि चास्य प्रत्ययविधिविषयत्व- मेवेत्याश्रीयते तदा "मालेषीकेष्टकस्यान्तेऽपि"[ २. ४. १०२.] प्रकृतन्यायस्य प्रत्ययविधिमात्रविषयत्वमिति गम्यते । तथा च 10 पूर्वोक्ता “समासप्रत्ययविधौ प्रतिषेध उगिद्वर्णग्रहणवर्जम्” इति ] इतिसूत्रस्थमन्तेऽपीति स्पष्टार्थमेव, “केवलसखि-पतेरौः”[ १: ४. 50 वार्तिकस्थप्रत्ययग्रहणेनैवं गतार्थत्वाशयेनैवायं न्यायस्तत्र सूत्रे २६. ]इति सूत्रस्थं केवलग्रहणं च सार्थकमेव । अनित्यत्वज्ञाप- महाभाष्ये विशिष्य न पठितः । “असमासे निष्कादिभ्यः" नस्यावश्यकत्वे च “पुरुषहृदयादसमासे”[७.: १. . ७०.] [पा० सू० ५. १. २०.]इति सूत्रव्याख्यायां महाभाष्येऽयं इंतिसूत्रस्थमसमासे इति तज्ज्ञापकमास्थेयम्, तथाहि-पुरुष- न्यायः पठ्यते, तत्रैव चास्य क्वचिदप्रवृत्तिरपि विज्ञाप्यतेऽसमास- | हृदयग्रहणस्य नामग्रहणत्वेन *ग्रहणवता *इति न्यायप्राप्तौ 15 ग्रहणसामर्थ्यात् । अयं च तत्रयो ग्रन्थः-“असमास इति। तदन्तविधिनिषेधे परमपुरुषादिसमासात् प्राप्त्यभावेनं तद्वारणार्थम् 55 किमर्थम् ? परमनिष्केण क्रीतं-परमनैष्किकम् । नैतदस्ति, 'असमासे' इति पदं व्यर्थमेव, व्यथं च तदस्य न्यायस्या- निष्कशब्दात् प्रत्ययो विधीयते, तत्र कः प्रसङ्गो यत् परमनिष्क- | नित्यत्वं ज्ञापयितुमलम् । एवं च "दन्त-पाद-नासिका." शब्दात् स्यात् , नैव प्राप्नोति, नार्थः प्रतिषेधेन । तदन्तविधिना [२. १. १०१. ]इति सूत्रे चास्य न्यायस्य प्रत्ययविधिविषयत्व- प्राप्नोति । ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः प्राप्नोति” । अंत स्वीकारे तदन्तविधिर्निर्बाध एवेति "प्रियासृजोऽसावपृणद् द्वि 20 उत्तरं पठति-"निष्कादिष्वसमासग्रहणं ज्ञापकं पूर्वत्र तदन्ताप्रति- | डस्ना" इति व्याश्रयकाव्य[सं० २, श्लो० ६७]प्रयोगोऽपि सङ्गत 60 षेधस्य[वार्तिकम् ], निष्कादिष्वसमासग्रहणं क्रियते ज्ञाप- | एव । अस्य न्यायस्य प्रत्ययविधिमात्र विषयत्वे सामान्यतो नाम- कार्थम् । किं ज्ञाप्यम् ? एतज्ज्ञापयत्याचार्यः-“पूर्वत्र तदन्तविधेः । ग्रहणविषयत्वे वोभयथाप्युपपदविधिषु प्रवृत्तरवाधाद् *उपपद- प्रतिषेधो न भवतीति” । इति । तत्र पूर्वत्रेति पदं न्यायव्युत्पादन- | विधिषु न तदन्तविधिः* इति न्यायोऽपि तेन गतार्थ एवेति न मात्रं न तु विवक्षितार्थम् । एतत्सूत्रेऽसमासग्रहणेनेतः पूर्व | तस्य पृथगुल्लेख आवश्यकः ॥ *ग्रहणवता नाम्ना न तदादिविधिः* 25 ग्रहणवता नाम्ना न तदन्तविधिरिति न्यायो नास्तीवेति गम्यत | इति न्यायसंग्रहप्राचीनवृत्त्युपस्थापितो न्यायश्च निर्मूल एवेति 65 इति तात्पर्यात् । तथा च परसूत्रविषयाण्यप्युदाहरणानि महाभाष्ये प्रतिपादितं वृत्तावेव । तदुपपादनपरो न्यासग्रन्थः केवलमिह तत्रैव प्रदत्तानि । स्वमते च "मालेपीकेष्टकस्यान्तेऽपि" | किञ्चिद् विवेच्यते-तत्र हि न्यङ्कुशब्दस्यौणादिकत्वेनोणादीनां च [ २. ४. ११२. ]इति स्यान्तेऽपीत्यंशेन प्रत्ययविधिभिन्नविषयेण व्युत्पत्त्यव्युत्पत्तिपक्षयोः समयोः शास्त्रकाराभिमतत्वेन व्युत्पत्ति- ज्ञापनात् प्रत्ययाप्रत्ययविधिसाधारणोऽयं न्याय इत्यास्थीयते । पक्षे “बः पदान्ताद्" [७. ४. ५.] इति नित्यमैदागमे 30 तथा च यत्र प्रत्ययविधिभिन्ने प्रत्ययविधौ वाऽस्याप्रवृत्तिरिष्टा तत्र प्राप्तेऽव्युत्पत्तिपक्षे चाप्राप्ते "न्यकोर्वा" [७, ४, ८.] इत्यनेन 70 "केवलसखि-पतेरौः”[ १. ४. २६.]इति सूत्रस्थकेवलग्रहणा- | विकल्पेनैदागमो विधीयत इति प्राप्ताप्राप्तविभाषेयमिति प्रतिपाद्य, दस्यानित्यत्वमाश्रयणीयमिति वृत्तौ प्रदर्शितमेव। यद्यपि स्वमतेऽपि | 'नैयङ्कवम् , 'न्याङ्कवम्' इति रूपद्वयं च तत्प्रयोजनत्वेनोक्त्वा "पूर्वमनेन सादेश्चन्”[७. १. १६७. ]इति सूत्रस्थेन सादे- न्याङ्कुचर्मणमित्यत्र तत्प्रवृत्तिवारणाय प्रकृतन्यायः समाश्रितः । श्चेत्यंशेन न्यायोऽयं ज्ञापयितुं शक्यते, तथाहि-प्रकृतन्यायाभावे | तस्मिन् विषये च न्यङ्कुशव्देऽव्युत्पत्तिपक्ष एवाश्रीयते; अन्यथा 35 'पूर्वमनेन'इत्येतावदुक्तावेव कृतपूर्वादीनामपि तदन्तविधिना ग्रहणे | व्युत्पत्तिपक्षे “य्वः पदान्तात् सिद्धे तदर्थं कृतस्य सादेश्वेत्यंशस्य वैयर्थ्य स्पष्टमेव । ज्ञापिते मैदागमः स्यादव्युत्पत्तिपक्षे च न स्यादितीहापि रूपद्वयसत्त्वे [७. ४. ५.] इति नित्यः 75 चास्मिन् न्याये पूर्वशब्दस्य नामग्रहणत्वेन तत्र तदन्तविधेर- न्यायाश्रयणस्यानावश्यकत्वापात इति न्यायसन्देहापादकत्वेन भावात् सादेः प्रत्ययो न प्राप्नोतीति तद्ब्रहणं सार्थकम् । ज्ञापिते | व्युत्पत्तिपक्षस्येहानाश्रयणमेवेति प्रतिपादितम् । तथाहि-तत्रत्य- चास्मिन् न्याये "मालेपीकेष्टकस्यान्तेऽपि०"[२. ४. १०२..] न्यायसद्भावोपपादनग्रन्थः-"व्युपत्तिपक्षाश्रयणे यकारस्य पदा- 40 इति सूत्रेऽन्तग्रहणस्य खत एव चारितार्थ्यम् , किन्तु तथा न्तगत्वेन .“प्वः पदान्ताद्" [७.. ४. ५.] इत्यैदागमे-80 ·[द्वितीयोल्लासे न्यायौ १८,१९] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १३५ 4 *- नयकुचर्मणमित्यपि रूपभवनेन रूपद्वयस्यापि भवनात्, न विधान, प्रयोजयन्ति-प्रवर्तयन्तीति । अत्र च "अभ्वादेर-40 ज्ञायते-एतन्यायसद्भावाद् न्यङ्कादिशब्दप्रयोगे "न्यको' . त्वसः सौ" [१. ४. ९०.] इति सूत्रस्थमभ्वादेरिति पद- ७. ४. ८.] इत्यस्य प्रवृत्तौ निषिद्धायामपि व्युत्पत्यव्युत्पत्ति- मेकदेशानुमत्या ज्ञापकमित्युक्तं तत्रैव सूत्रे बृहद्वृत्तौ । तथाहि- पक्षाभ्यां द्वैरूप्यं जातम् , आहोखिदेतन्यायाभावात् केवलन्यकु- "अभ्वादेरिति किम् ? पिण्डं ग्रसते-पिण्डग्रः, चर्म बस्ते-च- 5 शब्दप्रयोग इव न्यङ्कादिशब्दप्रयोगेऽपि पक्षद्वयेऽपि प्रत्येकं | मैवः *अर्थवद्हणे नानर्थकस्यों इत्येव सिहे. 'अभ्वादेः' इति "न्यकोर्वा” [७. ४. ८.] इत्यस्यैव प्रवृत्त्या द्वैरूप्यं जातमिति। | वचनम् अनिनस्सन्ग्रहणान्यर्थवता चानर्थकेन च तदन्तविधि 45 अव्युत्पत्तिपक्षस्यैवाश्रयणे तु यकारस्य पदान्तगत्वाभावेन. "म्बः प्रयोजयन्तिः इति न्यायज्ञापनार्थम् , तेनात्रापि भवति- पदान्तात्०” [ ७. ४. ५.] इत्यैदागमाभवनाद् "न्यकोर्वा” | खरणाः खुरणाः" इति। अयमाशयः-"अभ्वादेरेत्वसः०”[१. [७. ४. ८.] इत्यस्य त्वेतन्यायनिषिद्धत्वेनाप्रवृत्त्या नैयङ्गु. ४..९०.] इत्यत्रास सार्थक एव ग्रहीप्यते, स च 'अप्सरा' 10 चर्मणमिति रूपस्य कथमप्यभवनेन न्याङ्कुचर्मणमित्येकमेव रूप- | इत्यादावस्ति, 'पिण्डग्रा' इत्यादौ च 'ग्रस्' धातोरवयवभूतोऽस् मव्युत्पत्तिपक्षे स्यात् , इत्येवमेतन्यायसद्भावः फलेन निश्चिक्ये ॥ समुदायैकदेशतयाऽनर्थक इति तस्येहास्ग्रहणेन ग्रहण न स्यात् , 50 इति । अत्रेदमुच्यते-अत्रैकं रूपमिष्टं रूपद्वयं वेति पूर्व केनचित् समुदायो ह्यर्थवान् तस्यैकदेशोऽनर्थकः* *अर्थवद्हणे प्रमाणेन निर्धारणीयम्-तदस्ति न वा ?, अस्ति चेत् तदाऽव्यु- नानर्थकस्य* इति न्यायाभ्यामिति तद्वर्जनार्थमिहाभ्वादेरिति त्पत्तिपक्ष एवाश्रीयताम् , ."न्यकोर्वा" [ ७. ४. ८.] इत्यस्य पदं व्यर्थमेवेति व्यर्थीभूतं तदेकदेशानुमत्या [स्थालीपुलाक- 15 चेह प्रवृत्तिः स्वत एव न स्यात् , णित्तद्धिताव्यवधानाभावात् । न्यायेन ] संपूर्णन्यायमिमं ज्ञापयति । तथा चानर्थकस्याप्य- "य्वः पदान्तात्" [७. ४. ५.] इत्यत्र च न य्वो णित्त- | सो ग्रहणे 'पिण्डग्रः, चर्मवः' इत्यादावपि दीर्घः स्यादिति तद्वा-55 द्वितप्रत्ययाव्यवधानं निमित्तमसंभवात , तस्य चेह न्यानुचर्मण- | रणाय अभ्वादेरिति वर्जनमावश्यकम् । फलं चास्य न्याय- मित्यत्राव्युत्पत्तिपक्षाश्रयणेनैव. प्रवृत्त्यभाव इति । यदि च स्यासंशे 'खरणाः, स्वरणाः' इति, 'भत्र खरस्येव नासिका यस्य नैयङ्कुचर्मणमित्येवैकं रूपमिष्टं तर्हि व्युत्पत्तिपक्ष एवाश्रीयताम् । खुर इव नासिका यस्येति चार्थे बहुव्रीहिसमासे "खर-खुरा- 20 उभयविधं रूपमिष्टं चेत् पक्षद्वयमाश्रीयतामिति सर्वथा निर्वाहे | नासिकाया नस्" [७. ३. १६०.] इति नसादेशे-खरणाः सति न्यायाश्रयणमनावश्यकमेवेति न्याङ्कुचर्मणमिति रूपसिद्धि- | खुरणाः इति भवति, अन 'नस्'शब्दावयवस्यासोऽनर्थक- 60 रूपेण फलेनायं न्यायो निश्चिक्ये इति कथनं निर्मूलमेव प्रतिभाति। त्वेऽपि प्रकृतन्यायवलेन तस्यापि तदन्तविधिप्रयोजकत्ये न चैवं रीत्या 'नैयङ्कवम् , न्याङ्कवम्' इति रूपद्वयस्यापि पक्ष- स्थितेऽसन्तत्वनिबन्धनो दीर्घोऽत्र सिद्धः । न च स्त्रियम- द्वयाश्रयणेन सिद्धौ "न्यकोर्वा” [ ७. ४. ८.] इति सूत्रमपि स्थतीत्यर्थे 'स्यस्'शब्दस्यासन्तस्य दीर्ववारणार्थमभ्वादेरित्यस्य 25 किमर्थमनुष्ठीयते इति वाच्यम् , पक्षद्वयेऽपि रूपद्वयस्य साधुत्व- चारितार्थ्येन ज्ञापकत्वासम्भव इति वाच्यम् , यत एतावन्मा- लाभाय सूत्रसार्थक्यात् । कैश्चिञ्च वैयाकरणैरत एवेदृशं सूत्रं त्रफलत्वे "मनसोऽत्वसः सौ" [१. ४. ९०.] इत्येव न्यासः 65 नारभ्यतेऽपि, सर्वथा निर्मूलोऽयं न्याय इति प्रतिभाति, ततश्च कृतः स्यात्, येनास्धातुवर्जनं स्फुटमेव विशिप्य प्रतीयेतेति तदर्थक्लिष्टकल्पना व्यर्थेति ॥ १८ ॥ सामान्येन भ्वादिवर्जनवैयर्थ्यस्य तादवास्थ्यमेव स्यात् , यतश्च तथा न्यासमकृत्वा सामान्येन "अभ्यादेः" इति भ्वादिवर्जन- *अनिनस्मन्ग्रहणान्यर्थवताऽनर्थकेन च मकारि तत् 'पिण्डग्रस्' इत्यादिवारणार्थमेव, तत्र चार्थवद्रहण- 30 . तदन्तविधि प्रयोजयन्ति* ॥ १९ ॥ न्यायेनैव सिद्धिरिति तद्वैयथ्यं न्यायज्ञापनं विनाऽपनोद-70 सि०-'अन् इन् अस् मन्' इत्येवमादयः शब्दा विधि- यितुमशक्यमेव । अथोदाहरणानि, तत्र अन् अर्थवान् यथा- सूत्रेपु. पठ्यन्ते, तेषां च विशिष्टरूपोपादानविषयत्वात् तन्न । 'राजन्'शब्दे, अत्र हि राजिधातोः “उक्षि-तक्षि०" [उणा० *अर्थवद्हणे नानर्थकस्य ग्रहणम् इति न्यायोपस्थित्याऽर्थ- ९००. १००.] इत्यौणादिकेऽनि भन्मात्रस्य प्रत्ययत्वेन सार्थक्यम्, वतामेव तेषां ग्रहणं स्यान्नानर्थकानामिति स्थिते तत्रानर्थकाना- तस्य च पुंसि राजेति रूपम् , स्त्रियां च "स्त्रियां नृतोऽम्बत्रा- 35 मपि ग्रहणार्थं तन्यायापवादभूतोऽयं न्यायः पठ्यते। अत्यार्थः- देहः" [२. ४. १.] इति ट्यां राज्ञीति । अनर्थकोऽन् 75 'अन् इन् अस् मन्' एषां ग्रहणं येषु तानि शास्त्राणि-अनि- यथा-अश्धातोः “पप्यशोभ्याम्" [उणा० ९०३.] इत्यौ- नस्सन्ग्रहणानि, प्रयोजककर्तृभूतानि, अर्थवता-सार्थकेन स्वगृ- णादिके तनि-अष्टन् शब्दः, तस्य प्रियशब्देन सह बहुवीही हीतरूपेण, अनर्थकेन-समुदायैकदेशतयाऽर्थपर्याप्तिरहितेन च प्रियाष्टा इति, इत्यं च "मनोऽस्य" [२. १. ३०८.] इति तेन तेन रूपेण, तदन्ते विधिः-तदन्तविधिः, तम्, अन्नन्तादिपु | सूत्रे उभयोरप्यनोर्ग्रहणे यथा सार्थकस्य राज्ञीत्यत्रानोऽकारस्य ·१३६ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायः १९ ] " : लोपो भवति, तथा प्रियाष्ट्रः पश्येत्यत्रानर्थकस्यापीति । एवम्- शङ्कयित्वा समाहितम्-"ननु तथापि तदनुवन्धकग्रहणे- इन् सार्थको यथा-दण्डोऽस्यास्तीत्यर्थे दण्डशब्दात् "अतोऽने- ऽतदनुवन्धकस्य ग्रहण नः इति [ स एवानुबन्धो यस्यासौ कस्वरात्" [७. २. ६.] इति इन्प्रत्यये दण्डीति । अन- तदनुबन्धकः, स.चासावन्यश्वानुबन्धो यस्य सोऽतदनुबन्धकः] र्थको यथा-स्रगस्यास्तीत्यर्थे "अस्तपोमायामेघास्रजो दिन" न्यायाद् यत्तदेतदो डावाहणाप्रसङ्गः, क्तवतोरपि ककरानु- 5 [७..२. ४७: ] इति विनि स्नग्वीति, अन्न विन्प्रत्ययैकदेश- बन्धसद्भावाद् ग्रहणाभावः, नैष दोषः-भानन्तर्यलक्षणेऽनु-45 :: भूतस्येनोऽनर्थकत्वं स्पष्टमेव, तथापि “इन्-हन्-पूषः" । बन्धानुबन्धवतोः सम्बन्धे 'डावत् क्तवत्'शब्दस्य डकार- [१. ४. ८७.] इति ] इति सूत्रे उभयोरेवेनन्तत्वेन ग्रहणाद् ककारावनुवन्धौ प्रत्ययस्य न त्वतुशब्दस्य, अथवा डकार- दीर्घः सिद्ध्यति । अस् सार्थको यथा-माप्नोतेः "आपोऽपाप्ता० ककारा-वनुबन्धौ प्रत्ययस्य न त्वतुशब्दस्य, ततश्च प्रत्ययैकदेश- [ उणा० ९६४.] इत्यौणादिके असि धातोरप्सरादेशे ग्रहणादव्यापार एव पूर्वोक्तन्यायस्येति" इति । अयमर्थ:- 10 च-'अप्सराः' इति, अत्र प्रत्ययत्वेनासः सार्थकत्वम् । ज्ञापितेऽप्यतुशब्दस्यानर्थकस्यापि तदन्तविधिप्रयोजकत्वे यत्रा-50 :::: अनर्थकोऽस् यथा-'खरणाः खुरणाः' इत्यत्रोक्तमेव ! मन् | तोरुकारमानानुबन्धकत्वं तत्रैवैतज्ज्ञापकसिद्धतदन्तविधिलब्धं सार्थको यथा-"स्यतेरीच्च वा" [उणा० ९१५.] इति मनि कार्यं स्यात्, यत्र चाधिकानुबन्धकत्वं तत्र न स्यात् स्यतेरात ईत्वे च-सीमेति । अनर्थकश्चासौ यथा महतो भाव *तदनुबन्धकग्रहणे नातदनुवन्धकस्य* इति न्यायात् , तथा इत्यर्थे "पृथ्वादेरिमन् वा" [७. १. ५८.] इति इमनि- च “यत्तदेतदो डावादिः" [७. १. १४९.] इति सूत्र- 15 महिमेति, महिमानमतिक्रान्तेत्यर्थे स्त्रियाम्-अतिमहिमेति, विहितो डावादिरतुः, अनुबन्धानामनेकान्तत्वपक्षे स्वसमीपे-55 उभयत्राऽपि "मनः" [२. ४. १४] इति ङीनिषेधः । अनुबन्धे स्वावयवत्वारोपस्य स्वीकारात्, एकान्तत्वपक्षे च "अभ्वादेरत्वसः सौ" [१. ४. ९०.] इति सूत्रस्थबृहन्या- साक्षादेव डकारस्य तदनुबन्धत्वादधिकानुबन्धत्वमतोः, एवं सरीत्या च अनिनादिवदतुरप्यनर्थकोऽपि तदन्तविधि प्रयो- | क्तवतुप्रत्यये पक्षद्वयेऽपि . ककारस्याधिकस्यानुबन्धत्वमिति जयतीति गम्यते । तथाहि-तत्रत्यो ग्रन्थः-"ननु *अनिन- पूर्वोक्तन्यायेन तस्याप्यतुग्रहणेनाग्रहणे. 'यावान् , . तावान् , 20 सन् इत्यत्रातोरनिर्दिष्टत्वादन केन . तदन्तविधेरप्रयोगाद् एतावान् , गतवान्' इत्यादावत्वन्तत्वप्रयुक्तो दी? न स्यादिति 60 *अर्थवन्द्रहणे नानर्थकस्यः' इति न्यायात् 'कियान्' इत्यत्रैव | दोषोऽस्त्येवेति, . अत्रोच्यते-उभयत्रपक्षे डकार-ककारावनु- दीर्घः प्राप्नोति न 'गोमान्' इत्यादाविति, नैष दोषः-अतुर- | बन्धौ प्रत्ययस्य, इह चोक्तरीत्या. [अतुशब्दस्यानर्थकस्यापि नर्थकोऽपि तदन्तविधि प्रयोजयति, मत्वादीनामुकारानुबन्ध- ग्रहणरीत्या ] अतुशब्दस्य न प्रत्ययत्वमपि तु तदेकदेशपरत्व- सामर्थ्यात्, अन्यथा तेषामपि शतृवद् ऋकारमेवानुवन्धं | मपीति प्रत्ययमात्रग्रहणे प्रवर्त्तमानस्य पूर्वोक्तन्यायस्थ [*तद- 25 कुर्यात्" इति । अयमाशयः-'अन् इन् अस् मन्' एषां चतुर्णा- नुवन्धग्रहणे नातदनुबन्धकस्य* इति न्यायस्य ] इह विषय- 65 मिह न्याये समावेशादेषामेवानर्थकानां तदन्तविधिप्रयोजकता एव नेति नोक्तदोष इति ॥ १९ ॥ नान्येपामिति परिशेषन्यायाल्लभ्यते, तथा च अतुरिह सूत्रे im *अनिनस्मन्ग्रहणान्यर्थवता चानर्थकेन च निर्दिष्टः सार्थक एव यत्र स्यात् तत्रैवात्वन्तप्रयुक्तो दीर्घः तदन्तविधि प्रयोजयन्ति* ॥ १९॥ स्थानान्यत्र, स च सार्थकः कियानित्यादावेव, तत्र हि किं त०-तदन्तविधिरित्यस्य ते-अनादयोऽन्ता येषां ते 30 प्रमाणमस्येत्यर्थे "इदं-किमोऽतुरिय् किय् चास्य" [७. १. तदन्ताः, तेषु विधिस्तदन्तविधिरित्यर्थः । अर्थवता अनर्थकनेत्य-70 १४८] इति अतुप्रत्यये किमः कियादेशे च-कियानिति भेदे तृतीया, तत्पदार्थ तस्यान्वयः । अथवा लक्ष्यस्थम् 'अन्'- भवति, तत्रातोः प्रत्ययरूपत्वेन सार्थकत्वम् । अनर्थकश्चातु- | शब्दादिकं कर्तृ स्वान्ते विधि प्रयुङ्क्ते करोति, तं सूत्रस्थानि यथा-गोमानित्यादौ, तत्र हि गावोऽस्य सन्तीत्यर्थे "तद्- | अनादीनि प्रयोजयन्तीति विवक्षया प्रयोज्यकर्त्तरि तृतीया बोध्या । स्यास्त्यस्मिन्निति मतुः" [७. २. १.] इति मतुर्भवति, एतद्वयुत्पत्त्यनुसारमेव वृत्तावर्थः संक्षिप्य लिखितः । “अभ्वा- 35 अन हि अतुः प्रत्ययैकदेश इति तस्यानर्थकत्वेन तन्त्र तदन्त- | देरत्वसः सौ” [ १. ४. ८०.] इति सूत्रेऽभ्वादेरिति पदेनक- 75 - विधेरभावादत्वन्तत्वाभावप्रयुक्तो दीर्घाभावः स्यादित्यतोऽतुर- | देशानुमत्या न्यायोऽयं ज्ञाप्यते इत्युक्तं वृत्तौ। तस्यायमाशयः- प्यनर्थकस्तदन्तविधि प्रयोजयतीति स्वीक्रियते, तन च मानं न्याया हि सिद्धस्वरूपा एव, तेषां स्वशास्त्रे प्रवृत्तरभ्यनुज्ञानार्थ मत्वादीनामुकारानुबन्धकरणमेव, उकारानुवन्धस्यैतदेव फलं ज्ञापकमाश्रीयते । तथा च यत्र न्यायेऽनेकेंऽशाः सन्ति तत्र यदतुग्रहणेनायमपि गृहोत, नान्तादेशाद्यर्थं च शतृवकार | योकोऽपि स्वशास्त्रस्थेन केनापि वचनेन सूच्यते तर्हि तदीयः 40 एवानुवध्येतेति । ततः पुनस्तत्रैव [प्रकृतसूत्रीयबृहन्यास एव] | सर्वोऽप्यंशः : खानुमतो वोध्यः । अत्र च विषये. स्थालीपुलाक-80 . .

·[द्वितीयोल्लासे न्यायौ १९,२० ] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १३७ न्यायोऽनुग्राहकः, स चायं न्यायो लौकिकः, लोके यथा स्थाली- सिद्धे, 'गाय' इति गुरुनिर्देशो वृथैव स्यात् । ज्ञापिते चास्मिन् स्थमेकं पुलाकं भक्तसिक्थं सिद्धं दृष्ट्वा सर्वे पुलाकाः सिद्धाः न्यायेऽविशेपादुभयोरपि ग्रहणं स्यादिति गातेर्ग्रहणवारणाय [पक्काः] इति विज्ञायन्ते तथा कस्मिञ्चिद् वचनेंऽशतः प्रमाणिते 'गाय' इति निर्देशः सार्थकः । फलं चास्य गातेयतेर्वा यङ्- सर्वं प्रमाणितं खीक्रियते । पाणिनीये तन्त्रे च “येन विधिस्तद- लुपि आशीःक्याति, ग्राम गीतं वा जागेयादित्यत्रोभयोरपि 5न्तस्य" [पा० सू० १ १. ७२.] इति सूत्रशेषे महाभाष्ये | "गा-पा-स्था-सा-दा-मा-हाकः" [५.३. ९६.] इत्येकारः सिद्धः, 45 वात्तिकरूपेण पठितोऽयं न्यायः, तथा च तन्मते वाचनिकत्व- अन्यथा गायतेर्गारूपस्य लाक्षणिकत्वाद् गातेरकृत्रिमत्वाच मेवास्य न ज्ञापकसिद्धत्वम् । नवीनाश्च "कार्मस्ताच्छील्ये" [पा० | *लक्षणप्रतिपदोक्त न्यायेन कृत्रिमाकृत्रिमन्यायेन च ग्रहण सू० - ६. ४. १७२.] इति सूत्रेण 'काम' इति निपातनेनैक- | न स्यात् । अत्रांशे कचिदेतन्यायप्रवृत्यभावोऽपि, यथा देशानुमत्या न्यायमियं ज्ञापयन्ति । तेषामयमाशयः-'कर्मन्- "गस्थकः" [५. १. ६६.] इत्यन्न ग इति सामान्यग्रहणेऽपि 10 शब्देऽनोऽनर्थकत्वेन तत्र “अन्" [पा० सू०: ६. ४. १६७.] गायतेरेव ग्रहणम् ॥ १ ॥ माग्रहणेऽविशेपस्यानुज्ञापकं च 50 इति सूत्रेणानो लोपाभावस्य प्राप्तस्याभावो निपातनेन विधीयते, "ईय॑ञ्जनेऽयपि" [४. ३. ९७.] इत्यस्य वृत्तौ-"मा इति तत्र यदि अन् सार्थक एव गृह्यत तर्हि 'कर्मन् शब्दस्यान्नन्तत्वा- मां-मांड्-मेंडा ग्रहणम्" इत्युक्तिः, सा चैतन्यायमनुरुध्यैव भावेन लोपरय प्राप्तिरेव नेति तदभावविधानार्थ निपातनमिदं युक्ता, अन्यथा *अदाधनदायोरनदादेरेव*कृत्रिमाकृत्रि- व्यर्थमेवेति व्यर्थं तदिम न्यायमेकदेशानुमत्या ज्ञापयतीति । परं मयोः कृत्रिमस्यैव इति न्यायाभ्यां माग्रहणे मेंङ एव ग्रहण 15 तु- "अन्" [पा०. सू० ६. ४. १६७.] इति सूत्रे विशेष्या- प्रामोति न तु मात्योः । यदि लक्षण-प्रतिपदोक्त न्याय 55 सत्त्वेनान्शब्दस्य स्वरूपमात्रवोधकत्वं, न तदन्तबोधकत्वमिति भाश्रीयते तर्हि मात्योरेव ग्रहणं स्यान्न तु मेडः । तथा च तत्रास्य न्यायस्य प्रयोजनाभावेन न तेन ज्ञापनं युक्तमिति परे त्रयाणां ग्रहणोक्तरेतन्यायानुसरण विनाऽयुक्तत्वमेव स्यात् । वाचनिकमेवामुं मन्यन्ते । नागेशश्च भाष्ये वचनरूपेणायं पठित अनुज्ञाते चानांशे माग्रहणे "दो सो-मा-स्थ इ." [४. ४. इति स्वीकृत्य अर्थवद्हणन्यायानित्यत्वमूलकममुं न्यायमाह । १.] इति सूत्रे सर्वेषामेवाविशेपेण ग्रहणे मात्योमडश्च 20 सर्वथा सर्वांशेऽत्र ज्ञापकमलभ्यमिति स्थालीपुलाकन्यायेन ज्ञापि- क्तेऽनेनेत्वे-मितः, मितवानिति सिध्यति । अस्याप्यंशस्या- 60 तमथवा वाचनिकमेवेमं सर्वे खीकुर्वन्तीति हृदयमिति ॥ १९ ॥ | स्थिरत्वात् “मि-मी-मा-दामित् स्वरस्य" [ ४. १. २०.] इत्यत्र माग्रहणेन सर्वेपां ग्रहणाथ बहुवचनरूपो यत्नः *गा-मा-दाग्रहणेष्वविशेष:* ॥ २० सकलः । अस्यास्थिरत्वे हि मा इति सामान्यग्रहणेऽप्यविशेपात् सि०-स्वं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा* इति न्यायेन सर्वेषां ग्रहण स्यादेवेति तदर्थ बहुवचनरूपो यत्रो व्यर्थ एव शब्दस्य स्वरूपमात्रवोधकत्वे निर्णीते स्वरूपस्यापि वाह्य- 25 निमित्तभेदात् क्वचित् कस्यचिदेव बोध इष्ट इति तद्व्यवस्था स्यात् ॥ २॥ दांशे ज्ञापकं च-"दा-दधे-सि-सद-शदोरुः" [५. 65 २.३६.] इत्यत्र धयतेः पृथगुक्त्या दाशब्देनेह दासंज्ञां प्रति *लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम् अदाधन- नाग्रह इत्येव वक्तुं शक्येऽपि पडपि दारूपा ग्राह्या इत्युक्तिः, दाद्योरनदादेव ग्रहणम् कृत्रिमाऽकृत्रिमयोः कृत्रिमस्यैव अयमाशयः-धयतेः पृथगुक्त्या दासंज्ञां प्रति नाग्रहः, तस्यापि ग्रहणम् इत्यादिन्याया उक्ताः, तेषामपि क्वचिदप्रवृत्तिबोधः दासंज्ञया ग्रहीतुं शक्यत्वादिति वक्तुं शक्यते, न तु सर्वऽपि कोऽयं न्यायः । 'गा मा दा' इति धातुरूपत्रयस्य ग्रहणं येपु दारूपा ग्राह्या इति, तथा ग्रहणे *अदावनदापोरनदादेरेव* 70 30 तानि गा-मा-दाग्रहणानि सूत्राणि तेषु लक्षणप्रतिपदोक्तन्या- इत्यादिबहूनां न्यायानां वाधकत्वात् । यच्च तथोक्तं तदेतन्या- यादिकृतो विशेषो नाश्रीयतेऽपि तु सामान्येनैव तद्रूपाणां यानुरोधेनैवेति तदंशेऽपि [दांशेऽपि ] न्यायोऽयमाचार्याणा- सर्वेषां धातूनां ग्रहणं भवतीति न्यायार्थः । तथा च गाग्रहणे मभिमत इत्यनुमीयते । तथा च "प्राज्ञश्च" [५ १. ७९] "गांङ्गतौ" "मैं शब्दे" इत्येतौ द्वावपि ग्राह्यौ, माग्रहणे "मांक माने" "मां मान-शब्दयोः" "में प्रतिदाने' इत्यत्र ज्ञारूपसाहचर्याद् दारूपमेव प्रत्याग्रहो न तु दासंज्ञा प्रतीत्येतावन्मानं संसाध्य पश्चात् पण्णामपि दारूपाणामेत-TD 35 इत्येते त्रयोऽपि, दाग्रहणे चाविशेषेणारे प्रतिपाद्यमानाः पडपि दारूपाश्च गृह्यन्ते । अत्र च न्यायस्य त्र्यंशत्वाज्ज्ञापकत्रयं न्यायवलेन ग्रहणमभिलक्ष्य पड्भ्योऽपि तेभ्यो डो विहितः। क्रमशः प्रकटयिष्यते। तत्र गांशे ज्ञापको "गायोऽनुपसर्गादृक्" यथा-"डुदांग्क् दाम् वा-घनप्रदः । दो-वृक्षप्रदः । दें- [५. १. ७४.] इति सूत्रे गातिं निपेटु 'गाय' इति निर्देशः, पुत्रप्रदः, दाक्-केदारप्रदः । देव्-भाजनमदः' इति । अन्यथा "गोऽनुपसर्गादृक्" इत्युक्तेऽपि कृत्रिमाकृत्रिमः- एतल्यायांशाभावे तु *अदाधनदायोः इति न्यायादन्येयां 40 न्यायेन कृत्रिमस्य गायतेरेव ग्रहणादकृत्रिमस्य गातेर्ग्रहणाभावे चतुणां ग्रहणं त्यान्न तु दारक-दांकोः । यदि च लक्षण. 80 १८ न्यायसमु० ·१३८ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायौ २०,२.१] 45 प्रतिपदोक्योः०* इति न्याय आश्रीयते तर्हि 'दों दें व्'- | इत्यस्यापि 'यवक्विति' भवति, तथा च सप्त संख्या भवति, न वर्जानां त्रयाणामेव ग्रहणं स्यात्, कृत्रिमाकृत्रिम न्याया- पडेव, तथापि तस्याकर्मकत्वेन कर्मणः परत्वं न संभवति श्रयणे चैषामेव [दों, देङ, दैव, इत्येषामेव ] ग्रहणं स्थान्न “प्राज्ज्ञश्च" [५. १. ७९. ] इत्यत्र च कर्मणः परत्वमाश्रीयते तु दाम्-दांग्क्-दांक्काम् । स्वीकृते च दाग्रहणेऽविशेषग्रहणे इति तस्येह ग्रहणासम्भव इति षडेव दारूपा धातव उदाहृताः॥२०॥ , 5 सर्वेषामेव दारूपत्वेन ग्रहणं भवति । यत्र च 'दा' इति संज्ञा समाश्रीयते, तत्र तु तत्संज्ञकानामेव ग्रहणमित्यन्यत् ॥२०॥ *श्रुता-ऽनुमितयोः श्रीतो विधि- *गा-मा-दा-ग्रहणेप्वविशेष:* ॥ २० ॥ बलवान्* ॥२१॥ · त०-अत्र चांशत्रयमित्युक्तं, तत्र चाद्यांश एव वस्तुतो सिo-श्रुतः-सूत्रे साक्षादेव शब्देनोच्यमानः, अनु- ज्ञापकसिद्धः, अंशद्वयं तु वृत्त्यनुमतमेव, न तु तंत्र ज्ञापकं मितः-कयाऽपि परिभाषया, केनापि प्रकरणेन वाऽधिकार- 10 किञ्चित् । तथा चैकदेशानुमतिद्वारा ज्ञापितस्यास्य न्यायस्य वशाल्लंब्धः, तयोः श्रुतानुमितयोरिति सम्बन्धे षष्टी विध्यपेक्षा, "ईद्यजनेऽयपि" [४. ३. ९७. ] इति सूत्रस्था वृत्तिः [ 'मा' अग्रे विधेर्निर्धायमाणत्वात् , विध्योरिति पदमर्थप्राप्तम्, तत्र 50 इति मां-में-माढां त्रयाणां ग्रहणमिति ] तन्यायलब्धार्थानु- च निर्धारणे षष्टी । श्रुतस्यायं विधिरित्यर्थे श्रुतशब्दात् वादिका तदनुज्ञापिका वा, न तु ज्ञापिका, तत्र सिद्धवत्कृत्य तथा तस्येदम्". ६.. ३.. १६०.] इत्यणि श्रौत इति साधुः । प्रदर्शनात् । “प्राज्ज्ञश्च" [५. १. ७९. ] इत्यत्र षण्णां ग्रहणं | ततश्चायमर्थः पर्यवस्यति-श्रुतानुमितसम्बन्धिनोईयोर्विध्योः 15 तु न वृत्त्या कण्ठत उक्तम् , तत्र हि "इह पूर्वसूत्रे च दारूपं संभवतोर्मध्ये श्रुतसम्बन्धी विधिर्बलवत्त्वेनातिशयितो भवति, . गृह्यते, न संज्ञा ज्ञा-ख्यासाहचर्यात्" इत्येवोक्तम् , दारूपत्वेन तथा च सं एव विधीयते इति । अयं च न्यायो न्यायान्तर-55 सर्वेषां ग्रहणं, पण्णामुदाहरणं च तत्र न दृश्यते, तथापि प्रकृत- मूलकः, स च न्यायो जैमिनीयः "श्रुति-लिङ्ग-वाक्यं प्रकरण- न्यायेन तथोदाहर्तुं शक्यत इति न तावता तेन न्यायज्ञापनं स्थान-समाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात्" इति । समाश्रयितुं शक्यते । तथा चैकदेशे एव ज्ञापफमिति वोध्यम् । 'श्रुतिः, लिङ्गं, वाक्यं, प्रकरणं, स्थानं, समाख्येति षट 20 “गस्थकः” [५. १. ६६. ] इति सूत्रे गायतेरेव ग्रहणेन प्रमाणानि अर्थनिर्णयायाश्रीयन्ते, तेषु परं प्रति पूर्वस्य प्रकृतन्यायस्यानित्यत्वमित्युक्तं वृत्तौ, तदपि फलितार्थकथनमेव, न | बलीयस्त्वमर्थविप्रकर्षकृतम्' इति तदीयः सामान्योऽर्थः, 60 तु न्यायानित्यत्वे ज्ञापकम् । तत्र हि-“गाङः प्रत्यये शिल्पी न | व्याख्यास्यते चायं न्यायो विवरणे । अनेन न्यायेन लिङ्गा- गृह्यते इति गायतेर्ग्रहणम्" इत्येवोक्तम् , न चैतावता न्याया- पेक्षया श्रुतेः. प्रत्यक्षश्रवणस्य बलवत्त्वं निर्णीतमेव । लिङ्गं नित्यत्वमाचार्यशब्दलभ्यम् , तथापि प्रकृतन्यायेनाविशेषादुभयो- चानुमानसाधकमेव, परिभाषया प्राप्तो ह्यर्थः लिङ्गानुमित 25 ग्रहणे प्राप्ते एकस्यैवग्रहणमिति प्रकृतन्यायाप्रवृत्तिफलमेवेति तेन एव, परिभाषा हि केनचिल्लिङ्गेनैव स्वकीयम) विधिशास्त्रेषु न्यायानित्यत्वमनुमातुं शक्यत इति प्राचीनानामाशयः । वस्तु- | बोधयन्ति । यद्यपि प्रकरणप्राप्तोऽर्थोऽनुमितार्थभिन्नः, अत 65 तस्तु तावता न न्यायस्यानित्यत्वमाचार्याभिमतमिति प्रतिपादयितुं एव लिङ्गाद् भेदेन प्रकरणस्य प्रमाणेपु निर्देशस्तथापि स्वमते शक्यते, प्रत्युत तत्रापि न्यायप्रवृत्तिस्वीकार एव, गाडो गत्यर्थ- श्रुतभिन्नतयाऽनुमितोऽर्थः सङ्कलित इत्यवगन्तव्यम् , तथा च त्वेन ततः समुत्पन्नेन प्रत्ययेन शिल्पी नाभिधातुं शक्यते, गमने नात्र ज्ञापकापेक्षा । प्राचीनैश्चान्न न्याये ज्ञापकमित्थं प्रद- 30 शिल्पविपयाभावादिति गायतेरेव ग्रहणं, न तु गाङः, अन्यथा- शितम्-"सत्ताकरं चास्य ["ऋता कितीर्' '४. ४. ११६. ऽनित्यत्वमेवास्य न्यायस्योक्तं स्यात् । लघुन्यासकृता च शिल्पी इति ] सूत्रे "ऋतामृतः” इत्यकृत्वा ऋतामित्येव निर्देशः । 70 न गम्यते इति प्रतीकमुपादाय-"शब्दशक्तिस्वाभाव्यात्” । तथाहि-ऋतामित्यस्य तावदन्तानामिति व्याख्या, इर इत्युक्तं, न तु न्यायाप्रवृत्तिचर्चा कृता । तथाप्यप्रवृत्तिस्थलत्वेन | चादेशोऽनेकवर्णः, ततश्च "अनेकवर्णः०" [७: ४. १०७.] तदुपदर्शयितुं शक्यत इत्येतावन्मात्रेण वृत्तौ तदुल्लेखः कृतः। इति सर्वस्य ऋदन्तधातोरिर् प्राप्नोति, इष्यते तु मात्रस्यैव, 35 "प्राज्ज्ञश्च" [५. १. ७९.] इत्यत्र दासंज्ञां प्रत्याग्रहो न कार्य तथा च. "अनेकवर्णः०" [७. ४. १०७.] इति परिभाषाया इत्युक्तिश्च वृत्तिकृतां वं रूपं० *इति परिभाषया शब्दसंज्ञया अवकाशनिरासाय "ऋतामृतः" इति निर्देष्टुं युक्तम् , यत् तु 75 संजिन एव ग्रहणं प्रत्याग्रहो न कार्य इत्याशयका । तथा च ऋतामित्येव निर्दिष्टं तदेतन्न्यायाशयात्, श्रुतस्य ऋत एवेर स्वरूपग्रहणमेव, स्वरूपग्रहणे च स्वीकृते प्रकृतन्यायवलात् तत्रा- भावी, न त्वनुमितस्य ऋदन्तस्येत्याशयैव" इति । अस्याय- विशेषेण सर्वेषां ग्रहणं भविष्यति, तथा च तदुदाहरणस्थलमिदं न माशयः-"ऋतां कितीर"[४. ४. ११६.] इति सूत्रेण 40 तु ज्ञापकमित्यावेदितमेव पूर्वम् । दारूपत्वं यद्यपि "दींङ् क्षये” | ऋकारस्यैवेरिष्ठः, तदर्थं च यत्नान्तरं न कृतं, प्रकृतसूत्रन्यासे.

·[द्वितीयोल्लासे न्यायः २१] न्यायासिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १३९ च "विशेषणमन्तः" [७. ४. ११४.] इति परिभाषावलेन तन्निर्णयाय श्रौतविधेबलवत्त्वबोधनाय न्यायोऽयं प्रवर्तत, ऋकारान्तस्य समुदायस्य स्थानित्वम् , आदेशश्वानेकवर्ण इरिति । इह च ौतौकारविधानस्यानुमितडी विधानस्योभाभ्यामर्थाभ्यां "अनेकवर्णः सर्वस्य" [७. ४.. १०७.] इति परिभापया विकल्पार्थसम्बन्धस्य च परस्परविरोधाभावेन प्रकृतन्यायप्रवृत्ते- सर्वस्य स्थाने स्यादिति तन्निवारणायास्य न्यायस्य सत्ताऽऽवश्य- रेवाभावान्नास्ति न्यायानित्यत्वाश्रयणफलमिति । प्रत्युत "मनोरी 5 कीति न्यायमिममाक्षिपति, येन विना यदनुपपन्नं तेन च वा" इत्यत्र चकारेण पूर्वानुवृत्तैकारेण सह ड्यपि समुच्चीयत 45 तदाक्षिप्यते' इति न्यायात्"इति । अनेदं वक्तव्यं-यावदा- इति औकारकाराभ्यां सहैव ड्यपि समुचित इति सन्नियोग- चार्यस्य [ सूत्रकृतः ] किमपि तादृशं वचनं प्रमाणतया नोपन्य- शिष्ट इति सन्नियोगशिष्टानां सह वा प्रवृत्तिः सह वा स्यते येन ऋकारमात्रस्येरादेशोऽभिमत इति तावत् केवलमनेन निवृत्तिः* इति न्यायेनौकारैकारादेशाभावे व्याः प्रवृत्तिव [ऋतामिति ] निर्देशेन न्यायो ज्ञापयितुं न शक्यते, न्यायेन स्यादिति तदर्थं न्यायानित्यत्वाश्रयणमनावश्यकमेवेति । किञ्च 10 विना तादृशनिर्देशस्यानुपपद्यमानत्वविरहात् । तथा च न्याय न लक्ष्यदर्शनमात्रेणानित्यत्वं भवति, किन्तु तज्ज्ञापनार्थमपि 50 ज्ञापनाय "किरो लवने" [४. ४. ९३.] इत्यादयो निर्देशा प्रमाणमपेक्ष्यते, इत्यनित्यत्वज्ञापकप्रमाणानुपन्यासादप्यनित्य- एवोपन्यसनीया यद्यवश्यं ज्ञापकनिर्देशाग्रहः स्यात् , तथा हि- | त्वमाश्रयितुमयुक्तमिति । निर्दिश्यमानस्यैवादेशाः स्युः* "ऋतां क्लितीर" [४. ४. ११६.] इति प्रकृतनिर्देशे सति । इत्यपि न्यायान्तरमन्यैः स्वीक्रियते, तत्फलं चेत्यं वर्ण्यते 'किरः' इत्यादयो निर्देशा नोपपद्यन्ते, तथा निर्देशे समस्तस्य यथा-“यस्वरे पाद:०" [२. १. १०२.] इत्यत्र पाद इत्यस्य 15 धातोरिरादेशप्रसङ्गादिति तथा निर्देशोऽनुपपन्नः सन् ऋकार- पादन्तस्येत्यर्थः, स. चार्थोऽधिकारलब्धस्य 'नाम्नः' इति पदस्य 55 मात्रस्यादेशलाभाय प्रकृतन्यायं ज्ञापयितुं प्रभवेत् । ज्ञापिते विशेषणसामर्थ्याल्लब्धः "विशेपणमन्तः” [७. ४.. ११३.] चास्मिन् न्याये श्रुतस्य ऋकारस्यैवेर्विधिर्भवति, न त्वनुमितस्य इति परिभाषासामर्थ्यात्, ततश्च पदादेशस्यानेकवर्णत्वात् ऋदन्तस्य, ऋदन्तस्यानुमितत्वं च "विशेषणमन्तः" [७. ४. "पष्ट्यान्त्यस्य" [७. ४. १०६.] इति परिभापां बाधित्वा ११३.] इति परिभाषालभ्यत्वेनैव, सा हि परिभापा विशे- "अनेकवर्णः सर्वस्य" [७. ४. १०७.] इति परिभापया 20 षणरूपं लिङ्गमभिलक्ष्य. तादृशमर्थ बोधयतीति तल्लभ्यस्यार्थ- | पादन्तस्य नाम्नः सर्वस्य पद्भावः प्राप्नोति, इप्यते तु 'पा' 60 स्यानुमितत्वम्, ततोऽनुमितस्य ऋदन्तस्य सम्बन्धी विधिः इत्येतावत एव, तच्च प्रकृतन्यायसाध्यम् , तस्यैव [ पाच्छब्द- श्रुतस्य ऋकारस्य सम्बन्धिनो विधेरपेक्षया निर्वल इति न स्यैव ] सूत्रे निर्देशात् । यथा द्वौ पादावस्येत्यर्थे, बहुव्रीही भवति, किन्तु ऋकारस्यैव भवतीति स निर्देशः [ 'किरः इति | द्विपादिति “पात् पादस्याहस्त्यादेः” [७. ३. १४८.] निर्देशः] उपपद्यते । एवं 'तीर्णम्' इत्यादयोऽपि प्रयोगाः इत्यनेन पादस्य पाद्भावात्, ततष्टायां 'द्विपदा' इति, 25 सिध्यन्ति । अयं च ,न्यायोऽनित्य इति प्राचीना आहुः । अन्न “यस्वरे पादः०" [२. १. १०२.] इत्यनेन 65 अनित्यत्वफलं चेत्थं वर्णयन्ति-'अस्य चासार्वत्रिकत्वात् । 'पाद्' इत्येतावन्मात्रस्य पदादेशः । किन्वयमपि न्यायः "मनोरौ च वा” [२. ४. ६१.] इत्यत्र वाशब्दो ङीप्रत्यये [*निर्दिश्यमानस्यादेशाः स्युः इति ] प्रकृतन्यायान्तर्भूत एव पूर्वाधिकारादनुवृत्ते सम्बध्यते, न त्वीकारे श्रुते, तेन मनो- न तु पृथग्भूतः, तदर्थस्याप्यनेन संग्रहात् । कथमिति चेत् ? र्भार्या धवयोगे "मनोरौ च वा" [२. ४. ६१.] इति वा । इत्थम्-“यस्वरे पादः०" [२. १. १०२.] इत्यत्र पाद 30 ड्या, डीयोगे औदेतोश्च-मनाची, मनायी, मनुरिति त्रैरूप्यं इति श्रूयते, 'नाम्नः' इति पदं च पूर्वाधिकारानुवृत्तम् , तच 70 सिद्धम् , औ चेत्यस्य वाशब्दसम्बन्धने तु ङीप्रत्ययस्य नित्यमेव | विशेप्यम्, ‘पादः' इति च विशेषणमिति तद्विशेष्यवलादिह "विशेपणमन्तः" [७. ४. ११३.] इति न्यायात् पादन्त- भवनात्-मनावी, मनायी, मन्वी इति त्रैरूप्यं स्यात्" इति । स्येत्यर्थों लभ्यत इति तत्कृतं पदादेश विधानमनुमितेन सम्बद्ध- अस्थायमाशयः-"मनोरौ च वा” [२. ४. ६१. ] इति सूत्रे मिति प्रकृतन्यायेन श्रौतविधेर्यलयत्त्वयोधनादेव श्रुतस्य औकार एव श्रुतो ङी च प्रकरणलब्धत्वादनुमितः, तत्सम्बन्धि- 35 विधिना सह वाशब्दार्थस्य सम्बन्धो न स्याद् यदि प्रकृतन्यायो- पाद एवादेशः सेत्स्यतीति तदर्थोऽनेन संगृहीत इति तदंशन भूत एवायं न्याय इति स्वीकर्तव्यम् । अंशत्वं चास्य नित्यो न स्वीक्रियेत । तथा च ङीविधानं नित्यमेव स्यात् , [निर्दिश्यमानन्यायस्य ] तद्व्याप्यतया । तथाहि-प्रकृतन्यायः औकारैकारविधानमेव विकल्पे न स्यादिति प्रकृतन्यायस्यानित्य- [श्रुतानुमितन्यायः] मादेशविधौ प्रत्ययादिविधौ च सर्वत्र त्वमाश्रित्य डयां सहापि विकल्पार्थसम्बन्धोऽभिप्रेय इति तद- प्रवर्तते, निर्दिश्यमानन्यायश्च केवलमादेश विधावेवेति तस्य भावोऽपि [ड्या अभावोऽपि] पक्षे सिध्यतीति। अत्रेदमुच्यते- व्यापकत्वमस्य च्याप्यत्वमिति तदंशभूतत्वमस्य स्पष्टमेवेति 40 श्रौतसम्बन्धानुमितसम्बन्धयोर्विध्योः परस्परविरोधे प्राप्ते हि प्राचीनाः । वस्तुतस्तु न तेन न्यायेनास्स [निर्दिश्यमानन्या- 60 ·१४० न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायः २१] . .. 55. - यस्य ] गतार्थता सम्भवति, भिन्न विषयत्वात् , यन्त्र हि श्रुत: एकत्रोपनिपाते, परस्य- एतत्सूत्रपठितेषु परस्य[पूर्वपठितापेक्षया] स्थानुमितस्य च स्वातन्त्र्येण पृथगुपस्थितिस्तत्रैव श्रुतानुमित- दौर्बल्यं दुर्बलत्वमित्यर्थः । तत्र निरपेक्षो रवः-श्रुतिः १, खकर... न्यायावसरात् , "ऋतां कितीर" [४. ४. ११६.] इत्यादौ णीये. सम्बन्धवोधे प्रमाणान्तरापेक्षाहीनः शब्द. इह श्रुति- हि ऋदन्तानां धातूनामृकारस्य च पृथगुपस्थिति स्ति, | शब्देनोच्यते; शब्दसामर्थ्य-लिङ्गम् . २, शब्दस्यार्थप्रकाशन- 5ऋतामित्यनेन हि पदेन धातुविशेषणभूतेनैवार्थ उपस्थाप्यते, | सामर्थ्य लिङ्गमित्यर्थः, यदाहुः-“सामर्थ्यं सर्वशब्दानां लिङ्ग- 45 नः तु स्वातन्त्र्येण ऋकार इति तत्रोभयोर्विध्योः प्रात्यभावेन मित्यभिधीयते ।" इति; परस्पराकाङ्क्षावशात क्वचिदेकस्मिन् . स्पर्धाभावाद् बलाबलविचारस्यायुक्तत्वात् प्रकृतश्रुतानुमित- विषये पर्यवसितानि पदानि-वाक्यम् ३; परस्पराऽऽकाङ्क्षा- न्यायाप्रवर्तनात् ; तत्र हि निर्दिश्यमानस्यादेशाः स्युः इति प्रकरणम्. ४; समानदेशत्वं-स्थानम् ५, अयमेव क्रमोऽप्युच्यते; न्यायस्यैव विषयात् , अन्न. हि ऋकारस्य स्वात येणार्थोपस्था- योगिकः शब्दः-समाख्या ६; इति हि तेषां. षण्णां स्वरूपम् । 10 पकत्वाभावेऽपि निर्दिश्यमानत्वाक्षतेः । ननु तर्हि *श्रुतानु- एषामुदाहरणादीनि विरोधस्थलादीनि च मीमांसान्यायप्रकाशादौ 50 मित न्यायस्य विषयः क इति चेच्छृणु-"त्रि-चतुरस्तिसृ-चतर विलोकनीयानि । इह चं सूत्रव्याख्यामात्रस्यापेक्षितत्वात् तन्मानः स्यादौ" [२. १. १.] इत्येवमादीनिः सूत्राणि तन्यायप्रवृत्ति- मुच्यते । तदिदं श्रुत्यादिलक्षणं. कारिकयेत्थं सङ्गृहीतः चक्रवर्ति- योग्यानि, तथाहि-तत्र स्त्रियामिति पूर्वानुवृत्तं पदं श्रुताभ्यां भट्टाचार्येण- त्रि-चतुशब्दाभ्यामेव सम्बन्ध्यते, न तु 'त्रिचतुर् शब्दयो "अभिधातुं पदेऽन्यस्मिन् निरपेक्षों रवः श्रुतिः । 15 विशेषणत्वमहिना लब्धेन तदन्तेन स्यादिप्रकृतिना, अत एवं सर्वत्रावगता शक्तिर्लिङ्गमित्यभिधीयते ॥ प्रियास्तिस्रो यस्य स 'प्रियतिसा पुमान्' इत्यादौ तिस्रादेशो संहत्यार्थ ब्रुवद् वृन्दं पदानां वाक्यमुच्यते । भवति, प्रियास्त्रयो यस्याः सा स्त्री- प्रियत्रिः' इत्यादौ तिस्रा प्रधानवाक्यस्याङ्गोक्त्याऽऽकाङ्क्षा प्रकरणं मतम् ॥ देशो न भवति । अत एव तस्य सूत्रस्येदं व्याख्यानम्-'त्रि स्थान. समानदेशत्वं; समाख्या. यौगिको रवः ॥ इति । .. चतुर्' इत्येतयोः स्त्रीलिङ्गे वर्तमानयोस्तत्सम्बन्धिन्यसम्बन्धिनि पूर्वस्य बलीयस्त्वं परदौर्बल्यकृतम्, तत्र परदौर्बल्ये कारण- 20 वा स्यादौ, इत्यादि । तत्र च स्त्रियामित्यनुवर्तते इति. प्रतीक- मुक्तम्-अर्थविप्रकर्षादिति; तस्यायमाशयः-साक्षाद्विनियोजिका 60- मुपादाय न्यासकारेणोक्तम्-"एतच्च श्रुतत्वात् त्रिचतुर इत्य- | श्रुतिः, सा हि अङ्गत्वेन विनियोगाय न किञ्चिदन्यदपेक्षते, स्यैव विशेषणम्" इति । तथा चेदृशेऽर्थ एव प्रकृतन्यायप्रवृत्तिः, लिङ्गादीनि श्रुति कल्पयित्वा विनियोजकानीति. यावत् , तत्र हि श्रुतस्य 'त्रिचतुरः' इत्यस्य, अनुमितस्य तदन्तस्यः च. क्रमशः श्रुतिः कल्प्यते तावत् श्रुत्या. विनियोगः क्रियतेऽर्थन स्यादिप्रकृतित्वदर्शनादुभयोः स्वातन्त्र्येण स्त्रियामित्यनेन सम्बन्ध: सह. सन्निकर्षात, लिङ्गादीनि तु क्रमशोऽर्थाद्ः विप्रकृष्टानि-लिङ्गं 25 योग्यतास्ति, न. तथेह ऋदन्तानामृकारस्य च पृथक् २ आदे- श्रुत्यन्तरितम् ,. वाक्यं व्यन्तरितम्.... प्रकरणं त्र्यन्तरितम् , 65. शसम्बन्धयोग्यताऽस्तीति विभावनीयं सुधीभिरिति शिष्टं स्थानं चतुरन्तरितम् , समाख्या तु पञ्चान्तरितेति क्रमादुर्वलत्वं विवरणे स्पष्टम् ॥ २१ ॥ im परेषाम् । तदेतदुक्तम्- *श्रुता-ऽनुमितयोः श्रौतो विधिर्वलवान् ॥ २१ ॥ "एक-द्वि-त्रि-चतुष्पञ्चवस्त्वन्तरकारितम् । त०-अयं न्यायों जैमिन्युक्त-"श्रति-लिङ्ग-वाक्य-प्रकरण- श्रुत्यर्थ प्रति वैषम्यं लिङ्गादीनां प्रतीयतें ॥ 30स्थान-समाख्यानां समवाये पारदौर्वल्यमर्थविप्रकर्षात्?' [ पूर्व वाधिकैव श्रुतिनित्यं समाख्या वाध्यते सदा । मीमांसायां तृतीयाध्याये शयपादे १४ चतुर्दशं सूत्रम् ] इतिः मध्यमानां तु वाध्यत्वं वाधकत्वमपेक्षया ॥"इति । सूत्ररूपन्यायमूलकः । इदं च सूत्रं किञ्चित् प्रकृतार्थोपयोगितया- इदं सर्वं जैमिनीयन्यायमालाविस्तरे मीमांसान्यायप्रकाशे च ऽन्यत्र चोपयुज्यमानतया संक्षेपेण व्याख्यायते-श्रुति-लिङ्गा- स्पष्टम् । प्रकृतमनुसरामः-श्रुतिबोधितसम्बन्धस्य लिङ्गादिवोधित- दीनि षट् प्रमाणानि मीमांसायां विनियोजकानि [ अङ्गाङ्गित्वरूप.. सम्बन्धादनुमितरूपात् प्रावल्यं यन्मीमांसकादिसमयसिद्धं तदेवा- 35 विनियोगवोधकानि] कथ्यन्ते । तत्र यत्रैकस्य वस्तुनः प्रमाणाभ्यां नेन न्यायेनानूद्यते, न तु कश्चिदपूर्वोऽर्थः प्रकाश्यत इति नात्यत्रं 75 पदार्थद्वयसम्वन्धो बोध्यते, स चासंभवः, एकस्य युगपत्. पदार्थ- ज्ञापकान्तरापेक्षेति । यद्यप्येतन्यायानुसारं लिङ्गरूपप्रमाणागत द्वयेन सम्बन्धासम्भवात् , तत्रैकेनापरस्य वाधोऽवश्यं वक्तव्यः। एवार्थोऽनुमितः, प्रकरणप्राप्तश्च तस्मात् पृथक्, तथापि स च वलवता. दुर्वलस्य भवतीति स्थिते दौर्वल्यवोधकमिदं अनुमितपदं 'श्रतिभिन्नप्रमाणप्राप्तार्थपरमिति स्वीकर्तव्यं, तदुक्तं जैमिनिसूत्रम् । अत्र पारदौर्बल्यमित्यत्र परमेव पारमित्यर्थात् वृत्तावपि । यच्च ज्ञापकमिहोपन्यस्तं प्राचीनैः, तच्च द्विधा 40 परशब्दः स्वार्थिकाण्प्रत्ययान्तः । श्रुति-लिङ्गादीनां समवाये- खण्डितमेव वृत्तावेव । सत्येव ज्ञापकापेक्षणे वृत्तिनिर्दिष्टज्ञापका-80 तैः - 701 ·[ द्वितीयोल्लासे न्यायः २.१] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १४१ । । न्तरमेवानुसतव्यं न्यायस्य स्वमतसिद्धत्वप्रतिपादनाय ॥ अथ मान इति तन्न्यायसहकारेगाडागमसहितपिवतेः पिवतिग्रणेन अनिर्दिश्यमानस्यादेशाः स्युः इति न्यायो विचार्यते । अस्य फलं ग्रहणे तस्य [आगमसहितस्य] पिवादेशो न भवति । यत्र च हस्खस्यो- तु वृत्तावुक्तमेव, ज्ञापकं च नोक्तमस्य न्यायस्य प्रकृतन्यायेऽन्त-: चारणे दीर्घस्यापि कार्य भवति तत्र वसंज्ञाबोधकशास्त्रसहकारेण र्भावस्य करिष्यमाणत्वात् । यदि च · वृत्तिशेपदर्शितदिशाऽस्य दीर्घस्योपस्थितिरिति शास्त्रान्तरासहकारेणोपस्थितिविषत्वाभावात् 5 न्यायस्य न प्रकृतन्यायगतार्थत्वं तर्हि ज्ञापक्रमप्यत्र अन्वेषणीय- तादृशस्थले दीर्घस्य निर्दिश्यमानत्वं न स्यात् , यथा-"इश्वाव- 45 मेव । तच्चेत्थं लभ्यते-“यस्वरे पादः०"[ २.१.१०२.] इत्यादौ वर्णस्यानव्ययस्य” [४. ३. १.११.] इत्यादाविति न शवयम् , 'पा'शब्दस्तदन्तस्योपस्थापकोऽपि, ततः परा स्थानार्था विभक्तिः तत्र वर्णग्रहणाजातिपक्षाश्रयणाद् वा. दोपाभावात् । ननु खप्रकृतिमेव स्वार्थेन योजयति, ततश्च विधेयेन सह पष्टीप्रकृतेरेव शास्त्रान्तरसहकारेणोपस्थितिविषयस्य निर्दिश्यमानत्वाभावे देवी- सम्बन्धो न तु तदन्तस्यानुच्चारितस्य “उच्चारित एव शब्दः मञ्चतीत्यर्थे देवीशब्दस्यान्तस्य "सर्वादिविधग्देवाद्रिः क्यो" 10 प्रत्यायको नानुच्चारितः" इति न्यायसहकारात् । अथवा 'पादः' [३. २. १२२.] इति डव्यादेशो न स्यात्, तत्र हि क्यच-50 इत्यादौ सर्वत्र स्थानिनस्तन्त्रेण निर्देशः, तथा च पादन्तस्य पाद विति सप्तम्या निर्देशादव्यवहितपूर्वस्य "सप्तम्या पूर्वस्य" [७. आदेशो भवतीत्यर्थेन निर्दिश्यमानस्यादेशा भवन्ति इति न्यायः ४. १०५.] इति परिभापावलाद् बोधे सूत्रे देवशब्दे श्रूय. फलतः सेत्स्यति । अथवा ."किरो लवने"[४. ४. ९३.] | माणायाः पञ्चम्याः पष्ठीप्रकल्पने देवशब्देन च देवीशब्दस्योप- इत्यादयो निर्देशा एव प्रकृतन्यायज्ञापकाः, अन्यथा "ऋतां | स्थितिः*नामग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि इति न्यायस्पशास्त्रान्तर- 15 कृितीर्' [४. ४.. ११६..]इत्यनेन ऋदन्तस्य सम्पूर्णस्य स्थाने सहकारेणैवेति शास्त्रान्तरासहकारेणोपस्थितिविपयत्वाभावादिति : इरादेशे निर्देशासंगतिः स्पष्टैवः। न च पूर्वमिदं ज्ञापकं *श्रुताऽनु- | चेत् ? अत्रोच्यते-षष्ठीप्रकृतिविशिष्टत्वं निर्दिश्यमानत्वम् , वैशिष्ट्य मितयोः इति न्याये योजितमिति वाच्यम् , "ऋतां वितीर्" | च स्वजन्योपस्थितिविषयत्व-खजन्योपस्थितिविषयपूर्ववर्णाघटि- [४. ४. ११६. ]इत्यस्य *श्रुतानुमित न्यायज्ञापकापेक्षया | तत्वैतदुभयसम्बन्धेन, तथा चात्र पक्षे शास्त्रान्तरासहकारेण प्रकृतज्ञापकस्योपन्यस्तत्वात् । वस्तुतस्तु "ऋता. कितीर्" पष्टीप्रकृतिजन्योपस्थितिविषयतायाः परित्यागेन प्रकृते दोपाभावः । 20 [४. ४. ११६. ]इत्यत्र *श्रुतानुमित न्यायस्य न प्रसरोऽपि “विशेषणमन्तः” [७. ४. ११३.] *आगमा यद्गुणीभूताः०* 60. तु निर्दिश्यमान न्यायस्यैवेति वृत्तिशेषे निर्णीतत्वेनास्य[ 'किरो | इति शास्त्रद्वयसहकारेणोपस्थितस्य तदन्तरूपस्यागमसहितरूपस्य लवने' इति निर्देशस्य ]प्रकृतन्यायज्ञापकत्वस्यैवौचित्यात् । तथा वार्थस्य व्यवच्छेदायैव हि शास्त्रान्तरासहकारेणेति निवेशितमा- च निर्दिश्यमान न्यायं विनाऽनुपपद्यमानः 'किरः' इत्यादि- | सीत् , तस्य चार्थस्य प्रकृतपरिष्कारेणैव व्यवच्छेदस्य कृतत्वात् , निर्देशस्तभ्यायस्य ज्ञापनायालमिति स एव ज्ञापकत्वेनादरणीयः । तथा हि-'द्विपदा' इत्यादौ तदन्तविधिना 'द्विपाद्' इति समु- 2 अन निर्दिश्यमानं-सूत्रे उच्चार्यमाणम्-उच्चार्यमाणसजातीयमेव, दायस्य पदादेशः प्राप्तः स वारणीयः, तत्र षष्ठीप्रकृतिविशिष्टत्वं 65 उच्चार्यमाणावयवरूपमेव वेति बोध्यम् । सूत्रे उच्चार्यमाणस्य | ‘पाद्' इत्यस्यैव, न तु द्विपादित्यस्य, पष्ठीप्रकृतिपाद्शब्दजन्योप- कार्ययोगित्वाभावादुच्चार्यमाणसजातीयपर्यन्तानुधावनम् । यत्र | स्थितिविषयः ‘पाद्' इति, तत्पूर्ववर्णो द्विशब्दघटकेकारः, तद्- “षष्ठयान्त्यस्य : ७. ४. १०६.]इति परिभाषादिवलादुचार्य- घटितत्वाभावाद्, इति न तस्य निर्दिश्यमानत्वम् ; एवम् 'अपि- माणसजातीयस्यापि कार्य न भवति तदर्थमुच्चार्यमाणावयवरूपमेव वद्' इत्यत्र *आगमा यद्गुणीभूताः०* इति न्यायवशाद् यद्यपि 30 वेतिं पक्षान्तरोपादानमिति विवेकः । उच्चार्यमाणसाजात्यं तु | "श्रौति-कृवु-धिवु०".[४. २. १०८.] इति सूत्रघटकपष्टीप्रकृति-70 समानानुपूर्वीकत्वमेव, तथा च सूत्रोच्चार्यमाणसमानानुपूर्वीकस्यैव विशिष्टत्वम् ‘अपा'इत्यस्यापि तथापि तत्र वैशिष्टयघटकद्वितीय- क्वचित् तदवयवरूपस्यैव वा आदेशो न तु प्रमाणान्तरेण प्रतीय- सम्बन्धाभावान्न पिवादेशः, तथा हि-पाशब्दः पष्टीप्रकृतिः, त- मानस्येति फलति । तथा च प्रतीयमानस्य कार्याभाववोधकोऽयं | जन्योपस्थितिविषय 'पा'शब्दपूर्ववर्णाडागमविहिताकारघटितत्वेन न्यायः, तथा च निर्दिश्यमानत्वं शास्त्रान्तरासहकारेण पष्ठीप्रकृति- | तदघटितत्वाभावात् । तथा च “विशेषणमन्तः" [७.४. ११३.] 35 जन्योपंस्थितिविषयताश्रयत्वमिति फलति । “य-स्वरे पादः०" *आगमा यद्गुणीभूताः०* इत्युभयशास्त्रसहकारेणोपस्थितार्थस्य 75 [२. १. १०२. ]इत्यादौ पादन्तस्येत्यर्थों “विशेपणमन्तः" । व्यवच्छेदः प्रकृतपरिष्कारेण सिद्ध इति शास्त्रान्तरासहकारेणोप- [७. ४: ११३.]इति शास्त्रसहकारेणैवोपतिष्ठतीति तत्सहकारेण | स्थितिविषयत्वनिवेशे फलाभावेन *नामग्रहणे लिविशिष्टस्यापि* लब्धोऽर्थो न निर्दिश्यमानोऽपि तु 'पादः' इति षष्टीप्रकृति पाद्' | इति न्यायसहकारेणोपस्थितिविषयदेवीशब्दस्य निर्दिश्यमानत्वे इत्यानुपूर्वीरूप एव निर्दिश्यमान इति तस्यैवादेशो भवति, एवम् वाधाभावात् तस्याप्यन्तस्य डयादेशः सिद्ध इति । अपरे तु-एवं 10*आगमा यद्गुणीभूताः इति न्यायेन लब्धोऽर्थोऽपि न निर्दिश्य- निर्दिश्यमानत्वपरिष्कारेऽपि 'सजुपः सजूः-सजूसः' इत्यादी 80 - ·१४२ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायः २१] . "सजुषः" [२.:१. ६२.] इति सूत्रनिर्दिष्टषष्ठीप्रकृतिविशिष्टत्वं शिष्टत्वस्य निवेशनीयत्वात् , नागमस्य. सिच्समभिव्याहृत, पूर्वस्य सजूःशब्दस्य न स्यात्, पूर्वोक्तवैशिष्टयनियामकद्वितीय- त्वविरहात् पूर्वपरयोरेव समभिव्याहृतपदार्थत्वादिति चेत् ? सम्बन्धाभावादिति तद्दोषपरिहाराय 'षष्ठीप्रकृतिविशिष्टत्वं निर्दिश्य- | मैवम्-'व्याघ्रपदः सुपदः' इति समुदाये उपस्थितीयविषयताश्रय- मानत्वम्' इत्यत्र वैशिष्टयनियामकसम्बन्धद्वयमित्थमाहुः-स्वज- परपाच्छब्दावधिकपूर्ववर्णघटितत्वेन पूर्वस्य पदादेशाभावापत्त्या- न्यशाब्दवोधीयविषयताश्रयत्व-स्वजन्यशाब्दवोधीयविषयताश्रया- ऽव्यवहितपूर्वत्वं सम्बन्धघटकं वक्तव्यम् , तथा च अस्नात्वा 45 घटितत्वोभयसम्वन्धेनेति, तथा.चोभयोः पृथगेव निर्दिश्यमान- कालकं स्नात्वाकालकं कृत्वा स्नात्वाकालकीकृत्येत्यत्र मयूर- त्वमिति न दोषः । अन्ये 'तु-देवीमञ्चति-'देवद्यङ्' इत्यत्र. व्यंसकादित्वात् [ ३. १. ११६] स्नात्वाकालक इत्यत्र समासः, दोषवारणाय निर्दिश्यमानत्वमन्यथैव परिष्कुर्वन्ति-पष्टीप्रकृति- | पश्चाच्व्यन्तस्य गतिसमासे पूर्वक्त्वाप्रत्ययस्यापि “अनञः क्त्वो विशिष्टत्वं निर्दिश्यमानत्वम् , वैशिष्टयं च स्वजन्योपस्थिति- यप्" [ ३. २. १५४.] इति यवादेशविधायकसूत्रघटितषष्ठी- 10 विषयत्व-स्वजन्योपस्थितिविषयताश्रयविशिष्टवर्णाघटितत्वैतदुभय- प्रकृतिक्त्वाविशिष्टत्वाद् निर्दिश्यमानत्वेन वादेशापत्तिः, यतः 50: सम्बन्धेनं, तत्र सम्बन्धघटकवैशिष्टयं च-स्वसमभिव्याहृतत्व- स्वजन्योपस्थितीयविषयताश्रयत्वमप्यस्ति, खजन्योपस्थितीय- स्वप्रकृतिकस्त्रीप्रत्ययेतरत्वोभयसम्बन्धेन, देवीत्यत्र खं-देवशब्दः, विषयताश्रयः : परः क्त्वा, तदव्यवहितपूर्ववर्णाघटितत्वेन तद्वि- तज्जन्योपस्थितिविषयताश्रयो देवः, तद्विशिष्टत्वमीकारस्य नास्ति, शिष्टवर्णाघटितत्वं चास्ति, ततश्चात्र [स्नात्वाकालकीकृत्यत्यत्र ] स्वसमभिव्याहृतत्वसत्त्वेऽपि स्वप्रकृतिकस्त्रीप्रत्ययेतरत्वाभावादिति। क्त्वान्तसमासावयवक्त्वापदीयनिर्दिश्यमानत्वाद् यवादेशापत्ति- 15 नन्वेवमपि 'जराया जरा-जराजरा, जराजरसौ' इत्यत्रोपस्थि- रिति चेत् ? अत्रोच्यते-मयूरव्यसकादौ स्नात्वाकालकेति निपा-55 तीयविषयताश्रयः पूर्वो जराशब्दः, तद्विशिष्ट उत्तरजराजकारः, तनेन, 'अनञः' इति पर्युदासेन नभिन्नपूर्वपदात् परस्योत्तर- तद्धटितत्वादुत्तरस्य निर्दिश्यमानत्वाभावेन जरसादेशो न स्यात्, पदस्थस्यैव क्त्वो · यवादेश इत्याश्रयणेन वा दोषाभाव इति । न च प्रकृतिवैशिष्टयघटकद्वितीय[ स्वजन्योपस्थितीयविषयता- तदुक्तम्-"मयूरव्यंसकादयश्च" [पा० सू० २., १: ७२. ] इति . श्रयविशिष्टवर्णाघटितत्वरूप ]सम्बन्धस्य स्थाने स्वजन्योपस्थि- | सूत्रे महाभा येऽपि-“समासनिपातनाद्वा, अवश्यमत्र समासाथ 20 तीयविषयताश्रयावधिकपूर्ववर्णाघटितत्वरूपसम्बन्धस्य निवेशादु- | निपातनं कर्त्तव्यम् , तेनैव यत्नेन ल्यवपि [ यवपि ] न भवि-60 त्तरस्य जराशब्दस्य निर्दिश्यमानत्वमक्षतमिति वाच्यम् , त्रिश- ष्यति । अनजो वा परस्य, अथवा अनजः परस्य ल्यपा [यपा] दादाचार क्विन्तात् कर्तरि क्विपि तागमे ततः षष्ठया बहुवचने. भवितव्यम्” इत्यादि । ननु “विशेषणमन्तः” [ ७. ४. ११३.] आमि त्रितामिल्यादावुपस्थितीयविषयताश्रयस्त्रिशब्दः, तदवधिक- इति परिभाषया. * आगमा यद्गुणीभूताः * इति न्यायेन चोप- पूर्वो वर्ण उदासीनः, तदघटितत्वं त्रिशब्दस्येति तस्य निर्दिश्य- स्थितस्यार्थस्य स्थानित्वालाभायैवायं न्यायः समाश्रीयते, तत्रेदं 25 मानत्वेन त्रयादेशापत्तेः। अथ स्वजन्योपस्थितीयविषयताश्रय- | वक्तव्यमिमे शास्त्रे लक्षणाग्राहके, न शक्तिग्राहके; आद्यं शास्त्र-65 त्व-स्वजन्योपस्थितीयविषयताश्रयविशिष्टवर्णाघटितत्वोभयसम्ब-. घटकस्याभेदेन विशेषणतात्पर्यकस्य पदस्य तदन्तत्वावच्छिन्ने, न्धन षष्टीप्रकृतिविशिष्टत्वं तत्त्वम् , वैशिष्टयं च स्वावधिकपूर्वत्व- अन्त्यं च तत्तच्छास्त्रघटकपदस्य खशक्यविशिष्टे लक्षणां ग्राह- स्वनिष्टोद्देश्यतानिरूपितावयवत्वावच्छिन्नविधेयताश्रयत्वैतदन्यतर- यति, वैशिष्टयं च खेतरत्व-स्वनिष्टोद्देश्यतानिरूपितविधेयताश्रये- सम्बन्धेन, 'जराजरसौ निर्जरसौ' इत्यादौ समुदायस्य 'व्याघ्र- तरत्वोभयसम्बन्धेन खविशिष्टाघटितत्वस्वघटितत्वोभयसम्बन्धेन, 30 पात्पदः' इत्यादौ पूर्वपाच्छब्दस्य च निर्दिश्यमानत्वाभावाय ततश्च षष्ठीप्रकृतिशक्यत्वं. निर्दिश्यमानत्वमिति स्वीकार्यम् , 70 खावधिकपूर्वत्वरूपप्रथमसम्वन्धनिवेशः, त्रितामित्यादौ तागम- 'द्विपदा' इत्यत्र 'अपिवत्' इत्यत्र च न विशिष्टस्य तत्त्वमिति विशिष्टे निर्दिश्यमानत्वाभावाय उद्देश्यताघटितो द्वितीयसम्बन्ध न दोषः । *नामग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि. ग्रहणम्* *तन्मध्य- आदृत इति सर्वमवदातम् । नन्वेवमपि प्रतिषिञ्चतीत्यादौ नागम- पतितस्तद्हणेन गृह्यते* *स्वं रूपम्०* इति न्यायाः “स्थानी- विशिष्टस्य तन्मध्यपतित न्यायेन 'सिच् धातुत्वेऽपि सिनिष्ठो- | वावर्णविधौ” [७. ४. ११०.] इति परिभाषा चैतत् सर्व 35 द्देश्यतानिरूपितावयवत्वावच्छिन्नविधेयताश्रयो नागमः, तद्धटित- | शक्तिग्राहकमित्येतेषां . सहकारेणोपस्थितस्यार्थस्य शक्यार्थत्वेन 15 त्वेन खजन्योपस्थितीयविषयताश्रयविशिष्टवर्णाघटितत्वरूपद्वितीय- सर्वत्र निर्दिश्यमानत्वसिद्धिः । जराया जरसौ- जराजरसौ सम्बन्धाभावेन निर्दिश्यमानत्वाभावात् “स्था-सेनि-सेध-सिच." इत्यत्र पूर्वजराशब्दस्य निर्दिश्यमानत्वेऽपि स्वरादिस्याद्यव्यवहित- [२. ३. ४०.] इति षत्वानापत्तिरिति चेत् ? न-सम्वन्ध- पूर्वत्वाभावान्न दोषः, व्याघ्रपात्पदः स्नात्वाकालकीकृत्येत्यत्र घटकद्वितीयसम्बन्धस्थाने स्वसमभिव्याहृतत्व-खनिष्ठोद्देश्यता- पूर्वोक्तरीत्या *अन्त्यवाधेऽन्त्यसदेशस्य इति न्यायेन वा दोषा- 40:निरूपितावयवत्वावच्छिन्नविधेयताश्रयत्वैतदुभयसम्बन्धेन स्ववि- भावः । न च पतिरिवाचरति-पतित् , वृषलः पतित यस्याः सा. 80 1 : -- ·[द्वितीयोल्लासे न्यायौ.२१-२२] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १४३ 50 -- 55 - वृषलपतित् , पूताः क्रतवों यया सा पूतक्रतुः, सा इवाचरति- त्वेन तादिनिमित्तको जग्धादेश एवैकपदापेक्षत्वादन्तरगत्यात् 40 पूतक्रतुत् , इत्यादौ "सादेः” [ २. ४. ५९.] “पूतक्रतु-वृषा- प्रवर्तिप्यते, पश्चाच्च यविति यपि चेत्यस्यानुक्तावपि यपि जग्धा- कप्यग्नि०"[२. ४. ६०. ]इति सूत्राभ्यां पतिशब्द-पूतक्रतुः देशः सिद्ध एवेति यपि चेत्यस्य वैययं स्पष्टमेव, व्यर्थीभूतं शब्दयोनकारैकारावादेशौ स्याताम् ,आगमरहितयोस्तयोर्निदिश्य-च तत् न्यायमिमं ज्ञापयति । तथा च ज्ञापिते न्याये पूर्व 5 मानत्व[ षष्ठीप्रकृतिशक्यत्व ]सत्त्वादिति · वाच्यम् ,,. पूर्वोक्तेषु यवादेश एव स्यात् , ततश्च तादिकित्प्रत्ययाभावेन जग्धादेशो सर्वेष्वपि परिष्कारेष्वेतद्दोपवारणायोपायान्तरानुसरणस्यावश्यक- न स्यादिति तद्विधानार्थ यपि चेत्यस्य सार्थक्यम् । फलं चास्य 45 त्वात् । तथाहि-पूतक्रतुदित्यत्रोपसर्जनत्वान्नैकारः, वृषलपति- न्यायस्य 'प्रशम्य' इत्यादौ "अहन्पञ्चमस्य विति" [४. १. दित्यत्र “पयुनः" [ २. ४. ४८.] इति सूत्रे पतिशब्दे इकारा १०७.] इति दीर्घत्वं प्रकृत्याश्रितत्वादन्तरङ्गमपि बाधित्वा न्तरस्याऽपि प्रश्लेषणात्राऽपि ["सादेः' २. ४. ५९. इत्य- पूर्व यपि कृते पश्चाद् धुडादिप्रत्ययाभावान्न दीर्घत्वमिति, 10 त्रापि ] इकारान्तपतिशब्दस्यैव ग्रहणेन वृषलपतिदित्यादाविका- तदुक्तमभियुक्तैः • रान्तत्वाभावेनं दोषाभावान्मुधैव विस्तृता . परिष्कारकल्पनेति "तादौ किति जन्धि सिद्धे यपि चेति यदुच्यते । चेत् ? न-इष्टत्वात् , इति पूर्वोक्तपरिष्कारकल्पनाऽऽग्रहरहिता । ज्ञापयत्यन्तरङ्गाणां यपा भवति वाधनम् ॥” इति । अनेन न्यायेन च स्वस्खनिमित्तसन्निधापितानां “षष्ट्यान्तस्य" स्पष्टं चेदं “यपि चादो जग्ध्" [४. ४. १६.] इति [७. ४. १०६.] “अनेकवर्णः सर्वस्य” [७. ४. १०७.7 सूत्रे वृहद्वृत्तौ । तथाहि-"एकपदाश्रयत्वेनान्तरङ्गत्वाद् यवा- 15 इत्यादिपरिभाषाणां न विरोधोऽपि तु समावेश एव, तथा च देशात् प्रागेव जग्धादेशे सिद्धे यपग्रहणम् *अन्तरङ्गानपि 'अष्टाभिः' इत्यादौ “वाष्टन आः स्यादौ" [१. ४. ५२.| विधीन् यवादेशो बाधते इति ज्ञापनार्थम् , तेन प्रशम्य, इति सूत्रेऽस्य न्यायस्य “षष्ठयान्त्यस्य' [७. ४. १०६.1 प्रपृच्छ्य, प्रदीव्य, प्रखन्य, प्रस्थाय, प्रपाय, प्रदाय, प्रधाय, परिभाषायाश्चोपस्थिती निर्दिश्यमानाष्टन्शब्दान्त्यस्याकार प्रपश्येत्यादौ दीर्घत्वं शत्वमूत्वमात्वमित्वमीत्वं हित्वमिदंत्वं इत्यादिरीत्यां समावेशः, विरोधे सति हि वाध्य-बाधकभावो यपा बाध्यते” इति । प्रशम्येत्यत्र दीर्घत्वाभावाः पूर्वमेवोप- 20 भवति । न च मास्तु विरोधः, अङ्गाङ्गिभावस्तु स्यादेवेति पादितः, शत्वं प्रपृच्छयेत्यत्र, ऊत्वं प्रदीव्येत्यत्र, आत्वं प्रखन्ये- .. वाच्यम् , उभयोरपि विधिशास्त्रोपकारकत्वेन गुणशास्त्रत्वात् , त्यत्र, इत्वं प्रस्थायेत्यत्र, ईत्वं प्रपायेत्यत्र प्रदायेत्यत्र च, हित्वं 60 'गुणानां च परार्थत्वादसम्बन्धः समत्वात् स्यात्' इति न्यायेन प्रधायेत्यत्र, इदत्वं प्रपठ्येत्यत्र, यवादेशेन वाध्यत इति योज- तदयोगात् ॥ इत्थञ्चानेकफलस्वेन *श्रुतानुमित न्यायविभिन्न- नीयम् । अत्र च स्थानिवद्भावेन स्थानिवृत्तिधर्मस्य कित्त्वा- विषयत्वेन न्यासकारादिभिः पृथक् पृथक् लक्ष्यभेदेनोच्चारितत्वेन | देलाभेऽपि धुडादित्वादेर्वर्णमात्रवृत्तिधर्मत्वेन तदाश्रये विधी स्थानिवद्भावाप्रवृत्तिरवर्णविधाविति तत्रोक्तत्वात् । यद्यपि 25 च पृथगेवायं न्यायः स्वीकार्य इति संक्षेपः ॥ २१ ॥ "ईय॑ञ्जनेऽयपि" [४. ३. ९७.] इति सूत्रे 'अयपि' 65 *अन्तरङ्गानपि विधीन यबादेशो इत्युक्तेः प्रपाय प्रदायेत्यादावीत्वं न प्राप्तं, तथा च नैतेऽस्य न्यायस्योदाहरणे तथापि तस्य 'अयपि' इति वचनस्यैतन्यायेन बाधते* ॥ २२॥ गतार्थत्वेऽपि क्वचिदनुवन्धघटितधर्मानयनेऽवर्णविधाविति न सि०–बहिरङ्गोऽपीति शेषः । यवादेशः "अनजः क्त्वो प्रवर्तत इति ज्ञापनार्थत्वम् , तेनानुभूयेत्यादौ गुणनिषेधादि- यप्" [३. २. १५४.] इति सूत्रेण विधीयते, तदर्थश्च | सिद्धिरिति स्पष्टं विवरणे ॥ २२ ॥ 30 ननोऽन्यस्मादव्ययात् पूर्वपदात् परं यदुत्तरपदं तदवयवस्य क्त्वो यप् स्यादिति । एवं च यवादेशे पूर्वपदमुत्तरपदं चापे *अन्तरङ्गानपि विधीन् वहिरङ्गो यवादेशो वाधते ॥२२॥ क्षितमिति पदद्वयापेक्षत्वेन बहिरङ्गः,तदपेक्षयैकपदमानापेक्षाणि कार्याण्यन्तरङ्गाणीति तानि यबादेशापेक्षया बलवन्तीति स्थिती त०-"ईय॑जनेऽयपि" [४. ३. ९७.] इति सूत्रेऽयपीति यवादेशस्य वलवत्त्वविधायकोऽयं न्यायः समाश्रीयते । अन्तर- | वचनस्यैतन्यायसत्त्वे नावश्यकत्वम् , यतः छिति अशिति इत्वं 35 गानपीत्यपिशब्दात् पर-नित्ययोः सङ्ग्रहः, योऽन्तरङ्गं परान्नि- विधीयते, यप् च न खतः कित्, स्थानिद्वाराऽस्य कित्वं तु न 75 त्याच बलवन्तमपि वाधते तस्य परनित्यवाधः कैमुतिकन्याय- लभ्यम् , कित्त्वं हि ककारेत्संज्ञकत्वम् , ककारश्च वर्ण इति वर्ण- सिद्ध एव । अन्न ज्ञापकं च “यपि चादो जग्ध्" [४.४. १६.] विधित्वेन स्थानिवद्भावाभावाद् यपः कित्त्वस्य लब्धुमशक्य- इति सूत्रे यपि चेति वचनम् , अन चकारेण तादौ कितीति त्वात् । तथा च व्यर्थ सत् तद् ‘अनुवन्धघटितधर्मानयने समुच्चीयते, तन्त्र 'प्रजग्ध्य' इत्यादौ . क्त्वाप्रत्ययस्यापि तादि- । 'अवर्णविधौ' इति प्रतिषेधो न प्रवर्त्तते इति ज्ञापयति, तेनानु- 70 ·१४४ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायौ २२,२३.] । । भूयेत्यत्र यपः कित्त्वेन गुणो न, प्रो त्यत्र वृत्, प्रमथ्येत्यत्र च्यते] सति यच्छास्त्रं केनापि बलवत्त्वनिमित्तेन बाधितं चेत् 40 नलोपश्चेत्यादिसिद्धिः । केचित् तु-अयपीति वचनाकरणलाघवार्थ । तत् बाधितमेव भवति, न स्वबाधकसूत्रप्रवृत्त्यनन्तरं पुनः "यपि चादो जग्ध्" [४. ४. १६. ] इति सूत्रे यपि चेत्यनेन | प्रवर्तत इति न्यायार्थः, बाधकस्य शास्त्रस्य सर्वथैव तत्प्रवृत्ति- प्रकृति-प्रत्ययमात्रनिमित्तक कार्य यविषये न भवतीति ज्ञापयन्ति, वाधकत्वमिति भावः । अयं च न्यायः "स्पर्धे?? [७. ४. 5 न विमं न्यायम् । तेषामयमाशयः-प्रजग्ध्येत्यादौ जग्धादेशात् | ११८.] इति सूत्रस्य नियमार्थतामूलको लौकिकन्यायमूल- पूर्व यपः प्रवृत्त्यर्थमेवेदं ज्ञापनं क्रियते, तचोक्तज्ञापनेनापि लभ्यं, | कश्व, तस्य नियमार्थत्वं. तावदित्यम्-स्पर्धस्थले उभे अपि 45 प्रशम्येत्यादयोऽपि प्रयोगाः सिद्ध्यन्त्येव, सर्वत्र प्रकृतिप्रत्यय- | शास्त्रे प्रामाणिके, तत्र यथा तृच्-णको प्रत्ययौ धातोः पर्यायेण निमित्तकार्याभावस्यैवेष्टत्वात् । विशेषश्चायं लभ्यते यत् "ईर्व्य- | भवतस्तथोभयोरपि शास्त्रयोः [पूर्व-परयोः ] पर्यायेण प्रवृत्तिः जनेऽयपि” [४. ३. ९७.] इति सूत्रेऽयमपीति न कर्तव्यं स्वत एव सिद्धति परप्रवृत्तिविधायकमिदं सूत्रम् [ "स्पर्धे' 10 भवतीति । परमेतन्न युक्तम्-अधीयेत्यादौ तांगमस्याप्यभावा- ७.४.१११.] इति नियमार्थमेव भविष्यति-परमेव भवति, पत्तेः, तस्यापि प्रकृति-प्रत्ययमात्रनिमित्तकार्यत्वात् । यदि च न पूर्वमिति; यथा तुल्यवलयोः स्वामिनोरेकः प्रेण्यः पर्यायेण 50 क्त्वाश्रयाण्यनुवन्धकार्याणि यविषये न भवन्तीति ज्ञाप्यता- | द्वयोः कार्य करोति, यदा युगपत् तमुभौ विरुद्धदिक्रिययोः मित्युच्येत तर्हि अनुभूयेत्यादिप्रयोगेपु गुणनिषेधादिकार्याणि न | कार्ययोः प्रेषयतस्तदोभयोः कार्य कर्तुमशक्नुवन् यस्तत्र स्युः । वस्तुतस्तु “यपि चादो जग्” [४. ४. १६, ] इति [स्वामिद्वयमध्ये] कथमपि निर्बलतया ज्ञायते तस्य कार्य न 15 सूत्रे यपिग्रहणं व्यर्थं सत् स्वप्रवृत्तिविरोधिप्राप्तेधिन चारितार्थ्ये । करोति किन्तु सबलस्यैव, तथैव परत्वेन बलवदेव शास्त्रं सति स्वप्रवृत्त्युत्तरप्राप्तिवाधे न समर्थमिति स्थानिवद्भावेन प्रवर्तते न निर्बलमिति लोकन्यायोऽप्यत्रानुकूलः । प्राञ्चश्चात्र 55 यवुत्तरप्राप्तैत्ववारणाय "ईर्व्यञ्जनेऽपि" [४. ३. ९७.] इति न्याये ज्ञापकान्तरमाहुः, तच्चेस्थम्-"स्फातिदं चास्य "उदच सूत्रेऽयपीत्यस्यावश्यकत्वमेव । अनेन न्यायेन चान्तरङ्गनिमित्त- उदीच्" [२. १. १०३.] इति सूत्रे णिवर्जनम्, तद्धि विनाशकस्यैव यपः प्रावल्यं बोध्यते, न तूदासीनस्य; तेन प्रेष्य | उदञ्चमाचष्टे. इति णौ-उदयतीति रूपसिद्ध्यर्थम्, तच्च 20 गत इत्यादौ प्रपूर्वकादिष्धातोर्ण्यन्तात् क्त्वाप्रत्यये णिनिमित्त- | उदीचादेशकरणादनु यदि "त्र्यन्त्यस्वरादेः" [७. ४. ४३.] कोपान्त्यगुणात् पूर्वं न यप्, अन्यथा पूर्व यपि “लघोर्यपि” इत्यन्त्यस्वरादिलुक् प्रवर्त्यते तदाऽपि सिध्यत्येव, परं. विशेष- 60 [४. ३. ८६.] इति शेरयादेशः स्यात् , सिद्धान्ते त्वत्र यपो- | विहितत्वेनान्त्यस्वरादिलोपात् : प्रागेवोदीचादेशे पश्चाच्चैत- ऽन्तरङ्गगुणनिमित्तविनाशकत्वाभावेन न प्रावल्यमिति पूर्वं गुणे न्यायादन्त्यस्वरादिलुकोऽप्रवृत्तेरुदीचयतीत्येव स्यात्, न तु ततो यपि लघोरभावेऽयादेशो न भवति । व्याघ्रभूतिराचार्यो- | उदयतीति ततो णिवर्जनं कृतम् । तथा चोदीचादेश विनान्त्य- 25 ऽप्येतन्यायज्ञापनमनेन [यपि चेयेतत्स्थानीयेन “अदो जग्धि- स्वरादिलुकैवोदयतीति सिद्धम्" । अत्रेदमुच्यते-यदि उदी- हँप् तिकिति" पा० २. ४. ३६. इति सूत्रस्थल्यप्ग्रहणेन ] चादेशस्य विशेषविहितत्वमिप्यते तर्हि विशेषविधेः सामान्य-65 मन्यते, तदुक्तं तत्रैव सूत्रे महाभाष्ये-"जग्धिविधिय॑पि यत्तद- विध्यपेक्षया बलवत्त्वेन तुल्यबलत्वाभावात् स्पर्धाभावेन कस्मात् सिद्धमदस्तिकितीति विधानात् । हिप्रभृतींस्तु सदा वहि- प्रकृतन्यायविषयत्वस्येहोपपादयितुमयुक्तत्वेन नानेनैतन्याय- रङ्गो ल्यप् हरतीति कृतं तदुविद्धि" स्वयं च भाष्यकृतायमर्थ ज्ञापनं युक्तम् । यदि च प्रतिपदोक्तत्वेनोदीचादेशस्य बलवत्त्व- 30 एवमुपनिवद्धः-जग्धौ सिद्धेऽन्तरङ्गत्वात्तिक्रितीति, त्यबुच्यते । मित्युच्यते तदापि तुल्यबलत्वाभाव एव । यद्यपि लघु- ज्ञापयत्यन्तरङ्गाणां ल्यपा भवति वाधनम्, इति । स्थानिवद्भावेन न्यासेऽप्यन्न विषयेऽयं न्यायः प्रचारितः, तथाहि-तनत्यो TO प्राप्तत्ववारणार्थं कृतम्-"ईर्व्यञ्जनेऽयपि” [४. ३. ९७. ] इत्य-ग्रन्थः-"ननु णिवर्जनं किमर्थम् ? न च वाच्यं णिवर्जनाभावे त्रायपीति च वर्णविधावप्यनुवन्धघटितधर्मानयने स्थानिवत्त्वज्ञा- [उदञ्चमाचष्टे उदयतीत्यत्र] उदीचादेशः . . यतो पकमपीति पूर्व प्रतिपादितमेवेति सर्व सुस्थम् ॥ २२ ॥ भवतु उदीचादेशः, तथापि "त्र्यन्त्यस्वरादेः” [७. ४. १०३.] इति लोपे उदयतीति: भविष्यति । अत्रोच्यते-विशेषविहित- यद् बाधितं त्वात् लुकं बाधित्वा प्रथममेवोदीचादेशः स्यात्, ततश्च 7.5 तदु बाधितमेव* ॥ २३ ॥ *सकृद्गते स्पर्धे* इति न्यायात् पश्चादपि न स्यात्"इति । सि०-सकृद्-एकवारं, · गते-जाते, स्पर्धे-तुल्यवल- तथापि, न तेन ग्रन्थेन ज्ञापकताऽस्य णिवर्जनस्य लभ्यते, विरोधे [द्वयोः शास्योर्यथासम्भवं लब्धावकाशयोरेकन | किन्तु पूर्वोत्तरीत्या "स्पर्धे". [७... ४. ११८.] इत्यस्य लक्ष्येऽसम्भवन्नुपनिपातस्तुल्यवलविरोधः, स एव स्पर्ध इत्यु- | नियमार्थत्वेनैतन्यायसिद्धौ सत्यां लब्धावकाशत्वमात्रेण तुल्य- ... ? स्थात्, 35 *सकृद् गते स्पर्धे ·[ द्वितीयोल्लासे न्यायः २३ ] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १४५ ? बलत्वमाश्रित्य स्पर्धं कल्पयित्वा न्यायप्रसारेण णिग्रहणस्य | स्यादिविशेषणभूतमेवेति स्यादितो नाधिकम् , स्यादिनिमित्त- सार्थक्योपपादनं न्यासकृतां स्थितस्य गतेचिंतनीयत्वादिति कत्वं चात्वस्यापीति द्वयोः समत्वात् । अभ्युञ्चायकतयाऽन्त- विभाव्यम् । तन्त्रान्तरे च "उदच उदीच्" [२. १. १०३.] | रङ्गत्वमपि कथञ्चित् स्वीक्रियते चेत् ? अस्तु । अयं च इत्येतत्स्थानीये सूत्रे णिवर्जनं न दृश्यते, ते हि उदीचयतीत्येव न्यायोऽनैकान्तिकः पुनः प्रसङ्गविज्ञान न्यायस्यापि लक्ष्यानु- 5 रूपमिच्छन्ति, तथा हि-अन्न णिवर्जनाभावे उदीचादेशेऽपि | रोधात् तत्रान्तरपरिगृहीतत्वाचाभ्युपेयत्वात् । तथा च प्रिय- 45 अन्त्यस्वरादिलोपो न भवति "नैकस्वरस्य" [७. ४. ४३.] तिसृणः कुलस्येत्यन्न आगमात् सर्वोदेशः इति न्यायेन प्रथम इति निषेधात् । न च कथमस्यैकस्वरत्वमिति वाच्यम् , तन्मते बाधितोऽपि नागमस्तिस्रादेशे कृतेऽपि भवति, पुनः प्रसङ्गवि- "उपसर्गसमानाकारं पूर्वपदं धातुसंज्ञाप्रयोजके प्रत्यये चिकी- ज्ञानात् । *पुनः प्रसङ्गविज्ञानम् इत्यस्य सिद्धिमित्थं वर्ण- र्पिते पृथक् क्रियते” इति स्वीकारात् । तथा चात्रापि यन्ति-यथा लोके तुल्यबलयोः स्वामिनोरेकः प्रेन्यो भवति, 10 "उदिति पूर्वपदमुपसर्गभूतमेव, तच्च धातुसंज्ञाप्रयोजके | स तयोः कार्य पर्यायेण करोति, यदा तमुभी प्रेपयतो नाना- 50 णिप्रत्यये चिकीर्पिते पृथक्करिष्यत इति 'अच्' इत्येतन्मानसेव दिक्षु च कार्ये तदोभयोः कार्य न करोति योगपद्यासंभवात् , णिप्रकृतिरिति, तञ्चैकस्वरमेवेत्यन्त्यस्वरादिलुकोऽप्रवृत्तिः। यद्यपि किन्वेकस्य करोति, पश्चाद् यदि द्वितीयस्य कार्यस्याप्यवसरो स्वमतेऽपि “न प्रादिरप्रत्ययः" [३. ३. ४.] इत्यनेन प्रादे- भवति तदा तस्यापि कार्य करोति, तथैव शास्त्रयोर्लक्ष्या- र्धात्ववयवत्वं निषिध्यत इत्यत्रापि 'अच्' इत्यस्यैव धातुत्वम्, र्थयोः कचिल्लक्ष्ये योगपद्येन प्रवृत्त्यसंभवादप्रतिपत्तौ प्राप्तायां 15 ततः पूर्वमेवाडागमो न तूदः, तथापि णिप्रकृतित्वं समुदाय- "स्पर्धे" [७. ४. ११८.] इति सूत्रं परविध्यर्थम् [न तु 55 स्यैव स्वीक्रियते न तूपसर्गरहितत्येति लभ्यते "उदच उदीच्" नियमार्थस् ], तन्त्र कृते यदि पूर्वस्यापि प्राप्तिरम्ति तदा तदपि [२. १. १०३.] इति सूत्रे उदयतीति प्रयोगदर्शनात् । | भवत्येवेति पुनः प्रसङ्गविज्ञानसिद्धिः । स्पष्टं चेदं विप्रतिषेधे तथा चैतद्विषये पाणिनीयतन्त्रेण सह फलभेद' इति प्रतीयते, परम्" [पा० सू० १. ४. २.] इति सूत्रे महाभाग्ये । विशेषो विवरणे व्यक्तः । एतन्न्यायफलं तु द्वयोः कुलयो- | तथा हि-अस्यैव सूत्रस्य ["विप्रतिषेधे परं कार्यम्" पा० सू० 20 रित्यादौ नान्तादेशाभावः, तथा हि-अत्र 'द्वि+ओस्' इति | १. ४. २. इत्यस्य ] नियमार्थत्वेन *सकृगते विप्रतिषेधे यद् 60 स्थिते*आदेशादागमः इति न्यायात् "अनाम्स्वरे" [१.४. बाधितं तद् बाधितमेव इति न्यायस्य सिद्धिः, विध्यर्थत्वेन ६४.] इति नोऽन्तागमः प्रथमं प्राप्तः, स च परत्वादन्तरङ्ग च *पुनः प्रसङ्गविज्ञानात् सिद्धम् इत्यस्य न्यायस्य सिद्विरिति त्वाच्च "आद्वेरः" [२. १. ४१.] इत्यनेन बाधितः, तस्मिन् पूर्वोक्तलोकन्यायादिभिः सप्रपञ्चसुक्त्वा "किं पुनरियता सूत्रे- कृते “एद् बहुस्०" [१. ४. ४.] इत्येत्वे च विहिते यद्यपि | णोभयं लभ्यम् ?" इत्याक्षेपे सति समाधानभाष्यम्-'लभ्य- 25 पुनर्नागमस्य प्राप्तिरस्ति, किन्तु प्रकृतन्यायप्रवृत्त्या न भवति । | मित्याह । कथम् ? इह भवता द्वौ हेतू व्यपदिष्टौ-'तृजादि- 65 अन हि नागमस्यात्वस्य च परस्परं पृथगेवावकाश इति तुल्य- | भिस्तुल्यं पर्यायः प्राप्नोति' च, अप्रतिपत्तिोभयोस्तुल्यव- बलत्वेन स्पर्धस्य सत्त्वात् परत्वान्नागमे बाधिते पुनः प्रवृत्तौ | लत्वात् इति च । तद् यदा तावदेप हेतुः-'तृजादिभिस्तुल्यं प्रकृतन्यायसञ्चारस्यौचित्यात् । अत्र *आदेशादागमः इति | पर्यायः प्राप्नोति' इति, तदा "विप्रतिषेधे परम्" इत्यनेन किं न्यायस्य तद्वाधस्य चोल्लेखः प्राचामनुरोधेन । वस्तुतस्तु | क्रियते ? नियमः, विप्रतिषेधे परमेव भवतीति । तदैतदुपपन्न 30 "अनाम्स्वरे० [१. ४. ६४.] इति सूत्रस्थन्यासग्रन्था- | भवति- सकृद्गते विप्रतिषेधे यद् बाधितं . तद् वाधितमेव 70 नुकूलं परत्वादन्तरङ्गत्वाचात्वस्य प्रवृत्तिरित्येतन्मात्रमेवोल्ले- भवति इति, यदा त्वेप हेतुः-अप्रतिपत्तिस्तुल्यबलत्वात्' इति ख्यम् । स्वयमेव *आदेशादागमः इति न्यायस्य वृत्तौ तन्न्या- | तदा "विप्रतिषेधे परम्" इत्यनेन किं क्रियते ? द्वारम् , विप्र- यानित्यत्वफलतया द्वयोः कुलयोरित्युदाहृतत्वादन तळ्याय- तिषेधे परं तावद् भवति, तस्मिन् कृते यदि पूर्वमपि प्रामोति चर्चा नावश्यकी, किन्तु परत्वादन्तरङ्गत्वादत्वमित्येतावदेव तदपि भवति । तदेतदुपपन्नं भवति पुनः प्रसङ्गविज्ञानात् 35 लेख्यम् । यदि हि स न्यायः प्रवृत्तस्तर्हि परत्वादिकमादेशस्य | सिद्धम् इति । विशेपश्च विवरणे स्पष्टः ॥ २३ ॥ वलवत्त्वे प्रयोजकं न स्यान्यायेन, परनित्यान्तरङ्गत्वादिप्रयुक्त- बलवतोऽप्यादेशादागमस्य बलवत्त्वप्रतिपादनादिति बोध्यम् । सकृद्गते स्पर्धे यद् वाधितं तद् वाधितमेव ॥२३॥ त०---स्पर्धविपयोऽयं न्यायः, स्पर्धश्च वृत्ती व्याख्यात वस्तुतस्तु परत्वमेवान व्यवस्थापकम् , अन्तरङ्गत्वं तु वहि- रङ्गत्वसापेक्षं, बहिरङ्गत्वं च "अनाम्स्वरे नोऽन्तः" [ १. ४. एव । तथा च स्पर्धविषये निर्णायक्तयाऽऽधायाः "स" ६४.] इत्यस्य स्वरादित्वमात्राश्रयणनिमित्तं वक्तव्यं, तच्च ७. ४ ११६.] इति परिभाषाया एवायं न्यायः प्रपत्र इति १९ न्यायसमु० ? -- An...... AA - 40 ·१४६ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [ द्वितीयोल्लासे न्यायः २३] तत्त्वम् । तत्रास्याः परिभाषाया नियामिकत्वाश्रयणेन प्रकृतन्याय- | दिपदानां त्रित्वाद्युपलक्षिततत्तद्वयक्तित्वावच्छिन्ने शक्तिरिति न सिद्धिः, विधायिकात्वाश्रयणे च *पुनः प्रसङ्गविज्ञान* न्यायसिद्धि- शक्यतावच्छेदकतत्तद्वयक्तिभेदेऽपि शक्तिभेद उपलक्षणीभूतधर्म- रिति वृत्तौ प्रतिपादितम् । तत्र यद्यपि खमतेऽस्य सूत्रस्य परि- | स्यैक्यात् । एकेन पदेनैकतद्वयक्तित्वावच्छिन्नस्यैत्र वोधादन्य- भाषासूत्रत्वेन परिभाषायाश्च ‘अनियमे नियमकारिणीत्वं परि- | तद्वयक्तित्वावच्छिन्ने कार्य न स्यादिति प्रतिलक्ष्ये लक्षणमुपप्लवते। 5 भाषात्वम्' इति सामान्यलक्षणानुरोधेन नियामिकात्वमेवोचित- तथा च स्पर्धस्थले द्वयोस्तद्विषयकोपप्ठतशास्त्रयोः प्राप्तौ परमेवेति. 45 मिति विधायिकात्वाभावेन *पुनः प्रसङ्गविज्ञान* न्यायः स्वमते- नियमयति "स्पर्धे" [ ७. ४. ११८.] इति परिभाषासूत्रम् , ऽनेन सूत्रेण साधयितुमशक्यः, तथापि लक्ष्यानुरोधेनैतच्याया- | तन्नियमवशाच्च पूर्वमेव तद्विषयस्य पूर्वशास्त्रस्यानुपप्लव इति न नित्यत्वाश्रयणविधया तच्यायस्वीकार इति मन्तव्यम् । अत एव तद्वैयर्थ्यशङ्का । जातिपक्षे तु एकेनैव शास्त्रेण खोद्देश्यतावच्छेद- तत्र तत्राचार्यैरप्ययं न्यायः [*पुनःप्रसङ्गविज्ञानात् सिद्धिम् इति] काक्रान्तसकललक्ष्यव्याप्तिरिति न प्रतिलक्ष्यं लक्षणोपप्लवावश्य- 10 समाश्रीयते । वस्तुतस्तु वृत्तिप्रदर्शितमहाभाष्योक्तयुक्त्याऽस्य कता, तत्र क्वचिल्लक्ष्ये परस्परं चरितार्थयोर्द्वयोः शास्त्रयोः कस्यापि 50 सूत्रस्य परिभाषासूत्रत्वं विधिसूत्रत्त्वं चावश्यकमेव, प्रदर्शितलोक- प्रवृत्तिर्न स्यात् सत्प्रतिपक्षन्यायात् , यथा विरुद्धसाध्यसाधक- न्यायानुगृहीतत्वात् । अत्र कैयटेन-“लक्ष्यानुरोधेन व्यक्त्याकृति- हेतुमत्पक्षे किमपि साध्यं न सिद्धयति, यथा 'शब्दो नित्यः पदार्थाश्रयणादनयोः परिभाषयोः [न्याययोः ] विषयविभागो- श्रावणत्वाच्छब्दत्ववत्' 'शब्दोऽनित्यः कार्यत्वाद्धटवत्' इत्यनु- ऽवसेयः' इत्युक्तम् । तस्यायमाशयः-व्यक्तौ पदार्थे प्रतिलक्ष्यं मानयोः, तथा द्वयोरपि शास्त्रयोर्युगपदसम्भवादुभयोरप्यप्रवृत्तौ 15 लक्षणोपालवादुभयोरपि शास्त्रयोस्तत्तलक्ष्यविषययोरचारितार्थ्येन | परविधायकमिदं "स्पर्धे" [७. ४. ११८.] इति सूत्रं न 55 पर्यायेण द्वयोरपि प्राप्तौ परमेवेति नियमार्थमिद[ विप्रतिषेधे | नियामकमिति व्यक्तिपक्षः *सकृद्गतिभन्यायसाधकः; जातिपक्षः परं कार्यमिति सूत्रम् ]मिति *सकृद्गत* न्यायसिद्धिः । *पुनः प्रसङ्गविज्ञान*न्यायसाधक इति । तत्रेदमुच्यते-व्यक्तिपक्ष अत्र पक्षे एतन्नियमवशादेतलक्ष्यविषयकपूर्वशास्त्रानुपप्लव एव । लक्षणोपप्लवद्वारा शास्त्रेण सकलानि लक्ष्याणि व्याप्यन्ते, जाति- जातिपक्षे तूद्देश्यतावच्छेदकाक्रान्ते क्वचिल्लक्ष्ये चरितार्थयोयोः | पक्ष नेत्यत्र न मानम् , प्रत्युत जातिपक्ष एव सकललक्ष्य- 20 शास्त्रयोः सत्प्रतिपक्षन्यायेन युगपदुभयासम्भवरूपविरोधस्थले व्याप्तिर्न व्यक्तिपक्षे इति भाष्यादितः सिध्यति । न ब्राह्मणं 60 उभयोरप्यप्राप्तौ परविध्यर्थमिदमिति पुनः प्रसङ्गविज्ञानसिद्धिरिति। हन्यादित्यादौ सकलब्राह्मणकर्मकहननस्यानिष्टसाधकत्वनिर्वाहा- एतच्च नागेशभो न मन्यते, तथा हि-"व्यक्तिपक्षे सर्व लक्ष्यं यैव जातिपक्षाश्रयणस्य सर्वैराहतत्वात् । किञ्च भाष्ये तृजादि- शास्त्रं [कर्तृ] व्याप्नोति, न जातिपक्षे इत्यत्र मानाभावात् , न | दृष्टान्तेन. स्पर्धे द्वयोरपि शास्त्रयोः पर्यायेण प्रवृत्तिरुक्ता, स ब्राह्मणं हन्यादित्यादौ जात्याश्रयसकलव्यक्तिविषयत्वार्थमेव | दृष्टान्तो व्यक्तिपक्ष एव सर्वव्यक्तिविषयो न जातिपक्षे इत्यत्र 25 जातिपक्षाश्रयणस्य भाष्ये दर्शनात् । अत एव “सरूप०" [ पा० । किं प्रमाणम् ? तथा चोभयोः पक्षयोस्तस्य दृष्टान्तस्य समत्वमेव । 65 सू. १. २. ६४.] सूत्रे भाष्ये, जातौ पदार्थेऽनवयवेन [ साक- | किञ्च व्यक्तिपक्षेऽपि स्पर्धस्थलभूतालक्ष्यव्यक्तिस्वभिन्नलक्ष्य- ल्येन ] विधेः प्रवृत्तौ ‘गौरनुवन्ध्य' इत्यादौ सकलगवामनुबन्ध- । व्यक्तिरूपविषयलाभेन चरितार्थयोः शास्त्रयोर्विरोधमवलोक्य नासम्भवात् कर्मणो वैगुण्यमुक्तम् ; द्रव्यवादे चासर्वद्रव्यावगंते- तत्र पूर्वशास्त्रस्यैव परशास्त्रस्यापि स्वविषयकत्वं न कल्पयतीति गौरनुवन्ध्य इत्यादावेकः शास्त्रोक्तोऽपरोऽशास्त्रोक्त' इत्युक्तम् । वक्तुं शक्यम् । एवं जातिपक्षेऽपि: तजात्याश्रयस्पर्धविषयलक्ष्य- 30 किञ्च नहि भाष्योक्ततृजादिदृष्टान्तस्य व्यक्तिपक्ष एव सर्वविषयत्वं | भिन्नव्यक्तिविषयत्वमेव न स्पर्धविषयलक्ष्यविषयत्वमित्यत्रापि न 70 न जातिपक्षे इत्यत्र मानमस्ति । अपि च व्यक्तिपक्षेऽप्यन्यव्यक्ति- | मानम् , तथा च लक्ष्याणामुभयथा दर्शनेन यत्र परस्यैव प्रवृत्ति- रूपविषयलाभेन चरितार्थयोरियं व्यक्तिविरोधात् स्वविषयत्वं न रिष्टा तत्र णकतृजादिदृष्टान्ताश्रयणेनोभयोः खत एव प्रवृत्ती कल्पयतीति वक्तुं शक्यम् , जातिपक्षेऽपि तज्जाल्याश्रयतद्वयक्ति- | प्राप्तायां "स्पर्धे" [७. ४. ५४.] सूत्रस्य नियमार्थत्वम् ; यत्र विषयत्वमेव, नैतद्वयक्तिविषयत्वमित्यत्र विनिगमकाभावः । तत्र | चोभयोः प्रवृत्तिरिष्टा तत्र लौकिकद्विस्वामिकैकभृत्यदृष्टान्ताश्रयणे- 35 लक्ष्यानुरोधात् क्वचिच्छास्त्रीयदृष्टान्ताश्रयणं क्वचिल्लौकिकदृष्टान्ता- नोभयोरप्रतिपत्तौ प्राप्तायां परविध्यर्थमिदं सूत्रम् , तत्रैकस्य कार्ये 75 श्रयणमिति भाष्यसम्मतमार्ग एव युक्त इति बोध्यम्" इति कृते द्वितीयस्य कार्यमपि सति प्रसङ्गे यथा संपाद्यते तथेहापि परिभापेन्दुशेखरे तेनोक्तम् । अस्यायमाशयः-व्यक्तौ पदार्थे पुनः प्रसङ्गविज्ञानमिति । अत्रेदमाशङ्कयते-स्पर्धस्थले णकतृजा- [व्यक्तिपक्षे ] *प्रतिलक्ष्यं लक्षणोपप्लवः* [यावन्ति लक्ष्याणि दिवदुभयोः शास्त्रयोः पर्यायेण प्रवृत्तिरिति यदुक्तं तन्न शोभनम् , तावन्ति सूत्राणि कल्प्यन्त ] इत्यनेन हि कैयटादीनामेषोऽर्थः | तथा सति विधेयशुन्यस्य कस्यचिल्लक्ष्यस्य साधुत्वाभावाय विधेये 40 पर्यवस्यति-"स्त्रयः" [१. ४. ३४.] इत्यादिशास्त्रघटकन्या- | कृप्तस्योद्देश्यतावच्छेदकव्यापकत्वस्य . भङ्गापत्तेः, पत्तेत्यादौ 80 ?

·[द्वितीयोल्लासे न्यायः २३ ] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुचयः । १४७ PM धातुत्वरूपोद्देश्यतावच्छेदकाधिकरणे स्वाव्यवहितपरत्वसम्बन्धेन | परमियं ब्राह्मण्यस्मिन् कुले, प्रधानमिति गम्यते; अस्तीष्टवाची णकाभावस्य सत्त्वात् ; न चात्रोक्तसम्बन्धेन व्यापकत्वस्य परशब्दः, तद्यथा-परं धाम गतः, इष्टं धाम गत इति गम्यते । विधेयद्वये वाधितत्वेनान्यत्र तथानियमस्वीकारेऽपि प्रकृते । तद् य इष्टवाची परशब्दस्तस्येदं ग्रहणं-'विप्रतिषेधे परं यदिष्टं उद्देश्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्यमात्रस्वीकारेण पर्यायेण प्रवृत्तौ तद् भवति" इति । एवमाचार्यादिव्याख्यानाद् यदिष्टं तचेत 5 बाधकाभाव इति वाच्यम् , तथा सति प्रकृते कदाचिद् विधेय- पूर्वपठितमेव भवेत् तदपि स्पर्धे प्रवर्तनीयमिति फलति ॥ अथ 45 शुन्यस्य ‘पच्' इत्यस्यापि साधुतापत्तरिति; अत्रोच्यते-प्रकृते | "उदच उदीच्” [ १. १. १०३. ] इति सूत्रे णिवर्जनमेतन्याय- विधेयेऽन्यतरवैयर्थ्यापत्त्योद्देश्यतावच्छेदकं प्रति विधेयतावच्छेद- | ज्ञापकतयोक्तं प्राचीनैः, तच्च वृत्तौ विवेचितमपि स्थूणानिखनन- कव्यापकताया अभानेऽप्यन्यतरत्वावच्छिन्नव्यापकताया एव न्यायेन पुनर्विचार्यते, तथा हि-उदञ्चमाचष्टे उदयतीति सिद्धयर्थ शास्त्रतात्पर्यविषयत्वात् , तस्य चावाधाद् विधेयशून्यस्य साधुत्वा- | णिवर्जनं क्रियते, तचैतन्न्यायं विना नोपपद्यते, तथा हि-एत- 10 प्रसक्तेः व्यापकताघटकाधिकरणस्यान्यतरानधिकरणस्यैव घ्यायाभावेऽन्यवरादिलोपं वाधित्वा सर्वादेशे [ उदीचादेशे ] 50 प्रकृते निवेशेन विधेयतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकताभानेऽपि क्षत्य- | सत्यपि पश्चादन्त्यस्वरादिलोपे सतीष्टरूपसिद्धिरस्येवेति णिवर्जन भावाच ॥ द्वयोः कार्ययोर्योगपद्यनासम्भव एव "स्पर्धे” [७. ४. | व्यर्थमेव स्यादिति । अत्र केचित्-यत्र पदद्वयसमुदायरूपान्नानो ११८.] इति सूत्रप्रवृत्त्युपयोगि । एतच्च "इको गुणवृद्धी" [ पा० धातुसंज्ञाप्रयोजकः प्रत्ययश्चिकीयते तत्र यदि तस्मिन् समुदाये सू० १. १. ३.] इति सूत्रे कैयटे स्पष्टम् , यथा-'शास्+हि' | पूर्वपदमुपसर्गसमानाकारं भवति तर्हि तस्य पृथकारः पाणिनी. 15 इति स्थितौ "आशिषि तुह्योस्तात' [४. २. ११९.] इति यादिवैयाकरणानामिष्टः, खस्यापि च तदनुमतम् , तथाहि-"न 55 तातडादेशः, "शाससू-हनः शाध्येधि-जहि" [४. २. ८४.] | प्रादिरप्रत्ययः" [ ३. ३. ४] इति सूत्रेण प्रादेर्धात्ववयवत्वं इत्यनेन प्रकृति-प्रत्ययसमुदायस्य स्थाने शाध्यादेशश्च युगपत् | निषिध्यते । तथा च तत्र 'अभ्यमनायत प्रासादीयत्' इत्या- प्राग्नुतः, तत्र तातडादेशः पर इति तत्प्रवृत्तौ शिष्टादिति रूपं, द्युदाहरणं दीयते । एवं च धातुसंज्ञाप्रयोजकप्रत्ययोत्पत्तिकाल पक्षे च शाधीति, तथा च तातडादेशो हिस्थानिकः, शाध्या- | एव तस्य पृथक्कार उचितः, अन्यथा समुदायात् प्रत्ययोत्पत्ती 20 देशश्च प्रकृति-प्रत्ययोभयस्थानिक इति भिन्नस्थानिकत्वेऽपि | समुदायस्यैव क्रियार्थत्वे धातुत्वं स्यादिति तदादावेवाडागमः 60 योगपद्येनोभयोर्विधानस्यासंभवात् “स्पर्धे' [ ७. ४. ११८.] स्यात् , ततश्च प्रत्ययोत्पत्तेः पूर्वमेवात्रोपसर्गस्योदः पृथकारे 'अच्' इति सूत्रेण व्यवस्था क्रियते । ननु 'शास्+हि' इति स्थिते इत्येकवरमेव प्रकृतिस्वरूपं स्थितमिति तत्र “नेकस्बरस्य" [७. ह्यन्तशासूरूपत्वं "शासस-हनः शाध्येधि-जहि' [४. २. ४. ४४.] इत्यस्य प्रवृत्त्याऽन्त्यस्वरादिलोपस्य प्राप्तिरेव नास्तीति ८४.] इति सूत्रनिमित्तमप्यस्ति “आशिषि तुह्योस्तात सर्वादेशे कृते तत्प्रवृत्तिर्न स्यादेतच्यायादिति तत्र सर्वादेशवारणार्थ 25 [४. २. ११९] इति सूत्रनिमित्तमाशीरर्थवृत्तिहिशब्दत्वमप्य- णिग्रहणं सार्थकमित्युक्तिः कथं सङ्गच्छत इति विचारणीयं सूरिभिः 165 स्तीति युगपदुभयोः प्रवृत्तौ को वाध इति चेत् ? न-उभयनिरू- | यदि च “न प्रादिरप्रत्ययः” [ ३. ३. ४.] इत्यनेन सोपसर्गस्य पितनिमित्तस्योद्देश्यस्य चैकदाऽसम्भवात् , यद्यपि तातडादेशे कृते | धातुत्वमेव प्रतिपिध्यते इति साधुत्वनिवन्धनकार्य एवोपसर्गस्य तस्य स्थानिवत्त्वात् “शासस्-हनः चाध्येधि-जहि" [४. २. | पृथक्कारो न तु नामत्वनिवन्धने प्रत्ययोपत्तौ । तथा च 'उदच्' ८४.] इत्यस्य निमित्तमस्ति तथापि तातप्रवृत्त्युत्तरमेव तत् , इत्यस्यैव णिप्रकृतित्वमिति तस्यैकस्तारत्वाभावेनेदं सर्व सम्यगेवे- 30 न तु तत्प्रवृत्तिसमकालमिति युगपदसम्भवः स्पष्ट एव; एव- | त्युच्येत तर्हि णिप्रत्ययप्रयुक्त क्रियावाचित्वमपि समुदायस्यैवेति 70 मन्यत्रापि स्पर्धविषयेऽवगन्तव्यम् । लक्ष्यानुरोधादेव चानयो- तस्यैव धातुत्वं स्यान्न त्ववयवस्य, स्वाभाविकधातुस्थले चोपसर्ग- ाययोर्व्यवस्थेति सर्वेषामभिमतम् , किच स्पर्धे न सर्वत्र | सहितस्य विशिष्ट क्रियावाचकत्वेन धातुत्वेऽपि तद्रहितस्यापि परशास्त्रस्यैव प्रवृत्तिः, किन्तु क्वचित् पूर्वशास्त्रस्यापि प्रवृत्तिरित्यपि सामान्यक्रियावाचित्वमक्षतमेवेत्युपसर्गपृथकारेऽपि न धातुत्वं हीयत इति तत्र विशेपः, अन चाख्यातार्थः करोलों वा "विप्रतिषेधे परम्" [पा० सू० १. ४.२] इति सूत्रे महाभाष्ये 35 स्पष्टम् । तत्र च यत्र यत्र पूर्वशास्त्रप्रवृत्तिः स्पर्धेऽभिप्रेता तत्र णिर्यतो विधीयेत तस्यैव धातुत्वं स्यादिति णिविधानात् पश्चादुप-13 तत्र वचनारम्भस्यावश्यकतामुद्भाव्य सूत्रभेदादिना च तत् प्रदूष्य सर्गपृथकारे तस्य धात्ववयवत्वापत्त्याऽऽनर्धक्यप्रसाशादिनि । "यथान्यासमेवास्तु। कथं ये पूर्वविप्रतिषेधाः ? विप्रतिषेधे परमित्येव एवं चोदश्चमाचष्टे इत्यर्थे-उदीचयति, अद्यतन्यादी-उदेचिच- सिद्धम् । कथम् ? परशब्दोऽयं वह्वर्थः-अस्त्येव व्यवस्थायां वर्तते, दिलायेव रूपमुचितं न तूयतीत्यादीति युक्तं प्रतिभातीलपि तद्यथा-पूर्वः पर इति; अस्त्यन्यार्थे वर्तते, परपुत्रः परभार्या, विचारणीयमिति । एवं चात्र णिवर्जनमनर्थकमिति न तदन्य 40 अन्यपुत्रोऽन्यभार्येति गम्यते; अस्ति प्राधान्ये वर्तते, तद्यथा न्यायस्य ज्ञापकं भवितुमर्हति, किन्तु "सधै" [५. ४. ११८.] 80 ?

