·No text on this page.

·मत उयोद्धातः। + किरातार्जुनीयप्रणेतातिप्राचीनो महाकविमूर्धन्यः श्रीभारविः कस्सिन्समये कतम जनपद जन्मना भूषितवानिति निधेतुमचीद दुरुसकम् । किंतु काव्यमालायां मुद्रिते त्रयोदशे प्राचीनलेखे 'किरातार्जुनीयपश्चदशवर्गादिकोकारो दुम्धिनीतनामधेयः' इति किरातार्जुनीयस, षोडशे प्राचीनलेखे व येनायोजि नवेऽमस्थिरमर्थविधी विवेकिना जिनवेदम । स विजयतां रविकीतिः कविताभितकालिदासभारविकीर्तिः ॥ इति भारविकवनाम समुपलभ्यते । तत्र प्रयोदशो लेखोऽष्टानक्युसरपट्छतेषु (६९८ ) शकवर्षेषु, षोडशो लेखश्च षट्पञ्चाशदधिकपश्चशतेषु ( ५५६) शकवर्षेषु लिखितो- ऽस्ति । एवेन खिताब्दीयसप्तमशतकारम्मेऽपि भारविकविः कालिदासवत्सुप्रसिद्ध उपमानभूतवासीत् । ताहशी प्रसिदिश सत्तरमेव न भवतीति विस्तारुदीयपरशत- कात्याचीनो भारविरिति निर्विकल्पम् । 'व्हिएना ओरिएन्टल जर्नल् माननैमानिकपुस्तकस्य तृतीये भागे द्वितीये खण्डे (१४४ मिते, पछे) शार्मण्यदेशीयो याकोबीण्डितोऽपि “We therefore cannot place Magha later than about the middle of the sixth century; and Bhiravi who is older than Magha by at least a few decades, about the beginning of the sixth century" इत्यादि पदन्निस्तान्दीयपष्टशतकमध्यभागारकथमपि माष. कवि र्वाचीनः, भारविश्व ततोऽपि प्राचीन इति स्थिरीकरोति । देशच भारवेरनिषित एव । राजाराम-रामकृष्ण-भागवत-पण्डितस्तु 'मन्हाध्यांच्या संबंधाने चार उदार' एतनामके महाराष्ट्रभाषामथिते स्वकीयसंदर्भ (३४) 'जशा सह्याद्रीच्या मध्यावर समुद्राच्या लाटा मोघ होतात, असा कियताच्या अठराव्या सात उगार काढणारा भारवि निःसंशय दाक्षिणाल होय; मग तो मघाटा असो किंवा अस्सल द्रविड असो.' इत्युद्भिरति । भन्न यदि सह्यादिनाममहणमात्रेणेव मारवेदीक्षिपात्रत्वमजीकियेत, तदा तु दक्षिणादिक्प्रसिद्धाना मलय-सह्य सुवेला दिपर्वतानों कावेरी-गोदावरी-लासपी-मीमा वेण्यादिनीनां च पर्णयिता हरविजय- कारः मुसिकारमारकरमाकरमहाकविरपि दाक्षिणात्स एपेसपि मुवचम् । एवं विष्याटवीवर्णनतपरो धागोऽपि विन्ध्यादिवासी कथन मिलः स्यात् । अन्येऽपि खगपातालादिवर्णनबद्धपरिकराः कवयवत्तप्रदेशवास्तव्या देवा दानवाब भवितुमर्ह- न्टीसतिसरला सरणिर्देशनिर्णये समुद्रौर्णा भागवतमहाशयेन । किरातार्जुनीममपहायान्यः कोऽपि मन्यो भाविकविप्रणीतो नावलौकितः। किरा- ताइनीयस तु प्रकाशवर्ष-जोनराज-एकनार-धर्मविषय-विनसमुन्दर नरहर महिना- मादिभिः प्रणीताशकालतदेशेषु समुपलम्पन्वे सासु महिनापरणीता पण्टापयाख्येव सर्वगुणपूर्णा सर्वत्र लत्यप्रकारा । तत्र प्रकाशवर्ष-जोनराजी समारो, धर्मरि- ·লাংশু পরগণাগুফা খাসাগ। থামামামনিয় । তা কিংবা পা সব সঃ পিক্সেল कीयु हो म यस धीमविनापस्य तनयोऽजनि सारा कोलपतपेश्या गादास्था या गाण्यातगशा: प्रताप सर्व विद्याय मन्मा सनुमहातवियोनरयो धिनमारनमः सामी विपमिशियनोति टीम परमीयरहस्यमैत्रीम् । यद्यमिगृहमसिलं शराया प्रकाश्यते । नामूलं F पिमानपेक्षितगुप्यते ॥ ति । य महिनापसैलगामिनन मिसाय हातक मासीविधि बहुमतम् । केचित्तु महिनायः निस्थानीयसप्तदशशतको गादपर्यापीना । यतोऽयं शिशपालययकिरातार्जुनीयादिटीका केशवकोश प्रम नोपयस्यति । केय स्वकीयकोषे 'हार्य प्रतं कलिः । तदतान्दाः फुति (४६) इति षटपयादिक्रमेणात्ममन्यनिर्माणरामये कलिगताम्दान्वदति। पाध्यधिकपोदारात (१६.)मिते निस्वान्दे केशवेन कोशः प्रदीत इति फुट वदन्ति । एतद्वंश्या गजेन्द्रगटाख्यनगर्यामद्याप्यधिवसन्तीति केचिदन्ति। काव्य घाटीकाकारस्य सरखतीतीर्थस्य जनको मलिनायरलसाद्विषः । यतो नारायणों हरिश्चति तत्समुदयस्य नामधेये। शिशुपालवधोपोद्धाते तु परस्वतीदीर्थ- शिशुपालवधादिटीकाकारक एवेति भ्रमेण लिखितम् । घण्टापययुतस्यास्स किरातार्जुनीयस मुद्रणावसरेऽस्माभिः संकलितानि पुख खेतानि- १-जयपुरराजगुरुपर्वणीकरनारायणभट्टानां सटीक (१५३.) मिते विक्रम जोधपुरे यशवन्तसिंहराज्ये सौभाग्यहर्षेण लिखितं प्रायः शुदम् । प्रार पत्रपञ्चकहीनम् । तत्पत्राणि १३७. २-सटीकमेव पुस्तकं जयपुरमहाराजाधितपण्डित श्रीसरयूप्रसादानां नाति प्रारम्भे पनचतुष्टयेनान्तिमपत्रेण च विकलम् । सार्धशतवर्षप्राचीनमिवोष क्ष्यमाणम् । तत्पत्राणि २८३. ३-टीकामानं जयपुरराजगुरुभलक्ष्मीदत्तात्मजभश्रीदत्तानां शुद्ध प्रनतरम म्लिस्वरूपम् । तत्पत्राणि १०३. ४-महश्रीदत्तानामेव टीकामानं पचदशसर्गस्यात्रिंशन्मितश्लोकपर्यन्तं प्रार्थ सुवाच्य किंतु नातिशुदम् । तत्पत्राणि १५५. ५-तेषामेव मूलमानं शुद्ध प्राचीनं च । तत्पत्राणि १५. एवं पुस्तकपञ्चकमासाद्य टीकापाटान्सम्यग्विविच्यैतन्मुद्रणमकारिपन्यादी विषय नुक्रमः, प्रन्यान्ते च पञ्चदशसर्गस्थगोमूनिकादिवन्ध लोकानां चित्राणि, टीकाया म नाघेन प्रमाणतयोपन्यस्तानां प्रन्यमन्यकर्तृगौ तत्तस्थलोल्लेखपूर्वकं नामानि, प्रन्यर निखिलचोकानो मातृकाकमेणानुक्रमणी च निवेशिवास्ति । एवं प्रयानपूर्वक मुदितोऽन निमत्सराणां गुणेकपक्षपातिना विदुषामानन्दावही भूयादिति शिवम् ॥ फुमारस्वामी. नरेव संन्यासग्रहणानन्द सरस्वतीवी वि नाम मातम्.

·। ६ साह विषयः। १ युधिष्ठिरेण वनेचरस्य समागमः । तत्कृतं दुर्योधनस्य राजनीतिनैपुण्यवर्णनम् । वनेचरगमनम् । युधिष्ठिर प्रति द्रौपदीवाश्यम् । २ युधिष्ठिरं प्रति भीमसेनवचनम् । मीमसेन प्रति युधिष्टिरवाश्यम् । पाण्डव- एमीपे च्यासमुनेउगमनम् । पाण्डवतमुनिसत्तारवर्णनम् । ३ व्यासमुनिसरूपवर्णनम् । मुनि प्रति युधिशिरवचनम् । युधिष्टिर प्रति मनिवत्र- गम् । अनि प्रति मुनिकतो विद्योपदेशः । तपश्चर्या निदेशय । मुनि- गमनम् । मनस्य गमनोपक्रमः । पाण्डवानां माव्यर्जुन वियोगेन मनसम्। अर्जुनकृतं नौपदीविलोकनम् । अर्जुनं प्रति प्रौपदीवाक्यम् । न्यासाशन गुनकेन यहार्जुनस्येन्द्रकीले नाम दिमालयरादविशेष प्रति प्रस्थानम् । ४ कविकृतं दर्णनम् । गुनातं घरवर्णनम् । हिमादिविलोचनम् । ५ हिमाद्रिवर्णनम् । अर्जुनस्य सन्मूले प्राप्तिः । गुनगमनम् । इन्द्रकीलेऽर्जुनस्यारोहणादिवर्णनम् । तानस वार्यारम्भः । तपोवर्णनम् । इन्दगीलवनरवरिन्द्रसमीपे गलार्जुनस्य स्वतपोलिशयरर्णनम् । अर्जुन- तपोषितार्थ गन्तव्यमित्यप्यरोग प्रति शनिदेशः । ५ गन्धः समेतसारारोगणय सपिलासगमनादिवर्णनम् । वीर्यवे प्रासानो पो रथगनादिरामवस्य धिरिरस्य सैनिवेशादिवर्णनम् । गाणामप्रताप पुनावयापर्णनम् । पहिलोपनम् । सायंकालवर्णनम् । षन्मोत्यवर्णनम् । परतवर्णनम् । पानगोष्टीररम् । पुन- रपि पेक्षेपेण परतवर्णनम् । संक्षेपेण प्रमावर्णनम् । १. मनप्रलोभनार्थमपारण तारामीपे गमनवर्णनम् । भईनपर्णनम् । दि. अगुवर्णनम् । मन पिलोक्याप्यरयां ऐशवर्णनम् । मासा प्रयासंबर पवर्णने या " भनाधने पुनिश्पधारिग इनसागमनम् । मानो बादाम এখার প্র ইবাদলদুন গান। १ विराधनामनासस मोवनम् । मनपा दप्तान लि. पपन सिसमीपे गमनं दतचाताप सि मुनिग्रान्त- ममनसायनं पापमपानरमामयदर भूल दानास पदमरमुशिधापरिसरमा सरस देस भरे मारपरबम् ।

·rerinty kriATI RT AtmimrTNERSarni Trimurter arrinath Terg. wnerg णमा निमा RITRA Atm. भिमा मानो ARTwithAffaiग. rrentraRIA for मागTre माना गोNिGrjatharge. मोरपीसो की विपिन (m )ीरनिगमोगमा पलfundmm(I)ोन मोमानीवीटी परनिरामयनि- have armster मरिमादिप्रामो मायरो मेर. हरिपती ARRER मामधे दिया मतदाना: शिरीर मे. पापपगुमान fruarjनीयर मुरगाम्मानित महाविधानि सनि शानि- -जयपुररामगुरागीरनारायणमाना दी (110)मिते घिरमा जोधपुरे यान्तनियम्ये गोमाग निति प्रायः शुभम् । प्रारम्ने पमापकहीनम् । तसवानि.. १-गटीकमेव पुस्खर जयपुरमहाराजाधिपतिीसरयूप्रसादाना नाविशन प्रारम्भ परयनुष्टरेनान्तिमपत्रेण च विलम्। घायतवर्षप्राचीनमित्रोपल. रूपमाणम् । तत्पनानि २८१. ३-टीकामा जयपुरराजगुरुमहलक्ष्मीदतारमममश्रीदत्तानां शुद्ध प्रातरमति- म्लिस्वरूपम् । तसत्राणि .... ४-मानीदत्तानामेव टीचमा पदार्गस्यानिशम्मित लोकपर्यन्तं प्राचीन मुवाच्य किंतु नातिशुरम् । तत्पमाणि १५५. ५-तेषामेय मूलमा शुदं प्राचीनं च । तत्पमानि ६५. एवं पुस्तकृपयकमाघाघ टीकाराया-सम्यामिविच्यैतन्मुदणमकारिसमन्यादी विषया. नुक्रमः, अन्यान्ते च पञ्चदशसर्गस्थगोमूत्रिकादिवन्ध श्लोकानां चित्राणि, टीकायो मल्लि- माथेन प्रमाणतयोपन्यस्ताना प्रन्यप्रन्यकर्तृणां तत्तत्स्थलोल्लेखपूर्वकं नामानि, प्रन्यस्य निखिललोकानां मातृकाकमेणानुक्रमणी च निवेशितास्ति । एवं प्रयत्नपूर्वक मुदितोऽयं प्रन्यो निमत्यराण गुणेकपक्षपातिमा विदुपामानन्दावहो भूयादिति शिवम् ॥ कुमारस्वामी. नरहरेरेव संन्यासयाणानन्तरं सरस्वतीवीध पति ·समागमः । तत्कृतं दुर्योधनस्य राजनीतिनैपुण्यवर्णनम् । बनेचरगमनम् । युधिष्ठिर प्रति द्रौपदीवाक्यम् । धिष्ठिर प्रति भीमसेनवचनम् । भीमसेनं प्रति युधिष्ठिरवाक्यम् । पाण्डव. समीपे व्यासमुनेरागमनम् । पाण्डवकृतमुनिसत्कारवर्णनम् । समुनिखरूपवर्णनम् । मुनि प्रति युधिष्ठिरवचनम् । युधिष्ठिर प्रति मुनिवच. नम् । अर्जुनं प्रति मुनिकतो विद्योपदेशः । तपश्चर्यार्थ निदेशश्च । मुनि- गमनम् । अर्जुनस्य गमनोपक्रमः । पाण्डवानांभाव्यर्जुन वियोगेन वैमनस्यम। अर्जुनकृतं द्रौपदीविलोकनम् । अर्जुन प्रति द्रौपदीवाक्यम् । व्यासाझ गुह्यकेन सहार्जुनस्येन्द्रकीलं नाम हिमालयपादविशेष प्रति प्रस्थानम् । कृतं शरदर्णनम् । गुह्मरकृतं शरद्वर्णनम् । हिमाद्रिविलोकनम् । दिवर्णनम् । अर्जुनस्य उन्मूले प्राप्तिः । गुह्यरुगमनम् । बोलेऽर्जुनस्यारोहणादिवर्णनम् । तत्रार्जुनस्य तपश्चर्यारम्भः । तपोवर्णनम् न्दकीलवनरक्षकैरिन्द्रसमीपे गलार्जुनस्य कृततपोविशयवर्णनम् । अर्जुन पोविघ्नार्थ गन्तव्यमित्यप्सरोगणं प्रति शक्रनिदेशः। : समेतस्याप्सरोगणस्य सविलासगमनादिवर्णनम् । इन्दकीलपर्वते माना वेषां रयगजादिसमेतस्य तच्छिबिरस्य संनिवेशादिवर्णनम् । णामप्सरसां च पुष्पावचयकोडावर्णनम् । सलिलकीडावर्णनम् । लवर्णनम् । चन्द्रोदयवर्णनम् । सुरतवर्णनम् । पानगोष्टीवर्णनम् । पुन- संक्षेपेण सुरतवर्णनम् । संक्षेपेण प्रमाववर्णनम् । लोभनार्थमपारसा तत्समीपे गमनवर्णनम् । अर्जुनवर्णनम् । वर्षादि- वर्णनम् । अर्जुनं विलोक्याप्सरसा घेशावर्णनम् । आसा प्रयासवैफ- वर्णनं च। में मुनिरूपधारिण इन्दस्यागमनम् । मार्जुनयो। संवादः । इन्देष नोभूयार्जुनं प्रति शिवाराधनमादिष्टमिति वर्णनम् । नार्थमर्जुन तस्य तपसो वर्णनम् । मर्जुनतपसा मुश सतानां सिद्ध तो शिवसमीपे गमनं दत्तपोवत्तकपनं च। शिवकृत मुनिसान्त. नखरूपयनं च। परारूपमास्थायार्जुनपराभवार्यमागतस्य मू- स्य पधार्थमर्जुनानुद्धिपक्षया पकिरातरूपधारिणसम्पयारियेवर समेतस भगवतो मृगमाया- ।

·"TITNART Sort ki ji Aatmantrijre marti rina ruttra गमनमा AIR अनina का सम्मान समम नाम: GrammarARTH,गमनम् । ममागण १५ निप्रदानम् । १RAT भगतो म पुरय मापान मग. aningसनिम्। १७ रोमगा नगुमानम् मगायोगानम् । " माइगयोमुसनम् । भनम की मिनो मताप्रमा सरीर । नादिवागमनम् । भनाता मगया शविरयापनम् । भने श्रीपासमागमेतस धनुररस भगर- पर उपदेश वाशिानामनि मामानं मी परवान शखा- प्रदान परपसाउँनस मगरहारमा युधिष्टिरमीर भागमनम् । अन्पसमाति

·महाकविश्रीभारविप्रणीतं
किरातार्जुनीयम्।
मल्लिनाधकृतया घण्टापथव्याख्यया समेतम् ।
प्रथमः सर्गः
अधांजीकृतदांपत्यमपि गादानुरागि यत् ।
पितृम्यां जगतसम्म कसैचिन्महसे नमः ।।
आलम्बे जगदालम्ब हेरम्वचरणाम्बुजम् ।
गुप्यन्ति यद्गजःस्पर्शात्सद्यः प्रत्यूहवार्धयः ।।
तहिव्यमव्ययं धामः सारस्वतमुपास्महे ।
यणकाशामलीयन्ते मोहान्धतमसच्छटाः ॥
वाणी काणभुजीमजीगणदवाशासीच धैयासकी.
मन्तस्तभ्रमरंस्त पनगगयीगुरफेषु चाजागरीत् ।
वाचामाचकलदहस्यमखिलं यश्चाक्षपादरपुरा
लोकेऽभूचदुपशमेव विदुर्गा सौजन्यजन्य यशः
महिनायकविः सोऽयं मन्दारमानुजिक्षया ।
सकिरातार्जुनीयाख्यं काव्यं ध्याख्यानुमिच्छति ।
नारिकेलफलसंमितं वचो भारवेः सपदि तद्विभज्यते ।
स्वादयन्तु रसगर्भनिर्भरं सारमस्य रसिका यथेप्सितम् ।
नानानियन्धविषमैकपदैनितान्तं साराश्चमणसिषधियामराम् ।
कर्नु प्रवेशमिह भारविकाम्यबन्धे घण्टापयं कमपि नूतनमातनिष्ये ॥
इहान्वयमुखेनैव सर्व ग्यारयायते मया ।
नामूलं लिख्यते किंविधानपेक्षितमुच्यते ।
अथ तत्रभवान्भारविनामा कविः 'काम्यं पासेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवेवर
क्षतये । सयः परनिवृतये कान्तासंमिततयोपदेशयुजे ।' इत्याचालंकारिकवचन
प्रामाण्याकाम्यस्थानेकप्रेयःसाधनताम्, 'काम्यालापांश्च पर्जयेत्' इति निषेध.
शायस्यासकाच्यविषयता च पश्यनिकरातार्जुनीयास्यं महाकाम्यं चिकीविशी-
पिताधाविनपरिसमाप्तिसंप्रदायाविरछेदलक्षणफलसाधनत्वात् आसीनमस्किया
वनिर्देशो वापि सन्मुखम्' इत्यापासीवादाचन्यतमस प्रवन्धमुखलक्षणवाय
बनेपरस्प पुधिष्टिरमाप्तिरूपं पस्तु निर्देिशन्कयामुपक्षिपति-

·२ किरावार्जुनीये श्रियः कुरूणामधिपस्य पालनी प्रजासु'वृत्तिं यमयुङ्ग, वेदितुम् । स वर्णिलिङ्गी विदितः समाययौ युधिष्ठिरं द्वैतवने वनेचरः ॥१ घिय इति ॥ आदितः श्रीशन्दप्रयोगाद्वर्णगणादिशुद्धि यातीवोपयुज्यते । तह कम्-'देवतावाचकाः शन्दा ये च भद्रादियाचकाः । ते सर्वे नैव निन्याः स्युलि पितो गणतोऽपि वा ॥' इति । कुरूणां निवासाः कुरवो जनपदा: । 'वस्थ निवास इत्याप्रत्ययः । जनपदे लुप् । तेषामधिपस्य दुयोधनस्य संबधिनीम्। शेष पाठी श्रियो राजलक्ष्म्याः। 'कर्तृकर्मणोः कृति' इति कर्मणि पही। पाल्यतेऽनयेति पाल नी ताम् । प्रतिष्ठापिकामित्यर्थः । प्रजारागमूलरवारसंपद इति भावः । 'करणाधि- करणयोश्च' इति करणे व्युत् । "टिड्डाणम्-' इत्यादिना डीए। प्रजासु जनेए विषये। 'प्रजा स्यारसंतती जने' इत्यमरः। वृत्ति व्यवहार धेदितं ज्ञातुं यं वनेचर- मयुख नियुक्तवान् । वर्णः प्रशस्तिरस्यास्तीति वर्णी प्रहाचारी । तदुस्तम्-'सरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्षणं गुलभाषणम् । संकल्पोऽभ्यवसायश्च क्रियानि तिरेव च । एवन्मैथुनमष्टाङ्गं प्रवदन्ति मनीषिणः । विपरीतं ब्रह्मण्यमेवदेवाष्टलक्षणम् ॥' एतदष्टविधमैथुनामावः प्रशस्ति: । 'वर्णा द्रमचारिणि' इसीनिप्रत्ययः । तस्य लि चिदमस्यास्तीति वर्णिलिङ्गी । ब्रह्मचारिवेषवानित्यर्थः । स नियुषः । वने घरवीति घनेचरः किरातः। 'भेदाः किरातरावरपुलिन्दा म्लेच्छजातयः' इत्यमरः । 'चरेष्टः' इति टप्रत्ययः । 'तत्पुरुपे कृति बहुलम्' इत्यलुक् । विदितं वेदनमस्खास्तीति वि. द्वितः पाहत्तान्तज्ञानवानित्ययः। 'अर्शआदिभ्योऽध्' इत्यच्यत्ययः। अथवा कतरि कर्मधर्मोपचाराद्विदितवृत्तान्तो विदित इत्युच्यते । उभयत्रापि "पीता गावा', 'भुक्ता पाक्षणाः', 'विभका भ्रातरः' इत्यादिवत्साधुत्वम् । न तु करे : सकर्मकेभ्यस्तस्य विधानामावात् । अतएव भाष्यकार:--'अकारो मस्वर्थीयः । विभकमेपामस्तीति विभकाः पीतमेपामस्तीति पीताः' इति सर्वत्र । अययोसर. पदलोपोऽत्र द्रष्टव्यः । विभक्तधना विभकाः, पीतोदकाः पीता इति । मन लोप- शम्दार्थमाह कैयर:--'गम्यार्थप्रयोग एव लोपोऽभिमतः। विमान प्रातर' इत्यत्र ध धनस यद्धिमत्ता तहातपूपचरितम् । 'पीतोदका गावः' इत्यप्राप्युद- कस पीतर गोवारोप्यत इति । तदापि कृत्तिगत विदितव भेदितर धनेवर उपचर्यते । एतेन 'बनाय पीतपतिबद्धवरसो', 'पातुं न मयम म्यवस्पति जएं युप्मास्वपीतेपु' एवमादयो ग्यारयाताः यया । अथवा विदितो विदितवान् । सकर्मकादप्यविवक्षिते कर्मणि का यया भाशितः कता इत्यादी । यथा:- 'धातोरणान्तरे दृतेधारपर्थेनोपर्समहात् । मसिद्धरवियक्षातः कर्मणोऽकर्मिका किया।' इति । देशवने देताल्ये तपोवने । माइते गते गमाराद्रीतम् । बीतमेव देतम् । तच सदन समिन् । शोकमोहादिवर्जित हवः । युधि रणे स्बिर युधिरि धर्मरायम् । हलदसाससम्याः संज्ञायाम्' इत्यनु । गावियु- विम्यो सिरः इति पवम् । समायया संमासः म 'बने घने घर इति योग स्वरपसनसमुदायपोरे देशाचा वापनुशासो मामालंकार । भनिसर्ग श. सचम् । पशगग-प्रती शरणगारिवं जरो' इति । कृतप्रणामस्य महीं महीमने जितां सपनेन निवेदमिप्यतः। विव्यधे वस मनोन हि प्रियं प्राहमिच्छन्ति मृपा हितारिणः२ - ·- -- । कृतप्रणामस्वति ॥ कृतप्रणामस तत्कालोचितत्वारकृतनमस्कारस्य सपने हुणा दुर्योधनेन : परपी परिसरमारिद्विपढेपशदुहृदः' इत्यमरः । निशा सार कृतां महीं महीमुजे युधिष्टिराय: क्रियाप्रहमासंपदानस्वम् । निवेदपिप्पर पयिष्यतः 'लुटः सद्वा' इति शतप्रत्ययः। तस्य पनेवरस्य मनोन दिव्यथे ग्मीहगप्रियं राज्ञे विज्ञापयामीति मनसि न घचालेत्यर्थः। व्यय भयचलनयो ने धातोलिंदा उत्तमर्थमर्थान्तरन्यासेन समर्थयते--न हीति । हि यमात तमिरसन्नीति हितषिणः स्वामिहितार्थिनः पुरुषा मृषा मिथ्याभूतं प्रियं भव सन्ति । अन्यथा कार्यविधातरतया खामिद्रोहिणः स्युरिति भावः । 'ममोर मान्यमभूषामापिस्वमम्यूहकरवं घेति धारगुणाः" इति नीतिवाक्यामृते । तथापि प्रियाई राज्ञि कटुनिष्ठुरोफिर्न युक्तत्याशहर स्वाम्यनुशया न दुप्पट सयेनाह- पां विपाताय विधातुमिच्छतो रहसनुज्ञामधिगम्य भूभृतः । सौष्टयौदार्यविशेषशालिनी विनिधिवामिति वाचमाददे ।।३ दिशमिति । रहस्पेकान्ते स धनेचरो द्विषां धूणाम् । कर्मणि पटी । विश पनिहन्नुमिसः। समाच भावनात्' इति धनुर्धी । 'मायवचना! ति मुम) घन्मायः भव मादयमपि न दोपः । तथापि प्रयोगवचित्रीविशे गप्यलंकाररवादेवं म्याचक्षते । विधातुं व्यापार कर्तुमिच्छतः। 'समानको मुन्' । दिगो विहन्तमुधुक्तानलः । अतएव भूभूतो विटिरसानुशा गम्प सुषु भाषा सौएवं शरसामध्यम् । सुशदादाणपादुदानादिरवार प्रयः । उपारस भाव औदार्यमतपतिः । तपाईन्दा सौष्ठवौदा । भनौदा दिसायाचन्तरदेऽपि स्यादेखोः क्रियायाः' इसप्रापस्वरस्थापि देशवाद निपातमता सुबहतर पूर्वनिपातस्यानित्यवसापनाए पूर्वनिपातः । उतं. शिकायाम्-'अयमेष लक्षणहरबोरिति निदेशः पूर्वनिपाठाभिधारचिद्ध (नि। हे एक विशेषः। तमोषां विशेषः। तेन शाल पोमव इति साए हापरिपाटिनी ताम् । काली मिनिः । विनिनितामा विदोषका प्रमाण निर्णीतामिति पदयमाणरूपी पाचमाददे सीक्ववान् । स्वास्थः । मपर्म तापनिपनिमारमानं मलोभं याचते- क्रियाग युतर्नुप पारपायो न वानीयाः प्रमयोऽनुन विभिः अवोर्हसि धन्तुमसाधु साधु धा दिवं मनोहारिच दुर्लभ वनः। किपास्थिति, शिपामु हयवदा नियुलेरनुजीविभिले पारादिभिरिवः शान्तीति । पचापरास पाराः। परे पर पास्तापचारिकादमखपः । स पशुपा से चारचार सामर बायोकावटोरने पराभूपि हिनिपतीनाम् ति बीनिवारपारने मन रिमानुपम सापियोगपतीपा मारपीमा सत्यमेपका- सः चारापोपचारशा परपर विपत भाषः तो साधादेतो असामयिं साधु पिंगामासमिति रोकायको - भPIR

·No text on this page.

·प्रथमः सर्गः। विगामान इति । गुपेन युपते पोधनः । भाषायां शासिधिविपि. सृषिभ्यो पुग्यापः। नपासनस्यः सिंहासनलोऽपि नमधियसतीति पना. विवासिमो परस्पाद राज्यघटादपीत्यर्थ: भरमस:परामपंपरा विश- समान वाशमाणः सन् । दुष्टमुदरमस्येति दुरोदर पूतम् । एवरावाला 'दुरोदरो पूतमारे पणे प्ते दुरोदरम' मा मना भिपेज धितासम्धी दुर्नयाजिता जगती नदीम् । जाती विष्टले म धारणछन्दोनिरोपपोः इति वपन्दी । मयेन मीत्या जेतुं वशीक समीदते पानिपते नाव इसी। बालस्वामिम्मविनुवागर्म च धनं मुशानस्य कुतो मनसः समाधिीति भाषः। पत्र "दुरोदरपत्रिकाम्' इनि विशेपणारेण पास धनुर्भपापा प्रति हेतुपेनोपन्पासादिधीमायसिमलंकाः । सनुकम्-'इतोषांस्यपदाचाये काम्यलिामुहसम्' इति । नपेन जे जगती समीहते'हायुतम् । सरकारमाह- तथापि जिलः स भवनिगीपया तनोति शुनं गुणसंपदा यशः। समुनयन्भूतिमनार्यसंगमाद्वरं विरोधोऽपि समं महात्मभिः॥८॥ सयापीति तयापि साशोऽपि । निलो धनः । इति यावत् । स दुर्यो- धनो भवजिगीषया|गुणवन्तमायमिनमिछये सधः। इतो' इति तृतीया।गुण- संपदा दानदाक्षिण्यादिगुणगरिम्णा करणेन । शुधं यशलनोति । स खलो गुणलो. मनीयां वासंपदमामसारक स्वतोऽपि गुणरचामात्मना प्रकटपतीखः । नन्वेवं गुणिनः सतोऽपि समनविरोधो महामात्यस दोष इत्याशय सोऽपि शासंसर्गा. लामे नीचसंगमावरमुकर्यावहावादित्याह-समिति । तथाहि । भूति समुनपा- कामापादयन् । 'हा शशानी' इत्यादिना शपत्ययः पुनर्लाणसाभ- म्योरपथमासामानाधिकरण्यम् । महारमभिः समम्। सहेस्सः 'सार्क सभा समं सह' इत्यमरः । अनायसंगमानसंसर्गात् । पश्चिमी विभके' इति पशमी वि. रोधोऽपि वर मनास्पियः 'देवाहते परः श्रेष्टे विषुवीयं मनाविप्रये' इसमरः । अन मध्यपेक्षया मनाविप्रयवं विरोधस्य 'भूति समुनयन्' इत्यस्य पूर्षवाक्यान्वये समासस्य वास्यायंस्य पुनरादानारसमासपुनरासाख्यानदोपापतिः। तदुक्तं काय. प्रकारे-'समासपुनरादानासमासपुनरासकम्' इति । न प वाक्यान्तरमेतत् येनोत्तदोपपरिहारा स्यात् । मान्तरन्यासोलंकारासच भूतिसमुपयनस पदार्थविशेषगद्वारा विरोधवा प्रति हेतुस्वाभिधानरूपकाम्यलिशानुपाणित इति ।। ननु कातयं केवला नीतिः' इत्यारा इस नीतियुकं पारुषमस्येत्साह--- कृतारिपईर्गजयेन मानवीमगम्यरूपा पदवी प्रपित्सुना। विमज्य नक्तंदिवमततन्द्रिणा विवन्यते तेन नयेन पौरुपम् ॥९॥ कृतेति ॥ पण वर्गः पर्गः। परीणामतःशवणो कामकोधादीनां पहुगोर- पदर्गः । शिवभागवतवरसमासः । तस्य जयः कृतो येन तेन तयोरेन । विनीतेने- त्यर्थः । विनीताधिकार प्रजापानमिति भावः अगम्यरूपां पुरुषमानदुःप्राप्याम् । मनोरिमा मानवीम् । मन्पदिष्टसदाचारयुग्णामित्यर्थः। पदवी प्रजापालनपद्धति अपिासुना प्रपञ्चमिच्युना । पचते: सान्तादुमात्ययः । 'सनि भीमा-' इत्यादिने- सादेशः अत्र लोपोऽभ्यासस्य इत्पम्यासलोपः। मस्ता तन्दिरालस्यं यस्य तेना- ·-- गानिस प्रानि दिनः गमानमानानारदा मभिः । दो गरमानाभिातामा गाभुनाम् ॥१०॥ attainmentarita Thu ATTRAM गाव met HITENINikो मा tra fryागती मित्र Frontrol and Print Hin' MER!umari mms firinthir मिant मानमानtryainmय। Preet रोमा नाम्। मामा' ममारिन want aference Alertire यतीयः। सपा भगाyिारोपमा मानीमा भनुजी. मारीमा suran hiरम् । मोरपान या. Karifariपति-जामुपागापामापार मेरा पनि समाजमा समानुपति. तपासण साया पran: मारस्वागतम् । मगिक रनु. जीयादा भिषामोरमने पनि पाप्या' पार्मिषम् । वापानी राजो पग्लेर भागेरयते मी सरमेर इत्यादि परापमाणकमांतरयामापाधापं औरणागिनस विषय पनि माया पिपत्र' इस्पारमनेपदं प्रनिपेदिरे। भाये जाणामिविरपाबमययोगम् । पाह- पश्यन्ति मृत्या राजानम', 'दर्पयो भृत्यामराजा', 'दयिते मृत्यै राजा' असाम- मेपर मिदं भवति इति अायट:--'मनु मान्सरसमायादवारमनेपदेन भाग्यम् । उच्यते-अमापोपाहरणानायकारवायमेवाभिमाय असते । अण्य- म्तावस्यापा ये का कर्मणी तन्नतिरिकमान्तरसमावादारमनेपदं न भवति यपा- 'स्थलमारोहयति मनुष्यान्' इति । यतावस्यायो करो मृत्यानां गो कर्मवमिति भवस्येवारमनेपदमिति । मचार्य समाचतीत्याह- असक्तमाराधयतो यथायथं विभज्य भक्त्या समपक्षपातया । गुणानुरागादिव सख्यमीयिवान वाधतेऽस्य त्रिगणः परस्परम् ११ असतामिति पपायथं यथावं विभग्य असंकीर्णरूपं विविस्येत्यर्थः पयारले यथायथम्' इति निपातनाद्विभौयो मसकरवंचोखो नपुंसके प्रातिपदिकस' - ·प्रथमः सर्गः। - इति हस्वस्वम् । पक्षे पातः पक्षपात आसक्तिविशेषः समस्तुल्यो यस्यां तया सम- पक्षपातया । भक्त्यानुरागविशेपेण । पूज्येष्वनुरागो भक्तिरित्युपदेशः। पूज्यश्चार्य त्रिवर्ग इति । असकमनासक्तम् । अभ्यसनितयेति यावत् । भाराधपतः सेवमा. मखास दुर्योधनस्य व्रयाणां धर्मार्थकामानां गणस्त्रिगणनिवर्गः। त्रिवर्गो धर्म- करमाथैश्चनुदंर्गः समोक्षकः' इत्यमरः । गुणानुरागात्तदीयगुणेष्वनुरागाव । गुण. बदायलोभादित्यर्थः । सख्यं मैत्रीम् । 'सत्युर्यः' इति यमत्ययः । ईयिवानुपग- तवानिवेत्युत्मेक्षा । "उपेयिवाननाचाननूचानश्च' इति सुभत्ययान्तो निपातः । 'नानोपसर्गस्तनम्' इति काशिकाकार आई सा परस्परं न वाचते । समवर्ति स्वादस्य धर्मार्थकामाः परस्परानुपमर्दैन वर्धन्त इत्यर्थः । उक्त माथे- कामा सममेव सेव्या यो ऐकसक्तः स जनो जघन्यः' इति ।। अथ श्लोकत्रयेणोपायकौशलं दर्शयज्ञादी सामदाने दर्शपति- निरत्ययं साम न दानपर्जितं न भूरि दानं विरहय्य सक्रियाम् । प्रवर्तते तस्य विशेषशालिनी गुणानुरोधेन विना न सक्रिया १२ निरपयामिति ॥ तस्य दुर्योधनस लिरत्ययं निवांधम् । ममायिकमित्यर्थः । अन्यथा जनानां दुद्महत्वादिति भावः । साम सान्त्वम् । 'साम सानवमुझे समे इखमरः । दानवर्जितं न प्रवर्तते । अन्यथा लुब्धासावर्जनस्य पुष्कप्रियवाक्य - एकरस्वादिनि भावः । उक्तंच.-'लुब्धमन ग्रहीयारसाधुमालिकर्मणा । मूख छन्दानुरोधेन सधान घ पण्डितम् ।' इति । तथा भूरि प्रभूतम् । न त कदाचिस्वरूपमिस्पर्थः । दानं पनत्यारः। सदित्यादरार्धेऽव्ययम् । 'आदराना- दरपोः सरसती' इति निपावसंज्ञामरणात् । तस्य क्रियां सत्कियां विरहस्य लिहाय । 'यपि लघुर्वात्' इत्ययादेशो न प्रवर्तते । अनादरे दानवैफल्यादिति भावः । न चवं सर्वत्र, येनाविवक्रित्व कोशहानिश्च स्वादिस्याह-ति । विशेष. शालिन्यतिशययोगिनी सक्रियादरक्रिया गुणानुरोधेन गुणानुरागेण विना न अपर्वते । पृथग्विना-' इस्लादिना तृतीया । गुणवेवादरो भूरिदानं चेति नोच- दोपविकास इस्पर्षः । अनोत्तरोत्तर पूर्षपूर्षविशेषगतमा स्थापनादेकावल्य- संकारः। तदुकं काश्यप्रकाशे--स्थाप्यतेऽपोसते वापि यथापूर्व परं परम् । विशेषगतया मनु यसैकापली द्विधा' इति । अपदण्डप्रकारमाह- पनि वान्छन्न वशीन मन्युना स्वधर्म इत्येव निवृत्तकारणः । गुरुपदिष्टेन रिसी सुतेऽपि वा निहन्ति दण्डेन स धर्मविप्लवम् १३ पसूनीति ॥ पनी दुर्योधनो वसूनि धनानि धाम्या लोभायाः । बसु तोये धने माइति वैजयन्ती। निहन्तीति शेषः । तपा मन्युना कोपेन न च । 'मन्यु. देश्ये प्रती कृधि इत्यमरः। धर्मसमानुसारेण क्रोधलोभविवर्जितः' इति भरणा- दित्यर्थः। किंतुमित्तकारणो निदालोमादिनिमितः सवधर्म इत्येवा स्वस राक्षः सोममा धमों ममेदं कर्तव्यमित्यमादेव तोरित्यर्थः। भदण्यान्दयनराजा एण्याचाप्यायन् । भयको मादामोति नरकं व गच्छति । इति सरणा- "प"विपास ·दिति भावः। गुरूादिष्टेन मानियाकोपदिष्टेन । 'धर्मशास्त्रं पुरस्कृत्य प्राशिवाकम स्थितः । समाहितमतिः पश्येयवहाराननुक्रमात ॥ इति भारदसरणात् । दण्डेन दमेन । शिक्षयेत्यर्थः । रिपी सुतेऽपि या । स्थितंमिति शेषः । एतेनास्य समदर्शि- स्वमुक्तम् । धर्मविप्लवं धर्मग्यतिक्रमम् । अधर्ममिति यावत् । निहन्ति निवारयति दुष्ट एवास्प शत्रुःशिष्ट एवं मन्धुः। न म संबन्धनियन्धन: पक्षपातोऽतीत्ययः।। संप्रति भेदकौशलं दर्शयति- विधाय रक्षान्परितः परतरानशङ्किताकारमुपैति शङ्कितः। क्रियापवर्गेष्वनुजीविसात्कृताः कृतज्ञवामस वदन्ति संपदः ॥१४॥ विधायेति । शक संजामास शङ्कितोऽविश्वस्तः सन्परितः सर्वत्र स्वपरमण्डले परेतरानारमीयान् । भवनकानिति यावत् । यद्वा परानितरयन्ति भेदेनारमसारकुर्व- न्तीति परेतरान् । 'तस्करोती ति ण्यन्तारकर्मण्यम्प्रत्ययः। रक्षन्तीति रक्षारक्षकान् । माप्तिसमर्थानित्यर्थः । 'नन्दिग्रहि-' इत्यादिना पचापच् । विधाय फरवा । नि- युज्येत्यर्थः । अशङ्किताकारमुपैति । स्वयमविश्वतोऽपि विश्वस्तवदेव व्यवहरन्परमु- खेनैव पराम्मिनत्तीत्यर्थः । न च साक्षानुपेक्षते येन तेऽपि निकुरिहिलाह- क्रियेति । क्रियापदापु फर्मसमाहिप्वनुजीविसारकृता भृत्याधीनाः कृताः । अप- रावर्तितया दत्ता इत्यर्थः । 'देये भा च' इति सातिप्रत्ययः । संपदोऽस्य राज्ञः कृतज्ञतामुपकारित्वं वदन्ति । प्रीतिदानरेवास्य कृतशत्वं प्रकाश्पते, न तु वाया. घेणेत्यर्थः । कृतशे राजन्यनुजी विनोऽनुरज्यन्तेऽनुरताच सं रक्षन्तीति भावः ॥ अयोपायप्रयोगस्य फलवत्तां दर्शयति- अनारतं तेन पदेषु लम्भिता विसृज्य सम्यग्विनियोगसक्रियाः। फलन्त्युपायाः परिइंहितायतीरुपेत्य संघर्षमिवार्थसंपदः ॥१५॥ अनारतमिति ॥ सेन राशा पदेषपादेशवरता। 'पदं ग्यवसितयाणस्थानलमा- द्विवस्तपु' इत्यमरः । सम्यगसंकीणमम्पस्तं च विभज्य विविध्य विनियोग एवं सक्रियानुग्रहः । सत्कार इति यावत् । यास ताः हम्भिताः । स्थानेषु सम्यान युक्ता इत्यर्थः । उपायाः सामादयः । संघर्ष परस्परस्पर्धामुपेत्येयेत्युरप्रेक्षा।परि- धृहितायतीः प्रचितोत्तरकालाः । स्थिरा इत्यः । अर्थसंपदोऽनारतमगर फलन्ति । प्रमुक्त इत्ययः ।। अपसंपदमेवाइ- अनेकराजन्यरथाश्वसंबुलं तदीयमाम्याननिकेतनाजिरम् । नयत्ययुग्मच्छदगन्धिराद्रतां भृशं नृपोपायनदन्तिनां मदः ॥१६॥ भने नि भयुग्मरस सप्तरपुष्पत्य गन्ध इव गग्यो पत्यासाययुग्म- पहाभिः'ससम्युपमान-'पादिना हिस्तापवलोपत्र। उपमामाच' इति समासात का मुराणामायनाम्युषारमूना पे दन्तिगोपी मा। 'गापमगुपमापासपोरदायमाशामपत्याने मोसो जम्या: सदिया चाराधार'नि यत्रत्ययः रामोपाये जातिमागावन् श्याथा: । सेगाववादेवमायामनेनारामपालोरयामा पार्स ·प्रथमः सर्गः। सदीयमास्थाननिकेसनाजिर सभामण्डपाहणं भृशमत्यर्थमाता पहिसावं नयति। एतेन महासमृद्धिरसोता। अतएवोदासालद्वारः । तथा बालबारसूत्रम्-सम- दिमस्तुवर्णनमुदातः' इति । संप्रति जनपदोमकावमाह- सुखेन लम्या ददतः कृषीवलैरकृष्टपच्या इव सस्यसंपदः। वितन्वति क्षेममदेवमालकाविराय तसिन्कुरवयकासति ।। १७ ।। सुखेनेति । चिराय सस्सिन्दुर्योधने सेमे वितन्वति क्षेमकरे सति । देवः पजेन्च एष मातापी ते देवमातृका यात्रुजीविनो देशाः। ते नमवन्तीत्यदेवमातृकाः। नदीमातृका इत्यर्थः । 'देशो नम्वृष्टयम्बुसंपनधीहिपालिता। स्थानदीमाएको देवमातृकश्च ययामम् ॥' इत्यमरः । एतेनास्य कुल्यादिपूर्तप्रवतेकत्वमुकम् । कुरूणां निवासाः कुरवो जनपदविशेषाः कृष्टेन पच्यन्त इति पृष्टपच्याः । 'राज- सूप-' इत्यादिना कर्मकतरि क्याम्पत्ययान्तो निपातः । सद्विपरीता भष्टपण्या इक कृषियेषामतीति कृषीवले काकरिसर्थः । 'रज-कृषि आदिना वलय. पः । 'बले' इति दीर्घः मुखेनाकेरोन सन्या लग्शायाः सस्थसंपदो घतो धारपवः । 'नाम्यस्ताच्यतुः' इति नुमागमप्रतिषेधः । पकासति । सर्वोत्कर्पण वन्त इत्यर्थः । 'अदम्यस्तार' इति मेरदादेशः अक्षित्यादयः पद' इत्यम्यस्त- संज्ञा। संपाजनपदवादसंतापकरवाच दुसाध्योऽयमिति भावः। नन्वेवं जनपदानुवर्तिनः कयमलाभ रात भाइ-- उदारकीरदय दपावतः प्रशान्तमा दिशवोऽभिरक्षया। खयं प्रदुग्धेऽस गुणरुपलुता वसूपमानस वसूनि मेदिनी ॥१८॥ उदाोति ॥ उदारीतमहाया: 'उदो पातमहतोः' इत्यमरः । पावत: पासमहायोःभा एव मशान्तवाचं प्रशमितीपय यमा स्वासति किया. विशेषणम् । उदयविझोपणं पाया दाम्तशान्त-' इत्यादिना शामिधातोर्पता- विहान्तो निपातःभिरक्षया सर्वतयाणेनोदयं हरिं दिशतः संपादयतो वसूप- मानस्य एयरोपमस्थ । 'चमुर्मयूलानिधनाधिपे' इति विधा । अव दु धनस्य गुणगादाक्षिण्मादिभिपता हादिता मेदिनी वसूनि धनानि । 'वसु तोये घने मो' इति पैश्यन्नी स्वयं मदुग्धे । मलेशेन दुपत इस्पः । दुर्भकतरि सदा मागुनमा पहिणी' इति पयतिधः। पथा केनविशिषधेन नवप्रयता रक्षिता गोस्वयं भगधे पदिति भावः अET-विदोषणमात्रसाम्या. दसराप गप्पा समासोतिः' इति सर्वस्वकारः प्रतीपमामपा गया सा मातामा मेदिम्बा मैदेभलक्षणातिशयोफियारोपपेनोकिरिति संक्षेपः। वीरमरापुष्पमार- महौजसो मानयना धनार्चिता धनुर्भूतः संयति सन्धकीर्तयः। नसंहवासस नेभिमाचया प्रियाणि वान्छन्त्यमुमिासमीहितम्१९ १पमा 'उपवासभामा पार ·. महौजस इति ।। महीजसो महायलाः । अन्यथा दुर्वलानामनुपकारिवादिति भावः। मानः कुलशीलाघभिमान एव धनं येषां ते मानधनाः । अन्यथा कदाचि. दलदपाद्विकुरिनिति भावः। धनाचिंताः धनैरचिताःसाकृताः। अन्यथा दारिद्या. देनं जझुरिति भावः । संयति सङ्गामे लन्धकीर्तयः । यहुयशस इत्यर्थः । अन्यया कदाचिन्मुछेयुरिति भावः । संहता मिथः संगताः स्वार्थनिष्टा न भवन्तीति नसंहताः। नभयस्य नशब्दस्य सुप्सुपेनि समासः । भिनवृत्तयो मियो विरोधारवा- मिकार्यकरा न भवन्तीति नभिसवृत्तयः । पूर्ववरसमासः। अन्यथा स्वामिकार्य. विघातकतया स्वामिद्रोहिणः स्युरिल्युमयत्रापि तात्पयर्थिः । धनुमंतो घानुष्काः । आयुघीयमात्रोपलक्षणमेतत् प्राधान्यानुम्रहणम् । सस्य दुर्योधनसामुभिः प्राणैः प्रियाणि समीहितुं कर्नु वाञ्छन्ति । भानुण्यार्य प्राणान्दातुमिच्छन्ति । अन्यथा दोपस्मरणादिति भावः। भन्न महाजसादिपदार्यानां प्राणादानकर्तग्यता प्रति विशे. पणगत्या हेतुस्वाभिधानास्काम्यलिशमलवारः। लक्षणं दूतम् । तथा साभिमायवि- शेषगस्वात्परिकरालशर इनि इयोसिलतण्डुलवद्विभक्ततया स्फुरणारसंपष्टिः ।। संप्रति स्वराष्ट्रवस्परराइसान्तमपि घेतीत्याह-. महीभृतां सचरितवरैः क्रियाः स वेद निःशेपमशेपितक्रियः । महोदयस्तस्य हितानुबन्धिभिः प्रतीयते धातुरिवेहितं फलैः ॥२०॥ महीमृतामिति ॥ भदोपितकिया समापितकृत्यः । माफलोदयकर्मेत्यर्थः । स दुर्योधनः । सपरितः शुदधरितः । भवनकरित्यर्थः । परन्तीनि परामरः प्रणि. धिभिः। पचाए । महीभूतो कियाः प्रारम्माविशेष घेद घेति । 'विदो लटो था' इति पलादेशः । स्वहसंतुन कधिदेदेस्याह-महोदयै रिति । पारिष तर दुर्योधनस्पहितमुयोगो महोरपैर्महावृद्धिभिः। हितमनुबान्त्यनुरुपासीति हिसानुबन्धिभिः । स्वन्तरिमः । फ: कासिदिभिः प्रतीयते ज्ञायते । पलानुमेपास मारग्मा इलः। मिवालमार- न तेन सज्यं फचिद्धतं धनुः कृतं न या कोपविनिममाननम् । गुणानुरागेण शिरोमियते नराधिपाल्पमियास शासनम् ॥२१॥ मेरा विचार । सा स्पा मेपो सम्पम् । 'मौवीं ज्या सिजनी गुगः' इत्यमाः सेन मनि म्यपोगे' इति पानीहिः। भनु मतं मोजालम् । भामनं दानिशोरदिष्ट लम् । बस्य कोप समो. देसि मनत्य पुरसमनिरिति मायामा भारत राजपत्राह- गुनगुने पाभिवादनु मेरमा । माप मुत्रानामा भारमोमेन मनमाना। माग मा तापमान नायें प्य'मामी निगमित भावरियपिया virthfxमम् । मनोरमा । - - - ...

·प्रधमा सर्गः। संप्रत्यलधामियम- सपीवराज्ये नमोवनोदत निधाय दुःशासनमिद्वशासनः । मोप्पसिमोनुमतः पुरोधसा पिनोति हयन हिरण्यरेतसम् ॥२२॥ स इति दाममोऽप्रतिहतातदुर्योधनो भषयावनेनोक्तं प्रगमम् । धुरंधरमित्यः । दु.सेन पासत इति दुःशासनस्तम् । 'मापापी शासियुधि--' इत्यादिना सलय पुष्प्रत्ययः । योवराये पुधामकर्मणि । माणादिस्वास्थ्यम् । निधाय । नियुयियः । पुरोधमा पुरोहि सेनानुमसोग्नुज्ञातः । तसिम्याज सतीत्यर्थः । सदुपहने दोषारणादिति भवन' इति भूखाएं काम "मतिदि-इत्यादिना पर्वमानाय । अन्यथा पुरोपसा' पर य प वर्त- माने' इति षष्टी स्वात् । खियो नटसो मसेतुपुहायेन विपा । हिरण्य रेतो यस तं हिरण्यरेतममन भिनोति जीपयनि । पिन्देः प्रीणनायात विविषयोर 'इस्युप्रत्ययः । मकारवान्तादेसः । म तापता निरपोगमालमियामा पनि- प्रलीनभूपालमपि स्थिरायति प्रशासदापारिधि मण्डलं भुवः । सचिन्तयत्येव भियस्वदेप्यवीरहोदुरन्ता घलपद्विरोधिता ॥२३॥ प्रठीनेति ॥ स दुर्योधनः । प्रलीन भूपालम् । निःसपमित्यर्थः । स्थिरायति । चिरस्थायीत्यर्थः । भुवो मन्दलमा पारिविन्द आवधि । 'भायर्यादामिवि- प्योः' इत्यव्ययीभावः। प्रशासदाज्ञापयपि । शशित्यादयः पद' इत्यम्यससंज्ञा । 'नाम्यस्वास्नः' इनि नुमागप्रतिषेधःवत एप्यतीर गमिप्यतीः । धातू- मामनेकार्थरवादुतामिदिः । अथवा पूर्वः पादः । पायेधरयूएस' इति वृद्धिः । 'लुटः सदा' इति शप्रत्ययः । 'उगितच' इति दी । 'माछीनधोनुम् इति विस्वानुमभावः । मिया भरतन् । विपद इत्यर्थः । चिन्तयत्यालोचयत्येव । स एवाह--अहो पलवद्विरोधिता दुरन्ता दुष्टावसाना । सार्वभौमस्यापि प्रवले: सह रायमाणरवमनपर्यवसायेवेति तात्पर्यम् । सामान्येन विशेषसमभनरू- पोऽर्थान्तरन्यासः॥ ननु गूढाकारहितस्य तस भयं त्वया कथं निरधारीत्यत्राह-- कथाप्रसङ्गेन जनेरुदाहतादनुस्मृताखण्डलमनुविक्रमः । ववामिधानाधयते नवाननः से दुःसहान्मत्रपदादिवोरगः ॥२४॥ कयेति । कयामसोन गोष्टीवधनेन अनः । अन्यत्र कथाप्रसन विएवेन। 'क्यापसको यातायां विवेऽपि प्राच्यवत्' इति विक्षः। एकवचनस्यातवरदा. जनविशेषणम् । उदाहतादुधारितासवामिधानामधेयमारकातो हेतो' इति पञ्चमी । आस्था भनिधानं च नामधेये च नाम घ' इत्यमरः । अन्यत्र तवाभिधानात् । 'मामैकदेशग्रहणे नाममात्रमाणम्' इति न्यायाचन पश्च तवी ताइयवासुकी तयोरभिधानं यस्मिन्पदे तस्मात् । यदर कथाप्रसा इमाश ते जनावे- स्येकं पदम् । मनुस्मृताखण्डलसूनुविक्रमः स्मृतार्जुनपराकमःसन्दुःसहादतिदुःस- १'सुदुलहाम्' इति पाठ

·No text on this page.

·प्रथमः सी। -- मोहम् । यदेकापषिसपि-'इत्यादिना संप्रसारणम् । भनुवासन नियोग- पदनमधिपतिरस्कार व मयति । भतो मयुक्त कुमित्वः । सधापि यत्तु- मनुचितायेऽपि निरस्तनारीसमपारस्याजियमाटीनतारूपचीसमाधारा ! 'सम. या पाधारकालासिराम्तसंविः' इसमरः । दुरापयः समयोहरनदेवरदा. दुष्टा मनोपया:पुंसाधिर्मानसी पपा समरमा भक्तुं प्पवसाययन्ति प्रेरपन्तिमसिंविदयुकं दुःसिनामिति माय: । असण्डमाखण्डलतुल्यधाममिचिरं धृता भूपतिमिः स्वराजः। त्वयात्महसेन मही मदच्युता मताजेन स्रगिवापयर्जिता ॥२९॥ असामिति । भासलगुरुयधामभिरिदितस्परमावैः । सवंशजः भूपति- भिभाशादिभिधिरमसमविरिवं पता मही । स्वया । मदं प्योसनीति मर. प्युन किए। न मदनाविणा मताजेन सगिवारमहसेन स्वकोण। स्वचापले. नेत्यर्थः । मार्जिता परिहता था। सदोषादेवाषमनोगम इस्पः। स्वोपादेवापमनाराम इत्युक्तम् । स च दोषः कुरिसेप्यकोटिश्यमेवेसाह- 'वजन्ति ते मूढधियः परामयं मयन्ति मायाविषु ये न मायिनः । प्रविश्य हि भन्ति शठास्तथाविधानसंवाझानिशिता इवेपवः ३० माउन्तीते । मूधियो निविवेकयुद्धपते परामवं प्रजन्ति ये मायादिषु माया. बासु विषये । 'अमायामेधा-सादिना विनिमययः । मायिनो मायावन्तः । मीशादिस्वादिमित्रत्वपः न भवन्ति । अवार्मान्तर सस्पति-प्रविश्येति । शमा अपकारिणो भूतास्वयाविधानकुटिलानसंवृत्तामानवमितारीरामिशिता इपय इका. विश्य प्रदेशहरवारमीया मूस्वामन्ति हि मार्जवं हि कुटिलेपुन नीति: इति भावः। नवलदमीचाचल्यादयमनागमः, किंतु स्वोपेक्षादोषमूलपादिपाशनाह- गुणानुरक्तामनुरक्तसाधनः कुलाभिमानी कुलजां नराधिपः । परस्त्वदन्यः क इवापहारयेन्मनोरमामात्मवधूभिव श्रियम् ॥३१॥ गुणेति । अनुरकसाधनोऽनुकूलसदायवान् । उक्त धकामन्दकीये-'उद्योगा. पनिहायस्य सुसहायस्य धीमतः । सायदानुगा लस नित्यं श्रीः सहधारिणो ।' इति । कुलाभिमानी क्षनियस्वाभिमानी कुलीनस्वाभिमानी च स्वदन्यस्त्वत्तो- अन्यः । अन्यारातू-' इत्यादिना पश्चमी । क व नराधिपो गुणैः संध्यादिभिः सौन्दर्यादिभिश्चानुरक्षामनुरागिणी कुलो कुखकमादागता कुलीनां व मनोरा श्रियमारमवधूमिव सभायामिव । वर्षाया चुपा सीध' इत्यमरः पौः शा. भिरन्य श्वापारयेत् । स्वयमेदापहार कारयेदियः। फलनापहाषष्ठम्यपहा- रोऽपि राशा मानहानिकरवादनुपेक्षणीय इति भावः ॥ भय दाभिः कोपोद्दीपनं करोति-- भवन्तमेवर्हि मनस्विहिते विवर्तमानं नरदेव वर्मनि । कथं न मन्युवलयत्युदीरितः शमीतरं शुष्कमियामिरुरिछसः ३२ १'निम्नन्तिति माट: २ जनाधिपः' इति पार.

·१४ रानानुनी भरत मादेष मोम एनौनी । मनिपालेभीराणः । 'nikीद्वामी मjents muTERIमोरियशी दिवशः। 'योगी रपोरगारेगामापामे-मानाने भरतननगुप्सिने वर्मा मे माग मानाgrat girमनुमाएतमिव । भवानगी नोनितो मागुःोपामीरमम् । 'T' इति निराकार ककार: सामी नागोरी बिषयमासःशम्। समीरी बीमालनस्थमाषा- रहारमा सयाल | "माले भरिसियमरः । वद्वितिय । मसाममिमिय: 1 मिन इस इन इलःn मगरगारमारोपरयाप मेलामाला- अपनभ्यकोपस विहन्तरापदा भवन्ति वश्याः सयमेव देहिनः । अमर्पशून्येन जेनस जन्तुना न जातहान ने विद्विपादरः ॥३३॥ भयरपति अषयः कोपो यस्य तसावरपकोपरयात प्रयापदा विहन्तुः। मिमहामाराम महति शेषः । देहिनो जन्तवः स्वयमेव यश्या व. संगता भवन्तिाब गति परप्रायःमतवया कोपिना भबितायमित्य- भापतिरेके त्यनिष्टमाटे-भमन्येन निकोपेन जन्तुना । कम्यया शोक दनियत् "देसी' इति नीया हरयस्य कर्म हाद ग्रहः। 'प्रेमा ना प्रियता हार्द प्रेमरोहाइत्यमरः। युवाहिरवादण् । 'हृदयस्य हलेसयदण्लासेपु' इति तदादेशः। मातहाग जातये न सता अनस्यादरो न । विदिशा द्विपता सतादरो न । भमहीनस्य रागोपायकिंचिकारावादगण्याविस्यर्थः । भयवा विद्विपा सता दरो भयं ग । 'दरोऽसियो भये सधे इत्यमरः । एतस्मिन्नेव प्रयोगे संधिवशाद्विपा पदग्छेदः । पाक्येषु न दोषः । अतः स्थाने कोपः कार्यस्त्याज्यस्वस्थाने कोप इति भावः ।। परिप्रमंलोहितचन्दनोचितः पदातिरन्तगिरि रेणुरूपितः। महारथः सत्यधनस्य मानसं दुनोति नो कचिदयं वृकोदरः ॥३४॥ परिभ्रमचिति ॥ लोहितचन्दनोचित उचितलोहितचन्दनः! 'वाहिताझ्यादिषु' इति साधुः । अभ्यस्तरक्करन्दन इत्यर्थः । 'अभ्यस्तऽप्युचितं न्याय्यम्' इति यादवः। महारथो रथचारी। उभयत्रापि प्रागिति शेषः । भद्य तु रेणुरूपितो धूलिच्छरितः पादाभ्यामतति गच्छतीति पदातिः पादचारी। 'अज्यतिम्यां छ' इत्यनुवृत्ती 'पादे च' इत्योणादिक इन्प्रत्ययः । पादस्य पदाज्यातिगोपहतेषु' इति पदादेशः । अन्सर्गिरि गिरिप्वन्तः। विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः। "गिरेश्च सेनकस्य' इति विकल्पारसमासान्ताभावः। परिभ्रमन वृकोदरो भीमः। सत्यधनस्पति सोलुण्ठनवचनम् । अधापि सत्यमेव रक्ष्यते, न तु भातर इति भावः । तयेति शेषः । मानसं नो दुनोति कञ्चित परितापयति । 'कश्चिरकामप्रवेदने' इत्यमरः । स्वाभिप्रायाविस्करणं कामप्रवेदनम् ।। विजित्य यः प्राज्यमयच्छदुत्तरान्नुरूनकुप्यं वसु वासवोपमः । स वल्कवासांसि तयाधुनाहरन्करोति मन्युं न.कथं धनंजयः ३५,४५, निरस्य इति पाठः २ 'च' इति पाठ. ३'चन्दनाकित इति पाठः ·. वेजित्येति । वासव इन्द्र उपमा उपमानं यस्य स वासवोपम इन्द्रतुत्यो यो चयः । उत्तरान्कुरूम्मेरोरत्तरान्मानुपान्देशविशेषान्विजित्य प्राज्यं प्रभूतम् । तं प्रचुर माज्यम्' इत्यमरः । कुप्यादन्यदकृप्य हेमरूप्यारमकम् । स्याको हिरण्यं च हेमरूप्ये कृताकृते । ताभ्यां यदन्यसत्कुप्यम्' इत्यमरः । वसु यच्छदत्तवान् । 'पाना-' इत्यादिना दाणो यच्छादेशः । स धनं जयतीति यो नः । 'संज्ञायां मृतृवृजि-' इत्यादिना सच्प्रत्ययः । 'अपित्-' देना मुमागमः । अधुनास्सिन्काले । 'अधुना' इति निपातनात्साधुः । तव सांस्खाहरन्कथं तव मन्युं शोध दुःखं वा न करोति ॥ तशय्याकठिनीकृताकृती कचाचितौ विष्वगियागजी गजी। चमेती धृतिसंयमी यमौ विलोकयन्नुत्सहसे न बाधितुम् ३६ अन्तेति ॥ बनान्तो वनभूमिरेद शय्या तथा काटनीकृताकृती कठिनीकृत- 'भाकारो देह आकृतिः' इति वैजयन्ती । विष्वक्समन्तात् । 'समन्ततस्तु सर्वतो विष्वगित्यपि' इत्यमरः । कचाचिती कसण्याही विशीर्णकेशावि- अतएवागजी गिरिसंभवी गजाविध स्थिताघेता यमी युग्मजाती। वावित्यथः । यमो दण्डधरे वाझे संयमे यमजेऽपि ध' इति विश्वः । स्वं कथं तिसंयमा संतोपनियमा । 'एतियोगान्तरे धैर्य धारणावरतु- वे विश्वः। बाधितुं नोसहसेन प्रवर्वसे । ' शप-' इत्यादिना तुमुन् । महर्यमिति भावः ॥ हासो दुर्दशा दर्शयितुमुपोदातमाह । प्रकृताय वर्णयितुमर्यान्तरवर्णन. वेद न तावकी धियं विचित्ररूपाः खलु चिचत्तयः । न्यन्त्या भवदापदं परां रुजन्ति चेतः प्रसभं ममाधयः ३७ नि ॥ इमो वर्तमानाम् । तथेमा तावकी त्वदीयाम् । तस्येदम्' इत्य- "सवकममकावेकवचने' इति तत्रादेशः। धियं स्वदापरिषया रित. वेद कीरतीयाम बेमि परदेशमत्यक्षावादिति भावः। विदोघटी यो महादेशः । न धारमाटाम्तेनापनस्वार:खिस्वम नुमातुं शक्यने । कान्तिकरयादित्याशयेनाह । चित्तवृत्यो विचित्ररूपा पाराधीराने- अनु। रितु परामु भवदापदं विचिन्तयन्या भावयन्या मम माधयो मनोम्पयाउपसमें घोकिइति प्रित्ययः । प्रसभं नमन्ति । 'रगे भो' इति धातोलंद । पश्यतामपि दुःसहा स्वहिपत्तिानुमरितारं स्वोम विमोतीनि महचित्रमित्यर्थः । त at मावापनानामग्योः' इति पहीन भवति । तत्र पाधिका. विषक्षितावादिति -मोचयेणा- शयनं महाधनं विचोप्यसै यः स्तुतिगीतिमङ्गलः । धिशय्य स खली जहासि निद्रामशिवः शिवारवः ३८ .

·- हिरावार्जुनीये रेnि या माापनं गुम म् ।'मानं मयामम्पीरियः। सरनं गरयामसि । तुलयो गीत साप मालाने ते करणत: पायोप्यसे सानिरनिरबोधियः । 'म नरामे' इति भूता र समरमा बाशाम् । 'मस्त्री रोक्यो दर्भ पनि। Srg मा चामरः । ग्यमानिमभूमिम् । 'मानपद-'न्यादि. मानिमार्थ हो । एतेन दुःसारणमुम् । 'मधिगीदम्पासा धर्म' इति कमलम् । अधिशरण शपिया। भपइपि कति सपनदेशः । मशिवरमाले: शिवार: कोपामिरी: की कोठी मी मामलायुमे इति वैव- पन्नी । नियोगहारी। मधेति शेषः। पुरोपनीतं नृप रामणीयकं द्विजातिशेषेण यदेतदन्धमा । तदद्य ते पन्यफलाशिनः परं परति कार्य यशसा समं वपुः ॥३९॥ पुरेति ॥ हे नृप, यदेतपुरोयति ययुः पुरा दिनातिशेषेण द्विजमुनापशिष्टेना. नसावेन । भिरमा खी.भाहमन्धोऽहम्' इसरामरः । रमणीयस भावो राम- गायक मनोहररवमुपनीतं प्रापिता नेयतेतिकर्मकरवायधाने कर्मणि । 'प्रधानकर्मण्याख्येये लादीनार्दिकर्मणाम्' इति भय वम्यफलाशि. नस्ते सव तद्वपुर्यरासा समं परमतिमा काश्य परति प्रामोति । उमयमा सीयत इत्यर्थः । मत्र सदोक्तिरलंकारः । तदुर कापरकाशे-'सा सहोसि सहार्यस्य बलादेकं द्विवाचकम्' इति । अनारतं यौ मणिपीठशायिनाचरञ्जयद्राजशिरःसनां रजः । निषीदवस्तौ चरणौ चनेषु ते मृगद्विजालूनशिखेषु वर्हिपाम् ॥४०॥ अनारतामिति ॥ अनारतमजम्नं मणिपीठशायिनी मणिमयपादपीठस्थामिन थो चरणौ राजशिरजो नमभूपालमौलिमा रजः परागोजयत् तो है चरणी, मृगश्चि तपस्विभिरालूनशिखेष विधानेषु पर्हिपां कुशानाम् । 'बहिः कुशहुताशयों' इति विश्वः । पर्नेषु निपीदतस्तितः ॥ ननु सर्वप्राणिसाधारण्यामापदि का परिदेवनेत्यत्राह- द्विपनिमित्ता यदियं दशा ततः समूलमुन्मूलयतीव मे मनः । परैरपर्यासितवीर्यसंपदा पराभवोप्युत्सव एवं मानिनाम् ॥ ४१॥ द्विपदिति ।। यद्यतः कारणादियं दशावस्था । "दशा वर्ताववस्थायाम्' इति विश्वः । द्विपन्तो निमित्तं यस्याः सा । द्विपोऽमित्रे' इति शतप्रत्ययः । अतो मे मनः समूलं साशयमुन्मूलयतीवोपाटयतीव । देविकी स्वापर दुखायेखाइ-पर- रिति । परापभिरपर्यासितापर्यावर्तिता वीर्यसंपपीतेपोमानिना पराभवो विप- दप्युरसव एवेति भयणान्तिभ्यास: मानहानिःसहा न वापदिति भावः ।। विहाय शान्ति नृप धाम तत्पुनः प्रसीद संधेहि वधाय विद्रियाम् । प्रजन्ति शनवधूय निःस्पृहाः शमेन सिद्धि मुनयो न भूमृतः ४२ विहापेति ॥ हे मृप, शान्ति विहाय तपारंपाम तेजो निदिए पाय पुन. संधेद्यनीकुरु प्रसीद प्रार्थनार्या कोद। ननु शर्मम कासितोरिकोधेनेखाहः .

·प्रथमः सर्गः। प्रजन्तीति । निःस्पृहा मुनयः । नवधूय निर्जित्य रामेन शोधवर्जनेन सिद्धि मजन्ति । भूभृतस्तु कैवल्यकार्यवदानकार्य न शान्तिसाध्यमित्यर्थः ।। पुरस्सरा धामवतां यशोधनाः सुदुःसहं प्राप्य निकारमीदृशम् । भवाशाश्वेदधिकुर्वते रति निराश्रया हन्त हता मनखिता ॥४२॥ पुर इति । किं च धामवतां तेजस्विनाम् । पानिकारासहिष्णूनामित्वधः। पुरः सरन्तीनि पुरःसरा अग्रेसराः । 'पुरोऽमतोऽपु सः इति स्प्रत्ययः । यशोधना भवाः सुदुःसहमतिदुःसहमीदशमुक्तपकारं निकार परामर्द प्राप्य रति संतोष. मधिकुर्वते स्वीकुर्यते चेसाई । हन्त इति खेदे। मनखिताभिमानिता निराधया सती हता। तेजसिजनकशरणयान्मनसिताया इत्यर्थः । अतः पराक्रमितम्ममिति भावाप्यत्र प्रसहनस्यासनतेरधिपूर्वाकरोतेः 'अधेः प्रसहने इत्यात्मनेपदं न भवति 'प्रसहनं परिभवः' इति काशिका । तथाप्यसाकभिमायविवक्षायामेव प्रयोजकरवारकमिनाये 'स्वरितशितः-' इत्यात्मनेपदं प्रसिदम् ॥ अथ क्षमामेव निरस्तविक्रमधिराय पर्येपि मुखस्य साधनम् । विहाय लक्ष्मीपतिलक्ष्म कार्मुकं जटाधरः संजुहुधीह पायकम् ४४ अनि ॥ अथ रक्षान्तरे । निरस्तविकमा सन् । चिराय चिरकालेनापि क्षमा सान्तिमेव । पक्षिनिधान्यो समा' इत्यमरः । मुस्खश साधन पर्यव्यवगध्यसि साहे समीपतिलक्ष्म राजनिझं कामुकं विहाय । धरतीति धरः पिचाप । जाना भो जटाधाः सनिह पने पापकं सुधि । पावके होमं कुर्वित्यर्थः । भधिकरणे कर्मरवोपचार विकस्य किं धनुषेयर्थः । 'हुशहायो देधिः' । अय समयोहानादिपि तदपि न किंचिदित्याह-- न समयपरिरक्षणं क्षमं ते निकृतिपरेपु परेषु भरिधानः । अरिपु हि विजयार्थिनः क्षितीशा विदधति सोपधि संधिदूषणानि।। नेति ॥ परेषु शत्रु । निकृतिः परे प्रधानं घेषु तेषु अयोध्यपकारतपरेपु भए भूरिधाश महाजसः प्रतिकारसमस्य ते सर समपरयोदशसंवासरावने धास्थामीखेवरूपा संचित् । 'समया पयाचारकासमिदान्तसंविदः' इत्यमरः । तस्य परिरक्षण प्रतीक्षणं न धर्म म सुतम् । 'उक्त क्षमं शत हिते विधु' इत्य- मरः । हिपमाजियाधिनो विजिगीपः शिवीता भरिए विषये सोपधि सापर पथा तथा । 'पटोऽत्री व्याजदरमोपचरसकित इलमरः । धि- दूपणानि विश्वनि केनचिमाजेन दोपमापाप संघिदूषयन्ति । विपश्यम्नीत्यर्थः । स हि विजिगीषोः सया कार्यसाधनं प्रधानमन्यसरमपरक्षादिसम. पाचरति भावः। मपोतरम्यासोलार रिपताम् । समर्षमासीयोरपूरमुपसंहाति- विधिसमयनियोगादीप्तिसंहारजिन शिघिलयमुमगाधे मममापत्पयोधी। .

·राजुनाय रिपुतिमिरमुदस्योदीयमानं दिनादौ दिनकृतमिव लक्ष्मीस्त्वां समभ्येतु भूयः ॥ ४६ इति भारविकृती महाकाव्ये किरातार्जुनीये प्रथमः सर्गः। विधीति ॥ विधिदैवम् । 'विधिर्विघाने देवे च' इत्यमरः । समयः काल नियोगानियमनादेतोः । तयोर्दुरतिफमस्यादिति भावः । भगाधे दुस्वरे। उपयोधिरियेत्युपमितसमासः । दिनकृतमिवेति बापमाणानुसारासमिक्षारप मनम् । सूर्योऽपि सायं सागरे ममति परेपुरन्मजतीत्यागमः । दीक्षिः ! आतपश्च तस्याः संहारेण बिहमप्रससम् । शिपिलवसुं शिथिलधनम्, म शिपिलरश्मिम् । 'सुर्देयेऽनो रश्मौ च पसु सोये धने मणौ' इति वैजयः "शिथिलबलम्' इति पाठे दमयनापि शिथिलशक्तिकमित्यर्थः । रिपुस्तिमिरमि रिपुतिमिरमुख निरसोदीयमानमुद्यन्तम् । 'ई गती' इति धातोट्यादि स्कर्तरि शान । स्वां दिनादौ दिनकृतमिव लक्ष्मीभूयः समस्येतु भगतु ।' शिपि लिङ्लोटी' इति लोट । चमकारकारिता मङ्गलाचरणरूपतया च स त्यसोकेषु सक्षमीशन्दपयोगः । यथाह भगवान्माप्यकार-'मालादीले । लमयानि मालान्तानि च शाखाणि प्रयन्ते पीरपुरुषकापायुष्मापुरुषमाणि भवन्यप्येतारम मवतारो भवन्ति' इनि पूर्णोपमेयम् । मालिनी वृत्तम् । स मतावासभेडः । पयाह दण्डी-'सगैरनतिदिखीणः भाग्यवृत्तः सुसंधिभि मयंत्र भिमयुपान्तरूपेतं लोकरशकम् ॥' इति । अय कविः काम्दनीयालयानपूर्वक सर्गपरिसमासिं कथयनि-इसीलाई इनिगमः परिसमाप्ती । भारविहायिनि कपिनामकपनम् । महाकाय । मापदन लागर्मपतिः सरिता। किरातानीय निकायवर्णमीयपोक मम्। प्रथमः सर्गः समाप्त इति दोषः। पचमुरारप्रापि प्रायम्। किराताना शिल यो प्रग्या रातानीपम् । शिशुकायमसभागजममापिस इतिहास: पपवीपमितिकापा.एमात्र माया मिरामा राय प्रतिमापा वर्णितः । पमा पी-प्रतापा दिया पोरामायापोगानं नोनिया মশা মাষী মহল পালালশার बदnिfमः पुमः । पारादरमोभमा विमपी बस चालो " ranमिनाक्ष गोपिालमा कम्' इति । Tी श्रीमहामोरामारोहमतिमापरिधिभनिनायो तिमीप माया ममायायो प्रथमः सर्ग:समाप्तः। शिहिता प्रिपा मनाप्रियामय निमित्य गिर गरीपीम् । समिनिायं नृप वपनं उमेदाः ॥१॥ Morn Pr:.

·द्वितीयः सर्गः।
विहितामिति । अय घृकोदरी भीमः प्रियया द्रौपद्या । प्रियाग्रहणमस्या
हितोपदेशतारपर्यसूचनार्थम् । विहिवाम् । अभिहितामित्यर्थः । विपूर्वस्य दधाते.
क्रियालामान्यकाचिनो योग्यविशेषपर्यवसानात् । मनःमियामभिमतायोगान्म-
निहराम् । विशेषणद्वयेनापि गिरो ग्राहस्वभुक्तम् । गिरं 'गरीयसी सारवतरां
निधिल नृपं धर्मराजमुपपत्तिमधुतियुक्तमूर्जिताभयमुदारार्थ बचनमूघ उक्त
वान् । कतरि लिट् । सुबो वचिरादेशः । 'विशासि-' इत्यादिना द्विकर्मक-
स्वम् । 'भकथितं घ' इति नृपस्य कर्मत्वम् ।।
किं तद्वचनं तदाह-
यंदवोचत वीक्ष्य मानिनी परितः नेहमयेन चापा।
अपि मागधिपस दुर्वचं वचनं तद्विदधीत विस्मयम् ॥ २॥
यदिति ॥ मानिनी क्षत्रियकुलाभिमानक्वी दोपदी बेहमयेन घहमचुरेण ।
'तत्प्रकृतवचने मयद' । धनुषा ज्ञानचक्षुपा । एतेनासत्वमुक्तम् । परितो श्रीक्ष्य
समन्ततो विशिष्य यद्वधरमवोचत । भुवो बलेवो उस 'वच उम्' इत्युमा-
गमः । याधिपस हस्पतेरपि दुईचं वकुमसमयम् । शेपे पष्ठीयम् , न कृयो-
गरक्षणा । अतो ' लोक-'यादिना पटीप्रतिषेधो नास्ति । तदनं विस्मयं
विदधीत । सर्वस्यापीति शेपः । अथवा घागधिपस्यापि विमयं विदधीतेति
संबन्धः । दुधम् । केनापीति शेषः । यतः अणमपि दामनुरुगदि हितं
धानुवाति । मतो विमायकर माधवनमिति सारपयोः ।
विस्मयकार हेतुमाह-
विपमोऽपि विगायते नयः कृततीर्थः पयसामिवारयः।
सतुवा विशेषदुर्लमः सदुपन्यखति कृत्यवत्म यः ॥३॥
विषम इति । विषमोऽपि दुर्योधोऽपि । मन्यत्र प्रवेशोऽपि । नयो नीति.
भानम् । पषतामाशयोपय । कृतवीर्यः कृताम्यासापायः सन् । 'तीर्थ
शाहाबानोपायोपाध्यायधिषु' इति विश्वः । अन्यत्र कृतजावतार: सन् ।
तीर्थ योनी जलावतारे 'इति लायुधः। विगाते गृपते प्रविश्यते ।
किंतुमये अटाराये घस ENः पुरषो पिरोपदुसंभोग्यम्मदुरभो या
कृत विनिमहादिप्रामादि चहल काम मात्रु देशकालापविरुई
पपा गया | सम्पत्र गतंभापाषाणादिरहितं पया सयोपम्प स्वरयुदाहरति ।
'पम्पासस्त पापुखम् । उपोदात उदाहारःखमरः । पया नविली
परि गम्भीरेऽपि पेष्टारः सन्ति । सीधकर विरः । सीता गुहमपि
वर्ष पक्कार सति बोधारः सन्ति । पर दुर सुलभः । स यमपरिवापि
साधु यकीन पुश्पते विमप एवः ।
भरमामये देवमार--
परिणाममुसे गरीयसि व्ययकेऽसिन्यचसि धतीजसाम् ।
अतिचायतीच मेपजे परस्पीयसि हायवे गुणः ॥४॥

·इव। 'भपापभी परिणामेति । परिणामः फलकालः परिपाकावस्था । तत्र सुखे हिरे शतं चाथ निपु नये पापं पुण्यं सुसादि घ' इति सुखशन्दस्य विशेष्यदि स्यम् । गरीयसि भूयिष्ठे भेटे च । क्षतीजसामुभयग्रापि क्षीणशक्तीनां व्यथ युद्धोपोदलकरयारकरे । अन्यत्रादौ संशयादिदुःखजनके । अल्पीयसपाझं sपमा च । उकंघ-स्वरूपा च माया यहुलो गुणश' इति । असिन्यथा मोपदीयापये अतिवीर्यवत्यस्यन्तसामयपति भेषम भीपर ज्यानि' इपमरः । महुरनेको गुणो माननाणराज्यलाभादिरारोग्याल्पोपादिः श्यते तो मासमखा पचनमिति भावः ॥ सलमेयं तथापि मम रोचते, किं करोमीत्यत आह- इयमिष्टगुणाय रोचतां रुचिरा गवतेऽपि भारती । ननु वक्तृविशेषनिःस्पृहा गुणगृह्या वचने विपश्चितः ॥५॥ इयमिति ॥ रचिरा महितार्थसंपति रविवक्तिः । इयं भारती द्रौपदी पास्यमिष्टगुणाय । गुणप्राहिण इत्यर्थः । भवते तुभ्यमपि । हत्यांना प्रीयमाणः' शन संप्रदानाया। रोपतो वदताम् । विध्यर्थे लोकहितवपने बलाद पीको मुपांशपथरिति भायः सथापिणे पास का प्रया तमाह-नन्विति । गुणानो गृहा गुणगृगाः । गुगपक्षपातिर इत्यर्थः । पारिवाशापश्यतु ।' इति महेयर । विपधितो पिसः। 'विवाग्विाधिहोश' इत्यमरः । पचने रिपये पाविशेष प्रासादिलक्षणे निरा मनु निरास्थाः सम् । 'पालादपि सुभाषितं प्रायम्' इति न्यायादिति भावः। संप्रति मायगुपालभरो- पतरप्यपि ते विकिनी नृप वियागु निरूडिमागता । फरमेस्य मतिविपर्मयं यारिणी पद्धमिवायसीदति ॥ ६ ॥ सगरि, पाशी विद्यारम्पीक्षिायाhy भाग्नीक्षिकी प्रपी पानीfree मालिश बामा मागता प्रसिरिता भाषefreी सास। पपा मनु:-' माय जान पामो अपोगितामा पानातील मासेमारणी पामिव विपर्यय मेलापासीमापनि पुगि भा, featuी पराम्पमहीमत्रा- विधुरं किमतः परं परिणगीनां गमिने दशामिमाम् । अदिति पारंगीपि गंमानिनि पालाम् ॥ ७ ॥ frrentiatrमामtantrifiere i wilma Trhter प्रभु मेमा wrifer Term THE rumITTAMINEtirstft INTurkmritiirtamani ·द्वितीयः सर्गः। २१ अस्तीति शेपः । 'अस्तिभवन्तीपरः प्रथमपुरुषोऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्ति' इति भाष्य. कारः। भवन्तीति स्रः पूर्वाचार्याणां संज्ञा । यहा पुरुषाधिकारस्थ दुर्दशा साध शत्रुकृता । तदुपरि महाकष्टं तच स्वदुपेक्षयेत्युपालन्यस इत्यर्थः ।। अथोपेक्षाकालत्वादियमुपेझेत्याशङ्कर नायमुपेक्षाकाल इति वक्तुं तदेव ताव- टोकद्रयेन विविनति- द्विषतामुदयः सुमेधसा गुरुरस्वन्ततरः सुमर्पणः । न महानपि भूतिमिच्छता फलसंपत्यत्रणः परिक्षयः ॥८॥ द्विपतामिति । भूतिमुदयमिच्छता। शोभना मेधा यस्य तेन सुमेधसा सुधिया । "निसमसिमजामेभयोः' इत्यसिप्रत्ययः । गुरमदानप्यस्वन्ततरोऽय- स्तदुरन्तः । क्षयोन्मुख इत्यर्थः । द्विषतामुदयो वृद्धिः । सुखेन मृप्यत इति सुमर्पणः सुसहः । उपेक्ष्य इत्यर्थः । वन्तदुर्मपण इति भावः। 'भापायां शासि-' इत्यादिना सलाई युच्यत्ययः । महानपि फलसंपरावणः फलसंपदुरमुखः । 'प्रनि. रन्तर-' इत्यादिना गत्वम् । परिक्षयो न सुमर्पणः । नोपेक्ष्य इत्पर्धः । अन्यथा तूपेक्ष्य इति भावः । नयुदय एवं प्रतिकार्यों न च क्षय इत्येवोपेक्ष्यः । किंतु स्वन्तरवास्वन्तरवास्यासुभावपि प्रतिकायापेक्ष्यौ च भवत इत्यर्थः ।। अयोभयोरपि मध्य एकतरस्योदयक्षययोर्गतिसुक्स्वेदानी युगपत्परिक्षयागमे गतिमाह- अचिरेण परस्य भूयसी विपरीतां विगणय्य चात्मनः । क्षययुक्तिमुपेक्षते कृती कुरुते तत्प्रतिकारमन्यथा ॥ ९॥ अधिरेणेति ॥ कृतमनेनेति कृती । कुशल इत्यर्थः । 'इष्टादिभ्यश्च' इतीनिमा त्ययः । परस समोः क्षययुक्ति क्षययोगमविरेणाभाविनी भूपसी दुरन्तां च राधारमनः क्षपयुपि विपरीतां रिभाविनीमल्पीयसी च विगणय्य विचार्य । 'यपि लघुपूर्वोत्' इत्ययादेशः । उपेक्षते । भन्योक्तवपरीत्ये । परस्य क्षययुक्ताव पीयस्थाम, स्वस्थ भूयस्यां च सत्यामित्यर्थः । तत्प्रतिकार तस्यां क्षययुक्त प्रति- हारमचिरेणागु कुरुते । एवं सति यदा सत्रारम्युदयः स्वस्थ पातिपरिक्षयो ययास्माकं तदा किं वतव्यम् । सधः प्रतिकुरत इस्पासिद्धमनुसंधेयम् । तथाप्युपेक्षाधामनिष्टमायटे- अनुपालयतासुदेष्यती प्रमुशक्ति द्विषतामनीहपा। अपयान्त्यचिरान्महीभुजां जननिर्वादभयादिव श्रियः ॥१०॥ अनुपालयतामिति ॥ उदेष्यती बर्षिष्यमाणाम् । 'आछीनपोर्नुम्' इति विक- स्पायुमभावः। द्विषतांमभुकि कोशदण्जे तेशः । स प्रभाषः मतापय पत्तेजः कोशदण्यम्' इत्यमरः । भनीहयानुस्सादेनानुपालयतामुपेक्षमाणानो महीमुजो श्रिया संपदो जननिर्वादमयादिपुरषानुरागोश्यलोकापवादमयादिवेनि हेतू. प्रेक्षा। अचिरादपान्त्यपसरन्ति । ययाह कामन्दकः- श्रीभिः पादप श्रीभि. रसः परिभूयते' इति । अतः परामितव्यमित्यर्थः।।

·nिirjनी नमुना प्रबदमाश पुति Mar- धयानामपि समाव दपतं धाम मि संमृद्धये । प्रणमन्त्यनपायमुगिन प्रतिपणन्द्रमिय प्रजा नृपम् ॥ ११ ॥ अपेक्षिपशुगमन समिपास समी- बादाद मागाप्रपा गगवणे पगमुधिगमुगुणम्। यधिमिल प्रमा। पिनं मायाप्रमियः । प्रतिपय मेम दितीयाणम् । प्रनिषदि सावादिति । प्रणमस्ति । प्रदीमान पांग इन भावः । पम्ममरमिशीगन्माणाहः कार्यगिनिंदा मपित्य'जहि सततोरसाही दुषलागि समानु' इति कामगा। गनु प्रगुमिपोय पुनोपयुम्पा इत्या- प्रमयः खलु कोशदण्डयोः कतपमाङ्गविनिर्णयो नयः। स विधेयपदेषु दक्षतां नियति लोक यानुरुध्यते ॥ १२॥ प्रमय इति ॥ कर्मणामारम्मोपाय पाहापापोशमाविमागो निरात- प्रतीकारः कार्यसिरिति एमालनि । मयाद कामय:- सहायाः साधनोपाया विभागो देशकालयोः । विनिपातमतीकारः सिद्धिः पछामिप्यते ॥ इति । यथा- नामानां विनिर्णयः पमा विनिर्णयः । सद्वितार्थ-' इत्यादिनोत्तरपदममासः । कृतः पसारविनिर्णयो यस्य येन पास योक्तः । नयो नीतिः । मन्त्र इति था- थत् । कोशोऽर्थराशिः । कोशोऽवी कुमले सङ्गापिघानेऽधदिग्पयोः' इत्यमरः। दण्डधतुरङ्गसन्यम् । 'पदोऽस्त्री शासने राजा हिंसायो हगुर यमे । यात्राशायाँ सैन्यभेदे' इति धजयन्ती । तयोः कोशदण्डयोः । प्रमुशोरित्ययः । प्रभवत्यमा दिति प्रभवः कारणम् । 'प्रदोरम् । स भयो विधेयपदेषु कार्यवस्नुपु 'पद ध्यवासितत्राणस्थानलक्ष्मातिवस्तु' इत्यमरः । दक्षता क्षिपकारिखम् । असाह- मित्यर्थः । लोकः कृष्यादिप्रवृतो जनः । नियति देवमिव । नियतिनियमे देवे' इति विश्व: । अनुरुष्यतेऽनुसरति । रुधेवादिकास्कतरि लद । मनस्यापि मूलमु- साहस्तन्मूलायाः प्रभुरातेमुलमिति किम वक्तव्यम् । अतः स एवाश्रयणीयः । यतो नक्तंदिवं मन्नयतस्तस्यापि प्रभोनिरसादस्य न किंचित्सित्यतीति ।। ननु सोरसाहस्यासहायस्य कथमर्थसिद्धिरित्यमाह- अभिमानवतो मनस्विनः प्रियमुचैःपदमारुरुक्षतः। विनिपातनिवर्तनक्षम मैतमालम्बनमात्मपौरुपम् ॥ १३ ॥ अमिमानवत इति ।। अमिमानवतो मानधनस्य प्रियमिष्टमुरुक्तं पदं स्थान राज्यादिकमारुरुक्षत आरोदुमिच्छतः मासुकामस्य मनस्खिनो धीरस्थात्मारूपं खपुरुषकार एवं विनिपातनिवदेनक्षममनर्थप्रतीकारसमर्थमालम्बनं सहकारि मतमिष्टम् । यथा कसचिसुद्धमारोहतः किंचित्पतनप्रतिबन्धकमनुचरहवादिक मालम्बनं सददिति पनिः । किं पौरुषादन्यैः सहायः शूराणामिति भावः । १ वितृष्ये रवि पाठ, उचितम्' इति पाठ ३'तमम्' इति पाठ.. ।

·वितरिम संगीन २३ पौरपानीकारे दोषमाह-- विपदोऽभिभवन्त्यविक्रम रहयत्यापदुपेतमायतिः । नियता लघुवा निरायतेरगरीयान पदं नृपश्रियः ॥ १४॥ निपद इति ॥ अविक्रम पाहीनं बिपदोऽभिमन्याकामन्ति । आपदुपेतं विपतमापतिस्तरकालः। 'उत्तरः काल आयतिः' इत्यमरः । रहयति स्यजति । निरयतेः । आसनक्षयस्येत्यर्थः । लघुताऽगौरवं नियतावश्यंभाविनी । न कश्चिदेन- माद्रियत इत्यर्थः । भगरीयांलघीयासपधियो राजलक्ष्म्याः पदमारपदं न भवति । यदा नृपेति पदच्छेदः । तस्मात्पीरुप कर्तव्यमेवेत्यर्थः। अत्र पूर्वपूर्वस्याविक्रम. स्वादेहत्तरोत्तरविपदादिकं प्रति कारणरवात्कारणमालाख्योऽलङ्कारः । तथा ध सूरम्-'पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरहेतुत्वे कारणमाला' इति । फलितमाह- तदलं प्रतिपक्षमुन्नतेरवलम्ब्य व्यवसायवन्ध्यताम् । निवसन्ति पराक्रमाश्रया न विपादेन समं समृद्धयः ॥१५॥ तादेति ॥ तत्तमात् । उपेक्षायो दोषसंभवादित्यर्थः । उनतरभ्युदयस्य प्रतिप- क्षमन्तरायं व्यवसायवन्ध्यतामुयोगशून्यतामवलम्यालम् । अवलम्बनेनालमि- त्यर्थः । 'भलेखस्योः प्रतिषेधयोः प्राची करवा' इति क्त्वाप्रत्ययः। तस्य ल्ययादेशः। तथाहि । पराक्रम आश्रयः कारणं यासां वास्तथोक्ताः समृदयः संपदो दिपादेन सममनुत्साहेन सहन निवसन्ति । पौरुपसाध्याः संपदो नानुरसाहसाध्याः । उभयोः सहावस्थानविरोधादित्यर्थः । वैधयण कार्यकारणरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ ननु समयःमतीक्ष्यते, किं वेगनेयवाह-- अथ चेदवधिः प्रतीक्ष्यते कयमाविष्कृतजिमइत्तिना। धृतराष्ट्रसुतेन सुत्यजाश्विरमास्वाध नरेन्द्रसंपदः ॥ १६ अथेति भयावधिः कालः प्रतीक्ष्यते चेत् । अवधिस्त्ववधाने स्वारसीनि काले विलेऽपि च इनि विश्वः। आविष्कृतजिझवृत्तिना प्रकटितकपटम्यवहारेण एत. राष्ट्रसुतेन दुर्योधनेन नरेन्दसंपदो राज्यसंपदः । नरेन्द्रेति वा पदरछेदः । चिरं चतुर्दशवाण्यावासानुभूय कथं सुत्यजाः। शातास्वादन तेन पश्चादपि मुखेन युदक्लेशं विना न लक्ष्यन्त एवेत्सवधिप्रतीक्षणं व्यर्थमित्यर्थः । अथवा तदा दैववसारस्वयमेव संपदो दास्यति चेचयापि तत्कयं रोचयेमहीत्याह- द्विपता विहितं वयाथवा यदि लच्या पुनरात्मनः पदम् । जननाथ तवानुजन्मनां कृतमाविष्कृतपौरुपैर्भुजैः ॥ १७॥ द्विपतेति ॥ अथवा द्विषता विहितं पुनः प्रत्यर्पितमात्मनः पदं राज्यं स्वया लब्धा लप्स्यते यदि। लभेः कौणि लुद । हे जननाथ, तवानुजन्मनामनुजानामा. विष्कृतपोरुपः मटितपराकममुजः कृतमलम्। अस्मद्भुजैर्ने किस्सिाध्यमित्यर्थः । राज्यदानादानयोपितामेव स्वातस्येऽस्मद्धजवैफल्यात् । 'क्षत्रियल विजेतप्पम्' २'भूतिना' इति पाट २१८ ·रानागुताग शिप्रा rufANT मशामिति प्रोपागंमाग सा nिोनिधो गयायाने। गुरिनि- मामानापेक्षा का नायागोरोग-मका भूष. मांगकाममिकामागमागमानी'शी मा मात्र कार्यपदी शायेगा गया. मनु:- नेन भेदेन समरिया या प्रयोगाराम युदन मापन किमान पेशा- मदसितमुगमृगाधिपः करिमिरीयते स्वपं हतः । लपयन्सल नेजसा जग महानिरनि भूतिमन्यतः॥१८॥ मदेशि ॥ मृगाधिक nिो मारी मदनमिरित्ययः । वयं नय हीः करिभिरायते पृसिं करोति । रेय जीयतारयः। चौरादिशनेलेद। भीयादिकर 'मणायकर्मकाधिकार' इनि परम्भरवनियमादिनि । यादि । सेमसा प्रभाधण । 'रोनी पर प्रभाव पोनिध्याति तिमि' इति वैजयन्ती। जगहपहपूर्वग्मोमरस्यस्यतोऽग्यमानासि वृद्धि नेग्धति सल। महि लेगस्विनः परायपि युक्तम् । मनुवचनं पधाविषयमिति भावः । विशेषेण वापमाणसामाग्यसमर्थनरूपोऽर्यान्सरन्यासः मनु युदरपाशिको लाभः, उपायान्तीस्नु न वर्धन्याशयाह- अभिमानधनस गवररसुभिः स्थास्नु यशश्चिचीपतः । अचिरांशुक्लिासचश्चला ननु लक्ष्मीः फलमानुपङ्गिकम् ॥ १९ ॥ अभिमानेति । अभिमानधनस्य वरनिर्यातनमाननिष्ठस्य । भतएव गावरगमन- शीलरस्थिरः । 'स्वर' इति करयन्तो निपातः। असुभिः प्राणे: करणः । पुमि भूज्यसवः प्राणाः' इत्यमरः। स्थानु स्थिरम् । 'ग्लाजिस्थान ग्नुः इति म्युमत्ययः । यशश्चिचीपतश्चेतुं संग्रहीतुमिच्छतः । चिनोतेः समन्तामतृप्रत्ययः । अचिरमंशवो यस्याः साचिरांशुर्विघुत्तस्या विलासः स्फुरणं सचला। क्षणिकेत्यर्थः । लक्ष्मीः संपदनुपदादागतमानुपङ्गिकमन्दाचयशिष्टमल्पं फलम् । मानवाण यश एव मुख्यं फलमभ्युच्चयस्तु लक्ष्मीरिति मानिनामिदमेव साध्यमित्यर्थः । भवास्थिर- माणत्यागेन स्थिरयशःस्वीकाराभिधानास्यूनाधिकविनिमयाख्यः परिवृत्यलबार। तदुक्तं काव्यप्रकाशे--'परिवृत्तिर्विनिमयो योऽर्थानां स्यारसमासमैः' इति । नन्वल्पस मानस्य हेतोः कथं प्राणत्यागः शक्यते कर्तुम् , यतः 'जीवसरो भद्रशतानि पश्येत्' इत्याभल्याह- ज्वलितं न हिरण्यरेतसं चयम स्कन्दति भसनां जनः। अभिभूतिभयादसुनतः सुखमुज्झन्ति न धाम मानिनः ॥२०॥ ज्वलितमिति ।। जनो भस्मनां वयं पुक्षमास्कन्दति पादादिनाकामति । अदा. हकत्वादिति भावः । ज्वलितं ज्वलन्तम् । करि का'मतिबुद्धि-' इत्यादिस्ने चकारादर्वमानार्थवम् । हिरण्यं रेतो यस्य तं हिरण्यरेतसम िनारकन्दति । १ "लधुम्' इति पाठः ·द्वितीयः सर्गः। २५ हिकत्वादिति भावः । अतो हेतोमानिनोऽभिभूतिभयामाणलाभेन तेजरत्यागे रिभवो भविष्यतीति भयादसूनेय सुखमक्लिष्टमुन्झन्ति त्यजन्ति । धाम तेजस्तु ज्झन्ति । मानहानिकरानीवनारस्वतेजसा मरणमेव वरमित्यर्थः । पूर्वतरलोक- दर्थान्तरन्यासः॥ अथवा किमत्र प्रयोजनचिन्तया। किंतु तेजस्विनामयं खभाव एवं यजिगी- त्वमित्याशयेनाह- कमपेक्ष्य फलं पयोधराध्यनतः प्रार्थयते मृगाधिपः । कृतिः खलु सा महीयसः सहते नान्यसमुन्नति यया ॥ २१ ॥ किमिति ॥ मृगाधिपः सिंहः किं फलं प्रयोजनमपेक्ष्य ध्वनतो गर्जतः। घर- तीति धराः। पचाद्यच् । पयसा धराताम्पयोधरान्मयान्प्रार्थयतेऽभियाति । याचाप्यामभिधाने च प्रार्थना कथ्यते बुधैः' इति केशवः । यद्वावरुणदीत्यर्थः । अर्थयते । 'मा साधानावरोधयोः' इत्यभिधानामा अवरोधेन । मा इति तृतीयान्तम् । आकारान्तस्य प्राशन्दख योगविभागात् 'आतो धातोः' इत्या- लोपः । तथाहि । महीयसो महत्तरस्य सा प्रकृतिः खलु पया प्रकृत्यान्यसमुञ्चति पावृद्धि न सहते । महतः परमानमेव पुरुषार्थ इत्यर्थः । पूर्ववदलङ्कारः ॥ निगमयति-उतार्थोपसंहरण निगम उच्यते । कुरु तन्मतिमेव विक्रमे नृप निर्धूय तमः प्रमादजम् । ध्रुवमेतदवेहि विद्विषां त्वदनुत्साहहता विपत्तयः ॥ २२ ॥ कुरु तदिति ।। हे नृप, तत्तस्मादुक्तरीत्या पराकमोत्साहयो? तुत्वाद्धेतोः। 'यत्त- घतस्ततो हेती' इत्यमरः । प्रमाद तमो मोह निधूय निरस्य विक्रमे पौरुष एवं मतिं कुरु । विक्रममेवाङ्गीकुरु, न हायान्तामित्यर्थः । न च विक्रमवैफल्यशङ्का कार्यत्याह-वमिति । विद्विषां विपत्तयस्वदनुत्साहहतास्तवानुसाहेनाव्यवसा- सेन हताः प्रतिबद्धाः । अन्यथा प्रागेव विएग्रेरनिति भावः । इत्येतद्धर्व निश्चित- भषेहि दिद्धि । 'ध्रुवं निये निश्चित छ' इति भावतः ।। नधनः पराजयशङ्का कार्येसाह- द्विरदानिय दिग्विभाविवाचतुरस्तोगनिधीनिवायत्तः । प्रसहेत रणे तवानुजान्द्विपतां का शतमन्युतेजसः ॥ २३ ॥ निरवानिति । दिग्विभावितान्दिा प्रसिद्धांतानायत भागच्छतः । आइपुर्वा- दिधातोः शतप्रत्ययः । धतुरो द्विरदान्दिग्गजानिव, तथोक्तविदोषणाश्चतुरस्तोय. निधी निव, रण भायतो दिग्विभावितान्टतमन्युतेजस इन्द्रविक्रमाश्चतुरस्वानुः जान्दिपता मध्ये का प्रसहेत । सोढुं का नुयादिलः । शकि लिस्' इति दाक्या लिंबाभतो निरा प्रवर्तस्वेति भावः । भाशीर्वादग्याजेन फलिसमाइ-- ज्वलवस्तव जातवेदस यतसि। विद- .॥२४॥ " ·ज्वलत इति ॥ तव चेतसि सततं ज्वलतो वैरिकृतस्य जातवेदसः। कोधाग्नेरि. स्वर्थः। शिवेतराऽशिवाऽमङ्गला वैधय्यदुःखजनकरवादिति भावः। रिपुनारीनयना म्वुसंततिरिवनिताथुमबाहः शमं विदधातु । वैरिकृतस कोधस्स वैरिषधमन्तरेष शान्त्यसंभवादवश्यं तद्वधस्त्वया कर्तव्य इत्यर्थः। कोषस्य विषयस निगरणेन विषयिणो जातवेदस एवोपनिबन्धादतिशयोक्तिरस्कारः। तदुक्तम्-'विषयस्या- नुपादानाद्विपय्युपनिबध्यते । यत्र सातिशयोक्तिः स्थास्कवेः प्रादोक्तिजीविता।' इति । तत्रापि मोधस्य जातवेदसो भेदेऽध्यभेदाम्यवसायानेदेऽभेदरूपा। तत एवाम्बुनिवाप्यत्वोक्तिश्च घटते। तथा च यथाम्बुसेकेनानिः शाम्यति तथा शत्रु- वधेन क्रोध इत्यौपम्यं गम्यते ॥ इति दर्शितविक्रियं सुतं मरुतः कोपपरीतमानसम् । उपसान्त्वयितुं महीपतिर्द्विरदं दुष्पमित्रोपचक्रमे ।। २५ ।। इतीति ॥ इत्युक्तरीत्या दर्शिता विक्रिया विकारो यागारम्भारमको येन से कोप- परीतमानस कोपाकान्तचित्तम् । इदं विशेषणद्वयं द्विरदेऽपि योज्यम् । भरतः सुतं भीमं महीपतियुधिष्ठिरो दुष्टं द्विरदमिव । एतेन भीमस शौर्यमेव, न बुद्धि- रस्त्रीति गम्यते। उपसान्त्वयितुमनुनेतुमुपचक्रमे प्रवृत्तः । 'प्रोपाम्यां समर्था- म्याम्' इत्यात्मनेपदम् । राक्षा तावदुपकारविधोपापेक्षया कथंचिदवशो जनः शनैर्विरदवशीकरणीयः, न तु त्याज्य इति भावः ॥ प्रथमं यावरस्तुत्यादिभिः प्रसादयति- अपवर्जितविष्ठ शुची हृदयग्राहिणि मङ्गलास्पदे । विमला तब विस्तरे गिरां मतिरादर्श इवाभिदृश्यते ॥ २६ ॥ अपवर्जितेनि ॥ विलयः प्रमाणाधः । अन्यत्र याचमलसंक्रमः । सोऽपवर्मिती यस समिणपतिविजये। शुधी। सौगम्यं सोशुद्धिम शुचिस्यम् । सदती. स्वधः । अतएव दृदयमाहिगि मनोरमे मालारपदे। एकत्र हितायंत्रतिपादकत्या. दन्यत्र मालपरतुरवायधेपरकरे। 'रोचनं चन्दनं हेम सर दर्पणं मणिम्। गुरूननि सपा सूर्य प्रासः पदपेरसदा पुधः । इति पुराणवचनात् । तय गिरा विमरे पाप। 'प्रथने पावसम्दे' ही पप्रतिषेधात् "दोर' इस । अतएव विचारो विमहो ग्यासः स प सदस्य विस्तरः' इत्यमरः । मनिस्वाहादि सवणे पर्पण । 'पणे मारागौं' इलमाः। विमला विगदाभिाश्यते । भाग्यशापादेव मनिर्वधपमनुमीपते तापूरकरपात्तसपर्पः ॥ भय पुग्मेनार- स्फुटता न परपात्रता न च न सीकतमर्थगौरवम् । रचिता ध्यगर्षवा गिरां नच सामर्थ्य मपोदिवं कचित् ।। २७ ।। एफुरति पतितिर पर मुसिताराना विसावा मा. प्रणामयागाररममपरमसीमासीहलमवेत्यर्थः । वैश. पसगवामापरिमार्थ नायम् । मानिने की प्रतियो' सामना मिसरवापानबरगनामियानाअनदनार्य- ·, द्वितीयः सर्गः। नि यावर रचिता कृता । तथा कचिदपि सामर्थ्य गिराभन्योन्यताकालत्वं नापो- हेतं न वर्जितम् । अन्यया दशदाडिमादिशब्दवदेकवाक्यता न स्यात् । याहुः- अर्धेकत्वादक वाक्यं सापेक्षं चेद्विभागे यात्' इति । नन्वर्धगौरवमिस्त्र कथं पछी- समासः । 'पूरणगुण-' इसादिना प्रतिषेधात् । नैप दोषः । ये शुक्लादयः शब्दा गुणे गुणिनि च वर्तन्ते । यथा पटस्य शौक्यं शुक्ः पट इति च तेपामेवान्न निषे. धात् । ये पुनः खतो गुणमानववना यथा गारवं प्राधान्यं रसो गन्धः स्पर्श इत्येवमादाय तेषामनिषेधातू , सथा 'तरस्यैश्च गुणैः पष्टी समस्यते' इति वचना- दहुलमभियुफमयोगदर्शनाच । बलाकायाः शौक्लयमित्यादी तु भाष्यकारवचनाद- समासः। अत एवाह वामनः-पत्रपतिमादिषु गुणवचनसमासोपालिश्यात्' इति॥ उपपत्तिरुदाहृता चलादनुमानेन न चागमः क्षतः । इदमीगनीगाशयः प्रसमं यत्तुमुपक्रमेत कः ॥ २८ ॥ उपपतिरिति । किंच चलादलमाप्रिल । कर्मणि त्यक्लोपे पसमी वरव्या। उपपत्तियुकिरदाहृता । पराक्रमपक्ष एवं श्रेयानिति युक्तिरुक्केत्यर्थः । रचित चैतन्महावीरति भावः । तथानुमानेन युक्त्यागमः शाधं च न क्षतो न हतः किरवागमाविरुद्धमेवोक्तम् । अन्यथा तद्विरोधादनुमानस्यैव मामाण्यभङ्गप्रसगा. दिति भावः । इंगित्यं क्षात्रयुक्तमिदं वचनमविद्यमान ईदगाशय इत्थं क्षात्रयु- काभित्रायो मस्स सोनीरगाशमः। 'अभिप्रायश्चन्द प्राशयः' इत्यमरः कः प्रसभं हादसुमुपक्रमेत। न कोऽपीत्यर्थः । इत्थं वक्तुमुपमित्तव नालियका अपि तु दुरापास्त एवेति भावः । केचिदेतछोकनयं निन्दापरत्वेनापि योजयन्ति । सदसत् । हितोपदेशमाश्रतस्परखातिबस्सलस राज्ञो मत्सरिण इव महावीरे प्रातार विधेये सवानर्थमूलभूतनिन्दातात्पर्यकल्पनानौचित्यादिति ॥ यदि साधूतं तर्हि तथैव क्रियवामित्यासाह- अविरतवया तथापि भे हृदयं निर्णयमेव धावति । अवसाययितुं क्षमाः सुखं न विधेयेषु विशेषसंपदः ॥ २९ ॥ अवितृसतयेति । तथापि त्वया सम्यनिर्णीतेऽपि मे हृदयमवितृप्ततयासन्तु- ष्टतया । अद्यापि संशयगतस्येनेत्यर्थः । निर्णयमेव धावत्यानुसरति । अपेक्षत इनि यावत् । अधापि निर्णयस्यानुदयादिति मावः । निर्णयानुदये हेतुमाह--- अयेति । विधेयेषु संधिविग्रहादिवग्यार्थेषु या विदोषसंपदोऽवान्तरमेदमूमा- मलाः मुखमहरोनावसाययितुम् । पुरुषान्मत्यानुकूल्येन स्वस्वरूपं स्वयमेव शीघ्र प्रत्यायमिनुमित्यधैः । सतेय॑न्तादणि कर्मकर्तृकातुमुन् । 'थेरणावि' निसूत्रस्थायं विपपः । क्षमन्त इनि क्षमा:पचाच । शक्का न भवन्ति । 'क्षम के हिते त्रिपु' इत्यमरः । विधेयमात्रस्य सुगमस्वेऽपि विशेषाणा सौम्यादाहुल्याच दुय- स्वादचापि निर्णयाकाईति सापाय: । म निर्णयपावनं प्रत्युवाकाक्पार्थस्य हेतुस्वाभिधानादाक्या हेतुक काम्पटिजमलंकारः । तदुर-'देवोदास्यपदा- रये काम्पलिमुदाहृतम्' इति । २'भ्यमसारयितुम्' इति पाठक ·. परतुविशेषावधारणमन्तरेणैव प्रवृत्तिरित्याशयाह- सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् । घृणते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव संपदः ॥३०॥ सहसेति ॥ फियत इति क्रियां फायं सहसा । अविमृश्येत्यर्थः । 'सहसेत्याक सिकाविमर्शयोः' इति गणच्यारयाने । स्वरादिपाठादग्ययम् ।न विदधीत न कुर्वीत । कुतः । अविवेकोऽविमृश्यकारिरवं परमत्यन्तमापदा पदं स्थानम् । कारण. मित्यर्थः । व्यतिरेकेणोकमर्थमन्वयेनाह-गुणत इति । गुणलुब्धा गुणगृनव इति स्वयंवरहेक्तिः । संपदः श्रियः विमृश्य करोनीति विमृश्यकारी 'उपपदम- तिङ्' इति समासः । तं स्वयमेव वृणते भजन्ते हि । 'वृह संमत्ता' इति धातुः । तस्माद्विमृश्येव प्रवर्तितव्यमित्यर्थः । अत्र सहसा विधाननिपेघलन्धविमृश्यकारि- स्वरूपकारणस्यापद्रूपव्यतिरेककार्येण समर्थनाद्वैधयेणार्थान्तरन्यासः । द्वितीया- र्थेन च स एव साधम्र्येणेति ज्ञेयम् ॥ ननु साहसिकस्यापि फलसिद्धिदृश्यत एव, तल्कि विवेकनेत्यवाह- अभिवर्पति योग्नुपालयन्विधियीजानि विवेकवारिणा। स सदा फलशालिनी क्रियां शरदं लोक इवाधितिष्ठति ॥ ३१ ॥ अमीति ॥ यः पुमान् । विधीयन्त इति विषयः कृत्यवस्तूनि वीजानीत्युप- मितसमासः । शरदं लोक इवेति वाक्यगतोपमानुसारात् । तानि विधिबीजानि। विवेको वारीव तेन विवेकवारिणा । पूर्ववत्समासः । अनुपालयन्प्रतीक्षमाणः संरक्षभिवति सिञ्चति । स पुमान् । फलं साधननिष्पायोऽर्थः, ससंध। 'सस्ये हेतुकृते फलम्' इत्युभयत्राप्यमरः । तच्चालिनी क्रिया को छोको जनः। 'लोकस्तु भुवने जने' इत्यमरः । शरदमिव सदर नित्यमधितिष्ठति सदा क्रियाले प्रामोत्येव न कदाचियभिचरतीत्यर्थः । साहसिकस काकतालीयन्यायेन फल. सिद्धिर्विवेकिनस्तु नियतेति भावः । अत्र कलशब्देन सखहेसुकृतयोरर्थयोरभेदा- ध्ययसायारोपमूलातिशयोक्तिस्वदनुगृहीता घोपमेयनुसंधेयम् ॥ नियता विवेकिनः फलसिद्धिरित्युतम् । संप्रति सामेष रुच्ययं स्वाति- शुचि भूपयति श्रुतं वपुः प्रशमस्तस भवत्यलंक्रिया । प्रसमाभरणं पराक्रमः स नयापादितसिद्धिभूपणः ॥ ३२ ॥ दुखीति । सुचि संप्रदायगुरगुतं बासमवणं का वपु पनि । अन्यथा विद्वान्पुरुषः शोच्य इति भावः । तस्य भुवस्य मामः क्रोधोपशान्तिरक्रिया भूषणं भवति । अन्यया भुतवफस्यादिति भावः । पराममा सस्थवसरे और मशमसाम- रणं मपति । अभ्यथा सर्वः परिभूपत इति भाषः । स पराकमः । मयापारिता मीतिसंपादिता विवेकपूर्विवति यावत् । सा चासो मिविध सेव भूपर्ण बसस तयोरः । भम्पया साहसिकस्य सिदिः काकताटीयत्वेन पक्षे पायर्य साहिति भावः । “दपुचो भूपतवाव मिद पगतराम मायमानो तेरी व पाट ·द्वितीयः सर्गः। २९ - पूर्वोचरेच्छया ।' इति विवेकः । एवं विशिष्टसिरन्यभूषिताया एव भूषणलो- उत्या सर्वोत्तरवया स्तुतिर्गम्यते । अनोत्तरोत्तास्य पूर्वपूर्व विशेषणत्वादेकावश्यक कारः । तदुतम्-'पन्न विशेपणभावं पूर्व पूर्व प्रति कमेणैव ! मजति परं परमे- पालंकृतिकावली कथित्ता।' इति ।। विमृश्य कुर्यादिति स्थितम् । तत्र विमापायः के इरयुक्त शास्त्रमेवेत्याह- मतिभेदतमस्तिरोहिते गहने कृत्यविधी विवेकिनाम् । सुकृतः परिशुद्ध आगमः कुरुते दीप इवार्थदर्शनम् ॥ ३३ ॥ मनोति ॥ मतिभेदा कार्यविप्रतिपत्तिः । मतिभेदसम हवेत्युपमितसमासः । दीप हवेत्युपमानुसारात् । तेन तिरोहित भारछश्वेऽतएव गहने दुरवगाहे कृत्य- विधौ कार्यानुष्टाने विवेकिनो सुरुतः सदभ्यतोऽतएव परिशुद्धी निश्चितोऽन्यत्र सुविहितः प्रवासादिदोषरहितश्च आगमः शास्त्रं 'भागमः शास्त्र भायाते' इनि विश्वः । दीप इबाधदर्शनं कार्यज्ञानं वस्तुप्रतिभासनं च कुरुदै । एवं विमृश्य कुर्वतो देवादनागमोऽपि न कश्चिदपराध इत्याद- स्पृहणीयगुणैर्महात्मभिश्वरित धर्मनि यच्छतां मनः । विधिहेतुरहेतुरागसां विनिपावोऽपि समः समुन्नतेः ॥ ३४ ॥ स्पृहणीयेति ॥ स्पृहणीयगुणेलोकलाम्यगुणमहात्मभिः सजनेश्वरितेऽनुष्टिते वमन्याचारे मनो यस्तो निदधताम् । सन्मार्गेण व्यवहरतामित्यर्थः । विधि- हेतुदेवनिमित्तकः । विधिविधाने देवे च' इत्यमरः । अतएवागसामपराधानाम- हेतुर्विनिपातो देविकानर्थोऽपि । 'विनिपातोऽवपाते सावादिव्यसनेऽपि च' इति विनः । समुन्नतेरतिद्धः समस्तुल्यः । दैविक पुरुषस्थानुपालम्यत्वादिति भावः ययाह कामन्दक:-'यतु सम्यगुपकान्तं कार्यमेति विपर्ययम् । पुरुषसत्र- नुपालभ्यो देवान्तरितपौरुषः ॥ इति ॥ संप्रति यद्विमृश्यं तदाह- शिवमीपयिकं गरीयसी फलनिष्पत्तिमर्पितायतीम् । विगणय्य नयन्ति पौरुपं विजितकोपरया जिगीषयः ॥३५॥ शिवमिति ॥ जिगीपत्री विजयेण्छदो नृपश विजितकोपरयर जितशोध- वेगा: सन्तो गरीयसी प्रभूतामपितायतीमक्षतोसरकायाम् । स्वन्तामित्यर्थः । फलनिष्पत्रि फलसिद्धिं विगणय्य । फरवावं निश्चितयेत्यर्थः परपं पुरुपकार शिवमनुकूलमापयिकमुपायम् । बिनयादित्वारस्वायें ठक् । उपायाद्रवस्त्रं च। नयन्ति मापयन्ति । पौषमुपायेन पोजयन्तीत्यर्थः । नानिधितफलं धर्म यंत इति भावः । ययाह कामन्दक:- निष्फलं लेशबहुलं संदिग्धालमेव पान कर्म कुर्यान्मतिमान्सदर घरानुवन्धि च ॥ इति । मयतिः प्रापणा दिकर्मकः। भन्न पौरपत्य कर्तृस्थकर्मस्वेऽप्युपायस्थातथावाको, विनयत सादिवत् पश्ये पापारीरे कर्मणि' हयात्मनेपदं भवति । १ अपिलायतिम्' इति पाठ ·करताजुनाय याफ रिजितकोपरया इति सदावश्यकमित्याह- अपनेयमुदेतुमिच्छता तिमिरं रोपमयं धिया पुरः । अविभिद्य निशाकृतं तमः प्रभया नांशुमताप्युदीयते ॥ ३६ ॥ अपनेयमिति ॥ उदेतुमम्युदेवमिष्टता राज्ञा पुरः प्रथम रोषमय रोपादाग- तम् । 'मयर च' इति मयद । तिमिरमज्ञानं धिया विवेकयुया करणेनापनेय- मपनोधम् । तथाहि । अंशुमतापि कत्रां प्रमया तेजसा करणेन निशाकृतं समो पान्तमविभिध नोदीयते । किंतु विमिययेत्यर्थः । सूर्यस्थाप्येवं किमुताम्येषा- मित्यपिशन्दार्थः । इणो भाये छट् ॥ ननु दुर्घलसवमस्तु । यलीयसस्तु क्रोधादेव कार्यसिद्धिरित्यत माह- बलवानपि कोपजन्मनस्त मसो नाभिम रुणद्धि यः। क्षयपक्ष इन्दची कला सफला हन्ति स शक्तिसंपदः ॥३७॥ बलवानिति ॥ बलवाम्ळूरोऽपि यः कोपासन्म यस तस्स कोपजन्मनः । 'भवज्यों बहुचीहिन्यधिकरणो जन्माधुसरषदः' इति वामनः । तमसो मोहस्य । कृद्योगास्कर्तरि पष्ठी । मभिमवमाक्रान्ति न रुणद्धि न निवारयति । स नृपः क्षयस्य पक्षःक्षयपक्षः कृष्णपक्ष संबन्धि कला इब। 'कलातु पोटशो भागः' इत्यमरः । सकलाः सममाः शक्तिसंपदा प्रमुमनोरसाहकीस्ति- स्रोऽपि हन्ति नाशयति । अन्धस्य जङ्घावलमिव क्रोधान्यस्य लोकोत्तरमपि सामय व्यर्थमेवेत्यर्थः । भन्न कालस्य सर्वकारणत्वारक्षयपक्षस्य कलाक्षयकारि• रखमस्त्येव तमसस्त तत्काल विजृम्भणात्तथा व्यपदेशः ।। विमृश्य कुर्वतः क्रियाप्रकारमाह- समवृत्तिरुपैति मार्दवं समये यश्च तनोति तिग्मताम् । अधितिष्ठति लोकमोजसा स विवखानिय मेदिनीपतिः ॥३८॥ समेति ॥ यः समा नातिमृदु तितिग्मा वृत्तिर्यस्य स समवृत्तिः सन्समये सत्यवसरे मार्दवं मृदुवृत्तिरवमुपैति, तिग्मता तीक्ष्णवृत्तित्वं च तनोति । स मेदि- नीपतिर्विवस्वानिव ओजसा वैजसा लोकमषितिष्टत्याकामति । सूर्योऽपि प्रमे देन समवृत्तिरित्यादि योज्यम् ॥ उकान्ययाकरणेऽनिष्टमाह- क चिराय परिग्रहः श्रियां क च दुष्टेन्द्रियवाजिवश्यता । शरदचलाथलेन्द्रियैरसुरक्षा हि बहुच्छलाः श्रियः ॥ ३९ ॥ केनि ॥ धियां संपदा चिराय पहुकालं परिमः स्वापत्तीकरण । इन्द्रि याणि धाजिन इयेति समासः । दुधनाममार्गधाविनामिन्द्रिपवाजिनो वश्यो वसंगतस्तस्य भावस्तता का नोमयमेकर निएवीत्यर्थः । कुतः। हि पसायर- दभवलाप्रथलाः । किंघ यहुराला बहुग्याजाः । बहुरन्ध्रा इति यावत् । 'बल दरखलिते व्याने' इनि विश्वः । श्रिया संपदः । पलेन्द्रियरजिसेम्मिरमुरक्षा रशिवमायाः । निधासा मलि मियो भाविनीते निवतीयः । पारया- हेतु काम्पलिमलंकारः। + ·द्वितीयः सर्गः। ३१ - क्रोधस्स दुष्टतामुक्त्वा तस्य स्वागमुपदिशति-- किमसामयिक वितन्वता मनसः क्षोभमुपात्तरंहसः । क्रियते पतिरुचकरपां भवता धीरतयाधरीकृतः ॥४०॥ किमिति ॥ उपात्तरंहसः प्रातत्वरस्य मनसः। समयोऽस्य प्राप्तः साममिकः । "समयसदस्य प्राप्तम्' इति । स न भवतीत्यसाममिकस्तमप्रासकालं क्षोभ वितन्वता भवता धीरतया धैर्यगुणेन । 'मनसो निर्विकारस्वं धैर्य सरस्वपि हेतुपु' -इति रसिकाः । अधरीकृतिरस्कृतः । प्रापिति शेषः । अपां पतिः समुदः कि किमर्थमुकरधिकः क्रियते । न पराजितं पुनरुचकैः कुर्यादिति भावः । भत्र वितन्वतेति भीमविशेषणरवेन अपॉपतिपदार्थखोच्चःकरणे देतुत्वोक्त्या कायलि- अमलंकारः॥ श्रुतमप्यधिगम्य ये रिपून्विनयन्ते न शरीरजन्मनः । जनयन्त्यचिराय संपदामयशस्ते खलु चापलाश्रयम् ।। ४१ ।। श्रुतमिति ॥ किंच। ये श्रुतं शास्त्रमधिगम्यापि शरीरजन्मनः शरीरप्रभवा. रिपकामक्रोधादीश विनयन्ते न नियच्छन्ति । 'कस्थे चाशरीरे कर्मणि इत्या. हमनेपदम् । ते खल्वचिराय संपदा पापलाश्रयमस्थैर्य निबन्धनमयशो दुष्कीति जनपन्ति । आश्रयदोषादस्वयं संपदा न स्वदोषादिसधः । अजितारिपवर्गस्य कुतः संपर इति भावः॥ तथा क्रोधारकार्यहानिरित्याशयेनाह- अतिपातितकालसाधना स्वशरीरेन्द्रियवर्गांपनी । जनवन्न भवन्तमक्षमा नयसिद्धरपनेतुमर्हति ॥ ४२ ॥ अतिपातितेति ॥ अतिपातितान्यतिकान्तानि कालः समयोऽनुरूपः साधनानि सहायादीनि यया सा तथोक्ता । तापयतीति तापनी । कर्तरि हयुद। दिरवान्डीम् । स्वस परशारीरमिन्द्रियवर्गश्च तयोस्तापन्यक्षमा क्रोधो भवन्तं जनवापृथग्जन- मिव । 'वेन तुल्यं-' इति वतिनलयः । तेनेवार्थो लक्ष्यते । 'तदितथासर्वविभ- ति इस्यव्ययम् । नयसिदेनयसाप्यफलादपनेनु पृथका माईति । असमयको. धस्यात्मसंतापातिरिकं फलं नास्त्रीत्यर्थः । दुष्टः क्रोध इत्युक्तम् । अय क्षमाया गुणानाह-- उपकारकमायते शं प्रसयः कर्मफलस भूरिणः । अनपाय निवडूण द्विपां न तितिक्षासममस्ति साधनम् ।।४३|| उपकारकमिति । आयतेरत्तरकालय भृशमत्यन्तमुपकारकम् । स्थिरफलहेतु- रित्ययः । भूरिणः प्रभूतस्य कर्मफलस्य । प्रसूयतेऽनेनेति प्रसवः कारणम् । अपायि न भवती पनपापि स्वपमविनश्यदेव द्विषां नि: विनाशकमेवंगुणकं साधनं तितिक्षासमं क्षमातुरूपं नास्ति । 'शान्तिः क्षमा तितिक्षा च' इत्यमरः । 'तिज निशाने' इति धातोः 'गुप्तिकिपः सन्' इति क्षमा सत्यत्ययः । तितिक्षास- ३'तापिनी' इति पाठ ·किरातार्जुनीये. ममिस्यनुकोपमेया समास आयर्थी लुप्तोपमा, शायत्यनपायिवादः साधनान्तर- पैसक्षण्यापतिरेकश्य ध्यज्यते । भेदप्राधान्य उपमानानुपमेयस्याविषये विपर्यये चव्य तिरेकः॥ ननु तितिक्षया कालोपे दुर्योधनः सर्वानराशो वशीकुयादित्यग्राह--- प्रणतिप्रवणान्विहाय नः सहजस्नेहनिबद्धचेतसः । प्रणमन्ति सदा सुयोधनं प्रथमे मानमृतां न कृष्णयः॥४४॥ प्रणतीति । सहजने हेनाकृमिमप्रेम्णा नियद्धचेतसोऽसासु गाद साचि सुयोधने सुन तथेति भावः। कि घ मानभृतामहकारिणा प्रयमेऽप्रस सुयोधनस्तु सतोऽपीति भावः । वृष्णयो यादवाः प्रणतिप्रवणान्मणामपर सुयोधनस्तु न तथेति भावः । नोमान्विहाय सुयोधनं सदा न प्रणमन नमन्ति नानुसरन्ति । किंतु कार्यकाले त्यस्यन्त्येथेत्यर्थः । सति यादवविनं किंचिदस्माकमसाध्यं भवेदिति भावः । अनेकपदार्थहेतुकं काव्यलिङ्गमलंका सुहृदः सहजास्तथैतरे मतमेपां न विलमयन्ति ये । विनयादिव यापयन्ति ते धृतराष्ट्रात्मजमात्मसिद्धये ॥४॥ सुहृद इति ॥ किं चैपां वृष्णीनां ये सहजा सहजासाःमातृपितृपक्षा इत्य 'अन्येष्वपि इयते इति इप्रत्ययः । सुहृदो मिग्राणि तथेतरे कृत्रिमसुहृदश्च वृष्णिपक्षं न विलयन्ति नातिकामन्ति ते दयेऽपि नृपाः । दुर्योधनोपजीवि पीति भावः । पाप्मसिद्धय आरमजीवनाथ एतराष्ट्रारमजं दुर्योधनं विनयादार ख्यादिव यापयन्ति कालं गमयन्ति । कार्यकाले सु वृष्णिपक्षप्रवेशिन एवेत्यर्थं यातेय॑न्ताल । 'अर्तिही-' इत्यादिना पुगागमः॥ किंच नायमभियोगकाल इत्याशयेनाह- अभियोग इमान्महीभुजो भवता तस ततः कृतावः । प्रविघाटयिता समुत्पतन्हरिदश्वः कमलाकरानिय ।। ४६ ।। अभियोग इति ॥ कृतावधेः परिभाषितकालस्य । 'अवधिस्ववधाने स्वारसी। काले पिलेऽपि च' इति विश्वः । तस्य सुयोधनस्य । कर्मणि पष्टी । भवता कृतः अवधित इति शेषः । अभियोगः । भादभिभव इति यावत् । 'भभियोगस्तु शप सादाढ़े च परामवे' इति विश्वः । इमान्पूर्वोक्तान्मही जो राहो हरिदध पर रश्मिः कमलाकरानिव समुत्पतनुधव प्रविघाटयिता भैरस्यति । घाटयतेमौंव दिकाएद । चौरादिकस्य तु "मितो इखः' इति हवावं स्वात् ।। भय म ये पृष्णिपक्षावान्प्रत्याह- उपजापसहान्विलायन्स विधाता नृपतीन्मदोदतः । सहते नजनोऽप्यधःक्रियां किमु लोकाधिकधामराजकम् ॥४७॥ उपजापति मदोदतःस दुर्योधनो नृपतीनम्यानुपाबिसयमावरमालयन् सहन्त इति सहाः। पचाए । उपनारस सहाम्भेदयोग्पाद । समौ मैदोपमापी ·द्वितीयः सर्ग: ३३ समरः । विधाता विधास्यति । दधातेलंद । अवमानितो जनः सुभेद्य इति वः। न च ते सहियाव इत्याह-जनः प्राकृतोऽध्यधःक्रियामपमानं मसरते। नोकाधिकमाम लोकोतरप्रतापं राजकं राजसमूहः । 'गोरोक्षोष्ट्र--' इत्यादिना प्रत्ययः । किम् । न सहत इति किं वक्तव्यमित्यर्थः । तथा सति कृत्सव जमण्डलमसानेवावलम्बियत इति भावः ।। मनु सखी निवेयादिवनेवरोक्त्या तख मदसंभावनापि कथमित्यवाह- असमापितकृत्यसंपदा हतवेगं विनयेन तावता। प्रभवन्त्यभिमानशालिनां मदमुत्तम्भयितुं विभूतयः ॥ ४८॥ असमापितेति ॥ असमापितकृत्यसंपदामकृतकृत्यानामतोऽभिमानशालिनाम- इंकारिणां विभूतयः संपद एवं तावता स्वस्पेन विनयेन । कार्यवशादारोपितेनेति दोपः । हरवेगं प्रतिबद्यगं नतु स्वरूपवो इतं मदमुत्तम्मयितुं वर्धयितुं प्रभ- चन्ति । सर्वथा दुर्जनसंपदो विकारयन्तीति भावः ।। अथ मदस्यानर्थहेतुतां युग्मेनरह-- मदमानसमुद्धतं नृपं न विद्युत नियमेन मूढता । अतिमूढ उदसते नयाभपहीनादपरज्यते जनः ।। ४९ ।। मदेनि परागेति च ॥ मदमानाभ्यां पहिंकाराम्यां समुदतं नृपं भूदता कायापरिज्ञान नियमेनावश्यं न वियुद्धे न विमुञ्चति । अतिमूढो नयाशीतिमा- गोदुदस्थत उक्षिप्यते । कर्मकर्तरि लट् । भयहीनाजनोऽपरज्यतेऽपरको भवति । 'वरितभित:-' इत्यादिनात्मनेपदम् । अपरागसमीरणेरितः क्रमशीर्णाकुलमूलसंततिः । मुकरस्तरुपत्सहिष्णुना रिपुरुन्मूलयितुं महानपि ॥५०॥ अपरागोश्रीतिः द्वेष इति यावत् । समीरण इद । तेनेरितचोदितः । अत एष समेण शीणों शीणीभूताकुला चला ए मूलसंततिः प्रकृयादिखजनवर्गः शिफा- संघातश्च यस्य स तथोक्तः । 'मूलं वशीकृते स्वीये शिफातारान्तिकादिपु' इति वैजयन्ती। रिपुमहानपि तस्वक्ष व सहिष्णुना क्षमावतोन्मूलपितमुखतं सुकरः सुसाध्यः । सुकरोम्मूलन इत्यर्थः । भन्न मदादेः पूर्वपूर्वस्योरोचरं प्रति कारणवाकारणमाला, तरवदित्युपमा घेति द्वयोः संसष्टिः ॥ नन्वन्तदमात्रेण कथ सुसाध्यस्खग्राह- अशुरप्युपहन्दि विग्रहः प्रमुमन्त प्रकृतिप्रकोपजः । अखिलं हि हिनस्ति भूधरं तरुणाखान्तनिधर्पजोनलः ॥५१॥ भरिति । भरपोऽश्यन्त प्रकृतिप्रकोपजोऽविरहामात्याचपरागसमुदयः । 'प्रकृतिः पराभूतेषु समावे मूलकारणे । सन्दःकारण जनवमात्यादिरेवति। इति वैजयन्ती । विग्रहो वैरे प्रभुमुपहन्ति नाशयति । भारतमाह-तहमा- साम्तानां निघर्षों घणं समोऽनलोऽपि भूधर गिरिमखिलं साकल्येन हिनस्ति १ शालिन इति पाठ २'भूपमन्त पति पाठ ।

·किरातार्जुनीये Rem | मनोरमामोरी गमानviint after the हामार्ग सपा पधमा पुगोगामनिवार- मतिमान्विनयप्रमाधिना गमुपेशेत गमुमति दिपः । सुजयः रालु तारगनारे विपदन्ता पविनीनसंपदः ।। ५२ ।। मतिमानिति मनिमामासामिपं प्रमानिनिपप्रमापिनी दुर्विनी. गर निगः गगुपति वृद्धि गरेक्षेन । शाया फलमार-शादिनीनो. यो प्रविन गुरोम जे गहि परमातदिनीसमतो परमिपाका । ममः। दुनिीता शो! गुगामिना भेदररितधादिस्या- लघुपतितया मिर्दा गत पहिरन्तम नृपस मण्डलम् । अमिभूय हरत्यनन्तरः विधिलं कुल मियापगारयः ।। ५३ ॥ मयिनि । सतितरा सर दुरूपया पहिमितानिनपदेच्यन्तरमा. स्थानिय पनि भेगतम् । रितिकारियोज' इत्यनस्यपा। भूपस मगरसं राइमनम्तरः संनिहियो निगीरापगारयो मदीयेगः शिपिलमन्तभदवर कुल- मियाभिभूयारम्य हरति । अनुशासतमित्यनाकुलं नयवाकुलमर्जुनाग्रजम् । स्वयमर्थ इवाभिवाञ्छितस्तममीयाय पराशरात्मजः ॥ ५४॥ मन्विति ॥ इतीरधमाकुलमरिनिकारमरणारमितमनाम भीमसेनं नय- परम नीनिमार्गमनाकुटमसंकीण यथा तथानुशासवमुपदिशन्तम् । 'अक्षिादयः पद' इत्यम्यस्त्रारपर्नुममावः । युधिष्ठिरं पराशरारमजो पदयासः । स्वयम- 'भिवाभियतोऽयं इस साक्षान्मनोरम इयरयुरप्रेक्षा । अभीयाय प्रासः ॥ अय युग्मेनाह- मधुरैरवशानि लम्भयन्नपि तियश्चि शमं निरीक्षितः । परितः पटु विनदेनसां दहनं धाम विलोकनक्षमम् ।। ५५ ॥ मधुरैरिति ॥ मधुरः शान्तनिरीक्षितरवलोकनः । नपुंसके भाये का न विद्यते यशमायत्तर येषां तान्यवशानि प्रतिकूलानि । 'कामायसतायर्या च' इति विश्वः। तिधि मृगपक्ष्यादीनि राम शान्ति लम्भयन्प्रापयन् । 'लभेश' इति नुमागमः। 'गत्यर्थ-' इत्यादिना हिकर्मकत्वम् । परितः पटूम्बलमेनसाम् । दमतेऽनेनेति दानं निधर्वकं तथापि विलोकनक्षम दर्शनीयम् । वयादिविलक्षणमिति भावः । धाम तेजो विनत् ।। : सहसोपगतः सरिसयं तपसां सतिरसूतिरीपदाम् । “ददृशे जगतीमुजा मुनिः स वपुप्मानिव पुण्यसंचयः ॥ ५६ ।।' ॥ पुनःसहसोपगतोऽकमादागतस्तपसा सूतिः प्रभव आपदामस्तिरम २ समीतिति पाएनसाम्' इति पाठ पति पाठ ·द्वितीयः सर्गः। चः । निवर्तक इति यावत् । स मुनिभ्यांसो बयुप्मान्देहधारी पुण्यसंचयः ज्यराशिरियेत्युत्प्रेक्षा । जगतीभुजा राज्ञा सविस्मयं दो दृष्टः ॥ अयोधरासनतः पराादुघन्स धूतारुणयल्कलाग्रः । रराज कीर्णाकपिशांशुजालः शृङ्गारसुमेरोरिव तिग्मरश्मिः ५७ अथेति ॥ अथ दर्शनानन्तरम् । उचानतात्पराष्टिान् । 'अर्धापत्' । पराचराधमोत्तमपूर्वाञ्च' इति यत्प्रत्ययः । आसनतः सिंहासनादुरानुत्तिएशत एवं चूतानि कम्पितान्यरुणानि वल्कलामाणि यस्य स तथोकः। स नृपः कीर्ण विस्तृत- माकपिशमशुजालं यस्य स तथोक्तः । सुमेरो: शहादुग्रंस्तिग्मरश्मिरित्र राज ॥ अवहितहृदयो विधाय सोहोपियपियरे गुरूपदिष्टाम् । तदनुमतमलंचकार पश्चात्तशम इव श्रुतमासनं नरेन्द्रः॥५८॥ अवहितेति ॥ स नरेन्द्रोऽवहितदयोऽप्रमत्तचित्तः सन् । भाषिप्रवरे मुनि- अष्टा ऋपिवदप्यहम् । अहीथै यतिप्रत्ययः । गुरूपदिष्टाम् । शास्त्रीयामित्यर्थः । अहाँ पूजाम् । 'गुरोल हलः' इसकारप्रत्ययः । विधाय पश्चादनन्तरं तदनुमतं तेनानुज्ञातमासनम् । प्रशमः शान्तिः श्रुतं शाश्रवणमिव । अलंचकार । उ च-'प्रशमन्नस्य भवत्यलंक्रिया' इति । मुन्याज्ञयोपविष्टवारियर्थः । व्यक्तोदितसितमयूखविभासितोष्ठ- स्तिष्ठन्मुनेरभिमुखं स विकीर्णधानः । नन्वन्तमिद्धमभितो गुरुमंशुजालं लक्ष्मीमुवाह सकलस्य शशाङ्कमृतेः ।। ५९ ।। इति भारविकृती महाकाव्ये किरातार्जुनीये द्वितीयः सर्गः। ज्योति । व्यत्वोदितः स्फुटोद्गतः सितमयूखैर्विभासितावोष्टी यस्य स तथोसः । विकीर्णधाम्रो विस्तीर्णतेजसो मुनेरभिमुखं तिघन्स नृपः । इदं दीप्तमेशुजालं सन्वन्तं गुरु गीपतिम् । 'गुगप्पतिपिप्रादा' इत्यमरः। 'अभितःपरित-इत्या- दिना द्विसीया अभितोऽभिमुखम् । तिधत इति शेष: । सकलस्व संपूर्णव शरा मूर्तिर्यस्य सस्येन्दोघमीमुशाह वहति सा अनोपमेयस्य राइ उप- मानेन्दुधर्मेण सन्याः साक्षारसंबन्धासंभवशासी लक्ष्मी मिति प्रतिबिम्ब- करणाक्षेपासंभववस्तुसंबन्धात्पदार्थचिनिदर्शनालंकारः। तदुपम्-'प्रतिधि- यस्याकरणं संभवता पत्र वस्तुयोगेन । तासाम्यमसंभवता निदर्शना सा विधा- • भिमता ॥ इति । इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमलिनायसूरिविरचितायाँ किरातार्जुनीय. कास्यव्याश्यादा घण्टापथसमारपायां द्वितीयः सर्गः समासः। १पीनारुण' इति पाठ २ 'पर्मररिभ ति पाहा. "पूजा पति पार कि. कामियोपरति पार: 'मृगारमूरति पाठः, ·किरातार्जुनीये । तृतीयः सर्गः। अथ विभिमुनि विशिश्चतुर्भिः कलाएकमाह । तदुफम्दाभ्यां युग्ममिति प्रोक्तं निभिः सोविशेषगन् । कलाएकं चतुर्मिः सातदूभ्वं कुलकं स्मृतम्' । इति- ततः शरचन्द्रकराभिरामैरुत्सपिभिः प्रांशुमिवांशुजालैः। विभ्राणमानीलरुचं पिशङ्गीर्जटास्तडित्वन्तमिवाम्बुवाहम् ॥१॥ वत इति ॥ तत उपवेशानन्तरं धमात्मजो युधिष्ठिरः शरचन्द्रकराभिरामः । भाडादकैरित्यर्थः । उरसर्पभिरू प्रसारिभिरंशुजाले प्रांशुमुमतमिव स्थितमि- स्युप्रेक्षा । पुनरानीलरुचं कृष्णवर्ण पिशशी: पिङ्गलवः । गौरादित्यान्डीए । जटा विभ्राणं धारयन्तमतएव तडित्वन्तं विद्युद्युक्तमम्बुवाहमिव स्थितमित्युरप्रेक्षा ॥ प्रसादलक्ष्मी दधतं समयां वपुःप्रकण जनातिगेन । असा चेतासु समासजन्तमसंस्तुतानामपि भावमाम् ॥ २ ॥ प्रसादेति । पुनः समना संपूर्ण प्रसादः सौम्यता तस्य लक्ष्मी संपदं दधतम् अतएव जनमतिगच्छतीति जनातिगेन लोकातिशामिना । अन्येवापि श्यते' प्रत्ययः। यस्प्रकणाकारसंपदाऽसंस्तुतानामपरिचितानामपि । पासोन्यमिय जानतामपीत्यर्थः। 'संबवः सात्परिचयः' इत्यमरः । घेतःसु चित्तध्यान रहा भावमभिमाय प्रसय बलारसमासजन्तम् । लगयन्तमिति यावत् । 'देशसभखक्षा वार्षि' इत्युपधाया लोपः । प्रसपाकारेषु सर्वोऽपि नियतीति भावः ।। अनुद्धताकारतया विविक्तां तन्वन्तमन्तःकरणस शत्तिम् । माधुर्यविसम्भविशेषभाजा कृतोपसंभाषमिवेक्षितेन ॥३॥ अनुदति । पुनरनुश्ताकारतश शान्ताकारण्येन लिनान्त:करणस्य यति विविध पूलाम् । शाम्तामिति यावत् । विविको पूननिनी' इसमरः । तम्या मस्टयम्तम् । आकृतिरेवास्य विपशुदि कथयतीत्यर्थः । पुनमाधुर्य निसर्गसौ. ग्पता विधम्मो विधासः । 'समाविसम्भाविधास' इसमरः। तयोविशेषमनि- सायं भवतीनि तपोतनेक्षितेन दर्शनेनैव कृतोपरंभापा संभाषण मेन समिणेषु पेक्षा अधिोरेगयोपसभापमाणमिव स्थितमित्यर्थः काशिधापा 'उपमं. भाषणमुपसावमम्' इति मासमादिराने । धारमबो धर्मविवन्धिनीनां प्रगतिमनःप्रणुदां श्रुतीनाम् । हेतुं वदम्यागमने परीणुः मुखोपविष्टं मुनिमापमापे ॥ ४॥ अनि म प्रति यमै निम्धिनीनाममोगादिधर्ममनिषा माम् रामपग्लियाम् ।।अनीमा कानाम् । 'भूलित की। इनमः । प्रसूति मभ मुखेनोपविष्ट मुनि सामागम तल पुनः गम है परनिशामुः । मामाते: सातामाधामीर' .

