·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·मप्रतितत्त्वस्य द्वितीयोभागः । [ एकादशीतत्त्वम् + उहाइतत्त्वम् + व्रततत्त्वम् + दायतत्त्वम् + व्यवहारतत्त्वम् + शद्धितत्त्वम् + वास्तुयागतत्त्वम् + कृत्य- तत्त्वम ४ यजुर्वेदिवाइतत्त्वम् + देवप्रतिष्ठातत्त्वम् + अलाशयोत्सर्गतत्त्वम् + वृषोमगतत्त्वम् + थोपुरुषोत्तमतत्त्वम + दिव्यतत्त्वम् + मठप्रतिष्ठातत्त्वम् :- शूद्र कत्य- विचारणतत्त्वम् + यजुर्वेदि. वषोत्मगतत्त्वम् + दीक्षा- तत्त्वम् + दुर्गाचन- पति: ] महामहोपाध्याय श्रीरघुनन्दन भट्टाचार्य विरचितः। वि र, उपाधिधारिणा पगिड़त कुलपसिना श्रीजोवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्यगा संम्कतः प्रकाशितथ। हितीय मस्कराम । कलिकातानगाम्। सिद्देश्वरयन्चे मुद्रित:। १८९५

·पण्डितकुलपति:
श्रीजीवानन्दविद्यासागर वि, ए,
PANDIT JIBNNDA VIDYASAGARA B, A.
Superintendent Frec Sanskrit College, Calcutta.

·स्मृतितत्त्वहितीयभागस्य सूचीपत्रम् । विषय पृष्ठायां विषय पृष्ठायां एकादशीतत्त्वम्। उहाहतत्वम्। पथोडाह निर्णयः एष संक्षेप: अथ कन्यादानाधिकार: ११० १२६ १९ १५१ व्रततत्वम्। पव व्रतानुष्ठान पध व्रतप्रतिष्ठाविधि: पथ व्रतप्रतिष्ठाप्रयोगः पथ व्रत प्रयोगः ३५ १५६ अर्थकादशीव्रतं पथ कलञाधिकरणं पथै कादशीव्रतं अथ तडियाड़ विषयः पथोपवाससमन्वयः पथै कादशीभीजननिन्दा पथै कादश्युपवासाधिकारिणः पथ पूर्णतिथिलक्ष्मण पच पूर्णकादपवास: पथ विस्पृशे कादमी अथ दशमौविईकादशी तबसंक्षेपः पथ दशमी नियमा: अथै कादशी नियमा: अथ विष्णु पूजन विधि: पथ हादशी नियमा: अथ नलाशयोमर्ग: भय रजःस्खला सूतकि नीतं पीपवासानुकल्प: अथाह व्यवस्था पथै कभक्तं ४५ १०३ १७. ७७ ८५ दायतत्त्वम् । अथ दायभागः पथ पिकत विभाग: पथोपरते पितरि भातणां विभामः १६६ अथ विभागानधिकारिण: १०२ पथ विभाज्याविभाज्य अध वृत्तविभाममन्द निर्णयः पथ चिरपोषितायतस्य वंशस्य विभाम: १८० अथ विभागकाले निहुतम्य पशादन गतस्य विभागः पथ स्त्रीधनं अथ स्त्रीधनाधिकारिणः प्रथापुत्रधनाधिकारिण: १८८ व्यवहारतत्त्वम्। पथ व्यवहार दर्शन १६० भथ व्यवहार पाद मिपयः २०३ ८६ १२ . पथ नक्तव्रत अथ हविष्यान्न पथ पवादि प्रतिनिधिः अथ पारण नियमः १०० पथ भैमी १०१ अथ भाषा पादः अथ शयनादिकाल: प्रयोतर पादः ·[ २ मिय पृठाया विषय पृष्ठाया पथ क्रिया पादः ४." अथावांखत पथ भुति: पथ भुकम्वत्तापवादः पथ यात्र ४०३ पथा शौच संक्षेप: २२० पथ विदेशास्थाशीचं पथ गर्भमाबाशीच अथ स्त्यशीच अथ बालाद्यशाचं पथ मपिण्डादा शौच अथासपिगड़ाशाचं मथ मृत्य विशेषाशीच अथ शवानुगमनाशीचं अथान्यांट पद्धति: पथ शपथः यनिमय । ४०५ शुद्धितत्त्वम् । अघ महान गमन ४०७ वास्तुयागतत्त्वम् । : वास्तुशाधन प्रकार: वास्तु परीक्षानन्तर वास्तुदोषीपशमन प्रकार: तद प्रयोग अधाशीच सहरः गर्भसावामी ज्य यशाच अथ वालादाजी थ म गणाशी पथदशस्थाशीच अथ मापसहाशाचं अथ निशेषाचीच कृत्यतत्त्वमा यवशाह एकादशीव्रतम ज्यं हत्य -- पय सदाः प्रोत पार गयषष्ठी जय भवामुगमनाशाच दशहरा अथ ट्रव्य शुद्धिः महाजरे ४३१ पथमा मत तत्वान अध, एनम पण नारदार: ४३४ पाषादकत्यं नवादक श्राई चातुर्मास्य व्रत पथीद कादिदान अथ शीकापनीदनादि पथदण्डादकाददान पधाभाचान्न विताबादकत्यं विशा: शयनं शादणकत्य . अथ दान अध षाम विचार: जय प्रतक्रियाधिकारिण: पक्ष सापगडादि विचार, भाद्रकृत्य ४३८ र: पार्श्व परिवर्तन सिंहाके चतुर्थीचन्द्रदर्शन प्राय -- ३८२ ३९५ ४४२ ·[३] विषय पृशयां विषय पृष्ठायो ४४३ प्रयोगः ४०२ ४४३ विद्यारम्भः ४४४ ४४४ ४७८ ४४५ ग्टहारम्पः प्रवेशविधि: कृषिकर्म बीजवपनं धान्यकेदन ४७९ ४८० अनन्तवत पगम्ताध्य दान पाश्निनकायम दुर्गोत्सव: कोजागर कन्यम कालिककत्य भूत चतुर्दशी दीपान्वितामावस्या द्यूतप्रतिपन भाहितीया विण त्यानं मार्गशोषकत्यम पौषकन्य' ४४० ४५० ४८१ ४५१ धान्यस्थापन ४८१ ४५२ अदभूतथाति: ४८२ यजुर्वेटिवाडतत्त्वम् । पार्वणपाड प्रमाणे एकोद्दिष्ट ४८३ ४६५ ४५५ . ७ माघकृत्य रटन्तोचतर्दशी श्रीपञ्चमी माघमाप्तमी विधानमप्तमीव्रत पारोग्यमप्तमी भौष्माष्टमी ४५६ फाल्गुननत्यं " शिवरावित्रत चैव तत्य ४६२ सपिण्डीकरण ४१६ सांवत्सरिकमाई चाभ्युदयिक पाई ४१७ देवप्रतिष्ठातत्त्वम् । देवप्रतिष्ठा प्रतिष्ठिनमूतौ कटाचित पूजा- भावे प्रतीकार: ५११ पस्पृश्य स्पर्शन प्रतीकारः ५१२ जलाशयोत्सगतत्त्वम् । जलाशय दाने फलं ५१४ तड़ाग प्रतिष्ठाकाल नियम: ५१६ छन्दोगवृषोत्सर्गतत्त्वम् । द्वषोत्मग ५२९ प्रेत वषोत्मगे वाभाव: ५३२ वृषलक्षणं पाज्यस्थालीविधान चरुम्थालोपरिमाणं ऋक परिभाषाकथन ५५१ सामपरिभाषा ५५३ वारुगयादि पशीकाष्टमी श्रीरामनवमी ४६५ " मदनत्रयोदशी मदन चतुर्दशी मङ्गलचण्डिकापूजा रोगशान्ति: मन्मतिथितत्य भूति काषष्ठीपूजा ४६८ . ४७१ ·[ ४ ] पृष्ठायां पासवस्वाच ५५३ श्रीपुरुषोत्तमतत्वम्। पुरुषोनमदनविधानादि १६४ एकामकानमवचन ५७३ विषय पृष्ठाया तत् प्रतिष्ठाप्रमा देवसम्पदानकदानानि यि सम्प्रदानकदानानि (२८ शूदक्कत्यविचारणतत्त्वम् । शूद्रात्यविचार चतुर्वधात्यकथन ६३४ यजुर्वेदिषोत्सर्गतत्त्वम्। यजुर्वेदिषोत्मर्ग: वृषोत्मविधान दिव्यतत्वम् । ५७४ दियानि दिव्य देशा: दिव्यकाला: दिव्य विशेषाधिकारिण: द्रव्यसंख्यया टिश्यविशेष: घटीस्पतिविधि: ५७७ ५८० दीक्षातत्त्वम्। दीचाकाखकएन घटारोपणविधिः ५८२ नव प्रयोगः ५६१ तत प्रयोगः अग्रिपरीचा ५९४ दुर्गार्चन पद्धतिः । तत प्रयोगः ५६८ नवम्यादिकालप: (५३ ५९ बोधनम प्रतिपदादिकल्प: उदकपरोक्षा तत्र प्रयोगः विषविधि: कोषविधि: तहलविधि: सप्तमाषविधि: ६०४ षष्ठयादिकल्य: सतम्यादिकल्पः सप्तमौकस्यम ६०७ फालविधि: महाष्टमीपूजा धर्मराजविवि. चावरणपूजा तव प्रयोगः शपथविधि: सन्धि पूना नवमीकत्य त्यम् दशमी कृत्यम् मठप्रतिष्ठादितत्त्वम् । । (८२ मठप्रतिष्ठा ·एकादशीतत्त्वम । प्रणम्य सचिदानन्दं परमात्मानमीवरम्। मुनीन्द्राणां सम्पले स्तत्त्व वक्ति योर उनन्दनः । अज्ञानतिमिरध्वंसिहरिपाद- नखल्वियम् । लत्वा वच्मि तत्र तत्त्वमेकादशीव्रतादिषु। एका- दशोक्तं तत्र कालजन्यायनिर्णयः । 'पुण्य काले तु संक्रान्ते- विधिवत्प्रतिनिधनम् । ऋतस्य लक्षणं तत्र ग्रहसम्माजनं तथा। जैदिक कर्ममाने च नारायणनलिस्मृती। विष्णुनामादिसाङ्गाथ नयाद्रिावधारा । ओं नत्मदितिनिदंशः कर्मणां प्राग्भवेत् प्रतम्। कार विषयों नित्यं काम्यञ्चैकादशीव्रतम्। वृद्धि- थाइल्य विषय उपवासममन्वयः। दयादिलक्षणान्यत्र व्रते गन्धादिवर्जनम्। ऋतौ व्रत स्त्रोगामित्वं श्राद्धाहे न च तद्भ- वेत्। चतुर्थाहपरित्याग: प्रशस्त मुतकाणिः। एकादशी- भाजन तु निन्दानित्यत्वसाधकम् । नित्य सदादिविश्वजिद्- यावज्जोवनयौ तथा। अशक्तो मनमा कर्मनित्यात् पापक्षया- दिकम् । एकादशीव्रतफलं गलिसवनयस्तथा । न्यायः संयोग- पार्थक्य वृद्विश्राइस्य नित्यता। एकस्य नित्यकाम्यत्वे योषित्- श्राद्धविवेचनम्। अपिगड़ कमघाथाद्वात् पक्षथाद्धान्तरं न च । पार्वणासनदानादौ ये चात्रलेति निर्णयः । पर्युदासस्तथा सायमुषाद्यघटिकास्तथा। उपवासाधिकारी च कृष्णाया. मधिकारिता। वैषणवानां सपुत्त्राणां तत्र वैष्णवलक्षणम् । नित्योपवासे रव्यादिदोषाभाव उपोषणम्। सप्तवाश्वथा यः पिटशेष उपोषणे । पूर्णतिथिस्वरूपञ्च पूर्णकादशिका तथा ।

·एकादशीतत्त्वम् । विस्मृशंकादशी चैव दशम्या संयुता सदा। नोपोष्या तासु संक्षेपोदशमी नियमास्तथा । एकादश्याञ्च सङ्कल्पः श्रीशपूजा- विवेचनम् । षट्त्रिंशटुपचारादिजपपर्वनिरूपणम्। हादशी- नियमस्त हदुपवासममर्पणम् । पारणायास्तथा कालः सङ्कटे जलपारणम्। तुलसीमहिमा तत्र तथा रुद्राक्षधारणम् । वदत्तदेवनैवद्याद्युपयोगः स्त्रिया स्तथा। श्रापिण्डादनन्तत्र कृपादित्यागयागता । त्यक्तस्तत्रोपयोगश्च रजः सकिनोव्रतम्। उपवासानुकल्पच तथैवाहव्यवस्थितिः। एकभक्तं तथा नक्त हविष्यद्रव्यनिर्णयः । सिन्नधान्यस्य भक्षत्वं प्रातिनिध्यविवे. चनम्। चान्द्रावणादो ग्रामानां परिमंख्याव्यवस्थितिः। पार- मानियमः पानत्व पामनशनाशनम् । व्यवस्था शयनादीनां संकष्यन्ते जगत्पतेः । अथ एकादशीव्रतम्। तत्र बराहपुगणम् । 'एकादश्यां निराहारी या भुइके दादशीदिने। शुक्ल वा यदि वा कृष्ण तव्रतं वैष्णवं महत्' । महत्त्वमाह। 'यदीच्छंहिपाना वास पुत्वसस्पदमात्मनः। एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि'। एतदिइन् सुघोगणि हन्ति पापानि पार्थिव। योग्यहीत्वा व्रतं माहादकादशोदिन नरः। न समापवते तस्य गति: पापोयसो भबेत्' । अत्र 'एकादश्यां प्रकुर्वन्ति उपवासं मनो- पिणः'। इति भविष्यपुराणे उपवासपदानिराहारपदं नैका- दशोकालमात्राभोजनपरम्। किन्तु तयुक्ताहोरात्राभोजन- परम् । तत्रैवोपवासपदव्यवहारात् । न च वैपरीत्यम्। उप- वामपदस्याहाराभावमानपरत्व लक्षणाप्रसङ्गात्। निराहार- पटस्योपवासपरत्वे तु न लक्षणा सामान्यशास्त्रस्य विशेषतात्- पथ्यकत्वात्। तथाच कात्यायन: । 'नित्योपवासी यो मर्त्यः सायं प्रातभुजिक्रियाम्। सन्त्यजन्मतिमान् विप्रः संप्राप्ते हरि ·एकादशीतत्वम्। वासरे। सायं प्रातरिति रात्रिदिवोपलक्षणम्। 'मुनिभिहिर- शनमुक्त विप्राणां मत्य वासिनां नित्यम्। अहनि च तथा समखिन्यां साईहरयामान्तः' इति छन्दोगपरिशिष्टेकवाक्य- त्वात्। अतएव खण्डतिथेरप्यहोरात्रल कीर्तनम् अहोरात्र- साध्य कर्माङ्गत्वार्थम् । सथाच विष्णुधर्मोत्तरे । सा तिथिस्तद- होरात्रं यस्थामभ्युदितोरविः। तया कर्माणि कुर्वीत ह्रास- बही न कारणम्। मा तिथिस्तदहोरात्रं यस्यामस्तमितोरविः । तया कर्माणि कुर्वीत ह्रासद्धो न कारमाम्। शुक्लपक्षे तिधि- ग्राह्या यस्यामभ्युदितोरविः। कृष्णपक्षे तिथिाह्या यस्या- मस्तमितोरवि:'। तच तिथ्यान्तरमहायभावं विना प्रायो न सम्भवति अतएव गृह्यपरिशिष्ट युग्माग्नीत्यभिधाय तिथ्यो- युग्म महाफलमित्युक्तम् अस्य प्रयोजनन्तु तिथेः खण्डविशेष. नियमनम्। स्वतिथ्या कर्मानिर्वाहे महायभावेनान्यतिथ्य नु- प्रवेशेनाहोरात्रसाध्योपवासाद्याचरणञ्च । एवञ्च प्रातःकाले तत्तिथ्यलाभे तिथ्यन्तरेऽप्युपवासमङ्कल्पः अहोरात्राभोजनरूपस्य तस्य प्रातररम्भाहलात्। मंवत्सरप्रदीपेऽपि 'प्रातःसन्ध्यां ततः कृत्वा सङ्कल्पं वुध आचरेत्' इत्युक्तम् । अत्र च कर्मण स्तावद- पूर्वजनकत्वेन प्राधान्यम् । तिथ्यादेर्गुणत्वेन क्वचिदुपलक्षणात्व- माह गर्गः । 'तिथिनक्षत्रवारादिसाधनं पुण्यपापयोः । प्रधान- गुणभावेन स्वातन्वाण न ते क्षमाः' इति प्रधानस्य कर्मणो- गुणभावेनाङ्गत्वेन । एवञ्च निराहारपदस्योपवासपरत्वेन कल. नाधिकरणन्यायान्नैकादशीक्षणमतिवाह्य भोजनम्। किन्वे- कादश्यामिति विहितैकादशीयुक्ताहोरात्रपरम् । अथ कलचाधिकरणम् । तत्र श्रुतिः। 'न कललं भक्षयेत्' इति कलञ्जभक्षणाभावविषयक कार्यमित्यर्थः तत्र कालविशेषानुपादानानिषिध्यमान क्रियायां प्रवृत्ति ·४ एकादशीतत्त्वम् । तस्य । मतो निषेधविधावधिकारादयावत्कालमेव तस्यां निवृत्तिः। न हि कलाभक्षणाट्यत: कुतश्चित् कारणावि- वृत्तस्य निषेधानुपालनं महत्तमिति कलञ्जभक्षणनिषेधो न पुनस्तं निवर्तयति किन्तु भक्षण प्रत्तिमत्तामात्रमधिकारि- विशेषणं यदा यदा भवति तदा तदा एव निषेधविधिरपि तं निवर्तयति। न हि कलञ्जस्य भक्षणमुपक्रम्य यावत् कालं तद्भक्षयति। अतस्तदितरकाले निहत्तिः मि.वैति भवति विफलोविधिः। ननु नामौ नित्तिरप्रवृत्तस्य निवृत्त्यनुपपत्तेः । सत्यं प्रवृत्त्य पाधिना विनाशं प्राप्मान् प्रागभाव एव प्रवृत्ति- निराकरणात् साध्यमानोनिहत्तिरुच्यते। न तु प्रवृत्तिरपि साध्यतयोपदिश्यते किन्तु रागप्राप्त प्रकृत्तिमतएव निघधविधा- वधिकारः । यत्तु 'मनसा तु प्रवृत्तस्य भृतचेष्टावतोऽपि वा। यदनागतभावस्य वजनं तन्निवर्तनं' इति। अत्रापिशब्द न अप्रवृत्तमानसमुच्चयान्त्र विरोधः भूतचेष्टावत इति। 'भूतं क्षमादौ पिशाचादी जन्ती लौवं विचिते। प्राप्त वृत्ते समै सत्ये देवयोन्यन्तरे तुना इति मेदिन्यते: । भृते प्राप्त निषेध्ये चेष्टाव च इत्यर्थः । ततश्च प्रागभाव एव कालान्तरमम्बन्धितया माध्य. त्वं नोपदिश्यते । प्रागभावश्चानाटिमंसर्गाभावमात्र पर: स च अप्रवृत्तस्य भक्षण कारणमननुतिष्ठतः सि इत्येव। तस्मात् मकक्रियापर्यवसायित्व विकलोविधिः। कादाचिकाकर- णस्य निषेधमन्तरेणापि प्राप्त: । न च स्वर्गकामादिवत् साध्य. तया प्रवृत्तिमत्कलकत्वमप्यङ्गं विषयमानाननुष्ठानाधीनसिह- त्वाविषेधनियोगानामिति कर्तव्यता काङ्गाविरहात् अतएव शुचित्वमपि तत्र नाङ्गम्। तस्माविषेधविधिषु काकवन्तोटेव- दत्तस्य रहा इत्यादिवत्तटस्थ त्वं नाधिकारिविशेषणीभूताया: प्रवृत्तेर्यावत्कालमनुवृत्तिस्तावत्कालमेव निवृत्ती साफल्यं पुन- -- ·एकादशीतत्त्वम् । ५ निमित्तान्तरवन्न सकदनुष्ठानेनैव शास्त्रार्थसिद्धिः । नैमित्तिक- बादादावमावास्यावच्छिद्रजीवनस्याधिकारिविशेषणस्यैकत्वात् सककरणनेव शास्त्रस्य सफलकत्व नैकामावास्यायामेव पुनः पुनः क्रियया तथात्व विधिगौरवापत्तेः। न हि तत्र सकृत्. करणमेव शास्त्र विना सिध्यति । अतएव स्मृतिः। 'यथा- ब्देनाष्टिकं कर्म मासेनैव च मासिकम् । न्यूनाधिकं न कर्तव्यं नचैकत्र क्रियाहयम्' । एकस्याः क्रियाया एकटा वारयविधानं न युक्तमिति हलायुधः । 'अमावास्याभेद पुनस्तदवच्छिन्न जीवन दादधिकागवृत्त्या शास्त्रार्थोऽम्यावर्षी इत्येतत् न्यायमूलमेव व्याख्याटवचनदयं जीमूतवाहन लिखितं यथा। 'निमित्त कालमादाय वृत्तिविधिनिपधयो: तत्र पूज्ये विधेत्तिनिषेधः कालमात्रके। तिथीनां पूज्यता नाम कर्मानुष्ठानतो मता। निषेधस्तु निवृत्त्यात्मा कालमात्र मपेक्षते'। पूज्ये युग्मादिनेति शेषः । कालमाधवीये बह- गर्गः। 'निमित्तं कालमादाय वृत्तिविधिनिषेधयोः। विधि: चूज्य तिथौ तत्र निषेधः कालमान के। तिथीनां पूज्यता नाम कर्मानुष्ठानतो मता। निषेधस्तु निवृत्त्यात्मा कालमान- मपेक्षते। रविसंक्रान्ती तु तदुपलक्षित पुण्यकाल एव ग्राह्यो- विधिवनिषेधेऽपि। कालान्तरकल्पने गौरवाहच नाभावाच्च । मंक्रान्य पवामस्य व्रतवन भावरूपत्वात्तद्वटितत्वादा उभय- थापि तत्र पूज्य विधत्तिरित्यनेन पुण्य कालयुक्लाहोरात्र- कर्त्तव्यता एवमेव गुरुचरणाः । प्रत्युत एकस्मिन् काले विधेय. प्रतिषेध्ययोः पुण्यपापयो: प्रतिपादक कामधेनुनयतकालिकक. ल्पतरुतत्य चिन्तामणि हेमाद्रिवाचस्पतिमियतदेवीपुराणम् । 'प्रतीतानागतो भोगो नाद्यः पञ्चदश स्मृताः । सान्निध्यन्तु भवे- तत्र ग्रहाणां संक्रमे रवः। व्यवहारो भवेल्लोके चन्द्रसूर्योप- ·है एकादशीतत्त्वम् । यत्तु अई- लक्षितः। काले विकल्पते सर्व ब्रह्माण्डं सचराचरम्। पुण्य- पापविभागेन फलं देवी प्रयच्छति । एकधापि कृतं तस्मिन् कोटि कोटिगुगां भवेत्। धर्मादिवईत ह्यायूराज्य पुत्त्र- सुखादि च । अधर्माद्याधिशोकादिविषुवायनमन्निधी। विषु- वेषु च यद्दत्तं जप्तं भवति चाक्षयम् । एवं विष्णुपदे चैव षड़शीतिमुखेषु च'। भौगोव्याप्तिः सूक्ष्मसंक्रमणकालसन्वि- 'धाने पुण्यतमत्वमिति यावदिति कल्पतरुः । वस्तुतस्तु भुज्यत इति भोगोभोग्यः रविमंक्रमण। अतीतानागत: कालोभोग्यस्तबिमित्त पगप पापजनन योग्य इति यावत्। अत. एव 'पुण्यपापविभागन फलमित्य पसंहृतम्' । रात्र व्यतीते तु मंक्रान्तियंदहभवेत्। पूर्व व्रतादिकं कुर्यात् पराः स्नानदानयोः' इति तत् ‘उपोष्यैव च संक्रान्त्यां स्नात्वा योऽभ्यर्चयेद्रविम् । स्नात: पञ्चोपचारण सकामफलमाप्नुयात् । इति भीमपराक्रमौयकवाक्यतया परदिवमोयनानदाननिमि- तकं प्राग्दिनोपवाममयमरूपव्रतादिपरम्। अन्यथा प्रागुक्त- विगेधापत्तः । म काल: कियानित्याह। नाड्यः पञ्चदशति उभयतः पञ्चदशदण्ड पुण्यत्व दिवा विष्णुपदीविषयमिति तिथितत्त्वं वक्ष्यते । मानिध्यमित्यादिना तस्यैव कालस्व सुतिः। विकल्पते म्वभावात् प्रच्यवते । दवी संक्रान्ति- कानम्बरुप मंक्रान्त्य पक्रम देवीपुराण एव । 'समायनमृतुः मासः पक्षोहश्च क्रमण तु । स्थल सूक्ष्म विभागेन देवी सर्वगता. विभी' इत्यभिधानात्। 'कलाकाष्ठादिरूपण परिणामप्रदा- यिनी' इति मार्कण्डेय पुराणाच। तस्मादमावास्यायां हरि- नमपि न विन्यादित्यादेनिषेधविधित्वेन कलञ्जभक्षणन्यायात् यावत् कान्भावित्वं निराहारस्य तु वैधोपनासरूपत्वात् व्रत- रूपत्वाच्च न तदवसरः तयोर्भावघटितत्वात् ।

·एकादशीतत्त्वम् । अथ व्रतलक्षणम्। दीर्घकालानुपालनीयः सङ्कल्पोव्रत. मिति नारायणोपाध्यायानां स्वरसः । स्वकर्तव्य विषयो. नियतः सङ्कल्पोव्रतमिति श्रीदत्तहरिनाथवईमानप्रभृतयः । सङ्कल्पश्च भावे मयैतत् कर्तव्यमेव निषेधे न कर्तव्यमिति ज्ञानविशेषः अतएव सङ्कल्पः कर्ममानसमित्याभिधानिकाः । वस्तुतस्तु पूर्वोक्तवराहपुराणवचनेनैकादश्युपवासस्य व्रतत्वाभि- धानात्। 'एकभक्तेन नक्तन तथैवायाचितेन च। उपवासन चैकेन पादकच्छ उदाहृतः'। इत्यादि याज्ञावल्कवाद्युतोषु एकभक्तनक्तायाचितभोजनोपवासादिषु पादच्छादित्वाभि- धानाच्च न सङ्कल्पोव्रतं किन्तु सङ्कल्पविषयतत्तत्कर्मव व्रत- मिति। अतएव व्रतानां सङ्कल्पसम्भवत्त्वमाह मनुः । 'सङ्कल्प- मूल: कामो वै यज्ञाः सङ्कल्पसम्भवाः। ब्रतानियमधर्माथ सर्व सङ्कल्पजाः स्मृताः'। अनेन कर्मणा इमिष्टं फलं माध्यते इत्येवं विषया बुद्धिः सङ्कल्पस्तदनन्तरमिष्टमाधनतया अवगते तस्मिन् इच्छा जायते ततस्तदथं प्रयत्न कुर्वीत इत्येवं यज्ञाः सङ्कल्पसम्भवाः। व्रता नियमरूपा धर्माचतुर्थाध्याये वक्ष्य- माणाः । सर्वे इत्यनेन अन्येऽपि शास्त्रार्था: मङ्गल्पादेव जायन्त इति कुल्लुकभट्टः । सझल्पमाह वराहपुराणम् । 'प्रात:मङ्कल्प- येदिहानुपवासव्रतादिकम् । नापराह्न न मध्याह्न पित्रा. कालौ हि तो स्मृतो' सङ्कल्पो व्रतस्यारम्भ इत्युक्तं राघवभट्ट धृतोविष्णुः । 'व्रतयज्ञविवाहेषु थाई होमेऽर्चने जपे। प्रारब्ध सूतकं न स्यादनारब्ध तु सूतकम् । प्रारम्भोवरणं यजे सङ्कल्पोव्रतजापयोः। नान्दीया विवाहादौ श्राद्धे पाक- परिष्क्रिया। निमन्त्रणन्तु वा श्राद्धे प्रारम्भः स्यादिति श्रुतिः'। पाकपरिष्क्रियेति साग्नेदर्शश्राइविषयं तत्रैव तस्या- ग्न्य धरणविधानेन तदग्निपाकस्यासाधारणत्वात्। सङ्कल्प- ·एकादशीतत्वम्। . विधानन्तु संवत्सरप्रदीपे। 'प्रातःसन्ध्यां ततः कृत्वा सङ्कल्पं बुध प्राधरेत्' । शान्तिपर्वणि 'ग्टहीत्वौडूम्बरं पात्रं वारिपूर्ण- मदम खः । उपवासन्तु यहोयायहा सङ्कल्पयेहुधः । देवता. स्तस्य तुष्यन्ति कामिकं तस्य सिहाति। अन्यथा तु वृथा माः क्लिश्यन्ति स्वल्पबुद्धयः'। यहेति पक्षान्तरम्। सेन ताम्रपानाभावे मङ्कल्पमात्र कल्पतरौ तु .यह ति नतादिव्रत- परम् । तदयुक्तं तत्पदाध्याहारापत्तेः। यत्सङ्कल्पयेत्तद्गृही. बादित्यनेनेवोपपत्ती वाकागेपवासपदवैयापत्तेश्च । तथाच कालमाधवोये वगह भरणं ग्ट होत्यौडम्बरं पात्रं वारिपूर्ण- मटन खः । उपवामन्नु ग्रहोयात् यहा वार्येव धारयेत्' । यद्यपि व्रतं शास्त्र विहितोनियम इति यथा अश्राइभोजी अथित्वात् प्रवत्ता नियम इति मति भोजने अश्राइमेव भुङक्त इति बंयाकरगा: 'तथा नियमो व्रतमस्त्री तच्चोपवासादि- पुण्य कम्' इत्याभिषानिकाः। शास्त्र विहितोनियमोव्रतमिति तच्च उपवानादिलक्षामित्यर्थः । तथापि तन्मात्रं व्रतमिति न वाच्यम् ऋतु कान्नाभिगामी स्यादित्यादावतिव्याप्त:। ग्टहीत. व्रताकरण दोपमाह छागलेयः । 'पूर्व व्रतं ग्टहीत्वा यो नाच- ग्त काममाहितः। जीवन् भवति चाण्डालो मृतः खा चैव जायते। हादशीव्रतमादाय व्रतभङ्ग करोति यः । शाब्द व्रतं चौणं निष्फलं तस्य जायते' इति नारदीयवचनात् हादश्यां विशेषोऽपि। प्रायश्चित्तमाह पद्मपुराणं 'लोभा- मोहात् प्रमादाहा व्रतभङ्गो यदा भवेत्। उपवासत्रयं कुयात् कुाहा केशमुण्डनम्। प्रायश्चित्तमिदं कृत्वा पुन- व व्रती भवेत् । वा शब्दः समुच्चये तेन मुण्डनच्च कर्त- व्यमिति मायश्चित्तविवेकः। प्रमादस्य सवत्कृतत्वे प्रति- प्रसूते देवलः। 'सर्वभूतभयं व्याधिः प्रमादीगुरुशासनम् । हाद.

·एकादशीतत्त्वम् । प्रव्रतनानि कथ्यन्ते सकदेतानि शास्त्रतः। इति कर्तव्य. तायां स एव। 'अभुक्त्वा प्रातराहारं स्नात्वाचम्य समाहितः । सूयाटिदेवताभ्यश्च निवेद्य व्रतमाचरेत् । ब्रह्मचर्य तथा सत्य शौच मामिषवर्जनम् । व्रतवतानि चत्वारि वरिष्ठानोति निश्चयः । प्रात: व्रतमाचदित्यन्वयः। प्रधानपदार्थान्वयम्या- भ्यहितत्वात् । प्रात.मङ्कल्पयेदिति वचनैकवाक्यत्वाच्च । अभुत्तर आहारमित्यर्थात् पूर्वदिने एकभक्तत्वमायाति। नन्वाहारस्य रागप्राप्तत्वात् अनुपादेयतया उद्देश्य स्य एकत्वमंख्याया: सम्मानन्यायेनाविवक्षितत्वं युक्तमिति । स च न्यायस्तृतीया- ध्याये निरूपितः । यथा ज्योतिष्टोन । कुशपवित्रे गा ग्रहं नमा- टोति श्रूयते तत्र मंशयः किमकग्रहम्य मम्माजनमत ग्रहै हो तौति वाक्येन प्राप्तानां दमा ग्रहागणां तदयं किमुद्दे श्वगता संग्या विवक्षिता नवांत । यया पशुना बर्जत त्यत्र एकवचन श्रुतिवलाटुपादेयपशगता मंख्या विवक्षिता तथैव ग्रहमित्येक वचन श्रुतिवलाटुद्दे श्य गतापि संख्या विक्षिता भवितुमह. तीति। तम्मदकस्यैव ग्रहस्य सम्मान प्राप्तं मिद्धान्तयति पशोर्वाक्यान्तरेणाप्राप्तत्वादनेनैव वाकोन यागमम्बन्धावगमाद् यागं प्रति पशोगणीभावात् या वटुगुणं प्रधानस्य प्रवृत्त्यभावात् कियता पशुनत्यवच्छंदकाकानायां तदवच्छ दकत्वन कत्व- संख्या संवध्यत इत्यपादय गताया: मंख्याया विवक्षितत्वं युक्तं ग्रहाणान्तु वाक्यान्तरंण यागमम्बन्धावगमात् मम्मार्जनवाक्य हियोयाश्रुत्या सम्मार्जनं प्रतिग्रहस्य प्राधान्यावगमात् यावत् प्रधानं गुणस्य सम्माजनस्यावत्तनीयत्वात् कियन्तीग्रहाः सम्मा- जनीया इत्याकाङ्क्षायामनुपादयग्रहगता संख्या न विवक्षिति माधवाचार्यः। उत्तरमीमांसायां कल्पतरुस्तु जिञ्चिहिधातु सिद्धवनिर्देश्यत्वम् उद्देश्य त्वम् अनुष्ठेयत्वेन निर्देश्यत्वमुपा- ·१. एकादशीतत्त्वम् । देयत्वम् उद्देश्यगतसंख्याया अविवक्षायां ग्रहं सम्माष्टोत्यव उद्देश्यग्रहस्याविवक्षा स्यात् साम्यात् । तथाच चमसादेरपि सम्मानप्रसङ्गः सचायुक्त: चमसाधिकरणे हि प्रकृतयागसम्ब- धिसोमपावत्वाविशेषेण ग्रहपदस्य चोपलक्षणार्थत्वेन चम- सानामपि सम्मार्जनमाशय सिद्धान्तितं 'अनुवाद्यमनुक्ता तु न विधेयमुदीरयेत्। नालधास्पदं किञ्चित् कुत्रचित् प्रतिष्ठति' इति न्यायेन केवल सम्मार्गविध्ययोग्यत्वादुद्दे श्येन भाव्यम्। तञ्च ग्रहशब्द न ममर्पितं न च चममलक्षणार्थो- महशब्दः। ग्रहयागावान्तरापूर्वसाधनस्यान्तरङ्गस्य तेन लक्ष्य- माणत्वात् । अन्यथा तदसाधनस्यापि ग्रहस्य सम्मान: प्रस. ज्यंत ब्रोहियवयोस्त्ववान्तरापूर्वभेदाभावात् बौहिन् प्रोक्ष- तोत्यत्र व्रीहिशब्दो यवोपलक्षणार्थ इति उक्तं ततश्च ग्रहेषु एव सम्माग इति। ननु यदि ग्रह उद्देश्यत्वेन विधिपरिग्रहीत- स्तहि तदकत्वमपि पश्वकत्वविक्षितं स्यात् । मैवं ग्रह- गतन्त्वं कत्वं ग्रहान् प्रत्यवच्छं दकत्वेन रूपेण न विवक्षितं युक्ताहि पशुना यजेत इत्यत्र उपादेयविशेषणत्वादकत्व. विवक्षा एकप्रसवतयैकपशविशिष्टयागविधिसम्भवात् । तु ग्रहत्वकत्वयोः सम्भाविधावुई श्यमानयोगुणानाञ्च पदार्थ- त्वादसम्बन्धः समत्वात् स्यादिति न्यायन परसम्बन्धादेक- ग्रहस्यैव उद्देश्यत्वेन पर्यवसानात् प्रत्युद्देश्य वाक्यसमाप्तिः स्यात्। ग्रहमेकं सम्मा:ति ततय वाक्यभेदः स्यात् अतो- ग्रहत्व न सर्वान् प्रकृतानन्द्य सम्मार्गमानं विधेयम् एवं यशोभयं हविरन्विच्छत् स ऐन्द्र पञ्चशरावं चरु निर्वपत् इत्यत्व उभयत्वमविवक्षितं तदुक्तं प्रत्यर्थोऽपि खल्वेतदुहे. शस्य विशेषाम्। संख्यया तुल्यनीतिवादविवक्षां प्रपद्यते। एवं वर्गकाम इत्यत्र पुंस्त्वमविवक्षितम्। अतएवोक्तं 'प्राप्त ·एकादशीसत्वम्। कर्मणि नानेकोविधातुं शक्यते गुणः । अप्राप्त तु विधीयन्ते बहवोऽप्य कयत्नतः'। इति किश्च सर्वेषामेकसंस्काराकान्ति- त्वेन एकत्वाविवक्षा युक्ता तस्मात् सर्वे ग्रहाः सम्माजनीया इति एवमभुक्त्वा प्रातराहारमित्यवाप्येकत्वाविवक्षा अस्तु सत्यम् अविशेषिताहार-निवृत्तिपरत्वासम्भवाहिशेषापेक्षायामक-वचनं नियामकमन्यथानध्यावसायापत्तेः । आहियते इत्याहार. मन्नादि ततश्च पूर्वाहे एकाहारं भुत्ता पराहे प्रात:काले कृतस्नानाचमनः। 'सूर्यः सोमो यमः कालः सन्धे भूता. न्यहः क्षपा। पवनोदिक्पतिर्भूमिराकाशं खचरामराः । ब्राह्म शासनमा स्थाय कल्पध्वमिह सबिधिम्' इत्यनेन सूया. दोन निवेद्य व्रतं सङ्कल्पयेत् । मैथिलास्तु अद्य भगवन् सूर्य भगवत्योदेवता एतव्रतमाचरिष्थामीत्यनेन सूर्याय देवता- भ्यश्च निवेद्य सङ्कल्पं कुर्यात् अनेकाहसाध्ये तु अद्यारभ्यति विशेष इत्याह। हारीत: पतितपाषण्ड नास्तिकसम्भाषणा. नृतालोलादिकमुपवासदिने विवर्जयेत्। कुर्मपुराण 'वहि. मान्त्यजान् सूतीं पतितञ्च रजस्खलाम्। न स्मृशेनाभि- भाषेत नेक्षेत व्रतवासरे'। वौधायन उद्योगपर्व च। 'अष्टौ तान्यव्रतघ्नानि आपोमूलं फलं पयः। हविर्बाह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम्'। अतएव फलाहारादावपि मूलजलाद्य- विरुद्धम्। ब्राह्मणकाम्यादिषु न न्यूनत्वनियमः। धर्मार्था- रखव्रतस्यासमाप्तौ मरणेऽपि तत्फलप्राप्तिमाहाङ्गिराः । 'यो यदर्थ चरेधर्ममसमाप्य मृतो यदि । स तत्पुण्यफलं प्रेत्य प्राप्न यान्मनुरब्रवीत्। प्रेत्य परलोके । प्रायश्चित्तविवे. कोऽप्य वं वैदिके कर्ममात्रे नारायणस्मरणनमस्कारौ पाह योगि याग्यवल्काः 'ध्यायेबारायणं नित्य स्नानादिषु च कर्मसु । प्रायश्चित्त्यपि सर्वस्मात् दुस्कृतामुच्यते पुमान् । प्रमाः ·१२ एकादशीतत्त्वम् । टात् कुर्वतां कर्म प्रच्यवेताद्धषु यत्। स्मरणादेव तहिष्णोः संपूर्ण स्यादिति श्रुतिः। तहिणोरिति मन्त्रण मज्जे दप्स, पुनः पुनः । गायत्री वैष्णु वो ह्येषा विष्णो: संस्मरणाय वै मन्त्रच 'हिष्णोः परमं पदं मदा पश्यन्ति सूरयः। दिवीव चक्षुराततम्'। वामन पुराण । 'सर्वमङ्गलमङ्गल्यं वरेण्यं सर्वतोमुखम् । नारायणं नमस्कृत्य सर्वकर्माणि कारयेत्' । शातातपपराशरी। 'अच्छिद्रमिति यहाक्यं वदन्ति क्षिति- देवताः। प्रणम्य शिरमा ग्राह्यमनिष्टोमफलैः समम्' । क्षितिदेवता विप्राः। प्राग्नष्टोमफलैरिति स्तुतिः। विष्णुः 'ब्राह्मणानां प्रमादन दिवि तिन्ति देवताः। ब्राह्मणाभिहितं वाक्य न मिया जायते क्वचित् । यत् ब्राह्मणास्तुष्टतमा वदन्ति तद्दे वताः कर्मभिराचरन्ति । तुष्टेषु तुष्टा: सततं भवन्ति प्रत्यक्ष देवेषु परोनदेवाः। तदपि ब्राह्मणाय दक्षि- णारूपं किञ्चिहत्त्वा ग्राह्यम् । तथाच गोविन्दमानमोल्लासे नार- दीयम्। 'मर्वषामप्यन्नामेषु यथोक्तकरणं विना। विप्र- वाक्य तथा मुभ्र व्रतस्योद्यापलक्षणम् । वृथा विप्रवचो यस्तु यहाति मनुजः शुभ। अदत्त्वा दक्षिणां वापि स याति नरकं ध्रुवम्' । उद्याप: प्रतिष्ठा ब्राहाण लक्षणमाह पैठो. नसिः 'क्षमा दया दमो दानं धर्मः सत्य श्रुतं वृणा। विद्या- विज्ञानमास्तिक्य मलद ब्राह्मणलक्षणम्'। श्रुतमर्थावबोधः । अतएव मनुः 'चतुभिरपि चैवैतैनित्यमामिभिहिजेः । लक्षणकोधर्म: सेवितव्यः प्रयत्नतः। तिः क्षमा दया स्तं यं शौचमिन्द्रियनिग्रहः। धीविद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्म- लक्षणम्। तिरिष्टवियोगानिष्टप्राप्तौ चित्तस्य यथा पूर्व- मवस्थानम् इन्द्रियनिग्रहः अप्रतिषिद्धेऽपि विषयेऽनति- प्रसङ्गः। धीहिताहितविवेचकशास्त्रार्थज्ञानं विद्या प्रात्म । दश- ·एकादशीतत्त्वम् । भट्टः। अतएव सत्त्वज्ञानम्। सत्ये विशेषमाह गोतमः । 'नानृतवचने दोषो जीवनञ्चत्तदधीनं न तु पापौयमा जीवनमिति' । काशी. खण्डञ्च 'सपिलवणतेलादिक्षये चापि पतिव्रता। पतिं नास्तीति न ब्रूयादायाद्ययं न योजयेत्'। क्षयेऽपि शर्त वहितमित्यादिप्रयोज्यम् । शपथेऽपि मनु: 'कामिनौषु विवा- हेषु गवां भक्ष्य तथन्धने। ब्राह्मणाभ्युपपत्तौ च शपथ नास्ति पातकम्। इन्धन होमार्थमपहृतं ब्राह्मणाभ्युपपत्ती ब्राह्मण- रक्षार्थमङ्गोकतधनादौ मिथ्याशपथे पापं नास्तीति कुल्लक- यमः 'न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति न खैरवाच्यं न च मैथनार्थे। प्राणात्यये सर्वधनापहारे पश्चातान्याहुर. पातकानि'। नर्म क्रीड़ापरिहास इति यावत्। मिताक्षरायां स्मृतिः। 'गुरुणापि समं हास्यं कर्तव्य कुटिलं विना' खैरवाच्य खानथपरोहाराथं कपटेनान्याभिलापः। अतएव शङ्खः । 'यस्य यस्य तु वर्णस्य हत्तिच्छेदं समाचरेत् । तस्य तस्य बधः प्रोक्त प्रायश्चित्तं समाचरेत्' । वायुपुराणे । 'यदेतद्दविणं नाम प्राणान्ते तु वहिश्वराः। स तस्य हरते प्राणान् यो यस्य हरतं धनम्। आदित्यपुराणेऽपि। 'पष्टि वर्षमहस्राणि स्वर्ग वमति भूमिदः । उच्छेत्ता चानुमन्ता च तान्येव नरके वसेत्'। महाभारते ‘सत्य भूतहितं प्रोक्त मनसोदमनं दमः। तपः स्वधर्मवर्तित्व शौचं सङ्करवर्जनम् । मन्तोषो विषयत्यागो होरकार्यनिवत्तनम् । क्षमाहन्दसहिष्णु- त्वमाजवं समचित्तता। ज्ञानं तत्त्वार्थ सम्बोध: शमवित्त- दया भूतहितैषित्वं ध्यानं निर्विषयं मनः' इन्द शीतोष्णादि। वैदिके कर्मणि प्रथमतः ओं तत्सदिति निर्देशोऽपि। तथाच भगवहौता। 'ओं तत्सदितिनिर्देशो ब्रमणस्विविधः स्मृतः । ब्राह्मणास्तेन वेदाब यनाथ प्रशान्तता।

·१४ एकादशीतत्त्वम्। ताच परमात्मना विहिताः पुग'। ओं तत्मदिति विविधो ब्रह्मणो जगदी- श्वरस्य निर्देशोऽभिधानं ब्रह्मविद्भिश्चिन्तितम् । तत्र तावदा- मिति ब्रह्मेत्याटि श्रुतिप्रमि: आमिति ब्रह्मगा। नाम। पात- अनिरप्याह अस्यैव वाचकः प्रणव इति। अस्य ब्रह्मणः । अकारो भगवान् विष्णुरित्यादि तु वाचवाचकयोरभेदन। जगत्कारणत्वन प्रमिछत्वादविदूषां परोक्षत्वाच्च । नछन्दोऽपि ब्रह्मगो नाम । एवं परमाय मत्त्वसाधुत्व प्रशस्त- त्वादिभिः मच्छब्दोऽपि। अतस्तेन त्रिविनिर्दशन यहा यस्यायं विविधो निर्दशस्तन ब्राह्मणादयो निर्मिताः। तथाच 'तस्मात् ओमित्युदाहृत्य यन्नदानतपः क्रिया:। प्रवर्तन्ते विधानाता: सततं ब्रह्मवादिनां यस्मादेव ब्रह्मणो निर्देश स्तम्मात् मित्य दाहृत्य उच्चाय कृता वेटवा- दिनां यज्ञाद्या: शास्त्रोक्ता: क्रिया: मततमङ्गवैकल्येऽपि प्रकर्षगा बर्तन्तं मगुणा भवन्तोति भगवच्छङ्कराचाय चरणाः । माह योगियाज्ञवल्काः । 'यन्य नचातिरिक्तञ्च यच्छिद्र बटयजियम्। यदमध्यमश डच्च यातयामञ्च यद्भवेत् । तदा झार प्रयुक्तन मर्व ञ्चाविकलं भवत्' । भगवद्गीतायाम् । 'तदित्य- नभिमन्धाय यज्ञदानतपःक्रिया:। दानक्रियाश्च विविधा: क्रियन्त मोक्ष काझिभिः। तदिति ब्रह्मणाभिधानमुदाहृत्ये. न्य नषङ्गः अनभिमन्धाय कर्मणः फलमिति शेषः । तस्मात् फलाभिमन्धानं विना मुमुक्षुणा कर्म कर्तव्यमित्यपि बोध्यम । 'मद्भावे माधुभावे च सदित्यं तत् प्रयुज्यते। प्रशस्त कमाण तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते । यतो विद्यमानजन्मनि उत्कृष्ट- चरिते च सदित्यं तत् प्रयुज्यने । अनी यज्ञादौ कर्माण प्रथमतः सच्छब्दः प्रयुज्यत इति। तेनैतादृशेतिकर्तव्यताकः सङ्कल्प- विषयो व्रतमिति तलक्षणम् । सङ्कल्पविषयस्य व्रतत्व वाचः व्यक्त- ·एकादशीतत्त्वम् । १५ विरुद्ध स्यात्। न च स्वतिमियोऽप्याह यथाकर्तव्यतया सङ्कल्पितं व्रतमिति । अमरसिंहोऽपि उपवामादौ व्रतशब्द सङ्केतमाह 'नियमो व्रत- मस्त्रीतचोपवामादिपुण्यकं तच्च व्रतमुपवासादिलक्षणं पुण्य के पुण्यजनकमित्यर्थः । अत्र च नियमशब्दः कर्मणि व्युत्पन्नः । यत्त व्रतपदं नियतमङ्कल्पविशेषवाचकमिति प्रायश्चित्तविवेक- कनिरुक्त तदपि नियतः सङ्कल्पविशेषो यत्र हादशवार्षिक- व्रतादौ तस्य वाचकमित्यं तत्परम्। अन्यथा व्रतपदं मरणोऽपि मनुना प्रयुक्त यैर्यव्रतैरपोहे तेत्य त्वा मरणस्यापि तेनोक्तत्वा- दिति व्रतपदं हादशवार्षिकादिपरमेवेत्याभ्यां स्ववाक्याभ्यां नाहीतविशेषगा बुद्धिर्विशेष्य उपजायत इति न्यायात् मङ्कल्पवाचित्वमिति वाच्यं श्रीदत्ता- दोनां मतेऽपि स्वकर्तव्यविषयो नियतः सङ्कल्पो व्रतमिति लक्षणे स्वकर्त्तव्यविषयस्य तथात्वात विनिगमकन्तु प्रागुक्तवराहपुराणा- याज्ञवल्कवादिवचनम्। एवञ्च मङ्कल्पविषयस्य अनन्तं पृज- येडरिमित्यादी भावत्वं नेक्षेतोद्यन्तमादित्यमित्यादौ चाभाव- रूपत्वम्। ननु तहि व्रतस्य कचिदप्यभावरूपत्वाविषेधः कालमात्रके इत्यम्यैव विषयत्वं स्यादिति चेन्न तस्य कवल- निषेधविषयकत्वात् अस्य तु मङ्कल्पादोतिकतं व्यतायोगित्वेन भावघटितत्वात् तत्र पूज्य विधेत्तिरित्यस्यैव विषयत्वमिति । जौमूतवाहनेनापि एकादश्यां भाजन ढोषं दर्शय नृपवामं नियमयति। न चायं निषेध इतिकत व्यताविधानात् निषेधे चेतिकर्तव्यताविरहाव्रतपदाप्रयोगाचे त्युक्तम्। यत्तु, निषेधप्रकरण स्थदवलवचन । 'न शङ्खन पिबत्तीयं न खादेत कूर्मशूकरो। एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि' इत्यत्र नजोनिषेधे मुख्यत्वाद्भोजनाभावः प्रतौयते न त्वभोजनमङ्कल्प- रूपं व्रतं लक्षणाप्रसङ्गात् । एकेनैव मत्स्य पुराण कृता 'दशम्यां ·एकादशीतत्त्वम् । नियताहागे मांसमैथुनवर्जितः । एकादश्यां न भुजीत पक्षयोरुभयोरपि'। इति दशमीनियमपूर्वकं व्रतमभिधाय 'रटन्तीह पुराणानि भूयोभूयो वरानने । न भोक्तव्यं न भोक्तव्य सम्प्राप्ते हरिवासरे' इत्यादिविधेरनन्य गतिकतया निषेधकत्वमवश्य वायम् । तथाच निषिद्धे भोजने दोष- श्रवणं निषेधातिक्रमजन्यतयैवोपपद्यमानं न फलश्रुत्या काम्य- तया निरूढ़स्य व्रतस्य नित्यत्वे प्रमाणमिति तच्चिन्त्यन खलु न शङ्खन पिबेत्तोयमित्याटिभिः प्रतिपनिषेधभावैः साहचर्येण नैकादशीभोजननिषेधकमात्रमत्तगई किन्तु 'एकादश्यां न भुजीत पक्षयोरुभयोपि वनस्थयतिधर्मोऽयं शुक्लामेव मदा रहो' इति गोभिलवचने धर्मशब्दममभि- व्याहारगोकादश्यामपवमेदित्यनेनैकवाक्यतया चोपवाम- विधायकमपि न हि निषिद्धानां ब्रह्महत्यादीनां त्यागेन कविहर्मो जायते किन्तु भावरूपाङ्गानुग्रहोतो निषिद्धो धर्मों भवेदिति वैधोपवामे च 'उपावृत्तस्य पापेभ्यो यच वामो गुणे: उपवास: स विज्ञेयः सर्वभोगविवजितः'। इति भविष्यपराणवचनेन भोगमावस्यैव वजने प्राप्त वचनान्तग- दहोगत्रा भोजनस्यैव पापनिवृत्तिगुणवामयुक्तस्य प्राधान्य- मन्यभोगवर्जनस्याङ्गत्वम्। तथाच 'सूतके मृतके चैव प्रणम्य मनसा हरिम्। एकादश्यां न भुजीत व्रतमेतद्धि वैषणवम् । प्रत्र एकाटश्यामपवाममात्रस्य व्रतत्वमतम एकादश्यां न भुजीतेत्यस्य वनपरत्वेन नाभोजनपरता तस्याय पूर्व दूषित- त्वात्। ततस यथा एकादश्यां न भुञ्जीत इत्यत्र वचना- तरादुपवासरूपव्रतपरत्वं तथा म भोगाव्यमित्यत्रापि। वस्त. तस्तु वराहपुराणे एकादशीव्रतमन्दंशमध्ये न शासन पिबेत्तोय. मिति न भोक्तव्यं न भोक्तव्यमिति वचनयमभिधाय ब्रता. मह।

·एकादशीतत्त्वम् । । एवञ्च विव- करणे प्रयाय उतः । न च पोनरुत्यभिया तस्य निषेवक- त्वमिति वायम्। तयात्वे एतद वन एव न भोताव्यमिति पुनरूपादानं व्ययं स्यात् कित्तु वोसया तन्येव व्रतम्य नित्यत्वब्यापनमिति । अन्यथा निषेध: कालमात्रक इत्यने- नैव एकादशीक्षण एव भोजननिषेधः स्यात् । न खादेत कूर्मशूकरावित्य स्य विशेषो बोध्यः । '८ क्राङ्कितस्तु यः कूमी रोहित: कनकप्रभः । वराह: खेतवर्णस्तु त्रयमेतन्न भक्षयेत्' इति ममुद्र करकृतकृम पुगणवचनात् । वाल्यावस्थायां चक्रा- तित्वेन तदानों कूर्मस्याभक्ष्य त्वम् । अशनन्तीत्यनवृत्ती हारोतः । महारण्य वासिनश्च वराहांस्तथेति । दन्ते अग्राम्य शूकरांश्चेति वशिष्ठोक्तं खेताखेतया व्यवस्थि तम् । कल्पतरुस्तु। भाडे नियुक्तानियुक्ततयेति। विष्णपासक म्य मवथा निधः । यथा वाराहे भगवदाक्यम । 'भुत्वा वगर. मांसन्तु यन्तु मामुपमपति। वगहो दशवर्षाणि भूत्वा वै चरत वन'। यदपि हारवासरपटादहोगवाभीजनप्रतीत निषेध: कालमात्रक इत्य न नकादशीक्षणमतिवाद्य भोजन- मिति तदपि न किञ्चित् । यतो हग्विामरपदाइरितिथे ग- कादश्यव प्रतीयते। तथाच स्कन्दपुराणं 'प्रतिपत्प्रभृतय. प्राता उटयादादयाद्रवेः। मंपूणा इति विख्याता हरिवार- वजिताः' । भविष्योत्तरं हिताय मर्वलोकानां तियिमकादशी म्वयम्। निममे स्वगगैरात्त मयं वै वष्णवी तिथि: अथवा हरिवारो हादश्या: प्रथम: पादस्तव पारणं न कुर्यात्। तथाच विष्णुधर्मोत्तरे। 'हादश्या: प्रथमः पादो हरिवामरमंजितः। तमतिक्रम्य कुर्वीत पारणं विष्णु तत्परः' ! अथै कादशीव्रतम्। नित्य काम्यञ्च गोविन्दमानसोल्लास- कत्यमहाणवयाभविष्योत्तरे। 'एकादशीव्रतं नाम नित्य वा ·एकादशीतत्त्वम् । काम्यमेव वा। कथं वा क्रियते तत्तु नियमो वान कीदृशः' । इत्यादि युधिष्ठिरप्रश्नमभिधाय 'अहं ते कथयिष्यामि शृणु पाणु कुलोद्भव। नित्यमेतदव्रतं नाम कर्त्तव्य मावर्णिकम् । वाञ्छद्भिः सर्वदा सद्भिः पुरुषार्थचतुष्टयम्। न भोक्तव्य न भोक्तव्य सम्प्राप्त हरिवासरं' इति श्री कृष्णवचनमभिहितम् । अत्र नित्यमिति श्रवणात् नित्यत्वं पुरुषार्थ चतुष्टयमिति श्रव- णात् काम्य वञ्च। कालमाधवीये ब्रह्मवैवर्त्तः । 'इति विज्ञाय कुर्वीतावश्यम कादशीव्रतम् । विशेषनियमाशतोऽहोरात्रं भुक्ति- वर्जितः। निग्रहीतेन्द्रियः शहोऽसहायो विषणु तत्परः। उपो. प्थैकादशी पापान्मुच्यते नात्र संशयः । इदं तु नित्यम् अत- एव 'जह्यातयं नित्ये काम्ये भक्तचतुष्टयम्' इत्यताम् । पतञ्च नित्ये भक्त हयवजनशतावश्यकत्वायं नित्य किञ्चिदङ्गहानावपि मिडिरिति न्यायात काम्य तु मवंशत्यधिकरगन्यायात् मर्वा- झोपेतस्यैव सम्पूर्ण फर फन्नत्वन भक्त चतुष्टय वजनमभिहितम् । शक्ती तु कात्यायनः । 'शक्तिमांस्तु नरः कुाबियम विश- षणम् । कृत्य कल्पलतायां भविष्यपुगगाम । युधिष्ठिर उवाच । 'एकादशीव्रतं देव नित्य वा काम्यमव वा। तन्मे कथय गोविन्द थातु कोतुहलं मम'। श्रीभगवानुवाच। 'नित्य- मतव्रतं नाम कर्तव्य मावणिकम् । सर्वाश्रमागां मामान्य मर्वधर्मप्वनुत्तमम् । एकादश्यां न भुञ्जीत पत्तयोरुभयागंप' एवञ्चैकादशीव्रतस्य नित्यत्वेऽपि शक्तेन तदङ्गतया संयमपारण - नियमोऽवश्यमनुष्ठयः । अथ हडियाविषयः । ननु व्रतस्य वैदिकत्वन 'नानिष्टता तु पितॄन् श्राद्धैः कर्मवैदिकमारभेत्' इति । दारम्भे कथं न वृदियाइम्। उच्यते। नेदं श्राइविधायक गोरवात् कित्तु यत्र कर्मणि वचनान्तरप्राप्त श्राद्धं तत्र पौर्वा- शातातपवचना- ·एकादशीतत्त्वम्। १९ होमः । पर्यमान विधायकमिति। अथैवं 'नाटकासु भवेत् श्राई न श्राद्धे श्राद्धमिष्यते । न मोष्यन्ती जातकर्म प्रोपितागम. कर्मसु' इत्यादिना छन्दोगपरिशिष्टोकनिषेधस्यानुपपत्तिः तत्तत्कर्मणि थाइविधाय काभावात्। मोष्यन्ती मोष्यन्ती म च शूलायन्तीमामन्द्रप्रमवां ज्ञात्वा होमः । सुप्रसवे इत्य स्माद्धातोरिति भट्टभाष्य दर्शनाद्दन्त्यादिग्यं शब्दः । मैवं तेष्वपि गोभिलेन स्वोतर ह्यकर्मत्वेन श्राद्धविधानात् यथा सर्वाण्यवान्वाहार्यवन्तीति। अस्यार्थः मण्येव वक्ष्य- माणानि अन्वाहार्यवन्ति अन्वाहाय्यं नान्दोमुखश्राद्धं दक्षिणा च तदुभययुक्तानि । तथाच गृह्यान्तरम्। 'यत् श्राई कर्मणा- मादी या चान्ते दक्षिणा भवेत् । आमावस्यं हितोयं यदन्वा- हाय्यं तदुच्यते'। अतएव छन्दोगपशिष्टकता यानि पर्य- दस्तानि तानि सर्वाणि गोभिलोक्तानि । अत्र जातकर्मणि श्राद्धनिषेधात्तत्र तहिधायकं वचनं शाग्यन्तरोयम् । सन्ध्यावन्दनादेर्गोभिलोक्तत्वात् तत्र कथं न वृद्धियामिति वाच्यम् । यस्मादथातो गृह्य कर्माण्पद च्याम इत्यादि पुन- यज्ञविवाहयोश्चेत्यन्तसूत्ररूपएह्याद्भिन्न एव अथात: सन्ध्योपा. सनविधिं वक्ष्याम इत्याद्यमावास्यायां मर्वमित्यन्तग्रन्थः सध्या. तर्पण विधायकः। उभयत्रैव शेष सूत्र द्विवचनं ग्रन्यसमाप्त्यर्थ- मिति तद्भाष्यव्याख्यानम् । एवञ्च गाभिलानुक्तंप्वनप्राशना. दिषु यदृडि श्राद्धं तन्मलमासतत्त्वे मत्स्यपुराणादिवचनाहक्ष्यते । तहि न श्राद्दे थाइमिथत इति पय्युदामानुपपत्तिरिति चेत् सत्यं गोभिलग्योऽप्यन्वष्टकादिश्राइविधानात्। तस्मादेका- दश्यादिव्रते गोभिलग्राह्यानुक्त त्वाविशेषवचनाभावाच्च न वृद्धि थाइमिति। एवमन्यत्रापि सुधीभिर्भाव्यमिति । अथोपवाससमन्वयः। भविष्थे। 'उपात्तस्य पापेभ्यो न चैवं ·एकादशीतत्त्वम् । जितः। यस्तु वामो गुणे: मह। उपवासः स विज्ञेयः सर्वभोगविव. उपावृत्तस्य निहतस्य पापेभ्यः पापकम्मभ्यः। मैथि- लास्तु। दोषिभ्य इति पठित्वा दोषेभ्यो रागहेषमात्सर्यादि. निषिद्धात्मधर्मभ्य इत्यर्थमाहुः । गुणानाह गोतमः। 'दया सर्वभूतेषु शान्तिरनसूया शौचमनायासो मङ्गलमकापण्यम- स्मृहा चेति'। दयादिलक्षणान्याह वृहस्पतिः। 'परे वा बन्धुवर्ग वा मित्रे इष्टरि वा मदा। प्रात्मवर्तितव्यं हि दयै- वैषा प्रकीर्तिता'। पर उटामीने। आपत्सु रक्षितव्यन्त्विति कल्पतरी पाठः आत्मवदिति व्यक्तमाह दक्षः । दक्षः। 'यथैवात्मा परस्तदष्टव्यः सुखमिच्छता। सुखदुःखानि तुल्यानि यथा- त्मनि तथापरं । वृहस्पतिः। वाद्ये चाध्यात्मिके चैव दुःखे चोत्पादित चित् । न कुप्यति न वा हन्ति मा तमा परि- कीर्तिता। न गुणान् गुगिनो हन्ति स्तोति मन्द गुणानपि । नान्यदपिए रमते मानन्या प्रकीर्तिता। अभक्ष्य परिहारम्तु मंमगश्वाप्यनिन्दितैः। स्वधर्म च व्यवस्थानं शौचमतत् प्रकी- तितम। शरीरं पायत येन सुशुभेनापि कर्मणा। अत्यन्तं तब कुर्शन अनायाम: म उच्यते । प्रशस्ताचरणं नित्यम- प्रगति विवर्जनम् । एतद्धि मङ्गलं प्रोक्त मृपिभिस्त त्वदर्शिभिः । स्तोकादपि च दातव्यमदीन नेब चात्मना। अहन्यहनि यत् किञ्चिदकापण्य हि तत् स्मतम्। यथोत्पन्न मन्तोष: कत्तयाऽप्यल्पवस्तुना । परम्या चिन्तयित्वार्थ मास्पृहा परि- कीर्तिता'। देवी पुराणम्। 'तघानं तज्जपः स्नानं तत् कथा- श्रवणादिकम् । उपवासलतो यत गुणा प्राता मनीषिभिः मवभागविजितः शास्त्राननुमतनृत्यगीतादिमुखर्गहतः । अत्र मैथिला वृद्धशातातपो भागविशेषान प्रतिप्रसूते । 'गन्धा. लङ्कारवस्तूनि पुष्पमाल्यानुलेपनम् । उपवासेन दुष्यंत दन्त- ।

·एकादशीतत्त्वम् । धाच्च । धावनमञ्जनम् । गौड़ीय स्मृतिः। 'उपवामे तथा श्राडे न खादेहन्तधावनम्। दन्तानां काष्ठसंयोगो दहत्या सप्तमं कुलम् । तत्र योगीश्वरः। 'तस्मात् सर्वप्रयत्न न भक्षयेद्दन्त- धावनम्' इत्यभिधाय दन्त काष्ठमयोगो निषिद्धः तर्पणादिना दन्तधावनमिति विरोधं परिजहारति वदन्तो नजथं व्याचक्र: तन्न वृद्धशातातपेन ‘मुखे पर्युषिते नित्य भवत्य प्रयतो नरः । तस्मात् मर्वप्रयत्नेन भक्षयेद्दन्तधावनम्' इत्यभिधाय तहचना. भिधानेन दन्तधावन दोष एवोक्तः । अन्यथा पोनरुत्यापत्त : । 'अञ्जनं रोचनचापि गन्धान सुमनमस्तथा। पुण्य के चोपवासे च नित्यमेव विवर्जयेत्' इति हरिवंशात् । मिताक्षरायां 'गावाभ्यङ्गं शिरोभ्यङ्ग ताम्बूलं चानुलेपनम् । व्रतम्थो वर्ज- येत् सर्व यच्चान्य हलरागकत्' इत्यनेनानुलेपनरागकविषे- अतएव प्रायश्चित्तविवेक द्भिः सष्ठतमपवामे न हेतु- नेति। जीमूतवाहनेनापि उपवासे चेति पठित्वा चकाग- दनुक्तादिष्वपौति व्याख्यातम्। तम्माइन्धेत्यादि सर्वभोगस्यैव प्रदर्शकं तेन विलासाथ गन्धादिवर्जनं कार्यम्। टेवल 'उपवास: प्रणश्येत दिवास्वापान मैथनैः। अत्यये चाम्ब पाने चनोपवासः प्रणश्यति'। उपवामाऽपि नण्य तेति कल्पतरू- पाठे अपि नान्यव्रतं समुच्चीयत इति विशेषः। अद्यतैः । प्रत्यये नाशे सम्भाव्यमान। मैथन विशेषमाह देवलः । 'उप. वामे तथा योनं हन्ति मप्तकुलानि वै। स्त्रीणां मंप्रेक्षणात् म्पत्तिाभिः मंकथनादपि। ब्रह्मचर्य विपद्येत न दारेष्व तु सङ्गमात्' संप्रेक्षगात् संकथनादित्यत्र म रागत्वं संशब्दस्यार्थ: माहचर्यात् म्पर्शोऽपि तथेति प्रायश्चित्तविवेकः । कात्यायनो. ऽपि। 'रंतःसेकात्मकं भोगमृतऽप्यत्र क्षयः स्मृतः' । दक्षः। 'स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्षणं गुह्यभाषणम् । सङ्कल्पो- तथाच ·२२ एकादशीतत्त्वम् । यथा श्राहा- ऽध्यवमायश क्रिया निष्पत्तिरेव च । एतन्मेथ नमष्टाङ्ग प्रव. टन्ति मनीषिणः। अनुगगात् कृतश्चैव ब्रह्मचर्य विरोधकम् । याज्ञवल्काः। षोड़शनिशास्त्रीणां तासु युग्मासु मंविशेत् । ब्रह्मचार्य व पर्वाण्याद्याथतम्रय वर्जयेत्'। स्त्रीणां गर्भधारणा. योग्यावस्थोपन्लक्षितः कालः ऋतुः । म च रजोदर्शनमारभ्य षोड़शाहोरात्रात्मकः तस्मिन् ऋतौ युग्मासु समासु रात्रि- ग्रहणादिवसप्रतिषेधः। संविशेत् गच्छेत् पुत्त्रार्थ मेवं गच्छन् ब्रह्म नागे भवति अतो यत् ब्रह्मचर्य श्राद्धादिषु चोदितं तत्र गच्छतोऽपि ब्रह्मचर्य स्खलनदोषो नास्ति। किन्तु पाण्या. द्यावतम्रथ वर्जयेदिति मिताक्षरा। अत्र श्राद्धवासरे यदभि- गमन मुक्तं तदय तं वाल्पतरू तवचनविरोधात् । नन्तरं शङ्खलिखिती। 'ऋतुस्नातां तदहोगवं परिहरेत् । नातवे दिवामयनं व्रजेत क्लोवाल्पवीर्याश्च दिवा प्रसूयन्ते अल्पायुष स्तम्माद तत् विवर्जयेत् प्रजाकामः। पितृणां नोहवै तन्तु विच्छिन्द्यात् प्रयते ताछे दाय येनाप्रतिष्ठस्तस्मात् प्रतिष्ठाकामः प्रजया प्रतिष्ठेतति' । मो निषध। तन्तु मन्तानम अच्छ टाय अविकेटाय मन्तानस्य। येन यम्मा- दप्रतिष्ठः प्रजानुत्पत्त्या अप्रतिष्ठः म न पतति तस्मादुत्प त्यथं यतितव्यम्। विष्णु पुगणम् । 'श्राद्धे नियुक्ता भुक्त्वा वा भोजयित्वा नियाज्य च। व्यवायो रेतमा गर्त मज्जयत्यात्मनः पितृन्'। शूलपाणिम्तु। ब्रह्मचार्येव भवति ब्रह्मचर्यफलं प्राप्नोति। पर्वणि अमावास्यादी वर्जयेत् । तेन ऋतो मलद्- गमनात् व्रतादिषु न दोष: स्यात् एतच्च पुत्वोत्पत्तिपयन्तम् । तथाच आचारमाधवीर्य कूर्मपुराणम् । 'ऋतुकालाभिगामो स्यादयावत् पुत्रोऽभिजायते । ऋणापकरणार्थ हि पुत्त्रस्थोत्- पादनश्रुतिः। चतुर्था हर्वजनं प्रशस्तपुत्वाध चतुर्थीप्रभृत्युत्तर- ·एकादशीतत्त्वम् । २३ । तराप्रजानिःश्रेयमाघमित्यापस्तम्बवचनात् । तदनथिनस्तु महाभारते। 'मातां चतुढिवभे रात्री गच्छ विचक्षणः' । शङ्खः । 'शुद्धा भर्तश्चतुर्थे ऽङ्गि' इति । अथैकादशीभीजननिन्दा । विष्णुधर्मोत्तरे। 'एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोकभयोरपि । एकादश्यां हि भुञ्जानो विष्णु- लोकाञ्चुातो भवेत् । तथा 'प्रतिग्रासं स भुत तु किल्विषं श्वानविट्समम्। एकादश्यां हिजथेष्ठ यो भुक्त ऽन्न हिजो मनाक्'। भविष्य । 'यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादि- कानि च। अनमाश्रित्य तिष्ठन्ति मंप्राप्ते हरिवामरे। अचं स केवलं भुङ्क्त योभुत हरिवामरे। तहिने मर्वपापानि भवन्त्य नाश्रितानि च' । मनत्कुमारः। 'मद्यपानान्मुनिश्रेष्ठ पातैव नरकं ब्रजेत। एकादश्यब कामस्तु पिटभि: मह मज्जति'। अत्र दोषश्रुतनित्यत्वम्। अतएव यद करणे प्रत्य- वायस्तन्नित्यमित्युक्तम् । तथाच 'नित्यं मदा यावदायुन कदा. चितिक्रमत्। उपत्यातिक्रमे दोषः श्रुतैरत्याग चोदनात् । फलाश्रुतर्वीप्सया च तन्नित्यमिति कोलि तम्' इत्यष्टधानित्य त्वमाधकम् । अतएव माधवाचार्य गावोपवासे सर्व मुदा- हृतम्। ग्रन्थगौरवभयान्न लिखितम् । यत्त फलाश्रुतनित्यत्व- मभिहितम्। तत् फलाश्रुतो विखजिन्यायात् स्वग: कल्पात इत्यनेन विरुद्धमिति । मच न्यायो यथा। विश्वजिता यजेत इत्यादिश्रुयते। अत्राश्रुताधिकारं निङ्गप्रकरणालब्धाधिकार- शोदाहरणम् । निषेध हि सामर्थ्यात् प्रवृत्तक्रियोऽधिकारी लभ्यते। अङ्गविधिषु प्रकरणादिति । न चिन्ताधिकारः। एवं सतोह सन्देहः किं नियोज्याध्या जियते नवेति। अत्र च लोके द्वारमित्यादौ झियया विना कारकाकायामविरता- भिधाना पर्यवसानात् युक्तोऽध्याहारः। इह तु विषये कार्य- . ।

·२४ एकादशीतत्त्वम् । उपपाद्य- म्यान्विताभिधानपर्यवसानादनध्याहारप्राप्ते। उच्यते। प्रवा. प्यभिधेयापर्यवमानं हाराभिधानापर्यवसानमिव कायं हि माध्यत्वेन कतिनिरूप्य नरव्यापाररूपाततिः । सा यथा खमाध्यधात्वनिरूप्या तथा स्वाश्रयनरनिरूप्या च। तदेवं कर्त: कापि कार्यस्य कृतिहारा स्वसम्बन्धित्वेन निरूपक इति तमन्तर्भाव्यव नियोगधो: एवञ्च रथोगच्छतोत्यादावाख्याते व्यापारलक्षणा। तदुक्तं भट्टपादैः 'स्त्रीत्वाभावेऽपि श्रद्धादी टावादिप्रत्ययो यथा। प्रयुज्यते तथाख्यातो यत्नाभावेऽप्य- चेतने। वोदवादिगता यत्नो रथादावुपचय॑या । प्रयोगोऽत्र मुख्यार्थानुपपत्तितः' न हबोद्धात्मनः कार्यण मम्बन्धः स्वतस्ते न सम्बध्यते। स्वसम्बन्धिकार्यवोडा च नियोज्य इति मोऽध्याहार्य इति स्थिते चिन्ता किं सर्वेषा. मधिकार उत एकस्यति अवाविशेषात् सर्वेषामिति प्राप्त उच्यते । एकेनाकाहाशान्त रेकस्य त्यं वं स्थिते विचार: किं यस्य कम्यचिनियोज्यास्थाध्याहार उत स्वर्गकामस्येति तत्राविशेषा. टनियम प्राप्त। उच्यते । स स्वर्ग: स्यात् सर्वान् प्रत्यविशिष्ट- त्वादिति जैमिनिसूनात्। स्वर्गकाम एवाध्याहार्य: विशेषो हि न गम्यते पुरुषाणां सुखाभिलाषित्वात्। दुःख निवृत्तेरपि तवैवान्तर्भावात् दुःजनित्तिस्तु न सुख' विना भूता सुषप्तौ मत्यामपि तस्यां सुख जन्मादर्शनात् अनवच्छिन्नसुखस्य स्वर्ग- त्वात् तस्य सर्वसुग्नविशेषान् प्रत्यविशिष्टत्वात् विशेष माना. भावात् स्वर्ग एव नियोज्य विशेषणं स्यादित्युत्तरमीमांसायां कल्पतरुः। यदुक्तं 'यब दुःखेन मंभिन्न न च ग्रस्तमनन्तरम् । अभिलाषोपनोतं यत्तत् सुख स्व:पदास्पदम् 'इति। ननु फलाश्रुतिमात्रात् कथं नित्यत्वमिति चेदुच्यते । फलाश्रुती नित्यप्रकरणे नित्यत्वं काम्य प्रकरणे काम्यत्वमिति। एवबैका- ·एकादशीतत्त्वम् । २५ दशीव्रतस्य नित्यत्वात् किञ्चिदङ्गवैकल्येऽपि प्रधानोपवासादे- राचरणं यावज्जीवाधिकरणन्यायात्। स च न्यायो यथा। यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहुयादिति श्रयते तत्र किं सर्वाङ्गोप. महारेणैवाधिकारः उत यावज्जीवपदेन यावन्ति शकोतीत्युप- संह यदा तदा तावद्भिरङ्ग रुपेतं प्रधानं कुर्ववधि करोति इति संशयः। तत्रादो सर्वाङ्गोपेतस्य प्रधानस्य फलसाधन- त्वादङ्गवैकल्ये फलानुदयात् सर्वाङ्गोपसंहार इति पूर्वपक्षः तत्र सिद्धान्तः सायंप्रातर्जुहोतौति श्रुतेः सायंप्रातःकाला- वच्छिन्न जीवनमग्निहोत्रस्य निमित्ततया श्रूयते नत्वङ्गानां सति निमित्ते नैमित्तिकमवश्यम्भावि अन्यथा निमित्तत्वासम्भ- वात्। अतोऽशक्याङ्गपरित्यागेन प्रधानं कर्तव्यम्। तावतैव शास्त्रवशात् फलसिद्धिरिति अतएव नित्यनैमित्तिकाधिकारि. काधिकार श्रीधरस्वामिता श्रुतिः यथा शलयात्तथा कु-- दिति। बोधायनोऽपि स्मरति । 'यथाकथञ्चिनियानि शक्य- वस्तुनिरूपितः। येन केनापि कार्याणि नैव नित्यानि लोपयेत्' शक्यं वस्तु निरूपितं येन स तथा अन प्रथमा न लोपयेदित्य- पेक्षया प्रधानशक्त्यभिधाने गुण शक्तिरनभिहितवत् प्रकाशते इति न्यायात् अतएवात्यन्ताशक्ती गोतमः। 'मनसा चैवं सम्य- गाचारमनुपालयेदापत् कल्प' इति तस्मात् सायंप्रातःकालाव- च्छिन्नजीवनमात्रेऽग्निहोत्रहोमो विधीयते। योगियाज- वल्कयोऽपि। 'सर्वावस्थोऽपि यो विप्रः सन्ध्योपासनतत्परः । ब्राह्मण्यात्तु न होयेत अन्त्यजन्मगतोऽपि वा'। सर्वावस्थोऽपि निन्दितसेवादिकरः। सम्यक्शौचाद्यसमर्थ इति कल्पतरुः । अन्त्यजन्मगतस्त्राहेण शूद्री भवति ब्राह्मणः क्षीरविक्रयो इति मन्वाद्युक्तः। एवञ्च सम्यगाचमनाद्यसमर्थानामधादीनामपि नित्ये कर्मणि सध्यादावधिकारः । प्रतएव केनापि मुनिना m.

·एकादशीतत्त्वम्। न तेषामनधिकार उता: किन्तु काचित् काम्ये सर्वशत्यधि- करणन्यायाषामनधिकारः। अतएव तिथिविवेके स्वर्गकाम. श्रुतेः सामान्यप्रवृत्ताया अपि समर्थनरगोचरोपसंहारे अन्धादिपचे दर्शपौर्णमासादेर्बाध इत्युक्तमित्यनेन काम्य एव दादौ विशेषोऽभिहितः । एवञ्च नित्ये वाक्यान्तरश्रुतस्य स्वर्गादिन भाव्यत्वम्। सर्वदा तस्येष्टत्वासम्भवात्। तथा हि अविवेकिनामेव तदिच्छा विवेकिनां पुनः खर्गेऽपि पातभौरु- त्वात् क्षयिष्णोर्नास्ति निष्कतिरिति न्यायाडे यबुद्धिस्ततः सर्वावस्था माधारणच्छागोचरतया उपात्तटुरितक्षय एव भाव्यः । यद्यपि विहितस्याननुष्टानानिन्दितस्य च सेवनात्। भनिग्रहाचेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति'। इति याज्ञवल्का- वचनादकरणभाव्यनिष्ट परिहारार्थत्वं सम्भवति तथापि तत्त. हिधिवाक्येषु भावना एव विषयत्वात्तस्याः किन कथमित्यप- क्षितांशत्रयवत्त्वाद्भाव्यं विना विधिरूपत्वासिडेस्तकालोना. करण प्रत्यवायपरिहारस्य तत्प्रतियोगिनः कदाचिदनुत्पत्त्या तदत्यन्ताभावरूपस्य नित्यतया भाव्यत्वायोगाहिधिप्रत्ययेन पेटस्यैव भाव्यत्वप्रार्धात्वर्थाटाव्यत्वायोगादश्रुतफलेषु विश्व- जिदादिषु दुरितक्षयस्य दुरितानिष्टत्वोपाधिकेच्छाविषयत्वात् तत्त्यागेन निस्पधौच्छाविषयवर्गस्यैव भाव्यत्वावधारणेऽपि नात्र तथेति कर्तणां कदाचिद्भगवदनुग्रहाहैराग्योत्यत्ती वर्ग- पोच्छानिवृत्तेयांवज्जोवानुष्ठेयकर्मसु वर्गस्य भाव्यत्वानुप- पत्त्या सर्वस्य सर्वदेच्छागोचर उपात्तदुरितक्षय एव भाव्यः कल्पाते। धात्वर्थरूपाणि भावनायां केनेल्यपेक्षितकरणत्वे. मान्वीयन्ते। 'विधाने चानुवादे च याग: करणमिष्यते' इति न्यायात् करणस्य कर्तव्यापारलक्षणस्येति कर्तव्यता. ख्योपकारकव्यापारं विनासम्भवात् । कथमित्यपेक्षितश्रुत्यादि- ·एकादशीतत्त्वम् । समर्पिताङ्गजातान्येव भाव्यं भावयन्तीति। तत्र पूर्वजन्मा. र्जितानामिहापि जन्मनि। 'ऊनषोडशवर्षेण बाल्ये यत् किल्विषं कृतम्। पश्चाद्धर्मप्रवृत्तेन तत्सर्वमुपशाम्यति' इति वचनादि- प्राप्तानां दुरितानां क्षयः । तथाच तैत्तिरीय श्रुतिः। 'धर्मो विखस्य जगत: प्रतिष्ठा लोके धर्मिष्ठ प्रजा उपसर्यन्ति धर्मग पापमपनुदति धर्मेण सर्व प्रतिष्ठितं तस्मादम परमं वदन्ति' इति। जावालभविष्यपुराणे 'क्षयं कैचिदुपात्तस्य दुरितस्य प्रचक्षते। अनुत्पत्तिं तथा चान्ये प्रत्यवायस्य मन्यते। नित्य- क्रियां तथा चान्ये धनुसङ्गफलां श्रुतिम्' । नित्य क्रियां निखा क्रिया बस्याः तां प्राप्येति शेषः। फलमिति पाहे छान्द- सत्वम्। ततश्च फलस्य कमिष्यत्तेस्तेषां लोकवत् परिमाणत: फलविशेषः स्यादिति न्यायेन नित्यकर्माणि कथादिषु दृष्ट. साधनवत् साधन कर्मानुरूपेण किञ्चित् किञ्चित् कृत्वा दुरि- सानि माश्यन्ति अकरणभाविप्रलयानुत्पादनाय भवन्ति च । तथाच आपस्तम्बः। प्रयोजयिता चानुमन्ता कर्त्ता चेति सर्वे स्वर्गनरक फलभोक्तारो योभूय प्रारभते तस्मिन् फले विशेष इति। एवं फलं विनाप्यनुष्ठानं नित्यानामित स्फुटम्' इति भविष्यपुराणोयम्। पापक्षयानुषङ्गिकफलातिरिक्तफलपरम् । तथाच यमः। 'सध्यामुपासते ये तु सततं शंसितव्रताः । विधतपापास्ते यान्ति ब्रह्मलोकमनामयम्'। सितव्रताः दृढव्रताः। एतेन सङ्गिनामानुषङ्गिकं फलं मुमुक्षुणां मोक्ष अन्यथा तेषामनर्थापत्तेः। अन्येषास्त्वन्यथापि। शारी- रकभाष्य प्रापस्तम्बः। पाने फलार्धं निर्मिते छायागन्धः' इत्यनुत्पद्यते। एवं धर्म चर्यमाणं पर्था अनुत्पद्यन्त इति । शक्यसम्पादनेषु अपि यदङ्गं विस्मृतं तस्याप्यशक्यान्तर्भावात् तदभावेऽपि फलं भवत्येव किन्वत्र सानार्थमच्युतमारणादिक एव।

·२६ एकादशीतत्वम्। नार. विधेयम्। 'यस्य स्मृत्या च नामोत्या तपोयज्ञक्रियादिषु । न्यूनं सम्पूर्णतां याति सद्यो वन्दे तमुच्यतम्' इति स्कन्दपुरा- यात्। तत्त्वगागरः। 'प्रसङ्गाहाथ टम्भाहा लोभाहा त्रिदशा- धिप। एकादश्यां मनःकत्वा सर्वदुःखाद्विमुच्यते । दीयम्। 'व्याजेनापि कता राजन् नो दर्शयति मान्तकम' । सा एकादशी। अन्तकं यमम्। कात्यायनः । 'संसार- सागरोत्तारमिच्छन् विष्णुपरायणः। ऐश्वयं सन्ततिं स्वर्ग मुक्ति वा यद् यदिच्छति। एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयो- रुभयोरपि'। यत्तु याज्ञवल्काटीकायाम्। 'एकादशी हादशी च तत्रोपोष्य क्रतोः फलम्। अहोरात्रेण चैकेन ब्रह्महत्या व्यपोहति' इति भविष्यपुराणादिफलमर्थवादमात्रं वर्णितं নয়। অম্বিন্ধাৰিৰিমায়া স্মঘবান্ধিলভীৰূ্যন্ত गविमत्राधिकरणन्यायेन कर्त्तचितत्वात् ब्रह्महत्याटिव्यपो- हनस्यापि फन्नत्वात् ब्रह्महा हादशीयुक्त कादश्यामुपवसेदिति विहितम् । हीनतमब्रह्मावधविषये रहः प्रायश्चित्त मम्भवतीति अमीमांसकवचनं हेयमिति जीमूतवाहनः । चतुर्थाध्याये चिन्तित: यथा। प्रतितिष्ठन्ति हवाय एता रात्रीरुपयजन्तीति श्रूयते। तत्र रात्रिशब्देन अथेष आयु. रथैष ज्योतिरित्यादिवाक्यविहितास्तत्तवामका मोमयाग- विशेषा उच्यन्ते। अत्र संशयः किमत्र वर्ग एवाधिकारि. विशेषणमुत प्रतिष्ठेति अत्रैवं काम इत्यश्रवणात् विधिशक्ति- लभ्यः स्वर्ग एव विशेषणं सन्देहे हि वाक्यशेषखोकारो न निश्चये निचितशेह सर्वाभिलषित: स्वर्गो विधिमामावि. योज्य विशेषणम्। या तु प्रतिष्ठाविषया श्रुतिः सा चापि लक्षणया स्वर्गपरैरकल्पाते। इहैव जैमिनिसूत्रम्। 'क्रती फलार्थवादमङ्गवत्कार्णाजिनिरिति'। यथा प्रजायाद्यङ्गेषु म च न्याय- । ।

·एकादशीतत्त्वम्। २८ उपवास- फलश्रुतिरर्थवादरूपा तथा क्रती रात्रिसत्रादौ प्रतिष्ठादि. श्रुतिम्। फलार्थवादमाह कार्णाजिमिरित्येवं प्राप्ते सिद्धान्त- सूत्रं फलमात्रेयो निर्देशादश्रुतौ धनुमानं स्यादिति । प्रतिष्ठा- फलस्य निर्देशात्तदेवाधिकारिविशेषणम् । यत्तु विधिशक्त्या खग इति तन्त्र मुख्यार्थस्तुतिवादोक्ताफलात् विधिशक्तौ पर्यवसि- तायामानुमानिकस्वर्गफलकल्पनानवकाशात्। सर्वथा फला. श्रुतेरेव स्वर्गानुमानम्। तस्मादायशेषस्थमेव फलमिति आत्रेयो मुनिराह। ततश्च प्रतिष्ठाकामो वायुना यजेत प्रतिष्ठाकामो ज्योतिषा यजेत इत्यादिविधयः कल्पान्ते महा- भारते 'सायमाद्यन्तयोरङ्गोः सायंप्रातच मध्यमे । फलं प्रेसोर्वज्यं भक्त चतुष्टयम्' इत्यत्र सायमित्यविवक्षितम् । हविरुभयत्ववत् भक्त चतुष्टयवर्जनस्यैव विवक्षितत्वात्। अतएव वाराहे सायमिति नोक्तं यथा। 'अहोराद्यन्तयोभक्तमकैक मध्यतो इयम्। चतुर्भक्तनिषेधोऽयमुपवासविधिः स्मृतः' पाश्चात्यनिर्णयामृते स्मृतिः। 'नाद्यातहयं नित्ये काम्ये भत चतुष्टयम्'। भक्तहयवर्जनमशक्तस्य । शक्तास्य तु नित्येऽपि भक्त चतुष्टयवर्जनम्। 'शक्तिमांस्तु प्रकुर्वीत नियमं सविशे. पणम्' इत्युक्तो नित्यकाम्यत्वेन विशेषाभावात्। पूर्णकादशी- व्यवस्थायाम्। 'पूर्णामुपवसेत् कामी निष्कामस्तूत्तरां सदा' इत्यादिपुराणवचनेन विधानभेदात् कालभेदाच्च। नित्यत्व. काम्यत्वप्रतिपादक तत्तहचनैरेकादश्युपवासस्य नित्यत्व काम्यत्वञ्च तत्र कालाभेदस्खले काम्यकरणे नित्यसिद्धिरित्यु- कम्। ननु काम्यत्वमनित्यत्वम् असति कामे परित्यक्त् शक्य- त्वात् तथा सत्ये कस्य कर्मणो नित्यत्वकाम्बत्वाभ्यां रूप्याङ्गी. कारे नित्यानित्यसंयोगविरोध: मैवं संयोगपृथक्त्वन्यायात् स च न्यायः खादिरे पश बनाति हादिर वीर्य कामस्य ·एकादशीतत्त्वम्। यूयं कुर्वीतेति श्रूयते। अत्र संशयः किं काम्यस्येव खादिरता नित्येऽपि स्यात् । उत नति। तत्र फलार्थत्वनानित्यतया नित्यप्रयोगाङ्गता न युक्ता। यत्त नित्येऽपि खादिरत्वश्रवणं तत् काम्यस्यव पशुबन्धनाश्रयज्ञानार्थम् अतो न नित्ये खादिरतति प्राप्तेराद्धान्ताय चतुर्थाध्यायसूत्रम् एकस्य तु उभयत्वे संयोगपृथकत्वमिति। अत्र संयोगः सम्बन्धमात्रम् एकस्य खादिरस्य क्रत्वर्थत्वपुरुषार्थत्वरूपोभयात्मकत्ववाक्य- इयेन क्रतुशेषत्वफलशेषत्व लक्षणसंयोगभेदावगमात्र नित्या- नित्यसंयोगविरोधः । न च प्राश्रयज्ञानाथं नित्यवाक्यं सबि. धानादेवायलाभात् अत उभयार्था खादिरतेति। एवं दना जुहोति दघ्नेन्द्रिय कामस्य इत्यादावुभयार्थतैव दधित्वस्य हेधा श्रवणात्। ननु विषमो दृष्टान्तः नित्यः खादिरः क्रत्वर्थः उपवासस्तु नित्योऽपि पुरुषार्थः । न हि स क्रत्वर्थः क्रत्वङ्गत्वे प्रमाणाभावात् सत्यम् । प्रमाणहयस्य हरूप्यप्रयोजकस्य केवलपुरुषार्थोपवामऽपि सत्त्वादवैषम्यम्। यदि च बुद्धग्रा. रोहमहशो दृष्टान्तोऽपेक्षितम्तदा अग्निहोत्रादिदृष्टान्तः । न हि स क्रत्वर्थः किन्तु स्वयमेव क्रतुः पुरुषार्थोऽपि। तथाच यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहोति इति नित्यत्वबोधकम् अग्निहोत्र जुहुयात् स्वर्गकाम इति काम्यत्वबोधकं यस्य पर्णमयी जुहू- रित्यत्र नोभयार्थत्वं देधाश्रवणाभावात्। अतएव नारायणो. पाध्यायेन दधिखादिरन्यायेन शिखाबन्धोपवीतधारणयोरुभ- यार्थत्वमुक्तम्। कल्पतरुकतापि ब्रह्मचारिकाण्डे पञ्चमादिषु येषु वर्षेषु नित्योपबन्धः काम्यापबन्धनच श्रूयते ते संयोग- पृथक्त्वन्यायेन नित्याः काम्याश्च । यथा पैठोनमिः। गर्भ- पञ्च मेऽब्दे ब्राह्मण मुपनयेत्' । उपनीय इत्यनुवृत्ती प्राप- स्तम्बोऽपि। 'पथ काम्यानि सप्तम ब्रह्मवर्चसकामम् अष्टमे ·एकादशीतत्त्वम् । ११ आयुष्कामं दशमे प्राब्यकामम् एकादशे इन्द्रियकामं हादशे पशुकामम्' इति मनुः । 'ब्रह्मवर्चसकामस्य कायं विप्रस्य पञ्चमे' इति ब्रह्मवर्चसं वेदाध्ययन तदर्थ ज्ञानप्रकर्षकतं तेजः । येषां तु राज्ञो धर्मार्थिन: षष्ठे इत्यादीनां कामनोपनिबन्धेनैव स्मरणं तेषां काम्यत्वं किन्तु स्वरूपसिद्धेस्तस्मादेवोपनयनरूपः संस्कारो नित्यः सिद्धः। गोदोहेन प्रणयनमिद्धेर्यथा न तूप- कारार्थ चमसेन पुनः प्रणयनं नापि विवर्षस्योपनयनमाशङ्क- नीयं पञ्चमादौ तु विशेषोल्लेखेनानुष्ठानाक्षेपस्य सत्त्वात् शरा. वादिना यथा न प्रणयनमित्युक्तम् अथैवमाभ्युदयिकं थाई नित्यं काम्यञ्च। यथा देवीपुराणम्। 'अष्टकामाध्यभ्युदया. स्तीर्थयात्रीपपत्तयः । पितृणामतिरेकोऽयं मासिकानाध्रुवः स्मृतः । मासिकाबादमावास्या वादात् अयमतिरेकोऽटकाटि- थाहकालो ध्रव आवश्यकः। विष्णुः। 'आदित्यसंक्रमण विषुववयं विशेषनायनं इयं व्यतीपाती जन्मचमभ्युदयथ ।' एतांस्तु शाहकालान् वै नित्यानाह प्रजापतिः। थाइमतेषु यहत्तं तदानन्त्याय कल्पात'। अभ्युदयो विवाहादिः । विवाहान्तसंस्काराङ्गनान्दोमुखवाडे पितुरधिकारमाह छन्दोगपरिशिष्टम् । 'स्वपित्तभ्यः पिता दद्यात् सुतसंस्कारकर्मसु। पिण्डानोहहनात्तेषां तदभावेऽपि तत् क्रमात्'। सुतसंस्कारकर्मसु सतसंस्कारजनककर्मसु संस्कार- ग्रहणात् पुत्रस्य विवाहान्तरे पित्रा नाभ्युदयिक कार्यम् । आयेन संस्कारसिही द्वितीयादेस्तदजनकत्वात्। आखलायनरह्यपरिशिष्टं सीमन्तोन्नयनं प्रथमे गर्भ। सीमन्तो- बयनसंस्कार इति श्रुतिः। गर्भपात्रोरयं गाभपात्र गर्भस्य उदरस्थस्य पात्रस्य तदाधारस्य स्त्रिया: इति कल्पतरुः। हारौतोऽपि । 'सकत्तु तसंस्काराः सीम; तत्र तथाच ।

·२२ एकादशीतत्त्वम्। प्रधानस्य न तु न्तन हिजस्तियः। यं यं गर्भ प्रसूयन्ते स गर्भ: संस्कृती भवेत्। अत्र मक्तत् संस्कृतपात्रजातानां सर्वेषां संस्काराभि. धानन प्रत्येककृतजातकर्मादिसंस्काराणां सुतरां सत्त्वं सकत् कृते कृत: शास्त्रार्थ इति न्यायाच्च। पिण्डानिति थाइपरं कन्यापुत्वविवाहेषु इति श्राइविधायकविष्णुपुराणैक- वाक्यत्वात्। तदेकवाक्यतया च सुतपदं कन्यापुत्परम् । उदहनादित्यत्र अभिविधावाङ्। तदभावेऽपि संस्कार्यक्रम- बाधकस्य पितुरभावेऽपि पुनरन्यः संस्कार्यः सपिण्डादिर्वा तत्क्रमात् । 'चित्रकर्म यथानकैरङ्गैरमौल्यते शनैः । ब्राह्मण्यमपि तहत् स्यात् संम्कारैविधिपूर्वकैः'। इत्याङ्गि- रसोतफलभागितया संस्कार्यस्य क्रमात्तेषां पितृणां दद्यात् । ततम संस्कार्य पित्रादित्रयमातामहादि. त्रयेभ्यः श्राद्धं कुर्यात् संस्कायपितरमादाय तेषां पितुः सम्प्रदानभूतानां पिवनुप्रवेशात् वृद्धप्रपितामहेतर- पञ्चानामिति नारायणोपाध्यायमतं युक्तमिति वाच्यम् । पित्रनुप्रदेशन संकायस्य पिपितामहप्रपितामहानां श्राडे तन्मातामहपक्षस्यैव 'पितरो यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहा ध्रुवम्' इत्यनेन युक्त त्वात् । न वा तेषां संस्कर्तृपितॄणां संस्कार्यापितुः पिटगणमातामहगणानां वा ग्रहणं तत्क्रमादित्यनुपपत्तेः । प्राद्य संस्कत्तुरनुपात्तत्वात् तच्छब्देनानुपस्थितेः हितीये तेषा. मित्यनेनैव तेषां प्राप्तिस्तत् क्रमादित्यनुवादकतापत्तेः। एवञ्च अभ्युदयमात्रस्य नित्यत्वात् हितोयविवाहऽपि इतराङ्गवत् वाढराभ्युदयिक वाइमावश्यकम् । सर्वाण्येवान्वाहायवन्ती- त्यत्र मत्मों येनाविशेषादकत्व प्राप्तः । न च 'असकृत् यानि कर्माणि क्रियेरन् कर्मकारिणा। प्रतिप्रयोगं नैव स्युर्मातरः श्राईमव च' इति छन्दोगपरिशिष्टान्न तत्र विश्रामिति ·एकादशीतत्त्वम् । ३२ वाच्यम् । तस्यासकत्त्वेन येषां नियतकरणमुक्तम् तत्परत्वावत्व- नियतपुन:करणकर्मपरम्। अतएव यानि कर्माणि पुन: पुन: प्रतिदिन प्रतिमासं प्रतिवत्सरं क्रियन्ते वैखदेवलिकर्म- दर्शपौर्णमासथावण्याग्रहायण्यादीनि तेषु प्रथमप्रयोग एव श्राडं मापूजा चेति परिशिष्ट प्रकाशप्रभृतिभिर्नियत पुन पुनः कर्मस्खेव विषयो दर्शितः। विष्णुपुराणोऽपि। 'नाम- कर्मणि बालानां चूडाकर्मादिके तथा। इत्यत्र बालानामिति बहुत्वेन निर्दिष्टम्। अतएव ब्रह्मपुराणम्। विवाहस्य शुद्धत्वे श्राई हेतुरित्याह। यथा 'नान्दीमुखेभ्यः श्राइन्तु पितृभ्यः कार्यमृद्धये। ततो विवाहः कर्तव्यः शुद्धः शुभफल- प्रदः'। अतएव मुखदर्शनावृत्तौ श्राद्धावृत्तिप्रमङ्गः स्यात् विवाहवदिति श्राद्धविवेकः। एतेन पुत्रविबाहादौ वृद्धि- श्राई नैमित्तिकमित्य क्तमिति निरस्तम्। 'सपितुः पिट- कत्येषु अधिकारो न विद्यते' इति छन्दोगपरिशिष्टेन जोवत. पिटकस्यावश्यकशाइनिषेधेऽपि अङ्गत्वादेव च निषेकादौ जीवत्यिकेणापि जीवन्तमतिदद्यादित्यनेन पितामहा. दीनां वृद्धिश्राद्धमावश्यक क्रियते। जीवत्यिटकादिना क्रिय- 'माणे श्राद्दे पित्रादि स्थाने पितामहायुहमाह विष्णुधर्मो- तरम्। 'येषां श्राद्धं पिता दद्यात् तेषामेव स कारयेत् । मन्त्रोहेण न कर्त्तव्यं तेन श्राद्धं नराधिप'। स जीवत्- पिटकः प्रतिनिधिना तु अमुकस्य पितुरित्यभिलापे योज्यं मन्त्रे तु न तथेति वक्ष्यते। एवञ्च वृद्धिशाई यदर्थं कृतं तत् कर्म चेत् तहिने विघ्नाव क्रियते तदा दिनान्तरे तत कर्मणि पुनहडिथाई करणौयं 'प्रधानस्याक्रिया यत्र साङ्ग तत् क्रियते पुनः। तदङ्गस्याक्रियायान्तु नात्तिनं च तत् क्रिया' इति छन्दोगपरिशिष्टेन साङ्गकरणाभिधानात्। नान्दोमुखे ·एकादशीतत्त्वम् । छन्दोगेोषितां थाई न कर्तव्यम्। 'न योपिडाः पृथक दद्यात् अवसानदिनादृते। स्वभर्नुपिण्ड मात्राभ्यस्तृप्तिरासां यतः स्मृता' इति छन्दोगपरिशिष्टनिषेधात्। न च अत्र योषियोऽपृथद्द्यादिति वाच्यम्। तथात्वे अवमानदिनादृते इति व्यर्थ स्वात्। तथाहि परिप्राप्त योषितां पाईपृथकत्वं विधीयते किंवाऽपृथक्त्वविशिष्ट श्राई विधीयते। नान्त्यः अमावास्यादौ योषिद्दानाप्राप्तौ कथं तदनूद्यापृथकत्वमात. विधानम्। नान्त्यः तथापि अवसामदिनादृते इत्यस्य वैयर्थ्या- पत्तेः। अवमानदिने तु 'स्त्रीणामप्येवमेवैतदेकोद्दिष्टमुदा- हतम्। मृप्ताहनि यथान्यायं नृणां यदयदिहोदितम्' इति मार्कण्डेयपुराणीवेन पृथक पाइप्राप्त्या विशिष्टविधित्वानुप- पत्तेः तस्मादवमानदिनादृते इति वाक्यस्य सार्थकत्वाय पृथक्पदमवानुवादः। न च वैपगत्यं तथात्वं वाक्यानुवादः स्यात्। अध्ययपदानुवादे तु विभक्ते नुवादकतेति । मेवेशानाचार्याः। 'यस्मान्माटवाइन्तु पूर्व स्यात् पितृणा तदनन्तरम्। ततो मातामहादीनां वृडौ श्राइवयं स्मृतम्' इति शातातपवचनात् । 'अन्वष्टकास्वष्टकावदग्नी हुत्वा दैवपूर्व मात्रे पितामह्य पूर्ववत् ब्राह्मणान् भोजयित्वा' इति विष्णु- सूत्रात् 'मृतानि तु कतव्या स्त्रीणामप्युत्तरा क्रिया'। इति विष्णुपुराणात्। हड्यन्वष्ट कावसानदिननिमित्तकथाद्धेषु छन्दो. गोऽवमानदिनव्यतिरकेण योषिदितरेभ्यो दद्यात् योषिदितरेभ्य इति विशेषणमार्थकत्वाय तासां दानाभावे तव तयोषितं कथं टप्तिरित्यपेक्षयामाह स्वभर्विति। नमु अमावास्यादिमामान्यनिमित्तकश्राद्धे कथं तासां प्तिरिति चेत् 'मपिण्डीकरणादूई यत् पितृभ्यः प्रदीयते। सर्वेष्वंश- हरा माता इति धर्मेषु निखयः' इति शातातपवचनाम् । एव. ततव ·एकादशीतत्त्वम् । ३५ Gনয় इति छन्दोगेतरो योषिताः पृथक श्राद्धं दद्यादिति वाच्य विधेयप्रागर्थापोषकत्वेन खभर्तृपिण्डमात्राभ्यो यतस्तृप्ति. रित्यस्यान्वयानुपपत्ते: किन्तु न योषिद्भा इत्यस्य योषिदितरेभ्य इत्यर्थे वृद्यादौ योपित्संप्रदानकविधीनां छन्दोगतरपरत्व प्रतीयते यजमानावेक्षितं हविर्जुहोतीत्यनुरोधेन स्वर्गकाम- पदस्यान्धेतरपरत्ववत् । अथवा न योषिद्मा इत्यस्य छन्दोगे- तरो हृयादौ योषिभाः पृथक् वाद्धं दद्यादित्येवार्थः । वृद्यादौ छन्दोगयोषितां कथं टप्तिरित्याकाहामुत्थाप्य उत्तरान्विय इति अन्वष्टकायान्तु माग्नीनामेवाधिकारः । विष्णुवचने होमत्वादेवाग्निप्राप्तेरग्निग्रहणं तबियमार्थम् न चानग्नीनामग्नीकरण होम विप्रपाण्यादविधानादवापि तथेति वाच्य प्रकृतीभूत श्राइविध्यक्ताधारस्य विकृतीभूत. थाइविहिताधारण बाधात् । शरमयहिषा कुशमयहि धिवत् । न वा लौकिकाग्नौ होमः। 'न पैत्रयजियो होमो लौकिकाग्नी विधीयते'। इति मनुना निषेधात् वाचस्पति- मिश्रोऽप्येवम् । अथैकादश्यपवासाधिकारिणः । ‘यावद्रोपवसेज्जन्तुः पद्म- नाभदिनं शुभम्' इत्यत्र जन्तुपदश्रवणात् 'अष्टाब्दादधिको मो ह्यपूर्णाशौतिवत्सरः । भुङ्क्त यो मानवो मोहादेकादश्यां स पापकृत्' इति कालमाधवीयतनारदवचने मर्त्य मानव. पदयोः श्रवणात् मनुष्यमात्रस्याधिकारो न जात्याश्रमविचारः । एवञ्च 'नित्योपवासी योमयः सायं प्रात जिक्रियाम् । संत्यजेन्मतिमान् विप्रः संप्राप्ते हरिवासरे' इति कात्यायन- वचने मर्त्य इत्यभिधानानन्तरं यहिप्रपदं तत्तस्याधिक- दोषार्थम् । अन्यथा मळपदवैयापत्तेः। न च 'अनडान ब्रह्मचारी च हिताग्निस्तथैव च । अनन्त एव सिद्धान्ति ·एकादशीतत्त्वम् । नैषां मिहिरनम्रताम् । इति स्मरणात् साग्निब्रह्मचारिणो. ग्वानधिकार इति वाच्य हेमाद्रिस्ताग्निपुराणवचनेन तयो. रप्यधिकारावगमात् यथा 'एहस्थो ब्रह्मचारी च पाहिताग्नि- स्तथैव च। एकादश्यां न भुजीत पक्षयोरुभयोरपि'। सभत्तु कायास्तु व्रतोपवासादिः पृथनिषिहो मनुना यथा 'नास्ति स्त्रीणां पृथक्यज्ञो न व्रतं नाप्युपोषणम्। पति शुश्रूयते यत्तु तेन स्वर्ग महीयते। विष्णुनापि ‘भर्तुः समान- व्रतचारित्वमुक्त समानद्रतचारित्व भर्तव्रताचरणे तदानु. कूल्यकारित्वम्। यत्र तु सावित्रीव्रतादौ विशेषविधिस्तत्र भत्रनुजया पृथगपि । यथा शङ्खः । 'कामं भर्वनुनया व्रतोपवामनियभज्यादौनानभ्यासः'। स्त्रीधर्म इति। यत्तु 'पत्यो जीवति या नारी उपोष्ण व्रतमाचरेत्। प्रायुः संहरते पत्यः सा नारी नरकं व्रजेत्' इति विष्णतं तदननुज्ञातविष- कात्यायन: 'विधवा या भवेवारी भुजीतैकादशी. दिने। तस्याम्तु सुरूतं नश्यत् भ्रूण हत्या दिने दिने' । जीमूतवाहनः । 'एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि । वनस्थयतिधर्मोऽयं शक्लामेव मदा रहो' इति गोभिलवचनात् हिण: शुक्लकादश्यामेवाधिकारः । न च ग्टहीतरपरत्वे कृष्णेकादश्याः कथं 'दशम्यां नियताहारो मांसमैथुनवर्जितः । एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि' इति विष्णुधर्मोत्तर- वचने उभयपक्षीयदशम्यां मांसमैथुनवर्जनमिति वाच्य वान- प्रस्थस्यापि ऋतो मैथुनसम्भवात् अत एव पुराणे ऋषिकुमारा: यन्ते 'पुत्रेषु भायां निक्षिप्य वनं गच्छेत् सहैव वा'। इति तस्य मांसभोजनमण्याह कात्यायनः। 'प्रथ वानप्रस्थ हैविध्य पचमानका अपचमानकाच इत्युपक्रम्य कियहरे खतो वसितस्याममांसं व्याघ्रद्यकश्येन हतमित्येव यम्। मनुवचनाञ्च ।

·एकादशीतत्त्वम् । यत्तु न कुर्यात मादिभिरन्यैर्वा हतमानीय अपयित्वा सायंप्रातरग्निहोत्रं कत्वा प्रयत्यतिथिवतिभ्यक्ष दत्त्वा प्रथेतरवच्छषभक्ष्य इति । मधुमांमवर्जनन्तु वनस्थानाममांस हत्तीनामित्यादि। तस्मात् कथं दशम्यां नियताहार इत्यादिवचनादपुचस्य रहिणोऽप्यु: भयंकादश्यपवासव्रमिति । तथा 'इन्दुक्षयेऽकमंकात्यामेका दश्यां सितैतरे। उपवासं न कुर्वीत पुत्वबन्धुधनक्षयात्' इति वायुपुराणवचन बन्धुपदश्रवणाच। न हि बन्धुशून्यः कश्चिदरही पिघात्रादिषु बन्धुपददर्शनात्। नन्धुपदस्थाने दारेति क्वचित् पाठः । तत्रापि तयैवेति। पुत्ववान् एहोत्यत्र पुत्ववानिति पदं तत्पुचवतामपि वान- प्रस्थादीनामपि निषेधार्थमित्याह। हेमादिरपि 'शक्लामेव मदा ग्यहो' इति वचनपाला चनया मकलऋणकादशीषु उपवासाभावप्राप्तो ‘शयनोबाधनीमध्ये या कृष्णंकादशी भवेत् मेवापाया ग्रहस्थेन नान्या कृष्णा कदाचन' इति ब्रह्मवैवर्त- वचन शयनबोधनमध्यवत्तिक गोकादशीटु उपवासविधानात् तासु एव हिमोऽधिकारः नान्यत्र प्राप्लभावात् सामान्य- विशेष योर्विकल्पासम्भवात् पयंदाम एव तेन शयनबोधनमध्य- वत्तिधोकादशौष्वपि एहस्थम्याधिकारमित्याह । अतो- चने। 'एहस्थो ब्रह्मचारी च पाहिताग्निस्तथैव च । एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि' इति हलायुधहेमादि- धृताग्निपुराणवचने गृहस्थमात्रस्य कृष्ण कादश्युपवामप्राप्तो शक्लामेव सदा रहोति पुत्ववाहविषयम् । तस्यैव कृष्णायां निषेध श्रुतेः । तघान उपवाममधिकत्य ब्रह्मपुरा. णम्। 'एकादशोषु कृष्णासु रविसंक्रमगो यथा। चन्द्र. सूर्योपरागे च न कुर्यात् पुचवान् ग्रहो' इति । मत्त्ववत् पुत्ववत्त्वमपि अप्रयोजकम्। बन्धुपदं दोपकथनानुः न च बन्धुः ४ ·३८ एकादशीतत्त्वम् । धादमात्रं न तु कर्तविशेषणार्थं न कुर्यात् पुत्रवान् गृहोति विधिवाक्ये पुचवानिति तु कीवशेषणमिति विशषः । अतएव मीमांमायाम्। पाम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थका- मतदानामिति सूत्रेण मानाय स्य वेदस्य क्रियार्थत्वात् काव्यत्वात् अतदर्थानां कार्याप्रतिपादकानामानर्थक्यम- प्रामाण्य मिति पूर्व पक्षयित्वा सिद्धान्तसूत्राभ्यां विधिना तु एकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थत्वेन विधीनां स्युरिति तद्भतार्थानाध क्रियार्थत्वेन ममाम्नायादित्ये ताभ्यां कचिदिधिशक्तिरवावसी. दन्ती स्तुत्यादिभिरुत्तभ्यते इति न्यायात्। कचिद्भूतार्थानां सिद्धार्थानां क्रियायेत्वन स हैकवाक्यत्वाच्च प्रामाण्यमप्युक्तम् । न कुर्यात् पुत्रवान् एहौति निषेधदिधौ पुत्रवत्त्वनैवाधि- कारित्वम्। अत्रैव पुत्रबन्धुधनक्षयानुवादः अत: पुत्रवत एव एहस्थ स्य हाणायामनधिकारः। अत्रेव शयनबोधनमध्ये प्रतिप्रसवः। जीमूतवाहनश्च । 'यदीच्छद्दिष्णुना वासं पुत्र. एकादश्यां न भुजौत पक्षयोगभयोगपि' । इति हिणो न निषिव काम्यत्वात् । अत्र पुवार्थिन: सविधानम्। विष्णुसहवामार्थिनम्तु यावज्जीवाचरणम् । काम्ये रयादिदोषो नास्ति नित्य स इत्याह। हमाद्रिरपि । केचित्त। वैषणवस्य रहिणः पुत्रिणो रुक्माङ्गदादेः कृष्णका- दण्युपवासनवणात् सर्वेषामुभयैकादश्यां नित्यव्रतोपवासे- ऽधिकारः। कृष्णानिषेधस्तु ग्रहिविषयः काम्य एवेत्याहुः । तब 'पु नवांश्चैव भार्यावान् धर्मयुक्त स्तथैव च। उभयोः पक्षयोः काम्यं कुर्याच वैष्णवं व्रतम्' इति वचनेन काम्य एवाधिकारो न नित्ये इत्याह । वस्तुतस्तु वैष्णवानां सपुत्राणां सहस्थानामपि सर्वाः ष्णा नित्या हलायुधहेमाद्रिकृततत्व- आगरवचनात्। तदयथा। 'यथा शला तथा कृष्णा यथा सम्पदमात्मनः ।

·एकादशीतत्त्वम्। ३८ तथा कृष्णा तथेतरा। तुल्ये ते मन्यते यस्तु स वैष्णव उच्यते' काल- माधवीये नारदः। 'नित्य भक्तिसमायुक्तोर्नविष्णुपरायजैः । पक्षे पक्षे च कर्तव्यमेकादश्यामणेषणम्'। अब विपरा- यणानां पक्षे पक्षे चेति वीमया यावत् पक्षकादश्युपवासस्थ नित्यताप्रतीतः। श्रीपतिव्यवहारनिर्णये। 'शल वा यदि वा कृष्णे विष्णुपूजनतत्परः । एकादश्यां न भुच्चीत पक्षयो- रुभयोरपि' इति वचनाच्च । नित्य भक्तिममायुक्तरित्यन्तरम् । 'मपुवस सभायंच सजनैभक्तिमयुतैः। एकादश्यामुपवसेत् पक्षयोरुभयोरपि। ब्रह्महा च सुरापश्च कृतघ्नो गुरुतल्पगः । विवेचयति यो मोहाटकादश्यो मितेतर। गृहस्थो ब्रह्मचारी च प्राहिताग्नियतिस्तथा। एकादश्यां न भुनौत पक्षयो- रुभयोरपि'। इत्ये तैहलायुधेन तथा इत्वे तैहलायुधेन तथा व्यवस्थापितत्वात्। वैष्णवानां तथा व्यवहाराच्च। मुमुक्षुत्वेन सुतगमेव । भविष्वं 'शुक्लाग्रहस्थैः कर्तव्या भोगमन्तानवहिनी। मुम- क्षुभिस्तथा कृष्णा तेन तेनोपदर्शिता'। वाराहेऽपि। शुक्ला तथा कृष्णा उपोष्था च प्रयवतः। शला भक्तिप्रदा नित्यं कृष्णा मुक्ति प्रयच्छति' । हिजन्मनी विशेषतोऽपि गोविन्दमानसोल्लामकृत्यमहार्णवयोभविष्यपुराणम्। 'उभयो: पक्षयो राजनेकादश्यां दिजन्मवान्। योभुङक्त नीरुजः सोऽपि प्रेत्य चाण्डालतां व्रजेत्। एतद्दचनं भविष्यपुराणोय- मिति कृत्य कल्पलता। सोऽपौत्यत्र माऽथेति विशेषः । कचित् । 'आदित्येऽहनि संक्रात्याममितैकादशीदिने । व्यती- पात कते आहे पुत्री नोपवसेदग्रहो' इति ब्रह्मपुराणवचना. देकादश्यां रविवारादावुपवासनिषेधमाह। 'उपवासनिषेध तु किचिङ्गत्यं प्रकल्पयेत्। उपवासो न दुष्थेत उपवासफल लभेत्' इति वराहपुराणादनोदनादिकमप्याह। तब विष्ण- यथा ·४० एकादशीतत्त्वम्। । धर्मात्तरे। 'एकादश्यां यदा गम आदित्यस्य दिनं भवेत् । उपोष्था मा महापुण्या पुत्रपौत्रविवाई नौ। भृगुभानुदिनो- पेता सूर्य मंक्रान्तिमंयुता। एकादशो मदोपोष्या पुत्रपौव. विवद्दिनी'। इत्यादिवचनेषु एकादश्यां रविवारादौ प्रत्युत पानुषङ्गिकफलश्रुतेः । न च नित्ये निषेधः काम्ये फन्नमिति जीमूतवाहनोत युक्तम् इति वाच्यं मदा पद श्रुत: । कामित्वा. कामित्वरूपविशेषाभावात् किन्तु मंक्रान्त्यादिषु उपवास- निषेधम्तु तत्तनिमित्तोपवामपरः । 'तन्निमित्तीपवामग्य निषेधोऽयमुदाहृतः। नानुमङ्गकतो ग्राह्यो यतो नित्यमुपो. पणम्' इति जैमिनिस्मृतः । मंक्रान्त्यादिनिमित्तकोपवाम: मंवक्तः । 'प्रमावास्या हादशी च मंक्रान्तिश्च विशेषतः । पता: प्रशस्तास्तिथ यो भानुवारम्तथैव च । अत्र सानं जपा होमो देवतानाञ्च पृजनम । उपवामस्तथादानमकैकं पावन स्मृतम्। तथा 'उपवामञ्च ये कुर्यरादित्यस्य दिने तथा । ज पन्ति च महाश्वतां ते तभन्ते यधेप्सितम्' । महाश्वे तामन्त्र- स्त्व! गमे । 'हामित्य का तता होन्तु मकारय विमगवान् । महाश्वताख्यमन्त्रोऽयं भानास्ताक्षर ईरित:'। मंवत्मर- प्रदीपे। 'मप्तवारानुपायैव मप्तधा मयतेन्द्रियः । कृतं पापं ततक्षणादव नश्यति' कृतं श्राद्ध इति काम्य । नित्ये तु वराहपुराणविषण धर्मोत्तरकात्यायना: । 'उपवामा यदा नित्यः श्राई नैमित्तिकं भवेत्। उपवामं तदा का दावाय पिटसवितम्' । 'रविवारऽकमंक्रान्त कन्यामका. दश्यां सिततर। पारणलोपवासच न कुयात् पुत्रवान् ग्रहो' इति पारणनिषेधी रविवारमंक्रान्तिप्राप्तापवासनिषेधवत् रविवारसंक्रान्तिमात्र प्राप्तपारणपरः । तयारव पारणन्तु मागुक्तशनिवारांपवासानन्तरं रविवार। 'नित्य योरयनयो- सप्तजन्म- यत ·एकादशीतत्त्वम्। नित्य विसवतोईयोः। चन्द्रायोग्रहणयोव्यतीपातेषु पर्वम अहोरात्रोषित: स्रानं दानं होम तथा जपम् । यः करोति प्रसवात्मा तस्मादप्यक्षयञ्च तत्'। इति ब्रह्मपुराणोतापूर्व- दिनोपवासानन्तरं संक्रान्त्यां प्राप्तमिति । अथ पूर्णतिथिलक्षणम् । स्कन्दपुराणे। 'प्रतिपत्प्रभृतयः सर्वा उदयादोदयाद्रवेः। संपूर्णा इति विख्याता हरिवासर- वर्जिताः'। हरिवासर एकादशौ। अतएव सौरधर्मे । 'आदित्योदयवेलाया: प्राबुहर्तहयान्विता। सैकादशीति संपूर्णा विद्यास्या परिकीर्तिता'। अत्र तिथेरुदयानन्तराव- स्थितावपि यदुदयात् प्राक् संपूर्णत्वकोत्तनं तदुदयानन्तरं तत्तिथेः मत्त्वऽपि प्रशद्धत्वेन कर्मानहत्वादसत्त्वख्यापनाय । तथाच कालमाधवोये नारदीयम् 'आदित्योदयवेलाया प्रारभ्य षष्टि नाड़िका। तिथिस्तु सा हि शुद्धा स्यात् माव- तिथ्या ह्ययं विधिः' । सूर्यसिद्धान्तऽपि। 'सर्वा तस्य तिथय उदयादोदयस्थिता । शुडा इति विनिश्शेयाः षष्टि- यो हि वै तिथि:' । एतस्य रवः । कालविवेके ष्टि- दण्डात्मिकायाश्च तिघनिष्क्रमण पर। अकर्मण्यं तिथिमतं विद्यादकादशीं विना' । अथ पूर्गकादश्युपवामः । प्रचेताः। 'पूर्णाप्येकादशी त्याज्या वईत हितयं यदि। द्वादश्यां पारणाला पूर्णव परि- गृह्यते। हितयमकादशीहादश्यो। भृगः । 'संपूर्णकादशी यत्र प्रभात पुनरेव मा। अत्रीपाष्या हितोया तु परती द्वादशी यदि'। विष्णुधर्मोत्तर वृशिष्ठमंहितायाच । 'संपूर्णकादशी यत्र प्रभाते पुनरेव मा। लुप्यते हादशी तस्मिन् उपवास: कथं भवेत्। उपोष्णे हे तिथौ तत्र विष्णु- प्रौणनतत्परैः। एवमेव गारड़े। मध्याई मेवम् । 'वयोदशी ।

·९ एकादशीतत्त्वम्। - उष:काले उपोथा तप का भवेत्' इति। अत्र हैतनिर्णयः । एकादशी हादश्योरुभयव सर्वषामुपवासविधानं ततशासक हाजड़विषयम्। एकैनैवोपवासेन फलसिहावपरवैया दिति। तब एकनवापवासेनेत्यादिखाबईतोरेकैकपुरुषस उभयवाकाहाविरहायुक्तो विकल्पः तथाच भविष्ये। ‘स्मृति शास्त्रे विकल्पस्तु पाकाद्धापूरणे सति' । एतेन साकाइल एव स्मृतीनां परम्परान्वयः सूचित: तत्र नेच्छा विकल्पोऽष्ट- दोषमासात् तथाच प्रमाणत्वाप्रमामात्वपरित्यागप्रकल्पनात् । नदुबौवनहानां प्रत्येभ्यामष्टदोषता ब्रोहिभिर्यजत यवैर्यजेत इति अयते। तत्र ब्रोहिप्रयोग प्रतीत यवप्रमाण्यपरित्याग: पप्रतीतयवाप्रामाण्य कल्प नम इदं तु पूर्व स्मात् पृथक अन्यथा- समुपयेऽपि यामिांडः स्यात् । अतरव विकल्पनाभयः शास्त्रार्थः इत्युक्तम् । तथा प्रयोगान्तर बर्व उपादोयमान परिववयवाप्रामाण्योज्जीवनं स्वीकृतयकाप्रामाण्य हानिरिति चत्वारो दोषा:। एवं व्रोहावपि चत्वारः । इत्यष्टो दोषा रहादिकल्पे। तथाचोकम् । 'एवमिष्टोऽष्टदोषोऽपि यद- ब्रोहियवदाक्ययोः। विकल्प आथितस्तत्र मतिरन्या न वियते'। इति। ननु पुगेडाशाय ब्रोहियवी विहितो तह्या मेयादिवत् समच्चयरूपा गतिरस्विति चैन। प्रकृतक्रतु- साधमीभूतपुगेडाशद व्यप्रकृतितया हि परम्पगनपेक्षी ब्रोहि. यवो विहितो शक तश्चेतौ प्रत्य के पुरोड़ाशं सम्पादयितुम् । तब यदि मियाभ्यां पुगेडाश: सम्पद्यत तदा परस्परानपक्ष बौषियवविधानी उभे शास्त्र बाध्यतामिति। ननु माभू- रायसामर्थ्यात् समुञ्चयः । अङ्गसहितप्रधानानुष्ठापेक्ष. प्रयोगविधिबीहियो समुच्चतमहतौति चेन्न । स हि यथा- भिहितान्यानि समीक्ष्य प्रवर्तमानो न एतानि भन्यथयति ·एकादशीतत्त्वम्। ४५ मित्रणे चान्धधात्व तेषामिति । ननु मामिवेतां बीडियो उभयविधनुरोधादेकस्मिबेव प्रयोगे ब्रोहिभिरेकं वारं य. रप्यपरवारमियतामिति चेव। प्रानुरोधेनाश्रुतप्रधाना- भ्यासस्वायुतत्वात् एव न केवलं ब्रोहियवममुच्चये प्रमाणा- মাৰ; কিন্তু সমাবনিৰীধৰি নাতি বুৰাভাবিখানা । पोषधिद्रव्ये यस्मिन् कस्मिंश्चित् प्राप्ते मोहयोऽपि पक्ष प्राप्ताः तत्राप्राप्तांश प्रापणार्थानिरपेक्षौहिति/हिभिरेवेति निय- मनं गमयेत्। एवच तथाच तत्र ययसमञ्चये निरपेक्षौषि- श्रुतिबाधः स्यात्। एवं यवश्रुतेरपि नियमार्थत्वाद्रोहिसमुपये तहाध: स्यादिति। अतएवो गतिग्न्या न विद्यते । एकाध. तया विविध कल्पात इति पिकम्पः। तस्मादष्टदोषभिया उपोष्णं हे तियो इलन न इच्छाविकल्पः । किन्तु व्यवखित- विकल्पः । अतएव ईनिमाये स्कन्दपुराखे। 'सम्पूर्णका टशो यव प्रभात पुनरेव मा। उत्तरान्तु यतिः कुर्यात् पूर्वामुपवमेदग्रहो। कूर्मपुराणऽपि। 'एकादशीप्रमा चेच्छुक्त कणे विशेषतः । सत्रोत्तगं यति: कुर्यात् पूर्वामुप- वर्मदग्गृही। एकादश्येव प्रकर्षेग हा परदिने निर्गसा न दशमो नापि हादशी चयर्थः । “पुन: प्रभातममये घटिकैका- यदा भवेत्। ततोपवानो विहितो वमस्वस्थ यतस्तथा। विधवायाच तत्रैक परतो बादशी न चेत। एतेन पारदिने हादशोलामे सर्व एव पुगी त्वका बण्डामुपवसेत् इति । तदलामे ग्रहो पूर्वामपरस्तु तगं विधवाघौति लभ्यते । प्रय विस्पृशैकादशी। यदा पूर्वदिने दममी परदिने चेकादशौ स्खल्या ततो हादशौविशेषे वयोदशी सदा सैव सर्वरुपोथा। 'एकादशी हादशौ च राविशेषे वयोदमी। भन्न क्रतुशतं पुखं त्रयोदश्वान्तु पारखम्। इति इसाबुध: ।

·एकादशीतत्वम् । धतवचनात्। हेमाद्रिस्तु परिशेषखण्डे स्कान्दम् ‘एकादशी कला यत्र धादशी च क्षयङ्गता । नक्तं तत्र प्रकुर्वीत मोपवासो ग्रहाश्रम'। अत्र चोपवाविधायकमामान्यशास्त्रस्य नत्र विधायकविशेषशास्त्रे गा बाधः । एकादशी कलाप्येका बादशी यत्र लुप्यते। तत्रोपवासं कुर्वीत निष्कामो विष्णुतत्परः' इत्याह। परवचनपालोचनया नक विधानं कामिनः काम्य व्रतविषयम्। निष्कामस्य नित्योपवासार्थिनो विष्णु- परायणम्य एहस्थ स्याप्युपवाम इति तत्त्वम् । अतएव नित्यं भक्तिममायुक्तरित्यनेन पते पक्षे नित्यमुपोषणमित्युतम् । अतएवात्र द्वादशोहानियुक्ता विवाधिकेति विद्याया: सप्तमे प्रकार पूर्वातरूपे सप्तम्यां तु व्यवस्थितिरित्यनेन स्ववाक्येन विश्वरूपंगणाप्य पैव व्यवस्थाका । न चात्र निकामन्तु रही कुर्यात् उत्तर कादशी तथा । मकामम्तु तदा पूर्वी कुया. होधायनो मुनिः' । इति विष्णु रहस्यवाक्यात् मकामन दशमौ. विडा कार्या निष्कामन हादशीयुक्त कादशौति वाचस्पति- मिथोक्ता व्यवस्था युक्ता। पूर्वापदशितानक्तं बोधकवक्ष्यमाण- दशमो विदा निन्दावचनविरोधात्। विषारहस्यानार्ष त्वस्य दान मागरे अनिरुद्दम नाभिहितत्वाच्च । यथा लोकप्रसिद्ध- मतहिष्णुरहम्य शिवरइस्यञ्च । यमिह न परिएहोतं मंग्रहरूपञ्च यत्न तोऽवधाव्यति। यत्तु शिवरहस्यमिति कृत्वा तिथिविवेकऽर्भािहतं तन्मनिवचनस्वव्याख्यानसंवादाय । अनापि विष्णु रहस्यं वक्ष्यमाण शलपनोयारुणोदयबंध वैष्णवा. वैषा वहिविधिसवादावति। ममय प्रदीपोऽपि यत्र पूर्व- टिने दशमौविडा परदिन हादशीमिया दिनान्तर च हादशी न वईते तदा हादशौमित्रैवोपोष्या प्रधानकालानु- रोधात्। पारणादौ तु द्वादशोबाध एव तन्मूलकमेव गौड़ीय.

·एकादशीतत्त्वम् । ४५ वचनं हादश्य कादशीमिश्रा परतोऽपि न वईते। गहिभि. यतिभिश्चेव मैवोपोष्या मदा तिथिः'। एतदहिस्मृशि विस्मृशि च मम्भवत्य विशेषात् । अथ दशमौविडेकादशी। मा च हेधा। पूर्वाहे दशम्या उत्तराहे हादश्या च युता दशस्यनिमक्का चेति ततोभयी पूर्वत्र दशमीयुतामनुपाष्य हादशोयुतामकादशी उत्तरत्र शुद्धां द्वादशौमुपवसेत् । 'एकादशाम पवमहादशोमथवा पनः। विमियां वापि कुर्वीत न दशम्यायुतां क्वचित' इति वचना. हक्ष्यमाप वचनजाताच्च । उत्तरपने विशेषोऽपि वक्ष्यते । यत्त यानि दशमीविडा निन्दाबोधकवचनजातानि तानि उभयतो वेधे ट्रष्टव्यानि। दशमीमात्रवैध तु मैवोपीया। 'एकादशी न लभ्यत मकला हादशी भवेत्। उपाप्या दशमौविद्या ऋषिरुद्दान्न कोऽब्रवीत्' इति ऋष्यशृङ्गम्मतेः । क्षये पूर्वान्त कारयेदिति विश्वरूपनिबन्धाच्च । न हादश्यपवामः प्रमाणा- भावात्। 'एकादशोमुपवसवादशोमधवा पुनः'। इत्यस्य भोजराजाद्यलिखितत्व नामूलकत्वादिति वईमानोपाध्याय- वाचस्पतिमिश्रमतं तन्न। तटुपजाय हरिनाथोपाध्यायेन महा- जनपरिग्टहीतत्वेन तवचनस्याभिधानात् । न हि भोज. राजाद्यलिखितमवाप्रमाणं रामायणादस्तथात्वापत्ते: । न हि दशमौविडति वचनं भोजराजलिखितम्। तस्मानानादशोय. मंग्रहकारलिखितवचनमंवादादव प्रामाण्यपरिग्रहः । इति उपोथा दशमीविडत्यस्य विषय उदय पूर्ववेधो वक्ष्यते न वा नानासंग्रहतनानावचनान्यनादृत्य संग्रहकनुर्विश्वरूपस्य वाक्यावस्थायुक्ता। तथाच समयप्रदौपे औदत्तोपाध्यायाः यदि तु 'एकादशीमुपवमहादशीमथवा पुनः। विमित्रां वा प्रकुर्वीत न दशम्या युतां क्वचित्' इति गौड़ीयवचनं प्रमाणं ·४६ । एकादशीतत्वम् । सदा पनेनेव इंधे एकादशीकायें हाटशीविधेर्युव एव हादश्यपवासः । न चेदं व्रतान्तरमेव एकादशौसंदंशपाठात्। अथवेत्यनेन पूर्वापक्षितविधेय। 'पक्षहानौ स्थिते मोमे लक्येहशमीयुतां' इति वाच्यम्। उदयपूर्वकालीनदशमी. योगविषयम्। वचनान्तरबलादिति प्रपश्चितं जितामित्रा- दिभिरित्याहुः । तथाच कालविवेकवत्य महार्णवयोभविष्य- पुगणम्। 'एकादशी दशायुतां वईमान विवईयेत् । पञ्चहानी स्थित सोम लवयेशमीयुताम्' इति। वईमाने माम शुक्लपक्ष। पक्षहानी स्थिते सोमे कृष्णपक्ष। लङ्घयेत् उपवसेत् । पक्षमार्गस्थिते सोम कुर्वीत दशमीयुतां' इति कालमाधवीयपाठे व्यक्त एवार्थः। कचित्तु। 'विद्वाप्ये का- दशा ग्राह्या परतो हादशौ न चेत्' इति 'मुहर्त हादशी न स्यात् त्रयोदश्यां यदा मुन। उपोष्या दशमौविहा सर्वैरेका- दशौ तदा' इति । 'त्रयोदश्यां यदा न स्यात् हादशीघटिका इयम्। दशम्यै कादशी विडा सैवोपोप्या सदा तिथिः' इति मत्स्य कूर्मनारदीय वचनैः एवम्भूता दशमीविडेवोपोथा वया- दण्या हादशीनिगम तु मुमुक्षुभिर्दादश्युपोष्या मकामैस्तु अत्रापि दशमौविडेव । 'शुद्धैव हादशौ राजब्रुपोष्था मोक्ष कादिभिः'। तथा 'निष्कामस्तु रही कुर्य्यादुत्तरैकादशी सकामस्तु सदा पूर्वामिति बोधायनोऽब्रवीत इति विष्णुरहस्यवचनादिति वदन्ति । विद्याप्य का. दशोत्यादिवचनानां नानाशीयमंग्रहकारतनानावचनतत्त. ह्याख्यानात् अनुपदं विषयः स्फटीभविष्यति। अनार्षविष्णु. रहस्यवाक्यमपि उत्तरैकादशीमित्यभिधानानोताविषयं किन्तु वक्ष्यमाणारुणोदयबेधविषयम्। यदपि 'कुर्यादलाभे संयुक्तां नालामेऽपि प्रवेशिनीम्। उपाथा हादशी तव वयोदश्यान्तु सदा। प्रव ·एकादशीतत्त्वम् । ४७ पारणम्। उदयात् प्राग्दशम्यान्तु शेष: संयोग दृष्यते। उपरिष्टात् प्रवेशस्तु तस्मात्तां परिवर्जयेत्' इति । अनयोः समूलवेऽपि अलाभ त्रयोदश्यां हादश्यलाभे। संयुक्ता सूर्यो- दयात् प्राक वक्त्रावलोकनसमय दशम्यायुतां षष्टिदण्डा- मिकामेकादशीं कुर्यादित्यर्थः । 'हादश्यां पारणालामे पूर्णव परिगृह्यते' इति प्रचेतो व वनैकवाक्यत्वात् लाभे तु संयुक्ता न ग्राह्या अलाभे इति वचनस्वरसात्। पूर्णाप्यं कादशी त्याज्या इत्यनेनैकश्रुतिमूलकत्वाच्च । नालाभऽपि प्रवैशिनीमिति हादश्यास्त्रयोदश्यामनिगमऽपोत्यर्थः । यत्र दशमी सूर्यो- दयात्परत: परदिने चैकादशौ हादशी रात्रिशेषे त्रयोदशी घेति विस्मृमा तत्र दशमौविईकादशीनिषेधकमिदम । अयमाशयः। 'एकादश्यां प्रकुर्वन्ति उपवामं मनीषिणः । उपोषणाय द्वादश्यां विष्णाबहादयं तथा' इति भविष्यपुराण - वचनात् परदिन हादश्यां विष्णपाप्रनाथत्वमकादम्पवासस्या- वगतम्। तच्चोन विषये दशमोविबै कादश्य पवाममन्तरेण न सम्भवति सोऽप्यस्वित्याशयत्यलमपोथा हादशी ततेति । 'एकादशी हादशौ च गतिशेष त्रयोदशौ। तत्र क्रतुशतं पुण्यं त्रयोदश्यान्तु पारणं' इति वचनात त्रयोदश्यामिति न तु हादश्यां विष्णुपूजां कृत्वा । न च एकादश्याः परदिने हादशौसम्बन्धे हादश्यपोष्था इत्यमङ्गतम्। एकादशीयुक्त हादश्या अपि हादशोत्वाक्षतरित्याहुः। तदप्यश्रद्धेयम् । यतो जौमूतवाहनहलायुधप्रतिभिस्तहरनमभिहितं यथाश्रुतं व्याख्यातच। हेमाद्रिमाधवाचार्य प्रभृतिकृतवचनान्तरसंवादि. शिष्टाचारपरिग्रहीतञ्च। ततश्च तहचनस्यार्थान्तरकल्पमं कल्पन- मेव । तथाहि 'एकादशौमुपवसेत् हादशीमथवा पुनः । विमिवां वापि कुर्वीत न दशम्या युतां कचित्' इत्यभिधाय .

·एकादशीतत्त्वम्। तत्र कुदिलाभ इत्यादिवचनहयं कोर्म एवाभिहितम् । प्रकृतत्वाव दशम्या युतामित्य रसवापवादकं विधायकञ्च कुया. दलाभ इत्यादि। एवञ्च संयुक्त कादशीकरणविधानादलाभ इत्यत्राप्यं कादश्या एव परदिन लाम इति प्रतायत न तु वयोदश्यां हादश्यामलामें अनुस्थितेः। यदुक्तं पूर्णे- वेत्ये कवाक्यत्वं तदपि न भवदुक्तविषये पूर्णत्वायोगात्। तथाच मौरधर्म। 'आदिलादयवेलाया प्रान इन्हया- विता। संकाद गोति संपूर्ण विद्वान्या परिकीर्तिता' इत्यननैकादशी पूर्णत्वस्य सूर्योदय प्राकालीनमुहहया. न्वितत्वन विशिप्याभिधानात् । रकान्दऽपि 'प्रतिपत्प्रभुः तय: मर्वा उदयादाद यादवः। संपूर्ण इति विख्याता हरि- वासरवर्जिताः'। अतस्तदत विषये पूर्वाया विद्वत्वात् परंकादश्यपोष्या। कु यादवाद संखुशामित्यनेन हादश्या- मकाटश्यलाभ मंयुह्या प्रकालिज कनसमयविहां कुयात् अर्थाहादाभ्यामकादशलाई विहां न अादित्यवगत- स्तत्र परोपोथति गम्यते । 1. 'पटिदण्डात्मिकायाय तिनिष्क्रमण पर। अप लिन्तुं विद्यादकादशों विना' इति मङ्गच्छत। तथा सानाधकौवे गारुड़म् । भादित्योदयवेलाचा भार कारकाः। संपूर्णेकादशी नाम त्याज्या धर्म कलेश मि.'। भाग दयोदश्यां हादश्य- लाभे एव परोपोष्ण सबंध में पूर्वापोप्य परदिने एकादशी हादण्याद्यपादमुत्ताये पारणं कुयादिति विद्या. प्य कादशी ग्राह्या परतो हादगी न चेत्' इत्यादि प्रागुता. वचनभ्यः । अथैवं विद्यापूर्ण याव्यवस्था याय विशेष इति चेत् 'हादश्यां पारणालामे पूर्णव परिरह्यते' इत्यविशेषाहैष्णवे. नापि पूर्णपोष्या। अरुणोदय विद्या तु हादशी पारणस्या- ·एकादशीतत्त्वम्। 8E लाभेऽपि वैष्णवै!पोष्था। किन्तु खण्डेकादश्युपोथेति विशेषः। 'दशमीशेषसंयुक्तो यदि स्यादरुणोदयः। नैवो- पोष्य' वैष्णवेन तहिनैकादशीव्रतम्' इति गारुड़े वैष्णवेत्य- भिधामात्। तत्रापि कृष्णपक्षेऽरुणोदयवि.वोपोथा। शुक्ल. पक्षे तु न तथेति विशेषः । “एकादशी दशायुक्तां वईमाने विवजयेत् । पक्षहानौ स्थिते सोमे लइयेद्दशमीयुताम्' इत्ये कवाक्यत्वात् एतच्छक्लपक्षे कादशीसंवादाय 'निष्कामस्तु यही कुर्य्यादुसरेकादशी सदा। सकामस्तु तदा पूर्वामिति बौधायनोऽब्रवीत्' इति विष्णु रहस्यवाक्यमिति। अथारुणो- दयविधात्तरकादयो पूर्णोत्तरेकादशौ च हादश्यास्त्रयोदश्या- मनिर्गम सर्वर व कथं नोपोप्यते । 'एकादशौ हादशी च परतो हादशी न च । तत्र क्रतुशतं पुण्य त्रयोदश्यान्तु पारणम्' इति वचनादिति चेत्र । अस्योदयोपरि विद्वैकादशी परदिने विषयसम्भवात् नारुणोदयविदा पूर्णाविषयकविशेष- वचनबाधकत्वमिति । अस्मन्मतं तु नालाभऽपि प्रवेशिनी- मित्यनेन अलाभेऽपि परदिन एकादश्यलाभेऽपि सूर्योदयान- न्तरबंधमात्रनिषेधः । भवतां मते तु परदिने एकादशी- लाभ एवेति सङ्कोच: स्यात्। उपोष्था हादशौत्यत्र हादशी. पदस्य एकादशीयुक्त हादशीपरत्वे प्रमाणं नास्ति लक्षणा च स्यात्। किन्तु हादशीमथवा पुनरित्यस्य प्रवेशिन्यन्तरित- केवलहादशीपरत्वप्रदर्शनार्थम् । नालाभेऽपि प्रवेशिनीमिति तथा च कालविवेके जीमूतवाहनः। 'एकादशौ दशाविद्या परतोऽपि न वईते। रहिभियंतिभिश्चैव सैवोपोष्या सदा तिथिः' इति भविष्यपुराणीयात् । दशा दशमी। तत्र हादमौदिने एकादशीकलाईमावस्याप्यनिर्गमे दशम्या विरका. दशौ उपोष्थेति प्रचरति शास्त्रार्थ: स तु सौरधर्मोत्तरकूर्म- 1 ·एकादशीतत्त्वम्। पुराणादिविरुद्धः । तथाच सौरधर्मोत्तरे। 'एकादशीमुफ्- वसेत् हादशोमथवा पनः । विमियां वा प्रकुर्वीत न दशम्या. युतां क्वचित्'। कौमें। 'एकादश्यामुपवसेत् हादशीमथवा पुनः। विमियां वा प्रकुर्वीत न दशम्या बुतां क्वचित् । कुर्यादलाभे संयुक्तां नालाभेऽपि प्रवेशिनीम् । उपोष्था हादशी तत्र त्रयोदश्यान्तु पारणम्। उदयात् प्रागदशम्यास्तु शेषः मंयोग इष्यते। उपरिष्टात् प्रवेशस्तु तस्मात्ता परिवर्ज- यत्'। अस्याः। बादश्यां कलाईमात्रमय कादश्याम- निगमे यदि दशमी उदयं न स्मृति तदा संयुक्ता उच्यते संवोपीया। अथोदयं स्पृशति तदा मैव प्रवेशिनौपदवाच्या तां विहाय हादशोमवोपवमत् । तदिदमक्तं नालाभेऽपि प्रवशिनोमिति। मौरधर्मातर मोरधर्मातर सूत उवाच । 'कोदृशस्तु भवधा योगा विप्रेन्द्र कोदृशः। योगधों ममाचक्ष्व याभ्यां दुष्टमुपोषणाम्। 'या तिथिः स्मृशते राजन प्रानवतावलाकिनी। म वैध इति वितया योगः सूर्योदयो मतः'। मूर्योदयात् प्राक अन्यान्चमुखावलोकनयोग्यं प्रात:- कालं यदि दशमो स्मृति न तु उदयं म वैध इति परि: भाषितम्। यस्य कृमपुरागा वचनं प्रष: संयुक्त इत्युक्तम् । यस्य तु उपरिष्टात् प्रवेशस्त्वित्यक्तम् । सोऽनेन योमः सूर्यो. दयौमत इत्यताम् । परिभाषितत्वाव अस्य परस्परविरोधी न वाच्यः । तेन सूर्योदयकाले दशमीस्पृष्टैकादशी न कदाचित् उपोष्या किन्तु एकादशी निःमरतु न निःसरतु वा दादण्येवो. पोष्या। यदा तु वक्त्रावलोकनमात्र स्मृशति दशमी नोदयम् । परोदने चैकादशी न नि:सरति तदा एकादशी वेधवतोमुप- बमेत्। एकादशी दशायुक्ता इत्यादि दशमीयुक्वामिति दशम्याहीत्यादिकमप्यस्मिन् विषये बोद्धव्यमित्याह या स्मृति- व्याम उवाच।

·एकादशीतत्त्वम् । वान्। महार्णवे भोजदेवोऽप्येवमेवं स वचनमाह एवमेव कालकौमुदी तस्मात् पूर्वोक्तमात्स्य कौममारदीयवचनानां दिग्भोरुद्र समा- युक्त क्षयेऽहनि तथापरे। उपवासस्तु पूर्वद्युपवास: पर- ऽहनि' इति विष्णुधर्मोत्तरीयस्यापि अरुणोदयविधायामषा व्यवस्था न तु व्यवस्थान्तरम्। जीमूतवाहनादिलिखितकूर्म- पुराण सौरधर्मोत्तरविरोधात् एवमन्यान्चपि वचनानि व्याख्य- यानि संवत्सरप्रदौपे हलायुधोऽप्य तन्मतानमागे सन्निटमक्त- यथा 'अरुणोदयवेलायां दशमी मङ्गता यदि । उपोष्था हादशी शुद्धा त्रयोदश्यान्तु पारणम्। दशमी शेष- संयुक्तो यदि स्यादरुणोदयः। वैषणवेन न कर्तव्य तद्दिनका. दशीव्रतम्' इत्यादिवचनेषु अरुणशब्द आदित्यवाचको बाहव्यः । अरुणो भास्करऽपि स्यादित्यभिधानात् । तस्मा- टेकादशी त्याज्या दशमीपमिश्रिता। उपोप्या हादशी शुद्ध त्रयोदश्यान्तु पारणम् इति। यत्त 'दादशहादशीहन्ति त्रयोदश्यान्तु पारणम्' इति तत्परदिने हादशोन्नामे तां त्यक्त्वा पारणे बाध्यम्। हेमाद्रिपि दशमोविडायामुपवासानुवास- विधायकानि वचनानि यथाक्रमं मकामममविषयकाणि । यथा कोम। 'हिस्टशैकादशी यत्र तत्र सन्निहितो हरिः । सामवोपवसेन्मत्यः सकामो विष्णुतत्परः'। दशमी हादशौञ्च या स्मृति सैकादशी हिस्मृक सुमन्तुमत्यवती। 'दिनक्षये तु शुद्धा च हादशी मोक्षकाङ्गिभिः। उपोष्था दशमी विद्या नोपोथैकादशौ सदा'। पुत्रवहिमात्रेण दशमोविदा नोपोष्पा शुद्धा हादश्यपोथा। यथा पितामहः। 'एका- दशोदिनक्षथे उपवासं करोति यः । विनश्यन्ति मघायां पिण्ड दो यथा। दिनचये तु संप्राप्ले नोपोष्या दशमी. युता। यदीच्छेत् पुत्रपौत्राणामहिं सम्पदमात्मनः । एका- तस्य पुत्रा ·પૂરું एकादशीतत्त्वम् । । दश्यां यदा वक्ष दिनक्षयतिथिर्भवेत् तत्रोपोथा हादशी स्यात्त्रयोदश्यान्तु पारणम्' । व्यास:। 'दशमोमिश्रिता पूर्वा बादशी यदि लुप्यते। एकादश्यां महाप्राज्ञ उपवासः कथं भवेत्। शुद्धैकाहादशी राजनपोष्या मोक्षकाजिभिः। पार- गन्तु त्रयोदश्यां पूजयित्वा जनार्दनम्। भविथे। 'दशमी. शेषसंयुक्तो यदि स्यादरुणोदय: । वैषणवेन न कर्त्तव्यं तहि मैका. टशीव्रतम्'। ब्रह्मवैवर्तः। 'चतम्रो घटिका प्रातररुणोदय उच्यते। यतीनां सानकालोऽयं गङ्गान्धःमशः स्मृतः । वियामां रजनी प्राहुस्त्यत्वाद्यन्तचतुष्टयम् । नाडोनां तदुर्भ सध्ये दिवाद्यन्तसंजिते' । तथा 'नन्दा शरीरं टेवस्य भद्रा धात्माक्षयो मत:। तस्मात् मरोगं त्यत्वाङ्गमात्मानमपवाम- येत्'। नन्दा एकादशी भद्रा हादशी तथा 'वरमेकादशो त्याज्या न काय दशमी युता' इत्यरुणोदय वेधनिषेध- वाक्यम् । यदा हादश्यां कियन्मात्राप्य कादशी दृश्यते तदा पूर्वी त्याज्या काम्यैकादशीव्रतविषयम। 'अरुणोदय- काले तु दशमो यदि दृश्यते । न तवैकादशी त्याज्या धर्मः कामार्थदायिनी' इति श्रवणादित्याह। पाश्चात्य निर्णयामृते भविष्योत्तरीयम्। 'अरुणोदयकाले तु दशमी यदि दृश्यते । सा विडै कादशी तत्र पापमूलमपोषणम्'। भविष्यपगणोय. मेतदिति माधवाचार्यः ततश्चारुणोदयवेधे तु भागवते!प- वामः कार्यः। सकाल: स्कान्दे उताः । यथा 'उदयात् प्राक तम्रस्तु नाडिका अरुणोदयः । तत्र सानं प्रशस्त स्यात्तचि पुण्यतमं स्मतम्' इति कविकान्तसरस्वती विवाद” वैध- स्तूदये निषिड: ‘दशम्या: प्रान्तमाटाय यदोदेति दिवाकरः । नेन दुष्ट' हरिदिनं तदृत्तमसुराय हि' इति स्मृतेः । अत्र दत्तं जम्भासुराय तु इति माधवाचार्यः पठति। कालमाधवीये ·एकादशीतत्त्वम् । २३ । माधवार्योऽपि ब्रह्मवैवर्तः। 'कौशस्तु भवेदवेधो योगो विप्रेन्द्र कोशः । योगवेधी समाचक्ष्व याभ्यां दुष्टमुपोषणम् । चतम्रो घटिका प्रातररुणोदयनिश्चयः । चतुष्टयविभागोऽव वेधादीनां किलोदितः। अरुणोदयवेधः स्यात् साईन्तु घटिकाहयम्। प्रतिवेधो विघटिका प्रभासन्दर्शनाद्रवः । महा. वेधोऽपि तत्रैव दृश्यतेऽर्को न दृश्यते । तुरीयस्तत्र विहितो योगः सूर्योदये बुधैः । तथा 'यातुधानव्रतं योगे महावेधे छु राक्षसम्। जम्भासुरस्यातिवेधे मोहिते वै प्रवेशिनौ' इति अनेन तत्तदेकादशीफलं तत्तद सुरः प्राप्नोतीति विशेषः । घटिका दण्डः। 'उदयात् प्राक् च ततस्तु नाडिका अरुणो. दयः' इति स्कान्दे नारदवचनैकवाक्यत्वात् करवः । उदयो- परिविहा तु दशम्ध कादशी यदि। दानवेभ्यः प्रो गानार्थ दत्त- वान् पाक गामनः । गारुड़े। 'दशमोशेषमंयुक्तो यदि स्यादरुणोदयः। नैवोपाष्य वैपावेन तद्दिनैकादशीव्रतम् । उदयात् प्राग्यदा विप्र महत्तहयसंयुता। संपूर्ण कादशी नेया तत्रैबोपदमंद रहो'। इत्यादिवचनजातात् सूर्यो- दयानन्तरविद्या सर्व ने व नोपोष्या। अरुणोदयविद्या तु विष्णवैपोप्या इत्याह। तेन जीमूतवाहनप्रमृतीनां मते सूर्योदयानन्तरदशमोरिदै कादशी परित्यज्य मुद्दा हादशो- मुपोष्य पयोदश्यां पारणमिति वर्गलार्थः । निर्णये स्मरति। अतिवेधा महावेधा ये वेधातिथिषु स्मृताः। सर्वऽप्य वेधा विज्ञेया वेधः सूर्योदये सदि' । सूर्योदयकालौनवेध: सर्वथा त्याज्यः। अरुणोदयवेध तु प्रतिप्रसवसत्त्वात् कचिदग्राय त्वमिति । अत्र गौड़ीयानां विशेषतो देशाचारात्। उदयोपरिविद्वा तु सर्वथा नोपोया तथाच मरीचिः। येषु स्थानेषु यच्छौचं धर्माचारव यादृशः । तथाच काल- एवञ्च ·५४ एकादशीतत्त्वम्। पत. । तव तवावमन्येत धर्मस्तत्रैव तादृशः । येषु देशेषु ये देवा येषु स्थानेषु ये हिजाः। येषु स्थानेषु यत्तीयं या तु यौव मृत्तिका। सैव तत्र प्रपृज्यास्यात्तेषु कृत्यं विधीयते'। एव न्यायागमयोन निर्णायकता। तत्रायोगिनोऽसर्वजस्य धर्मतत्त्वसाक्षात्कारासम्भवात् । शिष्टाचारप्रामाण्यमाह हेमा. दिप्रबन्धे व्यामः। 'तर्कोऽप्रतिष्टः श्रुतयो विभिवा मासौ मुनियस्य मतं न भित्रम्। धर्मस्य तत्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्या:'। स्कान्दे। येषां विखे. श्वरे विष्णौ शिव भक्तिर्न विद्यते। न तेषां वचनं प्राय धर्मनिर्णयसिद्धये। कालमाधवीये 'यस्मिन् देशे यस्मिन् काले येषु शिष्टषु नीरागढषस्य स्वस्य प्रामाण्यातिशय बुद्धि स्तदा तादृशस्याचारस्य मुख्यत्वमिति। एतदभिप्रेत्य गुरोः शिष्यानुशासन तैत्तिरीया: समामनन्ति अथ ते यदि धर्म- विचिकित्साहत्तिचिकित्सा वा स्यात् । ते तत्र ब्राह्मण: सम्यग- दर्शिनो युक्ता आयुक्ता अरूक्षा धर्मकामा: स्युः यथा ते तत्र वरन् तथा तत्र वर्त्तथा इति। सम्यगदर्शिन: शास्त्रतत्परा: युक्तायुक्तिकुशलाः आयुक्तास्तदानुष्ठाननिरताः अरूक्षा: क्रोधादिवर्जिता: धर्मकामा: जीवन्मुक्तवत् कमण्यौदासिन्यम- कुर्वाणा इत्यर्थः पतो दशमीविद्धानिन्दाबोधकवचनानि अवि. शेषादृशम्यनिर्मक्तायामपि। यथा स्कन्दपुराणम् । दशम्यैका- दशी विद्या गान्धारी तामुपोषिता। तस्याः पुत्रशतं नष्ट तस्मात्ता परिवर्जयेत्'। तथा 'सुराया विन्दुना स्पृष्ट यथा गाङ्ग जलं त्यजेत्। तथा चैकादशों रम, दशम्या दूषितां त्यजेत्। ये कारयन्ति कुर्वन्ति दशम्यैकादशी युताम् पालोक्य तन्मुखं ब्रह्मन् सूर्यदर्शनमाचरेत्। यैः कृता दशमी विहा जड़वाक्यात्तु मानवैः। ते गता नरकं घोर युगानामेक- ·एकादशीत खम् । । विंशतिम्'। ब्रह्मवैवत्तः। 'दशमी शेष संयुक्तां य: करोति विमूढधीः । एकादशीफलं तस्य नश्यहादशवार्षिकम् । तत संक्षेपः पारणदिने हाटशीलाभे सर्व एव पूर्ण त्वका खण्डामुपवसेत् । एही पूवीं तदन्यः परां विधवापि । यदा तु पूर्वदिने दशम्या उत्तरटिने हादश्यायुतैकादशी तदोत्तग. सुपोथ हादश्यां पारणं कुर्यात् परदिने धादश्यनिर्गमे वयो- दश्यामपोति यदा तु सूर्योदयानन्तरं दशमीयुतैकादशी अथच परदिने न निःसरति तदा तां विहाय हादशौमुप- वसेत् । यदा तु सूर्योदयात् प्राक्कालीनदशमीविकादशी परदिने न निःसरति तदा तामुपवसेत् । यदा तु तथाविधा मति परदिनऽपि निःमरति तत्परदिने च हादशी तदा तां विहाय खगड़ामुपोष्य द्वादश्यां पारयेत्। यदा तु उभर्याटने तविधैकादशी परदिने च न हादगी तदा पष्टिदण्डात्मिका विडामुपोय परदिने हादश्या: प्रथमपाटमुत्तार्य पारयेत् । वैष्णवस्तु तत्रापि शुक्लपचे परामुपोप्य त्रयोदश्यां पारयेदिति। सर्वस्यां कृष्णकादश्यां वैष्णवानां मपुत्राणां एहस्थानामप्युप- वासो नित्यः । ब्राह्मणस्य तु विशेषतो नित्यः । वैष्णवेतरेषान्तु तादृशानां हरिशयनमध्यवर्ति नौषु कृष्ण कादशीषु उपवासी नित्यः। अपुत्रवतां ग्टहिणान्तु मखेव नित्याधिकारः । काम्योपवासे तु अविशेषणैव मर्वेषामधिकारः। नित्योपवासे तु रविशक्रादिदोषो नास्ति अष्टाब्दादधिको मर्यो धपूर्णा- शतिवत्सरो नित्याधिकारी विधवायास्तु सर्वाखेव निवाधि- अत्र मलमासादिदोषो नास्ति। यथा ज्योतिःपरा. शरः। अनादिदेवतार्चासु कालदोषी न विद्यते। नित्वाख. भ्यासबोगन तथैवैकादशीव्रते'। अथ दशमीनियमाः। सूरिसन्तोष। 'कांस्यं मांस कारः।

·५६ एकादशीत स्वम् । मसूरच चनक कोरदूषकम् । शाकं मधुपरावञ्च त्यजेदुपसन् स्त्रियम्। प्रतोपवमबिति तहिने भोजनासम्भवात् सामी- प्यात् पूर्वापरदिनयोग्रहणं स्मृतिः। 'शाकं माषं मसूरच पुनर्भोजनमैथुने। द्युतमत्यम्बुपानञ्च दशम्यां वैष्णवस्य- जेत्। कांस्यं मांसं सुरां क्षौद्रं लोभं वितथभाषणम् । व्याया- मञ्च व्यवायच दिवास्वप्न तथाञ्जनम्। तिलपिष्ट मसूरञ्च टशम्यां वर्जयेत् पुमान्। दशम्यामेकभक्तञ्च कुर्वीत निय- तेन्द्रियः। प्राचम्य दण्ड काष्ठञ्च खादेत तदनन्तरम्। पूर्व हरिदिनाल्लोकाः मेवच चकभोजनम् । अवनीपृष्ठ शयना- स्त्रिया: सङ्गविवर्जिताः। संवध्वं देवदेवेशं पुराणं पुरुषो- तमम्। मलद्भोजनमंयुक्ता हादश्याच भविष्यथ' अवैक- भोजन पदम्। 'मनिमदिरानमुक्तं विप्राणां मल्लेवासिनां नित्यम्। अनि च तम्विन्या माई ग्रहण्यामान्तः' इति छन्दोग परिगटात भाजन हयम्य कामालाचरणाथं न तु मलदेव ट्रव्यम्य गलाया करण विकृतमतत् प्रायश्चित्ततत्त्वे । अत्र वैष्णव. वाहणं तम्यातिन्यदानार्थम् । अवकाशोनियमाः। प्रातल्या यैकादश्यां वाह्याभ्यन्तर- शौचं कुख्यात्। तत्प्रकारन्तु । 'उपविष्टा जपन् सात: क्षत- प्रसवलितादिषु। पूजायां नाम जपण स्य सप्तवारान् प्रकोत्तयेत्। पाण्डिना विकम म्यान्नालपञ्चैव नास्तिकान् । सम्भाष्य तान् शुचिपदं चिन्तयेदच्युतं बुधः। इवचादाहरेत् सम्यक् कृत्वा तत्पवणं मनः। शरीरमन्तःकरणापजातं वाह्यच्च विष्णुर्भग- वानशेषः । शमं नयत्वञ्च ममह शर्मयोगादनन्ते हृदि सन्त्रि- विष्टे । पन्तःशुचि वाहः शुद्धि शुद्दो धर्ममयोऽच्युतः । करोतु ममैतस्मिन् शुचिरवामिम सर्वदा। वायोपजातनिरया नौद्रांव भगवानजः। शमं नयत्वनन्तात्मा विष्णुखेतसि स ·एकादश तत्त्वम् । संस्थितः। एतत् सम्भाष्य जप्तव्यं पाषण्डादौनुपोषितैः' । उपोषितैर्नियमस्थितैः। एते च मन्त्रा: शर्मफलकामना- रहितेनापि मुमुक्षुणा जप्तव्याः। अविशेषणविधानात् यथा योऽस्मान् हेष्टि यञ्च वयं हिम इति मन्त्री हेषाभावेऽपि स्यादिति निर्णीतम्। तथाहि मन्त्रस्य शर्मसाधनता प्रकाश सामर्थ लक्षणलिङ्गेनैतत्साधनकर्मणस्तत्साधनता मिहिवतव्या। लिङ्गन्तु न तत्र माक्षात् प्रमाणे किन्त्वं तत् काम इदं कुर्य्या- दिति श्रुत्यनुमापकतयैव तत्र तु दृष्टसाधनतापरेण विधि प्रत्ययेनेष्टमेवशर्म एतद्भाव्यमितिपादनात् अनिष्टस्य कुतों भाव्यता। यथा स्वर्गादिमाधनस्याप्यग्निहोत्रादेर्मुमुक्षु प्रति न तज्जनकनेति । ततश्च प्रात: मल्यं कुर्यात् । तद्दिधानं वराह. पुराण। 'यहोत्यौडम्बरं पात्रं वारिपूर्णमदन,ख: । उपवामन्तु ग्रहीयात् यहा वायंव धारयेत् । एकादश्यां निराहागे भृत्वा चैवापरेऽहनि। भोच्येऽहं पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्यत। इत्युच्चार्य तती विद्वान् पुष्पाञ्जलिमथापयेत्' इत्युत्तराईम- धिकं विष्णु नोक्तम् । ततस्तत्यावस्थजलं किञ्चित् पिबेटाच- मनजलपानवनात्र दूपणम् । यथा स्कान्दै । 'गति मयेत्ततः पथात् प्रात:सायी समाहितः। उपवामन्तु मङ्कल्पा मन्व पूतं जलं पिबेत्'। मन्त्रस्त कात्यायमेनोक्त: कालमाधवीये। 'अष्टाक्षरेण मन्त्रेण विपेनाभिमन्त्रितम्। उपवासफल प्रेप्सुः पिबेत् पात्रगतं जलम् । अष्टाक्षरेण नारायणमन्त्रण । ततःप्रार्थयेत् । 'इदं व्रतं मया देव रहोतं पुरतस्तव । निर्विघ्नां सिधिमानोतु त्वत्प्रसादाजनार्दन' । ततो विष्णुपूजनम्। तथाच ब्रह्मपुराणम्। 'एकादश्यामुभे पक्षे निराहारः समाहितः । नात्वा सम्यग्विधानेन धौतवासा जितेन्द्रियः । संपूज्य विधिवहिषा श्रया सुसमाहितः। पुष्पगन्धस्तथाधूपैर्दीपै.