·द्वितीयोल्लासे न्यायः २५] न्यायासिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुचयः । १४९ M ३. ५१.] इति वृद्धौ सत्यां पश्चात् डनिमित्तकद्वित्वादिकार्याणि सूत्रेऽन्विति पदानुपादानाम् , तथा हि-परत्वात् कृतात- भवन्ति" इति प्राचीनरुक्तं न्यासे, तच्च नावश्यकम् , यतः प्रसङ्गित्वेन नित्यत्वाच यदि प्रथममडेव क्रियते तदा धातोः 'अचीकरत्' इत्यत्र वृद्धौ कृतायामपि णौ यत् कृतं कार्य तत् स्वरादित्वसम्पत्त्या "लघोषः०" [४. १. ६४.] इत्यस्या- सर्व स्थानिवद् भवति इति न्यायेन तस्याः स्थानिवद्भावे प्राया 'अचीकरत्' इत्यादि न सेत्स्वति, अतश्च सर्वकार्येभ्यः 5 'कृ' इत्यस्यैव द्वित्वे "ऋतोऽत्" [४. १. ३८.] इति पश्चादड्भवनार्थमड्विधायकसूत्रे 'अनु' इति पदोपादान- 45 ऋकारस्याति रूपसिद्धौ बांधकाभावात् , ततश्चासन्देहाथमेवेत्यं मावश्यकमेवेति विजानताप्याचार्येण यत् तस्मिन् सूत्रेऽन्विति व्याख्यानं युक्तम् । अन्न च न्यायेंऽशद्वयम्-'कृतेऽन्यस्मिन् पदं नोपात्त, तत् तेन विनाऽपि प्रकृतेन न्यायांशेन कार्य धातु-प्रत्ययकार्ये पश्चाद् वृद्धिः' इत्येकः, कृतेऽन्यस्मिन् । भविष्यत्येवेत्याशयैव । ततश्चाचार्याभिमतोऽयं न्याय इत्यड्- धातु-प्रत्ययकार्ये पश्चादर' इति च द्वितीयः । तत्र प्रथमांश- विधायकसूत्रेऽनु' इति पदानुपन्यासेन ज्ञाप्यते । तथा च 10 ज्ञापकम् . "एत्यस्तेवृद्धिः" [४. ४. ३०.] इति सूत्रम्, 'अचीकरत्' इत्यादौ परोऽपि कृताकृतप्रसङ्गित्वेन नित्योऽप्यल्प-50 तथा हि-तत् सूत्रम् "इंण्क् गतौ' अधिपूर्व "इंक् स्मरणे" | निमित्तकत्वेनान्तरङ्गोऽपि चाडागमो द्वित्व-सन्यत्त्वेत्य-दीर्घ- "असक् भुवि" इत्येतेषां धातूनां यस्तन्यामनि परें | त्वादिषु धातु-प्रत्ययकार्येषु कृतेषु प्रवर्त्तत इत्यस्वरादित्वात् इप्टानाम् 'आयन् , अध्यायन् , भासन्' इत्यादिरूपाणां सिद्धये, “लघोर्दीधोऽस्वरादेः" [४. १. ६४.] इत्यस्य प्रवृत्तिनिरा- यत्वा-ऽल्लुग्भ्यां परत्वात् पूर्वमेव "स्वरादेस्तासु"[४. ४.३१.] वाधा भवति । अयमप्यंशोऽनियतः, तत्र च ज्ञापकम् 15 इति वृद्धौ सत्यां सिद्धिसत्वेऽपि यत् कृतं तदेतन्यायांशसत्त्व "उपसर्गात् सुग्-सुव०" [२. ३. ३९.] इति सूत्रेऽट्यपीति 55 एव : सङ्गच्छते । एतन्न्यायांशसत्त्वे हि इंण्क्-इंकोः क्रमेण | वचनम् । तथाहि-अभ्यपुणोदित्यादौ कृतेऽटि तब्यवधानेऽपि "हिणोरप्चिति.” [४. ३. १५.] "इको वा" [४. ३. षत्वं स्यादित्यर्थमेवाव्यपीति तत्र पठ्यते, यदि चायं न्यायांशः १६.] इति सूत्राभ्यां यत्वस्य, अस्तेः "ना-ऽस्त्योर्मुक्" स्थिरः स्यात् तर्हि पूर्वमेव पत्वे कृते पश्चादडागमे रूपसिहौ [४. २. ९०.] इत्यल्लुक एव प्राप्तेस्तत्करणात् पश्चाच्च निरावांधायामध्यपीति व्यर्थमेव स्यात् । तथा च तत् 20 स्वरादित्वाभावेन "स्वरादेस्तासु" [४. ४. ३१.] इत्यस्या- स्वसार्थक्यायास्य न्यायांशस्यानित्यत्वमुद्दोपयति, ततश्चास्या- 60 प्राप्त्या वृद्धयभावे 'मायन्' इत्यादि न सिद्धयेदिति यत्वा- विश्वनीयतया कदाचित् परत्वादिभिहेतुभिरडागमोऽपि पूर्व ऽल्लुको धनार्थं पुनः "एत्यस्तेर्वृद्धिः" [४. ४. ३०.] इति प्रवर्तत तदाऽपि पत्वं सिद्ध्येदेतदर्थमट्यपीत्यस्य सार्थक्यम् । वृद्धिविधायकं सूत्रं स्वांशे चरितार्थम् । फलं चास्य 'ऐयलः, । यद्यपि "एत्यस्तेर्वृद्धिः" [४. ४. ३०.] इति सूत्रस्थवृहद्वृत्ति- अध्यैयत' इत्यादिरूपाणां सिद्धिः । अत्र हि "क् गतौ” ग्रन्थेनैतत् सूत्रमेव संपूर्णस्यात्य न्यायस्य ज्ञापक्रमिति लभ्यते, 25 इत्यस्य ह्यस्तन्यां प्रथमपुरुषबहुवचने द्वित्वादिपु कृतेषु तथा हि-तत्रत्यो ग्रन्थः-“यत्वे लुकि च स्वरादित्वाभावादुत्तरेण 65 "धातोरिवर्ण" [२. १.५०.] इतीयादेशे कृते वृद्धिर्भवत्ति, | वृद्धिर्न प्रामोतीति वचनम् । विषयत्वविज्ञानात् परत्वाद् वा एतन्यायांशाभावे तु वृद्धः कृताकृतप्रसङ्गित्वेन नित्यत्वात् पूर्व प्रागेच वृद्धौ कुतो यत्वा-ऽल्लुकोः प्राप्तिरिति चेत् ? सत्यम्- वृद्धौ 'आयरुः' इति रूपं स्यात् । एवम्-'अध्ययत' इत्यत्र | इदमेव वचनं ज्ञापकं कृतेऽन्यस्मिन् धातु-प्रत्ययकार्ये पश्चात् अधिपूर्वस्य "इंङ् अध्ययने" इत्यस्य ह्यस्तन्यां प्रथमपुरुष- वृद्धिस्तद्वाध्योऽट् च भवति, तेन 'ऐयरुः, अध्ययत' इत्यादा- 30 बहुवचने वृद्धः पूर्व "धातोरिवर्ण०" [२. १.५०.] इतीयादेशे वियादेशे सति वृद्धिः सिद्धा, अचीकरदित्यादौ च दीर्घत्वम् , पश्चाद् वृद्धौ रूपं सिद्धयति । न्यायांशाभावे तु वृद्धेरेव पूर्वमटि तु स्वरादित्वान्न स्यात् ।” इति, युक्तं चैतत्-पूर्व हि नित्यत्वात् पूर्व प्रवृत्त्या 'अध्यायत' इति रूपं स्यात् ॥ अनि- सर्वत्र "अड् धातो:०" [४. ४. ३९. ] इत्यस्यैव प्राप्तिः यतश्चायमंशः, तेन संपूर्वस्य " प्रापणे" " गतौ” स्वरादायस्वरादौ च, "एत्यस्तैर्वृद्धिः" [४. ४. ३०.1 वेत्याभ्यामद्यतन्यां “समो गम्वृच्छि०" [३. ३. ८४.] "स्वरादेस्तासु' [४. ४. ३१.] इति सूत्रे तु तदपवाद, तथा च यदि केवलवृद्धेरेव पश्चाद्भवनं ज्ञापितं स्यात्, 35 इत्यात्मनेपदे समार्ट' इत्यादौ "धुड्हस्वात्०" [४.३.७०. इति प्राप्तात् सिज्लोपात् प्रागेव "स्वरादेस्तासु"[४. ४.३१.] गमो न नियत इति स पूर्व प्रवर्ततेति सोऽप्यतेनेव इति वृद्धौ कृतायां पश्चात् तु धुव्हस्वान्ताभावान्न सिज्लोपः, नियम्यः,उत्सर्गापवादयोस्तुल्ययोगक्षेमत्वात् , "अड् धातोः०" एतच्यायांशनित्यत्वे तु पूर्व सिज्लोप एव स्याद् , धातु- [४. ४. ३९.] इत्यादावनुपदत्यानुपादानं चेत्यं न्यायसिद्धी प्रत्ययकार्यत्वात् , तथा च 'समात' इति रूपं स्यात् । चित्यमेवेति, तथापि वैचित्र्यायांशहये ज्ञापकद्वयमुपन्यस्तमिति 40 द्वितीयांशज्ञापकं तुः "अड् धातोः०" [४. ४. २९.] इति | विज्ञेयम् ॥ २५ ॥ 1 ,70 तदाऽडा. .775 80 ·१५० न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायः २५] M *कृतेऽन्यस्मिन् धातु-प्रत्ययकार्ये पश्चाद् वृद्धि दित्वनिमित्त आद, स्वमते वृद्धिः] कथं स्यात् , उपदेशावस्थाया- स्तद्वाध्योऽट् च* ॥ २५॥ मेव यावताऽटू प्रवर्तिष्यते इत्याशङ्कायां भाष्यकृता-अट. एव त०-यद्यपि अड्विधायकसूत्रे विषयसप्तमी गृहीता, विषय- तत्रापि विधानेन पश्चाचास्वरादित्वेऽटा सहैव वृद्धिरिति समा- सप्तम्याश्चाश्रयणं तत्परत्वाभावेऽपि तद्विषयत्वसम्भावनायामपि हितम् । तत्र कैयटः-"आटश्च" [ पा० सू० ६. १. ९०. 5 सूत्रप्रवृत्त्यर्थमेव क्रियते, तथापि “अड् धातोः०”[४.४. २९.] | इति यत् [ आगमभूतस्याटः “आडजादीनाम्" पा० सू० ६. 45 इति सूत्रे वृहद्वृत्तौ विषयसप्तम्याश्रयणस्य प्रत्ययव्यवधानेऽपि ४. ७२. इत्यादि सूत्रविहितस्य स्वरादिधातौ 'प्रत्यये वा क्वचित्' प्रवृत्त्यर्थत्वस्य व्याख्यानेनाग्रे धातुप्रत्ययादिकार्ये कृत एवाडागम | वृद्धिविधायकं ] सूत्रं तत् 'अटश्च' इति क्रियते, अचीत्यधिकाराच इति ज्ञापयिष्यमाणोऽर्थः सूचित इति विषयसप्तम्याश्रयणसामर्थ्या- [खरादावित्यधिकारात् ] हलि [व्यजने ] वृद्धयभावः । कथम् ? दप्यडागमस्य पूर्व प्रवृत्तिः कर्तुमशक्या, फलान्तराभावे हि आयन् , आसन्निति, यावतेणस्त्योर्यण-लोपयोः कृतयोवृद्धिर्नास्ति 10 विषयसप्तमी बलवती स्यात् , प्रत्ययव्यवधाने प्राप्तिरूपे फले [खरादित्वाभावादिति भावः ], अन्तरङ्गत्वाद् वृद्धिर्भविष्यतीत्य- 50 लब्धे च तस्याः सामर्थ्यमुपक्षीणम् , ततश्च परत्वादिनिमित्ते- दोषः । +++++ कृतायां वृद्धौ ‘आसन्' इति तपरकरणादा- नैवाडागमस्य घलवत्त्वेन पूर्वप्रवृत्तिरुपपादनीया, साऽप्यनेन | कारलोपाभावः, इणोऽपि वृद्धेरैकारस्य यण् न भविष्यति, "इणो न्यायेन वार्यते । अन्ये वैयाकरणा न्यायमिमं नाश्रयन्ते, | यण्" [ पा० सू० ६. ४. ८१.] 'एः' इति योगविभागादि- तेषां मते हि अड्-वृद्धिविधायकशास्त्रयोर्विषयसप्तम्या पूर्वमेव । कारान्तस्येणो यण्विधानात् तदभावाचायादेशे कृते आयन् इति 15 तयोः प्रवृत्तिरिति 'आयन् आसन्' इत्यादि सिद्धये “एत्यस्त- भविष्यति” इत्याह ॥ एतेन च ग्रन्थेन सर्वेभ्यो धातुप्रत्ययादि-55 वृद्धिः” [ ४. ४. ३०.] इति वृद्धिविधानमपि नावश्यक कार्येभ्यः पूर्वमेवाडाटस्तन्मते प्रवृत्तिः, आयनासन्नित्यादयश्च भवति, 'ऐयहः' 'अध्ययत' इत्यादौ तु 'इय्'विधायकशास्त्रस्य प्रयोगाः सुसाधा इति स्पष्टमेव । 'ऐयरुः' 'अध्ययाताम्' इत्या- परत्वेन पूर्व प्रवृत्तिः, ततो वृद्धिरिति रूपसिद्धिः, ऊपरे णौ दयश्च प्रयोगा यद्यपि तत्र पक्षे न सिध्यन्ति तथापि तत्र पर- लघोदीर्घविधायके चास्वरादेरिति न पठ्यते, तथा चाचीकर- त्वादियादेशस्य प्रवृत्तिरिति दीक्षितेनेङ्धातौ सिद्धान्तकौमुद्या- 20 दित्यादौ न दीर्घप्रवृत्तिदोषः, एवं च समार्टल्यादावपि न दोष मुक्तम् । नागेशभट्टश्च “न माङयोगे” [पा० सू० ६. ४. ७४.] 60 इति न्यायानित्यत्वफलमपि संगृहीतम् , “उपसर्गात् सुग्-सुव्०” इति सूत्रव्याख्यायामुक्ष्योते-'इङस्तु अध्ययाताम्' इत्यादेर्लोकेऽन- [२. ३. ३९.] इति सूत्रेऽट्यपीति वचनं च युक्तमेव, तत्र भिधानम् , पक्षयोः फलभेदापत्तेः, इत्याह । एतच्च शब्देन्दु- षत्वात् प्रागेवाटः प्रवृत्तेरिति सर्व समञ्जसं भवति । एतच्च पाणि- शेखरेऽप्यदादिप्रकरणे : 'इधातुव्याख्यावसरे निरूपितम् । नीये तन्त्रे "असिद्धवदनाभात्" [पा० सू० ६. ४. २२.] | 'ऐयरुः' इति च 'ऋ'-धातोर्जुहोत्यादिस्थस्य छान्दसत्वादेव साधु 25 इति सूत्रस्थमहाभाष्यकैयटग्रन्थेनापि प्रतीयते, तथा हि-तत्रायन् | छन्दसि दृष्टानुविधानात् । यद्यपि 'ऋ' धातुव्याख्यावसरे 65 आसन् इत्यादिसिद्धये यत्वाल्लुकोरसिद्धत्वाश्रयणखण्डनावसरे- | वै० सिद्धान्तकौमुद्यां जुहोत्यादिगणे-"वहुलं छन्दसि" [पा० सू० "सर्वेषामेष परिहारः, उपदेश इति वर्त्तते, तत्रोपदेशावस्थायामेवा- | ७. ४. ७८.] इत्येव सिद्धे “अर्ति-पिपोश्च". [पा० सू० डाटौ [तत्र मते स्वरादीनामटः स्थाने 'आद' विधीयतेऽन्येषामद] | ७.४. ७७.] इतीत्वविधानादयं [ 'ऋ'-धातुः ] भाषायामपि" भवतः । अथवा 'आर्धधातुके' [ अशिति ] इति वर्तते, अथवा | इत्युक्तं,तथापि तस्य भाषायां प्रयोगस्यानभिधानमेवेति नागेशा- 30 "लुङ्-लड्-लक्ष्वट्" । पा० सू० ६. ४. ७१.] इत्यड्- | शयः। एवं वृद्धरड्वाधिकाया धातुप्रत्ययकार्यात् पश्चात् प्रवृत्ति- 70 विधायकसूत्रे द्विलकारको निर्देशः-लुङादिषु-लकारादिष्विति वोधकोऽस्य न्यायस्यांशो न पाणिनीयैरुपेयते । अटोऽपि तेषां इत्युक्तम् । तत्र कैयट:-"अन्तरङ्गानपि [अपिना परनित्ययोः । मते. पूर्वमेव प्रवृत्तिरित्यावेदितमेव । खमते चाचीकरदित्यादौ संग्रहः ] विधीन् वाधित्वा लुङाद्युपदेश एवाडाटौ भवतः । पूर्वमटि स्वरादित्वापत्त्या "लघोदीर्घोऽस्वरादेः" [४. १. ६.४.] अथवार्धधातुकग्रहणानुवृत्तिसामर्थ्यात् [अशितीत्यस्य सम्बन्ध- इति सूत्रस्थास्वरादेरिति निषेधापत्त्या दीर्घाभावो मा भूदित्येतदर्थ 35 सामर्थ्यात् ] अकृतेषु लादेशेषु [ तत्र मते वर्तमानादिस्थाने | सोंऽशः स्वीक्रियते, तेषां च मते एतद्विषये “दीर्घो. लघोः०" 75 'लट्' 'लिट्' इत्यादयः सानुवन्धा लकारा एव विधीयन्ते, तेषां [पा० सू० ७. ४. ९४.] इति सूत्रेऽखरादेरिति न पठ्यते । स्थाने तिवादय आदेशाः क्रियन्ते इति प्रक्रिया ] लावस्थायां | एतत्फलं हि 'औनवत्' इत्यादौ दीर्घाभाव इति स्वमतम् । लब्धार्धधातुकसंज्ञायामडाटौ भवतः” इत्याह [ सर्व एव लका- तन्मते च दीर्घविधायकं सूत्रं सन्वद्भावविधायकेन “सन्वल्लघुनि राः स्वभावतोऽशितः, आदेशे सति ते यथायथं शितोऽशितश्च | चङ्परेऽनग्लोपे" [पा० सू०. ७. ४. ९३.] इति सूत्रेण 40 पश्चाद् भवन्ति ] । अथ यत्र य्वृता स्वरादित्वं भवति तत्र खरा- | समानयोगक्षेमम् । तच्च सूत्रं द्विधा व्याख्यायते, तद्वयाख्यानानु- 80 ·[द्वितीयोल्लासे न्यायः २५] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १५१ . सारं यत्र सम्पूर्णस्य धातोत्विं भवति तत्रैव सन्वद्भावो दीर्घश्च तयोः प्रवृत्तिः, तत्रैकवरस्यांशस्यैव द्वित्वविधानादिति माधवस्य भवतः । अनेकखराणाम् 'ऊर्ण-अर्थापि-चकास्'प्रभृतीनां धातूनां मतम् । एवं च 'चकास्'धातोः, अर्थमाचष्ट इत्यर्थेऽर्थशब्दा. च न सम्पूर्णस्य द्वित्वमिति तत्र सन्वद्भावो दीर्घश्च न भवतः । ष्णावात्वे प्वागमे चार्थापिधातोः, ऊर्णोतेश्चेत्येवंविधानामनेक- द्वितीयव्याख्यानुसारं चोर्णोतेदीर्घोऽर्थापयतेश्च, दीर्घ-सन्वद्भावी स्वराणां ण्यन्तानां हे कृत्स्ना प्रकृतिर्न द्विरुच्यत इति न तत्र 5स्त एवेति सर्व कारिकाभिः संगृहीतं सिद्धान्तकौमुद्यां दीक्षितेन, दीर्घत्वं सन्वद्भावश्च प्रवर्त्तते; किन्त्वस्मिन् . माधवाभिप्रेते 45 तथा हि- व्याख्याने समाश्रिते “सन्वल्लघुनि चपरेऽनग्लोपे" [पा० स० "संज्ञायाः कार्यकालत्वादशं यत्र द्विरुच्यते । ७. ४. ९३.] इति सूत्रे महाभाष्ये 'अजजागरत्' इत्यत्र तत्रैव दीर्घः सन्वच नानेकाश्विति माधवः ॥ सन्वद्भावमाशङ्कय णिपरकलघोर्गकाराकारस्य मध्यस्थितेन 'जा' चकास्त्यर्थापयत्यूर्णोत्यादौ नाङ्गं द्विरुच्यते । इत्यनेन व्यवधानात् समाधानं कृतं, तद् विरुध्येत, 'जा'-- 10. किन्त्वस्यावयवः कश्चित् तस्मादेकाक्ष्विदं द्वयम् ।। धातोरप्यनेकवरत्वेन तत्र माधवव्याख्यानरीत्या सन्वद्भावस्य 50 वस्तुतोऽङ्गस्यावयबो योऽभ्यास इति वर्णनात् । प्राप्तेरभावेन शङ्का-समाधानयोरुभयोरनालम्बनत्वापत्तस्तत्र ऊौँ दीर्घोऽर्थापयतौ द्वयं स्यादिति मन्महे ॥ कृत्लस्याङ्गस्य [संपूर्णायाः प्रकृतेः] द्वित्वाभावात् । तथा चात्र चकास्तौ तूभयमिदं न स्यात् स्याच व्यवस्थया । न कार्यकालपक्षेण व्यवहारो भाष्यकृदभिमत इति यथोद्देशपक्ष- विशेष्यं सन्निहितं लघुनीत्यङ्गमेव वा ॥" माश्रित्याह-वस्तुतोऽङ्गस्यावयव इत्यादि । अयमाशयः-अगस्येत्य- 15 इति "व्याख्याविकल्पस्य कैयटेनैव वर्णनात्" इति । अस्या वयवषष्ठी, न कर्मषष्ठी, तथा चाकावयवस्य [प्रकृत्यवयवस्य ] 55 यमाशयः-अस्मिन् शास्त्रे *कार्यकालं संज्ञा-परिभापम् इत्येकः अभ्याससंज्ञकस्य [ द्विरुक्तौ पूर्वस्य ] इत्यर्थो लभ्यते । ततश्चोर्ण- पक्षः, तस्य च 'संज्ञा च परिभाषा चोभे कार्यप्रदेशके' इत्यर्थः, धातोर्ण्यन्तस्य हे 'नु' इत्येकदेशे द्विरुक्तेऽपि दीर्घस्य प्रवृत्तिरिति तथा चास्मिन् पक्षे तत्तत्कार्यविधिप्रदेशेषु संज्ञाशास्त्रस्य परि- | औ"नवदिति रूपम् , सन्वत्त्वस्य चेह प्रयोजनमेव नास्ति, भाषाशास्त्रस्य चोपस्थितिर्भवति । यथोद्देशं संज्ञा-परिभाषम् | तत्प्रयोजनभूतस्येत्त्वस्यात्राप्राप्तेः, द्वित्वे पूर्वस्याकारस्याभावात् । 20 इति च पक्षान्तरम् । उद्देशाः-संज्ञाशास्त्र-परिभाषाशास्त्रयोः पाठ- अर्थमाचष्ट इत्यर्थे णिचि आत्वे प्वागमे च ले परे तदेकदेशस्य Go प्रदेशाः, तानतिक्रम्य न तिष्ठतीति यथोद्देशम् , संज्ञाशास्त्रं | द्वित्वेऽपि सन्वद्भावदीयों भवत एवेति 'आतीथपत्' इति स्पं परिभाषाशास्त्रं च स्वप्रदेशे स्थितमेव तत्तद्विध्यपेक्षितं स्वं स्वमर्थ भवति । परं त्वत्र पक्षे 'चकास्'धातोर्ण्यन्तस्य हे विशेपः, स समर्पयतीति तदर्थः, अस्मिन् पक्षे च कार्यप्रदेशेषु संज्ञा-परि- चायम्-'लघुनि चङ्परे' इत्ययमंशः कैयटेन द्विधा व्याख्यातः, भाषाशास्त्रविधेयांशस्यैवोपस्थितिर्न तु कृत्स्नस्य शास्त्रस्येति स्थितिः। 'चपरे' [ 'डपरे' ] इत्यनेनान्यपदार्थतया लब्धस्य 'नौ'इत्यस्य 26 सन्वद्भावविधायके “सन्वल्लघुनि चपरेऽनग्लोपे” [पा० सू० | सन्निहितं 'लघुनि' इत्येत् पदं विशेष्यम्, तथा च चपरे णौ 65 : . ७. ४. ९३.] इति सूत्रे, दीर्घविधायके “दी| लघोः" [पा० [उपरे णौ ] यहघु तत्परो योऽजावयवोऽभ्यास इत्यादि प्रथम- सू० ७. ४. ९४.] इति सूत्रे च तत्रत्य[पाणिनीयमतस्थ]प्रक्रि- व्याख्यानम् । अङ्गमेव [प्रकृतिरेव ] वा विशेष्यम् , तथा च यानुसारम् 'अङ्गस्य' [प्रत्यये परतः प्रकृतिभूतस्य ] 'अभ्या- | चपरे णौ यदङ्ग [ या प्रकृतिः ] तस्य योऽभ्यासो लघुपर सस्य' [द्वित्वं पूर्वस्य ] इति च पदद्वयमनुवृत्तम् , पदद्वयमपि च इत्यादि द्वितीयं व्याख्यानम् [ इदं च व्याख्यानद्वयं सिद्धान्त- 30 संज्ञावोधकम् , तत्र 'अभ्यासस्य' इति संज्ञावोधकपदसम्बन्धेन | कौमुद्यामपि प्रदर्शितम् ] इति पक्षद्वयेन सन्बद्भावो दीर्घश्च TO अभ्याससंज्ञाविधायकं "पूर्वोऽभ्यासः” [पा० सू० ६. १.४.] 'चकास्' धातोर्ण्यन्तस्य न स्यात् स्याच, यतः प्रथमे व्याख्यानेऽत्र इति सूत्रं कार्यकालपक्षे सन्निहितम् , ततश्च ‘अङ्गस्य' इति पद- तयोर्न प्राप्तिपरे णौ लघोरभावात् , द्वितीये व्याख्याने चाभ्या- सहितस्य सन्वद्भावविधायकस्य सूत्रस्यार्थ एवं सम्पद्यते-अगस्य | सस्य [द्वित्वे पूर्वस्य ] लघुपरत्वादुभयोः प्राप्तिरिति 'अचच- ये द्वे उच्चारणे तयोः पूर्वोऽभ्याससंज्ञः, स सन्वद् भवतीति। कासत्' 'अचीचकासत्' इति रूपद्वयम् ॥ प्रकृतमनुसरामः- 35 तत्र कृदन्तस्योचारणशब्दस्य योगे 'अगस्य' इति कर्मणि पष्टी, न खमते नित्यत्वादटः पूर्व प्रवृत्ती खरादित्वापत्त्या दीर्घाप्राप्त्या-75 त्ववयवपष्ठी कारकविभक्तेर्वलवत्त्वात् । अङ्गं च प्रत्यये परतः ऽचीकरदित्यादिरूपाणामसिद्धयाऽस्य न्यायस्यान्तिमोऽश आवश्यक कृत्स्नमेव प्रकृतिरूपं न तु तदेकदेशः, ततश्च कृत्वमङ्गं यत्र ! एव, औMनवदित्यादौ च दीर्घो मा भूदेतदर्धमत्राखरादित्य- द्विरुच्यते तत्रैव सन्वद्भावो दीर्घश्च भवतः, न त्वेकदेशमात्रस्य ग्रहणस्यावश्यकत्वात् । 'इय्'विधायकशास्त्रं च [ "धातोरिवर्णस्ये- द्वित्वे सति । एवं च प्रकृतेरेकखरत्व एव कृत्स्नायाः प्रकृतेर्द्वित्व- युव०" २. १. ५०.] वृद्धिविधायकशास्त्रस्य ["बरादेता" 40 संभावना तत्रैव च तयोः प्रवृत्तिः, अनेकखरासु प्रकृतिषु च न ४. ३. ३१.] इत्यस्यापेक्षया पूर्वमिति तस्यैतदपेक्षया सर्वथा 80 ·१५२ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायौ २५,२६ ] .45 निर्बलत्वाद् वृद्धः पश्चाद्भवनार्थं तदंशस्याप्यशक्यत्वमेवेति ऐयरुः' । व्यवधाने च तयो नन्तर्य विनष्टमिति कथमुच्यते न किञ्चिद् 'अध्यैयत' इत्यादीनां सिद्धिः । तथा च तज्ज्ञापनार्थम् : “एत्य- | विनश्यतीति शङ्कामुत्थाप्य, उच्यते-*आगमोऽनुपद्याती* इति स्तेर्वृद्धिः" [४. ४. ३०.] इत्यस्याप्यावश्यकत्वमिति प्रक्रिया- न्यायादडागमेन व्यवधान न स्यादिति न्यासोक्तं समाधानमप्यं- नुसार स्थितस्य गतेश्चिन्तनीयत्वात् सर्वसुपपन्नम् । अत्र न्याये | नावश्यकम् , पूर्वोक्तरीत्या अव्यपीत्यस्य सार्थक्यस्योपपादितत्वेन 5 यद्यपि 'तद्वाध्योऽट्' इत्यसङ्गतमिव प्रतिभाति, तथा हि-योऽट् तव्यवधाने षत्वस्य न्यायतः प्राप्तत्वादिति ॥ २५ ॥ वृद्ध्या वाध्यः स च खरादिधातुविषयकः, तत्र च स वाध्यत *पूर्व पूर्वोत्तरपदयोः कार्य पश्चाच एवेति कथं स कृतेऽन्यस्मिन् धातुप्रत्ययकार्ये प्रवर्तत; यश्च न तया वाध्यः स प्रकृतन्यायविषय एव नेति स धातुप्रत्ययकार्यात् सन्धिकार्यम् * ॥ २६ ॥ पूर्वमपि प्रवर्ततान्तरङ्गत्वान्नित्यत्वाद् वा; तथा. चाचीकरदित्यत्र लि०-पूर्वोत्तरपदयोरिति सम्बन्धसामान्ये षष्टी, तथा 10 पूर्वमेवाटि स्वरादित्वापत्त्या दीर्घाप्रवृत्तिरूपदोषः स्यादेवेति नानेन | चान्तरङ्गत्वादिहेतुयुतादपि सन्धिकार्यात् पूर्व पूर्वोत्तरपद- न्यायेन तद्दोषवारणमिति 'तद्वाध्योऽट्र' इति कथनमसंगतमेव; सम्बन्धिकार्य सवति, पश्चात् सन्धिकार्यमिति । पूर्वोत्तरपद-50 तथापि 'तद्वाध्य पदस्योपलक्षणतया स्वरादिपु वृद्धिकृतेन वाधे- कार्य च पूर्वपदमुच्चार्योत्तरपदसुच्चार्य च विहितं कार्यमिति न नोपलक्षितो व्यञ्जनादिधातुषु प्रवर्त्तमान एवाट् तेन वोध्यते, विज्ञेयम् , अन्यथा वृद्धिकार्यस्य. पूर्वोत्तरपदकार्यत्वाभावाज्ज्ञा- समानसूत्रविधेयत्वलक्षणसम्बन्धात् तत्र लक्षणेत्यपि वा बोध्यम् । पनासम्भवः । *अन्तरङ्ग बहिरङ्गात् इत्यादिबलवत्त्ववो- 15 किञ्च तद्बाध्यपदस्य वृद्धिपरिचायकतयाऽप्युपयोग इति वृत्तावा- | धकन्यायानामपवादोऽयं न्यायः । अन्नांशे ज्ञापकं च "वः : वेदितमेव । अनेनैव हि पदेन "खरादेस्तासु". [४. ४. ३१.] | पदान्तात् प्रागैदौत्" [७. ४. ५.] इति सूत्रे वृद्धिप्राप्तौ 55 इति विहितैव वृद्धिरिह ग्राह्या, न तु "नामिनोऽकलि-हले:” | सत्यामित्यर्थाश्रयणम् , तथा हि-अस्य सूत्रस्य तावदयमर्थः- [ ४. ३. ५१.] इति विहिता वृद्धिः, तस्या अड्बाधकत्वा- | णिति तद्विते प्रत्यये परत इवोवर्णयोर्वृद्धिप्राप्तौ तयोरेव भावादिति लभ्यते । वस्तुतस्तु "लघोर्दीर्घोऽस्वरादेः” [४. | स्थाने यो वौ पदान्तौ ताभ्यां प्राग् यथासंख्यमैदौतौ स्याता- 20 १. ६४.] इत्यत्रास्वरादेरिति वचनसामर्थ्यादेव योऽकृतेऽटि | मिति, यथा व्याकरणमधीते वेत्ति वेत्यर्थे. "तद्वेत्यधीते" खरादिः स एवात्र खरादिशब्देन गृहीष्यते, अन्यथा विषये | [६. २. ११७.] इत्यणि-वैयाकरण इति रूपम् , एवं- 60 सर्वेषामेव धातूनामटाऽवश्यमेव भाव्यमिति स्वरादित्वापत्त्या स्वश्वस्यायमित्यर्थे "तस्येदम्" [६. ३. १६०.] इत्यणि- तस्याऽव्यावर्तकत्वं न स्यात् । इत्थं चाकृतेऽटि यः खरादि- | सौवश्व इति रूपम् । यदि चायं न्यायांशों न स्यात् तदा रित्यर्थाश्रयणेऽचीकरदित्यादौ दोषाभावेनाटो धातु-प्रत्ययकार्यात् | व्याकरण-स्वश्वशब्दयोर्निष्पत्तिकाल एव वि+आकरण, सु+ 25 पश्चात् प्रवृत्तौ फलाभावेन तदंशस्य नावश्यकत्वमिति प्रतीमः । अश्व' इत्यवस्थायामेव पूर्वमिकारोकारयोर्यत्ववत्वभवनादिवर्णो-: . किञ्च तद्विषये यज्ज्ञापकमु पन्यस्तम् “अड् धातोः०" [४. ४. | वर्णयोरभावेन तयोर्वृद्धिप्राप्तिर्नास्तीति तयोर्वृद्धिप्राप्तौ सत्या- 65 २९. ] इति सूत्रे 'अनु' इति पदानुपादानम् , तच्च प्रयोजना- मित्युक्त्वा विधीयमानावैदौताविह कथं स्याताम् । परमेतेन भावमूलकमेवेति न तज्ज्ञापकं भवितुमर्हति, उपात्तं हि पदं | न्यायांशेन 'वि+आकरण+अण, सु+अश्व+अण्'वि-सुशब्दयो- ज्ञापकं भवति, नानुपात्तम् , ज्ञापकत्वं हि ज्ञापनकर्तृत्वम् , रणि वृद्धिरूपं पूर्वपदकार्यमेव पूर्व प्राप्स्यति न तु यत्व-वत्व 30 असतश्च कर्तृत्वे वन्ध्यासुतादीनामपि कर्तृत्वप्रसङ्गादिति । तदं- | रूप सन्धिकार्यमिति संभाव्य वृद्धिप्राप्तौ सत्यामिति. सूरिणा-:: शस्य ज्ञापनावश्यकत्वे "एत्यस्तेर्वृद्धिः” [ ४. ४. १३०.] इति । अनुवर्तितम् , तत्प्राप्तौ च सत्यां “यवः' पदान्तात्" [७. ४. 70 सूत्रस्यैव ज्ञापकत्वमिति स्वीकरणीयम् , एतच्चावत्यवृहद्वृत्तिग्रन्थो- ५.] इति सूत्रकरणसामर्थ्याद् वृद्धिं बाधित्वा यत्व-वत्त्वे एव पन्यासेन वृत्तौ स्फुटीकृतमपि, तत्र हि सम्पूर्णन्यायस्यानेनैव स्याता, तत. ऐदौतौ चेति स्थितिः । फलं चास्य न्यायांशस्य ज्ञापनमिति स्पष्टमेवोक्तम् । अस्यांशस्यानावश्यकत्वे च पूर्वोक्त- | 'अग्नेन्द्रौ' इति रूपम् , अत्र हि अग्निश्चेन्द्रश्चेत्यर्थे द्वन्द्वे कृते 35 रीत्या स्वीकृते "उपसर्गात् सुग्-सुव्०" [२. ३. ३९.] इति | पूर्वपदस्याग्नेरिकारस्य “वेदसहश्रुतावायुदेवतानास्" [३. २. सूत्रेऽट्यपीति सप्रयोजनमेव नित्यत्वात् पूर्वमेवाटः प्रवृत्त्या तद्व्य ४१.] इत्यात्वं द्वन्द्वसमासापेक्षत्वात् “समानानां तेन दीर्घः" 75 वधानेन षत्वाप्राप्तेरिति बोध्यम् । इत्थं चात्र पश्चादड्भवने न [ १. २. १.] इति दीर्घापेक्षया बहिरङ्गमपि प्रथमं क्रियते, किञ्चिद् विनश्यतीति वृत्तिग्रन्थमुपादाय-"नन्वडागमे कृते सति न त्वन्तरङ्गोऽपि दीर्घः, यदि पूर्व दीर्घ एव क्रियेत तर्हि पूर्व- तयवधानात् प्राकृतषत्वं. *निमित्ताभावे० * इति न्यायान्नि- | पदोत्तरपदोभयावयवजस्य ईकारस्य, *उभयस्थाननिष्पन्नोऽन्य- 40 वर्त्तते, उपसर्ग-धात्वोरानन्तयं हि षत्वस्य निमित्तम् । अटा | तरव्यपदेशभाकु* इति न्यायेन यदि 'अग्नी', इत्येवं रूपं पूर्व- ·[द्वितीयोल्लासे न्यायः २६] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १५३ . .. 60 पदान्तत्वं व्यपदिश्यते तर्हि तस्य "वेदसहश्रुता." [३. २. इर्यस्य तस्येत्यर्थे डसि 'परमेः' इति रूपं भवति, अस्य न्यायस्य ४१.] इत्यात्वे 'भग्नान्द्रौ' इति रूपं स्यात् , यदि तूत्तरपदा- नित्यत्वे तु पूर्वमिकाररूपस्योत्तरपदस्य "हित्यदिति" [१. दित्वं व्यपदिश्यते तर्हि पूर्वपदस्य 'अग्न्' इत्येवंरूपतया तद ४. २३.] इत्येत्वरूपमुत्तरपदकार्यमेव प्रथमं स्यादिति 'परमैः' न्तस्य नस्यात्वे-अगेन्द्राविति स्यादित्युभयथापि दोष एव इत्यनिष्टं रूपं प्रसंज्येतेति; एतच्च व्याख्यानं प्राचामनुरोधेन । 5 स्यात् , ततश्च पूर्वमात्वरूपं पूर्वपदकायं कृत्वा पश्चात् प्राप्तस्य | वस्तुतस्तु वैयाकरण इत्यादावेदागमस्यादिस्वरवृद्धेर्वा न पूर्व- 45 "भवर्णस्येवर्णादिना." [१. २. ६.] इत्येत्वस्य सन्धिका- | पदकार्यत्वम् , पूर्वपदमुच्चार्य विहितकार्यस्यैव पूर्वपदकार्यत्वौ- यस्य प्रवर्तनादिष्टरूपस्य सिद्धिरिति । उत्तरपदकार्यस्य पूर्व चित्यादिति वृद्धिप्राप्तौ सत्यामित्यर्थाश्रयणेनैतन्यायपूर्वाशना- प्रवृत्तौ ज्ञापकं तु "आतो नेन्द्रवरुणस्य" [७. ४. २९.] पनासंभवः । न चैवं परमायमित्यत्रायमादेशस्याप्युत्तरपदका- इति सूत्रेणोत्तरपदस्य वृद्धिप्रतिषेधनम् , तथाहि-अग्नेन्द्रौ देवते यत्वाभावेन तत्रैतन्यायाप्रवृत्तावनिष्टं रूपं स्यादिति वाच्यम् , 10 अस्येत्यर्थे "देवता" [६. २. १०१.] इत्यणि-भाग्नेन्द्रं तनोत्तरपदमुच्चार्य विहितत्वाभावेऽपि वस्तुत उत्तरपदभूतस्येदं- 50 सूक्तमित्यत्रैतन्यायपूर्वांशेन पूर्वपदकार्यस्य प्रथमप्रवृत्तेः साधि- | शब्दस्य कार्यविधानात् , "वृद्धिः स्वरेवादेः" [७. ४. १.] तत्वेन "वेदसहश्रुता." [३. २. ४१.] इत्यनेनाग्नेरिकार- इति वृद्धिस्तु समुदायावयवस्य स्वरेष्वादिभूतस्य स्वरस्य स्यात्वे कृते पश्चादणि परे "देवतानामात्वादौ”[७. ४. २८.] | विधीयते न तु पूर्वपदादिभूतस्य पूर्वपदस्य वेति ततो भेदात् । इत्युभयपदवृद्धौ प्राप्तायामनेनोत्तरपदस्य वृद्धिनिषिध्यते । स | किञ्चान 'वैयाकरण' इत्यादावेतन्न्यायपूर्वाशे स्वीकृते सन्धि- 15च व्यर्थ एव, यत इन्द्रशब्दे तावद् द्वौ स्वरौ, तत्र प्रथमः कार्यात् पूर्वं स्वरेवादिस्वरस्य वृद्धौ ‘वै आकरण' इत्यवस्था- 55 सन्धिनाऽपहृतः, एतच्यायाभावे "अवर्णस्येवर्णादिना०" यामायादेशे ततः पदान्ताद् यकारात् पूर्वस्थस्याकारस्यैकारा- [१. २. ६.] इत्येत्वस्यान्तरङ्गत्वात् प्रवृत्तेः, द्वितीयश्चाणि | देशेऽपि रूपसिद्धौ ‘तत्प्राप्तौ सत्याम्' इति वृद्धिप्राप्तिपूर्वकं परे परत्वाद् "अवर्णेवर्णस्य" [७. ४. ६८.] इति लुप्यते, तद्वाधकरूपत्वमैदागमस्याश्रयितुमनावश्यकम् , इति ज्ञापि- तंतश्चन्द्रशब्दस्य स्वररहितत्वाद् वृद्धिप्राप्तेरेवाभावात् तस्य | तेऽपि स्वांशे चारितार्थ्याभाव एवेति विशदतया विवेचितं 20 वैयर्थ्यं स्पष्टमेव । तथा च व्यर्थीभूय स निषेधो ज्ञापयति- | विवरणे ॥ २६ ॥ पूर्वमुत्तरपदकार्ये कृते पश्चात् सन्धिकार्यमिति । तथा चेन्द्र- *पूर्व पूर्वोत्तरपदयोः कार्य कार्य पश्चात् शब्दस्याद्यस्वरस्य वृद्धिप्राप्तिर्निराबाधेति तन्निपेधस्य स्वांशे चारितार्थ्यम् । फलं चास्यांशस्य-परमायमिति, अत्र परमश्चा- सन्धिकार्यम् ॥ २६ ॥ सावयमित्यर्थे कर्मधारयाधिकारस्थे "सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्ट त०-सन्धिकार्येण पूर्वोत्तरपदयोवर्णस्यापहारेण तस्य 25 पूजायाम्" [३. १. १०७.] इति समासे 'परम इदम्+सि' | विकलतापत्त्या तन्निमित्तकार्यस्याभावप्रसझे प्राप्तेऽयं न्याय इति स्थितौ "अवर्णस्येवर्णादिना" [१. २. ६.] इत्येत्वे | आरभ्यते । अत्र कार्ये पूर्वपदस्योत्तरपदस्य च हेतुत्वं वस्तु-65 "अयमियं पुं-स्त्रियोः सौ" [२. १. ३८. ] इत्ययमादेशे च | सत्त्वापेक्षयैव, न तु पूर्व पदत्योत्तरपदत्वरूपपुरस्कारेण, तथा प्राप्तेऽयमादेशस्य पुंस्त्वबहिर्भूतप्रत्ययादिनिमित्तत्वाद् बहिरङ्ग- सति ‘परमायं' 'परमाहम्' इत्यादिरूपाणामसिद्धिप्रसज्ञात्, त्वेनान्तरङ्गत्वादेत्त्वस्यैव प्रवृत्तौ प्राप्तायामनेन न्यायांशेन | इहापि ‘परम+इदम्+सि’ ‘परम्+अस्मद्+सि' इत्यवस्थायामेवा- 30 पूर्वमुत्तरपदकार्यस्यायमादेशस्यैव प्रवृत्तिरिति; यदि त्वन्तरङ्ग- | न्तरङ्गत्वादेत्व दीर्घयोः प्राप्त्या तत्प्रवृत्तौ वृत्त्युक्तदिशा स्पासिद्धिः त्वात् प्रथममत्वं विधीयेत तदा *उभयस्थाननिष्पन्न* इति | स्यादिति वस्तुत उत्तरपदस्येह कार्यित्वेन प्रकृतन्यायप्रवृत्त्योत्तर-70 न्यायादेकारस्येदंशब्दसम्बन्धितायामेकदेशविकृतस्यानन्यत्वा- पदस्थानिकयोरयमहमादेशयोः प्रवृत्तिः सूपपदा भवति । अत्र देदंशब्दस्यायमादेशे परमयमिति रूपं स्यात् , यदि च एत्वस्य | हि इदमस्मच्छब्दयोवस्तुत उत्तरपदत्वेऽपि तेन रूपेण कायित्वं पूर्वपदसम्बन्धित्वस्वीकृतिस्तदा 'दम्' इत्यत्यैवावयवे समुदा- नास्ति, तयोः कार्ययोरुत्तरपदाधिकारस्थत्वाभावात् , सन्धि- 35 योपचारेण 'इदम्'शब्दत्वव्यपदेशादयमादेशे ‘परमेऽयमिति कार्यमपीहोभयस्थाननिष्पन्नमन्यतरस्थाननिष्पन्नं च साधारण्येन रूपं स्यात् ; उभयथाप्यनिष्टमेव रूपमिति प्रकृतन्यायांशस्य गृह्यते, तेन 'आग्नेन्द्र' इत्यादावुभयस्थाननिष्पन्नेऽपि सन्धिकार्य 15 तत्र प्रवृत्त्योत्तरपदसम्बन्धिकार्येऽयमादेशे पूर्व प्रवृत्ते पश्चात् यथा प्रवर्तते तथा रात्रिमह इत्यादाविकारमात्रस्थानिकयत्वा- सन्धिकार्य परमायमितीष्टरूपसिद्धिः, भयमादेशानन्तरं चैत्व- देशेऽपि प्रकृतन्यायप्रवृत्त्या मागमरूपं पूर्वपदकार्यमेव प्रथम स्याप्राप्त्या "समानानां तेन दीर्घः" [१. २. १.] इति प्रवर्तते । अत्र च न्याये प्राचीनैरंशद्वयं परिकल्प्य ज्ञापनदय- 40 दीर्घत्वमेव भवति । भयं च न्यायांशोऽनियतः, तथा च परम ! मुपन्यस्तम्, तदनुसारमेव च वृत्ती व्याख्यातोऽयं न्यायः। २० न्यायसमु० ·१५४ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायः २६] सुविचारणे तु न्यायस्यांशद्वयस्य कथञ्चित् स्खीकर्तुं शक्यत्वेऽपि भवति' इति ज्ञापितं तस्यानाश्रयणेन ज्ञापंकज्ञापितत्वात्; तस्य नात्र ज्ञापकद्वयस्य सत्ताऽवसीयते, पूर्वांशज्ञापकस्य "स्वः पदा- ज्ञापकस्य समाश्रयणे वा पूर्व यत्व-वत्वाभावे ऐदौतः प्राप्तेरभावात् न्तात् प्रागैदौत्" [७. ४. ५.] इति सूत्रे 'तत्प्राप्तौ' इत्यनु- पूर्वमिवर्गोवर्णयोवृद्धौ तत आयावादेशे च स्वः प्रागैदौदिति आत वर्तनस्य ज्ञापकत्वायोगात् , येन विना: यदनुपपन्नं यस्मिंश्च सति एवैत्त्वौत्त्वे तान्येव रूपाणि अतः पूर्वं वृद्धिरेव स्यात् ,न यत्व-वत्स्वे 5 यदुपपद्येत तेनैव तज्ज्ञाप्यमिति स्थितिः, तत्प्राप्तावित्यस्येकारो- इत्याग्रहो न कार्यः” इति । अस्यायमाशयः-अत्र न्याये “आतो 45 कारयोर्वृद्धिप्राप्तावित्यर्थो वर्ण्यते, तत्रेकारोकारयोर्वृद्धिप्राप्तिर्हि नेन्द्रवरुणस्य” [ ७. ४. २९. ] इति सूत्रमेव ज्ञापकम् । इह न सति सम्भावनाविषया, यद्यत्र यत्व-वत्त्वे न स्यातां तर्हि [वैयाकरण इत्यादौ] न तन्न्यायस्य प्रवृत्तिः, ज्ञापकज्ञापितत्वात् । तत्स्थानिनोरिकारोकारयोर्वृद्धिरेव स्यादिति तात्पर्यात् । तथा च यदि च तत्प्रवृत्तिरिह स्यात् तर्हि यत्व-वत्वे पूर्व न प्रवर्ततामिति तत्प्राप्ताविति पदमिकारोकारयोरुपलक्षणतया स्वरूपपरिचायकं, । य्वः पदान्तस्याभावेन ततः प्रागैदौतौ कथं प्रवःयाताम् , 10 न तु विशेषणतया व्यावर्तकम् । तथा च वृद्धिप्राप्तिकालपर्यन्तं न्यायप्रवृत्तौ च यत्व-वत्वाभ्यां पूर्व वृद्धौ कृतायामायावादेशयोः 50 तयोरिकारोकारयोः स्थिति वश्यकीति सन्धिकार्ये यत्वादौ सतोराकारस्य य्वाभ्यां पूर्वस्य स्थाने ऐतौतोः करणेन रूपसिद्धौ कृतेऽपि तत्प्राप्तिपदस्य परिचायकत्वानपनोदेन तेनैतन्न्याय- तत्प्राप्तौ सत्यामित्युक्तेरानर्थक्यमेवेति । वस्तुतस्तु-इह न्यायस्य ज्ञापनासंभवात् । किञ्च परिनिष्टितं हि पदं पदान्तरमाकाङ्क्षतीति प्रवृत्तिचर्चाऽपि नोचिता, वस्तुतः पूर्वपदस्य उत्तरपदस्य वा व्युत्पत्त्या यावद् व्याकरणशब्देन सर्वथा निष्पद्येत तावत् तस्य कार्यित्वविरहादित्यावेदितं पूर्वमपि । अत्र न्यायप्रवृत्तौ पूर्वमिका- 15 नामत्वमपि न स्यात् , नामसंज्ञायां च द्वितीयोत्पत्त्या व्याकर- रोकारयोर्बुद्धावायावादेशे यकार-वकाराभ्यां पूर्वस्याकारस्यैदौदा- 55 णमधीते' इत्यादि विग्रहः साध्यः स्यात् , एवं च संहितायाः देशे रूपसिद्धिरिति यदुक्तं न्यासकृता तत्तु न युक्तमित्युत्पश्यामः, सत्त्वे तावत्कालं सन्ध्यभावेन स्थातुमशक्यम् , ततश्चानेन । यतस्तथा सति य्वाभ्यां प्राच ऐदौदादेशावित्यर्थः कल्पनीयः स्यात् , न्यायेन तत्रत्यं सन्धिकार्य वृद्धिप्राप्तिकालपर्यन्तं वारयितुं न स च प्रकृतसूत्राक्षरविरुद्धः, तथा च प्रकृतन्यायप्रवृत्ताविह शक्यते । किञ्चेयमादिवृद्धिर्न पूर्वपदकार्य न वोत्तरपदकार्यम् , 'वैयाकरणः' इति रूपासिद्धिरेव स्यादिति प्रतिभाति । यदि च 20 अपि तु समुदायस्येति वृत्तावेवावेदितम् । इत्थं चात्र न्यायं “इकारोकारस्थानीयाभ्यां य्वाभ्यां प्राग् यथासंख्यमैदौतौ” इति 60. विनापि निर्वाहे न्यायेन चेकारस्य वृद्धिप्राप्तिसाधनासंभवाच्च वृत्त्युक्त्या वृद्धिप्राप्ताविति पदं तत्स्वरूपपरिचायकमात्रं, नतु वस्तुतो नानेन 'तत्प्राप्तौ' इत्यनुवर्त्तनेनैतन्यायज्ञापनमुचितम् । “आतो वृद्धिप्रवृत्तिरिहाभिलषिता, तथा सति इकारस्थानीयस्य यस्य नेन्द्रवरुणस्य" [७. ४. २९.] इति सूत्रे वृहद्वृत्तौ चास्यैव | लाभाभावादायादेशयकारो न साक्षादिकारस्थानीयोऽपि तु पर- सूत्रस्य संपूर्णन्यायज्ञापकता प्रदर्शिता, तथा हि-तत्रत्यो ग्रन्थः- म्परयैवेति न्यायप्रवृत्तावपि नात्र पूर्व वृद्धिः 'तत्प्राप्तौ सत्याम्' इति 25 "ननु चेन्द्रशब्दस्य द्वौ खरौ, तत्राद्यः सन्धिकार्येण ह्रियतेऽपरः पदेन तत्प्रवृत्त्यभावस्य स्वरसतो लाभात् । एवं चैतन्यायाभावे- 65 "अवर्णवर्णस्य” [७. ४. ६८.] इत्यतोऽस्वर एवेन्द्रशब्दः, ऽन्तरगत्वाद् यत्व-वत्वयोः प्रवृत्तौ कदापीकारोकारयोद्धेरप्राप्त्या तस्य किं वृद्धिप्रतिषेधेन ? सत्यम्-किन्त्वनेनैतज्ज्ञाप्यते *वहि- तत्प्राप्तौ सत्यामिति पदस्योपलक्षणतयाऽपि परिचायकत्वमसंभव- रङ्गमपि पूर्वं पूर्वोत्तरपदयोः कार्य भवति, पश्चात् सन्धिकार्यम् *, मेवेति तत्प्राप्तौ सत्यामित्यर्थाश्रयणादयं न्यायांशो ज्ञाप्यत एवे- तेन 'पूर्वेषुकामशम' इत्यादि सिद्धं भवति" इति । न चोत्तरपदस्य त्युच्यते तदापि न निर्वाहः, न्यायेन यत्व-वत्वयोनिरोधापत्तेः 30 वृद्धिनिषेधकेनानेन ["आतो नेन्द्रवरुणस्य". इति सूत्रेण ] कथं सूत्रस्यास्य प्रवृत्त्यसंभवात् । यदि च सूत्रारम्भसामर्थ्याद् यत्व-70 पूर्वपदोत्तरपदोभयविषयकं ज्ञापनं कर्तुं शक्यत इति शङ्कनीयम् , | वत्वयोः प्रवृत्तिरित्युच्यते तदापि न्यायस्यानुपयोग एव । न च : *असति वाधके प्रमाणानां सामान्ये पक्षपातः* इति न्यायेन 'तत्प्राप्तौ सत्याम्' इति पदस्य सार्थक्यमिति वाच्यम् , तस्येह सामान्यतः [ समुदायावयवत्वसामान्येन ] एकदेशानुमत्या वा फलाभावेनानुवृत्तेरेव त्यक्तुं शक्यत्वात् । यदि च यकार-वका- संपूर्णन्यायस्य ज्ञापनसंभवात् । लघुन्यासकारेण च ‘वैयाकरणः' | राभ्यां परस्य स्वरेष्वादिभूतस्य स्वरस्य प्राप्तवृद्धिवाधनार्थ 35 इत्यादावस्य न्यायस्याप्रवृत्तिरपि प्रतिपादिता, सा च "वः । तत्प्राप्तौ सत्यामिति पदमावश्यकमित्युच्यते तदा तदर्थमेव तस्य 75 पदान्ताद्" [७. ४. ५.] इति सूत्रस्थतत्प्राप्तावित्यनुवर्तनस्य | सार्थक्येन ज्ञापकत्वाऽसम्भवात् , यदीह यकार-वकारौ न स्यातां ज्ञापकत्वे कथं संगच्छेत, तथा हि-'वैयाकरणः' इत्यादिप्रयोगा- तर्हि तत्स्थानिनोरिकारोकारयोरेव वृद्धिः स्यादिति सम्भावना- नुदाहृत्य “परत्वान्नित्यत्वाच्च वृद्धः प्रागेव सर्वत्रानेनैदौतौ” इति मात्रेण वा 'तत्प्राप्तौ सत्याम्' इत्यस्य चारितार्थ्यात् । तस्मा- वृहद्वृत्तिग्रन्थव्याख्यानावसरे तेनोक्तम्-“एतच्च "आतो नेन्द्र- | दिह पूर्वपदमुद्दिश्य. कार्यस्य कस्यचनाभावेन. वा, सन्ध्यभावे 40 वरुणस्य” [ ५. ४. २९.] इत्यत्र यत् 'पूर्व सन्धिकार्य न | परिनिष्ठितत्वाभावेन व्याकरणादिपदानां पंदान्तरेण सम्बन्धस्या-80 . - ·[द्वितीयोल्लासे न्यायौ २६,२७] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १५५ 50 यत्र नुपपद्यमानत्वेन पूर्व सन्धिप्रवृत्तेरावश्यकतया वा “य्वः पदा- "नेन्द्रस्य परस्य" [पा० सू० ५:३. २२.] इति वृद्धिप्रतिषेधं न्तात्.” [७. ४. ५.] इति सूत्रविषये प्रकृतन्यायस्यानुप- शास्ति । कथं कृत्वा ज्ञापकम् ? “इन्द्रे द्वावची, तत्रैकः “यस्य" योग एवेति नात्रत्येन 'तत्प्राप्तौ' इत्यनुवृत्तेन पदेनैतन्यायांश- [पा० सू०. ६. ४. १४८.] इति लोपेन ह्रियते, अपर एका- ज्ञापनं युक्तमिति पर्यवस्यति ॥ अथ. 'आतो नेन्द्रवरुणस्य” देशेन, अनच्क इन्द्रशब्दः सम्पन्नः, तत्र को वृद्धेः प्रसङ्गः ?, b[.७. ४. २९.] इत्युत्तरपदवृद्धिप्रतिषेधस्य ज्ञापकत्वं विचार्यते- पश्यति त्वाचार्यः-पूर्वोत्तरपदयोस्तावत् कार्य भवति नैकादेश 45 आग्नेन्द्र सूक्तमित्यत्र "देवतानामात्वादो" [७. ४. २८.] इति, ततो "नेन्द्रस्य परस्य" [पा० स० ७. ३. २२.] इति इत्युभयपदवृद्धौ प्राप्तायामुत्तरपदस्यानेन वृद्धिनिषिध्यते, तत्र वृद्धिप्रतिषेधं शास्ति ॥ इति स्पष्टाशयं भाष्यम् । एतद्भाध्यक- अग्निश्चेन्द्रश्च देवते यस्येत्यर्थे पूर्वमग्निशब्देन्द्रशब्दयोर्द्वन्द्वे कृते वाक्यतया स्वमतेऽपि “आतो नेन्द्रवरुणस्य" [ ७. ४. २९.] 'अग्नि+इन्द्र+अण्' इति स्थितौ वृद्धेरपेक्षयाऽन्तरङ्गत्वात् समान- इति सूत्रमेव पूर्णस्यास्य न्यायस्यैकदेशानुमत्या ज्ञापकमित्या- 10 दीर्घ तत आत्वस्याप्यप्राप्त्या आत्वविपयाभावेन 'न्द्र' इत्यस्या- दर्तव्यमिति ॥ २६ ॥ वरत्वेन च वृद्धेरप्राप्तिः, यदि चैकवर्णाश्रयत्वाद् वहिरङ्गत्वा- भावेनात्वमेव परत्वात् प्रवर्त्तते . ततः सन्धिकार्यमित्युच्यते | *संज्ञा न संज्ञान्तरवाधिका* ॥ २७ ॥ तदापि 'अग्नेन्द्र' इत्यवस्थायामुत्तरपदस्य 'न्द्ररूपत्वेन वृद्ध सि०-वाध्य-बाधकभावस्यासमावेशमूलकत्वाद् रप्राप्तः, आद्यस्वरस्य वृद्धौ रूपसिद्धिसत्त्वेन इन्द्ररूपस्योत्तरपदस्य | द्वयोः [वाध्यत्वेन वाधकत्वेन चाभिमतयोः] समावेशः 15 वृद्धिप्रतिषेधो व्यर्थ एव, स चेमं न्यायं ज्ञापयति, ज्ञापिते | सम्भवति तन्न बाध्य-बाधकभावो न भवतीति स्थितिः, तत्र च पूर्वमुभयपदस्य वृद्धिरेव स्यादिति. तद्वारणायोत्तरपदवृद्धि- संज्ञानामेकस्मिन्नपि बहीनां समावेशः शक्यत एवेति न्याय-55 निषेधश्चरितार्थ इति स्थितिः । 'आग्नेन्द्रः' इत्यादिप्रयोगाश्च [औचित्य ] सिद्धमेवार्थमनेन न्यायेनाह-संज्ञा न संज्ञान्तर- तस्य स्वांशे फलोदाहरणभूताः, न्यायस्य फलं तु वृहद्वृत्तौ 'पूर्वेपु-वाधिकेति-संज्ञा-सम्यग्ज्ञायतेऽर्थोऽनया सा, संज्ञान्तरस्य- कामशमः' इत्युक्तम् । अत्रापि हि पूर्व सन्धिकार्ये प्रवृत्ते *उभय अन्यस्याः संज्ञायाः, बाधिका-प्रवृत्तिविघातिका, न भवतीति 20 स्थाननिष्पन्नोऽन्यतरव्यपदेशभाग्भः इति न्यायेन 'एषुकामशमी'- शेषः । पूर्वरीत्यौचित्यसिद्धोऽप्ययमर्थः शास्त्रकारवचनैरप्यनु- शब्दे उत्तरपदत्वातिदेशेऽपि पूर्वशब्दस्य वैकल्येन दिग्वाचकत्वं मातुं शक्यते, तथा हि-प्रादीनां शब्दानां "धातोः पूजार्थ०" 60 न स्यादिति दिगर्षवाचकात् पस्त्वं न स्यात् , यदि च पूर्वशब्द- [३. १. १.] इत्युपसर्गसंज्ञाविधायकसूत्रमेवात्रार्थे ज्ञापकम् , स्यैव तेन न्यायेन व्यपदेश इत्याश्रीयते तदोत्तरपदमेव विकलं यदि हि "ऊर्याद्यनुकरण०" [३.१.२.] इत्यव्यवहितोत्तरसूत्र- भवेत् , उभयव्यपदेशश्चानेन न्यायेन कर्तुमशक्यः, यदि च *एक- | विधीयमानया गतिसंज्ञयोपसर्गसंज्ञायाः परत्वाद् बाधः स्यात् 25 देशविकृत न्यायेन 'षुकामशमी'शब्दे एव उत्तरपदत्वं प्राग्ग्राम- | तर्हि बाधस्य नैयत्येन पूर्वसूत्रेणोपसर्गसंज्ञावचनमनर्थकमेव वाचित्वं चाश्रीयते तद 'पु'शब्दोकारस्यैव वृद्धिः स्यादित्यनिष्टं स्यात् , तथा चोपसर्गसंज्ञां सूत्रेण बोधयन् सूत्रकारः संज्ञानां 65 प्रसज्येतेति न्यायोपयोगः ॥ पाणिनीये तन्त्रेऽपि “आतो नेन्द्र- | परस्परं बाध्यबाधकभावाभावं सूचयत्येवेति 'प्रस्थः' इत्यादी वरुणस्य” [ ७.४.२९.] इत्येतत्सूत्रस्थानीयेन “नेन्द्रस्य परस्य” । 'प्र'शब्दस्य गत्युपसर्गसंज्ञयोः सत्योः “गति-क्वन्यः०" [३.१. [पा० सू० ७.३. २२.] इति सूत्रेणैवायं न्यायो ज्ञापितो महा ] इति गतिसंज्ञानिमित्तस्तत्पुरुषसमासः, "उपसर्गादातो 30 भाष्ये, तथा हि-“अन्तादिवच" [पा० सू० ६. १. ८५.] इति डोऽश्यः" [५. १. ५६.] इत्युपसर्गसंज्ञानिमित्तस्ततः पराद् सूत्रे महाभाष्ये-"उत्तरपदवृद्धिश्चैकादेशात्" [वार्त्तिकम् ], उत्तर- | धातोर्डप्रत्ययश्च युगपदभूताम् । अस्य च न्यायस्यौचित्यमूल-70 पदवृद्धिश्चैकादेशाद् भवति विप्रतिषेधेन । उत्तरपदवृद्धरवकाशः- कत्वाद् यत्र संज्ञा-फलयोः समावेशासंभवम्तत्र तयोर्युगपद् पूर्वत्रैगर्त्तकः, अपरगर्तकः, एकादेशस्यावकाशः-दण्डाग्रम् , | विधातुमशक्यतया वाध्यमानकार्यप्रयोजिका संज्ञाऽपि न प्रवर्त्तते क्षुपागम् ; इहो भयं प्राप्नोति-पूर्वेषुकामशमः, अपरैपुकामशमः, निष्फलत्वात् संज्ञायाश्च फलवत्त्वौचित्यात् , अत एव "स्पृहे- 35 उत्तरपदवृद्धिर्भवति विप्रतिषेधेन" इति वृद्धेः परत्वाद् बलवत्त्वं | ाप्यं वा" [२. २. २६.] इति सूत्रे वाग्रहणं चरितार्थम् , प्रदर्य. शङ्कते-"एकादेशप्रसशस्त्वन्तरङ्गवलीयस्त्वात्" [वार्ति- | अन्यथाऽस्य न्यायस्य प्रवृत्त्या कर्मसंज्ञा-सम्प्रदानसंज्ञयोध्य-75 कम्], एकादेशस्तु प्राप्नोति, किं कारणम् ? अन्तरङ्गवलीयस्त्वात्- वाधकभावाभावादुभयोरपि तयोः प्रवृत्तेर्विकल्पेन संज्ञाविधा- अन्तरङ्ग वलीयो भवति, तत्र को दोषः ? “तत्र वृद्धिविधानम्" नाभावेऽपि विभक्तिद्वयोत्पत्त्या चैत्रं चैत्राय वा स्पृहयतीति [वार्तिकम् ], तत्र वृद्धिर्विधेया, नैष दोषः, आचार्यप्रवृत्तिाप रूपवयं सिध्यत्येवेति विकल्पस्य वैयव्यं स्यादेव; एवं च 40 यति- पूर्वोत्तरपदयोस्तावत् कार्य भवति, नैकादेशः, इति । यदयं सिद्धेऽपि द्वैरूप्ये क्रियमाणो विकल्पो यत्र संज्ञानिमित्तकार्य-:

·१५६ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायः २७] . योर्विरोधस्तत्र संज्ञास्वपि बाध्यबाधकभाव इति सूचयति ॥ | गृहद्वयरूपकरणे तन्निवासिसपल्योरिव, अन्यथा हि सूत्रद्वया- प्रतिकार्य संज्ञा भिद्यन्ते* एषोऽपि न्यायाकारः प्राचीन रोपयत्नस्य व्यर्थतैवापद्यते, एवं च निवृत्ते स्प? कः कस्य ाख्यायात्रैव न्याये समावेशितः । इत्थं हि तेषां व्याख्या- बाधां कुर्यादिति । तत्रेदं तत्त्वम्-"करणं च" [२. २.१९.] नम्-"अस्य चेत्थमवतार:-“करण च" [२. २. १९.] | इति सूत्रेण संज्ञाद्वयविधानमःदेवयते मैत्रश्चैत्रेणेत्यादौ चरि- 5 इति सूत्रेण दिवः करणस्य युगपत् कर्म-करणसंज्ञयोर्विधानाद् तार्थम् , तेनाक्षाना देवयतीत्यादावुक्तयुक्त्या तृतीयैव 45 'अक्षाना दीव्यति' इति द्वैरूप्यं सिद्धम् । तथा 'अक्षै- प्राप्नोति, प्रयोगश्च द्वितीयाया अपि दृश्यते, अतस्तत्समर्थनार्थ देवयते मैत्रश्चैत्रेण' इत्यत्राक्षशब्दस्य करणत्वात् तृतीया प्रतिकार्य संज्ञा भिद्यन्ते' इति न्यायवलं गृहीत्वैकस्यापि भवति, कर्मत्वाच "गतिबोधाहारार्थ०" [२. २. ५.] इति | "करणं च" [२.२. १९.] इति सूत्रस्य भिन्नभिन्नव्याख्याभ्यां सूत्रेण प्राप्त नित्याकर्मकलक्षणमणिकर्तुः कर्मत्वं न स्यात् ; सूत्रद्वयरूपत्वमारोप्य तत्प्रथमसूत्रेण द्वितीयाऽप्यत्रानीयते 10 तथाऽक्षशब्दस्य कर्मत्वादेव देवयतेः "अणिगि प्राणिकर्तृका- कर्तृका- | इति । परमनेनापि *प्रतिकार्य संज्ञा भिधन्ते इति न्यायेन 50 नाप्याण्णिगः" [३. ३. १०७.] इत्यनेन प्राप्तमकर्मकलक्षणं पूर्वोक्तयुक्त्या "करणं च" [२. २. १९.] इति सूत्रस्य परस्मैपदं न स्यात् । अत्राह परः-नन्वरैर्देवयते मैत्रश्चैत्रेणे- भिन्न-भिन्नव्याख्याभ्यां सूत्रद्वयरूपत्वारोपणसामर्थ्यादुभयोरपि त्यादौ संज्ञाद्वययोगपद्यं चरितार्थम् , ततोऽक्षान:र्वादीव्यती- संज्ञयोः स्पर्द्धस्याभावोद्भावेन कर्मसंज्ञायाः करणसंज्ञया अवा- त्यादौ सत्यपि संज्ञाद्वये परत्वात् करणत्वहेतुका तृतीयैव | धनं व्यवस्थापयता *संज्ञा न संज्ञान्तरबाधिका* इति न्याय- 15 भवितुमर्हति न द्वितीया । [इति] । अत्रोत्तरम्-सत्यमेतत् , स्यैवार्थों भङ्गयन्तरेण समर्थित इति नासौ पृथग् दर्शितः ॥" 55 परं *प्रतिकार्य संज्ञा भिद्यन्ते इति न्यायो यदा प्रयुज्यते इति । अत्रेदं विचारणीयम्-*प्रतिकार्य संज्ञा भिद्यन्ते* इत्यस्य तदा द्वितीयाऽपि स्यादेव । तथा हि-अस्य न्यायस्यार्थस्तावद- 'प्रतिकार्य संज्ञाविधायकानि शास्त्राणि भिद्यन्ते' इत्यर्थस्य यम्-कार्य कार्य प्रति संज्ञाभिधायकानि सूत्राणि भिद्यन्ते । न्यासग्रन्थसम्मतत्वेऽपि यत् संज्ञासूत्रावृत्तिकरणेन संज्ञयोर्बा- अयं भावः यद्यपि “करणं च" [२. २. १९.] इति सूत्रे | ध्य-बाधकभावरूपविरोधनिवृत्तिरिति कल्पयित्वेदं सर्व व्या- 20 युगपत् संज्ञाद्वयमस्ति, परमक्षाना दीव्यतीति प्रयोगद्वयं ख्यानं निबद्ध प्राचीनैस्तन्न मनोरम, संज्ञयोर्बाध्य-बाधक- 60 यद् दृश्यते तसिद्ध्यर्थं प्रतिकार्य संज्ञा भिद्यन्ते* इति न्यायेन | भावस्य मूलं हि विरुद्धविभक्तिद्वयहेतुत्वमेव, न तत् सूत्रावृत्ति- "करणं च" [२. २. १९.] इति सूत्रमावृत्त्या द्विधा व्याख्या- करणमात्रेण निवर्त्तते, विरोधहेतुनिवृत्त्यभावे च विरोधनिवृद्धिः यते, यथा-दिवः करणं कर्म स्यादिति, तथा-दिवः करणं सूत्रावृत्तिकरणसामर्थ्येन कल्प्यमाना न्यायपथं नावतरति । करणं स्यादिति, इयानेव चार्थश्चकारेण सूच्यते, अव्ययानाम- याऽपि एकस्मिन्नपि गृहे भित्तिव्यवधानेन गृहद्वयकरणे सप- 25 नेकार्थत्वात् । तत्राद्यव्याख्याने इदं सूत्रं कर्मसंज्ञाया एव | त्योर्विरोधनिवृत्तिरिह दृष्टान्तत्वेनोपात्ता, साऽपि न युक्ता- 65 विधायकं, न तु करणसंज्ञाया इति कल्प्यते । एवं च सिद्धं सपल्योहि विरोधो नैकगृहत्वनिबन्धनोऽपि तु समानपतिकात्व- निर्बाधमक्षान् दीव्यतीति । यतः स्पर्धे सति परत्वं चिन्त्यते, निबन्धन एव, नहि तस्य हेतोगुहविभागेन निवृत्तिरिति कथं आद्यव्याख्यानपक्षे च करणसंज्ञाया विधानस्याप्यभावेन तृती- तद्विरोधो गृहविभागेन निवर्तत । तथा च न्यासोक्तसंज्ञा- याप्राप्तेरप्यभावात् केन सह स्पर्द्ध इति । द्वितीयव्याख्या तु सूत्रभेदस्यायमाशयो यत्-यावन्ति संज्ञानिमित्तानि कार्याणि 30 अक्षैर्दीव्यतीति प्रयोगस्य तवाप्यभिमतत्वेन निर्विगानैव । सम्भाव्यन्ते तावन्त्येव संज्ञाविधायकानि सूत्राणि कल्प्यन्ते 70 एतच्चैवं व्याख्याद्वयमक्षाना दीव्यतीति प्रयोगद्वयसिद्ध्य- 'प्रतिलक्ष्यं लक्षणोपप्लवः' इति महाभाष्यादिसिद्धान्तानुसारम् । थमेव कृतम् । ननु क्रियतां व्याख्याद्वयमारोप्यतां च तद्वला तथा च-द्वितीयोत्पत्तिसम्पादककर्मसंज्ञाविधायकं "करण च" देकस्यापि सूत्रस्य सूत्रद्वयरूपत्वं, परं तस्मिन्नेव सूत्रद्वये [२. २. १९.] इति सूत्रं पृथगेव, अकर्मकत्वप्रयुक्तस्याणि- विहितयोः कर्म-करणसंज्ञयोर्यः स्पर्द्धः स कथं निवर्तते ? तद- कर्तुः कर्मत्वस्य, “अणिगि प्राणिकर्तृकानाप्याण्णिगः" [३. 35 निवृत्तौ च पूर्वेण "करणं च" [२. २. १९.] इति सूत्रेण. | ३. १०७.] इति परस्मैपदस्य च निवर्त्तिके कर्मसंज्ञे च पृथ-75 विहितायाः कर्मसंज्ञाया यो बाधः स केन वार्यते ? [इति गेवेति तदर्थं कर्मसंज्ञाविधानाय "करणं च" [२. २. १९.] चेत् ? ] उच्यते यदा “करणं च" [२. २. १९.] इत्यस्य | इति सूत्रमपि पृथगेव, ततश्च अक्षैर्देवयते यज्ञदत्तेनेत्यत्राणि- सूत्रद्वयरूपत्वमारोपितं नासीत् तदा स्पर्द्ध आसीत्, यदा तु कर्तुः कर्मत्वाभावेन परस्मैपदाभावेन च द्वितीयोत्पत्तिप्रयो- तस्य सूत्रद्वयत्वमारोपितं तदाऽनयोः संज्ञयोः स्वस्वसूत्रनिष्ठ- जककर्मसंज्ञायाश्चारितार्थ्याभावेन तस्याः कर्मसंज्ञाया अनव- 40 त्वात् स्पर्दो निवर्तते, एकस्यापि गृहस्यान्तरा भित्तिप्रक्षेपादिना ! काशत्वेन तन्निमित्ता द्वितीयाऽप्यवश्यमेवोत्पत्स्यत इत्यक्षान् 80 ।

·[द्वितीयोल्लासे न्यायः २७] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । । देवयतीति प्रयोगोऽपि भविष्यत्येवेति कर्मसंज्ञायाः सावका- | संज्ञा भवन्ति, व्याकरणेऽपि कर्त्तव्यं हर्त्तव्यमित्यत्र प्रत्यय-कृत- शत्वेन द्वितीयैव भवितुमर्हतीति शङ्का निरवकाशेति । ततश्च कृत्यसंज्ञानां समावेशो भवति । 'पाचालः, वैदेहः, वैदर्भः' *संज्ञा. न संज्ञान्तरवाधिकाइति न्यायस्य प्रतिकार्य संज्ञा | प्रत्यय-तद्धित-तद्राज[द्रि]संज्ञानां समावेशो भवति । अन्यत्र भिद्यन्ते इति न्यायेन सह फलैक्येऽपि अर्थत उभयोर्भेद संज्ञासमावेशादेतस्मात् कारणात् आकडारादपि संज्ञानां समा- 5 एव । यथा चायमेवाशयः प्रतिकार्य संज्ञा भिद्यन्ते | वेशः प्राप्नोति, इष्यते चैकैव संज्ञा स्यादिति, तच्चान्तरेण यन्नं न 45 इति न्यायस्य तथा बृहद्वृत्त्यादिग्रन्थसम्मत्या स्फुटीकरिष्यते सिद्धयति, एवमर्थमिदमुच्यते” इति । अस्यायमाशयः-लोके विवरणे ॥ २७ ॥ शास्त्रे च संज्ञानां वाध्यवाधकभावाभावस्योक्तयुक्त्या दृष्टत्वात् *संज्ञान संज्ञान्तरवाधिका* ॥ २७ ॥ सर्वत्र तथा प्राप्तौ विरूद्धफलकसंज्ञानां वाध्यबाधकभावाभावेऽभी- त०-लोके शास्त्रे च संज्ञानां समावेशः-सहावस्थानमवि- टलक्ष्याणामसिद्धयाऽव्यवस्थापत्तेस्तत्र व्यवस्थार्थमुच्यमानमिदं 10रोध इति यावत् , दृश्यते । तथा हि-लोके तावदेकस्यैव घटस्य | सूत्रं नियमार्थम् , इत ऊर्व "कडाराः कर्मधारये" [पा० सू० 50 कलशः कुम्भ इत्यादयः संज्ञाः श्रूयन्ते, शास्त्रेऽपि तावदत्रैव २. २. ३८ ] इत्यतः प्राक् पठितानां संज्ञानां मध्ये एकस्यैव व्याकरणे एकस्यैव प्रत्ययस्य प्रत्यय-कृत्-कृत्यादिसंज्ञा भवन्ति, संज्ञा स्यादिति । अनेन नियमेन चान्यत्र तासां वाध्य-बाधक- न च तासां विरोधो भवति । युगपदसम्भवे हि विरोधः, यथा- | भावाभावोऽपि सूचितो भवत्येव । एतन्मध्ये च स्यादिविधि- 'सर्वे ब्राह्मणा भोज्यन्तां माठर-कौण्डिन्यौ परिवेविषाताम्' इत्यादौ | विषयाः कारकविषयाः समासविषया गुरुलध्वादिसंज्ञाश्च पट्यन्ते। 15 भोजन-परिवेषणयोर्विरोधो युगपदसंभवात् ; यथा वा 'सर्वेभ्यो | तासां च परत्वानवकाशत्वादिना व्यवस्था समाधीयते । अथ 55 ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां तकं कौण्डिन्याय' इत्यादौ दधिदान-तक- *प्रतिकार्य संज्ञा भिद्यन्ते* इति मतस्य विचारः प्रस्तूयते- दानयोर्विरोधः फलैक्यात् , तयोर्हि फलमेकमोदनसेकरूपमित्येकेन | अयमेतच्यायसमानार्थको न्याय इति प्राचां मतं वृत्तौ प्रद- दन्नौदने सिक्ते तक्रस्योपयोगाभावात् तक्रदानेन विशिष्य | शितम् , इह च तन्न्यायचर्चा बृहद्वृत्यादिरीत्या क्रियते, विधीयमानेन दधिदानं सामान्यविहितं वाध्यते । इह च तथा हि-“करणं च" [२. २. १९.] इति सूत्रे बृहद्वृत्ती 20 भिन्नानां संज्ञानां फलानि अविरुद्धानि भिन्नानीति भिन्नाविरुद्ध- | चकारफलं-"करणं वेत्येव सिद्धे चकारः संज्ञाद्वयसमावेशार्थः" 60 फलत्वाद् विरोधाभाव इति लोकसिद्धमेव संज्ञानां विरोधाभाव- इति रूपेण प्रदर्श्य लक्ष्ये तत्फलप्रदर्शनायोक्तम्-"तेनाःदेवयते मयं न्यायः सूचयति । एकस्यैव प्रादेर्गत्युपसर्गसंज्ञाद्वयविधान- | मैत्रश्चैत्रेणेत्यत्र करणत्वात् तृतीया भवति, कर्मत्वाय गत्यादि- मपि प्रकृतन्यायलभ्यार्थानुमोदकमेव न ज्ञापकम् , यत् तु | सूत्रेण नित्याकर्मकलक्षणमणिकर्तुः कर्मत्वं [न भवति ], देव- ज्ञापकतयोपन्यस्तं वृत्तौ तद् दाळपादनमात्रम् । अयं च न्यायो यतेश्च "अणिगि प्राणि." [ ३. ३. १०७.] इत्यादिनाऽकर्म- 25 भिन्नाविरोधिफलत्वमूलकविरोधाभावमूलक इति यत्र फले विरोध- | कत्वलक्षणं परस्मैपदं न भवति" इति, ततः शतितम्-“अथा- 65 स्तन च व्यवस्थार्थमन्यैर्वचनमारभ्यते, स्वमते च ज्ञापकवशा- क्षान् दीव्यतीत्यत्र सत्यपि संज्ञाद्वयसमावेशे परत्वात् करणत्व. घ्यायस्यानित्यतामाश्रित्य कार्य सञ्चाल्यते, तथा चानित्यत्वसूचकं / निमित्तया तृतीययैव भवितव्यम् ? नैवम्-स्पर्धे हि परः, वृत्तौ समुपन्यस्तं "स्पृहेप्प्यं वा" [२.२.२६.] इति वाग्रह- | विषययोश्च स्पर्धः, न च द्वितीया-तृतीययोः प्रतिनियतकर्म-करण- णम् । कैश्चिच स्पृहेाप्यस्य कर्म-संप्रदानोभयसंज्ञयोर्व्यवस्थार्थम् शक्त्यभिधायिन्योः समानविषयत्वमस्तीति द्वितीयाऽपि भवत्येव । 30 "स्पृहेरीप्सितस्य" [पा० सू० १. ४. ३६.] संप्रदानसंज्ञा, *प्रतिकार्य संज्ञा भिद्यते* इति वा दर्शनेऽनवकाशत्वात् संज्ञा-70 द्वयस्य विभक्त्योः पर्यायेण प्रवृत्तिरविरुद्धा" इति । अत्र पूर्वस्मिन् ईप्सिततमस्य च कर्मसंज्ञेति विभाग आश्रीयते, पठ्यते च पक्षे समानविषययोरेव विरोध इति भिन्नविपयाणां संज्ञानां बाध्यवाधकभावस्थले निर्णायकम् “आ कडारादेका संज्ञा" [पा० सू० १. ४. १.] इति सूत्रम्, तत्र चानेन सूत्रेण | विरोधाभावेन परया करणसंज्ञया पूर्वस्याः कर्मसंज्ञाया वाधाभाव इति समाधानं *संज्ञा न संज्ञान्तरवाधिका* इति न्यायार्थानु- स्थलविशेषे तासां वाध्यबाधकत्वे सूचिते परत्वादिभिवधिकहे- मोदकम् । द्वितीयस्मिन् पक्षे च सत्यपि विरोधेऽनवकाशायाः 75 35 तुभिनिर्णयः, तथा चोक्तम्-'या पराऽनवकाशा च' इति । एतत्सूत्रप्रयोजनप्रतिपादनपरो महाभाष्यग्रन्थश्चैत्यम्-"किमर्थ- संज्ञायाः परया संज्ञया वाधाभावः समर्थितः, अनवकाशत्वं मिदमुच्यते? “अन्यत्र संज्ञानां समावेशान्नियमार्थ वचनम्" चेह द्वयोरेव, तत्र कर्मत्वनिमित्तकेऽणिकर्तुः कर्मत्वाभावे परलै- [वार्तिकम् ], अन्यत्र संज्ञानां समावेशो भवति, कान्यत्र ? पदाभावे च प्रस्तुतेऽनवकाशत्वं कथमिति शशायाः प्रतिकार्य लोके व्याकरणे च । लोके तावत्-'इन्द्रः, शक्रः, पुरुहूतः, संज्ञा भिद्यन्ते इति मतान्तरेण समाधानम् । तथा च यावन्ति 40 पुरन्दरः', 'कन्दुः, कोष्ठः, कुसूलः' इत्येकस्य द्रव्यस्य वहवः | संज्ञानिमित्तकानि कार्याणि सम्भावितानि तावन्ति संशास्त्राणि 80 समान- ·१५८ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायः २७ ] F - कल्पनीयानि, तथा च द्वितीयोत्पत्तिरूपकार्यार्थ कल्पितस्य दिवः । इति । अत्रेदमुच्यते-*प्रतिकार्य संज्ञा भिद्यन्ते* इत्यस्य कार्य- करणस्य . कर्मसंज्ञाविधायकस्योपप्लुतसूत्रस्यः द्वितीयोत्पत्ति विना- मुद्दिश्य संज्ञाभेद' इत्यर्थ इति कथनेन 'भिन्नानि कार्याण्युद्दिश्य ऽनवकाशत्वमक्षतमेवेति तदभिप्राय, इति स्पष्टमेव प्रतिभाति । | स्वरूपतो भिन्नाः संज्ञाः क्रियन्ते' इत्यर्थ एव भवतामभिप्रेतः, न्यासकृताऽपि प्रतिकार्यमिति प्रतीकमुपादाय “एकस्यापि कर्मणः । स चाकथितोऽपि प्रतीयंत एव संज्ञानां कार्यार्थत्वात्, न तावता 5 करणस्य वा कार्य कार्य प्रतिसंज्ञाऽभिधायिकानि सूत्राणि भिद्यन्ते पूर्वपक्षिणा शङ्कितस्य कर्मत्वस्य चारितार्थ्येन तृतीयया तद्वाधस्य 45 इत्यर्थः” इति स्फोरयतोक्त एवार्थः प्रतिपिपादयिषितो न तु समाधानमायाति, ततश्च तत्समाधानार्थमुपात्तस्यास्य न्यायस्य प्राचां वृत्तिग्रन्थे गृहीतं करणं. चेत्यस्य व्याख्याद्वयादिकम् ; वैयर्थ्यमेव स्यात् , किञ्च कर्मत्वस्य मुख्य प्रयोजनं द्वितीयाविधा- सूत्रभेदेन विरोधाभावादिकं च । यदि हि सूत्रभेदेन विरोधाभावः । नमेवेति तदेवोद्दिश्य. कर्मत्वं विहितमित्यपि कथनं निर्मूलमेव, स्यात् तर्हि खत एव भिन्नानां सूत्राणां कदाऽपि विरोधो न | कर्मत्वनिमित्तकेषु कार्येषु गौणमुख्यतानिर्णायकप्रमाणाभावात् , 10 स्यात् । गृहस्यान्तरा भित्तिप्रक्षेपादिना सपत्नीद्वयविरोधाभाव- ततश्च यावन्ति तत्संज्ञाकार्याणि तावन्ति संज्ञाभिधायकवच-50 दृष्टान्तश्चासिद्ध एवेति प्रतिपादितं वृत्तावपि । किञ्चोक्तरीत्या नानीत्येकस्या अपि संज्ञाया भिन्नभिन्नकार्यार्थत्वेन भिन्नभिन्नतया *संज्ञा न संज्ञान्तरबाधिका* *प्रतिकार्य संज्ञा भिद्यन्ते* इति विधानमित्येवार्थः श्रेयानित्यलमनया प्रसक्तानुप्रसक्त्या। तदयः न्याययोः प्रकृतेऽभिमतफलसाधकत्वे समानेऽपि न प्रतिपाद्या- मत्र निष्कर्षः-*संज्ञा न संज्ञान्तरवाधिका* - इति न्यायस्य र्थस्य सादृश्यम् , बृहद्वृत्तौ समानफलकसंज्ञाद्वयरय वाध्यवाधक- संज्ञानां स्वभावतो बाभ्य-वाधकत्वाभावमात्रे तात्पर्यम् । कार्य- 15 भावसत्त्वस्य प्रथमं प्रतिपादितत्वेन तस्यार्थस्यैव मतान्तरेण | द्वारा विरोधे तु वाध्य-बाधकभावो भवत्येव, तदेव च प्रतिकार्य 55 *प्रतिकार्य०* इति न्यायेन समर्थनस्य स्पष्टत एव प्रकृतन्याय- संज्ञाभियन्ते* इति न्यायेन मतेन वा समर्थ्यते । ध्वनितश्चाय- प्रतिकूलत्वात् । एवं प्राचां न्यायसंग्रहीयन्यासे वृत्युक्तव्याख्यानस्य | माँ महाभाष्ये "आकडारादेका संज्ञा" [पा० .सू. १.४. न्यासानुसारित्वमित्यपि कथनं प्रत्युक्तमेव । किञ्च तन्त्र स्वमतानु- १.] इति सूत्रे पूर्वप्रदर्शिता-ऽग्रेप्रदर्यमानभाष्याभ्यां कैयटादि- सारिणी या व्याख्या प्रदर्शिता साऽपि न वृहद्वृत्तिग्रन्थाशयमनु- भिश्चायमर्थः स्फुटीकृतः । तत्रैव सूत्रे ‘आकडारात्'-"कडाराः 20 गच्छति, तथा हि-तत्रयो ग्रन्थः-"सरलाध्वना तु अन्यापि कर्मधारये" [पा० सू० २. २. ३८.] इत्यतः प्रागेकस्यैकैवं 60 व्याख्याऽस्ति, तथा हि-वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युदित्यत्रवदन संज्ञेति नियमपक्षः, एतदन्तरे संज्ञाविषये परं कार्य भवतीति प्रतिशब्दो लक्षणार्थे, ततोऽयमर्थः-- कार्य लक्ष्यीकृत्य तावत् | परकार्यविधिपक्षो वेति विचारप्रसङ्गे एका संज्ञेति पक्षे "दिवः भिन्नभिन्नाः संज्ञाः क्रियन्ते । अयं भावः-एकस्यैवान्यान्यसंज्ञा | कर्म च [ पा० सू० १. ४. ४३.] इति दिवः करणस्य कर्म- यत् क्रियन्ते तत् तत्संज्ञाहेतुकान्यान्यकार्यकरणार्थमेवं, यथा | संज्ञाविधायकसूत्रे 'चकारः' समावेशार्थ कर्तव्यो भवतीति दोष- 25 वारिशब्दे. इकारस्य खरसंज्ञासद्भावाद् वारीणामित्यत्र “दिह- प्रतिपादनायेत्थमुक्तम्-“साधकतमं करणम्" [पा. सू० १.65 खरस्या०" [१. ३. ३१.] इति द्वे रूपे नाभूताम् , तत्राह- ४. ४२.] “दिवः कर्म च" [पा० सू० १. ४. ४३..] इति स्वरस्येति वर्जनात् ; ह्रस्वसंज्ञासद्भावाच्च "हखापश्च" [१. ४. चकारः कर्तव्यः । अक्रियमाणे हि चकारेऽनवकाशा कर्मसंज्ञा ३२. ] इत्यनेनामो नाम् , समानसंज्ञासद्भावाच्च "दी| नाम्य- करणसंज्ञा बाधेत । परवचने हि नियमानुपपत्तरुभयसंज्ञाभावः, तिसृ०” [ १. ४. ४८.] इत्यनेन दीर्घः, नामिसंज्ञासद्भावाच्च । यस्य पुनः परं कार्यत्वं नियमानुपपत्तेस्तस्योभयोः संज्ञयोर्भावः 30 'हे. वारे ! हे वारि!' इत्यत्र "नामिनो लुग वा" [१. ४: ६१.] | सिद्धः । कथम् ? पूर्वा तस्य कर्मसंज्ञा, परा कॅरणसंज्ञा । कथम् ? 70 इत्यनेनामन्यस्य लुग्विकल्प इत्यादि । यदि तु अन्यान्यसंज्ञा- एवं स वक्ष्यति-"दिवः साधकतमं कर्म' ततः : "करणम्". हेतुकमन्यान्यकार्य चिकीर्षितं न सिध्येत् तर्हि किमर्थमन्यान्य- करणसंज्ञं च भवति साधकतमम् ; दिव इति निवृत्तम् । तत्रा- संज्ञाः क्रियन्ते?, ततोऽत्राप्यक्षान् दीव्यतीत्यत्रं द्वितीयान्तप्रयोगो | रम्भसामर्थ्यात् कर्मसंज्ञा, परत्वाच. करणसंज्ञा?: इति । अस्य यदि न स्यादेव, किन्तु स्पर्धे परत्वात् तृतीयान्तप्रयोग एव यदि | भाष्यस्याशयः कैयटेनेत्थं स्फोरितः-“अक्षैर्देवयते देवदत्तो यज्ञदत्ते- 35 स्यात् तदा ."करणं च" [२. . २. १९.] इति सूत्रेण दिवः | नेत्यत्रोभयोः कर्म-करणसंज्ञयोः समावेश इष्ट इति तदर्थं चकारः 75 करणस्य सर्वत्र कर्म-करणसंज्ञाद्वयं किमर्थमाचार्यः कुर्यात् ?, अतः । सूत्रे पठनीयः । ++ ++ यद्येवमक्षान् दीव्यतीति द्वितीया- सार्वत्रिकस्य कर्म-करणसंज्ञाद्वयस्य विधानादेवं ज्ञायते-करण- प्रयोगो न स्यात् , तृतीयया परत्वाद् बाधितत्वात् , विभक्तिद्वयं संज्ञाहेतुकतृतीयावदेकवारं कर्मसंज्ञाहेतुकाऽक्षान् दीव्यतीति द्विती: | चेष्यते । कर्मसंज्ञा च सावकाशाऽकर्मकव्यपदेशव्यावृत्यर्थत्वात् , याऽपि स्यादेव, न तु स्पर्धे परत्वहेतुकस्तृतीयया बाध एव करणसंज्ञाऽपि 'देवना अक्षाः' इति ल्युडा [अनडर्था] । 40 स्यात् , कर्मसंज्ञाविधानस्य द्वितीयाभवनस्येव मुख्यप्रयोजनत्वात्” । अत्राहुः-कार्यकालं संज्ञा-परिभाषमिति पक्षोऽत्राश्रीयते, तेन 80 . . - ·[द्वितीयोल्लासे न्यायौं २७,२८ ] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । २५९ 40 । . "कर्मणि द्वितीया' इत्यत्र कार्य यत् कर्मसंज्ञाया उपस्थानं *सापेक्षमसमर्थम् ॥ २८ ॥ तदनवकाशमिति द्वितीया भविष्यति । अक्षाणां देवितेत्यादौ तु सि०-"समर्थः पदविधिः" [७. ४. ११२.] इति कृत्प्रयोगे षष्ठया द्वितीयाऽपवादत्वाद् वाध्यते, तृतीया तु पर- परिभापासूत्रेण सर्वोऽपि पदसम्बन्धी विधिः समर्थाश्रितः- त्वात्" इति ॥ अनेन कैयटग्रन्थेन “करणं च” [२. २. ११.] समर्थपदाश्रित इति बोधितम् । समर्थत्वं च सामर्थ्यवत्वम्, 5 इति सूत्रस्थो बृहद्वृत्तिग्रन्थः समानार्थ एव । यः किल पाणि- सामर्थ्य च द्विविधम्-व्यपेक्षा एकार्थीभावश्च । तत्र पृथग- नीयानां *कार्यकालं संज्ञा-परिभाषम् इति पक्षः स एव र्थानां पदानामाकाङ्क्षावशात् परस्परसम्बन्धो व्यपेक्षा । यत्र 45 'प्रतिकार्य संज्ञा भिद्यन्ते' इत्येवंरूपपरमतत्वेनोद्दिष्टः, ततश्चैत- पदान्युपसर्जनीभूतस्वार्थानि निवृत्तस्वार्थानि वा प्रधानार्थी- कैयटोक्तरीत्यैव तत्रत्यापि व्याख्याऽवगन्तव्या। नागेशभट्टस्त्वत्र | पादानाद् व्यर्थान्यर्थान्तराभिधायीनि वा स एकार्थीभावः । विशेषमाह, तथा हि-केचित् तु-“साधकतमगतकर्मत्वशक्तिबोधे- तत्र वाक्ये व्यपेक्षा सामर्थ्य, समासे एकार्थीभाव इति 10ऽक्षान् दीव्यतीति प्रयोगे दृढतरं मानं चिन्त्यम् , कार्यकालपक्षेऽपि सामान्यतो विवेकः । सर्वं च पदसम्बन्धिकार्यमेतदन्यतर- परत्वात् तृतीयया बाधे न्याय्ये तदनुपस्थितेरेव न्याय्यत्वात् , सामर्थ्यवत्पदाश्रितमिति परिभापार्थः। तत्र व्यपेक्षासामर्थ्यवतः 50 किञ्च तत्र फलाश्रयत्वविवक्षया कर्तुरिति [ “कर्तुरीप्सिततम कर्म” समुदायस्यान्तर्गतयोः पदयोः समासादिविधिः प्रामोति, यथा-- पा० स० १. ४. ४९.] कर्मत्वं, न च तदा करणत्वमिति न 'ऋद्धस्य राज्ञः पुरुषः, महत् कष्टं श्रितः' इत्यनयोः समुदाय- दोषः । किञ्च "विति च" [पा० सू० १. १. ५. ] इति योर्कापेक्षासामर्थ्येन समर्थत्वात् तदन्तर्गतयो राज-पुरुषपदयोः 15 सूत्रस्थकैयटरीत्या यथोद्देशपक्षेऽपि प्रधानानुरोधेन स्वात्मभेद- कप्ट-श्रितपदयोश्च समर्थत्वानपायात् समासः स्यादिति नन्दस्य कल्पनस्य तुल्यतया विशिष्य 'कार्यकालपक्षे' इत्युक्तिरसंगता । राजपुरुषः, महत् कष्टाश्रितः' इति प्रयोगप्रसङ्ग इति तद्वारणाय 55 किञ्च कार्यकालपक्षेऽयादिभ्यः परैव प्रगृह्यसंज्ञेति “अदसो माद्” न्यायोऽयमाश्रीयते-*सापेक्षमसमर्थम् इति । अपेक्षा- [पा० सू० १. १. १२.] इति सूत्रस्थभाष्योक्तरीत्या "अपा- पदान्तरसम्बन्धाकाङ्क्षा, तया सह विद्यत इति सापेक्षम् , दानमुत्तराणि कारकाणि वाधन्ते, गां दोग्धि पयः" इत्यत्रत्य- तथाभूतं च पदस्, असमर्थम्-सामर्थ्यरहितं भवतीति तस्य 20भाषासङ्गतेराकडारस्थसंज्ञानां यथोद्देशपक्षत्वमेवेति च तदुक्त्य- न पदविधियोग्यत्वम् । अयमाशयः-वृत्तौ निविष्टेम हि पदेन सङ्गतिरित्याहुः" इति । अयमाशयः-अक्षनिष्ठा कर्मत्वशक्तिरन्या प्रधानार्थविशेषणीभूतस्वार्थोपस्थापकेन भवितव्यम् , यच पदं 60 करणत्वशक्तिरन्या, तत्र यद्यपि दिवः साधकतमस्य संज्ञाद्वयमपि पदान्तरमपेक्षते स्वविशेपणाय तच्च स्वयमेव प्राधान्यमनु- शास्त्रेण बोधितं. तथापि, तत्तद्विभक्तिसमभिव्याहारे तत्तच्छक्ति- वुभूपतीरिति कथं तत् प्रधानार्थ स्वार्थ समर्पयेदिति तस्य वोध एव, तथा च अक्षान् दीव्यतीति प्रयोगेऽक्षेषु सदपि स्वसमभिव्याहृतपदान्तरेणासामर्थ स्पष्टमेव । तथा च 25 साधकतमत्वं [ करणत्वं ] न भासते, अपि तु क्रियाजन्यफला- न्यायतः-औचित्यात् सिद्धोऽयमर्थ इति नात्र ज्ञापकापेक्षा । श्रयत्वरूपं कर्मत्वमेव भासते । इत्थं च यादृशार्थवुवोधिपया ईदृशेपु प्रयोगेपु समासाभावाय यत्नाकरणमेतन्न्यायज्ञापक-65 प्रयोगस्तदर्थवाचकविभक्तेरेवोत्पत्तिाय्या । कैयटोक्तकार्यकाल- मिति तु न युक्तमिति पूर्वमपि बहुशः प्रदर्शितमेव । “समर्थः पक्षाश्रयणेनैतत् समाधानं च न साधु, यतो यथोद्देशपक्षेऽपि पदविधिः" [७. ४. १९२.] इत्यस्यैवायं प्रपञ्च इति प्राञ्चः । विधिसूत्रानुरोधेन संज्ञासूत्राणामात्मभेदकल्पनस्य तैरुक्तत्वात् वस्तुतस्तु तया परिभापया सहास्य न्यायस्य कः सम्बन्धः ? 30तत्कार्यार्थं कल्पितस्य तस्य संज्ञासूत्रस्य तत्कार्याप्रवृत्तावनवका-न कोऽपि, यत्र व्यपेक्षया सामथ्यं सिद्धमेव तत्रैवावयवेऽसाम- शत्वस्य साम्यात् । तथा च यत्र परत्वादिना वाधोऽवतरति र्थ्यस्य बोधकवादस्य न्यायस्य ततो भिन्नविषयत्वात् । अत्र 70 तत्र तैस्तद्विषयस्य संज्ञासूत्रस्यात्मभेदकल्पनाभाव एव स्वीक्रियते। सूत्रे बृहद्वृत्तौ च व्यपेक्षैका भावसामर्थ्ययोर्भेदप्रदर्शनावसरे तथा च नानयोः पक्षयोरत्र विषये कोऽपि भेदः । किञ्च प्रथमा- व्यपेक्षायां विशेषणयोगो भवति, एका भावे न भवतीति घ्यायचतुर्थपादप्रथमसूत्रादारभ्य द्वितीयाध्यायद्वितीयपादसप्तत्रिंश-प्रदर्शनेनैवेदृशेषु 'ऋद्धस्य राज्ञः पुरुषः' इत्यादिपु समासाभायः 35 सूत्रपर्यन्तं तैः ‘आकडारम्' इत्युच्यते, तत्र च यथोद्देशपक्ष सूचितः, तत्र च मानत्वेन महाभाष्योक्तं वार्तिकमुक्तम्, तथा हि-"ननु च राज्ञः पुरुयमानयेत्युक्ते योऽर्थ आनीयते स75 एवेति कैयटेन स्वयमेव स्वीकृतत्वोक्त्या सह विरोधोऽपि स्फुट एव राजपुरुषमानयेत्युक्तेऽप्यानीयते तत् कोऽत्र व्यपेकार्थी- एव । एवं च चकारेण संज्ञाद्वयसमावेश एव युक्तोऽर्थतन्त्रा चा भावयोर्विशेषः? उच्यते-संज्ञाविशेपो व्यक्ताभिधानमुपसर्जन- व्यवस्थेहाश्रयणीयेति नागेशाशयः । खमतेऽपि चकारेण संज्ञा- विशेषणं चयोगश्चेति" इति वाक्य-समासयोमेंदमुपक्षिप्य द्वयसमावेश एव वृहद्वत्तायुक्त इत्यलमधिकेनेति ॥२७॥ उपसर्जनविशेषणांशव्याख्यानमग्रे प्रदर्शितम् , तथा हि-"तथा ।

·१६० न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायः २८] HI............ 15 वाक्ये उपसर्जनविशेषणं भवति-अद्धस्य राज्ञः पुरुषः, समासे तात्पर्यम् , एवं तत्पुरुषादावेक पदमुपसर्जनीभूतस्वार्थ, वहुव्रीही 40 न भवति-राजपुरुषः । यथाहुः-"साविशेषणानां वृत्तिन, द्वन्द्वे च पदद्वयमपि तथाः । तथा चेयमजहत्खार्था वृत्तिरिति वृत्तस्य च विशेषणं न प्रयुज्यते ।" इति, विशेषणयोगे हि | कथ्यते । जहत्स्वार्थामभिप्रेत्याह-निवृत्तवार्थानीति, जहति खं सापेक्षत्वेनागमकत्वात् सामर्थ्य न भवतीति” । अनेन ग्रन्थेन खमर्थ पदानि यस्यामित्यर्थात् तत्र. स्वार्थोपस्थापकत्वाभावान्नि-- 5 व्यपेकार्थीभावसामर्थ्ययोरयं . विशेषो यत्-व्यपेक्षायामेक- वृत्तः स्वार्थों येषां तानीत्यर्थः । उभयसाधारणं हेतुमाह-प्रधा- देशस्य समासवृत्तिर्न भवति गमकत्वाभावात् , एकार्थीभावे | नार्थोपादानादिति । अजहत्वार्थापक्षे-प्रधानार्थेन खोपस्थिति-45 च समासवृत्तिरिति । क्वचित् सति गमकत्वे प्रधानस्य काले एवोपसर्जनपदार्थस्य विशेषणतयोपादानादित्यर्थः, जह- विशेषणसापेक्षत्वेऽपि समासो भवतीति परेण न्यायेन सूच- त्वार्थापक्षे च प्रधानेन पदेन तदर्थस्याप्युपादानादित्यर्थः । यिष्यते, क्वचिच्चाप्रधानस्याऽपि नित्यसापेक्षस्य वृत्तिर्भवति, बहुव्रीहिसमासे तु प्रधानं पदं समुदाय इति बोध्यम् , एवं 10 यथा-देवदत्तस्य दासभार्येत्यादौ, अन्न हि देवदत्तस्य यो द्वन्द्वेऽपि प्रधानं पदं समुदाय एव, तदर्थेन साहित्येन स्वविशेषण- दासस्तस्य भार्येति प्रतीतेर्दासस्य देवदत्तसापेक्षत्वेऽपि नित्य- | तया समासान्तर्गतपदार्थस्योपादानादुपसर्जनीभूतस्वार्थानि, यद्वा 50 सापेक्षेषु वृत्यन्तर्गतपदेनापि सम्बन्धस्यानुज्ञातत्वेन समासो विशेष्यसाहित्यार्थोपस्थापकतया प्रधानेन समुदायेनैव समासान्त- भवतीति नायमैकान्तिको न्यायः-*सापेक्षमसमर्थम् इति र्गतपदार्थस्याप्युपादानान्निवृत्तखार्थानि वेति, समाहारेतरेतरयो- प्रपञ्चितं विवरणे ॥ २८ ॥ गयोरुभयोरपि साहित्यं विशेष्यम् , . आयेऽनुद्भूतावयवभेदम् , अन्त्य समुद्भूतावयवभेदमित्येव तयोः [ समाहारेतरेतरयोगयोः ] *सापेक्षमसमर्थम् ॥ २८ ॥ भेद इति वोध्यम् । अत्र कैयटे-द्वयर्थानीत्यस्य स्थाने व्यर्थानीति त०-पदविधीनां-पदसम्बन्धिनां कार्याणां, पदात् पदे पाठः समुपलभ्यते, स एव च नागेशेनापि गृहीतः, तस्य च पदस्य पदयोः पदानां वा सम्बन्धिनां विधीनां, समर्थत्वं-समर्थ- सन्निधानानिवृत्तस्वार्थानीति जहत्स्वार्थापक्षेण सह सम्बन्धः, पदाश्रितत्वं परिभाषया सूचितमाचार्यैः “समर्थः पदविधिः" [७. तत्र हि पदानां प्रत्येकमर्थराहित्यात् । तथा च जहत्वार्थापक्षे- ४. १२२.] इति । तत्र पदविधयश्च परिगणिता वृहद्वृत्तौ-समास- | ऽर्थान्तराभिधायीनीत्यस्यार्थान्तरान्वितस्वार्थाभिधायीनीत्यर्थः, 20 नामधातु-कृत्-तद्धितोपपदविभक्ति-युष्मदास्मदादेशप्लुतरूप इति । प्रत्येकशक्तिसहकृतसमुदायशक्त्या विशिष्टार्थप्रतिपादकानीति 60 तथा च यत्रान्यपदापेक्षा केनापि रूपेण भवति स सर्वो विधिरिह भावः । पदानीति बहुवचनं बहुपदविषयवहुव्रीहि-द्वन्द्वादिसंग्र- पदविधिः, स च व्यपेक्षामेकार्थीभावरूपं च सामर्थ्यमाश्रित्य | हाय । 'द्वयर्थानि' इति बृहद्वृत्तिगृहीतपाठपक्षे च जहत्स्वार्थपक्षे भवति । उदाहरणानि चास्य वृहद्वृत्तिग्रन्थे प्रपञ्चितान्येवेति तत एव द्वयर्थानीति सम्वध्यते, तथा च तत्र स्वार्थेन सह समुदायार्थ- एव समवलोकनीयानि । व्यपेक्षका भावयोः स्वरूपनिरूपणगर्भ रूपप्रधानार्थोपस्थापकानीत्यर्थः । अर्थान्तराभिधायीनीति च 25 साधुत्वान्वाख्यानवाक्यमेवं कल्पितं तत्रैव-"अत्र व्यपेक्षायां | समासार्थरूपस्य खपदार्थभिन्नस्यार्थस्याभिधायकानीत्यर्थः । ईदृश- 65 सम्वद्धार्थः सम्प्रेक्षितार्थो वा पदविधिः साधुर्भवति । एकार्थी- सामर्थ्यद्वयसहितस्य पदस्य पदयोः पदानां वा यो विधिर्भवति स भावे तु विग्रहवाक्यार्थाभिधाने यः शक्तः सङ्गतार्थः संसृष्टार्थों सर्वस्तद्गतं सामर्थ्यमाश्रित्यैव भवति, असमर्थानां पदान्तरैः सह वा पदविधिः स साधुर्भवति, अत्र पदानि उपसर्जनीभूतखार्थानि सम्बद्धुमसामर्थ्यात् । इत्थं च यत्र समुदाये सामर्थ्य विद्यमान- निवृत्तस्वार्थानि वा, प्रधानार्थोपादानाद् द्वयर्थानि अर्थान्तराभि- मपि तदवयवे न भवनि, तस्य समुदायनिष्ठत्वात् ; यत्र वा 30 धायीनि वा भवन्ति" इति । अत्र सम्बद्धार्थ इत्यस्य सम्बद्धो | वृत्यन्तर्गततया ग्रहीतुमभिलष्यमाणं पदं तदनन्तर्गतपदेन सह 70 झटित्येवान्वितः पदानामर्थः [प्रतीतिविषयः.] यत्र स इत्यर्थः, | सम्वद्धं तत्रासामर्थ्यमेव स्वीक्रियते, तादृशपदस्य पदयोर्वा गम- संप्रेक्षितार्थ इत्यस्य संप्रेक्षया कष्टकल्पनया संजातः प्रतीतिपथ- कत्वाभावात् , स एवार्थोऽनेन न्यायेन प्रकटीक्रियते । एवं मवरूढोऽर्थो यत्र स इत्यर्थः । तथा च क्लिष्टकाव्यादावपि योज- चायं न्यायः सापेक्षपदस्य गमकत्वाभावमूलकमेवासामर्थ्यमाहेति नयाऽर्थानां सम्बन्धः प्रतीयत एवेति तत्रापि व्यपेक्षा सामर्थ्य नाद्भुतार्थः, अतश्च नात्र ज्ञापकापेक्षेति वृत्तौ निवेदितमेव । 35 स्वीक्रियते । एकार्थीभावे च-संगतार्थ इत्यस्यान्यपदोपस्थितार्थ- "समर्थः पदविधिः” [७. ४. १२२.] इति परिभाषाप्रपञ्चत्व-75 स्यापि यत्र गतार्थत्वमित्यर्थः, संसृष्टार्थ इत्यस्य मिलितार्थ इत्यर्थः। मप्यस्य वृत्तावनूद्य त्यक्तम् , - परिभाषाप्रपञ्चत्वमस्य तदा स्याद् अयमेवो चार्थो विवृतः-अत्र च पदानीत्यादिना वाक्येन, यदि परिभाषावोध्यार्थस्यैव प्रकारान्तरेणावान्तरभेदेन वाऽत्र अन एकार्थीभावे सामर्थ्य पदानि उपसर्जनीभूतखार्थानि-इतर- चर्चा स्यात्, किन्तु नास्ति तत् । तया हि परिभाषया पद- विशेषणीभूतखार्थोपस्थापकानि, न तु पृथक् स्वार्थोपस्थापकानीति | विधीनां समाश्रितत्वं बोधितम् , अयं च न्यायः सापेक्षस्या- ·[द्वितीयोल्लासे न्यायः २८ ] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १६१ - 60 सामर्थ्य वोधयति । तथा च गमकत्वाभावमूलकं सापेक्षेऽसा- ध्यते, विहाय विशेषवचनम् । सम्बध्यमानसूत्रे एक वस्य विवक्षया मर्थ्यम् , यत्र च सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वं तिष्ठति तत्र सामर्थ्य- एकमेव स्याद्यन्तमेकेन स्याद्यन्तेन समस्यते इति स्वीकृत्य बहूना मिति स एवार्थः परेण न्यायेन प्रकाश्यते । ध्वनितं चास्यं समासाभावः समर्थ्यते; तदपि नोचितम्-सूत्राणां जातिपक्षा- न्यायस्य गमकत्वाभावमूलकत्वं “समर्थः पदविधिः" [पा० सू० श्रयणेन प्रवृत्तेः स्वीकारात् स्याद्यन्तजातिपरतया तत्सूत्रस्यानेक- 5 २. १. १.] इति सूत्रे महाभाष्ये, तत्रास्य सूत्रस्य प्रयोजन- स्याद्यन्तानां समासे वाधकाभावात् । यथा च नानो विधीयमानः 45 वर्णनावसरे ‘पश्य देवदत्त ! कृष्णं, श्रितो विष्णुमित्रो गुरुकुलम्' प्रत्ययो नैकस्मादेव नाम्नो विधीयते, अपि तु प्रत्येक वहुभ्योऽपि इति वाक्यद्वयमध्ये स्थितयोः कृष्ण-श्रितशब्दयोः, एवमन्यत्रापि नामभ्यस्तथा बहूनामपि स्याद्यन्तानां समासो भविष्यति, यथा सामर्थ्याभावे समासव्यावृत्तिं तत्प्रयोजनत्वेन . प्रदर्य-“अथ | वा 'न ब्राह्मणं हन्यात्' इत्यादौ । अत्रोच्यते-जातेः प्रत्येक परि- क्रियमाणेऽपि. समर्थग्रहणे इह कस्मान्नं भवति-महत्कष्टं श्रित समाप्तत्वान्नामसमुदायाद् यथा न प्रत्ययोत्पत्तिः किन्तु प्रत्येका- 10 इति ?, न वा भवति-महाकष्टश्रित इति ?, भवति, यदैतद् नाम्न एव, एवं स्याद्यन्तसमुदायस्य स्याद्यन्तसमुदायेन न समा-50 वाक्यं भवति-महत् कष्टं महाकष्टं, महाकष्टं श्रितो महाकष्ट- | सोऽपि तु प्रत्येकं स्याद्यन्तस्यैवेति वहूनां समासोऽत्र [महत् कष्टं श्रित इति । यदा त्वेतद् वाक्यं भवति-महत् कष्टं श्रित इति तदा | श्रित इत्यर्थे ] न भवति । अयं भावः-यथा खाशत्व-जनपद- न भवितव्यम् । तदा च प्राप्नोति, तदा कस्मान भवति ?, कस्य | त्वादेः प्रत्येकं परिसमाप्त्या स्वाङ्गसमुदाय-जनपदसमुदाययोर्न कस्मान्न भवति, किं द्वयोः, आहोखिद् वहूनाम् । वहूनां कस्मान्न स्वाङ्ग-जनपदग्रहणेन ग्रहणं तथा प्रकृतेऽपि स्याद्यन्तसमुदायस्य 15 भवति ? "सुप् सुपा" [पा० सू०. २. १. ४.] इति वर्त्तते । न स्याद्यन्तत्वेन ग्रहणमिति, नन्वेवं द्वयोरेव [कट-श्रितयोः ] 55 ननु च भो आकृतौ शास्त्राणि प्रवर्त्तन्ते, तद्यथा “प्रातिपदिकात्" | कस्मान्न समासो भवति ?, तत्रोत्तरम्-असामर्थ्यादिति । [पा, सू० ४. १. १.? इति वर्तमानेऽन्यस्माच्चान्यस्माच्च सामर्थ्याभावश्चात्र कथमिति प्रश्न-'सापेक्षमसमर्थ भवति' इत्यु- प्रातिपदिकादुत्पत्तिर्भवति । सत्यमेवमेतत् । आकृतिस्तु प्रत्येकं त्तरम् , सापेक्षस्यासमर्थत्वे युक्तिश्च पूर्वमुपपादितैव । अथ सापे- परिसमाप्यते, न समुदाये, यावत्येतत् परिसमाप्यते प्रातिपदि-क्षस्यासमर्थत्वे दोपाः प्रदर्शिताः, यथा-'राजपुरुपो दर्शनीयः' 20 कादिति तावत उत्पत्त्या भवितव्यम् , प्रत्येकं चैतत् परिसमा- | इत्यत्र दर्शनीयपदेन विशेष्यमाणस्य पुरुपस्यासामर्थ्यात् समासो : . प्यते, न समुदाये । एवमिहापि यावत्येतत् परिसमाप्यते सुप् न स्यादिति । तत्र च प्रधानस्य सापेक्षत्वेऽपि सामर्थ्यमिति सुपेति तावतः समासेन भवितव्यम् , द्वयोश्चैतत् परिसमाप्यते | खीकृतम् , तत्र युक्तिरुक्ता कैयटेन-प्राधान्यादेवानेकेनोपकार- न बहुषु । द्वयोस्तर्हि कस्मान्न भवति ? असामर्थ्यात् । कथम- | केणोपकार्यत्वाविरोधादिति । अत्र चाधिकमग्रिमन्यायव्याख्या- सामर्थ्यम् ? सापेक्षमसमथं भवतीति । यदि सापेक्षमसमर्थ वसरे वर्णयिष्यते । अन्ते चाप्रधानस्यापि सापेक्षत्वे 'देवदत्तस्य 25 भवतीत्युच्यते 'राजपुरुषोऽभिरूपो राजपुरुषो दर्शनीयः' अत्र न गुरुकुलम् , देवदत्तस्य दासभार्या' इत्यादी समासमुदाहृत्य प्रकृत- 65 : प्राप्नोति । नैष दोषः प्रधानमन सापेक्षम् , भवति च प्रधानस्य न्यायस्य गमकत्वाभावमूलकत्ववर्णनेन यत्र गमकत्वं तत्र सामर्थ्य, सापेक्षस्यापि समासः ॥” इति । एतावतो ग्रन्थस्यायमाशयः- | यत्र न गमकत्वं तत्र न सामर्थ्यमिति व्यवस्थामाश्रित्य 'सापेक्ष- 'महत् कष्टं श्रितः' इत्यर्थेऽत्र श्रवणक्रियया सामर्थ्यसद्भावात् | मसमर्थं भवति' इति खण्डितम् । ततश्च ‘महत् कष्टं श्रितः' समासः प्राप्नोति, तथा च कष्ट-श्रितयोः समासे 'महत्कष्टश्रितः' इत्यत्र समासः कुतो नेति शङ्का पुनरुत्थिता तदर्थ वार्तिकतो- 30 इति त्रयाणामपि पदानां समासे उत्तरपदे विधीयमानस्यात्त्वस्य | क्तम् “सविशेषणानां वृत्तिन, वृत्तस्य च विशेषणयोगो न, 70 मध्यमपदे परेऽभावान्महत्कष्टश्रित इत्येव रूपम् । यद्यपि 'महा- | अगुरुपुत्रादीनाम्” इति । तथा च 'कट'शब्दस्य महदिति कष्टश्रितः' इति रूपमपि भवत्येव समस्तम् , तथापि तत्र पूर्व विशेषणसहितत्वेन न वृत्तिः, वृत्तस्य समासादिवृत्तिगतस्य चांप्रधा- महच्छब्दस्य कष्टशब्देन समासे ततः श्रितशब्देन समास इति न नस्य राजादेरृद्धस्येत्यादिना विशेषणेन सम्बन्धाभावश्च सिद्धः, महत् कष्टं श्रितः' इति. विग्रहवाक्यार्थाभिधाने तत् समर्थम् । 'देवदत्तस्य गुरुपुत्रः, देवदत्तस्य दासभार्या' इत्यादिव्यावृत्तयेऽगुरु- 35 तथा चात्रार्थे समासः कुतो नेति प्रश्नः, तत्र प्रत्याक्षिप्यते--किमत्र पुत्रादीनामित्युक्तम् । भाष्यकृता च तदनमकत्वादिति हेतुना 75 भवता द्वयोः समासश्चोद्यतेऽथवा त्रयाणामपि ? तत्रेदमाह- खण्डितम् , तथा हि-"तत् तर्हि वक्तव्यं-सविशेपणानां वृत्तिन, द्वयोरपि श्रितापेक्षया कर्मत्वमिति त्रयाणामपि. सामर्थ्य सद्भावात् वृत्तस्य च विशेषणं न प्रयुज्यते, अगुरुपुत्रादीनामिति ? न त्रयाणामपि समासः स्यादिति । अथ यदि-"सुप् सुपा” [पा. वक्तव्यम्, वृत्तिस्तर्हि कस्मान भवति ? अगमकत्वात् । इह सू० २..१. ४.] इति स्याद्यन्तः स्याद्यन्तेन समस्यते इत्यर्ध- समानार्थेन वाक्येन भवितव्यं समासेन च, यश्चैहार्थों वाक्येन 40 बोधकं सामान्यसूत्रमेतत् सर्वसमासविधायकेषु सूत्रेषु प्रायः सम्य- ! गम्यते-महत् कष्टं श्रित इति, नासौं जातुचित् समासेन गम्यते 80 २१ न्यायसमु० ।

·•. १६२ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायौ २८-२९] "50 महत्कष्टश्रित इति, एतस्माद्धेतोबूंमः-अगमकत्वादिति, न प्राप्तम् , अकिञ्चित्कुर्वाणमित्यादौ किञ्चिदकुर्वाणम् , माषमहरमाणं ब्रूमः-अपशब्दः स्यादिति । यत्र च गमको भवति भवति तत्र गाधादनुत्सृष्टमित्यादिक्रमेण गमकत्वस्य दृष्टत्वात् , तद्वारणाय वृत्तिः, तद्यथा-देवदत्तस्य गुरुकुलं, देवदत्तस्य गुरुपुत्रो देवदत्तस्य | ‘समर्थ'ग्रहणं सार्थकमिति, तदपि नोचितम् । असूर्यम्पश्यानि दासभार्येति।" इति । अयमाशयः-सविशेषानां वृत्त्यभावो, वृत्तस्य मुखानीत्यादि-कतिपयासमर्थसमासानां साधुत्वस्य शास्त्रकृतामपि 5 च विशेषणयोगाभावः, गुरुपुत्रादीनां वृत्तानामपि विशेषणयोग- सम्मतत्वेन तेषामेव साधुत्वं नान्येषामित्येवं नियमाय "सुडनपुंस-45 श्चेति सर्वोऽप्यर्थो न्यायसिद्ध एवेति तदर्थं न किमपि वचनमनु- कस्य" [पा० सू० १.१. ४३ ] इत्यत्र प्रसज्यप्रतिषेधेन ष्ठेयम् । अयं च सर्वोऽर्थो गमकत्वागमकत्वाभावमूलक एव, वाक्ये- | व्याख्यानस्योक्तत्वात् ततश्च तदन्येषामसाधुत्वमपि तेनैव लब्ध- नार्थस्याभिधाने प्राप्ते तदर्थे समासस्य साधुत्वमन्वाचक्षाणं शास्त्रं | मिति नार्थोऽनया परिभाषयेति । तत्परिभाषाभावे च तदुप- तस्य समानार्थत्वमप्याक्षिपत्येव, ‘महत् कष्टं श्रितः' इति वाक्येन कारकस्यास्य : न्यायस्यापि नातिप्रयोजनीयत्वमिति ध्वनितमेवे- 10 च यन्महत्त्वविशिष्टकष्टकर्मकं श्रयणं प्रतीयते तत् 'महत्कष्टश्रितः' । त्यलम् ॥ २८ ॥ inne इत्यनेन समासेन न प्रत्याययितुं शक्यते, तेन हि यः कष्टं श्रितः स महत् कर्म करोतीत्यादि प्रतीयेत, क्रियाविशेषणं वा *प्रधानस्य तु सापेक्षत्वेऽपि महत्त्वं प्रतीयेत, न तु कष्टविशेषणम् , कष्टस्य समासरूपपदार्थक- समास:* ॥ २९ ॥ देशत्वेन ‘पदार्थः पदार्थेनान्वेति न तु पदार्थैकदेशेन' इति सि०-तुशब्दः पूर्वन्यायादस्य वैलक्षण्यं द्योतयति, 15 व्युत्पत्त्यनुसारं महत्त्वस्य तत्रान्वयासम्भवात् । तथा च समासे | पूर्वन्यायेन हि सामान्यत एव सापेक्षस्यासमर्थत्वकथनेन तस्य .. सत्यगमकत्वमेव समासाभावे हेतु सामर्थ्य न वाऽपशब्दत्वा- समासाभावोऽप्युक्तप्राय एव । अयं च तस्य न्यायस्याप्रधान-55 पत्तिः । लोके प्रयुज्यमानस्य हि साधुत्वमसाधुत्वं वा विचार्यते- | विषयतां द्योतयति तुशब्देन, प्रधानं च प्रकृतधातूपात्त- यथा गौः साधुळव्यादिति । महत्कष्टश्रित इत्ययं महत् कष्टं व्यापाराश्रयत्वेनोपात्तं, तस्य, सापेक्षत्वेऽपि स्वविशेषणेन श्रित इत्येतद्वाक्यार्थे न प्रयुज्यते, प्रयुक्तानां चेदमन्वाख्यानम् , सम्बन्धमभिलष्यत्यपि समासो भवत्येवेति न्यायार्थः । अत्र च 20 अतो नात्र समासो भविष्यति । देवदत्तस्य गुरुपुत्र इत्यादौ तु देव- यद्यपि गमकत्वमेव हेतुस्तथाऽपि ज्ञापकमपि दृश्यते । तच्च दत्तस्य गुरोः पुत्र इति वाक्येन योऽर्थः प्रतीयते स एव समा- | "उपमेयं व्याघ्राद्यैः साम्यानुक्तौ” [३. १. १०२.] इति 60 सेन प्रतीयत इति तत्र गमकत्वेन समासो भवतीति । इत्थमगम- सूने 'साम्यानुक्तौ' इति कथनम्, तद्धि 'पुरुषो व्याघ्र इव कत्वमूलकमेवासामर्थ्यमिति तत्र व्यवह्रियते, न तु सापेक्षत्वसामा- शूरः' इत्यादौ पुरुष-व्याघ्रशब्दयोः समासाभावार्थमुपात्तम् , न्येन,सापेक्षत्वस्यासामर्थ्यानाधायकत्वादिति समुदितोऽर्थः । ततः | अनेन हि सूत्रेण 'पुरुषव्याघ्र' इत्यादौ समास इष्यते, तत्र 25 शक्यते-"यद्यगमकत्वं हेतुः, नार्थः समर्थग्रहणेन, इहापि 'भार्या | व्याघ्रपदस्य स्वसदृशे लक्षणया व्याघ्रपदं व्याघ्रसदृशार्थकम् , राज्ञः पुरुषो देवदत्तस्य' इति योऽर्थो वाक्येन गम्यते नासौ जातु- तथा च पुरुषो व्याघ्र इवेति तदर्थः, अत्र हि पुरुष-व्याघ्रयोः 65 चित् समासेन गम्यते-भार्या राजपुरुषो देवदत्तस्येति, तस्मा- सामान्यधर्मस्य कस्यचिदनुक्तिरिति समासो भवति । यन्त्र च नार्थः समर्थग्रहणेन । इदं तर्हि प्रयोजनम् । अयमस्त्यसमर्थ- सामान्यधर्मस्योक्तिर्भवति तत्र समासो नेष्टः, यथा-पुरुषो समासो नन्समासो गमकः, तस्य साधुत्वं मा भूत्-अकिञ्चि- व्याघ्र इव शूर इति, अत्र हि पुरुषे व्याघ्र च सामान्यतया 30 कुर्वाणम् , अमाषं हरमाणम् , अगाधादुत्सृष्टम्' इति । एत- विद्यमानस्य शूरत्वस्य वाचकः शूरशब्द उक्तः, अत्र समासा- दपि नास्ति प्रयोजनम् । अवश्यं कस्यचिन्नसमासस्यासमर्थस्य भावार्थमुपादीयमानं 'साम्यानुक्तौ' इति पदं सति पूर्वस्मिन् 70 साधुत्वं वक्तव्यम्-असूर्यम्पश्यानि मुखानि, अपुनर्गेयाः श्लोकाः, न्यायेऽत्र समासाप्राप्त्या व्यर्थमेव, अत्र विशेष्यस्य [प्रधानस्य] अश्राद्धभोजी ब्राह्मणः' इति । अयमाशयः-यदि गमकत्वमेव पुरुषस्य 'शूर' इति विशेषणापेक्षत्वेनासामर्थ्यात् समासाs- वृत्तिप्रयोजकं तर्हि "समर्थः पदविधिः” [ ७. ४. ११२] इति प्राप्तिरिति समासवारणार्थं तदनर्थकम् , तच्चे न्यायं ज्ञापयति, 33 परिभाषया पदविधीनां समर्थाश्रितत्वं किमित्याश्रीयते, यत्र चासा- ज्ञापिते चास्मिन् प्रधानभूतस्य पुरुषस्य सापेक्षत्वेऽपि समासः मर्थ्य तत्र वाक्यार्थस्य समासादिनाऽगमनादेव समासाद्यभावो स्यादिति तद्वारणाय साम्यानुक्ताविति पदं सार्थकम् । फलं च 75 भविष्यति, तथा चेयं परिभाषैव व्यर्था । यदि चासमर्थनसमा- 'राजपुरुषोऽस्ति दर्शनीयः' इत्यादौ प्रधानस्य पुरुषस्य 'दर्श- सानां गमकत्वेन लोके प्रयुज्यमानानाम् 'अकिञ्चित्कुर्वाणमित्या- | नीय पदार्थापेक्षत्वेऽपि समासो भवति । प्रधानस्येति कथनाच दीनामसाधुत्ववोधनाय समर्थग्रहणमित्याख्यायते, यतो गाव्यादि- 'ऋद्धस्य राज्ञः पुरुषः' इत्यादावप्रधानस्य राज्ञ ऋद्धस्येति 40 शब्दवदसाधवोऽपि ते प्रयोगा लोके प्रयुज्यन्ते, तेषां च साधुत्वं | विशेषणापेक्षत्वे न समासः । क्वचिच्चाप्रधानस्यापि सापेक्षस्य ·[द्वितीयोल्लासे न्यायः २९] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १६३ ----.--.-1 -- 10 समासो भवति, यथा-देवदत्तस्य दासभार्येति । अत्र हि च गमकत्वमेव प्रकृतन्यायमूलमित्याश्रीयते तदा 'राज्ञो भार्या- 40 देवदत्तस्य, यो दासस्तस्य भार्येति प्रतीतेर्दासस्याप्रधानस्य याश्च पुरुपः' इति वाक्यार्थे राजपुरुषो भार्याया इत्यस्य समास- देवदत्तस्येति विशेषणपदापेक्षत्वेऽपि समासो भवत्येव गमक- स्यागमकत्वान्न समासः । वस्तुतस्तु-'सामान्यानुक्तौ' इति पदे- त्वात् । तदुक्तं. "समर्थः पदविधिः" [ ७. ४. १२२.] इति नोपात्तविशेषणविजातीयविशेपणयोगः प्रधानस्य भवतीति ज्ञाप्यते सूत्रव्याख्यायां वृहद्वृत्तौ-“यत्र क्वचिद् विशेपणयोगेऽपि तथा च 'पुरुषो व्याघ्र इव शूरः' इत्यत्रोपात्तं विशेषणं व्याघ्र इति गमकत्वम् , तत्र भवत्येव समासः, यथा-देवदत्तस्य गुरुकुलं, व्याघ्रसदृशार्थबोधकम् , तद्विजातीयं विशेषणं 'शूरः' इति सामा- 45 यज्ञदत्तस्य दासभार्या । यदाह- न्यधर्मबोधकं, तेन योगः प्राप्नोति, एवं राजपुरुपो दर्शनीय इत्य- "सम्बन्धिशब्दः सापेक्षो नित्यं सर्वः प्रवर्तते । त्रापि प्रधानस्य पुरुषस्योपात्तं विशेषणं राजसम्बन्धयोधकं राज्ञ स्वार्थवत् सा व्यपेक्षा हि वृत्तावपि न हीयते ॥” इति | इति पष्ठयन्तं पदं, तद्विजातीयविशेषणं च 'दर्शनीयः' इति, वाक्यपदीये-'प्रवर्तते' इत्यस्य स्थाने 'समस्यते' इति, | तत्सम्बन्धो भवति, 'राजपुरुपो भार्यायाः' इत्यत्र च पुरुषस्य 'स्वार्थवत्' इत्यस्य स्थाने 'वाक्यवत्' इति च पाठः । तथा च विशेषणं भार्यारूपं पष्टयन्तपदोपस्थाप्यत्वेनोपात्तविशेषणसजातीय-50 यन्त्र वृत्तौ न सम्बन्धहानिस्तत्र सापेक्षत्वेऽपि समासोऽप्रधान- मेवेति तद्योगो न स्यादिति न तादृशः प्रयोगो भवति । न केवलं स्यापि भवतीति।न्यायश्चायं निश्चलं. एवान्येनावाध्यमानत्वात्। प्रधानस्यैव सापेक्षत्वेऽपि समासो यावदप्रधानस्यापि क्वचित् *"किं हि वचनान्न भवति इति न्यायस्यायं प्रपञ्च उत्तर- सापेक्षस्य समासो दृश्यते, यथा-देवदत्तस्य गुरुकुलम् , यज्ञदत्तस्य 15 न्यायश्चेति प्राञ्चः, तद्व्याख्यानं च तेषाम्-"वचनमिष्टार्थ- दासभार्या, इत्यादि । अत्र बृहद्वृत्त्यादौ गमकत्वादेव समास प्रत्यायनं, तद्भवनाभवनापेक्षयैव हि अस्योत्तरस्य च न्यायस्यो- | उक्तः । महाभाष्ये तु गुरुकुलेति समुदायस्यैव पष्ट्यन्तेन 55 दाहरणप्रत्युदाहरणेपु . समासस्य तद्धितीयभावप्रत्ययस्य च सम्बन्धमपेक्ष्य पष्ठयुपपादिता। यदि च गुरुणैव योगमपेक्ष्य पष्ठीति भवनाभवने संजाते स्तः, इत्यतः किं हि वचनादित्यस्यैवायं स्वीक्रियते तर्हि सापेक्षस्याऽसमर्थत्वमेव न स्वीकार्यमित्यप्युक्तम् । प्रपञ्च इति" तस्यायमाशयः-इष्टार्थप्रत्यायनायैव सर्वाणि तथाहि-तत्रत्यो ग्रन्थः-“यत्र तीप्रधानं सापेक्ष भवति तत्र 20 विधिनिषेधवचनानि क्रियन्ते, न तैर्नवीनः शब्द उत्पाद्यते । वृत्तिर्न प्राप्नोति-देवदत्तस्य गुरुकुलम् , देवदत्तस्य गुरुपुत्रः, देव- ततश्चेष्टार्थप्रत्यायकत्वे.शब्दस्य तदनुकूलमेव लक्षणानामाशयः | दत्तस्य दासभार्येति, नैष दोपः-समुदायापेक्षात्र पष्ठी, सर्व गुरु- 60 कल्पनीयो न तु तद्विरुद्व इति । तथा च गमकत्वमूलक | कुलमपेक्षते” इति । अयमाशयः-गुरुकुलादिना समुदायेन एवायमपि न्याय इति पर्यवस्यति । एवमुत्तरोऽपि न्याय- | समुपजनिते व्यतिरेके देवदत्तस्येति पष्ठी, अवयवद्वारकश्च देव- स्तन्मूल एवेति ॥ २९॥ दत्तस्य समुदायेन सम्बन्ध इति सामर्थ्यादवयवमपि विशेषणं स्पृशति । तदुक्तं वाक्यपदीये- 25 *प्रधानस्य तु सापेक्षत्वेऽपि समासा* ॥ २९॥ "समुदायेन सम्बन्धो येषां गुरुकुलादिना । : त०-"समर्थः पदविधिः" [७. ४. १२२.] इति परि- संस्पृश्यावयवाँस्ते तु युज्यन्ते तद्वता सह ॥” इति । भाषया पदविधीनां समर्थाश्रितत्वे वोधिते पूर्वन्यायेन च सामा- येषामर्थानां गुरुकुलादिरूपसमुदायेन सम्बन्धस्तेऽप्यर्था न्यतोऽसमर्थत्वे सापेक्षस्योक्ते यत्र 'राजपुरुषोऽस्ति दर्शनीयः' अवयवान् संस्पृश्य-तैः सम्बन्धमनुभूय तद्वता युज्यन्ते इति इत्यादौ सापेक्षस्यापि समासः प्रयुज्यते तत्र समासोऽप्राप्तः समा- तदर्थः । तथा चावयवानामपि गुर्वादीनां देवदत्तन सम्बन्धो 30 सस्य पदविधित्वात् पदविधेः समाश्रितत्वात् सापेक्षस्य चास- लभ्यते । पुनः शङ्कते-यत्र तर्हि न समुदायापेक्षा पष्टी तत्र ते 70 मर्थत्वात् , तत्र समासस्य साधुत्ववोधनार्थमयं न्यायः पठ्यते । वृत्तिर्न प्राप्नोति-'किमोदनः शालीनाम् ,सक्त्याढकमापणीयानाम् , सामर्थ्य हि कार्यानुमेयम् , दाहरूपं कार्यं दृष्ट्वा वह्नौ दाहकत्वश- कुतोभवान् पाटलिपुत्रकः' इति । इह चापि देवदत्तस्य गुरुकुलं, तेरनुमानवत् । यत्र समस्तस्यापि विशेष्यस्य विशेषणेन सम्बन्धः | देवदत्तस्य गुरुपुत्रः, देवदत्तस्य दासभार्या' इति । यद्यपी समु- सम्यतया प्रतीयते तत्र समासस्य वाक्यार्थबोधनसामर्थ्यं दृष्ट्वा । दायापेक्षा पष्टी-स्यान्नैतन्नियोगतो गम्येत-देवदत्तस्य यो गुरुस्तस्य तत्र सामर्थ्य कल्प्यत इति तद्भुदयम् । अत एव 'राजपुरुषो पुन इति । किं तर्हि ? अन्यस्यापि गुरुपुत्रः, देवदत्तस्य किंचि-75 भार्यायाः' इति प्रयोगो न भवति, अत्र पुरुषे राजसम्बन्धो दियेपोऽर्थो गम्येत, यतस्तु खलु नियोगतो देवदत्तस्य यो भार्यासम्बन्धश्चैतदुभयं विवक्षितम् , तत्र प्रधानस्य पुरुषस्य | गुरुस्तस्य यः पुत्र इत्येपोऽर्थो गम्यते, अतो मन्यामहे-नपा भार्यासम्बन्धसापेक्षत्वेऽपि राज्ञा सह समासः स्यात्, प्रकृत- समुदायापेक्षा पष्टीति । अन्यत्र खल्वपि समर्थप्रहणे सापेक्षस्यापि त्यायेन प्रधानस्य सापेक्षत्वेऽपि समासस्य वोधितत्वात् । यदि | कार्य भवति । क्वान्यत्र ? "इमुसोः सामर्थ्य" [पा० सू० ८.३. . 65 ·१६४ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायः २९] 20 ४४.] ब्राह्मणस्य सर्पिष्करोतीति; तस्मान्नैतच्छक्यं वक्तुं-सापे- संज्ञकमिति । समासादौ. वृत्तिव्यवहारस्तु वृत्ति-वृत्तिमतोरभेदो- क्षमसमर्थ भवतीति ।" इति. अयमाशयः-देवदत्तस्य गुरुकुल- पचारात्, तत्र शब्दार्थसम्बन्धस्य स्वाभाविकत्वमते एकार्थी- मित्यादौ कथञ्चित् समुदायापेक्षया षष्ठया उपपादनसम्भवेऽपि भावरूपा वृत्तिलॊकत एवं सिद्धति न किञ्चित् तत्र वक्तव्यम् । किमोदनः शालीनामित्यादौ केषां शालीनां कि कलमानां [श्याम- ये तु शास्त्रनिष्पाद्यां वृत्तिं मन्यते ते शास्त्रविधानयोग्य तत्स्वरूपं 5 शालीनां ] किं रक्तशालीनामित्यर्थविवक्षायां समुदायापेक्षत्वा- किमाहुः ? अत्रोत्तरं-"परार्थाभिधानं वृत्तिरित्याहुः” इति, परस्य 45 सम्भवः, एवं सक्तवाढकमापणीयानामित्यत्र आपणीयानां शब्दस्य योऽर्थस्तस्य शब्दान्तरेणाभिधानं यत्र सा वृत्तिरित्यर्थः, विक्रेयाणां सक्तूनामाढ़कमित्यर्थस्य विवक्षयाऽऽपणीयशब्दस्य यथा राजपुरुष इत्यत्र राजशब्देन · वाक्यावस्थायामनुक्तः सक्तुसापेक्षत्वेन समुदायसापेक्षत्वासंभवः । कुतो भवान् पाटलि- पुरुषार्थोऽभिधीयते, एवं च तन्निष्ठशब्दान्तरकरणकपदार्थाभि- पुत्रक इत्यत्र कस्मात् पाटलिपुत्रादागत इत्यर्थस्य विवक्षया धायकत्वं तेषां खाश्रयत्वेन वृत्तिव्यवहारप्रयोजकं सामर्थ्यमिति 10 समुदायापेक्षाया असम्भवोऽस्त्येव । किञ्च . देवदत्तस्य गुरुपुत्र फलितम् । तच्च खार्थविशेषणकपुरुषार्थोपस्थितौ राजपदशक्ति- 50 इत्यादावपि समुदायापेक्षया . षष्ठीस्वीकारे योऽत्रार्थः सर्वदा ज्ञानस्य सहकारित्वाद् बोध्यम् । अत्राह-“अथ तेषामेवं ब्रुवतां प्रतीयते-देवदत्तस्य यो गुरुस्तस्य पुत्र इति, स नियमेन न प्रतीयेत, किं जहत्वार्था वृत्तिर्भवत्याहोखिदजहत्वार्था भवति ?, किं किन्तु अन्यस्य गुरुपुत्रः, देवदत्तस्य किञ्चिदन्यदित्यप्यर्थः प्रतीयते चातः ?, यदि जहत्वार्था वृत्तिः ‘राजपुरुषमानय' इत्युक्ते तथा च विवक्षितार्थस्य नियमतः .प्रतीतये तत्र सापेक्षत्वेऽपि | पुरुषमात्रस्यानयनं प्राप्नोति, 'औपगवमानय' इत्युक्तेऽपत्यमात्र- 15 सामर्थ्य वृत्तिश्चाभ्युपगन्तव्येति गुर्वपेक्षयाऽत्र षष्ठी सम्वन्धि- स्येति । अथाजहत्वार्था वृत्तिः, उभयोर्विध्यमानस्वार्थयोईयो- 55 शब्दत्वाचान खार्थवदपेक्षाया वृत्तावप्यहानाद् भवत्येव वृत्तिः। विचनमिति द्विवचनं प्राप्नोति । का पुनर्वृत्तिाय्या" इति । तदुक्तं वाक्यपदीयेऽपि- "नित्यशब्दवादिनां मते राजपुरुषादिपदानि 'राज्ञः पुरुष' इति "सम्बन्धिशब्दः सापेक्षो नित्यं सर्वः समस्यते । वाक्यविषयपदसरूपावयवानि पदे वर्णवदनर्थकोपलभ्यमानावय- वाक्यवत् सा व्यपेक्षा हि वृत्तावपि न हीयते ॥” इति । वानि, तत्त्वतो निरवयवान्येव केवलमसत्यप्रक्रियाश्रयणेन शास्त्रे- एवं च सापेक्षमसमर्थं भवतीति न वक्तव्यम् । अत एव च णान्वाख्यायन्त इति तेषां मते. पदानामर्थस्यैवाभावात् तत्र 60 ब्राह्मणस्य सर्पिस्करोतीत्यादौ ब्राह्मणापेक्षस्यापि सर्पिषः करोति- त्यक्तत्वात्त्यक्तत्वसन्देहाभावात् कार्यशब्दवादिनामेव मते जह- नाऽपेक्षामादाय “वेसुसोऽपेक्षायाम्" [२. ३. ११.] इति | खार्थाजहत्वार्थयोः सन्देहः । तत्रोभयत्र पक्षे दोषः-जहत्स्वार्थ- विकल्पेन षत्वं भवति, अन्यथा [सापेक्षस्यासामर्थ्य वीक्रिय- पक्षे पुरुषमात्रस्यैवात्र प्राधान्येनोपस्थितेस्तस्यैवानयनं स्याद् माणे ] समानाधिकरणमसमर्थवदिति वचनात् परमसर्पिःकुण्ड- राजपुरुषमानयेति कथने । एवं तद्धितवृत्तिस्थले प्रत्ययार्थमात्र- 25 मित्यत्रेव ब्राह्मणस्य सर्पिष्करोतीत्यत्र सापेक्षमसमर्थवादिति स्यैव प्राधान्येनोपस्थितेरपत्यमात्रस्यैवानयनं स्यात् , औपगवमान-65 वचनात् षत्वं न स्यात् । तथा चेदृशे स्थले स्वार्थमात्रो- येति कथने । अथ तद्दोषपरिजिहीर्षयाऽजहत्वार्थावृत्तिराश्रीयते पस्थापकवाक्यघटकतादशायामिव वृत्तावपि सामर्थ्य वृत्तावपि सामर्थ्य न तर्हि समासे. राजपुरुषादावुभयोरपि स्वार्थोपस्थापकत्वात् प्लक्ष- हीयते । किमोदन इत्यादयः प्रयोगाश्च नित्यसापेक्षत्वा- न्यग्रोधावित्यादिद्वन्द्व इव राजपुरुषावित्यादिः द्विवचनान्तप्रयोग भावेऽपि महाभाष्यकारादिवचनादेव साधवः । एवं चैतावता एव स्यादिति द्वयोरपि पक्षयोर्दोषदर्शनात् कः पक्षो न्याय्य इति 30 ग्रन्थेन गमकत्वे सति वृत्तिर्भवति, तदसत्त्वे च नेति तदाशयः । तत्राह-'जहत्वार्था' इति, खार्थत्यागं विना स्वार्थ-70 लभ्यते । एवं च "समर्थः पदविधिः" [ ७. ४. १२२] तामात्रोपस्थाने व्यग्रस्यं पदस्यार्थान्तरोपस्थापकत्वमसंभवीति इति परिभाषा न कमपि नवीनमर्थ विधत्ते इति ॥ अत्र प्रसङ्गा- जहत्वाथैव वृत्तिरुचितेति भावः । तत्र शङ्कते-युक्तं पुनर्जह- जहत्वार्थाऽजहत्वार्थाभेदेन वृत्तद्वैविध्यं पूर्व कथितं, स्वार्था नाम वृत्तिः स्यात्, अग्निना यथा स्वधर्म औरण्यं विशेषः प्रतिपाद्यते-द्विविधा हि वैयाकरणाः श्रूयन्ते, केचित् त्यक्तुमशक्यं तथा. शास्त्रवोधितस्यार्थस्य शास्त्रव्यापार विना 35 कार्यशब्दवादिनोऽन्ये नित्यशब्दवादिन इति । तत्र कार्यशब्द- खेन त्यक्तुमशक्यत्वात् कथं जहत्वार्थावृत्तिसंभव इति भावः ।। वादिनं प्रति आक्षिपति कश्चित्-“अथ ये वृत्ति वर्तयन्ति, किं समर्थयति-वाढं युक्तम्, एवं हि दृश्यते लोके-पुरुषोऽयं पर- त आहुः" इति [ तत्रैव २. १. १.] सूत्रे महाभाष्ये। अयः कर्मणि प्रवर्त्तमानः खं कर्म जहाति । तद्यथा-तक्षा राजकर्मणि माशयः-ये एकार्थीभावरूपां वृत्तिं शास्त्रेण निष्पादयन्ति [ये प्रवर्तमानः खं तक्षकर्म जहाति, एवं युक्तं यद्राजा पुरुषार्थे शास्त्रैकगम्यं सामर्थ्य मन्यते इति भावः ], तेषामयमाशयः- वर्तमानः स्वमर्थः जह्यात, उपगुश्चापत्याथै वर्तमानः खमर्थ 40 स्याद्यन्तं स्याद्यन्तेन सह सामर्थ्यवद् भवति, समर्थं च समास- जह्यात् । अयमाशयः-यथा. कदाचित् तक्षा राज्ञा दूतादिकार्ये 80 - तस्य .