·तृतीयः सर्गः। अनाप्तपुण्योपचयैर्दुरापा फलस्स निधूतरजाः सवित्री। तुल्या मवद्दर्शनसंपदेपा धृष्टेर्दिवो वीतबलाहकायाः ॥५॥ अनाप्तेति ॥ भनासपुण्योपचयरकृतपुण्यसंग्रहदुरापा दुर्लमा। फलस्य सविनी श्रेयस्करी निधूतरजा हतरजोगुणा । अन्यत्र निरसलिः । 'रजो रजोगुणे धूलो परागातवयो' इति शामतः । एषा भवनसंपरसंपत्तिः । काम इति पावत् । संपदादिभ्यः किलो भावार्थवात् । पीतयलाहकाया गतमेधाया दिव भाका. शस संवन्धिया वृष्टेस्नुष्येत्युपमालंकारः । मनमष्टिवदतर्कितोपर भवदर्शन सर्वथा कस्यचिच्रेयसो निदानमित्यर्थः । वारि बहतीति बलाहकः । पृषोदरा- दिवारसायुः॥ अध क्रियाः कामदुधाः ऋतूनां सत्याशिषः संप्रति भूमिदेवाः । आ संपतेरसि जगत्सु जातस्त्वय्यागते यह मानपात्रम् ॥६॥ भोति ॥ अथ प्रतूनी क्रिया अनुदानानि । कामान्दुहन्तीति कामदुयाः। फलदा इत्यर्थः । 'दुहः कम्पन' इति काप्यात्सपो पादेशल । संप्रत्यय भूमिदेवा पासणाः 'द्विजायमजन्मभूदेववाडवाः । विप्रश्न प्राझणः' इत्यमरः । सत्याशिषो जाताः । माझगाविपोऽच फलिता इत्यर्थः । यतः कारमावस्यागते सति । वदागमनेन निमित्तेनेत्ययः । अस्सीलहमर्थेऽव्ययम् । 'अस्मीत्यसदांनुवादेऽहमऽपि' इति गणव्याख्याने । 'दासे कृतागति भवत्युचितः प्रमूणों पादप्रहार इति सुन्दर नासि दो' इति प्रयोगाच । आ संस्तेरा संसारात् । यावरसंसारमियर्थः। अमिविधावार । विकल्पादसमासः। जगरसु बहुमानपात्रं बहुयोग्यताभाजनं मातः । सकलसकर्मफलभूतं वदागमनं येन में जगन्मान्यतेति भावः ॥ श्रियं विकर्पत्यपहन्त्ययानि श्रेयः परिसौति तनोति कीर्तिम् । संदर्शनं लोकगुरोरमोयं तवात्मयोनेरिव किं न धत्ते ॥ ७॥ धिपमिति ।। भामपोनेझा इव लोम्गुरोलवामोषमविफलं संदर्शन धियं विकर्ष त्याकर्षति । अघानि दुःसान्यपहन्ति । अहोदुःलव्यसनेप्वयम्' इत्यमरः । श्रेयः पुरुषार्थ परिनीति सवति । कीर्ति च तनोति । किंबहुना किन धत्ते कि न करोति । सर्व करोतीत्यर्थः। श्योतन्मयूखेऽपि हिमद्युतौ मे ननिवृतं निर्वतिमेति चक्षुः । समुज्झितज्ञातिवियोगखेदं स्वसंनिधावुसतीच येतः ।।८॥ ज्योतदिति ।। है भगवन् , योतन्मयूखे क्षुधास्त्राविकरे हिमधुताविन्दावपि विषये ननिर्वतम् । नमर्थस्य नादस्य सुरसुति समासः । मे चक्षुस्वास निधी मिति सुखमेति । तथा घेतश्च समुझिवज्ञाति वियोगखेदं स्यफवन्धुधिरहदुःख समुश्वसतीयानुएरोधेन माणितीयेश्युरपेक्षा पूर्वार्धे तु नितिकारणे सत्यपीन्दा- पनि तिकयनाद्विशेषोक्तिः । तदुक्तम्--'तत्सामन्यामनितिविशेपोकिनिंग. धते' इति ॥ १ परिस्तीति' इति पाठ । ।

·। ३८ हिमानीय निरापदं प्रयुनूलित्वममामाधीनं किमु निःशहाणाम् । राधापि कल्याणकरी गिर से मां श्रोतुमिन्छा मुरारीगति।।९। मगरसमिति TRITTमनोजनमोनिया सरक'मार याग' निःATE हेतुमाह-म:- याणाम् । गुमागामियी । मम्मामचीनमागुराम राम हामि | भासावरियामाया मामीपगिरीमा सिर ofriHITTET पारात भाषः। 'नो - सय वीर । अतो गिरे भोमिया माम् । मुमै नाणमातीत मुग निरन्तर भारप्रकरणे प्रगुणाम्प उपसंख्यामा पनि दुर्मुख मुलायमुना इत्यमरः । राषिप्रत्ययः । गुगमोनियाहारपाया.शाना मामममदिरामाणिनि भार इत्युक्त्यानुक्तिविशेपरम्पं मनः समाधाय जयोपपता। उदारयेता गिरमित्युदारां दैपायनेनामिद नरेन्द्रः। इसinysairपतिविदोगम्यमुक्तिपनियवाह गया सपोसा । रहार घेता महामना गरेको द्वैपायनेन म्यासेम । दीपमयनं स्थानं जन्ममिस स दीपायनः स एवं पापनसेन । 'प्रजारियादति सारत्ययः नापा । 'नहादिभ्यः फर' । तेप्येय पाठादापितापरवाच । जयोपपती मनः समापाय। जयसिदिमपेक्ष्येत्यधः । इति यक्ष्यमाणप्रकारामुदारामभवती गिरममिदप उEः' दुहारियादमधाने कर्मणि लिद । प्रधानकर्मण्याख्येये लादीनार्दिकर्मणाम् । अप्रधाने दुहादीनां प्यन्ते कब्ध कर्मणः । इति यचनात् ॥ आदी सावत्तस्य माध्यस्प्यभादोष युग्मेन परिहरति- चिचीपतां जन्मवतामलध्वी यशोवतंसामुभयन भूतिम् । अभ्यर्हिता पन्धुपु तुल्यरूपा वृत्तिविशेपेण तपोधनानाम्।।११।। चिचीपतामिति ॥ भली गुर्वीम् । 'घोतो गुणवचनात्' इति ली। यशो- वतंसा कीर्तिभूषणाम् । उभयत्रेह घामुन च भूति भयविधीपता चेनुं संग्रही- दुमिच्छताम् । चिनोतेः समन्ताच्छतृप्रत्ययः । जम्मवतो शरीरिणां भुपु विषय तुल्यरूपैविधा वृसिम्र्यवहारोऽम्याहितीचिता तपोधनानो स्वम्मरसरशी विशेष नियमेनाभ्यहिता॥ तथापि निभं नृप तावीनः प्रहीकृतं मे हृदयं गुणोः । वीतस्पृहाणामपि मुक्तिभाजां भवन्ति भव्येषु हि पक्षपाताः १२ तथापीति । तथापि मुख्यवृत्ती वितेऽपि । हे नृप, तावकीनस्त्वदीयः । 'युज दसदोरन्यतरस्यो खम' इति खप्रत्ययः । तवक्रममकायेकवचने' इति तदा गुणाधैःप्रतीकृतमावर्जित मे हृदयं निभं स्वदायतम् । अधीनो निम्न माया ननु निःस्पृहस्य कोऽयं पक्षपात बोतेति चौतरशहाणा .

·तृतीयः सर्गः। ॥ 'भयगेय-' इत्यादिना कर्तरि निपातः । तेषु पक्षपाताः नेहा भवन्ति । न तु साध्वनुग्रहो महतो माध्यस्थमजक हति भावः । अथ नृपस्य गुपावसा प्रकवयितुं एतराष्ट्रस्य दुश्चेष्टामुदाटयति-- सुता न यूयं किमु तस्य राज्ञः सुयोधनं वा न गुणैरतीताः । यस्त्यक्तवान्वः स वृथा बलाद्वा मोहं विधत्ते विपयाभिलाप:१३ सुता इति । यूयं तख राज्ञो एतराष्ट्रस्य सुताः पुत्रा न किमु । अपितु सुता छुपेत्यर्थः । गुणः शान्तिदानदाक्षिण्यादिमिः सुयोधनं नातीता नातिकान्ता या । अतीता एचैत्यर्थः । कतरि तः । असुतस्वमगुणत्वं च लागे हेतुः । युप्मासु तमास्तीत्यर्थः । उपालम्मे कारणमाह-य इति । यो स्तराष्ट्रो को युप्मान्धा निफारणमेव त्यक्तवान् । यदि वयं सुता गुणाधिकाश्च राहि कथमत्याक्षीतवाह- चलादिति । स विपयामिलापो भोगतृष्णा बलादा बलादिव । 'वा साद्विकल्पो- पमयोरेवार्थेऽपि समुचये' इति विशः । मोहम विवेकं विधत्ते । विषयामिला- पानिरिको न कश्चिमत्यागहेतुरस्तीत्यर्थः । अत्र कार्यकारणसमर्थन रूपोऽयां- तरन्यासः॥ अथ राज्ञ उत्साहवर्धनाय शत्रोहन सूचयति-- जहातु नैनं कथमर्थसिद्धिः संशय्य कर्णादिपु तिष्ठते यः। असाधुयोगा हि जयान्तरायाः ममाथिनीनां विपदा पदानि १४ जहान्पित्ति । एन एतराष्ट्रमसिद्धिः क्यं न जहाजहारवेदेत्यर्थः। पाति- मामासकालेषु कृत्याच इनि प्राप्तकाले होद । सस्स हानिकाल: प्राप्त इत्यर्थः । कुतः । यो एतराष्ट्र संशय संदिध कर्णादिषु तिष्ठते । कर्णादीन्दुर्भप्रिणः संदि- ग्धा निणेतृपेनावलम्बत इत्यर्थः । 'प्रकाशनस्थपास्थयोत्र' इति स्याख्याया- मारमनेपदम् । तिष्टतेऽस्मिचिनि स्थयो विवादपदनिर्णता । तयाहि । अमाधुपोगा दुर्जनसंसर्गा जयान्तराया जयविधातकाः । किं च ममायिनीनामुन्मूदनशीलानां विपदी पदानि स्थानानि । 'पदं व्यवसितग्राणस्थानलदमाद्विपरव' इत्यमरः । न केषलं जपयानिनः किंवनधकारिणश्रेयर्थः । एतराष्ट्रोऽपि दुर्जनविधेयस्वर- दिनल धनीति भाषः॥ एवं शपोरन सूचयिरवा राज्ञोऽयसिदि सूचयनि- पथल्युवायां समिती रिपूणां धयां दधानेन धुरं चिराय । त्वया विपत्तप्यविपचिरम्यमाविष्कृतं प्रेम परं गुणेषु ॥१५॥ पप इनि रिपू समिती सभापाम् । 'समासमितिसंसदः' इत्यमरः । पय- ब्युतायो मागद्रष्टायाम् । दुरारमनो दुःशासनस्य बीमहणसाइसमीकृतवन्या- मित्यर्थः । चिराय धम्यां धमादनपताम् ।'धर्मपप्यन्यापादनपेते इति यन- म्पयः । धुरै भार मानेन । कृपयापि धमादचलतेत्यर्थः । स्वया विपरम्बपि। मविपापविनाश्यत एवं ग्यं गुणेषु शान्त्यादिषु विपये परमुकृष्ट प्रेमाविकृतं संकटीतम् । सहमपि सोडवता वा सार मिति भाषः। - ·किरातार्जुनीये विधाय विघंसमनात्मनीनं शमकवृत्तेर्भवतश्छलेन । प्रकाशितत्वन्मतिशीलसाराः कृतोपकारा इव विद्विपस्ते ॥१६॥ विधायेति ॥ किं च शम एवैका मुख्या वृत्तिर्यस्य तसापरोपतापिनो भवत. पछलेन कपटेन । भात्मने हिव आरमनीनः । स न भवतीत्यनारमनीनः । स्वस्व- वानहेतुरित्यर्थः । तम् । 'भारमन्विश्वजनमोगोत्तरपदारखः' इति सप्रत्ययः । विर्यसमपकारं विधाय कृत्वा । प्रकाशितः प्रख्यापितस्वन्मतिशीलयोखव प्रज्ञा. सद्वृत्तयोः सारः प्रकर्षों यैस्खे क्योक्ताः । ते तव विद्विषः कृतोपकारा इवोपत- वन्त इव । अपकारोऽप्युपकारायच संवृत्तः । यदेषां दर्जन्यं युप्मसाजन्य घ जगति सुव्यक्तमासीदित्यर्थः । विद्यमानस्यापि सुजनस्य चन्दनदारण इव गुणाः परिभव इव प्रचुरीभवन्तीति भावः ।। अय प्रयोजनानन्तरमाह- लम्या धरित्री तव विक्रमेण ज्यायांश्च विर्यास्त्रक्लैविपक्षः । अतः प्रकाय विधिविधेयः प्रकर्पतत्रा हिरणे जयश्रीः ॥१७॥ लभ्येति ॥ तव । स्वयेत्यर्थः । 'कृत्यानां कर्वरि वा' इति पष्ठी। धरित्री विक्रमेण खम्या प्राप्तम्या । न च सुलभ्या तं विनेत्याह-विपक्ष शरपि। वीर्य शौर्यममा- प्यामेयादीनि पलानि सन्पानि तैायान्मरास्यतरः । भधिकतर इति यावत् । स्पेष्टस्य 'ज्यादादीयसः' इति ज्यादेशः । अतः प्रकर्षायाधिक्याय विधिपायो विधेयः कर्वम्यः । कुतः । हि समादणे जयग्री: प्रतघ्रा प्रकर्पप्रधाना। कर्ण. यत्तेस्वर्थः । 'तनं प्रधाने सिद्धान्ते' इत्यमरः । बलिन एव जयः न तु दुस- खेति भावः। भय 'नि:'- इत्यादिना लोकचतुष्टयेन विपक्षज्यायरत्वं वर्णयति-- त्रिसप्तकृत्वो जगतीपतीनां हन्ता गुरुर्यस्य स जामदायः । वीर्यावधूतः स तदा विवेद प्रकर्षमाधारवशं गुणानाम् ॥१८॥ निःसनि । निरावृत्तान्पसबारानिःससहरयः । एकविंशतिहरप इसपः । निःसन्दयोः मुमुपैति समासः। 'संहयायाः क्रियाम्यावृत्तिगणने यमु' इति हरयमुप्पत्ययः । अगपिनीनो महीपतीना ता माशको गुरुत्रवेदोपदेश सः। प्रमिद इसपः भत पर पहम्दानपेक्षरवम् । तदुक्तं कायप्रकाशे- 'मनास्तासिदानुभूताविषपसारो पदोपादानं मापेशते' पनि । जम• मेरपर पुमाझामदापः । गहिन्यो यम्' इति यमाया । पस भीपास वीपांगतो विशमामिनः । मनिहालयंवर इलः । तदा भामातिसमये सुगामा सापांदीना मनिशयमाधारवशमानयाधीन विवेद मासवि. पापा स्यशिये भीमे स्वमारपि मकापामापांनादिति भावः । 'म पर ने मन विचः यमिमनधर्मकतप्पलीरः परामर प्राप्त इवान्तकोपि । ७. कम रमैन पूर्यान्मनो मर्यकतवर्ण शमीमा १९ सामीमे शियेनीस भाशेवियसामर्षम्। - ·हतीयः सर्गः 'नमः शुधीधात्रशासनिपुणामाम्' इति विफरपानमा पूर्वपररापमापः। सेन कृतापलीको अनिलयः । कुरो वेलदये पटीकम्' इति पादयः । मन्त. कोऽपि समोऽपि परामर्ष मास इच । भीमस्यामाणवादतकोऽपि पराजित इयाने किमुतान्य इति भावः । स भीमो रणे पनुपिन्कम्पयन्कस मनो भयेकवणं भय एकमपनीकोन्गुणम् । शिषभागवतपासमासः । न पुर्यात् । सर्वस्यापि मनसि भयं योदेवेपर्यः । सजन्वमाजाविपुसंहतीः सहेत कोपज्वलितं गुरु का। परिस्फुरटोलशिलाजि जगजिपत्सन्तमिवान्तवहिम् ॥२०॥ एनन्तमिनि । भामो रणहएमहतीयोगसतानाजन्तं वर्षन्तं कोपरवलितमत व परिपरन्तो लोलाध शिक्षामाश्येष जिदर पस सपोक्तं जगहोकं निघ- समन्तमत्तुमिपान्तम् । भदेः समन्तात्प्रत्ययः । 'नुसनोघरल' इति धरला. देश भासवसि काहामिमिव स्थितं गुरु द्रोण को दुम्माकं मापे का सहेत सोई शकुयात् । न कोऽपीत्यर्थः । 'शकि लिए ' इति शम्याथै लिए। निरीक्ष्य संरम्मनिरस्तपैर्य राधेयमाराधितजामदापम् । असंस्तुतेषु प्रसनं मयेषु जायेत मृत्योरपि पक्षपातः ॥२१॥ निरीक्ष्यति ॥ संरम्भेण कोपेन निम्न स्थाजित धर्य निर्विकारचिताय येन तं तयोकम् । भाटोपेनेव परधैर्यापहारिणमित्यर्थः । भाराधितमामदयं मुथूपित- भार्गवम् । जामदायादधिगतास्त्राहस्पमित्यर्थः। राधे राधासुतं कर्णम् । धीम्यो द। निरीक्ष्य मृत्योरयसंस्तुतेप्वपरिचितेपु । 'संस्तवः स्थारपरिषयः' इत्यमरः । मधु मातम पक्षपातः परिचयो जायेत । मृत्युरप्यमामिभीवास्किमुतान्य इति भावः । संभावनायां लिखा पत्र जनिक्रियापेक्षया समानार्दकरवाभावेऽपि पक्षपातकियापेक्षया तरसंभवखिरीदयेति स्यनिर्देशः समर्थनीयः । 'प्रधानोप- सजनमावस्वप्रयोजकः' इति प्यक्तिविवेककारः । भन्न भयसंवन्धरहितस्य मृत्योर्भयसंवधाभिधानादसंबन्धे संयन्धरूपानिशयोक्तिरलङ्कारः। अधानन्तरं करणीयमागमनमपोजनं च युग्भेनाह- यया समासादितसाधनेन सुदुयरामाचरता तपस्याम् । एते दुरापं समयाप्य वीर्यमुन्मूलितारः कपिकेतनेन ॥ २२ ॥ पनि पया विद्यया करणेन मुदुधामतिदुष्करा तपस्या तपश्चर्याम् । 'कर्मणो रोमन्यतपोम्यो वर्तिचरोः' इति पद । प्रत्ययात्' इति स्त्रियामप्रत्ययः । भाचरता । पशुपति प्रति तपः कुर्वतेत्यर्थः । अतएव समासादितं प्रासं साधनं माशुपताम्ररूपं येन तेन । कपिहनुमान्केतनं चिहं यस्य नेन ! अर्जुनेनेत्यर्थः । दुरापमन्यस्य दुभं वीर्य तेजः समवाप्य । एते पूर्वोक्ता भीष्मादय उन्मूलितार उन्मूलयिष्यन्ते । उन्मूलयमंन्ताकर्मणि युद्ध । अत्र विश्वदिडागमेऽपि तस्य 'भसिद्बदनामात्' इत्यसिद्धत्वात् परनिटि' इति णिलोपः । निमित्तस्यैव १'परिममतइति पाठ कि.५ - .

·IMARHATH AAjrtiwrit को nिfrai पारमrt aff feerthana मदपमोगार महामहिमामागपनी नानप देवणानाम् । दाएं प्रदानोनित भूग्गिामायणगामिद्विमिमानिमियर माRTH, Tamir Amrit देवमामिram I Irrfar कागे मुरार भूरिया मारमा मगर मोगाने माय TATHI wोनिमारमा विवामियम Tarathimra mirit महामोनियम | Trailr: Tara इत्यतयन्तं मज गापति प्रमानगन्नारगमनागमोः । प्रसदिचा समुपाससाद यराभिधान्त विनयेन निष्णुः ॥२॥ नीfraryमा प्रगति प्रगम' मापyीमः तं मुरिभरमसीमामा मानि-दीपनाराज गाथा मुनिष्पाप I NATोधमरामा पीपा संश। पास प्रमाणपन् । तरः राधिय: प्रग्ने पात्र मे मिमा सिमरः । दिनदेमागीरोरासमा ममी मार निर्याय विधाय दिनादिरम्यादिम्पादियास मुसान्महः । पार्थाननं पहिणायदाता दीप्तिःस्फुरत्पपमियामिपैदे ॥२५॥ निर्यायेति म पदिकणायदाता एडिसवागला । देवमासानियादिति भाया । विग्रेममयरूपा। दिनारिम्पारस प्रभातमाररस विम्यादिय मा. पासस्य मुसाप्रियाय निर्गस्य । समासेना पायो स्थए । दीहिनीधितिः । एफुरदिकसररममिय । पायांननमर्जुनस्य गुप्तममिपेदे प्रविष्टा । योगं च त योग्यतमाय तस तपाप्रमावाद्विवतार सयः। येनास्य तत्वेपु कृतेऽयमासे समुन्मिमीलेव चिराय चक्षुः ॥२६॥ योग चेति ॥ योग्यतमायाहत्तमाय तमै पार्याय सं वक्ष्यमाणमहिमान योग ध्यानविधि च । 'योगः संनहनोपायच्यानसंगतियुक्तियु' इत्यमरः । तपसमावा- रसयो बिततार ददौ । चिरकालमासमपीति भावः। येन योगेन तामेषु प्रकृतिमा हदादिपु । तथा च 'मूलप्रकृतिर्महानहकारो मनश्च पच तन्मात्राणि पच बुद्धी न्द्रियाणि पश कर्मेन्द्रियाणि पञ्च महाभूतानीति चतुर्विंशतितावाने' तत्राद- भासे साक्षारकारे कृते सत्यस्यार्जुनस्य चक्षुरक्षि चिराय समुग्मिीलेवोम्मिपित- मिवरयुप्रेक्षा । सदा तस्य कोऽपि महानखिलाज्ञानमानस्तरवावभासविसदन्धस्य रष्टिलाभ इवाभवदिति भावः ॥

·तृतीय: सगः। आकारमाशंसितभूरिलाभ दधानमन्तःकरणानुरूपम् । नियोजयिप्पन्विजयोदये तं तपासमाधौ मुनिरित्युवाच ॥२७॥ भाकारमिति ॥ माशंसितास्यातो भूरिलाभोऽनेकश्रेयःमाप्तियन तं तथोक्तम्। महाभाग्पसूचकमित्यर्थः । अन्तःकरणाशब्देन सहूतिरुत्साहो लक्ष्यते । तदनुरूपं तदनुकूलम् । उरसाहानुगुणव्यापारक्षममित्यर्थः । आकारं मूर्ति दधानं तमर्जुनं मुनिर्विजयोदये विजयफलके तपःसमाधौ तपोनियमे । 'समाधिनियमे ध्याने नीवाके च समर्थने' इति विश्वः । नियोजयिष्यन् । नियोजयितुमिच्छनिसर्थः । 'द शेपे छ' इति लद । 'लुटा सद्वा' इति सत्प्रत्ययः । इति वक्ष्यमाणमुवाच ।। अनेन योगेन विपद्धतेजा निजां परसै पदवीमयच्छन् । समाचराचारमुपातशत्रो जपोपवासाभिपवैर्मुनीनाम् ॥ २८॥ भनेनेति ॥ अनेन खोपदिष्टेन योगेन विवृद्धतेजा निजां पदवीं परमा अय- छन् । परस्य प्रवेशमयच्छनियर्थः । उपात्तशम्रो निगृहीतायुधः सन् । जपो. पदासाभिषवैः स्वाध्यायानशनम्नानैर्मुनीनामाचार समाचरानुतिष्ट ।। क्षेत्रविशेष तपःसिद्धिरित्याशयेन तं निदर्शयबाह-- करिष्यसे यत्र सुंदुश्वराणि प्रसत्तये गोत्रमिदस्तपांसि । शिलोचयं चारुशिलोच्चयं तमेप क्षणान्नेष्यति गुह्यकस्त्वाम् २९ करिष्यस इति ॥ यत्र शिलोचये गोत्रभिद इन्द्रस्य प्रसत्तये प्रसादाय सुदुश्व- राणि तपसि करिष्यसे । धाशिलोचयं रम्यशिखरं तं शिलोचयं गिरिमिन्द्रकील- रूपम् । 'मद्भिगोत्रगिरिमावाचलशैलशिलोचयाः' इत्यभरावामेष गुशको यक्षः। अनन्तरमेवाख पुरः प्रादुर्भावादेप इति निर्देशः । क्षणायात प्रापयिष्यति । इति चुवाणेन महेन्द्रसूनुं महर्पिणा तेन तिरोबभूवै । तं राजराजानुचरोऽस साक्षात्मदेशमादेशमिवाधितष्ठौ ॥३०॥ इचीति ॥ इतीत्थं महेन्दसूनुमर्जुनं वाणेनोकवता । वर्तमानसामीप्ये' इति भूते वर्तमानवाप्रत्ययतिरोधानस्साविलम्बसूचनार्थः । तेन महर्षिणा पासेन तिरोबभूवेऽन्तर्दधे । भावे लिए । राजराजो यक्षराजा। राजा प्रभो नृपे चन्द्रे यक्षे क्षत्रियशकयोः' इति विश्वः । तखानुचरः पूर्वोक्तयक्षोऽस्य मुनेरादेशं साक्षादिव प्रदेशमर्जुनाधिष्ठितस्थानमधितष्टी । रास इत्यर्थः । स्यादिप्वम्यासेन खास्या- सव' इति पत्वम् । कृतानतिन्याहत सान्त्ववादे जातस्पृहः पुण्यजनः स जिष्णौ । इयाप सख्यात्रिय संप्रसादं विश्वासयत्या सतां हि योगः ३१ कृतेति ॥ स पुण्यजनो यक्षः कृताननिःकृतप्रणामः सम्व्याहतसान्त्ववादे उक्त १ 'समृद्धदेना इति पाठ.२ 'हष्कराणि रति पाठ. 'नरेन्द्रधनुम् इति पाठ. ४'सपति पाठ ·४४ 'किरातार्जुनीये प्रियवचने । स्याहार उकिर्लपितम्' इत्यमरः। जिष्णावडेने जातस्यहो जातानु- रागः सन् । सख्यो सुहृदीव । 'अथ मित्रं सखा सुहृत्' इत्यमरः । संप्रसाद विशम्भमियाय प्राप । तथाहि । सतां साधूनां योगः संगतिराशु विश्वासयनि विश्वासं जनयति हि । सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ अथोष्णभासेव सुमेरुकुञ्जान्विहीयमानानुदयाय तेन । बृहद्दयुतीन्दुःखकृतात्मलाभं तमः शनैः पाण्डुसुतान्प्रपेदे ॥३२ अथेति ॥अथोष्णभासा सूर्येणोदयाय पुनरुद्दमाय विहीयमानास्त्यज्यमानानि तमःप्राप्तिकारणोक्तिः । वृहयुतीन् । सौवर्णत्वाद्दीप्यमानानित्यर्थः। इति तमस संकोचकारणोक्तिः। सुमेरुकुमानिव । अत्र सुमेरुमहणं कुमानां सौवर्णरवद्योतन धम् । तेनार्जुनेनोदयाय श्रेयसे विहीयमानान्वृहद्युतीननेकयुद्धिप्रकाशान् । पूर्व चद्विशेषणद्वयस्य प्रयोजनमनुसंधेयम् । पाण्डुसुतान् । चतुर इति शेषः । दुःख कृरशेण कृत उपपादित भारमलाभ उत्पत्तिर्यस्य तत्तथोक्तम् । तेषां विवेकित्वाक चंचिलब्धोदयमित्यर्थः । तमः शोकोऽन्धकारश्च । 'तमोऽन्धकारे स्वर्भानी तम शोके गुणान्तरे' इत्युभयत्रापि विश्वः । शनैर्मन्दं प्रपेदे । तेषां विवेकिरवानीत भीतमिवेति भावः । अत्र तमाशब्दस्य लिष्टत्वाच्छेपानुप्राणितेयमुपमा । असंशयालोचितकार्यनुन्नः प्रेम्णा समानीय विभज्यमानः । तुल्याद्विभागादिव तन्मनोभिर्दुःखातिमारोऽपि लघुःस मेने३ भसंशयेति ॥ असंशयमसंदिग्धं यथा सयालोचितं विवेचितं यस्कार्य तेन नुर निरस्त इति लघुत्व हेतूक्तिः। 'नुदविदोन्दनामाहीम्योऽन्यतरस्याम्' इति निशान म्।कार्यगौरवमालोच्य निरस्त इत्यर्थः । सधापि प्रेम्णा भ्रातृवात्सल्येन का समा नीय पुनराकृप्य विभज्यमानः समशो भागी क्रियमाणः। तुल्येन प्रेम्णा गुरुययुः खावं भवतीति भावः । स पूर्वोक्तो दुःखमेवातिमारोऽपि । भतिभारभूत दुःसमित्यर्थः । सन्मनोमिस्तेषां चतुर्णा पार्धानां मनोभिस्तुल्याद्विभागादिव पूर्वोक्तास्प्रेमकतारसमविभागादियेत्यर्थः । वस्तुतस्तु धियेकादति भावः । पुन विभागमहणं तस्य हेसुस्वोस्प्रेक्षाधमनुयावाददोषः । लघुमने मतः ! पथकोऽने. कधा विमान्य बहुभिरक्षमानो महानपि भारो लधुर्मन्यते तददित्यर्थः ॥ मधर्व प्रेम्णाकृष्यमाणमपि शोकं वियेको मिर्जिगायथाह- धर्यण विश्वासतया महर्पस्तीवादरातिप्रभवाच मन्योः । वीर्यं च विद्वत्सु मुते मघोनः स तेषु न स्थानमयाप शोकः॥३४॥ अयोनि । धयण तेचमिसर्गतो मिर्विकारपित्तन तथा मासस । मर- संबनि घोषः। विश्वासातपा । अदेयवचनवनेसः। मरातिप्रभवादराति कालीमाःसामन्योः गोपादेवीमयानप्रमावारिशानाधनि देव विमो. पगमुखेतार-मघोनः मुनेने पीयं च न होक-' इत्यादिना पीप्रतिषः। भावमिनि पार । माइति करिषको परमादेशः । शोकमान स्थिति भावापम प्राप ।

·तृतीयः सर्गः। तान्भूरिधाग्नंश्चतुरोऽपि दूरं विहाय यामानिव वासरस । एकोपभूतं तदशर्म कृष्णां विभावरी ध्वान्तमिव प्रेपेदे ॥३५॥ तानिति ॥ तपायारत्यक्तवत् । शर्म सुखम् । 'शर्मशातसुखानि च' इत्यमरः । तद्विरदमशर्म दुःखम् । 'ना' इति नन्समासः । भूरिधानोऽतितेजस्विन इति हानिहेतुरचोक्तिः । चतुरस्त्रापार्यानपि वासरस भूरिधासमतुरो यामाहरा- निव । दूर विहाय सवैकोधभूतमेकराशिभूतं सत् । 'श्रेण्यादयः कृतादिभिः इत्यर्थे कर्मधारयः । 'श्रेण्यादिराकृतिगणः' इति शास्टायनः । कृष्णां विभावरी कृष्णपक्षरात्रि ध्वान्तमिव । कृष्णां द्रौपदी प्रपेदे प्राम। तुपारलेखाकुलितोत्पलाभे पर्यश्रुणी मङ्गलभङ्गमीस। अगृढभावापि विलोकने सा न लोचने मीलयितु विपेहे ॥३६॥ तुपारेति ॥ सा द्रौपदी विलोकनेऽर्जुनावलोकनेदभावाऽगूढाभिप्रायापि । स्फुटाभिलाषिणीति यावत् । 'भावो लीलाक्रियाचेष्टाभूत्यभिप्रायजन्तुषु' इति वैजयन्ती। मङ्गलभङ्गमीरमझलहाने ता सती । पर्यधुणी परिनताधुके । बाप्पा. वृते इत्यर्थः । अतएव तुषारलेखाकुलितोपला हिमवन्धुसहितेन्दीवरसंनिभे इस्युपमालधारः। लोचने मौलयितुं न विषेद्दे न शशाक । अभुणोदृष्टयावरक- स्वेऽपि वनिपातस्थामहलवात्तनिर्वत निमीलनं सान चकारेत्यर्थः ।। अकृत्रिमप्रेमरसाभिरामं रामार्पितं दृष्टिविलोमिदृष्टम् । मनाप्रसादाञ्जलिना निकामं जग्राह पाथेयमिवेन्द्रमनुः ॥३८॥ अकृत्रिमेति ॥ इन्द्रसूनुरर्जनः । क्रियया निर्वृत्तः कृत्रिमः । शितः क्रिः' इति कि। मनित्यम्' इति सम्प्रत्ययः । तद्विरुद्धम् । मैव रसः । भकृत्रिमेण प्रेमरसे- नाभिरामम् । अन्यत्र प्रेमरसेन मधुरादिना चाभिरामम् । रामया रमण्यार्पितम् । घष्टि विलोभयतीति दृष्टिविलोभि । टिप्रियमित्यर्थः । दुई दर्शनम् । नपुंसके भाषे सः । मनःप्रसादः । प्रसवं मन इत्यर्थः । सोऽनलिरिवेत्युपमितसमासः । तेन मनःप्रसादाञ्जलिना । पथि साधु पाथेयं शम्बलमिव पध्यतिथिवसतिस्पते. हे निकाममतिशयेन जमाह । रामाप्ति पाथेय पथि क्षेमाय भवतीत्यागमः। धैर्यावसादेन हृतप्रसादा वन्यद्विपेनेव निदापसिन्धुः । निरुद्धयाप्पोदयसन्नकण्ठमुवाच कृच्छादिति राजपुत्री ॥३८॥ धति ॥ वन्यद्विपेन । बन्धमइणमुन्टलवद्योतनार्थम् । निदाधसिन्धुीं- मनदीव । निदाघमण दास्ययोतनार्थम् । धैर्यावसादेन धैर्यभ्रंशेन की हत- प्रसादा हतनमल्या । क्षोभं गमितेत्यर्थः । राजपुत्री क्षत्रियसुता प्रौपदी । अतः क्षारयुसमेव पक्ष्यतीति भावः। विरुद्धमापोदयं संरद्धोदन सफष्टहीनस्व. रम् । अथ तयोरुभयोः कृताहुप्रीमो कियाविदोषणयोर्विशेषणसमासः । कृष्ट्रा- किचिदिति घक्ष्यमाणमुवाच । १'अमिपेदेति पाठ.. २ मीता' इति पाठ ·पणमुखेनाह-मघोनः सुतेऽर्जुने यीय च। 'न लोक-'इत्यादिना पष्टीप्रतिषेधः। fruarनागे विषय | पाहा नाम रिणामे मारामा Hinा सम् । यी पुष । 'ममि राणा गुरमः ! मंगाई विधाभमिगार प्रा I समादि । गामा गोग: tmlaiमर विधा ननद । सामाग्पेन मनोयोगाणामः । अयोष्णमारोप गुमेणानिहींगमानानुदयाय तेन ! वृहदपुतीन्दम्पकतारमलामं गमः गनः पादुगुनान्यद॥३२ भनि योष्णभारारा गूगोदयाय गुमरमाप विहीगमानोनयमानाने रामःप्राशिकारणोनि । परीन् । सौगापमानामिताभः इति तन संकोषारणोनिः । गुमेरा मन गुमेरमा साना सवयोर धंम् । तेमानेनोदयाप पसे विदीयमामानीननेदिमाशान् । पहिशेषगरपस प्रपोजनमानुपम् । पाहणमान् । चतुर इनि औषः। कृप्रेण कृरा उपपादित मामलाम उपषिपंच तशयोक्तम् । तंग विकिवस्त्र भूषितम्भोरपमिश्यपः । तमोकोपकारसमोपकारे समांनी तम शोके गुणातरे' युभपवारि विधानमं मोदी से विवकिरवानीत भीतमियेति भाषः । भर तमाशगस टियारानुमागितेपमुरमा । असंशयालोचितकार्यनुग्नः प्रेम्णा समानीय विमज्यमानः । तुल्याद्विभागादिव तन्मनोमिःखातिमारोऽपिलघुःस मेने३३ असंशयेति । असंशयमसंदिग्धं यमा पालोषितं विचित याकार्य सेन नखो निरस्त इति लघुरयदेवत्तिः। 'नुदविदोदामादयोऽन्यतरस्याम्' इति निनाद म्।कार्यगौरवमालोच्य निरन इलयः। समापि प्रेग्गा मातुबासस्येन का समा. नीय पुनराकृष्य विभज्यमानः समगो भागीकियमाणः । मुल्येन मेम्या सुल्यदु:- सत्वं भयनीति भावः । स पूर्वोक्तो दुःखमेवातिमारोऽपि । भतिभारभूतमपि दुःखमित्यर्थः । सन्मनोमिस्तेषां धतुणों पार्थाना मनोभिस्तुत्याद्विभागादिव । पूर्वोक्ताप्रेमकृतारसमविभागादियेत्यर्थः । वस्तुतस्तु वियेकादेवेति भावः । पुन विभागग्रहणं तस हेतुस्वोस्प्रेक्षार्थमनुवादाददोषः । लघुमने मतः । ययकोऽने- कधा विभज्य बहुभिरामानो महानपि भारो लधुर्मन्यते तद्वदित्यर्थः ॥ अथैवं प्रेम्णा कृप्यमाणमपि शोक विवेको निर्जिगायेत्याह- धैर्येण विश्वासतया महस्तीवादरातिप्रभवाच मन्योः । वीर्यं च विद्वत्सु सुते मघोनः स तेषु न स्थानमयाप शोकः ॥३४॥ धर्येणेति ॥ धैर्येण तेषां निसर्गतो निर्विकारचित्तवेन तथा महासस्य । प्रव. तकस्येति शेपः । विश्वासतया । प्रदेयवचनवनेत्यर्थः । मरातिप्रभवादरातिहेतु कात्तीमाहुःसहान्मन्योः क्रोधादेतोस्तथार्जुनप्रभावपरिज्ञानाचेति । हेस्वन्तर विशे- विद्वरसु । ज्ञातवरिस्वति यावत् । विदेः शतुर्वसुः' इति वैकल्पिको घलादेशः । तेषु पार्येषु स शोकः स्थानं स्थिति नावाप न पाप ॥

·1 हतीयः सर्गः। तान्भूरिधानंधतुरोऽपि दूरं विहाय यामानिय बासरस्य । एकोपभूतं तदशर्म कृष्णां विमावरी ध्यान्तमिव प्रपेदे ॥३५॥ सानिनि । तरपायरित्यगवत शर्म मुखम् । शर्मशातसुखानि ' इत्यमरः । सद्विस्वमशर्म दुःखम् । 'नम्' इति नसमासः। भूरिधानोऽतितेजस्विन इति हानिहेतुत्वोक्तिः । चतुरस्तान्पार्थानपि पासरस्थ भूरिधाराश्चतुरो यामान्महरा. निव । दूरं विहाय स्वरवकोपभूतमेकाशिभूतं सत् । 'घेण्यादयः कृतादिभिः' इत्यमें कर्मधारयः। 'घेण्यादिराकृतिगणः' इति शाकटायनः । कृष्णो विभावरी कृष्णपक्षरानिधान्तमिव । कृष्णा द्रौपदी प्रपेदे प्राप। तुपारलेखाकुलितोत्पलामे पर्यश्रुणी मङ्गलभगभीरु । अगूढभावापि विलोकने सान लोचने मीलयितुं विपेहे ॥३६॥ सुपारेति ॥ सा द्रौपदी दिलोकोऽर्जुनावलोकनेदभावा गूदाभिमायापि । स्फुटाभिलापिणीति यावत् । 'भावो लीलाफियाचेष्टाभूत्यभिप्रायजन्तुषु' इति वैजयन्ती। ममलभाभीरमालहानेभांता सती। पर्यश्रुणी परिनताश्रुके । थापा- वृते इत्यर्थः । अतएव सुपारलेसाकुलितोपलाम हिमयन्धुसहितेन्दीवरसंनिभे इत्युपमालकारः । लोचने मीलयितुं न विपेहे न शशाक | अश्रुणोईयावरक- खेऽपि तलिपावसामालवात्तद्विति निमीटनं सान चकारेत्यर्थः । अकृत्रिमप्रेमरसाभिरामं रामापितं दृष्टिविलोभिदृष्टम् । मनाप्रसादाञ्जलिना निकामं जग्राह पाथैयमिवेन्द्रमनुः ॥३॥ अकृत्रिमेति ॥ इन्दसूनुरर्जुनः। क्रियया निवृत्तः कृत्रिमः। द्वितः निः' इति विमग्नित्यम्' इति मम्प्रत्ययः । तद्विरदम् । प्रेमवरसः । अकृत्रिमेण प्रेमरसे- नाभिरामम् । अन्यन्न प्रेमरसेन मधुरादिना चाभिरामम् । रामया रमण्यार्पितम् । दृष्टि विलोभयतीति दृष्टिविलोभि । दृष्टिनियमित्यर्थः । रष्टं दर्शनम् । नपुंसके भावे सः । मनःप्रसादः । प्रससं मन इत्पर्धः । सोऽअलिरिवेत्युपमितसमासः । तेन मनःप्रसादाअलिना । पथि साधु पाथेय शम्बलमिन । 'पध्यतिथिवसतिस्वपते. दं । निकाममतिशयेन जमाह । रामाप्ति पाथेयं पथि क्षेमाय भवतीत्यायमः ॥ धैर्यावसादेन हतप्रसादा वन्यद्विपेनेव निदापसिन्धुः । निरुद्धवाष्पोदयसन्नकण्ठमुवाच कृच्छादिति राजपुत्री ॥३८॥ धैर्येति ॥ वन्यद्विपेन ! वन्यग्रहणमुहलत्वद्योतनार्थम् । निदाघसिन्धुनी. प्मनदीव । निदायग्रहणं दौर्बल्यद्योतनार्थम् । धैर्यावसादेन धैर्यभ्रंशेन का हत- प्रसादा हृततर्मल्या । क्षोभं गमितेत्यर्थः । राजपुत्री क्षत्रियसुता द्रौपदी । अतः क्षानयुक्किमेव वक्ष्यतीति भावः । विरुद्धमाप्पोदय संरचरोदनं सन्नकण्ट ही नव- रम् । अथ तयोरुभयोः कृतबहुयीयोः क्रियाविशेषणयोर्विशेषणसमासः । कृरा- कथंचिदिति वक्ष्यमाणमुवाच । -१'अभिपेदे इति पाट २ मीता' इति पाठ ·४६ किरातार्जुनीये मना द्विपच्छमनि पक्कभूते संभावनां भूतिमिवोद्धरिष्यन् । आधिद्विपामा तपसां प्रसिद्धरमद्विना मा भृशमुन्मनीभूः॥३९॥ ममामिति ॥ पकभूते पकोपमिते । 'भूतं क्षमादी पिशाचादी न्याय्ये सत्योप. मानयोः' इति विश्वः । द्विपच्छमनि शत्रुकपटे ममाम् । दुरद्धरामित्यर्थः । संभा. वनां योग्यताम् । गौरवमिति यावत् । भूर्ति संपदमिय । 'भूतिभसनि संपद्धि' इत्यमरः । उद्धरिप्यन् । उद्धारकस्त्वमिति शेपः । आधिद्विषां दुःखरिदो सप- सामा प्रसिद्धेः सम्यसिद्धिपर्यन्तमस्मद्विना । अस्माभिर्विनेत्यर्थः । 'पृथग्विना-' इत्यादिना विकल्पात्पञ्चमी । भृशं मोन्मनीभूः । असद्विरदाहुमना मा भूरि- त्यर्थः। दीर्मनस तपःपरिपन्धित्वादिति भावः। 'माहि-' इत्याशीर लह। 'न मानयोगे' इत्यहागमप्रतिषेधः । भनुन्मना उन्मनाः संपपमान उन्मनी । अभूततद्भावे विः । 'भर्मनश्चक्षुश्चेतोरहोरजसो लोपश्च' इति सकारलोपः । 'अस्स च्वा' इतीकारः॥ अयानोत्सुक्यदायाय तस्य सर्वार्थसिद्धिनिदानत्वमाह- यशोऽधिगन्तुं सुखलिप्सया या मनुष्यसंख्यामतिवर्तितुं वा । निरुत्सुकानामभियोगमाजां समुत्सुकेवामुपैति सिद्धिः ॥४०॥ यश इति ॥ यशोऽधिगन्तुम् । कीर्ति लन्धुमित्यर्थः । सुखस्य लिप्सया सम्धु: मिष्ठया या मनुष्यसंख्या मनुष्यगणनामतिवर्तितमतिक्रमितुं या। भमानुपं कर्म का घेत्यर्थः । अभियोगमाजामभिनिवेशवतां निरासुकानामनुरसुकानाम् । मनुः मनायमानानामित्यर्थः । सिदिः पूर्वोतं यः सुसायथसिन्निश्च । समुरमुरूवानुर- सकान्तेवाग्मुसनमन्तिकं घोपति । तस्मादमाद्विरहदुःसमातपसिब सोढाय. भयास मन्यूलीपनद्वारा तपःप्रवृत्ति प्रयितुमरिनिकार सावधभिरदाटयति- लोकं विधावा विहितस्स गोतुं क्षत्रस्य मुष्णन्वसु जैत्रमोजः । तेजस्थिताया विजयकवृत्तेनिमन्प्रियं प्राणमिवाभिमानम् ॥४१॥ लोकमिनि ॥ विधात्रा मह्मणा सोक गोसु विहित एटस्य क्षत्रस्य क्षत्रियः आतेः संबन्धि । जनशील जेतृ तदेष जैत्रम् जितायातमन्तात् 'प्रशादिश्यम' इति का प्रत्ययः। भोली पलं दीतियां । भोगोचले पदीसी चल विश्वः ! तदेव या घनमित रूपकाला । मुगाहरन् । भरिनिल कुता देमहति मायः च विभयंकवृत्तविजयकजीवितायाः । शप्रियाय विति. पम् इति मरणादिति भावः । दतिवनलीवने इसम | मस्वितायाः। तेजस्विनामिलः । तत्रामाधाम्यपोतना भावसानो भगः। पिं प्राण- मिर । मानसममिसः । मिमानमा मापन् । तेमसिना प्राणा- माया मानानिरिति भावः । रामानं प्राशासवीपास्यमिवार- नीटानरामजनोपनीतः संशय कोण नृपः अपनः ! पितानभूनं दिततं पृथिव्यां यशः सम्हामिय दिपिकीर्णम् ४२ मिति भावः। ܀ ܫ ·तृतीयः सर्गः। मोडेति । पुनश्च भासमनेनोपनीतः साधितः ।प्रापित इत्यर्थः। तथापि संशय्य संदिश । असंभावितबुद्धयेति भावः । श्रीहानतः । जुगुप्सितवृत्तान्तश्रवणादिति भावः । नृपैर्देशान्तरस्यैः कृष्ण प्रपनः । भाप्तोत्तत्वारकथंचिद्विश्वस्त इत्यर्थः । यः शृण्वतामपि दुःसहः किमुतानुभवतामिति भावः । इत्येपा पूर्वेपो व्याख्या। अन्यथा च व्याण्यायते--माप्तजनोपनीतो ज्ञातिकृतः संशय्य कथमिदमन्याय्य. मुपेक्ष्यामिति विचार्य पीहानतेः । शुगुप्सितकर्मदर्शनादिति भावः । नृपस्तवत्यः कृष्ण प्रपोजीकृतः । गोग्रालदेषु मध्यस्थैरदासितम्यमिति बुझ्योपेक्षित इत्यर्थः । पक्षद्वयेऽपि प्रपत्र इत्पन्नातजनोपनीतरवस्य पदार्थभूतस्य विशेषणगत्या हेतुत्वोक्त्या काम्यलिङ्गमलङ्कारः। पृथिव्यां वितानभूतमुलोचोपमितम् । यद्वा वितानभूतं वितानसमम् । उल्लोचतुल्यमिति यावत् । 'युक्त दमादायते भूतं मायतीते स निपु' इसमरः । 'अस्त्री वितानमुष्टोधः' इत्यमरः । दिग्विकीर्ण दिगन्तलामम् । बितानमपि दिगन्तलममिति भावः । विततं प्रथितं यशः समूह- शिव संकोचयनिवेत्युत्प्रेक्षा । अरातिपरिभूतस्य कुतः कीर्तिरिति भावः। वीर्यावदानेषु कृतावमर्पतन्वन्नभूतामिव संप्रतीति । धुर्वन्यामक्षयमायतीनामर्कविपामह इवावशेषः ॥ ४३ ॥ चीर्येति ॥ पुनश्च । धीर्याण्येवावदानानि तेपुतावमर्षः कृतास्कन्दनः । पुरा- कृतपराक्रमजावान्पपि नजबित्त्यर्थः । 'अवदानं कर्म वृत्तम्' इत्यमरः । श्रतएव संमतीति ख्यातिम् । 'प्रवीते प्रयितण्यातवित्तविज्ञातविश्रुताः' इत्यमरः । अभूता. मविद्यमानामिवेत्युत्प्रेक्षा । सतोऽप्यसाचमुम्प्रेक्ष्यते । सन्बन्कुर्वन् । पुनश्चाहोऽव. शेपो दिनान्तोऽकत्विषामिवायतीनामुत्तरकालानां प्रयामक्षय दैर्घ्यनाशं कुर्षनिति श्रीती पूर्णेयमुपमा । अरिनिराकृत्तस्य कुतश्चिरावस्थानमिति भावः ।। प्रसघ योऽसासु परैः प्रयुक्तः सतुं न शक्यः किमुताधिकर्तुम् । नवीकरिष्यत्युपशुप्यदाः स त्वद्विना मे हृदयं निकारः ॥४॥ प्रसह्येति ॥ पुनश्च । परैः शत्रुभिरमासु प्रसव प्रयुक्त भाचरितो यो निकारः परिभवः केशाकर्षणरूपः सतुं न पाक्यः । अधिकर्नुमनुभवितुं किमुत । यस्य सरणमपि दुःसहमनुभवस्तु दुःसह इति किमु वक्तव्यमित्यर्थः । स निकारस्वद्विना रवया विना । 'पृथग्विना-'इत्यादिना पचभी । वाई सस्कृतनिभिभूतारपुरा. णप्रहार इव । वद्विरहदुःखापुनर्नवीकरिष्यति । नवीभविष्यतीत्यर्थः । उपशु- पत् । स्त्रया दिना शुष्कमिति भावः । दुःवस्तम्भनं शोपपदायों मे हृदयं नवीक- रिष्यत्याकरिष्यति । प्रणभिवेति भावः । दुःखितस्य पुनर्तुःखोपचयः मशान्त- भायमपि दुःखहेतुं पुनरवाटयतीत्यर्थः । अत्र शोपादिविशेषणसाम्याद्रणायम- सार्थप्रतीतेः समासोतिरहारः॥ पुनः प्रकारान्तरेण मन्युमहीपयति 'मास' इत्यादिभित्रिभिः । तत्र वक्ष्यमाण. त्यभिज्ञानहेतुभिर्धनंजय चिशिनधि--- प्राप्तोऽभिमानन्यसनादसयं दन्तीव दन्तव्यसनाद्विकारम् । द्विपत्प्रेवापान्तरितोरुतेजाः शरधनाकीर्ण इवादिरसः ॥४५॥ १'तामिम इति पाठ २'वाम् ति पाठ ३'भभाद' ति पाठ ·किरागार्जुनीये मासी॥ अमिमामध्यरानाशाम्। 'यमन पिसंदीपोरे कामको पो' स्यामरा । दाम्पसमामालीपारा शिकार बेरूयं प्रासमतो। माभिमाया इनि मायः गयगुणाप्राप्यनुमधयम् । पुनधादिपप्रतापना गेगमातरिशं गिरकरागुम मेजः प्रतापी पण राममोक्तः । भगएव शरदनाकीर्ण पारम्पायनोद भामिपूर इय पितः । सयामाभिमायमान इमर्यः । मध्यावरण मेधावरणेऽपि कपिरप्रत्यभिशापम परेशाशयेनोतमानिरिनि ।। सनीडमन्दरिव निष्क्रियत्वामात्यर्थमसरवमासमानः । यशःयक्षीणजलार्णवामस्त्वमन्धमाकारमियाभिपन्नः ॥ ४६॥ समीदेनि ॥ पुनश्च । निशिथापादयक्रियाशुम्परवारमग्रीटमदरिय रानीहरत एप मन्दरपटुभिरिय सिरियुत्प्रेक्षा । 'मूदापापनिांग्या मन्दाः' इत्यमरः । भरत्यथं मायभासमानो म प्रकाशमानः। पूर्व रा मैयमिति मात्र यशः. क्षयावतोः क्षीणजलो पोऽर्णपसदाभमपस्यमन्यमाकारमभिपयः प्राप्त इत्र स्थिरा युरप्रेक्षा । तस्य क्षीणजलायाम हरयुपमासंमृष्टिः ।। दुःशासनामपरजोविकीर्णरेमिर्विनाथरिव माग्यनाथैः । केशः कद कृतवीर्यसारः कचित्स एवासि धनंजयस्त्वम् ।।४७|| दुशासनेति । पुनश्च । दुःशासनस्य करामर्ष भामर्पणमाकर्षणं स एव रसो धूलिः । मालिन्यहेतुत्वादिति भावः । तेन विकोणविक्षिप्तरवएव विनायरिव स्थितवर्ता युप्माकमसावनायरवादनाथरिव स्थितरित्युप्रेक्षा । भन्यथा कयमियं दुर्दशेति भावः । किंतु भाग्यनाथैर्देवमानशरणः । अन्यया स्वरूपमपि लुप्यतेनि भावः । एभिः परिदृश्यमानैः । असंयमितैरिति भावः । केशः शिरोरुहः कुरिस- तोऽयों वस्तु कदर्थः । अर्थाऽभिधेयरैवस्तुप्रयोजननिवृत्तिपु' इत्यमरः । 'को: कत्त- (पुरुषेचि' इति कुशब्दस कदादेशः। फदर्थीकृतो गर्यार्थीकृती वीर्यसारी शौर्यबले यस्य स तथोक्तः । इत्थं पूर्व विलक्षणस्वं स एव धनंजयोऽसि कञ्चित् । 'कञ्चित्का- मप्रवेदने' इत्यमरः । स एव चेत्त्वं नवममानुपेक्षस इति भावः ॥ भथाप्युपेक्षणे दोपमाह- स क्षत्रियस्त्राणसहः सतां यस्तत्कार्मुकं कर्मसु यस शक्तिः। वहन्द्वयीं यंद्यकलेऽर्थजाते करोत्यसंस्कारहतामिवोक्तिम् ॥४८॥ स इति ॥ क्षतानायत इति क्षत्रं क्षत्रियकुलम् । 'सुपि' इति योगविभागास्कम त्ययः । पृषोदरादित्वारपूर्वपदस्यान्यलोपः। अथवा क्षदिति विबन्तोपपदारकमस्य. यः। क्षत्रे जातः क्षत्रियः। क्षमादः' इति घप्रत्ययः। कर्मणे प्रभवतीति कार्मुकम् । 'कर्मण उकम्' इत्युकन्प्रत्ययः । एवंस्थिते वाक्यार्थः कथ्यते । यः सतां साधूनाम् । सहत इति सहः। पचायय् । यस्ताणस्य सहस्राणसहो रक्षणक्षमः स एव क्षत्रिय- शब्दवाच्यः। तथा यस्य कार्मुक्स्य कर्मसु रणक्रियासु शक्तिः । अस्तीति शेषः। तदेव । अत्रैवैती शब्दो मुख्यो । नान्यग्रेत्यर्थः । एवं स्थिते द्वयीं 'क्षयात्' इति पाठ २'अपि' इति पाट- - ।

·तृतीयः सर्गः। द्विविधामुक्तिम् । द्वाविमौ क्षत्रिय-कार्मुकशब्दावियर्थः । अफले पूर्वोक्ताक्य- वार्थभन्ये अर्थजाते। खामियसामान्यजातिमात्र इत्यर्थः। जातं जायोघ- जन्मसु' इति विश्वः । ववर्तयन् । संस्कारहतामव्युत्पत्तिदूषितामिव करोतीत्यु- स्प्रेक्षातसात्वमस्मदक्षणेनोक्तदोपादारमानं मोचय स्वेत्यर्थः ।। अम स्वगुणा अपि नोजीवयेयुरित्याह-- वीतौजसः संनिधिमानशेषा भवत्कृतां भूतिमपेक्षमाणाः । सैमानदुःखा इव नस्त्वदीयाः सरूपतां पार्थ गुणा भजन्ते ४९ पीतेति ॥ है पार्ष, पीतौजसो लिनभाः संनिधिमात्रशेषाः सत्तामात्रापशिष्टा भवस्कृतां भवता करिष्यमाणाम् । 'आशंसायो भूतवच' इति भूतवव्यत्ययः। भूति- मभ्युदयमपेक्षमाणास्वदीया गुणाः समानदुःखाः समदुःखमाज इव मोऽस्माकं सरूपता चीतीजस्वादिसायम् भजन्त इत्युपमा । सा च समानदुःखा इवेत्यु- प्रेक्षया धोतीजस्वादिसंभावितयानुप्राणितेत्यनुसंधेयम् ॥ तथापि ममैच कोऽयं भार इत्यत आह-- आक्षिप्यमाणं रिपुभिः प्रमादानागरिकाल्नसटं मृगेन्द्रम् । लांधूरियं योग्यतयाधिरूढा दीया दिनश्रीरिव तिग्मरश्मिम्५० भाक्षिप्येति ॥ प्रमादारप्रज्ञाहीनत्वात् । नतु दायल्यादिति भावः । रिपुभिरा. क्षिप्यमाणमधिक्षिप्यमाणमत एवं प्रमादात् । नागज । 'प्रभागिजा नागः' इति धजयन्ती । भालूनसटमाक्षिसकेसरम् । 'सटा जटाकेसरयोः' इत्यमरः । मृगेन्द्र सिंहमिय स्थितम् । वामियं धूः कार्यभारः। तिग्मरश्मि सूर्य दीया दिन- श्रीरिष योग्यतया निदाहकतथाधिरूढास्ववनी । करि का । वदीनेत्यर्थः ।। पूर्व नियवसायस्य स क्षत्रियः' इत्यादिना दोष उमः । संप्रति व्यवसायिनो गुणमाह- करोति योऽशेपेजनातिरिक्तां संभावनामर्थवती क्रियाभिः । संसासु जाते पुरुषाधिकारे न पूरणी तं समुपति संख्या ॥५१॥ करोतीनि ॥ यः पुमानशेषमनादितरजनादतिरिकामधिकाम् । सर्वानिशायिनी- मिलयः । संभाषनो योग्यता शियाभिशास्तिरयवती सफलो करोति तं पुमांसं संसासु सभामु । 'सभासमितिसंसदा इत्यमरः । पुरुषाधिकारे योग्यपुरुषगणना. प्रस्ताये जाते सति । पूर्यतेऽनयेति पूरणी संख्या द्विस्वादिसंख्या न समुपैति न गच्छति । अदितीयो भवतीत्यर्थः । समादसाधारणलाभाय त्वयापि महानुत्साह आस्थेय इति भावः। भय दाम्या मुलभविषक्षस प्रोषितस्यार्जुनस कम्यमुपरिनिः- प्रियेषु यः पार्थ विनोपपनर्विचिन्त्यमानः सममेति चेतः । तव प्रयातस्य जयाय तेषां क्रियाद्धानां मयवा वियातम् ५२ १ मोक्ष्यमाणाति पाठः. २ 'सामान्यतःसान पार. ३ 'समन्ताराति पाठ. ४ मिम्हात पार. ५ 'सदेवनावि पाठवपपरसाती पार:

·No text on this page.

·चतुर्थः सर्गः। मिनीरपेतपत्रा निप्पड़ाः ससरोरुहाण्यम्भांति यासु तास्तथोकाः । उपायनीभूता अर्जुनं प्रत्युपहारीभूताः शरद्गुणधियः पूर्वोक्ताः शरदर्मसंपदो यासु ताः । उप- सीम ग्रामसीमासु । विभक्त्यर्थेऽव्ययीभावः । समासान्तविधेरनित्यत्वात् 'अनश्च' इति समासान्तो न भवति । केचितु-'अप्यन्येषां कठिनवपुर्ण दुर्गमे ग्रामसीनि' इत्यादी नपुंसकप्रयोगदर्शनात् 'नपुंसकाइन्यतरस्याम्' इति विकल्पासाधुरित्या- हुः । स्थलीरकृतिमा भुवः । 'जानपद-' इत्यादिना अकृत्रिमाणे डीए । पश्यन- नन्द जहर्प । अत्र शरदुणेषु तादाम्येनारोप्यमाणस्योपायनस्य प्रकृते नन्दनक्रि- योपयोगिरवास्परिणामालङ्कारः ॥ निरीक्ष्यमाणा इव विस्मयाकुलः पयोभिरुन्मीलितपद्मलोचनः । हतप्रियादिविलासविनमा मनोऽस्स बहुः शरीविवृत्तयः ॥३॥ निरीक्ष्यमाणा इति ॥ विस्मयाकुलराश्चर्यरसाबिटरतएवोन्मीलितानि पदान्येव दोचनानि येषां तैः पयोमिरम्मोभिनिरीक्ष्यमाणा इव स्थिताः । हतः प्रियादृष्टि विलासानां विनमः शोभा याभिस्वासयोक्ता इति मनोहरणे हेतूक्तिः। विभ्रमः संशये प्रान्तौ दोभायां 'इनि वैजयन्ती । शारीविवृत्तयो मत्स्यीस्फुरितान्य. स्वार्जुनस्य मनो तुत्तोप पश्यन्फलमस सोऽधिकं सपारिजे वारिणि रामणीयकम् । मुदुर्लभे नार्हति कोमिनन्दितुं प्रकर्षलक्ष्मीमनुरूपसंगमे ।। ४ ।। सुतोवेति ॥ सोऽर्जुनः सपारिजे साम्बुजे वारिणि कलमस्य शालिविशेषस्य । शालयः कलमाचाच पष्टिकाधाम पुस्खमी' इत्यमरः । रमणीयस्य भावो रामणी- यकम् । 'योपभानुरूपोत्तमागुम्' । तत्पश्यामधिकं सुतोप । अनुरूपसंगमादिनि- भावः । तथाहि । सुदुरमेनुरूपसंगमे योग्यसमागमे सधे सनीति शेषः । मकलक्ष्मी योग्यसमागमननिमितामुत्कर्षसम्पदमभिनन्दित स्तोतको नानि । सर्वोऽप्यभिनन्दस्यवेत्यर्थः । सामान्येन विशेषसमर्थनरूपान्तरन्यासः । नुनोद वस्य स्थलपमिनीगतं वितर्कमाविष्कृतफेनसंतति । अवासकिझल्कविभेदमुचर्विवृत्तपाटीनपराहतं पयः ॥५॥ नुनोदेति ॥ आविष्कृता प्रकारीता निसंततितिरीरसमूहो यख तवयोषम् । "दिण्डीरोऽग्धिफा फेनः' इस्यमरः । भवामः किल्कविमेदा केसरापयमो येन ततधौतम् । पुवः । उपकरच यथा तया विकृतेन लुटितेन पार्टीनेन मास्वविशे- पेण पराहत शारितम् 'सहवः पाटीनः' इत्यमरःपिया का वानस्य स्थल पधिनीगतम् । तदोषरमित्यर्थः ।वित संशयं नुनोद चिरोदा पाठीनपणन्या किशकापायेन जलपर्शनाएम्पलपमिनीरत्यय: । मत्र निधयोतरसंदे- कृतोमिरेरी दिपिलत्यमायता शनः शनैः शान्तरण वारिणा । निरीक्ष्य रेमे स समुद्रयोपितो तरहितामविपाण्डु संकतम् ॥६॥ १ सरोभिता. सतिपाद१रेसर रडि पाडतद्वनम् ·किरातार्जुनीये कृतेति ॥ सोऽर्जुनः शिथिलक्षमायता गच्छता । दिने दिने क्षीयमाणेनेर अतएव शनैः शनैः शान्तरयेण । अन्ययोमिरेखानुदयादिति भावः ।। कृता ऊर्मयः पाण्येव रेखा राजयो यस तत्तयोक्तम् । तरमा अस्स सं स्तरङ्गित भनितम् । तदस्य संजातं-' इनीवर । माक्षीमं दुक्लं तद्धि शुभ्रमित्युपमालङ्कारः । समुदयोपिता नदीनाम् । सिकतास्यास्तीति । पुलिनम् । 'सिकताशर्कराभ्यां च' इत्याप्रत्ययः । 'तोयोत्थितं सरपुलिन सिकतामयम्' इत्यमरः । निरीक्ष्य रेमे मुतोप। ततनिभिः शालिंगोत्री वर्णयति- मनोरमं प्रापितमन्तरं भुवोरलंकृतं केसररेणुनाशुना । अलक्तताम्राघरपल्लवश्रिया समानयन्तीमिव बन्धुजीवकम् ।। । मनोरममिनि ॥ अणुना सूक्ष्मेण केसरेषु शिक्षकेषु । किसक केस: याम्' इत्यमरः । यो रेणुः परागस्तेनालंकृतमतएव मनो रमयतीति मनोरम 'कर्मण्यम्' इत्यण् । भुयोरन्तरं प्रापितं समाये निवेशितं बन्धुजीयकं यन पुप्पम् । बापूको मधुशीवकः' इत्यमरः । अलहतानस्य साक्षारामरक्साम सवस्य धिया शोमया समानयन्ती समीकुर्षतीमिय । साम्यपरीक्षा कुर्वती त्यर्थः । उप्रेक्षालारः। नवातपालोहितमाहितं मुहुर्महानिदेशी परितः पयोधरी। चकामयन्तीमरविन्दजं रजः परिश्रमाम्भःपुलकेन सर्पता ।। ८ मनि । महानिदेशः स्थान पयोमा मनिशी।पीचरावियर्थः । यो परितः । मनपोः समन्तादित्यर्थः । 'अभितःपरितःसमपानिमहाप्रतियोगेडा इति द्वितीया । गहराहि नातालोदिसंबालापताप्रमरवियर पर सवा सरता परिचमाग्भःपुलकेम खेोनेदेन घासपाती शोभयम्पीय चसम्मेवारी भलारणं कुर्वतीम् । तत्रापि विहरतेनि भावात फपोलसंलपि विलोचनविपा विभूषयन्तीमत्रतमकोत्पलम् । गुनेन पाण्डोः कलमस गोपिका निरीक्ष्य मेने शरदा कतार्थता॥९॥ मोति मोडमा परागकोपसंपर्क समिति विभूरपदीरामामरणयाप्यामरममिति भावाकडमंगोपातीनि गोगी शाहगोली | सपः । मिरीय पासुनारेमा माया भागाका सारसम् IIT सगुणमिहिमोगलामादिति भाषा सरगुजारस या परमः'। मेरेमा मध्य उपारता: पथिमाविगोपाइपारपन्न पनि जोन गाम् गरी गगाः प्रन्नुनपराधमः ॥१०॥ मासोतिमा kakxi an: काशिमामाभाविका -- । . Pror pram----- randutod.

·चतुर्थः सर्गः। देकदेशी पर्यवसानम्, नसुपश्चिम राबेरिस्पेकदेशिसमासातद्विधायके पूर्वापरादि- सूत्रे पश्चिमसन्दामहणात् । अतएव 'महासकदेश-'इत्यादिना नसमासान्तोऽपि। तस्थापि पूर्वापरादिस्योक्तसमासविषयत्वादिति । प्रकाशवर्षस्तु एकदेशिसमास. मेवाश्रित्य समासान्तमाह तन्मग्यम् । गावश्चरन्त्यप्रेति गोचरो गवां जन्धिस्थानं वनम् । पश्चिमी यो गोचास्तमादुपारताः सनिवृत्ता जन गां भुवं पतित धाधितुमपारयन्तोऽनुवन्तः प्रस्नुतपीवरोधसो वत्सस्मरणास्तवत्पीनापीमाः । 'उधस्तु डीबमापीनम्' इत्यमरः । 'अधसोऽनङ्' इति स्त्रीमणे कर्तव्यमिति नियमानामहादेशः । उत्सुका बरसेपूरकण्डिता गवां गणास्तमर्जुनमयेक्षणोत्सुकं दर्शनलालस चकुः । स्वर्गेपुपशुवाग्वनदिङ्गणिभूजले । लक्ष्याच्या स्त्रियां मुंसि गौः इत्युभयत्राप्यमरः । अत्र स्वभावोक्तिरलार:-स्वभावोचिरलङ्कामो यधावरतुवर्णनम्' इति लक्षणात् ॥ परीतर्मुक्षावजये जयश्रिया नदन्तमुसः क्षतसिन्धुरोधसम् । ददर्श पुष्टिं दधतं स शारदी सविग्रहं दर्पमिवाधिपं गवाम् ॥११॥ परीतमिति ॥ सोऽर्जुन उक्षावजय उधान्तरमाले सति जयश्रिया परीतं वेष्टितमु दन्त क्षतसिन्धुरोधसं हरणसरितट शरदि भवा शारदी पुष्टिमवयवो. पवयं दधतं गवामधिपं महोक्षं सविग्रहं भूर्तिभन्तम् । 'कायो देहःलीदपुंसोः शरीर पर्म विमहा इत्यमरः । दमिवेयुपेक्षा । ददर्श । विमुच्यमानैरपि तस मन्थरं गयां हिमानीविशदः कदम्बकः । शरनदीनां पुलिनः कुतूहलं गलहुकूल परिवादधे ॥ १२ ॥ रिमुष्यमानरिति ॥ हिमानीविशदेहिमसंघातशुभैः । 'हिमानी हिमसंहतिः' इपमाः । 'वरुण-' इत्यादिना की । सासंनियोगादानुगागमश्च । गर्वा कदम्बक कर्तृभिः । 'कदम्पर्क समूहे श्रीफले पुषविदोपके' इत्यमरः । मम्पर मन्द विमुध्यमानेरपि किमुतादिमुष्यमानेरिति भावः । सरपदीनां संबन्धिभिः। शरणं मानिवृष्य तत्र लिनादर्शनादिति भावः । इलिनः भिः गल. दुलर्जएनरिव स्माईनस पदहर कोनुकमाम माहितम् ।। गतान्पशूनां सहजन्मवन्धुतां गृहाश्रयं प्रेम वनेषु विनतः । ददर्श गोपानुपधेनु पाण्डयः कृतानुकारानिय गोभिरार्जचे ॥१३॥ गतानिनि ॥ पापयोऽर्जुनः पशूना गवाम् । स जन्म देते सहनम्मानः सोदरास्त एव बन्धयम्लेषों भावसत्ता at गतान् । पशु सोदराभिमानवत इसाधी । गृहाभयं गृहविषय मेम बने विनतः । पनेषु गाभिमानिन इसपः । मादे विषाये। गोभिः पशुभिः कृतानुकाराननुकतानिय स्पिता- नित्युप्रेक्षा । ततो विधेयानित्यः । गा: पातीनि मोपर गोपEET | 'भातोs. मुपसर्गेइति प्रत्ययः । तामुपधेनु धेनुसमीपे । समीपाययीभावः । पायोस्प्रेक्षानुमाणिता समायोजिरला. उक्षापजयपी पाठ ·fyrrijf* Tatीगा मांगी- परिसमन्मनापदानः मिनोदयादगिंगदलमा मराधनाढलरम्मिानिननंगानामागेजनाभिः ॥ १४ ॥ परम पूजा परामिंगमा मरोमगा'. मानगर परिwwxEL : AMTA मारेगा ने मागः | मिमोमाइनिंगा ना मोगरा ये मोना । TIMERRIMARRIAभानुदिता पर খাদাষ নাপায় যা ঘামাণ; निसंदनिःमाराविकास्पिताधग लगा इस प्रस्फुरितकालयाः । ध्यपोदपारपनिंतत्रिका विकर्षणः पाणिविहारहारिभिः ॥१५॥ निरनिनिवदेनानुन मिपान विनिता भरा पामा सानयोगा। भतपय मEिRHIT मिसंसार भूमि विप वीपाय परिपत परदेषादेड- परएरणारि सो समापुरमरे भीमेशात पानि निगरीतानि पायांनि पेतुः पाणिनिहारिभिः पाणिविशेपमनोहरः । माहारीमविक्षेप इत्यमरः । मिंगपगुणासंगरपतितत्रिका संघटितनितम्बाः । यद्यपि "एमपंशापरे निकम्' इत्यमरः, सपायव नितम्यो यते तपश्यादिनि मावः । ग्रजाजिरेप्यम्युदनादशदिनी शिखण्डिनामुन्मदयत्सु योपितः । मुहुः प्रणुग्नेषु मयां विवर्तन दत्सु कुम्मेषु मृदङ्गमन्थरम् ॥१६॥ मोति । प्रजाजिर गोवारणे। अधिकरणे सप्तमी। 'मनो गोष्टावन्देषु' इति विश्धः। अम्बुदनादारिनीगर्जितम्रमवतीरिनि मान्तिमदलबारः। शिसद्धि- ना योपितो मयूरीः । योपिद्रहणं मौग्यानिशपायन् । उन्मदयरसूत्मदाः कुवरसु । 'तस्करोति-' इति प्यन्ताप्रत्ययः । मयां मन्यनदण्डानाम् । 'वैशाखमन्यमन्यानमन्यानो मन्यदण्टके' इत्यमरः । विवर्तनः परिग्रमणैर्मुहुः प्रणुशेषु कम्पितेविति स्वभावोक्तिः । कुम्भेपु कलशेषु मृदयन्मन्यरं मन्दं नदासु सरिस्वति पायसाम्योक्तिः । भावलक्षणे सप्तमीयम् ॥ स मन्थरावल्गितपीवरस्तनी परिश्रमलान्तविलोचनोत्पला! निरीक्षितुं नोपरराम बल्लवीरभिप्रनृत्ता इव वारयोपितः ॥ १७ ॥ स इति ॥ मन्थर मन्दमावलिगताश्चमला: पीवराः स्तना यासा तास्तथोक्ताः। "स्वाहाचोपसर्जनादसंयोगोपधात्' इति टीए । परिश्रमेण वान्तानि ग्लानानि विलोचनोत्पलानि यासा तास्तथोक्ता बलबीगोपीः । 'गोपे गोपालगोसंख्यगोधु- गाभीरयष्टवाः' इत्यमरः । अभिप्रनृत्ता नृत्यन्तीः। 'गत्ययाकर्मक-' इत्यादिना कतरिक्तः । 'मनिबुद्धिपूनाम्यश्च' इति चकाराद्वर्तमानार्थस्यम् । वारयोपितो १'प्रवृद्ध' इति पाठ २'म्लान' इति पाठ 1 ·चतुर्पः सर्गः। वेश्या इव । 'वारची गणिका वेश्या' इत्यमरः । सोऽर्जुनो निरीक्षितुम् । ईशते- स्तुमुन् । नोपरराम न विरमति सा उपाय विभापाकर्मकात्' इति परी- पदम् । अत्र चतुःश्लोक्यामुपमास्त्रभावोत्तयोः संघष्टिः ॥ पपात पूर्वी जहतो विजिह्मतां वृपोपभुक्तान्तिकसस्यसंपदः । रथाङ्गसीमन्तितसान्द्रकर्दमान्प्रसक्तसंपातयकृतान्यथः ॥ १८ ॥ पपातेनि । सोऽर्जुनः पूर्वा प्रावृषेण्यां विजिह्मतां वतां जहतस्त्यजतः । शरदि निष्पङ्करपेन समरेखस्यैव सुगमत्वादिति भावः। जहातेः शतृप्रत्ययः । वृपोपभुक्ता- तिकसस्यसंपदी वृषभचर्चितप्रान्तसस्यसमृद्धीन् । 'सुकृते यूपमे वृषः' इत्यमाः । सीमन्ता इव सीमन्ताश्चाङ्गपद्धतयः सीमन्तवन्तः कृताः सीमन्तिताः । मरव. न्तात् 'तत्करोनि-' इति णिचि कः। णाविष्टक्दावान्मतुपो लुक् । रथाः सीमन्तिताः सान्द्राः कर्दमा धनीभूताः पड़ा येषु तान्प्रसक्तसंपातेन संततसंचा- रेण पृथकृतान्पयो मार्गान्पपात जगामेति समावोतिः । जनरुपग्राममनिन्धकर्मभिर्विविक्तभावेशितभूपर्णताः । भृशं ददर्शाश्रमण्डपोपमाः सपुष्पहासाः स निवेशवीरुधः ॥ १९॥ जनरिति ॥ सोऽर्जुन उपमाम प्रामेषु । विभत्त्यर्थेऽव्ययीभावः । भनिन्यकर्म- भिरनिपिद्धतिभिः । धृत्तिश्चैकन कृप्यादिरम्या शिलो छादिः । विविक्ताभ्येका- प्राणि भावोऽभिप्राय शीतं घेष्टा भूषणमलबार ये देखयोक्ताईताः। अधिरिता इत्यर्थः । अतएवाश्रमेषु मुनिस्थानेषु ये मण्डपासपमाः । 'मण्ड पोऽस्त्री जनाश्रयः' इत्यमरः । सपुष्पहासाः पुष्पविकाससहिताः । तेन सह-' इत्यादिना पहुमीहिः । निवेशवीरुधो गृहगुल्मिनीः । वीरधी वहिगुल्मिन्या' इति वैजयन्ती । भृशं सादरं दारों उपमालधारः। ततः स संप्रेक्ष्य शरद्गुणभियं शरद्गुणालोकनलोलचक्षुपम् । उवाच यक्षस्तमचोदितोऽपि गान हीडितज्ञोऽवसरेवसीदति २० वत इति ॥ ततः स पूर्वोक्तो यशः शरणभियं संप्रेक्ष्य । दर्शनीयां वर्णनीयां च विषात्यर्थः । शरहणालोकने सोलचक्षुष सतृष्णाष्टिम् । लोलालसणमोः' इसम: Inमर्डनमधोदितोऽस्पश्टोऽपि गां वाचमुवाच तयाहि । इतितो भाषः शीतं करतो भावः' इति विश्वः भवसर उतियोग्येकाले नाबसीदनि म पाय पाउति । 'नाष्टः कस्यपिया' इति निषेधरवनाकाहितोक्तिविषय इनि भाषः । सामान्येन विदोषसमर्थनस्पोर्थान्तरन्यासः । इयं शिवाया नियतेरियायतिः कृतार्थयन्ती जगतः फलः क्रिया। जयश्रियं पार्थ पृधूकरोतु ते शरत्प्रसमाम्युरनम्बुवारिदा ॥२१॥ इयमिति पाप, सिवाया: स्याणकारिया नियतेः। देवं दिमागधेय भामं की निपनिलिमा गुमायादेवसापतिः फलदानाला सेव अगसा दिया प्याराणि फलहाभ मोमबडियोगेषु धीजभारे धने १'पाला विचार ·1 किरातार्जुनीये फलम्' इति जयन्ती । कृतार्थयन्ती सफलयन्ती प्रसन्नायुर्निर्मलोदकाऽनम्बुवा- रिदा निर्जलमेघा । भनेन विशेषणद्वयेन द्यावापृथिव्योरानुकूष्यं सूचयति । इयं शरते जयश्रियं प्यूकरोतु । भाशीरथे लोद ।। उपैति संस्यं परिणामरम्यता नदीरनौद्धत्यमपङ्कतां महीम् । नर्गुणैः संप्रति संस्तवस्थिरं तिरोहितं प्रेम घनागमश्रियः ॥२२॥ उपैतीति ॥ ससं प्रीशादिकं परिणामेन परिपाकेन या रम्यता सोपैति । नदीरनौद्धस्य गम्यरूपत्वमुपैति । महीमपश्तां निप्पङ्करयमुपैति । तथाहि । संपति नवैर्गुणः पूर्वोक्तः शरद्धर्मः संस्तवेन परिचयेन स्थिर दृढमपि धनागमश्रियः प्राय- इलक्षम्याः संबन्धि । तद्विपयमित्यर्थः । प्रेम तिरोहितम् । निरर्थकं कृतमित्यर्थः । गुणतश्राः प्रेमाणो न परिचयतन्ना इति भावः । वास्तवालङ्कारः। पतन्ति नास्मिन्विशदाः पतत्रिणो धृतेन्द्रचापा न पयोदपतयः। तथापि पुष्णाति नमः श्रियं परां न रम्यमाहार्यमपेक्षते गुणम् २३ पतन्तीति । अस्मिन्नमसि विशदाः पतत्रिणो बलाका न पतन्ति न प्रसरन्ति । एतेन्द्रचापाः पयोदपतयश्च न पतन्ति । तयापि श्रीकारणाभावेऽपि नभः पर्स श्रियं शोभा पुष्णाति । तथाहि । रम्यं स्वभावसुन्दरं वस्त्वाहार्यमारोप्यमाणं गुण नापेक्षते । तत्र स्वभावस्यैव समर्थत्वादिति भावः । अर्थान्तरन्यासः॥ विपाण्डुभिर्लानतया पयोधरैश्युताचिराभागुणहेमदामभिः । इयं कदम्बानिलभर्तुरत्यये न दिग्वधूनां कृशता न राजते ॥२४॥ विपाण्डुमिरिति ॥ कदम्बानिलशब्देन वर्परुपलक्ष्यते । स एवं भतो तसात्यये विरहे म्लानतया निर्जलतया दुर्यलतया ५ विपाण्डभित्र्युतानि रहितान्यचिराभा- गुणा विधुलता एव हेमदामानि सुवर्णसूत्राभरणानि येभ्यस्तः पयोधरैरम्भोदः, अन्यत्र सनः । उपलक्षितानाम् । स्तनाम्भोदी पयोधरी' इति धैजयन्ती । दिश एवं यस्यम्तासामियं कृशता न राजत इति न । किंतु राजत एवं वियुकावात् । 'भातात मुदिते हष्टा प्रोषिते मलिना कृशा' इनि स्मरणादिति भावः । सामान्यतः प्रसत्तमराजन कार्यस्यैफेन नशा संभाव्य द्वितीयेव निषेधति । यथाह वामनः- 'संमाम्पनिपेनिवर्तने दी प्रतिपेयी' इति । भय रूपकालद्वारा स्फुट एवं ॥ विहाय वाञ्छामुदिते मदात्ययादरक्तकण्ठस रुते शिखण्डिनः । श्रुतिः श्रयत्युन्मदहंसनिःसनं गुणाः प्रियत्वेऽधिकृता न संस्तवः२५ बिहायेति ॥ महात्ययान्मदक्षयादातरण्ठस्यायाय्यखरस्य । कण्ठापनात्र सततः सरो लक्ष्यते । शिखणिनो मयूरस्य संबन्धिम्युदित संघसो हने इनिते वाम् विहाय । भुतिः भोत्रम् । 'कर्णशयमही मो भुनिः श्री श्रवणं मः' समरः रम्मदासनिःस्वनं मतमराषितं प्रयति भने मम्बा परिचित. परिहारेणापरिचित कषं प्रीयुश्य इत्यारावार्थान्तरं म्पयनि-गुणा इति । श्रीगानाति विषः। पपज्ञानीति' इति करव्ययः । प्रिपर प्रीनिभाये १पशामरम्पकाम्पाट

·चतुर्थः समः।
-
गुणी अधिकृता नियुक्ताः । संखवः परिचयो नाधिकृतो न समर्थः । प्रेमाधाने
गुणवत्वं प्रयोजकं न परिचय इत्यर्थः ।।
अमी पृथुस्तम्बभृतः पिशङ्गतां गता विपाकेन फलस्य शालयः ।
विकासिवप्राम्भसि गन्धरचितं नमन्ति निधातमिवासितोत्पलम्२६
अमी इति ॥ अमी यून्स्तम्बान्गुच्छाम्विनतीनि पृथुस्तम्बभृतः । 'स्तम्बो
गुरवस्राणादिनः' इत्यमरः । फलस्य प्रसवस्य विपाकेन परिणामेन पिशता
गताः शालयो प्रीहि विदोषाः । वाम्मसि केदारोदके । '(नपुंसक्योर्चप्रः केदारः
क्षेत्रम्' इत्यमरः । विकसतीति विकासि विकसितं गन्धेन सूचितं ज्ञापितम-
सितोत्पलं निधातुमाधातुमिव नमन्ति । 'निध्यातुमिव' इति पाढे इष्टमित्यर्थः ।
निर्णयितुं वा । 'निर्णनं तु निघ्यानं दर्शनालोकनेक्षणम् इत्यमरः । अत्र
फलभाराममनस निधाणफलकत्वमुत्प्रेक्ष्यत इति फलोपेक्षा ।
अथ चतुर्भिः कलापकमाह--
मृणालिनीनामनुरञ्जितं विपा विभिन्नमम्भोजपलाशशोभया ।
पयः स्फुरच्छालिशिखापिशङ्गितं द्रुतं धनुःखण्डमिवाहिविद्विपा२७
मृणालिनीनामिति ॥ मृणालिनीनां पद्मिनीनां विषा हरिदर्णेनानुरक्षितम् ।
तर्णतामापादितमित्यर्थः । तथाम्भोजपलाशशोभया पालकान्या । भारुपये।
नेत्ययः । विभिन्नं मिधितम् । तपारमालिशिक्षापिसहित फुरदिः कलमामः
पिालीकृतमिरथ नानावर्णत्वाहतं पलायितमहि विद्विषो वृत्रासोरिन्द्रस्य । 'समें
धृत्रासुरेऽप्यहिः' इति वैजयन्ती । धनुप्खण्डमिव स्थितम् । 'नित्यं समासेऽनुत्तरए.
दस्थस्य इति विसर्जनीयस्थ पवम् । पयो वाम्भोऽदिश्य ध्याजीकृत्य धावतामि.
स्यागामिना संबन्धः। भन धनुष्खण्डस्य दुतस्य लोकेऽप्रसिद्धवादुरप्रेक्षेयं नोपमा ।
विपाण्ड संच्यानमियानिलोद्भुतं निरुन्धतीः सप्तपलाराज रजः ।
अनादिलोन्मीलितयाणचक्षुषः सपुष्पहासा वनराजियोपितः २८
विपाण्डिन । विपाड शुभ्रमनिलोद्धतमनिलोरिक्षतम् । सस सप्त पलाशानि
पत्राणि पर्यसु पेषां ते वृक्षाः ससपला 'सचिरसंख्यातदस सिविषये
पीसाधं सतपादिय नियुक्तम् । तेषां पुष्पाणि ससपलाशानि विहीनं प्रसव
सर्वम् इत्यमरः । 'पले लह' इसणो लए । सेषु जातं सप्तपलाराजे रजः परागं
संम्यानमुतरीयमिव । 'संम्यानमुत्तरीय ' इत्यमरः । निरूपती निवारयन्नीः ।
मतपत्री रिनि पावत् । धनाविष्टान्रकनुपाण्युन्मीलितानि ध वाणानि मोलसेरेय.
काणि चक्षीय पासो सास्तयोता। नीलस्वयंगलो दासी पाण प्रोदनपारपपि'
इति धम्पन्तरिः । पुष्पाणि हासा स्वतः सह पर्वच इनि सपुष्पहासाः वर-
राजयो योपित्त पनराजिमोषितः । ता भपविश्वलम्वयः। मप्र संपातमि-
युपमेवान्यत्रोपमितसमासे लिझम् । पथा काचिकेनचिरकामुनाशिसं सना-
शुक निरन्धेतदिति भावः।
अदीपितं यधुवज्ञातवेदसा सिताम्बुदच्छेदतिरोहितातपम् ।
उतान्तरं सान्तरवारिसीकरः शिवं नमोरम सरोजयापुभिः ॥२९॥

·६० हिरातार्जुनीये भगिमारोगा grimstoमाशिम् 11: स्मा शिवाहि गुण इन मा I FITTI है। रोहियागम् यो माणानापारी भागातार सीकोरिया पारामा गजगामिः गित रयं ममोर पारिरीनमायोतिरला सिवच्छदानामपदिश्य घायता स्तरमीषा प्रथिताः पतषिणाम् ।. प्रकुर्वते वारिदरोपनिर्गताः परसरालापमियामला दियः ॥३०॥ मिति ॥ अपि भावनामिनि पूर्वसोत्रयोन पपातिकमुहिम पाय- साममीपा गितामा परामिण सानाम् । मातुशेगारासादा मान- सोकस समसारी शायिसा सामयितं गुपिकतं यम्' इत्यमरः । पारिदरोधनिर्माता मेपोपरोपनिगुंगा भतएवामला प्रममा दिशः परसराला मारा य । दिश्या मेघोपरोपनिनाधिराममिता इनि हपतितन्यानेन पारपरमालपरली वायुप्रेक्षा । विहारभूमेरमिघोपमुत्सुकाः शरीरजेम्यश्युतथपरयः। असक्तमूघांसि पयःक्षरन्त्यमूरुपायनानीय नयन्ति धेनवः ॥३१॥ पिहारेनि ॥ विहारमूमेः । भपरामगोपरादित्यर्थः । भागरहन्त्य इति शेषः। भभिपोपमुरमुका प्रज प्रत्युत्कण्ठिताः । यासप्रेगेति मायः । 'घोर आमीरपली स्यात्' इत्यमरः । प्युता त्रुटिता युयाना कुलाना पहिः श्रेणीयन्धो यासा सास्त. थोक्ताः । 'सजातीयः फुलं घूयम्' इत्यमरः । अमूर्धेनवोऽमतममनियन्यं पयः क्षीरं क्षरन्ति सन्ति । यससरणारप्रसयन्तीत्यर्थः । क्षरतेः मातृप्रत्ययः । उधांस शरीरजेभ्योऽपत्यम्य उपायनानीवातितोपकारण वेत्युत्प्रेक्षा। नयन्ति प्रापयन्ति । यथा लोके कुतश्चिप्रवासादेत्य मातरः किंचिसापमानयन्ति तद्वदिति भावः। जगत्प्रसूतिर्जगदेकपावनी जोपकण्ठं तनयैरुपेयुपी। धुति समग्रां समितिर्गवामसावुपति मत्ररिव संहिताहुतिः॥३२॥ जगदिति ॥ जगरप्रसूतिर्जगत्कारणम्। आज्यादिहविरिणेति भावः । जगतामे कपावनी मुख्यशोधनी प्रजोपकण्ठं गोष्टान्तिकम् । 'दूरान्तिमायन्यो द्वितीया च' इति द्वितीया । 'उपकण्ठान्तिकाम्याम्पमाः' इत्यमरः । तनयैर्वत्सरपेयुपी संगता । 'उपेयिवाननाधाननूचानश्च' इति कसुप्रत्ययान्तो निपातः । 'उगितश्च' इति सीए । असौ गवां समितिः संहतिः । मनग्यजुपादिभिः । 'मत्रो ऋगा- दिगुह्योतिः-' इनि वैजयन्ती । संहिता योजिताहुतिरिय समां दुतिमुपैति । आहुतिरपि जगत्प्रसूतिर्जगदेकपावनी च । 'भग्नी प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपति- टते । भादित्याजायते पृष्टिष्टरचं ततः प्रजाः' इति सरणादिति भावः ॥ कृवावधानं जितबर्हिणध्वनी सुरक्तगोपीजनगीतनिःसने । इदं जिघत्सामपहाय भूयसी न ससमभ्येति मृगीकदम्बकम् ॥३३॥ १ रवैपति पाठापालिनीति पाठ ·चतुथा सगः। - इतेति । जितपरिणयनी । केकानुकारिणीत्यर्थः । एतेन पालस्वरमायं गायतीति गम्यते । पथाह मावर:-पद मयूरी यदति' इति ।गा पास्तीति गोपाल भार्या गोमः 'तोऽनुपसर्ग कः' इति अप्रत्ययः । ९गोगादारूप याम्' इति टीए ।ता एव जनः। मुरको मधुरकण्टो यो गोपीजनो बालवीजन सस गीतनिरसने गाने कृतावधानमेकाप्रविमिदं पुरोति मृगीकदमः कर्ने भूयसीमतिमहती निघरसामत मिशाम् । मदेः समन्तादुभत्ययः । 'मुहर नोर्थस्ट' इति पस्लादेशः। अपहाय हिरवा सस्यं नाम्येनि नोपति । गीतासबर क्षुधामपि न गणपतीत्यर्थः । असायनास्वापरयावारितः सरोरुहिण्या शिरसा नमन्नपि । उपैति शुष्यन्कलमा सहाम्भसा मनोभुवा तास इयाभिपाण्डुताम् ३. असाविति ॥ शिरसाध्येण मूभा च नमन्प्रणमप्यनास्थापरयानादरपरया सर रहिण्यावधीरितोऽवज्ञावः। भम्भसा सह । सारभूतेनेति भावः । गुप्यवसो फला शालिविशेषः । मनोमुवा तप्त इव कामाते इव । अमिपाण्डतामुपैति । भवान स्थापरयेति महतसरोरुहिणीविदोपणसामध्यांदप्रस्तुतनायिकामनीतेः समासोक्ति उसिटमानायाः सरोरहिया प्रतीयमानया नायिकया शुद्धमेदेऽप्यभेदलक्षण तिशयोक्तिमहिनावारणकियासंपन्याविर्षन्नी मनोमुका तप्त इवेयुप्रेक्षा वाहिकेत्यतिशयोक्त्यनुप्राणितसमासोक्युपमयोरजातिभावेन संकरः। अमी समुद्भूतसरोजरेणुना हता हतासारकणेन वायुना। उपागमे दुधरिता वापदां गतिं न निश्चेतुमलं शिलीमुखाः ॥३५ अमी इति ॥ समुद्भूतसरोजरेणुनेति सौरभ्योक्तिः। हतासारकणेनोपाता कोनेतिशयोक्तिः। धारासंपात आसारः' इत्यमरः । वायुना हृता भाका भमी शिलीमुखा भृशाः । आपदामुपागमे राजादिमयागमे दुश्चरिता दुष्टकर्मा औरादय इव । गम्यत इति गति गन्तव्यदेशम् । 'देशोपायगमे गतिः' हा वैजयन्ती । निश्चेतुं नालं न समाः । एकत्र यायोः साधिकरयेनोपादाना श्वयादन्यन्न मयान्धवादिति भावः ॥ मुखैरसौ विद्रुममङ्गलोहितः शिखाः पिशङ्गीः फलमस विभ्रती शुकाबलियतशिरीपकोमला धनुःश्रियं गोत्रभिदोऽनुगच्छति ३ मुरिति ॥ विदुमभङ्गलोहित खैः पिशङ्गी: पिशङ्गवर्णाः कलमस्त्र शिस शाल्यप्राणि बिभ्रती व्यक्तशिरीपकोमला विकसितशिरीषसवर्णोसी शुकावति गोत्रमिद इन्द्रस्य धनुषः श्रियमनुगच्छत्यनुकरोति । नानापर्णरवादिन्द्रधनु धाभातीरयुपमालंकारः॥ इति कथयति तत्र नातिदूरादथ ददृशे पिहितोष्णरश्मिविम्बः । विगलितजलमारशुक्लभासां निचय इवाम्युमुचां नगाधिराजः ३ इतीति । तत्र तस्मिन्पूर्वोक्के यक्ष इतीत्यं कथयति सति नातिवाद दूरात् । ईपहा इसर्थः । नअस नशदस्य सुप्सुपेति समासः पिहितोष्णरहित ·'किरातार्जुनीये अदीपितमिति ॥ घेद्युतमातयेदसा यधुतामिनाश्दीपितमप्रकाशितम् । विद्यु, प्रकाशस्य दृष्टिविधातकरवासद्राहित्यं गुण इति भावः । सिताम्बुदाना छैदः खण्डैतिरोहितातपम् । न दृष्टिवायो नाप्यातपवाघ इति भावः । सान्तरवारि- सीकरविरलाम्बुकणैस्ततान्तरं व्याप्तमध्यं सरोजवायुभिः शिवं रम्यं नभोवर्भ चापदिश्येति । स्वभावोचिरलङ्कारः। सितच्छदानामपदिश्य धावतां रेतैरमीपां ग्रथिताः पतत्रिणाम् । प्रकुर्वते वारिदरोधनिर्गताः परस्परालापमिवामला दिशः॥३०॥ सितेति ॥ अपदिश्य धावतामिति पूर्वश्लोकग्रयोक्तं पयःप्रभूतिकमुदिश्य धाव ताममीपा सितच्छदानां पतनिणां हंसानाम् । 'हंसास्तु श्वेतगरुतश्चकाला मान- सौकसः' इत्यमरः । रुतः शब्दैग्रंथिता धाः । 'प्रथितं गुम्फितं हन्धम्' इत्यमरः। वारिदरोधनिर्गता मेघोपरोधनिर्मुका अतएवामला: प्रसज्ञा दिशः परस्पराला प्रकुर्वत इव । दिष्ट्या मेघोपरोधनिर्मुक्ताश्चिरादुरसिता इति हंसकूजितन्याजेन परस्परमालपन्तीवेत्युत्प्रेक्षा ॥ विहारभूमेरभिघोपमुत्सुकाः शरीरजेभ्यश्युतयूथपत्यः । असक्तमूधांसि पयः क्षरन्त्यमूरुपायनानीव नयन्ति धेनवः ॥३१॥ विहारेति ॥ विहारभूमेः । अपररानगोचरादित्यर्थः । मागच्छन्त्य इति शेषः। अभिघोपमुत्सुका ब्रज प्रत्युत्कण्ठिताः । वस्सप्रेरणेति भावः । 'योष आभीरपाठी स्यात्' इत्यमरः । च्युता त्रुटिता यूयानां कुलानां पतिः श्रेणीयन्धो यासा तास्त- थोताः । 'सजातीयः कुलं यूथम्' इत्यमरः । अमूर्धेनवोऽसतमप्रतिबन्धं पयः क्षीरं क्षरन्ति ववन्ति । वरसस्मरणास्मसवन्तीत्यर्थः । क्षरतेः शप्रत्ययः । उपासि शरीरजेभ्योऽपत्यम्य उपायनानीवातितोपकारीणी वेत्युत्प्रेक्षा । नयन्ति प्रापयन्ति । यथा लोके कुतधियवासादेत्य मातरः किंचिरतापमानयन्ति तदादिति भावः॥ जगत्प्रमतिर्जगदेकपावनी जोपकण्ठं तनयैरुपेयुपी । घुति समग्रां समितिर्गवामसावुपति मरिव संहिताहुतिः॥३२॥ जगदिति ॥ जगत्प्रसूति गरकारणम्। भाज्यादिहविरिणेति भावः । जगतामे. कपावनी मुत्यशोधनी मनोपकर्ण गोष्ठान्तिरम् । 'दूरान्तिकाम्यो रिलीया च' इति द्वितीया । 'उपकण्ट्रान्तिकाम्याम्यप्राः इत्यमरः । तनयरयुगी संगता । 'उपेयियाननामानन्धानश्च' इति कमुमत्यपान्तो निपातः । अगिता' हनि सीए । असी गवा समितिः संहतिः । माग्यपादिभिः । 'मोगा- दिगुमोकि-' इति वैजयन्ती । संहिता योजिताहुतिरिय सममा निमुपैति । माहुनिरपि जगरप्रमूनिलंगदेपावनी । 'भो प्रातातिः सागादित्यमुपति. हले । भादियाजायते पुष्टियष्टरचं ततः प्रमाः ॥ इति सरणादिति भावः । कृतावधानं जितपहिणध्वना गुरक्तगोपीजनगीतनिम्म्यने । इदं नियत्सामपहाय भूयसी न ससमभ्येति मृगीरदम्माम् ।।३।। दिएर...'रानीवाड. ...

·No text on this page.

·फिरावाजुनीये विम्बनिरोहिसामगल लोमिः। नगाभिराजो हिमाप्रियिंगलिसो जड. मारो पेषा ते सयोगा। भलए शुरूभागः । दोरम्पसरस्व रिशेप्यावविध सया विशेषगसमासः । रोग विगलिगजलमारगुसमाग गुमाणाममुर्गा मिषय इन मेधषमिव दामोर, तमतनुवनरानिश्यामितीपत्यकान्त नगमुपरि हिमानीगौरमासाद्य जिष्णुः । व्यपगतमदरागसानुमसार लक्ष्मी- मसितमघरयासो विभ्रतः सीरपाणेः॥ ३८॥ इति भारविरुती महाकाव्ये किरातार्जुनीये चतुर्थः सर्गः। समिति ॥ जिष्णुरसुनोऽसनुमिमहनीमियनरातिभिः शामिताः श्यामळा उप- स्यकान्ता भासणभूमिप्रदेशा यस्य संसयोलम् । उपत्यका रातमा भूमिरुभ्यंमा विस्वका' इत्यमरः । 'उपाधिम्या स्वम्याराग्रारूढयो। इनि सम्प्रत्ययः । उपरि हिमानीमिहिमसंघातगौर शुभं नगं हिमादिमासापायपगतो निवृत्तो मदरागो यस सस । भसितं नीलमधर यास सारी विभ्रतो एतरतः । सीरं हलं पाणी यस सस सीरपाणेईलायुधस्य । 'हलायुधः । नीलाम्बरो रोहिणेयस्वालाको मुसली हली । संकर्षणः सीरपाणिः' इत्यमरः। 'सप्तमीविशेषणे-' इति झापका- यधिकरणपदो बहुमीहिः । 'महरणार्थेभ्यः परे निष्टासप्तम्यो स्वः' इति सप्तम्या: परनिपातः लक्ष्मी शोभामनुसम्मार स्मृतवान् । अन सशदर्शनेन सहशान्तरस सरणारसरणालारः 'सा समयानुभवाय मयत सरस्मरणम्' इति विद्याधरःn इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमलिनाथरिविरचितायां किरातार्जुनीय- काव्यव्याख्यायां घण्टापथसमाख्या चतुर्थः सर्गः समासः । पञ्चमः सर्गः। अथ हिमवर्णनमारभते । तत्र पञ्चदशभिः कुलकमाह- अथ जयाय नु मेरुमहीभृतो रभसया नु दिगन्तदिदृक्षया । अभिययौ स हिमाचलमुच्छ्रितं समुदितं न विलक्षयितुं नमः ॥१॥ मथेति ॥ अथानन्तरं सोऽर्जुनो मेल्महीभूतो हेमाद्रेयाय नु जयाय या। नुशब्दोऽत्र वितर्के । 'नु पृच्छायां वितर्के च' इत्यमरः । रभसो वेगः । 'रभसो वेगहर्पयोः' इति वैजयन्तीविश्वप्रकाशौ । तद्वत्या रभसया । अतीवोत्कण्ठयेति यावत् । अर्शआदित्वादच्यत्ययः । दिगन्तानां दिक्षया नु नटुमिच्छया वा। नमोऽन्तरिक्षं विलयितुं न्यतिक्रमितुं पा समुदितम् । समुत्पतितमिव स्थित मित्यर्थः । कुतः । उरितमुन्नतं हिमस्याघलं हिमाचलममिययो । भय निर्धा- रितानेकफल औसत्यगुणनिमित्तोदितादिकियोटोक्षा ( स बकाप्रयोग पतीयमानेनि संक्षेपः । द्रुतविलग्थितं वृत्तम्-'दुतविलम्बितमाह ममी भरी' इति क्षणात ·पञ्चमः सर्गः। तपनमण्डलदीपितमेकतः सतवनशतमोहतमन्यतः। हसितभिन्नतमिरचयं पुरः शिवमिवानुगतं गजचर्मणा ॥२॥ तपनेति ॥ पुनः एकत एकस्मिन्भागे । सार्वविभक्तिकस्खसिः । तपनमण्डलेन दीपितं प्रकाशितम् । अन्यतोऽन्यस्मिाभाग सततेनानिषिद्धेन नशेन निशिभवन तमसा घृतम् । एकनाक्षा राम्या धान्यन संगतमित्यर्थः । अतएव पुरो प्रे हसिनाहहासेन भिक्षतमित्रचयं निरस्ततमस्तोमं तथा गजचर्मणानुगतं पश्चा- द्वाप्तम् । पश्चारसाश्यपोरनु' इत्यमरः । शिवमिव स्थितम् । तपरतेनःप्रसा- रोऽप्यस कण इव कुत्रविसरिसमापयत इति महत्वातिशयोक्तिः॥ क्षितिनभासुरलोकनिवासिमिः कृतनिकेतमदृष्टपरस्परैः । प्रथायितुं विभुतामभिनिमितं प्रतिनिधि जगतामिव शंभुना ॥३॥ क्षितीति । परस्परेऽन्योन्ये । 'कमैय्यतिहारे सर्वनानो द्वे भवतः' इति वक- व्यात्परशन्दल विर्भावः। 'समासवञ्च बहुर यदा न समासवप्रथमैकवचनं तदा पूर्वपदस्य' इति वक्तव्यात्मयमैकवचनम् । सुर । करकादिवाद्विसर्जनीयस सावं बहुवचनं चान्योन्याशदपत् । यया माधे-'अन्योन्येषां पुकारामुशन्तः' इति । हटाः परस्परे यस्तेऽदृष्टपरस्परास्तस्तयोक्तः । क्षिती नभसि सुरलोके घ निवस- तीति तैखयोतः । भूर्भुवःस्वर्लोकवासिभिरित्यर्थः । कृत्तनिकेतं कृतास्पदम् । अतएव शंभुना विभुतां स्वसामध्य प्रथयितुमभिनिर्मितं जगतां प्रतिनिधि प्रतिकृतिमिव स्थितमित्युपेक्षा । 'प्रतिकृतिरा पुसि प्रतिनिधिरुपमोपमानं सात' इत्यमरः।लोक्यश्लाघ्योपममपरिच्छेय धेति भावः । भुजगराजसितेन नमाश्रिता कनकराजिविराजितसानुना। समुदितं निचयेन तडित्वती लघयता शरदम्बुदसंहतिम् ॥ ४॥ भुजगेति । पुनश्च । भुजगराजसितेन शेषाहिधरलेन नमाश्रिता गगनस्पृशा कमकस्य राजिमी रेखाभिर्विराजिताः सानबो यस्य तेन तोकेन । अतएव तहि- रवनी शरदम्बुदसंहति शरन्मेघचयं लययता ल्यूकुर्वता । सत्तुल्येनेत्यर्थः । भव एवोपमालंकारः । निधयेन शिखरसमूहेन समुदितं समुद्धतम् । निचयेनेति । ययपि निचयशन्दः शिस्तरस्थावाचकानयापि पर्वतवर्णनप्रकरणोकारात्यापायनि- चयः गावाची भवितुमईति । यथा--'कूटोऽस्त्री शिखरं अहम्' इति कूटशब्दः समूहापरपर्यायः । अतएव लक्षणाश्रयणीया । अतएवावाच्यवचनं न दोषः।। मणिमयूखचपांशुफभासुराः सुरवधूपरिभुक्तलतागृहाः । दधतमुच्चशिलान्तरगोपुराः पुर इवोदित्तपुष्पवना भुवः ॥५॥. मणोनि ॥ पुनः । मणिमयूषचया अशुकानीय पटकादीनीव तैर्भासुराः । सुरव- पूभिः परिभुक्ता लता गृहा इव यासु वास्तयोकाः । उच्चानि शिलान्तराणि गोपुरा- जीव शिलान्तराणि शिलामप्यानि पुरद्वाराणि, यासु ताः । उदितान्यूर्जितानि पुप्पाणी वनानि यासु ताः । अतएव पुर इय नगराणीव स्थिताः। भुवो दधतम् ॥ १रता इति पाठ ·६४ किरातार्जुनीये, अविरतोज्झितवारिविपाण्डुमिविरहितैरचिरद्युतितेजसा । उदितपक्षमिवारतनिःस्वनैः पृथुनिवम्बविलम्बिभिरम्बुदैः ॥६॥ अविरतेति । पुनश्च । अविरतमविच्छिममुकिदवारयः। अवृष्टिमन्त इत्यया। अतएव विपाण्डवश्च तैरविरतोज्झितवारिविपाण्डुभिः । अतएव हिमवरपक्षावं संभवतीति भावः । अचिरद्युतितेजसा विरहितैर्विघुत्तजोरहितः । भारतनिःस्वनः प्रशान्तगर्जितश्च । अन्यया पक्षवहानिः सादिति भावः । पृथुनितम्बविलम्बिभि- महाकटकसडिभिः । 'कटकोऽस्त्री नितम्बोद्रेः' इत्यमरः । भम्युदैरुदितपक्षं संजा. तपक्षमिव स्थितम् । प्राविछत्रपक्षणापि हिमाद्रेर्धवलाम्बुदसंबन्धाधुनः पक्षो. स्थानमुत्प्रेक्ष्यते। दधतमाकरिभिः करिमिः क्षतैः समवतारसमैरसमस्तटैः। विविधकामहिता महिताम्भसः स्फुटसरोजवना जवना नदीः ॥७॥ दघतमिति ॥ पुनश्च । भाकरः खनिरेपामस्ति योनित्वेनेत्याकरिभिराकरतः। सनिः बियामाकरः स्यात्' इत्यमरः । करिभिर्गजैः कर्तृभिः । क्षते रुग्णः समवता. रेषु तीर्थेषु समरविषमरसमरसहरीः । अनुपमैरित्यर्थः । तटैरुपलक्षितास्तथा महि. ताम्मसः साप्योदका अतएव विविधेभ्यः कामेभ्योऽवगाहनापभोगेग्यो हिता मनुक्लाः 1 चतुर्थी तदर्थ-' इत्यादिना समासः । स्फुटानि पिकमिताने सरोजर. नानि यासु ताः। जवना घेगवतीः । 'जुधकम्य-'इत्यादिना युष । मदीर्दधतम् । यमझायनुमासमेदवारस्वयमेवालंकारः अर्थालंकारस्वम्युचयः । तस्यानिक रवादमपोपोऽपि नाद्रियते। तदुक्तम्-'प्रायशो यमके चित्रे रसदिन प्रायते'। नवविनिद्रनपामुमकिपा घुतिमता निकरेग महाश्मनाम् । विहिवसांध्यमयूखमिव चिग्निचितकायनाभिनिषु सानुपु ॥८॥ मति । पुनश्री नवानि विनिद्राणि विकसितानि र पानि जपाकुसुमानि वारिपाकुसुमानि सेवा विषय थपो पा से गम् । भोरा जरा. पुष्पं स्पिम मानपुरिया' इनि याम्मरः । निमतो मारमना मगीनाम् । पारागागामिग्यपः। विशेषगसामध्यान् । मिकरण समूहेन हेतुना इपिधिषिताः संपरिता वासनभितयो पे ने मानुष पिहिताः सोप्याः संभ्यायो भया मपूमा पमिलमित्र स्पिनम् । असममिति परागप्रमासादिसला. सगरमानी पुस्प्रेक्षा. पुरदम्बकदम्पराजिनं ग्रथिनमासतमासनालम् । लपतुपारतराजलतुं धृतमदानसदाननदन्तिनम् ॥ ९ ॥ दिन म । माया पानीपगुमममी परितम् । 'ममीरीमोल्युमीनिमाला मापारमधीर बगाई हिमोर मोriti Mr.cार.. .