·५८ एकादशीतत्त्वम्। जानञ्च नैवेद्यकैः परैः। उपचारैर्बहुविधैर्जपहोमप्रदक्षिणैः । स्तोवै- र्नानाविधैर्देव्यैर्गोतवाद्यमनोहरैः। दण्डवत्प्रणिपातच जय- शब्दस्तथोत्तमैः। संपृज्य विधिवद्रात्री कृत्वा चैव प्रजागरम्। कथाद्या गीतिका विष्णोर्गायन् विष्णुपरायगाः। याति विष्णो: परं स्थानं नरो नास्त्यत्र मंशयः' । उपचारैर्बहुविधैः षट्त्रिंश- दुपचारादिभिः । प्रथ विष्णुपूजन विधिः। जमदग्निः । 'चिन्मयस्याप्रमेयस्य निष्कलण्याशरीरिणः । उपासकानां कार्यार्थ ब्रह्मणो रूप. कल्पना' । रूपस्थानां दवतानां पुस्खाशादिककल्पना। तथात्राधिकारिमाह विष्णुपगणम । 'वर्णाश्रमाचारवता पुरु- पेण पर: पुमान् । विषा गराध्यते पन्था नान्यत् तत्तोषकार- गम्'। मत्स्य पुराणम्। 'पारोग्यं भास्करादिच्छ वनमिच्छ - हुताशनात्। शङ्करादिच्छेत् मुक्तिमिच्छेन्जना- दनात्। अंपि स्यात् मकुलेऽस्माकं सर्वाभावेन यो हरिम् । प्रययौ शरणं विष्णु प्रजेशं मधुसूदनम्। आङ्गिकचिन्ता- मणौ। 'पासनाभ्यञ्जने तहटुइत्तननिरूक्षणे । सम्माजन मर्षिदिसपनावाहने तथा। पादााचमनीयञ्च खानीयं मधुपर्क कौ। पुनराचमनीयञ्च वस्त्रयज्ञोपवीतके। हारो गन्धपुष्पधूपदीपो तथंव च। ताम्बलादिकनैवेद्य पुष्पमाला तथैव च। अनुलेपश्च शय्या च चामरं व्यजन तथा। प्रादर्श दर्शनचैव नमस्कारोऽथ नर्तनम्। गौतवादो च दानानि स्तुतिहोमप्रदक्षिणम्। दन्तकाष्ठप्रदानच ततो- देवविसर्जनम्। उपचारा इमे सेया: षट्त्रिंशसुरपूजने' । बाय विशेषयति योगिनौतन्त्रे। 'पूजाकाले सदा विष्णो. डिण्डिमं न प्रवादयेत्'। देवस्य सत्त्वानुत्पादनात् दानपढ़ गौणं पूजादविवादितधर्मप्राप्त्यर्थम्। षोड़शोपचारादीनाह ।

·एकादशीतत्त्वम् । ५८ ब्रहाः प्रपञ्चसारे। 'पासनं स्वागतं पाद्यमयमाचमनीयकम् । मधु. पर्काचमनमानवसना भरणानि च। सुगन्धिममनोधूपदीप- नैवेद्यवन्दनम्। प्रयोजयेदर्चनायामुपचारांच षोड़श। पर्य- पाद्याचमनकमधुपर्काचमनान्यपि। गन्धादयो निवेद्यान्ता उपचारा दश क्रमात् । गन्धादयो निवेद्यान्ताः' पूजा: पञ्चोप. चारिकाः। उपचारैयथाशक्ति देवतामन्वहं यजेत् । पुराणे । 'ओङ्कारादिसमायुक्तं नमस्कारान्तकीर्तितम् । स्वनाम मर्वसत्वानां मन्त्र इत्यभिधीयते। अनेनैव विधानेन गन्धपुष्ये निवेदयेत्'। गन्धपष्यमात्रं पञ्चोपचागमम्भवे । मन्त्रनिर्णये। 'मन्त्रपाशेन देवेशि देवता नीयते ध्रुवम्। साधकस्य विना कार्यसिद्धि कृत्वा न गच्छति' ब्रह्मपुराणम्। 'देवानां प्रतिमा यच तैलाभ्यक्षमा भवेत्। पलानि तस्यै देयानि बतया पञ्चविंशतिः। अष्टोत्तरशतपन्नं स्नान देयञ्च सर्वदा'। पत्र ‘पञ्चकष्णलकोमासस्ते सुवर्णस्तु षोड़श। पलं सुवर्णाव- त्वारः' इति मनकमष्टरतिकाधिकलोकिकमाषकहयाधिक- तोलकत्रयेण पलं भवति। तत्पञ्चविंशत्या अष्टत्तिकाधिक- लौकिकमाषहयाधिकनाशौतितोलकानि तथाविधाष्टोत्तरपलशर्तन लोकिकषध्यधिकशतनये तोलकानि भवन्ति। उहर्तननिरुक्षणे आह नरसिंहपुराणम्। 'यव- गोधमजैश्चक्रुहोणेन वारिणा । प्रक्षाल्य देवदेवेशं वारुणं लोकमान यात्। पादपीठन्तु यो दद्यात् विल्वपत्रैनिंघर्षयेत् । उष्णाम्बुना च प्रक्षाल्य सर्वपापैः प्रमुच्यते'। शारदायाम् । 'गन्धपुष्याक्षतयवकुशाग्रफलमर्षपैः । सवैः सर्वदेवानामर्थ्य- मेतदुदीरितम्'। प्राहरन्तीत्युपक्रम्य कात्यायन: । 'मधुपर्क दधिमधुतमपि हितं कांस्ये कांस्येनेति'। अपिहित- माच्छादितम्। होमसंख्यामा देवीपुराणे। 'होमो ग्रहादि. भवन्ति। एवं ।

·एकादशीतत्त्वम् । । द वान् पूजायां शसमष्टोत्तरं भवेत्। अष्टाविंशतिरटौ वा यथाशक्ति विधीयते'। द्रव्यमाह कात्यायनः। 'पाज्य द्रव्यमनादेश जुहोतिषु विधीयते'। नरसिंहपुगणम् । 'दन्तकाष्ठस्य वक्ष्यामि ममामेन प्रशस्तताम्। सर्वे करटकिनः पुण्या: क्षौरिणच यशस्विनः। अष्टाङ्ग लेन मानेन तत्प्रमागमिहो- च्यते'। कालिकापगगाम् । 'यहीयते च देवेभ्यो गन्धपुष्पा. दिकं तथा। अध्यं पात्र स्थितैस्तोयैरभिषिय तदुत्सृजेत्' । शारदायाम् । 'तत्र तत्र जलं दद्यात् उपचारान्तरान्तरे'। नरसिंहपुराणम्। 'म्रान वस्त्रे च नैवेद्य दद्यादाचमनीय- कम्'। भविष्यदेवीपुराणयोः । 'शुचिः सुवस्त्रधक् प्राज्ञो- मोनो ध्यानपरायणः । गतकामभयदन्दोरागमासयंवर्जितः । श्रात्मानं पूजयित्वा च सुगन्धामितवाससा। सुमुहः यजे. वकोयामनसंस्थितान्' । सुमुहः पूर्वाह्लादि- काले। स्मृतिः। 'मृत्कुम्भात्तानकुम्भैश्च स्नानं दशगुणं स्मृतम्। रूप्यः शतगुणं प्रोक्तं हम: कोटिगुणं स्मृतम्। एव- मध्य षु नैवेद्य बलिपूजादिषु क्रमात् । पात्रान्तरविशेषेण फलञ्चवोत्तरोत्तरम् । विभबे सति यो मोहाब कुर्यात् विधिविस्तरम्। नैतत् फलमवाप्नोति देवद्रोहः स उच्यते । भविष्ये । 'वस्खालविहीनन्तु न पात्रं कारयेत् कचित्' । स्मृतिः । 'देवानां दर्शनं पुण्यं दर्शनात् स्पर्शनं वरम्। स्पर्शना. दचनं श्रेष्ठ वृतमानमतःपरम् । अष्टकत्वो मन्त्रजपः सुप्रसूनैः सुगन्धिभिः। प्राहुगङ्गाजलैः सानं घृतस्नानसमं वुधाः' । हयशो]। 'चित्रस्थं पुण्डरीकाक्षं सविलासं सविधमम् । दृष्ट्वा प्रमुच्यते पापैर्जन्मकोटिमसञ्चितैः' । तथा। 'पर्चकस्य तपोयोगादच्चनस्यातिशायनात् । प्राभिरूप्याच्च विम्बाना देवः साविध्यपृच्छति' । स्वप्रेऽपि दर्शनं पुण्यवतामेव । तथाच ·एकादशीतत्त्वम् । ब्रह्मपुराणे इन्द्रद्युम्न प्रति भगवद्वाक्यम्। 'मदर्शनमपुण्यानां खप्रेऽपि न हि विद्यते । त्वं पुनर्दढभक्तित्वात प्रत्यक्षं दृष्ट- वानसि'। संवारप्रदौपे। 'केशवार्चा गृहे यस्य न तिष्ठति महीपते। तस्वानं नैव भोक्तव्यमभक्ष्येण समं स्मृतम् । अर्चा शालग्रामशिलादिका। नरसिंहपुराणम्। 'तस्मादेक- मना भूत्वा यावज्जीवप्रतिझया। पूजनामरसिंहस्य संप्रानो- त्य भिवाछितम्'। ब्रह्मपुराणम् । 'ये पूजयन्ति तं देवं शत- चक्रगदाधरम्। वामनःकर्मभिः सम्यक् ते यान्ति परमं पदम्'। विद्याकरकृतम्। 'तर्जनी रूप्यसंयुक्ता हेमयुक्ता त्वनामिका। सैव युक्ता तु दर्भण काय विप्रेण सर्वदा। विष्णुः । 'सात्वा सुप्रक्षालितपाणिपादवदन: शुचिर्बदशिखः । दर्भपाणिराचान्तः प्रामुख उद खो वा उपविष्टो ध्यानी देवताः पूजयेत्' । मत्स्य सूक्ते । 'शस्ता: ममूला दर्भाच गुच्छन चाधिकं फलम्' । हारोतः। 'मार्जनाचनवलिकर्मभोजनानि देवेन' इति पत्र तीर्थनति शेषः । वायुपुराणम्। 'दानं प्रतिग्रहो होमो भोजनं वलिदेव च। साङ्गठन सदा कार्य- मसुरेभ्योऽन्यथा भवेत्। एतान्येव च कर्माणि दानानि च विशेषतः। अन्तर्जानुविशेषण तहदाचमनं नृप'। साङ्गुष्ठे- नेति अङ्गष्ठसहितेन करणे त्यर्थः। अन्तर्जानु जानुनोमध्ये यथा बाहुभवति तथा कार्यमित्यर्थः । अतएव प्राचमने गोभिलः। 'दक्षिणं बाहु जान्वन्तरकृत्वेति'। यमः। इष्ट निवेदितं यद यहत्त जप्तं श्रुतं तपः । यातुधाना: प्रलुम्पन्ति शोचभ्रष्टद्दिजन्मनः'। स्मृतिः। 'पार्ताः पशवो कहा: कन्यका च रजखला। देवता च सनिर्माल्या हन्ति पुण्यं पुराकतम्'। गोतम: 'रात्रावुदन ख: कु-हेवकार्य सदैव हि। शिवार्चनं सदाप्येवं शचिः कुर्य्यादुदनु खः'। दान -क ·पकादशीतत्त्वम् । वराह- धमें विष्णु प्रति नारदवाक्यम्। 'प्रभुत्ला देव कार्याणि कुर्वते येऽविकत्यनाः । सन्तुष्टाश्च क्षमायुक्तास्तावमस्याम्यहं विभो'। अविकस्थना अनात्ममाघाकारिणः । स्कन्दपुराणे । 'सर्ववाद्यमयी घण्टा केशवस्य सदा प्रिया। वादनालभते पुण्य यज्ञकोटिसमुद्भवम्। संवत्सरप्रदीपे। 'यस्य घण्टा म्टहे नास्ति शसो वा पुरतो हरेः। कथं भागवतो नाम गोयते तस्य टेहिनः । तथा। सर्वे दोषा: प्रलोयन्ते घण्टा- नादे कृते हगै'। तथा 'नदीतड़ागसम्भूतं वापीकूपढ्दो- भवन । गङ्गोदकं भवेत् सर्व शङ्खनैव ममुद्दतम्' । पुराणे । 'अध्यं कृत्वा तु शङ्खन यः करोति प्रदक्षिणम् । प्रदक्षिणीकता तेन सप्तहोपा वसुन्धरा'। कल्पतरौ लु दक्षिणावर्त विशेषमाह। 'दक्षिणावर्त्तशङ्खन पात्रे औड़म्बरे स्थितम् । उदकं यः प्रतीच्छत्तु शिरसा दृष्टमानसः । सप्त- जन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति'। प्रोडुम्बरे ताम्रमये। म्कान्दै ‘दक्षिगावत्तशतस्य तोयन योऽर्चयेद्धरिम् । सप्तजन्म- कृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति'। पूजाधारमाह गोतमौय- तन्त्र न्। 'शालग्राम मनो यन्त्र मण्डले प्रतिमासु च । नित्यं पूजा हरेः कार्वा न तु केवलभूतले'। हररित्युपलक्षणम् । त्याच पद्मपुराणं 'शालग्रामशिलारूपी यत्र तिष्ठति केशवः । तत्र देवासुरा यक्षा भुवनानि चतुर्दश' । तत्र ब्रह्मादयो देवा इति क्वचित् पाठः अतएवास्य दाने भूचक्रदानमयाह तत्रैव । 'शालग्रामशिलाचक्र यो दद्यादानमुत्तमम् । भृचक्र तेन दत्तं स्यात् सशैलवनकाननम्'। पूजाप्रदीपे। 'अनुक्तकल्प मन्त्र तल्लिखेत् पद्म दलाष्टकम्। षट्कोणकर्णिकं तत्र वेद- द्वारोपशोभितम् । राघवमहधतम्। 'शालग्रामे स्थावर वा नावाइनविसर्जने। मालग्रामथिलादी यनित्य सविहितो ·एकादशीतत्त्वम्। हरिः। ग्रह लिङ्गवयं नाच्यं मणेशयमेव च । शक्तित्रयं तथा शङ्ख मत्स्यादिदशकाशितम्। हौ शङ्खौ नार्चयेञ्चैव शालग्रामशिलादयम्। वे चक्रे हारकायान्तु तथा सूर्यद्वयं बुधः। एतेषामचनान्नित्यमुद्देगं प्राप्नुयादग्रही'। एकादश- स्कन्धेऽपि। 'उहासावाहने नस्तः स्थिरायामुड़वार्चने । अस्थिरायां विकल्प: स्यात् स्वण्डिले तु भवेयम्'। विष्णो. चनमुपक्रम्य बौधायनः। 'प्रतिमास्थानेष्वस्वग्नौ भावा- हनविसर्जनवर्जम् । इति रत्नाकरे। 'निग्धा तु श्रीकरी नित्य रक्षा दारिद्रदायिका। कृष्णा भोगवती नित्य स्थला एकान्तदायदा। कपिला दहते पापं ब्रह्मचर्येण पूजिता'। दायदा धनदा। तथा 'व्यात्तानना तथा भग्ना विषमा वक्र. चक्रिका। नैकचक्र न भग्नारं दद्गुणं मुखकालिमम् । नृसिंह मूर्तिनश्यक नार्चयेच्च सदा रहो। शायिता न प्रचलते यस्मिन् देशे च संस्थिता। तस्यास्तदामनं विद्धि ततो मूत्तिं प्रकल्पयेत्। तथा 'संवत्सरन्तु यः कुर्यात् पूजा स्पर्शन- दर्शने। विना साधन योगन मुच्यते नात्र संशयः । वा यदि वा भत्या चक्र पूजयते नरः। अपि चेत् सुटुरा- चारो मुच्यते नात्र संशयः'। लिङ्गपुराणम्। 'कामासक्तोऽपि नैवेद्य भक्तिभावविवर्जितः । शालग्रामशिन्तां पुत्र योऽर्चयेत् मोऽच्युतो भवेत्। शालग्रामशिला यत्र तत्तीथं योजनदयम् । नत्र दानच होमच सर्व कोटिगुणं भवेत्। भक्तिरुपास्यत्वेन हा शास्त्रार्थ दृढ़प्रत्ययरूपा। अन्या भक्तिरावश्यकी। तथाच भागवते। 'नालं हिजत्वं देवत्व- मषित्व वा सुरात्मजाः। प्रोणनाय मुकुन्दस्य न वृत्त न बहुजता। न दानं न तपो नेज्या न शौचंन व्रतानि च । प्रीयतेऽमलया भक्त्या हरिरन्यहिड़म्बनम्'। हत्त यथा 'गुरु: भक्तया निर्णयः । भावः ·एकादशीतत्त्वम् तथा पूजा घणा शौचं सत्यमिन्द्रियनिग्रहः। प्रवर्तनं हितानाच तत्सर्व हत्तमुच्यते'। भनिथ नवधा 'प्रवणं कीर्तनं विष्णोः भरणं पादसेवनम्। अर्चनं वन्दनं दास्यं मख्यमात्मनिवे. दनम्। इति पुंसार्पिता विष्णौ भक्तिश्चेबवलक्षणा'। 'कथं विना लोमहर्ष द्रवता चेतसा विना। विनानन्दाशु- कलया शवडत्या विना शमः। वाम्गदगदा द्रवते यस्य यस्य चित्त रोदित्यभीक्षा हसति क्वचिञ्च विन्लज्ज उहायति नृत्यते च मडक्तियुक्तो भुवनं पुनाति'। वराहपुराणे । 'संस्मृतः कीर्तितो वापि दृष्टः स्पृष्टोऽथवा प्रिये। पुनाति भगवद्भता- याण्डालोऽपि यदृच्छया। एतत् ज्ञात्वा तु विहद्भिः पूज- नीयो जनार्दनः। वेदोतविधिना भदे पागमोक्तन वा सुधीः'। सुधौरिति पृथिवीसम्बोधनम् । तथा 'यावत् सर्वेषु भूतेषु महावो नोपजायते। तावदेवमुपासीत वाननःकाय. कर्मभिः'। हरिवंशे वलिं प्रति भगवहाक्यं 'पुण्यं मन्त्रेषिणां यञ्च मक्तहेषिणस्तथा। तत्सर्व तव दैत्येन्द्र मत्प्रमादाद्भवि- ष्यति' । अनागिरमौ। मर्वपापप्रमतोऽपि ध्यायबिमिषमच्य- नम। पुनस्तपस्वी भवति पंक्तिपावनपावनः'। गारुड़े 'यद्- दुर्लभं यदप्राप्य मनमो यन्त्र गोचरम्। तदप्यप्रार्थितं ध्यातो ददाति मधुसूदनः'। विष्णुपुराणम्। 'ध्यायन् कृते यजन् यस्तायां हापरेऽर्चयन्। यदाप्रोति तदापोति कलौ मंकीय केशवम्'। योगियाज्ञवल्काः । 'ध्यात्वा प्रणवपूर्वन्तु दैवतन्तु समाहितः। नमस्कारेण पुष्पादि विन्यसेत्तु पृथक पृथक्'। आग्नेये। 'तल्लिङ्गः पूजयेन्मन्त्रैः सर्व देवान् समा- धात्वा प्रणवपूर्वन्तु तबाम्रा सुसमाहितः । स्कारेण पुष्पादि विन्यसेत्तु पृथक् पृथक्'। मन्त्रतन्त्रप्रकाशे मन्त्रमधिकृत्य । नमोऽन्ते न ममो दद्यात् खाहान्ते ठि- । • • हितः । नम- ·एकादशीतत्त्वम् । ६५ सुग- आकाहाया भेव च । पूजायामाहुती चैव सर्वत्रायं विधिः स्मृतः'। हिठः स्वाहा। स्मृतिः। पत्नत्रयान्विता दूर्वा प्रशस्ता चाय- कर्मणि'। कालिकापुराणम् । 'यहीयते च देवेभ्यो गन्ध- पुष्पादिकं तथा। अघ्र्य पात्रस्थ तोयेन चाभिषिच्य तदुत्सृजेत्' । विष्णुधर्मोत्तरे। 'चन्दनागुरुकपूरं मृगसारन्तथैव च । जाती- फलं तथा दद्यादनुलेपन कारणात्। अतोऽन्यदैव दातव्यं किञ्चिदेवानुलेपनम्'। विष्णुधर्मोत्तराग्निपुराणयोः । ग्धैश्च मुरामांसी कपूगगुरुचन्दनैः। तथान्यैव शुभद्रव्यैरर्च- येज्जगतीपतिम्'। कालिकापुराणे। यद्यपि देव्या इत्युप- क्रम्य नैवेद्यादौ दिनियम उक्तस्तथापि अत्राप्यन्वेति । यथा नैवेद्य दक्षिणे वामे पुरतोऽपि न पृष्ठतः। दीपं दक्षिणतो दद्यात् पुरतोऽपि न वामतः । वामतस्तु तथा धूपमग्रे वा न तु दक्षिणे। निवेदयेत् पुरो- भामे गन्ध पुष्पञ्च भूषणम् । दीपञ्च तथा स्थापयेच्च यथा छायां न चायवेत्। विभीतकार्ककारञ्जनुहोच्छायां न चाश्रयेत्। स्तम्भदीपमनुष्याणामन्चेषां प्राणिनां तथा' इति प्रयोगसररात्। संवत्सरप्रदीपे। 'यो हि भागवतो भूत्वा कलौ तुलसिचन्दनम्। न चापयति वै विष्णो न स भागवतो भाग्नेये। 'चन्दनागुरुकपूरकुङ्गमोशीरपद्मकैः । अनुलिप्तो हरिभक्त्या वरान् भोगान् प्रयच्छति। कालेयक तुरुष्कञ्च रक्तचन्दनमेव च। तृणां भवन्ति दत्तानि पुखानि पुरुषोत्तम'। विष्णुधर्मोत्तरे। 'अनुलिप्तं जगन्नाथं ताल- हन्तेन वोजयेत्। वायुलोकमवाप्नोति पुरुषस्तेन कर्मणा। चामरैर्वीजयेद यस्तु देवदेवं जनार्दनम्। तिलप्रस्थप्रदानस्य फलं प्रापोत्यसंशयः'। राघवभतं 'शडपावस्थितं गन्ध मन्बेर्दद्यात् कनिष्ठया। कनिष्ठाङ्गलिसंयुक्ता गन्धमुद्रा प्रको: नरः'।

·एकादशीतत्त्वम् । तिता' नारसिंहे। 'अपर्युषितनिश्छिद्रेः प्रोक्षितेजन्तुवर्जितः । प्रात्मारामोद्भवापि पुष्प : मंपूजयेहरिम्' देवीपुराणम् । 'स्वयं पतितपुष्पाणि त्यजेदुपहतानि च' । शातातपः 'शिवे विवर्जयेत् कुन्दमुन्मत्तञ्च हरी तथा। देवीनाम मन्दारी सूर्यस्य तगरन्तथा'। विष्णुधर्मोत्तरे 'धर्मार्जितधनकोतैः यः कुर्य्यात् केशवार्चनम्। उपरिष्यत्यमन्दिग्धं दशपूर्वान् दशा- परान्'। नारसिंहे 'मल्लिकामालती जाती केतकाशोक- चम्पकैः। पुवागनागवकुलैः पद्मरुत्यलजातिभिः । तुलसी करवीरैश्च पलाशावन्तिकच्चकैः। एतैरन्यैश्च कुसुमैः प्रशस्तै- रच्युतं नरः। अर्चन दशसुवर्णस्य प्रत्यं क फलमानयात् । पुवागः पुनाङ्ग मिथिलायां प्रसिद्धः। नागो नागकेशरः । 'नारदोसप्तसाहौर्मालतीवकुलाशोको कालो नवमालिका। अम्बानतगराङ्कोच मलिका मधुपिण्डि का। यथिका षटपदं कुन्दं कदम्ब मधुपिङ्गलम् । पाटला चम्पक कृष्ण लवङ्गमति- मतकम्। केतकं कुरुवकं विल्वं कतार करकं हिज । विंशतिपुष्पाणि लक्ष्मीतुल्य प्रियाग में'। कुरुवकं रक्तझिण्टि- कम्। यत्तु 'सुरभीणि तथान्यानि वर्जयित्वा च केतकीम' इति वामनपुराणवाक्यं तबरसिंहेतगवतारविषयम् । 'केतकी. पत्रपुष्पञ्च भृङ्गराजस्य पत्रकम् । तुलमी कृष्णतुलमी मद्य- स्तुष्टिकर हरैः' इति नरसिंहपराणात्। वामनपराणे 'पारि- भाद्र पाटला च वकुलं गिरिशालिनी। तिलकं जम्बवनजं पोतकं तगरन्त्वपि। एतानि हि प्रशस्तानि कुसुमान्यच्युता- चने'। गिरिशालिनो अपराजिता जम्बु वनजं खेतजवा- पुष्पम्। विष्णुधर्मोत्तरे । रक्ताशोकस्य कुसुममतमोकुसुम तथा'। अतसी शनः तथाच 'चम्पकस्य च देयानि तथा भूचम्पकस्य च'। भाग्नेव : 'पद्मान्यम्बुसमुत्थानि रानीले ·एकादशीतत्वम् । लथोत्यले। सितोत्पन्नञ्च रुष्णस्य दयितानि मदा नृप' । तथा 'पाटला करवीरच जवा जयन्ति रेत च । कुजकस्तगर- श्वम्पः कर्णिकार: कुरुण्टकः' । चम्पचम्पककुसुमम्। विशेषो मत्यतन्ते । ‘गोपाले वकिटी बकरम्पकवासक चम्पकं कनकचम्पकम् । तथाच म्कन्दपुगणे । 'जवाकुरु- गटकं वन्य वकं कनकचम्पकम। विवां मिमन्दष्ट न दयं भजताच्युतम् । जवा रतजवा कुकुण्टकं पोझिण्टि- कम्। भविष्ये । 'पद्मानि सितरक्तानि कुमदान्यत्पलानि च । एषां पर्युषिता शङ्का कार्या पञ्चदिनोत्तरं । तुलस्यगस्त्य- विल्वानां नास्ति पर्युषितात्मता' । प्रगम्य वकम् । योगिनीतन्त्रे । 'विल्वपत्रञ्च माध्यञ्च तमालामल कोदलम् । कद्वारं तुलसी चैव पद्मञ्च मुनिपुष्पकम् । एतत् पय्येषितं न स्याद यच्चान्यत् कलिकात्मकम् । राघवभदृष्टतम् । 'कलि. काभिस्तथा नित्यं विना चम्यकपः शुष्कॅन पूजयेहिष्णु पत्रैः पुष्पैः फलैरपि। विष्णुधर्मोत्तः । 'उग्र गन्धीन्यगन्धौनि कुसुमानि न दापयेत्। अन्यायलनजातानि कराट कोनि तथैव च। रक्तानि यानि धर्मन चैलवृक्षाद्भवानि च । यानि श्मशानजातानि यानि चाकालजानि च । तथा 'कुट शाल्मलीपुष्पं शिरोषञ्च जनार्दन। निवेदितं भयं रोग नि:स्वत्वच्च प्रयच्छति। बन्धुजोवकयुष्पाणि रक्तान्यपि च दापयेत् । अनुक्तरक्त कुसमदानाहौर्भाग्यमाप्नुयात्' । आगस्त्ये । 'परारोपितहक्षेभ्यः पुष्पमानौय योऽञ्चयेत्। अनुज्ञाप्य च तस्यैव निष्फलं तस्य पूजनम् । एतत् विजेतरपरं 'हिज- स्त णैः पुष्पाणि सर्वतः स्वयमाहरेत्' इति याज्ञवल्कयात् । देवतार्थन्तु कुसुममस्तेयं मनुरब्रवीत्' इति वचनात् । 'गोऽग्न्यर्थटणमेधांसि वीरुहनस्पतीनां पुष्पाणि खवदाचरेत्' -- ·एकादशीतत्त्वम् । इति याज्ञवल्कात्। 'देवतार्थन्तु कुसुममस्तेयं मनुरब्रवीत्' इति वचनानि 'स्ववदादीत फलानि चापरिहंहितानाम् प्रति गौतमवचनाच्च । अत्र विशेषो जयः। टणं वा यदि वा काष्ठ पुष्प' वा यदि वा फलम्। अप्रयच्छन्निग्रानो हस्तछेदनमहति' इति स्मृतः। 'देवोपरिभृतं मस्तकोपरि. धृतम् अधोवस्त्रतमन्तजन्न प्रक्षालितञ्च पुष्प' दुष्टम्' इति हरिभक्तिनामके ग्रन्थ । अभिवाद्याभिवादककरस्थपुष्पादि. प्रोक्षणात् कर्मण्य मिति केचित्। अतएव तयोरभिवादन- निषेधमाह बौधायनः । 'ममिहायुंदकुम्भपुष्पान्नहस्तो नाभि- धादयेत् यच्चाप्येवं युक्तमिति'। एवं युक्तं समिदादियुक्तम् । लघुहारोत: । 'जपयज्ञजलस्थांश्च समित्पुष्पकुशानलान् । दन्तकाष्ठञ्च भैक्षञ्च वहन्तं नाभिवादयेत्' । अभिवादयेदित्यनु- वृत्ती शङ्खलिखितौ। 'न पुष्पाक्षतपाणि शुचिर्नाजपत्रदेव पिता कायं कुर्वविति। अक्षतास्तु यवा: प्रोक्ता भृष्टाधाना भवन्ति ते' इति भट्टनारायणकृतात् । अन एव अमरसिंहः । धाना भृष्टय स्त्रियः । ब्राह्मणागमने तु वशिष्ठः । 'जप- काले न भापत व्रतहोमादिकेषु च। एतेषु चैवासक्तस्तु यद्यागच्छहिजोत्तमः। अभिवाद्य ततो विप्रं योगक्षेमञ्च कौत- येत्'। पत्र द्विजोत्तमपदं निषादस्थपतिवत् कर्मधारय. समासस्यैव युक्तत्वात् अपतितत्रैवर्णिकपरमिति विद्याकरः । वस्तुतस्तु विप्रपदश्रवगात्तन्मात्रपरम् । 'याचितं निष्फलं पुष्प क्रयक्रोतञ्च निष्फलम्' इति वदन्ति। तथा 'न पुष्पच्छेदनं कुर्यात् देवाथं वामहस्ततः । न दद्यात्तानि देवेभ्य: संस्थाप्य वामहस्ततः'। हारीतशातातपौ। 'समित्पुष्पकुशादौनि ब्राह्मणः स्वयमाहरेत्। शूदानीतै: क्रयक्रीतैः कर्म कुर्वन् पतत्यधः'। क्रये प्रतिप्रसूते ब्रह्मपुराणं 'पुष्यै— पैश्च नैवेद्यैर्वीर- ·एकादशीतत्त्वम् । यक्रिया हतैः'। वीरवत् यात्राशून्येन विक्रेतुरूपन्यस्त. मूल्येन क्रयः। विणुधर्मोत्तरे 'भृङ्गराजस्य विल्वस्य वकपुष्यस्य च हिजाः । जम्यामवीजपूराणां पत्राणि विनिवेदयेत्' । तथा 'पुष्पाणि यदि ते न स्युः प्रशस्तैरपि पल्लवैः। दूर्वाधुरै रपि ब्रह्मस्तद्भावेनार्चयाच्यतम्' । वामनपुगणे । 'विल्वपत्र शमीपत्र भृङ्गराजस्य पत्रकम्। तमालामलकोपत्र शस्त केशवपूजने'। ज्ञानमालायाम्। 'पुष्प वा यदि वा पत्र फलं नेष्टमधोमुखम्। पुष्पाञ्जलिविधिं हित्वा यथोत्पत्र तथार्पणम्' । लघुहारीतः । 'मानं कृत्वा च ये केचित् पुष्य ग्टह्णन्ति वै हिजाः। देवतास्तन ग्रहन्ति भस्मीभवति काष्ठवत्'। एतत्त द्वितीयमानाभिप्रायकमिति रत्नाकरः । व्यक्तं मत्स्यसूते। 'सात्वा मध्याह्नसमये न छिन्द्यात् कुसुम नरः। तत्पुष्प स्याचंने देवि ! गैरवे परिपच्यते'। स्कान्दे । 'न धात्री मफला यत्र न विष्णोस्तुलसीवनम्। तन्म्नेच्छ. सदृशं स्थानं यत्र नायान्ति वैष्णवाः । यव माटपरो मयों यत्र हादशिकवरः। तुलसी मालती धात्री तत्र विष्णुः श्रिया मह। दूर्वा दहन्ति दुःखानि धात्री हरति पातकम् । हरीतकी हरेट्रोगं तुन्न मी हरते त्रयम्। तुलमों प्राप्य यो नित्यं न करोति ममार्चनम्। तस्याहं प्रतिग्रामि न पूजां दशवार्षिकीम्। अतएव 'राति तुलसी शुष्कामपि पर्युषितां हरिः'। तथा 'वज्यं पर्युषितं तोयं वज्य पर्युषितं जलम् । न वज्यं जागवीतोयं न वयं तुलसौदलम् । तुलसी. पचमादाय यः करोति ममार्चनम्। न पुनर्योनिमाप्नोति मुक्तिभागी भवेहि सः' । तथा 'समचरिदलैर्युक्तं तुलसी. सम्भवै: क्षिती। कुर्वन्ति पूजनं विष्णोस्ते कृतार्थाः कलौ युगे। खाने दाने तथा ध्याने प्राशने केशवार्चने। तुलसी ·एकादशीतत्त्वम्। . - दहते पापं कीर्तने रोपणे कलौ। तुलस्यमृतनामासि सहा त्वं केशवप्रिये । दशवार्थ चिनोमि त्वां वरदा भव शोभने । तदङ्ग समावः पत्रैः पूजयामि यथा हरिम् । तथा कुरु पवि- वाङ्गि कन्नो मलविनाशिनि। मन्त्रेणानेन यः कुर्यात् गृहीत्वा तुलमोदलम्। पूजनं वासुदेवस्व लक्षकोटिफलं लभेत्'। राघवभस्तम्। 'सद्यः पर्युषितं वापि निर्माल्य नैव दुति। तथान्यैनं हरेस्तुष्टिस्तलस्या तुष्यते यथा' । गरुड़पुराणे । 'गवामयुतदानेन यत् फलं लभते खग। तुलसी. पत्रकैकेन तत् फलं कार्त्तिके स्मृतम्' । तथा 'तुलसी विना या क्रियते न पूजा मानं न तद् यत्तुलसी विना कृतम् । भुक्तं न तद् यत्तुल मो विवर्जितं पोतं न तद् यत्तुलसीविवर्जितम् । अन्यत्रापि 'तुलमोदलसंमिश्र यत्तीयं शिरसा वहेत्। सर्व- तीर्थाभिषेकस्य तेन प्राप्त फलं ध्रुवम्'। वैष्णवामृते व्यासः । 'जलक्लिन्ना भवेद यावत्तुल मोमूलमृत्तिका। तावनीणाति भगवान् विखात्मा पिटभिः सह। मनःप्रसादजननी सुख- सौभाग्यवाहिनी। प्राधिव्याधिहरे नित्य तुलसि त्वं नमोऽस्तु ते'। इति नमस्कारमन्त्रः । 'चियः प्रिये श्रियावासे नित्य थौधरमत्कृते। भक्त्या दत्तं मया देवि गहाणाय नमोऽस्तु ते। श्रियं देहि यशो देहि कीर्तिमायुस्तथा सुखम्। बलं पुष्टि तथा धर्म तुलसि त्वं प्रयच्छ में'। इत्यनेन पूजा। विष्णुधर्मोत्तरे। 'पुष्पाभावेऽपि देयानि पत्राणि च जनार्दने । पत्राभावे जलं टेयं तेन पुण्यमवाप्यते । न रखने सुवर्णश्च न च वित्तेन भूरिणा। तथा प्रसादमायाति यथा पुष्य जना. दनः'। ज्ञानमालायाम्। 'नाक्षतैरर्चयेहिष्णु न तुलस्या विनायकम्। न दूर्वया यजेहगां नाम्रातर्दिवाकरम्' । विष्णुधर्मोत्तरे। 'धपदः सर्वमाप्नोति दीपदः सर्वमश्न ते'।

·एकादशीतत्वम् । वामनपुराणे । 'रुहिकाख्यं कणं दारु सिद्धकं सागुरु सितम्। शङ्ख जातोफखं श्रीशे धूपानि स्य: प्रियाणि वै'। रुहिका मांसोकणं महिष्याख्यगुग्गुलुः। सितं कर्पूरम् । मिर्तति- पाठे सिता शर्करा। शङ्खो नखी श्री विष्णौ। कालिका- पुराणे। 'गन्धं पुष्पं धूपदीपो उपचारांस्तथा परान् । प्रातात्रिवेद्य देवेभ्यो नरो नरकमाप्नुयात्। न भूमौ वितरेडपं नासने न घटे तथा। यथातथा धारगतं कृत्वा तं विनि- वेदयेत्' । तथा 'सर्व सहा वसुमती सहते न विदं हयम् । प्रकार्यपादघातच दोपतापं तथैव च। तथा 'नव निर्वा- पयेहीपं देवार्थमुपकल्पितम्। दोपहर्ता भवेदन्धः काणी निर्वापको भवेत्। विष्णुधर्मोत्तरे। 'यावक्षिनिमेषाणि दीपो देवालये ज्वलेत्। तावहर्षसहस्राणि स्वर्गलोके मही- यते। तथा 'यः कुर्यात्तेन कर्माणि स्यादमी पुष्पितेक्षणः' । तेन देवदत्तदीपेन। विष्णुसंहितायाम्। 'तं तिलतैले विना न किञ्चिद्दोपार्थ' इति । दद्यादित्युबोयते । नरसिंह- पुराण। 'मांचकं पनसं जम्बू तथान्य लवलीफलम्। प्राचौ- नामलकं श्रेष्ठ मधुकोडम्बरं तथा । यत्नपकमपि ग्राह्य कदलीफल मुत्तमम्'। प्राचीनामलकं करमर्दकम् । पुराणम्। 'अपर्युषितपक्कानि दातव्यानि प्रयत्नतः। खण्डा- ज्यादिकृतं पक्क नैव पर्युषितं भवेत्' ब्रह्माण्डपुराणे' । 'ताम्बलमुज्ज्वलं दद्यात् यो विप्रेभ्यः समाहितः। शिवाय केशवायाथ नाकलोके स पूज्यते'। श्रीभागवते। 'यददिष्ट- तमं लोके यच्चापि प्रियमात्मनः। तत्तनिवेदयेन्मह्य तदान न्याय कल्पाते'। मह्य वासुदेवाय। विष्णुसंहितायाम् 'नाभक्ष्य नैवेद्यार्थे भक्ष्येष्वजामहिषीक्षौर वर्जयेत्। पञ्चनख मध्यवराहमांसानि चेति'। नाभक्ष्यमिति यवर्णस्य यदभा वराह- ·७२ एकादशीतत्त्वम् । स्वरूपतो लशनादि तत्तेन न देयम्। न तु रात्रौ दध्याद्यपि । पञ्चनखश्च शशातिरिक्तः। 'मागं मांसं तथा छागं शाशं समनुयुज्यते। एतानि हि पियाणि स्युः प्रयोज्यानि वसु- धरै'। इति वराहपुराणे भगवहाक्यात् । तथा 'माहिषञ्चा- विकं छागमयानि कमुदाहृतम्। माहिषं वर्जयेन्मांसं क्षीरं दधि वृतं तथा'। देवल: । 'चाण्डालेन शना वापि दृष्ट हविरयाज्ञिकम्। विडालादिभिरुच्छिष्ट दुष्टम विवर्जयेत्। अन्यत्र हिरण्योदकस्पर्शात्' इति । कालिकापुराणे। 'यस्थ यहीयते वस्त्रमलद्धारादि किञ्चन । तेषां दैवतमुच्चार्य कृत्वा प्रोक्षणपूजने। उत्सज्य मूलमन्त्रेण प्रतिनाम्ना निवेदयेत्'। प्रोक्षणादिलक्षणन्तु। 'उत्तानन तु हस्तेन प्रोक्षणं समुदा- हतम्। न्यश्चताभ्युक्षणं प्रोक्तं तिरसावोक्षणं स्मृतं' विष्णु- धर्मोत्तरे। द्रव्यागां तत्तद्दे वतमभिधाय । 'गृह्णन्तु सर्व- दैवत्य यदनुक्तं हिजोत्तमाः। तज्ज्ञेयं विष्णुदैवत्य सर्व वा विष्णुदैवतम्। गोतमः । 'अन्तर्जानु करं कृत्वा सकुशन्तु तिलोदकम् । फलांशमभिमन्धाय प्रदद्यात् श्रयान्वितः' । योगियाज्ञवल्करः । 'अविग्रहो देवो भावग्राह्यो मनोमयः । तस्योङ्कारः स्मृतो नाम तेनाहूत: प्रमोदति'। विष्णुपुराणे । 'अोझारो भगवान् विष्णुस्त्रिधामा वचसाम्पतिः । तदुचारण- तस्तं तु विनाशं यान्ति राक्षसाः। विधामा वीण्यकारी- कारमकाररूपाणि सामान्युत्पत्तिस्थानानि यस्य स तथा । तथा 'गत्वा गत्वा निवर्तन्ते चन्द्रसूर्यादयो ग्रहाः। अद्यापि न निवर्तन्ते हादशाक्षरचिन्तकाः'। नारसिंह। 'सर्ववेदान्त- मारार्थसंसारार्णवतारकः। गतिरष्टाक्षरो नृणामपुनर्भवकाङ्गि- णाम्। यस्य यावांस्तु विखासस्तस्य सिद्धिस्तु तावती। एतावानिति नैतस्य प्रभावपरिमीयते'। तथा 'हत्युण्ड- - ·एकादशीतत्त्वम्। तथाच रोकममध्यस्थ शङ्खचक्रगदाधरम्। एकाग्रमानसो ध्यात्वा विष्णु कुर्य्याज्जपं हिजः'। तथा 'प्रष्टाक्षरस्य मन्त्रस्य ऋषिर्नारायणः स्वयम् । छन्दश्य देवी गायत्री परमात्मा च देवता। नमो नारायणायेति मन्त्रः सर्वार्थसाधकः । भक्तानां भजतां तात स्वगमोक्षप्रदायकः'। जपमानसे चेति गणपाठात् व्यक्तवचने मानसे च जपशब्दार्थसिद्धिः। देवतां ध्यायन् जपं कुर्यात् इत्यादिना ध्यानमत्राङ्गमुक्तम्। यत्तु । 'मन्त्रार्थ चिन्तनाभ्यास: स उतो मानसो जपः'। इत्यनेन शब्दार्थयोश्चिन्तनमुक्तम्। तत्रापि जपशब्दबलात् शब्दचिन्तनं प्रधानम् अर्थचिन्तनन्त्वङ्गम्। योगियान्नवल्काः। 'वाच्यः स ईखर: प्रोतो वाचकः प्रणवः स्मृतः । वाचकेऽपि च विज्ञाते वाच्य एष प्रसौदति'। अतएव 'मनसा धारयन् मन्त्रं जिह्वोष्ठी नेव चालयेत्। अभावे त्वक्षमालायाः कुशग्रन्थया च पर्वणा'। हारोतः । 'मन्त्रार्थनो जपन् जुह्वत्तथैवाध्यापयन् हिजः । स्वर्गलोकमवाप्नोति नरकन्तु विपर्यये। नरकस्थिति निन्दा मन्त्राथज्ञानप्रशंसापरा मन्वंकवाक्यत्वात्। न तु मर्वथा निषेधपरा। 'वेदार्थोपनिबन्धृत्वात् प्राधान्य हि मनोः स्मृतम्। मन्वर्थ- विपरीता या सा स्मतिर्न प्रशस्यते' इति वृहस्थत्युक्तविरुहा स्यात् । मनुस्तु क्रमाच्छष्ठामाह। 'अज्ञभ्यो ग्रन्थिन: श्रेष्ठा- ग्रन्थिभ्यो धारिगो वराः। धाग्भ्यिो ज्ञानिनः श्रेष्ठा जानिभ्यो व्यवसायिन। ग्रन्थिनो ग्रन्थमापेक्ष्यपाठिनः । धारिणस्तद- नपेक्षपाठिनः । ज्ञानिनोऽधौनशास्त्रार्थ ज्ञाः। एवं 'वेदस्या- ध्ययनं सर्व धर्मशास्त्रस्य चापि यत्। अज्ञानतोऽथ तत्सर्व तुषाणां कण्डनं यथा' इति व्यासवचनं तथैव व्याख्येयम् । व्यवसायिनः शास्त्रार्थानुष्ठायिनः। जपविधिमाल पुरखरए - अन्यथा ·। एकादशीतत्त्वम् । चन्द्रिकायाम्। 'कनिष्ठानामिका मध्या चतुर्थी तर्जनौ मता। तिम्रोऽङ्गल्या स्त्रपर्वागो मध्यमा चैकपविका। पर्वहयं मध्य- माया जपकाले विवर्जयेत्। एवं मरु विजानीयात् टूषितं ब्रह्मणा स्वयम्। आरभ्यानामिकामध्यात् प्रदक्षिणक्रमण तु। तजनो मूल पर्यन्तं जपेद्दश सु पर्व सु। अङ्गलिन वियुञ्जीत किञ्चित् सङ्काचवेत्तलम्। अङ्ग लौनां वियोगे तु छिद्रेषु सबते जपः। अङ्ग ल्यग्रेषु यज्जप्त तज्जप्त मरुन्लङ्घने। पर्व- मन्धियु यज्जप्त तत्सवं निष्फन्नं भवेत' । मन्वतन्त्र प्रकाश 'तबालिजपं कुर्वन् माग ठाङ्गनिभिर्जपेत्। अङ्गष्ठेन कृतं कर्म विना तदफन्नं भवेत्। मन्त्र कोषे। 'हृदये हम्तमादाय तिव्यक कृत्वा कगङ्गलो: । पाच्छाद्य वासमा हस्ती दक्षि. गगन मदा जपत्। कल्पान्तरमाह 'अनुलोमविलोमस्यविन्दु- युनाटकाचरैः। क्षमरु कैः माष्ट वर्ग: कृतया वर्णमालया। प्रत्यक वर्ग युमन्त्रा जप्ता: न्यः तिमिडिटा'। तामाहुः 'अकारादिकागन्त पञ्चाशन्मगिमूत्र कम । क्षकारं मेरु- मस्थ न लकारादिविलामतः। वर्गाष्टकविभेदन शतमष्टोत्तरं भवेत्। वैरिमन्ना अघि नृणामन्य मन्त्राश्च किं पुनः' । अकागदिल कारान्तता अनुल्लामता विनोगता क्षकारस्तु मरुतया न संख्याघटकः। साष्टवर्ग: अकचट तप यशवर्गयुतः । 'एकीकान्तरितं मन्त्र जपेदवं फल- प्रटम् । 'ब्रह्मनाडौगतानादिक्षान्तवर्णान् विभाव्य च। अणं विन्दुयुनं कृत्वा श्रेष्ठं मन्त्र जीत् पुनः । अकागदिषु संयोज्य तथा कादिषु च क्रमात् । तदा लिपि- भवदर्णमालाईश तमंख्यया। अनया मर्वमन्त्राणां जपः सर्वार्थ- ग्रथिता शक्तिसूत्रेण' इति तन्वान्तग्दर्शनात् । कुण्डलिनी सूत्रत्वेन भावनौया। जपसमर्पणमाह 'गुयाति- लकाराद्यराकान्तता अन्यत्र माधकः ।

·एकादशीतत्त्वम् । ५ मन्तः । । । गुध गोप्ता त्वं ग्टहागासात् कृतं जपम । मिडिर्भवतु मे देव त्वत्प्रमादात् त्वयि स्थिते । मन्त्री लोकं पठित्वा तु दक्षहस्तेन विष्णवे। मूलानुनाय तोयेन दक्षहम्त निवेदयेत्' । अनु- विद्याकरतम्। 'महन या शतं वापि दश वानु- दिन जपेत्। कुर्यादष्टाधिकं तेषामिति जपे विधिः स्मृतः । तन्त्रान्तरे। । 'विक्षेपायवालच्याज्ज वहोमाञ्चनान्तरा। उत्ति. ठति तटा न्यास षडङ्ग विन्यमेत पुनः' । पधरने 'अपवित्र कगे लग्नः शिरसि पाहतोऽपि वा। प्रलपन् वा जपेद् याव- तावन्निष्फन्नमच्यते'। विष्णुपगणे। 'मवेटेष यत् पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत् फलम् । तत् फलं नर प्राप्नोति स्तुत्वा देवं जनार्दनम्। स्कान्दे । 'अहन्यहनि यो मर्यो गोताध्यायन्तु मंपठेत् । हात्रिंशदपराधैश्च अहन्यहनि मन्यते' । ते च अप- गधा वराहपुराण टर्शिताः। श्रोभागवत 'नानातन्त्र विधानेन कलावपि तथा शृणु। धेयं मदा परिभवघ्नमभौष्टदोहं तीर्था- स्पदं शिवविरिञ्चिनुतं शरण्यम्। भृत्यात्तिहं प्रणतपाल- भवाधिपोतं वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् । त्यता सुदु. म्त्वजसुरमितराज्यलक्ष्मों धर्मिष्ठ प्रायवचमा यटगादरण्यम् । मायामगं दयितयेप्सितमन्वधावट वन्दे महापुरुष ते चरणार- विन्दम् । एवं युगानुरूपान्या भगवान् युगतिभिः । मनुजे. रिज्यत गजन् श्रेयमासोश्वरी हारः। स्तुत्वा प्रमोट भगव- निति वन्दत दण्डवत् । शिरी मत्पादयोः कृत्वा बाहुभ्याच परम्परम । प्रपन्न' पाहि मामोग भीतं मृत्युभवाण वात्' इति भगवहाक्यम्। स्मृतिः। 'न टेवं पृष्ठतः कृत्वा प्रणाम कचिढात्। वरमुत्थाय कलव्य न वृथा भ्रमण चरत'। एतविणोति । 'पश्चात् कृत्वा तु यो टंवं भ्रमित्वा प्रगाम- वरः। तस्य हिकं फलं नास्ति न परत्र दुरात्मनः । নগ্ন ·एकादशीतत्त्वम्। क्षणः। भान्सा चतुःपाशं श्रीकणं यो नमेवरः । साष्टाङ्गप्रणि. पासेन तस्य मुक्तिः करे स्थिता'। स्मृतिः। 'अध्य कृत्वा तु शन य: करोति प्रदक्षिणम्। प्रदक्षिणी कता तेन मप्त- दीपा वसुन्धरा'। वामन पुराणे। 'प्रदक्षिणं यस्त्रि: कुर्यात् माष्टाङ्गकप्रणामकम् । दशाश्वमेधस्य फलं प्राप्याबात्र मंशयः। नारमिंहे। 'उरसा शिरसा दृष्ट्या वचमा मनमा तथा। पङ्गयां कराभ्यां जानुभ्यां प्रणामोऽष्टाङ्ग ईरितः'। विष्णुधर्मोत्तरे। 'जानुभ्याञ्चैव पाणिभ्यां शिरमा च विच. कृत्वा प्रणामं देवेशे सर्वान् कामानवाप्नयात्। 'के कृताञ्जलिभिर्नेमः' इति भागवतीयात्। शिरोऽञ्जलि. मंयोगोऽपि नमम्कारः स्मतिः । 'देवताप्रतिमां दृष्ट्वा यतिञ्चैव विदण्डिनम् । नमस्कारं न कुर्याञ्चेदपवासेन शुद्धति'। ब्रह्म- पुराण । 'यत् किञ्चित् क्रियते कम सदा सकतटुष्क तम् । तत् मवं त्वयि मंन्यस्त तत्प्रयुक्तः कगेम्यहम्' इत्यनेन समर्पयेत् । भागवत । 'मन्त्रहीन क्रियाहीनं भक्तिहीनं जनार्दन !। यत् पृजितं मया देव ! परिपूर्ण तटस्तु में। पृजानन्तरं शङ्खपृजा- माह मन्त्र तन्त्रप्रकाशे। 'पूजयेहन्धपुष्पादोः शङ्ख वै देववद बुधः' । नारमिहे 'अतःप्रभृति निर्माल्यं मा लङ्घय महामते !! नरसिंहस्य देवस्य तथान्येषां दिवौकसाम् । 'यश पूजयते देवान् ब्राह्मणो द्रव्यलोभत: । शार्दूल म याति नरकं ध्रुवम्'। भृत्या वेतनेन । टेवन्न:। 'इष्ट दत्तमधीतञ्च तप्तं वाप्यात्मनातपः । प्रयच्छत्वपरभ्यथ धना) धर्मावक्रयो। संवत्सर प्रदीप। 'विष्णालयसमीप. स्थान् विष्णुसेवा ममागतान् । चाण्डालान् पतितान वापि न स्पृष्ट्वा नानमाचरेत् । उत्मवे वासुदेवस्स सायाद योऽशुचि. शङ्ख्या। तादृशं कश्मलं दृष्ट्वा सवासा जलमाविशेत। - भविष्य । भृत्या भरत- ·एकादशोतत्त्वम् । अध हादसोनियमाः । दादण्यामपि विषणु पृजनम् । एका दश्या प्रकुर्वन्ति उपवासं मनोषिणः । उपासनाव हादयां विपणोयहादयन्तथा। इति भविष्य पुराणात्। यहत् या हादश्यां विपासनाय एकादश्यामपवामं प्रकुर्वत स्या इयमपि पठीयुक्ता मप्तमो उपोष्था मप्तम्यां सूर्योपास्नादा इत्यर्थः । तत्र ब्रह्माराड़ पुगणम् । 'कांस्यं मांमं सुरां तोड़ लोभं वितधमाष गणम्। व्यायामश्च व्यवाय दिवास्वप्न तथा जनम् । शिला पिट मसूरांश्च हादशैतानि वैशावः । हादश्यां वजयेन्नित्य सर्वपापैः प्रमुच्यते। पुनर्मोजनमध्वानं यानमावासमैथुन । उपवासफल हन्य दिवा निद्रा च पञ्चमी'। वृद्धशातालपः। 'उपवान हिज : कत्वा ततो ब्राह्मगाभीजनम । कुर्यात्तथास्य सगुण उपवासो हि जायते । मगुगा: साइ:: नारायणमन्त्र जपश्च पाशात्यनिणवामृत कात्यायनः । 'मिथ्या- वाद दिवास्वप्न बहुगो जन्मवने। अटाक्षरं व्रती जया शतमष्टोत्तरं शुचिः। तथा 'मन्वं निवद्य हरये निवेद्यो- पोष व्रती। द्वादश्यां पारणं कुर्यादयित्वाप्रपोट कोम' ! उपोद को पृतिका शाकम् । कुम पुराग । 'कांस्यं मांसं सुगं चौद्रं हिमां तेलम सत्यताम् । दात कोड़ां दिवानिद्रा व्यायाम क्रोधमधमम् । द्वादश्यां द्वादशेतानि वैष्णवः परिवर्जयेत्' । मंवत्सरप्रदीप अभ्यङ्गच पगन्नञ्च तैलं निर्माल्य लइनम । तुलमो चयनं घृतं पुनर्भाजनमेव च। वस्त्रपौड़ां त्याक्षा हादग्यां वर्जयेद्बुधः । अभ्यङ्गी येन केनापि तैलं तिललेलं मावपि निपिदम्। स्मृतिः । 'तञ्च साप तैलं वत्तले पुष्पवामितम्। अदुष्टम् अक्कलञ्च मानाभ्यङ्ग पु नित्यशः' । अभ्यङ्ग हादशोतरपरं नित्यश इति पर्ववारादावपि। वारे द्रव्यदानेनापि प्रतिप्रसवमा इ स्मृतिः। 'रवी पुष्प गुरौ दूर्वा ·एकादशीतत्त्वम्। - भूमि भूमिजवासरे। भागवे गोमयं दद्यात्तैलदोषोपशान्तये। दद्यात्तैले इति शेषः। सूरिमन्तोषे । 'कांस्यमांसं मसूरच चणकं कोरदूषकम्। शाकं मधु पराबञ्च त्यजेदुपवमन् स्त्रियम्'। निर्माल्य लङ्घनमन्यत्रापि निषिद्धमत्राधिकदोषकरं व्रतहानिकर वा। तारं वस्त्रस्य । 'मन्द मङ्गलषष्ठीषु हादश्यां श्रावामरे। वस्त्राणां क्षारसंयोगो दहत्या मप्तमं कुलम् । इति यमवचनात्। 'गुवनं मातुलानञ्च खशुराम तथैव च । पितुः पुत्रस्य चैवान्न न परावमिति स्मृतम्। केशवार्चा रहे यस्य नातिष्ठति महीपत !। तस्वान नैव भाक्तव्यमभक्ष्य ण समं मतम्'। अर्ना शालग्रामादिप्रतिमा। यद्यपि यमन 'परपाकन भक्तेन पुष्ट स्य एहमेधिनः इष्ट दत्तं तपोऽधौलं यस्यान्न तस्य तद्भवेत्। यस्याबेन तु भुक्तेन भायां समधि- गच्छति। यस्यान्न तस्य ते पुत्रा अनादेतः प्रवर्तते' हारोतजमदग्निभ्याम् । 'ब्राह्मणानन दारिदा क्षत्रियान न प्रेप्यताम्। वैश्याने न तु शूद्रत्वं शूद्राने नरकं व्रजेत्' इति परान मामान्यतो निषिद्धम्। तथापि अधिकदोषकरं व्रत- हानिकर वा। वराहपुराणम्। 'अष्टम्याञ्च चतुर्दश्यां षष्ठयाञ्च द्वादशोन्तथा । अमावास्यां चतुर्थ्याच मैथुनं योऽधिगच्छति । तिव्यग् योनी ममागच्छ मम लोकं न गच्छति' । विष्णोः। हादशीमधिकृत्य कात्यायनः । प्रातःस्रात्वा हरिं पूज्य उपवासं समर्पयेत्। अज्ञानतिमिरान्धस्य व्रतेनानेन कंशव !। प्रसौद सुमुखो नाथ ! ज्ञानदृष्टिप्रदो भव। कृष्ण कृष्ण कपालुस्त्वमगतीना गतिर्भव। संसारार्णवमग्नानां प्रसौद मधुसूदन' !। विष्णुधर्मोत्तरे। 'हादश्वाः प्रथमः पादो हरि- वासरसंशकः । तमतिक्रम्य कुर्वीत पारणं विष्णुतत्परः'। पारण. कालः। खल्पापि हादशी। ननु त्रयोदश्यां यदा न स्याहा- । मम ·एकादशीतत्त्वम् । तथाच उप- दशी घटिकाहयम् । उपोया दशमीविहा सरेकादशी तदा' इति नारदीयवाक्यात घटिकाइयमेव पारणकालः । घटिका- दण्डः। यथा ब्रह्ममिद्धान्ते । 'घटी षच्या दिवानिशम्'। पति प्रत्र केचित् धटिकाइयमिति पारण कालोपलक्षणम् अन्यथा तदधिकऽपि हादशीनिर्गमे प्रातर्वावलोकनविद्वाप्य का. दश्युपोष्या स्यात् न च घटिकावयादिषु अपि हित्वमस्तौति तत्रापि तहाक्यादर इति वाच्य पूर्वसंख्यानाशेनैवोत्तरसंख्योत्- पादनात् । अन्यथा पशुना यजेत इत्यत्र एकत्वमंख्याविव- क्षायामपि उपात्तपश्व वयवविनाशे पखन्तरावयवेन सहानुष्ठानं प्रतिपद्यत त। तस्माद् यथा काकेभ्यो दधि रक्षतामित्यनेन उप- घातकमात्र लक्ष्यते तेन खादिभ्योऽव रक्षत एव । भट्टपादाः । 'काकेभ्यो रक्षतामवमिति बालोपदेशतः । घातप्रधानत्वात् श्वादिभ्यो न हि रक्षते' । तथाच घटिकाइय- मित्वनेनापि पारण योग्यकालोऽपि लक्ष्यत इत्याहु: तव। प्रत्यक्ष एवं पूर्वसंख्याप्रत्यय नाशादुत्तरसंख्या प्रत्ययोत्पादनियमः शाब्दबोधे तु न तथा नियम इति सिद्धान्तः । पशुना यजेत. त्यत्र विवेयविशेषण त्वेन एकत्वस्य विवक्षितत्त्वाद्वित्वव्यव. अत्र तु कालदयं त्रयं वापौत्यनास्थयोक्तः स्वल्पेत श्रवणात् जलेन पारणाश्रवणाच। घटिकादयं न नियमः किन्तूपलक्षणम्। तथाच नारदीये। 'एकादश्या: कला ह्येका हादश्याच कलाइयम्। हादश हादशीर्हन्ति वयो. दश्यान्तु पारणम्। कलादयं त्रयं वापि हादशौ च यदा भवेत्। पारणे मरणे वापि तिथिस्तात्कालिको स्मृता' । तात्कालिको न तु उपवासादिवत्तिथ्यन्तरसहायतापि । 'स्वल्पायामपि राजेन्द्र ! हादश्यामरुणोदये। मानार्चनक्रिया: दानहोमादिसंयुताः'। गागड़े। 'यदा स्खल्या च्छेदः । तथा कार्या ·एकादशीतत्त्वम्। हादशो स्यादपकर्षस्ततो भवेत्' । अपकर्षः कर्मण इति शेपः । भागवतटीकायाम्। 'कलाहां हादशी दृष्ट्वा निशीथा. दूवमेव हि। प्रामध्याह्नया: क्रियाः सर्वाः कर्तव्या: शम्भु- शासनात्'। निशीथात् महानिशायाः। 'विशेषतो निशीथे च शभं कम न शर्मणे । अतो विवर्जयेत् प्राज्ञो दानादिषु महानिशाम्' इत्यनेन निशीथ महानिशयोरकत्वश्रुतेः पूर्ववच- नेऽरुणोदय इति श्रुतश्च । स कालथ स्कान्दनारदीययोः । 'उदयात् प्राक् चतस्रस्तु नाड़िका अरुणोदयः' । तथा हला- युधस्ता स्मृतिः। 'प्रदोष घटिकायुग्म प्रभाते घटिकाहयम् । दिनवत् सर्वकर्माणि कारयेत्र विचारयेत्'। अत्रापि सामर्थ्य कात्यायन: । 'सन्ध्यादिकं भवेन्नित्यं पारणन्तु निमित्ततः । प्रद्भिस्तु पारयित्वा तु नैत्तिकान्ते भुजिक्रिया'। देवलः । 'सङ्कटेऽरिक्षये प्राप्त हादश्यां पारयेत् कथम्। अद्भिस्तु पारणं कृत्वा पुनर्नक्तं न दोषभाक्'। नक्त नक्तव्रतम् । एतदप्युपलक्षणं सङ्कल्पविषये इत्युपक्रमात्। अद्भिः पारण- विधानात्तवियमः। हादश्यनिगमे तु नारदीयं त्रयोदश्यान्तु शुद्धायां पारणं पृथिवीजलम् । शतयज्ञाधिकं वापि नरः प्राप्नोत्यसंशयम्'। पारणं तुलसीमिश्रितनैवेद्येन कुर्यात् । तथाच स्कन्द पुराणम् । ‘कृत्वा चैवोपवासन्तु भोक्तव्यं हादशी. दिने। नैवेद्य तुलसौमिथं हत्याकोटिविनाशनम्'। अस्य व्रतस्य न वतिनां व्रते इति विष्णु वचनादशोचेऽपि कर्त्तव्यता अत्र तिनामारब्ध तिनामित्यर्थतया अशौचे प्रारम्भो न कार्यः। विष्णुधर्मोत्तरे। 'असम्भाष्यान् हि सम्भाष्य तुलस्याः कलिकादलम् । मामलक्याः फलं वापि पारणे प्राश्य शुध्यति'। संवत्सरप्रदीपे। 'यस्य नाभौ स्थितं पत्रं मुखे शिरसि कर्णयोः। तुलसीसम्भवं नित्यं तीर्थ स्तस्य मखैच ·एकादशीतत्त्वम् । ८१ किम्। युतो यदि महापापैः सुकतं नार्जितं यदि। तथापि गौयते मोक्षस्तुलसी भक्षिता यदि'। विद्याकरतानि । 'यः कविष्णवो लोके मिथ्याचारोऽप्यनाथमी। पुनाति सक. लान् लोकान् शिरसा तुमसी वहन् । विष्णोःशिरःपरिभ्रष्टा भक्त्या यस्तुलसी बहेत् । सिद्यन्ति तस्य कार्याणि मनसा चिन्तितान्यपि। न धारयन्ति ये मालां तुलसौकाष्ठसम्भवाम् । नरका निवर्तन्ते दग्धाः कोपाग्निना हरेः। अरुद्राक्षधरो भूत्वा यत् यत् कर्म च वैदिकम्। करोति जपहोमादि तत् सवें निष्फलं भवेत्। स्कान्दे। 'ध्यानधारणहीनोऽपि रुद्राक्षं धारयेत्तु यः। सर्वपापविनिर्मक्त: म याति परमा गतिम् । तथा 'कत्वा चैवोपवामन्तु भोक्तव्यं हादशीदिने । नैवेद्य तुलमोमिनं हत्याकोटिविनाशनम्' । अथ स्वदत्तनैवेद्यभक्षणम् । ननु दत्तस्याविनियोज्यत्वात् खदत्तनैवेद्यं कथं भुजीतेति चेत् । वचनात्तथा यथा स्वदत्ते. ऽपि तस्मात् क्रयणात् स्खोपयोगः । तथाच आखमेधिके पर्वणि युधिष्ठिरं प्रति व्यासवचनम्। 'दत्तैषा भवता मह्यं तां ते प्रति ददाम्यहम्। हिरण्य टीयतामेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो धगम्तु ते'। यथा वा मध्यमपिण्डभोजनं पनगाः । 'माता वै मध्यमं पिण्डं पत्नी प्रानाति वाग्यता' । लिखितौ। 'पत्री वा मध्यमं पिण्डमश्रीयादातवमाता'। वायुपुराणे। 'पा प्रजार्थं टद्याहि मध्यमं मन्त्रपूर्वकम् । सामगानां मन्त्रस्त। 'पाधत्त पितरो गर्भ कुमार पुष्कर- सजम्'। यह पुरुषः स्यात् इति। मत्स्यपुराणे। 'पनौन्तु मध्यमं पिण्णमाशयेहिनयान्विताम् । पाधत्त पितरोगर्भ मत्तः सन्तानवनिम्'। एष मन्त्रः पौराणिकत्वात् साधारणः । मलते तु विष्णुधर्मोत्तरम्। 'पवं पुष्पं फलं तोयमनपानाद्य- तथाच यमः।

·एकादशीतत्त्वम्। । मौषधम्। अनिवेद्य न भुस्खोत यदाहाराय कल्पितम् अनिवेद्य हरेभञ्जन् सप्तजन्मानि नारको'। स्मृति: 'भक्त घणःक्षणो विष्णोः स्मृति: सेवा स्ववेश्मनि। स्वभोज्यस्यार्पणं दानं फलमिन्द्रादिदुर्लभम्'। खभोज्यस्य मनतवैश्वदेवाद्य वशिष्टरूपस्य। यथा 'अर्घ स केवलं भुतो यः पचत्यात्म- कारणात्। यजे शिष्टाशनं ह्येतत् सतामन विधीयते। भुक्तवत्सु च विप्रेषु स्वेषु नृत्येषु चैव हि। भुञ्जीयातां ततः पश्चादवशिष्टन्तु दम्पती'। अतएव स्मृतिः। 'यस्य चाग्नौ न हयेत यस्य चानन दीयते । न तोज्यं हिजातीनां भुक्का तूपवसेदहः'। शङ्खलिखितौ। 'न तदनीयादयदव टेवपिटमनुष्याथं न कुर्यादिति' । अत्र पित्रार्थमित्यनेन पिटवलिनित्य श्राद्धावशिष्ट प्रतीयते । व्यक्त मार्कण्डेय- पुराण। 'देवतातिथिभृत्येषु भूतेष्वभ्यागतेषु च । अभुक्तवत्स येऽन्ति तहत्पित्रग्निपक्षिषु। दुष्टावपूयनिर्यासभुजः शूची- मुखास्तु ते। जायन्ते गिरिवर्माणः पश्येते यादृशा नराः' । मरा इत्यत्र कर्मकर्ततोभयप्राप्ती कर्तृत्वमेव । 'अपादान- मम्प्रदानकरणाधारकर्मणाम्। कर्नुश्चान्योन्यमन्देहे परमेक प्रवर्त्तते' इति संक्षिप्तसारात्। ततस तदन्न विष्णवे निवेद्य भोलाव्यम्। यत्त 'पिटशेषन्तु यो दद्यात् हरये परमात्मने । रेतोधाः पितरस्तस्य भवन्ति केशभागिनः' इति भागवतोत्र तत् पिटदत्तप्रतिग्टहीतविषयमिति मत्स्यसूताम्। 'अनि- वेद्य न भोक्तव्य मत्स्यमांसादिकञ्च यत् । अव विष्ठा पयोमूत्रं यहिष्णोरनिवेदितम्'। अनेन स्वभोज्य मत्स्यादिदेयमुक्ताम् । प्रागुक्त विष्णु पुराणवचनेनानेवंविधं निषिद्धमित्य विरोधः । प्रत- एव अयोध्याकाण्डे श्रीरामवाक्यम्। 'यदन्नः पुरुषो राजं. स्तदबास्तस्य देवताः' इति। भागवते 'वयोपभुक्तमम्गन्ध ·एकादशीतवम् । ८३ २ । वासोऽलङ्कारचर्चिताः। उच्छिष्टभोजिनोदासास्तव मायां नये महि'। तथा वृदिरूपं मुखे नाम नैवेद्यसुदरे हरेः । पादोदका निर्माल्य मस्तके यस्य सोऽच्युतः। तस्यैव षष्ठ- स्कन्धीयपयोव्रते। 'उहास्य देवं खे धानि तविवेदितमग्रतः । प्रद्यादात्मविशुद्ध्यर्थं सर्वकामसमृदये। उहास्य विमुन्य अत्र चित्तशुद्यादिफलकथनादन्यत्रापि भोजनाग्रत: खदत्त. नैवेद्यभक्षणमवगम्यते । अन्यथा व्रताले फलानुपपत्तिः । अष्टमस्कन्धेऽपि 'गन्धपुष्पादिभिश्चार्चेद्दादशाक्षरविद्यया । शृतं पयसि नैवेद्यं शाल्यनं विभवे सति। समर्पिः सगुड़ दत्त्वा जुहुयान्मलविद्यया। निवेदितं तद्भताय दद्याद्यजीत वा स्वयम्'। यत्तु 'देवहिजद्रव्यापहर्ताऽप्स, निमग्नोऽघमर्षण- मावर्तयेत्' इतिसूमन्तूक्तम् । 'अपि दीपावलोक मे नोपयुया- निवेदितम्' इति श्रीभागवतीयञ्च तह वोपभुज्यमानद्रव्य परम्। अतएव योगिनौतन्वे । 'मणिमुक्तासुवर्णानां देव- दत्तानि यानि च। न निर्माल्य द्वादशाब्दं ताम्रपान तथैव पटौ शाटौ च षण्मासं नैवेद्यं दत्तमावतः। मोदक कषर व यामार्द्धन महेश्वरि !। पट्टवस्त्र विमासश्च यन्त्रसूत्रं त्वहःस्मृतम्। यावद्दष्ट भवेदन्नं परमानं तथैव च। विसर्ज- नौये देवे तु विसर्जनात्तदीयद्रव्यप्रतिपत्तिव्यवहारः । संवत् मरप्रदौपे ब्रह्मपुराणम्। 'अम्बरीष नवं वस्त्रं फलमबं रमा- दिकम् । कृत्वा कणोपभोग्यञ्च सदा सेव्यं हि वैष्णवैः । अम्बरीष हरेलग्न नौरं पुष्प विलेपनम्। भक्त्या न धत्ते शिरसा चाण्डालादधिको हि सः। तथा 'अम्निष्टोमसहमेय वाजपेयशतैस्तथा। तुल्यं फलं भवेह वि! विष्णोनैवेद्य- भक्षणात्'। मल्यसूतो। 'एकान्तभक्तो देवस्य भोजनादौ मनोरमे। श्रुत्वा परेरितं नाम मुच्यते दिनकिखिषात।

·८४ एकादशी तत्त्वम् । तव मन्त्रः। स्त्रीशूद्रोतां न शृणुयादभावे विजपेत् स्वयम्' । 'उच्छिष्टभोजिनस्तस्य वयमुच्छिष्टकाचियः । येन लोला. वराहेण हिरण्याख्यो निपातितः । तथा 'पादोदकच्च निर्माल्यं नैवेद्यञ्च विशेषतः। महाप्रसाद इत्य का ग्राह्य विष्णोः प्रय. वत:'। पादोदकग्रहणे मन्त्रः । 'कृष्ण कृष्ण महावाहो भक्तानामातिनाशन। सर्वपापप्रशमनं पादोदकं प्रयच्छ में। तहारणमन्त्रः। 'अकालमृत्युहरणं सर्वव्याधिविना- शनम्। विष्णोः पादोदकं पुण्य शिरसा धारयाम्यहम् । तत्रानुष्ठान करणत्वेन विधानात् पूर्वसिद्धमन्त्राणामस्यैव करण- त्वान्मन्त्रान्त कारम्भः। तीर्थकाण्ड कल्पतरौ नरसिंहपुरा. णम्। 'गङ्गाप्रयागगयनैमिषपुष्कराणि पुण्यानि यानि कुरु- जाङ्गलयामुनानि। कालेन तीर्थसलिलानि पुनन्ति पापात् पादोदकं भगवतस्तु पुनाति सद्यः'। पद्मपुराणे । 'ये पिबन्ति नरा नित्यं शालग्रामशिलाद कम्। प्रक्षालयन्त्यसन्दिग्ध ब्रह्म- हत्यादिपातकम्। वशिष्ठसंहितायाम्। 'शालग्रामशिला- तायमपीत्वा यस्तु मस्तके। प्रक्षेपणं प्रकुर्वीत ब्रह्महा स निगद्यते'। स्मृतिः। 'नैवेद्य प्राशनात् पूर्व देवपादोदका. हुतिः। होतव्या जठरे वही खेन पाणितलेन तु'। तेन पादोदवनापोशानं कला प्राणाहुतिर्नैवेद्यन कार्या। वह च- गृह्यपरिशिष्टे । 'पवित्रं विष्णुनैवेद्यं सुरसिहर्षिभिः स्मृतम् । अन्यदेवस्य नैवेद्यं भुक्ता चान्द्रायणं चरेत्। अग्राह्य शिव- निर्माल्य पत्र पुष्य फलं जलम्। शालग्रामशिलास्पर्शात सर्व याति पवित्रताम्'। कालिकापुराणम् । 'यो यह वार्चन- रतः स तत्रैवेद्यभक्षकः। केवलं सौरशे तु वैष्णवो नैव भक्ष- येत्। समानं त्वन्यनैवेद्य भक्षयदन्यदैवतः'। भविश्थे। यि नोपयोल्लव्यं रुद्रस्य तपनस्य च। उपयुज्य च ·एकादशी तत्वम् । ८५ सम्मोहात् मरके पच्यते ध्रुवम्' । अतएव पुरसरणचन्द्रि कायाम्। 'सुसुम्ना वर्मना पुष्पमाघ्रायोहासयेत् सुधीः । निर्माल्य शिरसा धायं सर्वाङ्गेष्वनुलेपनम् । नैवेद्यञ्चोप- युनीत दत्त्वा तद्भक्तिशालिन'। नन्दिकेखरपुराणे। 'दत्त्वा नैवेद्यवस्त्राणि नाददौत कदाचन । त्यता व्यं शिवमुद्दिश्य तदा दानेन तत्फलम्' इति शिवदत्ते विशेषः। स्मृतिः । 'ब्रह्मचारियहस्यैश्च वनस्थयतिभिः सह। भोक्तव्यं विष्णु- नैवेद्य नात्र कार्या विचारणा'। 'यत्तु यदन्तकारं नैवेद्य भुक्त्वा कच्छ्र यतिश्चरेत्' इति वचनं तहिष्णुनैवेद्येतरपरम्। अथ जलाशयोत्सर्गः। 'प्रदद्यात् सर्वभूतेभ्यो जलपूर्ण जलाशयम्' इति मत्स्य पुराणाज्जलाशयोत्सर्गस्य सर्वभूतसम्प्र- दानकत्वेनापकष्टचेतनोद्द श्यकत्वादुई श्यगतवामित्वाजननात् यागत्वम्। तथाच श्राइविवेकः। देवतोद्देश्य कद्रव्यत्यागो यागः। देवतात्वञ्च वेदमेयत्यागोद्दे श्यत्वम्। उद्देश्यत्वच तस्येदमित्यारोपविषयत्वमिति। अतएव जलाशयोत्सर्गमुपक्रम्य मत्स्यपुराणे 'प्राप्नोति तयागवलेन भूयः' इति यागत्वेनाभि- हितम्। ततश्च तज्जलं स्वस्खत्वदूरीकरणेन नद्यादिवत् साधारणीकृतम्। 'सामान्य सर्वभूतभ्यो मया दत्तमिदन- लम्। रमन्तु सर्वभूतानि नानपानावगाहनैः' इति मन्त्र- लिङ्गादुपादानं विना कस्यापि न स्वत्वमिति। ततश्चान्य- यागवदुत्तरप्रतिपत्तेरश्रुतत्वेन साधारणजलस्य परिग्रहमात्रेय गोतमोतेन नात्र स्वामित्वश्रुतेयजमानस्यापि तथात्वेन खामित्वात् तत्र स्नानादावदोष इति। तथाच गोतमः । 'स्वामी ऋक्थक्रयसंविभागपरिग्रहाधिगमेष । ब्राह्मणस्वा. धिकं लब्ब क्षत्रियस्य विजितं निविष्ट वेरा शूदयोः' इति परिग्रहोऽनन्यपूर्वस्य जलवणकाष्ठादेः स्वोकार इति मिता- - ८-क ·एकादशीतत्त्वम् । चरा। सधवाया वृत्त्यधिकारे व्यतामाह पापस्तम्बः । 'दायाचं शिलोऽनौ चान्यच्चापरिग्रहीतम्' इति। अपरिग्टहौतमन्या. खोकतमस्खामिकमिति यावत् । निविष्ट वेतनलब्ध निर्वशो भृतिभोगयोरित्यमरत्रिकाण्डशेषयोः । अथ रजःस्वलासूकिनोव्रतम्। पुलस्त्यः । 'एकादश्यां न भुञ्जीत नारी दृष्ट रजस्थपि'। नारी विधवा । निषेधात्। तथाच विष्णुः । 'पत्यो जीवति या नारी उपोष्य व्रतमाचरेत्। घायुष्य हरते पत्युनरकञ्चैव गच्छति' । 'तथाच बहुकालिकसङ्कल्पो रहीतच पुरा यदि। मृतके सूतके चैव व्रतं तवेव दुष्यति'। एतेन काम्यव्रतारम्भोऽशौचे न कार्यः। 'मृतके सूतके चैव न त्याज्य हादशीव्रतम्'। नथा 'सूतक मृतकं चैव प्रणम्य मनसा हरिम्। एकादश्यां न भुजीत व्रतमतन लुप्यते' । मृतके च नरः स्त्रावति प्रथम- चरण पाठी वराहपुराण भविष्योत्तरपद्मपुराणयोः। 'एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि। सूतक मृतके वापि अन्य- मिनप्यशौचके। सर्वथा न परित्याज्या इच्छता श्रेन प्रात्मनः नत्र यदि दैवात् परित्यक्तं देवार्चनादिकं तदा सूतकान्त कुर्य्यात् । तथा मत्यपुराणे। 'व्रतस्यान्ते नरः सात्वा पूज- यित्वा जनार्दनम्। दानं दत्त्वा विधानेन व्रतस्य फलमश्रुते'। एकादशौमुपक्रम्य वराहपुराणम्। तस्मात्प्रमादे दुःखे वा सूतके मृतकऽपि वा। खात्वा काम्यव्रतं कुर्यात् दानार्चन- विवर्जनम्'। मस्यपुराणम्। 'गर्भिणी सूतिका नक्तं कुमारी यदा शहा तदान्येन कारयेत् क्रियते सदा'। उपवामाचरणे गर्भादिपौड़ासम्भावनायाम्। नक्लं भोजन कुर्यात्। 'उपवामेष्वशकास्य तदेव फलमिच्छतः । सेन योगानां किमिष्ट' व्रतमुचताम्' इति नारदप्रश्नानन्तरम् चरजस्खला। अनभ्या- ·एकादशीतत्त्वम् । छतः। 'उपवासेष्वशक्तानां नक्तं भोजनमिष्यते' इति मत्स्यपुराण एव ईश्वरवचनात्। खयमशहा शुद्धहारा पूजादि कारयेत् । कायिकमुपवासादि सदा शालिकाले स्वयं क्रियते। स्मृति- परिभाषायामप्येवम्। अथ उपवासानुकल्पः । मनुः । 'विखैच देवैः साध्येच ब्राह्मणैश्च महर्षिभिः। प्रापत्सु मरणाशीतैर्विधि: प्रतिनिधिः प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्तते। न साम्परा- यिकं तस्य दुर्मत विद्यते फलम्' । पत्र प्रापप्रतिनिध्यनुकल्पानां पर्यायता कालविवेकतवराहपुराणञ्चाशती। 'उपवासा. समर्थस्तु किञ्चिद्भक्ष्य प्रयोजयेत्' । तथा एकादशीमधिकृत्य स्मृतिः । 'एकभक्तन नक्तन भक्षन् हडातुरः क्षिपेत्' । नारदीये 'अनुकल्यो नृणां प्रोक्त: क्षौणानां वरवर्णिनि। मूलं फलं पय- स्तीयमपभोग्य भवेच्छभम् । न त्वेवं भोजनं कैविटेकादश्यां प्रकीर्तितम्'। एवमनुकल्पातिरिक्तम् । ब्रह्मवैवर्तः । वासासमथचेदेकं विप्रन्तु भोजयेत्। तावहनानि वा दद्यात् यताहिगुणं भवेत्। सहसम्मितां देवीं जपहा प्राणसंय- मान्। कुर्याद्वादशसंख्याकान् यथाशक्ति व्रते नरः'। देवों गायत्रीम्। वायुपुराणे 'उपवासनिषेधे तु किञ्चिद्भक्ष्य प्रक ल्पयेत् । न दुष्यत्युपवासेन उपवामफलं भवेत् । नक्त हविष्याबमनोदन वा फलं तिलाक्षौरमथाम्बु चाज्यम्। यत् पञ्चगव्यं यदि वाथ वायुः प्रशस्तमनोत्तरमुत्तरश' । निषेधस्तु प्रसामर्थ्यादपोति। तत्रापि हविष्यादिरनुकल्पः । अत्र सर्वत्र तुलसी भक्षयेत्। 'तुलसी विना या क्रियते न पूजा सानं न तद् यत्तुलसी विवर्जितम्। भुक्त न तद् यत्तुलसौविवर्जितं पोतं न तद् यत्तुलसौविवर्जितम्' इति गारड़ात्। अनुकल्पेऽपि हादश्यां विष्णूपासनं पारणं कर्त- 'उप- उपवास- ·एकादशीतत्त्वम्। यहा यट- व्यम् । एकभक्तन नतोन तथैवायाचितेन च । उपवासेन दानेन नैवाहादशिको भवेत्' इति वचनात् । पयोहव्यवस्था। प्रवकभक्ताटोनामुपवामकायें विधा- नात्। सोमधर्माणां फलचममप्राप्तिरिव एषु अपि मन्त्रादि- प्रास्यामन्त्रस्य अहेन प्रयोगः कार्यः । प्रतएव एकमतादा- वपि पूर्वापरदिनयोरेकभक्लाटिको धर्मः कार्यः । हादशीव्रत खल्वेतद्भगवतो वासुटेवस्थानं जयहोमाटिक प्रधानं कर्म उपवामादिकन्तु कर्तसंस्कारकं लिङ्गात् । भूतोपवासप्रकाशकमन्त्रो नतादिपक्षे निवर्तते व्रीहिमन्त्र एव यवेऽतोऽस्थायोग एवेति जीमूतवाहन आह स्म तब अहं प्रकृत्य न प्रकतावपूर्वत्वादिति कात्यायनसूत्रात् प्रकतावूहा- योगात् विकृतावेवोह इति। अपूर्वोत्प्रेक्षणमूह इति तल्लक्ष. णात्। अत एकभक्तादीनां प्रकृतावुक्तत्वाब्रोह इति । प्युक्तमत्वान्मन्त्रबाध इति तदपि न युक्ताम् । एकोद्दिष्टे पार्वणविकतावेवावाहनाद्यङ्ग एवोह दर्शनात्। अतण्व 'एकभक्तेन यो मर्त्य उपवासव्रतञ्चरेत्। उपोष्ण नक्तेन विभो' इत्यादि स्कन्दपुराणादिवचनाटकभकादिषु उपवामपदप्रयो- गेण तदर्मातिदेशान्मन्वपाठ इति परिशेषखगडे हेमाट्रिगा अप्य तम् । तथाच जैमिनिः । 'उक्त क्रियाभिधानमन्यत्र तत् श्रुतौ विधेः प्रदेश: स्यादिति'। ब्रीहिमन्त्रस्य तु यवे बाधो- ऽनङ्गत्वात्। किन्तु प्रकतावेव प्रौहिभिर्यजेत यबैर्यजेतेति विकल्पेन श्रवणात प्रकसिविततिभावाभावाब्रोहः। अतोऽसम- वेतार्थत्वाहाध इति । न च हुं फड़ादिवत् मन्त्रस्यादृष्टार्थक- तास्तु कथम् असमवेतार्थत्वाबाध इति वाच्यम्। यस्य सर्वथा दृष्टार्थत्वासम्भवस्तस्यैव तथा कल्पनात् तथाच जैमिनिः । 'अर्थाभिधानसामान्मन्त्रेषु शेषभावः स्यात् तस्मात् उत्पत्ति ।

·एकादशीतत्त्वम् । to प्रमाणा- मन्त्रस्य संयोगोऽर्थेन नित्यसंयोगात्'। अस्वार्थः। यतोऽर्थाभिधान- सामान्मन्त्र शेषभावोऽङ्गाभावच तस्मादुत्पत्तिसंयोगः। औत्- पत्तिके न मुख्यार्थेन संयोगः सम्बन्धः स्यात् कुत: नित्यसंयो- गात् तेनैव अव्यभिचारितया संयोगात्। गौणप्रत्यायनेऽपि यतो मुख्य प्रत्यायने तु गौणप्रत्ययमपेक्षते अती मुख्येन अस्य अव्यभिचारितया संयोगः । तथा गौणे सदपि सामर्थ्य न प्रमा- णान्तरं विना। 'आविर्भवति मुख्ये तु शब्दादेवाविरम्ति तत्। तात्पर्यञ्च स्वतो मुख्ये गौणार्थपरता पुनः । न्तरविया तदभावान सिध्यति । तथाच 'यस्यादृष्ट न लभ्येत तस्यादृष्टप्रकल्पनम्। लभ्यतेऽर्थस्मृतिर्दष्टा न नला हारतस्त्विह। अर्थस्मृति: प्रयोगार्था प्रयोगाच फलोदयः इति दृष्टार्थमम्पत्ती नादृष्टमिह कल्पात इति। अतो वम्य कचियदेवतादिप्रकाशकरूपदृष्टार्थतामम्भव स्तस्य सदसम्भवे वैकल्पिकऽर्थ बाध एव । अतएव विद्याकरः । शास्त्रावधारणवेलायां यत्र हि प्रयोजनाभावनिश्चयम्तव तदुपादानलोपः शास्त्रार्थः । यथा कष्टले अवघातादिलोपः । यत्र तु अनुष्ठानवेलायामेव पुरुषदोषेण प्रयोजनाभावी जायते तदा प्राक् तनिश्चयात् । शास्त्र प्रापित: पदार्थो नियमा पूर्वमानार्थमनुष्ठेय एव अतएव प्रकृतावपि आलस्यादिना ब्रोह्यादिस्थाने तण्डुलादिषु गृहीतषु अवघात ममाचरन्ति यानिकाः पठन्ति च। 'घाते न्यूने तथा छिन्ने मान्नाव्य मान्त्रिके तथा। यज्ञमन्त्राः प्रयोक्तव्या मन्त्रा यज्ञार्थसाधका:' इति। मान्त्रिके मन्त्रसाध्य अवघातादो तत्काले मन्त्रपाठा- भावेऽपि यज्ञकाले मन्त्राः प्रयोक्तव्याः अस्मिंस्तु पक्ष मन्त्रार्थ- ज्ञानस्य नास्त्य पयोग इति इत्थं सम्प्रति प्रयोगानुष्ठानमाह । एवञ्च उपवासविधौ प्रकतावेवाशक्ता विषयत्वेन अतुल्यबलानां ·एकादशीतत्त्वम्। - विकल्यायोगात् एकभक्तादीनां प्रतिनिधित्वमेव । तदा तु प्रतिनिधौ यथाश्रुतमन्त्रपाठः । समवेतार्थता तु गौण्या लक्षणया वेति। तथाच प्रथमाध्याये कात्यायनसूत्रम् । 'शब्दे प्रविप्रतिपत्तिरिति । प्रतिनिहितद्रव्ये श्रुतशब्दः प्रयोज्यः। श्रुतद्रव्यबुधा प्रतिनिध्यपादानात् शब्दान्तर- प्रयोगे द्रव्यान्तरबुद्धिप्रसङ्गात् । यथा 'अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणावेव जलेऽपि वा' मत्स्यपुराणदर्शनात् जलाइस्तहोमपचे अग्नौ करिष्ये इत्य नह एव प्रयोग इति। अतएव यज्ञपार्खः । 'तैलं प्रतिनिधिं कुर्याद् यज्ञार्थे यानिको यदि। प्रकत्वैव तदा होता ब्रूयाद् पृतवतीमिति' अत्र द्रव्यपटमुपलक्षणम् । एवं सर्वप्रतिनिधावेव न उहो न बाधः। किन्तु अविकृत एव मन्त्रः पठनोय इति एतन यौगिकोतम्। 'एकभक्तंन यो विप्र उपवासव्रतञ्चरेत्' इति। उपाष्य नक्तेन विभो इत्यादिषु उप- वास पदप्रयोगान्माममग्निहोत्रं जुहोतौतिववानाऽतिटशात्। प्राप्तस्य ऊहेन प्रयोग इति तथा ममवेतार्थाय एकाहारादिपदं प्रयाज्यमिति माद्रिणा उक्तमपि निरस्तम्। एवं नरं पञ्चत्व. मागतमिति न लिङ्गोहः स्खोपंदाहस्य सविधाने प्रकृति- विकृतिभावाभावात्। न च वैभक्तिकार्थयुस्त्वविशिष्टबोधात् स्त्रियां बाध इति वाच्यं प्राथमिकत्वाहलौयसः प्रातिपदि- कार्थस्य समवेतत्वन स्वीपक्षऽपि विनियोगात् किन्तु वेभक्ति- कलिङ्गस्य स्त्रियां प्रयोगसाधुतामात्र पुमि तु अर्थ माधुतापि । अतएव एकपाशिके देखे पशौ पानातस्य अदितिः पाशं प्रममात इति। नि:मन्दिग्धार्थपाशप्रातिपदिकलिङ्गन विनि- योगो न तु पवादाविना बहुवचन बहुपाशिकायां विकता- वुत्कर्षः। नापि प्रकृतावेव पाशपदे अवयवलक्षणा किन्तु प्रयोगमावतयैव बहुवचनस्थ इत्युताम् एव 'एतदः पितरो ·एकादशौतत्त्वम् । वास रति जल्पन् पृथक् पृथक्' इति ब्रह्मपुराणे पिवादिषु प्रत्येक एतहो बहुवचनान्तमन्त्रप्रयोगात् तत्रानर्थक्यात् तविकतावेकोद्दिष्टेऽपि बहुवचनान्तप्रयोगो न तु एकवचनान्त जयः। तहचनादूज वहन्तीति मन्चे पितृनित्यादिमन्त्रान् प्रकती समवेतार्थान् एकोद्दिष्टे एकवचनवदूहेत पितर- मित्यादि विकतान् कुर्यात् एकस्मिन् पितरि बहुवचनस्य अस- मवेतार्थत्वात् अतएव देक्ष पशौ अदिति: पाशं प्रमुमोक्विति अदितिः पाशान् प्रमुमोक्विति पाशमन्त्री एकवचनान्तबहु- वचनान्तश्रुतौ अदितिः खण्डनरहितति देवमातेति भाष्य- व्याख्यानात् अदितिरित्य वपाठः। वैकवचनान्तस्य प्रकृती समवेतार्थत्वात् बहुपाशिकायां विकतौ हिवचनोहः कार्यः प्रक्कतो असमवेतार्थत्वात्। विकतावपि तथैव युक्तत्वाबोहः बहुवचनान्तस्यैव प्रयोग इत्युक्तः । प्रत्त हैतनिर्णये एतह इति यत्त वाक्यं पृथगिति पदं वोप्साश्रवणेन पार्वणमात्रविषयकम एतन तन्मन्त्रस्थबहुवचनान्तस्य पार्वगा एव प्रयोगसाधुतामात्र न तु एकोद्दिष्टेऽपि तत्र वीप्सामहितावाक्यप्रवृत्तरिति तब नहाक्यप्राप्ती कथं तन्मात्रलाभ: प्रकृतितितिरिति न्याया- लाभ: इति चेत्तदा हिपाशिकायां बहुवचनानह इव अत्राप्य- नह एव पिटपदस्य तु प्रकृती समवेतार्थत्वात् प्रेतैकोद्दिष्टे तत्र प्रेतपदोह इति प्रोहातॄणां भक्ष्यः फलचमस इत्यादी मन्वंतर- स्मिन् प्रोगाने विनियोगविभक्त्यर्थान्वयव्युत्पत्ते: मन्वे तु व्युत् पत्तिमात्रेणार्थपरतया किन्तु प्रातिपदिकलिङ्ग नैव विनियोगः सम्भयकारिता तु पाशात् इति मोचनकमतापरत्वेनापि प्रत- एवोक्त न विभक्तोर्वचनमेकैकं प्रयोजनमिति अतएव बहुपाशि- कायां विक्कतावपि न उत्कर्षः। तथाच भट्टवार्तिकम्। प्रक- त्यर्थस्य पाशस्य विभक्त्यर्थस्य कर्मणः। उभयोः प्रकृती भावा- ।

·१२. एकादशीतत्त्वम्। बोत्कर्षस्य विकल्पाते' इति प्रस्मात् त्वमपि जातोऽसि इति साग्नेमन्त्रस्य स्त्रियां बाधः पाशवैधात् तथाहि अस्मादिति इदमः सर्वनामत्वेन सविहितार्थपरत्वात् एतहाक्यरूपान्तर- मविधानात् स्वपदोपात्तलिङ्गसंख्याविशिष्टव व्यतिरिदम- पदार्थः। पुमानक इति यावत् । ततश्च प्रातिपदिकलिङ्गा- टेव पुमि मन्त्रविनियोग इति । नरं पञ्चत्वमागतमित्यादिस्तु असर्वनामत्वान्न सन्निधेरपेक्षा किन्तु लिङ्गसंख्यानपेक्षस्यैव प्रातिपदिकार्थता। न चैवं तदेवं संशयापत्रमिति याज- वल्कोयमन्त्रस्य स्त्रोपरीक्षायां बाध: स्यात्। एनमित्यस्य सर्वनामत्वेन अस्मात्त्वमितिवत् सब्रिहितविभक्त्य पनौतपुंस्त्व- विशिष्ट स्य व्यक्तिपरत्वेन पाशवैधादिति वाच्यम् एनमित्यस्य मानुषः शुद्धिमिच्छतीति स्ववाक्य एव मानुषत्वेन स्त्रिया अपि मविधेस्तत् परत्वात् न तु पश्चाद्भाविपुस्त्वविशिष्टोऽर्थः अतो मानुषत्वेन स्त्रिया अपि सन्निधस्तत् परप्रातिपदिकस्य न विभक्त्या सङ्कोचः पाशचायतौल्यात् । अर्थकभक्तम्। स्कान्द 'दिनाई समयेऽतीते भुज्यते निय- मेन यत्। एकभक्तमिति प्रोक्तं रात्रौ तन्न कदाचन' इत्य- नन अभिहितम्। नियमेन ‘ब्रह्मचर्य तथाशौचं सत्यमामिष- वर्जनम्' इत्यादिसामान्यव्रतधर्मेण चतुर्थचरणे तु न्यूनं ग्रास- वयेण तु इति देवलः । हात्रिंशत्तु एहस्थस्येति पद्मपुराणाती- भोजनस्य ग्रामस्य ग्रासनयन्यूनतति । अत्र च परदिना - तीतकाले तत्तिथ्य लाभेऽपि परदिन एव तत्समये एकभक्तं कुर्यात्। 'तिथौ यत्रोपवासः स्यादेकभक्तोऽपि सा तथा' इति सुमन्तुवचनेन उपवासाहतिथिखण्ड विशेषसम्बन्धिदिन एव प्रतिनिधितयैकमक्ता विधानात्। खतन्वैकभक्त एव दिनाच- समयातीतकाले तत्तिथिनियम एवं नवादिष्वपि ।

·एकादशीतत्त्वम् । प्रथ नत्तावतम्। तथाच स्कन्दपुराणे। 'प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या सदा नताव्रते तिथिः । उदयात्तु तदा पूज्या हरेक व्रते तिथि:'। नियम सामान्य व्रतधर्मत्वेनोक्तं 'ब्रह्मचर्य तथाशौचं सत्यमामिषवर्जनम्' इत्यादि ग्राह्यः । नतालक्षण भविष्यदेवीपुराणयोः। 'हविष्यभोजनं खानं सत्यमाहार. लाघवम्। अग्निकार्यमधःशय्यां नतं भोजी सदाचरेत् । एवं नक्तव्रतस्य गुरुत्वेन प्रागुतवायुपुराणवचने नतमिति हविष्यानादिभोजनस्य कालपरं न तु नक्तव्रतपरं तथात्वे उत्तरोत्तरगुरुव्रतोपदेशप्रस्ताव तदनन्तरं केवलं हविष्याब्रोप- देशानुपपत्तेः । अथ हविष्यान्नम्। स्मतिः । 'हैमन्तिकं मितावित धान्य महा यवास्तिला: । कलाय कङ्गनौवारा वास्तकं हिलमोचिका। यष्टिकाकानशाकञ्च मूलकं केमुकेतरत् । लवणे सैन्धवमामट्रे गव्ये च दधिमर्पिषो। पयोऽनुद्दतमारञ्च पनसाम्रहरीतको। तिन्तिड़ी जोरकञ्चैव नागरगञ्ज पिप्पलो। कदली लवली धात्री फलान्यगुड़मैक्षवम्। अतैलपक्कं मुनयो हविष्यानं प्रचक्षते । अनाविनधान्यमित्यभिधानादन्यत्र खिन्नधान्ये न दोषः । अतएव हारोतः। 'अथ सूनां व्याख्या- स्यामो जङ्गमस्थावरादीन् प्राणिन: सूनयन्तीति सूनाः । ताथ पञ्च विधा भवन्तीति उपक्रम्य चतुर्थीपर्यन्तमभिधाय आदी. पनतापनखेदनभर्जनपचनादिभिः पञ्चमौ तदेवं पञ्चता निरय. योनीरहरहः प्रजाः कुर्वन्ति पञ्चभिः। पञ्चभिर्य म्हस्थ- वानप्रस्थ पावयन्तीति। एषामर्थः कल्पतरकता कतः । सूदयन्ति प्राणैर्वियोजयन्ति। आदौपनं काष्ठादीनां तापनं तोयादे: स्वेदनं धान्याटेनं यवादेः पचनं तण्डुलादेः । पञ्च- सूनाः पञ्चयः सूनादोषात्यावयन्तीत्यर्थः। एतेन धान्य- ·2४ एकादशीतत्त्वम् । । तकीम। खेदन रहस्यवानप्रस्थाभ्यां कर्तव्यमिति प्रतीयते किन्तु तत्र धान्यस्याङ्करजननयोग्यतानाशादेव पापं भवति तच्छान्तिरपि पञ्चयनैया प्रतण्व। मनुनापि पचसूनाविवरणे चुली. त्यताम्। धान्यादौ खेदनविधानात् कता कत एव पाकशुद्धि- विवेचनम्। हिस्विबतादिदोषवनाकते। तहितं कात्या- यनेन। क्तमोदनशक्वादितगडलादिकता कतं ब्रोह्यादिचा. कतं प्रोक्तमिति हव्यं विधानतश्च । अतो लाजमोदकादि यथायथा पक्कमपि श्राबादौ दीयते। अगस्त्यसंहितायाम् । 'दधितौरं तं गव्य मैक्षवं गुडवर्जितम्। नारिकेलफलञ्चैव कदलों लवलों तथा। आममामलकञ्चैव पनसच हरी- व्रतान्तरप्रशस्तच हविष्यं मन्वते बुधाः' हैमन्तिकं मिताखिनमित्यादिवचनानुमारादेव भोजनादौ व्यवहारः । 'हविष्येषु यवामख्यास्तदनुव्रोहयः स्मृताः । माषको द्रवगौरा- दोन सर्वाभावेऽपि वर्जयेत्' इति कात्यायनवचनन्तु होम- करणात्तत्रैव नारायणोपाध्यायेन अप्येतहचनम् अथ हविष्याव. स्याम्नौ जुहुयादिति गोभिलोक्तं हव्यं स्पष्टयतीति व्याख्यातम् । एकेन 'कार्तिकं मकलं मासं प्रात:सायी जितेन्द्रियः। हविष्य भुग जपन् म्रात: सर्वपापैः प्रमुच्यते' इति विष्णुवचनं हविष्येषु यवामुख्या इत्यादिवचनविरोधितमिति कल्पतरूतं निरस्तम् । एवञ्च 'व्रीहयो मुष्टिमात्रा: स्युषिमुहा यवा अपि' इति शारदातिलकोक्तं यत्तहिशिष्य जपहोमे माषाविहितास्तत्यरि- माणपरमिति बोध्यम्। एवञ्च स्नानस्य वैदिककर्मकर्माङ्गत्वेन सामान्यव्रतधर्मत्वे सिद्धे नक्तव्रते पुनरुपादानमादरातिशया- र्थम्। स्मृतिः। 'नक्तं निशायां कुर्वीत गृहस्थो विधिसंयुतः । यतिय विधवा चैव कुर्य्यात्तत् सदिवाकरम्। सदिवाकरन्तु तमोतमन्तिमे घटिकाइये। निशानतान्तु विन्त्रेयं यामा ·एकादशीतत्त्वम् । ८५ प्रथ प्रथमे सदा' सौरनतकालस्तु तिथितत्त्वेऽनुसन्धेयः। मार्क- ण्डेयः। 'एकभक्तेन नक्तन तथैवायाचितेन च। उपवासेन दानेन नैवाहादशिको भवेत्' । अत्र विष्णुपूजापारणयोरङ्गा. न्तरापेक्षया प्राधान्यमवगम्यते। भानुकल्पिकेऽप्यावश्यकत्वात् । पुत्वादिप्रतिनिधिः । स्कन्दपुराणम। 'पुत्वञ्च विनयोपेतं भगिनीं वातरन्तथा । एषामभावे एवान्यं ब्राह्मणं विनियोजयेत्'। गरुड़ पुराणं 'भा-भर्त्तव्रतं कुर्याद्भाव्. याच पतिस्तथा। मामर्थ्ये इयोस्ताभ्यां व्रतभङ्गो न जायते'। वराहपुराणे 'पिटमाटपतिभ्राबवमृगुर्वादिभूभुजाम्। अट्ट- टार्थमुपोषित्वा स्वयञ्च फलभाग्भवेत्। अत्रैव विषये कात्यायन: । दक्षिणा नात्र कत्तव्या शुश्रुषा विहिता च सा'। ननु प्रतिनिधी ममेह शर्म इत्यादि मन्त्रस्थफलं कुत्रान्वे तु इति चेप्रधान एव। तथाच शारीरकभाष्य श्रुतिः। 'यां वै ৰূাম্বনয় মামিমান যুলমালাৰ নমামধন নি होवाच' इति। ब्राह्मण मर्वखे यजमानायेत्यत्र यजमानस्येति- मरलायां सूत्रं यां वै काञ्चन-ऋत्विगाशिषमाशास्ते सा यजमानस्यैवेति। अत्र ऋत्विग्यजमानपदे प्रतिनिधि- प्रधानपर पाकास्तित्वात्। अतएव प्रतिनिधिपुवादिना पायान्तु नः पितर इत्यादिरनुह एव पठ्यते वाक्यस्य काल्प- निकत्वाब तथेति। कालमाधवीये। 'काम्ये प्रतिनिधि- र्नास्ति नित्यनैमित्तिके हि सः। काम्येषपक्रमादूई मन्ये प्रतिनिधि विदुः'। यथानित्यं नैमित्तिकच प्रतिनिधिनाप्युप- कम्य कारयेत् काम्ये तु स्वसामर्थं परोक्ष्य स्वयमेवोपक्रम्य कुर्यात्। असामये उपक्रमादूट प्रतिनिधिमापि कारयेत्। एतच श्रौतकाम्यपरं स्मार्त्तकाम्यन्तु पन्य द्वारा प्युपक्रम्य कार्यम् । तथाच पराशरभाष्ये भातातपः 'यौतं कर्म स्वयं पाठः।

·८६ एकादशौतत्त्वम् । यदि। कुर्य्यादन्योऽपि स्मार्त्तमाचरेत्। अशक्ती श्रौतमप्यन्यः कुर्य्या. दाचार मन्ततः'। अन्तत उपक्रमात् परत: एतच्च काम्येऽपि प्रतिनिधिविधायकं नैमित्तिकमात्रपरत्वे श्रौतस्मातभोदोपा. दानं व्यथं स्यात् तयोरविशेषादेव प्रतिनिधिलाभात् । अत- एव भारतपाठादौ तथासमाचारः। स्मृत्यर्थसारे 'नामावस्य प्रतिनिधिरभावान्तरमिथते' । सजातीयत्वेऽप्यभावान्तरम- भावस्य प्रतिनिधिनेष्यते। भावस्तु कदाचिद यथोपवासादौ ब्राह्मणभोजनादौति 'नापि प्रतिनिधातव्य निषि वस्तु कुवचित्। थोत्रियाणामभोज्यं यद्रव्यं हि तदशेषतः । ग्राद्य प्रतिनिधित्वेन होमकायें न कुत्रचित्। द्रव्य वैक- ल्पिकं किञ्चिद् यत्र सङ्कल्पितं भवेत् तदभावे सदृग्ग्राह्य न तु वैकल्पिकान्तरम्। उपात्ते तु प्रतिनिधौ मुख्यार्थी लभ्यते तत्र मुख्यमनादृत्य गौणेनैव समापयेत्। संस्कारा- रणामयोग्योऽपि मुख्य एव हि लभ्यते । न तु संस्कारयोग्यो- ऽन्यो गृह्यते प्रतिरूपकः। मुख्य कार्यासमर्थे तु लब्धेऽप्य तस्य नादरः। प्रतिरूपकमादाय शक्तमेवीपयुज्यते। कार्ये रूपै- स्तथा पत्रैः क्षोरैः पुष्प स्तथा फलैः गन्धै रसैः सदृग्ग्राह्य पूर्वालामे परं परम् । ग्राम्याणान्तु भवेदग्राम्यमारण्यानाम. रण्य जम् । यवालाभे तु गोधूमास्तथा रेणु यवादयः । हविष्थे गोई तं ग्राह्यं तदभावेऽपि माहिषम्। पाजं वा तदभावे तु माक्षातैलं प्रयुज्यते। तैलाभावे ग्रहीतव्य तैलजं तिलसम्म वम्'। तैलजं तैलभृष्ट तिलसम्भवं तिलपिष्टादि। 'तद. भावे तु सा नेहं कौमुम्भं सर्षयोद्भवम् । क्षमेहस्तथा ग्रायः पूर्वाभावे परः परः। तदभावे गवादीनां क्रमात् क्षौर विधी- यते। तदभावे दधि प्राधमलाभे तिल इष्यते। यत्र मुख्य इधि चौरं तत्रापि तदलामतः। भलादेः चौरदध्यादि ।

·एकादशीतत्त्वम् । २७ तथा 'सर्वत्र । - सदभावेऽपि गोतम्। मुख्यासबोऽथवा ग्राह्य कार्यकारण- सन्ततौ' अतएव ताभावे पूर्व दधि ततः पयः । गौण कालेषु कर्म चोदितमाचरेत् । प्रायश्चित्तं व्याहृतिभिहत्वा कर्म समाचरेत्'। मस्य सूतो । 'तं न लभ्यते यत्र शुष्क- क्षीरेण होमयेत् । क्षीरस्य च दधि जेयं मधुनच गुड़ो भवेत् । आयुर्वेदेऽपि। 'मधु यत्र न लभ्येत तत्र जीर्णो गुड़ो भवेत्। पैठोनमिः । ‘काण्ड मूलपर्णपुष्पफलप्ररोहरसगन्धादीनां सादृ- श्येन प्रतिनिधिं कुर्यात्। सर्वाभावे यवप्रतिनिधिर्भवतीति' काण्डं नालं प्ररोहोऽङ्करः। सर्वालामे यव इति कल्पतरुः अवयव इति नारायणोपाध्यायाः । शान्तिदीपिकायां नार- दौयपञ्चरात्रम् । 'प्रभावे चैव धातूनां हरितालं विधीयते । वीजानामप्यभावे तु यव एकः प्रशस्यते। ओषधीनामभावे तु सहदेवा प्रशस्यते । रत्नानामप्यभावे तु मुक्ताफलमनुत्तमम् । लौहानामप्यभावे तु हेमपात्र प्रकल्पयेत् । लौहानां तैजस- पावाणाम् । न्याय प्राप्त प्रतिनिधिमधिकृत्य जैमिनिः। 'न देव ताग्निशब्दक्रियाणामिति । अस्यार्थः देवताया प्रग्नेश पाह. वनौयादः शब्दस्य मन्त्रस्य क्रियाया प्रयाजाद्यदृष्टार्थकर्मणव अदृष्टमानार्थकत्वेनारात् उपकारकत्वान्न प्रतिनिधिः बौद्यादी. नान्तु सविपत्योपकारकाणां पुगेडाशसाधनं दृष्टमेव प्रयोज- नमिति तत्र प्रतिनिधिरुचित इत्यु ताम्। परिशिष्ट 'मुख्य काले तु मुख्यञ्चेत् साधनं नैव लभ्यते । तत्कालद्रव्ययोः कस्य गोणता मुख्यतापि वा। तत्र भरद्वाज: । 'मुख्यकालमुपा- श्रित्य गौणमप्यस्तु माधनम्। न मुख्यद्रव्यलाभेन गौणकाल- प्रतीक्षणम् । गौणेषु तेषु कालेषु कर्म चोदितमारभेत्। प्राय- सित्तप्रकरणप्रोतां निष्कृतिमाचरेत्' । उत्तरमतं सिहान्तमिति केचित्। तदभिप्रायकं मौमांसाषष्टाध्यायसूत्रम्। 'पौर्वा- 2-क ·एकादशीतत्त्वम् । । पर्येऽपि पूर्वदौर्बल्यं प्रकतिवदिति' । ज्योतिष्टोमेऽन्योन्यं सम्बध्य यज्ञशालातो वहिर्निर्गच्छतामृत्विजां विच्छेदनिमित्त प्राय- श्चित्तं श्रूयते यद्युहाता विच्छिन्द्याइक्षिणेन यजेत यदि प्रति- हाता सर्वस्वदक्षिणेनेति । तत्र उहाटतिहोत्रोःक्रमेण विच्छेदे विरुद्ध प्रायश्चित्तयोः समुच्चयासम्भवात् । किं पूर्व कार्यम् उत वा परमिति मंशये हि अनुपजातविरोधात् पूर्वमिति पूर्वपक्षे गवान्तः। पौर्वापर्य्य मति निमित्तयोः पूर्वस्यैव निमित्तस्य दोबल्यम्। उत्तरस्य पूर्वनिरपेक्षस्य तदाधकतया उदितत्वात् पूर्वोदयकाले उत्तरस्याप्राप्तत्वेन पूर्वण बाध्यत्वायोगात्। उक्तं हि 'पूर्व परमजातत्वादवाधिवेव जायते । परस्यानन्यथोत्- पादादुक्तबाधेन सम्भवः' इति प्रक्रतिवदिति तथा हि प्रकृती लतापकाराः कुशा: प्रथसमतिदेशेन विकृतावुपकाराका- झिण्यां प्राप्ता: कल्पयोपकारतया चरमभाविभिरपि शर्निर- पर्बाध्यन्ते तहदिति अतएव शारीरकभाष्यटोकायां वाच- स्पतिमिथाः । ज्येष्ठत्वञ्च अनापक्षितस्य बाध्यत्वे हेतुन बाधकत्वे रजतज्ञानस्य ज्यायस: शुक्ति ज्ञानेन कनीयसा बाधदर्शनात् सदनपबाधने तदपबधात्मनस्तस्योत्पत्तेरनुत्पत्तेः तथाच 'पूर्वात पर बलीयस्त्व तत्र नाम प्रतीयताम्। अन्योन्यनिरपेक्षाणां यत्र जन्मधियां भवेत्' इति। यदि च पूर्ववचनस्य पूर्वपक्षत्वे वैयर्थं स्यात् अत उभयवचनाौँ विवक्षणीयौ तदा विषयभे. देन व्यवस्थापनोयो। तथाहि यत्राटकाथाद्धादौ कालान्त- गमावस्तत्र तत्कालानुरोधाहिहितव्यालाभेऽपि प्रतिनिहि. तद्रव्यमादाय मुख्यकाल एव तत्करणं न तु वचनानुपात्तखे. छाकल्पागौणकालप्रतीक्षणम् । तथाच छन्दोगपरिशिष्टम् । 'स्थालोपाकं पशुस्थान कुयाद् यद्यानुकल्पिकम्। श्रपयेत्तं सवत्सायास्तरण्यागोः पयस्य नु' इत्यादि। यत्राब्दिक ·एकादशीतत्त्वम्। ع ع बाहादौ कृष्णकादश्यादिगौणकालोऽस्ति तत्र मृताहादाव- वाद्यभावे तदनुरोधेन उपवासादिरूप प्रायश्चित्त कृत्वा गौण- काले तत् कर्त्तव्यम् । तथाच लघुहारीतः । 'एकोद्दिष्टन्तु कर्तव्यं पाकेनैव सदा स्वयम्। प्रभावे पाकपात्राणां तदहः समुपोषणम्'। तथाच छन्दोगपरिशिष्टम्। 'संस्कारा अति- पत्येरन् स्वकालाच्चेत् कथञ्चन। हुत्वैतदेव कुर्वीत ये तूपनय- नाटधः' । यत्र तु विनिगमकवचनाभावस्तत्र यद्यपि क्रियायाः प्राधान्यात् कालो द्रव्यं हयमपि गुणभूतमेव तथाप्युभयोपसंहा. रामामर्थं द्रव्यादरः कालस्य सूर्यादिक्रियाघटितस्य कर्वधौन- त्वाभावाहर्जनीयत्वमिद्धिः अमविधिकत्वानिमित्तत्वमातंगा वहिरङ्गत्वात्। कालस्य निमित्तत्वं व्यक्तं भविष्ये 'अतकाल प्रवक्ष्यासि निमित्त कर्मणामिह'। द्रव्यस्य तु यागस्वरूपनि- र्वाहकत्वेन अभ्यहितत्वात् कर्मण: कारकत्वेनान्तरङ्गत्वाच्च । पुत्वादिप्रतिनिध्यभावे तु ब्रह्मवैवर्तः। 'उपवासासमर्थ देक विप्रन्तु भोजयेत् । तावद्धनानि वा दद्याद् यद्भताहिगुणं भवेत् । सहस्रसम्मितां देवों जपेहा प्राणसंयमान् । कुयाहा- दशसंख्याकान् यथाशक्ति व्रते नरः'। देवों गायत्रीम्। अत्र चान्द्रायणादौ परिसंख्या। काश्यपपञ्चरात्रे 'मच्छयन मटु. स्थाने मत्पाखपरिवर्तने। फलमूलजलाहारी हृदि शल्यं ममार्पयेत्। अत्र यो दीक्षितः कश्चिद्देष्णवो भक्तितत् परः । निर्निमित्तमदीक्षायां न च धाधिपीडितः । अन वा यदि भुनौत मूलं फलमथापि वा। अपराधमहं तस्य न क्षमामि तु काश्यप। क्षिपामि नरके घोर दृच्छत्य मम जायते'। निमित्त प्रारब्बचान्द्रायणादिव्रतविरोध इत्यादि दीक्षाया चरुशेष प्राशनस्य विहितत्वाददीक्षायामित्युक्तम् । क्षुधाधिना पीड़ितः सर्वमेतत् प्रदर्शनमात्र शक्ती निर्विरोध इत्यर्थः । ।

·एकादशीतत्वम्। अबादिकमप्युपलक्षणमिति जीमूतवाहनः। प्रत्र निमित्तं प्रारब्धचान्द्रायणादौति यदुतां तब चान्द्रायणादौ भोजनस्य आवश्यकत्वाभावात् किन्तु निमित्त रविवाराापवासपारणं जलपानरूपं दीक्षायामपि चरुप्राशनं प्राणरूपम् अन्यथा 'पुरोडाशोऽपि सोमो वा संप्राप्त हरिवासरे। अभक्ष्येण समः प्रोतः किं पुनधाशनक्रिया' इति नारदीयं विरुध्येत तघ्राणस्य भोजनरूपतामाह कालादर्श श्रुतिः पितामात्रेयं तत्रैवं प्राशित भवति' इति पिनामुपलक्षणम् । पाकाहाया अविशिष्टत्वात् तन एकादश्यां तदुभयोर्जलपारणं चरुशेषघ्राणञ्च उपवास: कार्यः । अथ पारणनियमः। यद्यपि अत्र चान्द्रायणादिवत् परि- संख्यासम्भवस्तथापि पारतौरकर्मसमाप्तावित्यस्माहातारुत्पन्नः पारणशब्दः । यद्यपि समाप्तिमात्रमभिधातु समर्थस्तथापि उपवाससमापकभोजन एव लोकशास्त्रायोः प्रयोगात् पङ्कजा. दिपदवत् प्रयोगाधौनयौगिकस्तस्मादुपवासव्रतस्य चरमाङ्गम् । भोजनमभिधत्ते पारणशब्दः। तथाच देवलः । 'उपवासेषु सर्वेष पूर्वाह्न पारणं भवेत्। अन्यथा तु फलस्याहं धर्ममेवी- पसर्पति। धर्मो यमः । किञ्च यदि पारणमङ्ग न स्यात्तदा प्रतिनिधिविधाने नोपपोत तदाह स एव । 'सङ्कटे विषमे प्राप्त हादश्यां पारयेत् कथम् । अडिस्तु पारणं कुर्यात् पुन- नत न दोषकत्' । पारणन्तु भवेत् कमिति वर्षकत्ये पाठः । न त्रयोदशीन भोजनव्रतमिति। प्रभक्षणस्य प्रशितान- शितत्वेन श्रुतावभिधानात् तदुभयव्रतसिडिः यथा पापो वै सर्वमम्भसामनेन अशितोऽनशिता भवतीति। एवञ्च 'जन- स्थापि नरश्रेष्ठ भोजनापजाहते। नित्यक्रिया निवर्सत सह नैमित्तिकैः सदा' इति कालिकापुराणोयरागप्राप्तपरम् । प्रत ·एकादशीतत्त्वम् । एव प्रादिपुराणे । 'पारणान्त व्रतं ज्ञेयं व्रतान्ते हिजभोजनम् : असमाप्त व्रते पूर्वे नैव कुर्याद व्रतान्तरम्' । इस्थञ्च उपवास- व्रते पारणनियमात् जलेन पारणं विधाय तहिने उपवासादिः कार्यः । । । । अथ भैमी। विष्णुधर्मोत्तरे । 'मृगशीर्षे शशधरै माघे मासि प्रजायते । एकादश्यां सिते पक्षे सोपवासो जितेन्द्रियः । डादश्यां षट्तिलाचारं कृत्वा पापात् प्रमुच्यते। तिलसायी तिलोत्तों तिलहोमी तिलोदकी। तिलस्य दाता भोता च षतिलौ नावसीदति'। सत्स्यपुराणे। 'यद्यष्टम्यां चतुर्दश्यां हादश्यामथ भारत । अन्येष्वपि दिनर्नेषु न शक्तस्त्वमुपोषितुम् । तत: पुण्यामिमां भीमतिथिं पापप्रणाशिनीम् । उपोष्ण विधि- नानन गच्छबिष्णोः परं पदम्' । भीमतिथीं भैमीत्वेन ख्याता- मेकादशीम्। अथ पावतीमहोत्तरैकादश्युपवास: । आखिन- शुक्लपक्षमधिकृत्य । कल्पतरी ब्रह्मपुराणम् । 'उपवासश्च कर्त्तव्य एकादश्यां प्रजागरः । हादश्यां वासुदेवस्य पूजितव्यश्व सर्वदा'। अथ शयनादिकालः। भविष्यनारदीययोः। 'मैत्रापाद खपितोह विष्णोर्वैष्णव्यमध्ये परिवर्तते च। पौष्णावसाने च सुरारिहन्ता प्रबुध्यत मासचतुष्टयन'। मैत्रमनुराधा वैष्णव्यं अवणा पौष्णं रेवती। भविष्ये । 'निशि स्वापो दिवोत्थानं सन्ध्यायां परिवर्तनम्। अन्यत्र पादयोगे तु हादश्यामव कारयेत् । इत्यञ्च नक्षत्रयोगप्राप्तौ फलातिशयः । एतहिधानं वामनपुराणे। 'एकादश्यां जगत्वामिशयनं परिकल्पयेत् । शेषाहिभोगपर्याङ्क कृत्वा संपूज्य केशवम् । अनुज्ञां ब्राह्मणे. भ्यश्च दादश्यां प्रयतः शुचिः। लब्ध्वा पीताम्बरधरं देवं निद्रां समानयेत्' । अनुनां लब्ध्वा इत्यन्वयः। एकादशीसमये ।

·एकादशीतत्त्वम्। । दिवाशयनीयपरिकल्पनम् । रात्री हादशीक्षणे निट्रेति विष्णु- धर्मोत्तरे। 'खास्तीर्णशयनं कृत्वा प्रोगायोगशायिनम् । प्राषाढ़शल हादश्यां विष्णुलोके महीयते। स्वास्तीर्णशयनं शोभनास्तरणयुक्त खटादि। वराहपुराणे श्रीभगवानुवाच । 'अन्यत्तु संप्रवक्ष्याभि कर्म संसारमोचनम्। कदम्ब कुटजश्चैव धवकोऽर्जुनकस्तथा। एभिरभ्यर्चनं कुयाहिधिदृष्टेन कर्मणा । तत: संस्थापनं कृत्वा मम मन्त्रविधिः स्मृतः। नमो नाराय. णायोक्ता इमं मन्त्रमुदीरयेत्। मेघान्यपि मेघश्यामं धुपागतं सिच्यमानं नहीमिमां निद्रां भगवान गृह्णातु लोकनाथ वर्षा- खिमं पश्यतु मेघहन्दम्। ज्ञात्वैव पश्यैव च लोकनाथ मासा- चत्वारि वैकुण्ठस्य तु पश्य नाथ पाषाढ शक्ल हादश्यां सर्वशा- न्तिकरं शिवम्। यत्र तेन विधानेन भूमि में कर्म कारयेत् । मपुमान प्रणश्येत्तु संसारेषु युगे युगे'। शयने कुटजविधानात् विष्णुधर्मोत्तरीयनिषेधोऽन्यत्र । धवकः कपित्थः संस्थापनम् समापनम्। भूमि इति पृथिव्या: सम्बोधनम् । एवमुक्तन मन्त्रेण कृष्ण सुष्वापयेत्तत: । सुप्ते त्वयि जगन्नाथ ! जगत्सुप्त भवेदिदम्। विबुद्दे त्वयि बुद्दे त जगत् सर्व चराचरम्' इति मन्त्रेण पूजयेत्। 'प्राप्त भाद्रपदे मासि एकादश्यां सितेऽहनि। कटदानं भवेहिष्णोर्महापूजा प्रवर्तते। कटदानं पावपरि- वत्त:। कामरूपोयनिबन्धे। 'एवं संपूज्य विधिवद्भाद्रस्य हादशीदिने। मन्त्रेणानन देवेशं पार्वन परिवर्तयेत् । वासुदेव ! जगन्नाथ ! प्राप्त यं हादशी तव। पाचन परि- वर्त्तख सुखं स्वपिहि माधव !। त्वयि सुप्ते जगवाथ जगत् सुप्त' भवेदिदम्। विबुद्धे त्वयि बुद्धयत जगदेत- चराचरम्। ब्रह्मपुराणे। 'एकादश्यान्तु शुक्लायां कार्तिके मासि केशवम्। प्रसुम बोधयेद्वानी श्रद्धाभक्तिसमन्वितः' ।

·एकादशीतत्त्वम् । १०३ रात्रौ प्रसुप्तमित्यन्वयः बोधनन्तु दिवैध। वाराहे। 'कौमु. दस्य तु मासस्य या सिता हादशौ भवेत्। अर्चयेद यस्तु मां तत्र तस्य पुण्यफलं शृणु। यावलो का हि वर्तन्ते यावत् त्वञ्चैव माधवि !। मद्भतो जायते तावदन्यभक्तो न जायते' । कौमुदस्य कात्तिकस्य । माधवोति पृथिव्याः मम्बोधनम् । 'कत्वा वै मम कर्माणि हादश्यां मत्परोनरः। ममैव बोधना. य इमं मन्त्र मुदीरयेत्। महेन्द्ररुद्रैरभिनयमानो भवा- नृषिर्वन्दितवन्दनीय: । प्राप्ता तवेयं किल कौमुटाख्या जारष्व जाटव च लोकनाथ !। मेघागता निर्मलपूर्णचन्द्रः शारा- पुष्याणि च लोकनाथ !। अहं ददानौति च पुण्य हेतोर्जाराष्व जारष्व च लोकनाथ !। एवं कर्माणि कुर्वीरन् हादश्यां ये यशस्विनि। मम भका नरथष्ठास्ते यान्ति परमां मतिम्' । अत्र मन्त्रहयपाठान्तरम् ‘उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गोविन्द ! त्यज निद्रा त्वया चीत्यीयमानन उस्थितं भुवनवयम्' इति सम्प्रदायागतस्तृतीय श्लोके इति वाचस्पतिमिश्राः। शयनो- स्थानमन्त्रास्तु कल्पतरप्रभृतिग्रन्थमंवादाल्लिखिताः । तदेवं हादश्याम एकादश्यां वा रेवत्यन्तपादयोगवशादिवोत्यानं नक्षत्रयोगाभावे तु हादश्यामव कारयेदिति गुरुचरणा: । जीमूतवाहनस्तु भविष्य 'प्राभाकामितपक्षेषु मैत्र श्रवण- रेवतो। आदिमध्यावसानेषु प्रस्वापावत्त बोधनम् । कासितपनेषु आषाढ़भाद्र कात्तिक शुक्लपक्षेषु एषाञ्च हादश्यां प्राप्तौ मुख्यः कल्पः । भविष्यपुराणाम् । 'निशि स्वापो दिवो- त्यानं सन्ध्यायां परिवर्तनम्। अन्यत्र पादयोगे तु द्वादश्यामेव कारयेत्' । विष्णुधर्मोत्तरे। 'विष्णुदिवा न स्वपिति न च रात्री प्रबुध्यते। हादश्यामृक्षसंयोगे पादयोगो न कारणम्। अप्राप्ते दादशीमक्षे उत्थानशयने हरेः। पादयोग न कर्तव्ये नाही. जगत्पते ।। प्राभा- ·१०४ एकादशीतत्त्वम् । रावं विचिन्तयेत्'। वचनान्तरम् । 'रेवत्यन्तो यदा रावी हादश्या च समन्वितः । तदा विबुध्यते विष्णुर्दिनान्त प्राप्य रेवतीम्'। दिनान्ते विधा विभक्तदिनटतीयभागे दिवोत्थान- मित्यनुरोधात्। अतएव 'रात्रौ विबोधो विनिहन्ति पौरान् । खापो दिवा राष्ट्रकुलं नृभतः। सन्ध्याइये स्वल्पफला धरित्री भवेवराणामपि रोगदुःखम्' इति श्रुतेः। वराहपुराणे। 'हादश्यां सन्धिसमये नक्षत्राणामसम्भवे। प्राभाकासितपक्षेषु शयनावर्तनादिकम् । तदेवं शयनादी कालचतुष्टयं हादश्यां निशादी नक्षत्रयोगः । तदभावेऽपि निशाद्यनादरण तिथ्यन्तरे पादयोगः। तस्याप्यभावेऽपि सध्यायां नक्षत्रमात्रयोगः तस्याप्यभावे हादश्यामेव सन्ध्यायामिति। विष्णुधर्मोत्तरे । 'किं तन्मवाद्यपादेन दशम्यंशेन यो दिवा। पोष्णशेषेण किन्तेन प्रतिपद्यथयो निशि' इति दशमीप्रतिपदोनिषेधादकादश्यादि. पोर्णमास्यन्तानां तिथौनामभ्यनुज्ञानम्। पद्मपुराणे सर्वदेव. शयनावर्तनादिकमुक्त यथा। 'प्रतिपद्धनदस्योका पवित्रा. रोहणे तिथिः । श्रिया देव्या द्वितीया तु तिथीनामुत्तमा स्मृता। टतीया तु भवान्याश चतुर्थी तत् सुतस्य च । पञ्चमी सोमराजस्य षष्ठी प्रोता गुहस्य च। सप्तमौ भास्करस्योक्ता दुर्गायाश्चाष्टमी स्मता। मातृणां नवमौ प्रोक्ता दशमी वासु- केस्तथा । एकादशी ऋषीणान्तु हादशी चक्रपाणिनः' । चक्र. पाणिन इति पणव्यवहार इत्यस्मात् । 'त्रयोदशी त्वनङ्गस्य शिवस्योता चतुर्दशी । मम चैव मुनिश्रेष्ठ ! पौर्णमासौ तिथि: स्मृता । यस्य यस्य तु देवस्य यनक्षत्रं तिथिश्च या। तस्य देवस्य यस्मिंच शयनावर्तनादिकम्'। अत्र हरिशयनाद्याषाढ़ादिविधा- नात्तत्माहचर्यादन्येषामपि तथा । ज्योतिषेऽपि । 'व्रजति यदा मिथनं विहाय कक त्यका राजविवर्जितां तिथिं सूर्यः । भवति ·एकादशौ तत्त्वम् । १०५ । तटा नियतं हिराषाढ़ः सुरशयनविधिहितीये मासि'। राज्ञा चन्द्रेण विवर्जिताम् अमावास्याम् । पूर्व कृष्णपक्षे मिथुने संक्रान्त इति शेषः। हरिनाथोपाध्यायान्तु यमः। 'क्षौराधौ शेषप- यङ्क भाषायां संविशेहरिः । निद्रां त्यजति कार्तिक्यां तयोस्तं पूजयेत् सदा। ब्रह्महत्याममं पापं क्षिप्रमेव व्यपोहति । हिंसात्मकैश्च किं तस्य यः कायं महात्मनः । प्रखापेच प्रबोधे च पूजितो येन केशवः' । भाषाढ़ शक्कैकादशौमारभ्य पौर्णमासौ पर्यन्त विष्णोनिंद्राग्रहणरूपशयनसमयः । अतएव एकादश्यां शयनमभिधाय तदादिदिनपञ्चके कर्म कथनं ब्रह्म- पुराणे। वराहपुराणोये तु। एकादशीकालौनमन्चे निद्रा- ग्रहणाभिधानम्। यमस्मृती पौर्णमास्यां शयनाभिधानम् प्राषाढ़ौपदस्यानुपाधस्तत्रैव प्रवृत्तेः । एवञ्च ब्रह्मपुराणे । यद्यपि एकादश्यां प्रबोधनमुक्तं तथापि तदादिदिनपञ्चकमेव प्रबोध- समयः । तेन वराहपुराणे हादश्यां प्रबोधाभिधानम्। यम- स्मृतौ कार्तिक्या प्रबोधाभिधानं सर्वसमञ्जसमिति। एवमेव श्रीदत्तोपाध्यायाः। कल्पतरुस्तु एकादश्यामेव शयनं प्रबो. धक्ष। यमम्प तावाषाढ़ीकार्तिकीपदमेकादशीपरम् भाषाढ़- स्येयं कार्तिकस्य यमिति व्युत्पत्त्या न तत्प्रत्ययानुपपत्तिः । अपवादविषयके क्वचिदुत्सर्गप्रवृत्त रित्याहु: श्रीभगवहाक्यम् । 'मच्छयने मदुस्थाने मत्पाखपरिवत्त ने। फलमूलजलाहारी हृदि शल्यं ममार्पयेत्' । फलाहारपदमशनगमैं तेन सर्वधा अनशनपरत्वम्। अत्र मलमासादिक्वविशेषो मलिम्बुचतत्त्वे. ऽनुसन्धेयः । विरुद्ध गुरूवाक्यस्य यदत्र भाषितं मया। तत् क्षन्तव्यं बुधैरव स्मृतितत्त्वबुभुत्सया । इति वन्द्यघटौयहरिहरभट्टाचार्यात्मज-औरघुनन्दनभट्टा- चार्यविरचिते तितत्त्व स्म एकादशौतत्व समाप्तम् ।

·उहाहतत्त्वम् । प्रणम्य कमलाकान्तं वागीशं जगतां प्रभुम् । उदाहकर्मण- स्तत्त्वं वक्ति थोरघुनन्दनः। अथ उहाहनिर्णयः। मनुशाता- तपो। 'अमपिण्डा च या मातुरमगोत्रा च या पितुः। मा प्रशस्ता हिजातीनां दारकर्मणि मैथने'। दारकर्मणि भाया त्वमम्पादकै कर्मणि । तच्च कर्म ग्रहणरूपम्। 'मशानाह. रहारान्' इति यमवचनात्। 'अत:परं ममावृत्त: कुयाहार. परिग्रहम्' इति मंवत वचनात् भायां विन्दे तेत्यादि विष्णा- दिवचनाच्च। तेन भायात्वमम्पादकं ग्रहणं विवाहः । तस्य स्वीकाररूपज्ञानविशेषस्य समवायविषयतया दात् वरकन्य- योविवाह कर्तत्व कर्मत्वे अतएव कन्यापचविवाहेषु इति विष्णु. पुराणोक्त मंगच्छते । भाया त्वस्य स्वरूपमहिशेषणत्वेन नेतरे. तराश्रयदाष इति विवाहमम्पादकदानादिभेदात् ब्राह्मादि. भेदः अतएव 'ब्राह्मो विवाह पाहूय दौयते शक्त्यलङ्गता' इति याज्ञवल्कावचन सब्राह्माभिधानो विवाहो यस्मिन् उक्तलक्षण- वराय पाहय यथाशक्त्यलङ्घात कन्या दौयते इति मिताक्षरा यस्मिबिति ग्रहण इत्यथः । एवञ्च 'आच्छाद्य चायित्वा च श्रुतशीलवते स्वयम् । आइय दानं कन्याया ब्राह्मो धर्मः प्रकी. र्तितः' । इति मन्वादिवचने यहानपदं तद्दीयते यस्मै ग्रहणाय इति व्युत्पत्त्या कृत्यजुटौ वहुलमिति जुटासिद्धमिति। ग्रहण- परं न तु भावसाधनपरं तथात्वे दातुरेव विवाहकतत्वा- पत्तेः। अत्र प्रत्ययार्थग्रहणनिमित्तीभूतप्रकृत्यर्थत्यागेनैककर्त- कत्वमाद्वानस्य स्थितादौत्यध्याहाराहा। यत्त 'पाणिग्रहणिका ·उदाहतत्वम्। १०७ मन्बा नियतं दारलक्षणम्। तेषां निष्ठा तु विज्ञेया विहतिः सप्तमे पदे' इति मनुवचनं तहिवाहगतविशेषसंस्कारार्थम प्रतएव निष्ठेत्युक्त तथाच रत्नाकरः । 'पाणिग्रहणिका मन्त्रा विवाहकर्माङ्गभूता' इति व्यक्तमाह रत्नाकरतो लघुहारीतः । 'तत्रापि पाणिग्रहणेन जाया त्वं कृतन हि जायापतित्वं सप्तमे पदे' इति विवाहस्तु पाणिग्रहणात् पूर्व वृत्त एवेति। सुव्यक्ती हरिवंशीयान शङ्कपाख्याने 'पाणिग्रहणमन्त्राणां विघ्न चक्र स दुर्मतिः। येन भार्या कृता पर्व कतोहाहा परस्य वै'। कतोहाहा पाणिग्रहणात् पूर्व हृता इत्यर्थः। 'पाणिग्रहण- संस्कारः सवर्णासूपदिश्यते। असवर्णा खयं जेयो विधिरहाह कर्मणि । शरः क्षत्रियया ग्राह्यः प्रतोदो वैश्यकन्यया। वसनस्य दशा ग्राह्या शूद्रयोत्कृष्ट वेदने' । इति मनुवचनान्तरेऽपि उहा- हपाणिग्रहणयोः पृथकत्वं प्रतीयते। मैथने मिथुनशब्दवाच्य- स्त्रीपुंमसाध्ये आधानपुत्वोत्पत्त्यादी सा भट्टभाष्ये स्म तिः । 'न गृहं गृहमित्याहुहिणी गृहमुच्यते । तया हि सहितः सर्वान् पुरुषार्थान् समश्न ते'। याज्ञवल्काः । लोकानन्त्य दिवः प्राप्तिः पुत्रपौत्वप्रपोचकः। यस्मात्तस्मात् स्त्रियः सेव्या भर्तव्याश्च सुरक्षिताः'। सापिण्डामाह मत्स्य पुराणम् । 'लेपभाजश्चतुर्थाद्याः पित्राद्याः पिण्डभागिनः । पिण्डदः सप्तमस्तेषां सापिण्ड साप्तपौरुषम् । एतत् प्रप- ञ्चितं शुद्वितत्त्वे। अमपिण्डा च या मातुरिति चकारात् मातुरमगोत्ना च 'सगोत्रां मातुरप्येके नेच्छन्त्युबाहकमणि' इति व्यासोक्त: असगोत्रा चेति चकारात् पितुरसपिण्डा च विष्णु- पुराणे। पिटपक्षे सप्तमौनिषेधात् यथा 'सप्तमी पिटपक्षाच माटपक्षाच पञ्चमीम् । उहहेत हिजो भायां न्यायेन विधिना नृप' !। सप्तमी पञ्चमी परिहत्येति शेषः। अतएव एकपिल- प्रशस्ता अतएव ।

·१०८ उहाहतत्त्वम् । कस्यापि पित्र पेक्षया सप्तमवर्जनाय मनुवचने पितुरिति सार्थक न वरापेक्षयेति शूलपाणिमहामहोपाध्यायैस्तु क्षेत्र. मात्र गोत्रस्य हिपिटकस्य क्षेत्रजादेव-जिसगोत्रावर्जनाय पितु- रित्युक्तम् उद्दई त हिजो भायामित्यादौ भाविनि भूतवदुप- चारः। विवाहानन्तरमेव भायात्वनिष्पत्तेः न सगोत्रांन समान- प्रवरा भायां विन्दतमाटतस्वापञ्चमात् पिटतस्त्वासप्तमादिति विषासूत्रे सप्तमौनिषेधाच्च पत्र मापदेन मातामहो लक्ष. गोयः । अथात्मीयां स्त्रीन् पिटतस्त्रोन् माटतः तत्पनौति पिटतर्पणमिति गोभिल सूत्रे बौनिति पुंलिङ्गनिर्देशन तत्- पनौति पृथगुपादानेन च माढत इति मातामहपरत्ववत् । अन्यथा ‘अप्रत्तानां तथा स्त्रीणां सापिण्डं साप्तपौरुषम्। प्रत्तानां भर्तसापिण्डय प्राह देवः पितामहः' । इति रत्नाकर- धृतकूर्मपुराणवचनामातुर्विवाहेन तपिटकुले सापिण्डा निवृत्त: भत्तमापिण्डान सापिण्डासिद्धेः विवाहेन च तस्याः पिटगोत्रत्वनिवृत्त: पिटसपिण्डापिलसगोत्रावर्जनादव तत्- सिद्धरमपिण्डा च या मातुरित्यत्र मातुरुपादानं व्यथं स्यात् एवमव विवेककत: मातामहपक्षे तु 'सापिण्डा पाचपौरुषम् । पञ्चमात् मप्तमादूई मारत: पिटत: क्रमात् । सपिण्डता निवर्तेत सर्ववणेष्वयं विधिः' इति हरिनाथोपाध्यायत. नारदवचनात्। 'पिण्डनिवृत्ति: सप्तमे पञ्चम वा' इति हार- लतातगीतमसूत्रे पञ्चम इत्येतस्यापि मातामहपक्षविषय- त्वाच्च पिण्ड निहत्तिरित्यत्र सापिण्डानिहत्तिरित्याचारमाध. वौये पाठः तदा व्यता एवार्थः एवञ्च अदत्तकन्यानां पिटपक्ष सापिण्डा साप्तपौरुषं मातामहपते पाचपौरुष सापिणहाचः ववाहमात्रे पूर्वोक्तविष्णुपुराणविष्णुसूत्राभ्यां 'असमानायीं क्रिन्यां वरयेत् पञ्च मालतः परिहरेत् सप्त पिटतः बीन् मारत ·उहारतत्त्वम् । १०८ पस पितो वा' इति पैठीनसिवचनकवाक्यत्वात् त्रीन् पञ्चे त्यासुरादिविवाह एव विषयं वियादिविवाहविषयं वा इति विवेककतः असमानजातीया विवाई वीनित्यादि व्यवस्थित- विकल्पित इति रवाकरादयः । असमानजातीया च मूाभि- भिषिक्तादेः। वस्तुतस्तु बौनित्यादि अधिकदोषार्थम् अन्यथा 'मानवसृषिटखमदुहितरो मातुलसुताय धर्मतस्ता भगिन्यो भवन्ति ता वर्जयेत्' इति पैठौनसिवचनान्तरस्य का गतिः । एवक्ष त्रीन् मारत इति प्रमातामहरप्रमातामह माटबन्ध- पेक्षया सन्तान बोहव्यम्। एवं मातामहापेक्षया माटखस. दुहिटमातुलदुहिनोस्थितवान्तर्गतत्वेऽपि पृथक् निषेधः प्रमा. तामहाप्रमातामहमाहबन्धुसन्तानवितयेभ्योऽपि अधिक- दोषाय एवं पिटपक्षेऽपि। यत्तु माटपिटसम्बन्धा पासप्तमाद. विवाद्याः कन्या भवन्ति । प्रापञ्चमादन्येषां मतमिति सुमन्तु- वचने माटकुलेऽप्यासप्तमत्वमुक्तं तचनान्तरैकवाक्यतया वरं तमातर पादायैव गणनया बोध्यं सन्तानवर्जने 'तु न सप्तम- त्वम्। किन्तु वचनान्तरैकवाक्यतया मातामहादिपचाना. मेव पश्चमी ग्राधा अन्यथा नानाश्रुतिकल्पना स्यात् । एवमा. पञ्चमादिति पैठीनस्युक्त बोन् मारत पञ्च पिटतः इत्यस्य समानम् अवापि मारपचे वरं तमातरक्षादाय गणनाया न विरोधः । एतेन पासप्तमादिति पिटपक्षपरम् । पापञ्चमादिति मारपक्षपरं 'सप्तमों पिटपक्षाच मारपक्षाच्च पचमोम् इत्या- बनेकवचनकवाक्यत्वादिति निरस्तम्। भवन्तीत्यनेन उभय- पक्षे खमतमभिधाय प्रापञ्चमादन्येषामित्यस्य उभयपक्षे परम- ताभिधानेनैव युक्तात्वात्। एवञ्च सुमन्तुवचने माटकुले सप्तम- वर्जनेन अन्यवचनोक्तपञ्चमादिवर्जने मापदे मातामहल- क्षणा स्फुटैव। एतेन जनन्यपेचया वा अप्रत्तानां विपौरुष- १.-क ·११० उहाहतत्वम्। গনন एवञ्च मिति वशिष्ठोतानढाकालीनधिपुरुषसपिण्डापेक्षया वरापेक्षया वा पैठौनस्युक्तमाटपक्षपञ्चमत्वविवेचनं निरस्तम्। याज्ञवल्काटीकायां शूलपाणिमहामहोपाध्यायैर्मातामहस्यो- पर्याधःपिण्ड सन्ततिः पञ्चमी परिहरणीयेत्युक्तम् । मनुवचने चकारादुक्त व्याख्यानेन माटपिटसगोत्रावर्जनेनैव तत् सपिण्डयोर्निषेधसिद्धे यंदसपिण्डेति पृथगुक्तं तत् सपिण्ड- कन्यापरम्पराजाताया अपि पञ्चमौसप्तमीपयन्ताया निषे. धार्थम अतएव वक्ष्यमाणत्रिगोत्रात् परतो यदौति प्रतिप्रसवः सार्थकः सपिण्डारूपकन्यामात्र वर्जने तु व्यर्थः स्यादिति । अत्र केवलपिटमारशब्दाभ्यां पिटमासम्बन्धित्वेन पिटसपिण्ड- मातामहमपिण्डपिटबन्धुमाटबन्धुपरिग्रहात् तत्सन्ततीनां निषेधः । बन्धु निषेधे नारदः । 'पासप्तमात् पञ्चमान्च बन्धुभ्यः पिटमाटतः। अविवाह्या सगोत्रा च समानप्रवरा तथा । सप्तमे पञ्चमे वापि येषां वैवाहिकी क्रिया। ते च सन्तानिन: मर्वे पतिताः शूद्रतां गताः'। माटत: पिटती बन्धुभ्य इति पञ्चमीविभक्तिविनिगमकाभावात् पूर्वापरावधिका बान्ध- वाच 'पितुः पितुः स्वसुः पुत्वाः पितुर्मातुः स्वसुः सुताः । पितु. तुलपुत्वाश्च विजेयाः पिलवान्धवाः। मातुर्मातुः खसः पुत्वा मातुः पितुः खसः मुताः। मातुर्मातुलपुत्वाश्च विजेया माटबान्धवाः' । तेन पितामहभगिनीपुचः पितामहीभगि. नोपुचः पितामहीनाटपुत्तश्चेति त्रयः पिटबान्धवाः । तथा मातामहोभगिनीपुत्त्रो मातामहभगिनीपुत्त्रो मालामहीमा- पुत्त ति त्रयो माटबान्धवा भवन्ति। अत्र च 'जमदग्नि- भरद्वाजो विश्वामित्रात्रिगोतमाः। वशिष्ठकाश्यपागस्त्यामुन- यो गोत्रकारिणः एतेषां यान्यपत्यानि तानि गोत्राणि मन्बते' इति समतः । गोचाणि तत्तनामकगोत्रभागीनि वंशपरम्परा ·उहाहतत्त्वम् । १११ । प्रसिहमादिपुरुषब्राह्मणरूपं गोतं तेन काश्यपोगोनं यस्य स काश्यपगोत्र: प्रवरस्तु गोत्रप्रवर्तकस्य मुमेावर्तको मुनिगण इति माधवाचार्यः। एवञ्च यद्यपि राजन्यविशां प्रतिखिक. गोत्राभावात् प्रवरामावस्तथापि पुरोहितगोत्रप्रवरौ वेदितव्यौ तथा यजमानस्थायान् गोत्रप्रवरान् प्रणीतेत्यक्ता पौरोहि- त्यान् राजन्यविशां प्रणीतेति आखलायन इति मिताक्षरा अतएवाममानार्षगोत्रजामिति ब्राह्मणादिवर्णवयविषयमिति सम्बन्धविवेकः तर्हि शूद्रस्य श्राहादावधिकारश्रुतेः कथं गोत्रो- चारणमिति चेत् 'गोत्रं स्वरान्तं सर्वत्र गोत्रस्याक्षय्यकर्मणि । गोवस्तु तर्पणे प्रोक्त: कर्ता एवं न मुद्धति' इति गोभिलीय- दर्शनादाकातित्वेन 'शूद्राणां मासिकं कायं वपनं न्याय- वर्तिमाम । वैश्यवच्छौचकल्पच हिजोच्छिष्टस्य भोजनम्' इति मनुवचने चकारममुच्चितगोत्रेऽपि वैश्यधर्मातिदेशात् पूर्वपुरोहितगोत्रभागित्व प्रतीयते। तर्हि न समानगोत्रां समानप्रवरां भायां विन्दे सेत्यनेन शूद्रस्यापि मगोत्रा कथं न निषिद्धयते इति चेदवोपदिष्टातिदिष्टगोत्रस्यैव निषेधो न तु प्रतिदिष्टातिदिष्टशूदगोत्रादेः अन्यथातिदेशे क्षत्रियवैश्यमानो. पादानं व्यर्थ स्यादिति न्यायमूलं प्रागुक्तमनुशातातपवचने द्विजातिग्रहलं सगोत्रावर्जने शूद्रव्यावृत्यथं सपिण्डसमानोद- कता तु शूदेऽप्यविशिष्टा अन्यथा 'पञ्चमात् सप्तमादूच माटतः पिटतः क्रमा। सपिण्डता निवर्तेत सर्ववण वयं विधिः' इति। हरिनाथोपाध्यायतनारदवचने चातुर्वर्ण्यसाधारणं वैवाहिकसापिण्डाविवेचनं व्यर्थ स्यात्। वौधायन: 'सगोत्रा- वेदमत्या उपयच्छ माटवदेनां विभूयादिति' सुमन्तुः 'पिट- खस्सुतां माखसृसुतां मातुलसुतां माटमगोत्रां समानार्षे यों विवाह्य चान्द्रायणं चरेत् परित्यज्य चैनां विभूयात्' इति ।

·११२ उहाइतत्वम्। आचारमाधवीयमदनपारिजातयोरापसम्बः 'समानगोवप्र- वरां समुदायोपगम्य च। तस्यामुत्पाव चाण्डालं ब्राण्या. टेव हीयते' समानप्रवरत्व' संज्ञासंख्थयोरन्यूनानतिरिकत्वेन भिन्नगोत्रेऽपि समानप्रवरत्वं यथा वावस्यसावर्णिगोत्रयोगैवं. यवनभार्गवजामदग्न्याप्रवत् प्रवराः । एकगोत्रेऽपि प्रवरान्यत्वं यथा घृतकौशिकगोत्रस्य कुशिककौशिकहतकोशिका: प्रवराः । कौशिक कुशिकबन्धुला ति प्रवराः। अतो गोत्रप्रवरयो: पृथङ्- निषेध इति सगोवा समानप्रवरा ग्रहणामविवाधस्त्रीमावो- पलक्षणमिति प्रायश्चित्तविवेकः । प्रतोऽमवर्णाविवाहेऽपि चान्द्रायणं 'चान्द्रायणेन चैकेन सर्वपापचयो भवेत्' इति आपस्तम्बवचनात्। कलौ त्वसवर्णाया अविवाघत्वमाह वृहन्नारदीयं 'समुद्रयावाखौकार: कमण्डलुविधारणम्। हिजानामसवर्णासु कन्यासूपयमस्तथा। देवरेण सुतोत्पत्ति मधुपर्क पशोधः। मांसादनं तथा बाई वानप्रस्थाश्रम- स्तथा। दत्तायाथैव कन्यायाः पुनर्दानं परस्य च। दीर्घ- कालं ब्रह्मचर्य नरमेधाखमेधको। महाप्रस्खानगमनं गोमे- धञ्च तथा मखम् । इमान् धर्मान् कलियुगे वळनाहुर्मनौ. षिणः'। मांसादनं गोमहिषादेः। हेमाद्रिपराशरभाषयो. रादित्यपुराणम्। 'दीर्घकालं ब्रह्मचर्य धारणच कमण्डलोः । टवरण सुतोत्पत्तिर्दत्तकन्या प्रदीयते। कन्यानामसवर्णानां विवाहश्व हिजातिभिः । पाततायि हिजाग्राणां धर्मयुड़े निहिंसनम्। वानप्रस्थाश्रमस्यापि प्रवेशो विधिदेशितः । वृत्तखाध्यायसापेक्षमघसङ्कोचनं तथा। प्रायवित्तविधानस विप्राणां मरणान्तिकम्। संसगदोषः पापेषु मधुपर्के पशो. बंधः। दत्तौरसेतरेषान्तु पुत्रवेन परिग्रहः। शूदेषु दाम गोपाल कुलमिवाईसौरिणाम्। भोज्यावता गृहखस्य तीर्थ- ·उदाहतत्त्वम् । ११२ J सेवातिदूरतः । ब्राह्मणादिषु शूद्रस्य पक्वतादिक्रियापि च । भृग्वग्मिमरणञ्चैव ब्रहादिमरणं तथा'। इत्यादीनि अभिधाय "एतानि लोकगुप्त्यर्थं कलेरादी महात्मभिः। निवर्तितानि कर्माणि व्यवस्थापूर्वकं बुधैः । समयश्चापि साधूनां प्रमाणं वेदवद्भवेत्' इति समयः संवित् सा च प्रतिज्ञा 'समया: शपथाचारकालसिद्दान्तसंविदः' इत्यमरोक्त: 'संविदागूः प्रति- ज्ञानं नियमाश्रवसंथवाः' इति तेनैवोतोः संसर्गदोषः पापेषु इत्यत्र विशेषयति पराशरः। 'त्यजेद्द शं कृतयुगे त्रेतायां ग्राममुत्सृजेत्। हापरे कुलमेकन्तु कर्त्तारन्तु कलौ युगे । कृते सम्भाषणादेव बेतायां स्पर्शनेन च। द्वापर त्वर्थमादाय कलौ पतति कर्मणा' देशं पापियुतं एवमन्यत्रापि कर्मणा वधादिकर्मणति माधवाचार्य: वस्तुतस्तु कर्तारं तु इत्यनेन कर्तुसंसर्गनिषेधात् कमणेति सम्भाषणस्पर्शनधनग्रहणेतरगुरु- संसर्गपरम्। अतएव स्कान्दे परदाराभिगामिनमुपक्रम्य 'एतैः सह समायोगं यः करोति दिने दिने। तुल्यतां याति विप्रेन्द्र ! कलौ संवत्सरे गते'। याज्ञवल्काटोकायां वृहस्पतिः कलावित्यधिकृत्य 'अनेकधाकृताः पुत्ला ऋषिभिर्यः पुरातनैः । न शक्यन्तेऽधुना कर्ने शक्ति होनैरिदन्त नैः'। दत्तकपुत्रमाह याज्ञवल्करः 'दद्यान्माता पिता वा यं म पुतो दत्तको मवेत्। तरकारमाह वशिष्ठः 'शुक्रगोणितसम्भवः पुत्रो मातापिटनिमित्तकः । यस्य प्रदानविक्रयत्यागषु माता- पितरौ प्रभवत: नतु एकं पुत्रं दद्यात् प्रतिटीयाहा म हि सन्तानाय पूर्वेषां स्त्रीपुत्रं न दद्यात् प्रतिग्रहीयात् वा अन्य त्रानुज्ञानातुः पुत्र प्रतिग्रहीष्य न बन्धूनाइय राजनि निवेद्य निवेशनस्य मध्ये व्याहृतिभिहुत्वा प्रतिरोयादिति' अत. स्त्रिया अपि पत्यनुमत्या दानप्रतिग्रहयोः श्रुतेः प्रतिग्रह ·११४ उहाहतत्त्वम्। । हुत्वेति श्रवणं व्रतादिप्रतिष्ठावत् ब्राह्मणहारा होमे नावि. रुद्धम् । एवं शूद्रस्यापोति एतयो:माधिकारः पश्चादुपपा. दयिष्यते। प्रपञ्चस्तु मलिम्नुचतत्त्वेऽनुसन्धयः । 'गोत्र ऋक्थे जनयितुन हरेहत्रिमः सुतः। गोत्र ऋक्थानुगः पिण्डो व्यपैति ददत: स्वधा' इति मनतः अत्र स्वधाशब्दः पिटभक्ष्या- र्थकः तथाच गुणविष्णुता स्मृति: स्वधा वै पितृणामन्त्रमिति जनकगोत्र ऋक्थग्राहित्वेन तत् पिण्ड श्राद्धकर्तत्वेन च प्रति- ग्रहीतुरेव गोत्रादिभागित्व दत्तकस्य प्रतीयते । कालिका- पुराणे 'औरम: नेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिम एव च' इत्यादौनुप- क्रम्य 'पितुर्गोत्रेण यः पुत्रः संस्कृता पृथिवीपते'। पाचूड़ान्त न पुत्रः सपुत्रतां याति चान्यतः। चूड़ाद्या यदि संस्कारा निजगोत्रेण वै कृताः । दत्ताद्यास्तनयास्ते स्युरन्यथा दास उच्यते । ऊर्छन्तु पञ्चमावर्षान दत्ताद्याः सुता नृप ! । एहीत्वा पञ्चवर्षीयं पुत्रेष्टि प्रथम चरेत्'। औरसमाह बौधायनः । 'मवर्णायां संस्कृतायां स्वयमुत्पादितमौरमं विद्यादिति'। अर्ल प्रकतमनुसरामः व्यासः । 'सगोत्रां मातुरप्ये के नच्छन्त्य हाह. कर्मगि। जन्मनाम्नो रविज्ञानेऽप्युह हे दविशङ्कित:'। तेन मातामहममानोद काप्यविवाह्येत्यर्थः । एतदेकवाक्यतया मनु- वचने चकारानुषक्त मातुरमगोत्रेतिपदं माहामहासमानो. टकापरम् । यत्त मातुः सपिण्डा यत्नेन वर्जनीया हिजातिभिः' इति व्यासवचनान्तरं तदयत्न नेति ग्रहणादतिशयदोषार्थ माटमपिण्डसन्ततिकन्या परम्पराया: पञ्चमीपर्यन्ताया वर्ज- नार्थञ्च । कश्चित्त एतहचनस्य असुगदिविवाहपरत्वेन तादृश- विवाह समानोट कापि विवाह्येत्याह तब प्रमाणाभावात् । मल्यसूतामहातन्वे 'मातुर्यबाम गुह्य स्यात् सुप्रसिद्धमथापि वा। तबाम्नी या भवेत् कन्या मारनाम्नी प्रचक्षते। प्रमा ·उद्दाह तत्त्वम् । दादयदि ग्रहीयात् प्रायश्चित्त समाचरेत्। ततश्चान्द्रायणं कृत्वा तां कन्यां परिवर्जयेत्'। यत्तु 'मानानो यदा कन्या विवाहे कुलजा हि सा। विप्रैर्नामान्तरं कायं तस्याः पितो. रनुज्ञया'। इति राजमार्तण्डीयवचनं तहागदानोत्तरजाने बोध्यम् अन्यथा पूर्वोक्तनिषेधवैयर्थ्यापत्तेः। रहस्थरत्नाकरे । 'त्रिविवाहं कृतं येन न करोति चतुर्थकम् । कुलानि पातयेत् सप्त भ्रूणहत्याव्रतं चरेत्' । एतहचनं वर्तमानस्त्रोत्रिकपर- मिति वदन्ति। अत्र पिलबन्धुसप्तमीपञ्चमोपरिहारे पिट- बन्धुमाटबन्धुविरहेऽपि तयोर्योग्यतामवलम्बा, सप्तमीपञ्चमी. पर्यन्तायाः कन्यायाः परोहार: अन्यथा पिढमातामहमार- मातामहप्रभूतिपूर्वतनपञ्चत्रिपुरुषान्यतममादाय अधस्तनसप्त. पञ्चान्तर्गतायाः कन्यायाः पिटबन्धुमालबन्धुसत्त्वे विवाहाभाव: तदसत्त्वे विवाह इति महाजनविरोध: स्यात् एष एवार्थो याज्ञवल्काटोकायां शूलपाणिमहामहोपाध्यायः एतेन पितु- र्मातुश्च मातामहोपरितनपुरुषेषु अपि पिटबन्धुमालबन्धु- निपातोऽपि न विवाह इत्यनेन निर्दिष्ट इति एवञ्च पितु. र्मातुश्च मातामहकन्यान्तरसत्त्वं तस्याः परतः तत्सहितसप्तमो. पर्यन्तायाः परोहारः एवं बन्धन्तरेऽप्यहम् । नप्रतियोगि-पिपितृबन्धु पञ्चमगगनप्रतियोगिमातामह-मातृ. बन्धुगात्रमादायैव प्रतिप्रसवै त्रिगोत्रगणनम् । न तु वरगोत्रा- पेक्षया तस्य गणनायामप्रतियोगित्वात्। न वा तच्चतुष्टयगोत्रं परित्यज्य त्रिगोत्रगणनं तथात्त्वे शूलपाणिमहामहोपाध्या. योत पञ्चमीकन्याया विवाहाभ्यनुज्ञानं नोपपोत । तदेवायुक्तमिति वा मर्यादाभिविधिसन्दे हे कार्यान्वित- त्वेनाभिविधेरैव युक्तत्वात् तदयथा 'सनिकर्षेऽपि कर्तव्य त्रिगोत्रात् परतो यदि' इति मल्यपुराणवचनं सत्रिकर्षेऽपि प्रत्त्र सप्तमगगा. न च ·उदाहतत्वम् । C प्रतियोगिचतुष्टयापेक्षया सप्तपञ्चमाभ्यन्तरे हन्मनुरपि । 'असम्बन्धा भवेद या तु पिण्डे नैवोदकेन वा। सा विवाहा विजातीनां त्रिगोत्रान्तरिता च या'। एवं प्रतियोगिचतु- टयापेक्षया सप्तमपञ्चमगणने पूर्वत्र यतो यतः सन्तानभेदः तं तमादाय परत्र तञ्चतुष्टयमादाय गणवेत् यावत् सप्तमं यावत् पञ्चमञ्च यथा विश्वरूपसमुच्चये 'एवमुक्तप्रकारेण पितृ- बन्धुषु सप्तमात् । ऊ मेव विवाह्यत्वं पञ्चमात् मातृ बन्धुतः । सन्तानो भिद्यते यस्मात् पूर्वजादुभयत्र च । तमादाय गणे- डोमान् वरं यावच्च कन्यकाम्'। वरं यावदिति तु मातामह- पचे सुमन्तुक्त मप्तमादिगा नस्य वरापेक्षितत्वेन तत्परम् । अत्र पूर्वजादित्यपादानात् पितृबसुपेक्षया पूर्वेषां षणां चतुणों प्रत्येकापेक्षया सप्तमपञ्चमोर्खत्वं बन्धूनां परतस्तु न प्रत्येका- पेक्षया किन्तु बन्धुपेक्षयैव सप्तमपञ्चमोड त्वं गणनायां बोध्यम् एवं यस्य मापिगडं विविच्यते तस्य तगणनायां पूर्वेषां षस्सा प्रत्येकापेक्षया तत्परजातसप्लान्य तमान्तर्भाव: परषां षस्मान्तु प्रत्येकापेक्षया न गणना किन्तु स्वमात्रापचयैव अन्यथा स्वापे. क्षयाधस्तनाष्टमस्य स्वपुलापेक्षया सप्तान्तर्गतत्वात् सापिण्डंग स्यात् अतएव स्वापेक्षया प्राक्तनाष्टमस्थ स्वपित्राद्यपेक्षया सप्तान्तर्गतत्वेऽपि न सापिण्डर पिण्ड तल्लेपदालभोक्तृत्वरूप- सम्बन्धाभावात् अतएव दैतनिणयेऽपि सापिण्डप्रगणने वौजि- नमारभ्य त्युक्तम् एवं मातामहापेक्षया पञ्चमगणनेत्यपि बोध्यम् अत्र च पितृबन्धुमातृबन्धु पूर्वेषां वर्जने पितृबन्धुत्वसम्बन्ध वीजीभूतानां पितुः पितामहादिमातामहादीनां मातृबन्धु- त्वसम्बन्धवीजीभूतानां मातुः पितामहादिमातामहादौनाच्च पुरुषपरम्पराणामेव ग्रहणं न तु पितृमातुलपुत्त्रमातृमातुल- पुत्र तरपितृबन्धुमातृबन्धुपितृप्रभृतीनां महणं सम्बन्धवी जि.

·उदाहतत्त्वम् । ११७ वायोगादिति बन्धपेक्षया गणनेऽपि पूर्वेषां तत्तत्सन्तानभेद- कानां सप्तपञ्चान्तर्गताना पुंसामेव ग्रहणं न तूपदिष्टमातृबन्धु- पितृबन्धुमातृव्यतिरिक्तानां मातामयादिपितामह्यादिस्त्रीपर. म्पराणां ग्रहणम् 'पासप्तमात् पञ्चमाञ्चे बन्धुभ्यः पितृमातृतः । इति नारदवचने पुस्त्वस्य विधेयविशेषण त्वेन विवक्षितत्वात् एवमेव विवाहतत्त्वार्णवः अत्र यद्यपि पितामहवसपुत्ररूप- बन्धोयें मातामहाद्यास्ते पितृमपिण्ड त्वेन निषिद्धास्तथापि नबन्धुपादानं तदपेक्षयाधस्तन सप्तमनिषेधाय एवं यद्यपि मातामहस्वस्पुत्वरूपबन्धोयें मातामहाद्यास्ते मातामहमपि- ण्डत्वेन निषिद्धास्तथापि तहन्धुपादानं तदपेक्षयाधम्तनपञ्चम- निषेधाय यद्यपि पितुर्मात स्वमृपत्ररूपबन्धोयें मातामहा- द्यास्त पितुर्मातुलपुत्रस्य पितामहाद्या एवेति पूर्ववचने पृथ- गुपादानं व्यर्थं तथापि पूर्ववदधम्तनतत्तत्मप्तमवर्जनाय एवं तटूपमातृबन्धुहयोपादानं तदपेक्षयाधस्तनतत्तत्पञ्चमवर्जमाय तथा सप्तमपञ्चममध्ये पुरुषाणां पुरुषान्तरेण विवाह्य त्वाप्रम: तत्परम्पराजातायाश्च सप्तमपञ्चमान्तर्वतिन्या: कन्याया अवि. वाद्यत्वं नेयम् अतण्व मार्कगड़े य पराणम् । 'उहहेत् पिटमा- बोस्तु सप्तमी पञ्चमी तथा' इत्यत्र स्त्रीत्वेन निदेशः । सप्तमी पशमी परित्यज्येत्यर्थः । एष संक्षेपः । पितृपितामहादौनां सप्ताना मन्ततिः मप्त- मौयन्ता नोहाहा। एवं पितबन्धुप्रभृतिसम्बन्धघटकानां सप्तानां सन्ततिः सप्तमीपर्यन्ता नोहाह्या एवं मातामहप्रमा. तामहादीनां पञ्चानां सन्ततिः पञ्चमीपर्यन्ता नाहाह्या एवं मातृबन्धुप्रभृतिसम्बन्धघटकानां पञ्चानां सन्ततिः पञ्चमीप. बन्ता नोहाया बन्धुतन्मात्रोरसत्त्वेऽपि पितृमातामहमातृ. मातामहप्रभृत्युपरितनानां पञ्चानां त्रयाणां सप्तमीपञ्चमी.

·उहाहतत्त्वम्। पर्यन्ता नोहाघति एवच पितुर्मातुय मातामहकन्यान्तरसत्त्वं सामादाय सप्तमीपञ्चमीपर्यन्तायाः परीहारः एवं बन्धन्तरे- ऽप्यूह्य बन्धपेक्षया त्रिगोत्रगणनं परत: सर्वत्र। पूर्वतस्तु पितु. र्मातुन मातुलपुत्ररूपबन्धोरपि स्वापेक्षया अन्येषां बन्धूनां मातामहंगोत्रापेक्षया त्रिगोत्रगणमं सबसामनस्यं स्यात् अन्यथा पितुः पितामहदौहित्रीकन्यायाः पितामहभगिनी. पुत्रबन्धुपेक्षया त्रिगोत्रात् पराया विवाह: प्रसज्येत स चायुक्तः पिटगोत्रापेक्षया तस्थास्त्रिगोत्रमध्यवर्तित्वात्। एवं पितुः प्रमातामहदौहित्रीकन्यायाः पितामहीभगिनीपुत्रबन्धपेक्षया त्रिगोत्रात् पराया विवाहः प्रसज्येत स चाप्ययुक्तः पितामही. भारपुत्रबन्धपेक्षया तस्यास्त्रिगोत्रमध्यवर्तित्वात्। एवं मातुः प्रपितामहदोहित्रीकन्याया: मातामहभगिनीपुत्रबन्धपेक्षया त्रिगोत्रात् परायाविवाहः प्रसज्येत स चायुक्ताः । वरस्य माता. महापेक्षया तस्थास्त्रिगोत्रमध्यपातित्वात् एवं मातुः प्रमाता- महदौहित्रोकन्याया मातामहोभगिनीपुत्रबन्धपेक्षया विगो- वात् परायाविवाह: प्रसज्येत स चायुक्त: । मातामहोवाट- पुत्रबन्धपेक्षया तस्वास्त्रिगोत्रमध्यवर्तित्वादिप्ति । माटमपत्नी- भ्राटसन्ततेरपि न विवाद्यतेत्याह सुमन्तुः 'मापिटसम्बन्धा पासप्तमादविवाद्याः कन्याभवन्ति प्रापञ्चमादन्येषां सर्वाः पिटपत्नयो मातरस्तद्भातरस्तु मातुलास्तदुहितरोभगिन्यस्त- दपत्यानि भागिनेयानि ताश्च प्रविबाह्या: अन्यथा सङ्करकारि- यस्तथाध्यापयितुरेतदेवेति'। यद्यपि तेषां मातुलत्वेनार्था- सहितदपत्वयोभंगिनौवभागिनेयत्वे तथापि तदुपादानं तयोरेव वर्जनार्थम् अन्वार्थ पुनर्वचनमित्ति दर्शनात् अन्धार्थ तदितरार्थमधिकार्थमिति यावत् प्रादिष्टत्वेन च मुख्यमातुल- तोजघन्यतायुक्तेति अन्यथैताः कन्यकाः परिणौता: सङ्करात्म- ·उहाहतत्त्वम् । काऽधर्मकारिण्यो भवन्ति इति तथाऽध्यापयितुस्तहिवाहम- वाध्यापयितुरेतदेव सङ्करकारित्वमेवेत्यर्थः इति रवाकरः अन्यथेत्यत्र ता: परिणीताः इति पठितं व्याख्यातच हरिना. थोपाध्यायैः ता: कन्यका विवाहिता इति स्मृतिसारे। वस्तुतस्तु अध्यापयितुगु रोस्तथा कन्यका उहाहिताः एतदेव सकरात्मका- ऽधर्मकारित्वं भजन्त एवेत्यर्थः । अतएव आदिपर्वणि 'प्रस्थितं त्रिदशावासं देवयान्य ब्रवीदिदम्। ग्रहाण विधिवत् पाणिं मम मन्त्र पुरस्कृतम्'। कच उवाच । 'त्वं भने ! धर्मत: पूज्या गुरुपुत्ती सदा मम। यथा मे सगुरुर्नित्यं मान्यः शक्रः पिता तव। देवयानि तथैव त्वौं नैव मां वक्तुमर्हसि। गुरुपुचीति कत्याहं प्रत्याचक्षे न दोषतः' । दोषतो दृष्टदोषतः। व्यक्तं मत्स्यसूतो। 'समानप्रवरा वापि शिष्यसन्ततिरेव च। ब्रह्म- दातुगंरोश्चैव मन्तति: प्रतिषिध्यते'। काश्यपः। 'सप्तपौन- भवाः कन्या वजनौयाः कुलाधमाः । वाचा दत्ता मनोदत्ता कृतकौतुकमङ्गला। उदकस्पर्शिता या च या च पाणिग्रही. तिका। अग्निं परिगता या च पुनभू प्रभवा च या। इत्येताः काश्यपेनीता दहन्ति कुलमग्निवत्' । कतकौतुकमङ्गला बदकङ्कणा। उदकस्यर्शिता उदकपूर्व दत्तेति रत्नाकरः । हारोतः। 'ज्येष्ठेऽनिर्विष्टे कनीयान् निर्विशन् परिवेत्ता भवति परिविनो ज्येष्ठः परिवेदनीया कन्या परिदायी दाता परिकर्ता याजकः ते सर्वे पतिता इति'। ज्येष्ठमाह देवलः । 'वहिवणेषु चारित्रवाद यमयोः पूर्वजन्मतः । यस्य जातस्य यमयोः पश्यन्ति प्रथम मुखम्। सन्तानः पितरशे व तस्मिन् ज्येष्ठं प्रतिष्ठितम्' । जन्मप्राथम्यात् ज्येष्ठं यमजयोः न तु निषे- कप्राथम्याज्जन्मप्राथम्यसन्देहे मुखदर्शनप्राथम्यात् ज्येष्ठं प्रति- ठितं तस्मिन् सन्तान: प्रतिष्ठितः पितरच प्रतिष्ठिताः। भनि- ·१२० उहाहतत्वम्। । विष्टे अकतविवाह प्रताग्निहोत्रे च निष्ठानिर्देशादेकदापि ज्येष्ठ कनिष्ठाभ्यां विवाहो न कर्त्तव्यः अग्निहोत्रञ्च न कर्त- व्यम्। कालादर्श वार्हस्पत्यम् ‘एकोदरप्रसूतानामेकस्मिन्नपि वासरे। विवाहो नैव कर्तव्यो गर्गस्य वचनं यथा'। मत्य- सूक्तमहातन्त्रेऽपि । 'एकस्मिन् दिवसे चैव सोदराणां तथैव च। युग्ममुद्दाहिकं वज्यं कन्यादानहयं तथा'। पूर्ववचने वामर इत्यत्र वत्मर इति प्रोड्देशीया: पठन्ति व्यवहरन्ति च । छन्दोगपरिशिष्ट 'देशान्तरस्थ क्लीवैकवृषणानसहोदरान्। वेश्याभिषक्तपतितशूद्रतुल्यातिरोगिणः । जड़मूकान्धबधिर- कुञ्जकुण्ठ कवामनान्। अतिवृद्धानभायांश्च कृषिमतान् नृपस्य च। धनवृद्धिप्रसक्तांश्च कामत: कारिणस्तथा। कुलटोन्मत्त- चौरांश्च परिविन्दन्न दुथति। धनबाईषिकं राजसेवकं कर्षक तथा। प्रोषितञ्च प्रतीक्षेत वर्षत्रयमपि त्वरन् । प्रोषितं यद्य. शृण्वानमब्दादतिममाचरेत्। आगते च पुनस्तस्मिन् पादं तच्छुड़ये चरेत्' । देशान्तरपरिभाषायां वृहन्मनुः । 'वाचो यत्र विभिद्यन्त गिरिर्वा व्यवधायकः । महानद्यन्तरं यत्र नद्देशान्तरमुच्यते । देशनामनदीभेदान्त्रिकटोऽपि भवेद यदि । तत्तु देशान्तरं प्रोक्तं खयमेव स्वयम्भुवा। दशरात्रेण या वार्ता यत्र न श्रूयतेऽथवा'। वृहस्पतिः। 'देशान्तरं वदन्त्ये के षष्टि. योजनमायतम् । चत्वारिंशहदन्त्येके त्रिंशदेके तथैव च। मुनिहयवचनोतवागादियोजनादिभेदानां सामञ्जस्यार्थमेवं व्याख्यायते त्रितयवैशिष्ट्ये त्रिंशदयोजनाभ्यन्तरे हितयवैशिष्ट्य तदुपरि चत्वारिंशद्योजनाभ्यन्तरी एकवैशिष्ट्य चत्वारिंशद योजनोपरि षष्टियोजनाभ्यन्तरे वाणीगिरि महानद्यन्तरित. त्वभेदाभावेऽपि वैदेश्यमिति शद्धिचिन्तामणिः। क्लीवमाह कात्यायनः । 'न मूवं फेनिलं यस्य विष्ठा चास निमज्जति ।

·उहाहतचम्। १२१ कामत: मदशोभादशकाभ्यां होनं लौव: स उच्यते । एकहषम एकाह: पण्डविशेष इति रखाकरः। शूदतुल्यानाह मनुः । 'गोरक्षकान् वाणिजिकान् तथा कारकुशौलवान् । प्रेष्यान् वाईषिकांचव विप्रान् शूद्रवदाचरेत्'। अड़ो विकलान्तः करणः हिताहितावधारणाक्षम इति यावदिति मिताक्षरा। 'कुण्ठः मर्वक्रियालम: कुण्ढो मन्दः क्रियासु यः' इति प्रम- रोक्तः प्रभार्यान् शास्त्रनिषिहभायासम्बन्धान नैष्ठिकब्रह्म चारिवानप्रस्थ भिक्षुखरूपान् । नृपस्य चेति चकारण मता- नित्यनुवष्यते। कारिणः श्रौतस्मार्तनिरपेक्ष्य खच्छन्दव्यवहारिणः । कुन्नटः कुलान्यटतीति परकुलाटन- शौल इति नारायणमहामहोपाध्यायाः तेषामयमाशयः कुलं परकुलम् पटति गच्छति प्राप्नोति यो दत्तकः स कुलट: चौरानित्यव पौरानिति पाठे पुरजनप्रैथान् धनवाईषिकादि- वयं देशान्तरस्थितञ्च ज्येष्ठं त्वरबपि वर्षवयं प्रतीक्षेत ततश्च पूर्ववचने एतान् परिविन्दव दुष्थति इत्युक्तम् पत्र परेलक्ष- णार्थत्वात् द्वितीया तत्र देशान्तरस्थतषिसतनृपसतधनहाद्धि- प्रसन्तान प्रति वर्षत्रयादूई मिति बोहव्यम् अत्रापि प्रोषिते या बाब्दप्रतीक्षणं तडिद्याधर्मधनेतरार्थप्रोषितपरं वक्ष्यमाण- वशिष्ठगोतमवचनात् अशृण्वानं प्रत्ययव्यत्ययेन प्रश्रयमाण- मिति परिशिष्ट प्रकाशकारः अशृण्वान इति पाठस्तु रत्नाकरे प्रोषितस्य कल्याणवार्तामशृण्वन् वर्ष प्रतीक्ष्य परिनयनं करोति तत्र समागते ज्येष्ठे कनिष्ठः परिवेदन शुचये परि- बेदनप्रायश्चित्तस्य कच्छपादं चरेत् एवमन्यवापि प्रायश्चित्त- सालनाऽन्वेथा। वशिष्ठः 'अष्टौ दशहादशवर्षाणि ज्येष्ठ भातरमनिविष्टमप्रतीक्षमाणः प्रायवित्तीभवतीति' नोको ‘हादशैव तु वर्षाणि ज्यायान् धर्मार्थयोर्गतः । न्याय्यः ११-क तत ·१२२ उहाहतत्वम्। प्रतीक्षित माता श्रूयमाणः पुनः पुनः । उन्मत्त: किल्विषी कुष्ठी पतित: लोव एव वा। राजयक्ष्मामयावीच न न्याय्यः स्थात् प्रतीक्षितुम'। गोतमश्च ‘हादशवर्षाणि प्रतीक्षणं ब्राह्मणस्य विद्यासम्बन्धे मातरि चैवं ज्यायसि जवीयान् कन्याग्न्य पयमेषु षडित्ये के' इति विद्यार्थ प्रोषितस्य ब्राह्म- रण स्य दारा अपत्योत्पादनार्थ सदभिगमने हादशवर्षाणि प्रतीक्षेरब्रित्युत्वा भ्रातरि चैवमित्यनेन सर्वमतिदिष्टम् एतेनैत- दवसीयते विद्याधनधर्मार्थ गतानां ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राणां क्रमशो हादशदशाष्टषड्वर्षाणि क्षपणमिति प्रायश्चित्त- विवेकः। रत्नाकरवद्भिस्तु श्रूयमाणेऽभिमुखगमनं प्रव्रजिते गमनस्य निवृत्तिप्रसङ्गादित्यधिकं गौतमौयं विलिख्य प्रोषिते मातरि ज्येष्ठे विवाहाग्न्याधाने तं कारयितुमभिमुखगमनं जवोयसा कर्तव्यं कृतसन्यासे च ततो नित्तिरिति व्याख्या. शातालप: लोवे देशान्तरगते पतिते भिक्षुकेऽपि वा। योगशास्त्राभियुक्त च न दोषः परिवेदने'। योगशास्त्राभि- युक्ते। विषयात्यन्तविरक्त इति रत्नाकरः । "वृत्तिहीनं मनः कृत्वा चेतन परमात्मनि। एकीकत्य विमुच्येत योगोऽयं मुख्य उयते'। तेन विषयानासक्तमनसा जौवपरमात्मनोरभेदचिन्तनविशेषो योग इति। छन्दोगपरि. शिष्टं 'नाग्नयः परिविन्दन्ति न यता न तपांसि च । थाई कनिष्ठस्य या च कन्या विरूपिका' विकला या च कन्य कति पाठः शातातपौये। नाग्नयः परिविन्दन्तौति ज्येष्ठाननुमत्या यथा उशना 'ज्येष्ठश्चाता यदा तिष्ठेदाधानं नेव कारयेत्। अनुज्ञातस्तु कुर्वीत शङ्खस्य वचनं तथा' । वशिष्ठः। 'अग्रजोऽस्य यदा नग्निरधिकार्योऽनुजः कथम् । अनजानुमतः कुयादग्निहोत्र यथाविधि'। एतेन विवाह: तम्। अतएव दक्षः ·उहाहतत्वम्। १२३ स्त्वनुमत्यापि दोषायेति प्रायश्चित्तविवेकः। विकतरूपा कन्याऽनूढा ज्येष्ठाकनिष्ठायाः सहोदराया उढायाः परिवेद. नाय न भवति अप्रसक्ताप्रतिषेधानुपपत्त्या नजः पर्युदासहत्ति- त्वादेतदतिरिक्तायां परिवेदनदोष इति परिशिष्ट प्रकाशकार: देवलस्त्वत्र विषयेऽग्रेदिधिषु दिधिषुत्वमाह 'ज्येष्ठायां विद्य- मानायां कन्यायामुह्यतेऽनुजा। सा चाग्रे दिधिषुज्ञेया पूर्वा च दिधिषुः स्मृता'। विद्यमानायामित्यत्र यद्यनुढायामिति लोकाक्षिः। प्रायश्चित्तमाह वशिष्ठः। 'प्रथाग्रे दिधिषुपतिः कच्छ हादश रात्रं चरित्वा निविशेत् ताश्चैवोपायच्छेत् दिधिषुपतिः कच्छातिकको चरित्वा तस्मै दत्वा पुनर्निर्विशेत' इति हादशरात्र पराकरूपं निर्विशेत अन्यामुहहेत तां कनिष्ठां ज्येष्ठाया वराय उपयच्छत् उपपादयेत् एवं ज्येष्ठा- मपि कनिष्ठाया वराय एतच्चानुमत्यर्थं शास्त्रेणोक्तं न तु तयोरप्यभिगमः। परिवेदनाधिकार 'न भूयश्चनामुपगच्छेत्' इति सुमन्तुवचनात् भवदेवभतं 'परित्यक्ता च सा पोष्या भोजनाच्छादनेन च। अङ्गिगः 'पावृत्ते सौर्थगमने प्रति- जाते च कर्मणि। कालात्यये च कन्यायाः कालदोषो न विद्यते। अष्टवर्षा भवेहोरौ नववर्षा तु रोहिणी। दशर्म कन्यकाप्रोक्ता अत ऊङ्घ रजखला। तस्मात् संवत्सरे प्राप्त टशमे कन्यका बुधैः। प्रदातव्या प्रयत्नेन न दोषः काल- दोषतः'। कालदोषस्य विषयो राजमार्तण्डीये व्यक्तीभवि. थति। यमः । 'कन्या हादशवर्षाणि याऽप्रदत्ता ग्रहे वसेत् । ब्रह्महत्वा पितुस्तस्याः सा कन्या वरयेत् खयम् । भारते। 'विशवर्षः षोड़शवर्षा भायां विन्देत ननिकाम् । प्रतोऽप्रहत्ते रजसि कन्यां दद्यात् पिता सक्तत्। महादोष: स्थेदेनमन्यथैष विधिः सताम् । ननिकाऽनागतावा अन्यथा महा- ·१०४ उहाहतवम् । कन्याया: प्रहत्ते रखसि प्रतिकाश्यपी 'पितु हे च या कन्या रजःपश्यत्य. संस्कता। भ्रूणहत्या पितुस्तस्थाः सा कन्या वृषलो स्मृता। यस्तु तां वरयेत् कन्यां ब्राह्मणो ज्ञानदुर्वलः। पवाडेयमपातयं तं विद्यादृषलोपतिम्। यत्तु मनुवचनम्। 'काममार- णात्तिष्ठेदग्टहे कन्यमित्यपि । न चैवैनां प्रयच्छेत्तु गुणहोनाय कहिचित्'। इति मनलागुणहौनसावमावविषयम्। पत. एव गुणवतेऽष्टवर्षम्यूनापि देयेत्याह मनुः । 'उत्कष्टाया- भिरूपाय वराय सहशाय च। अप्राप्तामपि तां कन्यां तस्मै दद्याद यथाविधि' । अप्राप्तामप्राप्तविवाहप्रशस्तकालाम् । स्मृतिः। 'सप्तसंवकारादू विवाहः सार्ववर्णिकः । शस्यते राजबन्यथा धर्मगर्हितः'। राजमार्तण्डौये। ‘पयुम्म दुभंगा नारी युग्म च विधवा भवेत्। तस्माहर्भान्विते युग्म विवाहे सा पतिव्रता। मासत्रयादूई मयुग्मवर्षे युग्म च मासत्रयमेव यावत्। विवाहहिं प्रवदन्ति सवें व्यासादयो ज्योतिषि जन्ममासात्। प्राषाढ़े धनधान्यभोगरहिता नष्ट- प्रजा श्रावणे वेश्या भाद्रपदे षे च मरणं रोगान्विता कार्तिके। पौषे प्रेतवती वियोगबहुला चैत्रे मदोन्मादिनी अन्येष्वेव विवाहिता सुतवती मारी सम्हा भवेत् । अस्ते तथा युद्धे पितृणां प्राणसंशये। अतिप्रौढ़ा च या कन्या नानुकूल्य प्रतीक्षते। पतिहहा च या कन्या कुलधर्मविरो- धिनौ। पविशहापि सा देया चन्द्र लग्नबलेन तु'। भुज- बलभीमे । 'ग्रहादिमब्दश िशहि मासायनर्तु दिवसानाम् । पर्वाक दशवर्षेभ्यो मुनयः कथयन्ति कन्य कानाम् । वर्षाभ्यन्तरे शुद्धौ ग्रहाब्दादौनां विशेषोपादानात् तदूई ताव- मावानियमः। अवैव विषये 'मङ्गल्येषु विवाहेषु कन्या- संवरणेषु च । दयमासाः प्रशस्वसे चैत्रपौषविवर्जिताः' इति राज- दश- ·उहाहतत्वम्। १२५ राजमातण्डोक्तम् एतदेकवाक्यतया पूर्ववचनेऽविशुद्धे त्येताव- मात्रविषयं न तु मलमासशक्रास्तादिसमयाशुद्धिप्रतिप्रसवपरं तस्याः स्त्रीसाधारणत्वेन प्रतिप्रसवास्पर्शात् कल्यचिन्ता- मखादिषु मोचराद्यशक्षिप्रतिप्रसवसमयाशुद्धिप्रतिप्रसवयोः प्रकरणभेदेनोपादानाच 'कालात्ययेऽपि कन्यायाः कालदोषो न विद्यते। इत्व ङ्गिरसोक्तमपि तथैव 'उदगयने आपूर्यमाणे पने कल्याणे नक्षत्रे चौड़कर्मोपनयनगोदानविवाहाविवाह: सार्वकालिकः इत्यपरे' इत्याखलायनवचनेऽपि सार्वकालिक इत्यनेन प्रागुक्त वचनैकवाक्यतया दशाब्दोत्तरे स्वोक्तोदगयनाट- रनियम उक्त: अतएब गर्भवत्यादिप्रतिप्रसववन्मलमासादावति- प्रौढ़ा विवाहे प्रतिप्रसवः केनापि विशिष्य नोक्तः अङ्गिरोवचन प्रावृत्ते तीर्थगमने इति तु 'मलमासेऽप्यनावृत्त तीर्थस्रानपि त्यजेत्' इति दर्शनान्मलमासादिप्रतिप्रसवपरं स्मृत्यर्थमन्द है म्मत्यन्तरसंवादादेवार्थनिर्णय इति निबन्धारः ‘भाविनोऽर्था भवन्त्य व हठेनानिच्छतोऽपि हि' इति मत्स्यपुराणोक्तावश्य- भाविशुभाशभेषु ग्रहादिदोषशान्त्यर्थ होमहिरण्यादिदान विवाहात् प्राककर्त्तव्यं भगवत्या रुक्मिण्या भविष्यहिवाहे तथा दर्शनात् यथा भागवते 'चक्रः सामगयजुर्मन्बध्वा रक्षा हिजोत्तमाः । पुरोहितोऽथवविद जुहाव ग्रहशान्तये । हिरण्य- रूप्यवासांसि तिलांच गुड़मिश्रितान्। प्रादानश्च विप्रेभ्यो राजा विधिविदांवरः । अतएव दीपिकायां 'ये ग्रहारिष्ट- सूचकाः' इत्यनेन ग्रहाणां पूर्वसिहपापबोधकत्वमिति न तु पापजनकत्वम्। तथाच मत्स्यपुराणम् । 'पुरा कतानि पापानि फलन्त्यस्मिंस्तपोधनाः। रोगदोगत्यरूपेण तवष्ट बधेन च। तद्विघाताय वक्ष्यामि सदा कल्याणकारकम् । अतएव याज्ञवल्काः। 'देवे पुरुषकार च कमसिविळद- ·१२६ उहाहतखम् । पाप्याय. शक्र- खिता। तत्र देवमभिव्यक्तं पौरुष पौर्वदेहिकम'। कर्म- सिक्षिः शभाशुभकर्मसिद्धिः पूर्वकालीनदेहेन पुरुषनिष्पत्र सुक्कतं दुष्कतच फलोन्मुखौभूतं सुदैवं दुर्दैवञ्चेत्युक्त मस्य- पुराणञ्च 'प्रतिकूलं तदा दैवं पौरुषेण विहन्यते। मङ्गला. चारयुक्तानां नित्यमुत्थानशालिनाम'। पौरुषेणैहिकदैहिक- यागादिना उत्थानशालिनां कर्मारम्भवतां ततच अमुकस्य प्रमुकाया वा विवाहे ग्रहादिसूचनीयदोषोपशमनकाम इति हिरण्यदानादी प्रयोज्य ग्रहहोमे तु श्रावणेनेत्यादि मन्त्राः सर्ववेदसाधारणा: पुराणोक्तत्वात् तथाच मत्यपुराणम् । 'पाकृष्णनति सूर्याय होमः कार्यो हिजन्मना। खेति सोमाय मन्त्रेण जुहुयात् पुनः। अग्निदिवोमन्त्र- मिति भौमाय कोत्तयेत्। अग्ने विवस्वदुषस इति सोम- मुताय च। वृहस्पते परिदीया रथेनेति गुरोर्मतः । न्तेऽन्यदिति चैव शुक्रस्यापि निगद्यते। शनैश्चरायेति पुन शबोदेवीति होमयेत्। कयानचित्र आभुवदूतौराहोकदा. हृतम्। केतु गवनिति कुयात् केतूनामुपशान्तये । एव भवदेवम नापि तथा लिखितम् । मत्स्यसूक्ते 'भूकम्पादेन दोषोऽत्र वृद्धि शाडे कतेऽपि वा। अथ कन्यादानाधिकारः। विष्णुः 'पिता पितामहो माता सकुल्यो मातामहो माता चेति कन्याप्रदः पूर्वाभावे प्रकृतिस्थः परः परः' इति प्रतिस्थः पातित्यान्मादादिरहितः। अप्रकृतिस्थेन पित्रादिना कृतमप्यतमेव तदाह नारदः । 'स्वतन्त्रोऽपि हि यत् कायं कुर्य्यादप्रकृतिं गतः । मेव स्यादवातन्त्रस्य हेतुतः। पिटवादिना स्वतन्त्रोऽपि सन् प्रप्रकृतिस्थत्वेन हेतुना परतन्त्रो भवति तदा तत्कृतं वाग्दानादिकमकतमेव यदि तु विवाहो निवृत्त; तदा प्रधा; तदप्यकत- ·उदाहतत्वम्। १२७ मस्य निष्पनत्वेनाधिकारवैकल्याव तस्य पुनराशत्तिरिति । मातुः पूर्व मातुलो बोध्यः यथा नारदः। 'पिता दद्यात् स्वयं कन्यां भ्राता वानुमतः पितुः। मातामहो मातुलश्च सकुल्यो बान्धवस्तथा। माता त्वभावे सर्वेषां प्रकृती यदि वर्तते । तस्यामप्रकतिस्थायां कन्यां दद्युः खजातयः'। इत्यईमधिक पराशरभाष्य माधवाचायण लिखितं मातुः कन्यादाढत्वे वृद्धिथाहाभावो बोध्यः बान्धवः पितामहः विष्णुवचनकवाका- त्वात् एवमेव रत्नाकरः एवञ्च सकुल्यपितामहयोर्नारदोतक्रमो न ग्राह्यः किन्तु विष्णुक्तवक्ष्यमाणयाज्ञवल्कयोतक्रमो ग्रायः पाठक्रमाच्छाब्दक्रमस्य बलवत्त्वात् तस्यामित्यनेन मातुरुप. स्थितत्वात् स्वजातय इत्यनेन मातामहमातुलेतरमारपक्ष सकुल्या उच्यन्ते। सम्झतानामधिकारमाह याज्ञवल्काः । 'असंस्कृतास्तु संम्का- भ्राटभिः पूर्वसंस्कृतैः । भगिन्यश निजादंशाहत्त्वांशन्तु तुरीयकम् । अमंस्कता भ्रातरः भगि- न्यश्च पूर्वसंस्कतैरुपनौतें: । अन्यथा मन्त्रपाठानधिकारापत्ते: तुरीयकं विवाहोचितद्रव्यमिति दायतत्त्वे विवेचितम् । तत्र विवाहोचितव्यदान संस्कृतासंस्कृतभेदानुपयोगात् पूर्व संस्कृतैरिति कन्यासंस्कार एव उपयुक्त तथा 'पिता पिता महो माता सकुल्यो जननी तथा । कन्याप्रदः पूर्व नाशे प्रकृतिस्थः परःपरः । अप्रयच्छन् समाप्नोति मृतातौ। गम्यन्त्वभावे दातृणां कन्या कुर्यात् स्वयं वरम्। सतत् प्रदीयते कन्या हरंस्तां चौरदगडभाक । दत्तामपि हरेत् कन्यां श्रेयांश्चेदर भावजेत्। तथेत्यनेन नार- दोक्तमातामहाद्याः समुच्चिताः। गम्यं सवर्णत्वादिना स्वप्रा- पणाहं वरं स्वप्रदानेन पतिं कुर्यादित्यर्थः । 'दत्तात्मा तु स्वयं दत्त,' इति यानवल्कयोता स्वयं दत्तपुत्त्रस्य स्वादनवत् दत्त भ्रूण हत्या- ·१२८ उसाहतवम्। । वाग्दत्ताम् इयं कन्या प्रमुकाय दातव्येति प्रतिश्रुतामिति यावत् अत्र विशेषमाह नारदः । 'ब्राह्मादिषु विवाहेषु पञ्च- वेषविधिः स्मृतः। गुणापेक्षं भवेट्टानमरासुरादिषु च त्रिषु' । एष विधि: मकहानविधिः । गोतमः । 'प्रतिश्रुत्याप्यधर्मसंयुक्ताय न दद्यादिति' अधर्माऽत्र दानानहताप्रयोजक इति विवादरना. करः। वशिष्ठः । 'कुलशीलविहीनस्य पण्डादिपतितस्य च । अपस्मारि विधर्मस्य रोगिणां वेशधारिणाम्। दत्तामपि हरेत् कन्यां सगोत्रोढां तथैव च। नारदः । 'प्रतिम्रा च यः कन्या. मदुष्टामुत्सृजेबरः। विनेयः सोऽर्थदण्डेन कन्यां तामेव चोर हेत्'। विनेयो दण्डनीयः। ब्राह्मादीनाह याज्ञवल्काः । 'ब्राह्मो विवाह पाहूय दीयते शक्यलंकता। तज्जः पुनात्यभ- यत: पुरुषाने कविंशतिम् । यजस्थायविजे देव प्रादायार्षस्तु गोयुगम्। चतुर्दशप्रथमजः पुनात्युत्तरजश्च षट। इत्युक्त्वाच- पतां धर्म सह या टोयतार्थिन । सकायः पावत्तज्नः पड़ वंश्यांश महात्मना : प्रासुरो द्रविणादानाद् गन्धर्वः समया- निमयः । राक्षमा युद्धहरगाात् पैशाच: कन्यकाच्छलात्' । एक विंशतिमिति दश पूर्वान् दशायरान् । प्रात्मानञ्च कविंशति- मिति सनुवचनममानार्थक पुनाति पित्रादीन् पापाबरकाश नमुद्धरति पुत्लादीन् निष्पापान् जनयति प्रात्मानमपि निष्पा करोति प्रादायेति गाहयं वराद्गृहीत्वा तेनैव सह कन्यादान- मार्षः सह गोमिथुनेन चेति देवलवचनात् सहधर्मञ्चरता- मिति नियम कवा कन्यादानं कायः कः प्रजापतिर्देवताऽस्येति प्राजापत्य इत्यर्थः । शास्त्रीयमंख्या नियमम् । विना धनग्रहणा- दासुरः अतो नार्षस्य तथात्वं कन्यावरयोः परस्पररागाद यः समयः त्वं मे माया त्वं मे पतिरिति निश्चयः म गान्धर्वः । युद्धेति बलात्कारोपलक्षणम्। 'प्रसह्य कन्याहरणं राचसो - ·उहाहतत्वम् । (२८ विधिरिष्यते' इति मनुवचनात् छलमाह मनुः। 'सप्तां मत्ता प्रमत्तां वारहो यत्रोपगछति। स पापिष्ठो विवाहाना पैशाच: कथितोऽष्टमः' । एवम्भूतत्यागानन्तरग्रहणे ब्राह्माद्यष्टनामको विवाह इति व लार्थः। गान्धर्वादो विधिमाह देवलः । 'गान्धर्वादिविवाहेषु विधिवैवाहिको मतः। कर्त्तव्यच विभि- वर्णः समयेनाग्निमाक्षिकः'। चतयोन्या अपि संस्कारमाह याज्ञवल्काः । 'अक्षता च क्षता चैव पुनर्मू: संस्कृता पुन:' इति ताभ्यतात्वादिना नियोगधर्ममुपक्रम्य मनुः । 'यस्या. स्रियेत कन्याया वाचा सत्य क्रते पतिः। तामनेन विधानेन निजो विन्देत देवरः। यथाविध्यभिगम्यनां शक्लवस्त्रां शुचि. वताम् । मिथोमजेताप्रसवात् मकर मकहताहतो'। प्रागर्भ- ग्रहणात् सकलमनोपदेशाञ्च यम्मै वागदत्ता तस्मैवापत्य भव- तौति कुल्लकभः । पतञ्च कन्यानमतिमत्त्वे तटनमत्या तु नेत्याह वशिष्ठः। 'कन्यायां टत्तशुल्कायां म्रियते यदि शुल्कटः। टेवराय प्रदातव्या यदि कन्यानुमन्यते। अद्भिर्वाचा प्रदत्तायां मियेतोड वरो यदि। न च मन्त्रोपनीता स्यात् कुमारी पितुरेव सा'। प्राग्वचनं मनोरपि मन्त्रोपनौता पाणिग्रहण. मन्त्रजन्यसंस्कारवती कुमारी पितुरेव सेति अन्यौ यादृशेन सम्बन्धेन पिता विवाद्यते ताहक पिटसम्बन्धवती एतत्परमेव 'नोदकेन न वाचा वा कन्यायाः पतिरिष्यते । पाणिग्रहगा- संस्कारात् पतित्वं सप्तमे पदे' इति यमवचनम्। कन्यायाः सकहानन्तु पाणिग्रहणसंस्कारयुक्रकन्यादानविषयं कात्या- यनः। 'प्रनेकेभ्योऽपि दत्तायामन्ढ़ायान्तु यत्र वै। वरागमन सर्वेषां लभेताद्यवरस्तु ताम्। पखाहरेण यहत्तं तस्याः प्रति लभेत सः। तथा गच्छत समूढ़ायां दत्तं पूर्ववरो हरेत्' वरी विवाहोपखितः तथा 'प्रदाय शुल्कं गच्छद यः कन्याया:

·उहाहतत्त्वम् । स्त्रीधनं तथा। धार्या सा वर्षमेकन्तु देयान्धी विधानतः । अथ प्रवृत्तिरागच्छत् प्रतीक्षेत समात्रयम्। प्रत जडे प्रदा. सव्या कन्यान्यस्मै यथेच्छतः। प्रवृत्तिरागमनवार्ता। मनुः । 'मङ्गलार्थ वस्त्ययनं यजस्तासां प्रजापतेः। प्रयुज्यते विवा- हेषु प्रदानं खाम्य कारणम् । पाणिग्रहणिका मन्त्रानियतं दारलक्षणम् । तेषां निष्ठा तु विजेया विहद्भिः सप्तमे पदे'। खस्थयनं कुशलेन कालातिवाहनहेतुकं करणसाधनात् कन- कधारणादि प्रोम् स्वस्ति भवन्तो ब्रूवन्विति च यश्च प्रजा- पतिदैवतो वैवाहिको होमस्तत्सर्वं मङ्गलार्थम् अभिमतार्थ- सिडिमङ्गलं तदर्थमवैधव्यामिति यावत् । स्वाम्यकारणन्तु प्रदानं न तु वागदानं रत्नाकरलतापि प्रदाने नैव कन्यायां वरस्य स्वाम्यं जायते कन्यादातुः वाम्यं निवर्त्तते इति व्याख्यातं निष्ठा भायात्वस्व समाप्तिरूपा सप्तमे पदे गतायां कन्याया. मिति बोध्यम्। तदानीं गोत्रापहारमाह लघुहारीतः । 'खगोत्राद् भ्रश्यते नारी विवाहात् सप्तमे पदे। पतिगोत्रेण कर्तव्या तस्याः पिण्डोदक्रिया'। पाणिग्रहणादपि पित्त- मोनापहारमाह थाहविवेके । वृहस्पतिः। 'पाणिग्रहणिका मन्त्राः पिटगोत्रापहारकाः । भर्तुर्गोत्रेण नारीणां देयं पिण्डो- दकं ततः' । यत्तु सपिण्डनस्य गोत्रापहारित्वप्रतिपादकव- चनं 'संहितायान्तु भार्यायां सपिण्डीकरणान्तिकम्। पैत्रिक भजते गोत्रमूर्छन्तु पतिपैत्रिकम्'। इति कात्यायनीयं तत्- शाख्यन्तरीयं शिष्टव्यवहाराभावात्। अतएव अनुमन्त्रिता गुरु गोत्रेणाभिवादयेत इति गोभिलोक्तं सप्तपदोगमनानन्तरं पत्यु- रभिवादनं तत्पतिगोत्रेण कर्त्तव्यमिति भहनारायणैरुताम् एतेन पिटगोवेणेति सरलाभवदेवभट्टाभ्यामुक्त हेयम्। एतत्पत्य भिवादान्त एव सामगानां विवाहः तावभौ तत: प्रति- ।

·उहाहतत्त्वम्। प्रतएव विरात्रमचारलवणानाशिनी ब्रह्मचारिणी भूमौ सह शयो- यातामिति ततसूत्रे तत: प्रभृति विवाहकर्मण अर्द्ध मिति भट्ट नारायणव्याख्यानात्। अतएव तत्पत्यभिवादनानन्तरं भव. देवेनापि प्रायश्चित्तहोमवामदेव्यगानदक्षिणा लिखिताः । यजुर्वेदिनान्तु प्रेक्षकाभिमन्त्रणानडुचर्मोपवेशनान्तो विवाहः प्राचार्याय वरं ददातीति पारस्करसूत्रेण तदनन्तरं वरशब्द- वाच्यगवादिदक्षिणादानस्योतत्वात् । 'विवाहादिः कर्मगणो य उक्तो गर्भाधानं शुश्रुम यस्य चान्ते। विवाहादा. वेकमेवात्र कुर्यात् श्राद्धं नादौ कर्मणः कर्मणः स्यादिति' छन्दोगपरिशिष्टवचने विवाहादिरिति समशनीयचरुहोम- रहप्रवेशयानारोहणचतुष्पथामन्त्रणाक्षभङ्गसमाधानार्थ-होम- चतुर्थीहोमादिशब्देन ग्रहणम्। एषु विवाहादिगर्भाधानान्त- कर्मसु एकमेव श्राद्ध कार्यमिति थाइविवेकः। अतः सम- शनीयचरुहोमादयः माङ्गविवाहाद्भिवा इति । ततश्च नाशोचं राजा राजकर्मणीत्यधिकृत्य न देवप्रतिष्ठाविवाहयोः पूर्वसंभू तयोरिति विष्णुसूत्रेणारब्धविवाह एव अशौचाभावो न तु सम- शनीयचरुहोमादौ विवाहारम्भस हिवाई 'व्रतयज्ञविवाहेषु श्राडे होमेऽर्चने जपे। प्रारब्ध सूतकं न स्यादनारधे तु सूतकम्। प्रारम्भो वरणं यज्ञे सङ्कल्पो व्रतजापयोः । नान्दी. श्राडं विवाहादौ श्राद्धे पाकपरिष्किया' इति राघवभकृतवच- नात् पाकपरिष्क्रियेति साग्नेर्दर्शवाहविषयं तत्र तस्य तदुह- रणस्य असाधारणाङ्गत्वात्। न चैवं विवाहपूर्वकतेन नान्दी. मुखबाहेन सर्वेषां श्राइवत्त्वात् सर्वेषामेवारम्भो भूतः इति वाचं विवाहाथ कतद्धिवाहसमशनौयादीनामारम्भकत्वा. भावात् उद्देश्यत्वगर्भकत्वादारम्भपदार्थस्य अन्यथा अन्यार्थ- वरणादावन्यारम्भः स्यात्। प्रक्षभाभावात् तदर्थ होमाकरणे ।

·११२ उदाहतत्वम्। विवाहार्थ कताहेन तस्याप्यारम्भादारवाकरणे प्रत्यवायव यात्। अतएव पन्याधानार्थे विवाहार्थे वा कृते पाऽशौचे तु न वैखदेवस्य गर्भाधानस्य वा करणम् । एवम विवाहकाले. ऽशौचे समशनीयचरहोमादयोऽशौचगते महाव्याहृतिहोम. प्रायश्चित्तं तत्वा कर्तव्याः। 'गौणेषु तेषु कालेषु कर्म चोदित- मारभेत् । प्रायश्चित्तप्रकरणप्रोक्तां निषकतिमाचरेत्' इति भर. डाजवचनात्। गौणकालमाह हरिहरपहतो। 'यहागामिक्रिया. मुख्यकालस्याप्यान्तरालवत् । गौणकालत्वमिच्छन्ति केचित् प्राशनकर्मणि' । अन्तरालवत् मध्यकालस्यैव श्राइचिन्तामणि- कत्यतखार्णवयोः ‘एवमागामियागीयमुख्यकालादधस्तनः । खकालादुत्तरो गौण: काल: पूर्वस्य कर्मणः'। एवञ्च सर्वा- खेवान्वाहार्यवन्तीति गोभिलग्रोण 'यच्छाई कर्मणामादौ या चान्त दक्षिणा भवेत्। अमावास्यां हितोयं यदन्वाहार्य विदुर्बुधाः' । इति एद्यान्सरे नान्दोमुखाचदक्षिणयोरन्वा- हार्यत्वप्रतिपादनात् रद्योतकर्मणामाद्यन्ताङ्गत्वेन नान्दी- मुखशाहदक्षिणानियमाभिधानात् विवाहमात्रस्य राधकर्म- वेन तदादी वृद्धिाहमवश्यं कत्तव्यं तवाद्यविवाहे पिता तत् कर्त्तव्यं 'खपिटभ्यः पिता दद्यात् सुतसंस्कारकर्मणि। पिण्डा. नोहहनात्तेषां तस्याभावेऽपि तत् क्रमात् । इति छन्दोगपरि. शिष्टात् सुतसंस्कारग्रहणात् पुत्रस्य विवाहान्तरे पिता नाभ्यु- दयिक कार्य्यम प्रादोन संस्कारसिद्धी हितीयादेस्तदजनकत्वात् तथाचाखलायनरचपरिशिष्टं 'सौमन्तोवयनं प्रथमे गमें सौमन्तोवयनसंस्कारो गर्भपावसंस्कारः' इति श्रुतिरिति गर्भ पानयोरयं गाभपात्रः गर्भस्य उदरस्थस्य पावस्य तदाधारस्व स्त्रिया इति कल्पतरुः । हारीतोऽपि। 'सकत्तु कतसंस्काराः सौमन्तेन हिजखियः। यं यं गर्भ प्रसूयन्ते स गर्भ: संस्कृती ·उहाहतत्वम् । भवेत्। प्रत्र सतत् संस्कृतपात्रजातानां सर्वेषां संस्काराभि- धानेन प्रत्येक कृतजातकर्मादिसंस्काराणां सुतरां संस्कृतत्वं বন্ধন জন জন: মান্নাঘ নি ন্যায়ৰ। যিম্ভাবিনি সু- परं कन्यापुत्व विवाहेषु इति श्राइविधायकविष्णु पुराणोकवाक्य. वात् तदेकवाकातया एकशेषात् सुतसंस्कारकर्मणोलन सुत- पदं कन्यापुत्त्वपरम् । आ उहहनादित्यभिविधावाङ्। तस्या- भावेऽपि संस्कायक्रमवाधकस्य पितुरभावेऽपि पुनरन्यः संस्कार्य: मपिण्डादिर्वा तत्क्रमादिति 'चित कर्म यथान कै. रङ्गरुन्मौल्यते शनैः । ब्राह्मण्यमपि तहत स्यात र स्कार- विधिपूर्वकैः'। इत्यङ्गिरमोक्त फलभागितया तस्य प्रधानस्य क्रमात्तेषां पितृणां दद्यात् । ततश्च संस्कार्य पि.दत्रय- मातामहादिव येभ्यः श्राद्धं कुर्यात् । न च सं यि पित- रमादाय तेषां पितुः संप्रदानभूतानां तत्क्रमादिल पितुः प्रवेशात पितुः प्रपितामहेतर पञ्चानामिति नारायणापा- ध्यायमतं युक्तमिति वाच्यं पिवनुवेशन संस्कार्य पिता. महप्रपितामहानां थाई तन्मातामहपक्षस्यैव पि यत्र पूज्यन्ते तत्र मातामहाध्वम्' इत्यनेन युक्तात्वात् न वा तषां संस्कर्तृपितृणां मंस्कार्य पितुः पिटगणमातामह ग मानां वा ग्रहणं तत्क्रमादित्यनुपपत्तेः तथाहि भाद्य संस्कार पात्तत्वेन तच्छब्दादनुपस्थितिः। हितीये तेषामित्वननैव प्रक्रान्तत्वेन तथाविधानं प्राप्त्या तत्क्रमादित्य स्यानुवाद. कतापत्तिरूपानुपपत्ति: एवं तस्याभावे विति मैथिलपाठे प्रकान्तव्यवच्छेदकतुकारेण हितोयपक्षस्य सुतरां बाधित- त्वमिति । तेषामिति निविशेषितपिटमानपरा- मर्शकमिति । एवञ्च धावापि संस्कार्य देवदत्तादिपितुरिति प्रयोज्यम्। नान्दोमुखे तु छन्दोगैोषितां पाई न कर्त- ततव १२-क ·उदाहतत्वम्। व्यम्। 'न योषिद्भाः पृथग्दद्यादवसानदिनादृते। खमत- पिण्ड मात्राभ्यस्तृप्तिरासां यतः स्मृता' इति छन्दोगपरिशिष्टे पर्यटस्तत्वात् न च अक्सानदिनेतरत्र बोषियोऽपृथग्दद्यान यत: स्वभत्तः पिण्डांशभ्य उभयोई श्यक दलभ्य एव योषितां प्तिः पुरुषाणां योषिज्जीवनादौ पृथपिमडादपि टप्तिमत्त्वात् योषिपदमपि सार्थकमिति वाच्यं तथालेऽवमानदिनादृते इति व्यथै स्यात् तथाहि परिप्राप्त योषितां श्राडे ऽपृथक्त्व विधीयते किंवा अपृथक श्राद्ध विशिष्ट विधीयते नाद्यः अमावस्यादौ योपिहानाप्राप्तौ कथं तदनद्याऽपृयकत्वमात्र विधानं न च अमावास्यायां पिटभ्यो दद्यादित्यत्र प्रेत पिट. त्वमापन्ने सपिण्डीकरणान्विति विष्णु पुराणोयेन योषिता- मपि पिटत्वात् श्राद्धप्राप्तिरिति वाच पिटभ्यो दद्यादित्यत्र पिटपटं न प्राप्तपिटलोकमात्रपरम्। किन्तु पिटपितामह- प्रपितामहमात्रपरम् अमावेतत्ते इति यजमानस्य पित्रे असा- वैतत्ते इति यजमानस्य पितामहाय अमावेतत्ते इति यज- मानस्य प्रपितामहायति श्रुत्यायकवाक्यत्वात् 'त्रयाणामुदक कायं त्रिषु पिण्ड: प्रवर्तते। चतुर्थः सम्प्रदातैषां पञ्चमी बोपपद्यते' इति मनुवचने त्रयाणामित्वनन पिपिता- महप्रपितामहानां पतीनिरपेक्षाणां तर्पणवद्देवतात्वावगमाञ्च मातामहादिलाभस्तु 'पितरो यत्र पूज्यन्त तत्र मातामहा- ध्रुवम्। अविशेषेण कर्तव्यं विशेषाबरकं व्रजेत्' इति वृद्ध- याज्ञवल्कावचनात् मातामहा इति तदादित्रिकपरम् इत्यादि बहुवचनान्ता गणस्य संसूचका इत्युक्तेः श्राद्देतिकर्तव्यतायां मातामहादित्रिकोपादानाच्च । नान्यः तदा ह्यवसानदिना- हत इति व्यर्थं स्यात् अवमानदिने तु 'ध्रुवाणि तु प्रकुर्वीत प्रमौताहनि सर्वदा' इति छन्दोगपरिशिष्टवचनेन स्त्रीपुसयोः ·उदाहतस्वम् । साधारण त्वेन बाइपास्या 'स्त्रीणामप्येवमेवैतदेकोद्दिष्टं प्रको- र्तितम्। मृताहनि यथान्यायं नृणां यहदिहोदितम्' इति मार्कण्डेयपुराणोयेन च विशेषत: श्राहप्रात्या च विशिष्ट- विधित्वानुपपत्त: तस्मादवसानदिनादृत इति वाक्यस्य सार्थक खाय पृथकपदमेवानुवादः न च वैपरौत्य तथात्वे वाक्यानु. वाद: स्यात् अव्ययपदानुवादे तु विभक्त नुवादकतेति एव- मेवेशानन्यायाचााः तस्मात् 'मावाइन्तु पूर्व स्यात् पितॄणां तदनन्तरम्। ततो मातामहानाच्च वृद्धौ श्राद्धे त्रयं स्मृतम्, इति शातातपषचनात् 'अन्वष्टकाष्वष्टकावदग्नी हुत्वा देव. पूर्वकमेव मात्र पितामधे प्रपितामा पूर्ववद्ब्राह्मणान् भोजयित्वा' इति विष्णुसूत्रात् 'मृताहनि तु कर्त्तव्या स्त्रीणा- मप्य त्तरक्रिया' इति विष्णु पुराणात् 'थाई सपिण्ड कं कुर्यात् खसूत्रोक्तविधानतः। अन्वष्टकासु ब्रहो च गयायाञ्च क्षया- हनि। मातुः थाई पृथक् कुर्यादन्यत्र पतिना मह' इति । वृद्धिथाढे च मात्रादिगयायां पिटपूर्वकमिति तीर्थचिन्ता- मणिकृतवायुपुराणवचनात् वृद्धयन्वष्टकाऽवमानटिनगया- निमित्तकथाहरणेषु न योगिना इत्यादिना छन्दोमेतरो. ऽवसानदिनेतरत्र वृद्धवादी योषिद्भाः पृथक् थाहायानं दद्यात् छन्दोगो यादौ योषिो न दद्यात् अवसानदिने तु छन्दोगाच्छन्दोगोभयमेव योषिद्भाः पृथक दद्यादित्यर्थात् सिद्धम् । ततश्च वृद्यादौ छन्दोगयोषितां कथं तृप्तिरित्या. काङ्गामुत्थाप्य उत्तराईान्वय इति। एतदर्थमेव खसूत्रोक्त- विधानत इत्युक्त सूत्रेति रह्यशास्त्रपरम् अन्यत्रामावास्यादौ पतिना सह भोग्यं श्राई कर्तव्यमित्येवार्थः असावेतत्त इति यजमानस्य पित्रे इति प्रागुक्त श्रुत्या शाई पत्नौनिरपेक्षपित्रादि- बोधिकया 'सपिण्डीकरणादूच यत् पिलभ्यः प्रदीयते।

·उहाहतत्त्वम्। सर्वेष्वंशहरा माता इति धर्मषु निश्चयः' इति स्मृत्या भर्तदत्ता- शहारकत्वबोधिकया च एकवाक्यत्वात् अन्वष्टकायान्तु साग्ने- वाधिकारः विष्णवचने हि हुत्वे त्यनेनाग्निप्राप्तेरम्नाविति ग्रहणं तबियमार्थं न च प्रनग्नौनामग्नीकरणहोमे विप्र- पाण्यादिविधानादवापि तथेति वाच्य प्रकृतिभूतथाविध्युत्ता- स्य आधारान्तरस्य वितिभूतथाविशेषस्य विहिताधारण बाधात् शरमयवहिषा कुशमयवहिर्बाधवत् नवालौकिकाग्नौ- होमः न पैत्रयजियो होमो लौकिकाग्नौ विधीयते इति मनुना निषेधात् । वाचस्पतिमियोऽप्य वम्। प्रागुक्तप[टामात हडिभाडे छन्दोगपरिशिष्टेन ‘षड़भ्यः पिटभ्यस्तदनुवाच दानामुपक्रमेत्' इत्युपक्रम्य षमामेवानुष्ठानमुक्तं न तु मातृणामिति एतेन षड्भ्यः इति जीवन्माटकविषयमिति निरस्तम्। जीवन्माटकेण छन्दोगतरेण पितामह्यादीनां श्राडे क्रियते जीवन्तमतिदद्याहा प्रेतायाबोदके हिजः' इति छन्दोगपरिशिष्टात् जीवन्तमित्यत्र निमित्तविशेषत्वेन पुंस्त्व- मविवक्षितम्। अतएव लघुहारौतेनाप्य नै 'खेन भर्ता महै. वास्या: सपिण्डीकरणं स्त्रिया: । एकत्वं मा गता यस्माञ्चरुमन्त्रा- हुतिव्रतैः। तस्मिन् मति सुताः कुर्यः पितामह्या महैव तु । तस्याञ्चैव तु जीवन्त्यां तस्याः खति निययः'। पितुःशा- न्तरस्थायित्वे च तत्प्रतिनिधित्वेन पुत्लाटिना डिवाचं कर्तव्य तथाच हारोतः 'जीवति पितरि पुत्वाणामर्थादान- विमर्गाक्षेपेषु न स्वातन्त्रा कामं दोने प्रोषिते चार्ति गते ज्येष्ठोऽथांचिन्तयेत्' इति अर्थान् दृष्टादृष्ट प्रयोजनानि । दक्षोऽपि। 'ऋत्विक्पचो गुरुभाता भागिनेयोऽथ विटपतिः । पभिरेव हुतं यत् स्यात्तहत स्वयमेव हि'। स्वयं प्रवृत्तस्यापि त्विकत्वमाह विवादचिन्तामणी नारदः। 'ऋत्विक् च .