·[द्वितीयोल्लासे न्यायः २९] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १६५ • . नियुक्तः खं तक्षणकर्म जहाति तथा शास्त्रेणार्थान्तरे नियुज्य- मात्रेण वाक्ये [ 'राज्ञः पुरुषः' इत्यादी ] यादृशविशेषणविशिष्टः मानः शब्दोऽपि स्वार्थ जह्यादिति युक्तमेवेति । पुनः शङ्कते- पुरुषः शब्दात् प्रतीतस्तादृशस्यैवात्राप्युपस्थितिरित्यनुमानात् "ननु चोक्तं राजपुरुषमानयेत्युक्ते पुरुषमात्रस्यानयनं प्राप्नोति, पुरुषपदस्य राजसम्बन्धविशिष्टपुरुषेऽर्थे शक्तिग्रहो भवति । तथा औपगवमानयेत्युक्तेऽपत्यंमात्रस्येति ?' इति । समाधत्ते-"नैप च वृत्तौ राजरूपार्थस्योपस्थितौ सल्यामपि राजादिपदजन्योप- 5 दोषः-जहदप्यसौ स्वार्थ नात्यन्ताय जहाति, यः पदार्थवाधीस्थियभावेन जहत्वार्थत्वमिति बोध्यम् ॥ पुनरपि दृष्टान्तं 45 खार्थस्तं जहाति। तद्यथा-तक्षा राजकर्मणि वर्तमानः स्वं तक्षकर्म | विघटयन्नाह-"विषम उपन्यासः, भवति हि तत्र या च यादृशी जहाति, न तु हिकित-श्वसित-कण्डूयितानि, न चायमर्थः परार्थ- चार्थमात्रा । अङ्ग ! हि भवाननी निटप्य घृतघटं तृणकूर्चन विरोधी विशेषणं नाम, तस्मात् तन्न जहाति ।” इति । अय- प्रक्षालयतु न गंस्यते स विशेषः" इति । अयमाशयः-घृते तैले माशय-यागमानं लक्ष्यीकृत्य जहत्वार्थेति नाम, न सर्वथा च घटान्निःसारितेऽपि तत्सम्बन्धस्य मात्रयाऽपि विद्यमानत्व 10 स्वार्थत्यागेन, सर्वथा स्वार्थत्यागे परोकारोऽपि कर्तुं न शक्यते, एंव 'अयं घृतघटोऽयं तैलघटः' इति व्यवहारः, यदि चाम्या- 50 तदर्थमेव च स उपादीयते, तथा च प्रयोजनाभावात् तस्यो- | दिसहायेन घटस्य शोधनं क्रियते तदा घृतादिसम्बन्धाज्ञानान्न पादानमेव व्यर्थ स्यात् । तथा च य एव धर्मस्तत्र परोपकार तथाव्यवहारः, तद्वदिहापि राजपदस्य खार्थत्यागे राजसम्बन्ध- विरोधी स एव त्यज्यते, यथा-राजकर्मनियुक्तेन तक्ष्णा तक्षण- | प्रत्यायकाभावाद् 'राजपुरुपमानय' इत्यादौ केवलपुरुषार्थप्रतीति- रूपं कर्म त्यजते, न तु प्राणिमात्रसाधारणं श्वसितादि, तत्त्यागे | रेव स्यादिति शङ्कोदेति। तत्समाधानायाह-“यथा तर्हि 'मलिका- 15 च प्राणविच्छेदा राजोपकारकतैव नश्येत् । राजपदेन परार्थस्य पुटश्चम्पकपुटः' इति, निस्कीर्णास्वपि सुमनःस्वन्वयाद् विशेषणं 15 [पुरुषरूपस्य ] स्वार्थनिरूपितविशेष्यत्वेन वोधने तद्विशेषणत्वेन भवति-'अयं मल्लिकापुटोऽयं चम्पकपुटः इति" इति, अयमा- राजरूपार्थोपस्थितौ राजरूपोऽर्थः स्वरूपेण न विरोधी, किन्तु तस्य शयः-यथा मल्लिकादिपुष्पाणामभावेऽपि तत्तद्गन्धसम्बन्धमात्रेण खगतं विशेष्यत्वमेव विरोधि, अतः स्वार्थ न हास्यति, स्वगतं । पूर्वस्थितां पुष्पसत्तामनुमाय मल्लिकापुट इत्यादिव्यवहारस्तथा विशेष्यत्वमेव विरोधिभूतं त्यजतीति न केवलस्य पुरुषस्यानयनमपि । वृत्तौ राजपदस्यार्थाभावेऽपि वाक्यदृष्टसार्थकराजशब्दवृत्तिवर्णानु- 20 तु.राजसम्बन्धविशिष्टस्यैवेति । ननु राज्ञः पुरुष इति वाक्यार्थेऽपि | पूर्वीसत्त्वमात्रेण वाक्ये यथा राजसम्बन्धवतः पुरुपस्यैव प्रती- 60 राजार्थस्य विशेषणत्वमेवेति कस्तस्य वृत्तौ विशेष इति चेत् ? तिस्तथेहापि राजसम्बन्धवतः पुरुषस्यैव पुरुपपदात् प्रतीतिरिति । न-वाक्ये स्खविशेषणसम्वन्धप्रतिपत्तौ सामर्थ्याविघातः, वृत्तावुप- | समाधानान्तरमाह-"अथवा समर्थाधिकारोऽयं वृत्तौ क्रियते, सर्जनीभूतेन स्वार्थेन प्रधानार्थस्योपस्कारात् स्वविशेषणप्रतिपत्तौ सामर्थ्य नाम भेदः संसर्गो वा । अपर आह-भेदसंस» वा सामर्थ्यहानिर्भवतीति विशेषस्य स्पष्टत्वात् । अयमत्र सारः-पदानां | सामर्थ्यमिति । कः पुनर्भेदः संसर्गो वा ?, इह 'राज्ञः' इत्युक्ते 25 तत्तद्विषयताविशिष्टे शक्तिः, अत एव बोधे विषयतानियमः । एवं च । सर्वं खं प्रसक्तम् , 'पुरुषः' इत्युक्ते सर्वः खामी प्रसक्तः, इहे- 65 राजपदादेः राजत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वावच्छिन्नं स्वार्थः; दानीं 'राजपुरुषमानय' इत्युक्ते राजा पुरुषं निवर्तयत्यन्येभ्यः तत्र समासे विशेष्यत्वांशत्याग इति न ऋद्धादिविशेषणान्वयोऽपि। खामिभ्यः, पुरुषोऽपि राजानमन्येभ्यः खेभ्यः । एवमेतस्मिन्नु- इत्येतावतैव जहत्वार्थत्वमिति । वाक्ये च तत्त्यागाभावाद् भयतो व्यवच्छिन्ने यदि खार्थ जहाति कामं जहातु, न जातु- भवति तस्यापि विशेषणसम्बन्धः । एवं चावयवशक्तिसहकृत- | चित् पुरुषमात्रस्यानयनं भविष्यति ।" इति । अयमाशयः- 30 समुदायशक्त्या विशिष्टैकोपस्थितिरिति तत्त्वम् । पुनराह-"अथ- “समर्थः पदविधिः" [७. ४. १२२. ] इति परिभाषया पद-r0 वाऽन्वयाद् विशेषणं भविष्यति, तद्यथा-'घृतघटस्तैलघटः' इति, | विधिपु-वृत्तिषु समर्थाधिकारः क्रियते, तत्र भेदः संसर्गो वा निषिक्ते घृते तैले चान्वयाद् विशेषणं भवति-'अयं घृतघटोऽयं प्रत्येकं सामर्थ्य, मिलितौ वा यथामतभेदम् , यथा 'राज्ञः' तैलघटः' इति ।" इति । अयमाशयः-यथा घृतपूर्णो घटो घृत- इत्युक्ते पष्टया सम्बन्धिमात्रस्याक्षेपात् स्वत्वेन रूपेण सर्वस्य घटः, तैलपूर्णश्च तैलघटः कथ्यते, तत्र घृते तैले च ततो प्रसक्तिर्भवति । एवं 'पुरुषः' इत्येतावन्माने कथिते पारतध्ये च 35 निःसारितेऽपि घृततैलसम्बन्धस्य गम्यमानत्वात् 'अयं घृतघटो- प्रमाणान्तरेणाधिगते सति सर्वः स्वामित्वेन समुपतिष्टते । 'राज-75 ऽयं तैलघटः' इति व्यवहारो भवति तथा राजशब्दः स्वार्ध- पुरुपमानय' इत्युक्ते च राजा पुरुषमन्यस्वामिभ्यो निवर्तयति, निमित्तं विशेषं पुरुपरूपेऽर्थे समाधाय खार्थं जहाति, न च | पुरुषश्च राजानमन्येभ्यः खेभ्यः, इत्थं चोभाभ्यामुभयोर्व्यव- तन्निमित्तं जातं विशेषदर्शनं पुरुषे निवर्त्तते, यथा-अग्निसंयोग- च्छेदे कृते तन्मध्ये यदि कश्चित् स्वार्थ जहाति तदाऽपि न जनितपाकजरक्तरूपादिकमग्निसंयोगे निवृत्तेऽपि न निवर्त्तते तद्वत् । क्षतिः स्वकार्यस्य कृतत्वादिति न केवलपुरुषानयनप्रसक्तिरिति । 40 एवं च राजशब्दाद् राजपदार्थप्रतीत्यभावेऽपि तच्छब्दान्वय- तत्र भेदपक्षे राजा पुरुपं स्वाम्यन्तरेभ्यो निवर्त्य स्वार्थ जहाति, 80 ·१६६ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायः २९] पुरुषस्तु. स्वार्थमजहदेव स्वान्तरेभ्यो राजानं निवर्तयतीति भावः समाधत्ते-"न षष्ठीसमर्थः पुरुषः” इति, पुरुषपदोत्तरमु- विशेषः । अस्मिन् पक्षे समभिव्याहृतपदार्थनिरूपितसंसर्गतदतिः | पात्तया षष्टया पुरुषस्यापि राजसमकक्ष्यतया सम्बन्ध्यन्तरापेक्षा रिक्तभेदैतदुभयवान् योऽर्थः स समासेन प्रत्याय्यते तादृशपुरुषाद्युप- स्यादिति पुरुषस्य षष्ट्या सामर्थ्य न प्रतीयेतेति भावः । पूर्वोक्तमेव स्थितावेव राजादिपदं. तात्पर्यग्राहकम् । अन्वयादिति पूर्वोक्ते पक्ष | पक्षमभ्युपैति-"प्रथमाया एव तर्हि प्राप्नोति" इति, तत्र पूर्वोक्तं 5 च पुरुषपदमेव राजसम्बन्धवत्पुरुषत्वेनोपस्थापकम् , अत्र पक्षे वाधकं स्मारयति-"ननु चोक्तं न प्रथमासमर्थो राजा" इति । 45 च पुरुषपदात् पुरुषत्वेनैव पुरुषविशेषोपस्थितिः, राजपदं तात्पर्य- निराकरोति-"अभिहितः सोऽर्थोऽन्तर्भूतः . प्रातिपदिकार्थः ग्राहकमित्यनयोर्भेदः । मेदः संसर्गो वा सामर्थ्यम् ; भेदसंसर्गों सम्पन्नः, तत्र प्रातिपदिकार्थे प्रथमेति प्रथमाया एव द्विवचनं वा सामर्थ्यमित्यनयोः पक्षयोरांशयो नागेशेनेत्थं स्फुटीकृतः- | प्राप्नोति" इति । अयमाशयः-कश्चिदर्थोऽभिहितोऽपि नान्तर्भ- खत्वसमानाधिकरणो . राजभिन्नखामिकभेदो राजसंसर्गव्याप्य | वति-यथा 'राज्ञः' इति षष्ठया सम्बन्धार्थोऽभिहितोऽपि न 10 इति. भेदः सामर्थ्यमिति पक्षे । संसर्गः सामर्थ्यमिति पक्षे | क्वचनान्तर्भूतः, कश्चिदर्थोऽन्तर्भूतोऽपि नाभिधीयते, यथा-राज- 50 च वृत्त्युपस्थाप्यराजसम्वन्धवयक्तिगतराजसम्वन्धो राजभिन्न- | सख इत्यादौ राजा सखा यस्येत्यर्थोऽन्तर्भवन्नपि न समासेनाभि- खामिकभेदव्याप्य इति । एवं च भेदवद्व्यक्तिबोधेः सा व्यक्ती धीयते बहुव्रीहिप्रसङ्गात् , कश्चिदर्थोऽभिहितोऽन्तर्भूतश्च, किन्तु राजसंसर्गवत्यपीति तद्वती व्यक्तिरपि बुद्धव । तथा संसर्गवद्वयक्ति- नामार्थतां न व्रजति यथा-पचतीत्यादौ कर्ताऽभिधीयमानो- वोधे सा राजभिन्नखामिकमेदवत्यपीति. तादृशमेदवती व्यक्तिरपि ऽन्तर्भवंश्च न नामार्थः । अत्र च राजपुरुषादिपदे सम्बन्ध- 15 बुद्धैवेति योजनीयम् । भेदसंसर्गों, वेत्यस्यायं भावः-पूर्वोक्तरीत्यो- | रूपोऽर्थोऽभिहितोऽन्तर्भूतो नामार्थतां च गत इति नामार्थेन 55 भयोः समनैयत्येन विनिगमनाविरहादुभयोयॊगपद्येनैव सामर्थ्य- | सह कदाचिदपि तस्य भेदाभावान्नामार्थे विधीयमानया प्रथमया- प्रयोजकत्वम् । इत्थं जहत्स्वार्था वृत्तिरिति पक्षे दोषोद्धारः ॥अथा- ऽसौ द्योतयितुं शक्यत इति प्रथमाया एव द्विवचनमत्र प्राप्नोतीति । जहत्स्वार्थावृत्तिर्विचार्यते, तदाह-"अथवा पुनरस्तु अजहत्स्वार्था अनोत्तरमाह वार्तिकेन-"संघातस्यैकार्थ्यान्नावयवसंख्यातः सुवु- वृत्तिः" इति । तत्राक्षिपति-"युक्तं पुनरिदं यदजहत्वार्था नाम | त्पत्तिः" इति, “संघातस्यैकत्वमर्थः, तेनावयवसंख्यातः सुवु- 20 वृत्तिः स्यात्" इति। अयमाशयः-स्वार्थत्यागाभावे स्वार्थप्रतिपादन- त्पत्तिर्न भविष्यति” । अयमर्थः-इह 'राजपुरुष'शब्दात् संघा- 60 व्यग्राणां पदानां समुदायार्थप्रतिपादनस्यासम्भवादयुक्तत्व- | ताद् विभक्त्योत्पत्तव्यम्, तेन च संघातेनावयवार्थोपकृत शङ्केति । समादधाति-“बाढं युक्तम् । एवं हि दृश्यते लोके- एकत्वसंख्यायुक्तो विशिष्टोऽर्थः प्रतिपाद्यत इति तदाश्रयमेकवचन- भिक्षुकोऽयं द्वितीयां भिक्षां समासाद्य पूर्वां न जहाति, संचयायैव मेवात्र भवति, न तु गुणभूतावयवसंख्यानिमित्तं द्विवचनमिति । प्रवर्त्तते” इति । अयमाशयः-यथा भिक्षुकः क्वचिदेकयैव भिक्षया अयमाशयः-राजपदस्य शास्त्रक्लप्तशक्त्योपस्थितार्थत्यागे तद्वो- 25 कृतार्थोऽपि क्वचिदन्यामपि भिक्षामादाय संचिनोति, तथा धायातिरिक्तशक्तिकल्पने च मानाभावादजहत्वार्थामाश्रित्याव- 65 शब्दोऽपि क्वचिदेकार्थः क्वचित् स्वार्थोपस्थापनपूर्वकमन्यार्थो- यवोपकृता समुदायशक्तिरिह स्वीकार्या । तत्र यद्यप्यवयवार्थ- पस्थापकोऽपीति संभाव्यत एवानेकार्थशब्दवदिति । अथा- | स्तत्तद्विशेष्यत्वावच्छिन्नः [ राजत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितराजनिष्ठ- जहत्स्वार्थापक्षे पूर्वोक्त दूषणं स्मारयति “ननु चोक्तम्-उभयोर्विद्य- | विशेष्यतावच्छिन्नः ] एत्र तथापि [पुरुषादिनिरूपित ] विशेषण- मानखार्थयोयोर्द्विवचन मिति द्विवचनं प्राप्नोति" इति । प्रत्याक्षि- त्वेन तस्या [ राजनिष्ठाया ] विशेष्यताया आच्छादनात् तस्या 30 पति-"कस्याः पुनर्विवचनं प्राप्नोति ?” इति। अयमाशयः-'राज- | अपि विशेषणतयैव प्रतीतिर्न तु स्वरूपेण इति। [विशेषणा-70 पुरुषः' इत्यादौ पूर्व द्वे विभक्ती-राजनि षष्ठी पुरुषे प्रथमा, न्वयित्वरूपेणानुपस्थितेः ] न [ऋद्धस्येत्यादि ] विशेषणान्वयः । सम्प्रति चोद्यमानं द्विवचनं कस्या विभक्तरिति वक्तव्यम् ,एकया वाक्ये [ राज्ञः पुरुष इत्यादौ ] तु प्रत्येकपदजबोधकाले राजादि- विभक्त्या गुणप्रधानभूतस्य राजपुरुषरूपार्थद्वयस्य प्रतिपादयितु- | गतविशेष्यतायाः स्वरूपेणैव भानमिति विशेषणाद्यन्वयो भवत्येव । मशक्यत्वादि इति । तत्राह-"प्रथमायाः” इति, प्रधानानुसारि- | इयमजहत्वार्था 'वृत्तिवर्तनवादिनः' [कार्यशब्दवादिनः ] 'तद- 35 त्वादप्रधानस्य प्रधाने पुरुषे या विभक्तिस्तस्या एव द्विवचनं वर्तनवादिनः' [ नित्यशब्दवादिनः ] च तुल्या। जहत्स्वार्था तु 75 प्राप्नोतीति भावः । तत्राह-“न प्रथमासमर्थों राजा" इति । वृत्तिवर्तनवादिन एव । वृत्त्यवर्तनवादिनोऽपि मतद्वयम्-अख: प्रथमया विभक्त्या राजनि विद्यमानो गुणभावो नाख्यातुं | ण्डानि निरवयवानि पदानीत्येकम् , सावयवानि [अर्थव्युत्पादनार्थ शक्यते, प्रथमया सम्बन्धार्थस्यासंप्रत्ययादिति भावः। पुनराह- कल्पितावयवानि ] पदानीति द्वितीयम् । तत्र प्रथमपक्षे उभयोरपि “षष्ट्यास्तर्हि प्राप्नोति" इति, सम्बन्धः षष्ठयर्थः, स एव चात्र | कदाप्यर्थाभावेन . त्यक्तस्वार्थेत्यर्थकाजहत्स्वार्थापदप्रयोगोऽप्य- स चोभयनिष्ठ इति षष्ट्या एव द्विवचनमिह प्राप्नोतीति | संगतः, द्वितीयपक्षे कृप्तशक्तेस्त्यागानौचित्येनाजहत्स्वाथैव 180 40 प्रत्याय्यः,.

·[द्वितीयोल्लासे न्यायौ २९-३० ] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १६७ ...- 5. A tv अक्षौहिणीरथन्तरादिपदे तु जहत्वाथैव सर्वेषां तत्रावयवार्थस्य कृष्णशब्दस्य विशेषणत्वेन सापेक्षत्वमस्त्येवेति प्रकृतन्यायं 40 कस्मिन्नपि मते प्रतीत्यभावादित्यलमतिविस्तरेण, अधिकजिज्ञासु- विनाऽत्र निर्वाहासम्भव एवेति तन्मतेन समाधानम् । स्वम- भिराकरग्रन्था अवलोकनीयाः॥ २९ ॥ तेऽत्र वर्णवाचकत्वाद् गुणवाचकत्वाच्च न प्रत्ययोऽपि तु *तद्धितीयो भावप्रत्ययः गुणाङ्गवाचकत्वादिति पूर्वोक्तशकाया अनवकाशत्वमेवेत्यधिक विवरणे स्पष्टम् ॥ ३० ॥ सापेक्षादपि* ॥ ३०॥ *तद्धितीयो भावप्रत्ययः सापेक्षादपि ॥ ३० ॥ 45 सि०-सापेक्षस्यासमर्थत्वे पूर्वोत्तरन्यायेन बोधितेऽसम- त०-काकस्य कार्ण्यमित्यादी काकस्य कृष्णस्य [ कृष्णवर्ण- र्थस्य च वृत्त्ययोग्यतया तद्धितीयभावप्रत्ययोत्पत्तिरूपा वृत्तिरपि रूपगुणवतः ] भाव इत्यर्थे गुणाङ्गवाचकात् कृष्णशब्दात् “पति- ततो न स्यादिति तत्प्राप्तये न्यायोऽयमुपात्तः । तत्र भावार्थे | राजान्तगुणागराजादिभ्यः कर्मणि च” [७. १. ६० ] इति प्रत्ययः कृदधिकारोक्तोऽप्यस्ति तस्यापि सापेक्षादुत्पत्तिप्रसङ्ग ट्यण् न प्राप्नोति, कृष्णशब्दस्य विशेषणभूतस्य विशेष्यकाकसापे- 10 इति तद्वारणाय तद्वितीय इति पदम् । अत्र च ज्ञापकं "पुरुप- क्षत्वात् सापेक्षस्य चासामर्थ्यादसमर्थस्य पदविधियोग्यत्वा-50 हृदयादसमासे” [७.१.७०. ] इति सूत्रस्थम् 'असमासे' इति भावात् । तत्र प्रत्ययसिद्धयेऽयं न्याय उपादीयते । यद्यपि पदम् । अनेन हि सूत्रेणासमासविषयाभ्यां पुरुष-हृदय- | कृष्णशब्दस्य कृष्णवर्णवाचित्वमप्यस्ति, तथा च "वर्णदृढादिभ्य- शब्दाभ्यां भावे कर्मणि च वाच्येऽण् त्व-तलौ च विधीयेते, ट्यण् च वा [७. १. ५९.] इति ट्यणि कार्घ्यपदं संसाध्य तथा च पुरुषस्य भावः कर्म चेत्यर्थे 'पौरुषम्, पुरुषत्वम्' | पश्चात् काकेन सम्बन्ध इति शक्तुिं शक्यते, तथापि यत्र 15 इति च रूपे; समासे तु परमस्य पुरुषस्य भाव इत्यर्थेऽस्या- विशेषणत्वेन कृष्णशब्दो भावार्थाभिधानाय विवक्षितस्तत्रोक्त- 55 प्राप्तौ 'भावे त्वतल्" [७. १. ५५.] इति त्व एव भवति, प्रयोगस्यासिद्धिशङ्काया निराकरणाभावात् । किञ्च-“यस्य गुणस्य न त्वनेनाण, इति परमपौरुषमिति रूपव्यावृत्त्यर्थमसमास- भावाद् द्रव्ये शब्दनिवेशस्तदभिधाने त्व-तलौ” इति "तस्य ग्रहणं क्रियते । यदि च सापेक्षादयं प्रत्ययो न स्यात् तर्हि भावस्त्वतलौ” [ पा० सू० ५. १. ११९.] इति सूत्रे महा- प्रकृतेऽपि पुरुषशब्दस्य परमशब्दसापेक्षत्वेन ततः प्रत्ययः स्वत भाष्योक्तवार्तिकव्याख्यायाम् “गुणशब्देन यावान् कश्चित् परा. 20 एवाऽप्राप्त इति तदप्राप्त्यर्थम् 'मसमासे' इति पदं व्यर्थमेव स्यात् श्रयो भेदको जात्यादिरर्थः स सर्व इह गृह्यते, तस्य भावात्-60 ततश्च स्वसार्थक्याय तज्ज्ञापयति- तद्धितीयो भावप्रत्ययः । विद्यमानत्वात्, द्रव्ये-विशेष्यभूते सत्त्वभावापोऽथें, शब्द- सापेक्षादपि भवतिः, इति ज्ञापिते चात्राणो वारणार्थमस्य | निवेशः-शब्दस्य प्रवृत्तिर्यस्य गुणस्य शब्देन वाच्यस्यावाच्यस्य स्वांशे चरितार्थ्यम् । फलं च काकस्य कृष्णस्य भावः 'काकस्य वा भावात् स त्वतलादिभावप्रत्ययामिधेयः” इत्येवं वार्तिकार्थ- कार्ण्यम्' इत्यत्र कृष्णस्य काकविशेषणस्य तदपेक्षत्वेऽपि ततो मुक्त्वा-"तत्र ये रूपादयः शब्दा गुणमात्रवृत्तयस्तेभ्यो गुणसम- 25 भावार्थकः "पति-राजान्त-गुणाङ्ग-रानादिभ्यः कर्मणि च" | वायिनि सामान्ये भावप्रत्ययः-रूपत्वमिति, ये तु शुक्कादयो 65 [७. १. ६०.] इति व्यण् सिद्ध इति । यत् तु-"गुणे | गुण-गुणिवृत्तयो गुण-गुणिनोरभेदोपचारान्मतुब्लोपाद् वा तेभ्यो शुक्लादयः पुंसि गुणिलिङ्गास्तु तद्वति ।" इति नामलिङ्गानु- गुणवृत्तिभ्यो गुणसमवायिनि सामान्ये एव भावप्रत्ययः, गुणि- शासनवचनाद् गुण-गुणिनोरभेदोपचाराद् गुणवाचकशब्देभ्यो वृत्तिभ्यस्तु गुणे, अणु-महद्-दीर्घादयो नित्यं परिमाणिनि वर्तन्ते, मत्वर्थीयप्रत्ययलुबनुशासनाद् वा शुक्लादिगुणवाचकशब्दानां न तु परिमाणमात्रे, तेन तेभ्यः परिमाणे गुणे भावप्रत्ययः" 30 गुण-गुणिपरत्वयोः सर्वसम्मतत्वेन गुणवाचकात् कृष्णशब्दाद् । इलादिना कैयटेन भावप्रत्ययार्थस्य यो विचारः प्रदर्शितस्तद्रीया 70 भावे व्यणप्रत्यये पश्चात् काकेन सम्बन्धादस्य प्रयोगस्य | वर्णमात्रवाचकात् कृष्णशब्दाद् विधीयमानेन भावप्रत्ययेन कृष्ण- ['काकस्य कार्ण्यम्' इत्यस्य] सिद्धिः संभाव्यते” इति केचि- | गुणगता जातिरेवाभिधातुं शक्यते, तस्याश्च काकेन सम्बन्धा- दाक्षिपन्ति, तन्न शोभनम्-तथा सति कायॆशब्दस्य जाति- भावात् काकस्य कायॆमिति प्रयोगो नैव स्यादिति तदर्थमिद वाचकतापत्त्या तस्य काकेन सह सम्बन्धासम्भवः स्यात् , नहि | गुणाङ्गवाचकस्यैव प्रयोग इति स्वीकार्यम् , गुणाजवाचकाच 35 कृष्णगुणगतजात्या काकस्य सम्बन्धसम्भावना । यदि च विधीयमानो भावप्रत्ययः पूर्वोक्तकैयटरीया गुणवाचक इति तस्य 75 कृष्णगुणवाचकेन प्रकृत्यंशेन सम्बन्धविवक्षया पष्ठीति कथ्यते काकेन सम्बन्धः साधुः घटते । एवं च-"ननु कृष्णस्य भावः तदाऽपि तस्यासामर्थ्य स्यादेवेति ततो भावप्रत्ययाप्राप्तिस्तदव- कायॆमिति सामान्येन निप्पाद्य पश्चाद् विशेषप्रतिपत्त्यर्थ काफ- स्थैव स्यादिति गुणिपरत्वमेव कृष्णशब्दस्य स्वीकृत्य ततो स्येत्यनेन योजयिष्यते, तथा च केतन्यायावकाशः" इति शहा- गुणार्थप्रत्यायनाय भावप्रत्ययोऽत्र विधेय इति, तथा सति । मुल्लिख्य, "उच्यते-कृष्णस्येत्यत्र कृष्णशब्दो गुणवाची गुणावाची - ·१६८ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायौ ३०-३१] न्यायप्रसरः ॥ 50 वा. त्वयेष्यते ? यदि कृष्णाख्यस्य वर्णस्य वाचक इति गुणवाची | शास्त्रस्य चासन्दिग्धानुष्ठानसाधकतया न तस्यापि रूपस्यानुज्ञेति तदा ट्यण् न प्राप्नोति, गुणाङ्गतस्तद्विधानात्" इति न्यायार्थ- तदाशयः । वस्तुतस्तु-तादृशे विग्रहे सति पौरुषे एव परमत्वं मञ्जूषान्यासे समाहितं, तत्तु न युक्तमिति प्रतिभाति-यतो वर्ण- प्रतीयेत, न तु पुरुष, तथा च पुरुषे परमपदान्वये समीहिते मात्रवाचकादपि कृष्णशब्दात् “वर्णदृढादिभ्यः" [७. १. ५९.] ततोऽण् न, पौरुषे च तदन्वयविवक्षायामणि वाधकाभाव इति 5 इति ट्यणो विधानं प्रसिद्धमेवेति कुतस्तदप्राप्तिरिति पूर्वोक्तसमा- युक्तं प्रतिभाति । भवति ह्यर्थभेदाच्छब्दभेद इत्यर्थानुसारेणैव 45 धानमेव युक्तम् । तथा चेह काकेन सह सम्बन्धस्य लाभाय | साधुत्वासाधुत्वव्यवस्थायाः सम्बन्धादन्याथै तादृशरूपसिद्धाव- गुणाङ्गवाचकत्वं कृष्णशब्दस्यास्थेयमिति ततो भावप्रत्ययेन गुण- | समासे इत्यस्य वाधकत्वं नोचितमिति पौरुषे परमत्वप्रतिपादनाय स्याभिधानात् पूर्व सामानाधिकरण्यमूलापि काकपदे षष्ठी पश्चात् । परमपौरुषमिति साध्वेवेति ॥ ३० ॥ सम्बन्धमूला सम्पद्यते, तथापि च सापेक्षत्वमस्त्येवेति न्याय- 10 प्रवृत्तिं विना भावप्रत्ययोत्पत्तिरिह कर्तुमशक्येति भवत्यत्र | *गति-कारक-उस्युक्तानां विभत्त्यन्ता- नामेव कृदन्तैर्विभत्तयुत्पत्तेः प्रागेव अथात्र न्याये ज्ञापकं यदुक्तं "पुरुषहृदयादसमासे” [७.१ ७० ] इति सूत्रे 'असमासे' ग्रहणमिति, तद् विचार्यते-तत्र समास:* ॥ ३१ ॥ 'असमासे' इति न पर्युदासः किन्तु प्रसज्यप्रतिषेधः, पर्युदासे सि०-अनेन न्यायेन कृदन्तैः सह गति-कारक-डास्यु- 15 हि समासभिन्नायां तत्सदृश्यां कस्याश्चिद् वृत्तावेव स्यादित्यर्थो क्तानां विभक्त्युत्पत्तेः प्रागेव समासो नियम्यते । तत्रेदमाश- लभ्यते । तथा च केवलात् पुरुषहृदयशब्दान्न स्यादिति न्यास- झ्यते यत्-"नाम नान्नकाN समासो बहुलम्" [३. १. १८.] कृतः । 'असमासे' इत्यत्र च विषयसप्तमी, न सत्सप्तमी, सत्स- इति सूत्रमेव समासविधायकसूत्रेपु समुपतिष्ठते, । तथा च 55 तम्यामाश्रितायां चासमासग्रहणस्य वैयर्थ्यमेव स्यात् , समासे | नाम्न एव नाम्ना सह समासो विधीयते सर्वत्र न विभक्त्य- सति *ग्रहणवता नाम्ना न तदन्तविधिः* इति न्यायेन तदन्त- न्तस्येति विभक्त्युत्पत्तेः समासार्थमनपेक्षणात् स्वत एव सर्वत्र 20 विधिनिषेधात् परमपुरुषादिशब्देभ्यः प्रत्ययस्याप्राप्तेः । अतश्च | विभत्त्युत्पत्तेः पूर्वमेव समासः स्यादेवेति कृदन्तानां विशिष्य विषयग्रहणात् समासात् पूर्वमेव समासार्थप्रक्रियावाक्य एव | विभक्त्युत्पत्तेः पूर्वं समासंबोधनमनवसरप्राप्तमिति; अनोच्यते- परमस्य पुरुषस्य भाव इत्येवं विवक्षायां पुरुषशब्दादनेनाणि | “नाम नाम्ना०" [३. १. १८.] इत्यनेन यद्यपि विभक्त्य-60 "प्रत्ययः प्रकृत्यादेः" [७. ४. ११५.] इति परिभाषया न्तेन सह विभक्त्यन्तं समस्यते इत्यर्थो न लभ्यते तथापि पुरुषशब्दस्यादिवरस्य वृद्धौ ‘परमपौरुषम्' इत्यनिष्टरूपापनोदार्थ- | "ऐका\" [३. २..८.] इति सूत्रेण ऐकार्थ्यनिमित्तस्य 25 मसमासे इति क्रियते, तच्चानावश्यकम्-परमस्य पुरुषस्य भाव | स्यादे विधानादैकार्थ्यस्य च विभक्तिसहकारेणैव प्रतिपादनाद् इति विग्रहानुसारिप्रक्रियावाक्ये परमशब्देन सह सामर्थ्यमारूढस्य | विभक्त्यन्तस्यैव समास इति लभ्यते, न चैकस्य विभक्त्यन्तत्वे पुरुषशब्दस्य केवलस्य समर्थत्वाभावात् प्रत्ययाप्राप्तेः । अत्र च | परस्परं सम्बन्धः शक्यते बोधयितुमित्युभयोः पदयोः सर्वत्र 65 परमस्य पुरुषस्य भाव इति वाक्ये "सन्महत्०" [३. १. १०७.] समासे विभत्त्यन्तत्वमपेक्षितमित्यायाति । तथा च यत्र.गति- इति समासप्राप्तावपि ततो भावप्रत्यये कृते तदपेक्षया सम्बन्ध- | कारक-डस्युक्तानां कृदन्तैः सह समासो भवति तत्र कृदन्त- 30 षष्ठयां सत्यां न तत्प्राप्तिः सामानाधिकरण्याभावादिति “षष्ठय- | स्यापि स्याद्यन्तत्वं प्राप्तमिति तद्वारणाय न्यायोऽयमाश्रीयते । यत्नात्" [ ३. १. ७६. ] इति षष्ठीतत्पुरुष एव भवति, तथापि तत्र गतिः-"ऊर्याद्यनुकरण” [३: १. २.] इत्यादिसूत्रेण च समासविषयता तिष्ठत्येव । अतश्च केवले पुरुषे सामर्थ्या- गतिसंज्ञिता उपसर्गा ऊर्यादयश्चान्ये च तत्प्रकरणपरिभाषिताः; 70 भावात् ततः प्रत्ययाप्राप्तेरिति व्यर्थमसमासेपदं प्रकृतन्यायं ज्ञाप- | कारकाणि प्रसिद्धानि; ङस्युक्तानि कृत्प्रकरणे-“कर्मणोऽण्" यति, तदुक्तं प्रकृतसूत्रे [“पुरुषहृदयादसमासे" ७. १. १७. [५. ३. १४.] इत्यादिरूपेण पञ्चम्यन्तपदेनोक्तानि, ङसी- 35 इति सूत्रे] बृहद्वृत्तौ-"अत एव निषेधात् सापेक्षादपि भाव त्यस्य शब्दस्येह पञ्चमीस्यादिविभक्त्युपलक्षकत्वात्। एतानि प्रत्ययो भवति" इति । अत्र च लघुन्यासे परमपौरुषशब्दस्यान्य- विभक्त्यन्तानि कृदन्तैः सह विभक्त्युत्पत्तेः प्रागेव समस्यन्ते थाऽपि सिद्धिरित्थं निराकृता-"ननु परमं च तत् पौरुषं चेति | इति. न्यायार्थः । अत्र ज्ञापकं चैकदेशानुमत्या . ."क्रीतात् 75 कृते परमपौरुषमिति भवति वा ?, उच्यते-सादृश्यान्न भवति, | करणादेः" [२. ४. ४४.] इति सूत्रेणाऽदन्तात् क्रीतशब्दात् एवं हि कृते परमस्य पुरुषस्य भावः परमं च तत् पौरुषमिति करणादेसविधानम् । तथाहि-क्रीतशब्दस्य विशेषणं करणादे- 40 वा. विशेषो न ज्ञायते इति” । तथा च तस्य रूपस्य सन्दिग्धत्वेन रिति, करणादित्वं च समासं विनाऽसम्भवि, समासश्च पूर्वोक्त- ..

·द्वितीयोल्लासे न्यायः ३१] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १६९ 60 रीत्या विभक्त्यन्तानामेवेति क्रीतशब्दस्यापि विभक्त्यन्तत्वे विभक्त्युत्पत्तेः पूर्वमेव "टस्युक्तं कृता" [३. १. ४९. ] इति सत्येव समासेन भाव्यम् , विभत्त्युत्पत्तिश्च कारक-संख्याधुप- तत्पुरुषसमासे स्त्रीत्वविवक्षायां "जातेरयान्त०" [२. ४.५४.] स्थितिनिबन्धनेति विभक्त्युत्पत्तेः पूर्वमेव लिङ्गोपस्थितिनिमित्त- इति डीभवति, एतन्यायाभावे तु विभक्त्यन्तेन सह समास स्यापः प्रवृत्तिरिह स्यात् , जाति-द्रव्य-लिङ्ग-संख्या-कारक- इति पूर्ववद् विभक्त्युत्पत्तेः पूर्वमेव स्त्रीत्वनिमित्तके आपि सति 5 रूपाणां नामार्थानां क्रमिकोपस्थितिस्वीकारात्, पूर्वोपस्थित- विभक्त्युत्पत्तौ समासेऽदन्तत्वाभावान्डीन स्यात् । इह समा- 45 निमित्तकत्वेन विभत्त्युत्पत्तितो लिङ्गनिमित्तकाबुत्पत्तेरन्तरङ्ग- सात् पूर्व जातेरप्रतीयमानत्वान्न जातिलक्षणडीप्रत्ययस्य प्राप्ति स्वादित्यदन्तत्वाभावाददन्तात् क्रीतशव्दाद् विधीयमानो रिति बोध्यम् । डस्युक्तपदे डसेः पञ्चमीविभक्त्युपलक्षकत्व- डीर्निरवकाश एव स्यादिति सोऽदन्तादिति निर्देशो व्यर्थीभूय स्वीकाराच पञ्चमीभ्यसोक्तस्यापि संग्रहाद् विपधरीत्यादि- कारकाणां विभक्त्यन्तानां कृदन्तेन विभक्त्युत्पत्तेः पूर्वमेव सिद्धिः, तत्र हि विषं धरतीत्यर्थे "मायुधादिभ्यो गोऽ- 10 समासं ज्ञापयिष्यति । एकदेशानुमत्या लक्ष्यानुरोधाच दण्डादेः" [५. १. ९४. ] इत्यच्प्रत्यये 'विष+अम्+धर' इति 50 गति-डयुक्तविषयेऽप्यस्य न्यायस्य प्रामाण्यं स्वीक्रियते स्थितौ विषशब्दस्यापि डस्युक्तत्वात् तद्विपयेऽपि प्रकृतन्याय- स्थालीपुलाकन्यायेन । तत्र गतेर्विभक्त्यन्तस्य कृदन्तेन प्रवृत्या धरेत्यस्य स्याद्युत्पत्तेः पूर्वमेव "हस्युक्तं कृता" समासस्योदाहरणं यथा-'विकिरी' इति, अत्र विकिरति [३. १.५९.] इति तत्पुरुषसमासे ततः स्त्रीत्वविवक्षायां पक्षावित्यर्थे गतिसंज्ञे वी उपपदे किरतेः “नाम्युपान्त्य-प्री-कृ- "जातेरयान्त०" [२. ४. ५४.] इति डीः सिद्धः; यदि 15 गृ-ज्ञः कः" [५. १. ५४.] इति के कृते पक्ष्यर्थमात्रापेक्ष- चात्रैतन्यायप्रवृत्तिर्न स्यात् तद्यत्रापि पूर्ववद् विभक्त्युत्पत्तेः 55 त्वेनान्तरङ्गत्वात् प्रथममेव “चौ विप्किरो वा" [४. ४. ९६.] पूर्वमेवाऽऽपि ततो विभत्त्युत्पत्तौ समासेऽदन्तत्वाभावान्टीन इति स्सटि कृते 'वि+स्किर' इति स्थिते स्किरेत्यनेन कृदन्तेन स्यात् । अत्र कारकांशमाने ज्ञापकमुपन्यस्तं नान्यत्र ।प्राचीनैस्तु सह विभक्त्युत्पत्तेः प्रागेव “गति-वन्यः०"[३. १. ४२.] इति 'विष्किरी-कच्छपी' इत्यादिसिद्ध्यै यत्नान्नराकरणं गतिडस्युक्त- तत्पुरुषसमासे ततो "असो-ड-सिवू-सह-स्सटाम्" [२. ३. | विषये ज्ञापकं वर्णितं, तच्च पूर्व तत्तत्स्थलविशेषे प्रत्युक्तमेवेति 20 ४८.] इत्यनेन स्सटः सस्य षत्वे च स्त्रीत्वविवक्षायामदन्त- न पुनः प्रत्युच्यते, विशेपश्च विवरणे स्पष्टः ॥ ३१ ॥ त्वात् "जातेरयान्तनित्यस्त्रीशूद्रात्" [२. ४. ५४.] इति *गति-कारक-डस्युक्तानां विभक्त्यन्तानामेव ङीः सिद्ध्यति । एतच्यायाभावे तु विभक्त्यन्तेन समासे | कृदन्तैर्विभक्त्युत्पत्तेः प्रागेव समास:* ॥ ३१ ॥ समाश्रीयमाणे कर्मादिकारक-संख्याद्यपेक्षत्वेन बहिरङ्गाया त०-विष्किरी, कच्छपी, अश्वक्रीती' इत्यादिलक्ष्याणां . विभक्तरुत्पत्तेः पूर्वमेव स्त्रीत्वमात्रापेक्षत्वेन स्त्रीत्वस्य च कर्मा- | सिद्धयेऽयं न्यायः समाश्रीयत इति वृत्तौ प्रदर्शितमेव । एषु हि 25 दितः पूर्वमेवोपस्थित्यान्तरङ्गत्वादापः प्रवृत्त्याऽदन्तत्वाभावाद् लक्ष्येषु विभक्त्युत्पत्तेः पूर्व समासे सति जातिलक्षणोऽन्ये च 65 डीन स्यात्, स्वीकृते चास्मिन् न्याये विभक्त्युत्पत्तेः पूर्वमेव । करणपरत्वनिमित्तो कीर्भवति, अन्यथा स्वार्थ-द्रव्य-लिङ्ग-संख्या- समासे विशेषविहितत्वादापं बाधित्वा डीर्भवति ॥ ॥ कारकाणां क्रमेणोपस्थितिः, येन च क्रमेण यदर्थोपस्थिति- कारकस्य कृदन्तेन विभक्त्युत्पत्तेः पूर्व समासस्योदाहरण स्तेनैव क्रमेण तदर्थनिमित्तककार्योत्पत्तिरिति सिद्धान्ताद् विभक्त्यु- यथा-'चर्मक्रीती' इति, भत्र 'चर्मणा अक्रायि' इत्यर्थे त्पत्तेः प्रागेव स्त्रीत्वस्योपस्थित्या तन्निमित्तकस्यापः प्रवृत्त्या ठीन 30 क्रीधातोः क्ते 'चर्मन्+टा+क्रीत' इति स्थिते एतन्न्यायबलात् स्यादित्यावेदितमेव । तत्रेदमाशयते-उत्सर्गापवादस्थलेऽयं 70 स्याधुत्पत्तेः पूर्वमेव "कारकं कृता" [३. १. ६८.] इति | क्रमो भवति यत्-उत्सर्गशास्त्रमपवादशास्त्रविषयतायां भाविन्या- समासे ततः स्त्रीत्वविवक्षायां "क्रीतात् करणादेः" [२. ४. मपि न प्रवर्तते, अन्यथाऽस्य प्रवृत्तावपवादशास्त्रस्यानर्धक्यं ४४.] इत्यनेन क्रीतशब्दाददन्तान्डीः सिद्धः, एतन्न्याया- तिष्ठेदेव, तमेव चार्थमन्ये वैयाकरणाः *उपसअनिष्यमाण- भावे तु विभक्त्यन्तेन क्रीतशब्देन समासः स्यादिति विभक्त्यु- निमित्तोऽप्यपवाद उपसातनिमित्तमप्युत्सर्ग वाधते* इति 35 पत्तेः पूर्वमेव पूर्वोक्तरीत्याऽऽपि सति भदन्तत्वाभावा- न्यायेन सूचयन्ति, तदर्थं चैवं वर्णयन्ति-उत्सर्गशास्त्रप्रवृत्त्यभाव-75 न्डीन स्यात् , कारकस्य विभक्त्यन्तत्वनियमाञ्च चर्मन्शब्दस्य सम्भावनाप्रयोज्यापवादशास्त्रप्रवृत्तिसंभावनायामुत्सर्गशास्त्रस्य न नलोपः सिद्धः ॥ २ ॥ ङस्युक्तस्य विभक्त्यन्तस्य कृदन्तेन प्रवृत्तिरिति । तथा च विष्किरीत्यादौ यद्युत्सर्गशास्त्रमाप्सनं न विभक्त्युत्पत्तेः पूर्व समासस्योदाहरणं यथा-'कच्छपी' इति, प्रवर्तेत तदाऽपवादशास्त्रं “जातेरयान्त." [२. ४. ५४.] कच्छं पिबतीत्यर्थे नाम्न इत्याधिकारस्थेन "स्था-पा-स्ता-त्रः । इति प्रवत्ततेति सम्भावनायाः सत्त्वेन पूर्वमापोऽप्रवृत्तिरेवेति 40 को" [५. १. १४२: ] इति के 'कच्छ+अम्+प' इति स्थिते : विभत्त्युत्पत्तैः पश्चादपि समासे दोपाभावेन नात्र न्यायावश्यक- 80 २२ न्यायसमु० ·१७० न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायौ ३१-३२ ] 45 तेति । अत्र केचित-अपवादशास्त्रकृतसंकोचप्रकारेषु भविष्यद- प्रयोगे विभक्युत्पत्तेः' पश्चात् समासेन पूर्वमेवापः प्रवृत्त्या पवादविषयातिरिक्तत्वेनापि सङ्कोच इत्यस्मिन्नेवार्थे प्रकृत [ *उप. | ङीप्राप्त्यभावाद्धनक्रीतेति सिद्ध्यति । वृहद्वृत्तौ "क्रीतात् कर- सञ्जनिष्यमाण० *इत्यादि ]न्यायतात्पर्येण 'विष्किर' 'कच्छप' णादेः" [ २. ४. ४४. ] इति सूत्रव्याख्यायां तु समाधानान्तर- इत्यादिसमुदायस्यैव जातिवाचकत्वेन ‘जातेरयान्तः” [२. मुक्तम् , तथाहि-"कथं “सा हि तस्य धनक्रीता प्राणेभ्योऽपि 5 ४. ५४.] इति सूत्रविषयत्वात् तदतिरिक्तत्वेन सङ्कोचसम्भवे- गरीयसी।” इति ? धनं च सा क्रीता चेति कर्मधारयोऽयम् , ऽपि 'स्किर-प'शब्दाभ्यामाप् स्यादेव । अथापवादविषयघटका- करणविवक्षायामपप्रयोग एव, केचित्तु-धनेन कीतेत्यत्रावन्तेनापि तिरिक्तत्वेनापि सङ्कोच इति नात्रापः प्रवृत्तिः, अन्यथा सिद्धान्ते | समासमिच्छन्ति, बहुलाधिकारात् , तदाऽकारान्तत्वाभावान्टीन विभक्त्युत्पत्तेः प्राक् समासेऽप्यापः स्त्रीत्वमात्रनिमित्तकत्वेन तद- भवति" इति । तथा च स्वमतेऽस्य : न्यायस्य नानित्यत्वमिष्ट- पेक्षया जातिरूपस्याधिकस्यापेक्षणान्डीविधानस्य बहिरङ्गत्वेना- मिति स्पष्टम् । परिभाषेन्दुशेखरे नागेशेनापि परोक्तमनित्यत्वो- 10न्तरङ्गत्वादाप् स्यादेव, न चैवं सङ्कोचे 'अजया क्रीता-अजा- दाहरणरूपेण धनक्रीतेति प्रकृत्याजादिगणे पाठकल्पनात् तस्य 50 क्रीती' इत्यादौ "क्रीतात् करणादेः” [२. ४. ४४. ] इत्यप- सिद्धिमाश्रित्य तन्मते प्रमाणाभाव उक्तः । पूर्वोक्तवृहद्वृत्तिग्रन्थे वादविषयघटकत्वेनाजशब्दादप्याप् न स्यादिति वाच्यम् , अप- प्रकृतन्यायस्य गतिसंज्ञकस्य कृदन्तेन विभक्त्युत्पत्तेः पूर्व समासस्य वादविषयान्तातिरिक्तत्वेन सङ्कोचे तात्पर्यादिति चेत् ? न- प्रष्टीत्युदाहरणं दत्तम् , अस्माभिश्च विष्किरीति । तस्यायमाशयः- तादृशसङ्कोचे मानाभावात् , किन्तु समकालिकापवादशास्त्रविष- प्रष्ठीत्यस्य गत्युदाहरणत्ववत् स्युक्तोदाहरणत्वमपि सम्भवति, 15 यातिरिक्तत्वेनैव सङ्कोचः, तथा चेहोत्सर्गस्यापोऽपवादस्य च तथाहि-अत्र प्रष्ठ इत्यस्य "उपसर्गादातो डोऽश्यः". [५. १. 55 डीविधेः समकालप्राप्त्यभावेन तत्सङ्कोचविषयाभावाद् विभक्त्यु- ५६ ] इति डप्रत्ययान्तत्वात् तत्र चोपसर्गादिति पञ्चम्यन्तपदे- त्पत्तेः पूर्वमापः प्रवृत्तौ वाधकाभावः, डीस्तु ततः [ विभक्त्यु- नोक्तस्य प्रस्य ङस्युक्तत्वेन “ङस्युक्तं कृता" [३: १. ४९.] त्पत्तः ] पूर्व न प्रवर्तेत, त्वन्मते तदवस्थायां समासाप्राप्त्या इति सूत्रेणापि समाससम्भवान्नेदं गतेरसाधारणमुदाहरणमिति । समुदाये शक्तेरनुत्पत्त्या जातिवाचकत्वाभावादित्याद्यावेदितं पूर्व स्युक्तपदं च न केवलं पञ्चम्यन्तपरमपि तु पञ्चम्यर्थविहित- 20 वृत्तावेव, 'चर्मक्रीती' इत्यत्रापि समासात् पूर्व करणादित्वा- | प्रत्ययपरमपि, तथा च *प्रकृतिग्रहणे खार्थिकप्रत्ययान्तानामपि 60 भावेन न ङीप्राप्तिरिति बोध्यम् । “ङस्युक्तं कृता" [ ३. ५: ग्रहणम् इति न्यायात् पञ्चम्यन्ताद् यः स्वार्थिकप्रत्ययस्तंसू ४९.] इति सूत्रव्याख्यायां बृहद्वृत्तौ चायं न्याय 'इष्टि त्वेनोक्तो | विहितस्तदन्तस्यापि उस्युक्तत्वेन. ग्रहणं भवति, यथा-"यकर्म- न तु ज्ञापकसिद्धत्वेन, तथाहि-तत्रत्यो ग्रन्थः-"इह गति-कारक- स्पर्शात् करृङ्गसुखं ततः” [५. ३. १२५. ] इति सूत्रे “किम- बस्युक्तानां विभक्त्यन्तानामेव कृदन्तैर्विभक्त्युत्पत्तेः प्रागेव व्यादिसर्वाद्यवैपुल्यवहोः पित्तस्' [७. २. ८९.] इति तस्- 25 समास इष्यते, तेन 'प्र+स्नस्थ' इत्यादौ 'चर्मन्+टा-क्रीत' प्रत्ययान्तं तत इति पदम् । तथा च पूर्वोक्तस्त्रार्थः-येन कर्मणा 65 'अभ्र+टा+विलिप्त' 'कच्छ+अम्+प' इत्यादौ च समासे सति स्पृश्यमानस्य कर्तुरङ्गस्य सुखं जायते तस्मात् कर्मणः पराद् अकारान्तत्वान्ङीः सिद्धः-प्रष्ठी, चर्मक्रीती, अभ्रविलिप्ती, कच्छपी, धातोः क्लीबे भावेऽर्थेऽनट् इति, यथा-पयःपानं सुखमित्यादि, इत्यादि । यदि पुनर्विभक्त्यन्तैः कृदन्तैः समासः स्यात् तदा- अत्र पयःशब्दस्य तत इति इस्युक्तत्वेनैतन्न्यायादविभक्त्यन्ते- ऽन्तरङ्गत्वाद् विभक्तेः प्रागेव आपः प्राप्तावकारान्तत्वाभावान्डीनं नैव पानशब्देन सह "टस्युक्तं कृता" [३. १. ४९.] इति 30 स्यात् । तथा 'माषान्+वापिन्' 'व्रीहीन्+वापिन्' इत्यादौ समासे | समासे कृते पयसः पानसुखमित्यादि वाक्यं न भवति, न वा 70 नकारस्यान्तत्वाण्णत्वं सिद्धं-माषवापिणी, व्रीहिवापिणी, विभ- पयसः पानं सुखमिति, यदि च विभक्त्यन्तेन समासः स्यात् क्त्यन्तेन तु समासेऽन्तरङ्गत्वाद् विभक्त्युत्पत्तेः प्रागेव डीप्राप्तौ तर्हि समासान्तरवत, कदाचिद् वाक्यमपि प्रयुज्यतेति ॥ ३१ ॥ नकारास्यानन्त्यत्वाण्णत्वं न स्यात्" इति । तथा च तत्र वचन- *समास-तद्धितानां वृत्तिर्विकल्पेन रूपेणैवायं पठितो न तु ज्ञापकसिद्धत्वेन । तदाशयश्चायमेव, 35 तद्यथा-गति-ङस्युक्तविषये ज्ञापकाभावात् कारकमात्रविषये ज्ञाप- वृत्तिविषये च नित्यैवापवाद- कत्वोपन्यासाद् वरमस्य वचनरूपत्वेनैव स्वीकार इति । अन्ये वृत्तिः ॥ ३२॥ वैयाकरणास्तु-सर्वांशेनैवात्र न्याये ज्ञापकसिद्धत्वं वर्णयन्ति, परं सिं०-समासतद्वितानामित्यत्र विषयत्वं षष्ठ्यर्थः सम्बन्ध स्वमते प्रक्रियाभेदान्न तदाश्रयितुं शक्यते, ततश्च वरं वचन- एव वा, समासतद्धितविषया वृत्तिर्विकल्पेन भवति, तत्स- रूपेणैव स्वीकारः । केचिदस्य न्यायस्यानित्यत्वमिच्छन्ति, तथा म्बन्धिनी वा वृत्तिर्विकल्पेन भवति । पदानां पृथगर्थानां 40 च "सा हि तस्य धनकीता प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ।" इति शास्त्रानुशासनबलात् स्वघटकपदान्यपदार्थकथनमेव वृत्तिः, 75 .

·[द्वितीयोल्लासे न्यायः ३२] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुञ्चयः । १७१ , तदुक्तमभियुक्तैः-परार्थाभिधान वृत्तिरिति । तत्र वृत्तेस्तात् [५. ३. ११६.] इति ने तदनु “नित्यं म-निनोऽण्" त्रैविध्यं चातुर्विध्यं पाञ्चविध्यं वा । त्रिविधा वृत्तिरिति मते [७.३.५८ ] इति स्वार्थेऽणि ड्यां च व्यावक्रोशीति सिद्धिः, समास-तद्धित-नामधातुरूपा वृत्तयः, कृवृत्तिश्चतुर्थी, एकशेप- न चाण्प्रत्ययं विना केवलजान्तो व्यवक्रोशेति प्रयोगः, तेन वृत्तिः पञ्चमीत्यपि केचित् । क्रमेणोदाहरणानि-राजपुरुषः, प्रज्ञ एव प्राज्ञ इतिवत् व्यवक्रोशैव व्यावक्रोशीति विग्रहवाक्य औपगवः, पुत्रकाम्यति, कुम्भकारः, घटा इति, अन्न सर्वत्र न भवति । अन्यत्र फलं च 'औपगव' इत्यादिवत् उपगोरपत्य- 45 परार्थाभिधानसत्त्वात् । तत्र वाक्येनार्थस्याभिधाने प्राप्ते मिति वाक्यस्यापि प्रयोगः इति ॥ ३ ॥ चतुर्थांशे ज्ञापकं च- भारभ्यमाणा वृत्तिः *येन नाप्राप्तौ यो विधिरारभ्यते स "वोदश्वितः” [६. २. ५४४.] इति सूत्रे वाग्रहणम् , तस्य बाधको भवति इति न्यायाद् वाक्यस्य सर्वथा वाधिकैव तद्वि स्वविधेयस्येकणोऽभावपक्षे औत्सर्गिकल्याणेऽभ्यनुज्ञानार्थ प्राप्तेति विकल्पेन वाक्यस्यावकाशोऽनेन न्यायेन बोध्यते । एवं क्रियते, तच्चैतन्यायांशाभावे स्वभावत एव सिद्धमुभयोः 10 चात्र विषये उत्सर्गापवादयोरपि विकल्पेन प्रवृत्तौ प्राप्तायां शास्त्रयोः प्रवृत्तेनिराबाधात् , प्रथमांशेन वृत्तवैकल्पिकत्व-50 तत्रोत्सर्गस्य बाधेनापवादवृत्तेनित्यमेव प्रवृत्तिरित्यपि बोध्यते। ज्ञापनादेव पक्षे वाक्यस्य तदन्यस्य चौत्सर्गिकविधेः प्रवृत्तेः तथा चायं न्यायश्चतुर्धा विभक्तुं शक्यते-समासस्य वृत्तिर्विक- सिद्वत्वात् । ततश्चापबादशास्त्रेणैव वृत्तिरिति रूपमिमं न्यायांश ल्पेन १, समासवृत्तावपवादवृत्तिनित्या २, तद्धितस्य वृत्ति- | विना वाग्रहणस्य सार्थक्यमनुपपन्नमेवेति तदेतत्र्यायांशज्ञापकं विकल्पेन ३, तत्राप्यपवादवृत्तिनित्या ४ इति । तत्र प्रथमेंऽशे भवितुमर्हति । ज्ञापिते चास्मिन्याये वाग्रहणाभावे इक गेव 15 ज्ञापकम् - "नित्यं प्रतिनाऽल्पे" [३. १. ३७.] इति सूत्रे | स्यान्न त्वौत्सर्गिकोऽणिति 'औदश्चित' इति रूपं न स्यादिति । नित्यग्रहणम् , तद्धि समासविधानसामर्थ्यादेव नित्यत्वे | तत्साधनाय वाग्रहणस्य स्वांशे चारितार्यम् । फलं चैतदंशस्य सिद्धेऽनेन न्यायेन प्राप्तस्यैव विकल्पस्य बाधनाय कृतमित्येत- गर्गस्यापत्यं वृद्वमित्यर्थे “गर्गादेः" [६. १. ४२.] इति न्यायं विनाऽनुपपद्यमानं न्यायमेनं ज्ञापयति, तेन 'शाकप्रति' | यमेव भवति, न तु "अत इन्" [६. १.३१.] इत्यौत्सर्गिक इति नित्यमेव समासप्रयोगः, तदर्थप्रदर्शनं तु समासाघटक- | इज् । एवं चायं न्यायस्तत्तत्सूत्रैः प्रतीयमानस्य समास- 20 पदसहकारेणैव-शाकस्याल्पत्वमिति, 'भविग्रहो नित्यसमासः, तद्वितवृत्तिविपयस्य नियमस्यानुवादमात्रं, न तु किञ्चिन्नवीनं 60 अस्वपदविग्रहो वा' इति तल्लक्षणात् । फलं त्वस्यांशस्य 'राज्ञः | विदधाति । अन्ये च तात्रिका नेदृशं न्यायं पृथगनुमन्वते, पुरुषः' इति वाक्यस्यापि 'राजपुरुषः' इति समासवत् सूत्रेवेव तत्र तत्र नित्यग्रहणस्य वाग्रहणस्य कृतत्वाद् व्यव- साधुत्वमिति ॥ १ ॥ द्वितीयांशे ज्ञापकं तु “पारे-मध्ये-ऽग्रे- स्थायाः प्रतीयमानत्वात् । स्वमतेऽपि पूर्वोक्तरीत्या "नित्यं ऽन्तः षष्ठ्या वा” [३. १. ३०.] इत्यत्र वाग्रहणम् , तद्धि प्रतिना० [३. १.३८.] इति सूत्रे नित्यग्रहणेनान्यत्र समासे 25 स्वविषये पक्षे औत्सर्गिकषष्ठीसमासाभ्यनुज्ञानार्थम् , तेन च | वाक्यमपि स्यादिति सूच्यते । एतच्च बृहद्वृत्तावपि तत्सूत्र- 65 पारेगङ्गमित्यव्ययीभाववत् पक्षे गङ्गापारमिति षष्ठीसमासोऽपि, व्याख्यायां स्पष्टमेवोक्तम् , एवं-"पारे-मध्ये०" [३. १. अन्यथा [वाग्रहणाभावे] अस्यापवादविधित्वेन स न प्रवर्तेत । ३०.] इति सूत्रे वाग्रहणेन समासविपयेऽन्यत्रापवादवृत्ते- एतन्यायांशाभावे तु षष्टीसमासप्रवृत्तौ वाधकाभावे तदभ्य- नित्यत्वमनुमापितमेव, नहि तेन पक्षे वाक्याभ्यनुज्ञा क्रियते नुज्ञानार्थस्य वाग्रहणस्य वैयथ्यं स्यादेवेति तेन विना[समास- इति शक्यते वक्तुं, तस्याः पूर्वज्ञापितेनापवादसमासविषये 30 वृत्तिविषये नित्यैवापवादवृत्तिरित्यंशेन विना ]ऽनुपपद्यमानो वृत्तवैकल्पिकत्वेनैव सिद्धः । तथा च समासविकल्पविधायका-70 वाशब्दस्तदंशं ज्ञापयति । फलं चास्य पूर्वाऽशः कायस्येत्यर्थे पवादशास्त्रेण पक्षे उत्सर्गशास्त्रस्य प्रवृत्तिरेवाभ्यनुज्ञायते इति "पूर्वापराधरो०" [३. १. ५२.] इत्यंशितत्पुरुषे न्याय- सिद्धम् । एवं तद्वितवृत्तवैकल्पिकत्वं तद्वितप्रकरणादिस्थेन पूर्वाशेन विकल्पेन प्रवृत्तेः पक्षे षष्ठीतत्पुरुपेण कार्यपूर्व इति "वाऽऽद्यात्" [ ६. १. ११.] इति सूत्रात् प्रवर्त्तमानेन प्रयोगो नेति ॥२॥ तृतीयांशे ज्ञापकं तु-"नित्यं ज-जिनोऽण्" वाग्रहणेनैवं सिद्धम् , "वोदृश्चितः" [६. २. १४४.] इत्यादि- 35 [७. ३. ५८.] इत्यत्र नित्यग्रहणम् , तद्ध्यनेन न्यायेन सूत्रस्य वाग्रहणेन च तद्वितवृत्तीनामपवादविपयेऽन्यत्र नित्यैव 75 विकल्पे प्राप्ते सत्येव सार्थकतां लभते, अन्यथा विधानसामर्थ्या- प्रवृत्तिरित्यपि सूचितमेव । तथा च यत्र वाग्रहणं क्रियते देव नित्यत्वसिद्धेस्तद्वैयर्थ्यं स्यात् । तथा च नित्यग्रहणं स्वसार्थ- तत्रैवापवादवृत्तिविपये औत्सर्गिकवृत्तिरन्यत्रापयादवृत्तिरिय क्याय न्यायमिमं ज्ञापयति, ज्ञापिते चैतन्यायप्राप्तविकल्प- चेति निश्चीयत इति नायं न्यायोऽज्ञातविषयज्ञापकः । मत एव प्रतिपेधार्थं तस्य स्वांशे चारितार्यम् , तेन व्यतिहारेण व्यव चं नास्य चञ्चलतापि सूत्रयोध्यार्थबोधकत्येन तदयोगात्। तथा- 40 मोशनमित्यर्थे स्त्रीत्वविवक्षायां "व्यतिहारेऽनीहादिभ्यो जः" । प्येकत्र सर्वार्थस्य संग्राहकत्वेन न्यायरूपेणोपन्यास इति ॥३२॥ 80 ·१७२ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायः ३२] समास-तद्धितानां वृत्तिर्विकल्पेन, वृत्तिविषये "प्रयोक्तृव्यापारे णिग्" [३. ४: २०.] इति सूत्रशेषे- च नित्यैवापवादवृत्तिः* ॥ ३२ ॥ "वाऽधिकार आ बहुलवचनात् पक्षे वाक्यार्थः" इति । एवं च त०-समास-तद्धितादिषु वृत्तिषु सर्वत्र सामर्थ्यमपेक्ष्यते, स्वभावतो वाक्यस्य वृत्तेश्च सिद्धौ वाग्रहणमिह क्रियमाणं. केन तेषां पदविधित्वेन पदविधेश्च समर्थाश्रितत्वस्य “समर्थः पद- | सम्बन्धं प्राप्नुयात् ? यदि प्रत्ययसंज्ञया सम्बन्धः स्यात् तर्हि तुः 5 विधिः" [७. ४. ११२.] इति परिभाषया भाषितत्वात् । अनिष्टमेव प्रसज्येतेति वावचनं व्यर्थमेव । न च वाग्रहणाभावे 45 सामर्थ्य च द्विधा-व्यपेक्षा, एकार्थीभावश्च, तयोश्च स्वरूप पूर्व | सर्वदा प्रत्यय एव स्यात् प्रत्ययोत्पत्तिरूपाया वृत्तेर्वाक्यवाधकत्व- निरूपितमेव । तत्र व्यपेक्षायां परस्पराकासावशात् सामर्थ्यमिति | संभवादिति वाच्यम् , वाक्यस्य व्यपेक्षाविषयत्वं प्रत्ययस्य वृत्ति- तत्र वाक्यमेव भवति, एकार्थीभावे च संगतार्थस्य संसृष्टार्थस्य | विषयत्वमिति विषयभेदात् । तदुक्तं तत्रैव कैयटे-“वृत्तेरेकार्थी- वा साधुत्वमिति तत्र वृत्तिर्भवतीत्ययं सिद्धान्तोऽभिधानस्वाभा- | भावविषयत्वाद् व्यपेक्षाविषयत्वाच्च वाक्यस्य भिन्नार्थत्वाद् 10व्यादेव समाश्रितः। तत्र तयोर्व्यवस्थितयोः पक्षयोरेकेन वाक्य- | वाध्यवाधकभावाप्रसङ्गात्” इति । तथा चैदृशे विषये वावचनं 50 मपरेण वृत्तिरिति सर्वासु वृत्तिषु वाक्यमपि भवत्येव, स एव स्पष्टार्थमेवेति तदाशयः । अनेन च सन्दर्भेण सन्नन्तवृत्तिरपि चार्थोऽनेन न्यायेन समास-तद्धितविषयेऽनूद्यते।न्यायसिद्धोऽप्य- पाणिनितन्त्रेऽभिमतेति स्पष्टीभवति । तत्र सनाद्यन्तपदस्य नाम: यमर्थः शास्त्रेण तत्र तत्र वाशब्द-नित्यशब्दप्रक्षेपेण विशदीकृतः, धातुसंग्राहकत्वेन नामधातुवृत्त्याः संग्राहसंभवेऽपि नामधातुवृत्त्या इतीयं वस्तुस्थितिः । तत्र वृत्तिस्त्रिधा-समासवृत्तिस्तद्धितान्त- सनाद्यन्तवृत्तेरसंग्रहाद् नामधातुवृत्तिस्थाने सनाद्यन्तवृत्तिरेव 15 वृत्तिर्नामधातुवृत्तिश्चेति भेदात् । यद्यपि “समर्थः पदविधिः" | पठितव्या, उपलक्षणविधया वा ज्ञेया। अथैकशेषस्य वृत्तित्व- 55 [७. ४. १२२. ] इति सूत्रे बृहद्वृत्तौ-“समास-नामधातु-कृत्- मपि विचार्यते-तत्राप्येकेन शिष्यमाणेन शब्देन लुप्यमानानां तद्धितेषु वाक्ये व्यपेक्षा वृत्तावेकार्थीभावः, शेषेषु पुनर्व्यपेक्षैव शब्दानामर्थस्याभिधानं स्वीक्रियते एव, 'यः शिष्यते स सामर्थ्यम्" इति वदताचार्येण कृदृत्तिरपि स्वीकृतेति वृत्तेश्चातु- | लुप्यमानार्थाभिधायी' इति न्यायात् । तथा च परार्थाभिधा- विध्यमुचितम् , अथापि तस्याः [कृवृत्तः ] समासवृत्तावन्तर्भा- | नस्य तत्रापि सद्भावाद् वृत्तिलक्षणमस्त्येवेति साऽपि वृत्तिः । 20 वात् त्रैविध्यमेवावशिष्यते, यतः कुम्भकार इत्यादिकृद्धृत्तौ "ङस्युक्तं | अत एव “समानानामर्थनैकः शेषः" [ ३. १. ११८.] इति 60 कृता" [ ३. १. ४९. ] इत्यादिना समासभवनात् , अत एव | सूत्रशेषे बृहद्वृत्तौ-"द्वन्द्वापवादश्वायम्” इत्युक्तम् । तथा च "वृत्त्यन्तोऽसषे" [१. १. ] इति सूत्रे बृहद्वृत्तिगतस्य | समासरूपवृत्त्यपवादतयाऽस्यैकशेषस्य वृत्तित्वमाचार्यस्याप्यभिम- "परार्थाभिधानं वृत्तिः, तद्वांश्च पदसमुदायः समासादिः" | तमेवेति सिद्धं वृत्तेः पञ्चविधत्वमिति । वृत्तिविषये च वाक्यस्या- इति पाठस्य व्याख्यानन्यासे-“आदिशब्दानामधातु-तद्धितपरि- भ्यनुज्ञाऽपि व्यपेक्षेकार्थीभावरूपसामर्थ्यद्वयवशात् प्राप्तैव । 25 ग्रहः" इति वदताचार्येणापि स्वयमेव वृत्तस्त्रैविध्यं दर्शित- वृत्तिविषयेऽपवादविधेर्नित्या प्रवृत्तिरित्यस्यौत्सर्गिकशास्त्रप्रवृत्ति-65 मिति । दीक्षितस्तु-कृत्-तद्धित-समासैकशेष-सनाद्यन्तधातुरूपाः | विषयाभावे एव तात्पर्यं न तु वाक्याभावे, सर्वत्र समासविधौ पञ्च वृत्तय इत्याह, उपपादयन्ति चेदमपरे, तथाहि- “नाम नाम्नैकार्थ्ये समासो बहुलम्" [ ३. १. १८.] इति सनाद्यन्तेष्वपि वृत्तित्वमस्त्येव, तत्रापि पठितुमिच्छतीत्याद्यर्थे । सूत्राद् बहुलग्रहणस्य, तद्धितविधौ च "वाऽऽद्यात्" [ ६. १. पठितुमिति तुमन्तस्य परस्यार्थाभिधानमस्त्येवेति वृत्तिलक्षण- | १.] इति सूत्राद् वाग्रहणस्य चाधिकृतत्वात् । ततश्च तस्य 30 सत्त्वात् । स्वीकृतं च सन्नन्तस्यापि वृत्तित्वं महाभाष्यकृताऽपि । बहुलग्रहणस्य वाग्रहणस्य च वाक्यसाधुत्वार्थत्वमेव । उक्तं 70: तथाहि-"धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा” [पा० | चैतत् “समर्थानां प्रथमाद् वा” [पा० सू० ४. १. ८२.] सू० ३. १. ७.] इति सूत्रे-“वावचनानर्थक्यं च, तत्र नित्य- | इति सूत्रे महाभाष्येऽपि, कैयटेन च तत्रैतत् स्पष्टीकृतम् । त्वात् सनः" [वार्तिकम् ], वावचनं चानर्थकम् , किं कारणम् ? तथाहि-तत्र भाष्यम्-“अथ तद्वावचनं नैव कर्त्तव्यम् । कर्त्तव्यं तत्र नित्यत्वात् सनः । इह द्वौ पक्षौ वृत्तिपक्षश्चावृत्तिपक्षश्च, च । किं प्रयोजनम् ? नित्याः शब्दाः, नित्यषु शब्देषु वाक्यस्य 35 स्वभावतश्चैतद् भवति-वाक्यं च प्रत्ययश्च । तत्र स्वाभाविके | साधुत्वमनेनान्वाख्यायते” इति । तत्र कैयट:-"वृत्ति-वाक्ययो-75, वृत्तिविषये नित्यमेव प्रत्यये प्राप्त वावचनेन किमन्यच्छक्यमभि- रवान्तरार्थभेदेऽपि प्रधानार्थाभेदादैकार्थ्याद् वाक्यस्य वृत्त्या सम्बद्धमन्यदतः संज्ञायाः । न च संज्ञाया भावाभावाविष्यते । बाधः स्यात् । तथाहि-औपगवमानयेत्युक्ते योऽर्थ आनीयते, तस्मान्नार्थो वावचनेन" इति । अयमाशयः-सन्नन्तादिवृत्ति- | स एवोपगोरपत्यमानयेत्युक्ते । तत्र यथा गोशब्देन गावीशब्दो स्थले सर्वत्र वावचनं क्रियते सम्बध्यते वा, तेन तत्र वाक्य- निवर्त्यते, सत्यामपि गावीशब्दादधिकस्य स्त्रीत्वस्य प्रतिपत्तौ 40 मपि भवति वृत्तिरपि भवति । एतच्च बृहद्वृत्तावपि स्वीकृतं | जातिलक्षणार्थाभेदात् , एवं वाक्यस्यापि वृत्त्या निवृत्तिः स्यादिति 80 ·[द्वितीयोल्लासे न्यायौं ३२-३४ ] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १७३ -- च, तदभ्यनुज्ञानाय वावचनमिति । नागेशेन च समासविषयेऽपि च वृत्तिकृतां तस्य विशेषार्थज्ञापनपरत्वमेवाभिप्रेतं न तु सामा-40 क्रियमाणस्य महाविभाषाधिकारस्यैतदुक्त्यैव समर्थनं कृतम् ॥ न्यतो न्यायज्ञापनपरत्वमित्यायाति । एकशब्दस्यासङ्ख्यात्वमपि एवं च वावचनसिद्धस्य सर्वत्र समासे तद्धिते च वाक्यसाधु- क्वचिदिति च तस्यानेकार्थत्वप्रसिद्धयाऽपिलभ्यत एव, तथा हि- त्वस्य निवर्तयितुमशक्यत्वात् तत्र तत्र समासे तद्धिते वा "एकोऽन्यार्थे प्रधाने प्रथमे केत्रले तथा। 5 पठितेन 'वा'वचनेनापवादशास्त्रेष्वन्यत्रापवादशास्त्रस्य नित्यमेवो साधारणे समानेऽल्पे संख्यायां च निगद्यते ॥" त्सर्गशास्त्रवाधकत्वमपि कथ्यत एवेति सर्वथा सिद्ध एवायं इत्यनेकार्थत्वं तस्य प्रसिद्धम् । तथा च "एकशब्दस्य 45 न्यायः ॥ ३२ ॥ प्रसिद्धिस्तावत्सङ्ख्यात्वस्यैव” इति न्यायसंग्रहवृत्तिकृतां लेखः 'प्रसिद्धि पदानुरोधेनैव कथञ्चिदुन्नेयः, 'एकगुरुकः, एकाधि- *एकशब्दस्यासंख्यात्वं कचित् ॥३३॥ करणः, एक आचार्याः' इत्यादिषु तस्यार्थान्तरवाचित्वस्य सकल- सि०-एकशब्दस्य संख्यावाचकत्वेनैव प्रसिद्धिरिति प्रामाणिकजनप्रसिद्धत्वात् । अन्ये च वैयाकरणा नेमं न्याय- 10 लक्ष्यानुरोधात् तस्य क्वचिदसंख्यावाचित्वमनेन न्यायेन व्यव- माश्रयन्ते, किन्तु तैरेकाहशब्दसिद्धयर्थमहादेशस्याभावाय तन्नि- 50 स्थाप्यते । 'एकमहः' इत्युक्ते व्यक्तिविवक्षया 'अहः' इत्यने- षेधके सूत्रे एवैकग्रहणं क्रियते "उत्तमैकाभ्यां च" [पा० सू० नैवैकस्याह्नः समुपस्थितिरित्येकशब्दस्य तत्र निर्दिश्यमानाहो- ५.४.९०.] इत्यत्र । एकाहशब्दश्च तन्मते पुँल्लिङ्ग एवेति भेदः, मानपरत्वं, न तु संख्यावाचकत्वमित्यास्थीयते, ततश्च तस्मि- सच “लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वाल्लिमस्य" इति महाभाष्यवचनेन नथै तत्पुरुषसमासे "अह्नः" [२. १. ७४.] इति समा- लोकव्यवहारनिर्णय इति न तत्रास्माकमवकाशो वचनस्य । 15 सान्तेऽट्प्रत्यये "नोपदस्य तद्विते" [७. ४. ६१.] इत्य- पूर्वोक्तरीत्याऽस्याव्यापकत्वेन न्यायकोटावगणनीयत्वेऽपि प्राचां 55 त्यस्वरादिलोपे "अह-नियूह-कलहाः" [ लिङ्गानु० पुं० १५. | रीतिमनुसृत्य व्याख्यातोऽत्रेति विभावनीयं सूरिभिः ॥ ३३ ॥ ३.1 इति पुंस्त्वे प्राप्तेऽपि "अहः-सुदिनैकतः" [लिङ्गानु० न० ८. २.] इति विशेषविधिना क्लीवलिङ्गत्वे-एकाहमिति *आ दशभ्यः सङ्ख्या सहयेये वर्तते, सिद्धम् । यद्येकशब्दस्य संख्यात्वं गण्येत तर्हि "सर्वांशसंख्या- न संख्याने* ॥ ३४॥ 20 व्ययात्" [७. ३. ११८.] इत्यटि, अनेनैव चाहादेशे सि०-अत्र केचन-'आ दशभ्यः' इत्यस्य दशसंख्यावाच- "अर्द्धसुदर्शनदेवनमहाः" [लिङ्गानु० पुं० ११. १.] इति कशब्दपर्यन्तं या संख्या-तद्वाचकः शब्दः, सा संख्येये-सं-60 पुंस्त्वे च-एकाह्न इत्यनिष्ट रूपं प्रसज्येत । ज्ञापकं चास्य ख्याविशिष्टे द्रव्यादौ वर्त्तते, न संख्याने-परिच्छेदे, इत्यर्थ- "संख्यातपुण्यवर्षादीर्घाच रात्रेरत्" [ ३.७.११९.] इति सूत्रे माहुः । अपरे तु-"मा दशभ्यः" इत्यस्य यावद् दशशब्द- चकारेण "सर्वांशसंख्याऽव्ययात्" [७.३.११८.] इति सूत्रात् श्रवणं तावत्पर्यन्तं, संख्या-तद्वाचकशब्दः, संख्येये वर्तते 25 संख्याशब्दानुवृत्तावपि एकरात्र' इत्यस्यासिद्धौ तत्राद्विधानार्थ- इत्यर्थः” इति वर्णयन्ति, अयमेव चार्थः संगतः, अन्यथा मेकग्रहणम् । कचिदिति वचनाचान्यत्रैकशब्दस्य संख्यात्वेन ग्रहणमेव, तेनैकधा इत्यादौ “संख्यायाधाः" [७.२.१०४.] एकादशादिभ्यो बहुवचनं न स्यात् । तस्मात् 'मा दशभ्यः' 65 इत्यस्याष्टादशपर्यन्तमित्यर्थात् तावत्पर्यन्तं यथासंख्येयं इति धाः सिद्धः । अयं चं न्यायो निश्चल एव, क्वचिदित्युक्त्या द्वित्वादि भवति, ततः परमेकोनविंशतिमारभ्य संख्यामात्रपर- खत एवेष्टस्थलमात्रप्रवृत्तिकत्वसूचनात्। अनिष्टप्रवृत्तिवारणायैव वाचन किसिद्ध सत्ति अष्टादशपर्यन्त संख्या- 30 हि कस्यचिच्यायस्यानित्यत्वमाश्रीयते तदभावाच नानित्यता- वाचकस्य शब्दस्य संख्येयेन सह सामानाधिकरण्येनैव प्रयोगः, न्वेषणमिति ॥ ३३ ॥ ततोऽग्रे च सामानाधिकरण्येन वैयधिकरण्येन च । तथा च 10 एकशब्दस्यासङ्ख्यात्वं क्वचित् ॥ ३३ ।। 'एको घटः, द्वौ घटौ, त्यो घटाः' इत्यादि यावदष्टादश घटा त०-एकाहमित्यत्र “सर्वांशसङ्ख्याव्ययात्" [७. ३. | इति; न तु 'घटानां त्रयः' इत्यादि । ऊनविंशत्यादिषु च- ११८.] इत्यनेनाट् अहादेशश्च न स्यादित्यर्थमयं न्यायः | ऊनविंशतिर्विशतिर्वा घटाः, घटानामूनविंशतिरिति च भवति, 35 खीक्रियते; तच्च कार्य केवलमत्रत्यसंख्याग्रहणेनैकशब्दस्याग्रहण- मा दशभ्य इत्युक्ततया च ततो भष्टादशतोऽग्रे संख्यायां मित्येतावज्ञापनेनैव सेत्स्यति । अत एव “संख्यातेकपुण्यवर्षा- | संख्येये च वृत्तेौंधितत्वात् । “अत्र च ज्ञापकम्-"सुचाथै 75 दीर्घाच्च रात्रेरत्" [७. ३. ११९.] इति सूत्रे बृहद्भुतौ- संख्या संख्येये संख्यया बहुव्रीहिः" [३. १. १९.] इति "एकग्रहणं संख्याग्रहणेनाने कस्याग्रहणार्थम् , तेन पूर्वसूत्रे सूत्रेण संख्येयेऽथें वर्तमानायाः संख्यायाः समासविधानमेव, संख्याग्रहणेनैकस्याग्रहणम् ; एकमहः-एकाहम्" इत्युक्तम् । अनेन । तथाहि-यदि तावदयं न्यायो न स्यात् तदाऽमुफा संख्या संख्येय "...

·१७४ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः [द्वितीयोल्लासे न्यायः ३४] . ... *वर्तिनीति व्यक्तिः कथं ज्ञायेत, तदज्ञाने चं कथं संख्यावर्ति- संख्येयार्थकत्वं तु लोकप्रसिद्ध कोशादिवोधितं च, तथाहि- 40 संख्यापरिहारेण संख्येयवर्तिसंख्यया सह समासः क्रियेत" इति | अमरः-- प्राचीनाः । तच्च न चारु-काचित् संख्या संख्येयवृत्तिरित्ये [ "विषणो विक्रयः, संख्याः संख्येये ह्यादश त्रिपु। तदर्थस्य ज्ञापनायोग्यत्वात् , सर्वासां संख्यानां संख्येयार्थवृत्ति विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येय-संख्ययोः ॥"] 5त्वस्य प्रसिद्धत्वात् । न च काचित् संख्या संख्येयमात्रवृत्ति इति, दशश्रवणं यावत् संख्यानां संख्येयपरत्वं विशेष्यलिङ्गत्वं रित्यर्थोऽनेन ज्ञाप्यत इति वाच्यम् , तस्या अन्त्राग्राह्यत्वात् , च, विंशत्यादीनामेकव बनान्तत्वं नियतलिङ्गत्वं संख्यासंख्येयो- 45 अत्र च संख्येयार्थाया ग्रहणं न तु संख्येयार्थमात्रपरायाः, भयवाचकत्वं च कथयति । अत्रामरकोपटिप्पणीकृता व्याख्या- अन्यथा विंशत्यादीनामिह ग्रहणं न स्यात् ; अग्रिमसूत्रे च . तृणामन्येषामाचार्यहेमचन्द्राणां चैतद्विषयमतानि महाभाष्यादि- संख्येयपरत्वेन तासामपि ग्रहणस्येष्टत्वमेवेत्याम्तां तावत् । एत- वैयाकरणग्रन्थसम्मतिश्च यथा संगृह्य प्रदर्शितानि तानि तच्छब्दैरेव 10 दने "एतच्चोदोषकम् "आ दशभ्यः" इति पदं व्युदस्य शेष प्रदर्यन्ते तत्त्वनिर्णयाय-"एकाद्या. दशान्ताः संख्याः संख्ये- : वाक्यापेक्षया योज्यम् , संख्येये वर्तमानाऽपि काऽपि संख्या- येषु वर्तमानास्त्रिलिङ्गाः, एका शाटी, एकः पटः, एकं कुण्डम् । 50 स्तीत्येतावत एवार्थस्यानेनोद्घोप्यमाणत्वात्" इति वदता संख्ये- दश स्त्रियः, दश पटाः, दश कुण्डानि । आदेशेति अष्टादशान्ता यमानपरत्वज्ञापनस्य स्वयमेवापोदितत्वात् । अग्रे. च. "अस्य इति क्षीरस्वामी। आदशेति दशशब्दश्रुतिपर्यन्तमष्टादशं यावत् चाप्रतिष्ठितत्वात् “आसन्नादूर०" [३. १. २०.] इति बहु- संख्या एकादिकाः संख्येये द्रव्ये वर्तन्ते, हिरवधारणे, तेन 15व्रीहौ “प्रमाणी-संख्याडः" [७. ३. १२८.] इति डे च- सामानाधिकरण्येनैव तासां वृत्तिरित्यर्थः, यथा एको विप्रः, दश भासन्नदशा इति, कोऽर्थः ? नवैकादश वा, अन्न आसन्ना विप्रा इति, न तु वैयधिकरण्येन वृत्तिरिति, न तु एको विप्रस्य 55 दशेति कोऽर्थः ? दश संख्या येषामिति वाक्यं सिद्धम्" इति दश विप्राणामिति मुकुटः । अत्र चैकाद्या अष्टादशान्ता संख्या यदुक्तं, तदपि न, युक्तं भवेदनित्यत्वज्ञापनावश्यकत्वं यदि संख्येये वर्त्तते, यदाह वाचस्पतिः-अष्टादशभ्य एकाद्याः संख्याः आ दशभ्यः संख्यायाः संख्येयपरत्वं भवद्रीत्या ज्ञापकमात्रसिद्ध संख्येयगोचराः ।" इति इति स्वोपज्ञनाममालाव्याख्यायां हेमा- 20 स्यात् , न तु तथा, तस्य स्वाभाविकत्वेनाग्रे [ विवरणे] निर्णे- | चार्यः । इदं च प्रायिकम् , "वहुषु बहुवचनम्" [ पा० सू० प्यमाणत्वात्, एवं च स्वाभाविकं दशशब्दान्तसंख्यायाः १. ४. २१.] इति सूत्रे भाष्ये "किंसम्बन्ध्येकत्वे किंसम्बन्धि 60 संख्येयमानपरत्वं कथमपोहितुं शक्यते विना प्रमाणम् , तथा द्वित्वे किंसम्बन्धिवहुत्वे इत्यर्थेषु कस्यैकस्मिन् कयोर्द्वयोः केषां च दशानामासन्ना इत्येव वाक्यम्, “आसन्नादूर०" [३. वहुषु" इति प्रयोगेण संख्यापरत्वस्यापि प्रतीतेः । इदं त्वत्राव- ..] इत्यादिसूत्रेण पृथग् बहुव्रीहिसमासविधानसाम- गन्तव्यम्-संख्यापरत्वेऽप्येषां स्वाश्रयद्रव्यगतसंख्याविशिष्टधर्म- 25 र्थ्याच्चैवमादिपु व्यधिकरणपदो बहुव्रीहिः स्वीकार्य एव, बृह- मात्रप्रतिपादकता, अत एवोक्तभाष्यप्रयोगे द्विवचनादिः । दृत्युक्तं तादृशविग्रहवाक्यं चार्थप्रदर्शनपरमेव, स्पष्टश्चायमर्थः | विंशत्याद्याः सर्वा एव संख्याः संख्येये संख्यायां च नित्यमेक- 65 "आसन्नादूराधिकसंख्याः संख्येये" [पा० सू० २. २. २५.] वचनान्ता एव वर्तन्ते, यद्भाष्यम्-"आ दशभ्यः संख्या इति सूत्रे महाभाष्येऽपि । स्वाभाविकसंख्येयपरत्वत्यागापेक्षया | संख्येये वर्त्तते, ऊवं संख्याने संख्येये. च" इति । विंशतिः वरं सूत्रविधानसामर्थ्याद् व्यधिकरणपदबहुव्रीहिकल्पनेति । पटाः, विंशतिः पटानाम् ; शतं गावः, शतं गवाम् ; इति क्षीर- 30 विवेचितं चैतद्विषये विवरणे विशेषत इति नेह प्रतन्यते॥३४॥ स्वामी । विंशत्याद्यास्तु संख्याशब्दा एकत्वे वर्तमानाः संख्येये *आ दशभ्यः संख्या संख्येये वर्त्तते, न संख्याने च वर्तन्ते, यथा-विंशतिर्घटाः, विंशतिर्घटानाम् ; शतं. 70 संख्याने* ॥ ३४॥ गावः, शतं गवाम् , इति; यदाह-वाचस्पतिः- “ऊनविंशत्यादि- कास्तु सर्वाः संख्येय-संख्ययोः" इति हेमचन्द्रः । [अत्र विशेषः] त०-यथायमर्थः स्वाभाविको न ज्ञापकसाध्यश्च तथोपक्षिप्त संख्यामात्राथै वर्तमानाया विंशत्यादेः संख्याया द्विवचनबहु- वृत्तौ, अत्र च तदेव विविच्यते, तथाहि-ज्ञापकत्वेनात्र- वचने अपि स्त एकशेषेण-द्वे विंशती तिस्रो विंशतयः, गवां 35 "सुज्वार्थे संख्या संख्येये संख्यया.”[ ३. १. १९.] इत्यत्र | विंशती, गवां विंशतयः” इति क्षीरस्वामी । यदा तु भेदविव-75 संख्येये वर्तमानया संख्यया सह समासविधानं प्राचीनरुक्तम् , क्षायां संख्यान्तरस्यार्थेऽभिधेये विंशत्यादयो वर्तन्ते तदा तत्सा- तच्च संख्येयार्थायाः संख्याया अस्तित्ववोधकमिति रीत्या, न च मानाधिकरण्यादुपचारेण तेभ्यो द्विवचनबहुवचने अपि भवतः, संख्यायाः संख्येयार्थत्वं पूर्वमप्राप्तम् , लोकतः प्राप्ते विषये शास्त्र- | यथा-द्वे विंशती तिस्रो विंशतय इति, सामानाधिकरण्याभावेऽपि स्याव्यापार इति तदर्थ न्यायाश्रयणमनावश्यकम् । संख्यायाः | गवां विंशती, गवां विंशतय इति मुकुटः । 'द्वित्व-बहुत्वयो.

·१७५ [द्वितीयोल्लासे न्यायः ३४:]: न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसंमुञ्चयः । वर्तमानास्तु विंशत्याद्याः संख्यायामेव वर्तन्ते' इति हेमचंद्रः । विकं संख्येयपरत्वं त्यक्तमिति तेषां संख्यापरत्वमेतत्सत्रज्ञाप्यमेव "पङ्क्तिविंशति" [पा० सू० ५: १: ५९.] इति सूत्रे भाष्य- न तु न्यायानित्यत्वलभ्यमिति समायाति । न च तेन सूत्रेण प्रदीपोझ्योते नागेशभठून तु-विंशत्याद्या द्वयादयश्च धर्मशक्ता एव, न्यायानित्यत्वमेव ज्ञाप्यतामिति वाच्यम् , न्यायस्यैव पूर्वरीत्या- धर्म-धर्मिणोरभेदाच्च व्यक्ती कार्याणि, तयोश्च भेदाभेदी विंश- ऽपोदितत्वेन तदनित्यत्वचर्चाया निर्मूलत्वात् । यद्यपि तत्रय- 5 त्यादयः कदाचिद् भेदेन संख्यां वदन्ति-‘गवां विंशतिः' इति, लघुन्यासग्रन्थे-"आ दशभ्यः संख्या" इत्यस्य प्रायिकत्वादन 45 कदाचिदभेदेन-'विंशतिर्गावः' इति, यदाप्यभेदेन तदापि धर्म- दशन्शब्दः संख्याने वर्त्तते इति न्यायार्थश्चर्चित इव, तथापि गतसंख्यावैशिष्ट्येनैव ततो द्रव्यप्रतीतिः शब्दशक्तिस्वभावात् , न न्यायस्य तेन समूलत्वमायाति, प्रायिकत्वादिति कथनेन यथा गावो धनमित्यादौ प्रीतिहेतुत्वगुणगतसंख्यावैशिष्टयेनैव द्रव्य- तस्यार्थस्य खाभाविकत्वस्यैव सूचनादित्यास्तां प्रसक्तानुप्रसक्त्या- प्रतीतिर्धनशब्दात् । इयांस्तु विशेषः-तत्र कदाचित् स्वगतसंख्या- नुधावनम् । वस्तुतस्तु-नायमों वचनेन निर्णेयः, किन्तु शब्द- 10 वैशिष्टयेनापि प्रतीतिः, अन्यगतसंख्यावैशिष्टयमन्यस्य कथमिति | शक्तिखभावलक्ष्यादिकमनुसृल यथायोगं संख्या-संख्येयोभयपरत्वं bor चेत् ? आरोपेणेति गृहाण :। द्वयादयस्तु स्वगतवाच्यसंख्या- | सर्वासां संख्यानामिति सकलैतद्विपयग्रन्थपर्यालोचनया समा- विशिष्टद्रव्याभेदेन तद्गतसंख्याविशिष्टमेव धर्म प्रतिपादयन्ति | याति । वाहुल्याभिप्रायेण चा दशभ्यः संख्या संख्येयपरा, विंश- शब्दशक्तिस्वभावादिति न कदाचिदपि तत्रैकवचनम् । नापि त्याद्या उभयपरा इति कथनमिति निष्कर्षः । अथ न्यायसंग्रह- विंशत्यादिभ्यो बहुवचनम्, विंशतिप्रचये तु बहुवचनमिष्टमेव । न्यासे-आसन्नी दशेति प्रतीकमुपादाय तत्र ‘दश'शब्दस्य संख्या- 15 ये कयोर्द्विवचनैकवचने" [पा० सू० १. ४. २२.] इत्यादौ परत्वमेव, न तु संख्येयपरत्वमिति शङ्कासमाधिभिः स्थिरीकृल्य 55 विंशतिवदेव धर्मगतसंख्याविशिष्टद्रव्यस्यैव प्रतीतिरिति द्विवचनम् । पुनरपि तस्य दृढीकरणाय यदुक्तं, तदिह तदुल्लेखपूर्वकं विचार्यते- एवं प्रतीतिरीदृशवृत्तिविषयैवेति नातिप्रसङ्ग इति निष्कर्ष उक्तः" | "ननु भवत्वेवम् , दशन्शब्दस्य दश संख्येत्यर्थो न स्यात् तदा इति [अमरकोषटिप्पणीकारः, वर्गः ९,श्लोकः ८३ ] । किं विनश्येत् ? उच्यते-यद्यत्र दश संख्येति संख्यानवृत्तिदशन्- इत्थमेकादीनां दशशब्दान्तानाम् [अष्टादशपर्यन्तानाम् ] | शब्देन वाक्यं न क्रियते तदा आसन्ना दश येपामिति कोऽर्थः ? 20 संख्यानां गुणिपरत्वं [संख्येयार्थत्वम् ] विंशत्यादीनाम् [ऊन- दश संख्येयपदार्था येषां नवानामेकादशानां वा संख्येयानामा- 60. विंशतिमारभ्य ] शतान्तानां च संख्यानां गुणगुण्युभय[ संख्या- | सन्नाः सन्ति ते आसन्नदशाः, एतावतैकोनविंशतिरेकविंशतिर्वा संख्येयोभय ]परत्वमिति शब्दशक्तिस्वाभाव्यादेव निर्णेयमिति पदार्था इत्यर्थप्रतीतिः स्यात्, तथा च नवैकादश वेति पर्यायो न तत्र वचनस्यावश्यकतेति विषयो महता सन्दर्भण महाभाष्या- वृहद्वृत्त्युक्तो विघटेत, ततो दश संख्येत्येवार्थोऽवश्यं वाच्यः । दिषु विचारितः, तस्य सर्वस्य च निष्कर्षः पूर्वोक्तनागेशग्रन्थेन । ननु संख्येयवर्तिदशन्-शब्दपक्षेऽपि आसन्ना दशेति दशसंख्या- 25 संगृहीतः । एवं सति नायमर्थो ज्ञापकसाध्य इति यदुक्तं तत् विशिष्टवस्तुनि यस्यैकस्य ययोयोर्येपो वा त्र्यादीनां संख्येयार्था-65 नामिति वाक्यं यदि क्रियते तदा आसन्नदशशब्देन द्वादशा- सुव्यक्तं वेदितव्यम् । अस्य चार्थस्य ज्ञापकं यत्-"सुज्वार्थे." [ ३. १. १९.] इति सूत्रेण संख्येये संख्यायाः समासविधान- | दयोऽपि प्रतीयन्ते, तदा कथमेकोनविंशतिरेकविंशतिवेत्येव मित्युक्तं, तच्च तत्सूत्रे वृत्तौ न स्पष्टम् । प्रायः सर्वत्र ज्ञापकस्य संख्येयप्रतीतिः स्यादित्युक्तम् ?, उच्यते-यदि कस्मिन्नपि क्षेत्रे स्फोरणं क्रियत एव वृत्तिकृता। यचास्य न्यायस्यानित्यत्वमा- दश घटादीन् न्यस्य तदासन्नं वैकं द्वौ व्यादीन् वा घटादीन 30 श्रित्य 'आसन्नदशाः' इत्यादिप्रयोगविग्रहवाक्ये दशादीनां संख्या- न्यस्य, तदनु वाक्यं क्रियते, यथा-आसन्ना दश संख्येयपदार्था 70 वाचकत्वं समर्थितं तदपि वृत्तौ प्रत्युक्तमेव, पुनरिह किञ्चिद् | यस्यैकस्य संख्येयपदार्थस्य, ययोर्वा द्वयोः संख्येयपदार्थयोः, येषां विचार्यते-दशशब्दस्य तत्र संख्यार्थत्वमाश्रित्य आसन्ना दश वा न्यादीनां संख्येयपदार्थानामियनया रीत्या क्षेत्रापेक्षया [संख्या ] येषामित्यर्थमाश्रित्य च यद्यत्र समासः क्रियते तर्हि | दशवस्तूनामासन्नत्वं विवक्षितं स्यात् , तदेकादशादीनामपि "एकाऽथ चानेकं च" [३. १. २२.] इत्यनेनैव समासे | प्रतीतिः स्यात्, अत्र तु संख्यापेक्षया आसन्नत्वं विवक्षितं, 35 सिद्धे “आसन्नादूराधिक०” [ ३. १. २०. ] इति सूत्रेण प्रति- | ततश्च दशसंख्ययानां नवैकादश वा संख्येयानि यथासनसंख्या-78, पदसमासविधानं "प्रमाणी-संख्याहः” [ ३. १. १२८.] इति | वत्त्वेन संख्यापेक्षया आसन्नानि, न तथा एकादीनीति युत्ता- डविधानार्थमिति तत्सूत्रशेषे बृहहृत्तिग्रन्थेन सूचितम् , तथा च मेवोक्तमेकोनविंशतिरित्यादि” इति । अत्रेदं विचार्यन-अत्र तत्र दशादिसंख्यानां संख्यापरत्वमाचार्यस्याभिमतं, न तु तत्र | “आसन्न-राधिक०" [ ३. १. १०.] इति सूत्रेण समासो न्यायानित्यत्वमाश्रितम् । तेन चैतत्सूत्रेण द्वितीयादिविभक्त्यर्थे | विधेयः, तदर्थश्च 'आसन्नादीनि संख्यावाचिना नानकाय सम- 40 समासविधानसामर्थ्यादेवं विग्रह आश्रितः, तदर्थ च स्वाभा- | स्यन्ते' इति, तर्हि दशन्शब्दस्य संख्येयार्थपरत्वे संख्यावाचि-80 ..

·१७६ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुञ्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायौ ३४-३५] 45 min. 15 त्वमेव न स्यादिति समासाभाव एव स्यादिति कथमियमाशङ्को- संख्येयानामेकेनोना विंशतिर्भवति, एकविंशतिरेकोना सती देति यत्-यदि दशन्शब्दस्य संख्यावाचित्वं न स्यात् तदा किं | विंशतिरेव भवतीत्येकोनविंशतिशब्दे वहुव्रीह्याश्रयणे संख्येयपरत्वे विनश्येदिति । अथोत्थिताऽपि चेत् ? तर्हि समासाभावेनैव चैकविंशत्यर्थकत्वमेकोनविंशतिशब्दस्य घटते । आसन्नदश'- समाधेया, न पुनरर्थान्तरोपन्यासेन, किञ्च बृहद्वृत्त्युक्तपर्याय- | शब्दस्य तदर्थत्वं तु कथमपि नायातीति विभावनीयं सुधी- 5 कथनविरोधप्रदर्शनाय तदुपन्यासेऽपि कथमासन्ना दश पदार्था | भिरिति ॥ ३४ ॥ येषां संख्येयानां नवानामेकादशानां वा इति विग्रहे ‘एकोन- *णौ यत् कृतं तत् सर्व स्थानिवद् विंशत्येकविंशतिसंख्येययोः प्रतीतिः ?, येषामिति हि अन्य- पदार्थोपस्थापकं पदम् , तदर्थ एव च कृतः-नवानामेकादशाना- भवति ॥ ३५ ॥ मिति ते कथमेकोनविंशतितामेकविंशतितां वा गच्छेयुः ?, किं सि०-द्वित्वविधौ "न सन्धि-डी-य वि-द्वि-दीर्घासद्वि. 10 बहुव्रीहौ स्वार्थान्यपदार्थयोः पृथक् स्वातन्त्र्येण भानमानीयते ?, | धावस्कलुकि" [७. ४. ११.] इत्यनेन स्थानिवद्भावस्य यदि येषामित्यनेन संख्येयानामुपस्थितिराश्रीयते-दशशब्दोऽपि निषिद्धत्वात् तत्रेष्टप्रयोगेपु द्वित्वे कर्तव्येऽपि स्थानिवद्भाव-50 दशसंख्यावच्छिन्नपदार्थपरः, तर्हि कथं संख्यापेक्षयाऽऽसन्नत्वं साधनाथ न्यायमाह-णौ यत् कृतमिति । अत्र णाविति विषय- विवक्षितं स्यात् , अस्तु वा कथंचित् संख्यापेक्षयैवासन्नत्वं तदाऽपि | सप्तमी न ग्राह्या, किन्तु निमित्तसप्तम्येव, तथा च णिनिमित्तं नवानामेकादशानां वा प्रतीतिः स्यात् , नैकोनविंशतेरेकविंशतेर्वा । | यत् कार्य कृतं स्यात् तत् सर्वं द्वित्वादिविषयभूतमतथाभूतं आसन्नपदस्य युक्तत्वार्थत्वे दशसंख्यया नवसंख्याया एकादश च स्थानिवद् भवति-स्थानिनि सति तस्य स्थाने वा यत् संख्याया वा योगे एकोनविंशतिरेकविंशतिर्वा संख्या प्राप्नोति, परं । कार्य प्राप्नोति तत् कार्यमेव तत्रापि भवति, न तु स्वनिमित्तकं 55 नासौं समासार्थः, आसन्नशब्दस्य समीपार्थकत्वमाश्रित्यैव येषा- कार्यम् [यतोऽतिदिश्यमानधर्मविरुद्धस्वाश्रयनिमित्तकार्याभा- मित्यस्य नवानामेकादशानां वेत्यर्थः क्रियते तर्हि कथं योगस्तदर्थः । वोऽतिदेशस्वभावसिद्धः] इति न्यायार्थः । णावित्यत्र विषय- स्यात्, योगार्थत्वाभावे च दशसंख्येयपदार्था आसन्ना येषां नवा- | सप्तम्यामाश्रितायां तु शुशावयिषतीत्यत्र श्वेः सन्परे णौ विष- 20 नामेकादशानां वा संख्येयार्थानामिति वाक्येन कथमेकोनविंशत्ये- | यभूते कृतस्य, अत एवान्तरङ्गस्य "श्वेर्वा" [४. १.८९.] कविंशतिसंख्येयानां प्रतीतिरिति न बुद्धिपथमधिरोहति । अयं च | इति वृद्धावस्य स्थानिवत्त्वं न भवति, तत्रैव णिनिमित्ताया 60 तदीयो ग्रन्थः "आसन्नदूर०” [ ३. १. २०.] इति सूत्रीय- वृद्धेस्तु स्थानिवत्त्वं भवत्येव, अत एव द्वित्वे पूर्वत्रोकारः श्रूयते लघुन्यासव्याख्यानरूप एव, सोऽपि च ग्रन्थस्त्रुटित इव प्रति- तन्न स्यात् , सामान्यतो णाविति निर्देशान्निमित्तभावेन विषय- भाति, तथाहि-तत्रयो ग्रन्थः-“यदि संख्येयवृत्तिना दशनशब्देन भावेन वा णिमाश्रित्य कृतानां सर्वेषां कार्याणां स्थानिवद्भावा- 26 आसन्ना दश येषामित्येवं वाक्यं क्रियते न दशत्वमिति तदा पत्त्या वृतोऽपि प्याश्रयत्वात् स्थानिवद्भाचे द्वित्वे पूर्वबेकार संख्यावाचिनेति वृत्त्यशेन निषेधान्न स्यादनेन समासः, नवैका- | एव श्रूयेत न तूकारः । अन्न ज्ञापकं तु "ओन्तिःस्थापवगे..65 दश वेति पर्यायो विघटेत । यत इत्थं कृते ‘एकोनविंशत्यैक- | ऽवणे" [४. १. ६०.] इति सूत्रे "ओः पयेऽवणे" इत्येता- विंशतिसंख्याप्रतीतिः" इति । अत्र शङ्कायाः समासाभावपर्यन्तं | वतैव सूत्रेण निर्वाहे सत्यपि दीर्घसूत्रकरणमेव; तथाहि-तंत्र सूत्रे समाधानं निर्विवादम् , पर्यायविघटनकथनमपि साधु, यतो बृहद्वृत्तिग्रन्थः-"ननु ण्यन्तानां वृद्ध्यावादेशयोः कृतयोर्द्वित्वे 30 दशशब्दस्य संख्येयपरत्वे दश संख्येयाः पदार्था आसन्ना येषां | सति पूर्वस्य उकारान्तता न सम्भवति, तत्र “सन्यस्य" ते नवैव एकादशैव वा कुतः स्युर्यथासम्भवमन्येऽपि भविष्यन्ति । ४. १.५९.] इत्यनेनैव सिद्धे किं गुरुणा सूत्रेण ?, एतावत्तु 70 संख्येयानामानन्त्यात् , संख्यापेक्षया चासन्नत्वग्रहणे माना- विधेयम् -"ओः पयेऽवणे" इति, पिपविषते यियविषतीत्यन्न भावात् । तदुपपादनपरश्च “यत इत्थं कृते एकोनविंशत्यैक- पूर्वस्योकारान्तस्येत्वं यथा स्यात् ; सत्यम् -*णौ यत् कृतं कार्य विंशतिसंख्याप्रतीतिरिति ग्रन्थो मध्ये भग्न इति प्रतिभाति, तत् सर्व स्थानिवद् भवति इति न्यायज्ञापनार्थं वचनम् । तेन 35 असंलग्नत्वात् , पूर्वरीत्या तदर्थवर्णने न संख्याप्रतीतिरपि तु पुस्फारयिषति, चुक्षावयिषति, शुशावयिषतीत्याद्यपि सिद्धम् । संख्येयप्रतीतिः, अथ च-एको विंशत्या एकविंशतिरिति तदीय- | एतच्च ज्ञापकं चान्तस्थापवर्गवदन्यत्राप्यवर्ण एव द्रष्टव्यम् , 75 च्छेदः स्यात् , स च प्रकृतेऽनुपयुक्तः । यदि च तादृश एव | तेनाचिकीर्तदित्यत्रेकारवतो द्विवचनं सिद्धम्" इति । अयं च पाठः प्रामाणिकस्तर्हि तदाशय एवं वर्णनीयः स्यात्-यत इत्थ- बृहद्वृत्तिग्रन्थाशयः-अत्रोदाहरणेषु'यियविषति,पियविषते' इति भीदृशस्थले संख्येयपरत्वाश्रयणे एकोनविंशतिशब्देनैकविंशति-द्वे सन्नन्तेऽन्यानि ण्यन्ताण्येव, तेषां सनि अवर्णपरजायभावात्। 40 संख्याया प्रतीतिः स्यात् , यतः एकोना विंशतियेषामित्यर्थे येषां पौ च वृद्धो कृतायामावादेशे, द्वित्वे पूर्वत्रात एव सत्त्वेन ·[ द्वितीयोल्लासे न्यायः ३५.] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १७७ . 60 तेषु “सन्यस्य" [४. १. ५९.] इत्येव सिद्धेः। तथा च यत्र तस्यानिमित्तस्यापि निमित्तम् इति न्यायेन णित्रि सत्येव विधीय- सनि इड् भवति-यथा पूडः सनि 'ऋस्मिपूङञ्जशौकृगृह- | मानस्य की देशस्य णिनिमित्तत्वस्य दुर्वारत्वात्। “स्थानीवाऽ- प्रच्छ:' [४. ४. ४८.] इतीड् भवति, यौतेः सनि "इवृध- | वर्णविधौ" [७. ४. १०९.] इति परिभाषायाः प्रपन्चभूतोऽयं भ्रस्जदम्भश्रियूगुं० [४. ४. ४७.] इतीड् भवति, तत्र न्याय इति प्राचीनाः, तदपि न रुचिरं प्रतिभाति, यतो यथाकथं- 5 द्वित्वविधौ ‘प्राक् तु स्वरे स्वरविधेः' इत्युक्तत्वात् सनश्च चिदिहापि स्थानिभूतस्योवर्णस्यैवेत्वं चिकीर्पितमिनि वर्णविधि- 45 स्वरादित्वभावात् पूर्व द्वित्वमेव भवति ततो गुणावादेशाविति | सत्त्वेन तस्याः परिभाषाया विषयाभावः । स्वमतेऽपि यत् द्वित्वे पूर्वत्रावर्णस्यासत्त्वेन “सन्यस्य' [४. १.५९.] इत्यस्या- | "स्वरस्य परे प्राग्विधौ" [७. ४. ११०.] इति स्थानिव- प्राप्त्या तदर्थं 'ओः पयेऽवणे' [ ४. १. ६०.] इत्येव सूत्र्य- त्वस्य द्वित्वे कर्तव्ये निषिद्धस्य प्रतिप्रसवरूपोऽयं न्याय इत्य- ताम् 'जान्तःस्थापवर्ग' इत्यादिवृहता न्यासेन किं प्रयोजनम् । वतरणे कथितम् , तदपि स्वविधौ न स्थानिवदिति स्वमात्र- 10 तथा च तेषां ग्रहण व्यर्थ सत् न्यायमिमं ज्ञापयति । ज्ञापिते | विधौ न स्थानिवदित्याशयकमित्याश्रित्य । वस्तुतस्तु-अप्राप्त- 50 चास्मिन्न्याये. जिजावयिषतीत्यादौ ण्यन्तात् सनि वृद्धेरप्रवृत्त्या स्यैव स्थानिवद्भावस्य विधायकमिदमित्यास्थेयमिति विवेचितं प्रवृत्तौ वा तस्य स्थानिवद्भावेन उकारविशिष्टस्यैव द्वित्वे सति, विवरणे ॥ ३५॥ पूर्वत्रोकारस्य विद्यमानत्वेन “सन्यस्य” [४. १. ५९.] इत्यनेन | णौ यत् कृतं तत् सर्व स्थानिवद् भवति ॥ ३५ ॥ कार्यस्य साधयितुमशक्यतया जान्तःस्थादिग्रहणं सार्थकम् । त०-पुस्फारयति चुक्षावयिपतीत्यादौ द्वित्वे पूर्वत्रोकारस्य 15 फलं चास्य-पुस्फारयिषति चुक्षावयिपतीत्यादौ द्वित्वे पूर्वनो- | श्रवणार्थ पूर्व द्वित्वे कृते णिनिमित्तकात्ववृद्धयादीनां प्रवृत्तिरिष्टा, 55 कारस्य श्रवणम् । तत्र हि णिनिमित्तकस्य “चिस्फुरोर्नवा" | परं सा दुर्लभा, णिमात्रनिमित्तककार्याणां आपरणिनिमित्तकद्वित्वा- [४. २. १२.] इति आवस्य स्थानिवद्भावो भवति, चुक्षा- | पेक्षयाऽन्तरङ्गत्वेन पूर्वमेव प्रवृत्तेरौचित्यात् । ततश्च तेषु कार्येषु वयिषतीत्यादौ च णौ कृताया वृद्धेः स्थानिवद्भावश्च भवतीति । कृतेष्वपि स्थानिवद्भावेन स्थानिन एवोकारस्य सत्त्वमाश्रित्य ज्ञापकस्य सजातीयापेक्षत्वेन यत्र द्वित्वे परखण्डे प्रथमः स्वरो- | द्वित्वादिकेषु सत्सु पूर्वोक्तरूपाणां सिद्धिर्भवति । यद्यपि "खरस्य 20 ऽवर्णो भवति तत्रैवानेन ज्ञापितेन न्यायेन स्थानिवत्त्वं भवति । परे प्राविधौ” [७. ४. ११०.] इत्यत्र 'प्राग्विधौ' इत्यस्य तच्चावर्णवत्त्वं प्रक्रियादशायां परिनिष्ठिते रूपे वेत्यन्यदेतत् । अव- | स्खविधौ न स्थानिवदित्यर्थमाश्रित्य, अत्र च द्वित्वस्य स्थानिभूत- णपरत्वसम्पादकादेशस्यैव स्थानिवत्त्वमिति भावः । तेन चाचि- स्वरमात्रस्थानिकत्वाभावेन स्थानिवद्भावः सिद्ध एवेत्याशक्तुिं कीर्तदित्यनेकारस्य न स्थानिवत्त्वं, तत्रावर्णवदुत्तरखण्डादेर- शक्यते, तथापि तस्यापि स्थानिवद्भावस्य द्वित्वविधौ "न सन्धि- भावात् । प्राचीनास्तु न्यायस्यानित्यतामाश्रित्येदं रूपं साध- | डी." [७. ४. १११. ] इत्यादिसूत्रेण निषेधात् स्थानिवद्भावो- 26 यन्ति, तञ्च न प्रकृतवृत्तिग्रन्थारूढम् , अनित्यत्वज्ञापकप्रमा- | ऽप्राप्त एव, यदि च प्राग्विधावित्यस्य खविधौ न स्थानिवदित्य- 65 णान्तराभावाच्च । ज्ञापकसिद्धत्वेनासार्वत्रिकत्वं तु नानुगतं अॅपलक्षकत्वे मानाभावः, यदि वाऽत्राऽपि स्थानिन उकारस्य प्रमाणम् । एतच्च ज्ञापकं चान्तःस्थापवर्गवदन्यत्राप्यवर्ण | द्वित्वानुभवकर्तृत्वेन स्वविधित्वानपाय इत्युच्यते, तदा सर्वथा- एव दृष्टव्यम्' इति ग्रन्थस्य स्पष्टमेव ज्ञापकसाजात्यमूलकस्यैवा- | ऽप्राप्त एव स्थानिवद्भावोऽनेन विधीयते इति मन्तव्यम् । स्थानि- स्वार्थस्य लाभे तात्पर्यात् । अतश्चानत्यः प्राचां ग्रन्थो न तद- | वद्भावेन च स्थानिरूपमेवातिदिश्यते इति तद्वयवहार एव तत्र न 30 नुकूल इति प्रतिभाति। तथाहि-तेषां ग्रन्थः-अनैष्टिकश्चायम् । स्वव्यवहारः [आदेशरूपव्यवहारः], अतिदिदयमानधर्मविरुद्ध- 70 तेन यस्य णिनिमित्तकृतकार्यस्य स्थानिवद्भावश्चिकीर्ण्यते तदा- | स्वाश्रयधर्मनिमित्तककार्याभावस्यातिदेशस्वभावत्वात् । न च धारभूतो वर्णों वर्णसमुदायो वा अवर्णवान् यदि स्यात् तदैवायं ज्ञापितेऽपि न्याये पिपविपते यियविपतीत्यादी कथमित्वं परखण्डे न्यायः स्फुरेन्नान्यथा” इति । अत्रेदमुच्यते-अनैष्टिकत्वमेव | द्वित्वपरखण्डे कृतयोर्गुणावादेशयोः “स्वरस्य परे प्राविधी" यदाश्रितं तदा तस्य स्थलविशेषनियमनं कुतो लभ्यते, स्थल- [७. ४. ११०.] इति स्थानिवत्त्वेनावर्णपरत्वाभावादिति 35 विशेषनियमनं ह्यनित्यत्वज्ञापकाधीनम्, न च तत्किमपि वाच्यम् , सूत्रारम्भसामर्थ्यादेव तत्र स्थानिवद्भावाभावात् 175 निर्दिष्टमिति यत्किञ्चिदेतत् । स्थलविशेषस्वरूपवर्णनं च न संग- ननु ज्ञापकघटितसूत्रे णिग्रहणाभावेन तत्रल्यज्ञापकेन कथं निमि- तमिति निरूपित विवरणे । ननु अचिकीर्तदिति यदुदाहृतं तन्न पये एव स्थानिवद्भावानुमानम् ? । अयमाशयः-"ओन्ति:- स्थापवर्ग ." [४. १. ६०.] इति सूत्रेण सनि इत्वं भवति, युक्तम्-यतः "कृतः कीर्तिः"[ ४. ४. १२२. ] इति विहितस्य की देशस्य न णिनिमित्तत्त्वमपि त्वनैमित्तिकत्वमेवेति तत्र स च सन् क्वचिन्मुख्यः ‘यियविपति, पिपविपते' इलादी, 40 न्यायप्रसराभावादिति चेत् ? न-येन विना यन स्यात् तत् | ऋचिच गौणः 'अवीभवत् , अपीपवत्' इत्यादौ, तत्र च क्लुतो so २३ न्यायसमु० ·१७८ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायौ ३५,३६] 50 उपरणेरेव सन्वद्भावेन सन्निमित्तककार्यकारित्वमिति यदि णावे-वा अवर्णवान् यदि भवेत् तदैवायं न्यायः स्फुरेन्नान्यथा" इति । वैतत्सूत्रेणेवं विधीयेत तर्हि णिविषये स्थानिवद्भावज्ञापनमेतत्सूत्र- एतद्भन्थस्य न्यासेन व्याख्यानं च तैः प्रदर्शितम्-“पुस्फा- स्थेन जान्तःस्थावर्गग्रहणेन कर्तुं शक्यते, न तु तथाऽस्ति, रयिषतीत्यत्र णिनिमिक्तकृतकार्यस्य आत्वरूपस्याधारभूतः 'स्फा' सन्परेऽपि इत्वविधानात्, इति चेत् ? सत्यम्-सनि परे विधीय- इति वर्णः, जिजावयिषतीत्यत्र णिनिमित्तकृतकार्यस्याधारभूतो 5 मानमित्वं वस्तुतः केवलं पिपविषते यियविषतीति प्रयोगद्वय 'जाव्' इति वर्णसमुदायः” इति । अत्रोच्यते-णिनिमित्तकार्यस्य 45 : एव भवति, अन्यत्र सर्वत्र सनो णिव्यवहितस्यैव लाभात् तत्र च वर्णस्य वर्णसमुदायल्पस्य वर्णः कथमाधारः स्यात्, किञ्च 'स्फा' णौ वृद्ध्यादिषु सत्सु “सन्यस्य" [४. १. ५९.] इत्येव सिद्धे- इत्यस्य वर्णत्वं कथं, किमयमेको वर्णः, स चेद् वर्णात्मकः, न हि अन्तिःस्थावर्गग्रहणस्य वैयर्थ्यमिति तत् स्खसार्थक्याय खस्मिन् । 'जाव्' इत्यस्य वर्णसमुदायात्मकत्वम् , प्रत्येकं स्वरस्य व्यञ्जनस्य सम्भविनमेव णिनिमित्तत्वरूपं विषयं स्वज्ञाप्यस्य स्थानिवत्त्वस्य वर्णत्वम् , अनेकवर्णानां वर्णसमुदायत्वमिति 'यथा 'जा' इति 10 कल्पयतीत्यदोषात् । इदं च ज्ञापकं साजाल्यादेव यत्र द्वित्वोत्तर- | वर्णसमुदायस्तथा 'स्फा' इत्येषोऽपि समुदायरूप एवेति मन्तव्यम् । खण्डे प्रथमः स्वरोऽवर्णः प्रक्रियायां परिनिष्ठिते रूपे वा लभ्यते अत्र चान्यो विशेषः पूर्वमेव प्रपञ्चित इति न पुनरुच्यते ॥ ३५ ॥ तत्रैव प्रवर्तत इति स्वमतं वृत्तौ प्रोक्तम् । प्रक्रिया च साध्यावस्था, तत्रावर्णस्योत्तरखण्डे सत्त्वं यथा 'मा भवानूनत्' इति, अत्र 'ऊन'- *द्विद्धं सुबद्धं भवति ॥ ३६ ॥ धातोरें तत्राकारलोपे कृतेऽपि तस्य स्थानिवत्त्वाद् द्वित्वे पूर्वत्रा लि०-क्वचित् क्वचिच्छास्वकृझिरेक एवार्थो द्विधा प्रति- 15 कारः श्रूयते, अन्यथा 'नि'शब्दस्य द्वित्वे 'मा भवान् ऊनिनत्' पादितः, तत्र पुनरुक्तिदोषापनोदायायं न्याय आनीयते । द्विः- इति रूपं स्यात् , अत्र च यद्यपि परिनिष्ठिते रूपे द्वित्वोत्तरखण्डे- | द्विवारं, बद्धं-बन्धनेन विषयीकृतं निरूपितमिति प्रकृतेऽर्थः, 55 ऽवर्णों नोपलभ्यते तथापि प्रक्रियादशायामस्तीत्यत्रापि स्थानि- तत् सुबद्धम् नियतबन्धनमव्यभिचारीति यावत्, भवति । वत्त्वप्रवृत्तिः सुसाधा । अचिकीर्त्तदित्यादौ च प्रक्रियायां परि- अन्न च ज्ञापकं-"गृ-लुप-सद-चर-जप-जभ-दश-दहो गर्थे" निष्ठिते रूपे वाऽवर्णस्य द्वित्वोत्तरखण्डादावभावान्न स्थानिवत्त्वमिति, [३. ४. १२.] "जप-जभ-दह-दश-भञ्ज-पशः" [४. १. 20 परिनिष्टितरूपे द्वित्वोत्तरखण्डेऽवर्णस्य सत्त्वं च जिजयिषतीत्यादौ ५२.] इति सूत्रयोः 'दश' इति पुनरुक्तनिर्देशः, स हि तिष्टतीति तत्र स्थानिवत्त्वं भवति । प्राचीनोक्तमनित्यत्वाश्रयणं तु | दंशेर्यङ्लुपि दंदशीतीत्यन्न न लोपस्याप्राप्तस्य प्राप्तये निपा-60 वृहद्वृत्तिग्रन्थप्रतिकूलं महाभाष्यव्याकरणग्रन्थप्रतिकूलं च । महा- तनरूपेण क्रियते, केनापि सूत्रेणाप्राप्तोऽपि नलोपो यङ्लुपि भाष्येऽपि “द्विवचनेऽचि" [पा० सू० १. १. ५९. ] इति सूत्रे स्यादित्यर्थमिति यावत् , स चैकेनैव निर्देशेन सिद्ध एवेति 'णौ कृतस्य कार्यस्योक्तज्ञापकेन स्थानिवत्त्वं विज्ञाप्य शङ्कितम्- | पुनस्तदर्थमेव सूत्रान्तरे निर्देशो व्यर्थ एव । स च 'एकेन 25 “ययेतज्ज्ञाप्यते 'अचिकीर्तत्' अत्रापि प्राप्नोति ?” इति, समा- | निर्देशेन सकृज्ज्ञापितस्यापि विधेर्दशैकादशशब्दस्यादन्तत्ववत् धत्ते-"तुल्यजातीयस्य ज्ञापकम् , कश्च तुल्यजातीयः ? यथाजाती- कदाचिदनित्यताऽपि दृश्यते *समासान्तागम०*इति न्यायानु- यकाः पुयण्जयः [पवर्गान्तःस्थाजकाराः ], कथंजातीयकाश्चैते ? | सारम् , यस्तु द्विनिर्देशेन ज्ञाप्यते स विधिनिश्चलो भवति' अवर्णपराः" इति उक्तम् , तथा च साजात्येनैवोक्तार्थलाभस्त- इति विज्ञापयति । स चायं न्यायो यद्यपि लोके प्रसिद्धः, त्राप्यभिमतः । नागेशेन च "अवर्णपराः” इति भाष्यप्रतीक- दृश्यते हि व्यवहारे बन्धनादौ द्विग्रन्थ्यादिदानं दाार्थ तथाऽपि 30 मुपादाय-“अवर्णपरत्वसम्पादकादेशस्थानिन इत्यर्थः, एवं द्विवारं 'दश' इति निर्देशेनं स न्यायः शास्त्रेऽपि प्रवर्त्तमानः चावर्णपरत्वसम्पादकादेशस्थानित्वेन तुल्यतेति भावः । एवं च | सूच्यते इति बोध्यम् । यदि चायं न्यायो न स्वीक्रियेत, तर्हि 70 'औननत् , औजढत्' इत्यादि चिन्त्यमेव" इत्युक्तम् । यत्र | सकृज्ञापितार्थस्यादृढत्ववद् द्विापितस्यापि तथात्वं भवत् केन द्विरुक्तौ परभागस्याद्योऽजवर्णस्तत्रेदमिति दीक्षितादिग्रन्थः किम्मूल | वार्यत । तथा च ज्ञापनफलं स्वांशे दंदशीतीत्यत्र न लोपः । इति न विज्ञायते । इत्थं च प्रकृतनागेशव्याख्यानरीत्या 'मा | अन्यत्र च 'आस्थत्' इत्यत्राङो व्यभिचाराभावः, तथाहि-"म- 35 भवानूनिनत्' इत्येव रूपं, तत्राकारलोपस्य न स्थानिवत्त्वमित्या- सूच् क्षेपणे"इत्यस्याद्यतन्यां दिप्रत्यये आस्थदिति रूपं भवति, याति, स्वमते चावर्णस्य प्रक्रियादशायां स्थितत्वादवर्णवत्त्वमिति | अस्यतेः “शास्त्यसू-वक्ति-ख्यातेरङ्" [३. ४. ६०.] इति 75 तत्रापि स्थानिवद्भाव आश्रीयते इत्युक्तमेव पूर्वम् , किञ्चास्य | सूत्रे पुष्यादिगणे च पाठात् , अन्येषां तद्गणपठितधातूनां क्वचि- न्यायस्यानैष्ठिकतामाश्रित्यास्य प्रवृत्तिस्थलनियमनपूर्वकम- | दो व्यभिचारोऽपि भवति, यथा 'भगवन् ! मा कोपीः' इति प्रवृत्तिस्थलप्रदर्शनमित्थं कृतं प्राचीनः-“यस्य णिनिमित्तकृत- | बालरामायणप्रयोगः, अन कुप्यतेः पुण्यादिगणपठितत्वेऽपि 40 कार्यस्य स्थानिवद्भावश्चिकीर्च्यते तदाधारभूतो वर्णो वर्णसमुदायो | नाङ् । केषांचिन्मते च यङ्लुबन्ते नलोपो नेष्यते, तन्मते 65 ·- | द्वितीयोल्लासे न्यायौ ३६,३७ ] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १७९ 45 चाय न्यायोऽपि न ज्ञाप्यते । यदि च क्वचिदावश्यकता स्यात् पदस्याव्यभिचारार्थमेव कृतः सन् आत्मनेपदस्य व्यभिचारित्वं 40 तहि लोकसिद्धस्यैव कार्यवशादाश्रयणम् , तथा च दन्देशीती- विनाऽनुपपन्न एवेति तद्व्यभिचारित्वं ज्ञापयति, सति हि त्येव रूपं तेषामिति स्पष्टमुक्तं "जप-जभ०" [४. १. ५२.] तस्य [आत्मनेपदस्य ] अव्यभिचारित्वे विनाऽपि द्विधा पाटेन इति सूत्रे बृहद्वृत्तौ ॥ ३६ ॥ तस्य नित्यात्मनेपदित्य सिद्धेऽपि तन्नित्यत्वार्थ कृतो द्विधा पाठोऽनुपपन्नः [ व्यर्थः] एव स्यात् , फलं च द्विधा पाठन्य 5 द्विर्वद्धं सुबद्धं भवति ॥ ३६॥ स्वांशे चारितार्थ्यम्, ज्ञापिते ह्यात्मनेपदस्यानित्यत्वे भाजतेर- त०-लौकिकव्यवहारसिद्धोऽप्ययं न्यायो वृत्तिदर्शितदिशा व्यभिचरितात्मनेपदविधानात् । अन्यत्र च प्राप्तस्याप्यात्मने- लक्ष्यसंस्काराय शास्त्रेऽप्याश्रीयते इति सूचितम् । एतन्याय पदस्याभावो यथा-"डुलभिप् प्राप्तौ" फलत्वेन यदुक्तम्-आस्थदित्यत्राको व्यभिचाराभाव इति, तच्च | प्रयोगः- “सम्यक् प्रणम्य न लभन्ति कदाचनापि" [ इत्यस्य परस्मैपदेऽपि यद्यपि “शास्त्यसूवक्तिख्यातेर” [३. ४. ६०.] इति सूत्रस्य 10 बृहद्वृत्तिग्रन्थप्रतिकूलमिति प्रतिभाति, तथाहि-तत्र “अस्यतेः प्रत्ययस्य परस्मैपदस्य विधानम् , यथा-"कुरूड्योतं कीबहिन- 50 ] इति, "क्कीवृङ् अधाट्य" इत्यामात्मनेपदिनः शत- पुष्यादित्वादडि सिद्धे वचनमात्मनेपदार्थम्" इत्युक्तम् , तस्यायं भावः-पुष्यादिनिमित्तोऽङ् परस्मैपद एवं भवति, एतेन चात्मने उपतापे” इत्यस्सादात्मनेपदिनोऽपि शता, पतिसुधागौ तमसि मे" [ ], "क्लिशिंच् पदपरस्मैपदोभयोरेव भवतीति यत्रास्यतेरात्मनेपदं विधीयते, क्लिश्यतः सतः" इति [ यथा “परार्थ ], "पेङ् सेवने" तत्र ‘पर्यस्थत' इत्यादावङो विधानायेह तद्रहणमिति । तथापि इत्यस्याप्यात्मनेपदिनः परस्मैपदे प्रयोगः, यथा-"स्वाधीने 15 तत्रत्यलघुन्यासे पुष्यादिपाठस्य प्रकृतन्यायज्ञापनार्थत्वमुक्तम् , विभवेऽप्यहो नरपति सेवन्ति किं मानिनः ।" [ 15 तथाहि-तत्रयो लघुन्यासः-"आत्मनेपदार्थमिति । तर्हि आत्मने- इति, “भाषि व्यक्तायां वाचि" इत्यस्मादात्मनेपदिनः परस्मैपद- पद-परस्मैपदयोरनेनैव सिद्ध्यति किं पुष्यादिपाठेन ? सत्यम्-विधानम् , यथा-"मिथ्या न भापामि विशालनेत्रे !" इति, अस्य पुष्यादिपाठो *द्विर्बद्धं सुवद्धं भवति* इति ज्ञापनार्थः । तथा "तर्जिण् सन्तर्जने" तर्जयति, "भसिण सन्तर्जने" तेनास्मादलोऽव्यभिचारः,अन्येषां तु क्वचिद्व्यभिचारोऽपि,तेन भर्सयति, “शमिण आलोचने" निशामयति, “भलिण 20 भगवन् ! मा कोपीरित्यादि बालरामायणोक्तं सिद्धम्” इति । अस्या- | आभण्डने" भालयति, "कुत्सिण अवक्षेपे" कुत्सयति, 60 यमाशयः-आत्मनेपदार्थमत्र सूत्रेऽस्यतेः पाठस्यावश्यकत्वे तेनैव "वञ्चिग प्रलम्भने" बञ्चयति, "विदिश् चेतनाख्याननिवा- परस्मैपदात्मनेपदयोरुभयोरपि सिद्धेः पुष्यादिपाठस्य प्रकृतन्याय- | सेपु" वेदयतीत्यादि; एपु धातूनामिडिरवेऽप्यात्मनेपदं ज्ञापकत्वमास्थेयमिति । अस्य च प्रकृतन्यायज्ञापकत्वे "० दश०" नाभूत् । क्वचिदप्राप्तमप्यात्मनेपदं यथा-"पस्ज गतो" इति [४. १. ५२.] इति निर्देशस्य प्रकृतन्यायोदाहरणत्वं, तस्य परस्मैपदी, तस्मादात्मनेपदप्रयोगो यथा-"प्रकृतेर्गुणसंमूढाः 25 ज्ञापकत्वे चास्योदाहरणत्वमास्थेयमिति न कोऽपि विरोधः । यदि सज्जन्ते गुणकर्मसु" [भगवद्गीता], "सज्जमानमकार्येपु" 65 श्यार्थ दिवादी क्वचिदवश्यं पठितव्ये पुष्यादावेवास्धातुः: पठितः, इत्यादि । इत्थं चास्योभयथा व्यभिचरितं प्रदर्शितम् । तच्च अडो विधानस्यापि तत्रेष्टत्वात्, पश्चाचात्मनेपदे तत्सिद्ध्यर्थमत्र लक्ष्यानुसाराज्ज्ञापकसाजात्याच “इडिन्तः कर्तरि" [३.३. सूत्रे तत्पाठ इत्याश्रीयते, तदा न पुष्यादिपाठो ज्ञापकोऽपि तु | २२.] इति सूत्रविहितात्मनेपदविषयमेव, न तु "क्रियाव्य- दश" [४. १.५२.] इति निर्देश एवेति खीकर्तव्यमिति ॥३६॥ तिहारेऽगति-हिंसा-शब्दार्थ-हसो-ह-चहचानन्योऽन्या" [३. ३. २३.] इत्यादिसूत्रैर्विशिष्य विहितात्मनेपदविपयम्, 10 *आत्मनेपदमनित्यम् ॥ ३७ ॥ सूत्राणां न्यायापेक्षया प्रावल्यात् । "इडितः०" [३. ३. सि०-मात्मनेपदस्य विशेषत्वं विशेषलक्षणविहितत्वेनेति २२.] इत्यनेन हि लिङ्गद्वाराऽऽत्मनेपदं विधीयत इति तदव्यभिचारित्वे प्राप्ते क्वचिद् दृश्यमानव्यभिचारस्य साधुत्वाय लाक्षणिकम् , तैश्च प्रतिपदोक्ततया विधीयत इति *लक्षणप्रति- न्यायोऽयं स्वीक्रियते । आत्मनेपदम्, अनित्यं-व्यभिचारि, पदोक्त न्यायेनापि तद्विहितात्मनेपदस्य प्रावल्यात् तस्य व्यभिचारित्वं च द्विधा-कृतश्चिदात्मनेपदनिमित्तसहितादपि व्यभिचरितत्वासम्भव इति ॥ ३७ ॥ 36 धातोस्तस्याभवनम् , कुतश्चिच्च तन्निमित्ताभावेऽपि भवनम् । *आत्मनेपदमनित्यम् ॥ ३७ ॥ अस्य ज्ञापकश्च-भ्राजेरात्मनेपदिपु धातुपु द्विधा पाठः, तथा- त०-आत्मनेपदं हि तत्तल्लिनविशेषनिमित्तकं तत्तत्प्रकृति- हि-प्राजेरात्मनेपदिपु प्रथमं तावत् "एजृङ् श्रेजुङ् भ्राजि दीप्तौ” इति पाठं कृत्वा पश्चात् पुनरपि "राजग् टुभ्राजि विशेषोद्देश्यकं चेति “शेषात् परन्मे" [ ३. ३. १००.] इति दीप्तौ" इति पाठः, स हि द्विद्धं सुबद्धम् इति न्यायेनात्मने- । सामान्यतो विहितपरस्मैपदापेक्षया प्रबलमिति तस्याव्यभिचरि- 30.