·पश्चमः सर्गः। तधोकम् । 'तुपारी हिमसीकरी' इति शास्वतः । 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते इति किए। सदानाः समदाः सदाननाः शोभनामनाश्च ये दन्तिनस्ते एता येन तं तयोक्तम् । रहितरत्नचयान शिलोचयानपलताभवना न दरीमुवः । विपुलिनाम्बुरुहा न सरिद्वधरकुसुमान्दधतं न महीरुहः ॥१०॥ रहितेति ॥ पुनश्च । रहितरमचयानरहितः परित्यको रक्षचयो येस्ताननराशिर- हिताकिलोचयान्छिखराणि न दधतम् । अपलताभवना लतागृहाहिता दरी- "बो गुहाप्रदेशाग्न दधतम् । 'दरी तु कंदरो वा श्री देवखातपिले गुहा' इत्यमरः । गतानि पुलिनान्यावहाणि च यासां तासरितो बच इच ताः सरिबन यतम् । भत्र सरिता चवीपम्यारपुटिनानामग्युराहाणां च बदनजधनीपम्प म्यते । भकुसुमाग्महीरहो वृक्षार धत्तम, किंतु रसादिसंपानेद शिलोच- दीवधतामिलर्थः । महाविभापया नात्र नसमासः । पथितसिन्धुमनीरंशनैः शनैरमरलोकवधूजपनपनः । रुणभृतामभितो पिततं वतं दयितरभ्यलताबकुलै फुलैः ॥११॥ व्ययितेनि ॥ पुनश्च । भनीरशनरनिसलः । सरशनरित्यर्थः । धननिबिडर- रलोकवधूजपनः प्रनिर्मन्दं व्यथितसिन्धुं क्षोभितनदीकम् । अयमपरः स्वर्ग इति भाषः। ये रग्या लाच बकुलाः केसराश्च ते दयिता: प्रिया येषां सस्त- अतः । 'विशारदो मगन्यो भकुलः स ध केसः' इति पैधके । फशभूतां प्राणों कुलरभितसतं प्यासं तथा विवत विस्तृतम् ।। ससुरचापमनकमणिप्रभैरपपयोविशदं हिमपाण्डुमिः। विचलं शिसररूपवितं ध्वनितपूचितमम्युमुचां चयम् ॥ १२॥ ससुरति ॥ अनेका विधिमा मणिप्रभा येषां संस्खयोक्तः । हिमेन पाण्दुभिः शिखरेः कृत्वा ससुरधार सेग्मचापम् । अपपया निलोतएप विशद तमपप- घोविवादम् । भविषएं देवाधिशलम् । अतः शिखरशस्थाभूदित्यर्थः । किंतु वनितेन गर्जिन एचितं शापितमम्युमुचा पपमविरतमुपविधतम् । मन्त्र किल कषितसायाधिशसामेपसदेहो मेघनिभयान्तः संदेहालद्वारा विकचवारिरहं दधत सरः सकलहंसगणं शुचि मानसम् । शिवमगात्मजया च कृपया सकलह मगणं शुचिमानसम् ॥१३॥ विकनि । पुनश्च विश्वारिकाम् । नियविकसितारविन्दमित्व वृत्ति- सामोत्करईसगणः सह पर्सत इनि सबलसाणम् । बाइम्सः हंसः स्पातलम या सहा सर्व सरणा पभिसयोलम् । पुदि निल- भिम मानर्स मानसास्यं सरो पपतम् । किंचा तेर्यथा । मिलिमिधारक पितयेलभरममया पात्या सालई सविवादम् । सगणं बनमयम् । TE RAधा' इति जपती धिमानतमविप्राविनिमुंगधित शिर्ष अस्पतम् । एतेम सकल रेडक्षामलोत्तम् । १'नारसनैः' इति पार. 'दिरनति पाट.

·किरानानुनी अविरतोन्सिनवारिरिपामिविरहिंगरनिरपुनितेजमा । उदिरापधमिवाररानिःसनेः पृथुनितम्बविलम्मिभिरमदः ॥६॥ भविरोनि पुनमा भरितममिशिगुमिनारयः भाष्टिमग इत्ययः भाएग विपाविरगोमितवारितिपादमिः । भगएर हिमपार संभपीति भावः। भनिरनिरोमा विरहिनर्षियरोनोरहितः । मारलनिःमने प्रशासगतिमा भम्पमा पनगाहानिः सानि मा नितम्बानिलम्बिनि महारगतिमिः । 'कोणी नितम्बो' इत्यमरः। मदरदियाझं मंत्र रापक्षमिय यिम् I मााि हिमायलाग्दमबन्धाधुनः पझो प्पामगुष्प्रेश्पते ॥ दधनमाकरिभिः करिमिः तः समवतारसमेरसमसः। विविधकामहिता महिताम्मसः स्फुटसरोजवना जवना नदीः ॥७॥ दषयमिति ॥ पुन । मामरा मनिषामति योनिटयेनेसाकारभिराकरतः । समि: विपामाफर म्याद इत्यमरः । करिभिर्गः कमिः । शते रम्गः समवता. रेपनी समरविषमरममरमरीः । अनुपमरित्यर्थः । सटरपलक्षितास्नया महि- साम्भसः साप्योदका अतएव विविधेयः कामेम्योऽवगाहनापुपभोगेम्यो हिता अनुष्याः । 'पतुर्थी सदर्ष-' इत्यादिना समासः । स्फुटानि विकमितानि सरोजब: मानि यामु ताः । जवना पेगवतीः । 'जुपश्याम्य-' इत्यादिना युः । नदीर्दधतम् । यमकदृपयनुमासभेदत्यारस्वपमेवाएं कारः । अर्थालंकारस्वम्युधयः । तस्वातिदुष्क- रवादसपोपोऽपि नाद्रियते। तदुक्तम्--'प्रायशो यमके चित्रे रसवृदिर्न मृग्यते'। नवविनिद्रजपाकुसुमत्विषां द्युतिमता निकरण महाश्मनाम् । विहिवसांध्यमयूखमिव कचिनिचितकाश्चन मिचिपु सानुपु ॥८॥ नवेति ॥ पुनश्च । नवानि विनिद्राणि विकसितानि ध यानि जपाकुसुमानि ताम्रपुरिपकाकुसुमानि तेषां विप इव विपो येषां ते तेषाम् । 'ओपुष्पं जमा- पुष्पं रूपिका तामपुष्पिका' इति वाग्भटः । घुतिमतां महाश्मनां मणीनाम् । पभरागाणामित्यर्थः। विशेपणसामर्थ्यात् । निकरण समूहेन हेतुना कविश्विचिंताः संघटिताः काञ्चनभित्तयो येषु तेषु सानुपु विहिताः साध्याः संध्यायां भवा मयूखा यसिंस्तमिव स्थितम् । काञ्चनभित्तिषु पनरागमभामंसगर्दितसंध्या. राप इव भात प्रेक्षा। पृथुकदम्पकदम्बकराजितं प्रथिवमालवमालवनाकुलम् ! लघुतुपारतुपारजलच्युतं धृतसदानसदाननदन्तिनम् ॥ ९॥ - गृध्विति । पुनश्च । पृथुभिः कदम्बवता कदम्बकै पकुसुमसमूह राजितम् । कदम्पमाहुः सिद्धार्थे नीच निकुरग्बके इत्युभयनापि विश्वः प्रथितमालपदर- सिमिक्षमालवनैनापिच्छवनराकुलमाकीर्णम् । 'कालस्कन्धखमाला सातापि छोऽपि' इत्यमरः । लघुतुपारमपशीकरं यत्तुषारमलं हिमोदकं कायोतति यति । १"निहित रति पाठ. २ 'प्लुतम्', 'च्युतम्' इति पाठौ.

·पश्चमः सर्गः तथोक्तम् । 'तुपारी हिमसीकरौ' इति शाश्वतः । 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' इति क्रिए । सदानाः समदाः सदाननाः शोभनाननाश्च ये दन्तिनस्ते एता येन तं सथोक्तम् । रहितरनचयान शिलोचयानपलतामवना न दरीभुवः । विपुलिनाम्बुरुहा न सरिद्वधरकुसुमान्दधत न महीरुहः ॥१०॥ रहितेति । पुनश्च । रहितरसधयानरहितः परित्यक्तो रसचयो यस्तारक्षराशिर- हिताञ्छिलोचयानिटखराणि न दधतम् । अपलताभवना छतागृहरहिता दरी- भुवो गुहानदेशान्न दधतम् । 'दरी तु कंदरो वा श्री देवखातविले गुहा' इत्यमरः । विगतानि पुलिनान्यम्बुरहाणि च यास ताः । सरितो वव इव ताः सरिद्वधून दधतम् । भन्न सरितां पापम्यापुलिनानामाबुरहाणां च पदभजघनौपम्य गम्यते । अकुतुमान्महीरदो वृक्षार दधत्तम्, किंतु रसादिसंपधानेच शिलोच. यादीन्दधतमित्यर्थः । महाविभाषया नात्र नभ्समासः ।। व्यथितसिन्धुभनीरानैः शनैरमरलोकयधूजपनपनः । फणभृतामभितो विततं ततं दयितरम्यलतापकुलैः कुलः ॥११॥ व्यथितेति । पुनश । अनीरमानेर निर्मेसलः । सरशन रिपथः । धननिविदर- मरलोकवधूजघनः शनन्दं व्यथितसिन्धुं क्षोभितनदीकम् । अयमपरः स्वर्ग इति भावः । ये रम्या लताश्च बकुला: केसराच ते दयिताः प्रिया येपो तस्त. थोतः। विशारदो मधगन्धो कुलः स च केसरः' इति वैधके । फणमृतां सण सामिलस्ततं ग्यास तथा विततं विस्तृतम् ।। ससुरचापमनेकमणिप्रभैरपपयोविशदं हिमपाण्डुभिः । अविचलं शिखररुपविभ्रतं अनितमचितमम्युमुचां चयम् ॥१२॥ रासुरेति ॥ भनेका विचित्रा मणिप्रभा येषां तखयोक्तः । हिमेन पाण्डभिः शिखरे या ससुरवा सेम्प्रधापम् । अपपया निर्जलोऽतएव विशद तमपए. मोविशदम् । अविवक्षं देवाशिवलम् । अतः शिखरसायाभूदिस्यर्थः । किंतु ध्वनितेन गर्जितेन सूचित ज्ञापितमम्युमुर्गा षयमविरतमुपविभतम् । अत्र किल कलितमायाकलापसंदेहो मेनियाता संदेहासकार पिकचयारिरुहं दधतं सर सफलहंसगणं शुचि मानसम् । शिवमगात्मजया च कृतप्रैया सकलहं मगणं शुचिमानसम् ॥१॥ विकपनि ॥ पुनश । विकचवारिरहम् । नित्य विकसितारविम्दमित्ययः । इति- सामप्यात कलहलाण: सह पर्वत इति समक्षसगणम् । 'कादम्बा बहसः सातलमरः । यहा सलाः सर्वे इंसममा पसिनाधोपम् । शुधि मिला निर्मल मानसं मानसाध्यं सो ६पतम् । किचकृतेर्यया । इंततिमिवारकुन पितपेपः मनपा पार्षला सकलाई सविवादम् । साणं बसमयम् । TO प्रमयसमाथा' इति जयन्ती धिमामरामविधाविन मुक्तविक शिवं च दधतम् । एतेन समलसापमलोत्तम् । १'नारसनेपा. 'विरणम् विस ·फिराणानुनीये ग्रहविमानगणानभितो दिवं ज्वलयताधिजेन कशानुना। गुदुरनुसरयन्तमनुक्षयं त्रिपुरदाहमुमापतिरीविनः ॥ १४ ॥ प्रहेति ॥ दियममितो दियोऽगिगुमम् । मभितःपरिम:-' इत्यादिना । महाश्रमायो सिमानानि देवयामानि । गोमगानं निमानोश्री', रोषा गणाालयमा प्रदीपपसा । 'मिता दमः' इति यः । भोधिने दोपगम्येन मानुना पदिमा पामुक्ष प्रतिक्षाम् । धीमायामापी उमापनि विमः समपादीन् । 'गनियुधि-' इत्यादिना निर्मकग्वम् । पुराणो समाहारविरम् । सविसाय-सादिना रामागः पात्रादिम्यः पणापा पनि श्रीलिमप्रतिषेधः । सम्य दाई प्रिपुरदाई मुहुरनुम्मरपन्तर अपीग-'इस्यादिना दाहमित्यत्र पठी मशात् । सस्थाःक्षेपाय विध परवस्थायियक्षितयार । अत्र 'कविसमतयारश्यारागृतिः' इति मरणास वितवशीकरराशिमिरुचितरुपलरोधवियतिभिरम्युभिः । दधतमुन्नतसानुसमुद्धतां धृतसितम्यजनामिव जाहवीम् ॥ १ विततेति ॥ विततशीकरराशिभिविस्तृतशीकरपुरस्तिस्पतितः । उपलरोधेन विवर्तिभिरम्युभिहसुभितमितव्यजनामिव गृहीतामलधाम स्थितामित्युरमेक्षा । उन्नतमानुपु समुदतो वहन्नी जाहीं गा पतम् । अनुचरेण धनाधिपतेरथो नगविलोकन विसिवमानसः । स जगदे पचनं प्रियमादरान्मुखरताऽवसरे हि विराजते ॥ १ अनुचरेणेति ॥ अथोऽनन्तरम् । 'मालानन्तरारम्भप्रमकास्न्येवथो इत्यमरः । धनाधिपतेरनुचरेण यक्षेण नगविलोकनेन विसितमानस सोऽर्जुनः । भादरास्त्रियं वचनं जगदे गदितः । गदत्तेर्गत्यर्थस्य दुहादित्वाव्य कर्मणि लिद । अष्टपरिभाषणदोषं परिहरति--मुखरतेति । मुखरता वार श्वम् । भपृष्टपरिभाषित्वमिति यावत् । भवसरे श्रोतुराकाढासमये विर हि । आकाङ्कितमपृष्टोऽपि व्यादिति भावः ॥ अलमेप विलोकितः प्रजानां सहसा संहतिमंहसां विहन्तुम् । धनयम सहस्रधेव कुर्वन्हिमगौरैरचलाधिपः शिरोभिः ॥ १७ । अलमिति ॥ हिमेन गौरैः शुभैः शिरोभिः शिखरैर्घनवार्म सं सहा कुर्वन्विपाटयनिवेत्युपेक्षा । एषोऽचलाधिपो हिमवान्विलोकितो दृष्टमात्र प्रजानामंहसा संहति पापसंघातं सहसा विहन्तुमलं समर्थः । 'पर्याप्तिवचने समर्थेषु' इति तुमुन् । औपच्छन्दसिक वृत्तम्-'पर्यन्तेया सर्थव शेपं चौपच्छ सिकं सुघीभिरकम् इति स्मरणात् ।। इह दुरधिगमः किंचिदेवागमः सततमसुतरं वर्णयन्त्यन्तरम् । अमुमतिविपिनं वेद दिग्व्यापिनं पुरुपमिव परं पायोनिः परम् । १ संततिम्' इति पाठ ·पश्वमः सर्गः। हेति ॥ इहालिन्पर्धते । सुतरं न भवतीयसुतरम् । दुसरमित्यर्थः । तरते खत्मत्ययः । अन्तरं मध्यभागम् । पुरुषे स्वन्तरं सायम् । दुरधिगमरारोहरन्यत्र दुहेरागमैक्षरन्यन्न पुराणादिमिः । 'पुराणेऽप्यागमो वृक्षे' इति रुदयः । किवि- देव सततं वर्णयन्ति न तु कदाचिरप्रत्यक्षेणापि निःशेपं ज्ञातुमशक्यत्वादिति भावः । स्वितिविपिनमतियनं दिग्व्यापिनमुभयत्रापि समम् । भमुं गिरि पर पुरुष परमात्मानमिव परं केवलम् । परमव्ययमिच्छन्ति केवले' इति विश्वः। पन. मोनिर्मझव वेद नान्ध इत्यर्थः। विदो हो वा' इति पलादेशः । अनोपमायम- कयोः संसृष्टिः । क्षमावृत्तम्-'तुरगरसयतिनों भरी गः क्षमा' इति लक्षणात् ॥ रुचिरपल्लवपुष्पलतागृहेरुपलसजलर्जलराशिभिः । नयति संततमुत्सुकतामयं धृतिमतीरुपकान्तमपि स्त्रियः ॥ १९ ॥ रुचिरापल्लवेति । अयं गिरिः रविशणि पल्लवानि पुष्पाणिध येषां ते तपा- भूता लतागृहा येषु तैलयोक्तरुपलसालजः शोभितकमलजलाशिभिः सरोभिः करणः उपकान्त कान्तसमीपे तिमतीधैर्यवतीरपि समीपस्थानपि प्रियाव गण- यन्तीः । मानिनी रिसर्थः । नियः संततमुसुकतां नयति । वासो मानप्रथि शिथिलयतीत्यर्थः । भवा । उपकान्तं एतिमतीस्तुष्टिमतीरपि सुरततृप्ता अपि पुनरप्युत्सुकता नयतीत्यर्थः । उभयत्राप्युहीपकरवादतिशयोक्तिः । तमुक्तम् ।। सुलभैः सदा नययताऽयस्ता निधिगुह्यकाधिपरमैः परमैः । अमुना धनः क्षितिभृतातिभृवा समतीत्य भाति जगती जगती २० सुरुमैरिति ॥ नवता नीतिमताऽयवता भाग्यवता प सदा सुलभैः । नान्य- रियर्थः । 'अयः शुमानहो विधिः' इत्यमरः । निपीनां महापमादीनाम् । अत्री पभो महाएमः शङ्को मकरकरापी । मुकुन्दकुन्दनीलाच धनिधयो नव ।' इत्यमरः । गुराकानो पाधिपं कुरै रमयन्तीनि सथोक्तः । 'कर्मण्यम् । परमहल फायन करणः । अमुना क्षितिभृता हिमादिणातिमृता पूर्ण सती जगती मही माती स्वर्गपाताललोकी समसीस्थातिकम्य भानि भिमानुपैरपि दुर्लभाः संपदोन संभवन्तीति भावः । अन धनातिभृतेति परार्थस विझोपणत्या जागतिकमण- दैतन्योपचा फायलिमम् । सस यमकेन संसृष्टिः। ममिताक्षरावृत्तम्-'प्रमि- साक्षरा सजससरुदिता' इति रक्षणात् ।। अखिलमिदममुष्य गौरीगुरोखिभुवनमपि नति मन्ये तुलाम् । अधिवसति सदा यदेनं जनैरविदितविभवो भवानीपतिः ॥२१॥ भाखिलमिति । भमुष्य गौरीगुरोहिमवत समथिलम् । प्रयाणां भुवनाना समाहासिभुवनमपि ! तदितार्थ इत्यादिना समासः । पासादिवारमारक मतिपेधः । स सामं नैसीनि मन्ये । पातो अनाविधिविभषोशाउमहिमा भवानीपतिः शिवः सरन गिरिमशिवसति सिम्बसतीत्व पावाया- एसः' इति मवम् । मतोऽयं भर्म क्षेत्रमिति भारः प्रभारम्-'सर. रविरनिनी सरी प्रभा'नि क्षणात्।। विपा ·६८ पियवार्जुनीये चीतजन्मजरसं परं शुचि ब्रह्मणः पदमुपेतुमिच्छताम् । आगमादिव तमोपहादितः समयन्ति मायो भवच्छिदः ॥ पीरोनि ॥ पीते निगो जम्मजरसी यस्य हीरामन्ममरणम् । जापा शरसाम्' इति जरसादेशः । मत्र सदन्तविधेरिटवारपरस्येन स्यादेशबाधा संपाहि-टासिकपामिनारस्या इति स्यादेशयाचनात् । परवाजरमा समापे भाष्यकृरस्थपम् ।। सूत्रकारमरो यत्तु शापकारपरथाधनम् । भवेतदपिका सोनं पुनरंसि संमयि ॥ मतद्वयेऽपि सत्यं बरी परपुर्वयाधनम् । परवाजरा देशस्तरस्यारस्यादेशबाधमात् ॥ ज्ञाप यच टाइयोयांचादेशाविनादिनि । ईका दीर्घयोतत्र यसता विना ॥ एत्ये सयण दीर्घ धरूपसिविर्भयेचनःाग्य सूयाक्षरत्यागायकवतरशापर्क फणी ॥ स्वाराच्याबरसादशं जगी पूर्वस्य मा भास् । समर्थनप्रपशस्तु भाष्यकपटयोः फुटः । एवं च यदा जरस इति के चिरपाठान्तरकपनं तदशानविकृम्भितमेष । ब्रह्मणः परमात्मनः संबन्धि परए स्कृष्टं शुचि निष्कलङ्गम् । पयत इति पदं त्यानं तादारम्पलक्षणम् । मुक्तिमित्यर्थः उपैतुं प्राप्नुमिच्छता मुमुक्षूणामागमाछासादिय । तमोपहन्तीति तमोपहाद विद्या निवर्तकात् । 'भपे लेशतमसोः' इति प्रत्ययः । इतोऽस्मादिरेः । मा हिन्दन्तीति भवच्छिदः संसारनियतकाः । 'सत्सूद्विप-' इत्यादिना किए मतयस्तत्वज्ञानानि संभवरयुरपद्यन्ते । क्षेत्रविशेषसापि ज्ञानोपायरवाहित्याशयः न फेवलमियं भोगभूमिः किंतु मुक्तिक्षेत्रमपीति तात्पर्यार्थः । रथोदतावृतम् । तलक्षणम्-'रामरावह रधोदता लगा' इति । दिव्यस्त्रीणां सचरणलाक्षारागा रागायाते निपतितपुष्पापीडाः । पीडामाजः कुसुमचिताः साशंसं शंसन्त्यमिन्सुरतविशेपं शय्याः।। दिव्येति ॥ अस्मिगिरौ। घरणलाक्षारागःसह वर्तन्ते ताखथोकाः। धेनुकारुपा यितादिबन्धेपु स्त्रियाः पादतलवाधा स्पर्शात्तदागाद्विता इत्यर्थः । निपतिता ग्यान- तकरणे स्त्रीणामधोमुखत्वाद्रष्टाः पुप्पापीडाः कुसुमशेखरा यासु तास्तथोक्ताः । "शिखास्वापीमोखरी' इत्यमरः । पीडाभाजो विमईभाजः । भकिमत्य इत्यर्थः । भ्रमरप्रेहोलितादी सर्वतः कटीपरिभ्रमणसंभवादिति भावः। कुसुमश्चिताः कुसुम- ज्याप्ताः । इभमार्जारादिकरणेषु स्वनभुजाधवयवाना शय्यातलस्थायिस्वान्मदनाम कुसुमाचिता इत्यर्थः । दिव्यत्रीणी संबन्धिपः । शेरत भास्विति वारयातरूपानि । 'संज्ञायां समजनिषद-' इत्यादिना क्यए । रागायाते रागोद्रेके सति यः साशंसः सतृष्णः सुरतविशेषस्तम् । साताकवचनम् । सुरतविशेषानित्यर्थः । शंसन्ति सूच- यन्ति । विवृण्वन्तीत्यर्यः । अत्र लाक्षारागादिपदार्थानां सुरतविशेषशंसनं प्रति विदोषणगत्या हेतुस्वोत्तया काव्यालिजमलमारी यमकेन संमन्यते । जलधरमाला- वृत्तम्-'भी भी चेत्स्यासलधरमाला ख्याता' इति लक्षणात् । धेनुकादिबन्ध पक्षणं तु रतिरहस्यै–यस्तहस्तयुगला निजे पदे योपिदेति कटिरूडवालमा । भरतो यदि शनरधोमुखी धेनुकं वृषवदुनते प्रिये ॥ स्वेच्छया भ्रमति बामेऽपि या योपिदावरति वलभाषितम् । प्यानतं रतमिदं यदि रिया स्वादधोमुखचापदा ॥ सस्कर्टि समभिदा वालमा सापादिपशुसंस्थितिस्थितः । वहमति ·पञ्चमः सर्गः। ६९ इशिताधिका भामरे न अपने समुहते । पर्वतः कदिपरिश्रमो यदि मेहपूर्वमिद- मुहमूलितम् । भूगतस्तनयुगासमस्तकामुमतस्फिचमधोमुखी त्रियम् । क्रामति खकरष्ट मेहने वल्लभे काररतं तदुच्यते ॥' 'प्रसारिते पाणिपादे शल्याशि मुखोरासे । उसतायाः निया: कट्या माजोरकरणं विदुः । इति ग्रन्थान्तरे । कान्तोत्पीडा भी मौ' इति वृत्तम् ।। गुणसंपदा समधिगम्य परं महिमानमत्र महिते जगताम् । नयशालिनि श्रिय इवाधिपती विरमन्ति नज्वलितुमौषधयः ॥२४॥ गुणेति ॥ जगतां महिते जगद्भिः पूजिते पत्यमाने । 'मतिबुद्धि-' इत्यादिना वर्तमाने कः । तस्य च वर्तमाने' इति षष्टी । अत्र हिमवत्यौपधयस्तृणम्योतीपि नयशालिम्पधिपता नीतिसंपन्ने राशि श्रियः संपद इब गुणसंपदा क्षेत्रगुणसंपत्या। अन्यन्न संध्याद्विगुणसंपदा । परं महिमानम् । उभयत्रापि प्रकाशसामर्यम् । समधिगम्प लितुं प्रकाशितुं न विरमन्ति । अविरतं ज्वलन्तीत्यर्थः । अन्यत्र रात्रादावेदेति भावः। कुररीगणः कृतरवस्तरवः कुसुमानताः सकमलं कमलम् । इह सिन्धवश्व वरणावरणाः करिणां मुदे सनलदानलदाः॥२५॥ कुरीति ॥ इहादो कुररीगण उत्कोशसद्धः । 'उत्क्रोशकररी समौ' इत्यमरः । कृत्तरवः कृतारवः । तरवः कुसुमैरानताः। कमलं जलं सकमलं सपनम् । 'कमलं जलपभयोः' इति विश्वः। यदा के जलमलमत्यन्तं सप वर्तते । 'के जले शिरसि छ' इत्यमरः। किंचवरणा झुमा भावरणं यासा ता वरणावरणाः । 'चरणो वरुणः सेनुस्तिकाकः कुमारका' इत्यमरः । सनलदा: सोशीराः । 'भूलेऽस्योशीरमछि. याम् । समयं नल सेव्यम्' इत्यमरः । अनलं संतापं घन्ति खण्डयन्ति समय- तीत्यनलदाः सनलदाश्च ता अमलदाः सिन्धवो नया कारणां मुदे । भवन्तीति शेषः । न कुत्राप्युक्तवपरीत्यमिति भावः ।। सादृश्यं गतमपनिद्रयूतगन्ध- रामोदं मदजलसेक दधानः । एतस्मिन्मदयति कोकिलानकाले लीनालिः सुरकरिणां कपोलकापः ॥ २६ ॥ साश्यमिति ॥ एतस्मिन्पर्वतेपनिद्रचूतग धेः सारश्यं गतं फुल्तानपुप्पगन्धस. शं मदजलसेकंजमामोद परिमल धानो विघ्राणः । अतएव लीनालिः संसक्त. भृक्षा सुरकरिणाम् । कस्यतेऽनेनेति कापः कपोलाना काप: करणस्थानं दुमका धादि । भकाले वसन्तातिरिक्त कालेऽपि कोकिलान्मादयति । "मिता दवः' इति रस्त्र: पत्र वसन्तरूपकरणाभावेऽपि मदाख्यकार्योत्पत्रिकथनादिमावनालंकार सद्कम्-- कारणेन बिना कार्यस्योपत्तिः स्वाद्विभावना' इति । साधूतगन्धः १ "जगत'रति पाठ ·किरातार्जुनीये सारश्यामिरयुपमया यामोदं दधान इनि पदायहेतुककाम्यलिन घामानिमावेन संकीर्यते । किंध कोकिलाना मदगन्धे घूसगन्धमान्त्या प्रान्तिमदलंकारो व्यज्यते । महर्पिणीयम् -'नीनागरिदशयतिः प्रहर्षिणीयम्' इति लक्षगान में सनाकवनितं नितम्बरुचिरं चिरं सुनिनदैर्घतममुम् । मता फणवतोऽवतो रसपरापरास्तवसुधा सुधाधिवसति ॥ २७ ॥ सनाकेति ॥ पुनश्च । सनाकयनितं सासरस्कं नितम्वैः कटकै रुचिरं सुनिनदः सुघोपनंद प्रवाहेतममुम् । अमुष्मिनिगरावित्यर्थः। उपान्त्रध्याश्चसः' इति कर्म स्वम् । अवतोऽधोलोकरक्षकस्य फणवतो नागराजस्य मतेष्टा । 'मतिबुद्धि-' इत्या. दिना वर्तमाने क्तः । तद्योगारपष्ठी । रसेन स्वादेन परोस्कृष्टा परास्तवसुधा त्यतः लोका सुधामृतं चिरमधिवसति । अतोऽन्यत्र भूमण्डले कुनापि सुधा नास्त्रीत्यर्थः । मेरुप्रतिभटोऽयं गिरिरिति भावः । अत्र प्रस्तुतविदोषणसामप्यांदप्रस्तुतमेरुपती- तेः समासोक्तिरलंकारः। स च यमकेन संसृज्यते । जलोद्धतगतिवृत्तम्-'सै. जसजसा जलोद्धतगतिः' इति लक्षणात् ॥ श्रीमलताभवनमोषधयः प्रदीपाः शय्या नवानि हरिचन्दनपल्लवानि । असिनतिश्रम-दश्च सरोजवाताः सई दिशन्ति न दिवः सुरसुन्दरीभ्यः ॥२८॥ श्रीमदिति ॥ अस्मिनदी श्रीमत्समृद्धिमलता एव भवनम् । ओषधयस्तृणज्यो. ताप्येव प्रदीपः । नवानि हरिचन्दनपलवानि सुस्तकिप्सलयान्येष भाय्याः । इरि- चन्दनमाख्यातं गोशी सुरपादपे' इति विश्वः । रतिश्रमनुः सुरतश्रमहारिणः सरोजवाताश्च । सुरसुन्दरीभ्यः । क्रियाग्रहणाचतुर्थी । दियो दिवम् । 'भपी. गर्ध-' इत्यादिना कर्मणि यष्टी । म न दिशान्ति विस्मारयन्तीत्यर्थः । स्वर्गा- दप्यतिरिच्यतेऽसाविति भावः । अघ्र पूर्वार्ध रूपकत्रयं एफुटमेव ॥ ईशार्थमम्मसि चिराय तपश्चरन्त्या यादोविलशनविलोलविलोचनायाः । आलम्बताकरमत्र भवो भवान्याः श्योतनिदापसलिलागुलिना करेण ॥ २९ ॥ ईशामिति ॥ गायेनीगार्थ यथा तपेति क्रियाविशेषणम् । अयन सह नित्य. समासा मलितापदायाचिराय चिमभरि सपश्चान्सा भतएव यादो. विखहमधिलोसविलोचनाया जलजन्तुविपट्टितकितेक्षणायाः । तपसोऽप्यधिक पर विसोमयस्येति भावः। यादशि अजन्तवः' इत्यमरः । भवाम्या भव. पपामयोगकालापेक्षोऽयं मदेशः इन्दवरणभव-हत्यादिना सीप रामानुगा गमभावगम्यापिकावामधासोरति समामाधिकरण समासामलएक ..पा. १ 'विनुष' इति पाठ 'गुजम् इति नाम ·-हस्तामा हस्तमोगुणगुणिनोभेदाभेदी' इति । तमप्रकर भवः शिवः अयो. प्रसलिलाहुलिना सवरखेदाहुलिनेति सारित्रकोदयोक्तिः । करेणार गिरा- त गृहीतवान् । अनाद्भुतातीतवृत्तान्तस्य प्रत्यक्षवभिधानाद्भाविकालं. -'अतीतानागते यत्र प्रत्यक्षबदलक्षिते । अत्यद्भुनार्थकार्यवाभाविकं तदु- १॥' इति लक्षणात् । धसन्ततिलकावृचम्- 'उत्कर वसन्ततिलका जगी गः' इति तलक्षणात् ॥ येनापविद्धसलिलः स्फुटनागसमा देवामुरैरमृतमम्युनिधिर्ममन्थे। व्यावर्तनरहिपतेरयमाहिताङ्कः खं च्यालिखनिय विभाति स मन्दरादिः ॥ ३०॥ ते॥ देवाचासुराश्च तेदेवासुरः। ये च विरोधः शाश्चतिकः' इति नका. येशा यतः कार्यत एव विरोधो न गोयाघ्रादिवरावतिक इत्याहुः । येन दणा । मन्यदण्डीकृतेनेति भावः । अपविद्धसलिला क्षिप्तजलोऽत एवं सुद पावा यस्मिन्सोऽम्युनिधिारमृतं ममाथे मथितः। मनातकिर्मकावा. दिमधाने कर्मणि लिद । महिपतेः । मन्यगुपकृतस्य वासुकेरित्यर्थः । मन्दरं त्याने कृत्वा तु वासुवि इति भारतवचनात् । यावत. हिताहरुविधः सोऽयं मन्दरादिः समाकाशंथालिसव्यापारपत्रिच । भाग्नत्यानुपादानेनय खलेसनोस्प्रेक्षणानुपासगुणनिमित्ता क्रियात- नीतोष्ायं मुहूरशिशिररस्मेरुस- रानीलामविरचितपरभागारतः। ज्योत्स्नाशकामिह वितरति हंसश्येनी मध्येऽन्यः स्फटिकरजतमित्तिच्छाया ॥ ३१ ॥ ॥ दहादावशिशिरमेशोरवमयूरः । संसान्तभिः । नीती. हाय नीसा । विस्तारितेपर्यः । तथानीलामसितम्भ वरिन्दनीलवि. गा | तास निधानाम्योत्पर्धः । स व पेनी अतषणों । वि. ण्डराः' इत्यमरः । वर्णानुदात्तातोपातो मा इति श्येतादाम्हीए। नकार टिभनो रमतानां च भियनासो जाया कान्तिः । । मपीसः । मुहायोainst पोरयामान्ति वितरनि जन. तिमदलंहारः॥ विलासशालि नृत्यं मृदु पतता पवनेन कम्पिवानि । विलासिनीजनभूगतिटिलेषु पयामु पानि ॥३२॥ दिपार ·किरातार्जुनीये दधत इनि ॥ इहाद्री मृदु पतता मन्दं वहता पवनेन कम्मितानि पा ललितविलासिनीजनस्य भूगनिव'कुटिलेषु । ईपत्तरङ्गितस्वित्ययः । पय मु। सशालि नृत्यं दधत इव । सविलाम नृत्यन्तीवेत्युत्प्रेक्षा। पुष्पिताप्रावृत्तम् । असिन्नगृह्यत पिनाकभृता सलील- मावद्धवेपथुरधीरविलोचनाया। विन्यस्तमङ्गलमहापधिरीश्वरायाः सस्तोरगप्रतिसरेण करेण पाणिः ॥ ३३ ॥ अस्सिविति ॥ भस्मिन्नद्री पिनाकमृता शिवनाधीरविलोचनायाचकिता:- उरगदर्शनादिति भावः । ईश्वराया गौर्याः । 'स्थेदाभास-' इत्यादिना घाट पुंयोगविवक्षाभावान हीप् । आवद्धवेपथुः प्राप्तकम इति सास्विकोक्तिः। दिन ऽथुन्' इत्यधुच्प्रत्ययः । विन्यस्ता मालमहापधिर्यवाहुरादिमिन्स पाये. सनो गलित उरग एव प्रतिसरः कौतुकसूत्रं यस्य तेन । 'आहुः प्रतिसाद सूत्रे माल्ये घ मण्डने' इति विश्वः । करेण सलीलमगृनतेति देवस पाटीर रिणयनवर्णनम् । ईशामित्यत्रावनुमहमानोतिरित्यपानात्यम् । भाविकम- वालंकारः॥ कामद्भिर्धनपदवीमनेसंख्यै- स्तेजोभिः शुचिमणिजन्ममिर्षिभिन्नः । उखाणां व्यभिचरतीय सप्तसप्तेः पर्यसनिय निचयः सहस्रसंख्याम् ॥ ३४ ॥ कामगिरिति ॥ घनपदवीमाका कामणिभवानरकसंख्यैः । परसपर स्थः। चित् 'अनेकवर्गः' इति पादस्तु प्रामादिक एवं वयायाघाताचेनि । सुषिमणियः स्फटिकम्यो जन्म येषातः | Piger मीरापरिक रणोऽपीच्यते' इति वामनः गोमिए पत्रमा सप्तमसः सवितुरसाणी रिणामी निषयो निरः । सहसमिति संख्या सार संख्या साम् । सनियतामिति रोषः।यमिधापतिशामावग्युप्रेक्षा प्पधर पसिन्पुरमुपगोपुरं पुरा विजेतभृतये धनाधिपः । स एष फैलास उपान्नसर्पिण करोत्यकालासमयं विवसतः ॥३५॥ viaf नापिनुः शिवन्य साये तो पागोता र गोगा ITTEri so मंगवा ममिवादिति भाटामसान्तनि प्रान्त यो निसाना पूर्व स्वाबाट प्रविनाकाम होता वस्तु मामाभावायगामाशा पालो '.iसमिनि मातमम् । . ।

·पञ्चमः सर्गः। ७३ नारतज्योतिषां संनिपावैश्छन्नेष्वन्तःसानु वप्रान्तरेषु । द्धांबद्धां भित्तिशङ्काममुमिनावानावान्मातरिश्वा निहन्ति ॥३६॥ नानेति ॥ अमुष्मिन्कैलासेऽन्तःसानु । सानुस्वित्यर्थः। विभनय व्ययीभावः। नारनज्योतिषां अनेकमापिकान्तीनां संनिपातयतिकरइछमेषु छरदितेपु । 'वा दान्तशाम्त-' इत्यादिना निपातः । वमान्तरेषु कटकान्तरेषु बावद्धामभीक्षणब- दरम् । ढोत्पादितामित्यर्थः । निस्वीप्सयोः' इति नित्याथै विर्भावः । नित्यम- भीक्ष्णम्' इति काशिका। एकपदं चैतत् । मित्तिश मित्तिरिति संदेहमावाना- शानमीक्षणमापतन् । पापाद्वाधातोः शतप्रत्ययः । द्विर्भाधादि पूर्ववत् । मात. पन्तरिक्षे चयति गरछनीति मातरिश्वा वायुः । कनिन्प्रत्ययः । 'सत्पुरुषे कृति पहुलम्' इत्यलुक् । निहन्ति निवर्तयति । वायुपंचारादित्यभावोऽवधार्यत इत्यर्थः । अतो निश्चयान्तः संदेहालकार शालिनी वृत्तम् ॥ रम्या नवद्युतिरपति न शाहलेभ्यः श्यामीमवन्त्यनुदिनं नलिनीवनानि । असिविचित्रकुसुमस्तपकाचितानां शाखामृतां परिणमन्ति न पल्लवानि ॥ ३७ ॥ रम्येति ॥ अमिनदी। गदाः शष्पाणि सन्स्येविति शादलासः । मादला शादहरिते' इस्यमरः । 'नाशादाद् इलथ्' । स्या नवा घुति पैति । किंतु नित्येस्वधः । नलिनीवनान्यनुदिनं सर्षदा श्यामीभवन्ति । न कदाचित्पाण्डरी- भवन्तीत्यर्थः । विचिकुसुमस्तबकेरापितानो पासाना शाखामृता तरूणां पाडवानि न परिणमन्ति । न जीर्णानि भवन्तीत्यर्धः । सर्वदा नूतनमेव सर्व वत इत्यर्थः । भत्र प्रस्तुतस्यैव सचदस्तुगतकान्तिस्यैर्यरूपकार्यस्थ वर्णना- प्रस्तुतमिक कारणं कश्चिदसाभारण: लासस महिमाषगम्यत इति पर्यायोक्तिर- बारा । कम्-कारणं गम्यते यत्र प्रस्तुतं कार्यवर्णनात् । प्रस्तुतस्वेन संबधतापदायोपुष्यते 'इनि परिसरविपयेपु लीडमुक्ता हेरिततृणोद्मराकया मृगीमिः । इह नेवशुक्कोमला मणीनां रविकरसंबंलिवाः फलन्ति मासः ३८ परिसरेति पददी परिसरविषयेषु पर्यन्तदेशेषु । 'विषयो से' पनि निपावः । गुगीमिहरितगोमारपा नीटपूणारामानयेनि मान्तिमारः। ही पूर्णमास्वादिताः पत्रामुच ही मुक्ताः । दधमरूद इत्यादिवत् 'पूर्वकाल-'इत्यादिना समानाविवरणसमासः । मधुम्कोमला शुकमपर्णाः मणीना मरतमणीना मासो रविकरः संबडिता मिरिता: सपा फसन्ति संगमन्ते । वन्त इति यावत् । १'मएम व पा. ' निसरी पार समिनियार ाि.

·उसननलिनी नामा देगः पाणिजमगः । पात्यामिति निति गमना. दापो काममाम् ॥ ३॥ In ferrai wiframme inो पर मग | MARATTrans-मीमा | Retimr. शोभामाMeam ITTEFairneTHATRI ATTATRuft AtEOMAMITTER मानाtaram nामार मामशेगो I AMITTTTTHANI पशामmril hatar और Prim -Trमानोगग्योः । प्री- शिक्षा पत्रmmfrre दद सनिपमपोः गुरागागामुागि रापास्मयपादरेगा। फपपति शिवयोः शरीरयोगं विषमादा पदवी वियनिए ।॥४०॥ निजामापगि मारो या सपा सा- पका सायपादर रेगा पामगरा पोकापामोहमामयः' दरपमरा । परिमाति मामला पत सामने प्राक्षिण दिपागु पदपी । तियो मारितिरित्ययः । समयमयोः। संभ्यार्या प्रगमतीरित्तः । शिशोषियोमायो। 'पुमानिप्रया' एपेकोपः । परयोगमोहपरना पति मनिपायोरिति नियम पियेऽपि निरासह EिRMITTAR HE I मा पदवी निदोरम- पदार्पयोः कपनं प्रनि देवोत्तपा कापतिमा संमूर्च्छता रजतभित्तिमयूराजाले. रालोलपादपलवान्तरनिर्गवानाम् । धर्मयुते रिह मुहुः पटलानि धाना- मादर्शमण्डलनिभानि समुल्लसन्ति ॥४१॥ संमूढतामिति ॥ इहामी रजतमिसिमयूखजासः संमूळता बहुलीभवता- मालोलानां पादपलताना तरुशासानामन्तरेणु रन्भेषु निर्गताना प्रस्तानों धर्मधुतेहष्णांशोधर्धागो तेजसामादर्शमण्डलानिमानि दर्पणविग्यसाशानीप्युपमा सकारः। पटल्पनि मण्डलानि मुहुबोरयार समुष्ठप्सन्ति पुनःपुनः स्फुान्ति न त सातस्येन । सतानामालोलवाभावात् । स माम्यन गृपापाणादिपाये संभव- वीति भावः॥ १'उत' इति पाठ २'लेखा' इति पाठविवर्तिते इदि पाठ । . 1 ·पञ्चमः सर्गः। . शुक्लर्मयूखनिचयैः परिचीवमूर्वि- र्यपाभिधातपरिमण्डलितोरुदेहः । शृङ्गाण्यमुष्य मजते गणमर्तुरुक्षा कुर्वन्चधूजनमनासु शशाङ्कशङ्काम् ॥ ४२ ॥ शुलैरिति ॥ शुक्लर्मयूखनित्रयः शुभ्रकिरणसमूहः परिवीतमूर्तिर्याप्सदेहः । मामिघातेन धीरया परिमण्डलितो वर्तुतीकृत उहदेहो मुहारीरं यस्य योतो गणमतः प्रमथनाथस्सोक्षा वृषभः । 'उक्षानदायलीवई ऋषभो वृषभो इप:' इत्यमरः । वधूजनमनःसु शशाङ्कसका चन्द्रप्रान्ति कुर्वन् । तेषां मोग्भ्यादिति भावः । अमुल्यादेः शृङ्गाणि भजते सेवते । अन्य शाशदस्य देहाथरचे संदेहासकार मान्तिपराये मास्तिमदलकारः । यथेच्छसि तथा। नयोक्षविदोपणोत्थेन कायलिनाङ्गानिमावेन संकीर्यते । संप्रति लब्धजन्म शनकैः कथमपि लघुनि क्षीणपयस्युपेयुपि भिदा जलघरपटले । खण्डितविग्रहं बलमिदो धनुरिह विविधाः पूरयितुं भवन्ति विमवः शिखरमणिरुचः ॥४३॥ संप्रदीति । हामी विविधा नानाव: शिखरमपिरचः संप्रति । हारदीत्यर्थः । लघुन्यगुरुणि । कुतः । क्षीणपयस्यत एव भिदा भेदम् । 'पिद्भिदादिभ्योऽ'इस्यह प्रत्ययः । उपयुपि गर्न जलधरपटले मेयमपटले कथमपि सनकर्मयजन्म । उपसमित्यर्थः । अत एव सण्डितविग्रहं हिमस्वरूपं पलभिद इन्द्रस्य धनुः पयितुं दिमयः समर्था भवन्ति । भवेन्द्रधनुपरे मणिरुचीनामसंवन्धे संपन्ध. कपनादतिसयोक्तिरद्वारा । पंशपत्रपनितं वृत्तम्-'दिमुनि पंगपत्रपति भानमरहगः' इति लक्षणात् । स्त्रपितनवलतातरुपयाले- स्मृतलपतिशालिभिर्मयूखैः। सततमसितयामिनीपु मो. रेमलयतीह बनान्तमिन्दुलेसा ॥४४॥ प्रपितेति दी भोरिम्पुलेसा । घषितानि मितानि मवात बताना तरच माहानि पालः । भमतलबत्यामृतषिमुनिःस्परदेन साहाते थे समयूरीः सततं सबालमस्तियामिनी कृष्णराग्निप्पपि पनान्तममलपति पपलपति । भम्पत्र मतानि व्यतिरेको व्यापते। विपति योऽनुपनं वितता पृहपृहतिकामिय रोचनिकी रंचम् । अपमनेकहिरण्मरकंदरस्तव पितुर्दपितो जगतीपरः ॥ १५॥ दतितराम. टि. । ३ ·किरातार्जुनीये क्षिपतीति । अथ योऽदिरनुवनं वितता रोचनिकी रुचम् । सोवणी कान्तिमि. स्यर्थः । रोधनया रका रोचनिकीम् । 'लाक्षारोचनशकलकर्दमाहक्' इति । 'दिवाणम्-' इस्यादिना कीए । उप्रेक्षते-हती चासो घृहतिका च सा महोत्र- रासङ्गमिव । 'द्वर मावारोत्तरासगी समी वृहतिका सथा' इत्यमरः । क्षिपनि भ. सारयति । अनेका हिरण्मय्यः कन्दरा यस्य सः । हिरण्मयशब्दो 'दाण्डिनायन-' इत्यादिना निपातनारसाधुः । अयम् । पुरोवर्ती गिरिरिस्यर्थः । तव पितुरिन्द्रस्य दयितः प्रियः। जगत्या धरो जगतीधरः । यस्ते गन्तग्य इन्द्रकीलास्य इत्यर्थः । सक्ति जवादपनयत्यनिले लतानां पैरोचनैर्द्विगुणिताः सहसा मयूखैः । रोधोभुवां मुहुग्मुत्र हिरण्मयीनां भासस्तडिद्विलसितानि विडम्बयन्ति ॥ ४६॥ सक्तिमिति ॥ अमुत्रामुग्मिन्नद्रावनिले जवाझटिति लताना सक्तिमन्योन्य- सगमपनयति सति । सहसा हठाद्वैरोचनैः सावित्रमयूखैर्द्विगुणा द्विरावृत्ताः कृता इति द्विगुणिताः । 'गुणस्त्वावृत्तिशन्ददिप्विन्द्रियामुख्यतन्तुपु' इति वैजयन्ती । हिरण्मयीनां हिरण्यविकाराणाम् । 'दाण्डिनायन-' इत्यादिना निपातनारसाधुः। रोधोभुवो तटभुवा भासो मुहुराडिद्विलसितानि विडम्बयन्ति । अनुकुर्वन्ती- त्यर्थः । उपमालङ्कारः । कपणकम्पनिरस्तमहाहिमिः क्षणविमत्तमतङ्गजवर्जितैः । इह मदनपितैरनुमीयते सुरगजस्य गतं हरिचन्दनैः ॥ ४७ ॥ कपणेति ॥ इहाद्री कपणेन कण्ड्यनेन यः कम्पस्तेन निरस्ता महाहयो महा- सपा येभ्यस्तैः।क्षण विमत्तमताजवर्जितमत्तमतानाहितः। कुतः । मदनपितः। ऐरायतमदमिररित्यर्थः । 'मिता हस्वः' इति हवः। हरिचन्दनैश्चन्दनमः . रगजस्यैरावतस्य गतं प्रातिरनुमीयते।हरिचन्दनविशेषणः काग्पलिजमुभेयम् ॥ जलदजालघनैरसिताश्मनामुपहवप्रचयेह मरीचिभिः । भवति दीप्तिरदीपितकन्दरा तिमिरसंवलितेय विवस्वतः ॥४८॥ जलदेति ॥ इहामिमग्री जलदजालपन मन्दसाग्भ्रसिताइमनामिदनी हानां मरीचिभिदीधितिभिः । 'भानुः करो मरीचिः स्त्रीपुंसयोदधितिः स्त्रियाम्' समरः । उपहतप्रधया विघहिलसंधाता अतएवादीपिताम्बरा भकारितगहरा विवस्वसो दीप्तिस्तिमिरः संघटिता संहता ज्यामिभिंतेष भवतीत्युप्रेशा य मव्यो भवनापि मुनेरिह शासनेन धात्र स्थितः पथि तपस्सहतप्रमादः। प्रायेण सत्यपिहिवार्थकरे विधी हि श्रेयांसि लम्धुममुसानि विनान्तरापः ॥ ४९ ॥ . - । - ·पञ्चमः सर्गः भव्य इति ॥ हादी भन्यः शान्ती भवनापि मुनेयासस शासनेनेन्द्राराध. मरूपेण क्षात्र पधि क्षनियमार्ग स्थितः । गृहीतवाल एवेसर्थः । हतममादोऽप्र. मतः सन् । तपस तपश्यां कुरु । तपस्येति 'कर्मणो रोमन्थतपोम्यां धर्तिचरो।' इति क्यद । तदन्तादातोलोद। न च सर्वभूतहितकारिणो मे प्रमादः किं करि- व्यतीनि विश्वासितव्यमित्यर्थान्तरन्यासेनाह-हि वसायायेण बाहुल्येन । 'मायो वयस्खनशने तो बाहुल्यतुल्ययोः' इति हेमचन्द्रः। हितमय फरीतीनि हितार्थकरे विधी व्यापारे सति । अन्तरायैर्विनविना यांसि लन्धुमसुस्वानि । अशक्यानीत्यर्थः । अतएव 'शकप-' इत्यादिना समानक के तुमुन् । अकारणवैरिणः सर्वत्र सर्वसापि सन्तीति भावः ।। मा भूवन्नपहृतस्तवेन्द्रियाश्वाः संतापे दिशा शिवः शिवां प्रेसक्तिम् । रक्षन्तस्तपसि बलं च लोकपाला: कल्याणीमधिकफलां क्रियां क्रियासुः ॥ ५० ॥ मा भूवनिति ॥ ववेन्द्रियाण्येशावास्ते । अपयेन हरन्तीत्यपथहृतोमा भूवन् । स्वामपंथमा निनीपुरित्यर्धः। 'माहि लुइ' इत्याशीर) लुछ। संतापे तपालशे सति शिवः शिवा साधीयसी प्रसक्ति प्रवृत्तिमुत्साहं दिशतु । किंचेति धार्थ: । लोक- पाला इन्द्रादयस्तपसि विपये बलं शफि रक्षन्तो वर्धयन्तः सन्तः करुयाणी साची क्रियामनुष्टानमधिक फलां कियासुः कुर्वन्तु । रोतेराशिपि लोद ।। इत्युक्त्या सपदि हितं प्रियं प्रिया धाम सं गतवति राजराजमृत्ये । सोत्कण्ठं किमपि पृथासुतः प्रदध्या संधत्ते भृशमरति हि सद्वियोगः ॥ ५१ ॥ इनानि ॥ प्रिया राजरामभूत्य इनि पूर्वोत्तम् । हितं प्रियं पश्चन मिति तोपः। उपरया सपदि वं स्वकीयं धाम स्यानं गतानि सनि । पपासुतोऽर्जुनः सोकपी सौरमुष्प किमान प्रदायो चिन्तयामास । तथाहि । सदियोगः मुनरिपोगो भृतामरति ग्थयो संघर्ष । करोवीस्पधःभयान्तान्यासः। तमनतिशयनीयं सर्वतः सारयोगा- दविरहितमनेफेनाकमाजा फलेन । अकरामहालक्ष्मीश्वसासितं स समिय पुरुषकारं गेलमभ्याससाद ॥५२॥ इति भारविहती मदागाम्ये किरातार्जुनीये पश्चमः सर्गः । तमिनि मामा यो शायः शोमा एस सोशमीमति पापना. १' मातिनिधि पाटी.

·हिराकानी wिोगुनीantrw:-'गपाल IT मीमा TRIMIR ATTA' गागाग:- Riteiframeोमा सोन tatr पागोगा hindiनाही' शुमपणापमरा I असिमसिमोन नामाना समां गोरी:मानिनी पारागिनाविरदिगमनम् । वर्ष निदा मामिलामा fri मामी मियी समाभी | THE TII कानिक ग्पा प्रासार । माशिमीरणम् । भीमहामहोपानामावलमहिमायतीतिरासानीय काम्पायामपापा पापगमारयापी पत्रमार्गः समासः पतः गगः। रचिराकृतिः कनकसानुमयो परमः पुमानिए पति पतवाम् । धृतरात्पत्रिपथगाममितः स समारोह पुराहतमुतः॥१॥ दपिशाहनितिन भयो भासारनानम्ती शितिः सौम्परियो पत सपोपनिमम्माः । भारानुरूपगुणवामियः । 'पत्राहनिलम गुणा यसम्सि' इति सादिया। उपमाने समानभवत् । स पुरतमुनोनः। करकस विकाराः सानयो पर कमासानुम् । गाहसावण्या विशेषणमे. तत् । 'सगुदाचे विकारपश्योग' इति पदुमीदिरुचापदलोपन । समिन्दकी- सम् । परमः पुमाबिष्णुः पतता पक्षिणी पति गमिव । त्रिभिः पथिमिर्ग- छतीति निपथगा भागीरथी । 'भयेप्यपि यते' इति प्रत्ययः । उपास मास उत्सापदसमासश्च । सामभितोऽभिमुसमारोह ! 'समीपोमयतःशीघसा- करयामिमुखेऽभितः' इत्यमरः । प्रमिताक्षरावृत्तम्-'प्रमिताक्षरा सबससैरुदिता' इति लक्षणात् ॥ अयास कार्यसिद्धिनिमित्ताने सूचयन्मार्ग वर्णयति- वमनिन्द्यन्दिन इवेन्द्रसुतं विहिवालिनिफणजयध्वनयः । पवनेरिताकुलविजिमशिखा जगतीरुहोऽवचकरुः कुसुमैः ॥२॥ समिति ॥ विहिता मलिनिष्णाजयवनय इव यस्ते तयोक्ता पवनेन वायुनेरिता अशा असएषाकुला लोसा विजिझा पक्राश्च शिखा शाखामाणि येषां ते सथोक। 'शिखा वाला केकिमौल्योः शिखाशाखाममौलिषु' इति वैभयन्ती । जगतीरहो भूरहः किपा भनिन्या अनवधा ये पन्दिनः स्तुतिपाठकान इव । समिन्द्रसुतमर्जुन कुसुमैरवधकरः । अभिवपरित्यर्थः । 'अछत्यताम्' इति गुणः । मन्त्र किरतेढ़ें- ट्यर्थत्वाकुसुमाना करणस्वम् । विक्षेपार्थवे कर्मस्वमेव । यथा 'कटाक्षान्यामा किरति' इति । दृश्यते घ घातूनामर्थभेदाकारकम्यत्ययः पयासियतेः क्षरणामी.

·पाठः सर्गः। ७९ . करणयोरर्थयोध्यम्यस्य कर्मवकरणावे । यथा-'मेघोरमृतं सिञ्चति गौप- यत्र', 'सिथतीवामृतैर्वपुः' इति च । अत्र वाक्ये समासगतयोरुपमयोः साध्य. খাবাজাঞ্জিমালি ঙ্কঃ अवधूतपङ्कजपरागकणातनुजाहपीसलिलवीचिभिदः । परिरेमिरेऽभिमुखमेत्य सुखासुहृदः सखायमिव तं मरुतःशा अवधूतेति । अवधूता परमपरागकणा येते सयोका इति सौरभ्योक्तिः। तनुजोहन्याः सलिलवीचीभिन्दन्तीति तथोका इति शत्योतिः । सुखयन्तीति सुखाः । पधाप । सुखरा इति भान्द्योक्तिः। मरतो वाताखमर्जुन सुहदः सखापमिवाभिमुखमेस्यागस परिरेभिर आटिशितवन्तः । उदितोपलस्खलनसंचलिताः स्फुटहंससारसविरावयुजः । सुदमस्य माङ्गलिफतूर्यकता ध्वनयः प्रतेनुरनुवप्रमपाम् ॥ ४ ॥ उदितेति ॥ उदितोपलेपमतपापाणेषु स्खलनेन प्रतिघातेन संवलितार्णिताः। भतापर्यघोष इच धुमधुमायमाना इत्यर्थः । स्फुटइंसानां सालानां च विरा. घुश्यन्त इति तयोः । लिए मनुवप्रमपाम् । अन्तः पतन्तीनामिति शेषः । पनयोऽस्यार्जुनस्य महलं प्रयोजनमेषा ते मालिकाः । 'प्रयोजनम्' इति उम् । नरसू हा मुदं हर्ष प्रतेनुः । भवान्यस्मान्य कार्यकारणसंभवातूर्यकृत गुरसाशी मुदमिति मतिबिम्बैगाक्षेपाशिदर्शनालकारःn अवरुग्णतुगसुरदास्तरौ निचये पुरः सुरसरित्पयसाम् । स ददर्श वेवसपनाचरितां प्रणति पलीयसि समृद्धिकरीम् ॥५॥ भवणेति ॥ सोऽनः पुरोऽऽवणासुरदारतरी भनोमतदेवदारदुमे पछीपसि महत्तरे। मापन्तादीयमुनि मतपो लह। सुरसरिरपयसा निधये परे विपये बेतसबनेन वानीरवनेनासरिताम् । 'बय घेतसे । राप्रपविदुलशी. तवानीरवताः' इत्यमरः समृद्धिकी श्रेयस्करीम् । लोके ययादा मिस्वपः । मणति दर्श। या सर्वलोकाटावभूतेति भावः ॥ प्रभूव नालमवलोकयितुं परितः सरोजरजसारुणितम् । सरिदुत्तरीयमिव संहतिमत्स तरगति कलहंसकुलम् ॥ ६॥ मरसूति ॥ सोनः परितः सरोजरजसा कमसरेणुमारणितं पारसितम् । गरीयं च गुमादिनारमितं भवति । संतिमभीरम्भं पारिता सोभि सरिएलरी सनापुरुमिव स्थिसंसलं कादम्बालमटोकयिनमा समय म प्ररभूब नाक सौन्दर्योदलावादिति भावः ॥ दपति क्षती परिणतदिरदे मुदितालियोपिति मदमुतिभिः । अधिक स रोषसि पपन्ध धृति महते रुजमपि गुणाय महान ७ पपतीनि सोनाक्षी सवानि धनि पारयति । इतःपरिणतासिय. रिकगम्'सिप' पर 'टप' पार .

·2 शिरातार्जुनीये ग्दन्तग्रहारिणो द्विरदा यसिस्तस्मिन् । 'तिर्यग्दन्तंमहारस्तु गजः परिणतों मना इति हलायुधः । मदस्रुतिभिर्मुदितालियोपिति रोधसधिको प्रति प्रीति बबन्ध निश्चलीकृतवानित्यर्थः । तथाहि । महानरजन्पीडयापि महते गुणायोकर्याय भवति । महरकृता थोडापि शुमावहवेत्यर्थः । तद्युक्तं गजरुग्णस्यापि रोषसः प्रीतिकरस्वमिति भावः। अनुहेमवप्रमरुणैः समतां गतमूर्तिभिः सहचरं पृथुमिः।" स रथाङ्गनामवनितां करुणैरनुबनतीममिननन्द रुतैः ॥ ८॥ अन्विति । सोऽर्जुनोऽनुहेमवनं कनकसानुसमीपे । समीपार्थेऽव्ययीभावः। अरुणः । कनककारयुपरअनादिति भावः । पृथुभिरूमिभिः समता तुल्यरूपता गतम् । सादृश्याहुविवेच्यमित्यर्थः । सह भूतं सहचरं प्रियम् । सदेशदस्य पचायजन्तेन घरशन्देन समासः । करणैर्दीने रुतेः कूजितैरनुगमतीमन्विायनी रथाङ्गनामवनिता चक्रवाकीमभिननन्द । प्रकृष्टप्रेमदर्शनास्कस नानन्द इति भावः । भत्र तावदुर्मीणा स्वधावल्यत्यागेनारुण्यस्वीकारातहणाला 'तद्वणः स्वगुणत्यागादन्योत्कृष्टगुणाश्रयात्' इति लक्षणात् । सन्मूला धेयं धक्रवाश्याः स्वकान्ते तरङ्गभ्रान्तिरिति तणधान्तिमतोरसामिावेन संकरः। सिंतवाजिने निजगदू रुचयश्चलवीचिरागरचनापटकः । मणिजालमम्भसि निमनमपि स्फुरितं मनोगतमियाकृतपः ॥९॥ सितवाजिन इति ॥ चलवीचीना रागो रक्षन वर्णान्तरापादनं सस्य रचना क्रिया तन पटयः समों रुपयः प्रभाः । भम्मसि निमामपि मणिजालम् । स्याश्रयभूतमिति भावः । मनोगतं स्फुरित रोपादिविकारमाकृतपो भूभनादि मायविकारा छ ! सितवाजिनेऽर्जुनाय निजगदुः । शापयामामुरियर्थः । भाकृत्या हि मनोगत विचक्षणा जानन्नीति भावः ।। उपलाहतोद्धवतरणभृतं जविना विधूतविततं मरुता । स ददर्श केतकशिखाविशदं सरितः प्रहासमिव फेनमपाम् १० उपटेनि । उपाइता अतएवोडताच ये तरबार्थता । निगमरोधा: दिसपः । पविगा पेगरता मरता पातेन विनं विततं र केतरस शिक्षा सविसरमा केनं हिन्दीरम् । हिगीरोधक केनः समाः । सरितः मासमाहारामिवेयुप्रेक्षा। सोनी वर्ग या पहिचन्द्रका निमं विदधे धृतिमस्स दानपयसां पटलम् । अवगाढीशितुमिवेमपति विफमन्लिोगनशतं सरितः ॥ ११ ॥ पनि चिनिभं मपूरमे पागम् । 'समी चम्मच माया दानापमा पाम् । मानापम् । वाम माम rimireहनिमीशि Kare: रिमा नोरिलोमामिहायाग fifr EILL ·पः सर्गः । ८१ प्रतिरोधम्मणविभिन्नमुखी पुलिने सरोरुहदृशा ददृशे । पतदच्छमौक्तिकमणिप्रकरा गलदश्रुचिन्दुरिव शुक्तिवधूः॥१२॥ प्रतियोनि ॥ प्रतिबोधः स्फुटनं निदापगमश्च ता यजम्भगमुच्छूनता अम्मा च तेन विमिनमुखी विलिष्टामा विवृतास्था छ । अतएव पतन्प्रसरमच्छो मौक्तिका मीनों प्रकार स्त्रोमो यस्याः सा तथोका । भतएव गलदश्रुबिन्दुरिव स्थितेयु- स्प्रेक्षर र पुतिर्वपूरव शुक्तिवधः । पुदिने । दयनीय दषेति भावः । सरोरहद- मानेन ददो र अन्न प्रतियोधादिलिएपदोषातानां प्रकृतानां शुक्तिवध्यो- श्योपमारूपकमोः साधकबाधकामाचारसंदेहालंकारः । तासापेक्षा चाक्षुगलनो- स्मेति तयोरङ्गानिमावः । शुचिरप्सु पिद्रुमलताविटपस्तनुसान्द्रफेनलयसंचलितः । सरदायिनः सरयति स भृशं दयिताघरस दशनांशुभृतः ॥१३॥ शुचिरिति । अप्सु शुचिः स्वच्छलनुना सान्द्रेण च फेनस्य लवेन शकलेन संवलितः संगतो त्रिगुमलताया विटप: पहः। विटपः पलवे पिहें विस्तारे स्तम्ब. शाखयोः' इति विश्वः । स्मरदायिनः कामोद्दीपकरण दशनाशुभृतो दन्तकान्ति- कलितस दयिताघरस । 'अधीगर्थ-' इत्यादिना पष्ठी । भृशं सरयति स्म । *सद से' इति भूसार्थे पद । 'मिता हसः' इति स्वः । स्मरणालंकारः ॥ उपलभ्य चञ्चलतरङ्गधृतं मदगन्धमुत्थितवतां पयसः। प्रतिदन्तिनामिव स संघुयुधे फरियादसामभिमुखान्करिणः ॥१४॥ उपलभ्येति ॥ सोनशालतमतम् । वरसंक्रान्तमित्यर्थः । मदगन्धमुपल. म्पामाय पयस स्थितयताम् । रोपादिति दोषः। कर्याकाराणा यादसाम् । शाक- पार्थिवादिषु मण्यः । प्रतिदन्तिनामिवाभिमुखान् । अभियातानित्यर्थः । कारणो गजानसंपुषधे। दर्शवः । स जगाम विसयमुदीक्ष्य पुरः सहसा समुत्पिपतिपोः फणिनः । प्रहितं दिवि मजपिभिः श्वसितः शरदनविभ्रममा पटलम् ।।१५।। स इति ॥ सोनः पुरो मे सहसा समुरिएपनियोः समुत्पनिमियोपतेः सचन्तामात्ययः । निपनियरिद्रातिपः सना वक्तव्यः' इनि विकल्पादि- रागमः । फणिनः सय मशविभिानियेगवलिः असितः पूरकारदिण्याकादो महित मेरित शरदय विभ्रमप विभ्रमः सायं मल ताशुमममाला- पहा । Mi पटलंपुर उदीय विलयं जगाम । भोपमानुप्राणिता समायोतिर स ततार सफरचोरभितः शरीपरिक्षारितचारुशः । सलिताः सीरिव एसपनाः मुरनिमगामुपयतीः सरितः ॥१६॥ सोऽसनः सकती दिनयतntras परीण मासीन पर 'ती ।

·८२ किरातार्जुनीये एरिसान्येय धारयो सो यासा सा । गुरनिगा गङ्गामुपयनभिजन्नीः इनः भारगिपाडी । भराएर हजघना एलिसाः सपीरिय खितासरिता सारातिचक्रमे ॥ अधिरुह्य पुष्पमरनम्रशिसः परितः परिष्फततला तरुभिः । मनसः प्रसत्तिमिव मूर्भि गिरेः शुचिमाससाद स बनान्तभुवम् १७ अधिरोनि । सोनोऽधिरझा । भाट्रिरिमिनि शेषः । पुष्पभरेण नम्र- शिरीनताप्रेस्तरभिः परिसः परिष्कृतसला भूषितम्यरूपाम् । 'अधःसरूपगोरखी सलम्' इत्यमरः । 'संपर्युपेभ्यः करोसी भूषणे' इनि मुहागमः। शुचि शुदाम् । अतएव मनसः मसत्तिमिव मूतं मनःप्रसादमिव स्थिताम् । तद्धती तद्भावो- स्प्रेक्षा । गिरेमि बनान्तमुवमाससाद । भन्तःशन्दः सरूपवचनः । 'अन्तोऽ. यवसिते मृत्यौ स्वरूपे निश्चयेऽन्तिके' इति वैजयन्ती । अनुसानु पुष्पितलताविततिः फलितोरुभूहविविक्तवनः । धृतिमाततान तनयस्स हरेस्तपसेऽधिवस्तुमचलामचलः ॥ १८ ॥ अनुसान्विति ।। अनुसानु प्रतिसानु । यीप्सार्थेऽव्ययीभावः। पुष्पिताः संजा- तपुप्पा लताविततयो यमिन्सः । फलिता वो भूरहा येषु तानि विवि. कानि विजनानि पूतानि या वनानि यसिन्स तथोक्तः। विविको पूनविश्नी' इत्यमरः । अचल इन्द्रकीलो हरेस्तनयस्यार्जुनस्य तपसे तपश्चर्यार्थमधिवस्तुमधि- ष्टातुम् । तनिक्रियापेक्षया समानकर्तृकत्वात्तुमुन् । भचला प्रतिमुस्साहमाततान । अत्राचल विशेषणपदार्थस्य एतिकरणहेतुत्वाकाव्यलिशमलंकारः ।। प्रणिधाय तत्र विधिनाथ धियं दधतः पुरातनमुनर्मुनिताम् । श्रममादधावसुकरं न तपः किमिवावसादकरमात्मवताम् ॥ १९॥ प्रणिधायेति ॥ अथ तनादौ विधिना योगशास्त्रानुसारेण धियं चित्तवृत्तिं प्रणि- धाय ध्येयविषये धियं नियम्य । 'नर्गद-' इत्यादिना णत्वम् । मुनिता दधतः! तपस्वत इत्यर्थः । पुरातनमुनेः । अर्जुनपेत्यर्थः । असुकर दुष्करं तपः श्रम खेदं नादधौ न चकार । तथाहि आत्मवतां मनस्विनामवसादकरमशान्तिजनक किमिव । न किंचिदित्यर्थः । हवशब्दो वाक्यालंकारे। शमयन्धृतेन्द्रियशमैकसुखः शुचिभिर्गुणैरवमयं स तमः । प्रतिवासरं सुकृतिमिर्ववृधे विमला कलाभिरिव शीतरुचिः ॥२०॥ शमयनिति ॥ तमिन्द्रियशमो विषयव्यावृत्तिरेव मुल्यं सुखं पेन स सयोक्तः । भारमाराम इत्यर्थः । अन्यत्र त इन्द्रियाणां शमः संतापनिवर्वनमेक- मद्वितीयं सुखमाहादा येन स तथोक्तः। गुत्रिमिनिमलगुंगम यादिभिमन्यत्र मानस्यादिभिः। मघमयं पापरूपं समोऽज्ञानम् । भन्यत्राधिकार व शमयनिक चपन् । विमलोऽमलिनः पापरहितः शुभोऽन्यत्र । सोऽर्जुना प्रतिवासरं पुर १'पुपरस' रवि पाट..

·मा पुलः । पोमिरित्ययः । लियो जिन् । कलामिः शीतविश्चन्द्र इव । अपरीचकार प विषेषगुणाद्गुणेषु वस घियमस्तवतः । प्रतिपातिनी विषयसगरति निरुपयवः शमसुखानुभयः ॥२१॥ affmaithपनि वार्यः। विवेकस्तावावधारण स एव गुणवसात् । नसभा निभाषा गुणे:प्रियाम्' इति पममी । गुणेषु कामकोपादिदो- विश्य । विरोधेन मसमासः । विवं वित्तवृत्तिमतवतो निवारिसवतात- पनि प्रायः शममुगानुभवः शान्सानन्दानुभषः प्रतियातिनी विषयानि दापुरमोगरपिमघरीचकार । विषयनिःस्पृहं कारे- मुखमामय महटवेराग्यहेतुवादिति भावः ॥ अनगा जपः प्रणतिभिः प्रयतः समुपैपिधानाधिपतिं स दिवः। आजतरी जपसमा दपती विमरांचभूव युगपन्महसी ॥२२॥ समेत प्रसादिमिरतो मनसा प्यानेन अपविशिष्टममाभ्यास:प्र. भए मनोदासामभिर्दियोधिपतिमिम् समुपेयिवानुपसेदि. IN मनिहागानुभावीयतेनेनेति यो पीरसः। 'पर' परमपमो शातिरसा पठी पुणती माहसी पुषिभूष मार । 'भीहीमावाम्-' इति विकरपादाम्प्रत्ययः । anterfभिधाबाद लोकमहिमायं पश्यते । नामा हरिमणिनिमः स पानवजन्मनोऽभिपरणेन जटाः । पमा पयाररणदीधितिभिः परिमृष्टम्पनि समालतरी ॥२३॥ Tatkarभी मालवियामोभिपाय मानेम सम्मनो -fittinमा::शिरसा सामोरणस्थानोदधि- AलिशिलमाVAt हमारा सपा- Wrgnant हमी। नोनिप्पनिममतिपरिमन नपरयोरिमिः । ANIरिस गमावमिरमन रमयितुं न गुण: २४ alkaranमाशाnireniमिनिमपि attrmiteerut मा NET मा नी मगर rmittee .rintme riktfrathi

·No text on this page.

·२ मम्ममामः। उपरम्य निश्रियास्थित विपादाः प्राप्तखंदा धियो येषां ते HTI 'शुस गति बहुलम्' इनि बालमहणाहुर । शतेन शतस वा rat नः शकतोः । मत्र मंहयेयविशेषटामो यजिस निधानादवगन्तव्यः नाविधिनयवान्' इत्यमरः । 'मुपसोडुनिए' । वसतिमुफ्तस्थुः मापुः । देनाः प्रविश्य विहितानतयः शिथिलीकतेऽधिकृतकृत्यविधौ । पनकालममिरामकयाः कथयांयभूरिति गोत्रमिदे ॥३०॥ दिनानि नबरा खानुवर्तनीयम् । विदिता शाताः । भनुमतप्रवेशाः एपः । प्रशिप निहितानतयः कृतप्रणामा भधिकृतकृत्यस्प लियुषकर्मणः शमान विधापराने तिथिलीहने सति । अनपेतकालमनतिकान्त. पपातागोत्रभिदेशपनि पक्ष्यमाणकारेणाभिरामकथा:भाग्यवाचः। Assient'पप्रत्ययः पयागमः। सत्सवातनुरन्पतमम्मिमिरच्छिदामिव गिरी मयतः । उपाय मपयमनपः पुरुषम्नुपरसति तपजगतीम् ॥ ३१ ॥" लिपिमा पतन पटेम दीवारमादिता सनुर्यस्य सः । तिमिर- कामपनमा स्थित एपुग्प्रेक्षा । अनधः पुरुषः । मघवन् । मिति मगमी गुरं सापयमाते जयाप तपस्पति बप- मनोरोमाप-तादिना पर्याय बाप नम्बत्र माह- मति मापपमुबंगाजः पृषु रिदिपा मयविधायि धनुः । नमतगमरिनाथरिन्न पातिप्रपिता मुनयः ॥ ३२ ॥ ने भीरमाया वाचसा मुशी Eyालमसोम । पुल भपविधायि धनुनिभनि । दान REET रिमेय सानि परिमानि पैसे Minikष- शिरा मरहमा अगली रिमनं नमो रजमि पृष्टिरपाम् । दानापमा गमिः एवम मनिमिर भूनगणः ॥३३॥ Akramiri ketra Tणा। NITnkranttract Auth Ame राम. REnerk Emनगम लिया.

·किरातार्जुनीये इतरेतरानमिमवेन मृगास्तमुपासते गुरुमिवान्तसदः । विनमन्ति चास्य तरवः प्रचये परवान्स तेन भवतेव नगः इतरेतरेति ॥ कि घ । मृगाः परावस्तम् । भन्तेऽन्तिके सीदन्तीत्यन्त न्तेवासिनः। 'सरसूद्विप-'इति किए । गुरुमितरेतरेषामनभिभवेनाद्रोहे- सेवन्ते । पचये पुष्पावधये सरवोऽस्य विनमन्ति । करमचेया भवन्ती- तस्पेति संबन्धसामान्ये षष्ठी। किंबहुना । स नग इन्द्रकीलो भवले- पुरुषेण परवाम्पराधीनः । साधिकस्यापि तयेव तस्यातिशयो वर्वत इत्यर्थ उस सत्चमाह विपरिश्रमता परमं वपुः प्रथयतीव जयम् । शयिनोऽपि तस्य नवसंगमने विभुतानुपङ्गि भयमेति जनः ।। उर्वति । किं घ । विपरिश्रमतायासेऽपि श्रमराहित्यमुरु महरसाबर सारमाह । दुर्यलय श्रमजयासंभवादिति भावः । परममुत्तमं वपुर्जयं मा घा आकारेणैव जिष्णुरवं गम्यत इत्यर्थः । शमिनः शान्तस्यापि तस्य नवर ने पूर्व प्राप्ती जनो विभुत्तायाः प्रभावसानपछि व्यापकम् । न तु हिंस्रः नुपङ्गीति भावः । भयमेति । शान्तीदवं प्रभावं गमयतीति भावः ॥ अयेगोऽसौ क इति चेत्तन विन इत्याहुः- ऋपिवंशजः स यदि दैत्यकुले यदि पान्वये महति भूमिभृताम स्तव चनेषु सहा न वयं निरूपयितुमस गतिम् ।। ३६ ऋषीति ॥ स पुरुषः । ऋपिवंशजो वेति शेषः । काकुळ । यदि पा। कुले । ज्ञात इति शेषः । यदि या महति भूमिभूतामन्वये जासः । तर सपथरतोऽस्य गति स्वरूपं निरूपयितुं वयम् । सहन्त इति सहाः । पचाय' न सहाः सम इति घोषः। अष्टपरिभाषगापराध परिस्ति- विगणय्य कारणमनेकगुणं निजयाथवा कथितमल्पतया । असदप्यदः सहितुमईसि नः क बनेचराः क निपुणा यतयः ३ विगणय्येति । मनेकगुगं बहुफलम् । इन्दरबापनेकफलसाधकस्येन पोर सर्थः । कारणं सपोरूपं विगणय विधार्य मथवा निमया मैसनियापन बालियनाशनायेन वा कथितं मोऽसाकमा सम्बनिमित्य भिसास वपि सहित सोम। 'दीपसर-'इस्लादिना किपादिगणमा भईशि म्पोनी सहि सदेवर मोकं. बापागुणा पतयो विi कारया मोमयं संगछत सः । शर्म नाराज्यातीति भाग अपोन्सरम्यासोमा अधिगम्प गुपकगणादिति वन्मनसः प्रियं प्रियगुवस्स तपः । निनुगोप हर्षमुदितं मपया नपवरमगा:प्रमवता हि धिपः ॥३८॥ अधिणायेति मग्न रनि पूर्ण विदियानलाई नगर NTR ६ ।

·पष्ठः सर्गः। ८७ य तपोऽधिगम्य ज्ञात्वा । गुस्यपेक्षया समानककावालवानिर्देशः । उदितुं उपसो देवकार्याधरवादुरपन्न हर्ष निजुगोप गोपयामास । तया हि । मभवता भूणो थियो नययरमेंगा नीतिमार्गानुसारिण्यो हि । अन्यथा मनभेदे कार्यहानिः दिनि भावः॥ णिधाय चित्तमय भक्ततया विदितेऽप्यपूर्व इव वन हरिः। पलब्धुमस्य नियमस्थिरतां सुरसुन्दरीरिति वचोऽभिदधे ॥३९॥ प्रणिधायेतिाअयहरिरिन्दश्चित्तं प्रणिधाय विषयान्तरपरिहारेणारमन्यवस्थाप्य बत्र ससिनर्जुने भक्ततया विदिते सत्यपि । उपलक्षणे तृतीया । भपूर्व इव । भनिदिव इवेत्यर्थः । 'पूर्वादिभ्यो नवम्यो वा' इति विकल्पाम स्मितादेशः । मस्या नस्य नियमस्थिरता दायमुपलन्धुम् । परीक्षितुमित्यर्थः । लोकमतीत्यर्थ- मेति भावः । सुरसुन्दरीरिति वक्ष्यमाणकारं बचोऽभिदधे । तुकमारमेकमणु मर्मभिदामतिदरगं युतमभोषतया । अविपक्षमखमपरं कतमद्विजयाय यूयमिव चित्तभुवः ॥१०॥ सुकुमारमिति ॥ ममभिदा मर्मदिनाम् । भस्खा रणांमध्य इत्यर्थः । यत्तख निधारणम्' इति पछी । भमरमन्यस्कतमत् । 'चाबहूनां जातिपरिप्रने स्तमम् । यूयमिव सुकुमार कोमलं न तु कदिनम् । अन्यत्तु कटिनं भवति । तथैकं म बहु । सावनेकं भवति । तथाणु सूक्ष्म न स्थूलम् । अलक्ष्यलक्ष्यप्रवेशिष्वादिति भावः। सत्तु लक्ष्यलक्ष्यभवेशि वयातिदूरगं द्वापक्ष्यभेदि । शत्तु समीपलक्ष्यभेदि । तया. मोचतपाऽमोपरयगुणेन युत्तं युतम् । न कदाचियभिधातीति मायः । अन्यतु कदाचिदपि लक्ष्यादपराश्यति । तथाविपक्षमसमतीकारम् । अन्य विधमान- अतीकारम् । चितभुवः कामस्य । करियष्टी । विजयाय । एतद्विशेषणविशिष्ट मनमस्त्रीति शेषः । म किंचिदस्तीत्यर्थः । भत्रोपमायकार: । साभिप्रायविशेषण- स्वापरिकरालारा तयोरुभयोरमाणिभावेन संकरः। मसामयश परिहाति- भयवीतये हतबहत्तमसामययोधवारि रजसः मनम् । परिपीयमाणमिव चोग्सकलरयसादमेति नपनाअलिभिः ॥४१॥ भयेति ॥ भववीतये संसारनिवृत्तये हतप्राधमता निरस्तमहामोहाना पोगिर्जा संपन्धि रजो गुणः । रजो धूलिरिति मिष्टरूपकम् । तस्य शमनं निवर्तकमदो- घसरवज्ञानमेव धारि तो पुष्मास्मसकलरसमग्रेनषमान्येवापसः परिधीय. माणमिदेस्युप्रेक्षा। भवसाई क्षपमेति । मुतानपि वमन्तीमा वाक्यमसाम. मिति भाषाभत्रोक्षारूपयोः संकाय यहया गतो जगति भूवरजा कमनीयता सैममिहत्य पुरा । उपपादिता विदधता भवतीः सुरसमयानसुमुखी बनता ॥४२॥ पाति पुरा भगति बहुधागतो मानामुखेन विप्रकरणां मनीयता 'मनपार. विलाNिE. Inार.

·परिबोधि मा विज्ञायि। माशालीति यावत् । युध्यतेः कर्मणि लामाख्योगादा विधिः स विभर्ति भीपणभुजाभुजः' इत्यादिश्लोकोक्तोऽनुष्ठानकारो मरवीतये द्वयं परस्पर विरुद्धमित्यर्थः । न खलु हिंसासाध्या मुक्तिरिति भावः । अर्थान्तर पृथ्विति ॥ पृथुधान्नि महातेजसि तम तस्मिन्पुरुषविषयेऽम्पमुनिवान्पलिन्मः नाविव । 'सन तस्येव' इति पतिप्रत्ययः। विकृतिः कोपविकार भवतीभिर्मा- ८८ विगंगागीरी Pापमानायगालावर्ष रामनिहाय संगम गोविंदा नामक गमा प्रममा जनता मासमूहः । 'प्राममन-याना सरगुरमगानमु. गुणी मलयात्रामगोषादिका नाममा प्रमाsarm. यम, ताप कपागामध्यमिति मायः । ममाप्यरामीणमासयमंत्र- हार्समधेऽपि शर्मसम्माभिधानातिशयोक्ति अप काममा बदुपेत्य विभयत सस्य तपः कतिमिः कलागु सहिताः सचित्र । इतचीतरागमनां तनु यः सुरासाजिनं प्रति गुसानितिः ॥४३॥ सरिति । रामारसमरयाकलागु गीतमायादि तिभिः कुशलः सतित गन्धर्षः सहिता उपेत्य गरवा यस पुरुषम्म सपो मियत विभवात । विहवे. पः । विशवयाग्मपन्ताद शकरोनि-लिलिनि लोरणाविश्वदावा- भ्मगुरो गुरु । न पाभासामा कार्यसयोसरम्यासेनार-हवेति। ननु संपोधने । भारसा, सानि पीतानि वीतरागागा AVाण मुमुक्षुगा मनासि चित्तानि चामिनासा यो पुमाकमप्सरसा मुगमतिनं पुरुष प्रति मुखाभिलादिगं प्रसवनिनिर्विजयः सुखा सुरसाम्यामरा सनु। एतेनार मुखार्थी न मुगुचरित्युतम् । भान्तरन्यासः भय मुसपरिवलिमाह- अविमृप्यमेतदभिलप्यति स द्विपवां वर्धन विषयामिरतिम् । भववीतये न हि तथा स विधिः क शरासन क च विमुक्तिपथ:४४ अविसृष्येति ॥ हे अप्सरसा, स पुरुषो द्विषतां पूणां यधेन शानद्वारा • विषयाभिरति विषयसुखमभिलप्यति चाम्छति । 'वा भ्राश-' इत्यादिना अन्य लयः । एतद्विषयासक्तत्वमविमृष्यमविधार्यम् । अविमृष्यमसंदिग्धयामिति । 'ऋदुपधाचाक्लपितेः' इति क्यप् । भवतीमिनं संदिग्धव्यमित्यर्थः । हि सारस संसारमुक्तये न भवति । कुत इत्याह-शासनं धनुः क, विमुक्तः । न्यासोऽलङ्कारः। न घशापभयमपि संभाव्यमम्मादित्याह- पृथुपानि तत्र परिवोधि च मा भवतीभिरन्यमुनिवद्विकृतिः। संयशांसि विक्रमवतामवतां न वधूष्यपानि पिम्पन्ति धियः ४५ . पन्याभर । 1. १. विजितिपनि पाटन. २'विजयातिशयम्' इति पाउन ..

·पष्टः सर्गः रियेऽदागमाभावश्च । तथा हि । पशांस्यवती रक्षताम् । यशोधनाना- त्ययः । विक्रमवतां धियश्चित्तानि वधूपु स्त्रीविषयेवघानि व्यसनानि । 'दुःखै- न्यसनेप्वयम्' इति वैजयन्ती। न विमुपन्ति । अर्थान्तरन्यासः स्वीहिंसाया: राणां यशोहानिकररवान सर्वथा वो हिनस्ति स इत्यर्थः ।। आशंसितापचितिचारु पुरः सुराणा: मादेशमित्यभिमुखं समवाप्य मतुः । लेभे परां द्युतिममर्त्यवधूसमूहः संभावना ह्यधिकृतस्य तनोति तेजः।।४६ ।। भाशंसितेति ॥ अमर्त्यवधूममूहोऽसरसां गणः सुराणां पुरोऽग्न माशंसिताप- चेतिभिरपेक्षितसंभावनाभिलार यया तथा ! 'क्षयायोरपचितिः' इत्यमरः । अभिमुग्न समक्षं भर्तः स्वामिन इति पूर्वोत्तमादेश नियोगं समवाप्य पर धुति लेभे । तथा हि । अधिकृतस्य विधिकारे नियुक्तस्य संभावना स्वामिहता पूजा तेजः कान्ति तनोति ।। प्रणतिमथ विधाय प्रस्थिताः समनस्ताः सनमरनमितागीरङ्गनाः प्रीतिमाजा। अचलनलिनलक्ष्मीहारि भालं बभूव स्तिमितममरमतुष्टमणां सहस्रम् ॥४७॥ इति भारविकृती महाकाव्ये किरातार्जुनीये पठः सर्गः । प्रणतिमिति ॥ अथ प्रणति विधाय सपन इन्द्रभवनामस्थिताः प्रचलिताः बनरेनमितान्यनानि यासो साः। भिनगावकण्टेम्यो वतव्यम्' इति हो । भीतिभाजः स्वामिसंभावनया संतुष्टासा अझना भचलनलिनाना स्पिरकमहानां हदमीहरसीति ससयोलम् । तदन्मनोहरमित्यर्थः कुतः स्तिमितं विमापनिया हममरभरणी सहसं का मष्टमले समर्थन मभूव । तासो सौन्दर्य सागरस्यो. देलवादिति भाषः । मनोपमाला इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाष्टमलिनायसूरिविरचिताया किरातानीय- काव्यायाख्यायो घण्टापयसमात्यायों परः सर्गः समाप्तः । १.पा. १ की..

·रियाजनीये गामः 1 श्रीमतिः सरयगः गुराङ्गनानां गुमानामय सचिवस्निलोकमतुः। संमूर्छन्नलघुविमानरन्धभिन्नः प्रस्थानं समभिदधे मृदगनादः॥१॥ धीमनिशि ॥ अथ प्रशानामगर धीमतिः शोमादिः सदस्यगनेन सरगमाः । 'सेन सहेनि तुभ्य योगे' इति बहुप्रीहिः । प्रयाणा सोका भर्नु. निलोकमरिन्दर । 'गदिमाध-' इसादिनोत्तरपदसमासः । सपियर्गन्धर्व. गुंसानो पुराणनामा प्ररपानं गमनमा महामु विमानरन्धेषु विमानानां कृक्षिाहरेतु भिमः प्रतिध्यानैरनेकीमूनोऽसएर संमूढ़न्ध्यामुगन्मृदानादः समभिदध भाघरयो । परिम्य इति शेषः । भमिन्समें महापौवृत्तम्-'नी प्रागनिदापतिः प्रदर्षिणीयम्' इति लक्षणात् ॥ सोत्कण्ठैरमरगणरनुप्रकीर्णानिर्याय ज्वलितरुचः पुरान्मघोनः । रामाणामुपरि विवस्वतः स्थितानां नासेदे चरितगुणत्वमातपत्रः २ सोस्कठेरिति ॥ सोस्कटः । भयेक्षणोरमुकरित्ययः । अमरगणरनुप्रकीर्णादा- फोर्णान्वलितरुयो दीप्तप्रभान्मघोन इन्द्रस्य पुरादमरावत्या नियांय लगत्य । यातेः घस्वो रुपए । विवस्वत उपरि स्थितानां रामाणाम् । आतपात्रायन्त इत्यातपौः । 'सुपि-' इनि योगविभागास्कप्रत्ययः । धरितगुणवं सार्थक नासेदे न प्राप । तासां सूर्योपरिस्थितत्वादातपासंभवादिति भावः ।। धूतानामभिमुखपातिभिः समीरैरायासादविशदलोचनोत्पलानाम् । आनिन्ये मदर्जनितां श्रियं वधूनामुष्णांशुद्युतिजनितः कपोलरागः।। धूतानामिति ॥ ममिमुखपानिभिः समीरैः प्रतिकूलवायुभिधूतानामिति दुर्नि मित्तसूचनम् । आयासाद्गतिप्रयासादविशदलोचनोत्पलानां वधूनामुष्णामुघुति. जनित आतपकृतः कपोलानां रागः पाटलात्वम् । मदेन अनिता प्रियम् । तत्साशी प्रियमित्यर्थः । भत एव निदर्शनालकारः । मानिन्य आनीतवान् । वरिति शेषः । भापर्वासयतेः कर्तरि लिद । अकारानुबन्धावादात्मनेपदम् ॥ तिष्ठद्भिः कथमपि देवतानुभायादाकृष्टैः प्रजविभिरायतं तुरङ्गैः । नेमीनामसति विवर्तने रथौथैरासेदे वियंति विमानयत्प्रवृत्तिः।। लिरनिरिति ॥ कथमपि बाढम् । 'कथमादि तयाप्यन्ते यसै गौरववादयोः' इति वैजयन्ती । देवतानामनुभावात्तिष्टनिः। भपतद्भिरित्यर्थः । रयाविशेषणमे- तत् । प्रविमिर्वेगवदिस्तुररायतं दूरमाकृष्ट रचौधेवियत्याकाशे नेमीना पर धाराणाम् । 'चक्रधारा प्रधिर्नेमिः' इति यादवः । विवर्वने प्रमणेऽसति विमान- वद्विमानानामिवरयुपमा । 'तम तस्व' इति पतिप्रत्ययः । मत्तिर्गतिरासेदे प्राप्ता । सदेः कर्मणि लिदा .१'रिहिताम्' इति पाठ:. २'नमसि' इति पाठ, ·३ सप्तमः सर्गः। कान्तानां कृतपुलका सनाङ्गरागे वपुच्युततिलकेषु मौक्तिकामः। संपेदे श्रमसलिलोद्गमो विभूषारम्याणां विकृतिरपि श्रियं तनोति ५ कान्तानामिति ॥ कान्तानां स्नानामहरागे कृतपुलको जनितोद्रेदः। कृत. रोमास इत्यर्थः । च्युता प्रमुष्टास्तिलका येपां तेषु धपु मौक्तिकाभः श्रमसलिलो. द्गमः खेदो दो विभूषा भूषणं संपदे संपरः । कर्तरि टिए । तथाहि । रम्यान स्वभावसुन्दराणां विकृतिरपि प्रिय तनोति । अतः खेदसापि विभूषणस्वमुपप- प्रत इति भावः। राजद्भिः पथि मरुतामभिन्नरूपरुल्काचिस्फुटगतिभिर्वजांशुकानाम् तेजोभिः कनकनिकापराजिगाररायामः क्रियत इव स सातिरेक.६ राजनिरिति । मरता पक्ष्याकादो राजदिप्यमानैरभिग्नरूपैरविच्छिळाकारैर- तएवोकानामचीपीव स्फुरगतीनि दीसमागोणि येषां तैः । कनकस निकापः ऋषणे तस राजी रेखा तद्दाररुणः। गौरः पीतेऽरुणे श्वेते' इति विश्वः । ध्वजांशुकानां तेजोभिः पताकाकान्तिमिरायामस्त्रेयामेव देयं सातिरेकः साति- शयः क्रियते सैव कृत इव । दीर्घा ध्वजपटाः स्वतेजःप्रसारण दीर्घतमा इव सदान्त इयरयुप्रेक्षा । सा चौकाघुपमानुप्राणिता । रामाणामवजितमाल्यसौकुमायें संप्रास वपुपि सहत्वमातपस्य । गन्धरधिगतविमय प्रतीये कल्याणी विधिषु विचित्रता विधातुः७ रामाणामिति ॥ मालव मात्यं तस्य सौकुमार्यमवजितं येन तसिन् । कुसुमा- दपि सुकुमार इत्यर्थः। रामाणां वपुप्यातपस्या कृयोगे कर्मणि पष्ठी । सहत इति सहःक्षमा पचाच । तस भावः सहत्वम् । तसंप्राप्ते सत्यधिगतविस्मयैः संप्राता- श्वर्यर्गन्धविधानुर्विधिपु राष्टिषु कल्याणी साघीयसी । उपकारकस्यादिति भावः) विचित्रता नानाविधवं प्रतीयेऽवगता ज्ञाता। प्रति पूर्वादिणः कर्मणि दिद सिन्दूरैः कृतरुषयः सहेमकक्ष्याः स्रोबोभित्रिदशगजा मदं भरन्तः। सादृश्यं ययुररुणांशुरागभिन्नैर्वद्भिः स्फुरितशतहदैः पयोदैः ॥८॥ सिन्दूरैरिति ॥ सिन्दुरैनागसंभवात्यै रागद्व्यः । सिन्दूर नागसंभवम्' इत्यमरः । कृतरुच्यः । अलंकृता इत्यर्थः । सह हेनः कक्ष्याभिमध्येभवन्धनैः सहेमकक्ष्याः । तेन सहेनि सुल्ययोगे' इति बहुप्रीहिः । कक्ष्या प्रकोष्ठे हादेः काश्या मध्येभबन्धने' इत्यमरः । स्रोतोभिः समभिमंदनादीभिः । 'कराकटाभ्यां मेदाध नेग्राभ्यां च मदच्युतिः' इति पालकाप्ये । करामासारन्धाम्यामित्यर्थः । मदं क्षरन्तो वर्षन्तरिदशगजा महणस्यास्पांशूनां रागेणारुण्येन भिन्नः संसष्टे- शिः स्फुरित्तशतहदैः स्फुरितक्तडितः पयोदैः साश्यं ययुरित्युपमालद्वारा अत्यर्थ दुरुपसदादुपेत्य दूरं पर्यन्तादहिममयूखमण्डलस्य । आशानामुपरचितामिवैकवेणीरस्यामि त्रिदशनदी ययुर्वलानि ।।९।।

·९२ किरातार्जुनीये भत्यर्थमिति ॥ पलानि सन्यान्यत्यय दुरुपसदा सहादहिममयूखमण्डलस सूर्यविम्यस्य पर्यन्तात्समीपादूरमुपेत्यागयाशानामुपरचितां गुम्फितामेकयेणीमित्र स्थितामिवेत्युत्प्रेक्षा । रम्या ऊर्मयस्वरमा भयश्च पसाता निदशनदी मन्दा- किनी ययुः प्रापुः॥ आमत्तनमरकुलाकुलानि धुन्वन्नुभूतग्रथितरजांसि पङ्कजानि । कान्तानां गगननदीतरङ्गशीतः संतापं विरमयति स मातरिया १० आमत्तेति ॥ आम_मरकुलैराकुलान्युतान्युत्यापितानि प्रथितान्यन्योन्य- संबद्धानि च रजांसि येषु तानि पजानि धुन्वन्कम्पयन् । सुरभिरित्यर्थः । गग- ननदीरतः शीतो मातरिश्मा वायुः । कान्तानां संतापं विरमयति स शमपा. मास । मातर्यन्तरिक्षे वयतीति माता चयतीति वेति नैरताः॥ संमिनारमतुरगावगाहनेन प्राप्योरिनुपदवीं विमानपट्टीः । तत्पूर्व प्रतिविदधे सुरापगाया यप्रान्तस्वलितविवर्तनं पयोभिः ११ संमिगरिति ॥ हमतुरगावगाहनेन हरत्यवाक्लोदनेन संभिः संचभितः मुरापगापाः पयोभिः कनभिः । पदयीमनु । पदम्यामित्यर्थः । लक्षणथंभूत-' सादिना कर्मप्रवचनीयरवाद्वितीया । उविपुला सिमानपी प्राप्य । सरेप पूर्व सरपूर्वमिदं प्रथम यया तया। मामागवायारामायादिति भावः। पाते रोधोमूनिषु साटितानि सैषियतनं प्रत्यातिप्रान्तरसालतविधतेने तटात. गलनप्रतिवर्तनम् । 'परः पितरि केदारे यः प्राकासोपसोः' इति पत्रपती । मनिविदधे पर इत्यानिशयोतिः । शान्तानां प्रहपरिवारपथो स्थानामधानक्षतमुरवेश्मवेदिकानाम् । निःसङ्गं प्रधिमिरुपाददै वितिः संपीडधुमितजलेषु तोपदेषु १२ भारतानामिनि ॥ महः पदिभिरितादामितानि । कर्मणि पो मागांमारताना मिपान्तानामा दापिहोवामा दारितार गुरपश्मसि प रथाना प्रविमिन मिमिका रमा तसाने अमिरी गावधिः पुमान्' हलमादेन मोदन भिमा यादि पेशे से सोपा मगामी Aur ति: परिभ्रमणमुपारी वीरसतिशयोति ममावाचया गायत समानामपदधिरै विषाणमिमाः प्रहार गरकारिणां पनाः परः। पुदानामनु महा परोपकारे कल्याणी गानिस्तारमाणिमामि। बहानमिति free गायोग काः | A TET पनाह मुरिणां मारे NEET पुनामामा र water सnिtrket firi Hitrinामो- मानपुर्ष मेरा AVRAATति भाषा:

·सप्तमः सर्गः। ९३ संवाता मुहुरनिलेन नीयमाने दिव्यत्रीजयनवरांशुके विवृत्तिम् । पर्यसत्पृधुमणिमेखलांशुजालं संजज्ञे युतकभिवान्तरीयमूर्योः १४ संवातेति ॥ संवाता संवहता। वातेर्गत्यर्थाच्छतृप्रत्ययः । अनिलेन । कामिनेवेति मावः । दिव्यत्रीणां जयनेषु वर श्रेष्ठं यदंशुक तसिन्विवृत्तिमपसार मुहुर्नीयमाने सति पर्यस्यासर्पस्पृथु विशाल मणिमेखलांशुजालमूर्योद्युत चलनास्यमिव । 'युतकं संधये युग्मे यौतके पडनेऽपि च' इति विश्वः । अन्तरे भवमन्तरीयमों- कम् । 'गहादिभ्यश्च' इति उप्रत्ययः । 'अन्तरीयोपसंव्यानपरिधानान्यधोंयुके' इत्यमरः । संजो संजातम् । जनिधातोः कतरि लिद । उपेक्षालक्षारः । प्रत्याक्तितिलकास्तुपारपातः प्रहादं शमितपरिश्रमा दिशन्तः । कान्तानां चहुमतिमाययुः पयोदानास्पीयान्नहुसुकृतं हिनस्ति दोषः प्रतीति ॥ तुपारपातःशीकावः । 'तुपारी हिमशीकरो' इति विश्वः प्रसार्टी- फुत्ततिलका मार्जितविशेषका अपि शमितपरिधमाः प्रसादमानन्दं दिशन्तः पयोदा: शान्तानाम् । कर्तरि पटी । बहुमति संमानमाययुः । तथाहि । अल्पीयानपो दोषो बहु प्रभूतं सुकृतमुपकारं न हिनस्ति न हन्ति । अर्थान्तरन्यासोलारः ॥ यातस्य प्रथिततरङ्गसकतामे विच्छेदं विषयसि पारिवाहजाले। आतेनुसिदशवधूजनाङ्गभाजां संघानं सुरधनुपः प्रभा मणीनाम् १६ यातस्पेति ॥ प्रयिततर बद्धोम यसकतं तस्याभेवामा यस्य तसिन्विग- सानि पयोसि यस्मात्तसिन्दिपयसि निर्जले । शेषाद्विभाषा' इत्यादिना विक- मान समासान्तः । उर:प्रभृतिपाटस्तु पयःसन्दस्वधनान्तसैवेति न कश्चिद्धि- रोधः । पारिवाहजाले मेघवृन्दे विश्छेदं वर्टि यातस्थ सुरधनुष इन्दचापस्य निदरावजनभानो मणीनाम् । तरासङ्गिविभूषाभणीनामित्यर्थः । प्रमाः कान्तयः संधानमातेनुशकः । अवाभरणप्रमाणामिन्दधनुःसंधानासंबन्धेऽपि संबन्धाभिधानादतिशयोकिरहारः॥ संसिद्धावितिकरणीयसंनिद्धरालापः पिपतिपतां विलय वीधीम् । आसेदे दशातलोचनध्यजिन्या जीमूरपिहितसानुरिन्द्रकीलः१७ संसिदादिनि । संसिद्धी कार्यसिदिविषय इवीधंभाविना प्रकारेण । फाप- मिनिकरणीय लेस संनिवः। संयोजितेरियालाराभापरलक्षितया। 'सादाभाषणमालापः' इत्यमरः । सवानि संख्या येषु तानि सोचनानि पस्य सः । सहपलोचन इवधैः । तस स्वनिम्या सेनया विपतिपदो पक्षिणों बीयर्थी मार्गम् । 'पिरसम्तो नभसामा लमरः । तनिपति-' इत्यादिना विकापादिहा- गमः। विलाय जीमूसजीवस्योदमस मूतः पन्धो पेशं सेः । दतिया- रसा I भनिहितमानमाnिa या इलः । इन्दील भासेदे १'भप्यारीतवि पास .

·। ९४ कियतार्जुनीये आकीर्णा मुपनलिनैर्विलासिनीनामुद्भूतस्फुटविशदातपरफेना। सा सूर्यध्वनितगमीरमापतन्ती भूमः शिरसि नमोनदीप रेजे १८ भाकीर्णेति ॥ विलासिनीना मुपनलिनः । उपमितसमासः । आफीणां ग्याता उचूतान्यूषंगुरिक्षतानि एफुटान्यसंकुचितानि विशदातपत्राणि श्वेतच्छयाणि फेना इय यसाम्नयोक्ता तूर्यध्यनितयांचयोवर्गमीरं यया तथा भूमरिन्द्रकीलस्य शिरस्यापतन्ती सा सेना नमोनदीव रेजे ॥ सेतुत्वं दधति पयोमुचां विताने संरम्भादमिपततो रथाजवेन । आनिन्युनियमितरश्मिभुग्नघोणाः कृष्ण क्षितिमवनामिनस्तुरङ्गाः सेतुस्वमिति । पयोमुचां विताने सेतुत्वं दधति सनि संरम्भादाटोपाजवेना- भिपततः । मेघवृन्दमधरीकृत्य धावत इत्यर्थः । तथाभूवानरयात्रियमितराकृष्ट रश्मिभिः प्रमहेर्भुमा आकुचिता घोणाः प्रोथा येषां तः । 'कुचितं नतम् । आविद्धं कुटिलं भुमं वेलितं वक्रम्' इत्यमरः । 'किरणप्रमही रश्मी' इत्यमरः । 'घोणा तु प्रोथमस्त्रियाम्' इत्यमरः । अवनमन्तीत्यवनामिनोऽवनतपूर्वकाया- स्तुरङ्गाः कृच्छेण महता प्रयत्नेन क्षितिमानिन्युरिति स्वभायोक्तिः । माहेन्द्रं नगमभितः करेणुवर्याः पर्यन्तस्थितजलदा दिवः पतन्तः। सादृश्यं निलयननिष्प्रकम्पपराजग्मुर्जलनिधिशापिभिर्नगेन्द्रः २० माहेन्द्रमिति ॥ माहेन्दं नगमभित इन्द्रकीलाभिमुखम् । 'अभितःपरित:-' इत्यादिना द्विनीया। दिवोऽन्तरिक्षारपतन्तोऽवतरन्तः पर्यन्तस्थिताःपार्श्वस्था जलदा येषां ते करेणुवर्याः करेणुपु वर्याः । श्रेष्ठा इत्यर्थः । 'न निर्धारणे' इति षष्ठीसमास- निषेधात् 'सप्तमी' इति योगविभागारसप्तमीसमासः । निलयने स्थाने नियकम्प- पक्षनिश्चलपलनिधिशायिभिनगेन्द्रमैनाकादिभिः सादृश्यमाजग्मुरिग्युपमा । उत्सङ्गे समविपमे समं महाद्रेः कान्तानां वियदमिपातलाघवेन । आमूलादुपनदि सैकतेषु लेभे सामग्री खुरपदवी तुरङ्गमाणाम् २१ उरसा इति ॥ महाद्रेसने मूर्ति यरसमविपमं समं च विषमं च निमोन्नतं सलिन् । इन्द्वैकवद्भावः। वियदमिपातलाघवेन गगनसंचारपाटन सममेकरूपम्। भारोहावरोहरहिसमित्यर्थः । शान्तानां गछता सुरमाणां मुरपदयी खुरपशि रुपनदि नदीसमीपे । 'अग्ययीमावश्च' इति नपुंसकरवाइवरवम् । सैफतेप्वामूला- न्मूलमारभ्य । आदित भारम्येति यावत् । समप्रस भाषः सामग्री साकल्पम् । भावे प्यम् । टीए । लेभे । सैकतादन्यत्र निमेषु गगनचारेण समरस्पर्शा. खुरसरणिः । सैकतेषु तु सर्वत्र समरवादविधिवेत्यर्थः॥ निपतितनिझरासु मन्द्रः संमूर्छन्प्रतिनिनदैरपित्यकासु । मयूरैः सोत्कण्ठं ध्वनिरूपशुश्रुवे रथानाम् २२ ॥ सम्पानं सगाई निपतितानिया वायु प्रवाहो १'मानदन्ती' इति पारः १ 'सामध्यम्' इति पाठ:- *.

·सप्तमः सर्गः। ९५ . नझरो झरः' इत्यमरः । अधित्यकासु भगोये भूमिपु । 'भूमिमधित्यका' इत्यमरः । 'उपाधिम्या-' इत्यादिना सकन्प्रत्ययः । मन्दर्गम्भीरैः । 'मन्दस्तु गम्भीरे' इत्यमरः । प्रतिनिनदः प्रतिभ्वानः संमूरछन्वर्धमानो रमानो ध्वनिधन- नवशया मेघगर्जितभ्रमेणेति भ्रान्तिमदलकारः । उहीवर्मयूरः सोत्कण्ठमुपशु- धुव उपश्रुतः । भणोतेः कर्मणि लिद ॥ संमिनामविरलपातिमिर्मयूखैनीलानां भृशमुपमेखलं मणीनाम् । विच्छिन्नामिन वनिता नभोन्तराले चप्राम्भः तिमवलोकयांबभूवुः संमिशामिति ॥ अविरलपाति मिनिरन्तरप्रसारिमिरुपमेखलम् । तटेवित्यथैः । 'अब मेखलामोणिस्थानेऽदिक्टके कटिबन्धेऽसिवन्धने' इति यादवः । नीलानां मणौना मगूसभूश संभिवामेकीभूतामतएव नभोरतराले विच्छिनामिव स्थिता- मित्युत्प्रेक्षा। वप्राम्भःश्रुति चोदकधारी वनिता अवलोकयांबभूवुः।वप्रामाश्रुतेः स्वधवलिमस्यागनेन्द्रनीलानां नीलिमस्त्रीकाररूपतगुणोत्यापिता बिच्छेदोप्रेक्षेति तयोरङ्गानिभावेन संकरः । तेन च नस्यविच्छेदभ्रमरूपो भ्रान्तिमान्यज्यते ॥ आसमद्विपपदवीमदानिलाय कुध्यन्तो घियमवमत्य धूर्गतानाम् । सव्याज निजकारिणीभिरातचित्ता प्रस्थानं सुरकरिणः कथंचिदीपुः आसमेति ॥ धुरं गतास्तेषां धूगतानां नियन्तृणां धियमवमत्यावज्ञायासनायो द्विपपदव्यां वनगजमार्ग यो मदानिलस्तस्सै कुष्यन्तस्तं प्रति कुप्यनाः । 'क्रुधदुह-' इत्यादिना संप्रदानत्वाचनुर्थी । सव्याज सकपट निजकारणोभिरात्तचित्ता आकृ. चित्ताः सुरकरिणो देवनागा: प्रस्थान गमनं कथंचिकटेनेपुरभिलेषुः । नीरन्धं पथिषु रजो रथाङ्गनं पर्यस्यन्नवसलिलारुणं वहन्ती । आतेने चनगहनानि वाहिनी सा धर्मान्तभित्तजलेब जलुकन्या २५ नीरन्धमिति । नीर, सान्द्र पथिषु रथारैश्चर्नुलं प्रेरितम् । 'नुन्तनुशास्त- निष्टधूताविक्षिरिताः समाः' इत्यमरः । पर्यस्यत्प्रसपंचवसलिलमिवारुणं रजो यहन्ती सावाहिनी सेना । धर्मान्ते प्राथषि शुभिजला । कल्लुरोदकेत्यर्थः । जहुकन्या गङ्गेच । वनानि फलकुसुमप्रधानानि, गहनानि जीारण्यानि च तानि दनगहनान्यातेने व्यानदो । अत्र समासातबारयातोपमयोः सजातीययोरखा- निभावेन संकरः॥ संभोगसमगहनामथोपगङ्गं विभ्राणां ज्वलितमानि सैकतानि । अध्यूपुश्युतकुसुमाचितां सहाया पुत्रारेरविरलशादलां धरित्रीम् २६ संभोगेति । अम वारेकस्य सहाया: सचिवागन्धर्वा उपगनगडासमीपे। भव्ययीभावस्ख नपुंसकत्वाइस्वत्वम्। संभोगक्षमगहनामुपभोगयोग्यवना ज्वलिता भणयो येषु तानि सैकतानि विप्राणाम् । मृमः कर्वरि लटः शान । ध्युतः स्वयं पतितः कुसुमराचित प्याप्तामविला: सान्दा शालाः पादपायपदेशा यहां १ नम्' इति पाठ..

·९६ fromनीये गाह परित्रीमणाभिगाने नापारम् । पापी. Maiनागडे हेतु काशिम भूमः रामधिकमादधे सदोषाः श्रीमा हरिरामवाहिनी निवेगः । संसक्ती किमगुलमं महोदगानामुन्नाय नगनि यदल्यापि योगः।। गुमाशी हरिमन शाहिमानगो पनाशिविरम् । मशः सिसिदाहशिम्पायुमीति' इति शामतः । गुम: पगमोसनल मादपशिया गया धीमताम् । नियमिसर्गः । भाध अनयामाम । सपाहि । महोपान महाममा संगनी गम्यायो । म नि पाठे सम्पावापाम् । हिमगुरमम् । म ftingमममिगः । परः । पाच्या देयायोगोऽणुपापगु भनि । म प्रापरण्या योगयोगभिधाना. महरामनियोगमोमांधापरणे मुनिरम्यापेमारगिरिति प्रारमिकाद माकामिकरूपायपशिलारः गहुकम्-'एस पातुनो भावाचा वस्व म्यथा पर्ने । गुपन पता शावधापतिरकिया' इति । सामोदाकुमुमतरुथियोपिविक्ताः संपचिःकिसलयशालिनीलतानां साफल्यं ययुरमरामनोपमुक्ताः सालक्ष्मीरूपकुरुने यया परेसाम् २८ सामोदा इनि । सामोदाः ससौरमा कुमुमप्रधानारयः। माकपार्मिवादिषु दरम्यः । तेषां धियः समृदयो रिविध विनमशा"विविक्तविजनउत्रनिः- वालाकानया रहा इत्यमरः । रिसलयमालिनीलताना नवपहरयुतवहीनां संप. तिरेता भमरानोपभुक्ताः सत्यः साफश्यं ययुः । तपाहि । यया दया करणेन परेपामुपपुरते । लक्ष्मीवानिति दोषः । सा समानान्येनि मावः। परपामित्यय 'अनुकरोति भगवतो नारायणस्य' इत्याविवक्रियायोगे हि संबन्धसामान्ये पष्टी। प्लान्तोऽपि त्रिदशयधूजनःपुरस्ताल्लीनाहिश्चसितविलोलपल्लयानाम् । सेव्यानां हतविनयरिवावृतानां संपर्क परिहरति स चन्दनानाम२९ कान्त इति ॥ कान्तोऽपि विदशवधूजनः पुरस्ताद टीनानां संधिवानाम- हीनां वसितैनिधासदिलोलाः पलया येषां तेषां चन्दनानां संपर्क हतविनय. जनैः खलरावृतानां संवृतानां सेग्यानां प्रभूणां संपर्कमिव परिहरति म । दुष्ट- पष्टसं सृष्टा गुणान्या अपि स्याज्या इति भावः॥ उत्सृष्टध्वजकुथकङ्कटा धरित्रीमानीता विदितनयः श्रमं विनेतुम् आक्षिप्तद्रुमगहना युगान्तवातैः पर्यस्ता गिरय इव द्विपा विरेजुः३० उत्सृष्टेति ।। उरसृष्टा आक्षिप्ता बजाः कुथा भारतरणानि कस्टास्तुनुवाणानि च येभ्यस्ते । 'प्रवेण्यास्तरणं वर्णः परिस्तोमः कुयो द्वयोः' इत्यमरः । विदितनयः शिक्षामिहर्यन्तृभिः श्रम विनेतुं ममपनेतुं धरित्रीमानीताः । निवेश्यमाना इत्यर्थः । द्विपा युगान्तवातैराक्षिप्लान्युतानि गुमाणां गहनानि धनानि येभ्यस्ते । विपर्यासिता गिरय इव विरेजः शुशुभिरे । १'हिया' इति पाठः, २'वसन' इति पाठ:

·सप्तमः सर्गः। ९७ स्थानश्रमजनितां विहाय निद्रामामुक्त गजपतिना सदानपङ्के । राय्यान्ते कुलमलिनाक्षणं विलीनं संरम्भच्युतमिव शृङ्खलं चकाशे॥ प्रस्थानेति ॥ गजपतिना मस्थानभ्रमेण गमनक्लेदोन जनितां निदा बिहायामुक्त तएव सदानप गजमयुद्ध शय्यान्ते शयनीयप्रदेशे क्षणं विलीनं समलिनां कुलं संरम्भेणोत्थानसंभ्रमेण च्युतं नष्टं शृङ्खलं निगडमिवेत्युस्प्रेक्षा । 'अय शृङ्खले। भन्दुको निगमोऽसी सात्' इत्यमरः । चकादो शुशुभे ॥ आयस्तः सुरसरिदोधरुद्धवमा संप्रास वनगजदानगन्धि रोधः । मूर्धानं निहितशिताशं विधुन्वन्यन्तारं न विगणयांचकार नागः॥ आपस्त इति ॥ यनराजदानस्य गन्धोऽसास्तीति तथोक्तं रोधः। परकूलमित्यर्थः । संप्रामुं गन्तुमायस्त उस्मुकः । प्रयत्न कुर्वाण इत्यर्थः । 'यसु प्रयत्ने' इति धातोः कतरिकः । किंतु सुरसरिदोघेन गङ्गाप्रवाहेण रुदं वर्म यस सः । नागो गजो नि- हितो दत्तः शितस्तीक्ष्णोऽशो यस्मिन् । भकशोऽत्री सृणिः स्त्रियाम् इत्यमरः।तं मूर्धान विधुन्वन् । रोपादिति भावः। यन्तारं न विराणयांचकार न विराणयामासस आरोद्धः समवनतस्य पीतशेपे साशई पयसि समीरिते करण । संमार्जन्नरुणमदसुती कपोलौ सस्यन्दै भद इव शीकरः करेणोः३३ भारोरिति ॥ समवनतस्य जलपानार्धमानतपूर्वकायस्थ करेणोगंजस्य । करे- शुरिम्यां स्त्रीनेभे' इत्यमरः । करेण पीतस्य शेपे पयसारोदुई स्तिपकासाशवं समय समीरिते। क्षिसे सतील तशीकरोऽम्बुकणः। भरणे मदभुती भदधारे ययोस्तो। कपोलो संमार्जन प्रमजन् । 'मृजेरजादी संक्रमे विभाषार्षिक्तव्या' इति वृद्धिः । मद इव समन्दे सुधाव । मदसंपूक्तस्य मदसायान्मदोपमा ॥ आघ्राय क्षणमतिरप्यतापि रोपादुत्तीरं निहितविवृत्तलोचनेन । संपृक्तं वनकरिणां मदाम्बुसेकैर्नामे हिममपि पारि वारणेन ३४ आनायेति ।। अतितृप्यताप्यतिपिपासत्तापि क्षणमामाय रोपादुत्तीरं परतीरे । विभायथें ज्ययीभावः । निहिते विवृत्ते धूणिते लोचने यस्य तेन । प्रतिगजदि- क्षयेति भावः । वारणेन हिमं शीतलमपि वनकरिणां मदाम्बुसेकैनिधाराभिः संपूर्ण भारि नाचेमे न पीतम् । 'चमु अदने' इति धातोः कर्मणि लिद ।। प्रश्थ्योतन्मदसुरमीणि निम्नगायाः क्रीडन्तो गजपतयः पयांसि कृत्वा किंजल्कव्यवहितताम्नदानलेखैरुत्तेरु सरसिजगन्धिभिः कपोलैं:३५ प्रश्योतदिति ॥ श्रीदन्तो विहरन्तोगजपतयो निन्नगाया गङ्गायाः पयांसि प्रश्यो. तद्रिाक्षरद्धिर्मदेः सुरभीणि करवा किंजल्कै केसरव्यवहिवास्तिरोहितास्तानास्तान- वर्णा दानलेखा मदराजयो येषु तैरतएव सरसिजगन्धिभिः कपोलेरुषलक्षिताः सन्त उनिग्मुः । भव मदसरसिजगन्धयोः समयोविनिमयोत्तया समपरिचिरलं. कारः । न च शजाना निलगायाश्च परिमलग्यत्ययान्तरसंरम्भोग्यज्यते।। १'निलीनम् इति पाठ २'अतिरोषात इति पाठः, ·९८ किरातार्जुनीये" आकीर्ण बलरजसा घनारुणेन प्रक्षोमैः सपदि तरङ्गितं तटषु । मातनोन्मथितसरोजरेणुपिङ्ग माञ्जिष्ठं वसनमिवाम्बु निर्वभासे ३६ आकीर्णमिति ॥ घनारुणेन सान्द्रलोहितेन । विदोषणसमासः । बलरजसा सेनापरागेणाकीणं सपदि प्रक्षोभरालोहनस्तरेषु वीरेषु सरहितं संजाततरहम् । तारकादित्यादितम् । यद्वा । तरहवस्कृतम् । मत्वन्तात् 'तस्करोति-' इति मिरि कर्मणि कः । णाविष्ठबद्भावान्मतुपो लुक् । तथा मातमधिताना लुलितानां सरोजानां रेणुभिः पिङ्ग पिशङ्गमम्बु माञ्जिष्टेन महारजनेनारकं माजिष्टं यसनमिव निर्यभासे । तेन रक्त-'इत्यण् । 'कोदोयम्' इति वा पाठे 'कोना- हुन्' । 'काशेयं कृमिकोशोस्थम्' इत्यमरः ।। श्रीमद्भिनियमितकंधरापरान्तः संसक्तैरगुरुवनेषु साङ्गहारम् । संप्रापे निसंतमदाम्बुभिर्गजेन्द्रप्रस्सन्दिप्रचलितगण्डशैलशोभा३७ श्रीमद्भिरिति ॥ श्रीमद्भिः शोभावद्भिनियमिताः कंधरा अपरान्ताश्चरमपादा- प्राणि च येषां तैः । 'भपरः पश्चिमः पादः' इति धैजयन्ती। गुरुवनेषु साहार साङ्गविक्षेपं यथा तथा संसक्तैर्निस्तानि प्रसूतानि मदाम्बूनि येषां नर्गनेन्द्रः प्रस्यन्दिनो जलनाविणः प्रचलिता ये गण्डशैलाश्युतोपलास्तेषां शोभा संप्रापे प्राप्ता । कर्मणि लिद । 'गण्डशैलास्तु घ्युताः स्थूलोपला गिरे।' इस्यमरः । मन्त्रा- न्यशोमाप्रास्यसंभवात्तासहशी शोभेति प्रतिविम्बरवाक्षेपानिदर्शनालंकारः॥ निःशेष प्रशमितरेणु वारणानां स्रोतोभिर्मदजलमुज्झतामजसम् । आमोदं व्यवहितभूरिपुष्पगन्धो भिन्नैलासुरभिमुवाह गन्धवाह:३८ निःोपमिति ॥ गन्धं पहतीति गन्धवाहो वायुः । कर्मण्यण । निःशेष यया गया प्रसमितो रेणुयेन तन्मदजल स्रोतोभिर्मदनारीभिरजनमुन्शा पता वारणानां संबन्धित व्यवहितनिरस्हतो भूरियहुलः पुष्पगन्धो येन सः। मिला: पुजा एला हताविकोपाः । तृप्तीका चन्द्रवालला' इत्यमरा पुष्पाणि पैठाः । 'पुष्पे जातीमभृतयः सालिका ग्राहयः फरे' इत्यमरः । मिलावरमुरभि माणे- न्द्रियतर्पणमित्युपमा । भामोई परिमलमुवाह वइति म॥ सादृश्यं दधति गमीरमेघयोपेरुभिक्षुभितमृगाधिपश्रुतानि । आतेनुथकितचकोरनीलकण्ठाकच्छान्तानमरमहेमइंहितानि ३९ सारदसमिति । गभीषियोपः सान्द्रार्जितः सायं पधतीत्युपमा । पातेः सनत्यपः । 'या नjRA' इति विसाघुममावः । अमिता संदिसभरणादेव प्रयाः सुमिता: रम्भा ये समाधिपासी: शुतारपाणि- सानिमा प्रतिवदानानि भावः । भमरममांहितानि पुरगमनामी कष्टान्तामनुदेशान् । 'जलसायमन सासि यसपाधिषः समाः । रिता यामाता: पशि मीनपटा मयूरा रे हाटयाभूनाननमुः। प्राम्तिमसंडार. १म्बन्रर.पा. 'गम A ·अष्टमः सर्गः। ९९ शाखावसक्तकमनीयपरिच्छदानामध्वश्रमातुरवधूजनसेवितानाम् । जज्ञे निवेशनविभागपरिष्कृतानांलक्ष्मीपुरोपवनजा वनपादपानाम् इति भारविरुतौ महाकाव्ये किरातार्जुनीये सक्षमः सर्गः। शाखेति । परिच्छापनेनेनेति परिच्छदः परिकरो घसनाभरणादिः । 'पुसि संज्ञायां यः प्रायेण' इति घप्रत्ययः । 'सादेघऽपसर्गस्य' इति इस्वत्वम् । शाखास्ववसकाः कमनीयाः परिच्छदा येषां तेषामध्वनि श्रमस्तेनातुरेः पौद्धितर्व- धूजते: सेवितानां निवेशनविभागरावसनिकाहरछेदः परिष्कृतानामलंकृतानाम् । "संपर्युपेम्यः' इत्यादिना सुद । वनपादपानामरण्यवृक्षाणां पुरे यदुपवनं कृत्रि- सवनं तब जाता पुरोपवनजा लक्ष्मीः शोभा जजे जाता। भवान्योन्यलक्ष्मीसंव. न्यासंभवात्तत्सदशीति सादृश्याक्षेपादसंभवे तदस्तुसंबन्धेयं निदर्शना । वसन्त- तिलकावृत्तम्-'उत्ता वसन्ततिलका तभजा जगी गः' इति लक्षणात् ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमलिनाधरिविरचितायां किरातार्जुनीय. काम्यम्याएयायां घण्टापथसमाख्यायां सप्तमः सर्गः समासः ।। समः सर्गः। अथ स्वमायाकृतमन्दिरोज्वलं ज्वलन्मणि व्योमसदा सनातनम् । सुराङ्गना गोपतिचापगोपुरं पुरं बनानां विजिहीर्पया जहुः ॥१॥ अपेति ॥ अथ निषेशनानन्तरं सुराकमा अप्सरसः स्वमायया स्वष्टाविदोपेण निमितमन्दिरहमवलं दीप्तम् । ज्वलन्तो मणयो यसिंस्तयोमसदां गन्ध- घणा सनातन सदातनम् । 'सापंचिर-' इत्यादिना भावार्थ युप्रत्ययः । गोर्वनं तत्पनिरिन्द्रसमापवर्णानि गोपुराणि यस तत्तयोक्तमिरयुपमा । पुरं नगर पनाना विजिहीर्पया धनानि विर्तुमिच्च्या । कर्मणि पाठी । बहुलत्यजुः । जहातेर्लिद । अत्र अवलंबलदिति पुरेपुरमिति चासकम्यानद्यावृपया ऐकानु- भासः । अन्यत्र सदेपरीत्यादरणनुमास इति तयोपभायाश्च संसृष्टिः । मस्मिन्सर्गे पंशस्थं वृत्तम्--'जती तु शस्यमुदीरितं रौ' इति लक्षणात् ॥ यथायथं ताः सहिता नमवरः प्रमाभिरुद्रासितौलवीरुधः । वन विशन्त्यो वनजायतेक्षणाः क्षणद्युतीनां दधुरेकरूपताम् ॥२॥ यथायथमिति ॥ यथायथं यथास्वम् । स्वकीयमन निकायस्यमः । 'यधावं न पपातयम्' इत्यमरः । नपुंसकनियातनं तुरस्वार्थम् । नमरगन्य मधेश सहिताः समाभिः स्वीतिभिरक्षामिता: पीरधो पाभिवाः पूर्वोचर बनजा- पतेक्षणाः पालोपनाः खियो पनं विशन्स्यः । क्षणं निर्यासा तासां क्षण- सीना बिजुतामेकरूपता समानरूपat yः । गाईभागले सासा स्फुरणप क्षणिकस्यादिति भावः । सानुप्राणितेपमुपमा । झेपावमिनि करित् । उमपचाप्यनुमासेन सर्गः। 'सदावनम्रपाठ.. NRTrवि पाट..