·उदाहतत्त्वम्। विविधो दृष्टः पूर्वजष्टः स्वयंकतः। यदृच्छया च यः कुर्या. दात्विज्यं प्रौतिपूर्वकम् । यदृच्छया खेच्छया मरणादिना पितुरनधिकार हितोयादिविवाहे वा विवाहाधिकारिणा खयमवश्यं स्वपिसभ्यः श्राई कर्त्तव्यम् । 'नान्दीमुखेभ्यः श्राइन्तु पिलभ्यः काय मृदये। ततो विवाहः कर्तव्यः शरः शुषसुतप्रदः' इति ब्रह्मपुराणे श्राद्देन विवाहस्य शुद्धत्वाभि- धानेन तदभावाद शुद्धत्व प्रतीते: अङ्गत्वादेव जीवपिटकेणापि जीवन्त विहायापरमादायावश्यं वृद्धिधाई काय्यं 'जीवे पितरि वै पुत्वः थाइकालं विवर्जयेत्। येषां वापि पिता दद्यात्तेषामक प्रचक्षते'। इति हारीतवचनोत्तराईन प्रधान- माङ्गताद्यथं श्राविधानात्तत्र पितामहायुहमाह विष्णुधर्मा- तर 'येषां श्राडं पिता कुर्यात्तेषामेव म कारयेत् । मन्त्री हेगा तु कत्तव्यं तेषां थाई नगधिप।' । म जीवपिटकः प्रतिनिधिना- तु अमुकपिरित्या भिलाप प्रयोज्यम्। प्रायान्तु नः पितरः इत्यादी तु न तथा या व काञ्चन यन्न ऋत्विज आशिषमाशा- मतं यजमानस्य व तामाशामत इति होवाच' इति श्रुतेः एवञ्च अङ्गत्वात् पितामहादिक्रियमा कन्यादान हरियाद्धान्यप. पद्यते । मात्रा जीवपित्रादिवि कवद्धिथाद्धं विना कन्या टोयत तदनधिकागत् तथाहि पावणाधिकार विष्ण: 'पितरि पितामहे प्रपितामहे च जीवति नेव कुयात्' इति हि कति- त्वादृडिशाऽऽप्यनधिकारः। 'एवं मृतानि तु कर्तव्या स्त्रीणामप्य त्तरक्रिया। प्रतिसंवत्सरे राजन्नेकोद्दिष्टविधानत.' इति विष्णु पुराणोये सपिण्ड नोत्तरक्रियायाम कादृिष्टावधान- नान्यत्राधिकारः। अत्र स्त्रोणामिति प्रकरणात् कतरि षष्ठी ननु एवं व्रतप्रतिष्ठादिषु स्त्रोकथं ब्राह्मणान् हावय तौति चेव तत्र तद्विधानात् तथाहि जुहुयाहावये ति गाभिल- ·उहाहतत्त्वम्। सूत्रेण विकल्पदर्शनात् 'सूतके च प्रवासे च प्रशक्ती वाड- भोजने। एवमादिनिमित्तेषु हावयेदिति योजयेत्' इति छन्दोगपरिशिष्टीये आदिशब्दात् होममात्रे हावयेदिति श्रुतेस्तथाकल्पाते एवं शूद्रस्यापि ब्राह्मणहारा विवाहादौ होमाधिकारः। विष्णुधर्मोत्तरे 'विवाहादिक्रियाकाले तत्. क्रियासिद्धिकारकम् । यः प्रयच्छति धर्मजः सोऽखमेधफलं लभेत्। पादिशब्दात् यज्ञोपनयन प्रतिष्ठादिग्रहमति दानवाक्यावली मनु: ‘अद्भिव डिजाग्राणां कन्यादानं प्रश. श्यते। इतरेषास्तु वर्णानामितरतरकाम्यया' । उदककरणक मेव ब्राह्मणानां कन्यादानं प्रशस्य ते क्षत्रियादीनां पुनर्दा- प्रतिग्रहोत्रोर्दानग्रहणेच्छाकरणेन जलं विनापि दानं प्रशस्यते न तु जलकरणकत्वं तेषां निषिडाते व्यवहारोऽपि यथा रत्ना- करकभिस्तु कन्यावरयोः परस्परानुरागण इति । बौधायन: 'श्रुतशोलिने विज्ञाय ब्रह्मचारिणेऽर्थिने देया' इति मब्रह्म इति ब्रह्मचारिण प्रजातन्त्रीसम्पायेति कल्पतरुयाज्ञवल्का- दीपकलिके। जातपरिणीतस्वीसङ्गमस्य हितीविवाह विवाहाष्टकवहिर्भावापत्तेस्तदुपादानं प्राशस्त्यर्थमिति तत्त्वं ब्राह्मयानुवृत्तौ मंवत: 'तां दत्त्वा तु पिता कन्यां भूषणाच्छा. टनासनः। पूजयन स्वर्गमानाति नित्यमुत्सवकृतिषु'। स्वग नित्यं चिरकालोनम् उत्मवानां वाबादौनां वर्तमानेषु मत्सु दत्त्वति सम्बन्धः । तत्फलमाह: मत्स्य पुराणम् । 'मङ्गल्यानि च दाद्यानि ब्रह्मघोषञ्च गीतकम्। ऋद्धार्थ कारयेहीमानमङ्गल्यविनाशनम्' । 'कूपारामप्रपा- कारौ तथा वृक्षादिरोपकः । कन्याप्रदः सेतुकारी स्वर्ग- माप्नोत्यसंशयम्'। अतएव मत्स्य पुराणम् 'शास्त्र युक्तामस- न्दिग्ध बहुधारमहाफलम्। दयपुषसमा कन्या यापि यमः।

·उहाहतत्त्वम्। १२८ स्थाच्छोलवर्जिता' अतएव । अनपत्यस्य गत्यभावस्त त्रैवोत्रा यथा। 'अनपत्यस्य लोकेषु गतिः का च न विद्यते'। भवि- ष्योत्तरे 'कन्याञ्चैवानपत्यानां ददतां गतिमुत्तमाम्'। अन- पत्यानामनपत्य भ्यः प्रकष्टां गतिं जानीयादिति शेषः । विष्णु. प्रीत्यर्थमपि कन्या दीयते 'देयानि विप्रमुख्येभ्यो मधुसूदन- तुष्टये'। इति वामनपुराणेन सामान्यतोऽभिधानात् विष्णु- पुराणञ्च 'विशिष्टफलदा कन्या निष्कामानाच मुक्तिदा'। मनुः । 'येन येन हि भावेन यहानं संप्रयच्छति। तेन तेन हि भावन प्राप्नोति प्रतिपूजितः'। येन येन हि भावेन साविकराजसतामसान्यतमेन तेन तेन हि भावेन देवमानुष- पशुभावेन। यम: 'परशानुपहत्येह दानं दद्याविचक्षण: । सुखोद्भवं शुभोदके प्रेत्यैव लभते फलम्'। इत्येतयोर्दानमात्रे व्हाटनिष्ठं फलं यच्च कन्यादाने प्रागुक्त दाटनिष्ठं फलं तदौत्- सर्गिकं किन्तु तत्पित्रादिनिष्ठमपि कल्पाते। 'ततश्चोह श्य पितरं ब्राह्मणोभ्यो ददौ धनम्' इति अयोध्याकाण्डे । 'रत्नवस्त्र- महीयानसर्वभोगादिकं वसु । विभवे सति विप्रेभ्यो योऽस्मा- नुद्दिश्य दास्यति'। इति विष्णु पुराणीयपिटगौतायाञ्च पिव- निष्ठमालजनकत्वाभिधानात् तदीयन्तु कन्यादि तदर्थ दय- माह आपस्तम्बः ‘अन्तेवास्यर्थीस्तदर्थषु धर्मकत्येष्वेव योजयेत् दुहिता वेति। तदर्थेषु मामिकादिना तद्भोगार्थ धर्मकृत्येष्वेवे- त्यदृष्टार्थमिति' अतएव व्यास: । 'आयासशतलब्धस्य प्रागो- भ्योऽपि गरीयमः। एकैव गतिरथस्य दानमन्या विपत्तयः' एवञ्च पित्रादिनारबर्दवराहपुष्करिण्यादि तहनस्वामिना तदर्थं देयं तदाह विवादरत्नाकर कात्यायन: 'मुस्थेनात्तेन वा दत्तं श्रावितं धर्मकारणात् । प्रदत्त्वा तु मृते दाप्यस्तत्सुतो नात्र संशयः'। एवञ्च मुमुर्घ दत्तस्य यद्दानोपसर्गत्वाभिधानं ।

·१४. उदाहतत्त्वम् । तवर्मार्थतरदानपरम्। एवञ्च शास्त्र टेशितं फलं प्रयोकरीति- न्यायेन पित्रादया न व्यावतंन्त । संषामपि शास्त्रदेशित- फलभागित्वात् किन्तु वेतनेन प्रवर्तमाना होमदेवराहतड़ा- गादिषु ऋत्विकस्थ पतिवनिप्रभृतयो न फलभागिनः । अतएव ऋत्विविषयिका श्रुति: दीक्षितमदीक्षिता दक्षिणा. दिभि: क्रोता ऋत्विजायाजयेविति इतरषामपि लोकव्यव. हारादेव धनार्थिवमात्रम् । काश्यपः । 'शुल्केन ये प्रयच्छन्ति खसुतां लोभमोहिताः । आत्मविक्रयिण: पापा महाकिल्विष- कारिण: । पतन्ति नरके घोरे नन्ति चासप्तमं कुलम् । गमना. गमन चैव मव: शुल्कोऽभिधीयते । गमनागमने पारितोषिक. स्यमादाय कन्याप्रदानार्थ कन्यापिटवेश्मयातायात प्रत्र लोभ- माहिता इत्यनेन स्वार्थ न ग्राह्य कन्याईणार्थन्तु ग्रहणे न दोष: 'यासां नाददते शुल्क ज्ञातयो न स विक्रयः। अहणं यत् कुमारीणामानृशंस्यं हि केवलम्'। पानृशंस्यमनुकम्पा अतएव मनुः। श्राददौत न शूद्रोऽपि शुल्क दुहितरं ददत्' एवञ्च रत्नाकरकृतयमवचने यत् शूदमम्प्रदानकदानमुक्तं तत् कन्यादानविषयकमपि तद्यथा 'शूट्रे समगुणं दानं वैश्य हिगुणमुच्यत । क्षत्रिये षड्गुणं प्रोक्तं विप्रे दशगुणं स्मृतम्' । अत. एव मदनपारिजाते भरद्वाजः 'साधारणं स्यात्रिविधं विदुस्तच्च क्रमागतम्। प्रीतिदानं तथैवात्र प्राप्तञ्च सह भार्यया। अवि- शर्षण वर्णानां सर्वेषां विविधं धनम् । यत्तु 'चतुरो ब्राह्मण- स्याद्यान् प्रशस्तान् कवयो विदुः। राक्षसं क्षत्रियस्यैक- मासुरं वैश्यशूद्रयोः'। इति मनुना प्रशस्तत्वेनाभिहितं तदपि प्रागुक्त कन्याहणार्थविषयम् । याज्ञवल्काः। 'दत्तां कन्यां हरन् दण्डो व्ययं दद्याच सोदयम्। मृतायां दत्तमा. दद्यात् परिशोध्यो भयव्ययम्'। वाचा दत्तां कन्यां कारण- । ।

·उहाहतत्त्वम्। १४१ मन्तरेण हरन् दण्ड्यो भवति यच्च वरेण दत्तं हिरण्यादिक तत् सहिकं कन्यापिता दद्यात् वाग्दत्तायां मृतायां वरो दत्तमादद्यात् उभयव्ययं परिशोध्य यदवशिष्टमिति। दनः। 'मातापिटविहीनन्तु संस्कारोघहनादिभिः । यः स्थापयति तस्येह पुण्यसंख्या न विद्यते'। मत्स्यसूक्ते 'वलिकमणि यावायां प्रवेशे नववेश्मनः । महोत्सवे च मङ्गल्ये तत्र स्त्रीणां ध्वनिः शुभः'। ध्वनि: हुलुहलुध्वनिः । दाक्षिणात्यास्तु 'पासने शयने दान भोजने वस्त्रमंग्रहे। विवाटे च विवाहे च क्षुतं सप्तसु शोभनम' । अन्यत्र तु विष्णोरित्यधिकृत्य विष्णु- धर्मोत्तरं 'नाममंकीर्तनं नित्य क्षुत्प्रश्नम्मलितादिषु। वियोगं शीघ्रमाप्नोति मर्वानों न मंशयः' अतएव विष्णु पुराणम् । 'स्मृते सकल कल्यागभाजनं यत्र जायते। पुरुषं तमजं नित्यं व्रजामि शरणं हरिम्'। विष्णुधर्मोत्तरे 'नामंवृतमुखः कुर्य्या- हास्यं जम्मा तथा क्षुतम्'। श्रीपतिरत्नमालायाम । नरपतदिजन्मनां दारकम मृलसूतकेषु च । बन्धमोक्षमख. दोक्षणेष्वपि क्षौमिष्टमखिलेषु च चाडुषु' । क्षौर क्षुरिकर्म तेन स्त्रिया अपि नख कन्तनम् । महाभारते 'गती दानं न शंसन्ति विना चाभयदक्षिणाम् । विद्यां कन्यां हिजष्ठा- दौपमन प्रतिश्रयम'। अभय दक्षिणाम् अभयदानं तथाच रामायणं 'पर्याप्तदक्षिणस्यापि नाश्वमेधस्य तत्फलम्। यत्- फलं याति सन्त्रासे रक्षिते शरणागते'। प्रकरणे निन्दामाह महाभारते 'प्राणिनं बध्यमानं हि यः सतः समुपेक्षते। याति नरकं घोमिति प्राहुमनौषिणः'। प्रतिथयं प्रवा. मिनामाश्रयम्। विवाहे रात्रौ दानान्तरमप्याह टेवल: 'राहुदर्शनमंक्रान्ति विवाहात्ययद्धिषु । खानदानादिक कुयुनिशि काम्यव्रतेषु च'। ज्योतिःसारसंग्रहे 'विवाहे तु 'प्राजया स ·१४२ उहाहतत्वम्। दिवाभागे कन्या स्यात् पुत्रवर्जिता। विवाहानेलदग्या मा नियतं खामिघातिनी'। व्यासः। 'संपूज्यं गन्धपुष्याो. ाह्मणान् स्वस्तिवाच येत्। धर्म कर्मणि मङ्गल्ये संग्रामा- गतदर्शने' । गन्धादौ तु विशेषमाह विष्णुधर्मोत्तरे 'माल्यानु- लेपनाद न प्रदद्यात्तु कस्यचित् । अन्यत्र देवताविप्र- गुरूणां भृगुनन्दन'। धर्म कर्मणोति सप्तमी निर्देशादमुक. कर्मणि खस्तिभवन्तो ब्रून्विति ब्रूयात्। यम: 'पुण्याह- बाचनं दैवे ब्राह्मणस्य विधीयते । एतदेव निरोङ्कारं कुर्यात् क्षत्रियवैश्ययोः। सोङ्कारं ब्राह्मणे ब्रूयाविरोङ्कारं मही. पती। उपांशु च तथा वैश्ये शूटे स्वस्ति प्रयोजयेत्' । सौभाग्यतिलकमाह मत्स्य पुराणम् । 'गोरोचनं सगोमूत्रं शुल्क गोशकतं तथा। दधिचन्दनसंमिथं ललाटे तिलक न्यसेत् । सौभाग्यारोग्य कद् यस्मात् सदा च ललिताप्रियम्' । ललिता परमखरो। तत्र कन्यावरयार्माल्याद्युत्सवेन सहित सांमुख्याचरणमाह हरिवंशः ‘ाशोभिर्वयित्वा तु देवर्षिः कृष्णमब्रवीत्। अनिरुतस्य वीर्य्याख्या विवाहः क्रियता विभा !। जम्बूलमालिकां द्रष्टु वाञ्छा हि मम जायते । तामाह हाराबलौ 'जम्बूलमालिकाकन्यावरयोर्मुखचन्द्रिका'। मुखदर्शनमिति रभस: वाक्ये तु 'अद्यसोमार्क ग्रहणसंक्रान्त्यादी सुतौथ के'। इत्यग्निपुराणोयदाननिमित्तोलेखे सोमग्रहणे. ऽपि अद्येति श्रवणादन्यत्र रात्रावपि अद्यत्युल्लेख्यम् । पदस्याहोसवपरत्वादविरुद्धम् । विवाहादिसंस्कारकर्मणि सोरेणैव वाक्यम् ‘प्राब्दिके पितकत्ये च मासचान्द्रमसः स्मृतः । विवाहादौ स्मृतः सौरो यन्नादौ सावनो मतः' इति पितामह- वचनात् 'तिथि कृत्ये च वाष्णादिं व्रते शुक्लादिमेव च। विवा- हादौ च सौरादि मासं कत्ये विनिर्दिशेत्'। इति रवाकर- ·उदाहसखम् । १४३ तव तब्रह्मपुराणवचनाच्च मौरः सूर्यसंक्रमः। विनिर्दिशेत् उल्लिखेत्। मौरे रविराश्यले खोऽपि 'संक्रान्तिविहिते कल्ये संक्रान्तिः परिकीर्तिता। मामोल्लेखश्चेतरस्मिन् रविराशि- स्थितिस्तथा' इति गारुडात्। संक्रान्तिनिमित्तके संक्रान्ति: कीर्तिता। उल्लेखनीयत्वेन कथिता अत्रैव धान्द्रमामोल्लेखश्व मासपदस्य तत्रैव शक्तः। इतरस्मिन् संक्रान्तिविहितेतर- कर्मणि। संक्रान्तः सौरत्वेन सौरकर्मणोति यावत् । रविराशिस्थितिकल्लेखनीया। तथेति मासोल खोऽपि इत्यर्थः । कल्पतरत्नाकरयो द्यपरिशिष्ट 'कन्यां वरयमानानामेष धर्मो विधीयते। प्रत्यन खा वरघन्ति प्रतिरन्ति प्राङ- मुखाः। वरयन्ति गोत्र प्रवराभिधानपूर्वकं ददति प्रति गृहन्ति इति श्रवणात् । अतएव दानधर्मोत्तरे 'सर्वत्र प्राङ- मुखो दाता ग्रहोता च उदन खः । एष दानविधिदृष्टो विवाहे तु विपर्ययः'। विपर्यय इति प्रत्यम ख: संप्रदाता प्रतिग्रहीता प्राङ्म खः। शल: 'प्राङ्मुखाभिरूपाय वराय शुचिसबिधौ। दद्यात् प्रत्यङ्म,खः कन्यां क्षणे लक्षण- संयुते'। इति भवदेवभट्टीयसम्बन्धविवेके। प्रवराभिधान- माह मत्स्यपुराणं 'तुलापुरुषदाने च तथाच हाटकाचले। कन्यादाने तथोत्सर्गे कौतयेत् प्रवरादिकम्' इति हरिशर्म- ताखलायनवचनं शिवदत्तप्रपौत्री विष्णुदत्तपौत्री हरिदत्त- पुत्री यज्ञदत्ता कन्या शिवमित्रप्रपौत्राय विष्णु मित्रपौत्राय राममित्रपुत्राय रुद्रमित्राय तुभ्य संप्रदत्तेति दृष्टार्थत्वात् पुवचसां क्तप्रत्यय विवक्षा तेन संप्रददे इत्येव प्रयोगः न संप्रदत्तेति। तथाच व्यास: 'नाममोत्रे समुच्चार्य प्रदद्यात् श्रद्धयान्वितः। परितुष्टेन भावेन तुभ्यं संप्रददे इति' नाम. पदेशमाह विष्णुपुराणं 'ततच नाम कुर्वीत पितैव दशम तथाच ·१४४ उहतत्त्वम्। ऽहनि । टेवपूर्व नराख्य हि शर्मवर्मादिसंयुतम् । माचष्टं इति नराख्य नरनाम स्त्रयाख्यवन्मलविभुजादिभ्योति क इति जिनेन्द्र बुद्धिः अन्यतोऽपि चेति इति वररुचिः। देव- पूर्व देवात् पूर्व तच्च 'विशिष्ट गर्म युक्त शर्मा देवच विप्रस्य वमताता च भूभुजः। भूतिदत्तच वैश्यस्य टाम: शूदस्य कारयेत्' इति यमवचनेऽपि समच्चयलब्धः 'शर्मान्तं ब्राह्मण स्य म्याः' इति शातातपोयेन शर्मान्तता च । एवं षष्ठेऽनप्राशनं मामि यदष्ट मङ्गलं कुले' इति मनुवचनात् चडा कार्या यथा कुलामति याज्ञवल्कावचनात् 'देशानुशिष्ट कुलधर्ममग्रं स्वगोवधर्म न हि सत्यजेच' दति वामनपुगगावचनाच्च । मस्कारमावे गा कुलधर्मान गर्धन कालान्तरेऽपि मङ्गलविशेषा- चरणम। शूद्रागां नामकरण वसुघोषादिपतियुक्तनाम- वञ्च बोध्यम्। देव्यन्ताम्त स्त्रियः स्मृता इति हिजातिस्त्री- परं 'शूद्रोदामान्तकाः स्मृता' इति वचनात् तत्यनाथ पुंगोगाज्जातश्चति ईप्रत्ययेन दास्यन्तता शूद्रे शिष्टव्यवहारी. ऽपि तथा यत्त सर्व वर्ग स्त्रो परं देव्यन्ता इति तन्त्र प्रकरणात् हिजातिए योगबाधाच्च शर्मणी वर्मणोप्रयोगम्तु न व्यवहार्य: देवपूर्व नराख्य' स्यादित्यस्य तत्परत्वानौचित्यात् एवमेव कुल्लकभट्टः तेन वाक्येऽपि तथा कल्पना । अहं पदप्रयोगस्तु 'प्रहमी टदानोति एवमाभाष्य दीयते' इति छन्दोगपरि- शिष्ट तथादर्शनात् ददानोति परगामिनि फले ददे इति प्रात्मगामिफले वाच्यम् । 'देवं गुरु गुरुस्थानं क्षेत्र क्षेत्राधि- देवताः। मिडं मिहाधिकारांश श्रीपूर्व समुदीरयेत्'। इति राघवभतप्रयोगसारदर्शनन स्वर्गकाम्यत्वादिना मिहोऽधि- कारा येषां तानित्यनेन जीवतां श्रौशब्दादित्वं नाम्नि मृता- नान्तु न तथेति शिष्टाः। श्राहादौ फलभागिनां गोता.

·उहाहतत्वम्। १४५ एलेखदर्शनात् तदितरवापि तथोल्लेखाचारः एवं बाड 'प्रमुकामुकगोवे तत्तुभ्यमव स्वधा नमः' इति ब्रह्मपुराणादि- दर्शनायविशेषणत्वेन एतच्छब्दप्रयोग इति पत्र कन्यावरयो. रिति पाठक्रमात् ऋष्यशृङ्गोक्तशाब्दक्रमस्य बलवत्त्वात् वर- कुलाभिधानानन्तरं कन्याकुलाभिधानसमाचारः। यथा हेमादितम् ऋष्यशृङ्गवचनं 'वरगोत्र समुच्चार्य प्रपितामह. पूर्वकम्। नाम संकीर्तयेद विहान् कन्यायाथैवमेव हि'। धनञ्जयकतसम्बन्धविवेके 'नान्दोमखे विवाहे च प्रपितामह पूर्वकम्। वाक्यमुच्चारयेविहानन्यत्र पिटपूर्वकम् । एतदेव विरुच्चार्य कन्यां दद्याद् यथाविधि । विवाहे यो विधिः प्रोक्तो वरणे स विधिः स्मृतः । वाक्य वैपुरुषिकं काय्यं विरात्ति- विवर्जिते'। इति वचनान्तरात् त्रिरावृत्तिविवर्जिते प्रपिता महपूर्वकं वरणे । नान्दोसमृद्विरिति कथ्यते इति ब्रह्म- पुराणात् नान्दोमुखे पुत्रादिममहीनामादिकारणरूपे विवाहे विवाहस्य विशेषणन्तु विवाहादेव पुत्रादीनां लाभज्ञापनाय चकारस्त्वर्थः भन्यत्र प्राप्तपित्रादिक्रमव्यवच्छंदाय नान्दोमुख- पदस्य श्राडपरत्वेऽनेकवचनप्राप्तपिळपूर्वकाभिलापबाधापत्तेः वाक्यभेदापत्तेस। एतदिति प्रपितामहपूर्वकं वाक्यं तच ऋष्यशृङ्गवचनात् कन्यानामान्तमिति न तु संप्रददे ददानि वेत्यन्त 'मतदंशो निपतति सतत्कन्या प्रदीयते। सक्कदाह दढानीति वीण्येतानि मकृत् सत्' इति मनुवचनात् 'वेदार्थोपनिबन्धृत्वात् प्राधान्यं हि मनोः स्मृतम्। मन्वर्थ- विपरीता या सा स्मृतिनं प्रशस्यते'। इति वृहस्पत्युक्तेश्च प्रव च पारस्करेण वहि:शालायामुपलिप्ते देशे उच्छुताबेक्षिते अग्नि मुपसमाधायेति सूत्रात् प्रधानहाङ्गनेऽग्निस्थापनानन्तरं कुमार्थाः पाणिं गृहीयात् त्रिषु विषु उत्तरादिषु इति सूत्रा. - ·१४६ उद्दाहतत्त्वम्। न्तरेण पाणिग्रहणविधानात्। यजुर्वेदिनां सामगदेयकन्या- ग्रहणेऽपि दानात् पूर्वमग्निस्थापनम्। विषु त्रिषु उत्तरादिषु नवसु नक्षत्रेषु। ततस ज्योतिषानुक्तेषु अपि चित्रावगा. धनिष्ठाखिनौनक्षत्रेषु निरपेक्षकर्मत्वे यजुर्वेदिनां विवाह रति। तत्र भयं क्रमः प्राम,खाय वराय प्रत्यनु ख: संप्रदाता एकादशीतत्त्वोक्तप्रमाणं सर्व कर्ममाधारणं प्रोम् नमो नारा य गायेत्युच्चार्य नत्वा' ओम् तहिष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति मूरयः। टिवीव चक्षुराततम्' इत्यनेन विष्णु मंस्मृत्य ओम लत्मदित्यचार्य च तिलकुशवयसहितं जलं राहीत्वा अद्य अमुक मामि अमुकराशिस्थ भास्करऽमकपक्षेऽमुकतिथी अमुकगोत्रोऽमुकदेवशर्मा स्वर्गकामो विष्णुप्रीतिकामो वा इत्यन्तं मकदुचार्य अमुक गोत्रस्य अमुकप्रवरस्य अमुकदेव- शर्मणः प्रपौत्राय अमुकगोत्रस्य प्रमकप्रवरस्य अमुकदेवशर्मण. पोवाय अमुकगोत्रस्य अमुकप्रवरस्य अमुकदेवशर्मणः पुत्राय अमुकगाबाय अमुक प्रवराय अमुकदेवशमण वराय अमुक- अमुकप्रवरस्य अमुकदेवशमणः प्रपौत्रोम् अमुक- गोवस्य श्रमकप्रवरस्य अमुकदेवशमण: पोत्रोम् अमुकगोवस्य अमुकप्रवरस्य अमुकदेवशर्मण: पुत्रीम् अमुकगोत्राम् पमुक- प्रवराम अमुकोदवोमित्यन्तं विरुच्चार्य सालङ्कारां वस्त्रा. छादितां प्रजापतिदेवताकामनां कन्यां तुभ्यमहं सम्प्र. दंद। इति दद्यात् पराथं चेहदानीति विशेष: अमुकगोत्र इत्यादी षष्ठान्ततानिर्देशश्च वौरखरवामदत्तादयोऽप्येवं विवाह दानान्तरमप्याह हेमाद्रिकृतं व्यासवचनं 'ग्रहणो. हाहमंक्रान्ति यात्रार्तिप्रसवेषु च। दानं नैमित्तकं ज्ञेयं रावावपि न दुष्यति'। विवाहप्रवर्तने रजोयोगेऽपि होमा- दिकं कार्य तथा च गृहस्थरत्नाकर वृदयाज्ञवल्करः 'विवाहे गात्रस्य ·उदाहतत्त्वम्। १४७ वितते तन्त्र होमकाले उपस्थिते । कन्याया ऋतुरागच्छेत् कथं कुर्वन्ति याज्ञिकाः। नापयित्वा तु तां कन्यामर्चयित्वा यथाविधि। हुत्याज्यञ्चैव लाजांश्च ततस्तन्त्र प्रवर्तयेत्' । हुत्वाचाज्याहुतीस्तत्रेति यजपाल: मन्त्रानादेशे गायत्री हविषो नादेशे प्राज्यमिति कात्यायनमूत्रात् गायत्रयाहोम इति पशपतिः। खवा मुषायै वस्त्रादिदेयमाह हरिवंश: 'उषां प्रद्युम्न रहिणी सूषां दृष्ट्वा सुमध्यमाम् । वासो- भिरबपानश्च पूजयामास सुन्दरीम् । मनुः 'अर्थस्य मंग्रहे चैनां व्यये चैव नियोजयेत्। शौचे धर्मेऽनपक्ती च पारिणाय्यस्य रक्षणे'। पारिणाय्यस्य ग्रहोपकरणस्य शय्या- मनादेः। 'पानं दुर्जनमंसर्गः पत्या च विरहोऽटनम्। स्वप्नो- ऽन्यग्रहवासश्च नारीणां दूषणानि षट्। वृहस्पतिः । ऋतु. कालाभिगमनं पुमा कार्य प्रयत्नतः। सदैव वा पर्ववज स्त्रीणामभिमतं हि तत्'। कूर्मपुराणे 'ऋतुकालाभिगामी स्यात् यावत् पुत्रो न जायते'। विष्णुधर्मोत्तरे 'मण्डनं वर्जयेबारी तथा प्रोषितभर्तका। देवताराधनपरा तिष्ठे- इहिते रता। धारयेन्मङ्गलार्थाय किञ्चिदाभरणं तथा । विधवावेशं कदाचिदपि धारयेत्' । तथा 'येनेच्छे- हिपुलां प्रीतिं तेन साईमरिन्दम। न कुर्य्यादर्थसम्बन्ध दार- सन्दर्शनं तथा'। हेमाद्रिधताग्निपुराणम् 'अप्रजायान्तु कन्यायां न भुजीत कदाचन। दौहिवस्य मुखं दृष्टा किमर्थमनुशो- चसि। महासत्वममाकीर्णावास्ति से नरकाद्धयम् । तीर्गास्त्व सर्वदुःखेभ्यः परं स्वगमवाप्सासि' । अतएव प्रादिपर्वणि गान्धारीवाक्यम् ‘एकाशताधिका कन्या भविष्यति कनीयसौ। सतो दौहित्रजालोकादवाद्योऽसौ पतिर्मम' । कामधेनौ धादित्य पुराणं 'विष्णु नामातरं मन्ये तस्य मन्युन कारयेत् । न जातु ·१४८ उहाहतत्वमा - अप्रजायान्तु कन्यायां नानीयात्तस्य वै रहे। बाघदेया विशे- घेण नैव भोज्यं सदैव तु। मल्यसूक्तो 'भुका पिटरहे कन्या भुत स्वामिएहे यदि। दौर्भाग्यं जायते तस्थाः सपन्ति कुलनायिकाः'। दक्षः। 'पनामौ न तिष्ठेत दिनमक- मपि दिजः। प्रायमेण विना तिष्ठन् प्रायश्चित्तीयते त्वमौ । जपे होमे तथा दाने स्वाध्याये वा रतः मदा। नासौ फलं समाप्नोति कुर्वाणोऽप्याश्रमच्यतः'। विष्णपुराणच 'व्रतेषु लोपको यच पाश्रमाच्चितच यः। संदंशयातना मध्ये पत- नम्तावभावपि'। प्रत्र आश्रमाद्दिच्युतक य इति सामान्येन दोषाभिधानात शूद्रस्थापि तथात्वमिति पूर्ववचने हिज इत्युप- लक्षणम्। शूद्रस्याप्याश्रममाह पराशरमाथे वामनपुराणम् । 'चत्वार पात्रमायैव ब्राधणस्य प्रकीर्तिताः। गाईख्य ब्रह्म चर्यच वानप्रस्थच भिक्षुकम् । सवियस्यापि कथिता एव हि। ब्रह्मचर्यच गार्हस्थ्यमात्रहितयं गाईख्यमुचितन्वेकं शूद्रस्थ क्षणमाचरेत् । मत्सवरूपम्। पत्र विशेषर्यात भविष्यपुराणं 'चत्वारिंशद- वत्सराणां माटानाच परे यदि। स्त्रिया वियुज्यते कवित् म तु रण्डाश्रमो मतः। अष्टचत्वारिंशदब्दं वयो यावत्र पूर्यते। पुत्रभा-वियुक्तस्य नास्ति यत्राधिकारिता'। एवञ्च प्रौढ़ कन्याया दोषदृध्या विवाहाथं यथा महागुरोः सपिण्ड- नापकर्षाधिकारस्तथाऽनामिणोऽपौति। एवञ्च प्रत्यवाय श्रुतेः कन्यालाभसोऽपि स्वेच्छया विवाहाकर्नुर्जेष्ठस्य कामतः कारिणस्तधेति प्रागुनछन्दोगपरिशिष्टेन परिवेदने पयुदस्सत्वात् तथाविधज्येष्ठे कनिष्ठस्य विवाहे परिवेदन- दोषो नास्तीति। पैठौनमिः । 'अलामे चैव कन्याया: स्नातकवतमाचरेत् । एतच सव्यासाधिकारिणः तदाधिकारी प्राश्रमात्रय विशः।

·उदाहतत्त्वम्। १४८ ततव। तु गीतासुबोधिन्यां वशिष्ठोक्त: 'प्राग गते यथा देहः सुख- दुःखे न विन्दति। तथा चेत् प्राणयुक्तोऽपि स कैवल्याश्रमे वसेत् । अन्यत्र वशिष्ठोऽपि 'एहस्थो विनीतवेशोऽक्रोधहर्षो गुरुणानुज्ञातः सात्वा असमानार्षे योमस्पृष्टमैथुनामवरवयस्कां सदृशीं भायां विन्देत' इति एहस्थ इति भाविनि भूतवटुप. चारस्तधर्मप्रात्यर्थः तेनाकतदारोऽपि गाहख्यमहत्यवाना- श्रमान्तरनिवृत्तो गृहस्थधर्मेषु अधिक्रियते इति यन्नपार्श इति कल्पतरुः 'न समानगोवां न समानप्रवरां विन्देत' इति विष्णमूत्रादौ नज.पर्युदासपरता वैधविषयकत्वात् प्रसज्य प्रतिषेधपरता च निन्दाप्रायश्चित्ताभ्यां रागप्राप्तविषयकत्वात पर्वणि ऋत्वभिगमनवत् अतएष भार्याशब्दो यूपाहवनी- यादिवदलौकिकाङ्गमङ्गेन अलौकिकमंस्कारयुक्ता स्त्रीवचनः मपिण्ड मन्ततिममानार्षादिषु परित्यागप्रायश्चित्त- श्रुतेरदृष्टार्थनिषिद्धासु भार्थ्यात्वमेव नोपपद्यते सेन तथा- विधासु परिवेदनादिदोषानिष्पत्तिः धर्मकर्मानुपयोगश्च नोहहे कपिलां कन्यां नाधिकाङ्गों न रोगिणोम्। नालोमिका नातिलोमां न वाचाला न पिङ्गलाम् । नक्षवृक्षमदोनाम्नों नान्त्यपर्बतनामिकाम' इत्यादिना निषिद्धासु 'मनुष्य टेव- जातीनां शुभाशुभनिवेदकम् । लक्षणं हस्तपादादौ विहितं बेधसा किल' इति मन्यपुराणाहताशुभसूचकत्वेन दृष्टदोषासू भार्यात्वमुपपद्यते। किन्तु दृष्टदोष एवेति मौमांसकभाष्य कारेणापि स्मृत्यधिकरणे उक्त ये दृष्टार्थास्ते तत्रैव प्रमागां येतु दृष्टार्थास्तेषु बैदिकशब्द एव प्रमाणमिति। मनु: 'न निष्क्रयविसर्गाभ्यां भर्तुर्भार्या विमुच्यते'। निष्क्रयो विक्रयः विसर्गस्त्यागः। कात्यायनः । 'टासो नोढ़ात्वदामी या सापि दामोत्वमापुयात्। यस्माइर्ता प्रभुस्तस्याः खाम्यधीनः प्रमु- ·१५० उहाहतत्त्वम्। मतः' । पदिन्यायात् सप्रतियोगिकदासपदात यो यस्य दाम: सेन तहासी परिणीता तस्य दासी भवतीत्यर्थः। तहामी च हिविधा कस्यापि न दासी अन्यस्य दासी वा। तव पूर्वा सर्वथैव दासोपरत्वे तत् प्रभोरनुमत्या दासी तदनुमत्या न दासी न वा तत्पतिः। कन्यखरस्य वड़वाक्कतोदासस्तयो. स्तत्तत्प्रभुतन्त्रत्वात् । वड़वादाममाह नारदः। 'भक्तदामस्य विज्ञेयस्तथैव वड़वाकत:'। भक्तोनाबेन दास: वड़वादासी तया कृतः तत्तल्लोभादङ्गीशतदास्य इत्यर्थ इति रत्नाकरः । 'व्यतमाह वृहस्पतिः' यो भुउक्त परदासीन्तु स शेयो वड़वा- कृतः। कर्म तत् स्वामिनः कुर्याद् यथावेन भूतो नरः' । तत्वामिनो दासौखरस्य ततच तयोरपत्य योरेव स्वामिनी. विभाज्यं रत्नाकरादयोऽप्येवम्। यत्तु 'प्रोघवाताहृतं वोज यस्य क्षेत्रे प्ररोहति । क्षेत्रिकस्यैव तहो न वप्ता फलमइति । एष धर्मो गवाखस्य दास्यष्ट्राजाविकस्य च। विहङ्गमहिषा- णाञ्च विज्ञेय: प्रसवं प्रति' इति मनुवचनं तत्र दामोपद परोढ़ापरम्। तस्यामन्य न जातो दासोभनुन वीजिभत्तः । हारोत: 'गर्भिणीमधोवर्णगां शिष्यसुतगामिनी पापव्य मना- मक्तां धनधान्यक्षयकरी वर्जयेत्' । यम: 'स्वच्छन्दगा हि या नारौ तस्यास्त्यागी विधीयते । न चेव स्वाबध: कार्यो न चैवाङ्गवियोजनम्'। वृहस्पति: 'हीनवर्णोपभुक्ता या त्याज्या बध्यापि वा भवेत्' विशेषयति मिताक्षरायां स्मृति: 'ब्राह्मण- क्षत्रियविशां भार्थाः शूद्रेण सङ्गताः। अप्रजास्ता विशुद्धान्ति प्रायश्चित्ते न नेतराः' एतत् बलात्कारविषयमिति । इति वन्यघटीयश्रीरघुनन्दनभट्टाचार्यविरचिते स्मृतितत्त्वे विवाहतत्त्व समाप्तम् ।

·व्रततत्त्वम् । प्रणम्य सच्चिदानन्दं रामं कामदमीश्वरम्। व्रततत्त्व मुदे विष्णोक्ति श्रीरघुनन्दनः। अव व्रतविधिः। तदारम्भ- प्रतिष्ठाकालमाह ज्योतिषे। 'गुरो गोरस्तवाल्ये वाईके सिंहके गुरौ'। इति वृहे बाले दिनत्रयमित्यन्तं मठप्रतिष्ठा- तत्त्वेऽनुमन्धेयम्। बुधाष्टमौव्रते विशेषो राजमार्तण्डोलो यथा 'हिजेन्द्रसुतमंयुक्ता पूर्णा या च मिताष्टमी। तस्यां नियमकर्त्तारो न स्युः खण्डितमम्पदः । पतले मकर यात देवे जाग्रति माधवे। बुधाष्टमों प्रकुर्वीत वर्जयित्वा तु चैत्रकोम्। प्रसुप्ते च अगवार्थ सन्ध्याकाले मधौ तथा। बुधाष्टमी न कुर्वीत कता हन्ति पुरा कृतम्' । अथ व्रतानुष्ठानम्। तत्र देवलः। 'प्रभुत्वा प्रातराहार म्रात्वा चैव ममाहितः। सूर्यादिवताभ्यश्च निवेद्य व्रत- माचरेत्। व्रतचयं तथा शौच मत्याद्यामिषवर्जनम् । व्रतवतानि चत्वारि वरिष्ठानोति निश्चयः'। अत्र प्रातरि- त्यस्य भुत्वत्यत्र नान्वयः। किन्तु व्रमित्यननान्वयाव्यवहित. वात्। 'प्रातः मङ्गल्पयेविहानुपवामवतादिषु। नापराहू न मध्याहू पिटकालो हि तो स्मृती'। इति वराहपुराण- ततश्चाभुक्ता प्रातराहारमिति 'मुनिभिहिरशनं प्रोक्त विप्राणां मत्यवामिनां नित्यम्। अनि च तस्विन्यां साई प्रहरयामान्तः' इति छन्दोगपरिशिष्टादेकाहारं पूर्वरिने कत्वा परदिने सात्वा पाचम्य सूर्यादिदेवेभ्यो निवेद्य। ओम् सूर्यः सोमो यम इत्यादि मन्त्रण साविध्यं प्रार्थ्य व्रतमा- चरेत्। ततः सङ्कल्पयेत् यहा सूर्यादिदेवेभ्यो निवेद्य पूज- वाक्यत्वाच्च । ।

·१५१ व्रततत्वम्। यावत्र नौयद्रव्यादि दत्त्वा व्रतमाचरेत्। व्रतं कुर्यात् तहिधानश्च शान्तिपर्वणि 'महोत्वौडुम्बरं पावं पारिपूर्णमुदच खः । उपवासन्तु लोयात् यहा पाये व धारयेत्'। कर्मादौ सूर्य पूजामाह ब्रह्मपुराणम् । दीयते चाध्य- मित्यादि नवप्रहपूजामाह मत्स्यपुराणम् । नवग्रहमख कत्वा इत्यादि प्रादित्यादिपूजामाह पमपुराणम्। "पादित्य गणनाथच देवों रुद्र यथाक्रमम। नारायणं विशुहाख्यम् अन्ते च कुलदेवताम्'। यत्तु 'देवतादौ यदा होमात् गणे- शश्च न पूजयेत्। तदा पूजाफलं हन्ति विघ्नराजो गणा- धिपः'। इत्यनेन गणेशपूजनस्य नित्यत्वमुक्तम्। तत् सूर्यो- सरपरम्। कुलदेवतेत्यत्र कुलाद्युपलक्षणम्। 'व्रतयज्ञविवा- हेषु श्राई होमेऽर्चने जपे। प्रारब्ध सूतकं न स्यादनारब्ध तु सूतकम्। तत्र विशेषयति मत्स्यपुराणम्। 'गर्भिणी सूतिका नत कुमारी च रजस्खला। यदाशुद्धा तदान्येन कारयेत् क्रियते सदा। उपवासाशनी तु भोजनं कुर्वीत 'उपवासेष्वशक्तानां नक्तं भोजनमिष्यते'। इति वचनान्तरात् । प्रशुद्धा पूजां कारयेत् । कायिकञ्चोपवासादिकं मदा शुद्धया- शुडया च स्वयं क्रियते। गरुडपुराणम्। 'भाया भर्त्तव्रतं कुर्यात् जायायास्तु पतिस्तथा। प्रसामर्थ्यात् योस्ताभ्यां व्रतभङ्गो न जायते। पूर्वी वा विनयोपेतां भगिनीं भातरं तथा। एषामभाव एवान्य ब्राह्मणं विनियोजयेत्' । प्रारब्ध. व्रतस्य असमाप्तौ मरणेऽपि तरफलप्राप्तिमाह अङ्गिराः। 'यो मदथं चरेहम न समाप्य मृतो भवेत्। स तत् पुण्यफलं प्रेत्य प्राप्रयाअनुरब्रवीत्'। प्रेत्य परलोके पद्मपुराणं 'लोभामोहात् प्रमादाहा व्रतभनो यदा भवेत्। उपवासत्रयं कुर्यात् कुर्यात् वा केशमुण्डनम्। वपन नैव नारीणां नानुव्रज्या जपादि.

·व्रततत्वम्। कम्। म गोष्ठे शयन तासो न च दध्याहवाजिनम्। सर्वान् केशान् समुहत्य छेदयेदलियम्। एवमेव तु नारीणां मुण्ड मुण्डनमादिशेत्। इति गोवधप्रकरणे विवेचितम् । 'प्रायश्चित्तमिदं कृत्वा पुनरेव व्रती भवेत्। पूर्व महोत्वा सङ्कल्पं प्रमादाबाचरेद यदि। जीवन् भवति चण्डालो मृतः खा चाभिजायते' । इति प्रायश्चित्तविवेककृतवचनम्। 'प्रथ मर्पभयं व्याधिःप्रमादो गुरुशामनम्। प्रतघ्नानि कष्यन्ते टैवतानि च शाखतः' । प्रथ कथाश्रवणमाह देवीपुराणम् । 'नधानं तज्जप: स्वानं तत्कथा श्रवणादिकम्। उपवासलातो घेते गुणा: प्रोक्ता मनीषिभिः' । अथ व्रतप्रतिष्ठाविधिः । श्रीभगवानुवाच । 'गोपथा- गमसेतूनां मठमंक्रमवेश्मनाम्। नियमव्रतक्कच्छाणां प्रतिष्ठा शृणु मत्तम। ब्राह्माण विधिना वहि समाधाय विचक्षणः। शिलां पूर्णघटं कांस्यं मम्भारं स्थापयेबुधः। ब्रह्मन् मर्व समासाद्य अपयेद यवमयं चरम्। क्षौरेण कपिलायास्त सहिष्णोरिति साधकः । प्रणवेनाभिघााथ दा संघहये- ततः । साधयित्वावधाऱ्याथ तहिष्णोरिति होमयेत् । व्याहत्या चैव गायनमा तहिप्रामेति होमयेत्। विश्वतश्चक्षुरित्युत्बाव- दाय होमयेत्तथा' प्रों भूरम्नये स्वाहा भों प्रजापतये स्वाहा प्रो अन्तरीक्षाय स्वाहा ओं द्यौः म्वाहा श्री ब्रह्मणे स्वाहा श्री पृथिव्यै स्वाहा जी महाराजाय स्वाहा ओं मोमं राजानमिति जुहुयात्। ओं लोकपालेभ्यः स्वस्वमन्त्रैर्जुहुयादग्रहेभ्यय । 'एवं हुत्वा चरोर्भागं दद्याद्दश दिशां बलिम् । दिशां बलिम्। ततः पलाश- समिधा हुनेदष्टोत्तरं शतम्। प्राज्यन्तु जुहुयात् पचात् एभिर्मम् हिजोत्तमः। पुरुषसूक्तस्य मन्त्रैराज्यन्तु होमयेत्। इरावतीति जुहुयात् तिलान् तपरिघुतान् । ततः ·“१५४ व्रततत्वम् । हुत्वा ब्रह्मविष्णोश देवानामनुयायिनम् । ग्रहाणामाहुति त्वां लोकेशानामथो पुनः। पर्वतानां नदीनाञ्च समुद्राणां तथैव च। हुत्वा व्याहृतिभिर्दद्यात् स्रुचा पूर्णाहुतित्रयम्। वो षड़- सेन मन्त्रेण वैष्णवेन सुरोत्तम । पञ्चगव्यञ्च संप्राश्य दद्यादा. चार्य दक्षिणाम्। तिलपात्रं हेमयुक्तं सवस्त्रं गामलङ्घताम् । प्रौयतां भगवान् विष्णरित्यत्सृजेद् व्रतं बुधः। श्रारामं कारयेद् यस्तु नन्दनेषु चिरं वसेत् । मठप्रदानात् वर्लोकं प्राप्नोति पुरुषः मदा। सेतुप्रदानात् इन्द्रस्य लोकमाप्नोति मानवः। प्रपादानात वारुगां लोकमाप्नोत्यसंशयम्। संक्र- माणान्तु यः कर्ता दुर्गतिं तरते नरः। स्वर्गलोके च निवमेत इष्टकारामतत्तथा। गोमार्गस्य तथा कर्त्ता गोलोके क्रौड़ते चिरम्। नियमव्रतक्रदयाति विष्णुलोकं नरोत्तम । कृच्छ्र. कृत् स्वर्गमाप्नोति सर्वपापविवर्जितः । अनेन विधिना मत्यः मम्युणं फलमानयात्। इयं प्रतिष्ठा मामान्या सर्वसाधा. रणानघम्। कर्तव्या देशि केन्द्र स्तु प्रतिष्ठा यत्र विद्यते। इति मंचपत: प्रोता: समुदायविधिस्तव। मर्वेषामेव वर्णानां मर्वकामफलप्रदः । मर्वषतेषु कर्त्तव्या प्रतिष्ठा विधिना फलार्थिभिस्त्वप्रतिष्ठ यस्माविष्फलमुच्यते' । इति हयशीर्षे समुदायप्रतिष्ठापटलः । ब्राह्माण वैदिकेन खरो. नेति यावत्। शिलेति उदूख लोपलक्षणम। कांस्यम् अग्नि- प्रणयनार्थम। कांस्ये अग्निप्रणयनमाह रद्यसंग्रहे.। 'शुभं पाषन्तु कांस्यं स्यात्तेनाग्निं प्रणयेद बुधः। तस्याभावे शरावण नवेनाभिमुखञ्च तम्। सर्वतः पाणिपादान्तः सर्वतोऽक्षि शिरोमुखः। विश्वरूपो महानग्निः प्रणीतः सर्वकर्मसु' एव. चाग्निप्रणयनानन्तरं सर्वत इत्यस्य पाठो युक्तः। प्रणीत इति मन्त्रलिङ्गात्। अन्यथा स्थापनानन्वरम् एतबिधानं व्यर्थ बुधैः ।

·व्रततत्त्वम् । प्रत्र पाइय चैव तथा स्यात्। पाकाङ्गत्वात् साहसनामान मग्निमाह एखसंग्रहः। 'प्रायश्चित्ते विधुश्चैव पाकयज्ञ तु माहसः । पूर्णाहुत्यां मुडोनाम शान्तिके वरदस्तथा । होतव्यं यत्र यो विहितोऽनलः'। प्रायश्चित्ते होमकर्मवैगुण्य- समाधानार्थ प्रायश्चित्तात्मकमहाव्याहृतिहोमादी। छन्दोगपरिशिष्टम्। 'यत्र व्याहृतिभिर्होमप्रायश्चित्तात्मको. भवेत्। चतस्रस्ताव विजेया स्त्रोपाणिग्रहणे तथा। अपि वा ज्ञातमित्येषां प्राजापत्यापि वा हुतिः । होतव्या त्रिविकल्पोऽयं प्रायश्चित्तविधिः स्मृतः' । पत्र निर्विकल्प इत्यभिधानात मामगानां भवदेवभोक्तशाट्यायनामो निष्प्रामाणिकः । अत्रामुकाग्ने इहागच्छागच्छ इत्युच्चार्य यवाभावे ब्रौद्यादि- पि। 'हविष्र्थेषु यवा मुख्यास्तदनुब्रीहयः स्मृताः। माषको. द्रवगौरादीन् मर्वाभावे विवजयेत्। यथोक्तवस्त्वसम्पत्ती ग्राह्यं तदनुकारि यत्। यवानामिव गोधमानीहोणामिव शालयः'। इति छन्दोगपरिशिष्टात् । तत्र गोभिलेन अथ हविनिर्वपति बोहोन् यवान् वा कांस्य चरुस्थाल्यां वा अमुष्म त्वाजुष्टं निर्वपामोति देवतानामोह शः । सवद यजुषां हुयात् हिस्तषणीमित्यनेन निर्वापक्रमाभिधानात् । मामगन तमात्रं कर्त्तव्यम्। अत्र च विषाणवे त्वाजुष्ट निर्वपामोत्यनेन यजुषा चरुम् इत्यभिधानात् हवनीयनिर्वापनादिचरुनिस्पत्तिः तत्र छन्दोगपरिशिष्टम्। 'दैवतामंग्यया गृह्य- भिर्वापांश्च पृथक् पृथक। तृष्णों हिरेव गृह्णीयाडोमथापि पृथक पृथक्'। यवादिनिर्वापः अनुनिर्वापस्तन्त्रेणैव होमऽपि पृथक पृथगिति। आलस्यादिपुरुषदोषेण गृहीततण्डुलेनापि मन्त्रेणापि निर्वापादिकं समाचरन्ति याचिकाः । 'घाते न्यूने तथाच्छिन्ने साम्राज्ये मान्त्रिक तथा। यज्ञ मन्त्र कर्तव्या।

·व्रततत्वम्। प्रयोथा मन्त्रा यत्रार्थमाधकाः'। इत्युक्त मान्त्रिके मन्त्र- माध्ये प्रवघातादौ तत्काले न्यने मन्त्र पाठाभावे मन्त्रा: प्रयोगव्याः। कपिलाया प्रभाव अन्यधनोरपि तेन सप्रणव. तहिष्णोगित्यनेन वृतेनाभिघायं दा दक्षिणावर्तन संमिथ. येत्। दर्वी च प्रादेशप्रमाणा घालविस्तारा ग्राद्या । इधजातीयमिभाई प्रमाणं मैक्षणं भवेत्। 'हत्तं वार्तव पृथग्रमवदानक्रियाक्षमम्। एषैव दर्वी यस्तत्र विशेषस्तमहं ब्रुवे। दर्वी बालपृथ्वग्रातुरीयोनल मेक्षणम्'। इति छन्दोगपरिशिष्टात्। माईप्रमाणं प्रादेशयमिधास्य प्रमाणं परिकीर्तितम्'। इति छन्दागपरिशिष्टोक्तः । अर्थत्यनन स्वग्रयोगशेषकर्मसमापनानन्तरं प्रकतहोमः । अत्र बहु- टेवताक्चर होमादुपघात होमः । 'चरी तु बहुदैवत्यो होम: स्वादुपघातवत्'। इति छन्दोगपरिशिष्टकृतवचनात्। उप- घातलक्षणमाह ग्धमंग्रहः। 'पाणिना मेक्षणेनाथ सुवेणैव तु यहविः । इयते पानुपस्तीर्य उपघातः स उच्यते। यद्यप- घातं जुहुयाचरावान्यं समावपत्। मैक्षणेन तु होतव्यं नाज्यभागी न खिष्टिकत्' । अनुपस्तीयेत्यनेन सुचि यच्चतुरा. वत्तः पचावतं तोपस्तरणादिकं तदव नास्ति तेन मैक्षणा. दिना मकद रहौत्वा होतव्यं प्रकृतहोमात् प्राक् वहिपूजन- माह मार्कण्डेयपुगणम्। 'पूजयेच्च ततो व िदद्याच्चाप्या. हुती: कमात्'। तत इति वकर्नामकरणध्यानानन्तरम् । होमानुष्ठाने स्मृतिः। 'मन्त्रेणोद्धारपूतेन वाहान्तेन विच- क्षण: । स्वाहावसाने जुहुयायायन् वै मन्त्रदेवताम् । ततस्त- हिष्णोरित्यनेन चरुणा होमयेत्। एवं व्याहत्या प्रत्येक भूरियादिना गायनादिना सावित्रा तहिप्रासेति तहिप्रासो विपण्यवोजाग्यवांस इत्यादिना विखत इति। विखतवक्षरत ·व्रतत्तखम्। विश्वतोमुख इत्यादिना वेदाधैः अग्निमौले इत्यादिना इषेत्वोये त्वा इत्यादिना अम्न पायाहीत्यादिना शबोदेवीत्या- टिना भूरग्नये इत्याद्यष्टभिः तत: सोमं राजानमित्यादिना ततो लोकपालेभ्य इत्यादिना वस्वमन्त्रैस्तत्तदोक्तदशदिक- पालमन्त्रैः। तत्र सामगानाम् इन्द्रस्य वातारमित्यादिना अग्नेश्च अग्नि दूतं वृणीमहे इत्यादिना यमस्य नाके सुपर्ण- मित्यादिना निविण्याहिनिऋतौनामित्यादिना ईशा नस्य पभित्वाशूरणोनुम इत्यादिना ब्रह्मणो ब्रद्धायज्ञानां प्रथममित्यादिना । अनन्तस्य चर्षणीतमित्यादिना। तथाच गोभिलीयकर्मप्रदीपे। 'नातारमिन्द्रमवितारमिन्द्रमिन्द्रस्य परिकीर्तितः। अग्नि दूतं वृणीमहे वमन्त्रो यमस्य वै नाके सुपर्णमित्यादिविण्याहि नि तेस्तथा। तवतीति वरुणस्य वातु पावातु भेषजं वायोमन्त्रः ममुद्दिष्टः सोमं गजानमित्यूचा सोमस्य मन्त्रः कथितस्त्वभित्वेतीश उच्यते'। ईशे ईशानस्य 'ब्रह्मयज्ञानां प्रथमं ब्रह्मणः परिकीर्तितः' । चर्षणीतमिति। च मर्पस्य समुदाहमिति ग्रहेभ्य नव- बहेभ्यः। खमन्त्रैः सर्ववेदमाधारणैः। सूर्यस्यावष्णेनेत्या- दिना। सोमस्याप्यायेत्यादिना। मङ्गलस्याग्निमा इत्या. दिना। बुधस्याम्ने विवखेत्यादिना । वृहस्पतेः बहसते परिदौयेत्यादिना । शक्रस्य शक्रन्तेऽन्य इत्यादिना । शनैखरस्य शबोदेवीरित्यादिना। राहोः कयानथिनेत्यादिना। केतो: केतु छन्ववित्यादिना। तथाच मत्स्य पुराणम्। 'प्राकृष्णेनेति सूर्याय होमः कार्यो विजानता। पाप्यायखेति सोमाय मोति जुहुयात् पुनः । अग्निदिवो मन्त्र मिति भौमाय कोर्तयेत्। पम्ने विवखदुष्स इति सोमसुताय च । बहसते परिदीयारथेनेति गुरोमंतः। शुक्रन्तेऽन्यदिति शक्रयापि १४-क ·१५८ व्रततत्वम्। निगद्यते शनैसरायेति पुन: शबोदेवौति होमयेत्। कयान- चित्र प्राभुवटूतौराहोरटाहतः। केतु कन्वनिति कुर्यात् केतू- नामपशान्तये। एवं परहोमं समाप्य चरुशेषण प्राथादि. दिग्भरः पायमबलिं दद्यात्। तदयथा । एष पायमबलि: प्रोम प्राथै दिशे नम इत्यादिना दक्षिणायै दिशे स्वाहा इति श्रुति- दर्शनात् इति हरिहरकत्व प्रदीपाभ्यां ददिग्भयो बलिं दद्यात्। वस्तुतस्तु बलिप्रकरण एव प्राच्यवाचीभ्योऽहरहनित्यं प्रयोग इति गोभिलसूत्रे स्त्रीलिङ्गनिर्देशात् दिशां देवतात्वं बलौ प्रतीयते अव तु प्रवाचौतिपाठात् श्रुत्यक होमीयदक्षिणायै इत्यनादृत्य प्रोम् प्राच्य दिर्श नम इति बलौ प्रयुज्यते । एभि. मन्चैस्तहिषणोः परमं पटम इत्यादि यावन्मन्त्रैः पाद्यन्विति- पादन समिडोमम्तषां व्यावर्तनात मन्त्राकाक्षायां प्राथमिक त्वेन तहिष्णारित्यस्य परिग्रहः। ततस्तहिष्णोरिति मन्त्रण म्बाहान्तेन तातपलाशमिद्भिरष्टोत्तरशतं जुहुयात् । पूर्वोक्त- मन्त्रैः पूर्वोक्त देवताभ्यः सुवेणाहुतीजहुयात् पुरुषसूलतत्त- हदोकस्य तत्र मामगानाम्। ओम् इदं विष्णोरिति प्रेक्षकस्य विष्णोरिति प्रकाधमुषलेव इति सहस्रशौर्षेति त्रिपादूई इति पुरुष एवेदमिति एतावानस्य इति ततो विराडिति कयान इत्यादि पुरुषसूतम् । तथाच सामधेनी श्रुतिः । 'इदं विष्णुः प्रेक्षकस्य विष्णु प्रकाव्यमुषलेव ब्रुवानः' इति वाराहमन्त्य पुरुषव्रते चैषा वैष्णवी नाम सङ्गितेनां प्रयुष्मन् विष्णुः प्रोगाति' इति प्रकाव्यमुषलेव ब्रुवान इति वाराहमन्त्यमित्य- नन एको मन्त्रः प्रकाशितः पुरुष इत्यनेन पुरुषपदयुक्तपञ्च- मन्त्राः। व्रते इत्यनेन कयानश्चित इत्येको मन्त्रः सामगो जुहुयात्। यजुर्वेदौ तु तत्र प्रमिहाभिः सहस्रशोत्यादि ऋग्भिः षोड़शाहुतोर्जुहुयात् इरावतीति ताकान् सक्कन्नुहु ·व्रततत्वम्। १५८ यात्। एवं ब्रह्मानुयायिभ्यः स्वाहा विष्णु नुयायिभ्यः स्वाहा ईशानानुयायिभ्य: स्वाहा एवं पूर्वोक्तनवग्रहमन्वैदिक्पाल- मन्त्रैर्जुहुयात्। एवं पर्वतेभ्यः स्वाहा नदीभ्यः स्वाहा नदेभ्यः समुद्रेभ्यः स्वाहा भूःखाहा भुवः स्वाहा इति जुहुयात्। ततः परिभाषासिहं स्वशाखोतपूर्णहोमः । ततः पक्षगष्यं चरुशेषं माश्य ध्रात्वा वा हेमयुक्तं सवस्वं तिलपात्रम पलहतां गाल दक्षिणामाचार्याय दद्यात् प्राचार्य 'उदाहरति वेदार्थान् यज्ञविद्याः स्मृतौरपि। श्रुतिस्मृतिसमापनमाचार्या तं विदु. बंधाः'। इति छन्दोगपरिशिष्टात् कर्मोपदेष्टराचार्यत्वेन प्राचार्यपदं स्वयं होटपो ब्रह्मपरम् अन्य होटपने ब्रह्महोट- इयपरम्। स्वयं ब्रह्महोटकर्मकरणपक्षे पुस्तकधारणपरम । 'ब्रह्मणे दक्षिणे देया यत्र या परिकीर्तिता। कर्मान्तेऽनुच्य- मानायां पूर्णपावादिका भवेत् । विदयाहोत्रमन्यवेक्षि- गाईहरो भवेत्। खयच्छेदभयं कुर्यादन्यस्मै प्रतिपादयेत्' । इति छन्दोगपरिशिष्टेकवाक्यत्वात्। एवं ब्रह्म विधिना अग्नि- स्थापनादिप्रौयतां भमवान् विपरित्यन्त कर्मसंस्कृतगो- पथादिदाननियमव्रतकच्छादिकरणान्यतररूपा समुदाय- प्रतिष्ठा कर्त्तव्या समुदायस्थ प्रकृतगोपथादेः प्रतिष्ठासमुदायः । तथाच कापिलपक्षरावं 'प्रतिष्ठाशब्दसमिडिः प्रतिपूर्वा च तिष्ठते। बर्थता निपातानां संस्कारादौ प्रति स्थितिः' । तथाच गोपधादेरुतकर्मसंस्कृतस्य फल जनकत्वम् । प्रतिष्ठन्तु निष्फलमित्युक्तः। एतद व्रतकर्मण्या प्रीयतां भगवान् विष्णु रिति समानुयात्। पथ व्रतप्रतिष्ठाप्रयोगः । तत्र कतनित्यक्रिय: कथान्त व्रतं समाप्य तत्तहवतापोतिकामो यथाशक्ति दानादि कत्वा पोम् तत्सदित्युच्चार्य श्रोम् पोत्यादि अमुकगोत्रोऽमुकदेव- ·व्रततत्त्वम्। शर्मा तत्तवतफलकामः कतैतत् अमुकव्रतप्रतिष्ठामहं करिष्थे। सोचेदवतकारिणी सदा अमुकगोवामुकौदेवोत्या. धम् इति सहस्पं कुर्यात् ततो घटं संस्थाप्य पञ्च देवान् मंपूज्य गौयादिषोड़शमारकाः मंपूज्य पुरुषश्चेत्तदा नान्दी- बाई कुर्यात्। तत उत्तराभिमुखं ब्राह्मणमुपवेश्य तलमोपे आसनमानीय प्राङ्मुखो यजमानः। श्रीम् साधु भवानास्ताम् इति कृताचलिर्वदेत् ओम् माध्वहमासे पति वचनम् प्रोम प्रर्चयिष्यामो भवन्तम् इति पुनसक्ने प्रोम अर्चयेति प्रति- वचनम्। ततो वस्त्रालङ्कारगन्धपुष्पादिभिरभ्यच्च दक्षिण जानु धृत्वा प्रोम् प्रदोत्यादि अमकगोवममुकदेवशर्माण- मर्चितं छतैतदमुकव्रतप्रतिष्ठाकर्माण होमादिकर्मकरणाय भवम्तमई वृणे भोम् हतोऽस्मोति प्रतिवचनम् प्रोम् यथा- विहितं कर्म कुरु प्रोम यथाजानं करवाणोति प्रतिवचनम् । ततो वेदी पञ्चगव्येनाभ्यक्ष्य पूर्व पञ्चघटान् घटमेकं वा संस्थाप्य प्रथमलिखितक्रमण भूतशुद्धयादिगणेशादिपूजां विधाय तत्तद्- देवतां क्रमेण पूजयेत्। ततो होता स्वराविधिना अग्नि मखाप्य ब्रह्मस्थापनानन्तरं चापणं कुर्यात् । प्रतिष्ठापहती प्रेयम्। अथ व्रतप्रयोगः। वस्तिवाचनं कृत्वा सूर्यः सोम इति पठित्वा सङ्कल्पं कुर्यात् । अदोत्यादि अमुककामोऽमुकव्रत- महं करिये। व्रतावृत्तौ पात्तिसंख्यामुल्लिखेत् पदा- ग्भ्यति च। उदमखो भूत्वा एतत् कुर्यात् । प्रोम यूं सः क्षित्यै नमः स्खण्डिलं मार्जयेत्। प्रोम् स: इत्यभ्यचयेत् । वामहस्तेन स्वण्डिलं ग्टहीत्वा कुशन प्रणवपूर्वक चतुर्थ्यन्त. व्रतदेवतानाम लिखत् हस्तप्रमाणं स्थण्डिलं चतुरसं सित. तण्डुलेनापूर्य मध्ये वितस्त्य कर्णिकं हरिद्वाचर्णेन सहहि- अन्यत् सर्व ·दायतत्त्वम्। चितस्तिप्रमाणान्यन्योन्यासतानि अष्टदलानि सिततण्डुलचूर्णेन पत्रमूले केशराणि कुसुम्भचूर्णेन पत्रसन्धीविवादिपत्रचूर्णेन पौठगात्राणि दग्धपुलाकजेन कवा घटं संस्थाप्य सामान्याध्य कत्वा तदुदकेनात्मानं पूजोपकरणचाभ्युच्य गणेशादीन् नव- ग्रहांवेव पूजयेत्। ततो व्रतदेवतां पूजयेत् । इति श्रीहरिहरभट्टाचार्यात्मज औरघुनन्दनभट्टाचार्यकृत व्रततत्त्वं समाप्तम्। दायतत्त्वम् । टायभाग. अथ टायभागः । प्रणम्य मच्चिदानन्दं वासुदेवं जगत्पतिम् । स्मृतेस्तत्त्वं वक्ति थोरघुनन्दनः। निरूप्यन्तेऽत्र संक्षेपाहाय- भागविनिर्णयः। पिटकृतविभागय भानुभागक्रियास्तथा । अनधिकारिगो भागष्वविभाज्यविभाज्यता । विभक्तसंशयच्छंदी विभागो निहतस्य च। स्त्रीधनं तहिभागार्हो पुचधनाधि- कारिणः । तब नारदः । 'विभागोऽर्थस्य पिवास्य पुत्वैर्यत्र प्रकल्पाते। टायभाग इति प्रोतं तहिवादपदं बुधैः । अर्थो धनम्। पिना: पिटसम्बन्धालब्धः । यत्र विवादपटे। दीयते इति व्युत्पत्त्या दायशष्टः । तत्र ददातिप्रयोगो गौण: मृतप्रव्रजितादिखत्वनित्तिपूर्वकपरस्वत्वोत्पत्तिफलमाग्यात् । न तु मृतादीनां स्वत्वध्वंसफलको न ममेदमिति मंकल्पात्मक स्त्यागस्तत्रास्ति। एवं तहने दायपदप्रयोगात् पूर्वस्वामिनः खत्वापगमोऽवसीयते। तवान्येषास पूर्वस्वामिसम्बन्धाधीनं ·१६२ दायतत्त्वम्। तित । स्वत्वं जायते। 'सत्वगाजेषु तहामी ह्यर्थो भवति'। इति बौधायनवचनात्। पिखत्वोपरमे पुर्च षु विद्यमानेषु पुत्र- गतं तत्वत्वास्पदं धनं भवतीत्यर्थः। यत्तु मिताक्षरायाम 'उत्पत्त्यैवार्थ स्वामित्वालमेत इत्याचार्याः' इति गौतमवचनं तदपि पिटस्वत्वोपरमेऽङ्गमत्व हेतुत्वेनोत्पत्तिमात्र सम्बन्धेनान्य मम्बन्धाधिकेन जनकधने पुत्रागां स्वामित्वाइनं पुचो लभेत नान्यसम्बन्धीत्या चाऱ्यां मन्यन्त । नच पिटवत्वे विद्यमाने- ऽपि जन्मना तहन पुत्वम्वत्वमिति वाच्यम्। टेवल वचनविरो. धात्। तय था। 'पितयं परसे पुत्रा: विभजेयुर्खनं पितुः । अस्वाम्य हि भवेटेषां निर्दोष पितरि स्थित'। निर्दोषऽप- अतएव विभागं प्रक्रम्य नारदः । 'विनष्टं वाप्य. शरण पितर्युपगतस्पृहे'। विनष्ट पतिते। अशरण गृहस्था- श्रमरहिते। तेन मरण पातित्य गाहस्थ्यतराश्रमगमनः स्वत्व- ध्वंमै उपरतस्मृहे सत्यपि स्वत्वं स्वगतधनेच्छाहते च पुत्त्रागा विभागाधिकारः। पत्र पतितानामपि स्वधन माध्यप्राय- श्चित्त श्रुते: पातित्यं न स्वत्वनाशः प्रायश्चित्तवैमुख्ये बोध्यः स्वत्व- ममान-कालौनेच्छाप्रागभावाममानकालौनच्छाध्वं मत्वमपरत- स्त्रहत्वम्। पत्रपिक्षया स्वत्वे नाशिते पुनरिच्छया में म्वत्वमिति बोध्यम् । तस्मात् देवलवचने पितरि विद्यमान तहन पुत्लागामस्वाम्य श्रुतेः 'उत्पत्त्य वार्थ स्वामित्वालमत इत्याचार्याः' इति गौतमवचनम्। पिटवत्वोपरमानन्तरमेव जन्मना पुत्रवत्वमम्य दनात् स्वामित्वेन तधने पुत्रो लभेत त्ये- तत्पर न तु पिस्वत्वकाले जन्मानन्तरम् । प्रथमवचने पिटपुत्रेति सम्बन्धिमानोपलक्षणम्। दायभाग मुपक्रम्य पत्नी दुहितरक्षेव पितरौ भ्रातरस्तथा । तसत गोत्र जो बन्धुः शिष्यः सब्रह्मचारिणः । एषामभावे पूर्वस्य + ·दायतत्त्वम्। धनभागुत्तरोत्तरः। स्वर्यातस्य धपुवस्य मर्ववर्णेष्वयं विधिः' । इति याज्ञवल्कयोक्तः। उत्तरोत्तर इति वीप्साश्रुतेः पूर्वस्ये त्य. वापि तथा तेन यव द्रव्ये यत् स्वामिनः पुत्रत्वादिसम्बन्धा- धौमं तत्वत्वोपरमे तत्सम्बन्धिनः खत्वं तत्र तं प्रति निरूढ़ो दायशब्दः । पुचत्वादिसम्बन्धाधीनं न तु क्रयाद्यधीनं स्वत्वो परमे न तु पतिवत्वसमकालीनपनीखत्वयुक्तोः । तत्र विभा- गस्तु सम्बन्ध्यन्तरमहावन भूहिरण्यादावुत्पन्नस्य एकदेशगत- खत्वस्य विनिगमनाभावात विशेषव्यवहारामहस्य गुटिका. पातादिना प्रमुकस्य दमिति विशेषेण भजनं स्वत्वज्ञापनमिति वम्ति तन समोचीनम्। यव अस्य स्वत्वं तवैव गुटिकापात इति कथं वचनाभावाविश्वेतव्यः । यव वा पितुर्निधनानन्तरं सदीयाखयोरकतरमादाय भावा यदर्जितं सचार्जकस्य हावंशावपरस्यैकः मर्वमम्मतः तत्र यदि प्राचीनधनविभाग गुटिकापाताटकेन म एवाग्वः पचालब्धः तदा प्रादेशिक- स्वत्ववादिमत प्रागर्जकस्यैव मोऽश्व इति तेनार्जितधन की यदि चाजकैतरण सोऽश्खो लब्धः तदा सेनार्जितधनस्य ममभागो युक्तः । एकस्य खायामेन अप. रस्य अश्वायासेनार्जितत्वात् । वस्तुतस्तु पूर्वस्वामिस्वत्वोपरम सम्बन्धाविशेषात् मम्बन्धिनां मर्वधनप्रसूतखत्वस्य गुटिका- पातादिना प्रादेशिकवत्व व्यवस्थापन विभागः । धनगतवत्वोत्पादविनाशावपि कल्पाते संसृष्टतायां प्राशिक स्वत्वनाशकतधनगतवत्वोत्पादाविव । एतच्च 'विभक्तो यः पुनः पित्रा वात्रा चैकत्र संस्थितः। पितृव्येणाथवा प्रोत्या स तु संसृष्ट उच्यते'। इति वृहस्पतिवचने येषामेव हि पिट. भापिटव्यादीनां पिटपितामहोपार्जितद्रव्येण अविभक्तत्व सत्पत्तितः सम्भवति त एव विभक्ताः सन्तः परस्परप्रीत्या पूर्व नावन्तरस्य भागः । एवं कृतन- " ·११४ दायतखम्। कतविभागध्वंसेन यत्तव धनं सम्मम धनं तत्सवापि इत्ये कस्मिन् कायें एकरहिरूपतया स्थिताः संमृष्टाः। म तु अनैवंरूपाणां धनसंसर्गमात्रेण सम्भयकारिणां वणिजामपि मंसर्गित्वं नापि विभक्तानां धनमंसर्गमात्रेण प्रौतिपूर्वकाभिसन्धानं विना इत्यभिदधता दायभागकतापि वहस्तितम्। साधारणखत्वा. देव हि। 'बन्धूनामविभक्तानां भोगं नैव प्रदापयेत्' । इति कात्यायनवचनं यथाश्रुतं सङ्गच्छते द्रव्यमाने स्वत्वस्यापि सम्भवात् पतएव भव चौय्यं न भवतीति वक्ष्यते । एवञ्च 'माक्षित्वं प्रातिभाव्यच दानग्रहणमेव च। विभक्ता भ्रातरः कुर्य विभक्ता: परस्परम्'। इति नारदवचनन अविभक्तपर- म्यरदानादिनिषेधोऽपि न्यायादेव संगच्छते। दानात् पूर्व- मपि तहने प्रतिग्रहोस्वत्वमम्भवात् दामग्रहणायोरसम्भवः । एवं साक्षित्वप्रातिभाव्ययोजयम्। स्वत्वाविशेषादेवाविभक्त- ट्रव्येण यत् कृतं तत्र दृष्टादृष्ट कर्मणि मर्वेषां फन्नभागित्वम् । तथाच नारदः। 'भ्रातृ णामविभक्तानाम को धर्मः प्रवर्तते । विभागे मति धर्मोऽपि भवेत्तेषां पृथक पृथक् । 'स्थावरस्व समस्तस्य गोवमाधारणस्य च । नकः कुर्यात् क्रयं दानं परस्परमतं विना'। पत्र ममस्तस्यतिविशेषेण कृत्न धनविषयकमेव प्रत्येकखत्वं प्रतीयते। तभानुल्य सम्बन्ध्य- न्तरस्वत्वे सम्बन्धिसकाशात् संक्रान्तधनं तस्यापि ममापौति सम्बन्धिना प्रतीयते। तहिमतौ स्वार्थ दानादिकं प्रतिषिद्धम् । पतो न त्वेकदेशगतवत्वमिति मिहम् । भागं विशेषयति वृहस्पतिः । 'पिटरिक्थहरा: पुवाः सर्व एव समांशतः। विद्या. धर्मयुतस्त्वेषामधिकं विद्याविज्ञानशौयार्थ मानदानक्रयेषु च। यस्येह प्रथिता कोतिः पितरस्तेन पुत्रिणः'। कालभेदेनापि विभागमाह वृहस्पतिः। 'एका स्त्री व्यामः । लब्ध मर्हति।

·दायतत्वम्। कारयेत् कर्म यथांशेन ग्रहे रहे। पव एकस्यापि एकस्यां व्यतो सामयिकनानास्वत्वविनाशकल्पन स्फुटमिति। सर्वेषी सामयिकनानाखत्वसहोचो वा। देशादिभेदेनापि विभाग- माह कल्पतरवाकरयोः कात्यायनः। 'देशस्य जाते: संघस्य धर्मो ग्रामस्थ यो मृगुः। उदित: स्यात् स तेनैव दायमार्ग प्रकल्पयेत्':, भृगुराहति शेषः । अथ पिटकाविभागः। हारोतः। 'जीववेव वा प्रवि. भज्य वनमाश्रयेत् हमाश्रमं वा गच्छेत् स्वल्पेन वा संविभज्य भूयिष्ठमादाय वसेत् यापदिश्येत् पुनस्तेभ्यो गृहौयात' इति। वृहाश्रम: प्रव्रज्या। अनेन स्वल्पस्य विभागो भूयिष्ठ. द्रव्यग्रहण पितुरभिहितम् । विष्णुः। 'पिता चेत् पुचान् विभजेत् तस्य स्वेच्छा स्वयमुपातेऽर्थे पैतामहे तु पितापुत्रयो- स्तुल्यं स्वामित्वम्' इति। वार्जितेऽपि स्वेच्छया न्यूनाधिक- विभागो भत्तात्वबहुपोष्यत्वाक्षमत्वादिसत्वामत्वकारणात यथा 'जीवहिभागे तु पिता नैकं पुत्र विशेषयेत् । निर्भाजयेव चैवैकमकस्मात् कारणं विना' । शून्ये तु नारदः। 'व्याधित: कुपितश्चैव विषयासनचेतनः । अयथा शाखाकारी च न विभागे पिता प्रभुः'। विषयामसात्वं सुभगापुत्वत्वादिना यत्र तु भ्रातर एव विभागमर्थयन्ते तत्र विषमभागाभावमाह मनुः । 'भ्रातृणामविभक्तानां यद्यत्यानं भवेत् सह। न तत्र भागं विषमं पिता दद्यात् कथन' । पैतामहमन्यैई पिचोवृतं तदकामतो न विभजनीयम् । यथा मनुविष्ण। 'पैटकन्तु पिता द्रव्यवनवाप्त यदाप्रयात् । न तत् पुवैर्भजेत् साईमकाम: स्वयमर्जितम्। तत् स्वय- मर्जितमिति कृत्वा न विभजदित्यन्वयः। अन्योहारे तु वक्ष्यमाणशवचनाद्यवस्था सामान्यविशेषन्यायात्। एतत्तु कात्यायनः। उत्ताकारण- ·दायतत्वम्। टानमाह व्यामः। । स्थावरविषयम्। मण्यादावनुते तु पितुरेव स्वान्यम् । यथा याज्ञवल्काः। 'मणिमुलाप्रबालानां सर्वस्यैव पिता प्रभुः। स्थावरस्य तु सर्वस्य न पिता न पितामहः'। पिता- महश्रुतेस्तहनविषयमिदम्। एवच 'पूर्वनष्टाञ्च यो भूमि. मैकवंदुवरेच्छमात् । यथाभागं भजन्त्वन्ये दत्त्वांशन्तु तुरी- यकम्' इति शववचनं मावाद्यवृतविषयम्। पत्र स्वयं तुरोगांशं गृहीत्वा भावादिभिः महोहर्ता रहीयात् पन्यथा विषमसष्ट स्यात् । पितुर्भागकरणे तु अपुचपना पुचतुल्यांश- 'पपुचाय पितुः पत्राः समानांशाः प्रकीर्तिताः । पितामद्यच सर्वास्ता मातुल्याः प्रकीर्तिताः' । एतच्च अदप्ते स्त्रीधने। यथा याज्ञवल्काः। 'यदि कुर्यात् समानंशान् पत्रा: काया: समांशिकाः । न दत्त स्त्रीधन यामां भर्वा वा सशरेण वा । एतचनकवाक्यतया व्यास- वचने पितु पत्रा इति नान्वयः । न च वैपरीत्य स्पष्टस्य तु विधेर्नान्यरुपमहार इथते इति न्यायात्। तेन पुत्रकृत- विभागे विमातुनींशिता स्खौधने दप्ते तु अई पत्रांशस्य पत्या टेयम्। 'प्रधिविवस्त्रियै देयमाधिवेदनिकं समम् । न दत्तं स्त्रोधर्म यस्यै दत्ते त्वई प्रकीर्तितम्' इति विधाहे याज्ञवल्का. दर्शनेन 'बहनामकधर्माणामेकस्यापि यदुयते। सर्वेषामेव तत् कुर्यादेकरूपा हि ते मृताः'। इति बौधायनोक्न तथा प्रतोत: पितामहधनस्य पौविभागे पितामय माटवडागो देय इति 'पैतामहे तु पितापुत्रयोस्तुल्य' स्वामित्वम्' इति विष्णुलम् । भूर्या पितामहोपात्ता निबन्धो द्रव्यमेव वा। तत स्यात् सदृशं खाम्यं पितुः पुत्रस्य चोभयो' वल्कयोशाख। निबह पाकरादी राजादिदत्तं नियतलभ्य- मिति कल्पतरू द्रष्टव्यम्। द्रश्यं हिपदरूपं भूसाहचर्यात् । । इति यान ·दायतत्वम् । ११७ प्रतएव व्यता- तथाच 'स्थावर हिपदचैव यद्यपि स्वयमर्जितम् । असम्भय सुतान् सर्वान दानं न च विक्रयः'। इत्येतेषु निबन्धभूमि- हिपदेषु पितामहोपातेषु पितुर्यथा पार्वपिण्डदासत्वेन सपिटधने स्वत्वं तथा तन्मरणादिना तत्खत्वोपरम तत्- पुत्राणां पिटयोग्यांशे सत्यपि पिव्येऽथिता। माह रनाकरधृतकात्यायन: । 'पविभने मृते पुवे तत्सुतं रिक्थभागिनम् । कुर्वीत जौवनं येन लब्ध नैव पितामहात् । लभेतांशं सपिनाच पिटव्याप्तस्य वा सुतात्'। मति तु पितरि पार्वणानधिकारात् पुत्राणां नांशिता । एवं निनः पौत्रखत्वोपरमे तदंशमावे प्रपौत्राणामंभिता। सति पौवे तु नांशिता इति यहा पुत्रेभ्य: स्वधनविभागदाने स्वाच्छन्द्यात् यथा न्यूनाधिकदानं तथाव नास्तीत्येतत्परं न तु पितापुवयो- स्तुल्यांशित्वम्। 'हावंयौ प्रतिपोत विभजवात्मनः पिता। ममांशहारिणी माता पुवाणां स्यान्मृते पतौ'। इति नारद- वचने पितुशित्वात्। म चैतत् स्वार्जितपिटद्रव्यपरम् । 'तस्य स्वेच्छा स्वयमुपातीय इति विष्णनास्त्रेच्छाया उहार- रूपाया निर्णयानहत्वात् भूयिष्ठमादाय वसेदित्यनन विरोधात् किन्तु नारदवचनं हावंशाविति पितामहादिधन- परम्। 'पितुः प्रसादाअन्यन्ते वस्त्राण्याभरणानि च । स्थावरन्तु न भुज्येत प्रसादे सति पैटके'। इति मिताक्षरा- धृतवचनमपि पितामहधनपरम्। पित्रा च खोपार्जितं स्थावरं दत्तं भुज्येत एवेति पन्यथा मूलभूतश्रुत्यन्तरकल्पना. पत्ते: निहत्तरजस्कायामेव मातरि पितामहधनविभागमाह वृहस्पतिः। 'पिबोरभावे भ्रातृणां विभागः सम्प्रदर्शितः । मातुनिवृत्ते रजसि जीवतोरपि शसते'। पत्र मापदं विमापरमपि पुवान्तरीत्यत्तिसम्भावनातीख्यात्। मातु:

·११८ दायतत्त्वम्। नात:। पर. याज्ञवल्करः । निहत्ते रजसोति श्रुतरेतहचनं पितामहधनपरं न तु पिढधन- परं तव विभक्तजस्स भागदर्शनात्। यथाह वृहस्पतिः । 'पिता मह विभना ये सापना वा महोदराः। जघन्यजाख ये तेषां पिळभागहरास्तु ते। पनीश: पूर्वज: पिवे घाट. भागे विभाजः'। विभक्तजी विभागानन्तरं गर्भाधानेन 'यथा धने तथणेऽपि दानाधानक्रयेषु च । स्परममौशास्ते मुक्ताशोचोदकक्रिया:'। 'विभागवत् पिता कुर्यादिच्छया विभजेत् सुतान् । ज्येष्ठं बा श्रेष्ठभागेन सवे वा स्युः ममाथिनः' । प्रवेच्छयति खोपाप्तविषयं श्रेष्ठभागेन विंशोहारयुक्तभागन श्रेष्ठसमभागी पैतामहविषयो प्रागुतवचनसामञ्जस्यात्। एवं 'चोई पितुः पुवा रिक्थं विभयुनिवृत्ते रजमि मातुर्जीवति वेच्छति' इति गौतमवचनस्य मावरजसो निकृत्युक्त: पैता. महधनगोचरत्वं ततसोई पितुरिति पितुर्मरणप्रतीतेर्जीवति छतीस्थापि पितुरवेच्छा प्रतीयते। तेन पितामहधने पितुरिच्छया विभागो न पुत्रस्येति मिकम् । एवञ्च 'अस्वाम्यं हि भवेदेषां निर्दोषे पितरि स्थिते । इति देवलवचनं पितु. रनुमत्या विभागविषयकमिति बौधायनवचन पिढधनवत् पैतामहधनपरमप्यविशेषात् । यदि तु निवृत्तरजस्कायां मात- यपि दैवात् पितामहधनं विभक्तम् । तव विष्णुः। 'पिल- विभक्ताविभागानन्तरोत्पन्नस्य विभागं दद्युः' इति । नेदं पिव- धमपरम्। प्रागुवाहस्पतिवचनविरोधात् हादशविधात् पुवानु. हिश्य देवलः। 'सर्वे धनौरसस्यैते पुवादायहराः स्मृताः । औरसे पुनरुत्पने सेषु ज्येष्ठं न विद्यते। तेषां सवर्णा ये पुवास्ते बतीयांशभागिनः । होनास्तमुपजीवेयुर्मासाच्छादनसंहताः'। दायहराः पूर्णांशहराः। तेषामौरसध्यतिरिवानां मध्ये ये ·दायतत्वम् । पितुः सवर्णास्त मत्योरमे रतीयांशहराः। प्रवापि विशेष. माह मनु: ‘ौरसक्षेत्र जो पुत्रौ पिटरिकथस्य भागिनी । दशापरे च क्रमशो गोत्ररिक्यांशभागिनः' । सन्ततिकारक- त्वेन धनिदेयपिण्ड टाटत्वेन च प्रथमं पुत्रिकापुत्रस्य तद. नन्तरं दत्तकस्य गोत्ररिक्थयो गित्वम्। क्रमशः पूर्वपूर्वाभावे परः परः इत्य क्रमण गोवधन यो गिनः । शूद्रस्य दासौपुत्व विभागमाह याज्ञवल्काः । 'जातोऽपि दास्यां शूट्रेण कामतो. शहरो भवेत्। मृत पितरि कुर्य्यस्त भ्रातरस्त्वईभागि- नम्। अनारको हरेत् मर्व दुहितॄणां सुतादृते'। कामतः पितुरिच्छात:। अंशहरः पुत्रान्तरतुल्यांशहरः। सति तु दौहित्रे तस्यैव स्वीयसन्तानत्वात्। दामोपुत्रस्य अपरिणीता जातत्वात्। तयोस्तुल्यांशित्वं युमिति। अनियोगोत्पन्न क्षेत्रजस्य औरमेन मह विभागमाह मनुः । 'योक ऋथिनी स्थातामोरमक्षेत्र जो सुतो! यद्यस्य पैटकं रिकथं स तद्- ग्टह्रोत नतरः'। एक ऋथिनी एकस्यां जातौ ऋकथिनी। यस्य वीजाद यो जात: म तम्य ऋक्थं ग्रहोयात्। इतरो- ऽन्यवीजजो न ग्यहोयादित्यर्थः । स्त्रीधन यत् पिटदत्तं यहनं स्त्रीय तहोनजस्त हन ग्रहीयात् नान्य इत्याह नारदः। 'हौ सुतौ विवदेयातां दाभ्यां जातो स्त्रिया धने। तयोर्यद यस्य पित्रा स्यात् म तदग्रलोत नेतरः' । अथापरते पितरि भ्रातृगां विभागः । तत्र देवनः । 'पितर्यपरते पुत्रा विभजे युधनं पितुः। पितुःसकाशादागत- धनमित्यर्थः। नारदः । 'यच्छिष्टं पिटदायेभ्यो दत्त्वणं पैक ततः। नाटभिस्तहिभक्तव्यमणी न स्याद् यथा पिता'। पिटदाधेभ्यः पित्रा दत्तप्रतिश्रुतभ्यः। ऋग्पो न स्यादित्यने. नाशक्ती शोधनौयमित्युत्तमस्थाने खोकर्त्तव्यम् । १५-क ·दायतत्त्वम्। बच्यते । मातरि जीवन्त्यां मोदराणां विभागों न धयः । यथा शङ्ख- लिखितौ। 'ऋकथमन्नं हि कुटुम्बमस्वातन्वा: पिटमन्तो मातुरप्यवमस्थितायाः' इति। अतएव व्यासः। 'भ्रातृणां जोवती: पिचासहवासी विधीयते । तदभावे विभक्तानां धमम्तषां विवईत'। विभक्तानां स्वमानधन वैदिककर्म- करगात्तन्मात्रवन सदाहरित्यर्थः । यदि तु विभज्यते तदा मातांगमाह कात्यायनः । 'मातापि पितरि प्रत पुत्र. तुल्यांश हारिगो'। ममांशता तु मातुरप्राप्तस्त्रीधनायाः । प्राप्रस्त्रीधनायास्तु भागाह प्रागुक्त वचनात । मोद्धारानुहाराभ्यां हिप्रकाविभागमाह हहम्पतिः । हिप्रकारी विभागस्तु दाया. दानां प्रकीर्तितः वयाज्यष्टकमक: ममापगंशकल्पना'। वयोज्य ष्ठ क्रम गणेत्य हाराभिप्रायेण । शूद्र तु उहाराभावो समभागस्य शास्त्रीयत्वेऽपि उद्धारपक्षी भत्यति. गयाटविरुडः। विभागाविभागविकल्पवत्। यथा मनुः । 'ज्य ठ एव तु ग्रहीयात् पित्रा धनमशेषतः। शेषास्तमुपः जोवेयुययैव पितरं तथा'। नारदः । 'विभृयाईच्छतः सर्वान ज्यष्ठा भ्राता यथा पिता। भ्राताशतः कनिष्ठो वा शक्यपक्षा कुले थितिः'। मध्यमोऽत्र दगडापूपन्यायात मिद्धः । न्यायो यथा मूषिकस्य दण्डभक्षणं दुष्करं तनिष्पत्तो तत् महरितापूपभक्षणमिति सुकरत्वात् यथा सम्भाव्यत तथा वापि महरितकमिद्धावपरसिडरीचित्यात् तसम्भाव्यत । अतएव भविशेषाबारदः। 'कुटम्बार्थेषु चौद्युतस्तत् कार्य कुरुते तु यः । म धाभितहणोयो ग्रासाच्छादनवाहनेः' । एवम्भतं प्रशंसति व्यासः । 'जीविते यस्य जौवन्ति विप्रा. मित्राणि बान्धवाः। सफलं जीवितं तस्य प्रात्मार्थ को न जोवति'। हरिवंश वैपरीत्याहोषमाह इन्द्रं प्रति नारदः ।

·दायतत्त्वम् । कात्यायन:। कात्या- - 'अन्योन्यभेदो भ्रातृणां सुहृदां वा वलान्तक । भवत्यानन्द कहे व द्विषतां नात्र संशयः । प्रव मच्छया नारदेन मह. वास उक्तः। विभागस्तु न तथा । यथा विभागं प्रक्रम्य 'अप्राप्तव्यवहाराणां धनं व्ययविवर्जितम । न्यसे युबन्धुमित्रेषु प्रोषितानां तथैव च'। अप्राप्तव्यवहाराणां बालानां यस्तु वयोग्यतया पित्रादिधने निष्पृहः स तण्डल. प्रस्थादि दत्त्वा तत्पत्रादेदरन्ततानिरासाय विभजनीयः । यथा मनुः । 'भ्रातृणां यस्तु नेहेत धनं शक्तः स्वकर्मणा । म निर्भाज्यः खकादंशात् किचिहत्त्वोपजीवनम् । 'दृश्यमानं विभज्येत गृहक्षेत्रचतुष्पदम्। गूढ़- द्रयादिशकायां प्रत्ययस्तत्र कौर्तितः'। प्रत्ययो दिव्यम । एतदेव स्पष्टयति । 'यहोपस्करवाद्यास्तु दोधाभरणकर्मिण: । दृश्यमाना विभज्यन्ते कोषं गूढ़ेऽब्रवीद् भृगुः'। राहोपस्करः उदूखलादि कर्मिणो दासादयः कोषो दिव्यविशेषः। स तु दिव्यतत्त्वेऽनुसन्धेगः । प्रमिकमन्यत्। नारदः । 'येषान्तु न कता: पित्रा संस्कारविधयः क्रमात् । कर्त्तव्या भाभिस्तेषां पैटकादेव तहनात्। अविद्यमाने पित्रथं स्वांशादुकृत्य वा पुनः। अवश्य कार्याः मंस्कारा: भ्राभिः पूर्वसंस्कृतैः' । कन्याभ्यस्तु विवाहोचितद्रव्यदानमाह देवलः । 'कन्याभ्यश्व पिद्रव्याद्दे यं वैवाहिकं वसु । अपुत्रकस्य कन्या स्वा धर्मजा पुत्रवहरेत्'। विष्णुः । 'अनढ़ानान्तु कन्यानां सहत्तानु- सारेण संस्कारं कुर्यात्'। एवं तुरीयांशदानप्रतिपादकमपि विवाहोचितद्रव्यदानपरम् । पिटव्यातिरिक्तानामपि संस्कर्तृत्व- माह दैतनिर्णयामृतस्तस्मृति: 'अष्टौ संस्कारकर्माणि गर्भा- धानमिव खयम्। पिता कुर्यात्तदन्यो वा तस्याभावे तु तत्क्रमात्।

·१०२ दायतत्त्वम् । तथा अथ विभागानधिकारिणः । पापस्तम्बः। 'सर्वे हि धर्मयुन्ना भागिनो द्रव्यमर्हन्ति। यस्त्वधर्मेण द्रव्याणि प्रति. पादयति ज्येष्ठोऽपि समभागं कुर्वीत' इति ज्येष्ठोऽपि पुत्र इति शेषः। तथाच वृहस्पतिः। 'मवर्गाजोऽप्यगुणवान् नाहः स्यात 'पैटके धने। तत्यिगडदाः योपिया ये तेषां तदभिधीयते'। तत्पिण्डदाः धनिपिण्डदाः अतएव योनिया इत्युक्तम् अगुणवान् गुणविरुदोषवान् अगुणवदग्रामाच्छादन- दातार इति रत्नाकरः एतन्मतेऽपि सुतरां धनिपिण्डदाटत्व प्रतीयते। 'यथा जलं कुलवेन तरमन्नति मानवः । पिता कुपुत्रेण तमस्यन्ध निमज्जति' । कात्यायनः । 'यज्ञार्थ द्रव्यमुत्पन्न तस्मात द्रश्य नियोजयेत्। स्थानेषु द्रव्ययोगेषु न स्त्रीमूविधर्मिषु' । स्त्रीति पत्नयादिविशेषविहितेतर- मपिण्ड स्त्रोपरं तथा 'शास्त्रशौर्याटिरहितस्तपोदानविजितः। आचारहीनः पुत्रस्त मूत्रोच्चारसमस्त म:'। शङ्खः । 'अक्रत्वा प्रेतकार्याणि प्रेतस्य धनहारकः । वर्गानां यध प्रोक्ती तव्रतं नियतसरेत्'। देवलः। 'मृते पितरि न क्लोव- कुष्ठान्मत्तजड़ान्धकाः। पतितः पतितापत्य लिङ्गी दायांश- भागिनः। संषां पतितवर्जन्या भक्तवस्त्र प्रदीयते। तत्सुताः पिटदायांशं लभेरन् दोपवर्जिताः'। जड़ोधमकृत्ये निरुत् साहः अन्धो जन्मान्ध: जात्यन्धर्वाधगै तथेति मनुवचनात् लिङ्गी कपटव्रतधारी। नारदः। 'पिरहिट पतितः पगड यव स्यादौपपातिकः। भोरमा अपि नेतऽशं लभेरन् क्षेत्रजाः कुतः'। पिटाहिट पितरि जीवति तत्ताड़नादिक्कत मृते तु तत्वाहादिविमुखः। पोपपातिकः उपपातक: संसृष्टः कल्पतरुकता तु औपपातिक इत्यत्रापपाचित इति पठित्वा राजवधादि दोषणवान्धवैर्यस्य घटापवर्जनं कृतमिति ·। चतत्त्वमा १७३ तत्र विकृतम्। प्रयः * र उपपातकौति पठित्वा उपपातक- युक्त इति दिarne अथ विभाज्याविभाज्य। व्यासः । 'अनाश्रित्य पिवद्रव्य स्वशक्त्यानाति यहनम्। दायादभ्यो न तद्दद्यात् विद्यालब्धञ्च यद्भवेत्। विद्याधनमाह कात्यायनः । 'उप. न्यस्तं तु यल्लब्ध विद्यया पणपूर्वकम्। विद्याधनन्तु तहि- द्यात् विभाग न नियोजयेत्। शिष्यादाविज्यतः प्रश्नात् सन्दिग्धप्रश्ननिर्णयात्। स्वज्ञानसंशनाहादाल्लब्ध प्राध्ययनाच यत्। विद्याधनन्तु तत् प्राहुविभागे न प्रयोजयेत्। शिन्ये- प्वपि हि धर्मोऽयं मूल्याद् यच्चाधिकं भवेत्। परं निरस्य यल्लब्ध विद्यया द्यूतपूर्वकम्। विद्याधनन्तु तदिद्यात् न विभाज्य वृहस्पतिः'। यदि भवान् भद्रमपन्यस्यति तदा भवत एव मयत यमिति पणितं यत्रोपन्यासं निस्तीर्य लभते तब विभाज्य शिष्यादध्यापितात् प्राविज्यत: यजमानानि- णया लब्धधनं न प्रतिग्रहलब्ध वेतनरूपत्वात्तस्य तथा यत. किञ्चिविद्याप्रश्न निस्तोऽपणितं यदि कश्चित् परितोषाद्ददाति तथा यो हम्मिन शास्त्रार्थ अस्माकं मंशयमपनर्यात तस्मै धन. मिदं ददानौत्यपस्थितस्य मंशयमपनोय यलब्ध वादिनोर्वा सन्दे हे न्यायकरणार्थमागतयोः सम्यििनरूपणन यलब्ध षष्ठा- शादिकं तथा शास्त्रादिप्रकष्टज्ञानं सम्भाव्य यत्प्रतिग्रहादिना लब्ध तथा शास्त्रज्ञानविवाद अन्यत्रापि यत्र कुचिदन्यान्य- ज्ञानविवादे निर्जित्य यल्लब्धम्। तथैकस्मिन् देये बहना. मुपानवे येन प्रहृष्टात् यलब्धम् । तथा शिल्पादिविद्यया चित्रकरसुवर्णकारादिभिर्यलब्धम् । तथा यतेनापि पर निर्जित्य यलब्ध तत् सर्वमविभाज्यमितरैः तम्माद यया कयाचि- विद्यया लब्धमर्जकस्यैव तब्रेतरेषामिति। प्रदर्शनार्थन्त ·१७४ दायतत्त्वम्। या। अन्यतः कात्यायनेन विस्तारितमिति दायभागः। नारदः । 'कुटुम्ब विभ्याद चातुर्यो विद्यामधिगच्छतः। भागं विद्याधनात्तस्मात् स लभेताश्रुतोऽपि मन्'। विभूयादित्येकवचननिर्देशान बहवः यदि विद्यामभ्यस्यतो भ्रातुः कुटुम्बमपरो भ्राता स्वधनव्ययशगैरायामाभ्यां मंवईयति तदा तद्विद्यार्जितधने तस्याधिकारः । अश्रुती मूखः । कल्पतमिताक्षरादीपकलि- कास। कात्यायनः। 'परभक्तोपोगन विद्या प्राप्तान्यतस्तु तया लब्धं धनं यत्त विद्यालय तदुच्यत' । पिटमाटकुलव्यतिरिक्तात् अत्र विशषर्यात स एव 'नाविद्या. नान्त वैद्यन दयं विद्याधनात् कचित्। समविद्याधिकानान्तु दयं वैद्यन तद्धनम्। तत्राचरितविद्यापदमुभाभ्यां सम्बध्यते तन समविद्याधिकविद्यानां भागो न तु न्य नविद्याविद्ययोः बैद्यन विदुषा पुनविशेषयति । 'कुले विनीतविद्यानां भ्रातृणां पिततोऽपि वा। शोर्य प्राप्तन्तु यहित्तं विभाज्यं तदृहस्पतिः' कु ले सकुले पितामहपिटव्यादिभ्यः पित्त एव वा शिक्षित. विद्यानां भ्रातृणाम् । यविद्याशीय प्राप्त धनं तहिभजनोय. मिति कल्पत करत्नाकरी पुनः कात्यायनः। शहरोऽईहरो वा पुवित्ताजनात् पिता'। पुत्र वित्ताजनात्। वदभिहित- भावी द्रव्यवत् प्रकाशत इति न्यायात् पुत्रार्जितवित्तात् पितु- हाशिवं पितृधनानपघातविषयं भातधनोपघातविषयञ्च । आजकग्य तु शित्व माधनापघात तु तेषामप्य कांशित्व वक्षामागच्यासवचनात् पितुरईहरवन्तु पिटद्रव्योपघाताद. गुणवत्त्वाति दायभागः। अनुपवाते पिता शहर: अजकत्वात्। स्वयमपि शहरः इतरषामनंशित्व भ्राट. द्रव्योपघाते तु तस्याप्येकांश इति इंपशाईशियो दकथनम् । पुनः कात्यायन: । 'गोपचारच रथ्या च वस्त्रं यच्चानयोजितम्।

·दायतवम्। १७५ जातादयः। याज्ञवल्काः। प्रायोज्य न विभज्येत शिल्पार्थन्तु वृहस्पतिः'। प्रायोज्यं यद यस्य प्रयोजना, पुस्तकादि न तम्मूर्खादिभिः सह पण्डितादिभिर्विभजनीयम् एवमेव दायभागमदनपारि- 'पितृभ्याचैव यहत्तं तत्तस्यैव धनं भवेत्' । पुत्रदुहितोर्यदलङ्कारादि दत्तं तत्तस्यैवेति शूल. पाण्युपाध्यायाः। नारदः 'शौर्यभार्याधने चोभे यच्च विद्या. धनं भवेत्। वीण्येतान्यविभाज्यानि प्रसादो यच पैटकः'। प्राप्तञ्च सह भार्ययेति भरद्वाजवचनात् भार्याप्राप्तिकाले लब धनं भार्याधनमौदाहिकम् इत्यर्थः। चोमे इत्यत्र हिवेति पाठे एतत्विकं हित्वान्यहिभजेदित्यनुवर्तते अत एतान्यविभाज्यानोति। प्रसाददत्तस्य पौर्वापर्यपूर्वसंप्रदान- स्यैव तव्यम्। 'मर्वेष्वेव विवादेषु बलवत्युत्तरा क्रिया। प्राधी प्रतिग्रहे क्रौते पूर्वा तु बलवत्तरा' इति याज्ञवल्का- वचनात् । अत्र या बलवती सैव सिद्धतीत्यर्थः। तत्रा- प्याधिक्रियास्वामिनो यथेष्टविनियोगविरोधिका न तु स्वत्व- ध्वंसजनिकति सा पूर्वा परा वा प्रतिग्रहरूपक्रियाभ्यां पूर्व स्वामित्वध्वसोत्तरजाताभ्यां बलवतीभ्यां माध्यते अतएव रत्नाकरादितस्मृतिः। 'न्यासं कत्वा परत्राधिं कृत्वा वाधिं करोति यः। विक्रयं वा क्रिया तव पश्विमा बलवत्तरा' । न्यासं कलाधिं करोति प्राधि कत्वा वा विक्रयं करोति विक्रयपदं स्वत्वध्वंसकत्वात् दानं लक्षयति तत्र परा क्रिया सिडेत्यर्थः । एवञ्च विक्रेटदावोमरणादिना प्राध्यनुहारे विक्रयदानाभ्यां तत्कर्तृतुल्यस्व त्वजननात्तत्र तत्केटप्रतिग्रहोट- भ्यामाध्युद्धारः कार्य इति तत्रैवागमविवाद ताभ्यां तयोर्भोग एव व्यवस्थापनीयो नागमादेरिति। शङ्खलिखितौ। 'न वास्तुविभागो नोदकपात्रालङ्कारीपयुक्तास्त्रीवाससामपां प्रचार- ।

·,१७५ दायतखम्। न च स्थाव- रथ्यानां विभागच' इति प्रजापतिरिति यस्मिन् वास्तुनि येन एहोद्यानादिकं कृतमपरेणापि स्थानान्तरे तथाकतत्तदा येन यत् कृतं तत् तस्यैव प्रन्यवापि एवं साधारणधनार्जितऽपि विशेषमाह व्यासः । 'साधारणं समाश्रित्य यकिश्चिदाह- नायुधम्। शौर्यादिनाप्रोति धनं भ्रातरस्तत भागिनः । तस्य भागहयं देयं शेषास्तु समभागिनः' । समभागिनः'। पत्र मातर इत्युपलक्षणं पिव्यादयोऽपि बोहव्याः तस्यार्जकस्य साधा- रणोपघाते यस्य यावतोऽशस्यास्पस्य महता वोपघातस्तस्य तदनुसारेण भागकल्पना कार्येति दायभागः । रस्य समस्तस्य गोवसाधारणस्य च। नैकः कुर्यात् कयं दानं परस्परमतं विना। विभका अविभला वा सपिण्डा: स्थावरे ममाः। एको धनीश: सर्वत्र दानाधमनविक्रये'। इति व्यासवचनाभ्यामकस्य दानबन्धकविक्रयाधिकार इति वायं यथेष्टविनियोगाईवरूपस्य स्वत्वस्य द्रव्यान्तर इव प्रत्राप्यविशे- षात् वचनञ्च स्वामित्वेन दुईत्तपुरुषगोचरविक्रयादिना कुटम्बविरोधादधर्मज्ञापनार्थनिषेधरूपं न तु विक्रयाद्य- निष्पत्त्यमिति दायभागः विभक्तानामपि यत्रांशविच्छेदो न जातस्तन्मध्यगत एवावतिष्ठते तन तत्र साधारणत्वमेव तवैकोऽनौशः पृथगभूतेषु स्वतन्त्रततस्य सिहिरेवेति विवाद- चिन्तामणिः । वस्तुतस्तु विभीषु अनुज्ञाग्रहणं विभन्नाविभक्ता- सौमादिसंशयव्युदासाय ग्रामसामन्ताद्यनुमतिग्रहणवत्तदुक्तं मिताक्षरायाम्। 'खग्रामज्ञातिसामन्तदायादानुमतेन च। हिरण्योदकदानेन षड्भिर्गच्छति मेदिनी' इति दायादा दौहिवादयः । प्रातः पृथगुपादानात् हिरण्योदकदानेनेति । 'खावर विक्रयो नास्ति कुर्यादाधिमनुजया' इति स्थावरस्थ केवल विक्रयप्रतिषेधात् एवं 'भूमि यः प्रतिग्रहाति यब भूमि ·दायतत्त्वम्। १७७ प्रयच्छति। तावुभौ पुण्यकर्माणौ नियतं स्वर्गगामिनी' इति दानप्रशंसादर्शनाच विक्रयेऽपि कर्तव्ये सहिरण्य मुदक दत्वा दानरूपेण स्थावरविक्रय इति विज्ञानेखरः। वस्तु. तस्तु स्थावरविक्रयनिषेधोऽविभतास्थावरविषयः । तत्रापि यदि विक्रयं विनाऽवस्थितिनं भवति तदा विक्रये कर्तव्ये दाया- दानां दुरन्ततानिवृत्त्यर्थं क्रतुरिच्छया दानमप्युक्तम् प्रतएव हारीतेन यच्चोपकारिणे टढाति इति यत् दानीपसर्गत्वमुक्त तहामनोपकारिपरं तदितरोपकारिणे टाने फलमाह दक्षः । 'मातापित्रोगंगै मित्रे विनीते चोपकारिणे। दीनानाथ- विशिष्टेभ्यो टत्तन्तु मफलं भवेत् । प्रतएव नारदः। 'ख. भागान् यदि ते दावि क्रौणी युग्थापि वा। कुर्य्यर्यथेष्ट तत् सर्वमीशास्ते स्वधनस्य वै' । अतएव याज्ञवल्काः । 'क्रमा- दभ्यागतं द्रव्यं हृतमभ्य वरेत्तु यः। दायाटेभ्यो न तद्दद्यात् विद्यया लब्धमेव च । पिटपितामहागतं बलाढन्यै हतं योऽश्यन्तराणामनुजया उद्धरति तदंश्यन्तरेभ्यो न दद्यात् । भूमौ तु विशेषति। शङ्खः। 'पूर्वनष्टाच यो भूमिमक एवी- हरेच्छमात्। यथाभागं भजन्त्यन्ये दत्त्वांशन्तु तुगैय कम्'। एक- इचनं स्मृतिमहार्णवकामधेनुपारिजातप्रभृतिषु अलिखनाद- युक्तमिवेति रत्नाकरः। तब दायभागमिताक्षराप्रभृतिकृतत्वात् पूर्वपुरुषार्जितनष्टोहार विशषयति मिताक्षरायाम् । 'स्थावरं हिपदञ्चैव यद्यपि स्वयमर्जितम्। अमभूय सुतान् मर्वान् न दानं न च विक्रयः। ये जाता येऽप्यजाता वा ये च गर्भ व्यवस्थिता: । वृत्तिन्तेऽपि हि कान्ति वृत्तिलोपो विगर्हितः'। प्रस्थापि अपवादमाह ‘एकोऽपि स्थावरे कु-हानाधमनविक्र- यम्। पापकाले कुटुम्बार्थे धर्मार्थे च विशेषतः'। प्राधमनं बन्धकत्वेन ख्यातम्। कुटुम्बार्थे दासकृतस्यापि सिदिमाह - ·१७८ दायतस्वम्। स्पतिः । कात्यायन: मनुः । 'कुटुम्बार्थे ऽध्यधीनोऽपि व्यवहारं यमाचरेत् । स्वदेशे वा विटेशे वा तं ज्यायाब विचालयेत् । तद्देशस्थे देशान्तर वा स्वामिनि कुटम्बव्यवहारनिमितकं दासोऽपि यदृणादिक कुर्यात् तत्वाम्यनुमन्ये तेति कुलकभट्टः। व्यक्तमाह हह- 'पिव्यचाटवस्त्रोदासशिथानुजीविभिः। यद. महोतं कुटुम्बार्थे तदुगृही दातुमर्हति'। मनुः। 'ग्रहीता यदि नष्ट: स्यात् कुटम्बार्थे कतव्ययः। दातव्यं बान्धवैस्तत् स्थात् प्रविमपि स्वतः'। खतः खधनात्। 'कुटम्बार्थमशक्ते तु गृहीतं व्याधितेऽथवा। उपप्नवनिमि- तन्तु विद्यादापतकतन्तु तत्। कन्यावैवाहिकञ्चैव प्रेत- कार्यं च यत् कृतम्। एतत् सर्व प्रदातव्यं कुटम्बेन कृतं प्रभोः' । कुटम्बमवश्य भरणीयम्। प्रभोरिति कतरि षष्ठी तेन प्रभुणा दातव्यमिति रवाकरः। दायभागे हारोत: 'जीवति पितरि पुवाणामर्थाटानविसर्गाक्षेपेषु न स्वातन्त्रंत्र कामं दीने प्रोषिते प्रातिं गते वा ज्येष्ठोऽथांश्चिन्तयेत्'। सुव्यक्तमाहतुः सङ्कलिखितो। 'पितर्यशक्ते कुटम्बव्यवहारान् ज्येष्ठः प्रति- कुर्यादनन्तगे वा कार्यक्षमतदनुमती नत्वकामे पितरि ऋक्थ- विभागो हई विपरीतचेतसि दीर्घरोगिणि वा ज्येष्ठ एव पिढ- वदर्थान् पालयेत् इतरेषामृक्थमूलं हि कुटुम्बमस्वतन्वाः पिटमन्तो मातुरप्येवमस्थितायाः'। एतहचनवयं कार्याक्षम दीर्घरोगिण च पितरि विभागं निषियव ज्येष्ठो एहं चिन्त. येत् तदनुजो ; वा कार्य इत्याह अनुमतिस्त्वप्रतिषेधादपि भवति । 'खं द्रव्यं दीयमानञ्च य: स्वामी न निवारयेत् । ऋत्विभिर्वापरैर्वापि दत्सं तेनैव तदभृगुः' इति प्रायश्चित्त- विवेककृतकात्यायनवचनात् प्रतएव परमतमप्रतिसिहमनुमतं भवतीति न्यायविदः एवं दत्तानिवारणत्वात् सिहिरिति ।

·दायतत्वम्। पथ वृत्तविभागसन्देहनिर्णयः। शङ्खः । 'गोत्रभागविभा. गाथै सन्देहे समुपस्थिते। गोत्रसापरिजाते कुलं साक्षित्व. महति' । गोत्रभागविभागार्थ सन्दंह इति गोचलब्धाविभज- नौय विभजनविषयक वृत्तविभागवैपरीत्यसन्देहे विभागकरण- सन्देहे च कुलं बन्धुः एषामभाव एव अन्यसाक्षी तल्लेख्यमाह वृहस्पतिः। 'धातरः संविभता ये खरुया तु परम्परम् । विभागपत्रं कुर्वन्ति भागलेख्य तदुच्यते' । व्यवहारमाटकायां वृहस्पतिः । 'योकशासने ग्रामक्षेत्रारामाश्च लेखिताः। एक- देशोपभोगेऽपि सर्वे भुक्ता भवन्ति ते'। शासनं पवादि तदेक- देशस्यानुपभोगे तु सर्वस्य क्रौताहानिर्यथा स एव। 'संवि- भागक्रयप्राप्तं पिता लब्धञ्च राजतः । स्थावरं सिद्धिमाप्नोति भुक्त्या हानिमुपेक्षया'। प्राप्तमात्रं येन भुक्तं स्वीलत्या परि- पन्थितम्। 'तस्य तसिद्धिमाप्नोति हानिचोपेक्षया तथा'। संविभागक्रयादिलब्धस्यैव सति भोगे सिद्धिः तद्भोगोपेक्षया हानिरिति । नारदः। 'दानग्रहणपखवग्राहक्षेत्रपरिग्रहाः । विभक्तानां पृथक् ज्ञेया: पाकधर्मागमव्ययाः । साक्षित्वं प्राति. भाव्यञ्च दानं ग्रहणमेव च । विभक्ता भ्रातरः कुर्य्य विभक्ता: परस्परम् । येषामेता: क्रिया लोक प्रवर्तन्ते म ऋक्थतः । विभक्तानवगच्छेयुले ख्यमप्यन्तरेण तान्' । वल्काः । 'धातॄणामथ दम्पत्योः पितुः पुवस्य चैव हि। प्रातिभाव्यमणं साक्ष्यमविभक्तन तत् स्मृतम्'। परस्परमिति शेषः यद्यपि जायापत्योविभागो न विद्यते तथा 'पुण्यापुण्य फलेषु च इत्यापस्तम्बोतविभागाभावः'। पत्राधिकरणेऽपि औवत् पतिधनमावे स्वत्वं युक्तध। दम्पत्योर्मध्यगं धनमित्यु तम् इति बाइविवेकः। मध्यगमुभयखामिकमित्यर्थः। तथापि 'यदि कुर्यात् समानांशान् पसरः कार्याः समांथिकाः' इति अतएव याज- ·१८० दायतत्वम् । यात्रवरकोन पुविभागकरणे प्रवृत्तस्याऽपुत्रपत्नया विभागावगतेस्तदभिप्रायेण दम्पत्योरित्युक्तम्। यत्तु 'भा-- पुत्रम दासच वय एवाधनाः स्मृताः' । इत्यत्र अधनत्व श्रुतराप. स्तम्बीयविभागाभिधानं वैदिककर्ममात्रे सहकारित्वेनाधि- कारार्थमिति। तब तहचनोत्तराई 'यत्ते समधिगच्छन्ति यस्यैते तस्य तहनम्' इत्यनेन स्वार्जितस्यैव पत्नप्रादीनां पत्या. अनुमतिमन्तरेण अखातन्त्रप्रतिपादनात्। आपस्तम्बवचने तथा 'पुण्यापुण्यफलेषु च' इति पृथगुपादानाच्च तस्माहिभागो न विद्यत इति निषेधस्य प्रवृत्तिपूर्वकत्वादेकस्मिन् धने उभयोः खवजाप्यते। अन्यथाभयो: खत्वाभावेन विभागप्रसत्य- नुपपत्तनिषेविधिन स्यात्। 'एकत्व सा गता यस्माचरु- मन्त्राहुतिव्रतैः' इति लघुहारीतो कत्वस्यैतदपि फलम् । अथ चिरपोषितागतस्य वंशस्य विभागः । तत्र वृहस्पतिः । गोवसाधारणं त्यक्ता योऽन्यदशं समाश्रितः। तदंशस्यागत. स्यांशः प्रदातव्या न संशयः। तीयः पञ्चमवैव सप्तमो वापि यो भवेत्। जन्मनामपरिज्ञान लभेतांशं क्रमागतम्। यं परम्परया मौला: सामन्ता: स्वामिनं विदुः । तदन्वयस्या- गतस्य दातव्या गोत्रजैर्महौ। भुमिस्त्रपुरुषो सिद्धेदपरषां न संशयः। अनिहत्ते सपिण्डत्वे सकुल्यानां न सिध्यति । अस्वामिना तु यदुक्तं रहक्षेत्रापणादिकम् । सुहहन्धुसकुख्यस्य न तद्भोग न होयते। विवाह्य श्रोत्रिय वं राज्ञामात्ये स्तथैव च। सुदोघेणापि कालेन तेषां सिति तत्तु न' । गोत्र- साधारणं ट्रव्यमिति शेषः आपणः पण्य वीथिका। अपरेषां गोवजादपरेषां विवाहा जामाता प्रति व्यवहारचिन्तामणिः । नारदः। 'अन्यायेनापि यमुक्तं पित्रा पूर्वतनैस्त्रिभिः । तडक्यमपाकत्तुं क्रमाधिपुरुषागतम्'। पित्रा पूर्वतनैरित्यत्र ·दायतत्वम्। १८१ महस्य तत्र पिवा सह पितरमादाय विभिचतुर्थः समवाप्नुयादिति वच- नार्थः। भीगं विशिनष्टि व्यासः । 'पिता पितामहो यस्य जौवेश्च प्रपितामहः । बयाणां जौवतां भोगो विज्ञेयस्वे. कपुरुषः' । युगपद्भोगे षष्टिवर्षेऽपि न पुरुषिकः प्रपिता. खातन्त्रात् तस्यैव भोगः तदा कोनाम प्रसावित्याह विजयस्व कपुरुष इति। त्रिपुरुष विशेषयति व्यास:। 'प्रपितामहेन यता तत् पुवेण विना च तम्। ती विना यस्य पित्रा च तस्य भोगस्त्रिपौरुषः'। कियन्तं कालमेकैकस्य भोग इत्यपेक्षायां व्यास:। 'वर्षाणि विंशति भुक्का स्वामिना व्याहता सती। भुक्ति: सा पौरुषो भूमेडिंगुणा च हिपौरुषो। त्रिपौरुषी च विगुणा न तवाऽन्वेष्य आगमः'। अत्राव्याहतेति प्रतिवादिसमक्षं लक्ष्यते षष्टिवर्षभोगस्याप्यने- नैकवाक्यत्वम्। अत: पुनरुपेक्षया स्वत्वनाशाहहस्पतिरपि 'आहर्ता शोधयेत् भुक्तिमागमञ्चापि संदि। तत्सुतो भुक्ति- मेवैकां पौत्रादिषु न किञ्चन' । याज्ञवल्करः । 'पागमस्तु कतो येन सोऽभियुक्रस्तमुहरेत् । न तत्सतस्तमुतो वा भुक्ति- स्तत्र गरीयमी'। भुक्तिशोधनमाह कात्यायन: 'पागमो दीर्घ- कालय निश्छिद्रोऽन्यरवोमितः। प्रत्यर्थिसविधान पञ्चाङ्गो भोग दृष्यते'। अथ विभागकाले निकृतस्य पवादवगतस्य विभागः । तत्र कात्यायन:। 'प्रच्छादितन्तु यद येन पुनरागत्य तत्समम्। भजेरन् घाटभि: माईमभावे तु पितः सुताः। अन्योन्याप- तं द्रव्यं दुर्विभक्त यद्भवेत्। पश्चात् प्राप्त विभज्येत सम. भागेन तहगुः'। पचात्प्राप्तमित्यपादानात् विभक्त सति लौकिकप्रमाणेन यस्य कस्यचिनिङ्गतस्य प्रदर्शनं विनापि न पुनर्विभागो न वा तव दिव्य विना कचिदप्यनिषितद्रव्यत्वेन १५-क ·१८२ दायतत्त्वम् । । सम्यग्विभागो न स्यात्। दुर्विभक्तमिति प्रसम्यग्विभागस्व पुनर्विभागं दर्शयति। 'सकदंयो निपतति सतत् कन्या प्रदीयते। सक्कदाह ददानोति बौख्येतानि सतां सकत्' । इति मनुनारद कात्यायनहहस्पतिवचनेऽपि खेच्छापंदोपादानं सम्यग्विभाविषयम्। 'येनांशो यादृशो भुक्तस्तस्य विचालयेत्। स्वेच्छावतविभागो यः पुनरेव विसंवदेत् । स राजांश खके स्थाप्यः शामनीयोऽनुबन्धकत्' इति रत्नाकरत- वृहस्पतिवचनेऽपि खेच्छाक्कतपदोपादानात् खारसिकन्यूना. धिकपरं न तु भ्रान्त्वादिक्कतदुर्विभागपरम्। पचात् प्राप्त- मित्यनेन तन्मावस्यैव विभागो न पूर्वविभतां विभजनीयमित्यव- गम्यते । समभागेर्नेति अपहर्तरपहर्तृतया भागो न देयोऽल्पो वा देय इति निरासाथ भृगुराहेति शेषः वाक्यार्थकर्मता च अविभकत्वादेव विभागे प्राप्त वचनारम्भशौर्यदोषाभा ज्ञापय- तौति विश्वरूपहलायुधप्रभृतयः स्ते यधात्वर्थानिष्पत्तिरित्यभि- प्रायः। तथाहि यत् परद्रव्यहरणं स्तेयं तत् परिकीर्तितम्' इति कात्यायनवचन परशब्दादात्मीयत्वव्यवच्छेदनैव परकीय. त्वस्यावगमात्। यथा मुहापचारे प्रतिनिधित्वेन माषप्राप्ता इव प्रतिया वै माषा इति माषा निषिहाः । मावारम्भकमिश्रितानां निषेधो न तु माषमुद्रोभयारम्भक- मिश्रितानां सथावापि परमाबद्रव्यस्यापहार एव स्तेयं न तु सपामाधारण स्याविभक्तदायस्य भोगादिनेति साधारणासाधा. रणयोगसाधारणस्यैव शीघ्रप्रतीतिरिति । अतएव परकीय. त्वेन विशेषतो जानतस्तदपहार स्तन्य मत खद्रव्यभ्रमण परद्रव्य व्यवहरिपोति जिनेन्द्रदायभागमायवित्तविषेवालय तम्। तत्र खोयबुद्ध्या परकीयापहार यदस्ते यत्वमुखं तब समीचीनं भागवतीयगोपाख्यानविरोधात् तथाहि कम- तव माष.

·दायतत्त्वम् । •१८३ चिहिजमुख्यस्य भ्रष्टा गोर्मम गोधने। संपृक्ताऽविदुषा मा च मया दत्ता दिजातये। तां नीयमानां ततस्वामी दृष्ट्वोवाच ममेति च। ममेयं प्रतिगृह्याह नृगो मे दत्तवानिति । विप्रो विवदमानी मामूचतुः सार्थमाधको । भगवान् दातापहर्ता च तच्छ वा मेऽभवद्भमः । तत्यापात् ककलाशत्वं प्राप्तिव में यघाभवत्। तावदद्राक्षमात्मानं ककलाशतनु प्रभो' इति । यत्त अनेकेषामङ्गरीयकसमुदये सह शतया प्रात्मीयारीयक भ्रमेण परकीयाङ्गरोयकविक्रये न स्ते यत्वं तदविशेषचिलित- द्रयाणां कपर्दकादीनां नानाखामिकानामेकत्र स्थापनदशाया- मेव परस्परद्रव्यविनिमयादेव परस्परविनियोगे दोषाभाव इत्यवगत्य एकत्र स्थापनात् अन्यथा दोषशङ्कया न तथा कुर्यादिति एतद्विषये । मसापुराणम् । 'अन्नानाद यः पुमान् कुर्यात् परद्रव्यस्य विक्रयम्। स निर्दोषोऽज्ञानपूर्व चौर- वहण्डमहंति' इति एतदज्ञानकतटण्डाभाव परमिति। तेन परमात्रखत्वावच्छिन्नद्रव्ये परमाणुमतिमन्तरेण ममेदं यथेष्ट. विनियोज्यमिति कवा व्यवहारः स्तेयम् । स च कचिम्मानसः सङ्कल्परूपः कचित् कायिको दानविक्रयादिलक्षणः तस्य च अविभक्तभावादिधनेषु सम्भवः । इदं परकीयमेव इदं ममैवेति विशेषानिययात्। अतएव कात्यायनः । 'बन्धुनाप- इतं द्रव्यं बलावैव प्रदापयेत्। बन्धूनामविभक्तानां भोगं नैव प्रदापयेत्'। प्रवापतपदं भाक्तं सामादिना प्रदापयितव्यो न तु बलात् अविभलेन याधिकं भुक्तं तदसौ न दाप्यः । एवच निधेभिऽपि न दोषो नष्टखामिकत्वात् । मनुः। 'राजा लब्धा निधि दद्याहिजेभ्योऽई हिजः पुनः । विहानशेषमादद्यात् स सर्वस्य प्रभुयंतः। इतरण निधी लो राजा षष्ठांशमाहरेत्। अनिवेदितविज्ञाता दाप्यस्त दण्ड- तथाच ·दायतत्वम्। कात्यायन:। - मेव च'। सम्भय वाणिजिकानान्तु नेतादृशं वचनाभावात प्रत्युत 'जिह्म त्यजेयुर्निलाभम्' इति याज्ञवल्कीयेन वञ्चकम्य लाभशून्य कृत्वा त्याग उक्त: दायद्रव्य इव वाणिजिकानामक- धनेऽने केषां स्वत्वाभावाच्च किन्तु मिलनात्तदनिसयमात्र. मिति । अथ स्त्रोधनम्। तत्र 'प्राप्त शिल्पैस्तु यहितं प्रोत्या चैव यदन्यतः। भत्तः स्वाम्य भवेत्तत्र शेषन्तु स्त्रीधनं स्मृतम्'। अन्यत: पिटमाटभर्तृकुलव्यतिरिक्ताद यबध शिल्पेन वा यदर्जितं तत्र भतः स्वातन्त्रा तन स्त्रिया अपि धनं न स्त्रीधनं अखातन्त्रात् एतद्दयातिरिक्तधन स्वत्वं स्त्रिया एव दानाद्यधिकारात्। मनुविषण। ‘पत्यौ जीवति यः कश्चिदलङ्कारी तो भवेत्। न तं भजेरन् दायादा भज. माना: पतन्ति ते'। पत्य पटतेऽपि तदनुसया परािहतो अलङ्कारस्तावतैव भार्यायाः स्खोयो भवतीति मेधातिथिः । कात्यायनः । 'ऊढ़या कन्यया वापि पत्यः पिटरहेऽथवा । भर्तः सकाशात् पित्रोर्वा नब्ध मौदायिकं स्मृतम् । मौदायिक धनं प्राप्य स्त्रीणां स्वातन्त्रामिष्यते। यस्मात्तदानृशंम्याथ तैर्दत्तं तत्प्रजौवनम्। सौदायिके मढा स्त्रीणां स्वातन्त्र परिकीर्तितम्। विक्रये चैव टाने च यथेष्टं स्थावरेष्वपि'। सुदायेभ्यः पिटमाटभत्तु कुल सम्बन्धिभ्यो लब्ध सोटायिकम् पानृशंस्य मनैष्ठर्यम्। नारदः। 'भर्वा प्रौतेन यह स्त्रिय तस्मिन्मृतेऽपि तत् । मा यथाकाममौयाद्याहा स्थावरा- दृते'। भक्त दत्तविशेषणात् भर्तदत्तस्थावराहतऽन्यस्थावर देयमेव अन्यथा यथेष्ट स्थावरेष्वपोति कात्यायनी विरुद्यते। कल्पतरत्नाकरयोः कात्यायनः । 'अपकारक्रियायुका निर्लज्जा चार्थनाशिनी। व्यभिचाररता या च स्त्रीधनं न च साईति'।

·दायतत्वम्। १८५ कात्या- । तथाच याज्ञवल्काः । 'दुभिक्षे धर्मकायें वा व्याधौ संप्रतिरोधके । रहीतं स्खौधनं सता नाकामी दातुमर्हति'। संप्रतिरोधके भोजमाधवरोधकारिपत्तमर्यादिके। अन्यत्र तु। यनः । 'न भर्ता नैव च सुतो न पिता भातरी न च। पादाने वा विसर्ग वा स्त्रीधने प्रभविष्णवः' । अथ स्त्रीधनाधिकारिणः । देवलः। 'सामान्य पुत्व. कन्धानां मृतायां स्त्रीधनं विदुः। अपजायां हरा माता माता पितापि वा। पत्र इन्हनिर्देशात् पुचकन्ययोस्तुल्याधि- कारः अन्यतराभावेऽन्यतरस्व तहनम् एतयोरभावे ऊढ़ाया दुहितुः पुचवत्याः सम्भावितपुवायाव तुल्याधिकारः स्वपुत्र- हारेण पार्वणे 'सपिण्डीकरणादूई यत् पितृभ्यः प्रदीयते । सर्वेष्वंशहरा माता इति धर्मेषु निखयः'। इति शातातपोल- सभोग्यपतिपिण्ड दानसम्भवात् । नारदः। 'पुत्वा- भावे तु दुहिता तुल्यसन्तानदर्शनात्'। दुहितभावे पौत्राधिकारः तदभावे दौहित्राधिकार: 'दौहि- बोऽपि यमुत्रैनं सन्तारयति पौधवत्' इति मनुवचने । दौहित्रे पौत्रधर्मातिदेशात् पुत्रेण परिणीतदुहितुर्बाधाहाधक पुत्त्रण बाध्यहिटपुत्वबाधस्य नाय्यत्वात् एवं तदभावे प्रपौचः तद्भोग्यपिण्ड दाटत्वात् तदभावे बख्याविधवयोमानधनाधि- कारः तयोरपि तत्प्रजात्वात् तदभावे तु भो। एवञ्च न पिटमादत्तधनविषयं तत्र भ्रातुधिकागत्। तथाच वृह- कात्यायन: 'पिटभ्याञ्चैव यहत्तं दुहितुः स्थावरं धनम् । जायामतीतायां माहमामि तु सर्वदा। मातुः परिणयन. काललब्धन्तु पुचवत्वेऽपि क्रमेण अनढोढदुहिबोरेवाधिकार: मातुः पारिणाय्यं स्त्रियो विभजेरचिति वशिष्ठोक्तः। स्त्रीधनं दुहितृणामप्रत्तानामप्रतिष्ठितानाञ्चेति गोतमवचनेन प्रथम- प्रतएव एतादृश- ·१८६ दायतत्त्वम्। मप्रत्तानामवाग्दत्तानां तदभावे त्वप्रतिष्ठितानां वाग्दत्तानाम् ईषदर्थ नञ् तदभावे चकारममुचितानाम ऊढ़ानां स्त्रीधनं दुहि तृणामिति सामान्यतः प्रागुक्त त्वात् अप्रत्तानामित्यादे स्तु। क्रमाथत्वे नोपमहारार्थत्वात्। व्यक्तमाह मनु: 'मातुय यौतुकं यत् स्यात् कुमारी भाग एव सः' इति यौतुकपदं युमिश्रणे इत्यम्भात मिह मियता च स्त्रीपुमयोर्विवाहाद भवति। यदेतत हृदयन्त व तदस्तु हृदयं मम यदिदं हृदयं मम तदस्तु हृदयं तवेति मन्वलिङ्गात् यौतुकं तटिति वाच. म्पतिमिश्ररायमुकुटतात् यौतुकं यौतुकमपि साधु । परि- णयनकाल: परिणयनपूर्वापरोभूतकाल: म च वृद्धिाहा. रम्भपत्य भिवादनान्तो विवाहतत्त्व विकृतः। यत्तु मनुवचनं 'स्त्रियांस्तु यद्भवेद् वित्त पित्रा दत्तं कथञ्चन। ब्राह्मणी तहरेत् कन्या तदपत्यस्य वा भवेत्' इति तत्पित्रा दत्त- मिति विशेषगाहिवाहममयादन्यपि पिटदत्तं कन्याया एवेत्येतदर्थ ब्राह्मणोपदन्तु कन्यामात्रपरम् । यहा क्षवि- याटि स्त्रीणामनपत्यानां पिटटतं धनं मपत्नीहिता ब्राह्मणी- कन्या हरेत् न पुनर प्रजस्त्रीधनं भर्तरिति वचनावकाश इति वचनार्थः । तदभावे पुत्राधिकार: 'दुहितॄणामभावे तु रिक्थं पुत्रेषु तद्भवेत्' इति मनुवचनात् एवं पुत्राधिकारात् प्राग- दुहिनधिकारविधायकवचनान्तगण्यप्य तहिषय काणि पुवा- द्यभावे तु ब्राह्मणाटिपञ्चकविवाहकालौनं स्त्रोधनं भर्तः श्रासुरादित्रयविवाहकालोनन्तु मातुम्त दभावे पितुः । मनुः । ब्राह्मदैवार्षगान्धर्व प्राजापत्येषु यवनम् । अतीताया- मप्रजायां भर्तुरेव तदिथते । यत्तस्या: स्वाइनं दत्त विवाहे. वासुरादिषु। अतीतायामप्रजायां मातापित्रोस्तदिष्यते । कन्याधनाधिकारे क्रममाह बौधायनः। 'रिकथं मृतायाः । यथा ·दायतत्त्वम् । १८७ कन्याया रहीयुः मोदगः स्वयम् । तदभावे भवेन्मातुस्तद. भावे भवेत् पितुः'। अत्र क्रमदर्शनात् पूर्ववचने मातापित्री- रित्यत्र पाठक्रमेगाधिकारी न तु इन्दनिर्देशात् ममुचितेन । वृहस्पतिः। 'मातुः स्वप्ना मातुलानो पिटव्य स्त्री पिल्टस्त्रमा । खः पूर्वजपत्नी च मातुल्या प्रकीर्तिताः। यदासामौरमो न स्यात् सुतो दौहित्र एव वा। तत्सुतौ वा धनं तासां खस्रीयाद्या: समाप्नुयुः'। पौरमपदं कन्यापुत्रोभयपरं सुत इति सघनौ पुत्रपरम्। 'मर्वामामकपनोनामका चेत् पुत्रिगी भवेत् । सर्वास्तास्तेन पुत्रेण प्राह पुत्रवतोर्मनुः' इति मनु- स्मृतेः। एकपत्नौनामिति एकः प्रतिर्यामां ता: न तु सुत. पदमौरमविशेषणं वैयात् सपत्नीपुत्र सद्भावे मस्रीयाद्यधि- कारापत्तेश्च तत्सत इति पौवमपत्नीपौत्रपरं न तु दौहिव- पुत्रपरं तस्य स्वभोग्यभनु पिण्डदानानधिकागत् अत्र प्रागु. तानुसारात् दौहित्रपय॑न्तानन्तरमेव मपनी पुत्र तत्पुत्रयो- रधिकार: न तु प्रागुतभाटिपिटपर्यन्ताभावेऽपोति वायं भादौनां धनिभोग्यपावण पिण्डदानानधिकारात तस्मादे. तेषां सपत्नीपात्रान्तानां तत् सुतो वेति वा शब्दसमुचिता- नाम् । 'सामान्यं पुवकन्यानां मृतायां स्त्रोधनं विदुः । अप्रजायां हर्ता माता माता पितापि वा' इति देव लोक्तानां भवादिपिटपर्यन्तानाञ्च अभाव एव मत्स्वपि श्वशुर- भ्राटश्वशुरादिषु स्वस्रीयाद्या इत्यनेन भगिनी सुतभनु भागि नेय भत्तु ज्येष्ठ कनिष्ठोभयरूपचाटसुतखभ्राटपुत्र-जामाटदेव- राणां माटवसादिधनेऽधिकारः अनन्यगतेर्वचनात्। पत्र 'त्रयाणामुदकं कायं त्रिषु पिण्डः प्रवर्तते। चतुर्थः संप्रदा- तेषां पञ्चमो नोपपद्यते' इति दायभागप्रकरणीयमनुस्मृतेः 'पिण्डदोऽ शहरः' इति याज्ञवल्कीयात् 'मातुल्याः प्रकी;

·१८९ दायत खम्। तिताः' इत्यनेन स्वनौयादौनां पुवत्व जापनेन पिण्डदत्तसूच. नस्य दायभागप्रकरणे उपकारतारतम्येन धमाधिकारक्रम- जापनेनैकप्रयोजनकत्वात्। 'मातुलो भागिनेयस्य वनौयो मातुलस्य च। सशरस्य गुगेचैव सख्यर्मातामहस्व च। पतषाश्चैव भार्याभ्यः स्वमर्मातुः पितस्तथा। पिण्डदानन्तु कर्तव्यमिति वेदविदां स्थितिः' इति गातातपवचनात् पिण्ड- दानविशेषगांव पम्मामेषामधिकारक्रमः प्रतिपत्तव्यः पाठ. क्रमादर्थक्रमस्य बलवत्त्वात् अन्यथा मर्वशेष देवराधिकार महाजनविरोध: स्यात् । तव प्रथम देवरस्तत्पिण्डतहत पिण्ड. सइदयपुरुषत्रयपिण्डदत्त्वात् मपिण्डत्वाच्च भास्त्रीधने- ऽधिकारी तटभावे भ्राटश्वशुरदेवरयोः सुतौ तत्पिण्डतद्वत्त- पिण्ड तदयपुरुषहपिण्डदत्वात् सपिण्डत्वाञ्च तयोरभावे तु अमपिण्डाऽपि भगिनौपवस्तत्पिण्ड तत्पत्तदेयतत्पुत्रादि- पिण्ड जयदत्वात्तदभावे भर्तभागिनेयः पुचाक्षुदुर्बलत्वेन तत्- स्थानपातिनोरपि भगिनौपुत्रभत्र्तृ भागिनेययोस्तथैव बला- बलस्व न्याय्यत्वेन तइत्त दयपुरुषवयपिण्डदत्वात् तत्पिण्ड. टत्वात् तहत पिण्ड दत्वाच मातुलानी धनेऽधिकारी तदभावे मालपत्रतत्पिण्ड तत्पुत्रदेयतत्पिबादिपिण्ड हयदत्वात् पिट- खसुर्धनेऽधिकारी तदभावे खशरयोः पिण्डदानान्जामाता ख श्रुधनेऽधिकारौति क्रमः खसीयाद्या इति तु अधिकारि. मानपरं न पाठिकक्रमपरम् एषां षमा प्रातिखिकोतानाम- भावे सपिण्डानन्तर्यण खशुरादिवदाधिकारी न च सपिण्डा. भावे मादस्वसेति वचनं वाचम् अस्मिवाधिकारिगणे देवर- सतम्राटश्वशुरमुतानामधिकारनापनादासवतरखशरबाट खशरादेः परित्यागादिति। पथ पपुवधनाधिकारिणः । याज्ञवल्काः । 'पनी दुहि- ·दायतत्वम्। १८८ तरचैव पितरोधातरस्तथा। तत्स्तो गोत्रजो बन्धुः शिष्यः मब्रह्मचारिणः । एषामभावे पूर्वस्य धनभागुत्तरोत्तरः । खर्यातस्य धपत्र स्य मर्ववर्णेष्वयं विधिः । तथा विष्णुः । 'अपुतस्य धनं पनाभिगामि तटभावे दुतिगामि तदभावे दौहितगामि सदभावे पिवगामि तदभावे मालगामि तद- भावे भाटगामि तदभावे भ्राटपुत्रगामि तदभावे मकुख्य- गामि तटभावे बन्धुगामि तदभावे शिष्य गामि सदभावे महाध्यायिगामि तदभावे ब्राह्मणधनवर्ज राजगामि' इति । अव अपुत्रपदं पुत्रपौत्रप्रपौवाभावपरं तेषां पार्वणपिण्डदा- त्वाविशेषात् अतएव बौधायनवचने पुत्रपौत्रप्रपौवानुपक्रम्य 'मत्स्खङ्ग जेषु तामौ द्यर्थो भवति' इत्यतं तद्यथा प्रपिता- महः पितामहः पिता स्वयं मोदया भ्रातरः मवर्णायाः पत्र: पौत्रः प्रपौत्र एतानविभतादायादान् मपिण्डानाचक्षते विभक्त दायादान् मकु ल्यानाचक्षत मत्स्वङ्गजेषु तहामी ह्यर्थी भवतोति। अस्यार्थः पित्रादिपिगड येषु सपिण्ड नेन भोक्त त्वात् पुत्रादिभिस्त्रिभिस्तत्पिगड़ स्यैव दानात् यच जीवन यत् पिगडदाता म मृत: मन् मपिण्डनेन तत् पिण्डभोक्ता एवं मध्यस्थित: पुरुष: पूर्वेषां जीवन् पिण्डदाता मृतश्च तत् पिण्डभोक्ता परषां जौवतां पिगडमम्प्रदानभूत प्रामीत् मृतैच तैः मह दोहितादिपिण्डभोता अतो येषामयं पिगड दाता ये वा तत्यिगड दातारस्ते अविभक्त पिण्डरूपं दायमचन्तौति विभक्त दायादाः सपिण्डा: पञ्चमस्य पूर्वस्य मध्यमः पञ्चमी न पिण्डदाता न च तत्पिण्डभोक्ता एवमध- स्तनोऽपि पञ्चमोन मध्यमस्य पिण्ड दाता नापि तत्पिण्डभोक्ता तन वृहप्रपितामहात् प्रभृतित्रयः पूर्वपुरुषाः प्रतिनसृतः प्रभृत्यधस्तनास्त्रयः पुरुषा एकपिण्डभोक्तृत्वाभावाहिभक्त. .

·१८. दायतत्त्वम् । दायाटा: मकुल्या इत्याचक्षते। इदं सपिण्डत्वं सकुल्यत्वच दायग्रहणार्थमित्युक्तम् प्रशौचविवाहादार्थञ्च पिण्डलेपभुजा. मपौति विवृतं शुहितखे। पुवादिविभागक्रमं व्यक्तमाह रखाकरतकात्यायनः। 'अविभक्त मृते पुत्रे तत्सतं रिक्थ- भागिनम्। कुर्वीत जौवनं येन लब्ध नैव पितामहात्। लभतांशं म पित्रन्तु पिटव्यात्तस्य वा सुतात् । स एवांशस्तु सर्वेषां भ्रातृणां न्यायतो भवेत्। लभेत तसतो वापि नित्तिः परतो भवेत्। जीवनं जीवनोचितद्रव्यं यदा भ्रातृणां कथिदेको न विद्यते तदा तत्सुतस्य पित्रंशो दातव्यः यदा विपद्रस्याप्यने कपत्रास्तदा एक: पित्रंशस्तषां विभज्य दातव्यः एवं तत्स तोऽप्यंशं लभेत तत्स तस्य भागो निवर्तत इत्यर्थः । एतच सहवामविषयम् । यथा देवलः । अवि- भक्तविभक्तानां कुल्यानां वमतां सह। भूयो दायविभाग: स्थादाचतुर्थादिति स्थितिः' । अविभक्तानां सहवसतां संमृ. टानां वा पुनर्विभागो भ्रातत् सततत्सतपर्यन्तमेव तत्- सुताच्चतुर्थाविवर्त्तते इति प्रागुक्तसप्तमपुरुषपर्यन्त विभाग- दानन्तु भिवटेशाटागतानामिति न विरोध: तेन प्रपौत्र- पर्यन्तानामभावे पत्नी धनाधिकारिणी। यथा कात्यायनः । 'भर्तदायं मृत पत्यो विन्यसेत् स्त्री यथेष्टतः। विद्यमाने तु संरक्षेत् क्षपयेत्तत् कुलेऽन्य था। अपुत्रा शयनं भर्तुः पालयन्ती व्रते स्थिता । भुञ्जीतामरणात् क्षान्ता दायादा ऊर्छ मात्रयुः' । यथेष्ट इति धर्मार्थम्। तथाच व्यास: । 'लोकान्तरस्थं भर्तारमात्मानञ्च वरानने। तारयत्युभयं नारी नित्यं धर्म- परायणा' मदनपारिजातस्ता स्मृतिः । 'यद यदिष्टतमं लोके यद यत् पत्युः समोहितम् । तत्तद्गुणवते देयं पतिप्रौणन- काम्यया'। भतः शयनं पालयन्ती नान्य गामिनी। अतएव ·दायतत्त्वम् । १८१ हरिवंशीयपुण्यकव्रतोपाख्याने 'दानोपवासपुण्यानि मुक्कता. न्यप्यरुन्धति। निष्फलान्यसतीनां हि पुण्य कानि तथाशमे । तथा वृहन्मनुः । अपुवा शयनं भर्तः पालयन्तौ व्रते स्थिता । पन व दद्यात् तत्पिण्ड कत्नमंशं लभेत च। तत्पिगह- मित्यत्र तदित्यनुषज्यते तच्छब्देन भर्तः परामर्शात्तः कत्न मंशं यावदंशं हरेत् न तु वर्तनजीवनोचितमानं पत्नी सवर्णा ज्येष्ठापनीत्यभिधानात्। ज्येष्ठत्वमाह मनुः । 'यदि खास पराश्चैव विन्देरन् योषितो हिजाः। तासां वर्णक्रमेणैव ज्येष्ठं पूजा च वेश्म च'। तदन्यस्या भायाया: पोषणमावमाह नारदः। 'भ्रातॄणामप्रज: प्रेयात् कश्चिञ्चेत् प्रव्रजेच्च वा। विभजेरन् धनं तस्य शेषास्ते स्त्रीधनं विना। भरणञ्चास्य कुर्वोरन् स्त्रीणामाजीवनक्षयात् । रक्षन्ति शय्यां भर्तुवेदा- च्छिन्युरितरासु च'। प्रेयात् म्रियेत एवं पत्नीभार्याभेदात् । 'ततो दायमपुत्रस्य विभजेरन् महोदराः। तुल्या दुहितरो वापि घ्रियमाण: पितापि वा। सवर्णा भ्रातरो माता भार्या चैव यथाक्रमम्। संषामभावे ग्रहौयुः कुल्यानां सहवासिनः' इत्यादिवचनानि व्यवस्थेयानि ध्रियमाणो जीवन् । वस्तुतस्तु एतदुक्तक्रमः सर्वत्र न ग्राह्यः उपकारतारतम्यमूलकवक्ष्यमाण- वचनविरोधात्। अतएव अत्र क्रमानास्थासूचकमपि वापी. त्युक्त पत्नप्रभावे दुहितरः अत्र बहुवचनात् कन्योढ़ादौहिवाणां परिग्रहः तत्र कन्योढ़योस्तु 'अपुत्रस्य मृतस्य कुमारी ऋक्थं ग्रहीयात् तदभावे चोढ़ा' इति पराशरवचनात् क्रमः तद. भावे दौहित्र: 'पौत्रदौहित्रयोर्लोके विशेषो नास्ति धर्मतः । तयोहि मातापितरौ सम्भूतौ तस्य देहतः' इति मनुवचने पौवतुल्यत्वाभिधानेन यथा पुवाभावे पौत्रः तथा दुहिवभावे दौहित्रः अतएव गोविन्दराजतो विष्णुः। 'मपुत्रपौत्रे ·१८२ दायतखम् । तथाच याज्ञवल्करः। मंसार दौहिवा धनमाप्नुयुः। पूर्वेषां हि स्वधाकारे पौव. दौहित्रकाः समाः'। दौहिवाभावे पितरौ तत्र प्रथमं पिता ततो माता पूर्वोक्तविष्णुम्मतः । तदभावे मातरः अवापि बहुवचनं सोदरासोदरमसृष्टत्वभंटनाधिकारिभेदार्थम् अतएव एकपिळजातोरपि सोदरविमाटजयोमतदेयषट्पुरुपिण्ड- दाढत्वेन मोदरस्यैव धनाधिकारो न तु पित्रादिवयमाव- पिण्ड दातुर्विमाटजस्य कचित्त संसृष्टत्वेन विमाजस्याप्य- मसृष्टमोदरेण सह तुल्याधिकारिता मोदरस्य मंसृष्टत्वेन स एव ग्रहोयाब मंसृष्ट्यपि विमाटज इति। 'मंसृष्टिनम्तु संसृष्टी सोदरस्थ तु मोदरः। दद्याचापहरेदंशं जातस्य च मृतस्य च। अन्योदर्यस्तु मंसृष्टी नान्योदर्यो- धनं हरेत्। असंमृष्ट्यपि चादद्यात् संसृष्टो नान्यमाटजः' । संसृष्टिनमाह वृहस्पतिः। विभक्तो यः पुनः पित्रा धावा चैकत्र मंस्थितः। पिटव्यणाथवा प्रोत्या स तु संसृष्ट उच्यते । तेन विभागानन्तरं मैत्रधात् पिचापिटव्यभावपुत्राणां यथा- यथमकवावस्थानं संसर्गः तदयुक्ताः संमों एवम्भूतस्य संसर्गिणो मृतस्य धनं तज्जातस्यापत्यस्य तदपत्याभावे मंसी स्वयं ग्रहो. यात् एवं मादरस्य तु सोदरः । अव विशेषयति यमः। 'अवि- भक्तं स्थावरं यत् सर्वेषामेव तद्भवेत्। विभक्तं स्थावरं प्राप्त नान्योदय: कदाचन'। सर्वेषां सोदरासोदराणां स्थावराति- रिक्तन्तु विभता विभक्त सोदरागामवेत्यर्यतः सिहं तेषां तत्- पिण्डदात्वेन तन्मालभोग्यपार्वणपिण्डदाढत्वेन चाधि- कारात्। व्यक्तमाह मनुः। 'येषां ज्येष्ठः कनिष्ठो वा होये. तांशप्रदानत: । मियेतान्यतरो वापि तस्य भागो न लुप्यते'। अंश प्रदानतो विभागात् पूर्व हीयेत प्रव्रज्यादिनेति शेषः । केषामंशविभाग इत्यवाह स एव। 'सोदा विभजेरंस्त' ।

·दायतत्त्वम्। १८३ लब्ध मर्हति। समेत्य सहिता: समम्। भ्रातरो ये च संसृष्टा भगिन्यक्ष सनामयः'। वृहस्पतिः। 'विमला वातरो ये च संप्रीत्यैकत्र संस्थिताः । पुनर्विभागकरणे तेषां ज्येष्ठं न विद्यते। यदि कश्चित् प्रमीयेत प्रव्रजेहा कथञ्चन । न लुप्यते तस्य भागः सोदरस्य विधीयते। या तस्स भगिनी सा तु ततोऽशं अनपत्यस्य धर्मोऽयमभार्या पिटकस्य च। संसृष्टानान्तु यः कथिविद्याशौर्यादिना धनम्। प्राप्नोति तस्य दातव्यो हंश: शेषाः समांशिनः' । अत्र संसृष्टानां ज्येष्ठांशाभावो वर्ण- बयाणां बोध्यः शुद्रस्य तु सर्वदा ज्येष्ठांशाभावात्। तथाच मनुः। 'समवर्णासु ये जाताः सर्वे पुत्रा हिजन्मनाम् । उहारं ज्यायसे दत्त्वा भजेरवितरे समम्। शूद्रस्य तु सवर्णव नान्या भार्योपदिश्यते। तस्यां जाता: समांशाः स्युर्यदि पुत्रशतं भवेत्'। समांशाः समभागा एव भवेयुर्नाहारः कस्यचिद्दे य इति कुल्लू कभट्टः युक्तञ्चतत् तथाहि 'ज्येष्ठस्य विंश उहार: सर्वद्रव्याच्च यहरम्। ततोऽई मध्यमस्य स्यात्तुरीयन्तु यवी. यसः' इति मनुना सामान्यतो ज्येष्ठादीनामुडाराभिधानात् हिजन्मनाम् इत्यस्य वर्णमानोपलक्षकत्वशङ्कानिरासायोत्तर- वचनोत्तराई न च पुनामनरकवाटत्वाविशेषाञ्च द्रव्यस्याप्यधि- कार इति वाच्यं तदनिस्तारकमध्यमकनीयसोरईपादोहार दर्शनेन तस्याप्रयोजकत्वात् न चोहारांशयोर्भेदात् समांशिता. भिधानेन पूर्वोक्ता सवर्णाजातविषमांशभाग एव शूद्रस्य निषि- हाते नोहार इति वाच्य शूद्रस्य तु सवर्णवेति पूर्वाडैनैव तसिहमिति दिजन्मनामपि उद्धारनिरामाय समांशता मनुना विहिता समानं समवर्णाखिति वचनमभिधाय 'हिप्रकारो विभागस्तु दायादानां प्रदर्शितः। वयोज्येष्ठ क्रमेणैकः परा समांशकल्पना'। इति प्रकोर्तित इत्यत्र प्रदर्शित इति १७-क ·१८४ दायतत्वम् । वृहस्पतिः। पत्र भगिन्यधिकारो विवाहोचितद्रव्यलाभाय मुनिभिः संग्रहक्वद्भिस्तथोकत्वात् प्रभार्यापिटकस्येत्यत्र पिट- पदमेकशेषात् पितमापरं मातुरभावे भावधिकारस्य विष्णादिभिरुतात्वात् ततश्च संसृष्टिनस्तु संसृष्टोत्येतद्वचनं तुल्यरूपसम्बन्धिसमवाये मर्गकतविशेषप्रतिपत्त्यर्थं तेन मोद- राणां सापनानां भाटपुत्राणां पिसव्याणां तुल्यानां सद्भावे मंसर्गी एलीयात् वाक्यादविशेषश्रुतेः पूर्ववचने सर्वेषामेव प्रकृतत्वात् सर्वेषु चाक्षेपासम्भवात् अतो न भाटमानविषय- मिदं वचनमिति जीमूतवाहनः। सोदर त्वसंसृष्टिनि संस- टिन्यमोदरे च सति कतरस्ताव गृह्णीयात् एवं सोदरासोद- रखो: मंसृष्टयोः सद्भावे कतर इत्यत्र प्रथमत: प्राह अन्योदर्य- स्विति अन्योदय: पुन: संसृष्टी सन् ग्रहोयात् नान्योदर्य- माव: किन्तु प्रसंमृध्यपि पूर्व वचनस्थसोदरपदानुषङ्गात् प्राप्तः सोदरच मृतीयात् तेनैकत्र विषये पूर्ववचनोक्लमंसृष्टत्वमोदर- त्वयोरेकशः सम्बन्धेन तुल्यत्वादुभयोविभज्य ग्रहणं तदुभयसत्त्वे चासौदर्यस्त्रासंसृष्टिनोऽतुल्यरूपत्वावेति हितीये अाह संमृष्टो- नान्यमाटज इति सीदरे संमृष्टिनि मति अन्यमाटज:संसृष्ट्यपि न ग्रहोयात् अर्थात्तत्र संसृष्टो सोदर एव एलीयात् संस- तृत्वाविशेषेऽपि मोदरत्वेन तस्यैव बलवत्त्वात् । कारस्तु अन्योदर्यस्तु संसृष्टी सन् सत्यपि मोदरेऽसंमृष्टिनि धनं हरेत् नान्योदय: संसृष्ट्यपि गृहीयादिति पूर्वाईस्यार्थः । तव किं सोदरस्तदानीं न मल्होयादेवत्वपेक्षायामुत्तराडेंनोत्रम् असंमृध्यपि च पादद्यात् सोदर इत्यनुषज्यते न संसृष्टोऽन्य- माटजः केवल: किन्तु उभाभ्यामेव विभज्य ग्रहौतव्य. मित्याहुः। मिताक्षरादयोऽप्येवम्। याज्ञवल्कादीपकलि- कायां शूलपाणिमहामहोपाध्यायास्तु 'अन्योदर्यस्तु संसृष्टी दायभाम.