·१८० न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [ द्वितीयोल्लासे. न्यायौ ३७,३८] . तत्वं प्राप्तमिति तद्व्यभिचारः क्वचिदुपलभ्यमानोऽपि शास्त्र- | दिति वाच्यम् , यविधौ "न सन्धि-डी-य-क्वि०" [७. ४. 40 कृत्सम्मत इत्यनेन न्यायेनानुमीयते । पाणिनीयेऽपि तन्त्रे १११.] इति स्थानिवत्त्वनिषेधात् । अस्य च न्यायस्य 'चक्षिधातोत्किरणेनैतस्य न्यायस्य ज्ञापनं प्राचीना अनु- | क्वाप्यवाध्यमानत्वान्नित्यत्वमेव । किञ्च न वापि क्वौ व्यञ्जन- मन्यन्ते, नवीनास्तु तस्यान्यार्थतामाश्रित्य भाष्यादावस्य न्याय- कार्य जायमानं दृश्यते । इत्थं च यद्यपि विपि व्यञ्जनकार्य 5 स्यादर्शनाच्च नात्र न्याये ज्ञापकसत्तेति यत्रात्मनेपदिभ्यो परस्मै- न भवतीत्येव निश्चयगर्भ न्यायस्वरूपमाश्रयितुं शक्यते, तथापि पदप्रयोगो यत्र च परस्मैपदिभ्य आत्मनेपदप्रयोगस्तत्र आर्षत्वा- | मतान्तरे क्वचिद् व्यञ्जनकार्यस्य क्रियमाणत्वदर्शनेन तत्संग्रहाय 45 दिना समादधते, स्थितस्य गतेश्चिन्तनीयत्वात् । यदि हि [ परमतसाधारण्याय ] अनित्यत्वमेव ज्ञापितमिति द्रष्टव्यम् । सोऽर्थो न्यायानुमतः स्यात् तर्हि अद्यत्वेऽपि यथेच्छं तद्व्य- | इत्थं च "आचार्याः कृत्वा न निवर्तन्ते" इत्यपि प्रसिद्धि- भिचारः क्रियमाणः साधुत्वमञ्चेदित्याद्याहुः । स्वमतेऽपि भ्राजे- | रनुगृहीता भवति । किञ्च न्याया एते चिरन्तना अतश्व तेषां 10 द्विधा पाठस्यानुवन्धविशेषसम्बन्धार्थकत्वमिति कल्पयितुं शक्य- | स्वरूपपरिवर्तनं यथासम्भव न कार्यमित्यपि सम्प्रदायः । अत :: त्वेन नात्र न्याये किमपि दृढतरं मानमिति कथयितुं शक्यते । एव च [अनित्यत्वघटितन्यायस्वरूपस्वीकारादेव] “पां पाने" 50 यः कविप्रयोगेषु तत्र तत्र व्यभिचारो दृश्यते स तेषां निरङ्कु- इत्यस्मात् विपि “भप्रयोगीत्" [ १. १. ३७.] इति तल्लुकि, शत्वेन समाधेय इति युक्तं प्रतिभाति, एवंविधन्यायस्वीकारस्य लुप्तेऽपि तत्र व्यञ्जनादित्वमाश्रित्य “ईय॑ञ्जने०" [४. ३. शास्त्रीयप्रक्रियार्थमनावश्यकत्वादिति ॥ ३७ ॥ ९७.] इतीत्वे पीरिति जयकुमारोक्तिरपि संगच्छते, अनित्यत्व- घटितत्वे न्यायस्य तत्र कादिचित्काप्रवृत्त्या तदनुरूपकार्यसिद्धेः। 15 *किपि व्यञ्जनकार्यमनित्यम् ॥ ३८॥ चाय न्यायो नैव स्वीक्रियते, तत्प्रक्रियायाश्च स्वप्रक्रिया- 55 सि०-क्विप् द्विविधः-नाम्नो विधीयमानो धातुत्वप्रयो- भेदाद् विनाऽपि न्यायं कार्यसिद्धिर्भवतीत्यन्यदेतत् ॥ ३८ ॥ जकः, धातोर्विधीयमानो नामत्वप्रयोजकश्च, तत्र द्विविधेऽपि विपि व्यञ्जननिमित्तकं कार्यम् , अनित्यं प्राप्तमपि न भवति *क्विपि व्यञ्जनकार्यमनित्यम्* ॥ ३८ ॥ कचिदित्यर्थः । अत्र च ज्ञापकम्-"कौ" [४. ४. ११९.] त०-क्विपः क्वाप्यप्रयोगेन "अप्रयोगीत्" [१. १. ३७.] 20 इति सूत्रकरणम् , मित्रशीरित्यादौ शास आस इसो विधानार्थं | इति तस्येत्संज्ञा भवति, तया च संज्ञया स गच्छतीति लोप एव हि तत्, तच्च विपो व्यञ्जनादित्वमाश्रित्य “इसासः शासो- तस्य स्वीक्रियते । तथा च शास्त्रे उच्चार्यमाणोऽपि प्रयोगे- 60 ऽव्यञ्जने" [४. ४. ११८.] इत्यनेनैव सिद्धमेव । तथा च | ऽदृश्यमानो वर्णों वर्णसमुदायो वाऽनेनेत्संज्ञाविधानेनानूद्यते । सिद्धे सत्यारभ्यमाण इसादेशो ज्ञापयति-*क्विपि व्यञ्जनकार्य- तत्र ककार-पकारावनुवन्धौ वकारमात्रस्य प्रत्ययत्वम् , सोऽपि मनित्यम्* इति, तथा चानित्यत्वात् कदाचिन्नापि स्यादित्या- | प्रत्ययनिमित्ते कार्ये जाते निवर्त्तते, तदुक्तम्-"अप्रयोगीत्" 25 शङ्कयैव सूत्रमिदमारब्धं सत् तत्रेसादेशविधानेन चरितार्थम् । [ १. १. ३७.] इति सूत्रे बृहन्न्यासे-“क्विवादीनां तु ककार- फलं चान्यत्राख्यातक्विपि राजेवाचरतीत्यर्थे “कर्तुः विप् पकारयोः कार्यार्थत्वेनेत्त्वादभावोऽस्तु, [ इकारस्य ] तदुच्चार-65 गल्भ-क्लीब-होडात् तु कित्" [३. ४. २५.] इति क्विपि णार्थमुपात्तस्य कृतकार्यत्वानिवृत्तिः, यतोऽप्रयोगशब्देन शास्त्रम- राजानतीति प्रयोगे विपि विद्यमानं ककारं वकारं वा व्यञ्जनं भिधीयते, वकाराभावे तु कस्यायमित् स्यादित्यप्रयोगिशब्दाभि- निमित्तीकृत्य प्राप्तस्य "नाम सिदय्व्यञ्जने" [ १. १. २१.] धेयं एव न स्यात् , प्रत्ययत्वमप्यस्यैवं सिध्यति, कृतकार्यत्वाच्च 30 इति पदत्वस्याभावात् “नाम्नो नोऽनह्नः" [२. १. ९१.] स्वयं निवर्तते, अत एव वकारः पठितः प्रविरलविषयत्वादस्य, इति नस्य लुग् नाभूदिति । कृत् क्विपि यथा-गीर्यते इत्यर्थे. अन्तःस्थानां पदान्तानां प्रायः प्रयोगानिष्टेः, यदाह-"नहि , 70 "कुत्सम्पदादिभ्यः विप्" [५. ३. ११४.] इति विपि यणः पदान्ताः सन्ति" [ भाष्यम्, १. १. २-आह्निकम् ] पूर्ववत् पदत्वाभावात् “पदान्ते" [२. १. ६४.] इति | इति" इति । इत्थं च वकारस्य प्रत्ययत्वं कार्यार्थत्वं चोक्तम् । दीर्घो नेति । क्लिवत्रोपलक्षणं विचोऽपि, तेन *विच्यपि तत्र च व्यञ्जनकार्यमपि प्राप्तम् , तच्चानेन न्यायेनापनोद्यते । व्यञ्जनकार्यमनित्यम् इति सिद्ध्यति । तथा च मुख्यमाचष्टे तथा च तत्र कित्प्रत्ययत्वादिनिमित्त कार्यमेव स्यान्न व्यञ्जन- इत्यर्थे णिचि णिजन्तात् “मन् वन्०" [५. १. १४८.] | निमित्तम् । एवं विच्यपि 'व'कारमात्रस्यैव प्रत्ययत्वमिति विपा 75 इति विचि 'मुख्य्' इति, अत्र विचि परे "ययोः प्वय्व्यञ्जने विजुपलक्ष्यते इति प्रतिपादितं वृत्तौ । यद्यपि तत्फलं-मुख्य- लुक्" [४. ४. १२१.] इति यलुग् न भवति । न चात्र माचष्टे इत्यर्थे णिचि ततः किपि 'मुख्य्' इत्यत्र यलोपाभाव णिलुचः स्थानिवत्त्वाद् यलुचः प्राप्तिरेव नास्ति तेन व्यवधाना- । उक्तः, स च पूर्वोक्तबृहन्यासोद्धृतेन "नहि यणः पदान्ता , 35 ·[ द्वितीयोलासे न्यायौ ३८,३९] न्यायार्थसिन्धु-जरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १८१ २ 10 सन्ति" इति भाष्यवचनेन विरुध्यते, तथाहि-तत्र यणपदेना- स्थानित्वमिति स्वीकृत्य स्थानिवद्भावेन सिद्धिः सम्भवति, 40 न्तःस्था [यवरलाः ] इत्युच्यन्ते, तेषां च पदान्तेऽभावकथनेन । अन्यथाऽत्र समानलोपित्यमेव कथं स्यात्, नहि समानमात्रस्य 'मुख्य्' इति यान्तप्रयोगोऽनुचित इति तदनभिधानमेवाश्रयणी- लोपोऽनास्ति, किन्तु समानस्य तदन्यस्य चेति यथाऽवयवा- यम् , तथापि प्राचीनस्तरयोल्लेखादस्माभिरपि मतान्तरपरतया श्रयमेव समानलोपित्वमेवं स्वरादेशत्वमपीति तत्रापि स्थानि- । स्वीकृत्योद्धृतम् । वस्तुतस्तु नास्ति विचो ग्रहणे किञ्चित् फलं | बद्भावेन सिद्विरस्त्येवेति व्यर्थमेवासमानलोपिग्रहणमिति ज्ञाप 'मुख्य्' इत्यादीनामनभिधानस्योक्तत्वात् । अन्यैश्च वैयाकरणैरे- भवत्येव। उक्त चैतद् बृहद्वृत्तावपि "उपान्त्यस्यालमानलोपि०" 45 तन्यायस्वरूपमेव न स्वीक्रियते इति तेषां मते विच उपलक्ष- [४. २. ३५.] इति सूत्रव्याख्यायाम् , तथाहि-"यत्रान्त्य- णत्वचर्चेव का ? ॥ ३८ ॥ स्वरादिलोपस्तत्र स्थानिवद्भावेन न सिद्ध्यतीति वचनम् । यत्र तु स्वरस्यैव लोपस्तत्र स्वरादेशत्वेन स्थानिवद्भावेनैव सिध्यति- *स्थानिवद्भाव-पुंवद्रावैकशेष-द्वन्द्वैकत्व- मालामाख्यत्-'मममालत्' इत्यादि । ननु यत्रापि स्वर- दीर्घत्वान्यनित्यानि* ॥ ३९ ॥ व्यञ्जनलोपस्तत्राप्यवयवावयविनोरभेदनयेन स्वरादेश एवेति 50 सि०-स्थानिवद्भावः-"स्थानीवावर्णविधौ" [७. ४. स्थानिवद्भावेनैव सिद्ध्यत्ति, किमसमानलोपिवचनेन ? सत्यम्- १०९.] इत्यादिसूत्रैरतिदिश्यमान आदेशे स्थानिव्यवहारः; स्थानिवद्भावस्यानित्यत्वख्यापनार्थ वचनम्, तेन वास्या पुंवद्भावः-स्त्री-क्लीब-लिङ्गानां शब्दानां वृत्यादावतिदिश्यमानः परिच्छिन्नवान्-पर्यवीवसत् , स्वादु कृतवान्-असिस्वददित्यादि पुंलिङ्गस्वरूपातिदेशः; एकशेषः-"समानानामर्थेनैकः शेषः” | सिद्धम्, अत्रेकारोकारयोः “नामिनोऽकलि हलेः" [४. ३. 15 [३. १. ११८.] इत्यादिसूत्रैविधीयमानः; द्वन्द्वैकत्वं- ५१.] इति वृद्धौ कृतायामन्त्यस्वरादिलोपित्वादसमानलोपि-55 द्वन्द्वगतमेकत्वं, समाहारद्वन्द्व इति यावत् ; दीर्घत्वं च- त्यम्” इति ॥ अत्रेदं शक्यते-'असिस्वदत्, पर्यवीवसत्' यद्यप्यनेकत्रानेकधा विहितं तथापि "भ्वादेर्नामिनो दी? | इत्यादौ "नामिनोऽकलि-हले" [४. ३. ५१.] इति वृद्धः ोयंञ्जने" [२. १. ६३.] इतीह गृह्यते, व्याख्याना- | परत्वात् "चन्त्यस्वरादेः" [७. ४. ४३. ] इत्यन्त्यस्वरादिलोपे लक्ष्यानुरोधाच; एतान्यपि कार्याणि अनित्यानि-सूत्रैरविकल्प- पूर्व प्रवृत्तेऽत्र समानलोपित्वस्य दुरित्वेन ज्ञापितेऽपि न्यायेऽत्र 20 भावेन विहितान्यपि लक्ष्यानुरोधात् तत्तज्ज्ञापकप्रामाण्याच नोपान्त्यहस्वसंभव इति; अत्रोच्यते-कलि-हलिवर्जनात् परमपि 60 क्वचिदनिष्टस्थले नापि भवन्तीति न्यायार्थः । तत्रैषामिष्टस्थलेषु लोपं वृद्धिर्वाधत इति ज्ञापनात् , अन्यथा पूर्वमन्त्यस्वरादिलोपे. प्रवृत्तिस्तु प्रसिद्धैवेति केवलमनिष्टस्थलेप्वप्रवृत्तिरेवानित्यत्वो- वृद्धेस्प्राप्तौ कलि-हलिवर्जनं व्यर्थमेव स्यात् । परमपि लोपं दाहरणतया क्रमश उदाहरिप्यते । तत्र स्थानिवद्भावानित्यत्वे | बाधित्वा वृद्धेः प्रवृत्तौ तु 'भचकलत्'इत्यादौ समानलोपित्वेन ज्ञापकम् - "उपान्त्यस्यासमानलोपिशास्वृदितो डे" [४. २. सन्बद्भावाभावाय तद्वर्जनस्य सार्थक्यमभूत् ; इह च पूर्व वृद्धः 25 ३५.] इति सूत्रेऽसमानलोपिग्रहणम् , तथाहि-मालामाख्यत् प्रवृत्तौ समानलोपित्वाभावात् स्थानिवद्भावेनोपान्त्यहस्व-65 'अममालत्' इत्यादावुपान्त्यहस्वाभावार्थं तत् क्रियते, स च विघातो मा भूदित्येतदर्थ स्थानिवद्भावानित्यत्वज्ञापनं सार्थक मालाशब्दाकारस्यान्त्यस्वरादिलुकः प्रसङ्गेन लुप्तस्य स्थानि-मिति ॥ १॥ पुंवद्भावोऽनित्य इत्यत्र ज्ञापकं यथा-" "कौण्डि वद्भावादेवाकारस्योपान्त्यत्वाभावेन सिद्ध एवेति तदर्थ क्रिय. न्या-ऽगस्त्ययोः कुण्डिनागस्ती च" [ ६. १. १२७.] इति सूत्रे माणमसमानलोपिग्रहणं स्थानिवद्भावस्यानित्यत्वे ज्ञापकम् । कौण्डिन्येति निर्देशः, तथाहि-कुण्डिनीशब्दात् वृद्धापत्यार्थे 30 तदनित्यत्वे हि कदाचित् स्थानिवद्भावाभावे हस्वः स्यादिति "गर्गादेः" [६. १. ४२.] इति यजि "जातिश्च णितद्धितय-70 तद्वारणायासमानलोपिग्रहणं स्वांशे चरितार्थम् । फलं चास्य | स्वरे०" [३. २. ५१.] इति यदि पुंवद्भावः प्राप्तः स्यात् तर्हि स्वाद्वकार्षीदित्यर्थे स्वादुशब्दाण्णिचि उकारस्य वृद्धावन्त्य- | स्त्रीत्वनिवृत्या 'कुण्डिन्' इति नान्त'डिमरूपताप्राप्तौ "नोऽप. स्वरादिलुकि तस्य स्थानिवद्भावाभावदुपान्त्यहस्ते सति 'असिस्व- दस्य तद्विते" [७. ४. ६१.] इनीन्लोपे 'कौण्ड्य' इति दत्' इति रूपं सिध्यतीति । यद्यपि राजानमाख्यदरराजदित्यत्र रूपं स्यादिति कौण्डिन्येति रूपं न स्यात् , तथा च स निर्देशः 35 "भ्यन्त्यस्वरादेः" [७. ४. ४३.] इत्यनेनान्त्यस्वरादेः 'अन्'- पुंचद्भावानित्यत्वज्ञापनं चिनाऽनुपपन्न इति पुंबढ़ायानित्यत्वं 75 शब्दस्य लोपे स्थानिवद्भावस्य स्वरमावस्थानिकादेशे एव ज्ञापयति । तथा च तदनित्यत्वेनाप्रवृत्ती "अवर्गवर्णस्य" प्रवृत्त्याऽत्र च न स्वरमात्रस्य लोप इति तस्याप्राप्त्या तत्रो- [७. ४. ६८.] इतीकारलोपे तस्य स्थानिवद्भावेन "नोऽप- पान्त्यस्य हस्वाभावार्थमसमानलोपिग्रहणमिति वक्तुं शक्यते, | दस्य०" [७. ४. ६१.] इति प्राप्तत्येनो लोपल्याभावे तथापि 'अन्' इत्यस्य समुदायस्यावयवेऽकारेऽपि तत्य लोपस्य : कौण्डिन्येति रूपसिद्धिर्भवति । फलं त्वत्यांशस्य-दक्षिणस्यां ।

·१८२ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायः ३९] ६१. दिशि भव इत्यर्थे “दक्षिणापश्चात्पुरमस्त्यण" [६. ३. ३.] ज्ञापकोऽपीदृशशिष्टप्रयोग एव, तदर्थं प्रयत्नान्तराकरणात् तस्य इति त्यणि दाक्षिणात्य इत्यत्र "सर्वादयोऽस्यादौ” [३. २. | प्रयोगस्य चावश्यसाधुत्वाहत्वात् ॥ ३ ॥ द्वन्द्वैकत्वस्यानित्यत्वे .] इति प्राप्तोऽपि पुंवद्भावो नाभूदिति, वद्भाचे सति हि | प्रमाणं च-"प्राणितूर्याङ्गाणाम्" [३. १. १३७. ] इति सूत्रे 'दक्षिण' इति पुंरूपप्राया दाक्षिणत्य इति विकृतं रूपं स्यात् । बहुवचन निर्देश एव, अन्यथा ईदृशस्थलेपु आचार्यस्य सर्व- 5 तच्चानिष्टम् । यद्यपि “कौण्डिन्यागस्त्ययोः कुण्डिनागस्ती त्रैकवचनप्रयोगस्यैव शैली दृश्यते लाघवार्थी, तथेहापि लाघ- 45 च" [६. १. १२७.] इति सूत्रस्थे बृहद्वृत्तिग्रन्थे कौण्डिन्य- वायैकवचनस्यैव प्रयोगे समुचिते बहुवचनप्रयोगो विशिष्ट- शब्दे निपातनात् पुंवद्भावाभाव इत्येवोक्तं न तु पुंवद्भावा- कार्यज्ञापक एवेति प्रकृते बहुवचनप्रयोगेण द्वन्द्वैकत्वस्यानि- नित्यत्वज्ञापकत्वमुक्तम् । 'दाक्षिणात्य' इति रूपं च दक्षि- त्यत्वज्ञापनमेवेष्टमिति प्रतीयते, प्रयोजनान्तराभावात् । ज्ञापिते णस्यां दिशि वसतीत्यर्थे दक्षिणाशब्दात् “वा दक्षिणात् । चात्र न्यायांशे बहुवचनप्रयोगः सार्थको भवति । फलं च 10 प्रथमा-सप्तम्या आः" [७. २. ११९.] इत्याप्रत्यये दक्षिणा, | 'शङ्खदुन्दुभिवीणाः' इत्यादिप्रयोगेषु सूर्याङ्गत्वेन “प्राणि- 50 तत्र भव इति विग्रहेऽव्ययाद् दक्षिणाशब्दात् त्यणि प्रत्ययेऽपि तूर्याङ्गाणाम्" [ ३. १: १३७.] इति प्राप्तोऽपि समाहार- सिध्यतीति न पुंवद्भावानित्यत्वे ज्ञापनफलं किञ्चिदस्ति, तथापि द्वन्द्वो नाभूत् , एतच्च प्राचां मतं, स्वमतं तु विवरणे प्रपञ्च- लघुन्यासकारादिभि पितोऽयमर्थ इति तदनुसृत्यास्माभिरपि | यिष्यते ॥ ४ ॥ दीर्घत्वस्यानित्यत्वे प्रमाणं च 'स्फूर्ज-ऊर्ज-अणु'- स्थापितः।युक्तं च "दक्षिणापश्चात्पुरसात् त्यण” [६.३.१३] प्रभृतीनां कृतदीर्घाणामेव धातुपु पाठः, अन्यथा ह्रस्वपाठेऽपि 15 इति सूत्रेऽव्ययाभ्यां साहचर्यादव्ययस्यैव दक्षिणाशब्दस्य | "भ्वादेर्नामिनो दीर्घो वोर्यञ्जने" [२. १. ६३.] इति bb ग्रहणम् , 'दिग्वाचकस्य सर्वनाम्नो ग्रहणे हि सूत्रेऽपि 'दक्षिण- | सूत्रेण दीर्धे सिद्धे दीर्घपाठो व्यर्थ एव स्यात् , तथा च दीर्घ- पश्चात्' इति रूपेण कृतमुकद्भावस्यैव निर्देशः समुचितः स्यात्, पाठो दीर्घस्य व्यभिचरितत्वं ज्ञापयति, स्फूर्जादीनां च दीर्घ- तत्रापि पुंवद्भावानित्यत्वाश्रयणाङ्गीकारापेक्षया स्वव्ययस्यैव स्याव्यभिचारार्थ दीर्घपाठः स्वांशे चरितार्थः । फलं च कूदते ग्रहणमुचितम् । यद्यपि तत्र सूत्रे बृहद्वृत्तावुभयथापि रूप- | इत्यर्थे "रम्यादिभ्यः कर्तरि" [५. ३. १२६.] इत्यनेन 20 सिद्धिः प्रदर्शिता, न च पुंवद्भावस्य चर्चा कृता, अव्ययस्यैव अने कृते 'कुर्दनः' इति प्रयोगसिद्धिः । किञ्च "गुवै उद्यमे" 60 ग्रहणमिति च मतान्तरत्वेन स्थापितम् , तथापि “कौण्डि- . इत्यस्मात् “णिन् चावश्यकाधमण्ये" [५. ४. ३६.] इति न्यागस्त्य०” [ ६. १. १२७.] इति सूत्रे निपातनात् पुंव- णिनि स्त्रियां डयां गुर्विणीति प्रयोगे "भवादे मिनः" [२. झावं कथयता प्रकृतेऽपि रूपस्योभयथा सिद्धिं दर्शयताऽस्य | १. ६३.] इति दी? नाभूत् । नास्य न्यायस्यानित्यत्वज्ञाप- न्यायांशस्यानावश्यकत्वं स्पष्टमेव सूचितं प्रतीयत इति | नावश्यकता, अनित्यस्यानित्यत्वे च नित्यत्वमेव लब्धं स्यादि- 25 विचारणीयं सूरिभिः ॥२॥ एकशेषस्यानित्यत्वे ज्ञापकं | त्यनित्यत्वमेव व्याहन्येत । अनित्यत्वं हि क्वचिदप्रवत्तमानत्व-65 यथा-'तदतदात्मकं तत्त्वमातिष्ठन्ते जैनाः' इति, अयं | मेव, तेनैवेष्टस्थले प्रवृत्तेरनिष्टस्थले चाप्रवृत्तेः सिद्धत्वेनानित्य- च शिष्टप्रयोग एकशेषस्यानित्यत्व एवोपपद्यते, अन्यथाऽत्र त्वज्ञापनं व्यर्थमेव स्यादिति ५ ॥ ३९ ॥ "त्यदादिः" [३. १. १२८.] इत्येकशेपेण तदात्मकं तत्त्व- मित्येव प्रयोग उपपन्नः स्यात्, सति चानित्यत्वे तच्चातच स्थानिवद्भाव पुंवद्भावैकशेष-द्वन्द्वैकत्व 30 तदते, ते आत्मा स्वरूपं यस्य तत् तदतदात्मकमिति तदतदोः दीर्घत्वान्यनित्यानि* ॥ ३९ ॥ सह प्रयोगः सिद्धो भवति । अत्रातिष्टन्ते इति "प्रतिज्ञायाम्" त०-अत्र न्याये पञ्चांशाः, प्रत्येकं ज्ञापकफलादीनि वृत्तौ 70 [३. २. ६५.] इत्यात्मनेपदम् , तच्छब्दस्य सर्वनामत्वात् दर्शितानि । वस्तुतस्तु स्थानिवद्भावानित्यत्वमात्रमत्र सूत्राक्षरज्ञा- तेनात्र-सत्त्वं, नित्यत्वं, सामान्यात्मकत्वम् , अभिलाप्यत्वं प्यत्वाद् दृढम् , अन्यान्यनित्यत्वानि नातिप्रयोजनकानि, तच्चाने चोच्यते, अतच्छब्देन च तद्विपरीतमसत्त्वमनित्यत्वं विशेषा- | स्फुटीकरिष्यते । इत्थरूपेण ज्ञापकेन स्थानिवद्भावानित्यत्वं 35 त्मकत्वमनभिलाप्यत्वं चेति सर्ववस्तूनां सत्त्वनित्यत्वादिधर्मेषु चान्यैरपि वैयाकरणैः स्वीक्रियते । तथा च पाणिनीये तन्त्रे स्याद्वादं जैनाः प्रतिजानत इति वाक्यार्थः । “त्यदादिः” | "उपान्त्यस्यासमानलोपि.” [४. २. ३५.] इति सूत्रस्थपर्यु-75 [३. १. १२०. ..] इति सूत्रेण च त्यदादेरन्येन सह द्वन्द्व- | दस्यमानार्थकं "नाग्लोपिशास्वृदिताम्" [पा० सू० ८. ४. २.] प्राप्तावेकस्य त्यदादिशब्दस्य शेषोऽपरस्य च लोपः क्रियते, | इति सूत्रं पृथगारभ्यते, तत्रापि महाभाष्ये एवमेव स्थानिवद्भाव- अत्र च तच्छन्दस्त्यदादिः, अतच्छब्दश्च तदन्य इति तस्य | साधनं दृश्यते । तथाहि-तत्रत्यो ग्रन्थः-"अग्लोपिप्रतिषेधा- 40 लोपः प्राप्तः, परमेकशेषस्यानित्यत्वान्न भवति । तदनित्यत्वे | नर्थक्यं च, स्थानिवद्भावात्" [वार्तिकम् ], "अग्लोपिप्रति- -- www.i 7 ..

·Pr । - . [ द्वितीयोल्लासे न्यायः ३९] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः १८३ धश्चानर्थकः, किं कारणम् ? स्थानिवद्भावात्-स्थानिवद्भावादन फलम् , दाक्षिणात्यसिद्धिश्चान्यथाऽपि वृत्ती प्रदर्शितैवेति तद- ह्रखत्वं न भविष्यति । यत्र तर्हि स्थानिवद्भावो नास्ति. तदर्थमयं नित्यत्वज्ञापनमपि नातिप्रयोजनीयमिति वृत्तावेव निवेदितम् ॥२॥ योगो वक्तव्यः, क्व च स्थानिवद्भावो नास्ति ? यो हलचोरादेशः एकशेषस्यानित्यत्वे ज्ञापकतया 'तदतदात्मकं तत्त्वमातिष्ठन्ते अत्यरराजत् । किं पुनः कारणं हलचोरादेशो न स्थानिव- जैनाः' इति प्रयोग एवोक्तः, स एव च तदुद्दाहरणमपि । तत्रेद- 5 दिति ? उच्यते-अजादेशः स्थानिवदित्युच्यते, न चायमच मभिधीयते-तदिति सामान्यार्थकम् , अतदिति विशेषार्थक- 45 एवादेशः । किं तर्हि ? अचश्चान्यस्य च । अग्लोपिनां नेलपि मित्युभयोभिन्नार्थकत्वेन शिष्यमाणेन तच्छन्देन लुप्यमानस्या- तर्हि प्रतिषेधो न प्राप्नोति, किं कारणम् ? अग्लोपिनां नेत्युच्यते, तच्छब्दस्यार्थो बोधयितुमशक्य इति गमकत्वाभावादेवात्रैकशेपोन न चात्रागेव लुप्यते । किं तर्हि ? अक् चान्यश्च, योऽत्राग् भविष्यतीति न तदनित्यत्वमास्थेयम् । अयमत्राभिसन्धिः-एक- लुप्यते तदाश्रयः प्रतिषेधो भविष्यति । यथैव तर्हि योऽत्राग शेपारम्भशास्त्रेण नैकस्मिन् शिष्यमाणे लुप्यमानार्थाभिधायित्वं 10लुप्यते तदाश्रयः प्रतिषेधो भवत्येवं योऽत्राज् लुप्यते तदाश्रयः विधीयते नवीनतया, अपि तु पूर्वतः सिद्धमेवानुशिप्यते, ततश्च 50 स्थानिवद्भावो भविष्यति । एवं तर्हि सिद्धे सति यदग्लोपिनां यस्य शिष्यमाणस्य यदर्थयोधकत्वं दृष्टचरं स एव शिष्यतेऽन्यो नेत्येवं प्रतिषेधं शास्ति तज्ज्ञापयत्याचार्यः-'इत ऊर्च स्थानि- लुप्यत इति वस्तुस्थितिः, एतच शब्दानुशासनमिति शब्देनापि वद्भावो न भवति' इति । अयमाशयः-स्थानिवद्भावेन माला- साध्यते । किञ्च यत्र "त्यदादिः” [ ३. १. १२०.] इति सूत्रे- माख्यदममालदित्यादिरूपाणां सिद्धावपि तत्रोपान्त्यह्रस्वनिषे- णैकशेपः क्रियते त्यदादेः, तत्र 'अयं च मैत्रश्च-इमौ' इत्यादौ न 15 धार्थमारभ्यमाणमसमानलोपिग्रहणं स्थानिवद्भावानित्यत्वे ज्ञापकं मैत्रादीनां लुप्यमानानां मैत्रत्वादिना विशेषरूपेण भानम् , अपि 55 भवत्येव । न चात्यरराजदित्यादौ केवलस्य स्वरस्य लोपरूपा- तु इदन्त्वेन सामान्यरूपेणैव, मैत्रादित्वेन बोधश्च प्रकरणादिगम्य देशाभावात तत्र स्थानिवद्भावाप्राप्तेरुपान्त्यह्रस्वाभावार्थ तच्चरि- एव । इत्थं च तदात्मकभिन्नस्यातदात्मकस्यार्थस्य पार्थक्येन तार्थमिति वाच्यम् , केवलसमानलोपाभावेऽपि समानलोपत्व- भानायात्रैकशेषाभाव एवोचितो न त्वेकशेप इति नेदमेकशेषा- खीकारवत् केवलस्वरस्थानिकत्वाभावेऽपि खरस्थानिकत्वस्याव- | नित्यत्वोदाहरणं युक्तम् । एतच्च “त्यदादिः” [ ३. १. १२०.] 20 यवद्वारा स्वीकरणीयत्वादिति । वस्तुतस्तु "स्वरस्य परे प्राग्विधौ” इति सूत्रस्थलधुन्यासग्रन्थेनापि प्रतीयते, तथाहि-तत्रयो ग्रन्थः 60 [७. ४. ११०.] इति सूत्रस्थानीये "अचः परस्मिन् पूर्व- “स च चैत्रश्चेति । ननु च यदादेः सामान्यशब्दत्वात् चैत्रोऽपि विधौ" [१. १. ५५.] इति पाणिनीयसूत्रे महाभाष्ये खर- स चेति निर्देष्टुं शक्यः, न च तावित्युक्ते स च चैत्रश्चेति प्रत्ययः, ज्यानयोरादेशो न स्वरादेश इत्यस्यार्थस्य निणीतत्वेनात्र स्वर- | किन्तु स च स चेति, तत्र च स्यादौ सरूपत्वात् पूर्वेणैव सिध्यतीति व्यञ्जनयोरादेशस्य स्वरादेशत्वस्वीकरणं शिष्यव्युत्पादनार्थमात्र- व्यर्थोऽस्योपन्यासः, न व्यर्थः, स च चैत्रश्चेत्येवंविवक्षायां द्वन्द्वः 25 मेव । तथा च राजानमतिक्रान्त इत्यरराजदित्यादौ स्थानिवद्भा- प्राप्नोतीति, तथाहि-तच्छन्दो यदा चैत्रव्यतिरिक्तार्थपरामशीति 65 वात् तत्रोपान्त्यहखनिषेधार्थमसमानलोपिग्रहणस्य चारितार्थ्येन प्रकरणादिनाऽवगतं तदा गोवलीवर्दवत् तचैत्राविति स्यात्, न ज्ञापकत्वसंभवः । न चात्यरराजदित्यत्र समानमात्रस्य लोपा- वाक्यवत् तच्छब्दस्य वृत्तावप्यपेक्षा प्रतीयत इति द्वन्दनिवृत्ति- भावात् कथं समानलोपित्वनिमित्तक उपान्त्यहखाभावः स्यादिति प्रदर्शितार्थोऽस्योपन्यास इत्यदोपः” इति । अस्यायमाशयः-"स च चैत्रश्चेत्यादिविग्रहे तावित्यादिप्रयोगे न चैत्रत्वादिना भानमपि शङ्कनीयम् , असमानलोपिग्रहणसामर्थ्यालक्ष्यानुरोधाच्च समान- तु तच्छब्दार्थत्वेनैव, ततश्च तच्छब्दस्यैवायं समानरूपस्यैकशेष इति 70 30 मात्रलोपित्वाभावेऽपि समानलोपित्वस्वीकारात् । न चाममाल- नायं विशेपविधिरावश्यक इति न वक्तव्यम् , 'तचंत्री' इत्यादि- दित्यादावसमानलोपिग्रहणं सार्थकमिति वाच्यम्, तत्र स्थानि- वद्भावेनापि सिद्धेः । स्पष्टं चेदं पूर्वोदाहृतभाष्यव्याख्यायां कैय- द्वन्द्वसमासनिवृत्त्यर्थत्वात्” इति । तथा च तत्पदादिना सहोच्य- मानोऽन्यः शब्दः सामान्यरूपेणैव तमर्थ कथयति यत्र च सामा- टेऽपि । एवं च स्थानिवद्भावानित्यत्वेऽपि न दृढतरं ज्ञापकम् , न्यतो विशेपः प्रतिपादयितुमिष्टः स्यात् तत्रावश्यं पृथक् निर्देशः वास्या परिच्छिन्नवान्-पर्यवीवसत् , स्वादु कृतवान्-असिखद- कार्यः, स च पृथक्पदत्वेन समासादिना वा यथायोगमिति नाम-75 8 दित्यादौ चोपान्त्यस्य हवार्थमातिदेशिकमनित्यमिति सामान्य हस्तत्रैकशेषविषये । इह च तदा तदात्मकं तत्त्वमित्यादावेकशेषे न्यायेनैव स्थानिवद्भावाभाव इत्याश्रयणीयम् । यदि चायं कृते न तच्छन्दः खविरुद्धमर्थमभिधातुं शत्यादिति सामर्थ्यामा- न्यायः स्वशास्त्रे न व्यवहृतो दृश्यत इत्युच्यते तदा वृहद्वृत्त्युक्त- वादेव नैकशेपः, अवश्यं चैकशेपेऽपि समर्थाधितत्यमेषणीयमिति रीत्या प्रकृतन्यायांशज्ञापनमास्थ्यमेवेति ॥१॥ नितिं पूर्वत्र *समासतद्धितानां वृत्तिर्विकल्पेनः इति न्याय- पुंवद्धावानित्यत्वविषये च ज्ञापकं निपातनरूपमेवेति तत्र व्याख्यायाम् । तथा चैक्शेपानित्यत्वज्ञापनमपि नावश्यकमिति 80 10 पुंवद्भावोऽनुमतोऽन्यत्रापि तज्ज्ञापकत्वे न किमपि विशिष्टं प्रतीमः ॥ ३ ॥ - ·१८४ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गाकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायौ ३९,४०] arh Sh..." . द्वन्द्वैकत्वानित्यत्वमपि न ज्ञापनाहम् । इत्थं हि तत्र. वस्तु ८. २. ७८. ] इति सूत्रेण रेफ-वकारयोरुपान्त्यत्वे सत्येव दी? स्थितिः-यत्रावयवगतसंख्याविवक्षा तत्र द्विवचनादिकं भवति, विधीयते, तत्र 'ऊर्ज' इति धातुदीर्घः पठ्यते, तस्यायमाशयः-तस्य यत्र च समुदायविवक्षा तत्रैकत्वं भवति, ईदृशामवस्थायां व्यवस्थि- चौरादिकत्वेन ण्यन्तत्वाणिसहितस्यैव धातुत्वात् तत्र रेफस्योपा- तायां यत्र द्वन्द्वैकत्वं विधीयते तत्र समुदायविववाद्रियते नियमे- | न्त्यत्वाभाव इति, अर्णोतेस्तु स्वत एव रेफ. उपान्त्यो नास्ति, 5 नेति प्रतीयते । शङ्खदुन्दुभिवीणाश्चेत्यत्र च यद्यपि तूर्याङ्गत्वे. स्फुधातुश्च तत्र ह्रस्व एव पठ्यते इति तन्मते नात्र. न्याये 45 नैकत्वं प्राप्त, तथा दुन्दुभिश्च वीणा चेति द्वन्दं कृत्वा दुन्दुभि- ज्ञापकसंभवः । न्यायैश्च साधारणैर्भवितव्यमिति नास्य न्यायस्या- वीणामिति समाहारं विधाय पश्चात् शङ्खौ च दुन्दुभिवीणं चेति श्रयणमुचितम् । 'कूर्दनः' इति दीर्घसहित एव पाठः, न च दीर्घ- विग्रहे न समाहारः, किन्तु सर्वेषामितरेतरयोग एवेति "प्राणि- | पाठे छन्दसि तत्कृतः कश्चन भेदो भविष्यति; संयोगपरत्वेन तूर्याङ्गाणाम्" [ ३. १. १३७.] इति सूत्रस्थलघुन्यासग्रन्थतो- तस्य गुरुत्वस्य नैयत्यात् । इत्थं च विचारितेऽस्मिन् न्याये 10 ऽप्यवसीयते, तथाहि तत्र-“यदा मृदङ्गश्च शङ्खपटहं चेति क्रियते आद्योऽश एव प्रयोजनीयो नान्येऽशा इति प्रतीयत इति ॥ ३९ ॥ 50 तदा समाहारो न भवति तूर्याङ्गसमुदायत्वात्" इत्युक्तम् । अय- *अनित्यो णिचुरादीनाम् ॥ ४० ॥ भाशयः-यथा स्वागसमुदायो न स्वाङ्गं तथा सूर्याङ्गसमुदायो न सूर्याङ्गम् , ततश्च 'शङ्ख-दुन्दुभि-वीणाः' इत्यादावपि तूर्याङ्गसमु लि०-चुरादिभ्यो धातुभ्यः स्वार्थे णिज् विहितः, स च दायत्वमाश्रित्येतरेतरयोगसिद्धौ न तदर्थ द्वन्द्वैकत्वस्यानित्यत्व- सर्वदा प्राप्तः, दृश्यन्ते च तद्विरहिता अपि तेषां तेषां धातूनां 15 मेषणीयम् । किञ्चात्र यज्ज्ञापकत्वेनोक्तं "प्राणितूर्याशाणाम्" प्रयोगाः, तत्साधनायाय न्याय आश्रितः । तथा च चुरादि- [ ३. १. १३७.] इति सूत्रस्थं वहुवचनग्रहणं, तदपि न घटते, गणपठितानां णिच् , तेभ्यो विहित इति यावत् , अनित्यः-55 तस्यान्यार्थताया वृहद्वृत्तौ प्रदर्शितत्वात् , तथाहि-"प्राण्यङ्गानां, यथाशिष्टप्रयोगं क्वचित् कचिन्नापि भवतीत्यर्थः । अन्न तूर्याङ्गेषु शङ्ख-पटहादीनामप्राणिजातित्वात् पूर्वेण सिद्ध व्यक्ति- | ज्ञापकं तु चुरादिपु पठितस्य घुष ऋदित्त्वकरणम्, तद्धि विवक्षायां विधानार्थम् , जातिविवक्षायां प्राण्यङ्गाप्राण्यङ्गादिसम्भेदे | "ऋदिच्चि-स्तम्भू०" [३. ४. ६५.] इत्यङथं कृतम् , 20 एकत्वनिराकरणार्थ च वचनम्। एतज्ज्ञापनार्थमेव च वहुवचनम्" तेनाघुषदित्यादिरूपसिद्धिः, यदि चुरादीनां णिज् नित्यः स्यात् इति । तथा चायमत्रत्यग्रन्थाशयः-व्यक्तिविवक्षायां-समासावय- तर्हि ण्यन्ते तु "णि-शि-दु-त्रु०"[३. ४. ५८.] इति विशे- 60 वगतमेदविवक्षायामप्राणिजातित्वाभावान्नात्रैकत्वं प्राप्तं तत्रैकत्व- पविहितेन ड्रेन वाधादङोऽवकाशाभावेन तदर्थं कृतमृदित्त्वं विधानार्थ प्राण्यङ्गेति सूत्रम् , यत्र प्राण्यङ्गाप्राण्यङ्गानां सह व्यर्थमेव स्यात् , व्यर्थीभूतं च तचुरादीनामनित्यण्यन्तत्वं विवक्षा तत्र जातिविवक्षायामपि न द्वन्द्वैकत्वं, यथा 'पाणिपणवौ' । ज्ञापयति । तथा च "चुरण स्तेये" इत्यस्य चोरतीत्याद्यपि 25 इत्यादौ, इति ज्ञापनार्थमेवेह बहुवचननिर्देशोऽत्रेति । इत्थं च रूपं स्यात्, “चितुण् स्मृत्याम्" इत्यस्य चिन्ततीत्यादि, कथमत्रत्येन बहुवचनेन द्वन्द्वैकत्वस्यानित्यत्वं ज्ञापयितुं युक्तं, "छदण् संवरणे' इत्यस्य छदनम् , "तुलण् उन्माने" इत्य- यावता तस्यान्यार्थसाधकताऽऽचार्येण स्वत एवोक्ता। न च | स्मात् “भिदादयः" [५. ३. १०८.] इत्यङि तुला इत्या- वहुवचनस्यैकेनैव फलेन भाव्यं न फलान्तरेणेति नास्ति नियम दिरूपं सिध्यति । अस्य चानित्यत्वस्य प्रयोगानुसारित्वान्न इति तस्य द्वन्द्वकत्वानित्यत्वज्ञापकत्वमपि खीक्रियते इति वाच्यम् , नैयत्येन सर्वेषां चुरादीनां द्विधा प्रयोगः, किन्तु केषाञ्चिदेव 30 'एतदर्थमेव' इत्येवकारेण फलान्तरस्य व्यवच्छेदात् तथा च । कार्यविशेषहेतुकः, तत्तत्कार्यसाधकानुबन्धादिसूचितो णिज्- तदनित्यत्वे न किमपि ज्ञापकम् । तथा च 'शङ्ख-पटह-वीणाः' रहितः प्रयोगोऽनुमन्यते । अतश्च नियतविकल्पणिजन्तत्वार्थ 70 इत्यादिप्रयोगाणां सति प्रामाणिकत्वे द्वयोर्द्वन्द्वं कृत्वा पुनरेकेन युजादीनां "युजादेर्नवा" [३. ४. १८.] सूत्रेण विकल्पो द्विवचनान्तेन वहुवचनान्तेन वा द्वन्द्व इति, तत्र पूर्वद्वन्द्वस्य विहितः ॥ ४० ॥ तूर्याङ्गसमुदायतया प्रकृतसूत्राप्रवृत्त्या इतरेतरयोगद्वन्द्वे वहुवचनं *अनित्यो णिचुरादीनाम् ॥ ४० ॥ 35 सेत्स्यतीत्येषैव गतिराश्रयणीयेति युक्तं प्रतिभाति ॥ ४ ॥ त०-चुरादिषु तत्तदनुबन्धविशिष्टा अपि धातवः पठ्यन्ते एवं भ्वादेर्नामिनो दीर्घत्वस्यानित्यत्वमपि नावश्यकम् , । येषामनुबन्धानां फलं ण्यन्तावस्थायां न लभ्यते, अतोऽस्ति 75 'कुर्दनः' इत्यादौ दीर्घपाठस्यापि बहुत्रोपलब्धेः । यच्च 'ऊर्ज- णिरहिताप्यवस्थैतेषामित्यनुमीयते, यथा-'चितुण्' इत्युदित् स्फू-ऊणु' धातूनां दीर्घपाठस्य दीर्घानित्यत्वज्ञापकत्वमुपन्यस्यते पठ्यते, उदित्त्वस्य साक्षात् फलं नागमः, तच्च नकारसहित- तदपि न सर्वसाधारणम् । पाणिनीयादौ तन्त्रे "स्वादेर्नामिनः" । पाठेनापि साध्यम् , किन्तु नकारसहितपाठे आशिषि चित्यादिति 40 [२. १. ६३.] इति सूत्रस्थानीयेन "उपधायां च [पा० सू० | रूपं, स्यात्... "नो व्यञ्जनस्यानुदितः" [४. २. ४५.] इति... 65 १.

·[द्वितीयोल्लासे न्यायौ ४०-४२] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १८५ - . -- नलोपात्, उकारविशिष्टपाठे चोदित्त्वेन नलोपस्याऽप्रवृत्त्या येण णिलोपस्यानित्यतां सम्भाव्यैवात्र प्रकरणे तत्पाठः कृतः । 40 चिन्त्यादिति रूपं स्यादिति विशेषः । स च यदि चुरादिभ्यो तथा चायं न्यायोऽपेक्षित आचार्यस्येति प्रतीयते, सति णिज् नित्यः स्यात् तर्हि व्यञ्जनान्तत्वाभावेन खत एव नलो- चास्मिन् न्याये चिन्ति-पूजिभ्यामप्रत्ययो यदि क्रियेत न्याय- पस्याप्रवृत्ती 'उदित् पाठो व्यर्थ एव स्यात् । एवम्-ऋदि- प्रवृत्त्या च णिलोपो न भवेत् तर्हि गुणेऽयादेशे च चिन्तया 5त्करणमपि वृत्त्युक्तदिशा प्रकृतार्थज्ञापकम् । न च ऋदित्करण- पूजया चेति प्रयोगः स्यात्, इप्यते तु चिन्तिया पूज्या चेति । सामर्थ्याण्णिजन्तादप्यडेवास्तु डो मास्त्विति वाच्यम् , ङस्य ततश्चाधिकारे पाठः सार्थकः, अङि हि सति गुणाभावे 45 विशेषविहितत्वात् । ननु ण्यन्तान्डो विधीयते, ऋदितश्चाङ्, पूर्वन "संयोगात्" [२. १. ५२.] इतीयि कृते चिन्ति- इत्युभयोरपि विशेषविहितत्वं समानमिति वाच्यम् , ण्यन्तादढो- येति, परत्र "योऽनेक०" [२. १. ५६.] इति यत्वे कृते ऽप्राप्तेः, अवयवेऽचरितार्थी अनुवन्धाः समुदायस्योपकारका पूज्येति रूपं सिद्धम् । अन्यत्र च फलम्- 10 भवन्तीति न्यायस्यात्र विषयाभावाण्ण्यन्तस्य ऋदित्त्वाभावेन | "न यमेन न जातवेदसा न कुबेरेण न वज्रपाणिना । ततोऽङः प्राप्तेर्दुरुपपादत्वात् , नहि तेन न्यायेनान्यस्य धर्मो मधवो युधि सुप्रकम्पयाः श्वसनेनैव वसुन्धरापते ! ॥" 50 ऽन्यस्मिन्नारोप्यते. ऋदित्त्वं धुषेधर्मो न तु ण्यन्तस्य घोषयतेः, इति पूर्वशिष्टप्रयोगे सुग्रकम्पया इति खल्प्रययान्तप्रयोगे ण्यन्तस्य शब्दान्तरतायाः सर्वैः स्वीकृतत्वात् । तथा च सामान्य- शेर्लोपाभावाद् गुणायादेशौ सिद्धौ । “भीपि-भूपि०"[४.३. विशेषभावमूलकोऽत्र नाङोध्यिवाधकभावः, किन्तु ण्यन्ता १०९.] इति सूत्रे लघुन्यासेऽप्येवमेतन्यायज्ञापनमवलोक्यते, 15 दढोऽप्राप्तिरेव व्याख्येयेति प्रतिभाति । सामान्यविशेषरीत्या वृत्ति- तथाहि-तत्रत्यो ग्रन्थः-"अप्रत्ययाधिकारेऽप्यस्मिन् कृते गतं समाधानं तु प्राचामनुरोधेन । एतच्यायमाश्रित्य "युजादेन- साध्यसिद्धिः स्यात् , परमप्रत्ययाधिकारे यत् कृतं तण्णिलो-50 वा" [ ३. ४. १८:] इति णिज्विकल्पवैयर्थ्य नु नाशङ्कनीयम् , पस्यानित्यताज्ञापनार्थम् , तेन चिन्तिया, पूजिया, सुप्रकथिया सूत्रेण युजादीनां सर्वविभक्तिपु नैयत्येन णिचो विक:पस्य इत्यादि सिद्धम्" इति । अत्र चायं विशेपो दृश्यते यत् सर्व- वोधनात् । अयं च न्यायः शिष्टप्रयोगेषु दृश्यमानणिजभावसाधु- त्रेयादेश एव कृतो न तु यादेशः, तत्र मूलं मृग्यम् ॥ ४१ ॥ 20 त्वानुमोदकः । न च तेन सूत्रेणास्य न्यायस्याध्रौव्यमपि वोध- *णिलोपोऽप्यनित्यः॥४१॥ नीयम् , अनित्यत्वस्य स्वत एवाध्रौव्यरूपत्वेन तस्याध्रौव्यस्य वोधने त०-अत्राय नव्यो विचार:-"अयं च न्यायो नान्यत्र 60 फलाभावादिति ॥ ४० ॥ दृश्यते । न चास्यावश्यकताऽपि दृढ़तरा प्रतीयते । 'सुप्र- *णिलोपोऽप्यनित्यः ॥ ४१ ॥ कम्पया' इति प्रयोगस्य प्रामाणिकत्वे सुप्रकम्पं यातीत्यर्थे वाहु- लकाद् यातेर्विचि सति तसिद्धिरेपणीया । 'चिन्तिया पूज्या' सि०-अपिशव्दः पूर्वन्यायस्य णिविषयत्वेन यथा चुरा- इत्यादीनामिष्टत्वे मूलाभावः । “भीपि-भूपि" [५. ३. १०९.] 25 दीनां णिज् नित्यं विहितोऽपि क्वचिन्न भवति तथा णिलोपोऽपि इति सूत्रस्याङधिकारे पाठश्चाकारप्रत्ययस्य प्रत्ययान्तत्वेनैव सिद्धे- 65 क्वचिन्न भवतीति पूर्वन्यायसाम्यं व्यञ्जयति । अयं च न्यायः विशिष्यानस्य वाधनार्थत्वख्यापनायैव । किञ्च स्पृहयतेरकार- "भीषि-भूषि-चिन्ति-पूजि-कथि-कुम्बि-चर्चि-स्पृहि-तोलि-दो- प्रत्यये णिलोपे गुणे स्पर्हेति प्रयोगापत्तेस्तद्वारणार्थ ततोऽङ्प्रत्यय- लिभ्यः" । ५. ३. १०९.] इति सूत्रस्याङोऽधिकारे पाठेन स्यैवौचित्येन ण्यन्तत्वसाम्यात् सर्वेभ्योऽप्रत्यय एव विहितः । विज्ञायते, अन्यथा "णि-वेत्त्यास-श्रन्थ-घट्ट-वन्देरनः" [५. उभयत्र पाठे विशेपाभावेन विनिगमकाभावादत्रैव प्रकरणे वा 30३. ११.] इत्यस्य बाधनार्थं “जागुरश्च" [५. ३. १०४.] पाठः कृत इत्यपि वक्तुं शक्यम् , इत्थं ज्ञापकाभावादपि नायं 70 इत्यतः प्रारब्धे 'अ'प्रत्ययाधिकारे एव पठितव्यं स्यात् न्याय एटव्य इति प्रतिभाति" इति चिन्योऽयं विचारः तत् सूत्रम् । अप्रत्ययादप्रत्ययस्यैतावानेव विशेषो यद्- सुधीभिः ॥ ४१ ॥ अप्रत्यये परतो गुणादिर्भवति, अप्रत्यये परतो न भवति, किन्तु प्रकृतसूत्रे भीष्यादीनां सर्वेषां ण्यन्तानामेव ग्रहणात् अणिच्सन्नियोग एव चुरादीना- 35 ततोऽप्रत्ययविधाने णेलोपे कृते नाम्यभावाद् गुणादीनामप्राप्तौ मदन्तता* ॥ ४२ ॥ विशेपाभावेन तत्रैव पाठस्यौचित्यम् । एवं च तत्रापठित्वा सि०-चुरादिपु केचनादन्ता धातवः पश्यन्ते, चुरादय-75 "पितोऽङ्' [५. ३. ५०७.] इत्यधिकारे पाठेनाप्रत्यया- श्वानित्यणिजन्ता इति पूर्वन्यायेन निर्गीतम् । तथा च चुरा- ऽप्रत्यययोर्विशेषोऽत्र कश्चित् सम्भावित प्राचार्येणेति विज्ञा- अन्तर्गततया तेभ्योऽपि कदाचिण्णिजभावः संभाव्यते, सति यते, स च तदैव स्याद् यदि णिलोपो न भवेत् । तथा चाचा- ! चादन्तत्वे णिचोऽभावेऽनेकस्वरत्वनिवन्धनानि कार्याणि तेभ्यः لسا ~-~- २४ न्यायसमु० ·१८६ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः। [द्वितीयोल्लासे न्यायौ ४२-४३] . . . प्राप्नुवन्ति तानि च नेष्टानि, किन्तु .जगाण जगणतुरित्यादि- | कथयितुं शक्यते तथापि “ई वा गणः' इति करणे प्रक्रिया- 40 रूपेणैवानेकस्वरनिमित्तकामरहितान्येव रूपाणीष्टानीति तेषां लाघवस्य स्पष्टत्वेन प्रक्रियालाघवस्य मात्रालाघवापेक्षया प्रवर- णिच्सन्नियोगेनैवादन्तत्वमेषितव्यमिति प्रतिभाति, तदेवानेन | त्वेन च तदनुसारेण' 'ई वा गणः” इत्येव विधेयं स्यादिति न्यायेन साध्यते । अत्र च ज्ञापकम्-"ई च गणः" [४. १. चकारः प्रकृतन्यायज्ञापको भवितुमर्हति । प्रकृतसूत्रे लघुन्यासेऽपि 5 ६७.] इति सूत्रेणाकारस्यापि विधानार्थं तत्र . चकारकरणम् , | प्रकृतार्थसूचनं दृश्यते; तथाहि तत्र-"ननु "ई वा गणः" इत्येव • अन्यथा "ई वा गणः" इति सूत्रविधानेऽपि ईकाराभावपक्षे | क्रियतामदन्तत्वेन समानलोपित्वादेव-पक्षेऽजगणदिति भविष्यति, 45 स्वभावत एवाकारस्यैव श्रवणं स्यात् , इति तद्विधानं व्यर्थमेव | सत्यम्-चुरादिभ्यो णिज् अनित्यो, णिच्सन्नियोगे एवैषामदन्तता, स्यात् । न चानेनेकाराभावपक्षे सन्वद्भावेनेत्वे दीर्घ च पुनर- तदभावे तदभावादजगणदिति न सिध्येत् किन्त्वजीगणदित्येव" प्यजीगणदित्येव रूपं स्यादिति वाच्यम् , . समानलोपित्वेन | इति । तथा च णिच्सन्नियोगेनैवेषामदन्ततेति सिद्धवत्कृत्योक्तम् । 10 सन्वद्भावाप्राप्तः । एवं च सिद्धे सत्यपि यदित्वाभावेऽत्ववि- | वस्तुतस्तु-"गणेरदन्तत्वेन समानलोपित्वात् सन्वद्भावो दीर्घत्वं । धानार्थमाचार्यश्चकारं पठति तज्ज्ञापयत्येवमादीनां धातूनां च न प्राप्नोतीति ईत्वविधिः" इतिः वृहद्वृत्तिग्रन्थेनाप्राप्तस्यत्वस्य 50 णिजभावेऽदन्तत्वाभावम् । तथा च सति यदा णिजभावे | विधानार्थत्वमेवास्य सूत्रस्येतीत्वेन नित्येनाकारश्रयणं नैव स्यादिति प्रेरणार्थों णिग् विधीयते तदाऽद्यतन्यां रूपद्वयस्य सिद्ध्यर्थ- | तदपि विहितमित्यायाति; न तु तस्य यत्रादन्तत्वाभावे ईत्वं स्वत मकारविधानमर्थवद् भवति, अन्यथा तत्रेकारस्य विकल्पेनं । एव लब्धं तत्रापि प्रवृत्तिरित्यदन्तत्वाभावे रूपद्वयस्य प्रयोगे 15 विधानेऽपि पक्षे सन्वद्भावेनाजीगणदित्येकमेव रूपं स्यात् । किमपि दृढतरं प्रमाणं न दृश्यते । तथा च गणयतेर्णिजभावेऽद्य- तणिजभावे णिगि सत्यजगणदिति रूपमित्यर्थमेवाकारविधा- तन्यामज़गणदित्यस्य सिद्ध्यर्थमकारविधानस्य चारितार्थ्यमिति न 55 नमिति । फलं च जगाणेत्यादावनेकस्वरत्वाभावादामोऽभाव निरूपयितुं शक्यत इति प्रकृतन्यायज्ञापनेऽपि स्वांशे चारितार्थ्य इति । न चेत्वाभावेऽकारविधानं बाधित्वा सन्वद्भावादाव न प्रतीयत इति लाघवानुरोधेनैव चकारेणात्वविधानमिति प्रती- जीगणदित्येवरूपं कुतो नेति वाच्यम्, विशेषविहितत्वात् यते । एषामदन्तत्वं च णिनिमित्तकार्यस्य प्रकृती वारणार्थमेव 20 सन्वत्त्वनिमित्तकस्येत्वस्यानेन बाधात् । “पतण गतौ वा" | कृतमिति णिजभावेऽदन्तत्वं स्वत एव न भविष्यतीति · सर्व- इत्यत्र वाशब्दो णिजदन्तत्वयोर्विकल्पार्थ इति धातुपारायण- मनवद्यम् ॥ ४२ ॥ . व्याख्यानेनास्यानियतत्वमपि लभ्यते, अन्यथा वाशब्दस्य णिज्विकल्पार्थत्वमात्रोक्तावप्यदन्तत्वविकल्पस्यैतन्न्यायबलेन *धातवोऽनेकार्थाः* ॥ ४३ ॥ लब्धत्वादुभयोर्विकल्पसिद्धावुभयार्थत्वव्याख्यानासङ्गत्यापत्तेः । सि०-धातूनामर्था धातुपाठादौ प्रदर्शिताः, तेभ्यश्चान्ये- 25 तथा चोभयार्थत्वव्याख्यानेनैतन्न्यायानित्यत्वाशङ्कां दृढय- प्वपि तेषां धातूनां प्रयोगा दृश्यन्ते तत्र किं ते प्रयोगा तीति ॥ ४२ ॥ औचित्यमावहन्ति न वेति सन्देहेऽनेन न्यायेन तेषामन्यत्रा- ऽर्थेऽपि प्रयोगस्यौचित्यमन्वाख्यायते-धातवोऽनेकार्थाः, एक- 65 अणिच्सन्नियोग एव चुरादीनामदन्तता ॥४२॥ स्मिन्ननेकस्मिन् वाऽर्थे यत्रानुशिष्टा न तदर्थमात्रबोधकाः, त०-अयं न्यायः पूर्वन्यायोत्थः, पूर्वेण हि न्यायेन चुरा- | अपि तु प्रयोगवशादन्यत्राप्यर्थे साधवो मन्तव्या इति तदर्थः । दीनां णिचोऽनित्यत्वे निवेदित एव तदभावे 'जगणतुः' इत्यादि- अत्र चाथै ज्ञापकम् - "तक्षः स्वार्थे वा' [३. ४. ७७.] 30 रूपसंभवः, तत्र च तेषामदन्तत्वेऽनेकस्वरत्वापत्त्याऽऽम् स्यादिति । इत्येवमादिसूत्रेष्वर्थविशेषनिबन्धनेन धातूना कार्यविधानम् । तद्वारणार्थमेवास्योत्थानात्। तत्र णिजोऽनित्यत्वं न सर्वत्र, किन्तु यदि हि पठितेभ्योऽर्थेभ्योऽन्येऽर्था न स्युस्तर्हि 'स्वार्थ' इत्यादि 70 यत्र किमपि तादृशमनुवन्धादिनिमित्तमस्ति, यस्य णिजन्ते प्रयोजनं तदर्थान्तरव्यावर्त्तकं पदं व्यर्थमेव स्यात् । सति. चार्थान्तरे नास्ति, तस्यैव धातोरनित्यो णिच् , यत्र वा किमप्यन्यच्छिष्ट- | तत्र स्वविधेयस्य ' प्रत्ययादेावर्त्तनाय 'स्वार्थे' इत्यादि प्रयोगादि विनिगमकं भवेत् तत्रैव । तथा च जगणतुरित्यादि सार्थकम् । अनेकार्थत्वं यथा “विधत्" इति धातुर्विधानार्थे 35 प्रयोगा यदि प्रामाणिकास्तर्हि गणयतेणिजनित्योऽस्तु, तदभावे च पठ्यते, व्यथार्थेऽपि च प्रयुज्यते, यथा-'वेधः, वेधनम्, . तस्यादन्तत्वमपि नास्ति, "ई च गणः” [ ४. १. ६ ७.] इति शब्दवेधी इत्यादौ । “एधि" इति धातुर्वृद्धौ पठ्यते, दीप्त्यर्थ-75 सूत्रे चकारेणातोऽपि विधानात् , सर्वेषामनित्यणिज्त्वे प्रमाणा- | ऽपि च प्रयुज्यते, यथा-"पुरंश्चक्रं तवैधते”, प्रात्यर्थेऽप्य- भावात् । यद्यपि “ई च गणः” इत्यस्य स्थाने "ई वा गणः" न्यत्र, यथा- न्यत्र, यथा-"औपवस्त्रफलमेधते"। "शुच शोके" इति पठ्यते, इति करणे मात्रागौरवमस्तीति लाघवमपेक्ष्यैवेत्थ सूत्रं रचितमिति | शुचिरित्यादिशब्दे च तस्य पवित्रार्थत्वावगमः । एवं "हूंग" 60 . .

·[ द्वितीयोल्लासे न्यायौ ४३,४४ ] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १८७ धातुहरणे पठ्यते, भवति च तस्यानेकेष्वर्थेषु प्रयोगः, यथा- मपि स्वभावत एव, केचिदनेकमर्थ बोधयन्ति केचिन्नेलनान्यस्य करणाथै तस्य प्रयोगः "क्रियाव्यतिहारेऽगति०" [३. ३. विनिगमकस्य वक्तुमशक्यत्वात् । अनेन च न्यायेन धातना २३.] इति सूत्रवृहद्वृत्तौ विहितः, तथा हि-"इतरचिकीर्पि- यत्र कचनानेकार्थकथनमनूद्यत एव केवलम् । स्वशास्त्रव्यवहारश्च तायां क्रियायामितरेण हरण करणं क्रियाव्यतिहारः" इति । प्रायो धातुपाठादिपु निर्दिष्टेष्वेवार्थेषु यद्यपि प्राप्तस्तथापि यत्रा- 5एवं मन्यतेमननार्थस्य समाथै प्रयोगः, मतीकृता क्षेत्रभूरित्यादौ न्यार्थे विशिष्य किमपि कार्य व्यावर्तनीयं तत्रार्थविशेषग्रहणमपि समीकृतेत्यर्थात् । अयमपि न्यायो न सर्वत्र प्रवर्तत इति धातूनां स्वभावसिद्धमनेकार्थावगमकत्वं द्रढयतीति "तक्षः खार्थे 45 "वियः प्रजने" [४. २. १३.] इति सूत्रसामर्थ्याद् विज्ञा- वा” [ ३. ४. ७७.] इत्यादीनां न वैद्यर्थ्यम् , एवं च खीकि- यते, तथाहि-वियो गर्भग्रहणे त्वं विकल्पेन विधीयते, तेन येत चेत् तर्हि "वियः प्रजने" [४. २. १३.] इत्यादीनामपि च प्रवापयति, प्रवाययति चेति रूपद्वयसिद्धिर्भवति, तच्च सामञ्जस्यं स्वत एवेति न तैया॑यास्थिरत्वं ज्ञापनीयम् । अनेन 10 रूपद्वयमन्यथापि धातुद्वयोपष्टम्भेन सेत्स्यत्येव, प्रवापयतीति न्यायेन विशेपेण सर्वेपामनेकार्थ[ सर्वार्थ ]वाचकत्वे समाश्रीय- तावद् "वां गति-गन्धनयोः" इत्यस्य णिगि सति सिद्ध्यति, माण एव वातेर्वियश्च क्रमेण प्रवापयति प्रवाययतीति स्पयोः 50 प्रवाययतीति च "वींक् प्रजनन-कान्त्यसन-खादनेषु च" इत्यस्य सिद्धिमाश्रित्यैव हि तद्वैयर्थ्य शयते, किन्तु पूर्वोत्तरीलाऽभिधान- भविष्यति । ततश्च विय आत्वविधानेन रूपद्वयसाधनस्याय- स्वाभाव्ये समाश्रिते न सर्वेपामपि विशेषेण सर्वार्थवाचकत्वमिति मेवाओं यत्-वातेर्गत्याद्यर्थस्य प्रजनार्थ [गर्भग्रहणार्थ] वाचकत्वं प्रजनार्थस्य विय एव स्पद्वयसाधनाय शास्त्रेणोपायः समालम्ब- 15 दुर्लभमिति तदर्थकस्यैव वियो रूपद्वयं सिद्ध्येदिति । यदि नीय एवेति तस्य सार्थक्यं स्पष्टमेव । किञ्चैवं “धात्वर्थ वाधते चायं न्यायोऽप्रतिहतः स्यात् तर्हि वातेरपि प्रजनार्थकत्वे सिद्ध कश्चिद्रुपसर्गः' इत्यादि वचनमपि सम्यगेव । योऽर्थो यस्माद्धातो- 55 किमर्थमिदं सूत्रं क्रियेत, कृतं चैतत् सूत्रमस्य न्यायस्यानियतत्वं नियमेन. प्रतीयते स एव तदर्थ इत्युपसर्गवशादर्थान्तरभाने विज्ञापयति । फलं चैतस्य-उपसर्गस्य धात्वर्थवाधकत्वकथनस्य तस्योपसर्गस्य धात्वर्थवाधकत्वं स्पष्टमेवेति प्रतीयते । अत एव सूरिकृतस्य साङ्गत्यम् , तथाहि-"धात्वर्थ वाधते कश्चित् [उप- पातञ्जले महाभाष्ये-“अनेकार्था अपि धातवो भवन्ति" इत्यु- 20 सर्गः]" इति हि तद्वचनम्, उदाहृतं च यथा-प्रतिष्ठते, प्रवसति, क्तम् , अत्रापिना सर्वेषां धातूनामनेकार्थत्वं भवत्येवेत्याग्रहो प्रस्मरतीत्यादि, यदि चायं न्यायोऽनित्यो न स्यात् तर्हि प्रकृते नास्थेय इति स्फोरितमेवेत्यलमधिकेन ॥ ४३ ॥ धातुपाठे पठ्यमानादर्थाद् भिन्नस्यापि प्रतीयमानस्यार्थस्य अगत्या ज्ञानार्थाः* ॥४४॥ धात्वर्थत्वमेवेति कुत उपसर्गस्य धात्वर्थवाधकत्वकथनसङ्गतिः स्यात् । तथा हि सति 'आचष्टे, आलोकते' इत्यादौ यथोप- सि०-धातुप्रसङ्गाद् धातुविपयोऽयं न्यायोऽपि चर्चितः, 25 सर्गस्य धात्वर्थानुवर्तकत्वमेव स्वीक्रियते, न बाधकत्वं तथैव धातवः' इति च पूर्वसूत्रात् सम्बद्धम्, तथा च ये गत्यर्था 'प्रतिष्ठते' इत्यादावपि स्यादिति बाधकत्वं न स्यात् । ज्ञापिते धातवस्ते ज्ञानार्था अपि भवन्ति' इति शेषः। भन्न च चानित्यत्वेऽप्रामाणिकत्वे वा तिष्ठत्यादेः गतिनिवृत्त्यादिरेवार्थः ज्ञापक-"णावज्ञाने गमुः" [४. ४. २४.] इति सूत्रे 65 स्वार्थः, ततश्च 'प्रतिष्ठते' इत्यादौ प्रतीयमानो गत्यर्थ उपसर्गवल- 'अज्ञाने' इतीण्धातोविशेषणम् । गत्यर्थस्य तस्य ज्ञानार्थत्वस्या. संभवात् तत्र निवृत्त्यर्थमज्ञाने इति विशेषणं व्यर्थमेव स्यात्, लभ्य एवेत्युपसर्गस्य धात्वर्थवाधकत्वं साधु घटत इति ।। ४३ ॥ ज्ञापिते त्वस्मिन् प्रत्याययतीत्यादाविणो ज्ञानार्थत्वस्य दृष्टतया *धातवोऽनेकार्था* ॥ ४३ ॥ तत्र गम्बादेशाप्रवृत्त्यर्थमज्ञाने इति विशेपणं स्वांशे चरितार्थम् , त०-उक्तो न्यायार्थो ज्ञापकमुदाहरणानि चोक्तानि । वस्तु- फलं तु गमयति शब्दोऽर्थमित्यादौ ज्ञापयतीत्यर्थप्रतीतिः। 70 तस्तु नायं न्यायो ज्ञापनसाध्यः। धातूनामुक्तेभ्योऽर्थेभ्योऽन्यत्रापि अयं च लक्ष्यानुसारी, तेन वचिन्नापि प्रवर्तते । अस्यास्थेयस्त्वं शक्तिरिति न्यायतात्पर्यम् , तथा च धातूनामन्यत्राऽर्थेऽपि शक्ति- च "गतिवोधाहारार्थ०" [२. २. ५.] इति सूत्रे बोध- रिति धातुनिष्ठशक्तिग्राहकोऽयं न्याय इति फलति । शक्तिग्रहश्च न ग्रहणेन विज्ञायते, तन हि गतेः प्राक् बोधग्रहणेन सर्वत्र 35 ज्ञापनेन भवति, गत्यर्थस्य ज्ञानार्थत्वं न नियतमिति प्रतीयते । तथा च लक्ष्यानु- "शक्तिमहं व्याकरणोपमान-कोपाऽऽप्तवाक्याद् व्यवहारतथ। साराट् व्यवस्थेयम् ॥४॥ वाक्यस्य शेषाद् विवृतेर्वदन्ति, सान्निध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः॥" अगत्यर्था ज्ञानार्थाः ॥ ४४ ॥ इत्युक्तेयुः शक्तिग्राहकेष्वनुमानरूपस्य ज्ञापनस्यानाख्यानात् । त०-अत्रापि पूर्वन्यायवदेव विचारोऽवगन्तव्यः । गत्य- तथा च स्वभावसिद्धमेव धातूनामनेकार्थत्वम् । न चेदं नियत- र्थानां ज्ञानार्थत्वमपि गत्यर्थपुरस्कारेणेव । उपसर्गक्शा प्रेरणा- 60 30 - ·१८८ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायौ ४४,४५] 50 र्थकप्रत्ययवशाच्च गत्यर्थेभ्यो ज्ञानार्थावगतिः । तत्रोपसर्गस्य तु १.३९.] इत्यनेन सुधातोः क्यपि निपातितः, तद्विते च 40 सामर्थ्यमचिन्त्यमेवेति सर्वधातुविषये स्वीकृतमेव । सूरशब्दस्य मादिगणे पाठात् "मादिभ्यो यः" [७. २.. "उपसर्गेण धात्वर्थो वलादन्यत्र नीयते । १५९.] इति स्वार्थिको यः प्रत्ययो चिहित इति ततस्तद्धि- प्रहारा-ऽऽहार-संहार-विहार-परिहारवत् ॥" तान्तस्य तस्य सिद्धिः, एवमनेकधा तत्तन्नामव्युत्पादनेनैव 5 इति प्राचीनोक्त्या । तथा चोपसर्गवशाद् गत्यर्थत्वमवगच्छती- चायमर्थः प्रतीयते यद् एतेषां व्युत्पत्तिरव्यवस्थितेति । एतच्च त्यादिप्रयोगे दृश्यमानं न प्रकृतन्यायविषयः, गमयति शब्दो- “अधातु-विभक्ति-वाक्यमर्थवन्नाम" [१. १. २८.] इति 43 ऽर्थमित्यादौ प्रेरणार्थकप्रत्ययवशाज्ज्ञानार्थत्वं प्रतीयमानं च सूत्रेण येषां रूढशब्दानां नामसंज्ञा क्रियते तद्विषये व्युत्पत्तेर- गत्यर्थपुरस्कारेणैव, अर्थो ज्ञानविषयतां गच्छति, तं शब्दः प्रेरयती- व्यवस्थानं वेदितव्यम् । ये च कृदादिप्रत्ययैः धात्वादिभ्यो त्यर्थप्रतीतिसत्त्वात् । ज्ञानविषयतारूपस्य कर्मणश्चातिप्रसिद्धत्वान्न विहितैः समासादिना च व्युत्पाद्यन्ते तेषां व्युत्पत्तिश्च व्यव- 10 प्रयोगो भवतीति पूर्वन्यायवदयमपि न्यायो न ज्ञापनलभ्यः, स्थितैवेति स्वीक्रियते। तथा च न तत्तत्प्रकरणप्रणनयन- किन्तु शब्दशक्तिखभावलब्ध एव । इत्थं च "णावज्ञाने गमुः” प्रयत्नानर्थक्यमिति ॥ ४५ ॥ [४. ४. २४.] इत्यादावुपसर्गवशात् प्रेरणार्थकप्रत्ययवशाच्च *नाम्नां व्युत्पत्तिरव्यवस्थिता ॥ ४५ ॥ यत्र ज्ञानार्थप्रतीतिस्तत्र गम्वादेशवारणार्थमज्ञाने इति विशेषणं सार्थकमेव । सर्वत्र गत्यर्थस्य बोधार्थत्वविरहाच "गतिवोधा- त०-अयमपि न्यायः स्वाभाविक एव । [शब्दस्य नित्य- 15 ऽऽहारार्थ' [ २. २. ५.] इत्यत्र बोधग्रहणमप्यञ्जसैव संग- तापक्षमाश्रित्याह-] शब्दा हि नित्या न व्याकरणेन निष्पाद्यन्ते, च्छते। तत्र यदि गत्यर्थग्रहणमेव क्रियते तर्हि 'बोधयति शिष्यं केवलं तेषामर्थावबोधाय शास्त्रवद्भिः प्रकृति-प्रत्ययादिविभागः धर्मम्' इत्यादौ कर्मत्वं न स्यात्, बुद्धयतेर्गत्यर्थत्वाभावात् ; यदि कल्प्यते, तत्र यस्माच्छब्दाद् यादृशोऽर्थों लोके प्रतीयते तदनु- 55 बोधार्थग्रहणमेव क्रियते तर्हि 'गमयति चैत्रं ग्रामम्' इत्यत्र जार्थोपस्थितिस्तस्य विभिन्नप्रकारेण व्युत्पत्तिः कल्प्यते, तदुक्त कूलैव कल्पना क्रियते । तथा च यस्माच्छन्दाद् विभिन्न प्रकारे- बोधार्थत्वाभावात् कर्मत्वं न स्यादिति तद्वैयर्थ्यस्य प्रतिपादयितुम- णार्थोपस्थितिस्तस्य विभिन्नप्रकारेण व्युत्पत्तिः कल्प्यते, हरिणा- 20 शक्यत्वेन प्रकृतन्यायानित्यत्वज्ञापनार्थत्वमिति वृत्तिग्रन्थे लेखः 'प्राचामनुरोधेनैव । गत्यर्थानां ज्ञानार्थत्वज्ञापनस्य कथमपि "उपायाः शिक्षमाणानां बालानामुपलालनाः । सम्भवेऽपि गति-ज्ञानयोभिन्नतया तयोरुपादानस्योक्तरीत्या असत्ये वर्मनि स्थित्वा ततः सत्यं समीहते ॥” इति, 60 परमावश्यकत्वादिति कृतं विस्तरेणेति ॥ ४४ ॥ उपायाः-प्रकृति-प्रत्ययादिविभागकल्पनास्तत्तदर्थविभागकल्प- नाश्च, बालानाम्-अव्युत्पन्नमतीनां प्रतिपत्तृणाम् , उपलालनाः- *नाम्नां व्युत्पत्तिरव्यवस्थिता* ॥ ४५ ॥ संक्षेपेणार्थबोधनार्थमृजुविनोदनव्यापाराः । तत्रार्थान्तरन्यासेन 25 सि०-अर्थवन्ति शब्दस्वरूपाणि धातु-विभक्ति-वाक्य- परिपोषमाह- असत्यं वर्त्मनि स्थित्वा-पूर्व रेखागवयन्यायेना- भिन्नानि नामानि कथ्यन्ते, तानि चार्थबोधनायान्यथान्यथा | सत्यरूपमेवाकारादिकं गृहीत्वा, ततः-तदुपायेन, सत्यं-वास्त- 65 व्युत्पाद्यन्ते, यथा यथा ततोऽर्थः प्रतीयते तथा तथा तेषु विकमखण्डं शब्दकारं, समीहते-अधिगच्छतीति तदर्थः । न प्रकृतिप्रत्ययादिकल्पना क्रियते, सेयं तेषां व्युत्पत्तेरव्यवस्था। केवलमेकस्मिन्नेव व्याकरणेऽव्युत्पन्नानां नाम्नां व्युत्पत्तिरव्यव- यथा वडवा-सृगाल-मयूरादयः शब्दा द्विधा व्युत्पाद्यन्ते, स्थितेति, व्याकरणान्तरेषु तादृशानां शब्दानां भिन्ना भिन्ना 30 पृषोदरादित्वादुणादित्वाच्च । तत्र पृषोदरादौ तावत् वडवाशब्दे व्युत्पत्तिरवलोक्यते, तथाहि-पाणिनीये वडवाशब्दस्य कृत्तद्धित- 'अश्वस्याम्बा' इति विग्रहः, सृगाले 'असृगालेढि' इति भेदेन व्युत्पत्तिद्वैविध्यं दृश्यते, तथाहि तद्धिते-बलं-सामर्थ्यमति- 70 विग्रहः, मयूरे ‘मह्यां रौति' इति विग्रहः । एतेषामेवोणादित्वे शयितमस्या इत्यर्थे “अन्येभ्योऽपि दृश्यते” इति “केशाद्वो- तु "वड आग्रहणे” इति सौत्राद्' धातोः “वडि-वटिः” ऽन्यतरस्याम्” - [पा० सू० ५. १. १०९.] इति सूत्रस्थेन [उणा० ५१५.] इत्यवप्रत्यये स्त्रियां 'वडवा' इति, सृधातोः । वार्तिकेन 'च'-प्रत्यये आपि डलयोरेक्यात् साध्यते, कृदन्ते च 35 "सतेोऽन्तश्च" [उणा०४७८.] इति कित्याले गागमे च- वलं वातीत्यर्थे "आतोऽनुपसर्गे." [पा. सू. ३. २. ३.] सृगाल इति । मीनातेः "मी-मसि०" [उणा० ४२७.] इति के, वलं वजतीत्यर्थे. "अन्येष्वपि दृश्यते [पा० सू० ३.75 इत्यूरे गुणेऽयादेशे-मयूर इति । एवं सूर्यशब्दोऽपि कृत्प्रत्ययेन २. १०१. ] इति सूत्रस्थेन “अन्येभ्योऽपि” इति वार्त्तिकेन डे च तद्धितप्रत्ययेन च व्युत्पादितः, तत्र कृति तावत् "कुप्य- ड-लयोर्व-वयोश्चैक्येन साध्यते । सृगालशब्दश्च 'सृजति मायाम्' भिद्योध्य-सिध्य-तिष्य-पुष्य-युग्या-ऽऽ-ज्य-सूर्य नाम्नि" [५. इत्यर्थे विसर्गार्थकसृजूधातो हुलकात् कालन्प्रत्ययेन न्यक्का- ·[ द्वितीयोल्लासे न्यायौ ४५,४६] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १८९ nin दित्वात् कवर्गादेशेन, असृग् आलातीत्यर्थे वा के पृषोदरादित्वाद- न्यायो न सार्वत्रिका, एतच्च "तृ-स्वस्मृ०" [१. ४. ३८.] 10 कारलोपेन च साध्यते; अयं च शब्दस्तालव्यादिरपि दृश्यते, | इति सूत्रे तृग्रहणेनैव सिद्धे पुनर्नवादीमौणादिकानां ग्रहणस्य तत्र च शझं न लातीति विग्रहं कृत्वा पृषोदरादित्वात् साध्यते। नियमार्थत्वकथनेनावसीयते, तथाहि-तत्र सूत्रे वृहद्वृत्तिः- मयूरशब्दश्च "मय गती" इत्यस्मात् खर्जादित्वात् [ उणा० पा० | "व्युत्पत्तिपझे तु तृग्रहणेनैव सिद्धे नत्रादिग्रहणं नियमार्थम् , ४. सूत्र-९० ] ऊरे, मीनातेहरत्-प्रत्यये, मह्या रीतीति विग्रहे। तेनान्येपामौणादिकानां न भवति-पितरौ, भ्रातरी, मातरी, पृषोदरादित्वाद् वा साध्यते । एवं चैषां व्युत्पत्तिरव्यवस्थितेति जामातरौ" इति। तथा च तृग्रहणेनैव नप्त्रादीनामपि ग्रहणं 45 सर्वसम्मतम् । येषु च प्रकृति-प्रत्यययोगार्थ एव प्रवृत्तिनिमित्तत्वेन | सम्भाव्यैव नियमार्थत्वकथनं संगच्छते, यदि चाय न्यायो प्रतीयते तेषां च व्युत्पत्तिर्व्यवस्थितैवेति व्युत्पत्त्यव्युत्पत्तिपक्षद्वय- | नित्यः स्यात् तर्हि नपत्रादीनामव्युत्पन्नत्येन तत्र प्रकृति-प्रत्यय- मपि दृश्यते नामसु । तथा च रूढेष्वव्युत्पत्तिपक्षो यौगिकेपु | विभागाभावात् तेपां तृग्रहणेन ग्रहणमसंभवमिति नियमार्थत्व- 10 व्युत्पत्तिपक्ष इति ॥ ४५ ॥ कथनमसंगतं स्यात्, विध्यर्थत्वस्यैव सम्भवात् । तेन नियमेन warning च 'पितरौ' इत्यादावार नेति । व्युत्पत्तिपक्षाश्रयणस्य फल- 50 *उणादयोऽव्युत्पन्नानि नामानि* ॥४६॥ मन्यन्न, यथा-चपेरौणादिके "रुधर्ति" [उणा० ९९७. ] सि०-उणादय इत्यनेन उणादिप्रत्ययान्ता गृह्यन्ते, | इत्युसि-वपुषा' इत्यादौ सस्य कृतत्वात् पत्वं भवति । न प्रत्ययग्रहणे "प्रत्ययः प्रकृत्यादेः” [७. ४. ११५.] इति । केवलमुणादिष्वेव, अन्यत्रापि कचित् प्रकृति-प्रत्ययविभागो न न्यायात् प्रकृत्यादेः समुदायस्य ग्रहणात् , तथा चोणादि- स्वीक्रियते, यथा निपातनस्थले। तथा च 'उणादयः' इत्युप- 15 प्रत्ययान्तानि कार-वायु-पायवादीनि नामानीहोणादिशब्देन | लक्षणमन्येपामपि, तेन “संख्या-डतेश्चाशत्तिप्टेः कः" [६. ४. 55 गृह्यन्ते, तानि यद्यपि "उणादयः०" [५. २. ९३.] इति | १३०.] इति सूत्रे ट्यन्तवर्जनं सार्थकम् , तद्वि पष्टिशब्दस्य सूत्रसूचितेन "कृवायाजि०" [ उणा० १] इत्यादिसूत्रसमूहेन | वर्जनाथं क्रियते, पष्टिशब्दश्च पड् दशतो मानमस्येति विग्रहे व्युत्पादितानि, तथापि तद्वयुत्पादनं वर्णानुपूर्वीनियमनाय "विंशत्यादयः" [६. ४. १७३.] इति सूत्रेण तिप्रत्ययेन प्रकृति-प्रत्ययविभागपरिदर्शनार्थमेव, न तु कर्तेत्यादिक्रिया- | निपातितः, इत्थं च तस्यापि तिप्रत्ययान्तत्वमिति तिप्रत्ययान्त- 20 प्रवृत्तिनिमित्तशब्दवदन्वर्थताप्रदर्शनार्थम् । वस्तुतस्तु तान्य- | वर्जनेनैव तद्वर्जने सिद्धे ट्यन्तवर्जनं वृथैव स्यादिति कृतेन 60 व्युत्पन्नान्येव रूढिशब्दत्वेन रूढेश्च योगापहारिणीत्वाद् | टयन्तवर्जनेन तत्राप्यव्युत्पत्तिपक्षः स्वीकृत इति प्रतिभाति । योगार्धप्रतीत्यभावाद् व्युत्पत्तेरप्रयोजकत्वात् । अत्र च ज्ञापकम्- एवं च लक्ष्यानुरोधादेवानयोः पक्षयोर्व्यवस्थेति स्पष्टं "अतः कृ-कमि०" [२. ३. ५.] इति सूत्रे कमेः पृथक् | विवरणे ॥४६॥ कंसग्रहणम् , तथाहि-कमिग्रहणेनैव कंसग्रहणं सेत्स्यति, कमेः *उणादयोऽव्युत्पन्नानि नामानि* ॥ ४६ ॥ 25 "मा-घा-बद्यमि०"[ उणा० ५६४.] इति सप्रत्यये कंसशब्दः साध्यत इति तत्रापि कमेः सत्त्वेन तद्हणेनैव [कमिग्रहणेनैव] त०-पूर्वन्यायेन नाम्नां व्युत्पत्तिरव्यवस्थितति कथितमिति 65 कंसग्रहण स्पष्टमेव । नहि केवलयोः क-कम्योः कचित्प्रयोगोऽस्ति | तत्प्रसङ्गादयं न्यायोऽपि विचारपथमायातः । यद्यपि 'उणादयः' *न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या नापि केवलः प्रत्ययः इति । इत्यस्य 'उणादिप्रत्ययान्ताः' इत्येवार्थ इति वृत्तायुक्तं, तथा च उणादिप्रत्ययान्ताः कारु-वायु-प्रभृतयः शब्दाः, अव्युत्पन्नाः- न्यायात्, तथा च प्रत्ययान्तयोरेव तयोर्ग्रहणमिष्टमिति कंस- 30 शब्दोऽपि प्रत्ययान्तः कमिरेव । एवं च यथा ‘पयस्कामः' / प्रकृतिप्रत्ययविभागशून्या इति कथनं परस्परविरुद्धमिव प्रतिभाति, इत्यत्र कमिग्रहणेन सत्वं भवति तथा 'अयस्कंसः' इत्यत्रापि | यदि प्रकृति-प्रत्ययविभागशून्यत्वं तर्हि कथमुणादित्वम् [उणादि-70 प्रत्ययान्तत्वम् ], अथ चोगादिप्रत्ययान्तलं तर्हि कथमव्युत्पन्नत्व- सत्वं सिद्धमेवेति पृथक् कंसग्रहणं प्रकृतन्यायसत्तां सूचयति । तथा च सति प्रकृतन्याये कंसशब्दस्य कमिप्रकृतिकत्वानभ्युप- वर्णानुपूर्वी निर्ज्ञानार्थमुणादिप्रलयान्तत्वेन कल्पिता अपि न मिति शङ्का समुदेति, तथापि शास्त्रऋद्भिः शिप्यबुद्धिवेशद्याय गमात् [तत्र प्रकृतिप्रत्ययविभागानभ्युपगमात् ] तहणार्थ वस्तुतः प्रकृति-प्रत्ययादिविभागवन्त इति न्यायार्थः । उणादीनाम् 35 पृथकू तस्य ग्रहणमावश्यकम् । यद्ययं न्यायो न स्यात् तदा तु "उणादयः." [५. २. ९३.] इति सूत्रेण बहुलतया शारज-15 तदभावेऽपि सेत्स्यत्येवेति प्रकृतन्यायं विना तत्सार्थक्यं दुरुप- पादमिति। फलं चास्य न्यायस्य वींक्धातोः “पटि-बीभ्याम्" कृद्भिनिर्दिष्टत्यान्न तेषां व्युत्पत्ते यत्यमिति लक्ष्यते, तद्विशेषाणां [उणा० ५७९.] इत्यौणादिके डिसे-'विसम्' इत्यत्रास्या- प्रधानप्रक्रियायामनिर्देशात् । ट्यते लक्ष्यानुसारमुभयोः पक्षयोः व्युत्पन्नत्वात्. सस्य कृतत्वाभावेन पत्वं न भवतीति । अयं च | परिग्रहणं तेषु । "तृ-स्वस०" [ १. ४. ३८.] इति सूत्रस्थ- ।

·१९० न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः। [द्वितीयोल्लासे न्यायौ ४६,४७] 45 ? बृहद्वृत्तिग्रन्थेनाप्युभयोः पक्षयोः सम्मतत्वमित्यायाति, तथाहि- शब्देघृणादिप्रत्ययस्थसकारस्य कृतत्वेन पत्वसिद्धयर्थमेवोणादिषु "तृशब्दस्यार्थवतो ग्रहणेन प्रत्ययग्रहणान्नप्त्रादीनामव्युत्पन्नानां व्युत्पत्तिपक्ष आश्रीयते; तच्च पत्वम् - "उणादयः०" [५. २. संज्ञाशब्दानां तृशब्दस्य ग्रहणेन ग्रहणं न भवतीति तेषां पृथगुपादा- ९३.] इति सूत्रे बहुलग्रहणानुवृत्त्या बहुलग्रहणस्य च 'बहूनि नम् , इदमेव च ज्ञापकम् *अर्थवद्हणे नानर्थकस्य ग्रहणं भवति* कार्याणि लाति' इति व्युत्पत्त्याऽलाक्षणिकस्य कार्यस्यापि साध- 5 इति। व्युत्पत्तिपक्षे तु तृग्रहणेनैव सिद्धे नत्रादिग्रहणं नियमार्थम्" कत्वमिति तत्सम्बन्धिसकारस्य षत्वार्थ कृतत्वं साधयितुं शक्यत इत्यादि । बृहन्न्यासे चेत्थं प्रपञ्चितमिदम्-“अथ नवादयः किं इति तेषु [ उणादिषु] अव्युत्पत्तिपक्ष एवं पाणिनेरभिमत इत्या- पृथगुपादीयन्ते ? तत्र 'तृ' इत्येव सिद्धम् , अत आह-तृशब्दस्ये- | स्थेयमिति । प्रपञ्चितं चैतन्नागेशेनैव शब्देन्दुशेखरे इति विस्तर- त्यादि । अयमर्थः-तृशब्दस्य ऋकारान्तत्वाव्यभिचारात् पुनर्चकार भयान प्रदर्श्यते इति ॥ ४६ ॥ इति यद् विशेषणं तद् ऋकारान्त एव य इति स्वरूपप्रतिपत्यर्थम् , 10 यस्त्वधिकारापन्नः स स्थानिप्रत्यासत्त्याऽर्थः, अन्यथाऽनेक- *शुद्धधातूनामकृत्रिम रूपम् ॥४७॥.. वर्णत्वात् सर्वस्य स्यात् , व्याकरणे च शब्दरूपवदर्थोऽप्याश्रीयते, सि०-शुद्धाश्च ते धातवस्तेषां, रूपम्-आनुपूर्वी, 50 अन्यथा च नानादिग्रहणमनर्थकं स्यात् । तेनार्थवतो ग्रहणे | अकृत्रिमम्-न केनचिदपि शास्त्रेण निप्पाद्यतेऽपि तु स्वाभा- सम्भवति अनर्थकस्य ग्रहणं न भवति, स चार्थवान् प्रत्यय एवेति; विकमेव । 'शुद्धा' इत्यनेन धातुपाठे यथा पठितास्तथाभूता न यत्र त्वर्थो न संभवति तत्र वचनप्रामाण्यादनर्थकस्यापि ग्रहणं तु काञ्चन विकृति प्राप्ता इति भावः । धातवो हि शब्दबीज- 15 भवति, अत एव नप्त्रादीनामव्युत्पन्नानां प्रत्यस्तमितावयवार्थानां भूततया स्वकीयमकृत्रिममेव स्वरूपं दधति, न तु तेषां संज्ञाशब्दानां सम्बन्धिनस्तृशब्दस्य तृग्रहणेनानर्थकत्वाद् ग्रहणं न स्वरूपं केनापि शास्त्रेण क्रियते इति भावः। विभक्त्यादीनां 55 भवतीति तेषां पृथगुपादानं क्रियते । ननु नप्त्रादयोऽपि रूपं शास्त्रेण यद्यपि न निष्पाद्यते किन्तु ता अपि शास्त्रकृद्धि- व्युत्पा- द्यन्ते तत् कथमुच्यते-अव्युत्पन्नानामिति ?, अत्रोच्यते-उणादिषु रुच्चारिता इति शुद्धा एव, तथापि तेषु तेष्वर्थविशेषेषु तासां विधीयमानत्वेन क्रियमाणत्वमिति स्वीक्रियते । यथासम्प्रदाय- दर्शनद्वयं-केचिन्मन्यन्ते 'उणादयोऽव्युत्पन्नानि नामानि' इति, 20 अपरे-'व्युत्पन्नानि' इति । लक्ष्यसिद्ध्यर्थ चेह क्वचित् किञ्चिद् मनुशासनस्य भेदात् स्वसम्प्रदाये तेषां कृतत्वमिष्यते। अयं दर्शनमाश्रीयते, तत्र यदा व्युत्पत्तिपक्ष आश्रीयते तदा नियमार्थ | च न्याय औचित्यप्राप्त एवेति नात्र ज्ञापकापेक्षा । विभक्तिपु 60 नप्त्रादिग्रहणम्-ओणादिकानां संज्ञाशब्दानां नानादीनामेव न कृतत्वस्वीकारफलं च 'वृक्षेपु' इत्यादौ सुपः “सप्तम्यधि- पित्रादीनामित्याह-व्युत्पत्तिपक्षे विति" इति । एतेन सन्दर्भण करणे" [ २. २. ९५.] इति सूत्रेण विधीयमानत्वात् कृतत्व- लक्ष्यानुसारादेवेमौ पक्षौ व्यवस्थितौ पूर्वाचायैराश्रितावित्यायाति। माश्रित्य सस्य "नाम्यन्तःस्थाकवर्गात् पदान्तः कृतस्य सः 25 तथा च नानादिग्रहणस्य नियमार्थत्वकथनं प्रकृतन्यायानित्यत्व- शिड्नान्तरेऽपि" [२. ३. १५.] इति षत्वं सिद्धम् । एवं ज्ञापकमिति वृत्तौ यदुक्तं तत् पक्षान्तरस्यापि सत्त्वमस्तीत्येताव- धातोरपि धातुपाठसूत्रेणोच्चार्य कृतत्वात् षत्वं प्राप्तम् , यथा-65 न्मात्राशयकमित्यवधेयम् । पाणिनेस्त्वव्युत्पत्तिपक्ष एवाभिमत इति 'मुसच्' धातोरोणादिके कित्यले मुसलमित्यन्त्र, तस्य निषेधार्थ- "आयनेयीनीयियः फ-ढ-ख-छ-घां प्रत्ययादीनाम्" [पा० सू० मेवायं न्यायः स्वीक्रियते । शुद्धति विशेषणात् "पन भक्तौ" ७. १. २.] इति सूत्रस्थमहाभाष्यादुपलभ्यते । अनेन सूत्रेण इत्यस्य “पः सोऽष्टयै०" [२. ३. ९८.] इति से कृते सन्' 30 प्रत्ययादिभूतानां फादिवर्णानाम् 'आयन्' आदयो विधीयन्ते । इति रूपस्य कृत्रिमत्वात् णौ डे 'असीषणत्' इत्यादौ तत्रेदं शङ्कितम्-उणादिषु ये ख-ढादयो वर्णाः प्रत्ययादौ श्रूयन्ते “नाम्यन्तःस्था०” [ २. ३. १५.] इति षत्वं भवत्येव । तन्त्र 70 तेषामपि प्रकृतसूत्रनिर्दिष्टा आदेशाः स्युः, यथा-शङ्खः षण्डः ।" षस्य स्थाने सकारस्य विहितत्वेन कृतत्वात् शुद्धत्वाभावात् । इत्यादि । तत्रान्यानि समाधानान्युक्त्वोक्तम्-“प्रातिपदिकविज्ञा- अयं च न्यायः स्वभावप्राप्ताकृत्रिमत्वानुवादक इति नास्या- नित्यता ॥४७॥ नाच पाणिनेः सिद्धम्" [वार्तिकम् ], प्रातिपादिकविज्ञानाच 35 भगवतः पाणिनेराचार्यस्य सिद्धम्-उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्राति *शुद्धधातूनामकृत्रिमं रूपम् ॥ ४७ ॥ पदिकानि ॥” इति । तत्रोक्तं नागेशेनोड्योते—“अत्र पाणिनेरि त०-प्रत्ययादिवद् धातूनामपि धातुपाठपठितसूत्रेण 75 त्युक्त्या 'सर्पिषा' 'यजुषा' इत्यादिकतिपयातिरिक्तोणादिषु पाणि- विधानात् कृतत्वं स्यादिति शङ्कापनोदायैव धातूनामकृत्रिम नेव्युत्पत्तिपक्ष एवाऽभिप्रेत इति दर्शयति । वस्तुतः ‘सर्पिषा' रूपमिति सूचितमनेन न्यायेन । वस्तुतस्तु कृतत्वस्य किञ्चिदनूद्य इत्यादौ षत्वमपि बहुलग्रहणादिति सर्वथाऽव्युत्पत्तिरेवैतेष्विति | विधीयमानत्वरूपत्वाद् धातुषु तथाभूतत्वाभावात् कृतत्वशकैव 40 बोध्यम्” इति । अयमाशयः-'वपुषा, सर्पिषा, यजुषा' इत्यादि- | नास्तीति नास्य न्यायस्यावश्यकतेति युक्तं प्रतिभाति । तथा च

·[द्वितीयोल्लासे न्यायौ ४७,४८] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः ।
१९१
www.irnna
,
खभावसिद्धमेव धातूनामकृत्रिमं रूपमिति न्यायेनानेनानूयते । धातुत्वाद् "धातोरिवर्ण०" [२. 1. ५०.] इतीयुवी, 40
न चैवं सामान्यतः सर्वेषामेव धातूनामकृत्रिमत्वस्वीकारे “पण नामत्वाच्च तेषु स्याद्युत्पत्तिश्च सिद्धेति । "ननु नयनं लवन-
भक्तो' इत्यस्य सत्त्वे कृतेऽप्यकृतत्वमेव स्यादिति तस्यापि मित्यादाविवेह परत्वाद् गुण एव कुतो नेति चेत् ? न-विपः
संकारस्य पत्वं न स्यादिति वाच्यम् , धातोः कृतत्वाभावेऽपि कित्त्वात् तस्य स्थानिवद्भावेन गुणाप्राप्तेः" इति प्राचीनाः ।
5 सकारस्य कृतत्वेन पत्वप्रवृत्तौ वाधकाभावात् । कृतस्येति पदं हि वस्तुतस्तु "नामिनो गुणोऽविति" [४. ३. १.] इति
द्विधा व्याख्यायते-कृतस्य कृतस्थस्य वेति, तत्र धातोः कृतत्वा- सूत्रेण धातोर्गुणो विधीयते, स च प्रत्यये परे, तत्र प्रत्यासत्या 45
भावेन कृतस्थत्वं सकारस्य न भवतु, स्वाश्रयं कृतत्वं तु केन धातुत्वं मुख्यमाश्रीयत इति प्रकृते धातुत्वस्य गौणत्वान्न
वारणीयम् । अन्ये च वैयाकरणा न्यायमिमं न मन्यन्ते, तथापि भवतीत्येव समाधानं युक्तम् । अत एव प्रकृतसूत्रे वृहद्वृत्ती
धातूनामकृत्रिमत्वं तु सर्वेपामभिमतमेव । धातुत्वमेव हि धातूना- 'नीम्याम् , लुभ्याम्' इत्यत्र गौणत्वादेव गुणनिवारणं कृतम्,
10 मकृत्रिमत्वप्रयोजकमिति न तत्र विशेषप्रयत्नापेक्षेति सिद्धार्थानुवा- स्थानिवत्त्वेन किपः कित्त्वाद् गुणाभाव इति समाधानं चायु-
दक एवायं न्याय इत्यनवद्यम् ॥ ४७ ॥
क्तम्, तत्र हि 'विद्वर्जिते प्रत्यये परे' इत्येवंरूपेण यस्मिन 50
प्रत्यये गुणश्चिकीर्पितस्तस्य विद्भिन्नत्वमावश्यकम् , न चात्र
किवन्ता धातुत्वं नोज्झन्ति, शब्दत्वं | औकारः कित्, स्थानिवद्भावेनापि तत्र क्लित्वं दुर्लभं, तस्य
च प्रतिपद्यन्ते ॥४८॥ तधर्मत्वाभावात् । यदि ह्यन प्रसज्यप्रतिषेधः स्यात्-कृिति
सि०-विवित्यस्याप्रयुज्यमानप्रत्ययोपलक्षकत्वेन विचो- नेति तदा क्विपः स्थानिवद्भावेन गुणवर्जनं कथञ्चिच्छक्यम् ,
15ऽप्युपलक्षकत्वम् । तथा च विवन्ता विजन्ताश्च धातुत्वं- न च तथा, पर्युदासतया व्याख्यानस्यैव लाघवेनाभितत्वात् ।
धातुत्वनिमित्तककार्यभाक्त्वं नोज्झन्ति-न त्यजन्ति, शब्दत्वं | एवं च यत् प्राचीनः प्रकृतन्यायवृत्तौ-"नामिनो गुणः."
धातुत्वशून्यार्थवच्छब्दस्वरूपत्वं नामत्वमिति यावत् , प्रति- [४. ३. १.] इत्यस्य वृत्तौ तु विवन्तानां धातुत्वस्य
पद्यन्ते-नामत्वनिमित्तककार्यभाजश्च भवन्ति । धातुत्वं नोझ- गौणत्वान्न गुण इत्युक्तम् , परं तदभिप्रायः सम्यग् नावगम्यते,
न्तीत्युक्त्या तेषु धातुत्वमन्तर्भूतं तिष्ठति, नामत्वं त्वाविर्भूतं यतो विजन्तानां धातुत्वस्य गौणत्वेऽपि गुणो दृश्यते, यथा
20 संत्वप्राधान्यात्, "क्रियाप्रधानमाख्यातं सत्त्वप्रधानानि हिनोतीति विचि-'हेः, हयौ, हयः' इत्यादौ धातुल्याट गुणः 60
नामानि" इति निरुक्तोक्तयास्कवचनम् , सत्त्वप्राधान्यादेव च शब्दत्वात् स्यादयश्चेति" इति; तदेव किमाशयकमिति
न तेभ्यस्त्यादिविभक्त्युत्पत्तिः, तासां क्रियाप्राधान्ये एव | नावधार्यते, यतो नीभ्यामित्यादौ धातोः विपि कृते तस्य
विधानात् । एवं च स्वीकृते धातुत्वनिमित्तकप्रत्ययातिरिक्तं | नामसंज्ञायां कृतायां ततो भ्यामि च समानीते तन परतो
तत्स्थानिकं सर्व कार्य तेषां भवति, नामत्वनिमित्तकं च गुणस्य चर्चाऽस्ति, तस्यामवस्थायां तस्य तत्त्वप्रधानतया
25 प्रत्ययाद्यपि तेभ्यो जायते इति विवेकः । धातुत्व-नामत्व- | क्रियाप्राधान्याभावाद् धातुत्वस्य न्यायवललभ्यत्वेन गौणत्वं
निमित्तकयोः कार्ययोरेकत्रासंभवात् तत्प्राप्त्यर्थोऽयं न्याय | स्पष्टमेव । हिनोतीति 'हेः' इत्यादौ च विचि कृते तस्मिन् पर
इति सारम् । ज्ञापकं चास्य "धातोरिवर्ण०" [२. १. ५०.] एव नामसंज्ञातः पूर्वमेव गुण इति तत्र नास्ति गौणत्वमिति
इत्युव्बाधकं "स्यादौ वः" [२. १. ५७.] इति सूत्रेण न काऽप्यनुपपत्तिरिति विभावनीयं सूरिभिः । अयं च न्यायो
वकारविधानम् , तथाहि-वत्वं धातोरुवर्णस्य स्यादावनन्तरे | धातो मत्वप्रयोजकक्विब्धिपय एव, तबोभयविधकार्यस्य
30 सति विधीयते, स्यादिश्च धातोर्न विधीयतेऽपि तु नामभ्य | सिसाधयिपितत्वात् , यश्च धातुत्वप्रयोजकः किप् तत्र न70
एव, इति धातोरनन्तरत्वं स्यादिनामसम्भवि, सति चास्मिन् प्रवत्ततेति यत्र नाम्नः किप क्रियते, तस्य धातुत्वप्रयोजकतया
न्याये विवन्तानामुभयविधकार्यसूचनात् तेभ्यो नामत्व-
न नामवनिमित्त कार्यमिति 'राजानति' इत्यादी न स्यायु-
निमित्तकस्य स्यादेरुत्पत्त्या भवति स्यादिपरत्वं धातोः, धातुत्व- त्पत्तिः, एतदथं च प्रकृतन्यायानित्यत्वाश्रयणमनावश्यकम् ।
स्यापि तेपु प्रकृतन्यायेन सूचनात् । इति प्रकृतन्यायं वियन्ता धातुत्वं नोज्झन्तीत्युक्त्या धातुत्वस्य तत्र पूर्व
35 विनाऽनुपपद्यमानं स्याद्यनन्तरवर्तिधातुत्वमाश्रित्य वत्वविधानं सत्त्वमधुना तत्त्याग इति संभावना प्रतीयमाना यत्र धातो-15
प्रकृतन्यायं ज्ञापयतीति विज्ञायते । तथा च 'वसु इच्छति' नामत्वं जायते तद्विपयत्वं न्यायस्यावबोधयति, इह च
इत्यर्थे क्यनि ततः विपि तल्लुकि-'वसूः, वस्त्री, वस्वः' नामत्वं पूर्वमासीत् सम्प्रति धातुत्वमायातमिति न्यायस्य
इत्यादौ "स्यादौ व" [२. १. ५७.] इति वत्वं सिद्धमिति विपयाभावादेवाप्रवृत्तिः, न तु तदनित्यत्वमेपर्णायमितीव्युन
स्वाशे चारितार्थ्यम्। फलं चास्य न्यायस्य 'नियौ लुवौ' इत्यादी, | प्रतिभाति ॥ ४८ ॥

·१९२ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [ द्वितीयोल्लासे न्यायौ ४८,४९] ANNAM *विवन्ता. धातुत्वं नोज्झन्ति, शब्दत्वं च ग्रहणे सिद्धे प्रत्ययग्रहणं व्यर्थं सत् साक्षात्प्रत्ययग्रहणार्थमिति 40 प्रतिपद्यन्ते* ॥४८॥ विज्ञायते, तेन धाधातोर्वसि द्वित्वे पूर्वस्य ह्रस्वे "द्वितीय-तुर्ययोः त०-क्विवन्तेषु प्रायो धातुस्वरूपमविकृतमेव तिष्ठति, क्वचि- पूर्वो" [ ४. १. ४२.] इति दत्वे "भश्चातः" [ ४. २. ९६.] त्तागमादिसद्भावेऽपि *आगमास्तद्गुणीभूताः०* इति न्यायेन इति धातोराल्लुकि “अदीर्घात्०" [१. ३. ३२.] इति धस्य 5 धातुत्वेन ग्रहणस्य सुशक्यत्वात् ; सत्त्वप्राधान्यस्य च सत्त्वा- द्वित्वे सति 'दद्ध्वः' इत्यत्र ध्वस्य प्रकृतिप्रत्ययस्थानजन्यत्वेन नामसंज्ञा जायतेऽतस्तन्निमित्तकस्यादिप्रत्ययोत्पत्तिरेव . न तु यद्येतन्यायबलात् प्रत्ययत्वमापद्यते, तदा कृतद्वित्वधकार-45 त्यादिप्रत्ययोत्पत्तिरिति सूचितं वृत्तौ । अत्रेद शङ्कितम् "अधातु- सम्बन्धिना प्रथमधकारेण धातोश्चतुर्थान्तत्वे सति आदेश्च- विभक्ति-वाक्यमर्थवन्नाम" [ १. १. २७.] इति सूत्रे वृहन्न्यासे- | तुर्थत्वं न भवति, अन्न 'ध्व' इति, अस्य प्रकृतन्यायेन प्रत्यय- "एवं तर्हि 'छिद् भिद्' इत्यादीनां कथं नामसंज्ञा ? यतः त्वलाभात् साक्षात् प्रत्ययत्वाभावात्, प्रत्ययग्रहणस्य न्यायान- 10 *न क्विवन्ता धातुत्वं जहति* इति 'अधातु०' इति प्रतिषेधेन पेक्ष[अनतिदिष्ट ]प्रत्ययलाभार्थत्वात् । यदि चायं न्यायो न भवितव्यम् , नैवम्-'अविभक्ति०' इति पर्युदासात् तत्सदृश स्यात् तर्हि प्रकृते ध्वस्य प्रत्ययत्वं कथमपि न लभ्यत इति Ec प्रत्ययग्रहणात् पर्युदासे विधि-प्रतिषेधयोर्विधेरेव वलीयस्त्वात् । तस्मिन् परे 'दद्ध्वः' इत्यादौ चतुर्थाक्षरस्य प्रसक्तेरेवाभावेन 'अधातुः' इति प्रतिषेधाऽप्रवृत्तौ नामत्वसिद्धिः" इति । अयमा- तद्वारणाय न्यायानपेक्षप्रत्ययग्रहणाय प्रत्ययग्रहणं क्रियेत, सति शयः-'अहन्' इत्यादी विभक्त्यन्तत्वाभावेनाडागमस्य च धातु- | चैतस्मिन् न्याये ध्वस्योभयस्थाननिष्पन्नत्वेन प्रत्ययत्वसिद्ध्या 15 भक्तत्वाद् धातुग्रहणेनैव ग्रहणात् तत्र नामत्वे नलोपो मा भूदिति । तस्मिन् परे चतुर्थत्वप्रसक्तिरिति शङ्कया तद्वारणाय 'प्रत्यये' इति धातोः पर्युदासः कृत इति तत्सार्थक्ये प्रदर्शिते 'छिद् भिद्' सूने पठ्यते। तथा च प्रकृतन्यायं विनाऽनुपपद्यमानसार्थक्यं : इत्यादिक्लिवन्तस्यापि प्रकृतन्यायानुसारं धातुत्वसत्त्वात् तस्यापि तत् प्रकृतन्यायज्ञापकमिति तेन स्वांशे चारितायं भवति । नामसंज्ञा न भविष्यतीति चेत् ? न-पर्युदासस्य सदृशग्राहित्वेन एतच्च "ग-ड-द-बादेः०" [२. १. ७७.] इति सूत्रे लघुन्या- धातु-विभक्त्यन्तभिन्नस्य तत्सदृशस्य प्रत्ययान्तस्य ग्रहणात् । सग्रन्थेऽपि ध्वनितम् , तथाहि-"प्रत्यये किमिति प्रतीक- 20 क्विवन्तस्य च मुख्यधातुत्वाभावाद् धातुसदृशत्वेन प्रत्ययस्य मुपादाय-ननु *प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्यैव इति न्यायेन स्थानिवत्त्वेन विभक्त्यन्तसदृशत्वेन च नामसंज्ञासिद्धेरिति । अन्ये प्रत्यये एव भविष्यति किं प्रत्ययग्रहणेन ? सत्यम्-'दद्ध्वः, 6 तु तत्र धातुत्वमेव स्वीकुर्वन्ति, तथा च तत्र धातुभिन्नत्वमसम्भ- | दद्ध्वहे' इत्यत्र यदा *उभयोः स्थाने इति न्यायेन 'ध्व' वीति कृदन्तस्य नामसंज्ञार्थ पृथक् सूत्रं कुर्वन्ति । स्वमते च तत्र इत्यस्य प्रकृति-प्रत्ययस्थाननिष्पन्नस्य प्रत्ययव्यपदेशः स्यात् सत्त्वप्राधान्येन धातुभिन्नत्वस्य तत्सादृशस्य च स्वीकार इति । तदा आदिचतुर्थत्वं भवेत् , सति तु प्रत्ययग्रहणे न्यायनिरपेक्षो 25 रहस्यम् । अन्यद् यद् वक्तव्यं तद् वृत्तावेव स्पष्टीकृतमिति ॥४८॥ यः प्रत्ययस्तस्मिन्नेव भवति नेतरस्मिन् प्रत्ययग्रहणसामर्थ्यात्" *उभयस्थाननिष्पन्नोऽन्यतर- इति। अत्र हि उभयस्थाननिष्पन्नत्वेनैव 'च' शब्दे प्रत्यय- 6. व्यपदेशं व्यवहारता प्रकृतन्यायोऽपि ध्वनित एव । तत्र चेदं व्यपदेशभाक* ॥ ४९ ॥ प्रत्ययग्रहणं तत्र ज्ञापकमिति यद्यपि नायाति, तथापि लोक- सि०-उभयोः-पूर्वपरयोः स्थाने, निष्पन्नः-विहितो वर्णः सिद्धोऽयं न्यायोऽत्र प्रयोजनवशादाश्रीयते इति त्वायात्येव । शब्दो वा, अन्यतरव्यपदेशभाक्-अन्यतरस्य-द्वयोरेकस्य, वस्तुतस्तु प्रकृते ध्वस्योभयस्थाननिष्पन्नत्वं नास्ति, नहि प्रकृति- 30 व्यपदेश-व्यवहारं भजत इति तादृशः। अन्यतर इति कथने- | प्रत्यययोरन्यस्य वा प्रकृत्यवयवस्य प्रत्ययस्य च स्थानेऽयं ध्वशब्द । नैकस्मिन् काले कस्यचिदेकस्यैव व्यपदेशं लभते नोभयोरिति आदिश्यते, किन्तु प्रकृत्यवयव-प्रत्यययोमलनेन 'व'शब्दोऽत्र लभ्यते । लोकेऽपि माता-पितृभ्यां जायमानः पुन उभयोरन्य- प्रतीयते इत्येतावन्मात्रम् , तत्र च प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्ति तरस्य पुत्रत्वेन व्यवहियते । यद्यपि स क्वचिदुभयोरपि पुत्रत्वे- | मल्लयामादिवदिति लौकिकं न्यायमाश्रित्यानत्य ध्व'शब्दे नैकस्मिन्नेव काले व्यवह्रियते तथाप्यत्र तथा न लक्ष्यानुरोधात्, प्रत्ययभागस्यैव प्राधान्यात् प्रत्ययत्वव्यपदेशः स्यादिति तादृश- 35 अन्यतरशब्दोच्चारणाच्च, विवेचितं चैतद् विवरणे । अयं च व्यपदेशलभ्यप्रत्ययत्ववति प्रवृत्तिर्मा भूदिति प्रत्ययग्रहणसार्थ-7 न्यायः पूर्वोक्तलोकन्यायदृष्टान्तसिद्ध एव । संवादश्चास्य क्यम् । किञ्च *प्रत्ययाप्रत्यययोः इत्येतन्यायस्यापि प्रकृते न "गडदवादेः०" [२. १. ७७.] इति सूत्रे साक्षात्प्रत्यय-विषय इति प्रतीयते, *अर्थवद्रहण न्यायेनैव प्रकृतशङ्काया ग्रहणार्थ कृतेन 'प्रत्यये' इत्यस्य ग्रहणेन भवति। तथाहि- उत्थापयितुं शक्यत्वात् । अयमाशयः-ध्व'शब्दोऽत्र सूत्रे *प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्यैव ग्रहणम् इति न्यायेन प्रत्ययस्यैव | पठ्यते, स च यदि प्रत्ययः प्रत्ययभिन्नश्चार्थवान् भवेत् तत्रो- ·[द्वितीयोल्लासे न्यायः ४९] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १९३ भयोर्ग्रहणे प्रसक्ते प्रत्ययाप्रत्यययोः इति न्यायस्य व्यवस्थार्थ भवति । अस्य च लक्ष्यानुरोधादप्रवृत्तिरपि, तथा च राजान- मवतारः स्यात् , न तु तथाऽस्ति, भव' इत्यस्य प्रत्ययभिन्न-माख्यादरराजादित्यत्रान्त्यस्वरादिलोपस्य अनुरूपस्वरव्यञ्जनो- स्थार्थवतोऽलभ्यमानत्वात् । तथा च प्रत्ययग्रहणवैयर्थ्यशङ्का भयस्थानजत्वेऽपि स्वरादेशताव्यपदेश एव भवति, न तु *अर्थवद्रहण न्यायमूलिकैव । उत्तरं च अर्थवद्हण न्यायस्य व्यञ्जनादेशताव्यपदेशः, तठ्यपदेशे सति हि असमानलोपिया- 5 विशिष्टरूपोपादानविपयकत्वेनान तस्याऽपि न प्रवृत्तिः, नवा दुपान्त्यहस्वसन्वद्भावादिप्रवृत्तावरीरजदिति स्यात् । वस्तुतस्तु 45 *प्रत्यया-ऽप्रत्यययोः०* इत्यस्य प्रवृत्तिः 'ध्व'शब्दमात्रस्य अनानिष्टार्था शास्त्रप्रवृत्तिः इति न्यायेनैवात्र व्यञ्जनादेशत्व- प्रत्ययत्वाभावात् , 'ध्वम्' इत्यस्य ध्ये' इत्यस्य वा प्रत्ययत्वात्, व्यपदेशाय न्यायो न प्रवत्ततेति तदर्थमन्यानोजरत्वं नाश्रय- तथा चात्र निर्णायकाभावात् तादृशानुपूर्वीमात्रग्रहणप्रसत्तौ णीयमिति युक्तम् ॥ ४९ ॥ प्रकृते च तादृशानुपूर्वीमत्त्वात् सूत्रस्य प्रवृत्तिः स्यादिति 10 तद्वारणाय प्रत्ययग्रहणम् । यद्यपि 'ध्व'मात्रस्य प्रत्ययत्वम- *उभयस्थाननिष्पन्नोऽन्यतरव्यपदेशभाकः ॥४९॥ प्रसिद्धमेवेति प्रत्ययग्रहणे कृतेऽसम्भव एव सूत्रलक्ष्यस्य त०-अन्यतर इत्युक्तत्वादेकदा नोभयव्यपदेशः, अत एव 50 स्यादिति वक्तुं शक्यते तथापि प्रत्ययपदस्य प्रत्ययसम्बन्धिनि 'अभीयात्' इत्यत्र “आशिपीणः” [४. ३. १०७.] इति हन्यो लक्षणया प्रत्ययसम्बन्धिनि ध्वशब्दे परे इत्यर्थान्न दोष इति न भवति, अत्र धातूपसर्गकार्यत्वेनान्तरणत्वाद् दीर्घ कृते उपस- तत्त्वम् । न्यायस्योदाहरणं यथा-"ईपि गत्यादौ” इति धातो- र्गात् परस्येणोऽभावात् ; यदि चोभयस्थाननिष्पन्नस्येकारस्य पूर्व. 15 रापर्वात् ध्यणि-एव्य इति, ततस्तस्य प्रेण योगे प्र+एप्य' स्थानिव्यपदेशः क्रियेत तर्हि उपसर्गत्वसत्त्वेऽपि ततः परस्येणो- इति स्थितौ आङ्-ईतोः स्थाने निष्पन्नस्यैकारस्य यदा प्रकृत- ऽभावः, यदि च धात्वादेशत्वव्यपदेशन्तर्हि इकाररहितस्योपसर्गत्व-15 न्यायेन आङादेशत्वं तदा "ओमाङि' [१. २. १८.] मेवालभ्यम् , उभयव्यपदेशस्तु नैव भवति, अन्यतरपदो- इत्यल्लोपे प्रेप्य इति भवति; धात्वादेशत्वे च सति "उपसर्गः पादानात्, इति हस्खो न भवति । यद्यपि लौकिकदृष्टान्तेन माता- स्यानिणेधेदोति" [१. २. १९.] इत्यल्लोपः प्राप्नोति, i | पित्रोः पुत्रस्यान्यतरेणोभाभ्यां च व्यपदेश इतीहापि तथा प्राप्नोति, 20 प्रवाध्य विशेषविहितत्वात् "प्रस्यैपेप्योढोढ्यूहे स्वरेण" | तथापि दृष्टान्तदार्टान्तिकयोः सर्वांशेन साम्ये मानाभावादन [१. २. १.४.] इत्यैत्वं च प्राप्तमपि न भवति यस्मिन् प्राप्ते लक्ष्यानुरोधादुभयव्यपदेश एकदा न भवति । कार्यार्थं हि व्यप- 60 यो विधिरारभ्यते स तस्य वाधको भवति इति न्यायात् । देशः, लौकिकदृष्टान्ते च व्यपदेशमात्रं न तु तत्तन्निमित्तं कार्य- तथा चात्र प्राचां ग्रन्थे प्रैष्य इति रूपमपि भवतीति यदुक्तं मवश्यं भावि, प्रकृते च व्यपदेशेन कार्य स्यादिति तस्यानिष्टत्वेन नोभयव्यपदेश इति । अत्र "आ+ईष्यः एप्यः, 'प्र+एयः' तद् बृहद्वृत्तिग्रन्थविरुद्धमिति प्रतिभाति । तथाहि-तेपांग्रन्थः- इति स्थितावस्य न्यायस्योभयथा-पूर्वव्यपदेशेन परव्यपदेशेन च 25 “यदा तु धात्वादेशत्वं तदा “उपसर्गस्यानिणेधेदोति" [ १. २. १९. ] इत्यनेन प्रस्यालोपः प्राप्नोति परं तं वाधित्वा प्रवृत्तौ-'प्रेष्यः, प्रेप्यः' इति रूपद्वयं प्राचीने दाहृतं, तच्च वृत्तो प्रतिक्षिप्तमपि तत्रत्यविशेपस्यास्माभिव्हच्यासानुसन्धाने प्रदर्शित- विशेषविहितत्वात् "प्रस्यैपैष्योढोढयूहे स्वरेण" [१. २. १४.] इत्यत्वे प्रैव्य इति स्यात्” इति । वृहद्वत्तिग्रन्थयात्रैव सूत्रे- स्यात्रापि दिक्प्रदर्शनं क्रियते, तथाहि-तत्र कथं 'प्रेपः प्रेप्यः इति वृहद्वृत्तिप्रतीकमित्थमवतार्य व्याख्यातम्-"ननु प्रशब्दात "कथं प्रेषः प्रेष्यः? ईपेईप्ये च भविष्यति, यदापि 'माईण्य- 30 एण्यः' तदापि “ओमाङि" [१. २. १८.] इत्यवर्णलोपे प्रेप्य परतया एपः, एष्यः' इत्यनयोः स्थिती नित्य एव ऐकारादेशोऽनेन इत्येव भवति यस्मिन् प्राप्ते यो विधिरारभ्यते स तस्य बाधको ["प्रस्यैष्यः” इत्यादिस्त्रेण ] भवेदिति 'प्रेपः प्रेष्यत्यय भूयमाणे रूपे नौचित्यमयत इत्याह-कथं प्रेयः प्रेप्य इति, 'प्रेपः भवति इति न्यायात्, "उपसर्गस्यानिणेघेदोति" [१. २. प्रेष्यः' इत्येव स्यातामिति प्रष्टुराशयः । समाधत्ते-ईये इप्ये च १९.] इत्यस्यैवायं बाधको, न "ओमाडि" [१. २. १८.] इत्यस्य” इति । तथा च यदा “ना+ईप्य' इति स्थिते पुत्वं इयतो वा पनि ध्याण च-ईप ईप्य इति, तयोः प्रशब्दात परनया भविष्यतीति, "इप उन्छे” इत्यतः "इपि गति-हिंसा-दर्शनेषु" 35 भवति, तस्य च धात्वादेशत्वं विज्ञायते तदा "उपसर्गस्य." स्थितौ "अवर्णस्य.” [ १. २. ६.] इत्येत्वे-प्रेपः [प्रेषणार्थ 75 [१. २. १९.] इति यदिह प्राप्तं तत् "प्रस्यैप०" [ १. २. १४.] इत्यादिना वाध्यं, किन्तु “ओमाडि" [१. २. १८.] । पीडनार्थे ] प्रेष्यः [ दासे पीटनीये चार्थे ] निष्पयेते, तन्त्र 'एषः, इति तत्र प्रवर्ततैवेति प्रेप्य इत्येव रूपं, न तु प्रेष्य इति : एप्यः, इति प्रशब्दात परतो विजानतो भ्रान्तन्येतद्रूपानोनित्य- विज्ञेयम् । विशेषश्च विवरणे स्पष्टीकृतः। तथा च न्यायसंग्रहे शवानुचिता, अस्य सूत्रस्याप्राप्टरेवेति समाधानुराशयः । ननु 40 प्राचां प्रेष्य इति रूपप्रदर्शनमेतद्वन्धप्रतिकृलमिति व्यक्ती- 'ईपः, ईप्यः' इत्यनयोः परत्वेऽन्य सूत्रस्य प्राप्तिरेव नान्नीलनो- २५ न्यायसमु० , ।