·किरायानी नियोरुपयोधरहमा प्रगनिहर्हादिविभूषगारवः । नितम्बिनीनां मृगमादधे शृति नमःप्रयाणादवनी परिक्रमः ॥३॥ निएरोनि ॥ नितो गयो पृतल यलोरोपाय नमो यसिसः । पादप्रोपेश विधान्तिसमादिति भायः । चि । प्रत्तो जातो मदादित्रिमूग- थामा पुरादीनामारयो यम्मिराः । अवनी पयियो परिक्रमः संचारो निम्बि मीना समाप्रयाणामधिकम् । 'पामी दिम' इति परमी । एति संतो. पमादधे । भामिशिष्टपरिक्रमस एयादामहेतुवाकायलिगमर्यकारः धनानि कामं फुगुमानि विभ्रतः करमचेयान्यपहाय शासिनः। पुरोऽभिससे सुरसुन्दरीजनयथोपरेच्छा हि गुणेषु कामिनः ॥४॥ पनामीति ॥ धनानि सान्दाजिनपिलानि । करप्रयानि हस्त्रप्रामाण्य- सुधानि । 'कृत्यैरधिकार्थयघने' इति तृतीयासमाप्तः । कामं कुमुमानि विनतो नपकुसुमिताभ्यासिनस्तरूनहाय मुरगुन्दरीजनः पुरोऽप्रेऽभिमसेऽमिमृतम् । भाष लिद । तथा हि । कामिनो गुणेष्वतिशयेपु विषय उसरमुत्ताम् । वीप्सा- धेययीभावः । ययोत्तरमिरछा येपो ते पयोधोका उत्तरामिलायुका हि । अय परिकरोस्थापितोऽर्थान्तरन्यासोऽलंकारः॥ सनूरलतारुणपाणिपल्लयाः स्फुरनखांशूत्करमञ्जरीभृतः । पिलासिनीबाहुलता वनालयो विलेपनामोदहताः सिविरे ॥५॥ तरिति ॥ विलेपनामोदहता भाटा बनालयो बनभूमातनूः कृशा अल- तैररुणाः पाणय एव पलवा यासा ताः स्फुरन्तो नखांशूनामुत्कराः पुमा एम मार्यस्ता बिभ्रतीति तथोक्ताः । किए । विलासिनीनां वाहव एवं लताला: सिविरे । अन्न समस्तवस्तुवियपरूपकालंकारः । बाइवयवानां लवावयवानां पल्लवादीनामपि निरूपणादिति ॥ निपीयमानस्लवका शिलीमुखैरशोकयष्टियलबालपल्या । विडम्पयन्ती ददृशे वधूजनैरमन्ददष्टौष्ठकरावधूननम् ॥ ६॥ निपीयमानेति । शिलीमुरलिभिः । भलियाणौ शिलीमुखौ' इत्यमरः । निपीयमानः सबको गुच्छो यस्याः सा चला बालपाठवा यथाः सा । अतए वामन्दं रदं दए ओटो यस्मिंस्तस्करावधूननं करकम्पनं तद्विदम्बयन्ती । स्वयक पानेनौष्टदशनं पलवचलनेन करावधूननं चानुकुर्वतीत्यर्थः । धूम्रो प्रयन्तायुद णिचि धूम्प्रीमो वक्तव्यः। अशोकयष्टिः अशोकशाखेपर्यः । बजनेसोटा। भय विदग्वयन्तीति प्रस्तुताशोकशासाविशेषणभूतोपमामहिलाप्रस्तुतनायिका- प्रतीतेः समासोक्तितिष्ठमानतयैवोपमयामाझिमावेन संकीर्यते ॥ अथ कधिन्मधुकराधान्त कांचिदाह-- करी धुनाना नवपल्याकृती पृथा कथा मानिनि मा परिश्रमम् । - कल्पलताभिशङ्कया कथं वितखस्थति पदपदावलिः |७|| ·अष्टमः सर्गः। कराविति । भानपरिहारेण मधुराश्रयणे तु न कश्चिद्वाघ इत्याशयेन संबोध- यति-हे मानिनीति । नवपलवस्थाकृतिरिवाकृतियोरित्युषमा । ती करी धुनाना धूमः कयादिकारकरि लटः शान । वृषा व्यर्थ परिश्रम मा कृथा मा कुरुष्द । करोतराशीर माहि लुरू । वृधात्वे हेतुमाह- कल्पलताभिशया कल्पवल्ली- अमेणेति भ्रान्तिमदलारः। उपयुष्युपगता परपदावलिः कथं वितस्त्रस्थति बिभेति । न मस्यस्येवेसर्थः । 'वा भ्राश-' इत्यादिना विकल्पेन श्पन्प्रत्ययः । अन्न कान्तापरिश्रमवैयध्यरूपकार्यस्य पदपदावले. कल्पवल्लीनमनिबन्धनवित्रा- सरूपकारणसमर्थनाकारणेन कार्यसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासो प्रान्तिमताशानि- भावेन संकीर्णः । स तूपमया संसृज्यते ॥ अथ काचिरसखी कांचिप्रणयकृषितामाइ-- जहीहि कोपं दयितोऽनुगम्यतां पुरानुशेते तव चञ्चलं मनः । इति प्रियं कांचिदुपैतुमिच्छतौं पुरोऽनुनिन्ये निपुणः सखीजनः ||८|| जहीहीति ॥ प्रियमुपेत स्वयमेवानुसतमिच्छनीम् । 'आरडीनचोर्नुम्' इति विकल्वानुममाः । कोरिक्षायिका निपुणश्चित्तशः सखीजनः । कोपं जहीहि स्वज । 'माघी' इति विकरूपादीकारादेशः दयितोऽनुगम्यतामनुनियताम् । उभय. थापि प्रार्थनायो लोह । अन्यथा पश्चलमस्थिर सव मनः पुरानुशेतेऽनेनुशमि. प्यते । अनुतस्यत इत्यर्थः । 'पावरपुरानिपातपोलंद' इति पद इत्यनेन मका. रेण पुरः पूर्वमेपानुनिन्ये प्रसादयामास । अथ चतुर्भिः लोक कलापकमाह- समुनतः काशदुकूलशालिभिः परिकणसारसपश्मेिखले। प्रतीरदेशः सकलबचारुभिर्विभूपिताः कुससमुद्रयोपितः ॥९॥ समुषतरिति ॥ समुफ्तः काशान्यश्ववालकुमुमानि तानि दुक्लानीव सेः हन्त इति तयोः । सारसपायो मेराला इव साः परिमाणपो येषु तेत: खेपो कलपाणि प्रोग्यास्तद्धारवस्तः । 'कल श्रोणिमार्ययोः' इत्यमरः । मनीविभूषितावरप्रदेशे पित्ताः । जसमायोषितः । पनन इलपः । अन सोरादीनो कलयाशीपम्योपमेयत्वायोपिरधन्दसामप्यांध नदीना पोपिदी- पम्यं गम्यते॥ पिपातेन भिदामुपेयुपश्युताः प्रबाहादभितः प्रसारिणः । प्रियाकशीताः शुचिमाक्तिकत्विषो पनप्रहासाश्य वारिबिन्दवः१० विदूरेति । बिरपातेन मिद भेषम् । पिलिदादिम्यो' । उपेयुप टप. गतारप्रवाहारवुवा भतएषाभितः प्रसारिणः प्रसस्त इति प्रिपाया भर उत्सा इस सीततीतला पुषीना मीसिकान RT विषो पा से। विंच बमल मासा खलिता युप्रेक्षा। पारिविन्दवन । भोपमयोरमयोर. शापाशुष्टि ·१०२ किरातार्जुनीये रोसीजनं प्रेम गुस्कनादर निरीक्षमाणा इय नप्रमूर्तयः । शिरद्विरेफाअनशारितोदरर्विशारिभिः पुष्पविलोचनलताः॥११॥ सपीगिरेको वर्गविशेगी ये से निगा। प्रमशत सदों लक्ष्यते । 'यक्ष गाममिति विघातिनि भापकारः । पिराधला छिरेका एपानानि शारितानि शपतीया युवरानि येषो से शयनयानयो.' इति विधः । बिगारिमिरिमोः पुष्पापेव गिलोयनानि ते: प्रेग्गा गुरुकृतः आदरो यगिमकर्मगि रासपा सीजनं निरीक्षमाणाः पश्यत्य इस धिताः। अमः । मप्रमूर्तयोऽधनता लान । मन रूपको प्रेशयोः संकरः । उपेयुपीणां वृहतीरधित्यका मनांसि जहुः सुरराजयोषिताम् । कपोलकापः करिणां मदारुणरूपाहितश्यामरुचव चन्दनाः॥१२॥ उपयुषीणामिनि ॥ मदनारगरग्यतारागः। भव्यतरागस्वरुणः' इसमरम्। करिणो गोलानो कापः करुणाहितश्यामरुचो जनितकृष्णवर्णा इति वरः पणालारः । चन्दना मलयमाः । 'गन्धमारो मलयनो भरधीश्चन्दनोऽनि. याम्' इत्यमरः । हनीधित्यका अपभूमीरुपेयुषीणां मुराजयोपितों मनासे जहुः । भन पनुःश्लोक्या नद्यादीनां विशिष्टानामेवाप्सरोमनोहरणहेतुप्पोक्या फायलिग मुझेयम् । स्वगोचरे सत्यपि चित्तहारिणा विलोम्यमानाः प्रसवेन शाखिनाम्। नभश्चराणामुपकर्तुमिच्छतां प्रियाणि चक्रुः प्रणयेन योपितः ॥१३॥ स्वगोचर इति ॥ चिसहारिणा मनोहरेण शासिनो प्रसवेन पुष्पजावेन विलोभ्यमाना आकृष्यमाणा योपितः स्वगोचरे स्सविषये । सकरमचये सत्य- पीत्यर्थः । प्रसव इति शेषः । उपका परिचरितुमिच्छता नभयराणां गन्धर्वाणां प्रणयेन सहायहेतुना प्रियाणि चक्रुः । खकरमायमपि प्रसर्व स्वकान्तप्रियार्थ तद्दीयमानमेवामहीपुरित्यर्थः ॥ प्रयच्छतोचैः कुसुमानि मानिनी विपक्षगोत्रं दयितेन लम्मिता ।. न किंचिदूचे चरणेन केवलं लिलेख बाप्पाकुललोचना भुवम् ॥१४॥ प्रयच्छतेति ॥ कुसुमानि प्रयच्छता ददता दयितेनोचरुञ्चैत। विपक्षगोत्र सपत्नीनामधेयं लम्भिता प्रापिता | तानाहूतेत्यर्थः । 'नाम गोत्रं कुलं गोत्रम् इति शाश्वतः । मानिन्यत एव न किंचिदूचे । कर्तरि लिद । किंतु केवलं यापा- कुललोचना सती चरणेन भुवं लिलेस गोत्रस्खलनजनितेश्यानिमित्तनिर्वेदादिति भादः । मानिन्यत एव न किंचिदूध इत्युक्तम् । तदुकं दशरूपके-'तरवाशानाप- दीर्यादेर्निर्वेदः स्वावमानना।तभचिन्ताधुतिः श्वासदैवण्योरवासदीनताः' इतिः प्रियेऽपरा यच्छति वाचमुन्मुखी निवद्धदृष्टिः शिथिलाकुलोचया । समादधे नांशुकमाहितं यथा विवेद पुष्पेषु न पाणिपल्लवम् ।।१५।। एकान्ताजनम्' इति पाठ.. २ 'विकासिमिति पाठ ·अष्टमः सर्गः। प्रिय इति याचं यच्छति ददाति । समालपतीत्यर्थः । दाना भातृप्रत्ययः । 'पाया-'इस्पादिना यदादेशः । प्रिये नित्रदृष्टिरत एवोन्मुखी । शिथिलः श्लय भाकुलश्चटितच तास उभयो नीवीबन्धो यस्याः सा । 'नारीकट्यंशुकग्रन्यो नीची स्यादुधयोऽप्यथ' इति माण्डः । अपरान्या इयंशुकं न समादधे न बन्ध । रासपारवश्यादिति भावः । पुष्पेषु वृथा व्यर्थमाहितमारोपितम् । भस्थाने प्रसारितमित्यर्थः । पाणिपक्षवं च न विवेद । प्रियासक्तचित्तस्वादिति भावः । एषा चाल्भा नायिका । 'पाणिपलवम्' इत्यत्रान्यतरसाधकबाधक- प्रमाणाभायादुपमारूपकयोः संदेहसंकरः॥ सलीलमासक्तलेतान्तभूपणं समासजन्त्या कुसुमावतंसकम् । स्वनोपपीड नुनुदे नितम्मिना धनेन कश्चिजघनेन कान्तया ॥१६॥ सलीलमिति ॥ आसक्ता लतान्ताः पाचवा भूषणं यस तत् । पल्लवः सह प्रथितमित्यर्थः । कुसुमावतंसक पुष्पशेखरम् । कात्तिदत्तमिति भावः । सलील सदिलासं समासमन्या शिरसि प्रतिद्धया । 'दंशसखी शपि' इति नलोपः । कान्तया कश्चिरखनाभ्यामुषपीयेति सनोपपीहम् । 'सप्तम्यां च-' इत्यादिना मुल्यत्ययः । नितम्बिना । प्रशंसायामिनिः । घनेन निविन अघनेन । 'पश्चालितम्बः स्त्रीकट्याः डीवे अधनं पुरः' इसमरः । नुनुदे मुलः। अंशुकातिरेकादिति भावः । एपा च प्रगल्भव ॥ अथ युग्मेनाह- कलत्रभारेण विलोलनीविना गलहुकूलस्तनशालिनोरसा । यलिव्यपायस्फुटरोमराजिना निरायतत्वादुदरेण वाम्यता ।।१७।। कलत्रेति ॥ विलोलनीविना गानोलमनाद्विशिरसमन्धिना कलनमारण नोणिमारेण । 'कलत्रं श्रोणिभार्ययोः' इत्यमरः । तथा गलसंसमान दुकूलं धाभ्यां तान्या स्तनाभ्यां शालत इति तथोक्तोरसा तथा बलिज्यपायेन भनि- निवरया स्फुटा रोमानियमिस्तेन निरायतत्वादप्रसारितवासाम्यता तनुभवतो- दरेण चोपलक्षितया । स्वभावोक्तिरलकार। विलम्बमानाकुलकेशपाशया कयाचिदाविष्कृतबाहुमूलया । तरुणसूनान्यपदिश्य सादरं मनोधिनाथरस मनः समाददे ॥१८॥ विलम्बमानेति ॥ विलम्बमानो विसंसमान आकुलो दिलुलितम फेशपायो यस्थात्रयाविष्कृतबाहुमूलया दर्मितकक्षपदेशया कयाचित्कारतया तरप्रसूनाम्य- पदिश्य । प्रसूनग्रहण व्याजीकृत्येत्यर्थः । ब्याजोऽपदेशो लक्ष्य' इत्यमरः सादर साभिका मनोधिनायश प्रियस्य मनः समाद आचकृष। कर्मणि लिदासर्वात सौम्वदर्शनारसद्यो लनं प्रियमनस्तनेति भावः । मन्त्र प्रियमनोहरणहेतुभिः कान्ता- विशेषणपदायः काम्यलिममुत्तिष्टमानं स्वभावोत्तया महाशादिमावेन संकायते ॥ १'बनान्ता रवि पाट- ·रुपयादेर्य उत्कर्षस्तमाददे एब्धवानियेत्युत्प्रेक्षा । वस्तुतस्तु स्वाभाविक १०४ किरातार्जुनीये प्यपोहि लोचनको मुखानिलरपारयन्वं किल गुपज रज पयोधरेगोरसि पापिन्मनाः प्रियं जपानोन्नत पीपरस्तनी ज्योहिरामिति ॥ उगा ध पीयर व सानी पसा सोबती 'साहाप-लाना हो । कापिलोपनमः म्यनेमानं र मुसानिलः कारमानापोहिनुमपनगमपारयन्तं किलाशयन्नम्। लोके । परशुरामदासस्पलोमादपारपसमित्यर्थः । प्रियमुग्मना उम्म एष पयोधरेगोरगि जपान । सापटपरिवानगम्यादारमुपयादिति हमनस्यानरयादुरगीति सप्तमी । इयं च प्रगल्भय । इमान्यमूनीत्यपार्जिते शनर्यथाभिरामं कुसुमाग्रपल्लो। विहाय निःसारतयेव भूरुहान्पदं वनश्रीर्वनितासु संदधे ।। इमानीति ॥ यथामिरामम् । यीप्सायामध्ययीमायः । मुमान्यप्रार फमुमाप्रपाठवं तसिन् । 'शातिरमागिनाम्' इत्येकवसायानपुंसकत्यम्।। नीतीश्यम् । निर्देशर्षकमित्यर्थः । इदमदसी मंनिकृष्टविप्रष्टाएँ । पानर ऽपषिते सति घनमीनिःसारतयेथेनि देसूरप्रेक्षा। भूरहालरून्विताय पनिर संदधे । भन्न पनितागताया शुषप्रसाधनसंभवाया लाग्या विषयभूताय ऐन विपयेण पनधियो पनितागमनरयोक्तयाऽसंयन्धे संवन्धरूपाऽमेदे वातिशयोक्तिरलकारः । 'विपयस्यानुपादानाद्विपरयुपनियष्यते । यत्र सायोक्तिः स्थास्यविनोदोक्तिजीविता ।' इति सक्षणादुरपेक्षाखमस्याः ॥ भवालभङ्गारुणपाणिपल्लयः परागपाण्डकृतपीवरस्तनः । महीरुहः पुप्पसुगन्धिराददे वपुर्गुणोच्चायमिवागनाजनः ।। मवालेति ॥ प्रवाल भनेन पलववलयेनारणः पाणिपलबो यस्य । तदसा दित्यर्थः। परागेण पुष्परजसा पाण्डकृती पीवी सनो यस्य सः । पुष्पैःसु सुरभिरनाजनो महीरहो वृक्षजातादपुगुणस्य वदेहगुणस्योद्यायः पाणि मवालभङ्गादिभिरमिघ्यज्यत इति भावः । उत्कृष्टः प्राय उपाय इति या मादिसमास: । न तूपसृष्टाइम्प्रत्ययः । निणीभुवोऽनुपसर्ग' इति प्रतिषेध पञ्चभिः कुलकमाह- वरोरुभिारणहस्तपीवरचिराय खिन्नान्नवपल्लपश्रियः। समेऽपि यातुं चरणाननीश्वरान्मदादिव प्रस्खलतः पदे पदे । परोरुभिरिति ॥ अनुसानु सानुषु पदरी ततः सकाशादुरणा खेदेन : मलसं विनियंतीनां निर्गच्छन्तीनां सुराङ्गनानां संबन्धिमिवारणहस्तपीवरैः करस्यूलः । पराश्च त उरवश्चति तः । चिराय खिमान् । किंच नवरत श्रीरिव श्रीयेपी सान् । तन्मृदूनित्यर्थः । अत एव समे समस्थलेऽपि । भावः । यातुं गन्तुमनीश्वरानशतानत एव मदादिव पदे द्विभावः । प्रस्खलतवरणान् । मदादिवरयुपमा । १'भरुहः' इति पाठ..

·अष्टमः सर्गः। १०५ विसारिकाश्चीमणिरश्मिलन्धया मनोहरोच्छायनितम्बशोमया। स्थितानि जित्या नवसैफतद्युति श्रमातिरिक्त पनानि गौरवैः २३ विसारीति ॥ चिसारिभिः कावीमणिरश्मिभिधया । तजनितयेत्यर्थः । मनो. हर उच्चाय उत्सेधो येपों तेषां नितम्बानो शोमया करणेन नवसकताना धुति शोभा जित्वा स्थितानि । तत्तुल्यानीत्यर्थः । अत एवोपमालङ्कारः । श्रमेणातिरि. हरतिशयितैरिवैर्गुरवरुपलक्षितानि । नितरां भारायमाणानीत्यर्थः । जधनानि छ । उहायो व्याख्यातः ॥ समुच्छसत्पङ्कनकोशकोमलरुपाहितश्रीण्युपनीवि नाभिभिः । दधन्ति मध्येषु बलीविभङ्गिपु स्तनातिमारादुदराणि नम्रताम् २४ समुच्चसदिति ॥ समुच्चसापानकोशकोमललकमलमुकुलमुग्धरित्युपमा । नामिभिः प्रतारिकास्यः । 'भय नाभिस्तु अन्वरे यस्य संज्ञा प्रतारिका' इति केशवः । पुलिबतायां तु कविरेव प्रमाणम् । उपनीधि नीधीसमीपे । उपाहि- तश्रीणि अनितशोभानि तथा वलीविभनिर्मिमत्सु मध्येपु जघनस्थलेषु स्तमाति- भारामतो दन्ति विप्राणानि । 'वा नपुंसकस्य' इति विकल्पाच्छनुर्नुमागमः । उदराणि च। समानकान्तीनि तुषारभूपणः सरोरुहेरस्फुटपत्रपतिभिः । चितानि धर्माम्बुकणः समन्ततो मुसान्यनुत्फल्लविलोचनानि च । समानेति ॥ किंचा पर्माम्बुकणः स्वेदोदकविन्दुभिः समन्ततचित्तानि व्याप्ता. न्यनुत्फुलविलोचनान्यविकसदक्षीण्यत एवं सुपारभूपणः शीकरपरिपतेः । 'दुपारी हिमशीको इति साधतः । अस्फुटपपडिभिरविकपदावलिभिः । 'स्याकोश. विकचरकुटाः' इत्यमरः । सरोरहेः समानकान्तीनीत्युपमा । मुखानि च ॥ विनिर्यतीनां गुरुखेदमन्धरं सुराङ्गनानामनुसानु वमनः । सविसयं रूपयतो नमश्चरान्विवेश तत्पूर्वमिवेक्षणादरः ॥ २६ ॥ विनितीनामिति ॥ सविम रूपयतः पूजिचरणादीनि वर्णयतो नभधरा- गन्धयांतरपूर्वमिय सदेव अपम यथा तथेत्युप्रेक्षा । इक्षणादर भालोकनकौतुक विषेश । पूर्वाध न्याययातम् । अत्र कुलके स्वमायोक्तिहम्प्रेक्षाम् ॥ संप्रनि सलिश.कीसवर्णनमारभते- १ अप स्फुरन्मीनविधूतपङ्कजा विपकतीरस्पलितोर्मिसंहतिः । । पयोऽवगाई फलहंसनादिनी समाजुहाचेच पधः मुरापगा ॥२७॥ भनि । मय पुपारषदानन्तरं पुरभिमनिनिर्विलपहनेति । समु. एलपीयोक्तिः। विरहितम् । विहारयोग्यामिति पावत् । तत्र वारेमटिता विदितोमि संहतिर्यस्याः सेनिससंशोकिएकसरंसनादिनी सदरमदानीनि ।

·किरागार्जुनीये धाग्यापारोगिः मा पर पुरापगा गहा बधूरामरमः पयोऽयगामवाहिनुम् । पाहेमतियारह विकला। रामागुहायाकारयामागेयेयुप्रेशा। हनिराकारणा- द्वानम्' इत्समरा । हूयतेहिं । 'अम्पमा च' इति मंत्रमारगम् । प्रशान्तधर्मामिमयः शनर्षियान्विलासिनीभ्यः परिपृष्टपङ्कजः। ददी भुजालम्पमिवारशीकरस्तरङ्गमालान्तरगोचरोऽनिलः ॥२८॥ प्रशाम्तेति ॥ प्रशासयमर्माभिमप्रशाम्सोणयाधः । या वातशाम्त-'इया- दिमा मिपारानारसाधुः । शर्षियाम्मा थाइन् । पातेः शमन्ययः । परिगृष्टाः। पमगन्धीत्यर्थः । भातशीकरा । कुगः । सामालानामन्तरे मध्ये गोचरः स्थान यस्य सोऽनिलो विलासिनीम्यो मुजालम्यं ददाविवेयुप्रेक्षा । विशिष्टवायुसंपा- रायोपारित्ययः । गतः सहायः फलहंसविक्रमं फलबमारः पुलिनं निवम्बिभिः । मुसः सरोजानि च दीर्घलोचनः मुरस्त्रियः साम्यगुणानिरासिरे २९ गतेरिति । मुरस्त्रियोऽप्सरसः सहायः सबिलासतिगतिमिः । नपुंसके मारे । कलहंसानी विक्रमं गतिम् । विलासरिधुरमिति शेषः। तया नितबिमिः प्रशासनितम्यः कलनमारेघनमारः पुलिनम् । नितम्बमारशून्यमित्यर्थः । तथा दीर्घलोचनर्मुखैः सरोजानि च । भलोचनानीति शेषः। साम्यगुणारसमानगुणला- सिरासिरे निरस्तवत्यः । गुणवदगुणयोः कुतः साम्यमिति भावः । अस्पतेः करि लिए । 'उपसर्गादस्यस्यूह्योवा-' इति विकल्पादारमनेपदम् ।। विभिन्नपर्यन्तगमीनपतयः पुरो विगाहोः सखिभिर्मरुत्वतः । कथंचिदापः सुरसुन्दरीजन: समीतिभिस्तत्प्रथमं प्रपेदिरे ॥३०॥ विभिनेति ॥ विभिन्ना विच्युतसंघाताः पर्यन्तगाः प्रान्तगता भीनानां पतयो यास ताः । कुतः । मस्वतः सखिभिरिन्द्रस्य सचिवर्गन्धर्वः पुरः पूर्व विगाडाः प्रविष्टाः । तासां विश्वासार्थ गमाहादिपरीक्षा चेति भावः । समीतिभिरप्रति एविषयत्वारसमयः । विषादिभिः' इति पाठेऽध्ययमेवार्थः । सुरसुन्दरीजनैस्वदेवा- वगाहनं प्रथमं यथा तथात एव कथंचिद्यात्कृच्छ्रेणापः प्रपेदिरे जगाहिरे ॥ विगाढमाने रमणीमिरम्भसि प्रयत्नसंवाहितपीवरोरुभिः । रिभिद्यमाना विससार सारसानुदस्स तीरेषु तरङ्गसंहतिः ॥ ३१॥ • विगादेति ॥ प्रयत्नेन संवाहिताः संचारिताः पीवराः स्थूला अरयो याभिस्वामी रमणीभिरम्भसि विगाढमाने प्रविष्ट एवं सति । सुसुपेति समासः । 'मानं का रुयेऽवधारणे' इत्यमरः । विभिद्यमाना स्वयं विशीयमाणा। कर्मकर्तरि शानए । तरङ्गसंहतितीरेषु सारसाम्पक्षिविशेषान् 'सारसो मैथुनी कामी गोनर्दः पुकारा द्वयः' इति यादवः । यदा । सारसाहसान् । 'चका सारसो हंसः' इति शन्दा. ये । उदस्योरसार्य विससार वितस्तार ॥ १ "विनमम्'दि पाट: २ 'अवगादा' इति पाठ.. .

·अष्टमः सर्गः। १०७ शिलापन कसदामुरसस्वरुपहग्निवेशैव वधूपयोधरैः । तंटाभिनीतेन विभिन्नवीचिना रुपेव भेजे कलुपत्त्वमम्भसा ॥३२॥ शिलेति ॥ शिलापदनैः कठिननांकसदा गन्धर्वाणामस्वरहनिवेशर्महासं- स्थानः । अतिरयूलरिसर्थः । वधूपयोधरैश्च तटमभितो नीतेन प्रापितेनात एव विभिलवीचिना समोर्मिणाम्भसा करें । रुपेवेति हेतूरप्रेक्षा । कलुपस्वमाविलवं मनाक्षोभश्च ध्वन्यते । भेजे कर्मणि लिद । यथा कश्चिन्मस्वभावः केनचिकटि- नादिना साइभङ्ग तादमिरवा निष्कासितः क्षुम्पति तदिति भावः । कलुषत्वमि- सत्र वाच्यप्रतीयमानयोरभेदाध्यवसायः । अन्यथा शुद्धवाच्यसाबिलस्वस्थ रोप- हेतुकरचादुरप्रेक्षानुविदाधानादिति ।। विधूतकेशाः परिलोलितंत्रजः सुराङ्गनानां प्रैक्लिप्तचन्दनाः । अतिप्रसङ्गाद्विहितागसो मुहुः प्रकम्पमीयुः समया इवोर्मयः ॥३॥ विधूतेति ॥ विधूता विशिक्षा केशा यस्ते परिलोलिता विलोलिताः सजो येस्ते प्रविलुसचन्दनाः प्रसारागा अतिप्रसङ्गादविच्छेदासुराङ्गनानी विहितागसः कृतमण्डनखण्डनरूपापराधा भत एवोर्मयतरङ्गाः । सभया इव वीभ्यो भीता इव मुहुः प्रापमीयुः । स्वाभाविकस्म कापस्य भयहेतुकारमुरेक्ष्यते । यद्वा सुरा- अनाना विधूतकशा इत्यादियोजना । सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात्समासः । स्त्रीसंग्रह साहसमपराधः । भर्य तु राजादिभ्य इति ॥ विपक्षचित्तोन्मथना नखवणास्तिरोहिता विभ्रममण्डनेन थे। हृतस्य शेषानिब कुङ्कुमस्य तान्विकथनीयान्दधुरन्यथा स्त्रियः ३४ विरक्षेति ॥ विपक्षस्य सपत्नीजनस्य चित्तानामुन्मथनाः । व्यथका इत्यर्थः । बहुलग्रहणास्पतरि युद। ये नस्रवणा नखक्षतानि । 'मणोऽखियाम्' इत्यमरः । विभ्रमस्य सौन्दर्यस्य मण्डनम् । तादृष्येऽप्यश्वघासादिवत्पष्टीसमासः। न तु चतु- समासो यूपदार्वा दिवसकृतिविकाराभावादिति । तेन फुकुमलेपादिना तिरोहि- सायला हवस शादितस्य कुडमस व्याकरन शेगानियात्रशिष्टलेशानिय स्थिता. नित्युत्प्रेक्षा । विकरपनीयान्मर्तृवालभ्यस्य व्यञ्जकत्वेन शाधनीयांस्तासनत्रणानिध. मोऽन्यथा दधुः । प्रकाशं दधुरिस्थर्यः ॥ जप युग्मेनाइ-सरोजेत्यादिना । सरोजपने में विलीनपपदे बिलोलदे: खिदम् विलोचने । शिरोरुहः खिमतपक्षमसंततेर्द्विरेफवृन्दं तु निशब्दनिश्चलम् ॥३५॥ सरोजेति ॥ अमू पुरोवर्तिनी दिलीनपदपदे संसक्त। सक्नीनिकत्वमक्ष्णो- रसिद्ध मित्युपमानं विशिष्यते । सरोजपत्रे नु। यहा। विलोलवलाया विलोचने स्वित् । मुस्सिएन्दी वितर्के । किं । नतपक्षमसंततेश्वश्वलायाः शिरो- रहाः स्विकिशब्द नीरवं च तनिश्चलं च हिरेफवृन्दं नु । १'तमन्ननतिन इति पाठ २ 'लोरिन्' इति पाद:."भवास इति पादः ४'परिहीन इति पाठ.. ५'विशाल' इति पाठ..

·हरातार्जुनीये अगूढहासरस्फुटदनकर मुग विदेन द्विकसनु परजम् । इति प्रलीना नलिनीवने गी पिदावा सुचिरेण योषितः ॥३६॥ भगोनि ॥ संघ भगृहागो पनामानं तेन शुटा दमाः केमरा व एन मेरा पसल र मिना किमतीयम् । सपनेति । गरिमीयने मतीमा निगरानी गोरिता गुपिरेणानिलिमािराम. रायः । अत्र गुग्गे मिश्रयासदाशारः॥ मियेण संग्रध्य विपक्षरांनिधायुयाहितां यक्षसि पीचरस्तने । सजन फाचिदिजही जलापिलां घरान्ति हि प्रेम्णि गुणा न वस्तुनि ।। प्रिपेन कापिप्रियेण मंप्रय सयमेय पयिया विपक्षनिधी सादी. गनसमक्षं पीयरमाने पक्षरगुपाहिगो राग माही जला विटाम् । मृदितामणी ग्पर्धः । स म विनही न सत्याग । म पनिगुंणायां सत्र का प्रीनिसिी वाय. मिलान्तरम्यासेमाह-गुणाः प्रेग्गि पसन्ति । परतुनि न यसन्ति हि । यो- मास्पदं पदेय गुणयम् । भन्यतु गुणदरि निर्गुणमेव । प्रेम तु न परतुपरीक्षाम- पेक्षप्त इति भाषः ॥ असंशयं न्यस्तमुपान्तरक्ततां यदेव रोर्बु रमणीमिरञ्जनम् । हृतेऽपि तस्मिन्सलिलेन शुलतां निरास रागो नयनेषु न श्रियम् ३८ असंशयमिति ॥ स्त्रीणां नेप्रशोमार्धमानधारणमनुविहारोपगमादकवर्ग धाणां सतः शुरुत्वनिरोधानं च निश्चितमित्युदयते । रमणीमियदान न्यस्तम् । तदिति शेषः । यत्तदोनित्यसंयन्धात् । तदानमुपान्तयो रकता रोई प्रतियदुमेव न्यस्तम् । न तु शोभार्थमित्यर्थः। अन्यया रागाभियात्या शुकृत्व. निरोधानं स्यादित्यर्थः । भसंशयमित्युपेक्षाध्यक्षकम् । संशयस्याप्यभावः । नात्र संशयोऽस्तीत्यर्थः । अर्थाभावेऽव्ययीभावः । कुत एतदिति चेद्यतस्तलिगने सलिलेन हृते क्षालिते सत्यपि रागः पूर्वोक्त एवोपान्तरता किंतु प्रतिबन्धाभा. वादभितो व्यायेत्याशयः । नयनेषु शुक्लता निरास निरस्तवान् । अस्यतेर्लिद । श्रियं शोमा सु न निरास । अतः शुक्लत्वविरोधिरागनिरोधार्थमेवेदमानं स्यात् न तु शोभार्थम् । तस्यास्तदभावेऽपि सद्भावादित्यर्थः । भानापगमेऽपि तन्नयनाना राग एवालकारोऽभूदिति भावः । अनाजनन्यासमनूध तस्य शोभास्वनिषेधेन रागरोधार्थत्वोप्रेक्षणमुदितम् । उत्तरार्धे तस्यैव समर्थनात् एवमुपान्तरक्तता रोई यदानं न्यस्तमित्येकान्वये विध्यनुवादविरोधः स्यात् ॥ द्युति वहन्ती वनितावतंसका हताः प्रलोभादिव वैगिभिर्जलः । उपप्लुतास्तत्क्षणशोचनीयतां च्युताधिकाराः सचिवाइवाययुः॥३९॥ घुतिमिति ॥ धुर्ति शोमा तेजश्च वहन्तो गिभिर्जविभिलाश । दलयोर. भेदात् । 'जलं गोकवले नीरे हीबेरे च जडेऽन्यवत्' इति विश्वः। प्रलोभाम्मोहार १ 'विकचं भु' इति पाठः, २'असंशयन्यस्त' इति पाठ:

·अष्टमः सर्गः। ता गृहीता उपडता मृदिताः । यदा कतरिक प्लबमाता इयर्थः । अन्यत्र । धनग्रहणवन्धनादिना पीडिता धनितावतंसकानयुताधिकारा भ्रष्टाधिकाराः स. चिवा हव तरक्षण शोचनीयतामाययुः प्रापुः ।। विपत्रलेखा निरलक्तकाधरा निरचनाक्षीरपि विनतीः श्रियम् । निरीक्ष्य रामा युयुधे नमश्चरैरलंकृतं तद्वपुपैर मण्डनम् ॥ ४०॥ विपन्नेति । विगता: पप्रलेखास्तिलकाविशेषा यास ता विपनलेखाः । निर- लतकारक्षालितरागा मधरा यासो ताःनिरक्षनान्यक्षीणि यासोसा निरक्ष. नाक्षीरपि । 'बहुव्रीही सध्यणोः खालाप । 'विद्गीरादिभ्यश्न' इति दी। तथापि धियं विभ्रती शोभाकारणाभावेऽपि शोभमाना इति विभावनाकारः । रामा निरीक्ष्य नमवरैर्गन्धवैलासा दपुपैव मदनमलंकृतम् । न तु भण्डनेन तदपुरित्यक्षार्थः । इनि खुबुधे ज्ञातम् । कर्मणि लिद । स्वभावरमणीयानों किमलरणरिति भाषः। तथा न पूर्व कृतभूपणादरः श्रियानुरागेण विलासिनीजनः । यथा जलाो नखमण्डनश्रिया ददाह दृष्टीच विपक्षयोपिताम् ॥४१॥ तयेति ॥ विलासिनीजनः पूर्व जलविहारास्मानियानुरागेण कृतो भूपणेष्वा- दर भासक्तिर्येन सः । अनुरक्तानियत्वारसम्यक्प्रसापितः समपीत्यर्थः । श्रियस्था. नुरागेण प विपक्षयोपित सपनीनों दृष्टीमधूपि तथा न ददाह न दुःखीचकार ।' यथा जलाई सन् । नखान्देन नखक्षतानि लक्ष्यन्ते । चान्येव मण्डनं सस्य प्रिया । तस्कृतशोभयेत्यर्थः । विपक्षयोपितो सपनीनां दृष्टीनषि यथा ददाहू तापयामास । मण्डनान्तरादपि नखमण्डनानुरागादपि तदनुभाव एव सपनीनां दुःखहेतुरिति भावः । जलाहों ददाहेति बिरुद्ध कार्योत्पत्तिरूपो विपमालङ्कारः । "विरुद्ध कार्यस्योत्पत्तिर्यमानस वा भवेत् । विरूपपटना वा स्वाद्विपमालंकृति- विधा' इति लक्षणात् । शुभाननाः साम्बुरुहेषु भीरवो विलोलहाराश्यलफेनपक्षिा । नितान्तगौर्यो हचकुङ्कुमेष्वलं न लेभिरे ताः परभागमूर्मिषु ।।४२|| शुभति ॥ शुभानना विलोलद्वारा नितान्तगर्योऽरणागायः । 'गोरोणे सिते पीते' इति वैजयन्ती । भीरवस्ताः नियः साम्बुरुहेपु चलाः फेनपङ्गयो थेषु तेषु हृतानि कुसुमानि यस्तेषु । कुश्मसंक्रमारुध्वियर्थः । अमिषु विपयेवलमत्यर्थ परभाग गुणोस्कप न लेभिरे । 'परभागो गुणोरकर्षः' इति मादक तासामूमीणा चारणस्वादिगुणसाग्यान कश्चिद्विशेषो लक्ष्यत इत्यर्थः भत एवं सामान्या- लबार:- सामान्य गुणलाम्येन यत्र वरस्वन्तरकता' इति लक्षणात् । शुभाननव- साम्बुरुहत्वाधुभयविशेषणानां क्रमेणोभपस्सिसमन्वयाघयासंख्यालारश्च । 'यथासंख्यं क्रमेणैव कमिकागो समन्वयात्' इति काव्यप्रकारे लक्षणात् । अनयोरमाङ्गिभावेन संकरः ॥ 'हामनाक्षी' इति पासा. २ 'श्रिया इति पाठः ३ 'प्रतिपक्षयोपिनाम् इति पाठ..

·किरातार्जुनीये हदाम्भसि व्यस्तवधूकराहते व मृदङ्गध्वनिपीरमुज्झति । मुहुः स्तनस्तालसमं समाददे मनोरमं नृत्यमिव प्रयेपितम् ॥४३ हदेति ॥ व्यस्ताभ्यां विपर्यासिताम्यां धूकराभ्यामाहते । एकेन करेगोल्म योन्येन ताडित इत्यर्थः । दाम्भसि मृदगध्वनिबद्धीरं गम्भीरं रवमुझति सति तथा वनति सतीत्यर्थः । मुहुः स्तनस्तालो गीतवाचनृत्यानां कालपरिरहेद 'तालः कालक्रियामानम्' इत्यमरः । तस्य सममनुरूपं मनोरम नृत्यमि प्रवेपितं प्रकम्पः । भावे तः । समाददे स्वीकृतम् । उपमालधारः॥ श्रिया हसद्भिः कमलानि ससितैरलंकृताम्युः प्रतिमागतैर्मुखः। कृतानुकूल्या सुरराजयोपितां प्रसादसाफल्यमवाप जाहवी ॥४४॥ श्रियेति । श्रिया शोभया कमलानि हसद्धिः । कमलसरित्यर्थः । 'हसनी- यंत्यसूयति' इति दण्डिना सदशपर्यायपरा उताः । ससितः प्रतिमागतः । प्रति- विम्बगतरित्यर्थः । प्रतिमानं प्रतिबिम्ब प्रतिमा' इत्यमरः । मुरलंकृतान्यम्यूम यस्याः सा । किंच मुरराजयोपितों कृतमानुकूल्यं विहाराघुपकारो यया सा इश्यं योपिदिपकता स्वयं च तासामुपचिकीपुर्जाह्नवी गङ्गा प्रसादस्य सर स्वस्य साफल्यम् । अर्थगौरवास्पष्ठीसमासनिर्वाहः । अवाप । अग्रसमाम्मी विहारबिम्बमहणयोरसंभवादित्यर्थः । स्वच्छा एवं पररुपक्रियन्ते स्वयं शोप कुर्वते तेषामिति भावः । 'कृतानुकारा' इति पाठेऽनुकारोऽनुकूलकरणमुरार हरयेवं म्यास्येयम् । अत्र जाझवीविशेषणपदार्पस साफल्यं प्रति हेनुरवारकाम्य लिगमलार परिस्फुरन्मीनविघटितोरवः सुराङ्गनाखासविलोलदृष्टयः । उपाययुः कम्पितपाणिपछवाः सखीजनस्सापि विलोकनीयताम् ४५ परीति ॥ परिसः स्फुरद्भिर्विवर्तमानमनिविघहिता अायो पास सामाएर वासविलोलायो भयविकसनेमाः कम्पिता मुनाः सतीमनसारि विलोकनीयतागुपाययुः । किमुत प्रियभनायेति भावः । स्वभावोकिरलाः ॥ भयादियाश्लिप्य झपाहतेऽम्मसि प्रियं मुदानन्दयति स मानिनी। अकृमिमग्रेमरसाहितर्मनो हरन्ति रामाः कृतकरसीहितः ॥ ४६॥ भयादिति । मानिनी । दुसंभवयंप्रति भावः भारी जी और मारपेनारद सति । 'धुरोमा हलो माशा' इत्यमरः । भवादिय । परता मतपेति भावः किंतु मुसमुस्यनवाशिय प्रियमानदयति मा पधादि। समा: योनिमोनारितो : मरमानादिनानित ritik दिमतीला MEANAHITRA भयं प्रेममूमचारमना रबरेव | RAIनुमान भयेन पामरागनिमामीडमा *मीटर बस्नुमा पत्र पस्यतरम्' संभवाला .

·अष्टमः सर्गः। तिरोहितान्तानि नितान्तमाकुलैरसां विगाहादलकै प्रसारिभिः। ययुर्वधूनां पदनानि तुल्यतां द्विरेफन्दान्तरितैः सरोरुहः ॥४७॥ निरोहितेति ॥ भो बिगाहान्निधान्तमाकुलर्चिकोण: प्रसारिभिरायतालक कोतिरोहितान्तानि इसमान्तानि वधूनां बदनानि विस्फवृन्दैरन्तरितानि शानि सरोरहाणि ते सरोरहस्नुल्यतां ययुरिस्युपमालारः करौ धुनाना नवपद्धवाकृती पयसगाधे किल जातसंभ्रमा । सखीपु निर्वाच्यमघाटपितं प्रियागसंशेपमवाप मानिनी ॥४८॥ कराविति ॥ मानिनी पयस्वगाधे सति । किलेल्पलीके । मननभयादिवेत्यर्थः । जातसंप्रमोरपनमयात एव नवपलवानी करी धुनाना कम्पयन्ती । धुनोतेः फ्रया- दिकारकरि लटः शाम । सतीषु विषये निर्वाध्यमवाच्यम् । भनिन्धमिरार्थः । धाष्ट्यं पितश्च न भवतीत्यधाष्ट्यदूषितसम् । वस्तुतो रागमूलमपि भयमूलबारो- पादिति भावः । प्रियागसंश्लेषमाप । अत्रापि तुल्याकन भयेनागनुकेन सह- जानुरागनिगृहनान्मीलनापारः । तदुषं काव्यप्रकाशे-'समानलक्षणं वस्तु वस्तुना यशिगूपते । निजेनागन्तुना वापि तन्मीलनमुदाहृतम् ॥ इति ॥ प्रियः सलील करयारिवारितः प्रवृद्धनिःश्वासविकम्पितस्तनः। सविभ्रमाधूतकराग्राहको यथार्थतामाप विलासिनीजनः ।। ४९ ॥ मिरिति । प्रिपः कामिभिः सलील करवारिभिरजलिजलवारितोऽवरुदः । सिक्त इत्यर्थः । प्रदः संततनिधासविकम्पिती सना यस्य सः । सविनम सवि- हासमाधनानि फराप्रपलगानि पाणिपानि येन सः। बिलसनशीला विला. सिनी । 'श्री कपलसकरयामा' इति घिनुष्प्रत्ययः । सेव मनः। भासादेवच- नम् । पचायलामाए । उकरीत्याने कविलासषया यथायनामवमवापेत्यर्थः । चिङ्गम्यमानार्थस्वामयोगः' इति मारो न मयोगः। यथा माघे--'चिराय पापामलभ दिग्ग' इति । परिणयुग्मते । पथा रघुवंशे-'परको माम पयायनामा' इति । नेपधेति-'म जपत्यारिलायंसाकीकृतनामा किल भीमभूपनि इति । स्वमायोगिरहार ॥ उदय धैर्य दयितेन सादरं प्रसादिवायाः फरयारिवारितम् । मुसं निमीलनयनं नतनुवः श्रियं सपलीवदनादिवाददे ।। ५०॥ उपस्पनि ॥ दयितेन धर्य काटिग्यमुस्थानीय । भनुनी पेरायः सादर मथा. तथा प्रसादिवायाः सौममा गमितापा मतमुषः लिया संधि करवारिभिर्धा- रितमपदमत एष मिमीलनी नपने पस सम्मुर सपनीवरमादिप शिषमारने असार । दानी समय निधीत्यादीमधीमणमुप्पयते । विहस पाणी विधुते धृताम्ममि प्रियेण यया मदनाचेतसः । सीर काची पयसा पनीहता पमार पीतोपयायममुकम् ५१ ११'विरपिर - ·किरातार्जुनीये formin निसिपमा giram MI MAMATE प्रियेनिमी मरणाचरमो माना मला संपिाप गुगनीविमान inामा पनीमा कामी राधीनमा जमाद। श्रीntire sी RTET मिसभा निरसने सानिविलोकितं यावगाव येपपुरोधपछयम् । नतायो मन्दगनि म विपई पलिक्रिया नातिलक नदासदम् ५ भाजन की। मोनाघिी मने विनाश विलोपने कर्म शानिगिं frri - मीमा नगरें सापिहिममाः। भषामामिलामारागमोशा बगो माग पति म 'विगो दराप्णयमः । भनि मिहितं तदारा निटा रपान समारम् । 'भार प्रतिपाम्' इति मनः। पतिक्रिया रेखा बत्र मन मा । समिरमरपालनागरण सरीरविरिषासार सम. जनीत्या निमीलदाकेकरलोलचापां प्रियोपकण्ठं कतगायवेपयुः । निमसतीनां श्वसितोद्धतस्तनः श्रमो नु तासां मदनो नु परये ५३ निमीसदिति ॥ प्रियोपर, नियममीपे भियन्तसंयोग दिनीया। निमन- * सीनां विगाइमानानामा एष निमीलन्ति निमिपन्याराग्याकेकरवन्ति लोलानि चधूपि यास तासाम् । भारतलगं तु मृत्यविलासे-टिकेकरा किंचिरस्फुटापाने प्रसारिता । मीलिता गुटा लोके धाराव्यावर्तनोधा। इति । सासा स्त्रीणाम् । कृतो गावाणी पधुः कम्पो येन सः । विनिःश्वासरुद्धता- चुत्पतितो सनी येन सः। प्रमः रोदो न मदनो नु पप्रये प्रादुर्बभूषा लिममनधि- पसंनिधानरूपोमयकारणसंभवा गनिमीलनगायकपनिःश्वासधारणाच संदेश। स एवालदारः॥ प्रियेण सिक्ता चरमं विपक्षतश्चकोप काचिन तुतोष सान्त्वनैः। जनस्स रूढप्रणयस्य चेतसः किमप्यमर्पोऽनुनये भृशायते ॥५४॥ प्रियेणेति ॥ काचिरियेण विपक्षतः सपनीतचरम पश्चासित्तासती धुकोष । सान्त्वनैरनुनयन तुतोप । तथा । रूढमणयस्य गाढप्रेग्यो जनस्य संबन्धी चेतसो मनसोऽमर्पः प्रकोपः किमपि कुतोऽपि हेतोरनुनये सति भृशामते गादो भवति । 'भृशादिभ्यो भुन्यच्वेर्लोपश्च हलः' इति क्यडू । अन्यत्र शान्तिहेतुरनुनयोऽत्र प्रकोपायैव भवति । सत्र कारणं तु न ज्ञायत इत्यर्थः ।। 'इत्थं विहृत्य पनिताभिरुदस्यमानं ।

·अष्टमः सर्गः। । उत्सर्पितोचियलद्वित्ततीरदेश- मौरसुक्यनुन्नमित्र वारि पुरः प्रतस्थे ।। ५५ ॥ इस्थमिति ।। पीनैः वनरूमिर्जधनस्पलेश पालन्त इति तथोक्ताभिरिति साललनोदनसामोक्तिः । स्थलस्य साक्षादप्राण्यङ्गवास द्वन्दैकवद्भावः । वनि- नाभिरिस्थं वित्योदयमानं नुयमानमुत्सर्पित परिभावं प्रापितरूमिधथैल- द्वितस्तीरदेशो येन तद्वारे । भोरसुक्यं विहारासहिष्णुत्वं तेन नुझं प्रेरि- तमित्युप्रेक्षा । 'नुविद-' इत्यादिना निष्टानरत्रम् । पुरोऽने प्रतस्थे । स्वजन- चदिति भावः। तीरान्तराणि मिथुनानि रथाङ्गनाम्रो नीत्वा विलोलितसरोजवनथियस्ताः। संरेजिरे सुरसरिजलधौतहारा- स्तारावितानतरला इव यामवत्यः ॥५६॥ वीरान्तराणीति । स्थाशनानां मिथुनानि चक्रवाकद्वन्द्वान्यन्यानि वीराणि तोरान्तराणि नीरवा । नियोग्येत्यर्थः । अविहिवलक्षणतत्पुरुषो मयूरध्यसका. दिपु द्रष्टव्यः । विलोलिता बिलुलिताः सरोजवननियो यामिताः सुरसरिज- धतिहास क्षालितमुक्तावलयस्ताः प्रियस्तारावितानेरुडराणस्तरला भासुराः । 'तरलो भासुरे हीरे घनलेऽपि' इति वैजयन्ती । थामवत्यो रात्रय इव । संरे. बिरे शुशुभिरे ॥ संक्रान्तचन्दनरसाहितवर्णमेदं विच्छिन्नभूपणमणिप्रकरांशुचित्रम् । बद्धोमि नाकर नितापरिमुक्तमुक्त सिन्धोर्यभार सलिलं शयनीयलक्ष्मीम् ।। ५७ ॥ इति भारविशती महाकाव्ये किरातार्जुनीयेऽटमः सर्गः। संक्रान्तेति ॥ संक्रान्त श्रन्दनरसमलयजन्दवराहतो घर्णभेदो रूपान्तर यस तत् । विच्छिमानि इरितानि पानि भूणानि तेपी ये मणिप्रका मणिपणास्तेग- मंशुभिश्चित्रं नानावर्णम् । यद्योमि तरलं तरनिर्व नाकवनिताभिः परिभुपमुक पूर्व परिभुर. पवान्मुक्तम् । 'पूर्वकाल-' इलादिना सरपः । सिन्धोर्गनायाः सलिलम् । शेरतेऽग्नेति शयनीय सल्पम् । बहुछमहणात्साधुः । तस लक्ष्मी यभार । अत एव निदर्शनालवार सक्षणं सूकम् ॥ इति भीमहामहोपाध्यायकोलाघसमलिनाथसूरिविरचितायो किरातार्जुनीयकारय- स्पास्यायो गण्टापथसमारूयायामष्टमः सर्गः समासः १'उल्लहिलोमिति पाठः, २'दीरान्तरेए पति पार.

·fromनी गन - --- पाहय रन्तुमनमः गुग्नारगनिवारिमानविभूषाः । गत्प्रिपामिर गाममा मानुमानुपायोपि सनमे ।।१ बीरw antarrant मानुमानमानानिमारपानीमुल नीतिनियामागासमife!! RT रखननमः । मगर'। ' समा समगोf Tam. गे। गुरमा श्रीमान मिला। लोगोषम् । जसमा RITTETARAT मागुगुपोषि पोधिगामी जे गये । मभिमागे समान सागति रममायुगम् इन का मनमोपलनिमे लगदंगायत युनिमुपेपुति माना । घोरखाह परिषिविलोला हारपष्टिमिय यासरलक्ष्मीम् ॥२॥ मायेति गणमोपमम नामनिपानिमशनीमा पमापा' लामाः । स प्रिपा प्रोतः गुंगामयुरली मगा' इति वैन पानी ही प्रारमी मानाऐ पमिग्मागे युनि पतामुरे पुपि मासे सनि परिणापा मध्याहनिम्मेग किमोसा गवरीम् । अन्यत्र गाव नियंगाप्पा गाप्रसन्नीग । पाराresमी हाराष्ट्र मुतापनियोगह यति म. अंशुपाणिमिरतीय पिपासुः पाजं मधु भृशं रसयित्वा । क्षीयवामिय गवः क्षितिमेयंलोहिवं वपुरुषांह पतङ्गः ॥३॥ अंशुपाणिभिरिति ॥ पता सूर्यः | TOP पशिसूर्ययोः' इत्यमरः । अतीय निर्भरम् । भत्यनीय च निर्भरे' इत्यमरः । पातुमिः पिपासुस्तृषितः सन् । पियतेः समन्तादुप्रत्ययः । अंशप एव पाणयसः पषु जातं पम मधु मम्वेव । मध्विनि सिष्टं रूपकम् । मकरन्दमयमित्यर्थः । 'मधु म पुप्परसे' इत्यमरः । भृशमस्यन्तं रसयित्वास्वाध क्षीयतो मत्सरवं गत इत्युत्प्रेक्षा । 'मत्ते शौण्डोस्क दक्षीयाः' इत्यमरः । क्षितिमेमनगमिष्यलोहितं रथं पारुवाइ । यथा मार क्षीयतया क्षितौ लुउति रज्यते च तददिति भावः । सूर्यस क्षितिविलपनम- स्तमय इत्यागमः । अत्र रूपकोरमेक्षयोः सापेक्षत्वादशानिमावेन संकरा ॥ गम्यतामुपगते नयनानां लोहितायति सहस्रमरीचौ । आससाद विरहय्य धरित्री चक्रयाकहदंयान्यमितापः ॥४॥ गम्यतामिति ॥ सहस्रमरीचौ सूर्ये । लोहितो भवनीति लोहितायति । 'लोहि- तादिवाभ्यः क्यः' इति क्या । 'घा क्यपः' इति परसैपदे शतृप्रत्ययः । अत एवं १'अवाप' इति पाठः, २'मिथुनानि' इति पाठः ·नवमः सर्गः यनानो गम्यतामुपगते दर्शनीयता प्रासे सत्यमितापो धरित्री विरहय्य विहाय । यपि लधुपूर्वात्' इत्ययादेशः । चक्रवाकादयान्याससाद साप । भन्न धरिज्या बारशस्तीमार्ककरकृतसंतापस्ताहक्चकवाकहृदयेषु विरहसंतापः संजात इति पर. पार्थः । परंतु तदुपक्रमानन्तरमेतस्याविर्भावारस एवात्र संक्रान्त इत्यभेदा- अवसायनोपदेशः । अत एव भेदेऽभेदरूपातिशयोकिरलङ्कारः। मुक्तमूललघुरुज्झितपूर्वः पथिमे नमसि संभृतसान्द्रः। सामि मजति रवी न विरेज खिन्नजिह्म इव रश्मिसमूहः ।।५।। मुकेति । रवी सामि मनत्यर्धास्तमिते सति । 'सामि वर्धे जुगुप्सायाम्' इत्य- मरः । मुक्तं वक्तपायं मूलमाश्रयभूतो रविः । अन्यत्र स्वामी । येन सोऽत एवं लपुरल्पकच मुक्तमूटलपुरजिशतपूर्वस्त्यतपूर्वदिकः । अन्यत्र सतपूर्वजनः। पश्चिमे नभसि नमोभागम् । अन्यन्न चिनीयस्थले । संभृतः संहतः सन् । अत एवं सान्द्रश्च रश्मिसमूहः । माश्रितजनश्च ध्वन्यते । खिन्नश्वासी जिझाव, खिन्नेन दुःखेन जियो था, दीन इव न विरेने । भन्न मुक्तमूलत्वादिप्रस्तुतविशेषणसाम्पादमस्त- साश्रितजनमतीतेः समासोक्तिः । तत्र वाच्यस्य रश्मिसमूहस्याचेतनस्यापि मती. यमानेन चेतनेनाभेदाभिधानाडुःखितत्वात्येक्षेति तयोरगातिभावेन संकरः ।। कान्तदूत्य इव कुडमताम्रा सायमण्डलममि त्वरयन्त्यः। सादरं दशिरे वनिवामि सौधजालपतिता रविभासः॥६॥ कान्तेति ॥ कुलमवकुमेन वा ताम्राः । सायस्य सायंकाष्ठस्य । सायं साये प्रगे प्रातः' इत्यमरः । यमण्डलं तदमि तदुदिइय स्वरमन्यस्वरी कारयन्त्यः सोधानां जालगवाक्षः पतिताः प्रविष्टाः। 'जालंगवाक्ष भानाये' इति वैजयन्ती। रविमासः सूर्यरममयः कान्तानां प्रेयसां दूत्य इव वनिताभिः सादर यथा तया दूरशिरेयाः । सायंतनार्कभासा प्रियसमागमसूधकत्वादेव तासु खीणा- भादरोऽभवदित्यर्थः । अग्रसानुपु नितान्तपिशङ्गैर्भूरुहान्मृदुकरैरवलम्ब्य । अस्तौलगहनं नु विवस्वानाविवेश जलधि नु महीं नु ॥७॥ अनि ॥ विवखान्सूर्योऽग्नशैलशिखरे ये सानवस्नेषु ये भूरहावामितान्त- पिशहरत्यन्तारणेमंदुभिः करिव करैरंशुहस्तैरिति लिएरूपकम् । 'बलिहवादावः कराः' इत्यमरः । यदा । करदु भयमवलम्ब्य । अस इति शैलोऽनशैलः । "मस्तस्तु घरममाव' इत्यमरः । तस्य गहनं काननं नु जलधि नु महीं न्वादि. येश र सपनस्थ पतनसंदेह एव रयः पतन तुक वास सन्म ज्ञायते । सीमा भावादिति भावः । अत्र सपने पतनस्यारोप्यमाणस गहनापनेकविपयस्वेन संदेहास्संदेहालंकार ॥ आकुलवलपवत्रिकुलानामारवरनुदितीपसरागः । आययावहरिदश्वविपापड्डस्तुल्यतां दिनमुखेन दिनान्तः ॥८॥ + ·र किरावार्जुनीये: भाकुल इति । पलानां कुलायेभ्यः कुलान्प्रति चलता पत्रिकुलानां पक्षि. समूहानामारयः शम्देशकुलो व्यासः । अनुदितशब्देनाभावमात्रमुपवान्देन संध्यामाग्रं च विवक्ष्यते । उपसि भय औषस: । 'संधिवेला-' इत्यादिना योग विभागादण्प्रत्ययः । अन्यथा कालाहम्स्यात् । तथा धादिनुतोषसरागोऽविद्यमान संध्याराग इत्यर्थः । एकापगमादन्यत्रानुदयाचेति भावः । अहरिदश्वोऽविद्य- मानसूर्यः । एकनानुदयादन्यन्नास्तमयाचेति भावः । अत एव विपादुः। तिमिरानुदयादिति शेषः । दिनान्तः सायंकालो दिनमुखेन प्रातःकालेन तुल्यका- माययौ । तद्वभूवेत्यर्थः । अत एवोपमालकारः ।। आस्थितः स्थगितवारिदपतया संध्ययां गगनपथिममागः । सोर्मिविद्रुमवितानविभासा रञ्जिवस जलधेः श्रियमूहे ॥९॥ आस्थित इति ॥ स्थगितवारिदपकया पिहितमेघवृन्दया संध्ययास्थित आक्रान्तो घ्यालो गगनपश्चिमभागः । सोमिः । अर्मिसंक्रान्त इत्यर्थः । तथा विद्यमवितानविभासा प्रवालप्रकरकान्त्या रक्षितस्य स्वसायय॑मापादितस्य जलधेः नियमूहे । संघ्याया रक्तवर्णत्वादिति भावः । वहतेः कर्वरि दिद। तत्सदशी भियमुवाहेत्यर्थः । अत एव निदर्शनालङ्कारः॥ प्राञ्जलायपि जने नतमूर्तीि प्रेम तत्प्रवणचेतसि हित्वा । संध्ययानुविधे विरमन्त्या चापलेन सुजनेतरमैत्री ॥१०॥ मामलाविति ॥ प्रबद्धोलियन तस्मिन्प्राञ्जली पराली। ती युतावलिः पुमान्' इत्यमरः । प्रादिभ्यो धातुजस्य बहुव्रीहिर्वाच्यो वोत्तरपदलोपन । नतमूर्ति नमस्कृर्वाणे तावणं तत्र संध्यायामेवाहितं चेतो यस तसिविधेऽपि जने विपये प्रेम हिवा विहाय विरमन्या निवर्तमानया। यापरिभ्यो रमः' इति परस्मैपदम् । संध्यया पापलेनास्थैर्येण । युवादिस्वादणप्रत्ययः । सुजनादित दुर्जनस्तस्य मैत्री सख्यमनुविधेनुमणि लिए । यया दुर्जनमैत्री निमन्तमपि जहाति वदासंचापि सेवमा अनमहासीदित्यर्थः । मित्रस्य कर्म मैत्री । भणन्तान्झीए । भन्न संध्यादुर्जनमैग्योचापलं समानधर्मोऽनुविधानम् । भत एवार्थरूपेणेयमुपमा ॥ औपसावपभयादपलीनं वासरच्छविविरामपटीयः। संनिपत्य शनकैरिव निम्नादन्धकारमुदचाप समानि ।। ११ ॥ भोपसेनि । भीषसायामातिगादातपाय मादिवेत्युप्रेशा । आपलीन हरि दासरवरावास विरामादेतो पडीया प्रभविष्णुनरम् । भाष कोनीयम्धकार प्यास्तम् । 'भग्धकारोलियां मातम्' इसमा । भर संप्यारणमनानम्तरं शानर्मदम मिलारस निपल्यागस्य समाति रामाशापुर HIभत्र प्रस्तुना गाविदोषणसापासलुतामनीतः समाधि उझावातावाद ·नयमः सर्गः। एकतामिव गतस विवेकः कस्यचिन महतोऽप्युपलेभे । भासता निदधिरे सुवनानामात्मनीष पतितेन विशेषाः ॥१२॥ एमतामिति । एकतामभेदं गतस्यैव । तमोम्याहया तथा प्रतीतेरियमुस्प्रेक्षा । महतः शैलादेरपि कस्यचित्कस्यापि पदार्थख विवेको भेदो नोपलेभे न गृहीतः। अत एवोपेक्षते-पतितेनास्तमितेन भास्वता सूर्येण । 'भास्वद्विवस्वत्सप्ताध-'. इत्यमरः । भुवनानाम् । भुवनस्यपदार्थानामित्यर्थः । विशेषा भूधरादिभेदा भारमनि स्वस्मिन्नेव निदधिर इव निहिता इव । कथमन्यथा नोपलभ्येरमित्यर्थः । अत्रोटोक्षयोः सजातीययोः सापेक्षवादगानिमावेन संकरः ॥ इच्छतां सह वधूभिरभेदं यामिनीविरहिणां विहगानाम् । आपुरेव मिथुनानि वियोगं लक्ष्यते न खलु कालनियोगः ॥१३॥ इच्छतामिति ॥ वधूभिः स्वकामिनीभिः सहाभेदमवियोगमिच्छताम् । तथा संकल्पवतामपीत्यर्थः । यामिनीपु विरहिणाम् । नियतवियोमानामित्यर्थः । रहते- रावश्यकेऽर्थे णिनिः । यद्वा निन्दायामिनिः । तेषां विहगानां चक्रवाकाणां मिथु-. नानि वियोरामापुरेव । न तु नापुरिस्ययोगण्यवरदः । तथाहि । कालनियोगो देवाज्ञा न लाते खलु । दुवीर इत्यर्थः ।। यच्छति प्रतिमुखं दयिताय वाचमन्तिकगतेऽपि शकुन्तौ । नीयते स नतिमुग्झितहर्ष पङ्कजं मुखमिवाम्बुरुहिण्या ॥ १४ ॥ यच्छतीति । शकुन्ती एकवाकपक्षिणि । समान्यस प्राकरणिकविशेषपर्यवसा- नात् । 'शकुन्तिपक्षिशकुनिशकुन्ताकुमद्विजाः' इत्यमरः । अन्तिकगते समीए- स्पेऽपि दयिताय पक्रवाक्य प्रतिमुखमभिमुख यथा तथा वाचं यच्छति याचमेच ददाने । न तु संगच्छमाने सतीत्यर्थः । 'पामामा-इत्यादिना दाणो यच्छा- देशः अरहिण्या नलियोगितहप चक्रवामदुर्दशादर्शनादिव स्यातविकास पार्ज मुखमिन नतिं नन नीयते स नीतम् । प्रधानकर्मण्याख्येये वादीना- हुर्दिकर्मणाम्' इति नयटेकिर्मकस्वारप्रधाने कर्मणि लिद । प्रायेण दुःखदर्शना- लियः खियन्ते । विशेषण विरहदर्शनादिति भावः । अत्र परजावनतेश्चक्रवाक- विक्रोशानन्तर्यासदेवरवमुरप्रेक्ष्यते । तर मुखोपमेयमातुरहिया कामिनीसाम्य गमयन्त्या निरूपत इत्युपमोक्षयोरणाभावेन संकरः । ग्याकामयोगारमनी- यमानोप्रेक्षा रञ्जिता नु विविधास्तरीला नामित नु गगनं स्थगितं नु।. पूरिता में विपमेपु धरित्री संहता नु ककुभस्तिमिरेण ॥१५॥ रक्षिता इति । तिमिरेणान्धकारेण विविधास्तरवः ला रक्षिताः स्वसाप- पर्यमापादिवा नु। अन्यथा कयमेषा नीलान्यस्वमिति भावः। गगर्न नामित भाभूतादिति शेषः । मिरवः' इत्यत्र धाशदानुवृष्या ग्यवस्थितविमा. पाश्रयणान खाया गर्ने स्थपिसमाप्यादि । उभयत्रापि समसापूत- ·किनारे पापी माधरित्री विषमे मिलेगा गर्मा मुरगाणा सीमानादिनि मामो दिनानु। किम् । 'म का आगाज गिगा नगरः । कगमपण पती मागः | wm तिमिरे पागलापनेकरादिमा rifmपी देहामारः। अनेन मुगम मानाचोनमत्रोमा मिहाशाम राविरागमसिनानि विकास परजानि रहमान्ति विहाय ! स्पष्टतारकमियाय नमः श्रीवस्तुमिच्छति निरापदि सर्वः।।१ श्री शोमा कमी : मेणा रागे सामोरानेन मां माम्पत एव रिकार्ग पनि राजनि । रहयौम्यागारमनप्रत्ययः । परम विहाय स्वरया रातारकं नम:ममियाय प्राप। सपाहि सण जनो निराण नि घरपले पररां स्थानम् । 'एकाप शेऽनुदाचाइसीनिधः । 'धर्म साम्तेषु यगिः प्रसारिणी' इति वचनात् । इति । भलादिसंप्यासं वर्णयिग्या पदोदयवर्णनमारमते- प्यानशे शशधरेण विमुक्तः केतकीकृसुमकेसरसाण्डः । घूर्णमुष्टिरिय लम्भिवकान्तिर्वासयस दिशमंशुसमूहः ॥ १७ ध्यानश इति । घरेण चन्द्रेण विमुक्तः शिप्तः केतकीमुममा । पाण्डुलम्भिसा प्रापिता कान्तिर्यस्य सोशुसमहो रश्मिसमूहपूर्णष कपूरक्षोदर मुष्टिरिप मुष्टिान्दस्य द्विलिशस्वेऽप्यन लिम्तव माझा । उपमेयानुसारात वासवस्येन्द्रस्य दिशं प्राची स्यानो ज्याप । अनेन दिशानिशाकरयोनायिकान यकीपम्यं गम्यते ॥ उज्झती शुचमियांशु तमिस्रामन्तिकं ब्रजति तारकराजे । दिक्प्रसादगुणमण्डनमूह रश्मिहासविशदं मुखमैन्द्री ॥ १८ उज्झतीति । इन्द्रदेवमैन्द्री दिक्पाची तारकराजे नक्षत्रनाये। 'कनीनिकाय नक्षत्रे तारक तारकापि च' इति विश्वः । अन्तिक समीपं प्रजाति सनि । आध तमिनामन्धतमसम् । 'तमिसा मी सन्तान नइयन्तमसे न नाति वैजयन्ती । शुचिमिव । विरहदुःखमिवेत्यर्थः उता विज्ञहती प्रसादो नैर्मध्य- मेव गुणः स एष मण्डनं यस तत् । रहमयो हास इस तेन विशई मुखमिव मुखमप्रभागम् । लिष्टोपमेयम् । अहे वहति म । भन ला. हिमगौरं शैलरुद्धवपुपः सितरश्मे। । रराज निपतस्करजालं चारिधेः पयसि गाङ्गमिवाम्भः ॥१९॥ 'अथरति पाठ २ 'अन्तिके' इति पाठ ३ 'तारकनावि पाठ. . दिक्चन्द्रयोर्नायिकाना गम्यते ॥

·नवमः सर्गः। ११९ नीलेति ॥ शैलरुद्धवपुष उदयगिरितिरोहितमण्डलस्य सितरइमेरिन्दोः संबन्धि लिनीरजनि श्यामकमलतुये सभाकारी निपताप्रसरत् । हिमवहार शुभ्रं काजालमंशसमूहो चारिधेः एयसि निपतहासमम्म इव राज । उपमानेऽपि विशेषणानि योज्यानि ॥ या निरुन्धेदतिनीलपना ध्यान्तमुद्यतकरण पुरस्तात् । विप्यमाणमसितेतरभासा शंभुनेव करिचर्म चकासे ॥२०॥ धामिति ॥ यो निरन्धदाकाशमावृण्वदतिनीलधनाभं भेवकम् । उपन्तः करा अंशवो हस्ताश्च यस तेन । असिताम्य इतराः शुभ्रा भासो यस्य तेन चन्द्रेण पुरस्तारमाच्यामप्रे च क्षिप्यमाणं नुधमान ध्वान्तं शंभुना क्षिप्यमाणं करिचर्मव चकासे । उपमानेऽपि विशेषणानि योज्यानि ॥ अन्तिकान्तिकगतेन्दुबिस्टे जिह्मतां जहति दीधितिजाले। निःसृतस्तिमिरभारनिरोधादुच्छ्वसनिय रराज दिगन्तः॥२१॥ अन्तिकेति । अन्तिकान्तिकतिसमीपे । 'प्रकारे गुणवचनस्य' इति द्विर्भावः । कर्मधारयवदावारसुपो लुक् । अन्तिकान्तिकगतेनेन्दुना विसृष्टे मुक्त दीधितिजाले किरणसमूहै जिझता संकोचं जति पति सति तिमिरभारतमास्तोमनिरोधा- हुपरोधानिःस्तो निर्गतो दिगन्त उच्चसन्माणशिव राजेत्युप्रेक्षालङ्कारः ॥ लेखया विमलविद्रुमभासा संत तिमिरमिन्दुरुदासे । दंष्ट्रया कनककपिशया मण्डलं भुव इवादिवराहः ॥ २२ ॥ ऐसयेति ॥ इन्दुर्विमलविद्रुमभासा स्वच्छप्रवालसवर्णया लेखया कलया सततं सान्द्र तिमिरमादिवराहः कनकसः शिलाभेदकं शस्त्रम् । 'टकः पापा- पदारणः' इत्यमरः । तदपिरान्या लोहितवर्णया । "पिशहादुपसंख्यानम्' इति हीर । दंष्ट्या भुवो मण्डलमिव । उदास उचिक्षिपे । असतेः करि लिद । सोपसदस्यतेरात्मनेपदं विकल्पात् ॥ दीपयनथ नमः किरणौथैः कुमारुणपयोधरगौरः । हेमकुम्म इव पूर्वपयोधेल्ममा शनकैस्तुहिनांशुः ॥ २३ ॥ दीपयनिति ॥ अयोदयानन्तरं किरणोधन भी दीपयन्प्रकाशयन्कमेनारुणो यः पयोधरः कुचस्तद्द्वारोऽरपाः । उदयरागादिति भावः । मुहिनांशुरिन्दुः शनका पूर्वपपोधेः पूर्वसागरादेशः कुम्भ इवोन्ममनोनगामेत्युप्रेक्षा । उद्गतेन्दुमविभिन्नतमिस्रां पश्यति स रजनीमविरतः । व्यंशुकस्टमुखीमतिजिहां बीडया नववधूमिव लोकः ॥२४॥ उद्गतेन्दुनिति । लोको जनः। 'लोकस्तु भुवने जने' इत्यमरः । उरतेन्दुमुदि- १'अमिनील' इति पाठ ३'गजचर्म इति पाठ ३ 'लजति' इति पाठ ४'करकम ति पाठ ·१eणार -4 . भारतोगनिया राधिपादपठायया विटपिना प्रतिपदं । मनातलामिस्तुल्यता पनिवेममहीमिः ॥२९ १२० किरातार्जुनीये: सचन्द्रामविभिसतमिसामनिःशेपितवान्ता रजनी व्यंशुकमपनौताया एव स्फुटं दृश्यमानं मुखं यस्याः सा तां तथापि नीत्यातिजिहां पर नवोडाम् । 'वधूर्नवोढयोपायां सुपाभार्याङ्गनासु ध' इति घरमिः । वि वितृतः सन्पश्यति स ।। न प्रसादमुचितं गमिता द्यौर्नादृतं तिमिरमद्रिवनेभ्यः दिअखेषु न च धाम विकीर्ण भूपितैव रजनी हिममासा। नेति । हिममासा चन्द्रेण चौराकाशमुचितं योग्यं प्रसादं न गमिता! वनानि च तेम्पस्तिमिरं नोट्तं नोत्सारितम् । दिशा मुखेषु धाम ते विकीर्ण न पर्यस्तम् । तथापि रजनी भूपितैव । उक्तगुणासंपचाविति । भन्न प्रसाधनकारणाभावेऽपि तस्कार्यभूषणोत्तया विभावनालङ्कारः॥ मानिनीजनविलोचनपातानुष्णवाप्पकलुपान्प्रतिगृहन् । मन्दमन्दमुदितः प्रययौ खं मीतभीत इव शीतमयूखः ।। मानिनीति ॥ उदितः शीतमयूख उष्णेन विरहततेन पापेण फलुपाना म्मानिनीजनस्य कलहान्तरितनायिकाजनस्य बिलोचनपातान् । मानभावन पेण भीपणानिति भावः। कोपाकान्तं पराणुध पश्चात्तापसमन्विता | AVE रिता' इनि दशरूपके । प्रतिगृहस्वीकुर्वन् । अपरिहार्यत्वादिति भावः । मन भीतभीतो मीतप्रकार एवेत्युप्रेक्षा । मन्दमन्द मन्दप्रकारम् । उभयत्रापि' गुणवचनस्य' इति द्विर्भाव कर्मधारयपदावारसुलोपः । समाकाशं प्रययौ । श्लिप्यतः प्रियवधूपकण्ठं तारकास्ततकरस हिमांशोः । उद्वमन्नाभिरराज समन्तादङ्गराग इव लोहितरागः ॥ २७ ॥ लिप्यत इति । तसः मसारिता करा श्य करा असा येन तस तता तारका एवं प्रियवधरपकण्टमन्तिके कण्टे वा । असन्तायोगे द्वितीया । वि सय ग्ययीभावः । शिन्यतः प्रत्यामीदत मालित हिमांशोः संबधी स म्तादुनमगुरसर्पन् । अन्तरदायकत्यम् । भातोरपान्तरे वृत्तः इति नाए । लोहितरागोऽरणमोझराग हाभिरामा मालिनागो गहती प्रसिद्धिाभत्र रूपकोपमयोरमामान संघर॥ प्रेरितः शरापरेण फरोपः संहतान्यपि गुनोद वर्मासि । क्षीरसिन्धुरिव मन्दरमिमः काननान्यपिरलोचतरूणि ॥ २८ प्रेरित पनि घरेण बरोण मेरितो विगोपाहता साधारण सई मनोग मनापटेन निको जुन भोरगिnिe ma नारी दे पानि कानमानीव नुमोर ·नवमः सर्गः। १२१ शारतामिति शिपाश्चन्द्ररश्मिभिः । 'पादाम्यतिनुयाशा इसमः । चार बलवां गमितया। 'शारशवलपीतयोः' इति विश्वः विपिना तरूणां शायया न्यस्तनिक्षिसः शुलिभिः श्वेतपुप्पाघुपहारश्चियाणि तलान्युपरिभागा पासो तामिः । 'करोपहारयोः पुंसि बलिः प्राण्याने स्त्रियाम्' इत्यमरः । वसति- श्ममही मिनिवासगृहभूमिभिस्तुल्यतर साम्यं प्रतिपेदे मासा । कर्मणि दिए । भापमुपमा ॥ आवपे धृतिमता सह बघा यामिनीविरहिणा विहगेन । सेहिरे न किरणा हिमरश्मेर्दुःखित्तै मनसि सर्वमसह्यम् ॥३०॥ मासप इति । भातपे । दुःखकरेऽपीति भावः । पचा घमवाक्या सहास एवं प्रतिमता संतोपवता यामिनीपु विरहिणा नियतविरहेणाव एव विहगेन चकवा. देण हिमरश्मनन्दस्य किरणा न सेहिरे । तथाहि । दुःखिते संजातसे मनसि सम् । मनोहरमपनि भावः । मतसं सोमशक्यम् । शकिसहोच' इति यय- या। पूर्व भावपाः' इति पेटुः । तत्र या सहाता अपि सेहिरे । सद्विर- हिणा शिकिरणा मपि न सेहिरे इति योज्यम् । फलंतु समानम् । गन्यमुद्धतरजः कणवाही विशिपन्धिकस्तां कुमुदानाम् । आदुपार परिलीन विहङ्गा यामिनीमरूदपां वनराजीः ॥३१॥ गम्यमिति । भोकगयाही। पोपान्वये व्यवधानमपि सोयम्। विकसतां माना गयौरममुक्त रजःपरागो यस्सिन्कर्मणि तच्या तपा। शेषादिभाषा' इति विकता कप। विक्षिपन्विकिरन । एवं शिशिरः मुरभिः। यामिनीमरदा. प्रियायुः परितो सीनाः शमिता बिहमा पासु मा पनराजीराधावपाकापयामास । विशारामाविरोधेन पनराजिः किंधिस्करिश्तेत्यर्थः । 'आशेपद भिन्यासी' प्रथमः । तथा शिकामिनी गग्धोदशादिना सिधवाकवि सहिति भावः ।। संविधातुमभिपेकमदासे मन्मथस लसदंशुजलीपः। यामिनीवनितया ततचिः सोत्पलो रजतकुम्म बन्दुः ॥३२॥ संविधानुमिति । यामिनी वनितेष रपा रात्रिरूपया कान्तया मम्मथसाभि- बिगुवनयावाभि संविधा सम्यामाको जलानीय कामोपः पूरी हरwिPRE रिता एरसामान हा सोलो जाम पोदास THERE IWRधर्ममिटि संविधानुमिनि मुना प्रणीपमानोबेक्षया. मुमाणिगोपापमोक्ष संघ घोसापि एलु नतमन्नं नासहायभूपयोति जपथीः । यदि शशिमयूससरा: सभाददे पित्रापि चापमनः ॥३३॥ बोरसेनि मोडरादून पूर्णमप्यता पाहिवम् । पुरसमिति दोपः। बरी ममम् ।। पचमाविमः समोऽसना सिम- १rdar com ·प्रस्थिताभिरिति ॥ अधिनायनिवासं प्रियगृहं प्रति प्रथिताभिः प्रचलिताभिः किरातार्जुनीये न सवा सागरमयोग समायामप्रिया विजवि बिसीकन निधि-' मनिप्रसा! पापमा सिग सामागसमर्थन पांगारग्यास इपीपमसामाग्रीगुपया प्रति सकार्पभूत रतिवर्णनमारमने- रामनो विरचनाहितशोमरागतप्रियकथरपि दत्यम् । संनिकृष्टरतिमिः गुरदार पितरपि विभूपणमीपे ॥ ३४ ॥ सममापि सनितिमिरारामारयोगवस एर सुरदारः सुख भिरादिशोभः प्रागैव विहिलटिगृहमानिरनि पुनः समना केटिगृहाणां विर चना महनमी मिलेगे। कर्मगि लिए । भागननियस्यः प्राहरियजन मानेरपि पूनस्य का दूयं गीग्यापार ई। दूसस भावार्मणोर्यप्रायः तथा भूपितरमि विभूपर्ण प्रसाधनमीपे । औरसुपातिरेकादिति भावः । न जो रुरुचिरे रमणीम्ययन्दनानि विरहे मदिरा वा । साधनेषु हि रतेरुपपत्ते रम्यतां प्रियसमागम एव ।। ३५ ।। मेति । रिदेवियोगायस्थायां जो माध्यानि चन्दनानि गन्धा मदिरा मपानि पा रमणीयः । 'रच्ययांनां प्रीयमाणः' इति संप्रदानवाचतुर्थी। रुचिरे न रोचन्ते म। हि यस्मानियसमागम एव रतेः साधनेषु स्वगादिश रम्यतां मनोहरवम् । रुचिकरस्वमिति पावत् । उपस भादसे । तमावाद: रुपियुसवेत्यर्थः । अत एव मेघाकारणेन कार्यसमर्थनरूपोऽयांन्तरन्यासः ! रम्यन्त एध्विति रम्याणि । 'पोरदुपधात्' इति ययत्ययः । 'कृत्यल्युटो बहुलम् इत्यधिकरणार्थः ।। प्रस्थिताभिरधिनाथनिवासं सितप्रियसीवचनाभिः । मानिनीभिरपहस्तितधैर्यः सादयन्नपि मदोज्वललम्चे ।। ३६ ।। ध्वसितानि खण्डितानि प्रियसखीवचनानि स्वयं प्रस्थान लाघवायेत्येवरूपाणि याभिखाभिर्मानिनीभिः कोपनाभिः । 'श्रीणामीयाकृतः कोपो मानोऽन्यासरित प्रिये' इति लक्षणात् । अपहस्तित निरय येन स तथा सादयन्मानं शरीरं च कर्पयनपि । सदोगोऽपीत्यर्थः । मदोऽवललम्बे स्वीकृतः । अज्ञानव्यानेन लाय. वापहवसीकर्यादिति भावः ॥ कान्तवेश्म बहु संदिशतीभिर्यातमेव रतये रमणीभिः । -मन्मथैन परिलुप्तमतीनां प्रायशः स्खलिवमप्युपकारि ॥३७॥ 'कान्तेति ॥ रतये सुरताय बहु संदिशतीमिरने वाचिक कथयन्तीभिः। संदे. रिस्यर्थः । रमणीभिः कान्तपेश्म यात प्राप्तमेव । । तथाहि । मन्मयेन परिलुप्तमवीनां सालित प्रायश उपकारि भवति । ॥ .'

·नवमः सर्गः] १२३ आशु कान्वमभिसारितरत्या योपितः पुलमरुद्धकपोलम् । निजिंगाय मुसमिन्दुमराण्ड एण्डपतिलकाकृति कान्त्या ३० माधिति भानु कानमनिसारितवया अमिगठवताः । स्वाय मि । गोपिका सन्दिपुर के दायाती कमोसी पथ तन् । साडा प्रमष्टा पत्रा বাণী দিলে খানি নিষী অন্ধ ব্যক্তি মু ধু, मिशिगाव ननिमेशा यमुपमा । 'जथति देटि' इति दण्टिना साया. धेतु गणना सप पुग्मेन सीनायिकापामार-- उच्यता सयरानीपमपं नेघरे परूपता ससि सानी। आनयनमननीय कार्य या विप्रियाणि जनयमनुनेयः ॥ ३९॥ TIME नायिादा धामोरमखिलं पानी परपमुप. mamyrnwrसामिय: भूमो दुरावापाने धर्ममि लोद गया-विधी महिनापपिपेपरवा पारपान DEMI WE नाविकारगममुनीय सामापियान । पुनः समार-- বিরিসি শনিবাসি তমা খালুখালুয়া गिन न हि पुनपर्नु फर प्रिये गुमामानिनि मानः । योपियामिनि पयागु मनः कामिभिरमा तिराई ॥४०॥ Irfi नारिर िगन तं नि गमनेन मिला, wn risk नः पार-गुभागमानिदि साम्पमानित। शुभगमामा मारत 'R'म याने सरल माणिनिमलपः । ये सियो मानः । मानो करलः । पारदीवार गीता महाभाम् पापः । ति जगभगाAIR नये ो मानः । साना दुभावादिति भाMirmire चार गरमागदादिर. affair मार संगो परोपन- HTTERMITRमरोचामरेमामिल rudriminarent যাবি যুধি গুণা মিয়া নামল। पालमपनि भूप पाया मान लिनमानंतर ॥४१॥ mirmilaterat any week भोर Ter thritik NR NAgो Merchowantarraneer Tri rmrekh..

·किरातार्जुनीये शीपान विधुरामु निगृहन्मानमाशु शिथिलीक्तलः। समतागु दपिरुपले मे कामिनी मदनी नु मदो नु ॥४२॥ तीचिन शेरोऽभने निजी परतविकारो मद्यविशेष पानेन मि गगु विगूगा। सपा पिरो: संगतागु ममातागु व कामिनीतिमानाती- प्याशु मान कोष नियममियन् । निपिलीमा मायेन स मदनो न मदो भूपलेभे लक्ष्यसे मोरगी। नियममागमशीनरूपोमयकारगाभादुनया माननिप्रहाधनुमायसाधारण्याच संदेहः । स एवाटारः द्वारि चक्षुरधिपाणि कपोली जीवितं त्वयि कुतः कलहोऽसाः। कामिनामिति पचः पुनरुक्तं प्रीतये नवनवत्वमियाय ॥४३॥ द्वारीति ॥ द्वारि यागमनमा एय परियोग्गुण्योगिः । अधिशापि पाणी करे फपोहापिति चिन्तोनिक कियहुना जीवितं स्पयि स्वदधीनम् । वो बिना न जीयनीत्यर्थः । इनि गादानुरागोक्तिः । अतोऽस्या कलहो विग्रहः कुत इयर कामिना प्रीतये पुनरुकं पुनः पुनरुध्यमानं यथो दूनीवाश्य मानवस्वं नरप्रकार स्यमपूर्षपडायमिपाय ! प्रकारार्थे विर्भावः । कर्मधारयवाधारसुपो सहकान्ता नुरागप्रकट नारकामिनः महष्यन्तीति भावः 1 कलहान्तरितेयम् ॥ साचि लोचनयुगं नमयन्ती रुन्धती दस्तिवक्षसि पातम् । सुभ्रुवो जनयति स विभूपां सङ्गतायुपरराम च लजा ॥ १४ ॥ साचीनि ॥ छोचनयुगं साचि निर्यङ्गमयन्ती प्रिये तिर्यपातयन्ती । म समरेसयेत्यर्थः । दयितयक्षसि पातं सन्धतीष्टमपि प्रतिबनती सबा मधुवो दायि. काया विभूपां शोभा जनयति स संगती सुरतप्रसङ्के सत्युपरराम च । एवं यत. स्तदा घाभूपणमेवेति भावः । विभापाकर्मकात्' इति परस्मैपदम् ।। सन्यलीकमवधीरितसिन्नं प्रस्थितं सपदि कोपपदेन । योपितः सुहृदिव स रुणद्धि प्राणनाथमभिवाप्पनिपावः ॥४५॥ सत्यलीकमिति ॥ सव्यलीकं सोपराधमत एवावधीरितोऽवज्ञातः सन् । खिन्नतम् । 'पूर्वकाल-' इत्यादिना तापुरुषः । सपदि कोपस्य पदेन ग्याजेन मस्थितं निर्गच्छन्तं प्राणनाथं प्रियं योषितः संभ्यभिवापानिपात,भाभिमुख्ये. नाथुमोक्षः सुहृदिव रुणद्धि स हरोध । याप्पपातस मन्युमोक्षलितया प्रस्थानप्रतिबन्धकरवारसुहृदौपम्यम् । इयमधीरा सण्डिता-शातेऽन्यासहित पती खण्डितेाकपायिता । अभीराधु विमुचन्ती विज्ञेया चार नायिका ॥' इति दशरूपके ॥ शङ्किताय कृतबाप्पनिपातामीर्घ्यया विमुखितां दयित्ताय । मानिनीमविमुसाहिबचिचा शंसति स पनरोमविभेदः ॥४६॥ . 'अश्विाप्प इति पाक:-३ 'स्थित शति पाठ ·नवमः सर्गः। १२५ शक्षितायेति ॥ सहिताय दयितायाविश्वस्ताय नायकायेय॑या विमुखितां विमु. खीकृताम् । अत एव कृतवाप्पनिपातां मानिनी धनरोमविभेदः सान्द्रपुलकोयो- -भिमुखमाहितं चित्तं यया ताम् । निकोपामित्यर्थः । शंसति स । प्यनक्ति सत्यर्थः । अन्यथा साखिकानुदयादिति भावः । अनापि पूर्वक्तिब नायिका ।। भय संभोगनारमाह । तत्रापि वासरतमाह-- लोलदृष्टि पदनं देयितायाश्चम्बति नियतमे रभसेन । बीडया सह विनीवि नितम्बादंशुकं शिथिलतामुपपेदे ॥४७॥ - लोटेति ॥ प्रियतमे लोलदृष्टि चलेक्षणं दयिताया वदनं रमसेन बलात्का. रेण चुम्यति सति विनीधि निर्गतवन्धनमंशुकं नितम्बाद्रीच्या सह शिषिलवामुप- पेदे । उभयमपि शिथिलमासीदित्यर्थः । अत्र नीदांशुक्रूपसंपन्धिभेदभिनवृत्ति संसनरूपशयिम्यस्थाभेदाम्यवसानिवन्धनातिशयोक्तिमूलः सहोक्तिविशेषोऽस- भारः । भत्त एव प्रीडांशुकौपम्यं च करप्यम् । भन्न पारस्वायन:--'वासभाम्प. म्तरं घेति द्विविध रतमुच्यते। तवा चुम्बनाक्षेपनखदन्तक्षतादिकम् ॥ द्वितीयं मुरतं साक्षाघानाकरणकल्पितम् ॥ इति ॥ हीतया गलिवनीवि निरसनन्तरीयमवलम्बितकाश्चि । मण्डलीकृतपृथुस्तनभारं सखजे दयितया हृदयेशः ॥१८॥ हीतयेति । गलितनीवि गलितबन्धं तथाप्यवलरिषवा काशी येन तत् । काशीसप्तमित्यर्थः । सदस्तरीयमोंशकम् । 'अन्तरीयोपसम्यानपरिधानान्ध- धौशुके हस्यमरः । निरस्समाक्षिपन् । हृदयेश त्रियो हौतथा पसापगमाइनि. राया। हीधातो: कतरिकः। दुसितया मण्डलीकृतो वलीकृतः पृथुस्तनभारो यस्मिन्कर्मणि तथा सथा। गादमित्यर्थः । सवव भाक्षियः प्रियरटेनि- बन्धामित्यर्थः। आरता नसपदः परिरम्माशुम्बिवानि धनदन्तनिपातः । सौकुमार्यगुणसंभृतकीर्विम एव सुरतेप्वपि कामः ॥ ४९ ॥ भारता इति ॥ परिभा धादियनानि नरापदेनुभिरावाभिमताः 'देवी' इनि हवीपा। तया पुस्वितानि गुम्बनानि धनदन्तनिपावर्गाददन्ततिहेमिरा- रवानीति लिाविपरिणामः । मुरतमुखोदीपकरवायसन्तक्षतपूर्वकप्याटिन बनेप्यादा संमत इत्यर्थः । मनु मुकुमारे कामत कथं पीडाकरेप्वादर इति जपाध्यमित्याह--सीपमानि । सोमार्यमेव गुणम्तेन भवनतिर्सम्या: कामः मुरतेषु संभोगेपछि विप्रलम्भेषिति भाषः । वामः एव । गुरामारः काम इति वादमात्रम् । परतुतस्य पीरपव गुखमावादीति माय। सामाम्देन विशेषतमनरूपोऽयोगतरम्पास। - १'परितादातोपाटर 'मभिपरे हवि पाट रिटासी.

·पाराशरमायापाशा Arm - विमाधाबामात्तिा अनुनिता भरत गिमालदार M ममारिधिवास्य'इनिपरिषमा परिपक 'पमा पदमनेसोप्राय: . :... 'मामामायमरानाले १२६ किरातार्जुनीये -अयाभ्यन्तरं रतमाह- पाणिपल्लयविधूननमन्तः सीत्कृतानि नयनानिमेपाः । योपिता रहसि गद्गदवाचामत्रतामुपययुर्मदनस ॥ ५० ॥ पाणीति ॥. रहस्येकान्त इति विनम्भातिशयोक्तिः । गद्दवाचा स्खला, योपितो संबन्धीनि पाणिपालवयोधूिननं कम्पनमन्तः सीस्कृतानि सरकार एतेन कुमिताख्यो भाव उक्तः । भघरपीढनादी सुखेऽपि दुःखपदुपधारका तम्' इति लक्षणात् । नयनानामनिमेपा अर्धतिमीलितानि । रहस्सकान्ते या वाचां योपितामिति विशेषणसामाद् गद्दकपटत्वं चेत्येतानि मदनस्यात्राउ ययुः । अस्त्रवत्पुंसामुद्दीपनान्यासमित्यर्थः । भव सीत्कारार्धनिमेपादिना सुवरः पश्यं व्यज्यते । तदुर्फ रनिरहस्से–'सस्तता पपुषि मीलनं दशोमूना पर सामलक्षणम् । शेपये खजघनं मुहुमुहुः सीकरोति गतलनिताकुला । हो। अप मधुपानवर्णनमारमते- पातुमाहितरतीन्यभिलेपुस्तर्पयन्त्यपुनरुक्तरसानि । ससितानि वदनानि वधूनां सोत्पलानि च मधूनि युवानः ५ पावमिति ॥ युवान माहितरतीनि वर्धितरागाण्यत एवापुनरकरमान पुन पुनः पानेनाप्यपूर्णस्वादान्यत एव सर्पयन्ति सृष्णोत्पादकानि अतिकरायी। सस्मितानि यधूनां पदनानि सोपलानि मधूनि प. पातुमभिलेपुरिष्यन्ति म भय प्रस्ततानामेय पदनाना मधूनां च पानकियौपम्य गम्यायालेवलं मारा पिकविषयतपा तुरुपयोगितालारः। 'प्रस्तुताना तथान्येपा केवळ तुपामतः । औपम्पं गम्यते यत्र सा मता तुल्ययोगिता ॥ इति सक्षणाद। कान्तसंगमपराजितमन्या वारुणीरसनशान्तविवादे । मानिनीजन उपाहितसंघी संदधे धनुपि नेपुमनाः ।। ५२ ॥ फान्तनिपातसंगमेग परानितमन्यो सतरोने तामियालिमा सिंच वारसोरमनेन मध्यामादेन शान्तो विवादोकालायि तमित उपाहितसंधी प्रिया HTTTTT HIMA पनुषी न मग संभानं मारोत् । गिरमापे साधनयप्यादिति भाषः। फुप्पताशु मयवानचित्ताः कोपितांध परिवसत पूनः । इत्यनेक उपदेश स स पावते युपतिभिर्मधुरः ।। ५३ ॥ पिनेति । पूनः मियायत पूना को जनता मात्र 'पपुर- दिवा पूर्व महान चाय HARATमानो दिना ना.

·नवमः सर्गः। १२५ - शवितायेति ।। शहिताय दमितामा विश्वस्ताय नायकायेयेया निमुखितां विमु- पीकृताम् । मत एक कृतापनिपाता मानिनी धनरोमविभेदः सान्दपुलकोदयो. ऽभिमुखमाहितं चित्ते यया ताम् । निष्कोपामित्यर्थः । शंसति स । व्यक्ति मत्यर्थः । अन्यथा साविकानुपादिति भावः । अनापि पूवातव नायिका ॥ भय संभोगारमाह । वापि बासरतमाह-- लोलष्टि वदनं देयितायाश्चम्पति प्रियतमे रभसेन । बीडया सह विनीवि नितम्बादंशुकं शिथिलतापपेदे ॥४७॥ लोलेति ॥ प्रियतमै लोलाष्ट घलेक्षणं दयितापा वदनं रभसेन घलाका- ग सुम्पति सति मिनीवि निर्गतबन्धनमंशुक नितम्बानीडया सह शिथिलतामुप- दे। उभयमपि शिथिलमासीदित्यर्थः । अत्र श्रीशुक्रूपसंवन्धिभेदभिवृत्ति. सनरूपविश्यस्याभेदाध्यषसायनियन्धनातिशयोक्तिमूलः सहोक्तिविदोयोल- कारः । अत एव पोर्शशुकोपभ्यं च करभ्यम् । भत्र पारस्यायन:--'बारामाम्य- तर घेति विविध रतमुस्यते । सभापं चुम्बनाक्षेपनसदन्वक्षतादिकम् ॥ द्वितीयं पुरतं साक्षायानाकरणकल्पितम् ॥ इति ॥ हीवया गलिवनीवि निरसन्नन्तरीयमवलम्बितकाश्चि । मण्डलीकृतधुस्तनमारं सबजे दपिचया हृदयेशः ॥ १८ ॥ दीतपेति गरितनीधि गलितपन्ध तथाप्पचलपिता कामी येन तत् । काशीलममित्यर्थः । तदन्तरीयमोशुकम् । 'अन्तरीयोपसम्यानपरिधानाम्या धोमुझे इस्थमाः। निरस्वशाक्षिन् । हरपेशः प्रियो दौतया बनापगमावलि सया । दोधातोः कतरि कः। दयितया मातीहतो तुंलीतः धुस्सनमारो परिसम्ममणि सापया तया। गामित्यर्थः । सस्वज भाभिः । प्रियरटेः प्रति- न्यायमित्यर्थः। आरता नखपटः पगिम्भाम्वितानि ननियति।

·१२८ किरातार्जुनीये प्राप्यते गुणवतापि गुणानां व्यक्तमाश्रयवशेन विशेषत: वनथा हि दयिताननदर व्यानशे मधु रसातिशयेन ॥ ५८॥ माप्यत इति ॥ गुणयाप्याश्रयवशेन गुणाना विशेषः प्रायः प्राप्यते व्यक्तम् । तराया। पदुक्तं शराथै येत्यर्थः। हि परमाइयितानां माननेन करणेन च मग रसातिशयेन स्वादुमरण का ध्यानशे ग्यासम् । विशेषेण सामान्यसमर्थन- रूपोऽर्थान्तरन्यासः वीक्ष्य रतचपकैप्वतिरिक्तां कान्तदन्तपदमण्डनलक्ष्मीम् । जविरे बहुमता प्रमदानामोष्ठयायकनुदो मधुवाराः ॥ ५९॥ पीश्येति ॥ रसवपकेषु स्फटिकादिमणिपात्रेवतिरित्तो यावकापगमाराम्य- धिकां कान्तस्य यहन्तपदमण्डनं तस्य लक्ष्मी शोभाम् । प्रतिविम्यितामिनि औषः। घीयोष्टयावकनुदोऽधरलाक्षारागहारिणो मधुवारा मधुपानाम्यासाः प्रमदाना बहुमता अभिमताः । वर्तमाने तातयोगाषष्ठी। जज्ञिरे जाताः। तेषां प्रिया- नरागचितप्रकाशकरवादिति मायः ॥ मधुपानाद्विलोचनेषु रागोपत्तिरधरेग्यश्च लाक्षारागनिवृत्तिर्मध्वाननयोश्चा म्योन्यगन्धसंक्रान्तिरिति स्थिते सरयुत्प्रेक्षते- लोचनाधरकृताहतरागा वासिताननविशेपितगन्धा । चारुणी परगुणात्मगुणानां व्यत्ययं विनिमयं नु विवेने ॥६॥ लोचनेति ॥ लोचने चाधरच लोचनाधरम् । 'समुद्रानादः- इति पनि घारज्ञापकापानाधरशब्दस्य पूर्वनिपातः । कृतश्वासावाहतश्चेति विशेषणसमासः। ' लोचनाधरस्य कृताहृतो रागो यया सा तथोक्ता । लोचनयोः कृतरागाधरादासम- न्ताद्धृतरागा चेत्यर्थः । पाध्याश्चार्थसंबन्धारसामान्यस्य योगविदोपे पर्यवसाननिय- मेनाधिकरणापादानार्थयोरापात् । तथा चाधरलोचनगुणयो रागतद्विरहयोः स्थानपरिवृत्तिं कृतवतीत्यर्थः । तथा वासितेन स्वगन्धसंक्रान्तिसुरभितेनाननेन विशेषितोऽतिशयितो गन्धो यस्याः सा । यद्वा वासितानना चासावर्यादाननेनैव विशेपितगन्धा चेति कृतबहुव्रीहिविदोपणसमासः । उभयथाप्याननसंक्रान्तत: गन्धा वसंक्रान्ताननगन्धा घेत्यर्थः । एवंभूता वारुणी मदिरा परगुणारमगुणानां परयोर्लोचनाधरयोर्गुणी प परस्याननस्य गुण भारमनो यारुण्या गुणश्च परगुणाः रमगुणास्तेषां परगुणात्मगुणानां ध्यत्ययं विनिमयं न वितेने विसारयामास । चित्तेन प्रामादिको वस्तुपरिवृत्तियत्ययः । बुद्धिपूर्वा तु विनिमयः । अत्र तयोः । चरितस्य परगुणशब्दस्यावृत्या परगुणौ च परगुणारमगुणौ घेति विग्रहः कथंचिर- गत्या सोडव्यः । उपमानपूर्वपदयबीहिवत् । तथा धायमर्थः । परगुणयोरधर- सोधनगुणयो रागतविरहयोयत्ययं नु विनिमयं नु वितेने, तथा परगुणारमगुण- पोराननगन्धात्मगन्धयोश्च व्यत्ययं न विनिमयं न रितेने । भन्यथा कथमम्यः मिनन्यधर्मोपलम्भः संभवतीनि भावालोचनाधररागयोसदभावयोर्य मेदेऽप्यभेदाध्यवसायादेकरयवाचोयुक्तिः । तस्मात्तन्मूलातिशयोक्यनुप्राणिता व्यत्ययविनिमययोरन्यसरकरणादुक्षेति संक्षेपः । सा च प्रतीयमाना पा नुशम्दस्तु संशये। - -- - --- 1 ·. नवमः.सर्गः। १२९ तुल्यरूपमसितोपलमक्ष्णोः कर्णगं निरुपकारि विदित्वा । • योपितः सुहृदिव प्रविभेजे लम्मितेक्षणरुचिर्मदरागः ॥ ६१॥ मुल्येति ॥ अदयोस्तुत्यरूपमक्षितुल्याकृति योपितः कर्णगं कर्णावतंसीकृतम- सितोपलं निरुपकार्यनुपकारकं विदित्वा शाया। तत्कार्यशोमायाः कणांन्तवि- प्रान्तेनाइणव कृतस्वादिति भावः । मदरागः सुहृदिवोत्पलस बन्धुरिव । अनिष्ट- वारकरवादिति भावः । लम्भितेक्षणरचिराहितनयनकान्तिः सन् । प्रविभेजे वर्णा- न्तरापादनेन प्रतिभधवान् । अवलक्षण्यकरादक्ष्णो ब्यावर्तयामास । बतो विपिछ. तिकरावादिति भावः ।। क्षीणयावकरसोऽप्यतिपानः कान्तदन्तपदसंभृतशोभः । आययावतितरामिव बध्वाः सान्द्रतामधरपल्लवरागः क्षीणेति ॥ अनिपानः क्षीणयावकरसः क्षीणलाक्षारागोऽपि कान्तरस दयिवस दन्तपदेन दन्तक्षतेन संभृता शोभा यस्य सः । बवा अधरपटवरागोऽतितराम. तिमात्रम् । भतिशदावरपालये किमैत्तिव्यय-' इत्यादिनाम्प्रत्ययः । 'दिस- यासर्वविमतिः' इत्यापयशा । सान्दता पनस्वमाययाविव । प्रियोपभोग- चिद्धमगिरताना कामिन्यवयवाना किमन्यमण्डनरिति भावः । तत्र क्षीणस्यापि साइतेति विरोधाकान्तदन्तेयादिविशेषगगत्या सादर हेवतया काम्मलिां तरकोणी चोक्षा॥ रागकान्तनयनेषु नितान्तं विद्रुमारुणकपोलतलेषु । सर्वगापि ददृशे पनितानां दर्पणेप्षिय मुखेषु मदश्रीः ॥६॥ होति पनिवाना सर्वात समतापि भन्तात्यन्त-स्यादिना । मदनी रागेण काम्सानि नयनानि येषु सेषु विदुमवररुणानि कपोलतलानि येषु तेषु मुरोप पंणेष्विव नितान्तं दामो। तेषां नयनादिनमस्पेन रागाभिापति संभवादिति भावः । भव मधीः सपंगतापि सुसेपर दस इति विरोषः। तस्प मुगविशेषणः समाधानास्काम्पलिबानुप्राणितो निरोपवामासोलारः। सपोपमा पुज्यते । पद्धकोपविकृतीरपि रामाधास्वाभिमततामुपनिन् । पत्यतां मधुमदो दवितानामात्मवर्गहितमिच्छति सर्वः॥६॥ बलिदा कोन विनिभिसाठयाभूता अपि रामाधम चारता नासो सौन्दर्य त्रों मभिमतता पिम्पमुनिग्ये । सौम्द हि विशतिमपि रोषपर रति मारः। मधुमदो मितानी पश्यतो रिश्रयत्वगुपनिम्मे ! तपाहि। सर्ष भामवर्गहित मिति सारखा धीचारमीणामुपपरमधुमदद स्वारसामिनि पुषामित्व। प्ररिता मप्यभिमता: पिता पिमा दति विरोधर भारतामदाम्पो समाधानादुमपानि विरोधामासो पापांक- म्यासेम्पते। .

·, दिगानी पागमा शिपिसनासपनामि दीनिराममादेशतानि । योगिता विपनी गुगपदो निर्ममा मदिरा पचनीयम् ॥६५॥ मायामि मामिममिमी निरामया- गमपर पुरिमामा मामी मोगामागीलः । मदिराणी मोरियो वनीपम् नमामि पर frmuAltमागासमेत निर्ममा । मागणामी प्रगती सामी गमा कमिापनीमारा मशगरि निक्षिपतीनामात्मनो मधुमदोयमितानाम् । प्रीडगा विकलपा पनितानां न सितं न विगतं हदये ॥६॥ मानिनि पनि गनिमी। समापीमापः भारमनः सरे गन् । 'wrमा जी ना दे खमारे परमा'म' इति नयनी म मितिीमो मापनीमार मांगारि पानीनामियः । भापनियो मुंग' इति विपनाममा । कुतः । मादेनोमिलाना रितानाम् । न: भापनि माया। परितामामनुरणनीगाम् । 'यनिता अनितातापांनुरागापा पयोपिति गिनिहाये किमया । भनुचितापरणादिनि भार! मोरया मस्थित मरिगाम् । यसमपामा मोपाधिम्यानि मारः। गत एप मोभयनिषेधविरोपः। रुन्धती नयनयाक्यविकारां सादितोमयारा परिरम्मे । ग्रीडितस ललितं युवतीनां क्षीरता बहुगुणैरनुजहे ॥६७ ।। रन्धीनि । नयनाना याश्यान व विकाम प्रागरम्य त्यती प्रतिकाती ! तथा परिरम्म आडिने सादिती नमितायुभी करो या सा युवतीनां संब निधनी झीयता मत्तता। करि ॥ अनुपसगांवसीमोलाधाः' इति 'निपातनारसाधुः। श्रीयो मतः तस्य भावः सीता स्वतलोगुंगवचनस पुंद. मावो वक्तव्यः । यहुगुणष्टिसंकोचादिभिरितस्य पीडायाः । भावे ! ललितं विलासमनुजद्देऽनुचके । करि लिद । घोडाकार्यकरवाडीतानुकरण- मित्युपमालद्वारः॥ योपिदुद्धतमनोमवरागा मानवत्यपि ययौ दयिताकम् । कारयत्यनिभृता गुणदोपे वारुणी खलु रहसविमेदम् ॥१८॥ योपिदिति ॥ उद्धत उत्कटो मनोभयेन यो राणः प्रीतिः स पस्याः सा योषि- म्मानवत्यपि दयितस्याई ययौ । यतो मानादागो बलीयानिति भावः । लाभ: दोपं परिहरति-कारयसीति । अनिभृता घपला । न कार्यकारिणीत्यर्थः । वारुणी मदिरा गुणेषु दोपेषु च विषये। सर्वोऽपि द्वन्दो विमापैकवारवति । रहस्यविभेदं रहस्यभनं कारयति खलु । बलानिगृहितावपि गुणदोषौ प्रकाशयः । यतोऽतिगूदरागप्रकटनं प्रकटमानत्याग प्रमत्ताया न लाघवमावहति । 1 ५ भावः॥ इति पाठर, २'दयेभ्य'ति पाठ ·नवमः सर्गः । आहित नु मधुना मधुरत्वे चेष्टितय गमिते नु विकासम् । आरभी नव इबोद्धतरागः कामिनीववसरः कुसुमेपोः ॥६९।। आहित इति ।। मधुना मद्येन चेष्टितस्य रतिव्यापारस्य मधुरवे माधुर्य माहिते नु संपादितेनु प्रागसत्येव मनोहरवे संप्रत्युत्पादिते बा । विकास गमिते नु माक्सत्सेच माधुर्य प्रकर्ष प्रापिते वा । उतरारा उद्विकागः । अत एवं सु- मेषोः कामिनीप्ववसरः । प्रवेशो नव. इबावभी। नित्यसंनिहितोऽपि मदनः कामिनी मदकृततात्कालिकचेष्टामाधुर्यादागोदके सत्यपूर्वपदुद्दीतोऽभूदित्यर्थः । संशयानुप्राणितेयमुस्प्रेक्षा ॥ मा गमन्मदविमूढधियो नः प्रोजक्य रन्तुमिति शकितनाथाः । योपितो न मदिरा भृशमीपुः प्रेम पश्यति भयान्यपदेशपि ७० मा गमनिति ॥ कितनाथा अविश्वस्तपुरुपा योपितो मदेन विमुदाधियः स्वन्धबुद्धयो नोऽस्मान्नोग्य विसस्य । प्रपूादुरझतेः समासेनपूर्वे क्त्वो ल्य। रन्तु भा गमय पद्धन्विति मनीषयेति शेषः । गमेमोहि लुला न मायोगे' इत्यागमप्रतिषेधः। मदिरां भृशमतिमाग्नं नेपुर्नेग्छन्ति स । किंतु भवियोग- भयादीपदेव परित्यर्थः । तथाहि । प्रेम होउपदेऽस्थानेऽपि । भयान्यनिष्टानि पश्यत्युपेक्षते शस्त इति यावत् । शबाहेती प्रेस्णि कर्तृत्वोपचारः चित्तनिवृतिविधायि विविक्तं मन्मयो मधुमदः शशिभासः । संगमश्च दयितः स नयन्ति प्रेम कामपि भुवं प्रमदानाम् ७१ चिसति ॥ चित्तस्य नितिविधायि मुखकर विविक्तं रहः । 'विविक्त रहसि स्मृतम्' इनि विश्वः । मन्मयो मधुमदो मद्यमदः शशिभासश्चन्द्रिका दयितैः सह संगमश्च । 'वृद्धो यूना-' इति निर्देशात्सहान्दाप्रयोगेऽपि सहाथै नृतीया । एतानि प्रमदानो स्त्रीणां प्रेम वियोगासहस्वावस्थासभोग कामपि मुवं कोचिदशा नयन्ति सर । रत्यवस्थामप्यतिक्रम्य शरवस्था क्रीडामयीं निभ्युरिसर्थः । प्रेमामिलापो रागच सेहःप्रेमरतिस्तथा । झारथेति संभोगः सप्तावस्थः प्रकी- सितः ॥' स्युकं रसरसाकरे। 'प्रेमा दिक्षा रम्येषु सचिन्ताप्यभिलाषकः । रागस्तत्सद्धिः स्थासहस्तव्यवक्रिया । तद्वियोगासह प्रेम रतिस्वरसावतेनम् । शमारतत्सम कीडा संभोगः सप्तधा कमः ॥' इति । कीडावस्थामाह- धार्थलहितयथोचितभूमी निर्दयं विललिवालकमाल्यै । मानिनीरतिविधी कुसुमेधुर्मत्तमत्त इस विभ्रममाप ।। ७२ ।। धाप्येति । धान प्रारम्येन हितातित्रान्ता यथोचिता योग्या भूमि- र्यादा यमितपोते। चुम्बनताडनमणितसीत्कारपुरुषामिता सपमुरल- वृत्तिरिति भावः। निर्दय या सपा विलुलितान्याकर्पणाकुटिवान्पलामाश्यानि पमितसिन्मानिनीरतिविधी पुरते कुसुमेधुः कामो मसमतो भवनकार दव विभ्रम विशम्भणमाप प्राप । मत्तः किं न करोतीति भावः। कारयितरि कर्तृवोपचारापेक्षा ·: किरावार्जुनीये शीधुपानविधुरेषु वधूनां निमतामुपगतेपु वपुःषु । इंहितं रतिरसाहितमा वीतलक्ष्यमपि कामिषु रेजे. ॥ ७३ ॥ शोध्विति ॥ शीघुपानेन मद्यपानेन विधुरेषु विसलेषु । मेरेयमासवः शीधु इत्यमरः । अत एव वपुःस्वङ्गेषु निम्नतां प्रियपराधीनतामुपगतेषु सत्सु । 'अधीने निन्न भायत्तः' इत्यमरः । वधूना संथन्धिनि रतिरसे सुरतरसाखाद माहितमा दत्तचित्तं कामिषु विषय इंहितं चुम्बनताइनादिचेष्टितं शीतलक्ष्य निविष्य । अस्थानकृतमपीत्यर्थः । रेजे। रागिणां स्खलितमपि शोमत इति भावः । अन्योन्यरक्तमनसामय विधतीनां चेतो वो हैरिसखाप्सरसां निदेशम् । वैयोधिकध्वनिविभावितपश्चिमार्धा सा संहतेच परिवृत्तिमियाय रात्रिः॥७४ ॥ अन्योन्येति ॥ अथ हरिसखा इन्द्रसचिवा गन्धर्वानेपामप्सरसां चान्योन्यर कमनसां परस्परानुरकचित्तानां चेतोभुवः कामस्य निदेशमाज्ञां विनतीनां सर. विधेयानाम् । तासु रममाणस्येयेत्यर्थः । 'पष्टी घानादरे' इति पष्टी। वियोधः प्रो. धनं शीलमेपां ते बोधिका वैतालिकाः । 'शीलम्' इति ठछ । तेषो ध्वनिभि- मगलरवर्विभावितोऽभ्यूहितो शातः पश्चिमाधेश्वरमभागो यस्याः सा तथोका सा रानिः संहृता संक्षिप्तवेत्युत्प्रेक्षा। सुखिनां भूयानपि कालो लघीयानिव भवतीति भावः । परिवृत्ति विवृत्तिमियाय । प्रभातकरूपाभूदित्यर्थः ।। निद्राविनोदिवनितान्तरतिहमाना- मायामिमङ्गलनिनादवियोधितानाम् । रामासु भाविविरहाकुलितासु यूनां वत्पूर्वतामित्र समादधिरे रतानि ॥ ७५ ।। निदेति ॥ निद्रया दिनोदितोऽपनीसो नितान्तमय यो रत्याः समः स पेशा सेपामायामिभिरायामद्धिदाधर्मलनिनादेवयोधिकाध्यनिमिवियोधिताना पूर्वा रामाम् । 'गुन्दरी रमणी रामा' इत्यमरः । भाविविरहेणाकुटितामु सती ताति साम्येव पूर्णणि प्रयमानि तत्पूणि तेषां भाषमरता ताम् । भावे तस्याया! समादधिरे भारिपेयुप्रेक्षा । आचमुरतबादरावत इत्यर्थः । थापा दुभं तदनिकृष्णयानुभूयत इत्यर्थः । कान्ताजनं गुरवसेदनिमीलिताक्षं संपादितं समुपयानिय मन्दमन्दम् । mmmm.

·नवमः सर्गः। १३३ कान्तेति ॥ सुरतोदेन निमीलितान्यक्षीणि येन तं कान्ताजनं स्त्रीसमूहं संवा. तुं सेवितुमिव । खेदापनोदार्थमङ्गमर्दनं कर्तुमिवेत्यर्थः। 'संवाहनं वाहनेऽपि नरा. नामर्दने' इति विश्वः । 'वाह प्रयने' इति धातोरण्यन्तात्तुमुन् । भन्यया णिज्य मे संवाहयितुमिति स्यात् । मन्दमन्दं मन्दप्रकारम् । 'प्रकारे गुणवचनस्य' इति धर्भावे कर्मधारयवदावारसुपो लुक् । समुपयान्सवारजनीपरिवृत्तिवायुर्निशाव- नमरुत् । हम्यपु माल्यानि ध मदिरा च परिभोगो विमर्दश्च तेषां गन्धानावि. कार । बहिः प्रसारयामासेत्यर्थः । भन्न संवाहितुमिवेत्युत्प्रेक्षा । मान्धगुणमू- वाहणनिमित्तक्रियाफलोत्प्रेक्षा । आमोदवासितचलाधरपल्लवेषु निद्राकपायितविपाटललोचनेषु । व्यामृष्टपतिलकेषु विलासिनीनां शोभा वपन्ध बदनेषु मैदावशेषः ॥७७ ।। आमोदेति ॥ आमोदेन भद्यगन्धेन वासिताः सुरभिताश्चला दष्टभुक्तरवारफुर- स्वाधरपहवा येपुतेषु निद्रया कपायिवान्यपटूकृतानि विपाटलानि लोचनानि पेषु तेषु । 'कपायस्तुपरे न स्त्री निर्यासे रअकादिके। सुरभावपटौ रक्त सुन्दरे लवणेऽपि ' इति केशवः। ध्यामुष्टानि प्रमुष्टानि पत्राणि तिलकाल येषां तेषु विलासिनीना वदनेषु भदावशेषः शोमा बबन्ध । मण्डनान्तरापाये मदहशेष एवं मण्डनं बभूवेत्यर्थः । स्त्रीणां मद एव विभूषणमिति भावः । गतवति नखलेखालक्ष्यतामङ्गरागे समददयितपीताताम्रविम्बाधराणाम् । चिरहविधुरमिष्टासत्सखीवानानां हृदयमवललम्बे रात्रिसंभोगलक्ष्मीः ॥ ७८ ॥ इति मारविकृती महाकाव्ये किरातार्जुनीये नवमः सर्गः। गतवतीति । अजरागेजविलेपने नसलेखासु नखपदेषु लक्ष्यतो पतों गत- धति सति । बिमसन्मानावशेषे सतीत्यर्थः । सिंच विम्बतुल्या अधरा चिम्बा- धराः । शाकपार्थिवादिस्वान्मध्यमपदलोपीसमानाधिकरणसमासः इति वामनः । समदैदेयितः पीताः पीडिता अत एवातिपीडनादाताना भासमन्तामा विश्वा- धरा यासा तासामानानां संबन्धि विरहेणादिकेन बियोगेन विधुरं विद्धलं हर- यम् ।राविसंमोगलक्ष्मी । नखपदादिशोभेत्यर्थः । इटाता सरसखीव निपुगसहन घरीवावटलम्ये धारयामास । प्रिय संभोगचिदशोमा सटा यत्पर्यः । प्रियोप- भोगचियोभावलोकनलाक्षसाः कथं विरहमसहन्तेत्यर्थः । सुतिर्णोपमालद्वारा मालिनीवृत्तम् । लक्षणं तूतम् ॥ इति धीमहामहोपाध्यायकोलाचलमहिनापरिविरचितायो किरातार्जुनीय- काम्यायाख्यायो घण्टापससमास्यायो नवमः समः समाप्तः। १'मदा पति पाठ २'यताम्रति पाट. बिम्बाधरोपयाति पाठ ४'मानाया ति पार ·खामी । प्राक्षणपरिमाजस्यरूपानों यानिशः। धरियो दागोपरिणगो. किरातार्जुनीये दशमः सर्गः। अधागन्तुकसहजशोमासंपन्नतया समनसाधनाः स्त्रियो मुनिमनःप्रलोमना प्रास्थमित्याह- अथ परिमलजामवाप्य लक्ष्मीमवयवदीपितमण्डनश्रियस्ताः । वसतिमभिविहाय रम्यहावाः सुरपतिमनुविलोभनाय जग्मुः ॥१॥ अथेति ॥ अथ प्रभाते परिमलजो संभोगसंभूता लक्ष्मी शोमामवाप्या 'संभोगः स्थापरिमले' इति वैजयन्ती । संभोगास्त्रियः शोभन्त इनि भावः । एवेनागन्तः कशोभासंपत्तिरुता । अत एव सुरतादिवर्णनस्य प्रस्तुतोपयोगिवं घोचम् । अथ सहजशोभासंपत्तिमाह-अवयवेति । अवयवैः स्तनादिभिदीपिता मण्डिता र मण्डनश्रीः प्रसाधनशोभा याभिस्त्राः । रम्यहावा मनोहरविलासास्ताः निरः। 'हावो विलासश्चेष्टायाम्' इति विश्वः । वसति शिविरममिविहाय सर्वतस्त्यस्या सुरपतिसूनोरर्जुनस्य बिलोभनाय जग्मुः। अनावयवदीपकतया प्रसिदस्य मा. नस्य तदीप्यरवासंघन्धेऽपि संबन्धाभिधानादवयवसौन्दर्यातिशयद्योतनार्थवाद: तिशयोक्तिरलङ्कारः । असिन्सर्गे पुष्पितामावृत्तम्-'अयुजि मयुगरेफठो पकारी युजि प नजी जरगान पुप्पिताना' इति लक्षणात् ॥ द्रुतपदमभियातुमिच्छतीनां गगनपरिक्रमलाघवेन तासाम् । अवनिषु चरणैः पृथुस्तनीनामलघुनितम्बतया चिरं निपेदे ॥२॥ द्रुतेति ॥ गगनपरिक्रमलाघवेन गगनगमनवेगेन द्रुतपदं यथा तथाभियातुं गन्तुमिच्यतीनाम् । किंच। पृथुस्खनीना तासामसरसाम् । किंध । लघुमित- म्यतया न लघवो नितम्या यासा तासांभावसत्ता तया रवनिपु चिरं निदे स्थितम् । अभ्यासपाटचेन मनसा वरमाणानामपि तासा खनजघनभारावरणा नोत्तस्थुरित्यर्थः । निहितसरसयायकैर्वभासे चरणतलैः कृतपद्धतिर्वधूनाम् । अविरलविततेव शक्रगोपैररुणितनीलतृणोलपा धरित्री ।। ३ निहितेति ॥ निहिता आरोपिता सरसयाका सालारागा ये तभूना चरणतलधरणन्यासः कृतपदनिः कृतमागरेसा मत एवारणिता भरणीरता नीलास्तृणोलपास्मृणानि दूादीन्युलपा जास्यास्तृणविशेषा पस्या: मा.! 'उलपा पवजाः प्रोक्ताः' इनि हलायुधः। सपा मारणान' इति क्षीर पापैः कीरकः । इन्द्रगोपस्वमिरजः' इनि हैमः । अविरलं निरन्तरं यथा क्या विसका प्यालेयेन्युप्रेक्षा । बमासे । भनिरगविवरेपु नुपुराणां पृथुरगनागुणशिमितानुयाः। प्रतिरवयिततो वनानि च मुखरसमुत्गुकहंससारसानि ॥ ४॥ पतिरिति वियोतु नगरपासिस्थः । प्रति प्रतिनिnिt तक संटित भी नागुणा शासनतरनुपातोऽनुगतः। मिति । स्यूलनितम्यतया घाणे- । .