·दायत्तत्वम् । १८५ मान्योदर्योधनं हरेत्'। असंमध्यपि सोदर एव ग्रहीयात् म तु संमृष्टः सापत्नो भ्राता संसृष्ट इति गर्भसंसृष्टः सोदर इति केचित् नान्योदर्योधनं हरदिति पाठे अन्योदय : सन् धनं न गृहीयात् इति व्याख्या असंसृष्टिसोदरस्थाधिकारार्थमिदं वचनमतो न पुनरुक्तिरित्याहुः । रत्नाकरप्रभृतयस्तु यस्तु कन्कसरी नान्योदयं धनं हरेदिति पाठोदृश्यते समूलभूत- याज्ञवल्कामिताक्षरापारिजातहलायुधग्रन्थ षु नान्योदर्योधनं हरेदिति पाठदर्शनात् तदनुसारव्याख्यादर्शनाच लिपिकर- प्रमाद इत्याहुः । भ्रातृणामभावे तत: तत्र प्रथम सोदर- पुत्रः। 'स्वेन भर्खा सह श्राद्धं माता भुले स्वधामयम् । पितामही च खेनैव खेनैव प्रपितामही' इति वृहस्पति वचनात्। सोदरभाटपुत्र दत्तपितामहपिण्डे धनिमातुर्भोग श्रुतेस्तगतधनत्वेन तथोपकारदर्शनात् तदभावे वैमात्रेयपुवः सदभावे गोत्रजः तत्र 'त्रयाणामुदकं कायं त्रिषु पिण्ड: प्रव- । चतुर्थः संप्रदातैषां पञ्चमो नोपपद्यते। अनन्तर: सपिण्डाद् यस्तस्य तस्य धन हरेत्' इति मन तात् तस्य मृतस्य धनिन: सपिण्डात् सपिण्डमध्यात् अनन्तरः सब्रिहिततरस्तस्य धनं हरेत् एवमेव कुल्ल कभट्टः । 'बहवो ज्ञातयो यत्र सकुल्या बान्धवास्तथा। योधासनतरस्तेषां सोऽनपत्यधनं हरेत् । इति वृहस्पत्यतत्वाच। पिण्डदानसम्बन्धतारतम्येन पासव- जननतारतम्येन च धनेष्वधिकारी तत्र यथा दौहित्रान्त- वसन्तानाभावेन्योऽधिकारी एवं भ्राटपुवाभावे तद्दौहि- वान्तः पितः सन्तानोऽधिकारी तदभावे पितामहः तदभावे पितामहो। 'पनपत्यस्ख पुत्रस्य माता दायमवाघुयात् । मातयपि च वृत्तायां पितुर्माता धनं हरेत्, इति मनुवचनात् यथा पिवभावे माता तथा पितामहाभावे पितामही तद- ·१८६ दायतत्त्वम्। भावे पितामहदौहित्रान्तसन्तान: पितरि तथा दर्शनात् एवं प्रपितामहः प्रपितामही तत्मन्साना प्रपि मृतभोग्यपिण्डदान. भावे बन्धुरिति मातामहमातुलादिः तत्रापि पिनादिवत् मति मातामहे स एव तदभावे यथाक्रमं मातुलादिः मृत. टेयमातामहादिपिण्डदत्वात् तदभावे सकुल्यो विभक्तपिण्डः प्रतिनप्तृतः प्रभूतिपुरुषत्रयमधस्तनं वृद्धप्रपितामहादिसन्ततिश्च अतएव दायकता ननु महोदरभाटपुत्रवत् पिवयस्थापि धनिदेयपूर्वपुरूषयपिण्डदत्वात् धनिपिटव्यम्राटपुत्रयो- स्तुल्योऽधिकारः स्यादुच्यते पिटव्यो हि धनिपितामहप्रपिता. महयोः पिण्डदः भाटपुत्र स्तु धनिपितरं प्रधानमादाय पुरुष. हयपिण्डद इति स एव बलवान् इति पिटव्यात् पूर्वमधि. क्रियते इत्युक्तं एवं यत्र मृतस्य पिटव्यमृतपिलव्यपुत्त्रयोः मत्त्वे धनिदेयपितामहपितामहपिण्डदाटत्वाविशेषेऽपि 'अनेक पिटकागान्तु पिटतो भागकल्पना' इत्यत्र जननमानिध्यता- रतम्येन भागदर्शनात् अत्रापि जननसविकर्षाधिक्येन पिलव्य- स्येवाधिकारः अतएव मिताक्षरायां पितामहपिटव्यतत्पुचा: क्रमेणाधिकारिण इत्युक्तम् । विवादचिन्तामणावपि अपुत्र. धनाधिकारे चातुरभावे तत्पुत्रः तदभावे आसवसपिण्ड इत्युक्त वृहस्पत्युक्त बान्धवा इत्यनेन यथाक्रमम् पासबपिटमाट- बान्धवा धनाधिकारिण: ते च 'प्रात्मपितुः वसुः पुत्रा पात्म- मातुः खमः सुताः । प्रात्ममातुलपुत्राय विशेग प्राम- बान्धवाः। पितुः पितुः स्वसुः पुत्राः पितुर्मातुः स्वसुः सुताः । पितुर्मातुलपुत्राच विजेयाः पिटबान्धवाः। मातुर्मातुः स्वसुः पुत्रा मातुः पितुः स्वसुः सुताः। मातुर्मातुलपुत्राच विजेया माटबान्धवाः'। आपस्तम्बः। 'पन्तेवासी वार्थास्तदर्थेषु धर्म कत्येषु योजयेद्द हिता वा'। इति। तदर्थेषु मासिका.

·व्यवहारतत्त्वम् । १८० दिना तोगार्थ धर्मकत्येष्विति प्रदृष्टार्थमिति एवञ्च यस्य मृतस्य धनं देशान्तरस्वतद्धनाधिकारिसत्त्वे तहनविनाश- सम्भावनायां तदीड देहिककर्मार्थ तत्पुण्यार्थञ्च येन केनापि दातु युक्तम्। 'यदृच्छयापि यः कुर्यादाविज्यं प्रीतिपूर्व- कम्'। इति नारदवचने तस्यापि प्रतिनिधित्वात् एतत् प्रपञ्चितं शुदितत्त्वे। दायभागकतापि सर्वत्रीकरीत्या मृत- धनस्य मृतार्थत्वमनुसन्धेयमिति वदताप्येतत् वहस्तित- मिति । महामहोपाध्याय श्रीहरिहरभट्टाचार्यात्मज श्रीरघुनन्दन भट्टाचार्यविरचितं स्मतितत्त्वे दायतत्त्वं समाप्तम् । ना व्यवहारतत्त्वम् । प्रणम्य सचिदानन्दं वागीशं विदुषां मुटे । व्यवहारशेस्तत्त्व वक्ति श्रीरघुनन्दनः । अथ व्यवहारदर्शनम् । तत्र याज्ञवल्काः। स्मृत्याचार व्यपेतेन मार्गेणाधर्षित: परैः। भावेदयति चेद्राति व्यवहार- पदं हि तत्'। स्मृतिमदाचारवहिर्भूतेन वमना परैरर्थतः शरीरतो वा पीड़ितचेद्राजनि निवेदयेत् तावहारदशन स्थानं चेदित्यत्र यदिति मैथिलाः। आवेदयति चेदित्यनेन स्वय विवादोत्यापनं राज्ञा न कर्त्तव्यमिति शूलपाणिमहामहोपा- राजीति व्यवहारप्रदर्शकपरम् । स्पतिः । 'राजा कार्याणि संपश्येत् प्राविवाकोऽथवा हिजः । माइविवाकलक्षणमाह स एव 'विवादे पृच्छति प्रश्न प्रतिपक्ष ध्यायाः। तघाच ·१९८ व्यवहारतत्त्वम्। कात्यायनः। तथैव च। प्रियपूर्व प्राग्वदति प्राड्विवाकस्ततः स्मृतः' । कात्यायनः। 'व्यवहाराश्रितं प्रश्न पृच्छति प्राडितिस्थितिः । विवेचयति यत्तस्मिन् प्राविवाकस्ततः स्मृतः'। अर्थिन प्रति भाषा से कौशी प्रत्यर्थिनं प्रति च तवापि कीदृश. मुत्तरम् इति पृच्छतीति प्राट श्रुत्वा च युक्तायुक्तत्वेन जयं पराजयं वा विविनक्ति इति विवाकः प्राट् च स विवाकोति प्राड्विवाकः। 'स प्राविवाकः सामात्यः सब्राह्मणपुरोहितः। स्वयं स राजा चिनुयात्तेषां जयपरा- जयो। यदा कार्यवशाद्राजा न पश्येत् कार्यनिर्णयम्। तदा नियुचपाहिहांसं ब्राह्मणं वेदपारगम्। यदि विप्रो न विहान् स्यात् क्षत्रियं तत्र योजयेत्। वैश्य वा धर्मशास्त्रज्ञ शूद्रं यत्नेन वर्जयेत्' । स विनीतवेशः। मनुः । जातिमात्रोप- जीवी वा कामं स्याद् ब्राह्मण ब्रुवः। धर्मप्रवक्ता नृपतेन तु शूद्रः कदाचन। नाध्यापयति नाधौते सब्राह्मणब्रुवः स्मृतः' । व्यासः । 'हिजान् विहाय यः पश्येत् कार्याणि वृषलैः सह । तस्य प्रत्तुभ्यते राज्यं बलं कोषय नश्यति । यः शूद्रो वैदिक धर्म स्मात्तं वा भाषते यदि। तस्य दण्डं हे सहस्र मुक्कणी चैव भेदयेत्। दुःशीलोऽपि हिजः पूज्यो न शूद्रो विजिते- न्द्रियः। दृष्टां गां कः परित्यज्यायेत् शीलवतों खरीम्। व्यवहारमाह कात्यायनः । 'विनानार्थेऽव सन्दे हे हरणं हार उच्यते। नानासन्दहहरणाझवहार इति स्थितिः'। नाना. विवादविषयः संशयो ह्रियतेऽनेन इति व्यवहारः। भाषो. त्तरक्रियानिर्णायकत्व व्यवहारत्वम् । तथाच वृहस्पतिः। 'अज्ञानतिमिरोपेतान् सन्देहपटलार्दितान् । निरामयान् यः कुरुते शास्त्राञ्जनशलाकया । इह कौतिं राजपूजां लभते सहतिञ्च सः। तस्मात् संशयमूढ़ानां कर्त्तव्यश्च विनिर्णयः' ।

·'ध्यवहारतत्वम्। १८५ अतएव कात्यायनः। प्रतएव नारदः । 'भनियुक्तो नियुक्तो वा शास्त्रज्ञो वक्तुमर्हति । दैवीं वाचं स वदति यः शास्त्रमुपजीवति'। दैवी देवानु. मताम्। धर्मशास्त्रयोस्तु विरोधे लोकव्यवहार एवादरणीय इत्याह स एव। 'धर्मशास्त्रविरोधे तु युक्तियुक्तो विधिः स्मृतः। व्यवहारो हि बलवान् धर्मस्ते नावहीयते'। हीयते अवगम्यते हिगतावित्यास्माहातोः । अतएव वृह. स्पतिः। 'केवलं शास्त्रमाश्रित्य न कर्त्तव्यो विनिर्णयः। युक्ति हौनविचारे तु धर्महानिः प्रजायते'। युक्तिया॑यः स लोकव्यवहार इति व्यवहारमाटका। 'कुलशीलवयोवृत्तवित्तवद्भिरधिष्ठितम् । वणिग्भिः स्यात् कति- पयैः कुलवृद्धरधिष्ठितम् । सद इति शेषः । कात्यायनः३ 'मभ्येनावश्यवक्तव्यं धर्मार्थसहितं वचः। शृणोति यदि नो राजा स्यात्तु सभ्यस्तदानृणः' । सभ्यः सभायां साधुः । तथा. विधानाह याज्ञवल्काः । 'श्रुताध्ययनसम्पत्राः कुलीना: सत्य- वादिनः । राजा सभासदः कार्याः शत्रौ मित्रे च ये समाः'। श्रुताध्ययनसम्पत्राः धर्मशास्त्रज्ञाः कुलौनाः सद्भरादिदोष शून्यमातापिटपरम्पराकाः। एवम्भूताः सभासदः सभायां यथा सीदन्ति उपविशन्ति तथा दानमानसत्कारैराज्ञा कर्तव्याः। तथाविधावस्थानेन भूमेः सभात्वमाह मनुः । 'यस्मिन् देशे निषीदन्ति विप्रा वेद विदस्त्रयः। राजः प्रति- कतो विहान् ब्रह्मणस्तां सभां विदुः। विहत्महतावपि सभा- पर्यायपरिषच्छब्दमाह स एव । 'विद्यो हैतुकस्ती निरुती धर्मपाठकः। चयथाश्रमिणः पूर्व परिषत् स्याद्दशावराः' । विद्यः विवेदपारग: हैतुकः सदयुक्तिव्यवहारी। अमरसिंहः। 'सभासदसि सभ्ये च' अत्र भा दीप्तिः प्रकाशो ज्ञानमिति यावत् तया सह साक्षात् परम्परया वा वर्तते इति अतएव ·६०० व्यवहारतत्त्वम्। सभा। कात्यायनः। 'दिवसस्याष्टमं भागं मुक्ता भागवयं तु यत्। सकालो व्यवहाराणां शास्त्रदृष्टः परः स्मृतः । अष्टम यमाद्याई प्रहरं भागलयं प्रहरहयपर्यन्तम्। मनुः । 'धर्मामनमधिष्ठाय सम्बीताङ्गः समाहितः। प्रणम्य लोक. पालेभ्यः कार्यदर्शनमारभेत्' । मनुनारदधौधायनहारीताः । "पादोऽधर्मस्य कर्तारं पादः साक्षिणमुच्छति। पादः सभा- सदः सर्वान् पादो राजानमृच्छति । राजा भवत्यनेनास्तु मुच्यन्ते च सभासदः। एनो गच्छति कर्तारं निन्दाों यत्र निन्दयते', कर्तारं वादिनं राजपदं विवेचकपरम अनेना: निष्यापः। अर्थित्वमाहतासमारदौ। 'यस्य चाभ्यधिका पौड़ा कायं वाप्यधिकं भवेत्। तस्यार्थिभावो दातव्यो न यः पूर्व निवेदयेत्' । प्रत्रैव 'पूर्वपक्षो भवेत्तस्य' इति कात्यायनीये वृतीयपादः। न यः पूर्व निवेदयेदिति तस्योत्तरः पक्ष इति शषः स यः पूर्वमिति पाठे यः प्रथम निवेदयति स पूर्ववादी- त्यर्थः । हहस्पतिः। 'अहं पूर्विकया यातावर्थिप्रत्यर्थिनी यदा। वादो वर्णानुपूर्वेण प्रायः पौड़ामवेक्ष्य वा'। हावेव वदत: प्रभो महाक्य शृणु इति तन ब्राह्मणादिक्रमेणा- धिकपोड़ादर्शनेन वा वादो ग्राह्यः । स्वयं विवादाशक्ती प्रतिनिधिमाह नारदः। 'अर्थिना सब्रियुक्तो वा प्रत्यर्थि- प्रहितोऽथ वा। यो यस्यार्थे विवदते तयोर्जयपराजयो' । तयोर्वादिप्रतिवादिनोः। हहस्पतिरपि । 'ऋत्विग्वादे नियु. कश्च समौ सम्परिकीर्तितौ। यज्ञे खाम्यानुयात् पुण्यं हानि वादेऽथवा जयम्। 'मनुष्यमारणे स्तेये परदाराभिमर्षणे। प्रभक्ष्यभक्षणे चैव कन्याहरणदूषणे । पारुष्ये कूटकरणेऽनुपदोहे तथैव च। प्रतिवादी न दातव्यः कर्ता तु विवदेत् स्वयम्'। कुलस्त्री प्रभृतीनां प्रतिनिधि. यत्र कात्यायनः।

·व्यवहारतत्वम् । २०१ तत्काले माह व्यासः। 'कुलस्त्रीबालकोन्मत्तजड़ा नाच बान्धवाः ! पूर्वपक्षोत्तरे ब्रूयुर्नियुक्तो भृतकस्तथा'। मात्रादौतरस्य पक्ष- स्थितस्य दण्डनीयत्वमाह नारदः। 'यो न माता पिता वापि न पुत्रो न नियोजितः। परार्थवादी दगडाः स्याद्यवहारेषु विब्रुवन् विरुद्ध ब्रुवन्। नारदः 'निर्वेष्टकामो रोगाों थियक्षुर्व्यसने स्थितः। अभियुक्तस्तथान्येन राजकर्मोद्यत. स्तथा। गवां प्रचार गोपालाः शस्यबन्धे कृषीबलाः । शिस्पिनचापि तत्काले प्रायुधोयाच विग्रहे। अप्राप्तव्यव- हारच दूतो दानोन्मुखो व्रती। विषमस्थाच नासध्या न चैतानाह्वयेबृपः'। निर्वेष्टु कामो विवाहप्रवृत्तः अन्येन वादा. न्तरेण अप्राप्तव्यवहारः षोडशवर्षावरवयस्कः । विवाहादि समाप्तिपर्यन्त काले। एते विषमस्थाच उपलव- देशस्थाश्च उत्तमदिना नामध्यानावधावनीयाः। एतान् प्रागुतान् वादिना निवेदितानिति शेषः । 'अभियोगमनिस्तीयं नैनं प्रत्यभियोजयेत्'। अभियुक्ताः सन् उत्तरमदत्त्वा भाषावादिनमतं स्वाभियोगानुपमर्दकेन विवादा. न्तरेण न योजयेत् युगपदने कव्यवहारासम्मवात्। नारदो. ऽपि । 'पूर्ववादं परित्यज्य योऽन्यमालम्बते पुनः । संक्रमणाजन्ने यो हौनवादौ स वै नरः'। होनवादौत्यनन दण्डातोका न तु प्रकृतार्थाधीनता अन्यथा छलापत्तेः । पारुष्थे प्रतिप्रसवमाह स एव । 'कुर्यात् प्रत्यभियोगच कलहै साहसेषु च'। वाक्पारुष्ये शस्त्रादिप्रहारषु च यथापूर्व महमप्यन्ये नाक्रुष्टः शस्त्रेण हत इत्यपराधाभावाय प्रत्यभि- योगं कुर्यात् । तथाच वृहस्पतिः। 'पाष्टस्तु यदाक्रोशं स्ताड़ित: प्रतिताड़यन्। हत्वाततायिनश्चैव नापराधी भवे. बरः। एतेन वाक्पारुष्यदण्डपारुष्ययोः प्रकृताभियोगे याज्ञवल्काः। वाद- ·ध्यवहारतत्वम्। । खण्डकाभियोगेऽपि न दोषः यत्तु 'पूर्वमाक्षारयेद यस्तु नियत स्यात् स दोषभाक् । पश्चाद यः सोऽप्यसत्कारी पूर्वे तु विनयो गुरुः' इति नारदवचनं तत्पूर्वापक्षया परस्याधिकवाक्- पारुष्योत्पादकमापि वल्पदण्डविधायकम् । युगपत्संप्रवर्त्तने- ऽधिकदण्डाभावमाह स एव। 'पारुष्य साहसे चैव युगपत्- संप्रवृत्तयोः। विशेषश्च व लभ्येत विनय: स्यात् समस्तयोः' । विनयो दण्डः । एवर दण्डोऽयमनपराधे मयि कृत: 'पौड़ित- त्वादिति भाषायां प्रत्यभियोगः कार्य एव। प्रत्यवस्कन्दनो- तरत्वेन युगपदनेकव्यवहारापत्तिदोषस्याभावात्। सभापतेः कर्तव्यमाह कात्यायनः । 'अथ चेत् प्रतिभूर्नास्ति वाद- योग्यस्तु वाटिनोः। स रक्षितो टिनस्यान्ते दद्याद्धृत्याय वेतनम्। प्रतिभवति तत्का> तहद्भवतीति प्रतिभूलग्नकः । वादयोग्यः विवादफलस्य माधितधनाटिदानस्य दण्डदानस्य च क्षमः। वादिनोर्भाषावादिनः उत्तरवादिनश्च । याज्ञवल्काः। 'उभयो: प्रतिभूतिः ममर्थः कार्यनिर्णये प्रतिभुवस्वभावे च राना संजपनं तयोः' । राजा संजपनं टण्डतल्याधिकरणं निर्णायस्य काये धनादिदाने राजदन्तादि- स्वात् कार्यशब्दस्य पूर्वनिपात: भृत्यः तदक्षको राजनियुक्तः । प्रत्यर्थी यदि कथित्कालं प्रार्थयते स लभते अर्थी तु कालं प्रार्थयन् अर्थित्वमेव व्यान्याटिति सेन कालो न प्रार्थनीयः । तटाह 'प्रत्यर्थी लभते काल वाहं सप्ताहमेव च। अर्थी तु प्रार्थयन् काल तत्क्षणादेव हीयते'। कचित प्रत्यर्थीकालं न लभते। याज्ञवल्काः । 'साहसस्तेयपारुष्यगोऽभिशापा. त्यये स्त्रियाम्। विवादयेत् सद्य एव कालोऽन्यत्रेच्छया स्मृतः'। साहसं मनुष्धमारणं गौरत दोघा अभिशापो महा. पातकादिना प्रत्यये द्रव्यनाशे स्त्रियां कुलस्त्रियां चारित्र- तथाच - ·व्यवहारतखम् । २०३ । विवादविषयप्राप्तायां दास्यां स्वत्वविवादे वा एषु सद्य एव उत्तरं दापयेदिति शूलपाणिः। विशेषयति कात्यायन: । 'यस्मात् कार्यसमारम्भश्चिरात्तेन विनिश्चितः। तस्मात्र लभते कालमभियुक्तस्तु कालभाक' । अपवादमाह वृहस्पतिः। 'अभियोताऽप्रगल्भत्वात नोत्सहते यदि। तदा काल: प्रदातव्यः कार्यशक्त्यनुरूपतः। अत्रापि विशेषयति व्यासः । 'राजदैवकतो दोषस्तस्मिन् काले यदा भवेत्। अबध्ययोग- मात्रेण न भवेत् स पराजितः'। वक्तसमयबध्योऽभियुक्तः । 'राजदैवकृतं दोषं साक्षिभिः प्रतिपादयेत्। जैन वर्त. मानस्तु दण्डयो दाप्यस्तु तछनम्'। अवध्यतिक्रमहतो राज- दैविकदोषस्य प्रमितौ न तदतिकामकोऽपराध्यति जैह्माच्च तदतिक्रमण दण्डयो भङ्गी च भवतीत्यर्थः । छद्मकाठिन्यादि. युक्तो जिह्मः। तथाच हारीतः । 'छद्ममायाव्याजयुक्ता निवतिः। कौटिल्य काठिन्यशाव्यवैरस्य सद्भावयुक्तं जैह्मा- मिति'। युक्तं योगः। अथ व्यवहारपादनिर्णयः। तत्र वृहस्पतिः। 'पूर्वपक्षः स्मृतः पादो दिपादश्चोत्तरः स्मृतः। क्रियापादस्तथा चान्य- चतुर्थो निर्णयः स्मृतः। मिथ्योक्तो च चतुष्पात् स्यात् प्रत्यव- म्कन्दने तथा। प्रान्याये च स विज्ञयो हिपात् संप्रति- पत्तिषु'। यद्यपि संप्रतिपत्तावपि निर्णयोऽस्ति तथापि उत्तर- वादिनैव भाषार्थस्याङ्गोकतत्वेन क्रियासाध्ये न भवति इति हिपादतोता। अथ भाषापादः । तत्व भाषाखरूपमाहतुः कात्यायन. वृहस्पती । 'प्रतिज्ञा दोषनिर्मुक्तं साध्य सत्कारणान्वितम् । निश्चित लोकसिद्धञ्च पक्षं पक्ष विदो विदुः । स्वल्पाक्षरः प्रभूतार्थो निःसन्दिग्धो निराकुलः । विरोधिकारणेमको ·२०४ व्यवहारतत्त्वम्। विरोधिप्रतिरोधकः। यदा त्वेवंविधः पक्षः कल्पितः पूर्व- वादिना। दद्यात्तत्यक्षसम्बन्ध प्रतिवादी तदोत्तरम्' । प्रतिज्ञा माध्याभिधायिका वाक् । तस्यादोषैः परस्परविरुद्धार्थ- पदादिभिस्त्यक्तं साध्य साधनार्दाभिमतं पक्षं विदुः। अन्यथा प्रतिज्ञादोषेण साध्यदोषः स्यात् । प्रतएवोत्तम्। 'वचनस्य प्रतिज्ञा त्व तदर्थस्य च पक्षता। प्रसङ्करेण वक्तव्ये व्यवहारेषु वादिभिः'। वक्तव्ये पक्षप्रतिज्ञे पूर्वोक्त नारदेनापि 'सारस्तु व्यवहाराणां प्रतिज्ञा समुदाहृता। तहानी हीयते वादी तरंस्तामुत्तरो भवेत्' । उत्तरो विजयो। यद्यपि अन्यत्र साध्यं नहिशिष्टधर्माधर्मीयक्ष इति भेदः तथापि प्रत्र वाक्प्रत्याय्य. दिधर्मविशेष विशिष्टतया धर्मिणोऽधमणपदैरेव साध्यत्वात् माध्यपक्षमोरभेदाभिधानम् उपसंहारे च एवंविधः पक्ष इति । मिताक्षरायान्तु भाषाप्रतिज्ञापक्ष इति नार्थान्तरमित्युक्तम् । भाषार्थमुक्ता भाषास्वरूपप्रपञ्चमाह स्वल्पाक्षर इति । निरा- कुल: पौर्वापर्यविपर्यासादिशून्यः । तत्र 'द्युते च व्यवहार च प्रव्रत यज्ञकर्मणि। यानि पश्यन्त्यदामोना: कर्ता तानि न पश्यति' इति धसंग्रहवचनाटुदासीनेभ्यो ज्ञात्वा शोधयेत् । नच्छोधनमाह बृहस्पतिः। 'न्यूनाधिकं पूर्वपक्षं तावदादी विशोधयेत्। न दद्यादुत्तरं यावत् प्रत्यर्थी सभ्यसविधी। तमिखनप्रकारमाह व्यास:। 'पाण्डुलेखेन फलके भूमी वा प्रथमं लिखेत्। न्यूनाधिकन्तु संशोध्य पश्चात् पत्रे निवे. शयेत्'। फलकं काष्ठादिपट्टकम् । कात्यायनः । 'पूर्वपक्ष म्वभावोक्तं प्राड्विवाकोऽथ लेखयेत्। पागडु लेखेन फलके तत: पत्रेऽभिलेखयेत्। शोधयेत् पूर्वपक्षन्तु यावन्नोत्तर दर्शनम्। उत्तरेणावरुद्धस्य निवृत्तं शोधनं भवेत् । अन्यदुक्तं लिखेद योऽन्यदर्थिप्रत्यर्थिना वचः। चौरवच्छासयेत्तन्तु धार्मिकः ·व्यवहारतत्वम्। २०५ अतएव याज्ञवल्करः। पृथिवीपतिः। स्वभावोत्तम कविमम् । एतच खरविशेषा- दिना सुज्ञेयम्। 'छल निरस्य भूतेन व्यवहारावयेत्रपः। भूतमप्यनुपन्यस्त होयते व्यवहारतः' । भूतं तत्त्वार्थ सम्बन्धम्। नारदः। 'भूतं तत्त्वार्थसम्बन्ध प्रमादाभिहितं छलम्'। किन्तु राजा विशेषेण स्वधर्ममभि. रक्षता। मनुष्यचित्तवैचित्रपात परीक्षासाध्वसाधु वा। 'सर्वे. प्वर्थ विवाटेषु वाक्छले नावसीदति। पशुस्वोभूम्यगादाने शास्योऽप्यर्थाव होयते' । मर्वेषु अर्थविवादेषु प्रमादाभिधाने. ऽपि नावसौदति। अत्रोदाहरणं पशुस्त्रीत्यादि अर्थविवाद- ग्रहणान्मन्युक्तविवादेषु प्रमादाभिधाने प्रकृतार्थादप्यर्था- धीयत इति गम्यते। यथाहमनन शिरमि पादेन ताड़ित: इत्यभिधाय केवलं हस्तेन ताड़ित इति वदव केवलं दण्डाः पराजीयते च । ततश्च त्वं मह्यमणं धारयमि मत्तऋणत्वेन गृहीतताबन्धनकत्वादिति भाषाशरीरम् एतच्च संस्कृतदेश- भाषान्यतरण यथाबोधं वक्तव्यं लेख्यं वा। मूर्खाणामपि वादिप्रतिवादिता दर्शनात अतएवाध्यापनऽपि तथोक्तं विष्णु- धर्मोत्तरे। 'संस्कृत: प्राकृतैर्वाक्यर्य: शिष्यमनुरूपतः। देश- भाषाद्युपायैश्च बोधयेत् स गुरुः स्मृतः' । अथोत्तरपादः । 'सद्यः कतेषु कार्येषु मद्य एव विवादयेत् । कालातीतेषु वा काल दद्यात् प्रत्यर्थिन प्रभुः'। वा दिनीतस्य माध्यस्य प्रतीपमर्थ- यते इति प्रत्यर्थो । नारदः । 'गहनत्वाहिवादानामसामर्थ्यात् स्मृतेरपि। ऋणादिषु हरेत् कालं कामं तत्त्ववभुक्षया' । वृहस्पतिः। 'यदा त्वेवंविध: पक्ष: कल्पित: पूर्ववादिना । दद्यात् तत्पक्षसम्बन्ध प्रतिवादी तदोत्तरम्'। सम्बन्धमुप- युक्ताम् । अन्यथा प्रन्यवादित्वेन भङ्गप्रसङ्गात्। 'धन्यवादी १८-क तत्र कालमाह कात्यायन:।

·व्यवहारतत्त्वम्। क्रियाहेषी नोपस्थायी निरुत्तरः । पाहतः प्रपलायो च होनः पञ्चविधः स्मृतः । प्रपलायो त्रिपक्षेण मौनकत्सप्तभि. दिनैः। क्रियाहेषो तु मासन माक्षिभिन्नस्तु तत्क्षणात्' इति नारदीत: क्रिया लेख्यादिका मातिभिवः माक्षिभिः पराजितः । वादिनोक्तस्य साध्यस्य प्रतीतं वदतौति प्रतिवादी उत्तीर्यते निस्तोर्यते प्रताभियोगोऽनेनेति उत्तरम् । यान- वल्काः। 'गुतार्थस्योत्तरं लेख्य पूर्वावेदकसन्निधौ'। लेख्य- मिति वाक्यस्याप्यपलक्षकम् । उत्तरस्वरूपं तद्भदांचाह नारदः। 'पक्षस्य व्यापकं सारमसन्दिग्धमनाकुलम् । अव्या. ख्यागम्यमित्येवमुत्तरं तहिदो विदः । मिथ्यामप्रतिपत्तित्वं प्रत्यवस्कन्दनन्तथा। प्राङ्न्यायाशोत्तराः प्रोक्ताश्चत्वारः शास्त्र. वेदिभिः । अभियुक्तोऽभियांगम्य यदि कुयादपङ्गवम् । मिथ्या तत्त विजानौयादुत्तरं व्यवहारतः' । पक्षस्य भाषार्थस्य व्यापकः पाच्छादकम् अभियोगप्रतिकूलमिति यावत्। अत- एवं पूर्वपक्षार्थमम्बन्ध प्रतिपक्षं निवेदयेदित्युक्तम् । न च विप्रतिपत्त्या न्यायोऽयमागतस्य धारय मोत्यभियुक्तस्य धारया. मोति मंतिपत्तः कथमत्तरत्वम अभियोगा प्रतिकूलत्वादिति वाच्यम्। भाषावादिनी सूखत्वनापट करगा तया वा कदा- चिद्भाषाभिवादादेवाय होयत इति भाषाविमर्षपयन्तं विप्रति- पवस्याप्य त्तरवादिनो भाषाथं सम्यगवगम्य तनिषेधार्थ सम्य. गत्तरासम्भवात् विहत्मभायां च असत्यवचनमत्यन्ताधर्मकार- कम् । परोलिपराजये च दण्डात्वं वाटिना च वैरमित्यादि प्रतिसन्दधतः सम्प्रतिपत्त लगत्वं सम्भवत्येव। एवम् एतभ्य एवानिस्तारात् माध्यत्वेनापतिटस्य पक्षस्य मिहत्वेनोपन्यासेन माध्यत्वे निवारणात् मिङमाधन नापि वाटिन: प्रत्यवस्थाना- होत्तरत्वं सम्प्रतिपत्ते: सिमिति सारं प्रकृतोपयोगि अनाकुलं ·व्यवहारतत्त्वम्। নগার 'श्रुवा पूर्वापरविरोधशून्यम् प्रव्याख्यागम्यमध्याहाराटिकं विनैव प्रतीतम अभियोगम्य अभियुज्यते इत्यभियोगः सहेतुकं साध्यं तस्यापहवमित्यर्थः। उत्तराभाषामाह कात्यायनः। 'प्रक. सेन त्वमम्बन्धम् अत्यल्पमतिभूरि च। पक्षकदेशं व्याप्यवं तञ्च नैवोत्तरं भवेत्। अस्तव्यस्तपदव्यापि निगूढाथं तथा- कुलम् । व्याख्यागम्यममारच नोत्तरं शस्यते बुधैः' । अस्त- व्यस्तपदव्यापि अनन्वितार्थपदव्याप्तमिति व्यवहारतिलके भवदेवभट्टः। मिथ्योत्तरभेदमाह पनव्यामनारदौ। 'मिथ्ये- तवाभिजानामि मम तत्र न मविधिः । अजातश्चास्मि तत्- काले इति मिथ्या चतुर्विधम्' मिथ्यं तदितिशब्दतो नाभिजाना- मोत्याटिकमथनाऽपङ्गवः । कात्यायनः । भाषाथमन्यन्तु यदि तं प्रतिषेधति अर्थत: शब्दतो वापि मिथ्या तजन यमत्तग्म'। त्वं मह्य धारयमौति प्रतिज्ञायां न गृहौमिति शब्दतः । कालविशेषगर्भायां तस्यां मत्यां तदा नाहं जात इति अर्थतः। देशकालविशेषगर्भायां तदा तत्र नाहमामम इत्य प्यर्थतः । देशाटिमत्यां तच्छन्यायां वा न जानामौत्य थत एव योग्याम्मरण नाथतम्त दग्रहणप्रतिपा- दनात् अत्र चरमवयं ग्रहणावस्कन्द नमुखन ग्रहणाभाव- प्रतिपादक मापद मिथ्योत्तरमात्रम् पाद्यं मिथ्योत्तरमात्रम् । वृहस्पतिः। 'श्रुत्वाभियोग प्रत्यर्थी यदि तं प्रतिपाद्यते। मा तु संप्रतिपत्ति: स्याच्छास्वविद्भिरुदाहृता। अर्थिनाभिहितो. योऽर्थः प्रत्यर्थी यदि तं तथा । प्रपद्य कारणं ब्रूयात् प्रत्यव- स्कन्दनं हि तत्। प्राचारमावसनोऽपि पुनलेखयते यदि। सोऽभिधेयो जित: पूर्व प्राङन्यायस्तु स उच्यते'। पभियुज्यते इत्यभियोग: प्रतिपद्यतेऽङ्गीकरोति तं साध्याथं तथा प्रपद्य सत्यत्वेनानीकय कारणं तत्प्रतिकूलरूपं कारणं ब्रूयात्तदा - ।

·२०८ व्यवहारतत्त्वम्। वाहन:। अतएव तदुत्तरं प्रत्यवस्कन्दनं वाद्युक्तस्य प्रतिकूलत्वेन प्रत्यवस्कन्दन मित्यर्थः। प्रतिपक्षावस्कन्दनात् प्रत्यवस्कन्दनमिति जीमूत. सच कारणोत्तरं त्रिविधं बलवत्तस्यबलं दुर्बलञ्च तव बलवदुत्तरं यथा त्वत्त: शतं गृहीतमिति सत्यं किन्तु परिशोधितमिति पत्रोत्तरवादिन एव क्रियानिर्देशः । तथाच नारदः। 'पाधयं पूर्वपक्षस्य यस्मिवर्थवशाभवेत्। विवाटे माक्षिणास्तव प्रष्टव्याः प्रतिवादिनः'। आधयं दुर्बलत्वं पूर्वपक्षस्य। ततश्च स्थापकमाध्यस्थ धार्यमागा त्वस्य ध्वंस- कारणं नियातनादि तद्रूपमुत्तरं कारणोत्तरम् । मिथ्योत्तरादस्य भेटः तहि धार्यमाणत्वस्यात्यन्ताभावप्रयोजक- मग्रहणरूपं न तु ध्वंमरूपं तुल्यबलकारणोत्तरं यथा मदौ. येयं भूमिः । क्रमागतत्वादिति वाद्यते मदीयेयं भूमिः क्रमागतत्वादिति प्रतिवादिना तथोत्तरमिति तत्र पूर्ववादिनः साच्युपन्यासः। तदसामर्थ्य प्रतिवादिनः । वल्काः । 'साक्षिषभयत: सत्सु साक्षिणः पूर्ववादिनः। पूर्व पक्षेऽधरोभूते भवन्त्युत्तरवादिनः'। दुर्बल कारणोत्तरं यथा ममेयं भूः क्रमागतत्वादिति वाद्य ते मर्मयं भृर्दशवर्षभुज्यमान त्वादिति प्रत्युत्तरं तत्त धनमात्र प्रयुक्तम्। पश्यतोऽब्रूवतो हानिर्धनस्य दशवार्षिको' इति । याज्ञवल्कोयं वीजं किन्तु नैतदयुक्तम्। 'परण भुज्यमानाया भूमविशतिवार्षिकी' इति भूमिमात्रविषयकं तत्पराईनापादितत्वादिति भवदेवभट्टः । 'पश्यतोऽब्रूवतोहानिर्भू मेविंशतिवार्षिकी। परेण भूज्यमा- नाया धनस्य दशवार्षिको' इति शूलपाणितपाठोऽपि ततार्थे प्रमाणं ततशात्र क्रमागतत्वे पूर्ववादिनः प्रमाणोपन्यासः । सथाचोक्तम्। 'गुरावभिहिते हेतौ प्रतिवादिक्रिया भवेत् । दुर्बले वादिनः प्रोक्ता क्रिया तुल्येऽपि वादिनः' आचारैप तथाच यातु- ·व्यवहारतत्त्वम् । २.८ म । । व्यवहारण अवसवो भनी लेखयते भाषामिति शेषः । वादी अस्मियर्थे मया पूर्व पराजितः वाच्यः प्रान्यायो हि धार्यमाणत्वसामान्याभावज्ञापकः । एतेषां सङ्करे विशेष- माहतासहारौतौ। 'मिथ्योत्तरं कारणच स्यातामेकत्र चेदुभे। सत्यचापि सहानेन तत्र ग्राह्य किमुत्तरम् । मिथ्या. कारणयोर्वापि ग्राह्य कारणमुत्तरम् । यत् प्रभूतार्थविषयं यत्र वा स्यात् क्रियाफलम्। उत्तरं तत्तु विसे यमसंकीर्ण- मतोऽन्यथा'। शताभियोगे शतग्रहणं मिथ्यापञ्चाशदेव गृहौतास्ताच परिशुद्धा इति मिथ्याकारणांशयोस्तुल्यरूपत्वे कारणोत्तरं ग्राह्यम् पादौ विचारणीयं परिशोधनस्यार्वाचौन- त्वेन स्मरणाहत्वात् पश्चास्मिथ्योत्तरं तत्र ऋणस्य चिरातो- तस्य कष्टप्रतिपाद्यत्वात् एवञ्च नवत्यभियोगे मिथ्यैतत् षष्टि- पुराणा एव मया रहौतास्तत्रापि त्रिंशत् परिशुद्धा स्त्रिंश- द्वारयामि इति मिथ्याकारममत्यैः सङ्कीर्णोत्तरेऽपि पूर्ववत्- कारणोत्तरमेव ग्राह्य मिथ्याकारगायोर्वापोति वापिशब्दाभ्यां तथा दर्शितत्वात् सत्योत्तरस्य स्वयं स्वीकतत्वेन निर्णयानह- त्वादिति भावः। प्रान्यायेन मह सर्वथैव मकरानुपपनि- रिति तन्त्रोक्तं यदि शतं मिथ्या पञ्चविंशतिपुराणा ग्रहीतास्ते च परिशहास्तथा मिथ्यांशस्य प्रचुरार्थविषयस्य विचार उप- क्रमणीयः। भूयोऽनुरोधस्याभ्यहितत्वात् पश्चात् स्वल्पार्थस्य विचार इति। तुल्यार्थविषयत्वे तु यत्र क्रियायाः माक्ष्यादः फलं निर्णयः शीघ्र भवति तदंशस्यैव प्रमाणं ग्राह्य तथा यदि शतग्रहणे पत्रमस्ति शतापहवे च पञ्चाशत्परिशोधने साक्षिणस्तदा मिथ्योत्तर एवादौ ततखण्डनाय ग्रहणपत्रं ग्राह्यं लिखितस्य साक्षिम्यो बलवत्त्वेन मम्यनिर्णय कारित्वात् पक्षात् परिशोधनसाक्षिणः प्रष्टव्याः। सहरोत्तरमप्यमकीर्ण- ·२१० व्यवहारतत्त्वम्। मदुष्टम् अतो भित्रमन्यया मङ्कोण दृष्टमित्यर्थः । अत्र च अव- छेदभेदेन मिथ्योत्तरमकरे मटुत्तरत्वमेकावच्छेदेन। सङ्करे तु असदुत्तरत्वमाह कात्यायनः । ‘पक्षकदेशे यत् सत्यमेक- देशे च कारणम्। मिथ्या चव कंदश स्यात् मङ्करात्तदनन्तरम्' । एकदेश इत्यत्र एकस्मिन्नेव दश न भिन्नदशे यथा शतं धार- याम्येव परिशोधितं न ग्टहोतं वा इति । प्रथ क्रियापादः। उत्तराभिधानानन्तरं याज्ञवल्करः । 'ततोऽर्थो लेख येत् नद्यः प्रनिजाताधमाधकम्'। अर्थी वादी प्रतिवादी च स्वप जाष्टित्वात्। तयोरधिकार नियममाह व्यासः । 'प्रात्याये कारणोती च प्रत्यर्थी साधयेत् क्रियाम् । मिथ्योत्तर पूर्ववादी प्रतिपत्तौ न सा भवेत्। मिथ्योत्तरी न गृहीतं मयेत्यादिरूपे पूर्ववादी भाषावादी साक्ष्यादिकं निर्दि- शेवोत्तरवादी तत्र तस्य मानुष्या: क्रियाया असम्भवादिति न्यायो मूलम् अत्रापि माझ्या मावे उत्तरवादिन एव दिव्यम्। 'न कश्चिदभियोक्तारं दिव्येषु विनियोजयेत्। अभियुक्ताय दातव्यं दिव्यं दिव्यविशारद.'। इति कात्यायनोक्तः । अत्र पूर्वाई नार्थिनी दिनिधऽर्थात् प्रत्यर्थिनस्तत्प्राप्तौ पराही- भिधानं मिडे सत्यारम्भी नियमाय इति न्यायावियमार्थ न च व्यासवचने क्रियापदं कारणोत्तरमानुषौदैवोपरमित्ये. तावदर्थकं मिथ्योत्तरेऽप्यनु युज्यते इति तत्रापि अथिन एव दिमिति वाच्यं यमाण घटस्य हि पुनरन्वयार्थमेवानुषङ्गः । ननु अर्थवैषम्यमहतस्य गौरवात् पूर्वोक्तन्यायमूलकविषय. लब्धी कात्यायन तदिव्यविषयनियमभङ्गानहत्वाच्च विवादविषये प्रत्यर्थी मन्दिहानस्तत्र तस्योत्तरानहतया अर्थिन एव दृष्टक्रिया तदसम्भवे तस्यैव दिव्यं न तु प्रत्यर्थिनः अधि. कारनिश्चयाभावात् अर्थिनस्तत् सत्त्वात् न च न कश्चिदभि:

·व्यवहारतत्वम् । २११ योतारमित्यादिना विरोधस्तस्योत्तराई प्रतियोगिविषयत्वात् एतहिषय एव धनस्वामिनो दिव्यमिति लोकप्रवादः । लिखि. ताद्यभावेनापि दिव्यमाह याज्ञवल्काः । 'प्रमाणं लिखित भुक्ति: माक्षिणश्चेति कोर्तितम्। एपामन्य तमाभावे दिव्या- न्यतममुच्यते'। अथ दिव्यम् । दिव्यान्याह म एव । 'तुला. ग्न्यापो विषं कोषो दिव्यानौह विशुद्धये। महाभियोगवे- तानि शीर्षकस्थे ऽभियोक्तरि। रुच्या वान्रा तर: कुयादितरो वर्तयेच्छिरः । विनापि शीर्षकं कुयात् नृपदाऽथ पातके' । महाभियागेषु महापातकादिगुरुतगभियोगघु। शीर्षकस्थः शीर्षकं प्रधानं व्यवहारस्य चतुर्थपापो जयपराजयलक्षण: तेन दगडो लक्ष्यते। तत्र तिष्ठति वर्तते तदङ्गीकरोतीत्यर्थः । अनाभियोक्तः शरोवर्तित्वोक्तोगभियोज्यस्य दिव्यकर्तत्व प्रती- यते। प्रत्यर्थोच्छ्या अर्थिनी दिव्यमाह रुति इतरोऽभि. युक्तः एतत् मव दिव्यतत्त्व विकृतम् । प्रतिज्ञातार्थमाधकमिति साधकं साक्ष्यादिकम् । तदाह वृहस्पतिः। 'हिप्रकारा क्रिया प्रोक्ता मानुषी दैविकी तथा। माक्षिलेण्यानुमानश्च मानुषो विविधा स्मृता । घटाद्याधर्मजान्ता च दैविको नवधा स्मृता' । तत्रानुमानन्तु भुक्त्यादि। तत्र साक्ष्यमाह मनुः । 'मम- क्षदर्शनात् साक्ष्यं श्रवणाच्चैव मिध्यति' । एतत् प्रमाणमात्रोप- लक्षणम्। 'अनुभावी च यः कथित् कुर्यात् साक्ष्य विवादि- नाम्' इति तद्दचनान्तरात् । अतएव अक्तमपि माक्षिणमाह मनुः । 'यत्रानिरुद्दो वोक्ष्येत शृणुयाहापिकिञ्चन । पृष्टस्त वापि तब्रूयात् यथादृष्टं यथाश्रुतम्। अनिकद्दस्त्वमत्र माक्षि. त्वेनानियुक्तः । परम्परयापि श्रवणमाह विषणुः । 'उद्दिष्ट- साक्षिणि मृते देशान्तरगतेऽपि वा। तदभिहितोतार: प्रमाणं नात्र संशयः । अस्योत्तरसंज्ञामाह नारदः । साक्षिणा.

·२१२ ध्यवहारतत्त्वम् । । मपि यत् साक्ष्य वपक्षं परिभाषताम्। अवणात् श्रावणा- छापि स साक्ष्युत्तरसंज्ञकः' । स्वपक्षमम्बन्धिसाक्ष्य परिभाषतां साक्षिणां यः स्वयं शृणोति अधिना पाव्यते वा स श्रवणात् श्रावणादुत्तरमाक्षीत्यर्थः। एवं योऽर्थिना गूढ़तया प्रत्यर्थि- वचनं श्रावित: स गूढमाक्षीत्याह स एव। 'अर्थिना सार्थ- सिद्धार्थ प्रत्यर्थिवचनं स्फुटम् । यः श्राव्यते तदा गूढ़ो गूढ़- साक्षौ स उच्यते। तेनान्यतरवाद्यभिहितार्थविषयकदृष्ट कारगाजं विज्ञापनं मायमिति स्थितम् । तत्र नारदः। 'तेषामपि न बालः स्थाबैको न स्त्रो न दुष्टवत् । म बान्धवो न चारातिबूं युम्ते कार्यमन्यथा'। कार्य मदपि अन्यथा तहिमवत्वेन । एवञ्च यदि परमधार्मिकत्वेन बान्धवादी. नामपि मत्यवादित्व निचोयते तदा तेऽपि साक्षिणो भवितु- महन्तीति। तेषां साक्ष्यविधायकं वक्ष्यमाणमनुवचनमपि एताग्विषयम्। याज्ञवल्काः 'वावरा: माक्षिणो जेयाः श्रौतस्मातक्रिया रताः। यथाजाति यथावणं सर्वे सर्वेषु वा स्मृताः'। वयोऽवरा निकष्टा येषां ते वावरा: विभ्योऽन्यूना भवन्तीत्यर्थः। यथेति यो यज्जातीयस्तस्य तज्जातीयः साक्षी स्त्रीणां स्त्रियोऽन्त्यजानामन्त्यजा: यथावणं ब्राह्मणानां ब्राह्मणा: क्षत्रियादीनां क्षत्रियादयः अभावे तु तत्तद्भेदं विना बावरा इत्यस्यापवादमाह स एव। 'उभयानु- मत: साक्षी भवेदेकोऽपि धर्मवित्' । उभयानुमतत्व धर्म- वित्त्वञ्च नियतं तन्त्रम्। तदाह विष्णुः। 'अभिमतगुण- सम्पवस्तभयानुमतस्त्व कोऽपि' इति । अतएव श्रोत्रियम- प्येकं निषेधयति वृहस्पतिः । 'नव सप्त पञ्च वा स्युचत्वार स्त्रय एव वा। उभौ तु श्रोत्रियो प्रायौ नैकं पृच्छेत् कदा- चन'। एको मिलितगुणसम्पनः प्रधानकल्पः तदभावे उभ: सर्व एव ।

·व्यवहारतत्त्वम्। २१२ यानुमतमात्रोऽपि प्राधस्तदाह नारदः। 'उभयानुमतो यः स्याहयोर्विवदमानयोः । भवत्वेकोऽपि साक्षित्वे प्रष्टव्यः स्थात् म संसदि'। उभयानुमत एकोऽलुब्धत्वादिना सर्व. जनप्रमिहत्तदा माक्षित्वे मंमदि बहुजनसविधौ प्रष्टव्यः तथात्वे नेहवैराटिमत्त्वेऽप्यकौतिभयात् सत्याभिधानसम्भ- वादित्याशयः। विचारस्य तत्त्वनिर्णयार्थत्वात्तदाह मनुः । 'एकोऽप्यलुब्धः साक्षी स्यात् बह्वाः शुच्योऽपि न स्त्रियः । स्त्रीबुडेरस्थिरत्वात्त दोषैश्वान्येऽपि ये वृताः'। एको- ऽलुब्धस्तु माक्षी स्यादिति कुल्लूकमवतपाठः । एको लुब्ध- स्त्वमाक्षी स्यादिति जीमूतवाहनतपाठस्तु न युक्ता: लुब्ध- खेदहवोऽप्यमाक्षिणो भवितुमर्हन्तीति एकपदश्यर्थतापत्तेः । भवतु वा तत्पाठ: तथापि एक इत्यनुरोधात् तविषेध- मुखेनालुब्धस्यै कस्यानुमतिसत्त्वे धर्मवित्त्वमन्तरंण साक्षित्वं बोध्यं इत्यर्थतो न विरोध: अतएव विश्वरूपप्रभृतीनाम् उभ- यानुमत एक एव साक्षौति व्याख्यान धर्मविदिति नोक दोषैस्तेयादिभिः । नारदः। 'स्तेनाः साहमिका धर्ताः कितवा योधकाच ये। अमाक्षिणस्तु ते दृष्टास्त षु मत्यं न विद्यते। कितवा अपवादमाह उशना:। 'दासोऽन्धो वधिरः कुष्ठो स्त्रीबालस्थविरादयः । एतेऽप्यनभि- सम्बन्धाः साहसे साक्षिणो मता:'। स्थविगे ग्लानेन्द्रिय- ग्रामः। प्रादिशब्दात् कितवादय: उभयानुमताभावे शुचि- क्रियत्वादिगुणयुक्तश्चैको ग्राह्यः । शचि- क्रियाच धर्मज्ञो योऽन्यत्राप्यनुभूतवाक् । प्रमाणमेकोऽपि भवेत् साहसेषु विशेषतः'। अनुभूतवाक् स्थानान्तर सत्यत्वं. नैति। भवदेवभट्टोऽप्येवम् । माहसमाह नारदः । 'मनुष्य- मारणं स्त यं परदाराभिमर्षणम्। पारष्थमन्तञ्चैव साहस तथाच द्यूतकरा:। तथाच व्यासः।

·२१४ व्यवहारतत्वम् । एक व्यवहारमाटका। पञ्चधा स्मृतम'। कात्यायनः। 'अभ्यन्तरस्तु निःक्षेपे माय- मेकोऽपि दापयेत। अधिना प्रहित: माक्षी भवेदेकोऽपि याचिते। मंकृतं येन यत् पण्य तत्तेनैव विभावयेत् । एव प्रमाणं म विवाद परिकीर्तितः संस्कृतं गठितं पण्य कुगड नादि। विष्णुः। 'म्त यमाहमवागढ गडपारुष्थमंग्रहणेषु माक्षिगो न परोक्षा' इति म्त यपरटारगमनादिकार्याणां निवेनैव क्रियभागात्वात देवावि परम । माक्षिणो भवन्तौति न पगेक्षा इत्यतं तेषां वाक्य न्तु मित्रारिभावादिनिरूपणे- नैवोपपत्त्यनपत्तिभ्या मालाच नौयं न तु वाक्यमावादिति अतण्व कात्यायन:। 'ऋणादिषु परी- क्षेत माक्षिणा स्थिर कर्मम् । माहमात्ययिकेनैव परीक्षा कुत्र- चित म्मता' इति। यात्रियादोनाममाक्ष्यमाह नारटः । 'श्रीवियास्तापमा वडा ये प्रव्रजिता नराः। वचनातेव- मात्तित्व नात्र हेतुमदाहतः'। दानरत्नाकर श्रोत्रियमाह देवनः। एका शाखां मकन्यां वा षड्भिरङ्गैरधीत्य वा। षट्- कमनिरतो विप्रः यात्रियो नामधवित्'। सकल्पां कल्प- मात्रामहितां षडभिर्गित महार्थ हतीया वचनादिति थोवियत्वाटिक पाभिधानात् न च तत्रान्चो हेतुरित्यर्थः । तथाच स्वीयवेदिक कर्मकरणयग्रतया परकीयकायें विस्मरण- सम्भवात् माक्षित्वरूपलघुकानियोग तच्छापभयेन व्यव- हारद्रष्टागेऽपि तान पृच्छन्तौति तत्माक्ष्य करणानर्थ क्याच्च न से साक्षिणः कर्तव्याः किन्तु अवता: स्वयं साक्षिणो भवन्त्येव उभौ तु थोत्रियो स्यातामिति स्मृतः । वृहस्य प्रसाक्षित्वं वृष्ट त्वादव ग्लानन्द्रियवादित्यर्थः । मनुः। 'स्त्रीणां साक्ष्यं स्त्रियः कुर्यईिजानां मदृशा हिजा: शूद्राक्ष सन्तः शूद्राणामन्या- नामन्त्य योनयः। 'अन्तर्वश्मन्यरण्ये वा शरीरस्यात्ययेऽपि - ·व्यवहारतत्त्वम्। २१५ - च। स्त्रियाप्यसम्भव काय्यं बालेन स्थविरेण वा। शिष्येण बन्धुना वापि टासेन मृतकेन वा । देवब्राह्मणमान्निध्ये माल्यं पृच्छेदृतं दिजान् । उदङ्मुखान् प्राङ्मुखान् वा पूर्वाह्ने वै शचिः शुचौन्। ब्रूहीति ब्राह्मणं पृच्छत् मत्यं ब्रूहौति पार्थिवम्। गोवौजकाञ्चनैर्वेश्यं शूद्र सर्वैस्तु पातकैः' । गोवीजकाञ्चनापहार यत् पापं तत्तवानृताभिधाने स्यादिति वैश्यम्। एतत् माक्ष्यानृताभिधाने भवान् मर्वेः पातकैः सम्बध्यत इत्यु वा शूद्रञ्च पृच्छत् 'ब्रह्मघ्ना ये स्मृता लोके ये च स्त्रीबालघातिनः। मित्रद्रुहः कृतघ्नाश्च ते ते स्युर्वदतो मृषा'। इति मनुक्त दूषणं मत्फन्लञ्च । 'अश्वमेधसहस्रन्तु सत्यञ्च तुलया वृतम्। अश्वमेधमहमाद्धि मत्यमेवातिरिच्यते' । इति मनुनारदोक्तं श्रावयेत। याज्ञवल्काः । न ददाति हि यः माक्ष्य जानन्द्रपि नगधमः । म कूटमाक्षिणां पापस्तुल्यो दण्डेन चैव हि। कात्यायनः । 'प्रवीचिनरके वर्ष वसेयुः कूटसाक्षिणः'। याज्ञवल्करः। 'मत्यां प्रतिनां यस्योचुः माक्षिण: म जयो भवेत्। अन्यथा वादिनो यस्य ध्रुवस्तस्य पराजयः। वर्णानां हि बधा यत्र तत्र माक्ष्य नृतं वदेत् । तत्पावनाय निर्वाप्यश्चरुः भारख तो हिजै:'। गौतमः । 'नानृतवचने दोषो जीवनञ्चेत्तदधोनं न तु पापौयसो जीवन' 'धे बहूनां वचनं समषु गुणिनां तथा। गुणिधे तु वचनं ग्राह्यं ये गुणवत्तगः'। तेषामिति शेषः। यत्तु 'साक्षिणां लिखितानाच निर्दिष्टानाञ्च वादिनाम्। तेषा- मकोऽन्यथावादी भेदात् सर्वेऽप्यसाक्षिणः'। इति कात्यायन- वचनं तत्त्रयाणां तुल्यरूपाणां साक्षिणां मध्ये एकस्याप्यन्यथा. वादे अपरस्य तत्तुल्यस्य संप्रतिपक्षतया वतीयस्य किश्चित् वादित्वे तत्र भेदात् परस्परविरुद्धार्थाभिधाने भेदात् साक्षिभ्यो । इति ।

·२१६ व्यवहारतत्वम्। सभा- न निर्णय इति परम्। वृहस्पतिः साक्षिधे कर्मनिष्ठामां ग्रहणमाइ गुणिधे क्रियावतामित्यनेन। तथा 'साक्षिणो. ऽर्थिममुद्दिष्टान् मत्सु दोषेषु दोषयेत्। अदृष्टं दूषयन् वादी तत्सम दण्डमहति' इति। तत्ममं विवादसमम् । सदादिविदितसातिदूषणमेव ग्राह्य न तु बावरादिसाक्षिभिः प्रतिपाद्यम्। अनवस्थापातादित्याह नारदः। 'सभासदां प्रसिह यल्लोकसिद्धमथापि वा। साक्षिणां दूषणं ग्राघमसाध्यं दोषवर्जनात्। अन्यैश्च साक्षिभिः साध्ये दूषणे पूर्वसाक्षि- गाम्। अनवस्था भवेहोषस्त षामप्यन्य मम्भवात्। असाध्यं साधनान सिद्धत्वादोषवजनात्'। अनवस्थाविरहात्तस्मात् प्रसिदूषणमेव ग्राह्यम्। दूषणमाह कात्यायन:। 'बालो. ऽज्ञानादमत्यात् स्त्री पापाभ्यासाच्च कूटकृत् । विब्रूयात् बान्धवस्रहात् वैरनिर्यातनादरिः । यः साक्षी नैव निर्दिष्टो नाभूतो नैव दर्शितः। ब्रूयान्मिथ्य ति तथ्य वा दण्ड्य सोऽपि नराधमः'। यदुत्तरे येन क्रिया प्रदृश्यते तत्राह। 'मिथ्या- क्रिया पूर्ववादे कारण प्रतिवादिनः । प्राङ्ग्याये विधिसिद्धी तु जयपत्रं विनिर्दिशत्' । मिथ्योत्तरे मति पूर्ववादे पूर्व वादिनि क्रिया प्रष्टव्या इति शेषः । तदानीं मन्धिमाह वहस्पतिः। पूर्वोत्तरेऽभिलिखित प्रक्रान्ते कार्यनिर्णय । हयोगत्तप्तयो: सन्धि: स्यादय:पिण्डयोरिव' । माह स एव। साक्षिमभ्यविकल्पस्तु भवेद यत्रोभयोरपि। दोलायमानौ यो सन्धिं कुर्यातां तो विचक्षणो' । यनः। 'क्रिया न दैविको प्रोक्ता विद्यमानेषु माक्षिषु। लेख्ये च सति वादेषु न दिव्यं न च माक्षिणाः। समत्वं माक्षिणां यत्र दिव्यैस्तत्र विशोधयेत्'। एतत् संशयानुच्छेदे बोध्यम्। याञवल्काः। 'निहते लिखिताने कमेकदेशे विभावितः । । उत्तापकारण- कात्या- ।

·व्यवहारतत्वम् । २१७ तथाच दाप्यः सर्वानृपेणार्थान प्राधस्त्वनिवेदितः'। यो लिखिता- नेकं सुवर्णादिकम् अपलपति म एकद्रव्ये माझ्यादिभिर्विभा. वित: सन् सर्वान् दद्यात्। योकदेशविभावनेन वादिनी. ऽवसादमवगम्य इदमपरं मया लेखयितु विस्मृतमिति बूते स तस्मै भाषाकाले अनुपन्यस्त न दद्यादतञ्च न केवलं वाच- निकं किन्तु एकदेशविभावनाहिजानत एवास्य तदपलापे दुःशौलत्वावधारणादपरांशेऽपि तथात्वमेव सम्भाव्यते सत्व- विभावकस्यापि प्रक्रान्तविषये यथा वस्तुवादावधारणाद. विभावितांशेऽपि सत्यवादित्वसम्भावनमित्येवंरूपतर्कपरम्परा- सम्भावनाप्रत्ययानुग्रहीतास्मादेव योगीश्वरवचनात् सर्व दाप. नीयमिति निर्णयः । एवञ्च तर्कवाक्यानुसारेण निर्णये क्रिय- माणे वस्तुनोऽन्यथात्वेऽपि व्यवहारदर्शिनां न दोषः । गौतमेनापि न्यायाधिगम तर्कोऽभ्युपायः तेनापि संग्रह्य यथा- स्थानं गमयेदित्युक्त्वा तस्माद्राजाचार्यावनिन्द्यावित्युपसंहतम् । एवञ्चास्य न्यायस्य वादिइयमाधारणत्वादुभयविषयत्व वचना. कात्यायनः। 'यो कटेशप्राप्तापि क्रिया विद्येत मानुषो। मा ग्राह्या न तु पूर्णापि दैविको वदतां नृणाम्। वदतां विवदतामित्यविशेषेण दर्शयति पूर्णापि दैविको समग्रविषयिकापि न ग्राधा तेनैकदेशप्रतिपादिकया मानुष्या क्रियया समस्तमाध्यसिपिरिति। न च यद्येषां मध्ये एकमपि मया गृहीतं विभावयसि तदा सर्वमेव दातव्यम् इति प्रतिज्ञाविषयकत्वमेकदेशविभावितत्वं वचनस्येति जोग्लोकमतानुसारिमैथिलमतं युक्तमिति वाच्यं प्रतिमा- विषयत्वे अनेकार्थाभियुक्तेन सर्वार्थव्यपलापिना विभावितक- देशेन देयं यदभियुज्यते इत्यनर्थकं प्रौढ़िवादनाभियुज्यमाना. दधिकमाऽपि प्रतिज्ञातस्य दानावश्यकत्वात् न प्राधस्व. १९-क नाम । प्रतएव ·२१८ व्यवहारतत्वम्। । निवेदित इत्यपि व्यर्थम् पनिवेदितस्थापि प्रागजातत्वेन अप्रतिज्ञातस्य सर्वथैव देयत्वात् न च विभावितैकदेशवचन व्याप्यभूतकदेशविषयं तम्मिंस्तु प्रतिपादिते व्यापकैकदेश- प्रतीतिरनुमानात् सम्भवतीति वाच्यं विभावितैकदेशानुमित- व्यापकस्यापि न्यायताग्राह्यत्वे मिहे न ग्राह्यस्त्वनिवेदित इत्यभिधानानुपपत्तेः । एवञ्च माध्यार्थी निगदिते साक्षिभिः सकलं भवेत्। स्त्रीसङ्ग साहसे चौयं यत्साध्यं परिकल्पितम्' इति कात्यायनवचनं तहिषय प्रदर्शकम् ऋणनिक्षेपाद्यपके अपि योज्यमिति यत्त 'अनेकार्थाभियोगे तु यावत् संशोध. येडनी। साक्षिभिस्तावदेवामी लभते साधितं धनम् । तहणायनभिज्ञपुत्रादिविषयकं तथाहि नानाविधपित्रर्णा यभियुक्तोन अजानता नाहं जानामोति उत्तरवादिना साक्ष्यादिभिर्यावद्धनं प्रतिपादयति तावदेवत पुत्रेण दातव्यम् एवमेव विश्वरूपजीमूतवाहनप्रभृतयः । कात्यायनः । 'अनु. मानाहरः साक्षी साक्षिभ्यो लिखितं गुरु। अनिरुद्धा त्रिपुरुषी भुक्तिस्तेभ्यो गरौयमो'। अनुमानं प्रत्यासङ्कलितं मदाह मनुः ‘वाह्य विभावयेग्लिङ्गभावमन्तगतं नृगाम् । वर्णगिताकारैश्चक्षुषा चेष्टितन च'। स्वरोगहदादिः वर्णो- ऽस्वाभाविकः। इङ्गितं खेदवेपथु रोमाञ्चादि प्राकारो विकतः चक्षुषा कातरेण चेष्टितन स्थानत्यागादिना। एषाञ्च अन्यथासिहेर्दु निरूप्यत्वादेभ्यः सानो बलवान् इत्यथः । मुख- निरूप्यत्वे तु याज्ञवल्काः। 'देशाद्देशान्तरं याति सूक्कणी परिलेढ़ि च। ललाटं खिद्यते चास्य मुखं वैवर्ण्यमेति च । परिशष्यत् स्वलडाक्यो विरुद्ध बहुभाषते। वाक्चक्षुः पूजयति मो तथोष्ठौ निभजत्यपि । स्वभावाद्विकृतिं गच्छेन्मनो वाकाय कर्मभिः। अभियोगे च साक्ष्ये च स दुष्टः परिकीर्तितः' । स्वर- ·व्यवहारतखम्। २१८ न परोकां वा प्रतिवचनेन पूजयति तथौष्ठ चतुश्च परकीय- बौक्षणेन निर्भजति कुटिलौकरोति यदा मनोवाकाय- कर्मभिः स्वभावात् पूर्वोक्लां यथायोग्यां विततिं गच्छेत्तदा म दुष्ट इत्यर्थः। अतएव श्रीरामायणे। 'पाकार छायमानो. ऽपि न शक्योऽमौ निगूहितम्। बलाहि विलोत्येव भाव- मन्तर्गतं वृन्दाम्' । प्राकारो देहधर्मः मुखाप्रसादवैवर्ण्यरूपः । नारदः। 'सुटीगापि कालेन लिखिते सिधिमाप्र यात् । संजाननात्मनो लेख्यमजानस्तन लेख येत्'। सुदौघेणेति संस्कारोबोधकः लिखनसत्त्वादसं चिरणाषि साक्ष्य दातु शकोतीत्यर्थः। लिपिनं स्वहस्त न लेखयेत् तदनं परहस्ते- मत्याह व्यास:। 'प्रलिपिनो ऋणी य: स्यात् लेख्येत् खमतन्तु स: । साक्षी वा माक्षिणान्येन सर्वसाक्षिसमीपगः'। वृहस्पतिः। 'मुषितं घातितं यच्च सीमायार समन्ततः । अकृतोऽपि भवेत् साक्षी ग्रामस्तत्र न संशयः' । अवता अपि साक्षिणो भवन्तीत्याहतुमनुकात्यायनी । पन्चे निर्दिष्टाः साक्षिण: समुदाताः । प्रामब प्राड्विवाकस राजा च व्यवहारिणाम्। कार्यष्वभ्यन्तरी यः स्यादर्थिना प्रहित यः । कुल्याकुलविवादेषु भवेयुम्तेऽपि माक्षिणः' । स्मृतिः। 'दत्तादत्तेऽथ भृत्यानां स्वामिनां निर्गमे सति । विक्रयादानसम्बन्धे कोत्या धनमनिच्छति। एते समाये चैव विवादे समुपस्थिते। साक्षियः माधनं प्रोक्तं न दिव्यं न च लेख्य कम्। प्रकान्ते साहसे वापि पारुष्थे दण्ड वाचिके। बलोद्भवेषु कार्येषु साक्षिणो दिव्यमेव च। वृहस्पतिः । 'लेख्यं वा साक्षिसो वापि विवाद यस्य दूषिताः । कार्य न सिध्येत यावत्तब विमोधयेन् । तन्ने ख्यसाक्षिरूप. प्रमाएम्। लेख्यमोधनमाह कात्यायनः । 'खहस्तलेख्य. पुनर. .

·३२. व्यवहारतत्त्वम्। । सन्देहे जीवतो वा मृतस्य च। तत्वहस्तकतैरन्यैः पत्र- सख्यनिर्णयः'। तथा 'समवेतैश्च यहष्ट वक्तव्यं तत्तथैव च । विभिवेनैव काये तु तहतव्यं पृथक् पृथक् । नापृष्टैरनियुक्ती समं सत्यं प्रयवतः । वक्तव्यं माक्षिभिः साक्ष्य' विवादस्थान- मागतः। अनुहिग्नेन चिसेन दुष्टं मग्यग्विदा तु यत् । प्रत्यक्ष तत्स्मृतं कार्य साक्ष्य माक्षी तु तहदेत्'। नारदः । 'यः परार्थेऽपहरति स्वां वाचं पुरुषाधमः । प्रात्माथे किन कुर्यात् म पापी नरक निभयः । अर्था वै वाचि नियता वाङ्- मूला वागविनि:मृताः । यस्तु तां स्ते नयेहाचं म मर्वस्तेय. कबरः' बौधायनः । 'पञ्च पश्वनृतं हन्ति दश हन्ति गवा- नृते। शतमश्वानृते हन्ति महम् पुरुषानृते । हन्ति जातान. जातांय हिरण्यार्थे ऽनृतं वदन् । मर्व भूम्यनृते हन्ति माये माक्षौ मृषा वटन'। वृहस्पतिः । 'यस्य शेष प्रतिज्ञात साक्षिभिः प्रतिपादितम। म जयो स्यादन्यथा तु माध्याथं न समानुयात्'। याज्ञवल्काः। "उक्तऽपि माक्षिभिः साक्ष्य यद्यन्ये गुणवत्तराः। द्विगुग्णावान्यथा ब्रूयः कूटा: स्यः पूर्व- साक्षिणः'। अन्यथा पूर्वविपरीतार्थप्रकारेग कूटा अनादेय. 'य: साक्ष्य प्रावितोऽन्येभ्यो निहते तमसाहतः। स टाप्योऽष्टगुणं दण्डं ब्राह्मण विवामयेत्' । त्वमन्येभ्यः माश्य वाक्येति वादिना प्रयुक्तो य: पावितः कारितहयात् पदसिद्धिः एवम्भतोऽपि सभायां निगदकाले साख निहते यस्तस्वाष्टगुणो दण्डः । पध लिखितम् । सन हस्पतिः । 'पाण्माषिकेऽपि समये धान्तिः मंजायते यतः। धावाक्षराणि सृष्टानि पत्रारूढ़ा- न्यत: पुरा'। नारदः। 'लेख्यं तु विविधं प्रोक्तं वहस्तान्य. कतं तथा। असाक्षिकं माक्षिमञ्च सिविदेशस्थितेस्तयोः । । वचमाः। तथा।

·व्यवहारतत्त्वम्। २२१ स्मृतः । प्रमाणम मृतास्तु माक्षिणो यत्र धनिकर्णिकलेखकाः। तदप्यपाथ- करण मृतत्वाधे स्थिराश्रयात्। दशितं प्रतिकालच पाठितं स्मारितञ्च यत् । लेख्य सिध्यति सर्वत्र मृतेष्वपि च माक्षिषु । लेख्ये देशान्तरस्थ च दग्धे दुनिखिते हते। सतस्तत्काल. हरणमसता द्रष्टदशनम्। छिवभिन्न कतान्मृष्टनष्ट लिखितेषु च। कर्तव्यमन्यलिखितं ह्येष लेख्यविधि: लेख्य यश्चान्यनामाङ्क हेत्वन्तरक्कतं भवेत्। विप्रतिपत्तौ परीच्य तत्सम्बन्धागमहेतुभिः'। खलेख्यममाक्षिकमपि अन्य हारा लेख्यौं माक्षिमदिति यथासंख्येनान्वयः। देशस्थिते- यम्मिन् देशे यादृशलेख्य स्थिति: प्रवर्तते तव तादृश्याः नया: वहस्तान्याहस्त रुतलेख्ययोः मृता एति मायादौ मन पुत्रादिसंस्थं लेख्यपत्रं न सिध्यति । यद्याधिभोगोऽस्ति तदा तटपि प्रमागामित्यर्थः। व्यक्तमाह कात्यायनः । 'यत्र पञ्चत्व- मापत्री लेखकः मह मातिभिः । ऋणिको धनिकशेव नेनं पत्रं प्रमापयेत्'। दशितमिति तथाविधपि पूर्वमणिकादि- सविधी स्वयमन्यन वा दशितं ममारितं वा तदपि मिध्यतो- त्यर्थः। मतो देशान्तरस्थपत्रस्य तत्कालहरणं पत्रानयन कान- प्रतीक्षणम् अमतो दग्धादे: तटवन्लोककोपन्यामः । लेख्यमिति यत् पत्र केनापि हेतुना अन्यनामचिह्नितं तव विप्रतिपत्तो यवाना पत्र तेन महास्य विश्वास हेतुभूतसम्बन्धावगमरूप- कारणेमिण तव्यमिति । वृहस्पतिः 'सुमृष्टशिशभौतात्त: स्त्रीमत्तव्यसनातुरैः। निशापत्म बलात्कारैः कृतं लेख्य न मिध्यति'। व्यासः। 'दासाखतन्त्रबालैश स्वीकृतश्चैव यद्भवेत् । प्रमाणं नैव तलेख्यमिति शास्त्र विटो विदः'। मिनारायां स्मृतिः। 'पूगवेणीगणादीनां या स्थिति. परिकीर्तिता। तस्वास्तु साधनं लेख्यं न दिव्यं न च साक्षिणः। पूगस्तु ।

·२२२ व्यवहारतत्त्वम्। तदाह कात्यायन: । 'समूहो वणि गादीनां पृगः स परिकीर्तितः' इति कात्यायन वचनोत: प्रादिशब्दात् विजातीयलाभ: तेन ग्रामनगरादि श्रेणी तु मजातो यसमृहः ताम्बलिक कुविन्दकर्मकारकादिः गण एकक्रियार्थीद्यतः लेख्यम्य च अप्रामाण्यशङ्कायां ले ख्य. ग्राहिणां प्रागुतगोधन प्रकारेगा तन्निरमनीयं तत्पुत्रेण तु लेख्याधीनो भोग एव उपन्यामो न तु लेख्यमुद्धरणीयम् । 'अाहा भुक्तियुक्तोऽपि लेख्यदोषान् विशोधयेत् । तत्मनो भुक्तिदोषांस्तु लेख्यदोषांस्तु नान यात्' । वृहस्पतिः। उद्धरन ग्व्यमाहर्ता तत्सतो भुक्तिमव हि। अभि- युक्तः प्रमौतश्चत तत्सताऽपि तदु रत्'। अभियुक्त इति लेख्यम्य माधुत्वज्ञापना यम् अभियुक्त लेख्य ग्रहोतरि तद. विज्ञाप्यैव मृत तत् पुत्रेण माधुत्वं माध्यमिला थः। तत् साध. नञ्च स्वहस्तलिखनादिनति प्रागुक्ताम् । अथ भुक्तिः। तत्र याज्ञवल्करः । ‘पश्यतो बृवतो हानि- भृमविंशतिवापि को। पराग भुज्यमानाया वार्षिको विवादमकुवत: ममतं भूस्वामिनः परेणा- सपिगड़ादिना भुज्यमानाया भृमविशतिवर्षानता स्वत्व- हानिः अत्र लोकव्यवहारकर्मत्वावर्षगणना मावनेन । तथाच विष्णुधर्मोत्तरम्। मवान्य पास्यान्वथ सावनेन लोक्यञ्च यत् स्यात् व्यवहारकम तव । 'मा वने च तथा मामि त्रिंशत् सूर्योदया: स्मृताः' इति । विशेषयति व्यामः । 'वर्षाणि विंशतिर्यस्य भूभक्ता तु परिह। मति राजि समर्थस्य तस्य सेह न मिध्यति'। ममर्थ स्य बालवादिदोषरहितम्य । धनस्य दशवर्षनिहत्ता म्वत्वहानिः । तथाच मनुनारदी। 'यत्- किश्चिद्दशवर्षाणि मनिधौ प्रेक्षते धनी। भुज्यमानं परैस्तूष्णी न स तन्मधु महति'। यत्किञ्चित् धनजातं समक्षमेव धनस्य टण- ।

·व्यवहारतत्त्वम् । २२३ प्रोत्यादिव्यतिरेकेण परैर्दशवर्षाणि भुज्यमानं खामी तूणों प्रेक्षते माभुज्यतामिति न प्रतिसिध्यति नासो तल्लब्ध योग्यो भवति तत्र तस्य स्वाम्यं नश्यतीत्यर्थः। गोतमः। 'अमड़ा. पौगण्ड धनं दशवर्षभुता परैः सविधौ भोक्तः' इति। जड़ो विकलेन्द्रियः पौगण्डः पूतोऽनुत्पन्नश्मश्रुगण्डः कपोलो यस्य सः। तदाह नारदः । 'बाल भाषोड़शाहर्षात् पौगंण्ड थापि शब्दाते'। अत्र पौगण्डः प्रकीर्तित इति कुन्न कभट्टेन लिखितम्। तत्पाठेऽपि अपोगण्ड स्तु पोगण्ड् इति हिरूप- कोषादविरुद्धः । तस्माद याज्ञवल्कयादिवचनाविंशतिवर्ष- दशवर्षादिकालैर्भोग एव स्वत्वं जनयति तथाकालप्राप्तिबलेन वोजमङ्गरं जनयति तरवश्व कुसुममिति स्वामिना च अपरि- त्यक्तेऽपि शास्त्रोक्तकालीनभोगात् स्वाम्यमन्यस्य भवति । यथा जयेन राज: परराष्ट्रधन इति। एवमेव श्रोकरबाल- कजोग्लोकभवदेवभट्टशूलपाणि कुलकभट्टचण्डेश्वरमन्विनव्यवई- मानोपाध्यायप्रभृतयः व्यवहारोऽपि तागव एतविरुद्धवच- नान्यन्यथा व्याख्ययानि। तत्रापक्षया स्वत्व हानिं भुक्त्या च खत्वमाह नारदः । ‘भुज्यमानान् परैरान् यस्तामोहादुपे- समक्ष तिष्ठतोऽप्यस्य तान् भुक्तिः कुरुते वशे'। व्यक्त माह वृहस्पतिः। 'स्थावरं सिद्धिमाप्नोति भुक्त्या हानिमुपे- नया'। उपेक्षया क्षमया तत्करणञ्च स्वामिनः सुशील त्व. महेच्छत्वदयालुत्वादि। एवञ्च विंशतिवर्षात् पूर्व स्वकृति- साध्यकर्षणपालनाद्यैरुत्पन्नद्रव्य एव स्वत्वम् । एवं दमवर्षात् पूर्व खकृतिमाध्यदोहनपालनाद्यैरुत्पन्नदुग्धादावेव खत्वं तत्तत्कालपरतस्तु भूमौ गवादिधनेऽपि खत्वमिति। पूर्व तत्तनाशकभोगे तु चौर्यदोषोभवत्येवाभोगे तु स्वत्वहानिराध्या- दीनां व्यावर्त्तयति। पश्यतो ब्रूवत इत्यभिधाय यानवस्काः । क्षते ।

·२२४ व्यवहारतखम् । याज्ञवल्काः। 'प्राधिमोमोपनिक्षेपजड़बालधनैर्विना। तथोपनिधिराजस्त्री. योत्रियाणां धनैरिह। प्राधिर्वन्धकद्रव्यम् उपनिक्षेपस्तु वासनस्थमनाख्याय समुद्रं यहिधीयते' इति। नारदोक्तः । 'धासनं निक्षेपाधारभूतं सम्पटादिकं समुद्र ग्रन्थादियुतं मड़ोबुद्धिविकल: बालोऽप्राप्तषोडशवर्षः उपनिधिः प्रोत्या भोगार्थमर्पितः। ततश्च प्राध्यादिभिर्जडादिधनैश्च विनाऽन्यानि धनानि उत्ताभोगकाले स्वामिनो नश्यन्ति एतानि तु खामि- नो न नश्यन्ति न वा भोक्नुर्भवन्ति'। मिताक्षरायां स्मृतिः । 'हारमार्गक्रियाभोगजलवाहादिषु किया। भुक्तिरेव तु गुर्वी स्थाव दिव्यं न च साक्षिणः'। 'पागमो यधिको भोगाहिना पूर्वक्रमागतात्। नागमः कारणं तत्र भुक्ति: स्तोकापि यत्र न। भागमस्तु कतो येन सोऽभियुक्ता- स्तमुद्धरेत्। न तत्सुतस्तत्तो वा भुक्तिस्तत्र गरोयसो । योऽभि- युक्तः परतः स्वासस्य रिक्थो तमुहरेत्। न तत्र कारणं भुनि- रागमैन विना कता'। भूम्यादावागम: पूर्वपुरुषक्रमाना गतभोगाद बलवान् अत: क्रमागतभोग भागमाद बलवान् । तथाच हहस्पतिः। 'अनुमानात् गुरु: सातौ साक्षियो पव्याहता त्रिपुरुषो भुक्तिस्तेभ्यो गरीयसी'। त्रिपुरुषभोगमाह व्यास: । 'प्रपितामहेन यजुक्तं तत्पुत्रेण विना च तम्। तौ विना यस्य पित्रा च तस्य भोगस्त्रिपुरुषः । पिता पितामहो यस्य जौवेञ्च प्रपितामहः । वयाणां जीवतां भोगो विज्ञेयस्त्वेकपुरुषः' आगमोऽपि बलवान भवति यत्र स्तोकापि भुक्ति स्ति। तथाच नारदः। 'विद्यमानेऽपि लिखिते जीवत्वपि च साक्षिषु। विशेषतः स्थावराणां यत्र भुक्तं न तत् स्थिरम्' इति दीपकलिका। यत्र वादिनी खखागमबलप्रवृत्तौ भगमयोच पूर्वापरभावो नास्ति तत्र यस्य लिखितं गुरु।

·व्यवहारतत्वम् । २२५ । हारमाका। भुक्तिम्त स्यागमो बलौयान् न तु अन्यस्येत्यर्थ इति मिताक्षरा। अर्थाद्याबागमपौर्वापर्यनिश्चयस्तव 'सर्वेष्वेव विवादेषु बल- वत्युत्तरा किया। प्राधौ प्रतिग्रहे कौते पूर्वा तु बलवत्तरा' । इति याज्ञवल्कावचनाविर्णयः । प्रागमस्त्विति प्रासम्यक गम्यते प्राप्यते खौक्रियते येन स भागमः क्रयादिरिति व्यव- आगम: माक्षिपत्रादिकमिति दीपकलिका। आगमो धनोपार्जनोपाय: क्रयादिरिति मैथिलाः। तत्रान्ये- नाभियुक्तास्तत् कूटतामुद्धरत्तत्पुत्रपौत्री नागममुद्धरेतां किन्तु भुक्तिरेव। तत्र प्रमाणं विशेषयति वृहस्पतिः। 'पाहर्ता शोधयेत् भुक्तिमागमञ्चापि संसदि। तत्सतो भुक्तिमेवैका पौत्रादिषु न किचन'। इदं शूलपाणितं तत् पुत्रादिन किञ्चनेति मेथिलतम। आहर्ता अर्जनकर्ता अत्र पत्रस्य भुक्तिशोधनमात्रम् । भुक्तिशोधनमाहतामकात्यायनी। सागमो दीर्घकालच निच्छिद्रोऽन्यरवोज्मितः । प्रत्यर्थिसन्नि- धानञ्च भोगः पञ्चाङ्ग दृष्यते'। इष्यते प्रमाण त्वंन मागमः क्रयादियुक्तः। एष च भूमि विषयकविंशतिवर्षधनविषयक- दशवर्षान्यन कालभोगपरः। योऽभियुक्त इत्यादि यो भोगे क्रियमाणे परेणाभियुक्तः मन् परतोऽमृत: स्याबागममुद्धृत- वान् तदा तत्पुत्रादिरागममुहरेत् । तथाच नारदः। 'प्रथा. रूढ़विवादस्य प्रेतस्याव्यवहारिणः। पुत्रे गा सोऽर्थः संशोध्यो न तु भोगो निवर्तयेत्' विवाद सति शेषः। भोग: केवल- तथाच म एव। 'प्रादौ तु कारणं दानमध्ये भुक्तिस्तु सागमा' इति एष स विवादभोगः षध्यब्देतरपरः । विधभोगस्यागमं विनापि प्रामाण्यात । तथा व्यास: । 'वर्षागिा विंशतिं भुत्वा स्वामिना व्याहता सती। भुक्ति: मा पौरुषौ भूमेडिंगुणा तु हिपौरुषो। विपौरुषो तु त्रिगुणः न तत्रान्वेष्य भोगः। तथा- ·व्यवहारतत्वम्। पागमः'। एतचनमममनभोगविषयकमिति समक्षविशति- वर्षाभोगविषयकवचनेनाविरोधः । एतादृक् समृत्यक्तकाल एव । कात्यायनः। 'स्मातकाले क्रिया भूमेः मागमा भुक्तिरिथते । प्रस्त्रात त्यागमाभावात् क्रमाचिपुरुषागता' । षष्टिवक- पुरुषभुतो विपुरुषभुक्तिव्यपदेशस्त्र फलमाह न तत्रेत्यादि । प्रतएव नारदः । ‘पन्यायेन तु यदभुक्तं पित्रा पूर्वतनैस्त्रिभिः । न सत् शक्यमपाक क्रमाचि पुरुषागतम्'। अन्यायेनेत्यत्रा- नागममिति शूलपाणितपाठः । तुरप्यर्थः पित्रा मह पितर- मादाय विभिरित्यर्थः । यत्त प्रनागमस्त यो भुङ्क्ते बह. न्यब्दशतानि च। चौग्द गहेन तं पापं दगड येत पृथिवी. पतिः'। इति तस्य वचनं दगड विधायकं न तन्मख्यार्थपरं धर्मशास्त्रविरोधात् तदाह स एव । 'यत्र विप्रतिपत्ति:स्यात् धर्मशास्त्राथशास्त्रयोः। अर्थशास्त्राथमत्सृज्य धर्मशास्त्रार्थ. माचरेत्'। एवमेव शूलपाण्यपाध्यायाः। वस्ततस्तु अना. मममिति दगड विधायकवचनं स्त्रीधननृपधनपरम् । 'स्त्रीधनञ्च नृपेन्द्राणां न कटाचन जोर्यति। अनागमं भुज्यमानमपि वर्षणतरपि' पति स्वत्वनिषेधकवचनान्तरैकवाक्यत्वात् । यत्र विप्रतिपत्तिः स्यादिति वचनस्याम्यं तदुदाहरगमम् । यत्रैक स्त्र जयेऽवधाबमाणे मिवलधिरपरस्य जयविधायमाणे धर्मः लब्धिस्तत्र । 'हिरण्यभूमिलामभ्यो मित्रलब्धिर्वरायतः । अतो यतेत तत्प्राप्ताविति वेदविदां मतम्' इति । याज्ञवल्कयोक्तार्थ- शास्त्रार्थमुत्रज्य क्रोधलीभविवर्जित इति। धर्मशास्त्रार्थ. मवलम्बा व्यवहारं पश्येत् अतएव 'सभ्य नावश्य वक्तव्य धर्मार्थ- सहितं वचः'। इति कात्यायनोस भवदेवभष्टास्तु व्यासवचनं प्रतिवादिनोऽसविधाने पुरुषकहयभोगाभिप्रायम्। वैपुरुष- भोगस्य तव प्रमाणत्वादित्याहुः ।

·व्यवहारतत्वम् । २२७ अथ भुलिखत्वापवादः । वृहस्पतिः। 'भुक्तिस्वैपुरुषी सिद्धेदपरेषां न संशयः। अनिवृत्ते सपिण्डत्वे सकुल्यानां न सिद्यति। अस्वामिना च यजक्तं ग्राहक्षेत्रापणादिकम् । मुहबन्धुसकुल्यस्य न तद्भोगेन हीयते। विवाह्यश्रोत्रियैर्भुक्तां राज्ञामात्यैस्तथैव च। सुदीर्घणापि कालेन तेषां तत्त न सिद्धाति। आपणो विक्रयस्थानं विवाघो जामाता। अथ युक्तिः । नारदः। 'उल्काहस्तोऽग्निदो शेयः शस्त्र. पाणिश्च घातकः। केशाकशि ग्रहीतच युगपत्पारदारिकः । कुद्दालपाणिविज्ञेयः सेतुभेत्ता समीपगः' । तथा । 'कुठारहस्तश्च वनच्छेत्ता प्रकीर्तितः । प्रत्यक्षचिर्विज्ञेयो दण्डपारुष्य कवरः। असाक्षिप्रत्यया होते पारुष्य तु परीक्षणम्' । प्रत्य क्षचिह्नः रुधिराक्त खङ्गादिभिः। पारुष्ये वाक्पारुष्ये। शङ्कः 'लोप्तहस्तच चौरः' इति नारदः। 'भोक्षण देश्यमानोऽपि प्रतिहन्याव तहचः। विचतुःपञ्चकत्वो वा परतोऽथं तमा. वहेत्'। यदा धनिकेनाधर्णिकस्त्रिचतुःपञ्चकत्वो वा त्वं मे ऋणं धारयसीति पुनः पुनर्देश्यमानोऽपि न तहाक्यं प्रति हन्ति तदोत्तरकालमनेनाभ्युपगतोऽयमर्थ इत्यवधार्य तमर्थ- मृणिकाय दापयेदित्यर्थः । नारदः। 'युक्तिष्वप्यवसबासु शपथै- रेनमर्दयेत्। अर्थकालबलापेक्षमग्न्यम्ब सुकृतादिभिः'। एनं विचार्यमाणमर्थम् अर्दयेत् पौड़येन्निण येदित्यर्थः । अर्थस्व विवादास्पदस्य बन्नं वह्वल्पभाव: कालस्य च बलं पुण्यापुण्यत्वं तदपेक्षं यथा स्यादित्यर्थः । दुर्वाकरत्वस्य रत्वस्य पुत्वादिस्पर्शस्य चाग्रे दर्शनीयत्वात् । अत्र मयैतत् कृतं नवेति प्रतिज्ञामुच्चार्य अग्नो जले वा हस्त प्रक्षिपेत् । एतन्मिथ्यात्वे मम सुक्कत नश्येदिति वा ब्रूयात् । नतु अग्निपरीक्षां जलपरीक्षां वा अथ शपथः ।

·२२८ व्यवहारतत्त्वम्। कुर्यात् इत्यभिप्रायवर्णनं युक्तं तस्यामहाभियोगविषयकत्वेन शपथसमभिव्याहारानहत्वात् । सुक्तादिभिरित्यादिना दुर्वा. सत्याभ्युपग्रहः । तथाच विष्णुः। 'सर्वेष्वेवार्थजातेषु मूल्यं कनकं प्रकल्पयेत् । नत्र कृष्णलोने शूद्र दुर्वाकरं शापयेत् । हिष्णलोन तिलकरं त्रिष्णलोने जलकरं चतुःकृष्णलोने स्वर्णकरं पञ्चक्षणलोन मौतोड़तमहोकरं सुवर्णा ने कोशी दयः शूद्रस्य यथासमये विहिता क्रिया तथा हिगुणेऽर्थे राज- न्यस्य त्रिगुणऽर्थ वैश्यस्य चतुर्गुणऽर्थे ब्राह्मणस्येति'। कृष्णलः काचनत्तिका तमाल्यादूने कृष्ण लोने एवमन्यत्र । मनुः। 'सत्येन शापयेहि क्षत्रियं वाहनायुधैः । गोवीजवाचन- वैश्य शूद्र सर्वस्तु पातक: । पुचदारस्य वाप्येवं शिरांसि स्पर्श येत् पृथक'। ब्राहाणेन मयैतत् कृतं न कृतं वेति प्रतिज्ञामुच्चार्य सत्यमिति वक्तव्यम्। तथैव क्षत्रियेण वाहनायुधं स्पष्टव्यं तथैव वैश्येन गोवीजकाञ्चनानामन्यतमं स्पष्टव्यं शूदेण तु पूर्वोक्तं सर्व. मव प्रष्टव्य तेषां वृथाकतस्पर्शानां पातकहेतुत्वात् पातक- शब्देन निर्देशः। हलायुधोऽप्य वम्। दैवक्रियाविषयमाह नारदः। 'अरण्ये निर्जने राबावन्तवैश्मनि साहसे। न्यासाप- हरण चैव दिया सम्भवति क्रिया' । वृहस्पतिः । 'देवब्राह्मण- पादांच पुचदारशिरांसि च । एते तु शपथा: प्रोता मनुना स्वल्पकारणे। माहसैवभिशाप च दिव्यानि तु विशोधनम् । अत्र शपथदिव्ययोः पृथक्त्वप्रतीतेः। शपथेन दिव्यधर्माः किन्तु वैधे कणि तत्र शौचाथ मानाचमनादिमात्र कार्यम्। दिव्यानि तु दिव्यतत्त्वे कथितानि नाव लिखि. तानि। अवाभियुक्तन शपथः कर्त्तव्य इत्य सर्गः। उभयेच्छ- याभियोलापौत्याह नारदः। 'अभियोक्ता शिरोवर्ती सर्ववैव प्रकीर्तितः । इच्छयान्यतर: कुयादितरो वर्तयेछिरः' । इतरः ·व्यवहारतत्त्वम् । २२८ तथा वा। कात्यायनः । शपथ वर्तृभिन्नः कात्यायनः। 'पाचतुर्दशकादह्रो यस्य नो राजदैविकम्। व्यसनं जायते घोरं स ज्ञेयः शपथ शुचिः'। व्यमनमापत् घोरमतिपौड़ाकरं तथाच कोशाधि- कार यस्य पश्येदित्यनुवृत्ती विष्णुः। 'रोगोऽग्नि तिमरणं गजातमथापि तमशुद्धं विजानीयात् तथाशुद्ध विपर्ययात्'। 'तस्यैकस्य न सर्वस्य जनस्य यदि मम्भवेत्। रोगोऽग्नि तिमरणमृणं दद्यात् दमञ्च सः। ज्वरातिसारविस्फोटगूढास्थिपरिपौड़नम्। नेत्ररुग्गल- रोगश्च तथान्मादः प्रजायते। शिरोरुग्गदभङ्गश्च देविका व्याधयो नृणाम्। तस्यैकस्येति न तु देशव्यापकमरणादिः । मनुः । 'न वृथा शपथं कुर्यात् स्वल्पेऽप्यर्थे नरो बुधः । तथा हि शपथं कुर्वन् प्रेत्य चेह च नश्यति। कामिनौषु विवाह षु गवां भक्ष्ये तथे धने। ब्राह्मणाभ्युपपत्ती च शपथे नास्ति पातकम्'। कामिनौष्विति रहमि कामिनीमन्तोषाथं वृथा शपथ एवं विवाहमिड्यथं गोग्रामार्थम् आवश्यक होमेन्धनाथ ब्राह्मणरक्षाथमङ्गीकृतधनादौ । 'वृथा तु शपथं कत्वा कोटम्य बधमंयुतम् । अनृतेन च युज्येत बधेन च तम्मान्न शपथं कुर्य्यानरो मिथ्यावधेप्सितम्' । कोटस्येति प्राणिमात्रापलक्षणं तबधपापन वृथा शपथकर्ता युज्यत इत्यथः। अर्थनिर्णयः। तत्र नारदः। 'यस्योचुः साक्षिण: सत्यां प्रतिज्ञा म जयो भवेत् । अन्यथा वादिनो यस्य ध्रुवस्तस्य पराजयः। स्वयमभ्युपपन्नोऽपि खचावमितोऽपि सन् । क्रियावसन्त्रीऽप्यहेत परं सभ्यावधारणम् । सभ्यैरवकृत: पश्चात् म शास्यः शास्त्रमागतः' । यस्य वादिनः प्रतिवादिनी वा साक्षिण इत्युपलक्षणाम्। साक्षिलिखितभुतिशपथानां मध्ये. २०-क यमः। तथा नरः।

·२३० व्यवहारतत्वम्। ऽन्यतमप्रमाणं यस्य प्रतिज्ञाया: सत्यत्वप्रतिपादकं स एवं जयी अन्यथा पराजित इति प्रत्येतव्यम्। स्वयमभ्युपपत्रः पात्मनैवाङ्गीकतवपराजयः स्वचUवमितः कम्यस्खेदवैवा. दिना पराजितत्वेनावत: क्रियावसनः माक्ष्यादिना प्राप्तपरा- जयः परमनन्तरं सभ्यावधारगामहंत सभासदां मिथिलानामयं पराजित इति। नि:महे त आकाङ्क्षत म शास्त्रविधिना शास्यः । निणयस्य फलमाह तहम्पतिः । 'प्रतिज्ञाभावनाहादी प्राविवाकादिपूजनात् । जयपत्रम्य चादानात् जयो लोके निगद्यते'। जयपत्रस्य लिखनप्रकारमाह म एव। 'यदत्तं व्यवहारष पृर्वपक्षोत्तगदिकम् । क्रियावधारणापेतं जयपवे- इग्विनं लिखेत्। पूर्व गोतक्रियायुक्तं निगा यान्तं यदा नृपः । प्रदद्याज्जयिने पत्रं जयपत तदच्यते' । कात्यायन: । 'अथि- प्रत्यधिवाक्यानि प्रतिमाक्षिवचस्तथा। नियश्च तथा तस्य यथा चारतं म्वयम्। एतद् यथाक्षरं लेख्यं यथापूर्व निवे. गयेत्। मभामदश्च ये तत्र धर्मशास्त्रविदस्तथा'। भाषोत्तर क्रिया च यत्र माच्यादिकं निणया जयपराजयाव. धारणं निर्णयकालावस्थितमध्यस्थाच त्यादिकं मवं लेखनीयं निरूपणम्य मम्यकत्व प्रदर्शनार्थ तथाहि भाषोत्तलिखनं हेत्वन्तरेण पुनन्यायप्रत्यवस्थाननिषधाधं न हि न रहोमिति मिथ्योत्तरेण पराजितस्य पुनः परिशोधितं मयेति प्रत्यवस्थानं मम्भवति । प्रमागलिखनन्तु पुनः प्रमाणान्तरण न्यायनिषे. धार्थम्। तदाह कात्यायनः । 'क्रियां बलवतो त्यत्वा दुर्व- लात योऽवलम्बते । न जयेऽवते सभ्यः पुनस्तां नाप्नयात् क्रियाम् । निर्णीते व्यवहारे तु प्रमागमफलं भवेत्। लिखितं माक्षिणो वापि पूर्वमावेदितं न चेत् । यथा पक्केषु धान्येषु निष्फलाः प्रासषो गुणाः। निर्णीतव्यवहाराणां प्रमाणम तत ·व्यवहारतत्त्वम् । फलन्तथा'। निणयोत्तरकत्यमाह मनुः । 'अथ ऽपव्ययमानन्तु कारणेन विभावितम्। दापये निकस्या) दण्ड लेशच शक्तितः'। अपव्ययमानम् अपलपन्त अपव्ययमानम् अपलपन्त कारणेन साक्ष्यादि. प्रमाणेन । याज्ञवल्काः। 'ज्ञात्वापराधं देशच कालं बलमा थापि वा। वय: कर्म च वित्तच दगडं दण्डेषु दापयेत् मनुः। 'तोरितं चानुशिष्टञ्च यत्र वचन सम्भवेत् । कृतं तहमती विद्यात् न तत् भूया निवर्तयेत्' । अनुशिष्टसाक्ष्यादि निर्णीतम् अतएव तोरितं प्राड्विवाकादिभि: समापितम् । तहिवादपदं पुनर्न निवर्तयदित्यर्थः । यत्र तौरितानुशिष्टयो- रप्यधर्मकतत्वं मत्वा पराजयो पुनहिगुणं दण्ड मङ्गोकत्व प्रत्यवतिष्ठत तन्त्र पुनाय दर्शनमाह नारदः। 'तीरितं चानुशिष्टञ्च यो मन्येत विधर्मतः। द्विगुणां दण्ड मादाय तत् काय्य पुनरुद्धरत्'। अहिचारं तु विचारान्तरमाह स एव । 'असाक्षिकन्तु यद दृष्टं विमाग ण च तौरितम्। असम्मत मतैर्दष्टं पुनदशनमहति । अमाक्षिकमित्य प्रमाणकोपलक्ष. एम् । याज्ञवल्काः 'दुदृष्टांस्तु पुनदृ ष्ट्वा व्यवहाराबृपेण तु । सभ्या: स जविनोदण्डाविवादाहिगुणं दमम् । माक्षिसभ्याव- सवानां दूषणे दर्शनं पुनः । सुचावसितानान्तु नास्ति पोनभवो विधिः' । साक्षिवचनेन मध्यावधारणेन च प्राप्ताव. सादानां पुनायदर्शनं स्वव्यापारण विरुदभाषादिना प्राप्तावसादानान्तु नास्ति पुनायः। वृहस्पतिरपि । 'पला- यनानुत्तरत्वादन्यपक्षाशयेण च। होनस्य ग्राह्यते वादी न खवाक्यजितस्य च। मनुः । 'बलाद्दत्तं बलाक्तं बलाहा लिखितच्च यत् । सर्वान् बलकतानर्थानकतान् मनुरब्रवीत्। यात्रवल्काः। 'बलोपाधिविनितान् व्यवहाराविवर्त्तयेत्। खोनकमन्तरागारवहिमतांस्तथा। मत्तान्म तातंत्र्यसनि ·व्यवहारतत्त्वम्। तथाच नारदः। बालभीतादियोजितः । अमम्बन्धकृतश्चैव व्यवहागे न मिहति'। उपाधिश्छन्नमिति शूलपाणि: । उपाधिर्भयादिरिति विज्ञान- खरः। तन्मसे भौतादियोजित इत्यक्तवचनेन पौनरुक्तम् । वहिर्गामः वहिर्देश:। मत्ती मद्यादिना उन्मत्तो वातादिना व्यसनी द्यताद्यामतः। अमम्बन्धो वादिनियुक्तव्यतिरिक उदासीनः। प्राटिपटादम्वतन्त्रदामपत्चाटेग्रहणम् । 'स्वतन्वोऽपि हि यत् कार्यं कुर्य्याचाप्रकतिं गतः । तदप्यकतमेवाहुरवातन्त्रम्य हेतुतः। कामक्रोधाभिभूता वा भयव्यमनपीडिताः। रागहे पपगैताच जेयास्त्वप्रकृतिं गताः । तथा दामकतं कार्यमलतं परिचक्षते । अन्यत्र स्वामिमन्दे. हान्न दामः प्रभुगत्मनः । पुत्रेण च कृतं कायं यत स्याद- च्छन्दतः पितुः। तदप्यकतर्मवाहुर्दासपुत्त्रौ च तो ममौ'। एतच्च कुट म्ब भरणातिरिक्तविषयं 'कुटम्बार्थेऽभ्यधौनोऽपि व्यवहारं यमाचरेत् । स्वदेश वा विदेश वा तं ज्यायान विचालयेत्' इति मनुवचनात् कुटम्बमवश्यभरणीयम् । अभ्य- धीनः परतन्त्रपुत्रदामादिः। व्यवहारमृणादिकं ज्यायान् न विचालवत् अनुमन्य त । 'स्वातन्त्रान्तु स्मृतं ज्येष्ठं ज्येष्ठ गुण वयः क्तम् । प्रजाः सर्वाः स्वतन्त्रः पृथिवीपतिः । अखतन्त्रः स्मृतः शिष्य श्राचार्यस्य स्वतन्त्रता। अस्वतन्त्रा: स्त्रियः सर्वाः पुत्रादामाः परिग्रहाः । स्वतन्त्रतत्र तु ग्रहो यस्य तत् स्यात् क्रमा- सदृशो जेयः अष्टमाहत्मरात् शिशुः । बाल पाषोड़शाहर्षात् पोगण्डोऽपि निगद्यते। परतो व्यव. हारज्ञः स्वतन्त्रः पितरावृते। जीवतोन स्वतन्त्रः स्याज्जरयापि समन्वितः। तयोरपि पिता श्रेयान् वीजप्राधान्यदर्शनात् । अभावे वौजिनो माता तदभावे च पूर्वजः'। परिग्रहा अनु. स्वतन्त्र: तथाच नारदः। अस्वतन्त्रा: गतम्। गर्भस्थैः

·शहितत्त्वम् ।
जीविप्रभृतयः। तथाच बृहस्पतिः। 'पियवाटपुत्र स्त्री.
दासशिष्यानुजीविभिः। यद् गृहोतं कुटुम्बार्थे तद् रहो
दातुमर्हति' कात्यायनः। कुटुम्बार्थमशक्तेन गृहीतं व्याधि-
तेन वा। उपप्लवनिमित्तञ्च विद्यादापत् तन्तु तत्।
कन्यावैवाहिकञ्चैव प्रेत काय्ये च यत् कृतम्। एतत् सव
प्रदातव्यं कुटुम्बन कृतं प्रभोः' । प्रभोरिति कर्तरि षष्ठी तन
प्रभुणा दातव्यमिति रत्नाकरः। वृहस्पतिः ।
वहम्पति:। 'य: स्वामिना
नियुक्तोऽपि धनायव्ययपालने । कुसौद कृषिवाणिज्ये निसृष्टा.
प्रमाणं तत् कृतं सर्व लाभालाभत्र्य योदयम् ।
स्वदेश वा विदेश वा स्वामी तब विसंवदत्' ।
इति श्रीरघुनन्द नभट्टाचार्य विरचितं स्मृतितत्त्वे
व्यवहारतत्त्वं समाप्तम् ।
यस्तु स स्मृतः।
शुद्धितत्त्वम् ।
नयस्तथा।
प्रगान्य मच्चिदानन्दं जगतामौश्वरं हरिम्। शदितत्त्वानि
सवोत्यै वक्ति श्रीरघुनन्दनः। महानुगमनं नार्या योगसिद्धि-
नानाफलं तथैकस्माहाधादेकफलं क्वचित् ।
अशोचमकरो वृद्धिः स्वल्पस्य गुरुसकरात्। दिनहय त्रयाभ्याञ्च
पूर्वाशोचसमापनम्। अशौचान्तदिने कृत्यं जननेऽपि च
मुण्ड नम्। अन्याशौचस्य मध्ये तु जातकर्मादिका: क्रियाः ।
गर्भमावे तथा शौचं स्त्रियां बालेऽथ सदगुणे। कलौ तत्प्रति-
षेधश्च पक्षिणोलक्षणन्तथा । विदेशस्थस्य चाशोचं मपिण्डा-
देरगौच कम्। त्यागस्तत्र च सध्याद चिग्राह्यनिर्णयः ।

·शुहितत्त्वम् । अशौचं मृत्युभेदेन सद्य: शौचमनन्तरम्। शवानुगमनाशौच. मङ्गास्पृश्यत्वनिर्णयः । द्रव्य शुद्धिविचारश्च सूतिकास्पर्शने पितुः । भत्त: मपत्नवाश्चाशुद्धिरे काहमरणहये । मुमूर्षमृतकृत्यादि तथापर्ण नरक्रिया। उदकादिक्रिया तत्र प्रेतस्नान च वाममः । एकत्वं हित्वमन्यवादयः सम्बन्धवाचकः । प्रेतक्रियासु सम्बछियजुषां तपंण मटा। गोवातिन सानोक्तिः शोका- पनोदनादिकम। विण्डोटकादिदानञ्च रात्रावपि च सा क्रिया। अशोवान्तहितोयाहः क्लत्वं दानं वृषत्यांजः। प्रेत- क्रियासु मंचे पादधिकागिनिणयः। मपिगडादिभिदाशीचं मंक्षेपोऽन्त्यष्टिपतिः ।। निरुप्यन्तेऽत्व संक्षेपात् सतां सुद- मभीमता। अथ महानुगमनम्। अङ्गिराः। मृत भत्तरिया नारी समारोहेडुताशनम् । मारुन्धती ममाचाग स्वप्नीक महो. यते। तिनकोट्याऽई काटौ च यानि लोमानि मानवे: तावन्त्यम्दानि मा स्वर्ग भतारं यानगच्छति । व्यालग्राही यथा व्यालं बनाद द्वरत बिलात् । तदभतारमादाय तेनेव सह मोदते । माटक पटकाव यत्र कन्या प्रदौयत: पुनाति त्रिकुल्लं नारी भारं यानुगच्छति । तत्र सा भत्त परमा परा परमलालसा। कोड़त पतिना साई याव- दिन्द्राश्चतुर्दश' । भत्त परमा भर्ती परमा यस्या: मा तथा परा परमलालसेत्यत्र स्तयमानामगेगणति ब्यासेन पाठ तम्। 'ब्रह्मनो वा कृतघ्नो बा मित्रघ्ना वापि यो नरः। तं वै पुनाति सा नारी इत्याङ्गिरसभाषितम्। साध्वीनामेव नारीणामग्निप्रपतनादृत । नान्योधर्मो हि विजेयो मृते भरि कहिचित्'। या नारीत्युपादानात् सहमरणाभावपक्षोऽाय भूचित: नान्योधर्म इति तु सहमरणस्तुत्यर्थम्। तथाच ... - ·शुद्धितत्त्वम् । तपणं पुत्व- विष्णुः । 'मृते भर्तरि ब्रह्मचर्य तदन्वारोहणं वा' इति । ब्रह्मचर्य मैथुनवर्जनं ताम्बूलादिवर्जनञ्च यथा प्रचेताः । 'ताम्बूलाभ्यञ्जनञ्चैव कांस्यपावे च भोजनम् । यतिव ब्रह्मचारी च विधवा च विवर्जयेत्'। अभ्यञ्जनमायुर्वेदोला- पारिभाभिकम्। यथा 'मूद्धि दत्तं यदा तैलं भवेत् सर्वाङ्ग- सङ्गतम्। स्रोतोभिस्तपैयेहाहू अभ्यङ्गः म उदाहृतः। तेल. मल्प यदङ्गषु न च स्याहाहुतर्पणम्। सामाष्टिः पृथगभ्यङ्गो मस्त कादो प्रकीर्तितः'। स्मृति: । 'एकाहारः सदा कार्यो न हितीयः कदाचन। पयशायिनी नारी विधवा पातयेत् पतिम् । गन्धद्रव्यस्य सम्भागो नैव कार्य स्तया पुनः । तपंगां प्रत्यहं कार्य भत्तस्तिलकुशोदकः' । एतत्त पौवाद्यभावविषयमिति मदन पारिजातः। 'वैशाखे कात्तिक माघे विशेषनियमञ्चरत् । स्नानं दानं तीर्थयात्रा विष्णो- र्नामग्रहं मुहुः । साध्वोमाह हारीतः। 'प्राति मुदिता हृष्ट प्राषित मलिना कशा। मृत म्रियेत या पत्यौ साध्वी जया पतिव्रता'। इति छन्दोगपरिशिष्टीयमिति कल्प- तरु.'। साध्वीप्रमादेन लोकधारणमप्याह मत्स्यपुराणम् । 'तस्मात् साध्वा स्त्रियः पूज्याः सततं देववज्जनः। तासां राज्ञा प्रसादन धार्यते च जगत्त्रयम्' । महाभारते। 'अव. मत्य च या: पूर्व पतिं दुष्टेन चेतमा। वर्तन्ते याश्च सततं भर्तृणां प्रतिकूलतः। भवनमरणं काले याः कुर्वन्ति तथा. विधाः। कामात् क्रोधात् भयान्मोहात् सर्वा: पूता भवन्तु ता:'। अत्र च ऐहिकब्रह्मघ्नपतेर्दाहनिषेधात् जन्मान्तरोय. तत्पापवत एव सहमरणनोहारः। ब्रह्मपुराण। 'देशान्तर- मृत पत्यौ साध्वी तत्पादुकाहयम्। निधायोरसि संशहा प्रविशेजातवेदसम्। ऋग्वेदवादात् साध्वी ना न भवेदात्म- ·पादितत्त्वम् । घातिनी। बाहाशीचे निवृत्तं तु श्राई प्राप्रोति शास्त्रवत् । ऋग्वे दवादात् 'इमानावीरविधवा' इत्यादिमन्त्रात्। एवञ्च अङ्गिरो ब्रह्मपुराणवचनपयालोचनया। ब्राह्मण्यादिसकल- भार्याणां स्वगतभर्तगतफलविशेषार्थिनीनां गर्भवती बाला- पत्यादिव्यतिरिक्तानां सहमरणानुमरणयोरधिकार इति । विवादकल्कतरुरत्नाकरी। तत्र ब्राह्मण्याद्यनुमरणाधिकारी ऽसङ्गतस्तस्यास्तनिषेधात्। तथाच मिताक्षरायां देवबोध- कतयाज्ञवल्काटीकायाञ्च गोतमः। 'पृथचितिं समारुह्य न विप्रा गन्तुमर्हति' । तस्माद ब्राह्मण्याः सहमरणमेव इतग- सान्तुभयमिति कल्पतरुरत्नाकरशद्धिचिन्तामणिषु पादुकाहय मिति दर्शनात पाटुकादिकमित्यपपाठः किन्तु पादुकाहय मित्यपलक्षणम् उशनमा विप्रेतरामां द्रव्यविशेषमनुपादाय पृथचित्यारोहणमात्रोतः। यथोशना: 'पृथकचितिं समा- रुह्य न विप्रा गन्तुमहति । अन्यामामव नारीणां स्त्रीधर्मोऽय परः स्मृतः'। मदनपारिजातोऽप्यं वम् । शिष्टाचारोऽपि तथा। कत्यतत्त्वार्गवे वृहबारदीयम । 'बालापत्याश्च गर्भिण्या ह्यादृष्ट तवस्तथा। रजस्वला राजसूतं नारोहन्ति चितां शुभे'। राजसूत इति मगरमातुः सम्बोधनम् । वृहस्पतिः। "बालसम्बईनं त्यत्वा बालापत्या न गच्छति। सूतिका च रक्षेदर्भञ्च गर्भिणी'। एवमन्यतश्चेद बालसम्बईनं स्यात्तदा तस्या अप्यधिकारः। व्यासः । 'दिनैकगम्यदेशस्था साध्वी चेत् कनिर्णया। न दहेत् स्वामिनं तस्या यावदा- गमनं भवेत्। भविष्यपुराणे। तीयेऽह्नि उदक्याया मृत भर्तरि वै हिजाः। तस्वानुमरणार्थाय स्थापयेदेकरात्र कम्'। तस्य भर्तुः तथा 'एकां चितां समासाद्य भर्तारं यानुगच्छति । तद यः क्रिया कर्त्ता स तस्याच कियाधरेत्। एतच रजस्वला ·शुद्धितत्त्वम् । २३७ २ पिण्डदानपर्यन्तम्। 'यस्याग्निदाता प्रेतस्य पिण्डान् दद्यात् म एव हि' इति वायुपुराणकवाक्यत्वात्। ब्रह्मपुराणे 'श्राव. येटु भर्तजायान्तु स्वभर्तकुलपामिमाम् । चितामारोपयन् प्राज्ञः प्रमृते धर्ममुत्तमम् । इमा: पतिव्रता: पुण्याः स्त्रियो याया: सुशोभनाः। मह भर्तशरीरेण संविशन्तु विभावसम् । एवं श्रुत्वा ततो नारी श्रद्धाभक्तिसमन्विता। पिटमधेन यज्ञेन दृष्ट्वा स्वर्गमवाप्नयात्' प्रमृत भत्तरि इति शेषः पिढमेधेन यनेन चितारोहणरूपेण। पाटुकाइयग्रहणपूर्वकानुमरणे- ऽपि मह भर्तशरीरेणेत्यनहः प्रयोज्यः। देशान्तरमृत पत्या- वित्यादिना शरीरप्रतिनिधित्वेन तदीयद्रव्यविधानात प्रति- निधौ च यथाश्रुतमन्त्रपाठमाह कात्यायनः। 'शब्दे विप्रति- पत्तिः' इत्य तहिवतमकादशीतत्त्वे । न च 'अग्निजल प्रवि- टानां भृगुसंग्रामटेशान्तरमतानां गर्भाणां जातदन्तानां मरणे विरात्रेण शुद्धिः' इति काश्यपवचनात् मह मृताया अप्यग्नि- प्रवेशेन विरात्राशौचं तत्रैव तस्याः पिण्डदानमिति वाच्यम् । प्रागुतब्रह्मपुराणे पृथचितिसमारोहणमात्रे यहाशौच- विधानात् अन्यत्र भर्न तल्याशौचप्रतीते: महमरणे काश्यपोक्त- विरात्राशौचाङ्गीकारऽपि तस्याशौचस्य वृया पत्यशौचकाला- वधिस्थायित्वम्। 'अन्तर्दशाहे स्याताञ्चेत् पुनमरणजन्मनौ। तावत् स्यादचिविप्रो यावत्तत् स्यादनिदशम्' इति मनता- शौचसङ्करे पराशौचस्य पूर्वाशौच कालावधिस्थायित्वप्रतीत: । ततश्च यथाशीचकालसङ्कोचे तन्मध्य एव सङ्कलय्य पिण्डदान तथाशीचकालबद्धावपि यावदशौचं यथाक्रम दश पिण्डा देया इति। अतएव जिकनीयान्त्येष्टिविध्यनुमरणविवेकयो- क्सः। 'संस्थितं पतिमालिङ्य प्रविशेद या हुताशनम् । तस्याः पिण्डादिकं देयं क्रमश: पतिपिण्डवत्' । विष्णुः ।

·शुद्धितत्त्वम् । पश्चादर्थः । अतोते 'अन्विता पिण्ड दामन्तु यथा भर्तर्दिने दिने। तदन्वारोहिणी यस्मात् तस्मात् मा नात्मघातिनी'। अत्रानुः सहार्थः पति- मालियेत्यनेनैकवाक्यत्वात् स्वाम्यशौचाभ्यन्तर पृथञ्चिता. मृतायाव्य हेण पिण्डदानं खाम्यशोचापगमे तु श्राद्धम् । 'अन्वितायाः प्रदातव्या टश पिण्डास्त्य ह ग तु। स्वाम्यशोच- व्यतीतं तु तस्याः श्राई विधीयते' इति जिकनकृतपैठौनास- वचनात् । अग्निपूराणस्ये टमिति शूलपाणिः । अत्रानुः तु भत्रशोचे पाटुकायमुपादाय ज्वल- दग्निप्रवेश ग्रहाशी च व्यवस्थ या पिण्ड दानं चतुर्थीदमे श्राई पूर्वोक्त ब्रह्म पुरागवचनात् । यत्र तु भर्तः संग्रामहतत्वादिना मद्यः शोचं सत्र पृथकचितामृताशौचस्य पूर्वोक्तब्रह्मपुराणषच. नात् विगत्रत्वेन बहुकालव्यापित्वनाघद्धिमत्त्वात् तेनैव पूर्वा- शोचस्य व्यपगमात् तत्र भर्नरपि त्राहण पिण्ड दानं तत्रापि एकचितारोहणे भत्रशोचव्यपगमात् शुद्धिः। संस्थितं पति- मालिङ्ग्यं ति अन्विता पिण्ड दानमिति पूर्वोक्तवचनाभ्याम् अग्नि- प्रवेश सुमन्तुना सद्यःशौचविधानाच्च। यथा 'भृग्वग्निजल. मंग्रामदेशान्तरस्थमंन्यास्य नशनाशनिमहाध्वनिकानाम् उदक- क्रिया काया मद्यःशोचं भवति' इति । भृगुरुञ्चदेश: महा. ध्वनिकः पुण्याथं हिमालयावधिकमहापथगमनन संपादित. न चेतत् मद्यः शौचं नित्य वेटाध्यापकैरग्निहोट. भिश्च एकाहाशौचिभिश्च कर्तव्यमिति हारलतादत्तविषयत्वेन नेतहिषयकमिति वाच्यं तन्मात्रविषयकत्ये प्रमाणाभावात् सामान्यमुख प्रहत्ततया वचनान्तरसंवादितया चैतहिषयक मिति अन्यथा काश्यपोतत्रिरावाशौचमपि अग्निजलसंग्राम प्रविष्टानां प्रमादादेव मरण इति हारलतादर्शनादनमरण- विषयकं न स्यात् तस्मात् काखपवचनं ब्रह्मपुराणसमान- मरणः ।

·शक्षितत्वम् । २१८ विषयकमिति सुमन्तुवचन संग्रामहतभत सहगमनविषय- कमपौति। न च पत्र योगसिधधिकरणविरोधान ममुञ्चित- फलसिद्धिरिति वाच्यम् । योगमिधधिकरणे हि यः पुचकामो यः पशुकाम इत्यादिना यज्ञक्रतूनुपक्रम्य एकस्मै वा कामा- यान्ये यज्ञक्रतव आह्नियन्ते मर्वेभ्यो दर्शपोर्गामासावित्युक्त तत्र तत्तहिधिवाक्येषु निरपेक्षफलश्रुतेः कामनाभेदान कर्वेक्यं ततश्च सर्वशब्देन प्रकृतवाचिना निरपेक्षाणामेव पुत्वादिफलानां दर्शपौर्णमाससम्बन्धेऽवगत प्रयोगभेदादेव भवतु तत्र तत्तत् फलसिद्धिः तथाच तदधिकरणसिद्धान्तसूत्रं योगमिद्धिा अर्थ- स्योत्पत्त्ययोगित्वादिति । अग्यार्थः । वाशब्दः सिद्धान्तद्योत- नार्थः सर्वेभ्यो दर्शपौर्णमासावित्यत्रार्थस्य तत्तत्फलस्य योगेन प्रयोगभेदेन मिहिः उत्पत्त्ययोगित्वात् सर्वशब्दानुकर्षणीयानां यः पुचकामो यः पशुकाम इत्यादावुत्पत्तिवाक्ये फलानां युग- पदसम्बन्धात्। न चार्थस्य नानाविधस्य उत्पत्त्ययोगित्वात् महे. न्द्रादितत्तल्लोकवामादीनाम् एकदोत्पत्त्यमम्भवादिति व्याख्यानं युक्तमिति वाच्यं तड़ागोत्सर्गादौ एकस्मात् कर्मण: क्रमिक- नानाफलोतः। तथाच मत्स्यपुराणम् । 'एतान्महाराज- विशेषधर्मान् करोति योामतिशबुद्धिः। स याति रुद्रा. लयमाशु पूतः कल्पाननेकान् दिवि मोदते च। अनेकलो. कान् समहस्तपादौन् भुला पगई हयमङ्गनाभिः। महैव विष्णोः परमं पदं यत् प्राप्नोति तयागबलेन भूयः'। तथे- हापि सर्वनाम पदाभावादार्थवादिकफलानि समुच्चितान्येव कामनाविषया लाघवात् प्रार्थवादिकसमुच्चितनानाफलविषय- कविधिरप्य क एव कल्पाते लाघवात् न हि निमित्तमाधारण्ये बाधकं विना नैमित्तिकानां पयायता सम्भवति वहिसामोप्य दाइप्रकाशयोः पयायताया प्रदर्शनात् तस्मात् सक्तदनुष्ठितेन ·२४. शहितवम् । कर्मणा यथैकं फलं निष्पाद्यते तथा बाधकं विना फलान्तर मपि विनिगमकाभावात् । ज्योतिष्टोमादेस्तु यष्टिवर्षाव- च्छित्रफलश्रुतेः पृथगनुष्ठानादेव पृथक्फलसिद्धिः अन्यथा पष्टिसंख्याद्यभिधानं व्यथं स्यात्। यत्र तु कर्मफले काल- विशेषो नोक्तस्तत्रापि तत् कर्मसंपादकानुरूपेण कालविशेषो बोध्यः फलस्य कमनिष्पत्तस्तेषां लोकवत् परिमाणतः फल- विशेषः स्यादिति न्यायात्। तेषां कर्मणां लोकवत् क्ष्यादि- कवत्। तथाच मत्स्य पुराणे। 'पौरुषं देवसम्पत्त्या काले फलति पार्थिव । वयमतन्मनुष्याणां पिण्डितं स्यात् फला. वहम्। वषष्टिसमायोगाद् दृश्यन्ते फलसिद्धयः । तास्तु काले प्रदृश्यन्त नेवाकाले कथञ्चन' पौरुषं पुरुषसाध्य ऐहिक- क्रियावृन्दं दैवं सुखाद्युत्पादनोन्मुखीभूतादृष्टं पूर्व जन्मना कृतं तथाच याज्ञवल्करः । 'तत्र देवमभिव्यतं पौरुषं पूर्व- दैहिकम्'। अभिव्यक्त फलोन्मुखीभूतं काले तत्तत् काले तत्कार्यजननोन्मुखीभूत अतएव सनिबन्धुभिर्बाधकं विना एकस्मात् प्रायश्चित्तात् नानापापध्वंस इत्युक्तम्। तथा वृषोत्- सर्गजलाशयोत्मगदुर्गापूजा तन्माहात्मापाठनन्दागङ्गास्नाना- दिषु एकशालोतमिलितफलवाचकपदयुक्तानि सङ्कल्पवाक्या- न्युतानि तथाच भवदवभट्टाः। 'एकमे वा कामायान्य याकतव आहियन्ते' इति संकौयं सर्वेभ्यो दर्शपौर्णमासा- विति प्रयोगभेदविधानाद् भवतु तत्र पृथगनुष्ठानसाध्यत्वं ब्रह्मबधप्रायश्चित्त तथाभूतं पृथगनुष्ठानसाध्यत्वप्रतिपादक- वचनाभावात् अनेकफलानाच तन्त्रेण दशहरान्यायेन एक- कामनाविषयत्वसम्भवात् तन्त्रत्वमित्याहुः हरिनाथोपाध्या. यास्तु वृषोत्मर्गफलान्युद्दिश्य एतानि च अर्थवादिकफलानि समुचितान्येव कामनाविषयः पुरुषविशेषणत्वस्य कल्पात्वात् ·शक्षितस्वम् । २४१ सपाच मिलितानामेककामनाविषयत्वकल्पना अग्नीषोमयो- रिव देवतात्वे लाघवन्यायस्य विशिष्टत्वादित्याहुः । अथवा यत्र तारा औरधीयोत तस्य पितरो वृतकुख्या: मधुकुन्याः वा परन्ते इत्ववापि वैकल्पिकान्वयोपगमे जातेष्टिनयमन प्रस. कात् लाघवाहिकल्पेऽष्टदोषाच एकस्य कार्यस्य नियोज्या- काइयां सकलार्थवादोपस्थितफलकाम एक एव नियोज्यः खौतिस्तथाापीति। अथानुत्पनब्रह्महत्यादिपतिकाया- स्तत्पूतत्वरूपफलवाधात् तत्तकामनाविरहेण अनधिकारः स्यादिति चेत् उक्तयुक्त्या समुश्चितफलसिडेरनन्यथासिदार्थ- वादबलेन सन्दिग्धपापध्वंसकामनाया एवाधिकारो मङ्गल- वत्। सति जन्मान्तरोये तादृशपातके संसर्गादिकते वा तहसोऽपि जायते असति तु न तथाप्रतियोगिरूपसहकारि. विरहात् निर्विघ्नस्य कृतमङ्गलवत्। महादानानणयोऽप्ये. वम्। एवं दशहरादावपि अतएव विश्वामित्रेण पापसन्दे हैऽपि प्रायश्चित्तमुक्तं यथा 'कच्छचान्द्रायणादीनि शुद्याभ्युदय- कारणम् । प्रकाशे वा रहस्य वा संशयेऽनुक्त केऽस्फटे'। अनुक्तकेतिपातकाद्यष्टान्यतमत्वेन विशेषतोऽनुक्तके प्रकौर्णक इति यावत् प्रस्फुटे अनाते। वस्तुतस्तु मिलितफलदान- योग्यानामपि पाहादिकर्मणां प्रत्येकफलसम्पादकत्वं तथाहि अर्थतन्मनुः 'वाइशब्दं कर्म प्रोवाच प्रनानिःश्रेयसार्थम्' इति आपस्तम्बोलादिविशिष्टफलार्थिनः केवलरागिणः केवल- मुमुक्षोरपि प्रत्येकफलमितिः सानादि वैदिककर्मण पर- सम्पादकत्वनियमात्। तथाच मार्कण्डेयपुराणं 'पितृनमस्ते दिवि ये च मूर्ताः स्वधाभुजः काम्यफलाभिसन्धौ। प्रदान- समा: सकतेणितानां विमुनिदा येऽनभिसंहितेषु'। पनभि. अस्तिषु काम्यफलेषु इति शेषः । अतएव ग्रहयो अध्यायुः २१-क ·२४२ सहितत्त्वम्। पुष्टिकामो वेति समस्तपदोपात्तानामपि प्रत्ये कफलकामना- सम्बन्ध इति भूपालः । एवञ्च 'ऋग्भ्यां हाभ्यां तिलब्रीहि- गोधमयवकल्पितम्। हविः प्रजुहुयालक्षं वासरेवेकविंशती' इति बौधायनवचने तिलादीनां मति सम्भवे समुश्चयः अमति विकल्प इति कर्मविपाके विखेवरभट्टाः । एवञ्च समाधिना त्यताटेहस्य मुक्तस्य धृतराष्ट्रस्य पोटजाग्निना टेहटाहकाले तत्पत्नया गान्धा- अग्निप्रवेशदर्शनाटिटानों काश्यादितस्त्र मकस्यापि पत्य स्तत्पत्नया: महमरणं सङ्गच्छते। धौभागवते मदनम्। 'दह्यमानोऽग्निभि हे पत्युः पत्नी सहोटजे । वहिस्थिता पतिं माध्वी तमग्निमनुवैक्ष्यति। अनुवेक्ष्यति अग्निप्रवेशनं करिष्यतीति युधिष्ठिराय नारदस्य भविष्यत् कथनम्। 'दयितं यान्यटेशस्थं मृतं श्रुत्वा पतिव्रता। समा- गेहति शौघाग्नौ तस्याः मिनि निबोधत' इति व्यासवचना- दिना सहमरणानुमायोनिरवकाशनैमित्तिककाम्यब्बेन मल- मासाटावपि कर्त्तव्यता 'नैमित्तिकानि काम्यानि निपतन्ति तथातथैव कार्याणि न कालस्तु विधीयते' इति टक्षवचनात। तदयं प्रयोगः। पुत्रादिना खग्योतविधिना अग्नी दत्ते ज्वलितायां भर्त्तचितायां मगन्त्री साध्वी धाता परि- हितमौतवासोयुगा कुशहस्ता प्रामुखौ उदङ्मुखो वा दैवतीर्थ नाचान्ता तिलजल कुशवयमादाय श्रोम् तत्मदिति ब्राह्म गोरुच्चारिते नारायणं संस्मृत्व नमोऽद्य पमुके मासि पमुके पक्षेऽसुकतिथौ अमुकगोवा श्रीमती प्रमुको देवी पर- मतीसमाचारत्वपूर्वकस्वर्गलोकमहीयमानत्वमानवाधिकरणक- लोमममसंख्याब्दावच्छिवस्वर्गवासभर्तृ सहितमोदमानत्वमा पिढ़ श्वशरफुलत्रयपूतत्वचतुर्दशेन्द्रावच्छिन्नकालाधिकरणकास यथायथा।

·रहितत्त्वम् । रोगणस्तूयमानत्वपतिसहितकौड़मानत्व ब्रह्मन कतघ्न-मिवन- पतिपूतत्वकामा भत्त ज्वलचितारोहणमहं करिष्ये इति अनु- मरण तु भत्त ज्वलचितारोहणमित्यत्र ज्वलच्चिताप्रवेशेन भर्वनमरणमिति सङ्कल्पा अष्टौ लोकपाला आदित्य चन्द्रा- निलाम्न्याकाशभूमिजल दयावस्थितान्तर्यामि--पुरुषयमदिन- गत्रिसन्ध्याधर्मा युयं साक्षिगो भवत ज्वलचितारोहणेन भत्त- शरीरानुगमनमहं करोमोति अनुमरणे तु भर्तृ शौरानुगमन- मित्यत्र भत्रनुमरणमित्युच्चार्य ज्वलचिताग्नि नि:प्रदक्षिणी- कृत्य प्रोम् इमा नारी रविधवा: सपनौरजनन सर्पिषा संविशन्तु पनवरोऽनमौरा सुरना प्रारोहन्तु जलयोनिमग्ने इति ऋग्वेदोक्लमन्चे 'प्रोम् इमाः पतिव्रता: पण्या: स्त्रियो यायाः सुशोभनाः। सह भक्त शरीरेण संविशन्तु विभावसुम्' इति पौराणिके मन्त्रे च ब्राह्मणेन पठिते नमो नम इत्युच्चार्य ज्वलचितां समारोहेत्। आपस्तम्बः । 'चितिभ्रष्टा तु या नारो मोहाहिचलिता भवेत्। प्राजापत्येन शुडेरत्तु तस्माहि पापकर्मणः'। पाश्चात्यनिर्सयामृत स्मृत्तिः । एकचित्यां समारूढ़ी दम्पती निधनङ्गतो। पृथक्शाई तयोः कुर्या- दोदनन्तु पृथक् पृथक् । विद्याकरता स्मृतिः। एकाईन मृतानान्तु बहनामथवा हयोः । तन्त्रेण श्रपणं कृत्वा पृथक शाह प्रवर्तयेत्'। यत्तु 'यदा नारौ विशेदग्निं स्वेच्छया पतिना सह। अशौच मुदकं तस्याः सह भर्ने ति निथितम् । लिथ्यन्तरमृतायास्तु पृथक् थाह न विद्यते'। इति चतुर्भुज- भट्टाचार्यकृतयमवचनाद्भिवतिथिमृताया अपि पत्यम तिथी थाहमिति हरिदासतर्काचार्याः तव अस्य वचनस्यामूलत्वात् समूनलेऽपि आइपदं पिण्डपरम्। एकोद्दिष्टं मृताहनोति यमवचनविरोधात्। ।

·३४४ शस्तित्वम्। पथाशौचसारः। मनुः 'अन्तर्दशाह स्वाताशेत पुन- मरणजन्मनौ। तावत् स्वादशुचिर्विप्रो यावत्तत् स्यादनिर्द- शम्' इत्यनेन परजातस्य पूर्वजाताशौचममानकालौनाशौचस्य सोचं विना शुहेरजन्यत्वात् पूर्वाशौच कालेन पराशौच- कालस्व सङ्कोचोऽस्तु स्वल्पकालौनाशौचस्य तु वृधि विनापि पूर्वाशीच स्थितेरशहिभविष्यतीति सत्र कथं महमरण हडि. कता इति चेव शाम तथोतात्वात् यथा 'ममानाशौचं प्रथम प्रथमेन समापयेत् । प्रममानं हितोयेन धर्मराजवचा यथा'। प्रथमाईपतितं ममातोयाशौचं प्रथमन समापयेत् अव प्रथ- माईपतितत्वेन विशेषोऽघहिमदाशौचविषयः। अघडिम- दाशौचमूई चेत्तेन शयति। अथ चेत् पञ्चमों गत्रिमतीत्य यरतो भवेत्। अघडिमदाशौचं तदा पूर्वण शुद्ध्यति' इति कूर्मपुराणवचनात् एकस्मादशौचजन्मन ऊर्छ परत: वृक्ष- वच्छास्त्र व्यवहार इति न्यायात सेनाशौचकालमध्ये यद्यघ. हिमदाशौचं तदा तनाघहिमता हितोयेन शुद्धिः । अस्थाप- अथ चेदिति परतोऽशौचकालावधेः प्रातिलोम्येन पश्चमी रात्रिमतिक्रम्य यदि भवति पूर्वाशौचप्रथमाई इति यावत्तदा प्रथमेन शुडिगिति शङ्खवचनै कवाक्यत्वात् अन्यथा क्रमिकपरत्वस्यातीत्ये त्यनेन लब्धत्वात् परत इत्यस्यानर्थक्या- पत्तेः अघहिमत्त्वन्तु सपिण्ड जननाशोचापक्षया स्वपुत्र- जननाशौचस्व सपिण्ड मरणापेक्षया पिटमाटभर्तमरणा- शौचस्य च यत: वपुत्रजनने नानात् पूर्वमङ्गास्पृश्यत्वमन्यत्र न तथा। मापिसभर्तृणां महागुरुत्वात्तेषां मरणे हादश रावमक्षारलवणानाशनं सपिण्डमरणे त्रिरावं यथा कूर्म- पुराणं 'सूतके तु सपिण्डानां संपर्थो नैव दुचति। सूतकं सूतिकाञ्चैत्र वर्जयित्वा नृणां पुनः'। सूतकं पितरं नृणां वादमाह।

·शक्षितत्त्वम् । लन्तु विधीयते। संस्पर्शकर्तृणाम्। संवतः। 'जाते पुत्रे पितुः घानं सचे- माता शुद्धग्रहशाहेन मानात्तु स्पर्शनं पितुः'। शुडेवत् स्पर्शमात्रे उत्तरवाक्ये तथा दर्शनात् । सपिराडमरणं प्रकृत्याखलायनः । 'विरानमक्षारलवणावा. शिनः स्यादशरात्रं महागुरुष्विति'। महागुरुनाह विष्णुः । 'वय: पुरुषस्य महागुरवो भवन्ति पितामाताचार्यश्चेति' भाचार्यश्च 'उपनौय ददद्देदमाचार्यः स उदाहृतः' इति याज्ञवल्कत्रोत: । तन्मरण विरानाशौचित्वेन नैतानियमः । पत्युर्महागुरुत्वमाह रामायणे सौता प्रति अनसूयावाक्यम् । 'नातो विशिष्टं पश्यामि बान्धवं वै कुलस्त्रियाः। पतिन्धु- तिभा दैवतं गुरुरेव च । शातातपः। 'गुरुरग्निहि- जातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः । पतिरको गुरुःस्त्रीणां सर्वत्राभ्यागतो गुरुः' इति प्रत्रैकपदेन दत्तस्त्रीणां पिटमाट- व्यावृत्तिः । प्रवाशौचस्याघडिमविशेषणेन तद्रहितऽपि अशौच मात्र पूर्वा पराईपतितत्वेन व्यवस्था मैथिलीला हेया र अतएव नवदिनाभ्यन्तरपातिनि तुल्याशोचे तु प्रथमेन समा. पनं बोधायनोक्लम् । यथा 'अथ चेद्दश रावा: सनिपत युराद्य दशरात्रमानवमाद्दिवसात्' । दशरात्रा इति 'शाहिनी दशाहेन हादशाहन भृसिपः । वैश्यः पञ्चादशाहेन शूद्रो- मामेन शुद्धति' इति मनतवस्त्र जात्य वा शौचघरम् । . वमादिति च तत्तदुपान्त्यदिनपरम् एवं पञ्चमी रात्रिमित्यपि सखजात्य काशी चाईपरं 'समानाशौचं प्रथमे प्रथमेन ममा- पयेत्' इत्ये कवाकरत्वात्। असायं दशरावमित्याद्यपदमेक- परं तथाच पूर्णा शो चपूर्वाई समानाशीचपाते पूर्वेण उपाय- दिनाभ्यन्तरे चेत् तदा परेण अन्यदिने महागुरुनिपातेऽपि दिनहयादितिरिति मिश्रा:तब पाद्यपदस्यैकार्थत्वे लक्षणा- प्रान- ·२४६ शद्धितत्वम् । एवञ्च यदि पत्तेः 'अन्तर्दशाहे स्याताञ्जेत् पुनमरणजन्मनी' इति जनना- शौचमध्य इति 'अथ चेद्दशगवाः सन्निपत युः' इति समान लघुचाशौचमित्यादिमनुविषणु बौधायनन घुहारौतवचनानामे क- वाक्य तया उपान्त्यदिनमध्ये अशौचान्सरपाते पूर्व णैव शुद्धिः । अन्यथा अघाडमदाशौचामत्यादिवचन अवधि पदस्यानी. क्याच्च । अममानमिति अममानं पूर्वजातं जननाशोचं हितीयेन मरणाशौच कालेन ममापयेत्। 'सूतके मृतक चेत् स्यान्म तर्क सूतक तथा । मतन मूत गच्छे नतरत् सूतकेन तु इति ननुहारोतवचनेकवाक्यत्वात् । जननम्य परभाविनावि मरगान ममापन तदा स्वल्पकालोन- स्यापि पूर्वभाविना दो' गा सुतगं समापनम् । प्राङ्गवचनस्य ममानं लघुचाशीमिति पारिजातपाठे सुतरां तथैवार्थः । विष्णुः । 'जननाशोचमध्ये तु यद्यपरं जननं स्यात्तदा पूर्वा. शौचव्यपगर्म शुद्धिः । राविशाप दिनयन प्रभात दिनत्रयेगा मरणागौचमध्य जातिसरा ऽप्यति'। रात्रिशेष इति पुनमकयो: शोर इल्यमगतः शषशब्दस्या स्त्रीलिङ्गत्वात् स्त्रीलिङ्गविशेषगा त्वपि न स्त्रीलिङ्गत्वम्। तन गतिशेषा. ऽवशिष्टो यत्र तत्रावान्यदिन इत्यर्थः। अहःशप हिराव क- मित्यनेनानवमाद्दिवमादित्यनन चकवा जय वात्। प्रभात तविमोयोत्तरप्रभातऽरुणादयातप्रभृति सूर्योदय प्राक्काले। 'प्रभातायाञ्च शवयों सास्कर नाटते तथा' इति विष्णुधर्मो. त्तरवचनात् । उदकमाइ रामंग्रहे। 'रेखामात्रञ्च दृश्यत रश्मिभिश्व ममन्वितम्। उदयं तं विजानीयाडामं कुर्यादिच. पत्र सनिबन्धमिर्दश मदिनाधिकेन दिन हयेनेति व्याख्यानाहिन हयेन पूर्वानीचस्थापि समापनम् । पराशौचमापकालत्वे खनिमित्ताबध्ये व दिनदयं स्यान च अन्यथा ·शक्तित्वम् । यस्य विध्यनुवादवैषम्य भिया नात्य दिनपरिग्रह इति वाच्यं दिन- हयस्य पराशौचमात्र कालत्वेन प्रागप्राप्तत्वेन दशमदिनस्यानु- वादानुपपत्तेः। किन्तु पूर्वाशौचस्यान्त्यदिनमादाय दिनहया. शौचाभिधाने अन्त्यदिनस्य पूर्वाशोचकालत्वेन प्राप्तत्वात सदंशेऽनुवादकत्वम् अपरदिनस्य च अप्राप्तत्वात्तदंशे विधित्व- मिति विध्यनुवादवैषम्यादधि के न व्याख्यानं सङ्गच्छते। न च पूर्वाशौचव्यपगमे दिनयति व्याख्यानाब तथात्वमिति वायं तथा मरणाशौचदशमदिने मृतस्य तहिने पिण्डोदक. दानं न स्यात्तस्य स्वाशौचविधानात्। विष्णुः ‘यावदशीचं तावत् प्रेतोदकं पिगडम कञ्च दद्यः' इति पूर्वाशौच व्यपगम इत्यस्यानुष कल्पन प्रमाणाभावाच्च । 'मरणादव कर्तव्य संयोगो यस्य नाग्निना। दाहादृह मशौचं स्याद वैतानिको विधिः। इति शाक्तस्य निमित्तीभूतमरण सत्त्वं मरणादिनिययात् नैमित्तिकाशीचस्यावश्य भावस्य बाधा. पत्तेच। वैतानिकः श्रोताहीम: अग्निपद तदग्निपरं तेन निरग्ने: स्मात्ताग्नेश्च मर गादेवाशी दम् । तस्माद्दशमदिन- जातं परनिमित्त स्वाबध्ये वाशोदजनक दिनईयनेति पूर्वाशीचं वईयेत् परशौचस्य ह्रासकं वाच्यं 'अन्तर्दशाई स्याताश्चेत पुनमरणजन्मनो। तावत् स्यादचिविप्रो यावत्तत्स्यादनिर्द- शम्' इति मनुना पराशौच स्य पूर्वाभौचकालावधिस्थायित्वेन नियमितत्वात्। गविशषे दिन वे न त्यनेन पूर्वाशीच स्या- धिकदिनहयावस्थानं वाच्यम् अन्यथा यावत्तत्स्यादनिदेश- मित्यनेन विरोधः सात् । अथवा यावत्तल्यानिमिति समानं लघुचाशोचं पूर्वव विशयति इति रात्रिमषे दिन- हयेनेति वचनानार्मिक वाक्य तया पूर्वाशोचस्याधिकदिनहयाव- खानं वाचम् अन्यथा कल्पनागौरव स्यात् प्रथमोत्सव- ·२४८ शहितत्त्वम् । निमित्तजनितपापाभिव्याप्तकालाभ्यन्तरे द्वितीयनिमित्तोत्पत्ती प्रथमपापमवाभिवईते पाद्यपापहितीयपापनिमित्ताभ्याम- घान्तरजननं वा उभयथापि इयोरधिकारिणोस्तदत्यय- काल एव अशाचान्तकाल इति मिश्राः। अतएव पूर्वा शौचान्तदिन सत्यमपि हाददिने क्रियते । तत्करणादेव च शुद्धिः तथाच आदिपुराण 'यस्व यस्य तु वर्णस्य यद्यत् स्यात् पश्चिमं त्वहः । स तत्र वस्त्रशविच एहशुहिं करोत्यपि। समाप्य दशमं पिराई यथाशास्त्र मुदाहृतम्। ग्रामाहहिस्ततो गत्वा प्रतस्मृष्टे च वासमो। अन्त्यानामाश्रितानाच त्यता मानं करोयपि। श्मश्रु लोमनखानाञ्च यत्त्याज्यं तनहा. त्यपि। गौरमर्षपकल्केन तिलतैले न संयुतः। शिरःसानं तत: कृत्वा तोयनाचम्य वागयतः । वामो युगं नवं शुभ्धः मवणं शुई मेव च। राहोत्वा गां सुवर्णञ्च मङ्गलानि शुभानि स्पृष्ट्वा संकीर्तयित्वा तु पश्चाच्छुड्डो भवेवरः'। पश्चिम त्वहः अगोचान्तिमदिनं ग्रहशुद्धि प्रातानपाकमाण्ड त्याग उपलेवनादिना त्याज्यं वागाहं यत् सदा त्याज्यं तत् इत्यर्थः । यथा मिताक्षरायां 'मुण्ड येत् सर्वगात्राणि कक्ष- वक्ष:शिखावहिः'। वराहपुराणम्। 'श्म शुकर्म कारयित्वा न खच्छ दमनन्तरम्'। गोभिल: 'के शश्मश्रुलोम. नखानि वापयोत शिखावर्जन्' । अशौचाधिकार प्राप- स्तम्बः। 'अनुभाविनाञ्च परिवापनम्' इति अनुपश्चाद भव. तोति अनुभाविन: कनिष्ठास्तेषामेव पुरुषाणां वापनमिति रत्नाकरादयः। तब योपतिरत्नमालायां जननाशोचे मुण्डन- विधानात्। तथा 'भान्जया नरपतदिजन्मनां दारकर्ममृत- सूतकेषु च। बन्धमोक्षमखदीक्षणेष्वपि क्षौरमिष्टमखिलेषु चोडुषु'। तस्मादनुभाविनां खाशौचमनुभवतां 'कप्तकेशनख- क्रममाह ·अदितखम् । २४८ तथा स्मश्रुर्दान्त:शुक्लाम्बरः शुचिः' इति मनताप्राप्तमुण्ड नानां समा. वृत्तानामपि सर्वाशोचे मुण्डनम्। यत् पुनरापस्तम्बः । 'म ममात्तावपेयुरन्यव वौहारादित्येकै। अथापि ब्राणम् एष रितो वाऽनपिहितस्तस्यैव तदेव पिधान यचिति'। केचि- दाचार्या मन्य से वोहारात् दर्शपोर्ण मासाङ्गयागविशेषाट- न्यत्र समाहत्ता एहस्था न वपेयुः । प्रत्र प्रमाणं तथापौति ब्राह्मणं मवेतरवेदभाग इति माधवाचार्या: एष एहस्थः अन- पिहित पावरणशून्यः सन् रितस्तुच्छो भवतीत्यर्थः यस्य यच्छिखा तदेव पिधानं तन वौहारादिकं विना न ग्रहस्थः शिरो मुण्ड्येदित्ये कंषां ममिति तत् काम्य परम् । दानधर्म 'कंशश्म श्रुधारय तामग्रमा भवति सन्ततिः'। एवं केशश्मश्रुधारिणामशोचे पिटमाबमरण एव मुण्डनम् । विष्णुः। 'प्रयाग तीर्थयात्रायां पिटमाटवियोगतः । कचानां वपनं कार्यं वृथा न विकचो भवेत्' इति। पतएव आदि पुराण यत्त्याज्यमुक्तम् । मङ्गलान्यादर्शतप्रदीपप्रभृतीनि शुभानि दोषरहितानि। पिण्डदानमन्त्यजभ्या वासी दानश्चाद्य. क्रियाधिकारिणः। अन्यत् सर्वमशोचिमात्रस्य परदिनपि सानादिगवादिस्पर्शब्राह्मण स्वस्तिवाचनविनाप्यशौचस्थितिः । तथाच देवलः। 'अघाहःसु निहतेषु सुस्माता: कृतमङ्गलाः । पाशुच्याहिप्रमुच्यन्ते ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्य च'। वक्ष्यमाणव्याख्यानात् सर्व स्फुटौभविष्यति । मङ्लान्याह देवलः । 'लोकेऽस्मिन् मङ्गलान्यष्टौ ब्राह्मणो गौर्हताशनः । हिरण्यं सर्पिरादित्य पापो राजा तथाष्टमः । एतानि सततं पश्येबमस्ये दर्चयेत्तु यः। प्रदक्षिणन्तु कुर्वीत तस्य चायुन होयते'। अभिप्रेतार्थमिहिमङ्गलं तहेतुतया ब्राह्मणाद्यपि । गोप्रणामे ब्रह्मपुराणम्। 'सदा गाव: प्रणम्यास्तु मन्त्रेणानेन ·२५. एतित्वम् । मन्त्रस्य स्मरणा- याव. पार्थिव। नमो गोभ्यः श्रीमतौभ्यः सौरमेयोभ्य एवं च। नमो ब्रह्ममताभ्यच पवित्राभ्यो नमो नमः । देव गोदानफलमानयात्'। भविष्य । गामालभ्य नमस्कृत्य रुत्वा चैव प्रदक्षिणम्। प्रदक्षिणी कता सेन सप्तहोपा वसु. श्वरा। गवामस्थि न लात मृत गन्धं न वर्जयेत् । दावाति तान्धं तावन्धेन युज्यते'। विष्णुः । 'गोमूत्र मोमयं क्षौरं सपिर्दधि च रोचना। पड़ङ्गमेतन्माङ्गल्यं पवित्र सर्वदा गवाम्' । षड़न षट्प्रकारकम्। अत्र वैदिककर्मानह. त्वप्रयोजकसंस्कारविशेषरूपमशौचं वैदिक कमर्माहत्वप्रयोजक- संस्काररूपं शौचम्। म च अशौचाभाव एव शुद्धिन संस्कार- विशेष इति वाचम् अघानां योगपद्य विति न वईयेदघा- हानि इत्येताभ्यामशोचे पापपायाघपदप्रदर्शनात् अशौच. पदस्य यथाभावरूपत्वं तथा। 'देवाच पितरश्चेव पुत्रे जाते दिजन्मनाम्। पापान्ति तस्मात्सदहः पुण्य षष्ठञ्च सर्वदा'। इत्यादित्यपुराणोयेन शोचे पुण्यपददर्शनात् शौच स्थापि भावरूपता प्रतीयते। तदहरियविच्छिन्द्रनाडीपर्यन्तपरम् । तथाच दानदपणे वराह पुराणं 'यावत् कालं सुतं जात न नाड़ी विद्यत पुनः । चन्द्रसूर्योपरागण तमाहुः समयं समम्'। कत्यचिन्तामणों देवल: 'जात पुत्रे पिता श्रुत्वा सचेलं मान- माचरेत् । ब्राह्मणेभ्यो यथाशक्ति दत्त्वा बालं विलोकयेत्' । एतेन 'सूतके तु मुखं दृया जातस्य जनकस्ततः। कत्वा सचेलं मानन्तु शुद्धो भवति तत्क्षणात् । पन्यास मातरस्त हत्तदः गहं न व्रजन्ति चेत्'। इति धादिपुराणवचने मुखं दृष्ट्रेति विशेषणात् पुत्रजन्मनि पितुर्यत् मानमुक्तं तन्मुख दशनानन्तर मवेति हारलतोक्तं हेयम्। एवं विदेश स्वस्य पितुः पुत्रजन्म- बवणे तमुखदर्शनावधि प्रजासत्यत्वं स्यात् किन्तु पादि- ·शहित त्वम् । २५१ पुराण मुखादर्शनानन्तरं पुन: मानार्थम्। अचान्याश्चेति चकारेण शुद्धा इति प्राप्तौ तहदिति पिटतुल्यतार्थ तेन यथा पितुः स्नानादङ्गास्पृश्यतानिवृत्तः सूतिकास्पर्श तत्समानकाला- स्पृश्यत्वञ्च । 'मातुरेव सुतकं तां स्मृशतः पितुनेंतरेषाम्' इति सुमन्तुवचनादत्र सूतकमस्पृश्यत्वं तथा सूतिकामपत्नीनां नेयम् अतस्तदग्रहगमनं तत् स्पर्शोपलक्षणम् । तासु मान- पदप्रयोगोऽप्येतदर्थक इति अत्र मातुरेवेत्येवकारेणान्येषां बालकादीनां स्पृश्नता सदा प्रतीयते। ततश्च अत ऊड मस- मालम्भनमादशरात्रादिति गोभिलसूत्रेण नाडीच्छेदात् परतो मातुरङ्गस्पाभावो दशरात्रावधि प्रतीयत इति तेन 'माता शुयद्दशाहेन सानात्तु स्पर्शनं पितुः' इत्यनेन प्राप्तस्य मातु- रङ्गास्पृश्यत्वस्य नाड़ो दोत्तरत्वमप्राप्तं विधीयते लाघवा- दन्यथा अश्रुत कल्पनापत्तिः स्यादेवच नाडौच्छ दात् प्रामातुः स्पर्श दोषाभावः । एवमेव भट्टनारायणचरणा: । गर्ग: । 'श्रुत्वा पवस्य वै जन्म कत्ला बेदोदिताः क्रियाः । মাৱনাৰ पश्येत्तं दत्वा रुका फलान्वित' रागप्राप्तदर्शनेऽपि 'पुबानो नर- काद यस्मात् वायते पितरं सुतः । मुखमन्दर्शनेनापि तदुत्पत्ती यतेत सः'। इति हस्पत्यता नरकनिस्ताराय 'ऋणमस्मिन् समुनयति अमृतत्वच विन्दति पिता पुषस्य जातस्य पश्येच नौवतो मुखम्' इति वशिष्ठोक्त ऋणापनयनाय च यत् पश्ये दिति नियमविधानं तदक्कतपुत्रकार्यपुत्परं सत्पवस्तु मुख- दर्शनं विनापि नरकनिस्तारकः । तथाच विष्णु पुराणम् । 'सत्पुत्रेन तु जातेन वेखोऽपि विदिवं ययौ। पुवाम्रो नरकात् वातः स तेन सुमहात्मना' । मेन सुपुत्रेण मृतवेदक्षिणहस्त. मन्थनजातेन पृथु ना। ब्रह्मपुराणेऽपि 'समुत्पबेन भो विप्राः सत्पुत्रेण महामना। वात: स पुरुषव्याघ्रः पुनासो नरका.