·१९४ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायौ ४९-५०.] . . ऽत्र सूत्रेणानेन ऐकारादेशाभावो युक्तः, यदा तु आपूर्वकादीष् *अवयवे च कृतं लिङ्ग समुदायमपि धातोः एष्यः' इति निष्पद्यते तदा ऐकारादेशरहितः 'प्रेष्यः' इति विशिनष्टि, चेत् तं समुदायं सोऽव- 10 प्रयोगो न युक्त इत्याशङ्कायामाह: यदाऽपीत्यादि, 'आ+ईष्यः= एष्यः' इति आयूर्वकादीष्धातोय॑णि अवर्णस्यैत्वे एष्य इति यवो न व्यभिचरति* ॥ ५० ॥ 5 निष्पद्यते, स.च प्रशब्दात् परो भवतीत्यर्थः । तथात्वे किं भवती- सि०-अवयवे-तत्सहिततया प्रयुज्यमानसमुदायैकदेशे; त्याह-तदाऽपीत्यादि, तथा निष्पन्नस्य. एष्यशब्दस्य प्रशब्दात् परतया स्थितावपि नानेनैकारादेशः, अपि तु "ओमालित कृतम्-उच्चारित, लिङ्गम्-अनुबन्धादि, समुदायमपि--स्वस- मवेतावयविनमपि, विशिनष्टि-स्वलिङ्गेन सम्बध्नाति; किं [१. २. १८.] इत्यवर्णलोप एवेत्यर्थः । ननु 'आ+ईष्य' इत्यङा सहादेशे सत्येष्यशब्दे परे स्वविषयतां पश्यद् यथा । सर्वदा ? नेत्याह-चेत् तमिति, सोऽवयवो यदि तं समुदाय, 45 10 "ओमाङि' [ १. २. १८.] इत्यलोपः "प्रस्यैषै०" [१: २.- न व्यभिचरति-न मुञ्चति, तत्समुदायाविनाभावमूलकत्वाद- १४. ] इत्यैकारादेशं वाधते, तथा आङा सहादेशरहिते पूर्व स्यार्थस्य तत्सुदायव्यभिचारे मूलाभावाद् विशेषकत्वानौचि- साधिते 'एष्य शब्दे परेऽपि स्वविषयतां पश्यत् “उपसर्ग- त्यात् । अनुवन्धचारितार्थ्यमात्रमेव प्रार्थनीयं, तच्च यदि स्यानिणे०" [ १. २. १० . ] इत्यपि प्रकृतमैकारादेशं वाधतां स्वाव्यभिचारिसमुदाये सम्पन्न तर्हि स्वव्यभिचारिणि विशेष- वैषम्ययुक्त्यभावादित्याशङ्कायां तयोः ["ओमाङि", "उप- 15 सर्गस्यानिणे.” इत्यनयोः ] वैषम्यं दर्शयति-यस्मिन्नित्यादिना, कत्वसामर्थ्याभाव इति वा । तत्र तत्रावयवेऽचारितार्थलिङ्ग- 50 'प्राप्ते' इत्यस्य प्राप्ते एव इत्यवधारणार्थो व्याख्यानात् । तथा करणमेव प्रकृतन्यायज्ञापकम् । उदाहरणांनि यथा-"कुस्मिण्" चायं निर्गलितार्थः-यस्मिन्-यादृशोद्देश्यताके विधौ, प्राप्ते- धातोः "चुरादिभ्यः०" [३. ४. १७.] इति णिचि-कुस्मयते व्यापकीभूतोद्देश्यतासम्बन्धेन सम्बन्धिनि सति, यो विधिरारभ्यते; इति, आश्चर्यार्थकान्ङितश्चित्रशब्दाच्चित्रं करोतीत्यर्थे "नमो- तादृशोद्देश्यतानाक्रान्तेऽव्याप्नुवदुद्देश्यताको [व्याप्योद्देश्यताको ] | वरिवश्चित्रकोऽर्चा-सेवाऽऽश्चर्ये' [ ३. ४. ३७.] इति क्यनि- 20 विधिर्भवति स व्याप्योद्देश्यताकः; तस्य-व्यापकोद्देश्यताकस्य | चित्रीयते इति, “महीङ् पूजायाम्" इत्यतः "धातोः कण्ड्वा- 5E बाधको भवतीति *येन नाप्राप्ते यो विधिरारभ्यते स तस्यैव देर्यक्” [३. ४. ८.] इति यकि-महीयते. इति, एवमादौ वाधकः* इति हि न्यायस्वरूपम् , तस्यैवार्थमादाय 'यस्मिन् प्राप्त०' प्रकृतीनामिङित्त्वं प्रत्ययान्तावयवभूतेषु .. तेष्वचरितार्थमिति इत्युक्तम् । प्रकृते एषैष्यान्यतराव्यवहितपूर्वत्वविशिष्टप्रशब्दीया- | स्वस्वसम्बद्धव्यभिचर्यमाणं णिच्-क्यन्-यगन्तसमुदायमपि वर्णत्वावच्छिन्नविषयतारूपैकारादेशीयोद्देश्यताया अधिकरणे ["प्र- | स्वानुवन्धकत्वेन विशिनष्टीति तसादपि समुदायादात्मनेपदमेव, 25 +एषः, प्र+एण्यः' इत्यत्र] "उपसर्गस्यानि.” [ १.२. १९.] भवति । चेत् तमित्यादिविशेषणाच्च येन सह विनाभावोऽपि 60 इत्येतदीयाया एकारादिधात्वव्यवहितपूर्वत्वविशिष्टोपसर्गीयावर्ण- दृष्टस्तदविशेषकत्वमेव, यथा-'कुस्मयति, चित्रीययति, महीय- त्वावच्छिन्नविषयतारूपोद्देश्यताया अभावविरहेण व्यापकत्वमस्तीति । यति' इत्यादौ णिच्-क्यन्-यगन्तेभ्यः कुस्म्यादिभ्यः प्रयोक्तृ- तमेव व्यापकोद्देश्यताकम् “उपसर्गस्यानि०" [ १. २. १९.] व्यापारार्थे णिगि सति तदन्तसमुदायादिङित्त्वहेतुकमात्मनेपदं इति विधिमयमादेशो वाधते, “ओमाङि" [ १. २. १८.] इत्ये- न भवति, णिगः प्रयोक्तृव्यापारे सत्येवोत्पत्तेराकस्मिकत्वेन तं समुदाय प्रति कुस्म्यादीनामव्यभिचारित्वाभावात् । अस्य च.65 30 तदीयायास्तु आङादेशाव्यवहितपूर्वत्वविष्टावर्णत्वावच्छिन्नविषय- न्यायस्यानुबन्धाचारितार्थ्यमूलतत्समुदायाव्यभिचारहेतुकत्वेन तारूपोद्देश्यतायाः प्रकृतसूत्रोद्देश्यताया अधिकरणे आङादेशरहिते ज्ञापकसिद्धत्वाभावान्नानित्यता दृश्यते ॥ ५० ॥ पूर्व साधिते एषे एष्ये च परे [ 'प्र+एषः,प्र+एष्यः, इत्यत्र ] अभावेन व्यापकत्वं नास्तीत्यव्यापकोद्देश्यताकं तं विधिमयमादेशी अवयवे च कृतं लिङ्गं समुदायमपि विशिनष्टि, चेत् न वाधते इति प्रघट्टार्थः । अत्रत्यविस्तृतविवेचनप्रेप्सुभिः तं समुदायं सोऽवयवो न व्यभिचरति* ॥५०॥ 35 "प्रस्यैषैष्य०" [१. २. १४.] सूत्रस्थमस्मदीयं न्यासानुसन्धान- सिद्धयर्थमाश्रीयते, न ज्ञापकाद्यपेक्षाऽत्र । तत्र तत्रोचार्यमाणा त०-अयं न्यायोऽन्यैरपि वैयाकरणैः स्वभावसिद्धश्च लक्ष्य-70 मवलोकनीयमिति विस्तराद् विरमामः । इत्थं च 'आ+ईष्यः= अनुवन्धाः स्वसार्थक्याय समुदायमुपकुर्वन्तो न्यायमिमं संघाद- एष्यः, प्र+एष्य' इति स्थितौ प्रेष्य इत्येव रूपं न तु प्रैष्य इति यन्तीत्येतावन्मात्रत्वेन तत्र तत्रावयवेऽचरितार्थलिङ्गकरणस्य सुस्थिरम् ॥ ४९ ॥ प्रकृतन्यायज्ञापकत्वमुक्तं वृत्तौ ॥ ५० ॥ im ·[द्वितीयोल्लासे न्यायः ५१] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १९५ " لا . श्येन धातुना युक्ताः प्रादयस्तं संर्गस्य” [ १. २. ९.] इति सूत्रे उपरार्गस्येति ग्रहणमित्युक्तं 40 प्रत्येवोपसर्गसंज्ञा ॥५१॥ वृत्तात्रुपपादितं च । तच तत्रत्यवृत्तिग्रन्यादेवावसीयते, तथाहि-“उपसर्गस्येति किम् ? इहर्च्छति, इह त्रन्छति येन सि०-येन धातुना युक्ताः-यद्धात्वर्थक्रियाविशेषकाः धातुना युक्ताः प्रादयस्तं प्रति गत्युपसर्गसंज्ञाः, तेनेह न प्रादयस्तं प्रत्येवोपसर्गसंज्ञा, तद्वातुनिरूपितमेवोपसर्गत्वं तेपा- भवति-प्रगता ऋच्छका अस्मात्-प्रर्छको देशः, एवम्-प्रर्षभं 5 मित्यर्थः। तथा च तदन्यधातुना सामीप्ये सत्यपि तदुपसर्ग- प्रश्य वनम्” इति । व्याख्यातश्चायं ग्रन्थोऽस्माभिस्तत्रत्यन्यासा- 45 निबन्धनं कार्यं न स्यादिति फलितम् । अस्य च ज्ञापकम् नुसन्धाने, तथाहि-"ननूपसर्गग्रहणाभावेऽपि 'ऋकारादौ धातौ "ऋत्यारुपसर्गस्य" [१. २. ९.] इति सूत्रे 'उपसर्गस्य' इति परेऽवर्णस्यारादेशः' इत्यर्थे प्रार्च्छतीत्यादीनां सिद्धिर्निरावधैिवेति वचनमेव, तथाहि-एतन्न्यायाभावेऽन्यधातुं प्रति जातमुप- कथमुपसर्गग्रहणमित्याशङ्कते-उपसर्गस्येति किमिति । समाधत्ते- सर्गत्वं तदन्यधातुं प्रत्यपि स्यादेवेति प्रादेरेवोपसर्गसंज्ञकत्वेन इहर्च्छतीति-अस्मिन्नर्थे "क्क कुत्रानेह” [७. २. ९३.] इति 10 लाघवात् प्रादिग्रहणमेवेह कृतं स्यादिति 'प्रार्छति, परार्छति' निपातनात्-इहेति । इह+ऋच्छति' इति स्थिते उपसर्गग्रहणा-50 इत्यादौ सूत्रं यथा प्रवर्तते तथा प्रगता ऋच्छका यस्मात् स भावेऽनेन नित्य आरादेशः स्यात् , स मा भुदित्युपसर्गग्रहणम् , प्रछको देश इत्यत्रापि सूत्रप्रवृत्तौ प्रार्छको देश इति स्यात्, "अवर्णस्य ०" [१. २. ६.] इत्यस्य वैयर्थं तु नाशयम् , तद्वारणायैवोपसर्गग्रहणं क्रियते। अन्यधातूपसर्गस्यान्यधातु- दीर्घ ऋकारे परे चारितार्थ्यात् , तथा चोपसर्गग्रहणे कृते प्रकृते सम्बन्धेऽप्युपसर्गत्वस्य सत्त्वे च कृतेऽप्युपसर्गग्रहणे तत्रार उपसर्गस्याभावेन नास्य प्राप्तिरिति “अवर्णस्य." [१. २. ६.] 15 वारयितुमशक्य एवेति व्यर्थमेवोपसर्गग्रहणम् : तच्च व्यर्थीभूय इत्यरादेशः "ऋ-लति० १. २. २.] इति ह्रस्वश्च भवतः । 15 प्रकृतन्यायं ज्ञापयति । ज्ञापिते च न्याये प्रगतां ऋच्छका इदमुपलक्षणं परमर्पिप्रभृतीनामपि; तथाहि-उपसर्गग्रहणाभावे यस्मादिति विग्रहे 'प्र'शब्दस्य गम्धात्वर्थप्रकर्पद्योतकत्वेन इहर्च्छतीत्यादौ यथाऽरादेशबाधेनास्याऽऽरादेशस्य प्राप्तिस्तथैव अकारादिनच्छधात्वर्थप्रकर्पद्योतकत्वाभावात् तं प्रत्युपसर्गत्वं परमर्पिप्रभृतिष्वपीति तत्राप्यारोऽभावाय सार्थकमुपसर्गग्रहणम् । नास्तीति न. भवत्यार । अयमाशयः-ऋच्छकशब्दे भागद्वयं न चोणादीनामव्युत्पत्तिपक्षे ऋकारादिधातुत्वाभावेन पमादावु- 20 प्रकृतिभागः प्रत्ययभागश्च, तत्र गतार्थमन्तर्भाव्य वर्तमानः पसर्गग्रहणाभावेऽपि न दोप इति वाच्यम् , व्युत्पत्तिपक्षे "ऋपैत् 60 प्रशब्दो 'ऋच्छक' शब्दे प्रधानीभूतं णकप्रत्ययार्थं कर्तारमेव गौ” इत्यतः “नाम्युपा०" [ उणा० ६९.] इति किदिकार- विशिनष्टि, न तु धातुभागम्, कर्तृविशेषणत्वमपि गच्छत्यर्थ- प्रत्ययेन निष्पन्नऋपिशब्दसमभिव्याहारे आरादेशप्राप्तेरप्रत्यू- द्वारैव । तथा च गच्छति प्रत्येव तस्य [प्रशब्दस्य ] साक्षाद्वि- शेषणत्वं, न तु ऋच्छतिं प्रतीति ऋकारादिधातुनिरूपितोपस- देशमभिप्रैति । वस्तुतस्तु-उपसर्गत्वं क्रियायोगविरहे न भवतीति 25 गत्वाभावान्न तत्रार् प्रवर्तत इति । किञ्च पितापुत्रादिसम्बन्धि- हेतोरुपसर्गग्रहणदशायां नान्तरीयकचं श्रयन्त्याः क्रियाया 65 शब्दवदुपसर्गशब्दोऽपि सम्बन्धिशब्द एव, तथा च पिता वाचको धातुराश्रितो विशेष्यतां गच्छंस्तदादिविधिना 'ऋकारादी पुत्रादिशब्दार्थानां यथा नियतनिरूपकनिरूपितत्वं तथोप- धातो.' इत्यादिसूत्रार्थ सम्पादयति । इदानीमुपसर्गग्रहणाभावे सर्गस्यापि नियतधातुनिरूपितोपसर्गत्वमेव, न तु यं कञ्चित् | सोपसर्गत्वमिव क्रियामन्तरेण किमप्यनुपपद्यमानमस्ति यदिह प्रतीति लौकिकन्यायसिद्धोऽयमर्थः । तथा चान्यधातुनिरू- धातुमाक्षिप्य 'ऋकारादी धातौ०' इत्यर्थं सम्पादयितुमीशीत, 30 पितोपसर्गस्यान्यधातुं प्रति नोपसर्गत्वं किन्तु तत्र प्रादित्वमेवेति सत्येवं सामान्यतः शब्दस्वरूपं विशेष्यमादाय तदादिविधौ 70 फलितम् ॥५१॥ 'ऋकारादौ शब्दे परे' इत्यथै व्युत्पत्तिपक्षसाधारण्येन दोपः येन धातुना युक्ताः प्रादयस्तं प्रत्येवोपसर्ग- स्यादेव यदीह नोपसर्गग्रहणं क्रियेतेलवसेयम् । “अवर्णस्य." संज्ञाः॥५१॥ [ १. २. ६.] इति सूत्रं तु देवेन्द्र तवेहेत्यादी कृतार्थमिति न त०-उपसंत्य धातुमर्थविशेषं सृजतीत्यर्थे उपपूर्वात् सृजेः वैयर्थ्यफलमादायतस्याऽरो वाधः सम्भवति [ यद्यपि "अवर्णन्ये- 35 "लिहादिभ्यः" [५. १. ५०.] इत्यचि गुणे "न्यद्भमेधादयः" वर्णादिनंदोदरल” [१. २. ६.] इति सूत्रे चतुर्णामादशानां निर्दे-75 [४. १. ११२.] इति गत्वे च-उपसर्गशब्दो निप्पन्नः, स च शाचत्वार एव इकारोकारकरिल्काराः स्यानिन आक्षिप्यन्ते इति येन-यत्तियावाचकेन यादृशानुपूर्वीमता धातुना, युक्तः-द्योत- देवेन्द्र तवेहेलादी चारितार्थ्यदर्शनमात्रेण न सर्वाशे चारितार्य- कतारूपसम्बन्धानुयोगी, तं प्रत्येव तस्योपसर्गत्वमुचितमिति मायाति तथापि दीर्घ ऋकारे परे 'उप+कारीयति' इति तदेवानेन न्यायेनानूद्यते । अस्य न्यायस्य ज्ञापकम्-"ऋत्यारुप- | स्थिती 'उपर्कारीयति' इत्यादावरादेशस्यापि चारितार्यमय- ·१९६ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । द्वितीयोल्लासे न्यायः ५१] सेयम् ] । इहर्च्छतीत्यत्र पक्षे ह्रस्वत्वे कृते तत्सामर्थ्यात् कार्या- अबसेयः । ज्ञापिते त्वस्मिन् न्यायेऽन्यनिरूपितोपसर्गत्वे सत्यन्यं न्तरवाधे इह ऋच्छतीत्यपि भवतीत्याह-इह ऋच्छतीति ॥ अथ | प्रत्युपसर्गत्वप्रयुक्त कार्य प्रछेकादौ मा भूदिति प्रादिशब्दतिर- "प्र-परा-ऽप-समन्वव-निर्दुरभि-व्यधि-सूदति-नि-प्रति-पर्यपयः । स्कारेणोपसर्गपदं सूत्रे चारितार्थ्यमञ्चति । नन्वभ्युपेयमानेऽस्मिन् उप आङिति विंशतिरेष सखे ! उपसर्गगणः कथितः कविभिः॥" न्याये प्रगता नासिका यस्येत्यर्थे "उष्ट्रमुखादयः" [ ३. १. 5 इत्युक्तानां विंशतेरेव “धातोः पूजार्थ०" [ ३. १. १.] | २३.] इति सूत्रेण गतशब्दलोपपूर्वकसमासे “उपसर्गात्" [ ७. 45 इत्यनेनोपसर्गसंज्ञा विधीयते, नेतरस्य कस्यापीति "ऋति प्रादेः" ३. १६२.] इति नासिकाया नसादेशो न स्यात् , क्रियायोगे इत्येवं लघुन्यास एव लक्ष्यग्रहणेऽलक्ष्यपरिहारे च पर्याप्नुया- | सत्येवोपसर्गसंज्ञाया जायमानत्वात् , क्रियायाश्च धात्वर्थत्वाद् दित्युपसर्गपदभूतो गुरुन्यासो न युज्यत इति शङ्कामपनिनीषुराह- नासिकार्थ प्रति नोपपद्यत उपसर्गत्वमिति प्रणसं मुखमित्याद्यनु- येन धातुनेति । अयं भावः-मैत्रोऽयं पुत्रं लालयतीत्युक्ते यथा | पपत्तिरिति चेत् ? उच्यते-यत्र परतया धातुयोगे किममि कार्य 10मैत्रस्यैव पुत्रे मैत्रकृतं लालनं प्रतीयते, न देवदत्तादिपुत्रे, तथैव विधीयते तत्रेव *येन धातुना* इति न्यायादरेणेतरस्याः क्रियाया 50 उपसर्गस्यामुकं कार्य भवतीत्युक्तावपि यां क्रियामादायोक्तसूत्रे- योगे जायमानमुपसर्गत्वमितरां क्रियां प्रति नोपसर्गत्वं भवति, णोपसर्गसंज्ञा भवेत् तक्रियावाचकतद्धातुं प्रत्येव प्रादिविशेषस्यो- | यथा-अभिषिञ्चत्यादिलक्ष्ये षत्वविधायके "उपसर्गात् सुग-सुव्. पसर्गत्वं व्यवह्रियते, क्रियान्तरयोगे उपसर्गसंज्ञा श्रयतः प्रादेस्तु [२. ३. ३९. ] इत्यादौ; यत्र तु परतया धातुयोगमनपेक्ष्य कार्य क्रियान्तराभिधायिधातोः पूर्व स्थितस्यापि नोपसर्गत्वव्यवहार विधीयते तत्र कामपि क्रिया प्रति प्रादेरुपसर्गत्वमादाय तत् 15 इति सूत्रे उपसर्गपदोपादाने न तत्र भवत्यारादेशः, प्रादिपदो- तत् कार्य विधीयते सूत्रारम्भसामर्थ्यात् , यथा-"उपसर्गा-55 पादाने तु प्रपरेत्यादयो विंशतिः प्रादिपदेन ग्रहीतव्या इत्येताव- | दध्वनः" [७. ३. ८९. ] इत्यादी, अनेन हि उपसर्गात् परस्य न्मात्रवन्धनेनोपसर्गत्वानिरूपकक्रियावाचिधातोः पूर्व विद्यमानस्य अध्वनशब्दस्य अः समासान्तो भवति, यात्राध्वन्शब्दार्थम- प्रादेः प्रादित्वेनोद्देश्यताको विधिर्न सुरगुरुणापि वारणीयो यः पेक्ष्योपसर्गत्वं गृह्येत तदा तद् वन्ध्यापुत्रत्वमिवालीकतामुपयत् खलु विधिर्नष्यते तत्रेति गुरुरप्युपसर्गपदसहित एव न्यास कार्याय न कल्पेत, तदेवं सूत्रमेव वैयर्थ्यमुपेयात् , यां कामपि 20 आदरणीयस्तत्रेति ॥ न्यायाक्षरार्थस्तु पूर्वमुक्त एव, तेन द्योत- क्रियामादायोपसर्गत्वभाजः शब्दात् परस्याध्वनः समासान्ते 60 कताख्यसम्बन्धप्रतियोगिक्रियाविशेषवाचकधातुविशेषं प्रत्येवोप- विधित्सिते तु प्रगतोऽध्वानमित्यर्थके 'प्राध्वो रथः' इत्यत्र गम्यर्थ- सर्गत्वेनेह वक्ष्यमाणे सूत्रान्तरलक्ष्ये न भवति, उद्देश्यत्वाऽलाभेन | क्रियामादाय जातमेवोपसर्गत्वमिति भवति तत्र समासान्तः । नायमादेशो भवतीत्यर्थः । लक्ष्यमाह-प्रगता इत्यादि-इह हि 'प्रणसं मुखम्' इत्यत्रापि 'उपसर्गात् परस्य नासिकाशब्दस्य गतशब्दघटकगत्यर्थयोगे प्रशब्दस्योपसर्गत्वं विद्यते, आरादेशस्त्वयं | नसादेशो भवति' इत्यर्थकेन “उपसर्गात्" [ ७. ३. १६२.] 25 तत्राभविष्यद् यत्र ऋकारादिधात्वर्थयोगेनोपसर्गत्वमस्थास्यत्, इत्यनेन नसादेशे विधास्यमाने नासिकार्थमपेक्ष्योपसर्गत्वग्रहणे 65 प्रशब्दोऽयं गम्यर्थं परिपोष्योपक्षीणशक्तिर्न शक्नोति ऋच्छत्यर्थ । तदसंभवितया सूत्रमेव व्यर्थ स्यादितीहापि लुप्यमानगतादि परिपोषयितुं येन ऋकारादिधात्वर्थक्रियायोगेनोपसर्गत्वमनुभवन् । घटकगम्याद्यर्थक्रियामादाय जातमेवोपसर्गत्वं समाश्रीयत इति आरादेशं लभेत । ननु *येन धातुनां युक्ताः प्रादयः* इति । भवेदेव नसादेशः । न च यत्र परतया धातुयोगः किमपि न्याये किं वीजं ? येन लघुन्यासं तिरयसीति चेद् ? उच्यते- | कार्य प्रयोजयति, यथा-अभिषेकशब्दादौ "स्था-सेनि-से." 30 जगति जनिमतां जन्तूनां मातापितृत्वनिरूपितपुत्रत्वस्य सद्भावे-[ २. ३. ४०. ] इति विधीयमानं षत्वम् , प्रकृतमिदं 70 ऽपि यथा तन्मातृत्व-तपितृत्वाभ्यामेव तत्पुत्रत्वं निरूपितं । ["ऋत्यारुपसर्गस्य" ] इति सूत्रं च, तत्रापरस्याः क्रियाया योगे भवति, नेतरमातर-पितृत्वाभ्याम् , तथैव प्रकृतेऽपि पृथक् | उपसर्गत्वमनुभवन् प्रादिरुद्देश्यतया न गृह्यतेत्येतदर्थ साफल्य- पृथगेव तत्तद्वातुं प्रत्युपसर्गत्वं, न तु कतमञ्चिदेकं प्रति जात मञ्चतु नाम गुरुभूतमप्युपसर्गग्रहणम् , यत्र परतया धातु - मुपसर्गत्वमिति तद् इतरधातुं प्रत्यप्युपर्गत्वमेवेति लौकिकन्याय- | श्रीयते कार्याय तत्र प्रादिशब्द एवोपसर्गस्थाने कथं नाद्रियते ? 35 सिद्धोऽयं न्यायः । यद्वा यदीतरधातुं प्रति जातमुपसर्गत्वमितर- यथेहैव नसादेशविधायके "उपसर्गात् ०" [७. ३. १६२. ] 75 धातुं प्रत्यपि स्यादुपसर्गत्वं तदाऽस्मिन्नेव सूत्रेऽन्तरेणैवोपसर्ग- “उपसर्गादध्वनः" [७. ३. ७१.] इत्यादाविति चेत् ? मैवम्- ग्रहणं प्रादिशब्दग्रहणेनैव पूर्वोक्तेनोपसर्गपदग्राह्याणां ग्रहणे सिद्ध | गताद्यर्थानन्तर्भावेण प्रादीनां नासिका-ध्वन्शब्दादिना सह समासे श्रितगौरवो न्यासः कथङ्कारमुपन्यस्यते ? उपन्यस्यैतं तु गुरुन्यास- | नसादेशादिवारणायोपसर्गग्रहणस्य सार्थक्यात् । नन्वेवमुपसर्ग- माचार्यप्रवृत्तिर्ज्ञापयति-*येन धातुना युक्ताः प्रादयस्तं प्रत्येवोप- ग्रहणस्य “उपसर्गादध्वनः" [ ७. २. ७९. ] इत्यादिस्थलीयस्य 40 सर्गसंज्ञा* इति । तुल्यन्यायाद् गतिसंज्ञापक्षेऽप्ययमेव पन्था चारितार्थं श्यत्रोपसर्गत्वं न सम्भवति०* इत्येतन्यायज्ञापकत्वं 80 ·[द्वितीयोल्लासे न्यायौ ५१-५२ ] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १९७ --- यथा- सर्वसम्मतं विलुप्येतेति चेत् ? न-तन्यायज्ञापनद्वारैव चारिता-श्यत्रोपसर्गत्वं न सम्भवति तत्रोपसर्ग- र्थ्यस्य वक्तव्यत्वात् । तथाहि-प्रादिग्रहणेन लघुना सिद्धे यदुपसर्ग- शब्देन प्रादयो लक्ष्यन्ते, न तु सम्भ- 40 ग्रहणं गुरुभूतमुपास्यते तज्ज्ञापयति- यत्रोपसर्गत्वं न सम्भवति तत्रोपसर्गशब्देन प्रादयो लक्ष्यन्ते, न तु सम्भवत्युपसर्गत्वे* इति, वत्युपसर्गत्वे* ॥५२॥ 5 यत्रोपसर्गत्वम्-यद्विधिसूत्रीयोपसर्गात, परत्वेनोद्देश्यताश्रयीभूतो- सि०-पूर्वन्यायेन यहात्वर्थक्रियाविशेषका उपसर्गास्तत्य पसर्गत्वम् , न सम्भवति-तदुद्देश्यार्थस्य क्रियात्वाभावाद् वा धातोर्योग एव तेपामुपसर्गत्वमित्यस्यार्थस्य निर्णीतत्वाद् यत्र क्रियात्वेऽपि तया सह योगाभावाद् वा न सम्भवति, तत्रोप- नान्ना युक्ताः प्रादयस्तत्र तेपामुपसर्गत्वं नास्तीत्युपसर्गात् पर- सर्गशब्देन-तद्विधिसूत्रीयोपसर्गशब्देन, प्रादयः-तदुद्देश्यताश्रये- तयोद्दिष्टानां तेपां कार्य न स्यादिति तत्प्रापणार्थः पूर्वन्यायाप- 45 तरव्यक्तिनिरूपितोपसर्गत्वभाजः प्रादयः, लक्ष्यन्ते-तत्सूत्रीयो- बादभूतोऽयं न्यायः । अस्यार्थः-यस्मिन्-उपसर्गात् परतयो- 10 द्देश्यतया जायन्ते, न तु सम्भवत्युपसर्गत्वे-तत्सूत्रीयोपसर्गात् द्दिश्य कार्यविधायके शास्त्रे, उपसर्गत्वं-क्रियावाचिधातुयोगे परतयोद्देश्यताश्रयव्यक्तिनिरूपितोपसर्गत्वे सम्भवति, न तादृशा विधीयमानमुपसर्गत्वं, न सम्भवति-तद्युक्तस्य पदस्य क्रियावाच. लक्ष्यन्ते, इति न्यायार्थः । प्रकृते 'प्रणसं मुखम् , प्राध्वो रथः'। कत्याभावात् क्रियावाचकत्वेऽपि च तेन सह सम्बन्धाभावान्न इत्यादौ "उपसर्गात्" [७. ३. १६२.] "उपसर्गादध्वनः” | सम्भाव्यतां गच्छति, तस्मिन्-शास्त्रे, उपसर्गशब्देन प्रादयो 50 [ ७. ३. ७९.] इत्यादिसूत्रीयोपसर्गात् परतयाऽऽश्रितः | लक्ष्यन्ते- तत्सूत्रीयोद्देश्यतया ज्ञायन्ते,सम्भवत्युपसर्गत्वे तु न, 15 तयोर्नासिका-ऽध्वन्शब्दयोरर्थस्य क्रियात्वविरहेण तन्निरूपित- तथा सति उपसर्गत्वहीनाः प्रादयो न लक्ष्यन्त इति भावः । मुपसर्गत्वं प्रादेर्न सम्भवतीति तत्रोपसर्गशब्देन नासिकादीतरार्थ अन च ज्ञापकं तादृशोपसर्गपरत्वेनोद्दिष्टस्य कार्यविधायक गताद्यर्थं क्रियारूपमादाय तद्योगेनोपसर्गत्वं प्राप्तस्य प्रादेह सूत्रमेव, यथा-प्रगतोऽध्वानं प्राध्यो स्थ इत्यत्र प्रशब्दस्या- भवतीति भवति तत्रेष्टो नसाद्यादेशः । यत्र तु सूत्रीयोपसर्गात् ध्वन्शब्दापेक्षयोपसर्गत्वविरहेऽपि “उपसर्गादध्वनः"[७.३. 15 परतयोद्देश्यताश्रयव्यक्तिनिरूपितमप्युपसर्गत्वं सम्भवति, ७३.] इति समासान्तोऽत् भवति, अन्यथा प्रशब्दस्य 20 "ऋत्यारुपसर्गस्य” [१. २ ९.] तत्र नान्यनिरूपितोपसर्गत्व- गतशब्दार्थं प्रत्येवोपसर्गत्वात् प्रस्योपसर्गत्वाभावेन सूत्रस्या- मादाय कार्य भवतीति प्रार्छतीत्यादौ न दोषः । केचित्तु प्रवृत्तौ प्रसक्तायां स्वज्ञापितेन प्रकृतन्यायेनेदृशस्यले प्रादीना- 'यत्सूत्रीयोद्देश्यताश्रयीभूतमुपसर्गत्वं न सम्भवति तत्रोपसर्ग- मुपसर्गशब्देन ग्रहणे स्थापिते भवति सूत्रप्रवृत्तिः । सूत्रारम्भ- शब्देनोपसर्गसंज्ञारहिता एव प्रादयो गृह्यन्ते, सम्भवत्युपमर्गत्वे सामर्थ्यानुमितस्य चास्य नानित्यत्वसम्भावना, न च तादृशं 60 तु न तथा, इति न्यायार्थमाचक्षते, परं तन्मते गताद्यर्थयोगान- लक्ष्यमेव क्वचिदस्ति यदर्थमनित्यत्वमिप्येत । प्रगता नासिका यस्य स प्रणस इत्यादावपि "उपसर्गात्" [७. ३. १६२.] 25 नुभवेन हेतुनोपसर्गसंज्ञामनापन्नस्य प्रादेर्नासिका-ऽध्वन्-प्रभृतिना इत्यस्य प्रवृत्तिः प्रकृतन्यायमूलिकैवेति तदप्यस्य न्यायस्य समं समासे नसादेशादिः कथं न वारणीय इति त एव प्रष्टव्याः। फलमिति बोध्यम् ॥ ५२ ॥ वयं तु नोपसर्गसंज्ञाविरहिणमुपसर्गपदेन लक्षयामः, किन्तु श्यत्रोपसर्गत्वं न सम्भवति तत्रोपसर्गपदेन 65 . सूत्रीयोपसर्गात् परतयोद्देश्यताश्रयनिरूपितोपसर्गत्वविरहे व्यक्त्य- प्रादयो लक्ष्यन्ते, न संभवत्युपसर्गत्वे ॥ ५२ ॥ न्तरनिरूपितोपसर्गत्त्वेऽपि प्रादिकार्यविधावाधयामः, इति गतादि- -पूर्वन्यायेनोपसर्गशब्दस्य सम्बन्धिशब्दरूपेण व्यव- 30 घटकगम्याद्यर्थयोगमननुभवतः प्रादेरुपसर्गत्वविरहानास्माकं तत्र | स्थायां कृतायां तदयोग्यानां नाम्नामुपसर्गनिमित्तकस्य कार्यस्या- नसाद्यनिष्टादेशादिः सम्भवतीति सूक्ष्मशेमुषीजुषां ध्येयम्" इति। प्राप्तौ प्रसक्तायामिमं न्यायं निर्णायकत्वेनोदाहृतवानस्मि पूर्व- इदं च तत्रत्यव्याख्यानमेतन्यायसम्बद्धमेवेतीह प्रदर्शितम् । न्यायविवरणे, तत्रैव चैतद्विपयो विशेषः प्रतिपादित इति नेह 70 अयमत्र निष्कर्षः-उपसर्गत्वव्यवहारप्रयोज्यं कार्य यदि धातुगतं पुनर्विचार्यते । अन्यैरपि वैयाकरणैरीदृशविषये एवमेव भूतपूर्वा- मुपसर्गसंज्ञामादाय उपसर्गपदस्य प्राद्युपलक्षकत्वमाश्रित्य वा चिकीर्ण्यते तर्हि पुत्रादिव्यवहारवत् स्वनिरूपितोपसर्गत्ववत्प्रयोज्य- निर्वाहः क्रियते, तथाहि-पाणिनीयतन्त्रे महाभाष्ये "गतिश्च" 35 तायामेव कार्यम् , अन्यथोपसर्गसंज्ञाया महासंज्ञात्वकरणमेव व्यर्थ [पा० सू० १.४.५९] इति सूत्रे “गत्युपसर्गसंज्ञाः क्रियायोगे स्यात् । यत्र च न धातुगत कार्य चिकीर्पितमपि तु नामादिगतं यत्कियायुक्ता संप्रतीति वचनम्" इति वार्तिकं सप्रयोजनं 75 तत्राग्रिमन्यायेन निर्वाह इति विपयविभागेन सर्वलक्ष्यसंस्कारे व्याख्याय तत्र दूपणवार्तिकमिदमुपातम्-"वद्विधिनत्मावाची- स्वीकृते न केपामपि दोपाणामवकाश इति ॥ ५१ ॥ त्ववाशादिवरणत्वेषु दोपः" इति, तत उत्तरितम्-"यद्विधि- - ·१९८ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः। [द्वितीयोल्लासे न्यायौ ५२-५३ ] ." : 01 नस्भावावीत्वस्वाङ्गादिस्वरणत्वेषु वचनप्रामाण्यात सिद्धम्" इति। २.२८. ] इति शीलाथै इष्णुर्विधीयते, तेनालङ्करिष्णुरिति 41 एतच्च वार्तिकं भाष्यकृता इत्थं व्याख्यातम्-"अनवकाशा | रूपं भवति, स चेष्णुरसरूपस्योत्सर्गप्रत्ययस्य "तृन शील-धर्म- एते विधयः, ते वचनप्रामाण्याद् भविष्यति” इति । अत्र | साधुपु' [५.२. २७.] इति विहितस्य तृनो यदि विकल्पेन कैयट:-“येषां हि क्रियाशब्दप्रयोगे तं प्रत्युपसर्गसंज्ञा ते संप्रत्य- वाधकः स्यात् तर्हि मलक" इत्यपि रूपं स्यादेव, किन्तु प्रकृ- 5 नुपसर्गसंज्ञा अपि गृह्यन्ते इत्यर्थः” इति । अनेन च यद्यपि तन्यायेन शीलाद्यर्थप्रत्ययेष्वसरूपविधेनिषिद्धत्वेन नित्यमेवाप- *साम्प्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिः* इति न्यायवलेन तादृशस्थले वादस्योत्सर्गबाधकत्वमिति 'अलङ्का' इति तृन्नन्त रूपमसाध्वेव 4 भूतपूर्वमुपसर्गत्वं ग्राह्यमित्यायाति, तथापि “तत्र सर्वत्रोपसर्गग्रहणं न केवलमयं न्यायः शीलाद्यर्थानां प्रत्ययानां परस्परमसरूप- प्राद्युपलक्षणमिति भावः' इति · नागेशोत्या प्रादिलक्षणैवेति विधावेव प्रवर्तते, अपि त्वन्यैरपि सहासरूपविधिन भवति, समायाति । स्वं मतमपि तथैवेति पूर्व प्रदर्शितमेवेत्यलमधिके । ततश्च शीलाद्यर्थविशिष्टे कर्तरि णकादयोऽप्युत्सर्गा न भवन्ति, 10 नेति ॥ ५२ ॥ इति मतान्तरसंग्रहार्थमस्य न्यायस्यान्योऽर्थ इत्यमाख्यायते- min शीलादिप्रत्ययेपु . विषयंभूतेषु सामान्यतः कर्ताद्यर्थविहित । *शीलादिषु प्रत्ययेषु नासरूपो- औत्सर्गिकः कृत्प्रत्ययोऽसरूपोत्सर्गविधिना प्राप्तोऽपि न भवति, त्सर्गविधि:* ॥ ५३॥ तेनालङ्करिष्णुरित्यादौ शीलाद्यर्थे "भ्राज्यलग्०" [५. २. सिक- "असरूपोऽपवादे वोत्सर्गः प्राक् क्तेः" [५. १. २४.] इति विहितस्य इष्णुप्रत्ययस्य विषये सामान्यार्थविहि- ६.] इति सूत्रेणापवादविषयेऽप्युत्सर्गप्राप्तप्रत्ययस्यासरूपस्य | तत्वात् प्राप्तः . “णक-तृचौ" [५. १. ४८.] इति णको न 15 प्रवृत्तिः पक्षेऽनुज्ञायते; तस्य सूत्रस्य शीलादिष्वर्थेषु विहितानां भवतीति तत्रार्थे [ शीलाद्यर्थे ] 'अलङ्कारक' इति प्रयोगो न प्रत्ययानां विषयेऽप्रवृत्तिसूचकोऽयं न्यायः । अन्न शीलादिष्वि- भवति । एतदर्थज्ञापकं च शीलाद्यर्थे 'परिवादक' इत्यस्य त्यत्रादिपदेन धर्म-साध्वर्थयोर्ग्रहणम् , तथा च धर्मार्थे । सिद्धयर्थं “वादेश्च णकः? [५. २.: ६७.] इति सूत्रेण तत्रार्थे साध्वथै शीलार्थे च- विहितानां प्रत्ययानां विषयेऽसरूपस्यो- | विशिष्य. णकविधानम् , तथाहि-तत्रार्थेऽप्यसरूपविधिना त्सर्गस्य सामान्यविहितस्य प्रत्ययस्य, विधिः-विधानम् "अस-णिक-तृचौ" [५. १. ४८ ] इति णके सति परिवादकस्य 20 रूपोऽपवादे." [५. १. १६.] इतिसूत्रप्राप्तं न भवतीति सिद्धौ सत्यां तद्वैयर्थं स्पष्टमेव, पश्यति त्वाचार्यों यत्-शीला- 6 न्यायार्थः । अस्य च ज्ञापकं "भूषा-क्रोधार्थ-जु-स-गृधि-ज्वल- | द्यर्थे विहितैस्तॄन्नादिभिर्णको बाधिष्यत इति सामान्यार्थविहि- शुच-श्चानः [५. २. ४२.] इति सूत्रे पद्यतेरनुकर्षणार्थं तस्य "णक-तृचौ" [५. १.४८.] इत्यस्य प्रवृत्तिर्न स्यादिति चकारकरणम् , अनेन हि सूत्रेणानो विधीयते, स च पद्यतेरिदि- परिवादक इत्यस्य सिद्धयर्थ "वादेश्च णका" [५. २. ६७.] त्वात् “इडितो व्यञ्जनाद्यन्तात्" [५. २. ४४.] इत्यनेनैव । इति सूत्रं रचयति, तदिदं सूत्रं *शीलादिषु नासरूपोत्सर्ग-... 25 सिद्धः । तथा च सिद्धेऽपि सति यदनस्य विधानार्थमिह पद्यते- | विधिः इति न्यायो न शीलादिष्वेव परस्परमसरूपविध्यभावं 6 रनुकर्षणार्थं चकारः पठ्यते तेनायं न्यायो ज्ञाप्यते इति लभ्यते। वारयति, अपि तु तैः सह सामान्य विहितानामप्यौत्सर्गिक- कथं कृत्वा ज्ञापकमिचि चेत् ? उच्यते-"लष-पत-पद०" | प्रत्ययानामसरूपविधि वारयतीति ज्ञापयति । दीप्धातोः [५. २. ४१.] इत्युकणा बाधो मा भूदेतदर्थमेव हि "भूषा- "इङितो व्यञ्जना०" [५. २. ४४.] इति सूत्रप्राप्तस्यानस्य क्रोधार्थ" ५. १. ४२.] इति सूत्रे चकारेणं पदनुकृष्यते, निषेधाय "न णिङ्-य-सूद-दीपदीक्षः" [५. २. ४५.] इति 30-तच्च नावश्यकम् “असरूपोऽपवादे.”[५. १. १६.] इत्यनेन सूत्रे दीपग्रहणेन प्रकृतन्यायस्य प्रथमार्थस्यानित्यत्वमिति विज्ञा-7C "इडितो व्यञ्जनाद्यन्तात्" [५. २. ४४.] इत्यौत्सर्गिकस्या- यते, तथाहि-दीपधातोः "स्म्यजस-हिंस० [५. २. ७९.] " नस्याऽनुज्ञातत्वेन वाधस्यासंभवात् । तथा च पदनुकर्षणार्थस्य | इति रो विधीयते, स च "इडितो व्यञ्जना०" [५:२; ४४.] चकारस्य वैयर्थ्यं स्पष्टमेव । ज्ञापिते चास्मिन् न्यायेऽनेन इति विहितस्यानस्यापवादभूत इति सोऽनं बाधिष्यत एवेति शीलादिप्रत्ययेष्वसरूपविधिनिषिद्ध इति । "लष-पत-पदः” | तन्निषेधाय "न णिङ्-य-सूद-दीपदीक्षः" [५. २. ४५. ] इति 35 [.५. २: ४१.] इत्युकणा वाधः स्यादेवेति पदोऽनुकर्षणार्थस्य सूत्रे दीपधातोर्ग्रहणं व्यर्थमेव, न चासंरूंपविधेर्विकल्पेन बांध-75 चंकारस्यान विधानार्थमावश्यकत्वमिति स्वांशे चारितार्थ्यम् । कत्वात् पक्षेऽनो भविष्यत्येवेति तद्वाधनार्थमावश्यकमेवान फलं चास्य -अलङ्करिष्णुः कन्यामिति यथा भवति तथाऽलं- दीपग्रहणमिति वाच्यम्, प्रकृतन्याये शीलाद्यर्थेष्वसरूपविधेः कर्ता कन्यामिति तॄन्नन्तं रूपं न भवतीति । “भ्राज्यलंकृग-निरा- प्रतिषिद्धत्वात् । एवं च प्रकृतन्यायाप्रवृत्तिं विना स्वसार्थक्यम- कृग्-भू-सहि-रुचि-वृति-वृधि-चरि-अंजना-ऽपत्रप इष्णुः" [५. | लभमानं "न णिङ्-य-सूद०" [५. २. ५५. ] इति सूत्रे दीप- ·[द्वितीयोल्लासे न्यायः ५३ ] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १.९९ 55 ham ग्रहणं प्रकृतन्यायानित्यत्वं ज्ञापयत्येव, तेन शीलाद्यर्थे "शृ: | तम्, तथाहि-"कथं तर्हि गन्ता खेलः, आगामुकः; भविता-40 कम-गम-हन-वृप-भू-स्थ उकंण्" [५. २. ४०.] इयुकत्यो भावुक इत्यादि ? क्वचित् समावेशोऽपि भवति, एतदर्थमेव च विपये. 'आगामुकः' इति यथा भवति तथा. "तृन् शील" 'न णिङ्-य०" [५. २.४५.] सूत्रे दीपिग्रहणम् ; अन्यथा [५. २: २७.] इति तृन्नपि भवतीति । प्रतिपादितं.चैतद् रेणाऽनोऽस्य वाध्येतेति : तदनर्थकं स्यात् , अनस्यैव विषये 5 विवरणेऽपि । द्वितीयव्याख्याया अपि वाहुलकेन लक्ष्यानुरोधिः समावेश . इलेके' ' इति । अयमाशयः-"भूपा-क्रोधार्थ०" : .. त्वात् .क्वचित् सामान्यार्थकप्रत्ययानामपिः विषयेऽसरूपविधिः [५. २. ४..] इति सूत्रेण पद्यतेरनो विधीयते, स चोत्तर-45 विकल्पेन शीलाद्यर्थेषु भवतीति काम-क्रोधौ मनुष्याणां खादि- सूत्रेण “इङितो व्यञ्जनाद्यन्तात्" [५. २. ५४. ] सिद्ध एवेति तारौ वृकाविव" इत्यादौ शीलार्थेऽपि सामान्यविहितस्य "णक- व्यर्थ एवेति यद्यपि प्रतीयते, तथापि तत्राकर्मकादित्यस्य सम्ब- तृचौ" [५. १. ५८.] इति तृचः प्रयोगो दृश्यते । न चान न्धेन यत्र पद्यतेः सकर्मकत्वं यथा-"अर्थस्य पदनः' इत्यादी, 10 शीलार्थे तृन्नेव कुतो न स्वीक्रियत इत्याशङ्कनीयम् , तथा सति | तत्र विधानार्थ इत्यास्थयम् , इति स्वमतम् । एके चोत्तरसूत्रेण : : - तद्योगे कर्मणि "तृन्नुदन्ता-ऽव्यय-वस्वानाऽतृश्-शतृ-डि-णकच्- सकर्मकेभ्योऽपि विधानमिच्छन्ति, तथा च तन्मते वैयर्थ्यमेव, 50 खलर्थस्य" [२.२.९०.] इति निषेधान्मनुष्याणामित्यत्र पष्ठी | तथाहि-“लप-पत-पदः" [५. २. ४१.] इत्युकणा वाधितोऽपि न स्यात् , घृकाभ्यां सहोपमानोपमेयभावनिर्वाहाय च शीलार्थ- इकिनिमित्तोऽनोऽसरूपविधिमाश्रित्य पदेर्भविष्यत्येवेति व्यर्थ सत् विवक्षानावश्यमङ्गीकरणीयेति शीलाद्यर्थप्रत्ययैः सह सामा- तत् प्रकृतन्यायज्ञापकम् । तथा चापवादेनोकणाऽनस्य बाधो मा 15 न्यार्थविहिताना प्रत्ययानामसरूंपविधिरपि क्वचिद् भवत्येवेत्य- | भूदिति पुनरनेन सूत्रेण [भूपा-क्रोधार्थत्यनेन ] चकारवलात् स वश्यमङ्गीकरणमिति प्रकृतन्यायद्वितीयार्थस्य लक्ष्यानुरोधात् विधीयत इति खांशे सार्थक्यं तस्य । तत्र च यद्यपि 'शीलार्थ- क्वचिंदनाश्रयणमिति स्वीकार आवश्यक एवेति प्रतीयते ॥५३॥ प्रत्ययेष्यसरूपत्वेन शीलार्थप्रत्ययो न भवति' इत्येव न्यायस्वरूपत्व- मुक्तमिति शीलार्थप्रत्ययैः सह सामान्यार्थविहितानां प्रत्ययानां *शीलादिपु प्रत्ययेपु नासरूपोत्सर्गविधिः ॥५३॥ वाध्यबाधकभावविषये न प्रकृतन्यायप्रवृत्तिरित्याभिप्रायोऽनुमीयते, त०-- "असरूपोऽपवादे बोत्सर्गः प्राक्क्तेः" [५. १. १६.] तथाऽपि 'असति वाधके प्रमाणानां सामान्ये पक्षपातः' इति 20 इति हि सूत्रं "स्त्रियां क्तिः" [५. ३. ९१.] इत्यतः प्राग् यो- सामान्यतयैव शीलाद्यर्थेष्वसरूपविधेः प्रवृत्तिनिपेध एव ज्ञाप्यते ऽपवादस्तद्विषये, अपवादेनासमानरूप औत्सर्गिकः प्रत्ययो वा इत्यास्थीयते, अन्यथाऽलङ्कारक इत्यादिप्रयोगाणां शीलाद्यर्थे. भवतीति बोधयति । तेनेत आरभ्य तत्सूनपर्यन्तं. पठितेपु | वारणमशक्यं स्यात् । किञ्च “वादेश्च णकः" [५. २. ६७.] इति विधिपु, असरूपाः प्रत्ययाः; अपवादविषयेऽपि प्रवर्त्तन्त इति । | सूत्रे बृहद्वृत्तौ-"असरूपत्वात् “णक-तृचौ" [५. १. ४८.] इति अवश्यलाव्यमित्यत्र ध्यण, अवश्यभवितव्यमित्यत्र तव्यश्च भवतः, सिद्धे पुनर्विधानं शीलादिप्रत्ययेष्वशीलादिकृत्प्रत्ययोऽसल्पविधिना 25 अन्यथा “उवर्णादावश्यके" [ ५. १. १९. ] इत्यस्य विशेप- | न भवतीति ज्ञापनार्थम् , तेन 'अलंकारकः परिक्षिपः परिरटः' विहितत्वेन तद्विषये तव्यस्य प्रवृत्तिर्न स्यात् तस्य सामान्य- इत्यादि शीलाद्यर्थे न भवति" इत्युक्तम् । एवं च वृत्तावावेदितो 65 विहितत्वेनौत्सर्गिकत्वात् । अस्य च सूत्रस्य शीलाद्यर्थप्रत्ययेष्वपि द्वितीयोऽर्थः प्रकृतन्यायस्य पृथगेव न्यायरूपत्वेन ज्ञापित आचा- प्रवृत्तौ तत्र शीलार्थका असरूपा उत्सर्गप्रत्ययाः कर्तृसामान्यार्थका येणेति स्पष्टम् । तस्यायमाशयः-स्खमते "भूपा-क्रोधार्थः०" णकादिप्रत्ययाश्च स्युरिति 'अलङ्करिष्णुः' इत्यत्रैष्णुरिव तूंन् शीलार्थो [५. २. ४१.] इति सूत्रे चकारेण पद्यतेरनस्य विधानं सकर्म- 30 णकादिः सामान्यार्थश्च प्रत्ययः स्यादिति तद्वारणायायं न्याय कार्थमिति सूचितमिति तथा सति तस्य प्रकृतन्यायज्ञापकत्वासंभव आश्रीयते । अत्र च ज्ञापकं "भूषार्थ०" [५. २. ४१.] इति इति तत्र परमतेनैव प्रकृतन्यायज्ञापनमुक्तम् । अत्र च शीला-70 सूत्रे चकारेण पद्यतेरनुकर्षणमेवेति वृत्तौ प्रतिपादितम् । तश्च द्यर्थाऽशीलाद्यर्थयोरसरूपविधेर्विचार इति तथैव न्यायम्वरूपं वृहद्भुत्ताविस्थं श्रूयते-“पदेरिदित्त्वादुत्तरेणैव सिद्धे सकर्मकार्थ । सूचितमित्यैकस्यैव न्यायस्योभयथा योजनसंभवे सर्वमतसंग्रह इति वचनम्-अर्थस्य पदनः, ग्रन्थस्य पदनः, पदनः क्षेत्राणाम् , तदेवं विचार्यास्माभिर्दिधाऽयं न्यायो व्याख्यातः । अस्य 35 उत्तरत्र सकर्मकेभ्योऽपि विधिरित्येकेषां दर्शनम्', तथा चोकणा च न्यायस्य पूर्वार्थस्यानित्यत्वं पूर्वोदाहृत भूपा-शोधार्थ०" वाधितोऽप्यसरूपत्वात् पदेरनः प्रलयो न भवतीति चेत् ? एवं तहि [५. २.४१.] इति सूत्रवृहद्वृत्तिग्रन्थेनैव परिज्ञातम् । यद्यपि तत्र शीलादिप्रत्ययेप्यसरूपत्वेन शीलादिप्रत्ययो न भवतीति ज्ञापनार्थ 'अनस्यैव विषये समावेश इत्येके' इति प्रतिपादनाद येषां मते पदिग्रहणम् , तेन चिकीर्षिता कटम् , अलकर्ता कन्यामिति न न्यायस्य ज्ञापनं तेषां मते केवलमनसवापवादेन सह समावेशः. भवति" इति । इत्थं न्यायज्ञापनं प्रदर्श्य तदनित्यत्वमपि प्रदर्शि- [तद्विषय एव प्रकृतन्यायाप्रवृत्तिः] इति लभ्यते, तथापि तत्र 60. Hamara- .... ...

·२०० न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [द्वितीयोल्लासे न्यायौ ५३-५५] 50 ............ ....................... .............. तावन्मात्रेण लक्ष्यनिर्वाह इति द्वितीयार्थस्यैवानित्यत्वेन स्वमत- यथास्वकालं तयोरपि समावेशार्थ "श्रु-सद०" [५.२. १.] 40 ... साधनमिति मत्वा "वादेश्च०" [५. २. ६७.] इति सूत्रशेषे इति सूत्रे वाग्रहणं सार्थकम् । फलं चान्यत्र-'स्मरसि चैत्र! वृहद्वृत्तौ-“शीलादिकृत्प्रत्ययोऽसरूपविधिना न भवति" इति कश्मीरेषु वत्स्यामः' इत्यादौ "अयदि स्मृत्यर्थे भविष्यन्ती" ज्ञापने सकले प्रदर्शिते "वाहुलकात् क्वचिद् भवत्यपि-“काम- [५.२.९.] इति सूत्रविहितभविष्यन्तीविषये प्राप्ताऽपि “अन- 5क्रोधौ मनुष्याणां खादितारौ बृकाविव ।" अत्र णकविषये उतने ह्यस्तनी" [५. २. ७.] इति ह्यस्तनी न भवति । भन्यो- "[ निन्द-हिंस." ५. २. ६८.] इति विधीयमानणकप्रत्ययविषये] ऽन्यमिति च कथनं त्यादिविभक्तीनामेव परस्परमुत्सर्गापवाद-45 तच्” इत्युक्तम् । एतच्चोदाहरणं वृत्तौ व्याख्यातपूर्वम् । शीलादि- | तया प्रवृत्तिविषये प्रकृतन्यायप्रवृत्तिरिति सूचनार्थम् , तेन प्रत्ययेष्वशीलादिकृत्प्रत्ययोऽसरूपविधिना न भवति' इत्यत्र शीला- त्यादिविभक्तेरपवादभूताया विषये उत्सर्गभूता त्यादिविभक्तिरेव दिप्रत्ययेष्वित्यस्य शीलाद्यर्थेषु विहितानां प्रत्ययानां प्राप्तौ सत्या न समाविशति, कृत्प्रत्ययस्तु तन्त्र विषये भवत्येव, यथा-तत्रै 10 मित्यर्थः । अत्र च 'अशीलादिकृत्प्रत्यय' इत्यस्य सामान्यतः कर्तरि वोपशुश्रावेति प्रयोगो यथा भवति, तथोपश्रुतवानिति प्रयोगो- विहितकृत्प्रत्यय इत्यर्थः । वस्तुतस्तु 'शीलाद्यर्थेष्वसरूपविधिर्नास्ति' ऽपि भविष्यत्येवेति ॥ ५४ ॥ इति सामान्यरूप एव न्यायोऽभिप्रेय उभयथा व्याख्यानस्यावश्य- *त्यादिष्वन्योऽन्यं नासरूपविधिः ॥५४॥ कत्वात् । आश्रितश्चायं न्यायोऽन्यैरपि वैयाकरणैः सामान्यरूप त०-ननु पूर्वन्याय एव 'त्यादिषु च' इति पठितव्ये किमर्थ- एव । तथा च शीलाद्यर्थेष्वित्यत्र विषयसप्तमीमाश्रित्योभयथा मयं पृथगुपदिश्यते इति चेत् ? न-'अन्योऽन्यम्' इति विशेष- 15 व्याख्यानस्य सुकरत्वमिति बोध्यम् ॥ ५३ ॥ कथनार्थत्वात् , त्यादिषु हि त्यादीनामेव परस्परमुत्सर्गापवाद- *त्यादिष्वन्योऽन्यं नासरूप- भावे प्रकृतन्यायप्रवृत्तिस्वीकारात् । न च तदपि सहैव पठ्य- 55 ताम्-'शीलाद्यर्थेषु त्यादिषु चान्योन्यं नासरूपविधिः' इति विधिः ॥ ५४॥ वाच्यम्, तथा सति शीलादिप्रत्ययानां सामान्यार्थप्रत्ययैः सि०--"असरूपोऽपवादे वोत्सर्गः प्राक् क्तेः" [५. १. सहासरूपविधिनिषेधो न स्यात् , इष्यते च सोऽपीति पूर्वन्यायव्या- १६. ] इति सूत्रबाधकन्यायकथनप्रसङ्गेन पूर्वन्यायसमानविष- ख्यावसरे प्रपञ्चितम् । अत्र च न्याये ज्ञापिते सति “वाऽऽका- 20 योऽयमपि न्यायः स्मृतिपथमधिरूढः । इदमसरूपविधायकसूत्रं जायाम्" [५. २. १०.] इति “ह-शश्वद्-युगान्तः-प्रच्छये 60 कृत्प्रत्ययेष्विव निर्दिष्टावधिपठितासु त्यादिविभक्तिष्वपि प्रव- | ह्यस्तनी वा" [५. २. १३.] इति "वाऽद्यतनी पुराऽऽदौ” [५. र्तत एवेति तद्विषयेऽपि लक्ष्यसंस्कारानुरूपोऽयं न्यायः । २. १५.] इत्यादिषु सर्वत्र वाग्रहणस्य सार्थक्यं सञ्जायते, अन्यथा त्यादिपु-त्यादिविभक्तीनां परस्परं बाध्यबाधकविषये, असरूप- त्यादिष्वसरूपविधिसत्त्वे तु सर्वत्र विनाऽपि वाग्रहणमुत्सर्गप्रत्य- विधिः "असरूपोऽवादे." [५ १. १६.] इति सूत्रविहितो यानां पाक्षिकी प्रवृत्तिः स्यादेवेति तत्र तत्र वाग्रहणस्य वैयर्थ्य 25 विधिः-असरूपापवादप्रत्ययस्य विकल्पेनोत्सर्गविषये प्रवृत्ति- स्यादेव । वृहद्वृत्तौ च 'वावचनं विभक्तिष्वसरूपोत्सर्गविधिनिषे- 65 रूपं विधानं न भवतीत्यर्थः । तेनोत्सर्गरूपायास्त्यादिविभक्ते- | धार्थम्' इत्येवोक्तम् । तथा च विभक्तिसामान्यग्रहणं कृतम् , विषयेऽपवादरूपा त्यादिविभक्तिरेव प्रवर्तते, न तु प्रकृतसूत्र- तु त्यादिग्रहणम् , तथापि “असरूपोऽपवादे वोत्सर्गः प्राक् क्तेः" बलेनोत्सर्गरूपाया अपि पाक्षिकी प्रवृत्तिरिति फलति । अत्र च [५. १. १६.] इति सूत्रगृहीतेऽवधौ त्यादय एव विभक्तयः ज्ञापकं "श्रु-सद-वस्भ्यः परोक्षा वा" [५. २. १.] इति सूत्रे | पठ्यन्ते न तु स्यादय इति विशेषपर्यवसायित्वमेव न्यायस्येति 30 वाग्रहणम् , तद्धि यथास्वकालमद्यतन्यादिविधानार्थमित्युक्तं फलति ॥ ५४ ॥ तत्रैव वृत्तौ । अद्यतनी-ह्यस्तन्यौ चोत्सर्गभूतेऽपवादभूतयाऽनयै- तत्सून विहितया परोक्षया "असरूपोऽपवादः०" [५. १. *स्त्रीखलना अलो बाधकाः १६.] इति सूत्रबलेन विकल्पेनैव वाधिष्येते इति तयोरपि स्त्रियाः खलना* ॥ ५५ ॥ समावेशः स्वत एव सिद्ध इति वाग्रहणं व्यर्थमेव, व्यर्थीभूतं सि०-प्राक् क्तेः पठितेषु प्रत्ययेषु निर्णायकतया "अस- 35 च तत् प्रकृतन्यायं ज्ञापयति । तथा चोक्तं तत्रैव सूत्रे बृह- रूपोऽपवादे वोत्सर्गः प्राक् क्तेः" [५. १. ५६.] इति सूत्र- द्वृत्तौ-"असरूपत्वादेवाद्यतन्यादिसिद्धौ वावचनं विभक्तिप्व- मुक्तम् , क्तः परतस्तन्निर्णयार्थमयं न्याय आश्रीयते । अत्र 75 सरूपोत्सर्गविभक्तिसमावेशनिषेधार्थम्" इति।ज्ञापिते चास्मिन् स्त्रीत्यनेन "स्त्रियां तिः" [५. ३. ८९.] इत्यधिकारोक्ताः न्याये "श्रु-सद०”[५. २. १.] इति विहिततया परोक्षया प्रत्यया गृह्यन्ते, स्त्रियामित्यस्याधिकारश्च "भावे" [५.३. औत्सर्गिक्यावद्यतनी-ह्यस्तन्यौ नित्यमेव बाधिष्येते इति पक्षे । १२२.] इति सूत्रपर्यन्तमस्ति । क्तिः, क्यप् , शः, यः, भा, 70 ·[द्वितीयोल्लासे न्यायौ ५५,५६ ] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । २०१ । अङ्, अनः, किप्, नः, इन्, णकः, इत्येते प्रत्ययाः पश्यन्ते, भापाया न प्रवृत्तिरिति शङ्कासम्भवात् तदपाकरणार्थ "शिरोऽतिः' तेषां खलोऽनस्य च विषये अल् यदि प्राप्येत तर्हि ते प्रत्यया इत्यादिप्रयोगे च पूर्वस्यैव विधेरिष्टतया स्पर्धनिमित्तकस्य परत्व- यथास्वमलो बाधका भवन्ति । 'अन' इत्यनेनानट् ग्राह्यः, बलवत्त्वस्य नेहाश्रयणमिति प्रदर्शनार्थं च प्रकृतन्यायाश्रयणम् , स्त्री-खलनानां परस्परस्पर्धे च स्त्रियाः खलनौ वाधको स्याता- न्यासस्य हि स्थविरयष्टिप्रायतया क्वचिदनाश्रयणस्य युक्तत्वात् , 5 मिति न्यायार्थः । अयं च न्यायः स्पर्धमूलक इति "स्पर्धे" सूत्ररूपस्य च तस्यानाश्रयणे बीजाभावात् । किञ्च न्यायानां 45 [७. ४. ११९.] इत्यस्यैव प्रपञ्चरूपः, तत्र च परशब्दस्य | सर्वतन्त्रसाधारणतया यत्र तन्त्रे त्यधिकारोक्तप्रत्ययादीनामलः पाठकृतपरत्वार्थकत्वमिष्टत्वार्थकत्वं चेति पूर्वस्यापि तेन संग्रहो पूर्वतया पाठः स्यात् तत्र स्पर्धनिमित्तकव्यवस्थाया असम्भवात् भवति, कुत्र को विधिरिष्ट इत्यत्र लक्ष्यानुसारि शास्त्रकृयाख्या- | तदर्थं प्रकृतन्यायस्यावश्यकत्वात् । एतच्च प्राचां दिशा, तैरेत- नमेव शरणम् । तथा. च स्वीकृते न्याये चयनमित्यर्थे न्यायस्य "स्पर्धे" [.७. ४. ११९.] इति सूत्रप्रपञ्चत्वेनोक्ततया 10 चिधातोः "युवर्ण-वृ-ह-वश-रण-गमृद्रहः" [५. ३. २८.] तदनुसारमिहास्माभिस्तथैव व्याख्यातत्वात् । वस्तुतस्तु नात्र स्पर्ध-50 इत्यल्, "स्त्रियां क्ति" [५. ३. ९१.] इति क्तिश्च प्राप्तौ, मूलिका व्यवस्था न्यायं विना सम्भविनी, यतः पर-नित्या-ऽन्त- तत्र प्रकृतन्यायात् परत्वमूलके निर्णये परत्वात् क्तिरेव भवति, राङ्गा-ऽपवादानामुत्तरोत्तरं वलीयस्त्वस्य *परान्नित्यम् इत्यादि- स्त्रीप्रत्ययत्वात् । एवं दुःखेन चीयते इत्यर्थे “दुःस्वीषतः कृच्छ्रा न्यायैः प्रतिपादितत्वेनेह सामान्यविशेषभावमूलकवाध्यवाधक- ऽकृच्छ्रार्थात् खल्" [५. ३. १३९. ] इति खल,, पूर्ववत् भावशङ्कायाः सत्त्वेन तदपाकरणायैव परत्वमूलिकाया व्यवस्थायाः 15 "युवर्ण०" [५. ३. २८. ] इत्यल च प्राप्तौ, तत्रापि परत्वात् ख्यापनार्थ न्यायादरः । तथा च न्यायो लक्ष्यानुरोधमूलक एव। 55 खलेव भवति । एवं पलाशानि शात्यन्तेऽनेनेत्यर्थे पलाशोप- | अन्यैश्च वैयाकरणैरेतदर्थं वचनमेवारभ्यते, तथाहि-"ईषद्-दुः. पदात् शातयतेः "करणधारे" [५.३. १२९.] इत्यनटः, सु-पु कृच्छ्रा-कृछ्रार्थेषु खल्".[पा० सू० ३. ३. १२६. ] इति "युवर्ण० [५. ३. २८.] इत्यलश्च प्राप्तौ परत्वादनडेवेति प्रथमां- सूत्रे महाभाष्ये-“अजव्भ्यां स्त्री-खलनाः" "स्त्रियाः खलनौ शोदाहरणानि ॥ तथा दुःखेन भिद्यते इत्यर्थे "स्त्रियां क्तिः" | विप्रतिषेधेन" इति वार्तिकद्वयमेतदर्थमुक्तम् । तत्र हि तन्त्रे 20[ ५. ३. ९१.] इति क्तिः, "दुःस्वीषतः०" [५.३. १३९.] स्वरभेदनिमित्तमलः स्थाने द्वौ प्रत्ययौ पठ्येते-'अच् , अप्' च । 60 इति खल च प्राप्तः, तत्र परत्वात् खलेव भवति, प्रकृतन्याय तथा च सूत्रे “एरच्” [ पा० सू० ३. ३. ५६.] "ऋदोरप्" स्वारस्यात् । तथा च 'दुर्भदा भूः' इत्येव प्रयोगः कर्मणि खलो [पा० सू० ३. ३. ५७.] इवर्णान्तादच् प्रत्ययो भवति भावे, भवनात् । एवं 'सक्तवो धीयन्तेऽस्याम्' इत्यर्थे "स्त्रियां क्तिः" ऋवर्णादुवर्णान्ताच 'अप्' प्रत्ययः, प्रक्रियायां वैशिष्टयाभावेऽपि ५.३. ९१.] "करणाधारे" [५. ३. १२९. ] इत्याभ्यां खरे वैशिष्ट्याद् भेदाश्रयणम् , तयोः प्राप्तौ स्त्री-खलना भवन्ति 25 फ्रमात् क्त्यनटोः प्राप्तौ परत्वादनडेव भवतीति सक्तुधानीत्येव | विप्रतिषेधेनेति पूर्ववार्तिकार्थः; स्त्रिया अपि खलनौ भवतो विप्र- 65 प्रयोगः । यद्यपि सर्वत्रान परत्वमूलिकैव व्यवस्थेति "स्पर्धे" तिषेधेन [ स्पर्धेन ] इति परवार्तिकार्थः । तथा चापवादविपये- ७. ४. ११९.] इति परिभाषयैव निर्वाहः सिध्यति, तथापि ऽप्राप्तस्य परवलवत्त्वस्य विशिष्य विधानमाश्रीयते । तथैव स्वम- कृद्विपये तस्याः परिभाषाया अपि न नैयत्येन व्यवस्थाप- तेऽपि विशिष्यैव विधानमेतन्न्यायरूपेण खीकृतमित्यवधेयम् । कत्वमिति सूचयितुं न्यायस्वीकारः कृतः । तथा चास्य लक्ष्यानु- 'शिरोतिः' इति प्रयोगसाधनाय "नाम्नि पुंसि घः" [५. ३. 30 रोधित्वेन क्वचिदप्रवृत्तिरपि, अत एव 'जयः' इत्यादिपु "स्त्रियां | १२१.] इति सूत्रवृहद्वृत्तौ च बाहुलकादन क्तिरेवेति यदुक्तं तदपि 70 क्तिः" [५. ३. ९१. ] इति क्तेः, “युवर्ण०" [५. ३. २८.] | प्रकृतन्यायाप्रवृत्तिज्ञापनद्वारैवेति सङ्गमनीयम् , इति प्राञ्चः, तच इत्यलश्च प्राप्तौ पूर्वोऽप्यलेव भवति परशब्दस्येष्टवाचित्वाश्रय- सति न्यायानित्यत्वस्य फलान्तरोपयोगे समादरणीयम् , अन्यथा णात् , एवं 'शिरोऽतिः' इत्यादौ क्त्यनटोः प्राप्तौ क्तिप्रत्यय एच, वाहुलकस्य सर्वोपाधिव्यभिचारार्थत्ववत् न्यायबाधनेऽपि क्षम- अयमाशयः-शिरसोऽर्दनमित्यर्थे "स्त्रियां क्तिः" [५.३.९१.] / त्वान्न न्यायेऽविश्वासः समाश्रयणीय इति युक्तं प्रतिभाति । लक्षणैक- 35 इति क्तिः, "अनद" [५. ३. ३२४.] इत्यनद च प्राप्तः, चक्षुभिश्च स्वमतिवैभवेन किमपि निश्चेतुमशक्यमिति ॥ ५५ ॥75 तत्र परोऽप्यनद न प्रवर्तते किन्तु किरेवेति ॥ ५५ ॥ *यावत् संभवस्तावद् विधिः ॥५६॥ *स्त्रीखलना अलो वाधकाः स्त्रियाः खलनौ ॥५५॥ सि०-यावदिति तावदिति च क्रियाविशेषगे, तथा च त०-वृत्तिप्रदर्शितदिशा यद्यपि "स्पर्धे” [.७. ४. ११९.] यावद्वारं विधेः प्रवृत्तिः सम्भाव्यते,न केनचिन्निमित्तेन विहन्यते, इति सूत्रेणैव प्रकृतन्यायस्य गतार्थताऽस्ति, तथाप्यन्यत्रासरूप- तावत् प्रवृत्तिर्भवति । सकृत् प्रवृत्त्या कृतः शास्त्रार्थ इति कृत्वा 40 विधिकथनेनान प्रकरणे "स्पर्धे" | ७. ४. ११९.] इति परि- पुनः प्रवृत्तेरप्रयोजनत्वात् सत्यपि सम्भवे प्रवृत्तिर्न स्यादित्ययं 80 २६ न्यायसमु० ·२०२ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः। [द्वितीयोल्लासे न्यायौ ५६-५७] 50 तत्यापकः, सति च केनचिन्निमित्तेन व्याघाते पुनः प्रवृत्तिप्रति- [४. २. १०२. ] इति सूत्रे बृहद्वृत्तौ-"न्यावत् सम्भवस्तावद् पेधकश्वायं न्यायः । अस्य च ज्ञापकं "रवृत् सकृत्" [४. १. विधिः* इति न्यायात् पुनः प्राप्त प्रतिषिध्यते” इत्युक्तम् । तत्र १०२.] इति सूत्रम् , तद्धि "व्यंग संवरणे" इत्यस्य "आत् यद्यपि सिद्धतयैवायं न्यायः समुपलब्धस्तथापि ज्ञापकान्तरानुप- सन्ध्यक्षरस्य" [४. २. १.] इति कृतात्वस्य क्ये 'संवीयते' लब्धेस्तदेव सूत्रमिह ज्ञापकमिति मन्तव्यम् । केचित् तु-'एकस्यां 5 इत्यादावेकवारं "यजादि-वचेः किति" [४. १. ७९.] इति व्यक्तावेक लक्षणं सकृदेव प्रवर्त्तते' इत्येकस्यां व्यक्तौ ककाररूपे 45 सूत्रेण 'या' इत्यस्य य्वृति 'वि' इति जाते पुनः एकदेशविकृ- एक लक्षणम् “अदीर्घाद् विरामैकव्यञ्जने" [१.३. ३२.] तन्यायेन तस्य यजादित्वमाश्रित्य “यजादि०"[४.१.७९] इति सकृदेव प्रवर्तिष्यत इति पुनर्द्वित्वं नोचितमित्याहुः, तन्न-पूर्व इत्यनेन प्राप्तवृन्निषेधाय क्रियते । यदि चायं न्यायो न स्यात् विरामनिमित्तकं द्वित्वं भवति पश्चाच्चैककजननिमित्तकमित्युद्देश्यस्या. तदा सकृत् सूत्रं प्रवृत्तमिति कृत्वोक्तरीत्या पुनः प्रवृत्तेरव्याह- मेदेऽपि निमित्तस्य स्फुटं भेदात् , एतेन चानन्त्यापत्त्यनवस्थाप- 10 तत्वेन सम्भवेऽपि पूर्वप्रवृत्त्यैव शास्त्रार्थस्य कृतत्वात् पुनः त्यादिदोषोऽपि निरस्तः ॥ ५६ ॥ प्रवृत्तिन स्यादेवेति व्यर्थमेव तत् सूत्रम् । तथा च क्रियमाण- *सम्भवे व्यभिचारे च मिदं सूत्रं प्रकृतन्यायसद्धावं गमयति । ज्ञापिते च न्याये पुन- रपि 'वृत्' स्यात् , तद्वारणार्थ सूत्रं सार्थकम् । फलं चान्यत्र विशेषणमर्थवत् ॥ ५७॥ सूत्रन्यायानां यावत् संभवं प्रवृत्तिः । तथा च 'वक्' इत्यादौ सि०-संभवः-विशेषणस्य विशेष्यसम्बन्धयोग्यता,व्यभि- 15 "अदीर्थात्" [१.३.३२. ] इति कस्य विरामनिमित्तके द्वित्वे | चार:-विशेष्यस्य तेन विशेषणेन विनाऽप्युपलभ्यमानत्वम्, कृते पुनरप्येकव्यञ्जनपरत्वनिमित्तके च द्वित्वे कृते ककारत्रय- | तयोः सतोरेव विशेषणस्य सार्थक्यं नान्यथेति तयोरुभयोरेक-55 युतं रूपं भवति, तत्र च मध्यमस्य कस्य "घुटो घुटि स्वे वा" | स्याप्यभावे विशेषणप्रयोगो नोचित इति न्यायतात्पर्यम् । [१. ३. ४८.] इति लोपे पुनराद्यक्रस्यैकव्यञ्जनपरत्वनिमित्तकं यं विधि प्रत्युपदेशोऽनर्थकः०*इति न्यायस्यायं प्रपञ्च इति द्वित्वप्राप्तमपि न भवत्ति, एवं सत्यनवस्थाप्रसङ्गेन क्रियानु- प्राञ्चः, तत्तु-आनर्थक्यांशमात्रमादायेत्यर्थपरतया नेयम् , 20 परमप्रसङ्गात् प्रयोगस्य परिनिष्ठितत्वं न स्यादिति व्याघातात्, अन्यथा विधेयविषयस्य तस्य वाक्यार्थविषयस्य चास्य वैक- किञ्च श्यं विधिं प्रत्युपदेशोऽनर्थकः स विधिर्वाध्यते इति विषयत्वम् । यच्च तैः स्वकथने हेतुरुक्तः- “अनेनापि व्यर्थ-60 न्यायेन निरर्थकविधेः प्रवृत्तेनिषिद्धत्वान्न भवति । तथा चेतु- विशेषणविधेरेव निषेध्यमानत्वात्" इति, सोऽपि किञ्चित् मिच्छतीत्यर्थे चिकीपतीत्यत्र परत्वाद् द्वित्वात् पूर्वमेव "स्वर- करणमान विधिरिति मत्वैवेति प्रतीयते, अज्ञातज्ञापनं विधि- हन-गमोः सनि धुटि" [४. १. १०४.] इति दीर्घ ततो रिति सिद्धान्ते च विशेषणत्वविवक्षाया विधित्वाभाव एव । 25 द्वित्वादौ क्यादेशे कृते पुनः के? भवति । न्याये यावत्सं- अयं च न्याय औचित्यमूलक एव । लोकेऽपि संभवव्यभिचा- भवं प्रवृत्तियथा-गः कृतवोचादेशस्य प्रण्यवोचतेत्यादौ णत्वार्थ रयोः सतोरेव विशेषणप्रयोगस्य दर्शनात् , नहि मनुष्ये चतु-65 *भूतपूर्वकस्तदुपचारः इति न्यायस्य द्विवारं प्रवृत्तिः, तत्र प्पादिति विशेषणं दीयतेऽसम्भवात् , नापि द्विपादित्यव्यभि- प्रथमावृत्या वोचादेशस्य वचत्वोपचारः, द्वितीयप्रवृत्त्या च चारात् । क्वचित् संभवमात्रेऽपि विशेषणं भवति, यथा-'आपो वचादेशस्य ब्रूत्वोपचारः, तस्मिंश्च सति "अकखादि०" [२. व्यमिति, तन्त्र यद्यपि वस्तुगत्याऽपामेव विशेषणत्वमिति मते 30 ३. ८०. ] इत्यनेन नेनों णो भवति, न्यायस्य प्रथमप्रवृत्त्या तु व्यभिचारोऽप्यस्त्येव, यदि च विशेष्यत्वमेव तस्य विवक्षित- न कार्यसिद्धिः, तेन वोचरूपलाभेऽपि तस्य [आदेशरूपस्य ] मित्याग्रहस्तर्हि संभवपदं सम्भवाभावव्यावृत्तिमात्र प्रयोजन-70 धातुप्यपठितत्वात् , “अकखादि०" [ २. ३. ८०.] इति मित्यास्थेयम् । तथा च संभवाभावे विशेषणं नार्थवदिति सूत्रे च धातुपाठपठितस्यैव धातोर्ग्रहणात् । इत्थं च न्यायस्यापि फलति । प्राञ्चस्तु "तो मु-मो व्यञ्जने स्वौ" [१. ३, १४. यथासम्भवं प्रवृत्तिरावश्यकीति साऽनेन न्यायेन सिद्धा भवति। इति सूत्रे स्वाविति ग्रहणमस्य न्यायस्य संभावकमित्याहुः । 35 अस्य च न्यायस्य सम्भवमूलकत्वेन यत्रासंभवो व्याघातादिर्वा | तथाहि-तेषां ग्रन्थः-"तथाहि-स्वाविति विशेषणं तावद् द्विव- तन्त्र स्वत एवाप्रवृत्तेरनित्यत्वाश्रयणस्य नावश्यकतेति तच्चिन्ता | चनेनानुस्वारस्यानुनासिकस्य च सम्वन्धितम्, तत्र चानुस्वारः ।। न क्रियते ॥५६॥ कस्यापि स्वो न स्यादित्यतस्तस्यैतद् विशेषणमसंभवि, अनु- *यावत् सम्भवस्तावद् विधिः ॥५६॥ नासिकस्तु स्वोऽप्यस्वोऽपि स्यादित्यतः संभवित्वाद् व्यभि- त०-'त्वक इत्यादी द्विधा ककारस्य द्वित्वार्थमयं न्यायः । चारित्वाञ्चैतन्न्यायेन तस्यैवैतद् विशेषणं सार्थकम् । एवं च 40 समाधीयते । स्वीकृतश्चायमाचार्यैरपि, तथाहि-"वृत् सकृत्" | सति स्वाविति विशेषणमनुनासिकस्यैव निर्देष्टुं युक्तम् , तथापि .. ] ·[ द्वितीयोल्लासे न्यायौ ५७-५८ ] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । २०३ 5 -- यद् द्विवचनेनोभयोरपि निर्दिष्टं तदुभयोः सम्बन्धनेऽप्येतन्या- | ग्रन्थेन प्रकृतन्यायस्यात्र प्रसिद्धरूपेणैवाश्रयणं, न तु ज्ञापितत्व- यात् स्वयमेवानुनासिकस्यैव सम्भन्त्स्यते इत्याशयैव" इति । रूपेणेति समायाति । खशब्दस्य ज्ञापकत्वासंभवश्च वृत्तौ स्पष्टीकृत अत्रेदमुच्यते-ज्ञापनं हि सर्वत्र स्वसार्थक्याय भवति, न च एव । 'द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये' इत्यादौ न्यायस्य व्यभिचारप्रदर्शन- ज्ञापितेऽप्यस्मिन् न्याये स्वाविति द्विवचनस्य सार्थक्यं वक्तुं मपि न युक्तम् , नहि ब्रह्मशब्दस्य सर्वदा द्वित्वविशिष्टवाचकत्वमेव, शक्यम् , द्वयोः सम्बन्धाभावात् , तथा च लौकिकव्यवहारौ- तत्र यदा . द्वित्वविशिष्टस्य वेदनकर्मत्वं तदा द्विशब्दप्रयोगस्य 45 चित्यसिद्धोऽयं न्यायः, केवलमनुनासिकस्य विशेषणार्थ- विशेषणत्वमुचितमेव, 'ब्रह्म जानाति' इत्यादौ व्यभिचारस्य मिहाऽऽश्रीयत इत्यास्थेयम् । अत एव "तौ मुमः०" सत्वात् । यद्यपि ब्रह्मणी इति द्विवचनेन द्वित्वस्योक्तत्वाद् [१. ३. १४.] इति सूत्रे बृहद्वृत्तौ-"स्वेत्यनुनासिकस्यैव | *उक्तार्थानामप्रयोगः इति न्यायस्य प्रसराद् द्वे इति विशेषणं विशेषणं नानुस्वारस्याऽसंभवात्" इति सिद्धवत्कृत्यैवायं न्याय नोचितं तथापि तादृशस्थले समुच्चयस्य द्योतनाय तथाप्रयोग इति 10 आश्रितो न तु ज्ञापनमुक्तम् । अन्यत्रेदशस्थले ज्ञापनं “अधि-परी अनर्थको” [पा० सू० १. ४. ९४.] इति सूत्रे 50 स्पष्टमेवोच्यते, तथा च ज्ञापकत्वासम्भवं विलोक्यैव तथा कृत- भाष्ये स्पष्टम् । तथा च तत्र समुच्चयो वा वाच्यः, अनुवादकत्वं मित्यवगम्यते । उदाहरणत्वेन चेदं सूत्रमुदाहर्तुं शक्यते । वाद्विवचनस्यास्थयमिति ॥ ५७ ॥ तथाहि-अत्र पदान्ते इति विशेषणं मग्रहणेनैव सम्बन्ध्यते, *सर्व वाक्यं सावधारणम् ॥५८॥ तस्य त्वं तरसीत्यादौ पदान्तत्वं श्रभ्यसे' इत्यादौ तदपदा- 16न्तत्वं चास्तीति सम्भव-व्यभिचारयोः सत्त्वात् । क्वचिच्च | सर्वस्याप्यनैकान्त्यात्, व्याकरणेऽपि “सिद्धिः स्याद्वादात्" 55 सि०-अवधारणं-निश्चयः । लोके स्याद्वादः समाश्रीयते सम्भवमात्रेणाऽपि विशेषणत्वमित्युक्ततया "द्वे ब्रह्मणी वेदि- तव्ये” इत्यादौ ब्रह्मणो द्वित्वाव्यभिचारेऽपि द्वे इति विशेषण- [.. १. २. ] इति सूत्रेण स्याद्वादो लक्ष्यसिद्धये स्वीकृत एव । परमसौ न सार्वत्रिकः, अन्यथा प्रयोगविधेरनाश्वस्तत्व- सार्थक्यमिति प्राञ्चः । वस्तुतस्तु तत्रोभयोरेव विदिक्रिया- कर्मत्वबोधनाय तद्विशेषणमुचितमेव । न च ब्रह्मणी इति द्योतनायैष न्याय आश्रीयते, तथा च यत् किञ्चिदिह वाक्य- [विकल्पाविकल्पनिर्णयाभाव प्रसङ्गादिति तस्य क्वाचिकत्व- 20 द्विवचनेनैव गसार्थ तदिति वाच्यम्, एतादृशस्थले द्विवचन- मुच्चार्यते, तत् सर्व स्वकीयमर्थमवधारयत्येव-निश्चिनोत्येवेति 60 स्यानुवादकत्वस्वीकारात् । तथा च नायं न्यायव्यभिचार न्यायार्थः । वस्तुतस्त्वत्राप्यपेक्षावैचित्र्यात् स्याद्वादो वर्तत इति ॥ ५७ ॥ एव] । अत्र च ज्ञापिका तत्र तत्र सूत्रेषु विकल्पोक्तिरेव, असंभवे व्यभिचारे च विशेषणमर्थवत् ॥ ५७ ॥ | अन्यथैतन्यायाभावे "फ्लति हस्वो वा" [ १. २. २.] त०-संभवमूलके पूर्वन्याये विचारिते सत्ययमपि सम्भव- | इत्यादौ वाग्रहणाभावेऽपि हस्वः स्यादिति कथने स्याद्वादा- 25 मूलकतया स्मृतिपथमधिरूढ इति व्याख्यातः । अयं च न्याय | श्रयणाद्रस्वः स्याच्च न स्याचेति विकल्पफलस्य स्वतः सिद्धत्वेन 65 औचित्यसिद्ध एवेत्युक्तं वृत्ती, व्याकरणान्तरेऽपि तथैव खीक्रियते। तदुक्तिय॑थैव स्यात् । “विधि-निमणा-ऽऽमन्त्रणा-ऽधीष्ट- ग्रन्थादौ चान्येषामपि काकाक्षिगोलकन्यायादीनामिहाश्रयण- | संप्रश्न-प्रार्थने" [५. ४. २८.] इति सूत्रेण कामचारेऽपि मित्यावेदितमेव । वृत्त्युदाहृतबृहद्वृत्तिग्रन्थव्याख्यानावसरे महा सप्तम्या विधानेन स्याद्वादाभावेऽपि हस्वविधाने कामचारस्य न्यासे च तदभिप्राय इत्थमावेदितः-"संभवे व्यभिचारे च | वोढुं शक्यत्वाच्च । इत्थं च सति प्रकृतन्यायज्ञापने तस्य 30 विशेषणमर्थवद् भवति, क्वचिद् 'आपो द्रव्यम्' इतिवत् सम्भव वाक्यस्य [हस्वः स्यादित्यस्य ] सावधारणत्वनिश्चये हस्वः 70 मात्रेऽपि, न तु संभवाभावे । क्वचिदपि मोश्च संभवाभावात् स्यादेवेत्यर्थे सति कामचारो न स्यादिति गुणादिविशिष्टः पदान्त इति विशेषणाभावः, तच्छब्दस्य पूर्वपरामर्शित्वेऽपि प्रयोगो दुर्लभः स्यादिति तदर्थ विकल्पविधानस्य स्वाशे सकार-लुकोः खत्वासम्भवात् , अनुनासिकस्य च संभवाद् | चारितार्थ्यम् । फलं चान्यत्र "समानानां तेन दीर्घः" द्विवचनोपादानात् तत्प्रतिवद्धानुखारस्य न" इति । अग्रेऽपि [१. २. १.] इत्यादौ दीर्घः स्यादेवेत्यवधारणाद् दीर्घविशिष्ट 36 खशब्दप्रयोजनवर्णनप्रसङ्गेन-'ररम्यते' इत्यादि- रेफोष्मणां एव 'दण्डानम्' इत्यादिप्रयोगः साधुन तु तदहित इति । 75 [रशषसहानां] रेफोमव्यतिरेकेणान्ये स्वा न सन्ति स्थानास्य- | वाक्यमिति चोपलक्षणं, कचित् पदस्याप्यवधारणपरत्वस्य प्रयत्नैक्याभावात् , रेफोष्मणां चानुनासिकत्वाभावात् स्वग्रहणा- लक्ष्यानुरोधात् स्वीकर्तुमावश्यकत्वात् , तथाहि-"लुगस्या- दनुखार एव, स्वग्रहणमन्तरेणानुनासिकमात्रविधानेऽत्रापि मका- देत्यपदे" [२. १. ११३.] इत्यत्र 'अपदे' इति पदत्याप्य- रस्य [म ] एव वा णकारादिर्वा निमित्तप्रत्यासत्त्या पक्षेऽनुसारश्च वधारणपरत्वे सति 'अपदे एव'इत्यर्थपरतयाऽपदादिस्थ एवा- 40 प्रसज्यतेति व इत्येवानुनासिको विधीयते” इति । तथा चैतेन | देति परे लुग्विधानाद् दण्डाममित्यादौ "वृत्त्यन्तोऽसपे" 80 ·२०४ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः। [द्वितीयोल्लासे न्यायौ ५८-५९] 65 [१. १. २५.] इति वृत्त्यन्तस्य पदत्वनिषेधेनानशब्दस्य पद्यन्ते” इति-या वृहद्वृत्तिः, तद्वयाख्यानावसरे शब्दमहार्णवन्यासे पदत्वाभावादपदादिस्थत्वेऽप्यग्रशब्दाकारस्य तस्मिन् परे प्राप्तो- चारुतया दर्शितम् , स. चायं ग्रन्थः-"एकस्यैवेति, तथाहि- ऽपि लुग् न भवति, यतोऽग्रशब्दस्याऽत्रापदत्वेऽपि नियमतो- यस्यैव वर्णस्य ह्रखत्वं विधीयते तस्यैव दीर्घत्वादिः, तस्य च ऽपदत्वाभावात् , अपदे एवेत्यवधारणेन च यस्य न कदाचित् । सर्वात्मना नित्यत्वे पूर्वधर्मनिवृत्तिपूर्वकस्य ह्रस्वादिविधेरसम्भवः, 5 पदत्वसम्भावना तदादिस्थ एवादेति परतः सूत्रप्रवृत्तेः, इह | एवमनित्यत्वेऽपि जननानन्तरमेव विनाशात् कस्य ह्रस्वादिविधि- 45 चारशब्दस्य वृत्तिस्थस्य वृत्त्यन्तत्वावस्थायां "वृत्त्यन्तोऽसपे” रिति सामान्यात्मना नित्यः, हस्वादिधर्मात्मना चानित्य इति । [१. १. २५. ] इति वचनात् पदत्वाभावेऽपि 'दण्डस्याने' तथा द्रव्याणां ख-पराश्रयसमवेतक्रियानिवर्तकं सामर्थ्य कारकम् , इत्यादिप्रयोगे पदत्वस्याक्षतेः, ततश्च नास्त्यस्यापदादिस्थत्व- तच्च कायनेकप्रकारमंभिन्नस्याप्युपलभ्यते, यथा-पीयमानं मधु मेवेति नात्र लुकः प्रवृत्तिरिति । सूत्रं तु यस्यादेतः कदापि | मदयति, वृक्षमारुह्य ततः फलान्यवचिनोति, विषयेभ्यो बिभ्यद- 10 पदत्वं न सम्भाव्यते तत्र चरितार्थ तत्रैव च प्रवर्ततेऽपि; नात्मज्ञस्तेभ्य एवात्मानं प्रयच्छंस्तैरेव वन्धमाप्नोति' इत्यादि, 50 यथा-पचन्तीति, अत्र शवोऽकारस्यान्तिस्थेऽकारे परे लुक् तच्च कथमेकस्य सर्वथा नित्यत्वे एकरूपां वृत्तिमवलम्बमानस्या- भवति, स चाकारः सर्वदाऽपदादिस्थ एव न तु कदाचिदपि वस्थान्तराभिव्यक्तरूपोपलम्भाभावाद् घटते ? इति साध्य- तस्य पदादिस्थत्वसम्भावना । पदविषयस्यावधारणस्य सूचकं साधनरूपव्यवहारविलोपः; अनित्यत्वेऽपि न घटते, तथाहि- च-'अपदे' इत्यवधारणरहितवचनमेय, दण्डाग्रमित्यादिसिद्धये- स्वातन्त्र्यं कर्तृत्वम् , तच्च 15 ऽपद एवेत्यवधार्य वचनस्यावश्यकत्वेऽपि तदवचनं प्रकृत "इदं फलमियं क्रिया, करणमेतदेष क्रमो न्यायस्योपलक्षणपरत्वसंभावनयैव। यत्र चैवकारादिरवधारणार्थः व्ययोऽयमनुषङ्गजं फलमिदं दशेयं मम । पठ्यते तत्र अद्विर्वद्धं सुबद्धं भवति इति न्यायेन दोषा- अयं सुहृदयं द्विषन् प्रकृतदेशकालाविमा- भावः, अन्यथा तद्वैयर्थ्यमापद्यते, विनाप्येवकारादिना प्रकृत- विति प्रतिवितकयन् प्रयतते बुधो नेतरः" । न्यायेनावधारणार्थलाभात् । तथा च स न्यायः प्रकृतन्याय- इत्येवमात्मकपरिदृष्टसामर्थ्य कारकचक्रप्रयोक्तृत्वलक्षणम् , तदपि 20 बाधक इति बोध्यम् ।। ५८ ॥ नानित्यस्य क्षणमात्रावस्थायित्वेनोपजननानन्तरमेव विनष्टस्य 60 *सर्व वाक्यं सावधारणम् ॥ ५८ ॥ युज्यते, किं पुनः कारकसन्निपातः ?,इति नित्यानित्यः स्याद्वा- दोऽङ्गीकर्तव्यः । तथा तमन्तरेण सामानाधिकरण्यं विशेषण- त०-“सिद्धिः स्याद्वादात् [१. १. २. ] इति सूत्रेण विशेष्यभावोऽपि नोपपद्यते । तथाहि-भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तयोरेकत्र सर्वस्यापि विधेरनैकान्तिकत्वे सत्यपि यदिह शास्त्रे तत्र तत्र विकल्पविधानं दृश्यते तेनैवायं न्यायो विज्ञाप्यत इत्युक्तं वृत्तौ । नैकत्र वृत्तिः, नात्यन्ताभेदे भेदनिघन्धनत्वात् तस्य, नहि भवति- 65 वृत्तिः सामानाधिकरण्यम्., तयोश्चात्यन्तभेदे घट-पटयोरिवं 25 वस्तुतस्तु-स्याद्वादमुद्राविकलं किमपि वस्तु जगति नास्ति, नील नीलमिति । किञ्च नीलशब्दादेव तदर्थप्रतिपत्तावुत्पलशब्दा- यदाहुः-"आदीपमाव्योम समस्वभावं स्याद्वादमुद्रानतिभेदि नर्थक्यप्रसङ्गः, तथैकं वस्तु सदेवेति नियम्यमाने विशेषण-विशे- वस्तु ।” [कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्रसूरयः ] इतिः। ननु स्याद्वा- दस्त्वनेकान्तवादः, तत्र कथङ्कारमवधारणार्थः सङ्गतिमङ्गतीति प्यभावाभावः, विशेषणाद् विशेष्यं क्वचिदर्थान्तरभूतमभ्युप- चेत् ? उच्यते-तत्रापेक्षाभेदेनावधारणार्थस्याप्यन्तर्भावात् , गन्तव्यम् , अस्तित्वं चेह विशेषणम् , तस्य विशेष्यं वस्तु तदेव 30 अत एव स्याद्वादं श्रयन्त्यां सप्तभङ्गयां ‘स्यादस्त्येव' इत्यादिषु भवितुमर्हति, असति च विशेष्ये विशेषणत्वमपि न स्यात् , वा स्यादन्यदेव वा? न तावत् तदेव-नहि तदेव तस्य विशेष्यं 70 विशेष्यं भङ्गेपु ह्यवधारणार्थस्याप्याश्रयणात् , अयं भावः-अत्रानेकान्त- विशेष्यते येन द्योतकेन स्यात्पदेन योऽर्थोऽनेकान्तात्मको दर्शितस्तत्र येनापेक्षा- तद् विशेषणमिति व्युत्पत्तेः; अथान्यत् तर्हि, विशेषेण नित्यत्वमनित्यत्वं . वा दर्शितं तेनापेक्षाविशेषेण तत् अन्यत्वाविशेषात् सर्वं सर्वस्य विशेषणम् ; समवायात् प्रतिनियतो तथैवेति प्रदर्शनायैवकारोपादानं, तया च स्याद्वादेऽपेक्षावैचित्या- विशेषण-विशेष्यभाव इति चेत् ? न- सोऽप्यविष्वग्भावलक्षण 35 दनेकान्तताऽवधारणं च चारुतरमेवेति । "ऋ-लुति ह्रखो वा" भेदेऽभेदे वा सम्भवतीति भेदाभेदलक्षणः स्याद्वादोऽकामेनाप्य- एवैष्टव्यो रूपान्तरपरिकल्पनायामनवस्थाप्रसङ्गः; न चासावत्यन्त-75 [१. २. २.] इलादिषु विकल्पार्थ वाशब्दोपादानं च तत्र भ्युपगन्तव्यः” इति ॥ ५८ ॥ तत्रानेकान्तायातप्रवृत्त्यभावज्ञापनार्थम् । अपेक्षावैचित्र्याश्रयणं च “सिद्धिः स्याद्वादात्" [१.१.२.] *परार्थे प्रयुज्यमानः शब्दो इति सूत्रस्य “एकस्यैव ह्रस्व-दीर्घादिविधयोऽनेककारकसन्निपातः वतमन्तरेणापि वदर्थं गमयति ॥ ५९॥ 40 सामानाधिकरण्यं विशेषणविशेषभावश्च स्याद्वादमन्तरेण नोप सि०--विनाऽवधारणवाचकपदमवधारणार्थस्य पूर्वन्यायेन 80 .

·[द्वितीयोल्लासे न्यायौ ५९,६०] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । २०५: 55 साधितत्वात् समानविषयोऽयं न्यायः स्मृतिपथमधिरूढः। द्रव्य-सम्बन्धनिमित्तप्रवृत्तिः शब्दोऽभिधीयत. इति; अन्यतो 40 परस्यः शब्दस्याथै प्रयुज्यमानः शब्दस्तन स्वार्थप्रतिपादना- नपुंसक इत्युच्यमानेऽपि नपुंसकोपादायिना शब्देन तदैव पुंस्त्वो- समर्थः सादृश्यमूलकसम्बन्धसाहाय्येन तत्सदृशार्थवाचक इति पादानाभावः +++++ इति चेत् ? न-परार्थे प्रयुज्यमानः वतमन्तरेण-तिप्रत्ययं विनाऽपि, वदर्थ-सादृश्यं, गमयति- शब्दो वतिमन्तरेणापि वत्यर्थं गमयत्येव, यथा-अब्रह्मदत्ते ब्रह्म- 5 बोधयतीति न्यायार्थः। अयमपि न्यायो लोकसिद्ध एवं, तथाहि- दत्त इति । अत्र हि निर्माते झटिति ब्रह्मदत्तेः पदार्थकदेशभूता अग्निर्माणवकः' इत्यादौ माणवके प्रयुज्यमानोऽग्निशब्दः रूढसम्बन्धाः क्रिया-गुणास्तानुपलभ्यैव ब्रह्मदत्त इत्युच्यते, समु-45 स्वार्थेऽसम्भवन् माणवकेऽग्निसादृश्यं लक्षणया प्रतिपादयति, | दायपदार्थवादिनो ह्यवयवेऽपि शब्दप्रवृत्तिरेवंभूतश्च निर्देश इति तथा च तादृशस्थले शब्दार्थस्य बाधालक्ष्यार्थप्रतीतिरेव । अन्न | नोपपद्यतेनहि नपुंसकस्य केचिलिङ्गधर्माः स्वतः प्रसिद्धाः च विषये “वान्यतः पुमांप्टादौ स्वरे" [१. ४. ६.१.] इति सूत्रे सन्तीति, अस्ति तु लोके भाविनो धर्मान् भूतवदुपादाय व्यप- 10 पुमानिति निर्देश एव मानम् , तथाहि-तत्र क्लीवे प्रयुज्यमानः | देशः-एष ब्रह्मदत्त इति, लभतामयं प्रतिपद्यतामयं ब्रह्मदत्त पुंशब्दः स्वार्थेऽसम्भवन् वदर्थ सादृश्यं बोधयतीति पुंवदित्यर्थों धर्मानिति भूतवदुपादाय सोऽयमित्यभिसम्वन्धेन तच्छब्दप्रति-50 गृह्यते, स चैतच्यायस्य, स्वीकारसूचक एव । कृतश्च प्रकृत- | लम्भः, एवमिहापि भाविनो नागमाभावादीन् पुंल्लिङ्गधर्मानु- न्यायसमाश्रयोऽत्र सूत्रे बृहन्न्यासे इति विवरणे प्रतिपादयि- पादाय वतिमन्तरेणापि नपुंसके तच्छब्दप्रवृत्तिरिति” इति । एवं प्यते। तथा च पुमानिति पदस्य पुंवदित्यर्थपरत्वात् तत्कार्य- चास्य न्यायस्य लोकन्यायसिद्धत्वमेवेति स्पष्टं प्रतिपद्यते । तथा 15 भाक्त्वरूपस्य सादृश्यस्य ग्रहणाच्च 'मृदवे कुलाय' इत्यादौ चात्रत्यवतिनिर्देशाभावस्तन्न्यायोदाहरणभूतस्तस्येहाश्रयणे प्रमाण- मृदुशब्दस्य पुंवद्भवनान्नपुंसकत्वनिमित्तः'. "अनामस्वरे०" | भूत एवेति गम्यते ॥ ५९ ॥ [१. ४. ६४. ] इति नागमो नाभूत् । अयं च न्यायो यन्त्र वत्करणं न क्रियते गम्यते च वत्यर्थस्तत्र तस्य समर्थनरूप एव, द्वौ नौ प्रकृतमर्थ गमयत:* ॥ ६०॥ न तु किञ्चिन्नूतनं विधत्ते । तथा च यत्र स्पष्टप्रतिपत्तये वत्करणं सि०-शब्दसामर्थ्यविशेषनिर्णायकन्यायव्याख्याप्रसङ्गे- 20 तन न तस्य वैयर्थ्यमिति न तेनास्य न्यायस्यानित्यत्वं बोध्यम् । नायमपि न्यायस्तद्विषयतया स्मृतिपथमधिरूढः । 'नन्'शब्द- तथा च "परतः स्त्रीपुंवत् रुयेकार्थेऽनङ्" [ ३. ३. ४९.] श्चात्र निषेधार्थपरः, तथा च द्वौ निषेधौ, प्रकृतमथ-पूर्वननर्थ- इति सूत्रे न दोषः । यत् तु तत्र वद्हणेन क्वचिदस्योपरतिरिति प्रतियोगिनमर्थ, गमयतः-बोधयत इत्यर्थः, अभावाभावस्य 60 प्राचीनरुक्तं तदपि प्रकृताभिप्रायकमेव । अयमाशयः-क्वचित् । प्रतियोगिरूपत्वमिति सकलविचारकसमुदायसम्मतमर्थमयं प्रयोजनवशाद् रूढेर्वा लक्षणया प्रयोगश्चेत् सर्वत्र लक्षणयैव न्याय आह, ततश्च नास्य ज्ञापकापेक्षा । गृहीतश्चायं न्यायः 25 प्रयोक्तव्यमिति नाग्रहः कत्तुं शक्यते, इति यदि क्वचिद्वतमन्त- स्वशास्त्रेऽपीति "नेसिद्धस्थे" ३. २. २९. इति सूत्रे नजू- रेणापि वदर्थप्रतीतिस्तेन सर्वत्र तदप्रयोगस्य न नियमः कर्तुं ग्रहणेन प्रतीयते, तथाहि-"न नाम्येकस्वरात्०"[३. २. ९.] शक्यते इति तादृशनियामकत्वे न्यायस्य तात्पर्याभावात् क्वचित् इति सूत्रान्नजनुवर्तमानों विभक्तिलुपोऽभावं वोधयति, अत्र 65 कृतमपि वद्गहणमुचितमेव, न व्यर्थमिति न तन्यायोपरति- च ["नेसिद्ध०" ३. २. २९. इति सूत्रे ] यदि नना ज्ञापनायालमिति ॥ ५९॥ द्विरुक्तेन प्रकृतननर्थ एव दृढीक्रियेत तर्हि तस्य ग्रहणं व्यर्थमेव, नोकवारं कथितस्यार्थस्यादृढत्वमिति क्वापि निश्चितम् । तथा परार्थे प्रयुज्यमानः शब्दो वतमन्तरेणापि च निपेधस्यायं निषेध इति प्रतीतौ लुपो विधानमित्यायाति, वदथं गमयति ॥ ५९॥. तदेव चाचार्यस्याभीष्टम् । अन्यत्र यद्यपि पुनरुच्यमानोऽर्थो 70 त०-न्यायोऽयं सिद्धवत्कृत्य “वाऽन्यतः पुमांष्टादौ खरे” द्विद्धं सुबद्धं भवति इति न्यायेन पूर्वपदार्थमेव दृढयति [१. ४. ६२.] इति सूत्रे वृहन्यासे समुपात्तः । इत्थं च तथापि ननो निषेधबोधकत्वेन पूर्वस्य निपेधस्य निपेधे पूर्व- तदुत्थानम्-"इह द्विधा लिङ्गव्यवस्था, केषांचित् स्वत एव निपेध्यस्योत्थानं भवति, ततश्च यद्यपि निषेधस्य स्वरूपेण 36 लिङ्गम् , यथा-दधि-मध्वादिजातिशब्दानाम् , केषांचिदन्यतो- कथनमेव युज्यते, तथापि भङ्गयन्तरेण प्रतिपादनात् तत्र विशेष्यात् , यथा-गुण-क्रिया-द्रव्य-सम्बन्धिनां पट्दादिशब्दानाम् , दाळमायाति । अत्र द्वाविति समसंख्योपलक्षणमिति चतुः-75 ते हि विशेष्यलिङ्गमुपाददते न तेपां स्वतो व्यवस्थितं किञ्चिल्लिङ्ग-पडादिननामपि . प्रकृतार्थ[ प्रतियोगिरूप]दार्यबोधकत्वम्, मस्ति, तथाहि-पटुः पुमान् , पट्वी स्त्री, पटु कुलम् , इति विशेप्यत विषमसंख्यास्तु नजर्धमेव दृढीकरिप्यन्ति । अयं च स्वभावतो एव लिङ्गं दृश्यते, न तु खत इत्यतः 'अन्यतः' इति गुण-क्रिया- यत्र निषेधद्वयस्य प्रयोगस्तत्रैव प्रकृतार्थदार्यबोधकः, यत्र च , 30 .:

·२०६ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [ द्वितीयोल्लासे न्यायौ ६०-६२] .. २.45 min सम्भ्रमादिना द्विश्चतुर्वा प्रयोगस्तत्र च नोपतिष्ठते, यथा- [६. ३. १४२.] इत्यत्र च ७ । एषु च प्रथमे प्रतिशब्दात सुजानोऽधिकग्रहणाय प्रेरितो न नेति सम्भ्रमादनेकवारं ब्रूते पश्चादुपात्तश्चकारस्तत्सजातीय पूर्वानुवृत्तम् 'उपात्' इत्युपसर्ग- 40 तन्त्र, यथा वाऽन्येनैवकारादिना सम्बद्धो नञ् नैव : च वाचकपदमेव समुच्चिनोति, नान्यानांदीन् निमित्तान् । नैव चेत्यादौ, एतादृशस्थलेषु हि नजर्थनिषेधस्यैव दाढ्यं द्वितीये च एतच्छब्दात् परतः स्थितश्चकारस्तत्सजातीयपूर्वानु- 5 भवति ।। ६० ।। वृत्तं तदः' इति प्रकृतिमेव समुचिनोति, नान्यत् । तृतीये च ङाविति प्रत्ययात् परतः स्थितश्चकारो घुटीति प्रत्ययवाचक- द्वौ नौ प्रकृतमर्थ गमयतः* ॥ ६० ॥ मेव पदं समुच्चिनोति । चतुर्थे च "भा च हौ" [ ४. २. -लोके शब्दाभ्यासेऽर्थस्य भूयस्त्वं [दाढ्यं] प्रतीयते, १०१.] इत्यादेशादाकारात् परतः समुच्चारितश्चकारः "इर्द- यथा-'अहो दर्शनीया अहो दर्शनीया' इत्यादौ, तथा नद्वय- रिद्रः" । ४. २.. ९८. ] इति सूत्रादनुवृत्तमिरिति स्वस- सत्त्वेऽपि नअर्थस्यैवाधिक्यं स्यादिति तदपनयनाय न्यायोऽयमा- जातीयमादेशमेव समुच्चिनोति । पञ्चमे अकार आगमः स्वस- 10 श्रीयते । अयं च नः पूर्वोद्दिष्टप्रतिषेधवाचकत्वस्खाभाव्यादेव जातीयं सागममेव समुच्चिनोति । षष्ठेऽतिक्रमरूपार्थस्य परतः लभ्यत इति न ज्ञापकसाध्य इत्यावेदितं वृत्तौ, वस्तुतस्तु नायं स्थितनकारः "सुः पूजायाम्" [ ३. १. ४४. ] इति पूर्व- 50 न्यायः किन्तु शब्दशक्तिखभावपरिचयवाक्यमात्रम्, अत एव सूत्रस्थितं पूजायामिति पदबोध्यं पूजार्थमेव समुच्चिनोति । प्रकृतन्यायार्थानुकूलं व्यवहरद्भिरप्यन्यैर्न न्यायत्वेनायमादृत सप्तमे च 'तस्य व्याख्याने' इति वाक्यार्थपरत्वतात्पर्येणोच्चारित- इति न्यायसंग्रहेऽस्य समावेशो नावश्यकः । पूर्वैः संगृहीतत्वा- श्वकारः पूर्वाधिकृतं 'तत्र भवे' इति वाक्यार्थरूपमर्थमेव समु- 15 चास्माभिरपि स्थापित इत्यवधेयम् ॥ ६० ॥ चिनोति, यद्यप्यर्थ-वाक्यार्थयोरर्थत्वेन साजात्यं समानमेव *चकारो यस्मात् परस्तत्सजातीयमेव तथापि पदार्थत्ववाक्यार्थत्वकृतोऽवान्तरभेदः सुप्रसिद्ध इति 55 पृथगुदाहरणस्वमहत्येव । भन्ये चात्र न्याये ज्ञापकमपि समु- समुचिनोति ॥ ६१॥ दाहरन्ति, तथा च तत्र तत्र पूर्वोक्तेषु स्थलेषु विजातीयसमु- सि०-समुच्चया-ऽन्वाचयेतरेतरयोग-समाहाराश्चत्वार चयव्यावर्तनाय यत्नाकरणमेव तन्मते प्रकृतन्यायज्ञापकम् , श्यार्थाः । तत्रैकमर्थं प्रति व्यादीनां क्रिया-कारक-द्रव्य-गुणानां | परं तु तादृशस्य ज्ञापकत्वस्य पूर्वमनाहतत्वान्न स्वीकरणमुचित- 20 तुल्यनलानामविरोधिनामनियतक्रमयोगपद्यानामात्मरूपभेदेन / मिति नोल्लिखितम् । यश्चानुकर्षणार्थश्चकारस्तद्विषये नायं 60 चीयमानता समुच्चयः" इति “चाथै द्वन्द्वः”[३. १. ११७.] नियमः, स च विजातीयमप्यनुकर्षत्येव ॥ ६१ ॥ इति सूत्रे बृहद्वृत्तिः । “एकस्मिन् कारकेऽनेकक्रियाणाम् , एकत्यां क्रियायामनेककारकाणाम् , एकस्मिन् द्रव्येऽनेक- *चकारो यस्मात् परस्तत्सजातीयमेव कारकाणाम् , एकस्मिन् कारकेऽनेकद्रव्याणाम् , एकस्मिन् समुच्चिनोति ॥ ६१॥ धर्मिण्यनेकधर्मिणां ढौकनं समुच्चयः” इति तदर्थमाह लघु त०- समुच्चयस्य लक्षणं वृहद्वृत्त्यनुसार वृत्तौ प्रतिपादितमेव, न्यासकारः । इत्येवंरूपस्य समुच्चयस्य द्योतकश्चकारो यदव्यव- तेन च लक्षणेन यद्यपि खजातीयेन सहैव समुच्चयः [समुच्चये 65 हितपरत्वेनोच्चारितस्तत्सजातीयमेव समुचिनोति । अवश्यं खसजातीयस्यैव संग्रहः ] इति नायाति, तथापि यत्र सजातीय- स्वपरस्मिन् समुच्चेतव्ये विजातीयसमुच्चयोऽपि प्राप्तस्तद्वारणा- विजातीययोरुभयोः समुच्चयः प्राप्तस्तत्र सजातीयस्यैव समुच्चयः यायं न्यायः । एतन्यायमूलं तु साजात्यमेव, सजातीयानां समुचित इत्येतावदेव प्रकृतन्यायतात्पर्यम् । कैयटेन च-“यदा 30 सजातीयैः सह समुच्चयस्य लोके दृष्टत्वात् । तत्रोपसर्गेणोप- परस्परनिरपेक्षाः पदार्थाः क्रियायां समुच्चीयन्ते तदा समुच्चयार्थः, सर्गस्य समुच्चयो यथा-"प्रतेश्च वधे” [४. ४. ९४.] इत्यत्र १, स च चकारं विनापि प्रतीयते, यथा- प्रकृत्या प्रकृतेः समुच्चयो यथा-"एतदश्च व्यञ्जनेऽनग्नञ्- "अहरहर्नयमानो गामश्वं पुरुषं पशुम् । समाले" [१. २. ४६.] इत्यत्र २, प्रत्ययेन प्रत्ययस्य यथा वैवस्वतो न तृप्यति सुराया इव दुर्मदी ॥" "अझै च" [१. ४. ३९.] इत्यत्र ३, आदेशेनादेशस्य अत्र दुःखेन यो माद्यति स यथा सुरया न तृप्यति तथा यमो 35 समुच्चयो यथा-"मा च हो" [ ४. २. १०१.] इत्यत्र ४, | गवादीन् नयमानो न तृप्यतीत्यर्थः । तत्र नयनक्रियायां आगमेनागमस्य यथा-"अश्च लौल्ये" [४. ३. ११५.] ५, | गवादीनां समुच्चयः प्रतीयते, स च चं विनापि, तथा च चं 75 अर्थनार्थस्य यथा-"अतिरतिक्रमे च"[३.१.४५.] इत्यत्र ६, | विनाऽपि तदर्थो गम्यते इति प्रसिद्धिः । समुच्चये च सत्यपि न वाक्यार्थेन वाक्यार्थस्य यथा-"तस्य व्याख्याने च ग्रन्थात्" तत्र सर्वेषां साजात्यमस्ति, तथा चकारप्रयोगेऽपि न साजात्य- 70 .. १ ·[द्वितीयोल्लासे न्यायौ ६२,६३ ] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । २०७ . 5 . मवश्यमपेक्ष्यते, केवलं विजातीयापेक्षया सजातीयसमुच्चयस्य व्याख्यातः, तथाहि-तद्रन्थः-"धात्वाकर्पणे पूर्वणसिद्धे फला- 40 प्रावल्यमिति लोकव्यवहारतोऽवसीयते, तद्व्यवहारसिद्धमर्थमेवायं भावात् प्रकृतेरपि [परतः] स्थितः प्रत्ययमांकर्पति । स्वरू- न्याय आहेति नापूर्वः ॥ ६१ ॥ पाख्यानमिदं, यावताऽधिकारायातमेव चकारेणानुमीयते, अन्यथा चानुकृष्टं नोत्तरनेति स्यात्' इति । तथापि प्रकृत- *चानुकृष्टं नानुवर्तते ॥ ६२॥ न्यायस्यान्यैरपि काचित्कत्वस्येष्टतया तेन वृत्तिकृवचनसङ्गति- सि०—स्थितस्य अनु-पश्चात् , कर्षणम्-अनुकर्पः, पूर्व- सम्भवे. तस्यान्यपरत्वाख्यानमयुक्तमेव । अन्येपामेतन्याया- 45 सूत्रपठितस्य पदस्य वाक्यस्य वोत्तरसूत्रे सम्बन्धः । स च नित्यत्ववर्णनप्रकारश्च विवरणे स्पष्टीकृतः ॥ ६२ ॥ क्वचिदधिकाररूपेण भवति, तत्र चानुकर्षणार्थस्य चकारस्य *चानुकृष्टं नानुवर्तते ॥ २ ॥ नावश्यकता भवति, तत्र हि अपेक्षातोऽधिकार:* इति त-चकारस्य द्वैविध्यमुक्तं वृत्तौ, तत्र द्वितीयचकारविषये- न्यायेनैव कार्य भवति । क्वचिच्चापेक्षाया अविवक्षितत्वाञ्चकार-ऽयं न्याय इत्यपि तत्रोक्तम् । स चायं नियम उदाहृतसूत्रेपु 10 स्तदर्थं पठ्यते, स च द्विविधः-विधेयघटितसूत्राव्यवहित- संगतः, यथा-"ग-ड-द-वादेः०” [२. १. ७७.] इति सूत्रं 50 सूत्रस्थः, तदितरसूत्रस्थश्च, तत्र द्वितीयप्रकारकचकारविषयेऽयं विधेयघटितमेव, न तु तदव्यवहितपरम् । तत्रस्थेन चकारेणानु- न्यायः । चकारेणानुकृष्टम्-चकारबलात् पूर्वसूत्रादुत्तरसूत्रे कृष्ट ‘पदान्ते' इति पदं “घागस्तथोश्च" [ २. १. ७८ ] इत्यु- सम्बध्यमानं पदं वाक्यं वा, नानुवर्तते-न स्वाग्रिमसूत्रेपु त्तरसूत्रे न याति । तथा वाक्यविषयोदाहृतसूत्रेष्वपि "स्वञ्चश्च" सम्बध्यत इति न्यायार्थः । अत्र च ज्ञापकम्-"स्वाश्च" [२. ३. ४५] इति विधेय''घटितसूत्राद् बहुव्यवहितमेव । न 15 [ २. ३. ४५. ] इति सूत्रे बृहद्वृत्तौ-"चकारः ‘परोक्षायां चापेक्षातोऽधिकार इति न्यायेन चशब्दप्रतिपाद्यस्यार्थस्य सिद्धत्वा- 55 त्वादेः' इत्यस्यानुकर्षणार्थः, ततश्चोत्तरत्राननुवृत्तिः" इति | नास्त्यनुवृत्त्यर्थेन चकारेण प्रयोजनमिति वाच्यम् , चकारेण स्पृष्ट- कथनमेव । तत्र चानुकृष्टस्य पदस्योत्तरत्राननुवर्तनं यथा- प्रतिपत्तेः, अपेक्षायास्तु व्याख्यानाधीनत्वादिति । अत्र केचित्- "ग-ड-द बादेः०" [२. १. ७७. ] इति सूने 'स्-ध्वोश्च' अयं न्यायोऽनावश्यक इति “लुटि च क्लुपः” [पा० सू० १. इति चेनानुकृष्टं 'पदान्ते' इति पदं “धागस्तथोश्व" [२. १. ३. ९३ ] इति सूत्रस्थमहाभाष्यादप्यवसीयते, तत्र हि-"किमर्थ- 20७८. ] इति तदुत्तरसूत्रे नानुवर्तते, तथा च तथयोरेव तत् श्चकारः? स्य-सनोरित्येतदनुकृष्यते यदि तर्हि नान्तरेण चकार- 60 सूत्र प्रवर्ततेऽनत्यचकारेणानुकृष्टयोः स्-ध्वोच, न तु पूर्वसूत्रे मनुवृत्तिर्भवति, “धुझ्यो लुङि" [पा० सू० १. ३. ९१.] चकारेणानुकृष्टे पदान्ते । चानुकृष्टस्य वाक्यस्योत्तरबाननु- इत्यत्रापि चकारः कर्तव्यो विभाषेत्यस्यानुकर्षणार्थम् । अथेदानी- वृत्तिर्यथा-"सदोऽप्रतेः परोक्षायां त्वादेः" [ २. ३. ४४.] मन्तरेणापि चकारमनुवृत्तिर्भवति, इहापि नार्थश्वकारेण । एवं इति सूत्रस्थं 'परोक्षायां त्वादेः' इति वाक्यं “स्वाश्च" [२. सर्वे चकाराः प्रत्याख्यायन्ते” इति ॥ ६२ ॥ 25 ३. ४५.] इति सूत्रे चकारेणानुकृष्टं तदुत्तरपठिते “परि- नि-येः सेवः [ २. ३. ४६. ] इति सूत्रे नानुवर्तते, तेन चानुकृष्टेन न यथासंख्यम् ॥ ६३ ॥ 65 च स्वोः परोक्षायां परिषस्वजे' इत्यत्रादेरेव षत्वं भवति, न सि०-*यथासंख्यमनुदेशः समानाम् इति न्यायेन तूभयोरेव, सेवेस्तूभयोरेव भवति-'परिपिपेवे' इति । अनुक- समानां-समसंख्यानां मध्ये, यथागणनमुद्देशिभिः सहानु- र्षणार्थस्य चकारस्य विषय एवायं न्याय इति यत्र समुच्चयार्थ- देशिनां सम्बन्धः सूच्यते । तत्रोदेशिनोऽनुदेशिनश्च द्विधा 30 श्चकारो भवति तत्समुचितं पदं वाक्यं वोत्तरत्राप्यनुवर्तत एव, भवन्ति-केचित् साकल्येन सूत्रे निर्दिष्टाः केचिच्च सूत्रान्तर- यदि लक्ष्यसिद्ध्यै तदपेक्षा स्यात् , यथा “मो नो म्वोश्च" [२. निर्दिष्टा अपि चकारादिवलेन लभ्याः, तत्र ये चकारेणानु-70 १. ६७.] इत्यत्र ‘पदान्ते' इत्यस्य समुच्चयार्थश्चकारः, तेन कृष्टतया लभ्यास्तेषामपि पूर्वोक्तन्यायेन संख्याक्रमानुरोधेनैव समुचितं च पदान्त इति पदं "संस्-ध्वंसू कस्सु०" [२. १. सम्बन्धे प्राप्ते तत्र नियमार्थमयं न्यायः । चानुकृप्टेन सह ८.] इत्याद्युत्तरसूनेष्वनुवर्तत एव । अयं च न्यायोऽनित्यः, यथासंख्यं न भवति, चानुकृष्टोऽर्थो यथासंख्यान्वयानुपयोगीति 35 अत एव "मारण-तोषण" [४. २. ३०.] इत्यत्र वृत्तौ- फलितार्थः । एतन्न्यायमूलं च दिशेरुचारणार्थस्य प्रयोग एव, "चो ‘णिचि च' इत्यस्यानुकर्षणार्थः" इत्युक्ततया चकारेणा- तथा चोद्देश्यनुदेशिनोरुभयोरुचारणं भवति यत्र तत्रैव यथा-75 नुवृत्तमपि 'णिचि च' इति परत्र "चहणः शाव्ये" [४. २. संख्यमित्यर्थलाभ इत्यनुकृप्टेन यथासंख्याप्राप्तिरिति । केचित् ३१.] इति सूत्रे ततोऽप्यग्रेऽनुवर्तत एव । यद्यपि लघुन्यास- त्वनिष्टस्य यथासंख्यस्य वारणार्थ यत्नाकरणमेव प्रकृतन्याय- कारादिभिः प्रकृतन्यायविरोधसंभावनयाऽयं वृत्तिग्रन्थोऽन्यथा | ज्ञापकमित्याहुः, परन्त्वेवं ज्ञापनानौचित्यं पूर्वमुपपादितमेव ।

·२०८ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [ द्वितीयोल्लासे न्यायौं ६३,६४] ܕܐ ܝ MARA0000000000- 50 .. 55 न्यायं फलं तु "वौ व्यञ्जनादेः सन् चावः" [४. ३. २५.] वचनेन । निर्देशे समसंख्याभावेन यथासंख्याप्राप्तिरेवेति इति सूत्रे 'चौ' इत्यनेन उकारेकारयोरुपस्थापकेन पदेनोप- तद्वारणाय बहुवचनाश्रयणस्य वैयर्थ्यांपत्तेः । तथा च कृत्यानां स्थापितयोस्तयोः सना, चानुकृप्टेन क्त्वाप्रत्ययेन च यथासंख्या- बहुत्वेऽपि जातिविवक्षयैकवचनप्रयोगस्यैवौचित्ये बहुवचन- भावः । तथाहि-सूत्रार्थः 'तौ-उकारे इकारे वोपान्त्ये सति प्रयोगः प्रकृतन्यायस्य काचित्कत्वज्ञापनार्थ एवेति "राष्ट्र- 5 व्यञ्जनादेर्धातोः परौ सेटौ क्त्वा-सनौ प्रत्येकं किद्वद् वा क्षत्रियात्०" [६. १. ११४.] इति सूत्रेऽपत्यग्रहणं स्पष्टार्थ- 45 : स्याताम्, न तु वन्तात्' इति । तथा चात्र प्रकृतन्याय- मेव । न्यायस्य क्वाचिकत्वेऽपि सर्वत्राप्रवृत्तिरेव नेति चका-: सहकारेणोकारेकाराभ्यां यथासंख्याभावे 'द्युतित्वा, धोतित्वा; रेणापत्यार्थानुकर्षे कदाचिन्न्यायप्रवृत्त्या यथासंख्यं न स्यादिति लिखित्वा, लेखित्वा; दिद्युतिषते, दिद्योतिषते; लिलिखिति, | संभावनयाऽपत्यग्रहणमिति पूर्वोक्त दिश्'धात्वर्थबललभ्यत्व- लिलेखिषति; इत्येवमुभयोरपि विषये उभयविधयोः [उकारो- मेवास्य न्यायस्याङ्गीकर्त्तव्यमिति ॥ ६३ ॥ 10 पान्त्येकारोपान्त्ययोः] सूत्रं प्रवर्त्तते । लघुन्यासरीत्या च "राष्ट्र- *चानुकृष्टेन न यथासंख्यम् ॥ ६३ ॥ क्षत्रियात् स्वरूपाद् राजा-ऽपत्ये दिर" [६. १. ११४.] त०-अस्य न्यायस्य स्वमतानुसारिणी व्यवस्था वृत्तौ प्रद- इति सूत्रेऽपत्यग्रहणेन . 'समुच्चीयमानेन न यथासंख्यम्' इति विज्ञायते, तथाहि-"शक्ता कृत्याश्च" [५. ४. ३५.] इति र्शिता, पाणिनीयतन्त्रेऽपि बहुधा प्रपञ्चितं विस्तारार्थिना तद्वि- लोक्यम् ॥ ६३ ॥ सूत्रे "बहुवचनमिहोत्तरत्र च यथासंख्यनिवृत्त्यर्थम्” इति 15 वृत्तिनन्धव्याख्यावसरे-"ननु समुच्चीयमानेन सह यथासं *व्याख्यातो विशेषार्थप्रति- ख्यस्य "राष्ट्र-क्षत्रिया०" [६. १. ११४.] इत्यत्रापत्यग्रहणेन निरस्तत्वाद् व्यर्थ बहुवचनम् , सत्यम्-ज्ञापकज्ञापिता विधयो पत्तिः ॥ ६४॥ ह्यनित्या इति न्यायज्ञापनार्थम्" इत्युक्तं तेन [लघुन्यास सि०-व्याकरणप्रयोजनं हि सविशेषाणामर्थानां निश्चयः, कारेण], तथा च तन्मते न्यायस्वरूपं *समुच्चीयमानेन न तत्रासन्दिग्धानुष्ठानसिद्ध्यर्थेऽत्र . शास्त्रे तत्र . तत्राचार्यैः 20 यथासंख्यम् इति । तस्य चानित्यत्वं "शक्ताह कृत्याश्च" सन्दिग्धोच्चारणं कृतं, तत्र कस्तेषामाशय इति शिष्टपरम्परा- [५. ४. ३५.] इति सूत्रस्थबहुवचनेन विज्ञायते । न्याय- | समधिगतंतदीयव्याख्यानमन्तरा प्रतिपत्तुं न शक्यते इति ज्ञापनं चापत्यग्रहणेनेत्थम्-"राष्ट्र-क्षत्रिया०" [६.१.१६४.] व्याख्यानादेव निश्चयः : कार्यों नान्यथेति बोधनार्थोऽयं 60 इति सूत्रे राजनि चेत्युक्तेऽपि चकारेणापत्यार्थस्य संग्रहे सिद्ध न्यायः । विशेषार्थस्य-अन्यतरान्यतमाद्यर्थस्य, प्रतिपत्तिः- राष्ट्रवाचिभ्यो राजनि क्षत्रियवाचिभ्यश्चापत्येऽर्थे प्रत्ययविधा- निश्चयः, व्याख्यातः-शिष्टकृतव्याख्यानादित्यर्थः । अत्र च 25 नाथं यथासंख्येनान्वयः स्यादिति 'अपत्ये' इति सूत्रे समुपात्त- | ज्ञापकमाचार्यस्य सन्दिग्धोच्चारणमेव, तथाहि-"नेमा-ऽर्ध- मिति विज्ञायते । तथा च चेन समुच्चीयमानेन सह यथा- प्रथम-चरम तया-ऽया-ऽल्प-कतिपयस्य वा” [ १. ४..१०.] संख्यमनिष्टमाचार्यस्येति विज्ञायत इति । तथा च "शक्ताहै इति सूत्रे नामभिः सह पठितयोस्तयाऽ-ययोः प्रत्यययोरुचार-65 कृत्याव" [५. ४. ३५.] इत्यत्र चकारेण समुच्चीयमानया णम् , तत्र साहचर्येण तयाऽययोः नाम्नोग्रहणमुत *प्रत्ययाऽ- सप्तम्या सह यथासंख्यं मा भूदित्येतदर्थ बहुवचनादरणं व्यर्थ- प्रत्यय न्यायेन प्रत्यययोस्तयोर्ग्रहणमिति सन्देहः, स. च 30 मेव स्यादिति न्यायानित्यत्वज्ञापनायैव तथावचनमाचार्याणा- व्याख्यानातिरिक्तनिमित्तेन नापनेतुं शक्यत इति तादृशमुच्चारणं मिति. विज्ञायते, अन्यथा एकवचनोच्चारणेऽपि प्रकृतन्याय- सर्वत्र सन्देहेषु व्याख्यानमात्रनिवर्त्यत्वं ज्ञापयति । एतच्याय- .. बलात् तत्र शक्ताभ्यिामर्थाभ्यां यथासंख्याभावः स्वभावसिद्ध फलं तु करीषगन्धेरपत्यं वृद्धं स्त्रीत्यर्थे 'कारीषगन्ध्या' इत्यत्र 70 एवेति किमर्थ बहुवचनोच्चारणरूपो यत्नः क्रियेत । न च "अणजेयेकण्-नन्-सञ्-टिताम्" [ २. ४. २०.] इत्यनेन कृत्यानां वहुत्वाद् बहुवचनमिति वाच्यम्, कृत्यत्वजातिविव- | डीन भवति, किन्त्वदन्तत्वादावेव भवति, अन हि "डसोड- 35 क्षया एकवचनप्रयोगस्यैवौचित्यमित्याचार्याशयात् ।. दृश्यते पत्ये" [ ६. १. २८. ] इत्यणि "अनार्षे वृद्धे०" [२. ४. चैकत्वेन प्रयोगः, . यथा-"प्रैषा-ऽनुज्ञा-ऽवसरे कृत्य-पञ्चम्यौ" ७८. ]इत्यनेनाणः प्यादेशे "अणजेयेकण्-नजू-स्त्रज्-टिताम्" [५. ४. २९.] इति सूत्रे पञ्चम्या सहेतरेतरयोगे द्विवचनेन [२. ४. २०.] इत्यनेनाणन्तलक्षणो ङीः प्राप्तोऽपि न भवति, 75 निर्देशः, अन्यथा. तत्रापि बहुवचनमेव प्रयोक्तव्यं स्यात् । तत्र हि अणः स्वरूपेण ग्रहणमिति व्याख्यातम्, अत्र चाणः शक्ताभ्यिां यथासंख्यसम्बन्धसंभावनाथं च कृत्यानामेकत्वेन स्थाने प्यादेशकरणादणः स्वरूपेणाभावः स्पष्ट एव, 40 विवक्षाया आवश्यकत्वमेव, अन्यथा तेषां बहुत्वेन सत्यप्येक- व्याख्यानादृते च तत्राणः स्वरूपेण ग्रहणमिति विज्ञातुम- : . .