·दशमः सर्गः। १३५ ति यावत् । 'स्वनिते वर्णनां भूषणानां तु शिक्षितम्' इत्यमरः । नूपु. को स्वनिमिध्वनिर्वगानि मुसराः शन्दायभानाः समुत्सुका उत्कण्ठिता हंसाः रसाम्ब येषां तानि चक्रे । अत्र हंसादिपु मुखरसमुसुकीकरणरूपेण वस्तुना पां भूसुरादिध्वनी सादृश्यादंससारसान्ताकूजितभ्रान्तिप्रतीतेोन्तिमदलकारो न्यज्यते ॥ अपचयपरिमोगवन्ति हिंसः सहचरिवान्यमृगाणि काननानि । अभिदधुरमितो मुनि वधूभ्यः समुदितसाध्वसविलवं चतः ॥५॥ अवचयेति । भवधयः पुष्पफलादिच्छेदनं परिमोग उपभोगस्तदन्ति । हिंसा मानुका यामादयः । 'शरारधानुको दिवः' इत्यमरः । तैः सहरिताः सहचरन्तः । कतरिका । 'मतिबुद्धि-' इत्यादिस्येण चकारासुसशयितादिवर्तमानाता। भन्ये हिनेतरे मृगा हरिणादयो येषु तानि सहचरितान्यमृगामि काननानि । तपा समुदितेन साम्वसेन विवं विवश घेतश्च वधूभ्यः । 'कियामहणमपि कर्तग्यम्' इति संप्रदानस्वार्थी । अभितो मुनिभिः । भास सूचयामामुरित्यर्थः । भवधयादिलि चतुष्टयेनासमो मुनिरित्यन्यमीयतेत्यर्थः ।। नृपतिमुनिपरिग्रहेण सा भूः मुरसचिवाप्सरसां जहार तेजः । उपहिवपरमप्रमावधाम्नां न हि जयिनां तपसामलइयमस्ति ॥६॥ मृपतिमुनिपरिप्रहेणेति ॥ सा भूपतिरेव गुनिष्ठस्थ परिमदेशाविष्टानेन हेतुना मुरसचिवानां गन्धर्षाणामप्सरसो घ तेजो नहार तदाश्रमप्रवेशादेव निस्तेजस्का अभूवधियर्थः । मनु कय मानुषेण सेजसामानुपं तेभी निरसमित्याशEE-ह यमादुपहित माहिते परमे प्रभावपाशी सामर्थ्य तेजही पा जयिनां जय- मशीलानाम् । 'महताम्' इति पारे माताभुरकटानाम् । तपसामल मालि। किमयसाध्यं नामीति भावः। सचकितमिव विसयाकुलामिः शुचिसिकताखतिमानुपागि वामिः । क्षितिपु दरशिरे पदानि जिष्णोपहितकेतुरथाङ्गलाञ्छनानि 101 सक्तिमिति विमवाकुलाभिखाभिः पीमिभिः शुषः सिकता पासु खानु । पाइरेखाभिापकियोग्यास्वियर्थः । रितिपहिवानि विन्यस्वाति देनु. रथालानानि रेखास्वरूपावसायेव रिटानि पेषु तान्यत पातिमानुपामि विष्णोईनप पानि सतिमिव सभपमिय पया तथा दरहिरेष्टानि । मह पावरमारपाधिमयो भवति मायः॥ अतिशयितपनान्तरघुतीनों फलदगुमाश्ययेऽपि वहिपानाम् । कतरिय तस्वीरयां समृदा पुरविजनगृहं मुनिप्रमावः ॥ ८॥ भारशासितेतिक भतिसविताविकाता नाम्तमा दुनियोभिसाताम् ।। 'साना मुमा पारपेऽपि रूपने पि संबधिभारो वासनाम् । तर समपाणमित्राः । स्थाnetसएसाटिन पुपतिजनमुनिए- भागो मरणतयेनि शेषः । उपमा ।

·पिशङ्गबृहजटाकलापो येन सः । अत एवोपदि चेद्याम् । विमत्यर्थेऽन्ययीभावः। fuमाणुनीये मृदिशकिगतमा मुगहनाना सगलिलान्तमारसुप्रभावः । पडुमतिमषिको ययायमोकः परिजनतानि गुणाप सहगानाम् । htarमा पकाने तप मारमन सममानी ना " निगाम । मापा डिगा froster नि:' प्रतिभा गंगः । भगोरो गुराणानाम: ifruit पांग मान सननी योमिय: गमु यो भागार--rtft गाना महतो परिजननायना मी। मारे तव । गुगायो । मपनीति शेषः । पोन तासां मुनेः प्र. दर्शनाव परो । यमनियमकशीतम्पिरागः परिदरशे विश्वायुधः स तामिः अनुपमयमदीप्ततागरीपान्तपदपनिरयणेच येदः ॥ १०॥ पनि समो देशाटापनहाय दिविरहिसादि नियमनदारा देशाप:यापायातम्या कृतीनाम्परिचिराणि सायदान यम्य स विएनायुपो परागसोस एप TERः सोनः शमः शान्तिरवस्यका दीप्तयोमताभिषारसद साम्यामनुषमाया गरीयानुदप्रः । अपांगा बसे कृता धिता पदाना पहिरानी पस्य स पैः पर्षद इत्यर्थः । अपवंग मम्रो परिष्त इत्यागमः । स य साभिः पीभिः परिदो ररः। अप धर्मिमामेय शिशिनष्टि- शशधर इस लोचनाभिरामर्गगनविसारिमिरंशुभिः परीतः । शिखरनिचयमेकसानुसमा सकलमिवापि दधन्महीधरस ।। ११ रंशुभिजोभिः परीतो याप्तोऽयरवदे सासु ससस । एकदेशस्योऽ शशधर इति ॥ शायरचन्द्र इव सोचनाभिरामग्राहादरगंगनविसारित त्यर्थः । महीधरस्पेन्द्रकोलस समर शिखरनियमापदावनिवेत्युप्रेक्षा सुरसरिति परं तपोऽधिगच्छन्वितपिशङ्गहजटाकलापः । हविरिव विततः शिखासमूहः समभिलपन्नुपवेदि जातवेदाः ॥१॥ सुरेति ॥ पुनः । मुरसरिति गमाकूले पर तपोधिगच्छचयन् । फलाभि लारेणेति शेषः । हविः समभिलपतियुपमानविशेषणमामात् । तया विएत शिखासमूहग्वालाजालविततो विस्तृतो हविराज्यादि समभिलपन् । जातं वेदो हिरण्यं यसादिति जातवेदा वद्विरिव स्थितःn" सदृशमतनुमाकृतेः प्रयतं तदनुगुणामपरैः क्रियामलङ्याम् । 'दंघदलघु तपः क्रियानुरूपं विजयवती च तपासमा समृद्धिम् १३ : सशमिति ॥ पुनः पाहते पुषः । आति: कविता रूपे सामान्पदपुपोरि' 'इति विश्वः। सःश तुल्यमतनं महान्तं प्रयवमुद्योगं दधत् । तथा सदनुगुणा प्रय १ 'वसन्' इति पाठ . . ।

·दशमः सर्गः। सानुकूलामपौरन्यरलाइयाम् । कर्तुमशस्यामित्यर्थः । क्रिया व्यापार धत् । तथा क्रियानुरूपं क्रियानुगुणमलघु गुरु सपो धत् । तथा विजयवती सर्वोत्कर्षवती विजयफलां वा तपःक्रियानुरूपी तपासमा समृद्धिमश्वयं दधत् । अन्न पूर्व प्रत्यु. तरस्य विशेषणतया स्थापनात्प्रथमैकावल्यलंकार:-'यथापूर्व परस्य विशेषणतया स्थापन एकावली' इति सर्वस्वसूत्रात् । चिरनियमकशोऽपि शैलसारः शमनिरतोऽपि दुरासदः प्रकृत्या । ससचिव इव निर्जनेऽपि तिष्ठन्सुनिरपि तुल्यरुचिखिलोकमतग।१४॥ चिरनियमेति ॥ पुनश्च । चिरनियमेन दीर्घकालतपसा कृशः क्षीणागोऽपि शैल- सारः । उपमानपूर्वपदो बहुम्नीहिः । शमे निरतोऽपि प्रकृत्या स्वभावेन दुरासदी दुर्धर्षों निर्जने बिजने देशे तिष्टनपि ससचिवः सपरिवार इव । किंच। मुनिरपि । ऐश्वर्यरहितोऽपीत्यर्थः । प्रयाणां लोकानो भरिन्द्रस्य । तद्धितार्थ-' इत्यादि नोत्तरपदसमासः। तुल्यरुचिः समानतेजाः । भपिशब्दः सर्वत्र विरोधयोतनार्थः। सच मुनेरतार्यमहिमस्वेन निरस्त इति विरोधालंकारः-'विरोधाभासवं निरोधा' इति सूत्रात् ॥ तनुभवजितलोकसारधानी त्रिभुवनगुप्तिसहां चिलोफयन्त्यः । अवययुरमरस्त्रियोऽस्य यतं विजयफले विफलं तपोधिकारे ॥१५॥ तनुमिनि ॥ भवजिते तिरस्कृते लोकानो सारधानी सस्वतेजसी यथा ताम् । 'अन उपधा-' इत्यादिना डीए । प्रयाणां भुवनानां समाहारखिभुवनम् । 'तद्धि सार्थ-' इत्यादिना समाहागर्थे तापुरुषः । पात्रादित्वाधीत्वप्रतिषेधः । तस्य गुती रक्षणे सहो समयम् । पचायच् । तर्नु मूर्ति विलोकयन्योऽमरनियोऽप्सरसो विजयफले विजयाथै तपोधिकारे तपोनुष्ठानेऽस्वार्जुनस्य यवं विफलमवययुमें- निरे। त्रैलोक्याधिपत्यादिमहाफलसाधनसमर्थस मुन्छफलामिलापो मत्तमात- अमांसभोगोचितस्य कण्टीरवस्य जीर्णतणचर्षणोकण्ठेव न शोभामावहतीनि भावः । म विशिष्टतनुविलोकनस्य श्रीविदोपणवैफल्यजननहेसुखोक्त्या पदार्थ- तुकं काप्पलिजमलंकारः। मुनिदनुतनयान्विलोम्य सधः प्रतनुबलान्यधितिष्ठतस्तपांसि । अलघुनि बहुमेनिरे च ताः स्वं कुलिशमृता विहिवं पदे नियोगम्१६ मुनीति ॥ तनुशान्यनुरकष्टसारणि सपास्यधितिष्ठतोऽनुतिरतो मुनीन्दगुत- नयान्दानवांश सघस्तरक्षणमेव विलोम्याकृप्य पिराकुलिशभृता शणालघुनि महति पदे स्थाने विहितं दस स्वं स्वकीय नियोगमधिकारं ताः स्त्रियो बहु पथा स्था मेनिरे। निकृष्टपदवृत्तीनामुस्कृष्टपदलाभो महान् । बहुमानमूलमिनि भाषः। विनोग्य भेनिरे इत्यन्वयः । यर विलोम्य लोभ कारमिरवा विहित पारणेत्यन्धः मासमानकरीनिवार 'ममनियम इति पाठ ·सयाच गुरपतिमनुपासीत्यर्षःसमो मालतीन जातीयतामामा सुमदा माडनी १३८ किरातार्जुनीये' अथ कृतकविलोभनं विधित्सौ युयतिजने हरिमनुदर्शनेन । असममवततार चिराजन्मा हरति मनो मधुरा हि यौवनश्रीः ।। अथेति ॥ अथानन्तरं कृतकविलोभनं कृत्रिम विलोमनं विधिसी ति मिच्छी । बिपूर्वाधातेः समन्तादुप्रत्ययः । युवतिजने हरिसूनोरईनस . चित्तजन्मा कामः प्रसभं बलादवततार । देवतत्परं पञ्चयितुमागतस्य भवति । यतः स्वयं मुनिवञ्चनप्रवृत्ताः स्त्रियस्तेन धञ्चिता इत्यर्थः । युकं चन हि यम्मान्मधुरा मनोहरा योवनश्रीर्मनो हरति । बलादिनि शेपः॥ सपदि हरिसखैर्वधूनिदेशाद्धनितमनोरमवल्लकीमृदङ्गः । युगपतुगणस्य संनिधानं वियति वने च यथायथं वितेने ॥१८ सपदीति ॥ सपदि वधूनां निदेशानियोगावनिता नादिता मनोरमा वडा वीणा मृदङ्गाश्च यतहरिसखर्गन्धवियत्याकाशे वने च युगपशुगणसाप संनिधानमाविर्भावो यथायथं यथास्वम् । असंकरेणेत्यर्थः । यथास्वंत यथम्' इति निपातः । वितेने वितस्तरे। उद्दीपनसामग्री संपादितेत्यर्थः । अथ वर्षाक्रमेणर्तृन्वर्णयति-सजलेत्यादि । सजलजलधर नभो विरेजे विधतिमियाय रुचिस्तडिल्लतानाम् । व्यवहितरतिविग्रहै वितेने जलगुरुमिः स्तनिर्दिगन्तरेषु ॥ १९ सजलेति ॥ सजला जलधरा यसिस्तक्षभो विरेजे। तडितो छताइक तास रचिः प्रभा विवृति विजृम्मणमियाय । तथा व्यवहितरतिविप्रहरीहतरतिप्रकाशित तप्रणयकलहर्जलगुरुभिः। जलभाराद्गम्भीररित्यर्थः । सनिर्गजितदिगम्तरेषु विवे विततरमावि । भाषे लिद । अकर्मकरवं वैवशिकम् । अतएव दिगन्तरेवियधिक रणरवेन प्रयोगः । भन्यथा कर्मस्वमेव स्यात् ।। परिसुरपतिमनुधाम सद्यः समुपदधन्मुकुलानि मालतीनाम् । विरलमपजहार पद्धविन्दुः सरजसतामवनेरपां निपातः ॥ २०॥ परीति ।। परिमुरपतिस्नुधामानाश्रमं प्रति । परीति लक्षणा कर्मप्रापनी परा पोगाद्वितीया । यहा पर्मनार्थस्य तस्यात्र विरोधादिमावर्षे ऽरयीमाः। जातिः' इत्यमरः । गुलानि सगुपयमानयन्दिा पाता परित निपातो पूरिने संबन्धिी THE INCR विमति प्यार पुत्रेण साश्यार्थे जपयीमाः मासान्तनिपात दामीमार हायने । पीभाषानं तु मायिकम्' इनि फेरित् । अपर मिपामामेश्यर्थः । प्रतिदिशमनिगच्छतामिमृष्टः कामविकासगुगन्धिनानिलेन । नरस पियमी सचित्तजन्मा गततिरालितच जीवलोमा२१॥ . भगन्नाकी ·दशमः सर्गः। प्रतिदिशामिति ॥ दिशि दिशि प्रतिदिशम् । यथार्थेऽव्ययीभावः । शरप्रभृतित्वा. रसमासान्तनिपातः भमिगछता संवाता ककुभान्यर्जुनकुसुमानि । 'इन्दुः ककु. भोऽर्जुनः' इत्यमरः । तेषां विकासेन सुगन्धिना मनोज्ञगन्धेन । गन्धस्त्वे सदे. कान्तग्रहण प्रामिकम् । भविलेनाभिमुष्टः संस्पृष्टोऽतएव सचितजन्मा । कामाकान्त इत्यथैः । अतएव गवतिर्गतधैर्य भाकुलितः क्षोभितश्च । रतिं प्रवीति भावः । एवंभूतो जीवलोको भव हवावस्थान्तरमायापूर्व इव विबभी भाति सेत्युप्रेक्षा ॥ व्यथितमपि भृशं मनो हरन्ती परिणतजम्बुफलोपमोगहृष्टा । परभृतयुवतिः स्वनं वितेने नवनवयोजितकण्ठरागरम्यम् ॥ २२ ॥ व्यथितमिति ॥ व्यथितं दुःखितमपि मनो भृशं हरन्ती। किमुत सुखितमित्ति भावः । जम्बवाः फल जम्बु । 'भाईतं च फले जम्मवा जम्बूः स्त्रीजम्बु जाम्बवम्' इत्यमरः । 'जम्बा वा' इत्यणभावपश्चऽनि 'फले लुक्' इति लुक् । 'लुक्तद्धिरा- लुकि' इति स्त्रीप्रत्ययनिवृत्तिः । जम्बु च सत्फलं चेति सामान्य विशेषयोः सह नि- देशः। यदा जम्म्याः फलमिति विग्रहः । इको हस्त्रोऽड्यो गालवस्थ' इति इस्वः। तस्व परिणतखोपभोगेन हष्टा । अतएव परभृतयुवतिः कोकिलाशना भवन नव- भकारं यथा तथा योजितेन संपादितेन कण्ठरागेण कण्ठमाधुर्येण रम्यम् । सौम्य- मित्यर्थः । स्वनं स्वरं वितेने । वर्षालपि मधुरा कोकिलालापा इति प्रसिदिर अभिमवति मनः कदम्बवायौ मदमधुरे च शिखण्डिनां निनादे। जन इव न धृतेश्वचाल जिष्णुन हि महतां सुकरर समाधिमा२३ अभिभवतीति । कदम्यवायी कदम्बसंघधिनि मारते मदमधुरे शिखण्टिनां निनादे च मनोऽभिभवत्यभिहरति सति जिष्णुर्जयनशीलोर्जुनो जनः पृथग्जन इस ते पांच धचाल । वर्षा अपि तपिनाय न शेकरित्यर्थः । हि यस्मान्महता समाधिमङ्गो न सुरः। न फेनापि कर्तुं शक्यत इत्यर्थः ।। धृतविसवलयापलिर्वहन्ती कुमुदवनकदुकूलमात्तवाणा । शरदमलतले सरोजपाणी घनसमयेन वधूरिवाललम्बे ॥२४॥ पतेति ॥ विसानि पलयानीव तेपामावलिर्धता या सा । कुमुदवनमेकं मुख्य दुकूलमिष ताहन्ती। माता गृहीता बाणा नीलमिण्टी यया सात्तबाणा, एतसरा प। 'गझीयारक्षत्रिया शरम्' इति स्मरणात् । 'यापोका नीलझिपटी च' इति वैजयन्ती। शरदजायेव घनसमयेन धर्पना । वरेणेति शेषः । अमलतले निर्म- छतले सरोज पाणिरिव समिवाललम्बे अगृहै। कर्मणि लिद । वधूवरसमागम. बरसंधिशोभतेस्पः । भन भासवाणा' इति झिण्टीशरयोगांणयोरभेदाम्यव. सायालेषमूहातिशयोक्तिपमामित्यनयोः संकरः॥ भय संधि वर्णयति- समदशिखिरुतानि हंसनादैः कुमुदवनानि कदम्बपुष्पवृष्टया । श्रियमतिशयिनी समेत्य जग्मुर्गुणमहतां महते गुणाय योगा२५॥ १"विचक रवि पाठ ·देशेष्यविरलवपुषः स्थूलमूर्तयः सुरेन्द्रगोपाः कीटकविशेषा मुकुलित मुकुली, शय्यातिक्रम्य विकचपलाशचयो विकसितर्किशुकराशिः। 'पलाशे किंशुकाः पर इत्यमरः । तस्य श्रियम् । तस्सदशी निमित्यर्थः । अत एवं निदर्शनालंकार यस्मिन्सः। 'प्रियः फलिनी फली' इत्यमरः । कुसुमितः कुन्दमांपासुमै दुर्भावादविरोधः। विरलतुपारकण इति प्रारम्भोधिः । वारका किरानातुनी गामी मामला: समय पर समान Arr TITTWITTT गमेवातियिनीतिमा नाम सागमा Tufamil योगा पराममागोर बोमfinir मार-मासमा बानोदमपोरी' froगा । मोनिकाम्यापन समर rमामी सरजरामाहाग फेनीनां प्रमानुपान्निानीपरंणुकीर्णम् । प्रियमधुररानानि षट्पदाली मलिनयतिम मिनीतबन्धनानि सानमिति समरिएमा मात्र मासान्तः । गोत मसुमीहिः' इति केपिम् । मगदिश्रय मधुशोरप्रति पर दस मग माक्षिका पाप । नारिगणे पाटाईनमा इलमिधामात् । पावासी पदपमानिदरास्तिके यानि भीपानि खान तेपो रेशुभिः परागः कीर्ण म्यासम् । स्वसभी सारजमा सापन सरगरमिति भाषः । साहस्ययीभायः । 'भषशुर- इत्यादिना निक केतकीमा प्रगपं पुष्पमाहाय दिनीयधनानि नीलान्तान्यसनानि प्रिय पागि । मकरन्दभरिसानीति मायः । 'राकासनयन्शुपमियाजीका भरः । मलिनपनि माया पन्नादन्यप्रापि मालिन्य साउथा मधुलोमा दयामासस्यर्थः । नहि मभ्यासतो मधुलाभे विभूतिप्दासजतीनि माकः । मुकुलितमतिशय्य पन्धुजीयं धृतजलविन्दुपु शाद्वलस्थलीषु । अविरलयपुपः सुरेन्द्रगोपा विकचपलाशचयश्रियं समीयुः ॥२ मुकुलितमिति ॥ एता जलबिन्ददो यामु नासु शाइलस्यठीषु शादहरे बन्धुजीवम् । यन्धुजीवकमुकुलमित्यर्थः । 'बन्धको बन्धुजीव' इत्यमरः । समीयुः प्रापुः ॥ अथ हेमन्तवर्णनमाह- अविरलफलिनीवनप्रसनः कुसुमितकुन्दसुगन्धिगन्धवाहः । गुणमसमयजं चिराय लेभे बिरलतुपारकणस्तुपारकालः ॥ २८ अविरलैति । अविरलानि धनानि फॉलनीवनाना प्रियाचनाना असुना गोधर्गन्धवाहो यस्मिन्सः । 'माध्यं कुन्दम्' इत्यमरः । शशिराणामपि पुन्हा सामयसमकालसंभवं गुणमुस्कर्ष लेभे ॥

·दशमः सर्गः। चयिनि लयलीलताविकासे जनयति लोधसमीरणे च हर्पम् । कृतिमुपययों न पाण्डसुनुवलति नयान जिगीपतां हि चेवः२९ निययिनीति निचयिन्युपचयनि बलीयतानी विकासे पुप्पविरभणे तथा भ्रसमीरणे हपं घोरकष्टी जनयनि सति पाण्डसूनुर्विकृति नोपययौ । कुतः । पमानिगीपना जेमिष्ठता घेतो नयादीनेनं वहति । महि शोधाकान्ते तमि शूझारसाधकासः । तद्विष्ट्रवादोषति भावः ॥ तिपयसहकारपुष्परम्यसनुतहिनोऽल्पविनिद्रसिन्दुवारः । रमिमुसहिमागमान्तसंसी समुपययो शिशिरः सरकबन्धुः॥३०॥ कतिपनि । कतिपयरेव सहकारपुष्प मृतकुसुम रम्यः । ननु वसन्तवासममा বি ময়ুছিয়াশি মাছ। শুছিলৗমিঃ। মিয়ঃহিলা पिपरान्तपदिक्षतुहिन इनि भावः । महपानि कतिपयानि विनिहाणि मिनुवा- गि गिनिर्गुडीमुमानि मिसः । अवापि सहकारपदभिप्रायो म्यः । गिनुपारेग्मगुरमो निर्गुणीन्द्रागिरस्यपि इसमरः । हायं मुरभिमुग्न वसन्त महिमागमा इमम्तायसानं च पनि पूषयनीति स सभोक्तः । सरस्व- पर: सहकारी । उमपतधर्मसंपत्तरिति भाषः । शिशिरः समुपपया । अथवासमपारम्भमाह- गुमनगयनान्युपाकामा फिगलपिनीमपराम्प तयष्टिम् । माणदलिल पुरा निरासे नलिनपनेषु पर्द पान्तलक्ष्मीः ॥३१॥ गुमेति ॥ गुमनामामा मामा वृक्षाणा गुमा मगर पापा पगारपत्रमारोपामो पस्याः सा । लामगाव यमरः । 'सुपर याममनगारि नि मारलोपः । धमतरुदमी किसलयिनी पहरिनी पूतारिम् । समिति भावः | Wयाय सम्पधारो. प्रमादिति भावः । Monमानं सदापमानमदिरा नसामिष यता: पोका पनी रिनाम् परि पायापारम् । नायिका मिरापमं मानुरागीदियः । 'परण्यात मोर्णमादामनेपदम् । मरम्मानरमीविषयामास पिकसितारामाधर सन्ती फरपराजिव विलोकयन्तम् । दारिप पुराना निषण्ण सशरमना मोफसवेश ॥ ३२ ॥ शिपनि विस्तो Eिगुममेरापरो सिमर्मविपापा सनी अपमारा रिशोधतगुस्तानि मारः। बाराका omeोचनम् पितविपरिनिरः। mere infraredit भावः मीरेसमिनार ·स्पमित्र भरती। ममानःपिनियनीगाली मां बगर्म! देलेबपोरोमगाःति वियो कोषबहामीम इति विरचितमल्लिकाविकामा स्मयत इस मथु निदायकाल:३६ समं मुनिनावभीदिला तिनय र संमतिकों के पोग्पावेनानुमनिर्माश्यावं पुडा'हरो'इति भूताद मामखरामरक्षेत्रभिमैक्षिता किरातार्जुनीये सुराङ्गना शुरिपेयुस्प्रेक्षा । अशोकाचवलोकनान्मदनसाक्षाकारादिव महन्न नःक्षोभस्तासामासीदित्यर्थः । अग्र रूपकोस्प्रेक्षयोः संसृष्टिः॥ मुहुरनुपतता नधूयमानं विरचितसंहति दक्षिणानिलेन । अलिकुलमलकाकृति प्रपेदे नलिनमुखान्तविसर्पि पङ्कजिन्याः ३३ मुहुरिति ॥ अनुपततानुधावता दक्षिणानिलेन मलयमारतेन मुहुर्विभूमर कम्पितमत एव विरचिता संहतियैन । तरसंभूतमिस्ययः । परजिन्या राखिन मुखमिव तस्यान्तविसर्पि प्रान्तवार्य लिकुलं कर्तृ अलकाकृतिमलकसाइयं । श्वसनचलितपल्लवाघरोठे नवनिहितेय॑मिवावधूनयन्ती । मधुसुरभिणि पट्पदेन पुप्पे मुख इव शाललतापधुश्रुचुम्बै ॥३४॥ श्वसनेति ।। पदपदेनालिना । शाललता सर्जतरुशाखा वरिष शालमा 'प्राकारमयोः शालः शालः सर्जतः स्मृतः' इति शाश्वतः । भसनेन पाए निःश्वासेन घ घलितः पल्लवोऽधरोष्ठ इव पल्लवाधरोष्ठो यत्र तसिन् । 'ओर ष्ठयोः समासे वा पररूपं धक्तव्यम्'। मधुना मकरन्देन मन च सुरभिषिक धिनि पुप्पे मुख इव नवं यथा तया निहितेष्यं कृतकोपमिवेति क्रियाविशेषणा तथावधूनयन्त्री कम्पयन्ती। 'धूमप्रीमोच्रवक्तायः' इति णिचि मुगागमः । पुग्विता । अत्र श्वसनशनार्थमधुशब्दार्थयोन स्वखमेदान्यवसायावेषभूमा शयोक्तिः । सा चोपमाङ्गमित्यनयोः संकरः ।। प्रमवति न तदा परो विजेतुं भवति जितेन्द्रियता यदात्मरक्षा । अवजितभुवनस्तया हि लेमे सिततुरगे विजयं न पुष्पमासः ॥३५ प्रभवतीति ॥ परः शत्रुस्तदा तमिफाले वितुंम प्रभवति म शक्नोति । पर जितेन्द्रियतेन्द्रियजमिमाRATHIATRNभाजितवनलोष विजयी पुषमासो वसन्त रान विषय जय मलभ तो कि दिया दुर्जया इराधः। विशेषेण सामाभ्यासमर्थनरूपोऽन्ताम्यासोऽर्थकारः। भय प्रीष्मं वर्णयनि- कथमिव तय संमतिर्मविग्री सममृतुमिर्मुनिनायधीरितस्य । यमित निमावि AIN are relatirtan से हमापामायः माNिTRY । मायनेमिनाMARA मोनोवोपरिमादेशमा . - ·- दशमः सर्गः। उपदपि वलं मिथोविरोधि प्रभवति नैव विपक्षनिर्जयाय । वनपरिभवी न यत्तदानीं तमृतुगणः क्षणमुन्मनीचकार ॥३७॥ बलवदिति ।। बलवत्प्रवलमपि । प्रकृष्टगामीति यावत् । मिथोविरोधि परस्पर- बिलं सैन्यम् । 'वरूथिनी बलं सैन्यम्' इत्यमरः । विपक्षनियाय शत्रुदि- (याय । 'तुमयोश्च-' इत्यादिना धतुर्थी । शत्रू तुमित्यर्थः । न प्रभवति न शक्नो- देव । कुतः । यथसाकारणा वनानां परिभवी जैतापि । "जिक्षि-' इत्यादिने- नेप्रत्ययः । अनुगणस्तदानीं तमर्जुन क्षणमपि नोन्मनीचकारानुन्सनसमुन्मनसं न चकार । 'अस्मनश्चक्षु:-' इत्यादिनाऽभूतताये चिप्रत्ययः सलोपश्च । विशे- पेण सामान्यसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥ एवं तटस्थस्सोदीपनसामग्री विफलेल्युक्तम् । संप्रति विपरीता जातत्याह- श्रुतिसुखमुपपीणितं सहायरविरललाञ्छनहारिणश्च कालाः । अपिहितहरिसनुविक्रियाणि त्रिदशवधूषु मनोमवं वितेनुः ॥३८॥ क्षुतीति ।। सहायतासां सहचरैर्गन्धः । कृतमिति शेषः । 'न लोक-' इत्या- दिना पष्टीप्रतिषेधः। तृतीया । ध्रुतिसुखं श्रोत्रमधुरमुपदीणितं वीणयोप- गानम् । 'सत्यापाश-' इत्यादिना वीणाशब्दापिणजन्ताहाये तः। अविरलेभू- योभिान्छनः पूर्वाः फलकुसुमादिभिनिहारिणो मनोहराः काला वसन्तादि- ऋतबोऽविहिताऽकृता हरिस्नोरजुनस विक्रिया मनोविकृतियेवानि तयाभूतानि सन्ति । 'नपुंसकमनपुंसक-' इत्यादिना नपुंसककशेषः । त्रिदशवधूषु मनोभवं वितेनुविस्तारयामासुः । सोऽयं परमहारार्थमुवतमायुध सारमानमेव प्रहरतीति म्यायवमात इति भावः । अत्र मुनि विक्रिया स्त्रीणां विकियारूपानोत्पत्तिकथा माद्वितीयो विषमालंकारः। तथाच सूत्रम्- 'विरूपकार्यानर्थयोत्पत्तिरूपसंघट- नाद्विपमालंकारः' इति । तटस्थ बदालम्बनगणोऽपि विपरीतोऽभूदिति श्लोकद्वयेमाह-- न दलति निचये तथोत्पलानां न विपमच्छदगुल्छयूधिकासु। अभिरतिमुपलेभिरे यथासां हरितनयावयवेषु लोचनानि ॥३९॥ नेत्यादि । आस लोचनानि हरितनयावयवेषु यथा तथा ददति विकसरयुष- कानां निवभाति भोपलेभिरे न प्रापुः । तया विषमच्छदगुच्छाः ससपर्णस्त्र- या यूधिका मलिका सासभिरतिं नोपलेभिरे। 'सप्तपर्णो विशालरवक्शारदी विषमच्या इत्यमरः । तया रमणीयस्वात् । तदवयवानामित्यर्थः । इति पशु: अथ मनःस स्वयति-- मुनिमभिमुखां निनीपो याः समुपययुः कमनीयतागुणेन । मदनमुपदधे स एव तासो दुरधिगमा हि गतिः प्रयोजनानाम् ४० कुन्द इति पाठर २'वाति पाठ.. प्रीतिरकर॥

·किंगवार्जुनीये मुनिमिति ॥ या नियः कमनीयता सौन्दय सय गुणस्तन पतां पश्यता निनोपयो नेतुमिच्छत्रः समुपययुः । तासां घीणां स मुनिरेख म नमुपदधे जनयामास । सथा हि । प्रयोजनानामुद्देश्यानां गतिः परिणति रनि- गमा हि दुईया सल । भतः कचिद्भवति कविन भवतीति भावः ॥ भयासामनुरागमेव कार्यतः प्रपञ्चयनि- प्रकृवमन्ससार नाभिनेयं प्रविकसदगुलि पाणिपछवं वा । प्रथममुपहितं विलासि चक्षुः सिततुरगे न चचाल नर्तकीनाम् ।। प्रकृतमिति ॥ विलासि सविलास नर्तकीनां संबन्धि । 'शिल्पिनि प्रालि प्युन्प्रत्ययः । 'ऋतिखनिरअिभ्य एवं' इति नियमः । चक्षुः कर्तृ प्रकृतं प्रान्तम मिनेयमभिनेतव्यं रसभावादिष्याकं नानुससार तदूषणं सदानुगुण्येनंव दृष्टि योगनियमादिति भावः । तथा प्रविकसदलि चन्चलाठुलि पाणिपर्व वा नानु ससार स च दोषः। 'यतो हस्तस्ततो रष्टिः' इति नियमादिति भावः । 'प योऽस्त्री किसलयम्' इत्यमरः । 'वा स्याद्विकल्पोपमयोरेवार्थे च समुपये इति विश्वः । किंतु प्रथमं प्रवेश एव सिततुरगेऽर्जुन उपहितं सन्न घचाल तत्रैव सन तस्थौ । रागान्धर्न किंचित्करणीयमनुसंधेयमिति भावः । अभिनयमनसः सुराङ्गनाया निहितमलक्तकर्तनाभिताम्रम् । चरणमभिपपात पट्पदाली धृतनवलोहितपङ्कजाभिशङ्का ॥ १२ ॥ भभिनयेति ॥ अभिनयो रसभावादिव्यशकचेष्टाविशेषः । म्याकाभिनयौ समी' इत्यमरः । तन मनो यस्यास्तस्याः व्यासमाशापातमजानत्या इत्यर्थः) सुराङ्गनायाः संबन्ध्यलक्तकवर्तनया लाक्षारसरणनेनाभितानं निहितं न्यस्वं परर्ण पट्पदाली की एता नवलोहितपमानामभिशा प्रत्यकोकनदनमो बया साऽभिपपाताभिधावनि स । अन्न पदपदाल्याः नीचरणे पाजभ्रमाभिधानाधा. न्तिमदलंकारः । तेन चोपमा व्यज्यत इत्यलंकारेणालंकारप्वनिः । अविरलमलसेषु नर्तकीनां द्रुतपरिपिक्तमलतकं पदेषु । सवपुषमिव चित्तरागमूहुर्नमितशिखानि कदम्बकेसराणि ॥ १३ ॥ अविरलमिनि ॥ ममितशिखानि नर्तकीपादपीनामिताप्राणि पावसात रम्भादत्तानीति दोषः । अविरलं साम्यं यथा तथा दुतो रागोप्मणा विगलितो- sत एष परिषिक्तः प्रस्तस्त्रं दुतपरिपिक नकीनामलसेषु पदे पाइल्यासेश्वर कलाक्षारागं सपुपं मूर्तिमन्तं पित्तरागगुरकटतया कायावहिनिःशन मुनिधि पग रागमियोयुपेक्षा । अकुर्वहन्ति मा। भयान शुमारचेष्टा कथयनि- समन्मयायाः परिजनगायतिरोहितायटेः। पभूव वघ्या पदेति हि संधतिरेव कामितानि ४४ स्वभावनाविशन विपाकीती पाड. .

·नृपेति । भूपसुतमर्डनमभितः संमुखं परिजनस्य सखीजनस्य गात्रेण तिरी- वा हजया स्वाकारगोपनायान्तहिताहियष्टिर्यस्याः सा तस्याः समन्मयाया या अभिष्टपितं मुनि प्रत्यनुरागः स्फुटं बभूवनच संनियमाणस्याभिव्यकि. देनि वाध्यमियाह-यतः संवृतिः सम्यग्गोपनमेव कामिवान्यनुरागा। प्रयतेमांवे । बदति हि । प्रकटयतीत्यर्थः । भयमनुरागस्य स्वभाव उक्तः। चेष्टया रामः संघियत्ते सवास्य प्रकाशिका जातेति भावः ॥ मिमुनि सहसा हते परसा धनमस्ता जघनांशुकैकदेशे। केतमवसनो सत्रपायाः प्रतियुवतीरपि विसयं निनाय ॥४५॥ अभिमुनीति । अभिमुनि मुनिसमक्षं घनेन महता जधांशुकस्यैकदेशे सहसा सनि सत्रपायाः सलमाया पास्याः संबन्ध्यवतनी निरावरणापूरू यसिस्न- हत भयसंम्रमः प्रतियुवतीरपि सपनीरपि विस्मयं निनाय । किमुतान्यजनमि- शनायः न तु मुनिमित्याशयः॥ विसबलपे निधाय पाणी मुखमैधिरूपितपाण्डगण्डलेसम् । मुखमपरा सरामितापादमधुमदालसलोचनं निदध्यौ ॥ ४६॥ एवेति ॥ अपराधी सरामितापादेतोसानि मिसान्येव वलयानि येन तसि. गावधिरुपिते पन्दनादिवाचिते पापडू गण्डलेखे गण्डस्थले पस्य तन्मुख निधा- यामधुमदे मधुमहिते तापळसे लोचने यमिकर्मणि वधा तथा त पुर्व निदयी पश्यति मा निर्षणेनं तु नित्यानं दर्शनालोकनेक्षणम्' इत्यमरः। मय पधमिर्मुनि मनि दूतावाक्यमाह-- दिपितमिहानपेति सा मां प्रहितपती कुसुमेपुणामितप्ता । पमहृदयान नाम पूर्व भवदुपकण्ठमुपागतं विवेद ॥ ४७ ॥ पवीति । कुसुमेपुणा कामेनाभितमा पीडिता सा नायिका हे सखि, दयितं मिछाननि सो महितपनी भवदन्तिकं प्रेपितवती । विश्पकारिणीय- एपमिनि । महदयाऽमनरका | सखारवतस्यादिति भावः । अतएर संभाष भापकर यासमीपमुपागत हदयं मनो न विवेदानाम संभा. पाम् । अतो मधेपणं म्यधं तस्थान्तरणस्वादहिस्स दुर्वलत्वादिति भावः । ममःसा TRA चक्षुःप्रीतिर भागेव सर्वसामुकेति न पृथगुच्यते ।। POसासंम्पा जागरः हसता रतिः । दरसागोन्मादभूडन्तिा इत्यना- पा' इति । सामवस्थानुपमम्ममाथि । संमति काचिकमनेरपेक्ष्येण इति- मंपि फलिवान्यपारयन्त्या परिगदितुं परिगुप्यता मुखेन Tण गमितानि सत्सखीनां नयनपुगः सममातां मनासि १८ nि 'भमिहषि इति पाटर ३'मविपतिमानि ति पा. (हि.

·वक्तव्यः' इति वाव्याचति रूपमेतत् । अस्या नायिकापासप परिपती मुसामुतुमिग्म । वर्तत इति शेषः। भस्माचारसुश्यं कवितम् १४६ किरातार्जुनीये चिरमिति ॥ चिरं काढतान्यपि संदेशार्थ पुसा योनितान्यपि । बनाई शेषः। परिशुष्यता मुखेनेति जागरोक्तिः । परिगदितुमपारयन्त्याशबह्मा दर हे गतएण। अद्यापि सो नानुकम्पस इति भावः । सरसखीनां मनांसि मदरसुद्ध सममातां गमिवानि । उपचयं गमितानीत्यर्थः । शोकबाप्पारति माराम सखीशोकोपया भूच्छावस्था सूम्यते । भय शोकवापरूपकारणमेदाबाद भेदाघाईस्वभेदेऽप्यभेदाभ्यवसायः । तन्मूला घेयं नयनयुगैः सममिति को फिरलंकारः ॥ अचकमत सपल्लवां धरित्री मृदुसुरभि विरय्य पुप्पशम्पाम् । भृशमरतिमवाप्य तत्र चारसास्तव सुखशीतमुपैतुमकमिन्छा ॥१२॥ भचकमतेति ॥ किं घायं घेत्याह-सा स्त्री सही सुरभि या सामान पुप्पशव्या विरहय्य विज्ञाय सपलवां धरित्रीमचकमतेच्छर । तस्यासोर का लत्वादिति भावः । कमेर्णिजन्तालु । 'गिधि ग्यः करि चर' इति पिका इति केचित् । सन। अचीकमतेति प्रसङ्गात् । अतो णिभाप मोर भृशमरति दुःसमवाप्य । सुखयतीति सुखः शीता शीतलच तं सुखीत कर जागरी सुन्यक्तापित्यस्सा नायिकायाः क्रमेण पुष्पशव्याघनेकाधारसंचार प्रथमः पर्यायालंकारः । तदुक्तम्-'कमेणैकमने करिसमाधारे होने पर। मिपयवाने के पर्यायासंकृतिदिधा ॥ इति लक्षणात् ॥ तदनप तनुरस्तु सा सकामा प्रजति पुरा हि परासुता सदथे । पुनरपि मुलमं तपोऽनुरागी युवतिजनः सल नाप्यतेऽनुरूपः ५. सदिति । तामातारणाला पुरवलावावेतो मन मारण होति कार्यापस्यायनम् । सा गायिका मामा सलमनोरयातामा मेयाः प्रयोजनं वस्तु वा तसिस्वा नमिले। सीत. सः परामुना माग पुरा प्रमाण प्रक्रियति । मरिष्यनीगार मिमिहरूपानवाया साहिति भावः । 'मायामिती भरियाद रामावस्यापर्यनम् । प बारपुनाति । गुमाशी पादरी ! 'गुमायो मेदेति etary भम् । अनुसार योग्य पुषतिजमा माप्यते सायन मियान मुरेमा भमिश्राr- मनता पाठ यागं ननु कामागद मानम मुनीनाम् । र निगमेत्य कयामिदगम् । रस मेज मा REATERAL तोमिना . , ।

·- Maratrawran. mantriantrwarमोस सरि दान Farmi ः। निदेन यमदुम् । दिपक मोदी बद्रिमामायरामा नमस्कार मूत्रम्-ममतामामामा परमप्रतापनगरमा प्रयोगारमनविसमानता मारता- रमूरयः मुलिलजिनियमिरामा विनिसंपलानमामिः। কৰিবৰাসায় নি দনৱিন্তৰ দিনায়। मरनितिमिवामदापनि तिमि मागेन । पगार निकम्मा भिमा दिन नमिसिर भन्दा उसिनमाvingh समामा एडेन मनमत्री यायाधम बन्धन पायो म्पन्न एरः पालमा साम्परा ही मुररातिदने । नव पत्रमदानुजम्मान महादिस्य परायः । मना र परमं याभूनम् । विलोपनमा श्रमिकम् मिश्र निरास मिnan कुमुमिवमवलम्य चूतमुचननुरिमामधुननाननाही। वदमिमुखमनाइचापयष्टिविमतगुणेष समुन्ननाम काचित् ॥ ५३॥ कुमुमिवमिनिमकुम्मायुस्यो मुनाम्यामाननमा यस्याः सा । 'गा. अण्टेम्य इति ही काटिनुलन्नी । 'श्रोती गुणवचनात' इति किसान ही मुभितमुवन चनमवलमय । अस एव थाटतापोगाद्विपती विस्नुमो गुणो ज्या घसा सा) विमृतं विस्तृत धनम् इनि, 'मौवी ज्या शिझिनी गुण इति चामरः । अनाधापष्टिरिय। आष्टमुचेति भावः । तदभिमु समुखनाम समुहम्मे । मामा वकारेत्ययः। सरमसमवलम्व्य नीलमन्या विगलितनीवि विलोलमन्तरीयम् । यमिपतितुमनाः समाध्यसेव व्युतरशनागुणसंदितीयवस्थे ॥५४॥ सामममिति मन्या विराटनीवि श्यबन्धनमत एवं विलोलं स्थान पलितम् । नीरा र नीटम् । 'नीश्या अन्वयः' इत्यन्प्रत्ययः । मन्त्री परिधानमवलमय हन्टेन गृहीत्वा सरमसं सवाममिपनि मतो यस्याः सस तमोहर । गन्तुमुपुले.त्यर्थः । तपाति सप्ताज्यसेव । नत वस्तुनः ससायमा हुप्युनेन गलितेन रशनागुणेन संदिता बदा सत्यवतम्ये स्थिता । “दे सदानित 'समरम्'दि पाठ.. २'संयाति पाया. -

·No text on this page.

·दशमः सर्गः। सीदिति भावः । कुतः। हि यस्मादबलाजनस्वाभिसारणे समागमविपये प्रकुपि- जमनुकूलं प्रियमनुनेतुमनुलयितुमियती भूमिरित्येतावती सीमा । साधनाना परमावधिरिति भावः । अथान्तरन्यासोऽलंकारः॥ अथासामनुरागदाच्य निगमयति- असकलनयनेक्षितानि लजा गतमलसं परिपाण्डुता विपादः । इति विविघमियाय वासु भूपां प्रभवति भण्डयितुं वधूनङ्गः ५९ असकलेति ॥ भसकलनयनेक्षितानि नयनाविलोकितानि लजालसं गवं मन्द- गमनं परिपाण्डुता पाण्डरवर्णवं विपाद इष्टानवातिनिमित्तश्चेतोमग इत्येवंप्रकार विविध मानाविचेष्टितम् । 'नपुंसकमनपुंसक-' इत्यादिना नपुंसकैकशेषत्वम् । सासु भूपामियायेति भावप्राधान्येन पोज्यम् । तथा हि । अनगो मदनो वधूम- पडयितुं प्रभवति । सर्वावस्थास्थिति शेषः । भतस्तासामनाभूपितानामखिलं भूपणभेवेति भावः । इदानीभेतासां निभिमुंनिविलोभने प्रयासवैफल्यमाह- अलसपदमनोरमं प्रकृत्या जितकलहंसवधूगति प्रयातम् । स्थितमुरुजघनस्थेलातिमारादिवपरिश्रमजिनितेक्षणं वा ।। ६० । अलसेति ॥ पध्ना संबन्धि प्रकृस्यालसैः पदमनोरमं मनोज्ञमत एवं जित कलहंसवधूनां गतिर्येन तस्मयातं गमनम् । भावे कः । तयोरुणोऽतिविपुलस जधनस्थलस्वातिभारादतिगौरवादितपरिश्रमेणोद्तश्रमेण लिहिते पूर्णिते ईक्षरे यम्मितस्थित या स्थितिमा सर्वत्र पाशम्पा समुच्चये ॥ भृशकुसुमशरेषुपातमोहादनवसितार्थपदाकुलोमिलापः । अधिकवितवलोचनं वधूनामयुगपदुनमितच वीक्षितं च ॥ ६१ मृशेति ॥ तथा भूरोन गादेन पुसुमशरख कामसेपोर्निपातेन मो मोहो भूप तमादेतोरनवरिताधररफुटोधारणादनपधारिताभिधेयः पदैः सुप्तिहन्तारादरा कुका संकीणोऽभिलापो पायप्रयोगवाधिकं वितते विस्तृत लोचने पमितायुग परपर्यायेणोपमिते ध्रुषो यमितत्तथोक्तम् । इस्लो नपुंसके मातिपदिकस' कि इस वीक्षित पीक्षणं॥ रुचिकरमपि नार्थवभूव स्तिमितसमाधिशुचौ पृथातनूजे । ज्वलयति महतां मनस्सिम न हि लमतेऽयसरं मुखाभिलापः ६३ रविवामिति तोपिर परामनामपि । 'इपिः काम्यर्षियरोमोट पिपापोभारपदापोः' इति जपम्ती शिमितेन स्थिरेण समाधिना पोयोगेन एष पुर। निर्विकारतसीपः। प्रपातनूजेने विरपेज्यदासपोजन: पर वाह! माता पीराणां ममोस्यमई को सहयति सति मुसाभिटा १दिपार ·निशापानी पोमहारोिधिमानि माम गांगरामो सप राराध्य मतमसमगण्डेन उपमा परोच्छिया लम्याममिलपति लक्ष्मी हरिमुते । मनोमिः सोमः प्रणयविहतिघसरुवयः रागन्धर्वा धाम प्रिदशयनिताः खं प्रतिययुः ॥ पति भारपिटासी महाकाव्ये किरातार्जुनीये दशमः सर्गः रापति एवं परिसुनेनुरे स्वयमसदनाविलुसेन तपसा शतम सराप प्रीणयित्वा परोग्लिाया शरधन बन्यो सान्यो समी रामामी पनि पनि सोदेोः काशियामाधारसनिदर्मनोभिरपलक्षिताच । रिहत्या मानाभोन पनरषयो मम्तयः साधणं गन्धर्वसहितारि निता स्वं धाम स्वरमान प्रतिययुः । शिखरिणीयत्तमेतत्--'स दै पमानसमला गाविसरिणी' इति लक्षणात् ।। इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलापलमलिनायसूरिविरचितायां किरातार्जुन . काश्यम्पाण्यायो घण्टापथसमादयायां दरामः सर्गः समासः ॥ एकादसाः सर्गः। अथामोनिसर्गाच जितेन्द्रियतया तया ! आजगामाश्रमं जिष्णोः प्रतीतः पाकशासनः ॥१॥ अथेति । अयाप्सरस प्रतिप्रयाणानन्तरम् । पाको नाम कश्चिद्राक्षस भासन इन्द्रः । नन्दादिखायुप्रत्ययः । सपा सरोमुखा तपामाद्विपदेपा र्गाश्च या जितेन्द्रियता तयागन्तुकानागन्तुकोमपविधहेतुक्या प्रतीतो सन् । 'स्याले हृष्टे प्रतीतः' इत्यमरः। जिष्णोरर्जुनस। जिष्णुः शके धन इत्यमरः । आश्रममाजगाम । अग्रामर्षनिसर्गयोर्जितेन्द्रियताहेतुकं स्या फुटमवगम्यते ॥ किमिन्दो निजरूपेणैवागतो नेत्याह-- मुनिरूपोऽनुरूपेण मनुना ददृशे पुरः। द्राधीयसा वयोतीतः परिक्लान्तः फिलाधना ॥२॥ मुनिरूप इति । मुने रूपमित रूपं यस्य स मुनिरूपः मुनिवेषधारील इन्द्रोऽनुरूपेणा दर्शनप्रदानयोग्येनेत्यर्थः। सूमुना पुनेणार्जुनेन पुरोऽप्रेदार कथंभूतः । पयो यौवनादिकमतीतो वृद्धः। द्वितीया ति-' इत्यादिना द्वितीय । दाधीयसातिदीर्घेण। 'प्रियस्थिा-'इत्यादिना दीर्घशब्दस साधादेश .... .लि पार:

·एकादशः सर्गः। भवना । मध्वगमनेनेत्यर्थः। परिवान्तः परिधान्तः। किलेसलीके । वृद दूरावधान्त इव स्थित इत्यर्थः। इव' इति पाटे स्पष्टार्थः । अप धनुभिरिन्दं विशिनधि- बटानां कीर्णया केशः संहत्या परितः सितः। पृक्तयेन्दुकरैरहः पर्यन्त इव संध्यया ॥ ३ ॥ जाटानामिति ॥ परितः सितः केशः कीर्णमा व्यासया अटानां संहत्या सम मोपलक्षितः । भव एपेन्दुकिरणः पृतया युध्या संध्ययोपलक्षितोशः पर्य दिनान्त इव स्थितः । तस्यापि परिणतरूपवादोपमानावम् । जयना संहत्ये तरवारसंध्यासाग्यम् । विशदयुगच्छन्नवलितापागलोचनः । पालेयावततिम्लानपलाशाज व इदः ॥ ४ ॥ विदेनि । म बिरादेन पलिसपापडरेण भूयुगेन र परितापाई तमाम्ते होने पस स सयोतः । अपाही नेत्रदोरम्ती' इस्यमरः । परमादि होमादिसूपेण परप्पत्ययः । मारेयापतस्या दिमसंहसा सानपटासानिक दायबानि थभिसर स्थितः ॥ आसक्तमरनीकारक परिशरपि। आघूनः सदृहिण्येय प्रायो यथावलम्बितः ॥५॥ भारनि । पुनश्च परिहरी परिसीकरप्यासामानीसमोराकाम्तमा सभारतुरूमपनिरिकामी इनि दीपः। मालक्षित धूम्पति माहानि स्वयं पोडमसमर्प इत्यर्थः । भत पवापून भादरिकामा स्वाददारको विनिगीपाविजिनेदपमरः भारलाहीदनेः मुनामिक पूरादेशः । योऽविनिमीषापाम् इनि निधानापम् । सहि पुणेष माया मानुण पायावलमनागेनापति पारिता सापेति भाषा गूढोऽपि धपा राजधाना लोकाभिमारिना। अनुमानिर सन्चपटेलसमविग्रहः ॥६॥ गाही पा सोHिoपोलीवधामा पर्म मातीपा भरला होकामारियमूनिमानित मिमाम्पिापिया पाना देवाराममायो रात परतीमपि रिमाणमनुमंयारतारतिः। पसाराकान्तलस्मीरः गुमाप्रगमिसाथमम् ॥ ७ ॥ Premiere hrritor. In ·१५२ किवणार्जुनीये जरगीमिरी गांग। श्रीनो जीजा जारी इसमरा जीवनरठीमा गाति' इति धारात गरी विमागोवपापमाना गामापातीनियम सल भामाशामिभूगा लपमीराश्रमशोमा पेनस माकागलामी 'प्रगनिया र इति नित्यवानपणम्। एसपनो. हामीपसोभनिय पाठ । सानिमा इनि विसाप्रपणे अपराधमोरनि । भामर्म समाध्यममिव तेजशिदर्श- मावर्ष भनि । राम दुगमन तस्यामानुएवादिति एयिनुमिरामः ॥ अभिवस्तं पृपायनुः मेहेन परितस्तरे । अविशातेऽपि पन्धी हि पलात्महादते मनः ॥ ८॥ ममित इति । प्रयागनुरसुननमित्रममितनं प्रति प्रेइन परितम्ररे। सहोच. रेग मेम्गा पांगुषः । रगणाः कर्मनि दिए । 'कसम संयोगादेर्गुणः' इति गुणः । मपातसंपविशेषस सस्पेने कयं होदय इत्यत आह-अविशात इति । मन्धी मुहविजारोऽपि पापुरपमिलाशतेऽपि वहादान्धरसमायदेव मनः प्रहादसे हि विनीस्पः ।। आतिधेयीमथासाद्य सुतादपचिति हरिः। विश्रम्य विष्टरे नाम व्याजहारेति भारतीम् ॥९॥ भातिथेयीमिति ॥ मय हरिरिन्द्रः सुतादर्शनादाविथैयीमतिथिषु साम्बीम् । 'पप्यतिथिवसतिस्वपतेदम्'। अपचिति पूजामासाथ प्राप्य । 'पूजा नमस्खाप- चितिः' इत्यमरः । विष्टर आसने । 'दोर' इति स्तुणातैरप्पत्ययः । 'वृक्षासन योर्विरः' इति परयम् । विधम्य नाम विनय किलो ममपनीयेत्ययः । इति पक्ष्यमरणप्रकारों भारती व्याजहारोतवान् । स्याहार उतिलंपितम् इत्यमरः । भय सावन्मुनिषदेनं मुमुक्षु कृत्वाह-- त्वया साधु समारम्भि नवे वयसि यत्तपः । हियते विपयैः प्रायो वर्षीयानपि मादृशः ॥ १० ॥ स्वयेति ॥ त्वया साधु समारम्भि सम्यगुपकान्तम् । रमः कर्मणि लुछ । कुतः । यद्यमाझये पयसि यौवने । सपःचर्यत इति शेषः। तथा हि । अइमिव श्यते: ऽसौ माशोयानतिरोपियस्थिर-'इत्यादिना दशग्दस्य वर्ग- देशः। प्रायो विषयईियत आकृप्यते । किमु भवाहशो यवीयानीति भावः॥ अनमनारम्भे तव स्वाकारलाभोऽपि विफलः स्यादित्याशयेनाह- श्रेयसी तव संप्राप्ता गुणसंपदमाकृतिः। : रम्यता लोके दुर्लभं हि गुणार्जनम् ॥ ११ ॥ ॥ तवाकृतिमूर्तिः । स्येति शेषः । भेयसी श्रेष्ठा गुणसंपदं तपः- । मतो न निष्फलेति,भावः। नाच स्वाधर गुणा-या वाच्यमित्याह-लोक इति । लोके रम्यता स्याभारता । ।

·एकादशः सर्गः। १५३ - • सुलभा हि । गुणार्जनं गुणसंपादनं दुर्लभम् । स्वयि भयं संपघत इति हेग्नः परमामोद इति भावः ॥ यदुत्तम् 'वया साधु समारम्भि' इति तदेवं साधुत्वं संसारनिःसारताख्याप- नाय युग्मेनोपपादयति- शरदम्बुधरच्छायागत्वयों यौवनश्रियः। आपातरम्या विषयाः पर्यन्तपरितापिनः ॥ १२ ॥ भारदिति ॥ यौवनश्रियस्तावच्छरदम्वुघरच्छाया इव गस्वयंश्चञ्चलाः । 'गवर' इति करवन्तो निपातः । 'दिवाण-' इत्यादिना हो । विषयाः शब्दादयस्वा. पातरम्यास्तत्कालरमणीयाः । 'तदारवे पात आपातः' इति वैजयन्ती । पर्यन्ते- ऽवसाने परितापयन्ति दुःखं कुर्वन्तीति सथोक्ताः ॥ अन्तकः पर्यवस्थाता जन्मिनः संततापदः । इति त्याज्ये भवे भव्यो मुक्ताबुनिष्टते जनः ॥ १३ ॥ भन्तक इति । किं च । संतता अनवच्छिना आपदा क्लेगा यस्य तस जन्मिनः प्राणिनः । 'प्राणी सुचेतनो जन्मी' इत्यमरः । ब्रीशादित्वादिनिः । अन्तको मृत्युः पर्यवस्थाता प्रतिरोदा प्रथम तावमास्मिनो जन्मदुःखमेव दुस्तरम्, ततो जातस्य जीवनमपि सततं दुःखसंभियतया विषयुक्तालप्रायम्, तदपि मृत्युमस्तमिति सोऽयम् 'काकमांसं शुनोच्छिष्टं [दुर्गन्धं सिमिसंकुलम् । ग्लेप्ठपकं सुरासित] वर्ष तदपि दुर्लभम् ॥' इति न्यायादिति भावः । इत्युक्तहेतोस्त्यारये भये संसारे । भवतीति भयो योग्यो जनः । भवादश इति शेषः । 'मम्यं सुखे मुझे धापि भेषवद्योग्यमाविनोः' इति विश्वः । भव्यगेय-' इत्यादिना कतरि निपातः । मुफी मोक्ष उत्तिष्टत उधुत्तो भवति । 'उदोऽर्षकमणि' इत्यारमनेपदम् ॥ संप्रति प्रशंसापूर्वक स्वाभिसन्धि दर्शयति- चिचवानसि कल्याणी यवां मतिरुपस्थिता । विरुद्ध केवलं वेपः संदेहयति मे मनः ॥ १४ ॥ चित्तवानिति । चितवान्प्रशस्तचिचोसिमर्शसा मतुए। कुतः यतस्वी कल्याणी साध्वी । 'बादिम्य इति की । मतिरुपस्थिता संगता। किंतु केवलमेकं यथा तथा विरदो पेपो मे मनः संदेहयति संशययुक्तं करोति । पदा क्षेपः फेवलम् । वेष एवेत्यर्थः । 'केवलः करत एके छ केवलं चावधारिचे' इत्यु- भयत्रापिशाचतः। घेपविरोधमेवाह- युयुत्सुनेव कवचं किमामुक्तमिदं त्वया ! वपतिनो हि वसते केवलाजिनपल्कले ॥१५॥ पुयुत्सुनेति । युयुएसुनेत्र योदुमिछुनेव स्वया। युधेः समन्तादुमत्ययः । किमिदं कवर धर्मामुकमर्पितम्। तत्र को विशोध इत्यत्राइ-हि यस्मा पसिना केवले एके। १'यत्ते रवि पाट

·.
१५४
किरातार्जुनीये.
क्वधाद्यसहचरिते इति यावत् । ते च ते अजिनवल्कले च। निर्णोते केवलमिति
त्रिलिज स्वेककृत्योः' इसमरः । वसत आच्छादयन्ति । अतस्तपखिनखे कश्च-
धारणं विरुद्धमित्यर्थः ।
प्रपित्सोः किं च ते मुक्तिं निःस्पृहस्य कलेवरे ।
महेपुधी धनुर्भीमं भूतानामनमिद्रुहः ॥ १६ ॥
प्रपित्सोरिति ॥ किं च । मुक्ति प्रपिसोः प्रातुमिच्छोः । 'सनि मीमा- हत्या-
दिनेसादेशः । 'भत्र लोपोऽभ्यासस्य' इत्यम्यासलोपः । अतो मुमुक्षुस्वादेव कले.
वरे शरीरे गतस्पृहस्य निःस्पृहस्य । मतो नात्मरक्षा धनुर्धारण युक्तमित्यर्थः ।
नापि परहिंसार्थमित्याह-भूतानां जन्तूनाम् । 'दमादी जन्ती च भूताने इति
वैजयन्ती । धनुहोरुपसृष्टयोः कर्म इति कर्मसंज्ञायाम् कर्तृकर्मणोः कृति-' इति
तरि पष्टी। अनमिनुहोऽहिंसकस्य । 'सत्सूद्विप-' इत्यादिना किए । ते सब महे.
पुधी महानिपनी भीमं वासजन धनुश्च । न समर्थयते शममित्युत्तरेणान्वयः ।
समर्थयत इति वचनविपरिणामः कार्यः ॥
भयंकरः प्राणभृतां मृत्योर्भुज इवापरः।
असिस्तव तपास्यस्य न समर्थयते शमम् ॥ १७ ॥
भयंकर इति ॥ तथा मृत्योरपरो भुज इस प्राणभृतां प्राणिनां भयं करोतीति
भयंकरः । 'मेघर्तिभयेषु कृतः' इति खव्यत्ययः । 'अकि-' इत्यादिना गुमा-
गमः। भसिः राजः। तपसि तिरमीति सफास्यः पश्चरबियर्थः। 'सुपि स्थः' इति
कमत्ययः । तस्स सत्र में शान्ति न समर्थयते न संभावयति । शारास
शस्त्रेणेति भायः॥
नम्वतान्तस्य सिपसेत्याचा जयार्थमित्याह-
जपमत्रभवामूनमरातिप्पमिलापुकः ।
मोघलक्ष्म क्षमावन्तः कापुपंक तपोधनाः ॥ १८ ॥
• अपमिति ॥ अन्नमवान् । पूज्य इषः। तरायोशी यते' इति प्रय
मा प्राग्दिशीयनामापः । गुणनि समासः । वितरमवापसथैवा-
भवानपि पनि पादयः । मानिस मरिये जयमभिलायो अपमिए।
'त-' इत्यारिनोरम्मतपः । न होक-यादिना डीनियः। नग
'मिस हलमापस काम पर
भातासोपनाःोपशान्योर्विरोधात कार्ययोः
पाणि गोलार्य मोक्षामिति नजर
--
Int
.
करोति पयोदशा नियमारी: क्रियाः ।
ग्लानिदोपच्छिदा मच्छाः स मदः पपायरः ॥ १९ ॥

·एकादशः सर्गः। य इति । यः पुमानिनि यो निधेियसं मुक्तिः । 'अचतुर-'इस्यादिना गसान्तो निपातः । 'मुक्तिः कैवल्यनिर्वाणश्रेयोनिःश्रेयसामृतम्' इत्यमरः । धेयर्स कुर्वन्तीति निःश्रेयसकरी: । निधेियसदेनूनित्यर्धः । 'कृषओं हेतुतापटी. अनुलोम्येषु' इति हैस्वयं स्प्रत्ययः । टिस्वान्टी क्रियास्तपणेदानादिकमागि ओइ हिंसाफलकाः करोति । 'उदकः फलमुत्तरम्' इत्यमरः । अत एष मूढः पुमानग्लानिरेव दोपस्त हिन्दन्तीति ग्लानिदोपच्छिदः पिपासाहारिणीः । किम् । का निर्मला अपः पायनि पवती: करोति । पाविश्वदा विमतोलुंक' नि मतुपो लुक् । महाफलसाधनस्य तरसस्तुरळफलैर्विनियोगः स्वरधाम्बुनः इसंकरवपेक्षावद्भिहित इत्यर्थः । अत्र 'पचपसो चधोदीकरण सनिमलस यसः पसंकरीकरणम्' इति वाक्याथै वाक्यान्तरमारोप्य प्रतिविम्बकरणा- पादसंभवस्तुसंबन्धाद्वाश्यावृत्तिनिदर्शनालंकारः ।। नन्वर्थकामयोरपि मोक्षवरपुरुषार्भस्वातपसनदयरवे को दोपस्तनाह-- मूलं दोपस्य हिंसादेरर्थकामा स मा पुपः। तौ हि तत्वाययोधस दुरुच्छेदापल्लयौ ॥ २०॥ मूलमिनि ॥ हिंसादेरिति तद्गुणविज्ञानो बहुप्रीहिः । मादिशब्दादनतस्तेपा- दीनां संग्रहः । दोपथावगुणस्य मूलं कारणभूतौ । 'श्रीकामा घनकामान कि न कुर्वन्ति पातकम्' इति भावः । अर्थकामो मा म पुपो नोपचिनुष्व । 'मोतरे लह च' इति लइ । 'पुपादि-' इत्यादिना प्लेरडादेशः । हि यस्मात्तावर्थकामी तावावशेषस तापज्ञानस्य । मोक्षसाधनस्येति शेषः । दुरुच्छेदी दुरानुषप्लवी हिंसादिप्रवर्तकत्वादन्तको । अतः पुरुषार्थपरिपन्धिनावेतौ न पुरुषार्थावित्यर्थः ।। मुक्तिप्रतिबन्धकलादपुरुषार्थादर्थकामाश्रित्युक्तम् । तत्रार्थस्य दुःखैकनिदानरवा. दृप्यपुरुपायावमिति पञ्चभिः प्रपञ्चयति-- अभिद्रोहेण भूतानामर्जयन्गत्वरीः नियः । उदन्बानिव सिन्धूनामापदामेति पात्रताम् ॥ २१॥ अभिदोहेणेत्यादि । भूतानामभिद्रोहण हिंसया गरवरीरस्थिराः नियः संप दोऽजयानः । उदकमतीत्युदन्वानुदधिः । 'उदन्वानुदधौ छ' इति निपातना rang: : सिन्धूना नदीनामिवापदां विषदा पात्रता मूलत्वमेति ॥ भापत्पात्रतामेव ध्यनकि- था गम्याः सत्सहायानां यासु खेदो भयं यतः । तासां किं पन दुःखाय विपदामिव संपदाम् ॥ २२ ॥ या इति ॥ याः संपदः सरसहायानां विद्यमानसाधनानामेव पुंसां गम्या साबिपदोऽपि ससस्यासमेत मिली इत्या कृत्यान कतरिवा' इति षष्टी । पासु सतीपु खेदो रक्षणादिक्लेशः। विपरसु स्वत एवेति

·शिरातार्जुनीये
सरूपत एवेति भावः पिना! विभानिया
किम् । मनीति शेरः पशुसार न माति ! Esami
या-भानामने कुसमरिताना पहने। मारो संग
समाजनम् । इति । मतो देगाशी भाषः | हरे
पडपमामासासां किमिति पुकार सामगोगा कर
दुरासदानरीनुप्रान्तेषिधासजन्मनः ।
मोगान्मोगानिरहेपानण्यासापम दुलभा ॥२
इराला ITIHTTENTIRE
सम्मोहारियो मोहित
कापसमासामगुलमMATः । मुगा INT
रितु मा शिपायाभोगmari'
पोरी तुम ITARTE
they मेरमोगTTITY

·एकादशः सर्गः। कृतवानिति ॥ तयारमन्तेनैव परपीदातो निवर्तितम्यमित्याशयेनाइ- प्रियरनिष्टवस्तुभिः संयोग इव प्रियरिष्टवस्तुभिः सह विप्रयोगो विरहोऽन्यदेहेषु वस्यैव देहान्तरेषु । अतीतानागतेविति शेषः । मनो विधुरं दु:खिवं कृतवान् का करिष्यति वा भविष्ये लुद पत्रमाने चानुभूयत इति शेषः । इष्टनामो दुःखहेतुरिति सर्वत्रापि कालिकासिद्धमिति लोकार्थः । संप्रतीष्टसमागमस्थ सुखहेतुरवमाह--- शून्यमाकीर्णतामेति तुल्यं व्यसनमुत्सवः । विप्रलम्भोऽपि लाभाय सति प्रियसमागमे ॥२७॥ शून्ममिति ।। प्रियसमागम इष्टजनसंयोगे सति शून्य रिक्कमप्याकीर्णता संपूर्ण तामेति । समृद्धमिव प्रतीयत इत्यर्थः । व्यसनं विपदप्युन्सवस्तुल्यम् । 'स्यसनं विषदि भ्रंशे' इत्यमरः । विप्रसम्मो वयना । प्रतारणमिति यावत् । सोऽपिला भाय । किंबहुना प्रियसंगतस्य सर्वावस्थास्वपि सुन्नमेवेत्यर्थः।। पुनः प्रकारान्तरेण प्रियवियोगस्य दुःखहेतुत्वमाह- तदा रम्याण्यरम्याणि प्रियाः शल्यं तदासवः । तदैकाकी सबन्धुः सनिटेन रहितो यदा ।। २८ ।। तदेति । तदा पाग्यप्याम्पाण्यमनोहराणि भवन्ति । किंबहुना प्रिय भसवः प्राणा भपि शक्यम् । शवयवसथा भवन्तीत्यर्थः । किंवा सबन्धुः समप्येकाक्यसहाय एव । 'एकादाकिनिचासहाये' इत्याकिलिच्प्रत्ययः पदेप्टेन रहितः॥ युक्ता प्रमाद्यसि हितादपेतः परितप्यसे । यदि नेप्टात्मनः पीडा मा सञ्जि भरता जने ॥२९॥ पुक्त इति ॥ कि । युक्तः। हितेनेति शेषः । हितेनेष्टेन युफा सन् । ममाया मकण मापसि हप्यसि । हितादपेतः परितप्यसे परितहो भवति । देवा कारकरि हलमेषं ततः किमत मा-यदीति । पी आरमनः स्वस नेष्टा परिवाह भवता जनै परसिपि मा सजिन सत्यताम् । सादेपर कर्मणि । भामटान्तेन परपीडायोनिवर्तितम्यमित्यर्थः । पीडायाः पर राममो समस्वात मय देहास्पदयाच पापीरान कात्याह-- जन्मिनोऽस सिति विद्यालक्ष्मीभित्र चलाचताम् । भवान्मा स बीयाप्य न्यायाधारा हि साधवः ॥३०॥ सम्मिन तिस इन्मिन उपसिधर्मिकस्य शरीरिणः। धीमादित्वादिनि स्थिति हरमीमिव लाचल पल जन्मिधर्मवादेव पहाम् । भनिखामियर्थ पलते: पारिलिपलिवरीtaravandana ·- १५८ किरातार्जुनीये इति द्विभावः । अभ्यासस्थागागम | विद्वान् । जाननियर्थः । विदेः शनुसुः' इति वैकल्पिको घसुरादेशः। भवान् । न्यायादनपेतं न्यारयम्। 'धर्मपथ्यर्यन्या. यादनपेते' इति यत्प्रत्ययः। मा म पपीत् । मा नाशयेत्यर्थः । 'सोत्तरे सर' इति ल । 'लुडि च' इति हनो षधादेशः। दोपे प्रथमः' इति प्रथमपुरुषः। हि यसारसाधवो न्यायाधारा न्यायावलम्बाः । बहुधीहित पुरुषो का । न्यायस्यागे साधुस्वमेव न स्यादिति भावः। 'न्यायाचाराः' इति पाठे म्यापमापनीति तयोक्ताः । कर्मण्यम् ॥ तहिं कि मे कर्तग्यं सग्राह- विजहीहि रणोत्साहं मा तपः साधु नीनशः। उच्छेदं जन्मनः कर्तुमेधि शान्तस्तपोधन ॥ ३१ ॥ विजहीहीति ॥ हे तपोधन, रणोत्साहं रणोयोगम् । लोकोतरेषु कार्येषु स्या. न्प्रयस उत्साहसं विज्ञहीहि स्पज । 'भा व हौ' इतीकारः । साधु समीचीनम् । निःश्रेयस्करस्वादिति भावः। सपो मा नीनशो म माशय । मश्यसेपर्यन्ताम्मार योगादाशिपि महागमनिषेधश किंतु जन्मन उम्टे गर्नुस् । मोक्ष साधयितुमित्यर्थः । शान्त पुषि। विजिगीषानिवृत्तो भवेत्यर्थः । 'दुसरन्यो हेधिः' इति धि। 'वसोरेदायम्यासलोपश्च' इत्येकार इति । भय सर्वया मे विजयकाइतिर्न निवतंस इत्यात समाविमन लिपी. पतो तपनोद इलाह- जीयन्तां दुर्जया देहे रिपषमभुरादयः। जितेपु ननु लोकोऽयं तेषु कत्तस्त्वया नितः ।। ३२॥ जीयतामिति । दुर्भपा ममग्याचारादयो देदे माना रिपको जीयताम्। पमातेप्यान: जितु मलयापं हो होहो तो मनु। गुलाम्ये शामलाता वर्षः । जिनियसमिपा रानुयादिनमः परमेश भवितपिपामामाचो- परवानर्थसंसिद्धी नीवासिरपाः । अविषयेन्द्रियः पुंगा गारिवति धिपनाम् ॥ ३१ ॥ पावनतिमीदावािगाने पायाधीम: पाग पाणः पराप' मा नौनि गावो. witteोशीतशिः मादीमा गत सोनार सामानिनिमावर आमा। ीि भोला । समारोग्य-TATोrariator माम ·एकादशः सर्गः . न केवलं हिंसादिदोपमूलत्वाद्विषयाणां हेयत्वम् , किंवपारमार्थिकवादपी- त्याह-- श्वस्त्वया सुखसंवित्तिः स्मरणीयाधुनातनी। इति खमोपमान्मत्वा कामान्मा गास्तदङ्गताम् ॥ ३४ ॥ श्व इति । अधुना भवा अधुनातनीदानीतनी । 'सायंचिरं-' इत्यादिना ट्युम- त्ययः । सुखसंवित्तिः सुखानुभवः नः परेऽहनि त्वया सरणीया । म स्वनुभव- नीया । इति हेतोः। काम्यन्त इति कामा विपपास्तानवमोपमास्वानुल्यान्मस्या- ऽतात्त्विकाग्निश्चित्य तदाता तच्छेपत्वं कामपरतन्त्रता मा गान गरछ । 'इणो गा लुङि' इति गादेशः॥ इतोऽपि हेयाः कामा इत्याह- श्रद्धया विप्रलब्धारः प्रिया विप्रियकारिणः । सुदुस्त्यजास्त्यजन्तोऽपि कामाः कष्टा हि शत्रवः ॥३५॥ प्रद्देया इति । श्रद्धानुमहोः प्रद्धेया विश्वसनीयास्तथा विपलब्धारः प्रतारकाः। विश्वासघातका इत्यर्थः। तथा प्रीणयन्तीति प्रिया: प्रीविजनकाः। इगुपध-'इत्या- दिना करत्ययः । तथापि विप्रियकारिणो दुःखजननशीलाः । किं । त्यजन्तोऽपि पुरुषं विहाय गच्छन्तोऽपि सुदुस्त्यजाः स्वयं तेन त्यक्तमशक्याः कामा विषयाः कष्टाः कुत्सिताः शत्रयो हि । प्रसिद्धशवधर्यादिति भावः । भन्न प्रयित्वादीनां विग्रहम्मकत्वादीनां चकन विरोधो विषयस्वाभाम्येन समाधीयत इति विरोधा- भासोऽलंकारः । तेन च कामानां मसिद्धानुवैषम्य व्यतिरेकेण व्यज्यत इत्यलं- कारणालंकारयनिः॥ तहि किं कर्तव्यमित्याशकोपसंहरमाह-- विविक्तेऽसिन्नगे भूयः प्लाविते जगुकन्यया । प्रत्यासीदति मुक्तिस्त्वां पुरा मा भूरुदायुधः ॥ ३६ ॥ विविक्त इति । विविके विजने । 'विविक्तविजनच्छनिःशलाकास्तथा रहर' इत्यमरः । जहुकन्दया गाया भूयो भूयिष्ठं पुनःपुनर्वा । भूयः पुनः पुनः स्यात भूतार्थे पुनरण्ययम्' इति विश्वः । प्लाविते सिके । 'पारिते' इति पाटे पवित्रीकृत इयर्थः । असिना इन्द्रकीले खां मुकिः पुरा निकडे प्रत्यासीदति । संनिकृष्ट भविष्पत्तीत्यर्थः । 'पुरा पुराणे निकटप्रबन्धातीतमाविषु' इति विधः । उदायुधो गृहीतशो मा भूः । शर्म विमुञ्चेत्यर्थः । च्याहत्य मरुतां पत्याविति वाचमवस्थिते । या प्रश्रयगम्भीरमथोवाच कपिध्वजः ।। ३७ ॥ प्याहत्येति ।। मरतो पत्यो देवेन्द्र इति वाचं पाहत्योश्यावस्थिते सति तूष्णी- स्थिते सति । भय कपिवमोऽर्जुनः प्रभयगम्भीर विनयमधुरम् । "विनयमभयो समी' इति याददः । पच वाचोकमान् । .

·. १६० किरातार्जुनीये किमुगाचेत्यपेक्षापामार चतुर्मिरिन्द्रवाश्यमुपश्लोक्यसाह- प्रसादरम्यमोजखि गरीयो लापवान्वितम् । साकासमनुपस्कार विप्वग्गति निराकुलम् ॥ ३८ ॥ प्रसादेति ॥ प्रसादोऽत्र प्रसिद्धार्थपदावं तेन रम्यम् । 'भसिदार्थपदवं यास प्रसादो निगद्यते' इति लक्षणात् । ओजस्वि समासभूयिष्टम् । 'भोज: समासभूय- स्स्त्रम्' इति शासनात् । गरीयोऽर्थभूयस्वपरिगतम् । न तु शदाइम्बरमाममि. त्यर्थः । लाघवान्वितं विस्तरदोषरहितम् । साकाङ्कमाकाक्षावरपदकदम्बारमकम् । ने तु दशदाडिमादिवाक्यवदनाकालितमित्यर्थः । भनुपस्कारमन्याहारदोषरहितम् । विवरगति फरमार्थप्रतिपादकम् । न सुसावशेषार्थमत एव निराकुलमसंकीणार्थम् । न्यायनिर्णीतसारत्यान्निरपेक्षमिवागमे । अप्रकम्प्यतयान्येपामाम्नायवचनोपमम् ॥ ३९ ॥ न्यायेति ॥ पुनायेन युक्तया निर्णीतसारस्वामिश्रितार्थवाटेतोरागमे शाखे विषये निरपेक्ष स्वतप्रमिव । युक्तिवार्थादेवं प्रतीयते । पस्तुतस्तु शाससिवाय- मिवेतीवशन्दार्थः । किं च । अन्येषां प्रतिवादिनामप्रकम्प्यतयानुमानादिभिरश- ध्यस्वादप्रस्थाल्येयतयानायवचनोपमम् । वेदवाक्यतुल्यमित्यर्थः । अलङ्यत्वाजनैरन्यैः क्षुभितोदन्वदुर्जितम् । औदार्यादर्थसंपत्तेः शान्तं चिचपेरिव ॥ ४० ॥ अलास्यस्यादिति ॥ अन्पैर्जनरलस्यत्वादनुहनीयस्वारक्षुभितोदन्यर्जितमुझे लाम्भोधिगग्मीरम् । औदार्याक्तिविशेषस्यात् । साम्पविशेषणवादा । तदुर दण्डिना--'वकर्पदान्गुणः कश्चिदुक्त यस्मिन्प्रतीयते। सदुदाराहयं तेन सनाया कास्यपद्धतिः। साध्यविदशेपर्युषमुदारं कैविदिष्यते ॥ इति । 'अप्राम्यावा' इति केचित् । अन्यत्र स्थागित्वादिस्यः । अर्थसंपतेः प्रयोजनसंपते । भन्यत्रा- हिमादिसमृद्धः । कृपेनेचित्तमिव शान्वं सौम्पम् । इदमीहरगुणोपेतं लब्धावसरसाधनम् । ध्याकुर्यात्कः प्रियं चाक्यं यो वक्ता नेहगाशयः ॥ ४१ ।। समिनि इसमीरग्गुणोपेतं ययोजगुणयुक्तम् । गुपपाहोरिri. हिमोरीकी इमोशादेशाला प्रावसाने कालोपायो थेग रिस प्रीनि. र वाक्य को पत्ता ग्याकुयायाहरेत् । यो वका सोनीगाविसापान भवति । भबुदिरियर्थः । यथार्थप बनुमगरपस्यादिति भाकर प्रवमिन्द्रकापगुटोय मामलोपोगस्याधिकारीति परिहाति- नशा तात यसस पार्वापर्यममुष्य ते । शासितुं येन मां धर्म मुनिमिस्तुल्यमिसि ॥ १२ ॥ नेतिपात, भमुप्प पल पोपलाल मीयोबोगस संघt: एम पौर्य भावासा मारे । .

·एकादशः सर्गः। तब न ज्ञातम् । त्वया न ज्ञायत इत्यर्थः । 'मतिबुद्धि-' इत्यादिना पर्वमाने तः। तयोगादेव षष्ठी। कुतः । येन कारणेन भां मुनिभिस्तुल्यं सदशं धर्म मोक्षधर्म मासिनमुपदेष्टुमिच्छसि । शासिरयं दुहादिवाद्विकर्मको ज्ञेयः ॥ अथ पावापर्यमशास्वाप्युपदेशे दोषमाह-- अविज्ञावप्रबन्धस्स बचो पाचस्पतेरपि । ब्रजत्यफलतामेव नयद्रुह इवेहितम् ॥ ४३ ॥ अविज्ञातेनि । भविज्ञातः प्रबन्धः पूर्वापरसंगनिर्येन तस्य वाचस्पतेइस्पते. रपि । कस्कादित्वारसः। अथवा 'पध्याः पतिपुत्रपृष्टपारपदपयस्पोचेपु' इति सकारः। एतमादेव ज्ञापकादलुगिति केचित् । वच उपदेशो नयगुहो नीतिविरदकारिणः पुरुषस्येहितमुद्योग वाफलतां निष्फलरवं बजत्येव गच्छत्येव ।। ननु सदुपदेशस कुतो वैफल्यमित्याशा सोऽप्यस्थाने प्रयुक्तश्चेदूपरक्षेत्रे गालिबीजयतिफल एवेत्याशयेनाह- श्रेयसोऽप्यस्य ते तात वचसो नासि माजनम् । नमसः स्फुटतारस राओरिव विपर्ययः ॥४४॥ श्रेयस इति ॥ है तात । 'पुत्रे पितरि पूज्ये च तातश प्रवक्षते' इति धेय- सोीि हितार्थयोगाप्रशम्नतरसाप्यस्य ते तव धचसो हितोपदेशरूपस्य सवि. पर्ययो विषातः स्फुटत्तारस्य ध्यसतारस्य नभस इच भाजनं पात्रं नालि। मन- विकारित्वादिति भावः । अत्रामो नभोमायसंबन्धसंभवेऽपि सारासंबन्धासंभवा- सनिशिष्टनमःसंबन्धविरोधाधु सारकितस्य नभसो म पात्रमहरिति । कुतम्ले मोहोपदेशानधिकारिखम, किच ते तपसः पाप मित्यपेक्षा सरसव स्वमायादिकथनपूर्वक निरूपपति- क्षत्रियस्तनयः पाण्डोरई पार्थी धनंजयः। स्थितः प्रास्तस्य दायादैर्धातुज्येष्ठस शासने ॥ ४५ ॥ क्षधिय इति ॥ क्षमिषः क्षपियनुले जातः । तत्रापि महाकुले मसूतः, पीरसतानल्याइ- पापोतनय इति। तत्रापि कौन्तेयोऽसिमा, म मादेय हस्याह- पार्थ नि। या कुन्ती । समुतः पार्थः। 'तस्थापत्यम्' इत्ण्। मनोहं महावीर. श्रेयाह-धनगपति । उसफुन्धिजिस धनाररणारनंजयोऽम्मीवः सपि मुमागमः' इस्यु पार । धनंजप दस्यु पारियो वायुः सविशेषो वा स्यात. ६ पाः, पम्पोऽपिकवियागुतोति पाण्डोः सुतः, नमिपारये पार- विसापती पथर माम कारिहायणी सामोऽपि वाचन क्षदिर इनि । म विमापखस, मोक्षामितरलगि, तपार-स्थित निदा पैतूक धनमारास इनि दायास हातापाहो शानिपुत्रोनि, विमचरि- हाय रायमार्मनीषिणः' इति च विमान सामीपरादिएम सोपसगोपि दापादेति कमायाम्तो निरावनासाले मास्तस राश्याविरल विरिनिर्या. तनाधिन इत्यः । पेटस प्राधिष्टिरसारमादिभरपः । परखच ज्यादयः । भाभने निदेय दिशा लामीखः । म्यया मानहानिः ·१६२ किरातार्जुनीये साभात्रभागः पूज्य पूजाव्यतिक्रमदोषश्च स्फुरवीति भावः । अत एव हिंसकरसस्य रागद्वेषकपायितचेतसः कुतो मे मोक्षाधिकार इति तात्पर्यम् । सार्थविशेषणस्या- परिकरालंकारः॥ यदुक्तम् "विरुद्धः केवलं येपः' इति तनोत्तरमाह- कृष्णद्वैपायनादेशाद्विममि व्रतमीदशम् । भृशमाराधने यत्तः खाराध्यस्स मरुत्वतः ॥ ४६॥ कृष्णेति । द्वीपोऽयनं जन्मभूमिर्यस्य स द्वीपायनः । स एव द्वैपायनो म्यासः। प्रज्ञादित्वात्स्वार्थेऽण्प्रत्ययः । स एव कृष्णवर्णत्वास्कृष्णद्वैपायनश्च । तस्यादेशानुप- देशादीशम् । विरुद्धवेपमित्यर्थः । प्रतं तपोनियमं विमर्मि धारयामि।न न खरा- येति भावः । अयोपास्या देवतामाह-भृशमिति । स्वाराभ्यस्य सुखमाराध्यता प्रादिसमासः । 'स्वाराधस्य' इति पाठ उपसृष्टात्खस्मत्ययः । भरवत इन्दर। भृशं सम्पगाराधने यत्तः । प्रयत्नवानित्यर्थः। तख क्षप्रियदैवतरवादिति भावः । ननु भवाइशभ्रातृसहायस्थ महावीरस्य युधिष्ठिरस कथमरिपरिभवप्रातिरि- त्यत माह- दुरक्षान्दीव्यता राज्ञा राज्यमात्मा वयं वधूः नीतानि पणतां नूनमीदृशी भवितव्यता ॥४७॥ दुरक्षानिति ॥ दुरक्षान् । कपटपाशकरित्यर्थः । दिवः कर्मच' इति करणे कर्मसंज्ञा । दीग्यता क्रीडता । 'आहूतो न निवर्तेत पूतादपि रणादृषि' इति शाः खात् । न तु ग्यसनितयेति भावः । राज्ञा युधिष्ठिरेण राज्य राष्ट्रमात्मा स्वयं वयं चत्वारोऽनुजा धाया दौपदी च पणतां ग्लहत्वम् । 'पणोऽक्षेषु ग्लोऽक्षाणु देवनाः पाशकायते' इत्यमरः । नीतानि । सर्व प्ते राजा हारितमित्यर्थः । भीता. मीति नपुंसककोपः । नयतेर्द्विकर्ममत्याव्यधाने कर्मगि तः। मनु सर्पइस पर कयमियमविमृश्पकारिता समाह-भवितम्यताननामवश्यंभावितेशी मून म. भितम् । मात्र संशय इत्यर्थः। दुविरपि भवितम्यतानुसारिण्येवाम खतप्रेत्यः॥ मनु तथापि तवेष तेप्यासको मतेषां त्वयि सवार- तेनानुजसहायेन द्रौपया च मया विना । मृशमापामियामासु यामिनीप्यमितप्यते ॥४८॥ ॥ अनुमाः सहाया पस लेन । भनुमतेनेवः । तुल्ययोगा सहा- पुधिष्ठिरेण द्रौपचार मया दिना । मदिहानि मायामिनो महरा पासा वातागु । दुःशिवस्य पधामाशदिति भाषा।पामिनी- १.मारे दातु माता मम्पप्यासमात्र वैराग्यावकाराव।। चतुर्भिः परनिहाराम्बवत-- तोपरीयां असमं समापामागताहियः । मन्छिदा नो वपमा निरवयमरावयः ।। ४९॥

·एकादशः सर्गः। --- हृतस्यादि । धरातयः शत्रवः समायां प्रसभं बलात्कारेण हतोत्तरीयामत एवागतय संपाजामोऽस्मान्मच्छिा मर्मच्छेदिना वसा निरतक्षा तयन् । वायपदारयाक्पाप्याभ्यां तथा व्यथयामासुरित्यर्थः। तक्षणसन्दसा- मादधतो पास्पोप गम्पत इति पस्तुनालंकारप्वनिः । अयातिदुःसहनिकारान्तरमाह- उपाधत्त सपनेषु कृष्णाया गुरुसंनिधी । भायमानयने सत्याः सत्यंकारमिवान्तकः ॥५०॥ उपाधचेति ॥ अन्तको मृत्युगुरसंनिधी भीष्मद्रोणादिसमक्षमेव सत्याः पति- मसायाः कृणाया द्रौपमा मानयने ताम्बरादिकपणे मावं चित्ताभिप्रायमिस: परमनेन पाण्डवामिभनेतावनगर नेप्यामीसेवमूतं सत्यकारमिव । क्रियते। ऽनेनेति का करणे धम् । सत्यस्य कारः सयंकारः सस्थापनम् । रिकीर्षितस कार्यस्थावश्य क्रियास्थापनार्थ परहस्त्रे यहीयते स सत्यकार कियादी सत्यदा- ध्याय माग्दीपमानो मूल्यकदेशीने सत्यापनं सत्यकारसत्याति: प्रिपाम्' एलमा । 'कारे सत्यागदस' इति मुमागमः । समिय सपनेपूपाधव निहितवान् । ते विनाशकाले विपरीतयुदिमुपादितवानित्ययः। केनेयमाटा सम्मेर्श किं कृतं सवार- तामक्षन्त क्षणं सम्या दुःशासनपुरःसराम् । अभिसापामापत्तो छायामिर महावरोः ।। ५१॥ सामिति ॥ शासनः पुरःसरो पत्याला तथोक्ताम् । दुःशासनेन सभा मत्सा. हप्यमाणामित्वषैः । भनुपसनाव' इति माहीर होणाम् । समापी साधपः सम्या: । 'समापा पति परययः । अभिसापार्क दिनान्तस्यामिमुरम् । स्थितस्पेनि दोषः। 'सायो माशादिनाम्तयोः' इति विषः । 'एक्षपेनाभिमडी भाभिमुरपे सम्पपीभावः । महातबन्धिनीमाएतो मायामिप तो कृष्णा क्षणक्षत मचिरं गुप्सितरपात् । मापिपिमानियन मापापमानमः पात्तत्वकंपदेष साविमात्रमास्पिताइवाापमाणापालापा भाषent मनि परामुखवादाहताशायीपम्पम् । तथापि at मुघनीति दुस- सनस्पतरसरक्यम्। अपालासादारिमामाया पति- अपयार्थक्रियारम्भः पतिमिः किं वेक्षितः । अपम्पेतामितीपासा नयने पाप्पयारिणा ॥५२॥ भयपानि अप्पा मिप्याभूमि पनि तितिनिधभूत माधोगा देश है। शामरसरियःसंम्ििान्ति सम्मानि पत्तो waisi tणामिति:। RARMeमहाराला विचारेनेशापारियलमा गपरेकामा विरालोदेपर्पः ।

·किरातार्जुनीये मनु भवद्भिः किमर्थमसमथैरियोपेक्षितं समाह-- सोढवानो दशामन्त्यां ज्यायानेय गुणप्रिया। सुलभो हि द्विप भङ्गो दुर्लभा सत्सवाच्यता ॥५३ सोढवानिति ॥ गुणाः प्रिया यस्य स गुणप्रियः मियगुणः । वा प्रियस्य पानिपातः । ज्यायानप्रजो युधिष्ठिर एव । वृद्धशदादीयमुनि 'ज्यादाद इस्याकारादेशःानोऽस्माकमन्ते भवामन्या निकृष्टो दशामवस्या सोदवाब किंतु तदवरूदा इति भावः। ननु शत्रूपेक्षा महानर्थकारिणीत्याशयाह- इति । द्विषां विद्विषां भगः सुलभः । कालान्तरेऽपीति दोषः । सरसु समने ध्यता निन्यता दुर्लमा न तु शबूपेक्षा । हि प्रसिद्धौ। पापेक्षातो लोकापवाः बलवान् । तस्योत्पमस पुनरप्रतिविधेयरवास ध समयोलने स्वादेवेति मा ननु शनुवधे राज्ञां को नामापवादः प्रत्युत कीतिरेपेत्याशय, सत्यंस समयोडनकलक्षितकोत्या महानिन्दानिदानमित्याशयेनाह-- स्थित्यतिक्रान्तिमारूणि स्वच्छान्याकुलितान्यपि । तोयानि तोयराशीनां मनांसि च मनखिनाम् ।। ५४. स्थितीति ॥ तोयरामीनो समुदाणी तोयानि मनस्विनां मनासि चाहि तिकान्तेर्मयांदोलनाद्धेतोभीरूण्यत एवाकुलितानि संक्षोभितान्यापि सस कलुपाणि । न बरन्त इत्यर्थः । मनस्ययं युधिष्ठिर इति भावः । मात्र तोर सामान्यतो मनस्विनां पापकृतानामेव गुणतोल्यादौपम्यस यग्यतया स्ययो शालंकारः। गुणवान भीएवं स्वच्छता च॥ मन्यजातशत्रोः स्वमनवरे किं कारणमित्याशशामसौहार्द मेयेण्याह-- धार्तराष्ट्र सह प्रीतिवरमसाखमयत । असन्मैत्री हि दोपाय कूलच्छायेव सेविता ॥ ५५ ॥ भाराष्ट्रेरिति । धाराष्ट्रनिराः सह मीनि: सौहार्दमेवामा कि पैरमसूयत सूतवती । सूरत वादिकारकतरि छ । मनु सौदाई परगना थे प्रतिपिदं तबाह-मसदिति । हिपमासम्मंत्री दुर्जनेन संगतिः लाल समपातस नदीवरस डायेव सेविता भिता सती दोपायापर्याय भवति । खनु हुनः मुइनन्मियोहपातकं पश्यतीनि भाषः । उपमामाणितोऽयमय दरम्यासालंकार मम्वादावेव तेषां वृत्तमविशाय यं मंत्री नेपालः, दुर्गना दुर्विषमिला--- अागदादमीतस रामस गुणदोपयो। असभेरदो रिमा विपरिव ॥ ५६ ॥ मामाकोशाश्मीसमानता पदोः समस पपुवा मिशनुहोलोरबा विधान- मामीटरसमा.

·एकादशः सर्गः। सद्विशेषणं योग्यम् । असदत्तराचारस्य धूर्तस्याहोवृत्तमोहितं विधेदेवस्य मिव दुर्विमा विभावयितुमशक्यम् । किंतु कार्यकसमधिगम्यमित्यर्थः । सेपर्यन्ताकृपया खरुप्रत्ययः । मन्त्र मानी कथं परिभूतो जीवसि समार-- ध्वंसेत हृदयं सद्यः परिभूतस मे परैः । यद्यमर्पः प्रतीकारं भुजालम्ब न लम्पयेत् ।। ५७॥ ध्वंसतेति पर शभुमिः परिभूतस्य मे हृदयं समोसेट । अश्येदिर अमर्पः कसो भवीकारे प्रतिक्रियारूप भुभारम्व हसावलम्बनं न हम्मयेगा यदि हदपेनेति पा सत्यं जीवामि प्रतिविधिसयानि तु निर्ममतपेनि भ मनु तव कोश्यमभिमानमयाह- अवधूयारिमिनीता हरिणस्तुल्यचिताम् । अन्योन्यस्यापि जिहीमः किं पुनः सहवासिनाम् ॥५ अवधूयेति । रिमिरवधूप परिभूप हरिण गैरहस्यवृत्तिता मुल्य जीवन चम्याहारतामिवः । मीतमापिसा धपम् । पसापीति शेपः । भन्योन्य जिडीमो जामहे सहपासिनो सहधारिणां किं पुनः प्रागैव जिहीम किमु पचायमित्यर्थः क्रियायोगे संयम्धसामाम्ये पपीत्र वर्ष पापि भिमाना एकामदेकसायंकमनि शनिशासनामयानुशीयत इति म मनु सहि दुलहनिदाममन्तःशघुमान एवं स्वयवामिसाशहर । दोपमाह- शक्तिवैकल्पनास निःसारत्वाद्धपीपसः । जन्मिनो मानहीनस हपस प समा गतिः ।।५९ पोनि ॥ शालिवेकश्येनोसाहादिशतिरेणापमसामध्येविरहेण अब मधील विषेषभूगल पनिःसारवालावात् । रियादिका सारो परे स्थिति समरः । पीपसो गौरपदीमल भीसर माहीम मियो सन्तोषीमारिवाहिनियतिरपस्या मानहोमस्य तृणापि मराय साम्पो मान इति मासेपाक सरमाणितेपमुषमेलकानीपिकति भ्यम्पवे. मामला दोषमुस्था असहारे परमिणमार- अलापं सचदुदीप पंचापमहीभृताम् । प्रियता ज्यापसी मा गान्महतो फेन ताता ॥६० Reमिनि महीमा पि पारित पोरए । तापिरति पार माता माना car मा शासापनामापादानातिपित्रे बाकी.

·- किरानानी won pe | मरोनwोगी विभागसनामाशीपोगामीयामानामांगरियो गाशंगनिए 'जीन' ति पimum मशीपमवलोग्नीयं प गोहानीयामिति । गो मासानिमार योगन्ति । तापदाधीयते लक्ष्म्या तापदस सिरं यशः । पुगपस्तावदेवासी गायन्मानान हीयते ॥ ६१ ॥ साnिf प शायदेवासी इम्यामीयते । सावरण गुंगो म स्थिरम् । तापदेयागी पुरुषः । पुरुषोन गया हस्यः । पावन्मानानिमा मात्र दीयरो म प्रायनि । मानहीनस्य मनिमममम्मीत्यर्पः। स पुमानर्थवमन्मा यस नानि पुरासिते । नान्यामहुलिमम्येति संख्यायामुयतालिः ।। ६२ ।। स इति ॥ स धमागधंयमग्मा साधनमा यस्य सो नाति पुरोऽ स्थित मति मण्याप पुषणमाछाप असता गुणमधिकरयोअमिवाझुलिरन्या दिना सामलिम् । यतामिति शेषः । नाम्येति म मामोति । अदितीयवादस्वेत्यर्थः । एतन्मानरहिसस न संभवतीति भावः ।। दुरासदवनज्यायानगम्यस्तुङ्गोऽपि भूधरः । न जहाति महाँजस्कं मानप्रांशुमलाचता ।। ६३ ।। दुरासदेति ॥ दुरासदैनन्यांयाम्प्रवृदखयापि मुनोऽपि भूधरी गग्यो गन्तुं माक्य एव । प्रसिद्ध चतदिति भावः । महोजस्कं प्रतापसंप मानांशु मानो- सातम् । पुरुपमिति शेषः । अलस्यता न जहाति । कदाचिन्मानी सञ्जयितुं न शक्यत इत्यर्थः । गिरेरपि गरीयान्मानाधिक इति भावः । भत्रोपमानाइपराइ पमेयस्य मानिनो धर्मान्तरसाम्येऽप्यलाइयत्वेनाधिक्यकथनाम्यतिरेकालंकारः। गुरुन्कुर्वन्ति ते वंश्यानन्वर्था तैर्वसुंधरा । येपो यशांसि शुभ्राणि हैपयन्तीन्दुमण्डलम् ॥ ६४ ॥ गुरूनिति ॥ ते नरा वंश्यानन्वये भवान्गुरुन्कुर्वन्ति प्रययन्ति । खनाना व्यपदेशयन्ति रघुदिलीपादिवदित्यर्थः । तेनरैः। वसूनि धनानि धरतीति वसुंधरा! 'संज्ञायां मृवृजि-' इत्यादिना समस्यये 'सचिवः' इति साधुमागमञ्च अन्वर्यानुगतार्था । तेषां वसुभूतानां धारणादिति भावः । येषां शुमाणि यश- सीन्दुमण्डलं हेपयन्ति लजयन्ति । पशसो निष्कलरवादिति भावः ईशं हि यशो मानमहत एव संभवतीति सारपर्याधः । दीघातोपर्यन्ताद । भर्तिही-' इत्यादिना पुगागमः । अत्र हेपणस्य सादृश्यपर्यवसानादुपमालंकारः । उदाहरणमाशीपु प्रथमे ते मनखिनाम् । शुष्कैशनिरियामों यररातिषु पात्यते ॥ ६५ ॥ १'शुकानि' इति पाठ ·एकादशः सर्गः। --- । उदाहरणमिति ।। यरमः क्रोधः गुप्के नीरसेशानिरिवारातिषु विषये पासते प्रक्षिप्यते मनस्विनां मानिनां प्रथमे ऽग्रेसरास्तू आशी:पु पुरपरेवं भवितव्यमेवं- रूपासूदाहरणं निदर्शनम् । भवन्तीति शेषः । रामादिवदुपमानं भवन्तीत्यर्थः। भतो न स्याग्यो मान इति संदर्भार्थः । यदुफम् 'अभिदोहेण भूतानाम्' इत्यादि, सत्र युग्मेनोतरमाह- न सुखं प्रार्थये नार्थमुदन्वद्वीचिचश्चलम् । नानित्यतारानेखस्यन्विविक्तं ब्रह्मणः पदम् ।। ६६ ।। नेत्यादि । उदबद्वीचिरिव पलं समुद्रतरगावदस्थिरं सुसं कामं न प्रार्यये नेच्छामि । तया चपलमयं च न प्रार्थये । किं चानित्यता विनाशिता सेवाश- निसमाप्रसन्धिम्यन् । 'चा नाश-' इत्यादिना श्यन्प्रत्ययः । विविकं निबांध मह्मणो धस प्रारमनः । पात इति पदं स्थानमक्यलक्षणं मुक्ति धन प्रार्थये। एनेन पदुतम् 'उरदं जन्मनः कर्तुम्' इत्यादि, वरसमाहितम् । प्रमा?मयशःपकमिन्छेयं छाना तम् । चैधव्यवापिताराविवनिवालोचनाम्युभिः ॥ ६७ ।। प्रमाष्टुं मिति ॥ *तु एमना कपटेन कृतम् । शत्रुभिरिति परः । अयश एष पामिति रूपकालंकारः । धंधण्येन तापिताना दुःखी हवानामरातिवनिताना सोचनायुभिः समाष्टुं क्षालयिनुमिरहेयमभिलपेपम् । इपिधातोलिहि रूपम् । येरनिर्यातनातिरिकम कचिदिग्धामीत्यर्थः ।। पुर्व लाई 'यः छोति बपोरकोः' इत्याशुफदोषः स्वादियारामीहत्य रक्षानिने दोपायेति म्यापमाधिल पुग्मेनोत्तरमाह- अपहस्सेऽधवा सद्भिः प्रमादी वास्तु मे धियः । अस्थानपिहितापासा काम जिहेतु मा मवान् ॥ ६८॥ भपाय खादिममा सहि पगितरपासे । भपहसिप्य इत्यः । मानसामीप्ये पर्वमानवा' इति सतरण्यम्तारकर्मपि बद । ग्यन्त प्रान्तपाठः । मे शिपा प्रमापोनपधामवंबाखमवानप्यस्थाने योग्यविषये रिहित भापासो हितोपदेशकाणे ऐकस तमोक्तः । विपणः समिपः। काम मा मिनु माम् । पंगलक्ष्मीमनुवृत्य समुल्छेदेन विद्विपाम् । निर्वाणमपि मन्पेऽहमन्तरापं उपधिपः ।। ६९ ।। गति भई शिति पाणी सादेन विनाशेन पणेन धामी- मगुरपामरावद मणि मोक्षमति परियोग्ता मापे। पुरा मिलः । विगुलाम्पोररमादिमितिमा भोलार Gar गार 'परस्पर ·ri TrrPt. infanti || wriminary trimm -- Irritamin mm Amirmirat m | truera: HETATA Firstinterruri TREAT गति मेन गाम माम्मान। सुमोतिक गभिदिनोपन ॥ ७ ॥ whatiaanti MERITTETrryie TV aft| MARATHITTHA माRixe.ALIKA MITTE भागमा, THE Tirrittोग, मान- पामा का पुरानन्देन जातिमायारतम्मिना । योजीकवगुणः साम्यः सपिम्मसमुदाहनः ।। ७२ ॥ हामि नानिमात्राTRA जानिमामिपामिना गुरुपयन मम् । पिसापत इसपर मत्र गम्पमानमायापार गावापामेरपुकं भाइ हितमिति मरेपासमय चारितु पाते। सामान- मात्रेऽपि पुस्परागः प्रर्यते । परंतु नागरी पुंसामा दिसाधारण दिति वाताः । ता की त्याला त्यादिमायेव । भीतर्णणपक्षपातिमिर्षः पुमान् साम्यः सुपः सन्सविम पर्सनममुबा- हतः कथितः । पुसेन भवितव्यमिति निर्मित। असमानमिवोजांसि सदसा गौरवेरिवम् । नाम यस्पामिनन्दन्ति द्विपोऽपि स पुमान्पुमान् ।। ७३ ।। मसमानमिति ॥ कि चासदसा समयागोविणेरितं ध्यानसमे गौरवपूर्वक मुचारितं सत् । भोजासि अवता तेजासि प्रसमान शादिव स्थित यस्य सो 'नाम द्विपोऽप्यभिनन्दन्त्यनुमोदन्ते । किमुत मुहदहति भावः । स पुमान्पुमान् । • गण्यत शर्यः । मथमः पुंशग्दो जातिवचनो द्वितीयो गुणवचनः । स पति पाठ २ मतः' इति पाठ ·। एकादशः सर्गः । एप साम्यः। पत्र पुमान्धमानिति तात्पर्यमायभेदमियापीनरुपयलक्षणो डाटानुमासोऽलंकारः । तथा च सूत्रम्-'तात्पर्यभेदयुक्तो लाटानुप्रासः' इति । मनु सरसु मीमादिषु सवैवार्य कोऽभिनिवेश इस्यत्राह- यथाप्रतिनं द्विपतां युधि प्रतिचिकीर्पया। ममवाध्येति नृपतिस्तृष्यनिय लाजले ॥ ७४ ॥ यथेति । भूपतियुधिष्ठिरो पयाप्रति युधि डिपो प्रतिचिकीर्षया द्विषतः प्रतिकामिछया । प्रतिज्ञानुसारेणैव निघासयेत्यर्थः । सप्पपिपासुजलाजलेरिय ममैवा येतीति कार्यसिद्धर्मदायसवान्मामेव स्मरति । मतोऽयं ममाभिनिवेश इसः । मधोगधे-' इत्यादिना कर्मणि पछी। ननु युधिष्टिरः स्वाय साधपति, स्वया च स्वार्थमात्रमनुसंघीयतामियत माह- स वंशस्यापदावस्य शशाङ्कस्येव लाञ्छनम् । कृच्छ्रेषु व्यर्थया यत्र भूयते भर्तुराज्ञया ।। ७५ ॥ स इति ॥ स नरोऽवदातस्य सच्छस्य वंशस्य शसाहस्येव लाम्नं कर यत्र यस्मिन्पुरुषे कृच्नेषु ग्यसनेषु मर्नुः स्वामिन भाशया म्पर्थया मूयते । भावे MEI आपदि स्वार्थसाधका कुलपातक ताकथं स्वार्थनिएकार्यता युक्त्यर्थः । यदुकम् 'दिजहीहि रणोत्साहम्' इत्यादि कोत्तामाह- कथं चादीयतामझुनिता धर्मरोधिनी । आश्रमानुक्रमः पूर्वैः सर्यते न व्यतिक्रमः ॥ ७६ ॥ कथमिति ॥ धर्मरोधिनी धर्मविरोधिन्यवर्वाग्गाईस्थ्यामागेव मुनिता वानप्र. स्थत्वं चतुर्कममता वा । वर्णप्रक्रमेण तस्य विधानात् 'त्रयाणां वर्णानां घेदम- पीय चरवार पाश्रमाः' इति सूत्रकारवचनाच क्षत्रियस्यापि कैश्चिदिष्टरवात् । सदे. तत्सम्यग्विवेचितमसामी रधुवंशसंजीविन्याम्-'स किलाश्रममन्त्यमाश्रितः इयत्र । कयं वा दीया मया कयं बानीक्रियताम् । संप्रभे लोद । तथाहि । मन्दादिमिरायमानुक्रमः अर्यते । न तु ग्यतिक्रमः । 'ब्रह्मचारी भूवा गृही मवेत् गृही भूत्वा बनी भवेन धनी भूत्वा प्रयत्' इति श्रुत्यनुसारादित्यर्थः । एतदपि चत्वार आश्रमाः' इत्येतस्पक्षमाश्रित्योक्तम् । 'यदि घेद्वैराग्यं तदा ब्रह्म चर्यादेव प्रमजेद्ग्रहादा बनाद्वा' इति व्युत्कमपक्षस्यापि अवणात् सामान्येन विशेषसमर्धनरूपोऽर्थान्तरन्यासः॥ मनु भवान्गृहस्थ एव तस्कयमाझुनिस्वविरोध इत्याराक्ष, सत्यं गृहस्थो. मि, तथापि कृतनिखिलगृहस्यकाव्यस्यैव वानप्रस्थाधिकारो न गृहस्थमात्रस । न चाहमद्यापि कृतकृत्य इत्युचरमाह-- आसक्ता धूरियं रूढा जननी दुर्गा च मे । तिरस्करोति सातव्यं ज्यायांवाचारवान्नृपः ॥ ७७ ॥ १ 'मामेच' इति पाठ. २ 'जलालिम् एति पाठ..

·करावागुतीय भारानि मा Rm मार्ग कागत: मला प्रगदा । मार- सायं पूर्वी समितिमा दूरगा पुरानी भननी माती रापा गोणाचारयान् । सोऽधिक । समापि पायायो नमो दुरी हिरम मे मम माता सामाना निरकरोनि पूर्गकरोति । भाश्रमातरं - जगातील।। निररकोतीनि प्रत्येकमभिषयने । भग्यपा बहुवचनमाना रक्तमोगपमहानि- सधर्ममनुरुन्धन्ते नातिक्रममरातिमिः । पलायन्ते कृतध्वंसा नाहयान्मानशालिनः ।। ७८ ॥ स्वधर्ममिति ॥ मानशालिनः स्वधर्म क्षात्रधर्ममनुरन्धोऽनुवर्तन्ते । अतिनं स्वधर्मातिकमं मानुरन्धते । ततः किमत माह-रातिभिरिति । भरनिनिः करायंसाः कृतापकाराः सन्त माहयान पहायन्ते । अयमेव सधर्मानुरोध इस्पर्धः । 'उपसर्गस्यायसी' इनि रेफस लापम् । अव मनु:-'न निवर्तेत सजा मारक्षाप्रथामनुस्मरन्' इति । भनोत्तरवाश्यार्थ प्रनि पूर्ववापयार्थस हैनुवाद पयार्य हेतु काम्यलिजमलंकारः ॥ किंबहुना ममापं निश्चयः यूयतामियाह-- विच्छिन्नाभ्रविलायं वा विलीये नगमूर्धनि । आराध्य वा सहस्राक्षमयशाशल्यमुद्धरे ॥ ७९ ॥ विच्छिति ॥ विच्छिन्नं वाताहतं यदनं तदिव विलीयेति विच्छिमाधविला यथा तथा । 'उपमाने कर्मणि च' इति कर्युपपदे णमुल । नगमूर्धन्यसिन्धि रिशृङ्गे विलीये विशी वा। कपादिपु अथाविध्यनुप्रयोगः। यद्वा.सहप्रायः मिन्द्रमाराध्यायश एव शल्यं तदुद्धर उद्धरिष्यामि । न तु गत्यन्तरशत्यर्थः । वाशग्दो विकल्पे। इत्युक्तवन्तं परिरम्य दोया तनूजमाविष्कृतदिव्यमूर्तिः। . अघोपघातं मघवा विभूत्यै भवोद्भवाराधनमादिदेश ।। ८०॥ इतीति ॥ मघवेन्द्र इत्युक्तवन्तम् तनूजं पुत्रमर्जुनम् । आविष्कृता प्रकटिता दिव्यमूर्तिर्निजरूपं येन स तथोक्तः सन्। दोभ्या बाहुम्या परिरम्य विभूल श्रेयसे । अपहन्यतेऽनेनेत्युपघातम् । करणे धम्प्रत्ययः । अघार्ना दुःखानामुपया तमघोपघातम् । भवः संसारस्तस्योद्भवः कारणमिति भवोद्भवः शिवस्तस्पाराधन- मुपासनमादिदेश । शिवमुद्दिश्य तपश्वरेत्याज्ञापयामासेत्यर्थः ॥ पीते पिनाकिनि मया सह लोकपालै- लोकत्रयेऽपि विहिताप्रतिवार्यवीर्यः । लक्ष्मी समुत्सुकयितासि भृशं परेपा- मुचार्य वाचमिति तेन तिरोबभूपे ॥ ८१ ॥ "महाकाव्ये किरातार्जुनीय एकादशः सर्गः । । M इति पाठ ·द्वादशः सर्गः। प्रीत इति ॥ पिनाकिनि शिवे प्रीते सति लोकपासै: सह मया लोकत्रयेऽपि हितं दत्तमप्रतिकार्यमनिवार्य धीर्य यस स सयोतः सन् । परेपो शत्रणामी भृशं समुरसुकयितासे समुसुको स्वय्यनुरक्तो कोसि । पुनराहरिष्यसीस्यर्थः । वीरभोग्याः संपद इति भावः। उरतुशदात् 'तरकोति' इति प्यन्तास्कर्तरि लुट् । इति वाचमुचार्य तेनेन्द्रेण तिरोबभूवेन्तर्दधे । भावे लिट् ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमलिनाधरिविरचितायो किरातार्जुनीय- काययाख्यायां धण्टापथसमास्यायामेादशः सर्गः समासः । द्वादशः सर्गः। अथ वासरस्य वचनेन रुचिरवदनखिलोचनम् । क्लान्तिरहितमभिराधयितुं विधिवत्तपांसि विदधे धनंजयः॥१॥ भधेति ॥ अथेन्द्रतिरोधानानन्तरं रुचिरवदन इन्द्रसाक्षात्कारसवोपासन. मुखो धनंजयो नो पासवस वचनेनोपदेशेन त्रिलोचनं शिवं शान्तिरहितं पधा तथाभिराधयितुं प्रसादयितुं तपांसि विधिवद्विभ्यम् । यथाशास्त्रमित्यर्थः । तद- हम्' इति पतिप्रत्ययः । विदधे चके। अमिन्सर्ग उद्तावृत्तम्-'सनमादिमे सलघुकी च नसजगुरुकैरयोगता । भविगतभनजला गयुताः सजसा जगौ चरण- मेकतः पठेत् ॥' इति लक्षणाद ।। अभिरश्मिमालि विमलस धृतजयधृतेरनाशुषः । उस मुवि बहुतियालिथयः प्रतिजग्मुरेकचरणं निपीदतः ॥२॥ अभिरश्मीति ॥ अभिरश्मिमात्यभिसूर्य सूर्याभिमुखं भुन्येकचरणं निपीदत एकचरणेन तिष्टतो विमलस्य वाशान्तरशुद्धिमतः। एता जयप्रतियेच्छा येन तखानाशुपोऽनभतः । 'उपेयिवाननाचाननूचानश्व' इति निपातः । तस्यार्जुनस्य बहूनां पूरणा पहुतियाः । बहुसंख्याका इत्यर्थः । तस्य धरणे बद' । 'बहुगणसं. इस्य तिथुक्' इति तिथुगागमः । तिथयो दिनानि प्रतिजग्मुः। भय तिथिशन्दः पुंलिः 'सदाचालिथयो द्वयोः' इत्यभिधानात् । अन्यथा बहुतिया इसत्र रिवान्डीप्स्यात् ॥ वपुरिन्द्रियोपतपनेषु सततमसुखेपु पाण्डवः। व्याप नगपतिरिय स्थिरता महतां हि धैर्यमविभाव्यपैभवम् ॥शा पारिति । पाण्डयोर्जुनः सततं वप इन्द्रियाणां घोपतपनेषु संतापकरेषु । करणे न्युट । असुखेष्वनशनादिदुःखेष्वपि नगपतिर्गिरीन्द्र हव स्थिरता दार्थ प्या भाषा तथाहि । महतां धैर्यमविभाज्य दुर्योधं वैमवं सामध्यं यस्य तत्र- योत्तम् । घोराणामकिंचित्करं दुःखमिति भावः ॥

·१७२ किरातार्जुनीये न पपात संनिहितपक्तिसुरभिपु फलेषु मानसम् । तस्य शुचिनि शिशिरे च पयस्यमृतायते हि सुतपः सुकम नेति ॥ तस्यार्जुनस मानसं मनः संनिहितानि समीपस्थानि यान भीणि पाकसुगन्धीनि तेषु फलेषु । तथा शुचिनि स्वच्छे शिशिरे शीत च न पपात । न किंचिदाचकाङ्केति भावः । प्राणधारणं तु तस्य तप एक तथाहि । सुकर्मणां सुकृतिना सोमनं तपः सुतप एवामृतायतेऽमृतवर कि तपस्तृप्तानां तर्पणान्तरिति भावः । लोहितादिद्याभ्यः क्यए'। 'वा इत्यात्मनेपदम् । लोहितादिराकृतिगणः ॥ न विसिस्सिये न विपसाद मुहुरलसतां न चाददे । सत्त्वमुरुधति रजस्तमसी न हतः स तस्स हतशक्तिपेलेवे नेति ॥ सोऽर्जुनो न विसिमिये । अहो महसपस्तप्तमिति म बिसंयं 'तपः क्षरति विस्मयात्' इति स्मृतेरिति भाषः । न विपसार फलविलम साहो न बभूव । 'विपादक्षेतसो भरः' इति लक्षणात् । 'सदिरमते इति । मुहुरलसता सपति मन्दोधमत्वं च भागमत् । तिगतिमी इससा एष पेलवे भरे ते हतरातिपेल रजस्तमसी गुणासुरुपति महासार तसा सावं सत्वगुणं न हतः स न हसवती । हन्तेः 'ल मे' इति भूतार्थे भर वपसा कृशं पपुरुयाह स विजितजगत्रयोदयम् । पासजननमपि तचाविदां किमिवास्ति यम सुकरं मनसिनि वपसेनि । सोऽर्जुनस्तरसा कृ तथापि विजितो जगप्रयस भुवनारस साकों पेन बायोकारितामपि लोकहिसात भारता मासजननं भयंकर पायाह पति म। मधेराधियमित्यार-मि पग्मनलिमिन गुरं लिमियासिन मणीय परामो माया- 'मनसिमाम्' इति पाठे पट्टी स्वार। योगक्षणापा: मले इत्यादिना मधात्म ज्यलतोऽनलादनुनिठीयमधिकाचिरम्ममा निधः । पर्यगुणमवजयन्विजपी दासे रामभततरः रालयः ॥ ७ मला नि । विजयी सोमोनुनिधी Rssपपीमार ' अशीयालम मतो दीप्यमानामकिन माननाम ARE A Trefit काशी गमुकाम राजस्थाinfaniभागिता - सानिमामोरि उस सदा बाबानममिती रिगामि। যমনকি মন খারাপাগানমায় ।।

·द्वादशः सगः। १७३ जपत इति ॥ सदोपांशु महः । गूदमित्यपः । 'हयोपांशु चालिश इत्यमरः। करणवदनशन्दमनुप्रयोग उपांशु' इति कौमारलक्षणम् । अन्यत इति अपवं जपम् । मनमित्यर्थः । जपतः पठतलस्थानस्य बदन का अभितो विसारिभिः प्रसरणशीलदानकिरणहेतुभिः परियेपमीपपरमर्कमण्डलमिव शुशुभे । 'परिवैपस्तु परिधिरुपसूर्पकमण्डले' इत्यमरः ।। कवचं स विनदुपवीतपदनिहितसज्यकार्मुकः । शैलपतिरिव महेन्द्रधनुःपरिवीतभीमगहनो विदियुते ॥९॥ कवचमिति । कवचं वर्म विप्रदुपवीतपदे पज्ञोपवीतस्थाने निहिसमारोपितं सन्यं कार्मुकं येन स तथोकः । सोऽर्जुनो महेन्द्रधनुपा परिवीतं परिवेष्टित भीम महनं वनं यस्य स शैलपतिरिन हिमवानिव विदिद्युते शुशुमे । प्रविवेश गामिव शस्य नियमसवनाय गच्छतः । वस्य पदविनमितो हिमवान्गुरुवां नयन्ति हि गुणान संहतिः१० मविवेहोति । नियमसदनाय नियमनानाय कपास्य तपःकर्शितस्य तया । 'सवनं साने सोमनिर्दलनेऽपि च' विश्वःगच्छत नस्य पदः पादन्या- सर्विनमितो हिमवान्गो मुवं प्रविवेदोत्युत्प्रेक्षा । मनु कृशस्य कथमियगौरवम् । तबाह-गुणाः सारादयो गुरुतां नयन्ति प्रापयन्ति हि । संहतिः संघातः । मूर्ति- रिति यावत् । न नयन्ति ! अन्तःसारादि, गौरवं भवति, न तु बाझास्थौल्पात् । तत्रच हेमपिण्डवलपिण्डानेव निदर्शनमिति भावः । परिकीर्णमुद्यतमुजस भुवनविवरे दुरासदम् । ज्योतिरुपरि शिरसो विततं जगृहे निजान्मुनिदिवौकसा पथ:११ परिकोणमिति ॥ उघतभुजस्योषाहीस्तस्य शिरस उपरि । 'पध्यतसर्थप्रत्य- येन' इति पही। विततं विस्तृतं भुवनयोर्विवरे पावापृथिव्योरन्तराले परिकीर्ण च्याप्त दुरासद दुधै ज्योतिस्तेजो मुनीनां दिवौकसा धनिजातियताम्पयो मागाहे अमाह । प्रतिबन्धेत्यर्थः ।। रजनीपु राजतनयस्य बहुलसमयेऽपि धामभिः । मिन्नतिमिरनिकरं न जहे शशिरश्मिसंगमयुजा नभःश्रिया १२ रजनीविति ॥ बहुलसमये कृष्णपक्षेऽपि रजनीपु रात्रिषु राजतनयस्यार्जुनख 'धामभिस्तेजोमिभिशस्तिमिरनिको यस्य तनभः शशिरश्मीनां संगमेन हेतुना युजा संगतथा श्रिया । तस्ट्रीतुल्यया धियेत्यर्थः । अत एव निदर्शनालंकारःनिजहे न त्यतम् । जहातेः कर्मणि लिद । ज्योत्स्नातुल्यं ज्योतिर्जातमित्यर्थः ।। महता मयूखनिचयेन शमितरुचि जिष्णुजन्मना । हीतमिव नभसि वीतमले न विराजते स वपुरंशुमालिनः ॥१३॥ १"विरामति इति पाठ कि. १६

·A
६
तेजो भूरुवनानि वृक्षसण्डाद ददाह । अग्निवदिति भावः। सयापो बलानि
१७४
किरातार्जुनीये
। मानि जिष्णोरनासम्म गश सेन । जन्मोत्तरपदवाधिकागो
बारविय दीसं निसरवानिमियेयुप्रेशा । पीवमले
घायरणरहिरो पीत्यर्थः । नमगिन विराजते समय
वीरितारुणजटांशुमधिगुणशरासनं जनाः।
रुद्रमनुदितललाटदशं ददृशुमिमन्थिपुमियासुरी: पुरीः॥१
समिति ॥ उदीरिता उता अक्षणा जटानामंशयो यस्य तमधिगुणमधि-
भारासनं यस्य रामसुनं जनाः सिद्धगणा आमुरीरसुरमंबन्धिनीः पुरीमिमरिक
मपिगुमिपाम् । मयः समन्तादुप्रत्ययः । तथानुदितानुरपना सलाटे ग्यास
साक्षामिपुरविजयोचतममालाक्षं अमिर दागुः । अत्रामालाक्षस रुद्रस्वासम
रस्वतःसिद्धोपमानासिवनेयमुपमा । किंतूटपेक्षा । सा घामालाक्षमित्युपमान
मेयस न्यूनत्वकथनार्थेऽन्वयम्यतिरेकेणोजीवितेत्यनयोरमाणिमादेन संका:
उपमा तु व्यग्यत इत्यलंकारेणालंकार घनिः॥
मरुतां पतिः खिदहिमांशुरुतं पृथुशिखः शिखी तपः ।
.: तमुमसुकरमुपक्रमते न जनोऽयमित्यवयये स तापसैः ॥ १५॥
मस्तामिति ॥ मस्तां पतिः विद्देवेन्द्रो वा । अहिमांशुस्त सूर्यो वा । -
शिखो महाज्वाल: शिखी पावको धा । असुकरं दुष्करं वरस्तसुमुपक्रमते । भक
जनः पुरुषः कश्चित्प्राकृतो नेति सोऽर्जुनस्वापसैस्तपस्विभिः । 'अण् ध' इति मार-
थीयोऽण्प्रत्ययः । अवययेऽवगतः । यातेरवपूर्वाकर्मणि लिद । भन्नेन्दस्वादिकमा-
रोप्य जनत्वापवादात्साम्यमारोप्यापहवालंकारः । सामान्यलक्षणं तु-निषिद-
विषये साम्यारोपो झपट्सवः' इति ॥
न ददाह भूरुहवनानि हरितनयधाम दूरगम् ।
न स नयति परिशोपमपः सुसहं बभूव न च
न ददाहेति ॥ दूरगम् । व्यापकमित्यर्थः । हरितनयपेन्द्रसुतस्थार्जुनस्य धाम
परिशोपं न नयति म । अर्कवदिति भावः । सथापीति शेषः। सिद्धाश्च तापमान
वैः सुसहं न बभूव । मतोऽस्यालौकिक तेज इति भावः । अत एव दुःसहवास
झापजनकरवयोर्विरोधाद्विरोधाभासोऽलंकार:-आभास विरोधस विरोधा-
एंकृतिर्मता' इति एक्षणात् ।।
विनयं गुणा इव विवेकमपनयमिदं नया इव ।
न्यायमवषय वाशरणाः शरणं ययुः शिवमयो महर्षयः ॥१७॥
विनयमिति ॥ अयोऽनन्तरमारणा महर्षयो मुनयो विनय शिक्षा गुणा औदाः
। अशिक्षितस सदभावादिति माया ( मपनयमितिलाई
पाठ २'अ' इति पारर 'भूषर' हात पार
सिद्धतापसः ॥१६॥

·द्वादशः सर्गः। १७५ विवेक सदसज्ञानं नया भीतय इन ! अविवेकिनो नीयमावादिति भावः। नीति- पाडण्यप्रयोगः । नीयतेऽनेनेति न्यायो नियामक प्रमाणं तम् । अवधयः समया हव । भप्रामाणिकस समयोल्लानादिति भावः । शिवं शरणं रक्षितारम् । 'शरणं गृहरक्षियोः' इत्यमरः । ययुजग्मुः। शरणरवेन प्रापुरित्यर्थः । अशरणाः शरणमिति चोपमास्वपि यथायोग्य योज्यम् । उपमालंकारः। परिवीतमंशुभिरुदस्तदिनकरमयूखमण्डलैः । शंभुमुपहतशः सहसा न च ते निचायितुमभिग्रसेहिरे ॥१८॥ परिवीतमिति ॥ उदस्त निर छादितं दिनकरमयूखमण्डलं पत्तः । सूर्यते. जोविजयिभिरित्यर्थः । अंशुभिस्तेजोभिः पारेवीतं व्या शंभु शिवमुपहताशः प्रतिहतदृष्टयते महर्षयः सहसा झदिति निचायितुं निशामयितुम् । द्रष्टुमित्यर्थः । 'चाय पूजानिशामनयोः' इति धातोः 'शष-' इत्यादिना तुमुन् । नाभिमसे. हिरे न शेकुः॥ अथ भूतभव्यभवदीशमभिमुखयितुं कृतस्तथाः । वत्र महसि ददृशुः पुरुष कमनीयविग्रहमयुग्मलोचनम् ॥१९॥ अयेति अथ हगुपघातानन्तरं भूतभव्यभवतां भूतमविष्यद्वर्तमानानामी देवमभिमुखयितुमभिमुखीकतुं कृतस्तवाः कृतस्तोत्राः सन्तः । न वन्यथेति भावः । 'स्तवः स्तोत्रं स्तुतिर्नुतिः' इत्यमरः । तत्र पूर्वोक्त महसि तेजसि कमनीय. विग्रहं रम्यमूर्तिमयुग्मानि श्रीणि लोचनानि यस्य तं पुरुषं दृशुः॥ भय पनभिः पुरुष विशिनष्टि- ककुद इत्यादिना ।। ककुदे वृपय कृतबाङमकशपरिणाहशालिनि । स्पर्शसुखमनुभवन्तमुमाकृचयुग्ममण्डल इवाईचन्दने ॥ २० ॥ कीडशं पुरुषम् । अकृशेन महता परिणाहेन विशालतया शालत इति तथोक्के । 'परिणाहो विशालता' इत्यमरः । वृपस्य वृषभस कुर्देऽसकटे । आधयीकृत इति शेषः । भादधन्दन उमायाः कुञ्चयुग्ममण्डल हब कृतबाहुं न्यस्तहसमत एव स्पर्श- सुखमनुरूवन्तम् । ककुदस्य समावियपरसुखकरत्वादिति भावः उपमारंकार स्थितमुन्नते तुहिनशैलशिरसि भुवनातिवर्तिना। साद्रिजलधिजलवाहपथं सदिगनुवानमिव विश्वमोजसा ॥२१॥ स्थितमिति ॥ उपते तुहिनशैलशिरसि हिमवतः शिस्त्ररे स्थितम् । चिस्कोणे स्थितमित्यर्थः । तथापि भुवनातिवर्तिमा सर्वलोकातितायिनौजसा तेजसा । अदिभिः पर्वतर्जलधिभिः समुदजलवाहपथेनाकाशेन च सह वर्तत इनि तयो. पम् । दिग्भिः सह पर्वत इति सदिक् । उभयत्रापि 'तेन सदेति तुल्ययोगे' इति महुग्रीहिः । विश्वमावानं ग्यामुवन्तमिव स्थितमित्युत्प्रेक्षा । पर व्याप्ती' इति धातोःशाना॥ १.निधायिनुम्' 'निरीक्षितुम्' इति पाटो ·. किरातार्जुनीये । अनुजानुमध्यमवसक्तविवतवपुषा महाहिना। लोकमसिलमिव भूमिभृता रवितेजसामवधिनाविवेष्टितम् २२ अनुगाम्विति ।। जानुनोमध्येऽनुजानुमभ्यम् । विमत्तयज्ययीभावः । सकं समं वितरामायतं च पुर्यस्य तेन महाहिना । अवसतिकावधमूनेनेत्यर्थः । अधिपेष्टितमत एव रवितेजसामवधिना पर्यम्तमूतेन भूमिमृता लोकालोकार मामियेष्टिरमखिलं लोकमिव पितमित्युपमा। 'भसूर्यपश्यापरमागो सोमाले- काचकः' इत्यागमः॥ परिणाहिना तुहिनराशिविशदमुपवीतसूत्रताम् । नीतमुरगमनुरअयता शितिना गलेन विलसन्मरीचिना ॥२॥ परिणाहिनेति । पुनश्च । सुहिनराशिवद्विशदं शुम्नमुपवीतसूत्रता यज्ञोपवी- सरवं नीतं प्रापितमुरग शेषाहिमनुरजयता स्वगुणोपरकं कुर्वता । श्यामीकुर्वत- स्वर्थः। परिणाहिना विशालेन विलसन्मरीचिना प्रपतकिरणेन शितिना नीलेन गलेन कण्टेनोपलक्षितम् । 'कण्ठो गलोऽय प्रीवायाम्' इत्यमरः । मनोगस्य स्वधवालमत्यागेनान्यजन्यनीलिमप्राणाप्तगुणालंकार-'तहणः स्वगुणत्यापार न्योत्कृष्टगुणप्रहः' इति लक्षणाद। प्लुतमालतीसितकपालकुमुदमुपरुद्धमूर्धजम् । शेषमिव सुरसरित्पयसां शिरसा विसौरि शशिधाम विनतम् २१५ लुतेति ॥ पुनश्च । मालती जातीकुसुमम् । 'सुमना मालती जातिः' इति, "पुष्पे जातीप्रभृतयः स्खलिला ग्रीहयः फले' इति चामरः । तत्सितं परकपाल. मेव कुसुदं तरतुसमासुतं येन तत्तयोक्तम् । अवरुद्धमूर्धनं ग्यासशिरोम् । अत एव सुरसरिस्पयसां शेषमिव नियोतावशिष्टं गाममम्म इव । स्थितमित्यर्थः! उत्प्रेक्षालंकारः। विसारि विसत्वरं शशिधाम चन्द्रतेजः शिरसा वितम् । पुरुष दारिति पूर्वेण संबन्धः ॥ १ 'अभिवेष्टितं' इति पाठः, २ पयसइति पाठ... "विकाशि' इति पाठ.. २४-२५ लोकयोर्मध्ये कचिक्षेपकोऽयं दृश्यते- बहुभिध बाहुभिरहीनभुजगयलयविराजितम् । चम्बनतदभिरिवॉलघुमिः मयलायतमल्यमेदिनीभृशम् ॥ बहुभिरिति । अहीनां सर्पाणां मध्ये य इनाः भेष्टा भुजगात एव यत्यानि येशी तः । रापभिररित्यर्थः । बहुभिरने हुभिः । सहसमुजवात्तस्यैति भावः । विरा- जितं शोमित चन्दनताभिरने कमलयमेदिनीमृतमिव स्थितम् । चन्दनतरपोऽप्यहीना महान्तो भुजगासोपा पलयो वेष्टनं येषां सैरिति । भलघुनिमहद्भिः प्रलापस आय. । प्रवलरी परित्यर्थः । अयामसायनरमला निर्मला आय- इति पाठ:. २ 'भमळायतः', 'धवलायतैः दही पार्टी)..