·२५२ शधितत्त्वम् । सदा'। पिण्डदाढत्वमावेण पितरानृण्यमाहुः शहलिखित. पैठौनसयः। 'यत्र कचन नातेन पिता पुत्रेण नन्दति। तेन च अनृणतां याति पितृणां पिण्डदेन वै'। विष्णुधर्मोत्तरेऽपि 'देवानाच पितृणाच ऋषीणाञ्च तथा नरः। ऋणवान् जायते यस्मात्तस्मात् मोक्षे यतेत् सदा। देवानामतृणो जन्तुर्यन्नेर्भवति नारदः । अल्पवित्तय पूजाभिरूपवासव्रते- स्तथा। चाहेन प्रजया चैव पितृणामतृणो भवेत्। ऋषीणां ब्रह्मचर्येण श्रुतेन तपमा तथा'। पुवानो नरकाद यमा. दित्यादिकन्तु पुनोत्पत्तिस्तावकम् । न च तद्रूपस्य पुवत्वा. भावपरम्। दशास्यां पुत्रानाधेहीति श्रुतौ वहवः स्युर्यदा पुषा इत्यादि स्भृतौ च औरममात्रे पुत्रपद प्रयोगविधानात् । पन्यथा 'श्रुतिस्मृतिविरोधे तु श्रुतिरेव गरीयसी। अविरोध सदा काय्यं स्मात्तं वैदिकवत् सदा' इति जावालोक्तं श्रुतेबल. वत्त्वं बाध्येत। तंत्रजातादौ तु पुत्रपदं गौणमेव । 'चेव- नादीन् सुतानंतान कादश यथोदितान्। पुत्र प्रतिनिधीनाडुः क्रियालोपाम्मनीषिणः' इति मनतो: कनकं बालकेनापि धार- गौयं सर्वरनपवित्रदेवात्मकत्वात्तथाच रामायणे महाभारते च परशरामं प्रति वयष्ठताक्यं 'सवरनानि निर्मथ्य तेजोराशि- समुत्थितम्। सुवर्णमेभ्यो विप्रेन्ट्र रत्न परमसुत्तमम् । खात् कारणाह वगन्धर्वोरगराक्षसाः । मनुष्याच पिशाचाव प्रयता धारयन्ति तत्। तथा 'तस्मात् सर्वपवित्रेभ्यः पवित्र तथा 'अग्निः सकला देवाः सुवर्णश्च तदा- मकम्। तस्मात् सवर्ण ददता दत्ताः स्युः सर्वदेवताः' । तस्मात्तत् पादादौ न धार्य देवतात्मकत्वादिति प्रसादनम्। विष्णुधर्मोत्तरे। 'सूतिकावासनिलया जन्मदानाम देवताः । तासां यानिमित्तार्थ अधिभनि कौर्शिता । षष्ठेऽधि एत. परमं मृतम्'।

·शुद्धितत्त्वम् । २५२ अताव शङ्खः रावियागन्तु जन्मदानाञ्च कारयेत्' । प्रत्र यागनिमित्तार्थ- मित्यपादानात् तत्कर्मण्येव शुद्धिर्नान्यस्मिन्। अत्र कारये. दिव्य न्यगोवजाभिप्रायेण तात्कालिक शुद्धौ पत्र जन्मेति श्रुतेः । तथान्याशौचमध्येऽपि जातकर्मषष्ठीपूजे कर्तव्ये तथाच मिता- क्षरायां परिशेषखण्डे प्रजापतिः। 'अशौचे तु समुत्पन्ने पुत्र- जन्म यदा भवेत्। कस्तात्कालिको शहिः पूर्वाशौचाहि. शुद्धाति'। अव पुत्रजन्मेति श्रुतेः शूद्रस्याप्यधिकारः । एवं षष्ठदिनक्कत्येऽपि पुत्ररक्षायाः कर्त्तव्य त्वादत: प्रागुक्तादित्य- पुराणे हिजन्म नामित्युपलक्षणम् । ततश्च शुद्धाशुद्धयोः संस्कार- रूपत्वे नै कपरुषस्यैकदोभयस्थितिघंटते। अशुद्धर्भावरूपत्वे शुद्धस्तदभावरूपत्वेनैवं विरोधात । 'ततः श्राइमशुद्धी तु कुदिकादशे तथा। कम्तात्कालिको शुद्धिरशद्धः पुनरेव म:' अशवौ चाहादौ कथमशद्धौ श्राई कालाशोचस्याधिकारिविशेषण वाढत आह कर्तुस्तात्कालि- कौति थाविधानाक्षेपात्तन्मात्रनिष्ठा शुद्धिः कल्पाते। पुनरशुद्ध एव कर्मान्तर इति श्राद्धविवेकः। एवं शुद्धर्भाव- रुपले अशोचस्य तदभाव रूपत्वेऽपि विरोधः । तथात्वे अशौचसङ्करोऽपि न स्यात् एकस्मिन् शाभावरूप अशोचे मति अपरस्य तद्रूपस्य तदानीं तत्पुरुपौय शद्धि रूपप्रतियोग्यन्तग- भावादनुत्पत्तेः तस्मात् शुद्धाशुद्धयोर्भावरूपत्वम् । मपिण्ड मरणाशीच दशमदिन अपर पिण्ड मरण पूर्वाशौचस्य दिनहयद्या एकादशहादशदिने वा पित्रादिमरणं तदा पूर्वाशोचहादशाहन बहु कालव्यापिना गुरुणा लघुकाल- व्यापिनः परतराशौचस्य शुडिः । 'अघानां योगपद्ये तु जेया शगिरीयमा' इति देवल वचनादत्र च प्रथममृपिटकेण खावध्ये कादशाह एव कृत्यं द्वितीय मृतपिटकप,पराईविता २२-क यटा तु ·२५४ अदितस्वम्। परतः परत: इत्यव. खेन पिटमरणावध्ये कादशाह एव कत्यहीभूतदिनहयाम्य- न्तरे तोयमृतपिटकेण पूर्वमृतत्रयोदशाह एव कृत्य सपिण्ड- मात्रेण तु पूर्वमृतत्रयोदशाह एव कृत्यं कर्त्तव्यमिति प्रथममता पिटकेगा तु एकादशाहहादशाहान्यतरमृतस्य तदवधि दशा. हाशौचमेव कर्तव्यमिति। ततश्च अशीचत्रितयान्तहितीय- दिनकृत्यं शय्यादानादि अत्रापि मंगच्छते। पूर्वाशोचपराई. पराशौचपूर्वाई मृपिटकस्य तृतीयाशौचनित्तिकाल एव शुद्धिः । पूर्वपराईमृतपिटक कयोहितौयाशौचनित्तिकाल एव शुद्धिः 'परतः परतः शुडिरघद्धी विधीयते। स्याञ्चेत्यञ्च. तमादहः पूर्वेणाप्यनुशिष्यते' इत्यत्र धारणार्थत्वात् अन्यथा वैयथ्यत्वात्। एवं पूर्वाडे निमित्ता- लग्पाते पगई उभयोनि गुरुगः परनिमित्तस्यापि पूर्व- निमित्ताशोचकालेनैव शद्धि: विगतन्तु विदशस्थामति वक्ष्य. माणवचनात्। अथ सर्वम्मतिप्रवलमनुस्मती अन्तर्दशाह इति श्रवणाद टि निमित्तस्य मरगाट: कालमध्ये निमित्ता- न्तग्मत्पद्यते तदा पूर्वनिमित्तकालमात्रमशोचम् । कालहाग निमित्तयोगपद्यमेव शुद्धिप्रयोजकं न तु नैमित्तका- शौचहाग योगपद्यमपि इति । इत्यञ्च पूर्वनिमित्ते ज्ञात- ऽजाते वा परनिमित्तं पूर्वनिमित्त कालादपरि स्वावधिदशाहा- भ्यन्तरे श्रुतमपि न अशौचं जनयति तस्य तत्कालौनाशीचं प्रति अनिमित्तत्वात् इस्थञ्चाश्रुतपूर्वनिमित्तस्य तत्कालमध्यपाति- हितोयनिमित्त श्रवणे यत्तदवध्यशौचाचरणं तद् भ्रान्त्यैवेत्याहुः नश्चिन्त्यम। मरणादिमम्बन्धित्वेन सर्ववर्णसाधारणकालस्य बोधकाभावादशौचान्तर्भावनैव तद्वोधनम्। अतएव मनुनैव 'न वई येदघाहानि' इत्युक्तं ततश्च मरणादिसम्बन्धि स्वखा- शौचाह परं दशाहपदमवश्यं वाचं ततच लाघवात् ततश्च ·शदितत्त्वम् । २५५ । खव्यापारत्वाच्चाशौचहारैव निमित्तानां सायं फलोपधायक वाथम् अशौचरूपव्यापारानुबन्धेन प्रथमस्व मरगादेस्तदास- त्त्वात्। तथाच शङ्गः। 'ममानाशौचं प्रथमे प्रथमेन ममा. पयेत्। एतच्च प्रशौचमाश्रयं वक्ष्यमाणोशनोवचने स्फटौ- भविष्यति। प्रतएव मनिबन्धभिरथाशौचमकर इति प्रति- जया निर्दिश्यत इति अन्तर्दशाह इति कालोपादानन्तु तत्- कालाभ्यन्तर एव अशीचमाकर्त्यार्थ न तु तदनन्तरं नानादेः प्रागपि प्रशौचसाकय॑मिति प्रतिपादनार्थम् एतदपि पश्चात् स्फटीभविष्यति। यत्र तु पूर्वजातं निमित्तं पवाज- ज्ञातं पश्चाज्जातच पूर्व ज्ञातं तत्र निमित्तज्ञानजन्या- शौचपौर्वापयममणयित्वैवाशौचस्वरूपयोग्बनिमित्तकालपौर्वा. पर्यादेवाशौचव्यवहागर्थञ्चेति। ततश्च जननं मरण दशा. हाद्यशौचं प्रति स्वरूपमविमित्तं फलोपधायकच तदवधारणे अपि दाग्रहौत्रोच स्तके मति चान्तरा 'अविज्ञाते न दोषः स्वाच्छाहादिषु कवचन। विज्ञाते भोकरेव स्यात् प्रायश्चित्ता. दिकं कमात्' इति ब्रह्मपुराणात् यदा तु खौयमशौचं दाता न जानाति भोता च जानाति तदा लोभात् भुञानस्य भोक्तः प्रायशित्तम प्रशौचन्तु दातुल्यं तच्च क्रमादशौचोत्तरकालं कर्तव्यमित्यर्थः। एवञ्च 'श्रुत्वा देशान्तरस्ये जननमरखे अशौचषण प्रयत्' इति विष्णुवचने अशीचशेषेण इत्यस्या- शौचयोग्याहः शेषणेत्यर्थाहिदेशस्थाशौचस्य जानिमित्तत्वात् खरूपयोम्बत्वम् अन्यथाशौचशेषेणेत्य पपन स्यात् श्रुत्वेत्युपा- दानेन च तत्वालमध्ये श्रवणात् फलोपधानं ततस पूर्व- निमित्तकासे निमित्तान्तरपाते स्वरूपसमायं वृत्तं पूर्व- निमित्तकासाम्बन्चरे उभय अवले सार्य्यस्य कायें न त पूर्वनिमित्तकासोत्तरचवणेऽपि किन्तु पश्रुतपूर्वनिमित्तका ·शुद्धितत्त्वम्। समानं लघु वा निमित्तं जातं पूर्वनिमित्तकालादुपरि खकाले श्रुतमशौचं जनयत्येव अत एवम्भूतविषये यत्तदबध्यशौचा- चरणं तद्भ्रान्त्यैवेति यहि मृष्टं तन्न शोभनं तथात्वे तु पूर्वा- शौचकालोत्तरं यत्तचिन पिण्डदानवृषोत्सर्गादिकृतं परकाले पूर्वजातमकरज्ञानेन तस्य अयथाकाल कतत्वात् कस्यचित् पुनःकरणप्रमङ्गः। कस्यचि हैफल्यं तत्कालीनसध्याद्य करण- निमित्त प्रायश्चित्तप्रमङ्गश्च स्यात्। देशान्तरोयाशौचनिमि. त्तान्तरशकन्या बहुवित्तव्ययायाममाध्यवृषोत्सर्गाद्यनुष्ठानञ्च न स्यात् तस्मादविजात न दोषः स्यादित्यविशेषात् सङ्करेऽपि प्रसज्जतीति। अतएव 'प्रधानां योगपद्ये तु जेया शुद्धि गरीयसा' इत्यत्र लक्षणां विनापि सङ्गतिरिति। एवं शवानु- गमनप्रयुक्ताशौचयोः शूद्रदहनादिब्राह्मणपिटमरणयुक्ताशौच- योरशुच्यत्रभोजनजाशौचयोदशाहाद्यपरि संवत्सराभ्यन्तरे मरण श्रवण प्रयुक्ताशोचयोपि माङ्कय्यं मङ्गच्छते । तत्रानध्यवमायः स्यात् अतएव वाचस्पतिमिशेण प्रथमजनिता- घसत्त्वं परं निमित्तं जातमपि येन तदा न जातं तस्य न सङ्करः हितोयस्य तं प्रति तदा पण्ड त्वात् । तस्य क्रमिक- प्रकतमशौचयमित्य तम्। जननमरणनिमित्तावधारणान्तु भ्रमप्रमासाधारणं छन्दोगपरिशिष्टे मृतधान्या पर्णनरदाहे पश्चादागतस्य शान्त्यभिधानाद यथा 'एवं कृते मृतधान्त्या यद्यागच्छेत् पुमान् क्वचित्। कुर्यादायुष्मतीमिष्टिं पुन- राधाय पावकम्। एतच्च साग्नेनिरग्नेस्तु सामान्य वस्त्ययनं हरिपूजादिकम् । अतएव विष्णु पुराणौयस्य स्यमन्तकोपा. तस्य जीवत: कथमतावन्ति दिनानि शत्रुक्षये व्याक्षेपो भवतीति कृताध्यवसाया हारकामागत्य हत: कृष्ण: इति कथयामासुः तहान्धवाश्च तत्कालोचितमखिलमुपरत अन्यथा ख्याने गद्यम्।

·शुचितत्त्वम् । २५७ क्रियाकलापञ्चक्रः। तत्र च प्रस्य युध्यमानस्यातिश्रद्धया दत्त- विशिष्टपात्रोपयुक्ताबादिना क्वष्णस्य बलप्राणपुष्टिरभूदिति । एवं स्वरूपयोग्यतामादायैव अथ चेद्दशरात्राः सनिपतेयुरायं दशरात्रम् मानवमाद्दिवसादिति बौधायनौयेऽपि दशरात्र- सविपाताभिधानं सङ्गच्छते। अन्यथा प्रथमदिनातिरिक्त फलोपहितदशरात्रान्तरानुपपत्तेः । न च प्रथमदिन एव तथेति वाच्यम् आनवमादित्यनुपपत्तेः आद्य दशरात्रमित्यभि- धानञ्च वैयर्थं स्यादिति । एवं परजातस्य दशरात्रत्ववत् पूर्वजातस्य तन्मध्ये मरणेऽपि तदशौचस्य फलानुपहितदश- रात्रत्वेऽपि स्वरूपयोग्यतया दशरात्रत्व तेन महमङ्करे पर- शौचस्य पूर्वाशौच कालावधिस्थायित्वाद् यथा तत्र पूगा पूर्व शौचान्तदिन पूर्णाशीनिमित्तान्तरपात दिनदयादिरूप. तहया मध्यजातागोचस्यापि स्थिति: तथा यत्र मपिण्ड जन- नाशीच कालमध्ये सापगड । लरजननं भूतं तत्र पूर्वजातस्यान्त- रामरणे पूर्वाशोचनिवृत्त्याधराशोचस्थ निवृत्तिः न तु पज- जातस्य तन्मध्ये मरणऽपि पूर्वाशीच स्य निवृत्तिः तम्य स्वाधीन स्थायित्वात् एवमेव शुद्धितत्त्वाणव यत्र दशमदिने मपिगड. जननान्तरं भूतं तत्र तहिने पूर्वजातमरण सपिण्डानां मद्य शोचं 'बालस्त्वन्तर्दशाहे तु प्रेतत्वं यदि गच्छति । एव विहि: स्यानाशौचं नैव सूतकम्' इति शोके पूर्व जातस्य मातापित्रोस्तु स्वजात्युक्त स्वपुल जननाशो चकालेन शुद्धिः। जातमात्रस्य बालस्य यदि स्यान्मरणं पितुः। मातुश सूतकं तत् स्यात् पितात्वस्मृश्य एव च' इति कूर्मपुराणात् । परजातस्य पितुःखपुत्रजननावधि पूर्णाशौचकालेन शडि: पराईपातित्वात् परजातपुत्र कन्यामातुथ विंशत्यहमामाभ्यां शुद्धिः। सूतिकां पुत्रवतीं विंशतिरात्रेण मातां सर्वकर्माणि - ·शुद्धितत्त्वम्। कारयेत् मासेन स्त्रीजननौमिति पैठोनस्युक्त बहुकालोना. शौचत्वात् पूर्वजातकन्यामरणे तु माटपिटसपिण्डानां सद्यः शौचम्। 'आजम्मनस्त चूड़ान्तं यत्र कन्धा विपद्यते। सद्यः शौचं भवेत्तत्र सर्ववर्णेषु नित्यशः' इति ब्रह्मपुराणोक्तः पर. जातकन्यामरणे तु पिलमपिण्ड योचितदिनदयमहितपूर्वा. शौचान्तादेव शुद्धिः तन्मातुम्तु मामाशौचभागितया पूर्वाशौचा- वधिस्थायित्वाभावेन मपिण्ड साधारण्याभावात् सद्यः शौचम् आजन्मनस्त इति प्रागुक्तः । एवञ्च असमानं हितीयेनेति प्रागुक्त शल वचने यन्मरणस्य शुद्धि हेतुत्वमुक्तं तज्जननाशीच- कालापेक्षया समानदौघकालव्यापकाशौचजनकत्वेन बोध्यम्। अन्यथा दीर्घकालीनाशौचस्य वकालशुद्धि प्रति दीर्घकाली. नत्वरूपं गुरुत्व बाधित्वा समानलघुकालौनाशौचयोस्तु, दीर्घकालीनत्वरूपगुरुत्वामम्भदेन तदबाधित्वा मरणमावस्य गुरुत्वे प्राप्त बाधकापेक्षानपेक्षतया विधिवैरूप्यापत्तेर्वाक्यभेदः स्यात् । तथाच दीर्घकालाशौचकालाच्छुद्धिमाह मिताक्षरायाम उशनाः। 'स्वल्पाशौचस्य मध्ये तु दो_शौचं भवेद यदि । न तु पूर्वेण शुद्धिः स्यात् खकालेनैव शुद्धयति' इति 'दशा- हाभ्यन्तरे बाले प्रमौत तस्य बान्धवैः। शावाशौचं न कर्तव्यं सूत्याशौच विधीयते' इति मिताक्षरातहहन्मनुवचनात् 'मातुश्च सूतकं तत् स्यात् पिता त्वस्पृश्य एव च' इति कूर्म- पुराणवचनाच्च ‘मरणोत्पत्तियोगे तु गरीयो मरणं भवेत्' इत्यस्य ‘मृतेन सूतकं गच्छ बेतरत् सूतकेन तु' इत्यस्य च सामान्य विषयत्वे व्यभिचारः । तथाच जननाशौचमध्ये मरणा- शौचपाते अधिक कालव्यापकेन जननाशोचेन शुद्धिः। कुवेर- धृतवडमनुरपि 'शावस्योपरि शावे तु सूतकोपरि सूतके। शेषाहोभिर्विशुद्धिः स्यात् उदयां सूतिकां विना' पत्र ·शुद्धितत्त्वम् । २५० शावमात्रसूतकमात्राभिधानात् विरावधादिसरेऽपि पूर्वा शौचशेषाहेण शुद्धिः । तथा एकदिनपातितुल्यमरणाशीच. हये यावदशौचं सर्वगोत्रास्पृश्यत्व यथा 'सर्व गोत्रमसंस्पृश्यं तत्र स्यात् सूतके सति। मध्येऽपि सूतके दद्यापिण्डान् प्रेतस्य टप्तये। मरणं यदि तुल्यं स्यान्मरगोन कथञ्चन । अस्पृश्यन्तु भवेहोतं सर्वमेव हि बान्धवम्' इत्यादिपुराणवचनात् । एवञ्च तदन्तिमदिने ज्ञात्यन्तरमरणे न दिनहयादितिः किन्तु महागुरुनिपाते इति ध्येयम् अतएव 'समानं लघु चाशौचं पूर्वेणेव विशुद्धधति' इति हारलता। एतेन सजातीयवाहाशीच. सङ्करमात्रे 'अघवृद्धावशीचन्तु पश्चिमन समापयेत्' इति यम- वचनेनोत्तरव्यपगमात् शुद्धिरिति मिश्रोक्तं निरम्तम् अघहा- वित्यस्य प्रागुक्ताघडिमदाशौचविषयत्वात् स्नानमावापन- याङ्गास्पृश्य त्वयुक्तविरात्रस्य एकगनाङ्गास्पृश्यत्वयुक्तविराने ग गुरुणैव शुद्धिः । 'अघानां योगपद्ये तु जेया शुद्धिगरीयमा' इति देवलवचनैकवाक्यत्वात् एवं जननमरणविरावयोः साङ्का मरणविरावाच्छुटि: 'मरणोत्पत्तियोगे तु गरीयो मरणं भवेत्' इति देवलवचनान्तरात्। उदक्यां सूतिका विनेत्यवेदं वीजम् । उदक्याशौचस्य मरणजननाशौचभिन्नत्वं सूतिकाशौचस्य बहुकालव्यापित्वम् अतएव कूर्मपुराण तुल्य. कालाशौचमुपक्रम्य मरणाच्छद्विरुक्ता यथा। 'यदि स्यात् सूतके सूतिमतके च मृतिर्भवेत्। शेषेणैव भवेच्छुद्धिरहाशेधे हिरातकम्। मरणोत्पत्तियोगे तु मरणाच्छु हिरिष्यते । शेषेण पूर्वाशौचशेषाहेण अहःशेषे संपूर्णाशौचान्सदिने पानवमाहिवसादित्येकवाक्यत्वात् । जननस्व तुल्या कालोनमरणेन शाभिधानान्मनुवचनेन पुनमरणजन्मनौत्यव पुनः शब्दो मरणमात्रेणान्वितो न तु जन्मनाम्यव्यावर्तकत्वात्। अत्र ·शहितत्वम्। जननाशौचतुल्यकालीनमरणाशौचस्य गुरुत्वाभिधानमन। स्पृश्यत्वादिना नैयायिकं न तु वाचनिकं गौरवात्। एतेन मरणसंम्बन्धि सद्यः शौचादिना दशाहजननाशौचनिवृत्ति- चिनिकमिति मैथिलमतमपास्तम् एवमेव हारलतादयः । ततस्तु पुत्रवत्या विंशतिरानाशौचान्तदिने पत्य मरणे बहु- कालौनाशोचकालेन यथा शद्धिस्तथा सपिण्ड हयजननजात- त्वादशाहान्तदिने पितुर्मातभत्ता मरणे तेनैव शुद्धिः एव- मन्यत्र एवं मृतजाते तु अजातदन्त त्वेन मरणस्य स्वल्प- कालोना शौचस्य निमित्तत्वात् जननाशोचमेव दशाहं तथा मिताक्षरायां पारस्करः । 'गर्भ यदि विपत्ति: स्याद्दशाह सूतकं भवेत्। दशाहमिति स्वस्व जाल्य का शोचपरम् एतच्च नवमादिमाममत वजात विषयमा अथ गभम्रावासोचम् । तत्र कूर्मपगणम्। 'अर्वाक यण्मामतः स्त्रीणां यदि स्यात् गर्भममवः । तदा मामसमै स्तासां दिवम: शुहिरिष्यते । सात सद्ध न्तु पलने स्त्रीण स्याद्दशरात्र कम । सद्यः शोचं मधिगडानां गर्भस्रावाच वा लतः। गभच्य तावहागन मपि गडे हल्ला निर्गमे । यथेष्टा चरणे जाते विरामिति निश्चयः । लकमिति स्वस्व. जात्य ताशीच कान्न परम् । तथा च आदित्य पुराणम् । षण्मा भाभ्यन्तरं यावत् गर्भस्रावो भवेद् यदि। तदा मामसमेस्तामा दिवसैः शद्धिरिष्यते । मत ऊई स्वजात्यतामशोचं तास विद्यते'। गर्भस्रावाच्च वा तत इति तच्छन्दन सविधानादत अमित्यताषण्मासोत्तरकालः परामृष्यते। षण्मासोपरि सगुणानां सद्य: निर्गुणानामे काहः अत्यन्तनिर्गुण यथेष्टा. चरणज्ञातीनां त्रिरात्रम्। एवञ्च 'जातमृते मृतजाते वा सकुल्यस्य त्रिरात्रम्' इति हारोतवचनं यथेष्टाचरणविषयम्।

·शुद्धितत्त्वम् । ज्ञापनाय। जातमृत इति जातदिन एव मरणे त्रिरात्रम्। तथाहि 'स्त्रीणान्तु पतितो गर्भ: सद्योजातोमृतोऽथवा। अजातदन्तो मासैर्वा मृतः षड्भिगवाहः । वस्त्राद्यैर्भूषितं कृत्वा नि:क्षि. पेत्तन्तु काष्ठवत्। खनित्वा शनकै मौ सद्यः शौचविधी- यते' इति ब्रह्मपुराणे ऊनहिवर्षपर्यन्तमृतशरीरप्रतिपत्तौ विशेषाभावेऽपि यहिशेषकालोपादानं तत्तकाले शौचविशेष- एवञ्च यथा 'अजातदन्तो मामैर्वा मृतः षड्भि- गतैर्वहिः' इत्यन्तेन दन्त जन्म कालस्य षण्मामानन्तरत्वसूचना- दादन्तजननात् मद्य इति कूर्म पुगगोन षण्मामाभ्यन्तरे सद्य: शौच' षण्मामोत्तरन्तु अन्य दशौ च तथा मद्योजातोमत इत्यत्र सद्य एव जातो जीवन्त्यन्नः मद्योमतः जन्मममानेऽहनि मृत इत्यर्थे न जातस्य सप्तमाष्टममामोवस्य जन्मदिनमरणादेव यहाशौच तदत्तदिनादौ तु नवममामादिजातमृतवद वेदितव्यम्। एतन जन्मावधि त्रिरात्राभ्यन्तरमरण एव विरात्रमिति निरस्त प्रमाणाभावात् । अत्र विशेषमाह मरीचिः । 'गर्भस्रुत्यां यथामाममचिरै तूतमे वाहः । गजन्ये तु चतूगलं वैश्ये पञ्चाहमेव च। अष्टाहेन तु शूद्रस्य शद्धिरेषा प्रकीर्तिता'। यथामाममिति माममममख्यदिवमानसिक मेण यावन्मामौयो गर्भम्तावन्माममममंख्यानि दिनानौत्यर्थः । एष च प्रथममामादिषण्मामपय्यन्तं अचिरे हितीये मामि। तथाच यमः 'गर्भमामा अहोगतं त्राहं वा गर्भमंसवे' इत्यत्र गर्भमासागर्भमाससममंख्यदिवमा बहुवचननिर्देशात् तृतीय- मासात् प्रभृति षण्मासपर्यन्तम अहोरात्रं प्रथममासौय- गर्भस्रावे वाहं वेति परिशेषात् हितोय मामौयगर्भस्राव इति मामहये तु यहास्य दिनहयाद यावदिनमधिकं मरीच्युत तद्देवपित्राकानधिकारार्थ तथाहि 'रात्रिभिर्मासतुल्याभि- ·शुद्धितत्वम् । अन्यथा गर्भस्रावे विशहाति। रजस्यपरते माध्वी स्नानेन स्त्री रज- खला' इति मनुवचने गर्भम्रावाशीचमध्ये रजस्वलाशौचाभि- धानं गर्भस्रावागौचस्य रजस्वलाशोचतुल्यतार्थ समभिव्या- हतयो गर्भमावाशौचरजस्खलाशौचयो: रजस्वलायां तथा दर्श- नात्। यथा शङ्खः 'शुद्धा भत्तचतुर्थे ऽनि अशुद्धा दैवपैत्रयोः । दैवे कर्मणि पैत्रे च पञ्चमऽहनि शुद्धयति । एवञ्च तीय- चतुर्थपञ्चषष्ठमासेषु अपि 'ब्राह्मणो क्षत्रिया वैश्या शूद्राणाञ्च यथाक्रमं मासमममंख्य दिनातिरितामेकरात्र हिराव विरात्र षडात्रञ्च दैवपत्रे कर्माण अनधिकारो बोद्धव्यः। लौकिक कर्मणि तु माममम पाव्य दिनानन्तरमेव शुद्धिः । हितीयमाममानपरत्वे तत्पर लघुशोचेन वैषम्य स्थात् हार- लताप्येवं मिताक्षरायां गर्भधारणाञ्च श्रमादिभिर्लिङ्गैरव. गन्तव्यमा तथान श्रुति: 'मद्याग्रहीतगर्भाया: श्रमोग्लानि: पिपासा प्रशत्या निषदनं शुक्रशोणितयोरनुबन्धः स्फुरणच योन्याः' इति । पथ स्यशौचम्। आदिपुराणं 'दत्ता नारी पितुर्गेहे सुयते म्रियतेऽथवा। स्वमशौच चरेत् सम्यक् पृथक स्थान- व्यवखिता। तहन्धुवर्गस्त्वकेन शुात्तु जनकस्त्रिभिः। प्राज- मनस्तु चूड़ान्तं यत्र कन्या विपद्यते। मद्यः शोच भवेत्तत्र सर्ववर्षेषु नित्यशः । ततो वाग्दानपर्यन्तं यावदेकाहमेव हि । प्रतःपरं प्रहदानां विरात्रमिति निश्चयः। वाकप्रदाने कते तत्र त्रेयचोभयतस्त्राहम्। पितुर्वरस्य च ततो दत्तानां भर्त- रेव हि। खजात्य तमशौच स्यात् सूतके मृतकेऽपि वा' । पितुगहे या सूयते म्रियते वा दत्ता नारी सा प्रसवे तदा स्वमशौच जननी प्रयुक्त मशौच पैठौनस्युक्तं चरेत् व्यवहरेत् न मपिण्डमापजननाशौचम्। यथा पैठौनमिः। 'सूतिका ।

·शुद्धितत्त्वम् । २६३ यथा- पुत्रवती विंशतिरात्रेण बातां सर्वकर्माणि कारयेत् मासेन स्त्रीजननीम्' इति प्रस्य स्खजात्युक्ताशौच चकालाधिककालबोधक- त्वात् शूद्रेतरपरत्वम् अत्र पुत्रवतौमिति मतुपनिर्देशो विद्य- मानपुत्रार्थः स्त्रीजननौमित्यत्रापि साहचर्यात्तथा कल्पाते। ततश्च जातानन्तरमृतयोरिव मृतजातयोरपि न विंशत्यह- मासामशौचं विद्यमानत्वाभावहे तोरविशेषादिति। पृथक- स्थानव्यवस्थिता पृथक्स्थाने पित्रादिसंमर्गशून्ये पिटगेहे स्थिता चेत्तदा तहन्धुवर्गो भ्रातादिरेकाहेन जनकस्त्राण शुद्दाति शुक्रगोणितसम्बन्धरूपजननकर्तुत्वाविशेषाज्जनन्यपि अन्यथा तस्या: संसर्ग पित्राटेस्तत्तल्याप्रायत्याप्रसङ्गः । ऽशोधिकारे कूर्मपुराणम्। 'यस्तै: सहासनं कुर्य्याच्छयना- दौनि चैव हि । बान्धवो वा परो वापि स दशाहेन शुह्यति' । पादिशब्दादालिङ्गनाडू मंवाहनादिग्रहणम। अत्रैव पूर्वार्द्ध वृहस्पतिः। 'यस्तैः महामपिगडोऽपि प्रकुर्याच्छयनासन' । प्रत्र प्रशब्दन कामतोऽनुत्तञ्च द्योत्यति । पराशर: 'सम्पर्का- न्टुष्यते विप्रो जनने मरणेऽपि वा। मम्पर्क विनिवृत्तानां न प्रेतं नैव सूतकम्'। केचित्त यदि पितुः प्रधानगेहे सूय से म्रियते वा तदा बन्धुवर्गो भ्रातादिरेकरात्रेण शुद्घति जनक- स्त्रिभिःशद्धाति पृथक स्थाने शयनभोजनदेवार्चनरहभिवराहे सूयते म्रियते वा तदा नागेज्ञातिर्वक्ष्यमाणं स्वमशीचं चरेत् । न पित्रादिरिति परिसंख्याविधिः । तथाच कल्पतरुः। 'दत्ता नारी पितुर्म है प्रधाने सूयते यदा! म्रियते वा तदा तस्याः पिता शहात्तिभिर्दिनैः'। इत्येतदमत् न पित्रादिरिति प्रमत्यभावेन तनिषेधानुपपत्ते: दत्तानां भर्तुरेव हि इत्यनेन पौनरुक्त्यापत्तश्च। अपर तु चरदित्यस्य कर्त्ता तत् बन्धुवर्ग: पिता च प्रधाने रहे प्रसवे मरणे स्वखजात्युलाशौच पृथगई ·शुद्धितत्त्वम्। च एकाहाद्यशौच यथायथं चरदित्यर्थः। गेहे प्रधाने सूयत इत्यत्राप्रधान इत्याकारप्रश्लेष इत्याहुस्तचिन्त्यम्। संस्कार भर्तरेव होत्यक्त्वा स्वजात्युक्ता शोचमिति वक्ष्यमाणैर्विरोधात् मियत इत्यनेन तु पितुर्ग हे मरणमात्रे मातापित्रोस्त्रिरात्रं भ्रामरकरामिति। च डान्तमिति चूड़ापदं 'व्रतचुड़- हिजानान्तु प्रतोतिषु यथाक्रमम्' इति वक्ष्यमाणात् प्रतीतिपरं हितीयवर्षममाप्तिपर्यन्त कालोपलक्षगाञ्च। 'अहस्त्वदत्तकन्या- नामशौच मरणे म्मतम्। जनहिवर्षान्मरणे सद्यः शौच. मुदाहृतम्। इति कूर्मपुराणे कवाक्यत्वात्। अतःपरं प्र. डानाम् अक्कलवाग्दानावस्थातः परं प्राप्ताधिकरूपाणाम् अधिकरूपं व्यक्ति वाकप्रदान कत इति उभयत इति व्याख्या करोति पितुर्वरस्य चेति हारलताप्रभृतयः। कचित्तु अतःपर- मित्यादिना वाग्दानोपलक्षित कालानन्तरं विरात्रं विधीयते । तत्कालच कन्याविवाहकाल: कन्याविवाहकालश्च उपनयन- काल: पतिर्भवा गुगैवाम इति मनुवचनेन उपनयनतुल्य काल- स्वाभिधानात। मोऽपि गर्भाष्टमाब्द इत्याहु स्तञ्चिन्त्यम् । न खलु शूद्राणामयनयनमस्ति नवा सर्वेषां दिजन्मनां गर्भाष्टम व उपनयनकालः । न वा विवाहकालस्य वागदान कालत्वे प्रमाण मस्ति। न च अतः परं प्रवृद्धानामित्यस्य वैयर्थ्यमेव प्रमाणमिति चेदाचार्याणामियं शैलौ यत् मामान्ये नाभिधाय संटव विकृणोति यथा तत्रैव उभयत इत्युक्त्वा पितुर्वरस्य चेति न वैयर्थं सामान्यविधिरस्पष्टं संस्क्रियेत विशेषत इति न्यायात् पितुर्वरस्य चेति उभयपक्षोपलक्षणं तथाच मनुः । 'स्त्रीणामसंस्कृतानान्तु वाहाच्छ डान्ति बान्धवाः । यथोक्त- नैव कालेन शुद्धान्ति हि सनाभयः' । असंस्कृतानामकृत. पाणिग्रहणरूपसंस्काराणां बान्धवा मत सापिण्डाख्य हेण ·शुद्धितत्त्वम् । २६५ शान्ति एतच्च वाग्दानात् प्रभृति वाग्दानव्यतिरिक्तोन भर्तपत्रे सम्बन्धाभावात्। सनाभयः पिटपक्षीयसपिण्डाः। पुरुष- वयपर्यन्ता इति यावत् । सापिण्डामधिकृत्य अप्रत्तानां विपौरुषमिति वशिष्ठवचनात् । न च 'अप्रत्तानां तथा स्त्रीयां सापिण्डय साप्तपौरुषम्' इति रत्नाकरकृतकूर्मपुराणवचनात् कन्यानां त्रिपौरुषमापिण्डा प्रतिपादकवचनं वाग्दानोत्तर- विषयमिति रुद्रधरोक्तं युक्तं तस्य वचनस्योहाहपरत्वेनवोप- पत्तेस्त्रिपौरुषवचनस्य वाग्दानोत्तरकल्पने प्रमाणाभावात् गौरवाच्च। यथोक्तेन पूर्वार्दोक्तेन विरात्रेण शुद्धाति । रवाकरादौ शङ्कः विष्णुधर्मोत्तरञ्च । 'पिटवेश्मनि या नारी रन: पश्य त्यसंस्कृता। तस्यां मृतायां नाशौचं कदाचिदपि शाम्यति'। पितुर्यावज्जीवमशौचमिति वाचस्पतिमिश्राः । मोदरे विशेषयति कूर्मपुराणम्। 'पादन्तात् सोदरे सद्यः पाचूड़ादेकरात्रकम् । पाप्रदानातिरानं स्याद्दशरात्रमत: पर' न चात्र सोदरपदं कैमुतिकन्यायात् पित्राद्युप. लक्षणमिति वाच्यम् । प्रादिपुराणे जनकस्त्रिभिरित्यभिधाया- जन्मनस्तु चूड़ान्तमित्यभिधानेन पितुरपि जम्मप्रभृतिचूदा- पर्यन्तं सद्यः शौचाभिधानाहाचनिकेऽर्थे न्यायानवतारान्छ । दशरात्रमिति भादिसपिण्डपरं 'दत्तानां भर्तुरेव हि' इति स्मृतेः । केचित्तु विषमशिष्टभयात् समानमुदरं यस्मादिति बहुबौहिणा सोदरपदं पिपरमित्याहुः तन्न पितुर्वरस्य चेत्य- नेन विरोधात्। अथ बालाघशौचम्। 'नवमे दशमे मासि प्रबलैः सूति- मारतैः। निःसार्यते बाण इव जन्तुश्छिद्रेण सज्वरः' । इति यात्रवल्कयोक्ता सतप्रसवकालनवममासादिजातमृते कूर्मपुरा- पम्। 'जातमात्रस्य बालस्य यदि स्याभरणं पितुः। मातुन २३-क इति ।

·२६६ शद्धितत्वम्। बचनाचा सूतकं तत् स्यात् पिता त्वस्मृश्य एव च। सद्यः शौच सपि. ण्डानां कर्तव्य सोदरस्य च । ऊड दशाहादेकाहं सोदरो यदि निर्गुणः'। सूतकं तस्यादित्यनेन पूर्वजातं जननाशौच- मेव पितुर्मातुखोच्यते न तु मरणाशीच मातुरस्पृश्यत्वं पूर्वमेव सिमिदानी पितुरप्युक्तं बालस्त्वन्तर्दशाह इत्यादिवचनात् सद्यः पदं साक्षात्शुद्धिविधायकं न तु मरणेन सानापनेया. शौचम् उत्याा जननाशौनिवर्तकमित्यभिधायकं कल्पना- गौरवात् 'मरणोत्पत्तियोगे तु मरणात् शुद्धिरिष्यते' इत्यादि तथाच मिताक्षरायां वृहन्मनुः । 'दशाहाभ्य. न्तरे बाले प्रमोते तस्य बान्धवैः । शावाशौच न कर्तव्य मूत्याशौचविधीयते। बान्धवैः पिटमाटभिः वचनान्तरैक- वाक्यत्वात् बहुत्वन्तु व्यक्तिभेदात् दशाहपदं तत्तहोता. शौचाहपरं सामान्यत: कूर्मपुराण तत्सूतकमित्यतत्वात् पारस्करेणान्तःसूतकमित्यभिधानाञ्च । यथा अहिवर्षे प्रेत मातापित्रोरशौचमकरात्र विरात्रं वेति शरीरमदग्धा भूमी निखन्ति । अन्तःसूतके चेदोत्थानादाशौच सूतकवदिति। नवममासादिमृतजाते तु सपिगडादीनां दशाहादिजनना. शौच गर्भ यदि विपत्तिः ग्यादिति मिताक्षरोत प्रागुक्तः । एकरात्रं त्रिराव वेत्यजातदन्तजातदन्तमृतविषयं यथा कौम। 'अजातदन्तमरणे पित्रोरेकाहमिष्यते। दन्तजाते विरात्र स्थाद यदि स्याताञ्च निर्गुणो'। अजातदन्तमरणे यदेकाहमुक्तं तच्छुद्रेतरपरं तस्य त्रिरात्रविधानात् । यथा नबहाच्छुड़ाती- त्यनुवृत्तौ शङ्खः । 'अनूढ़ानान्तु कन्यानां तथा वै शूद्रजन्मनाम्' न चैतत् सगुणशूद्रस्य जातदन्तविषयमिति रत्ना. कराद्युतो युक्तं शववचनस्य बालानामजातदन्तानां विराण पहिरिति मिताक्षराहतकाश्यपवचनेन बाले च प्रजातद न्ते .. इति।

·शुद्धितत्त्वम् । च विरा शावाशौचमिति गोतमरत्नाकरतवैवस्वतवचनेन चैकमूलत्वात्। व्यक्तमाह मत्य सूक्तं 'विराधन्तु भवेच्छद्रे पण्मासोनशिशो मृते'। एवञ्च जातदन्तशूद एव परिशेषात पक्षाहमाहाङ्गिराः । 'शूद्रे त्रिवर्षायूने मृते शहिस्तु पक्षभिः । पत ऊर्दू मृते शूद्र हादशाहो विधीयते। षड्वर्षान्तमतौतो यः शूद्रः संम्रियते यदि। मासिकन्तु भवेच्छौचमित्याङ्गि- रसभाषितम्'। त्रिवर्षा दर्तमानटतीयवर्षावाने असमाप्त हितीयवर्षे इत्यर्थः । 'पण्मामाभ्यन्तरे शूद्रे मृते बाले वाह विदुः। अनतीते हिवर्षे वै मृते शुद्यत्तु पञ्चभिः' इति यम- वचनैकवाक्यत्वात् । यत्तु 'अनुढभार्यः शूद्रस्तु षोड़शाहत्- सरात्परम्। मृत्य समधिगच्छेत्तु मासं तस्यापि बान्धवाः । शुद्धिं समधिगच्छन्ति नात्र कार्या विचारणा'। इति शङ्ख- वचनम्। तदङ्गिरोवचनविरोधात् सगुणशूदविषयमिति गौड़ाः। मैथिलास्तु षड्वर्षापर्य्य ढभार्यत्वे मासः। अनुढ़- भार्यत्वे हादशाहः । षोड़शोपर्यनढभार्यत्वेऽपि मास इत्याहु- स्तन षड्वर्षाभ्यन्तरे कृतविवाहस्य मरणे मासाशौचस्व वक्ष्यमाणत्वेन षड़वर्षोपय्यू ढभार्यत्वे मास इत्यत्र षड़वर्षो- परीत्यस्य वैयापत्तेः । एवञ्च षड़वर्षापर्यनढभार्यमरणे निर्मणानां सम्पूर्णाशौचम् । षोड़शोवर्षोपरि सगुणाना- मिति। शूद्रस्य प्रधानसंस्कारत्वेन देवात् षड़वर्षाभ्यन्तरेऽपि कतोहाहे मासाशौच व्यवड़ियते। अन्यथा हिवर्षीयायाः शूदपत्नवा मरणे दशरात्रमतःपरमित्युक्तवचनात् मासाशौचम्। तहोढः पञ्चवर्षीयस्य मरणे हादशाह इति महदैषम्यं स्यात् । प्रतएव हिवर्षोत्तरषोडशवर्षाभ्यन्तरमनूढ़भावें मृते हाद- शाहमेवाशौचम् एवं वदता वाचस्पतिमिश्रेणापि द्विवर्षोपरि कढ़भार्यमरणे मासाशौचमङ्गोवतम्। केचित्तु अनूढभार्य:

·२६८ शुद्धितत्वम् । त्वोढ़भार्यत्वस्वरूपयोग्यतारहितः शूद्रो नपुंसक इति यावत पुंलिङ्गस्तु छान्दस इति वदन्ति । न च षोड़शाहर्षात् परः मित्यवानढभार्यत्वविशेषणमपि व्यर्थमिति वाय तहिशेषणेन न्यायवर्तिनां शूद्राणां षोड़शवर्षोपरि विवाहकालः कल्पाते। तथाहि 'शूद्राणां मासिकं कायं वपनं न्यायवर्तिनाम् । वैश्य- वच्छौचकल्पथ हिजोच्छिष्टच भोजनम्' इति मनुवचना- व्यायवर्तिशूद्राणां वैश्यवच्छौच कल्पश्चेत्यत्र चकारावैश्यधर्माति- देशेनोपनयनप्रसक्तो ततस्थाने ब्रह्मपुराणेन विवाहो विधौ. यते। यथा विवाहमा संस्कारं शूद्रोऽपि लभते मटा' इति तत्रोपनयनकालय 'गर्भाष्टमेऽष्टमे वाब्दे ब्राह्मणस्योपनाय- नम्। राज्ञामेकादशे सैके विशामके यथा कुलम्' इति याज्ञवल्कयोक्तः। सैके एकादशाह इत्यनुषङ्गात् हादशवर्ष इत्यर्थः अत्र चोत्तरोत्तरकालदर्शनात् शूद्रस्याप्यपनयनस्थाना- भिषिक्त विवाहस्य तथैव युक्तत्वात् अतएव यथा कुल मित्यतिदेशेन षोड़शाहसरात् प्रागपि विवाहो दृश्यते म तुन प्रकष्ट इति विशेषः। प्रतिलोमजातानान्तु 'शौचाशौच प्रकु. रिन् शूद्रवहा मङ्कराः'। इति प्राटिपुराणाद् व्यवस्था इदा- नौन्तन क्षत्रियाणामपि शूद्रत्वमाह मनुः । 'शनकैस्तु क्रिया: लोपादिमा: क्षत्रियजातयः। वृषलत्वं गता लोके ब्राह्मणा. दर्शनेन च'। अतएव विष्णु पुराणं 'महानन्दिसुत: शूद्रा गर्भो- द्भवोऽतिलुब्धो महापद्मो नन्दः । परशुराम इव अपरोऽखिल- क्षत्रियान्तकारी भविता तत: प्रभृति शूदा भूपाला भविथन्ति' इति तेन महानन्दिपर्यन्तं क्षत्रिय आसीत्। एवञ्च क्रिया- लोपाहेश्यानामपि तथा । एवमम्बष्ठादीनामपि जातिप्रसङ्गा. दुक्तम्। बाउत्थानादिति उत्थानपर्यन्तम्। उत्थान खख. जात्यु ताशौचान्तदिन एव 'दशम्यामुत्थाप्य ब्राह्मणान् भोज- ·शुद्धितत्त्वम् । २६८ न च यित्वा पिता नाम करोति' इति पारस्करवचनात् । दशम्यामित्यस्योपलक्षणपरत्वे प्रमाणाभाव इति वाच्यं ब्राह्म. णानित्यादिना तदुत्तरदिने हदियाइसम्बन्धिब्राह्मणभोजन- पूर्वकनामकरणविधानात् । न च प्रशौचाभ्यन्तर एव नाम- करणं 'नामधेयं दशम्यान्तु हादश्यां दाथ कारयेत्' इति मनु- वचनात् हरिशर्मोक्त युक्तमिति वाच्यम् अशौचव्यपगमे नाम- धेयमिति विष्णुविरोधात् । अतएव दशम्यामिति निवृत्ता- शौचपरमिति ब्रह्मचारिकाण्डम् । एतच्च सङ्करेणाशौचामे तदानीं नामकरणे बोध्यम् एतत् परमेव दिगविशिवशताह इति दीपिकोक्त मङ्गच्छते। अविर्हादशाह: अवयः शैलमे- पार्का इत्यमरकोषात् पारस्करोयदशम्यामित्य स्यानुपलक्षणत्वे सूतकं तत् स्यात् सूत्याशीचमित्ये तयोः सङ्कोचापत्तेः यत्र ब्राह्मणस्य संपूर्णाशौचं तत्र क्षत्रियादीनामपि तथैव युक्त- त्वाच्च। एतेन क्षत्रियादीनामपि दशाहमध्य एव वालक- मरणे अङ्गारश्यत्वयुक्तमशौचमुत्थानावधि तदूईन्तु सद्यः शौचम्। 'बालस्त्वन्तर्दशाहे तु प्रेतत्व यदि गच्छति। सद्य एव विशुद्धिः स्वानाशौचं नैव मूतकम्। इति शङ्खोतनयेनो. स्थानञ्च दशमदिन इति निरस्त तस्मादेतच्छववचनं माता- पिटव्यतिरिक्तानां सपिण्डानां सद्यः शौचविधायकम् अन्तर्द- शाहपदञ्च स्वखजात्युलाशौचाहपरम् । एवञ्च सूतकं तत्- स्थादित्यभिधानात् तत्र बालस्य शृगालादिहतत्वेऽपि मरण- निमित्तको विशेषः। यच्चान्तःसूतक इत्युभयोरपि कन्यापुत्रयोः सूतकमध्ये मरणे मातापिचोर्दशाहपर्यन्तमेवाशौचमिति तञ्चिन्त्यम् पहिवर्षे प्रेते इत्यनेन पुंसः प्रकृतत्वात्। निमित्तविशेषणत्वात् पुस्त्वमविवक्षितमिति वाचं तथात्वे पहिवर्षीयकन्यामरणेऽप्ये करावं विरात्र वेति स्यात्। न च न च ·२०० शदितत्त्वम् । शरीरमदग्धा निखनन्तीति शरीरप्रतिपत्ते: स्त्रीपु साधारण- त्वेन स्त्रिया अपि प्रकतत्वमस्तीति वाच्य पारस्करेण पुरुषस्य शरीरप्रतिपत्त्यादिकमभिधाय स्त्रोणाचेत्युक्तम्। तदनन्तर- मप्रत्तानामिति सूत्रान्तरण कन्यानां यथायोग्यमतिदिश्यते अतः शरीरप्रतिपत्ति पिण्डोदकादौनामनन्यप्रकारत्वात् पुंव- देव अशौचस्य तु वचनान्तरण कन्यानां पृथविधानात् न तथात्वमिति प्रतएव सनिबन्धभि: प्रकरणभेदेन त्यशौच- मिति निर्टिश्यते अतएव आदिपुराण । जनकस्त्रिभिरित्यन- न्तरमेव प्राजन्मनस्तु चड़ान्तमित्यभिधानन पितुरपि सद्यः शौचमुक्त तस्मादन्तःसूतक इत्यादि पुमानविषयकं न कन्या- विषयकम्। कूर्मपुराणम् ‘पादन्तजननात् सद्य पाचूड़ा- देकरात्रकम्। विरात्रञ्चोपनयनात् मपिण्डानामुदाहृतम्'। सपिण्डानां निर्गुणानाम्। 'थोई दन्तजननात् सपिण्डा- नामशी चकम् । एकाहं निर्गुणानान्तु चौड़ादूद्ध त्रिरात्रकम' इति तत्रैवोक्तः। प्रादन्त जननादिति तु विप्रविषयं शूद्रस्य विरात्रविधानात् । दन्तजननादिकञ्च टन्तजन्मचूड़ोपनयन- कालोपलक्षणम्। अन्यथा देवादजातन्तस्य प्रथमेऽब्द चड़ाकरणमिति वचनात् कुलाचाराच नवमें मासि कृतचूड़स्य मरणोऽनध्यवसायापत्तेः किमजातदन्तत्वेन सद्य: किंवा कृत. चड़त्वेन त्रिरात्रमिति अतएव ब्रह्मपुराणौयषड्भिर्मासैर्गतै- वहिरित्यत्र तथा व्याख्यातम्। गर्भापनिषदि दन्तजन्मसप्तमे मामोत्यक्तं तेन षण्मामावधि सद्यः शौच चूड़ायामपि 'विप्रे. न्यूने विभिवर्षे मते शुधिस्तु नैशिकी। निवृत्तचूड़के विप्रे विगत्राच्छुद्धिरिष्यते' इत्याङ्गिरोवचनैकवाक्यत्वात्। विभि- वर्षेरिति त्रिभिर्वर्षे रुपलक्षिताहतमान दृतीयवर्षायूने ऊन- द्विवार्षिक इत्यर्थः एवं शूद्र विवर्षान्यूने इत्यपि बोध्यम् एव- ·सचितत्वम् । मुपनयनकालोऽपि गर्भाष्टमाद एव। श्रादिपुराणे अनुप- नीतो विप्रस्त्वित्यभिधाय 'त्रियते यत्र तत्र स्यादशौच वाह. मेव हि। हिजन्मनामयं कालस्त्रयाणान्तु षड़ाब्दिकम्' इत्यु ता- त्वात्। षड़ब्दपदच्च मासत्रयाधिकषड़ब्दपरं 'गर्भाष्टमेऽष्टमे वाग्दे ब्राह्मणस्योपनायनम्' इति याज्ञवल्कवादिति हारलता। यत्तु 'व्रतचूड़ाद्दजानान्तु प्रतीतिषु यथाक्रमम्। दशाह बाह एकाहै: शान्त्यपि हि निर्गुणाः'। इति जावालिवचनं तत् प्रतीतिष्वित्यभिधानात् पञ्चमाब्दोपनीतस्य प्रथमाब्दक्कत- चूड़स्य षण्मासाभ्यन्तरजातदन्तस्य मरणे दशाहादिभिः शुद्धि- परम् एतत् ब्राह्मणविषयं क्षत्रियादीनामपि तथाशोचवृद्धिः कल्पाते। अन्यथा ब्राह्मणस्य दन्तादिप्रतीतावशौचाधिक्य- मन्यस्य न तथेति वैषम्यं स्यात् तेन शूद्रस्य षण्मासाभ्यन्तरे दन्तोत्पत्ती मरणे पञ्चाहः द्विवर्षाभ्यन्तरे कतचूड़स्य हादशाह: उपनयनवत् प्रधानसंस्कारत्वेन दैवात् कृतोहाहेऽपि मासो व्यवयिते। अन्यथा यत्र हिवर्षीयायाः शूदपत्नया मरण मासाशौच तहोढुः पञ्चाब्दीयस्य मरणे हादशाहाशीचे वैषम्यापत्तेः । अतएव हिवर्षोत्तरं षोड़शवर्षाभ्यन्तरेऽनढभार्य- शूद्र मृत हादशाहमेवाशौचमिति वदता वाचस्पतिमिथे- णापि हिवर्षोपरि ऊढ़भार्यमरणे मासाशौचमङ्गो कतमिति । एवञ्च प्रथमाब्दकतच डमरणविषये मनुः । 'ऊनहिवार्षिक प्रेतं निदध्युर्बान्धवा वहिः। अलंकृत्य शुचौ भूमावस्थि सञ्चय. नाहते। नास्य कार्योऽग्निसंस्कारो नापि कार्योदकक्रिया। परण्ये काष्ठवत् क्षिप्रा क्षिपेयुस्त्र हमेव हि'। अकतच ड़ेऽपि स एव 'नृणामकतच ड़ानामशुदिर्नेशिको स्मृता। निवृत्त च ड़कानान्तु विराबाच्छुद्धिरिष्यते' । एतत् पराईनोनहिवा. र्षिकमिति वचनस्य विषयो दर्शितः। यत्तु पैठौनसिवचन.

·२७२ शुद्धितत्त्वम् । मक्कतच डानां विरात्रमिति तहिवर्षाद्युपर्यतच.डानां मन्तव्य मिताक्षराप्येवम्। एतेन ऊनहिवार्षिक स्यादाहेऽपि त्रिराविधानात् वहाहाहादाहकतत्रिरात्रै करात्रस्य व्यवस्था मैथिलोक्ता हेया। हारलताप्रभृतिभिस्तु निर्गुणात्यन्तनिगु: णाभ्यां व्यवस्था कृतेति । अथ मगुणाद्यशौचम्। ननु बालादीनां मद्यः प्रभृत्य- शौच श्रवगात्। 'सद्यः शौच तथे काहचतुरहस्तथा। षड़- दशहादशाहाच पक्षोमासस्तथैव च । मरणान्तं तथाचान्य- दृशपक्षास्तु सूतके' इति दक्षवचनमपि यथायोग्यं तत्परमस्तु न तु अत्यन्तमगुणादिपरं चतुरहश्व चतुर्मासगर्भस्रावविषयः । पड़हः हिवर्षादुत्तरकालोनोपनयन प्राककालौनक्षवियबालक- विषयः । 'यत्र त्रिरात्रं विप्राणामशौच संप्रदृश्यते। तत्र शूद्र हादशाहः षमवक्षत्र वैश्ययोः' । इति हारलतात. वचनादिति चेत्र 'उपन्यामक्रमेणेव वक्ष्याम्यहमशेषतः । ग्रन्था. धंतो विजानाति वेदमङ्गः समन्वितम्। सकल्प सरहस्यञ्च क्रियावांचव सूतकम्' इत्यादिवचनैर्दक्षेणैव सगुणनिर्गुणभेदेन दत्तविषयत्वात्। अतएव वाचस्पतिमिश्रण गुणहान्या षड़- हादिव्यवस्थोक्ता पन्यज्जननमरणाद्भिन मरणान्तं दशममिति तथाच कूर्मपुराणम् । 'क्रियाहीनस्य मूर्खस्य महारोगिण एव च। यथेष्टाचरणस्याहुमरणान्तमशौचकम् । मूर्खस्य गायत्रीरहितस्य सार्थगायत्रोरहितस्येति रुद्रधरः । मरणान्तं यावज्जीवम्। केचित्तु दक्षवचने सगुणानां दशा- हादिसमभिव्याहारात सद्यः प्रभृतिभिः सर्वाशौचनिवृत्तिः न तु होमाध्यापनमानार्थे त्याहुस्तच्चिन्त्य जावालादिवचनविरो. धात् । तथाच जावाल: 'उभयत्र दशाहानि सपिण्डाना- मशौचकम् । सानोपस्पर्थनाभ्यासादग्निहोत्रार्थमईति' । उभ- रवाकरः।

·शहितत्त्वम्। । यत्र मृत्युजम्मनोः अत्र साग्नीनामेव दशाहाशीचं प्रतीयते । खानाचमनाभ्यामादेकाहाद्युत्तरमग्निहोवाहता च। अन्यथा निरग्निसाग्निविषयत्वेन वाक्यभेदागौरवं स्यात्। संवतः 'होमथ तत्र कर्त्तव्यः शुष्कानेनैव वा फलैः । पञ्चयज्ञविधानञ्च न कुर्यामृत्युजन्मनोः। दशाहात् तु परं सम्यग्विप्रोऽधीयौत धर्मवित्' । अतएव येषामशौचाभ्यन्तरे होमस्तेषामेव दशा. होत्तरं पञ्चयज्ञादि प्रतीयते । गोतमः । 'श्रुत्वा चोड़ दशम्या: पक्षिणीम्' इति अस्य चतुरहपञ्चाहाशौचिमगुणविषयकतया तैरेव व्यवस्थापितत्वेन दशम्या जङ्घमित्यनुपपत्त:। 'पाशुच्चं दशरात्रन्तु सर्वत्राप्यपरे विदुः' इति देवलवचनेन सगुगाविष- यकत्वाब क्षत्रियादीनां मर्वाशोचनिवृत्तिः । 'चक्रे हादशिक बाई त्रयोदशिकमेव च। इति वक्ष्यमागावचनेन रामादि. विवाहप्रस्तावे। श्रीनग्नोंस्ते परिक्रम्य ता उदुहुर्बधूः पृथगि- त्यादिकागडतमाग्नित्वेन मगुणस्य भरतस्य हादशाहिकादि बाइकर्तृत्वप्रतोते: । शूद्रस्यापि सेवकान्तराभावे ब्राह्मण. सेवार्थमेव दशाहोत्तरं शुद्धिः । 'मासनैव तु शुद्धिः स्यात् सूतके मृतकेऽथवा' इत्यङ्गिरो वचन एवकारश्रुतेः सर्वाशोचनित्तिस्तु मानव तस्मात् सगुणानां तत्तत्कर्मण्येवाशौचसङ्कोच सर्वा- शौचनित्तिस्तु दशाहायुद्ध मिति हारलतामिताक्षरारत्नाकरा. द्युक्त साधीयः । वस्तुतस्तु हेमाद्रिपराशरतादित्यपुराणेन वृत्तादिनिमित्तशौचसाचश्च कलौ निरस्तः । 'कन्यानाम: सवर्णानां विवाहव हिजातिभिः'। तथा 'वृत्तस्वाध्याय. सापेक्षमघसङ्कोचनं तथा । प्रायश्चित्तविधानञ्च विप्राणां मरणान्तिकम्। ससर्गदोषः पाप मधुपके पशोबंधः । दत्तौ- रसेतरेषान्तु पुत्रत्वेन परिग्रहः। शूद्रेषु दासगोपालकुल- मित्राईसौरिणाम्। भोज्यात्रता एहस्थस्य तीर्थसेवाति- ·२७४ शुद्धितत्त्वम् । - दूरतः। तथा 'ब्राह्मणादिषु शूद्रस्य पक्कतादिक्रियापि छ । भृग्वग्निमरणञ्चैव हहादिमरणन्तथा' इत्यादीन्यभिधाय 'एतानि लोकगुप्त्यर्थं कलेरादौ महात्मभिः। निवतितानि कर्माणि व्यवस्था पूर्वकं बुधैः। एवञ्चान कलावसवर्णाविवाह- निषेधात् सर्ववर्गासन्निपाताशौचं नाभिहितम्। पक्षिणी तु अहहय सहिता रात्रिरव। 'हावहावेकरात्रिश्च पक्षिणी- त्यभिधीयते'। इति भट्टनारायणधृतवचनात्। पक्षतुल्यौ तु दिवमी पार्खयोस्तु इति पक्षिणौराविरिति सरन्नापि यत्र रात्रौ श्रुतं तत्र पूर्वदिनमादाय पक्षिणीव्यवहारः । 'रावावेव समुत्पने मृते रजसि सूतके। पूर्वमेव दिनं ग्राद्य यावत्रैवो. दितो रविः' इति वाचस्पतिमिश्रकृतपराशरवचनात्। एतेन दिनयमहिता रात्रिः गत्रियहितञ्च दिनमविशेषात् पक्षिणीति निरस्तं दिनविशिष्यत्वे स्त्रीलिङ्गानुपपत्ति: स्यात् । पथ विदेशस्थाशौचम्। गोतमः । 'श्रुत्वा चोड़ दश. ग्याश्च पक्षिणीम' इति । 'प्रतिक्रान्ते टशाहे तु त्रिरात्र- मशुचिर्भवेत्' । इत्यादौ स्व खजात्युक्त पूर्णा शौचानन्तरमेवाति- क्रान्ताशौच प्रतीयते न तु बालादिखण्डाशौचानन्तरं 'बाले देशान्तरस्थ तु पृथकपिगड च संस्थिते । सवासा जलमामुत्य सद्य एव विशुद्धयति' इति मनुवचनात् अतएव शॉन 'मरणा- देव कत्र्तव्यं संयोगो यस्य नाग्निना। दाहादूई मशौच स्थाद यस्य वैतानिको विधि:' इत्यतो विशेषचनाभावे मरणकाला. बध्यशौच सामान्यत उक्तम् अन्यथा पूर्णाशौचशेषदिने ता. रणवणे जातीनामेकाहः दौहित्रादीनां वाहादिरिति वैषम्य स्वात्। तथाच मिताक्षरायां व्याघ्रपादः 'तुल्यं वयसि सर्वेषामतिकान्ते तथैव च । उपनौते तु विषमं तमि. वेवातिकालजम्'। वयसि उपनयनकालात् पूर्वस्मिन् काले ·शक्तित्वम् । २७५. सर्वेषां वर्णानां विरानाशौच तुल्यमिति दाक्षिणात्य देशव्यव- स्थितम्। अन्यदेशे तु कूर्मपुराणादिना तत्तत्काले तत्तहर्णा- नामशौचविशेष उत्त: । तथाच मरीचि: 'येषु स्थानेषु यच्छौच धर्माचारश्च यादृशः । तत्र तनावमन्येत धर्मस्तत्रैव तादृशः'। विदेशगतानान्तु पित्राद्याचार एव येनास्य पितरौ याता येन याता पितामहाः। तेन यायात् सतां मागं तेन गच्छन्न दुष्यति'। इति मनुवचनात्। अतिक्रान्ते यत् विरात्रं तदपि तुल्यम् । तथाच शङ्खः । 'प्रतीते सूतके खे खे विरात्र' स्यादशौचकम्। संवत्सरव्यतौते तु सद्यः शौचविधीयते'। कौम 'तथैव मरण सानमूल संवत्सराद यदि'। जननाशौचेऽपि देवलः। 'नाशौच प्रसवस्यास्ति व्यतौतेषु दिनेष्वपि' । पुत्रजन्मन्य तोताशौचकाले पितुः मान- माह मनुः 'निर्दशं ज्ञातिमरगणं शुवा पुत्रस्य जन्म च । सवासा जलमाप्नु त्य शुद्धो भवति मानव.'। मरण नानादि- नाङ्गस्पृश्यत्वनिवृत्तिरूपा शुद्धिः न तु सर्वाशीच निवृत्ति: विरादेविधानात् पुत्रजनने तु सर्वाशौचनिवृत्तिः सङ्कोचा- भावात्। उपनौते त्विति उपनयनकालानन्तरन्तु दशाह. हादशाहादिरूपेण विषमं स्वस्वजात्य काशौचमित्यर्थः । तस्मि. बेवोपनौतोपरम एव अतिकालजमिति भतिक्रान्तकाला. शौच न तु बालाद्यशौचातिक्रमऽपि । श्रुत्वा चोर दशम्या: पक्षिणीमित्यत्र दशम्या ऊई मिति श्रुतेः प्राचां मैथिलानां चतुर्मासोपरि अर्वाचाच षण्मासोपरि यत् पक्षिण्यशौचाभि- धानं तदेयम्। किन्तु हारलतोतं सगुणविषयमेवेति युक्तम् । पत्र विशारदचरणाः 'प्रतीताशौच एकाई खण्डाशौचि मृते श्रुतौ। संपूर्णाशौचि मरणे शुतो जेयं त्रिरात्रकम्' इति वायुपुराणवचनं यदि समूलं तदा खण्डाशौचि पितरि सते ·शहितत्त्वम् । तव तथाच जेयमिति। यत्तु 'मासनये विरात्रं स्यात् षण्मासे पक्षिणी तथा। अहस्तु नवमादागूड्व मानेन शयति' इति मिता. क्षरायां हहन्मनुवशिष्ठवचनाद्यवस्थितेति तदाक्षिणात्यानाम् । देवल: 'प्रशौचाहावतीतेषु बन्धुश्चेत् श्रूयते मृतः । विरात्रमाश च्यं भवेत् संवत्सरान्तरे। अङ्घ संवत्सरा. दाद्याइन्धुचत् श्रूयते मृतः । तावदेकाहमेवात्र तञ्च सन्यापिनां न तु'। बन्धुरत्र माता पिता भर्ता च । यत्तु मिताक्षरायां 'पितरौ चेन्मृतौ स्यातां दूरस्थोऽपि हि पुत्रकः। श्रुत्वा तद्दिनमारभ्य दशाहं सूतको भवेत्' इति पैठौनस्युक्तं तत्क- लिङ्गौदादिदेशव्यवस्थितम्। तेषां तथाचरणात् । वामनपुराणं 'देशानुशिष्टं कुलधर्ममग्रंट स्वगोत्रधर्म न हि संत्यजेच्च'। एवमन्यानि तद्धृतवचनानि देशविशेषविषय- तया व्यवस्थयानि । अथ मपिण्डाद्यशोचम् । वृहस्पतिः । 'दशाहेन सपि- रहास्तु शान्ति प्रेतसूतके। विराने या मकुल्यास्तु सात्वा शान्ति गोत्रजा:'। प्रेतसूतके मरण जननयो: सपिण्डा: सप्तमपुरुषावधयः कन्यायास्तु रतीय पुरुषावधयः सकुल्या दशमपुरुषावधयः एष विशेषः सपिगडादिविचार स्फुटीभवि- थति। गोत्रजा: निहत्तसमानोदकभावा: दशाहेनेति विप्न. परं तथाच मनुः । 'शुद्धोहियो दशाहेन हादशाहेन भूमिपः । बैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुद्ध्यति'। अङ्गिराः 'दशमे- ऽहनि शूदस्य कायं संस्पर्शनं बुधैः। मासेनैव तु शुद्धिः स्यात् सूतके मृतकऽपि वा। अत्र वावज्यं जावालिः। 'सन्ध्यां पञ्चमहायज्ञान नैत्यिक स्मृतिकर्म छ। तन्मध्ये हापयेत्तेषां दशाहान्ते पुन: क्रिया'। तन्मध्ये प्रशौचमध्ये हापयेत् व्यजेत्। । नैत्यिक स्मृतिकर्मबैधनानादि। अव च मुहर्त- ·शुद्धितत्त्वम् । २७ श्रतएवा- मप्यायची न स्यादिति प्रापमाम्बवचनादस्पृश्यस्पर्शना दी शौचस्य स्वकृतिसाध्यत्वात् तदर्थ नैमित्तिकं स्नानादिकर्तव्यं मूत्रपुरोषोत्मादिनिमित्ताशौचे प्रक्षालनादिवत् एवं भोजनाश्रितत्वात् प्राणाहुल्यादि च । एवच कर्माभ्यन्तरे चाप्रायत्ये शौचसम्पादकत्वेन स्नानादिकं नैमित्तिकाङ्गत्वान व्यवधायकम् अतएव पूर्वकतानां न एनः करणम् । चार रत्नाकरे जावालः। 'कर्ममध्ये त यः कशिद्यदि स्याद शुचि- नरः । म्रात्वा कर्म पुन: कुर्यादन्या विफलं भवेत्' इति । यन्नपाऽपि 'स्मातकर्मपरित्यागो राहोरचत्र चूतके' । शङ्खः दानं प्रतिग्रहो होमः स्वाध्यायः पित कर्म च । प्रेतदिगड क्रिया- वर्ज सूतके विनिवर्तते। नाशचिटपिट ऋषिनामानि च न कीर्तयेत्' इति वचनं विष्णा नामानिरिक्त परम् । 'न देश- नियमस्तत्र न कालनियमम्तथा। नासिटादी निषेधोऽस्ति विष्णोर्नामनि लुब्धक' इति वचनात् । अभिव दयेदित्यनु- वृत्तौ शङ्कलिखिती। 'नाशुचिन जयन् देवपितकार्य कुर्वविति' आपस्तम्ब: अप्रयतश्च न प्रत्यभिवादयेदिति । नमस्कारमाह स्मृति: 'मर्वे चापि नास्कर्यः सर्वावस्थाश्च इति राघवभयतनारदवचनम : अथ सूनिकिनः पूजां वक्ष्याम्यागमचोदिताम् । स्वात्वा नित्यम निर्वयं मानस्याक्रियया तु वै। वाहःपूजाक्रमगर ध्यानयोमन पूज- येत्। यदा कामौ न चेत् कामी लिन पूर्ववदाचरत्' । नित्यच्चाशुचिकर्त्तव्यं प्रेततर्पणादि। मममुहावल्यां 'जपो. देवार्चनविधि: कार्यो दौक्षावितैनरैः । नास्ति पाप यतस्तेषां सूतकं वा यतात्मनाम्' अतएव मन्त्रग्रहणदिन तथाविधा प्रतिज्ञा राघवभ न लिखिता। यथा 'वर प्राण परित्याग- छेदनं शिरसोऽपि वा। न त्वनभ्यर्थ भुजीत भगवन्तं २४-क सर्वदा।

·रादितत्त्वम्। त्रिलोचनम्' इति 'प्रपूजिते शिवे भुत्ता प्रासादाष्टशत जपेत् अज्ञानादीदृशं ज्ञानं ज्ञानात् विद्याच्चतुर्गणम्' अन्यत्राधोक्षज- मित्याचूहेत। मत्स्ये भगवन्तमित्यत्र केशव कौशिकौमिति यत्तु नृसिंहकल्प मदा मन्त्र जपेदित्युक्त्वा 'यदि स्यादशुचिस्तव परन्मन्वं न तृच्चरेत् । मनी हि मर्वजन्तनां सर्वदैव शुचि स्मतम्' इति तन्मत्र पुगेषोत्माद्यशोचपरं तत्र रामार्चन- चन्द्रिकातमहार्णवतन्वान्ताऽपि। 'अचिर्वा शुचिर्वापि गच्छम्ति छन् स्वपन्नपि। मन्चैकशरणाविहान् मनसैव सदा. यसत्' मरोचिः। 'लव मधुमास च पुप्पमूलफलेषु च । नाक काठलग प्वम दधिचिःपयःसु च। तैलीपध्यजिन चैव यापक स्वयं ग्रह। एवंषु चैव मवधु नाशीच मृतस्तके' । जां शुष्का शत लाजादि अपक्कं तगड़लादि लत् वयं रह- का न दोषाय। परषु चेति पृथगामधाला तेवु अशोचिना टप्पपि न दोपः। बोधायन: मानसमशुचिरिति मान- ऽपि जननमरगा योवनध्यायः। मिताक्षरायाङ्गिराः 'अति. काली दगाह व पश्चाज्जा नाति चद ग्रहो। विरात्रं सूतक र न च ट्रय कहिचित्'। कूमपूरात 'मातामहानां बसर हो त्रिगलं स्यादीच कम्। एकादकानां मरण सूतक पतंटव हि। पक्षिणीयोनिसम्बन्ध बान्धवैषु तथैव च । एकरात्रं समुहिष्टं गुगे सब्रह्मचारिण। प्रत राजनि म ज्यातियस्य स्याविषये स्थितिः। तथा 'परपूर्वासु भार्यासु कृतकेषु च । विरात्रं स्यात्तथाचार्य स्वभाया. वन्यगासु च। प्राचार्य पुत्त्रे पत्नवाच्च अहोरात्रमुदाहृतम् । एकाहं स्यादपाध्याये स्वग्रामे यात्रियेषु च। विरानमस- पिण्डेषु स्वग्रहे संस्थितेषु च। एकाहञ्चाप्यशडं स्यादेकरावच शिष्य के एकाहञ्चैकराववेत्त्वहोरात्रमित्यर्थः। 'विरावं ख- एवं घु ·शक्तिखम् । २७ मरणे अशरे चैतदेव हि। सद्यः शौच समुद्दिष्टं सगोत्रे संस्थिते मति'। एकोदकानां समानोदकानां योनिसम्बन्धे माखनीयभागिने येषु बान्धवेषु पिटबान्धवेषु तथैव चेति प्रागुक्तपक्षिणीत्यर्थः अन्यथा तदुपादानं व्यर्थ स्यात् अतएव 'दन्तजातेऽनुजाते च कृतचड़े च संस्थिते। अशुद्धा बान्धवाः सर्वे सूतकेषु तथोच्यते' इति मनुवचने बान्धवाः सर्वे इत्यत्र सघशब्दान सपिण्डानामवाशौच किन्तु समानोदकसगोत्र- माटबन्धुपिटबन्धुप्रभृतीनां ग्रहणमिति हारलताव्याख्यानेऽपि पिटबन्धूनामप्यशौचमुक्तम् । मम्बन्धविवेके पिटबन्धूनामप्य- शौचमुक्तञ्च सङ्गच्छते। पिटबान्धवाः पितुः पितुः स्वसुः पुत्चा: पितुर्मातुः स्वसुः सुताः पितुर्मातुल पुत्त्राथ विज्ञेया: पिट- बान्धवाः'। अनुजात इति दन्तजातस्य प्रानिर्देशादृक्ष- बच्छास्त्रव्यवहार इति न्यायेन जातदन्तादनु पश्चाज्जातो जात- दन्त इत्यर्थः । कतचूड़ेति चकारात् कृतोपनयन चेति संस्थिते मृते। अत्र मृतस्य तत्तत् कर्मभेदोपादानमशोचभेदाय सच प्रागेव विवृतः। माटबान्धवेषु तु एकगत्त्रं तथाच जावालि: ममानोदकानां वाहं गोत्रजानामहः स्मृतम्। माटबन्धौ गुगे मित्र मण्डलाधिपती तथा'। माल माटबान्धवाश्च 'मातुर्मातुः वसुः पुत्वा मातुः पितुः स्वमः सुताः। मातुर्मातुलपुत्वाश्च विज्ञेया मारवान्धवाः' गोत्रजा एकग्रामवामित्वेन विशेष- णीयाः तम्मरणेऽत्यन्तनिगुणानामेकाहः अन्येषान्तु सद्यः प्रागुक्तकूर्मपुराणात्। मण्डलाधिपतिश्च यस्य मण्डले निवास. रूपेण स्थितिः क्रियते। कतकेषु च इति चकारात् क्षेव- जादिषु तथाच विरावानुवृत्तौ विष्णुः। अनौरसेसु पुत्रं षु जातेषु च मृतेषु च। परपूर्वासु भायासु प्रसूतासु मृतासु च' इति । पिटमरणेऽपि तेषां विरावमाह ब्रह्मपुराणं दत्तकास ।

·२८. शुद्वितत्त्वम् । एतच्च स्वयं दत्तः कृत्रिमः क्रीत एव च। अपविद्याश्च ये मा भर गीयाः सदैव ते। भिवगोत्रा: पृथपिण्डा: पृथग्वंशकरा: स्मृताः। सूतके मृतके चैव ग्रहाशौचस्य भागिनः'। कलौ दत्तकमात्रविषयम् अन्येषां प्रागुक्तादित्यपुराणेन करण- निषेधात्। स्वभाविन्यगासु च मजातीयोत्कृष्टजातीय- पुरुषान्तरसंग्रहीतासु । अपकृष्ट जातिगमने पतितत्वेनाशौचा- भावात्। अमपिण्डेषु भिन्नकुलजेषु श्रोत्रियरूपेषु माट- खम्रादिषु च स्वग्रहमृतेषु विगत्रम् । तथाच प्रचेता: 'माट- स्वसमातुलयोः श्वश्रश्वशरयोगगे। ऋत्विजि चोपरते च विरात्रमिति शिष्यके। एकाहश्च एकरावञ्चति अहोरात्र- मित्यर्थः । श्वश्रूश्वशुरयोस्तु बग्रहभिन्नेऽपि मन्निधिमरणमात्रेण विगतं । 'थोवियेतृपमम्यन्ने विगत्रमशचिर्भवेत्' इति मनु- वचने उपमम्पन्न इत्यत्र मन्निहितत्वेनाशौचविशेषदर्शनाद. वापि तथा कल्पाते अन्यथा स्वरहमानपरत्वे विरात्रममपि- ण्डषु स्वरहे मंस्थितेषु चेत्यनेन मम्बन्धिमानपरत्वेन कूर्मपुरा- णोयेन विगतं श्वश्रमरण श्वशर चैतंदवहोत्यस्य पुनरुतत्वा. पत्तेः । श्रोत्रियमाह देवलः । 'एकां शाग्वां मकल्पां वा षड्भि- रङ्गरधीत्य वा । षट्कर्मनिरतो विप्रः श्रोत्रियो नामधर्मवित् । यत्तु यम वचनं 'श्वशुरयोभगिन्याञ्च मातुलान्याञ्च मातुले। पित्री: स्वमरि तहच्च पक्षिणों क्षपन्निशाम' इति मिताक्षरारत्ना- करयोवृहन्मनुवचनञ्च । 'मातुले वशर मित्रे गुगै गुर्वङ्गानासु च। प्रशौचं पक्षिणी रात्रि मृता मातामही यदि' इति खश्रु- खशरयोरेकग्रामस्थितयारसबिधिमरणे पक्षिणीविधायकम् । स्वग्रामे श्रोत्रियेषु च इत्यत्र स्वग्रामत्वेनापि विशेषदर्शनाद. त्रापि वचनानां विरोधे 'बहुनामकधर्माणामकस्यापि यदुच्यते। सर्वेषामेव तत् कुर्यादेकरूपा हि ते स्मृता'। इति बौधायन- ·शक्तित्वम् । । पचनसंसात्तथा कल्पाते। एवञ्च श्वश्रूखशुरयोविष्णूतमेक- रात्रं भिन्नग्राममरणविषयकम्। यथा प्राचार्यपत्रीपुत्लोपा- ध्यायमातुलखशुरखशयं सहाध्यायिशिष्येषु एकरात्रेणेति प्राचार्यपनी पत्रयोर्मातुः मापनवार्यहोरात्रं सोदरे तु भिन्न- स्थानमृतेऽपि पक्षिणी एवं हारलताप्रभृतयः। 'खशुर्य श्यालके सहाध्यायिनि सतीर्थ शिष्य वेदैकदेशवेदाङ्गाध्याये । मनुः 'मातुले पक्षिणी रात्रि शिष्यविंगबान्धवेषु च' । अत्र पक्षिणी- विधानाहान्धवपदं स्वबान्धवपरम् । खबान्धवाश्च मिता- क्षरायाम् 'प्रात्ममातुः स्वसुः पुत्रा आत्ममातुः स्वसुः सुताः । प्रात्ममातुलपुत्राश्च विज्ञेया आत्मबान्धवाः' । माहबन्धी जावालिनाहविधानादात्मबान्धवे तदधिकं युक्तं रायमुकुट- प्रभृतयोऽप्येवम्। एकरात्रमित्यनुवृत्ती विष्णुः । 'असपिण्डे स्ववेश्मनि मृते' इति अमपिगड़े अथोत्रियरूपे 'अश्रोत्रिये त्वहः कृत्स्नम्' इति मनुवचनेकवाक्यत्वात् ब्रह्मपुराणम् 'श्रादावेकस्य दत्तायां कुत्रचित् पुत्रयोहयोः। पितुयंत्र विरात्र स्यादेकं तत्र सपिण्डिनाम् । एका माता इयोर्यत्र पितरौ हौ च कुत्रचित्। तयो: स्यात् सूतकादैक्यं मृतकाच परस्परम्'। प्रथममन्ये नोढ़ा तेनैव जनितपुत्रापुत्रमहिते- वान्यमिश्रिता पश्चात्तेनापि जनितपुत्रा तयोः पुत्रयोर्यथा- सम्भवं प्रमवमरणयोहितोय पुत्रपितुस्त्रिरात्रम्। एवंविधे च विषये यत्र परस्त्री पुत्रजनकस्य विगतं तत्र तत्सपिण्डाना. मेकरात्रम्। तथाविधपुत्रयोः परस्परं प्रसवमरणयोर्माट- जात्युक्ताशौचम्। अत्र विशेषयति नारदः । 'जाता ये त्वनियुक्तायामेकेन बहुभिस्तथा। श्रारकथभाजास्त सवै वौजिनामेव ते सुताः। दास्ते वोजिने पिण्डं माता चेत् शुल्कतो हता। अशुल्कोपहृतायान्तु पिण्डदा वोढुरेव ।।

·१८२ शुचितत्त्वम्। परिक्थभाजः क्षेत्रिणामित्यर्थः एवकारेण हिपिटका निर- स्तम्। तदेतच्छुल्कत: स्त्रीसंग्रहे बोहव्यं शुरुकाभावे क्षेत्रिण एव पिण्डदा इति श्राइविवेकः । वस्तुतस्तु प्रागुतादित्य- पुराणवचनात् कला क्षेत्रजपुवकरणनिषेधात् स च पुत्रो वौजिनामेव इटानी व्यवहारोऽपि तथा। 'जातापि दास्यां शूद्रेण कामतोऽशहगे भवेत्। मृते पितरि कुर्य्यस्त मातर- स्त्वईभागिनम'। इति याज्ञवल्कादर्शनाच्छुद्राणामेव तथा- विधाचारो नान्येषां मानामिति अतएव प्रागुतब्रह्मपुराण- वचनमप्ये लत्या रम् । यत्त 'अन्य पूर्वा ट है यम्य भार्या स्यात्तस्य नित्यागः। अगाई मर्वकार्याय दई भवति मर्वदा। तिा सानं सर्व तब्य लया भवेत्' इति ब्रह्मपरागावचना- तरह इत्यादानात् सात ग्रह कार्यकारिणी सावत्यर्थः। इति हारलतादत्तविषयम। अब प्रतिग्रह. वगादला हा गणमान पर ययति विप्रविशेषण त्वेऽप्यपपद्यते । २२.१ व शहः सोनवणां तु या! नारों प्रमाटात प्रसवं व्रजेत् । प्रमशः तज्जमशोच नापशाम्यति । डोनवणात्र शूद्रा दात् परि गाय विना सतसंग्रहात् । तन यद्यपरिणौता मोत्तमवर्गादत्यमत्यादयति तदा तम्या प्रमवमरण जमशीचं सहभजन कम्य यानावं सबला त्यछ दांत शुद्धिचिन्तामणिः । त शवलिहितो 'अन्चपूर्वा भाव्यास कृतकषु मृतषु च । नाजध्यायो भवत्तत्र नाशोच नाटकक्रिया' इति तदपलष्ट जातिविषयम। मिताक्षगयां बडयाज्ञवल्काः । संस्थित पक्षिणी रात्रि दौचित्रे भगिनी सुते । संस्कृते तु त्रिरात्रं स्थादिति धर्मो व्यवस्थितः । पित्रोरुपरमे स्त्रीणामूढ़ानान्तु कथं भवेत् । त्रिरात्रेणेव शुद्धिः स्यादित्याह भगवान्मनुः' । संस्कृते स्वयं दाहादिना संस्कृते । तथाच. पैठौनसिः असा ·शवितत्त्वम्। २८३ म्बन्धिी हिजान् दहित्वा वहिवा. सद्यः शौच सम्बन्ध विरावमिति ऊढ़कन्यानान्तु दाहादिकं विनापि अन्यथा तहोटुरशीचं न तस्या इति महहैषम्यं स्यात्। तत्रायं 'विशेष: दानध्यायने वर्जयेरन् दशाहं सपिण्डेषु गुरी वा सपिण्डे त्रिरात्रमितराचार्येषु' इति पाखलायनवचने दशाहा- शौचमुपक्रम्य त्रिरात्रविधानाद यादृग्वयसि यादृमरणे मपिण्डानां दशाहं तादृग्वयसि तादृमरणे आचार्य्यादौनां विरानादि अन्यथा मातुले पक्षिणीं रात्रिमिति मनुवचने नाजातदन्तमातुलमरणेऽपि भागिन यस्य पक्षिणी स्यात तत्सपिण्डानां सद्यःशौचमादन्तजननात् मद्य इत्यादि नेति महदेषम्यं स्यात् अत्रानढ़ कन्यायाः पित्रादिमरणे मंपूर्णाशीच कार्यमिति रायमकुटप्रभृतयः तन्न 'अपत्रस्य च या पुत्री मेव पिण्ड प्रदा भवेत । तस्य पिण्डान् दशैतान् वै एकानैव निर्वपेत्। इति वचनेन यावदशीच पिण्डान् दद्यादिति वचनयोरैकवाक्य तया एकाहो युक्तं एकाहे दशपिण्डदान- विचारेण एकाहाशौचाभ्युपगमात। वृद्धशातातपः । 'यदा भोजनकाले तु अशचिवति हिजः । भूमौ निक्षिप्य तं ग्राम म्नात्वा विप्रो विशुद्धाति । भक्षयित्वा तु तं ग्रामं अहो. रात्रेण शुद्धाति । अगित्वा मवमवान्न निगवेग विशयति' । अत्र भोजनगत तारतम्येन नानादिप्रायश्चित्तभेदानावाशुचि. पदं मानाशिौचमात्र परम् अन्यथा नानविधानं व्यर्थ स्यात मरणपुत्र जन्मज्ञानाटव तत्प्राप्त: किन्तु मपिगड समानोदक- जननाचार्यादिमरणाशोचिपरमप्यविशेषात् अतएव अशचिः सूतकादिनेत्यर्थः इति प्रायश्चित्तविवेकः। अहोरात्रेणोपोषि- तेन एवं त्रिरात्रेण प्रायश्चित्तप्रकरणात् । अथ मृत्युविशेषाशौचम्। कूर्मपुराणे साइतथा- ·२०४ शुधितत्वम्। काश्यपः फल्या. मानं स्वयं योऽग्न्य दकादिभिः। विहितं तस्य लाशौचं नाग्नि प्युद कादिकम्। अथ कथित् प्रमादेन बियते. ऽग्निविषादिभिः। संस्थाशौच विधातव्य कार्यञ्चाप्य दका- दिकम्'। प्रात्मानं स्वटेहं स्वयमित्युपादानात् एवञ्चाबैध- बुद्धिपूर्वकात्मघातिनोऽशौचे पर्युदस्ते तदितरस्याशौचप्राप्ती यत् पुनरभिहितमथ कश्चित् प्रमादेनेत्यादिना तदग्न्यादिभिः प्रमादमरणे मत्यशोचविशेषज्ञापनार्थ तच्च काश्यपोक्तं विरा- त्रम्। अग्निविषादिभिरित्यादिपदं रोगव्यतिरिक्त हेतुपरम्। 'अनशनमृतानामनिहतानामग्निजलप्रविष्टानां भृगुसंग्रामदेशान्तरमृतानां जातदन्तानां गर्भाणां विरात्र- मिति'। अनशनमृतानां शास्त्रानुमत्यापि तत्र न्याह दानरत्नाकर नरसिंहपुराणम्। 'जलप्रवेशो चानन्द प्रमोदं वह्निमाहमी। भृगुप्रपाती सौख्य न्तु रणे चैवाति- निर्मलम्। अनशनमृतो य: स्यात् म गच्छेत्तु विपिष्टपम्' । आनन्दादयस्तु स्वगविशेषाः । 'एकविंशत्यमी स्वर्गानिर्मिता. मेरुमूनि' इत्य पक्रम्याभिधानात् तीर्थ कागड कल्पतरौ आदि. त्य पुराणश्च ‘कीदृशैस्तु तपो दानैः पुरीं पश्यन्ति मानवाः' । भानुरुवाच । 'राज्यार्थ निहता ये च राजानो धर्मतत्पराः । अग्निवियुद्धता ये च सिंहव्याघ्रहताच ये । प्राप्नुवन्ति च ते सर्वे पुरोमैरावती शभाम्। साक्षादि भगवानग्निर्नागस्य वसते मुखे। सिंहव्याघ्रगजेन्द्राणां विष्णुरेव व्यवस्थितः। विद्यु- दग्निहता ये च सिंहव्याघ्रहताश्च ये। नागैश्चैव हता ये च ते नरा: पुण्यकर्मिणः' । एतच्च प्रमादवैधान्यतरकत. मरणविषयम। कौमें 'यः सर्वपापयुक्तोऽपि पुण्यतीर्थेषु मानवः। नियमेन त्यजेत् प्राणान् मुच्यते सर्वपातकैः' । नियमेन तत्तत्सङ्कल्पपूर्वकजलप्रवेशादिना जलप्रवेशादिकन्तु ·शुद्धितत्वम् । २०७ कलौ शूद्रस्यैव। ब्राह्मणादौनान्तु प्रादित्य पुराणेन सगुणा. शौचप्रकरणोक्तेन निषेधात्। अनिमृतानां प्रमादात् भृगुरुच्चप्रदेशः । ब्रह्मपराणं 'प्रमादादपि निःशङ्कस्त्वकस्मा- हिधिचोदितः। शृङ्गिदष्ट्रिनखि व्यालविषविद्युज्जलादिभिः । चाण्डालैरथवा चौरैनिहतो वापि कुत्रचित् । तस्य दाहा. दिकं कायं यस्मान पतितस्तु म: । शृङ्गिदंष्ट्रिनखिव्याल- विषवङ्गिस्त्रियाजलैः । आदरात् परिहर्त्तव्यः कुर्वन् क्रीड़ा मृतस्तु यः। नागानां विप्रियं कुर्वन् दग्धश्चाप्यथ विद्युता। निग्रहीत: स्वयं राजा चौर्य दोषण कुत्रचित्। परदागन् रमन्तश्च देषात्तत्पतिभिहताः । असमानैश्च संकोचाण्डाला- दोश्च विग्रहम्। कृत्वा तेनिहतास्तांस्तु चाण्डालादीन समा- श्रिताः। गवाग्निविषटाश्चेव पाषण्डा: क्रुग्बद्धयः। क्रोधात् प्रायं विषं वह्नि शस्त्रमहन्धनं जलम्। गिरिवृक्षप्रपातञ्च ये कुर्वन्ति नराधमाः। कुशिल्पजीविनश्चेव मुनालङ्गारकारिगाः । मुखे भगाश्च ये केचित् क्लोवप्राया नपुसकाः । ब्रह्मदगड. हता ये च ये च वै ब्राह्मणेहता: महापातकिनो ये च पतितास्ते प्रकीर्तिताः। पतितानां न टाह: स्थानान्त्य ष्टि स्थिसञ्चयः । न चाश्रुपात: पिण्डो वा कायं श्राद्धादिक कचित्। एतानि पतितानाञ्च यः करोति विमोहितः तप्तकच्छत्वयेनैव तस्य शुद्धिनचान्यथा' । प्रमादाटनवधानात्। नि:शङ्कः टंष्टिङ्गिनख्याटिहिंम्रजन्तुविधिशङ्कार्गहत: पुरुषो विधिचोदितो मरणकर्मप्रेरित: सन् यदा पलायना- समर्थः अकस्माटिति शृङ्गादिभिनिहतो भवति तदा सर्वमेव दाहादिकं कर्त्तव्यम। मंकीर्णैः प्रतिलोमसङ्करजातैः। अस- मारित्यनेन ब्राह्मणादीनामेव न तु चाण्डालादीनामन्यो- न्यकल हेन। व्याधिजनकमौषधं कृत्रिमविषमिति - । गव्य ·Bar: शक्तित्वम्। कश्चित् । पाषण्डा इति वेदवायरलपटमौण्डादिनाचा पाषण्डं तदेव तेषामस्तीत्यर्थः। प्रर्श प्रादित्वादजितिपाणि- नौया: अदिति कालापाः। प्रतएव 'पाषण्डमाश्रितास्तेनाः' इति याजकल्काः । करबद्धयः नित्यं परोपकार एव बुद्धि- यषां तबिन्दायां मत्स्यपुरागाम् । 'विषाग्निमपंशस्त्रेभ्यो न सथा जायते भयम्। अकारणजगबैरिखलेभ्यो जायते तथा'। कुशिल्पजीविन: मज्जातीया एव चास्थाटिपात्रनिर्मातारः । सूनालङ्कारकारिण: मनुष्य बधस्थानाधिकारिपः। मुखे भगा: कण्ठदेशोत्पन्नभगा: उत्कलदेश तादृशरोगयतत्वेन प्रमिद्धाः लोवप्राया नमका इति चतुर्दशप्रकागः नमका नारदोता: अत्र केचित पुरुषकर्म करणाममर्थास्तु लोवप्रायाः। ब्रह्मदण्ड- ब्राह्मण विषयापराधकरणानिःसृता इत्यनिरुद्धभट्टाः । ये च वै ब्राह्मणेहताः तन्मन्यत्पादनादभिचारणे शापेन वा शस्त्रादिना वा इति प्रायश्चित्तविवेकोतम् । अव विप्रतिर. स्काराटिफलपरिपाककालमाह पगशरः। 'कृत तत्कालिक पापं लेतायां दशभिदिनैः। द्वापर चैकमामेन कली मंवत्म- रेण तु'। तदितर एव मरौचि: 'विषशस्त्रश्वापदाहि तिर्यग- ब्राह्मणघातिनाम्। चतुर्दश्यां क्रिया काया अन्येषान्तु विग- हिता'। संग्राम विशेषमाह अग्निपुराणं 'दंष्ट्रिभिः शृङ्गिभि- र्वापि हता म्लं च्छश्च तस्करैः । ये खाम्यर्थे हता यान्ति राजन् खगं न संशयः । तथा 'सर्वेषामेव वर्णानां क्षत्रियस्य विशे. षतः। विष्णुधर्मोत्तरच 'खम्यर्थ ब्राह्मणार्थे वा मित्रकाये च ये हताः। गोग्रह निहता ये च से नराः खगंगामिनः'। तस्माचाण्डालाद्यैव विग्रहमिति यदुक्तं तत् क्रीड़ापरं भविष्य- पुराणोयमध्यतन्वषष्ठाध्याये। 'शृणु कुष्ठगणं विप्र उत्तरो. तरतो गुरुम्। विचर्चिका तु दुवर्माचर्चरौयसस्तृतीयकः ।

·श्यावदन्तकः स्वभावकषादन्तक: रादितत्त्वम् । २स विकीणताम्रौ च कृष्णखेते तथाष्टकम्। एषां मध्ये तु यः कुष्ठौ गर्हितः सर्वकर्मसु । व्रणवत् सर्वगात्रेषु गण्डे भाले सथानसि। तथा 'मृते च प्रोथयेत्तौथे अथवा तरुमूलके । न पिण्डं मोदकं कुाव च दाहक्रियाञ्चरेत् । षण्मासीय- स्त्रोमासोयो मृत: कुष्ठी कदाचन। यदि स्नेहाचरेहाहं यति. चान्द्रायणं चरेत्। यतिचान्द्रायणाशक्ती पादोनधेनुचतुष्टयं देयम्। अतिपातकशेषफलत्वादप्येवं युक्तं यथा विष्णुः । 'प्रथ नरकानुभूतदुःखानां तिर्यक् त्वमुत्तीर्णानां मानुष्ये लक्षणानि भवन्ति कुष्ठयतिपातकी ब्रह्महा यक्ष्मी सुरापः श्यावदन्तकः । सुवर्गाहारो कुनखी गुरुतल्पगो दुश्चर्मा इत्यादि प्रधानदन्तयमध्यवत्ति क्षुद्रदन्तः। प्रधानदन्तोपरि दन्तान्तरमिति केचित् । कुनखी मचितनवः दश्चर्मा स्वभावत: अनावृतमेढ़ः। अतएव महा. गेगिणो यावज्जोवमशीचमाह कूर्मपराणम्। "क्रियाहीनस्थ मूखस्य महारोगिण एव च । यथेष्टाचरणस्याहुमरणान्त- मशौच कम्' क्रियाहीनस्य नित्यनैमित्तिकक्रियाननुष्ठायिनः । मूखस्य गायत्रीरहितस्य मार्थगायत्रौरहितस्येति रुद्रधरः । महारोगिगाः पापरोगाष्टकान्यतमरोगवतः । ते च उन्माद. स्त्वग्दोषो राजयक्ष्माश्वासो मधुमेहो भगन्दरः। उदरोऽश्मरी इत्यष्टौ पापरोगा नारदोक्ताः यथेष्टाचरणस्य तवेश्याद्यास- एवञ्च भविष्यपुराणोक्तं यतिचान्द्रायणप्रायश्चित्तम अक्कतप्रायश्चित्तानां कुष्ठयादीनां दाहे बोहव्यम् अन्यथैषां प्रायश्चित्तोपदेशी विफलः स्याद् यथा विष्णु: 'कुनखौ श्याव- दन्तच हादशरावं कच्छचरित्वोहरेयाताम् तहन्तनखो' इति पत्र हादशरानं पराकरूपं तत्र पञ्चधेनवः न तु प्राजापत्यं तहारकर्तुर्यतिचान्द्रायणेन विषमशिष्टत्वात् तत्र बहनामेक- तास्य।

·३८८ शुद्धितत्त्वम्। धर्माणामिति वचनादाकाभितत्वात् कुष्ठयादीनामपि प्राय- श्चित्तम् अतएव प्रायश्चित्तविवेक प्युक्तमेवं दुश्चर्मादिषु अपि ऊह्यमिति महापातकादतिपातकस्य गुरुत्वात् तच्छेषेऽपि प्रायश्चित्तं दिगुणम् । कर्मविपाके शातातपः। 'महापातकजं चिह्न मप्तजन्मसु जायते । बाधते व्याधिरूपेण तस्य कच्छ्रा. दिभिः शमः । कुष्ठञ्च राजयक्ष्मा च प्रमेहा ग्रहणी तथा'। अत्र कुष्ठपदमल्पकुष्ठ परमिति पूर्व गा अविरोधः । एवञ्च 'ऊने- कादशवर्षस्य पञ्चवर्षाधिकस्य च । चरेद् गुरुः सुहृदापि प्राय- श्चित्तं विशुद्धये। इत्यङ्गिरावचने 'रोगी वृद्धस्तु पोगण्ड: कुर्वन्त्यन्येव्रतं मदा' इति ब्रह्मपुराण च अन्यपापक्षयार्थमन्य- कर्तकप्रायश्चित्तदर्शनादत्रापि तुल्यन्यायतया स्वयमकतप्राय- थित्तस्य मृतस्य पुत्लादिना प्रायश्चित्तं कृत्वा दाहादिकं कार्यम् । मनुः । 'शस्त्रेणाभिमुखो यस्तु बध्यत क्षत्रधर्मणा यज्ञ: मंतिष्ठते तस्य मद्यः शौचं विधीयते'। क्षत्रधर्मेण अकातरत्वादिना पिण्ड दानादिरूपः संतिष्ठते ममाप्तिमेतीति रत्नाकरः । यन्नो जातिष्टोमादिस्तस्य भव- तीति प्रसङ्गादमिति प्रकाश कारः । पराशरः। 'ब्राह्मणार्थ विपन्नानां दण्डिनां गोग्रहे तथा । पाहवेषु विपन्नानामेक- रात्रमशौचकम्'। गवार्थ वा संग्रामे दण्डेन मम्बध्यमानानां मरणं एकाहोरात्रमशौचकम् । वृहस्पतिः । 'डिम्बाइवे विद्युता च राजा गोविप्रपालने। सद्यः शौच मृतस्याहुस्त्यहचान्ये महर्षयः'। डिम्बाहवे नृपतिरहित- युद्धे शस्त्रैरभिमुखहतस्य सद्य: शौच' लगुड़ादिहतस्य पराङ् मुखहतस्य च त्रिरात्र वजाभिघातेन मरणं भवतु इत्यभि- सन्धाय स्थितस्य मरणे सद्यः शौच प्रमादाचिरात्रम् । राजा बधार्हा पराधहतस्य सद्यः शौचं तदन्यस्य विरात्रम् । गोविप्र. यज्ञ: । ब्राह्मणार्थ ·शुद्धितत्त्वम् । २८८ यथा । पालनेऽभिमुखत्वपरान,खत्वाभ्यां सद्यस्त्रिरात्र व्यानः 'क्षतेन मियते यस्तु तस्याशौचं भवैविधा। आसप्ताहाचिरात्र स्थाद्दशरात्रमतःपरम्। शस्त्रघाते वाहादूड्ड यदि कश्चित् प्रमीयते। अशौच प्राकृतं तत्र सर्ववर्णेषु नित्यशः' । विद्या- च्छतस्य वचनं यथेति कचित् पाठः । अत्र शस्त घातपदं क्षतेतरशस्वघातपरं पारिभाषिकशस्त्रघातपरमपि । देवीपुराणे। 'पक्षिमत्स्यमृगैर्ये तु दंष्ट्रिशृङ्गिनखेहताः । पतनानशनप्रायैर्वजाग्निविषबन्धनैः । मृता जलप्रवेशेन ते वै शस्त्रहताः स्मृताः'। अन्यथा क्षतं विना पतनादिभि- विलम्बमृतानां दिनग्रहणेऽनध्यवसाय: स्यात् । न च शास्त्रीय- व्यवहारेऽन्तरङ्गत्वेन पारिभाषिकग्रहण स्यैव युक्त त्वमिति वाच्यम। धाडे पारिभाषिकापारिभाषिकशस्त्राघातग्रहण- वदनापि तथा युक्तत्वात् पारिभाषिकत्वादेव न प्रकरण- नियमः। पथ सद्यः शौचम्। तत्र विष्णुः। 'नाशीच राज्ञा राजकर्मणि न वतिनां व्रत न सत्रिणां सत्रे न कारुणां खकर्मणि न राजाज्ञाकारिणां तदिच्छया न देवप्रतिष्ठा- विवाहयोः पूर्वमंत्तयोः' इति । सत्रिणां नित्य प्रहात्तान- दानानां सत्रेऽवदाने । कारवः सूपकाराद्याः। आदिपुराणे 'सूपकारेण यत् कर्मकरणीयं नरैविह। तदन्यो नैव शक्नोति तस्माच्छुहिः सपूपतत्'। कूर्मपुराणे 'कारवः शिल्पिनो वैद्या दासा दास्यस्तथैव च। दातारो नियमा चैव ब्रह्मविद् ब्रह्मचारिणी। सत्रिणो व्रतिनस्तावत् सद्यः शौचा उदा- हृताः। प्रादिपुराणे 'शिल्पिनाचत्रकाराद्याः कर्म यत् साधयन्त्युत। तत् कर्म नान्चो जानाति तस्मात् शुद्धः वकर्मणि। दासा दास्यच यत् कर्म कुर्वन्यपि च लीलया। २५-क ·रद्धितत्वम्। शातातपः। प्रावश्यकप्रत्यह तदन्यो म क्षमः कषु तेन ते शुचयः स्मृताः'। चित्रकाराद्य- रुपा: शिल्पिन: आद्यशब्दालनिगोजकाद्याः । 'मूल्य कमकरा: शूद्रा दामादास्यस्तयैव च। स्नाने शरीर. संस्कारे गृहकर्मण्य दृषिताः' स्मृतिः। 'मद्य: स्पृश्यो गर्भ- दामो भक्तदामस्त्य हाचिः'। वैद्या अयि चिकित्सायामेव तथाच स्मृतिः। 'चिकित्सको यत् कुरुते तदन्येन न शक्यते। तस्मात् चिकित्सकः स्पर्श शुद्धो भवति नित्यशः'। दातार गोभूमिहिरण्यादिदाने प्रवृत्ताः । तेषां तहान एव " प्रत्यहं दानञ्च दातव्यं प्रत्यहं पात्र इति याज्ञवल्कयात्। कदाचित्कदानकारिणान्तु दाने प्रक्रान्ते अशाच नास्ति तावत् यावत्तत् कम कुर्वान्त। इति हार. लताप्येवम्। पूर्वमङ्कल्पितद्रव्यदानेऽपि न अशौच तथाच मिताक्षगयाम्। क्रता: 'पूर्वमकल्पितं द्रव्यं दीयमानं न टुष्यति'। इति श्रादित्यपुगणे 'निवृत्ते कच्छहोमादी ब्राहा- गाटिषु भोजन। रहोतनियमस्यापि न स्यादन्यस्य कस्य- चित्। निमन्वितेषु विप्रेषु प्रारब्ध श्राद्ध कर्मणि। निम- न्वगाडि विप्रस्य स्वाध्यायाविरतस्य च । टहे पिटषु तिष्ठत्स नाशौच विद्यते क्वचित्'। प्राजापत्यादिकच्छे समाप्त होमयागजपषु समालेषु मम्पूर्णाथमवश्यं मया ब्राह्मणाभोज. यितव्या इति गृहोतनियमो यस्तस्यागौचेऽन्य कुलजाताना- मपि भुनानानां दोषाभावः। कस्यचिद्दाटभोक्त्रोरित्यर्थः । एवं प्रारब्धवाद्धेऽपि क्वचिदित्यनेन दाटभोनोरशौचाभावः । तथाच विष्णुः। 'व्रतयज्ञविवाहेषु श्राद्धे होमेऽचने जपे। प्रारब्ध सूतकं न स्यादनारब्ध तु सूतकम्' इति पराशरः 'दीक्षितेष्वभिषिक्तेषु व्रततीर्थपरेषु च। तपोदानप्रसक्षु नागौच मृतसूतके'। यजमानानां मोमयागाङ्गदीक्षणी- ·शुचितत्त्वम्। २६ तत्र येष्टी बतायां दौक्षितत्वं भवति तेन दोक्षणीयेध्यत्तरकालं यजमानस्य यत् कर्म तत्राशौच नास्ति । अभिषिक्तेषु क्षत्रियः नृपतिषु तीर्थ गङ्गादिगुरुरिति कथित्। कालमाधवीय- कूर्मपराणं 'काम्योपवासे प्रक्रान्ते अन्तरा मृतसूतके । काम्यव्रतं कुर्यादानाचनविवर्जितम् । तत्र दानार्चनं स्वयं वर्जयेत् पन्यद्वारा तु कारयेत् । तथाच मत्स्यपुराणम् । गर्भिणी सूतिकानत कुमारौ च रजस्वला । यदा शुद्धा तदान्येन कारयेत् क्रियते सदा'। उपवामाचरणे गर्भादि. पौड़ासम्भावनायां नत भोजनं कुर्यात्। 'उपवासेष्वशक्त स्थ तदेव फलमिच्छतः । अनभ्यासेन रोगाणां किमिष्टं व्रत. मुच्यताम्। इति नारद प्रश्नानन्तरम्। 'उपवासेष्वशक्तानां नक भोजनमिष्यते' इति मत्स्य पराण एवेश्वरप्रतिवचनात् । खयमशहा शहारा पूजादिकं कारयेत् कायिकमुपवासादि मटा शुद्धाशुद्धिकाले स्वयं क्रियते स्मृतिपरिभाषायामप्ये वं विष्णुः। 'बहुकालिकसंकल्पो रहीतच पुरा यदि। सूतके मृतके चैव व्रतं तन्नैव दुष्यति' । एतत् काम्यव्रतपरं नित्या. नान्वारब्धानामविशेषेण कर्त्तयता न अशौचमित्यनुवृत्ती ब्रह्मपुराणं 'नैष्ठिकस्याथ वान्यस्य भिक्षार्थ प्रस्थितस्य च'। नैष्ठिकस्थ ब्रह्मचारिविशेषस्य अन्यस्य चतुर्थाथमिणः अशोचि- भिक्षाग्रहण दोषाभाव इति हारलताप्रभृतयः। कौम 'सद्य: शौच समाख्यातं दुर्भिक्षे चाप्य पप्लवे। डिम्बाहवहतानाच विद्यता पार्थिवैहिजे: सद्यः शौच समाख्यातं शापादि. मरणे तथा'। उपप्लवे राजविप्लवे औपसर्गिकात्यन्तमरक- पौड़ने च सद्यः शौचमुक्त तथाच पराशरः। 'उपसर्ग मृते चैव सद्यः शौचविधीयते'। अतएव 'पापद्यपि च कष्टायां सद्यः शौच विधीयते'। इति यान्नवल्करवचनेऽनिरुखमः ·२८२ शुचितत्त्वम् । . शूलपाणिप्रभृतिभिरौपसर्गिकात्यन्तमरकपौड़ायां मनाः शौच विधीयते इत्युक्तम् उपसर्गश्च विविधोत्यातः तथाच गर्ग- संहितावाहस्पत्ययोः। 'प्रतिलोभादमत्याहा नास्तिक्या. हाप्यधर्मतः। नरापचारानियतमुपसर्गः प्रवर्तते। अतोप. चारानियतमपवर्जन्ति देवताः । ता: सृजन्यङ्गतांस्ताव- दिव्यनाभमभूमिजान्। त एव विविधा लोके उत्पाता. देव निर्मिताः। विचरन्ति विनाशाय रूपैः सम्भावयन्ति च'। यद्यप्य पसर्गः मृतौ रोगभेदोपलवयोरपीति विश्व कोषाटुपमर्गस्योभयवाचकत्वं तथापि पत्र मुनिप्रयुक्तत्वे. नान्तरङ्गत्वात् विविधोत्पातात्मकोपसर्गो रयते न तु रोगविशेषात्मक इति एतेनोपसृजन्तीति व्यत्पत्त्या देहा- भ्यन्तर एव यावर्तते तावत् कालमरण एव मद्यः शौचं वहिर्भावे व्रणपरम्परया मरणे मति स्वजात्यक्ताशौचमेवेति वाहमिति दर्शनम्मतिमारप्रदीपा इति वाचस्पतिमिश्रोक्तं हेयम्। हिजैाह्मणैः शापादीत्यादिशब्देनाभिचारमृतस्य ग्रहणं ब्रह्मकूर्मपगणाभ्यां यदब्राह्मणहतस्याशौचाभाव उक्त: स बुद्धिपूर्वकहनने बोडव्यः । प्रमादहते तु अशौचाद्यस्त्येव अन्यथा मरीचिवचनं निर्विषयं स्यात। यथा 'विषशस्त्रखाप. दाहितिर्यग्वाह्मणघातिनाम् । चतुर्दश्यां क्रिया कार्या अन्ये. षान्तु विगर्हिता'। विषादिसाहचयाद ब्राह्मणकतघातोऽस्या- स्तौति प्रतीयते । यच्चान ये च ब्राह्मणैर्हता इति ब्रह्मपुराणीयं साधकत्वेनोपन्यस्त श्राइविवेके तच्चिन्त्यम्। 'महापातकिनो ये च पतितास्ते उदाहृताः'। इत्युत्तराईन पातित्यमभि- धाय तेषां श्राइनिषेधात् । जावाल: 'दुर्भिक्षे राष्ट्रसम्पाते शस्त्रगोब्रह्मघातिते। पतितेऽनशनप्रेते विदेशस्थे शिशौ न च'। न प्रशौचमित्यर्थः ।

·शुद्धितत्त्वम् । भए शवानुगमनागमनाद्यशौचम्। कूर्मपुराणं 'प्रेतो. भृतं हिजं विप्रो योऽनुगच्छति कामतः । स्नात्वा सचेलं स्पृष्टाग्निं तं प्राश्य विशुह्यति। एकाहात् क्षत्रिवे शुद्दिश्ये च स्याहाहेन तु। शूद्रे दिनत्रयं प्रोक्तं प्राणायामशतं पुनः'। एतच्च वृतप्राशनं शुद्धिहेतुत्वानियमपरं न तु प्रायश्चित्त- वडोजनाभावपरं तत्र तपस्त्वात्तथा । अनुः सहार्थः यत्तु याज्ञ. वल्कावचनम् 'ब्राह्मणे नानुगन्तव्यो न तु शूद्रः कथञ्चन। अनु. गम्याम्भसि म्रात्वा स्पृष्ट्वाग्निं तभुक् शुचिः' । तत्प्रमा- दादनुगमने कथञ्चनेत्यभिधानात् अभ्भसि न तु उडतोदके ! मनु: 'नावं स्पास्थि सनहं माला विप्रो विशुद्यति। पाच- म्यैव त नि:सेहं गालालम्याक मोक्ष्य वा'। आलस्य स्मृदा इदमनानत: । सानतोऽत्यन्ताम्यासे तु वशिष्ठः । 'मानुपास्थि स्निग्धं स्पृष्ट्वा त्रिरातमशोचम् अस्निग्ध वहोरात्र' इति प्रायः श्चितविवेकः। मिताक्षराधान्तु मनुवचनं दिनात्यस्थिपरम् अन्यत्र तु वशिष्टोत मित्त कम्। पैठोनमिः 'असम्बन्धिनो दिजान् हित्वा दहित्वा सद्यः शोच सम्बन्ध विरात्रम्' इति सम्बन्ध तद्युक्त मातुलादी। कृर्मपुराण अनायव निहत्य ब्राह्मणं धनवर्जितम्। सात्वा सात्वा संप्राश्य तु घृतं शान्ति ब्राह्मणादयः। तथा 'यदि निर्दहति प्रेतं प्रलोभाकान्त- मानसः। दशाहे न हिजः शुद्धपत् दादगाहन भूमिपः। भईमासन वैश्यस्तु शृदो सासन शुति' । तथा 'अवरहर वर्णमवरं वा वरी यदि । अशोचे संस्पृशेत् न हात्तनाशय न शुद्दयति' । तदाशुचन तदीयाशीचेन तथा आदिपुर: बाऽन्य- वर्णन्तु मूल्यन नौला चैव दहे वरः। अगौच न्तु नयेत्तस्य प्रेतबन्धुसमं तदा' मनुः । 'असपिण्ड हिज प्रेतं विप्रो निह त्य बन्धुवत्। विशुपति निरात्रेण मातुराप्तांश्च वायवान् । ।

·१८४ शुद्धितत्वम् । यद्यन्नमत्ति तेषान्तु दशाईनैव शुधति। अनदक्चाम हैव न चेत्तस्मिन् ग्रहे वसेत्' । बन्धुवत् स्नेहाद्यनुबन्धादशुचि- ग्रहबासे तदन्द्रभक्षणरहितानां विरात्र यदुग्रहवासतदन- भोजनहितानां नेहादसम्बन्धिनो निहरणेऽहोरात्रम् । बान्ध- वेष अदृष्टबुद्दया तद्ग्रहवामाद्यभावेऽपि निर्हरणे त्रिरात्रम् । विष्णुः । 'चिताधमसेवने सर्वे वर्णाः स्नानमाचरेयुः'। पार- कर: ‘अस्थि मञ्चयनादर्वाग् यदि विप्रोऽश्रु पातयेत्। मृते शूद्रे गृहं गवा बिराचेण विशुद्धयति। अस्थिसञ्चयनादूई यावन्मामं हिजातयः। दिवसनैव शान्ति वासमा क्षालनेन च। स्वजातदि मेनेव महात् क्षत्रियवैश्ययोः । स्पर्श विनानु- गमने शूद्रो नतंन शुयति। मृतस्य बान्धवैः साई कृत्वा तु परिवेदनम्। वर्जयेत्तदहोरात्र दानं स्वाध्याय कर्म च'। गृहगमन एव विरात्र स्थानान्तरमेलन एकरात्र मृतस्य शुद्रस्य परिवेदनं रोदनरहितविलापमात्रम्। अस्थिसञ्चय- नाङ्गस्य गयोः कालमाह मंवतः। 'चतुर्थे ऽहनि कर्त्तव्य- मणिमञ्चयन हिजः। ततः सञ्चयनादूच मङ्गस्पर्थो विधीयते । चतुधऽहनि विप्रस्य षष्ठं वै क्षत्रियस्य च । अष्टम दशमे चैव मात्र त्यादयशून्याः'। एतत् सम्पूर्णाशोचे । खण्डाशोर तु बन्दः। 'अगौच कालाहिजेयं स्पशनन्तु त्रिभागतः'। प्रतिमान्लागांचे तु सचेलसानादङ्गास्पृश्यत्वनित्ति: पूर्वोक्ता निगमिति सनुवचनात्। जनने तु कूर्मपुराणम्। 'सूतके तु मपिण्डानां संस्पर्शो नैव दुष्यति'। मातृणान्तु आदिपुराणे । 'बामणो क्षत्रिया वैश्या प्रसूता दशभिर्दिनैः। गतैः शूद्रा तु संसाया वयोदशभिरेव च'। पुत्रजनने पितुर्विमातृणाच खानात् स्पृश्यत्वं सूतिकास्पर्शने तत्समकालास्पृश्यत्वच वयते। अत्रैव हद्धशातातपः। 'उदक्या सूतिका वापि अन्त्यजं संस- ·शक्तित्त्वम् । - शेद यदि। त्रिरात्रेणैव शुद्देयत इति शातातपोऽब्रवीत्' । उदक्या रजस्खला तत्साहचर्यात् सूतिकाप्यस्पृश्या बोध्या विरात्रेण विरानोपवासेन प्रायश्चित्तप्रकरणात् बच्च अशानन्तरं कर्तव्यमिति प्रायश्चित्तविवेकः । यमः । 'अजागावो महिषय ब्राह्मणी च प्रसूतिका। दशरात्रेण शुद्धान्ति भूमिष्ठञ्च नवोदकम्' । ब्रह्मपुराणं 'नवखातजलं गावी महिष्णश्छागयो- नयः। शुद्धयन्ति दिवसैरेव दशभिर्नात्र संशयः'। मिता. क्षरायां स्मृतिः । 'काले नवोदकं शुद्धं न पातव्यन्तु तवाहम् । अकाले तु दशाहं स्यात् पीत्वा नाद्यादहनिशम्'। काले वर्षाकाले। शङ्खः । स्नानमाचमनं दानं टेवता पिटतपणाम् । शूद्रोटकैन कुर्वीत तथा मघादिनिःसृतेः'। पानादौतरत्र स्पर्शादौ तु हरिवंशः। 'भीममम्भो विसृजन्ति मेघाः पूतं पवित्रं पवनैः सुगन्धि' । अथ द्रव्यशुद्धिः । ब्राह्म 'सुवर्णरूप्यशशाश्मशक्तिरत्नमयानि च। कांस्यायस्ताम्ररीत्यानि नपुसीसमयानि च। निर्ल- पानि विशुद्धान्ति केवलेन जलेन तु । शूद्रोच्छिष्टानि शुद्यन्ति विधा क्षाराम्बवारिभिः। सूतिकाशवविण्मवरजस्खलाहतानि च। प्रक्षेप्तव्यानि तान्यग्नी यच्च यावत् सहेदपि'। त्य पित्तलम् । त्रपुरङ्ग यत् पात्रं यावत् कालमग्निं महेत तत् पानं चालनानन्तरं तावत्तापनीयमित्यर्थः । वृहस्पतिः । 'अम्भसा हेमरूप्याय: कांस्यं शुह्यति भस्मना। अम्लस्तानञ्च रैत्यञ्च पुन: पाकन मृण्मयम्'। गजधर्म पन्जलोच्छिष्टः कांस्यं यहवा घ्रातमथापि वा। गण्डूषोच्छिष्टमपि च विशुद्धेप्रदशभिस्तु तत्'। दशभिर्दिनैरिति शेषः । 'न कांस्ये धावयेत् पादौ यत्र स्यादपि भोजनम्' इति । पानान्तरे भोजनं तत्र श्रुतस्यैव तस्य साहचर्यात् कांस्य- तथाच यल ·ka शहितत्वम् । वच्छुद्धिः। बौधायनः । 'भिन्नकांस्ये तु योऽनोपानद्यां त्रात्वा जहिजः। गायनाष्टसहस्रन्तु एकभक्त: सदा शुचिः' । अष्टसहस्रम् अष्टोत्तरसहस्रम् अन्यथा बहुवचनापत्तेः । देवलः । 'ताम्ररजतसुवर्णाश्मस्फटिकानां भिन्नभिन्नम् इति' भिन्न- त्वेऽपि न दोष इत्यर्थः । विष्णुः । 'शारोरैमले: सुराभि- मौर्वा यदुपहतं तदत्यन्तीपहतं सर्व लौहभाण्ड मग्नी प्रतप्त शुत मणिमयमश्ममयमनमयञ्च सप्तरावं महोखनेन - दन्तास्थिमयञ्च तक्षणेन दारुमयं मृण्मयं जह्यादिति' लौह. पदं सुवर्णाद्यष्ट कपरम्। सर्वञ्च तेजसं लौहमित्यमरकोषात्। मनुः । 'नोणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानामकल्पयन् । अदृष्टमझिनिणित यच्च वाचां प्रशस्यते'। अदृष्ट मुपघात. शङ्कादिभिरज्ञातम्। अन्नातच सदाशु चौति याज्ञवल्काक- वाक्यत्वात्। वाचेति उपघातशङ्कायां पवितं भवत्विति ब्राह्मण यहाचा प्रशस्यत इति शूलपाणिमहामहोपाध्याय- कुल्ल कमहो। 'गोकुले कन्टुशालायां तैल. यन्त्र तुयन्वयाः। अमौमांस्यानि शोचानि स्त्रीषु बालातुरेषु च'। अभीमांस्यानि शोचाशीचभागितया न विचारणी. मनुः । 'मक्षिकाविपश्छायागौरश्व सूर्यरश्मयः । रजो भूर्वायुरग्निश्च स्पर्थे मध्यानि निर्दिशेत्'। बौधायनः । 'अदुष्टा: सन्तताधारा वाताहताच रणवः। आकराः शुचय: सर्वे वर्जयित्वा सुराकरम्'। शवलिखितौ। आकरद्रव्याणि प्रोक्षितानि शुचौनि'। यम: 'आममांसं हतं क्षौद्रं हाथ फलसम्भवाः । म्लेच्छमाण्ड स्थिता दुष्टा निष्क्रान्ताः शुचयः स्मृताः'। विष्णुधर्मोत्तरे। 'मुखवर्जच्च गोः शुद्धा मार्जार- शंक्रम शुचिः'। पुष्याणाञ्च पुष्याणाञ्च फलानाञ्च प्रोक्षणात् शुहि- रिष्यते'। अनिः। 'मक्षिका सन्तताधारा भूमिस्तोयं हुता. शातातपः । यानि ।

·शहितत्त्वम् । शातातपः। शनः । मार्जारश्चापि दर्वी च मारुतश्च सदा शुचिः' । बौधायनः। 'अनेकोहाद्ये दारुशिले भूमिसमे इष्टकास सौर्णीभूता' इति सङ्कीर्णीभूताः परस्परसम्बन्धाः विष्णुः । 'प्रोक्षणेन पुस्तकम्' इति । 'तापनं हत. तैलानां प्लावनं गोरमस्य च । तन्मात मात्रमुदृतं शुद्धेवत् कठि- नन्तु पयो दधि। पविलीनं तथा सर्पिविलीनं अपणेन तु' अविलौनं कठिनम् । मनुः। ट्रयाणाश्चैव सर्वेषां शुधिरुतमवनं स्मृतम्। प्रोक्षगां संहतानाञ्च दारवाणाच तक्ष. णम् । इदन्तु उच्छिष्टाद्यल्पदोष । उत्पवनं वस्त्रान्तरनिर्वाप- मोन कोटाद्यपनयनम् । शातातपः। 'क्लीवाभिशप्तपतितः सूतिकोदक्यनास्तिकैः। दृष्टं वा वा स्याद यटनन्तु तस्य निष्कतिरुच्यते । अभ्युच्य किञ्चिदुद्दत्य भुञ्जीताम्यविशतिः' । देवलः। 'चाण्डालेन शुना वापि दृष्टं हविरयनिकम् । विडालादिभिरुच्छिष्ट दुष्टमन्नं विवर्जयेत्' । अन्यत्र हिरण्यो. दकस्पर्शादिति। मनुः । 'अद्भिस्तु प्रोक्षणं शौचं बहनां धान्यवाससाम्। प्रक्षालनेन त्वल्पानामद्भिः शौचविधीयते'। शुद्धिरित्यनुवृत्तौ विष्णुः । 'गुड़ानामिक्षुविकाराणां प्रभूतानां वायग्निदानेन सर्बलवणानाञ्चेति'। सूतिकां स्मृशतः पितु- रपि तादृशमस्पृश्यत्वमाह सुमन्तुः । 'मातुरेव सूतकं तां स्म शतय पितुर्नेतरेषाम्' इति इतरेषां सपनोमाव्यति- रिक्तानां तासान्तु मूतिकास्पर्श पितुयथा तत्समकालमा. स्प खत्वं तथा तासामपि । तथाच प्रादिपुराणम्। 'सूतके तु मुखं दृया जातस्य जनकस्ततः । कृत्वा सचेलं नानन्तु शुद्धो भवति तत्क्षणात् । अन्याय मातरस्त हत्तदमेहं न व्रजन्ति चेत् । सपिण्डायैव संस्म श्याः सन्ति सर्वे विनिश्चयः' । तहत् पिटवत् सात्वा शुद्धाः । सहगमनन्तु सूतिकास्यर्थोप.

·शुद्वितत्त्वम्। तथाच याज्ञवल्करः । भाव- लक्षणम्। अन्यथा :पिटतोऽधिकदोषापत्तेः। एक्चे तद राहगमनेऽपि स्पर्शाभावेनास्य श्यत्वम्। पुत्रजन्मनि मामात् पूर्वमङ्गास्य श्यत्वमाह मंवत: 'जाते पुत्रे पितुः सानं सलन्तुं विधीयते। माता शुद्देऽहगाहेन स्नानात्तु स्पर्शनं पितुः । एकदिनपातितुल्यमरणाशोच हवे यावदशौच सर्वगावास्य श्य- त्वमाह आदिपुराणम्। 'मर्वगोत्रमर्मस्प श्यं तत्र स्यात् सूतके सति। मध्येऽपि सूत के दद्यात् पिण्डान् प्रेतस्य टप्तये । तवाद्यटिने भिन्नदिने तु मनुना प्रथमेन पानवमीयस्य हितो- यस्य शाभिधानान तथा अत्र प्रथमसूतकपदं मरणाशौच- मात्रपरं हितोयमूतकं च अम्प श्यत्वपरं पिगड दानश्रुतेः । 'विरात्र दशरात्रं वा शावमाशौच. मिष्यते। ऊनद्विवर्षमभयोः सूतकं मातुरेव हिं'। माशौचमम्य श्यत्वलक्षणम् । विरात्र दशरानाशौचिनामेक- स्मिन् सूतके हितोयसूतके ममानदिनपतित दशरावाशीच- मम्प श्यत्वम् ऊनहिवर्षमरगा लक्षणमस्प ध्यत्वं मातापित्रोरव सदम्येषां म्प श्यत्वम् एवमेव मिताक्षरादीपकलिके। न च शावाशौचपदम् अशौच पटम् अशौच मात्रपरमिति मिता- क्षरोक्त युक्तमिति वाच्यम् 'पादन्त जनमात् सब प्राचूड़ादेक- रातकम्। त्रिरात्रमावतादेशाद्दशरात्रमत:परम्' इति याज- बल्कोयेन पौनरुत्यापत्तेः। व्यतमाह अङ्गिराः। 'मरणं यदि तुष प्यान्मरणन कथञ्चन । अस्य श्यन्तु भवेद् गोवं सर्वमेव सबान्धवम्'। तुल्यमभिवदिनजाततया दशरात्रादिव्यापि- तया व्याख्येयानि तहिरुडानि तु यथायथं वेदाग्न्यादिसगुण- सर्वाशित्व सर्ववियित्वाद्यत्यन्तनिर्गुणदेशभेदादिना च व्यव. स्थेयानि। पथ मुमूर्षमृतकत्वानि। हारीतः । 'शूदावेन तु मुत्रन ·शक्तित्वम् । २६८ अतएव पराशरः। तरुः। उदरस्थी योमृतः। स वै खरत्वमुष्टत्वं शूद्रत्वञ्चाधि- गच्छति'। शूद्रानं शूद्रखामिकाबम्। तहत्तमपि भोजन- काले तदराहावस्थितं यत्तदपि शूद्रानं तदाह अङ्गिराः । 'शूद्वेश्मनि विप्रेण क्षीरं वा यदि वा दधि । निवृत्तेन न भोक्तव्यं शूदान तदपि स्मृतम्'। भपिशब्दात् साक्षात्तद्दत्त- ततण्डुलादि न तु तहत्तकपर्दकादिना क्रीतमपि । स्वग्रहा. गते पुनरङ्गिराः। यथायतस्ततो ह्यापः शुद्धिं यान्ति नदी गताः। शूद्रादिप्रग्रहेष्वत्र प्रविष्टन्तु सदा शुचि'। प्रविष्टं स्वत्वापादकप्रतिग्रहादिनेति शेषः । 'ताद्भवति शूद्रान यावन्न स्प शति हिजः। हिजातिकर- संस्पृष्ट' सर्व तच्चविरुच्यते'। स्प शति प्रतिरलातौति कल्प- तच्च संप्रोक्षग्राह्यमाह विष्णु पुराणं संप्रोक्षयित्वा ग्रहीयाच्छद्रान्न रहमागतम्' । तच्च पात्रान्तरे ग्राह्यमाह अङ्गिराः । 'स्वपात्र यत्त विन्यस्त शूद्रो यच्छति नित्यशः । पानान्तरगतं ग्राह्य दुन्ध स्वरहमागतम्। एतेन खग्रह- मागतस्यैव शुद्धत्वं तद्ग्रहगतस्य शूद्रान्नदोषभागित्वं प्रतीयते। ततश्चैतागपि मुमूर्षणा सर्वथा शूद्राब न भोक्तव्यम्। पूजा- रवाकरे। 'शालग्रामशिला यत्र तत्र सविहितो हरिः। तत्सविधीत्यजेत् प्राणान् याति विष्णोः परं पदम्'। लिङ्ग- पुराणे। 'शालग्रामसमोपे तु कोशमात्रं समन्ततः । कोकटे- ऽपि मृतो याति वैकुण्ठभवनं नरः'। कोकटो मगधः । वैष्णवामृते व्यास:। 'तुलसीकानने जन्तोर्यदि मृत्युभवेत कचित् । स निर्भत्स्य यमं पापी लीलयैव हरिं विशेत् । प्रयाणकाले यस्यास्ये दीयते तुलसौदलम्। निर्वाणं याति पक्षीन्द्र ! पापकोटियुतोऽपि सः'। कूर्मपुराणम्। 'गङ्गा- याच जले मोचो वाराणस्यां जले स्थले। नले स्थले चान्त- ·शुद्धितत्त्वम् । रोक्षे गङ्गासागरसङ्ग में'। स्कान्द 'गङ्गायां त्यजतः प्राणान् कथयामि वरानने !। कणे तत् परमं ब्रह्म ददामि मामकं पदम्'। तथा 'तोराद गव्यतिमात्रन्तु परित: क्षेत्रमुच्यते । पत्र दानं जपो होमो गङ्गायां नात्र संशयः । अत्रस्थास्त्रिदिवं यान्ति ये मृता न पुनर्भवाः'। गव्यूति: क्रोशयुगम्। तीर्थ- चिन्तामणौ ब्रह्मपुराणम् ‘पत्र दूरे समीपे च सदृशं योजन- इयम्। गङ्गायां मरणेनेह नात्र कार्या विचारणा'। एवं गङ्गादिमरणेन प्राप्त ब्रह्मलोकस्याप्योङ्घ देहिकी क्रिया तदधि- कारिणा कर्तव्या नित्यत्वात्। तथाच श्रीभागवते 'कृष्ण एवं भगवति ! मनोवाग्दृष्टित्तिभिः । आत्मन्यात्मानमावेश्य सोऽन्तःश्वासमुपारमत्। सम्पद्यमानमाज्ञाय भौष्म ब्रह्मणि मिष्कले। सर्वे बभूवुस्ते तृणी वयांसीव दिनात्यये । तस्य निहरणादीनि सम्परतस्य भागव !। युधिष्ठिरः कारयित्वा मुह दुःखितोऽभवत्। कृष्णे अात्मनि परमात्मनि आत्मानं खौयात्मानं निवेश्य एकीकृत्य सभीष्म उपारमत् मुक्तिं गत. वान् निष्कले निरूपाधौ ब्रह्माणि संपद्यमानं मिलितम् प्राज्ञाय पालक्ष्य तस्य भोमस्य निहरणादीनि संस्कारादीनि संपरेतस्य सम्यक् परेतस्य मुक्तस्यापि भार्गवेति शौनकसम्बोधनम् । एवचैतेषामपि तत्तत्कर्मणि तत्तवचनोपात्त प्रेतपदस्य पिट. पदस्य च मन्वादिषु यथायथं वाचनिकत्वात् प्रयोगः सङ्ग- छते। भासनमृत्युना देया गौः सवसा च पूर्ववत्। तद- भावे च गौरका नरकोडारणाय वै तदा यदि न शक्नोति दातु वैतरणौञ्च गाम्। शतोऽन्योरुक् तदा दत्त्वा श्रेयो दद्यान्मृतस्य च। पूर्वव मशृङ्गादिना । अत्र मृतस्य चेति श्रवणादेकादशाहेऽपि वैतरणीदानाचारः। वनपर्वणि 'सार्थः प्रवसतो मित्रं भाामिन रहे सतः। भातुरस्य भिषधित ·शुद्धितत्वम्। दानं मित्रं मरिष्यतः'। वराहपुराणे। 'व्यतीपातोऽथ संक्रान्तिस्तथैव ग्रहणं रवेः । पुण्यकालास्तदा सर्वे यदा मृत्युरुपस्थितः। गोभूतिलहिरण्यादिदत्तमक्षयतामियात्' । निरवकाशत्वादत्र मलमासादिदोषो नास्ति सूतकमपि न । तथाच शुद्धिरत्नाकर दक्षः। 'सुस्थकाले विदं सर्व सूतकं परिकीर्तितम्। आपनतस्य सर्वस्य सूतको पि न सूतकम् । त्रिपुष्करशान्तिरपि कार्या स च योग: श्रीपतिरत्नमाला. याम्। विषमचरणं धिध्य भद्रातिथिर्याद जायते। दिन- करशनिक्ष्मापुत्राणां कथञ्चन वासरेषु । मुनिभिरुदित: सोऽयं योगस्त्रिपुष्करसंजितः। विगुणफलदो वृद्धौ नष्टे हृते च मृते विषमाचरणं धिध्यम् एकत्रिपादरूपेण उभय राशि- प्रविष्टं नक्षत्र कत्तिकापुनर्वसुप्रभृति मरणे वाम्बादी नान्तर्जलाचारः। तथा सति सृतशरीरयोगेन तस्य दुष्टता स्यात्। यथा ब्रह्मपुराणम् । 'येषामभक्ष्यं मांसच्च तच्छरौरै- युतच्च यत्। वापीकूपतड़ागेषु जलं सर्वश्च दुष्यति'। तच्छ- रोरेमतशरीरैः। उत्तरवचने कुणपग्रहणात् यथा । 'सकुणपं सकर्दमं तेभ्यस्तोयमपास्य तत्। प्रक्षिपेत् पञ्चगव्यञ्च समन्वं सर्वशुद्धि कृत्। अपास्य कुणपं तेभ्यो बहुतोयेभ्य एव दा । शतं षध्यथवा विंशत् तोय कुम्भान् समुहरेत् । परराज्य ततस्तेषु प्रक्षिपन्मन्त्रपूर्वकम्'। वापी लसोपाना नि:सोपान: कूप: तड़ागः पद्माकरः। शतादिजलाल्पत्वापेक्षया अत्य- त्यस्य सर्वोडारणाभिधानात्। एवं मरणसमये ग्रहानिमा. यतेऽन्यथा रहस्य दुष्टता स्यात्। यथा वृहन्मनुः। 'खशूद- पतितावान्त्या मृताश्चेत् हिजमन्दिरी। शौचं तत्र प्रवक्ष्यामि मनुना भाषितं यथा। दशरावाछुनि प्रेते मासात् शूद्रे भवे- छुचिः । द्याभ्यान्तु पतिते गैहे अन्त्ये मासचनुष्टयात । २६-क ·शद्धितत्त्वम्। अव अत्यन्त्ये वर्जयेद गेहमित्येवं मनुग्ववीत्'। हाभ्यां मासाभ्यां मासमंदंशपाठात् अन्त्यो लच्छ: अत्यन्तः श्वपाकः इति वाच- स्पतिमिथाः। यमः। 'हिजम्य मरणे वेश्म विशुमति दिनत्रयात् । दिनैकन वहिभूमिरग्निप्रेक्षण लेपनैः' । यथोक्त- कालानन्तरकर्त्तव्यमाह संवत्तः । 'एहशुद्धिं प्रवक्ष्यामि अन्तस्य शवदूषितं । प्रोत्सृत्य मृण्मयं पात्र सिद्धमई तयैव च । यहादपास्य तत् मवं गोमयेनोपलेपयेत्। गोमयेनोलि- प्याथ कामनाबापयेद् वुधः । ब्राह्मणमन्त्र पृतैश हिरण्यकुश- वारिभिः। समभ्युदयेश्म तत: शुद्याला मंशयः' । मन्त्रानादेश गायत्री देवलः । 'पञ्चधा वा चलुद्दा वा भूर- मेव्या विशद्वाति। दुष्टा बिधा त्रिधा वापि प्रायते मलि- नैकधा। दहनं खननं भूमरुपलेपन वापन। पर्जन्यवर्षणञ्चापि शौचं पञ्चविधं स्मतम्। प्रदूत गभिगो यत्र मियते यत्र मानुपः । चण्डालेषितं यत्र यत्र विन्यस्यते शवः । विराम दोपहतं यच्च कुणयो यत्र दृश्यते । एवं कश्सन्लभूयिष्ठा भूनियेति कश्यते। कमिकोटपदो टूषिता यत्र मेदिनी। नमया कप क्षिणा वान्तवा दुटता जत् । नखदन्ततनूज- त्वक्तुपयांशुरजो नलः। भस्मपाटणापि प्रच्छन्ना मलिना भवेत्। वापनं मृदन्तरेण पूरणम् उपितं लाम: त्रप्सा धनी. भूतले शादि चतुद्धादौ पञ्चानां मध्ये या भवं ग्रहणम् । अङ्गिराः। 'शाचं सहस्रोमागां घायरधन्दुरश्मिभिः । रेतःस्पृष्टं शवस्म टमाविक नेव दुथति'। सहस्ररोमाणां कम्बलानाम् । विष्णुः। 'नागरधम्तात् प्रबाहुषु च कायिक- मलैः। सुरामिभोर्वोपहतो मृत्तोवेन्तदङ्ग पक्षाल्य अतन्द्रितः शुद्धेवदन्यत्रोपहतो मृत्तोयेस्तदङ्ग प्रक्षाल्य मानेन चक्षुष्थुपहत उपोष्य स्नाला पश्चगन दशनच्छदोपहतधेति'। प्रवाहुः ।

·शुद्धितत्त्वम् । ३०३ सात्वाप. कफोरधो भागः। पञ्चगव्येन प्राशितेन शुदिति शेषः । मलान्याह मनुः 'वसाशुक्रममुक्मनामूत्रविटकर्णविणखाः । शेमाश्रदूषिकास्वेदो हादशैते नृणां मलाः'। बौधायनः । 'माददौत मृदोऽपश्च घटषु पूर्वेषु शुद्धये। उत्तरेषु च षट- स्वद्भिः केवलाभिविशुद्धाति' विशेषयति मनुः । 'देहाचैव च्युता- मलाः'। देवलः । 'मानुषास्थिवसां विष्ठामार्त्तवं मूवरेतसी। मज्जानं शोणितं वापि परस्य यदि संस्प शेत् । भृज्य लेपादोनाचम्य स शुचिर्भवेत्। तान्येव स्वानि संस्प श्य पूतः स्यात् परिमार्जनात्। अत्र स्पर्शनं विनोपमार्जना. सम्भवात्तदनन्तरमेव स्नानाचमने कर्तव्ये पाठक्रमादर्थक्रमस्थ बलवत्त्वात्। ततश्च परमलविशेषस्पर्श प्रक्षालनस्नानाचमनम् प्रात्ममलस्पर्श प्रक्षालनाचमनमानम्। विष्णुः । 'मृतं हिजं न शृद्रण निारयन शूद्रं विजेन' । यमः। 'यस्यानयति शूद्रोऽग्नि रणकाष्ठहवींषि च। मन्यते ोष धर्माऽस्ति स चाधर्मण लिप्यते' । अशक्तावपि चितायां ब्राह्मणैरेव णादिकं देयम् । श्रोभागवलीयवतीयम्कन्धकापिलीये। 'तथा पापी- यसा नौतस्तरसा यमसादनम्। योजनानां सहस्राणि नवति नव चाध्वनः । विभिमहत्ताभ्यां वा नौतः प्राप्नोति यातनाः'। हाभ्यामतिपापस्य तेन ममनागमनानुरोधात् हादशदण्डा- हहिहः। मरणानन्तरकर्मणि प्राचीनावौतित्वादिकमाह मनुः ‘प्राचीनावौतिना सम्यगपसव्यमतन्द्रिणा। पित्रामा. निधनात् कायं विधिवदर्भपाणिना' इति याज्ञवल्काः । 'ऊन- हिवर्ष निखवेन कुर्यादुदकं ततः' । छन्दोगपरिशिष्टम्। 'दुर्बलं स्वापयित्वा तं शुद्धचेलाभिसंहतम्। दक्षिणाशिरसं भूमी वहिपत्यां निवेशयेत्। कृतेनाभ्यतामालाव्यं सुवस्त्रमुपवी. तिनम्। चन्दनोचितसर्वाङ्ग सुमनोभिविभूषयेत् । हिरण्य- ·३०४ शुचितत्त्वम् । सरिहराम्। थकलान्यस्य क्षिघा छिद्रेषु सप्तम। मुख्येष्वथ पिधायैनं निहरेयुः सुतादयः । आमपात्रेऽनमादाय प्रेतमग्निपुर:- मरम्। एकोऽनुगच्छेत्तस्थाईमई पथ्युत्सृजेशवि। अहमाद. हनं प्राप्त पासीनो दक्षिणामुखः । सव्य जान्वाचा शनकैः सतिलं पिण्डदानवत्। अथ पुत्वादिराप्नत्य कुर्याहारुचयं महत्। भूप्रदेश शुचौ देशे पश्चाञ्चित्यादिलक्षणम्। ततो. त्तानं निपात्यैनं दक्षिणाशिरम मुखे। भाज्यपूणी मुच दद्याद्दक्षिणाग्रं नसि मुवम्'। तातास्याप्लावने विशेषमाह वराहपुराणम्। 'दक्षिणाशिरमं लत्वा सचेलन्तु शवं तथा। तीर्थस्यावाहनं कला सपनं तत्र कारयेत्। गयादीनि च तीर्थानि ये च पुण्या: शिलोच्चयाः। कुरुक्षेत्रञ्च गङ्गाञ्च यमुनाञ्च कौशिकी चन्द्रभागाञ्च सर्वपापप्रणा- शिनीम्। भद्रावकाशां शरयू गण्ड की पनसां तथा। वैण. वञ्च वराहञ्च तीथं पिण्डारकं तथा। पृथिव्यां यानि तीर्थानि सरितः सागरांस्तथा । ध्यात्वा तु मनमा सर्वे मृतनानं गतायुषम्। टेवाश्चाग्निमुखा: मवें ग्टहीत्वा तु हुताशनम् । गृहीत्वा पाणिना चैव मन्त्रमतमुदीरयेत्'। ओं 'कत्वा तु दुष्कृतं कर्म जानता वाप्य जानता। मृत्यु कालवशं प्राप्य नरं पञ्चत्वमागतम्। धर्माधर्मसमायुक्तं लोभमोहसमावृतम् । दहयं सर्वगात्राणि दिव्यान् लोकान् स गच्छतु। एवमुखा तत: शीघ्र कत्वा चैव प्रदक्षिणम् । ज्वलमानं तथा वर्षि शिरःस्थाने प्रदापयेत्। चातुर्वणेषु संस्थानमेवं भवति पुचिके'। दुर्बलं गतप्राणम्। स्नापयित्वा शुद्धेन वाससा सर्व शरीरमाच्छाद्यास्तीणकुशायां भूमौ दक्षिणाशिरसं स्थापयेत् । ततो तेनाभ्यज्य गयादीनीत्यादि सागरांस्तथेत्य- तान् सीचिन्तयित्वा पुनः नापयेत्। अत्र सुपांसुबिस्यनेन ·शुद्धितत्त्वम् । ३०५ सर्व इति द्वितीयार्थ प्रथमा। वस्त्रान्तरं परिधाप्य उपवीत- मुत्तरीयञ्च दत्त्वा चन्दनादिनोपलिप्य मुखेषु मुखसम्बन्धिषु कर्णनासिकानेत्रयमुखात्म केषु सप्तछिद्रेषु सप्तसुवर्ण खण्डिकाः प्रक्षिपेत्तदभावे कांस्यादिखण्डिका मुखे निधाय कांस्य सुवर्ण- मणिविद्रुममित्यादि पुराणात् । वस्त्रान्तरेणाच्छाद्य निह. रेयुः। अग्निपुरःसरमिरि माग्निपरम्। तस्यान्नस्याईमई- पथे त्यजेत् । प्रादयतेऽम्मिन्निति आदहनं श्मशानं तत्प्राप्तः पुत्रादिरग्निदाता प्राप्लावनं कृत्वा वामं जान्वाच्य भूमि नीत्वा दक्षिणामुख उपविशति तिलसहित अपरमबाई पिण्डादानेतिकर्तव्यतयोत्सृजेदित्यनुषङ्गः । पिण्डदानेति- कर्तव्यता च प्राचीनावौतित्वम् उपवीतवदुत्तरीयधारणञ्च । तथाच विद्याकरहतं 'यथा यज्ञोपवीतच धार्यते च हिजो. तथा सन्धार्यते यत्नादुत्तराच्छादनं शुभम्'। अत्र यथा हिजोत्तमैः सव्यापसव्यत्वादिना उपवीतं धार्यते तथो- तराच्छादनमपि। अत्र यथा यज्ञोपवीलधारणे उत्तमत्वम- विवक्षितं क्षत्रियविशोस्तासम्भवात्तयोत्तरीयधारण हिजोत्तम- त्वमप्यविवचितं स्तोशूद्रयोरपि हिजोपवीतधारणवत् उत्त- रोयधारणाचारात् 'विकच्छः कच्छशेषश्च मुक्तकच्चस्तथैव च । एकवासा अवामाश्च नग्नः पञ्चविधः स्मृतः' इति हरिशर्म- धृतगोभिलादेकवस्त्रस्य मामान्यतो नग्नत्वाभिधानात्तत्परि- हाराय हिवस्त्रोपयोगित्वाच्च स्त्रियास्तु अथ पत्नप्राचारम् अनु- क्रमिष्याम इत्य पक्रम मात्वा वाससी परिधायेति हारीतेनीय- देशाच। अतएव विवाहप्रकरगोयगोभिलसूत्रस्थ प्राकृतां यज्ञो- पवीतिनीमित्यत्र स्त्रिया उपवीता भावे यज्ञोपवीतधारणवत् कतोत्तरीयामिति भदृभाष्यव्याख्यानादत्राप्यपसव्यताया युक्ता- त्वाच्च। 'अपसव्य ततः कला वस्त्रयन्नोपवीतके' इति ब्रह्म त्तमः।

·ऋद्धितत्त्वम्। पुराणेऽपि वस्त्रस्याप्यपसव्यत्वदर्शनाच। एतेन स्त्रियास्तु हिवस्त्रत्वमात्रं न तु अपसव्यकरणमपि तथैव छन्दोगाचारकत्ये प्रतिहस्तकलिखनादिति श्राइचिन्तामण्य त निरस्तम् । मस्य. पुराणं 'धारवेदय रक्तानि नारी चेत् पतिसंयुता। विधवा तु न रक्तानि कुमारी शमवामसी'। परिधानप्रकारमाहतुः शवलिखितौ। 'न नाभिं दर्शयेत् कुलबधूरागुलफाभ्यां वासः परिदध्यात् न स्तनौ विकृतो कुयादिति' वासोविन्यासविशे. षस्तु देशाचारादेवावगन्तव्यः। रत्नाकरोऽपि एवम् । शिरो- ऽवगुण्टनमाह ऋष्यशृङ्गः। 'रहमेध्या भवेनित्य भूषणानि च पूजयेत्। नित्य स्नान कतां वेणीमर्चयेत् पुष्पवासमा'। रहमेध्या ग्राहकत्यपरा पूजयेन्मार्जनादिभिः संस्कुयादित्यर्थः । नित्यम्नानानन्तरकतामिति रत्नाकरः । तत: पुत्वादिः स्नानं कत्वा दारुचयं कुयात् शुचिभूप्रदेशे चितायोग्यलक्षणं पञ्चधा भूमंस्काररूपं कुयात्। तत्र प्रथममाकरशोधनं ततो गोम. येनोपलेपनं ततः म्वरह्योक्तरेखाकरणं रेखामार्जनं रेखाभ्यु- क्षणञ्च एतच्च निररनेरपि । 'यापेतो भूमिजोषणादि समान- मिति' पारस्कर मूत्रात्। उपेत उपनौत: जोषणं जुषीप्रीति- सेवनयोरिति धात्वनुसागत् सेवनं तेन भूमिजोषणं भूसंस्कार इति हारलता। तेनोपनोतमात्रस्य दाहे भूसंस्कार इति । चितायां दक्षिणाशिरसं कुणपमधोमुख' सामगं पुमांसं न्यसेत् छन्दोगपरिशिष्टेन दक्षिणाशिरस्त्वाभिधानात्। ननु छन्दोग- परिशिष्टोतात्वात् यदि सामगानां दक्षिणाशिरस्त्वं तहिं उत्तानदेहत्वं कथं नाद्रियते। उच्यते । उच्यते। उत्तानदेह त्वस्य सुवादिपात्रन्यामानुरोधित्वेन तबित्तिर्युला दक्षिणाशिर. स्वस्य वाचनिकत्वाविरग्निविषयलमपि। नायास्तु उत्तान- देहत्वं यथादिपुराणं 'सगोत्रजै हौत्वा तु चितामारो ·शुद्धितम्। - चितामारोप्यते शन:। अधोमुखो दक्षिगादिचरणस्तु पुमा- निति। उत्तानटेहा नारी तु सपिण्डैरपि बधुभिः' । दक्षिणा- दिचरण इत्य ननोत्तनागिरस्त्व यत् तत् सामगेतरपरम् । हारलतापि एवम् । ततो देवाश्चाग्निमुरझाः सर्वे हुताशनं ग्गृहीत्वा एनं दहब्लिति मनसा धात्वा 'चाण्डालाग्नेर- मेध्याग्नेः मूतिकाजेश कहिचित् । पतिताग्नेश्चिताग्नेश्च न शिष्टे ग्रहणं मालम्' इति देवलपर्य्यदस्ते तरमग्नि गृहीत्वा कृत्वा तु दुष्कामिति मन्त्री पठित्वा प्रदक्षिणं कृत्वा दक्षिणा. मुख: शिरणाने दद्यात्। स्त्रोदाहऽपि नरमित्येव पाठः इत्युक्तमकादगोतवे। विष्णु पुराणे । 'न इकुयाच्छवञ्चैव शवगन्धा हि सोमजः'। आदिपुगगी 'निःशेषस्तु न दग्धव्यः शेषं किञ्चित्त्यजेततः। गच्छेत् प्रदक्षिणा: मप्त समिद्भिः सप्तभिः सह। देवाः प्रहारा: मप्ले व कुठारणोलनकोपार। क्रव्यादाय नमस्तुभ्य मिति जन्यं समाहितः । नावेचितव्यः क्रव्यादी गन्तया च ततो नदी । प्रदक्षिणा गतिमिति शेपः। ममिधां प्रक्षेपमाह प्रविताः । 'दग्धा शवं ततसद वं प्रादशा: काठिका- स्तथा। सा प्रदक्षियोकत्व चेकै कान्तु विनिक्षिपेत्'। तेन प्रदिशप्रसागा: सप्तकाधिका गृहीत्वा चिताग्निं मप्तवारान प्रदक्षिणीकाय सप्तकाठिका एकोक क्रमेण चिताग्नौ प्रक्षिपेत् । तत: कुठारेण कन्यादाय नमस्तुभ्यमिति मन्त्रजपं कुर्वद्भि. चिताखवलदारू पनि सप्ताहारा दया: मन्त्रपाठस्तु सकदेव । एकद्रन्य कर्माकतो मदेव मन्त्र वचनं करवेति भट्टभाष्यकृत. वचनात्। दर्भजटिकानोमे तु अतएव वर्हिषः कुशमुष्टि- मादावाज्ये हविषि वा विरवदध्यात् अग्राणि मध्यानि मूलानि इति च त्यतं रिहाना व्यन्तु वय इति गोभिलेन स्थान- भेदकयनादेकद्रव्येऽपि कार्माहत्तौ मन्त्रावृत्तिरिति भट्टभाष्यम् ।

·गुड़ितत्त्वम् । ततः ‘कोष्ठे तु जठराग्निम्तु क्रव्यादोऽमृतभक्षणे' इति गोभि- लौयपरिभाषितं कव्यादमग्निं पश्यविक्ष्यमाणाखलायनवच- नात् वामावर्त्तन नातु नदी गन्तव्या। प्रचेताः। 'नग्नदेहं दहेचैव किञ्चिद्देयं परित्यजेत्'। देयं शवसम्बन्धिवस्त्रादिकं श्मशानवासिचाण्डालादिभ्यो दद्यात्। मिताक्षरायां 'सूति. कायां मृतायान्तु कथं कुर्वन्ति याचिकाः। कुम्भे सतिल- मादाय पञ्चगव्य तथैव च। पुण्यभिरभिमन्वयापो वाचा शुद्धिं लभेत्ततः। तेनैव नापयित्वा तु दाहं कुर्याद् यथा- विधि। पञ्चभिः सापयित्वा तु गव्यः प्रेतां रजस्खलाम्। वस्त्रान्तरावृतां कृत्वा दाहयेविधिपूर्वकम्'। पुण्यर्भिरापो- हिष्ठीयवामदेव्यादिभिरिति स्मृत्यर्थानुसारः। एवं गर्भवत्यां मृतायाम् उदरभेदेन गर्भ नि:साय स्थानान्तरे क्षिपेत् । स्त्रोणान्तु पतितो गर्भ इत्यादि ब्रह्म पुराणे सामान्यतो गर्भ- प्रतिपत्तिविधानात्। स्मृतिः । 'नागदष्टो नरो राजन् प्राप्य मृत्यु व्रजत्यधः। अधोगत्वा भवेत् सर्पा निर्विषो नाव संशयः। एतन्माक्षाय तबन्धुः पुत्रादिमासि भाद्रके। नक्तं कुर्वोत सप्तम्यां शुक्लपक्षे प्रयत्नतः' । यमः ‘दशाहाभ्यन्तरे यस्य गङ्गातोयेऽस्थिमज्जति। गङ्गायां मरणे यादृक् ताटक फलमवा यात्'। स्मतिः। 'पात्मनस्त्यागिनां नास्ति पति- तानां तथा क्रिया। तेषामपि तथा गङ्गातोये संस्थापनं हितम्। कोम यावन्त्यस्थोनि गङ्गायां तिष्ठन्ति पुरुषस्य च। तावहर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते'। आदिपुराणं 'मातुःकुलं पिटकुलं वर्जयित्वा नराधमः। अस्थीन्यन्यकुलो. स्थस्य नौत्वा चान्द्रायणाच्छुचिः'। एतत्तु धनग्रहणादिना। 'अस्थौनि मातापिटपूर्वजानां नयन्ति गङ्गामपि ये कदा. चित्। समाव कस्यापि दमाभिभूतास्तेषान्न तीर्थानि फल.

·शहितत्त्वम् । ३.2 प्रत्र सद्भावकस्य प्रदानि'। शुहभावस्थान्य कुलजस्थापि कपातिशयाइमबुद्ध्या अस्थिप्रक्षेपे 'पुण्याभिधानात्। अवैव विधिमाह। 'भागीरथी यत्र यत्रास्ति तौथे कुलदये चापि यदा विपत्रः । तदा तदा तव च तस्य भक्त्या भावेन चास्यौनि विनिक्षिपच्च। सात्वा ततः पञ्चगव्येन सात्वा तत: पञ्चगव्येन मिका हिरण्यमध्वाज्य तिलेश योज्य । ततश्च मत्यिगड पटे निधाय पश्यन् दिशं प्रेतगणोपगूढाम्। नमोऽस्तु धर्माय वटन् प्रविश्य जलं स मे प्रीत इति क्षिपच्च। उत्थाय भास्वन्तमवेक्ष्य सूयं मदक्षिणां विप्रमुखाय दद्यात्'। उत्तराई ऽस्थित्यागानन्तरं स्नानविधाय- कमैथिलपाठो युक्तः । म यथा 'सावा तथोत्तोर्य च भास्क. रञ्च दृष्ट्वा प्रदद्यादथ दक्षिणाच्च । एवं कृतं प्रेतपुरस्थितस्य खगै स्थितिः स्याञ्च महेन्द्र तुल्या'। प्रेतगणापगूढां दक्षिणां दिशम्। ओम् नमोऽस्तु धर्मायेति गङ्गाजलप्रवेशमन्त्रः । स मे प्रोतो भवतु इत्यस्थिप्रक्षेपमन्त्रः इत्यनिरुद्धभट्टः । प्रथास्थालाभे पण नरटाहः ! आश्वलायनरह्यपरिशिष्टम्। 'प्रस्थिनाश पलाशतन्तानां त्रीणि षष्टिशतानि च । पुरुषः प्रतिकृतिं कृत्वाऽशोत्यई न्तु शिरसि ग्रीवायां दश योजयेत् । रसि विंशतं दद्याहिंशतिं जठर तथा। बाहुभ्याच मतं दद्यात् दद्यादलिभिर्दश। हादशाई वृषणयोरष्टाई शिन एव च। जरुभ्याञ्च शतं दद्याचि शतं जानुजङ्घयोः । पादा. गुलीषु च दश एतत् प्रेवस्य त्वक्षणम्। ऊसूत्रेम संवेट्य यव- पिष्टेन लेपयेत्'। आदिपुराणं तद लाभ पलाशोत्थैः पत्रैः कार्य: पुमानपि । शतै स्त्रिभिस्तथाषच्या शरपवैविधानतः । तदलामे ऽस्थ्यलाभे। अव पलाशपत्रशरपत्रयोस्तुख्यत्वेनीपादानात् पाख. लायनसूत्रेऽपि प्रतिकृती शरपत्रस्व लाभः। अनाचाराट् योग्य- बाच शरपत्रैः पुत्तलकं कृत्वा शिरःप्रभृतिषु पलाशपत्राषि ·शदितत्त्वम् । चन । कञ्चन । टेयानि ततो वेष्टनमूमूत्रेग लेपनं यवपिष्टेनेति । प्रवा- योचाभ्यन्तर दाह शेषाहन शादः तटुत्तरपणेनरदाहे तु विरात्रम्। 'एवं पर्णनरं दग्धा चिरात्रमशुचिर्भवेत्' इत्यादि. पुराणात्। यज्ञपाखं: 'पुनाथदपलभ्य रन् तदस्थोनि कदा- तदलाभे पलाशस्य मम्भवे हि पुन: क्रिया'। हि यस्मात्तदलाभेऽस्त्यमंप्राप्तौ पन्नाशस्य तत्क्रतपुत्तनकस्य दाह- क्रिया पुनरपि सम्भवे लाभऽस्थिदाहक्रिया विहिता तस्माद यदि पुनरस्थोनि प्राप्यन्ते तदा पुनदहित्रिगत्रागाचे कर्तव्ये म पुन: पिगडादिदानं वक्ष्यमाणयुक्त: । 'अशौंचानन्तरं चेत् स्वाद्दाहः पर्ण नरस्य च । वाहाच्छन्ति च तथा मन्त्रि कष्टाः सगोत्रजाः'। दशै दहेत्। 'पगा नरं दहेन व विना दर्श अस्थ्य लाभ तु दर्शऽपि ततः पगनरं दहेत्' इति दीपकलिकायां सुमन्तुवन नात् । टश इत्यत्र अष्टम्यामिति कचित् पाठः। अष्टमो कृष्णा मन्द ह पिटकांग लष्णपक्ष- प्राधान्येनोक्तः। 'मरं पगां दहेन्द्र व प्राक् विपक्षात् कथञ्चन । त्रिपक्षे तु गते दह्यात् दर्श प्राप्त व्यग्निकः' । इत्यशोचव्यप- गमे बोध्यम्। यथा शुद्धिरनाकर यमः। 'अशोचमध्ये तु यत्नेन दाहयेटुन याता। इत्यत्राशौचव्यपगमे बोध्यः । कृष्णपचे पञ्चदश्यामष्टम्यां वा समाहितः । दश्यां विशेषेण तत: प्रभृति सूतकम् । विरात्रं सर्ववर्णाना- मेषधर्मो व्यवस्थितः' इति वायुपुराणे 'पर्णनरं दहेन्द्र व प्राक विपक्षात् कथञ्चन। पिटहा मारहाष्टम्यान व दर्णे दहेत् यदि'। विष्णुः । 'विपक्षे तु गते पर्णनरं दह्यादनग्निकः विपक्षाभ्यान्तरे राजन् ! नेब पर्णनरं दहेत् । तदूई मष्टमी प्राप्य दर्भ वापि विचक्षणः'। दहेदिति शेषः । प्रशौचा- भ्यान्तरे यदि दाहं न कुर्यात् तदा मरणदिनावधि विपक्षा. हापापक्ष एका.

·शुद्धितत्त्वम् । नन्तरं दाहः काव्य इत्यर्थः। इति हरिदासतकाचायाः । 'पणं नरं दहेन्द्र व विना दशं कदाचन । अस्थामलाभे दर्श तु ततः पर्णनरं दहेत्'। इति दीपकलिकायां सुमन्तुवचना- हर्श दाहः। इत्यत्राष्टमीति क्वचित् पाठः। यमः त्रिपक्षा- भ्यन्तरे राजन् ! नैव पर्णनरं दहेत्। तदूई मष्टमीं प्राप्य दर्श वापि विचक्षणः। अष्टमौत्यत्र कष्टाष्टमौल्यर्थः । पिटकर्मणि कृष्णपक्षप्राधान्येनोतः इति हरिदासतर्काचार्यलिखनात्। एतच्चाशौचव्यतिरिक्तविषयम् । अथोदकादिदानम्। पारस्करः संप्रयुक्तं मैथुनञ्च याचे. रख दकं करिष्याम' इति कुरुवं माचेवं पुनरित्यशतवर्षे प्रेते कुरुध्वमेवेतरस्मिबिति प्रार्थिते सर्व जातयो भावयन्ति पासप्तमात् पुरुषात् दशपुरुषादा समान ग्रामवासे . यावत् सम्बन्धमनुम्मरेयुरेकवस्त्रा: प्राचीनावीतिनः सव्यस्यानामिकया अप आलाय। 'ओम् अपनः शोशचदमिति दक्षिणाभि- मुखा निमज्जन्ति प्रेतायोदक सलत् प्रसिञ्चन्यञ्जलिना असा- बेतत्त इति' संप्रयुक्त सम्यकप्रयोगकुशलम् उत्तरदानाभिज्ञ- मिति यावत् मिथुनं स्त्रोद्युतौ तत्सन्धिमैथुनं भ्यालकादिकम् । उदकं करिष्याम इति याचेरन् प्रत्युत्तरमाह कुरुष्व मा चैवं पुनरित्यशतवर्षे प्रेते कुरुध्वमवेतरस्मिन्निति । मानादिक्रियां भावयन्ति यावत् सम्बन्धमनुस्मरेयुः एककुल- जाता वयमिति यावत् स्मरणं भवतीति तावदपोयं नानादि- क्रिया यथा स्नानादि कर्त्तव्यं तदाह एकवस्त्र इत्यादिना अवै. कवस्त्रत्वविधानादन्यत्र स्नाने विवस्त्रत्वं प्रतीयते। तथाच समुद्रकरतगोसिलोयसम्यानानादिसूत्रभाष्ये गोतमः। 'एक- वस्त्रेण यत् सानं शूच्या विवेन चैव हि। स्नानन्तु न भवेच्छुद्ध त्रि या च परिहीयते'। कात्यायनीयमानसूत्रविबरणेऽपि ततः सर्वे ·३१२ शुद्धितत्त्वम् । नैकवस्त्रं मायादितिवचनम्। वृहबारदीये 'देवार्चा चमन- मानव्रतथाइक्रियादिषु । म भवेन्मुक्ता केशव नैकवस्त्रधरस्तथा'। विद्याकरवाजपेयिनापि यज्ञोपवीतस्यैव वस्त्रकारित्वेऽपि प्रव- स्नत्वात् मानकाले स्थिते तस्मिन् वस्त्रेऽपि गृहीते न वासोभिः सहाजसमिति निषेधानवकाशः। 'नग्नःकौपीन- यासाख त्रिवासाः साति यो नरः। वृथा सानं भवेत्तस्य निराशाः पिटदेवताः'। इति याज्ञवल्कावाक्यञ्च दृश्यत इत्युः ताम् अतएव सांख्यायनरह्य' 'सव स्त्रोऽहरहराल त्यानुदको- ऽन्यहस्त्रमाच्छादयेत्' इति । सवस्त्र इति द्वितीयवस्त्र- प्राप्त्यर्थम् एकवस्त्रस्य नग्नत्वप्रतिषेधेन प्राप्तत्वादिति ब्रह्मदत्त- भाथमिति कल्पतरूः। अत्रानुदकश्रुत्या 'म्रात: शिरोनाव- ध्रुनुयाबाङ्गभ्यस्तोयमुहरेत्' इति विष्णून मानशाटीपाणिभ्या. मिति विशेषणीयम्। 'सातो नाङ्गानि मार्जयेत् नानशाट्या न पाणिना' इति विष्णु पुराणोयकवाक्यत्वात्। प्रेतस्राने प्रथमं परिहितवस्त्र प्रक्षाल्य तदेव परिधाय सातव्यम् । यथादिपुराणम 'प्रादौ वस्त्रञ्च प्रक्षाल्य तेनैवाच्छादितैस्ततः । कर्तव्यं तैः सचेलन्तु ब्रानं सर्वमलापहम्'। तत: प्राचीना- वोतिनो दक्षिणामुखाः। ओम् अपनः शोशुचदघमित्यनेन मन्त्रेण वामहस्तानामिकया अप पालोद्य सातव्यमिति याज्ञवल्कादीपकलिकाहरिशर्मसुगतिसोपानप्रभ. तयः प्रसावतत्ते इति असाविति सम्बोधनान्तनामोपलक्षणम् प्रसाविति नाम एडीयादिति कात्यायनदर्शनात् । अत्रा. सावित्युपादानाददःपदप्रयोग एव नामोहो नतु विरूपाक्षजपा- दाविदं कर्म करिष्यामि इत्यादी प्रतएव भवदेवभट्टादिभि- रसावित्यवोह उक्तो नेदमित्यादौ। तेनामुकगोत्र प्रेतामुक- देवशर्मतत्ते तिलोदकं प्यखेति यजुर्वेदिनां प्रयोगः । हारलता ·शुद्धितत्त्वम् । ३१३ यद्यप्य- यद्यपि दृप्यस्खेति न वाचनिकं तथापि 'अमुकामुकगोत्रस्तु प्रेतस्तृप्यत्विदं पठन्' इति ब्रह्मपुरणे गोत्रनामानुवादादि तर्पयामीति चोत्तरमिति छन्दोगपरिशिष्टे च टप्तिपदप्रयोगात् सम्बोधनानुबन्धयोग्यत्वाच्च अत्रापि तथा कल्पाते । सावित्यसंबुद्धिप्रथमान्तोऽपि सम्भवति तथा पितेति युष्मत्यद- प्रयोगात् संबुद्ध्यन्तता प्रतीयते तस्य संबुद्धद्यमानार्थवाचित्वात् अन्यथा अनन्वयापत्तेः। छन्दोगपरिशिष्टम् । 'अघानवेक्ष्य- मत्यापः सर्व एव शवस्मृश: । स्नात्वा मचेलमाचम्य दारस्यो- दकं जले। गोत्रनामानुवादादि तर्पयामीति चोत्तरम् । दक्षिणाग्रान् कुशान् दत्त्वा गतिलांस्तु पृथचे पृथक् । अनवेक्ष्यं चिताग्नावेक्षणं यथा न स्यात्तथा अप आगत्य पारस्करोक्त- विधिना नात्वा तयेयुः। विशेषमाह गोत्रति अनुवादपदेन मरणादन पश्चाहादो वदनं यस्य तत्तथेत्यन्वयात् प्रेतान्तनाम- गोत्राभ्यामिति शातातपोयटशनाच प्रेतपदमभिधीयते तेन गोत्रादि पूर्व प्रतीकं तर्पयामीति परम् एतेन सम्बन्धापकपद- नित्तिरवमीयते प्रतत्वेन देवतात्वात्। पिटपदस्थाने प्रेत- पदम् । प्रेतयाऽ ऽपि सम्बन्धवाचकपित्रादिपदमनभिधाय विष्णुना 'प्रेतान्तनामगोत्राभ्यां दत्तातय्योदकेविति'। आश्व- लायनगृह्यपरिशिष्टे नापि 'पिशब्दं न युञ्जीत पिहा चोपजायते' इत्युक्तम् एतत् प्रेतबाइमिति गोभिलवचनात् प्रेत- पदत्वेन देवतात्वात् पिटपदखाने प्रेतपदविधानाटुत्सर्गवाचे मन्त्रे च पिटपदनिहत्तरवसीयते इति न्यायमूलकवचनमिदम् अतो न सांवत्सरिके तत्पदनिवृत्तिप्रसङ्गः । अतएव प्रेतपिण्डो- ऽप्यस्य विषय इति श्राइविवेकः। गोत्रनामानुवादादौत्यत्र पाठक्रमाबाम्नः परं न प्रेतपदं किन्तु नाहीतविशेषणा. बुद्धिर्विशिष्य उपजायत इति न्यायाबाम्नः पूर्वं तन्यायस्य कथं २७-क ·३१४ सहितत्वम्। बलवत्त्वमिति चेत् श्रुत्यर्थपठनस्थानमुख्यप्रावृत्तिकाः क्रमा इति जैमिनिसूत्रे पाठक्रमादर्थक्रमस्य बलवत्त्वात्। सम्बन्ध वाचकपदस्थलाभिषिक्तत्वाञ्च इति। तथाचोक्तं मित्राचार्य- पृथिवीधरतविष्णुसूत्रम् 'अपः सर्वे शवस्पर्शिनो गत्वा पिट- पदस्थाने प्रेतपदोहेन द्वितीयान्तं तर्पयेयुः। पिटशब्दोच्चा. रणेन पिटहा भवति' इति शातातपः 'प्रेतान्तनामगोत्राभ्या- मुत्सृजेदुपतिष्ठताम्' इति प्रेतान्तति तत्पुरुषः न बहुब्रीहिः सर्वजघन्यत्वात् तेन प्रेतान्तनामगोत्रञ्चेति समाम: एतद्दचना- चितापिण्डदाने उपतिष्ठतामिति पिटदयितायामप्युक्तम् । एतेन प्रतकार्य सम्धापकपदप्रयोगो मैथिलोतो हेयः एतेन अमुकगोत्र प्रेतममुकदेवशर्माणं तर्पयामीति सामगानां प्रयोगः पत्र प्रेततर्पणे सतिलांस्त्विति विशेषोपादानात् सूयादिवारेऽपि तिलैरेव तर्पणं प्रतीयते। व्यक्तमाह मदन. पारिजातस्ता स्मृतिः। 'अयने विषुवे चैव संक्रान्त्यां ग्रह- गोषु च। उपाकर्मणि चोत्सर्गे युगादो मृतवासरे। सूर्य- शक्रादिवार च न दोषस्तिन्नतपणे'। तथा 'तीर्थे तिथि- विशषे च कार्य प्रत च सर्वदा'। तिथिविशेषे अमावास्या- दशहरादी। अत्र दक्षिणाष्ठसहितमध्यमादिना वामहस्त तिलदानं 'वामहस्ते तिलान् दत्त्वा जलमध्ये तु तर्पयेत् । मुक्तहस्तन्तु कर्त्तव्यं न मुद्रां तत्र दर्शयेत्' इति विद्याकरत- वामहस्त इति सप्तम्यन्तश्रवणात् 'तिलान् संमिश्रयेज्जले' इति तिलाधिकरणमुपक्रम्याभिधानाच्च। सव्येन तिलाग्राह्या इत्य- वापि वामहस्त स्थाप्या इत्यर्थः। सव्येनेति स्थाल्या पच- तीति वदधिकरणे हतीया विवक्षातो हि कारकाणि भवन्ती. युक्तोः। मुदा अङ्गुष्ठतर्जन्यात्मकयोगरूपा तिलग्रहणायेति घोषः। ननु यथा छन्दोगानां द्वितीयान्तवाक्यं प्रेततर्पणप्रकार ।

·शहितत्त्वम । ३१५ रणात् प्रेततर्पणपरं तथा यजुर्वे दिनां सम्बोधनान्तवाक्यमपि सत्परमस्तु मैवं छन्दोगानां गोभिलेन शर्मा तर्पणकर्मणौति मामान्यतोऽभिधानात्तथास्तु यजुर्वेदिनान्तु स्वशाखायां प्रात्य- हिकतपणे प्रकृतावनुक्तमपि सम्बोधनान्तवाक्यं तहिकतीभूत- प्रततर्पणीयेनामावेतत्त इत्यनेन निर्णीयते। तथा ज्योति- टोमे हादशशतगोदक्षिणाविभागोऽनुतो विकृतीभूत सत्रे शते- नाईिनो दीक्षयन्तीत्यादिना निर्णीयते इति तहिभागं मनुः रप्याह 'सर्वेषामहिनो मुख्यास्तदई नाडिनोऽपरे। तौयिन- स्त तीयांशाचतुर्थाश्चकपादिनः' । श्रोतकात्यायनोऽपि 'अथ हादशहादशायेभ्यः षट्पट् द्वितीयेभ्यश्चतस्रथतम्रस्त तीयेभ्य- स्तिस्रस्तिस्र इतरेभ्यः' इति षोड़शानाम् ऋत्विजां चतुरचतुरः कत्वा चत्वारो वर्गा इति अतोन गोभिलीताश्रयणम् । किन्तु स्वशाखाश्रयणम्। तदाश्रयणे 'स्वशाखाश्रयमुत्सृज्य पर- शाखाश्रयन्तु यः। कर्तुमिच्छति दुर्मेधा मोघ तस्य तु यत्- कृतम्' इति कात्यायनेन दोषाभिधानात्। व्यतमाह ब्राह्मण- सर्वखे जातूकर्णः। 'प्रमौतपिटकस्तु उशन्तस्त्वेत्यावाह्य नामगोत्रे समुच्चार्य यावतां पिटकायमसावेतत्त उदकमिति पितॄन् पितामहान् प्रपितामहान् एकैकं वी स्त्रीन् जलान- लोन् दद्यादिति' ततश्च प्रात्यहिकतर्पणे अमुकगोत्र पितर. मुकदेवशमस्त प्यखेतत्ते तिलोदकं स्वधेति यजुर्विदा प्रयोगः । प्रचलित्रयदाने त्वनुतस्यौपादानिकस्खत्वाभावेन त्यागायो. गादेतत्ते तिलोदकमिति निर्देशासम्भवादेकमन्त्र कानेकहोमे मन्बाहत्तिवत् करणत्वात् प्रत्यनल्येव वाक्यं न तु वाचस्पति- मित्रोक्त सकवाक्य क्वचिदगत्यैव खत्वसम्भावनया भावि. द्रव्यत्यागो न तु गतिसम्भवेऽपि। प्रथात देवपदप्रयोगे कि मानम् उच्यते। 'ततस नाम कुर्वीत पितेव दशमेऽहनि । ।

·शुदितत्त्वम्। देवपूर्व नराख्य हि शर्मवर्मादिसंयुतम्' इति विष्णुपुराणा- दृशमेऽहनीति सङ्करेगाशीचङ्गासे तदानीं नामकरणे बोध्य- मिति प्रागुक्त नरमाचष्टे इति नराख्य नरनामस्त्याख्यमिति- वत् विभुजादित्वात् कप्रत्ययेन सिद्धं देवपूर्व देवात् पूर्व तच्च विशिष्ट शर्मयुतम्। तच्चान्ते 'शर्मवादिके कार्य शर्मा तर्पण कर्मणि। शर्मणोऽक्षय्य काले तु पितॄणां दत्तमक्षयम्' इति गोभिलदर्शनात् । 'शर्मान्तं ब्राह्मणस्य स्यादर्मान्त क्षत्रियस्य तु। धनान्तब्रुव वैश्यस्य दामान्तञ्चान्यजन्मन:' इति शातातपोयाच्च । शृणाति हिनम्त्य शभमिति मन्प्रत्ययात् शर्मति मिदं देवपदं विप्राणां नाममात्रमम्बन्धम। 'शर्मा देवश्च विप्रम्य वमत्राता च भभुजः। भूतिर्दत्तश्च वैश्यस्य दास: शूद्रस्य कारयेत्' इति कल्पतरुकुल्लू कभष्टतयमवचनात् अत्रापि चकारात् समुच्चयः । यत्तु 'शमति ब्राह्मण स्योक्तं वर्मति क्षत्रियस्य च । गुप्तटामात्मकं नाम प्रकुयात् वैश्य- शूद्रयोः' इत्यत्रेति पटवरलेन यद्यपि शर्मपटात्मकमेव नामाव- गम्यते इति इतनगये पूर्व प्रक्षवर्णनं तहिष्णु पुराणोयैतह- चनप्रागस्थितन्य। ततश्च नाम कुर्वीत इत्याद्य तवचनस्यान- भिज्ञानात्। किन्तु शर्मति वचनं शर्मवादिमयुतमित्यस्य विशेषकमिति। एतनामदेव शर्मा प्रत इत्यादि मैथिलानां वाक्यरचना हेया नारहोतत्यादि न्यायविरोधात्। यम- विष्णु पुराणोक्तदेवपदादिरहितत्वाह्रोभिन्लोक्तशमनित्यादिनिर्दे- शरहितत्वाच्च। गोत्र नामानुवादीत्याद्यने कवचने गोत्रशब्द- दर्शनात् गोत्रपटमेवोच्चाय्यं न तु पिटदयिताकल्पतरुवाइ- विवेकोक्तं गोत्र पयायकमपि सगोत्रपदम् एवं श्राद्धेऽपि तथाच गोभिलः। 'गोत्रं स्वरान्तं सर्वत्र गोत्रस्याक्षय्य कर्मणि। गोवस्तु तपणे प्रोक्तः कर्ता एवं न सुधति' इति। एवमेव ·शुद्धितत्त्वम् । धौदत्तादयः । पाखलायनः। 'सव्यावतो व जन्त्य नवेक्ष्यमाणा यत्रोदकमवहं भवति तत् प्राप्य सकदुन्मज्जाकं जलाञ्जलि- मुत्सृज्य तस्य नामगोत्रे यहोवा उत्तोयान्यानि वासांसि परिधाय सकदेवानापोद्य उदग्दशानि विमृज्यासते' .. सव्यमावर्तन्त इति सव्यावृतः अग्निमिति शेषः । अवहमिति यत्र देशे नद्याः स्रोतो नास्ति तत्र स्नातव्यमिति हारलता. प्रभृतयः। तेनाशौचिनोऽपि नद्यारजोयोगेऽपि नदीमज्जनं. न निषिदम्। सजदुन्मज्जनसामर्थ्यात् सक्कटुन्मजनमायाति अनापौड्य प्रासम्यकप्रकारेण पोड़नमकत्वा ईपत्पीड़ियत्वे- त्यर्थः उदन्दशानि तथा त्यज्यानि वस्वामि यथोदीच्या दशाः पतन्ति। शवलिखितौ। 'प्रेतस्य बान्धवा यथा वृद्धपुर:- सरमुदकमवतीच नोहर्षयरनपः प्रमिञ्चरन्' इति। जले बहपुर:सरमवतरणं जलादुस्थानच्च बाल पुरःसरम्। बोधा- यनेन तथोक्तत्वात्। नोहर्षे येरन् तस्मिन् साने मलापकर्षणं न कुर्युरित्यर्थः । एवञ्च मरण । 'यथा बालं पुरस्कृत्य यज्ञोपवी. तान्य पसलानि लत्वा तीर्थमवतीर्य सन्निमज्य प्रेतार्थ मुद क- मुत्सृज्य तत एवोलीयाचामन्ति' इति बौधायनवचने। यथा बालं पुरस्कृत्ये त्यस्योत्तीय वन सम्बन्धः न तु अवतीय- त्यनेन तत्र हडपुरःसरोरुत्वात् । ततश्च जलाटुस्थानं बाल- पुरःसरमवेति हारलता। अपनलाजि अपसव्यानोल्यर्थः । अतएव अरमादेवोदकात्। आतुरे विशेषयति यमः । 'आतुरे सानमापन्ने दशकवख्यानातुरः । सात्वा सात्वा स्पृशेगावं ततः शुद्धत् स पातुरः'। पैठौनसि: 'भृतं मनसा ध्यायन् दक्षिणा- मुखस्त्रीनञ्जलीन् दद्यात् शावप्रभृत्ये कादगाई विरमेदिति'। वीनिति'। प्रतोपकारार्थम्। एकादश इत्यशोदापगमपरम्। एहिरमणं पुत्रातिरितपरम् । 'मानञ्चैव महादानं स्वाध्याय ·११८ भक्तित्वमा अथ पञ्चधा श्वान्यतर्पणम् । प्रथमाब्दे न कुर्वीत महागुरुनिपातने'। इति स्कन्दपुराणोयनिषेधेऽन्ये सि विशेषणात्। पितृतर्पणमिति पाठे पिपदं प्राप्तपिट लोकपरं तेन च तथैवार्थः। 'पिढयजन्तु निर्वत्यं मासिके श्राद्ध एव च। श्राइं प्रतिरुचौ चैव माता- पित्रोमतेऽहनि। अमपिण्डोकतं प्रेतमै कोद्दिष्टेन तर्पयेत्' इति जावालोक्तावपि पिटयनं पिटतर्पणं निर्वत्याहरहः क्रिय. माणेऽम्ब घटथाद्ध इति श्राइविवेककृतादिभिर्व्याख्यातत्वाच्च । शाकापनोदनादि। याज्ञवल्करः। 'कलोटकान् समुत्तोणान् मृदगाइलमस्थितान्। मातानपनुदेयु स्तानिति- हासै: पुरातनैः। 'मानुष्चे कदलीस्तम्भे निःसार सारमार्ग- णमा यः करोति स सम्मूढ़ो जलवुइटन्बिने। सम्भृत: कायो यदि पञ्चत्वमागतः। कर्मभि: स्वशरौरोत्यै स्तन का परिवेदना। गन्त्री वसुमती नाशमुदधैर्देवतानि फेनप्रव्यः कथं नाशं मर्त्यलोको न यास्यति । श्लेष्माश्रु- बान्धवमुक्तं प्रतो भुङ्क्ते यतोऽवशः। अतो न रोदितव्यञ्च क्रिया कार्या विधानतः । इति सञ्चिन्त्य गच्छे युगुहं बाल- पुरःसराः। विदश्य निम्बपत्राणि नियता हारि वेश्मनः । प्राचम्म थाग्नि मुदकं गोमयं गौरसर्षपान् । प्रविशेयुः समा- लभ्य कृत्वाश्मनि पदे शनै: । प्रवेशनादिकं कर्म प्रेतसंस्पर्शिना- मपि। इचला तत्क्षणाच्छुद्धिं परेषां स्नानसंयमात्' इति सातानिति तर्पणानन्तरं पुनः नानविधानार्थम् । छन्दोमपरिशिष्टम्। ‘एवं कृतोदकान् सम्यमृदुशाहल. सारणतान्। श्रात्य पुनराचान्तान् वदेयुस्तेऽनुयायिनः' । गणानन्तरं प्रेचेता: 'ततः सानं पुन: कार्य ग्रहशौचञ्च कारयेत्'। पशधा सम्भृतः पृथिव्यादिपञ्चभूतात्मकतया निर्मितः पञ्चत्वमागतः पुनः पृथिव्यादिरूपतां प्राप्तः। विदश्य तथाच ·शहितत्त्वम् । ३२९ दन्तैः खण्डयित्वा अग्निस्यर्थो वक्ष्यमाणमन्त्रण कार्यः । शिलायां पादन्यामोऽपि वक्ष्यमाग मन्त्रण कार्यः । उत्ता- प्रविशनादिकं यत् कर्म तत् प्रतसंस्पर्शिनामपि कार्य परेषा. मसपिण्डानान्तत्क्षणाच्छडिमिच्छता छतान्तत् मानसंयमात् नानात् प्राणायामात् इति दीपकलिका। शहलिखिती। 'उत्तीर्य प्रेतस्पृष्टान्युत्सृज्य वामांमि परिधाय इतराग्मि गृह- हारे तस्मै प्रेताय पिण्डं दत्त्वा पश्चादूर्वाप्रवालगोमयमज- मग्निं वृषञ्चालभ्य प्रविशन्तो तगौरसर्षपैमूर्धानमानि चालभेरन् । शस्त्रपाणयो भवेयुर्यथोक्तकालनियमाः'। इति आलभ्य स्पृष्ट्वा वैजवापः । 'शमीमालभन्ते शमौ पापं शमय- विति अश्मानमालभन्ते अम्भव स्थिरो भूयासमिति अग्नि- मग्निनः शर्म यच्छत्विति छोगित्यन्तरा गामजमुपस्पृशन्तः क्रीत्वा लब्धा वा प्राप्य एकानमन्तवणमेकरात्रं दिवा भोतव्यं विराव कर्मोपरमणमिति' । वृषच्छागयोर्मध्ये स्थित्वा ह्योगिति मन्त्रेण हावपि स्पष्टव्यौ ग्रहं प्राप्य उपवासात्यन्ता- भक्तेन क्रीत्वा लब्धा वा एकान्नमलवणं लवणरहितमेक- रात्रम् एकाहोरात्रं तत्रापि दिवा भोक्तव्यम् । कर्मोप. रमणमङ्गसंवाहनतैलाभ्यङ्गमार्जनादित्यागः । छन्दोगपरि- शिष्टम्। 'एवमुक्का व्रजेयुस्ते एहं बालपुरःसरा: । ग्निस्पर्शनाभ्यासैः शुद्धे युरि लरे कृतैः'। एवं शोकापनोदनान्ते सपिण्ड सगोत्राभ्यां इतर सर्व सम्बन्धरहितास्त्रिनिमन्य वार- वयमग्निं स्पृष्ट्वा शुद्धा भवन्ति। हारीतः। 'न प्रेतस्पर्शिनो ग्रामं प्रविशेयुरानक्षत्रदर्शनाद्रात्रौ चेदादित्यस्य ब्राह्मणानु- मत्या वेति अशक्ती ब्राह्मणानुमतिं गृहीत्वा प्रविशेयुः' । पाखलायनः। 'नैतस्यां रानावन पचेयुस्विरात्रमक्षारलव. पानाधिनः स्युदयरात्रं महागुरुष्विति' । नानं पचेयुरियने. साना.

·१२. शदितत्त्वम्। 'वन- नोपवास: सूचितः। 'प्रधनस्तरे वाहमननन्तः' इति वक्ष्य माणवशिष्ठवचनात् बिरानमिति सपिण्ड परम्। पक्षार- लवणं क्षारमृत्तिकादिक्कतलवण भिन्नम्। तत्तु सैन्धवं सामुद्र यथा ब्रह्मपुराण। 'सैन्धवं लवणचैव यच्च सामुद्रक भवेत्। पवित्रे परम होते प्रत्यक्षेऽपि च नित्यशः'। पृथक्- तयोपलभ्यमानं लवणं प्रत्यक्षलवणं न तु व्यञ्जनादिसंस्कार कम्। संस्कारप्रत्यक्ष योर्भेददर्शनात् । तथा कालिकापुरा- णम्। 'मरीचं पिप्पलं कोषं जीरकन्तन्तुभं तथा। संस्कार च समक्षे च महादेव्यै निवेदयेत्'। तन्तुभः सर्षपः । मुदमे सर्षपे च ही तन्तुभकदम्बको' इति अमरकोषात् । तन्तुना भातीति तन्तुम इति टीकापि। महागुरुषु माता- पिटपतिषु कर्मोपदेशिन्यां देवलः । 'अन्यथाई परावच गन्धं माल्यञ्च मैथुनम्। वर्जयेत् गुरुपाते तु यावत् पूर्णो न वत्सरः। पारस्करभाथे वृहस्पतिः। 'पितुर्युपरते पुत्रो मातुःश्राद्धानिवर्तते। मातयपि च वृत्तायां पितुःश्राहाहते समाम्। ऋत इति मातुःश्रादादित्यवाप्यन्वेति। अन्यथा पूर्वाईवैयर्थ्यापत्तेः। समां संवत्सरं यावत् निवर्त्तते अन्य- बाहादिति शेषः । अन्यथामपि प्राप्तपिटलोक थाइपरम् । 'प्रमोती पितरौ यस्य देहस्तस्याशुचिर्भवेत्। नापि दैवं न वा पैत्र यावत् पूर्णो न वत्सरः'। इति देवीपुराणात्। तेन प्रतवादाव निवृत्तिः । तथाच कालिकापुराणम्। 'महा- गुरुनिपाते तु काम्य किञ्चिन चाचरेत्। पाविज्यं ब्रह्म- चर्यच बाई दैवयुतञ्च यत्' । एतच्च देवपक्षयुतवाहवर्जनम् अमावास्यादिमृताहक्रियमाणसदैववाद्येतस्परं सर्वसामन्ज- स्वात् । देवकियां तथेति देवलीये पाठः । शक्तविषये वशिष्ठः । 'घनस्तरे वाहमनश्नन्त भासौरन्' इति प्रघनस्तरे उपवेश- ।

·शहितत्त्वम। ३२१ । नादौ पौठादिनिषेधात्। अघनिमित्तेन कटादिविधानादघ- सस्तरः कटादिरिति। अशक्तविषये रत्नाकरे विशेषमाहाप- स्तम्बः । 'भार्याः परमगुरुमंस्थायां चाकालमभोजनं कुर्वी. रबिति'। संस्था मरणम् आकालं यत्र काले मरणं भूतं पर. दिने तत्कालपर्यन्तम्। आदिपुराण। 'अशौचमध्ये यत्नेन भोजयेत्तु सगोत्र जान्'। विष्णु पुराणाम्। 'शय्यामनोपभोगच सपिण्डानामपौष्यते । अस्थि मञ्चयनादूच संयोगो न तु योषि. ताम् । तथा 'दातश्योऽनुदिनं पिण्ड: प्रेताय भुवि पार्थिव । दिवा च भक्तं भोक्तव्यममांस मनुजर्षभ' । अत्र सपिण्डानां पिण्डदानादिवमपर्यन्तममांमभक्षण श्रुतेः। मत्स्यमांमानि न भक्षयेयुगप्रदानादिति गौतममूत्रेऽपि आप्रदानादिति पदम एकादश्याम युग्मान मोजयेन् मांमवदिति कात्यायनसूत्रोता- द्ययाहीयमांमदानाहाँदनोपन क्ष गणम् । अथ पिण्डोद काटिदानम । पारस्करः। 'प्रताय पिगडं दत्त्वावनेजनदानं प्रत्य वने जनेषु नामग्रहण मृण्मये तां रात्रिं विहायमि क्षीरोटक निदध्यः। प्रेतात्र नाहि पिब चेदं क्षीरमिति उच्चाव्यति' । अत्र दानशब्देन पिण्ड. दानमुक्तं बहुवचनात्। तेनावनेजनपिण्ड दान प्रत्यवनेजनेषु नामग्रहणं प्रतपिण्डानुष्ठानं समाप्य विहायमि रात्री क्षीरोद के। प्रेतात्र नाहि पिब चेदं क्षौरमित्युच्चार्य निदध्यः। आदिपुराणे। प्रथमेऽहनि यो दद्यात् प्रतायान्न समाहितः । यत्नावसु चान्येषु स एव प्रददात्यपि। मृण्मयं भाण्डमादाय नवं स्नातः सुसं- यतः। लगुरुं सर्वदोषघ्न गृहीत्वा तीयमानयेत्। ततयोत्त. रपूर्व स्यामग्निं प्रज्वालयेद्दिशि । तण्डलप्रसूती तत्र प्रक्षास्य हिपचेत् स्वयम्। सपवित्रै स्तिलैर्मियां के शकीटविवर्जिताम् । नाम ग्य होत्वा ·३२२ शस्तित्वम्। हारोपान्ते ततः क्षिबा शहा वा गौरमत्तिका तत्पृष्ठे प्रस्तरे दर्भान् याम्याग्रान् देर्शसम्भवान्। ततोऽवनेजनं दद्यात सम्मग्न् गोवनामनौ। तिलसर्पिर्मधुक्षौरैः सञ्चितं तप्तमेव हि। दद्यात् प्रताय पिण्ड न्तु दक्षिणाभिमुखस्थितः । फल- मूलगुडतौरतिलमियन्तु कुत्रचित्। अध्धैः पुष्पैस्तथा धूपै. पैस्तोय: सुशीतलैः। ऊर्णात्तन्तुमयैः शुढेमोभिः पिण्ड मर्चयेत्। । प्रयाति यावदाकाशं पिण्डाहाष्यमयी शिखा। तावत्तत्समखस्तिष्ठेत् सर्व तोये ततः क्षिपेत् । दिवमे दिवते देयः पिण्ड एवं क्रमेण तु। सद्यःशीचेऽपि दातव्याः सर्वेऽपि युगपत्तथा। नाहींशोचे प्रदातव्याः प्रथमे त्वेक एव हि। हितोयेऽहनि चत्वारस्त तोये पञ्च चैव हि। एकस्तोयाञ्जलि. स्त्वं वं पात्रमेकञ्च टोयते। द्वितीये हौ टतीये तीन चतुर्थे चतुरस्तथा। पञ्चमे पञ्च षष्ठ षट् सप्तमे सप्त एव हि। अष्टमेऽष्टो च नवमे नव वै दशमे दश। येन स्यः पञ्चपञ्चा. शत्तोयस्यानलयः क्रमात् । तोयपावाणि तावन्ति संयुक्तानि तिलादिभिः'। प्रवाहः पदमहोरात्रपरम्। 'राहुदर्शनसंक्रान्ति- विवाहात्ययहिषु । मानदानादिकं कुर्युनिशिकाम्यव्रतेषु च'। इति देवत्ववचनेऽत्ययै मरणे रात्रावपि सानदाना. दिविधानात् एवमेव श्राइविवेकः । अतएव प्रागुक्त विष्णुपुराण. वचनेऽनुदिनमिति दिवा चेति पृथगुक्त पिण्डदानेऽनुदिन- मित्यत्र दिनपदश्रवणात् दिनपदमहोरात्रपरम्।' भोजने दिवा चेति दिवापदं सूर्यविच्छिनकालपरम्। अन्यथा पूर्व- वापि तथात्वे दिवाचेति पौनरुत्यापत्तः। एतेन दिवसपद. श्रवणादात्रौ पिण्डो न देय इति मैथिलमतमपास्तम्। पन दशमदिनपर्यन्तं प्रतिदिन पिण्डदानाभिधानात्। 'पिण्ड- यत्राहता देयं प्रेताया दिनत्रयम्' इति याज्ञवल्कौयदिन- ·शक्तित्वम् । लतादयः। बयपिण्डदानावण्यकार्थमङ्गास्पृश्यत्वेऽपि तहानार्थञ्चेति हार. स एवेत्येवकारात् प्रथमपिण्डदातैव दशपिण्ड- दानेऽधिकारोति दर्शयति। तेन पुत्वादेरसबिधाने यद्यन्येन प्रथमपिण्डो दत्तस्तदा दयाहमध्ये पुत्वादेरागमनेऽपि दाशा हिकपिण्डदानं पुत्रादिना न कर्त्तव्यम्। पुत्वादिस्तु दाशा. हिकपिण्डदानातिरिक्त सर्व कुयादिति हारलता। आख. लायनग्रह्यपरिशिष्टम्। 'प्रसगोत्र: सगोत्रो वा यदि स्त्री यदि वा पुमान्। प्रथमेऽहनि यो दद्यात् स दशाहं समाप- येत्' । न च भरतदत्तपिण्डानन्तरम्। 'ऐट वदरोन्मित्रं पिण्याकं दर्भसम्भवे। न्युप्य पिण्डांस्ततो राम इदं वचनम- ब्रवीत्। इदं भुङ्क्ष महाराज प्रीतो यदशना वयम् । यदनः पुरुषो राजस्तदन्ना: पिटदेवताः' इति अयोध्याकाण्डे राम- पिण्ड दानश्रवणात् प्रधानाधिकारिणापि दशपिण्डा देया इति वायम्। तत्र भरतश्चत् प्रतीत: स्याद्राज्यं प्राप्येदमुत्तमम्। 'प्रतार्थ यत् स मे दद्यात् मा मां तत् समुपागमत्' इति प्रयो- ध्याकाण्डे दशरथशापात् तत्कतमलतमिति पुनस्तत्करणम् । न च प्रतीत्यभावात् कथं तस्य दानमिति वाच्यं कुरु प्रसाद धर्मज्ञ केकय्या भरतस्य च । सपुचां त्वां त्यजामौह यदुना केकयो त्वया'। इति सौतापरीक्षानन्तरं रघुनाथप्रार्थनानु- पपत्तेः अन्यत्र तु स एवेत्येवकारणान्याधिकारिनिहत्तेः । प्रद. दात्यपीत्यत्रापिरवधारणे अव्ययानामनेकार्थत्वात्। अतएवा- पिशब्दो बहुतरेषु एव प्रादिपुराणवचनेषु निययार्थ इति हारलता तेन स एव दद्यादित्येवार्थः । पुत्वाद्यसविधाने येन सगोत्रादिना दाहसंस्कारः अतस्तेनैव दाशाहादिक प्रेतकर्म कर्तव्यम् । प्रागुतासगोत्रः सगोत्रो वेति वचना. दिति प्रथमाधाये मिताचरा पतएव कर्मोपदेमिन्यां वायु- ·एवञ्च हार- ३२४ शूद्धितत्त्वम्। पुराणम् । असगोत्र: मगोत्रो वा यदि स्त्री यदि वा पुमान् । यश्चाग्निदाता प्रतस्य पिण्डं दद्यात् स एव हि'। अत्रेदं वीजम् प्रारब्धपूर्वाक्रियस्य तत्समापनस्यावश्यकत्वमिति वक्ष्य- माणाधिकारिप्रकरण स्थविष्णु पराणवचनात् । लतायां येन प्रथमः पिण्डोदत्त इति तत्प्रतिपादकवचनच पूर्वक्रियारम्भप्रदर्शनपरम्। किञ्च 'मपिण्डीकरणान्तानि यानि थाहानि पोड़श। पृथक् नैव सुताः कुर्य्यः पृथगद्रव्या अपि क्वचित्'। इति लबुहागैतेन मध्यक्रियायाः पृङ्ग षेधात् सुतरां पूर्वक्रियासु तथैव युक्तत्वाञ्च अन्यथा मर्वपुत्राणा- मपि प्रत्येकं पिण्ड दानापत्तेः अत्रेदं वोज पूर्वक्रियाया पाति- वाहिकदेहत्यागोत्तरदेहान्तरजननं मध्यक्रियाया अपि प्रतत्व. परिहारोत्तरदेहान्तरजननं ततश्चै कदैव तत्सिद्धौ पुनस्त करणं वचनाभावेऽनर्थकम्। तथाच विष्णुधर्मोत्तरम्। 'तत्क्षणा- देव गृह्णाति शरीरमातिवाहिकम् । ऊर्द्ध व्रजन्ति भूतानि वीण्यस्मात्तस्य विग्रहात्' । त्रीणि भूतानि तेजो वायाकाशानि पृथिवी जले तु अधोगच्छतः। ततक्षणात् मृत्युक्षणात् । तथा 'अतिवाहिवासंज्ञोऽसो दही भवति भार्गव। केवलं तन्मनुष्याणां नान्येषां प्राणिनां क्वचित्' । तथा 'प्रतपिण्डै- स्तथा दत्तैर्देहमाप्नोति भागव। भौगदहमिति प्रोक्तं क्रमा- देव न संशयः। प्रतपिण्डा न दीयन्ते यस्य तस्य विमो- क्षणम् । श्माधानिकेभ्यो देवेभ्य आकल्पं नैव विद्यते । तत्रास्य यातना घोरा शीतवातातपोद्भवाः । तत: सपिण्डीकरणे बान्धवैः स कृते नरः। पूर्ण संवत्सर देहमतोऽन्यं प्रतिपद्यते। ततः स नरके याति वर्ग वा खेन कर्मणा'। तथाच वायु पुराणं पूरकेण तु पिण्ड न देहो निष्पाद्यते यतः। 'कृतस्य करणायोगात् पुनर्नावर्तयेत् क्रियाम्'। अतएवातिवाहिक- ।

·। । । अप्रा. शुद्धितत्वम् । देहपरित्यागाय तत्कालौनकर्मासमर्थपत्र सत्त्वेऽपि अन्येन दाहादि क्रियत। पिमाटसापण्ड स्तु समानसाललैर्नृप। संघातान्तर्गतैपि राज्ञा वा धनहारिणा । पूर्वाः क्रियास्तु कत्र्तव्याः पुत्राोरेव चोत्तराः'। इति विष्णु पुराणवचनेन 'मित्रबन्धुसपिगडेभ्यः स्त्रीकुमारौभ्य एव च। दद्या मासिक याई संवत्सरमतोऽन्यथा'। इत्यापस्तम्बवचनेन च सामा. न्यतोऽधिकारप्रतिपादनात्। अतएव पित्रादेरौद्ध देहिकस्य कर्मणोऽसंस्कृतपुत्रस्य करण प्राशस्त्यमाहापस्तम्बः । 'असंस्कृतः सुतः श्रेष्ठो नापरो वेदपारगः' इति । अतएव वृहस्पतिः । 'सवर्णाजोऽप्यगुणवान्नाह: स्यात् पैटकधने । तत्पिण्डदाः श्रोत्रिया ये तेषान्तदभिधीयते'। अगुणवान् गुणविरोधि- दोषवान्। 'तत्मादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता। शस्त्यं विरोधच नजया: षट् प्रकोर्तिताः'। शङ्खापस्तम्बौ । 'अपपावितस्य रिकपिगडोदकानि निवर्तन्ते' इति। अप. पात्रितः अत्युत्कटदोभे ना जातिभिभिनोदकीकृत: पिटधना- घनधिकारीलर्थः । एकच 'पुत्लेषु विद्यमानेषु नान्यत् कारयेत् स्त्रधाम्'। इति प्यशृङ्गवचनं समर्थपुत्वपरं विश- स्थादिना वर्मान्यतारमामिसबज्येष्ठ पुत्व सत्वेऽपि प्रेतत्वपरि- हाराय कनिमुत्त श पाडशथाई कत्तमुचितम् । 'मृते पितरि पुत्रेण क्रिया काया विधानतः। वहव: स्युर्यदा पुत्राः पितु. रेका वासिनः । सर्वेषान्तु भतं कृत्वा ज्येष्ठेनैव तु यत् कृतम् । द्रव्येण चाभिभक्तन सर्वरव कृतं भवेत्। इति मरीचिवचन- मपि समर्थज्येष्ठपरम् । अन्यथा तत्प्रेतत्वप्रतिबध्यकालान्त- रासहिष्णुहहिकम न स्यात्। ज्येष्ठश्चात्र 'ज्येछेन जातमात्रेण पुत्रौ भवति मानवः । पितृणामणवैव स तस्माल मईति' इति मनोः सर्वाग्रोत्यवत्वमा न प्राधम्। तस विभाग- ।

·३२६ शुदितत्त्वम् । प्रकरणीयत्वात्। किन्तु प्रापेक्षिकज्येष्ठपरम् । 'यमयोश्चैकग- भैषु जन्मतो ज्येष्ठता स्मृता' इति मनुवचनानन्तरात्। 'ज्येष्ठ गुणवयः कटम'। इति मिताक्षरातदक्षवचह्मच। अतएव 'नवश्राद्धं सपिण्डत्वं श्राहान्यपि च षोड़श । एकेनैव तु कार्याणि मंविभक्तधनेष्वपि' इति मिताक्षरात दक्षवचने. विशेषादेकेनैवेत्युक्त पिण्डमिश्रणमिति अत: षोड़शान्तर्गत- सपिण्डीकरणश्राइन न पौनरुक्तमिति। एतेन 'श्राहानि षोड़शापाद्य विदधीत सपिण्डताम्' इत्यपि व्याख्यातम् प्रत- एव श्रीरामाप्राप्तिशङ्कया भरतेनाद्यादिवाई कृतम् । तथाच अयोध्याकाण्ड 'समतोते दशाहे तु तशीची विधानतः । चक्रे हादशिकं श्राद्ध वयोदशिकमेव च। ददौ चोद्दिश्य पितरं ब्राह्मणेभ्यो धनन्तथा। महाणि च रत्नानि गाच वाहनमेव च। यानानि दामोर्दामांश्च वेश्मानि सुमहान्ति छ। भूषणानि च मुख्यानि राजस्तस्यौद्ध दैहिके। बयो. दशाहेऽतीत तु कृते चानन्तरे विधौ। समेता मन्त्रिणः सर्वे भरतं वाक्यमब्रुवन्। गत: स नृपतिः स्वगं भर्तामोद यो गुरु नः । प्रव्राज्य दयितं पुत्र राम लक्ष्मणमेव च । त्वमद्य भव नो राजा धर्मतो नृवरात्मजः'। दशाहपदमशौचकालोप- लक्षणम्। हादशिक हादशाहेन वृत्तं त्रयोदशाहविधेय- मित्यर्थः । एवं त्रयोदशिक चतुर्दशाहविधेयमित्यर्थः । इति श्राइविवेकः । न च यत्र देशान्तरादावनुमिति द्रव्यसंश्लेष- योरभावस्तत्र पृथगेव श्राहम् अन्यथा प्रत्यवायपरिहारो न स्यादिति श्राइविवेकोत युक्तमिति वाच्यम्। 'पृथनैव मुताः कुर्य्यः पृथगद्रव्या अपि क्वचित्'। इत्युपदेशात् पृथक्- करणनिषेधात् सर्वेषान्तु मतं कृत्वेति द्रव्येण चाविभक्तो न इति विशेषणय श्रवणात् पृथक्करणविष्यन्तरकल्पनापत्तेः ।

·शुद्धितत्त्वम् । नापत्तेः । । शवि- शुद्धिप्रकाशे। 'निवर्तयति यो मोहात् क्रियामन्यनिवर्तिताम् । विधिनस्तेन भवति पिटहा चोपजायते। तस्मात् प्रेतक्रिया येन केनापि च कता यदि। न तां निवर्तयेत् प्राज्ञः सतां धर्ममनुस्मरन्' इति वायुपुराणाच्च। सर्वेषान्तु मतं कृत्वेति द्रव्येण च अविभक्त न इत्यनेन तेषामेतदेव कर्तव्यमिति प्रति. पादितं न तु तदभावे पृथक्करणविधायकं विध्यन्तरकल्प. अतएव संवत्सरप्रदीपे हलायुधेनोक्तम्। यदि वैमात्रेयकनिष्ठोऽग्निमान् ज्येष्ठी निरग्निस्तदा कनिष्ठे न दर्शा. दर्वाक् मपिण्ड ने कतै सपिण्डनं ज्येष्ठे न पुन वर्तनीयं पृथक्- करणनिषेधात्। एवं कनिष्ठस्य वृहिनिपातेऽपि बोध्यम् इति श्राइचिन्तामणौ एतच विदेशस्थज्येष्ठे तु बोध्य स्वदेशस्थे तु ज्येष्ठे तहारेवापतष्य कनिष्ठ न कर्म कर्तव्यमिति चिन्तामणौ तु यद्यपि 'अक्कत्वा प्रतकार्याणि प्रतस्य धन- हारकः । वर्णानां यद् बधे प्रोक्तस्तद व्रतं नियतञ्चरेत्' इति शङ्खवचनेन सर्वेषामेव पुत्राणां प्रतश्राइकर्तत्वमायाति । तथापि खोयखौयधनदानहारा तत्कारयितव्यम् । सर्वेषान्तु मतं क्वत्वेति लघुहारौतमरीचिवचनादित्युक्तम् । प्रत्यादिक एव पृथक्करणमाह लघुहारोतः। 'प्रत्यब्दमितरे कुर्युरे- कोदिष्ट पृथक्सुताः। यावन्त एव पुत्राः स्युः पिण्डास्तावन्त एव हि। इतरे प्रतकार्यधिकार्यन्य। 'कन्या वैवाहिक चैव प्रेतकार्यञ्च यत् कृतम्। तत् सर्वे हि प्रदातव्यं कुटु बेन बतं प्रभोः' इति कात्यायनवचने प्रभोरिति कर्तरि षष्ठी। तेन प्रभुणा दातव्यमित्यर्थः। इति रत्नाकरव्याख्या. नात्तायितव्यद्रव्यदानादपि प्रत्यवायानुदयः। किञ्च पृथक नैव सुताः कुर्युरिति श्रवणात् मतं कत्वेत्यत्र सर्वेषां पुवायां फलायेदं श्राहं भवत्विति मतं ज्ञानं कवेति व्याख्या- सर्वेषान्तु ·--- । शुचितत्त्वम् । नाच्च। येन च षोड़शयाई क्रियते तेन सर्वसुतार्थाभिसन्धा. नेन तत् क्रियते इति प्रतिनिधिनापि तत्करणं सिद्धम्। न च यस्य प्रतिनिधिस्तेन तदकरणे कयं प्रतिनिधित्वमिति वाच्यम् । 'ऋत्विक् च विविधो दृष्टः पूर्वैर्जष्टः स्वयं कृतः। यदृच्छया च यः कुर्यादाविज्य प्रौतिपूर्वकम्' इति विवादरत्नाकरकल्प- तारत्नाकरविवादचिन्तामणिशान्तिदीपिकात नारदयजपा- वचने यजमानेन प्रतिनिधित्वाकरणेऽपि तीया ऋत्विजः खेच्छया तद्दर्शनात् । पूर्वैः पूर्वपुरुषैः। तद्भेदप्रयोजनन्तु तत्रैव। 'ऋत्विक्याज्यमदुष्ट यत्त्यजेदनपकारिणम। अदुष्टम् ऋत्विजं याज्यो विनेयौ तावुभावपि। क्रमागतेष्वेष धर्मो वृतेष्वविक्षु च स्वयम् । यादृच्छिके तु संयोज्य तत्त्यागे नास्ति किल्विषम्। विनेयो दण्डनीयौ संयोज्य प्रषणाई ऋत्विजि। 'परिसमुह्योपलिप्यो लिख्योइत्याभुक्ष्याग्निमुप- समाधाय दक्षिण तो ब्रह्मासनमास्तौर्य प्रणोय परिस्तीयार्थ- वदासाद्य पवित्रे कृत्वा प्रोक्षणीश्च संस्कृत्यार्थवत् प्रोक्ष्य निरु- प्याज्यमधिनित्य पर्यग्निं कुयात्। स्रुवं प्रतप्य दर्भश संमृयाभुक्ष्य पुन: प्रतप्य निदध्यादाज्यमुहास्योत्थाप्य उत्- पूयावेक्ष्य प्रोक्षणोः पूर्ववदुपयमन् कुशानादाय समिधोऽप्या- ध्याय पर्यक्ष्य जुहुयात्' इति कात्यायनेन परिममूहोपक्रम- पूर्णहोमपर्यन्तव्यापारकलापस्यैककत्व प्राप्तावपि प्रारब्धक, मंत्विजि विनष्टे ऋत्विगन्तरेण तत् कर्मसमापनोतः। तथाच याज्ञवल्काः । 'जिम्भ बजे युनिलोभमशक्तोऽन्येन कारयेत् । अनेन विधिराख्यात ऋत्विककर्षककर्मिणाम'। जिम्भं कुटि- लम्। व्यक्तमाहतुः शङ्खलिखितौ। तत्र चेदनुप्रास सबने ऋत्विङ् मियते तत्र किं कार्यमिति जिज्ञासायां तख समोनः शिष्यो वा तत्कार्थमनुपूरयेत् तथा चेदबान्धवसतो.