·[ द्वितीयोल्लासे न्यायौ ६४-६५ ] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । २०९ 40 . शक्यम् । व्याख्यानावलम्बनं च यद्यपि सर्वत्र कर्तुं शक्यते यत्रान्यत् क्रियापदं न श्रूयते तत्रास्ति- तथापि स्पष्टंप्रतिपत्तये क्वचित् सूत्र एव विशेषः प्रतिपादितश्चेत् को दोषः । तथाहि-"सृजः श्राद्ध जिक्यात्मने तथा" भवन्तीपरः प्रयुज्यते ॥ ६५ ॥ [३. ४. ८४.] इत्यत्र श्राद्वशब्देन श्रद्धोपपन्नः कर्ता ग्राह्यः, सि० ०-यत्र-वाक्यबुद्ध्या प्रयुक्ते तदङ्गभूते पदसमुदाये, 5 "श्राद्धमद्यभुक्तमिकेनौ" [७. १. १६९.] इत्यन्न श्राद्धमिति | अन्यत्-अस्तिभिन्नं, क्रियापदं-साध्यत्वेनोपस्थापकं पदं, न पितृदैवत्यं कर्म गृह्यते, तच्च व्याख्यानादेवेति तन्त्र प्रकृतन्याया- श्रूयते-प्रयुज्यते, तत्र 'अस्तिः' इति क्रियापदस्यानुकरणं न, श्रयणं दृश्यते, किन्तु "शरदः श्राद्ध कर्मणि" [६.३. ८१.] | किन्तु धातुनिर्देशपरम्, ततश्च कालविशेपालाभादाह-भवन्ती- इत्यत्र स्पष्टप्रतिपत्तये कर्मणीति पदं निविष्टमिति न दोपः; पर इति-वर्तमानाप्रत्ययपर इत्यर्थः । इदं चोपलक्षणं यत्र न चैतेन न्यायानित्यत्वं ज्ञापनीयम्, व्याख्यानं विना सर्वन | यस्या विभक्तेः प्रयोग औचित्येन प्रतिभासमानः स्यात् 10 विशेषार्थप्रतीतिरेवेति न्यायानाग्रहात् । तथा च कर्मणीति तत्परत्वस्य । तथा च तत्र तत्रान्यविभक्तिपरस्याप्यस्तेः पितृदेवत्यस्य कर्मणोऽनायासेन बोधाय कृतमिति ॥ ६४ ॥ प्रयुज्यमानत्वं सिद्ध्यति । “सविशेपणमाख्यातं वाक्यम्" 45 [१. १. २६.] इति वाक्यसंज्ञाविधायकसूत्रेणाख्यातस्यैव *व्याख्यातो विशेषार्थप्रतिपत्तिः ॥ ६४ ॥ वाक्यत्वेन संकेतितत्वादाख्यातराहित्ये सति वाक्यत्वं न प्राप्तमिति तत्प्राप्तये न्यायोऽयमाख्याताध्याहारानुज्ञापकः । त०-सर्वथा स्वबुद्धिमाश्रित्यैव न प्रवर्तितव्यमपि तु गुरु- अत्र मूलमनुपपत्तिमूलकस्तर्क एव, तथाहि-*येन विना परम्पराप्राप्तव्याख्यानमाश्रयितव्यमिति खेच्छाप्रवृत्तिवारणाय | यदनुपपन्नं तेन तदाक्षिप्यते इति न्यायेनाख्यातेन विनाऽनु-50 15 शास्त्रकृद्भिः क्वचित् कचिद् ग्रन्थग्रन्थिः प्रयत्नादेव स्थापितः, पपद्यमानं वाक्यत्वमाख्यातपदमाक्षेप्स्यतीति तत्रान्यास्याता- यदाह श्रीहर्षः खण्डनखण्डखाद्यग्रन्थान्ते- र्थानां सर्वत्रान्वयासम्भवादस्तेश्च सत्तार्थस्य सर्वत्र कारके- "ग्रन्थग्रन्थिरिह क्वचित् क्वचिदपि न्यासि प्रयत्नान्मया, ऽवश्यापेक्षणीयत्वात् तस्यैवाक्षेप इति । तत्रास्तेर्भवन्तीपरस्या- प्राशंमन्यमना हठेन पठिती माऽस्मिन् खलः खेलतु । क्षेपो यथा-'जम्बूद्वीपस्तत्र सप्त वर्षाणि' इति, अन वाक्यद्वयं, श्रद्धाराद्धगुरुः श्लथीकृतदृढग्रन्थिः करोत्वादरा- तत्र प्रथमेऽस्तीत्याक्षिप्यते, तत्र सप्त वाणीत्यंशे सन्तीति । 55 दद्वैतामृतसिन्धुसम्भवरसेष्वासञ्जनं सज्जनः ॥ १॥ इति, | "शिघुट्" [१. १. २८.] "औदन्ताः स्वराः" [१. १. ४.] तथा च व्याख्यानात् तन्निश्चयः कर्तव्य इति नाद्भुतं वस्तु, | इत्यादौ 'भवति, भवन्ति'इत्यादिवर्तमानान्तः 'स्यात्, स्युः' अपि त्वाचार्याणां शैल्येषा । तथा चायं न्यायोऽन्यैरपि वैया- | इति सप्तम्यन्तो वाऽस्तिः प्रयुज्यते । कचित् पञ्चम्याशिपौ करणैर्ग्रन्थकृतां सन्दिग्धोच्चारणैरेवानुमीयते, न चानित्यत्वं तस्य यथा-"देवो मुदे वो वृपभः परे च ।" इत्यत्र 'अस्तु' इति स्वीक्रियते, तदावश्यकताभावस्य वृत्तौ प्रतिपादितत्वात् । किञ्चा- | 'सन्तु'इति च, 'भूयाद्' 'भूयासुः इति च वा । एवम्- 25 नित्यत्वज्ञापकं यदुक्तं "सृजः श्राद्धे" [ ३. ४. ८४.] "श्राद्धं | 'अवन्त्यां विक्रमनृपस्तस्य द्वापञ्चाशद् वीराः' भुक्तम्" [७. १. ६९. ] इत्यनयोः श्राद्धशब्दस्यैकत्र श्रद्धावति । यस्तन्यद्यतनी-परोक्षाणां प्रयोगः । 'अतः परं श्वो दर्शनम्' परत्र पितृदैवये कर्मणीति व्याख्यानात् “शरदः श्राद्ध कर्मणि" इत्यादौ श्वस्तन्याः, 'भद्य सायाह्ने विदुपां सम्मेलनम्' इत्यादौ [ ६. ३. ८१.] इत्यत्रापि व्याख्यानादेव सिद्ध कर्मणीति पदं, च भविष्यन्त्याः प्रयोगः । क्रियातिपत्तिश्व क्रियातिपत्तेः प्रयोग तदपि न युक्तम्-यतः "सृजः श्राद्धे" [३. ४. ८४.] इत्यत्र विना न प्रतीयत इति तस्याः साक्षादेव प्रयोग आवश्यकः,65 30 “कर्तर्यनद्भयः शव्" [ ३. ४. ७१.] इत्यतः कर्तरीत्यनुवर्त- यथा-सुवृष्टिश्चेदभविष्यत् तदा सुभिक्षमभविष्यदित्यादौ । मानमेव श्रद्धावन्तं बोधयति योग्यत्वात् , "श्राद्धं भुक्तम्” एतन्न्यायसत्त्वादेव च "तदस्य पण्यम्" [६. ४. ५४.] [७. १. १६९.] इत्यत्र च क्लीवत्वेन भुजिसाहचर्येण च | इत्यादिसूत्रेपु 'अस्ति' इति प्रयोगस्यावश्यकत्वेऽपि न कृतः । पितृदेवत्यं कर्म विज्ञायते, न तु व्याख्यानमात्रापेक्षया, तथा केचिच्चैवं सूत्रनिर्देश एव प्रकृतन्यायज्ञापक इत्याहुः । मन्त्र चात्रापि स्वभावत एव तद्वोधाय कर्मणीत्युक्तमिति न तदेतन्या- चास्तीत्युपलक्षणम् , तेनान्यापि क्रिया यथोचित्यमध्याहत-70 35 यानित्यत्वे ज्ञापकं भवितुमर्हतीति ॥ ६४ ॥ व्येति लभ्यते, यथा-'महम्' इत्युक्ते 'प्रणिध्महे' इति २७ न्यायसमु० 20 60 इत्यत्र यथायोग ·२१० न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः। [द्वितीयोल्लासे न्यायः ६५ ] TEAS PREAST mmwM 101 A PिIPS 50 m 15 P SPM क्रियाया योग्यतयाऽध्याहारः । केचित् त्वेतन्यायानित्यत्वे- नास्तीत्यस्य च सत्ताविरोधात् प्रयोगाप्रसंगः, अङ्कुरो जायत इति 35 नान्यक्रियाध्याहारमाहुः, परं यथा 'भवन्ती'शब्दस्योपलक्षण- | च प्रयोगो न स्यात् , सतो जन्मविरोधात् , उपांचारसत्तायां त्वेते दोषा नावतरन्ति, बुद्धिसत्तासमाविष्टस्य बहिःसत्त्वासत्त्व- परतयाऽन्यविभक्तिविशिष्टक्रियाया अपि प्रयोगस्तयाऽस्ति- जननप्रतिपादनायास्ति नास्ति, जायते इति प्रयोगयोगात्।" शब्दस्याप्युपलक्षणपरत्वेनैव सिद्धौ न्याय[ औचित्य ]सिद्धस्या- इति । अस्यायमाशयः-सर्वस्य. पदार्थस्य बुद्धयारूढा सत्ता स्थानित्यत्वाश्रयणानौचित्यमेवेति विभावनीयम् ॥ ६५ ॥ पदार्थान्तरसंबन्धाय स्खीकर्तव्या, यत्र च पदार्थान्तरसम्बन्धो न 40 विवक्षितस्तत्र सैव सत्ता वहिरपि भासते इत्यास्थयमिति “यत्र क्रियापदं. न श्रूयते तत्रास्तिर्भवन्तीपरोऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्तीति इति न्यायसमुच्चयस्य द्वितीयोल्लासे, वाचकवतंसेन गम्यते” इति “अनभिहिते' [पा० सू० २. ३. १.] इति श्रीहेमहंसगणिमणिना समुचितानां पञ्चषष्टि- सूत्रभाष्यादप्यवगम्यते, तत्र च 'गम्यते' इत्युक्त्या तस्यार्थस्य मितानां न्यायानां, तपोगच्छाधिपति-सूरि- स्वाभाविकत्वं प्रतीयत इति न तत्र ज्ञापकापेक्षा । विभक्त्यन्तर- 45 चकचक्रवर्ति-सर्वतन-स्वतन्नश्रीमद्विजय- पराया अस्तिक्रियायाः क्रियान्तरस्य वा यत्राक्षेपस्तत्र न खाभा- नेमिसूरीश्वरपट्टालङ्कारेण 'व्याकरण- विकत्वमपि तु प्रकरणादिवललभ्यमिति तेषामध्याहार एव, यथा- वाचस्पति-शास्त्रविशारद-कवि- 'प्रविश, पिण्डिम्' इत्यादौ । तथा चात्र न ज्ञापकापेक्षेति विज्ञेयम् ॥ ६५ ॥ रत'इति पदालङ्कृतेन विजय- लावण्यसूरिणा विरचिता PUPPSPSPSPEE न्यायार्थसिन्धुनामा इति न्यायंसमुच्चयस्य सिन्धुकलिते द्वितीयोल्लासे, वाचक- वृत्तिः ॥ वतंसेन श्रीहेमहंसगणिमणिना समुचितानां पञ्चषष्टि- SHERSE मितानां न्यायानां, तपोगच्छाधिपति-सूरिचक्र- चक्रवर्ति-सर्वतन्त्रखतन्त्र-श्रीमद्विजयनेमिसूरी- यनान्यत् क्रियापदं न श्रूयते तत्रास्ति- श्वरपट्टालङ्कारेण 'व्याकरणवाचस्पति- भवन्तीपरः प्रयुज्यते ॥ ६५ ॥ शास्त्रविशारद-कविरत्न'इति पदालङ्कृतेन त०-यत्र क्रिया न प्रयुज्यते तत्र वाक्यत्वं न स्यात् , विजयलावण्यसूरिणा विरचितं आख्यातस्यैव सविशेषणस्य वाक्यत्वोपवर्णनादिति क्रियाभावस्थले- 20ऽपि क्रियापदमाक्षेप्तव्यं भवति, तत्रान्यासां क्रियाणां प्रकरणा- तरङ्गाभिधं विवरणम् ॥ दिवशेनाध्याहारो भवति । अस्तिक्रिया तु सर्वत्रानध्याहृताऽपि वर्तत एव । एतच "तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुपू" [पा० सू० ५. २. ९४.] इति सूत्रस्थमहाभाष्यग्रन्थादप्यवसीयते, तथाहि- क्वचित् प्राच्यः पन्थाः क्वचिदपि च नव्यो वुधपथः, तत्रास्तिग्रहणस्य प्रयोजनवर्णनावसरे उक्तम्-"न सत्तां पदार्थों क्वचित् स्वातत्र्याध्वा क्वचिदपि च तेषां समुदयः । 25 व्यभिचरतीति” । तस्यायमाशयः कैयटेन प्रकटितः-"यावद् श्रितोऽस्मिन् शिष्याणां मतिविकसनार्थ शुभधिया, बुद्धया पदाथों न विषयीकृतस्तावत् पदस्य प्रयोगाभावः, तस्माद् वुधैर्बुद्धा तत्त्वं तदनुगतमयं श्रितजने ॥ १ ॥ बुद्धिसत्तासमाविष्टोऽर्थो विधि-निषेध-जननादिभिः सम्बध्यते- सूरीन्द्रं हेमचन्द्रं कलिसकलविदं संस्मरामोऽमिराम, वृक्षोऽस्ति, वृक्षो नास्ति, वृक्षो जायत इति । अत्यन्तासतोऽपि धीमन्तं हेमहंसं गणिमणिममलं तं कथं विस्मरामः । वहिःशशविषाणादीनान् बुद्ध्या विषयीकृत्य शशविषाणांदि न्यायानामर्थसाथै निजमतघटितं धारयन्तीं यदीयां, 30[ पद प्रयोगः। तस्माद् बुद्धयारूढोपचरिता [बुद्धयारूढेषु पदार्थेषु मञ्जूषां प्राप्य जाता वयमिह प्रभवः साधु सिन्धौ तरङ्गे ॥२॥65 उपचरिता-आरोपिता] सत्ता शब्दप्रयोगाश्रयत्वादव्यभिचारे- त्यर्थः । सैव तु बुद्धिसत्ता प्रयोक्त-प्रतिपत्तॄणां वहीरूपतयाऽव- भासते। यदि वृक्षादीनां वाह्यसत्तासमाविष्टं वस्तु वाच्यं स्यात् तदा 'वृक्षः' इत्यतः सत्तावगमादस्तीत्यस्य गतार्थत्वात् प्रयोगो न स्यात्, M RITERTerest 55 । SERRE 60 - w ~ ·[तृतीयोल्लासे न्यायः १] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुञ्चयः । २११ 5 45 [अथ न्यायसमुच्चये तृतीयोल्लासः] वान्' इत्येव, अन्यथा नानुवन्धकृतमसारूप्यम् इति 40 अथ वाचकश्रीहेमहंसगणिवरेण समुच्चिता ये न्यायेनानुयन्धभेदेऽपि धातो रूपे विशेपाभावात् सर्वेपां विदा वेट्त्वनिमित्तकः क्योरिनिषेधो दुष्परिहरः स्यात् । एवं केश- वचनविशेषा न्यायाकारास्ते व्याख्यायन्ते- लोम-विस्मयाद्यर्थस्य हृपेट्त्वेन तस्यैवेनिषेध इति तुष्टयर्थस्य “यदुपाधेर्विभाषा तदुपाधेः 'हृषितः, हृपितवान्' इत्येव रूपमिति ॥ १ ॥ प्रतिषेधः ॥१॥ [तृतीयोल्लासः] सि०-अस्य वचनस्याव्यापकत्वेन प्रकरणात् 'इटः' इति अथ वाचकश्रीहेमहंसगणिवरेण समुच्चिता पदं सम्बध्यते । तथा च यदुपाधेः-यद्विशेषणविशिष्टस्य, ये वचनविशेपा न्यायाकारास्तेषां विभाषा-विकल्पेनेड् विहितः, तदुपाधेः-तदुपाधिविशिष्टस्यैव विवरणं क्रियते- "वेटोऽपतः" [ ४. ४. ६२.] इतीदप्रतिषेधो भवति । युक्तं 10 चैतत् , यदा इइनिषेधसूत्रे विकल्पितेट एव इग्निपेधकार्य यदुपाधेर्विभाषा तदुपाधेः प्रतिषेधः ॥ १ ॥ ग्रहणं तदा यादृशस्य तस्ये विकल्पों विहितस्तादृशस्यैव निपे त०-नायं न्यायः किन्तु विशेषवचनमानं "वेटोऽपतः" 50 धेन भाव्यम् , अन्यादृशंस्योद्देश्यविशेषणतयाऽनुपस्थितत्वात्। [४. ४. ७१.] इत्येतत्सृत्रमात्रविषयत्वात् , न्यायेन हि व्याप- तथा च नायमर्थोऽपूर्वः किन्तु सूत्रार्थमर्यादालभ्य एव । केन भवितव्यम् , “वेटोऽपतः" [४. ४.७१. ] इत्यनेन सामा- "आदितः" [४. ४. ७१.] "नवा भावारम्भे" [४. ४. न्यतो विकल्पेटो धातोरिनिषेधो विधीयते, तत्र धातोर्यत्र येनो- 15७२.] इति पृथक् सूत्रद्वयकरणाचायमर्थोऽनुमन्यते, तथाहि- पाधिना विशिष्टस्य विकल्प उतो भवेत् तदुपाधिविशिष्टस्यैव तयोः सूत्रयोरेकन्न पाठेऽपि आदितां धातूनां भावारम्भार्थयोः निषेधः, न तु सामान्यस्य धातोरिति नियमयत्ययम् । उपाधिश्च 55 क्योर्विकल्पेनेड्विधाने पारिशेप्यात् कर्तृ-कर्मादिविहितक्तयोः स्वरूपेऽनिविष्टो व्यावतको धर्मः, स चानुवन्धविकरणादिः, न “वेटोऽपतः" [४. ४. ६२.] इतीग्निषेधः सिध्यत्वेवेति तु निमित्तभूतः प्रत्ययादिवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । एतच्च “यस्य विभाषा" विशिल्यादितामिणग्निषेधविधानं व्यर्थमेव, किन्तु प्रकृतवचना- [पा० सू० ७. २. १५.] इति सूत्रे महाभाष्येऽपि दृश्यते । 20 नुसार भावारम्भ एव वेट्त्वात् तत्रैव विहितयोः क्तयोरिण्- | तथाहि-तत्र शङ्कितम्-“यस्य विभाषाऽविदेः" [वार्तिकम् ], निषेधः प्राप्नोति, तत्र च विकल्पेन विहित इत्यन्यत्रार्थे | यस्य विभाषाऽविदेरिति वक्तव्यम् , इह मा भूत्-‘विदितः, विदित- 60 विहितयोः क्तयोरिग्निषेधो विशिष्य सूत्रं विना कर्तुमशक्य वान्' इति, तत् तर्हि वक्तव्यम्, न वक्तव्यम् , “यदुपाधेर्वि- इति पृथक् सूत्रमिदमारब्धम् , तथा च प्रकृतवचनसत्ता भाषा तदुपाधेः प्रतिषेधः* शविकरणस्य विभाषा लुग्विवकरण- तन्नानुमतेति गम्यते । स्वीकृते चास्मिन् न्याये "आदितः" श्वायम्” इति । अयमाशयः-“यस्य विभाषा" [पा० सू० ७. 25 [४. ४. ७१.] "नवा भावारम्भे' "वेटोऽपतः" इति सूत्रयोः | २. १५.] इति सूत्रेण यस्य धातोः क्वचिद् विभाषयेड् विहित- परस्परं विरोधोऽपि निवृत्तः । कथं विरोध आसीदिति चेत् ? | स्तस्यनिषेधः क्रियते “वेटोऽपतः" [४. ४. ७१.] इतिवत् , 65 शृणु-"आदितो नवा भावारम्भे" इत्यनेनादितां धातूनां तत्र ज्ञानार्थस्य विदेरिट्प्रतिषेधो वक्तव्य इति शङ्कायां यदुपाधे- भावारम्भाथै क्योरिड् विकल्पेन विधीयते "वेटोऽपतः" रित्यादि भाष्यकृता समुत्तरितम् , तत्र उपाधिरित्यस्य "अभिधे- [४. ४. ६२. ] इत्यनेन च भावारम्भार्थकयोरेव क्तयोः स यादिर्भेदकः" इति कैयटेनार्थः कृतः, तथा च तदनुसारं धातो- 30 निषिध्यत इति । पृथग्योगकरणे तु कर्तृ-कर्मादिविहितयोः । रर्थोऽपि विशेषणभूततयोपाधिरेवेति यत्र येनार्थेन विशिष्टो धातु- क्योरिणनिषेधः "आदितः" [ ४. ४. ६१. ]इत्यनेन सिद्धो विभापितेड् भवति तत्र तदर्थस्यैव तयोरिणनिषेध इत्यायाति, TO भावारम्भयोस्तूत्तरेण विकल्प इति व्यवस्थास्वीकारादादिद्धातु- | तेन च प्रकृते न कार्यनिर्वाहोऽर्थेन विन्दतेरनिर्देशादिति 'विशे- विषये वचिदपि "वेटोऽपतः" [ ४. ४. ६२. ] इत्यस्या- | षणमात्रमत्रोपाधिशब्देन लक्षितः' इति नागेश आह । तथा च वकाशाभाव इति तदप्रवृत्त्यैव विरोधाभावः सिद्धो भवति । भाष्योक्तं-'शविकरणस्य विभाषा लुम्विकरणवायम्' इत्युक्तमपि 35 तदेवमेतन्यायमूलकविरोधाभावार्थों विहितः पृथग्योगः संगच्छते। पाणिनीयव्याकरणे इड्विकल्पविधायकं सूत्रं “विभापा प्रकृतन्यायानुमोदकः । फलं चास्य “गम-हन-विद्ल-विश-दृशो गमहनविदविशाम्" [ पा० सू० ७. २. ६८. ] इत्यस्ति । तत्र 75 वा" [४. ४. ८३.] इत्यनेन लुकारतो विन्दतेरेव वेट्त्वात् परतः पठितस्य विश्धातोः साहचर्य परत्वाद् वलवदिति *सह- तस्यैव "वेटोऽपतः" [४. ४. ७१. ] इतीग्निषेधो न तु चरितासहचरितयोः सहचरितस्य* इति न्यायेन *साहचर्यात् ज्ञानार्थस्य 'विदक्' इत्यस्येति तस्य क्तयोः 'विदितः, विदित- | सदृशस्यैव* इति स्वसंमतन्यायस्थानीयेन विशतेः शविकरणस्य ·२१२ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [ तृतीयोल्लासे न्यायौ.२,३] ...Omanen-bossman 50 : [तौदादिकस्य ] साहचर्याच्छविकरण एव विन्दतिर्गृह्यते, इति नैमित्तिकस्याप्यभावः* इति न्यायात् तत्कार्य न भवति, तस्यैवेनिषेधः । स्वसूत्रे तु-अनुवन्धविशिष्टस्य पाठादनुवन्ध. यथा-कृतण्धातोः की आदेशः "कृतः कीर्तिः" [ ४. ४. स्यापि च विशेषणविधया धातुभेदकतया तद्विशिष्टस्यैव ग्रहण- १२३.] इति सूत्रेण विधीयते, न च तस्य किमपि निमित्त- 40 मिति स्वभावप्राप्त एवायमर्थ इति नात्र ज्ञापकापेक्षा, न चापि मुपात्तम्, परन्तु तस्य धातोश्चौरादिकत्वेन चुरादीनां च 5 प्रकृतार्थस्य न्यायरूपत्वमिति विज्ञेय मिति ॥ १॥ ण्यन्तत्वेन णिचि परत एव दृश्यते, ततश्चासौ णिच् तस्य निमित्तत्वेनानुपात्तोऽपि निमित्तीभवतीति चुरादीनामनित्यण्य- “यस्य येनाभिसम्बन्धो दूरस्थस्यापि न्तत्वपक्षे णिजभावे 'कृतति' इत्येव रूपं भवति, न तु 'कीर्तति' तेन सा ॥२॥ इति न्यायफलम् । वस्तुतस्तु नायं न्यायोऽपि तु साहचर्य- 45 सि०-शास्त्रे प्रायः पदविशेषसम्बन्धमनुसृत्य कार्य बललभ्योऽर्थः, अधिकं विवरणे स्पष्टम् ॥ ३ ॥ विधीयते, तत्र तादृशपदस्य तदव्यवहिता स्थितिरपेक्ष्यते, येन विना यन्न भवति तत् तस्यानिमित्त- 10 अन्यथा सम्बन्धस्य विच्छेदः स्यादिति शङ्कापनोदार्थमयमों स्यापि निमित्तम् ॥ ३॥ न्यायरूपेण व्यवहियते। यस्य येन पदेनार्थेन वाऽभिसम्बन्धः- अभिमतः सम्बन्धः स तत्र सम्बन्धिनि दूरस्थे सति दूरस्थस्य त०-अयं हि न न्यायान्तरवदपूर्वमर्थ सूचयति, किन्तु तत्त्व सम्बन्धानुयोगिनो भवत्येव, न तु विघटत इति लौकिकव्यवहारेऽपि तथा प्रतीतिळपदेशश्च दृश्यत इति तेन सह न्यायार्थः । यथा “समस्तृतीयया" [३. ३. ३२.] इति | साहचर्यदर्शनात् तन्मूलक एव तत्र निमित्तत्वव्यवहार इति 15 सूत्रेण तृतीयान्तेन युक्तात् संपूर्वकाचर्धातोरात्मनेपदं विधी- संभाव्यते । एतच्यायफलं कृततीति रूपसिद्धिरिति वृत्तौ प्रदर्शि- यते, तञ्च तृतीयान्ते पदे पदान्तरेण व्यवहितेऽपि भवत्येव, तम् । अत्र कश्चिदाह-नन्वेवं सति “कृत ऋकारोपदेशोऽचीकृत- क्रियायाः करणतया तृतीयान्तस्य क्रियया सम्बन्धस्य दूर- | दित्यत्र ऋकारश्रवणार्थः” इति “कृतः कीर्तिः" [ ४. ४. १२३.] दोपेणापनेतुमशक्यत्वात् । अतश्च व्यवधानं शब्दयोर्नार्थी- | इति सूत्रस्थो बृहद्वृत्तिपाठो विरुध्यति, यतस्तत्राचीकृतदित्यत्र 55 व्यवधानप्रयुक्तं सम्बन्ध विहन्तुं शक्नुयादिति भावः ॥ २ ॥ ऋकारश्रवणमात्रफलमुक्तं, भवद्रीत्या तु कृततीत्यत्रापि ऋकार- श्रवणफलं भवतीति स्पष्ट एव विरोध इति, तन्न मनोरमम्-बृह- 20 श्यस्य येनासिसम्वन्धो दूरस्थस्यापि तेन सः ॥२॥ इत्तिपाठस्य तात्पर्यानवगमात् , धातुगणे एव 'कीर्तण्' इति त०-"संस्कृत्य संस्कृत्य पदान्युत्सृज्यन्ते, तेषां यथेष्टमभि- पठ्यतां, तथा सति सूत्रारम्भमन्तरापि कीर्तयतीत्यादीनां सिद्धि- सम्वन्धो भवति" इति भाष्योक्तिमनुरुध्य, स्वभावतोऽपि वा रयत्नोपनतैवेति ऋकारघटितेन 'कृतण्' इति पाठेन किमित्या-60 जना यथेच्छं पदानि वाक्येषु स्थापयन्ति, तथापि यस्य पदार्थस्य | शङ्कायां समाधानात्मकोऽयं वृहद्वृत्तिपाठः, ‘कृतण्' इति गण- येन पदार्थेन सह सम्वन्धोऽभिप्रेयते तेन स सम्बध्यत एव, न | पाठे 'अचीकृतत्' इत्यपि रूपं सिद्धयति, 'कीर्तण्' इति गणपाठे 25 तु उच्चारणकृतव्यवधानेन सम्बन्धे कापि हानिरिति प्रकृत- | कृते तु 'अचिकीर्तत्' इत्येकमेव रूपं स्यादिति समाधानग्रन्थाशयः; न्यायार्थः । अयमपि न किमप्यपूर्व प्रतिपादयति किन्तु स्वभाव- अयं भावः-'कीर्तण्' इति गणपाठे 'अचीकृतत्' इति रूपं न सिद्धमेवार्थमाहेति नात्र ज्ञापकापेक्षा । न च केवलमयं न्यायः सिध्येत् , 'कृतण्' इति पाठे कृते तु "ऋवर्णस्य” [४. २. ३७.] 65 शास्त्रीय एव, यस्य हि मनुष्यस्य येन सह कश्चिल्लौकिकः सम्बन्धो इति सूत्रेण कीर्तादेशवाधक ऋकारस्य ऋकारो वा भवतीति भवति स न दूरस्थितौ निवर्त्तते, तथा च लोकसाधारणतया जायमाने 'अचीकृतत्' इति रूपे ऋकारश्रवणं भवति । ननु कथं 30 नायं न्यायत्वेनान्यैवैयाकरणैः संगृहीत इति ॥ २ ॥ कीर्ता देशवाध इति चेत् ? उच्यते-"ऋवर्णस्य" [४. २.३७.] *येन विना यन्न भवति तत् तस्यानि- इत्यत्रोपान्त्यस्य ऋकारस्य ऋकारस्य च संग्रहार्थ वर्णपदोपादा- मित्तस्यापि निमित्तम् ॥ ३ ॥ नम् , अथानापि यदि कीर्तादेशः स्यात् तदाऽन्यस्य ऋकारस्यो-70 पान्त्यस्याभावाद् "ऋतः" इत्येतावतैव निर्वाहे वर्णग्रहणमनव- सि०-येन-वस्तुतो निमित्तत्वाभाववता, विना-तदसत्व काशं सत् कीर्तादेशं वाधते । ननु ‘कृतण्' इति ह्रस्व एव धातुगणे इति यावत् , यन्न भवति-तदवश्यस्थितिकं, तस्य-स्वसत्तायां पठ्यतां, तावतापि तत्सामर्थ्याद् 'अचीकृतत्' इति सिध्यति, 35 भवतः कार्यस्य, अनिमित्तस्यापि-स्वमन्यद् वा निमित्त- सूत्रे च वर्णग्रहणमपि न कर्तव्यम् , एवं “कृतः कीर्तिः” [४. मुपाश्रित्याभवतोऽपि, निमित्तमिति व्यवह्रियत इति शेषपूरणेन | ४. १२३.] इति स्थाने "कृतः कीर्तिः” इति विन्यासे मात्रा-75 न्यायार्थः । तथा च सति क्वचित् तद्विरहे सति निमित्ताभावे | ल्पत्वमिति लाघवमपि; सत्यम्-एवं सति ‘कृतैत्' इत्यस्यापि .

·[तृतीयोल्लासे न्यायौ ४-५] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । २१३ स्यात्, ROINODOper200.0.4. "Busines.anit. reap.01.an.nan-.-. कीर्तादेशशङ्का स्यात् । किञ्च 'चुरादीनामनिल्यो णिच्' इति णिज- न्यम्" इति नयेन सामान्यस्य विशेषाविनाभावेन सामा- भावे. प्रस्तुतन्यायवलेन कीर्तादेशाभावे च कर्ततीत्यनिष्टं रूपं न्यातिदेशे सर्वे तदन्तर्गता विशेपा अतिदिष्टाः स्युरिति शङ्ख्या 40 इष्यते च कृततीति अतः ‘कृतण्' इति पाठः सम्यक्, न्यायोऽयमाश्रीयते । अयं च न्यायोऽतिदेशस्वभावसिद्ध एव, सम्यक् च कृततीति रूपसिद्ध्यर्थं प्रस्तुतन्यायाश्रयणमित्यलं | तथाहि-"भूतवच्चाशस्ये वा" [५. ४. २. ] इति सूत्रे 5 पल्लवितेन ॥ ३॥ भूतवदित्यनेन कथनेन भूतसादृश्यं विधीयते, सादृश्यं च *नामग्रहणे प्रायेणोपसर्गस्य तद्वृत्तिधर्म एव, स च धर्मः क इति जिज्ञासायां सादृश्यप्रति- योगितावच्छेदकतया शब्दादुपस्थितस्तज्ज्ञानादनुमानेनोप-45 न ग्रहणम्*॥४॥ स्थितस्तंव्यापको धर्मस्तस्यैवातिदेशः, न तु तव्याप्यधर्माति- सि०-नाम्नो ग्रहणे सति उपसर्गस्य नामत्वेऽपि तस्य देशः, तस्यानुपस्थितत्वादित्येवंरूपेणायं न्यायः फलति । तेन ग्रहणं बाहुल्येन न दृश्यते । अयमपि लक्ष्यानुरोधमूलक एव भूतवदिति कथनेन भूतत्वमात्रस्यैव व्यापकस्य धर्मस्यातिदेशो 10 न्यायो यदि तादृशं लक्ष्यं भवति, यथा-"स्पृशोऽनुदकात्" भवति, न तु तद्व्याप्यानामनद्यतनत्व-परोक्षत्वादिविशिष्टानां [५. १. १४९. ] इति सूत्रेणोदकभिन्नान्नाम्नः परस्सा- | भूतविशेषाणामिति 'उपाध्यायश्चेदागमत् एते तर्कमध्यगी- 50 द्धातोर्विधीयमानः किम् सत्त्वप्रधाननाम्नः परत्वे एव भवति, महि' इत्यादावनद्यतन-परोक्षयोरपि भूतत्वमात्रेणोपस्थिति- यथा-'घृतस्पृक्' इत्यादि, उपस्पृशतीत्यर्थे चोपरूपोपसर्गनाम्नः रिति तत्तदर्थप्रयुक्त ह्यस्तनी-परोक्षे विभक्ती न भवतोऽपि तु परत्वे सत्यपि न भवति । प्रायेणेति वचनाच्च क्वचिन्नामग्रहणे सामान्यभूतत्वनिमित्ताऽद्यतन्येव । लोकेऽपि मनुष्यादौ 15 उपसर्गस्यापि ग्रहणं भवत्येव, तेन "भजो विण्" [५. १. पशुत्वादेः सामान्येनातिदेशस्य स्थले न तत्तद्विशेषाणां १४६. ] इति नाम्नः पराद् भजेर्विधीयमानो विण् उपसर्ग- | गोत्वादीनामतिदेशो गम्यत इति लोकव्यवहारसिद्धोऽप्ययं 55 पूर्वादपि भवति, यथा-'प्रभाग्' इत्यादौ, यदि तथाभूतः न्याय इति विज्ञेयम् ॥ ५ ॥ प्रयोगः क्वचिद् दृश्येत ॥ ४ ॥ *सामान्यातिदेशे विशेषस्य नातिदेशः ॥ ५॥ *नामग्रहणे प्रायेणोपसर्गस्य न ग्रहणम् ॥ ४॥ त०--अयमपि न्यायो न क्वचिदुपलभ्यते, किन्तु संभावना- त०-सामान्योपस्थितिकाले विशेषोपस्थापकसामग्र्यभावो- मूलक एव । "स्पृशोऽनुदकात्" [५. १. १४९.] इत्यत्र च |ऽस्य न्यायस्य मूलमिति वृत्तौ प्रतिपादितम् , तस्यायमाशयः- 'अनुदकात्' इति पर्युदासदर्शनात् 'पर्युदासः सदृग्ग्राही' इति । सामान्यशब्दोपादानेन यत्र कार्यमतिदिश्यते तत्र विशेषस्याशब्दा-60 न्यायानुरोधेनोदकभिन्नादुदकसदृशाद् द्रव्यवचनान्नाम्नः परत्व | र्थत्वाद् विशेषाश्रयं कार्य नातिदिश्यते, यत्र तु विशेषशब्दो- एव प्रत्ययः, न त्वद्रव्यवाचिन उपसर्गात् परत्वे इति कल्पयितुं पादानेनातिदेशस्तत्र विशेषधर्मस्यातिदेशो भवत्येव । किञ्च विशे- 25 शक्यते ।तथा च प्रकृतसूत्रव्याख्यानभूतवृहद्वृत्तिग्रन्थादवप्ययमों | पातिदेशे सामान्यातिदेशोऽपि भवति, यथा ब्राह्मणविशेषस्य लभ्यते, तथाहि-तत्रोक्तम्-“अनुदक इति पर्युदासाश्रयणादुदकस- | कठत्वादिधर्मस्यातिदेशे ब्राह्मणत्वादेशः सुतरां जायते, तत्र च दृशमनुपसर्ग नाम गृह्यते, तेनेह न भवति-उपस्पृशति" इति । सामान्यमनुमानेनोपस्थितम् , व्याप्येन हि व्यापकोपस्थितिरनु-65 तथा च पर्युदासवलादेव प्रकृते वारणमिति नात्र न्यायोपयोग | मानेन भवति । “स्थानिवदादेशोऽनलविधौ” [पा० सू० १. इत्यायाति। यदि ह्ययं न्याय आचार्यस्येष्टः स्यादवश्यं स त्वत्र समा १. ५६.] इति सूत्रे महाभाष्ये चायं न्यायो वार्तिकसिद्धत्वेन 30 श्रितः स्यात् ; सति चान्यस्मिन्नुपाये किमर्थं नवीनो न्याय पठितो दृश्यते, तत्र हि वर्णविधौ स्थानिवद्भावप्रतिषेधाय 'अनल- आश्रीयेतेति । सति प्रयोजनेऽन्यत्र न्यायस्योपयोगेऽपि प्रकृते- | विधौ' इति क्रियते, तस्य च वैयर्थ्यमनेन न्यायेनाशङ्कितम् , ऽनुपयोग एव । अन्यत्र च बहुत्र नामत्वेनोपसर्गस्य ग्रहणं | तथाहि-"आरभ्यमाणेऽप्येतस्मिन् योगे-“अल्विधौ प्रतिषेधे-70 ऽविशेषणेऽप्राप्तिस्तस्यादर्शनात्" [वार्तिकम् ], अल्विधौ प्रतिषेधे- दृश्यत एवेति ॥ ४॥ ऽसत्यपि विशेषणे समाश्रीयमाणे, असति तम्मिन् विशेषणे- *सामान्यातिदेशे विशेषस्य ऽप्राप्तिर्विधेः, प्रसीव्य प्रदीव्य । किं कारणात् ? तस्यादर्शनात्, नातिदेशः ॥५॥ वलादेरित्युच्यते, न चात्र वलादि पश्यामः । ननु चैवमर्थ सि०-अतिदेशनम्-अन्यधर्मस्यान्यन भारोपणम्-अति- एवायं यत्नः क्रियते-अन्यस्य कार्यमुच्यमानमन्यस्य यथा 75 देशः, तत्र सामान्यधर्मस्यातिदेशे सति तदन्तर्भूतस्यापि विशे- स्यादिति । सत्यम्-एवमों यत्नः क्रियते, न तु प्राप्नोति, किं पस्यातिदेशो न भवतीति न्यायार्थः । "निर्विशेपं न सामा- | कारणम् ? “सामान्यातिदेशे हि विशेपानतिदेशः” [वार्तिकम् ] 20 । 35 ·२१.४ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [तृतीयोल्लासे न्यायौ ५-६] २०. सामान्ये ह्यतिदिश्यमाने विशेषो नातिदिष्टो भवति, तद्यथा ] इत्यस्य चातीति विशेषस्वरे परे विधानाद् विशेषशास्त्र- 40 ब्राह्मणवदस्मिन् क्षत्रिये वर्तितव्यमिति, सामान्यं यद् ब्राह्मणकार्य त्वेन तेनास्य बाधः सिध्यति । तथा च प्राप्ते सामान्ये विशे- तत् क्षत्रियेऽतिदिश्यते, यद् विशिष्टं माठरे कौण्डिन्ये वा न पेण तस्य बाधस्येदमुदाहरणं, प्राप्स्यति सामान्ये विशेषप्रवृत्ति- तदतिदिश्यते । एवमिहापि सामान्यं यत् प्रत्ययकार्य तदति- | स्थलोदाहरणं. यथा-"सोऽहं तथापि तव" [भक्तामरस्तोत्रे 5 दिश्यते, यद् विशिष्टं बलादेरिति न तदतिदिश्यते" । इति । श्लो.५ ] इत्यादि, अन्न हि "रोयः" [ १. ३. २६. ] अयमाशयः-'प्रसीव्य, प्रदीव्य' इत्यादौ स्ताद्यशित्प्रत्ययनिमित्त | "अतोऽति०" [१.३.२०.] "तदः से:०" [१. ३. ४५.] 45 . इडागमः स्थानिवद्भावेन प्राप्त इति तन्निवारणाय वर्णविधौ इत्येतेषां न सह प्राप्तिः, "तदः से:०" [१. ३. ४५.] तनिषेधः क्रियते, तत्र 'त्वा प्रत्ययस्थितं सामान्य प्रत्ययत्वाद्ये- | इत्यस्य प्राप्तिकालेऽन्ययोः प्राप्त्यभावात् । तथा च "रोर्यः" वातिदिश्येत, न तु तत्र स्थितं तादित्वादीतीटः प्राप्तिरेव नेति [१. ३. २६.] “अतोऽति" [१. ३. २०.] इत्यनयोः 10 तत्प्रतिषेधो व्यर्थ इति । अन्ते च यद्यपि "ईर्व्यञ्जनेऽयपि” प्राप्तिः “सो " [२. १. ७२.] इत्येतत्प्राप्यन्तरितेति [ ४. ३. ९७.] इति सूत्रे 'अयपि' इति प्रतिषेधस्थानीयेन भविष्यत्प्राप्तिकस्येदमुदाहरणमित्युक्तं प्राचीनैः । वस्तुतस्तु 50 "नल्यपि" [पा० सू० ६. ४. ६९.] इति सूत्रेणास्य न्यायस्या- प्रकृतसूत्राणां सामान्य-विशेषभाव एव दुर्निरूप इति केवलं नित्यत्वमपि साधितम् , तथाहि-यपि क्त्वावृत्तिकित्त्वातिदेशे “सो रु" [२. १. ७२.] "तदः सेः०" [१. ३. ४५.] सत्येव ईत्वं प्राप्नोति, कित्त्वं च विशेषधर्मस्तस्य चानेन न्याये- इत्यनयोरेव सामान्य-विशेषभावः कल्पनीयः । तथा च 15 नातिदेशोऽलभ्य इति तदप्राप्तेरयपीति निषेधो व्यर्थः सन् प्रकृत- | प्राप्तस्यैवेदमुदाहरणं न तु प्राप्स्यतः । किञ्च प्रकृते "तदः न्यायानित्यत्वं ज्ञापयति । नवीना यद्यपि कित्त्वं क्त्वाप्रत्ययस्य से:०" [१. ३. ४५.] इत्यस्य प्राप्तिरप्यत्र नास्ति, यतस्तत्र 55 सामान्यधर्म एवेति तदतिदेशे न्यायस्य वाधकत्वाभावान्न | 'पादार्था' इत्युक्ततया पादपूरणे सत्येव [लुचैव यदि पादपूर्तिः 'अयपि' इति निषेधेनास्यानित्यत्वं ज्ञापयितुं शक्यते इति साध- स्यात् तदैव] लुग् भवति, इह च लुचं विनाऽपि पादपूर्तिः यन्ति, तथापि तद्विचारः प्रकृते नातीवोपयोगीति विरम्यते ॥५॥ स्पष्टा, एतच्च तत्सूत्रे बृहन्न्यासेऽप्युक्तम् , तथाहि-'पादपूरणी' इति बृहद्वृत्तिप्रतीकमुपादाय-"लुचैव" यदि पादः पूर्यते, यन्त्र 20 सर्वत्रापि विशेषेण लामान्य बाध्यते, लच्यलुचि च पादपूरणमविशिष्टं तत्र लोपाभावः, यथा- 60 लतु सामान्येन विशेषा* ॥६॥ "सोऽयमित्यभिसम्बन्धे प्रत्यभिज्ञोपजायते ।" भन्न लुच्यपि लि० - विशेषः-सामान्यव्याप्यं शास्त्रम् , सामान्य- पादपूरणं भवति, यथा-"साऽयमित्यभिसम्बन्धे" इति विशेषव्यापकं शास्त्रम् , सर्वत्रापि प्राप्ते प्राप्स्यति वा सामान्ये [अत्रापि “सोऽयमित्यभिसम्बन्धे" इत्येवं. पाठः प्रमादा- विशेषेण शास्त्रेण सामान्यशास्त्रं वाध्यते, तु-किन्तु, सामान्येन न्मुद्रितः ]" । इत्थं च सोऽयमित्यस्य सोऽहमित्यस्य च सर्वथा 25 शास्त्रेण विशेषशास्त्रं न वाध्यत इति न्यायार्थः । लोकेऽपि तुल्ययोग-क्षेमत्वेन तन्त्र प्रकृतसूत्रचचैव नोचिता । किञ्चान 65 विशेपेऽभिहिते सामान्य विशेषानुस्यूततया भासमानमपि लुचि सत्यां स्त्रीपुंसोः सन्देहोऽप्यापततीत्यपरं दूषणम् , यद्यपि विशेषत्वेन रूपेणैव भासते, शब्दतो विशेषस्यैव प्रतीतेः, तथा प्रकरणात् तन्निर्णयः स्यात् तथापि सत्यां गतौ किमर्थं संदिग्ध- शास्त्रेऽपि युक्तमेव, "तार्किकादिमते सामान्य-विशेषयोर्बाध्य- प्रयोगः क्रियेत । इत्थं च तत्रैव सूत्रे लधुन्यासे यदित्यमुक्तम्- बाधकमावो नास्ति' इति तु केषांचिदुक्तिरप्रासङ्गिकी, "ननु "सोऽहं तथापि तव." [भक्तामरस्तोत्रे श्लो० ५] 30 तर्कादिशाखाणां प्रमाण-प्रमेयादिविचारपरत्वात् कस्यचिद् इत्यस्मिन् प्रयोगे "तदः सेः स्वरे पादार्था" [१. ३. ४५.] 70 विधि-निषेधे तेषामव्यापारात् । अयं च वाध्यबाधकभावो इत्यनेन प्रतिष्णातेन निमित्तस्वरे परत्रावतिष्ठमाने. सति विधि-निषेधविपय इति तदर्थकेपु धर्मशास्त्रादिषु प्रवर्तत एवायं सेल्क् कथं न भवति ? उच्यते-"तदः : सेः स्वरे०" न्यायः । व्याकरणशास्त्र सामान्य-विशेषभावेन शास्त्राणां विधि- [१. ३. ४५.] इति सूत्रं “रोर्यः" [१. ३. २६.] इति निषेधपरत्वात् तत्र प्रकृतन्यायस्य लक्ष्यलाभोऽस्ति, यथा- सामान्यस्वरनिमित्तसूत्रविषये “सो रुः" [२. १. ७२. २.] 35 'कोऽर्थः' इत्यन्न 'कास्+अर्थः' इति स्थितौ “सो २ः" इत्यस्य वाधकम् , न पुनः स्वरविशेषनिमित्तस्य "अतोऽति 75 [२. १. ७२. ] इति सकारस्य रुत्वे कृते सति "रोर्यः” रोरुः" [१.३.२०.] इत्यस्य विषये, कुतः ? *सर्वत्रापि १. ३. २६.] "अतोऽति०" [१. ३. २०.] इत्यनयोः विशेपेण सामान्य बाध्यते न सामान्येन विशेषः* इति प्राप्तौ “रोर्यः" [१.३. २६.] इत्यस्य परत्वेऽपि सामान्येन न्यायात्" इति, तच्च पूर्वोदाहृतबृहन्यासग्रन्थप्रतिकूलमेव खरे परे विधानात् सामान्यशास्त्रत्वम् “अतोऽति" [ १. २. प्रतिभाति, सूत्रप्राप्तेः स्पटत्वेन तन्त्र क्लिष्टकल्पनया समा- . ?

·[ तृतीयोल्लासे न्यायौ ६-७ ] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । २१५ . धानस्यानावश्यकत्वात् । *तक्रकौण्डिन्य न्यायेन समान- कार्येण भाव्यमिति शङ्काऽपनोदार्थमयं न्याय भाश्रीयते । तथा 40 प्रयोजनोऽयं, सोऽपि न्याय एतन्यायमूलक एव । तक्र च यत्र कित्त्वं पूर्वस्थितमस्ति, तत्र डित्वं चेद् चिहितं कथमपि, कौण्डिन्यन्यायस्य च-तकं देयमस्सै . इति तकदेयः, स| तर्हि ङित्त्वनिमित्तकमेव कार्य तत्र स्यात् । ङित्त्व-कित्वयोः चासौ कौण्डिन्यश्चेति विग्रहे मयूरव्यंसकादित्वाद् देयशब्द- स्वतः परस्परं विरोधाभावात् कार्यद्वारक एव विरोध इति 5 लोपः, तस्य च न्यायशब्देन दृष्टान्तार्थेन समानाधिकरण- तत्कार्यबाधनमेव तद्वाधनमेष्टव्यम् । अयं च स्पर्धमूलक एव, समास इति सिद्धिः, तस्य प्रवृत्तिश्चैवम्-सर्वेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो | तत्र "स्पर्धे" [१. ४. ११९.] इति परिभाषासूत्रं पाठापेक्षं 45 दधि देयं तक्र कौण्डिन्याय, तत्र ब्राह्मणेषु सामान्येन कौण्डि- पूर्वत्यपरत्वमादाय प्रवर्तते, अयं च प्रवृत्यपेक्षं पूर्वत्वपरत्व- न्योऽपि समायात इति दधिदानं तस्य पूर्ववाक्येन प्राप्तम् , मादायेति विशेषः । यथा-"णूत स्तवने" इत्यस्य ते नुवितः परन्तु परवाक्येन विशेषतस्तस्य तक्रदान विहितमिति दधिदानं प्रणुवित इत्यादिरूपाणि, तत्र क्तप्रत्ययस्य कित्त्वं स्वाभाविक 10 बाधते । यद्यपि दधिदानोत्तरं ततः पूर्व वा तक्रदानमपि | कुटादित्वप्रयुक्तेन डिस्वेन.वाध्यते इति कित्त्वनिमित्तकः “उव- विधातुं शक्यत एव, तथापि विशिष्य विधानसामर्थ्यात् तक्र- | पात्" [४. ४. ५८.] इतीनिषेधो नाभूत् । 'कित्त्वं 50 मेव दीयते न दधि । तथा च सत्यपि संभवे सामान्येन विशे- [पूर्वस्थितं ] वाध्यते' एतावन्मात्रोक्तौ तु 'प्रकृत्य' इत्यादी पस्य वांध इति प्रकृतन्यायेन [*तक्रकौण्डिन्य न्यायेन] क्त्वाप्रत्ययसम्बन्धिकित्त्वं पश्चात् प्रवृत्तस्य यपः पित्वेन लभ्यते। यत्र चासंभवे एव बाधकत्वमिप्यते विशेषस्य तक्र-बाधितं स्यादिति प्रकृत्येत्यत्र गुण आपद्येत, 'ङित्त्वं [पश्चात् 15 माठर-कौण्डिन्यपरिवेषण न्यायः समाश्रीयते, तथाहि- प्रवृत्तं ] वाधकम्' इत्येतावन्मात्रोक्तौ तु-"Qत् गतिस्थैर्ययोः" तन्यायस्वरूपम्- *सर्वे ब्राह्मणा भोज्यन्ताम् , माठर- इत्यस्य क्त्वि यबादेशे प्रभुत्येत्यत्र कुटादित्वप्रयुक्तङित्त्वेन 55 कौण्डिन्यौ परिवेविषाताम् इति, अत्र भोजन-परिवेषणयोः यपः पित्त्वस्य बाधापत्ती तागमो न स्यात् । न्यायस्या- समकालमसम्भव एवेति परिवेषणेन विशेपतो विहितेन सामा- | स्वास्थैर्याच्च क्वचिदप्रवृत्तिरपीति ङित्वेन कित्त्वस्यावाधान्नूतः न्यतो विहितं भोजनं तयोर्वाध्यते, अनयोश्च बाधनमनुक्तमेव | प्रणूतवानित्यपि रूपम् । एतन्न्याये डिन्त्व-कित्त्वे उपलक्षविधया 20 सामान्यविशेषभावमूलकमेव प्रतीयते इति प्रकृतन्यायसमान- | प्रयुक्ते, तेनान्यत्रापि धात्वादिसम्बन्धी पूर्वावस्थानुवन्ध योग-क्षेमाविमौ, यथा “व्यञ्जनादेरेकस्वराद् भृशाभीक्ष्ण्ये उत्तरावस्थानुबन्धेन [ पूर्वावस्थानुबन्धनिमित्त कार्यमुत्तरा- 60 यङ्.. वा" [३. ४..११.] इति सामान्येन विहितो यङ् | वस्थानुबन्धनिमित्तकेन कार्येण] वाध्यते । तत्र धातोरनु- "गत्यर्थात् कुटिले" [३. ४. ११.] इति गत्यर्थेभ्यो धातुभ्यो | बन्धस्य वाधो यथा-चक्षिधातोः स्थाने आदेशभूतस्य ख्यागो विशिष्य कुटिलेऽथै विहितेन यङा बाधकेन बाध्यते, न चास्ति | गित्त्वेन [ गित्त्वनिमित्तकोभयपदित्वेन ] पूर्वावस्थास्थितेदित्वस्य 25 द्वयोरर्थयोरेकदा संभव इति *माठरकौण्डिन्यपरिवेषण:- [तन्निमित्तनित्यात्मनेपदित्वस्य ] बाधादुभयपदित्वमेव भवति, न्यायेन प्रकृते वाधः । तथा च सर्वत्र सामान्य-विशेषभाव एव न तु नित्यात्मनेपदित्वम्-आचख्यौ, आचख्ये, इति 165 बाधमूलमिति ॥ ६ ॥ प्रत्ययसम्बन्धिनोऽनुबन्धस्य [तन्निमित्तकार्यस्य ] बाधो यथा- 'युतात्' इत्यत्र तातडो डिस्वेन तुवो वित्वस्य बाधात् *सर्वत्र विशेषेण सामान्यं वाध्यते, "उत और्विति व्यञ्जनेऽद्वेः" [ ४. ३. ५९.] इति और्न । नतु सामान्येन विशेषः ॥ ६॥ कचिच्च परस्तात् प्रवृत्तेनानुबन्धेन पूर्वानुवन्धस्य बाधाभावो- त०-अत्र यद् वक्तव्यं तद् वृत्तावेवोक्तम् । विशेषश्चायम्- ऽपि, यथा-प्रकृत्येत्यत्रेत्युदाहृतं पूर्वमेवेति ॥ ७ ॥ अयमपि न्यायोऽनवकाशमूलक एवेति *येन नाप्राप्ते यो विधि- रारभ्यते स तस्यैव बाधकः* इति न्यायेनैव गतार्थ इति न *डित्वेन कित्त्वं वाध्यते ॥७॥ पृथग् वक्तव्यः । अपवादस्थलेऽपि सामान्य-विशेषभावप्रयुक्त त०-डित्त्वेन पश्चात् प्रयुक्तेन पूर्वस्थितं कित्वं वाध्यत एव वाध्य-बाधकभावः । विशेषस्य सामान्यान्तर्गततयाऽवश्यं इति न्यायार्थः । वाध्य-वाधकभावव्याख्यानप्रसङ्गेनैतदपि 35 प्राप्ते सामान्यशास्त्रे एव विशेषशास्त्रमारब्धमिति तत् तस्य । औचित्यप्राप्तमिति पठितम् । अन्ये वैयाकरणा नैतदाद्रियन्ते, बाधकमेवेति नायं न्यायः पृथगारब्धव्य इति ॥ ६ ॥ किन्तु यत्र पूर्वस्थितस्य कित्त्वस्य डित्त्वेन वाध इष्टस्तत्र येन 75 नाप्राप्त० अन्यायेनैव निर्वाहः क्रियते, 'नुवितः' इत्लादाववश्य- *डिवेन कित्त्वं बाध्यते* ॥७॥ प्राप्ते कित्त्वे ठित्वं कुटादित्वप्रयुक्तं क्रियते, इति तत् [ठित्त्वं] सि०-पूर्वन्यायवदयमपि बलाबलकथनार्थमेवोपात्तः, तस्य [ कित्त्वस्य ] ङित्त्वेन वाधकं स्यात् । भाष्यकृता तु ठित्वेन भन्न चैकस्मिन् धर्मिणि डित्त्व-कित्त्वयोः प्राप्तौ किंनिमित्तकेन । कित्त्वस्य वाधो नोचित इत्येव साधितम्-'गाङ्कुटादिभ्यो- 30 70 ·२१६ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [तृतीयोल्लासे न्यायौ ७-९] -- -- ऽणिन्डित्" [पा० सू० १. २. १.] इति सूत्रे, तत्र हि | कार्य स्यादेव। एवं युतादित्यादावपि स्वाश्रयानुवन्धनिमित्तकमेव कित्कितोः पृथगनुवन्धत्वकरणे. प्रयोजनस्य विचारप्रसङ्गे-"कुटा- कार्य न तु स्थानिस्थितानुवन्धनिमित्तकं तस्य स्थानिवद्भाव- दीनामिट्प्रतिषेधः” [वार्तिकम् ], कुटादीनामिटप्रतिषेधः प्रयो- लभ्यत्वात् , 'ङिच्च पिन्न, पिच्च डिन्न' इति "हलः श्नः जनम् , यथेह भवति-'लूत्वा धूत्वा' इति "युकः किति" | शानज्झौ" [पा० सू० ३. १. ८३.] इति सूत्रे ,महाभाष्ये 5 [पा० सू० ७. २. ११.] इतीटप्रतिषेधः, एवं 'नुविता धुविता' सिद्धान्तितत्वाचेति. सर्व सुस्थम् । स्वाश्रयानुवन्धकार्येण सह 45 अत्रापि प्राप्नोति । "क्त्वायां कित्प्रतिषेधश्च" [वार्तिकम् ], कंचित् स्थानिसम्बन्ध्यनुवन्धनिमित्तमपि . कार्य , भवत्येवेति क्त्वायां कित्प्रतिषेधः प्रयोजनम् , किंच-इट्प्रतिषेधः, नेत्याह, । प्रकृत्येत्यादौ स्थानिवत्त्वाद् यपः कित्त्वेन गुणाभावोऽपि अदेशेऽयं चः पठितः-'क्तवायां च कित्प्रतिषेध इति । यथेह | सिध्यति ॥ ७ ॥ . भवति- देवित्वा सेवित्वा' इति 'न क्त्वा सेट् [पा० सू० १. *परादन्तरङ्गं बलीयः ॥ ८॥ 10२. १८.] इति कित्त्वप्रतिषेधः, एवं 'कुटित्वा, पुटित्वा' इहापि प्राप्नोति । अथवा देश एवायं चः पठितः क्त्वायां कित्प्रतिषेध सि०-परत्वं पाठापेक्षया पूर्वत्वेनाभिमतशास्त्रोच्चारण- 50 चेटप्रतिषेधश्च । कित्प्रतिषेधे उदाहृतम्, इट्प्रतिषेधो यथेह | ध्वंसाधिकरणक्षणे पठितत्वम्, तच्च पूर्वापेक्षया बलवत्त्वप्रयो- भवति-'लुत्वा धूत्वा' "भ्युकः किति" [पा० सू० ७. २. ११.] जकमिति "स्पर्धे" [७. ४. ११९.] इति सूत्रेण प्रतिपादित- इति, एवं 'नुवित्वा धुवित्वा' अत्रापि प्राप्नोति । स्यादेतत् । मेव । परस्मान्नित्यस्य बलवत्वं *परान्नित्यम् इति न्यायेन 15 प्रयोजनं यद्यस्य नियोगत आतिदेशिकेन ङित्त्वेनौपदेशिकं कित्त्वं नित्यापेक्षयाऽन्तरङ्गस्य बलवत्त्वं नित्यादन्तरङ्गम् इति न्यायेन, वाध्येत । सत्यपि तु ङित्त्वे किदेवैषः । तस्मान्नूत्वा धूत्वेत्येव अन्तरङ्गादप्यनवकाशस्य बलवत्त्वम् *अन्तरङ्गादनवकाशम् 55 सवितव्यम्" इति सिद्धान्तितम् । अस्यायमाशयः यद्यपि इति न्यायेन च प्रतिपादितं, सम्प्रति परा-ऽन्तरङ्गयोः परस्परं छित्कितोगुणादिप्रतिषेधरूपं कार्य समानमेवेत्येकेनैवानुवन्धेन स्पर्धे सति कस्य बलवत्त्वमित्याकाङ्क्षायां न्यायमिममुदाहरन्ति । सिन्यति, तथापि किति परे "उवर्णात्" [४. ४. ५२. ] इतीट्- | अत्रापि च परस्य दौर्बल्यप्रयोजक बहिरङ्गत्वमेवेति *असिद्ध 20 प्रतिषेधो भवति, लिति स न भवतीति तयोः पृथक्करणमावश्य- बहिरङ्गमन्तरङ्गे* इति न्यायस्यैवायं प्रपञ्चः। तथा च तेनैव कम् । तथा च 'नुविता, धुविता' इत्यत्र कुटादित्वाद् ङित्त्वे सति गताऽर्थोऽप्युदाहरणभेदमनुरुध्य पृथगुच्चार्यते । उदाहरणमस्य 60 इट्प्रतिषेधो न भवति । इत्थं तयोः पृथगनुवन्धत्वफलमुक्त्वा यथा-'स्योमा' इति । अत्र सीव्यतेः “मन् वन्०" [५. १. क्वचित् कित्त्वस्य ङित्त्वेन वाधनादिट्प्रतिषेधाभावोऽपि फलमिति १४७.] इति मनि “यत्रोः प्वव्यञ्जने लुक्". [४. ४. 'नुवित्वा, धुवित्वा' इति सिध्यतीति सिद्धान्त्येकदेशिनोक्तम् , तत्र १२१.] इति वलोपे "लघोरुपान्त्यस्य" [ ४. ३. ४.] इति 29 च सिद्धान्तिना आतिदेशिकेन [कुटादित्वप्रयुक्तेन ] ढित्त्वेन गुणे "अनुनासिके च च्वः शूट" [४. १. १०८.] इत्यूटि औपदेशिकस्य [खाभाविकस्य ] कित्त्वस्य निवृत्तेरसम्भवात् च प्राप्ते ऊट वलोपमपवादत्वाद् गुणं च नित्यत्वाद् बाधते 65 क्त्वाप्रत्यये कित्त्वं स्थास्यत्येवेति 'नूत्वा धूत्वा' इत्येव. युक्तमिति इति तौ प्रबाध्य अटि कृते तत उपान्त्यगुण-यत्वयोः प्राप्तौ सिद्धान्तितम् । तथा च तुल्यन्यायात् क्तेऽपि 'नूतः' इत्येव गुणस्य बाह्यप्रत्ययनिमित्तकत्वेन बहिरङ्गत्वाद् यादेशापेक्षया रूपमिष्टमिति ङित्त्वेन कित्त्वस्य वाधो नेष्टः । *येनं नाप्राप्त*- परत्वे सत्यप्यनेन न्यायेन पूर्व यादेशे तत उपान्त्यगुणस्या- 30 न्यायमूलको हि वाध एष्टव्यः स्यात्, नास्ति च सर्वत्र ङित्त्व- भावादूटो गुणे कृते रूपं सिद्ध्यति । इत्थं चायं न्यायोऽन्तरङ्ग- विषये कित्त्वस्यावश्यप्राप्तत्वम् , 'नुवितुम्' इत्यादौ कित्त्वाप्राप्तेः । | बहिरङ्गभावमूलक एवेति न नवीनस्तथापि पूर्वैः पृथग 70 तथा च नायं न्यायः पाणिनीयानामाहृत इति स्पष्टम् । यपः | लिखित इत्यस्माभिरपि व्याख्यात इति बोध्यम् ॥ ८ ॥ पित्त्वस्यापि खित्वेन वाधाशङ्का नास्ति ङित्त्वापेक्षया पित्त्वस्य स्वाभाविकत्वात् , ढित्त्वं हि क्त्वाप्रत्ययस्यैव कुटादित्वात् प्राप्तं, *परादन्तरङ्ग वलीयः ॥ ८॥ 35 न तु यपः, तस्यादेशत्वेन प्रत्ययत्वाभावात् , प्रत्ययस्थानिकत्वेन त०-*परान्नित्यम् नित्यादन्तरङ्गम्* *अन्तरङ्गाचानव- हि तत्र प्रत्ययत्वमानेयमिति साक्षात्प्रत्ययत्ववति क्त्वाप्रत्यये एव काशम्* इत्येतैः पूर्वव्याख्यातायैः पर-नित्या-ऽन्तरङ्गा-ऽनव- विप्रवृत्त्यौचिल्लात् । तथा च यपि ङित्त्वं स्थानिधर्मः | काशानामुत्तरोत्तरं वलीयस्त्वं साधितम् । ततश्च परापेक्षया75 पित्त्वमात्मधर्म इति पित्प्रयुक्त कार्य तत्र स्यादेव । उपलक्षणतया | बलवतो नित्यादप्यन्तरङ्गस्य वलवत्त्वे सिद्धान्तिते परादपि वलवत्त्वं पूर्वावस्थानुवन्धस्योत्तरावस्थानुवन्धवाधकत्वमपि न्यायाभावे कुतः कैमुतिकन्यायसिद्धमेवेति नायं पृथग्गणनामर्हति, तथापि वैचि- 40 स्वीकार्यम् । चक्षिस्थानीये ख्यागादेशे च खत एव गित्त्वप्रयुक्तं | व्यार्थमुल्लेखोऽस्येति ॥ ८ ॥ nin ·[तृतीयोल्लासे न्यायः ९] न्यायासिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । २१७ --- -- . *प्रत्ययलोपेऽपि प्रत्ययलक्षणं कार्य इत्यनेनाण् भवति । अन्न कैश्चिदजो लुगभावस्य फलमन्- 40 विज्ञायते* ॥९॥ निमित्ताया वृद्धेरनिवृत्तिरपीत्युक्तम्, तच्चिन्त्यम्-यतो यौधेय- शब्दादेयणन्तादेवाञ् भवतीति मनं विनापि वृद्धिरिह पूर्व- सि०-लोपन छेदनं लोपः, वर्णस्य नित्यत्वपक्षेऽखण्डस्य सिद्धैव, ततश्चाजन्तलक्षणस्याणो विधानमेव भर्गादिगणे यौधेय- नित्यस्य छेदनाद्यसम्भवीति तददर्शनमिह लोपशब्देन ग्राह्यम्, शब्दपाठस्य फलम् । यदि चायं न्यायः स्थिरः स्यात् तर्हि 5 अत एव पाणिनिना “भदर्शनं लोपः" [पा० सू० १.१.६०.] अञो लुपि सत्यामपि न्यायसाहाय्येनाजन्तनिमित्तोऽण् 45 इति लोपसंज्ञाऽपि विहिता । एवं च लुप्-लुगादिशब्दैरुच्य- स्यादेवेति तदर्थं भर्गादिगणे यौधेयशब्दपाठो व्यर्थ एव स्यात् , मानोऽर्थों लोपशब्दस्यापि वाच्यः । तत्र लुकि स्थानिवद्भावेन तथा च स्वसार्थक्याय स प्रकृतन्यायानित्यत्वं ख्यापयति, ततश्च सिद्धिरिति लुप्येवास्य न्यायस्य प्रयोजनम्, तत्र हि 'लुप्य- कदाचिदेतन्यायाप्रवृत्त्याण न. स्यादित्याशङ्का निवृत्त्यर्थं तस्य वृल्लेनत्' [७. ४. ११२.] इति सूत्रेण स्थानिवद्भावस्य [भर्गादिगणे यौधेयशब्दपाठस्य ] सार्थक्यम् । यदि चात्राजो 10निपिद्धत्वात् । न च तेन निषिद्वे स्थानिवद्भावेऽनेन प्रत्ययलक्षगं लुप् स्यात् तर्हि तत्र “सङ्घघोषाङ्क०" [६. ३. १७२.] 50 कार्य चेद् विधीयेत व्यर्थं तत् सूत्रं स्यादिति वाच्यम्, तेन इत्यस्याप्राया “गोन्नाददण्डमाणवशिष्ये" [६. ३. १६९.] हि लुपि सत्यां लुप्तप्रत्ययपरत्वनिबन्धनस्यैव कार्यस्य निषेधात्, इत्यकञ् स्यात् , यथा 'पञ्चालस्य राज्ञोऽपत्यानि' इत्यर्थे अनेन च न्यायेन लुप्तप्रत्ययान्तनिर्दिष्टकार्याणामनुमतत्वात् । “राष्ट्रक्षत्रियात् सरूपाद् राजापत्ये दिर" [ ६. १. ११४.] अत्र च ज्ञापकं "सिविदोऽभुवः" [४. १. ३. ] इति सूत्रे इत्यजि “बहुष्वस्त्रियाम्" [६. १. १२४.] इति तल्लुपि च 15 भूवर्जनम् , तद्धि अभूवन्नित्यत्रानः पुसादेशनिषेधार्थं कृतम्, 'पञ्चालाः' इति, ततः पञ्चालानां सङ्घ इत्यथै प्रकृतन्यायस्या-55 तस्य चेहप्राप्तिरेव नास्ति, सूत्रे विद्यमानसिजन्तस्य ग्रहणात्, नित्यत्वादअन्त्यत्वाभावेन “सङ्घाङ्क०" [६ ३. १७२.] इह · च सिचो लुप्तत्वात् । तथा च भूवर्जनाभावेऽपि इत्यस्याप्राह्या “गोत्राददण्ड०" [६. ३. १६९.] इत्यकनि सिजन्तत्वाभावादेव पुसोऽभावे सिद्धे सति तदर्थं कृतं भूवर्जनं पाञ्चालकमिति भवति, तथेहापि अकजेव स्यादिति तन्नाचार्य- प्रकृतन्यायं विना न सार्थक्यं प्राप्नुयात् , प्रकृतन्यायेन हि स्येप्टमित्येतदर्थमेव प्रत्ययलक्षणकार्यस्य प्रकृतन्यायलभ्यस्या- 20 प्रत्ययान्तनिमित्तकार्यस्याभ्यनुज्ञानात् सिजन्तत्वं स्यादिति नित्यत्वज्ञापनाय भर्गादिगणे यौधेयशब्दः पठित इति ॥ ९ ॥ 60 तद्वर्जनं सार्थकं भवति । फलं चास्य मासेन पूर्वायेति वाक्ये *प्रत्ययलोपेऽपि प्रत्ययलक्षणं यथा "तृतीयान्तात् पूर्वापरं योगे" [१. ४. १३.] इति कार्य विज्ञायते ॥९॥ पूर्वशब्दस्य सर्वादित्वनिषेधेन 'स्मै' आदेशो न भवति तथा त०-लोपशब्दार्थो वृत्तौ प्रतिपादितः । प्रत्ययस्य लोपेऽदर्शने मासपूर्वाय'इत्यत्र "ऐक्यार्थे" [३. २. ८.] इति समासान्तः- सत्यपि प्रत्ययलक्षणं-प्रत्ययनिमित्त कार्य विज्ञायते-अनुज्ञायत 25 पातिन्यास्तृतीयाया लुप्यपि प्रकृतन्यायसहकारेण तृतीयान्तत्वे इति न्यायार्थः । अत्र द्विधा प्रत्ययग्रहणं दृश्यते, तत्र प्रथम- 65 लब्धे सर्वादित्वनिषेधो भवति । एवं 'पापचीति' इति यङ्- प्रत्ययग्रहणाभावे-लोपे सति प्रत्ययलक्षणं कार्य विज्ञायत इती- लुबन्ते *लुवन्तरङ्गेभ्यः' इति न्यायात् पूर्वमेव यटो लुपि यत्युच्यमानेऽपि प्रत्यासत्त्या प्रत्ययस्यैव लोपो विज्ञास्यत एवेति प्रकृतन्यायवलाद् यङन्तत्वनिबन्धनं “सन्यडश्च" [४. १. तन्न कार्यमिति चेत् ? अत्रोक्तं महाभाष्ये-"प्रत्ययलोपे प्रत्यय- १३. ] इति द्वित्वं भवति । अयं च क्वचिदप्रवृत्तिरपि भवति, लक्षणम्” [पा० सू० १. १. ६२.] इति सूत्रे-“लोपे प्रत्यय- 30 तन्त्र यौधेयशब्दस्य "देरजगोऽप्राच्यभर्गादेः" [६. १. १३३.] लक्षणम्' इतीयत्युच्यमाने सौरथी बहतीति गुरुपोत्तमलक्षणः 70 इति अञ्लोपविधायकसूत्रस्थभर्गादिगणे पाठ एव ज्ञापकः, प्यञ् प्रसज्येत" इति । अयमाशयः-तथा सति कस्यापि लोपे तथाहि-युधा नाम काचित्, तस्या अपत्यानीत्यर्थे "द्विस्वरा- सत्यपि प्रत्ययस्य लक्षणं-दर्शनं प्रादुर्भाव इत्यर्थो विज्ञायतेति दनद्याः" [६. १. ७१. ] इत्येयणि-यौधेया इति, ततः सुरथस्य विहितस्य चापत्यं वृद्ध स्त्रीत्यर्थ "अत इञ्" [ ६. १. स्त्रीत्वविशिष्टशस्त्रजीविसङ्घविवक्षायां "यौधेयादेः" [७. ३. ३१.] इतीनि, सुरथशब्दस्य रम्धातुनिष्पन्नत्वाद् विहतशब्दस्य 35 ६५.] इत्यजि "अणजेय." [२. ४. २०.] इति ड्यां- च हन्धातुनिष्पन्नत्वात् तयोः सम्बन्धिनोर्मकार-नकारयोः सत्त्वे 75 यौधेय्य इति । भन्नाजो लुबभावार्थ “देरजणोऽप्राच्यभर्गादेः" गुरूपान्त्यत्वाद् यथा “अनार्ये वृद्धेऽणिनो वहुस्वरगुरूपान्त्यस्या- [६. १. १२३.] इति सूत्रे भर्गादिगणे · यौधेयशब्द- न्यस्य प्यः" [ २. ४. ७८.] इति ष्यस्य प्राप्तिस्तथा तयोर्लोपे पाठः कृतः, तेनाजो लुगभावे यौधेयीनां संघो 'यौधेयम्' सत्यपि स्यादिति । प्रत्ययग्रहणे कृते तु विरुद्धत्वान्नायमों भवति- "सङ्घघोषाङ्कलक्षणेऽजिनः". [६. ३. १७२.] “प्रत्ययस्य लोपे सति तस्यैव पुनः प्रादुर्भावः" इति, एवं हि २८ न्यायसमु०

·२१८
न्यायासिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः ।
[तृतीयोल्लासे न्यायौ ९-१०]
-.
.
लोपविधानमनर्थकं स्यात् , तस्मात् प्रत्ययलोपे सत्यपि प्रत्यय- रैकुलमिति" इति । एतदाशयः कैयटेनेत्थं वर्णितः-"प्रत्ययलोपे
निमित्त कार्य भवतीति वाक्यार्थ आश्रीयते । पुनराशङ्कितस्य तल्लक्षणमित्युच्यमाने प्रत्ययस्य यत्र कार्ये निमित्तभावः प्रत्यय-
स्थापनं इत्थं कृतम्-“नैष दोषः । नैवं विज्ञायते-लोपे प्रत्यय- स्वरूपाश्रयणेन वर्णरूपताऽऽश्रयणेन वा तत् सर्वं स्यात् , सर्वनाम्नो
लक्षणं भवति-प्रत्ययस्य प्रादुर्भाव इति, कथं तर्हि प्रत्ययो लक्षणं वस्तुमात्रपरामर्शित्वात् । प्रत्ययग्रहणे सति प्रत्ययनिमित्तमेव कार्य 45
5 यस्य कार्यस्य तल्लुप्तेऽपि भवति" इति । अयमाशयः-प्रत्ययो प्रत्ययलोपे सति भवति, न वर्णरूपतानिमित्तम्” इति । तथा च
लक्षणं यस्य कार्यस्य तल्लुप्तेऽपि प्रत्यये भवतीत्यर्थस्य व्याख्यानात् 'गवे हितम्' इत्यर्थे समासे 'ऐक्यार्थे" [३.२.१८.] इति विभक्ति-
प्रतीयमानत्वेन सौरथी वैहतीत्यत्र प्रत्ययलोपाभावेन प्रकृतन्याय- लुकि सत्यां वर्णनिमित्त कार्यमवादेशः प्रत्ययलक्षणेन न भवति,
विषयाभावान्नास्ति प्रथम प्रत्यय'ग्रहणस्य प्रयोजनमिति । तत | एवं 'रायः कुलमित्यर्थे समासे विभक्तिलुकि वर्णनिमित्त आयांदेशो.
उक्तम्-"इदं तर्हि प्रयोजनम् , सति प्रत्यये यत् प्राप्नोति तत् न भवतीति । अयं च तत्रत्यः ["प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्" 50
10 प्रत्ययलक्षणेन यथा स्यात् , लोपोत्तरकालं यत् प्राप्नोति तत् १. १. ६२. इति सूत्रस्थो] विचारः खमतेऽस्मिन् न्यायेऽपि
प्रत्ययलक्षणेन मा भूदिति । किं प्रयोजनम् ? 'ग्रामणिकुलम् , सङ्गत इति संग्राह्य एव । एवं प्रकृतन्यायस्य स्थानिवद्भावेन-
सेनानिकुलम्' औत्तरपदिके हस्वत्वे कृते "हस्वस्य पिति कृति | गतार्थत्वविषयकस्तत्रत्यविचारः खमतेऽस्य लुगर्थत्ववर्णनेन गतार्थ
तुक्” [पा० सू० ६. १. ७१.] इति तुक् प्राप्नोति, स मा | इवेति नात्र प्रदर्शितः, तन्मते च वर्णविधौ स्थानिवद्भावाभावेन
भूदिति" इति । अयमाशयः-प्रत्ययग्रहणे कृते प्रत्ययशब्दोऽत्र यत्र एकवर्णमात्रस्यैव प्रत्ययत्वं तत्र तल्लोपेऽपि तन्निमित्तं कार्य 55
15 लुप्तसप्तमीको निर्दिश्यते, तथा चं प्रत्यये सति यत् कार्य दृष्टं स्यादित्यर्थं प्रत्ययलक्षणवचनाश्रयणम् । यद्यपि वर्णाश्रये प्रत्यय-
तल्लोपेऽपि भवति । न च 'ग्रामणीः सेनानी'रित्यत्र प्रत्यये सति लक्षणमपि नेष्टं तथापि तस्य वर्णप्राधान्ये एव निषेधकत्वम् ,
ताग़मो दृष्टः, तस्मिन् समये ह्रस्वाभावात् , इति कृते किलोपे स्थानिवद्भावनिषेधस्त्वप्राधान्येनापि वर्णाश्रयणे प्रवर्तत इति यत्र
ह्रस्वत्वे सति प्राप्तस्तुकू न भवति; एतदर्थं प्रथमप्रत्ययग्रहण प्रत्ययस्य प्राधान्यं वर्णस्य चाप्राधान्यं तत्र प्रत्ययलक्षणनिषेधिनो
मावश्यकमिति । पुनः शङ्कितम्- “यदि तर्हि यत् सति प्रत्यये | वर्णाश्रये नास्ति प्रत्ययलक्षणम्' इति वचनस्यावसराभावात् 60
20 प्राप्नोति तत् प्रत्ययलक्षणेन भवति, लोपोत्तरकालं यत् प्राप्नोति । प्रत्ययलक्षणार्थ सूत्रमिति सिद्धान्तितम् । एतदपि स्वमते न
तन्न भवति,-'जगत् जनगत्' इति, अन तुक् न प्राप्नोति लोपो- | प्रतिकूलम् । अन्यश्च विशेषो विस्तरभयान्न प्रपञ्चितः ॥ ९ ॥
त्तरकालं ह्यत्र तुगागमः । तस्मान्नार्थ एवमर्थन प्रत्ययग्रहणेन"
इति । अयमाशयः-प्रत्यये सति जगदित्यादौ तागमो न भवति,
*विधि-नियमयोर्विधिरेव
किन्तु प्रत्ययलोपस्यान्तरङ्गत्वात् पूर्व प्रवृत्तौ प्रकृतन्यायेन प्रत्यय-
ज्यायान* ॥१०॥
25 लक्षणकार्यानुज्ञया तागमो भवति, स च पूर्वोक्तार्थस्वीकारे न सि०-विधिः-अप्राप्तप्रापणम्, नियमः-पाक्षिकप्राप्तौ 65
स्यादिति दोषसद्भावादुक्तार्थलाभाय प्रत्ययग्रहणं नावश्यकमिति। नित्यप्राप्तिसाधनम्, तयोरुभयोरेकन विषये सम्भवे सति
ततः प्रत्याक्षिप्तम्-“कस्मान्न भवति-ग्रामणिकुलम् ,सेनानिकुलम् ? विधिरेव ज्यायान्-प्रशस्यतमः, स एव समाश्रयणीय इति
वहिरङ्गं ह्रस्वत्वम् , अन्तरङ्गस्तुक्। *असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे इति। न्यायार्थः । अत्र च मूलम्-नियमेऽश्रुताया अन्यनिवृत्तेः
अयमाशयः-आद्ये प्रत्ययग्रहणाभावेऽपि 'ग्रामणिकुलम् , सेनानि- कल्पनरूपं गौरवमेव । शास्त्रेषु व्याख्याया बुद्धिबलापेक्षत्वेना-
30 कुलम्' इत्यादौ ह्रस्वत्वस्य कुलादिरूपोत्तरपदापेक्षत्वेन वहिरङ्गत्वं, नियतत्वाद् यथारुचि नियमपरत्वेन विधिपरत्वेन च व्याख्यान-70
तागमस्य च प्रत्ययमात्रापेक्षत्वेनान्तरङ्गत्वमिति तागमदृष्टया माश्रीयते, इह च व्याकरणे तस्या नियमनायायं न्याय आश्री-
हस्वस्यासिद्धतया न तत्र तागमप्राप्तिरिति न तन्निवारणार्थमाद्य- | यते । अथवा सर्वशास्त्रसाधारणोऽयं न्यायः, मीमांसकादि-
प्रत्ययग्रहणमावश्यकमिति । ततः सिद्धान्तितम्-“इदं तर्हि प्रयो- भिरपि समादृतत्वात् , विवरिप्यते च मीमांसकसमयः संक्षे-
जनम् , कृत्स्नप्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणं यथा स्यात् , एकदेशलोपे मा पेण विवरणे । तथा च "प्रत्यभ्यतेः क्षिपः" [३. ३. १०२.]
35 भूदिति 'आनीत, संरायस्पोषेण ग्मीय इति" इति । अयमाशयः-
कृत्स्नप्रत्ययलोपे एव प्रत्ययलक्षणं कार्य यथा स्यान्न तु 'प्रत्ययैक- इत्यन्न "क्षिपीत् प्रेरणे" इत्ययं तौदादिको गृह्यते, तस्योभय-75
देशलोपे' इत्यस्यार्थस्य लाभायाद्यप्रत्ययग्रहणमावश्यकम् , तेन पदित्वेन परस्मैपदस्य पक्षे प्राप्तत्वात् सर्वदा प्राप्तिरनेन सूत्रेण
प्रत्ययैकदेशलोपे प्रत्ययलक्षणं न भवति । इत्थमाद्यप्रत्ययग्रहण-| विधीयते, "क्षिपींच् प्रेरणे" इति केवलपरस्मैपदी देवादिको न
सार्थक्यं प्रदर्श्य द्वितीयप्रत्ययग्रहणस्यापि सार्थक्यमित्थं सशङ्क ग्राह्यः, तस्मात् परस्मैपदस्यैव प्राप्तत्वेन पुनरनेन विधाने
40 प्रदर्शितम्-“अथ द्वितीयप्रत्ययग्रहणं किमर्थम् ? प्रत्ययलक्षणं यथा 'प्रत्यभ्यतिभ्य एव परस्मैपदं नोपसर्गान्तरपूर्वान्नवानुपसर्गाद्'
स्यात् , वर्णलक्षणं मा भूदिति, गवे हित-गोहितम् , रायः कुलं- इति नियमाकारः स्यात्, संचानिष्ट इति विधिरेवाश्रीयते॥१०॥

·[तृतीयोल्लासे न्यायौं १०-११] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । १ २१९ 5 . *विधि-नियमयोर्विधिरेव ज्यायान्* ॥ १० ॥ तत्त्वम् । तत्रानन्तरनिषेधं दृष्टान्तीकृत्यैवानन्तरविधिरिह 40 त०-त्रिधा हि शास्त्रं दृश्यते-विधिनियमः परिसंख्या च, सिसाधयिपित इति पूर्व निषेध एवोदाद्रियते, यथा “नामध्ये" तेषां च लक्षणं जैमिनिना कारिकया संगृहीतम् । तथाहि [२. १.९२.] इति सूत्रेण "नाम्नो नोऽनह्नः"[२. १. ९१.] "विधिरत्यन्तमप्राप्तौ नियमः पाक्षिके सति ।. इत्यनन्तरसूत्रविहितस्यैव नकारलुको निषेधः क्रियते, न तु तत्र चान्यत्र च प्राप्तौ परिसंख्येति गीयते ॥" व्यवहितैः "रात् सः" [२. १. ९०.] इत्यादिसूत्रैर्विहितानां तथा चात्यन्ताप्राप्तस्य प्राप्तिफलकं विधिशास्त्रं, यथा-'सोमेन सकारलुगादीनाम् । एवं विधिरपि, यथा-"कीचे वा" 45 यजेत' इत्यादि, यागस्य केनापि वचनान्तरेण प्राप्यभावे सति | [२. १. ९३.] इत्यनन्तरसूत्रविहितस्य नकारलुको निषेध- तत्प्रापकत्वात् । नियमस्तु-'त्रीहीनवहन्ति' इत्यादिः, अवघातस्य स्यैव विकल्पेन विधानं क्रियते, न तु ततः पूर्वैः "रात् सः" तण्डुलनिष्पादकत्वं शास्त्रमात्रसाध्यं नास्ति, किन्तु लोकतोऽपि | [२. १. ९०.] इत्यादिसूत्रैर्विहितानां सकारलुगादीनां 10 सिद्धम् , तथा च लोकसिद्धत्वाद् विधातुमन)ऽपि तण्डुलनिष्प- | विकल्प इति । मत्रोक्तं प्राचीनैः-"यद्यपि शब्दशक्तिरेवैपा- तयेऽवघातः शास्त्रेण विधीयमानो नियमाय भवति अवघातेनैव यद् विधिनिषेधो वाऽनन्तरस्यैव स्यादिति, परं शब्दशक्ते-50 तण्डुलान्निष्पादयेत् , न तु नखविदलनादिना । तथा च पक्षे | रेवानुवाद्ययं न्यायो विचित्राः शब्दशक्तयः इत्यादिन्यायवद्" प्राप्तोऽवघातः शास्त्रे नियम्यते, तथा चावघातनिष्पन्नैरेव तण्डुलैः । इति, तत्र शब्दशक्तिरित्यस्य शब्दस्वभाव इति तात्पर्यमव- सम्पादितो यागोऽपूर्वजननायालं, न तु नखविदलिततण्डुल- | धारयामः, नहि वृत्तिरूपया शक्त्या तस्यान्येन सह सम्बन्धो 15 निष्पन्न इति लभ्यते । प्रकृतोद्देशेऽन्यत्र च शास्त्रविधेयस्यान्यत | नियन्तुं शक्यते, 'विचित्राः शब्दशक्तयः' इत्यत्रापि शब्द- एव प्राप्तौ प्रकृतोद्देश्ये विधान परिसंख्या । व्याकरणशास्त्रे च प्रायः शक्तिस्वभाव एव शब्दशक्तिपदेन ग्राह्य इति विवेचयिप्यते 55 परिसंख्यैव नियमपदेन व्यवह्रियते । परिसंख्यायां च दोपत्रयं | तत्रैव ॥ ११ ॥ मीमांसकैरुक्तम्-प्राप्तवाधः, अन्यनिवृत्तिः, परार्थपरिकल्पना च । तथा च "प्रत्यभ्यतेः क्षिपः" [ ३. ३. १०२.] इत्यत्र परि- *अनन्तरस्यैव विधिनिपेधो वा ॥ ११ ॥ 20 संख्यारूपनियमः समाश्रीयेत तर्हि अनुपसर्गपूर्वकात् प्राप्तस्य परस्मै- त०-"नामन्ये" [२. १. ९२.] इत्यादिसूत्रे निषेध पदस्य वाधः, अन्योपसर्गपूर्वकान्निवृत्तिः, अश्रुतस्यैवकारार्थस्य | उक्तः, किन्तु निषेध्यखरूपं नोक्तम् , तत्र किं पूर्वोक्तानां सर्वेषां [परार्थस्य ] लाक्षणिकस्य कल्पना चेति दोषत्रयं स्यादिति तद- | विधीनामयं निषेध उत यस्य कस्यचिदेकस्य, सर्वेषां निषेधो- 60 पेक्षया विधिरेव ज्यायान् । नियमेऽप्यन्यनिवृत्तिरूपस्याश्रुतार्थस्य | ऽनिष्टः, यस्य कस्यचिदिति पक्षे च कस्येति न निणीतम् ; एवं कल्पनं भवत्येवेति तत्रापि गौरवमेवेति विधिरेव सर्वथा ज्याया- | विधेरपि यत्र न विशिष्य विज्ञानं तत्रानिश्चय इति तन्निश्चयायायं 25 निति तत्त्वम् । प्रकृते च “प्रत्यभ्यतेः क्षिपः" [ ३. ३. १०२.] न्याय उपादीयते; यत्र च विधेरपवादरूपस्य वाध्यशास्त्रद्वग्रमध्ये इत्यत्र नियमखीकारे तदुपसर्गवर्जितस्य क्षिपेः प्रयोगाभाव एव । पाठः, ते च शास्त्रे व्यवहिते अव्यवहिते च 'तत्र मध्येऽपवादा: प्रसज्येत । कुत इति चेच्छृणु-एतदुपसर्गपूर्वकादेव परस्मैपदमिति । पूर्वान् विधीन् वाधन्ते नोत्तरान्ः इति न्यायस्यास्य च विषय-65 नियमे सत्यन्योपसर्गपूर्वकादनुपसर्गाच परस्मैपदं न स्यात्, तायां सत्यामयं न्याय एवं वलीयानिति “अष्टाभ्य और विधायकसूत्राभावाचात्मनेपदं न स्यादिति निरुपसर्गादन्योपसर्ग- [पा० सू० ७. १. २१. ] इति सूत्रे कैयट आह । तथाहि- 30 पूर्वकाचाख्यातप्रयोगो नैव स्यादित्यतोऽप्यत्र विधिरेव ज्यायान् । 'अष्टपुत्रः, अष्टभार्यः' इत्यादौ सामासिकविभक्तिलुचि प्राप्ता- याम् 'औं' आदेशस्य लुकोऽवादतया 'औ' आदेशः कथं वार- इति ॥ १० ॥ णीय इत्यस्य विचारावसरे महाभाष्ये *अनन्तरस्य विधिर्वा 70 *अनन्तरस्यैव विधिनिषेधो वा* ॥ ११॥ भवति प्रतिषेधो वाः इति न्यायेनानन्तरां "डतिष्णः संख्याया सि०-प्रत्यासत्तिन्यायमूलोऽयं न्यायः, निषेधशास्त्रस्य लुप्" [ १. ४. ५४.] इति सूत्रविहितामेव लुपम् 'औ' आदेशो निषेध्याकाङ्क्षतया सामीप्यात् पूर्वमुपस्थितस्यानन्तरस्य विधे- | वाधिष्यते, न तु सामासिकलुचमिति भाप्ये निणीतम् । तत्र 35 निषेधेन चारितार्थ्ये सति तदिन्नस्य व्यवहितस्य निषेधे | *मध्येऽववादाः पूर्वान् विधीन् वाधन्ते इति न्यायप्रसक्तिरायाता, सामर्थ्याभाव एवात्र मूलमिति भावः । एवं विधिपक्षेऽपि यतः पाणिनीये तन्त्रे द्वितीयाध्याये सामासिको लुग् विहितः, समीपस्थस्य विधेरेव केनापि निषिद्धस्य प्रतिविधानम् , | सप्तमाध्याये च विभक्तिलुप् , सा च औ' आदेशस्यानन्तरं पाठिता, नित्यविहितस्य वा विकल्पेन विधानं युक्तं, न तु व्यवहितस्य, तत्र द्वयोाययोः प्राप्ती केन प्रवर्तितळा मिल्यस्य विचारे- विलम्बोपस्थितिकत्वाद् , इति विधेरप्यनन्तरस्यैव संभव इति । “नेप दोषः, यत्र द्वावपि व्यवहिती पूर्वोत्तरौ तत्र पूर्वानुभवाहित- -- ·२२० न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [ तृतीयोल्लासे न्यायौ ११-१२] 55 स्मृत्युपारूढस्य पूर्वस्य बाधो युक्तः, इह त्वनेकाध्यायव्यवहितो समानानामिति पदे बहुवचनस्य व्याप्त्यर्थत्वेन तस्यैवाग्रेऽनु-40 द्वितीयाध्यायविहितो लुङ् महता यत्नेन स्मरणीयोऽनन्तरस्त्वनु- वर्तनात् समानानां यद् यत् कार्य प्राप्तं तत् सर्व स्यादित्यर्थ- भवनीयः इति स एव वाध्यते । अथवा सल्यामसत्यां चोपलब्धौ लाभात् "ऋ-लति ह्रस्वो वा" [१. २. २.] इति सूत्रमत्र प्रत्यासत्त्याऽनन्तरस्यैव वाधेन भाव्यम् । एतच्च लुकः समकक्ष- प्रवर्त्तते, अन्यथा "ऋस्तयोः" [१..२. ५.] इत्यस्यैव 5 त्वमभ्युपगम्योक्तम् । भिन्नकक्षौ त्वेतौ लुकौ, एकस्य सर्वत्र प्रवृत्तिः स्यात् परत्वादिति बहुवचनस्य फलमुक्तम् , तस्याय- प्राप्त्याऽपरस्यं क्वचित्प्राप्या” इति, स्वमते तु यद्यप्यत्र विषये माशयः-यद्यपि ह्रस्वस्य स्वत एव वर्तमानत्वेन ह्रस्वविधाने न 45 द्वयोाययोः प्राप्ति स्ति, यतो विभक्तिलुप् सामासिकलुक् साक्षात् फलं तथापि कार्यान्तरबाधनाय तद् विधीयते, तच्च च द्वे अपि उत्तरपठिते एव, तथापि द्वितीयया युक्त्या [ समक- प्रकृतन्यायेनैव सिद्धमिति किं तदर्थं व्याप्त्यर्थकबहुवचना- क्षत्व-विषमकक्षत्वरूपया ] प्रकृते निर्वाह इति बोध्यम् । अथवा श्रयणेन, हस्वस्य च वैकल्पिकत्वेन पक्षे "ऋस्तयोः"[१. २.५.] 10 लक्ष्यानुरोधादपि व्यवस्थेति नागेशेन पक्षान्तरमुक्तम् । तथा च । इत्यस्यावकाशलाभसंभवात्, सति चास्य न्यायस्यानित्यत्वे क्वचित् खरितत्वप्रतिज्ञानात् क्वचित् सामर्थेन चायं न्यायोऽपि । ह्रस्वस्य ह्रस्वो न स्यादिति बहुवचनसामर्थ्याद् भवति, तथा च 50 वाध्यत इति नागेशेन परिभाषेन्दुशेखरे विवेचितम् ॥ ११ ॥ तेन बहुवचनेन प्रकृतन्यायानित्यत्वं विज्ञायते । एतच्च प्राचा- मनुरोधेन, अस्माभिस्तु "स्पर्धे [७. ४. ५५९.] इति *पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्तिा* ॥१२॥ परिभाषावाधनाथ बहुवचनमिति वर्णितं न्यासानुसन्धाने, तच्च सि०-लक्षणानां-सूत्राणां,: प्रवृत्तिः-स्वलक्ष्ये प्रवर्तनं, | तत एवावलोकनीयमिति ॥ १२ ॥ 15 पर्जन्यवत्-मेघवद् भवति, यथा पर्जन्यो वर्षासमये कुत्र पर्जन्यवल्लक्षणप्रवृत्तिः* ॥ १२ ॥ जलमपेक्ष्यते कुत्र नेत्यविचार्येव जले वा स्थले वा ऊने चा -पर्जन्यो यथाऽसम्भवत्स्वकृतविशेषे जलपूर्णेऽपि प्रव- पूणे वा सर्वत्र वर्षति तथैव लक्षणमपि मम प्रवृत्त्याऽत्र किमपि तते तथा शास्त्रमप्यसम्भवत्स्वकृतविशेषेऽपि प्रवर्तत इति वैलक्षण्यं रूपभेदादि स्यान्नवेत्यविचार्यैव प्रवर्तत इति भावः । न्यायार्थः । अत्र च शास्त्रस्य स्खीयोद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेन स्वोद्देश्यव्यापकेन हि लक्षणेन भवितव्यमिति सविशेषणे प्रवृत्तिरेव मूलमिति वृत्तौ प्रतिपादितमेव । न च *नहि प्रयोजनमनु- 20 स्त्रोद्देश्ये सति फलमनपेक्ष्यैव प्रवर्त्तते व्यापकत्वलाभायेत्य-द्दिश्य कस्यचित् प्रवृत्तिः* इति न्यायेन प्रवृत्तिः प्रयोजनव्याप्यै- 60 व्याप्तिदोपाभाव एव तस्य तथा प्रवृत्तौ मूलम् । तथा च वेति प्रयोजनं विना कथं शास्त्रप्रवृत्तिरनुमोद्यत इति वाच्यम्, गोपायति, पापच्यते, · चिकीर्षति, पुत्रीयतीत्यादावायादि- | परम्परया प्रयोजनस्य सर्वत्र दृश्यमानत्वात् , साक्षात् तत्कृत- प्रत्ययानामदन्तत्वेन तदन्तधातूनामदन्तत्वात् शव आकाङ्काया रूपभेदरूपप्रयोजनाभावे सत्यपि प्रवृत्तिरिति हि प्रकृतन्यायस्वार- अभावेऽपि "कर्तर्यनद्यः शव्" [३. ४. ७१.] इति शत् स्यम् । “इको झल" [पा० सू० १. २. ९.] इति सूत्रे महा- 25 सिध्यति । एवं दधि अत्रेत्यन्त्र हस्वस्यापि “हस्वोऽपदे वा" | भाष्येऽपि चायं न्याय उक्तः केनचिद् भेदेन, तथाहि- 65 [ १. २. २२.] इति पुनर्हस्वः, यद्यपि ह्रस्वविधानस्यान “दीर्घाणामपि दीर्घवचन एतत् प्रयोजन-गुणो मा भूदिति । फलान्तरमप्यस्त्येव, यतो हस्वविधिसामर्थ्यादेवात्र यत्वादि- कृतकारि खल्वपि शास्त्रं पर्जन्यवत् , तद्यथा-पर्जन्यो यावदून पूर्ण सन्धिकार्य न भवति; तथापि तन्न तस्य साक्षात् फलमपि तु विशेषाभावेऽपि सूत्रान्तरप्रवृत्तिविघातरूपं प्रयोजनान्तरमस्त्येवेति च सर्व वर्षति" इति । तथा च दीर्घस्यापि दीर्घवचने तत्कृतरूपे परम्परयेति प्रकृतन्यायविषयत्वं भवितुमर्हत्येव । पर्जन्यवाद- निष्प्रयोजनत्वाभावोऽप्येवरूपेण ग्रन्थेन दृढीकृतः । कृतकारित्व-70 30 त्युपमया च तात्कान्तिकफलाभाव एव सादृश्यमुपादीयते, रूपमेव च तत्र साक्षात्प्रयोजनशून्यत्वमिति । अत एव 'ऊखतुः' यथा ऊने पूर्णे च समानरूपेण वर्षतः पर्जनस्य वर्षायाः पूणे इत्यादौ द्वित्वे सति पूर्वमेव “हस्वः" [४. १. ३९. ] इति हस्खे तात्कालिकं फलं नास्ति किन्तु स्थायिफलं तु तत्रापि भवत्येव, ततो दीर्घः सिध्यति, अन्यथा पूर्वं ह्रस्वप्रवृत्तेः प्रयोजनाभावेन दीर्घ ततो निर्गतेन पयसा धान्यादिसिञ्चनरूपम् । लक्ष्यानुरोधाच्चास्य | सति ततो हखे रूपं न सिध्येत् । यदि चायं न्यायो न स्यात् क्वचिदप्रवृत्तिरपि भवति, अत एव "समानानां तेन दीर्घः” । तदा पूर्व हस्वस्य ह्रस्वकरणे फलाभावेनैव ह्रस्वाप्रवृत्तिरिति 75 35 [ १. २. १. ] इति सूत्रे समानानामिति बहुवचनस्याग्रेतन- *वार्णात् प्राकृतम् इति न्यायस्यापि नावसरः, स्वीकृते च सूत्रसमानव्यायथं प्रयोगः । तदुक्तं तत्रैव सूत्रे बृहद्वृत्तौ- न्याये दीर्घहखयोयुगपत् प्राप्या *वार्णात् प्राकृतम् इति न्याय- "बहुवचनं व्याप्त्यर्थम् , तेनोत्तरसूत्रेण लु-ऋतोऽपि अ-लति सहकारेण पूर्व ह्रस्खो ततो दीर्घ *लक्ष्ये लक्षणं सकृदेव प्रवर्त्तते* हस्त्रो भवति-कृऋषभः, होतृलकारः, अन्यथा 'ऋस्तयोः" इति न्यायेन पुनर्व्हस्वत्वं न भवतीति रूपसिद्धिर्भवति, विवेचितं [ १. २. ५.] इति परत्वाद् ऋरेव स्यात्" इति । अयमाशयः- . चैतदन्यत्र विस्तरेणेति ॥. १२ ॥ 80.

·[तृतीयोल्लासे न्यायः १३] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । २२१ *न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या* ॥१३॥ *न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या ॥ १३ ॥ सि०-प्रकृतिदिधा-नामरूपा धातुरूपा च, सा केवला- त०-प्रत्ययविधाबुद्देश्यत्वेनाश्रीयमाणः शब्दः प्रकृतिः, सा प्रत्ययरहिता न प्रयोक्तव्या। नामार्थमात्रविवक्षायां केवलस्य च व्याकरणशास्त्रे द्विधैव दृश्यते-नामरूपा धातुरूपा च, नाम्नः, धात्वर्थमात्रविवक्षायां च केवलस्य धातोरपि च प्रयोगे द्विधाऽपि सा प्रत्ययसहितैव प्रयोक्तव्या, न तदहिता । प्रत्यया 45 5 प्राप्त नियमोऽनेन न्यायेन क्रियते न केवला प्रकृतिः प्रयो- हि कमपि विशिष्टमर्थ प्रत्याययन्त. एव प्रत्ययत्वं भजन्ते; तथा च - क्तव्या, किन्तु यथायोगं प्रत्ययसहितैवेति । एवं च केवलं यत्र प्रकृत्यर्थमात्र विवक्षा तत्रान्यार्थप्रत्यायनरूपप्रयोजनाभावात् नामार्थविवक्षायामपि साधुत्वार्थिका प्रथमा प्रयुज्यते, केवल- तत्र प्रत्ययो न स्यात् , इति प्रकृतन्यायेन साधुत्वसम्पादिकायाः धात्वर्थविवक्षायामपि घनादयो धात्वर्थाभिधायका भावार्थ पदत्वसम्पादिकाया वा विभक्तेरवश्यं प्रयोगः साध्यते, इत्येतद्वत्तो त्यादयो वा प्रयुज्यन्ते । केचित् त्वाहुः-“धातोः प्रत्ययान्तत्वे प्रतिपादितम् । तत्र प्राचीनानां व्याख्यानमपि चिन्तितम् । 50 10 विवादाभावेन केवलत्वशङ्काया अभावान्नानस्तु वक्ष्यमाण- | परैश्च वैयाकरणैरस्य न्यायस्य सिद्धि पकेन क्रियते । तच्च रीत्या प्रत्ययोत्पादे विवादस्य सत्त्वेन केवलत्वाशङ्कासद्भावा- ज्ञापकं पाणिनीयमते-“परश्च" [ ३. १. २. ] इति सूत्रमेव, नामरूपैव प्रकृतिरिहाधिक्रियते” इति । तत्र केवलधात्वर्थ- | तथाहि-महाभाष्ये तत्र सूत्रे बहु विचारितम्-किमर्थमिदं सूत्र- विवक्षायां धातोरपि प्रयोगः कुतो नेति रूपेण संभवतो मिति, अक्रियमाणेऽपि हि सूत्रे प्रत्ययविधियु पञ्चमीश्रवणात् विवादस्य सत्त्वेन धातोः प्रत्ययान्तत्वे विवादाभावेनेति न “पञ्चम्या निर्दिष्टे परस्य' [७. ४. १०४.] इति परिभापया 55 15 किञ्चिदेतत् । यच्च 'कटं करोति भीममुदारं दर्शनीयम्' इत्यत्र प्रत्ययः पर एव भविष्यति । यद्यपि तत्र पष्टी निर्दिश्यत इति परस्य कटस्यैव कर्मत्वेन तत एव द्वितीया स्यात् , भीष्मादिभ्यो न | स्थाने भवतीत्यर्थः संभवति तथापि प्रकृतेः परस्य प्रत्ययस्य स्यादिति प्रकृतन्यायेन तेभ्योऽपि द्वितीयोत्पाद्यते सामानाधि- | साधुत्वमित्येवं तत्र साधुत्वस्यैव प्रत्ययविषयस्य विधानं स्वीकरिष्यते, करण्येन विशेषणसिद्धये इति प्रकृतन्यायोदाहरणमुक्तं, इत्येवमादिभिरूपायैः “परश्च” [ पा० सू० ३. १. २. ] इति तदपि न रोचयामहे-सामानाधिकरण्यार्थमिति द्वितीयोत्पत्तौ सूत्रस्य वैयर्थ्यमुपपाद्य-"प्रयोगनियमार्थं तर्हि परग्रहणं कर्त्तव्यम् । 60 20 हेतुर्भवितुमर्हति, न तु विभत्त्युत्पत्ती, विभक्त्युत्पत्तौ च अथैतस्मिन् प्रयोगनियमार्थ किमयं प्रत्ययनियमः-'प्रकृतिपर एव प्रकृतन्यायो हेतुः। तथा च प्रथमाविभत्त्युत्पत्यापि प्रकृत- प्रत्ययः प्रयोक्तव्यः, अप्रकृतिपरो न' इति, आहोस्वित् न्यायोदाहरणत्वसिद्धौ द्वितीयोत्पत्तिचर्चा प्रकृतानुपयोगिनी। प्रकृतिनियमः-'प्रत्ययपरैव प्रकृतिः प्रयोक्तव्या, अप्रत्ययपरा न' यञ्चेश्वरसुहृदां निर्धनत्वेऽपीश्वरधनेनैव धनवत्वमित्यादिदृष्टा- इति । कश्चात्र विशेपः ? “तत्र प्रत्ययनियमे प्रकृतिनियमा- न्सप्रदर्शनं, तदपि द्वितीयोत्पत्तिकारणमेव, न प्रकृतन्यायोप- भावः” [वार्तिकम् ], तत्र प्रत्ययनियमे सति प्रकृतेनियमो न 65 25 कारि। यदपि च प्रकृतन्यायेन प्रथमैवानेतुं शक्यत इति प्राप्नोति, अप्रत्ययिकायाः प्रकृतेः प्रयोगः प्राप्नोति I+++++ सयुक्तिकं प्रतिपाद्य न्यायार्थस्यान्यथा व्याख्यानम्-क्रियारहिता | अस्तु तर्हि प्रकृतिनियमः, "प्रकृतिनियमे प्रत्ययानियमः', प्रकृतिर्न प्रयोज्येति; तदपि व्याकरणशास्त्राधिकारवहिर्भूतम् , [वार्तिकम् ], प्रकृतिनियमे सति प्रत्ययनियमो न प्राप्नोति।++++ पदसंस्कारमात्राधिकारत्वाद् व्याकरणस्य, न केवला प्रकृति- | "सिद्धं तूभयनियमात्" [वार्तिकम् ], सिद्धमेतत् , कथम्? रित्यस्य प्रत्ययरहिता' इत्यर्थस्यैव योग्यत्वात् संयोगवद् विप्र- उभयनियमात, उभयनियमोऽयं-'प्रकृतिपर एव प्रत्ययः, 70 30 योगस्यापि सम्भावितसहचारवतैव योजनीयत्वात् । प्रत्ययापेक्षं प्रत्ययपरैव च प्रकृतिः' इति । किं वक्तव्यमेतत् ? नहि, हि प्रकृतित्वं, कैवल्यं च प्रकृतेः प्रत्ययराहित्यमेव न, क्रियाराहित्यं, कथमनुच्यमानं गंस्यते ? परग्रहणसामर्थ्यादन्तरेणापि पर- क्रियाराहित्ये वाक्यत्वं न स्यादिति कथयितुं शक्यते, न पदत्वं ग्रहणं स्यादेवायं परः । पर एव स्यादित्येवमर्थ परग्रहणम्" भीष्मादीनामपि, यथैव ह्ययं कटं करोति तथा तद्गतान् भीष्मा- इति । तथा परग्रहणकृतो नियमो द्विविधः सम्पद्यते 'निलं परः भीष्मादीनामपि, यथैव ह्ययं कटं करोति तथा तद्गतान् भीष्मा- प्रलयो यथा स्यात् मा कदाचित् परो न प्रयोजि' इत्यर्थेनैव 75 द्रव्यं गुणश्च कर्मेति सर्वेषां पृथक्कर्मत्वे सर्वेभ्यो द्वितीया, द्विविधो नियमः-'न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्या, नापि केवल- पश्चात् त्वेकवाक्यतया विशेषणविशेप्यभाव इति विशेपणानां प्रत्ययः' इति । तथा च नामार्थमात्रविवक्षायामपि प्रथमा विशेष्यसमानविभक्त्युपपादनार्थोऽयं न्यायः" इत्युक्तं, तदपि भवति, धात्वर्थमात्र विवक्षायामपि प्रथमपुरुषैकवचनं भवतीति । न प्रकृतन्यायार्थानुरोधीति विवेचितमन्यत्र, प्रकृतन्यायेन कटं कुरु भीष्ममुदारं दर्शनीयमिति च "अनभिहिते" [पा० 40 केवलप्रकृतेः प्रत्ययरहितायाः प्रयोगमात्रस्यैव नियम्यत्वेन सू० २. ३. १.] इति सूत्रे महाभाष्ये कर्मण उक्तत्वाद द्वितीया 80 विभक्तिविशेषनियमने व्यापाराभावादिति ध्येयम् ॥ १३ ॥ न प्राप्नोतीति विचारेणोत्थापितं; सर्वपां कर्मत्वेन सामानाधि- " ·२२२ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [तृतीयोल्लासे न्यायौ १३-१४ ] करण्यानुरोधेन वा समाहितमिति तत्र प्रकृतन्यायविषयाभाव भिन्नानामपि भेदविवक्षाया भिन्नानामप्यभेदविवक्षायाश्चानु- 40 एवेति तत्रैव विस्तरेण प्रतिपादितम् । प्राचीनैश्चैतदुदाहरणत्व- | ज्ञानात् , कथमन्यथा पीयमानं मधु मदयतीत्यत्रैकस्यैव कर्मत्वं कल्पनं किमाशयेनेति न प्रतीयते, “कर्मणि" [२. २. ४०.] कतृत्वं चेत्याद्युपपद्यते, ततो यथा मधुनोऽभेदेऽपि भेदविवक्षा इति सूत्रे बृहद्वृत्ती-'कटं करोति भीष्ममुदारम्' इति वर्णनप्रसङ्गे- तथाऽत्र भेदेऽप्यभेदविवक्षा, ततश्च णिच्-क्विबन्तयोर्युष्मद- 5 ऽग्रे *न केवला०* इति न्याय उपात्तस्तावताऽस्य न्यायस्यैतदु- स्मदोः केवलाभ्यां ताभ्यां सहाभेदविवक्षया सर्वादिस्वाद् ढे: दाहरणत्वं न स्वीकर्तव्यम् , तत्रान्योदाहरणसिद्ध्यर्थमवश्य- स्मिन्नादेशे-त्वस्मिन् मस्मिन्नित्यपि स्यात्, इति तैरुक्तम् । स 45 खीकरणीयेनानेन न्यायेनान प्रथमा स्यात् , किन्तु तथा. सति चायमर्थः “मोर्वा" [२. १. ९.] इति सूत्रे बृहद्वृत्तावपि सामानाधिकरण्यमत्र न सेत्स्यतीति सामानाधिकरण्यार्थं द्वितीया- | पक्षान्तरत्वेनोक्तः-"युवां युष्मान् वामस्मान् वाचष्टे ऽत्र योग्येति तात्पर्यात् । तथा 'अपदं न प्रयुञ्जीत' इति [इत्यर्थे] णिचि विपि तल्लुकि च-'युष्म् अस्म्' इति मान्तत्वम् , 10 सिद्धयर्थमेव प्रकृतन्यायोपादानं, तन्निषेधानुगतो वाऽयं न्याय [तयोः] टाड्योसि नित्यत्वात् त्वमादिकार्येभ्यः प्रथममेव इति विवेचनीयं सुधीभिरिति ॥ १३ ॥ पूर्वेण मकारस्य मत्वे-युष्मा, अस्या, युष्यि, अस्यि, युष्योः, 50 अस्योः। अथ शब्दान्तरप्राध्या य त्वमप्यनित्यमित्याश्रीयते किवर्थ प्रकृतिरेवाह* ॥ १४ ॥ तदा परत्वात् पूर्वं त्वमाद्यादेशे अकारस्य यत्वे-व्या, म्या, सि०-प्रकृतिप्रत्ययौ सहभूयार्थ कथयतः, यत्रोभावपि व्यि, म्यि, युव्योः, आव्योः । अथ *सकृद्गते स्पर्धे यद् बाधित श्रूयमाणौ तत्रेयं व्यवस्था; यत्र च केवलं प्रकृतिः श्रूयते तन्न | तद् बाधितमेव * इत्याश्रीयते तदा यत्वाभावे-त्वेन, मेन, 15 प्रकृतिरेव प्रत्ययस्याप्यर्थं कथयति, यत्र केवलं प्रत्ययः श्रूयते युवयोः, आवयोः, त्वे, मे; अनासर्वादिसम्बन्धित्वाद् डे: 55 तत्र प्रकृत्या मिश्रं स्वार्थ प्रत्यय एवाह, यः शिष्यते स लुप्य-स्मिन्नादेशो न भवति । अथ *क्विबर्थं प्रकृतिरेवाह* इति सर्वादि- मानार्थाभिधायीति न्यायात् । यथा-क्विप्प्रत्ययः क्वापि न | सम्बन्धित्वं तदा भवत्येव स्मिन्नादेशः।” इति । अत्रे श्रूयते, तत्र प्रकृतिरेव तत्प्रत्ययार्थमपि कथयति, यथा-'छिद् वक्तव्यम्-अत्र प्रथमकल्प एवाचार्यस्य स्वाभिमतः, तत्र भिद्' इत्यादौ । अस्यापत्यम् 'इ:' इत्यादौ प्रकृत्यर्थसहित यद्यर्थकशब्दाभावात् , इतरेषु तु पक्षेषु यद्यर्थकाथशब्द- 20 मपत्यार्थ केवलप्रत्यय एव कथयति । अयं च न्यायः क्विप्- | प्रयोगेणानभिमतत्वं सूचितम् , अन्तिमपक्षे च नितरामसम्म-60 प्रत्ययस्थलार्थ व्यवहियते । प्राचीनैश्चायं न्यायोऽन्यथा तत्वमुचितम्, यत आचक्षाणार्थण्यन्तात् विपि निष्पन्न व्याख्यातः, 'णिच्-विवन्तयोर्युष्मदस्मदोः शब्दभेदादर्थ- 'युष्म् अस्म्' इति रूपं गौणत्वान्न सर्वादि भवितुमर्हति, भेदाच्चाप्राप्तस्य सर्वादित्वस्य प्रापणोऽर्थोऽयं न्याय इति तेषां संज्ञोपसर्जनीभूतानां सर्वादित्वस्यानिष्टत्वात् । किञ्च "सर्वादेः सारांशः । तथाहि-त्वां मां वा आचक्षाणे इत्यर्थे णिजन्तात् । स्मै-स्सातौ" [१. ४. ७.] इति सूत्रे वृहद्वृत्ती-"द्वियुष्मद्- 25 क्विपि 'युष्म् अस्म्' इति मान्ताद् डौ "टाङयोसि यः" [२. भवत्वस्मदा स्मायादयो न सम्भवन्तीति सर्वविभक्त्यादयः 65 १. ७.] इति प्राप्तं यत्वं बाधित्वा परत्वात् त्व-मादेशे पश्चाच प्रयोजनम्" इत्युक्ततया 'त्वस्मिन्' इत्यादिप्रयोगाणामनिष्टत्वस्य तदकारस्य यत्वप्राप्तावपि *सकृद् गते०* इति न्यायेनाप्रवृत्तौ सुतरां विज्ञानात् । अत्र च आचक्षाणण्यन्तस्थले आचष्टेरेव णिच्-विबन्तयोर्युष्मदस्मदोः सर्वादित्वाभावात् स्मिन्नादेशा- प्राधान्यमिति युष्मदस्मदोर्गौणत्वं स्पष्टमेवेति, न स्वमते भावे 'त्वे मे' इति स्यात्, इष्टं तु 'त्वस्मिन् मस्मिन्' इति, न्यायस्येदमसाधारणं फलमिति विवृतं विवरणे ॥ १४ ॥ 30 तदर्थं चायं न्याय उपादीयते । अस्य चार्थः-विवन्तयोर्युष्म- दस्मदोर्योऽर्थस्तमर्थ क्विब्रहिता युष्मदस्मद्रूपा प्रकृतिरेवाह, किवर्थ प्रकृतिरेवाह* ॥ १४ ॥ नहि प्रकृति विना विव भवतीति । एतेनाय भावः-अगुडित त०-अस्य न्यायस्य स्वमता प्राचीनमता च व्याख्या इव [असन्नद्ध इव] गुडितोऽपि [सन्नद्धोऽपि] गजो गज | वृत्तौ प्रदर्शिता । न च स्वमतव्याख्यायां 'त्व-मौ प्रत्ययोत्तरपदे एवोच्यते, नहि गजं विना गुडना भवति, तथा केवलाविव चैकस्मिन्" [२. १. ११.] इति सूत्रे बृहद्वृत्तौ आचक्षाण- 35 णिच्-विवन्तावपि युष्मदस्मच्छब्दौ तावेवेप्येते, न त्वपरं ण्यन्ताभ्यां युष्मदस्मन्यां क्विपि तत्र सर्वादित्वलाभार्थ प्रकृत- किञ्चित् , एवं च केवलयोस्तयोः सर्वादित्वमस्तीति कृत्वा न्यायोपयोगः कृतः कथं संघटेतेति वाच्यम् , तस्य परमतानुसारि-75 णिच्-विवन्तयोरपि सर्वादित्वं विवक्ष्यते । न चात्र शब्दभेद- त्वस्य वृत्तौ प्रतिपादितत्वात् । परे तु प्रकृतन्यायेनान्तर्भूतक्किवर्थस्य स्यार्थभेदस्य च साक्षादेव लक्ष्यमाणत्वादयुक्तैवेयं विवक्षेति सर्वादिगणमध्यगतत्वमिच्छन्ति, तच्च नास्य न्यायस्य विषयः वाच्यम्, "सिद्धिः स्याद्वादात्" [१. १. २.] इति सूत्रेणा- शब्देनालाभात्, प्रकृतन्यायगतशब्देन हि यत्र वचन नानो 70 १ ·[तृतीयोल्लासे न्यायौ १४-१६ ] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । २२३ 15 धातोर्वा क्विप् विधीयते तत्र किपोऽश्रूयमाणत्वेन कथं तदर्थ- स्वीकरणीयम् , न शास्त्रेण तत्र किमपि कतुं शक्यते, यथा- प्रतीतिरिति · शङ्काया निवृत्तिमात्रं क्रियते, न तु तत्र किवर्थ- कथञ्चिदन्वाख्यानं शास्त्रेण क्रियते । तत्र लिङ्गवैचित्र्यं यथा-40 विवक्षायामपि खाभाविकार्थप्रयुक्त कार्यम् , विपोऽश्रूयमाणत्वेऽपि तटादिपु शब्देषु त्रिलिङ्गत्वमित्यादि । अन्यच्च प्रशस्तं पचती- रूपादिभेदस्य स्पष्टमुपलभ्यमानत्वेन संज्ञोपसर्जनीभूतस्य च त्यर्थे “त्यादेश्च प्रशस्ते रूप" [७. ३. १०.] इति स्वार्थिके 5 सर्वादित्वव्युदासेन क्विवन्तस्य आचक्षाणार्थे वर्तमानस्य सर्वादि- रूपपि-पचतिरूपमित्यादौ "पदं वाक्यमव्ययं चेत्यसंख्यं च०" स्वसिद्धयसंभवात् । प्रदर्शितं हि महता ग्रन्थेन संज्ञाभूतानामुप- [लिङ्गा० अ० श्लो०-१] इति लिङ्गानुशासनादलिङ्गस्यापि सर्जनानां च सर्वादीनां सर्वादित्वमूलकार्यानौचित्यमाचार्येण त्याद्यन्तपदस्य प्रत्ययविशेषयोगेन क्लीवलिङ्गत्वम्। तथा कुत्सिता 45 स्वयमेव "सर्वादेः स्मै-स्माती" [२. १. ११.] इति सूत्रे स्वा-ज्ञातिः, इत्यर्थे कप्रत्यये मामि. "स्व-ज्ञा-ऽज-भस्वाऽधातु- महान्यासे। तथा चात्र 'युष्म् अस्म्' शब्दयोः क्विवन्तयोः त्य-य-कात्" [२. ४. १०८.] इत्याप इत्वे-स्विका, मन्त्र ज्ञातौ 10 प्रकृतित्वलाभेऽपि तत्प्रयुक्तान्यन्यानि कार्याणि भवन्तु नाम, | "कामल-कुद्दाला-ऽवयव-स्वाः" [लि० पु० श्लो० १४-१] सर्वादित्वप्रयुक्तं कार्य तु नोचितमिति त्वस्मिन् यस्मिन्निति इति लिङ्गानुशासनात् पुंलिङ्गस्यापि स्वशब्दस्य कुत्सितार्थ- प्रकृतन्यायोदाहरणत्वेन न प्रदर्शयितुं शक्यत इति विवक्षणाद् वाक्यावस्थायां कप्रत्ययान्तत्वे च स्त्रीलिङ्गत्वम् । 50 विभावयामः ॥ १४ ॥ तथा ह्रस्वा कुटीत्यर्थे “कुटी-शुण्डाद् र" [७. ३. ४८.] इति स्वार्थिके रे-'कुटीरः' इति पुंलिङ्गत्वम्, 'कुटीरम्' इति *द्वन्द्वात् परः प्रत्येकमभिसम्ब- क्लीवत्वं च कचित् , कुटीशब्दस्य "लालसो रभसो वर्ति- ध्यते* ॥ १५ ॥ वितस्ति-कुख्यत्रुटिः" [लि० पुं० स्त्री० श्लो० ३-२] इति सि०-सह विवक्षायां द्वन्द्वविधानाद् द्वन्द्वगतानां वचनात् पुंस्त्रीलिङ्गस्यापि प्रत्ययान्तरयोगेन पुंक्तीवलिङ्गत्वम् । पदानां सर्वेषामेव समर्थनान्येन सहैव सम्बन्ध उचितः, तथा हस्वं वनं-बनिका, अन्न वनशब्दस्य नान्तत्वात् "न-ल- तथापि प्रकृतन्यायेन तस्य प्रत्येक सम्बन्धः प्रतिपाद्यते । अत्र स्तु-त-त्त-संयुक्त०" [लि० न० १-१] इति पाठात् क्लीव 'द्वन्द्वात् परः' इत्युपलक्षणं पूर्वस्यापि, तथा च द्वन्द्वात् लिङ्गस्यापि स्वाथै कपि स्त्रीत्वम् । तथा च केचिच्छब्दाः 20 पूर्वमपि श्रूयमाणः शब्दः प्रत्येकं सम्बध्यत एव । तत्र पदान्तरापेक्षया केचिच स्वत एव तत्तल्लिङ्गानि कथयन्ति । परस्योदाहरण-"एक-द्वि-त्रिमात्रा हस्व-दीर्घ-प्लुताः" [१. १. तत्र पदान्तरापेक्षया यथा-अयं गौः, इयं गौरिति, भन्न 60 ५.] इति, अन मात्राशब्दस्य प्रत्येकमभिसम्बन्धः । गोशब्दस्योभयलिङ्गत्वेऽपि 'अयमियम्' इति पदान्तरापेक्षा पूर्वोदाहरणं यथा-"देरजणोऽप्राच्यभर्गादेः" [६. १. १२३.] विना तत्तल्लिङ्गस्य प्रतीतिर्न भवति । पदान्तरानपेक्षास्तु त्रिभिः इति, अत्र द्वन्द्वात् पूर्व श्रूयमाणस्य नञः प्राच्यभर्गाभ्या- प्रकारैर्लिङ्गानि कथयन्ति-नाममात्रेण आदेशेन प्रत्ययेन च, 25 मुभाभ्यां प्रत्येकं सम्बन्धः । भन्न च न्याये शब्दशक्तिस्वभाव | नाममात्रेण-स्वरूपत एव, यथा-पिता मातेति, भन्न न एव मूलमिति परन्यायमूलकोऽयमिति ॥ १५ ॥ कस्यचिदन्यस्यापेक्षाऽपि तु स्वरूपत एव लिङ्गप्रतीतिः; 65 आदेशेन यथा 'तिस्रः' इति, अन स्त्रीत्वं विनाऽनुपपद्यमानेन द्वन्द्वात् परः प्रत्येकमभिसम्वध्यते ॥ १५ ॥ तिस्रादेशेन स्त्रीत्वं प्रतीयते, प्रत्ययेन यथा राजीति, अत्र -अन्यैवैयाकरणैः द्वन्द्वान्ते द्वन्द्वादौ वा श्रूयमाणं | स्त्रीत्वनिमित्त केन डीप्रत्ययेन स्त्रीत्वं प्रतीयते । संख्यावैचित्र्यं पदं प्रत्येकमभिसम्बध्यते* इति व्युत्पत्तिरङ्गीक्रियते, तदेकदेश | यथा-'दाराः, सुमनसः, अप्सरसः' इत्यादौ वस्त्वेकत्वेऽपि 30 एव चेह न्यायत्वेनोल्लिखितः, युक्तं तु पूर्वोच्चारितस्यापि पदस्य बहुवचनमित्यादि । स चायमर्थो न कारणनिर्देशपुरःसरं 70 प्रत्येकेन सम्वन्धभवनम् । दृश्यते च तथा प्रयोग इति व्याक- | व्याख्यातुं शक्यत इति शब्दशक्तिवैचित्र्यमूलक एवाव- रणान्तरवत् स्वमतेऽपि पूर्वस्यापि प्रत्येकमभिसम्बन्धो न्याय्य | सीयते ॥ १६ ॥ इति तथा प्रदर्शितो वृत्ताविति ॥ १५ ॥ विचित्राः शब्दशक्तया* ॥ १६ ॥ *विचित्राः शब्दशक्तयः ॥ १६॥ त०-अत्र शब्दशक्तिपदेन शब्दानां प्रातिस्विकः स्वभाव 35 सि०-शब्दानां शक्तयः-अभिधानसामर्थ्यानि, विचि- एव गृह्यते, येन शब्दखाभाव्येनेकमेव वस्तु भिन्नैः शब्देरुच्यमानं 75 त्रा:-परस्परविलक्षणानि भवन्ति, न तासां विनिगमकं | भिन्नानि लिजानि वचनानि च विधत्ते । यथा-'सर्व वस्तु, सर्वः किञ्चिदस्तीति भावः । अत्र च तत्तद्वैचित्र्यदर्शनमेव मूलम्, पदार्थः, सर्वा व्यक्तिः' इलेवंरूपेण वस्तु-पदार्थ-व्यक्तिशब्दः तेन यत्र लिङ्ग-संख्यादौ वैचित्र्यं दृश्यते तत्र तत् तथैवेति । प्रतिपाद्यमाने सर्वस्मिन् लिङ्गत्रयमपि प्रयुज्यते । यथा वा-दार- - ·२२४ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [तृतीयोल्लासे न्यायौ १६-१७] कलत्र-पत्नीशब्दा एकमेवार्थ कथयन्तोऽपि तत्तल्लिङ्गभाजो भवन्ति, एवम्-'अवत्सीयो गोधुक्' इत्यादौ वत्सेभ्यो न हित इत्यर्थ- 40 : तथा च'न वस्तुतन्त्रं लिङ्गमपि तु शब्दतन्त्रमेव । एवं संख्याया विवक्षायां नो हितेन सह सम्बन्धे सत्यप्यर्थप्रत्ययस्य जाय- अप्येष एव क्रमः, केचिच्छब्दा एकमर्थमभिदधानाः अपि मानत्वाद् वत्सशब्देन सह समासोऽसामर्थेऽपि । तदित्थामह बहुत्वभाजो भवन्ति,, यथा-दार-ऽप्सरः-सुमनःशब्दाः; केचना- | "समर्थः पदविधिः" [७. १. १२२.] इति परिभाषांबाधः 5 नेकार्थानभिदधाना अप्येकत्वभाजो भवन्ति, यथा-'वनम् , स्पष्टः। वचन निर्देशात् प्राप्ताप्रवर्त्तनं यथा--"नहाहोर्घतो' समृहः, अक्षतम् , विंशतिः' इत्यादयः शब्दा वहुत्यसंख्या- [२. १. ४५.] इत्यादौ धातुनिर्देशे प्राप्ता अपि इ-कि-श्तिवो 45 विशिष्टमर्थमभिदधाना अप्येकत्वेनैवोपस्थापयन्तीत्यादयो विशेषाः न भवन्ति । इष्टार्थप्रत्ययाभावे प्राप्ताप्रवृत्तिर्यथा-'सर्वस्य भद्रं शब्दशक्तिस्वभावमात्रसमर्थनीयाः । विचारितं चैतद्विषये भूयात्' इत्यत्र प्राप्तोऽपि षष्ठीसमास इष्टार्थप्रत्ययाभावशङ्कया "स्त्रियाम्" [ ४. १. ३. ] इति पाणिनीयसूत्रेऽन्यत्र च तत्त न भवति । तथाहि-सर्वभद्रं भूयादिति कथने कस्येत्याकाङ्क्षा 10 स्थलेषु महाभाष्यादौ । विस्तरभियेह न विशदथ्य प्रदर्शितमिति। स्थास्यतेवेति निराकाङ्क्षप्रतिपत्तये समासो न प्रवर्तते । इष्टार्थ- एवं क्वचित् कश्चिदर्थः शब्दप्रयोगमन्तरेण न प्रतीयते, क्वचिच्च प्रत्यायनमूलकत्वाद् 'अभिधानलक्षणाः कृत्तद्धितसमासा: 50 विनापि शब्दप्रयोगं प्रतीयते, यथा-हस्तेनातिकामतीत्यर्थे । इत्यादि प्रायो वादः, अभिधानम्-इष्टार्थप्रत्यायनं, तदेव "णिज् वहुलं नाम्नः०” [ ३. ४. ४.] इति णिचि-'अतिहस्त- लक्षणं-निमित्तं येषां तथाभूता इति तदर्थः। एवं वचनात्- यति' इत्यत्रातिशब्दं विनाऽतिकमार्थो न प्रतीयत. इति स सूत्रोक्तविधानबलाद , किं न भवति-अप्राप्तमपि विधीयत 15 प्रयुज्यते, श्वेताश्वेनातिकामतीत्यर्थे च "श्वेताश्वा-ऽश्वतर-गालो- इत्यादिरूपाऽपि प्रकृतन्यायव्याख्या दृश्यते। तथा च 'श्रेष्ठः, डिता-ऽऽह्वरकस्याश्वतरेतकलुक" [ ३. ४. ४५.] इत्यनेनाश्व- श्रेयान्' इत्यादावेष्ठेयस्वोः परयोः प्रशस्यशब्दस्य श्रादेश-55 शब्दलकि-श्वेतयतीत्यत्र त्वतेः प्रयोगं विनापि तदर्थप्रतीते तिः विधानसामर्थ्यात् तस्य गुणाङ्गत्वाभावेऽपि “गुणाङ्गाद् वेष्टेयसू' प्रयुज्यते । तथा णम् प्रत्ययो यथाऽऽभीक्ष्ण्ये विधीयते तथा [७. ३. ९.] इतीष्ठेयसू सिद्धौ । गुणाङ्गशब्देन गुणप्रवृत्ति- णम् प्रत्ययोऽपि, किन्तु ख्णम्-प्रत्ययस्थले द्वित्वमाभीक्ष्ण्यद्योतनाय निमित्तः शब्दोऽभिधीयते, यथा. पवादिशब्दः, पटुत्वादिगुण- 20 दृश्यते, यथा-भोज भोज यातीति, अन हि “ख्णम् चाभीक्ष्ण्ये" प्रवृत्तिनिमित्तकः, प्रशस्यशब्दश्च प्रशंसाप्रबृत्ति निमित्तका, [५. ४. ४८.] इति रणम् विधीयते, णमि तु द्वित्वं विनाप्या- प्रशंसा च स्तुतिक्रियारूपा न गुणरूपा, ततश्चायं शब्दः भीक्ष्ण्यं प्रतीयते, यथा-'गेहानुप्रवेशमास्ते इत्यत्र, अत्र : हि पाचकादिशब्दवत् क्रियाप्रवृत्तिनिमित्तक एवं न गुणप्रवृत्ति- 'गेहमनुप्रविश्यानुप्रविश्यास्ते' . इत्यर्थे "विश-पत-पद-स्कन्दो निमित्तक इत्यप्राप्तावपि तौ प्रत्ययौ तयोः परतः श्रादेशविधान- वीप्सा-ऽऽभीक्ष्ण्ये". [.५. ४..८.१. ] इति णम् भवति । रूपवचनवलादेव प्रवर्ततः । तथा च वचनबलादिष्टार्थप्रत्यान- 25 एवमादिपु वैचित्र्यस्य कारणं शब्दस्वाभाव्यमेवेति ॥.१६ ॥ रूपाभिधानबलाञ्चाप्राप्तमपि विधीयते, प्राप्तमपि. निवर्त्यत इति प्रकृतन्यायस्य कचिदप्राप्तप्रापकत्वं क्वचित्प्राप्तनिवर्तकत्वं 65 किं हि वचनान्न भवति ॥१७॥ वचनेपु अभिधानेपु च प्रतिपादनं विषयः। स च स्वभाव सि०-वचनम्-इष्टार्थप्रत्यायनाय तादृशशब्दप्रयोगः, सिद्ध एवेति नात्र ज्ञापकाद्यपेक्षेति ॥ १७ ॥ तद्वलात्, किं शास्त्रेण साक्षादविहितमपि कार्य न भवति ? अपि तु सर्व भवत्येव; इष्टार्थप्रत्यये सति शिष्टप्रयोगमनुसृत्य *किं हि वचनान्न भवति ॥ १७ ॥ 30 केचिच्छास्त्रेण साक्षादविहिता अपि विधयो भवन्त्येवेत्यर्थः । त०-अयं न्यायो वचनस्याभिधानस्य चाद्भुतसामर्थ्य- तुल्यन्यायादिष्टार्थप्रत्ययेऽसति च केचिद् विधयः शास्त्रविहिता बोधकः । अयमाशयः-व्याकरणशास्त्रेण न शब्दा विरच्यन्तेऽपि 70 अपि क्वचिन्न प्रवर्तन्त इत्यपि लभ्यते। यथा “समर्थः पद त्रखण्डाः. शब्दा लघीयसोपायेनार्थप्रत्यायनाय यथाशक्ति विधिः" [७. ४. १२२.] इति परिभाषया सर्वेषां पद- प्रकृति-प्रत्ययादिभिरुपायैः सामान्य-विशेषरूपैः शास्त्रैरन्वाख्या- सम्वन्धिविधीनां समाश्रितत्वं प्रतिपादितम्, इत्यसामर्थ्य यन्ते । तत्र यदि कश्चिदर्थः शास्त्रैरप्रतिपाद्यमानोऽपि [ अविधी- 35 सति समासरूपः पदविधिर्विधातुं न युक्तः, तथापि 'असूर्य- यमानोऽपि ] क्वचिद् दृश्येत, क्वचिच शास्त्रविहितोऽप्यर्थः म्पश्या राजदाराः' इत्यादौ सूर्यमपि न पश्यन्तीत्यर्थे नजो प्रवर्त्तमानो न दृश्येत तत्र न शङ्का कार्या, यदि तादृशः शिष्टप्रयोग: 75 दर्शनार्थेन सामर्थे सूर्यपदार्थेनं सह सामर्थ्याभावेऽपि च स्यात् , यदि वा तादृशेन शब्देनेष्टोऽर्थः परम्परयाऽभिधीयमानो "असूर्योपद् दृशः" [५. १. १२६.] इति सूत्रेऽसूर्य इति दृश्येत । तस्य चानुज्ञानं द्विधा ज्ञेयम् , क्वचिदाचार्याणां तादृश- निर्देशरूपवचनात् सूर्यशब्दस्य नजा. सह समासो भवति। प्रयोगकरणेन क्वचिचेष्टार्थप्रत्यायनसामर्थ्यसत्त्वासत्त्वदर्शनेन, एष 60.