·द्वादशः सर्गः। १७७ . मुनयस्ततोऽभिमुखमेत्य नयनविनिमेपनोदिताः। पाण्डुवनयतपसा जनितं जगतामशर्म भृशमाषचक्षिरे ॥२५॥ मुनय इति । सतो दर्शनानन्तरं मुनयोऽभिमुखमेत्य । शिवस्यैति शेषः । नयनविनिमेषेण नेवसंज्ञया नोदिताः प्रेरिताः सन्तः पाण्डुतनयस्वार्जुनस्य सपसा मानितं तत्पूर्वोकं जगतामशर्मासुखम् । दुःखभित्यधः । “शर्मशातमुखानि च' इत्यमरः । भृशं सम्यगाचचक्षिरे कथितवन्तः। वरसैच कोऽपि भुवनकपुरुष पुरुषस्तपसति । ज्योतिरमलव'पोऽपि रघरभिभूय पुत्र इव भीमविग्रहः ॥२६॥ तरसेति ॥ हे भुवनकपुरुष, वृत्रो वृत्रासुर इव भीमविग्रहः कोऽपि । भविज्ञात इत्यर्थः । पुरुषस्तरसा बलात्कारणव । 'तरसी बलरंहसी' इति विश्वः । अमलवपुप उडवलमूर्ते रवेरपि ज्योतिरभिभूय तपस्यति तपश्चरति । 'कर्मणो रोमन्यतपोभ्यां बर्तिघरोः' इति पयङ्॥ स धनुर्महेपुधि बिभर्ति कवचमसिमुचमं जटाः चल्कमर्जिनमिति चित्रमिदं मुनिताविरोधिनच नास राजते२७ स इति । कि घ । स पुरुषो महान्ताविपुधी यख तन्महेपुधि धनुः कवचं वर्मोचममसि खा जटा घल्क चीरमजिनं धर्म च विभर्ति इत्येवंरूपमिदं विरु वैषधारणं मुनिताविरोधि मुनित्वप्रतिबन्धकं तयाप्यस न राजत इति न । किं तुरागत इवेत्यर्थः । चित्रमाश्चर्यम् । 'संभाव्यनिषेधनियतेने द्वौ प्रतिपेधी' इति चामनः॥ चलनेऽवनिश्चलति तस्य करणनियमे सदिमुखम् । स्तम्भमनुभवति शान्तमरुद्रहतारकागणयुतं नमस्तलम् ॥२८॥ चलन इति ॥ किय । तस्य पुंसश्चलनेऽवनिः पृथिवी चलति । तथा करणनियमें समाधिविन्द्रियसंयमे सति । करणं साधकतम क्षेत्रगानेन्द्रियेप्वपि' इत्यमरः । सदिमुखं दिवसहितं शान्तैः सिमितमस्तां बाधूनां प्राणां ध्यादीनां तारकाणां गणर्यंत नभस्तलं म्योमस्तम्भ निश्चष्टतामनुभवतीत्यर्थः । अतो विधातिशायिनी तस्य शक्तिरूपलम्यत इति भावः । न तदुपेक्ष्यमित्याशयेनाह-- स तदोजसा विजितसारममरदितिजोपसहितम् । विथमिदमपिदधाति पुरा किमियास्ति यन तपसामदुष्करम् २९ स इति ॥ स पुमानोजसा विजितसारं निरस्त्रसवम् । अमरदितिजोपसहित सुरासुरसहितं तदिदं विश्वं पुराऽपिदधाति । अपिधास्पतीत्यर्थः । शीघ्रमेव हरि- प्यसीति भावः । निफटागामिके पुरा' इत्यमरः । 'पावरपुरानिपातपोलेंद' इति १ 'मतिचित्रम्' इति पाठर १ 'यत्र रतु तेन दुष्करम 'ठन उनु पनि परम्, 'यत्र मकर खनु देन रति पार ·किसताना मरिणांसद | यानि मर्म मामकर किमिगत मfti परमम्मीला सामान रितमानम्योज्यांगरमाग माता माह- विजिगीपते यदि जगन्ति युगपदय संनिहीपति ! प्रामुममयममियान्यति या वयमस नो विपहित धमा रुचः दितिगीय इति ॥ प्रपोजगति सवनानि गुगपरिनिगीते यद। पमियन या । “पूर्वमगनः' इत्यारमनेपदम् । अथ पुगामनिहीपनि संह उति पा । भमरमपवर्ग मागुममियाम्यनि या न विप्रो धपमिति शेरः । यमप्यस स्मोजामि निहित सोम । जीपमालुमहरिपः' इति । पाहिटागमः । मोक्षमा न भाया। ऋमित रुपः कामितानि मिहिनुमा 'मिगुम्' इति प्यायशते । सन्म सहेरयधारणार विचार्यम् । किमुपेयरो कथय नाय न तर विदितं न किंचन । पातुमलमभयदाहसि नस्त्वयि मा सशासति मवत्सरामः किमिति ॥ हे नाप, किमर्थमुपेक्षसे कथय । स्वमिति शेषः । तब न कि. तम् । ययाज्ञायमानमित्यर्थः । स च यमानेइति पष्टी । म सिंचन किन ना हे अभयद, नोमानलं मातुमईसि । स्वयि शासति सति परामको मा भवन्माभूत् । 'मोहरे लाच' इति REn इति गां विधाय विरतेषु मुनिषु वचनं समाददे। भिन्नजलधिजलनादगुरु ध्वनयन्दिशां वियरमन्धकान्तकः ३ इतीति । इतीरथं गां वाचं विधाय । अभिधायेत्यर्थः। सामान्यस विशेषाय वसानात् । मुनिपु विरतेषु तूष्णीभूतेषु सत्सु । अन्धकान्तकः शिवो भियसो लस्य जलधेर्जलस्य नादमिव गुरु गम्भीरं यथा तया दिशा विवरमन्तरालंघन यन्वचनं समाददे स्वीकार । उवाचेत्यर्थः ।। बदरीतपोवननिवासनिरतमवगात मान्यथा । धातुरुदयनिधने जगतां नरमंशमादिपुरुषस्य गां गतम् ।।३।। पदरीति ॥ बदरीतपोवने बदरिकाश्रमे निवासनिरतं नित्यनिवासिनं गां गत भुवमवतीर्ण जगतामुदयनिधने सृष्टिसंहारी धातुः। तयोः परित्यर्थः । 'तुन इति दधातेस्तृन्यत्ययः । अत एव 'न लोक-' इत्यादिना कर्मणि पष्टीप्रतिषेधः । आदिपुरुषस्य विष्णोरंशमंशभूतं मरम् । नरसंज्ञकमित्यर्थः । यो नारायणसस इति भावः। अन्यथोकवपरीत्येनैनं मावगात । मनुष्यमानं मा जानीतेत्यर्थः । इणो गा लुहि' इति गादेशः ।। अथ सख तपसो निमित्तमा- द्विपतः परासिसिपुरेप सकलभुवनामितापिनः । क्रान्तकुलिशकरवीर्यवलान्मदुपासनं विहितवान्महत्वपः ॥३४॥ १'वर नाइवि पाठ..

·द्वादशः सर्गः। द्विपत इति ॥ एप नरः सकलभुवनान्यभितापयन्त्यमीणमिति तथोक्तान् । 'बहुलमाभीक्ष्ण्ये' इति णिनिः। क्रान्ते आक्रान्ते कुटिशकरपेन्द्रस्य वीर्यवले शक्तिसैन्ये येवान्दूिपतः शत्रून्परासिसिपुः परसितुमिच्छुः । अस्यतेः समन्तादु- प्रत्ययः । मदुपासनं मदाराधनम् । करणे ल्युद । महत्तपो विहितवान् । भधाय मानुपावतारे कारणमाह- अयमच्युतथ बचनेन सरसिरहजन्मनः प्रजाः। पातुमसुरनिधनेन विभू भुचमभ्युपेत्त्य मनुजेपु तिष्ठतः॥३५॥ श्रयमिति ॥ विभू प्रभू अयं नरोऽच्युतः कृष्णश्च सरसिरुहजन्मनो ब्रह्मणो वचनेन प्रार्थनयासुराणो निधनेन मारणेन करणेन प्रजाः पातुं रक्षितुं भुवमम्यु- पेत्य मनुजेपु तिष्ठतः । वस्तुतस्तु साक्षावरनारायणावेती कृष्णार्जुनावित्यर्थः ॥ अथास्य सत्यसंपदं प्रकाशयितुमाह- मुंरकृत्यमेतदवगम्य निपुणमिति भूकदानवः । हन्तुमभिपतति पाण्डुसुतं त्वरया तदत्र सह गम्यतां मया ३६ मुरेति ॥ भूकदानको मूकाक्ष्यः कश्चिदपुर एतत्पाण्डवकृत्यं सुरकृत्यमिति निपु. जमवगम्य साधु निश्चित्य पाण्डुसुतमर्जुनं हन्तुमभिपतति । तत्तस्मात्कारणादना- जुनाश्रमे विषये।आधर्म प्रतीत्यर्थः। मया सह त्वरया गम्यताम् । द्रष्टुमिति शेषः॥ विवरेऽपि नैनमनिगूढमभिभवितुमेप पारयन् । पापनिरविरविशतितया विजयं व्यवस्थति बराहमायया ॥३७॥ विवर इति ॥ पापे निरतिरतिप्रीतिर्यस्य स एष दानवो विवरे रन्धेऽपि । एका- म्तेऽपीत्यर्थः । एनं पाण्डवमनिगूढं प्रकाशं स्पष्टं यया तथामिभवितुं न पारया शबन् । विभापायाम् 'नम्' इति नभमासः। भविशङ्कितया स्वरूपगृहनाविश- तिया घराहमायया वराहभूमिकया विजयं व्यवस्पति विजयं प्रत्युद्युक्त इत्यर्थः ।। ततः भरवीत्यत आह- निहते पिडम्बिवकिरावनृपतिवपुपा रिपौ मया । मुक्तनिशितविशिखाप्रसभं मृगयाधिवादमयमाचरिष्यति ३८ निहत इति ॥ विम्बितमनुकृतं किरातनूपतिवपुर्येन तेन । तपधारिणे. त्यर्थः । मया रिपी वराहे निहते मया ते विषये मुक्तनिशिवविशिखः सन् । भर्य पाण्डवः प्रसभं प्रसझ मृगयाविवाद मृगमदारकलहमाचरिष्यति करिष्यति । ममहतमेव मृगं प्रदत्य स्वयमहमेव प्रहवि कलाहप्यत इत्यर्थः ।। ततोऽपि कि भावीत्याह- तमसा निपीडिवकास विरहितसहायसंपदः । सत्त्वविहितमतुलं अजयोलमस पश्यत मधेऽधिकृप्यतः ॥३९॥ १'पुरकार्थम् इति पाठ २ 'तुलयो' इति पाठ ·. १८० किरागानी तपनि मया पीडितोर पर गमगीतिकाल - काल-' इत्यादिना समामः गाविसहिता राहायमास कारिनो मो रणे। धमार संगगम्' इत्यमरः। मणिनोऽपि गुप्यतोऽपि पाग पर सानिहिरा समापगम् । सामाकिमिमा'साली जन्दारे ग्पषसापे पराकमे । मारममावे निशापासणे महाममात्रयो।।माणे - उसावरणे' इनि पेनपग्ली। मनुल निमामं गुरुयोग होय शपियव ' शाहिर सम्यम्' इति शापतः। भप निमिास किरारामा वर्गी- इति वानुदारमनुनीय विपमहरिचन्दनालिना । पर्मजनितपुलफेन लसद्गजमाक्तिकायलिगुणेन वक्षसा ॥४०॥ हतीयादि ॥ शिय इनीय शाग्मुनीनुदार युक्तियुक्त यया वयानुनीय शिक्ष- यिया । उपरयेति यावत् । पिरः किरातलनापतिः संगत इयुचरेणान्वयः । किरातसेनापत्तिवेधारी परेवाकयंभूतः । रिरमा वितविन्यासा हरेक न्दनसाक्ष्यो रेसा यसिम्तेन । धर्मण स्वंदैन जनिताः पुसका रोमाया यसिन । 'पुलका पुनः । रोमाशकण्टको रोमतिकारो रोमहर्षणम्' इति हेमचन्द्रः । धर्मः सादासपे प्रीप्मे उष्णस्वेदाम्भसोरपि' इति विश्वः । लसन्तः शोममाना गबमो- क्तिकानो करिकुम्मोद्भयमौक्तिकानामावलय एवं गुणाः सूत्राणि पमिलन वक्षसा वक्षःस्थलेनोपलक्षितः । करिणा मुक्कापोनिरये प्रमाणमाहागरस्य:--'जीमूतकारम- रस्साहिबंशशवराजाः । शुक्तयुद्धवान विज्ञेया अष्टा मौक्तिकयोनयः' इति । वदनेन पुष्पितलतान्तनियमितविलम्बिमौलिना। विभ्रदरुणनयनेन रुचं शिखिपिच्छलाञ्छितकपोलमिचिना ४१ पदनेनेति ॥ दृष्पितैलसान्तर्विकसितलतापनियमिताः संयता दिलम्बिन के मौलयः संयतकेशा यस्य तेन । 'चूहा किरीटं केशाय संपता मौलयचयः' इत्य- मरः । शिखिपिछलान्छिते यहिबहीड़ित कपोभित्ती पस तेनारुणनयनेनारक- नेत्रेण वदनेन रुचं शोभा विभ्रत् ।। वृहदुवहजलदनादि धनुरुपहितैकमार्गणम् । मेघनिचय इव संवश्ते रुचिरः किरावपृतनापतिः शिवः ॥४२॥ बृहदिति ॥ पुनश्च । जलद इव नदतीति जलदनादि । 'कर्तर्युपमाने' इति णिनिः । उपहितकमार्गणं संहितैकवाणं धनुरुद्वहन् । अत एव मेघनिचय इव स्थित इत्युपमा। अत्र विशेषके खभावोतिरलंकारः । 'स्वभावोचिरसौ चार यथावद्द्वस्तुवर्णनम्' इति लक्षणाव । अनुकूलमस्य च विचिन्त्य गणपतिभिरातविग्रहः। : शूलपरशुशरचापमृतमहती वनेचरचमूर्विनिर्ममे ॥४३॥ । इति पाठ ·द्वादशः सर्गः। १८१ अनुकूलमिति ॥ अस्य शिवस्थानुलं विचिन्त्य प्रियमिति निश्चित्यात्तविग्रहे. हीतकिरातदेहः। सथा मूलानि परशवः कुठारा: शराशापानि च तानि भूतानि यो । प्रहरणान्यः परे निहासप्तम्यौ' इति निष्ठायाः परनिपातः । गणपतिमिः प्रमयमुख्यमहती बनेचाचः सेना विनिर्ममे निर्मिता । माङ फर्मणि लिए । विरचय्य काननविभागमनुगिरमथेवराज्ञया । भीमनिनदपिहितोरुभुवः परितोऽपदिश्य मृगयां प्रतस्थिरे ४४ विरचरयेति ॥ अथेवराज्ञयानुगिरं गिरौ । विमत्यर्थेऽव्ययीभावः । गिरेश सेनकस्य' इति समासान्तः । कानन विभाग वनविभाग विरचय । अस्थायमिति देशविभाग कश्वेत्यर्थः । भीमर्निनदैः कलकलैः पिहिता उरचो भुवो यस्ते तथोकाः सन्तः । मृगयामपदिश्य ब्याजीकृत्य परितः प्रतस्थिरे प्रस्थिताः क्षुमिवामिनिःसृतविभिन्नशकुनिमृगयूथनिःस्वनैः। पूर्णएधुवनगुहाविवरः सहसा भयादिव ररास भूधरः ।। ४५॥ क्षुभितेति ॥ क्षुभितानस्ता अभिनि:स्ताः स्वस्थानादिर्गता विभिन्ला मुक्त संघाश्च ये शकुनयः पक्षियो मुगाच तेषां यूयानि तेषां निःस्वनैः पूर्णानि पृथूनि पनानि गुहाविवराणि च यस्य स भूधरः सहसा भयादिवेत्युत्प्रेक्षा । सास धुकोश न विरोधिनी रुपमियाय पथि मृगविहङ्गसंहतिः। मन्ति सहजमपि भूरिभियः सममागताः सपदि वैरमापदः ४६ नेति ॥ पनि पलायनमागे विरोधिनी जातिवैरिणी मृगाणां सिंहण्यामादीनां विहगाना काकोलूकानां च संहतिः संघो रुपं परस्परक्रोधं नेयाय न प्राप । किंतु सहेव चचारेत्यर्थः । सथा हि । भूरि प्रभूता भीर्यासु ताः समं साधारण्येनागता भापदो विपत्तयः सहज स्वाभाविकमपि वैरं सपदि प्रन्ति । नहि संभातव्यसनेषु प्रजापते बानुबन्ध इति भावः ।। चमरीगणैर्गणवलस्य धलपति भयेऽप्युपस्थिते । वंशविततिषु विपक्तधुप्रियवालवालधिमिरादे धृतिः ॥४७॥ धमरीति ॥ वंशविततिषु शुगुल्मेषु विपद्या लग्नाः पृथवो भूर्श नियबालाः प्रियरोमाणो बालधयः पुच्चानि येषां तैः । 'पुच्छोऽखी लमलाले बालहस्तश्य मालधिः' इत्यमरः । चमरीगणमंगविशेषैर्गणवलस्य शिवबलस्य संबन्धिनि । तदे. तुक इत्यर्थः । संबन्धमानलिवक्षायां पटी। अन्यथा 'मीमायांना भयहेतुः' इति पचमी स्यात् । पलवति प्रबरे मय उपस्थिते प्रासेऽपि एतिधैर्यमाददे स्वीकता। पालपदमबाष्प्राणहानिमप्यवराणस्य स्थितमित्यर्थः ।। हरसैनिकाः प्रतिभयेपि गजमदसुगन्धिकेसरः । स्वस्थमभिदशिरेसहसा प्रतिवोधम्भितमुखैमंगाधिपः ॥४८॥ १ 'शिवालय' इति पाठ २ 'विषकभूत इति पाट ·१८२ किरातार्जुनीये हा प्रीगये गएशो। 'म प्रीमपम्' एमाः। प्रायोति को गमरे गुरभया पुरगया सरासरा पेपासागानेकरित्ययः। राहगा रोमालालगानमारमेय मनियोग मिहापगमेन ऋम्मितानि मा. पा गुणानि पेपा संगाधिपः सिंह: म निःशरमेय या पारमतिका भभिरशिक्षिता म विभिनमित्यर्थः । गुनं चनद्राननामधारिमा केसरिणामिति भायः । पिमरांचभूत्रपतजठरशफरीकुलालाः । पक्षविपमिवतटाः सरितः करिरुग्णचन्दनरसारणं पयः ॥४९॥ विमरामिति ।। मासमठरेमकालोमातुडितोदर वाकरील राकुला पास पपिमितानि दुर्गमीकतानि सटानि मानि यास ताः सरितः करिभिः । पलायमानरिति दोषः। दग्णाना मार्गरोधितया भमानाम् । 'मोदितत्र इति निशानायम् । चन्दनानां रसरस्य करिमणधदनासारणं पयो विमरमः । मृधासोः 'मीहीमापा इलय' इत्याम्प्रत्ययः लुबनावश्च । 'कृजानुप्रयुज्यते लिटि' इति भुवोऽनुमयोगः ॥ महिपक्षतागुरुतमालनलदसुरभिः सदागतिः । व्यस्तशुकनिमशिलाकुसुमः प्रणुदन्ववी वनसदा परिश्रमम् ५० महिपेति ॥ महिपैल्लायैः क्षतानि विदलितानि रगुरुभिस्खमालेलदेशी. रैश्च सुरभिः सुगन्धिः । ग्यतानि विक्षिप्तानि शुकनिमानि शुरुसवर्णानि हिला- कुसुमानि शिलेयाख्या ओपधिविधोपा येन सः। अतः शीतल इति भावः। 'कालानुसार्यवृद्धाश्मपुष्पशीतशिवानि तु । लेयम्' इत्यमरः । शुकनिमेति ख. रूपकथनम् । सदागतिर्वायुपनसदां वनेचराणी परिश्रमं प्रणुदन् । मतो मन्द इति भावः । 'मातरिया सदागतिः' इत्यमरः । धवौ वाति स । मथिताम्भसो स्यविकीर्णमृदितकदलीगवेधुकाः । क्लान्तजलरुहलताः सरसीविदधे निदाघ इव सत्वसंप्लवः ॥५१॥ मथिताम्मस इति ॥ सावसंप्लवः प्राणिसंक्षोभो निदाघो ग्रीष्म इव सरसीः सरोसि । 'कासारः सरसी सरः' इत्यमरः । मथिताम्मसः संशोभितोदका स्पेश पलायनवेगेन विकीर्ण ज्याकीणं यथा तथा मृदिता निष्पीडिताः कदल्यो गवेधुका- स्तूंणधान्यविशेपाश्च यास तास्तयोक्ताः । तृणधान्यानि नीवाराः खी गवेधुर्गवे.' धुका' इत्यमरः । मुदित इति किति च' इति गुणप्रतिषेधः। वान्ता जलहलताः पद्मिन्यो यासु ता एवंभूता विदधै चकार । इति चालयनचलसानुवनगहनजानुमापतिः । पाप मुदितहरिणीदशनक्षतवीरुधं वसतिमैन्द्रमनवीम् ॥ ५॥ इतीति ।। इतीरथममापतिरचलसानुषु बनेपभोग्यवृशेषु गहने धायेषुप जातास्तथोक्तवान् । सरवानिति शेषः । धालयन् । मुदिताना हरिगीना दानःक्षता 'वितत' इति पाठ . :

·घ्रयोदशः सर्गः। - बोल्यो लता यस्यां तामिन्द्रस्नोरिमामन्द्रसनवीम् । सत्यति वसतिमान- भम् । 'बहिवसतिम्यश्च' इसीणादिको वसतेरतिप्रत्ययः । प्राए । स तमाससाद पननीलमभिमुखमुपस्थित मुनेः। पोत्रनिकपणविभिन्नभुवं दनुजं दधानमथ सौकरं वपुः ॥५३॥ स इति ॥ प्रधानन्तरं स शिवो धननीलं मेधमेचकं मुनेनस्वाभिमुलमु. पस्थितमागतं पोनस्स मुखाग्रस्य निकपणेनोलेखनेन विभिसा विदारिता भून बम् । 'मुखामे कोडहलयोः पोत्रम्' इत्यमरः । 'हलसूकरयोः पुनः' इति ट्रन्प्र- ययः । स्करस्पदं सोकर वराह वपुर्दधानं दनुजं दानवमाससाद प्राप ॥ कच्छान्ते सुरसरितो निधाय सेनामन्वीतः स कतिपयैः किरातचय। प्रच्छन्नस्तरुगहनः सगुल्मजालेलक्ष्मीवाननुपदमस संप्रतस्थे ॥५४॥ इति भारविकृती महाकाव्ये किरातार्जुनीये द्वादशः सर्गः॥ कच्चान्त इति ॥ लक्ष्मीवान् । 'मादुपधायाश्च मतोर्वोऽयवादिभ्यः' इति मनुपो मकारस्य वकारादेशः । स शिवः । सुरसरितो मन्दाकिन्याः कच्चान्ते- अनूपपान्ते । 'जलप्रायमनूपं सामुसि कच्छस्तथाविधः' इत्यमरः । सेनां निभाय । स्थापयित्वेत्यर्थः । कतिपयः किराववसरम्वीतोऽनुगतः सन् । ई गतौ' इति धातोरनुपूर्वोत्कर्मणि क्तः । सगुल्मजाललतामतानसहितस्तरुगहनः प्रच्छन्नइछा- दितः । 'दा दान्तशान्त-' इत्यादिना निपातः । तस्य वराहस्य पदमन्वनुपदम् । पदानुसारेणेत्यर्थः । संपतस्ये प्रस्थितः । 'समवप्रविम्यः स्थः' इत्यात्मनेपदम् । महर्षिणीवृत्तम् ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमलिनाथसूरिविरचितायां किरातार्जुनीयकाव्य- व्याख्यायो घण्टापयसमाख्यायां द्वादशः सर्गः समासः । त्रयोदशः सर्गः। वपुपा परमेण भूघराणामथ संमाध्यपराक्रमं विमेदे । मृगमाशु विलोकयांचकार स्थिरदंष्ट्रोप्रमुखं महेन्द्रसूनुः॥१॥ वपुपेति । अथेश्वरप्रस्थानानन्तरं महेन्द्रसूनुरर्जुनः परमेण महता वपुपा हेतुना भूघराणां विभेदे विदारणे संभाव्यपराक्रम शमोऽयमिति प्रतक्यपौरुष स्थिराभ्यो दाम्यां दंष्ट्राम्यामुग्रं मुखं यस्य तं मृगम् । वराहमित्यर्थः । आशु तदागमनानन्तरम् । अविलम्वेनेत्यर्थः । विलोक्यांवकार ददर्श । अभिन्सर्ग प्रापचत्रिंशोकादीपच्छन्दसिकं वृत्तम् ॥ स्फुटबद्धसटोन्नतिः स दूरादमिधापनवर्धारितान्यकृत्यः । जयमिच्छति वस्य जातराळे मनसीम मुहुरादैदे वितर्फम् ॥२॥ १'मतिसौकरम्' इति पार. २"विलोकयांबभूव इति पाठ... ३ 'आदरे पति पाठ- ·। . - १८४ किरातार्जुनीये स्फुटेति ॥ स्फुटं स्पष्टं थद्धा विरचिता सटानां सराणामुमतिद्धतिर्यस्य सः। क्रोधाद्धर्पितलोमेत्यर्थः । 'सटा जटाकेसरयोः' इति विश्वः । दूरादमिधार न्संमुखमापतन् । तथावधीरिवान्यकृत्यरत्यक्तान्यकर्मा स पराहो जयमिझी जयार्थिन्यत एष जातशङ्के । स्वयं जिघांसोपामेकलक्ष्यस्वादिति भावः । मुनेमनसि मुहुरिमं वितकं वक्ष्यमाणमूहम् । 'अध्याहारस्तर्क उहः हत्यमरः आदद उत्पादितवान् । अथैकादशमितिकमेव निरूपयति- घनपोत्रविदीर्णशालमूलो निविडस्कन्धनिकापरुग्णवः । अयमेकचरोऽभिवर्तते मां समरायेव समाजुहूपमाणः ॥३॥ घनपोनेति । धनेन कठिनेन पोत्रेण मुखाग्रेण विदीर्णानि विदलितानि शाम मूलानि वृक्षमूलानि येन सः । निविडस्य स्कन्धस्य निकापेण निकपणेन रण: वो भमसानुः । अतो महासरवसपा इति भावः । एकनासौ चरत्येकपा एकाकी । यूथादपेत इत्यर्थः । अतोऽयं वराहः समराप समरं कर्तुम् । "मेर योपपदस्य च कर्मणि स्यानिनः' इति धतुर्थी । समाहूपमाण इव समामा मियविध । इवशब्दः संभाषनायाम् । समादयतेः समन्तापठानप्प्रत्ययः । 'स्पर्धायामा:' । 'पूर्ववत्सनः' इत्यात्मनेपदम् । 'अभ्यस्त छ' इति संप्रसा रणम् । मामभिवतते मामभिधावति । उपसर्गवशारसकर्मकरवम् । अतः सर्वथा नायमुपेक्ष्य इति भावः ॥ इह वीतभयास्तपोनुभावाञहति व्यालमृगाः परेषु तिम् । मपि तां सुतरामयं विधत्ते विकृतिः किं नु भवेदियं नु माया ॥३ इति ॥ इहाश्रमे सपोनुमायादीरामयाः । लक्षणया विगतवैरा हत्यः । गत एवं प्यालमृगाः रम्यामादयः । 'ग्यालो भुजामे करे वापदे दुष्पन्तिान इति विधः । परेषु प्राण्यन्तरेषु इति जीविको महति । सिया मावतीलया। भयं वराहो मयि महिए ता इति मुतरी विधसे करोति । भारमिनी. सः । तदियं विकृतिमापासाममा रूपा भवकिपा । माया कसरि इस भूमिका मवेछ । नुशम्मी शित। अयप कवायेव पूर्व भृशमासेवितपा रुपा न मुक्तः । अवधूय विरोधिनी किमारान्मृगजातीरभियाति मा जयेन ॥५॥ अपरेलिमपति पक्षातरे । एप गापू जन्मान्तरे भामत्यर्थमारि हा हुषा । मोचरपति दोषः । स्तर पूर्वत - त्रितिधेरीशसमकाशित भाIL. ... भरसमीप रपमा पिएंगीरपष .या मायायात मा. । 4 ·त्रयोदशः सर्गः। १८५ न केवलमभियानमेव । किं च मनोवृत्तिरप्यत्र प्रमाणमित्याह- न मूगः खलु कोऽप्ययं जिघांसुः स्खलति छत्र तथा भृशं मनो मे । विमलं कलुपीभवच चेतः कथयत्येव हितैपिणं रिपुं वा ॥६॥ * न मृग इति ॥ अयं मृगो न खलु, किंतु कोऽपि कश्चिदन्य एवं जिघांसुहन्तु. मिच्छुः । हन्तेः समन्तादुमत्ययः । 'अभ्यासाच' इति कुरवम् । 'अज्झनगमा सनि' इति दीर्घः। कुतः। हि यस्मात् । अत्रास्मिन्मृगविपये मे मनस्तथा भृशं स्खलति शुम्यति । तथाय जिनांसुरयमिति बुद्धिपधत इत्यर्थः । तथा हि । विमलं प्रसनं तथा कलुपीभवाक्षुभ्यञ्च चेत एवं हितैषिणं रिपुं वा मित्रममित्रं च कथयति । यत्र मनः मसीदति तदेव मित्रम् । या शुभ्यति सोऽमिन्न इति निश्चितमित्यर्थः । अतोऽयं वय इति भावः ॥ ननु मुनेः किमनया दुःशया, तबाह- मुनिरसि निरागसः कुतो मे भयमित्येप न भूतयेऽभिमानः । परवृद्धिपु बद्धमत्सराणां किमिव बस्ति दुरात्मनामलक्ष्यम् ॥ ७॥ मुनि रिति । मुतिरसि । तो निरागसो निरपराधस्य मे कुतो भयमित्येपोड़- भिमानोऽहंकारः । अनपकारिणं मां कोऽपि किं करिष्यतीति बुद्धिर्भूतये श्रेयसे न भवति । तथा हि । परवृद्धिषु विषये बदमासराणां दुरात्मनामलइयं किमि- वास्ति, न किंचिदकार्यमखीत्यर्थः । इकराम्दो धाक्यालंकारे । मस्तु । जिघांसुरपि तुम्छः किं करिष्यतीत्यत्राह- दनुजः सिदयं क्षपाचरो वा वनजे नेति पलं पतास्ति सत्त्वे । अभिभूय तथा हि मेधनील सकलं कम्पयतीव शैलराजम् ॥८॥ दनुन इति । अयं दनुजः विहानको वा क्षपाचो राक्षसो धा । न तु मृग एवेत्यर्थः । कुतः। धनजे साये बन्यमाणिनीतीश पलं नास्ति । पदेयाश्च । बलमेव समर्थयते । तथा हि । मेघनीलोऽयं वराहः सकलं पोलराजमभिभूया. कम्य कम्पपतीय । पदविष्टम्भभरात्तथा प्रतीयत इत्यर्थः । अत्र कम्पयतीवेत्युप्रे. क्षागोऽयं पक्षम्पनरूपकार्येण साकारणवलातिरेकसमर्थनारकार्येण कारणसम. धनरूपोऽर्थान्तरन्यासः। कि छ । मोऽयं शेले मृगयाकलकलरवे श्रूयते सोप्येतन्मायापरिकल्पित श्वेताह- अयमेव मृगव्यसत्रकामा प्रहरिप्यन्मयि मायया शमस्थे । पृथुभिध जिनीरवैरकाचिकितोद्धान्तमृगाणि काननानि ॥९॥ अयमिति । अयमेव समाथे शातिनिविष्टे इति न्योक्ति ममि । भधिकर जविवक्षायो सप्तमी। मापया महरिप्यन् । मह मिष्यानित्ययः । 'टदरेच इति सकारारिकपायांया हियायां सदा स्ट: सदर' इति पदेशः। मृगार मृगया तस सनं मनम् । स बनमित्यर्थः । सकामयत इनि मृगयसकाम १ तारिपन' इति पाट.

·. १८६ किग्रतार्जुनीये मृगयाभूमिपरिप्रहार्थी सविस्यर्थः। 'कर्मण्यम्' 'माग्रोदनं मृगग्य सादा मृगया स्त्रियाम्' इति, 'सनमाच्छादने यो सदादाने वनेऽपि च इनि घाम गृथुभिवृहनिर्वजिनीरवैः सेनाकलकलः । स्वमायया कल्पितरेवेत्यर्थः । कानन चकितोहान्तास्त्रस्तपलायिता मृगा येषु तान्यकाधिकार । अयमेव रन्धान महारायं स्वयमेव मृगयुर्भूज्या धनावरोधाय सेनाघोष कल्पयामास । सम रूपेणागच्छतीत्यर्थः ।। वितकान्तरमाइ- बहुशः कृतसत्कृतेर्विधातुं प्रियमिच्छन्नथवा सुयोधनस । क्षुमितं वनगोचराभियोगाद्गणमाशिश्रियदाकुलं तिरथाम् ॥ १० बहुश इति ॥ अथवा बहुशः कृता सस्कृतिः सत्कारो येन तस दुर्योधना प्रियं मद्वधरूपं प्रतिप्रियं विधातुं कर्तुमिच्छन् । यः कचिदिति शेषः । वनं गोचर स्थानं येषां तेषां वनगोधराणामभियोगादवरोधात् । 'अभियोगोश्वरोधः साव इति हलायुधः। क्षुभितमुद्विममाकुलं चलं तिरश्चां मृगादिपशूनां गणमाशिधि यद्वराहरूपेण प्राविक्षत् । णिधिदुसुभ्यः कर्तरि च', 'चडि' इति दिर्माकः । वितर्कान्तरमाह- अवलीढसनाभिरंश्वसेनः मसभं खाण्डवजातवेदसा वा। प्रतिकर्तुमुपागतः समन्युः कृतमन्युर्यदि वा वृकोदरेण ॥११॥ अवलीदेति ॥ खाण्डवजातवेदसा साण्डववनामिना प्रसभमवलीदसनाभिई. ग्धवन्धुः। 'सपिण्डास्त सनाभयः । सगोत्रवान्धवज्ञातिबन्धुस्वस्खजनाः समाः इत्यमरः। अत एव समन्युबद्धवरः। सस्यार्जुनस्थापकारयितवादिति भावः । अश्वसेनस्तक्षकपुत्रः कश्चिन्महासर्पः प्रतिकर्नु धेरनियांतनाथमुपागतो या घरा: माययेति शेषः । पक्षान्तरमाह-यदि वा वृकोदरेण भीमसेनेन समन्यु नित शोधोया। कश्चिदिति शेषः । पुरा किल पादयः खाडवा पायकभयाप- लायमानांस्तक्षकपुत्रानवसेनस बन्धून्याणैरवरुप दाहयामासेति भारतकया। अथ द्वाम्यामनन्तरकरणीयमभ्ययस्यति-पलेत्यादिना ॥ पलशालितया यथा तथा वा धियमुच्छेदपरामयं दधानः। नियमेन मया निवर्हणीयः परमं लाभमरातिमङ्गमाहुः ॥ १२ ॥ * पहुना । यथा तया वास्तु । अयं मारिमाको पारिश्वत्यर्थः । स. यापि बलगालितया । पसाततयेत्यः । उरटेदपरा धियं दधानः । मा निया: मुरित्यर्थः । भवोऽयं मृगो नियमेनामा मया निवाणीयो वायः । 'प्रमाणे निवहणम्' इत्यमरः । तथा हि । रातिभा शत्रुक्षयं परमं छाममा। मनु सपोविरोधिनी हिंसेखाशाह- शकतात तपासमार्गदायी विजयापैत्यलमन्वशासनिर्माम् । पलिनय पाहतेऽस शायं अवसंरक्षणमन्यथा न कर्तम् ॥ १३ ॥ १'न' दि. ३ ' कवि पाट.

·१८७ त्रयोदशः सर्गः। कुर्विति ॥ है तात बरस, मार्गदायी न भवतीत्यमार्गदायी । रमान्वेषिणों प्रवेशमयरसित्यर्थः । कुतः। जयारिवादित्साह---विजयाय तपास कुर्विति मुनिासो मामलं भृशमन्वादशुशिष्टवान् । अनुशासल। ननु मुनिका कप- मधर्ममन्वशाचत्राइ-बलिन इति । अस मृगस बलिनः प्रबलस्य वधारते वधं विना । 'अन्यारादितर-' इत्यादिना पञ्चमी। अन्ययोपायान्तरेण व्रतसंरक्षणं तपोरक्षणं कर्तुं न शक्यम् । हिंसापि दुष्टनिनहात्मिका नाधर्म इत्यर्थः । इति तेन विचिन्त्य चापनाम प्रथमं पौरुपचिह्नमाललम्वे । उपलब्धगुणः परस मेदे सचिवः शुद्ध इवाददे च बाणः ॥१४॥ इतीति ॥ तेनार्जुनेनेतीयं विचिन्त्य वितय॑ धापनाम चापाख्यं प्रथमं पौरुष- चिद्धम् । तस्स मुख्यायुधस्वादिति भावः। आललम्बे गृहीतम् । कर्मणि लिद । अथ परस्य शत्रोभेंदे विदारण उपजाऐ चोपलब्धगुणो ज्ञातशक्तिः । वाणास्तु प्राप्तमीकिश्चेति शेपः । शुद्धो ऋजुर्दिधिवादिदोषाहितो वा। 'न कर्णभेदों दिग्नामिज्वलिततेजसः' इति निषेधात् । अन्यत्रोपदादि शुद्धः । पाणश्च सचिव इबाददे जगृहे । पत्र माणसचिवयोः शन्दमात्रसाधयांच्ढेपालंकारः प्रकृतामकृत. विषय इति सर्वस्वकारः। उपमैवैति केचित् ॥ अनुभाववता गुरु स्थिरत्वादविसंवादि धनुर्धनंजयेन । स्वबलव्यसनेऽपि पीड्यमानं गुणवन्मित्रमिवानति प्रपेदे ॥१५॥ मनुमावेति । गुरु महापूज्यं च स्थिरस्वारसारवत्वादविसंवायमगुरम् । अन्यत्र प्रतिष्टिवस्वादसस्परहितम् । गुणवरसज्यम् । अन्यत्रीदायर्यादिगुणवद । धनामित्रमि- धानुभाववता निश्चयधुद्धिमता । 'अनुभावः प्रभावे च सतां च मतिनिधये इत्यमरः । पनंजयेन स्ववलच्यसनेऽपि तपसा क्षीणरदेऽपि । अन्पन्न बंधनं तदेव बलं तस्य व्यसने नाशेऽपि । पीच्यमानमाकृष्यमाणमवरूयमानं च सन्मिममि. वानति नम्रतामानुकूल्यं च प्रपेदे । अलंकारस्तु पूर्ववत् ॥ प्रविकर्ष निनादभिन्नरन्ध्रः पदविष्टम्मनिपीडितस्तदानीम् । अधिरोहति गाण्डिवं महेपौ सफलः संशयमारोह शैलः ॥ १६ ॥ प्रविकर्षेति ॥ सदानी तमिका महेषी बापो गाविमर्छनधनुरधिरोहति सति । कपिध्वजस्य गाण्डीवगाण्डिची धुनपुंसको' इत्यमरा। गायनगारसं- शायाम्' इति बप्रत्ययः। प्रविकण ज्यास्फालनेन यो निनादसेन भिवरन्मो विदलितगदरः तया पदविष्टाभेन पादाक्रमणेन निपीडितो नुषः सकलः सर्वः शैलः संशयं जीवितसंदेहमारोह। भापेस्वपः। भत्र शैलस्य संशयासंबन्धेऽपि संबन्धकपनादतिशयोकिरलंकारा दशेऽध सविसयं शिवेन स्थिरपूर्णायतचापमण्डलस्थः। रचितस्तिमृणां पुरा विधातुं वयमात्मैव भयानकः परेपाम् ॥१७॥ १ वि पाठ- 'भयंकरति पार ·किानुनी भूगामनियरियामा मधिया कपमान भूगमा गगा पिति, पत्रमारने पोसादाने पीपमा rwiseलदिनीरामाला । ममाया गया। काननः चरिलोहामारपिता मुगा stant| मपमे एप्रने मप्रसारा मपमेन गुगयुवा यनावारपाय सेनामोरं करापामा रूपेगाना fmirrमार- पाशः कृतसततेर्विधातुं प्रियमिच्छन्नपवा गुपोषनस । शुमितं यनगोचरामियोगाद्गगमाशिश्रिपदाकुलं तिरमाम् ॥ १० बहुरा ना भपया पहुगः कमा सकृतिः मारो येन तब दुर्योधना प्रिय मापापं प्रतिमि विधाj कमिसन । पारिदिनि दोलानं गोग स्थानं पेशा रोगी पनगोषराणामभियोगारोपाए । 'ममियोगोऽवरोधः खाद इति इलायुधः । शुभितमुदिममा पलं तिरथा मृगादिपला गणमाविधिः पदाहरूपेण माविक्षन् । गिभिदुगुम्यः परि पार', 'हि' इति निभावः । विसकाम्सरमाह- अपलीढसनामिरंश्वसेनः प्रसमं खाण्डवजातवेदसा या । प्रतिकर्तुमुपागतः समन्युः कृवमन्युर्यदि वा वृकोदरेण ॥ ११ ॥ अपलीदेति ॥ साण्यजातवेदसा सानातिना सममवठीढसनाभिर्द ग्घयन्पुः । 'सपिण्डारण सनामयः। सगोत्रवान्धवज्ञातिवन्धुलस्वनाः समाः इत्यमरः । अत एव समन्युबद्धवरः। तस्यार्जुनस्यापारमितृत्वादिति भावः । अश्वसेनस्तक्षकपुनः कश्चिमदासः प्रतिकतुं वैरनियातनाथमुरागतो वा वराह माययेति शेषः । पक्षान्तरमाह-यदि वा वृकोदरेण भीमसेनेन तमन्युनित शोधो वा । कश्चिदिति शेषः । पुरा किल पा साण्डवदाहे पावकमयाय- लायमानांस्तक्षकपुत्रानवसेनस्य बन्धून्याणरवाप्य दाहयामासेति भारतकथा . अथ द्वाभ्यामनन्तरकरणोयमभ्यवस्थति-पलेत्यादिना ॥ बलशालितया यथा तथा वा धियमुच्छेदपरामयं दधानः । नियमेन मया नियहणीयः परमं लाभमरातिमङ्गमाहुः ॥ १२ ॥ बहुना । यथा सथा वास्तु । अयं मायिकः परमाधिको वास्त्वित्यर्थः । सर्व थापि बलशालितया । बलदसतयेत्यर्थः । उच्छेदपरां धियं दधानः । मा निघा. सुरित्यर्थः । अतोऽयं मृगो नियमेनावश्यं मया निबईणीयो वध्यः । 'प्रमाणं निवर्हणम्' इत्यमरः । तथा हि। अरातिभङ्गं शत्रुक्षयं परमं लाभमाहुः । ननु तपोविरोधिनी हिंसेत्याशयाह- कुरु तात तपासमार्गदायी विजयायेत्यलमन्यशान्मुनिर्माम् । पलिनश्च वधावेऽस्य शक्यं अवसंरक्षणमन्यथा न कर्तुम् ॥ १३ ॥ १ 'उद्गतेन' इति पाठ २ 'कृतवरः" इति पाट..

·त्रयोदशः सर्गः।
१८७
कुर्विति ॥ हे वात वरस, मार्गदायी न भवतीत्यमार्गदायी। रमान्वेषिणां
मवेशमयमित्यर्थः । कुतः। जयार्थिवादित्याह-विजयाय तपास कुर्विति
मुनिासो मामलं भृशमन्यवादनुशिष्टवान् । अनुशासेल । ननु मुनि कम-
मधर्ममन्वशात्तत्राह-बलिन इति । अस्य मृगस्थ बलिनः प्रबासस्य वधारते वधं
दिना । 'अन्यारादितरतें-' इत्यादिना पश्चमी । मन्ययोपायान्तरेण तसंरक्षणं
सपोरक्षणं कर्तुं न शश्यम् । हिंसापि दुष्टनिहारिमका नाधर्म इत्यर्थः ।
इति तेन विचिन्त्य चापनाम प्रथमं पौरपचिहमाललम्बे ।
उपलब्धगुणः परस मेदे सचिवः शुद्ध इवाददे च पाणः ॥१४॥
इतीति । सेना नेनेतीव्यं विचिन्त्य वितस्य धापनाम धापाख्यं प्रथमं पौरप-
विहम् । तस्य मुप्यायुधावादिति भावः । भाललम्बे गृहीतम् । कर्मणि लिद ।
मथ परस शो दे विदारण उपजापे चोपलाधगुणो ज्ञातशक्तिः । बाणस्तु
मासमो-कति शेषः । शुद्धो अर्दियस्वादिदोषरहितो था। 'न कर्णभेदों
दिग्धनाग्निनलियतेजसः इति निषेधात् । अन्यत्रोपदादि शुद्धः। वाण सचिव
दाददे जगृहे । भत्र बाणसचिवयोः शब्दमानसाधम्यान्लेषालंकारः प्रकृताप्रकव.
विषय इति सर्वतकारः । उपमेवेति केचित् ॥
अनुमावस्ता गुरु स्थिरत्वादविसंवादि धनुर्धनंजयेन ।
खालच्यसनेऽपि पीयमानं गुणवन्मित्रमियानतिं प्रपेदे ॥ १५ ॥
अनुभावनि । गुरु महत्पूम्यं च स्थिरवासारववादविसंवाघमारम् । अन्यत्र
प्रतिष्ठितबादसस्परहितम् । गुणवत्सज्यम् । अन्यदायर्यादिगुणवान् । धनुर्मियमि-
पानुभाषवता निधपछिमता । 'मनुभावः प्रमावे व सा च मतिनिधये'
इत्यमरः । धनंजयेन ववलायसनेऽपि सपसा सीणस्वेऽपि । अन्यत्र स्त्रं धनं तदेव
मलं तस्य व्यसने मारोऽपि पीच्यमानमालप्यमाणमवरप्यमानं च सम्मिमि-
पानतिं नम्रतामानुल्पंप प्रदे। अलंकारस्तु पूर्षपद ॥
प्रविकनिनादमिनरल्धः पदविष्टम्मनिपीडितस्तदानीम् ।
अधिरोहति गाण्डिवं महेपी सकला संशयमालोह शैलः ॥१६॥
प्रदिकति ॥ शनी सिकाटे मोपी गाणे गाशिवमनयनुरधिरोति
सति । पिप्पासाठीगाणिको धुनसमें हलमा 'गायत्रगारसं-
झापाम्' इति यययः । प्रविण प्याराहनेन पोनिनादसेन भिघरम्यो
विटिवगहरः तथा पदविटग्मेन पादाकमणेन विपीडिवो मुझ सालः सर्वः
सा संशष वीरितसंदेमारा प्रापेत्यर्थः । बरस संशयासंबन्धेपि
संघापमापनियापोलिभाः
| হো
रापमण्डटस्पः।
परेपाम् ॥१७॥

·किंगनानुनी tha maratar Air समान माम सोनाममा meणा RITITीदी पराम् । त्रिपुरा. मे rint frurif सिनः । मानसिनेमात थायर! भामा समिर परेषा मामो मकर गोना सरि तापमा भर निमामिलामामा- विनकर्म ग संहितगुरुगप्ररणास्कन्दननामिताचलेन्द्रः । धनुरायवमोगवामुफियापदनान्यिविमुक्ताहि शंमः ॥ १८ ॥ विषहमि गंगुम संहितेषुः मन् । रमेश धरणासानन परिष्ट ग्मेन मामितोडमो मीगोमटेनो पेन गोतः। भायरामोग आy यामिरेय ज्या साप पानमेष प्ररिपन रिगुट उपगटो बहिरंस तदनुर्वित्र कोनि समायोति स मयस्य भवधयकहतोः सिवसप्तम विधासतोः सहार्यम् । रिपुराप परामवाय मध्यं प्रकृतिप्रत्यययोरिवानुषन्धः ॥ १९॥ स इति ॥ सह संभूयार्थमरियारूपापोजन विधातोः करिष्यतोः । अन्यत्र सहाममिधेपमभिधासतोरिस्वयंः। महनिप्रन्यया सहा मूनः' इति यधनान् ! भवक्षपैकहेतोः संसारदनिदानस भवर शियस्य सितमोर नस्य च मयं रिएषराहः । यमाप्रत्ययो विधीयते सा प्रकृनिधास्वादिः । प्रत्ययः सनादिः । सपोर्मप्यमनुबन्ध इरसंशको पर्णः । यथाभूतं भूतिरियादी कारः। स इन पराभवाय नाशाय लोपामेयाएन स्थिरायमित्यः । अथ दीपितवारियाहवा पवित्रासितवारणादवर्यः । निपपात जवादिषुः पिनाकान्महतोऽनादिव वैद्युतः कृशानुः ॥२०॥ अथेति ॥ अथ रिपोर्मध्यप्रवेशानन्तरं दीपित पारिवाहवरमांकाशं येन सः । अवार्यो दुर इपुः शरो रवविद्यासितवारणास्वघोरभीषितगजापिनासचिव धनुषः । पिनाकोऽजगवं धनुः' इत्यमरः । महतोमान्मेपाद्विपुतोऽयं वैद्युतः कृशानुरशनिरिष जवाद्वेगानिपपातादधाव । व्रजतोऽस्य बृहत्पतत्रजन्मा कृततायोपनिपाउवेगशङ्कः । प्रतिनादमहान्महोरगाणां हृदयश्रोत्रभिदुत्पपात नादः ॥ २१ ॥ मजत इति ॥ प्रजतो धावतोऽस्य माणस्य पृहयः पतप्रेभ्यः पक्षम्यो जन्म यस स तथोक्तः । कृता ताक्ष्योपनिपातवेगा गमागमनवेगभ्रमो येन सः। अत एव महोरगाणो साणां हृदयानि भोग्राणि च भिनतीति हवयधोत्रभिद । 'समु- दाभादा' इति सूत्रे पूर्व निपातम्यभिचाराडोत्रसदस्य पूर्वनिपातम्यभिचारः । प्रतिनाः प्रतिनिधितो नार उत्पपासोस्थितः। भन्न नादस्योरग- 1 ·प्रयोदशः सर्गः। १८९ हदयभेदभ्यासंबन्धेऽपि सम्माभिधानानियोधिः । साप सादगभ्रमो. स्थापिवेति तपोयानिमायेन संका॥ नपनादिय शूलिनः प्रवृत्तर्मनसोऽप्यागुतरं यतः पिशङ्गः। विदधै पिलमत्तडिष्टताः किरणपोमनि मार्गणस मार्गः ॥२२॥ मपनादिति । एलिनो मयनातनिर्गतरिय स्पिरिपुष्पेशा । ग्रामिसि. सारीरिस्यर्थः लिक्लिसरिताभविंगुरामनुस्यारयुएमा । मन- सवितादायागुतरं शीघ्रतरम्। भानुशदादनम्पयापरए। अतः 'फिमेतिहायप-' स्वादिनासत्यपोन बीरे सीमापमाये सामिप्ये सरगामि पत्' इत्यमरः । स्तो गतः । प्रत्ययः । मार्गणम्य पास। कदम्पमार्गम:' इस सः किरणोमन्यावाद मार्ग टस्कारेसाकारः पन्या विदधे विरचित इनि जमावोफिरलंकार: अपयन्धनुषः शिवान्तिकस्यविवरेसद्भिरमिख्यया जिहानः । पुगपद्ददृशे विशन्यराहं तदुपोडेश्च नभश्वरः पत्कः ॥ २३ ॥ अपरिति । पृषको वाणः । "पृषकवाणविशिताः' इत्यमरः । धनुषः पिना. काइपहिर्यन् । निरनित्यपः । इणः शन्मत्यपः । शिवास्तिकस्य भारभि- त्यया शोमया जिदानः । मनं गररियर्थः 'मोहादगती' इति धातोः गा- नन् । 'अभिल्या नामसोमयोः' इत्यमरः । बिदरे सीदन्तीति विवरेसदस्सर्विवरेस- हिरन्तरालपतिमिर्नमयर 'सत्मनिप-'इस्थादिना किए। 'साएरुपे कृति बहुधम्' इत्पलुह । भए पराई विशन्प्रविशंसदुपोदेस धराहमुपोः प्रत्यासः। पहः कर्त. रितः । नभश्चरयुगपट इति पाणवेगोक्तिः। भय कमेण निकमणादिकि. याविशिष्टस्य वाण शिवान्तिकादिभिप्रदेशस्यनमन्चरकर्तृकइर्शनयोगपपासवन्धे. अपि तत्संबन्योतिमूलातिशयोच्या लोकोत्तरवेगमतीतेरलंकारेण वस्तुवनिः ।। स तमालनिमे रिपी मुराणां धननीहार इवाविपक्तवेगः । मयविष्ठतमीक्षितो नमःस्थैर्जगती ग्राह पापगां जगाहे ॥ २४ ॥ स इति ॥ सपाणखमालनिभे धमालपमे। नीलाम इति यावत् । सुराणां रिपरी घराहे धनदीहारे सान्दहिन इवाविषफवेगोऽप्रतिवद्वेगः सन् । तपा नमःस्पः खेचरर्भयेन विद्युत विलं पया तक्षितः सन् । अपां संबन्धि वेग आपः अप समूहो पापम् । आपेन गस्तीत्यापगा नदी ताम् । गृहातीति माहो जलपाहः । जलचर इति यावत् । 'जलचरे' इति वाम्यात् 'विभाषा महः' इति समात्यपः । स इव ! जगी भूमिम् । जगती विष्टपे मद्या पास्तुध्छन्दोविशेषयो।' इति पैजयन्ती । जगाहे विवेश । मन्ताईत इत्ययः ।। अयार्जुनधाणपयोगमाह- सुपदि प्रियरूपपर्वरेखः सितलोहागनर्सः समाससाद । कृपिवान्तकतर्जनाइलिश्रीwथयन्प्राणभृतः कपिध्वजेपुः ॥ २५॥ • १ 'वनस्पै.ति पाट.. २'मुसः' इति पाऊ. - ·। १९० किरातार्जुनीये गीनि सा सियागप्रयोगपग पर प्रिया मा पनि सम्पयो गारमा पा) अदि परिणाः प्रशिवाः । लोहान फलं रामममियेग्युपमितममागः । शितं लोहाप्रनयं यस्य सः । तस्यान्न मृगोषी तनस्वालिमाजनानिमायाः धीरिय श्रीयंस स करिव पुरई पाणः प्राणमयोध्ययपग्भाग्यमाण: मामामाममाद पार । उपमालंकारः परमात्रपरिग्रहोरुतेजः स्फुरदुल्काकति विक्षिपन्यनेषु । स जवेन पतन्यर शतानो पतता यात यावं वितेने ॥ २६ ॥ परमेति ॥ परमाप्रारिमहेण पिायाधिशानेभोर महादरा एवं पुरका की। स्कापडीयायमाणमित्यर्थः । जो बनेषु विक्षिपन्धिकिरम्सन् । उ पतनभायन्स पाणः । शतापरे परम्मतानेपाम् । गताधिकसंध्याकानामित्यर्थः । 'परतावासे येपो परा संख्या शसादिकात्' इत्यमरः । 'पञ्चमी-' इति योग- विभागासमासः । 'राजदन्तादिशु परम्' इत्युपसननस बालगन्दर परनिपातः पारस्करादित्यामुदागमः । पततां परिणाम् । 'पतस्पनरयाण्डमाः इत्यमरः । प्रातः समूह इमारवं वितेने विस्तारयामास ।। अविभाविवनिष्फमप्रयाणः शमितायाम शातिरंहसा सः । सह पूर्वतरं नु चित्तवृत्तेरपतित्वा नु चकार लक्ष्यभेदम् ॥ २७ ॥ अनिमावितेति ॥ अतिरंहसातिवेगेनाविभावित लक्षित निकमो गाण्डीवा- विसरणं प्रयाणमन्तरागमनं च यस्य सः। या शमितायामः संक्षिप्तदर्य इव स्थित इस्सुपात्तयेगगुणनिमित्ता दार्यगुणामावोक्षासः। सहनु सह वा। चिचदृश्येति शेषः । चित्तवृत्तः पूर्वतरं नु मागेवया । उभयत्रापि लक्ष्ये । पति- स्येति शेषः । भयवाऽपतिरवा तु । लक्ष्य इति शेषः। यमेदं चकार । अोपा- तयेगगुणनिमित्तामाणस्य चिचाया सहपातपूर्वपतनामावोक्षाखिन्न उत्तरोत रोस्कण वेगातिशयग्यक्षिका इस्यलंकारेण वस्तुध्वनिः । सवृषध्वजसायकापभिन्नं जयहेतुः प्रतिकायमेषणीयम् । लघु साधयितुं शरः प्रसेहे विधिनेवार्थमुदीरितं प्रयत्नः ।। २८ ॥ स इति ॥ जयहेतुः स शरो वृपध्वजसायकावमि शिवशरविद्धभेषणीयम् । घेदुमिति शेषः । इपरिच्छादनीयत्ययः । प्रतिकायम् । प्रतिपक्षमिति या. यत् । विधिना विधिवाक्येनोदीरितं फलसाधनतया प्रतिपादितमर्थ यागादिकं भयनः पुरुषव्यापार इव । लघ्वक्लेशेन यथा तथा साधयितुम् । स्वार्थणिजन्तासु- मुन् । प्रसेहे शशाक । उपमालंकारः॥ अविवेकवृथाश्रमाविवार्थ क्षयलोमाविव संश्रितानुरागम् । विजिगीषुमियान्यप्रमादायवसादं विशिखौ विनिन्यतस्तम् ॥२९॥ अधिवेकेति ॥ अधिवकोऽस्तानभिज्ञवं वृथाश्रमो निष्फष्ठप्रयासस्वावयं धन- मिव । अस्थानविनियोगहेतुत्वादनयोर्धनहानिकरत्यमिति मा. श्यो पचपो होमोज्दातृवं सौ ·प्रयोदशः सर्गः। स्वामिन्यनुरागसानवस्थानादिति भावः । अनयो दुर्नीतिः प्रमादोऽनवधानता ती विजिगीपुमिव । रन्धभूमिएस जयासिदेरिति भावः । विशिखी शिवान- बाणी तं धराहमवसाद करणशैथिल्यं विनिन्यतुनौतवन्ती । नयतिकिर्मकः । मालोपमेयम् । अथ दीर्घतम तमः प्रवेश्यन्सहसा रुग्णरयः स संग्नमेण । निपतन्तमिवोप्णरश्मिमुन्या वलयीभूततरं धरां च मेने ॥३०॥ भयेति । भय स पराहो दीर्घतमं धमो दीर्घनिद्रा मवेक्ष्यन् । मरिप्याबिनधः । सहसा शटिति खणायो भन्नगः संभ्रमेण भ्रान्त्या। 'संभ्रमो प्रान्तिहावयो।' इति विश्वः । उणाश्मिमुग्यो भूमी निपतन्तमिद मेने। धाप धलपीभूता मण्डली. भूतास्तरको यस्यास्त्रों तथा मेने । तथा वनामेत्यर्थः । स्वभावोतिरलकारः। स गतः क्षितिमुष्णशोणिताः खुरदंष्ट्राग्रनिपातदारितामा । असुभिः क्षणभीक्षितेन्द्रमनुर्विहितामर्पगुरुप्यनिर्निरासे ॥ ३१ ॥ स इति ॥ क्षिति गतः क्षिती पतित उणेन प्रत्यग्रवाच्छोगितेना युतः सुराणो दंद्रयोशामाणां निपातेनाधावेन दारिवाश्मा पाटितपाषाणः। किंत्र । क्षणमीक्षितेन्द्रसूनुः । स्वार्थविधातरोगादिति भावः । अत एव विहितः कृतोऽम- पंगुरुः क्रोधोद्धतो ध्वनिः मन्दितं येन स तयोफः स वराहोऽसुभिः प्राणनिरासे निरतः । रक इत्यर्थः । भखतेः कर्मणि लिए । इयं च स्वभावोक्तिः । स्फुटपौरुपमापपात पार्थस्तमय प्राज्यशरः शरं जिघृक्षुः । न तथा कृतवेदिनां करिष्यन्त्रियतामेति यथा कृतावदानः ॥३२॥ सुटेति ॥ अप चाहपात्तानन्तरं पार्थोऽर्जुनः प्राज्यशरः प्रमूतशरः । समपी स्पर्थः । 'प्रभूतं प्रचुर माज्यम्' इत्यमरः । स्फुटपौरुपं व्यक्तविक्रम पराइभेदिनं शर जिघृक्षुम्रहीतुमिच्छुः । प्रहेः सचन्तादुपत्ययः । आपपाताधावति स्म । कृतज्ञतया शरमहणं न चोभादित्यर्थः । नन्वन्येऽप्युपकार एव, किमित्यत्रवादरवस्ये. स्थत माह-कृतदिनां कृतवानां कृतावदानः कृतकमा । 'अवदानं कर्म वृत्तम्' इत्यमरः । यथा पितामेति तथा करिष्पपरियन प्रियवामेति । 'कृतकार- प्यमाणयोः कृते बलीयः' इति न्यायादिति भावः । 'भय युग्मेनाह- उपकार इवासति प्रयुक्तः स्थितिमप्राप्य मृगे गतः प्रणाशम् । कृतशचिरैवाझुखो गुरुत्याजनितबीड इवात्मपौरुषेण ॥३३॥ उपकार इति ॥ असति नीचे प्रयुफ उपकार दव मृगे स्थितिममाप्य प्रणाश. मदर्शनं गव इत्युपमा । यथा शक्तिः कृतपौरुषो गुरुवाहोहमाराट्रौरवत्वाधा- याधुखो नम्रमुखः । अत एवात्मपौरुपेण जनितबीर हर स्थित इस्युरप्रेक्षा ॥ १'दीर्घदर तमः प्रतीक्षन्' इति पाठ २ शोणिताम्' इति पाठ. ३ 'अधोमुखः- इति पर ·१९२ हिराणाजुनीये स समुदरता विनिन्स नन स्वार्न कीविमियोमा दधानः । अनुयुक्त इस स्वातंमुगः परिरेमे नु भृगं विलोचनाम्याम् ॥३४॥ राति उत्तमा मात्र महानि पीसिमिय धान इयुप्रेक्षा । । विनिग्य सर्वथा प्रायोऽयमिनि विगृप गगुबरता सेनानेनोपः स्वानं सा. रवम्। 'वासं पाटगमारोग्यं मम्मे सारथ्यमनामयम्' इनि यादवः । मनुः पर इस घिरा एयुपेक्षा । मावरारामा प्रतीयत इसः । 'प्रभोऽनुयोगः परमा समरः । सबाणो विलोचनाम्यो नयमाभ्यां सामर्श परिरेमे म्यालिङ्गितः किमियुप्रेक्षा नारादरेण रट इत्यर्थः । सन कार्मुकभृतं महाभुजः पश्यति स सहसा वनेचरम् । संनिकाशयितुमनतः स्थितं शासनं कुसुमचापविद्विपः ॥ ३५ ।। सप्रेति ॥ सत्र प्रदेशे महाभुनोऽनः कुमुमधापरिद्विषः भरारे शासनं वश्यः माणमादेश सनिकाशयि प्रकाशयितुम् । नियमितुमिति यावत् । अप्रतः लियत कामुकभृतं यनेच सहसा झटिति पश्यनि म । इतः प्रमृति रयोदतावृत्तम्-- 'शे नराविह रयोदसा हगा' इति सूक्षणात् ॥ स प्रयुज्य तनये महीपतेरात्मजातिसदृशी किलानतिम् । सान्त्वपूर्वमभिनीतिहेतुकं यजुमित्थमुपचक्रमे वचः ॥ ३६ ।। स इति ॥ स धनेचरो महीपतेस्तनये राजपुत्रेऽर्जुन आरमजातिसम्म किरात- जात्यनुरूप किल । किलेति जातेरलीकर्ता दर्शयति । यतः। परमार्थतः प्रमय एव सः। आनति प्रणति प्रयुज्य सान्त्वपूर्व सामपूर्वकम् । 'साम सान्त्वमुझे समे' इस्यमरः । अभिनीतिहेतुकं प्रिययुक्तिहेसुकं वचः । इत्यं वक्ष्यमाणप्रकारेण वमुसुपचक्रम उपकान्तवान् ।। वत्र तावचतुर्भिः सान्स्वमाह- शान्तवा विनययोगि मानसं भूरिधाम विमलं तपः श्रुतम् । माह ते नु सदृशी दिवौकसामन्ववायमवदावमाकृतिः ।। ३७ ।। शान्ततेति । शान्तता पहिरनौत्यं ते तव विनययोग्यनौदत्ययुध मानस कर्म माह नुश्रूते खलु । तया भूरि बहु धाम तेजो यसिखनपा कर्तृ विमलं संप्रदायशुद्ध श्रुतं प्राह । किं च । धौर्दिवं बौको येषां तेषां दिवौकसां देवानाम् । पोदरादित्वात्साधुः । 'दिवं स्वर्गेऽन्तरिक्षेच' इति विश्वः। साशी तुल्याकृतिर्मू- तिरवदातं शुद्धमन्ववायं वं माह । 'वंशोऽन्वषायः संतानः' इत्यमरः । शान्त्या- दिमिलिविनयादयोऽनुमीयन्ते । अन्यथा तदसंभवादिति भावः । दीपितस्त्यमनुमावसंपदा गौरवेण लपयन्महीभृतः। मुनिरपीह कारयन्नाधिपत्यमिव शातमन्ययम् ॥ ३८ ॥ उन्ननाम् इति पारः. २ 'कुसुमकेतु मकरकेत' इति पाठी.. भारयन्' इति पार G ·त्रयोदशः सर्गः। दीपित इति ॥ मुनिरपि । ऐश्वर्यरहितोऽपीत्यर्थः । अनुमावसंपदा प्रभावाति- शयेन दीपितः प्रकाशितः । 'भनुभावः प्रभाव छ' इत्यमरः । गौरवेण महत्तया महीभृतो राज्ञो लघयच्छकुर्वन् । खमिहागौ। हातमन्योरिदं शातमन्यवमन्द्रम् । 'तस्येदम्' इत्याप्रत्ययः । तमन्युर्दिवस्पतिः' इत्यमरः । अधिपतेः कर्माधिपत्यं अलोक्यरक्षाधिकारम् । माझणादिवाल्यन्प्रत्ययः । कारयन्निव इन्द्रेणेति शेषः । राजसे तस्याप्युपजीव्य इति प्रतीयसे । स्वमहिम्नेत्यधैः ।। वापसोऽपि विभुतामुपेयिवानास्पदं त्वमसि सर्वसंपदाम् । दृश्यते हि भवतो विना जनैरन्वितस्य सचिवैरिव द्युतिः ॥३९॥ तापस इति ॥ विभुतो प्रभावमुपेयिवानुपगतः । अतएव तापसोऽपि स्वं सर्वसंपदामारपदं स्थानमसि । 'आस्पदं प्रतिष्ठायाम्' इति निपातः । विभुतामेव समर्थयते-तयाहि भवतस्तव जनैविनापि । एकाकिनोऽपीत्यर्थः । सचिरन्दि- सस्येवामात्यादियुधस्येव घुतिस्तेजो दृश्यते । अतः सर्वसंपदामास्पदत्वं युक्त मित्यर्थः ।। विसयः क इव वा जयश्रिया नैव मुक्तिरपि ते दवीयसी । ईप्सितस न भवेदुपाश्रयः कस निर्जितरजस्तमोगुणः ॥ ४० ॥ विस्मय इति ॥ किं च । जयश्रिया हेतुना। मासयापति शेषः। के हव वा विस्मयः किमाश्चर्यम् । न कश्चिदित्यर्थः । 'विस्मयोऽद्धतमाश्चर्य चित्रम्' इत्यमरः । भतो मुक्तिरपि ते तव धीयसी दूरतरा दुर्लभा न भदायेव । 'स्थूलपुर-' इत्यादिना यणादिपरलोपः पूर्वगुणश्च । तथाहि निर्जिती रजनमसी एवं गुणी येन स कस्येप्सितस्य पान्छितस्पोपाश्रय भारदं न भवेदित्यर्थः ।। आगमनप्रयोजनमुपासम्ममुखेनाह-- हेपयनहिमतेजसं त्विपा स त्वमित्थमुपपन्नपौरुषः । हर्तुमर्हसि वराह मेदिनं नैनमसदधिपस सायकम् ॥ ४॥ ऐपयद्धिति । विपा सेजसाऽहिमतेजसमुष्णतेजसं पटभयनुपपनपौरुषः संभावितपराक्रमः स प्रसिद्धस्त्वं वराहदिनम् । कृठोपकारमिरापः एनं स्वस्कर- गतमस्मदधिपस सायकं पारमित्य साहसेन हर्नु नाईसि। भनहरखमेवाह- सर्वते वनुभृतां सनातनं न्याय्यमाचरितमुत्तमभिः । ध्वंसते यदि भवाशस्ततः का प्रयातु वद तेन वर्मना ॥ ४२ ॥ मर्पत इति । उत्समेनभिः सपुषम्यादिमिलनुभृतां शरीरिणां सनातनं निरयं म्पाप्यं स्यापादमपेवमाचरितमाचारः मयते । तस्यतयेति दोषः। न खनाचार इस्पामधाप्यनाधरणे दोषमार-सव इति । भवानिव रयते भवारातः सदाचारासते अश्यते थदिवान पमना म्यामागे १'पिपार- "भारणम् इति का ·१९४ किरातार्जुनीये. भयातु गच्छतु पद कथय । न कोऽपीत्यर्थः । तथा सम्मार्ग एवं खि स्यादिति भावः ॥ आकुमारमुपदेष्टुमिच्छयः संनिवृत्तिमपथान्महापदः । योगशक्तिजितजन्ममृत्यवः शीलयन्ति यतयः सुशीलवाम् ॥४३॥ आकुमारमिति ॥ कि छ । योगशत्तयारमज्ञानमहिना जिती जन्ममृत्यू और यतयो योगिनः । भाकुमारेभ्य भाकुमारम् । कुमारादारभ्येत्यर्थ: । भाइ मर्या दाभिविष्योः' इत्यव्ययीभावः । महत्य मापदो पसिस्तस्मान्महापदः । महान हैतोरित्यर्थः । अपयादमार्गात् । 'पयो विभाषा' इति निषेधविकरूपारसमासान्तः। 'अपथं नपुंसकम् । संनिवृत्तिमपगममुपदेष्टुमिच्छवः सन्तः सुशीलतो सास ताम् । शीलं स्वमाचे सदृत्ते' इत्यमरः । शीलयन्त्यम्यस्यन्ति । अतो न स्याज्यं शीलमित्यर्थः ॥ न केवलं सौशील्यादन निवृत्तिः। किं स्वधप्राप्तिरपीत्याह- तिष्ठतां तपसि पुण्यमासजन्संपदोऽनुगुणयन्सुखैषिणाम् । योगिनां परिणमन्विमुक्तये केन नास्तु विनयः सतां प्रियः॥४४॥ तितामिति ॥ तपसि तिष्टतो तपोनिष्टानाम् । धर्माधिनामित्यर्थः । पुर्य धर्ममासजन्संपादयन् । 'स्थाद्धर्ममस्त्रियां पुण्यभ्रेयसी सुकृतं पाइत्यमरः! मुरापिणां मुसार्थिनी संपदः मुखमाधनभूतानामनुगुणयानुएलपन् । भ. फामयोरपि हेतुभूत इत्यर्थः । तया योगिनां विमुक्तयेऽपवर्गाय परिणमर्सपथ मानो विनयः सोशीश्यं केन हेतुना सतां प्रियो नास्तु । संभावनायो को सर्वया विनय एवं चतुर्गसाधनमित्यर्थः । अतस्थया मामरस्यामिरचौर्य कार्य- मिति तात्पर्यम् ॥ भराममायोप्यम्पसंभावनया यसो मासिरी भायत शिपा: किमवलम्याह-- नागपत: निगागागाति मायकः।

·प्रयोदशः सर्गः।
१९५
पुनरपि स्नेयमेव दयन्दोपान्तरमापादयति--
अन्पदीपविशिखे न केवलं निःस्पृहस भवितव्यमाहृते ।
निनतः परनिवहितं मृगं वीडितव्यमपि ते सचेतसः ॥ ४६ ।।
भन्यदीयेति ॥ सह चेतसा वर्तत इति सचेतातस्य मनस्विनस्तेऽन्यदीयवि.
शिखे विपये यदाइतमाहरणम् । भावे का तसिन् । भन्यदीय विशिषस्थाहरण
इत्यर्थः । निःस्पृहस्थ केवलं निस्प्रहेणव न भवितव्यम् । किं तु परनिहित परेण
महतं मग निम्नतः प्रहरत। निमत्ता स्वयेत्यर्थः । 'कृत्यानां कर्तरि वा' इति
पष्टी। वीडितव्यं जितव्यमपि । भावे तव्यप्रत्ययः। संप्रति तु त्वया परविद्धं
मृग विशापि न प्रीच्यते प्रत्युत स्नेयमेव कियत इत्यहो महत्साहसमित्यर्थः ।
मृगमित्यत्र शेषस्वाविवक्षणात् 'जासिनिप्रहणनाटकाथपियां हिंसायाम्' इति पष्ठी
न भवनि दोषाधिकारात् । निमणेत्यत्र निप्रयोः संघातव्यस्तविपर्यस्तानां ग्रहणात् ।।
अथास्सिन्कृतमताभियोगाय स्वीयोपकारकत्र वर्णयितुं विकत्यनदोपं तावधु-
रमेन परिहरगाह-
संत निशमयन्त उत्सुका यैः प्रयान्ति मुदमस्य सूरयः
कीर्तितानि हसितेऽपि तानि यं ग्रीडयन्ति चरितानि मानिनम् ४७
संततमित्यादि । सूरयो विद्वांसोऽस्यास्मरस्वामिनः संबन्धिमियश्चरितः करण-
भूतैः संत सततमुस्सुकाः सोल्कण्ठाः सन्तो निशमयन्तश्चरितानि शृण्वन्तो मुदं
प्रधान्ति । अत्र चरितानां मुयाप्ती शाब्द करणस्वम् । अर्थानिशमनकर्मत्वमिति
विवेकः । तानि चरितानि हसितेऽपि परिहासेऽपि कीर्तितानि पररचारितानि
सन्ति यं मानिनं मीडयन्ति । मारित्वाद्रीडा न तु परितदोषात् । तेषामलंकार-
रूपत्वादिति भावः ।
अन्यदोपमिय स स्वकं गुणं ख्यापयेत्कथमष्टताजडः ।
उच्यते स खलु कार्यवत्तया धिग्विभिन्नयुधसेतुमर्थिताम् ॥ १८ ॥
अन्येति ॥ अष्टतया विकत्यनेन शालीनतया जडः स्तब्धः। अविकाथन
इत्ययः। सोऽस्मरस्वाम्यन्यदोष परावरगुणमिष स्वयं स्वकीय गुणं कथं स्यापये.
प्रकटयेत् । 'भारमप्रशंसा परगामिव वर्जयेत्' इति सरणादिति भावः। तथापि
कार्यवत्या । कार्याथितयेत्यर्थः । सः स्वगुण उच्यते खलु । कार्यार्थिनः कुतो गर्व
इति भावः । निर्दिण्ण इवाइ-धिगिात । विभिनबुधसेतुमतिकान्तसुजनमर्यादा-
मर्पिता याचना धिक् । निन्दामीत्यर्थः। यदयमपीत्वं विकरचयितुं प्रवृत्त इति
भावः । धिमिसननिन्दयोः' इत्यमरः । 'अभिसर्वतसोः कायों धिगुपयर्यादिषु
निपु । द्वितीयासेदितान्तेषु ततोऽन्ययापि यते' इति द्वितीया ।
संप्रति स्वकृतोपकार दर्शयति-
दुर्वचं तदध मा स भून्मृगस्त्वय्यसौ पदकरिष्यदोजसा ।
नैनमाशु यदि वाहिनीपतिः प्रत्यपरस्थत शितेन पत्रिणा ॥४९॥

·किरायानुनीये दुर्षचमिति ॥ वाहिनीपनि सेनापतिरमारवामी शिन पप्रिया गरे मृगमा प्रामा परि मामिलामा मृग भोजमा मलेन । पिये पदीयानिष्ट कुरा बुध्यममानया पर्नुम शायते । । मिष्टमपामातरमनिमा म ति सहकपनम् । तापक्षणेस मगमत्रो हग्य शिति भावः । टिनिमिछानीछा को पाने मनु मय हो गूगोम तु सेनापतिना । बार--- को विमं हरितुरङ्गमायुधस्येयसी दधतमङ्गसंहतिम् । वेगवसरमृते चमूपतेर्हन्तुमर्हति शरेण दंष्ट्रिणम् ॥ ५० ॥ फ इति ॥ हरिमायुभामिन्द्रायुधं सदरम्येयसी स्थिरतराम् । वनकठिना मित्यर्थः । रिघरसम्बादीयसुन् । प्रियस्बिर-' इत्यादिना रयादेशः । भामहति मवययसंघातं दधतं धारयन्तं येगवसर दुवारयेगमिमं दद्विगं वराई परते किरातवाहिनीपतेते धम्पति विना । 'भन्यारात्-' इत्यादिना पचमी । को नु को पा धरेणा एकति माघः । हनुमहति । न कोऽपीलयः। मस्तु स एव मृगस हन्ता । ततः किमिस्थत भाह-- मित्रमिष्टमुपकारि संशये मेदिनीपतिरयं तथा च ते । तं विरोध्यं भवता निरासि मा सजनकवसतिः कृतज्ञता ॥५१॥ मिनमिति ॥ तया च । तस्यैव मृगहन्तृत्वे सनीत्यर्थः । अयं मेदिनीपतिः किरातभूपतिस्ते तव संशये प्राणसंकट उपकार्युपकारकारकमिष्टं मित्रम् । ततोऽपि किं तपाह--कमिति । तं मिग्रभूतं विरोध्य सजनकवसतिर्भवारशसुजनमात्राधारा कृतज्ञतोपकारवेदिरवं मा निरासि न निराक्रियता भवता । अन्यथा अगति कृत. शतास्तमियात्, कृतघ्नता च से भवेदित्यर्थः । अस्पतेः कर्मण्याशिपि माडि लर॥ ननु सर्पस्वार्थमूलरवास एवास्तु, किमिणेत्याशय मित्रस्य सर्वाधिश्य युग्मेनाह- लभ्यमेकसुकृतेन दुर्लमा रक्षितारमैसुरक्ष्यभूतयः । खन्वमन्तविरसा जिमीपतां मित्रलाभमनु लाभसंपदः ।। ५२॥ लभ्यमिति ॥ जिगीपता जेतुमिप्यताम् । जयतेः समन्ताच्छनृप्रत्ययः । दुर्लभाः कृणापि लब्धुमशक्यास्तथाप्यसुरक्ष्यभूतयो रक्षितुमशस्यमहिमानः । तथापि नित्यं रक्षणादिक्लेशावहाश्चेति भावः । अन्तविरसाः । गत्वयं इत्यर्थः । सम्यन्त इति लाभा भारतेषां संपदः । एकसुकृतेनैकोपकारेण लम्यं सुलभ न त दुर्लभ रक्षितारं न तु रक्ष्यं स्वन्तं शुभावसानं न वन्तविरस मित्रलाभमनु मिनलाभा- दीनाः । निकृष्टा इत्यर्थः । 'हीने' इत्पनोः कर्मप्रवचनीयसंज्ञा । तमोगे द्वितीया। अनोपमेयस मित्रलाभख लाभान्तरं प्रत्याधियाभिधानातिरेशासकार । 'वाहिनीपति इति पाठ २ 'विराध्या ति पाउ, ३, भदरक्षति पाठ..

·त्रयोदशः सर्गः। १९७० चञ्चतं वसु नितान्तमुन्नता मेदिनीमपि हरन्त्यरातयः । भूधरस्थिरमुपेयमागवं मावमस्त सुहृदं महीपतिम् ॥ ५३ ॥ 'चञ्चलमिति ॥ किं च । वसु धनं नितान्तं मेदिनीमप्युनताः प्रबला भरावयो हरन्ति । मियं तु न तयेत्याह--भूधर इति । भूधरवरिस्थरमुपेयमन्विप्य गन्त- ज्यमप्यागतं स्वतः प्राप्तमपि महीपतिम् । सर्वधुरीणमित्यर्थः । सुहृदं मित्रं माव- मस्त मावासीत् । भवानिति शेषः । अन्यश्लोकगतो वा भवच्छन्दो विमतिवि. परिणामेनात्र दष्टम्यः । अन्यथा मध्यमपुरुषः स्यात् । मन्यतेः करि भाडि लु। अलंकारस्तु व्यतिरेक एव । भूधरस्थिरमित्युपमासंगतिसंकरः ॥ ननु मुमुक्षोः किं मियसंग्रहेणेत्यवाह- जेतुमेव भवता तपसते नायुधानि दधते मुमुक्षवः । । बाप्सत्ते च सकलं महीभृता संगतेन तपसः फलं त्वया ॥५४॥ जेमिति । भवता जेवं जयार्थमेव तपस्थते तपश्चर्यते । 'कर्मणो रोमन्थ- इत्यादिना चाणे पर। ततो भाचे लद। युतः । मुमुक्षको मोक्षानि मायुधानि दधते न धारयन्ति । अतो मित्रसंग्रहः कार्य इति भावः । तथापि किं भव. हामिसएपेन, तपाह-प्राप्पत्त इति । महामृता सह संगतेन वफा सकलं तपसः फलं प्राप्यते । अत सखामास्वामी युक्त इत्यर्थः ।। मन्यचिनः कुनोपयुज्यते, तयाह- वाजिभूमिरिमराजकाननं सन्ति रसनिचयाय भूरिशः। काश्चनेन किमिवास्स पत्रिणा केवलं न सहते विलहनम् ॥५५॥ पानीनि ॥ तस्य भूपतेजिभूमिरबार भराभाना काननं गोतियानं भूरिशो रतनिधयाय । सन्नीति शेषः। नन्धीरायः किमेकमे काशनपत्रिका ण्डाय कलहायते, साह--भस्थ कायनेन सौवर्णेन परिणापरेण किमिय। न किंचिययोजनमतीत्यर्थः। परंतु पलं विलाने म्यतिकमे न सहते । माय भारम्धः । किरदधिशेपासहिष्णरिता पत्रमयमा समृदिमहसुवर्णना- दुशताका मधील्लुम्पः किमुपकता, वाह-- सापलेपमुपलिप्सिते पररम्युपति विकृति रजसपि । अथितस्तु न महान्समीहते जीवितं किमु धनं धनायितुम् ॥५६॥ सापरटेपमिनि । महानय रमसपि भूलादपि परै सावटेर सामुपरिपिात उपलमि विपक्षिते सति विनिमभ्युपति । प्राप्यतीत्यर्थ तो पारि हस्तु जीवितं भमामि धनीकम् । स्यमन्ताजमुन् । समीदते मोसाटे। जीवितमप्पारमनी रेडति । विपितः पानीपत रिपनं किम् । धन- मामन एरिमारिनुमिति विमा भरणामात्रमः भन्यथा नमिल्दा 13. भारत भूषवितो. 'पोरस५'पीपर- मिcिe.. ।

·. १९८ कियवार्जुनीये. नेन पौनरत्तय स्यात् । 'सुप भारमनः क्य' । 'भशनायोदयधनायाबुमुक्षापि- पासागर्थेषु' इति निपातनादाकारः॥ उक्तमयं निगमयति- तत्तदीयविशिखातिसर्जनादस्तु वां गुरु यदृच्छयागतम् । राघवष्ठवगराजयोरिव प्रेम युक्तमितरेतराश्रयम् ॥ ५७ ॥ तदिति ॥ तत्तमातदीयविशिखस्मातिसर्जनात्प्रत्यर्पणाद्वा युवयो। पटीव. तुर्थीद्वितीयास्थयोवांनावी' इति वामादेशः । राघवश्वगराजयो रामसुग्रीवयो- रिव यहच्छया देवादागतं गुरु महद्युक्तमनुरूपमितरेतराश्रयमन्योन्यविपर्य प्रेम सस्यमस्तु॥ मनु शरलोभान्मिथ्याभियुज्यस इत्याह- नाभियोक्तुमनृतं त्वमिष्यसे यस्तपखिविशिखेषु चादरः। सन्ति भूभृति शरा हि नः परे ये पराक्रमवनि वजिणः ॥१८॥ नेति ॥ स्वमन्तं मिथ्याभियोगमन्यास्यातम् । मनोऽर्थप्राणाद्विकर्मकता। 'मिथ्याभियोगोऽभ्याख्यानम्' इत्यमरः । भस्माभिरिति शेषः । नेप्यसे नेटोऽसि । कुतः । तपस्वी मुनिः शोच्यच । 'मुनिशोरया तपस्विनी' इति शाधतः तस विशिसै फ भादरः कास्था। न काचिदित्यर्थः । हि यसापोऽमा भूभृति शैले परेन्येऽपि भाराः सन्ति ये शरा पनिणः शकस्य पराक्रमवसूनि परामधनाल। शार्यसर्वखमूता इत्पर्यः । पत्रिमहणाइमादप्यतिरिष्यत इति सूच्यते । मन्त्र गरेषु पराक्रमसाधनेषु पराक्रमरूपेण वस्तु व्यायते । भप से शरापेक्षा ऐसा योध्यतामित्याह- मार्गणरथ तय प्रजोजनं नाथसे किमु पर्ति न भूभृतः। त्वद्विषं सुहृदमेत्य सोऽर्थिन किन यच्छति विजित्य मेदिनीम् ५९ मार्गगरिति । भयोत तर मार्गणः परयोजन हवं त भुमो नित पनि प्रभु किमु म मापसे शिमिनि म याचसे। 'मामार यात्रपतारे भांशी' इति पातोद न प यानामा कार्यस्यार-बहिनि । सोमवाणी विधा प्रसारो यस तं वरिषं सायम् । महानुभावमिप।। तपानि गुर मित्रभूनमानमेश डया मेदिनी रिजिसमपति पदानि दिम् । तु दासरोष। पुन:पारामिति भाका पानम् धिम्' इत्यादि तत्रोपतिमार- तेन परिपकारितापनः कर्तुमिच्छति न पापितं था। सीदतामनुमामियार्थिनां वेद यत्प्रणयभावेदनाम् ॥ ६॥ केमि तेन भाव सूधिया रामान कामावना wiresप्रिमियान मेयरमेन मामा कामधिना प्रभारी पासपमा विनोमाः।

·प्रयोदशः सर्गः। १९९ ननु स्वयंमाहिणः कि यावादन्यं तबाह- शक्तिरर्थपतिषु स्वयंग्रहं प्रेम कारयति वा निरत्ययम् । कारणद्वयमिदं निरस्वतः प्रार्थनाधिकवले विपत्फला ॥ ६१ ।। शक्तिरिति ।। अर्थपतिषु विषये शक्तिः सामध्ये स्वयंप्रदं स्वाम्यनुज्ञां विना ग्रहण कारयति । यदा निरत्ययमपराधेऽप्यविकारि निर्वाध प्रेम कर्तृ स्वयंप्र फारपति। प्रबलः प्रियो वा परस धनं स्वयं गृहावीत्यर्थः । अन्यथा दोपमाह-इदं पूर्वोकं कारणद्वयं निरसतरत्यजतः । पुंस इति शेषः । अधिकषले प्रबले विषये भार्थना तद्धनजिक्षा विपरफलाइनर्थफलका । भशकस्यापियस्य सतः प्रबलधनप्रणाशा पाणिशिरोमणिग्रहणसाहसवदनाय कल्पत इत्यर्थः ।। ननु शस्त्रार्थसंपाया शतवाभिमानः, तत्राह-- भत्रवेदमधिगम्य तत्वतः कस चेह भुजवीर्यशालिनः। आमदायमपहाय गीयते तापसेषु चरितार्थमायुधम् ।। ६२ ॥ भनवेदमिति । इह जगति तापसेषु तपस्विनां मध्ये । 'यतश्च निर्धारणम्' इति सभी। जमदरत्यं नामदझ्यः । गर्गादिभ्यो य । तमपहायपरशुराम नेत्यर्थः । अत्रवेदं तवतोऽधिगम्य । भुजवीर्येण शालत इति भुजवीर्यशालिनः । 'भवसंपनवेत्यर्थः । शालनक्रियापेक्षया समानक करवाकरवानिर्देशः। कस्य युध चरितः प्राक्षोऽयों येन तचरितार्थ सार्थकं गीयते । न कस्यापीयर्थः । तिम्सावापि तापसरवादकिंचिरकरस्य तेन सह सत्यमेव मुख्यामिति भावः ॥ ननु युष्मन्मगवधशरहरणाभ्यां द्रोहिणो मम तेन कथं सख्यं सादित्याशक्कर, पसं तथापि तावन्मृगवधापरायः क्षमिष्यत इत्याह- अभ्यपानि भुनिचाफ्लावया यन्मृगः क्षितिपतेः परिग्रहः । प्रक्षमिष्ट उदयं प्रेमाद्यतां संवृणोति खलु दोपमज्ञता ॥ ६३॥ अम्यधानीति ॥ बया मुनिचापलात् । माहाणचापल्यादित्यर्थः । क्षितिपतेर- सरस्वामिनः । परिगृहात इति परिप्रहः । तेन स्वीकृत इत्यर्थः । 'परिमहः परि. बने पत्यो स्वीकारमूलयोः' इति विश्वः। यन्मूगोऽम्यघान्यभिहत इति । हन्तेः कर्मणि लह। तननमयमसत्वाम्यक्षमिष्ट सोदवानेव ( तथा हिममार- साम् । अविश्पकारिणामित्यर्थः । दोपमपराधमज्ञताशानिता संवृणोत्याच्छाद- यति । नाशवापराधो गण्यत इत्ययः ।। अथ सुहदायेन हितमुपदिशति- जन्मवेपतपसां विरोधिनी मा कृथाः पुनरमूमपक्रियाम् । आपदेत्युभयलोकपणी वर्तमानमपधे हि दुर्मतिम् ॥ ६४ ॥ जन्मेति ॥ जन्म सकुले प्रसूतिः, धेपो जटावस्कलादि, तपो नियमः, तेगा विरोधिनी विरुद्धामम्मेवंविधामपरियामएकारम् । पुनः । इतःपरमित्यर्थः । मा १ 'मुनिमा वयाबाद वि पाटर. ३ 'प्रमाज्यताम् इति पाउन ·. - । २०० किरातार्जुनीये कृथाः मा कुरु । करोतेः कर्तरि मादि । वयोवृधर्यवाग्वेपश्रुताभिनयकर माम् । भाचरेसदी वृत्तिमजिलामराठा तया ॥' इति स्मरणात् । उक्तवपरी- दोपमाह-आपदिति । हि यसात् । अपये वर्तमान दुर्मतिम् । पुरुषमिति शेप- उभी लोकी दूषयति हन्तीत्युमयलोकदूषणी । तद्धितार्य-' इत्यादिनोत्तरपदस्- मासः । मापदेति प्रामोति । समासविषय उभशब्दस्थाने उमयशब्दप्रयोग एक साधुः । पदाइ कैपट:-भादुदात्तो नित्यमिति नित्यमहणखेदं भयोजन वृत्ति विषय उभशब्दस्य प्रयोगो मा भूदुभयशब्दस्यैव रूपं यथा स्थादियुमपनेत्या= भवति' इति । यदुक्तम् 'अभ्यधानि' इति तदेव स्फुटयति- यष्टुमिच्छसि पितन सांप्रतं संवृतोऽचिचयिपुर्दिचौकसः । दातुमेव पदवीमपि क्षमः किं मृगेङ्ग विशिखं न्याविशः ॥६५॥ यष्टुमिति ॥ सांप्रतं संप्रति । 'संमतीदानीमधुना सांप्रत तया' इत्यमरः। पितृकन्यवाडादीन्यष्टुमर्चयितुं नेच्छसि । यतः संवृत एकान्ते स्थितः । तथा देवीकसो देवानचियिपुरप्यर्थयितुमिच्छुरपि नासि । भतो न पिवयं हिंसा, नापि देवतार्था । तदाराधने तद्विहितस्वादिति भावः । अथ 'सर्षत भारमाने गोपायीत' इति भुतेरास्मरक्षार्थमिति चेनेत्याह-दातुमिति । हे भा, पददी मागं दातुमेव 1 न तु हन्तुम् । मुनिस्वादिति भावः । क्षमोऽपि योग्यः सपि । कि किमर्थ मृग विशिखं न्ययी विशो निधेशितवान् । विशतेयन्ताहर । भभिः धावतो मृगादपसरणेनैवारमरक्षणे कर्तव्ये यदी तपापलमेय । 'न हिस्सायों भूतानि इति श्रुतिनिधादिति भावः । कि पहुना, परमार्थः श्रूयतामित्याह- सजनोऽसि विजहीहि चापलं सर्वदा क इव चौ सहिप्यते । वारिधीनिव युगान्तवायकः क्षोभयन्त्यनिभृता गुरूनापि ॥ ६६ ।। समन इति ॥ समनोऽसि । अत एव चापलं आपलस कर्म विनदीहि लगा अहातेसोंद । 'भा च हो' नीकारः । सर्वदा काय या को या सहिष्यते । दो पायालंकारे । यादोऽवधारणे। मसहने कारणमाद-वारिपीमिनि । मनितामपक्षाः पुनः पुनराकारिको गुरुययुगाननि । भम्पा विशाला मपि युगान्तकाययः प्रलयपना पारिधीनिर समुदामेव क्षोभयन्ति । उपमा. मुमागितोऽपनान्तरम्यासः । मम्वयं किराताभितः किरियलि, सार- अगुवेदविदयं महीपतिः पर्वतीय इति मावनीगणः । गोपितुं सुरमिमा मस्त्यता लयाममनुनीय सम्मिनः ॥ ६७ ॥ अति महीपशिशेषित मिनहाइमाम हलि भाषINE लपाटा "Er ...6.1 ·प्रयोदशः सर्गः। २०१ पर्वते भयः पर्षनीयः । 'पर्वताश' इति एमत्ययः । इति हेतोमावजीगणः । वनेचरखुमा मावशासीरित्यर्थः । गणयतेमाधि लुर । ईच गणः' इतीकारः। नवीराकिममिह घने घसति साह-गोपितुमिति । मरस्पतेन्द्रणेमा भुवं गोपितुं रक्षिनुम् । 'आयादय माधधातुके पा' इति विकल्पात् 'गुणधर-' इत्यादिनायमत्ययः । अनुनीष मार्य स्वासं लम्मितः प्रापितः । उपन्ते कर्नुश कर्मगः' इति वचनादणि कर्तुः कर्मणिः । गतिबुद्धि-' इत्यादिनाणि कर्तुः कर्मस्वम् ॥ उपसंहानि- त्तितिक्षितमिदं मया भुनेरित्यवोचत बचचम्पतिः । णमत्रमवते निजं दिशनामुहि त्वमपि सर्वसंपदः ॥ ६८॥ सदिति ॥ ससम्मानमुनिपापलान्मुनेः संबन्धीदं मृगयरूपमागो मया तेतिक्षितं सोदमिति वयश्चभूपतिरवोचत । शरद्रोहस्व मत्यर्पणमेव प्रतीकार हत्याह-अग्रभयते प्रत्याय स्वामिने । अत्रभवान्याख्यातः । निजं वार्ण सदीयमैव शरं दिशन्प्रत्यर्पयंस्त्वमपि सर्वसंपद भामुहि । सख्येनेति भावः ।। गनु परमेतासरपोच न ऐकते, कि गलन्मूला: संपदतमाह- आत्मनीनभुपतिष्टते गुणाः संभवन्तिं चिरमन्ति चापदः । इत्यनेकफलमाजि मा समूदर्थिता कथमिवार्यसंगमे ॥ ६९ ।। भारमनीनमिति ॥ भारमने हितमारमनीनम् । वात्मविश्वजनभोगोचरप- दाखः । उपतिएते संगच्छते । 'उपादेवपूजासंगतिकरणमित्रकरणपथिषु' इति ववव्यादात्मनेपदम् । गुणा बिनयादयः संभवन्त्यापदश्च विरमन्ति । 'झ्याइप- रियो रमः' इति परस्मैपदम् । इसनेकफलभाजि नानाफलोत्पादक भार्पसंगमे साधुसंगतावार्यतापेक्षा कयमिव मा स भूत् । सर्वदा भवत्येव । न चार्य दूरे वर्तत इत्याइ-- दृश्यतामयमनोकहान्तरे तिग्महेतिपृतनामिरन्वितः । साहिवीचिरिब सिन्धुरुद्धतो भूपतिः समयसेतुधारितः ।। ७० ।। दृश्यतामिनि ॥ तिग्मतिभिस्तीमायुधाभिः । 'हेति स्वास्त्रसूांशु' इति हेमचन्द्रः। एतनाभिर्वाहिनीभिः । वाहिनी पृतना पम्' इत्यमरः । अन्वितो भूपतिः । साहपः ससा वीचयो यस्य स सिन्धुः समुद इबोद्धतः । किंतु समयो मर्यादा सेतुरिच स समपसेतुस्तेन पारितः सन् । हस्तेन निर्दिशगाह-- अथमनोकान्तरे दुमान्तर्धाने । वर्तत इति शेषः । दृश्यताम् । 'मनोकहः कुरा शास: पलाशी दुद्रुमागमाः' इत्यमरः । १'माहिति पार: २'त्युपरमन्ति' इति पार ।

·finger rrrr- गन्न धनुनि योऽहिनिमगः मंगागरिरंगमोतुलक्ष्मीम् । असानुहलय मति मनिमन्ननेन सम्या गुरां सममियासमिनिन्तितानि ।। ७१ ।। ति भारपिटनी महामागे किंगतानीय प्रयोदशः सर्गः । गामिनि स्पारिम्परतरः 'प्रिनि-लाना लागायमूर रितुरंगमगोरिमाया मी शोर्मा जापन् । मदितिः सारी भूपारम् । 'गूलर-शानिमा गुगपगारी मद म्यास मुनि।ई मरिमन, भगवानेनिमनुहमपानुएला करायं कुरिस मधिमधागा फलमेटी मार गुणः । मगपानेन समातिना दना मुर मोमोन सितानि मनोवामामभिपायगि प्राणमयमरातिमान भीमरामहोपापापोलापमद्धिमायमूरिरिपिता फिरतानापमा पापा मण्यारयसमात्यायो प्रयोदशः सर्गः समासः । - बरंशः सर्गः। ततः किरातस्य वचोमिरुद्धवैः पराहतः शैल इवार्णवाम्युभिः । जहाँ न धैर्य कुपितोऽपि पाण्डयः सुदुर्ग्रहान्तःकरणा हि साधना सत इति ॥ ततः किरातयाश्यानन्तरमुदतः प्रगल्भः किरातस वचोभिः भर्णयाम्बुभिः शैल इव पराहतोऽभिहतोस्त एव कुपितोऽपि पाण्डवो धैर्य निर्षि 'कारविरवं न जही न सत्याज। उत्पममपि कोपं सम्मयामासेत्यर्थः । तय हि । साधवः समनाः सुदुमेहं मुटु दुरासदमप्रकम्प्यमन्तःकरण येषां ते सुद्ध मंहान्तःकरणा हि । अर्थान्तरन्यासः ॥ सलेशमुल्लिङ्गितशात्रवेशितः कृती गिरां विस्तरतत्वसंग्रहे । अयं प्रमाणीकृतकालसाधनः प्रशान्तसंरम्भ याददे वचः ॥२। सलेशमिति ॥ सह लेशैः सलेशं सकलं यथा तपोलिहितमुद्भूतलिकं कृतम् लिमस्तद्वाक्यमगिभिरेव सम्यगवगतमित्यर्थः । गपुरेव शाः । स्वार्ये प्रत्ययः तस्येतिमभिशयस्तदुल्लिहितं येन स गिरो वाचा संवन्धिनि विखरे तापस प्रहेऽर्थसंक्षेपे । वैभाषिको वन्दैकवनावः । कृती फुशलः प्रमाणीकृतं प्रधानीकर काल एव साधनं येन सः। अवसरोचितं विवक्षुरित्यर्थः । अयं पाण्डवः प्रशान्त संरम्भः संक्षोभरहित इव पच भावदे । उवाचेपर्थः । १'सम' इति पाट २ समुश्यास्वसि' इति पाठ ३ एपितोप' इति पाठः ४'सूरयः' इति पाठ:. ५ अशेष इति पाठ दम्पति पार ·चतुर्दशः सर्गः । सावपूर्वकमेवाह- विविक्तवर्णाभरणा सुखश्रुतिः प्रसादयन्ती हृदयान्यपि द्विपाम् । प्रवर्तते नाकृतपुण्यकर्मणां प्रसानगम्भीरपदा सरस्वती ॥३॥ विविति ॥ विविक्त: संयोगादिनास्टिाः स्फुटोचारिता वां अक्षराण्येवाम- रणानि यस्याः सा । अन्यत्र तु विविक्तानि शुद्धानि वर्णो रूपमाभरणानि च यस्याः सा। 'वर्णो द्विजादी शुल्लादी स्तुती वणं तु चाक्षरे' इत्युभयत्राप्यमरः । सुखा श्रुतिः अवर्ण यस्याः सा सुराश्रुतिः । धान्येत्यर्थः । अन्यत्र भूयत इति श्रुतिवाद । सा सुखा यस्याः सा मक्षुभापिणीत्यर्थः । द्विषामपि हृदयानि प्रसादयन्ती । कि पुनः सुहृदामिति भावः । प्रसानि धारकानि गम्भीराण्यर्थगुरूणि च पदानि सुप्तिहन्तरूपाणि यथाः ला ! अन्यत्र न प्रसमा विमला गम्भीरपदालसचरणा सरस्वती पादस्वीरनं च। तथा चोक्तम्-'सरस्वती सरिभेदे गोकाग्देघतयो- रपि । स्त्रीरो ' इति । न तं पुण्यकर्म यस्तेषां न प्रवर्तते न प्रसरति । किनु मुकृतिनामे घेत्यर्थः । भवद्वाणी विधेति धन्यो भवानिति भावः । अय काचि- धानिका वाग्देवता ध प्रतीयते । तत्रादौ समासोतिरलंकारः । विदोपणमानसा- म्येनामस्तुतप्रतीतेः । अत एव न शेषः । भवन्ति ते सम्यतमा विपश्चिता मनोगतं याचि निवेशयन्ति ये । नयन्ति तेष्वप्युपपन्न नपुणा गरिमर्थ कतिचित्प्रकाशताम् ॥४॥ भवन्तीति । ते पुरषा विपश्चितो विदुपाम् । 'विद्वान्विपश्निोपशः' इत्यमरः । मध्ये सम्यतमाः समापो साधुनमा निपुणतमाः । 'साः समर्थों निपुणच इति काशिकापाम् । भवन्ति । पे मनोगतं मनसा गृहीतमपं धाति निपेशान्ति । पाचोहिरन्तीवर्धः । तेषु अप्वायुपपश्चनपुणाः समावितकोशलाः कनिचिदेव गभीर निगूटमर्थ प्रकारात एफुटता नयन्ति । होके वाकाशातार एव दुभाः । समापि पचरः । तथापि निगूढार्थप्रकाशमाः । त्वयि सर्वमतीति सुतिः । पने. घरपायरहवं हासमिति स्वयमपि द्वारा एवेनि हरपम् ॥ स्तुवन्ति गुवामभिधेयसंपदं पिशुद्धिमुक्तेरपरे विपश्चितः । इति सिवायां प्रतिपूरुपं रुची सुदुर्लमाः सर्वमनोरमा गिरः॥५॥ स्तुवन्तीति । केपिषी मातीमभिधेयरपरमधसंपति मुगन्ति । वरपर विधित उपप शिशु सामपं सुन्तिरनि प्रतिपूरची प्रीस स्थितायो व्यवस्थिता सममोरमाः साधेरवीना धुसो मनोरमा गिर संतुषमा स्वरिस्तु सर्वमनोरमा उचाईगुणाः पश्यनि भावः। समस संपादयता गुणरिमो त्वया समारोपितमार भारतीम् । प्रगल्ममात्मा पुरि पुर्य वाग्मिना पनेपरणापि सताधिरोपिवः ६ समस्येतिर पलानि पुर्वकोपामिर पुरे पानिपतत्ययामा एप समारोपितमारस्वामिना निहितसंन्यादिम ·. किरातार्जुनीये र्यभार । तदाह मनुः--'दूते संधिविपर्ययो' इति । इमा शान्तताविनययोगी त्या- दिको भारती वाचं गुणर्विविक्तवर्णरवादिभिः समस संयोज्य प्रगल्भं निर्भीक यथा तथा संपादयता रचयता । प्याहरतेत्यर्थः । त्वया वनेचरेणापीत्यर्थः । सतामपि अपिशब्दो विरोधद्योतनार्थम् । भारमा स्वयं वाग्मिनां घाचोयुक्तिपटूनाम् । 'वाचोयुक्तिपटुवांग्मी' इत्यमरः । 'चाची रिमनिः' इति मवर्थीयो ग्मिनिप्रत्ययः । धुयंग्रेऽधिरोपितः । स्थापित इत्यर्थः। रहा पोऽन्यतरसाम्' इति पकारः। भन मनुः-'पपुष्मान्वीतभीर्वाग्मी दूतो राज्ञः प्रशस्यते' इति ॥ वाग्मितामेवाह- प्रयुज्य सामाचरितं विलोभनं भयं विभेदाय धियः प्रदर्शितम् । तथाभियुक्तं च शिलीमुखार्थिना यथैवरन्याय्यमिवावभासते |७|| प्रयुज्येति ।। 'शान्तताविनययोगी'त्यादिना साम सान्दम् । 'सामसान्त्वमुझे समे' इत्यमरः । प्रयुज्य नियुज्य विलोभनं प्रलोभनं 'मित्रमिष्टम्' इत्यादिनाचरितं संपादितम् । तथा धियो बुद्धविभेदाय व्यामोहनार्थम् 'शक्तिरपतिषु' इसा. दिना भयं प्रदर्शितम् । किं च । शिलीमुसार्थना । न तु न्यायाधिनेति भावः। स्वयेति शेषः । 'नाभियोक्तुम्' इत्यादिना तथाभियुक्तं कथितं यथेवरस्याया. दन्यत् । अन्याय्यमित्यर्थः । न्याय्य न्यायादनपेतमिवावभासत इत्युपमा । मनेन चाग्मिनामसरोऽसीति भावः। ततः किमत आह- विरोधि सिद्धेरिति कर्तुमुद्यतः स पारितः किं भवता न भूपतिः । हिते नियोज्यः खलु भूतिमिच्छता सहार्थनाशेन नृपोऽनुजीविना विरोधीति ॥ किंतु सिद्धेः फलस विरोधि विघातकमितीदममदारकन्दनरूपं कर्म कर्तुमुद्यतः स भूपतिर्महीपतिर्भवता । धुणेति भावः । किन बारितो म निवर्तितः । निवारणे हेतमाह-भूतिमिग्छतेहामुग्न ध योथिना समचारतावर्ष- नाशी स्वायांनयों यस्य तेन सहायनाशेन । समानसुखदुःखेनेत्यः । अनुजीविया भृस्येन मुपः स्वामी हिते नियोज्यो नियम्यः खलु। अन्यया स्वामिद्रोहपालकी यसो भ्रष्टः स्वादिति भावः । साईनो पाणः गतः, किमत्र पा ग्यास्यम्, तबाइ--- दृवं प्रणाशःप्रहितस्स पत्रिणः शिलोचये तस्स विमार्गणं नयः। न युक्तमत्रार्यजनातिलचनं दिशत्यपायं हि सवामविक्रमः ॥९ सुवमिति । अहितस्य प्रयुक्तस्य पनिणः शरस प्रणानं भूमिश्रितम प्रहितदिति भावःतस्य मष्टस्य पनिमः शिष्ठोधये शैले । 'भरिगोत्रगिरिमाव ससहशिदोषपाः' विमार्गणमपर्ण भयोग्याव) भग्देज घिर बने मार्गणं एगणा सगः इखमरः । अत्र पिये मात्रमानिका समनपनि प्रमो म युनम् । दिपमालारणासनामनिमोऽसायमन पनि प्रयुटम् वि . "विमर्थना ·चतुर्दशः सर्गः। २०५ यदुक्ष्म् इतुमर्हसि' इति तत्रोत्तरमाह-- अतीतसंख्या विहिता ममामिना शिलीमुखाः खाण्डवमत्तुमिच्छता। अनावस्यामरसायकेष्वपि स्थिता कथं शैलजनाशुगे धृतिः ॥१०॥ अतीतेति ॥ खाण्डवमिन्दवनमर्नु भक्षयितुमिच्छताग्निना ममातीतसंख्या असंन्याः शिलीमुखाः शरा विहिता दत्ताः । खाण्डवदाहेऽक्षयतूणीरदानमुक्त भारते। अतोऽमरसायकेवप्यनालस्यादररहितस्य । भावे कः । ततो नमा बहुचीहिः । मम कथं शलजनाशुगे किरातयाणे एतिरास्था स्थिता । न कथंचि- दिसर्थः । अतो नापहारा कार्येत्यर्थः ।। पयुक्तम् 'सर्यते तनुभृताम्' इत्यादिना सदाचारः प्रमाणमिति तत्रोत्तरमाह- यदि प्रमाणीकृतमार्यचेष्टितं किमित्यदोषेण तिरस्कृता वयम् । अयातपूर्वा परिवादगोचरं सतां हि वाणी गुणमेव मापते ॥११॥ यदीति आर्य चेरिल सचरितं प्रमाणीकृतं यदि । साधुत्वेमाङ्गीकृतं यदीत्यर्थः । दोपेण दोपामावेऽपि । मानिससम्मप्रतिषेधेऽपि नन्समासः' इति माध्य. कारः । उपलक्षणे मृतीया । घयं किमिति तिरस्कृताः । न युक्तमित्यर्थः । हि पमापरियादगो पानिन्दास्पदमपातपूर्वा सतां धाणी गुणमेव भापते न दोषम् । मतस्ते मृपादोपमापिणी न सदाचारप्रामाण्पबुद्धिरिति भावः । पूर्व यातेत्ययातपूर्वा । मुमुपेति समासः । परवारसर्वनाको निष्टाया: पूर्व निपातः । "त्रिपाः पुंचतू-'हायादिना पदावः पूर्व लिमत्ता च । अपान्तरन्यासः। मन्वप्रत्यक्षा परदिः कथं दुष्टेति निश्रीयते, तत्राह-- गुणापवादेन तदन्यरोपणाशाविरुद्धस समञ्जर जनम् । विधेव कृत्वा हृदयं निगृहतः स्फुरमसाधोविकृणोति वागसिः १२ पुणेति । गुणापादेन विद्यमानगुणापहवेन सम्परोपणातमागावन्यस्य दोपवापियमानस्यैयारोपणाध समजले जनं मुशनं भूमाधिरूढस्वातिमात्रमा- काप स्थितस्य । अभिक्षिप्तस्त्वयः । कतरि की निगहतो दर्य संपुग्दतो. ऽप्यसाधोरनार्यस्स हदयं कर्म रफुरविलसन्धागवासिदिघा या भिवेद वि. जोति । अतिपुष्टपा वायवतरपूर्विधया उदरपि दोयमनुमीयत इति भाषः । वागसिरिया रूप दिधाकरणरूपकप्ताधम्म् । यातम् 'भस्यपानि' इति, सोरमार- वनाश्रयाः कस मृगाः परिग्रहाः गृणाति यस्तान्प्रसमेन वसते । प्रहीपत्तामत्र नृपेण मानिता न मानिता पास्ति भान्ति च श्रियः।। बनेनि बनाया मत र मृगाः परिचापीत्यर्थः। महान्गामसभेन बहाकारेण प्रातिनिधि 'मासुरे पार ·formidit Antram | मममगार्ग पर मfeminimirImmmपमानमाmar. दि-माatnafm.mATHERINAR बामायापाभिमानमाnामTHT भी Aना Afram, न ন যম শনি মশামিনি ফ ম যিনি গণি। निर्मातरम्मामिनो गया गो प्रगामिरवा हि मनाम किया ? AFTARATHपनामि मा गाभेन में मार मिदिमा Infor: भमानाmariptमगुरालमिया मगो मा मरस दिगमामिला सतामा मनोमा भामाशामसमपारमिता 'tarraftमा पागं वायुगुला- मृगान्विनिमन्मृगपुः सईतुना तोपकारः कमिच्छतां तपः। कंपति पेदस्तु मृगः श्रतः पादनेन पूर्व न मवेति का गतिः १५ गुमानित स्मामलेर गुना रासायनियर्थः । समानसी च'इनिर्मापा । गुगाम्पिमप्रदान् । गाम्यानमगांधः । मृगयुग्यो- प' सोमादिको प्रत्याशी निगपायो मगवाजीशे एगपुग्यो अपि सः' इत्यमरः । पद तपसिनाकृतोपाः । न कचिदित्ययः। भय हति पेराम्यावसापीति दोषः । अस्तु । शुष्करसनति माः। परंतु यमुरूम् । निमतः पानिपहितम् इत्यादिना तस्य प्रथममाम्य समि साह-गः क्षणादातः । मायाम्पो युगदेव विदयमा सत्यनेन मृपे- य एवं हतो मया नेलन का गतिः समागम् । पारस्य दुर्लयस्वादिति भाषः शया घयावर 'मीडिसध्यम्'न्युपालम्भस्तस्यैव किन स्यादिति भावः। पूर्व पति पदरतुयुतम् । संप्रति सप्पसहमान भाई- अनायुधे सत्यजियांसिते मुनी पेति यत्तिर्महवामकृत्रिमा । शरासनं विभ्रति सज्यसायकं कृतानुकम्पः स कथं प्रतीयते ॥१६॥ भनायुध इति ॥ अनायुधे निरायुधे सादेन केनक्षिप्राणिना निघासिते हैं न्तुमिष्टे । इन्तेः सचन्ताकर्मणि का मुना विषये कृपेति वृत्तियवहारो महता महात्मनामकृत्रिमाऽकपटा । सह ज्यया सज्यः सायको पसिंतरासन धन विभ्रति दधति मयि स नृपः कथं कृतानुकमो. मया प्रतीयते ज्ञायते । इण कर्मणि हद । अक्षमे कृपा विहिता नक्षम इसर्थः । 'अयम 'तपन' ति पाठी. तिथेति' इति पाट- - ·चतुर्दशः सर्गः। २०७. अप पामभ्युपगम्याह-- अथो शरस्तेन मदर्थमुज्झितः फलं च तस प्रतिकायसाधनम् । अविक्षते तत्र भयात्मसात्कृते कृतार्थता नन्वधिका चमूपतेः ॥१७॥ अयो इति ॥ भयो प्रो। 'मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकारध्र्येश्वथो अथ' इत्यमरः । तेन नूपेण मदर्थ यथा तथा । अर्थेन सह नित्यसमासः । शर उज्झितस्त्वतस्त. सोम्झितस्य फलं च प्रतिकायस्थ प्रतिपक्षस्य साधनं वधः । 'साधनं निभृतौ मेटे सैन्ये सिद्धौ वधे गती' इति विश्वः । अविक्षतेऽखण्डिते तत्र तस्मिन्सफले मयारम- सास्कृते स्वाधीनीकृते सति । तदधीनवचने' इति सातिप्रत्ययः । घमूपतेरधिका कृतार्थता साफल्यं ननु खलु । स्वायुधस्य परमाणशत्रुवधानप्रतिपादनायकहेलया सिद्धरित्यर्थः। तथाप्ययं शरलोभ इति कृपालुताया मूलान्यपि निकृन्ततीति भावः ।। 'मार्गणरथ तब प्रयोजनम्' इत्यादिना यदुवं तबिराचष्टे- यदात्य कामं भवता स याच्यतामिति क्षमं नैतदनल्पचेतसाम् । कथं प्रसह्याहरणैपिणां प्रियाः परावनत्या मलिनीकृताः श्रियः १८ यदिति ॥ स नृपः कामं भवता याध्यतामिति यदाथ । मामिति शेषः । एत- दनस्पचेतसां मनस्विनी नक्षम न युक्तम् । कुतः । प्रसझ बलादाहरणेपिणामा- हर्नुमिच्छूनाम् । क्षत्रियस्य विचितम्' इति स्मरणादिति भावः। परावनत्या यात्रा. देन्येन मलिनीकृताः श्रियः कथं प्रियाः । न कथंचिदित्यर्थः । अथ परेरितमुदाय भयं दर्शयति- भूतमासन्य विरुद्धमीहित बलादलभ्यं तव लिप्सते नृपः । बेजानतोऽपि ह्यनयस रौद्रतां भवत्यपाये परिमोहिनी मतिः १९ अभूतमिति । तव नृपोऽभूतमनूतमासज्य । मिथ्याभियुज्येत्यर्थः । 'युके मायावृते भूतम्' इत्यमरः । भलभ्यं लधुमशस्य विरुद्ध विपरीतफलकमी हितं नोरथ बलालिप्सते लन्धुनिच्छति । न चैतचित्रमिलाह-हि यादनयस्थ नयस्य रोदत्ता भयंकरवं विज्ञानतोऽपि पुरुषस्य मतिर्बुद्धिरपाये विनाशकारी रिमोहिनी भवति । परिमुवतीति परिमोहिनी । संचादिसूत्रेण ताच्छील्ये उनुण्प्रत्ययः । प्रायेण विनाशकाले विपरीतयुद्धिर्भवतीति भावः। श्रय सर्वथा लभ्यते शरतहि किमनेन । सुष्टु विश्न यायवां शरोऽन्यदे- गह- पतिः शरा वर्म धनुय नोकार्विविच्य किं प्रार्थितमीश्वरेण ते । मथास्ति शक्तिः कृतमेव यानया न दूषितः शक्तिमतां खयंग्रहः २० असिरिति । भासः स रा धर्म कवचमुचकरत्कृष्टं धनुश्र धनुर्वा ते तवे. परेण स्वामिना विदिच्य को विभानिमापि न याचित्तम् । पेन प्रयो- अनंतहास्यामीति भावः नसकेकोषः। अचास्य धीराभिमानिनो नृपस्य शक्ति- (ति। दिति शेषः। भाजया कृतमेवालमेष । साप्याभावात्र याचित्रायमेवे- १'अनन्याचे सामति.पारदमाम दिपा-३'निपलला एति पार ·। किरातार्जुनीये स्वर्थः । गम्यमानक्रियापेक्षया करणावास्सृतीयेत्युक्तं प्राए । कृतमिति निषेधार्य- मध्ययम् । यतः पाकिमतां स्वयंग्रहो बलाहणं न दूषितः किंतु भूषणमेव वीरा- पामिति भावः ।। 'राघवप्लवगराजयोरिय' इत्यादिनोपदिष्टं सख्यं प्रत्याचष्टे- सखा स युक्तः कथितः कथं त्वया यदृच्छयाम्यति यस्तपसते । गुणार्जनोच्छ्रायविरुद्धबुद्धयः प्रकृत्यमित्रा हि सतामसाधवः ॥२१॥ सखेति ॥ स नृपः कयं स्वया युक्तो योग्यः ससा कथितः। न कथंचिस्कयनीय हत्यर्थः । कुतः । यो नुपस्तपसते तपश्चरते । अनपराधिन इत्यर्थः । 'धदुर' इत्यादिना संप्रदानत्वाचतुर्थी । यहच्छया स्वैरवृत्या । 'यहच्या स्वैरिता' इटामा असूयत्यसूयां करोति । 'असूया तु दोषारोपो गुणेप्वपि' इत्यमरः । प्रायुत शा. रेवायमित्याह-हि यस्माद्गुणानामजने य उच्छाय उरकर्पस्तस्य विरुद्धा बिमुखा बुद्धियेषां ते तथाऽसाधवो दुष्टाः सतां समनानां प्रकृत्यमियाः प्रकृत्या शत्रवः। 'द्विद्विपक्षाहितामित्रदस्युशानवशत्रवः' इत्यमरः ।। हीनजातिवृत्तिरवात्सख्यानहः स इत्याह- वयं क वर्णाश्रमरक्षणोचिताः क जातिहीना मृगजीवितच्छिदः । सहापैकृष्टैर्महतां न संगतं भवन्ति गोमायुसखा न दन्तिनः ॥२२॥ वयमिति ॥ वर्णाश्रमरक्षणोचिता विशुद्धवृचयो घयं राजानः का जातिहीना मृगजीवितच्छिदो हिंसाजीविनो व्याधाः । फटितमाह-अपकृष्टरपरीया जाल्या वृत्या च निकृष्टः सह महतां ताम्यामेवोस्कृष्टानां संग सल्यं न । घटत इति शेषः । तथाहि । दन्तिनो गजा गोमायूनां शृगालानां सतायो गोमायुसंखा न भवन्ति । 'स्त्रियां शिवा भूरिमायगोमायुमृगधूर्तकाः । शृगालवसकोष्टकेह- फेरवजम्बुकाः ।।' इत्यमरः । अत्र विशेषेण सामान्यसमर्थनरूपोऽर्थान्तरम्यासः ॥ नीचसख्यं कथमधिक्षिष्यत इति घेत्तन्नाह- परोऽवजानाति यदज्ञताजडस्तदुन्नतानां न विहन्ति धीरताम् । समानवीर्यान्वयपौरुषेषु यः करोत्यतिक्रान्तिमसौ तिरस्क्रिया २३ पर इनि ॥ ममताजढो मोहान्धः परोऽवजानाति पत्तश्यज्ञानमुबताना मस्ता धीरतां निर्विकारचित्तावं न विशन्ति विकार जनयतीस कोट्रेय सिंहस्पति भावः। किंतु समानानि मुल्यानि धीर्यान्वयपालपाणि शक्तिकुलविकमा पाने मध्ये। निधारणे सप्तमी । यः कधिदित्यर्थः । भनिशान्तिमनिकर्म करोति घेदसी सामनानिमस्तिरस्किया तिरस्कारः। यथा सिंद सिंहस्पेनि मायः । हिं मीरे कीशी वृत्तिरियास सोपपत्तिकमाह- यदा विगृह्णाति हतं वदा यशः करोति मैत्रीमय दूपिया गुणाः । स्थिति समीक्ष्योमयया परीक्षका करोत्यवनोपहतं पृथग्जनम् २४ १ मसिहा पार पाडनोचित विपाठ 'मरा दिपाद प्रवीन' ना. निचोमयथा रतिपाद:

·चतुर्दशः सर्गः। २०९ यदेति ॥ यदा विगृह्णाति विरुणद्धि । पृथाजनेनेति शेषः । तदा यशो हत नाशिवं भवेत् । अय मंत्री कोति तदा गुणा दूपित्ताः । भवेयुरिति शेषः । इत्युभयथा स्थिति समीक्ष्य प्रतक्यं विमृश्य परीक्षको विवेचकः पृथग्जन नीच- जनमवशयानादरेणोपहतं तिरस्कृतं करोति । उपेक्षत इत्यर्थः । उपसंहरमाह- मया मृगान्हन्तुरनेन हेतुना विरुद्धमाक्षेपवचस्तितिक्षितम् । शरार्थमध्यत्यथ लप्सते गति शिरोमणि दृष्टिविषाञ्जिघृक्षतः २५ मयेति ॥ अनेन हेतुना संधिविमहानहरवेन कारणेन मया मृगान्हन्तुधिस्स संबन्धि । हन्तेस्तृन्प्रत्ययः । अत एव 'न लोक-' इत्यादिना पटीप्रतिषेधः। विरुद्धमतिपरुपमाक्षेपवचतिरस्कारवचनं तितिक्षितं सोढम् । ननु सख्यानगी. कारें बलारकर महीप्यतीत्याशगह-शरेति । अथ शरायमेष्यति यो विष यस्य तस्मादृष्टिविपासर्प विशेषामिछरोमणि जिक्षतो महीतुमिच्छतो गति दशा लप्स्यते प्राप्स्यति ।। इतीरिताकूतमनीलवाजिनं जयाय अंतितय तेजसा। ययौ समीपं घजिनीमुपेयुपः प्रसन्नरूपस्य विरूपचक्षुषः ॥ २६॥ इवीति ॥ इतीयभीरिताकूतमुक्ताभिप्रायमनीलवाजिनं श्वेताश्वमर्जुनं दूतो जयाय तेजसा प्रतापेन प्रतितज्य । क्षमानजिवा कमिप्यसीति भीपयित्वे- त्यर्थः । ध्वजिनीमुपेथुपः सेनासंगतस्य प्रसन्नरूपस । अर्जुन प्रतीति शेपः । विरूपचक्षुषरुयम्बकस समीपं ययौ । ततोऽपवादेन पताकिनीपतेश्वचाल निोंदवती महाचमूः । युगान्तवाताभिहतेय कुर्वती निनादमम्मोनिधिवीचिसंहतिः ॥२७॥ तत इति । अतः एताकिनीपतेः सेनापतेरपवादेनादेशेन । 'अपवादोऽप्यथा- देशः' इति समनः । निदवती शब्दवती महाधमः सेना युगान्तदातरमि- हता आन्दोलिता अत एव निनादं कुर्वत्यम्भोनिधिधीचिसहतिरर्णवोर्मिसमूह रणाय क्षेत्र प्रदिशानिय त्वरां तरङ्गिवालम्वितकेतुसंततिः। पुरो पलानां सपनाम्खुशीकरः शनैः प्रवरसे सुरभिः समीरणः २८ रणायेति ॥ जेतव जैत्रो अयनशीलः । अनुकूल इस्यर्थः । जयतेस्तृसन्तान- शादिस्वारस्वाऽप्रत्ययः। घरविं संजावता यथा तथालम्बिता अवस्थिताः केतुसंततयो थेन सः सह धनः सान्दैनुशीकरैः सपनाम्युशीका सुरभिः सुगन्धः समीरणो पायू रणाय स्वरो प्रदिशानिच स्वाभिव पलानो सन्यानां पुरोऽपानः प्रवरये स्थितः। धापित्यः ।। १ एण्यत्र' इति पाठ.. २ प्रतिमा वि पाठ.. जेतुः वि पाय. 'चिह- सहति ति पाठ ·-- रिगामी মানালিঃ গণমালাশনি। मियभूपागजाति प्रामगाममरे दिनः ॥ २९ ॥ AND Ramanोमिनार मनो निराममान पान TATAINMAtaनग. सनाm fromमामान । मागमभमान मामा गौ मुन्न मनोमम् गोडामरे यारो। हम संयोगादे मजा मामहेनुपर :ম, গিয়ে খোলাখালীগাথা। amari निोगामानली गुगनिमिधा प्रती- पयाना रियोantarमान गंवी मंस निशातरा विकासतां गतः प्रदीपयद्धिः कमामियान्तरम् । बनेगदा हेतिपु भिन्नविग्रह पिंपुरस्कार रश्मिमतो मरीचिमिः ॥३०॥ मिशासनि नियामोगा मत पप रोना भीगा ये तेनिशानदेश। मियोप्याग्दिोपायोरम्पराविशेष्यपरिक्षापामिष्ट पारितोषणसमासः । षने सीद नीति यनेसा पनेपराणाम् । 'सरगतिप-पादिना नि। 'तपुर की पालम्' इत्यालुरु । हेनियायुध । 'देति राति स्त्रियोः' इति केशवः । भिरपिप्रदः संघान्तमूर्तिभिरत एव विकासता विमप्यरतो गनरत एष कर्मा विशामन्तरमएका मदीपयदिः प्रग्यालरद्भिरिव स्थितरित्युपेशा । रश्मिमतः एर्पस्य । 'मानुपधायाश मतो! ययादिभ्यः' इति मनुपो मकारस न वकारः । मरीचिभिः फरः । 'भानुः को मरोपिः स्त्रीसयोः' इत्यमरः । विपुरफुरे यभासे । स्फुरते वे लिए। उदूढयक्षःस्थगितकदिशुसो विकृष्टविस्फारितचापमण्डलः। चितत्य पक्षद्वयमाय मी विमुर्गुणानामुपरीव मध्यगः ॥३१ उढेति ॥ उदूनोरतेन वक्षसा स्थगितमाशादितमेकमेकतरं दिभुखं ये स। विकृष्टमाष्टमत एवं विस्फारितं निघोपित चापमण्डलं येन स दिर शिवः भायतं विस्तृत पक्षद्वयं पाद्वयं रितस्य स्वमहिम्ना व्याप्य । 'पक्ष साभ्यगरुत्पार्थसहायबलभित्तिपु' इति वैजयन्ती । गुणानां मध्यगो मध्यस्थो ऽप्युपरि स्थित इव बभौ । सर्वोवतस्वात्तथा लक्षित इत्यर्थः ।। सुगे दुर्गेषु च तुल्यविक्रमर्जवादहपूर्विकया पियासुभिः । गणैरविच्छेदनिरुद्धमावभौ वनं निरुच्छासमिवाकुलाकुलम् ॥३२॥ सुगन्विति ॥ सुखेन दुःसेन च गच्छन्त्येष्विति सुगेषु सुगमेषु दुर्गेषु दुर्गम च । समाविषमदेशेवियर्थः । सुदुरोरधिकरणायें सो वक्तव्यः।मत एव टिलोपः। तुल्यविक्रम पवारसमसंचारजवाडेगादपूर्विकयाहमहमिकया। अहंपूर्वमहपूर्व १'विकासित इति पाठ २'संग्रहः इति पाठः. रश्मिवत' इति पार ४ 'सभेषु' इति पाठ - ·पतुर्दशः सर्गः। मित्यपूर्विका सियाम्' इत्यमरः । चियामुभिपातुमिभिः । पातेः सन्तादु. प्रत्ययः । गणेः प्रमः। मनोज्ञादियाम्प्रत्ययः । पोदरादित्यादपमापः । वि. पदेन निस्मत एषाबुलावुलमाइलमकारम् । 'मकारे गुणवनस' इति दिर्भायः । वनं निरप्यास लिएमाणभिषापभावियुप्रेशा॥ तिरोहितचननिअरोधसः समक्षुयानाः सहसातिरिक्तताम् । किरासन्यरपिपाय रचिता भुवः क्षणं निम्नतयेव मेजिरे ॥३३॥ तिरोहितेनि । किरासन्यतिरोहितानि एपानि प्रतिकुभरोधागि गरांकु- जातटानि यास म एवं मुकः प्रदेशाः सहसानिरिकतामुचानता समभु. दाना मामुवत्सः । वा अपिधायाप रेचिता रितीकृता मुक्ताः क्षणं लिप्ततया गाम्भीग मेजिर व मासा इयेयुप्रेशर । सन्यया मुवो पासासा उसाला अनीपन्ते । ते मुंकाता एव निसा प्रतीयत इराधः । धुरुपर्यस्तहल्लतातिर्नवानिलापूर्णितशालचन्दना । गणाधिपानां परितः प्रसारिणी बनान्यवाञ्चीव चकार संहतिः ३४ पृथिति ॥ पृथुभिर्विसालेहमिः सथिभिः पर्यसाः क्षिप्ता हत्यो लतात. प्पो पपा सा जशनिलेन पेगमारतेमापूर्णिता भामिताः शाला: ससामन्द- नानि पपया साम्राकारपक्षयोःशाल शालः सर्जवदः स्मृतः' इति शाश्चतः। परितः सर्वत्र प्रसारिणी मसरणशीला गणाधिपाना संहतिः समूहो वनाम्यवाधि, म्युखानीय चकारेत्युपेक्षा । भवासत्यधोमवति । भवपूर्वादयतेः दिए । 'स्वाद. पाहण्यधोमुखः' इस्पमरः॥ अयाटभिः सोकरजुनं विशेषयमाणानां सदभियोगमाह-तत इत्यादिना ॥ तः सदर्प प्रतर्नु तपस्सया मदतिक्षाममिवैकवारणम् । रिज्वलन्तं निधनाय भूभृतां दहन्तमाशा इव जातवेदसम् ॥३५॥ तत इति ॥ ततः सदप सराव सान्तःसार तपसपाहपश्चयंया तपसतेः कमज- शास्त्रियाममत्यये राप्। प्रतनुं कृशमत एव मदमुत्या मदक्षरणेन क्षामं कृशम् । शायो मः' इति निष्ठातकारसमकारः । एकवारणमेकाकिनं गजमिव स्थितमिरयु- मा। पुनः । भूमृता रा निधनाय नाशाय परिज्वलन्तं तेजस्विनमत एवाशा को दहन्तं जातवेदसमग्निमिव स्थित्वमित्युपमालंकारः। 'कृमीटयोनिर्बहनो रावेदास्तन्नपात्' इत्यमरः।। जनादरोपाततैकसायकं जयेऽनुक्ले सुहृदीय सस्पृहम् । नरपूर्णप्रतिकारपेलवे निवेशयन्तं नयने वलोदधौ ॥ ३६ ॥ अनादरेति ॥ पुनश्च । मनादरेणावगणनयोपाती निपादुदतो इतका रायको येन तं, तथानुकूले सुहृदीव जये सराहम् । जपमिच्छन्तमित्यर्थः पुनश्च अपूर्णो न्यूनः प्रतिकारो माणाहरणप्रत्यर्पणरूपो यस्य सः । अत एव पेलदो लघु- सिमपूर्णप्रतिकारपेलवे पलोदधौ सेनासमुदे शनरसंभ्रमेण नयने दृष्टी निवेश- १.विद्विपाम् इति पर ·- गिगानी पनि माविलामिणमा Arr. Tो. निश्णमापत्मनिझारकारगणे गरामने धर्मशानपायिनि । असहनीयं प्रहनावानि म निशाननिकम्ममिवापगापतिम् ३७ मिमी पुरमानिसकारणे नामिनि मिरे गरन लगने TAmir मामा ममागे सिमा मिभिर. मपीनामा मागहनी गमाकिमीपमाप मिशासनिक यातामा विलम्। 'गावापानी इसम I HITति ममममिय शिवन। उपयुष विभतमन्तस्युनि बधादरे पनितस दंगिः । पुरः समावेशितमपणं द्विजः पनि पशूनामित्र हुतमघरे ॥३८|| उपेगुतीमिति । न । मारे गमी पनितम्ब दी बरामा मोगादि परिमिप्रसपा । पावेतोगांनुपी प्रामामय पमम्मेवा एनिमा विप्रत भारयमाम् सपा दिनमागावरे पडे। 'पy: सोऽयो पागः' इय. माः । हमारा में समापेशियः शापितः पशुपंक्षिपपय पाना पति परमिष रिता निर्जन नीवं विजितान्यगौरवं गीरतां धैर्यगुणेन भूयसा चनोदयेनेव धनोखीरधा समन्धकारीछतमुतमाचलम् ॥ ३९ ॥ मिमेनेति ॥ पुनमामिन नैसर्गिकेण भूयसा बलेन धैर्यमेव गुणस्नेन वि. जिसमन्येषां गौरयं गाम्गीय पमिमणि या गमीरता दुरयगावं नीतम् । मत एवं पनाः सान्दा उरवश महस्यो पारधी लताच यामन धनोपीरुया यनोदयेनारण्यप्रादुर्भायेन समन्धकारीहनं दुरवशाहीस्वमुत्तमाचलमिव स्थि. सम् । समन्ससोऽन्धकारो यस स इनि विग्रहः । महर्षभस्कन्धमनूनकंघरं यहच्छिलावप्रघनेन वक्षसा । समुजिहींपु जगती महाभरां महापराहं महतोऽर्णवादिव ॥४०॥ महर्पभेति ॥ महर्षमस महापमस स्कन्ध इव स्कन्धावसी यस तम् । उपमानपूर्वपदरवादुत्तरस्कन्धलोपः । 'पभो वृषभो पृषः' इत्यमरः । स्कन्धो भुजशिरोसोऽत्री' इत्यमरः । अन्नकंधर स्थूलपीयम् । 'भय प्रीवायां शिरोधिः कंधरेस्यपि इत्यमरः । वृहच्छिलाव महाशिलातटं तद्वद्धनेन कठिनेन वक्षसोए. रूक्षितम् । महाभरां दुष्टरतिमारवती जगतीं महीं समुजिहीषु दुष्टराजकार्णवाः समुचर्तुमिच्छुम् । मत एवं महतोऽर्णवासगी समुन्जिहीर्घमुक्तविशेषणविशिष्टं घ महापराहमिव स्थितम् । भर्थसाधादियमुपमा न लेपः शब्दमानसाधयेगा सस्य विधानादिति रहस्यम् । हरिन्मणिश्याममुदनविग्रहं प्रकाशमानं परिभूय देहिनः । मनुष्यभावे पुरुष पुरातनं स्थितं जलादर्श इयांशुमालिनम् ॥४१॥ १ पोत्रिणः इति पाठ २'समावेदित' इति पाठ 'मल्छिला' इति पाठ . .