·भुद्धितत्त्वम् । ऽन्य मृविजं वृणु यादिति। अनुप्राप्ते प्रारब्ध सबने यज्ञे एवं प्रेतकायं प्रथमाधिकारिनाशेऽन्य नापि शेषः समाप्यते । तदाह वृहस्पतिः । ‘एवं क्रियाप्रवृत्तानां यदि कधिदिपद्यते । तबन्धुना क्रिया कार्या सर्वेर्वा सहकारिभिः'। न च सत्रे यथै कापचारे कममध्ये एव सर्वेषां समुत्थानं कर्मसमापन मुक्त तहदवापोति वाच्यम्। तत्र फलस्य स्वगतत्वेन तथा मिधा- न्तितम्। अत्र परगतत्वेऽन्ये नापि तस्य समापनमिति। अथ हितीयाधिकारिणापि प्रेतत्वपरिहाराय कर्मादिकालविहित- सङ्कल्पं विना कथं क्रियत इति चेत्र षोड़शश्राद्दानां नित्य. त्वात् प्रथमाधिकारिगापि तत्सङ्कल्यो न क्रियते। तन्नित्यत्व. माह छन्दोगपरिशिष्ट 'ध्रुवाणि तु प्रकुर्वीत प्रमौताहनि सर्वदा। हादगप्रतिमास्यानि भाद्य पाण्मासिके तथा । सपिण्डोकरणञ्चैव इत्येतत् था। षोड़शम्'। ध्रुवाणि आवश्य- कानि। अतो गोवादिशया भविष्यदुर्गोसवादी यहरणा- दिकं करोति तत् कर्मकाले स्वयं प्रवत्तनवत् प्रवर्तनाय न तु तत एव तदानों प्रतिनिधिर्भवति किन्तु कर्मकाले खयमेव तदर्थ कर्म क्रियते । अन्यथा शुचि तत्कालजीवि. त्वेनाधिकारात् तदानीमधिकाराभावात् कथं प्रतिनिधि- विधानमिति। अतएव शङ्कलिखितौ। 'रानां पुरोहितो. ऽमात्यः शुद्धिस्तस्य तदाशया'। नृपतीनामामातिनिधी. भूतपुरोहितस्तेन नृपते रशोचे पुरोहितस्याशौचाभावात् नृपतेः शान्तिकपौष्टिकं पुरोहितेन खौय शुधा कामति हारलताप्रभृतयः। एवञ्चेदशौचिद्रव्येण कथं क्रियत इति चेत् शुद्धिकाले तदर्थोपकल्पितत्वात् । तथाच यमः । 'देवे भये समुत्पन्ने प्रधानाङ्गे विनाशिते। पूर्वसङ्कल्पिते चैव तस्मि- बायोचमिष्यते' । सप्ताङ्कराज्यस्य प्रधानाङ्गे राजनि। किञ्चि- -an ·तत्रा- शहितत्वम्। कर्मकार्य पुष्करिण्यादिकर्नु पूर्वाशौच काले धने सङ्कल्पिते पृथककृत तस्मिन् कार्ये अशीचं नास्तीति हारलताकत्व- चिन्तामणो। 'विवाहोत्सवय नेषु अन्तरामृतसूतके। पूर्व- सङ्कल्पितं द्रव्य दीयमानं न टुष्यति' इति । प्रथमपिण्ड- कर्तत्वनियमवत् प्रथमपिण्ड द्रव्यनियममप्याह शुन:पुच्छः । 'प्रथमऽहनि यव्य तदेव स्यात् दशाहिकम्' । विष्णुः । ‘याव- दशौचं तावत् प्रेतस्योदकं पिण्ड मकञ्च दद्यः' इति यावत्ताव दित्यभिधानादशोचाभ्यन्तर एव पिण्डदानं मुख्यम्। दैवा. तटकरणे मध्यमक्रिया पूर्वकाले कर्तव्यम् । 'यहागामि क्रियामुख्यकालम्याप्यन्तरालवत् । गौण कालस्वमिच्छन्नि केचित् प्राक्तनकमणि' इति वचनेन प्राप्तपूर्वक्रि यस्यैव मध्यम क्रियाभागित्वावगमात् अन्तराल बत् मध्यकालस्य व । गामिक्रियामग्य कालस्य गोण कालत्वमिति यति पक्षा- न्तरम्। जल ममीप पिण्ड दानमुक्तं स्वल्पमत्स्यपुराणे। 'प्रेतो. भूतस्य सततं भुवि पिगड जलन्तथा। सतिलं मकुशं दद्यात् वहिजलममीपतः'। ऋष्यशृङ्गः । ऋष्यशृङ्गः। 'न स्वधाञ्च प्रयुञ्जीत प्रेत- पिण्ड् दशाहिके। भावतेतच्च वै पिण्ड यज्ञदत्तस्य पूर- कम्। यस्य न जायते गोत्रं पिण्ड नाम्ना तु निवपेत्' । दाशाहिकग्रहगादेकादशाहकवाडे स्ववाप्रयोगोऽस्तीति न च वधापिट नविनमन्त्र इति प्रेतस्य पिट- वाभावात् कथं तत् प्रयोग इति वाचम्। पित्रे तु हिगुणा दर्भा इतिवत् पिटपदस्य प्रमौतवचनत्वात्। 'दानं प्रति. ग्रहो होमः स्वाधायः पिटकर्म च । प्रेतपिण्ड क्रियावर्ज सूतके विनिवर्तते' इति शङ्खवचनेनापि पिटपदस्य मृतमान. परत्वेन प्रेतपिण्डस्यापि पिढकर्मकत्वात्तहर्जनमुपपद्यते। पन्यथा प्रसत्यभावात् प्रतिप्रसववैफल्यापत्तेः। 'पिटयान्नु हारलता।

·प्रतस्य । शुद्धितत्त्वम् । निर्वत्य मासिके श्राद्ध एव च'। इति पूर्वोक्त प्रेततर्पणऽपि पिटयज्ञपदप्रयोगाच्च । एवञ्च प्रतश्राद्धेऽपि भूस्वामिपिटभ्यो. ऽग्रदानं सङ्गच्छते। अत्र भाषणविधावेतत् पिण्ड् यज्ञदत्तस्य पूरकमित्येतावन्मात्रश्रुतः। शिरःपूरकमित्यादिविशेषोल्लेखे प्रमाणं नास्ति। न च 'शिरस्त्वाद्यन पिण्डे न क्रियते सदा। हितोयेन तु कर्णाक्षिनासिकान्तु समासतः । गलांसभुजवक्षांसि तृतीयेन यथा क्रमात् । चतुर्थन तु पिण्डेन नाभिलिङ्गगुदानि च । जानुजङ्घ तथा पादौ पञ्चमन तु सर्वदा सवमर्माणि षष्ठेन सप्तमन तु नाड़यः । दन्तलामाद्यष्टमन वायञ्च नवमन तु। दशमन च पूर्णत्वं हप्तताक्षुहिपर्ययः'। इति ब्रह्मकूर्मपुराणोयं वाक्य प्रमाण- मिति वाच्यम्। तवाक्यंन तत्तत्पिण्डदानात्तत्तदङ्गकरणं विधीयते। भाषतिवदुल खानभिधानात् पूर्णत्वं टप्तताक्षु. हिपर्ययः इत्यत्र पूर्णत्वपूरणानुपरः। पूर्णत्वपूरण योरेकार्थ- त्वात्। 'प्रतापगड स्तदा दत्तदेहमानोति भागव'। इति विष्णुधर्मोत्तरे दहश्रुतदहपूरकमिति प्रयोगापत्तेश्च । तस्मात् अनिरुद्दभट्टाद्युक्तः कंवलपूरकप्रयोगो युक्त इति। तोयैः सुशी. तलैरित्युक्तस्य विधानमाह 'एकस्तोयालिस्त्वं वं पात्रमकञ्च दीयते'। इत्यादिना लाघवानपृथग्दानं तत्र तोयाञ्जलेरुघ- स्थितत्वात् लाघवात् पावमपि तदाधाररूपं न तु भिन्नम् । अतएव तोयपात्राणि तावन्तीत्युपसंहृतम्। तदप्याममृण्म- यम् 'अयशुचिना दत्तमाम मृच्छकलादिना' इति वक्ष्य- माणात्। आममृच्छकलादिना अशुचिद्रव्यमित्यर्थः तहानञ्च तूष्णीमाह शमःपुच्छः । 'फलमूलैश पयसा शाकेन च गुड़े न च। तिलमिश्रन्तु दर्भेषु पिण्डं दक्षिणतो हरेत् । हार- देश प्रदातव्य देवतायतनेषु वा। तूष्णी प्रसेकं पुष्पक्ष धूप- ·२१२ शुद्धितत्त्वम् । दोपौ तथैव च'। तूणी प्रसेकमिति मृण्मयामपावस्थजला- जलिमिति। हारलता। तेन प्रसेकपदं कर्मणि व्युत्पन्नम् । अतोऽत्र मैथिलानां वाक्यरचना हेयैव। यदप्य तम् इदच्च पात्राञ्जल्योर्दानम्। पिण्डोपरि एव द्वितीय हावित्यादिना तत्पिण्ड स्यैवाधारत्वकथनात्। न च हितोयदिनादिकं तदर्ध: सद्यःशौचादी बाधापत्ते: मद्यस्त्यहाशीचे पिण्ड दान स्याप्य प- क्रमादिति वाचस्पतिमिथेगा तदयुक्तं द्वितीय इत्यादावपि हितीयेऽहनि चत्वार इति पूर्ववचनेऽहतेः तत्रापि विशेष्य- त्वेन तदेवान्वेति न तु पिण्ड इति । अतएव मिताक्षरायां प्रचेताः। 'दिने दिनेऽजलोन् पूर्णान् प्रदद्यात् प्रेतकार- णात्। तावद्धिश्च कर्त्तव्या यावत् पिण्डः समाप्यते' । प्रतिदिनमजलीनाञ्च वृद्धिः काव्या यावर पिण्डः समाप्यते इति अतएव भुवि पिण्डं जलन्तथा इति सात्यं प्रागुक्तमपि । तथाच प्रचेताः। 'रहदार तस्मै प्रेताय पिण्डं निर्वपेयुः भूमौ माल्यं पानीयं दीपञ्चोपलिहायामिति' सद्यस्त्यहा• शौचयोस्त्वगत्या पिण्ड दानमङ्गलनवन्म गम यपात्रदानसद्धालन- मिति यदप्युक्तं पुष्पादिदानसाहचर्यादूर्गा श्वातवरखदानं तूष्णी- मिति। तन्त्र पिण्ट यज्ञातादयं प्रेतायान दिनत्रयम्'। इति याज्ञवल्कान पिण्ड पिटयज्ञेतिकतं व्यतातिर्दशात् पिण्ड. पिटयन्ने च गोभिलेन 'मध्यमेव पाणिना सूत्रतन्तु रहोत्वा अपसलविपूर्वस्यां कवां पिण्डे निदध्यात् पितुर्मान एहीत्वा असावेतत्त वासो ये चात्र त्वामनुयांश्च त्वमनु तस्मै ते खधा' इति सूत्रन्तन्तुषु वासः प्रयोगात् वाक्यरचनाविधानाच नववस्त्र- दानं नवा तूष्णीमिति। अपसलवि पिटतीर्थेन । भट्टभाष्य राधान्तरम् । 'तर्जन्यङ्गुष्ठयोरन्तरा अपसलवि अपसव्यं वा तेन पिटम्यो निदधातीति'। अतएव मनुना पिढ- तथाच ·३३३ एव। शुचितत्वम् । तीर्थ अपसव्यपदमुताम् । यथा 'प्राचीनावीतिना सम्यग- सध्यमतन्द्रिणा' इति मरीचिः। 'प्रतपिण्ड' वहिर्दयात् मन्त्रदर्भविवर्जितम्। प्रागुदीच्यां च कृत्वा सात: सुम- माहितः'। अत्र दर्भमन्त्र वर्जनं चूड़ाकरणकालेऽप्य कतचड़ा- नाम् उपनयनकालेऽप्य कतोपनयनानां कन्यानामनुढ़ानाञ्च । अन्यथा हारीतवचने तत्तद्भटोपादानं व्यर्थं स्यात्। असं. स्कारा इत्यनेनैव मर्वेषां प्राप्तत्वात् । यथा हारोतः। 'अक्त. चूड़ा ये बाला ये 1 गर्भाहिनिःसृताः। मृता ये चाप्यसं. स्कारास्तेषां भूमौ प्रदीयते'। ये च गर्भाहिनिःमृता इति नेहाहाहपते। यम: 'अनूढ़ा या मृता कन्या तस्या भूमी प्रदीयते' पिण्ड इति शेषः। अन्येषान्तु आदिपुराणाद्दर्भ षु अत्रापि वेदीकरणमाह ब्रह्मपुगणम्। 'ततो दक्षिण- पूर्वस्यां काया वेदी तथा दिशि । हस्तमात्रा तथा भूमेश- तुरङ्गलमुच्छ्रिताः। पिण्ड निघणार्थाय रमणौया विशेषतः'। प्रागुदीच्यामैशान्याञ्चरु कृत्वा इत्यनेन छन्दोगपरिशिष्टोक्त- चरुपाकविधिलभ्यते। यथा 'स्वशाखोक्तश्चरुः विद्रोह्यदग्धो. ऽकठिनः शुभः। न चातिशिथिल: पाच्यो न च वीतरमो भवेत्' । वौतरमोऽगालितमण्डः। इति नारायम्योपाध्यायाः । नशाखोक्तश्चरुः श्विन इति पाठान्तरम् । सम्रात: सशिर- स्कम्रात:। बाहपिण्ड दाने आदिपुराणोक्तत्वात् पक्षान्तर. माह पारस्करः। 'प्रथमे दिवसे देयास्त्रयः पिण्डा: समा. हितैः। हितोये चतुरो दद्यादस्थिसञ्चयनन्तथा। धींस्तु दद्यात् टतीयेऽङ्गि वस्त्रादि क्षालयेत्तथा' वस्त्रादिक्षालयेदिति प्रागुताक्षौरादिसमस्ताशौचान्तकृत्यपरम्। बापिण्डदाने सामगादिभिः स्वशाखिककर्मविशेषाभावे पौराणिकवत् पार. मासिकमपि ग्यते। 'यबाम्नातं खचाखायां परोतमकि ·शुहितत्वम् । रोधि च। विद्भिस्तदनुष्ठे यमग्निहोत्रादि कर्मवत्' इति छन्दोगपरिशिष्टोक्तः। ऋग्व दिनान्तु 'अनुदकमधपञ्च गन्ध- माल्यविवर्टिलम् । निनयेदश्मनि पूर्व ततः श्रार प्रकल्पयेत् । इत्याश्वलायनग्रह्यपरिशिष्ट वचनान्मृण्मयपात्रस्थ उदकाचलिग. धादिरहितं प्रस्तरोपरि पिण्ड दानमिति विशेषः । मत्या पुराणम्। 'तम्माविधेयमाकाशे दशरावं पयस्तथा। सर्व- पापोपशान्त्यर्थमध्वश्रमविनाशनम्' । पय:शब्दात् जलं दुग्धञ्च प्रतीयते। पारस्करोये तथा दर्शनात् पारस्करीये तां रात्रिमित्यभिधानादकरात्रमावश्यकं दशरात्रन्तु जलदुग्धदानं फलातिशयार्थम्। प्रशोचे दिवाभोजननियमात् । तदन्तर- मप्येतद्रात्री दीयते सद्य: शोचे तु हे सध्ये सद्य इत्याहु. रित्य तकाले युगपद्दपिण्डा दयाः । स्वाशौच काले पिण्ड- दानानुरोधात्। अतएव 'पिण्ड: शूदाय दातव्या दिनान्यष्टौ नवाथवा। सम्युणे तु ततो मार्स पिण्ड शेषं समापयेत्' इति प्रचेतो वचने सम्पूर्ण मास इति पदं लक्षणया मासा. न्तिमदिनपरमिति सनिबन्धभिर्व्याख्यातम्। कालादर्श- कर्मोपदशिनीप्रभृति ग्रन्थ षु शातातपः । 'भर्तुः पिण्ड प्रदाने तु साध्वी स्त्री चेद्रजस्खला। वस्त्र त्यत्वा पुन: स्नात्वा सैव दद्यात्तु पूरकम्'। भवेवारी रजस्वलेतिपाठो व्यासवचने बाह एव पञ्चाहो गोतमेनोलः । यथा 'अपुत्रा तु यदा भार्या संप्राप्ते भर्तुराब्दिके। रजखला भवेत् सा तु कुर्या. तत् पञ्चमेऽहनि' प्रतएव छन्दोगपरिशिष्टे 'प्रशयशचिना दत्तमाममृच्छकलादिना। पनिर्गतदशाहास्तु प्रेतारक्षांसि भुनते' इति सामान्यतोऽशचिना दत्तमित्यभिहितम्। प्रश. चिनदीरजखलात्वेन दुष्टमपि जलम् । तथाच । 'उपाकर्मणि चोसमें प्रेतम्राने तथैव च। चन्द्रसूर्यग्रहे चैव रजो दोषी ·शुद्धित त्वम्। न विद्यते'। अतएव रजखलाशुद्ध प्रत्तराशौचाहासत्त्व एवा- शौचकालानुरोधात्। तन्मध्येऽपि तथा पिण्ड दानव्यवहार इति। एवमकादत्तायाः कन्याया एकाहेन दर्जा ण्डदानानु- रोधात् । एकाहाशौचं निबन्धुभिः कल्पाते तथाच ऋष्यशृङ्गः । 'अपुत्रस्य च या पुत्री सापि पिण्ड प्रदा भवेत् । तस्य पिण्डान् दशैतान् वा एकाहेनैव निर्वपेत्'। दशैतान् वेति वाकारो 'दत्तानाचाप्यदत्तानां कन्यानां कुरुते पिता। चतुर्थेऽहनि तास्तेषां कुर्बीरन् सुसमाहिताः'। इत्यादिपुराणोक्तविरात्रा. पेक्षया व्यवस्थितविकल्पार्थः । अनादत्तानामित्यत्र 'तत्सादृश्य- मभावव तदन्यत्वं तदल्पता। अप्राशस्त्य विरोधश्च नार्थाः षट् प्रकीर्तिताः'। इत्यनुसारेण ईषदर्थे नत्र ऋष्यशृङ्गवच- नानुरोधात्। तेन वाग्दत्तेति गम्यते। अतएव कृतचूड़कन्या वाग्दानपर्यन्त मेकाहेन दश पिण्डान् दद्यात् वाग्दानोत्तर- काले तु त्रिरात्रेण इति हारलतामभृतयः। तद्यवस्थायां वासना चेयम् । पूर्वोक्तादिपुराणवचनात् कन्याया मरणे पितुर्वाग्दानपूर्वापरयोरेकाहाहविधानात्तस्या अपि पिट- मरणे तथैवेति। एवञ्च यन्मरणे यदशौचं तन्मरणे तदशौचं बाधकाभावात् कल्पाते। तथाच प्रादिपुराणे । 'मातामहानां दौहित्राः कुर्वन्त्य हजि चापरे। तेऽपि तेषां प्रकुर्वन्ति हितीये- ऽहनि सर्वदा। जामातुः श्वशुरावस्तवान्तेऽपि च मयताः । मित्राणां तदपत्यानां श्रोत्रियाणां गुरोतया। भागिनेय- सुतानाञ्च सर्वेषान्यपरेऽहनि। श्राद्धकार्यञ्च प्रथम सात्वा कत्ला जलझियाम्'। अपरेऽहन्यशौचकालादिति शेषः । एवं द्वितीयेऽहनौति देवलः । 'भत्तगुर्वोरशोचं स्यान्मृत्यु प्रसव- कारणम्। कारणागच्छति प्रेष्य तदाशुच्यं न तान् ब्रजेत्'। भत्तृ सम्बन्ध्यशौचं प्रैष्याणाम्। गुरुसम्बन्ध्यशौचं शियाणां ।

·२२१ शुचितत्वम् । योग्यत्वात्। भर्तृसम्बध्याशौचे विशेषमाह कारणादिति कारणादेकत्र वासात्। वृहस्पति: 'दासान्तेवासिभृतका: शिष्याथै कनासिनः । स्वामितुल्येन शौचेन पद्धान्ति मृत. सूतके'। अन्तेवासिनमाह नारदः । 'संशिल्पमिच्छवाह हत्तुं बान्धवानामनुज्ञया। प्राचार्य स्य वसेदन्ते कालं कृत्वा मुनि- थितम्' । विप्रस्य दासत्वं निषेधयति कात्यायनः । 'त्रिषु वर्णेषु विज्ञेयं दास्यं विप्रस्य न क्वचित् । समवणे तु विप्रस्य दासत्वं नैव कारयेत्' । तदाशुच्यं प्रेष्यसम्बन्ध्यशौचं भर्तृगामि न भवतीति अनेनापि तथा कल्पाते। अन्यथा तत्रिपेधो न स्यात् प्रसताभावादिति रत्नमाला भट्टाचार्यचरणाः । न च प्रेते राजनि स ज्योतिरिति राजमरण प्रजानां सज्योति- विधानात् प्रजामरणेऽपि राजस्तथाशौचापत्तिरिति वाच्यं रानान्तु सूतकं नास्तीति पराशरेण निषिद्धत्वात् । न चैताव. हारप्रदर्शनमात्रपरं तन्मात्र परत्वे प्रमाणाभावात्। किन्तु राजत्वेनैव यदशौचं प्रेते राजनि स ज्योतिरित्यादिना प्रजानां विहितं तत् प्रजामरणेऽपि तेषां सत्प्राप्तौ राजत्वेनैव रानान्तु भूतकं नास्तीति विहितं 'कारणाच्छति प्रेष्यं तदाशुच्यन तान् व्रजेत्' इति वत्। 'निवास राजनि प्रेते तदहः शुहि. कारणम्। महीपतीनां नाशौचं हतानां विद्युता तथा' इति याज्ञवल्कावचने पूर्वाईन राजमरणे प्रजानामशौच. विधानात् प्रागुक्तत्वेऽपि तेषां प्रकुर्वन्तोतिवत्तन्मरणे राजा- मशौचप्राप्तौ महीपतीनामित्यनेन तांब्रषिध्यते। एवञ्च राजः क्षत्रियत्वादिना यदशौचं तस्य नेदं सामान्यतो बाधकम् । किन्तु तत्रापि राजत्वनिमित्तकव्यवहारादिदर्शने शौचाभाव- परमपि 'नाशौचं राजां राजकर्मणि' इति विष्णुसूत्रानु- रोधात्। यत्तु दत्तानां भर्तृम्टहावस्थानेऽम्य काहे दपिक ·शुद्धितत्वम् । भ दानमुक्तं हारलतालनिस्तत्र प्रमाणं न विद्मः किन्तु दत्ता- नामित्यत्र ता इत्यनेन सम्प्रदत्तामावाणां वागदत्तानाञ्च बाहाशौचं प्रतीयते बाहेणैव पिण्डदानमुक्तम्। 'पित्रोरुप. रमे स्त्रीणामूढ़ानान्तु कथं भवेत्। त्रिसव शुद्धिः स्यादि- त्याह भगवान्मनुः' इत्य तो दत्ताजामित्य ने न पितुचिरात्रं विहितं तत् पिण्डदालत्वेनैव अन्यया दत्तानां भत्रे यहोत्य- नेन विशेषवचनामावे पिटयोऽभौबनिहरमनपातअशाचा. न्तदिन कल्यम शोत्सर प्राङ्गामिति का वितन्यति । अथाशोचान्तान्तरितोदि सत्यम् । दन्नः। निहत्तषु सुस्वाता: बलमङ्गलाः। माछातिमनुचन्त - - मान् स्वस्तिवाच्य च' । लगन्जमायाकलोहिरवा दिस्य गमाह मनुः । किन त्यस स्थल बालियो वाला- बुधम् । वैग्य.प्रतोदं रसोन वा यष्टि द्रः कृति कतक्रियोऽगौचकालात्तर नजान निनावमा । सास- शाहवल्यमिति छारलता। कारिखत्यनेन एकादशा- डादरशोचान्तविलीयाहय नितम् एवम् एकादशाहादा खानाटे: पूर्वपशी वान्त पधा न माझ्यार्थञ्च। अतएव तत्रात दशाह इत्युतां सुखाता इत्यादिना विप्रः शुद्धावपः समुत्यादिका पथाशक्ति समुच्चयविकालपाभ्यां तत्तत्करगोन वैदिक करोड़ ततश्च सशिरस्कमब्जनमात्र लत्वाचम्य मङ्गलं वात्वा वर्गक्रमेण जलादिकं स्पृष्ट्वा वैधनानादि कुयात् । 'अशी तु व्यतिक्रान्ते स्नात: प्रयतमानमः । उदन्मुखान् भोजयेच्च आनी. नान् सुसमाहितान् । मन्त्रीहवात्र कर्तव्यस्तथैकवचनेन च' इति विष्णुधर्मोत्तरात्। यत्तु संवर्तवचनं 'दशाहात्तु विनोऽधौयौत धर्मवित्। दानञ्च विधिवद्दे यमशुभात्तारक हि तत्' इत्यत्राशुभं नाशौच तस्य कालादिना निवृत्तत्वात्। २८-क तेति। परं सम्यक ·३३८ शक्षितत्वम्। किन्तु प्रशौचकालोत्पत्रपञ्चशूनाजन्यपापपरं पञ्चशूना च 'पञ्चशूना ग्रहस्थस्य चुलोपेषण्युपस्करः । कण्डनी चोदकुम्भव बध्यते याश्च वाहयन्' इत्यनेनोक्ता। मत्स्यपुराणे । 'प्रशो- चान्तहितीयेऽङ्गि शय्यां दद्यात् विलक्षणाम्। काञ्चनं पुरुषं तहत् फलवस्त्रसमन्वितम्। संपूज्य हिजदाम्पत्यं नानाभरण- भूषणैः । वृषोत्मगच कर्तव्यो देया , कपिला शुभा'। शौ चान्तादित्यत्राविशेषाद्दाहमरणतच्छ्रवणजन्याशौचानां ग्रहणं नानाभरणभूषणैरित्यत्र भूषणपदं क्रियापरम् । अतो न पौन- रुक्त्यम्। हिजदम्पती पूजयित्वा काञ्चनं प्रेतप्रतिकतिरूपं पुरुषं कृत्वा फलवस्त्र युतं शय्यायामारोप्य भूषितदिजदम्प. तीभ्यां शय्यां दद्यादिति हारलताकृतः । तेषासयमाशयः। मम्भवत्ये कवाक्यत्वे वाक्यभेदो हि नेष्यते इत्युपस्थितं दिजं बिहाय पात्रान्तरकल्पने गौरवात्। न च तहदित्यनेन काञ्चन. पुरुषदानस्थापि स्वतन्त्र कर्मत्व स्यादिति वाच्यम्। ग्रेतवदित्यर्थात्। न च तस्यानुपस्थितिरिति वाच्यं प्राकर- गिकत्वेन शीघ्रोपस्थितेः । अशोचान्तादित्यत्रापि तथा । अन्यथा अन्याशौचान्ते अन्यस्यापि कर्म स्यात्। अतएवोक्तं प्रतप्रतिकतिरूपमिति। तेनैतहिशिष्टमेकं कर्म। अथ व्युत् क्रमयोजनेति चेत् 'स्वः कर्त्तास्मोति निश्चित्य दाता विप्रावि- मन्वयेत् । निरामिषं सतगुत्वा सर्वसुप्तजने रहे' इतिवद्भवतु । स्पष्टमाह पद्मपुराणम्। 'संपूज्य हिजदाम्पत्यं नानाभरण- भूषणैः' इत्यन्तं मत्स्यपुराणेन तुल्यमभिधाय 'उपवेश्य च शव्यायां मधुपर्क ततो ददेत्' इति भविष्योत्तरेऽपि । 'कार्यस्तु पुरुषो हैमस्तस्यां संस्थापयेच्च तम्। पूजयित्वा प्रदातव्या मृतशय्या यथोदिता'। अतएव कर्मत्रयमेदाय चकारहय. मुत्तराईऽभिहितम्। ततः शय्यादानकाञ्चनपुरुषदानदिज. तस्य ·शुद्धितत्त्वम्। ३३८ दम्पती पूजा-वृषोत्सर्ग-कपिलागवी-दानरूप-कर्मपञ्चकाभिधानं मैथिलानां हेयम्। एवञ्च दम्पतीपूजनं विनापि अशौचान्ते अषोत्सर्गाचरणं शिष्टानां सङ्गच्छते। तथाच 'अहन्ये कादशे प्राप्ने यस्य चोत्सृज्य ते वृषः। प्रेतलोकाहिमुक्तश्च स्वर्गलोकं ममश्न ते'। इति मैथिलतवचने केवलं वृषोत्सर्गः श्रूयते । कालविवेकऽग्निपुराणम्। 'एकादशाहे प्रेतस्य यस्य चोत्- मृज्यते वृषः। प्रेतलोकं परित्यज्य स्वर्गलोकं स गच्छति । आद्यश्राद्धे त्रिपक्षे वा षष्ठे मासि च वत्सरे। वृषोत्सर्गश कर्तव्यो यावन्न स्यात् मपिण्डता। सपिण्डीकरणादूई कालोऽन्यः शास्त्रचोदितः। त्रिपक्षश्चान्द्रबाडे तथा दर्श- नात्। तथा श्राइप्रटोपे जातूकर्णः। ऊड त्रिपक्षाद् यत् बाई मृताहन्येव तद्भवेत्' । इत्यत्र पूर्वमृततिथिमादाय त्रिप- क्षगणना इति निर्णयामृतेऽपि मासिकानां मृततिथौ विधा- नात् त्रिपक्षश्राइमपि मृताहे कार्यम् । अत्र वत्सर इत्युपा- दानात् विष्णुधर्मोत्तरीयमृताह इति पदं पूर्णसंवत्सरमृत- तिथिपरम् । तद् यथा वृषोत्सर्गमधिकृत्य विष्णुः 'विषुवहितये चैव मृताहे बान्धवस्य च। मृताहो यस्य यस्मिन् वा तस्मि- बहनि कारयेत्' । यस्य बान्धवस्य पित्रादेर्यस्मिन्बहनि मृताहे तत्तिथौ कत्तव्यमित्यर्थः । अतएव छन्दोगपरिशिष्टमपि। अथ वृषोत्मगविधि 'कार्तिक्यां पौर्णमास्यां रेवत्याखयुज्यां दशाई गते संवत्सरेऽतीते वेति' अत्र मृत- तिथिमादाय संवत्सरगणना दशाहवदित्य विरोधः । शय्यादानं वृषोत्सर्गच शक्तनाशौचान्ते मलमासेऽपि अवश्यं कर्तव्यम् । मत्यपुराणे। एकादशाहवाहतुल्याभिधानादित्यपि हार- परिशेषखण्डे हेमाद्विरपि वृषोत्सर्गस्यैकादशा- हिकस्य मलमासे न निषेधः। षोडषश्राइवत्तस्यापि व्याख्यास्यामः । लता।

·३४० शुद्धितत्त्वम् । बाथम। प्रेतोपकारकत्वादित्याह। एतहातं भविष्य ' नेतानां हितार्थाय जगत्कर्ता नृणां प्रभुः। निर्ममे मलिनं मासं प्रेतानाञ्च हिताय च । अतः प्रेतक्रियाः सर्वाः कार्या मलि. म्लचेऽपि च'। समयप्रकाशे ज्योतिषम्। 'वत्सरान्तर्गत: पापो यज्ञानां फलनाशकत्। नैऋ तैर्यातुधानाद्यैः समा. क्रान्तोऽधिमामकः'। मलमासे वृषोत्सर्गनिषेधस्तु काम्य एव च न तु एकादशाहे क्रियमाण इति पाश्चात्यनिर्णयामृतेऽपि। अत्र कचित् कास्यत्वात् मलमासे न कर्त्तव्यमेव शय्या- दानादि। न च अगोचान्तहितोयदिनस्यान्यताप्राप्तरिदमपि निरवकाशमिति क्षतादिना अनधिकार इवा- करणे वस्तु क्षतरभावात् । 'देवव्रतपोत्सर्गचड़ाकरण मेखन्नाः । माङ्गल्य मासिकात मनसा में विवर्जयेत्' इत्यनेन ऋष्यशृङ्ग- ग्राहिकतया होलीय निषेधाचत्याहुः । तचिन्त्यम् । क्षता- दिना अधिकार प्रतिप्रमवाभावान्या भवतु वषोत्सर्गादि पत्र तु 'अधिमाम विवा यात्रां चूड़ा तथोपनयनादिकम् । कुान्न मात्र कायम गत विश पेज्याम्' इति भोमपा- क्रमवचनेऽपि मात्र भारत निर्वधात पयंदामाद्दा निरव- कत्तयत्व राति। अलाशोचान्तरितोयदिन स्या- बनानुपलभ्यमानलन जिरवकागत्वमिति । सद्य: शौचेऽपि तदिन शय्याटानादिकमिति घमा दूरीकार्यः। अशौचान्त- द्वितीयदिनत्वेनैवास्य विधानात् । वस्तुतो विष्णतयावदशौच- पिण्डदानानुरोधेन अर्थात् प्रकरणालिङ्गादौचित्याद्देश- कालतः । शब्दार्थास्तु विभिद्यन्ते न रूपादेव केवलात्' इति. न्यायात्। अत्र मद्य:पदमहोरात्राईपरम् । 'मद्य:परुत्- परारि' इत्यादि सूत्रे ममानेऽहनि मद्यः इति व्युत्पत्तेः। 'हे सन्ध्ये सद्यः इत्याहुम्बिसन्ध्यै काहिकः स्मृतः । हावड़ावक- काशस्य तत ·शदितत्त्वम् । ३४१ सारे। श्यते। राविच पक्षिणीत्यभिधीयते'। इति भट्टनारायणवचनात् । हे सन्ध्ये सद्य इत्याहुस्त्रिसन्थ्य काह उच्यते। दिनहयक- राविस्तु पक्षिणीत्व भिधीयते' इति नव्यवईमानतवचनाच सद्य एकाहेनाशौचमिति पारिजाते सद्य एकाहेनेति स्मृति- एकमहःसद्य इति शुद्धिपञ्जयां दर्शनाच्चेति तच्चाई. दिनमात्रं रात्रिमात्रञ्च एतदेव क्वचित् स ज्योति:पदेन व्यपदि. यथा राजनि प्रेते सज्योतिरित्यादौ ज्योतिषा सह वर्तते यदशौचं तत्तथा ज्योतिरपि मौरनक्षत्रभेदात् द्विविधम् । तेन यावदेकतरस्य तेजसो नित्तिस्तावत् कालव्यापकमिति । प्रतएव दिवामृते दिनमात्रं रात्रिमृते रात्रिमानमिति हार- लतारत्नाकरादयः। एवञ्च 'यस्य यस्य तु वर्णस्य यद् यत् स्यात् पश्चिमन्वहः । स तत्र वस्त्रशुद्धिञ्च रहशुद्धिं करोत्यपि' इत्यादि प्रागुक्तादिपुराणोयाशौचान्तदिन कत्यं शुदिहेतुकं सद्यःशौचे हि तद्दिनस्य तथात्वविवक्षया क्रियते । शौचाहःस्वतीतेष्वित्यशौचान्तहितीयेऽङ्गीति खोभूते एको. द्दिष्टमित्यादि च सङ्गच्छते। अन्यथा तत्र तत्तत्कर्म न स्यात् । एवञ्चाद्यश्राद्धविधायक विष्णताशौचयपगमे इति सूत्र ध्वमानन्तत्वेऽपि अशौचान्तहितीयदिनमात्रपरम् । तेन सद्यः- शौच तथैकाह इति दक्षवचने पौनसत्यभिया सद्यःशौच खानापनेयाशौचमात्रपरमिति व्याख्यानं हेयम् । एकाहपद- स्याहोरानपरत्वेन हिसन्ध्यावच्छिन्नकालवाचिमद्यःपदादपि भिन्नार्थत्वात्। यत्र तु पिण्डादिकं नास्ति तत्र मद्यःपदं क्षणमाचवाचि। सद्यः सपदि तत्क्षणे इत्यमरकोषात् । यथा 'बालस्त्वन्तर्दशाहे तु प्रतत्व यदि गच्छति । विशुद्धिः स्याबाशौच नैव सूतकम्' इति। तस्माद यत्र रात्री दिवा सद्यःशौचमुस्पन्न तत्रापि परदिने वृषोत्सर्गादिकम: तथा- । सद्य एव ·२४२ शुद्धितत्त्वम् । विरुहम्। यद्यपि अभिहितं विहितशुहिप्रथमदिनं शय्यादा. नादौ निमित्त तदपि प्रमाण शून्यम् । दिवापि यत्र पिण्डदा- नादिना मध्यानोऽतिक्रान्तस्तत्र शय्यादानाये कोद्दिष्टान्तानां सर्वेषां करणामामर्थ्य कानिचित् पूर्वदिने कानिचित् परदिने सर्वाणि वा परदिने कार्याणीत्यत्रोक्ल विवक्षयापि न गतिः । अतएवाशौचान्तात् हितीयेऽङ्गीति सर्वेरेव प्रमाणिकैः पति- कद्भिनिमित्तत्वेनाभिलापलिखितमिति । तथाशौचान्तात् हितीयेऽहोत्यस्य निमित्तत्वे किं मानमिति चेत्। तस्य काल- त्वेन निमित्तत्वं 'निमित्तं कालमादाय वृत्तिर्विधिनिषेधयोः' इति कालमाधवीयतहगाग्यवचनम् । आदायेत्यत्राश्रित्येति कल्पतरतिथिविवेकया: पाठः। अनेन वचनेन कालो निमित्त- मित्य तम्। अशोचान्तहितीदिनस्यापि कालत्वेनति सुतरां निमित्ततेति अतएवावश्यकत्वेन कालस्य निमित्तत्वेन पर्वादि. क्रियमाणस्य नित्यनैमित्तिकत्वमाह मार्कण्डेयपुराणम्। 'नित्यनैमित्तिकं ज्ञेयं पर्ववाहादिपण्डितैः' । एवञ्च वैदिक क्रियानिमित्तस्य कालविशेषस्य तत्कालजीवित्वेनाधिकारि. विशेषणीभूतस्य परतो या मप्तमी सा नाधिकरणे यो जटाभिः सभुत इतिवत् कालस्य विशेषत्वेन तहाधकटतौयाप्राप्तः किन्तु कालभावयोः सप्तमौत्यनेन तहाधिका पुन: सप्तमौ विधी. यते । शरदि पुष्पान्ति मप्तच्छदा इति वत् अतःकर्तुविशेषणो. भूतस्यापि कालस्य वैदिकक्रियानिमित्ततया निमित्तानाच मर्वश इत्यनेनोल्लेख इति । पूर्वाह्लादेस्तु गुणफलत्वेनानियत निमित्ततया नोल्लेखः क्रियेवकाल इति मते सुतरां नाधिकर. गता सूर्यादिक्रियायाः कर्त्तव्यस्य कर्मणो अधिकरणतानुपपत्तेः । 'टेवव्रतहषोत्मर्गचुड़ाकरणमेखलाः। मङ्गल्यमभिषेकच्च मल- मासे विवर्जयेत्। वाले वा यदि वा हरे शुक्रे चास्तमुपागते ।

·३४१ शक्षितत्वम् । मलमास वैतानि वर्जयेह वदर्शनम' इति ज्योति:पराशरी. येन निषेधः सावकाशवृषोत्सर्गविषयः । प्रतएव बालादि. शुक्रऽपि मलमास इवैतानि वर्जयेदित्यनेन सावकाशहषोत्सर्ग: निषिको न निरवकाश: । तस्यापि तत्र निषेधे मकलशिष्टा- चाराविमाडेन सामान्यनिषेधेऽपि मलमासातिदेशो व्यर्थः स्यादिति। स च सावकाशवृषोत्सर्ग: पिवादिगतफलोद्देशन 'कार्तिक्यामयने चैव फालान्यामष्टकासु च' । इत्यादिना विहितः। देवतोह शेनापि 'कार्तिक्यान्तु वृषोत्सगं कृत्वा नक्तं समाचरेत्। शैवं पदमवाप्नोति शिवव्रतमिदं स्मृतम्' इति समयप्रकाशकृतमत्स्यपुराणवचनात् । 'देवव्रतवृषोत्मर्ग- चूड़ाकरणमेखलाः। मङ्गल्यमभिषेकञ्च मलमासे विवर्जयेत्' इति व्यासवचनाच्च। देवमुद्दिश्य व्रतरूपवृषोत्सर्गो देवव्रत. वृषोत्सर्गः। यथा देवौपुराण। देव्याः क्रमपूजायां 'गवोत्- सर्गश्च कर्तव्यो नीलं वा वृषमुत्सृजेत् इति नव्यवई- एवञ्च विशेषनिषेधन शेषाभ्यनुज्ञानादपि प्रेतवषोत्सर्गोऽस्तौति प्रतीयते । अनुरपि विशेषोऽध्यव- सायकर इति न्यायात् । न च सूतकान्तहितोयदिने- ऽपि शय्यादानादीनां मलमासे काम्यत्वान्न निषेध इति वायम्। 'नैमित्तिकानि काम्यानि निपतन्ति यथा तथैव कार्याणि न कालस्तु विधीयते' । इति दक्षवचनेन। 'रोगे चालभ्ययोगे च सोमन्ते पुसवेऽपि च। यद्ददाति समुद्दिष्ट पूर्ववापि न दुष्यति' इति काल. माधये मरीचिना प्रतिप्रसवात् अलभ्ययोगे पुनरप्राप्य. सम्बन्धनिमित्ते अशौचान्तहितोयदिवसादौ पूर्वत्र मलमासे । तथाच विशारदप्रभृतिभिः पठन्तीति कत्वा लिखितम् । अशौचान्तेऽपि कर्त्तव्य वृषोत्सर्गादिकं मुतैः। मलिनुचादि मानप्रभृतयः। यथा तथा।

·२४४ इत्यत्र तथाच रादितत्त्वम्। दोषस्तु न ग्राघस्तत कचन'। कालमाधवीयकृतकालादर्श वाक्य मलमासे कर्त्तव्यतानिषेधमुपक्रम्य 'पायमस्वीकृतिः काम्यवृषोत्मर्गव निष्क्रमः' काग्यविशेषणमिति प्रशौचान्तहितीयदिनमुपक्रम्य रामायणे । 'ततयोहिश्य पितरं ब्राह्मणोभ्यो धनं ददौ। महार्हाणि च रवानि गाश्च वाहन- मेव च। यानानि दामौर्दासांच वेश्मानि सुमहान्ति च'। विष्णु पुराणे सामान्यत: पिटगाथा च 'वस्त्ररत्नमहीयान सर्व- भोगादिकं वसु। विभवे सति विप्रेभ्यो योऽस्माबुद्दिश्य दास्पति'। आद्यथाजे ति कर्तव्यतायां वराहपुराणम्। आस- नजोपकल्पेत मन्त्रेण विधिपूर्वकम् । मन्त्रश्च 'प्रवासने देव- राजाभ्यनुज्ञातो विश्राम्यतां हिजवानुग्रहाय प्रसादये त्वासनं गृह्य पूतं ज्ञानाग्नि पूतेन करेग विप्रः' इति । 'प्रावरणार्थं तच्छत्रं ब्राह्मणाय प्रदीयते। पश्चादुपानही दद्यात् पादस्पर्शकरे शुभे। मंतप्तवालुकां भूमि मसिकण्ट- कितान्तथा । सन्तारयति दुर्गाणि प्रेतं दददुपानहौ। तिलोप- चारं कृत्वा तु विप्रस्य नियतात्मनः। नामगोत्रमुदाहृत्य तदनन्तरम्। शौव्रमावाहये मि टर्भहस्तोऽथ भूतले'। तच्छत प्रेताय दत्तं छत्र प्रदीयते उत्तरप्रतिपत्तिः क्रियते। प्रेतमित्यस्य दददित्यभिसम्बन्धात् सति प्रदानत्वेऽपि सम्भावयतीत्यभिसन्धानात् कर्मतैव । 'अपादानं मम्प्रदानं तथाधिकरणं पुनः। करणं कर्मकर्ता च योर्मध्ये परं भवेत्' इत्युक्तः। भूमि इति पृथिव्याः सम्बोधनम्। अत्र श्राद्धप्रयोगमध्येऽपि वचनात् दानादिक्रिया। तथान नैक- स्मिन् कर्मणि तते कर्मान्यत् श्रूयते यतः । इत्यनेन न विरोध इति तिलोपचारमित्यनेनार्यदानमुक्तम्। मन्त्रस्तु इहलोकं परित्यज्य तोमि परमां गतिम् । पयत्र स्त्रौत्राऽऽप्यविकृत प्रेताय ।

·शहितत्वम् । ३४५ ग्रतव एव पठनीयः। एवमाघ्राति ते गन्धपुष्पादौनि समर्पयेत्' । गन्धमन्त्रस्तु सर्वः सुगन्धः इति पुष्पमन्वन्तु श्रिया देव्या इति धूपमन्त्रस्तु वनस्पतिरम इत्यादि इञ्च गन्धादिममर्पणम् । प्रेताय गन्धादिदानानन्तरं ब्राह्मणे कार्य लघुहागेतः । 'मपिण्डीकरणं यावत् प्रेत श्राद्धानि षोड़ग। पक्वान्ने नैव कार्याणि मामिण हिजातिभिः' । वृहस्पति: 'वस्त्रालङ्कार- शय्याढ्यं पितर्यहाहनायुधम् । गन्धपष्य : समभच श्राद्ध- भोक्त निवेदयेत्। भोजनचाने कविधं कारयेहञ्जना दिभिः' । अथ दानम्। देवल: 'अर्थानामटित पात्ले श्रद्धया प्रति. पादनम। दानमित्यभिनिदिष्ट व्याख्यानन्तव्य वच्यते' अर्थो द्रव्यम्। उदित शास्त्र कथिले श्रद्धा देवलीका 'यथा सत् कृतिश्चानन्या च मदा यहांत कात्तिता' । भगवगोतासु। 'अयड़या हुतं दत्तं तपस्तत हातन्तु यत प्रमदित्यच्यते पार्थ न च तत् प्रत्य नह च'। हरिवंशे वलिं प्रति भगवदाक्यन् । 'अयाचियं यादमधौतमव्रतं त्वदक्षिणं यज्ञमत्विजाहुतम् । अथडया दत्तमसंस्कृतं हविर्भागाः षड़ते तव दैत्यपुङ्गव'। प्रतिपादनं स्वोकरणं पावायत्तीकरणमिति यावत् । तेन शास्त्रोक्तासम्पदानम्बत्वावच्छिन्नद्रव्यत्यागो दानम्। ततश्च उद्देश्य पात्रविशेषा यदि न स्वौकगति तदा सोपाधित्यागविशेषस्यानिर्वाहान्न दातुः स्वत्व निवर्तते इति रत्नाकरप्रभृतयः । वस्तुतस्तु प्रदानं स्वाम्यकारणमिति मनतो- र्दानमात्रात् सम्प्रदानस्य तहिषयज्ञानाभावदशायामपि स्वत्व- मुत्पद्यते। पितुः खत्वोपरमात्तचने गर्भस्थस्येव । तन शास्त्रोकसम्प्रदानखत्वापादकद्रव्यत्यागो दानम् । दत्तस्य प्रतिग्रहो न तु प्रतिग्रहघटितं दानमिति। व्यतमाह - तथाच ·शधितत्वम्। प्रत. कात्यायन:। 'पित्रा दत्तामादाय राहीत्वा निष्कामयति' श्रादाय प्रतिगृह्य ततो हस्तं गृहीत्वा वक्ष्यमाणमन्त्रण निष्कामयतीत्यर्थः । 'दत्त्वान्ते स्वस्तिवाच येत्' इति वच्य. माणवचनाति। अतएव मरीचिः। 'बहुगोषु यथानष्टां मातरं लभते सुतः । मनमा यस्य यदृत्तं तडि तस्योपतिष्ठते'। न चैतत्तपंणमानपरं बहुगोषु इति दृष्टान्ताभिधानेन च यस्य यटिति सामान्याभिधानेन होलाधिकरणान्यायात् मामान्यपरं तेन श्राडादावपि तथा एकत्र निर्णीत इति न्यायाच्च । एव दत्तस्योद्दिश्य पात्राभावेऽपि इतरधनवत्तवनखामिकुले प्रतिपत्तिमाह हेमाद्रितधोम्यः । 'पगेचे कल्पितं दानं पात्राभावे कथ भवेत् । गोत्रजेभ्यम्त था दद्यात् तदभावेऽस्य बन्धुषु'। दान कल्पतरौ नारदः । 'ब्राह्मणस्य च यहत्तं सान्वयस्य न चाम्ति सः। सकुल्यं तस्य निनयेतटभावेऽस्य बन्धुषु। यदा तु न मकुल्यः स्यात्र च सम्बन्धिबान्धवाः । दद्यात् सजातिशिष्येभ्यस्तदभावेऽप्स, निक्षेपेत्'। अतएव श्राडोयाबस्य पात्राभावे जले प्रक्षेपः। अतएव अतएव 'मनसा पात्रमुद्दिश्य भूमौ तोयं विनिक्षिपेत् । विद्यते सागरस्यान्तो दानस्यान्तो न विद्यते'। इति नारदीयोक्तदानानन्तरमेव खौकारात् पूर्व दक्षिणा क्रियते। यत्र तु पात्रविशेषानु द्देश्य कदानं तत्र दातुः प्रतिपत्त्य पदेशात् तदधौनसम्प्रदान- विशेषनिरूपितखत्वं त्यागादेव जायते। तत्र प्रतिपादनमाह मत्स्यपुराणम्। 'न चिरं धारयेदगेहं हेमसंप्रोक्षितं बुधः । तिष्ठड्यापहं यस्मात् शोकव्याधिकरं नृणाम्। शौघ्र पर- खीकरणाच्छ यः प्राप्नोति पुस्कलम्। संप्रोक्षितं पाव. मुद्दिश्य त्यक्तमिति हेमाद्रिः। अतएव विष्णु पुराणे। 'तस्मात् सर्वात्मना पात्रे दद्यात् कनकमुत्तमम्। अपात्रे पातयेद्दत्तं ·३४७ एवञ्च शक्षितस्वम्। सुवर्षे नरकार्णवे। प्रमादतस्तु तवष्ट तावन्मावं नियोजयेत् । पन्यथा स्ते ययुक्तः स्याहेम्बादत्ते विनाशिनि'। तडेम ब्राह्म- पायोत्सष्टं ब्राह्मणसादकतम्। यदि चौरादिनापयिते तदा तावदेव पुनरुत्सृज्य देयमिति दानसागरः। 'द्रव्य. मर्जयन् ब्राह्मणः प्रतिटीयात् याजयेदध्यापयेत्' इति श्रुती याजनाध्यापनसाहचर्यात् प्रतिग्रहस्य स्वत्वमजनयतोऽप्यर्जन- हपता न विरुवा याजनाध्यापनादौ दक्षिणादानादेव स्वत्वा. दिति दायभागः । न तु प्रतिग्रहात् स्वत्व प्रागुक्तमनुधौम्य- नारदीयवचनविरोधात्। सम्प्रदानखौकारात् पूर्वं त्यक्ता- द्रव्यस्यान्येन ग्रहणे ब्रह्मवानपहारापत्तेश्च इति । एवञ्च दाने सम्प्रदानस्य कारणतोद्दे श्यत्वात् । न तु अनुमतिद्वारा माना- भावात्। मनमा पात्रमुद्दिश्येत्यत्र व्यभिचाराच्च । त्यागानिवृत्तमपि दातुः स्वत्वं संप्रदानाग्रहणादमम्यक्त्वेन तस्यादानत्वश्रुतेदातुः पुन: स्वत्वमुत्पद्यते। 'दत्वा दानमसम्यग् यः पुनरादातुमिच्छति। दत्वाप्रदानिक नाम व्यवहारपदं हि तत् असम्यक्त्वञ्च दानस्यादेयद्रव्य- दानाहा अयथादानाहा सम्प्रदानभ्रान्त्यादिना वा पित्राद्य. सम्मत्यादिना वा दातुरेव शुद्धावस्थाभेदाहा इति वाचस्पति- तथाच देवलः। 'दाता प्रतिग्रहीता च श्रद्धा. देयञ्च धर्मयुक्। देशकालौ च दानानामङ्गान्येतानि षड़िदुः'। धर्मयुक् न्यायार्जितं द्रव्यं तथाच विष्णुधर्मोत्तरं 'देशकाले तथा पात्रे धनं न्यायागतं तथा। यहत्त ब्राह्मण श्रेष्ठास्तदनन्तं प्रकीर्तितम्'। प्रतिग्रहाभावे प्रतिग्रहीट- रूपाङ्गाभावादसम्यक्त्वम्। दत्तस्याप्रदानं पुनहरणं यस्मिन् व्यवहारपदे तत्तथेति विज्ञानेखरः। प्रतएव यज्ञाद्यर्थ याचकाय धनं दत्तमपि तेन तदकरणे पुनस्तद ग्रहणमाह तथाच नारदः। मिथाः।

·३४८ शुद्धिसत्त्वम् । तथा' । वाचायच मनुः 'धर्मार्थं येन दत्तं स्यात् कस्मैचिद याचते धनम्। पचाव च तथा यत् स्यान देयन्तस्य तद्भवेत्' दत्तस्य गृहीतव भुक्तस्यापि पुनरादानश्रुतेः सुतरां पात्रस्योपेक्षायां तथेति । उपेक्षया स्वत्वहानिमाह वृहस्पतिः । 'प्राप्तमात्रं येन भुक्त खोलत्यापरिपम्धिनम् । तस्य तत् सिद्धिमाप्नोति हानिञ्चोपेक्षया अतएव प्रतिग्रहीतुस्त्यागात् फलं वक्ष्यते। अन्यत्र हारीतः। 'प्रतियुत्याप्रदानेन दत्तस्य छेदनेन च। विवि धान् नरकान् धाति नियन्योनी च जायते । प्रतिज्ञातं करमा नोपादिनन् । तनम् ऋणलंयुतान् इह नों के परत च। दत्तावावरेदी खयं दत्त्वस्य द्रव्यस्त्र प्रति. ग्रहीतुर्दानविक्रयादिकं बिना लाइ खो कर न तु लहिकोतादेहराए । तान प्राधिक पगि युधिष्ठिर प्रति व्यामवाक्य 'द पा सबला सावं लाय लूसिं ददाम्यहम् । अपरख दीयतां मेऽन्ध प्रामोत्ते यतः' इति कात्या- यन: 'स्वस्थ नातन वा दत्त मावि धर्मक्षारणात् । तु मृते दाप्य तत् शुतो नात्र संशयः। श्रान जन्मप्रभृति महारोगियतिरिवामित्यर्थः। महानिणां दाने 'तेषां मध्ये तु यः कुष्ठो गहित: सर्वकामसु'। इति प्रागुतभविष्य. पुराणोनिषेधात्। एवञ्च सुमू पुदत्तस्य यद्दानोपसगत्वा- भिधानं तद्धर्मातरदानपरम्। स्मृतिः। 'नात्वा शुद्ध समे टेश गोमयेनोपलेपिते। वसित्वा वसनं शुद्ध दानं दद्यात् मदक्षिणम्'। अत्र श्राइवल्लेपितदेशाभिधानात्। 'यज्ञो दानं तपो जप्यं श्राद्धच्च सुरपूजनम्। गङ्गायान्तु कृतं सर्व कोटिकोटिगुगां भवेत्' इति स्कान्दे गङ्गायामिति गङ्गातीर- परमिति गङ्गावाक्यावलो। पाद्म 'शिवस्य विष्णोरग्नेश सविधौ दत्तमक्षयम्'। लिङ्गपुराणे। शालग्रामशिला यत्र अदत्वा ·शुचितत्त्वम् । ३४० । तीर्थ योजनहयम्। तत्र दानच होमश्च सर्व कोटिगुणं नवेत्'। यत्र भूलॊके भूलॊकमाह विष्णुपुराणम्। 'पाद- म्यञ्च यत् किञ्चिहस्त्वस्ति पृथिवीमयम्। स भूर्लोकः समा- ख्यातो विस्तारोऽस्य मयोदितः' पृथिवीमयं पार्थिवं ततश्च शालग्रामस्य पात्राद्यवस्थानेऽपि तीर्थत्वमतएव केवलभूमौ शालग्रामावस्थानं तीर्थाय मैथिलानां दुराचरणमेव। शङ्ख- लिखितौ 'आहारं मैथुनं निद्रां सन्ध्याकाले विवर्जयेत्। कर्म चाध्ययनञ्चैव तथा दानप्रतिग्रही'। स्मृति: ‘गला यद दीयते दानं तदनन्तफलं स्मृतम्। सहस्रगुणमाहय सहस्रगुणमाहूय याचिते तु तदर्बकम्'। विष्णुधर्मोत्तरम्। 'सौदते हिजमुख्याय योऽर्थिने न प्रयच्छति। सामर्थ्ये सति दुबुद्धिनरकायोपपद्यते'। यमः 'पाशां दत्वा ह्यदातारं दानकाले निषेधकम्। दत्त्वा सन्त- प्यते यस्तु तमाहुब्रह्मघातकम्। मात्स्ये 'अनित्य जीवितं यस्मात् वसु चातीव चञ्चलम् । केशेष्विव ग्टहीतस्तु मृत्युना धर्ममाचरेत्'। भारते 'एकां गां दशगुर्दद्याद दश दद्याच शत सहस्रगुर्दद्यात् महसू बहुगोधनः' । व्यासः 'ग्रामादईमपि ग्राममर्थिभ्यः किन दीयते । इच्छानुरूपो विभव: कदा कस्य भविष्यति' । तथा 'भुक्त्वा दानं न शस्यते' । अतएव अग्निपुराणम्। 'घासमुष्टिं परगवे सादं दद्यात्तु यः सदा । प्रकृत्वा खयमाहारं स्वर्गलोकं स गच्छति'। देवलः । 'अपापरोगी धर्मात्मा दित्सुरव्यसनः शुचिः। अनिन्द्याजीव- कर्मा च षडभिर्दाता प्रशस्यते' अनिन्द्याजौवकर्मा अगस्ति- जीवनदायः तथा 'अपरावाधमक्ल शं प्रयत्नेनार्जित धनम् । अल्प वा विपुलं वापि देयमित्यभिधीयते'। अपरावा, परपौड़ारहितम् प्रल शं पात्रक शाजनकम्। तथा यत् यच्च दुर्लभं द्रव्यं यस्मिन् कालेऽपि वा पुनः। दानाही देश कालो ३०-क गोशती। ।

·शुहितत्त्वम् । । तौ स्यातां श्रेष्ठौ न चान्यथा'। देवलः । 'इष्ट दत्तमधीत वा विनश्यत्यनुकीर्तनात्। श्लाघानुशोचनाभ्याच भग्नतेजो विभिद्यते। तस्मादात्मकत पुण्यं वृथा न परिकौतयेत्' इष्ट यजनम् अनुकीर्तनं कथनं श्लाघा प्रशंसा अनुशोचनं धन- व्ययेन पश्चात्तापः भग्नतेज: फलजननशक्तिहीनं वृथा रक्षादि. प्रयोजनं विना। देवल: 'पात्रेभ्यो दीयते नित्यमनपेक्षप्रयो- जनम् । केवलं धर्मबुया यत् धर्मदानं प्रचक्ष्यते'। प्रयो- अनमिह लौकिकमभिहितम् । याज्ञवल्काः 'न विद्यया केवलया तपसा वापि पात्रता । यत्र वृत्तमिमे चोभ तहि पानं प्रचक्ष्यते'। वृत्तमाचार: विष्णुधर्मोत्तर 'पतनात् नायत यम्मात् पात्र तस्मात् प्रचक्ष्यते'। महाभारते। 'पावा. णामपि तत् पात्रं शूदाब यस्य नोदरे'। अत्र साक्षाच्छूट- दत्तकृततण्डुलाधनुपयोगीति दानसागरः। शूदखत्वाश्रयावा. भोजौति रत्नाकरः। वस्तुतस्तु मुमूर्षु प्रकरणाभिहितशूद्राबा- नुपयोगीत्यर्थः । याज्ञवल्काः । 'दातव्यं प्रत्यहं पात्रे निमि- तेषु विशेषतः। निमित्त षु गङ्गातीरादिसंक्रान्त्यादिषु । वृद्धमनुः । 'सहरणित दानं भवेट् दत्तं युगादिषु । कर्मश्रादादिकञ्चैव तथा मन्वन्तरादिषु' । विवादचिन्तामणी वशिष्ठः। 'शुक्रशोणितसम्भवः पुनो मातापिढनिमित्तकः । तस्य प्रदानविक्रयपरित्याग तु मातापितरौ प्रभवतः न तु एकं पुत्र दद्यात् प्रतिग्रहीयात् वा स हि सन्तानाय पूर्वेषा. कात्यायनः । 'विक्रयञ्चैव दानच न नेयाः स्युरनि- दाराः पुत्राच सर्वखमात्मन्येव तु योजयेत्। पापत् काले तु कर्तव्यं दानं विक्रय एव च। अन्यथा न प्रवत्तत इति भास्त्रार्थनिथयः'। एवं भरणासामर्थ्य एव परित्यागः । मनुः । (सम विवागमा धा दायो लाभ: क्रयो जयः। प्रयोगः कर्म मिति'। किवः।

·সনি। । योगव सत्प्रतिग्रह एव च । दायोऽन्वयागत: लाभो निध्यादेः जयःसंग्रामप्रयोगः कुशोदं कर्मयोगः कृषिवाणिज्य पुत्र कन्यादि। वृहस्पतिः। 'कुटम्बभक्तवसनाद् देयं यदतिरिच्यते। मध्वा- खादो विषं पशाहातुर्धमोऽन्यथा भवेत्। कोर्त्तिनरकाभ्या- मित्यर्थः । प्रस्यापवादमाह स एव । कुटुम्बं पीड़यित्वा तु ब्राह्मणाय महात्मने। दातव्यं भिक्षवे चाबमात्मनो भूति. मिच्छता'। अतएव भविष्यपुराणे 'खल्पे महति वा तुख्यं फलमाव्यदरिद्रयोः'। विष्णुधर्मोत्तरे। 'यस्योपयोगि यद- द्रव्यं देयं तस्मै च तद्भवेत्। हारीत: 'तामसेन तु द्रव्येण ऋत्विग्भिस्तामसैस्तथा। तामसं भावमास्थाय ताममो यज उच्यते । तामसेन तु यज्ञेन दानेन तपसा तथा। निरये जन्म- चेदाईविं विद्याञ्च तामसौम्'। तामसौ बहिः म्लेच्छाधि- पत्यरूपा इति रवाकरः । 'राजसेन तु द्रव्येण ऋत्विम्भौराजसै- स्तथा। राजसं भावमास्थाय राजसो यन्न उच्यते। राजसेन तु यज्ञेन दानेन तपसा तथा। निरयस्वर्गयोर्जन्म क्रूरराज्यं धिया युतम्। सात्त्विकेन तु द्रव्येण ऋत्विग्भिः सात्त्विकै. स्वथा। सात्त्विकं भावमास्थाय सात्त्विको यन्न उच्यते । सात्त्विकेन तु यन्जेन दानेन तपसा तथा। देवलोके ध्रुवं वासो देवसायुज्यमेव च'। मत्स्यपुराणच 'येषां पूर्ववतं कर्म सात्त्विक मनुजोत्तम । पौरुषेण विना तेषां केषाञ्चिद् दृश्यते फलम् । कर्मणा प्राप्यते लोके राजसस्य तथा फलम् । कच्छण कर्मणा विद्धि तामसस्य तथा फलम्।' द्रव्याणापि तत्तछेद- माह नारदः । 'पार्खिकातचौर्यातिप्रतिरूपकसाहसैः। व्याजे- मोपार्जितं यदयत्तत्वच्छ समुदाहृतम्'। पाक्षिक पात्रतया योजूयतीति प्रायश्चित्तविवेकः । पाा परपीड़या प्रतिरूप- केण कविमरवादिना साहसेन समुद्रयानगिर्यारोहणादिना ·१५३ शधितत्त्वम् । व्याजेन ब्राह्मणवेशेन शूद्रादिना। कच्छ तामसं इति रखा. करः। 'कुशीदकृषिवाणिज्यशुल्कशालानुहत्तिभिः। तोप- कारादाप्तच राजसं समुदाहृतम्' अनुत्ति: सेवा। 'श्रुत. शौर्यतपःकन्याशिष्ययाज्यान्वयागतम्। धनं सप्तविधं शुई मुनिभिः समुदाहृतम्'। श्रुतेनाध्ययनेन शौर्येण जयादिना तपसा जपहोमटेवार्चनादिना कन्यागतं कन्यया महागतं खशुरादेलब्ध शिष्यागतं गुरुदक्षिणादिना याज्यागतम् प्राविज्यलब्ध अन्वयागतं दायादिभ्यो लब्ध शुद्ध सात्त्विकम । पत्र स्वत्वहेतुभूतव्यापाररूपार्जनगणे चौर्यस्यापि निर्देशात् चौर्योपात्तद्रव्येऽपि यथेष्टविनियोज्यत्वेन शास्त्रगम्यत्वरूप. खत्वमस्तीति प्रतीयते भवटेवभट्टसम्मतोऽयं पक्षः यत्त 'ट्रव्यम- स्वामिविक्रीतं पूर्वस्वामी समश्नुयात्'। इति याज्ञवल्कोयेन चौरविक्रौतस्याम्बामिविक्रीतत्वमुक्तं तवाखामिपदमप्रशस्त- खामिपरम् 'अप्राशस्त्य विरोधश्च नजर्थाः षट् प्रकीर्तिताः' इति प्रागुतात्वाव तु स्वामित्वाभावपरं प्रागुक्तनारदवचनविरो. धात्। 'ब्राह्मणखं न हत्तव्यं क्षत्रियेण कदाचन । दस्य निष्क्रययोस्तु स्वमजीवन् हरमहति' इत्यनेन चौरस्वत्वाभि- धानाच्च अतएव याज्ञवल्काः । 'वुभुक्षितस्यहं स्थित्वा धान्यम- ब्राह्मणाहरेत्'। मनुरपि 'तथैव सप्तमे भक्तो भक्तानि षड़न- ता। अखस्तनविधानेन हर्त्तव्यं हौनकर्मणा' इत्याभ्यां वाहोपवासषडुपवामानन्तरं धान्यचौर्येण जीवनाभिधानात्त. दवस्य वलिवैखदेवाहंता प्रतीयत इति । व्यक्त हरिवंशीय- सप्तव्याधोपाख्याने। 'ते नियोगादगुरोस्तस्य गां दोग्धीं सम- पालयन्। क्रूरा बुद्धिः समभवत्तां गां वै हिंसितु तदा। पितृभ्यः कल्पयित्वैनामुपभुनौत भारत। स्मृति प्रत्यवमर्षय तेषां जात्यन्तरेऽभवत्। पत्र गुरोगी हत्वा चाहेन चौराणा.

·शुदितत्त्वम् । ३५३ मपि जातिस्मरत्वदर्शनाचौयेण खत्वं प्रतीयते। एतत्तु अत्यन्ता- शक्तानाम्। शतानां मत्य पुराणे 'गामग्नि ब्राह्मणं शास्त्रं काञ्चनं सलिलं स्त्रियः । मातरं पितरञ्चैव ये निन्दन्ति नरा. धमाः। न तेषामूई गमनमेवमाह प्रजापतिः। परखं हरते यस्तु पश्चाद् दानं प्रयच्छति। न स गच्छति वै वर्ग दातारो यत्र भागिनः' । इति सात्त्विकराजसिकवत् फलाभावपरम् अन्यथा प्रागुतहारीतादिवचनाविरोधापत्तेः । शातातपपराशरी। 'सनिकष्टमधीयानं ब्राह्मणं यो व्यतिक्रमेत्। भोजने चैव दाने च दहत्यासममं कुलं' वशिष्ठञ्चासपराशरा: 'यस्य चैक रहे मूर्यो दूरे चैव बहुश्रुतः। बहुश्रुताय दातव्यं नास्ति मूर्ख व्यतिक्रमः' । शातातपः 'मन्त्रपूर्वञ्च यदानमपात्राय प्रदीयते। दातुनिश्छिद्य हस्त तद्भोक्तुर्जिह्वां निकन्तति। न ददखेति यो ब्रूयात् देवाग्नौ ब्राह्मणेषु च । तिर्यग्योनिशतं गत्वा चाण्डाले- वभिजायते'। वशिष्ठ: 'परिभुक्तमवजातमपयाप्तमसंस्कृतम् । यः प्रयच्छति विप्रेभ्यस्तस्मन्यवतिष्ठते'। अपय्याप्तं स्वकार्या. चमम्। यमः ‘सुवर्ण रजतं तानं यतिभ्यो न प्रयच्छति । न स तत् फलमानोति तत्रैव परिवर्त्तते' । अत्रैव दृष्टफल एवा- वतिष्ठते न स्वर्गादिफलमाप्नोतीत्यर्थः। महाभारते ‘पङ्गन्ध- वधिरा मूका व्याधिनोपहताच ये। भर्त्तव्यास्ते महाराज न तु देयः प्रतिग्रहः' । व्याधिना यक्ष्मादिना। व्यासः । 'माता- पिटभ्यां यहत्तं यद् दत्तं भावबन्धुषु। आत्मजेषु च यद् दत्त सोऽनन्तस्वर्गसंक्रमः। पितुः शतगुणं दानं सहस्र मातुरेव च। अनन्तं दुहितुर्दानं सोदर्थे दत्तमक्षयम्'। विशेषयति नारदः 'साक्षित्वं प्रतिभाव्यञ्च दानं ग्रहणमेव च। विभवा भ्रातरः कुर्युर्नाविभहाः परस्परम्। योऽसद्भाः प्रतियापि पुनः सञ्जयः प्रयच्छति। मामानं संक्रमं त्वा परांस्तारयते ।

·शहितत्त्वम् । अतएव हि सः' धनस्वामिनमात्मानं सन्तारयति दुस्तरमिति शेषाई' स्कान्दे विशेषः। गोतमः 'अन्तर्जानुकरं कृत्वा सकुशन्तु तिलोदकम् । फलांशमभिमन्याय प्रदद्याच्छ्रयान्वितः' । उदकस्तुतिमभिधायाह हात: 'तस्मादग्विाक्ष्यैतद् दद्या. दालभ्य एव च' इति अवाच्य प्रोक्ष्यति रत्नाकरः अत्र यद्यपि 'उत्तानेम हस्तेन प्रोक्षणं ममुदाहृतम्। न्युजताभ्य क्षणं प्रोक्तं तिरथावोक्षण स्मातम्' इति अवमानतेन विरुद्धम् । कुरुमाचलो प्रीत गान्य गादिभिर्तित भटनोत तथापि 'यस्य यद टोयते वस्त्र र मादिकाच नम्। तघां देवतमुच्चार्य हात्वा प्रोक्षगा पूजने । उनुसज्य लूलमन्त्र या प्रतिनाना प्रतर्प- येत्' इति कालिका परमादानामगि न शास्त्र विरोध: वस्तुतस्तु उभयदायकास अनन्य पाणिना स्पृष्ट्वा । प्रापस्तम्बः ' मट कान टानानि यथा श्रुतिवौहार' इति अन्वाहाटी दानी समा युतिः यादव श्रयते तावदेव कुर्यात् वौहार । नाट असावेलानियमः इति कल्पतरू. रत्नाकरौ अबाजामाका न्यायाधम एवञ्चापम्त म्बसूत्रैक- वाक्यत्वात् यया युनिको नम: बलि मिनिस्ो ऽपि श्रुतिः शाब्दी व्यत्यतिः अनिवाक्य योर यः श्रुतः स एव विनि- योगवाक्ये ग्राह्य इति सूत्लान न तु शुतैरेव शब्देर्वाक्य- कार्यबर्थः म्न का नत्यन्त र कल्पनाप्नत्रदृष्टार्थता सम्पादिवाक्ये सङ्कल्पविषयौभूतस्यार्थ- स्याभिलप्यमानत्वादभिजापे तु सात बाचकमर्वशब्दानां साम- .त् श्रुतशब्दस्य नियमो नास्ति अन्यथा विश्वजिता यजेते- त्यादौ वर्गकाम इत्यभिलापो न स्यादश्रुतत्वात् तथा 'कपिता- कोटिदानात्तु गङ्गास्नानं विशिष्यते' इति ब्रह्माण्ड पुराणात् कपिलाकोटिदानजन्यफ्लाधिकफलप्राप्तिकाम इति शिष्टानु- रचना पत्तेय। ततश्व ·शुद्धितत्त्वम्। ३५५ याज्ञवल्काः। मताभिलापो न स्यात् । अतण्व ग्रहादीनां नानामुनिभिः र्नानानामान्युक्ला नि तेषां यत्किञ्चिन्नामैवोल्लेखाय तथाच मत्स्य पुराणम् । 'सूर्य: मोमस्तथा भौमो बुधजीवमिताजाः । राहु: केतुरिति प्रोक्ता ग्रहालोकहितावहाः' । 'सूर्य: मोमो महीनो मोम पुत्रो वृहस्पतिः। शुक्रः शनैश्चरो. राहु: केतुथति यहा: स्माता:'। यत्र तु एकस्य देवस्य पूजादौ विशिष्य नानालामापादानं तत्र तत एव तान्येवा- भिलाप्यानि न तु नामान्त गाणि एवं यत्न बहुभिमुनिभिर्य ना. माभिधीयते तत्र तदेव वक्तव्यं तथाभिधानन श्रुतिस्तत्रैव तात्पर्य प्रतीयते । एवञ्च विधिशदस्य मन्त्रत्व भावः स्यादिति न्याविनापि विधिशब्दस्य विधिवाक्य स्थ देवताप्रतिपादकमावस्य मन्त्रमन्यादकाल बोष्ा यागियाज्ञवल्कान। 'मित्रो धाता. भगस्वष्टा पूषाध्यमांशुरंब च । पयायनामभिशेव एक एव निगद्यते' तथा । 'वाचडपि च विजात वाथ एव प्रमो. दति। अतएव मनुः । 'वाग्देवत्यै च चभियंजेरंस्त सरस्वतीम्। अन्तस्यैनमस्तस्य कुवा गा लिप्कातिं पराम्' । अत्र वागदेवता सरखतौति श्रुतंबाक् भरखत्यारकार्थत्वात् वाग्देवत्य चरणा सरलतोयजनं सङ्गच्छत भेदाद देवताभेद विरुद्ध स्यात् तं सत्य वचन सम्भाव्यमान शूद्र- विट क्षत्रियविप्रबंधविषयान्तादिमाक्षिणः। स्मृति: 'नाम. गोत्रे समुच्चाय्य प्रामुखी देवकीर्तनात् । उदन,खाव विप्राय दत्त्वान्ते स्वस्तिवाच येत्' । देवकोत्तनादिति ल्यपलोपे पञ्चमः देवकीतनं कल्वेत्यर्थः। ततश्च दावामुकदैवतं विष्णुदैवतं वा वसाव्यमिति। विष्णुधर्मोत्तरे 'अभयं सर्वदेवत्य भूमि विष्णुदेवता। कन्यादासस्तथा दासी प्राजापत्या प्रकौतिता प्राजापत्यो गजः प्रोक्तस्तुरगो यमदैवतः। तथाचैकशफं सर्व अन्यथा नाम.

·१५० शुद्धितत्त्वम् । कथितं यमदैवतम्। महिष तथा याम्य उष्ट्रो वे मै तो भवेत्। रौद्री धेनुर्विनिर्दिष्टा छाग आग्नेय उच्यते। मेषन्तु वारुणं विद्याहराहो वैष्णवः स्मृतः । भारण्याः पशवः सर्वे कथिता वायुदैवताः। जलाशयानि सर्वाणि वारिधानी कमण्डलुः । कुम्भच करकश्चैव वारुणानि विनिर्देशेत् । समुद्र जानि रत्नानि सामुद्राणि तथैव च । आग्नेयं कमकं प्रोतां सर्वलोहानि वाम्यथ। प्राजापत्यानि शस्यानि पक्कानमपि च हिजाः। ज्ञेयानि सर्वगन्धानि गान्धर्वाणि विचक्षणैः । वाहस्पत्यं स्मृतं वामः मोम्यानि रजतानि च। पक्षिणश तथा सर्व वायव्याः परिकीर्तिता। विद्या ब्राह्मी विनिर्दिष्टा विद्यो- पकरणानि च । सारस्वतानि जेयानि पुस्तकाद्यानि पण्डितैः । सर्वेषां शिल्पभाण्डानां विश्वकर्मा तु दैवतम्। [माणामथ- पुष्याणां शाकानां हरितैः सह। फलानामपि सर्वेषां तथा जेयो वनस्पतिः। मल्यमांसे विनिर्दिष्टे प्राजापत्ये तथैव च । छवं कृष्णाजिनं शय्यां रथमासनमेव च । उपानही तथा यानं तथा यत् प्रागवर्जितम्। श्रोत्तानाङ्गिरसं त्वेतत् प्रतिग्टहीत मानवः। पयेण्याय तथोशोर वर्मशस्त्रध्वजादिकम् । व्रतोप- करणं सर्व कथितं सर्वदैवतम्। सन्तु सर्वदैवत्यं यदनुक्तं हिजो त्तमाः । तन्नेयं विष्णुदैवत्व सर्व वा विष्णु दैवत' देवकीर्तना- दित्यत्र देय कीर्तनात् षट्त्रिंशन्मते पाठः व्याख्यातच हेमा. ट्रिणा। देवकीर्तनोत्तरकालं दवेत्यर्थः । विष्णुधर्मोत्तरेऽपि 'द्रव्यस्य नाम रहीयाहदानौति ततो वदेत्। तोयं दद्यात्तथा दाता दाने विधिरयं स्मृतः' । व्यास: 'नामगोत्रे समुच्चार्य प्रद- द्यात् श्रद्धयान्वितः। परितुष्टेन भावेन तुभ्यं संप्रददे इति'। सम्प्रदानवाक्येऽहं प्रयोगमाह कात्यायनः। 'महमौ ददा. नौति एवमाभाष दीयते'। एवञ्च सम्प्रददे ददानीखेतयो. ।

·शहितत्त्वम्। ५७ तेति। विकल्पः स च व्यवस्थितः प्रात्मगामिफले संप्रदे परगामिफले ददानौति उभयपदित्वात टाधातोः फलवति कर्तव्यात्मने- पदं दृश्यते प्रफलवति कर्तरि परम्मैपटमिति पाणिनिसूवात । अतएवात्मनेपदपरस्मैपट इत्येतयोगत्मनेपरम्मै इत्याभ्यां ममाख्या सङ्गच्छते। टटानीत्यस्य दट इतिवत वर्तमानार्थ- प्रतएव मकदा ददानोति मननाप्यतं मङ्गच्छते अनुमत्यर्थे त मकत्वाभिधानमपयोजकमिति । शाहाटी फलभागिनां गोत्राद्य लेखदर्शनात । तटितरत्रापि तथोले- खाचारः। हागैतः। 'प्रथामव्यटानमम्बग्यं यच्च टत्त्वा परितप्यते तयंटानमफलं यचोपकारिगो टटाति तन्मात्र परिक्लिष्टं यच्च मोपधं ददाति अन्यथावितमल्प राजापावाय ददाति अनिष्टटानं सवति यच्चादत्त्वा प्रकोयते स्मयटानं यच्चाश्रया ददाति क्रोधादातमं यजाकण्य टटाति दत्त्वा वा कोशति अमतकतं पैशाचं यजावजातं ददाति टत्त्वा वावजानीते ममूर्षो स्ताममं यच्चापकतो ददाति' । पते टानो. पमर्गायैरुपमृष्टं टानमपमिद्धमस्वयंमयशस्यमध्रवफलं भव. त्यल्पफलं वेति। सहि त्यागानन्तरकाले हतार्पणमम्भवेऽपि प्रदानममर्पणम उपकारिणी व्यमनोपकारिणे तदितरोपकारिणे तु दक्ष: 'मातापित्रोगरौमित्रे विनीते चोपकारिण दीनानाथ- विशिष्टेभ्यो टत्तन्तु मफलं भवेत'। तन्मात्र यथोक्तोपकरण- रहितम्। सोपधं मछद्म अन्यथावितं लोकसम्भावनार्थ प्रका. शितम्। अनिष्टदानं शववे दानं स्मयो मानभेटः प्रप्रकतो- भयाटिमान्। तथाच नारद: 'प्रदत्तन्तु भयक्रोधकामशोक- रुगन्वितैः। बालमूढ़ाखतन्वार्तमत्तोन्मत्तापवर्जितैः कर्ता ममेदं कर्मेति प्रतिलाभेच्छया च यत्'। प्रतिलामेच्छया सोपाधिदत्तमुपाध्यसिद्धाविति विवादचिन्तामणिः । एतत् ·३५५ शुद्धितत्त्वम् । परमेव हारीतेन सोपमित्युक्तम् । ब्रह्माण्ड पुराणे। 'शचिः पवित्रपाणिव टलौयादुत्तरामुखः। अभीष्टदेवतां ध्यायन् मनमा विजितेन्द्रियः । तोत्तगयको नित्यमन्तर्जानुकर. स्तथा। दातुरिष्टमभिध्यायन प्रतिग्टह्यादलोलुपः' । पवित्र व्याकरोति कात्यायनः । 'अनन्तभिणं मागं कौशं हिदलमेव प्रादेशमात्र विजयं पवित्र यत्र कुत्रचित्'। अनन्त- मंभिणम् अन्तगर्भस्य भेदरूपाभावः अनन्तगर्भ तद् अस्यास्ति तत्तथेति अनन्तगर्भशून्यमित्यर्थः । तथाच शौनकः । 'अनन्त- स्तरुणौ यौ तु कुशौ प्रादेशमम्मितौ। अनखच्छेदिनौ साग्री तौ पवित्राभिधायको'। प्रचेताः। 'दक्षिणहस्तमध्ये ब्राहा- णस्याग्नेयं तौथम् प्राग्ने येन प्रतियहोयात्'। आदित्य- पुराणे। 'प्रोकारमुच्चरन् प्रामा द्रविणं शक्नुमोदनम् । ग्टह्रौ. याद दक्षिणे हस्ते तदन्ते स्वस्ति कीर्तयेत्'। ओङ्कारस्यात्र खौकागर्यत्वात् तेनैवात्र ग्रहणं युक्तम् । तथाचो मित्यभ्युप- गम इति शाब्दिकाः। स्वस्तौति क्षेमार्थम् । तथाचामरः । 'खस्त्यानी: क्षेमपुण्यादौ' इति । व्यासः । 'दक्षिणाभिरूपेतं हि कर्म सिध्यति मानवे। सुवर्णमेव सर्वासु दक्षिणासु विधी- यते'। कर्मोपटेशियां जैमिनिः । 'सुवर्ण दीयमाने तु रजतं दक्षिणोच्यते'। गृह्यपरिशिष्टे 'अलाभे फलमूलानां भक्ष्याणां दक्षिणां ददाति' इति। अलाभे विहितदक्षिणा. लाभे। वहस्पति: 'इतमश्रोत्रियं दानं हतो यतस्त्वदक्षिणः । तस्मात् पणं काकिणीं वा फलपुष्यमथापि वा। प्रदद्याद दक्षिणां यज्ञे तया स सफलो भवेत्। नारदः 'काकिणी च चतुर्भागो मासकस्य पणस्य च। दक्षिणा तु सम्प्रदान- ब्राह्मणाय देयैव । एतेभ्योऽपि हिजाग्रेभ्यो देयमन सदक्षि. यम्'। इति मनुवचनात्। रोग प्रतिमादाने ध्यनमार ए ·शुदितत्त्वम् । ३५८ घातातपः 'पूर्वाभिमुखमाचार्यमभ्यर्य प्रतिमान्तु ताम्। प्रदद्याद् दक्षिणां तस्मै मध्याह्ने समुपस्थिते'। प्रतिग्रहविधान- माह विष्णुधर्मोत्तरम्। 'भूमेः प्रतिग्रहं कुयामः कृत्वा प्रदक्षिणम्'। प्रदक्षिणं न सर्वस्या भूम: किन्तु तत्रस्थ स्याः प्रदक्षिणावर्त्तमात्र भूमेरमन्निधाने तामुद्दिश्य प्रदक्षिणम् । 'करे ग्राह्य तथा कन्यां दासदास्यौ हिजोत्तमाः । करन्तु हृदि विन्यस्य धर्मो नेयः प्रतिग्रहः'। धर्मो धर्मविषयस्यायम्। 'आरुह्य च गजस्योक्तः कर्ण चाखस्य कीर्तितः। तथाचैक- शफानान्तु सर्वेषामविशेषतः। प्रतिग्रहोत गां पुच्छे पुच्छे कृष्णाजिनं तथा। यारण्याः पशवश्चान्ये ग्राह्याः पुच्छे विच. क्षणैः। प्रतिग्रहमथोष्ट्रस्य भारुह्य च तथाचरेत्। वोजानां मुष्टिमादाय रत्नान्यादाय सर्वतः। वस्त्र दशान्तमादद्यात् परिधाय तथा पुनः। आरुद्योपानही यानमारुवि च पादुके। ईशावान्तु रथं ग्राह्य छत्र दण्ड च धारयेत् । पायुधानि समादाय तथा भूयविभूषणम्। वर्मध्वजो तथा स्पृष्ट्वा प्रविश्य च तथा गृहम्। अवतीय च सर्वाणि जल- स्थानानि वै हिजाः। द्रव्याण्यन्यान्यथादाय स्पृष्ट्वा यो ब्राह्मणः पठेत् । प्रतिग्रहीता मावित्री सर्ववैव प्रकीर्तयेत् । ततस्तु साई द्रव्येण तस्य द्रव्यस्य दैवतम्' । भूमिर्विष्णु देवताकेत्यादि कोर्तयेदित्यर्थः। 'समापयेत्तत: पश्चात् कामस्तुत्या प्रति- यहम्। विधि धर्ममयो ज्ञात्वा यस्तु कुयात् प्रतिग्रहम् । दावा सह तरत्येव नानादुर्गाण्यसौ हिजः'। ब्रह्मपुराणे । 'बाह्मणः प्रतिग्रहीयाद हत्त्यर्थं साधुतस्तथा। अव्यश्वमपि मातङ्गतिललोय वर्जयेत् । कृष्णाजिनहयग्राही न भूयः पुरुषो भवेत्। शय्यालझारवस्त्रादि प्रतिराह्य मृतस्य च । नरकान निवर्तन्ते धेनु तिलमयीं तथा'। तथा 'ब्रह्महत्या ·२०० शुहितत्वम् । सुरापानमपिस्तेयं तरिष्यति। प्रातुराद् यद् गृहीतन्तु तत् कथं वै तरिष्यति'। एतदादिद्रव्यदानं ग्रहीतुर्दोषजनकम्। तदनिच्छवे विद्यारहितत्वेनासमर्थाय च दातुरपि दोष- जनकमाह दक्षः 'न केवलं हि तयाति शेषमस्य च नश्यति। तत् द्रव्य शेषं द्रव्यस्य अतएव याज्ञवल्करः । 'विद्यातपोभ्यां होनेन न तु ग्राह्यः प्रतिग्रहः । ग्गृह्णन् प्रदा. तारमधो नयत्यात्मानमेव च। अधो नरकम् । एतद्दान प्रतिग्रहणोत्तरं तपो जपादिभिरात्मतारणक्षमाय खेच्छया प्रतिग्रहीत्रे दानं न दोषायेत्याह विष्णुः 'एतानि यदि गृह्णाति स्वेच्छयाभ्यर्थितो न त। तस्मै दान न दोषोऽस्ति यस्त्वात्मानन्तु तारयेत्। तारणप्रकारमाह हारीतः। 'मणि- वासो गवादीनां प्रतिग्रह मावित्राष्टसहन जपेत् पञ्चमध्यम दशोत्तमे हादशरात्र पयो व्रत शतसहस्रममत्प्रतिग्रहेष्विति' अष्टसहस्रमष्टाधिकमहस्रम् असत्प्रतिग्रहेषु उभयतो मुख्यादि- प्रतिग्रहेषु तथाचादिपुराणे 'किंकरिष्यत्यमो मूढ़ो रहात्यु. भयतो मुखौम्। सहस्रवारुणा: पाशाः खुरधागऽग्नि मन्त्रिमाः । पूर्ण वर्षमहर्दे तु पाश एकः प्रमुच्यते' । अतएव देवल: । 'प्रतिग्रह समर्थो हि कृत्वा विप्रो यथाविधि। निस्तारयति दातारमात्मानञ्च खतेजसा'। स्कान्दे। 'वेदाङ्गपारगो विप्रो यदि कुर्यात् प्रतिग्रहम्। न स पापेन लिप्येत पद्मपत्र- मिवामसा'। एवं 'तौथै न प्रतिग्रहीयात् पुण्यष्वायतनेषु निमित्तेषु च सर्वेषु न प्रमत्तो भवेन्नरः'। इति महाभारतवचनम्। प्रतिग्रहोरदोषजनकगङ्गातोरादिदेश- ग्रहणादिकाले दानेऽपि बोध्यम् । किन्तु इदानीं तथाविध. यात्राभावात्। मनसा पात्रमुद्दिश्य इत्यादि प्रागुक्तवचनात् तत्तद्देशकाल योरुत्रज्य देशान्तरे कालान्तरे च प्रतिपादमा. ।

·शुद्धितत्वम् । ३६१ चारः सर्वथा समीचीनः । गङ्गावाक्यावल्यम्य वं याज्ञवल्काः 'प्रतिग्रहसमर्थो हि नादत्ते यः प्रतिग्रहम्। ये लोकादान. शौलानां स तानाप्रोति पुष्कलान् । अपवादमाहस एव । 'कुशा: शाकं पयो मत्या गन्धाः पुष्य दधि क्षितिः। 'मांस- शय्यासनं धानाः प्रत्याख्येयं न वारि च'। चकाराट् ग्रहादि 'शय्याग्रहान् कुथान् गन्धानपः पुष्प मणीन् दधि । मल्यान् धानाः पयो मांसं शाकञ्चैव न नि देत्' इति वचनात् । मणीन् विषादिनिवारकान् । तथा 'एधोदकं फलं मूलमन- मभ्युट्टतच यत्। सर्वतः प्रतिगृह्णीयात् मध्वथाभयदक्षि- णाम्। अभयदक्षिणाम् अभयदानम् अभयप्रद इति वक्ष्य. माणवचनात्। अभ्युद्धृतम् अभ्यर्थ दत्त किमिति न प्रत्या. ख्येयम् इत्याह। तथाच मनुः 'अयाचिताहृत ग्राह्यमपि दुष्कतकर्मणः। अन्यत्र कुलटाषण्डपतितेभ्यस्तथा हिषः' । एतद्दचनं याज्ञवल्कास्येति मिताक्षराकुल्लू कभट्टमाधवाचार्याः। मनोरिति शूलपाणिः । 'अयाचितोपपने तु नास्ति दोषः प्रतिग्रहे। अमृत तहिदुर्देवास्तस्मात्त' नैव नि*देत्' । अपवादान्तरमाह स एव। 'देवातिथ्यचनकते गुरुभत्यार्थमेव च। सर्वतः प्रतिग्रहीयादात्मवृत्त्यर्थमेव च । भृत्या भरणीयाः भा-पुत्रादयः । तथा मनुः । 'वृद्धीच मातापितरौ साध्वी भार्या सुत: शिशुः। अग्यकार्यशत कृत्वा भत्र्तव्या मनुखवीत्। प्रात्मवृत्त्यथं जीवनमानम्। 'न तु टप्येत् स्वयं ततः' इति मनुस्मृतः । प्रयोगसारे। 'प्रति- ग्रह न एलोवादात्मभोगोपलिमया। देवतातिथिपूजार्थ धनं यत्नादुपार्जयेत्' । अङ्गिराः 'कुटुम्बार्थे हिजः शूद्रात् प्रति- ग्रहीत याचितम्। क्रत्वर्थमात्मने चैव न हि याचेत कईि चित्। पतएव यज्ञार्थं याचकत्वे निन्दामाह याज्ञवल्करः । ३१-क भरद्वाजः। - ·३६२ शद्धितत्त्वम्। तथाभक्ष्यस्य 'चाण्डालो जायते यज्ञकरणाच्छुद्रभिक्षणात्। शूद्रस्यापि अयाचितदाटत्वमाह नृसिंहपुराणम्। 'अयाचितप्रदाता स्यात् कृषि वृत्त्यर्थमाश्रयेत्। पुराणं शृणुयान्नित्यं नरसिंहस्य पूज नम्' । मनुः । 'वैश्यत्तिमनालिष्ठन् ब्राह्मणः खे पथि स्थितः । अत्तिकर्षित: मोदन्त्रिमं धर्म समाचरेत् । 'सर्वतः प्रतिगृह्री- यात् ब्राह्मणस्त्वनयं गतः । पवित्रं दुष्यते होतद्धर्मतो नोप- पद्यते। नाध्यापनाद याजनाहा गर्हिताहा प्रतिग्रहात्। दोषो भवति विप्राणां ज्वलनाम्बु समाहित'। ज्वलनाम्बुसमा अग्निजलममा इति कुल्लू कभट्टः प्राचीन प्रायश्चित्तविवेके तथा पाठः । व्यास: । 'अक्षत्रियाश्च राजानो विप्राः शूद्रोपजीविनः । शृद्राश्च ब्राह्मणाचाराभविष्यन्ति युगक्षये। याजयिष्यन्त्य- याज्यांश्च भक्षिणः। ब्राह्मणाधनषणार्धा युगान्ते समुपस्थित' । पान। 'परान्त्र परवामञ्च नित्य. धर्मरतस्त्यजेत् । मर्वत: प्रतिष्टहोयात् भोजनं न समाचरेत्' । म्कान्दे। 'दुर्भिक्षे दारुणे प्राप्त कुटुम्ब सीदति क्षुधा। असत: प्रतिरलोयात् प्रतिग्रहमतन्द्रितः'। मनुः। 'यद्य- दिष्टतमं लोकं यच्चापि दयितं रहे। तत्तद् गुणवते देयं तदेवाक्षर्यामष्यते'। तेनेदं वाक्यम् अक्षयधान्यप्राप्तिकामो धान्यमहं सम्प्रददे। एवं सर्वत्र नन्दिपुराणे 'प्रात्मविद्या च पौराणी धर्मशास्त्रालिका तथा। विद्यास्त्रयो मुख्या: सर्वदानक्रियाफलैः'। आत्मविद्या उप- निषत् त्रयस्तिस्रः। तथा 'पुराण विद्यादातारस्त्वनन्तफल- भागिनः' । हरिवंशे। 'शताखमेधस्य यदत्र पुण्यं चतु:- महसस्य शतक्रतोथ। भवेदनन्तं हरिवंशदानात् प्रकीर्तितं व्यासमहर्षिणा च। यहाजपेयेन च राजसूयाद दृष्ट फलं हस्विरथेन चान्यत्। तलभ्यते व्यासवचः प्रमाणं गौतच्च व्राहागाय एता ·शुद्धितत्वम् । दानसागरः। वाल्मोकिमहर्षिणा च'। तेन शतावमेधयज्ञ चतुःसहस्रशत. क्रतुजन्य पुण्य समानन्तपुण्यवाजपेयराजसूय हस्तिरथदानजन्य फलसमफल प्राप्तिः फलम् । मत्स्य पुराणम्। 'यत्राधिक्तत्य गायत्री वयं धर्मविस्तरः। वृत्रासुरबधोपेतं तद्भाग- वतमुच्यते। लिखित्वा तच्च यो दद्यादेमशृङ्गसमन्वितम् । प्रोष्ठपद्यां पौर्णमास्यां स याति परमां गतिम् । अष्टादश. महस्राणि पुराणं तत् प्रकीर्तितम्'। लिखित्वा लेखयित्वेति पद्मपुराणम । 'शालग्रामशिलाचक्र यो दद्याद दानमुत्तमम्। भूचक्र तेन दत्तं स्यात् स शैलवनकाननं' मवंदानं विष्णुप्रीत्यर्थम् आह विष्णु पुराणम्। 'दयानि विप्रमुख्येभ्यो मधुसूदनतुष्टये। इत्यु पक्रम्य 'यद्यदिष्टतमं नाके यच्चाप्यस्ति रहे शुचि । तत्तद्धि देयं प्रीत्यर्थ देवदेवस्य चक्रिण:'। देवसम्प्रदानकदानमाह विष्णु पुराणम् । 'पात्रा ख्याध्यात्मिका मुख्या विशवाशाग्निहोत्रिण:। देवतास तथा मुख्या गोदानं ह्येतदुत्तमम्। यश्चोभय मुखीं दद्यानां विप्रे वेदपारगे। देवाय वाप्यभीष्टाय मकुल्यान्ये कविंशतिम् । ममुद्दत्य नरस्तिष्ठे बरकाद् ब्रह्मणोऽन्तिके। युगानि रोम- तुल्यानि यदि श्रद्धापगे नरः' । तत् प्रतिपत्तिमाह दानसागर स्कन्दपुराणम्। यत्किञ्चिद्द यमीशानमुद्दिश्य ब्राह्मणे शुची। दोयते विष्णवे चाथ तदनन्तफलं स्मृतम्'। यत्किञ्चिद्दे यं दानाहं वस्तु ईशानमुद्दिश्य त्यतम्। विष्णवे वा दत्त पथाहा ब्राह्मणाय प्रदीयते प्रतिपाद्यते। तत्सर्वमनन्तफलम् । तथाच मत्स्य सूक्तम्। 'देवे दत्त्वा तु दानानि देवे दद्याच्च दक्षिणाम्। तत् सर्व ब्राह्मणे दद्यादन्यथा निष्फलं भवेत् । इति दत्तेत्यत्र देयानौति वाराहीतन्त्रे पाठः। वृहस्पतिः । 'षष्टिवर्षसहस्राणि स्वर्ग वसति भूमिदः। उच्छेत्ता चानुमन्ता ·शदितत्त्वम्। यतः। । च तावन्ति नरके वसेत् । तथा 'भूमिं दत्त्वा तु य: पत्रं कुर्याचन्द्रार्ककालिकम्। पनाच्छेद्यमनाहायं दान- लेख्यन्तु तहिदुः'। महाभारते। 'अपि पापकतो रातः प्रतिटहन्ति साधवः। पृथिवीं नान्यदिच्छन्ति पावनी जननी नामास्याः प्रियदत्तेति गुह्य देव्याः सनातनम् । दानं वाप्यथ वा दानं नामास्याः परमं प्रियम्'। दानादान- काले यत् प्रियदत्तानामास्या: परमं प्रियमित्युताम् । तेन प्रियदत्तामुच्चार्य दातव्या गृहीतव्या च विष्णुः । 'तेजसानां हि पात्राणां प्रदानेन पात्रो भवति कामानामिति'। मनुः । 'वारिदस्तृप्तिमाप्राति सुखमक्षय्यमन्त्रदः। तिलप्रदः प्रजा- मिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम्। भूमिटः सर्वमानोति दीर्घमायु- हिरण्यदः । राहदोऽग्राणि वेश्मानि रूप्यदो रूपमुत्तम् । वामोदश्चन्द्रमालोक्यमश्विमालोक्यमश्वदः । अनड़हः श्रियं पुष्टां गोदो बध्नस्य पिष्ट पम्। यानशय्याप्रदो भायामैखयम. धान्यदः मर्वमोठ्यन्तु ब्रह्मदो ब्रह्ममाष्टिताम् । मर्वमिति यस्य यदपेक्षितम्। बनस्य पिष्टपं सूर्यलोकम् । अभयप्रदः शरणागतरक्षकः। तथाच रामायणम्। 'पर्याप्त दक्षिणस्यापि नाश्वमेधस्य तत् फलम् । यत् फलं याति मंत्रामे रक्षिते शरणागते'। प्रकरणे निन्दामाह महा. भारते। 'प्राणिनं बध्यमानं हि यः शताः समुपेक्षते । स याति नरकं घोरमेवमाहुर्मनीषिणः'। ब्रह्मदो वेदाध्यापयिता। ब्रह्मसाटितां ब्रह्मसमानगतिताम्। पत्र जलादिमावदाने तु तत्तत्फलं तैजसपात्रदाने तु बहुकामपात्रो भवनं फलम्। न तु जलादियुक्ततेजसपात्रदाने विशेषफलमूक्तं ततब 'नाना. विधानि द्रव्याणि धनानि विविधानि च। पायुष्कामेण देयानि स्वर्गमक्षयमिच्छता'। इति यमदेवलवचनात् । भयप्रदः।

·शुचितत्त्वम् । । । । याज्ञवल्काः। स्वर्गकामनयैव तैजसपात्रयुक्तद्रव्यदानं तथैवंभूतदाने विष्णु- दैवतं वक्त युक्तम्। स्कान्दे । 'पासनं यः प्रयच्छेत्तु संवोतं ब्राह्मणाय वै राज्य स्थानमवाप्नोति स्वर्ग प्राप्नोत्यनुत्तमम्' । संवीतं वस्त्राच्छादितम्। अनासनकन्यागोदानेषु सवस्त्रत्व- श्रुतेरन्यवापि"तथा व्यवहरन्ति। संवतः । 'ताम्बलञ्चैव यो दद्यात् ब्राह्मणाय विचक्षणः। मेधावी सुभगः प्राजो दर्श- नीयश्च जायते'। वशिष्ठः । 'सुपूगञ्च सुपर्णञ्च सूचूर्णेन समन्वितम्। अदत्त्वा द्विजदेवेभ्यस्ताम्बूलं वर्जयेबुधः' । आग्नेये। 'धर्मवातातपसहं छत्रं दद्यात् हिजातये । सव- व्याधिविनिमुक्तः श्रियं पुत्वांथ विन्दति'। विष्णुधर्मोत्तरे । 'छतोपानदातारस्ते नराः स्वगंगामिनः । नारदीये। 'गन्धदः पुण्यफलदः प्रयाति ब्रह्मण: पदम् । 'यहधान्याभयोपानच्छत्रमाल्यानुलेपनम्। यानं वृक्षं प्रियं शय्यां दत्त्वात्यन्तं सुखी भवेत्। प्रियं यद् यस्य हादि । संवतः । ‘फलमूलानि यानानि शाकानि विविधानि च । दानानि दत्त्वा विप्रेभ्यो मुदायुक्त: मदा भवेत्' । ब्रह्मपुराणम् । 'काष्ठस्य पादुकादौनि पोठकाद्यासनानि च। यैर्दत्तानि हिजातिभ्यः स्वगं यान्ति यथासुखम्'। याज्ञवल्काः । 'हेम. शृङ्गौशफैरूप्यैः सुशीला वस्त्रशोभिता। मकांस्यपावा दातव्या क्षौरिणो गौः सदक्षिणा। दातास्या: स्वर्गमाप्नोति वत्सरालोममम्मितान् । कपिला चेत्तारयति भूयशामप्तमं कुलम् । सवत्मा लोमतुल्यानि युगान्युभयतोमुखो। दातास्याः वर्गमाप्नोति पूर्वेण विधिना ददत्'। उभयतो मुखौमाह याज्ञवल्काः। 'यावहत्मस्य पादी हौ मुख योनी प्रदृश्यते । तावनीः पृथिवी ज्ञेया यावदर्भ न मुञ्चति । यथाकथञ्चित् दत्त्वा गां धेनन् वा धेनुमेव वा। अरोगामपरिक्लिष्टां दत्त्वा ·प्रदितत्त्वम् । मापत्रा भाजनं शुभम्। खर्गे महीयते'। प्रङ्गिराः 'बहुभ्यो न प्रदेयानि गौर्य शयनं स्त्रियः। विभतादक्षिणा एता दातारं तारयन्ति हि । एकाटकस्य दातव्या न बहुभ्यः कथञ्चन । सा तु विक्रय- दहत्यासप्तमं कुलम्'। अन्यदेकमपि बहुभ्यो दातव्यम् । तथाच स्कन्दपुराणं 'राजतं यः प्रयच्छेत्त हिजेभ्यो स गन्धर्वपदं प्राप्य उर्वश्या सहमोदते'। विष्णुधर्मोत्तरे। 'तथोषधप्रदानेन विरोगस्वभिजायते। नन्दिपुराणम् । 'यश वेश्म शुभं दद्यात् सर्वोपकरणान्वितम्। विप्राय नियमस्थाय म पूत: सर्वपातकात्'। उपकरणं धान्यादि नियमस्थाय उपवामादिव्रतशोलाय इति दानसा. गरः। नन्दिपुराणं 'योऽश्व रथं गजं वापि ब्राह्मण प्रति. पादयेत्। स शक्रस्य वसेल्लोक शक्रतुल्यो युगान् दश । प्राप्यन्त चैव मानुष्य राजा भवति बुद्धिमान् । उपानही च यो दद्यात् ब्राह्मणाय प्रवासिन । स गजैस्तुरगैर्याति याने पथि यथासुखम्'। याज्ञवल्का: 'भूदीपाश्वान्नवस्त्राम्भस्तिल. मर्पिः प्रतिश्रयान्। नैवेशिकं स्वर्णधुय्यं दत्त्वा स्वर्ग महो. यते'। प्रतियो एहाद्याश्रयः। नैवेशिक विवाहोचित. द्रव्यम्। धूया: वलोवादयः । महाभारते। 'अग्नि मकलादेवाः सुवर्णञ्च तदात्मकम् । तस्मात् सुवर्ण ददता दत्ताः स्युः सर्वदेवताः'। यमः। 'इन्धनानां प्रदानेन दीप्ता- ग्निर्जायते भुवि'। तथा 'गन्धौषधमथाभ्यङ्गमाक्षिकं लवण य: प्रयच्छति विप्राय सौभाग्य स तु विन्दति'। मत्स्यपुराणम्। 'पायसं मधुमंयुक्तं भक्ष्याणि विविधानि च । यथाशक्त्या तु राजेन्द्र भोजयेच सदक्षिणम्। ततयोद्दिश्य पितरम्' इति रामायणवचनात्। अशौचान्ताहितीयदिनेऽपि दानानि कार्याणि। तत्र स्मृतिः। प्रेतमुद्दिश्य यो दद्यात तथा।

·शहितत्त्वम् । हेमगीस्तिलाबृप। यावन्तस्त तिलाः खर्गे तावत् कालं स मोदते'। महाभारते 'कल्यमुत्याय यो विप्रः म्रातः शक्लन वासमा। तिलपावं प्रयच्छन् वै सर्वपापैः प्रमुच्यते' । एताभ्यां वचनाभ्यां मिलितदानं प्रत्येकवचनोक्तादानं वा प्रतीयते यदि मरणात् प्राक् वैतरणी न दत्ता तदेदानों दातव्या। 'कृष्णां वैतरणी धेनु यः प्रयच्छेत् दिजातये। सर्वपापविनिर्मुक्तो वैतरणी तरते सुखम्' इति स्म ते: वैदिककर्ममात्रे तु प्रोम् तत्मदित्यायं दद्यादित्याह। भगवहीता। 'ओम् तत्- सदिति निदे शो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः । ब्राह्मणास्तेन वेदाश्च यज्ञाश्च विहिताः पुराः। तस्मादोमित्युदाहृत्य यजदान- तपःक्रिया। प्रवर्तन्ते विधानोका: सतत ब्रह्मवादिनाम् । तदिति अभिसन्धाय यन्नदानतपःक्रिया। दानक्रियाच विविधा क्रियन्ते मोक्षकादिभिः। महावे माधुभावे च मदित्य तत् प्रयुज्यते। प्रशस्त कमरिण तथा मच्छब्दः पार्थ युज्यते' । ओम् तत्सदिति त्रिप्रकारो ब्रह्मणो जगदीश्वरस्याभिधानं मुनिभिश्चिन्तितम्। यस्यायं विविधो निर्दशः तेन परमा- मना ब्राह्मणादयो निर्मिताः। यस्मादेवं ब्रह्मणो निर्देश- स्तस्मादोमित्युदाहृत्य उच्चार्य कता यज्ञाद्याः सततम् अङ्ग- वैकल्येऽपि प्रकर्षण प्रवर्तन्ते माङ्गा भवन्ति । व्यक्तं योगि- याज्ञवल्करः। 'वाच्यः स ईखरः प्रोतो वाचकः प्रणवः स्मृतः । वाचकेऽपि च विज्ञाते वाच्य एव प्रसीदति'। तथा 'यन्यून. वातिरिक्तच्च यच्छिद्र यदयनियम्। यदमेध्यमशुद्धञ्च यातया- मञ्च यद्भवेत्। तदोङ्कारप्रयुक्तोन सर्वच्चाविकलं भवेत्' । तदित्युदाहृत्य इत्यनुषङ्गः। अनभिसन्धाय यज्ञादिकर्मणः फलमिति शेषः। फलाभिसन्धान विना मुमुक्षुणा कर्म कर्तव्यमित्यर्थः । यतः सतो विद्यमानस्य भावे जन्मनि साधु- ·२१८ शदितत्त्वम् । । भावे उत्कृष्ट चरिते च सदिति प्रयुज्यते। प्रतो यज्ञादी कर्मणि प्रथमतः सच्छब्दः प्रयुज्यत इति षोड़शदानक्रममाहुः माम्प्रदायिकाः। 'भूम्यासनं जलं वस्त्र प्रदीपोऽत्र ततः परम्। ताम्बूलच्छवगन्धाश्च माल्य फलमतःपरम् । शय्या च पादुका गाव: काञ्चनं रजत तथा। दानमेतत् षोड़शक प्रेतमुद्दिश्य दोयते'। अत्र प्रयोगः। अशौचान्तहितीयदिने सूर्योदयानन्तरं म शिरम्कमात्र मात्वा माङ्गल्य वृतादि स्पृष्ट्वा स्वशाखोक्तशान्तिं कृत्वा ब्राह्मणान् स्वस्ति वाच्य विप्रो जलं क्षत्रियो वाहनं वैश्यो प्रतोदं शूदो यष्टिं स्मृष्ट्वा शुइः सन् वैधस्नानादिनित्यक्रियां कुर्य्यात्। ततो हमगर्भतिलदानं तत्र क्रमः । प्राङ्मुख उदम खं ब्राह्मणं गन्धपुष्याभ्यां मंपूज्य । ओम् मवस्वतेजसाधारहमगर्भातलेभ्यो नमः। इति गन्ध पुष्पाभ्यां तान् पूजयित्वा एतदधिपतये विष्णवे नम इति मंपूज्य ब्राह्मणहस्ते जलं दत्त्वा सवस्त्र तैजसाधारहमगर्भ- तिलांच मंप्राक्ष्य वामहम्तं न कृत्वा तिलकुशजलान्यादाय। श्रीम् तत्सदित्यच्चार्य अमुक मामि अमुकपक्षे अमुकतिथी अमुकगात्रस्य प्रेतस्य अमुकदेवशर्मणोऽशौचान्ताहितीयेऽङ्गि अमुक गोत्रस्य प्रेतस्य अमुकदेवशर्मण: खगकाम एतान् सवस्त्र. तेजसाधारहेमग तिलान् विष्णु देवतान् अमुकगोत्राय अमुक- देवशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमहं सम्प्रददानि इति सम्प्रदान ब्राह्मण हस्त जलं दद्यात् । एवमेव पिटदयितादानमाग- रयोः। स्वगामिफले तु सम्प्रददे इति। तिलानां मुष्टि- मादाय हेमतेजसपात्रयो: करमध्यात्मकाग्नेय तीर्थेन वस्त्रस्य दशान्तग्रहण परिधानाभ्यां प्रोमित्युक्त्वा प्रतिरद्य खस्ति इत्यु त्वासावित्री पठित्वा एते सवस्वतेजसाधारहेमगर्भतिला. विष्णुदेवताका इति वदेत्। ततो यथाशाखं कामस्तुतिं पठेत् । ।

·शहितत्त्वम् । १६८ यथा ऋग्वेदी 'प्रोम् क इदं कमा प्रदात् काम: कामाया- दात् कामो दाता काम: प्रतिग्रहीता काम: समुद्रमाविशत् । कामेन त्वा प्रतिगृह्णामि कामैतत्ते द्युष्टिरमि द्यौस्त्वादधातु पृथिवीत्वा प्रतिरलातु' । १। यजुर्वेदे तु। प्रोम द्यौस्त्वा परिदधातु पृथिवी त्वा प्रतिग्रहातु कोऽदात् कस्मा भदात् कामः कामायादात् कामो दाता कामः प्रतिग्रहोता कामै. तत्ते तव कामसता भुजामहे । २। मामवेदे तु 'प्रोम् क दं कस्मा अदात्' काम: कामायादात् कामो दाता कामः प्रति- ग्रहौता कामः ममुद्रमाविशत् कामेन त्वा प्रतिग्रहाति कामैतत्ते'। ३। अथर्ववेदे तु। 'क इदं कमा प्रदात् काम: कामादायात कामी दाता काम: प्रतिग्रहोता काम: ममुद्र माविशत् कामेन त्वा प्रतिग्टह्णात्वन्तरीक्षामद महोत्साह प्राणेनेति'। ततो दाता ओम् अद्यत्यादि कतैतत् अमुक दानप्रतिष्ठाथं दक्षिगामिदं कानम् अग्निदेवतं तन्मूल्यं वा विष्णु दैवत तुभ्यमहं सम्प्रददानि इति ब्राह्मणाय दद्यात् । ब्राह्मणासविधाने यथासम्भवगोत्रनाम्न ब्राह्ममायेति विशेषः । तुभ्यमिति न देयं भूमौ त्यागजलप्रक्षेपः। एवमन्यवापि यथायोग्यमूहनीयम्। 'सुवर्ण परमं दानं सुवर्ण दक्षिणा परा। सवेषामेव दानानां सुवर्ण दक्षिणेष्यते' इति वचनात् काञ्चनं दक्षिणा देया। तत्तत् फलकामनायान्तु हेमगर्भ तिलानां तत्तत्तिलसमसंख्यवर्षावच्छिवखर्गलोकमोदनं फलम्। वैतरण्या रुद्रो देवता सर्वपापविनिर्मुक्तिपूर्वकवैतरणीसुख- सन्तरणं फलम्। पन्यत्र भोम् 'यमहारे महाघोरे सप्ता वैतरणी नदी। तान्तु तत्तुं ददाम्येनां कृष्णां वैतरणोच्च गाम्'। इत्युच्चार्य उत्सृजेत्। प्रतिग्रह पुच्छधारणं भूमेः पूजायां दानवाक्ये च प्रियदत्तेति विशेषणम्। भूमे वता- ।

·शहितत्त्वम् । विष्णुः । षष्टि वर्षमहस्रावच्छिवस्वर्गवासफलम् । प्रतिग्रह तभूम: प्रदक्षिणोकरणं भूमेरमन्निधाने तामुद्दिश्य प्रद. तिगाम् । १ । आमनस्य उत्तानाङ्गिरमो देवता राज्यस्थाना- नुत्तमस्वर्ग प्राप्तिः फलम् । तत्र विशेषामुपदेशात् करमध्या. मकाग्नयेन तीन प्रतिग्रह एवमन्यत्रापि भाग्न यं कर- तलम् । २ । जलस्य वाणा टवता टप्तिप्राप्तिः फलम् । ३ । वम्बग्य वृहम्पतिट वता चन्द्रमालोक्य प्राप्तिः फलं प्रतिग्रह दशान्तग्रहणपरिधान । ४। दीपम्याग्निदेवता उत्तमचक्षुः प्राप्तिं फलम । ५ । अन्नम्य प्रजापति वता अक्षय सुख प्राप्तिः फन्नं प्रतिग्रहे मष्टिग्रहणम । ६ । ताम्बलस्य वनस्पतिर्देवता मेधावित्वमभगत्व प्राजत्वदर्शनीयत्वप्राप्तिः फलम। ७। छत्रस्य उत्तानाङ्गिगे देवता मर्वव्याधिविनिमतत्व श्रीमत्त्वबहुपुत्रत्व. प्राप्तिः फलम। प्रतिग्रह दगडधारणम। ८। गन्धस्य गन्धर्वो देवता ब्रह्मपटप्रयागणं फलम।८ । माल्यग्य वनस्पतिर्देवता अत्यन्त सुखित्वभवनं फलम । १० । फलस्य वनस्पतिर्देवता. मदायकत्वं फलम् । ११ । शय्याया उत्तानाङ्गिरो देवता अत्यन्तमुखित्वमवनं फलं प्रति ग्रहे आगेहगाम् । १२ । पाद- कायगलस्य उत्तानाङ्गिगे देवता स्वर्गलोकसखगमनं फल प्रति ग्रहै आरोहणम् । १३ । धेनो रुद्रदेवता सूर्यलोकप्राप्तिः फन्नम्। तत्र धेनु प्रामखोमात्मममोपमानीय। प्रोम् 'या लक्ष्मो: मर्वभूतानां या च देवेष्ववस्थिता। धेनुरूपेगा मा देवी मम शान्तिं प्रयच्छतु'। ओम् 'देवस्था या च रुद्राणी शङ्करस्य च या प्रिया। धेनुरूपेण सा देवी मम शान्तिं प्रयच्छतु'। प्रोम् 'विष्णोर्वक्षसि या लक्ष्मौर्या लक्ष्मौर्धनदस्य या लक्ष्मीः सर्वभूतानां मा धनुर्वरदास्तु मे'। प्रोम् 'चतुर्मुखस्य या लक्ष्मोः स्वाहा चैव विभावसोः। चन्द्रार्क- ·शधितत्त्वम्। शक्रशक्तिर्या धेनुरूपास्तु सा श्रिये। प्रोम् 'स्वधात्वं पिट सङ्गानां स्वाहा यज्ञभुजां यतः। सर्वपापहरा धेनुस्तस्मा. छान्ति' प्रयच्छ में'। श्रीम् 'सर्वदेवमयी देवी सर्ववेदमयीं तथा। सर्वलोकनिमित्ताय सर्वलोकमपि स्थिरम्। प्रय. च्छामि महाभागामक्षयाय सुखाय च'। इत्युचार्य उत्. सृजेत् प्रतिग्रहे पुच्छधारणम् । १४ । हिरण्यस्याग्निर्देवता दीर्घायुःप्राप्तिः फलम् । १५ । रजतस्य चन्द्रमा देवता उत्तम- रूपप्राप्तिःफलम् । १६ । एवमन्यानि तत्तत्कामनया देयानि । वस्तुतोऽत्र जलादिमात्रदाने तत्तत्फलं तैजसपात्रदाने बहु- कामपात्रो भवनं फलम् । न तु जलादियुक्तं तैजसपात्रदाने विशेष्यफलमुक्तम्। ततच 'नानाविधानि द्रयाणि धनानि विविधानि च। आयुष्कामेन देयानि स्वर्गमक्ष मिच्छता' । इति यमदेवन्नवचनात। म्वगकामनयैव पात्र युक्ततथाविध- द्रव्यदानं युक्तम्। तथैवम्भूतदाने विष्णदेवमिति वक्त- मुचितम्। 'तज्ञयं विष्णदेवत्य सर्व वा विष्णुदैवतम्' । इति विष्णुधर्मोत्तरवचनात्। ततो विलक्षणां शय्यां दद्यात्। तत्र स्वर्गफलं नानाभरण हिजदम्यतो भूपयित्वा फलवस्त्र- समन्वित प्रेतप्रतिकतिरूपं काञ्चनपुरुष शय्यायामारोप्य तां गन्धपुष्याभ्यां संपूज्य ताभ्यां हिजदम्पतीभ्यां दद्यात् । तस्यां तावुपवेशयेत्। ततो दक्षिणां दद्यात् । एवं संक्रान्त्यादौ स्वगामिफले तु ददानीत्यत्र मंप्रददे इत्यभि. लापे विशेषः। एवञ्चैकशो मिलित वावादिद्रव्य काच्च- नादिधनं वा आयुष्कामेण स्वर्गकामेन वा एकैकशी द्रव्य तत्तत्फलंकामेन वा देयमिति। ततो वृषोत्सर्गः। स्वरह्योक्त- विधिना कार्यः तत्र प्रेतलोकपरित्यागपूर्वकस्वर्गलोकगमनं फलमा ततश्च पूर्वोक्तविधिना कपिलां दद्यात् । ततश्व तत्र ·३७२ शक्तिस्वम्। । रुद्रदेवता वर्ग: फलम् । ततव स्वरह्योतविधिना एकोदिष्ट कुर्यात् । पथ षोत्सर्गविचारः। तत्रौपादानिकतत्त्वनिरासाय कामधेनुकल्पतरुतब्रहापुराणम् । 'अथ वृत्ते वृषोत्सगे दाता वक्रोक्तिभिः पदैः। ब्राहाणानाह यत्कञ्चिन्मयोत- सृष्टन्तु निर्जने। तत्कचिदन्यो न नयेत् म विभाज्यं यथा- क्रमम्। न बाह्यं न च तत् क्षीरं पातव्य केनचित् कचित्' इति। कृत्यप्रदौपेऽप्य वं वक्रोतिभिः काकूक्तिभिः। खामि- वाजनकहोमागकवेदमयत्यागरूपत्वादस्य यज्ञरूपत्वं युक्त तत्तु भाक्त देवतोद्देश्यकत्वाभावात् । तथाच यत्रं व्याख्या. स्थामो द्रव्यदेवता त्यागस्तदङ्गमितरदिति स्मृतः। देवतो. ६ शेन द्रव्यत्यागो यज्ञपदार्थः सर्वमन्यत्तदङ्गमिति हरिशर्म- व्याख्यात तथाच हारीतः। 'मन्नद्रव्याग्निसंयोगं यन्नमाहु- मनोपिणः'। मन्त्रस्यापि देवताविग्रहरूपत्वात्। पूर्ववचन- नास्य विरोधः। तथाच देवीपुराणीयवास्तुयागे प्राजेशं मन्त्रविग्रहमित्युक्तम्। अतएव मिताक्षरायां विवाहोत्सव. यज्ञेषु इत्यत्र यज्ञ वृषोत्सर्गावित्युक्तम्। हैतनिर्णयेऽपि । पाभ्युदयिकच वृषोत्सर्ग इष्टित्वेनावश्यकम्। एकादशाहे तु तद्दिधेर्निरवकाश तयाऽगत्यैवाभ्युदयिकाभावेऽपि वृषोत्सर्ग- मिद्धिरित्य माम्। उशनसापि 'नार्वाक् संवत्सराहद्दिषोत. मर्ग विधीयते। सपिण्डीकरणादूई वृद्धिथाई विधीयते' इत्य त पारस्करेण शूलगवमभिधाय एतेनैव गोयजो व्याख्यात इत्यादिना गोयजमभिधायन्ते तस्य तुल्यवया गोर्दक्षिणा इत्युक्नाथ षोत्सर्गो गोयनेन व्याख्यात इत्युक्तम् सेन वषोत्सर्गस्य शूलगवतुल्यगोयजातिदेशात् यागत्वमिति । यद्यपि गोयज्ञे उपदिष्टपायसेन शूलगवातिदिष्टपशनिवृत्ती ·शुहितत्त्वम्। तख प्रत. प्रव तुल्यवया गौरित्यनुपप तथापि पत्र तब्देन प्रक्रान्तशूलगवप्रक्रम्यमाण वृषोत्सगें पशः परामष्यते । स्तयोर्दक्षिणेयं गोयज्ञप्रकरणपाठात् तत्रापि यथासम्भववयस्का गौर्दक्षिणति हरिशर्माऽपि एवम् । एवषोसर्गेऽपि वृष- तुल्या गौदक्षिणा। छन्दोगपरिशिष्टेऽपि 'प्रथ वृषवमतरी. णामलङ्कारं वाससी च प्रचार्याय प्रयच्छत् गाञ्चेति' । वृषवमतर्यलकारवयुग्मस्य परिधाप्याइते शुक्ल वाससी हेमपट्टकमिति छन्दोगपरिशिष्टवचनान्तरोतान्तभूतोपयो- ग्यस्य प्रतिपत्तिमाचार्याय पूर्वमभिधाय गाञ्चेति पृथगुपादानं तसौ दक्षिणार्थमिति व्यक्तमाह भविष्य। 'वषतुल्यवयो वर्णो पः साहक्षिणाहिजाः। पोत्सर्ग तु पुमां वै स्त्रीणां स्त्री गौर्विशिष्यते'। एतेन दक्षिणाशून्यमिदमिति ब्रह्मपुराणे- ऽपि। खधापिटभ्य इत्याद्यभिधाय 'दद्यादनेन मन्त्रेण तिला. क्षतयुतं जलम्। पिटभ्यस ममासेन ब्राह्मणेभ्यश्च दक्षिणाम्' इति पत्र ब्राह्मणेभ्यो ब्राह्महोत्राचार्य भ्य इति प्रतीयते। पत्र वृषोत्सर्गमात्रे तन्मन्त्रकरणकतिलयवयुक्तजलदानश्रुतेः । प्रेनषोत्सर्गऽपि तत्करणं तदङ्गत्वात्। न च शूलगवातिदिष्ट- गोयनातिदेशात् षोमर्गऽपि पावमथ्याग्निमात्रलाभाबिरग्ने- ाधिकार इति वाच्यम। मध्ये गवां सुमिदमग्निं कृत्वाच्यं संस्कृत्य इह रतिरिति षड़ाज्याहुतीर्जुहोति। इति पारस्क- रोयमूऽग्निं कृत्वेत्यनेन लौकिकाम्नेर्लाभात् अन्यथा तदभि- धानं व्यथं स्यात् प्रतएव सणेनाप्यन्त्यजन्मनाम् इति सङ्ग- कृते। वाचस्पतिमिवास्तु भाज्यं संस्कृत्य बह रतिरित्या- नन्तर्याभिधानादाज्यसंस्कारानुपटमेव गव इत्यादिषड़ा. हुतयः । तत पाघाराग्यभागी ततस पायसाहुतयो नव ततः पूषा गा इति मन्त्रोण पोष्णहोम न्याहुः । . तत्र गोयनाति- ·३७४ शुद्धितत्त्वम् । यथा देशन पायसद्रव्यप्राप्तौ तदयोद्याज्यप्राप्तये प्राज्य संस्कृत्य इह रतिरित्यभिधानस्य फल व त्त्वात् । श्राघाराज्यभागानन्तरं प्रकृतहोमस्व उत्तरमाग्नेयं दक्षिण सौम्य मध्येऽन्याहुतय इति सांख्या व्यायनोताज्यभागहोमदेशान्तरान्तदेशस्यान्यहोमस्य बाधापत्तेः। प्राज्यमंस्कारानन्तरप्राप्तोपयमनकुशान् समि. दाधानग्निपव्यंक्षणानां षड़ाहुतेः पूर्व बाधापत्तेथ । तानि च सेनापि पूर्व मुक्तानि । यत्तु पोषणन्य श्रप गानुपदेशात् । अन्यत्र मिडम्यैवामादनमित्याहुस्तदपि न युक्त पौष्णस्य जुहोतीति पृथगुपादानग्य पिष्टचर्वधवाञ्च अन्यथा छन्दोगानामिव । तगडलचरः स्यात् । 'यद्यप्यदन्त कः पृषा पैष्टमत्ति सदा चरुम। अग्नीन्द्रेश्वरगामान्यात्तण्डलोऽत्र विधीयते'। इति छन्दोगपरिशिष्टात् । पैष्ट चरुमित्यत्र चरु शब्दस्य संस्का- विशेषमंरकतामवाचियेन चस्पग्मिापाप्राप्न बाधस्यायुक्त- प्रतएव थप गामाह विष्णु: ‘अग्नि परिम्तीय पौष्णं अपयित्वा पृपा गा इति' न तत् काठशाखिमात्परम् । अन्योक्तस्यापि। आकाशितदेनान्वयात् । अाकालितत्वे नान्वयात्। तथाच छन्दोग परिशिष्टम्। 'यबाम्नातं खशामायां परोहामविरोधि च । विद्भिस्तदनुष्ठेयमग्निहोत्रादि कर्मवत्'। एवमेव हरिशर्म- प्रभृतयः। बरुविधी विद्याकरवाजपेयौशास्त्रावधारणवेलायां हि यन प्रयोजनाभावादिनिश्चयस्तत्रैव तदुपादानादि- लोपः शास्त्रायः। यथावपण लेऽवधातादिलोपः । यत्र तद. नुष्ठानवेलायामेव पुरुषदोषेण प्रयोजनामावो ज्ञायते तदा प्राका तनिश्चयाच्छास्त्र प्रापितः पदार्थो नियमा पूर्वमावार्थमनु- ठे यमेव । प्रतएव प्रकतावपि पालस्यादिना व्रौद्यादिस्थाने तण्डुलादिषु ग्रहोतेषु प्राघातादि समाचरन्ति याचिकाः । नाते न्यूने तथा छिन्ने सावायें मान्त्रिके तथा। यन्ने मन्त्राः वा।

·शुद्धितत्वम् । २७५ प्रयोक्तव्या मन्त्रा यज्ञार्थसाधकाः' । मावाव्ये हविषि मान्त्रिके मन्त्रसाध्ये अवघातादौ तत्काले मन्त्रपाठाभावेऽपि मन्त्रा: प्रयोक्तव्याः। अमिंस्तु कल्प मन्त्रार्थज्ञानस्य नास्त्युपयोगः । इत्यमेवेदानी प्रयोगानुष्ठानमित्याह। यत्त्वपरं अग्ने: प्राग- प्रेर्दभैरौशानात् सौम्यान्तम् । यजुर्वेदिकपरिस्तरणमाह तदपि म युक्तं सर्वाश्चातो दक्षिणत: प्रहत्तय उदकसंस्था भवन्ति इति सांख्यायनविरीधात्। ततसाग्ने यादीशानान्तं ब्रह्मा- ग्निपर्यन्तं नैऋताहाय यन्तम् अग्नेः प्रणीतापर्यन्तं परि- स्सरणं रामदत्ताद्यतम् । प्राचार्य लस गश्च छन्दोगपरिशिष्टे 'उदाहरति वेदार्थान् यज्ञविद्या: स्मृतीपि। श्रुतिस्मृति- समापनम् प्राचावं तं विदुधाः'। श्रुतिस्मृत्युक्त कर्मयुक्तम् । पाहतवस्त्रमाह वशिष्ठः। 'ईपहौवं नवं शत सदशं यन धारितम्। आहतं तद्विजानीयात् मवक्रमषु पावनम्' । ईषत् सूक्ष्म तन्तुकम्। न च ब्रोष ऋत्विक पाकया स्वयं हातति गोभिलसूत्रात्। 'ब्राह्मण दक्षिणा दया यत्र या परिकीर्तिता। कर्मान्तेऽनुच्यमानायां पूर्ण पात्रादिका भवेत्' । इति छन्दोगपरिशिष्टात् । ब्रह्मणे हषोत्सर्गदक्षिणा देया इति वाच्य होमदक्षिणामावब्रह्मसंप्रदानकत्वात्। दांदियागमात्रमभिधाय गोभिलेनापि पूर्मपात्रो दक्षिणा तत् ब्रह्मणे दद्यात् इत्युक्तम् । पान इति वान्तेऽपि पुरुवं छान्दसम् एतदनुमारात् कर्मान्त इति ब्रह्ममाध्य होमान्त. परम्। म तु परिशिष्ट प्रकाशोकनामकरणादिप्रधानकमान्त. परम्। प्रतएव तहक्षिणापात्रान्तरेऽपि दंया। यन्न स्वयं होतेति श्रवणात्। वृषोत्सर्ग नान्यो होतेति वाच्यम् । नि:चियाम्निं खदारेषु परिकल्पार्विजं तथा। प्रवीत् कार्यवान् वित्रो हथैव न चिरं क्वचित्'। इति छन्दोगपरि- अतएव न च पाक- ·सहितत्त्वम्। शिष्टेन गोभिलेन च जुहुयाहावयेहापि इत्यनेनारम्य तस्य विधानेनान्यकर्तृत्वलाभात्। किन्तु 'वयं होमे फलं यत्तु तदन्येन न जायते' इति दक्षोतफलातिशया) होटत्वाचरण. मिति न स्वयं नियमार्थमिति। अन्यथा कपणेनाप्यन्वजन्मन इति मत्स्य पुराणीयेन प्रतिपबशूद्रकर्तकषोत्सर्गो न स्वात एवञ्च शूद्रकर्तकषोत्सर्गेऽपि मन्त्र पाठवत् होटनिष्पाद्यत्वा- चरुरुपपद्यते। यत्त विष्णुपुराणे 'दनिश दद्याच्छद्रोऽपि पाकयर्यजेत च। पिवारिकच वै म शूद्रः कुर्वीत तेन वै'। पत्र सेनेत्यनेन शूद्रकर्त्तकपाकामिधानं तत् कलौतर- परम्। 'ब्राह्मणादिषु शूद्रस्य पक्कतादिक्रियापि च' इति प्रागु. नादिपुराणे निषेधात्। अतएव 'प्रामं शूद्रस्व पक्का पक्क. मुच्छिष्टमुच्यते'। इति खयं करण एव वैखटेवहोमादौ बोध्यं यत्तु 'त्रिषु वर्गोषु कर्तव्यं पकभोजनमेव च। शुश्रूषामभिपवानां शूद्राणाञ्च वगनने' इति गङ्गावाक्यावस्थाम। देवनैवेद्याय यहराहपुराणं तत् शूद्रपाकविधायकं तदपि कलोतरपरम् । 'शूद्रेषु दामगोपाल कुलमित्राईमौरिणाम। भोज्याबता रह- स्वस्थ तीर्थसेवातिदूरत.'। इति प्रागक्तादित्यपुगणे । 'शुश्रूषक- त्वेन प्रतिप्रसूतस्य गोपालादेः कलौ निषेधात्। यत्तु भविष्य- पुराणे। उपक्षेपगाधर्मेण शूदावं यः पचे हिजः। अभोज्यं तद्भवेदवं स विप्रो यात्यधोगतिम्'। उपक्षेपणधर्म: शूद्रस्वामिकाबस्त्र पाकाथं ब्राह्मण रहे समर्पणमिति कस्यताब्याख्यानम्। तत् हिजशषकेतरशूद्रानपरम् । तटितरपाके तु 'कन्दुपक्कानि तैलेन पायसं दधिशतवः। हिजैरेतानि भोग्यानि शूद्रोहकता. न्यपि' इति कूर्मपुराणवचनेन प्रतिप्रसवात् । एवं 'वृष वत्स तरीयुक्तमैशान्यां चालयेद्दिशि। होतुर्वस्त्रयुगं दद्यात् सुवर्ण कांस्यमेव च। प्रयस्काराय दातव्यं वेतन मनसैसितम्।

·शुद्धितत्त्वम् । ३७७ इति विष्णुवचनादपि होवन्तरप्रतीतेः । एतन वृषोत्सगे विष्णूतदक्षिणा स्वयं कर्तृकहोमपचे ब्रह्मणे देया अन्यकर्तक- होमपक्षे तु 'विदध्याहोत्रमन्ययेत् दक्षिणाईहगे भवेत् । खयञ्चेदुभयं कुर्यादन्यस्यै प्रतिपादयेत्'। इति छन्दोगपरि- शिष्टादई ब्रह्मणेऽई होने देयमिति परिशिष्ट प्रकाशोक्त निरस्तम्। वृषोत्सर्गदक्षिणाचार्याय देयेति प्राक्प्रतिपादि. तम्। विष्णूत होटदक्षिणा या मा कथं ब्रह्मणे देयेति । तस्मात् ब्रह्मदक्षिणा पूर्णपानादिका होटदक्षिणा विष्णुता । वृषोत्सर्गदक्षिणा च गोरूपैवेति सिद्धम्। स्वयं कर्त्तकहोमे तु वस्त्रयुग्मादिका होमदक्षिणा ब्रह्मणे देया। 'ब्रह्मणे दक्षिणा देया यत्र या परिकीर्तिता' इति प्रागुक्तात् यत्तु होटदक्षिणा वस्त्रयुगसुवर्णकांस्यरूपा होने देया। होतुर्वस्त्रयुगम् इति विष्णूनेः । मा च कातौयकल्पेऽप्यन्वेति सर्वशाखाप्रत्ययमकं कर्म इति न्यायात्। एवं यजमान एव होतेति पाश्चात्यमत- मपास्तम् । सतवद्दक्षिणाबाधापत्तरिति पिटभक्तितरङ्गिण्यामुतां तञ्चिन्त्यम् । सत्रे य एव यजमानास्त एव ऋत्विज इति श्रुतेः । ऋत्विककार्ये यजमानवाधावानतिलक्षणस्य दृष्टस्याभावा- दतिदेशामतदृष्टार्थदक्षिणायाः सवे बाधो नादृष्टार्थाया बाधः । 'हतमयोत्रियं थाई हतो यन्तस्त्वदक्षिणः। तम्मात् पणं काकिणों वा फलपुष्यमथापि वा। प्रदद्यादक्षिणां यन्ने तया स सफलो भवेत्। इति वृहस्पतिनावश्यकत्वेन फलपुष्पा- देरप्युक्तः। स्वयं होटदपत्रेऽपि विदध्यादित्यादिना दक्षि- खाया उक्तत्वाञ्च। श्राइविवेकोऽप्येवं न तु वृषोत्रीयहोमे होवे दक्षियोपदेशात न स्वयं होतेति वाच्यम् । प्यशनविषयत्वात्। अन्यथा 'अन्यैः प्रतक्रताडोमादेकः पुत. छतो घर। पुत्रैयतवताहोमादेको धात्मकतो वरः । इति तदचनस्या.

·शुद्धितत्त्वम् । यत्र श्रुतेः स्वयं होम इति प्रागुक्त श्रुतश्च निवीजमकोचापत्तेः । यद्यपि तत्तवशाखोक्तावगती दक्षिणाभेटस्तथापि पाकान्ति- त्वात् मर्वशाखाप्रत्ययमकं कर्म इति न्यायात सर्वत्राप्यन्वति । तहि विदध्याडोत्रमन्यथेटित्यस्य का गांतरिति चेत् । होमे विशिष्य नाभिहिता तत्र ब्रह्महोत्रभ्यां होमदक्षिणा विभाज्य ग्राह्या अयस्काराय इति विशूनच विशूनच क्रस्पष्टीक गोपालाय। तया छन्दोमपरिशिष्टम् । ततोऽरुणेन गन्धेन मानम्तोक तो जयन् । वृषस्य दक्षिणे पाखें विशूलार्धा ममुलिखेत् । कृपा हाभाति मयस्य चकाङ्कमपि दर्शयेत् । तप्तेन पवादयमा म्पटी वेव कारयेत्। अनन्तु स्फिम् इये। म्फि चौरङ्गन मिति बह च पद्धती लिखनात्। यत्तु वाचम्पतिमि शूग वपमाऽय हरिहरमूर्तिश त्रिशूलधारि- त्वात्। तत्रापि दक्षिणभागो हररुत्तरभागा हरस्यति युक्तः तथा दक्षिणतम्त चक्र वामहस्तं त्रिशूलम् इति मिवाति न हि पदिलान्दधारण युज्यत इत्यतम् । तव वाचनिकऽर्थे युक्तोरनवकामात् । अत्र गोयने सूर्यनामेति विवाह योजकः म्मृतः' इति कपिलेन गोय जेऽन्न : सूर्यमामाभिधानात्तहम- ग्राहित्वात पात्मा गडपि तथा इति कचित् । तन्त्र उप- देशेनानिटे शस्य बाधात्। हपोत्सर्ग होमस्य पाकमाध्यत्वात् सत्राग्न : साहमनासत्वं 'प्रायश्चित्ते विधश्चैव पाकयने तु साहसः'। इति गोभिन्न पुत्र कतरासंग्रहमचनात्। श्चित्ते प्रायश्चित्तात्मक होमे विधुनामाग्निः । होमानन्तरं तहैगुण्यजन्य पापक्षयकामस्तत्तटोक्तप्रायश्चित्त सङ्कल्पयेत्। तथाचाहतुः शङ्खलिखितौ। 'प्रत्येकं नियतं कालमात्मनो व्रतमादिशेत् । प्रायश्चित्तसुपासीनो वाग्यत- स्विसवनं स्पृशेत्' इति। प्रत्येक नियतं कावमिति तत्तदः प्राय ततथ प्रकृत. ।

·शुद्धितत्त्वम् । १७८ । कमन्त्रस्य व्रतकालसंख्याम् पात्मनो व्रतम् पात्म सम्बन्धित्वेन प्रात्म- कर्तकत्वेनेति यावत् प्रादिशेत् उल्लेख कुर्यात्। भवदेव- भट्टेनापि तथा लिखितं यदप्य तम्। अद्ये त्याद्य मुककामो रुद्रदैवतं वृषमनं युवानमित्यादि लौकिकपदमन्त्राभ्यां वृषोत्- सर्गवाक्य मिति तत्र वचन विना परस्परान्द्रयबोधाय लौकिक- पदविशिष्ट मन्त्रीलंखे मानाभावात्। तथाचानुषणाधिकरणे पार्थसारथिमिथाः, वैदेन लौकिक: शेपो न मृग्यो निष्प्र- माणकः'। माधवाचार्यः । 'वेदाकाङ्क्षा पूरणीया वेदेनत्यनु- पञ्जनम्। अन्यशेषोऽपि बुद्धिस्थो लौकिकस्तु न तादृशः' तस्मादाकाङ्गितत्वेनापि वैदिक मेवानुषज्यते । न तु लौकिक- मध्यात्रियते इति वदत्रापि वैदिक वचनाभावे लोकिकवाक्यनान्वयः। अन्यथा भूःस्वाहलादो तथात्वापत्तः । 'अष्टाभिधनुभियुक्त यतभिरनु कमात् । त्रिहायणी भिर्धन्याभिः सुरूपाभिः समाभितः । सर्वापकर गापितः सर्वशस्य चरी महान्। उत्स्रष्टयो विधानेन श्रुतिम्मति निदानात्' । इति ब्रह्मपुरा- णोवाधिनुयुक्तत्व सर्वापकरणयितत्वादावं ग्वापत्तः । पत्र धनु- पदं वक्ष्यमाणगुविण्य इति विशेषगाच शाखान्तरीयं कात्या- यमसूत्रे वत्स तरौ श्रुतः । यथा पयस्विन्या: पुत्रो यूथ च रूप- वान् स्यात् । तमन्नत्य यूथमुख्याथतम्रोवत्स तयस्ताचा- लढत्य एनं युवानं पतिं वो ददानि तेन क्रीड़न्ताश्वरथ प्रियेण साप्तजनुषासभगारायष्यषिग समिषा मदम इत्येतयैव ऋचोत्सृजेरविति। न चैतदनुसार वत्सतरी. चतुष्टययुक्तमिति षविशेषणं वाच्यम्। तथात्वे तादृशं वृषमिति विशिष्टे वो युष्माकं वदातरीणां पविमित्यने. नान्वयापत्तेः। प्रागुक्तदोषाच। मज कात्यायनी य एव- कारश्रुतेः कैवलमन्त्रेणोत्सर्गः न तु वाक्येन इति वाचम् । मान:

·६८. शुदितत्त्वम्। । एतयैवेत्यु क्तवकारेण सजातीयत्वेन सर्वशाखाप्रत्ययमकं कम इति न्यायप्राप्तस्व कामधेनुनयतकालिककल्पतरतविष्णतामा ऋगन्तरस्य निवृत्तिः। न वाक्यस्य अतएव पिटदयितापरि- शिष्ट प्रकाशशूलपाणिकतपरिशिष्टदीपकलिकाप्रभृतिषु मन्त्रा. भिधानपूर्वकवाक्येन वृषोत्सर्ग इत्यताम् । एवञ्चेमन्त्रस्य करणत्व. मुपपत्रम्। अन्यथा ददानीत्यनेन मन्त्रान्तरेणोत्सर्गात् तथा- त्वम्। मन्त्रान्ते कर्मसवियात इति न्यायपाप्यबाधः। यम्बान्ते सम्प्रदानमिति मरलातकाठकश्रुतेरप्यबाधः । व्यतामाहाप. स्तम्बः । 'मन्वान्तं कर्मादीनि सन्निपातयेदिति' । समग्र मन्वं पठित्वा कर्म काग्येदित्यर्थः। पति कर्मविपाकः। एवजा. मुकाकम इति। सोपकरणवत्सतरीचतुष्टय युक्तं षमिति चाभिलप्य उत्सर्गः मङ्गच्छते । ततश्च ब्राह्मणेन पठिते मन्त्रे शूट्रस्यापि वाक्य नोत्मग इति। एवं प्रधाने स्वामिफलयोगाद गुणे प्रतिनिधिः परार्थत्वादिति परिभाषापि सङ्गच्छते। एवं वर्षासु रथकारा प्रादधीत इति प्रत्यक्ष श्रुत्या रथकारस्य मन्त्र- पाठपूर्वकाग्निस्थापनरूपाधाने बोधिते तत्र विद्याप्रयुक्तिरस्तु इह तु स्मात्तं कर्मणि प्रत्यक्ष श्रुत्यभावात् । न तथा किन्तु कृष्णेनाप्यन्त्यजन्मन इति स्मृत्वा शूट्रस्य प्रधाने दृषत्यागेऽधि- काराय श्रुतिरवाधिविषयक व कल्पाते न तु मन्त्रपाठायापि कल्पाते। यथा पिटभ्यो दद्यादित्यत्र बहुवचनेन साहित्य. प्रतीतावपि न चतुर्थ्या सहितानां देवतात्वं कल्पाते। किन्तु पत्र पितरो देवता इत्यापस्तम्ब वचने देवता इति बहुत्वस्य पृथङिवेशितत्वेन प्रत्येकदेवतात्वस्य प्रतीतस्य प्रबाधेन पितॄणां प्रत्येक देवतात्वंकल्पाते। पिटभ्य इति साहित्यन्वभिधान- क्रियापेक्षयेत्यु लम् । तदवापि। 'भमन्नस्य तु शूद्रस्था विमो मन्त्रण रयते'। इत्यास्थावाधेनैव प्रधानाधिकारमा ·शुद्धितत्वम् । ३८१ कल्पाते। मनुरपि शूद्रस्य मन्त्र वर्जनकर्मानुष्ठानमाह। 'धर्म- सरन्ति धर्मज्ञाः सतां वृत्तिमनुष्ठिताः। मन्त्रवज न दुन्ति प्रशंसां प्राप्नुवन्ति च। ये पुन: शूद्राः स्वधर्म वैदिनो धर्म- प्राप्तिकामास्त्रैवर्णिकाचारमनिषिद्धमाश्रितास्त नमस्कारेण मन्त्रेण पञ्चयज्ञानहापयेत्' इति याञवल्कावचनात्। नमः स्कारमात्रेण मन्त्र गा मन्त्रान्तररहितेन पश्यज्ञादिकुर्वाणान् प्रत्यवायमानुवन्ति स्थातिञ्च लोके प्राप्नुवन्ति इति कुल्लूकभट्टः । वसतरीयुक्त वषोत्सर्गस्य प्रधानत्वादादित्यपुराणेऽपि मन्त्र विना तावन्मानमुक्तम्। यथा 'मुश्चन्ति वृषभं ये च नौल- चैव सुशोभनम्। लाङ्गलाकर्षमाङ्ग शृङ्गयुक्तं मुशोभनम् । कार्तिक्यां मुञ्चते यस्तु दत्त्वा पापात्रसंशयः। विवर्षास्त्वथ गुर्विण्यो दद्याहावो वृषस्य च' । ण्वञ्च ब्राह्मणहारा मन्त्र- पाठोपपत्तेः । 'न स्त्रीणामधिकारोऽस्ति श्राडेषु पार्वणादिषु । कन्यादाने वृषोत्सर्ग घधिकारी भवेदध्रुवम्'। इति वचनात् ब्राह्मणादि स्त्रोणामप्यधिकारः। शिवपुगणे 'स्त्रियः शूद्रास स्वेच्छाच ये चान्ये पापयानयः । नमस्कारेगा मन्त्रेण तदेव फलमाप्नुयुः' इत्यादि छन्दोगपरिशिष्टादो कर्तृ विशेषानभि. धानेन सर्वाधिकारित्वप्रतीतः। एवमेव सुगतिसीपानप्रमः कृष्णेनाप्यन्त्यजन्मन इति वर्गप्रशंमामावपरम्। वृषोत्यगेऽनुपनीतस्याप्यधिकारः । 'न घस्य विदाते कर्म किञ्चिदामोनिबन्धनात्। अन्यत्रोदककर्मस्वधापिटमयुक्तोम्यः' इति कल्पतरुतवशिष्ठवचनेन प्रतिप्रमवात् ऋगर्थस्तु हे वत्- सतो वो युमा कम एनं युवानं पतिं स्वामिनं ददानीत्यावं प्रार्थयामि तेन वृषेण सह क्रीड़न्तीः खेलयन्त्यवरथ भ्रमथ हे वत्सतर्यो यूयमपि मानः नाम्मत् स्वत्वविषया करिषय किन्तु मया त्यतयाः। वयं वृषस्य वत्सतरोणाच त्यागेव तयः।

·शचितत्वम् । प्रशस्यते। रायष्योषेण धनसमद्या साप्तजनुषा सप्तजन्मव्यापकेन ईषा पवन च मम्मदेन दृष्टा भवाम सुभगा लोकस्य प्रिया इति सम्टेम इति भविष्यत् मामौप्ये वर्तमान इति पाणिनिखर- माझविथदर्थ वर्तमानः । नौलषलक्षणमाह शङ्खः । 'लोहितो बस्तु वर्णन मूखे पुच्छे च पाण्डर:। श्वेतः खुरविषालाभ्यां स नौलो वष उच्यते' । वत्सतरोविशेषयति स्मतिः । 'अग्रतो लोहिता पत्नी पाश्वाभ्यां नौलपाण्ट रेन पृष्ठतस्तु भवेत् कृष्णा वृषभस्य तु मोक्ष'। यूपमाह म एव । 'चतुर्हस्तो भवेद यूपो यह नमस्द्धवः । वरील: शोभनः स्थलः कर्त्तव्यो वषमौलिकः'। भविषं । 'विस्वस्य व कुलस्यैव कलौ यूपः शुजनामा: शुचिर्भूत्वा ब्राह्मणान् स्वस्तिवाच्य च। कोतवद्धारतचव तथा स्यादक्षयं हविः' इति दानधर्म- स्थवषोत्मर्गप्रकरणीयवचनात् । अक्षयहविष्कामन स्वस्ति- वाचनानन्तरं भारतनामाचार्यम्। 'यद्रानो कुरुतं पापं ब्राह्मणस्विन्द्रियेश्वरन् । महाभारतमाख्याय पूवां सन्थ्यां विमुञ्चति' इति आदित्य पुराणोक्त प्रातमहाभारताच्चारणवत् । रादेशीय प्रभृतयस्तु विराटपर्वात्र पाठयन्ति । दिपरणेऽमुककर्म कत्तुं त्वामहं तणे इति न सुखम् । एक- कत क एष तुम। विधानात् । एवं कृतारूतावेचण ब्रह्मकर्म कक्तुं ब्रह्मत्वन इति मैघिन्तानां वाक्यरचना सवधा दुष्टा । उपवेशन विशेषस्य ब्रह्म कर्मणोऽनुक्तत्वात् ब्रह्मत्वेन त्यस्य बैयात् । भिन्न कर्तृकत्वेन तुमोऽसम्भवाच्च । तस्मात् ब्रह्म कर्म करवाय इत्येव वरण निर्देश्यम् । पत्र सर्वशाखाधिकर- अन्यायेन गुणोपसंहारन्यायेन च पविरुधसकलाङ्कोपसंहारः पत्र ब्रा. कर्तव्य इति । पथ प्रेतक्रियाधिकारिणः। धर्मप्रदीपसंवत्सरप्रदीपयोः ·शुद्धितत्त्वम्। 'व्याघ्रः कृतचूड़स्तु कुर्योत उदकं पिण्ड मेव च । एतच्च पुत्वे- तरपरम्। 'असंस्टातः सुतः श्रेष्ठो नापरो वेदपारगः'। इति दायभागतात्। अन्यथा सुतत्वेन विशेषोपादानं व्यर्थ स्यात्। श्राद्देऽनुपनौतस्य मन्चपाठाधिकारमाह मनुः । 'नाभिव्याहारवेद ब्रह्म स्वधानिनयनाते। शूद्रेण हि सम- स्तावद यावद्देदे न जायते' । अभिव्याहारयेत् वदेदिति यावत् । खाथै पिच् अत्र प्रथमतो ज्य ष्ठ पुत्वः । यथा मरीचिः । 'मृते पितरि पुत्रेण क्रिया कार्या विधानतः। वहवः स्ययंदा पुत्राः पितुरेकत्र वामिनः। सर्वेषान्तु मतं कृत्वा ज्येष्ठेनैव तु यत् कृतम्। द्रव्येण चाविभक्तेन सर्वेरेव कृतं भवेत्'। तदभावे यथाक्रमं कनिष्ठ पुत्रपौत्रप्रपौत्राः । तथाच विष्णुपुराणम् । 'पुनः पौत्रः प्रपौत्रो वा तहहा भाट मन्ततिः । सपिण्ड सन्तति. वापि क्रियाही नृप जायते'। एतच पोड़शाहपर्यन्तम् । तथाच छब्दोगपरिशिष्टम्। 'पितामहः पितुः पश्चात् प्रेतत्वं यदि गच्छति। पौत्रे कादशाहादि कर्तव्यं श्राद्धषोड़शम् । नेतत् पौत्रेण कर्त्तव्यं पुत्रवांश्चेत् पितामहः'। मपिण्डीकरण- पर्यन्तमपृथकवार्तव्यमाह लघुहारीत: ‘सपिण्डीकरणान्तानि यानि श्राद्धानि षोड़श। पृथक् नैव सुताः कुर्यः पृथकद्रव्या अपि क्वचित्'। एषासभावे पत्नी तथाच शङ्खः । 'पितुः पुत्रेण कर्तव्या पिण्ड दानोदकक्रिया। तदभावे तु पनौ स्यात्तदभावे महोदरः। भार्यापिण्डं पतिदद्यात् भत्रे भार्या तथैव च'। इति अपुत्रधनं पनाभिगामि तदभावे दुहिव- गामौत्यादिविष्यादिवचनेन धनाधिकारश्रुतेः । तदभाव इति प्रपौत्रपयन्तानावपरं पार्वणपिण्डदालत्वेन धनाधिकारि- त्येन च तेषां बलवत्त्वात् । 'अपुत्रा स्त्री यथा पुनः पुत्रवत्यपि भर्तरि । पिण्ड दद्यात् जलचैव बलमावन्तु . पुत्रियो ·३८४ शुदितत्त्वम् । इति निर्मूलं समूलत्वेऽपि बालदेशान्तरितपुत्रसद्भावविषय- मिति प्राइविवेकप्रभृतयः । पनामावे कन्या। 'अपुत्रस्य तु या पुत्री सैव पिण्ड प्रदा भवेत्। तस्य पिण्डान् दशैवैता- नेकाहेनेव निर्वपेत्' इति ऋष्यशृङ्गवचनात् 'गोत्र ऋक्था. नुगः पिण्डः' इति मनुवचनेन दत्ताद्यपेक्षया तस्यावल- वत्त्वात्। कन्याभावे यथाक्रमं वाग्दत्तादत्तादौहिवा: 'दत्तानां चाप्यटत्तानां कन्यानां कुरुते पिता। चतुर्थेऽहनि तास्तेषां कुर्वीरन् सुसमाहिताः'। इति ब्रह्मपुराणवचनात्। ननु 'दुहिता पुत्रवत् कुन्मिातापित्रोच संस्कृता। अशौच- मुदकं पिण्ड मेकोद्दिष्टं सता तयोः' इति शववचनात् । पुवानन्तरमेव दुहिवधिकारश्रुतेः । इति चेव पत्नयाः प्रथम धनाधिकारश्रुतेः। यथा याज्ञवल्काः। 'पनौ दुहितरचैव पितरी भ्रातरस्तथा। तत्स्तो गोत्रजो बन्धुः शिष्यः स. ब्रह्मचारिणः । एषामभावे पूर्वेषां धनभागुत्तरोत्तरः' इति । तथा 'मातामहानां दौहित्राः कुर्वन्त्यहनि चापरे'। इति ब्रह्मपुराणात्। 'पौत्रदौहित्रयोर्लोके न विशेषोऽस्ति धर्मतः । तयोहि मातापितरौ संभूतौ तम्य देहतः। इति मनुवचनेन 'पौवदौहिवसंयुक्ता ये तथा चिरजीविनः। प्रियङ्कराव बालानां ते नराः खगंगामिनः'। इति विष्णुधर्मोत्तरेण पौवतुल्यत्वाभिधानाच। तेन यथा पुवाभावे पौत्रस्तथा. दुहिवभावे दौहित्रः। न च दत्तकन्यादौहित्राभ्यां प्राक्- सगोवत्वात् सोदराधिकार इति वाच्यम्। गोत्रवलापेक्षया पिण्डदानादेर्धनसाध्यत्वात् ऋक्थद्राहिणो दुहिटदौहित्रयो प्रतएव दुइिटवनाधिकारी तहनेन मृतोप- कारकरणं हेतुरित्याहापस्तम्बः । 'अन्तेवास्यर्थीस्तदर्थेषु धर्मकत्येषु प्रयोजयेत् दुहितावेति तदर्थेषु मासिकादिना बलवत्वात्।

·शुद्धितत्त्वम् । ३८५ तोगार्थ धर्मकत्येषु अदृष्टार्थमिति'। गोत्र ऋक्थानुगः पिण्डः इति मनुक्तः। 'अनंशी लीवपतितौ जात्यन्धवधिरी तथा । उन्मत्तजड़मूकाय ये च केचिविरिन्द्रियाः'। इति मनूक्तानां 'पिरहिटपतितः षण्डो यच स्यादौपपातिकः । पौरमा अपि नैतेऽशं लभेरन् क्षेत्रजाः कुतः'। इति नारदोवानाच भागानधिकारिणां पिण्डदानानधिकारः । जात्यन्धबधिरौ जन्मभृति अन्धबधिरौ निरिन्द्रियाः पादयः । शौतस्मात्तंकर्माधिकारिणो ग्टद्यन्ते इति रवाकरः। तथाच हाशातातपः। 'चाण्डालं पतितं व्यङ्गमुन्मत्त शवहारकम् । सुतिका सूयिकां नारी रजसा च परिन ताम्। खकुकुट- वराहांच ग्राम्यान् संस्पृश्य मानवः । सचेलं सशिरः सात्वा सदानोमेव शुध्यति'। व्यङ्गः पाण्यादिविकम्मः । व्यङ्गोन्मत्तयो: सदाचारहीनत्वात् पस्पृश्य तेति पायश्चित्तविवेकः । श्रौतस्मात- क्रियानधिकारित्व मदाचारहौनत्वञ्च मूवपुरोषाद्यशौचाप- नयनासमर्थत्वेनेति बोध्यम्। सूयिका प्रमवकारपित्री पिट- हिट पोषणो देहि कविमुखः। श्रीपपातिक: उपपातकैः संपृष्टः। उपपातकोति प्रकाशकारपाठेऽपि स एवार्थ:। अपपावित इति पाठे तु राजदधादिंदघण बान्धवैर्यस्थ घटाप- वर्जनं कृतमिति कल्पतरः । व्यता यान्नवल्कान 'न ब्रह- चारिणः कुर्युकटकं पतिता न च । पाषण्माश्रितारतेनान वास्था म विकर्मणः। गर्भभनु टुहश्चैव सुगपाथैव योषितः' । पाषा वयोवाघधर्मः । स्तेनाः सततं चौर्यहत्तयः । व्रात्या:- षोडशवर्षपर्यन्तमप्राप्तोपनयनाः । विकर्मणः बालसेना. बहधानतया सधर्माननुष्ठायिनः । व्यङ्गत्वादिमा बधर्मानु- हानासमर्थास बोध्या इति 'कश्चित् क्षिपति सत्पुनी दौडिवो वा सहोदरः। एहीत्वाखोनि तम्म नीत्वा तोये विनि:- -क ·शहितत्त्वम् । क्षिपेत्'। इत्यादिपुराणे कामदर्शनादवापि दौहिवाभावे मोदरः पूर्वोक्तशवचनेऽप्येवं क्रमो बोध्यः । अत्र ज्येष्ठः कनिष्ठश्चाविशेषात् नानुजस्य तथाग्रज इति छन्दोगपरिशिष्ट कनिष्ठभासद्भावविषयं तयारभाव तथाविधी वैमात्रेयौ। 'भातुर्धाता वयं चक्रे तद्भाऱ्या चेन्न विद्यते। तस्य भाट- सुतश्चक्र यस्य नास्ति सहोदरः'। इति ब्रह्मपुराणाईमात्रेय- स्थापि एकजातत्वेन भाटत्वात्। देशामरस्थलोवैकषणान. महोदरानित्यादि छन्दोगपरिशिष्टेन परिवेदने वैमात्रेयस्य माहत्वप्रमतावमहोदरानित्यनेन प्रतिप्रसवाच्च। पिटव्य. पुत्रादौ धारपदप्रयोगो गौणः । गुग्णश्च वीजिपुरुषापेक्षया समानसंख्यजनकजन्यत्वमिति । धनिपुत्रादिपिण्ड हयदातुः मोदरपुत्राइनिपित्रादिपिण्ड वयदाटत्वाहेमात्रेयस्य धनाधि- कारित्वेन बलवत्त्वाच्च । ततश्च सहोदर इति पूर्वानुरोधात् वैमात्रेयपरमपि अन्यथा सहोदराभावे वैमावेयमत्त्वे वैमावेय. पुवाधिकागपत्तेः। तेन वैमावेयाभावे सादरवैमात्रे यनाव- क्रमवत् सोदरपुत्रस्तदभाव वैमात्रेयपुत्रः। तमाळभोग्य- पिण्ड दाटतया धनाधिकारित्वेन बलवत्वात् तस्यातिदिष्टपुत्र. वाच। तदभावे पिता। 'पुत्रो माता पितावापि मातुलो गुरुरेव च । एते पिण्ड प्रदा या: सगोवा व बान्धवाः' इति प्रचेतो वचनात् । 'न पुत्ररू पिता दद्यात्' इति छन्दोगपस्ि शिष्टम्। वाटपुवपर्यन्तप्तमाविषयम्। तदभावे माता। 'पत्रो मातापिता वापि इत्यापिशब्देन मातुः समुच्चयात् । पितरौ मातरस्थित्यादौ वनाधिकार तथा दर्शनाच। प्रत- एष श्राइविवेके पितुरभावे तुल्यन्यायतया मातापीत्युवमिति। तदभाबे पुत्रवधूः। तथाच शकः। भाOपिडं पतिर्दद्यात् भवें भार्या तथैव च। खथादेख मुषा चैव तदभावे दिलो-

·शद्धितत्त्वम् ।
३८७
।
तमः'। पत्रादिपदात् श्वशुरादेरपि परिग्रहः । तत्र स्नुषावा.
भावात् हिजोत्तम इत्यत्र सपिण्ड क इति मैथिलानां पाठः ।
ख खपदोपात्तसपिण्डविशेषाभावै 'अनन्तरः सपिण्डादयस्तख
तस्य धनं भवेत्' इति धनाधिकारी तथा दर्शनादत्रापि सवि.
धितारतम्येन मातपुत्रवधू: पौत्रीपौत्रबधूः प्रपौत्रोप्रपौववधः
पितामहः पितामही पिटव्यादयः सपिण्डावाधिकारिणः ।
पुवाभाव सपिण्डा इति वक्ष्यमाणवचनात्। शवचनस्थमैथि-
लपाठाच सदभावे समानोदकाः । सपिण्डसन्ततितिर्वापि इति
पक्षमाणात् । सपिण्ड सन्ततिः समानोदका इत्यर्थः । तदभावे
सगोत्राः सगोवा वेति गोत्र ऋथानुगः पिण्ड इत्यु तात्वात् ।
एषामभावे सर्वेषां समानोदकसन्ततिरिति वश्यमाणाच ।
तदभावे मातामहः। 'मातामहानां दौहिताः कुर्वन्यहनि
चापरे। तेऽपि तेषां प्रकुर्वन्ति हितोयेऽहनि सर्वदा' इति
ब्रह्मपुराणात्। तदभावे मातुलः तदभावे भागिनेयः
'मातुलो भागिने यस्य स्वसौयो मातुलस्य च' इति शातातपीय.
पाठक्रमात् तदभावे सबिधिक्रमेण मातामहसपिण्डाः ।
तदभावे मातामहसमानोदकाः । तथाच विष्णु पुराणम् ।
'सपिण्ड सन्ततिर्वापि क्रियाहाँ नृप जायते। एषामभावे सर्वेषां
समानोदकसन्ततिः ।
माटपक्षस्य पिण्डेन सम्बन्धा ये जलेन
पा' इति वचनात्। तदभावे खशरः तदभावे जामाता
'जामातुः खशराचस्तेषां तेऽपि च संयताः' इति ब्रह्म
पुराणपाठक्रमात् तदभावे पितामहीभ्राता। 'भागिनेय.
सुतानाच सर्वेषान्त्वपरऽहनि। या कार्यञ्च प्रथम सात्वा
छत्वा जलक्रियाम्' इति ब्रह्मपुराणात्। अपरेऽहनि इत्यत्रा-
शौचान्तदिनस्येति शेषः। तदभावे यथाक्रमं शिविगा.
चायाः । गोतमेन 'पुत्राभावे सपिण्डाव माटसपिण्डा वा

·३८८ सहितत्त्वम् । शिथा वा दधुः सदभावे ऋत्विगाचार्यो' इत्युक्तत्वात् । तदभावे सुहपिटसुहदी मित्राणां तदपत्यानामिति बन पुराणपाठक्रमात् तदभावे एकप्रामवासो। 'संहतान्तर्गत. पि काया प्रेतस्य सक्रिया' इति विष्णुपुराणात तदभावे सहनं गृहीत्वा यः कचित् सवर्णः। 'उच्छवबन्धु थाहा कारयेदवनीपतिः' इति विष्णुपुराणात्। चौह देहिक- मधिकृत्य विष्णुपुराणं 'ब्राह्मास्त्वन्यवाभां न करोति कदा. चन। कामालोभाड्याम्मोहात् कृत्वा तजातितामियात'। स्त्रियास्तु यथाक्रम पुचपोचप्रपौत्राः विष्णु पुराणे पुचः पौत्र प्रपोचो वेत्यविशेषश्रुतेः। तदभावे कन्या। अपुचरखच या पुची तस्योद्देश्यगतलिङ्गाविवक्षया स्तोमाधारणत्वात् धनाधिकारित्वाञ्च तदभाव वाग्दत्ता दत्तानामपि पदत्ता. नामित्यत्रापि पिलपदस्य मारपदोपलक्षणत्वात्। तदमावे दत्ता 'दुहिता पुत्रवत् कुर्य्यामातापितोच संस्कृता' इति मनुवचनात्। तदभावे दौहितः प्रागुतब्रह्मपुराणे तथा दर्शनात्। पौचदौहित्रयो के न विशेषोऽस्तिधर्मतः । तयोहि मातापितरौ सम्भूतो तस्त्र देहतः'। इत्यनेन यथा पुचाभावे पौत्वः तथा दुहितभावे दौहिवः इति प्रागेव उतत्वात्। 'मातुलो भागिने यस्व स्वम्रोयो मातुलन। खशरस्य गुरोचव सख्यर्मातामहस्य च । एतेषां चैव भायाभ्यः खसुर्मातुः पितुस्तथा। पिण्डदानन्तु कर्तव्यमिति बेदविदा स्थितिः' इति हड्दशातातपवचनेन मातामधार साचात् दौहित्रेण पिण्डदान त्रुले: धनाधिकारित्वाच्च। दौहिवाभाषे सपनोपुचः। तस्य पुत्व त्वम्मरणात्। यथा मनुः । सर्वा- सामेकपत्नीनामेका चेत् पुत्रिणी भवेत्। सर्वाताम्तेन पुत्रेण प्राह पुचवतोमनुः'। एकपनौनामिति एक: पति- ·शद्धितत्त्वम् । •३८८ । र्यासामिति पत्र सपत्नौपुत्वस्य पुत्चत्वातिदेशात् तत्सत्त्वेऽपि स्त्रीणां सपिण्ड नं मैथिलैरुक्त तन्त्र ‘पुत्रेणैव तु कर्त्तव्य सपिण्डीकरणं स्त्रिया: पुरुषस्य पुनस्व न्ये भ्राटपुत्त्रादयो- ऽपि ये'। इति लघुहारौतवचने एवकारणातिदिष्ट पुत्रनिषे. धात्। अतएवोत्तराई घाटपुत्रोपादानं सङ्गच्छते । अन्यथा पुंसां तत्र पुत्रत्वातिदेशात् पुत्रत्वेनैव प्राप्तेः भ्राटपुत्रोपादानं व्यर्थ स्यात् । तमा तमाह मनुः । 'भ्रातृगणामकजातनामेकचेत् पुत्र- वान् भवेत्। सर्वे से तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरब्रवीत्' । एक- जातानामकपिटमाटजातानां तथाच वृहस्पतिः। 'योक- जाता वहवो भ्रातरः स्यः महोदरा:। एकस्यापि सुते जाते सर्वे ते पुविणो मताः'। एतन्यायमूलं तदिति चेन्न प्रादिपद- ग्राह्येषु । 'चाता वा भ्राटपुत्रो वा मपिण्ड: शिष्य एव वा । सहपिण्ड क्रियां कृत्वा कुर्यादभ्य दयं ततः'। इति लघुहारी- तोतेषु न्यायानुपपत्तेः । भ्राता वति वाशब्दात् तत् पूर्वेषां दौहित्रान्तानां तदपेक्षया प्रधानाधिकारिगणां समुच्चयः। अत- एव सपिण्डत्वेनैव धावत् पतयोधिकामिडो पृथगुपादानं प्राधान्य ज्ञापनार्थम्। पुत्रत्वाति दश फल न्तु पुवामनरक. निस्तारः। अतस्तत्सत्त्वे क्षेत्र जाधकरणच्च । तथाहि पन्नाम्रो नरकाद् यस्मात्त्रायते पितरं सुतः। मुग्नु मन्दर्शनेनापि तदुत्- पत्तौ यतेत सः'। इति मनुव चने पनामनरकवाणाय पवोत् पादनं विहितम् । तच्च फलं यद्यतिदिष्टपुत्राभ्यां भ्राटमपत्नी. जाभ्यां निष्यन्नं तदामिड़े इच्छाविरहात् तदुपायान्तरपुत्र- प्रतिनिधीभूतक्षेत्र जादे!पादानम्। पुत्रोत्पादनन्तु तदापि कायं पुत्र सत्त्वेऽपि पुत्रान्तर्रच्छाविधानेन तत्कर्तव्यता- प्रतीतेः। यथा मत्स्यपुराणम् । 'एष्टव्या वहवः पुत्रा यदाप्ये को गयां व्रजेत्। यजेत वाखमेधन नौलं वा वृषमुत्सृजेत्' ।

·शक्तिखम् । एवमेव कल्पतरूपारिजातशूलपाणिमहामहोपाध्यायरवाकर वाचस्पतिमियादयः। स्त्रीणामपि पुवात् पुवामनरक निस्तारणमाहतुः रक्षाकरे शवलिखिती। 'पात्मा पुत्र रति प्रोत: पितुर्मातुरनुग्रहात्। पुनाम्नस्त्रायते पुत्वस्तेनापि पुनः संन्तितः'। पूर्वोक्कलघुहारोतवचने पुत्रेणेति तत्सत्त्वमाव- विवक्षितम्। 'सपिण्डीकरणन्तासां पुत्राभावे न विद्यत' । इति मार्कण्डेयपुराणेकवाक्य त्वात्। 'यानि पञ्चदशाद्यानि पपुत्रस्येतराणि च । एकस्यैव तु दातव्यमपत्रायाच योषितः । इति छन्दोगपरिशिष्टेन अपुत्राया एवाद्यपञ्चदशश्राद्धैः प्रेतत्व- परिहारोकात्वाच्च एतत् पत्युरभावे द्रष्टव्यम्। 'पपुवायां मृतायान्तु पतिः कुर्थ्यात् सपिण्ड नम्। श्वश्रादिभिः स है. वास्या: मपिण्डीकरणं भवेत्' इति पेठोनसिवचनात्। ततश्च शिशौ पुत्रेऽन्ये नापि सपिण्डाते । एवं पतिसत्त्वेऽपि । एव मैथिलैग्वीवायाः मपिण्ड नं नास्तोत्यक्तम् । तदभावे पतिः 'भा- पिगडं पतिदद्यात्' इति शवचनात् । पति: कुर्यादपुवाया अपि क्वचित्' इति छन्दोगपरिशिष्ट- वचनम्। सपनोपत्रपर्यन्त सद्भावविषयम् । पत्यभावे सुषा 'श्व वादेव मुषा चैव' इति यमवचनात्। मानिध्यक्रमेण सपिण्डाः। शववचने। तदभाव सपिण्डक इति मैथिल. पाठात्। तदभावे मपिण्ड इति पूर्वोक्त गोतमवचने सामा- न्यतः श्रुतेश्च । तदभावे समानोद काः । सपिण्ड सन्तति- बैंत्यविशेषश्रुतेः। तदभावे मगोत्राः। समानोदकसन्ततिः रिति वक्ष्यमाणात्। श्राइविवेकऽप्येवम्। एषामभावे पिता.! 'दत्तानाशाप्यदत्तानां कन्यानां कुरुते पिता'। इत्युतत्वात् । सदभावे माता। "पुतो माता पिता वापि'। इत्यविशेष अतः। तदभावे यथाश्रमम्। दायभागोलोपकारतारतम्रन। न जायाया: - ·शस्तित्त्वम् । २८१ बलस्य 'मातुलो भागिनेयस्थ स्वसीयो मातुलस्य च। गुरोचव सख्युर्मातामहस्य च । एतेषाश्चैव भार्याभ्यः स्वसर्मातुः पितुस्तथा। पिण्डदानन्तु कर्तव्यमिति वेदविदां स्थितिः' इति शातातपवचनात्। भगिनीपुत्रभर्तभागिनेयमाढपुष. जामाटभत्तु मातुलभर्तृ शिष्याः पत्यपेक्षया पौवादिवत् पिण्ड- दानतारतम्येन क्रमेणाधिकारिणः । तथाहि तत्पिण्डतत्त्व- देयतत्पिवादिपिण्डवयदाटत्वात् भगिनीपुत्रः। तदभावे भक्त भागिनेयः। पुनातुदुर्बलत्वेन तत् स्थानपातिनोरपि बला. न्याय्यत्वेन तद्भर्तृ देय पुरुषत्रपिण्ड तत्भपिण्ड. दत्वात्। तदभावे भाटपुत्रः । तत्पिण्ड तत्पुत्रदेयतत्. पित्रादिपिण्डहयदत्वात्। तदभावे जामाता। 'मारवसा मातुलानी पिटव्यस्त्री पिळवसा। खथः पूर्वनपनी च मातुल्या: प्रकीर्तिताः'। इति वृहस्पतिवचनेन माष्वना- दौनां मातुल्यत्वाभिधानात्। खस्रीयाद्यैः सह जामातुः पुत्र तुल्यत्वप्रतीतः। प्रतएव तेषां धनभागित्वमाह बह- स्पतिः। 'यदासामौरसो न स्यात् सुतो दौहित्र एव वा । तत्सुतो वा धनं तासां स्वस्रीयाद्या: समान युः' । ग्राहित्वेनापि पिण्डदारत्वमाह मनुः। 'गोत्र कथानुगः पिण्डः' इति। तदभावे भर्तृ मातुलभत्तृ शिष्याः क्रमेणाधि- कारिणः। शातातपौयपाठक्रमानुरोधात्। प्रातिखिका. नामभावे पिटवंशमातृवंशो। 'पिटमाटमपिण्डेय समान. सलिलैप' इति ब्रद्धपुराणेऽविशेषश्रुतेः । तयोरभावेऽसम्बन्धी हिजोत्तमः। पूर्वोतशतवचने हिजोत्तम इति गौड़ीयपाठात् । मंघातान्तर्गतेपौति पविशेषश्रुतेः। विधाक्रियाकतत्व- माह विष्णुपुराणम्। 'पुत्रः पौत्रः प्रपौवो वा तहहा चाट- सन्ततिः। सपिण्डसन्ततिर्वापि कियाहा भूप नाथते। धन- ·२८२ शदितत्त्वम्। एषामभावे सर्वेषां समानोदकसन्ततिः । माढपक्षस्य पिण्डेन सम्बन्धा ये जलेन वा। कुल इयेऽपि चोत्सन्ने स्त्रीभिः कार्या क्रिया नृप। संघातान्तगतैर्वापि काया प्रेतस्य सक्रिया। उत्सवबन्धु ऋथाहा कारयेदवनीपतिः। पूर्वाः क्रिया मध्यमाश्च तथा चैवात्तरा: क्रियाः। त्रिप्रकाराः क्रिया ोता. स्तासां भेदान् शृणुष्व मे। आदाहवायायुधादिस्पर्शान्ताव या: क्रिया: । ताः पूर्वा मध्यमा मासिमास्य कोद्दिष्ट संचिताः । प्रते पिरत्वमापत्र सपिण्डीकरणादनु। क्रियन्ते याः क्रिया पित्त्रयाः प्रोच्यन्ते ताबृपोत्तराः। पिटमाटमपिण्डैच समान. मलिलैप। संघातान्तगतैर्वापि राना वा धनहारिणा। पूर्वक्रियास्तु कर्तव्याः पत्राोरेव चोत्तगः। दौहिर्वा नर. श्रेष्ठ काव्यास्तत्तनवैस्तथा। मृतानि तु कर्तव्याः स्त्रोणा- मप्य त्तराः क्रियाः। प्रतिसंवत्मरं राजन् एकोद्दिष्टं विधा. विधानतः'। श्रादाहेति दाहावधेरशोचान्तविहितवा-यु. धादिम्पाद्यन्ताम्ताः पूर्वा मासिमासीत्येकादशाहादि मपि- राडनान्तप्रक्रियापलक्षणम् । सपिण्ड नात्तरा: पार्वणादि- क्रिया उत्तरा:। अत्र पुत्रादिसपिण्डादयः पूर्वाः क्रिया अवश्यं कुर्यः। मध्यमक्रियायामनियमः । उत्तरक्रियायां पुनादयो भ्राट सन्ततिपर्यन्तानियताः। श्राइविवे केऽप्येवम् । दौहित्रेति वाशब्दः समुच्चयार्थः तेन दोहिताऽप्य त्तरक्रियायां नियताधिकारौ। उत्तमैदौहित्रतनयैरिति पत्रिकापुत्रविषय. मिति कल्पतरुः । कत्तु प्रकरणात् स्त्रोणामिति वा कर्तरि कत्य इति कर्तरि षष्ठी। उत्तरक्रियायां प्रतिसंवत्सरमेको. द्दिष्टविधाननियमात् । न पार्वण दिशाहादी स्त्रीणामधि. कारः। मार्कण्डेयपुराणम् । 'सर्वाभावे स्त्रियः कुर्युः खभत्तृ णाममन्त्र कम्। तदभावे च नृपतिः कारयेत् खकुट:

·शहितत्त्वम् । २८३ म्बवत्। सोणामप्य वमेवैतदेकोद्दिष्टमुदाहृतम्। मताहनि यथान्यायं नृणां यहदिहोदितम्'। स्त्रियोऽत्रासवर्णोढ़ाऽप- रिणीता वेति श्राइविवेकः। मवर्णोदाया: पत्रपौवपर्यन्ता- भाव एव विधानात्। स्त्रोणामिति तु संप्रदानपरम् । एव. मैवामन्त्रकमिति श्रावविवेकः । पव स्त्रिय इत्यस्यामवयों- हापरिषौतापरत्वव्याख्यानात् । स्त्रीणां मन्त्रनिषेधोऽपि तत् संप्रदानकथाम एवावगम्यते। न तु स्त्रीमावसंप्रदानके। एतच्च विप्रेतरपरं तस्थ होनवर्षवाहनिषेधात्। कल्पतरी तुषोणामपि एवमिति यादृशेन सम्बन्धेन पिव्यत्वादिना पुरुषाणामेकादशाहादियाई तादृशेनैव सम्बन्धेन स्त्रीणामेतत् कर्तव्यमिति। एतद्याख्याने स्त्रीसम्प्रटानकधारे सुतरां मन्त्राः पाव्याः । याज्ञवल्कानापि समम्बकमेकोद्दिष्टं मपिगहनचोडा एतत् सपिण्डोकरणमेकोद्दिष्टं स्त्रिया प्रपि इत्यनेन स्त्रीया अपि तथैवेत्युताम्। 'मातुः सपिण्डीकरण पितामधा महोदितम् । यथोवेनैव कल्पेन पुत्रिकायान चेत् सतः'। इति छन्दोगपरिशि. टेनापि यथोक्रनैव कल्पनेत्यनन मन्वादिकमतिदिष्टम् । धव- हारोऽपि तथेति। तदयं संक्षेपः । ज्येष्ठ पुत्र कनिष्ठपुत्रपौवप्रपौत्र पपुव- पनीकर्मासमर्थपुवयुक्त पत्रो-कन्या वाग्दत्तादत कन्यादौषित कनिष्ठसहोदरज्य सहोदर-कनिष्ठवैमावेयच्च ष्ठवैमाबेयनि- सहोदरपुष ज्येष्ठमोदरपुष कनिष्ठवैमावेयपुवच्या वैवानेय-पुत्रपितमापुत्रवधूपौवीदत्तापोतीपौत्रवधू-प्रपोजी-र चाप्रपोबौपितामह पितामही पिटव्यादिपिण्डसमानो. दकसगोवमातामहमातुलभागिनेय मारपक्षसपिण्डतबसमा- नोदक पसवर्णाभार्या पपरिणौतालीमशरजामाबपिता- महोबादशिणविंगाचार्यमिपिनमिष एकग्रामवासोपतो.