·[ तृतीयोल्लासे न्यायौ १७-१८ ] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । २२५ - एवार्थोऽनेन न्यायेन प्रतिपाद्यते । एतादृशाः [यथापूर्वो न्यायो- वासेष्वकालात्" [३. २.,२५.] "वर्ष-क्षर-वरा-ऽप्-सरः-शरोरो- ऽयमेतत्परश्च न्यायः ] प्रायोऽन्यैवैयाकरणैायकोटौ न परि- मनसो जे" [ ३.२. २६. ] इति सूत्राभ्यामेषु शब्देषु पूर्वविपये गणिताः, तथापि भवन्ति लक्ष्यसिद्धयुपकारका इति व्याख्याता एव अलुगू विकल्पेन विधीयते, यथा-'विलेशयः, विलशयः' अस्माभिः । इत्यादि, 'वर्षेजः, वर्षजः' इत्यादिश्च । एवं-"द्यु-प्रावृट्-व- 5. । एवमेतदतिरिक्ता अपि केचन न्यायाः क्वचित क्वचित् पठ्यन्ते, शरत्-कालात्" [३: २. २८.] एपु नित्यमलुप् विधीयते, 45 यथा-१ *विचित्रा सूत्राणां कृतिः* २ *मात्रालाघ- यथा-'दिविजः' इत्यादि । “नेनु-सिद्ध-स्थे" [३. २. २९.] वमप्युत्सवाय मन्यन्ते वैयाकरणा:* ३ *ते वै एपु लुवभावो निषिध्यते, तथा च लुबेव भवति, यथा-'स्थण्डि- विधयः सुसंगृहीता भवन्ति येषां लक्षणं प्रपञ्चश्व लशायी' इत्यादि । एष च सर्वः प्रपञ्चविषयः "तत्पुरुषे कृति" इत्यादयो न्यायानुसारिणो वाग्विशेषाः । ते च सूत्ररचनार्थ- [ ३. २. २४.] इति लक्षणसूत्रेणैव सिद्धः, यतस्तत्र “अद्यञ्ज- 10 मेवोपयुक्ता न तु लक्ष्यसिद्धाविति लक्षणकचक्षुष्कानामनुपादेया नान्तात् सप्तम्या वहुलम्" [ ३. २. १८.] इति सूत्राद् वहुल- 50 इतीह न व्याख्याताः॥ मित्यस्यानुवृत्तिः, संभाव्यते, तदनुवृत्त्या च तत्र *विचित्रा सूत्राणां कृतिः* इत्यस्योदाहरणं यथा "क्वचित् प्रवृत्तिः क्वचिदप्रवृत्तिः, क्वचिद् विभाषांक चिदन्यदेव । "धातोरिवर्णोवर्णस्येयुक्०" [२. १. ५०.] इत्यत्रेवर्णोवर्णस्य विधेर्विधानं बहुधा समीक्ष्य चतुर्विधं वाहुलकं वदन्ति ॥" स्थाने युवर्णस्येत्येतदपि प्रयोक्तुं शक्यते, यथा-"युवर्ण-वृ-दृ०" 15[५. ३. १८.] इत्यत्रेवर्गोवर्णयोः स्थाने युवर्णशब्दपाठः, एवं पारिशेप्यादयोऽपि न्यायाः सूत्रस्य नोपयोगिन एवेतीह 55 इत्यादिवैचित्र्यलाभसद्भावात् सूत्रचतुष्टयानुष्टानं प्रपञ्चार्थमेव। भवति च तथा पाठे लाघवं, किन्तु सूत्राणां कृतेवैचित्र्यवोधना- नोपन्यस्ताः, स च न्यायः “नाम्नः प्रथमैकद्विवहौ” [२. २. यैव तथा पठितम् ॥ १.॥ ३१.] इत्यादिसूत्ररचनायामुपयुक्तः, तन्न्यायवलादेव हि कर्मादि- अमात्रालाघवमप्युत्सवाय मन्यन्ते वैयाकरणाः% | शक्तिपु द्वितीयाविभक्तीनां विहितत्वात् पारिशेष्यादेव प्रथमाया इत्यस्यार्थः-मात्रयाऽपि:-सूक्ष्ममपि; लाघवं वैयाकरणा उत्स- नामार्थमात्रे विधानमिति सूत्रार्थः प्रतीयते । एवं-*यथोद्देश 20 वाय-हर्षाय मन्यन्त इति । लाघवं च, द्विधा-शव्दतः प्रक्रि- निर्देश:* इत्यादयोऽपि लक्ष्यैकचक्षुष्कप्रयोजना एवेति नेह 60 यातश्च, तत्र शब्दतो लाघवं यथा-"आपो ङितां यै-यास-यास- | क्वापि गृहीता इति ॥ १७ ॥ याम्" [ १. ४. १७.] इत्यत्र ङिच्चतुष्केण [' बसि उस डि' इत्येतैः ] सह यथासंख्यलाभाय 'व्याम्' इत्येतदन्तात् पदाज- *न्यायाः स्थविरयष्टिप्राया:* ॥ १८ ॥ समानीय सौत्रत्वात् तल्लोपो विहितः । प्रक्रियालाघवं यथा सि०- यथा स्थविरैर्गमनागमनकालेषु कार्यवशादेव 25 भीलुक इत्यस्य सिद्धयर्थं "भियो रु-रुक-लुकम्" [५. २.७६.] | यष्टयः समवलम्व्यन्ते, नान्यथा, तथा न्याया अपि शिष्टप्रयोग- इति सूत्रे लुकप्रत्ययस्य ‘रुकप्रत्ययात् पृथग् विधानम्', अन्यथा | सिद्ध्यर्थमेवाश्रीयन्ते नान्यथा । तथा च शिष्टप्रयोगप्रातिकूल्ये 65 रुके कृतेऽपि "ऋफिडादीनाम्०" [ २. ३. १०४..] इति सूत्रे न्यायानाश्रयणमेव । एकस्मिन्नेव लक्ष्ये कस्यचित् कार्यस्य ऋफिडादिगणे पाठेनैवाकृतिगणत्वेन वा लत्वं स्यादेवेति किमर्थ साधनाय न्यायाश्रयणं दृश्यते, तदन्यकार्ये च कर्तव्ये पृथक् प्रत्ययविधानं स्यात्, पश्यति त्वाचार्यस्तथा सति प्रक्रि- तदनाश्रयणमपि दृश्यते, तच्चायुक्तमिति शङ्काव्युदासायायं 30 यागौरवमिति पृथगेव प्रत्ययं करोति, गणकार्याणामाकृतिगण- न्याय आश्रीयते । अत्र च मूलं तत्र तत्र तथाऽऽचार्याणां त्वेन साधनं हि प्रयोगानुसरणम् , प्रयोगानुसरणे च गौरवं व्याख्यानमेव, यथा-रायमतिक्रान्तानां कुलानामित्यर्थे 'भतिरै'-70 स्पष्टमेवेति तदपेक्षया प्रत्ययान्तरकरणे एव लांघवम् । शब्दस्य मामि "क्लीवे".[२. ४. ९७.] इति हस्वत्वे सति एवं *ते वै विधयः०* इत्यादेरयमर्थः-शास्त्रेपु द्विधा तत्प्रयुक्ते नामादेशे. सति *एकदेशविकृतमनन्यवत् इति वचनानि दृश्यन्ते-कानिचित् संक्षिप्तानि कानिचिद् विस्तृतानि, न्यायात् "आ रायो व्यञ्जने" [२. १. ५.] इत्यात्वं प्राप्तं, 35 तत्र ये सूक्ष्ममतयस्ता प्रति लक्षणं-संक्षेपेण वचनम् , ये च तच *सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्याः इति स्थूलधियस्तान् प्रति प्रपञ्चः, शास्त्रस्य हि परानुग्रह एव प्रयो- न्यायमाश्रित्य वार्यते, यतस्तस्मिन् कृते नामादेशनिमित्तस्य 75 जनम्, तत्र प्रतिपत्तॄणामुभयप्रकारत्वदर्शनात् , तत्र लक्षणं सन्निपातस्य विधातः स्यात् , किन्तु तत्रैव "दी? नाम्यति- यथा-"तत्पुरुषे कृति" [ ३ २. २०.] इत्यनेन अझ्यजनात् | सृ-चतसृ०" [१. ४. ४७.] इति दीर्घे कर्तव्ये स न्यायों परस्याः सम्प्रम्याः कृदन्ते उत्तरपदे तत्पुरुषे लुग् निषिध्यते नाश्रीयते, ततश्च 'अतिरीणाम्' इति दीर्घः सिध्यति । एवं 40 'स्तम्बेरम्' इत्यादौ, अयमेवार्थोऽग्रे प्रपञ्चितः, यथा-"शय-वासि- | "वत्तस्याम्" [१. १. ३४.] इत्यत्र वत्तस्योस्तद्वितयोः २९ न्यायसमु० - , ·२२६ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [तृतीयोल्लासे न्यायः १८ ] مهمه مهمهم w M 10 SDESS) WW 50 W ...rnor 15 साहचर्यादामोऽपि तस्यैव ग्रहणं प्राप्तं, परन्तु साहचर्यन्याया- चतस'वर्जनमेव ज्ञापकम् , अन्यथा सन्निपातन्यायेनैव तिसृणा- नाश्रयणात् परोक्षास्थानजोऽप्याम् गृह्यते, तत्रैव षष्ठीबहु-मित्यादौ दीर्घवारणसंभवे तद्वर्जनं व्यर्थमेव स्यात् ; “वत्तस्याम्" वचनस्यामो ग्रहणवारणाय स न्याय आश्रीयते । तथा च [१. १. ३४.] इत्यत्र च अविभक्तित्वेन सादृश्यग्रहणे साह- स्थविरयष्टिप्रायत्वं न्यायानां स्पष्टमेवेति ॥ १८ ॥ चर्यन्यायाश्रयणेनैव परोक्षास्थानजस्यामो ग्रहण, षष्टीबहुवचनस्या- 40 kinareness ग्रहणमिति साधितं तत्रैव सूत्रे वृहन्न्यासे, उपायान्तरं च तत्र इति न्यायसमुच्चयस्य तृतीयोल्लासे वाचकावतंसेन प्रदर्शितम् , अथवा आमेव य आम् इति व्याख्यानम् ; षष्टीवहु- श्रीहेमहंसगणिमणिना समुच्चितानामष्टादशानां वचनाम्तु ‘मनसाम्' इत्यादौ आम् , 'मतीनाम्' इत्यादौ नामिति तस्य न ग्रहणमिति । एवं रीत्या प्रायः सर्वत्र न्यायाश्रयणा- वचनविशेषाणां न्यायाकाराणां, तपोगच्छा- नाश्रयणे बीजं 'प्रदर्शयितुं शक्यत एव । तथापि क्वचिदप्रवृत्ति- 45 धिपति-सूरिचक्रचक्रवर्ति-सर्वतन्त्रस्वतन्त्र- मूलानुपलम्मेऽपि लक्ष्यानुरोधादपि न्यायाप्रवृत्तिः कर्तुं शक्यत श्रीमद्विजयनेमिसूरीश्वरपट्टालङ्कारेण एवेत्यर्थमेव न्यायोऽयमुपात्त इत्यवधेयमिति शम् ॥ १८ ॥ 'व्याकरणवाचस्पति-शास्त्रविशा- रद-कविरत्न' इति पदाल- इति न्यायसमुच्चयस्य सिन्धुकलिते तृतीयोल्लासे वाचकाव- तेन विजयलावण्यसूरिणा तंसेन श्रीहेमहंसगणिपणिना समुच्चितानामष्टादशानां । विरचिता न्यायार्थसिन्धु- वचनविशेषाणां न्यायाकाराणां, तपोगच्छाधिपति- नामा वृत्तिः ॥ सूरि चक्र चक्रवर्ति-सर्वतन्त्र स्वतन्त्र-श्रीमद्विजयनेमि- -rrrrr-*-* सूरीश्वरपट्टालङ्कारेण 'व्याकरणवाचस्पति- *न्यायाः स्थविरयष्टिप्रायाः* ॥ १८ ॥ शास्त्रविशारद-कविरत्न' इति पदालङ्कृतेन विजयलावण्यसूरिणा विरचितं त०-न्यायाः प्रायो ज्ञापकसिद्धा एवेह पूर्व प्रदर्शिताः, केचिदस्पष्टमुपलब्धज्ञापका अपि यथाकथञ्चिदनुमिता एव । तरङ्गाभिधं विवरणम् ॥ तथा च शास्त्रकृता सर्वत्रैषां न्यायानां प्रयोगस्येष्टत्वे कण्ठत एवोच्चारणं विधेयं स्यात् संज्ञा-परिभाषादिसूत्रवत् तच्च न कृतमिति क्वचित् प्राच्यः पन्थाः क्वचिदपि च नव्यो वुधपथः, 20 तेस्तैीपकैरनुमीयन्ते । अनुमीयमानानि च वचनानि सन्दि क्वचित् स्वातन्त्र्याध्वा क्वचिदपि च तेषां समुदयः । ग्धानि भवन्तीति यत्र शिष्टप्रयोगाणामानुकूल्यं तत्रैव तेषामा- श्रितोऽस्मिन् शिष्याणां मतिविकसनार्थ शुभधिया, श्रयणं युक्तं लक्ष्यानुकूलत्वात् , लक्ष्यसिद्धयर्थमेव च लक्षणादीना- वुधैर्बुवा तत्त्वं तदनुगतमयं श्रितजने ॥ १ ॥ मुपादानात् । शास्त्रकृद्भिः कण्ठतोऽनुच्चारितत्वमेवैतेषां दौर्वल्य- वोधकम् , कण्ठत उच्चारितानां श्रुतत्वं, ज्ञापकसिद्धानां चानुमिति- सूरीन्द्रं हेमचन्द्रं कलिसकलविदं संस्मरामोऽभिराम, 25 प्राप्तत्वम् । तथा चैषामाश्रयणमनाश्रयणं च यद्यपि शिष्टप्रयोग धीमन्तं हेमहंसं गणिमणिममलं तं कथं विस्मरामः । मात्रविज्ञेयम् , तथापि तत्र तत्रानित्यत्वज्ञापकान्यपि शास्त्रकृद्वच न्यायानामर्थसाथै निजमतघटितं धारयन्तीं यदीयां, नानि प्रदर्शितान्येव । नन्वाचार्यादिभिः कण्ठतोऽनुक्तत्वाद् यदेषामनित्यत्वेन लक्ष्यानुरोधादाश्रयणमनाश्रयणं . चेत्युच्यते मञ्जूषां प्राप्य जाता वयमिह प्रभवः साधु सिन्धौ तरङ्गे ॥२॥ तन्न वरम् , शब्दोचारणजन्यकेशानुत्पत्त्याऽनुमानाद् वोधनस्या- 30न्यथासिद्धत्वेन प्रकृतार्थज्ञापकत्वायोगादिति चेत् ? न-नहि शब्दोचारणजनककण्ठताल्वाद्यभिघातरूपगौरवमेवादर्तव्यं, ज्ञानजनकमनोव्यापाररूपगौरवमिति राजाज्ञास्तीत्यादिरूपेणेशा- थस्य तत्र तत्र निरस्तत्वात् । यद्यपि यत्र न्यायो नाश्रीयते तत्रापि किमपि ज्ञापकमवश्यमेष्टव्यम् , यथोक्ते अतिरीणामित्यत्रात्वे 35 कर्तव्ये *सन्निपातलक्षण* न्यायः समाश्रीयते दीर्घ नेत्यत्र "दी? नाम्यतिस-चतसृ." [१. ४. ४७.] इति सूने 'तिस- 55 60 Www w ·[चतुर्थोल्लासे न्यायः १] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । २२७ 5 . [चतुर्थोल्लासः] सौत्रप्रयोगाद् व्यञ्जनसन्धिकार्याणि न जातानि । एवं- अतः परं प्राक् प्रदर्शितन्यायसजा- भिस्सटा, कच्छाटिका, ग्रामटिकेत्यादिप्रयोगाणां शिष्टपरम्परा- 40 प्रयोगात् सिद्धिः, तथाहि-अभ्युपसर्गपूर्वात् "प्सांक् भक्षणे" तीय एवानुक्तार्थसाधको न्यायो इत्यस्माद् धातोः “उपसर्गादातः" [५. ३. ११०. विस्तरेण व्याख्यातुं पृथक् प्रद "इडेत्पुंसि चातो लुक्" [४. ३. ९४.] इत्यालुकि पृषो- श्यते, स चायम्- दरादित्वादुपसर्गाद्यकारलोपे पकारस्य च सकारादेशे स्त्रिया आपि आपः प्राक् कुत्सार्थविवक्षया टागमे च-भिस्सटा, 45 अशिष्टनाम-निष्पत्ति-प्रयोग-धातूनां कुत्सितमन्नं भिस्सटेत्युच्यते । तदुक्तं लिङ्गानुशासनटीकाया- सौत्रत्वाल्लक्ष्यानुरोधाद् माचार्यः-"कुत्सिता भिस्सा भिस्सटा-दग्धिका, लक्ष्यानु- रोधाट्टागमः” इति । अमरकोशे च-"भिस्सटा, दग्धिका." वा सिद्धिः ॥१॥ सि०-इह हि यथासम्भवं लक्ष्याणि बुद्धौ सङ्कलय्य टीकत इति व्युत्पाद्य भिस्सोपपदाटीक्धातोरयं शब्दः साधितः, 50 [२. ९. ४९. श्लो०] इत्युक्तम्, तट्टीकाकृद्भिश्च 'भिस्सा 10 तत्साधनार्थ लक्षणानि शास्त्रवद्भिः सूत्रितानि, परं नाम्ना- वाचां व्युत्पत्तिवैचित्र्यात् । कच्छाटिका तु- मानन्त्यात् तत्तत्प्रयोगविषयाणां क्रियादिपदानां च साकल्येन "नौकाङ्गे परिधाने च पश्चादञ्चलपल्लवे । सङ्कलनमसम्भवि, उक्तं च भाष्यकृता पस्पशालिके-"बृहस्पति- कच्छा तु चीरिकायां तु वाराह्यां च निगद्यते ॥" रिन्द्राय दिव्यं वर्षसहस्रं शब्दपारायणं जगौ, तथापि नान्तं इति हेमकोशात् परिधानीयपश्चादञ्चलपल्लवार्थात् कच्छा- जगाम" इति । ततश्च बहूनि नामानि, बह्वयंश्च निष्पत्तयः, शब्दात् कुत्सितार्थे के आपि लक्ष्यानुरोधादेव कात् पूर्व टागमे 55 15 बहवश्च प्रयोगविशेषा नामा-ऽऽख्यातप्रकृतिभूता धातवश्च । हस्वादौ कृते सिध्यति, तदुक्तं लिङ्गानुशासनटीकायामाचार्यैः- शब्दानुशासने साक्षाद् न सङ्कलिताः, तेषां संग्रहायायं न्यायः "अञ्चलपल्लवे चार्थप्राधान्यात् कच्छाटिकेत्यपि, यद् गौड:- समाश्रीयते । तथा चायमर्थः-शिष्टाः-शव्दशास्त्रे व्याख्यान- | "कच्छा-कच्छाटिके समे" इति । ग्रामटिकेति च ग्रामशब्दात् कर्मणि नायाता अनुक्ता इत्यर्थः, ये नामानि च निष्पत्त- कुत्साद्यर्थे के स्त्रीत्वविवक्षायामापि टागमे इत्त्वादौ कृते यश्च प्रयोगाश्च धातवश्च, तेषां [इह शब्दानुशासनेऽनुक्ता- सिध्यति । एवं-'कान्दविकः, वैणविकः, काम्वविकः' इत्यादौ 60 20 वपि] सौनत्वात्-सूत्राणि-आचार्यप्रणीतानि, तेषु निर्दिष्टाः- 'ऋवर्णोवर्ण-दोसिसुसशश्वदकस्मात्त इकस्येतो लुक्” [७. ४. सौत्राः, तेषां भावः-सौत्रत्वं, तस्मात्; लक्ष्यानुरोधात्- ७१.] इतीकस्येतो लुग् न भवति । तथा च कन्दुः पण्य- लक्ष्य-शिष्टसम्प्रदायप्रयोगः, तस्यानुरोधात्-तद्गौरववलादिति मस्येत्यर्थे "तदस्य पण्यम्" [६. ४. ५४.] इतीकणि भावः, सिद्धिः-निष्पत्तिः । अत्र प्रकृतार्थबोधाय समुपयुक्तोऽपि "अस्वयंभुवोऽव्" [७. ४. ७०. ७. ४. ७०.] इत्यवादेशे सिध्यति, सिद्धिशब्दो न्यायसंग्रहरूपग्रन्थस्यान्ते प्रयुक्तो मङ्गलार्थोऽपि कन्दुना कृतं कान्दवं, तत् पण्यमस्येति वा सिध्यति; परे तु 65 25 सम्पन्नः । ग्रन्थान्तेऽपि मङ्गलाचरणं शिष्टपरम्पराप्राप्तमेव, कन्दुः-मद्यनिर्माणोपयोगिपानं 'कराही' इति ख्यातम् , तन्त्र उक्तं च महाभाप्ये-"मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि मङ्गला- संस्कृतं भक्ष्यमित्यर्थे कान्दवं प्रसाध्य तस्मात् पण्यार्थे इकणि तानि च शास्त्राणि प्रथन्ते वीरपुरुषकाणि च भवन्त्यायुष्म- कृते 'कान्दविक' इति साधयन्ति, तच "आपूपिकः कान्दविको पुरुषकाणि च, अध्येतारश्च सिद्धार्था यथा स्युः" इति । तत्र भक्षकारः" [अ० २।९।२८७ श्लो०] इत्यमरकोशटीकायां तत्राकृतोपायकशब्दधात्वादिप्रयोगान् विदधताऽऽचार्येणैवायं स्पष्टम् । वेणुः-वेणुवादनं शिल्पमस्येत्यर्थे "शिल्पम्"[६. ४.70 30न्यायः सूचित इति नात्र ज्ञापकविशेषोपन्यासावश्यकताऽस्ति । ५७.] इतीकणि अवादेशे सिध्यति, मन लक्ष्यानुरोधात् तत्र नाम्नां सौत्रत्वात् सिद्धिर्यथा-'चतुर्थी, षष्टी' इत्यादिसौत्र- | "ऋोवर्ण०" [७. ४. ७१. ] इतीकण इलोपाभावः; परे निर्देशात् 'चतुर्थ, षष्ठ' इत्यादिनाम्नां प्रकृतशब्दानुशासनसूत्र- तु वेणुशब्दाद् विकारार्थे वैणवं संसाध्य ततः शिल्पार्थे इकणि प्रातिकूल्येऽपि सिद्धिरिति । तद्यथा-'चतुणां पण्णां वा पूरणी' कृते साधयन्तीति तन्मते न लक्ष्यानुरोधाश्रयणमावश्यक इत्यर्थे चतुर-पप्-शब्दाभ्यां क्रमात् “चतुरः" [७. १. १६३.] भवति; एवं-कम्बुः-कम्बुवादनं शिल्पमस्येत्यर्थे पूर्ववत् काम्ब-75 35"पट्-कति-कतिपयात् थट्" [७. १. १६२.] इति सूत्राभ्यां विकसिद्धिः; मन्त्रापि परे विकारार्थे काम्बवं संसाध्य पश्चादि- थट्प्रत्यये "नाम सिरव्यञ्जने" [१. १. २१.] इति कणा काम्वविकं संसाधयन्ति, स्वमते इकारलोपाभावाय पदत्वे-'चतुस्थी, पट्ठी' इति प्रयोगौ प्राप्नुतः, परं "चतुर्थी" लक्ष्यानुरोधाश्रयणं तन्मते प्रत्ययद्वयविधानरूपप्रक्रियागौर- [२. २. ५३.] "अज्ञाने ज्ञः पष्ठी" [२. २. ८०.] इति । वाश्रयणमित्युभयोः साम्यमेव ॥ .

·. 55 विकरणम् । इ-डित्वकृतमात्मनेपदमी-गित्त्वकृतमुभयपदं रात, “पतण् गतौ वा" इत्य स्माचौरादिकादपि पतयालुरिति. २२.८ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [चतुर्थोल्लासे न्यायः १] शिष्टानां ...निष्पत्तीनां सौत्रत्वात्. सिद्धियथा-"अं-अः इति क्तयोरिनिषेधात्-स्तब्धः स्तब्धवानिति; अद्यतन्याम् अनुस्वार-विसौ" [१. १. ९.] आपो ङितां ये-यास्- | "ऋदिछि-स्तम्भू चू०": [३. ४. ६५.] इति वाऽडि- यास्-याम्" [१. ४. १७.] इत्यनयोः सूत्रयोः क्रमादौ- अस्तभत् अस्तम्भीदिति । एवम्-अग-पुलाभ्यां परस्मात् स्तम्भ जसोर्विभक्त्योः .सौत्रत्वादेव लुग् निष्पन्नः, लक्ष्यस्यैतादृशस्था, “अग-पुलाभ्या०” [ उणा० ३६३.] इति डिति ये सति 5 न्यत्रानुपलब्धेन लक्ष्यानुरोधकृता सिद्धिरिह प्रदर्शिता । तथा अगं स्तभ्नातीत्यर्थे-अगस्त्यः, पुलं. स्तनातीत्यर्थे च-पुलस्त्य 45 चाग्रेऽपि यत्र यस्यैव हेतोः संभवः स एव प्रदर्शयिष्यते ॥ . इति रूपे भवतः; स्तन्नातीत्यर्थे "जजल-तितिल." [उणा० प्रयोगविशेषाणामर्थविशेषे नियन्त्रणादिकमपि लक्ष्यानुरोध- १८.] इत्यादिना सूत्रेण निपातनात्-तिन्तिभ इति, तस्माद् कृतं भवति, यथा-रणादिधातूनां शब्दार्थत्वस्य ‘साम्येऽपि वृद्धापत्यार्थे गर्गादित्वाद् यजि-तैन्तिभ्य इति । अस्य धातोः भावे तान्ताः प्रयोगा अर्थविशेषे नियन्त्रिता लक्ष्यानुरोधादेव, सौनेष्वादौ पाठेनाभ्यर्हितत्वाद् वर्णक्रम परित्यज्य पूर्ववर्णनं 10 तदुक्तं हैमधातुपारायणे-"इह च [धातूनां ] शब्दार्थत्वा- कृतम् , एवं-लौकिकेषु धातुषु क्लवेः, वाक्यकरणीयेषु चुलु- 50 विशेपेऽपि रणितं नूपुरादौ, मणितं सुरतकूजिते, कणितमात्तै, म्पेश्चादौ पाठेऽप्याचार्यवचनमेव मूलमिति ध्येयम् , तथाहि- क्वणितं वीणादौ रूढम् ; एक्मन्यत्रापि-कूजितं विहगादौ, तैः "बहुलमेतन्निदर्शनम्" इति चुराद्यन्तर्गणसूत्रस्य व्याख्या- बृंहितं गजे, हेपित हये, वाशितं पशुषु, गर्जितं मेघादौ, नावसरे-"तेनानापठिता अपि क्वविप्रभृतयो लौकिकाः, स्तम्भू- [क्वचिद् गर्जितं सिंहादौ ], गुञ्जितं सिंहादौ, [क्वचिद् प्रभृतयः सौत्राः, चुलुम्पादयश्च वाक्यकरणीया उदाहार्याः" 16 गुञ्जित भ्रमरादौ ], इत्यादिकं लक्ष्यानुरोधादूह्यम् ।" इति ॥ इत्युक्तम् ॥ १ ॥ धातूनां च सौत्रत्वात् संग्रहो लक्ष्यानुरोधाच्च, तन्त्र सौत्रा .:.अथान्त्यवर्णक्रमेण सौत्रधातूनां विशिष्टप्रयोगादिप्रदर्शनार्थ धातवः "धातोः कण्ड्वादेर्यक्" [३. ४. ८.] इति सूत्रे | दिगुच्यते, तन्नादन्तेषु-"तन्द्रा . आलस्ये' इत्यस्मात् तन्द्रा- कण्वादिगणनिर्देशादभ्यूहिता बृहद्वृत्यादिषु विस्तरतो वर्णिताः। तीत्यर्थे "शीङ्-श्रद्धा-निद्वा-तन्द्रा-दयि-पति-गृहि-स्पृहेरालुः” अन्येऽपि स्तम्भूप्रभृतयः सूत्रेषु तत्र तत्र पठिता धातवो [५.२. ३७.] इत्यालावधीयत इति तन्द्रालुरिति प्रयोगः ॥२॥ 20 "वहुलमेतन्निदर्शनम्" इति चुराद्यन्तर्गणसूत्रेणाचायः सङ्घ- इदन्ताश्चत्वारः-तत्र “कि ज्ञाने" इत्यस्मात् कयतीत्यर्थे 60 हीताः ।. चुलुम्पादयश्च तत्र तत्र प्रयोगपथमायाता वाक्य- करणीयत्वेन प्रदिपादिता धातुपारायणादौ, तेऽपि प्रकृतन्याय- "जनि-पणि०" [उणा० ५४०.] इत्यादिसूत्रेण टप्रत्यये विषयतां नातिनामन्ति । सौत्रादिधातूनामर्था अपि कविकल्प- दीर्वं च विहिते-कीट इति रूपम् ; तस्मादेव "कि-शृ-वृभ्यः करः" [उणा० ४३५.] इति करे-केकरो वक्रदृष्टिः; अस्मा- द्रुमादिग्रन्थेषु प्रतिपादिता इतिः विस्तरभयादिह नोच्यन्ते । देव : "तिनिशेतिशादयः” [ उणा० ५३७. ] इति सूत्रे 25 तेष्वपि क-च-ट-त-पादिवर्णा अनुबन्धत्वेनासञ्जितास्तेषामनु- | आदिग्रहणात् किशप्रत्यये-कीश:-मर्कटः ॥३॥ वन्धानां फलानि च यथावसरं निरूपयिष्यन्ते । तत्तदनुबन्ध- "पति पतने" इत्यस्मात् पतयतीत्याद्यर्थे "शीङ्-श्रद्धा." वशलब्धतत्तद्गणान्तःस्थत्वविज्ञानात् . तत्तद्गणपाठप्रयुक्तविकर- [५. २. ३७.] इत्यादिपूर्वोल्लिखितसूत्रेणालौ सति-पतयालु- णादिलाभः, गणविशेषपाठानुज्ञापकानुबन्धाभावे च शवेव 30 तदुभयविरहनिवन्धनं च “शेषात् परस्मै'. [३. ३.१००.] इति परस्मैपदमित्याद्यवधेयम् । अतः परमनुबन्धफलप्रदर्शनार्थ "गृहि ग्रहणे" गृहयति, अगृहायीत्, इति, "गृहणि 70. दिमात्रं रूपाणि प्रदर्यन्ते । तथा च "स्तम्भू-स्तुम्भू-स्कम्भू- ग्रहणे' इति चौरादिकादन्तस्य तु-गृह्यते अजगृहतेत्यादि, स्कुम्भू-स्कोः स्ना च" [३. ४. ७८.] इति सूत्रपठितः उभाभ्यामपि "शीङ्-श्रद्धा" [५.२.३७.] इति स्तम्भूधातुः स्तम्भार्थः, स्तम्भश्च क्रियानिरोधः, स चौकारानु- पूर्वोदीरितसूत्रेणालौ विहिते-गृहयालुरिति ॥ ५ ॥ 35 बन्धः, तस्माद् वर्तमानायां प्रथमपुरुषैकवचने पूर्वोल्लिखित "चिरिद हिंसायाम्" इत्यस्माच्चिरिणोतीत्यर्थे "चिरेरिटो सूत्रेण श्ना-भू प्रत्ययौ क्रमाद् भवत इति स्तन्नाति स्तश्नोतीति । भच" [उणा० १४९.] इतीटप्रत्यये भान्तादेशे जातित्वात् 75 रूपे; क्ये च "नो व्यञ्जनस्यानुदितः" [४. २. ४५..] इति | स्त्रियां ड्या-चिभिंटी-बालुङ्की, अस्मादेव “डिण्टश्चर् च वा" नलोपे -स्तभ्यत इति, क्वि च कृते ऊदित्वात् “अदितो वा" [उणा० १५०.] इति सूत्रेण डिति इण्टप्रत्यये प्रकृतेर्विकल्पेन [४. ४. ४२.] इति वेटि-स्तब्ध्वा, स्तम्भित्वेति रूपद्वयम् ; | चरादेशे-चरिण्टी चिरिण्टी च प्रथमवयाः स्त्री, प्रथमवयो- 40 वेदत्वादेव च तयोः परतो “वेटोऽपतः" [४. ४. ६२.] वाचित्वनिवन्धनमेव स्त्रियां डीः ॥ ६॥ 65 .

·[ चतुर्थोल्लासे न्यायः १] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । २२९ " .. 10 55 अथोदन्तौ द्वौ धातू-"जु वेगे" . "जुङ् गतौ” इत्येता अथ गान्तः-"कगे संग्रहारे' अस्माद् "बहुलमेतन्निदर्श- भ्यामुभाभ्यामपि-'जवः, जवनः' इत्यादयः प्रयोगाः । यद्यपि नम्" इति चुराद्यन्तर्गणसूत्रेण स्वार्थे चुरादित्वाणिचि ततः निघण्टुवृत्तौ 'जु' इति सौत्राद् धातोर्जव इत्यादयः साधिताः, ख्णम्परे “कगे-वनू-जन-जप्-कस् रञ्जः" [४. २. २५. ] तंचार्थान्तरपरिग्रहाय भविष्यति । पाणिनीयादितन्त्रे च धातु- इति वा दीर्धे-कग कग कागं कांगम्, मिथोऽभीक्ष्णं संप्र- 45 5 पाठेऽयं धातु व पठितः केवलं सौत्र एव, तन्मतानुसारेण वा. हत्येत्यर्थः, अयं मौन. इत्यपि केचित्, कंगति मौनमाश्रयंती- तदुल्लेखः । तथाहि-"जुचक्रम्य" [ पा०.३. २. १५०.] त्यर्थः । अयं क्रियासामान्यार्थ इति पाणिनीयाः, । तथाहि- इति सूत्रे भट्टोजिदीक्षित आह-'जु' इति सौत्रो. धातुर्गती सिद्धान्तकौमुद्यां भट्ठोजिदीक्षितः-'कगेनोच्यते' अस्यायमर्थ वेगे चेति ॥ ७ ॥ इति विशिष्य नोच्यते क्रियासामान्यार्थत्वात्, अनेकार्थ- क्रुङ् गतौ" इत्यस्मात् क्रवते, क्रूयते, फव्यमित्यादयः॥८॥ त्वादित्यन्ये" । इत्याह, तथा च कगतीत्युक्ते यथाप्रकरणं याति 50 अथ उदन्तः-"भूङ् प्राप्तौ” इत्येकः, तस्मात् “भूङः | भुते स्वपितीत्यादयोऽर्था वोढुं शक्यन्ते, अस्यैदित्त्वेनाद्यतन्यां प्राप्तौ णि" [३. ४. १९:] इति वा णिढि-भावयते, प्राप्ताया "व्यञ्जनादेर्योपान्त्यस्यातः" [ ४. ३. ४७.] इति भवते, इत्यादयः, क्ते-भावितम् , भूतमित्यादयश्च ॥ ९ ॥ वृद्धेः "न श्वि-जागृ-शस-क्षण-हयेदितः" [४. ३. ४९.] अथ ककारान्ताः षड् धातवः-"तर्क विचारे''... अकारः । इति निषेधात्-'अकगीत् इत्येव रूपम् ॥ १८ ॥ श्रुतिसुखार्थ उच्चारणार्थों वा, न त्वनुवन्धः, चौरादिकानदन्तान् अथ घान्तः- "अर्घ मूल्ये" महाघः, 15 धातून विहाय सर्वत्राऽकारान्तेष्वयं क्रमो विज्ञेयः । तर्कति, "दीक्षा दानं तपस्तीर्थ ज्ञानं यागादिकाः क्रियाः । तय॑न्ते-प्रमितिविषयीक्रियन्ते पदार्था अनेनेति-तर्कः ॥१०॥ महिम्नस्तवपाठस्य कलां नार्घन्ति पोडशीम् ॥" "कक्क कर्क हासे” कंक्कति, भूते क्ते-कक्कितः, "क्तेटो इति महिम्नस्तोत्रे पुष्पदन्तः ॥ १९ ॥ गुरोर्व्यञ्जनात्" [५. ३. १०६.] इत्यप्रत्यये-कक्का, अचि अथ चान्तः “मर्चणू शब्दे" मर्चयतीति चौरादिके स्वार्थे प्रत्यये-ककः॥११॥ णिचि तस्य चानित्यत्वात् तदभावे मर्चतीत्यर्थे "भीण-शलि-60 20 कर्कधातोः कर्कतीत्यर्थे - "दिव्यवि-श्रु-कु-कर्वि-शकि०" वलि-कल्यति-मय॑र्चि०" [ उणा० २१.] इत्यादिसूत्रेण के [ उणा० १४२.]. इत्यादिसूत्रेणाटि प्रत्यये-कर्कट:-कपिलः "च-जः क-गम्" [२. १. ८६.] इति चः कत्वे-मर्कः-देव- कुलीरश्च, स्त्रियां जातित्वाद् डी:-कर्कटी-त्रपुसी, "कर्केरारुः" दारुः, वायुः, दानवः, मनः, पन्नगः, विघ्नकारी च । उणादि- [.उणा० ८१३.] इत्यारुप्रत्यये-कोरु:-क्षुद्रचिर्भटी । वृत्तिग्रन्थे “मर्चः सौनो धातुः प्राप्तौ" इत्याचार्याः ॥ २० ॥ उणादिवृहद्वृत्तौ प्रकृतसूत्रव्याख्यानावसरे-कति सौत्रादित्यु अथ जान्तास्त्रयः-"मा सौन्दर्ये च" चात् शब्दे, मञ्ज-65 25 त्याऽस्यापि सौत्रत्वं स्पष्टमेव ॥ १२ ॥ तीत्यर्थे उणादिपु “पटैधिठादयः" [उणा० १६६.] इति "सिक , सेकने" सेकतीत्यर्थे "पृपि-रञ्जि-सिकि." सूत्रेणादिशब्दवलान्निपातनात्-मञ्जिष्टा, "ऋच्छि-चटि०" [उणा० २०८.] इति सूत्रेण किति अते प्रत्यये. स्त्रियां- उणा० ३९७.] इत्यादिसूत्रेण अरे स्त्रियां गौरादित्वान्ड्या- सिकताः-चालुकाः ॥ १३ ॥ मञ्जरी-मानादिशिखा, “कृ-श-पृ-पूगू-मजि०" [उणा० "मर्क संप्रच्छने". मर्कतीत्यर्थे. "दिव्यवि०" [उणा० ४१८.] इत्यादिसूत्रेण ईरप्रत्यये-मञ्जीरं-नूपुर, एवमस्सादेव 10 30१४२.] इति सूत्रेण टे-मर्कट:-वानरः, "कैरव-भैरव० [ उणा० ५१९.] इति सूत्रे आदिग्रहणेन निपातनात्- “कुमुलतुमुल-निचुल०" [उणा० ४८७. ] इत्यादिना उल- प्रत्ययान्ततया निपातनात्-मञ्जुलं-मनोज्ञम् , “खलि-फलि- मार्कवः-केशरञ्जनः ॥ १४॥ .. वृ-पृ०": [उणा० ५६०.] इत्यादिना उपप्रत्यये स्त्रियां- "चकि भ्रमणे" चङ्कत इत्यर्थे "वाश्यसि-बासि-मसि." [उणा० ४२३.] इति सूत्रेण उरप्रत्यये-चकुरः रथोऽन- मञ्जूषा-काष्ठकोष्टः, एवं "भू-म-तृ०". [उणा० ७१६.] इत्यादिसूत्रे बहुवचननिर्देशादस्मादपि उप्रत्यये-मक्षुः ॥ २१ ॥75 35वस्थितश्च ॥ १५॥ "मकि गतौ" मकत इत्यर्थे “ककि-मकि०" [उणा० "पञ्ज रोधे" पञ्जतीत्यर्थे "नाग्नि पुंसि च" [५. ३. २४५.] इत्यन्दप्रत्यये-मकन्दो नाम राजा, येन निर्वृत्ता १२१.] इत्यके स्त्रियां-पञ्जिका, "ऋच्छि-चटि." [ उणा० माकन्दी. नाम नगरी ॥..१६॥.. ३९७.] इत्यादिसूत्रेण अरे-पञ्जर:-शुकाधवरोधसद्म ॥२२॥ ..अथ खान्तः-"रिखिर्लिग्ड्यर्थे" रेखति चित्रकृत्, भिदा "कल शब्दे" कातीत्यर्थे "भग्यनि-मदि-मन्दि०" 40 दयः" [५. ३...१०८.] इति भावार्थेऽङि निपातनाद् [उणा० ४०५:] इत्यादिसूत्रेणारप्रत्यये-कक्षारः-कुसूल-80 रेखा ॥ १७ ॥ . जातिः, यूपः, व्यञ्जनं च ॥ २३ ॥ .. " ..

·२३० न्यायासिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [चतुर्थोल्लासे न्यायः १] 5९८. अथ अथ टान्तास्त्रयः-"रण्ट प्राणहरणे" तस्मात् कुपूर्वात् “को | प्युषि-खु-श्रुषि-किणि०" [ उणा० ५११.] इति किति वे- रु-रुण्टि-रण्टिभ्यः" [उणा० २८.] इत्यकप्रत्यये-कुरण्टक:- किण्वं-सुरावीजं पापं च ॥ ३२ ॥ वर्णगुच्छो वृक्षजातिविशेषः ॥ २४ ॥ अथ तान्ताश्चत्वारः-"कुत गुम्फ-प्रीत्योः” कुत्यते-गुम्फ्यते "घटु शब्दे" उदित्वाद् “उदितः स्वरान्नोऽन्तः" [४. ४. छागरोमभिरिति कुतपः-कम्बलविशेषः, "भुजि-कुति-" ] इति नागमे-घण्टति, भस्मादेवाचि-घण्टः, स्त्रियां [उणा० ३०५.] इति किति अपे सिध्यति, श्राद्धकालार्थे च 45 घण्टा च-वाद्यविशेषः ॥ २५ ॥ कोतन्ति-प्रीयन्ते पितरोऽस्मिन्नित्यर्थः ॥ ३३ ॥ "मट हासे" हासो ह्रस्वत्वम् , मटतीत्यर्थे “कृ-पृ-कटि "पुत गतौ" पोतन्ति-मधुने गच्छन्तीति विग्रहे "कृति- पटि-मटि०" [उणा० ५८९. [ उणा० ५८९.] इत्यहप्रत्यये-मटहा-हस्त्रो पुति-लति-भिदिभ्यः कित्" [उणा०७६.] इति किति तिक- भुजाधवयवः ॥ २६ ॥ प्रत्यये-पुत्तिका-मधुमक्षिकाः ॥ ३४ ॥ 10 अथ ठान्तः-"कुठ छेदने" कोठतीत्यर्थे “नाम्युपान्त्यः' "लत आदाने" आपूर्वादस्मात् “कृति-पुति०"[उणा० 50 [५. १. ५४.] इति के-कुठः-वृक्षः, असादेव "तुषि- ७६.] इति किति तिके स्त्रियाम्-आलत्तिका-गानप्रारम्भः । कुठि०" [ उणा० ४०८. ] इत्यारे-कुठारः-परशुः ॥ २७ ॥ निरुपसर्गात्-लत्तिका-वाद्यविशेषो गौ\धा च । गोपूर्वाद् डान्ताश्चत्वारः- "कुड शब्दे" "लिहादिभ्यः” | गोलत्तिका-गृहगोधा । अवपूर्वाद्-अवलत्तिका-गोधा ॥३५॥ [५. १. ५०.] इत्यचि-कोड:-सूकरः, अङ्के वक्षसि च क्रोडा "सात सुखें' अस्माण्णिगि “साहि-साति-वेद्यु-देजि-धारि- 15 क्रोडम् , "स्त्री-नपुंसकयोः क्रोडा वक्षसि स्यात् किरौ पुमान् ।' पारि-चेतेरनुपसर्गात्" [५. १.५९.] इति शे- सातयः-55 इति गौडः ॥ २८॥ सुखकारी ॥ ३६॥ "उड सङ्घाते" ओडतीत्यर्थे "उडेरुप" [उणा० ३११. अथ थान्त:-"कथ वाक्यप्रबन्धे" अयं चुराधन्तर्गत इति इत्युपकि-उडुपः-प्लवः ॥ २९ ॥ मते स्वार्थे णिचि, मतान्तरे प्रयोजकव्यापारे णिगि-कथयति, "वड आग्रहणे" वडतीत्यर्थे “क-श-गृ-शलि-कलि-गलि." अचीकथत् । शिष्टप्रयोगोऽपि-"भूरिदाक्षिण्यसम्पन्नं यत् त्वं 20 [ उणा० ३२९.] इत्यमे स्त्रियां-वडभी-वेश्मानभूमिका, सान्त्वव्यचीकथः" [महाभारते], कथणिति चुरादिपठितस्य तु 60 ऋफिडादित्वाल्लत्वे-वलभीत्यपि । “वडि-बटि-पेल."[उणा० समानलोपित्वेन तस्याद्यतन्यामचकथदिति रूपम् ॥ ३७ ।। ..] इत्यवे स्त्रियां-वडवा-अश्वा । "कुलि-कनि-कणि अथ दान्ताश्चत्वारः-"उद आघाते" ओदति "कुटि-कुलि- पलिवडिभ्यः किशः” [ उणा० ५३५.] इति किति इश- कल्युदिभ्य इञ्चक्" [उणा० १२३. ] इति किति. इञ्चप्रत्यये प्रत्ययेबडिशं-मत्स्यग्रहणम् ॥ ३० ॥ उदिञ्चः-कोणो येन तूर्य वाद्यते, परपुष्टश्च ॥ ३८ ॥ "णडण् अवस्यन्दने" अवस्यन्दनं-भ्रंशः । अयं णोपदेशः, "क्षद हिंसा-संवरणयोः" क्षदति "नट" [उणा० ४४६:]65 णडि-णटि-णुदि-णाधयश्चत्वारो णोपदेशा इत्यन्यत्रोक्तत्वात् , | इति सूत्रेण धातुसामान्याद् विहितः ब्रद-क्षत्रम् , तस्यापत्य- तत्फलं तु “पाठे धात्वादेः०" [२. ३. ९७.] इति णो ने मित्यर्थे "क्षत्रादियः" [६. १. ९३.] इतीये-क्षत्रियः । विहिते तस्य “अदुरुपसर्गान्तरो ण-हिनु-मीना-ऽऽनेः“त्वष्ट-क्षत्०” [उणा० ८६५.] इति तृप्रत्ययान्तनिपातनेन- [२. ३. ७७.] इति सूत्रेण णत्वम् , प्रणाडयतीति । अस्मा- क्षत्ता-नियुक्तः, अविनीतः, दौवारिकः, मुसलः, पारशवः, 30 देव पनि डस्य लत्वे-प्रणालः । चौरादिकणिचोऽनित्यत्वाद- रुद्रः, सारथिश्च । प्रकृतोणादिसूत्रबृहद्वृत्तौ "क्षद खदने सौत्रः" 70 भावेऽचि-नडः-तृणजातिः । “नडेर्णित्" [ उणा० ७१२.] इत्युक्तम् , तत्रापि खदनं-हिंसैवेति प्रतीयते ॥ ३९ ॥ इति णिति ईप्रत्यये-नाडी-आयतसुषिरं द्रव्यम् , · अर्ध "सुन्द हिंसा-सौन्दर्ययोः" अचि-सुन्दः, उपपूर्वकस्य मुहूर्तश्च । नाडीशब्दात् स्वार्थे के-'नाडिका' इत्यपि, "नटण उपसुन्दः, एतन्नामको दैत्यौ यौ स्त्रीनिमित्तं परस्परं प्रहृत्य अवस्यन्दने" इत्यस्य स्थाने "णडण्" इति नन्दी प्राह" इति । मृताविति पुराणी प्रसिद्धिः । "ऋच्छि-चटि०" [उणा० 35 धातुपारायणे कथितम् । तस्मात् परपठितधातुपु यद्यप्ययं | ३९७.] इत्यरे-सुन्दरः-मनोज्ञः ॥ ४० ॥ पठितुं युक्तस्तथापि “नडेर्णित्" [उणा० ७१२.] इति सूत्रे "कदि वैलव्य-छेदनयोः" कदते अनटि-कदनम् । "पिच- नडेः सौत्रादिति बृहद्वृत्तिग्रन्थात् स्वमतेऽपि सौनेष्वयं पठितुं । ण्डैरण्ड-खरण्डादायः” [उणा० १७६.] इति सूत्रे आदिग्रह- युक्त इति पठितः ।। ३१ ॥ णेन निपातनात्-कोदण्ड:-धनुः । “कदेर्णिद्वा" [उणा० "किणत् शब्द-गत्योः" किणतीत्यर्थे "नानि पुंसि च" ३२२.] इति सूत्रे वैकल्पिके णित्यम्बे-कादम्बः-हंसः, 40 [५. ३. १२१.] इति णके-केणिका-पटकुटी । “निघृषी- | कदम्बः-वृक्षजातिः । “द्वार-शृङ्गार-भृङ्गार-कल्हार कान्तार-80 25 75 ·[चतुर्थोल्लासे न्यायः १] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । २३१ । यथा- 15 55 -. केदार-खारडादयः" [उणा० ४११.] इति सूत्रे निपातनात् स्तुभ्यते, अदित्वात् क्वि वेटि-स्तुन्ध्या, स्तुभित्वा, वेट्त्व- कदेरत एदादेशे आस्प्रत्यये च-केदार:-क्षेत्रं व्रणश्च । "मृदि- निमित्तक एव क्तयोः “वेटोऽपतः" [४. ४. ६२.] इतीढ- कन्दि०" [उणा० ४६५.] इति सूत्रेणाले गौरादित्वान्ड्यां- भावः-स्तुब्धः, स्तुब्धवान् ॥ ५० ॥ कदली, यद्यप्युक्तसूत्रे कदेः पाठो न दृश्यते, नवा वृत्ती स्कम्भू, अस्यापि पूर्वोक्तसूत्रेण भा-श्वोबिधानाद् रूपे 5 कदलीशब्दोल्लेखो दृश्यते, तथापि साम्यम् , विशेषश्च विष्कन्नातीत्यत्र "वेः स्कन्नः" [२.३.45 "संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाश्च ततः परे। ५.] इति पः, - 'स्कन्नः' इति भानुकरणनिर्देशात् नौ तु कार्याद् विद्यादनूवन्धमेतच्छास्त्रमुणादिषु ॥" विस्कन्नोतीत्येव ॥ ५ ॥ इति प्राचामुक्तेः कदेरप्यलप्रत्ययः कल्पनीयः, अत. एवा- "स्कुम्भू विस्तारणे च" चात् स्तम्भे, प्राग्वदेव सर्वकार्य चार्यैरपि स्वोपज्ञाभिधानचिन्तामणिवृत्तावुक्तम्-कदिः सौत्रः, | भावादि, केवलं "जम्बीर०" [उणा० ४२२.] इत्यादि- 10 कद्यते कदली "मृदि०" [उणा० ४६५.] इत्यलः ॥४१॥ सूत्रे इरप्रत्ययान्तनिपातनात्-कुम्भीरः-जलचरः । “ककुप्-50 · अथ धान्तः-"मिटर मेधा-हिंसा-सङ्गमेपु" अस्मात् क्ये- | त्रिष्टुवनुष्टुभः" [उणा० ९६२.] इति सूत्रे कपूर्वस्य स्कुन्नातेः मिध्यते, मेधतीति "मेटग् सङ्गमे च" इति पठितस्य । “चौ 'ककुप्' निपात्यते; कं-वायुं ब्रह्म च ‘स्कुघ्नन्तीति ककुभो व्यञ्जनादेः०" [४.३.२५.] इति क्त्वो वा कित्त्वे-मिधित्वा, | दिशः,' कुपूर्वात् कुकुप्-उपिणकछन्दः । एतेषां धातूनामेकत्र मेधित्वा । भिदादौ निपातनादडि-मेधा ॥ ४२ ॥ प्रयोगो अथ नान्त:-"धनक धान्ये" धान्यपदं धान्योपलक्षित "मुसलक्षेपहुङ्कारस्तोभैः कलभखण्डिनि!। क्रियोपलक्षकम्, एवं चोपलक्षणतया व्याख्यानस्य फलं कुचविष्कम्भमुत्तन्नन् निःस्कुन्नातीव ते स्मरः ॥” इति, क्रियार्थत्वनिमित्तं धातुत्वमेव, यथा “णील वर्णे” इत्यस्य धातु- [ कश्चिन्नायको नायिकायाश्चाटुं रचयति- ] हे कलभ- पारायणे वर्णपदस्य वर्णोपलक्षितक्रियापरत्वेन व्याख्यानं कृतं खण्डिनि ! धान्यनिस्तुपीकारिणि ! सरः, मुसलस्य क्षेपे तथेहापि व्याख्यानमाश्रयणीयमेव । हादित्वात् शिति "हवः धान्यखण्डनायोद्यमने, हुकाराणां-मुसलक्षेपकालजातानां 20 शिति०" [ ४. १. १२. ] इति द्वित्वे-दधन्ति । "भृ-मृ०" | स्वाभाविकानां हुमितिशब्दानां, स्तोभैः-विश्रामैः, ते-तव, 60 [उणा० ७१६.] इत्युप्रत्यये-धनुः-अस्त्रं दानमानं च । कुचयोर्विष्कम्भ-विस्तारम् , उत्तनन्-ऊ/कुर्वन् , निस्कुना- "कृषि-चमि-तनि-धन्यन्दि०" [उणा० ८२९.] इति ऊप्रत्यये तीव-विस्तारयतीवेत्यर्थः ॥ ५२ ॥ धनूः-धान्यराशिः, ज्या, वरारोहा च स्त्री ॥ ४३ ॥ "दभ वञ्चने" दभति । अस्मात् “आसु-यु-बपि-रपि-लपि- अथ पान्ताश्चत्वारः-"रिप कुत्सायाम्" रेपति “असू” त्रपि-डिपि-दभि-चम्यानमः" [५. १. २०.] इति ध्यणि 25 [ उणा० ९५२.] इति सूत्रविहितः सर्वधातुप्रकृतिकोऽस्- | दाभ्यः-वञ्चनीयः । वाहुलकात् स्वार्थे णिचि-दाभयति ॥५३॥ 65 प्रत्ययः-रेपः- पापम् ॥ ४४ ॥ अथ मान्तौ द्वौ-"डिम हिंसायाम्" डेमति । "नाम्यु- "कप कम्पने" कपति । "ऋ-कृ-मृ-वृ-तनि-तमि-चपि-पान्त्य०" [५. १. ५४.] इति के-डिमः-श्यकाव्यविशेषः कपि०" [उणा० ४७५.] इत्याले-कपालं-घटाद्यवयवः शिरो- काव्यानुशासनादौ लक्षितः । अस्मादेव "डिमेः कित्" ऽस्थि च । “कटि-पटि-कण्डि-गण्डि०" [उणा० ४९३.] [उणा० ३५६.] इति किति डिमे-डिण्डिमः वाद्य- 30 इत्योले-कपोल:-गाण्डः ॥ ४५ ॥ विशेषः ॥ ५४॥ "क्षुप हासे" "नाम्युपान्त्य०" [५. १. ५४.] इति "धम शब्दे" दधाम । धमतीत्यादि तु ध्मांधातुनाऽपि के-क्षुपः-हस्वशाखस्तरुः ॥ ४६ ॥ सिध्यति । “य्वसि-रसि-रुचि०" [उणा० २६९.] इति सूत्रे "टुप संरम्भे" टोपति, भाटोपनम् , भाटोपः ॥ ४७ ॥ आदिग्रहणादस्मादप्यने-धमनः-तृणजातिः । "भिल्ला-ऽच्छ. अथ वान्तः, "विम्ब दीप्तौ" विम्बति ॥४८॥ भल्ल-सौविदल्लादयः" [उणा० ४६४.] इति सूत्रे मादिग्रहणेन भथ भान्ताः पञ्च-"रिभि स्तुम्भू स्कम्भू स्तम्भे" विरे- निपातनात्-धम्मिल्लः-केशपाशः । “सदि-वृत्यमि-धमि." भते स्म इत्यर्थे "क्षुब्ध-विरिन्ध०" [४. ४. ७०.] इत्यादि- [उणा० ६८०.] इत्यनौ-धमनिः-मन्या रसवहा शिरा च ॥५५॥ सूत्रेण क्तान्तनिपातनादिटोऽभावे-विरिब्धः स्वरः, विरिभित मथ यान्तः-"पीय पाने" पीयति । "खलि-फलि-वृ-पृ० मन्यत् ॥ ४९ ॥ [उणा० ५६०.] इत्यूपे-पीयूपं-प्रत्यग्रप्रसवक्षीरविकारः, अमृतं स्तम्भू इत्यस्य "स्तम्भू-स्तुम्भू०" [३. ४. ७८.] इति घृतं च । "लाक्षा-द्राक्षा-भिक्षादयः" [ उणा० ५९७.] इति 40 ना-भवोः सतोः-स्तुभ्नाति, स्तुभ्नोति । क्ये नस्य लुकि- । सूत्रे आदिशब्देन निपातनात्-पीयूक्षा-द्राक्षाविशेषः ॥५६॥ 80 -- 70 75 35 ·२३२ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [चतुर्थोल्लासे न्यायः १] 15 अथ रान्तास्त्रयः-"उर गतौ” ओरति । "उरेरशक्' । २७.] इति सूत्रे हल्लिन पठ्यते तथापि बहुवचननिर्देशादव- .[ उणा० ५३.१.] इति कित्यशे-उरशः-ऋषिविशेषः ॥ ५७॥ गम्यते इति व्युत्पादितम् ॥ ६४ ॥ "तुर त्वरणे" तोरतिः। आङ्पूर्वादस्मात् "नाम्युपान्त्य." "भिलण भेदे" भेलयति । णिचोऽनित्यत्वे केवलादचि- [५. १. ५४.] इति के आतुरः-रोगी। केवले तु-तुरः-शीघ्र- भेल:-तरण्डः, ङलयोरैक्यात-भेडा-अजः । विलि- 5 गामी । तुरो गच्छतीत्यर्थे "नाम्नो गमः० [५. १. १०१.] भिलि." [उणा० ३४०.] इति : किति मे-भिल्म-45 इति डे-तुरगः । "तृ-कृ-श-पृ-भू-वृ०" [उणा० १८७.] इति भास्वरम् ॥ ६५ ॥ : सूत्रे उपलक्षणार्थत्वोपगमादस्मादपि अणे-तोरणम् । “नाम्यु- अथ चान्तो द्वौ-"धन्वतवगतौ" " धन्वति । पान्त्य-कृ-ग-शू-पृ-पूझ्यः कित्". [उणा० ६०९. ] इति | "उक्षि-तक्षि०" [उणा० ९००.] इत्यन्प्रत्यये-धन्वा-मरु, किति इप्रत्यये-तुरिः-तन्तुवायोपकरणम् ॥ ५८ ॥ धनुश्च ।। ६६ ।। 10. "तन्द्रि साद-मोहयोः" सादो विषण्णता, मोहो मौढ्यम् । तन्द्रते । ततन्द्रे । तन्द्रितः। तन्द्रा-आलस्यम् , “क्लेटो गुरो- ई-ताविषः, तविषो वा-स्वर्गः, ताविषं तविषं वा-बलं तव, तवति । “तवेर्वा" [उणा० ५५० । इति णिति 50 व्यञ्जनात्" [५. ३. १०६.] इत्यप्रत्ययः । “तृ-स्तृ-तन्द्रि- तेजश्च । टिद्विधानात् स्त्रियां ड्या ताविपी तवषी च-चात्या तन्त्रयविभ्य ई:" [उणा० ७११.] इति ईप्रत्यये तन्द्रीः-मोह- देवकन्या च.॥ ६७ ॥ निद्रा ॥ ५९॥ अथ शान्तास्त्रयः-"पशी. स्पशी बाधन-ग्रथनयोश्च" अथ लान्ताः षद-"चुल परिवेष्टने" चोलति । "नाम्यु- पान्त्य०" [५. १. ५४. ] इति के-निचुलः । अचि- बाधनं प्रतीघांतः, चाद् गतौं, पशति, पशते । गतौ कुटिलाथै 55 चोलः ॥ ६०॥ यङि "जप-जभ०" [४. १.५२.] इति म्बागमे-पम्पश्यते। "उल दाहे" ओलति । "निष्क-तुरुष्क०" [ उणा० २६.] यङ्लुपि-पम्पशीति पम्पंष्टि ॥ ६८ ॥ इति निपातनात्-उल्का-औत्पाकं ज्योतिः, अग्निज्वाला च । स्पशी-स्पेशते, स्पशति। णौ डे सन्वद्भावापवादभूते "स्मृ- 20 केचिज्ज्वलेरेवायमुलादेशो निपातनादिति वर्णयन्तिा "शम्बूक-दृ-स्वर-प्रथ-नद-स्तृ-स्पशेरः" [४. १.६५.] इति द्वित्वे पूर्वस्य शाम्बूक-वृधूक-मधूकोलूकोरुवूक-रूकादयः" [उणा० ६१.] भत्वे-अपस्पशत् । णौ क्ते “णौ दान्त-शान्त-पूर्ण-दस्त-स्पष्ट- 60 इति निपातनाद्-उलूकः-काकारिः, प्रकृतसूत्रे बृहद्वृत्तौ च च्छन्न-ज्ञप्तम्":[ ४. ४. ७४..] इति सूत्रेण णिलुग्-हस्वयोः 'अलेरुचोपान्त्यस्य' इत्युक्त्वोलुकशब्द उदाहृत इति तदनु- समुच्चयेन वैकल्पिके निपातने-स्पष्टं स्पाशितम्। अचि-स्पशः- सारमयमलधातुनाऽपि साध्यः । "तुरुष्क०" [उणा० २६.] चरः । घजि-स्पाशः-बन्धनम् । अत एव सेयमुभयतःपाशा 25 इत्यादिसूत्रबृहद्वृत्तावपि उलूकशब्दव्युत्पादनसमये 'ज्वलेरुला- रज्जुरिति प्रयुज्यते । “स्पशि-भ्रस्जेः स्लुक् च” उणा० देशश्च, उलेः सौत्रस्य वा' इत्युक्तत्वादस्य सौत्रत्वप्रसिद्ध्या- | ७३१.] इति उः प्रत्ययः स्लुक् चेति-पशुः-तिर्यङ् मन्त्रवध्यश्व 65 ऽनेनापि उलूकशब्दः सिध्यतीति मत्वाऽस्माभिरुदाहृतम् । "विष्टपोलप-वातपादयः” [उणा० ३०७.] इति सूत्रे निपात- "ऋशत् गति-स्तुत्योः" ऋशति । ऋशि-जनि-पुणि- नात्-उलपः-ऋषिः, उलपं-पर्वततृणं पङ्कजं जलं च । “उलेः कृतिभ्यः कित्" [उणा० ३६१.] इति किति ये-ऋश्यः- 30 कित्" [ उणा० ८२८. ] इति किति अक्षुप्रत्यये-उलक्षुः- मृगजातिः ॥ ७० ॥ तृणजातिः ॥ ६१ ॥ अथ षान्तौ द्वौ-"भिष भये" भेषतिः रोगोऽस्मादित्यथै 70 "लुल कम्पने" लोलति । लुलितम् । “कुलि-लुलि-कलि- | "भिषेभिष-भिष्णौ च वा' [उणा० १३१.] इत्यजप्रत्यये कषिभ्यः कायः" [उणा० ३७२.] इति किति आये-लुलायः- पाक्षिके भिषादेशे-भिषजः, भिण्णादेशे च-भिष्णजः-वैद्यः । महिषः ॥ ६२ ॥ उभयोरादेशयोरभावे-भेषजम्-औषधम् । . "ऋधि-पृचि- “सल्ल गतौ” सल्लति । "द-कृ-नृ-स-भू-०" [उणा० भिषिभ्यः कित्" [ उणा० ८७४.] इति किति अजप्रत्यये- २६.] इति अके गौरादित्वाद् ड्या-सल्लकी- वृक्षविशेषः, भिषक्-वैद्यः । “सम्प्रदानाचान्यत्रोणादयः" [५. १. १५.] 75 सत्कृत्य लक्यते-स्वाद्यते गजैरिति वा-सल्लकीति प्रकृतसूत्रे इत्यनेनापादाने उणादिप्रत्ययानां निषेधेऽप्येते शब्दा भीमादिषु वृहद्वृत्तिः ॥ ६३ ॥ कृतपाठानुमानाः “भीमादयोऽपादाने" [५.१.१४.] इति हले. घूर्णने' हल्लति । दृ-कृ०" [उणा०, २७.] सूत्रेणैवाजा-ऽजप्रत्ययान्ता अनुशिष्टा इति विज्ञेयं लक्ष्यानु- 40 इत्यके-हल्लकी-रक्तोत्पलजातिः । यद्यपि “दृ-कृ०" [ उणा० । रोधात् ॥ ७१ ॥ जनः॥६९॥ 35 - - ..

·[चतुर्थोल्लासे न्यायः १] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । २३३ . 5 45 - 60 "युपी सेवने" योषति, योषते। "ह-सृ०” [उणा० ८८७.] | १०६.] इत्यप्रत्यये-चुक्षा, चुक्षा शीलमस्येत्यर्थे "मस्या- इति इत्प्रत्यये-योषित् स्त्री । प्रकृतसूत्रबृहद्वृत्तौ च योषति- च्छन्नादेः" [ ६. ४. ६०.] इत्यंनि चौक्षः, तस्य भावः कर्म गच्छति पुरुषमिति व्युत्पत्तिरुपदिष्टेति युग्धातोर्गत्यर्थत्वमपि वाः पतिराजान्त." [७..१.६०.] इति व्यणि-चौक्ष्यम्॥७८॥ तदनुमतमिति प्रतिभाति । "युष्यसिभ्यां क्मत्" [ उणा० "चिक्षि विद्योपादाने" चिक्षते, चिक्षितः, चिक्षा, इति ८९९.] इति किति मदि-युग्मत् , अन्न युपेः सेवनार्थत्व- | पूर्ववत् ॥ ७९ ॥ मुक्तम् ॥ ७२॥ इत्येतेषां धातूनां सौत्रत्वाल्लक्ष्यानुरोधाञ्च सिद्धिः ॥ अथ सान्तास्त्रयः-"लुस हिंसायाम्" लोसति । "ऋषि- अथ गहयतिं यावद् वक्ष्यमाणा धातवः प्रायश्चौरादिका वृषि-लुसिभ्यः कित्"[उणा० ३३१.] इति कित्यभे-लुसभः- एव, तत्र क्लवि, चुलुम्पि, कूचि, उडुपि, उल्लकसि, क्रंशत्यादि- हिंस्रः; मत्तहस्ती वनं चेति बृहद्वृत्तिः, लुसभो बालहस्तीति | पञ्चकं, स्तनादिपटकं च चुरादित्वप्रयुक्तं कायं न लभत इति 10 केचित् ॥ ७३ ॥ विज्ञेयम् । चुरादयो धातवोऽसंख्येया एव सन्ति, तेपामिय-50 "पसी गति-बन्धन-निवासेपु” पसते, पसति । गतौ कुटि- | त्तायाः अवधारयितुमशक्यत्वात् , अतश्च:ते यथालक्ष्यदर्शन- लाथै यडि "जप-जभ." [४. १. ५२.] इति सूत्रे दन्त्यान्तः मेवानुसतव्याः । अत एव चन्द्रगोमीनामा. वैयाकरणो स्यापि पाठस्येष्टत्वाद् म्बागमे पम्पस्यते । यङ्लुपि-पम्पसीति, | द्विवानेव धातून दिङ्मात्रप्रदर्शनार्थं चुरादिपु पटितवान् । पम्पस्ति । बन्धने बाहुलकात् स्वार्थिक णिचि-पासयति पाशैर अथ पूर्व लौकिका धातवो वर्ण्यन्ते, तत्र क्लविवर्जास्ते- 15 श्वम् । निवासे "मृ-शी-पसि-वस्यनिभ्यस्तादिः" [उणा० ऽदन्ता विज्ञेयाः-"कृवि चैलव्ये" विक्लवते । अचि-विक्लवः । 55 ३६०.] इति तादौ ये-पस्त्यं गृहम् ॥ ७४ ॥ अस्य लोके प्रयोगो यथा- "भस भर्सन-दीयोः । अयं ह्वादिः, "हवः शिति' "मिलन्त्याशासु जीमूता विक्लवन्ते दिवि ग्रहाः ।" इति [ ४. १. १२.] इति द्वित्वे-बभस्ति, क्ते-भसितम् । “हु या 'विक्लवन्ते' इत्यस्य विच्छायीभवन्तीत्यर्थः । मा-श्रु-वसि-भसि०" [उणा०४५१.] इति त्रे स्त्रियां-भस्त्रा "निसर्गदुर्वाधमबोधविक्लवाः, . 20 चर्ममयमावपनमुदरं च । अत्रोक्त बृहद्वृत्तौ-"भसिं जुहोत्यादौ क्व भूपतीनां चरितं व जन्तवः । स्मरन्ति" । तथा च पाणिनीयादौ "भस भर्त्सन-दीप्त्योः" तवानुभावोऽयमवेदि यन्मया, इति जुहोत्यादिगणे पठ्यते । “मन्" [उणा० ९११.] इति निगूढतत्त्वं नयवर्त्म विद्विषाम् ॥" संर्वधातुप्रकृतिके मनि-भसितं तदिति भस्म-भूतिः ॥ ७५ ॥ [किरातार्जुनीये स० १ श्लो० ३] इति च भारविः ॥१॥ अथ हान्तौ द्वौ-"लुहं हिंसा-मोहयोः" लोहति । अनुस्वारे "वीजण व्यजने" वीजयति । “राजहंसैरवीज्यन्त" 25 त्वात् “एकस्वरादनुस्वारेतः' [४. ४. ५६.] इतीडभावे ] इति कर्मणि लौकिकप्रयोगः । डे अदन्तत्वेन 65 लोढा, लोढुम् । अचि-लोहम् । “मृदि-कन्दि०" [ उणा० "अतः" [४. ३. ८२.] इत्यल्लुकि समानलोपित्वात ४६५. ] इत्यलप्रकरणे "मुरलोरल०" [उणा० ४७४. ] इति | "उपान्त्यस्य.” [४. २. ३५.] इत्यनेनोपान्त्यहस्वाभावे- सूत्रे आदिग्रहणाद् लोहलोऽपि निपात्यते, स चास्फुटवाचि अविवीजत् । विपूर्वस्य "ईजि कुत्सने" इत्यस्य च णौ वीज- रूढ इति केचित् । "मुरलोरल." [उणा०-४७ ४.] सूत्रे च यतीत्यत्र सारूप्येऽपि "व्यैजयत्, व्यज्यन्त, व्यजिजत्' 30 काहलशब्दोऽव्यक्तवाचि जने व्युत्पादितः, काहला-वाद्यविशेष इत्यादिरूपं स्यादिति भेदः ॥ २ ॥ इत्यपि तत्रैव । लोहलशब्दश्च तत्र न दृश्यते ॥ ७६ ॥ "हीलणू निन्दायाम्" हीलयति । ढे प्राग्वदुपान्त्यहवा- "रिहं हिंसा-कत्थनादौ" कत्थन-श्लाघा। रेहति । अनु- भावे-'अजिहीलत्' इति रूपम् । क्ते-हीलितः । “णि-वेत्त्या०" स्वारेत्त्वादिट् न-रेढा, रेढम् । रिह्यत इति क्ते स्वार्थ के च [५. ३. १११.] इत्यने-हीलना। णिचोऽनित्यत्वे "क्तेटो कृते-रीढंकः-पृष्ठवंशः । भिदादित्वादङि गणे निपातनात्- गुरोर्व्यञ्जनात्" [५.३.१०६.] इति 'अ'प्रत्यये-हीला ॥३॥ 35रीढा-अवज्ञा ॥ ७७ ॥ "अन्दोलण हिन्दोलण् प्रेखोलण् दोलने" दोलनम्-उत्क्षेपः ।75 अथ क्षान्तौ द्वौ-यद्यपि मूर्धन्यान्तत्वेनानयोः पान्तेषु ढे "स्वरादेर्द्वितीयः" [४. १. १४.] इति द्वितीयांशस्य पाठो युक्तस्तथापि वर्णमालासु क्षस्य पृथगपि पाठस्य लोक- द्वित्वे तत्रापि “न बदनं०" [५. १. ५.] इति नस्य व्यवहारदृष्टत्वेन वैचित्र्यार्थमन्ते पठितौ, एवमग्रे परपठित- | द्वित्वनिषेधे समानलोपित्वाञ्च "उपान्त्यस्य." [१.२.३५.] धातुष्वपि क्षान्तानामन्ते पाठे हेतुरुयः । “चुक्ष शौचे” इति हस्वाभावे-आन्दुदोलत् ॥ ४ ॥ 40चुक्षति । ते-चुक्षितः । "क्तेटो गुरोर्व्यञ्जनात्" [५:३. हिन्दोलण्-हिन्दोलयति । नजिहिन्दोलत् ॥ ५॥ ३० न्यायसमु० 4 . 70 . . 80 ·३३४ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [चतुर्थोल्लासे. न्यायः १ , । 5 45.. www 10 "अतः" प्रेढोलण्-प्रङ्खोलयति । डे-अपिङ्खोलत् ॥ ६ ॥ ख्याताश्च परत्र लौकिकेषु पठिता दृश्यन्ते । लक्षणभेदश्चैषा- 40 "रूषण रूक्षण-व्याप्त्योः" रूषयति । अटन् रूषयति | मवलोक्यते, तेनैषां लौकिकत्वस्य वाक्यकरणीयत्वस्य च भुवमित्यर्थे पृषोदरादित्वात्-आटरूषकः । समानलोपित्वाद् । निश्चयो लक्ष्यैकचक्षुष्कैरेवावधारणीयः, न तु.लक्षणैकचक्षुष्कै- वस्वाभावे-अरुरूषत् । लक्ष्यं यथा- रस्माभिर्लक्षणस्य तादृशस्यानुपलब्धेरिति न तदर्थ प्रयत्यते। "परिभ्रमन् लोहितचन्दनोचितः, यानि चैषां लक्षणानि विवरणे प्रतिपादितानि तान्यपि पदातिरन्तर्गिरिरेणुरूषितः । प्रायिकान्येव ॥ ६-७ ॥ "महारथः सत्यधनस्य मानसं, अथ सौत्र-लौकिक-वाक्यकरणीयेभ्योऽन्येऽपि येऽदन्ता दुनोति नो कच्चिदयं वृकोदरः ॥" धातवो धातुपारायणादौ पठितास्तेषामपि प्रयोगविशेषपरि- [किरात० स० ३] इति भारविः । ज्ञानाय परेषां तद्वर्णनव्यवहारस्य च परिपालनायेह शिष्यबुद्धि- एवमादयो धातवो लौकिकप्रयोगेषु प्रसिद्धाः, प्रकृतधातु- वैशद्यार्थ प्रदर्शनं क्रियते-"खचण् बन्धने" "तडित् खचयती-: : पाठादिपु पाठाभावेऽपि लक्ष्यानुरोधादनुसतव्या इति शास्त्र- वाशाः" इति वर्षावर्णने वाल्मीकिः, "आसने रत्नखचिते" 50 कृतां परामर्शः। इत्यादिश्च कवीनां बहुशः प्रयोगोऽस्य । अस्यादन्तत्वेन “अतः" अथ वाक्यकरणीयाः "चुलुम्प च्छेदने" चुलुम्पति । [४. ३. ८२.] इत्यल्लुकः स्थानिवद्भावादुपान्त्यवृद्धिर्न, ढे समानलोपित्वात् "असमानलोपे." "कञ्जुकां-ऽशुक-नंशुक-पाकुक०” [उणा० ५७. ] इत्यादिसूत्रे पूर्वस्य सन्वद्भावो दीर्घश्च न ॥ १ ॥ [४. १. ६२.] इति 15 निपातनादन्त्यस्वरादिलोपपूर्वके किदुकप्रत्यये-चुलुकः-कर- कोशः। “कीचक-पेचक०" [उणा० ३३. ] इत्यादिसूत्रे आदि-1४. १.४.]इति जेर्द्वित्वे-ओजिजयिषति, डे- औजिजत्, न "ओजण बल-तेजसोः" ओजयति । सनि "स्वरादेः०" 55 ग्रहणात्-चुलुम्पक:-कृमिजातिः । लक्ष्यं यथा- "निपानं दोलयन्नेष प्रङ्खोलयति मे मनः । चाल्लुकः स्थानिवद्भावाज इत्यस्यैव द्वित्वं युक्तमिति कथं पवनो वीजयन्नाशा ममाशामुच्चुलुम्पति ॥” [ ]॥१॥ जिशब्दस्य द्वित्वमिति शङ्कयम् [४. ३. ८२.] इत्यस्य वृत्तौ णिविषये अल्लुक् स्यादिति व्याख्याया दर्शनेन , "कूच उद्भेदने" कूचति "नाम्नि पुंसि च" [५..३. १२१.] इति णके स्त्रियां-कूचिका-चित्रकरलेखनी कुञ्चिका च ॥२॥ णेविषयतायामेवाल्लुकः . प्रवृत्त्या तस्य परनिमित्तकत्वाभावेन 60 "घटण् बन्धने" निर्घाटयति। णके-घाटकः । णिचो- “स्वरस्य परे०" [ ७. ४: ११०. ] इत्यस्य च परनिमित्तक- स्वरादेशस्यैव स्थानिवद्भावविधानात्. स्थानिवत्त्वाप्रवृत्तेः, ऽनित्यत्वात्तदभावेऽचि घटः-तुला ॥ ३ ॥ यद्यप्यत्रोपान्त्यकार्यस्य द्वित्वात् प्रबलत्वेन द्वित्वात् पूर्वम् "उल्लुडण् उट्टीकने” भदन्तः। उलयोरभेदाद्-उल्लुलयती- "उपान्त्यस्य०" [ ४. २. ३५. ] इति हस्वः प्राप्नोति तथापि 25 त्यपि । तथा च माधः- समानलोपित्वेन न भवति । अचि सति-ओज-विषमसंख्या- 65 "अग्रे क्रमेलकसमागमभीतभीत- स्थानम् । “अस्" [उणा० ९५२.] इति सर्वधातुप्रकृतिके- स्तावत् खरः प्रखरमुल्लुलयांचकार । ऽसि-ओज:- -बलम् ॥ २॥ यावच्चलासनविलोलनितम्बविम्ब- विस्रस्तवस्त्रमवरोधवधूः पपात ॥”. "स्फुटण प्राकट्ये' स्फुटयति, अल्लुकः स्थानिवद्भावाद् गुणाभावः । स्फुटयत्यर्थमित्यचि-स्फोटः ॥ ३ ॥ [शिशुपालवधे], "तुच्छण् आच्छादने" तुच्छयति ॥ ४ ॥ अत्राल्लुकः स्थानिवत्त्वानुपान्त्यगुणो न ॥ ४ ॥ "स्कन्धः समाहारे" स्कन्धयति । यद्यपि स्फुट-तुच्छ- "अवधीरण अवज्ञायाम्" । लक्ष्यं यथा-"तन्न धर्ममवधी- स्कन्धादयः शब्दाः प्रसिद्धा एव, तेभ्यः करोत्यर्थे णिजि स्फुट रय धीर०" [ ] ढे आववधीरत् ॥ ५॥ करोति स्फुटयतीत्यादयः प्रयोगाः साधयितुं शक्यन्त एव, तथा "उद्भुषत् उल्लकसत् उच्चसने" प्रथमः कुटादिः, उद्धुष- | चैषामदन्तधातूनां चुरादौ पाठो नावश्यक इति प्रतिभाति, 35 त्यल्लकसति चाङ्गमनेन-उर्दुषणमुल्लकसन च-रोमाञ्चः । अत्र तथापि चुरादिपु पाठात् तेषां चानित्यणिजन्ततया क्वचिण्णिचं 75 "कुटादेः०" [४. ३. १७.] इत्यनटो ङित्त्वाद् गुणाभावः। विनाऽपि धातुपाठप्रयुक्तः क्रियात्वेन प्रयोगः सिद्धयेदित्यभिप्राये- अत्र लौकिकानां वाक्यकरणीयानां च धातूनां ग्रन्थभेदेन ह पाठः । एषां चादन्तत्वेनानेकस्वरत्वनिमित्तानि कार्याण्यपि पाठसाङ्कय दृश्यते, केचित् कुत्रचिल्लौकिकेपु पठिता अपि, भवन्ति, अन्यथा णिचोऽभावेऽनेकस्वरत्वाभावान्न स्युः, यद्यपि ग्रन्थविशेपे वाक्यकरणीयेषु निवद्धाः, वाक्यकरणीयत्वेनान्यन्न णिच्सन्नियोग एव चुरादीनामदन्तता इति सिद्धान्तस्तथापि 20 - 30 70 Www ·[चतुर्थोल्लासे न्यायः १ ] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । २३५ 50 . 15 न्यायाना स्थविरयष्टिप्रायत्वेन तस्येहानाश्रयणं लक्ष्यानुरोधा "वित्तण् दाने' वित्तयति. । ते-वित्तितः । तिव-वित्त. दिति ध्येयम् । तथा चानेकस्वरत्वादेकस्वरत्वनिमित्तको यङ् यित्वा । अदन्तत्वसामर्थ्यादतो लुगभावे तस्य मतान्तरप्रसिद्ध "ध्यानादेकस्वरात्" [३. ४. ९.] इति विहितो न "मचो णिति" [पा० सू० ७. २. ११५.] इति वृद्धौ- भवति, तथा "धातोरनेकस्वरात्”[३. ४. ४६.] इति परो- वित्तापयतीत्यपीति केचित् ॥ ३ ॥ 5 क्षाया माम् च भवति, एवं शीलाद्यर्थे “निन्द-हिंस" [५.२. "कर्त्त कत्र कत्थण् शैथिल्ये" कापयति । 'कर्त्तयति, 45 ६८.] इति णके-स्फुटक इत्यादि च सिध्यति । कैश्चित्तु- अचकर्त्तत्' इत्यादि तु "कृतैत् छेदने" "कृतैः चेष्टने" एवंप्रकाराणां धातूनामतो लुकं वाधित्वाऽन्त्यवृद्धिविधानात् इत्याभ्यामपि स्वार्थिक णिचि स्यात् ॥ ४ ॥ प्वागमकरणाच स्फुटापयतीत्यादीनि रूपाणि सम्मतानि । मन्त्र कत्रण-कर्त्रयति, कापयति, कतिम् ॥ ५ ॥ कैश्चित् तुच्छधातोर्लक्ष्यप्रदर्शनाय माघकवेः “पांसुर्दिशा कत्थण-कत्थापयति । 'कत्थयति' इति तु “कत्थि श्लाघा- 10 मुखमतुच्छयद्यस्थितोऽद्रेः" [शिशुपालवधे ६.] इत्युदाहृतं, याम्" इत्यस्यापि स्वार्थिक णौ सिद्धम् ॥ ६ ॥ परन्तुः साम्प्रतिके मुद्रितपुस्तके "पांसुर्दिशां मुखमतुत्थय "श्लथ शरण दौर्बल्ये" श्लथयति । भशश्लथत् , भदन्तत्व- दुत्थितोऽद्रेः" इत्येव पाठः समुपलभ्यते, पाणिनीयचुरादिगण | निबन्धनो वृद्ध्यभाव-सन्वद्भावाभावौ ॥ ७ ॥ पाठे च "तुत्य आवरणे" इति पठ्यते, किमत्र युक्तमिति शरण-शरयति । अदन्तत्वाद् वृद्धि -अशशरत् , समान- लक्ष्यैकचक्षुष्का एव निर्णतुमलम् ॥ ५॥ लोपित्वात् सन्वगाव-दीघों न ॥ ८॥ "ऊषण छेदने" ऊषयति । सनि “स्वरादेः०" [४. १. ४.]. "छदण् संवरणे" छदयति । यद्यपि छदेर्घटादिपाठात् णौ 55 इति पिशब्दस्य द्वित्त्वे-ऊषिषयिषति, डे-औषिषत् , प्रागुक्त- "घटादे:०" [४. २. २४.] इति हस्ते छदयतीत्यादिरूप- न्यायेन अल्लको णिविषयतायामेव विधानात् स्थानिवद्भावा- मदन्तत्वाभावेऽपि सिध्यति, तथापि घटादौ ऊर्जनार्थकस्यैव भावः । ‘मा भवानूषिषत्' इत्यत्रादन्तत्वेन समानलोपित्वाद् पाठादिह संवरणरूपेऽर्थान्तरे तथा रूपसिद्धिः फलम् । किञ्च द्वित्वात् पूर्व प्राप्तः "उपान्त्य०" [४. २. ३५.] इति ह्रस्वो तस्य [घटादेः] प्रयोक्तृव्यापारविवक्षायामेव णेलाभ इह च 20 न ॥ ६ ॥ इत्यादि। स्वार्थेऽपीति विशेषः । यद्यपि "बहुलमेतन्निदर्शनम्" इत्युक्त-60 अथ "कुशु ['क्रुशु' इति क्वचित् पाठः, किन्तु समुपलभ्य- | तया घटादेरपि स्वार्थे गिर्लभ्यत एव, तथापि तस्यादन्तत्वा- मानधातुपारायणपुस्तके 'कुशु' इत्येव पाठः समुपलभ्यते] भावेन डे 'भचिच्छदत्' इति रूपं स्यात् , अस्य चादन्ततया पिशु कुसु दसु सु" अनुक्तार्थाः । उदित्त्वान्नागमे- समानलोपित्वेन 'अचच्छदत्' इति रूपमिति विशेषः स्पष्ट कुंशतीत्यादिरूपाणि । यद्यप्येते. चुरादौ भासार्थत्वेन पठिताः, एवेति चुरादावदन्ततया पाठ आश्रीयते ॥ ९ ॥ 25 किञ्चार्थान्तरेऽपि ते धातवः सन्तीति धातुपारायणे कथितम् , "लभण प्रेरणे" भदन्तत्वाद् वृद्ध्यभावे-लभयति, लभि- परन्तु लक्ष्यादर्शनार्थानां निर्णयस्य कर्तुमशक्यत्वेनास्माभिर- | तम् । “णि-वेत्ति" [५. ३. १११.] इति अने- नुक्तार्थत्वेनोक्ताः, सति च लक्ष्यदर्शने प्रकरणवशादेवैषामर्थ- | विलभना ॥ १० ॥ निर्णयः कार्य इति हृदयम् । यद्यप्यन्येषामपीदृशानां धातूना "पण पाके" अपयति । ढे-अशश्रयत् । क्ते-पाकार्थे मर्थनिर्णयायेयमेव गतिस्तथाप्येते दिगर्थमुक्ताः ॥५॥ शृतमिति निपातनात्, शृतं-हविः क्षीरं वा, क्षीरहविर्ध्या- अथ परपठिताःधातवः, अत्र प्रकरणे ये धातवः परैरधिकाः । मन्यत्र श्रपितमित्येव ॥ ११ ॥ पठ्यन्ते ते, ये च हैमधातुपाठे पठिता अपि परैरन्यथा पठ्यन्ते, "खादण क्षेपे" खादयति । डे-अचखादत् ॥ १२ ॥ तेऽपि प्रदर्यन्ते शिष्यबुद्धिवेशद्यार्थम् । तत्र प्रथमं त्रिंशद ."स्तन ध्वन स्वन स्यम शब्दे" । अनेकस्वरत्वहेतो शा- दन्ता धातवः प्रदर्श्यन्ते-"खेडणू भक्षणे" खेडयति । डे भीक्ष्ण्येऽप्येभ्यो यङ् न भवति, तस्मादेव हेतोः परोक्षाया समानलोपित्वात् "उपान्त्यस्य." [४. २. ३५.] इति हस्वा- मामि-स्तनाञ्चकारेत्यादि रूपं भवति । शीलाद्यर्थे "निन्द- 35भावे-भचिखंडत् ॥ १ ॥ हिंस०" [५. २. ६८.] इति णके-स्वनकः स्यमक इत्यादि ।75 "पणा विक्रये" ण्यन्तात् “युवर्ण-वृ-द-वश-रण-गमृद्रहः" । 'स्तनकः, ध्वनकः' इत्यादि 'स्तनयति, अतस्तनत् , ध्वनयति, [५. ३. २८.] इत्यलि भदन्तत्वादेव णिनिमित्तवृष्य- | भदध्वनत्' इत्यादि च यथा प्रकृताभ्यां स्तन-ध्वनाभ्यां भावे णिलोपे-विपणः-विक्रयः, "पंणि व्यवहार-स्तुत्योः" सिद्यति तथा "स्तनण गर्ने" "ध्वनण शब्दे" इत्याभ्यां चुरा- इत्यस्य चेवर्णाद्यन्तत्वाभावेनालोऽप्राध्या जि-विपाण इति | द्यदन्ताभ्यां स्वपठितधातुभ्यामपि सिद्ध्यति । स्वनस्य चावतं- 40 स्यात् ॥ २॥ सन एव घटादित्वमित्यतोऽवादन्तेपु पाठादर्थान्तरेऽपि स्वनय-80 . 65 । 70 30 1 .

·२३.६ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [चतुर्थोल्लासे न्यायः १] ॥ १४ ॥१५॥ १६ ॥ स्तमक तीति सिद्धम् । भदन्तत्वेन समानलोपित्वोच्च डे-असस्वन- | व्यंसिसयिषति, "शिड्डेऽनुस्वारः" - [.१.३. ४०.] इत्यत्र दिति, स्यमस्य चासस्यमदिति, अनदन्तत्वे त्वनयोऽसमान- | 'अनु' इत्यधिकारात् सर्वेषु कार्येषु कृतेषु पश्चात् तस्य प्रवृत्त्या लोपित्वात् सन्वद्भावे-'असिस्वनत्, असिस्यमत्' इति रूपे | द्वित्वे कर्तव्ये नकारस्यैव सत्त्वेन तस्य "न बदनं संयोगादिः" स्याताम् । स्यमयतीति त्वदन्तत्वाभावेऽपि 'अमोऽकम्य- [४. १. ५..] इति नकारस्य द्वित्वं निषिध्यते, एवं डे- मि-चमः" [४. २. २६.] इति ह्रस्वे स्यादेव ॥ १३ ॥ | व्यंसिसत्, पूर्वमेवानुस्वारे तु तत्सहितस्य द्वित्वेऽनिष्ट-45 प्रयोगापत्तिः । अदन्तत्वसामर्थ्यात् कदाचिदतो लुगभावे वृद्धौ "षम टम वैक्लव्ये'षोपदेशाविमौ । अत्र-शास्त्रे षम १-टम प्वागमे. च-व्यंसापयतीत्यपि ॥ २९ ॥ २-पेक ३-वर्ति ४-पाधि ५-षन्ति ६-पुन्नि ७-पुरि ८ "गहण गहने" गहयति, गहापयतीत्यादि ॥ ३० ॥ पिलि.९-पान्त्वि १०-८गुंसि ११-ऽणसि १२-पृहि १३-ष्प॑हि । इत्यदन्ताः परपठिताः ॥ 10 १४-दृक्षयः १५ पञ्चदश धातवः सांदित्वेऽपि पाठे षोपदेशाः अथ द्वावादन्तौ-"गाक् जन्म-स्तुत्योः" । ह्यादिरयम् , 50 सन्ति, ततश्च “षः सोऽष्ट्यै-ष्ठिव०" [२. ३. ९८] इति षस्य | "हवः शिति" [४. १. १२.] इतिं द्वित्वे-जगाति ॥३१॥ सत्वे कृते सस्य कृतत्वेन "नाम्यन्तस्थाकवर्गात् पदान्तः कृतस्य "माङ्च् माने" मायते, श्यस्य शित्त्वादन "ईय॑ञ्जने- सः शिड्नान्तरेऽपि" [२: ३. १५.] इति षत्वं भवति, | ऽयपि" [५. ३. ९७.] इतीत्वं नास्ति तत्राशितीत्युक्तत्वात् । तेनात्र णौ सनि-सिषमयिषति, तिष्टमयिषति, इति रूपयोः "नेमा-दा०" [२.३. ९७.] इति नेर्णत्वे-प्रणिमायते ॥३२॥ 15 सिद्धिः । णौ डे अदन्तत्वात् सन्वद्भावांद्यभावे-'अससमत्, अथ चत्वार इदन्ताः-"किक् ज्ञाने" ह्वादित्वात् "हवः 55 अतस्तमत्' इति । अनेकस्वरत्वाच्च . यङपि न, परोक्षायाश्चाम् शिति" [४. १. १२.] इति द्वित्वे-चिकेति ॥ ३३ ॥ भवतीति-समाञ्चकार, स्तमाञ्चकारेत्यादि। शीलाद्यर्थे "निन्द- "क्षि जिरिट हिंसायाम्" क्षिणोति । हिंस०" [५. २. ६८.] इति णके-समकः "यदि नाम जिगीषयापि ते निपतेयुर्वचनेषु वादिनः । इति ॥ १७ ॥१८॥ चिरसंगतमप्यसंशयं क्षिणुयुर्मानमनर्थसंचयम् ॥" 20 - "ललण ईप्सायाम्" ललयति, हे पूर्ववत् सन्वद्भावाद्य- [सिद्धसेनीयचतुर्थद्वात्रिंशिकायां श्लो० १४] भावात्-अललत् । “ललिण ईप्सायाम्" इत्यस्य तूपान्त्य- वृद्ध्या-लालयते, अलीललतेत्यादि ॥ १९॥ "मलण धारणे" मलयति । "युवर्ण०" [५..३.३८.] "शस्त्रेण रक्ष्यं यदशक्यरक्षं, न तद्यशः शस्त्रभृतां क्षिणोति ।" इत्यलि-परिमलः । “वल्पुल वल्पूल पल्पुल. पप्पूल. वत्पुलण [ रघुवंशे द्वि० स०] इति कालिदासः । 25 लवन-पवनयोः" पञ्चाप्येते ओष्ठ्यमध्याः । वल्पुलयतीत्यादि "क्षिणूयी हिंसायाम्" इत्यस्य तु गुणे-क्षेणोतीति स्यात् ३४ ::- क्षेत्र-सबुसधान्ययोः कर्मतया प्रयोगे। उ सन्वद्भावाद्यभावात् जिरिद-जिरिणोति ॥ ३५॥ 'अववत्पुलत्' इत्यादि ॥ २१-२५॥ "चिगण् चये." अयं चुरादिरपि घटादिः, “घटादेहस्त्रो 'कुमालण् क्रीडायाम्" कुमालयति, अचुकुमालदित्यादि। दीर्घस्तु वा निणम्परे" [४. २. २४.] इति ह्रस्वे-चययति । सुपूर्वादचि-सुकुमालः । रलयोरभेदात् सुकुमार इत्यपि ॥२६॥ "चिस्फुरोर्नवा":[ ४. २. १२.] इत्यात्वं त्वस्य परैर्नेष्यते । 30- “पशण अनुपसर्गों वा" विकल्पेनादन्त इत्यर्थः । अयं च जिणम्परे णौ तु वा दीर्घ-अचायि, अचयि, चायं चायं, चयं प्रकृतेऽनिर्दिष्टार्थोऽपि कैश्चिद् गत्यर्थ इष्टः । पशयति, पाश- | चयम् । णिजनित्यत्वपक्षे च-चयति, चयते । अचुरादेरघटा-70 यति, अपपशत् , अपीपशदित्यादि, अदन्तत्वस्य वैकल्पिक- (देश्च "चिंग्ट चयने" इत्यस्य तु-चिनुते, चिनोतीत्यादि, णौ त्वेन पक्षे वृद्धिः सन्बद्भावादि च भवति । अनुपसर्ग इति तु "चिस्फुरोर्नवा? [४. २.. १२.] इत्यात्वविकल्पनात्-- किम् ? उपसर्गे सति 'प्रपशति, प्रपशते' इत्यादि, पशी इति | चापयति, चाययतीत्यादि, जिणम्परे णौ तु-अचापि, चापं. 35 सौत्रस्योभयपदिनः प्रयोगेऽदन्तत्वनिबन्धनकार्याभावो यथा चापम् , अचायि, चायं चायम्, इति भवति । पाणिनीयैस्तु- : स्यात् ॥ २७ ॥ चौरादिकस्य ..घटादेरप्यात्वविकल्प इष्यतः इति 'चपयति 75 "शशण कान्तौ" शशयति । ण्यन्तस्येवर्णान्ततया चययति' इति द्वैरूप्यं तस्यापि भवतीति स्पष्टं चुरादिगणे वै० "युवर्ण०" [५:३. २८.] इत्यलि-शशः ॥ २८ ॥ सिद्धान्तकौमुद्याम् ॥ ३६॥ "अन्सण विभाजने" व्यंसयति । व्यसको धूतः, मयूर अथ नव इदन्ताः--"दीधीकि दीप्ति-देवनयोः" दीधीते 40 व्यंसकः । सनि “स्वरादेः०" [४. १. ४.] इति सेर्द्वित्वे तौ-निपातनाद् दीधितिः । ३७ । “ई वेवीकि प्रजन-कान्त्य- 60 mimmin तथा- wind. .65 . ..

·[चतुर्थोल्लासे न्यायः १] .* न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुञ्चयः । २३७ 45 55 सन-खादन-गतिपु" प्रजनं-प्रथमगर्भग्रहणम् , असनं-क्षेपः, ५०.] इत्युवादेशे च-न्यगुवीत् , तृजादीनामपि : डित्वाद् अशनं वा-तृप्तिः । ईते गौः, प्रथमगर्भ गृह्णातीत्यर्थः । एवं- गुणाभावे-गुविता, गुवितुं, गुवितव्यम् । कित्प्रत्यये "उवर्णात्" येवीते ॥ ३८ ॥ ३९॥ [४.. ४.:५८.] इतीनिषेधे-गूत्वा । "गुंत्- पुरीपोत्सर्गे" "क्षीष्श् हिंसायाम्" क्षीणाति, क्षीतः, क्षीतवान् । इत्यस्य . तु-अनुस्वारेत्वादिडभावे-न्यगुपीदित्यादि, . गुता, वित्त्वात् "षितोऽ" [५. ३. १०७. ] इत्यङि-'क्षिया' इति गुतुं, गुतव्यमित्यादि च ॥ ४९ ॥ तु "क्षिप्शू हिंसायाम्" इत्यस्मादपि सेत्स्यति ॥ ४० ॥ "दूद हिंसायाम्" दूनोति - "टद्वंद उपतापे" इत्यस्य "नींशू वरणे" "श्रीशू भरणे"एतौ प्वादी । "प्वादेर्हस्वः" | दुनोतीत्यादि भवति ॥ ५० ॥ [४. २. १०५.] इति हस्वे-व्रिणाति, भ्रिणाति । प्वादित्व अथ ऋदन्ता भष्टौ-"जूं अभिभवे" जरति । यथा च स्यास्वीकारे-त्रीणाति, श्रीणातीत्यपि ॥ ४१ ॥ ४२ ।। "यमी जरति कर्माणि" इति । अनुस्वारेत्वादिडभावे-जी, 10 "प्लींश् शोषणे" ओष्टयोपान्त्योऽयम् , स्वादिादिश्चा- | जर्तुम् ।. शीलाथै - "वयः-शक्ति-शीले" [५. २.,२४. ] 50 यम् । वादित्वाद् हस्वे-ल्पिनाति, ल्वादित्वाच क्त-क्तवतु- | इति शाने जरमाणो नाम कश्चित् , तस्यापत्यं वृद्धमित्यर्थे तीनां तकारस्य "ऋल्वादेरेषां तो नोऽप्रः'' [४. २ ६८.] "गर्गादेः०" [६ १. ४२.] इति यजि-जारमाण्यः॥५१॥ इति नकारे-ल्पीनः, ल्पीनवान् , ल्पीनिः, इति । अनुस्वारेत्त्वा. "घृक् क्षरण-दीप्त्योः" "सृक् गतौ" "हक बलात्कारे" दिडभावे-ल्पेता, ल्पेतुम् ॥ ४३ ॥ त्रयो द्वादौ, "हवः शिति" [ ४. १. १२] इति .द्वित्वे- 15 "ल्वींष् गतौ” अस्य प्वादित्वं ल्वादित्वं वा नानुमन्वते, जघर्ति, ससर्ति, जहति । ५२ । ५३ । ५४ ॥ तेन 'ल्बीनाति' इति । तादीनामपि तकारस्य नकाराभावे "स्ट पालन-प्रीत्योः" ओष्टयोपान्त्योऽयम् स्पृणोति, ल्वीतः, ल्वीतवान् , ल्वीतिः, इत्येव ॥ ४४ ॥ पस्पार । अनुस्वारेत्त्वादिण न-स्पर्ती, स्पर्तुम् ॥ ५५ ॥ "ज्रीण वयोहानौ" युजादिरयम्, ततश्च "युजादेर्नवा" "ऋद कृपशू हिंसायाम्" ऋणोति । "ऋणूयी गतौ" [३. ४. १८. ] इति वा णिचि-ज्राययति, ज्रयति । “जण” | इत्यस्य गुणे-अणुते, मोतीति स्यात् ॥ ५६ ॥ 20 इत्यस्य तु-जारयति, जरतीति स्यात् ॥ ४५ ॥ "कंग्शु, ल्वादिरयम् , तेन तो ने-कृणः, कृणवान् , कृणिः। 60 अथ द्वावुदन्तौ-"खुङ् गतौ' 'खवते, चुखुवे । अनुस्वारे- | कृरशस्तु-कीर्णः, कीर्णवान् , कीर्णीरिति । कृणातीति तु स्वादिडभावे-खोता, खोतुम् ॥ ४६ ॥ स्यात् ।। ५७ ॥ "धुग्द कम्पने" धुनुते, धुनोति । लक्ष्यं यथा- 'पद्मान्त- "वृग्शू वरणे" भयमपि ल्वादिः, तेन. तादीनां तः राणि च दुनोति धुनोंति पक्षौ" "धूग्ट् कम्पने" "ऋल्वादेः०" [४. २. ६८.] इति नकारे-वृणः, वृणवान् ,. इत्यस्य तु 25 धूनोति, धूनुत इत्यादि, "धूगौदितः" [४. ४.३८. ] इति वृणिः । वृग्शस्तु "ओष्ठ्यादुर्" [४. ४. ११७ ] इत्युरि-65 चेटि-धूता धवितेत्यादि । अस्य चानुस्वारेत्त्वात्-धोता, वूर्णः, वूर्णवान् , पूर्णिरिति। वृणातीति तूभयोस्तुल्यमेव ॥५८॥ धोतुम्, क्त-विधुत इति । यथा “आराधयन्ति विधिवद् अथ ऋदन्तास्त्रयः-“च भक्षण-गत्योः" चीर्णा, अचारि विधुतान्यकृत्याः" ॥ ४७ ॥ गवा, आचीणं तपः । अस्य च क्त-क्तवत्वोरेव कृति प्रयोगो, अथ त्रय अदन्ताः-"गू गूत्च् पुरीपोत्सर्गे" अत्र द्वितीयस्य न तु प्रत्ययान्तरे ॥ ५९ ॥ 30चित्त्वेऽपि प्रथमो. भ्वादिरेव, अनुस्वारेच्च, द्वितीयस्तु तुदादि- "पृक् पालन-पूरणयोः" हादिरयम् । तसि "हवः शिति" 10 रिति विवेचनीयम्, एतदर्थसूचनार्थमेव चकारस्य प्रयोगोऽन्यत्र [४. १. १२.] इति द्वित्वे पूर्वस्य "पृ-भृ-मा-हाङामिः च तदप्रयोगः, अन्यत्र च सर्वत्रानेकधातुप्रान्तस्थेन काद्यनु- [४. १. ५८.] इति इत्त्वे "ओष्ट्यादुर्" [४. ४. ११७.] वन्धेन तनत्यानां सर्वेषामेव तदनुवन्धफलभाक्त्वम् । उत्युरि “भ्वादेर्नामिनः०" [२. १. ६३. ] इति दीर्घ च- गवति । अनुस्वारेत्वादिडभावे-अगौपीत् । गूत्वा । "गुंङ पिपूर्तः, अन्तौ परे-पिपुरति, सप्तमीयाति-पिपूर्यात् ; 35 शब्दे" इत्यस्य तु गवते, "धूड्-हस्वात्" [8. ३. ७..] पिपर्तीत्यादि तु "ऍक्" इत्यस्यापि स्यादेव ॥ ६० ॥ इति सिजिकि-न्यगुत, क्त्वि गुत्वेति च भवति । गोता, भये" . दीर्यते । कर्मकर्तरि भाव-कर्मणोश्च गोतुं, गोतव्यमिति तूभयोः सममेव ॥ ४८ ॥. 'दीर्यते' इति तु "दृ भये' इत्यनेनापि सिध्यति ॥ ६१ ।। गूत, कुटादिरयम्, तेन सिचः . "कुटादेः०" [४. ३. अंथ ओदन्तः-"ज्यो: उपनयन-नियमन-व्रतादेशेपु" १७.] इति डिवे "सिचि परस्मै समानस्याडिति" [४.३. उपनयन-मौजीवन्धः, नियमः-संयमः, व्रतादेशः-संस्कारा- 40४४.] इति वृद्धिर्न, इटि इति च धातोरिवर्ण०" [२. १. देशः । क्ते-जीतः "ज्या-वधः कृिति" [४. १.८१.] 80 कृरशोऽपि . - . 75 ·२३८ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [चतुर्थोल्लासे न्यायः १] न्त्यस्य० इति य्वृत् । “व्यञ्जनान्तः स्थातोऽख्याध्यः" [ ४. २.७१.] अथाष्टौ चान्ताः-"मुचि कल्कने" कल्कन-दम्भः शाठ्यं इति नत्वं तु नेप्यते परैः, आगमानामनित्यत्वादिडपि न ॥६२॥ क्वथनं च । मोचते ॥ ७६ ॥ अथ कान्ताः पञ्च-“दकु कृच्छ्रजीवने" आपूर्वोत् हौ उदि "अचूग अचुग् गतौ" अचते, अचति । आचे, आच । त्वान्ने-आदङ्क, आदङ्केति त्याद्यन्तप्रतिरूपमव्ययमप्यस्ति ६३ | अचिता, अचितुम् । अदित्वात् क्त्वि वेटि-अक्तवा, अचित्वा । 45 5 "तिकृङ् टेकृङ् षेकङ् गतौ”णौ डे ऋदित्वात् “उपा- "अन्नू' इत्यस्य तु गतौ ऊदित्वात् क्त्वि वेटि-अङ्क्त्वा, [४. २. ३५.] इति ह्रस्वाभावे-अतितेकत्, | अञ्चित्वेति द्वैरूप्यं स्यात् ॥ ७७ ॥ अटिटेकत् ; अनृतृदितोस्त्वेतयो:-अतीतिकत्, अटीटिकदिति अचुग-ऊदित्वान्ने-अञ्चति, अञ्चते । क्ये नस्य लुगभावे- स्यात् । 'तेकते, टेकते' इत्यादि तु ऋदितानृदितोस्तुल्यमेव । अञ्चते। इटि-अञ्चितम् , यथा-"कुर्वन्नुदञ्चिते नेत्रे" "अचूग्" असिषेकत्, पेकः पोपदेशत्वेन. “षः सः०" [२. ३. ९८.] इत्यस्य तु-ऊदित्वेन वेदत्वात् क्तयोः “वेटोऽपतः" [४. ४. 50 10 इति षस्य सत्वे कृतत्वात् “नाम्यन्तस्था०" [२. ३. १५.] ६२. ] इतीनिषेधे "अञ्चोऽन याम्" [४. २. ४६.] इति : इति षत्वम् । एवं णौ सनि-सिषेकयिषति । केवलस्य तु नस्य लुकि च 'उदक्त' इति रूपं भवति ॥ ७८ ।। षत्वापन्ने सनि "णिस्तोरेवास्वद-स्विद-सहः षणि" [२. ३. "टुयाचूर याजायाम्" ट्वित्वात् “द्वितोऽथुः" [५.३. ३७. ] इति नियमान्न षः-सिसेकिषते, अषोपदेशत्वे तु षस्य ८३.] इत्यथौ-याचथुः। ऋदित्त्वात् णौ डे उपान्त्यहस्वाभावे- कृतत्वाभावेन षत्वप्राप्तेरेवाभावात्-असिसेक्त् , सिसेकयिष- अययाचत् । 'याचते' इत्यादि तु-"डुयाचगू इत्यतोऽपि 55 15 तीत्येव स्यात् । 'सेकते' इत्यादि तु षोपदेशाषोपदेशयोरु- | स्यात् ॥ ७९ ॥ भयोस्तुल्यमेव ॥ ६४ ॥ ६५ ॥ ६६ ॥ "विचंकी पृथग्भावे" ह्वादिरयम् । “हवः शिति" [४. "चिक्कण् व्यथने" चिक्कयति । उणादावणे-चिक्कणः, | १. १२.] इति द्वित्वेऽन्तौ-चेविचति, परेषामिष्टत्वेन “निजां असे-चिक्कसः-यवक्षोदः ॥ ६७ ।। शिंति०" [४. १. ५६. ] इत्येत्वम् । वेवेक्तीत्यादि तु अथ खान्तास्त्रयः-“चखु गतौ” उदित्वान्ने-चङ्खति । “विज़ुकी" इत्यस्यापि स्यात् । णिगि-वेचयतीत्यादि। ऋदि.60 20 किति नस्य लुगभावे-चङ्ख्यते चखितः । "क्तेट:०" [५. ३. | त्वादङि-अविचत् । विवेचनं, विवेकः, इत्यादि तु "विचूपी १०६.] इति म:-चङ्खा ॥ ६८ ॥ पृथग्भावे" इत्यस्यापि स्यात् ॥ ८॥.... "खक्ख हसने" खक्खति । खक्खितः । "क्टः" "चर्चत् परिभाषणे" चर्चति । "नाम्नि पुंसि च" [५.३. [५.३. १०६.] इत्ये-खक्खा ॥ ६९ ॥ १२१.] इति णके स्त्रियां-चर्चिका। चर्चती चर्चन्ती स्त्रीकुले "लिखत् अक्षरविन्यासे" कुटादिरयम् , तेन तृजादिषु वा, अन "अवर्णादश्नोऽन्तो वाऽतुरीडयोः" [२. १. ११५.] 65 25 ङित्वाद् गुणाभावे-लिखिता, लिखितुम् , लिखनीयम् । इति विकल्पेनान्तादेशः ॥ ८१ ॥ अकुटादेस्तु-लेखिता, लेखितुम्, लेखनीयमित्यादि स्यात् । लिखतीत्यादि तूभयथापि । केचित् कड- स्फर-स्फलानपि "खचश् भूतप्रादुर्भावे" भूतप्रादुर्भावः-अतिक्रान्तस्य पुन- कुटादौ पठन्ति, तत्पाठबलात् तेषां णिति बृद्धिनिषेधं चाहु:- रुत्पत्तिः । “तवर्गस्य." [१. ३. ६०.] इति श्नो नस्य यथा-कडकः, स्फरकः, स्फलक इत्यादि, तत् तु प्रकृते न जत्वे-खच्चाति, हौ "व्यञ्जनाच्छाहेरानः". [३. ४. ८०.] 30 प्रदर्शितम् , उक्तरूपाणामिष्टत्वेऽच्प्रत्ययान्तात् स्वार्थे कपि इति माहेरानादेशे-खचान, खचिता, खचितुम् ॥ ८२ ॥ सिद्धिसंभवात् ॥ ७० ॥ "गुर्चण निकेतने" "भ्वादे." [२. १. ६३.] इति अथ घान्ताः पञ्च-"घग्घ हसने" घग्घति, घग्घितः, दीर्घ-गूर्चयति ।। ८३ ॥ "क्तेटः०" [५. ३. १०६.] इत्ये-घग्घा ॥ ७ ॥ अथ छान्तः- "पिच्छत् बाधने”. पिच्छति, पिपिच्छ, "दघ सघ तिघ चषघट हिंसायाम्” दप्नोति । घनि- | पिच्छिता, पिच्छितुम् , पिच्छती पिच्छन्ती स्त्री कुले वा। 35 दाघः, निदाघः ॥ ७२ ॥ अचि स्त्रियां-पिच्छा ॥ ८४ ॥ सघद-णौ सनि अषोपदेशत्वेन सस्य कृतत्वाभावात् षत्वा- अथ जान्ताः सप्त-"लुजु हिंसा-बल-दान-निकेतनेषु" भावे-सिसाघयिषति । एवं णौ डे-असीसघदित्यादि, पोप- उदित्त्वान्ने-लुञ्जति । क्ये नस्य लुगभावे-लुज्यते ॥ ८५ ॥ देशत्वे तु षत्वमपि स्यादेव । सन्नोतीतूभयथापि ॥ ७३ ॥ "ध्रिज गतौ” धेजति । यङि-देध्रिज्यते । यङ्लुपि तिघट्-तिनोति, तितेघ, ॥ ७४ ॥ देधिजीति, देब्रेक्ति। जेस्तुं धर्जति, दरीज्यत इत्यादि ॥८६॥ चषधद-चषनोति । अनेकस्वरत्वात् परोक्षाया आमि चष- "रिजि गति-स्थाना-ऽर्जनोजनेपु" ऊर्जन-प्राणनम् 180 घांचकार ।। ७५॥ आगमानित्यत्वादिटो भावे-उद्विक्तः ॥ ८७ ॥ 70 . 40 ·[चतुर्थोल्लासे न्यायः १] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । २३९ 55 "ओनजैङ् व्रीडे" नजते ।क्ते-ओदित्वात् तो ने, ऐदित्त्वाच्च अति-सनि इटि ट्तेर्दित्वे "व्यञ्जनस्यानादेः" [४..१. "डीयश्वि०" [४. ४. ६१.] इति क्तयोरि निषेधे-नग्नः, ४४.] इति. तो लुकि-अटिटिपते, विपि "पदस्य" [२. १. नग्नवान् , स्वार्थ के स्त्रियां-नग्निका-अरजाः स्त्री । प्रानजिष्ट, ८९.] इति संयोगान्तलोपे-अद, टान्तदोपान्त्यस्य तु 'अत्' अणोपदेशत्वात् 'अदुरुपसर्गान्तरो०" [२. ३. ६६.] इति इति । अत्र 'अट्त्' इत्ययं तान्तोऽपि रूपादिसाम्याहान्तेषु 5 नस्य णो न ॥ ८८॥ पठितः । अग्रेऽपि पाठव्यतिक्रमेऽयमेवेश एव वा लाघवादि- 45 "मृजैकि संपर्चने" मृक्ते । ऐदित्वात् "डीय- | हेतुरुहनीयः ॥ १०३ ॥ श्वि०" [.४. ४. ६१.] इत्यनेन क्योरिनिषेधे-मृक्ता, "मिटुण् स्नेहने" स्नेहनं स्नेहयोजनम् , उदित्त्वान्ने-मिण्ट- मृक्तवान् ॥ ८९ ॥ यति ॥ १०४॥ "वृजैए वर्जने" "रुधां स्वराच्छो नलुक् च" [३. ४.८२.] "सुट्टण् अनादरे" हेऽपोपदेशत्वात् पत्वाभावे-असुसुदृत् , 10 इति श्ऽन्तौ वृञ्जन्ति, ववर्ज । घजि जस्य गत्वे-वर्गः । सनि च तथैव-सुसुदृयिषति, पोपदेशत्वे तु पत्वमपि स्यादेव, 50 वृणक्तीत्यादि तु "वृचैप् वरणे" इत्यनेनापि स्यात् ॥ ९० ॥ सुट्टयतीति चोभयोरपि ॥ १०५ ॥ "मर्जण् शब्दे" मर्जयति । क्त-मर्जिता-रसाला ॥ ९१ ॥ "शटि शलिणू श्लाघायाम्" शाटयते । मटि-शाटः । अथ टान्तास्त्रयोदश-"शौढ गर्वे" शौटति, शुशौट । ऋदि- | "णिवेत्ति” [ ५. ३. १११. ] इत्यने स्त्रीत्वात्- त्वात् णौ के “उपान्त्यस्य." [४. २. ३५.] इति ह्रस्वा- शाटना ।। १०६ ॥ 15 भावे-अशुशौटत् ॥ ९२ ॥ शलिण्-शालयते ॥ १०७ ॥ "यौट्ट सम्बन्धे" सम्बन्धः-श्लेषः । यौटति, युयौट । ऋदि अथ ठान्तौ द्वौ-"रुठि प्रतीघाते" धुतादिरयम् । रोठते, त्त्वात्-अयुयौटत् । णके-यौटकं-युग्मम् । यौटितः, ॥ ९३ ॥ | रुरुठे । अद्यतन्यां "घुद्यः" [३. ३. ४४.] वाऽऽत्मने- "मेट नेट म्लेट लौट्ट उन्मादे" । मेटति, नेटति, म्लेटति, | पदम् , पक्षे "शेषात्०" [३. ३. १९०. ] इति परस्मैपदं च लौटति । ऋदित्त्वादुपान्त्यहस्वाभावे अमिमेटत् , अमिनेटत् , तत्र "लदिद्-धुतादि." [३. ४. ६४.] इत्यङि-अरुठत् , 20 इत्यादि ॥ ९४ ॥ ९५ ॥ ९६ ॥ ९७ ॥ आत्मनेपदे त्वडोऽप्राप्त्या-अरोठिष्ट ॥ १०८ ॥ "स्फटु विशरणे" उदित्त्वान्नागमे-स्फण्टति वस्त्रम् । किति "चुछण् हिंसायाम्" चुण्ठयति ॥ १०९ ॥ नस्य लुगभावे-स्फण्ठ्यते । णिगि स्वाथै णिचि वा- अथ दश डान्ताः-"चुडु अल्पीभावे" उदित्वान्ने-चुण्डति, स्फण्टयति ॥ ९८॥ चुचुण्ड । अचि-चुण्डः ॥ ११० ॥ "मुटु प्रमर्दने" मुण्टति । अचि-मुण्टः । "ते हुन्ति कुण्ट "पिड सङ्घात-शव्दयोः" अचि-पेडा-वस्त्रादिभाजन- 25 मुण्टा" ॥ ९९ ॥ विशेषः ॥. १११ ॥ "नट नृत्तौ" अणोपदेशत्वात् णत्वाभावे.. प्रनटति । णौ- "कड्ड कार्कश्ये" क्विपि “पदस्य" [ २. १. ८९.] इति प्रनाटयति, नतावेवास्य घटादित्वादन्न न हस्वः । णोपदेशस्य | संयोगान्तलोपे "विरामे वा" [ १. ३. ५१.] इति डस्य घटादेस्तु-प्रणटति, प्रणटयतीत्यादि स्यात् ॥ १० ॥ विकल्पेन टत्वे-कड्, कट् । 'क' इति दोपधपाटे तु 'कद, "णटि नतौ च" चान्नृतौ । “पाठे धात्वादेः०" [२.३. कत्' इति स्यात् । कड्तीति तूभयोरपि ॥ ११२ ।। 30९७.] इति णस्य ने कृते णोपदेशत्वात् “अदुरुपसर्ग' "अड्ड अभियोगे" विपि प्राग्वत् कार्य-अड्ः, अट् । 70 [२. ३. ७७.] इति णत्वे प्रणटते। नेटे, नेटाते, नेटिरे ॥१०१॥ | सनि तु ड्डेत्वेि-अडिड्डिपति, दोपधस्य तु क्विपि प्राग्वत् अद् , "मटि अति हिंसा-अतिक्रमयोः' अतिक्रमः-उल्लङ्घ- | अत्, सनि"न वदनम्०" [४. १. ५.] इति दस्य द्वित्व- नम् । सनि इटि स्टेर्द्वित्वे "व्यञ्जनस्थानादेः" [ ४. १. ४४.] निषेधे डेरेव द्वित्वे-अड्डिडिपतीत्यादि च स्यात् । अहुतीत्यादि इति टस्य लुकि-अतिटिपते । 'भट्ट' इति दोपान्त्यस्य तु तूभयोः समम् ॥ ११३ ॥ 35 सनि इटि "न बदनम्०" [४.. १. ५.] इति दस्य द्वित्व "चुड्ड हावकरणे" हावः-भावसूचनम् । विपि प्राग्वत्-75 निषेधात् "स्वरादेः" [४. १. ४.] इति द्वितीयांशस्य टेरेव चुद, चुइ, दोपधस्य तु 'चुत्, चुद्' इति । चुडुतीत्यादि द्वित्वम्, "तवर्गस्य." [२. ३. ६०.] इति दो डे तस्य तूभयोरपि ॥ १४ ॥ "अघोपे प्रथमः" [२. ३. ५०.] इति टे च 'अहिटिपते' "तुडु तोडने" तोडन-दारणम् , यथा-"तुडुत्यंहः सकल- इति स्यात् । 'मते' इति तूभयोरपि स्यादेव । एवमदतेरपि मचिरात् तोडयत्यश्रियं च ।" इति कविरहस्ये ॥ ११५ ॥ 40 बोध्यम् ॥.१०२ ॥ "जिक्षिडा अव्यक्ते शब्दे" क्ष्वेडति, लक्ष्वेडीत् । कीवात् 80 60 65 ।