·चतुर्दशः सर्गः। २१३. हरिदिति । पुनश्च । हरिमणिश्यामं मरकतमणिश्यामलमुदप्रविग्रहमुदारमूरी देहिनः सत्वान्परिभूय तिरस्कृत्य प्रकाशमानम् । जलमेवादशों मुकरस्वस्मिनं. शुमालिनं सूर्यमिव । मनुष्यमाचे मनुष्यरूपे स्थितं पुरातनं पुरुषम् । रीतपोवननिवासी नारायणसहचरो नरो नाम स एवायमित्यर्थः ।। गुरुक्रियारम्भफलैरलंकृतं गतिं प्रतापस जगप्रभाथिनः । गणाः समासेदुरनीलवाजिनं तंपात्यये तोयघना घना इव ॥४२॥ गुर्विति ॥ गुरुभिः कियारम्भाणां फलैरलंकृतम् । सफलफारम्भमित्यर्थः । जगत्प्रमाधिनो जगद्विजयिनः प्रतापस तेजसो गर्ति स्थानम् । अतोऽस्य बहूना- मेकलक्ष्यत्वं च युज्यत इति संदर्भाभिप्रायः । शिविशेषणविशिष्टमनीलवा- जिनं श्वेताश्वमनं गणाः, प्रमथानपात्यये तोयघनास्तोयभारताः । वार्षिका इत्यर्थः । धना मेधा इव । महाचलमिति शेषः । समासेदुः । अवापुरित्यर्थः । यथाखमाशंसितविक्रमाः पुरा मुनिप्रभावक्षततेजसः परे। ययुः क्षणादप्रतिपत्तिमूंढतां महानुभावः पॅतिहन्ति पौरुपम् ॥४३॥ यथास्वमिति ॥ पुरा पूर्व स्वं स्वमनतिकम्य यथासमहमेवैन जेष्यामीत्याशं. सिताः कासिताः कथिता दा विक्रमा यस्तैः परे शत्रको मुनिप्रभादाक्षततेजसो हतमभावाः सन्तः क्षणादप्रतिपत्तिमूहत्तामज्ञानमोहान्यतां ययुः । तथाहि । महानुभावोऽतिप्रतापः पौरुषं पुरुषस चेष्टितं प्रतिहन्ति नाशयति ।। ततः प्रजहे सममेव तत्र तैरपेक्षितान्योन्यवलोपपतिभिः । महोदयानामपि सङ्घवृत्तितां सहायसाध्याः प्रदिशन्ति सिद्धयः ४४ वत इति । तत एककस्साशावपेक्षिता पालितान्योन्यवलोपपत्तिरन्यो। भ्यशक्त्यवएम्भो यस्तैः प्रमथस्त्रार्जुने । क्रियाधारस्वारसप्तमी । समं युगपदेव प्रजहे महतम् । भावे दिद । तथा हि । सहायसायाः सिद्धयः कार्यसिद्धयो महोदयानो सहानुभावानामपि । सडेन वृत्तिापारो येषां तेषां भावद्धता तां सात्तिता संभूपकारिता मंदिशन्ति । मतो गणानामपि संभूपकारित्वं न दोष इति भावः॥ किरातसैन्यादुरुचापनोदिताः समं समुत्पेतुरुपात्तरंहसः। महावनादुन्मनसः खगा इव प्रवृत्तपत्रध्वनयः शिलीमुखाः ॥१५॥ किरातेति ॥ उरुभियानिशानोंदिताः प्रक्षिप्ता उपात्तरंहसःप्राप्तवेगा: प्र. पवनयः संजातपक्षस्वनाः शिलीमुखा माणाः । महावनादुम्मनसः का गन्तुमुमुकास्तयोचाविशेषणविशिष्टाच एगाः पक्षिण ष । किरातसैन्यात्सम समन्ततः समुपेतुः ॥ १'माचरम्' इति पार, २'प्रमागार' रवि पाठ- १'दीनता पति पार ४'प्रविशति ति पाठ ५ महोरदेभ्योऽपिरिति पार ·हिराणानुनीगे गीर महीगृतः प्रतिमनरंपमितेन सानु । धनुनिनादैन जगदुर्गा विमिर्गमाना बदमनुर्दिशः ॥ ४६॥ hthimignmमहीना गाउा ये प्रतिमाना: मोगागि मागे मासा मनु मिनादेन विलो मामानामा पनि गाः विनगन्ती गहनानि भहां तिरोहितोपान्तनमोदिगन्दरा । महीपसी शिरिवानिलेरिया सं रितेने गगमार्गणावलिः ॥१७॥ विभूमपनी भूरबा गइमानि मा 'मटाया वी गर्न काम पमा' समनिपाणी गणपनी विरोहितानि विवा- पामा मामान मोरि गिरानच या मा मात्रापतिः प्रामाणिमिटेग पारिता मेरिया महीपनी गृहिरिय जितने रिमारपामाग प्रयीमृतनामनिलाशिनः सतः प्रयाति पोपं यपि प्रहष्यतः । रणाय जिगोविंदुपेव सत्वरं पनत्वमीये शिथिलेन यर्मया ॥४८॥ प्रपीमिति ॥ मना नयी पग्मासान् । कालापनोरतान्तमयोगे द्वितीया । भनिहाशिमो यायुमारमा पेसः । सतस्त्रया रणाय रणं कमात्य उत्साहमानस । शिपापाप-' इत्यादिमा पशुपी विष्णोरनस वापि पोरम- पपयं प्रयाति गानि सनि शिथिलेन । प्रथममिति शेषः। वर्मणा कवचेन पिदुपेयानन्तरकरणीयं जानतेयरयुप्रेक्षा । सबरं शीनं धनवं सस्वमीये प्राप्तम् । गन्यथानुपपोगादिनि भाषः । हणः कर्मणि लिद । पवत्र शस्त्रेषु वितत्य रोदसी समन्ततस्तस्स धनुईधूपतः । सरोपमुल्केव पपात मीपणा चलेषु दृष्टिर्विनिपातेशसिनी ॥४९॥ पतरिस्थति ॥ शस्त्रेषु रोदसी धावाशिष्यो। 'दावापृथिग्यो रोदस्यों हत्य- मरः । समन्ततो वितत्य ज्याप्य पतासु सरसु धनुईपुषतः कम्पितुमिच्छतः । आरफाटयत इत्यर्थः । धूमः समन्तातृमत्ययः । सरतिसूतिसूपतिनूदितो, या' इति विकल्पादिदभावः । तस्या नस्य संयन्धिनी । भीपयत इति भी। नन्यादिवायुः । विनिपातशंसिनी विनाशपिका दृष्टिरक्तविशेषणोकेव घलेषु सरोपं यथा तथा पपात ॥ दिशः समूहनिय विक्षिपभिव प्रभा खेरॉकुलयनिवानिलम् । मुनिश्वचाल क्षयकालदारुणः क्षिति सशैलां चलयन्निवेषुभिः ॥५०॥ दिश इति॥क्षयकालः कल्पान्तकाल इव। 'संवतः प्रायः कल्पः क्षयः कपान्त इस्यपि इस्यमरः। दारुणो रोद्रो मुनिरर्जुन इपुमिर्वाणर्दिशः । समूहमिवैकन समा. १'उन्नदिठेपु' इति पाठ: "विभज्यमाना' इति पाठर. ३ 'शदिनी' इति पा इति पाठ...

·चतुर्दशः सर्गः। हरचित्र । अन्यथा सासां पारदर्शन न स्वादिति भावः । रवः प्रभा विक्षिपति- वाधः प्रक्षिपनिय । अन्यथा सा कथं न पश्यत इति भावः । तथानिलं मायुमा- कुलनिभिरन्तराल आपूर्णयनिय । वस तथा गतिविधातादिति भावः। सला क्षिति चलयन्निव कम्पयशिव । तथा संक्षोभादिति भावः । चचाल गतिमकरोत् । सर्वनेवशन्द उप्रेक्षायाम् ॥ विमुक्तमाशंसितशत्रुनियैरनेकमेकावसरं वनेचरः। से निर्जधानायुधमन्तरा शरैः क्रियाफलं काल इवातिपातितः ५१ विमुक्तमिति । भाशंसितः काशितः शत्रुनियो यतैः । अहमहमिकया शत्रु विजिगीपद्भिरित्यर्थः । वनेचौरेकायसरं समकालम् । अत्यन्तर्सयोगे द्वितीया । विमुक्कं प्रयुक्तमनेकं बहु आयुधम् । जातावैकवचनम् । सोर्जुनः क्रियाफलम. निपातितोऽतिकान्तः काल इव । भतिकान्तकालस्य कर्मणो निष्फलदादिति भावः । अन्तरा मध्ये शनिजधान n गतैः परेपामविभावनीयतां निवारयद्भिर्षिपदं विदरगैः। भृशं बभूवोपचितो बृहत्फलैः शरैरुपायैरिव पाण्डुनन्दनः ॥५२॥ गतैरिति ॥ पाण्डुनन्दनो नः परेपामविभावनीयता लघुप्रयोगादन्यत्र गूढ- प्रयोगाचादृश्यतामप्रकाश्यतां च गतैर्विपदमनयं निवारयनिर्विदूरग रलक्ष्यः परमण्डलपविष्टैश्च बृहरफलेरायतामहालाभैश्च । “फलं बाणामलामयोः' इति शा- पातः शरैरुपायः सामादिभिरिव भूशमुपचितः प्रवृद्धो बभूव । अत्र शब्दमान- साधम्याटरकताकृतश्लेषः । उपमेति केचित् ॥ दिवः पृथिव्याः ककुभानु मण्डलात्पतन्ति विम्बादुत तिग्मतेजसः। सद्विकृष्टादय कार्मुकान्मुनेः शराः शरीरादिति तेऽभिमेनिरे ५३ दिव इति ॥शरा दिवोऽन्तरिक्षारपृथिव्या भूगोलाद्वा ककुमा मण्डलानु दि- शो मण्डलादोत तिग्मतेजसोकस्य विम्बान्मण्डलाद्वायवा सकृतिकृष्धारकार्मुकादा मुनेः शरीरादा पतन्तीति ते गणा अभिमेनिरे हातवन्तः । अन्यथा कथममी विश्वमन्तधाय शराः संभाग्यन्त इति भावः । मन सर्वतः शरसंपातदर्शनारस- भावनया पृथिम्यादीनामन्यतमस्थापाद्वानस्लोवेक्षा । सा घमवीयमाना ज्या- कामयोगात् । नुशन्दादपस्तु संशये ॥ गणाधिपानामविधाय निर्गतः परासुतां मर्मविदारणैरपि । जवादतीये हिमवानधोमुखैः कृतापराधैरिव तस्य पत्रिमिः ॥५४॥ गणेति ॥ मर्म विदारणैरपि । मर्मस्थानान्येव विदारयदिपीत्यर्थः । गणाधि- पानां पासुता मरणमविधापाहरवा निर्गतः । तेषाममत्वादिति भावः । तस्य मुनेः पत्रिभिः शरैः कृतापराधरित स्वामियर्याकरणारसापराधरिवेत्युपेक्षा। मधोमुखः सर्जिवादिमवानतीयेऽतिचक्रमे । सत्र प्रविष्टमित्यर्पः । लवितस #चिहिटयनमुचितमिति भावः ॥ "मुनिबंधान रवि पाठवत पार ·२१६ । किरातार्जुनीये द्विषां क्षतीर्याः प्रथमे शिलीमुखा विभिद्य देहावरणानि चक्रिरे । न वासु पेते विशिखैः पुनमुनेररंतुदत्वं महतां घगोचरः ॥५५॥ द्विपामिति ॥ प्रथमे। प्रथममुक्ता इत्यर्थः । शिलीमुखा मुनिशरा द्विषां देहाव- रणानि वाणि विभिध याः क्षतीः महारांश्चकिरे तासु क्षतिषु पुनः पश्चापयुद्ध मुंनेविशिखन पेते न पतितम् । पिष्टपेपणदोषापातादिति भावः । तथाहि । अरंतुदत्वं पीडितपीडनं सतामगोचरोऽविषयं हि । सन्तः पीडितपीडां न कुर्वन्ती. सर्थः । 'न हन्यान्यसनप्राप्तं नातं नातिपरिक्षतम्' इति निषेधस्मरणादिति भावः। अरुर्वणं तुदतीति अरंतुदः । 'व्रणोऽस्त्रियामीर्ममहः' इत्यमरः । 'विध्वरुषोस्तुदा' इति खश्नत्ययः । 'अरुर्द्विपदजन्तस्य मुम्' इति मुमागमः ॥ समुज्झिता यावदराति निर्यती सहेव चापान्मुनित्राणसंहतिः । प्रभा हिमांशोरिव पङ्कजावलि निनाय संकोचमुमापतेश्वरम् ।।५६॥ समुज्झितेति ॥ यावन्तोऽरातयो यावदराति । 'यावदवधारणे' इत्यस्ययी. भावः । यावदराति यथा तथा समुग्मितारातिसमसंख्यया मुक्ता मुनिचापारसह संभूयैव नियंती निष्कामन्ती । तादृत्तस्य कौशलमिति भावः। इणः शतार दी। मुनिवाणसंहतिरमापतेश्चम हिमांशोः प्रभा पजावलिमिय संकोचं निनाय प्राप- यामास । दुहादिपाटामयतिर्द्विकर्मकः । अजिह्ममोजिष्ठममोघमलमं क्रियासु वहीपु पृथनियोजितम् । प्रसेहिरे सादयितुं न सादिवाः शरौपमुत्साहमिवास विद्विषः ५७ अजिज्ञामिति ॥ अजिझं स्वरूपतो गत्या वावकम् । अन्यत्र तु जिमस्थानप्रस्तो न भवतीत्यजिज्ञास्तम् । ओजिष्टमोजविन सारवतो ते उभयत्राप्योग- स्विसदाद्विमन्तादिष्छन् । 'विन्मतोला' इति लुक । टिलोपश्च । अमोघमव. म्भ्यमलमं निरन्तरव्यापारेऽप्यधान्तं बरी क्रियासु छेदनभेदनपातनादिकर्मसु पृथग्मेदन नियोजितम् । कर्मानुगुण्येन विनियुक्तमित्यर्थः । अस मुनेः शरीप: मुरसाहमारसुस्यमिव । वीररसय स्थायिभूतं प्रयाविशेषमिवेत्यर्थः । सादिवार कपिता रिद्धिपः शनवः सादयितुं प्रतिकतुं न प्रसेहिरे न शेकुः । तस्योत्साहवदेय शावर दुधमभूदिति भावः ॥ शिवधजिन्यः प्रतियोधमग्रतः स्फुरन्तमुपुमयूखमालिनम् । तमकदेशस्थमनेकदेशगा निदप्पुरकं युगपत्मजा इस ॥ ५८ ॥ शिनि । भनेकदंगा नानादेशमा शिवजियो दरसेनाः । उप्रेतको मयूखा इपेरयुपमितसमासः । मन्यत्र तूप्रेपा इव मपूसा इति भगरायस- मानिसमासः । ते मालास्थामीति तमुप्रेमपूनमाधिनम् । पीया दिवालिनिः । एकदेशलमेकर स्थित मुनिम प्रजाइप पुगपतियों पोपस पापस । 'भापयं विमति- इलादिमा प्रत्य धीप्सायामम्पपीमावः। भरपुरम्तं नियुः । यो एकर तो मानादेमस्यामा मरसामगोचरःनिपार . . -

·चतुर्दशः सर्गः।
मपि प्रतिपुरष ममैवाने पर्वत इति युगपपीयते तदाणवर्षी मुनिरपि प्रति-
यो, तथैव प्रत्यमादित्यर्थः ।
मुनेः शरीषेण तदुपरंहसा पलं प्रकोपादिव विष्वगायवा।
विधुनितं भ्रान्तिमियाय सङ्गिनी महानिलेनेव निदायनं रज:५९
मुरेरिति । प्रकोपादमपादिव विष्वक्समन्तादायतागसतोमरंहसा वीमयेगेन
मुनेः शरीगो विशेषणेन । महानिलेन वात्यया निदायनं प्रीष्मोत्यं रज र ।
विधूनिवं ग्याहतं तदलं प्रमयानां सैन्य सङ्गिनीमनुवन्धिनीम् । अविच्छिनामिति
धावत् । भ्रान्तिमनवस्थानमियाय पाप ।।
भय प्रिमिर्षिशेषकमाह-सा इत्यादिना ।
सपोरलेनैप विधाय भूयसीस्तनूरदृश्याः खिदिनिरस्यति ।
अमुष्य मायाविहत विहन्ति नः प्रतीपमागत्य किमु समायुधम् ६०
एप मुनितपोबलेन तपासामध्यन भूयसीपंद्रीरश्यासनूरात्मनः शरीराणि
निभाय समिरम्पति स्विक्षिपति किम् । अपवामुप्यास्य मुनेथिया विहतं
प्रतिहतं सं स्वकीयमिवायुधं प्रतीपं प्रतिकूलमागत्य । प्रत्यावृत्येत्यर्थः । नोमाकं
निहन्ति किमु । 'आसिनिग्रहण-' रसादिसूत्रैण कर्मणि पष्ठी । शेषाविवक्षायां तु
दिपाया।
हत्ता गुगैरव भयेन या भुनेस्तिरोहिताः खित्महरन्ति देवताः ।
कथं न्चमी संततमस्स सायका भवन्त्यनेकै जलधेरियोर्मयः ॥६१||
बता इति । पराभव भुनोगे: शान्तादिभिहता भाकृes wilpa इति
पावत् । भयेन दरेण मा भयादिम्पत एवेत्यर्थः । देवतानिरोहिताः सखा माह
रन्ति स्वित् । ततः । भन्यथा मस्स मुनेरमी सायका जलधेसमय इव कथं नु
संततमनेके संख्या मन्तिा मोक्तान्यवमपक्षासमवे म संभवनीयायः ।
जयेन फपिद्विरमेदयं रणाद्भवेदपि स्वस्ति पराचराप था।
तचाप कीर्णा नृपयनुमार्गणरिति प्रवर्षाकलिता पताकिनी ॥२॥
उपेनेति ॥ पिप रणायेन दिरमेन् । मसालिवा कवि पुरमुपसं.
रोहिला भपि चराचराय सचि भरकचित् । भरि स्यादराम अपर
विनाविन्यः । भपिशवः समापनापाम् । मानायां लिखाइन प्रती
पूणेच ये दिलोटिसा दिला । म सोनु पिगमार--पपूनु.
मागणाईनाणेपीणी लिहा पतानी सेना । पिरिति शेरवाप
तारं माप ।
अमर्पिणा कृत्यमिय क्षमाश्रयं मदोददेनेर हितं प्रियं वयः।
पलीयमा ततिधिनेव पारुपं पतं निरखं न रराज बिष्णुना ॥६॥

·२१८ किरागार्जुनीये भमानमनि भनिगा शोधयना क्षमाध्यं शातिमा हामिव । यः मोबसेन गा हि प्रियं पयो मिरचं निरनमिव । गायटीपमा बरय रेग सिविमान मिल पाशामिय । परिवनिहतासाम्यापारस्य निम्न aratति भायः । सपा निष्णुगानुनेन निरम शितं यार्ड किरातमन्यं न रात्र माठोपमा प्रतिदिशं पूरगाधिपलक्ष्मणा विशिससहतितापितमूर्तिभिः । रविकरग्लपितरिय पारिमिः शिवालः परिमण्डलवादेध ॥६॥ प्रतिीिशामिति ॥ लगानामधिपो पीसो हम यस तेन वानरनिन । कपिशवालग-'इनि पिसम प समागम्' इति पामरः । मदनेन विशि- रासंहतिवापिसमूर्तिभिरिनि । मिशिखा पाणाम्नेषा संहतयः समूहाः । निर्यात संहतिग्दम्' इत्यमरः । साभिस्तापिताः पीडिता मूर्नयो देहा येषां तमयाभूतः। शनिकमर्शितकलेयोरिधः शिवः समयसन्यः माभिः रविकरेण म्लपितः सूर्यकिरणशोषितैयारिभिरबकरिव प्रतिदिशं दिशु परिमण्डलता। परिवश्चमका- रमण्डलतेति यावत् । दधारि । प्रतिदिशं मण्डलाकारेण स्थितमित्यर्थः । धागः कर्मणि लिद । भातपतप्तं हि नोर परिश्रमति सद्वन्मुनिपीरित सन्य मनामेत्यर्थः । द्रुतविलम्वितं छन्दः-'दुतविलम्पिकमाइ नभी मरी' इति लक्षणात्॥ प्रैक्तितशरजालच्छन्नविश्वान्तराले विधुवति धनुराविर्मण्डलं पाण्डुम्नौ । कथमपि जयलक्ष्मीर्मीतमीदा विहातुं विपमनयनसेनापक्षपातं विपेहे ॥६५॥ इति भारविकृतौ महाकाव्ये किरातार्जुनीये चतुर्दशः सर्गः । पविततेति ॥ प्रविततानि विस्तृतानि यानि भारतालानि वेश्यमान्यादित विश्वान्तरालं येन तमिन्छरसमूहरितग्रह्माण्डोदरे पाण्डसूनावत एवाचिर्मण्ड- लमाविर्भूतमण्डलं धनुः। आविर्भूतमिति वृत्तौ भूतार्थस्यानुप्रवेशाभूताब्दस्या- प्रयोगः । विधुवति कम्पयत्यास्फालयति सति भीतमीतेव भीतप्रकारेष उपल- क्ष्मीर्विजयश्रीः कथमपि केनचिप्रकारेण । महवा कष्टेन वा । विषमनयनसेना- पक्षपातं शिवसैन्यानुरागं विहातुं त्यक्तं विपेहे। शशाकेत्यर्धः । मालिनीकृत्तम् । लक्षणं तूतम् ॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमलिनाथरिविरचितायां किरातार्जुनीयकाम्य- व्याख्यायां घण्टापयसमास्यायां चतुर्दशः सर्गः समासः ।। १ "शिवगणैः' इति पाठ, आदेशति पाठ प्रमाति घर' इति पाउन 'मोवेव हातुम् इति पाठ म ·पञ्चदशः सर्गः। २१% पञ्चदशः सर्गः। अथ भूतानि वामशरेभ्यस्तत्र तत्रसुः । भेजे दिशः परित्यक्तमहेष्वासा च सा चमूः ॥१॥ अथेति ॥ अथानन्तरं तत्र रणे भूतानि सर्वप्राणिनः । वृनं हत्तवानिति धून- हेन्द्रः । 'मझभ्रूणवृत्रेषु क्विम् । तस्यापत्यं पुमान्वानोऽर्जुनः । 'तस्थापत्यम्' इत्याप्रत्ययः । सस्य शरेभ्यस्तत्रसुर्बिभ्युः । 'वा जभ्रमुत्रसाम्' इति विकल्पा- देवाभ्यासलोपाभावः । सा चमून। इफ्नोऽसन्त एभिरितीप्यासा धपि । 'धनुश्शापोऽसमिप्यासः' इति हेमचन्द्रः । 'अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्' इति करणे धम् । परित्यक्ता महान्त इप्वासा थया सा। परित्यक्तायुधेत्यर्थः । दिशो भेजे । पलायांचा इत्यर्थः । अन्न भूनवाससेनापलायनयोः समुश्यक्यनादिन- ग्यः क्रियासमुच्चयोऽलंकारः । 'शुक्रियायोगपर्व समुचयः' इति सामान्यल- पम् । तस्य यमकेन संसूष्टिः॥ अपश्यद्भिरिवेशानं रणानिववृते गणैः। मुह्यत्येव हि कृच्छ्रेषु संप्रमज्वलितं मनः॥२॥ अपश्यनिरिति ॥ गणः प्रमथरीशान स्वामिनं शिवम् । पुरोवर्तिनमिति विः । अपश्यतिरिव रणानिववृते निवृत्तम् । भावे लिद । तथा हि। वापरसु संभ्रमेण साध्वसेन ज्वलितं तप्तम् । 'संभ्रमः साध्वसेऽपि त्' इति विश्वः । मनो मुद्दास्येव । भतः पुरोवर्तिनोऽप्यदर्शनमुपपात ति भावः ॥ खण्डिताशंसया तेषां पराभुखतया तया । आविवेश कृपा केती कृतोचैर्वानरं नरम् ॥ ३ ॥ सण्डितेति ॥ खण्डिता प्वताशंसा जयाशा यसास्तया तेषां गणानां संब- न्यमा तपा । भतिसनिकृष्टयेत्यर्थः । परामुखतया रणवमुत्येन । पलायनेने. अर्थः । ती बजे हत आरोपित उचलतो वानरो हनुमान्येन तं नरं पुरुषम् । कपिध्यमित्यर्थः । कृपा करणाविवेश । हदीयदुदंश वा स कृपाविष्टोऽभूदि- वः। यमकाले कारः। ननु कथं करुणा तत्राह- आस्सामालम्ब्य नीतेषु वशं क्षुद्रेभ्यरातिषु । व्यक्तिमायाति महतां माहात्म्यमनुस्म्पया ॥४॥ भास्यामिति ॥ भास्यां यसमारम्प । 'भास्था स्वालम्बनास्थानयत्नापेक्षासु कम्यते' इति विश्वः । शं नीतेषु शुदेव दुवादिषु शत्रुपु विषयेऽनुकम्पमा करया महता वीराणां माहाम्यं महानुभावस्वं यदि रफुटतामायाति प्रामोति । सपोरएनिमियातिषषि करमा भूपममेव महतामिति भावः।

·'२२० । 'किरातागुनीये रासासि सागरः सासो येयायेयाययाययः । लला लीलो ललोग्लोलः शशीशशिशुशीः शन् ||५|| स सागिरिति ॥ सागिना यमानः सागि समाः ममन्युवन्ति प्ररपन्नी लागुग्नुवोधाणा 'मेरणे' इति चासो: 'सामूहिप-' इत्यादिना किए । अमुः राभिः सह पराति सागुमा सयाणः । मस्यन्ते शिप्प शरा अनेनसामो धनुः । 'भरि च कारके मंशायाम्' इति पम् । आसेन सह वनंत इति सासः राघापासषय 'सेन सहेति गुस्ययोगे' इति पहुचीहिः । येया मासापा यानसा- ध्या: भयेपा मयाराग्या पान विनय साया मच यस्' इति यत्प्रत्ययः । येणा- मायेयास पायेयाम्तेषादयानामाये स्वर्णगजादिलामे याति प्रामोनीति येया- येपापयः । भयः मुभाषदेयं पानीत्यययः। येयायेयाययशासावययश्चति येया- पायमापयः । प्राधालोरुभयनापि भासोऽनुपसर्गे का इति प्रत्ययः । तो एलति विलसतीति लस गिलासे पापर। अलोलोऽचाल: शशिन इंग शियत शिशुः स्कन्दन गणाति हिनतीनि शीशशिशुशीः किए। शशन्तुतगति वर्षन् । 'शश मुतगती' इति धातोः शत्प्रत्ययः । सोचनो टोला शोभा छली प्राप'er भादाने' कृतरि लिद । एकाक्षरपादः। यासजिलं यतश्रुतान्मन्दमेवान्विताय सः। नातिपीडयितुं मनानिच्छन्ति हि महौजसः॥६॥ प्रासेति ॥ सोऽजुनस्रासजिह्य भयष्टि यया या यतो गच्छतः । पलायमा- नानित्यर्थः । यसानमणान्मन्दमेवाम्बियामानुजगाम । तथा हि । महोबसो महा- नुभावा भमानतिपादयितुं नेच्छन्ति ॥ अथाग्रे हसता साचिस्थितेन स्थिरकीर्तिना। सेनान्या ते जगदिरे किंचिदायस्तचेतसा ।। ७ ।। अथेति ॥ अथामे । बलानामित्यर्थः । हसता तमझदर्शनासयमानेन साधि- स्थितेन तसिवारणाय तिर्यग्व्यवस्थितेन । तियंग साचि तिरः' इत्यमरः। स्थिरकीर्तिना । स्वयमभङ्गरवादिति भावः । किंचिदीपदायत खिचं चेतो यस्य तेन स्वकीयगणभङ्गादीपत्तिचित्तेन सेनान्या स्कन्देन । 'पार्यतीनन्दनः स्कन्दः सेनानीरमिभूर्गुहः' इत्यमरः । ते गणाः प्रमथादयो जगदिर उताः । श्रोभव. गाभावानिध्यमेतत् ॥ अपकविंशतिभिः शोकः स्कन्दवास्यमेवाह-मा निहासिष्टेत्यादिना ॥ मा विहासिष्ट समरं समरन्तव्यसंयतः। क्षतं क्षुण्णासुरगणैरगणैरिव किं यशः ॥८॥ मेति ॥ रन्तग्यं रमण कीदा।बहुलग्रहणानावे सम्यमत्ययः। संयधुबम्। समुदायः संयरसमित्याजिसमाधः' इत्यमरःसमे रन्तव्यसंयती येषां ते समान्त भ्यसंयतः सुरुषकीडासंगरा इति तेपो संयोधनम् । पूर्व समर सङ्काम मा विहा. सिष्टम स्यात । जहातेर्माछिल । मभ्यमबहुवचनम् । शुणाः पराजिता - ·२२१ या पसः । भवद्धिरिति शेषः। गणरिव गणेभ्योऽभ्यरिव किं किमर्थ सर्व माशिवम् । तद्युक्तं महाराणां भवाशानामित्यर्थः ।। विवसदंशुसंश्लेपद्विगुणीकृततेजसः । अमी वो मोघमुद्रुर्णा हसन्तीव महासयः ॥ ९॥ वस्वदिति ॥ विवस्त्रदंशुसंझपेण सूर्यकिरणसंपर्केण द्विगुणीकृतान्युत्तेजितानि गते सयोक्ता मोघं पर्यमुचूर्णा उग्रताः 1 'गुरी उद्यमने इति धातोः कायो युप्माकममी महासयः खदा हसन्तीवेत्युप्रेक्षा । कि पलाय- सारिनि हासः॥ वने वने वनसदा मार्ग मार्गमुपेयुपाम् । पाणिः समासक्तं राकेशं केन शाम्यति ॥ १० ॥ इति । बनसा बनेचराणामवने रक्षके घने मार्ग मृगसंबन्धिनं माग गुपेयुपाम् । पलायमानानामित्यर्थः । युप्माकमिति शेषः । वाणो ध्वनिरे- -ति सेवांणय नियुक्तः । 'वण संशब्दने' इति धातोघम् । ततः 'भर्शआ. -' इत्यत्ययः । पमकरवाययोरभेदः । उक्तं च-रलयोर्डलयोनद्वाज- -पोरपि । शासपोर्मनयोगान्ते सविसगाविसर्गयोः । सविन्दुकाविन्दुकयोः देन करसनम् ॥' इति । बाणः परः समासक्तं समासञ्जितमर्श दुःख माम्पतीनि शोकेनोपायेन शाम्येदिति विचारधामीत्यर्थः ।। पातितोत्तुगमाहात्म्यः संहतायवकीर्तिमिः । गुवी कामापदं हन्तुं कृतमात्तिसाहसम् ।। ११ ।। नेनि पारित भ्रंशितमुत्तममाहात्म्यमुश्चतभावो पसः संहृता भारता दिला कीर्तपो पतः । पुप्माभिरिति शेपः ।की गुर्वीमापदं हन्तुम् । पीत्वपः । भावृत्युिदाशिवृतिः सेव साहसं कृतम् । अतः पापाद. रिपालमसीति भावः। तदुई मनुना--'यस्तु भीवः परावृत्तः सङ्कामे । मर्नुपपतं संचितासर्व प्रतिपयते । पचास पुतं किंचिद. पारितम् । मतो सर्वमा परावृत्तातस्व' इति ।। नामुरोऽयं न पा नागो घरसंस्थो न राक्षसः । ना गुगोऽयं नवामोगो परणिस्यो हि राजसः ॥ १२ ॥ ममुरो दलोमा मागोमागरामषा पगम मा पर इस ससस परमया पतामापरता: इलमरः । संस्था- प्रतिषियमाया'नि गपनी । राक्षसोग । पियं श्री गुपः मुखमाय बर्षः । मामोगोभिनायवः । महोत्साह - सामोगा परम पूर्णदासमोरपि' इति विषः । घरगिस्यो सो गोषवानो मा पुरोहि धम्मानुए एसपः। गा। मनुमा मानुस मला मनुमा माना मा समरः। tr..सि.सं. . हि..

·२२२ कियार्जुनीये मनो न परामगुपितमिति भाषः । गोमधिमाया-गांनामे पपेकारमध्यो । गोमूप्रिति प्रादुपर सदियो विदुः । इनि नावोसोयेर क्रमेण विचिन्ताविनिमयेन वायने निम्पतिरिवार मन्दमसनिपुलां घृणया मुनिरंप का। प्रणुदत्यागवायचं अपनेषु पशूनिय ।। १३ ॥ मममिनि पा मुनिगया हपये लता शाग्वामिव मन्दमसमि गुम्माम्पनियागताप यथा राया जधने प्रशुदनि चोदयनि । किमत करमळीति भावः॥ न नोननुनो सुनोनो नाना नानानना ननु । नुन्नोऽनुनो ननुग्नेनो नानेना नुबनुमनुत् ॥ १४ ॥ मेनि । पदरदस्खाया--नना जननुमा सुमोना ना ना नानानना नुना अनुमः मनुखेना ना अनेनाः नुशनुअनुत् ॥ मय योजना-हे मान- नानाप्रकाराण्याननानि येषां ते । नानाविधास्या इत्ययः । अनेन निकृष्टेन विद्ध अननुलो यः स मा न पुरुषो न । तथा नुन्न उनो येन स सुनोना पुरुषोऽना नम्वपुरुषः स्खलु । ऊनानीतः पलायमानस्तु किं वक्तव्यमिति मा= किंध । मुम इनः स्वामी यस्य स नुमेनः । स न भवतीति ननुग्नेनः । नमः नशनस्य सुम्सुपेति समासः । स जुनो विद्रोऽप्यनुनोऽविद्ध एव । यूयमः स्वामिकरवादनुमा एपेति मायः । तथा नुग्नुमनुदतिशयेन नुमा नुनुमा शुदतीति नुसनुशनुदतिपीडितपीहको मा पुरुषोऽनेना निर्दोषो न भवती किंतु सदोष एवेति । 'नातं मातिपरिक्षतम्' इति निषेधादित्यर्थः । भयं नेताइश इति न पलायितव्यमिति भावः । अयमेकल्यानः । अन्त्यकारत दोषावहः । नान्यवर्णस्तु भेदकः' इत्यभ्यनुज्ञानात् ।। वरं कृतध्वस्तगुणादत्यन्तमगुणः पुमान् । प्रकृत्या ह्यमणिः श्रेयानालंकारश्युतोपलः ॥ १५ ॥ वरमिति ॥ कृताः पूर्वमुत्पादिताः पश्चाद्धास्ता नष्टास्ते कृतथ्वस्ताः । 'पूर्वकाल- इत्यादिना समासः । कृतध्वस्ता गुणा यस्य तमाएंसोभ्यन्तमतिशयनागुणो निर्य- गः पुमान्वरं मनाविप्रयः । किंचिप्रिय इत्यर्थः। 'चरं क्लीवे मनाप्रिये' इत्यमरा। मिकृत्या स्वभावेनामा रहितोऽलंकारः श्रेयान् । प्युतोपलो घर- रत्नो नशेयान् । 'उपलः प्रस्तरे रते' इति विधः। पलायितुः समरासमर एक परमिति भावः । अन समानविपयारोपयोः प्रतिविम्बकरणादृष्टान्तालंकार स्पन्दना नो चतुरगाः सुरेमा वाविपचयः । स्पन्दना नो च तुरगाः सुरेभा वा विपत्तयः ।।१६।। स्पन्दना इति ॥ वन्दन्ते प्रवन्तीति स्पन्दना जवनाः । सन्दता रथा गो सन्ति । नन्यादिस्वायुः । चतुरं गच्छन्तीति चतुरगाः । सुरगामाया नो सन्ति । सुरेभासोमन,हणाः । मुरेभा पा सुरगनाथ नो सन्ति । अविस्मयो विरहित । तथा - ·पश्चदशः सर्गः। इत्ता: विपरयो या विशिष्टाः पदावयो नो सन्ति । अतो न भेतव्यमिति नावः । अत्र पूर्वाधराधंगतानां विशेषणानी विशेष्याणां चोद्देशोद्देश्यीमूनानां नयासंख्यसंबन्धानुनमाययासंख्यालंकारो यमकेन संसृष्टः ।। भवद्भिरधुनारातिपरिहापितपौरुषः। इदैरिवानिष्पीः प्रातः पङ्को दुरुत्तरः ॥ १७ ॥ भवनिरिति । अधुनारातिभिः परिहापितानि त्याजितानि पौरपाणि यस्तै - दद्रिः । मई निष्पोतरण संशोक्तिहदैरिव । दुरुत्तरो दुसरा पर इव पको दुष्कीति: प्रातः ॥ वेत्रशाककुले शैलेश्लेशैजेकुरुशात्रवे। यात कि विदिशो जेतुं तुझेशो दिवि कितया ॥१८॥ बेनेति । वेत्राणि वंशाः फलिन्यो वा शाका बराच कुजा वृक्षा यसिस्वस्सिा म्वेवशरककुजे । माधुणा दुम्भवेश्य इत्यर्थः । वेत्र वंशफलिन्योन' इति विश्वः । शाकर्वरवधकाः' इस्समराटदोन तोकेनाप्येजते फम्पत इति लेशैजःस न मदतीयलेशजस्तस्मिन् । अत्यन्ताकापन इत्यर्थः । 'एड कम्पने पचाप । म कोकते नादत्त इसकुको ग्रहणासमयोः यमितस्मिकुकसानवे। 'कुक भादाने । पचाप । शले पर्वते । केषां भावः किंवा कुत्सितता तयोपलक्षिताः सन्ठः । रसासमवित क्षेप विशन्द इष्यते' इति भावतः । विदिशो जेर्नु यात गाठत किम् । यातः संप्रभे लोट । मध्यमपुरुषबहुवचनम् । दिवि स्वर्ग: ऽपिमेश इति तेषां संबोधनम् । तुलन्त इति तुझा हिंसका देत्याः। 'तुजि हिंसरदाम् । पचाप । तेम्पो देखेंग्य ईशत इति सुक्षेशः । स किए। तेभ्योऽपि राय इत्यो स्वर्गेऽप्यसुरविजयिनों युप्माकमत्र शुदस्यले शुदशो पळापनमनुचितमिति भावः । प्रतिलोमानुलोमपादः भन्बनाया वयं पसायाम इति तपन पुषामित्याह-- अयं कलयमापनान्दृटपृष्ठानरातिना। इच्छतीशश्युताचारान्दारानिव निगोपितम् ॥ १९॥ अपमिति भपभीगा स्वामी शिवः लग्यं निपारपत्वमापसान्मासांखया- रातिना शान् । पलायमानानिलयः । वो युप्माब्युताचारान्सटिलता. म्हारामाणीव । अथ घुभूति दाराः' इत्यमरः । निगोपितु गोक्षुम् । कहि- रवारिधिपः । दारदो भव समाहिता धुमारे संवरितुमिच्छति । अतः यो पुप्माकममय हलः ॥ ननु हो मन्थना राघो घोरा नाथमहो नुन । तयदातवदा मीमा मामीदा यत दायत ॥ २० ॥ मन्विति मन्वित्यामधणे । रोमाने हे हे या समीप तिस- बोरवायोकी विधी या संधुगादानयोरपि' इति विकासमन्तीति मरना । 'माप विहोने की स्युर नरान्ति समया भवतीति राषः .

·- गिनानुनीये 'ग मापगागामि मा मा नीमा निर्मगुन मनी = Imra me शोर गरमीनियमनास यशराम मीमा - मामी: । ममान समान मामीरा मन मनिषा गुपति पोरापोनि मेरे। पापोरभः । न वापर नु मुरारिम् । मु याम् पुरा पत्र | Vानुमंगा।" मोपने होममधनम् । तिलोमानुलोमा किं त्यकापास्तदेवत्वमानुप्पकारिग्रहः । चरितान्पगुणगुवी सिता तेजसि मानिता ॥ २१ ॥ लिमिलि राम्रोसीरितो देषमानुपायोः परिमार सीमा बस: भनिदेषमानुपरिरका मनुष्याला भायो मानुभ्यम् । पोपा मोसमानुर' साहिता या प्रमाशिया इति पावर । मभ्यगुणा ममागुणा पटः 'भन्यी विभिनासाजी' इति पैनपम्मी ।। मतिरिति शेषः तेजी प्रताप स्थिता प्रसाकारगा मानिता वाभिमानिता किमिति । किमिति निर्ममा पसायत इति भावः। निशितासिरतोऽमीको न्येजतेऽमरणा रुचा। सारतो न विरोधी ना स्वाभासो मरवानुव ॥ २२॥ निसितेति ॥ हे ममरणा मरगरहिता, मिशितारितोऽतिद्वीपसारतो. भीको निर्मीको रुघा तेजसोपलक्षितः मुधामासत इति स्वामासो रमणीयः । पचाप । उसात्यर्थमतिशयेन भावान् । रणभरसहिष्णुरित्यर्थः । 'उवात्ययंति- करूपयोः' इति विश्वः । शो नोऽमा विरोधी नुः सारतो बलतो न न्येनते न कम्पते। न प्रचलतीत्यर्थः । 'एर कम्पनेलद । भतो भवहिरपि स्यातम्या मेवान चलितम्यमिति भावः। नवयं न चलतीति कथं ज्ञायते । तत्राह--- तनुवारभसो भाखानपीरोविनतोरसा। चारुणा रमते जन्ये कोऽमीतो रसिताशिनि ॥ २३ ॥ तन्विति ॥ तनुमावृणोत्याच्छादयतीति सनुवारं वर्म । कर्मण्यम् । तेन यस्ति भासत इति तनुवारमसः । 'भस दीप्ती । पचाघ । माखजिस्वी धारणा भावताविनतेनोग्रतेनोरसा पक्षास्थलेनोपलक्षितः । एवंविधोऽप्यपीरो धैर्यरहितो रसितेन शब्दितेनैवाभाति प्रसतीति रसिताशी तसिन्। रणव विध- माणहारिणीत्यर्थः । भाभीक्ष्ण्ये णिनिः। अन्ये युद्धे । 'युद्धमायोधनं अभ्यम्' इत्य: अमीतो निर्भीक सन्को रमते का कीडति । यदि रमते तयमेवेति भावः। निश्चलस्वं निश्चीयत इत्यर्थः । लोकस्सायं प्रतिलोमा ·पञ्चदशः सर्गः २२५ अथ पञ्चभिः कुलकमाह-विमिन्नेत्यादिभिः। विभिन्नपातिताश्चीयनिरुद्धस्थवर्मनि । हतविपनगष्ठथूतरुधिराम्बुनदाकुले ॥ २४ ॥ आहवं विशिनष्टि-विभिशानि विदारितान्यत एवं पातितान्यवीयाम्यश्व- समूहान ते तथा ! 'पूर्वकाल-' इति समासः । तरबसमूहेनिरुद्धानि स्थानां धरांनि यतिधोके । 'वृन्दे स्ववीयमावत' इत्यमरः । 'कशावास्यां यन्दर- वन्यतरस्याम्' इति छपत्ययः । हतास्तादिता द्विपा गजा एवं नगा: शलाः । 'शैलवृक्षौ नगावगी' इत्यमरः । तैः स्यूतान्युज्झितानि । टीवतेः कर्मणि का। यो घटनुनासिके ध' इस्यूटादेशः । तानि रुधिराण्येवाम्बूनि तेषां नदेः प्रवा- हेराकुले व्यासे ।। देवाकानिनि कावादे वाहिकास्वस्वकाहि था। काकारेमभरे काका निस्लभम्पच्यभस्वनि ।। २५ ।। देवेति । पुनश्च । देवानाकनयत्युद्दीपयत्युत्साहयतीति देवाकानी तलिन्देवा. कानिनि । 'कन दीसी' इति धातोयन्ताणिनिः । कावाद ईपटादो चाकलहः । 'ईपर्थे' इति कुशवस्य कादेशः तद्वति कावादे। 'अादिभ्योऽस् तपाहिका पयायेण रणभारोहनम् । बहेः पयोमे धत्व निदेशे स्वक्तव्यः । वाहिकया क्रममासरणक्रियया सुधु शोभनं यथा तथाऽखकान्परामाजिहोतेऽभियुके। योज- यतीति थावत् । बाहिकासस्वकाहास्मिन् । योधर्मो युद्ध उपचर्यते। 'भोहार गती' इति घातोवियत्ययः । सोमपाशन्दवप्रकिया। माशन्दश्चार्थे । के मदो- दकमाकिरन्तीति काकारा मदनाविणः । किरतेराकिज्यण् । एवंविधा इमभरा गजघटा यत्र समिकाकारेममरे। काका इव काका गी इति कक्ष. गया तेपामामधणम् । निखा निरुत्साहा भव्याः सोत्साहातानुभयान्व्ययन्ति संबवन्तीति निस्वभायायाः म्येम संवरणे | बातोऽनुपसर्गे कः । सर्वमस्ति भासत इति निस्वभग्यम्यभखोस्तस्मिन् । मन्येभ्योऽपिश्यन्ते' इति कनिए । सर्वतो भ्रमणारसर्वतोमदापयश्चित्रवधः । यथाह दण्डी--'तदिदं सर्वतोमदं भ्रमणं यदि सर्वतः' इति । उद्धारस्तु-चतुष्कोष्ठे पशुपन्धकमेणापपलिचतुष्टये पादचतुष्टय विटिल्यानन्तरपरिधनुष्टयेऽप्यधः ऋमेण पादयतुष्टयलेसने प्रपमासु चतम परिपु प्रथमः पादः सर्वतो वाच्यते, द्वितीयादिपु द्वितीय इत्यादि। अनृत्ताववित्रस्ततुरगाक्षिप्तसारयो। मारतापूर्णतूणीरविष्टहतसादिनि ।। २६ ॥ अनुसेति । अनुसावेम्यो मृत्यस्कदम्यो शित: सुमितेस्तरगैराक्षिता अवताः सारथयो पत्र अस्मिन् । तथा भारतेनापूर्णप्पाहरवीरनिपार्विष्टाः गादायमाना हताहारिवाः सादिनस्तो पत्र लिन् । पाटान्तो मार- १ नि , २ 'विशाइलिदस्त रति पाउ.

·7 " २२६ किरातार्जुनीये तापूर्णतूणिरैविकृष्टा आकर्पिता अत एव हता मारिताः सादिनोऽधवार पत्र तसिन्॥ ससचरतिदे नित्यं सदरामर्पनाशिनि । स्वराधिककसन्नादे रमकत्वमकर्षति ॥ २७ ॥ ससत्त्वेति ॥ ससरवानां सावधता रतिदे रागप्रदे नित्यं सदराणा सभयाना- ममर्पनाशिनि क्रोधहारिणि खरयोत्साहेनाधिक कसन्तो विकसन्तो नादा यत्र तस्मिन् । रमयतीति रमकः । रमधातोवुन । तसाकादेशः तद्भावो रमकल्बम् । रणकर्मणा पररक्षकत्वमकत्यनुदति । धीराणां परस्परमुत्साहं रणकर्मणा स्कोर यतीत्यर्थः। अभ्रमकः। आसुरे लोकवित्रासविधायिनि महाहवे। युष्मामिरुन्नतिं नीतं निरस्तमिह पौरुषम् ।। २८ ॥ आसुर इति ॥ एवंविध भासुरेऽसुरसंबन्धिनि सोकविनासविधायिनि लोक भयंकरे महाहवे महायुद्धे युप्माभिरुति वृद्धि नीतं प्रापितं पौरुषं पुरुषर्म निरस्त नाशितमिह सङ्ग्रामे ॥ इति शासति सेनान्यां गच्छतस्ताननेकधा । निपिध्य हसता किंचित्तस्थे तबान्धकारिणा ॥ २९ ॥ इतीति । इतीरथं सेनान्या स्कन्दे शासत्याज्ञापयस्यनेकधा गतः पलाय मानांस्वागणाग्निपिज्य निवार्यान्धकारिणा हरेण किंचिदसता सस्थे स्थितम् । भाये लिटा निराध्यः॥ मुनीपुदहनावप्ताल्लजया निविकृत्सतः। शिवः प्रल्हादयामास वानिपेहिमाम्बुना ॥ ३०॥ मुनीति । मुनेरिपत्र एव दहनखेनातलाम्पीडितांस्तथा लजया रणभा. सीमायेन निवितस्यतो निवर्तिप्यमाणान् । 'त्यः स्यसनो' इति विकलाप । रमैपदम् । सामगणादियो निषेधो मा भेट मा पलायतेति निवारण पुष हिमाग्यु पीतोदकं तेन प्रदादयामास । रूपकार्यकार: दूनास्तेऽरिपलाना निरेमा पहु मेनिरे । मीठाः शितयरामीताः शंफरं तत्र शंकरम् ॥ ३१॥ दूमा इति । दूनाः परतताः । 'स्वादिस्याइति मामला । परिषडा. पुरामा बनवाः । 'पद्यमी विमा इनि पममी। नरेभा । उता मीतापसाः कुतः। यता शिवसीम: समीक्षा अभियान काले गाणे करममपषचनेन मुखकर शंकर शिपाया मेनिरे मम्यादा पाहायसयमकम् । दांतुनापास ·पञ्चदशः सर्गः। २२७ महेपुजलंधी शत्रोर्वर्तमाना दुरुत्तरे। प्राप्य पारमिवेशानमाशश्वास पताकिनी ।। ३२ ।। महेविति ॥ दुरुत्तरे दुखरे शत्रोः संबन्धिनि महेपुजलधी महति घाणसागरे वर्तमाना पताकिनी सेनेशानं शिवं पारं परतीरमिव । 'पारावारे पारावाची' इत्यमरः । प्राप्याशश्वास प्राणितिस ॥ स यभार रणापेतां चमू पश्चादवस्थिताम् । पुरस्सूर्यादपावृत्तां छायामिव महातरुः ॥ ३३ ॥ स इति । स शिवो रणापेतां रणादपवृत्तां परामुखीभूतामत एव पश्चात्य- एमागेऽवस्थितां चमू पुरोऽप्रे स्थितः सूर्यः पुरःसूर्यः । रणोपमानमेषः । समा- दपावृत्ती परावृत्तां छायो महातरुरिव आभार । डायां तरिवात्मकशरणां तां समू न मुमोचेयर्थः ।। मुश्चतीशे शराञ्जिप्णौ पिनाकखनपूरितः । दध्यान धनयन्नाशाः स्फुटनिव धराधरः ॥ ३४ ॥ मुधनीति ॥ ईशे हरे कर्वरि जिष्णावर्जुने विषये शरान्मुञ्चनि सति पिनाकस्स शिवकार्नुकस स्वनेन ध्वनिना पूरितो धराधर इन्द्रकीला स्फुटनिव विदीर्यमाण इस्युप्रेक्षा । आशा दिशो ध्वनयशब्दयुक्ताः कुर्वन्दवान भन्दमकरोत् । 'दिशतु ककुमः काष्टा आशाश्च हरितश्च ताः' इत्यमरः ॥ तद्गणा ददृशुर्भीमं चित्रसंस्था इवाचलाः । विसयेन वयोयुद्धं चित्रसंस्था इवाचलाः ॥ ३५॥ तदिति । भीमं तयोहरपाण्डवयोस्तपसिद्ध युद्ध गणाः प्रमथाधिप्रसंस्थाश्चि- प्राकारा मधलाः शैला इद । तथा चित्र भालेल्ये संस्था स्थितियां ते चित्र- संस्थाचित्रलिखिता इवाचला आश्रयवशासिमलाः सन्तो विस्मयेन दशुः॥ परिमोहयमाणेन शिक्षालाघवलीलया। जैष्णवी विशिखश्रेणी परिजहे पिनाकिना ॥ ३६॥ परीति ॥ शिक्षालाघवटीलयाभ्यासपाटवातिशयेन हेतुना परिमोहयमाणेन व्यामोहयता । 'भयावकर्मकापियवस्कर्तृवात्' इति परस्मैपदे मासे 'म पादमि-- इस्यादिमा प्रतिपादात्मनेपदं भाव । 'विभाषा' इति कृत्स्यख नस वा गत्वम् । पिनाकिना हरेष रिप्योरईनस्पेयं जैशी विशिषणी पाणसंघावः परिमोनिरखा। अवयन्पत्रिणः शंभोः सायकैरवसायकैः । पाण्डवः परिचनाम शिक्षया रणशिक्षया ॥ ३७॥ मामिति । पापोभुनोऽदसायकैरवसानकरः । स्वेयन्तापपुस्प्रत्ययः । सायां: मोः पत्रिमः सरावदयम्सलायन् । पतेः पादप्रत्ययः । मोतःश्याने' ·-- १२८: किरातार्जुनीये इलोकारलोपः । शिक्षया शक्तुं प्रभावितुमिच्छया । उत्साहेनेत्यर्थः । रणे शिक्षयाः म्यासेन च परिचकाम । उत्साहने पुण्याग्यां वचारेत्यर्थः ।। चारचुञ्चचिरारेची चचचीररुचा रुचः। चचार रुचिरथारु चारैराचारचक्षुरः ॥ ३८॥ चारैरिति । चारैर्गतिविशेर्वित्त इति चारभुः । तेन वित्तवावगरी' इति धुनुप्रत्ययः । चिरमारेचर्यात रिकीकरोति शनिति चिरेची । धन- लतचीरस वल्कलस्स रुचा प्रभया । रोचत इति रुषः शोममानः । 'इगुपय- इति कः । रुचिरः सुन्दरः । चर्यते भृशं धरतीति चक्षुः । घरतेन्वाय वाद्यम् । 'चरफलोश' इति नुमागमः । 'योऽपि घ' इति यो लुक् । मा. रस्य युद्धष्यवहारस्य चरो भृशमाचरितः स मुनिश्वारु यथा तथा पश्चिमाद. पन्धर्गतिविशेषैश्वचार । 'चारः मियालवृक्षे पाहतो बन्धापसर्पयोः' इति विवः । धक्षरः॥ स्फुरत्पिशङ्गमौकिं धुनानः स वृहद्धनुः । धृतोल्कानलयोगेन तुल्यमंशुमता बभौ ॥ ३९ ॥ स्फुरदिति ॥ स मुनिरर्जुनः स्फुरन्ती पिली पिशव मौर्वी या मस्स तत्तयोक्तम् । 'मतचइति कपत्ययः । पृहदनुगाण्डीवं पुनानः कापन् । उलयानलस्तेन तो योगो येन सेनाशुमताण सूर्यग गुरुपं पभी । उपमा पार्थवाणाः पशुपतेरावगुर्विशिखावलीम् । पयोमुच वारन्धाः सावित्रीमंशुसंहतिम् ॥ ४०॥ .पाति । यावाणा भनगराः पशुपतविशिखायी शरसंशातर । सपि. रिय सावित्री सामंशुसंहति किरणसमूहमा मिसि पयोमुचो भैया। भावतिरोप परष्टिं विध्यो मुदस्सा सव्यसाचिना । लोष मार्गर्माग तपनस ग्रिलोचनः॥४१॥ गरेति freोपमः शिवायनाते समयनीनि तेन सम्यसानिमाई मनोदशा मिसाधी माती RTE मा नि तलमा रोपावने सेन पावेनिरे मामा मामाननालाननाः। न नानुकम्प्य विशिमाः विसाधरजयासमः ॥४२॥ नविन माया मियो भय मा mile प्रोस्थानमाम्पमानित भीमाITTENINTEar. नाम शिलापरवाना artatीमामा ·पञ्चदशः सर्गः। । येषां ते शिखाधरजवाससः । मयूरपक्षिण इत्यर्थः । विशिखा वाणा अनुव कृपां कृत्वा न व्यातेनिर इति न । किं स्वनुकम्प्यवेत्यर्थः । अनुजिघनत्वा मावा संभाव्यनिषेधने द्वौ प्रतिषेधावित्युक्तम् । शहलायमकम् ॥ द्युवियद्गामिनी तारसंपविहतश्रुतिः । हमीधुमाला शुशुभे विद्युतामिव संहतिः ॥ ४३ ॥ घुविदिति ॥ द्यो स्वर्ग वियदन्तरिक्षं च गामिनी म्यापिनी घुविया द्वितीयामकरणे हितादिषु गम्यादीनामुपसंख्यानारसमासः । तारणोच्च संरावण मादेन विहता विद्धाः श्रुतयः कणे यया सायोकादिमी हेम घुमाला शिवारावलिविद्युतां संहतिरिवोकविशेषणा विद्युन्मालेव । चतुर्थपादवर्णानां त्रिपार्धा संभवादचतुर्थपादमाहुः । दिलङ्घय पत्रिणां पति मिनः शिवशिलीमुखैः। ज्यायो वीर्यमुपाश्रित्य न चकम्पे कपिध्वजः ॥ १४ विलयेति शिवशिलीमुखैः पत्रिणों पा निजशरावलि विलक्ष्यातिकम्य कपिध्वजोऽर्जुनो ज्यायः प्रशस्तम् । 'वृद्धभशस्वयोज्यौपान्' इत्यमरः रमुपामियावस्थाय न घडम्मे न चचाल । किंतु तान्सहानवतस्थादित्य जगतीशरणे युक्तो हरिकान्तः सुधासितः । दानवर्षी कुताशंसो नागराज इवायभौ ॥४५॥ जगतीति । अर्थभयवाची लोकोऽयम् । तत्रादायमराज इति पद खि प्रथमोऽपोऽभिधीयते-ईशस्य रणे युक्तः शEः अन्यत्र जग रक्षणे युधः स्थितः । विधिनेति शेषः । हरि सिंह इव कान्तो म न्यत्रहरीणां सिंहानों कान्त भावासदानामियः । सुदधाति पालय ति सुधाः । विदन्तः । असितः कृष्णवर्णः । ततो विदोपणसमासः हुधा लेपरग्यविशेषस्तत्सितो धवलः । दानवर्षा बहुप्रदः कृताशंसः " भकापः भन्यत्र दामदयषिभिः इना कामेन च हतार्शसा नाम: डाणे पस्मिन्समा नरोऽर्जुनः। अगरामो हिमपानिव अगत्यायभावित्येर ri अभैरावतसाभ्यमुच्यते-जगनों मुई श्यन्ति वार्षन्त्रीति से राक्षसानेपा रणवत्र पुको विहितः समर्पः । इरिकान्त इन्द्रप्रियः । समानमेतत् । सुधासितोऽमृतसरः । एकत्र शीत: अपप्रच विवेक दानवी पनप्रदो मदाधीचा तास उभयत्र कतबिगी 'मागराध एप ऐराषत वावभाविति दिदीयोऽर्थः । ॥ भय दोपौपम्य जागतीकारणे रक्षणे पुगो नियुक्तः। देवेनेति शेषः । शरण : सिमराहरितानिया उभयत्रापि हस्थम् । मुछु धार्द नमुति रेरित । पदेशामरणासनाममहगम् । स मितो. मानेभापत्र मुभवातेन मिलो पदः । भतनियलयः . -- ·किरागार्जुनीये मामी (m:)ो निगमगा उमाशी मेयर सोनो मागमानीगोsan विकलीकरायमस धनवागस अंमना । गाण्डीवपन्ननः गेम्यो निर्मकाम हुताशनः ॥ ४६॥ विनीत गुमा भयवागमात पुरविलीपण मिरवण गानी अनुसरा गाजीवधननोनय । 'या मेशपायानादेश गेम्प इग्रियान्या ममि पुगेस विधः वादोनि- प्रिभ्रम निरप्रमाःोपादित भाषा: सपिशाजटायलि: फिरन्नुमतेजः परमेण मन्युना। ज्वलितापधिजातवेदसा हिमशैलेन समं विदियुते ॥ १७ ॥ सीमराटि मिसयूटः परमेशोरटेन मम्युनर और मोद मारकिरगिसोम्देनो मदिवा मोषपपरागरमोनीषि सातवेदा वाशिम मितेन हिमगम राम दुरुपं हिमादिरिय शियिते हिमादिवशुः गुम इति पिम्पप्रतिपिषमायोपमा । शवयो विशिखानवयते मृशमस रणवेगशालिने । प्रययमनिवार्यवीर्यतां प्रजियायेपुमपातकं शियः ॥४८॥ पाता इति ॥ शियः शततो विशिवानवपते समयते रणवेगवाटिने रणरम्ममोमिनेग्म पायर्याय भृशमस्वयमनिवार्यवीर्यताम् । निमामिति शेरः। समे प्रथमदर्शयन् । कि स्वधातुकममारकम् । पपत-'इत्यादिना इन्तेकन् । इपम् । नासावेकवचनम् । प्रबिधाय भयुयुजे । “हिं गतौ' इति धातोलिंद । "रचाहि' इति कुत्थम् ॥ शंमोर्धनुर्मण्डलतः प्रवृत्तं वं मण्डलादंशुमिवांशुमतः । निवारयिष्यन्विदधे सिताधः शिलीमुखच्छायतां धरित्रीम् ४९ संमोरिति । सितायोऽर्जुन शंभीर्धनुमण्डलतो धनुलयाम्यवृवं निष्कान्तं समिधुम् । अशुभरस मण्डलारप्रवृत्तमंशुमिव । मनापीपुवमाताश्वचनम् । निवारयिष्यनिवारयितुकामः । क्रियाशियायो टि सस्स शमादेशः । धरित्री भुवं शिलीमुखाना छाया शिलीमुखच्छायम् । 'डाया बाहुल्ये' इति नपुंसक- स्वम् । तेन घृता व्याप्त विधे कृतवान् । शरजालरछायावृतां धरित्रीमकरोदि. स्वर्यः । उपमालंकारः॥ धनं विदार्यार्जुनवाणपूगं ससारखाणोऽयुगलोचनस्य । धनं विदार्यार्जुनपाणपूगं ससार वाणोऽयुगलोचनस ॥ ५० ॥ धममिति मयुगलोचनस्य विएमनेस्थेशस्थालोचनसालोच्यतेऽसौ लोचनः । कर्मणि स्युट । न लोचनोऽलोचनमसालोपनस्यायाधुशानविषयस संबन्धी सो बलं वाणः शन्दक्षाभ्यां सारवाणाम्या सिरशादाभ्यो सह वर्तत इति १ धनुष' इति पाठ.. २ निश्चचार निःससार' ति पाठी.

·पञ्चदशः सर्गः। २३६ ससारवाणः । वयोरभेद इत्युक्तम् । न युज्यते कुत्रापीत्ययुक्सदरहितः । शिप् । दाणः शः । जातावेकवचनम् । धनं सान्दमर्जुनस्य पाणपूर्ग शरमातं विदार्य विभिध धनं निबिडं विदायों भूमिमाण्ड्यो हताविशेपा अर्जुनाः ककुभवृक्षा वाणा नीलसरेयकाः पूगाः मुकानेपाम् । 'विभाषा वृक्ष-' इत्यादिना द्वन्द्वक- दाबः । विदायार्जुनवाणपूर्ण ससार । विवेशेत्यर्थः । स गती' । यद्वा सदानी- । युगलोचनमार्जुनस्य वाण: ससारेत्यर्थः । जन्मेहेन्बहुधाशुपातिनो मुहुः शरीघरपवारयन्दिशः । लाचलोऽनेक इव क्रियावशान्महर्पिसंयुयुधे धनंजयः ।। ५१ ॥ रुजनित्यादि । बहुधाशुपातिनः शीघ्रमापततो महेन्मुहुः शरीधे रुजन्म- यन् । तथा दिशश्शापवारयक्षाच्छादयन्क्रियावशात्तत्तहतिषशाञ्चलाचलोऽतिच. लो धनंजयोर्जुनो महर्षिसधैरनेको बहुविध हव बुबुधे दो । काशमीयुर्जगतीशमार्गणा विकाशमीयुर्जगतीशमार्गणाः । काशमीयुर्जगतीशमार्गणा विकाशमीयुर्जगतीशमार्गणाः ॥५२॥ विकारामिति ॥ अगदीशस्य पृथिवीपतेरर्जुनस्य मार्गणा धरणा विका विस्ता- मीयुः । तथा जगति होक ईशमार्गणाः शंभुशरा विकाशं विषमगतिमीयुः। समीयुरित्ययः । तथा जगतीं पृथ्वी श्यन्ति तनूकुर्वन्तीति जगतीशा दानदाः । आतोऽनुपसर्ग क' | तान्मारयन्तीति जगतीशमार | म्रियतेपर्यन्तारिकम् । चि ते गणाः प्रमथाश्व जगतीशमार्गणा विकारामुल्लासमीयुः । हर प्रापुरि- पर्थः । अहो देवेऽप्यस्य पराक्रमप्रसर इति विस्मयादिति भावः । तदानी मार्ग- निीति माणा अन्वैपकाः । कर्वरि युद्ध । जगदीशस्य त्रैलोक्यनाथस्य मार्गणा अन्वेषकाः शिवद्रष्टारो देवयांदयो धीनां पक्षिां काशो गतिरौति विकाशमा- घाशमीयुः । दिवायेति भावः ।। संपश्यतामिति शिवेन वितायमान लक्ष्मीवतः क्षितिपतेस्तनयस वीर्यम् । अशान्यभिन्नमपि तत्त्वविदां मुनीनां रोमाञ्चमश्चिततरं विभरांबभूवुः ।। ५३ ॥ इति भारविरुती महाकाव्ये किरातार्जुनीये पञ्चदशः सर्गः । संपश्यतामिति ॥ इतीथं शिवेन वितायमार्न विस्तार्यमाणम् । 'तनोलेकिन इति वैकल्पिक आकारादेशः । लक्ष्मीवतो जयश्रीमतः । मादुपधाया: हला. दिना मतुपो मस वकारः क्षितिपतेस्खननस्यार्जुनस्य वीर्य शौय संपश्यता डाव. विदामपि हरेरेशावतारोऽय विदुषामपि । किमुतान्येपामिति भावः । मुनी. नामानि यात्राण्यभिसमविरलमबिततरमतिरुचिरं रोमा रोमहर्ष विमाब- भूयुः । 'मोदी' इत्यादिना विकरुपादास्प्रत्ययः ।। इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमल्लिनाथसूरिविरचितायो किराताईनीय- काम्ययाल्पायर्या घण्टापथसमाख्यायां पशः सर्गः समासः ।। 'रेन रति पार ·२३२ किरातार्जुनीये पोडशः सर्गः। ततः किराताधिपतेरलध्वीमाजिक्रियां वीक्ष्य विद्धमन्युः। स तर्कयामास विविक्ततर्कश्चिरं विचिन्वनिति कारणानि ॥१॥ तत इति ॥ ततोऽनन्तरं किराताधिपतेः संबन्धिनीमलम्बी गुर्वीमाजिशियां रणकर्म वीक्ष्य विवृद्धमन्युर्विवृद्धकोपो विविक्तो निष्कलस्तकं अहो ज्ञान का यस्य सोऽर्जुनः कारणानि रणभराशक्तिकारणानि विचिन्वन्विमृशग्नितीव्यं पक्ष्या माणप्रकारेण तर्कयामासाम्यूहितवान् ।। अय प्रयोविंशतिलोकैवितर्कमेवाह- मदसुतिश्यामितगण्डलेखाः कामन्ति विक्रान्तनराधिसदा। सहिष्णयो नेह युधामभिज्ञा नागा नगोच्छशयमिवाक्षिपन्तः ॥२॥ मदेत्यादि । इहास्सिन्युद्धे मतिभिर्मदप्रवाहै। श्यामाः कृताः श्यामिता गण्ड कपोलमागा येषां ते विक्रान्ताः पराक्रम कुर्वन्तः । करि कः । 'शूरो धीरश्च विक्रान्तः' इत्यमरः । तैनरैरधिरूढाः सहिष्णवो रणभरक्षमा युर्घा युद्धा. नामभिज्ञाः । शिक्षिता इत्यर्थः । कृयोगारकर्मणि पष्टी । किं । नगानामुरलयं पर्वतानामौसत्यम् । धमन्तेनोपसर्गस्य समासो नोपमाटाइम्प्रत्ययः । सारणीभु- योऽनुपसर्गे' इत्यत्रानुपसर्ग इति निषेधात् । भाक्षिपन्तः प्रतिषेधयन्त इस स्थिताः । तथोन्नता इत्यर्थः । नागा गजा इह सङ्ग्रामे न कामन्ति भ परन्ति । यथा युदान्तरेविति शेषः । एवमुत्तरदापि सर्वन द्रष्टव्यम् । तथापि कर्म में शातिदासोऽयमिति सर्वत्र तात्पर्यायः। विचित्रया चित्रयतेव भिन्न रुचं रवेः केतनरलभासा ! महारथीधेन न संनिरुद्धा पयोदमन्द्रध्वनिना धरित्री ॥३॥ विभिनेति ॥ विचित्रया मानावर्णया केतनाना रतानि तेषां भासा प्रभा मिर्धा संघटितां रखे रुचं कान्ति चित्रयता विचित्रवर्णा कुर्यतेव स्थितेनेनि देत. नौवसनिमियमुपेशा पयोदमन्द्रभ्यनिना मेघगम्भीरपोषण महता रयानामो. येन समूदेन परिनी न संनिट्या माता। समुद्धसत्यासमहोर्मिमालं परिस्फरथामरफेनपनि । विमिनमर्यादमिहातनोति नाधीयमाशा जलरियाम्भः ॥ ४॥ समुशादिनि । इह युद्ध प्रासा: कुन्ताः । 'प्रामस्त कुन्तः' इत्यमरः । . मदोर्मप हव तेषां माला: पगुमायो यत्र ताममुचसापासमहोमिमालम् । খামলে ঈসা ব্যাথা বা ধামাকা অপ सामोपा । जीयमममूरः दाणे वधीपमा इत्यमरः । बम सरिमिरांडाल यथा या गो मातनोनि मायोति । १"भार पट- १ मिन्दरता.पा.

·। पोडशः सर्गः। २३३ हताहतेत्युद्धवमीमयोपैः समुज्झिता थोद्दभिरम्यमित्रम् । न हेतयः प्रातडिचिपः खे विवखदंशुज्वलिताः पतन्ति ॥५॥ इतेति ॥ हत महरताहत विध्यत । इन्तेर्लोट् । मध्यमपुरुषबहुवचनम् । 'अनुदात्तोपदेशः-' इत्यादिनानुनासिकलोपः । भाइतेस्यत्र कर्मणा प्रयोगासमवे. ऽपि हन्तेः स्वाभाविकप्तकर्मकत्वस्यानपायात् । अकर्मकत्वस्य चात्र विवक्षितत्वेन कमें निवृत्येव तद्विवृत्तेः 'माहो यमहनः' इत्यात्मनेपदम् । इत्येवमुद्धताः प्रगल्भा भीमान घोपा येषां तैयाँवृमियाँधेरम्यमित्रममित्रानभि समुज्झिता मुका विव. स्वतोऽशुभिः । प्रतिफलिते रिति भावः । ज्वलिता दीपिता अत एव मालास्तरितां विष हव त्विषो यामिक्षा हेतयः शस्त्राणि खे न पतन्ति । समुलसन्तो न श्यन्त इत्यर्थः । 'हेतिः स्मादायुधे' इति विश्वः ॥ अभ्यायतः संततधूमधूनं व्यापि प्रभाजालमियान्तकस्य । रजा प्रतूर्णाश्वरथाङ्गनु तनोति न व्योमनि मातरिश्वा ॥ ६ ॥ समीति ॥ अस्यायतो वीरान्हन्तुमभ्यागच्छतः । इणः शतृप्रत्ययः । अन्तकस कालस्य संबन्धि संततं सततं धूमवदनं ध्यापि व्यापकं प्रमाजालमिव स्थित प्रवर्णवेगवदिरश्च रथारे रथचकच मुन्न मेरितं रजो मातरिधा मरुयोमन्यन्त. रिक्षे न तनोति न विस्तारयति । भूरेशुना रासमधूसरेण तिरोहिते वर्मनि लोचनानाम् । नास्त्यत्र तेजस्विभिरुत्सुकानामति प्रदोषः सुरसुन्दरीणाम् ।। ७॥ भूरेणुनेति । अत्राहवे रासभो गर्दभखदूसरेोपत्पाहुना । 'रसभो गईमः सरः' इसमरः । ईपत्पाण्डस्तु धूसरः' इति च । भूरेणुना रजसा लोधनानां चार्मनि चक्षुर्मागे तिरोहिते सति सेजस्विभिनेजस्विषु धीरेपूसुकानाम् । वीरव- रणार्थमागतानामित्यर्थः । 'प्रसितोसुकाभ्यां तृतीया च' इति विकल्पाएतीया। सुरसुन्दरीणामहि दिवस एवं प्रदोपो रात्रिमुख नाति । अन्धकारववादृष्टेखि- रोधानादानिभ्रमः स्यादिति भावः ।। रथाइसंझीडितमश्चहेपा बृहन्ति मचद्विप,हिवानि । संघर्षयोगादिव भूछितानि हौद निगृहन्ति न दुन्दुभीनाम् ॥८॥ रथाक्रेति ॥ रथासंकीवित रथचक जितमश्वानां च हेपा हेषितानि शब्दि तानि । 'अभानो हेपा हेपा घनिःस्वनः' इत्यमरः । हन्ति महान्ति मनदि पाना हिसानि । 'हितं कारगर्जितम्' इत्यमरा । संघर्षयोगादिव परस्परस्प- घासंबन्धादिव मूसितानि वृद्धि गतानि सन्ति । 'मधुसफमनपुंसक-' इत्यादिना नसकेकोषः । दुन्दुमीनां मेरीणी हा नि?पम् । 'स्वाननिर्थोपनि इत्यमरः । म निगृहन्ति म तिरकुर्वन्ति । अस्मिन्यशापौरुपलोलुपानामरातिभिः प्रत्युरसं पतानाम् । मुन्तिराय मुहुरुच्छिनचि नासारशीत करिशीकराम्भः ॥९॥ संप्रति यति पाठ २. रति पार. 'नारम्' इति सम्म ·.. । रातार्जुनीय मलिभिगो mesirem गानामा पर प्रारी प्रदेसमा समीगारगमा मेरो सिमा बांगशीलनम् । पाग माम मरा feml airपुमा किन अगदीनायपीयमानविदारगतिः पदी चनिन्याः । उपागमायान्ति न शोणितमि परिवाश्यानपनस्तटानि ।। भागनिमम मनीयमानेसा मापमानापा की पाती fruirintent silरतिः' इति पाडे गिरा पार लिन माना: । 'योगादेरातो पावोग' पापमानना । धना सानासान: गोतिमिः परियो परि गागान्ति म मागुमित परिचते पक्षसि दन्विदन्तः प्रियाकुमीता नमसः पतन्ती । नेह प्रमोई प्रियसाहसानां मन्दारमाला विरलीकरोति ।। ११ withणे दामादमागी पीने वाहते पक्षमा पतनी प्रिया यशरिता शीतभा गुमरी मदारमाला । सुरमर शेषः । मिपं सादर्स पे रो सिसानाम् । पतो गामियाबिना मापः । प्रमोई प्रहारमूड न विरठीकरोति म मन्दीकरोति । नापनपत पापत्॥ निपादिसंनाहमणिप्रभाधे परीयमाणे करिशीकरण । अर्कविपोन्मीलितमम्युदेति न खण्डमाखण्डलकार्मुकख ॥ १२ निषादीति ॥ करिणां शीकरण पुपरतुपारेण परीयमाणे ग्माप्यमाने निय दिनो इस्त्यारोहा: । 'इस्थारोहा लिपादिनः' इत्यमरः । तेषां संनाहाः काचा से मणिभौये रमाशुजाले कस्य विषा वेजसोन्मीलितमुत्पादितमाखण्डलक मुंबलेन्द्रधनु मासलः सहस्राक्षः' इत्यमरः। स नाम्युदेति । महीभृता पक्षवतेच भिन्ना विगाह मध्य पवारणेन ! नावर्तमाना निनदन्ति भीममपां निभेराप इव ध्वजिन्यः ॥१३॥ महीति ॥ पक्षवता सपक्षेण महीभवा मैनाकेनेव परवारणेन शत्रुगजेन माय विगाय मविश्य भिवाः क्षोभिता ध्वजिन्यः सेनाः। 'यजिनी वाहिनी सेना' इत्यमरः । भषा निधेः सागरस्याप इक । आवर्तमाना भ्रमन्यः सखा । सादा- मतोमा भ्रमः' इत्यमरः । भीमं न निनदन्ति । 1 'विष्टम्भयदि इति पाठौ. २ निवर्खमाना निनान्वि, भावर्तमाना पति पाहो.

·पोडशः सर्गः। २३५ महारथानां प्रतिदन्त्यनीकमाधिस्थदसन्दनमुत्थितानाम् । आमूललूनैरतिमन्युनेव मातङ्गहस्तैर्वियते न पन्थाः ॥ १४ ॥ महारथानामिति । प्रतिदन्त्यनीकं दन्तिसैन्य प्रति । अनीकं तु रणे सैन्थे। इति विश्वः । अधिस्सदा महारयाः स्यन्दना रथा यत्र तत्तथा । 'रहस्तरसी तु रयः सदः' इत्यमरः । अस्थितानां प्रस्थितानां महारथानां रथिकविशेषाणाम् । "मामानं सारपि चाधानक्षन्युध्येत यो नः । स महारथसंज्ञः स्यादित्याहुन तिकोविदाः ॥ इति लक्षणात् । पन्था मार्ग आमूलं लूनैश्छिन्नमांतहस्सैनागकर रतिमन्युनातिक्रोधेनेव न मियते न निरुष्यते ।। धृतोत्पलापीड इच प्रियायाः शिरोरुहागां शिथिला कलापः। न बहभारः पतिवस्य शङ्कोनिपादिवक्षास्थलमातनोति ॥ १५ ॥ एतेति ॥ पतितस्स बक्षसि ममस्य शदोस्तोमरस्य संबन्धी । 'चा पुंसि शल्यं शहनों सर्वला सोमरोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । बहभारस्तन्मूलबद्धो लान्छनपिच्छ. कलापो त उत्पलामीडः कुवलयदोखरी यस्सिन्स प्रियायाः संवन्धी शिथिलः स्वतः शिरोरहाणां कलापः केशपाश इव निपादिनो हस्त्यारोहस्य यक्षस्थल नातनोति न ज्यामोति ॥ उज्झत्सु संहार इवास्तसंख्यमवाय तेजस्विपु जीवितानि । लोकत्रयावादनलोलजिहं न व्याददात्याननमत्र मृत्युः ॥१६॥ - उन्झस्विति । अत्राहचे संहारे कल्पान्त हव तेजस्विषु धीरेवतसंख्यमसंख्य यया तथाहाय झटिति । वाग्झटिस्या साहाय' इत्यमरः । जीवितान्युझसु खजाम सत्सु मृत्युलोकत्रयस्यास्वादने भक्षणे छोला गृमुर्जिला यमिंस्तदान ज्याददाति न विवृणोति । 'भाडो दोऽनास्थविहरणे इत्यवानासविहरण इति निषेधात्परस्मैपदम् ॥ सत्यमेवं, तथापि किमेतकुत्सितम् । तत्राह- इयं च दुर्वारमहारथानामाक्षिप्य वीर्य महतां पलानाम् । शक्तिर्ममावस्यति हीनयुद्धे सौरीव ताराधिपधाग्नि दीमिः ॥१७॥ इयमिति ॥ इयं मम शक्तिश्च दुराः पराक्रमिणो महारथा येषु तेर्पा महतं मलानां वीर्यमाक्षिप्य निरस्य ताराधिपधानि चन्दतेजसि । सूर्यस्येयं सारी 'सूर्यतिघ्यागस्त्यमरस्यानां च उपधाया: इति खियोसीर । यकारस लोपः दीसिरिय हीनयुद्ध किरातरणेऽवस्वखवसीदति एतच विरुद्धमागुतं चेति भावः 'पोतकर्मणि' इति धातोर्टद। माया खिदेपा मतिविनमो वा ध्वस्त नु मे वीर्यमुवाहमन्यः । गाण्डीयमुक्ता हि यथापुरा मे पराक्रमन्ते न शरा: फिराते ॥१८॥ पति पाठ शनिम्' इति पाठ ३'दीप' रति पाठ पुरेष तया पुरवा रवि पाठी.

·२५६ किरातामुनीये मयेति । एषा कालिदासरूपा माया थिोषसाक्षोमग माम । मनितिम्रमो बुद्धिविपर्ययो पाभियचा मे वीर्य प्यम्नं नष्टं नु । उसाइमन्यो नो नया। कुवः । दि यमावाणीवगुहा मे शराः पयापुरा ययाम् । परिपयिदि देवः । किराते म पराक्रमन्तेऽप्रतिबाधेन न प्रयन्ते । 'उपपराभ्याम् इनि गावामनेपदम् । चिरप्रतिवन्धः ।। पुंसः पदं मध्यममुसमस द्विघेव कुर्वन्धनुषः प्रणादः। नून तथा नैप ययास येपः प्रच्छन्नमप्यूहयते हि चेष्टा ॥ १९॥ इंस इति ॥ किंच | उत्तम मापुस्लोसमस मध्यमं पदमाका धनुष प्रणाः । 'उपसगादसमासेऽपि गोपदेशन इति णत्यम् । द्विधा कुर्वनिक विदा- स्पनिय स्थित एप किरातो नूनं क्या सथाभूतो न । फ्रीरास्ववाह-अख पुरुषस्य यथा ययाभूसो पेपः । यत इति रोपः । येपत एवार्य किरातो न खरूपत इत्यर्थः । कुतः । हि यमाचेष्टा प्यापारःप्रच्छन्नमपि निगूढमपि स्वरूप: मूहयते तर्कयते । तस्याः स्वभावादग्यभिचारादिति भावः ॥ अप चतुर्भिश्रेष्टामेवाचष्टे- धनुः प्रयन्धध्वनितं रुपेव सद्विकृष्टा विततेव मौर्वी । संघानमुत्कर्षमिव व्युदय मुटेरसंमेद इबापवर्गे ॥२०॥ धनुरिति । भन रुपेव प्रबन्धेनाविच्छेदेन अनितम् । धनतेः कर्तरि का मौर्वी च सद्विषष्टा विततेवैकवाराकर्षणादेव विततेव स्थिता । संघानं भाणसं. धानमुत्कर्ष तूणादुद्धरणं युदस्वैव धर्जयित्वा । किमु कृतमिति शेषः । अपवर्ग पाणमोक्षेऽपि मुष्टेरसंमेदोऽसंघटनमिव । मुष्टिबन्ध विनैव वाणमोक्षः कृत इति हस्खलाघवोतिः। अंसाववन्धनतौ समाधिः शिरोधराया रहितप्रयासः। धृता विकारांस्त्यजता मुखेन प्रसादलक्ष्मीः शशलाञ्छनस्य ॥२१॥ असाविति । किच । असाववडयौ । स्थिरावस्थापितौ च तो नती चाव धनती शिरोधरायाः कंधरायाः समाधिः संस्थानविशेष रहितः प्रयासो यस स सथोक्तः । निःप्रयास इत्यर्थः । तथा विकारस्त्यजता । जितश्रमरयाग्नि- विकारणेत्यर्थः । मुखेन शशलान्छनस्पेन्दोः प्रसादलक्ष्मीर्थता । असंभवासंबन्यो निदर्शनालंकारः॥ प्रहीयते कार्यवशागतेषु स्थानेषु विष्टन्धतया न देहः । सिंतप्रयातेषु ससौष्ठवश्च लक्ष्येषु पातः सदृशः शराणाम् ॥२२॥ महीयत इति ॥ कार्यवशेन प्रयोजनवरीनागतेषु स्थानेवालीदादिस्थामा देहरी विटयतया स्थिरता का न प्रहीयते मन्यते । किंतु स्थिर पुष १ पैव' इति पाठ २"भारम्मति पाठ 'स्थिर इति पाठ ३'विकार रवि पाठ ।

·- पोडशः सर्गः। तितीत्यर्थः । सुष्टु भावः सौष्टवं लाघवम् । उद्गागादिस्वादन्प्रत्ययः । तेन सा वर्तमाना ससौष्ठवः शराणां पातश्च स्थितान्यचलानि प्रयातानि चलानि स्थितप्रातेषु चलाचलेषु लक्ष्येषु विपये सदृश एकरूपः ॥ परस भूयान्निवरेऽभियोग प्रसह्य संरक्षणमात्मरन्धे । भीष्मेऽप्यसंभाव्यमिदं गुरौ वा न संभवत्येव वनेचरेषु ॥ २३ ॥ परस्पेति ॥ किंच । परस्य बिवरे रन् । अल्पेऽपीति रोषः । भूयान्भूमिष्टो अभियोगो ज्ञातृत्वम् । परस्य रन्ध्रज्ञातृत्वारप्रहार उद्योग इत्यर्थः । भात्मनो र विवरे । भनपेडपीति शेषः । प्रसव झटिति संरक्षणं गोपनं घ । भूयिष्टमिति शेषः । इदं द्वयं भीष्मेऽपि गुरी वा दोणे वाप्यसंभाव्यं दुर्वितयं दनेचरे न संभवत्येव । अतो नार्य किरातः किस्वेष तिरोहितदेपः कोऽप्यमानुषः पुरुष इति भावः ॥ अप्राकृतसाहवदुर्मदस निवार्यमखास्त्रअलेन वीर्यम् । अल्पीयसोयामयतुल्यवृत्तैर्महापकाराय रिपोर्विवृद्धिः ॥२४॥ अप्राकृतस्येति । अप्राकृतथोक्तरीत्यासाधारणस्थाहबदुमैदस रणमत्तस्यास्य किरातस्य पी तेजोऽत्रपलेन दिल्यानमहिना निकर्ष निधारणीयम् । अन्म. थाऽनिवार्यस्वमस्येति भावः । सथा हि । मल्पीयसोऽप्यत्यल्पस्याप्यामयतुस्यवृत्ते रोगसमानक्रियस्य । रोगव्याधिगदामयाः' इत्यमरः। रिपोर्विवृदिर्महापकाराय, किरवयं महानुभाव इति भावः ॥ स संप्रधानमहार्यसास सारं विनेष्यन्सगणस्य शत्रोः । प्रखापनास्त्रं दुवमाजहार घान्त पनानद्ध इवाधरात्रः ॥२५॥ स इति ॥ महायसारोऽनिवावीर्यः सोऽर्जुन एवं संधार्य निश्चित्स सगः : स सानुगस्य शो सार साविनेष्यपनेछन् । साप्यन्त शायन्ते ऽनेनेति प्रस्थापनं तदेवानम् । धनानद्धो मेयष्यालोऽर्धरात्रो लिशीयः । 'मर्ध- रात्रनिशीथौ दो' इत्यमरः । म भपुंसकम्' इति समासः। अहःसवैक देश-' इत्यादिना समासान्तः । रानाहाहा: पुसि' इति पुटिरतावान्तमिव द्रुतमाजहारापकर्ष प्रसक्तदावानलधूमधूम्रा निरन्धती धाम सहसरश्मे । महावनानीच महावमित्रा छाया बतानेशवलानि काली ॥२६॥ प्रसकेति । प्रसक्तः सेततो पो दावानल मखदूमा पूसरा सासरश्मेधोम तेजो निरन्धस्यावृषपदी काली कृष्णवर्णा । 'जानपद-' इत्यादिना तीर । पापा कान्तिः। भरधान महावमिसा मादी समसंततिः। 'मित्रा तुपमखतिः' "इति विधः महादनानीव तहान यावशे. 'पदस्थम् ति पाओ. पनार रवि पा. ३'सस्पटी' रवि पास- ४ 'निशतसिधा रति पास

·२३८
किरातार्जुनीये
आसादिता तत्प्रथमं प्रसह्य प्रगल्भताया: पदवी हरन्ती ।
समेव भीमा विदधे गणानां निद्रा निरासं प्रतिभागुणस ॥२७॥
भासादितेति ॥ तदेवासादनं प्रयमं सरप्रथमं यथा तथा प्रसासादिता प्राता
प्रगल्भतामा व्यवहाराष्टयंस्य पदवी हरन्ती मीमा भयंकरी निदर उत्तविशे-
पणा सभा संसदिय । गणानां प्रतिभा प्रशाशक्तिः सेव गुणखस निरास प्रति-
भाक्षयं विदधे चके।
गुरुस्थिराण्युत्तमवंशजत्वाद्विज्ञातसाराण्यनुशीलनेन ।
केचित्समाश्रित्य गुणान्वितानि सुहृत्कुलानीय धनूंपि तस्थुः ॥२८॥
गुर्वेति ॥ केचिदुचमवंशजवावंशो घेणुः कुलं च । 'वंशो श्रेणी कुले ष' इति
विश्वः । गुरूणि महान्ति स्थिराणि दानि च गुरुस्थिराण्यनुशीलनेन परिचालन
विशातः सारो पलं येपो तानि गुणेमौवाभिः शीयर्यादिभिश्वान्वितानि धमि सुर
कुलानि मिनकुलानीव समाप्रिय तथा । धन्यवरम्य लिदप्युरियर्थः ।।
कृतान्तदुर्घच इवापरेषां पुरः प्रतिद्वन्द्विनि पाण्डवाने ।
अतर्कित पाणितलानिपेतः क्रियाफलानीव वदायुधानि ।। २९ ।।
कृतान्तेति ॥ कृतान्त देवतुष्टित इस । 'कृतान्तो धमारीवालीका
कलकर्मसु' इति विधः । पाण्डया पुरः प्रतिद्वन्द्रित प्रतिकूलमतिमी सति
पदा समिकालेपरेपामायुधानि क्रियाफलानि कृष्यारिफलानीय भविमवि.
पारितमेष पाणितहासिपेर।
अंसस्थलैः केचिदमिनर्याः स्कन्धेषु संश्लेषरतां वरूणाम् ।
मदेन मीलनयनाः सलील नागा स सस्तकरा निपेतुः ।। ३०॥
अनि भभिप्रषांसदानीमप्यता विपरसभागः पर
बरसों संगwal तरूण रहन्धेतु प्रभागेपु मम मीसारित नपनाये
से मागा गार पसरा सतहमाः सता रटीई मोतिषणा.
तिरोहितेन्दोरथ शंसम्भः प्रणम्यमान तपमा निरास:।
हामेरूङ्गादिय विनमार्क पिशमसरुदियाय नः ॥३१॥
मिहिनेछि। अप निरोहियो सिमापा प्रामु
माया गुमेशा संबपि विमिरमा मासा प्रगाव-
भानमनियमान nिia रियाय प्रहरीमा भाग
आपां मिनिस तमोमयी वो शापस संवितिरियापिपाम् ।
पपो विशाम पुतिरिमालेरालोरम पारिराती गणेयः ॥३२॥

·पोडशः सर्गः। २३ छायामिति ॥ इन्दुमाले(ति: कान्तिः । तवस संवित्तिस्तत्वज्ञानमपविद्य मिव तो तमोमयों छायो निद्रा विनिषूय निरख गणेभ्य भालोके वस्तुप्रकाशन म्यादिशती वितरम्ती विकास विस्तार यया ॥ विपां ततिः पाटलिताम्बुवाहा सा सर्वतः पूर्वसरीव संध्या । निनाय तेषां द्रुतमुल्लसन्ती विनिद्रता लोचनपङ्कजानि ॥ ३३ ॥ विषामिति ॥ सर्वतः पारलिजा पाटलीकृताः अम्बुवाहा यया सा समोर विपी तेजसा ततिः । पूर्वा सरतीति पूर्वसरी । 'पूर्व करि' इति पर हीप । 'सर्वनानो चिमात्रे पुंवद्रावः' इति पूर्वाशब्दस्य पुंवद्रायः। संघ मातःसंध्येवोल्लसन्ती मसान्ती तेषां गणानां लोचनपजानि द्रुतं विनिद्र विकास निनाय । पृथग्विधान्यसविरामयुद्धाः शखाणि भूयः प्रतिपेदिरे ते । मुक्ता वित्तानेन बलाहकानां ज्योतीपि रम्पा इव दिविभागाः ३ पृथगिति । अस्त्रविरामेण प्रस्थापनास्रोपरमेण बुद्धा विनिद्रास्त्रे भणा घर हकानां बितानेन सैघपटलेन मुक्ता अत एव रम्या दिग्विभागा दिगन्ता ज्योती नक्षत्राणीव । 'ज्योतिस्तारामिभावालाक्प्रकाशरमात्मसु' इति वैजयन्ती । विधानि नानाविधानि शवाणि भूयः प्रतिपेदिरे । जगृहुरित्यर्थः । यौरुननामेव दिशः प्रसेदुः स्फुटं विससे सवितुर्मयूखैः । क्षयं गतायामिव यामवत्सां पुनः समीयाय दिनं दिनश्री ॥३५ घोरिति ॥ सदा यामवत्या रात्रौ क्षयं गतायां विभातायामिव औरन्तरित मुखनामेवोर्वमुत्पपातेवेसुभेक्षा ! दिशः प्रसेदुः । सवितुर्मपूरीः स्फुट र विसने विस्तृतम् । भावे लिद । दिननीनकान्तिः पुनर्दिनं समीयाय सं गाम । भत्र वैयधिकरण्येन गुणक्रिययोः समुच्चयेन समुचयोलंकारः । तस्य समुखमनोप्रेक्षयेवराब्दवाच्ययानु पौशलक्षणः संकरः । दिवप्रसादी गुणः दोषा: फियाः॥ महानदुर्गे शिथिलमयनं दिग्यारणेनेव परेण रुग्णे । भुजङ्गपासान्भुजवीर्यशाली प्रबन्धनाय प्रजिषाय जिष्णुः ।।३६ महास्नेति ॥ भुजबीर्यशाली जिष्णुरर्जुनो महानं मखापनासं वदुर्ग वस्मिन्महामदुर्गे दिग्व नेव दिग्गजेनेव परेण शत्रुणा शिथिलप्रयतमल्प यासं यथा सया रुम्णे भने सति । जो भो कर्मणिकमोदितश्व' निष्टातकारस्य नस्वम् । प्रबन्धनाय प्रकर्षण बन्धनाय भुजार एव पासवान जिधाय भहितवान् । १ सम्' इति पाठ ४ 'निरन्धनाय रवि पाठ भने ति पाठ ३ भुजामाखम्। ति प- ·२४० किरातार्जुनीये जिलाशवान्युष्यसपन्स्पेजसं लसचडिटोलविपानलानि । प्रासानिरस्तां भुजगेन्द्रसेना नमधरस्तत्पदवीं विवने ॥ ३७॥ जिदेति ॥ सन्तस्वडिलोला विधुचला विधानला विशालयो मेषु तानि निवाससाम्यजसमुखसयन्ती चयन्ती गुजगेन्द्रसेना प्रासादयासमवरनिरखा स्यको सेपो नमश्चराणी पदवी मार्ग विवये विशेषेण सोध । दिमागहस्ताकृतिमुवहन्द्रिोंगेः प्रास्तासितरननीलः । रराज सर्पावलिरुल्लसन्ती तरङ्गमालेय नमोर्णवस्य ।। ३८ ।। दिलागेति ॥ दिशागहस्ताकृनिमुदहनिर्दिकरिकराकारस्वथा प्रशस्तानि समी. चीनान्यसितरखानीन्द्रनीलमणयस्तदनीलभोगे: कायस्पलक्षिता सांवलिरतु. सन्ती प्रक्षुभ्यन्ती नम एवार्णवस्तस्य तरङ्गमालेव राज | रूपकोरथापितेयमुपेक्षा। निश्वासधूमः स्थगितांशुजौलं फणावतामुत्फणमण्डलानाम् । गच्छन्निधास्तं चपुरम्युवाह विलोचनानां सुखमुष्णरश्मिः ।। ३९ ॥ निश्वासेति ॥ उष्णरश्मिरतं गच्छशिवोममितानि फणामण्डलानि येषां ते फणावतां सर्पाणां निवासेपु ये धूमातः स्थगितमाच्छादितमंशुजालं यख तच. थोकम् । अत एव विलोचनानां सुखं सुखकर वपुरम्युबाह ।। प्रतसचामीकरभासुरेण दिशा प्रकाशेन पिशङ्गयन्त्यः । निश्चक्रमुः प्राणहरेक्षणानां ज्वाला महोल्का इव लोचनेभ्यः॥४०॥ प्रवति ॥ माणहराणोक्षणाल येपां तेषां माणहरेक्षणानां दृष्टिविपाणां सर्प- विशेषाणां लोचनेभ्यो नेत्रेभ्यः । प्रतप्तं यच्चामीकरं सुवर्ण तबदापुरेण । 'म भासमिदो घुरन्' इति धुरप्प्रत्ययः । प्रकाशेन तेजसा दिशः पिशश्यन्यो वाला महोल्का इव निश्चक्रमुर्निर्जग्मुः ॥ आक्षिप्तसंपावमपेतशोभमुद्वति धूमाकुलदिबिभागम् । वृतं नमो मोगिकुलैरवस्था परोपरुद्धस्स पुरस्स भेजे ॥४१॥ भाक्षिप्तति ॥ आक्षिसः प्रतिपिदः संपातः संचारो यसिसत् । सिद्धानी पक्षिण घेति शेषः । भौता गला शोभा यातदपेतशोमं गतश्रीकम् । उन प्रदीप्तो यद्विमिस्तदुदहि सर्वत उद्भूतदहनम् । धूमैराकुक्षा ग्याता दिविमा गा यस्य तत् । भोगिकुलैः सर्पकुलतमावृतं ममः परोपवस शत्रुवेष्टिवल पुरस्थावस्थामिवावस्था दशा भेजे । उत्तरीत्या वासापर्य प्राप्तमित्यर्थः । निर्वा मालंकारःu तमाशु चक्षुःश्रवसां समूहं मन्त्रेण साक्ष्योदयकारणेन । नेवा नयेनेव परोपजापं निवारयामास पतिः पशूनाम् ॥ ३२॥ १ 'अमृतम् इति पाटर. १"सिौ इति पारा वि पा. ४'डोष रवि पाठ ५'मग विपाह: . . .

·पोडशः सर्गः। २४१ वमिति । पशूनां पतिः शिवखं चक्षुःअवसां सांणां समूह साक्ष्योदयकारणेन साविमविहेतुना मप्रेण नेता नायको नयेन नीत्या परेपामुपजाई परोपना परतं स्वमण्डलमेदमिव । 'मेदोपमापावुपधा इत्यमरः । माशु निवारयामास । प्रतिप्रतीमिः कृतमीलितानि धुलोकमाजामपि लोचनानि । गरुत्मतां संहतिमिबिहाया क्षणप्रकाशामिरिवायतेने ॥ १३ ॥ प्रतीति । धुलोकमाजामप्यनिमेषाणामपि कृवं मीलनं निमेपो येषां तार लोचनानि टी प्रतिमतीमिः प्रतिबभतीभिः । हन्तेः शतरि डीए । गहमत शायां संहतिभिः समूहः क्षणाभिर्विद्भिरिव । तासा सौवर्णस्यादिति भावः। विहायोऽन्तरिक्षमवतेने व्यानझे। ततः सुपर्णवजपक्षजन्मा नानागतिमण्डलयजवेन । जरनृणानीय वियनिनाय वनस्पतीनां गहनानि वायुः ॥४४॥ संत इति । ततः सुपर्णमजाना वाइर्षकुलाना पोम्यो जन्म यस्य स नाना गतिर्विचिन्नगतिवायुर्वनस्पतीनां वृक्षाणां गहनानि जररणानि जीर्णतणानी जवेन मण्डलयम्भमयान्वयदन्तरिक्षं निनाय । মনাহিতাসনিম গালিগা নিল । यूढेरुरोभिव विनुद्यमानं नमः ससव पुरः खगानाम् ॥ ४५ ॥ मनःसिटेति ॥ मनःशिला धातुविशेपलया भारदसत्रिमेन तरसारी. भासी निकरेग शान्तिपूजेन पाया नियमानमाविषमाणं म्यूदैविशाल रोभिक्षोभिश्च । 'उरो घरसे च पक्ष' इत्यमरः । विदुधमानं प्रेयमाणं नम सगाना गाना ST: ससव ससारे । उपरोधादेशतिरोधानेन गम्मत खगानामपूर्वोऽपि पुरोभागः साश्यावंवपलम्यमानतया नमस एवं पेदना परा ससर्पयेत्युप्रेक्षा दरीमुखैरासवरागतानं विकासि समच्छदधाम पीत्या । जवानिलापूर्णितसानुजालो हिमाचलः शीव याचकम्पे ।।४६ । परीति । जवानिलेनापूर्णितानि भनितानि सानुशालानि पर स हिमाचल: भासवत रागो रकता पाम् । गुणयोरेवोपमानोपमेयभावः । विवाद विकतर समस्या सुवर्णपक्षासायपि भाम जो दभिर्मुसरिष दूरी मुखेः पीत्वा क्षीरो मत्त वाचकम्प भाववाट । उपमाम्यापिवेममुपेक्षा। प्रपतनक्तंदियरांधिदीतर्नमस्तलं गां च पिशङ्गतिः । अन्वहिताः परितः पदिश्छायाः समाचिक्षिपिरे बनानाम् ४८ पायेति । म दिपारनंदिसम्बर-'पादिमा ससम्पर्क RTER.नि. ' मापन सतरवि.

·२४२ किरातार्जुनीये पृश्योरप्य व्यययोन्द्रकवमायनिपाते समासान्तः । लक्षणया स्वहोरात्रमानवांची। प्रवृतः प्रादुर्भूतो पो नांदियस्थ संधिः संध्या पहीत: शोमिनिमतलंगा भुवं च पिशायद्विः लिङ्गीकुर्वद्धिान्तहित आच्छादितो को पसः पतद्भिः पक्षिमिः परितः सर्वतो घमाना छायाः समाचिक्षिपिरे समाक्षिताः । अन्तर्य हिश्श तेजाप्रवेशारकाप्यन्तहिता इत्यर्थः ॥ स भोगिसङ्घः शममुग्रधानां सैन्येन निन्ये विनतासुतानाम् । महावरे विध्यपचारदीपः कर्मान्तरेणेव महोदयेन ।। ४८॥ स इति । स भोगिसङ्गः सर्पसमूह उमधानां तेजस्विनां विनतासुताना ताइयाणा सैन्येन महावरे महाऋतौ विध्यपचारदोषः कर्मस्खलनदोषो महो. दपेन महासामध्येन, भयवा महता फलेन । तन्मूलेन प्रकृतक्रियासिबेरिति । कर्मान्तरेण प्रायश्चित्तेनेव शर्म शान्ति निन्ये पापितः । साफल्यमले रिपुपौरुषस्य कृत्वा गते भाग्य इवापवर्गम् । अनिन्धनस्य प्रसभं समन्युः समाददेव ज्वलनस जिष्णुः ॥१९॥ साफल्यमिति ॥ भने सांस्खे। भाग्ये प्राम्भवीये शुभे कर्मणीव । रिपोरषस्य रिपुपरस्क्रमस्य साफल्यं कृत्वापवर्गमवसानं समाप्तिं गते सति । स्वनिवृपया परसा: फल्यारसफलीकरणोपचारः । समन्युः समोधो जिष्णुरर्जुनोऽनिन्धनस्यैन्धनं विन. वोत्पादितस ज्वलनस्य ज्वलनप्रदीपकमस्त्रमानेयास्त्रं प्रसभं शीघ्र समाददे जग्राह । ऊर्ध्व तिरथीनमधश्च कीर्णैवालासटैलखितमेयपतिः । आयस्तसिंहाकृतिरुत्पपात प्राण्यन्तमिच्छनिव जाववेदाः॥५०॥ अमिति । अव तिरश्चीनं तिर्यक् । "विभाषारिदिक्खियाम्' इति सप. त्ययः । अधश्च कोणविस्तृतज्वाला एष सटा केसराः। सटा जटाकेसरयोः' इति विश्वः । तैलद्वितमेधपहिरतिक्रान्तजलदालिरायलस लानोद्यतस्य सिंहस्खेवा. कृतिर्यस्य स जातवेदा अग्निः पाण्यन्तं प्राणिनां संहारमिछभिवोत्पपात ॥ भित्वेव भाभिः सवितुर्मयूखाञ्जज्याल विष्वग्विस्तस्फुलिङ्गः । विदीर्यमाणाश्मनिनादधीरं ध्वनि विवन्धनकराः कृशानुः ॥५१॥ भिरवेति । भानिस्तेजोभिः सवितुर्मयसारिकरणान् । किरणोसमयूषांशु-' इत्यमरः । मिश्वेवाभिहस्येव विष्वक्समन्ताद्विस्ताः रफुलिभर यस्य सः । कु. लिमोदयस महाभिमातहेतुकावमुष्प्रेक्षते । 'निपुरसिमोऽमिणः' इस्थमः! मकृशोऽतनुः कृशानुर्षद्विर्विदीयमाणस विदलतोश्मनो निनादमिव पीरमुक्त ध्वनि वितन्वाग्वाल॥ चयानियाद्रीनिव तुझङ्गान्धचित्पुराणीव हिरण्मपानि । महापनानीय च किंशुकानां ततान यहि पवनानुकृत्या ।। ५२ ॥ १'वयम्' इति पाठ कार्यान्तरेण पाठ 'मीयम्'वि पाठ ·पोडशः सर्गः। २४३ धयानिति ॥ वद्धिः पवनानुवृत्या वायुबदोन चयानिव हिरण्मयान्माकारा- निव । 'चयः समूहे भाकारे' इति विश्वः । तुमशानद्रीनिव करिद्धिरण्मया. नीति 'दापिहनायन-' इत्यादिना निपातनात्साघुः । पुराण नगरापरिव तथा किंशुकानां पलाशतरूणाम् । 'पलासे किंशुकः पर्णः' इत्यमरः । महावनानीव । पुषितानीति शेषः । वतान वितस्तार । तदाकारेण जज्वालेत्यर्थः ।। मुहुश्चलत्पल्लवलोहिनीभिरुचैः शिखाभिः शिखिनोऽवलीढाः । खलेषु मुक्ताविशदा बभूवुः सान्द्राजनश्यामरुचः पयोदाः ॥५॥ मुहुरिति ॥ सान्दाजनश्यामरचो धनकजलश्यामरुचः पयोदा मुहुवलन्त्य च साः पलपलोहिन्यो लोहितयोंश्च ताभिश्चलपटवलोहिनीभिः । 'वर्णादनुदात्ता. शोपचासो नः' इति ही कारस्य नकारः। शिखिनोऽनरस्वताभिः शिखा मित्रालाभिरवलीडाः । दग्या इत्यर्थः । मत एवं तलेरधोभागेषु मुस्तावित सादा मौतिकवला बभूवुः । अलसंगोषणादिति भावः । अासरूयोरनी तरम्' इत्यमरः । लिलिक्षतीव क्षयकालरौद्रे लोकं विलोलाविपि रोहिताश्चे। पिनाकिना हृतमहाम्खुवाहमखं पुनः पाशभृतः प्रणिन्ये ।। ५४ ॥ रिरिक्षनीति । क्षयकालौने करूपान्तकारवाहयाच विलोलार्षिपि पल ज्वाले रोहिता स्खलने ।'रोहिताश्चो वायुसखः' इसमरः । लोकं लिलिमनि सेतुमिच्छनि जिघरसति सतीव । लिहः समन्तारउतरत्ययः। पिनाकिना पुनहंता भारता भाकारिता महारबुवाहा येन सरपानभूतो वरणस्थानं प्रणिन्ये मयुधम् । ततो धरित्रीधरतुल्यरोघसस्तडिल्लतालिङ्गितनीलमूर्तयः । अधोमुखाकाशसरिनिपातिनीरपः प्रसक्तं सुमुनुः पयोमुचः ॥५५॥ खत इति ॥ सतो परणासयोगानन्तरं धरित्रीधरमुस्वरोधसः पर्वतसम मान्ता रोधः साध्यान्तलयोः' इति विभः । वरिष्ठताभिराटिनिता नीलम तयो जीलानानि पेषो से पयोमुचो मेधा भयोगमा भाकासरिविष निपवनी. स्पयोमुखाकाशसरिलिपातिमीः । कर्तर्युपमाने' इति गिनिः । सपो जहानि प्रस. कमनुसन्धमविष्टि पधा या मुमुः। इतःपनि शस्यवृषम् । पराहतध्वस्तशिसे शिसावतो यपुप्पधिक्षिप्तसमिद्धतेजसि । शवास्पदास्तप्तश्यायसि ध्वनि पयोनिपाता: प्रथमे विवेनिरे॥५६॥ परतेति । पराता मासारामिावा भोपखा नियोपिता पिता माझा यस्य सम्पतरि । भधिषिसं मारितं मारिणम् । पारिवामिति पाप । समिदं टिति मदीस को पस मिम्बिायोपि स्वरूपे । तोऽपसिरप वापरातस्थितपः ! 'भारपर प्रतिमा पनि मपातः मममे पयोमराता असपाता पनि वितेनिरे विखरामागुः। कोलावि विपास-..'Ram ।

·२४४ नियमानी महानले भिमसिनामानिमिा समेत्य राया कैयनेन फेनताम् । प्रजभिराधनालारिश जैलेनिने दिवि धूमसंततिः॥ ५७ ॥ मामा नि महान लेनानिमितान तामागीय पालीति मिसिसामानिमिरमाने निणययः । सपः इस मेन पारेन फेम समेष माप परिस भाग प्रमहिलराधनबहाईको- रतुभ्यम् । रोनाति: पी पनिप्रगतः। वि गगने मर्मवनि- सिनेमामा केनादिम्मापनेप्री पम् । सफेतुमिः पाण्डुरैनीलपाटलैः समागताः शक्रधनुःप्रमामिदः । असंस्थितामादधिरे विमावसोविचित्रचीनांशुकचारा लिपः ५८ स्वाभिरिनि ॥ पाहुरेनी: पाटले पाण्डरनीलपाटविवि मित धूमः समागता VIRE | मत एवं कानुनमामिर इसपर्युनिभाओ विभावसोररियरोसिस्पितामरिया विचित्रस पीनोशुकस पहनविशेषस्य पास्तामादधिरे दाः जलीपसमूछनमूर्षितस्वनः प्रसक्तविद्युल्लसितंधितद्युतिः। प्रशान्तिमेप्यन्वधूममण्डलो बभूव भूयानिय तत्र पावकः ॥१९॥ अलोपेति । जसोपानामुदकमाणां संम्पर्धनेन मेलनेन मूविस्वनाम- मोपः । 'मूर्यनं मेहने मोकं वृद्धी मूर्मितमेव था' इति समनः । प्रसके संगतैर्विघुतां सडिटताना लसितः स्फुरणरेधिता पर्धिता इनिर्यस्य स मम- पडलो जलाघासारसमूतधूमपटलः पायक प्रशान्तिमेप्यंवत्र देश भूयानिव पभूष । भूयस्वस्थास्थायित्वादिषस्युतम् । प्रद्धसिन्धूमिचयस्थवीयसो चयविभिनाः पयसां प्रपेदिरे। उपात्तसंध्यारुचिभिः सरूपतां पयोदविच्छेदलवैः कशानः॥६॥ 'प्रवृद्धति ॥ प्रवृद्धाना सिन्धोः समुद्रस्योर्माण घया राशय इव स्थवीयसो स्थूलतराणां पयसा चयः पूर्विभिमा विपिताः कृशानयोऽनय उपापसंपाह पिभिः प्राप्तसंभ्यारागैः पयोदानी विच्छियन्त इति विच्छेदा विरिमा विक्षिप्तो ये लवाः शकलासैः सरूपता समानरूपता अपेदिर इसुपमा ॥ .. उपत्यनन्तयुतिरप्यसंशयं विभिन्नमूलीनुदयाय संक्षयम् । तथा हि तोयौपविभिन्नसंहतिः स हव्यवाहः प्रययौ परामयम् ६१ उपैतीति ॥ भनन्तपुतिर्महातेजा अपि.विभिनमूलो नष्टमूलोऽसंशयं पया १ ऋषनेन' इति पाठ हात पाठबनील रति पनि पाठकशात पाठविवाति पाठ- -07 ·पोडशः सर्गः। तथानुदयार्य पुनरनुरंधानाय संक्षयं नाशमुपैति । सथा हि सोधिदिमिया संहतिः संघातो यस्य स तयोक्ताहव्यवाहोऽनिः परामदं नाशं प्रथयो । विदोषेण सामान्यसमर्थनरूपान्तरन्यासः अथ चिहितविधेपैराशु मुक्ता विज्ञान- रसितनगनितम्बश्यामभासां धनानाम् । विकसदमलधाम्नां पाप नीलोत्पलानां श्रियमधिकविशुद्धां वनिदाहादिय धीः ॥ २ ॥ अयेति ॥ अथामिनिर्वाणानन्तरं विहितविधेयः कृतकौरसितनगस्यासनादे- नितम्वः कटकनाटल्यामभासा धनानां वितानः पटलचा धौराकासो बहिदा. हादिवेत्युपेक्षा । विकसन्ति च सान्यमलधामानि स्वच्छकान्तीनि च तेषां नीलो. पलानामधिकविशुद्धामायुश्वलो नियं प्राप । निदर्शनालंकारः ।। इति विविधमुदासे सव्यसाची यदलं बहुसमरनयज्ञः सादयिष्यभरातिम् । विधिरिव विपरीतः पौरुष न्यायपत्तेः सपदि तदुपनिन्ये रिक्तवां नीलकण्ठः ।। ६३ ।। : हनीति ॥ पहुसमानयाननेकरणोपायाज्ञानातीति पहुसमरनयशः । 'मातो. अनुपसा कर' इति करवपः न पशुपध-'इस्पादिनाकारान्तात् 'भनुपपदा. कोपपो भवति विप्रतिषेधेम' इति वार्तिकारयाने भाष्यकारेणाशनमुहा दत्वासार्यशदल कोपपदावं सितम् । सव्यसायनोराति किरातपति सादयिष्यन् । अपसादयितुकामः समित्या किया किया लटि तखात्रा- देशः । इति पूर्वोत्तप्रकारेण विविध पदसमुदासे । प्रयुकवानित्यः । 'उपसगा. दस्पायूमोति बाष्पम् हरमनेपदम् । विपरीतो विधिः प्रतिष्ठं देषम् । विधिविधाने बरपायेन मीत्या वृत्तितेनं यस्य तख मीनिति- एस पाएपमिव मीलकण्ठः शिवः सपदि वर रिकतो पतामुपनिम्मे । संह सवानियामालिनीएत्तम् । धीतप्रभावतनुरप्यतनुप्रभारः प्रत्याचा अपिनी सुजवीर्यलक्ष्मीम् । अक्षेषु भूनपतिनापते निष्णु- पिप्यता दिनकर जलेपु लोक १६४।। इति भारविरती महाकाप्ये किरातार्जुनीये पोडशः सर्गः। . ११- ·किरातार्जुनीये पीना गुमागमायरोनि वाहतेनु मामु पर्मियोगात्र मात्र वितरियानमा राग अलेकाहगेत मालक वीरममा गाप्रमदिमा सम्पत्र गाविसमत पर सनुः धागो वीर. ममायरानुमायाप्यराममा भिर्गमा सामांधिकः । सम्यग्रोयोगवान् । सगो निष्णुरगनो अपिनी जानशीयम् विधि-'वादिनैनित्रयपः । मुन. पीपलदमी भुजपराक्रमसंग । उमपत्रानि शुभारमिनि थाय । राकाल. कुडियामिर शेष प्रकार प्रत्यारमिययः । पपा सोको नपादिज. सापहारेःशुपान्तरेण शारीमा जीनियमिप्यति राप्रपापहारेऽपि मुक्या रोष जेमियेति भाषः । यमसनिलकाम् । हर श्रीमहामहोपाध्यायकोलायसमहिनायमूरिविरपिताया किरानानीय कायायायाया घाटापयपमानयाय पोशः मर्ग:समाप्तः । सप्तदशः सर्गः। अप पशभिः पार्थ विशेश्यमा कुलसमाह-अयेत्यादिभिः अयापदामुद्धरणक्षमेणु मिप्विवास्त्रेषु तिरोहितेषु । धृति गुरुश्रीगुरुणामिपुष्यन्वपीरुपेणेव शरासनेन ॥ १ ॥ प्रय जयलक्ष्मीप्रत्याशवानन्तरमापदामुदाणशमेवापनिवारणसमवप्रेषु प्रस्वापनादिपु सारशेपु मिग्रेविय तिरोहितेष्वन्तहितेतु सामु गुरुणा महता स्वपी. रुपेणेव ताशेन शरासनेन प्रति धैर्यमभिपुष्यन्वधंयन् । भवापि धनुपि पारखे च सति कियानयं किरात इति धैर्यमवलम्बमान इत्यर्थः । अत एव गुरुधीः प्रवृद्धगोमासंपतिः । “पमा मामी: श्रीनिंगयते' इति शाधतः । भूरिप्रमाण रणाभियोगात्प्रीतो विजिलाच वदीयवृदया। स्पष्टोऽप्यविस्पष्टवपुःप्रकाराः सर्पन्महाधूम इवाद्रिवहिः ॥२॥ भूरीति । पुनश्च । भूरिप्रभावेण महानुभावेन सह रणामियोगायुदलामायी- सस्तदीयवृद्या शत्रुवृष्या विजिको विच्छायश्च तथा स्पष्टो दीया मज्वलनाय- विस्पटो वपुःप्रकाशो यस्य सः । कुतः । सर्पन्प्रसरन्महानभूमो यस सोऽदिवहि- रिव स्थितः॥ तेजः समाश्रित्य परैरहार्य निजं महन्मित्रमिवोस्थैर्यम् । आसादयनस्खलितवमायं भीमे भुजालम्वमिवारिदुर्गे ॥ ३॥ तेज इति ॥ पुनश्च । परैररिभिरहार्यमभेचं निज खकीय महत्तेजो वीर्य मित्र- मिष समाश्रित्य । अत एव भीमे भयानकेऽरिरेव दुर्ग तस्मिारिदुर्गे शत्रुर्स- कटेऽस्खलितखभावमचलशीलमुरु महदैयं मुजालम्वमिव हसावष्टम्ममिवासाद यमामुवन् । ईटो संकटेऽपि महावीरस्वायमपजनित्यर्थः ।। १'प्रभा', 'प्रभावो', 'प्रभाव' इति पाम..