·३८४ शधितत्त्वम् । तवेतनसजातीया: पष्टचत्वारिंशत्प्रकाराः क्रमेणाधिकारिणः । स्त्रियास्तु ज्येष्ठ पत्र कनिष्ठ पुत्रपौत्रप्रपौत्रकन्यावागदत्तादत्ता- दौहिवमपत्रीपत्रपतिस्त्रषासपिण्ड समानोदकसगोव-पिटमाट- भगिनीपुबभत्तु भागिनेय भ्राटपुवजामाटभर्तु मातुलभत्त- शिथपिटममानोदपियंभ्याः माममानोदकामाढवंश्या. हिजोत्तमावतुविशतिप्रकाराण्यपि इति यत तु कतिचित् बाहानि कृत्वा कचिन्मतस्तदवशिष्टानि प्रेतबाहानि तदन- तराधिकारिणा कार्याणि न तु सर्वाणि 'सपिण्डीकरणा- तानि यानि श्राहानि षोड़श। पृथङ्नैव सुताः कुर्य्यः पृथग- द्रव्या पपि वचित्' इत्युक्तात्वात् यत्त, प्राचिन्तामणी 'एकोद्दिष्ट न्तु कर्तव्यं पाकेनैव सदा स्वयम्। प्रभाव पाक पात्राणां तदहः समुपोषणम्' इति लघुहारोतवचनात् । पाक- पावाभाव: पाकमाम ग्राभावोपलक्षकः। तदापि नामबाई किन्तपोषणमेव श्रावस्थानीयमित्यर्थः । स्वमित्यभिधानाद- पाटवादिनापि नान्यद्वारा कारयितव्यम् । अतएव उपवासेनैव बारस्थानीयेन तदकरताप्रायश्चित्त नैव कृतकृत्यतया श्राद. विघ्न प्रति वचनादपि नैकादश्यामनुष्ठाममिति तब षोड़श- यासाधिकारिणां कदाचित्तधात्वे । 'यस्यैतानि न दीयन्ते प्रेतबाहानि षोड़श। पिशाचत्व ध्रुवं तस्य दत्तवाडयतै- रपि'। इति यमवचनेन षोड़शवाहाभावे प्रेतत्वपरीहारो न स्यात्। तस्माटुपवामो न हार्थः किन्तु तदानीन्तना- करणप्रायश्चित्तार्थः । यथा खकालाकृतसंस्कार प्रायवित छत्वा कालान्तरे तत्करणम्। तथावापि तहिने उपवासं छत्वा एकादश्यां पाई कर्तव्यमिति । एकोद्दिष्टं नान्यद्वारा कार्यमित्यवापि गोत्रतरत्वेनेति विशेषणीयम्। 'न कदा. चित् सगोवाय या कार्यमगोवजैः' इति प्रेतबारे ब्रह्मा.

·शदितत्त्वम् । ३८५ पुराणात्। पत्र हि नागोत्रजस्य साक्षात् कर्तृत्व निषि- ध्यते। स्वगोत्रायेत्यत सम्बन्धापत्तेः। तस्मात् अगोवर्हार- भूतैः सगोत्राय श्राद्धं न कार्यमित्यस्यार्थः । तथाच पर्य्यदास- पक्षे सगोत्रजहारा कर्तव्यमिति सुव्यक्तमेव प्रसज्यपक्षे तु पगोत्रजविशेषणवरमात् सगोत्रजलाभ: प्रेतवावधर्मग्राहि- त्वात्। सांवत्सरिकमपि तथेति श्राइविवेकः । कल्पतरवा. करयोस्तु सगोत्राति पठितम् । खम् प्रात्मीयं गोत्रं यस्य स खगोत्रः विद्यमानगोत्र इत्यर्थः । तस्मै श्राद्ध कर्तव्यं तस्य गोवे विद्यमाने अन्यगोत्रेण संघातान्तर्गतेन राजा वा श्राई न कर्तव्यमिति व्याख्यातच्च एतन्मतेऽप्यूढ़हिवादीनां असपिण्ड त्वेऽपि न निषेधः । वस्तुतस्तु तत्पाठेऽपि कर्मधारया- पेक्षया बहुब्रौहेर्जघन्यत्वात् स्वम् प्रात्मीयञ्च तत् गोवञ्चेति तस्मै पन्य गोत्रद्वारा श्राइं न कार्यमित्यर्थः। अत्र गोवं कूलं 'सन्ततिर्गोत्रजननकुलान्य भिजनान्वयौ' इत्यमरकोषात् ततो लघुहारोतवचने स्वयं पदं स्वगोत्रपरम् । अन्यथा ब्रह्म- पुगणे अगोत्रजपदवैयांपत्त: । न च पाकस्याङ्गत्वेन प्रधान- तिथिकर्त्तव्यतानियम इति वाच्यम् । 'व्रतोपवासनियमे घटि- कैका यदा भवेत् । सा तिथिः सकला या पित्र) चाप- राहिको' इति देवलवधनेन सुहर्तमावलामेऽपि कर्त्तव्यतोप- देशात् तदानीं पाके तदसम्भवात्। एवं उदीच्याङ्गशेष- भोजनेऽपि न तबियम इति। पाके सपिण्डाधिकारमाह देवलः । तथैवामन्त्रितो दाता प्रात: खातः सहाम्बरः। पार- मेत नवैः पावरन्वारम्भं सबान्धवाः' । पथ सपिण्डादिविधारः। मध्यपुराणे। 'लेपभाजयतु- विाः पिवायाः पिण्डभागिनः । पिण्डदः सप्तमस्तेषा मापिण्य साप्तपौवषम्। नन्वेवं भावादिभिः सह पिक- ·Ren शक्तित्वम् । K तोपभोक्तत्वासम्भवात् कथं मपिण्डत्वमिति चेदुच्यते। तेषा. मपि पिण्ड लेपयोः सम्बन्धोऽस्ति तथाच बौधायनः । 'प्रपिता- महः पितामहः पिता स्वयं मोदयघातरः सवर्णायाः पुत्रः पोवः प्रपौत्रो वा एतानविभक्तदायादान् सपिण्डामाचक्षते । विभदायादान् सकुल्यानाचक्षते सत्वङ्ग जेषु तहामी अर्थो भवति' इति अस्यार्थः पित्रादिपिण्डवयेषु सपिडनेन भोक्तृत्वात्। पुत्रादिभिस्त्रिभिस्तत्पिण्डदानात्। यश जौवन् यस पिण्डदाता स मृत: सन् सपिण्डनेन तत्पिण्डभोत्रा एवं सति मध्यस्थितः पुरुषः पूर्वेषां जीवन् पिण्ड दाता मृतः सन् तपिण्ड भोलाऽपरेषां जीवतां पिगडसम्प्रदानभूत पासीत्। मृतच तैः सह दौहिवादिदेयपिण्डभोक्ता अतो येषामयं पिण्डदाता ये चास्य पिण्डभोकारस्तेऽविभक्त पिण्ड- रूपं दायमश्रन्तीति अविमतदायादाः सपिण्डा इति। इदन सपिण्डत्वं सकुल्यत्वस दायग्रह ग्रहणार्थम् प्रशौचाद्यर्थन्तु पिण्ड- पभुजामपि 'लेषभाजयतुर्थायाः पित्रायाः पिगडभामिनः । इति प्रागुतमल्यपुराणात्। वक्ष्यमाणकूर्मपुराणशलिखित- वचनाच। पिछले व्या परस्परं भोक्तृत्वं तथा लेपे तुस- न्यायात्। हारलतायां कूर्मपुराणम्। 'सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते। समानोदकभावस्तु जन्मनाम्रोरवेदने । पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः। नेपभाजपतर्यायः मापिण्डा साप्तपौरुषम्'। लेपभागिभ्यस्तूई यावजअनान्नो- रवदनं यावदमुकनानोऽथात् पूर्वपुरुषादयं जात इति विशेषः प्रयमसन कुले जात इति सामान्यतो वा पर्यते तावसमा. मोदकत्वमिति हारसता। प्रव परवचनेनैव सापिण्डासिौ पूर्ववचनपूर्वा जोरपिटकवादिना अधिकपुरुषेषु पिण्ड- बीपसम्बपि सपिण्डतानिहस्तिनापनाय। सर्वदेषीया.

·शुद्धितत्त्वम् । २९० चारोऽपि तथा। यथा थाहविवेकेऽपि पार्वण श्राहानन्तरं नित्ववाडे विकल्प उक्त: । मार्कण्डेयपुराणम्। 'मित्य क्रियां पितृणान्तु केचिदिच्छन्ति सत्तमाः । न पितृणान्तथैवान्ये शेषं पूर्ववदाचरेत्' । अत्र पूर्वाात् पितॄणां प्राप्तौ न पितृणा- मित्यत्र पुन: पितृणां ग्रहणं सनकादीनामन्त्रोत्सर्गाभ्यनु- ज्ञानार्थमिति फलान्तरमुक्तं हरिशर्मणापि अन्याथं पुनर्वचन. मिति लिखितम् । अथ यः खलु पिण्डान् दत्त्वैव मृतः पर- तश्चाप्राप्तपिटभावः स कथं सपिण्डः । एकपिण्डदाटत्व- भोतृत्वलक्षणसम्बन्धाभावादिति चेत् तदयोग्यतयेति बुमः । योग्यताप्रयोजकञ्च सामान्य शास्त्रविषयत्वम्। ततश्चात्यति- हडप्रपितामहावधिकाधस्तनानां पमाां पुमां प्रत्येकापेक्षया मप्तानामेकगावागां स्वावधिपरतनानां सप्तानाञ्च सापिण्डा पिण्ड लेपयोटलभात त्वाम्ब न्धादिति स्त्रोणान्तु भर्तमापि- राहान सापिण्डपम् । प्रत्तानां भर्तसापिण्ड्यमिति वचनात् । नन्वेवं कन्याया: कयं सपिगड तति चेत् श्रादिपुराणवच- जात् पुरुषं मापिण्यम् । यथा 'मपिण्डता तु कन्यानां सवर्णानां विपीरूषो' । अत्र कन्यानामनढ़ानां अप्रत्तानां त्रि- पौरुषमिति वशिष्ठवचनात् । तन आत्मपञ्चमै वृद्धप्रपितामहे मापिण्ड निवर्तते इति प्रतिपादितम् । प्रपितामहमात्रा तत् सन्ततिभिः मह मापिण्डयाभावात् कन्यामरणजननयोस्तेषां मपिण्डाशोचं नास्ति किन्तु समानो- टकनिमित्तमवाशोचमिति एवं तेषामपि जननमरण यो: कन्यानामिति शूलपाणिमहामहोपाध्यायाः। यत्तु कूर्म- पुराणम् । 'अप्रत्तानां तथा स्त्रीणां मापिण्डं सातपौरुषम् । प्रत्तानां भर्तमापिण्ड्य प्राह देवः पितामहः'। इति रत्नाकर- उत्तम्। तहिवाहे पिपक्षविषयम् । यथा विष्णुपुराणं ३४-क प्रतण्व कन्याया: ।

·३८९ सुष्तिस्वम्। 'सप्तमी पिपक्षाच मारपक्षाच पञ्चमीम्। उहहेत हिजो भायां न्यायेन विधिना नृप'। सप्तमी पञ्चमी हित्वेति शेषः । भर्तसापिण्डयमित्यत्र साप्तपौरुषमित्यनुषज्यते। तेन भर्त- ममानसापिण्डामित्यर्थः । शङ्खलिखिती। 'सपिण्डता तु सर्वेषां गोवत: साप्तपौरुषो। पिण्डचोदवादानच शौचा- शोचं तदानुगम्'। गोत्रत: गोवैक्ये तेन मातामहकुले कदाचित् षट्पुरुषपर्यन्तं पिण्ड सम्बन्धेऽपि न सपिण्डता। तान् सप्तपुरुषान् आसमन्तात् कारेण पिण्डादिकमनुगच्छ- तौति तदानुगम्। एतेन सपिण्ड ता एकशरीरावयवान्वयेन भवति तथाहि पितुः शरीरावयवान्वयेन पित्रा सह एवं पितामहादिभिरपि पिटद्दारेण तच्छरीरावयवान्वयात् । एवं माटशरीरावयवान्वयेन मावादिभिरिति। एवं पत्या सह पत्नया एकशरीरारम्भकतया सापिण्डयम् । तथाच गर्भोप- निदि 'एतत् पाट कोषिकं शरीरं वीणि पित: नौणि माटत: अस्थि स्नायुमज्जानः पिटतः त्वमा सरुधिराणि माट. तश्चेति' तत्र तत्रावयवान्वधप्रतिपादनात् निर्वाप्य पिण्डान्वये तु सापिगडेर भ्राटपिटव्यादिनापिण्डा न स्यात्। अति- प्रसङ्गम्तु सप्तान्यतमलेन प्रयोगोपाधिना निरसनीयः। यो मातामहादीनामपि मरणे सपिण्ड त्वेन दशाहाशीचं प्रापोति म्यादेतत् यदि मातामहादीनां मरणे विरात्रं स्यादशौचकम् इत्यादि विशेषवरनं न स्यात्। यत्न तु विशेषवचनं नास्ति सत्र दशाहमिति मिताक्षरारत्नाकरादिमतमपास्त लेपभाज इत्यादि वाचनिकेऽथै सापिण्डेय एकशरीरावयवान्वयरूपस्व- कपोलरचितार्थानवकाशात् निर्वाप्य पिण्डसम्बन्धेन भ्रावा. शेनां सापिण्डास्य मलपुराणबौधायनाभ्यां पूर्वमुक्तत्वात कामधेनुहारलताकल्पतरूपारिजातकारादिभिस्त वैव व्याख्या- ·शहितत्वम् । ३२८ तत्वाच। रेत:शोणितपरिणामरूपत्वादपत्यशरीरस्य भवतु वा तथा पत्या सह पनया एकारीरामकतया प्रत्यक्षबाधितत्वात कथं सापिण्डा मातामहादौनां विशेषवचनाभावात् सपिण्ड- खेन दशाहाद्यशौचप्रसाच मातामहादी सापिण्डास लोकविरुद्धत्वाच्च भवतु वा तथा शरीरहारा सापिण्डा तथापि वचनात् यथासप्तान्तर्गतत्वं तन्वं तथा मोवत: सात- पौरुषीति वचनात् गोकमपि प्रागुतवचनात् कन्याया- स्त्रिपौरुषम् ऊढ़ायाश्च भसपिण्ड नेन सापिण्डयमिति चेत् तदेततेऽपि व्यवस्थायां न क्षतिरिति अतएव सुमन्तुवच- नाभिहितं यद्दशमपुरुषपर्यन्तमशौचं तत्मप्तमपुरुषाभ्यन्तरा- शौचान्यूनं त्रिरात्र' यथा ब्राह्मणानामेकपिण्ड स्वधानामादश- माइर्मविच्छित्तिर्भवति पासप्तमात् ऋक्थविच्छित्तिर्भवति भारतीयात् स्वधाविच्छित्तिभवति अन्यथा पिण्डाशौचक्रिया- छुच्छेदात् ब्रह्महत्यातुल्यो भवतीत्यस्यार्थः पिण्ड वधा येषां ते तथा यथैकोद्दिष्टस्य पिण्डे तु अनुशब्दो न युज्यते इत्यत्रानुशब्देनानुशब्दयुक्तमन्त्रो लक्ष्यते अनुयुक्त- मन्त्र स्तु ये चात्रत्वा मनुयांश्च त्वमनु तस्मै ते स्वधा पति तथा पिण्ड खधाशब्देन पिण्ड सम्बन्धिखधाशष्दयुक्तमन्त्र करणकदेय- जलं लक्षितम्। तथाच ऊजें वहन्तौरमृत कृत' पयःकौलालं परिसुत स्वधास्थ तर्पयत मे पितॄन् इत्यनेन पिण्डान् सिञ्चे- दित्युक्तम्। ततश्च एकपिण्ड स्वधानां समानोदकानामित्यर्थः भतएव मनुः । 'जन्मन्ये कोदकानान्तु चिरावात् रहिरियो । विष्णुपुराणं 'माटपक्षस्य पिण्डेन सम्बन्धा ये जलेन वा। मातृ पक्षस्य मातामहपक्षस्य पिण्डे न सम्बन्धाः जलेन सम्बन्धाः समानोदका इति' थाहविवेकेऽपि व्याख्यातम्। 'असम्बन्धा भवेद या तु पिण्डे नबोदकेन वा' इति विवाहेऽप्य कम् प्रव । एकासमाना- ·शहितत्वम् । पुत्रिकायाः पार्वणे पिगडोदकयोः सम्बन्धात् कन्यामावेऽपि तदयोग्यतायाः सत्त्वात्। कन्यापिण्डोदकसम्बन्धोचते एतदनु- सारादपि तस्याः सपिण्डता बोहव्या तम्मादेकपिण्डखधाना. मित्यनेन समानोदकभावः समाख्यातः न तु दशमपर्यन्तं पित्रादिजीवनादिना मापिण्डासम्बन्धेऽपि सापिण्ड्य विहितं प्रागुक्तयुक्त: स्वधेयस्य तटनुपयुक्तत्वेन वैयर्थ्यांपत्तेः। अपुत्र- धनाधिकारस्तु मन्त्रिहिततराभावे मप्तमपुरुषपर्यन्त मृतपितृ- कस्य स्वधोपलक्षितश्राहाधिकार: पुरुषत्रयपर्यन्तमिति अब खधाशब्दो मन्त्रपरः पितृपक्षपरोऽपि। तथाच गुण विष्णुता श्रुतिः ‘स्वधा वै पितृणाममिति' । दशमपुरुषपर्यन्तं समानो- दकत्वेऽपि न त्रिरात्रं किन्तु पक्षिण्यादि तथाहि उदकक्रिया- मधिकृत्य पारस्करः। 'सर्व जातयो भावयन्ति। आसप्तमा. द्देशमाहा समानग्रामवासेन यावत् मम्बन्धमनुस्मरेयुर्वा' इति भावयन्ति निष्पादयन्ति अत्र यावत् सम्बन्धमनुस्मरेयुः रैककुलजातावयमिति स्मरण भवतीत्यनेनेव मर्वेषामुदकटाने प्राप्ते यदा मप्तमाद्दशमाटुक्तं तत्मविकर्ष तारतम्ये नागौचभेदे- ऽप्य दककर्म ममानामिति । अशीच भेदस्तु मप्तमपरुषपर्यन्तं सपिण्डत्वाद्दशाहः । ततश्च दशमपुरुषपर्यन्तं नाहः । तथाच विष्णुबहस्पती। 'दशाहेन सपिण्डास्तु शुष्यन्ति मृतसूतके। विरात्रेण सकुल्यास्तु स्नात्वा शुष्यन्ति गोत्रजाः' । चतुर्दशपुरुषपर्यन्त पक्षिणी ततश्च जन्मनामस्मृतिपर्यन्त- मेकाहः । मिताक्षराविवादचिन्तामण्योहहन्मनुः । 'सपिण्डता तु पुरुष मप्तमे विनिवर्तते। समानोदकभावस्तु निवर्तता चतुर्दशात्। जन्मनामस्मृतर के तत्परं गोत्रमुच्यते' । अत्र समानोदकत्वे हिविधे पूर्वत्र गोतमः पक्षिणीमसपिण्ड परन हारीतः। 'मातामहे विरात्रं स्यादेकाहस्वसपिण्ड के' ततः तथाच ·भुद्धितत्त्वम् । ४०१ इति। अत्रैव गोत्रजानामहःस्मृतमिति जावालवचनं ततः परं सर्वथा समानोदकतानिवृत्तः। सानमात्रमिति खात्वा शुद्यन्ति गोत्रजा इति वृहस्पत्युक्तत्वादिति। अथ अशौचसंक्षेपः। जननाशौचमध्ये जननाशौचान्तर- पाते पूर्वाशौचकालेन शुद्धिः। पूर्णाशौचान्तदिने पूर्णाशी- चान्तरपाते अन्तिमदिनोत्तरदिनहयेन शुद्धिः । अन्तिम- दिवसोत्तरप्रभाते सूर्योदयात् पूर्व तत्याते सूर्योदयावधि दिनत्रयेण शुद्धिः। एवं मरणाशीचेऽपि वड़ितदिनयत्रया- भ्यन्तरे अशौचान्तरपाते पूर्वेणैव शधिः। अशौचत्रितयान्त- कत्यमेकदैव। तत् द्वितीयदिनकल्यं तत्परदिने पत्र दशम- दिनतत्प्रभातयोः पितृमातृभत्तु मरण तु न दिनयत्रयाच्छुद्धिः किन्तु स्वाबध्येव मम्पर्णाशौचमिति जातिजननाशौचमध्ये स्वपुत्रजनने पूर्वाई पूर्वेण पराई परेण शुद्धिः। एवं ज्ञाति- मरणमध्ये पिटमाटभमरणे पूर्वाई पूर्वाशौचकालेन पराई पराशौचकालेन शुद्धिः। स्वपत्रजननाशौचान्तिमदिनतत्प्रभा. तयोातिजनने पिटमाटभत्त मरणाशौचान्तिमदिनतत्प्रभा- लयोनातिमरणेऽपि न दिनयत्रयद्धिः। स्वपुत्चयोऽस्तु तथा जनने मातापित्रोस्तु परम्परं तथा मरणे च हिनइयत्रय- अधिः। जननाशोचयोस्तु मन्निपाते पूर्वजातो यदाशौचा- भ्यन्तरे मृतस्तदा मपिण्डानां मद्यःगोचेन पूर्वाशौचस्य नाश: नन्बाशादेव परजातमापिटव्यतिरिक्तानां परजननाशोचस्य निवृत्तिः। परजातमरणे तु न तथा तस्य पूर्व जननावधि- स्थायित्वादिति गुरुचरगा:। एवं हितीय जातपित्रोऽस्तु पूर्वाईजातमरण पूर्वाशौचकालावधि अङ्गास्मृश्यत्वयुक्तमशीचं पराईजातमरणे तु स्वावधि जननाशोचमङ्गास्पृश्यत्वयुक्ता- मिति औत्सर्गिकसमसंख्यदिवसीय जननमरणाशौचयोः ·४०२ शुद्धितत्वम् । शुद्धिः । तथा कन्या- सन्निपाते मरणाशौचकालेन तदन्यकालयोस्तु दीर्घकालाशोचकालेन शुद्धिः। ततश्च पुचवत्या विंशतिरात्रा- शौचान्तदिने पत्यु मरण वहुकालोनाशौच कालेन शुद्धिः । तथा सति सपिण्ड हयजननजातहादशाहान्तदिने पिटमाट- भर्तु मरणेऽपि बहुकालौनाशौच कालेन शुद्धिः । एकाहमरण- इये यावदशौच सर्वगोत्रास्पृश्यत्वम् एवं समानोदकमरणे- ऽङ्गास्पृश्यत्वमेकरात्रं विद्युदादिमरणेऽपि तथा। तेनैतचिरानं गुरु विदेशमरण विरात्रं लघु साननवाङ्गास्मृश्यत्वनिवृत्तेः । ततचोभयोः सन्निपाते गुरुणैव शुद्धिः । एवं विदेशमृतनाति- त्रिरात्राहिदेशस्थ मृतपिटमाटभत्त त्रिरात्रं गुरु संपूर्णाशोचे तु अशक्तानामपि यावदशोचम् अक्षारलवणाशित्वदर्शनात् । अत्रापि तावत कालं तथामिहत्वात्तत्रापि गुरुणैव शुद्धिः तुल्य त्रिरात्रयोस्तु मनिपात पर्वणव शुद्धिः । पत्च यमजोत्पत्ती मातुमामन शुद्धिः । तयोरशोचमध्ये मातु: कन्यामरण सद्यःडिन पत्रमरणात् अन्येषान्तु प्रथम जातमरणात् शद्धिः । परजातमरणात् एवमन्यद्भाव्यं मुधोभिरित्यशोचमङ्गमः । अथ विदेश स्थाशीचम्। अशीच कालाभ्यन्तर विदेशस्था. शौच श्रवण शेषाहै: शुद्धिः । अशोचकालोत्तर श्रवण जननाशोचं नास्तं व पत्र जनने त मचेल स्नानात् शुद्धिः । मरणाशोचे तु वर्षाभ्यन्तर श्रवण बाहेण शुहिः । स्नानादङ्गास्मृश्यत्वनितिः। वर्षातर यवणे स्नानन शुद्धिः । सपिण्डानां पत्रादोनान्तु मापिट भत्तु मरण तु वर्षात्तरमेका. हेन शद्धिः हितोयवर्षे श्रवण सद्यः संपूर्णाशौचातिक्रमे नहा- शौचं न बालाद्यशौचातिकमे खण्डाशीचातिक्रमऽपि । इति विदेश स्थाशौचम् । तु ज्ञाति- मचेल.

·शुचितत्त्वम् । ४०३ अथ मर्भासाबाशौचम्। गर्भस्रावे तु स्त्रीणामेव षण्मा- षाभ्यन्तरेऽशौचं तच्च लौकिके कर्मणि माससमसंख्यदिन. व्यापकं हितोयमासावधिमाससमसंख्य दिनाधिकैकदिनात् परं ब्राह्मण्या वैदिककर्माधिकारः क्षत्रियाया दिनहयात् वैश्याया दिनत्रयात् शूद्रायास्तु षष्ठदिनादिति हारलताप्रभृतयः । सप्तमाष्टममासीयगर्भपतने स्त्रीणां संपूर्णाशौचं निर्गुणमपिण्डा- नामहोरात्रं यष्टीचरणसपिण्डानां विरावं तत्र जातस्य तहिन एव मरण नेयं द्वितीयदिनादौ तु मरणे नवमादिमास- जातबालकवत् । इति गर्भस्रावाशीचम् । अथ स्त्राशौचम्। कन्यायाः जन्म प्रभृतिदिवाभ्यन्तर- मरणे सद्यःशौचं तदुपरि वाग्दानपर्यन्तमकाहः। वाग्दानी- त्तरविवाहपर्यन्तं भर्तृ कुले पिटकुले च विरात्रम् । विवाहो त्तरन्तु भर्तकुल एव संपूर्गाशोचम् । मादरचातुस्त कन्याया आदन्त जन्ममरगी मद्य:गौचम् । आचूड़ाद करात्र कम् आप्र- दानाति राव स्यादिति विशेषः दत्तकन्याया: पिटराई प्रमवमरणयो: पित्रोः शयनादिसंसगशून्यऽपि त्रिरात्र तथाविध- बन्धुवर्गाणामकरानम्। अथ वालाद्य शौचम्। नवमादिमामजात बालकस्याशीच. कालाभ्यन्तरमरा मातापित्रोरस्पृश्यत्वयुक्तं तदव जनना. शौचं ज्ञातीनान्त्वशोचं नास्ति नवमा दिमाममृतजातयोस्तु कन्यापुत्रयोः पित्रादिपिण्डानां जननाशौचम्। तच्च ब्राह्म- णानां दशाह शूद्राणां मामम्। पुत्रजन्मनि मुखदर्शनात् पूर्व सचेलनानं कृत्वा पुत्रजन्म मुख दर्शननिमित्तहिवाई कृत्वा अशतो तदकत्वा ब्राह्मणेभ्यश यथाशक्ति दत्त्वा बालकाय काञ्चनं दत्त्वा मुखं पश्येत् । ततः पुन: मचेलखानम् । अन्याशौचमध्येऽपि जातकर्मषष्ठीपूजे कर्तव्ये। पुत्रजन्म- ·४.४ पुत्रजनने शुचितवम् । मिमित्तकं हडियाई नाडीच्छेदात् पूर्वम् प्रशौचान्ते वा कर्तव्यं नानादिप्रमाणमशौचसझरे द्रष्टव्यम् । पुत्रकन्याजनने स्त्रीणां दशाहन लौकिककर्माधिकारः। वैदिककर्माधिकारी विंशतिरात्रोत्तर नानात्। कन्याजनने तु मासोत्तरस्नानात् ब्राह्मण्या: शूद्रयास्तुभयन्त्र व मासोबर- मानात् शुद्धिः। एतत् सर्व पुत्रकम्ययोविद्यमानत्वे बोध्यम् । जननाशौचकालोत्तरं षण्मासाभ्यन्तरम रमर्जातदन्तमरणे पित्रोरे- काहः। एवं निर्गुण सोदरस्य सपिण्डानान्तु सद्यः । षण्मा- साभ्यन्तरेऽपि जातदन्तस्य मरणे पित्रोस्वाहः सपिण्डानामे- काह: षण्मासोपरि हिवर्षपर्यन्तं पित्रोस्वाहः । मपिण्डा. नामकतचड़े एकाहः कृतचड़े ग्रहः। हिवर्षोपरि सर्वेषा. मनुपनौतस्य मरणे मासत्रयाधि कषड्वषं यावत् ब्राहः । पञ्चवर्षोपनीतस्य तदानीमपि दशाहः। मासत्रयाधिकषड्- वर्षापरि सर्वेषां दशाहः । शूद्रस्य षण्मासाभ्यन्तरेऽनुत्पन्न- दन्तस्य विरात्रम् उत्पन्नदन्तस्य पञ्चाहः । षण्मामोपरि हिवर्षाभ्यन्तरे पञ्चाहः । अत्रापि कृतचूड़स्य हादशाहः । हिवर्षोपरि षड्वर्षाभ्यन्तरे हादशाहः। अवापि दैवात् कृतोहाहेऽपि मामो व्यवहियते। पड् वर्षोपरि मास: । अत्र मामवर्षपरिगणना सावनेन। 'सूतकादिपरिच्छेदो दिनमासाब्दपास्तथा । मध्यमग्रहमुक्तिश्च सावनेन प्रकीर्तिता' इति सूर्य सिद्धान्तात् इति बालाद्यशोचम् । अथ सपिण्डाद्यशौच जनने मरणे च सप्तमपुरुषपर्यन्तं विप्रस्य दशाहः शूद्रस्य मास: दशमपुरुषपर्यन्तं सर्वस्य लाहः। चतुर्दशपुरुषपर्यन्तं पक्षिणी जम्मनामस्मृतिपर्यन्त- मेकाहः। अतःपरं 'सगोत्रे स्नानमात्रम् शौच प्रति कन्यायास्त्रिपुरुषं सापिण्डाम् ।

·शुचितत्त्वम् । पथ पसपिण्डाशौच मातामहमरणे विरा भगिनी. मातुलानी मातुलपिलवसमावसगुर्वङ्गानामातामहीमरखे पक्षिणी। खखशुरयोनिग्रामस्थयोर्मरणेऽहोरात्रम् । प्राचार्यपत्नीपुत्रयोरुपाध्यायस्य माटवैमावेयस्य श्यालकस्य सहाध्यायिनः शिष्यस्य च मरगोऽहोगत माहस्वनौयपिट- खस्रीयमातुलपुत्रभागिनयमरणे पक्षिणी । पितामहभगिनीप- वपितामहोभाटपुत्ररूपपित बान्धवत्र यमरणे पक्षिणी । माता- महौभगिनीपुत्रमातामहभगिनीपुत्र-मातामहौवाटपुत्र रूप- माटबान्धव यमरणेऽहोरात्रम् । एकग्रामवासिगोत्रजमरणेऽहो- रात्रम् औरसव्यतिरिक्त पत्चजननमरणयोः परपूर्वभार्याप्रमव मरणयोस्त्रिरात्रम्। स्वजातीयपरुपान्तरमंटहोतस्वभायामरण विरात्रम् । माटस्वपिट स्वसमातुलभांगनापुत्त्राणां गृहस्थि. तानां मरणे त्रिरात्रम् । श्वश्रश्वशरयो: मन्निधिमरणे त्रिरात्रं श्व शृश्वशरयोरैकग्रामस्थितयोमरण पक्षिणी । प्रथममन्ये नोढ़ा तेनैव जनितपत्ता पत्रहितैवान्यमाश्रिता पश्चात्तेनापि जनित- पुत्रा तयोः पुत्रयोयथासम्भवं प्रसवमरणयोहि तीय पुत्रपितु- स्त्रिराच तत् मपिण्डानामकरात्र' तथाविधपुत्रयोः परस्पर- प्रसवमरणयोर्माटजात्युक्तमशौचम्। दौहित्रभरण पक्षिणी पिटमाटमरणे ऊढ़ानां कन्यानां विरात्रम्। यदि मा. स्वरप्रभृतीनां दहनवहन करोति तदा विरात्रं मातामहा- दौनां विरावाभ्यन्तरमरणश्रवणे तच्छेषेण शहिः । सरवणे तु नागौच किन्तु आचारात् स्नानम् । इति सपिण्डाद्यशौचम्। पथ मृत्यविशेषाशौचम् । शास्त्राननुमत बुडि पूर्वकात्मघा. तिमो नाशीचादि शास्त्रानुमत्याऽनशनीदिमतस्य प्रमादाद. नशनाशनिवष्ट्रिजलोञ्चदेश-प्रपतनसंग्राम शृङ्गिदष्ट्रिनखिव्याल. तत्कालो. - ·सहितत्वम् । विषचाहालचौरहतस्य विरावं यारादिभिःस्त्रिया च क्रीड़ा कुर्वतः प्रमादमृतस्थापि नाशौचादि मागविप्रियकारित्वेन उहतस्य मरणोह शेन प्रवृत्त विद्युइतस्य च चौर्यादिदोषण राजा हतस्य च कलह कृत्वा चाण्डालाद्यैरसमानहतस्य च व्याधिजन कोषधस्य विषस्य वच दातुर्मरणे पाषण्डाश्रितस्त्र व नित्यं परापकारिणच क्रोधात् वय प्रायो विषवहिशस्त्रो. इन्धनजलगिरिदक्षप्रपातैमतस्थ चर्मास्यादिमयपात्रनिर्मातु- विप्रादेव मनुष्यवधस्थानाधिकारिणय कण्ठदेशोत्पबभग- रोगस्य पुस्कर्माशतनमकस्य च ब्राह्मण विषयापराधकर- णानिहतस्य च बुद्धिपूर्वक ब्राह्मणहतम्य च महापातकिनव एवंविधपतितानां न दाहारिक कार्यम । तत्वात्वा तप्त- कच्छ्रहयं कुर्यात्। म्लेच्छ तम्करादिभियुद्धे स्वाम्यथं हतस्य विप्राटे हादिकमस्त्येव । प्रकृतप्रायश्चित्तस्य गलत्कुष्ठिनो न दाहादिकं कायं शस्त्रेणाभिमुखहतस्य मद्य शोचं दाहादि च गवार्थ ब्राह्मणार्थ वा दगड़ न युद्धहतस्याहोरात्रमशौचम् । नृपतिरहित युड़े लगुड़ादिहतस्थ परान,खहतस्य त्रिरात्रम्। गोविप्रपालनेऽभिमुखपराम,ख त्वाभ्यां हतस्य मद्यस्विरावे । मस्वघात तरक्षते सप्ताहादूद्ध शस्त्रघाते सम्प.गण नबहादूच मारणे च प्रलताशौचम । अथ शवानुगमनाशोचम् । ब्राह्मणशवस्थानुगमने ब्राह्म- णस्य सचेलम्रानाग्निस्य शतप्राशनैः शुद्धिः। क्षत्रियशवस्यै- काहेन वैश्य शवस्य हाहन शूद्रस्य प्राणायामशतेन दिनत्रयेण च शुधिः। प्रमादाच्छुद्र शवानुगमने जलावमाहाग्निस्पर्श- घृतप्राशन: शुद्धिः । अनाथब्राह्मणस्य धर्मबुद्ध्या दहनवहनयोः मानहतप्राशनाभ्यां सचःशौचं लाभेन सजातीयदाहे खजा- यु लागौचम्। पनजातीयवस्व दहनवहनस्वर्ग: शवजा- ·शुचितत्त्वम्। युवाशौचम्। नं हादसम्बन्धिदाहकविप्रस्य तदहवासे विरावं तत् कुलाबभोजने दशरात्र तदसहवासे तदवाभोजने च पहोरात्र विशेषवचनाभावे सम्बन्धिनो मातुलादेर हे. नापि अदाहे विरान' चिताधूससेवने सचेलनानं मृत शूद्र. ऽस्थि सञ्चयनकालाभ्यन्तरे तदग्गृहं गत्वाऽश्रुपातने विप्रस्य विरात्रमशौच स्थानान्तर विशेषवचनाभावेऽहोरात्रं तद्गृहे तदूच मासाभ्यन्तरे होरात्र सचेलखानच्च। स्वजातर्दिवमे- नैव क्षत्रियवैश्ययोहाहन ब्राह्मण: शुध्यति। शूद्रस्तु स्पर्श विनानुगमने सर्वत्र नक्तेन मृतस्य शूद्रस्य बान्धवैः सह रोदन. रहितविलापमात्रेऽहोरात्रम् । अस्थिसञ्चयनकालच ब्राक्षगा स्य चतुरहः शूद्रस्य दशाहः। वाहाशीचे द्वितीयाहः मरणाशोचे विप्रस्य चतुर्था हेऽस्पृश्यतानिवृत्तिः। शूद्रस्य दशदिने सर्वस्य खगडाशौचकाले विभागकालेन अतिक्रान्ताशोचे सचेल- मानेन जनने तु सपिण्डानां स्पृश्यतैव । पुत्वोत्पत्तौ स्नानात् पितुः स्मृश्यत्वम् एवं विमातृणामपि। एवं सूतिकास्पर्श पितुर्विमातृभाच्च सूतिकातुल्यकालास्पृश्यत्वम् । अन्येषां मानमात्रं कन्या पुत्वजनने मातुर्दशरात्रमङ्गास्पृश्यत्व शूद्रा- यास्तु त्रयोदशरात्मस्पृश्यत्वम्। इति शवानुगमनाशोचम् । अथ अन्त्य ष्टिपद्दतिः। गतप्राणं जाला पुचादिनात्वा. ऽलं कृत्वा मापयेत् ततो गतप्राणं नापयित्वा वाससा सर्वशरी- रमाच्छाद्यास्तीणकुशायां भूमौ दक्षिणशिरसं स्थापयेत् ततो वृतेनाभ्य ज्य। भोम् ‘गयादौनि च तीर्थानि ये च पुण्या: शिलोच्चयाः । कुरुक्षेत्रच गडाच्च यमुनाञ्च सरिहराम्। कोशिकी चन्द्रभागाञ्च सर्वपापप्रणाशिणीम् । भद्रावकाश गण्डक्यां सरयु पनसान्तथा। वैनव वराहच तीर्थपिण्डारकन्तथा। पृथिव्यां यानि तीर्थानि सरितः सागरां स्तथा' इति चिन्ता ·४.८ शुद्धितत्त्वम् । यित्वा पुनः स्थापयेत्। वस्त्रान्तरं परिधाप्य उत्तरीयमुप. वौतञ्च दत्त्वा चन्दनादिनोपलिप्य कर्णनासिकानेत्रदयमुखात्म- केषु सप्तछिद्रेषु सप्तस्वर्णखण्डिका: प्रक्षिपेत्। तदभावै कांस्यादिवण्डि काः ततो वस्त्रान्तरेणाच्छाद्य वहेयुर्वहनकाले श्रामपात्रस्थं तदन्नाई वम नि क्षिपेत् अई पिण्डार्थमवशेष- येते। ततोऽग्निदाता पुचादिश्चिताभूमौ गत्वा तदबाई मतिलं पिण्डदानति कर्त्तव्यतयोत्स्नेत् । सा यथा गोमयेनो- पलिप्तायां भृमो पातितवामजानुः । प्राचीनावीती कुशमूलेन श्रोम् अपहता सुरा रक्षांसि वेदिमद इत्यनेन दक्षिणाग्ररेखां कुर्यात् । तदुपरि कुशानास्तीय 'एहि प्रेत सौम्य गम्भीरभिः पथिभिः पृविणभिर्देवस्मभ्यं द्रविणेह भद्रं रयिञ्चनः सर्ववीर नियच्छ' इत्यावाह्य सतिलजल पान वामहस्तादक्षिणहस्तेन यहोवा गोम् प्रामुक गोत्र प्रेताम्बाद वशर्मन्बवननिव स्वधत्य- बनेजयेत् । ओम अमुकगोत्र प्रेतामुकदेवशमन्नतत्तेऽन्नमुप- तिष्ठतामिति। वामहस्तहोतामपावादद्धानं मतिलं दक्षि- गहस्तेन रहो त्वा कुशोपरि दद्यात् पिण्ड प्रक्षालनजलेन नदपरि पुनरवनजन तषणों गन्धादिदानं सामगतरेषान्तु नावाहनमिति विशेषः। ततः पुत्वादि: स्नानं कृत्वा चितां उचयित्वा तत्र दारु चयं कुर्यात् तदुपरि वस्त्रयहितं दक्षि- गाशिरमं मामगमधोमुग्वं पुमांसं न्यभेत् । नास्तूित्तान- दह त्वम्। मामगतरेषाम् उत्तरशिरस्त्वं ततो देवाश्चाग्नि- मुखाः मवे हुताशनं गृहीत्वा एनं दहन्तु पठित्वा । ओम "कत्वा तु दुष्करं कर्म जानता वाप्यजानता। मृत्युकालवशं प्राप्य नरं पञ्चत्वमागतम्। धर्माधर्मसमायुक्त लोभमोह- पमावृतं दहेयं सर्वगात्राणि दिव्यान् लोकान् स गच्छतु' इति पठित्वा प्रदक्षिणं कृत्वा दक्षिणामुखः शिरःस्थाने दद्यात् ।

·शुदितत्त्वम् । ४.2 येयुः । स्त्रोदाई नरमित्येव पाठः। न मारोमित्यहः। ततो दाहे इत्ते प्रादेशप्रमाणा: सप्त काष्ठिका एहौत्वा चिताग्निं सप्त- वारान् प्रदक्षिणोलत्य सप्त काष्ठिका एकैकक्रमेण चिताग्नौ प्रक्षिपेत् । ततः कुठारेगा ओम् कन्यादाय नमस्तुभ्यमिति मन्त्रं मलत् पठित्वा चितास्थज्वलद्दारूपरि सप्त प्रहारा देयाः । तमग्निमपश्यनिर्वामावते न स्नातु नदी गन्तव्या नग्नं शवं न दहेत्। शवसम्बन्धिवस्त्रादिश्मशानवामिचाण्डालादिभ्यो दद्यात् सूतिका रजस्वलाञ्च मतिलपञ्चगव्यजलपूर्णकुम्भमा- पोहिष्ठेति वामदेव्यादिभिरभिम न्वा स्नापयित्वा दहेदिति शेषः। गर्भवत्यास्तु गर्भ निःमायं तस्या दाहः कर्त्तव्यः जल- समीपं गत्वा पुत्वादयः प्रयोगदानाभिन्न श्यालकादिकं प्रार्थ- उदकं करिष्यामः । तेन कुरुध्वमा चैवं पुनरित्य. शते वर्षे प्रते कुरुध्वमवेतरस्मिन्नित्यत्तरे दत्ते वृद्धपुरःसरमव- तरण जले तत: परिहितवस्त्रं प्रक्षाल्य तदेव परिधाय प्राचौ. नावोतिनो दक्षिणामुखा ओम् अपनः शोशचदघम् इत्यनेन मन्त्रण वामहस्तानामिकया अप आलोय एकवस्त्रा: सक- विमज्य चाचम्य दक्षिणामुखास्तर्पयेयुः अमुकगोत्रं प्रेतमम्- कटेवशर्माणं तर्पयामीति सामगानां प्रयोगः। ययुर्वेदि- नान्तु। ओम् अमुकगोत्र श्रमकदेवशर्मनेतत्ते तिलोदकं प्य- खति सामगेतरेषाम् एकाञ्जलिदानमावश्यकम् अञ्जलित्रय. टाने फलातिशयः ततः पुन: स्त्रात्वा जलादुत्थाय बालपुरःसरं कार्य ततः शाहले उपविश्य 'मानुष्ये कदलीस्तम्भे नि:सारे सारमार्गणम्। यः करोति स संमूढ़ो जलवुबुदसबिभे। पञ्चधा सम्भृत: कायो यदि पञ्चत्वमागतः । कर्मभिः स्वशरीरोत्यै- स्तत्र का परिवेदना। गन्त्री वसुमतीनाशामुदधिर्देवतानि च । फेनप्रख्यः कथं नाशं मर्त्यलोको न यास्यति । श्लेष्माशु बान्धवै.

·४१. सहितत्वम्। मुक्त प्रेतो भुतो यतोऽवशः । प्रतो न रोदितव्यन्तु क्रिया काया विधानतः'। इति चिन्तयित्वा रहदारं समागत्य निम्बपत्राणि दन्तैः खण्डयित्वा ह्योगिति मन्त्रेण हारमपि स्पृष्ट्वा पाचम्य पापं शमयत्विति शमी स्पृष्ट्वाऽश्मेव स्थिरो भूया. समित्यश्मानं स्पृष्ठा अग्निनः शर्म यच्छत्वित्यग्निं वषच्छाग- योमध्य स्थित्वा ह्योगिति मन्त्रण बावपि स्पृष्ट्वा उदकं गोमयं गौरमर्ष स्पष्ट्वा बालपुरःसरमेव ग्रहं प्रविशेषुर्दिवा चेद्दाह- स्तदा रातो रातो चेद्दाहम्त दा दिवसे ग्रामप्रवेशः। अशक्ती ब्राह्म गानुमतिं ग्रहोवा कालप्रतीक्षणं विना प्रविशेयुः। ततः पिण्डदानं तत्र क्रमः । तगडुलप्रसूतिहयं हि: प्रक्षाल्य ऐशान्यां दिशि सुम्बिन्न पचेत् ततः पवित्रपाणि: प्राचीनावौती पाति- तवामजानुदक्षिणा मुखो हस्तप्रमाणं चतुरङ्गलोच्छायं दक्षिण- प्लवां पिण्डि कां कला तदुपरि रेखां कृत्वा दर्भानास्तोर्य तिलान् प्रति प्य । ओम् असुकगोत्र प्रेत अमकटेवशमन्नवन- निक्ष्य इत्याम्तोण कुशोपरि मतिलजलेनावनेजयेत्। तत- स्तिलमधुताटिमित्र तप्तपिण्डं गृहीत्वा अद्य अमुकगोत्रस्य प्रतस्य अमुकदेवशमगा एतत् प्रथमं पिण्डं पूरकम् इत्यवनेजन- स्थाने दद्यात् । तत: पिण्ड पात्रक्षालनजलेन पुनरवनेजयेत् । ओम् अमुकगोत्र प्रत अमुकदेवशर्मनेतत्ते ऊर्णातन्तुमयं वासः । सत आमनृण्मयपात्रे जलाञ्जलिं पिण्डसमीपे स्थापयेत् । गन्धं माल्यञ्च यथाशक्ति दद्यात् वास्पपर्यन्तपिण्डं पश्यं स्तिष्ठत तत: पिण्डादिकं जले प्रक्षिपेत् । कालेऽप्यकतचूड़ोपनयनानाम् अनुढ़कन्यानाञ्च कुशास्तरणं विनेति शेष: एवं कृतचूड़ाना- मुपनयनकालात् प्राक् दर्भोपरि पिण्डदानम् उपनयनकाले मागतेत्वकतोपनयनानां दर्भोपरि पिण्डदानम् एवम् अष्टवर्ष- विवाहकाले भागते अढ़स्त्रीणां दर्भोपरि पिण्डदानं रावा- ·शुचितत्त्वम् । ४११ पाचम्य दक्षिणामुखः प्राचौनाबौती पातितवामजानुः विका- ष्टिकोपरि मृण्मयपात्रे उदकं तथा पात्रान्तर क्षौरं निधाय प्रेतात्र नाहि पिब चेदं क्षौरमिति ब्रूयात्। तदेकरात्रमाव- श्यकं दशरावं फलभूयस्त्वार्थमिति द्वितीयपिण्डादिषु हितीयं पिण्डं पूरकमित्यादिविशेषः। द्वितीयपिण्ड मृण्मयपात्रहये जलाञ्जलिवयं हतौयादि पिण्ड पात्रादि वृद्धिः । येन पञ्च- पञ्चाशत् पात्राण्यञ्जलयश्च तावन्ति वाहाशीचे प्रथमदिने पिण्डानां त्रयं हितोयदिने चतुष्टयं तीयदिने त्रयं प्रथममेकं हितीये चतुष्टयं टतीये पञ्चमं वा कल्कः चतुरहाशीचे प्रथम- चतुर्थयोहौँ हो हितोयटतीययोस्त्रयः । पञ्चाहाशौचे तु प्रथमपञ्चमदिनयोरेकैकशः पिण्डः द्वितीय चतुर्थयोः हौ द्वौ तृतीये चत्वारः। षड़हाशोचे हितोयचतुर्थदिनयोस्त्रयः सप्ताहाशीचे रतोयचतुर्थपञ्चमटिनेषु हो ही शेषेषु एकैकः । अष्टाहाशोचे चतुर्थपञ्चमदिनयोहौं हौ शेषेषु एकैकः । हाशौच तु पञ्चमदिने हो शेषेषु एकैकः । पक्षिणीद्यहाशौ- चयोस्तु। प्राद्य हितोयदिनयोः पञ्च पञ्च पिण्डाः। हाद. शाहाद्यशौच नवदिनेषु नवपिण्डा: शेषदिने दशमः । मद्य:- शौचैकाहयोरेकाह एव दश पिण्डा: अशौचान्तमध्ये पिगडो देयः रात्रावपि । गङ्गाम्भस्यस्थि प्रक्षेपप्रयोगस्तु। तत: स्नात्वा- चम्य उदछु खः कुशत्रयजलान्यादाय प्रोम् तत्मदित्युच्चार्य प्रद्य अमुकेत्यादि अमुकस्य एतदस्थिसमसंख्यकवर्षसहस्रावच्छि- वस्वर्गाधिकरणकमहीयमानत्वकामोऽमुकस्येतान्यस्थिख गडानि गङ्गायां प्रक्षिपामौति सङ्कल्पा अपमव्य' कृत्वा अस्थोनि पञ्च- गव्येन मिक्वा हिरण्यमध्वाज्यतिलैः संयोज्य मृत्तिकापुटे स्थापयित्वा दक्षिणहस्तन तत्पुटकमादाय दक्षिणां दिशं पय न् प्रोम् नमोऽस्तु धर्मराजायेति वदन् जलं प्रविश्य स मे नवा- ।

·४१२ वास्तुयागतत्त्वम् । तु शरपः पुत्तः प्रीतो भवत्वित्यु कास्थि प्रक्षिपेत्। ततो मज्जनं कृत्वोत्थाय सूयं दृष्ट्वा दक्षिणामुत्सृजेत् । पर्णनरदाहे लकं कृत्वा पलाशपत्राणि शिरसिं चत्वारिंशत् ग्रोवायां दश वक्षसि त्रिंशत् उदरे विशतिर्वा होः पञ्चाशत् हस्तहयाङ्गलीषु पञ्च पञ्च अण्डहये नौगिए त्रीणि शिश्ने चत्वारि जरुहये पञ्चाशत् दक्षिणजानुजङ्घयोः पञ्चदश वामजानुजङ्घयोः पञ्च- दश पादाङ्ग.लौषु पञ्च पञ्च यानि । तं पुत्तलक मेषलोना संवेध्य यवपिष्टन संलिप्य पूर्ववहहेत् । इति महामहोपाध्याय हरिहरभट्टाचार्यात्मज श्रीरघुनन्दनभट्टाचार्यविरचितं शद्धितत्वं . समाप्तम्। वास्तुयागतत्त्वम् प्रणम्य कमलाकान्त वागीशं जगतां प्रभुम् । वास्तुयागकतेस्तत्त्वं वक्ति योरघुनन्दन: ॥ तत्र वास्तुयागप्रमाणं लैङ्गे। 'चतुःषष्टिपदं वास्तु सर्वदेव गृहं प्रति। एकाशीतिपदं वास्तु मानुषं प्रति सिद्धिदम्। अग्रत: शोधयेहास्तुभूमिं यस्य पुरोदिताम्। चतुर्हस्तहिहस्तं वा जलान्त वापि शोध्य च। सुममञ्च तदा कृत्वा सदार्चनं ततो भवेत्। पुरोदितां ब्राह्मणादिभेदेन प्रशस्तत्वेनोपः पादितां तथाच मत्स्य पुराणम्। 'अनिमात्रे गर्त वै अनुलिप्ते च सर्वशः। वृतमामशरावस्थं कृत्वा वर्तिचतुष्टयम्। ज्वाल- येत्तु परीक्षार्थ पूर्व तत् सर्वदिमखम् । दौस्या पूर्वादि ग्रहो.

·वास्तुयागतत्वम्। ४१३ यात् वास्तूनामनुपूर्वशः। वास्तुः समृद्धिको नाम दीप्यते सर्वतो हि यः। शुभदः सर्ववर्णानां प्रासादेषु गृहेषु च। वास्तुकर्तुररनिमात्रे गर्ते तत्रैव स्थापिते प्रामशरावे पूर्वादि. क्रमेण वर्तिचतुष्टयं कत्वा गव्यतेनापूर्य वर्तिचतुष्टयं प्रज्वाल- येत्। तत्र प्राच्या दीपशिखाया उज्ज्वलत्वे तहास्तु, ब्राह्म- णस्य प्रशस्त एवं दचिणादिदिशि। शिखायाम्तथात्वे क्षत्रियादेः सर्वशिखासमत्वे मर्ववर्णानां स वास्तुदेशः प्रशस्तः । जलान्तमिति तु मत्स्य पुराणपरिभाषितं प्रासादपरम् । तथाच मास्ये 'पुरुषाध:स्थितं शल्यं न रहे दोपदं भवेत्। प्रासादे दोषदं शत्यं भवेद यावज्जलान्तिकम्' । मात्म्ये ‘प्रासाद- भवनादीनां निवेशं विस्तरावद। कुर्यात् केन विधानन कश्च वास्तमदाहृतः' इत्युपक्रम्य वाप्यादौनामभिधानादादि- पदात् कूपादयो ग्राह्यन्ते । 'प्रामादेऽप्येवमेव स्यात् कूपवापोषु चैव हि' इत्यभिधानाच कूपादावपि वास्तुपुरुषश्च 'कश्यपस्य ग्रहिणी तु मिहिका राहुवास्तुतनयावजीजनत् । पूर्वजो हरिनिकत्तकन्धरी दैवतैरवरजो निपातितः । व्याधिमवाप्नोति यो ग्रहं कारयेवरः। वैशाखे धनग्नानि ज्येष्ठे मृत्युमवाप्नुयात्। आषाढ़े भृत्यरत्नानि पशुवर्जम- वाप्नयात्। श्रावणे मित्रलाभस्त हानिर्भाद्रपद तथा। आखिने पत्नौनाश: स्यात् कार्तिके धनधान्यकम्। मार्ग- शीर्ष तथा भक्तं पौषे तस्करतो भयम् । माघे चाग्निभयं विद्यात् काञ्चनं फाला ने सुतान् । शुक्लपक्षे भवेत् मौख्यं कृष्णे तस्करतो भयम् । अखिनी रोहिणी मूलमुत्तरात्रय मैन्द- वम्। खातीहस्तानुराधा च गृहारम्भे प्रशस्यते। आदित्य- भौमवर्जन्तु सर्वे वारा: शुभावहाः । वज्रयाघातशूले च व्यतीपातातिगण्ड्योः। विस्कुम्भगण्डपरिघवजे सर्वयोगेषु तथा 'चते ·४१४ वास्तुयागतत्त्वम् । कारयेत्। श्खेतमैत्रेयगान्धर्व प्वभिजिद्रौहिणेऽपि च । तथा विजयसावित्रे मुहत्ते ग्रहमारभेत्। चन्द्रादित्यवलं लग्न तथा शुभनिरोक्षितम्। प्रासादेऽप्येवमेव स्यात् कूपवापौषु चैव हि' ऐन्दवं मृगशिरः। मुहत्तै संवतः 'गैदः खेतब मैत्रेयस्तथा शानकटः स्मृतः। सावित्रश्च जयन्तश्च गान्धर्वः कुतपस्तथा। रोहिणश्च विरिञ्चिश्च विजयो नैऋतस्तथा। माहेन्द्रो वरुणश्चैव वटः पञ्चदश स्मृताः' । तेन द्वितीयत्रतीय- मप्तमाष्टमनवमैकादशपञ्चमान्यतममुहत्ते श्वेतादौ वास्तुकर्म कुर्यात् चत्रादिफलन्तु नरहं देवदह तु प्रतिष्ठाकालवशात् नत्कालपरिग्रहः तथाच कल्पतरौ देवीपुराणं 'यस्य देवस्य य: कालः प्रतिष्ठाध्वजरोपण। गर्तापूरशिलान्यासे शुभदस्तस्य पूजितः। यस्य देवन्य प्रतिष्ठाध्वजरोपणे यः कालः शुभद- म्तस्य गापुरशिलान्यास रटहारम्भे म कालः पूजित इति । प्रतिष्ठाकालव मत्स्य एम वेत्र वा फाला ने वापि ज्येष्ठे वा माधव तथा। मात्र वा मदेवानां प्रतिष्ठा शुभदा भवेत् । प्राप्य पदं शभं शलमलान चत्तरायणे। पञ्चमी च द्वितीया च हतीया सप्तमो तथ!! दामो पौर्णमासी च तथा श्रष्टा त्रयोदशो। आसु प्रतिमा विधिवत् सता बहुफला भवेत् । प्रतिष्ठाममुच्चय 'माया फाल्गुन वापि चैत्रवैशाखयोरपि। ज्येष्ठापाढ़कयोर्वापि प्रतिष्ठा शुभदा भवेत्। कल्पतरौ देवी. पुराणम। 'महिषासुम ही चाश्च प्रतिष्ठा दक्षिणायने । ज्योतिष गगम गारमा काव्य वाईके सिंहग गुरो। गुर्वादित्ये दशाह तु वको जोवाष्टविं प्राक। पूर्वराशावनायातातिचारि गुरुवत्सर । प्राग्राशिगन्त जीवस्य चातिचारे विपक्ष के । कम्पाद्यतमप्ताहै नीचस्थ ज्ये मलिम्न चे। पौषादिक चतु- मसि चरणाङ्कितवर्षगो । एकनाझा चेकदिने द्वितीयेन ·वास्तुयागतत्वम्। ४१५ एकदिने वास्तुयागः दिननये। तीयेन तु सप्ताहे मानल्यानि विवर्जयेत् । व्रतारम्भप्रतिष्ठे च गृहारम्भ प्रवेशने। प्रतिष्ठारम्भणे देव- कूपादेः परिवर्जयेत्'। स्मृतिमागरे 'उल्कापाते च भूकम्ये अकालवर्षगर्जिते। वनकेतूहमोत्पाते ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । प्रयाणन्तु त्यजेत् शूद्रः सप्तरात्रमतःपरम् । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्य स्त्यजेत् कर्म विरात्रकम् । शूद्रस्त्यका चकरावं ततः कर्म समाचरेत्' । • पराशरः 'प्रयाणे सप्तरावन्तु निराव व्रतबन्धने। एकरात्र परित्यज्य कुर्यात् पाणिग्रहं ग्रह' मत्स्यपुराण। 'नवग्रहमुख कृत्वा तत: कर्म समाचरेत् । अन्यथा फलदं पुसां न काम्यं जायते क्वचित्'। मव्यवईमान: वचनकृतवचनं 'पिटभ्यो वृद्धये वृद्धि श्राद्धं दत्त्वा सदक्षिणम् । करभूतवलिञ्चैव संपूज्य वास्तुदेवताः' । गृहोत्सगयोः करण मलदेव हडिवाइं करणीयम्। 'गणश: क्रियमाण तु माटभ्यः पूजनं सवत्। स कदेव भवेच्छाइमादी न पृथगादिषु' इति छन्दोगपरिशिष्टात्। मात्स्ये 'ऊहा- पोहार्थतत्त्व जो वास्त शास्त्रस्य पारगः । आचार्यश भवेन्नित्यं सर्वदा दोषवर्जितः'। देवीपुराणं 'प्रामाद चतुरःषष्टिरका- शौतिपदं रहे। 'चतुरस्रोत क्षेत्र चाष्टधा नवधा कृते । कोण रेखान्ततो दत्त्वा नवभागान् प्रकल्पयेत् । ईशकोणा- ईतो नेयः पजन्य पदमंस्थितः । द्विपदस्थो जयन्तश्च शक्रः स्थादककोष्ठगः । भास्करच पदो यो हिपदः सत्य उयते । भृशः पदस्थो ज्ञातव्यो व्योम चैव पदाईकम्। हुताशनः पदाई तु पूषा च पदमंस्थितः। वितथो द्विपदो ज्ञेयः पदैकस्थो रहनतः। वैवस्वतः पदैकस्थो गन्धर्वो विपद- स्थितः। भृङ्गश्चैकपदो नेयो मृगश्चाईपदस्थितः। पितरो- ऽईपदे जेया: पदे दौवारिकस्तथा। सुग्रीवो हि पदे जेयः ·वास्तुयागतत्वम्। पदस्थः पुष्पदन्तकः। पयसां पतिरेकस्योऽसुरो हिपदस- स्थितः। शोषकपदो जेयः पापोऽईपद उच्यते। रोगवाई- पदो यो नागवापि पदे स्थितः। पिदे विखकर्मा तु भलाट: पदसंस्थितः। यशेखरः पदो शेयो नागराड्हिपद. स्थितः । पदस्था श्रीमहादेवी दितियाईपदस्थिता। पापान्तः पादसंस्थः स्यादापवत्सः पदस्थितः। चतुष्पदस्थो विज्ञेय- थार्यमा मध्यपूर्वगः । सावित्रस्त, पदो जेयः सावित्री पद- संस्थिता। ततो विवस्वान् विनेयश्चतुष्कैमध्यसंस्थितः । इन्द्र- श्वेन्द्रात्मजयोभावेकैकपदसंस्थितौ । मिश्चतुष्य दथैव पश्चिमे च व्यवस्थितः। रुद्रश्चैकपदो जेयो राजयक्ष्मा पदस्थितः । धराधरश्च विजेय उत्तरे च चतुष्पदे । चतुष्पदशतुर्हस्तो मध्ये जयः प्रजापतिः। देवतानुचरा वाह्ये सर्व चान्तस्तथासुराः । एवं प्रगृह्य कोष्ठानि रजसा पूर्यदेशिकः। एतेषामेव देवानां बलिं दद्यात्तु कामिकम्'। रजसेति पञ्चवर्णरजोभिः । तथाच शारदायाम् ‘उत्तानामपि टेवानां पदान्यापूर्य पञ्चभिः । रजोभिस्त यथोक्तेभ्यः पायमात्रैवलिं हरेत्'। तथा 'पोतं हरिद्राच गं स्यात् सितं तण्डलमम्भवम् । कुसुम्भच मरुणं कृष्ण दग्धपुलाकजम्। विल्वादिपवजं श्याममित्युक्तं वर्ण- पञ्चकम्'। स्यात् पुलाकस्त च्छधान्ये इत्यमरोक्तेः तुच्छम् अपकष्टम्। 'पूज्या मण्डलबाह्ये तु पूर्वाग्नेय्यादिकक्रमात् । स्कन्दश्चैव विदारी च अर्यमा पूतना तथा। राक्षस्यो पिलिपिचचरक्यपि'। मण्डलकरणासामध्ये शाल- ग्रामसमोपे सर्वे पूज्या: 'शालग्रामशिलारूपी यत्र तिष्ठति केशवः। तत्र देवासुरा: यक्षा भुवनानि चतुदश' । इति पद्मपुराणवचनात् । तत्रावाहनविसर्जने न स्तः । 'शालग्राम स्थावरे च नावाहनविसर्जने' इति वचनात् तदसम्भवे घटादि- जम्भका पाप.

·वास्तुयागतत्वम्। जले 'प्रतिमास्वामेष्वस प्रावाहमविसर्जनवर्जम्' इति बौधा- यनवचनात् । एषां विशेषबलिमत्स्यपुराणदेवीपुराणाभ्या- मुक्तोऽपौदानीन्तनैर्न व्यवयिते इति न लिखित: किन्तु मत्स्यपुराणोक्त पायसवलिर्दीयते । तथाच 'पायसं वापि दातव्य खनाना सर्वत: कमात्। नमस्कारण मन्त्रण प्रण- वादोन सर्वतः'। अतएव प्रागुतशारदावाक्ये पायसमाव. मुक्तं तेन एष पायसवलिः प्रोम् ईशानाय नमः इत्यादिना प्रयोगः । न च वाचस्पतिमित्रोक्त अमुकदेवतायै एष पायस- वलिनम इत्यादि प्रणवादिनमस्कारान्तवनामरूपमन्त्रमध्ये देय प्रवेशस्यायुक्तत्वात्। तथाच ब्रह्मपुराणम् ‘भोङ्कारादि- समायुक्तं नमस्कारान्तकौर्तितम्। स्वनामसर्वसत्तानां मन्त्र इत्यभिधीयते'। देवीपुराणम् ‘एवम्भूतगणानान्तु बलिदेंयस्त कामिकः । एतान् प्रपूजयेद्देवान् कुशपुष्पाक्षतैवधः । एवं प्रपूजिता देवाः शान्तिपुष्टिप्रदा नृणाम् । अपूजिता विनिघ्नन्ति कारकं स्थापकं तथा। एतान् प्रपूजयेद्दवान् कुशपुष्पाक्षते- स्तथा। अत्र प्रपूजाया नित्यत्वाहक्ष्यमाण मत्स्यपुराणवचने होमानन्तरं बलिदानाच्च बलेः काम्यत्वात् पूजाहोमानन्तरं बलिदानाचारः। तथाच 'ब्रह्मस्थाने तथा कुयाहासुदेवस्य पूजनम् । श्रियाश्च पूजनं कुयाहासुदेवगणस्य च। ध्य पुष्पनैवेद्यधूपाये: सुरसत्तम। ततः सम्पजयेत्तस्मिन् सर्वलोकधरां महोम्। सुरूपां प्रमदारूपां दिव्याभरणभूषि- ताम्। ध्यात्वा तामच येह वों परितुष्टां स्मिताननाम्। तत: स्वनाममन्त्रेण सर्वदेवमयं हरिम् । समच येत्तर बजेहास्त नरं परम्। ब्रह्मस्थाने ततो विहान् कुयादाधार. मक्षतैः। तस्मिन् संस्थापयेत् कुम्भं वहिन्या सह पूरितम् । हैम वा राजतं पानं मृण्मयं वा दृढ़ शुभम् । सर्ववीजौषधीयुक्त T गन्धा. ध्यात्वा ·४१८ वास्तुयागतत्त्वम्। सुवर्णरजतान्वितम्। ब्रह्मस्थाने ततो मन्त्री कलसं स्थाप्य पूजयेत्। तसिंचतुर्मुख देवं प्राजेशं मन्त्रविग्रहम्। गन्धैः पुष्यै च धूपैश्च नैवेद्यैः सुमनोहरैः। ततो मण्डलबाये तु प्रतीच्या प्राम,नः स्थितः। प्राचार्यो गृह्यसम्भारं ब्रह्मादी- स्तर्पयेत् सुरान्। प्राजेशं तर्पयेहिहान आहुतीनां शतेन च। इतरान् दशभिर्दै वानाहुतिभिः प्रतर्पयेत्। ततः प्रणम्य विज्ञाप्य कृत्वा वै स्वस्तिवाचनम्। प्रगृह्य कर्करों सम्यमण्ड- लान्तः प्रदक्षिणम्। सूत्रमाग ण देवेन तोयाधारण कारयेत् । पूर्ववत् तेन मागण सप्तवोजानि वापयेत् । प्रारम्भं तेन मार्गण तस्य खातस्य कारयेत्। ततो गत्तं खनन्मध्ये हस्त- मानप्रमाणतः। चतुरङ्गुलमानं तदधः खन्यात् सुम्मितम् । गोमयेन प्रलिप्याथ चन्दनन विलेपितम। मध्य दत्त्वा तु पुष्पाणि शक्लान्यक्षतमेव च। प्राचार्य: प्राङ्म,खो भूत्वा ध्यायेद्दे वं चतुर्मुखम्। तूर्यमङ्गलघोषेण ब्रह्मघोषरवेण च । अध्यं दद्यात् सुरश्रेष्ठ कुम्भतोयेन मन्त्रवित्। प्रगृह्य कर्करों तान्तु तत् खातं पूरयेज्जलैः। सर्वरत्नसमायुक्तर्विमलैश्च सुग- धिभिः । तस्मिन् पुष्पाणि शुक्लानि प्रक्षिपदोमिति स्मरन् । तदावत्तं परीक्षेत दधिभतान्वितं क्षिपेत्। शुभं स्यादक्षिणा. वत्तेऽशभं वाम भवेत्ततः। वीजै: शालियवादीनां गत्तै तं पूरयेत्ततः । क्षेत्रजाभिः पवित्राभिम गित्तं प्रपूरयेत् । एवं निष्याद्य विधिना वास्तु यागं सुरोत्तम। सुवर्ण गाञ्च वस्त्र प्राचार्याय निवेदयेत्' । इतरानौशादीन् । होमस्त प्रणवादि स्वाहान्ततत्तवामभिः । तथाच विष्णुधर्मोत्तरे 'एकैकां देवतां राम समुद्दिश्य यथाविधि। चतुर्थन्तेन धर्मज्ञो नाम्रा च प्रणवादिना। होमद्रव्यमथैकैकं शत. संख्य न्तु होमयेत्'। शतसंख्यमिति पूर्वोत्तवचनानुसारण ·वास्तुयागतत्त्वम्। ४१८ वास्तु यागेतरपरं स्मृति: 'स्वाहावसाने जुहुयात् ध्यायन् वै मन्त्रदेवताम्' । होमदक्षिणासम्प्रदानमाह छन्दोगपरिशिष्टं 'ब्राह्मणे दक्षिणा देया यत्र या परिकौतिता। कर्मान्तेऽनु. यमानायां पूर्णपानादिका भवेत्। विदध्यादौत्र मन्यचेह- क्षिणाईहरो भवेत्। स्वयञ्जेदुभयं कुर्यादन्यस्मै प्रतिपादयेत्' । अन्यो यजमानभिन्नः । उभयं ब्रह्मकर्म होटकर्म च । उप. संहारे वास्तु यागमिति श्रुतेः सङ्कल्पवाक्ये तेनैवोल्लेखमाच- रन्ति। अत्र मिलितामिलित दक्षिणादानात् फलतारतम्यम् । मात्स्ये 'ततः सौषधिनानं यजमानस्य कारयेत्'। टेवी. पुराणं 'कालजस्थपती पूज्यौ वैष्णवान् शक्तितोऽर्च येत्। ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु नृत्यगीतादि कारयेत् । प्रासादं कारयेहिहान् ग्रह वापि मनोहरम्। कार्यस्त पञ्चभिर्विल्वे. विल्ववीजैरथापि वा। होमान्ते भक्ष्यभोज्यैथ वास्त यागे बलिं हरेत्' इति मत्स्यपुराणे होमान्ते बलिविधानात् अत्रापि होम कृत्वा वल्यादिप्रागुदितसर्वकर्मकर करणाचारः। अत्र प्रजापतिना- माग्निः 'प्रतिष्ठायां लोहितच वास्तुयागे प्रजापतिः । शयप्रतिष्ठायां वरुण: समुदाहृतः'। इति मल्यसूतवचनात् । एकाशौतिपदवास्तुयागे मत्स्य पुराणं भूम्यधिकार ‘पञ्च- गव्यौषधिजलैः परीक्षित्वा तु सेचयेत्। एकाशीतिपदं कृत्वा रेखाभिः कनकेन तु। पश्चालेप्येन चालिप्य सूत्रेगालोध सर्वतः। दश पूर्वायता रेखा दश चैवोत्तरायता। सर्ववास्तु- विभाग तु विज्ञेया नवका नव'। पञ्चगव्यमन्त्रमाह शखः 'गायतमादाय गोमूत्र गन्धहारेति गोमयम्। आप्यायखेति च क्षौरं दधिक्रावति वै दधि। तेजोऽसीति वृतश्चैव देवस्य वा कुशोदकम्'। ओषधीनाह कात्यायनः। 'ब्रोहयः यालयो मुहा गोधूमाः सर्षपास्तिलाः। यवाखौषधयः सप्त जला- ·४२० वास्तुयागतत्वम्। - विपदो प्रन्ति धारिताः। ब्रीहिः शरत्यक्षाधान्यं षष्टिकाख्यं शालयो हैमन्तिकाः दशेति वास्तुमण्डलवायव्ये उपविश्य पूर्वाभिमुखो गुरुः उत्तरस्यामारभ्य दश रेखा: प्रामुखौर्यथा दक्षिणं कुर्यात्। एवं नैऋत्यामुपविश्य पश्चिमत: पूर्वापरगा दशोत्तरायता रेखा: कुर्यात् कनकशलाकादिना। रुद्रयामले तामां नामानि 'शान्ता यशोवती कान्ता विशाला प्राण- वाहिनी। शचो सुमनमा नन्दा सुभद्रा सुरथा तथा' । इत्याद्या दश रेखा: 'हिरण्या सुव्रता लक्ष्मीविभूतिविमला प्रिया । जया कला विशोका च इड़ा संज्ञा दशोत्तरा' इत्यन्त- दशरेखाः । 'एकाशौतिपदं कृत्वा वास्त कत् सर्ववास्तुषु । पद- स्थान् पूजयेद्दवान् विंशत् पञ्चदशैव तु। हात्रिंशहास्तुतः पूज्याः पद्यावान्तस्त्रयोदश। नामतस्तानि वक्ष्यामि स्थानानि च निबोध मे। ईशानकोणादिषु तान् पूजयेच्च विधानतः । शिखौ चैवाथ पर्जन्यो जयन्त: कुलिशायुधः। सूर्य: सत्यो भृशचव अाकाशो वायुरेव च। पूषा च वितथश्चैव ग्राहक्षेत्र- यमाबुभौ। गन्धर्वो भृङ्गराजश्व मृगः पिटगणस्तथा। दौवारिकोऽथ सुग्रीवः पुष्पदन्तो जलाधिपः । असुरः शोष- पापो च रोगोऽतिमुख्य एव च । भल्लाटः सोमसौं च पदितिच दितिस्तथा। वहित्रिंशदेते च तदन्तवतुरः शृणु। ईशानादिपतुष्कोणसंस्थितान् पूजयेद् बुधः । प्राप: चैवाथ सावित्रयो जयो रुद्रस्तथैव च। मध्ये नवपदे ब्रह्मा सस्याष्टौ च समीपगाः। सर्वानेकान्तरान् विद्यात् पूर्वा- बाबामतः शृणु। अर्यमा सविता चैव विवस्वान् विबुधा. धिपः। मित्रोऽथ राजयक्ष्मा च तथा पृथ्वौधरः क्रमात् । अष्टमबापवत्मय परितो ब्रह्मणः स्मृताः। प्रापचवापवाब धर्मन्योऽग्निर्दितिस्तथा। पादिकानाच वर्गोऽयमेवं कोणेष्व- ·वास्तुयागतवम्। ४२१ शेषतः। तमध्ये तु वहिर्विशाहिपदास्त तु सर्वतः। पर्यमा च विवखांच मित्र पृथ्वौधरस्तथा । ब्रह्मणः परितो दिनु चिपदास्त तु सर्वतः'। एवमिति ईशानादिकोणे कोण. चतुष्टये प्रवखितैककोष्ठसहिते देवतापञ्चकमेवाग्नेयादिकोणेषु अपौत्यर्थः । दिक्षु पूर्वादिदिक्षु। 'विंशानिदानी वक्ष्यामि बहनपि पृथक् पृथक् । वायु यावत् यथा रोगात् पिटभ्यः शिखिन: पुनः। मुख्थापृशमथो शोषाहितथं यावदेव तु । सुग्रीवाददितिं यावद्भङ्गाजयन्तमेव च । एते विंशाः समा- ख्याता: क्वचिज्जठर एव च । एतेषां चैव सम्पात: पदमध्ये समस्तथा। मर्म चैतत् समाख्यातं त्रिशूलि कोणगं चरेत् । स्तम्भन्यासेषु वक्ष्यामि तुलाविधिषु सर्वदा। कोलोच्छिष्टोप- घातानि वर्जयेद् यत्नतो नरः। सर्वत्र वास्तुनिर्दिष्टं पिट- वैश्वानरायतः। मूङ्घन्यग्निः समाधिष्टो मुखे चाप: समा- थितः। पृथ्वोधरोऽर्यमा चैव स्तनयोस्तावधिष्ठितो। स्थले चापवत्सः पूजनीयस्तथा बुधैः। नेवयोर्दितिपर्जन्यौ श्रोचे दितिजयन्तको। सपेंन्द्रावंशसंस्थौ च पूजनीयौ प्रय- बतः। सोमसूर्यादयस्तहहाह्वोः पञ्च च पञ्च च। राजयक्ष्मा च वामहस्तसमाश्रितौ। सावित्रः सविता तह. हस्त दक्षिणमाश्रितो। विवस्वानथ मित्रच जठरे संव्यव- पूषा च पापयक्ष्मा च हस्तयोर्मणिबन्धके । तथैवा. मुरशेषौ च वामपाखें समाश्रितौ। पावं तु दक्षिणे तह. हितथः स रहक्षतः। ऊऊर्यमाम्बुपौ यो जाम्बोर्गन्धर्व- पुष्पको। बक्यो सुग्रीवो कव्यां दौवारिको मृगः । जयः शक्रस्तथा मेढ़े पादयोः पितरस्तथा। मध्ये नवपदो प्रया अदये स तु पूज्यते। चरकी विदारोश पूतनां पापराष. सौम्। ईशाग्नेयादिकोणेषु मण्डलाहाधतो यजेत्' । पिटम्य ३६-क वन- रुद्रथ स्थिती। ।

·४२३ वासुयामतखम्। तथा धनक्षयः। इति पिटगणादारभ्य वहिं यावत् वंशः प्रसारितस्तहदायती वास्तुपुरुषः। पम्बुपो वरुणः पुष्पक: पुष्पदन्तः । 'प्रदक्षिणन्तु कुर्वोत वास्तो: पदविलेखनम्'। कोष्ठानां लिखनं प्रदक्षिणं कार्यम्। तथा 'तर्जनी मध्यमा चैव तथा- पृष्ठम दक्षिणः। प्रवान्लरत्नकनकं फलपिष्टाक्षतोदकम् । सर्वच वामभागेषु शस्त पदविलेखने' । तथा 'वास्तौ परी- क्षिते मम्यगवास्तु देहे विचक्षणः । वास्त पशमनं कुर्यात् ममिद्भिर्वलिकर्मणा। जीर्णोद्धार तथोद्याने तथा गृहनिवे. भने। हाराभिबन्धने तहत् प्रामादेषु गृहेषु च । वास्त प- शमनं कुर्यात् पूर्वमेव विचक्षणः। एकाशीतिपदं लेख्यं लेखकास्त पिष्टकैः। होमस्त्रिमेखले कार्य: कुण्डे हस्त. प्रमाणके'। विश्वकर्मा 'खाताधिके भवेद्रोगी होने धेनु- वक्रकुगडे तु मन्तापो मरणं छिन्नमेखले। मेखलारहिते शोको ह्यधिक वित्तमंक्षयः। भाऱ्यांविनाशनं कुण्डं प्रोक्त योन्या विना कृतम् । अपत्यध्वसनं प्रोक्त कुण्ड यत् कण्ठवर्जितम्। वशिष्ठमंहितायां 'तस्मात् सम्यक् परो. ध्यैवं कर्तव्यं शुभवेदिकम् । एवंविधकुण्ड सम्भवे क्रियासारः । 'कुण्ड मेवंविधं न स्यात् स्थण्डिलं वा समाश्रयेत्' । मल्य. पुराणं 'यवः कृष्णतिलस्तहत् समिद्भिः क्षीरसम्भवैः। पलाशैः खादिरैरपामार्गोडम्बरसम्भवैः । कुशदूर्वायवैर्वापि मधुः मर्पिःसमन्वितैः। कार्यस्तु, कार्यस्तु पञ्चभिर्विल्वैर्विस्ववीजैरथापि वा। होमान्ते भोक्ष्यभोज्यैश्च वास्त देशे वलिं हरेत्' । होमे मन्त्रामाह विष्णुधर्मोत्तरं 'वास्तोष्यतेन मन्त्रेण यजेञ्च रहदेवताम'। वास्तोष्यतेन वास्तोष्पतिदैवतेन पचमण । बलिदष्यच पायसं प्रागेव लिखितम्। 'ब्रह्मस्थाने ततः वादासुदेवस्य पूजनम्' इत्यादि। सुवर्ण गां वस्त्रयुम- । पत्र ·४२२ भाचार्याय निवेदयेत् प्रवन्तमवापि बोयम्। कमतरी मासपुराणं 'तत: सौषधिमानं यजमामा कारयेत् । हिजांच पूजयेत्या ये चान्ये गहमागताः। एतहास्त.प. शमन कत्वा कर्म समाचरेत् । प्रासादभवनोद्यानप्रारम्भ परिवर्तमे। पुरवेश्मप्रवेशेषु सर्वदोवापनुत्तये। इति वास्त प- शमनं कृत्वा सूत्रेण वेष्टयेत्' । इति मत्स्यपुराणे उपक्रमोप- संहारयोर्वास्त पशमनत्वेनाभिधानात् वास्तू पशमनं कर्मणी नामधेयम् इति सेनैव उल्लेखः सर्वदोषापनुत्तये इति श्रुतेष वास्तु सर्वदोषापनोदनं फलं सङ्कल्पे तु तदुल्लेख: कार्यः । एतत्तु प्रारम्भप्रवेशान्यतरस्मिनवश्यं कर्तव्यम् अावश्यकत्वे प्रमाणं प्रागेवोताम्। इति श्रीरघुनन्दनभट्टाचार्यविरचितं वास्त याग- प्रमाणतत्त्वं समाप्तम् । कृत्यतत्त्वम् । - प्रणम्य कामदं रामं भक्तानुग्रहकारकम् । कत्यतत्त्वानि तप्रीत्यै वक्ति श्रीरघुनन्दनः। तिथितत्त्वेऽनुसन्धेयं प्रमाण- चास कोविदैः। वैशाखादिक्रमेणैव प्रयोगोऽत्र विलिख्यते तत्र वैशाखकत्वम् । तन पद्मपुराणम्। 'तुलामकरमेषेषु प्रातःसानं विधीयते'। वैष्णवामते 'गवामईप्रसूतानां लक्ष दत्त्वा तु यत् फलम्। तत् फलं लभते राजन् मेषे स्नात्वा तु जावीम'। पितामहः। 'कार्तिकस्य तु यत् सानं माधे मासि विशेषतः । कच्छादिनियमानास चान्द्रमानप्रमाणतः' । पाभ्यां कार्तिकादिवाने सौरचान्द्रयोर्विकल्पनानुष्ठानम्।

·४२४ छत्यतत्वम्। इति। तब चान्द्रमपि हिविधम्। तथाच विष्णुः। 'दर्श वा पौर्ण. मामी वा प्रारभ्य मानमाचरेत्। पुण्यान्यहामि विंशत्तु मकरस्थ टिवाकरे'। दर्शान्तयागसम्बन्धिनी प्रतिपदं पौर्ण- मासों तदिष्टिमम्बन्धिनी प्रतिपदमारभ्य विंशत्तिथिं मारा. यणोपाध्यायस्तु दशपोर्णमामौति पूर्वदिनसङ्कल्पपरमिति तत्र सौरकत्ये राश्यतः कार्य: 'मंक्रान्तिविहिते कार्य संक्रान्तिः परिकीर्तिता। मामोल्ले खतरम्मिन् स्वराशिस्थितिस्तथा'। इति गारुडात्। ततश्चारुगोटयकाले मज्जनं कृत्वा पाच- म्योदम ख: प्रोम् तत्सदित्यु चाय अद्य वैशाखेमासि अमुकपक्षे अमुकतिथी प्रारभ्य मंषस्थ रविं यावत् प्रत्यहममुकगोत्रः श्रीअमुकदेवशर्मा विष्णुप्रोतिकाम: प्रातःमानमहं करिष्ये गङ्गायान्तु अईप्रसूतगवीलक्षदानजन्यफलसमफल- प्राप्तिकामो विष्णुप्रौतिकामो वा इति मङ्कल्पा यथोतविधिना सायात्। प्रतिदिनसङ्कल्पे तु प्रारभ्य मेषस्थरविं यावत् प्रत्यहमिति न वक्तव्य किन्तु मामौत्यनन्तरं मेषस्थग्वावित्य- धिकं वसाव्य चान्द्र तु मामि अनन्तरं शक्लपक्ष प्रतिपदि तिथौ प्रारभ्य दर्शपयन्तमित्यहनीयं प्रतिदिनमङ्कल्ये तु प्रारभ्य प्रत्यहमित्यन्त न वताव्यम् । एवं कृष्ण प्रतिपदारम्भे ऊह- नोयम् एवं मामान्तर चोहनीयम् । सङ्कल्पाकरण फलहानि. माह भविष्यपुगणं 'सङ्कल्पन विना राजन् यत्किञ्चित् कुरुते फलञ्चाल्पाल्पकं तस्य धर्मस्याईक्षयो भवेत् । र्णवे 'यो ददाति हि मेषादौ शक्तनम्बघटान्वितान् । पितृनु- दृिश्य विप्रेभ्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते । विप्रेभ्यः पादुकां छत्र पिटभ्यो विषुवे शुभम्'। पिटभ्यः पितृनुद्दिश्य अब विष्णुरहस्यम् 'अयने कोटिगुणित लक्षं विष्णुपदीषु च। घड़शौतिसहसन्तु षड़शोत्यामुदाहृतम् । शतमिन्दुक्षये पुण्यं सहस्रन्तु दिनक्षये। नरः। महा- ·छत्वतत्वम्। ४२५ विषुवे शतसाहसमाकामावैष्वनन्तकम् इति मत्यपुराणोब- शतसहसगुणिततत्कर्मफलजनकत्वेन विवक्षणीयत्वामेषादावि- त्यपि विषुवसंक्रान्तिपुण्यकालपरः अन्यथा कालहयकल्पनापत्ते: व्यवहारोऽपि तथा । संक्रमणपुण्यकालस्तु दिनसंक्रमणे कत्ख दिनं षड़शौतिमुखेऽतीते वृत्ते च विषुवहये। भविष्यत्ययने पुण्यमतीते चोत्तरायणे' इति तु पुण्यतरकालपरं दिनहत्तोत्त- रायणादिविहितविंशतिदण्डादीनां रात्रिप्रविष्टभागस्यापि पुण्यत्वम् । रात्रिसंक्रमणे तु दण्डन्यूनप्रथमयामाभ्यन्तरे तहिव- सौयशेषयामहयं पुण्य दण्डहयात्मकमध्यरात्रे तदिवसीय तिथेरभेदे तु तदिवसीयशेषयामइयं पुण्यं भेदे तु तद्दिवसीय- शेषयामहयं पुण्यं परदिवमौयाद्ययामहयञ्च तिथ्यभेदभेदयो- दक्षिणायने तद्दिवसीयशेषयामहयम् उत्तरायणे परदिवमो- याद्ययामहयं दण्डाधिकशेषाईरात्रिमंक्रमणे परदिनाद्ययाम.. इयं सन्ध्यामंक्रमणे तु दिनदण्डे दिनस्य रात्रिदण्डे गव्यव स्थेति संक्रान्त्यां नानमावश्यकम् अनिष्टमंक्रमणे तु तद्दोप- शान्यथं 'धुस्त रवीजसलिलेन सौषधिजलेन च नानं विष्णु पूजनं सन्मन्त्रजपमंक्रान्तिपुण्य काल एव स्त्रोतेलमांस- वजम् इन्दुक्षयेऽमावास्यायां दिनक्षये तिथिवये आकामावैषु प्राषाढ़कार्तिकवैशाखपौर्णमासीषु ततः कतनानादि प्रामख उदमख ब्राह्मणं गन्धपुष्पाभ्यां पूजयित्वा जलघटान्वित- भक्तंश्च प्रोम् जलघटान्वितशतभ्यो नमः इति पूजयित्वा ब्राह्मणहस्त जलं दत्त्वा घट संप्रोक्ष्य वामहस्त स्पृष्टा कुश- त्रयतिलजलान्यादाय प्रोम् तत्सदित्यचार्य ओम् अद्य अमुक- मामि अमुकपोऽमुकतिथौ महाविषुवसंक्रान्त्याम् पमुकगोत्रस्य पितुः प्रमुकदेवशर्मगः सर्वपापविमुक्तिकामः एतान् जल- घटान्वितशत न विद्यादेवताकान् अमुकगोवाय अमुकदेव- श ·कात्यतत्वम्। शर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमहं सम्प्रददानौति ब्राणहस्ते जलं दद्यात्। ब्राह्मणस्तु दक्षिणहस्ततलमध्यभागाग्नेयतीर्थेन ओम् इत्यनेन गृहीत्वा स्वस्तीत्यु वा गायत्री कामस्तुतिञ्च पठेत् जलघटान्विता: शतवो विष्णुदेवताका इति वदेत् ततो दक्षिणां दद्यात् यथा प्रोम् प्रदोत्यादि कतैतज्जलघटान्वित- शक्तदान कर्मण: प्रतिष्ठाथं दक्षिणां किञ्चित् काञ्चनमूल्य ब्राह्मणाय अहं ददानौति । ततोऽच्छिद्रावधारणं ब्राहाण- विशेषानुपदेश यथासम्भवगोत्रनाम्चे ब्राह्मणायेति विशेषः तत्र ब्राह्मणासविधान तुभ्यामति न दयं भूमौ त्यागजल- पनेपः एवमन्यत्रापि मम्मद इति वाक्ये विशेषः मत्यावाभावे लात्मवधि तत्तत्कामा विषा पौतिकामो वा विष्णवे दत्त्वा जाह्मण पवात् प्रतिपादयेत । 'देवे दत्त्वा तु दानानि देवे दत्त्वा तु दक्षिणाम् । तर सवं ब्राह्मणे दद्यादन्यथा निष्फलं भवेत्' इति मत्म्य सूक्तात् । दत्वत्यत्र दयानोति वाराहोतन्त्रे पाट । वैशाखे यो घट सभोज्यं वै हिजन्मने। ददात्यभुक्का राजेन्द्र स याति परमां गलिय। अवापि यथायोग्यं संपूज्य वर्ष बदाक्रान मनोरथफ नाविना मभोज्य घटो देयः। स्मृति: 'मषार्टी शनवा देया वारपा च गगरी' तत्रापि यथायोग्य मंपूज्य पववहार का पठेत् । प्रोम् 'एष धर्मघटो दत्तः ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः । अस्य प्रदानात् सफला मम मन्तु मनोरथाः । र मानलिङ्गान्मनोरथफनत्व ज्ञेयम् । कचिन्तामा निम्बपत्राभ्यां योऽत्ति मेषगते रखा। अपि राषावितन्य तक्षकः किं करिष्यति । उत्तराई तु 'मेषस्वं न विधी तत्र नास्त्यङ्ग विषजं भयम्' इति संवत्सरप्रदीप पाठः । ततश्च मेषस्थरविस्थितिकाले मसूर निम्बपवयञ्च भक्षयेत् । भविष्य या एका नरशार्दूल ·कृत्यतत्वम्। १२७ वैशाखेमासि वै तिथिः। तौया साक्षया ख्याता गौर्वाण- रपि वन्दिता। योऽस्यां ददाति करकान् वारिवाजसमन्वि. तान्। स याति पुरुषो वोर लोकान् वै हेममालिनः' । वाजमवम्। हेममालिनः सूर्यस्य। ततो जलमनसमन्वि. तदाने सूर्य लोकगमन फलं दानानुष्ठानं पूर्ववत्। ब्रह्मपुराणं 'वैशाख शुक्लपक्षे च तीयायां कृतं युगम्। कार्तिके शक्ल- पक्षे च वेता च नवमेऽहनि । अथ भाद्रपदे मासि त्रयोदश्यान्तु हापरम्। माघे तु पौर्णमास्यान्तु घोरं कलियुगं स्मृतम् । युगारम्भास्तु तिथयो युगाद्यास्त न विश्रुताः। तत्र वैशा- खादयः पौर्णमास्यन्ता एव तथैव तिथि कृत्याभिधानात् मुख्य. बाचित्वे कार्तिकनवमेऽहनौति सिद्धी शक्लपक्ष इति व्यर्थ स्थात् आसां प्रशंसामाह विष्णुपुराणं 'एता युगाद्याः कथिता: पुरागरनन्तपुण्यास्तिथयश्चतस्रः । उपप्लवे चन्द्रमसोमवे. स्त्रिचन्चटकास्त्रन्ययनहये च। पानीयमप्यत्र तिलय मिथ दद्यात् पिटभ्यः प्रणतो मनुष्यः । थाइं कृतं तेन समा: सहन रहस्यमेतत् पितरो वदन्ति'। उपप्लवे ग्रहण देवीपुराणं 'युगाद्या वर्षवृद्धिश्च सप्तमी पावतो प्रिया। विरुदयमौक्षन्त न तत्र तिथियुग्मता'। अक्षयटतोयामधिकृत्य ब्रह्मपुराणम् । 'तस्यां कार्यों यवैोमो यवैविषणु ममर्चयेत् । यवान् दद्यात् दिजातिभ्यः प्रयत: प्राशयेद् यवान्। पूजयेच्छङ्करं गङ्गां कैलामञ्च हिमालयम्। भगौरवञ्च नृपतिं सगराणां सुखा- वहम्'। स्कान्दे 'वैशाखस्य मिते पने तौयाक्षयमंत्रिता। तत्र मां लेपयेद गन्धैलेंपनरतिशोभन:'। मां जगद्राथम् । अन्यत्रापि तथाच गङ्गामानमधिकृत्य भविष्ये 'संवत्सरफलं राजन् नवम्यां कार्तिके तथा। मन्वादौ च युगादौ च मास- बयफलं लभेत्। मन्वादयस्तु भविष्यमात्ययोः। अश्वयुक- ·४१८ हात्वतखम्। पलानवमीहादशी कार्तिकी तथा। हतीया चैत्रमासय सथा भादपदस्य च। फालानवाप्यमावास्था पौषस्यैकादशी सथा। पाषाढस्यापि दशमी तथा माघस्य सप्तमी। श्राव- णस्थाष्टमी कष्णा तथाषाढस्य पूर्णिमा। कार्तिको फाल्गुनी चैत्री ज्येष्ठी पञ्चदशी सिताः । मन्वन्तरादयस्त्वता दत्तस्या- क्षयकारकाः' । अमावास्यष्टमी व्यातिरिक्लाः शलाः उपक्रमो- पसंहारयोः शकत्वकीर्तनात् नारदीये। वैशाखे शक्लपक्षे तु हादशी वैष्णवी तिथिः। तस्यां शीतलतोयेन सापयेत् केशवं शुचिः'। इयं पिपोतकबादशी नात्र युग्मादरापेक्षा अव विष्णुपूजने उपवासोत्तरविधानात् । अथ यवधाई तत्र वैशाख शुक्लचे कुजशनिशक्रेतरवारे नन्दारितात्रयोदशोतरतिथौ जन्मचन्द्राष्टमचन्द्र जन्मतिथिज. मनक्षत्रत्रयपञ्चमतारान येतरेषु पूर्वफल्गुनी पूर्वभाद्रपदपूर्वा. षाढ़ा मघाभरण्यश्लेषादेतरनक्षत्रेषु यवाई कर्तव्यम् । तच्छे. षभोजनच एतादृगनिषिद्धायां विषुवमंक्रान्तो अक्षयटतीया- याच विशेषतः कर्तव्यम् । वैशाखाकरणे ज्येष्ठ शुक्लपक्षे आषाढ़. शुक्लपक्षे च हरिशयनेतरत्र कर्तव्यम् । प्रथ एकादशीव्रतम् । गृहस्थादौनामभयपक्षकादश्यामुप- वामाधिकारः। कृष्ण कादश्यां पचवतो रहस्थस्य नाधिकार: हरिशयनाभ्यन्तरे तस्याप्यधिकारः । वेषणवपुत्ववतो रहस्थस्य सर्वकष्णायामधिकारः । शुक्रवारादावप्ये कादश्युपवासे फला. धिक्य विधवायास्त, सर्वत्राधिकारः। अनाष्टाब्दादधिका- पूर्णाशौतिवर्षमानवो नित्याधिकारी एकादशीव्रतं नित्यम् । पारणदिने हादशौलामे सर्व एव पूर्णां त्यत्वा खण्डामुपवसेत् तदलाभे रही पूर्वी तदन्यः परां विधवापि यदा पूर्वदिने दशम्या उत्तरदिने बादशीयुतैकादशौ तदा उत्तरामुपोष ·हत्यतखम्। ४२ हादस्यां पारणं कुर्यात्। पारणदिने हादग्यनिर्गमे त बयोदश्यामपि। यदा तु सूर्योदयानन्तरं दशमीयुतकादमी अथ च परदिने न नि:सरति तदा तां विहाय परदिने हादः शीमुपवसेत् । यदा तु सूर्योदयकालौनदशमौविकादशी परदिने न निःसरति तदा तामुपवसेत् । यदा तु तथाविधा सती परदिनेऽपि नि:सरति तत्परदिने च हादशौ तदा तां विहाय खण्डामुपोष्ण हादश्यां पारयेत। यदा तु उभयदिने सहिडैकादशी तदा षष्टिदगड़ात्मिकाम विहामुपोष परदिने हादश्याद्यपादमुत्तीर्य पारयेत्। वैष्णवस्तु तवापि शुक्लपक्षे परामुपोष्ण त्रयोदश्याम् एकादश्यामपवास: सूतका. दावपि कार्यः ततः पूर्वदिने संयमं विधाय परदिने प्रातःशत- सानादिः प्रोम् सूर्यः सोम इति तहिष्णोरिति च पठित्वा पोम् तत्मदित्युच्चार्य वारिपूर्ण ताम्रपानं गृहीत्वा उदभुखः प्रोम् पद्य अमुके मासि अमुकपक्ष एकादश्यान्तिथौ प्रमुकगोत्रः श्री प्रमुकदेवशर्मा पुरुषार्थचतुष्टयप्राप्तिकाम एकादशीव्रत. महं करिष्य इति सङ्कल्पा 'एकादश्यां निराहारो भूत्वा चैव परेऽहनि। भोत्येऽहं पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत' इति पठेत् । 'उपवासे तु सङ्कस्पा मन्त्रपूत जलं पिबेत्' इति स्कन्दपुराणादष्टाक्षरेण मन्त्रण विपनाभिमन्वितम्। 'उप- वासफल प्रेम : पिबेत् पात्रगतं जलम्' इति कात्यायनवच. नाच्च। भोम् नमो नारायणायेति विरभिमन्त्रा किश्चित् तोयं पिबेत् । पाचमनजलपानवदनादूषणम् पाम् 'इदं व्रतं मया देव ग्रहोतं पुरतस्तव। निर्विघ्नां सिद्धिमाप्रोत त्वत्प्रसादाजनार्दन' इति प्रार्थयेत्। ततो विष्णु संपूज्य उपोष्ण परदिनेऽपि प्रातर्विष्णु संपूज्य प्रज्ञानतिमिरान्धस्य ब्रतनानेन केशव । प्रसौद सुमुखो नाथ ज्ञानदृष्टिप्रदो भव । ।

·४१. सात्वतखम्। छण कपालुस्वमगतीनां मतिर्भव। संसारार्णव मनाना प्रसौद मधुसूदन'। इत्याभ्यां प्राप्यं हादशीप्रथम- पादमुत्तीय पारणं कुर्यात् 'हादश्याः प्रथमः पादो हरिवासर. संजितः। तमतिक्रम्य कुर्वीत पारणं विष्णुतत्परः' इति वचनात् उपवासामामर्थं वायुपुराणम्। 'नतं हविथाबमा नोदने वा फलं तिलाः क्षोरमथाम्ब चाज्यम् । यत् पञ्चगव्यं यदिवाथ वायुः प्रशस्तमवोत्तरमुत्सरच'। हविधान कार्तिक हात्ये वश्यते। प्रथ ज्ये एकत्यम्। तत्र वैशाख्या: पौर्णमास्या जई कृष्ण चतुर्दश्यां मावित्रीवतमवैधष्यकामा कुयात् । तत्र यहिने महाधिकचतुर्दशोलाभ: प्रदोषे तवैव व्रतम्। उभयदिने तथाविधलाभे परदिने व्रतम् उभयदिने तथाविधालाभे पूर्व दिने प्रदोषेतरवापि व्रत तहिने सत्यवन्त सावित्रीच संपूज्योपोष्ण कथां श्रुत्वा परदिने फलेन पारणं कुर्यात् रजखलादेः कायिकमुपवासो दैहिकं स्वयं कुर्यात् पूजनमन्य- हारा कारयितव्य गर्भिणीत्वादिना तु उपवामामामणे तु स्वयं नक्तं भोजनं कायं सर्वदासामर्थे पत्या पत्रेण वा कारयि- तव्यम् एवमन्यव्रतेषु अपि । प्रथारण्यषष्ठी। तत्र ज्येष्ठशलषष्ठयां शभसन्ततिकामो बिन्ध्यवासिनोस्कन्दषष्ठीपूजनमहं करिष्य इति सङ्कल्पयेत् । राजमार्तण्ड 'ज्येष्ठ मासि सिते पक्षे षष्ठी चारण्य संनिता। व्यजनैककरास्तस्यामटन्ति विपिने स्त्रियः । तां बिध्यवासिनी स्कन्दषष्ठीमाराधयन्ति च । कन्दमूलफलाहारा लभन्ते सन्तति' शभाम'। कन्दो मृणालादिरिति श्रीधरस्वामि- व्याख्यानमत प्राधम्। मूलादि परत्वे मूलेयनेनैव पौन- इत्यापत्तः। तपोभयदिने पूर्वा षष्ठीलाभे परदिने व्रत ·छत्यतत्वम्। ४११ येत् । पूजने तु। प्रोम् बिन्ध्यवासिन्यै षष्ठा नम इत्यादिना पूज- 'जय देवि जगन्मातर्जगदानन्दकारिणि। प्रमोद मम कल्याणि नमस्ते षष्ठि देवि ते' इत्यनेन नमस्कृत्य 'रूपं देहि यशो देहि भाग्य भगवति देहि मे। पुत्वान् देहि धनं दोह सर्वान् कामांश्च देहि मे। इत्यनेन प्रार्थयेत्। ततः फलाहारं कुर्यात् । अथ दशहरा। तत्र यस्यां कस्याञ्चिनद्यामुदयगामिन्यां ज्येष्ठ शुक्ल दशम्याम ओम् अद्ये त्यादि सुमहापातकोपपातकदश- विधषापक्षयकामो दर्भकरणतिलतर्पणाङ्गकमानमहं करिष्ये एवं दानेऽपि गङ्गायान्तु प्रोत्यादि दविधपापक्षयकामी गङ्गायां स्नानमित्यादि सङ्कल्पा सामान्यम्नानमन्त्रान्ते मज्जन- स्यादौ ओम ‘घटत्तानामुपादानं हिंसा चैवाविधानतः। परदारोपसेवा च कायिकं त्रिविध स्मृतम्। पारुष्यमनृतञ्चैव पैशुन्यञ्चापि मर्वशः । असम्बद्धप्रलापश्च वाङ्मयं स्याच्चतुर्विधम् । परद्रव्येष्वभिध्यानं मनमानिष्टचिन्तनम्। वितथाभिनिवेशव विविघं कर्म मानसम् । एतानि दशपापानि प्रशमं यान्तु जावि। सातस्य मम ते देवि जले विष्णुपदोद्भवे । विष्णु. पादायसम्भूते गङ्ग त्रिपथगामिनि। धर्मद्रवौति विख्याते पापं मे हर जावि। श्रद्धया भक्तिसम्पने श्रीमातदेवि जागवि। अमृतेनाम्ब ना देवि भागौरथि पुनौहि माम' इति पठित्वा बायात्। हस्तायोगे तु हस्तानक्षत्रयुक्तदशम्यां दशजन्मार्जितदशविधपापक्षयकाम इति वाक्ये विशेषः । मङ्गलवारयोगे तु मङ्गलवारयुक्तायां दशम्यां दविधपाप- क्षयपूर्वकशतगुणवाजिमेधायुत यज्ञजन्यफलसमफलप्राप्तिकाम इत्यभिलाप विशेषः। पथ महान्यैष्ठी। सा ज्येष्ठायां गुरुचन्द्रावस्थाने रोहिण्यां - ·४१२ हात्वतखम्। मूर्यावस्थाने ज्येष्ठो पौर्णमासी चेत्तदा भवति गुरुवारयोगे त्वधिक ज्येष्ठां विना अनुराधास्थ गुरावपि तथाविध पौर्णमा. मोत्यपरा अनुराधास्थ गुरुचन्द्रयोरपि ज्येष्ठ पौर्णमासीत्यपरा. मूलस्थ गुरुमत्त्वेऽपि ज्येष्ठायुक्ता पोर्णमामोत्यपरा। एवं पञ्च. विधा मा भवति तत्र जगन्नाथदर्शने विष्णुलोकगमनफलं गङ्गाम्राने मोक्षः तत्र पौर्णमास्यामित्यनन्तरं महाज्येष्ठया. मित्यभिन्लाप विशेषः पक्षान्ते स्रोतोजलमात्र स्नाने यमपुर- गमनाभावः फलम् एवं माममंजकविशाखादिनक्षत्रे गुरुचन्द्र. योमहावस्थान महावैशाच्यादि तस्यां म्रानोपवासयोरक्षय फलम्। एवं गुरुस्थितिं विना मासयुक्तायां पौर्णमास्यां मानदान योदशगुणं फलम्। अथ ग्रहणम्। गहुभोग्य नक्षत्रपादावधिकचतुष्यादा. भ्यन्तरे चन्द्रस्थित्या रात्री पौर्णमास्यन्ते चन्द्रग्रहण मम्भावना एवं राहुभोग्य नक्षत्रपादावधिकपादवयाभ्यन्तरे मूर्यस्थित्वा दिवाऽमावास्यान्त सूर्य ग्रहणमम्भावना। तदर्शनच जन्म- चतुःसप्ताष्ट नवदश हादशेतरचन्ट्रेषु जम्ममप्तमेतरनक्षचेषु ग्रहण दृष्ट्वा राहुस्थितिकाले मामान्यजलेऽपि स्नानं कर्तव्यं प्रतिषिद्धकालोनदर्शने तु तद्दोषप्रशमनाय काञ्चनं दद्यात् । ओम् पद्य अमुके मासि अमुकपक्षेऽमुकतिथौ राहुअम्त निशाकर दिवाकरे वा अमुकगोत्र: श्री प्रमुकदेवशर्मा गङ्गाखानजन्य फलसमफलप्राप्तिकामोऽस्मिन् जले मानमहं करिष्ये इति सङ्कल्पा सायात् रात्री सन्ध्यावन्दनं विनापि मानोत्तरं तर्पणं कार्यम्। सोमवारे चन्द्रग्रहणे रविवार भूर्यग्रहणे तु चूड़ामणियोगेऽनन्तगङ्गाम्रानजन्यफलसमफल- प्राप्तिकाम इति वाक्ये विशेष: दानादावप्यमन्तत्वेन फल- मूहनौयं चड़ामणियोगेतरख चन्द्रग्रहणेऽसुकद्रव्यदानजन्य.

·कत्यतत्वम्। ४२३ फललक्षगुणफलप्राप्तिकाम इति रविग्रहणेऽमुकद्रव्यदशलक्ष- दानजन्यफलसमफल प्राप्तिकाम इति विशेषः । एवं मानेऽपि गङ्गायान्तु चन्द्रग्रहणे कोटिगुणगङ्गामानेति रविग्रहणे तु दशकोटिगङ्गास्नानति शेषः । गङ्गातीरचन्द्रग्रहणदाने लत्यत्र कोटौति रविग्रहणदाने तु दशलक्षेत्यत्र दशकोटोति विशेषः । तत्र मृतपिटकेण सक्तत्प्रक्षालितामाबेन थाई कर्त्तव्यम् । तत्र जननमरणाशौधिनापि स्नानं कर्तव्यम्। दानं श्राइच न कर्तव्यम् । क्षताशोचवतापि सर्व कर्त्तव्यम् । पुरश्चरणकारिणा तु ग्रहगारम्भकाले तदृष्ट्वा मज्जनमात्रं कृत्वाचम्य तिलकुश- जलान्यादाय भोम् तत्मदित्युच्चार्य अद्यत्यादि अमुकदेवताया अमुकमन्वसिद्धिकामो ग्रामाहिमुक्तिपर्यन्तम् अमुकदेव. ताया अमुकमन्त्र जपमहं करिष्य इति मङ्कल्पा ऐशान्यां जन्नं क्षिप्या प्राणायामं कृत्वा तावत् कालं जपत्। सूर्य ग्रहण तु राक्षसौतरकाले तहिन अन्यथाभयग्रहण एव परदिने प्रातः पूजयित्वा जपदशांशहोमं कुर्यात् तदभावे राहुग्रस्तनिशा- करकालोनामुकमन्त्र जपदशांशहामहिगुण जपं वैष्णवस्तु चतु- गंगजपमहं करिष्य इति सङ्कल्पा जपं कृत्वा समयं राहु- ग्रस्तनिभाकरकालोनामुकमन्त्र जपदशांश-हाम-तद्दशांशतर्पण- महङ्करिष्य इति सङ्कल्पा मन्त्रमुच्चायामुकदेवतां तर्पयामि नम इति तर्पयेत्। ततश राहुग्रस्तनिशाकरकालोनामुक- मन्त्रजपतहशांशहोमतदृशांशतपणतद्दशांशाभिषेकमहं करिथ इति सङ्कल्पपात्मानं देवतारूपं ध्यात्वा मूलमन्त्र नमोऽन्त- मुच्चा-मुकदेवतामभिषिञ्चामि नम इत्यनेन मूह नलिना. भिषिञ्चत्। गोपालमन्त्र तु होमदशांशत्यत्र होमसमसंख्येति निर्देश्य ततो महती पूजां विधाय अभिषेकदशांशब्राह्मण- कर्तृकभोजनमहं करिष्य इति सङ्कल्पा ब्राह्मणान् भोजयेत् । ३७-क ·कत्यतत्वम्। ततो गुरु संपूज्य दक्षिणया तोषयेत्। राहुदर्शने मानमावश्यकम्। प्रदर्शनेऽपि मुक्तो बानमावश्यकं तत पाचम्य इमं मन्त्रं पठेत्। 'उत्तिष्ठ गम्यतां राहो त्यज्यतां चन्द्रसङ्गमः। कर्मचण्डालयोगोत्यं कुरु पापक्षयं मम' । राहुदर्शनानधिकारिणापि सानमावश्यक कार्य सूर्य ग्रह- णात् पूर्व दिवा न भोक्तव्यं चन्द्रग्रहणात् पूर्व प्रहरत्यं न भोक्तव्यं ग्रस्तोदयचन्द्र दिवैव न भोक्तव्यम् अत्यन्तासामध्ये त ग्रहणात् पूर्व मुहत्तत्रयं न भोक्तव्य ग्रहणकाले त सर्वथा न भातव्यं ग्रहणानन्तरं पाकस्थालों परित्यज्य पाकान्तरण भोक्तव्यम् । तत्र प्रस्तास्तसूर्य परदिने मूयं दृष्ट्वा मेघ. मालादिदापि तददृष्ट्वाऽपि सात्वा भोक्तव्य ग्रस्तास्तचन्द्रऽपि चन्द्रदर्शनानन्तरं सावा मंघमालादिदोष तददर्शनऽपि भोक्तव्य ग्रस्तास्त एव वाहमनध्यायः । अथ पापाढ़ कत्यम् । तत्र यहारे यत्काले मिथुनसंक्रमणं भृतं तदाराभ्यन्तर तावत्कालावधिविंशत्यादि दण्डाधिकदिन- नयमम्बुवाचौ तबाध्ययनं वोजवपनं न कायं सर्पभयोपशम- नाय टुग्ध पेयम्। अथ नवोदक यादम्। तवाम्बुवाचोप्रभृत्वाास्थे रवौ त्रयोदशौजन्मतिथि नन्दा जन्माष्टमचन्द्रशुक्रवारतरजन्मतारा- शत्तिकालंषााज्य ठामूलापञ्चमतारा पूर्वानयमघाभरणीतर- नक्षत्रषु नवोदकनिमित्तकपार्वणविधिना श्राई कतव्य तव कोणपक्षलाभे चान्द्र णैव श्राहम् । अथ चातुर्मास्यवतम्। तत्र वराहपुराणम्। 'आषाढ़- शल्ल हादश्यां पौर्णमास्यामथापि वा। चातुर्मास्यवसारथं कुर्यात् कर्कटसंक्रमे। प्रभावे तु तुलार्केऽपि मन्त्रेण नियम नती। कार्तिके शलहादश्यां विधिवत्तामापयेत्'। मात्य।

·सत्यतत्वम्। ४३५ 'चतुरो वार्षिकान् मासान् देवस्थोत्थापनावधि। मधुस्वरो भवेवित्यं नरो गुडविवर्जनात्। तैलस्य वर्जनादेव सुन्दरात: प्रजायते। कटतैलपरित्यागाचवनाशः प्रजायते। लभते मन्तति दीर्घा स्थालीपाकमभक्षणात्। सदा मुनिः मदा योगी मधुमांमस्य वर्जनात्। निाधिनिरुगोजस्वी विष्ण- भक्तः प्रजायते। एकान्तरोपवासेन विष्णलोकमवाप्नयात् । धारणावखलोनाञ्च गङ्गास्नानं दिने दिने। नमो नाराय- गायेति जवाऽनशनजं फलम्। पादाभिवन्दनाहिष्णोर्लभहो. दान फलम्'। महाभारते 'चतुरो वार्षिकान् मामान यो मांस परिवर्जयेत्। चत्वारि भदाण्याप्नोति कीर्तिमाय. यंशो बलम्'। सत: प्रातःकतःस्नानादिरुदम,खः कुशफल- पुष्पतिलजलान्यादाय प्रोम् मूर्यः मोम इति पठित्वा ओम तहिष्णोरित्यादि च पठित्वा प्रोम् तत्मदित्युच्चार्य अद्याषाढ़े- मासि शक्लपक्षे हादश्यां तिथौ अमुकगोत्रः श्री अमुकदेवशर्मा अद्यारभ्य कोल्युर्यशो बलावाप्तिकामो विष्णुप्रीतिकामो वा चतुर्मासं यावत् चातुर्मास्यव्रतमहं करिष्ये इति। तथा 'पाषा- ढादि चतुर्मास प्रात:स्रायो भवेन्नरः। विप्रेभ्यो भोजनं दत्त्वा कार्तिक्यां गोप्रदो भवेत् । म च विष्णुपुरं याति विष्णव्रत- मिदं स्मृतम्। एवमादिवतैः पार्थ तुष्टिमायाति केशवः' । प्रारम्भे तु 'इदं व्रत मया देव गृहीत' पुरतस्तव। निर्विघ्नां मिहिमानोतु प्रसादात्तव केशव । होतेऽस्मिन् व्रते देव यद्यपूर्णे त्वहं मिये। तन्मे भवतु संपूर्ण त्वत्प्रसादाज्जना. र्दन'। इति सनत्कुमारोक्तं पठेत्। समाप्तौ तु उत्थान- हादश्याम् इदं व्रत मया देव तव प्रोत्यै कत विभो। न्यून सम्पूर्णतां यातु त्वत्प्रसादाज्जनार्दन' इति पठेत्। ततो दक्षिण दत्त्वा छिद्रमवधारयेत्। एवं व्रतान्तरेऽपि ·४३६ कत्यतत्त्वम् । 'एका- जह्यम् एवमाषाढ़पौर्णमास्यां कर्कटसंक्रान्ती वा प्रारम्भे च बोध्यम्। अथ विष्णो: शयनम् । तत्र वामनपुराणम् । दश्यां जगतस्वामी शयनं परिकल्पयेत्। शेषाहिभोगपर्यङ्गं कत्वा मंपृज्य केशवम्। अनुजां ब्राह्मणेभ्यस हादश्यां प्रयत: शुचिः। लबध्वा पीताम्बरधरं देवं निद्रां ममापयेत् । अनुज्ञां लबध्वेत्यर्थः । एकादशीशयने दिवाशयनीयं परिकल्पनं रात्री हादशीक्षणे निति। मारय । 'शेते विषण: मदाषाढ़े भाद्र च परिवर्तयेत् । कात्तिक परिबध्येत शुक्ल पक्ष हर्दिने । भविष्यनारटोययो: 'मैत्राद्यपार्ट स्वपितोह विष्णवैष्णव्यमध्ये परित ते च । पौष्णावमाने च सुरारिहन्ता प्रबुध्यते मास- चतुष्टयेन। मैत्रमनुराधावैषणवं श्रवणा पोषण रेवती विशाधर्मोत्तरे 'विष्णदिवा न स्वपिति न च रात्रौ प्रवुध्यते । हादश्यामृक्षसंयोगे पादयोगो न कारणम्। प्रप्राप्ते द्वादशी- मृत्ते उत्थानशयने हरेः। पादयोग न कर्तव्य नाहोरात्रं विचिन्तयेत्' भविष्ये 'निशि स्वापो दिवोत्यानं मध्यायां परि- वर्त्तनम्। अन्यत्र पादयोगे तु हादश्यामेव कारयेत्'। ततः कताङ्गिक: प्राषाढ़े शक हादश्यामनुराधायुक्तायां निशायां हादश्यामृताभावे एकादण्यादि पोर्णमास्यन्ततिथिषु मैत्रपाद- योग तदभावे हादश्यां केवलायामपि मध्याकाले वस्त्रादिना पुष्प ण वा शय्यां कृत्वा रात्री विष्णु मंपूज्य श्रोम् नमो नारा- यणायेत्यचार्य स्वापयेत्। प्रोम ‘पश्यन्तु मेघानपि मेघश्या- ममुपागत मिच्यमामां महौमिमाम् । निद्रां भगवान् गृहात लोकनाथ वर्षाखिमं पश्यतु मघवन्दम। ज्ञात्वा च पश्यैव च देवनाथ मासाचत्वारो वैकुण्ठस्य तु देवनाय' । 'सप्त त्वयि जगन्नाथे जगत् सुप्त' भवेदिदम्। प्रबुद्धे स्वमि ततय ·कत्यतत्त्वम्। ४३७ बुध्येत जगत्सर्व चराचरम्' इत्यनेन पूजयेत् 'उपवासैय कि तस्य यन्तैरन्य महात्मनः। प्रस्वापे च प्रबोधे च पूजितो येन केशवः' आषाढ्यां पौर्णमास्यां दानमावश्य- कम्। अथ श्रावण कृत्यं तत्र देवीपुराणं 'सुप्ते जनार्दने कृष्ण पञ्चम्यां भवनाङ्गने । पूजयेन्मनसादेवीं मुहीविटपसंस्थिताम् । म्ही सिजुवृक्षः । '६वों संपूज्य नत्वा च न सर्पभयमाप्नुयात् । पञ्चम्यां पूजयेनागाननन्ताद्यान्महोरगान्। क्षीरं मर्पिच नैवेद्य देयं सर्पविषापहम'। गारूड़े 'अनन्तं वासुकिं शङ्ख पद्म कम्बलमव च । तथा कर्कोटक नागं वृतराष्ट्रञ्च शडक कालोयं लक्ष कञ्चापि । पिङ्गलं मणिभद्रकं यजेत्तानमि- ताबागान् दष्ट मुक्तो दिवं व्रजेत्'। पुराणान्तरेऽपि । 'अनन्ती वासुकिः पद्मो महापद्माऽध तक्षकः। कुलोर: कर्कटः शड्डी ह्यष्टो नागा: प्रकीर्तिताः । पार्द्र ‘शेषः पद्मो महापद्मः कुन्लोर: शङ्खपाल कः। वासुकिस्तक्ष कश्चैव कालीयो मणिभद्रकः । ऐरावतो धृतराष्ट्रः कर्कोटकधनन्जयो'। रत्नाकरे 'पिचुमदम्य पत्राणि स्थापयेत् भवनोदर। स्वयञ्चापि तदनीयात् ब्राह्मणानपि भोजयेत्' पिचुमदस्य निस्वस्य । प्रयोगः हरिशयनानन्तरं गौणचान्द्रेण श्रावण कण पञ्चम्यां कृतम्नानादिरुदमखः । अद्य श्रावण मासि कषो पते पञ्च. म्यान्तियो अमुकगोत्रः श्री अमुकदेवशर्मा सर्पभयाभावकामो मनमादेवीपूजामहं करिष्ये इति सङ्कल्पा महोवो पूजयेत्। तदभावे घटे जले वा न्यासादिकं कृत्वा देवी- मन्वति ध्यात्वा मनमाटेवि इहागच्छेत्यावाह्य एतत् पाद्यम् श्रोम् मनसादेव्यै नम इत्यनेन यथाशक्ति गन्धपुष्पधूपदीपने- वेद्यानि दद्यात्। ततोऽनन्तादीबागान् पूजयेत् । तत्र । तव ·कत्यतत्त्वम्। क्षीरमर्पिनैवेद्य' प्रधानम् अनन्तादिकं पाद्यादिभि: संपूज्य 'योऽमावनन्तरूपेगा ब्रह्माण्डं मचराचरम्। पुष्यबहारयेन्मद्धि तम्मै नित्यं नमो नमः' इत्यनेन त्रि:पूजयेत्। एवं प्रशवाटि- नमोऽन्तन व स्वनाम्ना पूजयेत्। ओम् वासुकये नम: प्रोम् शाय नमः श्रीम् कम्बलाय नम: ओम् कर्कोटकाय नमः ओम् शङ्ख काय नम: ओम् कालोयाय नमः श्राम तक्षकाय नम: ओम् पिङ्गलाय नम: ओम् महापद्माय नमः श्रोम कुन्निकाय नमः श्रीम् मणिभद्राय नम: ओम् धनञ्जयाय नमः ओम् शंषाय नमः। आम एरावताय नम: अशक्तो गन्धपुष्पाभ्यां पूजयेत् । निम्बपत्रागिण गृहे स्थापयेत् । ब्राह्मणभ्या दद्यात् म्वयं भनवच। उभयदिन पूर्वाह्न मुहू ान्य नपञ्चमोलाभ पदिन पूजा युग्मात्। श्रावण्यां पोगा- माम्यां श्राद्धमावश्यकम् । अथ भाट्रकत्यम। तत्र जन्माष्टमीव्रतं प्रमाणन्तु तिधि- नत्त्व ऽनमन्धयं थावण्यन्तरितभाद्र कष्टाष्टम्यां रात्रिमध्यमह- माष्टमोगाहणोरूपजयन्तीलाम तत्र वापवाम: उभयटिने चत्तटा पर्गदन जयन्त्य लाभ तु गहिगोयुताष्टम्याम् उभयदि गनिगवन्नाम तु निशोथ मम्बन्धिन्वष्टम्याम् उभयटिन निशोथ- मम्बन्ध तदमम्बन्ध वा परदिन इति । तत्र प्रयोगः । पूर्वदिन मयमं विधाय तद्दिन प्रातः कृतस्नानादिराचान्त: ओम सूर्य: माम इत्यादि प्रोम तहिषारित्यादि च पठित्वा नारायमां मम्मत्य ओम् तत्मदित्यचार्य उदङ्ग वस्तिलकुशजलान्यादाय ओम् प्रद्य भाद्र मामि कृष्ण पक्षे अष्टम्यान्तिथी अमुकगोत्र: श्री अमुकदेवशर्मा थोविष्णु लोकप्राप्तिकाम: श्रीविष्णुप्रीति- कामो वा श्रीकृष्ण जन्माष्टमीव्रतमहङ्करिथ । यदि उपवाम- दिन प्रातःसप्तमौ तदा सप्तम्यान्तिथी प्रारभ्यति वक्तव्यम् प्रोम् ·सत्यतत्त्वम्। ४३८ तत्र। 'धर्माय धर्मखराय धर्मपतये धर्मसम्भवाय गोविन्दाय नमो नमः' इत्युच्चार्य 'भोम् वासुदेवं समुद्दिश्य सर्वपापप्रशान्तये । उपवासं करिष्यामि कृष्णाष्टम्यां नभस्यहम् । प्रद्य कृष्णाष्टमी देवी नभश्चन्द्रसरोहिणीम्। अर्चयित्वोपवासेन भोच्येऽहमपर- ऽहनि। एनमो मोक्षकामोऽस्मि यदगोविन्दवियोनि जम् । तन्मे मुञ्चतु मां वाहि पतित शोकसागरे। आजन्ममरगां यावत् यन्म या दुष्का त कृतम्। तत्प्रणाशय गोविन्द प्रमोट पुरुषोत्तम' इति पठेत्। तत प्राङ्गिक निर्वत्य अईगवे तत्प्रतिमासु आवाहनविमर्जनसहित शालग्राम घटादि स्थ जले वा आवाहनविमर्जनहित पूजयेत् । माश्चापि बालकं सुप्त पय के स्तनपायिनं श्रीवत्मवक्ष: पूर्णाङ्ग नोलोत पलदलच्छविम्' इति ध्यात्वा ओम् श्रीकृष्ण स्वागतमिति पृच्छत् इदमासनं श्रीक्षणाय नम इत्यामनं दत्वा एतत् पाद्य श्रीकृष्णाय नम इति पाद्य दत्त्वा श्रीम् 'यज्ञाय यत्नेश्वराय यज्ञपतये यजमम्भवाय गोविन्दाय नमो नमः' इदमध्य श्रीकृष्णाय नमः इति दद्यात्। इदमा चमनीयम् ओम् श्रीक षणाय नमः तता दधिमधुतात्मकं मधुपर्कमानीय एष मधुपर्क: श्रीकृष्णाय नमः पुनराचमनीयम् श्रीम् श्रीकृषणाय नमः लौकिकषध्यधिकशततोलक परिमिताना नजनमानीय स्नानौयं जलम् श्रीम् श्रीकृष्णाय नम: ओम 'योगाय योग- खराय योगपतये योगसम्भवाय गोविन्दाय नमो नमः' इदं वस्त्रम् ओम् श्रीकृष्णाय नमः इदं रजताभरगाम् एष गन्धः एतत् पुष्पम् एष धप एष दीपः इदं नैवेद्यम प्रोम् 'विश्वाय विश्वखराय विश्वपतये विश्वसम्भवाय गोविन्दाय नमो नमः पानाथं जलम् इदमाचमनीयं पुनराचमनीयम् एतत्ताम्बलम् । जपं कृत्वा समर्म्य स्तुत्वा प्रणमेत् ततः खम्स ह्योतविधिनाग्नि ·४४. कत्यतत्त्वम्। भगवतः मंस्थाप्य ततिलाभ्याम् प्रोम धर्माय धर्मखराय धर्मपतये धर्ममम्भवाय गोविन्दाय नमो नमः' स्वाहा इत्यनेनाष्टोत्तर- शतमष्टाविंशतिमष्टौ वा पाहुतीजुहुयात। ओम् ‘विश्वाय विश्वेश्वराय विश्वपतये विखसम्भवाय गोविन्दाय नमो नमः' । इत्यनेन स्वापयेत्। तत: ‘पादावमुच्चयन्ती योदेवक्याचर- गान्तिक। निषमा पङ्गजे पूज्या नमो देव्ये श्रियै' इत्यनेन थियं पूजयेत्। ततो गुड़तेन वमोर्धास दद्यात्। नाड़ी. छदं भावयेत्। श्रीम् षष्ठा नम इति षष्ठों पूजयेत्। ततो श्रीकपास्य नामकरणानप्राशनचुड़ाकरणोपनयो- हाहान भावयेत् ततश्च प्रगावादि नमोऽन्तन तत्तवामभि: देवक्यं वसुदेवाय यशोदायै चण्डि कार्य बलदेवाय यक्षाय गङ्गाय ओम् चतुम खाय इत्ये तान् यथाशक्य पचारः पूजयेत् । शङ्ग पुष्य दूर्वाकुशचन्दनान्यादाय भूमो जानुनौ पातयित्वा प्रोम सोगेदार्णवमम्भत अत्रिनेत्रसमुद्भव । शशार्ट गहिण्या महितो मम'। मामाय मोमवराय मामपतय माममम्भवाय गोविन्दाय नमो नमः । इत्यय दद्यात्। ततः प्रणाममन्त्री ओम् 'ज्योत्स्रायाः पतये तुभ्य ज्यातिषां पतये नमः । नमस्तं गहिणीकान्त मुधावाम नमोऽस्तु ते । नभोमगड नदीपाय शिगेरत्नाय धूर्जट: । कला- भिवईमानाय नमशन्द्राय चारवं'। ततश्च 'अनघं वामनं शारिं वैकुण्ठपुरुषोत्तमम्। वासुदेवं हृषीकेशं माधवं मधु- मूदनम्। वराहं पुण्डरीकाक्षं नृसिंहं दैत्यसूदनम्। दामो. टरं पद्मलाभं केशवं गरुडध्वजम् । गोविन्दमच्य तं देवमनन्त. मपराजितम। अधोक्षजं जगहोजं सर्गस्थित्यन्तकारिणम् । अनादिनिधनं विष्णु त्रिलोकेशं त्रिविक्रमम्। नारायणं चतुर्वाहु शङ्खचक्रगदाधरम्। पीताम्बरधरं नित्यं वनमाला. रहाणायं ।

·कत्यतत्त्वम्। ४४१ कत्वा विभूषितम्। श्रीवत्साझं जगत्सेतुं श्रीकृष्णं श्रीधरं हरिम् । प्रपोऽहं सदाटेवं सर्वकामप्रसिहये। इति स्तुत्वा प्रगमेत् 'प्रणमामि सदादेवं वासुदेवं जगत्पतिम्'। तत: प्रार्थयेत् । प्रोम् 'वाहि मां सर्वलोकेश हरे संसारमागरात् । वाडि मां मर्वपापघ्न दुःखशोकार्गवाहरे। सर्वलोकेखर बाहि पतित मां भवार्णवे। दैवकीनन्दन श्रीश हरे संसारसाग- रात्। दुर्गतां स्त्रायसे विष्णो ये स्मरन्ति मकर मवत् । मोऽहं देवातिदत्तस्त्राहि मां शोकमागरात् । पुष्कराह निम- म्नोऽहं मायाविज्ञानसागरे। बाहि मां देव देवेश त्वत्तो नान्योऽस्ति रक्षिता' इति प्रार्थयेत् । 'यद बाल्ये यच्च कौमारे बाईक्ये यच्च यौवने। तत्पण्यं वृहिमाप्नोत पापं हर हलायुध' इति वदेत्। ततो नृत्य गीतवाद्यादिभिः शेषकालं नयेत् । परदिने प्रात:सानाटि गौतषा यथाविधि संपूज्य दुर्गायाश्च महोत्सवं कुर्यात् । ब्राह्मणान् भोजयेत् । दक्षिणां सुवर्णादि यत्किञ्चिदिष्टतमं श्रीकृष्णामे प्रीयता. मित्य वा तेभ्यो दद्यात्। ततश्च 'यं देवं देवकोटवं वसुटेवा. दजीजनत् । भौमस्य ब्राह्मणो गुप्त्यै तस्मै ब्रह्मात्मने नमः । सुब्रह्मवासुदेवाय गोब्राह्मणहिताय च । शान्तिरस्तु शिव. वास्तु इत्यत्वा तान् विमर्जयेत्' । इति वचनात् इत्यु चार्य ब्राह्मणांच विमर्जयेत्। ततय उपवामपरदिने तिथिनक्षत्रयोरवमाने पारगां यदा तु महानिशायाः पूर्वमेकतरस्यावसानम् अन्यतरम्य महा- निशायां तदनन्तरं वा तदैकतरावसाने पारणम् । महानिशायामुभयस्थितिस्तदोत्सवान्ते प्रातःपारणं कुर्यात् । तत्र मन्त्रः। ओम् 'सर्वाय सर्वेखराय सर्वपतये सर्वमम्भवाय गोविन्दाय नमो नमः' । पारणानन्तरन्तु ओम् 'भूताय यदा ·४४२ कात्यतत्त्वम् । तस्य भूतेश्वराय भूतपतये भूतसम्भवाय गोविन्दाय नमो नम:' प्रत्यनेम ब्रतं समापयेदिति। भाद्रशुक्लपञ्चमीमधिकृत्य भविष्योत्तरे 'तथा भाद्रपदे मासि पञ्चम्यां अहयान्वितः। स लिख्य नगे भत्या कृष्ण- वर्गादिवर्णकैः। पूजयेहन्धमाल्यैश्च सर्पिर्गग्गलुपायमैः । तुष्टिं ममायान्ति पत्रगास्तक्षकादयः। प्रामप्तमात् कुलात्तस्य न भयं मर्पतो भवेत्। तस्मात् मर्वप्रयत्नेन नागान् संपूजये- वरः' इयमेव नागपञ्चमीति वाचस्पतिमिथाः। आलेख्या- नागा: कर्कोटादय: पूर्वलिखिता: पूजा च थावणपञ्चमी- विहितेति बोध्यम्। अथ हरेः पार्श्वपरिवर्तनं तत्र भादशजहादश्यां श्रवण यक्तायां केवलायां वा कृताहिक: सायं सध्यायां देवं संपूज्य । ओम् वासुदेव जगवाथ प्राप्तेऽयं हादशी तव। पार्खन परिवर्तस्व सुख स्वपिहि माधव' इति कृताञ्जलि: पठेत् । 'त्वयि सुप्ते जगवाथ जगत्सुप्त भवेदिदं प्रबुद्धे त्वयि बुध्येत जगत् मवं चराचरम्'। इत्यनेन पूजयेत् । अथ सिंहाके चतुर्थीचन्द्रदर्शनप्रायश्चित्तम्। 'पञ्चानन- गते भानौ पक्षयोरुभयोरपि। चतुर्थ्यामुदितमन्द्रो नेक्षितव्यः कदाचन'। मिहामधिकृत्य ब्रह्मपुराणम्। 'नारायणो- ऽभिशप्तस्तु निशाकरमरोचिषु। स्थितचतुर्थ्यामद्यापि मनु. याय पतञ्च सः। ततयतुर्थी चन्द्र न्तु प्रमाहाहौल्य मानवः । पठेहात्रेयिका वाक्यं प्राप्नु खो वाप्युदन खः'। अभिशस्तो मिथ्यापरिवादविषयोभूतः सोऽभिशाप: ततम उदब्रुग खो वा तिलकुशजलान्यादाय प्रोम् प्रोत्यादि सिंहाचतुर्थीचन्द्रदर्शनजन्यपापक्षयकामो धात्रेयिकावाक्य. महं पठियामीति सङ्कल्पा। 'सिंहः प्रसेनमवधीत् सिंहो प्राजु खः ·छत्यतत्वम्। ४४३ तिथिः । जाम्बवता हतः । सुकुमारक मा रोदीस्तव ोष स्यमन्तकः'। इति विष्णुपुराणोक्तं धात्रेयिकावाक्यं पठेत्। भविष्योत्तरे 'भाद्रेमास्यसिते पक्षे अघोराख्या चतुर्दशौ। तामुपोष्य नरो याति शिवलोकमयत्नतः'। त्रयोदश्यां दिवातन मुइतलाभ तवैव तदलामे पद्मपुराणम् 'एकादश्यष्टमी षष्ठी कृष्णपक्षे चतुर्दशी। अमावास्या हतीया च उपोष्याः स्युः परान्विताः'। एतहिषय एव 'शिवा घोरा तथा प्रेता सावित्री च चतुर्दशी। कुयुक्तव कर्तव्या कुह्वामेव हि पारणम्' इति पराशरवचनं त्रिसन्ध्यव्यापित्वेऽपि तवैव 'चतुर्दशी प्रकर्त्तव्या त्रयोदश्वा. युता विभो। दर्शविडा न कर्तव्या राकाविता तथा मुने' इति वचनात् 'त्रिसन्धाव्यापिनी या तु मैव पूज्या सदा न तत्र युग्मादरणमन्यव हरिवासरात्' इति वचनात्। अथ अनन्तव्रतम्। तत्र यहिने पूर्वाह्नकाले चतुर्दशी- लाभस्तहिने व्रतम् उभयदिने चेत् परदिने युग्मात् व्रतानु छानविधिस्तत्तत्परतो जेयम् । अथ अगस्त्यायदानम्। प्रमाणन्तु तिथितत्त्वेऽनुसन्धेयं सिंहस्थरविकर्त्तव्यत्वेन सौरमासादरः कन्याकमेकान्तिपूर्वदिन- वयान्यतमे कृताहिकस्तिलकुशजलान्यादाय भोम् तत्मदित्यु. चार्य श्रीम प्रोत्यादि सर्वाभिलपिामिहिकामोऽगस्त्यपूजन- महङ्करिष्य इति सङ्गल्या शालग्राम जले वा दक्षिणामुख एतत् पाद्यम् ओम् अगस्त्याय नमः। सितपुष्याक्षतजलं शङ्खन गृहीत्वा इदमयम् प्रोम् 'काशपुष्यप्रतीकाश अग्नि- मारुतसम्भव। मित्रावरुणयोः पुत्र कुम्भयोने नमोऽस्तु ते । ओम् अगस्त्याय नम एवमाचमनीयगन्धपुष्पधूपदीपनैवेद्यानि प्रत्येकं दद्यात्। 'वातापिचितो येन प्रातापिच महासरः ।

·४४४ वत्यतखम्। ममुद्रा शोषितो येन स मेऽगस्त्यः प्रसीदतु'। इति प्रार्थयेत् । अथ आश्विन कृत्यम्। तत्र प्रोष्ठपयुद्ध कृष्णपक्षे प्रति- पदादिपञ्चदशकषष्ठयाटिदशक एकादश्यादिपञ्चकत्रयोदश्या. टिविकतिथिरूपकल्पचतुष्टान्य तमेषु प्रतितिथिषु पाई कत व्यम एकै कम्याम्तिथे: पूर्वदिने पूर्वदिने थाइ प्रशस्त काललाभ थाई कृत्वा पर्गदने थाई न कार्यम् 'एवमेव दिने उभय. तिथिलाभ थाइवयं कतव्यम् । तत्र केवल त्रयोदश्यां पूर्वदिने अपगह श्राई कृत्वा परदिन मघायुक्तत्वेन तस्यां श्राई कर्त कव्यम् । यदि तु एकस्मिन् दिने मघायुक्त त्रयोदशीलाभस्तदा तन्त्र गोव मधुपायमयुक्तन तदलामे केवलानेनापि श्राद्ध कर्त- व्यम्। तत्र पुत्रवता पिण्डरहितमेव श्राई कर्तव्यं तेनैव थाइन पक्ष थामितिः अविभक्तभ्राटभिरपि मघा त्रयोदशौ. थाई पृथक् कर्तव्यम्। कन्यास्थ कृष्णपक्षत्वेनापि सकत पाडं नित्यं तव पक्षश्राडकरणे तन्त्रत्वादेव मितिः । कन्यास्थ रवी षोड़शपिगड दानम् अमावास्यायां कार्यम् । आश्विन कृत्य दुर्गापूजा नित्या काम्या च ॥ अथ दुर्गोत्. मवः ॥ तत्र बोधनं पोममास्यन्ताखिनकृष्णपक्षे प्रा नक्षत्र- युक्तायां केवलायां वा नवम्यां पूर्वाह्न दिवामात्रे वा उभय- दिने तथाविधला गर्वदिने युग्मात् । प्रतिपदादिकल्पे उभयदिने पूर्वाह्ने प्रतिपल्लाभे पूर्वदिने षष्ट्यादिकल्पे तु प्रातःपूजनं षष्ट्यामारम्वत्यल्लेख्यम्। सप्तम्यादिकल्पेऽपि तथा। अष्टम्यां पूजाङ्गोपवासः पुत्रवता कार्यः किन्तु हविष्याब भोक्तव्यम्। यदि प्रतिमासमष्टम्युपवास: क्रियते तदा पुन- वता कार्य: तस्य धनार्थिना प्रतिमासकर्त्तव्यत्वेनारम्भोऽपि कत्तुं शक्यते पारणन्तु मत्स्यमांसनैवेोर्तुगी संपूज्य मल्यादिना ·छत्यतत्वम्। ४४५ कर्तव्यं यदि तद्दिने नियमान्यांसभोजनं निषिहं तदा मांसादिकं विनापि । सन्धिपूजायान्तु अष्टमौशेषदण्ड नवमी. प्रथमदण्डात्मकः कालः तत्र महाष्टमौवत् पूजादि वलिदानं नवमौदण्डे न तु अष्टमौदण्डे तत्र यदि षष्टिदण्डात्मिकाष्टमी तदा तद्दिने अष्टमीपूजां विधाय तत्परदिने अष्टमौनवम्योः सन्धिपूजा। यदि तु परदिने मुहर्त्तान्यूननवम्यलाभस्तदा महानवमीपूजापि सहिने तादृगन्नामे तु परदिने यदा महा- टमौदिन एव तिथिक्षयः तदा तहिन एव महाष्टमीपूजा सन्धिपूजामहानवमीपूजा काया। अरावपूजा तु यहिने अईराने महाष्टमौलाभस्तहिने फलभूमाथिना पूर्ववत् कार्य यदि उभयदिने तथाविधा तदा पूर्वदिन एव विम जनन्तु श्रवणयुक्तायाम युक्तायां वा उटयगामिन्यां मुहर्ता- न्युनायां दशम्यां कुयात्। उभयदिने तन्नामे पूर्वदिने यदि षष्टिदण्डामिका नवमौ तत्परदिने मुहर्तान्यनापि श्रवण युक्त दशमौ तदा पष्टिदण्डात्मिकायां नवम्यां पूजां विधाय तत्परदिनेऽनुदयगामिन्यां श्रवणरहितायामपि विसर्जन- मिति। प्राश्विने दुर्गापूजा नित्या काम्या च सा ग्रन्थगौरव. भिया न लिखिता। अथ कोजागरकत्यम्। प्रमाणन्तु तिथितत्त्वेऽनुसन्धेयम् । यहिने प्रदोषनिशोथोभय व्यापिनी पौर्णमासी तद्दिने कोजा. गरकृत्यम्। उभयव्यात्यानुगेधात्। यदा तु पूर्वदिने निशीथव्याप्तिः परदिने प्रदोषव्याप्तिस्तदा पूर्वेस्तत्त्वं प्रधानपूजाकालव्याप्त्यनुरोधात् यदा तु पूर्वानिशीथव्याप्ति: परधुन प्रदोषव्याप्तिस्तदा सुतरां पूर्वद्युस्तत्वत्यम्। तत पाखिनपौर्णमास्यां कृताहिक: प्रदोषसमवे कुशतिलजला- न्यादाय भोम् तत्सत् भोम् श्रोत्यादि हारोह भित्त्यादिदेवताः ३८-क ·४४६ कत्यतत्त्वम्। प्रीतिकामो हारोई भित्त्यादिदेवतापूजनमहं करिष्ये इति मङ्गल्या शालग्रामे घटादिस्थजले वा एतत् पाय हारोड- भित्तिदेवताभ्यो नम: एवम् प्राचमनीयगन्धपुष्पधूपदीप- नैवेद्यपुनराचमनीयानि दद्यात्। गन्धादीनि वा गन्धपुष्य वा तव पूजने पत्रमपि नैवेदो फलमपोति विशेषः एवं प्रण- वादिनमोऽन्तैस्तत्तबामभिर्हव्यवाहनादिपूजनं यथा आहनाय नैवेद्य तु यवाक्षततण्डुलचूर्णतयालितण्डुला: पूर्ण- न्टवे नैवेद्ये तु दुग्धपायमौ मभार्यरुद्राय स्कन्दाय नन्दीखराय मनये गोमान् पुरुषः सुरभये छागवान् हुताशनाय मेघवान् वरुणाय हस्तिमान् विनायकाय अखवान् रेवन्ताय सर्वेरेव चलिकुम्भाय ओम् तत्सत् प्रोम् पोत्यादि विभूतिकामो लक्ष्मी पूजयिष्य इति सङ्कल्पा 'पाशाक्षमालिकाम्भोजमणि- भिर्याम्य मौम्ययोः। पद्मासनस्थां ध्यायेच्च श्रियं त्रैलोक्य- मातरम्। गौरवणां सुरूपाञ्च सर्वालङ्कारभूषिताम्। गैका- उ मव्यग्रकरां वरदां दक्षिणेन तु'। पाशेत्यादिदक्षिणे पाशा- नमालिकाभ्यां वामे पद्माङ्कशाभ्यां भूषितां वामकरे हेमपद्म दक्षिगा कर वरं दधतीत्यर्थः इति प्रादित्यपुराणीयं ध्यात्वा एतत याद्यम् भोम् लक्ष्म नमः एवमर्ध्याचमनीय गन्धादि एते मनारिकेल पृथका: एतत् पुनराचमनीयं ताम्बूलं वस्त्र पुन- गचमनीयच प्रत्येकं दद्यात्। पोम् 'नमस्ते सर्वदेवानां सदामि हरिप्रिये। या गतिस्त्वत्प्रपवानां सा में भूयात् बदचनात्'। इति पुष्यानलित्रयं दत्त्वा प्रणमेत् प्रोम् 'विखरूपस्य भार्या व 'पञ पद्मालये शुभे। सर्वतः पाहि मां देवि ! महालक्ष्मि नमोऽस्तु ते'। तुलसोझिण्टीकाधन- पैन पूजयेत् । माद्यान्तरासत्त्वे घण्टां न वादयेत्। ततः चतुर्दम्तगजारूढ़ो वचपाणि: पुरन्दरः । शचीपतिथ ध्यातव्यो ।

·कत्यतत्त्वम्। ४४७ नानाभरणभूषितः' इति प्रादित्यपुराणीयं ध्यात्वा एतत् पाद्यम् भोम् इन्द्रस्तु महमा दीप्तः सर्वदेवाधिपो महान् । ववहस्तो महावाहुस्तस्मै नित्य नमो नमः' प्रोम् इन्द्राय नम: पोम् 'शक्रः सुरपतिश्चैव वजहस्तो महाबलः। शतयनाधिपो टेवस्तुभ्यमिन्द्राय वै नमः' इत्यनेनाध्य दद्यात एवं पूर्ववदया. दिना पूजयित्वा। भोम् 'विचिौरावतस्थाय भाखत्कुलिश- पाणये। पौलोम्यालिङ्गिताङ्गाय सहस्राक्षाय ते नमः' इत्य- मेन पुष्यानलिवयं दत्त्वा प्रणमेत्। ततः कुवेरमावाध एतत पाद्यम् प्रोम् कुवेराय नमः। एवमादिभि: संपूज्य 'धन- दाय नमस्तुभ्यं निधिपद्माधिपाय च। भवन्तु त्वत्प्रसादान्मे धनधान्यादिसम्पदः । इत्यनेन पुष्पाञ्जलिना नि:संपूज्य प्रणमेत्। ततो दक्षिणां दद्यात् प्रणमेत्। तहिने बाल- हडातुरैविना दिवा न भोक्तव्यम् आमिषं न भोक्तव्यं नारि- केलचिपिटकादिना ब्राह्मणान् बन्धंथ परितोष्य स्वयञ्च तद- श्रीयात्। ततय गन्धपुष्पाद्यलक्षातोऽक्षः क्रीड़ां कुर्वन् पश्यन् वा जागरणं कुर्यात् । अथ कार्तिक कृत्यम्। पद्मपुराणे 'तुलामकरमेषेषु प्रात:- मानं विधीयते । तत्र सङ्कल्प: अरुणोदयकाले मन्जनं कृत्वा पाचम्य पोम् तत्सदद्य कार्तिके मासि प्रमुकपक्षेऽमुकतिथी प्रारभ्य तुलास्थरविं यावत् प्रत्यहममुकगोव: श्री अमुकदेव- शर्मा विष्णुप्रीतिकाम: प्रातःसानमहं करिष्य इति मङ्कल्पा यथोक्तविधिना इतिकर्तव्यतां विधाय पोम 'कार्तिकऽहं करिष्यामि प्रातःसानं जनार्दन !। प्रीत्यर्थ तव देवेश दामो- दर मया सह' इति सायात्। मया लक्ष्ममा प्रतिदिनसङ्कल्प त पारभ्य तुलास्थरविं यावत् प्रत्यहमिति न वक्ताव्यम् । किन्तु मासौत्यनन्तरं तुलास्थरवावियधिकं वक्तव्यम्। चान्द्रमान- !

·४४८ कृत्यतत्त्वम् । वाक्य न्तु वैशाखकत्येऽनुसन्धेयम्। तथा वायुपुराणे 'यदीच्छे- हिपुलान् भोगान् चन्द्रसूर्यग्रहोपमान्। कार्तिकं सकलं व्याप्य प्रात:स्रायो भवेबरः'। गारुड़े 'गवामयुतदानेन यत् फलं लभते ग्वग। तुलसीपत्रकैकन तत् फलं कार्तिके म्मृतम्'। प्रोम अद्यत्यादि तुलसीपत्र कैकसमसंख्यायुतधेनु- टानजन्यफलममफलप्राप्तिकाम: एतानि तुलमीपत्राणि श्रीविषा वेऽहं दंदे इत्यभिलप्य एतानि तुलमोपत्राणि थोविष्णवे नमः इत्यनेन दद्यात् । ब्रह्माण्डे 'विष्णुवेश्मनि यो दद्यात् कार्तिक मामि दीपकम्। अग्निष्टोममहसूस्य फलमानोति मानवः। ओम् ‘दामोदराय नभमि तुलायां लोलया सह। प्रदोपन्त प्रयच्छामि नमोऽनन्ताय वेधसे । लोलया लक्ष्मया 'इति मन्त्रण यो दद्यात् प्रटीपं सर्पिरा- दिना। आकाशे मण्डपे वापि म चाक्षयफलं लभेत्। मानवत् प्रोम् अद्य त्यादि अमुकतिथौ भारभ्य तुलास्थरविं यावत् प्रत्यहम् अमुकगोवाऽमकदेवशर्मा अक्षयदीपदान- फलप्राप्तिकामः श्रीविष्णु प्रांतिकामो वा आकाशे मण्डपे वापि थोविष्णवे दीपदानमहं करिष्य इति मङ्कल्पा दामो. दगयत्यादिना दद्यात् हितोयादिदिने ओम् दामोदरायेत्यने. नति विशेषः। विष्णुग्रह ओम् अद्यत्यादि अमुकतिथी भारभ्य तुन्नास्थरविं यावत् प्रत्यहम् अमुक गोत्रोऽमुकदेवशर्मा अग्निष्टाममहसूजन्यफलसमफल प्राप्तिकाम: श्रीविष्णुप्रीति- कामा वा श्रीविष्णु वेश्मनि श्रीविष्णवे दीपदानमहं करिष्य इति मङ्गल्पा भोम् दामोदरायेत्यादिना दद्यात्। हितो- यादिदिने प्रोम् दामोदरायत्य नैनति विशेषः। हविष्यावादी तु ब्रह्मपुराणे 'व्रतोपवासनियमैः कार्तिको यस्स गच्छति । देवो वैमानिको भूत्वा स याति परमं पदम्। तत्र पदो- ·छात्यतखम्। त्यादि प्रमुकतिथौ प्रारभ्य तुलास्थरविं यावत् प्रत्यहम् अमुकगोवोऽमुकदेवशर्मा वैमानिकदेवत्वभवन पूर्वकपरमपद- प्राप्तिकाम: श्रीविष्णुप्रीतिकामो वा हविष्येतरभोजननिवृत्ति. महं करिष्य इत्यादिवाक्ये विशेषः । एवं फलाहारादावपि हविष्यद्रव्याणि च 'हैमन्तिकं मिताखिव धान्यमुहास्तिना- यवाः। कलायकङ्गनीवारावास्तकं हिलमोचिका। षष्टिका कालशाकञ्च मूलकं केमुकेतरत् । लवणे सैन्धवमामटे गये च दधिमर्पियो पयोऽनबृतमारच पनसाम्रहरीतको। तिन्तिडोजीरकञ्चैव नागरगञ्च पिप्पली। कटनी लवली धात्री फनान्य गुडमैनवम् अतैलस्नानं मनयो हविष्यात्र विदुधाः' । हैमन्तिकमित्यभिधायागम्त्य मंहितायाम् । नारि- कलफलञ्चैव कदनों लवलोन्तथा। आम्रमामलकञ्चैव पन- मञ्च हगेत कोम। बनान्तरप्रशस्तञ्च हविष्य मन्वतं बुधाः' । अत्र च पारधव्रतोपवा मादी फल जन्नादिभक्षण मप्या हतुः उद- योगपर्वबौधायना। अष्टतान्यव्रतनानि आपो मूलं फलं हविबाह्मणकाम्या च गगव च नमोपधम्' । हागदावपि तुलमोहिते टोपमाह 'तुलमों विना यत् क्रियते न पूजा स्नानं न तद् यत्त नमी विना कृतम्। भुक्तं न लद् यत्तलमौविवर्जितं पोतं न तद यचन्नमोविवर्जितम' । नारदीये 'न मत्स्य भक्षयेन्मांम न कोमं नान्यदेव हि। चण्डालो जायते राजन् कार्तिक मांमभक्षणात्। भारते। 'कौमुदन्तु विशेपण शक्लपक्षे नगधिप ।। वजयेत मर्वमांसानि धर्मा ह्मत्र विधीयते'। कोमदं कार्तिकम । कार्तिकमधिकृत्य ब्रह्मपुराणम्। 'एकादश्यादिषु तया तास पञ्चसु रात्रिषु। दिने दिने च सातव्यं गीतलासु नटीम च। वजितव्या तथा हिंसा मांमभोजनमेव च। ततय पयः । फन्ना- मडा.

·४५. सत्यतत्वम्। पपा. हर पाप- मांसभोजननिषेधे कार्त्तिकमासतकुलपक्षतदेकादश्यादिपक्ष- दिनानि शलाशतभेदात् पापतारतम्यत्वात् निषिशानि 'कार्तिके गोकरं मांस यस्तु भुनौत दुर्मतिः। षष्टिवर्षसह- स्राणि गैरवे परिपद्यते' । पोलपटोलकदम्बवृन्ताककांस्य. मधिजानि वर्जयेत्। 'पटोलानि कदम्बानि हन्ताकर्माह- तानि च। भुञान: कात्तिके मासि यावदाहतनारको'। अथ भूतचतुर्दशौ। 'कार्तिक कृष्ण पक्षस्य चतुर्दश्यां दिनोदये। अवश्यमेव कर्तव्यं नानं नरकभीरुभिः । मार्गस्य पवाणि भ्रामयेच्छिरमोपरि। ततव तर्पणं कार्य धर्मगजस्य नामभिः । नरकाय प्रदातव्यो दोग: मंपूज्य देवता:'। नरकाय नरकनिवृत्तये। अपामार्गधामणे मन्त्रः । प्रोम् 'पोतलोण ममायुक्त मकण्टकदलान्वित मपामाग भ्राम्यमागा पुनः पुनः । तत: प्रदोषममये दीपान् दद्यात् प्रयत्नतः। ब्रह्मविष्णुशिवादीनां भवनेषु मठेषु च । कूटागारेषु चैत्य षु गुहामु च नदीषु च'। दीपमन्त्रः। मोम 'नम: पिटभ्यः प्रतभ्यो नमी धर्माय विष्णवे। नमो धर्माय रुद्राय कान्तारपतये नमः' इति। भविष्य 'कार्तिके भीम वारे च चिवाकष्ण चतुर्दशो। तस्यामाराधितः स्थाणुन ये- च्छिवपुरं ध्रुवम्। यां काचित् मरितं प्राप्य कृष्णपक्षे चतु. दगोम्। यमनायां विशेषेण नियतस्तर्पयेद यमान्'। धर्म- राजस्य नामानि भविष्य यथा 'यमाय धर्मराजाय मृतवे चान्तकाय च। वैवस्वताय कालाय मर्वभूतक्षयाय च । पौडम्बराय दध्राय नोलाय परमेष्ठिने। कोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वै नमः। एकैकस्य तिलैर्मियां स्त्री स्त्री दद्यात् जलालीन् । संवत्सरकतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति । पादाराइतुर्दशशाकभोजन 'कर्तव्य तत्र निर्णयामृतकृत.

·छत्यतत्त्वम् । ४५१ दर्शयोः । मम । वचनम्। 'पोल के मुकवास्तूकं सर्षपं कालञ्च निम्ब जयां शालिच्चि हिलमोचि काञ्च पटकं शोल्फ गुडुची तथा भण्टाकों सुनिषस्मकं शिवदिने खादन्ति ये मानवाः प्रेतत्वं न च यान्ति कार्तिकदिने कृष्णे च भूते तिथौ'। जयां जयन्ती पटकं पटोलम्। अथ दो पान्वितामावस्या। एतत् कृत्यप्रमाणं तिथितत्त्वे- ऽनुमन्धयम्। तव बालातुरहश्यतिरेकेण दिवा न भोक्तव्य तत्र पार्वणशाह कृत्वा प्रदोषे प्राचीनावौती दक्षिणामखः ज्वलटुल्का गृहीत्वा ओम् शस्त्रास्त्रहतानाच भूतानां भूत- उज्वलज्योतिषा देहं दहयं व्योमहिना' इत्य- नेन ग्रहीयात् प्रोम् ‘अग्निदग्धाथ ये जौवा येऽप्यदग्धा: कुले उज्ज्वल ज्यातिषा दग्धास्त यान्तु परमां गतिम् । इत्यनेन भूमौ स्थापयेत्। प्रोम् 'यमलोक परित्यज्य भागता ये महान्तये। उज्ज्वलज्योतिपा वम प्रपश्यन्ती वजन्तु त' इत्यनेन पितृन विमर्जयेत्। यद्यं वं पूर्वादन एव प्रदीपव्या- पिनी अमावास्या तदा पूर्वदिन एव श्राइमकत्वापि उल्कादान कत्तव्यम् । पापारात् पञ्चभूतोपाख्यानञ्च श्रोतव्यम् । यतः प्रदोषव्याप्तौ परदिन एव युग्मात् । उभयत: प्रदीपा- प्राप्तावपि उल्कादानं परदिने पावणानुरोधात्। पत्र वै पूर्व दिने लक्ष्मी रात्रौ पूज्या। 'प्रमावस्या यदा रात्री दिवाभाग चतुर्दशी। पूजनोया तदा लक्ष्मीविजेया सुखरात्रिका' इति वचनात्। लक्ष्मीपूजाविषयेऽपि एवं व्यवस्था। ततो गृह- मध्ये उत्तराभिमुखो लक्ष्मी पूजयेत्। ततः स्वस्तिवाचन- पूर्वकम् प्रोम् सूर्यः सोम इति पठित्वा ओम् तहियोरिति च तिलपुष्पजलान्यादाय ओम् तसदित्युच्चार्य प्रोम् अद्यत्यादि अमुकगोत्रोऽमुकदेवशर्मा परमविभूतिक्षाभकामो लक्ष्मीपूजन- उभ- ·४५२ कत्यतत्त्वम् । ! महं करिष्ये इति सङ्कल्पा शालग्राम घटादिस्थजले वा भूतशयादिकं कृत्वा लक्ष्मी पूजयेत् । तद् यथा प्रोम् पाशाक्ष इत्यादिना ध्यात्वा भोम् भूर्भुव: स्वमहालक्ष्मि इहागच्छेत्या- वाद्य एतत् पाद्य लक्ष्मा नमः एवमर्ध्याचमनीयगन्धपुष्यधूप- दीपनैवेद्यपुनराचमनीयताम्बूलादि प्रत्य के दद्यात्। ओम् 'नमस्त मर्वदेवानां वरदामि हरिप्रिये । या गतिस्त्वत् प्रपवानां मा में भूयात्त्वदचनात्' इत्यनेन पुष्पाञ्जलित्रयं दत्त्वा प्रणमत् ओम् 'विश्वरूपस्य भायामि पद्म पद्मालये शुभ । मवतः पाहि मां देवि ! महालक्ष्मि नमोऽस्तु ते'। तत: मुग्वगवा प्रदाये तु कुवेरं पूजयन्ति ये' इति रुद्रवचनात् । कुवेरमपि पाद्यादिभिः पूजयेत् । आम ‘धनदाय नमस्तुभ्य निधिपद्माधिपाय च । भवन्तु तत्प्रमादान्म धनधान्यादि मम्पदः इति पठित्वा श्राम कुवेगय नम इति त्रिपूजयेत् । ततो ग्रहादिष दोपं दद्यात्। तत्र मन्त्रः प्रोम् ‘अग्निज्योतो. विज्यातिचन्द्र ज्यातिस्तव मघज्यातीनां दीपोऽय प्रतिट ध ताम'। तती ब्राह्म गान् बन्धश्च भोजयित्वा स्वयं भुनीत तत्र प्रत्यपे भविष्यात कर्म कर्तव्यं गोगचनाति- नकधारगा प्रदीपवन्दनं कृत्वा लक्ष्मी विः पूजयेत् तत्र मन्त्रः श्राम विश्वरूपस्य भायामि पद्म पद्मालय में । महालक्ष्मि नमस्तुभ्य मुख गतिं कुरुष्व में । वर्षाकाले महावार यन्मया दुष्क तं कृतम्। सुखरात्रि प्रभातंऽद्य तन्मं लक्ष्मोव्यपाहतु । या रात्रिः मवभूतानां या च देवेवस्थिता। मंवत्मरप्रिया या च सा ममाम्तु सुमङ्गला। माता त्वं सर्वलोकानां देवानां सृष्टिमम्भवा। पाख्याता भूतले देवि ! सुखरात्रि नमोस्तु ते' श्राम लक्ष्मा नमः इति त्रिः पूजयेत् । अथ द्यूतप्रतिपत्। तत्र तत्र प्रभातेऽचकोड़ादिकं कर्तव्य उत्तमः ·कत्यतपवम। ४११ तत्र जये वर्ष शुभं पराजये वर्षम् प्रशुभम् । ततः सपा शालग्रामे जले वा एतत् पाद्य वलये नम: इत्यादि संपूज्य ओम् वलिराज नमस्तुभ्य विरोचनसुत प्रभो। भविष्ये न्द्रसुरा- गते पूजेयं प्रतिग्राह्यताम्'। अनेन पुष्पाञ्जलित्रयं दद्यात् । भविष्योत्तरे 'यो यो यादृशभावन तिष्ठत्यस्यां युधिष्ठिर। हर्षदैन्यादिना तेन तस्य वर्ष प्रयाति हि'। तथा 'महापुण्या तिथिरियं वलिराज्यप्रवहिनी नानं दानं शतगुणं कार्ति केऽस्यां तिथौ भवेत्। अथ भ्राहितीया। तवारधा विभक्तदिनपञ्चमयामाई. प्राप्तायां द्वितीयायाम उभयदिन तथा चेत् परदिने कृत्य युग्मात् । ततः ओम् तत्सदित्य चाय ओम अद्यत्यादि अमुक- गोत्रोऽमुकदेवशर्मा स्वरक्षणकामा यमादि पूजनमहं करिष्य इति सङ्कल्पा शालग्राम घटादिम्थजले वा पृजयेत्। एतत् पाद्य यमाय नमः । एवं क्रमण संपूज्य ‘पद्यहि मातंगड़ ज पाशहस्त यमान्तकालीकधरामरंश । माहितीया कृत. देवपजां यहागा चाध्यं भगवनमस्त' इदमध्य यमाय नमः तत आचमनोयादिकं दत्त्वा प्रणमत्। भाम् 'धर्मराज नम- स्तुभ्य नमस्ते यमुनाग्रज । पाहि मां किङ्करैः मा सूर्य पुत्र नमोस्तु ते'। ततचित्रगुप्ताय नम इत्यनेन पूजयेत्। तत ओम् यमदूतभ्यो नमः इत्यनन पाद्यादिभि: पूजयत् यमुना पाद्यादिभिः संपूज्य प्रणमत् । प्रोम् ‘यमस्व मनमस्तेऽस्तु यमुन लोकपूजिते । वरदा भव में नित्यं सूर्यपुत्ति नमोऽस्तु त' । ततो भाटभाजनकालेऽवाटिकं दत्त्वा धातस्तवानुजाताहं भुङ्क भक्तमिदं शुभम्। प्रीतये यमराजस्य यमुनाया विशेषतः' । ज्येष्ठा चेत् तवाग्रजाताहमिति वदत् तस: पुष्टिकामो भुनौत 'यवात्तु भगिनौहस्तात् भोक्तव्य पुष्टिवईनम्।

·४५४ कत्यतत्वम् । अथ विष्णूत्थानम्। सत्र दिने रेवत्यन्तयुक्तायां हाटश्यां रावौ रेवत्यन्तपादयोगे तु दिवा तृतीयभागे रेवत्यन्तयुक्ताहा. दश्याम् उत्थानम्। विहित तत्तत्पादविशेषाभावे। नक्षत्र योगाविशादौ हादश्याम् । हादश्यामृक्षाभावे एकादशी प्रभृतिपौर्णमास्यन्तान्यतमतिथौ निशाद्यनादरेण पादविशेष. योगे। तदभावे केवलायां हादश्यां सध्यायामेव शयनावत: नादिकम। ततो विष्णु मंपूज्य श्रोम् ‘महेन्द्ररुट्रैरभिनयमानो भवानृपिर्वन्दितवन्दनीयः। प्राप्ता तवेयं किल कौमुदाख्या जारव जाग्रष्व च लोकनाथ । मेघा गता निर्मलपूर्णचन्द्रः भाग्यपुष्पाणि च लोकनाथ अहं ददानोति च पुण्य हेतो. जाटव जाग्रष्व च लोकनाथ' । ततश्च 'उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गोविन्द त्यज निट्रां जगत्पते ।। त्वया चोथोयमानेन उस्थितं भुवन- पयम्' इति पठेत् । तत्र एकादश्यादितिथिपञ्चके वकपञ्च- कम। 'वकोऽपि तव नाश्रीयान्मत्यचैव कदाचन' इति वचनात्। कार्तिक्यां गोदानादौ फलाधिक्यं 'कार्तिकयां गोप्रदो भवेत्। प्रथ मार्गशीर्षकत्यम् पाखिनशक्लपक्षे नवाबशाहाकरणे विंशतिदगड़ाधिकरयोविंशतिदिनाभ्यन्तरे शुक्लपक्षे तत् याडं तष मार्गशीर्षस्य विंशतिदण्डाधिक प्रथमदिन. तरेषु कुजशनिश कवारेतरेषु नन्दारितात्रयोदशीतरतिथिषु जन्माष्टमचन्ट्रजन्मतिथि जन्मनक्षत्रत्रयपञ्चमतारासप्तमताराव. येतरेषु पूर्वावयमघाभरणी अश्लेषादेंतरेषु वा तच्छेषभोज- मच कुर्यात् बाहानधिकारिणा तु प्रागुताकाले देवादिभ्यो नवाबं दत्त्वा भोक्तव्यं किन्तु प्रश्लेषामत्तिकाज्येष्ठामूलापूर्व- भाद्रपदकेषु अपि नवाबभोजनं न कर्त्तव्यम् । चन्द्रताराद्यशुको प्रतीकारमाह देवलः । 'कर्म कुर्यात् फलावास्य चन्द्रादियो. कत यम्।

·क्वत्यतत्वम्। ४५५ भने बुधः। राज- बुधः। सुस्थकाले विदं सर्व नात: कालमपेक्षते । चन्द्र च श लवणच तारे सिथावभने सिततडलांस। धाग्य दद्यात् करणवारे योगे तिलान् हेममणिच लग्ने'। मात्तण्डे। नाराभेदालवणपरिमाणमाह एकविपञ्च सप्त हिजाय दद्यात् पलानि लवणस्य च कमयो जन्मनि विपदि प्रत्यरिमर- णाख्यतारासु। पलन्तु लौकिकर्मानैः साष्टरतिहिमाषकम् । तोलकवितयं ज्ञेयं ज्योतिज्ञैः स्मृतिमम्मतम्। ततो एवं दध्याज्यसंयुक्तां नवं विप्राभिमन्वितं' मन्वानादेशे गायवौति गायत्राभिमन्त्रितं नवमव ब्राह्मणानुजां रहोत्वा प्राश्नीयात् । नूतनधान्यासम्भवे पुरातनेनापि बाई कर्त्तव्यम्। यिके शुक्लपक्षे तद करणे हरिशयनात् पूर्व मौनधनुस्थरवौतरव माघादी कर्त्तव्यम्। हथिकस्थरवी शुक्ल चतुर्दश्यां सौभाग्य- काम: पाषाणाकारपिष्ट कैदेवी पूजयेत् तदपि भक्षयवतम् । आग्रहायण्यां पौर्णमास्यां पार्वणविधिना श्रादमावश्यकम् । भविष्यपुराणे 'रोहिणीप्रतिपद युक्ता मागे मासि सितैतरा। गङ्गायां यदि लभ्यत सूर्यग्रहशतैः समा' । अथ पोषकत्यम्। अग्रहायण्याः पौर्णमास्या ऊकृष्णा- टम्यां पूपोपकरणेनाबेन शाडं कर्त्तव्य पार्वणविधिना। अथ माघवत्यम् । पाद्म 'स्वर्गलोके चिरं वासो येषां मनसि वर्तते। यत्र क्वापि जले तैस्तु नातव्यं मृगभास्कर' । मुगो मृगास्यत्वेन मकर: मकरस्थ भास्करे तव मङ्गल्पः । अरुणोदयकाले जले मज्जनं कृत्वा आचम्य उत्तराभिमुखः भोम् तत्सदित्युच्चार्य कुशकुसुमतिलजलान्यादाय प्रोमा माघे मासि अमुक पक्षे प्रमुकतिथावारभ्य मकरस्थरविं यावत् प्रत्यहम् अमुकगोवोऽमुकदेवशर्मा स्वर्गलोके चिरका- लवासकामो विष्णुप्रीतिकामो वा प्रातःसानमहं करिष्ये इति ·कृत्यतत्त्वम् । . मल्पा गङ्गाव्यतिरिक्त जलमात्रेऽपि सानं कर्तव्य प्रतिदिन- मङ्कल्प तु प्रारभ्य मकरस्थरविं यावत् प्रत्यहमिति न वक्तव्य किन्तु मास्यनन्तरं मकरस्थ रवावित्यधिकं वक्तव्यम्। चान्द्र मानवाक्यन्तु वैशाख कृत्ये ऽनुमन्धयम् । तत्र सङ्कल्प कृत्वा ययोतविधिना मानतिकर्तव्यतां विधाय प्रोम् 'दुःखदारिद्रा. नाशाय श्रीविष्णोस्तोषणाय च । प्रात:स्रानं करोग्यद्य माघे पापप्रणाशनम् । मकरस्थ रवौ माघे गोविन्दाच्युतमाधव । माननानन म देव यथोक्त फलदो भव' इत्युच्चार्य म्रायात् । तती 'वासुदेवं हरि कृष्ण श्रीधरच स्मरेत्ततः'। भीम 'दिवा. कर जगन्नाथ प्रभाकर नमोऽस्तु ते। परिपूर्ण कुरुष्वेदं माव- मानं महाव्रतम्'। चान्द्रखाने मकरास्पृिष्ट काले मकरस्थ ग्वावित्यस्य न पाठः। अममवेतार्थत्वात्। तौथं तु 'माघ. मामभिमं पुण्यं नाम्यहं देव माधव। तीर्थस्यास्य जले नित्यं प्रमोद भगवान् हरे'। इति पठित्वा दुःखदारिद्रानाशाय- त्यादिकं पठितव्यम्। गङ्गायान्तु गङ्गायान्तु पद्मपुराणे 'दिने दिने महम्रन्तु सुवर्णानां विशांपते। तेन दत्तं हि गङ्गायां यो माघे साति माधव' । मानव इत्यपि क्वचित् पाठः । एकदा मङ्कल्प तु प्रतिदिनमहसूसुवर्णदानजन्यफलसमफलप्राप्तिकाम: श्रीविष्णुप्रीतिकामा वा माघमासं यावत् प्रत्यहं गङ्गायां प्रातःसानमहं करिष्य इति वाक्ये विशेषः प्रतिदिनसङ्कल्प तु महससुवर्णदानजन्यफल समफलप्राप्तिकामो विष्णु प्रौति- कामो वा गङ्गायां प्रात:मानमहं करिष्ये इति यथोतविधिना मानतिकर्तव्यतां विधाय प्रोम 'माघमाममिमं पुण्य साम्यहं देव माधव। तीर्थस्यास्य जले नित्यं प्रसीद भगवन् हरे। दुःखदारिद्रानाशाय श्रीविष्णोस्तोषणाय च । मानं करोग्यद्य माधे पापप्रणाशनम्। मकरस्थे रवौ माघे प्रातः ·जवतस्वम्। गोविन्दायुत माधव । बानेमानेन मे देव यथोतफलदो भव । दिवाकर जगबाथ प्रभाकर नमोऽस्तु ते। परिपूर्ण कुरुष्वेद माघनानं महाव्रतम् । स्कन्दपुराणम्। 'मंप्राप्ते मकरा. दित्ये पुण्ये पुण्य प्रदे शभे। कर्तव्यो नियमः कथित ब्रजरूपी नरोत्तमः'। तत्तत् पुण्यकाम: श्रीविष्णुप्रीतिकामो वा इति वाक्ये विशेषः । पौधाः पौर्णमास्या जई माघपौर्णमासो- पर्यम्त मदिरातुल्यत्वामुलकभक्षणं न कर्त्तव्यम् । पोष्था ऊई माघकणाष्टम्यां छागमांसाबेन पाई कर्तव्य मामाभावे पाय- मोपकरण न तदभावे केवलान वा बाई कर्तव्यम् । अथ रटन्तीचतुर्दशी। 'माघे मास्यमिते पसे रटन्त्याख्या चतुर्दशी। तस्यामदयवेलायां नाता नावेक्षते यमम्'। उदय- वेलायाम् अगोदयवेलायाम् 'अनभ्यिदिते काले माघे कषण चतुर्दशी। मतारव्योमकाले तु तस्यां मानं महाफलम् । खात्वा मन्तयं तु यमान् सर्वपापैः प्रमुच्यते । प्रत्र तिथि- कत्यत्वाद्रौणचान्द्रादरः । तव उभयदिनऽरुणोदयमतारकाले महान्यूनचतुर्दशोलामे पूर्वदिने सानं यमतर्पणच एकदिन मात्र तल्लामे तहिने। माघमानकालाभ्यन्तरे तादृश चतुर्दशी- लाभे माघप्रात:नायिना तम्ण हयं कार्यम्। तत्र ओम तत्सत् पद्य माघे मासि कृष्ण पक्षे ग्टन्त्यां चतुर्दश्यां तिथी अरुणोदयवेलायाम् अमुकगोवः श्री अमुकदेवशर्मा यमाटश- नकामो मायां बानमहं करिष्ये इति सइल्पा यथाविधि खानं प्रागुक्तं चतुर्दशयमतपणच कुर्यात् । अथ श्रीपञ्चमी। तब उभयदिने पूर्वाहं थोपनमौलामे पूर्वदिने लस्मोसरस्वत्योः पूजनं घुग्मात् एकदिनप्राप्त तहिने एवं षड्वर्ष शमपञ्चमोत्तेऽपि ततब श्रीम् नत्मदित्युच्चार्य पोम पोत्यादि लक्ष्मौनौतिकामो लक्ष्मीपूजनमहं करि २८-क ·४५८ कत्यतत्वम्। इति सङ्कल्पा शालग्रामे जले वा पूजयेत् । ओम् 'पाशाक्ष- मालिकाम्भोजमृणिभिर्याम्य मोम्ययोः पद्मामनस्थां ध्यायेच्च थियं वैलोक्यमातरम्। गौरवणी सुरूपाच सर्वालङ्कार. भूषिताम्। गका पद्मव्य ग्रकरां वरदां दक्षिणेन तु'। इत्यनेन ध्यात्वा एतत् पाद्यम् भीम् नक्ष्मा नमः इत्यादिना नैवेद्या. मोन पूजयेत्। ओम् 'नमस्त सर्वदेवानां वरदामि हरि- प्रिये। या गतिस्त्वत्प्रपत्रानां मा मे भूयात्त्वदचनात्' इत्य- मन पुष्यावन्नित्रण प्रणामत्। ओम् तत्मदित्युच्चार्य ओम् अद्यत्यादि मरम्वतीप्रतिकामः मरस्वतीपूजनमहं करिष्ये । इति मङ्गल्पा शालग्राम घटादिस्थ जले वा पूजयेत् प्रोम् 'तरुणश कमिन्दोविनतो शुभकान्तिः कुचभरनमिताङ्गो मविषम्मा मितान निजकरकमलोद्यलेखनौ पुस्तक श्रीः सकल- विभवसिंध पातु वागदेवता नः'। इति ध्यात्वावाह्य एतत् पाद्यम् ओम मरस्वत्यै नमः इत्यादिना नैवेद्यान्त न पूजयेत् । तत: ग्रोम 'भद्रकाल्य नमो नित्यं सरस्वत्यै नमो नमः । वेद. वेदाङ्गवेदान्तविद्यास्थानभ्य एव च स्वाहा' इति ब्रह्मपुराणोयेन पुप्या निना त्रिः पूजयेत् । मत्वसूक्ते सरस्वती संपूज्य श्रीम 'यथा न देवों भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः । त्वां परित्यज्य मंतिष्ठत्तथा भव वरप्रदा। वेदा: शास्त्रागिण सर्वाणि नृत्य- गीतादिकञ्च यत्। न विहीनं त्वया देवि! तथा मे सन्तु मिइय:। लक्ष्मीम धाधरापुष्टिौरी तुष्टिः प्रभा धृतिः । पताभिः पाहि तनुभिरष्टाभिमां सरस्वति' इति मत्स्यपुरा. गोयैः प्रार्थ प्रवमेत्। 'बन्धुजीवच द्रोणञ्च सरस्वत्यै न दापयेत्'। आचारात् पुस्तकच पूजयेत् प्रोम् मस्याधाराय नम पति मस्याधारं पूजयेत्। पोम् लेखन्यै नम इति लेखनी पूजयेत् ।

·कत्वतत्वम् । ४५८ अध माघसप्तमी। तब उभयदिने अरुणोदयकाले सप्तमी. लाभे पर्वदिने एकटिने तलाभ तहिने अरुणोदयकाले सामा. न्यजले ओम अद्येत्यादि सूर्य ग्रहणकालीन गङ्गास्मानजन्य- फलममफल प्राप्तिकामो आयुरारोग्यमम्पत्कामो अरुणोदय. वेलायां मानमहं करिष्य । इति मङ्गल्पा यथाविधिनानेति- कर्तव्यतां विधाय मप्तवदरपत्राणि सप्तापत्राणि च शिरमि निधाय ओम् 'यद 'यज्जन्म कृतं पापं मया मप्तसु जन्मसु । तन्मे गेगच्च शोकञ्च माकरी हन्तु सप्तमी'। इत्युच्चार्य सायात् ततो यथाकालं मप्तवदरौफलार्क पत्रशालितिलदूर्वा- क्षतचन्दन युक्त जलमादाय प्रोम् अद्येत्यादि प्रायुरारोग्यसम्पत्- काम: श्रीमायाय मह टदे इति सङ्कल्पा भोम् 'नमो विवस्वते ब्रह्मन भास्वते विष्णु तेजसे। जगत्मवित्वे शुचये सवित्रे कर्मदायिन' इति । अनन्तग्म ओम 'जननी सर्व- भृतानां सप्तमी मप्तमप्तिके । मप्तव्याहृतिके देवि नमस्त रविम गडले' इति पठित्वा योसूर्याय नमः इति पठित्वा अध्य दद्यात् । ओम् ‘मप्तमप्तिवहप्रोत मप्त लोकप्रदीपन। मप्तम्यां हि नमस्तुभ्यं नमोऽनन्ताय वेधर्म'। इत्यनेन प्रणमत शूद्र गापि माने तूषणों विधानात् सानमन्वं विना अध्य प्रगाम मन्त्रा: पाट्या: पौराणिकत्वात्। गङ्गायान्तु बहुशतसूर्य- ग्रहणकालीनगङ्गाखानजन्यफलसमफलप्राप्तिकामो गङ्गायां मानमहं करिष्य इति वाक्य विशेषः । अत्र अव्यमङ्गम एतत् सानादेव माघप्रातःस्नानं तन्त्रेणेव सिहाति। अथ विधानसप्तमौव्रतम्। प्रथमतो ब्राह्मणान् स्वस्ति- वाय ओम् सूर्य:सोम इत्यादि पठित्वा तामादिपाचे कुश- तिलजलान्यादाय प्रोम् तत्सदित्युच्चार्यः प्रोम् अद्य माघे मामि शुक्ल पक्षे सप्तम्यान्तिथी प्रारभ्य प्रतिमासीयशल.