·[चतुर्थोल्लासे न्यायः १] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । २३९ - 55 "ओनजैङ्वीडे" नजते ।क्ते-ओदित्वात् तो ने, ऐदित्त्वाच्च अति-सनि इटि ट्तेर्दित्वे "व्यञ्जनस्यानादेः" [४..१. "डीयश्वि०" [४. ४. ६१.] इति क्योरिनिषेधे-नग्नः, ४४.] इति तो लुकि-अटिटिपते, विपि "पदस्य" [२. १. नग्नवान्, स्वार्थ के स्त्रियां-नग्निका-अरजाः स्त्री । प्रानजिष्ट, ८९.] इति संयोगान्तलोपे-अद, टान्तदोपान्त्यस्य तु 'अत्' अणोपदेशत्वात् “अदुरुपसर्गान्तरो." [२. ३. ६६.] इति | इति । अत्र 'भट्त्' इत्ययं तान्तोऽपि रूपादिसाम्याट्टान्तेपु 5 नस्य णो न ॥८८॥ पठितः । अग्रेऽपि पाठव्यतिक्रमेऽयमेवेश एव वा लाघवादि- 45 "मृकि संपर्चने" मृक्ते । ऐदित्वात् "डीय- | हेतुरूहनीयः ॥ १०३ ॥ श्वि०" [.४. ४. ६१.] इत्यनेन क्तयोरिनिषेधे-मृक्तः, "मिटुण स्नेहने" स्नेहनं स्नेहयोजनम् , उदित्त्वान्ने-मिण्ट- मृक्तवान् ॥ ८९ ॥ . यति ॥ १०४॥ "वृजैए वर्जने" "रुधां स्वराच्छो नलुक् च" [३. ४.८२.] "सुदृण अनादरे" हेऽपोपदेशत्वात् पत्वाभावे-असुसुदृत् , 10 इति श्वेऽन्तौ वृञ्जन्ति, ववर्ज । घजि जस्य गत्वे-वर्गः । सनि च तथैव-सुसुदृयिषति, पोपदेशत्वे तु पत्वमपि स्यादेव, 50 वृणक्तीत्यादि तु "वृचैप् वरणे" इत्यनेनापि स्यात् ॥ ९० ॥ सुट्टयतीति चोभयोरपि ॥ १०५ ॥ "मर्जण् शब्दे" मर्जयति । क्त-मर्जिता-रसाला ॥ ९१॥ "शटि शलिणू श्लाघायाम्" शाटयते । अटि-शाटः । अथ टान्तास्त्रयोदश-"शौट गर्वे" शौटति, शुशौट । ऋदि- "णिवेत्ति" [५. ३. १११. ] इत्यने स्त्रीत्वात्- त्वात् णौ डे "उपान्त्यस्य०" [४. २. ३५.] इति ह्रस्वा- शाटना ॥ १०६ ॥ 15 भावे-अशुशौटत् ॥ ९२ ॥ शलिण्-शालयते ॥ १०७ ॥ "यौट्ट सम्बन्धे" सम्बन्धः-श्लेषः । यौटति, युयौट । ऋदि अथ ठान्तौ द्वौ-"रुठि प्रतीघाते" द्युतादिरयम् । रोठते, त्वात्-अयुयौटत् । णके-यौटकं-युग्मम् । यौटितः, ॥ ९३ ॥ रुरुटे । अद्यतन्यां "घुझ्यः" [३. ३. ४४.] वाऽऽत्मने- "मेट नेट म्लेट लौट्ट उन्मादे" । मेटति, नेटति, म्लेटति, | पदम् , पक्षे "शेषात्" [३. ३. १९०.] इति परस्मैपदं च लौटति । ऋदित्त्वादुपान्त्यहस्वाभावे अमिमेटत् , अमिनेटत् , तत्र "लदिद्-धुतादि." [३. ४. ६४.] इत्यङि-अरुठत् , 20 इत्यादि ॥ ९४ ॥ ९५ ॥ ९६ ॥ ९७ ॥ आत्मनेपदे त्वङोऽप्राप्त्या-अरोठिष्ट ॥ १०८ ॥ "स्फटु विशरणे” उदित्त्वान्नागमे-स्फण्टति वस्त्रम् । किति "चुछण हिंसायाम्" चुण्ठयति ॥ १०९ ॥ नस्य लुगभावे-स्फण्ठ्यते । णिगि स्वाथै णिचि वा- अथ दश डान्ताः-"चुडु अल्पीभावे" उदित्वान्ने-चुण्डति, स्फण्टयति ॥ ९८॥ चुचुण्ड' । अचि-चुण्डः ॥ ११० ॥ "मुटु प्रमर्दने" मुण्टति । अचि-मुण्टः । "ते हुन्ति कुण्ट "पिड सङ्घात-शव्दयोः” अचि-पेडा-वस्त्रादिभाजन- 25 मुण्टा" ॥ ९९ ॥ विशेषः ॥ १११॥ "नट नृत्तौ” अणोपदेशत्वात् णत्वाभावे.. प्रनटति । णौ- "कड्ड कार्कश्ये" किपि "पदस्य" [ २. १. ८९.] इति प्रनाटयति, नतावेवास्य घटादित्वादन्न न हस्वः । णोपदेशस्य संयोगान्तलोपे "विरामे वा" [१.३.५१.] इति उस्य घटादेस्तु-प्रणटति, प्रणटयतीत्यादि स्यात् ॥ १० ॥ विकल्पेन टत्वे-कड्, कट् । 'कड्' इति दोपधपाटे तु 'कद्, "णटि नतौ च" चानृतौ । “पाठे धात्वादेः०" [२.३. कत्' इति स्यात् । कड्डुतीति तूभयोरपि ॥ ११२ ॥ . 30 ९७.] इति णस्य ने कृते णोपदेशत्वात् “अदुरुपसर्ग०" "अड्ड अभियोगे" क्विपि प्राग्वत् कार्ये-अड्ः, अह । 70 [२. ३. ७७.] इति णत्वे प्रणटते। नेटे, नेटाते, नेटिरे ॥१०॥ सनि तु ड्डेर्द्वित्वे-अडिड्डिपति, दोपधस्य तु विपि प्राग्वत् अद्, "मस्टि अति हिंसा-अतिक्रमयोः' अतिक्रमः-उल्लङ्घ- अत्, सनि"न वदनम्०" [४. १. ५.] इति दस्य हित्व- नम् । सनि इटि टेर्द्वित्वे "व्यञ्जनस्यानादेः" [ ४. १. ४४.] निषेधे डेरेव द्वित्वे-अड्डिडिपतीत्यादि च स्यात् । अडतीत्यादि इति टस्य लुकि-अतिटिपते । 'अट्ट' इति दोपान्त्यस्य तु तूभयोः समम् ॥ ११३ ॥ 35 सनि इटि "न वदनम्०" [४.. १. ५.] इति दस्य द्वित्व "चुड्ड हावकरणे" हावः-भावसूचनम् । विपि प्राग्वत्-75 निषेधात् "स्वरादेः" [४. १. ४. ] इति द्वितीयांशस्य टेरेव चुद, चुइ, दोपधस्य तु 'चुत्, चुद्' इति । चुडुतीत्यादि द्वित्वम्, "तवर्गस्य." [२. ३. ६०.] इति दो डे तस्य तूभयोरपि ॥ १४ ॥ "अघोपे प्रथमः" [२.३. ५०.] इति टे च 'अहिटिपते' "तुडु तोडने" तोडनं-दारणम् , यथा-"तुडुत्यंहः सकल- इति स्यात् । 'भट्टते' इति तूभयोरपि स्यादेव । एवमदतेरपि मचिरात् तोडयत्यश्रियं च ।" इति कविरहस्ये ॥ ११५ ॥ 40 बोध्यम् ॥.१०२ ॥ "जिक्षिडा अव्यक्ते शब्दे" क्ष्वेडति, अश्येडीत् । कीवात् 80 60 65 ·२४० . न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो. न्यायसमुच्चयः । [चतुर्थोल्लासे न्यायः १] " . "ज्ञानेच्छाईर्थजीच्छील्यादिभ्यः क्तः" [५. २.. ९३.] इति इति दीर्घ-नलुकोर्निपेधे "नां धु" [१.३. ३९.] इति वर्तमाने काले.क्ते-क्षिः । आदित्वात् "आदितः" [४. ४. नस्य णापवादे ने-घृन्तिरिति । अस्मादेव क्त्वाप्रत्यये, ऊदि- ७१.] इतीग्निपेधः । अचि-क्ष्वेड:-विषम् । गेह एव क्ष्वेड- त्वाद् विकल्पेनेटि सेटः "क्त्वा" [४. ३.. २९.] : इति तीत्यर्थे “ग्रहादिभ्यो णिन्." [५.. १. ५३.] इति णिनि | कित्त्वनिषेधात्-घर्णित्वेति, इडभावे “यमिरमि०” [४..२. 5 “पात्रेसमितेत्यादयः" [३. १. ९१.] इति तत्पुरुषसमासे ५५.] इति णस्य लुकि-घृत्वेति, क्त्वि वेट्त्वात् क्तयोरिड-45 निपातनात् तेनैव सप्तम्यलुपि च-गेहेक्ष्वेडी । भिदादित्वादडि | भावे गलुकि-घृतः, घृतवानिति, क्तौ णलुकि-धृतिरिति । क्ष्वेडा-सिंहनादः ॥ १.१६ ॥ .. 'घोति, घणुते' इति तु नान्तणान्तयोस्तुल्यमेव ॥ १२४ ॥ "जिक्ष्विडाङ् मोचन-स्नेहनयोः" द्युतादिरयम् । क्ष्वेडते, घणूयी-घणुते, घणोति, जघाण, जघणे । ऊदित्वात्- अद्यतन्यां "धुन्धः०" [३. ३. ४४.] इति विकल्पेनात्मने- | क्वि वेटि-घणित्वा, इडभावे “यमि-रमि०", [४. २. 10 पदम् , पक्षे "शेषात्" [३. ३.१००.] इति परस्मैपदं च, | ५५.] इत्यन्तलुकि-घत्वा, वेट्त्वात् क्तयोरिडभावे-घतः, 50 तत्र सति द्युतादित्वादडि-अक्ष्विडत्, आत्मनेपदे तु नाङ्, | घतवानिति ॥ १२५ ॥ तेन-अवेडिष्ट । शीलाद्यर्थे "इडितः" [५: २. ४४.] अथ तान्ताः षट्-"इतु बन्धने" उदित्वान्नागमे-इन्तति । इत्यने-प्रक्ष्वेडनः-सर्वलोहमयो बाणः ॥ ११७ ॥ किति नस्य लुगभावे-इन्त्यते । “गुरुनाम्यादेः०" [३. ४. "अडद व्याप्तौ” अड्णोति ॥ ११८ ॥ . . . ५८.] इति परोक्षाया आमि-उन्ताञ्चकार ॥ १२६ ॥ 15 "ओलदुण लडुण उत्क्षेपे” उदित्त्वान्ने-लण्डयति । तक्त "ज्युति भासने" उणादौ इसि प्रत्यये-ज्योतिः ॥१२७॥ 55 वत्वोः परयोः "सेट्क्तयोः' [४. २..८४.] इति गेलुंकि "कित्तक् ज्ञाने" हादिरयम् , तस्मात् "हवः शिति" ओदित्करणवलादिड्व्यवधानेऽपि. "सूयत्योदितः", [४. २. [४. १. १२.] इति द्वित्वे-चिकेत्ति। न न चिकेत्तीत्यर्थे ७०.] इति क्तयोस्तकारस्य नत्वे-लण्डिनः; लण्डिनवान् । नखादित्वान्निपातने-नाचिकेतो नाम कश्चित् । 'केतति, "णिवेत्ति" [५. ३. १११.] इत्यने स्त्रियां-लण्डना । केतनम्' इत्यादयस्तु भौवादिककितिना साधवः ॥ १२ ॥ 20 णिचोऽनित्यत्वादभावे-लण्डति । अनित्यत्वादिटोऽप्यभावे "पतिंच ऐश्वर्य'.. पत्यते अधिपति; अपप्त, पत्स्यते । 60 ओदित्त्वात् क्तयोस्तो नत्वे "तवर्गस्य" [ १. ३. ६०.] इति धातुपारायणे त्वनुस्वारेतोऽन्यस्य 'पतिष्यते, अपतिष्ट' इती- णत्वे च-लण्ड्णः, लण्ड्णवान् । यदि त्वोकारस्य धात्ववय- | डुदाहृतः, तच्चागमशास्त्रस्यानित्यत्वादिति कश्चित् । वस्तुतस्तु- वत्वमेव नानुवन्धत्वमिति मतं तदा-ओलण्डयति, ओल- आगमशास्त्रस्यानित्यत्वमिडभावे हेतुर्भवितुमर्हति, न तु निषे- ण्डितः, ओलण्डितवान् , ओलण्डना, इत्यादिरूपाणि ॥११९॥ धस्याप्रवृत्तौ, तथा च प्रकृतधातोः परमतानुसारित्वेन तत्र लडुण्-उदित्वान्नागमे-अवलण्डयत्युष्टम् ॥ १२० ॥ चास्य सेट्त्वमेवेति तदनुसारमेव धातुपारायणीयंपाठः संभ-65 "त्रुडिण् छेदने" उनोडयते तृणम् ॥ १२१ ॥ वति । तत्र चानिटकारिकास्त्रस्य धातोः पाठस्यानुपलम्भो- अथ णान्ताश्चत्वारः-"फण गतौ" अघटादिरयम् । णौ | ऽस्त्येवेति बोध्यम् ॥ १२९ ॥ फाणयति गाम् , गत्यर्थस्यास्य घटादित्वाभावात् "घटादेः० "वावृतु विवरणे" यथा-"ततो वावृत्यमानां सा रामशाला [४. २. २४.] इति हस्वो न । अनेकार्थत्वान्निःस्नेहनार्थो- | न्यविक्षत ।" इति [ भट्टिकाव्ये ], अत्र च वावृत्यमानेत्यस्य 30 ऽप्ययम् , यथा-फाणयति घटम् , निःस्नेहयतीत्यर्थः । फाण्यते 'वरयन्ती' इत्यर्थः, शूर्पणखाया वर्णनप्रसङ्गोऽयम् । उदित्वात्-70 द्रवत्वादिति-फाणित-खण्डश्चोतः । घटादेस्तु ह्रस्वे-फणयति, क्त्वि वेट-वावर्तित्वा, वावृत्त्वा, वेट्वादेव क्योरिट् न- फण्यते, फणितमित्यादि.। फणतीत्यादि तूभयोरपि ॥ १.२२ ॥ वावृत्तः, वावृत्तवान् , अत एव "वृते तु वृत्त-वावृत्तौ” इति "मणिण प्राणने" प्राणनं-जीवनव्यापारः । अण्यते, निघण्टुः ॥ १३० ॥ "वर्तण गतौ” पोपदेशत्वात् सिष्वर्तयिषतीत्यादिप्रयोगे "घृणू घणूयी दीप्तौ” तत्राद्यात् “तिकृतौ नाम्नि" [५. सस्य षत्वम् , अषोपदेशत्वे. तु सिस्वर्तयिषतीत्यादि स्यात् । 7.5 १. ७१.] इति तिकि "न तिकि दीर्घश्व' [४. २. ५९.] स्वर्तयतीत्यादौ तु न भेदः ॥ १३१ ॥ इति निषेधान् "अहन्पञ्चमस्य धि-कृिति" [४. १. १०७.] अथ थान्तौ द्वौ-"पर्थ, पार्थः प्रक्षेपणे' ढे-अपपर्थत् । इति दीर्घस्य “यमि-रमि-नमि-गमि०" [४. २. ५५.] इति | "पृथण प्रक्षेपणे” इत्यस्य : "ऋवर्णस्य" [४..२.३७.] णलुकश्चाभावे "तवर्गस्य." [१. ३. ६०.] तस्य .टे- | इत्यनेन ऋकारस्य ऋकारे कृते-अपीपृथदिति रूपं भवति, 40 घृष्टिः । नान्तस्य तु तिकि 'न तिकि०? [४..... ५९.] | ऋकारादेशाभावपक्षे च "लघोरुपान्त्यस्य". [.४. ३.४.] 80 , 25 " आणे ॥ १२३ ॥ 35 ·[चतुर्थोल्लासे न्यायः १] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । २४१ 45 . 50 - 60 -त्रापय, इति गुणे-अपपथदिति प्रकृतधातुसदृशमेव रूपं भवति । "गृधण् वञ्चने" णिजन्तस्यापीष्टिवशात् "प्रलम्भे गृधि- पर्थयतीति तु तुल्यमेव ॥ १३२ ॥ वञ्चेः” [३. ३. ८९: ] इत्यात्मनेपदे-गर्धयते बटुम् । स्वमते पार्थण-पार्थयति । डे-अपपार्थत् ॥ १३३॥ तु-णिगन्तस्यैवात्मनेपदमिष्टम् ॥ १४८ ॥ . अथ दान्ता अष्टौ-"पद स्थैर्य" पदति ॥ १३४ ॥ अथ नान्तौ द्वौ-"मन स्तम्भे" ममान । मनतीत्यादि तु H: "कदिष् ऋदिष् क्लदिष् वैलव्ये" कदते, ऋदते, कूदते। "नां अभ्यासे” इत्यस्यापि भवति ॥ १४९ ॥ षित्त्वस्यः सर्वैः, सम्बन्धात् तन्निमित्तेऽडि-कदा, ऋदा, कुदा, "जनक् जनने" हादिरयम् । शिति द्वित्ने-जजन्ति । इति ॥ १३५ ॥ १३६॥ १३७ ॥ "जजान गर्भ मघवा" अनेन्द्रो जनयामासेत्यर्थः, अन्त- "मन्दि जाड्ये" मन्दते । क्ये नस्य लुकि-मद्यते ॥१३॥ र्भावितण्यर्थत्वात् । जज्ञतुः, “जनुः पादाम्बुरुहि तव विभो!" "खुर्दि गुधि क्रीडायाम्” “भ्वादेः०" [२.१.६३.1 “जनैचि प्रादुर्भावे” इत्यस्य तु-जायते, जज्ञे, जज्ञाते, जज्ञिरे, 10 इति दीर्धे-खूर्दते, चुर्दै, गोधते, जुगुधे। "वौ व्यञ्जनाऽऽदेः इत्यादि ॥ १५० ॥ अथैकादश पान्तास्त्रयः फान्ताश्च, पान्तेष्वाद्यौ घटादी- सन् चायवः" [४. ३. २५.] इति विकल्पेन क्त्वा- सनोः कित्त्वे-गुधित्वा, गोधित्वा, जुगुधिषते, जुगोधिषते प्रावृट्” आसन्नीभवतीत्यर्थः । जिणम्परे तु णौ वा दीर्घ- "क्षप प्रेरणे' णौ घटादित्वाद् हस्वे-क्षपयति । "उपक्षपयति ॥ १३९ ॥ १४० ॥ अक्षापि, अक्षपि, क्षापं क्षापं क्षपं क्षपम् । "क्षपण प्रेरणे" "ऊवेदंग ऊबन्धृग मालोचने" वेदते, वेदति । अदित्वात् इत्यघटादेः क्षपेस्तु-अदन्तत्वादुपान्त्यवृद्ध्यभवनेन क्षपयती-55 15 क्त्वि वेद-वेदित्वा, वेत्त्वा । वेदत्वादेव क्तयोर्नेद-वेन्नः, वेन्न- त्यादि यद्यपि तुल्यं तथापि 'जिणम्परे णौ घटादिनिमित्तक- वान्, वेन्ना-नाम काचिन्नदी। ऋदित्त्वाद् वाऽडि-अवेदत्, वैकल्पिकदीर्घाभवनेन-अक्षपि, क्षयं क्षपमित्येव स्यात् , न तु- भवेदीत् , आत्मनेपदे त्वङोऽभावाद्-अवेदिष्ट ॥ १४१ ॥ अक्षापि, क्षापं क्षापमिति दीर्घाश्रयं रूपमिति विशेपः ॥१५॥ :: ऊवन्धृग-बुन्धते, बुन्धति । बुबुन्धे, बुबुन्ध । बुन्धिता "त्रप लजायाम्" घटादित्याण्णौ हस्वे-त्रपयति । जिणम्- बुन्धितुम् । ऊदित्वात् क्त्वि वेटि नलोपे च-बुधित्वा, बुवा । परे णौ वा दीर्घ-अत्रापि, अत्रपि, त्रापं त्रापं, नपं त्रपमिति । 20 ऋदित्वात् परस्मैपदे : वाहि-अवुधत्, अबुन्धीत्, "त्रपौषि लज्जायाम्" इत्यघटादेस्तु णावुपान्त्यवृद्धौ- तीत्यादि, निणम्परे च-अत्रापि, त्रापं त्रापमित्येव, न त्वत्रापि आत्मनेपदे तु- अबुन्धिष्ट' इत्येकमेव ॥ १४२ ॥ अपं त्रपमिति हस्वाश्रयाणि रूपाणि ॥ १५२ ।। "णुदीत् प्रेरणे" ईदित्त्वात् कर्तृगामिनि फले. आत्मनेपद- विधानात्-नुदते, नुनुदे, “गुदंत्" इत्यस्य तु-नुदति, नुनोदे- सिसापायपति, णौ डे-असीसपत् । पोपदेशत्वे तु पत्वे-65 "सप समवाये"अषोपदेशत्वाद् णौ सनि पत्वाभावे- त्यायेव । णोपदेशत्वात-प्रणुदतीत्याधुभयोरेवं ॥ १४३ ॥ सिषापयिषति, असीषपदित्यादि ॥ १५३ ॥ 25 : अथ धान्ताश्चत्वारः-"वध हिंसायाम्" । लक्ष्य चास्य "हेपृङ् गतौ" । हेपते । णौ ढे ऋदित्त्वादुपान्त्यहस्वा. यथा-"यंत्रसालप्रतीकाशः कोऽवध्यत संयुगे।" तथा भावे-अजिहेपत् ॥ १५४ ॥ "नास्ति चे भक्षको यत्र वधकोऽपि न विद्यते।" इति च । वधक "तुप तुन्प तुफ तुन्फ रिन्फत् हिंसायाम्" । तुपति, तुपती इत्यन, अवधीदित्यत्र च "न जनबधः" [४. ३.५४.] इति तुपन्ती स्त्री कुले वा, "अवर्णादश्न" [२. १. ११५:] 70 वृद्धिनिषेधः । अन्यत्र तु वाध, लक्ष्यं यथा-"नूनं न सत्त्वे- | इत्यन्तादेशविकल्पः। भौवादिकस्य तुपेस्तु-तोपतीत्यादि, ई- 30 वधिको बबाध, तस्मिन् वने गोप्तरि गाहमाने ।" [२० वं० ड्योस्तु शतुः 'श्य-शवः' [२. १. ११६:] इत्यन्तादेशो स० २] ॥ १४४ ॥ नित्यमेवेति 'तुपन्ती स्त्री कुले वा' इत्येकमेव, एवमन्येप्वपि "णाङ याजोपतापैश्वर्याशीःपु" णोपदेशत्वात् प्रणाधत भावनीयम् ।। १५५ ॥ इत्यादौ णत्वम् । ऋदित्वात् णौ हे उपान्त्यहस्वाभावे 'भनना' तुन्प-तुम्पति, प्रस्तुम्पति गौरित्यपि, शें परे "नो व्यञ्ज-75 धत्, इत्यादि तूभयोरेव समम् ॥ १४५॥ नस्य.”[४. २. ४५.] इति प्राप्तोऽपि नस्य लुक् परै प्यते। 35 . "साधय् पाधंट् संसिद्धौ” साधयत्यन्नम् ॥ १४६ ॥ तुम्पती तुम्पन्ती स्त्री कुले वा, भौवादिकस्य तु नित्यमेवान्ता- पाधंट-पोपदेशत्वात् सनि 'सिपात्सति' इत्यत्रं सस्य देशः ॥ १५६ ॥ पत्वम्, अनुस्वारेत्त्वाचेडभावः ।। ण्यन्तात् सनि-सिपाध- तुफ-तुफतीत्यादि तुपवत् ॥ १५७ ।। यिषति, णौ ढे-असीपधत्, अपोपदेशस्य तु-सिसात्सति, तुम्फ-तुम्फतीत्यादि तुन्पवत् ॥ १५८ ॥ सिसाधयिषतीत्यादि । केवलस्य च सामोतीत्यादि । अनुस्वारे रिन्फत्-रिम्फति, रिरिस्फेत्यादि ॥ १५९ ॥ 40 वादिडभावे-'साद्धा, सार्धम्' इति तूभयोस्तुल्यमेव ॥१४७॥ "तृप तृन्पत् तृप्तौ" तृपति, तृम्पतीत्यादि ॥१६०॥१६॥ ३१ न्यायसमु० 80 ·न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । चतुर्थोल्लासे न्यायः १] 50 10 . 16 .60 - 20 "स्तुप स्तूपण : समुच्छ्राये' स्तोपयपि । अषोपदेशत्वात् निमित्ताभावे०*इति न्यायात् टस्याप्यभावे तकारस्यैव श्रवण- सस्य षत्वाभावे-तुस्तोपयिषति, अतुस्तुपत् । ष्ट्रपणस्तु-स्तूप- | मिति-स्तम्भते, स्तम्भ्यते, तास्तम्भ्यते, तास्तम्ब्धि, इति । यति, तुष्टुपयिषति, अनुष्टुपदित्यादि ॥ १६२ ॥. तथा षत्वापन्ने सनि "णि-स्तोरेव" [२. ३. ३७.] इति 45 स्तूपण-अषोपदेशत्वात् तु. स्तूपयिषतीति षत्वं न । डे | नियमात् तिस्तम्भिषते इति, ण्यन्तस्य तु निषेधाभावात् षत्वे 5 "उपान्त्यस्य०" [४. २. ३५.] इति ह्रस्वे-अतुस्तुपत् । सति-तिष्टम्भयिषतीति, णौ डे अतिष्टम्भदित्यादि ॥ १८ ॥ स्तूपयतीत्यादि तु टूपणोऽपि स्यादेव ॥ १६३ ॥ ."डभु डिभुण सङ्घाते" उदित्वान्नागमे-डम्भयति । णिचो- .. "तुपुणू अर्दने" उदित्वान्नागमे-तुम्पयति । किति नस्य ऽनित्यत्वात्तदभावेऽपि कित्युदित्त्वान्नस्य लुगभावे-उम्भ्यते । लुगभावे-तुम्प्यते, । भौवादिकतुम्पेस्तु-किति नस्य लुकि- एवं डिम्भ्वादिष्वपि ॥ १८२ ॥ तुप्यत इति ॥ १.६४ ॥ .. डिभुण्-डिम्भयति, डिम्भ्यते । अचि-डिम्भः ॥ १८३ ॥ अथ त्रयोदश बान्ताः-"धर्व कन्ब खन्ब गन्ब, चन्व तन्ब "दभु दिभुण . वञ्चने" : उदित्त्वान्नागमे-दम्भयति, नन्ब पन्ब बन्ब शन्ब षन्ब गतौ" । घर्व-घर्बति । घतिः, दस्भ्यते ॥ १८४ ॥ क्ते सेट्त्वात् "क्तेट:०" [५. ३. १०.६.] इत्यः-घl॥ १६५॥ दिभुण-दिम्भयतीत्यादि पूर्ववत् ॥ १८५ ॥ : कन्व-कम्बति । किति नस्य लुकि-कव्यते । एवं-खन्बा अथ मान्तौ द्वौ-"छद्म गतौ" गतिरत्र छद्मप्रकाररूपा प्रक::55 दीनां बन्बपर्यन्तानामूह्यम् ॥ १६६-१७३ ॥ रणवशात् । छद्मति । सिचि-अच्छमीत् । णवि-चंच्छद्म ॥१८६॥ शन्ब-शम्बतीत्यादि पूर्ववत् । णिगि चुरादेराकृतिगणत्वात् "सामण सान्त्वने" डे उपान्त्यह्रस्वे-असीसमत्, चुराद्य- स्वार्थे णिचि वा-शम्बयतिः॥ १७४ ॥ दन्तस्य तु-अससामदिति ॥ १८७ ॥ पन्ब-"षः०".[२.३. ९८.] इति षस्य सत्वे-सम्बति, अथ रान्तास्त्रयः-"तुरक् त्वरणे" ह्वादिरयम् । शितिं द्वित्वे सव्यते, सम्वितः, सम्बा, इत्यादि । णौ. सनि पोपदेशत्वात् सति-तुतोति ॥ १८८ ॥ सस्य षत्वे-सिषम्बयिषति.॥ १७५ ॥ "पुरत् ऐश्वर्य-दीप्त्योः" षपाठात् । सस्य षत्वे-सुषोर, “सान्वण सम्बन्धे" साम्वयति । अषोपदेशत्वात् षत्वा- असूपुरत्, सुषोरयिषति । अषोपदेशस्य तु-सुसोरेत्यादि । भावे-सिसाम्बयिषति, णिचोऽनित्यत्वात् तदभावे-सिसाम्बि- | सुरतीत्यादि तूभयोस्तुल्यम् ॥ १८९ ॥ षति । अलि-साम्बः ॥ १७६ ॥ "गुगुण अनृतभाषणे" गुन्द्रयति । अचि-गुन्द्रा-उत्तम- "कुटुन्विण धारणे" कुटुम्बयते ॥ १७७ ॥ मुस्ता॥ १९०॥ अथाष्टौ भान्ताः-"सुन्भ नभि हिंसायाम्" अषोपदेशत्वात् अथ लान्ता एकादश, तत्राद्यौ घंटादी-"स्खल संचलने" 25 षत्वाभावे-सुसुम्भयिषति, असुसुम्भत् ॥ १७८ ॥ "दल विशरणे" णौ घटादित्वाद्रस्वे-स्खलयति, दलयंति, नभि-धुतादिरयम् , तन्निबन्धनेऽङि-प्रानभत्, “धुझ्यः” जिणम्परे णौ तु वा दीर्धे-अस्खालि, अस्खलि; स्खालं स्खालं, [३. ३. ४४.] इत्यात्मनेपदपक्षे त्वङोऽभावे-प्रानभिष्ट, स्खलं स्खलम् , अदालि, भदलि, दालं दालं दल दलंम् । णोपदेशत्वाभावान्न णत्वम् , णोपदेशत्वे तु-प्रानभत् , अघटायोस्तु ह्रस्वाभावे-स्खालयति, दालयति, अस्खालि; 70 प्राणभिष्टेति स्यात् ॥ १७९ ॥ अदालि, स्खालं स्खालम् , इत्यायेव । स्खलति, दलतीति "पुन्भ भाषणे च” चाद्धिंसायाम्, “पः सः०" [२.३. तूभयोरेव समम् ॥ १९१ ॥ १९२ ॥ ९८.] इति षकास्य सकारे-सुम्भति । णौ डे-असुषुम्भत् । "स्थल स्थाने" अषोपदेशत्वात् षत्वाभावे णौ सनि- णौ सनि च-सुपुम्भयिषति । केवलात् तु षत्वापन्ने सनि तिस्थालयिषति । ढे-अतिस्थलत् । पोपदेशस्य तु षत्वे- "णिस्तोरेव." [३.३. ३७.] इति नियमात् षत्वाभावे- तिष्ठालयिषतीत्यादि । स्थलतीति तूभयोरेव समम् ॥१९३॥ 75 सुसुम्भिषति कुपूर्वादस्मादचि-कुसुम्भः । अस्य प्रयोगो यथा- "बलि परिभाषण-हिंसा-दानेषु' ओष्ठ्यादिरयम् । बलते । 35 "सावष्टम्भनिशुम्भसुम्भना" इति ॥ १८० ॥ दन्त्यौष्ट्यवादित्वाभावेन "न शस-दद वादि-गुणिनः" [४. १. "प्टभुङ् स्तम्भे" टपरषादिरयम् , यस्तु सूरिभिः पठितः स | ३०.] इत्येत्वनिषेधाभावात् 'अनादेशादेरेकव्यञ्जनमध्ये- च टुंग्क्वत् तपरसादिः, पोपदेशत्वार्थं तु ष्टभुङ् इति पेटे, उतः" [४. १. २४.] इत्येत्वे द्वित्वाभावे च-बेले बेलाते तेन तस्य “पः सोऽष्ट्रय०" [३. ३. ९८.] इति षः सो वेलिरे ॥ १९४ ॥ भविष्यति, अस्य तु षः सत्वं नेष्यते परैः । उदित्वान्नागमे "पिलत् उन्छे" उन्छः कणश आदानम्, षोपदेशत्वात् 40 टम्भते । किति नस्य लुगभावे-प्टरभ्यते । यङि--टाष्टम्भ्यते, सस्य षत्वे-सिपेल, असीषिलत् , सिपेलयिषति । षोपदेशत्वा- यङ्लुपि-टाष्टम्ब्धि, सनि-टिष्टम्भिषते, णौ सनि-टिष्टम्भ- भावे च-सिंसेलेत्यादि । सिलतीति तूभयोरपि ॥ १९५ ॥ यिपति, णो डे-अटिष्टम्भत् । सूरिपठितस्यास्य तु-पः सत्वे कृते "पुलत् महत्त्वे" पुलति, भ्वादेस्तु-पोलतीत्यादि.॥१९॥ 65 30 । 80 ·[ चतुर्थोल्लासे न्यायः १] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । २४३ "बल वलणू 45 . .. . 60 प्राणने" आद्य ओष्ठयादिर्द्वितीयो दन्त्यो "मुषक् खण्डने" पुष्पादिरयम् । मुप्यति, पुप्पादित्वादटि- ष्ट्यादिः, उभावपि घटादी, तेनं घटादित्वनिमित्त ह्रस्वे-बलयति, अमुषतः ॥ २१४ ॥ वलयति । जिणंम्परे णौ वा दीर्धे-अबालि, अबलि, वालं "घूष घूसण् कान्तीकरणे"धूपयति,धूसयति॥२१५॥२१६॥ बालं, वलं. बलम् , अवालि, अवलि, वालं वालं, वलं "घृपिण् सामर्थ्यवारणे" धर्पयतेऽरीन् ॥ २७ ॥ 5वलम् ॥ १९७॥ १९८।। अथ पट ' सान्ताः-"जहँ परिभापण-हिंसा-तर्जनेपु" "मुलण रोहणे" मोलयति । णिचोऽनित्यत्वादभावे "नाम्यु जर्सति । जर्रान्ती स्त्री कुले वा, ई-डयो: "श्य शवः" पान्त्य०" [५. १. ५४.] इति के-मुलः ॥ १९९ ॥ [२. १. ११६.] इति शतुर्नित्यमन्तादेशः । 'जन्तिी' इति "पालण रक्षणे" ण्यन्तात् "स्वरेभ्य इ"उणा०६०६.] रूपप्रदर्शनं चास्य धातोस्तौदादिकत्वशङ्कापनुत्त्यै धातुपारायणे इति इ., ततः स्त्रियां डीः-पाली ॥ २०० ॥ कृतमित्यस्माभिरपि तदर्थमेवोपात्तमिति बोध्यम् । तौदादि- 50 10 "गलिण् श्रावणे" गालयते, उद्गालयते । ण्यन्तात् पूर्ववत् कस्य तु "अवर्णादन०" [२. १. ११५.] इति शतुर्वै- इ:-गालिः, स्त्रियां डीः-गाली ॥ २०१ ॥ कल्पिकेऽन्तादेशे रूपद्वयं स्यात् ॥ २१८ ॥ अथ वान्तास्त्रयः-"क्षीवृ निरसने" क्षीवति । ते "अनु-: “ष्णुसच अदने” “पः सः०” [२. ३. ९८.] इति सत्वे- पसर्गाः शीवोल्लाघ-कृश-परिकृश-फुल्लोत्फुल्ल-संफुल्लाः" [४. णौ सनि-सुष्णोसयिषति । केवलात् तु पत्वापन्ने सनि 55 स्त्रस्यति । षोपदेशत्वात् पत्वे-सुष्णोस, णौ डे -असुष्णुसत्, ] इति निपातनस्य क्षीवृङ एवेष्टत्वादस्य "णिस्तोरेव० [२. ३. ३७.] इति नियमात् पत्वाभावे- 15क्षीवितः ॥ २०२॥ सुस्नुसिपति, सुस्नोसिपति, अत्र च "वौ व्यञ्जनादे" "चीवी आदान-संवरणयोः" णौ डे उपान्त्यहस्वे-अची- [४. ३. २५.] इति सेट्सनः कित्त्वविकल्पाद् गुणो वैक- चिवत् , चीवृगस्तु-ऋदित्वादुपान्त्यहस्वाभावे--अचिचीवदिति। ल्पिकः; एवं सेट्क्त्वोऽपि कित्त्वस्य विकल्पात्-स्नुसित्वा, चीवते इत्यादि तूभयोरपि ॥ २०३ ॥ स्नोसिला ॥ २१९॥ "पान्त्वण सामप्रयोगे" पोपदेशत्वात् सस्य पत्वे- सिषा "cणसूच निरसने" घटादिरयम् । “पः सः" [२. ३. 20न्त्वयिषति, अषोपदेशस्य तु-सिसान्त्वयिषतीत्यादि । सान्त्व ९८.] इति षः सत्वे णौ घटादित्वनिमित्तके हस्वे च-नसयंति, यतीति तूभयोरपि ॥ २०४ ॥ जिणम्परे णौ वा दीर्घ-अमसि, अस्नासि, स्नासं स्नासं, स्त्रसं अथ शान्ताश्चत्वारः "रश शब्दे" रशति । औणादिके स्नसम्, गौ सनि-सिष्णसयिषति । अघटादेस्तु-स्नासयति, अने-रशना-मेखला, मौ-रश्मिः । णिति इकारे-राशिः ॥२०५॥ तीति तूभयोरेव ॥ २२० ॥ अनासि, स्नासं स्नासं, सिप्णासयिषतीत्यादि स्यात् । स्वस- 65 "वाशृङ्च् शब्दे" णौ डे ऋदित्वादुपान्त्यहस्वाभावे-अव- "दासट हिंसायाम्" दानोति ॥ २२१ ॥ 25 वाशत्, वाशिचस्तु-उपान्त्यह्रस्वे-अवीवशत् । वाश्यते अच्छे" उध्रस्नाति, हौ भाहेरानादेशे-उध्रसान, इत्यादि तूभयोरेव ॥ २०६ ॥ अनेकस्वरत्वात् परोक्षाया भामि-उध्रसांचकार । सनि उदि- "लश लषण शिल्पयोगे" लाशयति लापयति वा दारु, ध्रसिपति । ऊदित्त्वात् क्त्वि वेटि-उध्रसित्वा, उध्रस्त्वा । उत्पू- भ्रमादिना तक्ष्णोतीत्यर्थः ॥ २०७ ॥ र्वस्य ध्रस्नातेस्तु-उद्रनाति, उन्द्रसान, उद्दध्रास, उद्दिध्रसि- "दाशिण दाने" दाशयते, डे-अदीदशत । "दाशृग् पति, क्त्वि यपि-उद्स्येत्यादि स्यात् ॥ २२२ ॥ 30 दाने" इत्यस्य तु ऋदित्त्वादुपान्त्यहस्वाभावे-अददाशते "उध्रसण उत्क्षेपणे" उध्रासयति, डे-औदिध्रसत्, त्यादि ॥ २०८॥ उत्पूर्वस्य धासेस्तु उद्रासयति, उददिध्रसत् , इत्यादि ॥२२३॥ हिंसायाम्" खपति, भथ हान्ताः पञ्च-"गृहौङ् ग्रहणे" औदित्त्वादिड्विकल्पे- 75 गर्हिता, गर्दा । वेदत्वात् क्योरिडभावे-गृढः, गृढवान् । "सूष शूष प्रसवे" अपोपदेशत्वात् षत्वाभावे-सुसूप, पोप- तौ-गृढिः । “नाम्युपान्त्यः" [५. १. ५४.] इति के- गृहम्, गृहाः ॥ २२४ ॥ 35 देशस्य तु-सुषूष । सूषतीत्यादि तूभयोरेव ॥.२१० ॥ "सन्हूङ् विश्वासे" दन्त्यादिः, द्युतादिरय, सलंहे । शूषति-शूषति । अचि-शूषा-शाकजातिः ॥ २११ ॥ "धुभयोऽद्यतन्याम्" [३.३.४४.] इति विकल्पेनात्मनेपदे- 80 "घपुङ् करणे" उदित्त्वान्नागमे तस्य "शिड्डे." [ १. ३. अहिष्ट, परस्मैपदे धुतादित्वादडि-अस्रहत् । उदित्वात् क्वि ४०.] इत्यनुस्वारे-घंपते, घंषिता "घसुङ्ग करणे" इत्यस्य तु- वेटि सेटः क्त्वः "क्त्वा" [४. ३. २९. ] इति किवाभावे घंसते, इत्यादि ॥ २१२ ॥ "नो व्यञ्जनस्य." [१. २. ४८.] इति नन्य लुकोऽप्राप्तौ- "धिषक् शब्दे" हादिरयम्, : तेन “शिति द्वित्वे- हित्वा, इडभावपक्षे तु हो ढत्वादी सति "ढस्तट्टे" [१.३. दिधेष्टि ॥ २१३ ॥ १२.] इति ढलुपि दीर्घ च-त्राट्वा ॥ २२५ ॥ "उध्रसूश् 70 अष्टौ-"खष अथ षान्ता चखाष ॥ २०९ ॥ 40 85 ·२४४ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [चतुर्थोल्लासे न्यायः १] . 40 "ट्टहौ टन्हौत् उद्यमे" णौ सनि षोपदेशत्वात् सस्य. सस्य "विकुर्व विक्रियायाम्" "भवादेः": [२. १. ६३.] इति षत्वे-तिष्टहयिषति ॥ २२६ ॥ दीर्घस्यानित्यत्वादभावे-विकुर्वति, विकुर्वितुम्, विकुर्वित्वा ॥२॥ 30 टन्हौत्-प्राग्वत् सस्य षत्वे-तिष्ट्रहयिषति । अषोपदेशयो "कुर्व करणे" पूर्ववद् दीर्घाभावे-कुर्वति । अस्य विपूर्वस्य स्त्वेतयोः-'तिस्तह यिषति, तिस्र्तृहहिषति' इत्येव ॥ २२७ ॥ क्त्वि यपि-विकुऱ्या ॥ ३ ॥ 5 : “दहुण रक्षणे" देहयति । णिचोऽनित्यत्वादभावेऽप्युदित्त्वात् "उषण निवासे” अदन्तः । “णि-वेत्ति" [५. ३. क्ये नस्य लुगभावे-दह्यते ॥ २२८॥ १११.] इत्यने-पर्युषणा ॥ ४ ॥ 35 अथ क्षान्ताश्चत्वारः-"पृक्ष गतौ" णौ सनि-तिष्टक्षयि "युह उद्धरणे" नियूंठम् ॥ ५ ॥ षति । अषोपदेशस्य तु षत्वाभावेन तिस्तृक्षयिषति ॥२२९॥ इत्यादि । एते च सर्वे लौकिका धातवोऽपठिता अपि "जक्षुङ् गति-दानयोः" घटादिरयम् । उदित्त्वान्ने-जलते। लक्ष्यानुसारादेव सिद्धा इति प्रकृतन्यायविषयतयोदाहृताः । 10 किति 'नस्य लुगभावे-जश्यते । जजस । जसिता । क्ते- ॥ इति शम् ॥ जडितः। “क्तेट:०"[५:३. १०६ ] इत्ये-जङ्खा, गौ-जल- - यति । जिणम्परे णौ“घटादेः०” [४. २. २४.] इति वा इति न्यायसमुच्चयस्य चतुर्थोल्लासे पूर्वदर्शित- दीर्घ-अजाति, अजङ्क्षि । जाझं जाझं, जङ्गं जङ्गम् ॥२३०॥ न्यायसजातीयस्य विस्तरतो व्याख्यातुं "भक्षी अदने" भक्षते, बभक्षे, भक्षति, बभक्ष, भक्षि- 15 तुम् , भक्षितम् ॥ २३१ ॥ पृथगुपात्तस्य न्यायस्य, तपोगच्छाधि- "ऋक्षट् उपशमने". ऋक्ष्णोति । जचि-ऋक्ष- -नक्ष- पति-सूरिचक्रचक्रवर्ति-सर्वतन्त्रस्वतन्त्र- त्रम् ॥ २३२ ॥ इत्यादि ॥ श्रीमद्विजयनेमिसूरीश्वरपट्टालङ्कारेण कैश्चित् परैर्वादिपठिता अपि धातवथुरादिषु पठिता 'व्याकरणवाचस्पति-शास्त्रविशा- णिजथ, त एव क्वचिदात्मनेपदार्थ, · क्वचिदात्मनेपदिनः 20 परस्मैपदार्थ, क्वचिदर्थभेदाय क्वचिदनिटोऽन्यत्रेडागमार्थं च रद-कविरत्न' इति पदालङ्क- पुनः पठिता दृश्यन्ते । तेऽत्र प्रायो नोदाहृताः, चुरादिषु शेषे तेन विजयलावण्यसूरिणा "बहुलमेतन्निदर्शनम्" इत्युक्ततया चौरादिकणिचो यथा- विरचिता न्यायार्थसिन्धु- प्रयोग सर्वधातुभ्योऽपि बाहुल्येन प्रयोक्तुं शक्यत्वात् , आत्मने- पदस्य चानित्यत्वेन परस्मैपदिभ्योऽपि सौलभ्यात्, धातूनां नामा वृत्तिः ॥ 25 चार्थनिर्देशस्य दिक्प्रदर्शनमात्रत्वेन तेषामनेकार्थत्वात् , आगम- शास्त्रस्यानित्यतयेडागमस्याप्यनित्यत्वाच्च । Immmmmmmmmmmmmmm आगमिका अपि धातवः केचिदेभ्योऽन्ये दृश्यन्ते, यथा- समाप्ता न्यायसमुच्चयस्य सिन्धुनामा वृत्तिः। "द आच्छादने" दटिता पट्टशाला ॥ १ ॥ Faneromorronmexnormonironirodromed प्रशस्तिः :। W 45 www . M . ESTUIASarumani [ वसन्ततिलकानि ] अस्ति प्रसिद्धविभवं निकषो बुधानां, विद्याविलासिजनसेवितमादरेण । श्रीमजिनायतनपूर्णकलेवरं सत्, पुण्यं पुरं सुकलयन्निजनाम सत्यम् ॥ १ ॥ तत्र स्थितिं विदधतां किल वृष्टिकाले, लावण्यसूरिमुनिपा विजयान्वितेन । न्यायार्थसिन्धुरयमारचितो बुधानां, मोदाय मन्दमनसामपि बोधनाय ॥ २ ॥ श्रीहेमहंसगणिना रचिताऽतिमञ्ज-मषिका सुविमला बहुलार्थयुक्ता । सन्यायसंग्रहगता वृहता युता चं, न्यासेन किन्तु नहि तेन नवीनतोषः ॥ ३ ॥ ज्ञात्वेति तत्पथपरिष्करणार्थमेव, तत्प्रत्ननूत्नजनतोपकृतौ प्रयत्नः । मध्यस्थवृत्तिमवलम्व्य कृतोऽयमास्तां, न्यायार्थबोधरुचिलोकहिताय शश्वत् ॥ ४ ॥.. आकाश-चन्द्र-गगनाडेक्षिमितेऽन वर्षे, सद्वैक्रमेऽवसित एष. गुरोः प्रसादात् । आचन्द्रभास्करमुपेत्य परां प्रसिद्धिं, सिद्धिं करोतु पठतां च मनोरथानाम् ॥ ५ ॥ ~ .

·[चतुर्थोल्लासे न्यायः १] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । २४५ 5. . [चतुर्थोल्लासः] प्रदर्शितम् । परपठितधातुपु ये सरिपठितधातव एवान्यैरन्यथा अथ पूर्वदर्शितन्यायसजातीय एवानुक्तार्थसाधको पठिताः, ये च केचनाधिका एव पठितास्तेषां स्वरूपपरिचयाय न्यायो विस्तरेण विव्रियते- संक्षिप्य वित्रियते । तथाहि-"खेडण्" इत्यस्य स्थाने “खेटण्" अशिष्टनाम-निप्पत्ति-प्रयोग-धातूनां इति सूरिसम्मतः पाठः, प्रकृतपाठस्तु देवनन्दिपरिगृहीतः, परंमय- सौत्रत्वाल्लक्ष्यानुरोधाद् वा सिद्धि मुच्चारणभेदकृतो लेखकप्रमादकृतश्चं भेदो भवितुमर्हति, तथापि 45 त०-अयं न्यायो न केवलं न्यायसङ्ग्रहशिष्टांशपूरक एवाऽपि स्मृतिद्वैधं तु यंत्र स्यात् तत्र धर्मावुभौ स्मृतौ।” इति प्राची- तु सकलशब्दशास्त्रशिष्टांशपूरकः । शब्दशास्त्रविषये तत्र तत्र महा- नोक्तिमनुसृत्योभावपि धातू संग्राह्यावेव । पणणित्यधिकमेव भाष्यकृदादिभिरद्धोषितं यतु-"प्रयुक्तानामिदमन्वाख्यानम्” । केचित् पठन्ति । “वित्तण्" इति च "व्ययण वित्तसमुत्सर्गे" इति । सत्यप्याचार्याणां वहुदर्शित्वे कलिकालसर्वज्ञताभाजनत्वे च इति पाठे वित्तेति धात्वन्तरमिति मत्वा केचिदाहुः, समुत्सर्गश्च 10 स्वदृष्ट्या तेषामपि छमस्थत्वात् छद्मस्थानां च सम्भवति कदाचित् । दानमेव । कविकल्पद्रुमादौ च दानार्थेऽयं पठित इत्यस्माभिरपि 50 " किञ्चिद्विषयकमननुसन्धानमित्यनुक्तोपायकशब्दप्रयोगदर्शने तदुदाहृतम् । “कर्त" इति-"कत्रण शैथिल्ये” इत्येतं “कर्त्तण" शिष्याः कदाचित् तस्य साधुत्वे संशयमाप्नुयुरिति तेषांःसंशया: इति केचिदाहुः, “कर्जण्” इति चन्द्रः, "कत्थण्" इति पनोदायैवायं न्यायं आश्रित इति प्रतीयते । नाम्नां चानन्तत्वं | देवनन्दी । "श्लथ" इति-"श्रयण दौर्बल्ये' इत्यस्यैव ऋफिडा- जगदानन्त्यात् सुसिद्धमेवं । निष्पत्तयश्च निपातनरूपा आचार्यैः | दित्वा त्वममन्यमानाः केचिल्लत्वविशिष्टमेव पेतुः । “शरण" 15 सर्वांशस्य लक्षणमात्रगम्यत्वाभावज्ञापनायैव तत्र तत्र प्रयुक्ताः । इति-"शारण दौर्बल्ये” इत्येतस्यैव रूपान्तरेण पाठो नन्दि-55 प्रयोगाश्च तत्तद्धातूनामेकार्थत्वेऽप्यनादिलोकव्यवहारसिद्धतत्तदर्थ- सम्मतः । “छदण्" संवरणे" इत्येतं केचिददन्तमाहुः । विशेषसम्बन्धनिबन्धना एवेति ते लक्ष्यानुरोधं विना न शक्या "लभण्” इति-"लाभण प्रेरणे” इत्येतस्य स्थाने सभ्याः अन्यैरुपायैरुपदेष्टुमिति तदर्थः तदाश्रयणमावश्यकमेव, न केवल- पेठुः । "श्रपण्" इत्ययमधिक एव कैश्चित् पठ्यते। "खोदण्" मर्थविशेषसम्बन्ध एव शब्दानां नियतोऽपि तु देशविशेष- | इति "खोटण क्षेपे” इत्येतमेव केचिद् दान्तं. मन्यन्ते । 20 सम्बन्धोऽपि । यदाह महाभाष्यकारः पस्पशाह्निके-“एतस्मिंश्चाति- “स्तन" इत्यादयः पड् भ्वादौ व्यञ्जनान्ताः पठितास्ताने- 60 महति, शब्दस्य प्रयोगविषये ते ते शब्दास्तत्र तत्र नियतविपया | वादन्तान् सभ्याः पठन्ति । "मलण्" इति-"मलि धारणे" दृश्यन्ते, तद्यथा-शवतिर्गतिकर्मा कम्बोजेष्वेव भाषितो भवति, इत्येतमेव चुरादावदन्तत्वेन केचित् पठन्ति । “वल्पुल० विकार एवैनमार्या भाषन्ते 'शव' इति । हम्मतिः सुराष्ट्रेषु, रंहतिः | इति “पल्यूलण लवन-पवनयोः' इत्ययमेव रूपभेदेन कैश्चि- प्राच्यमध्येषु, गमिमेव त्वार्याः प्रयुञ्जते । दातिर्लवनार्थे प्राच्येपु, | दन्यथाऽन्यथा पट्यते । तथा चास्य वल्पुल वल्यूल पल्पुल 25 दात्रमुदीच्येषु” इति । शब्दप्रयोगविषयस्यातिमहत्त्वमपि तत्प्रकरण पल्यूल वत्पूलेति स्वरूपाण्युपलभ्यन्ते । “कुमालण्” इति- 65 . एव महाभाष्ये प्रपञ्चितम् । तथा च साकल्येन सर्वप्रयोग- "कुमारण क्रीडायाम्" इत्यस्यैव लत्वविशिष्टः पाठः। “पशण्" सङ्ग्रहोऽप्यसाध्य एवेति स्वमतिशिष्टप्रयोगसहकारेण प्रकृतशास्त्रा- इति-"पषण अनुपसर्गो वा' इति चुरादावदन्तत्वेन पठितस्य विरोधेन च तत्र तत्र साधुत्वमनुसन्धेयमिति लक्ष्यानुरोधात् तालव्यान्तत्वं वाऽदन्तत्वं च केचिन्मन्यन्ते । “शशण्" प्रयोगसिद्ध्यभिप्रायः । अत्र च सौत्र-लौकिक-वाक्यकरणीय-पर- इत्यधिकमेव धातुः सूर्यप्रज्ञप्तिवृत्तौ दृश्यते । "अंसण विभा- 30 पठितमेदेन चतुर्द्धा धातवो वृत्तौ समुदाहृताः । तत्र सौत्रा | जने". इति–“अंशण, समाघाते" इत्येतस्यैव रूपान्तरम् , 70 '.. धातवस्तावदित्थमनुगन्तव्याः-क्रियावाचित्वे सति धातुपाठापठि- समाघातशब्दश्च धातुपारायणे विभाजनवचनत्वेन व्याख्यातः । तत्वे सति तत्तद्विधिसूत्रपरिगृहीतत्वं सौत्रत्वमिति । लौकिकत्वं च "गा०” इत्यादि, गां हादो माडं च दिवादी केचिदधिकमेव क्रियावाचित्वे सति धातुपाठापठितत्वे सति सूत्रापरिगृहीतत्वे च | पठन्ति । “जिरिद्" इत्यादि, जिरिटं स्वादो, चिरणं च चुरा- सति केवललोकप्रयोगावगतसत्ताकत्वम् । वाक्यकरणीयत्वं च दिगतं घटादित्वेन केचिदधिकमेव पेः । “दीधी-ई-वेवी" 35 क्रियावाचित्वे सति धातुपाठापठितत्वे सति सूत्रागृहीतत्वे सति | धातूनपि पाणिन्यादयोऽधिकानेव पेठः, तत्र दीधी-वेवी धातु ते 15 :: शिष्टप्रयोगप्रयोज्यग्रहविषयत्वम् । यद्यपि परपठितधातूनामपि छान्दसौ मन्यन्ते। प्वादी एताविति, सूरिभिस्तु "ब्री-भ्री. प्रकृतवाक्यकरणीयेषु सङ्ग्रहः शक्यः कर्तुं तथापि धातुपाठत्वेन धातू, त्यादौ प्वादेर्वहिरेव पठितौ। “ल्पी" इति-अमुं तद्धातुपाठस्यापि ग्रहीतुं शक्यत्वेन तदपठितत्वं तेषां सन्दिग्धमिति केचिदधिकमेव पेठुः । “ल्वींग्" इति-रिभिरयं प्यादिमध्ये पृथगेव तदुपन्यासः कृतः । वर्णिताश्च सौत्रादयो धातवो वृत्तौ, पठितः । "जी" इति-युजा दिमध्यस्य "जण क्योहानी" 40 तत्र च यत्र वचन विवरणस्यापेक्षासीत् तत् संक्षिप्य तत्रैव | इत्यस्यैव स्थानेऽयं नन्दिना पट्यते । "खुङ्" इति-"उ80 " ·२४६ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो. न्यायसमुच्चयः । [चतुर्थोल्लासे न्यायः १] . 1 कुङ्” इत्यादिवत् कैश्चिद् गत्यर्थे पठ्यते, "धुग्ट' च स्वादा- पठ्यते । "पिच्छत् वाधने” इति-"मिच्छत् उत्क्लेशे” इत्यस्य 40 वधिक एव पठ्यते । “गू इति-"गुङ्गशब्दे" इत्येतमेव दीर्घान्तं स्थाने द्रमिलैः पठ्यते, उक्लेशश्च बाधनमिति धातुपारायणे प्रोक्ता- परस्मैपदिनं पुरीपोत्सर्गेऽथै केचिदाहुः । “गूत्” इति-“गुंत् | मिति स एवार्थ इह स्पष्टप्रतिपत्तये दत्तः। "भुजु" इति-अयम- पुरीषोत्सर्गे' इत्यग्रमेव कुटादिस्थो दीर्घः सेट च कैश्चिन्मन्यते । प्यधिक एव "तुज पिजुणवत् पठ्यते । "ध्रिज" इति- 5 "दूट्” इत्येतं. केचिदधिकमेव स्वादौ पठन्ति, "जूं" इति- "ज गतौ” इत्यस्यैवान्यथा पाठः । “रिजि” इति-गल्यादौ "जिं. अभिभंवे'' इत्ययमेव रूपान्तरेण कैश्चित् पठितः । “घृ- पठितस्य "ऋजि” इत्यस्यैवान्यथा पाठ उद्रिक्तादिरूपसिध्यर्थः, 45 सह" इत्येतेऽधिका एवं ह्रादौ कैश्चिदहिताः "स्पंद्" इति- खमते तु-"रिपी विरेचने” इत्यनेनैव तत् सिद्ध्यति । “ओन- "स्ट पालने च" इत्येतस्यैव पोपान्त्यत्वेन पाठः । "ऋट' जैङ्” इति-"ओलजैङ् वीडे' इत्ययमेव नादिरिति चन्द्रः । इत्येतं स्वादावधिकमेव पेठुः। “कृग्श्" इति- "कृग्श् हिंसा- "मृजैकि" इति-"पृचैङ् सम्पर्चने” इत्यस्यैवायं कौशिकसम्मतः 10 याम्” इति पठित एव ह्रस्वान्तः कैश्चिन्मन्यते । एवं पाठः । “वृजैप्" इति-"वृचैप् वरणे" इत्ययमेव जान्तो वर्ज- "वृग्श्" इत्ययमपि “वृश्श् वरणे”. इत्यस्यैव हस्तान्त- नार्थश्चेत्ये । के मर्जण्" इति-"मार्जण् शब्दे” इतिवत् केषाञ्चित् 50. पाठः । “च भक्षण-गत्योः" इति-चरतिसमानार्थोऽयमन्य सम्मतः । “शौट्ट०” इति-“शौड गर्वे” इत्यादयः षड् डान्ता एव धातुः क्त-क्तवतुविषयत्वेन कैश्चित् स्मर्यते, उक्तश्चायमर्थः । भ्वादिषु पठितास्तेषामेव टान्तत्वमन्येषां सम्मतम् । "स्फ?" “रदादमूर्छमदः” [ ४. २. ६९. ] इत्यस्य वृत्तौ “पृक्” इति- "मुटु" इति-"स्फट विशरणे” “मुट मर्दने” इत्येतावेवोदिता- 15 "पृक्” इत्ययमेव दीर्घान्तः सेट् चेत्येके प्राहुः । “दृच्” विति परे । “नट" इति-“गट नृतौ” इत्ययमेवाणोपदेशः। इति-"ह भये” इत्ययमेव कैश्चिद् दिवादावपि पठ्यते । “णटि" इति-नटेर्वादावात्मनेपदित्वं नन्दिसम्मतमिति धातु-55 "ज्योङ्" इति-“दीक्षि मौण्ड्येज्योपनयनदानेषु” इति वृद्ध- पारायणे प्रोक्तम् , नटिश्च भ्वादौ, घटादिर्नत्यर्थोऽन्यश्च नृत्यर्थः, पाठं केचिद् भित्वा "दीक्षि मौण्ड्ये” “ज्यो उपनयनदानेषु" | उभयोश्चात्मनेपदित्वज्ञप्त्यर्थं "णटि नतौ च” इतीह पठितम् । इति पठन्ति, कारं. चात्मनेपदित्वज्ञापनाय तत्रं न्यस्यन्ति । "अट" इति-दोपान्त्यस्य हिंसातिकमार्थस्य तोपान्त्यत्वेन 20 "दकु" इति च "तकु कृच्छ्रजीवने" इत्यस्य स्थाने कैंश्चित् पाठः । “अति" इति-प्रागुक्तस्यैव टोपान्त्यत्वं तान्तत्वं पठ्यते। "तिकृङ्” इति-"तिकी-टिकी गत्यर्थो" भ्वादिष्वात्मने- चान्येषां सम्मतम् । “मिटुण्" इति-"मिदुणू स्नेहने” इत्यस्यैव 60 पदिनौ पठितौ, तावेव केचिदृदितौ मन्यन्ते । “कृ” इति च टान्तत्वम् । “सुट्टण्" इति-“पुट्टण्" इत्ययमेवाषोपदेशोऽना- "सेकृङ्” इत्यस्यैव षोपदेशत्वं प्राहुः । 'चिकण” इति–चुक्कणः | दरार्थश्चेत्येके । :"शटि" इति- शठिण श्लाघायाम्" इत्यस्य स्थाने कौशिकेन खीकृतः । “चखु" (वखु ) इति च "चख स्थाने "शट" इति नन्दी प्राह, “शल" इति तु कौशिकः । 25 [-वख ] गतौं' इत्यस्य स्थाने पठ्यते । “खक्ख" इति-"कक्ख "रुठि" इति-"सटि प्रतीपाते" इत्ययमेव ठान्त इत्यन्ये ।। हसने” इत्यस्यैवान्यथा पाठः । "लिखत्" इति-अमुं केचित् | “वुठुण्” इति-“बुधुण् हिंसायाम्” इत्ययमेव ठान्तः कैश्चिन्म-65 कुटादौ पेटुः । पाणिनीये तन्त्रे च "लिख अक्षरविन्यासे” इति धातुः न्यन्ते । “चुडु" इति-"चुटु अल्पीभावे” इत्ययमेव डान्त कुट्धातोरादौ पठ्यते, तस्य कुटादित्वप्रयुक्तकार्यसिद्ध्यर्थ कुटस्यादिः इत्यन्ये । "पिड" इति-"पिट शब्दे" इत्येतमेव डान्तं केचित् कुटादिरिति तत्पुरुषसमासोऽपि तत्र तन्त्रेण निर्दिष्ट इति केचि- पठन्ति, तत्फलं पेडेति सिद्धिः । स्वमते च “पेल गतौ” इत्य- 30 दाहुः । तथा चैतेन कुटादिपाठेन फलैक्यम् । “धग्घ” इति | स्मादचि डलयोरैक्यात्-पेडेति सिद्धम् । “कड्ड" इति-"कद्ड "गग्ध" इत्यस्यैवान्यथा पाठः । “दध-तिघ-चषधान्" कार्कश्ये' इत्यादयस्त्रयो दोपान्त्या स्वादौ ये पठितास्त एव डोपान्त्या 70 खादावधिकानेव केचित् पेठुः । “सघ" इति-“षष्ट्र हिंसायाम्" इत्यन्ये । “तुड्ड” इति-"तुड तोडने” अयमेव संयुक्तडान्त इत्यस्यैवाऽषोपदेशत्वं मन्यन्ते। "मुचि” इति-"मचिं कल्कने” | इत्यन्ये । जिक्ष्विडा” इति-परस्मैपदिष्वव्यक्तशब्दार्थों इत्यस्य स्थाने चन्द्रः पपाठ । “अचूग्०” इति-"अञ्चू० “विश्विदा” धातुः पठ्यते, द्युतादौ चात्मनेपदित्वेन “निविदा 35 गतौ च” इत्यस्यैव स्थाने “अचूग्" इत्येके “अचुग्” इत्यपरे। लाघवार्थ “जिस्विडागू" इति गिदुभयपदी द्युतादिषु पठ्यता- 75 स्नेहन-मोचनयोः” इति पठ्यते, तावुभौ डान्तावित्यन्ये । नन्वेवं "टुयाचग्इति-ट्वितः डुयागः. स्थाने ट्वितः पाठः । मर्थाश्च त्रयोऽपि तत्रैव निर्दिश्यन्ताम् , दिङितोरर्थभेदश्च "विचूंकी" इति-"विज़ंकी" इत्यस्यैव स्थाने पठ्यते सभ्यैः । धातूनामनेकार्थत्वेन परिहरणीय इति चेत् ? सत्यम्-ङित्त्वं विना "चर्चत्" इति-"झर्चत्" इत्यस्य स्थाने । “खचश्” इति- प्रक्ष्वेडनेति रूपस्यासिया ङिदवश्यं पठनीय इति क्ष्वेडतीत्यादि- "खवश्” इत्यस्य स्थाने । “गुर्चण्” इत्यधिक एव कैश्चित् । परस्मैपदिल्पंसिद्ध्यर्थमलितोऽपि पाठ आवश्यक एवेत्युभयोः ..

·[ चतुर्थोल्लासे न्यायः १] न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । २४७ .. 60 पार्थक्येनैव पाठं आहत इति परमाशयात् । “अट" इत्यमु- | गत्यर्थ इति कौशिकः ! "तुप०" इत्यादि-"तुप-तुम्प-तुफ- मंधिकमेव केचित् पेठुः । “ओलडुण्” इति-धातावोकारो न तुम्फाः" ये भ्वादौ पठितास्ते तुदादावपि सन्तीति केचित् । “तृप धात्ववयवः किन्त्वनुवन्ध इत्येके । “भडुण्” इति-अयं चान्द्र- तृन्पत्" इति-फान्तौ "तृफ. तम्फत्” एतौ पान्तावित्यन्ये । सम्मतो धातुः । "त्रुडिण्” इति-"त्रुटिण् छेदने” इत्यस्यैव "स्तुप स्तूपण्” इति-"यूपण समुच्छ्राये' इत्ययं “स्तुपण्" 5 डान्तत्वमित्येके । “फण गतौ" इति-स्वमते घटादावयमस्ति, इत्यन्ये, अषोपदेशः “स्तूपण्” इति परे । “तुपुण्" इति- 45 अन्ये चाघटादिमिमं मन्यन्ते । “अणिच्" इति-“अनिच् | “तुवुण अर्दने" इत्यस्य स्थाने, अधिक एव वाऽयमिति परे । प्राणने” इत्यस्यैव णान्तत्वम् । “घृणू” इति-अयं दीप्तौ तनादौ 'घर्ष" इति-"अर्ब-कर्व०" इत्यादिवदयमपि गत्यर्थ इति, नान्त एव “रपृवर्णा० [२. ३. ६३.] इति णत्वं विधाय | केचित् । “कन्व०” इत्यादि-"कर्व-खर्व०" इत्यादीनां रेफस्य पठ्यते, स एव स्वाभाविकनान्तः इति केचित् । “घणूयी" " स्थाने नकारं कौशिकः पपाठ । “साम्वण्” इति-"सम्बण 10 इति-'घृणूयी” इत्यस्यैवाकारोपान्त्यत्वमन्ये मन्यन्ते । "इतु" वन्धने” इत्यस्य स्थाने कैश्चित्' पठ्यते । “कुटुम्बिण्” इति- 50 इति-"अतुं वन्धने' इत्यस्य स्थाने कैश्चित् पठ्यते । “ज्युति" "तन्त्रिण कुटुम्बधारणे". इत्यत्र “कुटुम्ब" इत्ययं धातुरेव इति-ज्योतिःशब्दसिद्धयै कौशिकसम्मतो धातुः "जुतृङ् भासने" | पृथगिति चान्द्राः । “सुन्भ" इति-"शुम्भं भापणे" इत्यस्यैव इत्यस्य स्थाने पठ्यते । स्वमते तु "द्युति दीप्तौ' इत्यस्मात् हिंसार्थत्वमथ दन्त्यादित्वं चेत्येके । “नभि" इति-धुतादिस्थो "द्युतेरादेश्च जः" [ उणा० ९९१. ] इति इसि दकारस्य जकारे- “णभि हिंसायाम्" इत्ययमेवाणोपदेश इति केचित् । “पुन्भ" 15 ज्योतिःशब्दसिद्धिः । "कित" इति-हादावयमधिक एव । इति -पूर्वपठितो दन्त्यादिरेव घोपदेश- इति गुप्तः । "डभु"55 कैश्चित् पठ्यते । “पतिंच्” इति-"तपिच्० ऐश्वर्य” इत्यस्यैव | डिभुण्” इति-“डपु. डिपुण्" इत्येतावेव भान्ताविति केचित् । वर्णव्यत्ययेन द्रमिलसम्मतः पाठः । “वावृतूचि" इति- | "दभु दिभुण्” इति-एतौ धातुपारायणसूचितौं, तत्र यद्यप्यर्थः "वृतूचि वरणे" इत्यस्यैव स्थाने कैश्चित् पठ्यते । “वर्तण्" । कथनं न कृतं तथापि दभेः सौत्रस्य वञ्चनार्थत्वमुक्तमिति तत्सह- इति-"स्वर्त्तण गतौ” इत्यस्यैव षोपदेशपाठः । “पर्थ पार्थ". चरिताविमावपि तदर्थाविति मत्वा वञ्चनार्थे पठितो, ‘दभिश्च: 20 इंति-"पृथण क्षेपणे” इत्यस्यैव स्थाने मतभेदेनैतौ पठ्येते । “आसु-यु-वपि० [५. १. २०. ] इति सूत्रे पठितस्तत्रैव तस्य “पद” इति-"वद स्थैर्ये” इत्ययमेव पकारादिः कण्ठसम्मतः। | वञ्चनार्थत्वं वृत्तायुक्तम् , दभिश्च सौत्रधातुष्वेव पठित इतीह पुनर्न 'कदिप्" - इत्यादि-“कदुङ् ऋदुङ् क्लढुङ् वैक्लव्ये" एषा- पठितः । “छद्म” इति-"त्सर च्छद्मगती” इति धातुपाठे मनुदित्त्वं नन्दी प्राह । “मन्दि" इति-“मदुङ् स्तुति-मोदादौ" | "छमति” इति धातुरेव पृथगिति कौशिकः । “सामण्" इति- इत्यस्य स्थाने चन्द्रेण जाज्येऽर्थे पठितः। "खुर्दि गुधि” इति- अदन्तोऽयं चन्द्रेण व्यञ्जनान्तः पठ्यते । “तुरक्” इत्ययमधिक 25 "गुर्दि गुदि क्रीडायाम्" इत्यनयोः स्थाने कैश्चित् पठ्येते। “ऊवे. एव केषाञ्चित् सम्मतः । “पुरत्" इति-"सुरत् ऐश्वर्ये” इत्यय-65 दृग्" इत्यादि-"उबुन्दृग् निशामने" इत्यस्य स्थाने “ऊवेदृग्' । मेव षोपदेश इति केचित् । “गुद्रुण्” इति-“कुगुण् अनृत- इति केचित् , “ऊन्धृग्” इत्यन्ये । निशामनं चालोचनमिति, भाषणे" इत्ययमेव गादिः परेषां मते । “स्खल चलने" धातुपारायणे प्रोक्तम् , तदनुसारेणेहालोचनार्थत्वमेवोक्तम् । “दल विशरणे" एतावघटादित्वेन पठितौ परेपो मते घटादी- "णुदींत्" इति-"णुदंत् प्रेरणे” इत्ययमेव ईदिदित्येके। "वध" | स्तः । “स्थल" इति-"टल स्थाने" इत्यस्यैवाषोपदेशत्वं 30 इति-केऽप्यमुमधिकमेव पठन्ति । "णाधृ' इति -नाधृङः | मन्यन्ते। "वलि" इति-“भलि परिभापण-हिंसा-दानेपु” इत्यस्य 70 स्थानेऽयं णोपदेश इति केचित् । “साधंच्" इति केचित् स्थाने ओष्टयादि वलि केचिदाहुः । “विलत्" इति-"सिलत् साधेः इयमिच्छन्ति; तन्मतानुसारमयं दिवादित्वेनैव पठितः। उच्छे” इत्यस्यैव पोपदेशत्वमिति केचित् । “पुलत्” इति-“पुल "षाघंट्” इति-“साधंट संसिद्धौ” इत्यस्यैव षोपदेशत्वमेकेषां महत्त्वे" इत्यस्य तुदादित्वमपि मन्यन्ते । “मुलण्" इति- मतम् । “गृधण्” इति-"गृधूच् अभिकालायाम्” इति दिवादिं | “मूलण रोहणे” इत्यस्यैव हस्खादित्वं नन्दी प्राह । “पल ण रक्षणे" 35 केचिचुरादिं मन्यन्ते । “मन” इति-“मनिण् स्तम्भे' इत्यस्यैव | इत्यस्यैव स्थाने "पाल" इति चन्द्रः, उभयो रूपे विशेषा-75 चान्द्रसम्मतः पाठो ममानेत्यादिसिद्धयर्थः । “जनक्" इति- भावेऽपि धातुपारायणेऽस्य पृथगेव चर्चितत्वादिह पाठः कृतः । अयमधिक एव हादौ कैश्चित् पठ्यते । “क्षप प्रेरणे" "त्रप | "गलिण्" इत्यमुमधिकमेव केचित् पठन्ति, "क्षीवृ" इत्यय- लजायाम्" इति-इमौ सूरिभिर्घटादेवहिः पठितौ, कश्चिद् । मपि तथा । "चीवी" इति-"चीवृग् अपीवत्" इत्येत- घटादी मन्यते । "सप" इति-"पप समवाये" इत्ययमेवाषो- मृदितमेके नेच्छन्ति, तेनोभयपदित्वज्ञापनायात्रैवं पेठे, झपीश्चा- 40 पदेश इत्येके। "द्वेपृङ्" इति-"मेपृङ् रेपृथ्' इत्यादिवदयमपि । दान-संवरणयोरर्थयोः पठ्यते, ततश्चायमपि तदर्धयोः पठ्यते 180 ।

·२४८ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गकलितो न्यायसमुच्चयः । [चतुर्थोल्लासे न्यायः १] “षान्त्वण्” इति-“सान्त्वण सामंप्रयोगे" इत्ययमेव षोपदेश | तदप्यागमशास्त्रस्यानित्यत्वादेव सिद्धमिति सकलेष्टसाधकस्यास्य इति केचित् । “रश"इति-अयमधिक एव केषाञ्चिन्मते । न्यायस्य संक्षिप्त विवरणम् ॥ "वाशुञ्च्” इति-“वांशिचं शब्दे” इत्यस्यैव ऋदित्त्वं केचि प्रायोऽस्मिन् न्यायसङ्ग्रहे श्रीहैमशब्दानुशासनोपयुक्ताः सर्वेऽपि न्मन्यन्ते। "लश लषण” इति-"लसण शिल्पयोगे” इत्ययमेव न्यायाः सङ्गृहीता एव, कतिचनेतेभ्यो भिन्नाः अपि: *अनेकान्ता 5 तालव्यान्त इति कौशिकः, मूर्धन्यान्त इत्यन्ये । “दाशिण' | अनुबन्धाः* *एकान्ता अनुबन्धाः* *यथोद्देशं संज्ञापरिभाषम् * 45 *कार्यकालं संज्ञापरिभाषम् *इत्यादयः; इत्ययमधिक एव परसम्मतः । खष" इति-"कष शिष." एवं *सकृद् गते स्पर्धे इत्यादिवदयमपि हिंसार्थ इति कण्ठः । “सूष शूष" इति-"पूष यद् बाधितं तद्बाधितमेव इति न्यायस्यापवादभूतः पुनः प्रसङ्ग- प्रसवे" इत्ययमषोपदेशं इत्येके, तालव्यादिरिति चारकाः । विज्ञानम् इति चैवमादयोऽपि न्यायाः सूरिभिः क्वचिच्यासादा- 'घषुङ्” इति-“घसुङ् करणे” इत्ययमेव मूर्धन्यान्तत्वेन उपयुक्ताः सन्ति । इमे च न्यायाः पातञ्जलमहाभाष्यादौ यत्र तत्र 10 चन्द्रसम्मतः । “धिषक्” इतीमं ह्वादावधिक केचित् पठन्ति । व्यवस्थापनीयतया वा प्रकृतन्यायेनैव गतार्थत्वमिति नाधिकं व्यवहृताः। परमेषां लक्ष्यानुरोधेनैवाश्रयणीयतया तदनुरोधेनैव 50 "मुषच्” इति-पुष्पादिस्थो “मुसच् खण्डने”. इत्ययं षान्त । तत्परिचयाय प्रयत्यते। सूरिभिश्च वैयाकरणपरम्पराप्राप्तप्रथमादि- इत्यपरे । "जर्स' इतीममधिकमेव केचित् पठन्ति । संज्ञानामन्यैः । [पाणिन्यादिभिः] इव तत्तन्त्रप्रसिद्धानां लौकिक- "हणुसच्” द्रमिलैरधिकमेव पठ्यते । "ष्णसूच्" इत्ययं न्यायसिद्धानामेषां प्रकरणवशादुल्लेखः कृतः, न तावता तेषा- घंटादिवहिर्भूतो घटादित्वेनैकर्मन्यते । “दासट्" इत्यधिक एव। मवश्यसंग्रहणीयत्वमायाति । किञ्चानुवन्धविषये 'एकान्तत्वस्यैव' 55 15 "उध्रसूश्" "उध्रसण्” इति-"ध्रसूर उच्छे” “ध्रसण् । तैरपि स्वीकृतत्वेन तस्यैव च न्याय्यत्वेन, अनुवन्धपदव्युत्पत्ति- : उत्क्षेपे” इति द्वावप्युकारादी इत्येके। “गृहौड्" इति-"ग्लहोङ् लभ्यत्वेन चात्र सन्देहाभावेन तन्निर्णयांय. नास्य. न्यायतयो- ग्रहणे' इत्यस्य स्थाने इति केचित् । “सन्हूङ्" इति-धुतादिस्थः पयोगोऽपि तु सिद्धार्थत्वेनैवेति ध्येयम् । एवं यथोद्देशकार्यकाल- "सम्भूङ् विश्वासे' इत्ययमेव हान्त इति परे । ष्टुहौ ष्ट-- पक्षयोरपि तत्र तत्र लक्ष्यानुसारित्वेनाश्रयणं तैरपि खीकृतमेव । न्होत्” इति-"स्तृहौ स्तूंहौत् हिंसायाम्” इत्येतौ षोपदेशा- | एवं *पुनः प्रसङ्गविज्ञान न्यायव्याख्यावसरे नागेशादिभिरपि 60 20 वित्येके । “दहुण्” इत्यमुं केचिदंधिकमेव पठन्ति । "पृक्ष" लक्ष्यानुसारित्वमेव स्वीकृतमित्ययमेव. न्यायस्तत्तदवशिष्टन्याय- इति- “स्तृक्ष गतौ” इत्ययमेव षोपध इति. चन्द्रः । "जक्षु विषयसङ्ग्राहक इत्यलमतिविस्तरेणेति ॥ शम् ॥ इति-"क्षजुङ गतिदानयोः” इत्यस्य वर्णविपर्ययेण कौशिकसम्मतो- इति न्यायसमुच्चयस्य सिन्धुकलिते चतुर्थोल्लासे पूर्वदर्शित- ऽयम् । “भक्षी" इति-"लक्षी भक्षणे"इत्यस्य स्थाने इति केचित्। “ऋक्षद्” इति-अयमधिक एव स्वादौ कैश्चित् पठ्यते। न्यायसजातीयस्य विस्तरतो व्याख्यातुं पृथगुपात्तस्य 25 एवं निरूपितः परपठितधातूनां परिचयः । स्वार्थिकणिज्मात्रार्थ न्यायस्य, तपोगच्छाधिपति-सूरिचक्रचंक्रवर्ति- चन्द्रो "धृण धारणे” इति पपाठ, स च “वहुलमेतन्निदर्शनम्" सर्वतन्त्रस्वतन्त्र-श्रीमद्विजयनेमिसूरीश्वर- इत्युक्त्यैव साधितः । तल्लक्ष्यं च 'मैत्राय शतं धारयति' इत्यत्र पट्टालङ्कारेण 'व्याकरणवाचस्पति- "रुचिक्लयर्थ-धारिभिः" [२. २. ५५.] इत्युत्तमर्णाच्चतुर्थी शास्त्रविशारद-कविरत्न' इति पदा- सिद्धा। स्वमते च तसिद्धिः कर्मकर्तुः शतस्य केनचित् प्रेरणे लङ्कृतेन विजय-लावण्य- 30 णिगि चौरादिकणिचो वाहुलकत्वाद् वा। आत्मनेपदार्थ पाठो सृरिणा विरचितं तरङ्गा- यथा-"कृत् विक्षेपे” इत्यस्य 'कारयते' इति- सिद्धये “कृण् भिधं विवरणम् ॥ विज्ञाने" इति चन्द्रः पपाठ । तस्य च स प्रयोगो विज्ञानार्थे विवक्षितो धातूनामनेकार्थत्वाश्रयणेन साध्यमानोऽप्यात्मनेपद- क्वचित् प्राच्यः पन्थाः क्वचिदपि च नव्यो वुधपथः, मात्रसिद्धिः फलम् । “पचि सेचने" इत्यस्य धातूनामनेकार्थत्वात् क्वचित् स्वातन्त्र्याध्वा क्वचिदपि च तेषां समुदयः । 35 समवाये वृत्तिसत्त्वेऽपि परस्मैपदार्थ "सच समवाये” इति चन्द्रेण श्रितोऽस्मिन् शिष्याणां मतिविकसनार्थ शुभधिया, बुधैर्बुद्धा तत्त्वं तदनुगतमयं श्रितजने ॥ १॥ पठ्यते । एवमिडर्थमपि क्वचित् पाठभेदो दृश्यते, यथा-"उषू सूरीन्द्रं हेमचन्द्रं कलिसंकलविदं संस्मरामोऽभिरामं, दाहे" इत्यस्योदित्त्वेन स्वमते क्त्वि वेट्त्वात् क्योरिड्- धीमन्तं हेमहंसं गणिमणिममलं तं कथं विस्मरामः । निषेधात्-उष्ट्रः उष्ट्रवानित्येव भवति । अन्यैस्तु तत्रेसिद्धयर्थम् "उष दाहे" इति पाठः सम्मत इति क्त्वि नित्यमिटि-उषित्वे- न्यायानामर्थसाथै निजमतघटितं धारयन्तीं यदीयां; 40 त्येकमेव, क्तयोश्च उषितः, उषितवानितीट्सहितं रूपमिति । मजूषां प्राप्य जाता वयमिह प्रभवः साधु सिन्धौ तरङ्गे ॥२॥ " 1.65 70 75 M ·तरङ्गप्रशस्तिः। M ww ww ww mmmmm m [ उपजातिः] श्रीनाभिजातं शुभशान्तिनाथं, सुभव्यराजीनयनामृतं च । प्रकाशिपं श्रीशुभंवर्द्धमानं, नमामि नित्यं जिनराजराजम् ॥ १ ॥ [शार्दूलविक्रीडितानि] लोकालोकविलोकिनो जिनपतेर्दूरीकृताहस्ततेः, सोल्लासैरमराधिपैः कृतनतेः सूर्यातिगाङ्गद्युतः । गीरीशस्य च नश्व शासनपतेः सिद्धार्थसत्सन्ततः, पढें धर्मधुरन्धरं विजयते वीरप्रभोः सन्मतेः ॥ २ ॥ तत्र श्रीश्रुतकेवली गणिमणिश्चारित्रचूडामणिनिथाभिधमच्छगच्छमतनोत् स्वामी सुधर्माभिधः । कोटीशः किल सूरिमन्नकलनात् कोटीति नान्नोजवलं, गच्छं चाच्छमतिश्च सुस्थित इति श्रीसूरिपोऽनु व्यधात् ॥३॥ चन्द्रं चन्द्रकलाकलापधवलं भूयोयशोमालिनं, गच्छं चानु चकार चारुचरणः श्रीचन्द्रसूरीश्वरः । तत्रैवानु च सूरिराट् शमनिधिः सामन्तभद्राभिधो, व्यातेने वनवासिगच्छममलं लीनं गुणानां गणे ॥ ४ ॥ संतापापहरं समाश्रितनृणां शाखावलीलालितं, दीक्षादानशुभास्पदं सुचरणाबद्धं विशालोन्नतम् । श्रेयांसं वटगच्छमच्छमतुलं सत्पुण्यपण्यापणमाचार्याधिप आततानः तदनु श्रीसर्वदेवाभिधः ॥ ५ ॥ भूपालेन च मेदपाटपतिना दृष्ट्वा तपो दुष्करं, सान्वर्थं च महातपा इति पदं यस्मै ददे सम्मदात् । पुण्यात्मा विदधे ततः स च जगच्चन्द्राभिधः सूरिराद, षष्ठं प्रष्टगुणालयं किल तपागच्छं सदच्छाशयम् ॥ ६ ॥ गच्छेऽस्मिंश्च परम्परागतमहोवेशद्यलीलालये, श्रद्धाचारचितां कुलालयमये राद्धान्तमार्गावगे । श्रीहीरेण जिनेन्द्रशासनशिरोहीरेण धीरेण च, भूपालाऽकबरप्रबोधनकृता पुण्यात्मना सूरिणा ॥ ७ ॥ मोहेलापतिपाटने पटुतमे सद्धर्मसेनाकरे, श्रीसेनेन च सैनिकेन गुणिना श्रेयोऽर्थिना सूरिणा । श्रीदेवेन च सूरिणा विबुधतास्फातिं परां विभ्रता, श्रीसिंहेन च पापनागहरिणा श्रीसूरिणोल्लासिते ॥ ८ ॥ पृथ्वीं पादप्रचारतो विदधतो ध्वस्तान्धकारां वरां, निर्मातुः शमसागरोदयरमां सद्वृत्तताशालिनः । सत्सौम्याकृतिमालिनः कुवलयाऽऽनन्दं ददानस्य च, साधोस्तारकपस्य वृद्धिविजयाभिख्यस्य वै सद्गुरोः ॥ ९ ॥ पादाम्भोजरजोमरन्दमधुपो विद्याविलासालयो, भूपालावलिमौलिलालितपदाम्भोजो जनानन्ददः । उच्चाचारप्रचारप्रोद्यतमना नानामुनीनां गुरुरुद्वोढाऽऽगमयोगमुच्चविधिना प्रस्थानपञ्चत्परः ॥ १० ॥ स्वं चास्वं समयं सदा सहृदयं विद्वांश्च दिव्याकृतिनित्यं धर्मकथाविधौ विलसता माधुर्यमाविभ्रता । गम्भीरध्वनिना घनाघनरवं हास्यास्पदं कुर्वता, तारेणाखिलभव्यकेकिनिकराऽऽनन्दं ददानः सना ॥ ११ ॥ तीर्थीनामवने समुद्धृतिकृतौ लीनान्तरालः सदा, शीलं शैशवतोऽमलं च कलयन्नाचार्यचूलामणिः । सम्राट् श्रीजिनशासनस्य वसतिः प्रौढप्रतापश्रियो, राराजीतितरां जगद्गुरुरयं श्रीनेमिसूरीश्वरः ॥ १२ ॥ [वसन्ततिलकानि] ईडे सुदर्शनधरं पुरुषोत्तमं तं, मैत्रीयुतं समुदयश्रियमादधानम् । सन्नन्दनं सुमनसामनुरागचङ्गं, विज्ञानतामरसतामरसाकरं च ॥ १३ ॥ भव्यालिपङ्कविकलं जडतातिगं च, नित्य पुनानमखिलं किल साधुपद्मम् । सन्दर्शिताऽमृतपथं वरदेशनातो लावण्यमन्दिरमुदारमनोऽभिरामम् ॥ १४ ॥ M M Wwww M wM ३२ न्यायसमु .

·२५० WW w W M www Www साधुस्वकस्तुररवस्तुतकीर्तिजालं, भक्त्या नरेन्द्रनतपादकज शिवाय । संसज्जयन्तमथ दक्षसुशीलमाशु, कल्याणकेंलिमथकेवलकेलिधाम ॥ १५ ॥ नित्यं जिनं परधिया किल लोकमानं, सच्चन्दनं जनमनोभवतापहारम् । सन्मङ्गलं विबुधगीतगुणावली च, चक्रि सदाचरणकान्तहितं मतीशम् ॥ १६ ॥ साधुकञ्चनवत्कान्तं, सदातपोदयाञ्चितम् । विनोदजं सदामोदं, वितन्वानं महाशयम् ॥ १७ ॥ [अनुष्टुप्] [ उपजातिः] चञ्चन्महानन्दविवर्धमानं, दिव्यं विकाशं च दधानमाशु । जितेन्द्रपाठं सुमनोहरं चा-मोदं ददानं मलयप्रकाशम् ॥ १८ ॥ [पञ्चभिः कुलकम् ] वसन्ततिलकानि] पुण्ये पुरे निवसता चतुरोऽत्र मासान् , वर्षासु पुण्यचयमर्जयतोपदेशैः । लावण्यसूरिविदुषैष कृततरङ्गो न्यायार्थसिन्धुविवृतिं विदधत् प्रशस्ताम् ॥ १९ ॥ श्रीहेमहंसगणिनीतिरिह क्वचित् तु, प्रत्युच्यते नवपथप्रकटीक्रियार्थम् ! नात्मप्रकर्षगतये विमृशन्तु तत्त्वं, सन्तस्तथा प्रकटयन्तु मतं स्वकीयम् ॥ २० ॥ अत्र प्रसङ्गवशतः किल पाणिनीयो, मार्गों विवृत्य कथितः कचिदस्ति सम्यक् । स स्यात् क्वचित् स्वमतपोषणकृत् क्वचिच्च, नूनार्थबोधनकृते पठतां शिशूनाम् ॥ २१ ॥ मध्ये मया रुगुपघातवशेन साक्षान्नालोकि मुद्रणपुरोभवरूपमस्य । तेनाऽत्र सम्भवति यत् स्खलितं समीक्ष्य, तत् सज्जनाः शुभधिया परिशोधयन्तु ॥ २२ ॥ [पुष्पिताग्रा] गगन-विधु-ख-नेत्रे-सम्मितेऽब्दे, नरपतिविक्रमराज्यतो गतेऽद्य । समवसितिमगादयं तरङ्गो, भवतु चिराय जनोपकारकारी ॥ २३ ॥ - - ·: [परिशिष्टम्-१] कलिकालसर्वज्ञ-श्रीहेमचन्द्रसूरीश्वरैः खोपज्ञसिद्धहेमशब्दानुशासन- बृहबृत्तिप्रान्ते समुच्चिताः सप्तपञ्चाशत् न्याया:- [ १] *खं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा* [२९] *निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभावः [ २] *सुसर्वार्द्धदिकूशब्देभ्यो जनपदस्य* [३०] *सन्नियोगशिष्टानामेकापायेऽन्यतरस्याप्यपायः* [ ३ ] *ऋतोवृद्धिमद्विधाववयवेभ्यः [३१] *नान्वाचीयमाननिवृत्तौ प्रधानस्य* [ ४] *स्वरस्य हवदीर्घप्लुताः* [३२] निरनुवन्धग्रहणे न सानुवन्धकस्य* [ ५] *आद्यन्तवदेकस्मिन् [३३] *एकानुवन्धग्रहणे न द्वयनुवन्धकस्यः [६] *प्रकृतिवदनुकरणमू* [३४] *नानुवन्धकृतान्यसारूप्यानेकवरत्वानेकवर्णत्वानि [ ७] *एकदेशविकृतमनन्यवत्* [३५] *समासान्तागमसंज्ञाज्ञापकगणननिर्दिष्टान्यनित्यानि [८] *भूतपूर्वकस्तद्वदुपचारः [३६] *पूर्वेऽपवादा अनन्तरान् विधीन् वाधन्ते नोत्तरान् [ ९] *भाविनि भूतवदुपचारः [ ३७ ] *मध्येऽपवादाः पूर्वान् विधीन वाधन्ते नोत्तरान्* [१०] *यथासङ्ख्यमनुदेशः समानाम् [३८] *यं विधिं प्रत्युपदेशोऽनर्थकः स विधिर्वाध्यते* [११] *विवक्षातः कारकाणि* [३९] यस्य तु विधेनिमित्तमस्ति नासौ विधिर्वाध्यते* [१२] *अपेक्षातोऽधिकारः* [४०] *येन नाप्राप्ते यो विधिरारभ्यते स तस्यैव वाधकः* [१३] *अर्थवशांद्विभक्तिपरिणामः [४१] *वलवन्नित्यमनित्यात् [१४] *अर्थवद्ग्रहणे नानर्थकस्य [४२] *अन्तरङ्ग बहिरङ्गात्* [१५] *लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम्* [४३ ] निरवकाशं सावकाशात्* [१६] नामग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्यापि [४४ ] *वार्णात् प्राकृतम् [१५] प्रकृतिग्रहणे यङ्लुषन्तस्यापि [४५] *वृद् य्वृदाश्रयं च* [१८] *तिवा शवाऽनुवन्धेन निर्दिष्टं यद् गणेन च । [४६ ] *उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिः एकखरनिमित्तं च, पञ्चैतानि न यङ्लपि* ॥ [४७ ] *लुवन्तरङ्गेभ्यः* [१९] *सन्निपातलक्षणोविधिरनिमित्तं तद्विघातस्य [४८] *सर्वेभ्यो लोपः* [२०] *असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे* [४९] *लोपात् स्वरादेशः* [२१] *न खरानन्तर्ये [५०] *आदेशादागमः* [२२] *गौणमुख्ययोर्मुख्य कार्यसंप्रत्ययः* [५१] *आगमात् सर्वादेशः [२३] *कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमे* [५२] *परान्नित्यम् [२४] *क्वचिदुभयगतिः* [५३ ] *नित्यादन्तरङ्गम् [२५] *सिद्ध सत्यारम्भो नियमार्थः* [५४ ] *अन्तरङ्गाचानवकाशम्* [२६] *धातोः खरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानम्* [५५] *उत्सर्गादपवादः [२७] *नजुक्तं तत्सदृशे* [५६ ] *अपवादात् क्वचिदुत्सर्गोऽपि [२८] *उतार्थानामप्रयोगः* [५७ ] *नानिष्टार्थी शास्त्रप्रवृत्तिः* ·. वाचकश्रीहेमहंसगणिवरेण समुचिता ज्ञापकसिद्धाः पञ्चषष्टिाया:- [१] *प्रकृतिग्रहणे स्वार्थिकप्रत्ययान्तानामपि ग्रहणम् [३४] *एकशब्दस्यासङ्ख्यात्वं क्वचित् । [ २] *प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्यैव* [३५] *णौ यत् कृतं कार्य तत् सर्व स्थानिवद् भवति* [ ३] *अदाद्यनदाद्योरनदादेरेव* [३६] *द्विर्वद्धं सुवद्धं भवति* [ ४] प्राकरणिकाप्राकरणिकयोः प्राकरणिकस्यैवर [३७] *आत्मनेपदमनित्यम्। [५] निरनुवन्धग्रहणे समान्येन* [३८] *क्विपि व्यञ्जनकार्यमनित्यम् [ ६ ] *साहचर्यात सशस्यैवाः [३९] *स्थानिवद्भावपुंवद्भावैकशेषद्वन्द्वैकत्वदीर्घत्वा- [ ७] *वर्णग्रहणे जातिग्रहणम्* न्यनित्यानि [ .८] *वर्णैकदेशोऽपि वर्णग्रहणेन गृह्यते* [ ४० ४० ] *अनित्यो णिचुरादीनाम्* [ ९] *तन्मध्यपतितस्तद्ग्रहणेन गृह्यते* ४१] *णिलोपोऽप्यनित्यः* [१०] *आगमा यद्गुणीभूतास्तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते* [ ४२ ] णिच्सन्नियोगे एव चुरादीनामदन्तता* [११] *स्वाङ्गमव्यवधायिक [४३ ] *धातवोऽनेकार्थाः [१२] *उपसर्गों न व्यवधायी* [ ४४ ] *गत्या ज्ञानार्थाः [१३] श्येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि स्यात् [४५] *नाम्नां व्युत्पत्तिरव्यवस्थिता* [१४] *ऋकारापादिष्टं कार्य लकारस्यापि* [४६ ] *उणादयो अव्युत्पन्नानि नामानि* [१५] *सकारापदिष्टं कार्य तदादेशस्य शकारस्यापि [ ४७] ] *शुद्धधातूनामकृत्रिम रूपम् [१६] *हस्वदीर्घापदिष्टं कार्यं न प्लुतस्य* [४८ ] क्विवन्ता धातुत्वं नोज्झन्ति शब्दत्वं च प्रतिपद्यन्ते* [१७] *संज्ञोत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे प्रत्ययमात्रस्यैव ग्रहणं [४९ ] *उभयस्थाननिष्पन्नोऽन्यतरव्यपदेशभा* न तदन्तस्य [५०] *अवयवे कृतं लिङ्गं समुदायमपि विशिनष्टि चत्तं समु- [१८] *ग्रहणवता नाम्ना न तदन्तविधिः दयं सोऽवयवो न व्यभिचरति* [१९] *अनिनस्मिन्ग्रहणान्यर्थवताऽनर्थकेन च तदन्तविधि प्रयोजयन्ति* [५१] *येन धातूना युक्ताः प्रादयस्तं प्रत्येवोपसर्गसंज्ञाः* [२०] *प्रामादाग्रहणेष्वविशेषः* [५२ ] *यत्रोपसर्गत्वं न सम्भवति तत्रोपसर्गशब्देन प्रादयो [२१] *श्रुतानुमितयोः श्रौतो विधिर्वलीयान्’ लक्ष्यन्ते न तु सम्भ सम्भवत्युपसर्गत्वे [२२] *अन्तरङ्गानपि विधीन् यवादेशो बाधते* [५३ ] *शीलादिप्रत्ययेषु नासरूंपोत्सर्गविधिः [२३] *सकृद्गते स्पर्द्ध यद्बाधितं तद्वाधितमेव* [५४ ] *त्यादिष्वन्योऽन्यं नासरूपोत्सर्गविधिः। [२४] *द्वित्वे सति पूर्वस्य विकारेषु वाधको न वाधकः* [५५] *स्त्रीखलना अलो बाधकाः स्त्रियाः खलना* [२५] *कृतेऽन्यस्मिन् धातुप्रत्ययकार्ये पश्चाद् वृद्धिस्तद्वाध्यो- [५६] झ्यावत् सम्भवस्तावद्विधिः ऽट् च* [५७ ] *सम्भवे व्यभिचारे च विशेषणमर्थवत* [२६] *पूर्व पूर्वोत्तरपदयोः कार्य कार्य पश्चात् सन्धिकार्यम् [५८ ] *सर्वं वाक्यं सावधारणम् [२७] *संज्ञा न संज्ञान्तरवाधिका* [५९ ] *परार्थे प्रयुज्यमानः शब्दोवतमन्तरेणापि वदर्थ [२८] सापेक्षमसमर्थम्* [२९] *प्रधानस्य तु सापेक्षत्वेऽपि समासः* [६० ] *द्वौ नौ प्रकृतमर्थं गमयतः [३०] *तद्धितीयो भावप्रत्ययः सापेक्षादपि* [६१] *चकारो यस्मात् परस्तत् सजातीयमेव समुच्चिनोति* १] गतिकारकङस्युक्तानां विभक्त्यन्तानामेव कृदन्तैर्विभ -६२] *चानुकृष्टं नानुवर्तते* त्युत्पत्तेः प्रागेव समासः* [६३ ] *चानुकृष्टेन न यथासङ्ख्यम* [३२] *समासतद्धितानां वृत्तिर्विकल्पेन वृत्तिविषये च नित्यै- | [६४ ] *व्याख्यातो विशेषार्थप्रतिपत्तिः वापवादवृत्तिः [ ६५ ] »यनान्यत् क्रियापदं न श्रूयते तत्रास्तिर्भवन्तीपरः [३३] *आदशभ्यः सङ्ख्या सङ्खये ये वर्त्तते न सङ्ख्याने* प्रयुज्यते गमयति* ·- वाचकश्रीहेमहंसगणिवरेण सूचिताः प्रायो ज्ञापकरहिता अष्टादश न्याया:- [ १] *यदुपाधेर्विभाषा तदुपाधेः प्रतिषेधः*. [१२] पर्जन्यवलक्षणप्रवृत्तिः [२] यस्य येनाभिसम्बन्धो दूरस्थस्यापि.तेन सः* [१३] *न केवला प्रकृत्तिः प्रयोक्तव्या* [ ३] *येन विना यन्न भवति तत्तस्यानिमित्तस्यापि निमित्तम् [१४] *क्विवर्थ प्रकृतिरेवाह* . [ ४] *नामग्रहणे प्रायेणोपसर्गस्य न ग्रहणम् [१५] *द्वन्द्वात् परः प्रत्येकममिसम्बध्यते* [५] *सामान्यातिदेशे विशेषस्य नातिदेशः [६] *सर्वत्रापि विशेषेण सामान्य बाध्यते न तु सामान्येन [१६] *विचित्राः शब्दशक्तयः। विशेषः [१७] किं हि वचनान्न भवतिः [ ७ ] *ङित्त्वेन कित्त्वं बाध्यते। [१८] *न्यायाः स्थविरयष्टिप्रायाः [८] *परादन्तरङ्गं बलीयः* एतेऽष्टादश न्यायाः पूर्वैः सर्वैः सह चत्वारिंशं शतं स्तोक- [ ९] *प्रत्ययलोपेऽपि प्रत्ययलक्षण कार्य विज्ञायते* स्तोकवक्तव्याः ॥ [१०] *विधिनियमयोविधिरेव ज्यायान* एकस्त्वयं बहु वक्तव्यः-शिष्टनामनिष्पत्तिप्रयोगातूनां [११] *अनन्तरस्यैव विधिनिषेधो वा* सौत्रत्वालक्ष्यानुरोधाद्वा सिद्धिः ॥ / .

·२१९ ११४८ १८० ९२ १९१ ग १८७ ८९ [परिशिष्टम्-२] न्यायसमुच्चयस्थन्यायानामकाराद्यनुक्रमेण सूचिपत्रम्- न्यायः- पृष्ठम्. न्यायः- पृष्ठम्. अ ( १) अदाद्यनदायोरनदादेरेव० । ९८ (३३.) कृतेऽन्यस्मिन् धातुप्रत्ययकार्ये पश्चाद् ( २) अनन्तस्यैव विधिनिषेधो वा। वृद्धिस्तद्वाध्योऽट् च। ( ३) अनित्यो णिच् चुरादीनाम् । १८४ (३४) क्वचिदुभयगतिः । ( ४ ) अनिनस्मन्ग्रहणान्यर्थवताऽनर्थकेन च तदन्तः । १.३५ (३५) क्विपि व्यञ्जनकार्यमनित्यम् । ( ५) अन्तरङ्गं वहिरङ्गात् । ७९ (३६ ) क्विवन्ता धातुत्वं नोज्झन्ति शब्दत्वं (६) अन्तरङ्गाच्चानवकाशम् । च प्रतिपद्यन्ते । ( ७) अन्तरङ्गानपि विधीन् यवादेशो बाधते । १४३ (३७). क्विवर्थ प्रकृतिरेवाह । २२२ ८). अपवादात् क्वचिदुत्सर्गोऽपि । ९३ ( ९) अपेक्षांतोऽधिकारः। २२ (३८) गतिकारकङस्युक्तानां विभक्त्यन्तांनामेव (१०) अर्थवद्ग्रहणे नाऽनर्थकस्य । २६ कृदन्तैर्विभक्त्युत्पत्तेः प्रांगेव समासः । १६८ (११) अर्थवशाद् विभक्तिपरिणामः । २५ (३९) गत्यर्था ज्ञानार्थाः । (१२) अवयवे कृतं लिङ्ग समुदायमपि विशिनष्टि चेत्तं० । १९४ (४०) गामादाग्रहणेष्वविशेषः । १३७ (१३) असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे । ३७ । (४१) गौणमुख्ययोर्मुख्य कार्यसंप्रत्ययः । आ (४२) ग्रहणवता नाम्ना न तदन्तविधिः। १३० (१४) आगमात् सर्वाऽऽदेशः। (१५) आगमा यद्गुणीभूतास्तद्रहणेन गृह्यन्ते । १११ (४३) ङित्त्वेन कित्त्वं वाध्यते । २१५ (१६) आत्मने पदमनित्यम् । १७९ (१७) आ दशभ्यः सङ्ख्या सवयेये वर्तते न सङ्घयाने। १७३ (४४) चकारो यस्मात् परस्तत्सजातीयमेव समुच्चिनोति ।२०६ (१८) आदेशादागमः । ८९ (४५) चानुकृष्टं नानुवर्तते । (१९) आद्यन्तवदेकस्मिन् । ९ (४६ ) चानुकृष्टेन न यथासंख्यम् । ण (२०) उक्तार्थानामप्रयोगः । ५५ (४७) णिच्सन्नियोगे एव चुरादीनामदन्तताः । १८५ (२१) उणादयोऽव्युत्पन्नानि नामानि । १८९ (४८) णिलोपोऽप्यनित्यः । १८५ ( २२) उत्सर्गादपवादः। ९२ (४९) णौ यत् कृतं कार्य तत् सर्व स्थानिवद् भवति । १७६ (२३) उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिः । त ( २४ ) उपसर्गों न व्यवधायी । (५०) तद्धितीयो भावप्रत्ययः सापेक्षादपि । १६७ (२५) उभयस्थाननिष्पन्नोऽन्यतरव्यपदेशभाक् । (५१) तन्मध्यपतितस्तद्रहणेन गृह्यते । (५२) तिवा शवाऽनुवन्धेन । ३३ (२६) ऋकारापदिष्टं कार्य लकारस्यापि । (५३) त्यादिष्वन्योऽयं नाऽसरूपोत्सर्गविधिः । १२३ (२७) ऋतोर्वृद्धिमद्विधावयवेभ्यः । (५४) द्वन्द्वात् परः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । २२३ (२८) एकदेशविकृतमनन्यवत् । (५५) द्वित्वे सति पूर्वस्य विकारेषु वाधको न वाधकः । १४८ (२९) एकशब्दस्याऽसङ्ख्यात्वं क्वचित् । १७३ (५६) द्विवद्धं सुवद्धं भवति । (३०) एकानुवन्धग्रहणे न द्यनुवन्धकस्य । ६३ (५७) द्वौ नौ प्रकृतमर्थ गमयतः । क ३१) किं हि वचनान्न भवति । २२४. (५८) धातवोऽनेकार्थाः । १८६ (३२) कृत्रिमाऽकृत्रिमयोः कृत्रिमे। ४९ (५९) धातोः स्वरूपग्रहणे तत्प्रत्यये कार्यविज्ञानम् । ५२. . २०७ २०७ १२० ११० १९२ २०० । ६ १७८ २०५ ·न्यायः- पृष्ठम्, न्यायः- पृष्ठम्. न .... २०९ १९७ २११ २०१ २२१ १२२ प ८२ २९ ९० य, (६०) न केवला प्रकृतिः प्रयोक्तव्याः । २२१, (९.२) यत्राऽन्यत् क्रियापदं नः श्रूयते तत्राऽस्ति- (६१) नबुक्तं तत्सदृशे । ५४ भवन्तीपरः प्रयुज्यते। (६२) न खराऽऽनन्तर्ये । ४१ (९३) यत्रोपसर्गत्वं न संभवति तत्रोपसर्गशब्देन प्रादयो : (६३) नाऽनिष्टार्था शास्त्रप्रवृत्तिः । ९३ लक्ष्यन्ते नातु संभवत्युपसर्गत्वे। (६४) नाऽनुबन्धकृतान्यसारूप्यानेकवरत्वाऽनेकवर्णत्वानि। ६४ (९४) यथासङ्ख्यमनुदेशः :समानाम् । (६५) नान्वाचीयमाननिवृत्तौ प्रधानस्य । ६१: (९५) यदुपाधेर्विभाषा तदुपाधेः, प्रतिषेधः । ( ६६ ) नामग्रहणे प्रायेणोपसर्गस्य न ग्रहणम् । २१३ / (९६) यस्य तु विधेनिमित्तमस्ति नाऽसौ विधिर्वाध्यते । ७३ (६.७ ) नामग्रहणे लिङ्गविशिष्टस्याऽपि ग्रहणम् । ३० (९७) यस्य येनाऽभिसम्बन्धो दूरस्थस्याऽपि तेन सः । २१२ (६८) नाम्नां व्युत्पत्तिरव्यवस्थिता । १८८ (९८) यावत् संभवस्तावद्विधिः । (६९ ) नित्यादन्तरङ्गम् । ९१ (९९) येन धातुना युक्ताः प्रादयस्तं प्रत्येवोपसर्गसंज्ञाः। १९५ (७० ) निमित्ताऽभावे नैमित्तिकस्याऽप्यभावः । ५८ (१००) येन नाप्राप्ते यो विधिरारभ्यते स तस्यैव वाधकः । ७३ (७१) निरनुवन्धग्रहणे न साऽनुवन्धकस्य । .६२ (१०१) येन विना यन्न भवति तत् (७२) निरनुबन्धग्रहणे सामान्येन । १०२ तस्यानिमित्तस्याऽपि निमित्तम् । (७३ ) निरवकाशं साऽवकाशात् । ८१ (१०२) येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि स्यात् । (७४) न्यायाः स्थविरयष्टिप्रायाः । २२५ (१०३) यं विधि प्रति उपदेशोऽनर्थकः स विधिर्वाध्यते। ७२ (१०४) म्वृद् य्वृदाश्रयं च । (७५) परादन्तरङ्गं वलीयः। २१६ (७६) परान्नित्यम्। (१०५) लक्षण-प्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैव ग्रहणम् । (७७) परार्थ प्रयुज्यमानः शब्दो वतमन्तरेणाऽपि (१०६) लुवन्तरङ्गेभ्यः । वदर्थ गमयति । (१०७) लोपात् खरादेशः । (७८) पर्जन्यवलक्षणप्रवृत्तिः। (१०८) वर्णग्रहणे जातिग्रहणम् । (७९) पूर्व पूर्वोत्तरपदयोः कार्य कार्य पश्चात् सन्धिकार्यम्। १५२ (१०९) वर्णैकदेशोऽपि वर्णग्रहणेन गृह्यते । (८०) पूर्वेऽपवादा अनन्तरान् विधीन् वाधन्ते नोत्तरान् । ७१ (११०) वर्णात् प्राकृतम् । (८१) प्रकृतिग्रहणे यङ्लुवन्तस्याऽपि [ग्रहणम् ] ! ३२ (१११) विचित्राः शब्दशक्तयः । २२३ (८२) प्रकृतिग्रहणे खार्थिकप्रत्ययान्तानामपि ग्रहणम् । ९५ (११२) विधिनियमयोविधिरेव ज्यायान् । (८३) प्रकृतिवदनुकरणम् । १२ (११३) विवक्षातः कारकाणि । (८४) प्रत्ययलोपेऽपि प्रत्ययलक्षणं कार्य विज्ञायते । २१७ (११४) व्याख्यातो विशेषाऽर्थप्रतिपत्तिः । ८५) प्रत्ययाप्रत्यययोः प्रत्ययस्यैव । (८६) प्रधानस्य तु सापेक्षत्वेऽपि समासः। १६२ (११५) शिष्टानामनिष्पत्तिप्रयोगधातूनां (८७) प्राकरणिकाऽप्राकरणिकयोः प्राकरणिकस्यैव । सौत्रत्वालक्ष्यानुरोधाद्वा सिद्धिः । (११६) शीलादिप्रत्ययेषु नाऽसस्पोत्सर्गविधिः । (८८) बलवन्नित्यमनित्यात् । . ७६ (११७) शुद्धधातूनामकृत्रिमं रूपम् । (११८) श्रुताऽनुमितयोः श्रौतो विधिर्वलीयान् । १३८ (८९) भाविनि भूतवदुपचारः । (९०) भूतपूर्वकस्तदुपचारः । १५ (११९) सकारापदिष्टं कार्य तदादेशस्य शकारस्यापि । (१२०) सकृद्गते स्पर्धे यद् वाधितं तद् वाधितमेव । (९१) मध्येऽपवादाः पूर्वान् विधीन् वाधन्ते नोत्तरान्। ७२ (१२१) संज्ञा न संज्ञान्तरवाधिका । १५५ ८६ ८८ २०४. व २२० १०५ १०८ ८१ २१८ १९ २०८ ९७ ९९ २२७ व १९८ १९० भ १६ १२४ म १४४ amrikant ·न्यायः- - पृष्ठम्. १५९ २१३ १०३ पृष्ठम्. न्यायः- (१२२) संज्ञोत्तरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे (१३१) सापेक्षमसमर्थम् । प्रत्ययमात्रस्यैव ग्रहणं न तदन्तस्य । १२७ (१३२) सामान्यातिदेशे विशेषस्य नातिदेशः । (१२३) सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्य । ३५ (१३३) साहचर्यात् सदृशस्यैव । (१२४) सन्नियोगशिष्टानामेकापायेऽन्यतरस्याऽप्यपायः । ६० (१३४) सिद्धे सत्यारम्भो. नियमार्थः । (१२५) संभवे व्यभिचारे च विशेषणमर्थवत् । २०२ (१३५) सुसर्वार्धदिक्शब्देभ्यो जनपदस्य । (१२६) समासतद्धितानां वृत्तिर्विकल्पेन वृत्तिविषये (१३६) स्वरस्य ह्रस्वदीर्घप्लुताः । च नित्यैवापवादवृत्तिः । १७० (१३७) खं रूपं शब्दस्याशब्दसंज्ञा। (१२५) समासान्ता-ऽऽगम-संज्ञा-ज्ञापक-गण-नञ्- (१३८) स्वाङ्गमव्यवधायि। निर्दिष्टान्यनित्यानि । ६८ (१३९) स्त्रीखलना अलो दाधकाः, स्त्रियाः खेलनौ । (१२८) सर्वत्रापि विशेषेण सामान्य बाध्यते (१४०) स्थानिवद्भाव-पुंवद्भावैकशेष-द्वन्द्वैकत्व- न तु सामान्येन विशेषः । दीर्घत्वान्यनित्यानि । (१२९) सर्वं वाक्यं सावधारणम् । २०३ ह (१३०) सर्वेभ्यो लोपः। ८७ । (१४१) हखदीर्घापदिष्टं कार्य न प्लुतस्य । १ ११६ २०० २१४ १८१ १२६ 1 . , .. :- ·. पृष्ठे au ५ ३७ भर्तुसन्धादे रण ९ १० ११ १३ . १४ " " १५ न्यायार्थसिन्धु-तरङ्गसहितन्यायसमुच्चयस्य शुद्धाशुद्ध-प्रदर्शकपत्रम् :: पतौ . : : अशुद्धम् शुद्धम् ५.६ शब्देनायमर्थो ग्राह्यः शब्देनायमेवार्थो वोध्यः पुरुषोदीरित पुरुषांद्युदीरित १४. . इत्यादीनां इत्यादिना २५ नास्यानित्यता ज्ञापक नास्य नित्यतायां ज्ञापक० भर्तुसन्ध्यादेरण . १०.. दृषदमञ्चतीति दृषदमञ्चन्तीति चर्चाऽऽवश्यकी। चर्चाऽऽवश्यिका" इति। . .५६. मान्नस्येन्द्रादिशब्दत्वात् मान्नस्येन्द्रादिशब्दत्वात् ५७ व्यवहारो मुख्यो व्यवहारो वा मुख्यो विस्तारभयान्न विस्तरभयान ७०. 'अम्' शब्दे 'अम्' शब्दे १९. अभिसार- अतिसार ..:४९ तहीं तर्हि. ७६. हिमवत्यापि हिमवत्यपि ७८. मव्ययादि माव्ययादि :२ स्थानिवद्विधा' स्थानिवत्त्वविधा १५ भूत पूर्वस्थानेप्र युज्य भूतपूर्वस्थाने प्रयुज्य दिवा भुजानस्य दिवाऽभुञानस्य न्यायास्याप्यप्र. न्यायस्याप्यप्र. .४१ व्यवह्रियते व्यवह्रियेत पदेनोपस्थितिः पश्चा पदेनोपस्थितिपथा ३५. वहुनिष्ठा वनिष्ठा ६२ः ठक् ढक संख्यातातुदेशो संख्यांतानुदेशो द्विरेफी. द्विरेफो चेत् ? अत्रापि चेत् ? न अत्रापि .६७ एता कृत्रिमाः एताः कृत्रिमाः ६७ वृद्धयौत्व वृद्धयौत्व २० सूत्रे : इति सूत्रे दिनार्थकस्थाहन् दिनार्थकस्याहन् ४२ औत् : ओत् .५२. तत्रापीनिषेधः तत्रापीग्निषेधः यङ्लुक्व्यावृत्तिः यङ्लुग्न्यावृत्तिः प्रदर्शयित्वा प्रदर्य ६५. प्रकृतेरनुदात्तत्वे प्रकृतेरनुदात्तेत्त्वे श्रूयमाणैकच्वा. श्रूयमाणकाच्वा. ४८.. प्रायुक्त प्रायुक्तं प्रायुक्त प्रायुक्त न्याय० समु० शुद्धाशु० ३३ ५७ ६७. : १६ १८ २ १९ ८ " ४०. २० २४ २६ '" ག་འགའ་ ३२ . " ·२ पृष्ठे पता शुद्धम् अपापादित्यादि डीयश्व्यैदितः " २४ " " ४७ ४८ अशुद्धम् अपादित्यादि डियश्वैदितः डीयश्श्यैदितः अत एवयङ्लुपि (३-२-२२) बेमिदीती: नम्श्यनादयः श्चिप्शपा लक्षणो देवैरिति " ३५. ११.. "... " " १५ २९ ६२ वाच्यम् ; देवेरिति ६२ ३० ४४ १४ ४५ ९ " २३ ३७ " : ३८ ६४. अत :एव (३-३-२२) बेभिदीती श्यन्श्नमादयः शितपशपा लक्षणं. देवैरितीति वाच्यम् ; यतः, देवेरिति पित्कृति कत्वमेव आश्चेति याय्यप्रधानम् विशेष्यता नायं प्रवृत्तिः प्रवृत्तेः विशेष्येण विशेष्यत्वा इति, तत्र च विशेष्यत्वम् सति एत एवं योगिदृष्टयेति पूर्व सम्बन्ध्य दोषयती धिकारश्च न्यायाप्रवृत्ति इत्येक अत्रत्यैक्य अञ्+सि तदनुबन्धक० वलादेव ध्यण सिद्ध ४६ ७२ ४७ २ १० १२ " ५० पित्कृतिः कत्वमेन अश्चेति याप्यप्रधानम् विशेषता न्यायं प्रवृत्तः प्रवृत्तिः विशेषेण विशेषत्वा तत्रच : विशेषत्वम् सति स अत एव योगिदृष्टेति पूर्वसम्वन्ध्य दूषयती :: धिकाराश्च तत्र न्यायाप्रवृत्ति इत्यैक अत्रत्यैक अय्+सि तदनुवन्धकम् वलादेव सिद्ध प्रेत द्वयस्येवा पस्य डां-ऽणो: ४९ ५२ ७४ है २१,४३ १९ १४ २८ ४३ ४५ ५६ १९ ६४ ६५ .१ १६ प्रेत ७० द्वयस्येवा . ६६ ध्यस्य ६४,७५,७८ ... डाणो ·३. पृष्ठे पतौ ६८ ८ ७३. ८८. ६९ शुद्धम् धर्मवा ददरिदाविल्यस्य ग्रहे : कृतेऽपि तावतेवेष्ट , लक्ष्य रुत्वं ७० २९ अशुद्धम् धर्मवा दरीद्रावित्यस्य गृहे कृते तावतैवेष्ठ लक्ष्ये सत्वं वाध्या... ष्यन्त्य ज्ञापक कथनं तत्र वृद्धेवली ७१ ७२ ६१. .' ७५ वाधा ४१ ७८ ४१ ७१ ७९ ६९ प्रयोजक :: ष्यन्त ज्ञापकत्व कथनम् तत्र लोपस्य वृद्धर्वली प्रयोजक शास्ति भयोकार वार्ण उपायान्तर ८० ४९ ८२ ८३ ८४ ६४ २५ :२९ ३२ ४१ ५० २३ . ८६ " २७: .. ६१ २४ ८८ mm शात्ति भयेकार: वार्ण उपायातर. वोधे न्यायेनोप सत्सप्तम्यैव नन्वेत वृत्तिषु व्यपेक्षा पदं ग्रहणं ज्ञापित्वे त्वद्वाधनार्थ अकब तत्सम्बन्ध व्यवस्थापकत्वं तल्लकि ततो विसर्गे : निर्देशोऽयं त्वेन वाधे सार्थक कृते चारितार्थ्य ऐस् भावा नेदमसोरकि स्वार्थिकतममपि विशेषश्वप्रति अदाद्यनदाद्य पूगादमुख्यकालो ९० २७ ६४ " न्यायेनौप सत्सप्तम्येव. नत्वेत वृत्तिषु पक्षे व्यपेक्षा पदग्रहणं ज्ञापिते तद्वाधनार्थ अकच् तत्सम्बद्ध - व्यवस्थापक तल्लुकि विसर्गे निर्देशोऽमुं. त्वेन वाधे सार्थक्य कृतेऽचारितार्थ्य ऐसभावा नेदमदसोऽकि स्वार्थिकतमपि विशेषश्चाने प्रति अदाद्यनदाद्योः पूगादमुख्यकायो ९२ ७६ " ९३ ४२ २१ ९५ ६१. ९६ ९९ . १३.. ७२ ·४. पृष्ठे पतौः १०० १४.... १०२ " १०३ :.१७. ३१ ४८.. ४५ ६३ ३७ ५३ :: अशुद्धम् तद्धिताधिकारात् शीर्भवति तिङन्तरस्य .. पुष्कसच्छब्दस्य पाचयांचकुषा पाचयाच्चकृषे० विधेयोति पातयामीत्यस्य विवृत्ततर सुध्यावां सुधिनांवा चोरी शुद्धम् तद्धितप्रकरणात् कीर्भवति तिङन्तस्य , पुष्करसच्छंब्दस्य पाचयांचक्रुषा पाचयाञ्चक्रुर्षे विधेयेति पातयामित्यस्य विवृततर : सुघ्यावा सुधिनावा चोरि . १०४ १०५ . .. १०६ १९ . २१ " ६७ १४.. १०७ इट् ईति. इट ईति ३२.. ५५ ११० ६५ : ११२ २९ ४९ " ५६ ६१ ४३ " ११४ ११५ ७०. ११६ ३८ ५३ १७ ११९ १२० ६५. ५९ . वादीनां वादिनां कार्यान्वयमती कार्यान्वयवती धातुरुपा धातुरूपाः अकाखा अकखा स्तुस्तुभोऽव्य स्तुस्तुभोऽट्य अठ्यपि अट्यपि : मठ्यपी मट्यपी. घार धार तस्मादीय तस्मादियः खरादेङ्कित खरादेःङ्कित द्विप्रयोग द्विःप्रयोग तयैवेष तयैवैष -: इतिकस्या इति न कस्या इहांचके पूर्वमनैमित्तिकत्वात् पूर्वम्. "क्रूर०; पूर्वमनैमित्तिकत्वात् “क्रूर० यत लकार यत् लकार डः त्सः सोऽश्चः डः सः त्सोऽश्चः पूर्वकास्तदुः पूर्वकस्तदु सकारोपदिष्टं सकारापदिष्टं पठन्नैव पठन्नेवः वास्तविक प्रदर्शनाय वास्तविकमिति प्रदर्शनाय कार्यत्वस्यः कार्यित्वस्य प्रयोजनभावात् प्रयोजनाभावात् विवक्षा व्याख्यान विवक्षाव्याख्यान स्यात् तदादिविधि स्यात्तदातदादिविधि व्यावर्त्यत्वेन प्रदय व्यावर्त्यत्वं प्रदर्श्य १२१ ईहांचक्रे : १२३ १२४ १२५ १ १९ ७८ १२६ १२९ १३० १३१ १३२ ८२ :६७ ३३ :५२ ·५ पृष्ठे पतो. १३३ १६ ४६ : १३४ १९ २८ शुद्धम्. चिन्त्यम्. इति सूत्र] प्रातिपदिकेन न तदन्तविधिः इति सूत्रस्यान्ते सूत्रस्थान्ते खुरणाः इति तादवस्थ्यमेव ४३ १३५ : अशुद्धम् चिन्त्या ] इति सूत्रे प्रातिपदिकेन तदन्तविधिः इति स्यान्ते सूत्रस्थाने खरणाः इति .. तादवास्थ्यमेव एवम् मेघास्त्रजो न त्वतुशब्दस्य कस्मिञ्चिद् सकलः अदाघनदाघो ऋतां कृितीर् ५७ . १३६ १ एवम् " ४८ १३७ ३ १३८ ६९ ... ५ १४० ३७ ३१ ४९ ७६... . मेधास्रजो न तु तदेकदेशस्य कस्मिंश्चिद् सफल:.. अदाधनदाद्यो ऋतां कितीर् (अत्र प्रकरणे सर्वत्र हस्ख ऋकारस्य स्थाने दीर्घः पठनीयः) श्यिकेति विकल्पेन: श्यपादे यौगिकः प्रमाणावगत श्रुतिभिन्न वेषयत्वाभावात् विष्वग्देवा क्यच्चाविति मिट्च : भावः इट् ऽयपीति. प्रसरेण नावश्यिका नियासिकात्वा प्रतिलक्ष्य १४१ ४४ ४९ १४३ श्यकीति विकल्पे न शयपादे योगिकः प्रमाणागत श्रतिभिन्न विषत्वाभावात् विश्वग्देवा क्यञ्चविति मिट्त्वं भावाः इट्त्वं ऽयमपीति प्रसारण नावश्यकी नियामिकत्वा प्रतिलक्ष्ये स्यर्धस्थलमूतालक्ष्य व्यक्तिस्वभिन्न ( १. १: १०३) विवेचनीयम् । ५०. ५७ ५८ ६१ ९ १४४ १४५ १ ३४ १४६ -- ४४ -- { स्पर्धस्थलभूता लक्ष्यव्यक्तिः . . १४७ ४६ १४८ वभिन्न (२।१।१०३) विवेचनीयमित्याधूचिरे, तन्न; उपसर्ग- समानाकारमित्यादेर्शापकसिद्धत्वेनासार्व- त्रिककत्वादाचार्यवचनप्रामाण्यादिहाप्रथ- त्तावुदयतीति खेष्टरूपसिद्धयर्थ णिव- जनमावश्यकमिति तदुक्तरीत्योतन्याय- ज्ञापकमपि भवत्येवेति (.

·w पृष्ठे पतौ : अशुद्धम् १४८ ६३,७२ १४९ ३३ शुद्धम् स्वरादेस्तासु : संपूर्वाभ्यां पूर्वमेवाडाटोस्तन्मते नुपघाती तेऽपि न्याये स्वांशे १५० • - ४२ १५२ १५३ १५३ ६१ कार्य पश्चाच्च १५४ ७६ १४ २६ १५५ १५६ ५३ ६२ ७५ " स्वरादेस्तास्तु संपूर्वस्य पूर्वमेवाडाटस्तन्मते नुपंद्याती तेऽपि स्वांशे कार्य कार्य पश्चात् पूर्व पदत्त्वों रात्रिमहः व्याकरणशब्देन · तद 'घु'शब्दो स्पर्द्धस्यांभावोद्भावेन निवृद्धिः कर्मसंज्ञे च पृथ भिधायिकानि भवनस्येव प्रसक्तानुप्रसक्त्या व्यावृत्यर्थत्वात् भाषासङ्कते° बुभूषतीरिति वृत्यन्तर्गत स्वार्थपक्षे बहूना सविशेषानां सर्पिस्करोती " - १५८ ४० पूर्वपदत्वो रात्रिमटः व्याकरणशब्दो न तदा 'घु' शब्दो स्पर्धाभावस्योद्भावनेन निवृत्तिः कर्मसंज्ञे पृथ भिधायकानि भवनस्यैव. प्रसक्तानुप्रसक्तंचर्चया व्यावृत्त्यर्थत्वात् भाष्यासते बुभूषतीति वृत्त्यन्तर्गत खार्थापक्षे बहूनां सविशेषणानां सर्पिष्करोती " ५२ ७८: १५९ २० ६२ १२ १६० ६२ १६१ ४२ १६२ १६४ २१ " " ७३ १६५ .. १४ १६६ १६७ ४१ ६:::.: २६. विध्यमान [तत्रैव २. १. १.] सूत्रे स्यात्, अग्निना पदार्थवाधी त्यजते भावः समाधत्ते पूर्वोत्तरन्यायेन ठ्यण भवति वा यत्नान्नरा० वृत्तेस्तात् कार्यपूर्व [१. १.]. विद्यमान तत्रैव [२. १. १.] सूत्रे स्यात्" इति । अग्निना पदार्थ विरोधी त्यज्यते भावः। समाधत्ते पूर्वोक्तन्यायेन व्यण भवति न वा यत्नान्तरा वृत्तेस्तावत. कायपूर्व [१. १. २५] १६८ १६९ १७१ ܀ ५८ १. " १७२ २३ ·पृष्ठे पतौ . १७३. १७६ -- २३ ६५. १.२. ५६ ... १७५ २० अशुद्धम् संख्यातपुण्य स्थापवगे: पूडः : परणि द्वित्वपरखण्डे जिजयिषती महाभाष्यव्याकरणग्रन्थ न लोपस्या भावदुपान्त्य [६.३.३.] पुरमस्त्यण तदा तदात्मक ईदृशा वीणामिति मेवेह . युक्तं प्रतिभाति । २२ ६० ३३ १." " १८१ १८२ १८३ १८४ ३ २५ शुद्धम् संख्यातैकपुण्य स्थापवर्ग: पूङः वहिर्भूतसन्-ङपरणि (द्वित्वपरखण्डे ) जिजविपती महाभाष्याद्याकरग्रन्थ नलोपस्या भावादुपान्त्य [६. ३. १३.] पुरसस्त्य॑ण तदतदात्मकं ईदृश्या वीणमिति मेव हि युक्तं प्रतिभाति । वस्तुतस्तु तथा सति द्विवचनं क्लीवत्वं च स्यात् , इतरेतरयोग- द्वन्द्वेऽवयवगतसंख्याविवक्षायाः सत्त्वेन समासस्य द्वयवयवकत्वात्, परवल्लिङ्ग- त्वाच्च । तथा चैकवद्भावानित्यत्वं, महा- भाष्यानुमतं तूर्यवादकानामेव तूर्याङ्गत्व- मिति वा श्रयणीयम् "कूर्दनः" धातुदीर्घः यदीत्वा० द्रढ़य वडि-वटि० शब्दाकारं परिभाषया स्यादीना सत्त्वप्रधान ३५ " १८६ ४२ १०. २५ १८८ १८९ १४. .. १९१ . "कुर्दनः” घातुदीर्घः यदित्वा० दृढ़य० वडि-वटिः शब्दकारं न्यायात् स्यादिना.. तत्त्वप्रधान मितीत्युक्तं व्यवहारता घेदोति माख्याद० विष्टावर्ण- पमादा- वाधः किमामि ६४ मिति युक्तं ७८ " १९२ १९३ ६६ ३२ ४२ ३०. १९४ व्यवहरता धेदोति माख्यद- विशिष्टावर्ण- परमादा- वाघः किमपि १९५ ५९. . ७४. " ४९ ·पृष्ठे पतो. १९६ ७१. अशुद्धम् [ऋत्यारुपसर्गस्य ] इति श्रिततयो- विधावाश्रयामः १९७ १४ २९ " ७५ युक्ता.संप्रतीति शुद्धम् [ऋत्यारुपसर्गस्येति] श्रितयो- विधानमाश्रयामः युक्तास्तंप्रतीति भविष्यन्ति इत्युकणो तच्च ,, खरूपमुक्त रित्यभिप्रायो १९८ १९९ ३. १.२, ३२ .- " .५८ भविष्यति : 'इयुकत्णो तश्च .. स्वरूपत्वमुक्त- रित्याभिप्रायो सकले. करणधारे किरेवेति यावत् संभव द्वित्वप्राप्त- २०० सफले । 1 . २०१ १७ ३६ " करणाधारे क्तिरेवेति यावत्संभवं द्वित्वं प्राप्त- २०२ १४ १९. ४८ कन्जन व्यञ्जन . २०३ २०४ ६० १४. ३४ ५८ २०५ ८. २०७ ५६ यश्च ... रं रम्यते वैचित्र्या वितर्कयन् शक्यार्थस्य निषेध्यस्य स्पष्ट न्यायफलं वौ प्रयोगस्तथा सिध्यत्येवेति लक्षितम् तदसत्त्व २०८ १ " मच्च रं रभ्यसे वैचित्या वितकयन् शब्दार्थस्य निषेधस्य स्पृष्ट न्यायं फलं. तो. प्रयोगस्तया सिध्यत्वेवेति लक्षितः. तदसत्व. कृतः, दवप्यय भूतवच्चाशस्ये तक उपलक्षविध माहृत ऐक्यार्थे २१० २११ १९ ७२ २१२ कृतः.. २१३ २५ ४२ २१५ १४ ५८ ३२ । २१६ २१७ दप्यय भूतवचाशंस्ये तत्र उपलक्षणविध माहत ऐकायें अस्य च दअन्तत्वा गुरूपो-.. रूपपरपदा अयं च ૧૬ दान्त्यत्वा- गुरुपो. रूपोत्तरपदा- २१८ ३ ·पृष्ठे.. पती २१८ ४७ २१९ ४१ ६६ " ” को " २२० ३० २२१ ५९ २२२ २४ ४२ अशुद्धम् ऐक्यार्थे एवोदाद्रियते एवं औशू पाठिता तात्कान्तिक रूपायैः णिजन्तात् । क्विपि कतृत्वं मत्वे युष्मा य त्वमप्य. [२. १. ११.] असूर्योप्रद् नहाहोर्घतो स्थास्यतेवेति वेष्ठेयस्खोः प्रवर्ततः शुद्धम् ऐकायें एवोदाहियते एवं और पठिता तात्कालिक रुपायैः णिजन्तात् क्विपि, कर्तृत्वं यत्वे युष्या यत्वमप्य-. [१. ४. ११.] असूर्योग्राद् नहाहोधतौ स्थास्यत्येवेति विष्ठेयखोः प्रवर्तते " " ५१ २२३ ८ २२४ ३८ ४४ ५५ ६३ प्रत्यान प्रत्यायन २२५ २३ व्याम् सम्प्रम्या स्तम्बेरम् जन्यक्केशा ४० २९ २२६ २२८ २३० याम् सप्तम्याः स्तम्बरम जन्यक्लेशा. इना कुड किटौ ३३ १३ कुड किरी २३१ गाण्डः गण्ड: १५ ३० ५५,५७ १९ ६३ ॥ २३२ कलभ औत्पार्क सेयमुभयतः पाशा कलम औत्पातिक सेयमुभयतः स्पाशा

cNo text on this page.