·सप्तदशः सर्गः। ૨૪છે. वंशोचितत्वादमिमानवत्या संप्राप्तया सप्रियतामसुम्यः । समक्षमादित्सितया परेण वध्वेव कीर्त्या परितप्यमानः॥४॥ रोति ॥ पुनश्च । अमिमानो ममतावृद्धिसदस्या । विषयतया । कर्मणि कर्तृ- धोपचारः । अभिमानास्पदेनेत्यर्थः । अन्यय कुलशीलाचाभिमानवत्या । बंशो. चितत्वारस्वकुलानुरूपरवादसुम्यः प्राणेभ्योऽपि संधियवां संप्रासया परेण शत्रु. पायोः समीपे समक्षमध्यप्रतः । 'भव्ययीमाये शरयभृतिभ्यः' इति समासा- तष्टम्प्रत्ययः । मादा मदीनुमिष्टयादिदिसतया । भानिहीर्पितपेत्यर्थः । भार पूर्वाददातेः सन्नताकर्मणि सः । वाव कीयों हेतुना परितप्यमानः । करि शाना 'हेतो' इति तृतीया । कन्यया शोक इतिवत् ।। पति नगानामिव बद्धमूलमुन्मूलयिष्यस्तरसा विपक्षम् । लघुप्रयस निगृहीतवीर्यत्रिमार्गगावेग इवेश्वरेण ॥ ५ ॥ पतिमिति ॥ पुनश्च । नगानां पति हिमवन्तमिव बद्धमूलं विपक्षं शg सरसा मलेनोन्मूलयिष्यधुत्पाटयिप्यन् । किंच । विभिर्मागर्गच्छसीति विमागंगा गहा। उत्तरपदसमासः तस्या बेग इव । ईश्वरेण मधुप्रयनमस्सायास या सपा निगृहीतबीयः प्रतिबद्धशक्तिः । हतासशक्तिरिति यावत् । पुरा किल हिमादि- विदलनाय परानापतन्तं गलामाई गाधरो रिजजटाजूटेन निजप्राहेति पौराणी कयातदादित्यर्थः॥ संस्कारवत्वाद्रमयत्सु चेतः प्रयोगशिक्षागुणभूपणेषु । जयं यथार्थेषु शरेषु पार्थः शन्देपु भावार्थमिवाशसे ।।६ संस्कारेति ॥ एवंभूतः पाथैः संस्कारवावारसंस्कारचित्तवासना । मन्यन्त्र साधु- एवम् । मसाधूनां प्रयोगनिरेधादिति भावः । अथवा संस्कारो म्युत्पसिनावात घेतो रमयत्सु । प्रयोगः संधानमोशादिः शिक्षाभ्यासो गुणसवाहितोऽतिशयो मा वा भन्यत्र प्रयोगोऽमियुक्तम्यवहारः शिक्षाम्पासो गुणाः स्वमस्थान. 'काणावयापासादायो पासे भूषणं थे तेथपा पाभूता भयों येषा से पपाषु । भम्पा नियवाएं। शुणन्ति हिसन्नीनि धरास्ते जपम् । तरिकयातदाधारस्वविवक्षामो ससमी । सदेत पदे भावः प्रवृतिरिमि सामान्याविः स एवाशमिव । भारत भाषकाओं शातिसयोराहपूर्व. योरियायामात्मनेपदमुपसत्यानात् । पथा शाEिET दर साधयन्ति सदर शरैजपं सापयिनुमियेपेलः ॥ भूयः समाधानविपद्धतेजा नवं पुरा युद्धमिति प्यथावान् । से निर्वयामाखममर्पनुमं विषं महानाग इवेक्षणाम्याम् ॥७॥ भूष भूषा पुनरपि समाधानेन पुदाप मनोग्यवस्थापनेन विवादाः प्रादप्रतापः पुरा पुराने पुरमेवमिर्ष सनिसादार भामवदिति सोययावा- परितापवान्मोन क्षणाम्याम्पिा मामागो महासरों विपमिधामपुर सविषारत र पारि ·क्रोपोगासमरामा म गर ! साhिaratri गोगिता तसाहवागाराविलोलमाले सरग्मनामापनलोगनमा । निर्यापयिष्यभिच रोगवसं प्रग्नापयामांग मुख निदाघः ॥ ८॥ समेत भामागेम दुधाणामपिटोलमोलेः ग्रनगरपणा Sant केगा पता मासषयः' इन्चमरः । सम्मताने को मारने विगो लोचने पर । सामान्यानो न महामोपमा निर्वामिणमिशिरीपनियुप्रा । मामास रिया से मनपामासेलमा । पार्मिपरिमाइकिल कोषान्धकारान्तरितो रणाय भूभेदरेखाःसनमार तिस्रः। पनोपरद्धः प्रमयाप पृष्टरूपांसुरानीरिव तिमिरमिः ॥९॥ सोति प्रोपोगा सेनारित मातः सोऽनुनी भनौदो मेयापक्षिामरश्मी परिप्रभयाय बगाप लिय असूना राजीरिक । भास्योपांपुरेसोये पुष्टिटिमियागमः । गाय रण तिपनिसंख्या एभेदो भूभातस्स रेग्गा धमा में प्रध्वनय्याम्युदनादि पापं हस्तेन दिमाग याद्रिशृङ्गम् । लानि शंमोरिपुमिस्तताप येतांसि चिन्तामिरिवाशरीरः ॥१०॥ स इति ॥ सोनोग्यदतीत्ययुदनानि । 'कठथुपमाने' इति णिनिः । जापं विकागो दिग्गजोऽदिशामिव हटेन करेण मध्यनव्य वनयिवा शंमोर्व- जानि सैन्यान्यशरीरोऽनः कामशेतांसि युवमनासे चिन्ताभिः प्रयोजनभ्या. रियेपुभिसताप सापयामास । सपतिः सर्मकः। मनेपदान्दः नीलिमा अन्य टोपमामोपमेपयोर्भिलितादोगद । 'पनी रोप इपुर्वयोः' इत्यमरः । सद्वादितैवामिनिविष्टयुद्धौ गुणाभ्यस्येव विपक्षपाते । अगोचरे वागिव चोपरेमे शक्तिःशराणां शितिकण्ठकाये ॥११॥ सहादितेति ॥ अभिनिविष्टा शास्त्रनिश्रिता बुद्धिर्यस्य स वसिमिनिविष्टबुद्धी खनिष्ठितमतौ विषये सदादिता प्रामाणिकार्यसमर्थकदेव । न हि सम्यगम्यस्ख स्त्रिं प्रति सद्वायपि शमोतीति म्याचक्षते केचित् । । मन्ये स्वभिनिविष्टबुद्धावान- विष्टचित्ते विषये सदादिता हितोपदेष्टत्वमिव । न मानही हितं गृह्णातीति भावः। पक्षपाते धीवरागे विषये गुणाम्यस्या गुणासहिष्णुतेव । स हि समदर्शी द्विष- मपि न द्वेष्टीति भावः। भगोचरेश्वाशनसांगोरे मझणि वागिव । यतो वाचो बर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह' इति धुतेरिति भावः ।' शराणां शक्तिः शितिक- काये शिवशरीरे विषये उपरेम उपरता । तस्याक्षोभ्यमहिमस्यादिति भावः । भाषाकर्मकात्' इत्यस्य वैकल्पिकत्वात्पक्ष भारमनेपदम् । मालोपमा । २ निवापयिष्यन्' इति पाठ २'भ्रमर' इति पाठ मनावरमा ति पाठ यमररिमः शति पार.५ 'सध्यानयन प्रध्वानयन्' इति पाठी.

·सप्तदशः सर्गः। उमापति पाण्डुसुतप्रणुन्नाः शिलीमुखा न व्यथयांवभूयुः । अभ्युत्थितस्याद्रिपतेनितम्बमर्कस्य पादा इब हैमनस ॥१२॥ उमेति । पाण्डुसुतेन प्रधाः प्रक्षिप्ताः शिठी शल्यं मुखे येषां ते शिटी. मुखा थाणा उमापति शिवमम्युस्थितस्साम्युसतस्यादिपतेनितम्ब कटकम् । हेमन्ते भवस्य इमनस । सर्वनापच उलोपन' इत्याप्रत्ययः सकारपत्र। अस्य पादा रश्मय इव । 'पाहा रश्म्यद्वितयांशाः' इत्यमरः । न व्यथयांब- भूवुः । “मध्ये स्थितस्थासुमा समूहमस्य' इति पाठान्तरे मध्ये स्थितस्य हैमनस्यार्कस्य पादाः किरणा असुमता प्राणिनां समूहमिवेति न दुःखमुत्पादया- मासुरिति योजना ॥ संग्रीयमाणोऽनुबभूव तीनं पराक्रमं तस्य पतिर्गणानाम् । विषाणभेदं हिमवानसय वप्रानवस्व सुरद्विपस्य ॥ १३ ॥ समिति ॥ गणानां पनिः शिवस्तीनं तस्सार्जुनस्य पराक्रम व रोषस्थानतस्य परिणतख । तटनहारिण इत्यर्थः । सुरद्विपस्वासझं विषाणभेदं दम्तमहारं हिम- वानिव संप्रीयमाणः संहप्यनुबभूवानुभवति स । तसाक्षोभ्यस्वादनुशिक्षु. स्वाति भावः ॥ उसै हि भारोद्धरणे समर्थं प्रदास्यता पाहुभिव प्रतापम् । चिरं विपेहेऽभिमवस्तदानीं स कारणानामपि कारणेन ।॥ १४ ॥ तमे दीनि ॥ तस्मै पाोय भारस भूमारस्योद्धरण उदहने समर्थ प्रताप याहुमिव । अबएग्मतयेति दोषः । अन्यथा भारोदहनस दुष्करस्वादिति भावः । स प्रतापः प्रभावश्च सरोजा कोशदण्डज इत्यमरः । प्रदास्यता वितरिष्यता कारणामा यहादीनामपि कारणेन अनदेन देवेन सोभिभयोऽर्जुनपरिभवन- दानी चिर विषहे सोदः । वारसश्यादिति मावः । अम विभिभगवभिभायमाविष्कुवंश्चमुभिः कलापकमाह- प्रत्साहतीजाः तसत्त्ववेगः पराक्रम ज्यायसि यस्तनोति । वेजांसि भानोरिव निप्पतन्ति मशांसि वीर्यज्वलितानि तस्स ||१५|| प्रलाइतेति । प्रत्याइतीजाः परेण प्रतिवबह: सबपि हसावेगाहतो साहातिशयः सन्यः पुमाश्यामि स्वसाइप्यधिक पराक्रमं तनोति तस्य सो भामोरव सेनासीय पौधन शायण ज्याटिसानि प्रहाशितानि मशीनिमिप- तम्ति उदयम्तीत्यर्थः।दीनस्याधिकाभियोगो भारत इति भावः। ताकिमिखत भाग दृशापदानाध्ययभरलोक घसमेति म्पपिचार तेजः। तेजीविहीन विवहाति दर्पः शान्तार्थिपं दीपमिर प्रायः ॥१६॥ रगिल wz. भारोगाने पार. मे पार हम रिलोकीपर पर ·tt . स्टेति ॥ दृष्टमवदानं महत्कर्म यस्य तसादृष्टावदानादृष्टपौरपदरिलोक युजनो व्यथते विभेति । व्यथितागीतासेजः प्रध्वंसं नाशमनि । तेजोविहीनं उत्साहः शान्तापिं निर्वाणज्वालं दीपं प्रकाश इव विजहाति त्यजति । तः प्रयात्यस्तमदाबलेपः स जय्यतायाः पदवीं जिगीपोः । -न्धेन जेतुः प्रमुखागतस्य प्रतिद्विपस्सेव मतङ्गाजीपः ॥ १७ ॥ तत इनि ॥ ततो दर्पहान्यनन्तरमस्ती क्षयं गती मदावलेपी मदगी यस्य रिलोको गन्धेन मदगन्धेनेव जेतुर्जयनशीलस्य । शीला तृप्रत्ययः । मुखागतस्याभिमुखागतस्य प्रतिद्विपस्यान्यो माजीघो मत्तगजसमूह इव गीपो यकस्य जय्यतायाः पदवी प्रयाति प्रामोति । विजिगीपुणा जेतुं शक्यो वतीत्यर्थः । 'क्षय्यजय्यौ शक्याथै' इति निपातः । अत्र श्लोकद्वये ज्यायसि राक्रमकरणादीनां पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तरं पनि कारणरवकथनास्कारणमालारयोः टंकारः । लक्षणं तूक्तम् ॥ चं प्रतिद्वन्द्विषु तस्य कीर्ति मौलीन्दुलेखाविशदां विधासन् । येप पर्यायजयावसादां रणक्रियां शंभुरनुक्रमेण ॥ १८॥ एवमिति ॥ एवमुक्तरीत्या प्रतिद्वन्द्विषु प्रत्यार्थषु मध्ये सस्थार्जुनस्य मौलीम्बु- खाविशद कीति विधास्यकरिष्यचनुक्रमेणाविपर्यासेन पर्यायेण जयोऽयसादो इश्च ती जयावसादी यस्सां सां पर्यायजयावसादा रणक्रियामियेथेग्छति स्म। यानन्तर भो भङ्गानन्तरं जय इति पर्यायार्थः । तस्स विपर्यासोऽन्यतरनर. नयं सदमावोऽनुफम इत्यपौनरुक्त्यम् ॥ नेविचित्ररिपुभिः स भूयान्निन्ये वशं भूतपतैलीयः । हात्मलामेन समुत्पतद्भिर्जातिस्वभावैरिव जीवलोकः ॥ १९ ॥ मुनेरिनि । मुनेविपिरिभिः स भूयानसंख्यो भूतपतेर्यलोष भारमलाभेन मना सह समुत्पतदिराविर्भवद्भिः । भाजन्मसिद्धरित्ययः । जातयो गोस्यम. यावादयः, स्वमाया जातिनियता घमांसजोतिस्वभावैर्जीवलोक: प्राणिजात. व परी निम्ये मीतः । कर्मणि लिए । प्राणिनो जातिधमानिय गणा मुनिश. सानिमित सेकुरित्यः॥ तन्यतस्तस्स शरान्धकारं प्रस्तानि सैन्यानि रवं निशेमुः। वर्पतः संतववेपनि क्षपापनपेव गया मुलानि ॥ २० ॥ वितम्यत इनि । अखानि सम्यानि संतरेपनि निरन्ताकपानि nat हानि वृदानि प्रति क्षमापनस रात्रिमपण गरयो:या. वितस्तो निसारपस्सस्स मुनेः संबन्धिन र कारवर्षपोष मिशः प्रभुः । FREE चा पुरापानि भाषः। PayTM पर बाडेनु त .

·सप्तदशः सर्गः। स सायकान्साध्वसविप्लुतानां क्षिपन्परेपामतिसौष्ठवेन । शशीच दोषाश्तलोचनानां विभिद्यमानः पृथगारभासे ॥ २१ स इति ॥ अतिसौटवेनातिलाघवेन सायकाबारानिक्षपन्सोर्जुनः सा विडतानां प्रान्तानां परेपो द्विपां दोपेण काचकामलादिरोगेणावृतलोत्र दुष्टचक्षुपां शशीव पृथग्विभिधमान धावभासे । यथा सदोषचक्षुषक: नानेच लक्ष्यते तदेकोऽप्यनेक इव ए इति भावः ॥ क्षोमेण तेनाथ गणाधिपानां मेदं ययावाकृतिरीश्वरस्य । तरङ्गकम्पेन महाहदानां छायामयसेव दिनस कर्तुः ॥ २२ ॥ शोभेणेति ॥ अथ गणाधिपानां संबन्धिना तेन क्षोमेण कम्पनेवरस्या राकारो भूर्तिमहावदानां सराकम्पन छायामपस प्रतिविम्बरूपस्य दिनस्य दिवाकरस्याकृतिरिव भेदं विकार ययौ प्राप । स्वयं निर्विकारोऽपि प्रतिम वस्परसंसर्गाप्या प्रतीयत इत्यर्थः । यदि देवोऽपि विकृतवहिं कोपः किं न कृतः । ग्राह--- प्रसेदिवासं न तमाप कोपः कुतः परमिन्पुरुपे विकास। आकारवपम्पमिदं च भेजे दुर्लक्ष्यचिता महतां हि वृत्तिः ॥ प्रसेदिवासमिति ॥ प्रसेदिवासमर्जुनं प्रति प्रसन्नचितं देवं कोपोन माप । बत्राप्यनुमई ययाविति भावः । तत्र हेतु:--परस्मिन्पुरुष परामनि स्वतो निर्विकार इत्यर्थः । विकारः कोपरूपः कृतः। न फुतधिदित्यर्थः । नन् नर्विकारस्य कथं महिराकारभेदः कारणाभावादिति चेत्तम विन इत्याह- पूर्वोत्तमाकारवपम्य ध मेने । बिनु केनापि धारणेन न छुप्यतीत्यर्थः । मनु कारे कुत भाकारभेदस्वाह-माता वृत्तिश्चेष्टा दुर्लक्ष्यचिद्धा दुर्महेनुका पम्यमेवाह- पिस्कार्यमाणस देतो भुजाम्यां भूतानि भर्ना धनुरन्तकस । मिनाकवि ज्यांदनःस्फुरन्ती शुद्धस्य जिलामिव उक्षकस्य ।। विस्फार्यमाणस्पेति ॥ ततोऽनन्तरे भूतानि भत्री भूतपतिना। भूत्रर ययः । अत एव न होक-' इत्यादिना पटीमतिषेधः । भुजाम्याम् । णयोलतीया । विस्फार्यमाणस्याप्यमाणस धनुरम्बक व उस धनुरम संबन्धिनी रपटान्ती घाटम्तीमत एवं मिया विधेव यमानातियंस्थान धनुर्गुणं कुरस तस्य मागविशेषस्य जिहामिष दाः पाद वापति भावः। सध्यापसच्यचनिचोप्रपा पार्षः किरावाधिपमायराई। पर्यायसंपादितकर्णतालं यन्ता गर्न ब्यालमिवापराद्धः ।। २५ १ भRE. रोपार रोमाभ्यासही ४'लिपास ·हिराना । सांगेतिपा माणामागम पामsirmirrit पनि मानिमुन पाय येन हिताधिागाभारा प्रमतो यमा पर्यापेगायोगान में दि कगंगोमास भाकालनं पेन सं म्याग्लं दुधम् । भाटि शर्ट म्या: इस्यमा गमियागरे । तदर्शनाया काप्ययमनकर पारिवारिता निजमिरे तस्य हरेणुजालः पतन्ति पृन्दानि गिलीमुखानाम् । ऊर्जखिभिः सिन्धुगुणगवानि यादांसि यादोभिरिवाम्युराः।२। मिजारि इति ॥ हरेषनालेमस्थानस्य पतम्यागप्ठन्ति शिलीमुभार पाराणा प्रग्यानी । असिमिः प्रपलायुराशेयांदोभिलप्रा. मिन्मुसे नदीमुखेमागतानि यादागीय निमिरे हमानि ॥ विमेमन्तः पदवी निरोधं विध्वंसनं चाविदितप्रयोगः । नेतारिलोकेषु करोति यद्यत्तत्तयकारास भरेषु शंभुः ॥ २७ ॥ विभेदमिति ॥ अन्तर्विमेदं प्यूहविश्लेषणमुपजापं च पद निरोध मार्ग ए प्रतियन्धनमन्यात यासारप्रसारप्रतिवन्ध विध्वंसन खण्डनं दुर्गलुण्ठनदाहादिवे घेस्यादि यस्ता मायको जिगीपुरविदितप्रयोगः संवमघ्रम्वादविज्ञाठोपायन योगः सप्तरिलोकेदु शत्रुकुलेषु करोति तत्तष्ठमुरविदितप्रयोगोऽज्ञातवाणसंधान मोक्षादिकः समसार्जुनस्य शरेषु धकार कृतवान् । करि लिए । छेपालंकारः । सोढावगीतप्रथमायुधस्य क्रोधोज्झितवेगितया पतद्भिः । छिन्नैरपि त्रासितवाहिनीकैः पेते कृतार्थैरिव तस्य वाणः ॥२८॥ सोटेति ॥ सोदानि परैरवगीतानि गहितानि प्रयमायुधानि सर्वोत्तयां यस्य तस्यार्जुनस्य संबन्धिभिः क्रोधोग्झितेः पूर्वबाणवैफल्याकोपेन त्यक्तः । अत एव घेगितया वेगेन पतद्भिर्गतिं कुर्वद्धिः अतएव लिखैरपि ग्रासिता चाहिन्यो यस्तैरत एव कृतायरिव वाणैः पेते । मा लिद । वस्तुतस्त्वकृतार्या एवेत्पर्यः । अलंकृतानामृजुतागुणेन गुरूपदिष्टां गतिमास्थितानाम् । सतामिवापर्वणि मार्गणानां भङ्गः स जिष्णोतिमुन्ममाथ ॥२९॥ अलमिति ॥ अजुताऽवक्राकारस्वमवक्रशीलवं च सैव गुणस्तेनालंकृताना गुरु मिर्धनुर्विद्यागुरुभिर्धर्मशास्त्रगुरुभिश्योपदिष्टां दर्शितां गति गमनमाधार चास्थि. तानां प्राप्तानां मार्गणानां शराणां सतां साधूनामिवाऽपर्यण्यमन्यो । भन्यत्राप्र- खावे । अकाण्ड इत्यर्थः । 'पर्व स्यादुत्सवे मन्यो प्रस्ताव लक्षणान्तरे' इति विश्वः । स ईश्वरकृतो भारछेदो ध्यसन व जिष्णोर्जुनस कस्यचिनिस्वरस्य । 'जिष्णुः शके धनंजये । निरवरे' इति विशः। एति धैर्यमुन्ममाघ । सहारेत्यर्थः । अकाण्डे साधुविपत्तिदर्शनादिव शरमङ्गदर्शनाद्वैर्यममोऽभूदित्यर्थः ।। १'चास्य इति पाठ २'तेजस्विभि ति पाट ३ अर्णवस इति पाठ ४ 'विच्छेदम्' इति पाठः ५ 'प्रधंसनम्' इति पाठ:. ६ भता' इति पाउ.. ७ प्रमथा- इति पाठ .

·सप्तदशः सर्गः। २५३ पाणच्छिदस्ते विशिखाः सरारेरवामुखीभूतफलाः पतन्तः । अखण्डितं पाण्डवसायकेभ्यः कृतस्य सयः प्रतिकारमापुः ॥३०॥ बाणेति ॥ वाणसिदः पार्यशरच्छेदिनस्से भरारेविशिखा भवामुखीभूतफला विमुखामा विफलाच सन्तः पतन्तः पाण्डवसायकेभ्यः । कियाप्रहणाचतुर्थी। पाण्डवसायकानां कृतस्य फलमनरूपस्य स्वकर्मणः सोऽस्खण्डितं प्रतिकारमा) शत्युस्कटं कर्म सद्यः दर्शयतीति भावः ॥ पुनरर्जुनस्य अयमाह~ चित्रीयमाणानतिलाघवेन प्रमाथिनस्तान्भवमार्गणानाम् । समाकुलाया निवखान दूरं वाणान्ध्वजिन्या हृदयेष्वरातिः ॥३१॥ चित्रीयमाणानिति ॥ मरातिरगंनोऽतिलायनातिशीघ्रत्याचित्रीयमाणाशित माश्चयं कुर्वाणान् । 'नमोवरिपश्चिनका क्या' । मवमार्गणानां प्रमायिनः खण्ड. यतस्तान्याणान् । समाकुलायाः संक्षुभिताया ध्वजिन्याः सेनाया हृदयेषु दूर गाद निचखान निखातवान् । तथातियलादतिरिच्यमाने पराक्रमेज्योन्यविशेषणेन । हन्ता पुरा भूरि पत्कर्ष निरास नदोष इवाम्बु भेषः ॥ ३२ ॥ सस्पेति ॥ सस्थार्जुनस्य पराकमेऽतियवाद्धतोरन्योन्यस्य विशेषणेनातिशयक रणेनातिरिच्यमान उस्कृष्यमाणे सति पुरो हन्ता त्रिपुरविजयी हरो भूरि मभूत पुपत्तवर्ष बाणवर्षम् । 'पत्कवाणविशिखाः' इत्यमरः । निदाधे भयो नैदायों मेघोऽम्बुवाहोऽम्बु जलमिव निरास मुमोच । भस्यतेर्लिद । निदाधमहर्ण वर्षण- स्थातितीयत्वद्योतनार्थम् ॥ अनामृशन्तः कचिदेव मर्म प्रियपिणानुपहिताः शिवेन । सुहत्प्रयुक्ता इव नवादा: शरा मुनेः प्रीतिकरा बभूवुः ॥ ३३ ॥ अनामन्त इति ॥ लियेषिणा प्रियचिकीर्षुणा शिवेनानुअहिताः प्रयुकात एक कचिदेव ममीनाममन्तोऽस्पृशन्तः शराः मुहम्मित्रं सोऽपि प्रियैषी सेन प्रयुक्ता उचारिता नर्मवादाः प्रिपवादा इव मुनेरर्जुनस्य प्रीतिकाराः भीतिजनका बमः। अतः समानामतिरेकिणी वा पश्यनिपूणामपि तस्स शक्तिम् । विषादयक्तव्याला प्रमाथी स्वमाललम्बे चलमिन्दुमौलिः ॥ ३४ ॥ भी रिति । अस्पैः स्वायुधः समानां तुल्यामतिरेकिणी ततोऽधिकां वा सस नेरिणामपि शाकिं पश्यन्धिपादेनोसाइभन पतष्पानि निर्वाच्यानि बलानि न्यानि यस्य स प्रमाथी शत्रुमदन इन्दुमीटिहादेवः खं बहमारमीयं महि- TIनमालहम्ने स्वसामर्थ्यमबम्बितवान् । १'शाकुलाया' रति पाठ: १'निशुपति पाठ ३ नदायम्' रति पाठ. 'रिपूण्यम्' इति पाठ: ५'अ' रति पाठ -- ·२५४ किराताजुनाये ततस्तपोवीर्यसमुद्धतस पारं पियासोः समरार्णवस । महेपुजालान्यसिलानि जिष्णोरकः पयांसीव समाचचाम ॥ ३५॥ सस इति । सो महिममाडर्मायानन्तरं देवनागोपीर्याम्या समुद्रतस्य प्रगमस समर एवार्णयस्तस्य पारमन्तं बियासोनिगमिपोजिष्पोरर्जुनस्याखिलानि महेना. लानि समप्रमाणसमूहानकः सूर्यः पाशीव जलानीय समाचधाम संजहार रिक्त सविसम्ममथार्जुनस्स निपङ्गय निपपात पाणिः । अन्यद्विपापीतजले सतर्प मवङ्गजस्व नगाश्मरन्प्रे ।। ३६ ।। रिक्त इति ॥ अथ पाणान्तर्धानानन्तरमर्जुनस्य पाणिः करो रिक्त बाणभून्ये निपायो सूणीरमुखेऽन्यद्विपेन गजान्तरेणापीतजले पीसतोये नगखाचलस्या. इमरन्धे शिलागते । प्रदर इलथैः । सतयं सतृष्णं यथा सासया मतनस्य पाणिलक्षणया कर इव सविसम्म सन्त्येव माणा इति सविश्वास निपपात । च्युते स तसिनिपुधौ शरार्थाद्धस्तार्थसारे सहसेव बन्धौ । तत्कालमोघप्रणयः प्रपेदे निर्वाच्यताकाम इवाभिमुख्यम् ॥ ३७ ।। च्युत इति ॥ शरा एवार्थों धनं तस्माश्युते भ्रष्टे तसिवियुधी निपले सहसा झटिनि वस्तार्थसारेऽकाण्डे नष्टधनसारे बन्धाविव सस्काले मोघो वितथः प्रणयः प्रीतिर्यस्य सः । तत्कालकृतम्यर्थप्रार्थनः । पूर्व कृतार्थ एवेति भावः । स पाणिः। निर्वाच्यतां कृतज्ञवापधादराहित्यं कामयत इति निर्वाच्यताकामः । शीलिका- मिभक्ष्याचरिभ्यो णः' । स इवेत्युपेक्षा । भाभिमुख्यं प्रपेदे । यया कधिकृतज्ञ- तत्कालेऽकृतोपकारमपि पन्धु पूर्वोपकारमरणात्पुनः पुनरनुयनाति तद्वदित्यर्यः । आपट्टयामास गतागताभ्यां सावेगमग्राङ्गुलिरस तूणौ । विधेयमार्गे मतिरुत्सुकस नयप्रयोगाविव गां जिगीपोः ॥ ३८ ॥ भापयामासेति ॥ अस्य मुनेरनं चासावलिश्चेत्यप्राङ्गुलिः । 'हवामाप्रह स्खयोगुणगुणिनोर्भेदाभेदात्' इति वामनः । विधेयमार्गे कर्तग्यान्वेषण उरसु. कस्य प्रवृत्तस्य गां भुवं जिगीपो यकस्य मतिर्बुद्धिनंयः पाहुण्यं प्रयोग उपा. यस्ती नयनप्रयोगाविव पूणो निषङ्गो सागं ससंभ्रमम् । इष्टानिष्टागमाज्ञाने आवेगश्चित्तसंप्रमः' इति शाश्वतः गतागताभ्यां यातायाताम्यामावापोद्वापामा चाघयामास । अन्यत्र तु वितर्कयामास । शरमहणाय पुनः पुनस्तुणयोः पाणि ग्यापारयामासेत्यर्थः ॥ चमार शून्याकृतिरर्जुनस्तौ महेपुधी वीतमहेगुजालौ । युगान्तसंशुष्कजली विजिनः पूर्वापरी लोक इवाम्बुराशी ॥ ३९ ॥ बमारेति ॥ शून्याकृनिरिष्टनाशानिजकरूपोऽभुनसा धीवमपुत्राला वी. तानि गवान महेपुमालानि ययोती महेषुपी महानिपङ्गी विनिमः एम्पो लोको १'वन्यइति पाठः, १'सावेशम्' इति पाठ... 'उन्मुषस्य पी पाठ ·सप्तदशः सर्गः। । पुगान्ते संतुष्काली। 'शुक" इति निसावकारस्य ककारः । पूर्वापराघरधुरी समुदावि यभार ॥ तेनानिमिचेन क्या न पार्थस्तयोर्यया रिक्तवयानुतेपे । खामापदं प्रोदय विपचिमनं शोचन्ति सन्यो धुपकारिपेक्षम् ॥४०॥ तेनेति ॥ पायंस्तयोसूपयो कित्तपा हेतुना पधानुतेपे शुशोध सभा तेगानि- मितेन पाणक्षयरूपेण दुनिमिसेन न शुशोष । तथा हि । सन्ता सामापदं मोगस्य विपुज्य विपत्तिमममुपकारिणा पक्षं वर्ग शोचन्ति । स्वध्यसनापेक्षया परकीयम्यसनमेव सवामनुतापकमित्यर्थः । प्रतिक्रियायै विधुरः स तसात्कृच्छेण विश्लेपमियाय हस्तः । पराशुपत्वेऽपि कृतोपकारातूणीमुखान्मित्रकुलादिवायः॥४१॥ प्रतीति । प्रतिक्रियायै विपुरः प्रतिकर्नुमसमर्थः । 'सुमोध भावनात्' इति चतुर्थी । अर्जुनस स हवः पाणिः । परामुखस्वेऽपि सस्कारुचे मुख्येऽपि कृतोप. काराममातूणीमुक्षामित्रकुटादार्यः साधुः कृतज्ञ इव । 'मार्यः साधुकुलीनयो।' इति विश्वः । कृष्ण महाकप्टेन विहेपमियाय । गौरादित्वातणशब्दान्हीए । पचारिक्रया तूणयुगस मर्तुजे तदानीमुपकारिणीव । संमायनायामधरीकृतायां पत्युःपुरः साइसमासितव्यम् ।। ४२ ।। पश्चादिति ॥ सदानी भर्नुः स्वामिनः ।करि पट्टी । पश्चालिया पृष्टतःकरणं णयुगस्योपकारिणीयोपकारिकेव बजे जाता। तथा हि । संभावनाय स्खयो। ग्यतायामपरीकृतायामफलीकृतार्या पत्युः स्वामिनः पुरोऽप्र भासितव्यमासिवं स्थितिः । बहुलप्रणाझाचे तपप्रत्ययः । साहसं नक्षमं न योग्यम् । भो संभावितस्यावसरेऽनुपर्नुरनुजीविनक्षत्सांमुख्यमनुचितमित्यर्थः ।। तं शंभुराक्षिप्तमहेपुजालं लौहः शरैमर्मसु निस्तुतोद । हतोत्तरं तत्त्वविचारमध्ये बक्तव दोपगुरुभिर्विपक्षम् ॥ ४३ ॥ समिति ॥ शंभुराशिलान्याहतानि महेपुजालानि यस्य सं मुनि तत्वविचार- मध्ये पादमध्ये हतोचरं निरुत्तरीकृतं विपक्ष मतिवादिनं बचा बादी गुरभिदों- पैनिग्रहस्थानैरिय टोहाहमयैः शरैमर्मसु निस्तुतोद व्यथयामास । जहार चासादचिरेण वर्म ज्वलन्मणियोतितहमलेखम् । वण्डः पतंगान्मरुदेकनीलं वडित्वतः खण्डमिवाम्बुदस्य ॥४४॥ सहारेति ॥ किं च । असमान्मुनेरचिरेण सी ज्वलदिमणिमियोंतिता हेभ्यः नौवण्यों लेखा यस्य सत्तयोवं वर्म कवचम् । धपदो महत्पवनः पतझारसूर्यादेक. १'शुशोच' इति पाठः २ वर्गम्इति पाठ- ३'विफलीकृतायाम्', 'धरीकृतायाम्। ति पाठी. ४'विचारमार्गे: 'विचारणयाम् इति पाग. ५'वादीब' इति पाठ 'हसदेख' वि पाठ ·किरातार्जुनीये' मीलं केवलकृष्णवर्णम् । 'एके मुस्थान्यकेवलाः' इत्यमरः । तडिवतरित छस्याम्बुदस्य खण्डमिव उहार । तदा भगन्मायया मुकाको मुनिजन मुंक्त सूर्य इव दिये इति भावः। भय युग्मेनाह- विकोशनिधीततनोर्महासेः फणावतच त्वचि विच्युतायाम् । प्रतिद्विपावद्धरुपः समक्षं नागस चाक्षिप्तमुखच्छदस ॥ ४५ ॥ विकोशेति ॥ सोऽर्जुनः । तनुं प्राथत इति तनुत्रं धर्म | 'मातोऽनुपसर्ग है.' इति कप्रत्ययः । तेन विना । विकोशः कोशादुदतो निधीततः मोहोर मूर्तिः । ततो विशेषणसमासः । तस्य विकोशनितितनोहारा रा त्वधि विध्युतार्या सत्यां फगायत मुक्कामुक्साहेब प्रतिद्विपे प्रविगज बार यरपो पलकोपस्य समक्ष प्रतिगमसाम आक्षिप्समुसणस मरवमुखावरमय । मागस्य गजस्वचा विपोधितस्य घनिना धनानां हरेरपेतस च शैलरन्ध्रा । निरस्तधूमस्स प राभिवविना तनुत्रेण रुचि स मे ॥ ४६॥ विघोधिरामगि ॥ धनाना वनिना गजितेन वियोधितस्य । ( গাগা বিধ । যা নিমেঘ মধুময় ব্যারিষ্ট रवि शोमा भेजे । एतेनास तीक्षणावेरनियामस्वरणउपमनखिरवतेजस्वि. पागुता | भर सथिमिव रथिमिति सायापारीभगसंषापी Aminो माया संगः अपिलमायामपि नाम युक्तामनूलतां प्राप्य तदीयकृच्छे । मी गती याविषुधी वदानी विजयतुभेतनपेय मोगम् ॥ ४७ ॥ MAnापामिति तानी पतनममपे मही गाविधी मिया वितायतमा पिसदीय स्वामिम्पसने पुना योग्याम्।मामल! मनात मावः । मनलतामगाशुखावं प्राय या माणिगान मगर योग गरिमा मतेऽप्यपाशुलवारियन मोगादिनिभा पित रिशुदं नमसीय गन्ने पाना तपोपीर्यमयेन पुनम् । ... सिमान्तमिहिलेश ।। ५८॥ नपुरे प्रमी ममी म सा नीमक मात्रामा दुई नमनमो reTt Ar मिरविविध ·सप्तदशः सर्गः। २५७ संरंम्भवेगोज्झितवेदनेषु गात्रेषु बाधिर्यमुपागतेषु । मुंनेषभूवागॅणितेषुराशैलौहस्तिरस्कार इवात्ममन्युः ॥ ४९ ॥ संरग्मेति ॥ संरम्भवेगेन संभ्रमातिशयेनोशितवेदनेषु स्वतदुःखेषु गात्रेषु वाधियं तमित्यमुपागतेषु सत्सु न गणिता इपुराशयो येन तस्यागणिवेपुराशेर्मुने- रर्जुनस्यारममन्युः स्वकोपो लोहस्य विकारो लोहः कार्णायसः तिरस्क्रियत आ- प्ठायतेऽनेनेति तिरस्कारः कभुक इव बभूव । रोपवशान किंचिरमहारासम- ज्ञासीदित्यर्थः । क्रोधकवर्मणां धीराणां किमन्यैलोहमाररिति भावः ।। भय युग्मेनाह- ततोऽनुपूर्वायतवृत्तयाहुः श्रीमान्क्षरलोहितदिग्धदेहः । आस्कन्ध वेगेन विमुक्तनादः क्षिति विधुन्वन्निव पाणिघावैः ५० वत इति ॥ ततोऽनन्तरमनुपूर्वी पूर्वमनुगती गोपुच्छाकारावायता दोघाँ वृसौ वर्तुलौ च पाहू यस्य स श्रीमाशोभावान्धरलोहितदिग्धदेहः नवदुधिर- लिलगानः पाणिभातश्चरणतलाघातः । तदन्थी घुटिके गुरफी स्त्रियां पागिरध- स्वयोः' इत्यमरः । क्षिति विधुन्वन्धकम्पयन्निव वेगनास्कन्धाभिद्रुत्य विमुक्तनादः सोऽर्जुनः॥ साम्यं गतेनाशनिना मपोनः शशाङ्कखण्डाकृतिपाण्डुरेण । शंभुं विभिन्सुर्धनुषा जपान स्तम्यं विपाणेन महानिवेभः ॥५१॥ साम्यमिति ॥ मघोन इन्द्रस्थाशनिना वज्रेण सह साम्यं यतेन बनकल्पेन शशास्य सण्डं शकलं तस्येवाकृतिर्यस्य । तऋमित्यर्थः । पाण्डुरं च । सहदे- चेति भावः । सेन शाखण्डाकृतिपाण्डुरेण धनुषा शंभु विभित्सुनुमिच्छुः सन् । महातिमो गजो विषाणेन दस्तेन स्वम्वमिव जयान रयेण सा संनिदधे पतन्ती भवोद्भवेनात्मनि चापयष्टिः। समुद्धता सिन्धुरनेकमार्गा पेरे स्थितेनीजसि.जहुनेव ।। ५२ ॥ रयेोति ॥ रयेण देगेन पतन्ती ला चापयष्टिर्भवस्थ संसारखोगव सरपतियं. स्मासन भवोददेनेवरेण पर भोजसि पर ज्योतिपि स्थितेन जदुना राजर्षिणा समुद्धतायुकटानेकमार्गा विस्रोताः सिन्धुदेवात्मनि संनिदधे सम्पद्विहिता। अन्सनिलायितेखः॥

·२५८ किरातार्जुनीये विकामुक इनि ॥ विकार्मुको भानचापोऽत एवं परित्युतीदायों दानवर्जित उपचारः सरकार इव कर्मसु रणक्रियासु कृत्येषु च शोचनीयः शोच्योभूज्यश्च सत्वावष्टम्भेनाममचिचस्वाच सोऽर्जुन: शूलभृता शिवेन सलीलं सहेलं यया तयाऽदूरपातरतिगादप्रहारः पग्निभिः शरर्दूरमत्यन्वं विविक्षिपे नुमः ॥ उपोढकल्याणफलोऽभिरक्षन्वीरवतं पुण्यरणाश्रमस्थः । जपोपवासरिय संयतात्मा तेपे मुनिस्तरिषुभिः शिवस्य ॥५४॥. उपोदेति । उपोढमासनं कल्याणफलमत्रलाभरूपं स्वर्गादिकं च पसस वीरमतमाहवादनिवृत्तिरूपं वीमं तपश्चाभिरक्षन्पालयापुग्यो यो रण एवाश्नमस्खा तिष्यतीति पुण्यरणाश्रमस्थः संयतामा नियमितचित्तो मुनिरजनः धित- पस्वी च तैः शिवस्य महादेवस्येभिः शरैपोपवासरिय ते. सप्तः । तपतेः कर्मणि लिट् ॥ चतोऽग्रभूमि व्यवसायसिद्धः सीमानमन्यरतिदुस्तरं सः । तेजाश्रियामाश्रयमुत्तमासि साक्षादहंकारमिवाललम्वे ।। ५५ ॥ तत इति । ततश्वापान्तधानानन्तरं सोजनोऽप्रभूमि विपदि गन्तव्यस्थानम् । शरण्यमित्ययः । कुतः । व्यवसायसियुद्धोधोगसिवः सीमानमवधिम् । साधक- सममित्यर्थः । अन्यः पररतिदुस्तरे दुरतिक्रमं तेजामियां प्रसापसंपदामामयम् । हेतुमित्यर्थः । उत्तमासि महासाम् । 'सन्महत्-' इत्यादिना समासः । साक्षा- दहंकार सविग्रहमामिमानमिवाललम्बे जमाह । शरानवयन्ननवद्यकर्मा पवार चित्रं प्रविचारमार्गः । हस्तेन निस्त्रिंशभृता से दीप्तः साकांशुना वारिधिरूमिणेय ॥५६॥ शारानिति ॥ मनवमांगकर्मा । 'अवयपण्य-'इत्यादिमा निपा. मवयम्सहयधीरो मनिशमता वायुन हसन साकांशुमारासहितेनो- मिणा तरण चारिधिरिव दौलो दीपितः सोऽर्जुना प्रविचारमा सीमा गतिमेदेखि यया तया चारा यथा निजे वर्मनि माति मामिछायामययाप्पु सहसरमिः । वया नेमसागु रणेस्थलीए स्पष्टदिमूर्तिर्दश स भूतः ॥ ५७ ॥ पनि । मामिाहिमिहालक्षितः । युः प्रभारमुपिरिणामाशविकृति- दीमयः'पमाः । समाश्मिरका पयामि वन गमारी यामपा पनि विपसरा रानिमूर्तिमान सभा मोनो ममस्याहारी हमी सोमनी पल सः समितिः सन् मुनर्गणारी पिकोनो नमस- पुराने रायते तया सोनीषि मुनि संचाराधीनमा. ओपरेव रायुधेक्षा। मोसमे प्रा. प. म. पार प्रवासी ।

·सप्तदशः सर्गः। २५९ शिवप्रणुन्नेन शिलीमुखेन सरुप्रदेशादपवर्जिताङ्गः । ज्वलन्नसिस्तस्य पपात पाणेर्यनस्य वपादिव वैद्युतोऽमिः ॥ ५८॥ शिवेति ॥ शिवेन प्रशुक्षः क्षिप्तस्तेन शिलीमुखेन स्सस्पदेशान्मुष्टिप्रदेशमाः कृत्या । रिसर खादिमुष्टौ स्थात्' इत्यमरः । अपवर्जिताको लूनविग्रहोऽसिः खनस्वस्थार्जुनस्य पाणेः करादनस्य मेघस्य वासटाद्वैधुतो विधुरसंबन्ध्यमिरिक ज्वलन्पपति॥ आक्षिप्तचापावरणेपुजालग्छिन्नोत्तमासिः स मृधेबंधूतः। रिक्त प्रकाशश्व बभूव भूमेरुत्सादिवोधान इव प्रदेशः ।। ५९ ।। भाक्षिति ॥ भाक्षितान्यपद्धृतानि चापावरणेपुजालानि धनुर्वर्सबाणसमूहा यस्य स लिसोत्तमासिलंनमहाखो भूधे रणे। 'मृधभास्कन्दनं संख्यम्' इत्यमरः । भवधूतो निरस्वः सोऽर्जुन उत्सादितमुत्पाटितमुवानं यस्य स भूमेः प्रदेशो भूमि- भारा इव रिफर शून्यः प्रकाशो निःसंबाधक्ष । य इति यावत् । बभूब । स खण्डनं प्राप्य परामर्पवान्भुजद्वितीयोऽपि विजेतुमिच्छया । ससर्ज पुष्टिं परिरुग्णपादपां वैतरेषां पयसामिवाश्मनाम् ॥६०॥ स इति । परात्परमाच्छत्रोः। 'पूर्वादिभ्यो नवम्यो वा' इति विकरपाश्च सादादेशः खण्डनं भरे प्राप्यामपंत्रान्सोर्जुनो भुजद्वितीयो मुजभानसहायः सपि विजेतुमिछपा इवेम्य इतराणि तेषां वेतरेषां कठिनानां पयसामिव । करकाणामित्वः। अश्मनों संबम्धिनी परिरणा भभाः पादपा पा सा हो वृष्टिं ससर्ज । अश्ममिजंघानेत्यर्थः ।। नीरन्धं परिगमिते क्षयं पत्कर्भूतानामधिपतिना शिलाविताने । उच्छ्रायस्थगितनमोदिगन्तरालं चिक्षेप क्षितिरुहजालमिन्द्रमनुः ६१ नीरम्भ्रमिति ॥ शिलाविताने शिलाजाले भूतानामधिपतिना शिवेन पृषक कोणः क्षयं परिमिते नीते सतीमसनुरन उच्छायेणोत्सेधेन स्थगितमारादित नमो दिशामन्तरालं प येन तनीरन्धं सायम् । रोहन्तीति रहाः । इगुपघलक्षण: कप्रत्ययः । क्षिती रुहा वृक्षास्तेषां जालं चिक्षेप प्रेरयामास । 'उपायं गमितवति' इति प्रामादिकः पाठः॥ निम्शेष शकलितवल्कलाङ्गसारः कुर्वद्भिर्युवमभितः फायचित्राम् । ईशानः सकुसुमपल्लवगैरसरातेने पलिमिव रङ्गदेवताभ्यः ॥२॥ १ पुस्तकान्तरे प्रमदितीयपादयोर्मात्ययः. २ 'अभिभूत पति पाठ उत्पाटिन', "सारितति पा. ४"सपनामति५'अमति पाठ जोन औषति पाठ.. 'नीर) परिगनिने, 'नीरन्धरूपगति हदि पाठौ. नीरः। इति पाठ ·सिंगानोग Amirat mmun तपा A नपामा मागे ताममिलनायो गो मारोन मि मागेका पोथी' या नीnिainiti माग रग या देवनानाम्पो पनि नामियाने। - उन्मसन्मार शामरापगाया येगेन प्रतिमुधमत्य बाणनयाः । गाण्डीवी कनकगिलानिम सुनाम्यामानी विरामविलोचनस क्यः रामममिति मागीयन जगमगारमा जनाविरोगोमागाया गाापाइप पागमण भागप्रयागेन प्रशिगुममभिमुपमेयागर नामिडा. निमम् । कम्पडणं कारिम्पानियोगमार्यम् । विषमविद्रोवनय भ्यम्बाम्प पभोपं गुनाम्यामा तासियान् । सामने विचार्यम् । 'माको यम- इनः' इत्यापिका मार्मा इनि बनायाशा व शिवस्य पनिगुरामित्यरपारकाशिलानिमं मानिस्पर्प शर्म सा आजन इत्पर्य इति पाप्यममापित्याधरणात् । म हि पुदाय सनरा निपुणा भषि मजाः स्वपक्षानमाचान्ति ।मुजारमासनम् । च । अनन्तरं वश्यमा• भयकाकाविनपसहनरोमादक्ष एपेसवपस्साम्यवधानाच पूर्वरैय दूषितस्वाद । भतो प्याकरणान्तराट्रटम्यम् । केपिनु 'ग्यापास वक्षः प्राप्य' इत्ययाहार स्वीकृत्यात्मकर्मकरवादात्मनेपदमाहुः ॥ अभिलपत उपायं विक्रम कीर्तिलक्ष्म्यो. रसुगममरिसैन्यैरकमभ्यागतस्य । जनक इव शिशुत्वे सुप्रियसैकमनो- रविनयमपि सेहे पाण्डवस सरारिः॥ ६४ ॥ इति भारविरुती महाकाव्ये किरातार्जुनीये सप्तदशः सर्गः । अमिलपत इति ॥ कीर्तिलक्ष्म्योरुपायं साधनभूतमरिसैन्यैरसुगम दुरासद विक्रमममिलपतः। सूनुपक्षे यरिकचिन्महस्फलं प्रार्थयमानखेत्यर्थः । अत एवार- मन्तिकमभ्यागतस्योत्सनमारूदस्य च पाण्डवस्याविनयं मरारिः । अनेन भक्त- वात्सल्यमेव सहनकारणमिति सूच्यते । शिशुत्वे शैशवे सुप्रियस्य परमप्रेमास- दस्य । कुतः। एक एव सूनुस्तस्यैकसूनोरविनयं जनक इव सेहे सोदवान् । इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमलिनाथरिविरचितायो किरातार्जुनीय- कान्यम्याख्यायो घण्टापयसमाल्यायो सप्तदशः सर्गः समासः ।। . १'असुकरम्' इति पाठ ·अष्टादशः सर्गः। २६१ अादशः सर्गः। तत उदग्र इव द्विरदे मुनी रणमुपेयुपि भीमभुजायुधे । धनुरपास सबाणधि शंकरः प्रतिजयान नरिव मुष्टिभिः॥१॥ सत इति ॥ ततो मुष्टिनियुद्धानन्तरमुदमे महति द्विरदे गज हव भीमे भुजा. वैवायुधे यस सथाभूते रणमुपेयुपि भुनी शंकरः स्वयमपि सवाणधि सतूर्ण धनुर- पास सस्वा मुष्टिमिनलाहमुगरिय प्रतिजधान । माधुनितामातस प्रतिघातं विवानित्यर्थः । 'घनाः कटिनसंघातमेपकाठिन्य मुद्राः' इति वैजयन्ती । 'धनस्तु लोहमुद्गरे' इति विश्वा । पचपि मुष्टिान्दा 'मुस्था तु पदया। सालिः स्यादर- सिएत निष्कनिष्टेन मुष्टिना' इत्यमरः । उभयया प्रयोगाद्विलिवयाप्यत्रोपमा- नसारूप्यारमुलिको प्रायः । द्रुतविलम्वितं वृत्तम् ॥ हरप्रयासुतयोर्ध्वनिरुत्पवनमृगुसंवलिवाङ्गुलिपाणिजः। स्फुटदनपशिलारपदारुणः प्रतिननाद दरीपु दरीभृतः ॥२॥ हरेति ॥ रथामुतयोः शिवार्जुनयोगमा निवि तथा तथा संयलिताः संघटिता महुलयो पे ते । मुष्टिकृता इत्यापैः । तेनु पाणिपु जातस्तथोक्तः । फुटन्तीनां विदलन्तीनामनस्पशिहानामारव व दारणो मीपणो पनिरुपत- शुनप्छन् दरीभूतो गिरेरीपु गुरासु प्रतिननाद प्रतिदप्यान । शिवभुजाहतिमिन्नधुक्षतीः मुखमिवानुरभूव कपिध्वजः। क. इस नाम वृहन्मनसां मवेदनुकतेरपि सखवतां क्षमः ॥३॥ .शिवेति । कपिध्वमः शिवस्य भुवाहनिभिष्टिधात भिमा विदाणां या पृथयो महत्यः शतयः प्रशारा प्रणासा: मुखभिधानुषभूव । समीरपीति भावः। सतिल नाजोगदित्यर्थः । मनु दुःसादुरुसवेगेषु कथमगणनेत्यवाह-कइति । काय भार को दुबनु सावता सावाधिकानां परम्मत्रयां तेजस्विनामनु- तेरनुपरस्यापि क्षमो भो । मनलिन चरितं मयानुर्नुमपि म कधिदीष्ट तस्यापरणं । रापासमिति भावः । सदरसाविष्टममसो मसिनों इत: मुखर दुलाणनेति भाषः। अणमुखच्युतशोणिवशीकरसगितलवटामभुजान्तरः । अभिनवापसरागभृता यी जलपरेण ममानमुमापतिः ।।४।। मणेति ॥ पणगुम्पापुल रितस्स होमिनल पास गिठमा टसरा सिसास मुभास्तर शो यस स पोल, रमापनिरभिमारत. राग संध्यारागं विमति वयोग बहरेण समान दुल्य पपा पा रमा- गिपुपमा ·२६२ किरातार्जुनीये. उरसि शूलभृतः पहिता मुहुः प्रतिहतिं ययुरर्जुनमुष्टयः । भृशरया इव सहमहीभृतः पृथुनि रोधसि सिन्धुमहोर्मयः ॥५॥ उरसीति ॥ शुलभृतः शिवस्पोरसि प्रहिताः प्रयुक्ता अर्जुनस्य मुष्टयः पृथुनि विशाले सहामहीमृतः,सहा रोधसि तटे मुशरयास्त्रीवघेगाः सिन्धोः समुद्रस महोर्मय इव मुहुः प्रतिहति ययुः ।। निपतितेऽधिशिरोधरमायते सममरलियुगेऽयुगचक्षुपः । त्रिचतुरेषु पदेषु किरीटिना लुलितदृष्टि मदादिव चस्खले ॥६॥ - निपतित इति । अयुगानि चक्षुपि यस्य तस्यायुगचक्षुपस्निलोचनस्यायते दीर्थे अरनियुगे अरन्योर्वद्धमुष्ट्योहखयोयुगे युग्मे । 'हस्त्रो मुटया तु बद्धया। स. रतिः सादरलिस्तु निष्कनिष्टेन मुष्टिना' इत्यमरः । प्रकृते तु मुष्टिमात्रविवक्षया प्रयोगः । शिरोधरायामधीत्यधिशिरोधरमधिकंधर समं युगपचिपतिते सति । किरीटिनाजुनेनं मदादिव त्रीणि चत्वारि वा त्रिचतुराणि । 'संध्ययान्ययासब-' इत्यादिना बहुव्रीहिः । चतुरोऽप्रकरणे 'श्युपाभ्यामुपसंख्यानम्' इति समासा. न्तोऽच्यत्ययः । तेषु त्रिचतुरेषु पदेष लुलिसदृष्टि पूर्णितनेनं यथा वया चस्सले स्वलितम् । भावे लिद ॥ अभिभवोदितमन्युविदीपितः समभिमृत्य भृशं जयमोजसा । भुजयुगेन विभज्य समाददे शशिकलामरणस भुजद्वयम् ॥७॥ अभिभवेति । अभिभयेनोक्तरूपेण परिभयेनोदित उत्पको यो मन्युः क्रोधस्तेन विदीपितः प्रवाटतः सोऽर्जुनो मृतं जवं सममिस्त्य सममिद्रुत्योजसा पलेन शशिकलाभरणस्खेग्दुमौले. शिवस्य भुजद्वयं भुगयुगेन विभज्य वियोज्य समाददे जमाह अवतेश्य महाहवमल्लयोरचलसंचलनाहरणो रणः । करणराहलसंकलनागुरुर्गुरुभुजायुधगर्वितयोस्तयोः ॥८॥ प्रवकृत इनि ॥ अथ महाहवे महारणे मठयोक्लीयसोः । 'माधः पात्रे कपोले समरस्समैदे यलीयसि' इति विधः । गुरू भुजादेवायुधं तेन गर्वितयोस्तयोः शिवानयोः करणानि कारणवन्धनाम्येव साने ते संकलना संघटना सपा पुरदुसरतयापलस्य हिमारे संघटन कम्पलसाहरण मारोप कर प्युर । रणः प्रवकृते प्रतः। अयमसी भगवानुत पाण्डयः स्थितमवाशुनिना शशिमोलिना । समधिस्टमन नु जिष्णुना खिदिति वेगवशान्ममुहे गणः ॥९॥ भयमिति । अयं पुरोपी पुमानसी भगवान्प्रसिदो देवः। कम्-'मः समीपवरपा चवदो रूपम् । पदमस्त विहर्ष रिति परोले २'करयुगेन पाहापोभो ही पर , ·अष्टादशः सर्गः। २६३ विजानीयात् ॥ इति । उत पाण्श्वः । अयं हि तिष्ठदवस्थायां मम इति पेदित- प्यम् । अम पतनावस्यायामाह-मुनिनावागधःस्थितमुत शशिमोलिना । अजेन देवेन नु समधिरूदमुपरिस्थितमप विरघुना विदर्जुनेन वा समधिरूदमित्येषं गणेः प्रमथवेगवशान्मुमुद्दे प्रान्तम् । 'मुह लिये' । माये लिद ।। प्रेचलिते चलितं स्थितमास्थिते विनमिते नतमुनतमुन्नता । यूपकपिध्वजयोरसहिष्णुना मुहुरभावमयादिव भूभृता ॥ १० ॥ प्रचटित इति । असहिष्णुना तयोभारमसइमानेन भूभृता शैलेनाभावमया- द्विनाराभयादिव मुहुर्दषच कपिल पजे ययोसयोवृषकपिध्वजयोः प्रचलिते घलने सति चटितं प्रचेले । मास्थिते तूष्णीमवस्थाने स्थितं तथैध तस्थे । विन- मिते सम्यगाकमणे सति नते ननीभूतम् । अनामीति यावत् । उसतावुनमने सयुभवमुदनामि । सर्वत्र भावे की। करणलनिःमृतयोस्तयोः कृतभुजध्वनि परशु विषलातोः। चरणपातनिपातितरोधसः प्रसरपुः सरितः परितः स्थलीः ॥१॥ करणेति ॥ करणानि करचरणवन्धविशेपास्तान्येव शृङ्खलानि तेम्मो निःस्तयोः । मुहुस्त्यतबन्धयोरित्यर्थः । कृतो भुजचनि जास्फोटनशब्दो यस्मिन्कर्मणि तत्तथा पदा सुन्दरं च यथा तथा विवल्गोरक्षवमानयोस्खयोहरपार्थयोवरणपात: पादपनिपातितानि रोघांसि यासो ताः सरितो नयः स्थलीः परितः स्थली प्रसः प्रताः। भभित्तःपरितः-' इत्यादिना द्वितीया। जानपद-' इत्यादिना- कृत्रिमा डी । कूलपातक्षोमादुलसलिला: सरितः स्थलानि प्रामजयद्वित्यर्थः । एतेन तयोमार उक्तः ॥ वियति वेगपरिप्लुतमन्तरा समभिमृत्य स्पेण कपिधजः । चरणयोश्चरणानमितक्षितिर्निजगृहे तिसृणां जमिनं पुराम् ॥१२॥ वियतीति ॥. वियत्यन्तरिक्षे येगेन परिसुतमुपतित विक्षणां पुरा जमिन त्रिपुरान्तकम् । 'जिरक्षि' इत्यादिनेनिप्रत्ययः । कपिध्वजोऽर्जुनश्चरणाम्यां पादाम्यामानमितक्षितिः सन् । रयेण वेगेन सममिसयाभिगुलान्तरा मध्येमागे चरणयोः पदयोर्निजगृहे निगृहीतवान् । उत्पतितस भगवतवरणा स्वकराभ्यां जमाहेत्यर्थः॥ विसितः सपदि तेन कर्मणा कर्मणां क्षयकरः परः पुमान् । क्षेतुकाममवनौ तेमल्लम निष्पिपेप परिरम्य वक्षसा ॥ १३॥ विमित इति । तेन कर्मणा चरणमहणरूपेण सपदि विस्मितः सविस्मयः कर्मणां क्षयकरः । मोक्षमद इस्यर्थः । परः पुमान्हरोऽवनौ क्षिती शेतुं कामो यस्य १'प्रचलितं चलिते''प्रचलने चालिलम्, 'प्रचलित चलने' इति पाठय:. २ 'विन- भने ति पाठ. ३ 'विनम इति पाठ ४'माहति' इति पाठ ५ गताम' इति पाठ ·किरामातुनी सम्ममयोगी' मा अनमशान पाय वश्या परिभागिः पोदन गरा रापमा तया न मुदमम यगी मगायमा शिलमत्चतया । गुणहितः समनिस्किमहो निजमेव गचमुपकारि सताम् ।। १४ ॥ पति : भगायोमाना रिसालतया गार्मरम। पानि भागमा मुगा मा गुमायो । सपा हि सो गुमर्म इतेमवाणिधागामतिरिकासयितं मित्रं सायमेरोषणयुगमारक महो । प्रमितासम् . अथ हिमशुनिममभूषितं शिरसि पिराजितमिन्दुलेसया । सयपुरतिमनोहरं हरं दधतमुदस्य ननाम पाण्डवः ॥ १५॥ भनि भए हिमपिता हिमभंग मम्मना भूरिय गिरमीन्दुलेगया विराजितं शोभितमतिमनोहर गुदरं सारंपराितरूपं विहाय मिजविग्रह दपान हरीश्य पागवो मनाम प्रगतवान् । मपरक वृत्तम्-'मयुति मनाया गुरः समे शामिर मनी जरी' इति लागात् । सहाशरधि निनं तया फार्मुकं वपुरतनु तयैव संवर्मितम् । निहितमपि वयव पश्यनसि वृपमगविरुपापया विसयम् ॥ १६ ॥ सदेति ॥ पुपमम्येय गनियंस सोऽनसमिसमये सह शरधिम्या पर्वत इति सहारपि सनिपाम् । 'योपसर्जनस्य' इति विस्यासहशब्दस न समावः । नि कामु गाण्डीवं पद पूर्णवदेव संवर्मित सम्यकृयापितमन्नु महरिनं पपुस्तष विहितं पभापूर्व स्थापितमसिमपि च तथैव पश्यन्विस्मयमुपा- पयौ । दिनु 'पमगतिम्' इति पाठः । सत्र वृपभगति शिवं च पश्यन्दिरमा यमुपायमादित्यर्थः । प्रमुदितवदना वृत्तम्-'प्रमुदितवदना भवेत्रीरो' इति लक्षणात्। सिपिचुरवनिमम्बुवाहाः शनैः सुरकुसुममियाय चित्रं दिवः । विमलरुचि भृशं नमो दुन्दुभेज़निरखिलमनाहतस्थानशै ॥ १७ ॥ सिपिपुरिति । मन्डुवाहाः नरपनि सिपिचुरक्षांचकुः । दिवोऽन्तरिक्षाचि विचित्रं सुरकुसुमं मन्दारकुसुमानि । जातायेकवचनम् । इयायाजगाम ! अनाह- तस्यातादितस्स दुन्दुभैः । जातावेकवचनम् । ध्वनिः शब्दो विमलरुवि प्रसन्न मखिलं नमो भृशमानो म्याप । मताडिता एव दुन्दुभयो नेदुरित्यर्थः । सर्व- मिदमस्य सर्वलोकहितार्थित्वादिति घेदितम्यम् ॥ आसेदुपां गोत्रभिदोऽनुवृत्या गोपायकानां भुवनत्रयस्य । रोचिष्णुरनापलिमिर्विमानोराचिता तारकितेव रेजे ॥१८॥ तथा इति पाठ ·अष्टादशः सर्गः। आसेदुपामिति । गोत्रभिद इन्द्रमानुष्यानुसरणेनासेदुषामांसमाना भुवन- अयस्य गोपायकाना रक्षकाणो लोकपालादीनाम् । 'गुपधूप-' इत्यादिनायप्रत्ययः । तदन्तापवुल । रोचिष्णवः प्रकाशनशीला रवावलयो येषां तैः । 'मलंहप-' इत्यादिनेष्णुच्यत्ययः । विमानः पुष्पकराचिता ग्यासा द्यौरवाकिता संजाततारकेव रेजे । उस्प्रेक्षालंकारः॥ हंसा यहन्तः सुरसप्रवाहाः संहादिकण्ठाभरणाः पतन्तः। चा प्रयत्नेन विकीर्यमाणैर्योग्नः परिप्वङ्गमिवायपक्षैः ॥ १९ ॥ इंसा.इति । बृहन्तो महान्तः सुरसानि विमानानि वहन्तीति सुरसबाहाः कर्मण्यम् । सद्वादीनि निहादीनि मुखराणि कण्ठाभरणानि किङ्किण्यो येषां ते। पतन्तो धावन्तो हंसाः प्रयत्नेन विकीर्यमाणैर्विक्षिप्यमारनपक्षः पक्षाव्योमः। परिष्वङ्गमालिङ्गन चकुरिवेत्युपेक्षा । मुदितमधुलिहो वितानीकृताः सूज उपरि वितत्य सांतानिकी । जलद इव निपेदिवांसं वृषे मरुदुपसुखयांचभूवेश्वरम् ।। २० ।। मुदितेति ॥ अथ मरुवायुर्जलदे मेघ इव बृपे निपेदिवासमुपविष्टमीश्वरं मुदिता मधुलिहो भृका याभिस्ता वितानीकृता उहोचाकाराः कृताः । 'अस्त्री बितानमु. लोहः इत्यमरः सातानिकी संतानकुसुमविकाराः मनः। मन्दारमाला इत्यर्थः । संतानसम्दाद्विकारार्थे रक् । 'संतानः कल्पवृक्ष' इसमरः । उपरि बितत्य विस्तार्योपसुस्तयांबभूव प्रसादयामास । कृतति परिवन्दितेनोचकैर्गणपतिमिरमिन्नरोमोद्गमैः । तपसि कृतफले फलज्यायसी स्तुतिरिति जगदे हरेः सूनुना ॥२१॥ कृतेति ॥ अभिसरोमोदमरविरलरोमार्गणपतिभिः प्रमथमुख्यैरपके परिव. न्दितेन साधु साविति संस्थतेन । 'बदि अभिवादनस्तुत्योः । कर्मणि हरे सूनुनार्जुनेन तपसि कृतं फलं भगवरसाक्षात्कारलक्षणं येन तस्मिन् । तफले सतीत्यर्थः कृतप्रति कृतसंतोपं यथा तथा फलग्यायसी फलाधिकेति पक्ष्य. माणा स्तुति गदे कथिता। शरणं भवन्तमतिकारुणिक भव भक्तिगम्यमधिगम्य जनाः। जितमृत्ययोऽजित भवन्ति भये ससुरासुरस्य जगतः शरणम् ॥२२॥ भारणमिति । अजित अपराजित है भव, अतिकारुणिकमतिदयालुम् । 'सदस्य प्रयोजनम्' इति टक् । मसिगम्यं भलिमायसुलभ अवन्तं कम- धिगम्य जिसमृत्ययो विगतमरणाः अमरा भूस्वेत्यर्थः । जना ससुरासुरस्य जगतो भय भापति पारणं स्वयं रक्षिता भवन्ति । शरणं गृहरक्षियोः' इति विशः। प्रमिताक्षरावृतम् ॥ विपदेति ताबदरसादकरी न च कामसंपदभिकामयते । न नमन्ति पैकपुरुषं पुरुषास्तव यावदीच न नतिः क्रियते ॥२३॥ १"पिवानाझवी ति पाठ ·। हिमानी Ruttratm, IT की प्रणामो । पुर्कमेनि शेर: मतपुरमा पनि प्रामोतीराम mm माविकामगो की सामान्य लोकानमे गुद तर PITATH मान लो बने। मानिटमिनिरशिरिपः = सामनपणी मरम रोपन्त दानशीला रिमन सर्पश्यन्तो जन्मदाय पुमांगा। मनिरागम्ब पलसानतेम्पस्तरकालयं केवलं न सकार्यम् ॥२४॥ गोपालमायोमिमी येगा दानशीला पामे- पोपिरामल समारानं परमं मास्ति' इति धुनेरिनि मावः। FIो सम्म पग्लोग्नुमः गुर्मामो रिगुपये मोशाप मैसंयन्ते । मरामिनि मतचित्रम् | ftaामतेम्पा प्रगम्पोमिसको निःशर- पाडसमि साग फलाधिलादिलि मायः सवलं निसारिक कायना रायम् । कारणा प्रणा" इसमाः। म सकार्यम् । पर विनम् । परापपारित भारः । शालिनीपतम् प्राप्यते यदिह दमगत्या यरफलत्यपरलोकगताय । वीर्यमस्ति न मयार्णवबाचं सार्यकामिकमृते भवतस्तत् ॥ २५ ॥ प्राप्यत इति । पीमिदाग्मिलोक दूरमगाया प्राप्यते । स्मृतिमात्रमुलभ. मित्यपः । मानियेति भावः । पचीमपालोगवाय फलनि फलं प्रयप्पति । भवापि सरणमामादयेति भावः। भवः संसारः स एवार्णवस्ततो वासं बहिर्मवं संसारातीतम् । मोक्षपदामिपः। 'बहिर्देवपथमनेग्यति कम्पम्' इति म्यमत्ययः। सर्वे कामाः मयोवनमस्येति सार्वकामिकम् । सदस्य प्रयोजना इति टकरातसारघरम्यनेनेति ती, तारकं भवतस्वाते । 'अन्यारात्-' इत्य मिमा पञ्चमी । भम्यनाति । भोपपन्दसिकं पृतम् ॥ ब्रजति शुचि पदं त्वयि भीतिमा प्रतिहतमतिरेति धोरां गतिम् । इयमनघ निमित्तशक्तिः परा तर वरद न चित्तभेदः क्वचित् ।।२६। प्रजतीति । हे परद, स्वयि प्रीतिमाघरः शुचि निर्मलं पर कैवल्यं मुनि मजति । 'मुक्तिः कैवष्यनिर्वाण-' इत्यमरः । प्रतिहतमतिरुपहतबुद्धिः । स्वद्वे पीत्यर्थः। थोर गति तीर्थ नरकमेति प्रामोति । न घेतावता सव रागद्वेपकला. पर इस्याह-इयमिति । हे अनय निष्कलक, इयम् । भक्तामधयोरिति शेषः । विधेयप्राधान्याधीलिभता । परा दुस्तरा निमित्तशतिनिमित्तभूता शक्तिः स्वघे. टितमहिमा । सव कधिमाके द्वपिणि घा कुनापि चित्तभेदो पुद्धिवैषम्यं माति। स्वकर्मणैव जन्तुसरति पतति वावं साक्षितया सर्वग्न सम इत्यर्थः॥ दक्षिणां प्रणवदक्षिण मूर्वि वयतः शिवकरीमविदित्वा । रागिणापि विहिता तव भज्या संस्मृतिर्भव भवत्यमवाय ॥ २७ ॥ "१'संपत्स्यन्त इति पाठः, २'अमरलोक' ति पाठ:

·अष्टादशः सर्गः। २६७ दक्षिणामिति ॥ हे भव, है प्रणातदक्षिण प्रणतेषु दाक्षिण्यसंपण, दाक्षिग्य प्टन्दानुवर्तित्वम् । 'दक्षिणा सरलावामपरच्छन्दानुवर्तिपु' इति विश्नः । बकरी धेयस्करीम् । 'कृमो हेतु-' इत्यादिना प्रत्यये डीप । तव दक्षिणी वे तत्वतो याथार्थेनाविदिश्वापि रागिणा रागद्वेषवत्तापि मनया विहिता तय मृत्तिः सम्यवस्मरणमभवाय संसारनिवृत्तये । प्रसज्यप्रतिषेधेऽपि नसमास ग्ते । भवति । तत्वज्ञानं विनापि भतिपूर्विका तव संस्मृतिरैव मुचिनिदान- पर्यः । स्वागतावृत्तम् ।। दृष्ट्वा दृश्यान्याचरणीयानि विधाय प्रेक्षाकारी याति पदं मुक्तमपायैः । सम्यग्दृष्टिस्तस्य परं पश्यति यस्त्वां यश्चोपास्ते साधु विधेयं स विधत्ते ॥ २८ ॥ वेति ॥ प्रेक्षया बुधा करोतीति प्रेक्षाकारी विमृश्यकासी पानि दृष्टव्यानि शारदा माचरणीयानि कर्तव्यानि च विधाय कृष्वाऽपायकं नाशवर्जितं पदं ।। अविधया मृत्युं तीखी विधयाऽमृतमभुते' इति श्रुतेः । शानकर्मभ्यां रित्यर्थः । किंतु तेऽपि ज्ञानकर्ममी स्वद्विषय एव मुक्तिसाधनं नान्यविषय शयेनाइ- सम्यगिति । यः पुमान्परं पुरुषोत्तमस्वेन सास्कृष्टं त्वों पश्यति सम्यादधिः सम्यमानम् । यश्च त्वामुपास्से सेवते स एव विधेयं विधा। कारीत्यर्थः । मतमयूरं वृत्तम् । लक्षणं उतम् स्वशत्या मुनयः प्रजानां हितोपदेशैरुपकारवन्तः । छनत्सि त्वमचिन्त्यधामा कर्माण्युपेतस्य दुरुत्तराणि ॥२९॥ का इति । मुनयो ब्यासादयः स्वरात्तथा निजयोगमहिन्ना युक्ताः । सया पदेशविधिनिषेधशाक्यः स्मृतीतिहासपुराणमुखेन मनानामुपकारवन्तः - पराश । मोक्षमस्तु वेषामन्येषां च स्वमेवेत्साह-समिति । अचिन्यधा- त्यमहिमा त्वमेवोपेतस्य शरणं प्रातस्य प्रपत्रस्य संबन्धीनि दुरुत्तराणि राणि कर्माणि बन्धकानि पुण्यपापानि समुरिइन रिस मारायसि । ते ख- यो एपेति भावः ॥ पदमपहर्तुमहार्य भूरि दुर्गतिभयं भुवनानाम् । तिमिमामतिमायस्त्वं विभर्षि करुणामय मायाम् ॥३०॥ देवदामिति ॥ भविशाम्तो मायो बन्धरूपामतिमायः। 'मत्यादयः माता- स्वीयषा' इति समासः करुणामय है पालो, संनियर स्वामगा मत एवाहार्यमभ्यानुभव भरि प्रमूतं भुवनानां दुर्गतिमयं माकमयम् । रकर भरको निरयो दुर्गतिः खियाम् यमरः । मपमहताकृति रूपानिमा माया कमाना लीस्यविमररूपा विमर्षि । मन्येषां कमांनु- देग्रहपरिमााभववस्तु पोपमा प्रत्यय कति पाठ 'रानि रवि पा. ३ 'मानातिरसीमानचिताम' 4 ·२६८ किरातार्जुनीये नरागि चेतः परमा विलासिता वधः शरीरेऽस्ति न चास्ति मन्मथः । नमस्क्रिया चोपसि धातुरित्यहो निसर्गदुर्बोधमिदं तवेहितम् ॥३१॥ न रागीति ॥ हे देव, घेतस्तव चित्रं रागि रागयुकं न । परमयोगित्वादिति भावः । तथापि परमा निरतिशया विलासिता शारादिचेष्टाशीलता । मिक्षादना- दिषु विहरणेन तार्यनिकम्यसनितया घेति भावः । किंचा शरीरेधारे वधूरस्ति । प्रसिद्धं चेतदिति भावः । तथापि मन्मयः कामश्च नास्ति । सस्य भसीकरणादिति भावः। किंच । उपसि प्रातःसंध्यायां धातुक्षणो नमस्त्रिया वन्दनम् । स्वयं जगद्वन्यसापीयर्थः । इतौयं विद्धामिदमुकं तवेहितं चेष्टितं निसर्गतो दुबाँध दुराकलनीयम् । दुग्रहमित्यर्थः । अहष्टपूर्वस्वादिति भावः । वंशस्थं वृत्तम्। तवोसरीयं करिचर्म साङ्गजं ज्वलन्मणि सारसनं महानहिः । सगास्यपतिः शवमस चन्दनं कला हिमांशोश्च समं चकासति ॥३२ तवेति ॥ हे देव, तब साग सलोमकं करिचर्मात्तरीयं संख्यानम् । दुःपशं. मिति भावः । 'संव्यानमुत्तरीयं घ' इत्यमरः । अवलम्मणिलदसो महानाहिः सारसनं कटिभूपाविशेषः । योऽन्येषां प्राणहर इत्यर्थः । 'क्लीवे सारसनं खाय पुस्कयो शुलं नियु' इत्यमरः । भासपछि कपालमाला प्रात्यम् । शरमल चन्दनम् । उभयत्राप्यस्पृश्यममगलं चेति भावः। किंध एतानि वस्तुनि हिमांशोः कला च समं मुख्यतया चकासति दीप्यन्वे । त्वदायवशादरापस्थापि रम्यतेनि किमशक्यं तवेति ॥ अविग्रहस्साप्यतुलेन हेतुना समेतभिन्नद्वयमूर्ति तिष्ठतः । तवैव नान्यस्य जगत्सु दृश्यते विरुद्धवेपामरणस्य कान्तता ||३|| भविप्रहस्पति थे मविप्रहर पलुतोऽशरीरस्यापि सतोगुलेन दुर्योधरवाइस- शेन हेतुना । केनापि कारणेनेटसर्थः । समेसा संगता भिमा विलक्षणा चयी विविधा सीपुंसामिका मूर्ति सिन्कर्मणि तत्समेतभिमायमूर्ति पथा यथा लिष्टसः । शरीरस शरीरमेव विरुद्धम् । तदपि मारीनरात्मकमिति किमतधि. प्रमतीति भावः। एवंविधस तवैव नगरसु विरचे वैपामरणे पूति पल तस्य विरुष्पाभरणस्यापि सतः कान्वता रमणीयता रयते । भन्यख नश्यते । समादचिन्यो सौ तर महिमेति भावः। आत्मलामपरिणामनिरोधर्भूतसंघ इव न त्यमुपेतः । तेन सर्यमुवनाविग लोके नोपमानमेसि नाप्युपमेयः॥३४॥ भारमेलि । देव, भूतसंघ परिसमान मारमपरि. जामनिरोधमशामाणपती पुनो भाग। तेन कारणेन । सशुमानित • गरेश सवालिट. 'ममे पादर 'पवि'

·अष्टाः समः।
मनोकोच रपीदने औपुरमा मामि । पीपले परमेयमार की।
प्राणोनि बार माम्या | मनम्पपापारा।
त्वमन्तरः म्यापरजगमानां स्वया जगन्माणिनि देव वियम् ।
वं योगिनां हेतुफले स्पति वं कारपं कारणकारणानाम् ।।३।।
स्वनितिक पानामानामनर: hti | राकि
जगप्राजिनि जीवति । संयोगिनी id भोगने
गुमले यि पनि परिमारा Mitram
कारण भूनामा मूलगरमानि समाजोपो MAT.
गाना गा sraeमोहियानम् | A Frk
मायग्नोर बाला रन्सिा पत्रपमिशिगggirawerfER
रशोनिः गुरमनुदिनः मुखी
पेलोपारिफलमाममाधिपत्यम् ।
पापिन्याः रगतानिहारिप चन्-
माम्यं भव माने नमरिकापाः ॥२६॥

·२७० हिरातार्जुनीये भयामिति मीनि- मतः मारता सदाराने जयिनि प्रेममये निषेदुपाम् । दहते मवचीजरवि शिरिने नेकशिसाय ते नमः ।। ३८ ॥ भारयिनि जयगीले साष्टे समये अमापाने । तात्युषा. पचार | सामने म्यगासने । योगासन इलयः। मोदुपामुपविधना मातः माता मवमा ध्यायताम् । 'मधीगर्य-'इसापना दोपे कर्मणि पी। भवबी. नसंसति संसारमिहामसमूह मयनिदानम्मसंघातं दहते ममीकुर्वतेनेकशिवाय गमाला सिनिने यहिमूगये ते तुम्यं ममः ॥ मय हमतिमा- आवाधामरणमयाचिंपा चिराय सृष्टेम्यो मैय महवा मवानलेन । निर्वाणं समुपगमेन यच्छते ते पोजानां प्रभव नमोऽस्तु जीवनाय ॥ ३९ ॥ भापधेिति ॥ हे भय, यौनाना प्रभव कारणभूत । 'जीवानाम्' इति पाटे तेपो स्वप्रतिबिम्परवादिति भावः । भाषाभाष्यारिमकादिदुःखं मरणं पयावं ताम्यां भयं सदेवाधिर्यस्य तेन महता मयानलेन संसारामिना शिराय चिरं उष्टेम्पो दग्धेभ्यः समुपगमेन संसेयया निर्याणं संतापशान्ति यरहते ददते जीवयतीति जीवनं ससे जीवनाय जलाश्मने ते तुम्यं नमः॥ इदानी नमोमूर्ति स्तौति- यः सर्वेपामावरीता वरीयान्सवर्भावै यतोऽनादिनिष्ठः। मार्गातीतायेन्द्रियाणां नमस्तेऽविज्ञेयाय व्योमरूपाय तस्मै ॥४०॥ य इति ॥ मयेत्यनुवर्वते । भवत्यमादयं प्रपन्च इति भवस्तरसंबुदौ । सक- लजगजनकेति यावत् । वरीयानुस्वरः । विभुरित्यर्थः । 'प्रियस्थिर-' इत्या. दिनोस्शब्दस्य बरादेशः । यस्त्वं सर्वेषां वस्तूनामावरीतारादयिता । नृणोते. स्तृष्प्रत्ययः । सर्वोवैः पदार्थैर्नावृतः केनापि कदाचिदप्यनावृतः स्वयं व्यापक स्वादिति भावः । विधमाने भादिनिष्ठे उपविनाशौ यस्खासावनादिनियो नित्यः । निष्टानिष्पत्तिनाशान्ताः' इत्यमरः । इन्द्रियाणां चक्षुरादीनां मार्गा- तौतायातीन्द्रियाप । अत एषाविज्ञेयायापरिचाय तस्मै व्योमरूपाय ते सुभ्यं नमः॥ अणीयसे विश्वविधारिणे नमो नमोऽन्तिकस्थाय नमो दवीयसे । चाचां मनसां च गोचरं स्थिताय ते तत्पतये नमो नमः॥ 'प्रसाद' इति पाठ २ संहतिम्' इति पाठ.. ३ 'शिव' ति पा. ४'जीवाना पाठ ५'सर्वधनम् सर्वशति पाने.. - ·अष्टादशः सर्गः। भणीयस इति ॥ हे मवेत्यनुवर्तते । हे भव, मणीयसे सूक्ष्मतराम तर विश्वविधारिणे जगद्धारकाय ते तुभ्यं नमः। अन्तिकस्थापान्तयामितषा टाय सते । तथापि दवीयसे दुर्महरवापूरतराय ते सम्यं नमः । वाचा मनस गोचरं विषयमतीला स्थितायावाधनसगोचराय । तत्पतये तेषों बाधनसाम क्षाय । सदध्यक्षतरेव न यत इति विरोधः। ते तुम्यं नमो नमः । च. दे मयत इति घायम्' इति द्विधिः । 'संप्रमेण प्रवृत्तिचापलम्' इति शिका । मत्युदेकाश संप्रमः । विरोधाभासोऽलंकारः असंविदानस ममेश संविदां तितिक्षितुं दुश्चरितं त्यमर्हसि । विरोध्य मोहात्पुनरभ्युपेयुपां गतिर्भपानेव दुरात्मनामपि ॥४ असंविदानस्येति ॥ संविदा शानानामीश । शानः सर्वविद्यानाम्' श्रुत्तेरिति भावः । 'प्रेक्षोपसधिचिरसवित्' इत्यमरः । असंविदानस्वाज्ञान 'समो गम्युरिट ' इत्यादिना विदेः संपूर्वादकर्मका धानच्यस्ययः । मम दुः शस्त्रमयोगरूपं दुशेष्टितं तितिक्षितुं सोद्धम् । तिनेः समन्तानुमुन्मस्ययः ।। इंसि पोम्पोऽसि । ननु तब मनपराधः कथं सोडामाह-विरोध्ये मोहादसानादिरोग्य धरमुत्पाच पुनरम्युपेयुप पश्वासरणारातानां दुरात्मना भवानेव गतिः। त्वं हि धारणागतानामपराध न गणपसीसी संप्रति वरं याचते- आस्तिक्यशुद्धमरतः प्रियधर्म धर्म धर्मात्मजस विहितोगसि शत्रुवर्ग। संपामुयां विजयमीश यया समूया तो भूतनाथ विमुतां वितराहवेषु ।। ४३ ॥ शास्तिस्येति प्रियो घमा पस्येति नियधर्म। 'समासान्तो विधि इति में समासान्तोऽनिमखपः । परलोक मनिरचीलाक्षिका पारलाकि 'सिमातिदिष्टम्-'इति भाष आस्तिस्य विधाललेम पर धर्म वैदिकाचारमया पाटयतो पारमजल पुधिष्टिरल विहिवागरि राधे शवपर्यो विपये है, पया सरचारमन विजय संपामुपो मजे दे भूलनाथ, माहरेता विभुतां विभूतिमपरिचारिता देहि इति निगदितयन्तं धनुमुचर्मपोनः प्रगशिरसमीशः सादरं सान्त्वयिता। ज्वलदनपरीतं रोद्रमसं यानं ·૨૨ किरातार्जुनीये इसीनि धनिसिपम्तं प्रगशिरम मघोन यस रानुमर्जुनमी- माहादेगा सादर पापा सामयपियोपमायामा मनाय उपलसानलेन रोगमा परी ज्यानं ददेवता पाशुपममतं दधानं धनुरुपपदं धनुः माग्दोपाई पदम् । धनुदमित्यर्थः । अम्पादिदेश ददौ । मायापयामासेत्यर्थः । 'पनुपाप पेदम्' इस्पा धनुरूपपरस्य पेदाम्पस न संगिनसदयस्येति संशापा सजिगलवामावादयाणवपनदोषमाहुरालंकारिकाः । सदुकम्-'यद पावास्यवपनमयाप्यवचन दिसा' इति । समाधानं तु धनुशन्दविशेषितेन घेदशम्देम । शम्दपरेणेश्यमा परोपदेशोग्यो धनुदो सत्यत इति कर्यचिरसं- पानम्॥ स पिलाक्षः श्रीमान्भुचनमहनीयेन महसा तनुं मीमां विनत्रिगुणपरिवारप्रहरणः । परीत्येशानं निः स्तुतिमिरुपगीतः सुरगणैः मुत्रं पाण्डोरं जलदमिय मास्वानभिययौ ॥ ४५ ॥ स इति । पिसाक्षः पिलाक्षः श्रीमाधोमावान्भुवनमहनीयेन लोकपूज्येन महसा तेजसा भीमा तनुं वित् । त्रिगुणनिशिखः परिवारः आकारो यस तभिगुणपरिवार निशूलं तदेव प्रहरणमायुधं यस स तमोतः । सूर्यपरे तु गुणत्रयपरिवारस्त्रय्यारमक इति योज्यम् । स धनुर्वेदः सुरगणैः स्तुतिभिरपगीतः सन् । ईशान शिर्ष निखिवारम् । द्विविधतुर्यः मुम्' इति सुभत्ययः । परीत्य प्रदक्षिणीकृत्य वीरं पाण्डोः सुतमर्जुनम् । भास्वान्सूर्यो जलमिव अभिययौ । शिखरिणीवृत्तम् ।। अथ शशधरमौलेरभ्यनुज्ञामवाप्य त्रिदशपतिपुरोगाः पूर्णकामाय तसै । अवितथफलमाशीर्वादमारोपयन्तो विजयि विविधमत्रं लोकपाला वितेरुः॥४६॥ अथेति ॥ अथ शशधरमौलिवरमदानानन्तरं विदापतिपुरोगा इन्द्रादयं लोकपालाः शशधरमौले शंभोरम्यनुज्ञामवाप्य पूर्णकामाय समै पाण्डवाया वितथफलममोधफलमाशीर्वादमारोपयन्तः प्रयुजाना विजयि जयशील विविध भानाविधमत्रमैन्द्रादिकं बितेरुदंदुः। मालिनीवृतम् ॥ असंहार्योत्साहं जयिनमुदलं प्राप्य तरसा धुरं गुर्वी बोढुं स्थितमनवसादाय जगतः। खधार लोकानां तमुपरि ऋतस्थानममर- खपोलक्ष्म्या दीप्तं दिनकवमियोचैरुपजगुः ॥ ४७ ।। १ उपगीतम्' इति पाठ ·अष्टादशः सर्गः। भसंहायोसाइमिनि । तरसा पलेन वेगेल व जयिनं जयशीलमुदयमस्खलाम. रूपमन्युदयम् । अन्यत्रोदयादें च । प्राप्यासंहायोत्साई संस्तुमशक्यमुद्योग जगतोऽनवसादाय क्षेमाय गुवी पुरं दुष्टनिसहभर तमोपसंहाररूपं च भारं बोद स्थितम् । सभामा स्वतेजसा लोकानामुपरि कृत्तस्थानं कृतपदम् । अन्यत्रोपरिक- वमानम् । तपोलया दीतं तं पाण्डवममा इन्दादयो दिनकृतं सूर्यमित्रो- राजगुः साधु महाभाग्योऽसीति तुष्टुवुः । शिखरिणीकृतम् ॥ बज जय रिपुलोकं पादपमानतः स- गदित इति शिवेन श्लाधितो देवसंधैः । निजगृहमथ गत्वा सादरं पाण्डपुत्रो धृतगुरुजयलक्ष्मीधर्मनुं मनाम ॥ १८ ॥ इति भारविरुतौ महाकाव्ये किरातार्जुनीयेऽष्टादशः सर्गः । बजेति । शिवेन मज स्वपुरं गरछारिलोक जपेति गदित्त उत्तः । यतः पादपमानतः शिवपादपश्तानतः संस्तथा देवसंधः साधितः स्तुतोऽत एप इता गुर्थी जपरभीर्येन स पाण्डपुत्रोऽर्जुनो निजहं स्वाश्रमं गत्वा प्राप्याम सादरं यथातथा धर्मसूतुं युधिष्ठिरं मनाम नमश्चके । इति श्रीमहामहोपाध्यायकोलाचलमलिनापसूरिविरचितायां किरातार्जुनीय- कास्यव्याख्यायो घण्टापथसमाख्यायामादशः सर्गः समाप्तः।। ॥ समाप्तमिदं किरातार्जुनीयं नाम महाकाव्यम् ।

·No text on this page.

·केरातार्जुनीयस्य १५ सर्गे धृवानां चित्रवन्धानामुद्धारः । गोमूत्रिकाबन्धः । (१२ श्लोकः ।) ॥ सुरो यं न दा ना गो ध र सं स्यो म रा स सः X स सु सो यं न वा भो गो ध र णि स्थो हि रा ज सः सर्वतोभद्रः । (२५ शोकः।) दे धा का नि वादे चा का स्व का हि वा का रे का का नि भ व्य व्य भ नि नि व्य व्य स्व नि का का रे भ रे का का घा हि व का दे घा का नि वादे अर्धभ्रमकः (२७ श्लोकः।) 4 स स A ति । दे नि ।त्यं स रा 4 नाशि A धि सं ना दे र म त्व ६ ति ·किरातार्जुनीयव्याख्यायां प्रमाणत्वेन समुपन्यस्तानां ग्रन्थानां ग्रन्थकाराणां च नामानि । अगस्त्यः १२४. माधः ५.३,८४९. अमर 19, २, १७, इत्यादि. मातमः ४३३. आगमः १४६, ३३५, ९ इत्यादि. मार्तण्डः ८.१५. आलंकारिकाः ११, १८४४. यादवः ११३४, २१९, ४ इत्यादि कामन्दक: ३१, २, 11. इत्यादि. रघुवंशम् ८४९. काव्यप्रकारा: १८, १:१२, १३९इत्यादि. रघुवंशसंजीविनी १११७६. काधिका ११३, १६, ११ इत्यादि. रसरमाकरः ७२. केशवः २।२१, ८।२४, ५।११ इत्यादि. रउिकाः १२॥४.. यरः 11, 1१०, ८, ११ इत्यादि. | रामायणम् १९. नीरखामी १९, १२१,१०१३. पट: ५।८. गणय्याख्यानम् २११७,२३०, ३६. वाग्भट:५८. ण्डी १४६,४४. वात्स्यायनः ४७. शरूपकम् ॥१३ ९४२६, ९८४५. वामनः २।२५, २३, २४ इत्यादि न्वन्तरिः४।२८. विद्याधरः ४॥३८. रदः ११३. विश्वः १।९, १८, ११४ इलादि. तहतम् ॥१. | वैजयन्ती ११३,१८,४३६ इत्यादि तिवाक्यामृतम् १२, १४, १२६- वैद्यकम् ५.११. इत्यादि. / व्यक्तिविवेकः ३२. यविलासः ८1५३. । शब्दार्णवः ३१. सघम् ।४. शाकटायनः ३१३५. नायः १२४, २१५. शाश्वतः २२२२, ३३५, ४२७ इलादि. हासोहयोतः २०१५ श्रुतिः काप्यम् 16. सचनः १३.४५,१४१२५,१६.५९. प्रणम् १२. सखकार: 116,811५. बाशवः ॥१.. सामुद्रिका . रतम् ५१.१३11,111.. स्मरणम् (स्मतिः) 131, २९ इत्यादि. प्यकार: 111,11इत्यादि. हलायुधः २।३, १३,७५. १४॥ इलादि. हैमः ॥२९, ५१४९, it ·किरातार्जुनीयश्लोकानां मातृकावर्णक्रमेणानुक्रमणी । ... . ... ... ... ... अचिरेण परस्म . ... ... ... ... स .. अकृत्रिमप्रेमरसाभिरामं ३ ३७मय हिमशुचिभस्म... मखण्डमाखण्डल १२९ भयानहसता साचि असिमिदममुष्प ५ २९ अपापदामुउरणक्षमेषु अगूहहासस्फुटदन्त... ८३६ अयामिपश्यभिव अप्रसानपु नितान्त ९ अथामांनिसर्गाच अचकमत सपासचा... अमोश्चरासनतः थचिततायामपि १७ ४७ अयोधरवेन मदर्भ ...१४ १७ २ अयोग्णभासेव मुमेह अजन्मा पुरपस्तावत् ११ ७. भदीपितं वैधुतजातवेदसा... र २९ भजिनमोजिष्टममोप ... १४ ५७ क्रियाः कामदुपा: अणीयसे विश्वविधा ... 10,अधरीचकार व विवेक मणुरप्युपहन्ति २५. [ अधिगम्य गुखकगणादिति... अतिपादितकाल २ ४२ अधिस्य पुषभरनमशिख.. सविधायितवनान्दर सनादरोपाततिक ...१४ भदीतसंख्या विहिता १४. मनासपुण्योपचये अत्यर्थ दुरुपसदारपेख भनामशन्तः कनिदेव अपकृतकापिलोभन ...१.१५ अनायुधे सताजियासिते अपक्षमामेव mनारतं तेन पदेषु... अप घेदवधिः २ भनारत यो ममिपीठ अप जयाय न मेरमही ५.अनिदेन दिपat. अप पितारियादमी ... १२.बनुनुलपादिनमरण्य भरतरतमः... १३-समय प पिक्लि... अप परिमदमामवाप्य भनुपरेण पनाभिदेरको भय भूतमध्यमवरील अनुमनरप निम्मे ... अप भूतानि मात्र १५ भदमननप्पमारक भय बरस पत्र अपरिहितविधेय .... ९अनुगपुदे अपवार ...३५अनुमाररता पर ११ १५ भय पदापरमारभ्य 14.मयतामिलना ... भम फरमानविन 4.मसानु पिता- सर सयाससमन्दिरी समन ... ... ... ... ... ... . .. ... .. ... ... . 4.. .. ... ... EM ·२ ... ... ... ... ... ... 1 १५३ ... ११ ५. .. ... ... अमितस्तं प्यासनः प.श्री. अनेराजगापार... 1अयमच्युतध बननेन अनेन योगेन गिर ३१८ भयमसी मगाना अनार वयात भयमेन मगमगप्रथम अन्तिमतिरोन्न ११ म बन्यमारलान् जम्पीयविमियम ३६ भनप्रधिामृत्यदाशित अन्यदोषनिक रास ...३४मानायता अन्योन्याफमनमा... ९ मला सत्तीय अपनेयमुवीरता १३॥ मलावायने अपयन्यनुपः शिवान्तिक ...१५ २३/अलमेष विल्टोक्तिः अपरागभीररी २५.अलमुपदमनोरमं प्राला अपमितविलये २२६ अवचमारिभोगवन्ति अपवादादमीतस ११ ५६/अवयन्पत्रिणः शंभो आइसद्भिरिपेशान १५ २|अवधूतपश्वपराग ... अपहस्येऽपया यदि ..."अवधूयारिभिनीता अप्राकृतस्याहष ...१६२४ अवस्योपस अवरुग्णनुनमुरदारु... अमिदोहेण भूतानाम् ११२७/अवलीडसनाभिरश्वसेनः अभिनवमनसः १.४२ / अवहितहदयो विधाय अभिभवति मनः कदम्ब ... १. २३ | अविग्रहस्साप्यनुलेन अमिमवोदितमन्यु... ७. भविज्ञातप्रवन्धस्य अभिमानधनस्य २७ अपितृप्ततया तथापि, अभिमानवतो २१३ अविभावितनिष्कम... अभिमुनि सहसा १० ४५ / अविमृष्यमेतदभिलष्यति अभियोग इमान २४६ | अविरतोज्झितवारि... अभिरदिममालि विमल १२ २. भविरलफलिनीवन ... अभिलपत उपायं १७ ३४ | अविरलमलसेषु अभिवति योऽनु २३१/ अविलक्ष्य विकर्षणं अभूतमाराज्य विरुद्ध १४ १९ | अविवेकवृथाश्रमा अभ्यपानि मुनिचापलात् १३ ६३ / असालनयनेक्षितानि अभ्यायतः संततधूम ६ असमाराधयतो अमर्षिणा कृत्समिव... अमी पृथुखम्बस्तर ४२६ असावनास्थापरया ... अमी समुद्भूतसरोज ४ ३५ अतिः शरा वर्म धनुश्च अयथार्थ क्रियारम्भः ... 11/असजीनामुपचीय... ... ... ... ११४३ ... ... ... ... १३ २७ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... १४८ ... ... १४ ६३ असमापितकल ...

·... ... ४ . ... १ ... ... ... ... ... ... .. ... .. .. स.यो. स.स्टो असंविदानस्य ममेश १८४२ पापयामरनीकारी असंशयं न्यसमुपान्त ८ २८ भासा धूरियं असंशयालोचितकार्य ३३३ / आसन्नद्विषपदवीमदा असंहाारसाई जयिन १८ आसादिता तत्यथर्म अनवेदमधिगम्य तत्त्वतः... १३ १२ थामुरे लोकविनास अमवेदविदयं मही थासैदुषां गोत्रभिदो १८१८ अवः समानामति १७.१४ आखियशुद्धभवतः १८४३ मस्सिनरखत पिनाक ५३१ भास्थामालम्य नीवेषु १५ पसिन्य पोष... १६ स्थितः स्थगित पाणिभिरतीय १३आदिते नु मधुना ... सिस्थलः केचिद १६३.] इच्छता सह भि सावषष्टम्पनी १६ २१ इतरेवरानभिमवेन... शिरमाशंसितभूति ३७ वि कषयति तत्र ... किर्ण मलरजसा ०५९ वि गो विधाय पिरवेणु कीर्णा मुसनदिने ७ १८ इति धालयभवलसानु उमारमुपदेष्ट इति सावतारमनुनीय पुरथलपति ति सेन विचिन्त्य पाप ...२४ क्षिप्तवावरणेषु ...१७ ५.वि पति विकिय ... क्षिससंशतमपेत ११.डि निगदितवन्तं क्षिप्यमानं रिपुभिः ३५. बुराणेन महेन्द्र पश्यामास गता 1016वि विविधमुदा... राय पणामपितृभ्य ७३४ति विपमितरा विमदा १२.वि शासति सेनान्यो पेयीमपासार इवीररिता गिरमात पनीनमुपविष्टते ५ वीदिवारलमनील नामपरिणाम... ...१३ मिहल मिताभि ता मरापदः १४९युगान्त परिरम्म पामरणमा ... ...१८९युकान्सर यापये तभमरपुरा सिमरा -युवता सपरि पारपरदोष मानवस सेतापरिडि... घान्द्रमभिसारत १३० ऐवता १ ... ... ... . ... ... ... ... ... . - .. . -- ·... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ९ ... मरमहारा 110सी शलगमः प्रद्दिता ...१८५ इस लिया नियते ४ 21/ हसरतमाह बिपरि पसरधिमे निदेवा ... ५ 14 तिरधीनमपत्र धीसमपायरोनमाता १५ऋशिनः स पर पहनियमो राप ५४.|एतामिव गतस्य ईशार्यमम्मति चिराय ५ २६/ए प्रतिद्वन्दिा तस्य ...१७१८ उप्यतापनीय १३९/मोजगापि सल नून उरमीपनिया 10 | योपासनविदंश उगाय महार रा ...मोपशातपमयादप उफटस्थलनलिनी ५३९ करदे पर कृत ... १२२. उस समविरमे राम ७ 11 कच्चान्ते गुरसरितो १२५४ उपरपजयादा ७३.| कतिपयसहभारपुष उद धैर्य दयिवेन ८५. कमिव तव संमति उदारकीरदयं ११८कयं वा दीर्यतामा उदाहरणमाशी:पु ११६५ | कथाप्रसङ्गेन जने १२४ सदितीपलस्खलन १ कपोलर्सवपि विलो उरिता तामिति ३ ५५ / करणालनिःस्तयोः उदूढवक्षःस्थगितक १४३१/ करिष्यसे यत्र मुद्ध उद्गतेन्दुमविभिन्न ९२४ करुणमिहित प्रपा उन्मजन्मकर इवा... १७६३ करोति योऽशेषजनाति उपकार इवासति १३ ३३ करो धुनाना नवपलवाकृती उपकारकमाहते [पयस्यगाथै उपजापसहान्विल २४४ करो धुनाना नवपल्लवादी उपपत्तिष्दाहता था कृथा उपलभ्य चञ्चलतर ६ १४[कलत्रमारेण पिलोल उपलाहतोद्धततर ६१. कवचं स विनदुपवीत १२ उपाधत्त सपनेषु ... ११५. कषणकम्पनिरस्वमहा उपरताः पश्चिमरात्रि ४१.कान्तंदूरी इब कुथुम उपयुधीणो बृहतीरथि ८ १२| कान्तवेश्म बहु सैदिय उपयुषी विभ्रतमन्तक १४ ३०/कारतसंगमपराजित सपैति सस्यं परिणाम ४ २२ | कान्ताजनं सुरतखेद उपत्यनन्तद्युतिरप्य '... १६६७ कान्तानां कृतपुलक: सपोडकल्याणफलो... ....१७ ५४ कि गतेन न हि युक उमापति पाण्डुसुत ....... कसकोपावदेवत्वं ... ... ... ... ... ... ... ८४८ ... ... ... ८ ८१७ ... ... ... ... ...१५२१ ·... ... ... ... ... ४ प. ... . ... .. रान्तदुर्वृत्त इवा ... स .. किमपेक्ष्य फलं २२, क्षोमेण नाथ गणा किमसामयिक वित... २४.] खण्डिताशंसया तेषां किमुपेक्ष कथय ... १२२१ गणाधिपानामविधाय किरातसैन्यादुरुचाप ... १४ ४५ गतवति नखलेखा प्यतानुभवतानत १५३ मतान्पश्नां सहजन्म कररीगणः कृतरवखरवः ... ५२५ गतेः परेषामविभाव १४ ५२ तन्मतिमेव १ २१ गतैः उहावः कलहंस रहतात तपास्यमार्ग १३ १३ गन्घमुद्धतरजःकण... सुमनगवनान्युपेतु १. ३१) गमीररन्भेषु मशं मही मुमितमवलम्य ... १. ५३ / गम्यतामुपगते नयनाना ९ तधति परिवन्दिते १८२१ गुणसंपदा समधिगम्य तप्रणामस्य महीं 1 २१ गुणानुरफामनुरक... तं पुरुषशब्देन .... १९७२ गुणापवादेन तदन्य... ... १४१२ जवानन्यदेहेषु ... ११ २६ गुरुकियारम्भफल १४४२ तानतिन्याहतसा ३३१ गुरुस्थिराण्युत्तम १६ २९ गुरुन्कुर्वन्ति ते श्या परिषवजयेन १ ९ गूढोऽपि वपुषा राजन् ११ ६ विधान जितबहि ४३३ प्रसमान भिवोजांसि ... ...११७३ मिरेसं शिथिलल ४ ६ ग्रहविमानगणानभितो ५ १४ गद्वैपायनादेशात ... ११४६ धनपोत्रविदीर्णशाल विमं हरितुरा १३ ५. धनं विदार्यार्जुन पवादः स्तुतिपदे १, २५ धनानि कामं कुसुमानि ताना प्रहचरितान् ७१ चञ्चल बसु नितान्त द्विर्धनपदवीमनेक ५३४ चवसष्वपि ते विवेकिनी २ ६ पु धुक्तर्नुप १ ४ चमरीगणेशवलस्य ...१२४७ निघकारान्तरितो चयानिवादी निव ७ २ ९चलनेऽवनियलति... ११२८ राय परिमहा २३९ चारचमुधिरेची यस्तनपापाण्डो ... ११४५ चिचीपती जन्मयता किमपि खभाव २१ चित्तनि विविधायि नमासुरलोक ५ ३ चित्तपानति कल्याणी वे योऽनुदनं ५५ चित्रीयमाणानति रावकरसोऽप्यति १६२ विरनियमनमोऽपि समिनिःसत ११४५ विरमपिकनितान्य ... ... ... ... .. ... . ... ८ ... ... -- ... ... सोऽपि त्रिदशवधू ... .. .. ... .

·4 .0 घरकुले अरनिक बदार : .. ४३. स्टेनजर दोपएल - . १४ सदर पटावी १४२५ ... ... ... - ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... बदामामुक 4 दिदिदी जनसमाजून... "दव पर्नु त पारस्वरद ... २९/दफार पूर्व कुटम्मच बन विदरनेदर १४ १२/दपा जिस ... बाटीनी विना दियानिनिहर बददषनरसिद्धा ५४८ ददनच दनुरस्तु बरीपसमूईनच्छित १६५७/ददभूमिकासरतं जहानु नैनं कथन ३१४ ददल प्रतिपक्ष जहार पालादविरेण १७ तदा रम्पायरम्याति जहिहि कठिनता १.५१ तदाशु पर्नु सपि नहीहि को दयितो तदानुकुईन्वयनं... निहतान्युटम... ... १६३०पेल विनायव जीयन्ता दुर्जरा पेटे ..."१२/तणा दाशुभीम ... बेनुमेष भवता ...१३ ५४ तनुमवजितलोक २२४ तनुवा रभसो भाखान पसतोऽनलाइनुनि सरल कारणपाणि... मालित गहिरम्य... तपनमगलीपितमेक सापर तपण पुण्यात 1४ तपणा तपानमुनमस TRAरालापिने . सपमा लिपी नताप्रमो परमेष ... १५४ोबना विधाय सबा प्रशासपा ... 1. "माणि ... शरदU.. प मानुपातिकको REETrata पदमनीपा sit ...मनिन्दगि ... ... ...१५११ ... ५ . २१. ... ५ - ४ ...

·को - ३२ +- -- - ७ - ८ -- पा . S ३८ -- - किमपेक्ष्य पळ किमसामयिक नि... किमुपैससे रूपय ... किरातसन्यादरकार कुप्यतामवदान कुररीगणः कृतरपटा पुरु सन्मतिमेव पुरु वात तपासमा कुसुमनगवनान्दुस्तु १.3: Pre: कुमुमितमवलम्य .. कृतधति परिवन्दिते .-"दमन कृतप्रणामस महीं... कृतं पुरुषशग्दैन ....... फतवानन्यदेहेषु कृवानतिाहतमा वृतान्तत इत्रा ६. नाटक कृतारिषजयेन कृतावधानं जिदवहि कृतीमिरेखं रिपिटत कृष्णद्वैपायनादेशात B. . 4. - । २३ ३८ ... - ... -- ... m ४ Jo ... ... ... . को विमं हरिदण कोऽपवादा तिपदे क्रान्तानां प्रदरितान् कामदिर्षनपदवीमने कियामु युक्तर्नुप मोषान्धकारान्तरितो मान्तोऽपि त्रिदय .जी... कविराय परिप्रहः क्षत्रियतनयः पान्दो अययुषमापि समाव अविनम मुरलोक पति योऽनुवन बोषयावकरमोश्यति मिवामिनि व .. २ - ... .4 . ८. PH 44. Pat ·... ... ... .. - ७ ... ... .. ... धर्यावसादेन इतप्रसादा ... ... ... .. रा.लो. स.लो. द्विषां एतीयोः प्रथम ...१४ ५५| न सनो रुचिरे धनुः प्रबन्धपनितं ... १६१.नानारमण्योतिष ... धारमो धर्मनिवन्धि ३३४ नान्तरशाः धियो जानु ...१२४ धार्तराष्ट्र राह प्रीति ... ११५५/ नाभियोक्तुमन्तं घायल द्वितयथोचित ९७२ | नामुरोऽयं न वा नागो १५ १२ धूतानामभिमुसपातिभिः ३ निचयिनि सबली ...१.२९ धृतबिसवलयावलि ... १. २४ निजतिरे तस्स हरेषु धृतविसपलये निधाय ... १.४६ निजेन नीतं विजितान्य ... १४ ३९ धृतदेतिरप्यधृतजिम ६२४/ निद्राविनोदितनितान्त धृतोत्पलापीड इव ... १६ १५ निपतितेऽयिधिरोष ३३० निपीयमानस्खवका ... धैर्येण विश्वास्यतया... ३ ३४ | निबद्धनिःश्वासविकम्पिता ध्रुवं प्रणासः प्रहितस्य १४ निमीलदारेकरलोल ध्वनिरगविवरेपु ४ निरमने साचिदिलो ८५२ वंसेत हृदय सद्यः... ... ११ ५७ निरत्ययं साम न दान १२ न ज्ञातं तात यनस्य ११ ४२ | निरास्पदं प्रश्नकुतूहल न तेन सज्यं कचिदु १ २१/निरीक्ष्यमाणा इस न ददाह भूरुहवनानि ... ११ १६ निरीक्ष्य संरम्भनिरस्त ३ २१ न दलति निचये ... १.३९ | निर्याय विद्याथ दिनादि ननु हो मयना राधो १५ २० निवृत्तवृत्तोषयोधर... न नोननुमो नुनोनो १५ १४/ निशम्य सिद्धि द्विषतां १२७ न पपात संनिहित .. १२ ४ निशातरोनेषु विकासता ... १४.३. न प्रसादमुचितं गमिता १२५ निशितासिरतोऽभीको न मृगः खलु कोऽप्ययं ६ निःशेष प्रशमितरेणु नयनादिव शूलिनः... १३ २२/निःशेषं शकलित नरागि चेतः परमा .... १८ ३१ / निःश्वासधूमः स्थगिता नवपालराजलिभृतः... ६२६ / विपण्णमापत्प्रतिकार न धर्म कमचिदपि 1.. १४ १४ निषादिसनाहमणि ... नवविनिदजपाकुसुम ८ | निसर्गदुर्योधमबोध ... नवातपालोहितमाहितं निहते विडम्बित् न विरोधिनी रूपमियाय ... १२ ४६ निहितसरसयाक्कै न विसिस्मिये न विपसाद १२ ५ नीतीच्यायं मुहुरशिशिर न समयपरिरक्षणं .... १४५/ नीरनं पथिषु रजो रयाल... न मुखं प्रार्थये नार्थ ..."नीरन्धं परिगमिते ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...११ १२ १ ... ४ ... ...१२३८ . ...

·९. १ . ... .44 ४ an १ १ ... ... ૧૬ ५ ६ ... ... पश्च्युताया समिती 41. ... १५ . सालो नीलनीरजनि हिम १९ पुरःसरा धामवतो जुनोद तस स्थलपद्मिनी ... ५. पुराधिस्टः शयन ... नूनमत्रभवतः शराकृति १५ ४५ | पुरोपनीतं नृप नृपतिमुनिपरिग्रहेण ... १० ६ ! पुंसः पदं मध्यममुत्त नृपसुतमभितः १.४ पृथग्विधान्यक्षविराम न्यायनिर्णीतसारला ११ ३९ पृथुकदम्बकदम्बकराजितं पतत्सु शस्त्रेषु वितत्य १४ ४९ / पृथुधाग्नि तत्र परिबोधि पतन्ति नास्सिन्विशदाः ... ४ २३ पृथूरपर्यसबृहाता... पतितरपेतजलदान... ६ २७ प्रतिमनुससार नामि पति नगानामिव ५ प्रचलिते चद्धित ३ १५ प्रतिप्रवणान्विहाय पपात पूर्वी जहतो... ४ १८ प्रगतिमय विधाय .., परमानपरिग्रहोयतेजा १३ २६ प्रणिधाय चिसमय ... परखानसंसिद्धी ... ११३३ प्रणिधाय तत्र विधि परस भूयान्दिदरे ... १६ २३ प्रदप्तचामीकरभासुरेण पराहतध्वस्तशिखे १६ ५६ प्रतिक्रियायै विधुरस... परिकीर्णमुद्यतभुजस्य ... १२ ११ प्रतिशतीभिः कृत ... परिक्षते वक्षति दन्ति ... १६ ११ प्रतिदिशमभिगच्छता परिणाममुखे गरीयसि २ ४ । प्रतिदिश स्वगाधिप परिणाहिना तुहिनराशि .... ११ २३ प्रतियोघम्भणविभिस्त्र परिश्रमन्मूर्धजपट्पदा ४ १४ [प्रत्याद्रीकृततिलकास्तुपार ... परिभ्रमलोहित १ ३४ प्रलाइतीजाकृत परिमोदयमाणेन ... १५३६ प्रवृत्तशवविन्नस्व परिवीतमंशुभिरुदस्त १२ १८ प्रपित्सोः किं च ते मुक्ति परिसरविषयेधु लीट ५ ३८ प्ररभूव नालमवलोकयितुं परिसुरपतिसूनुधाम १. २. (प्रभवति न तदा परो परिस्कुरग्मीन विघहितो ८४५ प्रभवः खलु कोश परीतमुक्षावजये ४११/प्रमाईममशःप परोऽवजानाति यदाता १४ २३ प्रयच्छतोचः कुसुमानि पवाकिया तणयुगस्य १४ ४२ प्रयुज्य सामाचरित... पाणिपल्लवविधूनन १५. अलीनभूपालमपि पातितोतु माहात्म्यैः १५ ११ प्रबरतेऽय महाहव ... पातुमाहितरवीन्यभिः १५. प्रवालमारणपाणि पाषाणाः पशुपते ...१५४.१ प्रपिकनिनादमिन .... १४ ६ १७ । ... ... १५ : ११ । ६ ... .. ... ... ... ... ... ... ... -te ... ८ ·... ... ... ... ... ... ... ... ... ४ .. ... स.सो. स.स प्रविततशरजालच्छा ... १४ ६५ (बहुमिय पाहुभिः १२क्षेपः प्रविवेश गामिव ... १२१. बहुशः कृतसकृतेर्विधातुं प्रतिनकंदिव ... १६ ४७ | बाणमिछदस्ते विशिसाः प्राद्धसिन्धूर्मिचय १६६.|विमरांबभूवुरपात प्रशान्तधर्माभिभवः ८ २८ पदहालदनादि. ... १२४२ प्रश्योतन्मदसुरमीगि v३५भयंकरः प्राणभृता... प्रसजदावानल ... १६ २६ | भयादिवाठिष्य पाहते प्रसन्न योऽस्मामु परैः ३४ भर्तृभिः प्रणयसनम प्रसादरम्बमोजति १३० भर्तृप्पससि निक्षिप प्रसादलक्ष्मी दधतं ... ३ २ भवतः स्मरता सदा प्रसेदिवांसं न तमाप १७ २५ भवद्भिरघुनाराति प्रस्थानधमजनिती ७३७] भवन्तमेता मनस्ति प्रस्थिताभिरपिनाप १३९ भान्ति से सभ्यतमा प्रहीयते पर्यस्या ... ११ १२ | मरवीतये हताहतम प्राशलापरि जने ११. भवारशेष प्रमदा ... प्राप्तोऽभिमानम्पसनाद ३ ४५ / मम्मो ममापि मुने ५४९ प्राप्यते गुणवापि ९५८ मिरवेष भाभिः सपितु प्राप्यते यतिर ... ... १८ २५/मुजगरागसिवेन ५ प्रियेऽपय पति १५ भूमः धमपित्रमा प्रिवेश प्रम्य विषय ....८२७ भूयः थमाधान पिद्ध शिरापरम .५४ भरिप्रभाग रगान दिपेषु यः पाच दिनोर १५. / भूरेणुना रासगमरेल भामरा प्रतानि मा ... 11/गुमणाननु arपरे ११० मा बिमान... हसमानुपात .... १४ मतमयूगमावर मरतोशिश ...मीसामगिरी पदामिनी १. मपितामगो लग बमो ......मरमानममुरन १. मालिक 11Jीवाना 4 HRITTEN पुरवा ... ४ ... ... ... ७ ... ... ... २ ." .- ...

·... ४ ७ ... ... .. ... ... ... .. ९ ... ११४ मनसा जपः प्रणतिभिः मनःपिठामानिमेन मनोरम प्रापितमन्तर मन्दमस्थन्निषुलता मया मृगान्हन्तुरनेन भरत सिवा नवतृणा मरतां पतिः खिद महता मयूखनिचयेन मदते फलाय तदवेश्य महत्त्वयोगाय महा... महर्षभस्कन्धमन्न... महानले भिमसितान महारयानां प्रतिदन्य महानदुर्गे शिथिल महिपक्षतागुरुतमाल महीमृता पक्षवतेव महीमृतां सच्चरित महेघुजलधौ शत्रो महौजसो मानधना मा गमन्मदविमूढ मागाधिरायैकवरः. मानिनीजनविलोचन भा भूवनपथहतस्त्रवे राया खिदेषामति सागरथ तव ॥ विहासिष्ट समर हेन्द्र नगमभितः... त्रिमिष्टमुपकारि ... कुलितमतिशय कमूललधुरक्षित बरसो विद्रुममा बतीशे शराजिष्णो देवमधुलिहो वितानी यखतोऽभिमुख सो ६ २३ । मुनिनुतनसान्विलोभ्य १६४५ मुनिभिमुखता ७) मुनिरसि निरागस ... १५ १३ मुनिरूपोऽनुरूपेण २ ...१४ २५/ मुनीषुदहनातप्ता ६ ३३ मुनेविचित्र रिमिः १२ १५ मुनेः शरौघेण तदुप १२ १३ मुहुरनुपतता विधूय ६२८ मुहुश्चलस्पाइवलोहिनी ३ २३ मूलं दोषस्य हिंसादे ... १९२० १४ ४. मृगाम्पिनिम्नन्मृगयुः १४ १५ १६ ५७ मृणालिनी मामनुरजित ४ २७ १६ १४ मृदितकिसलय मुरारना ... १६३६ | यच्छति प्रतिमुख १२ ५० यथा निजे पत्मनि ... १७ ५७ १६ १३ यथाप्रतिइंद्विषतां १२. यथायथं ताः सहिता ... १५ ३३ यथासमातिसि १११दवोक्त वीक्ष्य ... २ २ यदात्य कामं भवता १४ १८ ३ ५३ यदा विग्रहाति हतं १२६ यदि प्रमाणीकृतमार्य ... १४ ११ ५५.यदि मनसि शमः किमत्र ... १. ५५ १६१८ यमनियमकृशीकृत... १३ ५९ यया समासादित ... १५ यशव तिरोदयन्मुहु ७ २. यशोऽधिगन्नं सुख... ...१३ ५१ यष्टुमिच्छसि पिन १. २७ यसिषनैश्चर्यकुद ... ५] यः परोवि वधोदकी ४ ३०याचशामावरीता... १५३४ या गम्याः सत्सहायानां यातस्य मपिवतरण ... १२ २५ युकः प्रमावति हिता ... ... ८ २ ... .. ... ... ... ... ... *.. ...

·१३ ..- " ... M HERE ... ... ... . ... It ... HC ... 11 मान HTORY hth . 4. "Hai ... ... Era Rjngोन ... .. 4 ... ... ... ... ... ... ~ ... ... विपर... HAषानो... पमामात्रामा विपयरगनरेश शनिसम्ममा .Unामा रमनन रिमरिमा... निगया... ५ सय परिणीनसमानु टाप्रपिताम्... स्मन्महेपूपमा १५. विहीदि रफोरमार पदी मरमसलय... (जिगीयते यदि जगत... ११. मातितया मिता... १५३ जिस यःप्राप... १५ सन्यमेगुहवेन ११५१तनीकररामिभि ५१५ उभ्या धरित्री तर ... ३.चिन्नावसस्स हारा लिलिक्षदीय क्षयप्रल ... 11 ५४ विदिताः प्रविश्य पिड़िता राया विमलविद्यम १२१/ विरपादेन भिदामुपेयु लोकं विधाना विहितस्य ३.विधाय रसान्परितः सोचनापरता १६. विधाय दिसमनाम ओलटि वदनं |विधिसमयनियोगा... धदनेन पुपितलतान्त ...१३ विधुरे किमतः पर बनान्तशय्याकठिनी १३ विधूतकेशाः परि' ... ... ... ... .. . ... ... ... .... - ·१३ स.टो १४ ४७ विहाय वाञ्छामुदिवे ... २ विहाय शान्ति नृप ... .. ... ... ... २ .. ... .. ९ . .. ... .. ... ... ... ... .. विधूनयन्ती गहनानि विनम्रचालिप्रसवाघ विनयं गुणा व विवेक विनियतीनां गुरुखेद विपक्षचित्तोन्मथना विपत्रलेखा निरलतका विपदेति तावदवसाद विपदोऽभिभवन्त्य... विपाण्डुमिलानतया विपाण्ड संव्यानमिवा विफलीकृतयनस्य विबोधितस्य वनिना विभिनपर्यन्तगमीन विभिन्नपातितावीय विभेदमन्तःपदवी ... विमुक्तमारोसित विमुच्यमानैरपि तस्य वियति बैगपरित ... विरचय्य कानन विभाग बिरोधि सिद्धेरिति. विलाय पत्रिणां पति विलम्बमानाकुलकेश विवरेऽपि नैनमनिगूढ विवखदंशुसंश्लेप विवि कवर्णाभरणा विविक्तऽस्मिलगे विशकमानो भवतः... विशदयुगच्छन्न विषमोऽपि विगाह्यते विसारिकाधीमणि ... विस्फार्यमाणस्य सतो विस्मयः कवा विस्मितः सपदि तेन विहस्य पाणी विधूते ... १२ १७ विहारभूमेरभिघोष. 4 २६ विहितां प्रियया ८३४ वीक्ष्य रनचपके ८४. वीक्ष्य रन्तुमनसः १८२३ । वीतजन्मजरस पर २ १४ (बीतप्रमावतनुरप्य ४ २४ बीतौजसः संनिधि ४ २० वीर्यावदानेषु कृता .... ... १५ ४६/ वेत्रशाककुलजे १७ ४६ व्यक्तोदितस्मितमयूख ८३.( व्यथितमपि भृशं मनो १५ २४ व्यथितसिन्धुमनीरशनैः .... १७ २७ व्यपत्त यस्मिन्पुरमुच्च ... १४ ५१) व्यपोहित लोचमतो ४१२/व्यानशे शराघरेण ... ... १८ १२ (व्याइल्य मस्ता पत्या ... १२४४ प्रज जय रिपुलोक ८जति शुधि पदं त्वयि १५ ४४ बजतोऽस्य बृहत्पतत्र ८१८ प्रान्ति वे मूढधियः १२ ३७ प्रजाजिरेष्वम्बुदनाद प्रणमुखय्युतशोणित १४ ३ बीमनराशजनोप ११ ३६ शकिरर्थपतिषु सय शक्तिवैकल्यनम्रस्य ११ ४] शहिताय कृतराष्प २ ३ शतशो विशिखानवधते ८ २३ | शमयन्वेन्दियशमक १५ २४ धारणं भवन्तमति भारदन्दुघरच्छाया ... ... १८. शरष्टिं विघूयोवी ८५१'धरानवयमनवा ... ११३. .. ... १८ ... ... 4.. ... ... .. ... ... .. १ ... ... ... M. ...

·सससा साधुन . ... ... ... ... ... ... L ... ... ... ... ... म.हो. स.यो. शरापरलोचनाभि ...." १ पांमोर्धनुमण्डलतः ... १५४९ | सकिं जवादपनस्ल शाखावयफकमनीय ও গিযম্ভাগঃ ३४० शान्तवा विनययोगि ११३७स खण्डणं प्राप्य पराद शारतो गमितया शशि ९२७ ससा स युक्तः कथितः विरसा हरिन्मणिनिमः ६२३ / ससि दयित मिहानयेवि शिलापनेनाकसदा ८ १२ | सखीजनं प्रेम गुरुकृता शिवध्वजिन्यः प्रतियोध १४ ५८ | सखीनिव प्रीतियुजो ११. शिवप्रणुन शिलीमुखेन ....१७ ५८ | स गतः क्षितिमुष्ण शिवमुजातिभिन्न १८ ३ सचकितमिव विस्मया १० शिवमोपयिक गरी... २ ३५ / स जग्गम विस्मयमुदीश्य शीधुपानविधुरासु १४१ सजलजलघर नभो... १. १९ शीधुपानविधुरेषु ९७३ | सजनोऽसि विजहीहि शुऊर्मयूखनिचयः ५ ४३ सज्यं धनुर्वहति यो शुचि भूषयति श्रुतं... स ततार सेकतवतीरभितः... ११६ शुचिरप्सु विमलता ६१३ | स तदोजसा विजित शुचिवल्कलवीततनुरन्य ६३८स समाननिमे रिपो १३ २४ शुभाननाः साम्युरहेषु स तमाससाद घननील ... १२ ५३ शून्यामाकीर्णतामेति ११ २५ | सदृशमतनुमाकृतेः... क्ष्योतन्मयूखेऽपि हिम ३ ८ | सद्मनो विरचनाहित श्रद्धया विपलब्धारः ११ ३५ सदादितेवाभिनिविष्ट श्रियः कुरूणामधिपस्य १ स धनुर्महेषुधि १२२७ श्रियं विकर्षस्यपहन्त्य ३ ७ | सधानं निपतितनिर्झरासु ७ २२ प्रिया हसद्भिः कमलानि ८४४ सनाकवनितं नितम्ब श्रीमद्भिनियमितकन्धरा ७३७ सपदि प्रियरूपपर्वरेखः श्रीमद्भिः सरपगः १ सपदि हरिससर्वधू श्रीमालताभवनमोषधयः सपिशाक्षः श्रीमान् श्रुतमप्यधिगम्य २४१/ स पिशाजावलिः श्रुतिमुखमुपवीणितं १० ३८स पुमानर्थवजन्मा... 1६२ श्रेयसी तव संप्राता स प्रध्वनय्याम्बुदनादि प्रेयसोऽप्यस्य ते तात ..१४४ सिम्यतः प्रियवरुप सबभार रणापेतां... अपनचलितपल्लवा ... .....३४सविमति मीपण .... वस्त्वया मुखसंवित्तिः ... ११ २४ स भवस्य मरसयन ... ... ... ... १ ... ... ... ... ७ ... ... स प्रयुज्य तनये ·स.को. ... ... ... ... . ... ... ... ... ८ ... ... .. ... . ... ... ... ... १७ ... स.हो. सभोगिसंघः शम १६४० संनिवद्धमपहन समदशिखिएतानि ...१.२५संपश्यतामिति ...१५५३ समन्थरावल्पित ... ४ १७) सेप्रति साधजन्म समत्तिरुपति ३३८संप्रीयमाणोऽनुवभूव समय संपादयता ६ (संभिक्षामविरलपादिभि ... समानकान्दीनि तुपार ८२५ सेभिभतुरगावगाह समुराससहजकोश २४ संभोगक्षमगहनामयो समुजिता यावदराति १४५६ समूच्र्छतो रजतभित्ति समुन्नतैः कुशदुकूल... ९ रम्मवेगोज्झित १७४९ समुहसत्प्रासमझोमि ४ | संवाता मुहुरनिटेन स यीवराज्ये नवयोव १२२ | संविधातुमभिषेक सरजसमपदाय ... १. २६ सेसिदाविति करणीय सरमसमवलम्य १.५४ संसेवन्ते दानशीला ... १८१४ सरोजपनेनु विलीन ८३५/संस्कारववादमयत्सु राललितचलित ... १. ५२ | सादि लोचनयुगे सलीलमासफलता - १९ सायं गतमपनि... सटेशमुग्लिखितशात्रवे २ | सारश्यं पति गमीर यशस्सावदातस्य... 11 ७५ साफहरमले रिपु सविनयमपराभिमुल - १. ५७ / सामोदाः सुमहर... सपध्वजसायभवभिन १३ २० साम्य पदेनाचनिना ग्रन्थलीममधीरित १४५/सावलेपमालिप्सिते सब्यापसव्ययनितो १५ २५ लितरदानामपदिस्य समीटमन्दरिद ३४६ सिववाजिने निजगर ससरवरतिदे नित्यं... ... १५२७ जिन्दूरेःहतरचयः स समुदरग विचिन्ल १३. विषिचुरवनिमम्मुराहाः स संधार्यवमहाय.. .. १९२५ सुषमारमेटमधुमम १७ मुखेन सभ्या दपतः १७ र साति: सासुसूः १५ ५ गुगेपु दुवाल समुरगापमनेटमणि ५ १३) गुठा म पूर्व मु सहारधि निया ... 1 16 मुहलमेटदरम्य ११.रणनिति परेको ससोपगतः । १५. मुलभः सदा मामला संक्रान्तचन्दवरया ... सतत निशमयन्त... ... ' सन्तमासा ... ... ... ... ... ५ ... ... ... ".. ... सहसा पिपीत ... ... ... ... ... *14 ·ख.लो. ..१६ . ८ ... 1. श्यो 'सेतुत्वं दधति पयोमुचर्चा ७ १९ | सकेतुभिः पाण्डुर सोटवानो दशामन्यां ... ११ ५३ खगोचरे सत्यपि चित्त सोढावगीतप्रथमा १५ २८ | खधर्ममनुरुन्धते सोत्कण्ठेरमरगणे २)खयं संराध्य शतमख स्तुवन्ति गुमिमिधेय १४ ५/वादितः खयमथेधित स्थितमुमते तुहिन ... १२२१ हवाहवेत्युद्धतमीम स्थितं विशुद्ध नभसीय ...१७४८ स्थित्यतिक्रान्तिभीरूणि हरपृथासुतयो हरसैनिकाः प्रतिमये सपिसमदलतातर स्पृहणीयगुणर्महः हरिन्मणिश्याममुदम २३४ इंसा वृहन्तः सुरसम्म स्फुटता न पदैरपा. स्फुटपौरुपमापपात स्फुटबद्धसटोप्रति .. हतोत्तरीयों प्रसभं स्फुरपिशामौवीक... ... १५३९/हदाम्भसि व्यस्तवधू सर्यते सनुभृतां सनातन १३ ४२ हीतया गलितनीवि स्पन्दना नो चतुरगाः ... १५ १६ हेपयनहिमतेजस . ... १२ ... १८ ... १३ ३२ / हता गुणेरस्य मयेन ८1 HEROEmer :ODERED

·No text on this page.