·४. छात्वतत्वम्। सप्तम्यां पौषसप्तमी यावत् पारोग्यसम्पत्कामोऽभीष्टतत्तत्फल- कामो वा पर्कानादौतरभोजनविच्छित्तिविधानेन सप्तमौव्रत. मई करिष्य इति सबाल्पा संयमपारणसहितं सत्तमामि तत्त. बियम कुर्यात्। सव माघे अर्काप्रमाव भुञ्जीत फालाने अन्त- रोक्षरहीतं यवमा प्रमाणे कपिलाविट तटभावे अन्य गोमयमपौति। चैत्रे मरोचमेकम्। वैशाखे किचिनलम् । ज्येष्ठेपलकदलीफलमध्यकणामावम्। 'भाषाढ़े स्वच्छाय. हिगुणममये यवप्रमाणं कुशमूलम्। बावणे नर्स कालेऽल्पं इविधौदनम्। भाटे शहोपवासः। पाखिने पञ्चमाईयामे मयुरागडप्रमागां हविष्याचम्। कार्तिके प्रमृतिमात्र कपिलाक्षीरं तदभावे शोरान्तरम्। मार्गशीर्षे प्रान,खो वायुशनम। पौषे स्वल्पं हतं तदनन्तरच 'ब्राह्मणान् भक्षयेत् भक्त्या गुड़क्षीरनिरामिषैः । विप्राय दक्षिणा देया विभवस्थानु- रूपतः। अष्टम्यां पारणं कुर्यात् कटनरहितेन च। मुद्र मामतिलादीनि तञ्चैव विवर्जयेत्। एकमिई भयमुक्त- मकतन्वानुमारतः'। चान्द्रमासविशेषोल्लेखवत् अनन्तादि- व्रतवत् मलमासेतरे तत्तु कर्तव्यम्। अथ पारोग्यमप्तमी। तत्र पूर्ववत् मातम्यान्तिथौ आरभ्य ऐहिकाराग्यधनधान्यपारलौकिकशभखानप्राप्तिकामः संवत्सरं यावत् पाराग्यमप्तमीव्रतमहं करिष्ये इति साल्पा प्रतिमाम- शलमप्तम्यां शालग्राम घटादिस्खजले वा पूजयेत् । म्बुजाममिति ध्यात्वा एतत् पायम घोम् सूर्याय नम इत्यादिभि: मंपूज्य 'पादित्यभास्कररवे भानो सूर्य दिवाकर। प्रभाकर नमस्तेऽस्तु रोगादस्मान् प्रमोचय' इति वि:पूजयेत् । एवं संवत्सरे पूणे दक्षिणां दद्यात्। बामणांव भोजयेत् বিষদামামায়ামৰ মাৰি জন্ম।

·छत्यतत्वम् । ४६१ माघ- अध भीमाष्टमी। अष्टम्यां ब्राह्मणः पिटतर्पणं कृत्वा प्रोम् ‘वैयाघ्रपद्यगोवाय सांकृतिप्रवराय च। अपुत्राय ददा- म्येतत् सलिलं भोपवम इति पिटवत् भीम तर्पयेत् । तत: कृताञ्जलि: 'भीष्मः शान्तनवो वीरः सत्यवादी जितेन्द्रियः । पाभिरद्भिरवाप्रोतु पुत्त्वपोचोचितां क्रियाम्। इत्यनेन प्राथ- येत्। क्षत्वियादिना पिटतर्पणात् पूर्वम् एतत् कर्त्तव्यम्। भोम्याम कादण्यामुपाष्य हादश्यां तिलोहर्तनमावश्यकं कर्त्तव्यं मानतपणमहादानभोजनादि यथालाभं कुर्यात् । पौर्णमास्यां युगाद्यात्वन पावणविधिना श्राडं कत्तव्यम् अनन्त- फल कामनया सानहानच कर्तव्यं तस्यां दानप्रमाणन्तु तिथि- तत्त्वेऽनुमन्य यम। अब फालगनत्यम् । तन्त्र माध्यनन्तरं फालगुन कृपा- एम्यां शाकापकरणान। केबलावेनापि पावगाविधिना थाई कर्तव्यम्। अथ शिवरात्रिव्रतम्। यहिने प्रटोनिशोथोभययापिनो चतुर्दशी तहिन व्रतम् । यदा तु पूर्वदिने निशीथयापिनी तदा पूर्वेद्यः । यदा तु न पृर्वानिशोथव्याप्ति परदिने प्रदोष- व्यापिनौ तदा पनि । पारण न्तु पर्गदन चतुर्दशीनामे चतुर्दश्यां तदभाव अमावास्यायामपि। ब्रतान छानविधि- म्त त्यडत्युक्तो जयः। '0वो वा वैशावो वापि यो वा म्यादन्य- पूजकः। मवं पूजाफन हन्ति शिवराविहिम ग्वः' । इति दृसिंहाचार्यकृतवचनेनास्य नित्यत्वम् । 'फाल्गुने शकपचे तु पुष्य ने हादगो यदि। गोविन्द हादशीनाम महापातकनाशिनी'। तत्र गङ्गायां पद्मपुरा णोयो मन्त्रः 'महापातकसंन्नानि यानि पापानि सन्ति मे। गोविन्ददादशों प्राप्य तानि मे हर जाहवि' । क. -- :

·४६२ छात्वतखम्। ईश्वर उवाच। या मामाद्य प्रनष्ट अथ चैवकत्यम्। तत्र संक्राम्यां विस्फोटकभयोपशमन. कामो घण्टाकणं हिक्षे पूजयेत्। भोम् ‘घण्टाकर्ण महावीर सर्वव्याधिविनाशन। विस्फोटकमये प्राप्त रक्ष रक्ष महाबन'। इत्यनेन वि: पूजयेत्। एवं शीतलादेव्याः पृजादिकं यथाशक्ति विस्फोटकाद्युपशमनकाम:। स्तवनमेव कर्तव्यं तत्र म्कन्दपुराणम् । 'नमामि शोतलां देवीं रासभखां दिगम्बगैम्। माजनोकनमोपेतां सूर्पालङ्गतमस्तकाम्' । स्कन्द उवाच 'भगवन् देव देवेश शोतलायाः स्तवं शुभम् । वामहस्यशपेण विम्फाटकभयापहम्'। 'वन्देऽहं शीतला देवी विस्फोटकभयापहाम् । निवर्तत विस्फोटकभयं महत्। शीतले शौतले चेति यो ब्रूयाहाहपीडितः। विस्फोट कभवो दाहः क्षिप्रं तस्य विन- यति। शोतले ज्वरदग्धस्य पतिगन्धगतस्य च । चक्षुषः पुमस्त्वामाहुर्जीवनोषधम् । शोतले तनुजान् रोगान् नृणां हरसि दस्त्यजान्। विस्फोटकविशौर्णानां त्वमेका. मृतवर्षिगो। गलगगड़ ग्रहा रोगा यं चान्ये दारुणा नृणाम् । त्वदनुध्यानमावण शीतले यान्ति मक्षयम्। न मन्त्रा नौषधं किञ्चित् पापरागस्य विद्यते। त्वमका शौतले वावो नान्यं पश्यामि देवताम्। मृणालतन्तुमदृशीं नाभिन्मध्यमस्थि- ताम्। यस्त्वां मञ्चिन्तयेवि भतिद्धाममन्वितः। उप- मगविनाशाय परं स्वस्त्ययनं हि तत्। यस्त्वामुदकमध्ये त ध्यात्वा मपूजयेवरः। विस्फोटकभयं घोरं रहे तस्य न जायते । प्रष्टक शीतलादेव्या न देयं यस्य कस्यचित्। दातव्यं हि सदा तस्मै भक्तिभान्वितो हिय.' इति श्रीस्कन्द. पुराणे शीतलास्तोवं समाप्तम्। अथ वारुण्यादि। स्कन्दपराणे। वारणेन समायुला ।

·छात्वतत्वम्। ४६२ मधौ कृष्णा वयोदशी। गङ्गायां यदि लभ्येत सूर्यग्रहयतः समा। शनिवारसमायुक्ता सा महावारुणौ स्मृता । गङ्गायां यदि लभ्येत कोटिसूर्य ग्रहै: समा। भयोगसमायुक्ता शनी पतभिषा यदि। महामहेतिविख्याता त्रिकोटिकुलमुचरेत् । संज्ञाविध: सार्थकत्वाय निमित्तत्वेन मासपक्षतिथ्युल्लेखानन्तरं महावारुणीमहामहावारुण्यौ उल्लेखनीये। प्रोम् तत्म- दित्युच्चार्य पोम प्रद्य चैत्रे मासि कृष्ण पक्षे वारुणनक्षत्रयुक्त त्रयोदश्यान्तिथौ अमुकगोत्रोऽमुकदेवशर्मा बहुशतसूर्य ग्रहणा- कालीन गङ्गासानजन्य फलममफलप्राप्तिकामो गङ्गायां सान. महं करिष्य। महावारुण्यान्तु ओम् अद्य चैत्र मामि कृष्ण पक्षे त्रयोदश्यान्तिथी महावारुण्यां बहुकोटिसूर्य ग्रहणकालो. नगङ्गास्नानजन्यफनसम फल प्राप्तिकामी गङ्गायां खानमहं करिष्ये । एवं महामहावारुण्याम् अमुकगोत्रोऽमकदेवशर्मा त्रिकोटिकुलोहरणकामी गङ्गायां स्नानमहं करिष्य । इति सङ्कल्पा यथाविधि मायात्। कुलं पुरुषम् । ख्यादीनां नानं गवापि वारुण्यादिम्रानम् । अथ अशोकाष्टमी। तत्र स्रोता जले बुधवार पुनर्वसु- नक्षत्रयुक्त शलाष्टम्यां वाजपेययनजन्य फलममफल प्राप्तिकाम: सायात्। ब्रह्मपुत्रे तु मर्वपापक्षयपूर्वक मवतीर्थमानजन्य- फलसमफलप्राप्तिकामः सायात्। सानति कर्तव्यतां विधाय भोम् 'ब्रह्मपुत्र महाभाग शान्तनोः कुलनन्दन। अमोघा- गर्मसत पापं लौहित्य मे हर'। इति पठित्वा मायात् । केवलशलाष्टम्यां ब्रह्मपदगमनफलम्। पञ्चमाई प्रहरव्यापिन्यां पुनर्वसुयुक्तायां केवलायां वा उभयदिने शलाष्टम्यां शोक- रहितत्वकामः पटावशोककलिका पई पिब इति संकल्पा 'वाममोकहराभीष्टमधुमाससमुनव। पिबामि शोकसबसे अत्र सधवा.

·४६४ छत्वतत्वम्। । मामशोकं सदा कुरु'। इति पठित्वा प्रान,खो विष्णुपदजल- मिश्रिता अशोककलिका अष्टो पिबेत् । स्त्रीशूद्रानुपनौते- रपि मन्त्रः पठनीयः पौराणिकत्वात्। स्त्रीपने लिङ्गोहो नास्ति प्रकृते: ममवेतार्थत्वात्। अथ श्रीरामनवमो। तत्र दशमीपारणसत्त्वे सर्वेरेवाष्टमी- विडा नोपोष्या तटमत्त्व अष्टमौविहाप्यपोथा दशम्यां पारणानु- रोधात्। ततश्चैत्र शुक्ल नवम्यां पुनर्वसुयुक्तायां कंवलायां वा प्रातःकतनानादिः प्रीम तत्मदित्यचाय मूर्यः सोम इति पांटत्वा अाम् अद्यत्यादि अमु कगात्रोऽमुकदवशर्मा ब्रह्मत्व- प्राप्ति काम: यारामनवमानतमहं करिष्य इति सङ्कल्पा श्रीम 'उपाप्य नवमों वद्य यामधष्टमु राघव । तन प्रोता भव त्वं भा ममागचाहि मा हर' । तत्र दशम्या पारगा करिष्या. मोत्यध्याहागन्वयः। इति निवेदयेत् । ततः शालग्राम जले वा 'कामलाङ्गं विशालाक्षमिन्द्रनोल ममप्रभम्। दक्षिणांश दशरथ पुचविष्टन तत्परम् । पृष्ठती लक्षणं देवं सच्छत्रं पाव भरत शत्रघ्ना तालबन्तकगबु भो। अग्र व्य ग्रं हनमन्त रामानुग्रह काझिगाम्'। एवं ध्यात्वा एतत् पाद्यम् अाम् न्यौरामाय नमः इत्यादिना पूजयत् स्नान तु आम् ‘इन्द्रोऽग्निश्च यमशव नक ता वरुणोऽनिलः । कुवेर ईगो ब्रह्माहिदिकपाला: स्नापयन्तु ते । तत ओम् कोश- न्याय नम इत्यनेन पूजयेत्। अाम् ‘रामस्य जननी चासि रामममिदं जगत् । अतस्त्वां जयिष्यामि लोकमातर्नमोऽस्तु त' इत्यनेन वि.पृजयत्। ओम् दशरथाय नम इत्यनेन पूजयेत्। तत ओम् रां हृदयाय नमः " शिरसे स्वाहा रू शिवायै वषट रे कवचाय हुरों नेत्राभ्यां वौषट रः अस्त्राय फट इत्यङ्गानि पूजयेत्। ओम् हनुमते नमः ओम् सुग्रीवाय कनकप्रभम ।

·छात्वतवमा ४1 भरताय विभीषणाय लमवाय अङ्गदाय शनाय जामवते धूम्नाय जयन्ताय विजयाय सुराष्ट्राय राष्ट्रवईनाय पोपाय धर्मपालाय सुमन्त्राय इन्द्राय पम्नये यमाय नैवताय वर- लाय वायवे कुवेराय ईशानाय ब्रह्मणे पनन्ताय खडाय पाशाय अङ्कशाय गदायै शूलाय काय पचाय पति प्रस्वागिण पूजयेत्। अव अभिजितपूजामुख्यकालः। 'उमस्ये पर- पसके सुरगुगे सेन्दो नवम्यातियो लो ककटके पुनर्वसुटिने मेषं गते पूषणि। निदग्ध निखिला: पलाशमिधो मध्या- दयोध्यारणेगविभूतमभूटपूर्वविभवं यकिसिंदकं महः' । इत्यनेन तज्जन्म भावयेत्। पलाशा राक्षसाः ततो वाद्याटोनि वादयेत्। 'फलपुष्याम्ब संपूर्ण गृहीत्वा शमत्तमम। प्रशोक- रखकुसुमेयतच तुलमोदलैः'। एवम्भूतमध्य एहीत्वा प्रोम 'दशाननबधार्थाय धर्म स्थापनाय । दानवानां विना. शाय दैत्यानां निधनाय च । परिवागाय माधूनां गमो जात: स्वयं हरिः। गृहाणाध्यं मया दत्तं भाभिः महिती मम'। इत्यनेन प्रध्य दद्यात्। पोम पोरामचन्द्राय नम इत्यनेन पुष्पाञ्जलिवयं दद्यात्। एवमष्टपहरेषु यथाशक्ति पूजयेत्। ततः परदिन प्रात:मपूज्य दशम्यां पारणं कुर्यात् । अथ मदनत्रयोदशौ। चैवयकवयोदश्यां दमनको शालग्रामे जले वा कामदवं पूजयेत् पाम पद्यत्यादि प्रमुक- गोतोऽमुकदेवशर्मा पुचपोचविवईनसर्वापदविक्रिकाम: कामदेवपूजनमहं करिष्यं इति सहसा 'चापेषककामदेवा रूपवान् विखमोहमः'। इति ध्यात्वा एतत् पाद्यम् भीम कामदेवाय नम इत्यादिना पायादिभि: मंपूज्य 'पोम पुष्प- धन्वन् नमस्तेऽस्तु नमस्त मौनकेतन। मुनीनां लोक- पालानां धैर्यथतिकते नमः । माधवात्मज कन्दप संवरारे ·कत्यतत्त्वम् । । नव. रतिप्रिय। नमस्तुभ्यं जिताशेषभुवनाय मनोभुवे। प्राधयो मम नश्यन्तु व्याधयश्च शरीरजाः। सम्पाद्यतामभौष्टं में सम्पदः सन्तु में स्थिगः। नमो मागय कामाय देवदेवस्य मूर्तये। ब्रह्मविणुशिवेन्द्राणां मनःक्षोभकराय च' इत्यनेन प्रार्थ येत्। अथ मदनचतुर्दशी। चैत्र शक्ल चतुर्दश्यां पुत्रपौत्रममृद्धि- परमपद प्राप्तिकाम: पूर्ववत् गौतवाद्याभिः पूजयेत् । तन्वीतये जगमितञ्च ब्रूयात्। एतद करणे चैत्रमामीय पुण्य. फलं काम: प्राप्नोति । प्रय मङ्गलगिड कापजा। तत्र कालिकापगणम् । येषा ललित कान्ताच्या देवी मङ्गलचण्डिका। वरदाभयहस्ता च हिजा गोस्टेहिका। रतपद्मामनस्था च मुकटकुगडल. मगिडता। रक्तकोषियवस्ता च म्मितवक्त्रा शुभानना। यौवनमम्पना चावङ्गो ललितप्रभा । इति ध्यात्वा एतत् पाद्यम प्रोम हीं मङ्गलचण्डिकायै नमः इत्यनेन पाद्याटिभिः पजयेत्। भीम ललितगिड़ कायै नमः इति विःपूजयेत् । ततो यथाशक्ति वोज जप्ता प्रोम् गुह्यातिगृह्य गोमो त्वं इत्या. दिना जपं ममर्पयेत्। एवं रोगादिशान्त्यर्थ मङ्गलवार- मारभ्य मङ्गलवारपर्यन्त गीतादिभिः परिपूजयेत्। ततो वलिटानम्। यथा स्वयं उत्तराभिमुखः वलिः पूर्वमुखः श्रीम् अस्त्राय फडि त्यवलोक्य 'प्रोम् अग्निः पशुरामौत्तेना. जयन्तम एतल्लोकमजयद् यस्मिबग्निः स ते लोको भविष्यति त जेष्म पिबेता अपः । प्रोम् वायुः पशरामौत्तेनाजयन्तस एतलोकमजयद यस्मिन् वायुः । स ते लोको भविष्यति त जेष्यसि पिबेता अपः। पोम् सूर्यः पशरासीत्तेनाजयन्तस एतल्लोकमजयद यस्मिन् सूर्य: स ते लोको भविष्यति ।

·कत्यतत्वम्। स्वाहा। जेष्यसि पिबैता अपः। श्रोम वाचन्ते शुन्धामि प्रोम् प्राण न्ते शन्धामि प्रोम् श्रोत्रन्ते शन्धामि प्रोम नाभिन्ते शुन्धामि श्रीम वायुन्ते शुन्धामि प्रोम् चरित्रन्ते शुन्धामि भोम मैदन्त शन्धामि भोम् पादन्ते शन्धामि प्रोम् यत्ते करं तत्ते शुन्धामि नमस्तु आप्यायतां प्राणन्ते प्राप्यायतां श्रीवन्ते प्राप्या यताम् श्रीम यत्ते करं यदधःस्थित तत्त आप्यायता तत्ते तिष्ठतु ममूहभ्यः ततः पशा: कर्ण 'हिलि हिलि किलि किलि बहुरूपधरायै हुँ हु स्फे स्फ इमं पशु प्रदर्शय स्वगं नियो- जय मुक्ति कुरु कुरु स्वाहा' एभिमन्चैः कुशाद कैः संप्राक्ष्य ओम छागपशवे नम इति गन्धादिभिरभ्यच्च ‘छाग त्व वलि- रूपेण मम भाग्यादुपस्थितः । भाग्यादुपस्थितः। प्रणमामि तत: सर्वरूपिण वलिरुपिणम। चण्डिकाप्रीतिदानेन दातुरापदिनाशन । चामुगडावलिरुपाय वले तुभ्य नमो नमः। यन्नार्थ पशव: सृष्टाः स्वयमेव स्वयम्भवा । अतस्त्वां घातयिष्यामि तस्माद यन्ने बधोऽबधः'। इत्यचार्य ए हों श्रीं इति मन्त्रेण वन्ि शिवरूपिणं विचिन्त्य तस्य मूद्धि पुष्प न्यसेत् । तत ओम् तत्सदद्य त्यादि अमुकगोत्रोऽमुकदवशर्मा अभीष्टफल कामो ह्रीं चण्डिकायै इमं छागपण घातयिष्य इत्यनेन जलं दद्यात्। ततः 'कृष्णं पिनाकपाणिञ्च कालरात्रिस्वरूपि. उग्रं रक्तास्यनयनं रतामाल्यानुलेपनम। रक्ताम्बर- धरञ्चैव पाशहस्त कुटबिनम्। पिबमानञ्च रुधिरं भुजानं क्रव्यमहतिम्'। एवं खङ्ग ध्यात्वा 'रमना त्वं चगिड कायाः सुरलोकप्रमाधकः'। इत्यभिमन्त्रा प्रां ह्रीं खङ्गाय इत्यनेन पाद्यादिभिः संपूज्य। प्रोम् 'अमिर्विशमनः खङ्ग- स्तौक्षणधारो दुरासदः श्रीगी विजयश्चैव धर्मपाल नमोऽस्तु ते। इत्यष्टौ तव नामानि स्वयमुक्तानि वेधसा। वेधसा। नक्षत नम ·४.८ छात्यतत्वम्। शरीरन्त भाव. कनिका तुभ्य गुरुर्देवो महम्बरः। हिरण्यच धाता देवी जनार्दनः। पिता पितामहो देवस्व मां पालय मवदा। नौनजीमूतमझायस्तोरणदंतः कगोदरः । गरी मर्ष अनितंजास्तथैव च । इयं येन ता तौणी इतष महिषासुरः। तो पधाराय तोपधाराय शहाय तस्मै खदाय नमः। इत्यनेन पुष्प दयात् । तत प्रां ह्रीं फडिति रनगम पादाय पाम 'कालि कालि वचंवरि लोहदगडाय नम इति पठित्वा बनि पूर्वाभिमुख स्वयमुनराभिमुखः उनभिमुख वलि स्वयं पूर्वाभिम वो वा केदयेत् नता भण्मयादिपावणा रुधिरमादाय देव्या: पुरतः स्थापयित्वा अमरकामा रुधिरं मामन दद्यात नत । हो यो कोशिकरुधिरण पाप्यायतामिति वटत। ततछागशामि ज्वन्नशां दत्त्वा एष वामगोपाल भाम् मङ्गल चण्डिकायै नमः इत्य तसृजत् । श्राम 'जय व मभूत मवभृतममा रक्ष मां मवभृनभ्या वलि भुइ नमोऽस्तु ते । वगम्य कधिग्मादाय प्रीम ‘य यं स्मशामि पाटन यं ये पश्यामि चक्षुषा । म मम वश्यता यातु यदि क्रममा भवन ! प्रोम" हों थी कि मदद म्वाहा इति मद वश्यमन्त्रण स्वोयललाटे तिलक कुर्यात् । ततस्तुत्वा प्रगाम्य कर्मकारयि दक्षिणां दद्यात् । अथ रोगशान्तिः। 'दानैर्दयादिभिरपि हिजदेवतागो. प्रवचनाप्रणतिभित्र जपेस्तपोभिः। एभिष पुण्यनिचरीरूप. चीयमानाः प्राक् पापजा यदि रजः प्रशमं प्रयान्ति । सुवर्ण- टानं सर्वषां रोगाणां नाशकारगाम । तस्मात् सर्वप्रयतन कन व्यं कमलोडव। अथ जन्मतिथित्यम्। 'पहन नखकेशानां मैथना- । ततः ·कत्यतत्त्वम्। ४५८ मानमेव च। प्रामिषं कलहं हिंसा, वर्षौ विवर्जयेत् । मृत जन्मनि संक्रान्तौ भाडे जन्मदिने तथा। प्रस्यस्पर्शने चैव न मायादुष्णवारिणा'। विष्णु पगणं गर्गश्च । 'सर्वेष जन्मदिवसे स्नातैमङ्गलपाणिभिः। गुरुदेवाग्निविप्राश्च पूज. नौया: प्रवन्नतः। वनक्षत्रच पितरों तथा देवप्रजापतिः । प्रतिसंवत्सरखेव कर्तव्य महोत्सवः । नास्तिलनातैस्तथा च ततिधिमधिकृत्य तिलोही तिलस्त्रायो तिलहोमी तिल- प्रदः। तिनमुक् तिन्नवापो च पालिनी नावसीदति' । लिलोहत्तनं तिलयुक्त जलै: मानम् प्रोम् तहिणोरिति मन्त्रण लतो नववरवपरीधानं कृत्वा कृतनित्यक्रियो दक्षिणपाणी गुग नुश्खेतमर्षपनिम्पदृवागारोचनात्मक जन्मपन्थि बन्धनं कृत्वा स्वस्तिवाचनम् आम तहिष्णारिति पठित्वा ओम् तत्सदित्य- नाच प्रोम अद्यत्यादि अनक गोत्रोऽमकदवा जन्मदिवस- निमित्त कावादि पृगनमहं करिष्य इति मन्या तज्जलम् शान्यां तिपत। भानग्राम तदभाव जन्ले वा एतत् पाद्यम श्राम गमभ्यो नमः एवमध्याटिना पृजयत्। श्रोम देवेभ्यः माम अग्निभ्यः प्रोम् विप्रेभ्यः ओम स्वनक्षवनाचे श्रीम अश्विनीभ्याम एवं भरणोभ्यां कृत्तिकाभ्यः गहिगीभ्यः मृग- शिरम आयै पनवमवे पुष्षाय अश्लेषाभ्यः मघाभ्यः पूर्व- कन्नगुनीभ्याम् उत्तरफल गुनीभ्यां हस्तायै चित्रायै स्वात्यै विशास्वाभ्यः अनुराधाभ्यः ज्येष्ठायें मूलाय पूर्वाषाढ़ाभ्यः श्रवणाय धनिष्ठाभ्यः शतभिषाभ्यः पूर्वभाद्रपद्भाः उत्तरभाद्र. यद्भाः रेवत्यै एतान् प्रणवादिनमोऽन्तेन पूजयेत् । विशेष- नामानाने स्वनचत्राय नमः भीम पिटभ्यां नम: ओम् प्रजा. पतये नम: प्रोम् सूर्याय नमः श्रओम गणेशाय नम: प्रोम मार्कण्डेयाय नमः। ध्यानं यथा 'हिभुजं जटिलं सौम्यं सहा ४०-क ·४७. कत्यतत्त्वम् । - - भाग! चिरजीविनम् । मार्कण्डेयं नरो भक्त्या ध्यायेत् प्रयतमानसः' । प्रार्थनन्तु 'चिरजीवी यथा त्वं भी भविष्यामि तथा मुने ! । रूपवान् वित्तवांश्चैव श्रिया युक्तश्च सर्वदा। मार्कण्डेय महा- सप्तकल्पान्तजीवन पायुरिष्टार्थसिद्धार्थमस्माकं वरदो भव'। श्रीम् व्यामाय नम: ओम् परशुरामाय नमः भीम अश्वत्थाम्न नम: ओम् कपाय नमः श्रोम् वलये नमः ओम् प्रह्लादाय नम: ओम् हनमत नम: प्रोम् विभीषणाय नम: ग्रोम जन्मतिथये नमः। द्विभुजां हेमगोराङ्गी रत्ना. लङ्कारभूपिताम्। वरदाभयहस्ताञ्च शरच्चन्द्रनिभाननाम् । पोतवस्त्रपरोधानां पोनोन्नतपयोधराम्। अङ्कार्पितसतां षष्ठी. मम्बुजस्थां विचिन्तयेत्'। इति ध्याला आम् पष्ठा नमः अस्या नैवेद्य दधिभत्तामपि दद्यात्। ओम् 'जय देवि जग. मातजगदानन्दकारिरीण। प्रमोद मम कल्याणि नमस्ते षष्ठि दवि ते' इत्यनेन नमस्कुर्यात्। ओम 'आयुर्देहि जयं देहि भाग्य भगवति दहि म। पुत्रान् देहि धनं देहि मर्वान वामांथ दाह में। इत्यनेन प्रापयत्। 'बैलोको यानि भूतानि स्थावगणि चराणि च । ब्रह्मविसुशिवैः माई रक्षा कुवन्तु तानि म'। इति मत्स्यपुराणोयन रक्षां पठेत् ततः भूतन स्वग्रहोजाविधिना अग्निं संस्थाप्य तिलैहामं कुर्यात् अजितदेवनाममिः। प्रणवादिचतुष्यन्तेन नाना वाहावसाने जुहुयात्। अष्टोत्तरशतम् अष्टाविंशतिरष्टौ वा। दक्षिणां लिलाय दद्यात् ब्राह्मणाय। जन्मतिथी यदि शनिमङ्गल- वारयोगस्तदा तदयोगसूचितदोषोपशमनाय मुक्तां दद्यात् । पत्र नक्षत्रायोगे काञ्चनं दद्यात्। कनिष्ठाङ्गलिमूलात्मक- प्राजापत्यतीर्थन तिलान् वपेत् ततो भोजनकाले गुड़दुग्ध- मिधितान् तिलान् भञ्जल्याई मितान् पिबेत्। पत्र मन्त्रः ।

·कृत्वतश्वम्। ४७१ राम- 'सतिल गुड़संमिश्रमनल्याई मितं पयः। मार्कण्डेय वरं लब्बा पिबाम्यायुष्यहेतवे। अथ सूतिकाषष्ठीपूजा। विष्णुधर्मोत्तरे 'सूतिकावास. निलया जन्मदा नाम देवता:। सासां यागनिमित्तन्तु शुद्धि- जन्मनि कोर्मिता । षष्ठेऽति रात्री यागन्तु जन्मदानान्तु कार- येत्। रक्षणीया तथा षष्ठी निशां तव विशेषतः । जागरणं काय्यं जन्मटानां तथा बलिः' । रामति सम्बोधनम । प्रवाशौचमध्ये दोषाभावः। 'प्रशोचे तु समुत्पने पुत्रजन्म यटा भवेत्। कस्तात्काली शुद्धिः पूर्वाशौचाहिशुध्यति'। इति प्रजापतिवचनात् । पत्र पुत्रजम्मेति श्रवणात् पित- रेवाशौचाभावः। कतरिति पुस्त्वनिर्देशाच्च कारयेदिति अन्यगोत्राभिप्रायेण तवादी विनायकमहितगौर्यादिषोड़श- माटकापूजा कार्या। तब कत्यचिन्तामणी व्यासः । 'निशि जागरणं काय्यं खगो धार्यः ममोपतः । आवाह्य पूजयेद्दवों गणेशं मातरं गिरिम्'। देवी षष्ठी गिरि मन्थानमन्दरं कृचिन्तामणिकृतमन्थानमन्दारोऽमोति मन्वलिङ्गात्। माद- नामान्याह रायपरिशिष्टम्। 'गोरी पद्मा शची मेधा मावित्री विजया जया । देवसेना स्वधा स्वाहा मातरो लोकमातरः। शान्तिः पुष्टि तिम्तुष्टिरात्मदेवतया मह । आदौ विनायकः पूज्यो अन्त च कुलदेवता'। भविष्यपुगणे 'पूज्याथित तथा कार्या वरदाभयपाणयः' । इति सर्वामा विशेषगम । अतएव एतत् पाद्यम् ओम् गौर्य मावे मम इत्यादिप्रयोगः एता लोकमातरो जया: । तयोबहुत्वनिर्देशः। षट्कत्ति कापूजा रुद्रधरताः। 'शिवा संभूतिनामा च कोति: सबतिरेव च। अनसूया क्षमा चैव बड़ेता कत्तिका मताः। एतासां पूजनं घटे जले वा पावा. तत्र मातर अवएव ·४०२ हात्वतखम्। हनविसर्जन विनैव कायें बौधायन: 'प्रतिमास्थानेष्वस्वम्नौ नावाहनविसर्जने। मूतिकाग्रहस्थापनीय व्याण्याह मार्क- गडेय पुराणम् 'अग्न्यम्बपशशून्ये च नि!पे सूतिकारहे। प्रदीपशस्त्रमुषन्नभृतिमपंपवर्जिते । अन प्रविश्य जातन्तु अपहत्यात्ममम्भवम। तगप्रमविनी बालं तवैवोत्सृजति हिज । मा जातहारिणी नाम सुघोग पिशिताशना। तस्मात् मंरक्षण काय्यं यत्नतः मृतिकागृहे'। पशुश्छाग: यूपोऽपि अस्यैवोपस्थितत्वात। पाझं पायम पिपा मिथं हिजेभ्यो यः प्रयच्छति। गृहं तम्ब न रक्षांमि धर्षयन्ति कदाचन । अथ प्रयोगः। पुढे जात पष्ठदिवमोयगती कृतम्रान: प्रदोषसमये मूतिकारहे उपविश्य प्रामखः स्वस्तिवाचन कृत्वा प्रोम् तत्सदित्य चाय पाम अद्यत्यादि प्रमकगोचस्य मम अभिनवजातकुमारप्य मंरक्षण कामः सूतिकागारटेवता- पूजनमहं करिष्य इति मङ्गल्य कृत्वा सूतिकारहहार तत्र क्षेत्रपालमावाह्य पूजयेत ततो वटपत्रेषु माषभनबलिं दद्यात्। एप मापभक्तन्निः भीम क्षेत्रपालाय नमः इति दत्त्वा श्रीम् 'क्षत्रपान नमस्तुभ्य मर्वशान्तिफलप्रट । विघ्ननाशाय मम ग्रहन्विमं वनिम' । एष माषभक्तवलिः श्रीम भूतदैत्यपिशाचा टिगन्धर्व यक्षगक्षमभ्यो नमः। ओम् ‘भूत. दैत्यपिशाचाद्या गन्धर्वा यक्षराक्षमा: । शुभं कुर्वन्तु ते सर्वे मम रहन्विमं बलिम्' । एष माषभलावलिः भोम् पूर्वादि. स्वस्थानवासिभ्यो नम: प्रोम् पूर्वादिदिगभागेषु स्वस्थानप्रति- वामिनः । 'शान्ति कुर्वन्तु ते मर्वे मम गृहन्विमं बलिम्'। एष माषभक्तबलिः ओम् योगिनी डाकिनीभ्यो नमः। प्रोम 'नानारूपधराः मर्वा मातरो देवयोनयः । बालस्य विघ्ननाशाय मम ग्रहन्तिमं बलिम्' । एष माषभक्ताबलि: प्रोम् प्रादित्यादि बान्लन्य ·कत्यतत्त्वम्। ४७३ आहेभ्यो नमः प्रोम् 'आदित्यादिग्रहा ये च नित्यं स्वस्थान- वासिनः। शान्ति कुर्वन्तु ते सर्वे मम रहन्विमं बलिम्' । एवम् इन्द्रादिलोकपालेभ्यो दद्यात्। ततो हारपालेभ्यो नम इति पाद्यादिभि: संपूज्य प्रणमेत् । प्रोम् 'हारपाल नमस्तुभ्यं सर्वोपद्रवनाशन। बालविघ्नविनाशाय पूजां गृह्ण सुरोत्तम' । तत श्रोम जम्भाय नम इति संपूज्य प्रणमेत् ओम् 'नम्भासुर महावीर सर्वशान्तिफलप्रद । रक्षम्व मम बलं त्वं पूजा रहू यथा सुखम्। ततो ग्रहं प्रविश्य भूतशयादिप्राणाया- माङ्गन्यासाध्य पात्रादिकं कृत्वा घटं संस्थाप्य तत्र गणपति ध्यात्वा संपूज्य प्रणमत्। ओम् 'सर्वविघ्नहरः श्रीमान् एक दन्तो गजाननः । षष्ठो रहेऽचित: प्रोत्या शिशु दीर्घायुषं कुरु'। एवं सूर्यादीत् संपूज्य षष्ठों ध्यायेत्। 'अभयवरद- हस्तां कृष्णमार्जारमस्थां कनकाचिरगानों सर्वपुकधात्री सुरमुनिगणवन्द्यां दिव्यमालयाम्बरायां बटविटपिविलासां मौनि षष्ठों महासाम्' । अथवा विभुजां हेमगीराङ्गों रत्ना- लङ्कारभूषिताम्। वरदाभयहस्ताच शरच्चन्द्रनिभाननाम् । पौतवस्त्रपरोधानां पोनीन तपोधगम्। अनाधितसुतां पष्ठी- मम्बुजस्थां विचिन्तयेत्'। इति ध्यावा म्बगिरमि पुष्पं दत्त्वा मानसोपचारैः संपूज्य पुनर्धात्वा घटस्थ जले एतत् पाद्यम् पोम् षष्ठेय नम एवं गन्धपुप्यधपदीपनैवेद्यवस्त्रादिभिः षष्ठों संपूज्य आम् गौा: पुवा यथा स्कन्दः गिशः संरक्षित. तथा ममाप्ययं बालो रक्ष्यतां ष्ठिक नमः' । इत्युच्चार्य भोम् षष्ठेय नम इति नि:पूजयेत् इति भोजराजः । तत्र वत्यचिन्तामणो स्मृतिः । 'जय देवि जगन्मातर्जगदा- नन्दकारिणि। प्रसीद मम कल्याणि नमस्तं षष्ठि देवि ते'। भोम् 'धावी त्वं कार्तिकेयस्य षष्ठिषष्ठीति विश्रुता। दीर्घायु. स्त्वया।

·४७४ कत्यतत्त्वम् । पच नैरुज्यं कुरुष्व मम बालके। जननी सर्वभूतानां सर्व विघ्नक्षयंकरी। नारायणस्वरूपेण मत्पुर्व रक्ष सर्वतः। भूतदैत्यपिशाचेभ्या डाकिनीभ्योऽपि सङ्कटात्। सुतं मेऽद्य शुभं दत्त्वा रक्ष देवि नमोऽस्तु ते'। इति प्रणमेत्। ततो वरं प्रार्थयेत्। 'रूपं देहि यशो देहि भाग्यं भगवति देहि म। पुत्रान् देहि धनं देहि सर्वान् कामांच देहि में'। इति रुद्रधरः। मन्थानमन्दरपृजनानन्तरम् । कार्तिकेयं संपूज्य प्रणमत्। 'कात्तिकय महाभाग गोरो हृदयनन्दन !। कुमार रक्ष में पुत्रं गङ्गहस्त नमोऽस्तु ते। ततो जन्मदां पाद्यादिभिः मंपज्य प्रगामेत् । आम या जन्मदातविख्याता शुभदा भुवि पजिता। करीत नबन्दा रक्षां बालस्य मूतिकाई । ततो योगिनीडाकिनोगसमाजानहारिणोबालवातिनीघोरापिशि- ताशनावमुद बंटवकायमानानन्दान लंपज्य व्यजने वस्त्रोपरि बालक कत्व। 43!: पा, मम पयत्। 'जननी मर्वभूतानां लोकानांडिता है : व्यजगस्थ रक्ष पुत्रं तव पाद सम- पितम्। ५८. मनालस्य माङ्ग इस्तेन स्पृशत् । 'मायुर मग मारतलाजमः । इरस्य मङ्गलं यच्च मवं भवतु । रक्षा कागत भगवान् बहुरूपी जना- वराहक पल रद शिए' रक्षतु केशवः। नखार्या विदारिपरिबन स्थान! हरिः। नृसिंहरूपी सर्वत्र स त्व रत्ततु के गह। दिन पातु गोविन्दः गण्डं रक्षतु केशवः । गुटं म उ.दरं पात जना व जनादनः। स्कन्धं बाहु प्रवाहुञ्च मनः सन्द्रियागा द। ततो हरहदशनामानि वस्त्र निखित्वा शिपोः शिगम दद्यात् । तद् यथा केशव अच्युत पद्मनाभ गोविन्द त्रिविक्रम हृशोकेश पुण्डरीकाक्ष वासुदेव नारायण नरमित हयग्रीव बामन । १२। ततः विलोचनां टनः ।

·कत्यतत्त्वम् । संपूज्य प्रणमत्। ततोऽखत्थामादिमप्तचिरजीविनः संपूज्य प्रणमेत् । 'अवस्थामा बलिप्सो हन मांश्च विभीषणः । कप: परशरामश्च सप्तेते पान्तु मे सुतम्। ततो गन्धपुष्पाभ्यां ब्राह्मणान् संपूज्य दक्षिणां दद्यात् । मथ विद्यारम्भः । प्रमाणं ज्योतिस्तत्त्वेऽनुमन्धेयम। मौर- वर्षदिनेषु पञ्चदशदण्डाधिकपञ्चदिनहामे मावनवर्षो भवति एतत् पञ्चवर्षाभ्यन्तरे हरिशयनानध्यायदिनषष्ठीरितानि. भौमदिनकालाशद्धोतरत्र शलपक्षे पुष्याश्विनी हस्तास्वातो. पुनसुश्रवणाधनिष्ठा शतभिषा आर्दा मला अश्लोधा कृत्तिका- भरगोमघाविशाखापूर्वानांचतारवती गायो नक्षतेषु रविवुधगुरु शक्रवारेषु वृमिहतलाधनमो नलए तथाविध- लग्नाच्चतुष्ट पञ्च मप्तनवमद मामय शुभग्रए लग्जन्यवावपि इन्द क गुरु तारकशी विद्यारम्भ कुर्यात प्रयागः कतनित्यक त्या गमःचौ देी प्राचल: प्राम,ग्वः ओम तत्मदित्यञ्चाय अत्यादि अनागोत्रस्य गोश्रम कदवशमगो विद्यालाभकामा विगादिपृजनमहं नाम इति मसाल्या शालग्राम जन्ले वा विगु चाल्ला जलन पादाम श्रीम शीविष्णवे नमः इत्यादिस: पृजायेर तल पृजामन्त्रः श्रीम 'नमस्तं बहुरूपाय विश्वे पन्नासले स्याहा' इत्यनेन नि:पूजयेत्। प्रणमंच एवं लक्ष्मी नमस्त मबटवानां वरदामोत्यादिना स्तुत्वा मरम्पती व्याधत् तट यथा। श्रीम तरुणशकलमिन्दीविचतो शुभकान्तिः' इत्यादिना ध्यात्वा एतत् पाद्यम् ओम् मरस्वत्यै नमः एवं पादादिभिः पूजयित्वा भीम भद्रकाल्यै नमो नित्यं सरस्वत्यै नमो नमः । वेदवेदान्त- वेदाङ्गविद्यास्थानभ्य एव च' स्वाहेति ब्रह्मपुराणोन नि:पूज- येत् एवं रुद्राय नमः ओम् ब्रह्मणे नमः ओम् सूत्रकारभ्यो ·छत्यतत्वम्। अथ ग्रहारम्भः । नमः भोम् स्वविद्यायै नमः नवग्रहान् पूजयेत् । ततो बाल. कोऽपि एतान् पुष्पाञ्जलिभिः पूजयेत्। ततस्तु गुरु प्रणमेत् । सत: प्रान,खो गुरुः पश्चिमाभिमुखं शिशम् प्रोम् तत्सदित्यु. चार्य प्रकारादिक्षकारान्तान् वर्णान् कठिनी सहीत्वा तह. स्तन लेखयेत् एवं वारवयं पाठयेत् लेखयेच। ततो गुरु नत्वा दक्षिणां दद्यात् तहिने निरामिषं भुजीत बालकः । कृत्तिकादिमप्तकान्यतमनक्षत्रस्य पुरु- षस्य पूर्वस्यां मघादिमप्तकान्यतमनक्षत्रस्य दक्षिणस्याम् अनु- गधादिमप्तकान्यतमनक्षत्रस्य पथिमस्यां धनिष्ठादिसप्तकान्य- तमनक्षत्रस्य पुरुषस्य उत्तरस्यां दिशि ए गोभनम अम- म्भवे पूर्वोत्तग्योदक्षिगापश्चिमयारक्यं भाद्रादिमामत्रये पूर्वस्यां मार्गशीपादिवे दक्षिणस्यां फालगुनादिवये पश्चिमस्यां ज्य ष्ठादित्रये उत्तरस्यां वामपावशयनन नागस्य शिरो ज्ञात्वा एकराह करणं तत् क्राड़े यह कार्य है चेदक्षिण पश्चिमयो: एवं चेत पृषहोनम् उत्तरहीनं वा कार्य मेषमिथ नतुला- कर्कटमिहमकरस्य रवी पूर्वपशिमदारम्। तुलामपश्चिकरवौ दक्षिणोत्तरहारं गृहं शलपने रविनिमङ्गलवारतरवारे रितो. ततिथौ अश्विनीगहिगोमृगशिरः पुष्योत्तरात्रयहस्ताचिता- स्वात्य नुगधामूलाश्रवणाधनिष्ठा शतभिषारकतोषु प्रशस्तासु आर्द्रायां मध्यमायां वजव्याघातशूलव्यतीपातादिगण्ड विष्कु म्भपार घेतरत्र चन्द्र नारादित्यषु शुभेषु वृषमिथुनसिंहकन्या- तुलविकधनुः कुम्भलग्नेषु ग्टहारम्भः कर्त्तव्यः श्रवणादिषटके आरम्भानन्तरमेव बन्धनादिकं निषिद्धम् । 'नाहरेत्तृणकाष्ठादि म कुर्य्यादृढ़बन्धनम्' इति निषेधात् कते तु अग्निचौरमर्यादि- भयं भवेदिति। तत्र प्रयोगः यजमानः अतमानादिकत्यः भोम् तत्सदित्युचार्य प्रोम् पय अमुके मासि प्रमुके पचे ·हत्यत्तत्वम्। ४७७ अमुकतिथी प्रमुकगोत्रोऽमुकदेवशर्मा एतहास्तु सर्वदोषोपश. मनकामो वास्तु पूजनमहं करिष्य इति सङ्कल्पा वास्तुदक्षिण भागे चतुरङ्गलखातहस्तमावे गत बहुतरटणगौमयोपलिप्ते जलपूरिते। शालग्रामे जले वा नवग्रहान् गणेशादौन् प्रण- वादिनमोऽन्तेन स्वस्वनाम्ना पूजयेत्। ओम् गणेशाय नमः इत्यादि इन्द्राय सूर्याय मोमाय मङ्गलाय बुधाय वृहस्पतये शक्राय शनैश्चराय राहवे केतवे इन्द्राटिदिकपालेभ्यः खस्त्रनामा क्षेत्रपालेभ्य: भूतकरग्रहेभ्यः ऋग्भूतभ्यः ब्रह्मग वास्तुपुरुषाय शिखिने ईशाय पर्यन्याय जयन्ताय सूर्याय सत्याय भृशाय आकाशाय अग्नये पण विनथाय ग्रहनक्षत्राय यमाय गन्धर्वाय मृगाय पिटभ्यः टोवारिकाय मुग्रीवाय पुष्पदन्ताय वरुणाय गंपाय पापाय रोगाय अहये मम्ब्याय विश्वकर्मणे भलाटाय थिये दित्यै पापाय माविनाय मविवेत्र विवस्वते इन्द्रात्मजाय मिवाय मद्राय राजयचाग पृथ्वोधराय ब्रह्मणे चरक्ये विदार्य पतनाय पापराक्षम्ये स्कन्दाय अर्यन्न जम्भकाय पिलिपिन्चाय ओम् 'नमम्त बहुरूपाय विणवे परमात्मने स्वाहा' इत्यनेन पूजयेत्। थिये वासदेवाय पृथिव्यै पृथिव्यध्य मन्त्रः ओम 'हिरण्यगर्भ वसुध शेपस्यापरिशायिनि । वमाम्यहं तव पृष्ठे यहागाध्य धरित्रि म'। ततो नत्वा प्रार्थयेत्। 'शुभे च शोभन टॉव चतुरमे महोतले। सुभग पुचदे टेवि ! रहे काश्यपि रम्यताम् । अव्यङ्ग चाक्षते पूर्णे मनेचाटिरम: सुते। तुभ्यं कृतं मया पूजा ममृद्धिं गृहिण: कुरु। वसुन्धरे वगगेच्छे स्थानं मे दौयतां शभ। त्वत्प्रमा- दामहादेवि कार्य मे मियतां द्रुतम'। ओम 'अग्निभ्यो- ऽप्यथ सभ्यो ये चान्ये तत्समाश्रिताः। तेभ्यो बलिं प्रयच्छामि पुण्यमोदनमुत्तमम्। भूतानि राक्षसा वापि येऽत्र तिष्ठन्ति ·सत्यतत्वम् । केच न। ते सहन्तु बलिं सर्वे वास्तुरक्षाम्यहं पुनः'। इति मचाभ्यां माषभक्तावलिं दद्यात् । ततः 'प्रणमेहण्डबडमी मन्त्रेणानन भक्तितः। भूतानि यानीह वसन्ति तानि बलि एहौत्वा विधिनोपपादितम्। अन्यत्र वासं परिकल्पयन्तु क्षमसु तानोह नमोऽस्तु तेभ्यः'। ततस्त्वस्मिन् गते दधि. दूर्वाक्षतपष्पफलाम्रपल्लवमुखेनाम्ब पूर्णेन घटेन एषोऽध्य ओम वास्तोष्पतये नमः इत्यध्य जानुभ्यां धरणी मत्वा टद्यात्। प्रोम 'शिल्पाचार्याय देवाय नमम्त विश्वकर्मग' स्वाहा इत्यच्चार्य प्रोम विश्वकर्मणे नम इति पूजयेत्। तत: कर्मकारयिम्राह्मणाय दक्षिणां दद्यात् । तत ओम् ‘यान्तु टेवगणा: मवे पजामादाय याचिकाः। इष्ट कामप्रमियर्थ पमरागमनाय च ततः क्षमध्वमिति विसर्जयेत् ततस्तदघ्य जलेन परितगत प्रणवेन पुष्प' विधा शुभाशभं पश्येत् तत्र दक्षिणावर्त्त शभं वामावत्त ऽशभम्। ततस्तत्र दधिदूर्वादिक टत्त्वा मृत्तिकया गत्तं पश्येत् । ततः सूत्रपाताय ईशानादि कोण चतुष्टयषु प्राक्षिण्याच्चतुरःकौलकान् प्रारोपयेत् श्रीम 'विशन्तु ते तले नागाः लोकपालाच कामगाः । एह तस्मिंथ तिष्ठन्तु प्रायुर्बल करा: मटा'। इति मन्त्रेण चतुष्कोणेषु दृढ़ तत ईशानादिक्रमण सूत्रेण विष्टयेत् । पाम्नय्यां गत्तं गन्धपुष्पाद्यलङ्गतं स्तम्भ रोपयेत् तत्र मन्त्रः 'यथाचलो गिरिम हिमवांश्च यथाचल शुभारम्भो गृहस्तम्भ- स्तथात्वमचलो भव' ततो बहुतर मुद्भिर हं कारयेत् धनु:- शराभ्यां काकादि वारयेत् । सव प्रवेशविधिः। गृहस्यारम्भवत् प्रवेशेऽपि ज्येष्ठापुन. वसुयुक्तः स एव कालः तद्दिने प्रातःकतनानादिक्कत्यः शुचि- राचान्तो ब्राह्मणेभ्यः काशनादिकं दत्त्वा ब्राह्मणान् दध्यक्ष. रोपयेत्। तत ·त्यतत्वम् । ४७८ तामदलपुष्पफलोपेतं जलकुम्भचायत: कृत्वा गोपुच्छ स्पृष्ट्वा चन्दनानुलिप्तः शिरसि माला बध्वा यथाविधि वामपाखें स्थितकुम्भाम् पाचाराहान्यपूर्ण सूर्पमस्तकां पत्नी वामतः कृत्वा तया सह ग्राहं प्रविशत् तत: स्वयमाचम्य शालग्रामे जले वा प्रोम् अद्येत्यादि नवग्रहप्रवेशनिमित्तकवास्तुदोषोपशमन- कामो वास्तुपूजनमहं करिष्ये इति सङ्कल्पा गृहारम्भोदित- देवताः पूर्ववत् प्रणामपर्यन्तं पूजयित्वा कर्मकारयिबाय- गाय दक्षिणां दद्यात्। ततोऽद्यत्याटिनवग्रहप्रवेशनिमित्तक- मगणाधिपगोयादिषोड़शमाटकापूजावमोर्धारामम्पातनायुष्य सूतजपाभ्यदायक श्राडकर्माण्यहं करिष्यामोति मशल्पा यव- पुलेषु माटकापूजादिद्धिवाद्वान्त कर्म कुर्यात् एतानि प्रवेशात् पूर्वमपि स्थानान्तरे कर्त्त यानि परे वा । ततः स्वर ह्योतविधिना शालाहोम: काय्य: । अथ कृषिकर्म। तत्र हलप्रवाहविधिः । अखिनी- रोहिणीमृगशिरः पुनर्वसुपथ्थामीत्तरत्रयहस्ताम्बातीमून श्रव णारेवतीनक्षत्राणि प्रशस्तानि विशाखानुराधाज्येष्ठानिष्ठा- शतभिषानक्षत्राणि मध्यमानि भरणी कत्तिकालंपापुर्वावय. चित्रानक्षत्राणि निषिहानि। रिक्ताषष्ठयष्टमीहादशीदशमी. तरतिथयः प्रशस्ताः। मङ्गलशनिवारी निषिद्धी। शोभन. चन्द्रताराकरणेषु वृषमिथुन कन्यामोनलग्नेषु तव तहिने शतनानादिनित्यक्रियः प्राचान्त प्रोम् तत्मदित्यचार्य अमुकगोत्रोऽमुकदेवशर्मा शस्यसम्पत्तिकाम: पञ्चरेखात्मकहल- प्रवाहनमहं करिष्ये इति सङ्कल्पा क्षेत्रे ऐशान्यां हस्तप्रमाण- गत्तं कृत्वा जलेनापूर्य तत्र प्रजापति सूर्यादिनवग्रहान् पृथिवीच पूजयेत् 'प्रोम् हिरण्यगर्भ वसुधे शेषस्योपरिणा- पिनि। वसाम्यहं तव पृष्ठे ग्रहाणाय धरिवि में' इति ·छत्यतखम्। मन्त्रेण क्षौरेणाध्यं दत्वा प्रोम कारादिनमोऽन्त न ब्रह्मण विष्णवे। तत्र प्रोम 'नमस्त बहुरूपाय विष्णवे परमात्मने स्वाहा'। इत्यनेन विपूजयेत् रुद्राय काश्य पाय वसुभ्य इन्ट्राय तदध्यमस्तु शक्रः सुरपतिः श्रष्ठा वज्रहस्तो महाबलः । शतयज्ञाधिपा देवस्तुभ्यमिन्द्राय वै नमः'। इति नैवेद्यान्त दत्त्वा श्रोम विचित्ररावतम्याय भास्वत्कुलिशपाणये। पोलो. म्यालिङ्गितागाय महसाक्षाय ते नम:'। एति निःपूजयेत्। प्रचेतसे पाग्याय शेषाय चन्द्राय श्राोय वङ्गये बलदेवाय हलाय भूमये वृषाव वायवे रामाय नक्ष्म गाय मोतायः वाय गगनाव इति हाविंशतिदेवता: पूजयत्। क्षेत्रपालम् अग्नि प्रदक्षिणात्य ब्राह्मणाय दक्षिणां दद्यात्। आम्रपल्लवीदन- पायमदधौनि गत निक्षिप्य मृत्तिकाभिः पूरयेत् ततो हृष्टी अषो नवनीतर वा। मरहमान्त योलिप्यात् हलवाह- कान् गन्धादिना पूजयित्वा हल्लं मानाभि: पूजयित्वा दधि- कृतमधुभिः फालं प्रलिप्य म्ना फालाग्रं घर्षयत् बलोन्द्रपृथु- गमन्दुपराशरवलभद्रान् स्मरत् । एका तिम्रः पञ्चरखा वा हलेन काया अभग्नरेखुरलाङ्गलाः कपिलाच वृषाश्च याज्या:। हलप्रवाहका: प्रणताः कर्तव्याः हलानि दृढानि कतव्यानि हषयुद्धादिकं न शुभदम्। वृषाणां नर्दने चतु. गुगणं शस्यं मूत्रपुरीषोत्सर्गे च तथा। उभयत्रैव प्राम,खो जन्नपूर्णकलसं ग्टहीत्वा 'प्रोम् त्वं वै वसुन्धर सोते बहुयुष्य- फलप्रदे। नमस्ते मे शुभं नित्य कृषिमेधां शुभे कुरु। रोहन्तु सर्वशस्यानि काले देवः प्रवर्षतु। कर्षकास्तु भवन्त्वना- धान्येन च धनेन च'। स्वाहेति प्रार्थयेत्। अथ वीजवपनम्। हलप्रवाहवहौजवपनस्यापि कालः । सन चित्रापि शुभदा रोपणे त रोहिण्युत्तरफल्गुनी विशाखा ·कवतत्वमा ४८१ मूला पूर्वभाद्रपदनक्षत्राणि प्रशस्तानि वषविकसिंहकुम्भ- स्वजन्मलम्नमिथुनकन्यातुलाधनुः पूर्वाईलम्नानि प्रशस्तानि । तत्र तहिने कतनानादिः प्रोम् पवेत्यादि प्रमुकगोत्र: श्री अमकदेवशर्मा शस्य सम्पत्तिकामो मुष्टिवयं वौजवपनमई करिष्थे इति सङ्कल्पा हलप्रवाहोतागर्तपूरणान्त देवपूजा- दिक विधाय प्रान,ख: सुध गजलमंयुक्त वीजमष्टिवयं शक्र ध्यायन् स्वयं प्राजापत्यतीर्थेन वपेत् ततो जलपूर्णकलम गृहीत्वा त्वं वै वसुन्धरे मीते बहुपुष्पफलप्रदे। नमस्ते मे गुभं नित्य कृषिमंधां शभे कुरु। रोहन्तु मर्वशस्यानि काले देवः प्रवर्षतु। कर्षकाथ भवन्त्वग्रमा धान्येन च धनेन च । वाहेति प्रार्थयेत् । अथ धान्यच्छेदनम्। कार्तिकपोषेतरमापेषु पौषेऽपि भवारे पुष्यनक्षत्र मङ्गलवारेतरेषु रिक्ततरतिथिषु भरणी- कृत्तिकामृगशिगऽल पामघात्तगत्रयहम्ताचित्राज्यष्ठामूलाप: वाषाढाश्रवणानिष्ठापूर्वभाद्रपटग्वतीषु नक्षत्रषु प्रशस्ततार- योगकरणषु वर्षाम्यमिह कन्यातुल्लाहथिकधनुःपूर्वाईमकर- कुम्भवजन्मलग्नेषु धान्यच्छेदनम् । सव तदिवसे कतनानाटिः ओम प्रदोत्यादि अमुकगोत्रः श्री अमुकदेवशर्मा शस्य- मम्पत्तिकाम: साईमुष्टियधान्यच्छेदनमहं करिष्ये इति मङ्कल्पा हलप्रवाहोक्तदेवतापूजनं विधाय ईशानकोणस्थ- धान्यानां साई मुष्टियं छेदयेत्। यस्यवृद्धार्थ क्षेत्रे वाहकान भोजयेत् । अथ धान्यस्थापनम् । भरणीकृत्तिकामघाद्यपूर्वानये. तरनक्षवेषु मृगशिरःपुनर्वसुमघोत्तगयेषु सोमबुधगुरुशुक्र- वारेषु कुम्भमिथुनसिंहकन्यायिकधनुर्मकरमोनलग्नेषु प्रशस्त- योगताराचन्द्रकरणेषु धान्यस्थापनं तत्र धान्यरहे 'प्रोम् धन- ४१-क ·४८२ हात्वतत्वमा दाय सर्वलोकहिताय च। देहि मे धान्य स्वाहा' मोम सहायै नमः 'ईहादेवि लोकविहिनी कामरूपिणि देहि मे धान्यम्' इति लेखयित्वा स्थापयेत्। धान्यग्रहाद बुधवार धान्यव्ययो न कर्तव्यः । आचारात सोमवारेऽपि । अथ अद्भुतशान्तिः । पाथर्वणातवचनं प्रकृतिविरुड- मद्दतमापदः। प्राक प्रबोधाय देवाः सृजन्ति' इति तेना. पज्ज्ञानाय पर्व भूम्यादीनां स्वभावप्रच्यवो देवककोऽङ्कत इति रजस्खलाभिगमने गोऽश्वभार्याभ्यो यमजे जाते विजा- तोयप्रमवे काककरध्रश्ये नवनकुक,टरक्तपाद वनकपोताना गृहप्रवेशमनुष्योपरिपतने वा अन्येषु प्रड्न तेषु वा प्रवतेन्द्रायुध. गबीन्द्रायुध उल्कापातदिगदाह सूर्योपमण्डल चन्द्रोपमगड़न- गन्धर्व नगर दर्शन कृत्तिकाचित्रास्थ वक्रीभूतमजलापर्वोपराग- भूकम्पधुमकेतु-रक्तशस्वमामास्थि वमादिनखधान्य-हिरण्य-त्वक्- फलपप्याङ्गारपांशरवनप्रदोषे पंचकवानररहपतन अकाल- फलपुष्पोडमादिषु ममाहाभ्यन्तराष्टिषु छन्दोगपरिशिष्टोय. शान्तिं कुर्यात। तत्र कन्टेवार्चना न्त कत्यः प्रोम् तत्मदित्य चार्य ओम् प्रोत्यादि प्रमुकाइ,समूचितदोषोपशमनकाम: कात्यायनोक्तशान्तिमहं करिष्ये इति मङ्कल्पा स्वयं ब्राह्मण- द्वारा वा स्वरद्योतविधिना वरदनामानमग्नि संस्थाप्य कृतेनाइ,ताग्नये स्वाहा प्रोम् सोमाय स्वाहा ओम् विष्णवे स्वाहा श्रोम् वायवे स्वाहा पोम् रुद्राय स्वाहा श्रीम वसवे स्वाहा ओम पमृत्यवे वाहा विखेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा एनरपि पूर्ववत् तचरुभ्यां एताभ्यो जुहुयात्। ततो होम. शेष ममाप्य तपायसेन ब्राह्मणान् भोजयित्वा ब्राह्मणाय गां दक्षिणां दद्यात्। एतत् प्रायश्चित्ताकरणे गृहपति. मरणं सर्वखनाशो भवति योगियाजवल्कयोतासप्रणवगायचा

·यजुर्वेदिबारतत्वम्।
४८३
च विष्णु सूक्तोन वा अष्टोत्तरशतहोमान् नवग्रहानपि पूजयेत्
ब्राह्मणाय काञ्चनं दद्यात्। एवं दुःस्वप्राद्यनिष्टदर्शनेषु
ब्राह्मणाय दृतं काञ्चनच दद्यात् ततो ब्राह्मणान् जातीय
भोजयेदिति।
इति श्रीवन्द्यघटीय श्रीहरिहरभट्टाचार्यात्मज
श्रीरघुनन्दनभट्टाचार्यविरचितं कृत्यतत्त्व
समाप्तम्।
यजुर्वेदिशाइतत्त्वम् ।
प्रणम्य मच्चिदानन्दं कामदं नन्दनन्दनम् ।
यजुर्विदा शातत्त्वं वक्ति श्रीरघुनन्दनः ।
एकदाकातिं यद यच्छन्दोगशाइतत्त्वतः ।
सज्ञातव्य यजुर्विनिस्तत्रानुतमिहोच्यते ॥
प्रथ पार्वणवादप्रमाणम्।
तत्र कात्यायनरह्यम् प्रथा.
परपक्षे श्राद्धं कुर्वीतोड़ वा चतुर्था यदहः सम्पद्यते तदह.
ब्राह्मणामन्बा पूर्वार्वा सातकान् यतीन् गृहस्थान माधन
श्रोत्रियान् वृहान् अनवद्यान खकर्मस्थान् तदभावेऽपि शिष्यान्
सहचरान हिलग्नशक्लविक्लिनश्यावदन्तविप्रजननव्याधिताधि-
काइविवि कुष्ठि कुनखिवर्जम्। भनिन्छनोपामन्त्रितो नाति.
क्रामेत् । पामन्त्रितो वा नान्यदव प्रतिग्रहीयात्। सातान्
शुचौनाचान्तान प्रामु खानुपवेश्य युग्मान् पि यथाशक्ति
एकेकस्योदछुखान् हौ दैवे वीणि पिता एकैकमुभयत्र वा
मातामहानामप्येवं तब वा वैखदैविकम्। श्रद्धान्वित: बाई

·४८४ यजुवेंदिवाइतत्त्वम्। कुर्यात् शाकेनापि अपरपक्षं न अतिक्रमेत् । मासि मासि वोऽशनम्' इति श्रुतेः। 'तदहः शुचिरक्रोधनोऽत्वरोऽप्रमत्तः मत्यवादी स्यादध्वमैथुन एव स्वाध्यायान् वर्जयेत्। प्रावाह- नादिवागयत प्रा.उपस्पर्शादामन्त्रिताचवमिति'। अपरपने कषण पक्षे शुक्ल प्रतिपदादिदममामग्य पक्षहयघटितस्य अपर- पक्षत्वेन कृष्णपक्षम्येव अपम्पत्तत्वात् तथाच श्रुति: 'पूर्व: पक्षो देवानामपर: पत्तः पितृगाम' इति। ऊ वा चतुर्थ्याः पञ्च- म्यादिषु यदहः मम्पद्यते तदहति कालकर्म ! यम्मिवहनि मम्पद्यते द्रव्याटिकमिति शेषः । तदहस्तम्मिनहनि ब्राह्मणा- नामन्त्रा निमन्वा पूर्वद्या या पूर्वदिने वा। सातकान सतसमावर्तननातान् यतीन चतुर्थाामगाः माधून नित्य- नैमित्तिकाश्रमधर्मयुक्तान् यात्रियान् श्रुताध्ययनमम्पन्नान वृद्धान् वयोऽतिरिकान अनवद्यान उत्तमान स्वकर्मस्थान् स्वाथ मकर्मस्थान् निन्द्यानाह दिन्नग्नत्यादि हिर्लग्ना दुश्वमा अप्रा- वृतमेद्रः गुरुतल्पगमनपापशेपचिङ्गयोगित्वाहज्यं शक्लोऽति- गौर: विलिनो नाभरधी विचिकादियुक्ताः मरिखस्त्रीगमन- पापशेपयोगित्वाहज्यः। प्रयावदम्त कः म्वभावत: कृषण दन्तः प्रधानदन्तयमध्यगताद्रदन्त इति कंचित सुगपानजन्य- पापशेपचिङ्गयोगित्वाह ज्यः विप्रजननः कतितशिनः । व्यङ्गो विकलेन्द्रियः कुनखी मंचितनखः सुवर्णम्ते यपापचित योगित्वाहज्यः । अामन्वितो निमन्त्रितः। नातिक्रामत् न निमन्त्रणं परित्यजेत् अन्यदनम् अन्य वाडीयमामाबमपि न गलोयात्। शुचौन सूतकाशौचरहितान वैखटविकं विख- देवब्राह्मणोपवेशनादिकं कर्म तन्वं पिपक्ष मातामहपक्ष- मुद्दिश्य सलहा कर्त्तव्यं वो युमाकं पितृणामिति यावत् । पत्र 'पित्रे गवाहनो मासः प्रतिभागस्तयोः पुनः। कर्म- ·यजुर्वेदिवातित्वम्। ४८५ । पेष्टावहःवष्णः एकः स्वप्राय शर्वरी' इति विणुपुराणेन मनुष्धमासस्य पितृणामहोरात्रत्वाभिधानात् । तवापि कृष्णपक्षस्य दिनत्वाभिधानात् श्राइकर्तुसम्बन्धिना प्रतिमा सौय कृष्णपक्षबाहोयेन पिरणामशनं विधातुमुचितमिति वीजं तदहरिति श्रावासरे यजमान: शुचिः कृतस्रानाचमना- दिकत्यः क्रोधविधोन: त्वरारहितः शान्त: साधुचरित: सत्य वचनशीलश्च भवेत्। आवाहनादिति अावाहनप्रभृतिश्राद्ध भोक्तृब्राह्मणाचमनपर्यन्तं वाग्यतो भवेत् आमन्त्रिता इति निमन्विताः ब्राह्मणाय एवमेव नियमानुष्ठानं कुर्य्यः । कात्या- यनगृह्यं 'देवपूवकं थाई कुर्वीत पिण्डुपिटय जवटुपचार: पित्र व हिगुणांथ दर्भान् पवित्रपाणिर्दद्यादामोनः प्रश्रेषु पङक्ति- मूई न्यौं पृच्छति मर्वान् वा आमनेषु दर्भानाम्तीय विश्वान् देवानावाहयिष्य' इति पृच्छति आवाहयेत्यनजातः। विश्खे. दवा म पागत इत्यनया ऋचा पावाद्य कार्य विखेदवा: शृणुतेमं हवम इति जपित्वा पिटनावाहयिष्य इति पृच्छति आवाहयेत्यनुज्ञातः उशन्तम्त्वं न्यनयावाद्यावकोय प्रायान्तु न इति जपित्वा यज्ञीयवृक्षचममेषु पवित्रान्तहितए एकै कस्मिनप आसिञ्चति शबोटवौति एकै कम्मिन्नेव तिलानावपति। 'तिलोऽसि मोमदेवत्यो गोसवो देवनिर्मित: । प्रयत्नमद्भिः पृताः स्वधया पिटन् लोकान् प्रोणाहि नः स्वाहा' इति सौवणा- राजतोडुबरखगमणिमय पात्राणामन्यतमषु यानि वा विद्यन्ते पत्रपुटेषु वा एकै कस्य एकैकैन ददाति। स पवित्रषु हस्तषु 'या दिव्या आप: पयमा सम्बभूवर्या अन्तरीक्षा उत पार्थ- वीया हिरण्यवर्णा यनियास्तान प्रापः शिवा: मंश्योना: मुहवा भवन्तु' इत्यसविष तेऽयं इति प्रथम पात्रे संसवान् समवनीय पितभ्यः स्थानमसौति न्यून पान करोति प्रव ·४८६ यजुर्वेदिवाइतत्त्वम्। ततः गन्धपुष्पधूपदीपच्छादनानां सम्प्रदानमिति। एषामर्थः दैव- पूर्व यथा स्यात्तथा सर्व कत्तव्यं पिण्ड पियजवदुपदेशन पिवंग कर्मणि अपराहकालप्राचीनावौतित्वदक्षिणामुखत्वा प्रादक्षि- ण्य लाभ:। हिगुणा एव दर्भाः प्रकृतत्वात् पित्रा एव देव पिचायहोयते तत पवित्रपाणिरुपविष्ट एव दद्यात् दर्भाः पवित्रमित्युक्तमिति छन्दोगपरिशिष्टात् । प्रश्न प्राप्त पंक्ति- श्रेष्ठं पृच्छत् प्रामनेष कुशानास्तीय तेषु कुश ब्राह्मणानुपके- शदिति शेषः। यवान् ग्रहोत्वा ओम विश्वान् देवानावाह- यिष्य इति देवब्राह्मणं पृच्छति ब्राह्मण नैवाहयेत्यनजातः सन् बजमानः विश्वदेवा म आगत इत्यादिनिषोदतत्वन्तेनावाहा आवाहनेत्यनजाती विश्वदेवाम इत्यचा। यवैरन्ववकोप्याथ- साजन मपवित्र क इति यान बल्कवचनात यवान् विकीर्य विश्वं देवाः शृगात इत्यादिमादयध्वमित्यन्त जपेत् । पिनमावाहयिष्य इति पत् आवाहयेत्यनुज्ञात उशन्तस्व. यादि अत्तवे इत्यन्जनाका उशन्तस्त्वं त्यादि जपन चित. नावास्येत्ततः 'वतांम्तन्जान ग्टहीत्वाम्मिन् विकिरद- प्रदक्षिणम्। श्रद्धया परवा एका जपत्रपति च' इति महापसगात् अपतलादि वैदिषद इत्यन्तन तिलान् विकाय आयान्तु न इत्यादि अवन्त्वस्मानित्यन्त जपेत् । एकस्मिन्निति वचनात पानी देवीरित्यस्य तिलाऽमोत्यस्य द प्रताध्य पात्रेषु प्रावत्तिः मन्त्र प्रकाश्य जलादः प्रत्येक प्रवच। ननु एक साम्मा बत्यनुवर्तते तत् कथं पुनरंके क- विभरित्य नन मत्य पिलनिति बहुवचनात् अनावृत्तेनैव मन्वे गा म वेषु तिलप्रक्षेवः स्यादिति पुनरुयते अतएव अत्र एव. कार: एकैकेनैवेति मन्त्रलिङ्गात् न तन्त्रेण एवञ्च एकै कस्मि- व बहुवचनमदृष्टार्थम् । अत्र देवपक्षे यवोऽसौति यव- ·यजुर्वेदिशाहतत्त्वम्। ४८० विकरणम् ‘पावाहयेदनुज्ञातो विश्वे देवा स इत्यूचा। यवै- रविवकौऱ्याथ भाजने सपवित्रके। शवो देव्या पयः क्षिमा यवोऽसीति यवांस्तथा'। इति याचवल्कानावाहनेऽर्यपावे च यवानां विहितत्वात् अत्र च यवयागतीरित्यन्तमन्त्रमाव यजुर्वेदिनां सामगानान्तु यवोऽसौति दिवित्वाऽन्तरीक्षायत्वा इति मन्त्राभ्यां यवप्रक्षेप इति गयमुकुट प्रभृतयः। उड़म्बरं ताम्रपान खङ्गो गगड़ कम्तत्शृङ्गमयं पावं यानि वा कदली. त्वगादीनि । अत्र चक्रघटितपावस्य निपेधमाह छन्दोग- परिशिष्टम् 'प्रासुरगा तु पावेण यत्र दद्यातिलोद कम । पितर- स्तव नान्ति दशवर्षाणि पञ्च च । कुलाल चक्रघटितमसुरं मृण्मयं स्मृतम। तदेव हस्तटितं स्थान्यादि देविकं भवेत्' एकैकस्य देवस्य प्रत्यकं पित्राटश्च एकक ब्राह्मणहम्तेन पवित्र एक केन पायेगा। प्रमावित्यनन मम्बोधनान्तनामोच्चारयां विधीयते। प्रमाविति नाम होयादिति कात्यायनम्रत्रान्त रात्। प्रथम पात्र पिटपात्रे मनवान् अध्य पात्रावशिष्ट जल- विन्दून् पितामहादिपञ्चपात्र स्थान् ममवनीय पशप्रोक्षणवत् क्रमणानीय प्रपितामहपात्र गा पिधाय पिटभ्यः स्थानममोति मन्चे ण न्युजमधोमखं कुर्यात् गन्धादीनां हन्डनिदं शामिलि- तानामव तन्त्र गण पित्रादिकद्दिश्य उत्मग:। कात्यायन रायम 'उद्धृत्य पृतानमन पृच्छति अनी करिष्य इति करुवत्यनु. ज्ञात: पिण्डपिटय जवडुत्वा हुतावशेष दत्त्वा पात्रमालभ्य जपति पृथिवी ते पात्र द्यौः पिधानं ब्राह्मणस्य मुखे अमृते अमृतं जुहोमि स्वाहा इति वैष्ण यच्चा यजुषा वा अङ्गाष्ठमन्द्र- ऽवगाह्य अपहतेति तिलान् विकौव्य उप्पणमन्त्र दद्यात् शत्या वात्सु जपेत् व्याहृतिपूर्विका गायत्री मप्रणवां सवत् विर्वा रक्षोनोः पित्रयमन्त्रान् पुरुषसूक्तम् अन्यानि च पवित्राणि ·यजुवें दिशातत्वम्। वप्निात्वा पर प्रकौर्य सत् सक्कदपो दत्त्वा पूर्ववहायवी जपित्वा मधुमतीमधुमधुमध्विति च हप्ता:स्येति पृच्छति ष. মামনি'। মাছ: আত্বীয়ালা আলাল মৰ सुकृत्य तनाभ्यज्य अग्नी करिष्ये इति मन्त्रेण पृच्छतीति कर्कः पतएव पिदयिताकत्यप्रदीपस्मृतिरत्नाकरशाहदीपिकादिषु प्रणवादिमत्त्वेनीलेखः एवञ्च अस्य मन्त्रत्वेन शूट्रेणोल्लेखो न कर्तव्य इति प्रतीयते। ब्राह्मणैरेवोच्चरिते प्रोम् करुष्वेत्यनु- ज्ञात: पिण्ड पिटयज्ञवदित्यनेन प्राचोनावीतित्व दक्षिणा मुखत्वम्। प्रोम् अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहा आम् सोमाय पिटमते स्वाहा इति मन्त्राभ्यां हवनच प्रतीयते तथा पिण्ड, पिटयने शतपथ श्रुति: पतितवामजानुना मजघनन गाह- पत्यं प्राचीनावोतो भूत्वा दक्षिणामुख आमोन इत्युपक्रम्य है पाहुतो जुहोति ओम् अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहा प्रोम सोमाय पित्रमते स्वाहा इति एवमेव हरिहरहलायुधकक- बासुदेव-हरिशम-शूलपाणि रायमुकुटाचार्य-चूड़ामण्यादयः । एवश्व पिटभी मव्य नति लिखनं प्रमाण शून्य मंक्षणाभावे हस्त न होमोऽतिदिश्यते। हुतशेषं दत्त्वा इति विशेषानव- गमात् देवादिक्रमेण सर्वपात्रषु दत्त्वा शेष पिण्डा) स्थाप- यित्वा देवादिकमंगानुत्तानोत्तानहम्ताभ्यां प्रत्यं कं पाव कृत्वा पृथिवो ते पात्रमिति जपत् अबादिकं परिवैश्य वैष्णव्या ऋचा इदं विषणोरित्यादिना यजुषा विष्णो कस्यमिदं रक्षत्र इत्यनेन वाऽङ्गाष्ठं निवेशयेत्। तूष्णों देवे यवान् अपहति पिटपक्षे तिलान् विकित्।ि शत्या वेति अवाद्यभावेऽप्रति- षिडं शाकादिकमपि। अतएव शाकेनापि अपरयक्षं नाति. कामदित्युक्तम्। प्रत्स भुजानेषु रक्षोत्रीचः यशेखर इत्यादि पिवमन्त्रान् पिटप्रकाशकान्। पुरुषसूक्तं महस.

·यजुर्वेदिवाहतत्वम् । 842 शीर्षे त्यादि प्रसिहम् । पवित्राणि याज्ञवल्कामोकवयाणि । टप्तिं ब्राह्मणानाम् अब प्रकीर्य पम्निदग्धेत्यादि तहदित्य- म्ताभ्यां मत्स्य पुराणोक्ताभ्यां मन्त्राभ्यामिति शेषः सतत् सक. टपोदत्त्वेति प्रत्यापोशानजलदानम्। अतएव पुरस्तादापो. शानाथं जलदानं विशिष्य नोक्तं पुरस्तात् पुरत इति वि: सलहा मधुमतीमधुवातति वृाचं मधुमधुमध्विति च जपेत् मध्वित्येतत्रिकं जपेदित्यन्यत्र दर्शनात्। प्रत्युत्तराभावाद्दर्भ- ब्राह्मणपक्षे टप्ति प्रश्नप्रत्युत्तरयोर्वाधः। शेषमन्न व देयमित्यनु. जाप्य इष्टेभ्यो टोयतामिति प्रतिवचनं रहीयात् तथाच पद्मपुराणं 'म तानाह पुन: शेषं व देयञ्चावमित्यपि । इष्टभ्यो दीयतामेतदिति संप्रवदन्ति ते'। कात्यायनरह्य' 'मकल- मनमेकत्रोत्य उच्छिष्ट सन्निधौ दर्भेष वीं स्त्रोन् पिण्डान दद्यादवने नियति। श्राचान्तषु इत्ये के। प्राचान्तेष उदकं पुष्पाणि च अक्षतानक्षय्योदकञ्च दद्यात् अघोग: पितरः मन्तु मन्वित्य ते गोत्रं नो वईन्तां वईतामित्य तो दाताग नोऽभि- वईन्तां वेटा: मन्ततिरेव च। थवा च नो माव्यगमत बहुटेयञ्च नोऽस्त्विति इत्याशिषः प्रतिगृह्य स्वधावाचनीयान् सपवित्रान् दर्भानास्तीर्य स्वधां वाचयिष्ये इति पृच्छति वाच्यतामित्यनुज्ञातः पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहेभ्यः मातामहेभ्यः प्रमातामहेभ्यः वृडप्रमातामहेभ्यश्च स्वधीच्यता- मिति। अस्तु स्वधेति उच्यमाने स्वधावाचनीयेषु अपो निषिञ्चति उत्तानं पाव' कृत्वा यथाशतित दक्षिणां दद्यात् विख देवाः प्रीयतामिति दैवे वाचयित्वा वाजे वाज इत्य- नया विसृज्य प्रामावाजस्येत्यनुव्रज्य प्रदक्षिणी कत्य प्रविशे. दिति'। प्रस्थार्थः सर्व हुतशेष थाहौयावृष्यश्चनादिक एकस्मिन् पात्रे उदृत्व पिण्ड पिटयनवदुपचार इति प्रागुखेन ·४. यह दिवाएतत्वम्। उच्छिष्टमविधौ पिण्डान दद्यात् पिण्डपिढयन्त्रवदिति या बस्वोयेन च ततोलापहतेत्यादिना रेखादिकं कुर्यात् तथाच पिण्डपिवयत्राधिकार कात्यायनरचं 'दक्षिणेनोलिखति अप. इतेति पपरेगोलमकं पुरस्तात् करोति ये रूपाणीत्युदकपावे. णावनेजयेटमावेतन इति प्रपमव्यं सव्ये नवोहरणमामा- टमावर्ननिवति यजमानस्य पिटप्रभृतौनुपमूलं सकदा. च्छिवं खायां यथाऽवनित पिण्डान् दद्यात् अमावेतत्त इति। प्रत्र पितर इत्युक्तोदन ख प्रागमनादात्य प्रमोमदन्त इति जपति पवनेनिज्य पूर्ववत् नौवीं विनम्य नमोव इत्यञ्जलि करोति एतह इत्यपाम्यति सूत्राणि प्रतिपिण्डमूर्णामप्यम्ब उत्तरे वयमि यजमान रोमाणि जमित्यपो निषिञ्चति। प्रव. धाय जिघ्रति यजमान: उल्म के मकदाच्छिवान्यग्नाविति । प्रस्यार्थः। दक्षिणहम्तेन उल्लिखति कुशेनेति शेषः तथाच टवल: 'मगडल चतग्मच दक्षिणाप्लवनं हरेत्। एकदर्भग तन्मध्य उबिख्याभ्य क्ष्य तं त्यजेत्'। उल्म कम्तप्ताङ्गार: म च टक्षिणाग्नरंव प्रक्कतत्वात्। निरग्नेम्तदमम्भवात् अननुष्ठान- मिति पशुपतिः। न च तत्प्रतिनिधिलौकिकाऽग्निरम्तु इति वाचन पिवयत्रीयो होमो लौकिकाग्नौ विधीयते। न देव- साग्निशक्रियाणां परार्थत्वात्। इति कात्यायनवचनात् पम्ने: प्रतिनिधिनिषेधात् अग्नौकरणे तु। 'प्रग्न्यभावे तु विप्रस्थ पाणावथ जलेऽपि वा। पति विशेषवचनादेव प्रतिनिधि- प्रवदर्भ षु पवनेजनदानविधानावात पिण्डपिट- यज्ञवदेखायामवनेजमदानम् । पत्र पिण्डानिति पुलिा. निर्देशेऽपि पिडपित्यजीयपिण्डदानाभिलाप पिण्डविशेषणे एतदिति नपुंसकनिर्देशात्। यजुर्वेदीयाभिलापे पिण्ड शब्दय नपुंसकेन निर्देशोऽपि प्रतीयते पिणमब्दसापि । लाभः।

·यजुर्वेदिवाहतत्वम्। ४८१ - नपुसकत्वमन्यव दृष्टम्। 'यथाभाषेतच वै पिण्डं या- दत्तस्य पूरकम्' इति । तथाच षष्ठौशेष इति पाणिनिसूत्रे जयादित्यवृत्तौ कुधस्य पिण्डं पततीति लिखितं पिण्डदाना- नम्तरं घायुपुराणम्। 'ततो दर्भेषु विधिवत् समाज्यं च कर तत: । प्रक्षाल्य च जलेनाथ विराचम्य हरिं स्मरेत् । तेभ्यः सम्रवपात्रेभ्यो जलेनैवावनजनम् । दत्वात्र पितरश्चेति पठे. चोदम खस्थितः । चिन्तयंश्च पितृ स्तुष्टान् सर्वान् भास्वरमूर्ति- कान् । प्रमोमदन्त पितरस्त्विति पश्यन् धिया पठेत् । नौवीं विसंस्य च जपेत् नमो वः पितरस्विति'। इदच करप्रोञ्छनं लेपभुजः प्रपितामहपितृ नुद्दिश्य इत्याह मनुः । 'नुप्यपिण्डां. स्ततस्तांस्तु प्रयतो विधिपूर्वकम्। तेषु दर्भ षु तं हस्तं निर्मज्या. ले पभागिनाम्। तेभ्यः पूर्वदत्तावनेजनदानावशिष्टजलयुक्त पात्रेभ्यः प्रत्रावनेजनदानानन्तरमेवामीमदन्त इति पाठः शाख्यन्तरीय: यजुर्व दो तु प्रत्र पितर इति पठित्वा वामा. वत्ते नोदन खोभृयागमनात् ग्लानिपर्यन्तं वामं विकृत्य तेनैव पथा प्रत्यावल्यामोमदन्त इति जपित्वा पूर्वावनजनदानावशिष्ट- जलेन पिगडोपरि नामग्रहणपूर्वकं प्रत्यवननिववधति प्रत्यवनेजनं दद्यात्। तथाच पारस्करः प्रेताय पिण्डं दवा प्रवनेजनदानप्रत्यवनेजनदानेषु नाम ग्राहमिति। प्रत्यवनेजनेति श्रुतेः व्यक्तमाह मत्स्यपुराणं 'तेषु दर्भ षु तं हस्त निर्म ज्याले पभागिनाम्। तथैव च बुधः कुर्यात् पुन: प्रत्य. वनेजनम्। सामगस्तु हितीयेऽणि प्रवनेनिवेति ब्रूयात् । तत्यावक्षालनेनाथ पुनरप्यवनेजयेत्' इति छन्दोगपरिशिष्टात् । नौवीं विस्रस्य परिहितवस्त्रस्य वामानपन्थिं मोचवित्वा प्राधमनमाह बौधायन: नौवीं विनस्य परिधाय उपस्थेत इति परिधाय परिधानवस्त्रप्रविमोचनपूर्वक पुनः परिधाय प्रव ·૧૨ यजुर्वेदिवाहतत्वम् । पाचामेदित्यर्थः। ततो नमो व इति षड़वलिकरणम् श्रीम् नमो वः पितरः शुभाय भोम् नमो वः पितरस्तपसे। भोम् ममो वः पितरो यज्जीवं स्तम्म ओम नमो वः पितरो रसाय मोम नमो वः पितरो घोगय मन्यवे प्रोम स्वधायै वः पितरो नमो व इति कागड़शाखिनां पाठः । अस्यार्थः हे पितरो वो युष्मभ्यं नम: शुष्माय शोषकारिगो ग्रीष्मायेत्यर्थः हे पितरो बो यमभ्यं नमः तपसे तप इति माघमामस्य नाम तेन माघ- फाल्गुनात्मकशिशिर ऋतरिक दंगोद्भावनेन तस्यैव नमस्कार: जत: है पितगे यज्जोवं जलं युष्मभ्यं तमौ वर्षा ऋतवे नम: ई पितगे युष्मभ्यं नम: रमाय पुप्परमाय अनन वसन्तस्य नमस्कार: कत: हे पितरो युष्मभ्य नमः घोगय मन्यवे शीत. त्वात् हेमन्ताय प्राणिनां भयहेतुत्वेन घोगय मन्यवे क्रुद्धाय यथा क्रूरः कश्चित् दुःग्वं जनयति तथायमपि शोतो दुःखें जनयतीत्यर्थः। हे पितगे युष्मभ्यं नमः स्वधायै शरटे। यथा श्रुतिः स्वधाशरत्म्वधाये पितॄणामन्त्रमिति ब्राह्मणसर्वस्खे हलायुधः । एवञ्च शुष्मायेत्यादिना ऋतुनमस्कार मिडे यजु- वे दिनां न वमन्तायति पाठः प्रतीयते एककार्यकारित्वात प्रतएव मैथिलपतिरपि तथैव एवं ग्रीष्मशिशिरवर्षावमन्त. हेमनशरदूपतया पितृनमस्कृत्य एतदः पितरो वास इत्यनेन शक्लवस्त्रदशाभवं सूत्रं दद्यात् । माध्यन्दिनशाखिनान्तु प्रोम् नमो वः पितरो रसाय भोम् नमो वः पितरः शोषाय ओम नमो वः पितरो जीवाय प्रोम् नमो वः पितरः स्वधायै ओम नमो वः पितरो घोराय ओम् नमो वः पितरो मन्यवे इति वसन्ताय षडतरूपतया पितृनमस्कृत्य प्रोम् नमो वः पितर इति कव्यवाहनादिरूपतया पितृवमस्कृत्य प्रोम् नमो वो ग्रहावः पितरो दत्त इति पितृन वरं प्रार्थयेत् प्रोम ·यजुर्वेदिबादतस्तम्। ४२५ . मदी वः पितरो देम इति तालिः पठेत् पोम एतरः पितरो वास इति पठित्वा वासःसूत्रं दद्यात् तत पिण्डपित. यजे वासो दानानन्तरं यदूर्ज वहन्तीरित्यनेन सेचनमुक्तं तत् पिण्डपिढयन्त्र एव शामपिण्डे तु खधावाचनीयेषु प्रपो निषिशतीति बारसूत्रेऽभिधानात् स्वधावाचनानन्तरमेव जज वहन्तीरित्यनेन सेकः अतएव 'अथातो गोभिलोताना. मन्येषाच्चैव कर्मणाम्। अस्पष्टानां विधि सम्यग् दर्शयिथे प्रदीपवत्' इत्यनेन प्रतिज्ञाय 'प्रार्थनासु प्रतिप्रोत सर्वाखेव हिजोत्तमैः। पवित्रान्तहितान् पिण्डान् सिञ्चेदुत्तानपान. कत्' इत्यनेन एतदपि छन्दोगपरिशिष्टेन व्यतीकृतम् एवं बाहचन्द्रिकायां गुरुचरणाः। अवधाय नम्रीभूय जिति पिण्डानिति शेषः पिण्ड पिटयज्ञोक्नोल्म कनिक्षेपः साग्मि- कर्तव्य एव प्राहिताम्नौ निक्षिप्यत्वात् भाचान्तेषु इत्येक इति एके अन्ये मन्यन्त इति शेषः प्राचान्तेषु इति। पाचान्तेषु ब्राह्मणेषु दैवे पवादाचमनं विख टेवोपविष्टानां चरमं इस्त- धावनं विसर्जनन्तु निर्दिष्ट तेषु रक्षा यतः स्मृताः' इति वच- नात् पिटब्राह्मणादिदैवब्राह्मणान्त कारयेत्। तच पिट. पूजानन्तरं 'गन्धादीबिक्षिपेत्तूष्णीं तत पाचमयेदिजान्' इति छन्दोगपरिशिष्टात्। उदकं शिवा पापः सन्वित्यनेन पुष्पाणि सौमनस्वमस्त्वित्यनेन पचतान् अक्षतचारिष्टचास्वि. त्यनेन ब्राह्मणेभ्यो दद्यात् तहात छन्दोगपरिशिष्टे 'शिवा पापः सन्विति च युग्मानेवोदकेन तु सौमनस्यमस्त्विति च पुष्यदानमनन्तरम्। पक्षतचारिष्टचास्वित्यक्षतान् प्रतिपाद. येत् । पत्रयोदकदानच अयं दानवदिश्यते । षष्ठेयव नित्वं सत् कुर्यात् न चतुर्था कदाचन' इति एतनलादिदान देवे प्राक कर्तव्यम्। 'यष यत् क्रियते कर्म पैटके प्राधणान् प्रति ·४८४ यजुर्वे दियाहतत्त्वम्। - तत् सबै तय कर्तव्यं वैखदैवत्यपूर्वकम् इति देक्लवदने ब्रामण- मम्बन्धिप्राप्तकर्मणां देवपूर्वकस्वाभिधानात् प्रतएव सेतिकतं. व्यताकपिण्डदानं दैवे निवर्तते। अक्षय्योदकदानन्तु पिवर एव प्रशय्योदकं दद्यात् पिटकव्राह्मणभ्य इति मंवकारप्रदीप- तविष्णुसूवात्। 'अक्षय्यं वाचयत् पित्रा चरमं सतिलोद- कम्। इति वापतितदेवलवचनात्। अघोरा इत्यादिना पाशी: प्रार्थनन्तु दक्षिणामुखकर्तव्यत्वात् पिटत: प्रार्थनीय. त्वाचन देवे। तदनं मनुना 'दक्षिणान्दिशमा काइन याचेते- मान वरान् पितृन्' इति । प्राकाशन पश्यनिति तट्टीकाकृतः । प्रानखेन वरप्राथनन्तु शाख्यन्तरीय र दातार इत्ये क एवं मन्त्रः कर्कहरिसम्मतः अपिपाले नापि तथा प्रयोगो लिखितः श्रीदत्तादिभिस्तु मत्स्यपुराणदशनात् दातार इत्यादिमाच याचिभ कसम रत्यन्तमन्त्रदयम् एता: सत्याशिषः मनिवति नलिखितम्। तथाच मत्स्य पराणम् 'अधोराः पितरः सन्तु मन्वितः स तैः पुनः। गोत्रं तथा वईतां नम्तर्थत्युक्तः स तैः पुनः । दातासे नोऽभिवन्तामबञ्चवत्वदीरयेत्। एता: सत्या पाशिषः सन्तु मस्वित्य च तंचिजः । इति गयोतमन्वाधिक लिखितम रति फलार्थितया तथैव व्यवनियते वधावाचनी. यान साधावापनीयाधमास्तरणोयान् वृहप्रमातामहेभ्यश्चेति बार प्रत्येकार्थः । तेन पिटभ्यः स्वधीयतामित्यादि। तथाच शेमपरिशिष्म 'प्रधेऽक्षय्योदके चैव पिण्डदानावनेजने । तन्मय विभित्ति: स्यात् स्वधावाचन एव च' इति पस्तु ससि सतदेव प्रतिवचनं स्वधावाचनौयेषु पिडोपरि पास्तृतदमे युपपो निषिञ्चति वासो दानानन्तरं पिण्डपिट- यो वन्जलसेवनमुक्तं तदेव आहे वधावाचनानन्तरं विद. शाति बाधवात उत्तानमिति न्युलोकतमय पानमुत्तानं अत्या ·यजुर्वे दिवाबतचम्। ४८ ब्राह्मणाय दक्षिणां दद्यात्। विखे देवाः प्रीयतामिति दैवे ब्राह्मणान् पृच्छेत् ते च प्रोयन्तामिति युः। विसृज्य पादौ पितृन पश्चाद्देवानिति शेष: अनुबन्ध मानणानिति शेषः । प्रविशेद गृहमिति शेषः। अथ एकोद्दिष्टम्। तत्र कात्यायनमृधम् । तत्र कात्यायनमृधम्। 'प्रष एको- हिष्टम एकोऽध्य : एक पवित्रम् एकः पिण्डो नावाहनं नाम्नौ करणं मात्र विखे देवाः खदितमिति एप्तिप्रने सुखदितमिति अनुजानम उपतिष्ठतामिति पक्षपखाने पभिरम्यतामिति विमर्गः प्रभिरताः सा इत्यपरे रतिः प्रसार्थः प्रति प्रानन्तर्य वचनं विशेषतरत्र पार्वणविधेरनुकर्षणार्थम एको- द्दिष्टमिति वक्ष्यमाणेतिकर्तव्यताकमेकं प्रेतमुहिस्य यत् क्रियते आई तदेकोद्दिष्टम् एकम् एकदलरूपं पविषम् प्रतएव सायना- चायण पविवामि वैषणवीति विक्वत्य छेदनमयो लिखितः । नावाहनमिति पत्र कात्यायनेन पावाहने तिलविकरणानन्तरं जप्यत्वेनाभिधानात् पायान्तु नः इत्यस्य एकोद्दिष्टे वाजसने- यिनां निहत्तिनास्ति मोभिलेन पावाहने एवायं मन्बः कथित इति छन्दोमानामिकोटि निवर्तते इति श्रीदत्तः । गोभिलेन तादृशपाठादर्शनात् किन्तु पावाच पायान्त न इति कात्यायने न तुल्य एव गोभिलेऽपि सर्वच पाठो दृश्यते । सतब छन्दोगानामिब पावाहननिषेधे जप्यस्यायान्तु इत्य- स्यावाहन प्रकाशकस्यापि वाजसनेयिनां बाधः। हमा:स्थ इत्यव खदितमिति सप्तिप्रश्नः अनुज्ञानं प्रत्युत्तरम्। अक्षय्यमस्त्वि. खन उपतिष्ठतामिति वदेव वार्ज वाजे इति मन्वस्थाने अभि. रम्यतामिति विसर्जनम् पाश्खलायनगृधपरिशिष्ट प्रेतवाहिषु सर्वेषु न स्वधा नाभिरम्यताम् । खस्यस्तु विसदेवं सतत् प्रणवर्जितमिति। एकोहि प्रभववर्जितं वस्तीत्यनेन तब ·४२३ यजुर्वेदिवाहतत्वम्। यहिसजनमुक्त तत् प्रेतवाविषयकमिति श्रीदत्तवाचस्पति. मित्रप्रभृतयः। तब वहृचानामेव पार्वणे अभिरम्यतामिति विसर्जनस्य प्राप्तत्वात् सर्वशाखिनिषेधानुपपत्तेः अभिरम्यता- मिति विसर्जनमभिधाय एतत् प्रेतबाहमिति गोभिलेनाभि. धामाच पपरे ब्राह्मणा अमिरता: स्म इति प्रत्युत्तरं ब्रूयुः । प्रथ सपिण्डीकरणम्। तत्र कात्यायनरह्य 'तत: संवत्- सरे पूर्ण चत्वारि पात्राणि मतिनगन्धोदकानि वीणि पितृ- णामेकं प्रेतस्य प्रेतपान पिटपावेषु आसिञ्चति'। ये समाना इति हाभ्याम् एतेनैव पिण्डो व्याख्यातः । ततो हादशमासिके. कोद्दिष्टानन्तरं पूर्ण संवत्सरे प्रथमसंवत्मरान्तमृतिथौ चत्वारि इति मातामहपक्षव्यदासाथ प्रेतपात प्रेतपावस्थजलं पिट- पावेषु पिटपावस्थजलेषु। हाभ्यां मन्त्राभ्याम् एतेनाध्यं जल- समन्वयप्रकारेण पिण्ड: पिण्डसमन्वयो व्याख्यातः कथितः कात्यायनभाष्यकबीलाम्बरता काठकीय युतिः । पिण्डान् पिटभ्यः पचात् प्रेतस्य पार्वतः । तच्च पिण्ड विधा कत्वा पानुपूर्व्या च मन्ततम्। विदध्यात्रिषु पिण्डेषु एवं संसर्जने विधिः' संसर्जने मिश्रणे प्रत्र त्रीणि पितृणामेकं प्रेतस्य इति कात्यायमग्रो पाठक्रमात् । 'श्राइहयमुपक्रम्य विदधौत सपिण्डताम्। तयोः पार्वणवत् पूर्वमेकोद्दिष्टमथापरम्' इति परिशिष्ट प्रकाशतवचने पार्वणैकोद्दिष्टयोः पौर्वापर्यस्य शाब्द- क्रमाच देवपक्षकत्यं तत: पिटपक्षकत्यं तत: प्रेतपक्षकत्यमिति 'प्रेतविप्रस्य हस्ते तु चतुर्भागं जलं क्षिपेत्। ततः पितामहा. दिभ्यस्तम्मन्वैव पृथक् पृथक्' इति ब्रह्मपुराणे उत्सृष्टाय- जलसमन्वये शाब्दक्रमानुरोधेन प्रेतादित्वस्य च विशेषतो विधानाद सामगवाजसनेयिनोरपि पय॑जलोसर्ग एव प्रेता. दित्वम्। यत्तु पसपिण्डीकरणं संवारम् एक पिण्डमनुदिख 'दत्त्वा ·यजुर्वेदिबारतत्त्वम् । संवत्सरान्ते चत्वार्युदकपात्राणि प्रवुनति तत्रैकं प्रेतस्य वौणी. तरेभ्य इत्याखलायनर सपिण्डने प्रेतादित्वं तहदृधमाव. परम्। एवमन्यानि वचनानि यथायोग्यं व्याख्येयानि एतेन भाखलायनरह्यदर्शनाच्छन्दोगयजुर्वेदिनोरपि सपिण्डने पादौ देवतत्य तत: प्रतकत्यं तत: पिटक्कत्यमिति मैथिलो हेयं देवकृत्यपिटक्कत्ययोमध्ये प्रेत कत्येन व्यवधानस्यायुक्तत्वात्। यच्चान न दैवं योजयेत् । प्रागैव दैवे अध्ये गन्धादिकच दत्त्वा गधमाल्यैः पान मयित्वा हुतशेषं पिटभ्य: पात्रेषु दद्यात इति पिटपदार्थ देवं न मियेदिति कल्पतरूव्याख्याने मैथि- लानां तथाचरणं मर्वशाग्विनामुक्त तदपि न युक्तम् आश्वलाय- नन काण्डानुशयस्यक्तित्वात् वह चानामेव तथा युक्तत्वात् सामग- यजुर्व दिनोस्नु विषपाभिधानात् मबत्रैव पार्वगवदेव पदार्था- नुशयः। अन मामगयजुर्व दिनो: थाहसूबे ममन्वयमावे मन्त्रदर्शनात् नवे व मन्त्रान्वय: पिटदयिताटावक्तः। किन्तु मूत्रानुकोऽपि देवताभ्य इति पाठविभागीय मन्त्रान्वयां युक्त: पोरागा कत्वात् अतएव मंबिलेरपि तथा लिखितम । अथ मांवत्सरिकथाहम् । तत्र कात्यायनग्राम। 'प्रत ऊच मंवत्सरे मंवत्सरे प्रतायानं दद्याद यस्मिनहनि प्रतः स्यादिति' अत ऊव पृग संवरूगदपरि मंवत्सर मंवत्सर द्वितीयवमरादो प्रतिमंवत्सरमन्नं दद्यात् थाइं कुयात्। कुव- त्यपेक्षायामाह यस्मिन्निति यन्मासोय यत्पक्षीयतिथी मृतः रखात्। उत्तरवाक्यस्थ यच्छन्दात्तच्छन्दानपति न्याया- तस्मिविति नोक्तम् । तेन मृततिथिसजातीयतिथो प्रतिमव- त्सरं कुर्यादित्यर्थः । प्रथाभ्युदयिकथाइम् । तत्र कात्यायनग्धम् 'भाभ्यटयि- काहे प्रदक्षिणमुपचारः पित्रामन्त्रवज जपः ऋजवो दर्भाः ·४८८ यजुर्वेदिवाचतत्वम् । तति'। यस्तिलार्थः सम्पमिति हप्ति प्रश्नः सुसम्पमित्वनुज्ञानं दधिवदराचा मित्राः पिण्डाः नान्दोमुखान् पितृन भावाह यिष्ये इति पृच्छति नान्दोमुखाः पितरः प्रीयन्तामिति अक्ष- य्यस्थाने नान्दोमवान् पितन वाचयिथे इति पुच्छति । नान्दोमुखाः पितर: पितामहाः प्रपितामहाः मातामहाः प्रमातामहा: वृद्धप्रमातामहा: प्रोयन्तां न स्वधाञ्ज प्रयुष्त्री- अम्याथः । पुचजन्मादावभ्यदये यत् श्राहं तटा. भ्युदयिकमन्यत प्रदक्षिगां देवपिनकर्मकरणाय दक्षिणावर्तेन गन्तव्य न वामावतं न एतेन दक्षिणत प्रारभ्य प्रासनादि- मम्प्रटानं मैथिनापिपानगयमकुटाद्यक्तं युक्ताम् । अत्राभ्य: दयिक युग्मा: ब्राह्म गगा: मनूला दर्भाः प्रानखेभ्य उदम खो दद्यात इति पावलायनवचनान्मात्रादि ब्राह्मणानो प्रामख- वमिति पार्वगणादिशप: ततय पथिमदिशि नैऋतकोणे देवानां तद तर मातृगा नदत्तर पितृ गां तदुत्तरे मातामहा- नाम् अामनानि प्रागग्रदमाययुक्तानि परिकल्पा दक्षिणाव- तन कर्म कुयात् एवमेवापिपालमैथिलरायमुकुटप्रभृति- पतिए न च अन्वष्टकायां देवब्राह्मण दलिगातो मात्रादि ब्राह्मणानाम पवेगनम्य दृष्टत्वात अवापि तदनमारेगा वायु- कोण देववाहाणानपकल्पा प्राक्षिण्यन गत्वा निऋतिकोणा- दारभ्य मावातिवाझगा पबिंधानं युक्तमिति वाच्यम् अन्वष्टकायां वामाचारानगधा न दंववाहागणस्य दक्षिणपाख मात्रादि- ब्राह्मणोपवेशनम् अत्र च दक्षिणीपचारण तदितरकल्पनस्या- दोषात् अन्वष्टकायां दववाह्मणसविधानक्रमेण मारपितमा- तामहमा ह्मणानामुपवेशनस्व दृष्टत्वादवापि तथैव युक्तात्वाच पत्र पावाहनप्रशादौ पिटपदस्य प्राप्तपिलोकोपाधिपरत्वात् मातामहपनवम्माटपोऽपि न पृथगाचरणं किन्तु सहादेवा.

·822 यथा यजुर्वे दिवाइतत्वम्। चरणम् एव 'दध्यक्षतः सवदरैः प्रानु खोदनु खोऽपि वा। दैवतीर्थेन वै पिलं दद्यात कायेन वा नृप' इति। विष्णु- पुराणोयेन पिण्डदाने उदन,खत्वाभिधानमपि यजुर्वेदि परम् पासनादिदाने उदय खत्वस्य प्राप्तत्वात् पिण्डदानेऽपि तथैव युक्तत्वात्। प्रान खपिण्डदाने आवाहितपितृणां पृष्ठस्थतापत्तेः। पित्रामन्त्रवज जप इति पितामन्त्रवज स्यात्तथा भोजनकाले जपः 'न चाशतम जपेदव कदाचित् पिटमंहिताम्। अन्य एव जप: कार्यः सोम- सामादिकः शुभः' इति छन्दोगपरिशिष्टेकवाक्यत्वात । पार्वण द्विगुणा अत्र ऋजवा जयाः। यावानस्ति लैः कार्यस्तावानी यवैः कार्यः अत्र च द्रयाभिधायकत्वा- मन्त्रेऽपि यवाऽमोत्यहनोयः हप्ताः स्थः इत्यस्य प्रशस्य स्थाने सम्पन्न मिति प्रश्नः अनुजानं प्रत्युत्तरम् । नान्दोमुखान् पितृनित्यनेन मन्त्रऽभिलापे च नान्दोमव- विशेषणवत्त्व नोल्ले ग्व: पित्रादीनाम् एतच पावणोतस्थान कार्यम् अक्षय्यस्थाने इत्यनेन यजुविदामक्षय्यमस्त्वित्यन्त- वाक्यमनुत्ता प्राप्तपिटलोकोपाधित्वन मनिहिश्य नान्दी मुखाः पितरः प्रोयन्तामित्यनेन मदेव जन्न दातव्यम् श्रावा. हनवत् अत्र कश्चित् प्रकृते पावणे पितुरक्षय्य काल इति वच- नात् तथा 'अक्षय्योदकदानन्तु अध्य दानवदिष्यते' । 'मध्ये ऽनय्योदकं चैव पिगड दानेऽवनजन' इति वचनाच अमुकगोत्रस्य नान्दोमुखस्य पितुरमुकदेवशमणोदत्तेनानना- बपानादिना नान्दोमुखाः पितरः प्रौयन्ताम् एवं पितामहा. दीनामपि प्रीयन्तामिति क्रियानुरोधेन दत्तमित्यादेदत्तेने. त्यादिना विभक्तिविपरिणाम इति। तब अक्षय्यं वाचयेत पिने चरम सतिलोदकमिति देवलवचनात् पावणेऽक्षय्य. अक्षता यवाः। तथा ·यजुर्वे दिवारतत्त्वम्। मिति विशेषणपदविधेर्विशेष्याकालायाम् प्रकतत्वात् श्राडे दत्तस्यैवान्वयात्। अत्र चतुर्थी सम्बुद्धान्तपदप्राप्तौ षष्ठयन्ता- भिधानं वाचनिकम्। नान्दोमुखाः पितरः प्रीयन्तामित्व- क्षस्यस्थाने इनि वृद्विवाडेऽक्षय्यवाचनस्थाने नान्दोमुखा इत्यादिविधरक्षयनिवृत्ती विशेष्थाकाहाविरहात् दत्तमिद- मित्यादंगकासितस्यान्वये मानाभावात् तदन्वयिषष्ठान्तसम्ब यादिपदानामपि निवृत्तिः अतएव नान्दोमुखाः पितरः प्रोयन्तामिति वाचयेदिति ब्रह्मपुराणवचनेनापि अक्षय्य- स्थान नान्दोमवा इत्यादिवचनं विशेषाभिधानेन पदाहव- नोयन्यायन मामान्याक्षय्यवाक्यवाधकमिति वाच्यम् । न चैव. म कादिष्टऽपि उपतिष्ठतामित्व क्ष व्यस्थाने इति पारस्करदश- नात्। अत्रापि पष्ठान्तप्रयोगी मास्त्विति वाच्य तत्र उप- तिष्ठतामित्यक्त: किमित्याकाझायामक्षय्यवदुपस्थितस्य दत्त- मिदमित्यादरन्वये सम्बन्धितया षष्ठान्तस्यापि आकाशित- त्वात् न च प्राकृतेऽपि तथा विश्व देवाः प्रोयन्तां नान्दोमुखाः पितर: प्रोयन्तामित्यादि स्वधावाचनस्थानीयवत्तन्मात्रेणैवा- भिधानपर्यवमानात् षष्ठाव नित्यमित्यत्र नित्यपदच्च नान्दी- मुखप्रकरणपठितत्वेन न तु तन्मानपरं किन्तु पार्वणादिपरम् । एतत् परमत्तराई पार्वणऽपीति निबन्धारः । न च अध्यऽक्षय्यो- दके चैवेत्यादिवचनविपयत्वेन कुतस्तन्त्रता इति वाच्य लाघ- बम्यैव बाधामहतस्य तन्त्रतामाधकत्वात् एतेनाक्षव्योदकं दत्त्वा नान्दोमुखाः पितरः प्रोयन्तामिति। पिटब्राह्मण करे जलं ददादिति योदत्तादिलिखितं चिन्त्यमिति थाइचन्द्रि- कायां गुरुचरणाः। नान्दोमुखानिति स्वधां वाचयिष्य इत्यस्य स्थाने नान्दीमुखान् पिटन वाचयिर्थ इति पिलभ्यः खधोयतामित्यादिस्थाने नान्दोमुखाः पितर इत्यादि।

·यजुर्वेदिशाहतत्वम् । यद्यपि पारस्करण पित्रादौनामेवोपादानं कृतं न मावादीनां तथापि पार्वणे शहन्तां पितर इत्यादिमन्त्राणां मातामहा. दाविवोहेन नान्दोमुख्यो मातरः प्रौयन्तामित्यूहेन मन्वादिषु विनियोगः न च मातामहानामपि एवमित्यादिवचनादस्तु तत्र प्रकृतावूहो यावद्दचनन्तु वाचनिकमिति न्यायात् प्रकृते तु वचनाभावान प्रकृतावूहोऽपूर्ववादित्यादिकात्यायनवचनात् कथमूह इति वाच्यम् । अव जीवति पित्रादौ उत्त क्रमातिटे. शस्य यावत् पार्वणोद्देश्य एवाकाडिन्तलेन मातामहानामिति बहुवचनेन तेषामेवोपादानान्मावादीनामपि पार्वणो श्यत्वा- विशेषात् तवोहविधेर्वाचनिकत्वात् । अन्यथा मात्रादिजीवने वृद्धवष्टकादौ अनिर्णयापत्तेः जीवति पितरि वृद्धप्रपितामहे थाडे शुद्धन्तामिति बहुवचनस्यानूहापाताच्च । न च पार्वणीय- त्वेन वृयादावूहविधायकमिति वाच्यं तस्य सकल याप्रकति- वेन विकतावपि तथात्वलाभात् । प्रौयन्तामित्यस्य सर्ववानु- षङ्गः स्वधावाचने तन्त्रतानिषेधादिति प्रायः अनुषङ्ग एव सूव. स्वरम इति पाश्चात्याः न वधाच प्रयुञ्जीतेति पारस्करसूण खधावाचन निषेधात् अध्ये ऽक्षय्योदके इत्यस्याविषयत्वे लाघ- वात् सक्कदेव नान्दोमुखाः पितरः पितामहा: प्रपितामहाः प्रोयन्तामित्यादि वाच्यम्। नानुषङ्गो गौरवात् बाधकं विना सूत्रस्वरसहानेरनौचित्यात् अतएव पारस्करण विवाहप्रकरणे जायाहोमे सर्वत्रानुषजतीत्युक्तम्। न स्वधेति पत्र सामा- न्यतो निर्देशात् वाक्ये मन्चे खधावाचने च खधानिषेधः पतएव वढचकारिका प्रदर्शनार्था। 'स्वधयेति पदस्थाने पुथ्याशब्द वदेदिह। पितृनिति पदात् पूर्व वदेवान्दोमुखा- निति'। अव ब्रह्मपुराणे। 'दद्यावान्दोमुखेभ्यश पिटभ्यो विधिपूर्वकम्' इत्युपक्रम्य द्राक्षामलमूलानि यवांचाथ निवे ·५.२ देवप्रतिहातत्त्वम् । । ततम ध्येत्। तान्यव दक्षिणार्थन्तु दद्याहिप्रेषु सर्वदा' इति वच- नात् पिटपक्ष एव द्राक्षामलकमूलानि दक्षिणाभिधीयते । दैवपक्षे तु पावणप्राप्तकाशनमेव दक्षिणा। 'हिरण्यं विखे. देवेभ्यो रजतं पितृभ्योऽन्यच्च गोष्णाजिनादिकं यावच्च शक यात्' इति नव्यवईमानधृतपारस्करवचनात् । टेवपक्षेऽपि द्राक्षादिदक्षिणादानं वाचस्पतिमित्रोक्तं हेयम् । पिटपक्षे रजतस्यामाङ्गलिकत्वात्तत्त्यागात् द्राक्षादिविधानम् । युक्तमिति । इति श्रीरघुनन्दनभट्टाचार्यविरचितं यजुर्वेदि- थाद्धतत्त्वं समाप्तम्। देवप्रतिष्ठातत्त्वम्। प्रगाम्य कमलाकान्तं नारायणमनाहतम् । प्रतिष्ठां दवतानाञ्च वक्ति थोरघुनन्दनः । मत्स्य पुराणम्। 'सौवर्णी राजतो वापि ताम्री रवमयी तथा। शैलदारुमयी वापि लौहशङ्खमयो तथा। रीतिका धातुयुक्ता च तामकांस्यमयी तथा। शुभदासमयी वापि देवतार्चा प्रशस्यते। अङ्गुष्ठपर्व चारभ्य वितस्ति यावदेव तु । रहषु प्रतिमा कार्या नाधिका शस्यते बुधैः'। रीतिका पित्तलं शुभदारूमयो यज्ञीयकाष्ठसम्भवा। पर्चा प्रतिमा. रहेषु खग्रहेषु। प्रासादेषु अधिका शभतिवचनात् तवा. धिकापि शैलजा रहे शभदा तन्वान्तरेऽप्युक्ता। 'चिन्मय. स्थाहितीयस्य निष्फलस्याशरीरिणः । उपासकानां कायार्थे ·देवप्रतिष्ठातत्वम् । - ब्रह्मणो रूपकल्पना'। रूपल्पकना रूपस्थानां देवतानां पुस्य शादिकल्पना। गौतमीयतन्त्रे। 'काश्मरी ज्ञानदा प्रोक्ला स्वर्णजापि विमुक्तिदा। तेजीदा दारुजा चैव रैत्तिको शवनाशिनी। ताम्रोधर्मविवृविच्च करोति बहुमौख्यदा। मृदैव मृण्मयी प्रोता प्रतिमा शुभलक्षणा। भोगदा मोक्षदा सा तु प्रतिमा कथिता तव'। वराहपुराण। 'कुड्य लेख्ये च मे कधित् पटे कविच्च मानवः । पूजयेद यदि वा चक्र मम तेजोऽशसम्भवे'। कुछ लेख्य भित्ती लिखित तथा पटे च लिखिते चक्रे शालग्रामचक्र। मत्स्यपुराणे लिङ्गमभिधाय 'एवं रत्नमयं कुर्यात् स्फाटिकं पार्थिवं तथा। शुभदारुमयो वापि यहा मनसि रोचते। चैत्रै वा फालान वापि ज्येष्ठे। वा माधवे तथा। माधे वा सर्वदेवानां प्रतिष्ठा शुभदा भवेत् । प्राप्य पक्षं शुभं शलमतोते चोत्तरायणे'। प्रतीत वृत्ते 'पञ्चमी च हितीया च हतीया सप्तमी तथा। दशमी पौर्णमामी च तथा श्रेष्ठा त्रयोदशौ । तासु प्रतिष्ठा विधिवत् कृता बहु. फला भवेत्। व्यवहारसमुच्चये। 'प्रतिष्ठा सर्वदेवानां केश- वस्य विशेषतः। उत्तरायणमापने शुक्ल पचे शुभे दिने। कृष्ण- पचे च पञ्चम्याम् अष्टम्याश्चैव शस्यत'। भुजबलभीमे । 'युगादावयने पुण्ये कर्तव्या विषुवहये। चन्द्रसूर्यग्रहे वापि दिने पुण्यऽथ पर्वम्। या तिथिर्यस्य देवस्य तस्यां वा तस्य कीर्तिता। राधागमविशेषण प्रतिष्ठा मुक्तिदायिनी'। पद्म- घुराण। 'प्रतिपदनदस्योक्ता पवित्रारोहणे तिथिः। थियो देव्या द्वितीया च तिथीनामुत्तमा स्मृता। तीया तु भवा- न्याच चतुर्थी तत्सुतस्य च। पञ्चमी सोमराजस्य षष्ठी प्रोता गुहस च। सप्तमी भास्करे प्रोक्ता दशमी वासुके- स्तथा। एकादशी ऋषीणाश्च दादशी चक्रपाणिनः । वयो- ·५०४ देवप्रतिष्ठातत्त्वम् । कालः कालः रपि। दशी त्वनङ्गस्य शिवस्योक्ता चतुर्दशी। मम चैव मुनिश्रेष्ठ पौर्णमासी तिथिः स्मृता'। चक्रपाणिन इति पणव्यवहार इत्यस्मासिन्प्रत्ययः 'महिषासुरहन्वयास प्रतिष्ठा दक्षिणा- यने। कल्पतरौ देवीपुराणं 'यस्य देवस्य यः प्रतिष्ठाध्वजरोपणे । गर्तापूरशिलान्यासे शभदस्तस्य पूजिता । यस्य देवस्य प्रतिष्ठाध्वजरोपणे यः शुभदस्तस्य गर्तापूरशिलान्यासे गृहारम्भे स काल पूजितः इत्यर्थः । प्रतिष्ठासमुच्चये। 'माघऽथ फाला ने वापि चैत्रवैशाखयो- ज्येष्ठाषाढ़कयोऽपि प्रतिष्ठा शभदा भवेत्। भविष्ये । 'मोमो वृहस्पतिथैव शुक्रश्चैवस्तथा बुधः। एते सौम्यग्रहाः प्रोक्ताः प्रतिष्ठा यज्ञकर्मणि'। एतहारेषु कर्तव्या इत्यर्थः। मत्स्यपुराणम्। 'पाषाढ़े हे तथा मूलमुत्तरात्रय- मेव च। ज्येष्ठा श्रवणरोहिण्यः पूर्वभाद्रपदस्तथा। खिनी रेवती च पुष्यो मृगशिरस्तथा। अनुराधा तथा स्वाती प्रतिष्ठादिषु शस्यते'। दीपिकायां 'प्राजेशवासवकरादिति भाखिनीषु पौष्णामरेज्यशशिभेषु तथोत्तरासु। कर्तुः शभे शशिनि केन्द्रगले च जीवे काया हरे: शुभतिथौ विधिवत् प्रतिष्ठा'। देवीपुराणम्। 'यथा हादशगे जौवे अष्टमेवाथ भास्करे। प्रतिष्ठा कारिता विष्णोर्महाभयकरी मता'। कल्पतरौ देवीपुराणम्। 'चतुर्वर्णैस्तथा विष्णः प्रतिष्ठाप्यः मुखार्थिभिः'। कालिकापुराणम्। 'प्रतिमायाः कपाली हौ स्पृष्ट्वा दक्षिणपाणिना। प्राणप्रतिष्ठां कुर्वीत तस्यादेवस्य वा हरेः। प्रक्तायां प्रतिष्ठायां प्राणानां प्रतिमासु च । पूर्व तथाभावः स्वर्णादीनां न विष्णुता। अन्येषामपि देवानां प्रतिमासु च पार्थिव। प्राणप्रतिष्ठा कर्तव्या तस्यां देवत्व. सिहये। प्रतिष्ठा ब्राह्मणहारैव कर्तव्या। यथा- तथा हयशीर्ष ·देवप्रतिष्ठातत्त्वम् । ५०५ म मर्व यथा पञ्चरात्रे भगवदाक्यं 'कर्तुमिच्छति यः पुण्य मम मूत्ति- प्रतिष्ठया। अन्वेषणीयस्त्वाचार्य स्तेन लक्षणसंयुतः। ब्राह्मणः मर्ववर्णानां पञ्चरावविशारदः। ब्राह्मगानामभावे तु क्षत्रियो वैश्यशूद्रयोः। क्षत्रियाणामभावे तु वैश्यः शूद्रस्य कल्पितः । कटाचिदपि शूट्रस्तु न चाचार्यत्वमहति' हहबारदीये। 'नमेद् यः शूद्रसंस्पृष्ट लिङ्ग वा हरिमेव वा । यातनाभोगो यावदाइतमंप्लवम'। अाइतमंप्लवं प्रलयपर्य- न्तम । तथा 'स्त्रीणामनुपनोतानां शूद्राणाच जनेश्वर । स्पर्शने नाधिकारोऽस्ति विष्णौ वा शङ्करेऽपि वा। कर्मादौ तु नवग्रहपूजामाह मत्स्य पुराणं 'नवग्रहमखं कृत्वा ततः कर्म समारभेत्। अन्यथा फलदं पुमां न काम्य जायते क्वचित्' । प्रतिष्ठानकारस्तु विस्तरेण मस्यपुराणादावुलः । तदसम्भवे विद्याकरवाजपेयिसम्मतो भविष्यादावुतो ग्राह्यः । भविष्यपुराणं 'मापनादियथाशक्ति कृत्वा तन्मूलमन्त्रकम् । विन्यसेवृदयाम्भोजे प्रतिष्ठा सुकृता भवेत्' । प्रादिपदात् पूजो- सवहोमादि। महाकपिलपञ्चरात्रोक्त कर्म च कर्त्तव्यं तदयथा 'मयुष्य मकुशं पाणिं न्यसेहे वस्य मस्तके। पञ्चवारं जपेन्मूल- मष्टोत्तरशतोत्तरम्। ततो मूलेन मूहादियौठान्तं संस्पृशे- दिति। तत्त्वन्यासं लिपिन्यास मन्त्रन्यासच विन्यसेत् । पूजाच महतीं कुर्यात् स्वतन्त्रोतां यथाविधि । प्रतिष्ठामन्त्रण प्राणस्थापनमाचरेत्' । लिपिन्यास: माटका. न्यासः। उच्च 'जपादौ सर्वमन्त्राणां विन्यासेन लिपि विना। कृतं तविष्फलं विद्यात् तस्मात् पूर्व लिपिं न्यसेत् । कादिमतेऽपि 'माटकाया: षड़गच माटकान्यासमेव च । मर्वासां प्रथमं कृत्वा पश्चात्तन्वोदितं न्यसेत्। एतहचनास पूर्व माकान्यास: पयात्तत्त्वन्यासः। क्रमदीपिकायामध्ये । प्राण- ·देवप्रतिष्ठातत्वम्। याद्याः सप्तमकारान्ता क्रमो मन्वन्यासय तत्तमन्त्रविशेषोक्तपदवर्णन्यासः। तदभाव शिरसि मूलमन्त्रेण तत्वन्यासः। तत्त्वन्यासस्तु विष्णु विषयक एवं न्यासप्रमाणानि शारदाक्रमदीपिकोकास्यानुसन्धयामि प्राणप्रतिष्ठामन्त्रस्तु शारदात्याविंशतिपटलीताः । यथा 'पाशा- शपुटाशतिर्वाणो विन्दुविभूषिता व्योमसत्येन्दुसंधुता। तदन्ते हंसमन्त्रः स्यात्ततोऽमुष्य पदं वदेत्। प्राणा इति वदेत् पवादिह प्राणास्ततः परम् । प्रमुष्य जीव इहस्थितस्ततोऽमुष्थ पदं वदेत्। मर्वेन्द्रियाण्य. मथान्ते वामनय सुरन्तत:। योवघ्रागापदे प्राणा इहागत्य सुख चिरम्। तिष्ठन्त्वग्निवधरन्ते प्राणमन्त्रोऽयमीरितः । प्रत्यमुष्यपदात् पूर्व पाशाद्यानि नियोजयेत्। प्रयोगेषु समा. ख्यात: प्राणमन्त्रो मनौषिभिः' । पाशाङ्गुशपुटाशक्तिरित्वनेन प्रथमं पाशवीजम् प्रां तत: शनिवौज ही ततोऽङ्कुशवीजं क्री वाणौयकार: विन्दुविभूषितः । तेन यं याद्याः सप्तमकारान्ता उहतयकारानुवाटेन सप्त न तु निम्न वीजं पूर्व पृथगुहारस्तु. वर्गमप्तानामपि सविन्दुताख्यापनाय अन्यत्राप्यकुशवायूनला- वनीवरुणवीजान्युक्तानि अव वायुवीजस्यकत्व वोजत्वेन मर्वेषां मविन्दुत्व व्यक्तं राघवभहोऽप्येवम् अन्यस्तु वाणीविन्दु- विभूषिता। इत्यका नादविन्दुभूषिता इति व्याख्याने याद्या इत्यस्य विशेषणं वदति व्योमहकारः सत्य ओकार: इन्द्रविन्दुः तेन होम् प्रतएव पाशाङ्गशान्तरितशलिमनोः पुरस्तादुचार्य यादिवसुवर्णमुणं सहसमिति। प्रपञ्चसारोऽप्याह । गुण- मित्यनेन होमिति पद्मपादाचार्याख्यातम् अम्निबधः स्वाहा सेनायं मन्त्रः प्रां ह्रीं क्रों यं रं लं वं शं षं सं हों हं स: प्रमुख प्राणा ह ाणाः । पामित्यादि प्रमुष्य बोव इह स्थितः । आमित्यादि प्रमुख सर्वेन्द्रियाणि । भामित्यादि प्रमुख ·देवप्रतिष्ठातत्त्वम् । । । वामनवतुःश्रोवघ्राणप्राणा इहागत्य सुख चिरं तिष्ठन्तु खाहा। प्रमुथेति षष्ठयन्तटेवतानामोपलक्षणम् 'पदः पदं हि घटू यव मन्चे हि दृश्यते। साध्याभिधानं तद्रूपं तव स्थाने नियोजयेत्' इति नारदीयात्। वषिष्ठसंहितायां 'हदि हम्त समादाय मूलमन्वच संजपेत्'। सूखमन्त्र सत्तपतामन्त्रकं स च वैदिकस्तान्त्रिकह 'पोद्धारादिसमा. युवं नमस्कारासकीर्तितम् । खनामसर्वसत्वामां मन्त्र इत्यभिधीयते'। इति ब्र पुराणोयेन पोहारादिचतुर्थन्त तत्तहे पतानामरूपो वा। कालिकापुराणेऽपि । 'प्रतिमाया: कपोलो हौ सहा दक्षिणपाणिना। प्राणप्रतिष्ठां कुर्वीत तस्या देवस्य वा हरेः। वासुदेवस्य वीजेन तहिष्णोरिवनेन तथैवाकानिमन्त्राभ्यां प्रतिष्ठामाचरेहरेः। तथैव इदयेऽष्ट दत्त्वा शबच्च मन्त्र वित। एभिमन्त्रैः प्रतिष्ठान्तु हृदयेऽपि समाचरेत्। प्रस्मे पाणाः प्रविष्ठन्तु पी प्राणा: सरन्तु च। पी देवत्वसंख्यायै खाइति यजुरीरयन्। पामरति मम्र्वेदिकैरियनेन च। प्राणप्रतिष्ठां सर्वत्र प्रतिमासु समाचरेत्' देवीप्रतिष्ठायाम् अस्मा इत्यव पस्यै देवत्वसंख्यायै इत्यूहः। सारस्वत्या मेथां प्रास्मा इत्यव प्रास्यै इत्यूहवत् । पकमरगन्यासमन्वैः पतिमः प्रधानमः वैदिकः प्रोम मनो ज्योतिर्जुषतामित्यादिमन्त्रैः सपनात पूर्व वल्मीक- मृत्तिकाटिभिस्त्रिभिः क्षालनमाह हयशीर्षपञ्चराचं 'वल्मीक- मृत्तिकाभिस्तु मोमयेन सुभस्मना। क्षालयेत् शिल्पिसंस्पर्श- दोषाणामुपशान्तये। सापयेहन्धतोयेन शुनपत्या तु देशिकः । नमस्तेऽचे सुरेशानि प्रणीते विश्वकर्मणा। प्रभाविताशेष- नयहावि तुभ्यं नमो नमः । त्वयि संपूजयामोशे नारायण- मनामयम्। रहिता शिल्पदोषैस्तु सहियुक्ता सदा भव' ।

·देवप्रतिष्ठातत्वम् । राघव. । तेन च यथाशतिसपनादौतिकर्तव्यताकः प्रतिमादये तन्मूलमन्त्रविन्यासो देवताविशेषमविधिः प्रतिष्ठेति । भष्टतमहाकपिलपञ्चरावेऽपि 'प्रतिष्ठाशब्दसमितिः प्रति- पूर्वाञ्च तिष्ठतः। वहथत्वाविपातानां संस्कारादौ प्रते: स्वितिः। अर्थस्तदयमेतस्य गोयले शाब्दिकैर्जनैः। विशेषमविधेर्या तु वियते व्यापकस्य तु। मन्मत्तौ भावना मन्त्र : प्रतिष्ठा मा विधीयते' सुभम्मना गोमयभस्मना गन्धतीयेन चन्दनाटि- युखसोयेन देवताम्रानीयद्रव्यपरिमाणमाह ब्रहापुराणम् अष्टोत्तरं पलश माने देयञ्च सर्वदा। पलमाह मनुः । 'पच छष्णलको मापस्ते सुवर्गास्तु षोडश। पलं सुवर्णा सत्वारः' इति। ततस अष्टत्तिकाधिकलौकिकमाषहयाधिक तोलकत्रयेण बैधपलं भवति ।३।२।८। एवं तथाविधा- ष्टोत्तरशतपलपरिमितेन। लौकिकषध्यधिकशतत्र यतोनका इति एवं वल्मीक मृत्तिकादिक्षालने मर्वाङ्गान जन्नम्पर्शने वानरूपत्वात्तत्रापि अष्टोत्तर शतपल मिति वदन्ति । वल्मौक- मृदादिम्राने मन्त्र विशेषानपादामात मन्वानादेशे गायत्रीति शूलपाणिलिखितात् गायत्रया तत्तन्मलमन्त्र गण वा खान कारयितव्यं गन्धोदकसान तु शुहवत्या एतानिन्द्रमित्यादि ऋक्वयात्मिकया देशिको यजमानो गुरुर्वा विनः। नमस्त इत्यादि विज्ञापनमन्त्री देवतान्तरे च। नारायणमित्यत्र तत्सई वतानामोहः शिवलिङ्गस्यार्थत्वात् अर्चाविशेषणत्वात स्त्रीलिङ्गमविरुद्धम्। यम: 'कत्वा देवगृहं मवें प्रतिष्ठाप्य च देवताम्। विधाय विधिवत् पूजां तल्लोकं विन्दते ध्रुवम्' । नारसिंह। 'प्रतिमां लक्ष्मणोपेतां नरमिहस्य कारयेत । मपापानि:संत्यज्य स तु विष्णु पुरं व्रजेत्। प्रतिष्ठां नर मिहस्य यः करोति यथाविधि । निष्कामो मरशार्दूल देह ।

·देवप्रतिष्ठातत्त्वम् । ५०० वन्यात् प्रमुच्यते। सकामो नरसिंहस्य पुरं प्राप्य प्रमोदते । विधिवत् नापयेद यस्तु कारयित्वा जनार्दनम् । न जातु निर्गमस्तस्य विष्णुलोकात् कथ चन'। नरसिंहस्य विष्णोः । उपसंहारे तथा दर्शनात्। माधवोल्लासे । 'देवस्य प्रति मायास्तु यावन्तः परमाणवः। तावहर्षसहस्राणि विष्णु लोके महीयते'। राजमार्तण्डे । 'पुत्वोत्पत्ती तथा श्राइमब- प्राशनिक तथा। चड़ाकाय व्रते चैव नाखि पुसवनेषु च । पाणिग्रहे प्रतिष्ठायां प्रवेशे नववेश्मनः। एतद्धिकरं नाम मटहस्थस्य विधीयते' वृद्धिकरं शामित्यन्वयः सूत उवाच । 'कलौ चैकाहसाध्येन प्रतिष्ठां मन्दवित्तवान् । मध्यमेनाधमे- नापि प्रकुर्य्यातान्त्रि कोत्तमः । नित्यं निवर्त्य मतिमान् कुर्या- दभ्यदयन्ततः । विप्रान् संभोजयेनाथ ततो यागराई बजेत्। गणेशप्रहदिक्पालान् प्रतिष्ठाकुम्भेषु पूजयेत् । स्थण्डिले पूजवेहि परिवारगणं यजेत्। सापयेत् प्रथमं देवं तोयैः पञ्चविधैरपि। पञ्चामृतैः पञ्चगव्यैः पञ्चमृत् पिण्ड कैरपि। तिलतलैस्तथा सेहैः कषायैरपि सत्तमाः । तथा जम्बशाल्मलि वाट्यालं वदरं वकुलं तथा । एतेषां बल्कलरमः कषायः परिकीर्तितः । पञ्चपुष्पोदकैर्वाथ विप- बैरपि सत्तमाः। तुलसौकुन्दमालुरपवाण्याहुस्विपत्रकम् । चम्पकामशमोपद्मकरवीरच पञ्चकम्। मृत्तिका करिदन्तस्य पर्वतावखुरस्य च। कुशवल्मोकसम्भूतं मृत्पञ्चमोरितम । गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिः कुशोदकम्। कुयात्. प्राण- प्रतिष्ठाच होमं कुयाद यथाविधि। दक्षिण विधिवत् कयौत् पूर्णाध्य तदनन्तरम्'। इति भविष्यपुराणे वतीय- मागे नवमोऽध्यायः। नरसिंहपुराणे । 'पञ्चगव्येन देवेशं यः नापयति भलितः। ब्रह्मकूर्चविधानेन विष्णुलोके मही.

·देवप्रतिष्ठातत्त्वम्। । सते'। ब्रह्मकूर्चविधानेन कुशोदकयुक्तेन नानीयो लेपने तदुहरणे फलमाह तत्रैव 'यवगोधूमजैथयो रुहोणेन वारिणा। पक्षाल्य देवदेवेशं वारुणं लोकमानयात्'। स्मृतिः। 'चतु. रङ्गलविस्तारा दीर्घा हस्तहयावधि पताका लोकपालानां दशानां परिकीर्तिताः'। 'पञ्चहस्ताय वै दण्डा पताकानां प्रकीर्तिताः'। ज्योतिषे। 'दुग्ध सशर्करचैव तं दधि तथा मधु। पञ्चामृतमिदं प्रोक्त विधेयं मर्वकर्मसु । प्रतिष्ठान- न्तरं मत्स्य । 'तत: सहसं विप्राणामथवाष्टशतं तथा। भोज- येच यथाशक्त्या पश्चाशहाथ विंशतिम् । षोडशोपचाराः । 'पासनं स्वागतं पाद्यमध्य माचमनीयकम्। मधुपर्काचमन- मानवसनाभरणानि च। गन्ध पुष्ये धूपदीपो नैवेद्यं वन्दनं तथा'। दशोपचागस्तु पाद्याध्य माचमनीयमधुपर्काचमना- न्यपि। गन्धादिपञ्चकनेति उपचारा दशोदिताः। पञ्चोप- चागम्त । 'गन्धादयो नैवेद्यान्ताः पूजा पञ्चोपचारिका' । उपचाग्द्र शामिा शारदायां पाद्य श्यामाकदूनिविष्णुकान्ता- भिगेरितम्'। विषणु क्रान्ता अपराजिता एतव्ययुक्त जल- मिति श्रेपः। 'गन्ध पुष्पाक्षतयवकुशाग्रफलमा मटूवे. मटवानाम एतदय मुदौरितम्' । एतद् युक्त जलमित्यर्थः । 'जातीनवङ्गककालजलमाचमनीयकम् । प्राज्य दधि मधू. मिथ मधुपर्क निवेदयेत्'। कात्यायनः। 'मधुपर्क दधि- धृतमधुपिहितं कांस्य कांस्यन'। मधुपतिस्थाने नानीयेति पाठः पूर्वोक्तद्रव्ययुक्त जलमात्र वा। 'गन्धचन्दन कपूरका. लागुरुभिगेरितः। राघवभतं 'शङ्खयावस्थितं गन्ध मन्त्रैः कुयात् कनिष्ठया। कनिष्ठाङ्गष्ठसंयुक्ता गन्धमुद्रा प्रकीर्तिता। पुयाणि तत्तई वटेयानि अगुरूशोरगुग्गुलु मधुपर्ककुचन्दनैः । पोदाज्यमंमिथे चूर्णैर्देवस्य देशिकः। तच तव जलं दद्यात् ·देवप्रतिष्ठातत्त्वम्। उपचारान्तरान्तरे' । इति राघवमट्टतम् । 'सर्वोपचार- वस्तूनामभावे भावनैव हि निर्मलेनोटकेनाथ पूर्णतेत्याह नारदः। नारसिंह ‘पञ्चगव्येन देवेशं यः नापयति भलितः । ब्रह्मकूर्च विधानेन विष्णुलोके महीयते'। ब्रह्मकूर्चविधानेन कुशोदकयुक्तन। ब्रह्मपुराणे। 'देवानां प्रतिमा यत्र ता. भ्यक्तक्षमा भवेत् । पलानि तस्यै देयानि श्रद्धया पञ्चविंशतिम्। अष्टोत्तरशतं खाने पलं देयञ्च सर्वदा। यवगोधूमजैसूर्णरुड- त्योष्ण ण वारिणा। प्रक्षाल्य देवदेवेशं वारुणं लोकमाप्त. यात्। पादपीठन्तु यो दद्यात विल्वपवैनिंघर्षयेत्। उपणा- बना च प्रक्षाल्य सर्वपापैः प्रमुच्यते' देवीपुराणम् । 'होमो- ग्रहादिपुजायां शतमष्टोत्तरं भवेत। अष्टाविंशतिरष्टी वा यथाशक्ति विधीयते । कात्यायन: 'प्राज्यद्रव्यमनादशे जुही. तिषु विधीयते'। कालिकापुरागों 'यदीयते च देवेभ्यो गन्ध पुष्यादिकं तथा। अयं पावस्थि तैस्तोयैरभिषिच तत्स- जेत्'। नरसिंहपुगणम । 'म्नान वस्त्र च नैवेद्य द्यादा. चमनीयकम् । अत्र नौगजनविधिः पुजारत्नाकरे देवी- पुराणम्। 'भक्त्या पिष्टप्रदीपाशतावस्थादिपल्लवैः। ओघ- धौभिश मध्याभिः सर्ववीयवादिभिः। नवम्यां पर्वकाले यावाकाले विशेषतः । यः कुया च्छ्रहया वीर देव्या नोग जनं नरः । शलभेादिनिनदैजयशब्देश पुष्कलैः। यावतो दिवसान वीर देव्या नौराजनं कृतम। तावदपमहनागिः स्वर्गलोक महीयते। यस्तु कुर्यात् प्रदीपेन सूयलोक से गच्छति' पर्वकाले उतमवकाले। देया इति स्त्रीत्व. मविवक्षितम्। अथ प्रतिष्ठितमूतौ कदाचित् पूजाभावे महाकपिलपच्च- रात्रम्। एकाहपूजाविहता कुयाद्विगुणमर्चनम्। विराटे !

·५१२ देवप्रतिष्ठातत्त्वम् । तु महापूजा संप्रोक्षणमतः परम्। मामादूई मनेकाहं पूजा चेद् हन्यते यदि। प्रतिष्ठेवोचते कैश्चित् कैश्चित् संप्रोक्षणक्रमः । मंप्रोक्षणक्रमः 'संप्रोक्षणन्तु देवस्य देवस्य त्वति पूर्ववत्। गवां रमेश संम्राप्य दर्भतोयविंशोध्य च। प्रोनयेत् प्रोक्षणोतोयै- मू लेनाष्टोत्तरं शतम्। सपुष्य सकुशं पाणिं न्यसेहे वस्य मस्तके । पञ्चवारं जपेन्मुलमष्टोत्तरं शतं तथा। ततो मूलेन मूडीदि पीठान्तं संस्पृशेत्' इति। 'तत्त्वम्यासं लिपिन्यास मन्वन्यास विन्यसेत् । प्राणप्रतिष्ठामन्त्रेण प्राणस्थापन- माचरेत् । पूजाच महती कुर्यात स्वतन्त्रोतां यथाविधि । यागहोनादिषु प्रायःसंवेपेण विधिः स्मृतः' । प्रथास्पृश्य स्पर्शने तु बौधायन: 'ट्रव्यवत् कृतशोधानां देवा- चीनां भूयः प्रतिष्ठापनमिति'। देवतार्चा देवताप्रतिमा। तामा. सस्पृश्यस्पृष्टानां प्रकृतिद्रव्यस्य स्पर्शानां प्रकृतिद्रव्यस्य तामाटे. यथष्टं शौचं कृत्वा पुनः प्रतिष्ठापनात् पूज्यत्वमित्ययः । इति रत्नाकरा: आदिपुराणे। खण्डिते स्फुटिते दग्धे भ्रष्ट स्थान- विजिते । यागहीने पशुस्मृष्टे पतित दुष्टभूमिषु। अन्यमन्त्रा. चिते चैव पतितस्पर्शदूषित। टशवतेषु नो चक्रः सन्त्रि- धानं दिवौकमः । इति सर्वगतो विषण: परिभाषाञ्चकारह । भन्यत्र वृद्धिवाडहोमो तु आवश्य को। यथाशक्तीत्यभिधा- नात् इति कश्चित् यथा चाल्पधनानां यदि यत्रं विनाऽपि पूजनमाह विष्णुधर्मोत्तरे प्रथमकाण्डम् । पूजाकर्म वहि- विद्यां श्रहया भृगुनन्दन। . न त्वल्पदक्षिणैयन्यजेतेह कदा- चन। विष्णुदेवमिकायस्थं यथा श्राइमरिन्दम। तपसा पूजये वित्यं यस्मादल्पधनो नरः । यदोकाहे वास्तुयाग- महोत्सर्गों तदा तन्वेण वृदिशाई कुर्यात् तथा एक- म्मिन् नाग्नौ होमइयं विधेयम् एकाग्नौ अनेकहोमकरणे ·जलाशयोमर्गतत्त्वम् । ११३ । परिसमूहनादिकमाह गोभिलः । 'गणेष्वेकं परिसमूहनमिन- वहि: पर्युक्षणमाज्यभागाविति' पूजादिकं प्रत्ये कमेव । इति औरघुनन्दनमटाचार्यविरचितं देवप्रतिष्ठानत्वं समाप्तम्। जलाशयात्मगतत्त्वम् । तथाच प्रणम्य कमलाकान्तं निबन्धानवलोक्य च । जलाशयोमर्गतत्त्वं वक्रि श्रीरघुनन्दनः । अथ जलाशयाः। ते च खननमाध्यायत्वारः। कूपवापी- पुष्करिणीतड़ागरूपाः। मस्यपुराणाम्। 'एवमेव पुराणेषु तड़ागविधिरुयने। कुपवापोतड़ागेषु तथा पुष्करि गोषु च। कूपोऽहारको गर्तविशेषः वसमोपानकोऽयं वापौति हैतनिर्णयः वस्तुतो लक्षणं यच्यते। पुष्करिणीतड़ा- गावाह वशिष्ठमंहितायां 'चतुविशाङ्गलो उस्तो धनुस्तचतु- रुत्तरः। शतधन्वन्तरञ्चैव तावत् पृष्करिणौ मता। বুনন पञ्चगण: प्रोस्तडाग पति निशयः'। धनुर्हस्तचतुष्टयं चतुरुत्तरतश्चतुर्गणो हस्तो यस्तधनुः । तथाच विष्णुधर्मो. त्तरे प्रथमकाण्डम् । 'हाटशाङ्गलिकः शस्तद्वयञ्च शयः स्मृतः। तच्चतुष्क धनः प्रोक्तं क्रोशो धनः महम्रकः' । कापिले। 'चतुविशाङ्गलो हस्तयतुर्भिय करैर्धनः'। शयो हस्तस्तं न खातचतुर्दिक्षु विंशतिहस्तान्यूनतायां चतुःशत. हस्तान्यूनान्तरत्वेन पुष्करिणी। चतुर्दिा पछचत्वारिंशद्ध - स्तान्यूनतायां सहस्रहितय हस्तान्यूनान्तरत्वेन तड़ागः । एतत्तु ·५१४ जलाशयोमर्गतत्त्वम्। अलाधारपरं न तु उपरितटपरम् । नव्यबईमानतो वशिष्ठः । 'शतेन धनुर्भिः पुष्करिणी। विभिः शतैर्दीर्घिका। चतुर्भि द्रोणः पञ्चभिम्तड़ागः। द्रोणाशगुणा वापी' इति मंहिता- यामन्तरपदभुतेरवापि तथावगम्यते तेन चतुर्दिक्षु पञ्च- विगास्ताम्य नतायां हादशशतहस्तान्तरान्य नत्वेन दीर्घिका। चतुर्दिषु चत्वारिंशहस्तान्यूमतायां षोड़शशतहस्तान्तरान्यून- स्वेन दोणः । चतुर्दिन विशदधिकशत हस्तान्यूमतायां षोड़श- महसहस्तान्तरान्यूनत्वेन धापी। करीऽव कफोण्युपक्रम मध्यमाङ्गल्य ग्रपर्यन्त: तथाच करकतारबाकरयोः। 'मध्य- मालिकुपरयोर्मध्यः प्रामाणिक: करः'। तत्करणफल. माह पादित्यपगणम। 'सेतुबवरता ये च तीथं शौचरताच ये। तडागकूपकारो मद्यन्ते है षाभयात्'। सेतुर्जल- धारण हेतुबन्धः। तीर्थशौचं घहकपरिष्कार: सेन सेतुबन्ध- घपरिष्कारतड़ागादीनां करणे प्रत्येक टड़ भयेमाचनं फलं विष्णुः ‘प्रथ कृपकम्ततप्रवृत्ते पानोथे दुष्कृता विनश्य- तोति। ततप्रहत्ते पादयिते। विष्णुधर्मोत्तरे 'तड़ाग. कूपक रस्तथा कन्याप्रदायिनः । छनोपानहातारस्त नरा: खर्गयामिनः'। तोयं विना मचितप्राणिदेशे तु नन्दिपुराणं 'यो पापीमथवा कूपं देश तोयविवर्जिते। खनयेत स दिवं याति विन्दौ बिन्दौ शतं समा:' । ततस वाप्यादिखनने प्रय झजलविन्दुमममंख्यशतवर्षावविवर्गप्राप्तिः फलम। एतत् सङ्कल्पानन्तरं वान्तुयागसङ्कल्पः कार्य: । विष्णु: 'कूपा- गमतड़ागषु देवतायतनेषु च । पुन: संस्कारकर्ता तु लभते मौलिकं फलम्। संस्कारविधौ तु पजले जलमुत्पाद्य इति वक्ष्यमाणवचनात् जलशून्य देशखनन एवं प्रतिष्ठा न तु पडोहारमात्र । मत्स्य पुराणे। 'प्रासादभवनादीनां विशेष ·जलाशयोमर्गतस्वम्। ५१५ धानाच्च विस्तराहद। कुर्यात् केन विधानेन कश्व वास्तुरुदाहृतः । इत्यपक्रम्य वाम्यादीनामप्यभिधानात् प्रादिपदात् कूपादे- ग्रहणम्। 'प्रासादेप्येवमेव स्यात् कूपवापौषु शस्त' इत्यभि- सेन वाप्यादिकरणेऽपि वास्तुयागः । महाकपिलपञ्च- रानं 'जलाधारप्रहार्थञ्च बजेहास्तु विशेषतः । ब्रह्मादिति- पर्यन्साः पञ्चाशचयसंयुताः। सर्वेषां कुलवास्तूनां मायकाः परिकीर्तिताः। असंपूज्य हि तान् सर्वान् प्रासादादौन कारयेत् । प्रनिष्पत्तिविनाशः स्यादुभयोधर्मधर्मिणोः' । ब्रह्मादितिपर्यन्ता इति कल्पान्तरम् । देवीपुराणोनो- शादिकल्पो व्यवड़ियते। धर्मधर्मिणोस्तड़ागादितत्कोः । तहिने तदकरणे उत्सर्गदिनेऽपि वाप्यादौ सत्करणम्। 'प्रासाद- भवनोद्यान प्रारम्भपरिवर्त्तने पुरवेश्म प्रवेशे च सर्वदोषापनु. तये। इति वास्तपशमनं छत्वा सूवेण वेष्टयेत्। वास्तु यागमकुर्वाण स्तवाहासे भविष्यति'। इति मत्यपुराणवचने पुरवेश्म प्रवेशे वास्तुयागप्राप्तः पूर्वोतवचनेन प्रासाद- धर्मातिदेशादत्रापि प्रामादप्रतिष्ठावत वाप्यादिप्रतिष्ठादिने वास्तुयागकरणम्। दौपिकायो ‘पुथामैत्रकरोत्तराखिवरण- ब्रह्माम्बुपिवेन्दुभैः। शस्त ऽके शुभयोगवारतिथिषु करे- बवौर्येषु च पुष्टेन्दी जलराशिगे दशमगे श शभांशोदये प्रारम्भः सलिलाशयस्य शभदो जीवेन्दुपुत्वोदये। तैः पुण्या- नुराधाहस्तोत्तरावयाश्विनीशतभिषारोहिणीपूर्वाषाढ़ामघाम- मशिरोभिः। माक्य। 'चन्द्रादित्य बलं लब्ध्वा लग्नं शुभनिरीक्षितम्। स्तम्भोच्छायादिकर्तव्यमन्यत्र परिवर्ज- येत्। अखिनोरोहिणीमूलमुत्तरावयमैन्दवम् । स्वातीहस्ता- नुराधा च गृहारम्भे प्रशस्यते। वज्रव्याघातले च व्यती. पातातिगण्डयोः । विष्कम्भ गण्डपरिघ वजे योगेषु कारयेत्।

·जलाशयोसर्गतत्त्वम्। प्रादित्वभौमवर्जन्तु सर्वे वारा: शुभावहाः। प्रामादेऽप्येवमेत्र म्यात कूपवापौषु चैव हि'। ज्योतिषे । 'गुरो गोरस्तवाल्ये वार्ड के सिंहगे गुरी। वक्रि जीवाष्टविशेऽडि गुर्वादित्ये दशाहिके। पूर्वराशावनायातातिचारिगुरुवत्सरे। प्राग्राशि- गन्तजौवम्य चातिचार विपक्ष के । कम्याद्य तसप्ताहे नीचस्थज्ये मलिम्बचे। भानुलवितके मामि क्षये राहुयुते गगे। पोषादिकचतुर्माम चरगााङ्कितवर्षणे । एकनाडा चैकदिन हितीवेन दिनवये। टतोयेन च सप्ताहे मङ्गल्यानि विवजयेत्। विद्यारम्भकर्णवेधी चूड़ोपनयनोहहान्। तीर्थ धानमनावत्तं तथानादिसुरेक्षणम्। परीक्षारामयज्ञांश्च पुर- सरणदौक्षणे। व्रतारम्भप्रतिष्ठे च ग्टहारम्भप्रवेशन। प्रतिष्ठा- ग्मण देवकूपादेः परिवर्जयेत्। दानिशदिवसाधास्त जीवस्य भागवस्य च । हासप्ततिमहत्यस्ते पादान्त हादशक्रमात् । प्रस्तात् प्राक्परयो: पक्षं गुरोर्बाई काबालते। पक्ष सहमहास्ते तु भृगुर्वान्लो दशाहिकः । पादास्त तु दशाहानि वृदो बाली दिनत्रयम्'। उत्सर्गफलमाह नन्दिपुराण 'यो वापीमग्नि- माध्यण विधिवत् प्रतिपादयेत् । कोणेष दककुम्भस्थान् समुद्रा. नाच्य थहया। चतुरन्ता चतुरस्त न दत्ता मही भवेत्' । चतुरन्ता समुद्रानार्थति श्रुतेः। तच्चतुःपरिच्छिना चतुर चतुर्टिगवच्छिब्रजला। अम्भोऽर्णस्तोयपानौयमित्यमरकोषा. टण: पदं जलपरम् । कपिलपक्षराते। संक्षेपात्तु प्रवक्ष्यामि जन्नदानफलं शृणु। पुष्करिण्यादिदानेन विष्णुः प्रोणाति विम्बरक'। जलाधारकरपार्थं भूमिदाने फलमाह चित्र. गप्तः। 'जलाशयाथं यो दद्यात् वारुणं लोकमाप्नुयात्' । भूमिमिति शेषः। कालमाह मत्स्य पुराणे। 'शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि तड़ागादिषु यो विधिः । चैत्रे वा फाल्गुने वापि ।

·जलाशयोत्सगतत्त्वम् । जैष्ठ वा माधवे तथा। माघ वा सर्वटेवानां प्रतिष्ठा शुभदा भवेत् । प्राप्य-पक्षं शुभं शुल्लामतीते चीत्तरायणे। पुण्य ऽङ्गि विप्रकथिते कला ब्राह्मणवचनम् । अतोते प्रहत्ते तथाच प्रतिष्ठासमुच्चये 'माघे च फाल्गुने चैव चैत्रवैशाखगोरपि । ज्य ष्ठाषाढकयोर्वापि प्रवृत्ते चोत्तरायण' । पुण्य ऽङ्गि अष्टम चन्द्रादिशून्य ब्राह्मणवाचनं पुण्याहवस्त्य॒द्धिवाचनम् । ‘पञ्चमी च हितोया च तोया मप्तमौ तथा। दशमी पौर्णमासी च तथा श्रेष्ठा त्रयोदशी। आसु प्रतिष्ठाविधिवत् कता शुभफला भवेत्'। भात्स्य पाषाढ़े ई तथा मूलमुत्तरात्रयमेव च । ज्येष्ठावणरोहिण्यः पूर्वभाद्रपदा तथा! हस्ताश्विनी रेवती न पुष्यो सुगगिरस्तथा। अनुराधा तथा म्वाती प्रतिष्ठादिषु सस्थते । बुधी वहम्पति: शुक्रन्त्र य एतं शुभावहा: एतबिरो. तितं लग्नं नक्षत्रञ्च प्रशम्यते । ग्रहताराबलं लब्ध्वा ग्रहपूजा विधाय च। निमित्तं सफलं ज्ञात्वा वजयित्वा तथा शुभम् । शुभयोग शुभे लग्न करग्रहविवर्जिते । लग्न ऋचे च कुर्वीत गंतष्ठादिकमुत्तमम । अयन विषुवे तहत् षड़शोतिमुखे तथा। सराणां स्थापनं काय विधिदृष्टन कमंगा'। भविष्ये 'प्रति. पच्च हितोया च हतीया पञ्चमी तथा। दशमी त्रयोदशी चव पोर्णमासी च कोनिता। सोमो वृहस्पतिश्चैव शुक्रश्चैव तथा वुधः। एते मौम्यग्रहा: प्रोक्ताः प्रतिष्ठायागकर्मणि' प्रतिष्ठाधिकार व्यवहारसमुख्यः। 'कृष्णपक्षे च पञ्चम्यामष्ट- म्यामपि शस्यते'। दीपिकायां 'पुष्याश्विशक्रभगदैवतवासवेषु मौम्यानिलेशमघरोहिणिमूलहस्ते । पोषणानुराधाहरिभेषु पुनर्वसो च कायाभिषेकतरकूपरथप्रतिष्ठा'। वसवो धनिष्ठा ईश पार्दा। आद्रायाञ्चैव सौभाग्यमिति प्रतिष्ठासमुच्चयात् । बापौदानादीनां पूर्तत्वात् स्त्रीशूद्राधिकारी जातूकर्ण: । 'वापौ. ४४-क ·तत्रा. ५१८ जलाशयोत्सर्गतत्त्वम्। कूपतड़ागादिदेवतायतनेषु च। अनप्रदानमारामापूर्त इत्य. भिधीयते। अग्निहोत्र तपः सत्यं वेदानामनुपालनम् । पातिथ्य वैखदेवञ्च इष्टमित्यभिधीयते। ग्रहोपराग यहानं पृर्त्तमित्यभिधीयते। इष्टापूतं हिजातीनां धर्म: सामान्य उच्यते। अधिकारी भवेच्छुद्रः पूतधम न वैदिक'। वैदिक वेदाध्ययनसाध्येऽग्निहोत्रादाविति रत्नाकरः । एवं स्त्रोणा- मपि पूर्ताधिकारः। यथानारोत्यनुवृत्तो वृहस्पतिः । 'पिट- व्यगुरुदोहित्रान् भत्तः स्वस्रोयमातुलान्। पूजयेत् कव्य- पृताभ्यां सुहानाथातिथोन् स्त्रियः' । एतन जलाशयोत्सर्गादौ गौरवतारणानुमन्त्र पयार्य जमानकत्तुको मत्रपाठः । मन्त्रकतया स्त्रीशूद्रयोरनधिकारण तहति यागऽप्यनधिकारः। विशषोपदेशविरहादिति दैतनिणयोक्त निरस्तम् । मन्त्रपाठस्तु ब्राह्मण हारा 'अमन्त्रस्य तु शूद्रस्य विप्रो मन्त्रण गृह्यते'। इति वराहपुराणात्। प्रमन्त्रस्यति परिभाषया स्त्रीणामप्यधिकारः। अस्य पूर्तत्वादृद्धिशाहमप्यादौ कत्तव्यम् । यथा गोभिल: 'वृद्धि: पृत॑षु युग्मानाशयेत् प्रदक्षिणमुपचार: यवैस्तिलार्थ इति'। हयशोषपञ्चगव वापौकूपतड़ागानां पथिम याग- मण्डपम्। कुय्यद यथाक्रमणव कन्यसमध्यमोत्तमम्। कन्य संदशहस्तन्तु कूपे शस्त तथानघ। द्विषट्कं कारये. हाप्यां पुष्करिण्यां चतुर्दश। हिरष्टहस्तं कुर्वीत तड़ाग. मगड पं शमम्'। कन्यसङ्गनौयांसम् । सङ्कल्पविधिस्तु भविथ । 'गृहीत्वौडम्बरं पात्रं वारिपूर्णमद खः । दर्भत्रयं साग्रमूलं फलपुष्पतिलान्वितम् । जलाशयारामकूपे सङ्कल्प पूर्वदिङ्मुखः । माधारणे चोत्तरास्य एशान्यां तज्जलं क्षिपेत् । मत्स्य- पुराणे। 'प्रागुदप्लवने देशे तड़ागस्य समीपतः । चतुर्हस्तां समां दीं चतुरस्रां चतुर्मुखौम्'। कारयेदिति शेषः ।

·जलाशयोत्सर्गतत्त्वम्। ५१८ নগ্ন। एव- 'मर्वतः समवर्णा: स्युः पताकाध्वजसंयुताः'। समवर्णा वक्ष्यमाणलोकपालवर्णाः। अश्वत्थोडम्बरलक्षवटशाखा कतानि च । मण्डपस्य प्रतिदिशं हागण्येतानि कारयेत्' । तथा 'कुल- प्रौलसमापनः स्थापकः स्याहिजोत्तमः'। स्थापक प्राचार्य इति रत्नाकरः। तथा 'मौवाँ कूर्ममकरौ राजतौ मत्स्य- डुगडुभो। ताम्रौ कुलोरमण्डुकावायस: शिशमारकः । मासाद्य तान् मर्वानादौ चैव विशाम्पते। शुक्लमाल्याम्बर- धरः शुक्लगन्धानुलेपनः । सर्वोषध्युटकनाननापितो वेद- पुङ्गवैः। यजमानः सपत्नीकः पुत्रपौत्वसमन्वितः। पश्चिम हारमाश्रित्य प्रविशेद यागमण्डपम्। ततो मङ्गलशब्द न भेरोणाच्च वनेन च। रजसामण्डपं कुर्यात् पञ्चवर्णन तत्त्व. वित् । षोड़शारं भवेच्चक्रपथगर्भ चतुर्मुखम्। चतुरसन्तु परितो वृत्तं मध्ये गुणोत्तरम् । वेद्यायोपरितत्कृत्वा ग्रहालो- कपतींस्तथा। विन्यसेन्मन्त्रतः सर्वान प्रतिदिक्षु विचक्षणः । झषादीन् स्थापयेन्मध्ये वारुणं मन्त्रमाश्रितः'। झषादीन कूर्मादौन्। 'ब्रह्माणच शिवं विष्णु तवैव स्थापयेद्बुधः। विनायकन्तु विन्यस्य कमलामम्बिकान्तथा'। पूजयेदिति शेषः। मत्स्यपुराणम्। 'नवग्रहमखं कृत्वा ततः कर्म समा. रभेत्। अन्यथाफलदं मां न काम्यं जायते क्वचित्' । ग्रह. पूजामण्डलं शान्तिदीपिकायां 'वर्तलो भास्करः कार्योऽई- चन्द्रो निशाकरः। अङ्गारकस्त्रि कोगः स्यात् बुधश्चापाकति. स्तथा। पद्मावतिगुरुः कार्यश्चतुष्कोणस्तु भार्गवः। सर्पा- कति: भनि: का- राहुस्तु मकराकृतिः । खङ्गाक्कतिस्तथा केतुः कार्यो मण्ड लपूजन'। मत्स्यपुराणे 'देवताश्च तथा स्थाप्या विंशतिहादशाधिका। सूर्यः सोमस्तथा भीमो बुध. जीवसितार्क जाः। राहुः केतुरिति प्रोक्तो ग्रहा लोकहिते ·५२. जलाशयोत्सगतत्त्वम्। उन्न. रताः। मध्ये तु भास्कर विद्यालोहितं दक्षिणेन तु। रेण गुरु विद्याद बुधं पूर्वोत्तरेण तु। पूर्वेण भार्गव विद्यात् सोमं दक्षिणपूर्वके। पश्मिन शनि विद्यात् राहु दक्षिण- पविमे। पविमोत्तरतः केतु स्थापयेत् शक्कतण्डुलैः । भास्करस्येवरं विद्यादुमाश्च शशिनं तथा । स्कन्दमगार. कस्थापि बुधस्यापि तथा हरिम् । ब्रह्माणञ्च गुगेविद्यात शुक्रस्यापि प्रजापतिम्। शनैयरस्य तु यमं राहोः कालं तथैव च। केतूनाचित्रगुप्तच मर्वेषामधिदेवताः। अग्नि- रापः क्षितिविष्णुरिन्द्र ऐन्द्रौ च देवता। प्रजापतिश्च मर्पश ब्रह्मा प्रत्यधिदेवताः। विनायकं तथा दुगां वायुमाकाश- मेव च। पावाहयेयाहृतिभिस्तथैवाश्विकुमारको। मंस्मरे- द्रतामादित्यमङ्गारकममन्वितम्। सोमशको तथा श्वेतो बुध- जीवौ तु पिङ्गलौ। मन्दराहू तथा कृष्णो धून तुगगणं विदुः। ग्रहवर्णानि देयानि वामांमि कुमुमानि च। धूपा. मोदोऽत्र सुरभिरुपरिष्टादितान कम्। शोभनं स्थापयेत् प्राज्ञः फलपुष्पसमन्वितम्। गुड़ौदनं रवेदंद्यात् मोमस्य तपाय- सम्। संयावकं कुजे दद्यात क्षौरानं सोमसूनवे। दध्योद. नन्तु जीवाय शुक्राय तु तौटनम। शनैश्चगय क्रशरमाज्य मासच राहवे। चित्रोदनञ्च कंतुभ्यः सर्वभः ममर्चयेत् । स्कन्दपुराणम्। 'जन्मभूर्गोत्रमेतेषां वर्णस्थानमखानि च । यो जात्वा कुरुते शान्सिं ग्रहास्ते नावमानिताः। उत्पनी. ऽर्ककलिङ्गेषु यमुनायाञ्च चन्द्रमाः । अङ्गारकम्त्ववन्त्यान्तु मागधेषु हिमांशजः। सैन्धवेषु गुरुर्जातः शक्रो भोजकटे नथा। शनैवरख सौराष्ट्र राहुर्वेनाटिकापुरे। अन्तर्वेद्यां तथा केतुरित्येता प्रहभूमयः । श्रादित्यः काश्यपो गोत्र प्रात्रेय. चन्द्रमा भवेत्। भरहाजो भवेड्डौमम्तयात्रेयच सोमजः :

·जलाशयोत्सर्गतत्त्वम् । ५२१ नरः। गुरुः पूज्योऽङ्गिरो गोत्रः शक्रो वै भार्गवस्तथा। शनिः काश्यप एवायं राहुः पैठोनसिस्तथा। केतवो जैमिनेयाय ग्रहालोकहिते रताः। तहोत्रजातोरन्नात्वा होमं यः कुरुते न तस्य फलमानोति न च तुष्यन्ति देवताः। न हुतं न च संस्कारो न च यज्ञफलं लभेत्। गोभिलकात्यायनी। 'ब्राह्मणी भार्गवाचायौं क्यिावर्कलोहितो। वैश्यौ सोम- बुधौ चैव शेषान् शूद्रान् विनिर्दिशत्' । शान्तिदीपिकायाम् । 'शुक्राऊ प्रामु खो स्थाप्यौ शशाङ्घारौ च दक्षिणो। उत्त- रास्यौ गुरुबुधौ पथिमास्यास्तथापरे'। अग्निप्रणयनानन्तरं ग्रहावाहनमाह वैशम्पायनः । 'अग्निप्रणयनं कृत्वा पवादा. वाहयेत् ग्रहान्। मध्ये तु भास्करं विद्यालोहितं दक्षिणेन तु'। इत्यादि यद्यपि ग्रहादीनां बहवः शब्दा वाचका: सन्ति शब्दोपहितवार्थ: अर्थापहित: शाब्दो वा उभयथापि शब्दा नियमादविनिगम: स्यात्तथापि मर्यादिशब्दत्वेन ग्रहाणां देवतात्व तन सूर्यमोममङ्गल बुधवृहस्पतिशक्रनिराहु केतु- पदैर्देवतात्वम् अधिदरतानान्तु वाम्बको मा स्कन्दविष्णु- ब्रह्मेन्द्रयमकानसिनगपानामभिरेव पदैस्तथा प्रत्यधिदेवता- नाम अन्यप्यधिको विष्षिान्ट्रशशिप्रजापतिसर्पब्रह्मणामभि- रव पदैः। तथा विनायकदुर्गावायाकाश अग्निनामभि- रेवेति कल्यप्रदीपोक्तध्यानानि प्रयोगे वक्ष्यन्ते लोकपालस्य मन्त्रानाह अविष्यं । 'चानमन्वानथो वक्ष्ये लोकपाला- मकानिह । दृन्द महमादीप्तः सर्वदेवाधिपो महान् । वजहस्तो मकास सम्मै नित्यं नमो नमः ।।। आग्नेयः पुरुषो रक्तः सर्वदवसयोऽव्ययः। धूमकेतुरनाष्यस्तस्मै नित्यं नमो नमः । २। यमश्चात्यलवर्णाभ: किरौटो दण्डक सदा। धर्मसाक्षो विशुद्धात्मा तस्मै नित्य नमो नमः ।।

·५२२ जलाशयोत्सर्गतत्त्वम् । वायुश्च सर्ववर्णोऽयं नितिम्तु पुमान् सृष्णः सर्वरक्षोऽधिपो महान्। खन- हस्तो महासत्वस्तस्मै नित्य नमो नमः । ४ । वरुणो धवलो जिष्णु: पुरुषो निम्नगाधिपः । पाशहस्तो महाबाहुस्तस्मै नित्य नमो नमः । ५ । सर्वगन्धवहः शुभः। पुरुषो ध्वजहस्तथ तम्मै नित्यं नमो नमः । ६ । गौरवर्णः पुमान् मौम्यः मौषधिममन्वितः। नक्षत्राधिपतिः सौम्यस्तम्मे नित्य नमो नमः । ७। ईशानः पुरुषः शुक्लः सर्व विद्याधिपो महान्। शूलहस्तो विरूपाक्षस्तस्मै नित्य नमो नमः। ८। पद्मयोनिश्च तुमूर्तिहमवासाः पितामहः। साध्यक्षश्चतुर्वगम्तम्मै नित्यं नमो नमः।। योऽसावनन्त- पण ब्रह्माण्ड मचराचरम् । पुष्पवहारयेन्मूट्टि तौ नित्य नमः । श्रोतारपूर्विका ह्यते न्यसेहलि निवेदने । मन्त्राः २: मवकार्याणां मिडिष्टिफलप्रदा'। हयशीर्षपञ्चरात्रे । आ वाप्यामतः कुर्यात् सूक्ष्मरत्नादिनिर्मितम्। विभुज हंसपृष्ठस्थ दक्षिणनाभयप्रदम् । वामेन नागपाशन्तु धारयन्तं सुमोमिनम्। मनिलं वाममाभोगं कारयेद यादसां पतिम् । वाम तु कारयेद वद्धिं दक्षिण पुष्करं शुभम्। नागैर्नदोभि- याटीभिः ममुटै परिवामितम् । तत्वैवं वरुणं देवं प्रतिष्ठः विधिनाचयेत्'। पुष्कर तत् पुत्र ततः प्रसन्नवदनमिति ध्यानेन प्रवक्ष्यते वकमा मन्त्रीद्वारस्तु अत्रैव 'अष्टाविंशान्तवीजन चतुर्दश स्वरेण च । अइन्दुविन्दु युक्तेन प्रणवोद्दीपितेन च'। तेन ओम् इति मन्त्रः । 'प्रतिमायां स्थितिं कृत्वा प्रणवेन. निबोधयेत् । पृजयगन्धपुष्याद्यैः सान्निध्यं पाशमुद्रया' । स्थिति प्रतिष्ठां निबोधयेत् अन्तर्गताअष्ठमुष्टिभ्यां निबोध मुद्रा दर्शयेत् । दान कल्पतरुग्नाकरयोर्वहृ च द्यपरिशिष्टम् । अथातो वारुणविधिं वापीकुपतड़ागविधि व्याख्यास्यामः !

·जलाशयोमर्गतत्त्वम् । ५२२ पुण्य तिथिकरणे शुभे नक्षत्रे प्रतीची दिशमास्थाय प्राक् प्रवने उदकप्लवने वा उदकसमीपे उदकम्पसमाधाय वारुणचरु अपयित्वाज्यभागान्त' हुत्वाज्याहुती हुयात्। समुद्रज्येष्ठा इति प्रत्यू च ततो हविषाऽष्टाहुतोहुयात् तत्वायामि ब्रह्मणा वन्दमान इति पञ्च त्वबोऽग्ने वरुणस्य विहान् इति हे मं देवरुश्रुधीहवेति च खिष्टिकतच नवमं नव वै प्राणा प्राणा वा आपस्तस्मादापो नवभिर्जुहोति मार्जनान्ते धेनुमवतारयेत् । अवतार्यमाणां तामनुमन्त्र येत् इदं मलिलं पवित्र कुरुष्व अशुद्धः पूतो मृतः सन्तु नित्य भावयन्तो सर्वतीर्थाभिषिक्तं लोकालोकं तरते तीर्यते च इत्यनेन पच्छाग्रे यजमानः स्वयं लग्न प्राचार्यणान्वारब्ध उत्तौयापोऽस्मान्मातरः शुद्धयन्तु इत्यैशान्यां दिशि उस्थापयेत् सुष्वसा भवतौह भूया इति यदि सा हिं करोति तदा हिं कन्वतो वसुमतौ वसूनामिति जपेत् तां सचेलकण्ठां कनकशृङ्गों ताम्रपृष्ठां वषप्रजां रूप्यखुगा कांस्योपदोहां विप्राय मामगाय दद्यात् इतरां वा यथाशक्ति दक्षिणाचार्याय देयेति तत उत्सगं कुर्यात् देवपिटमनुष्याः पौयन्तामित्युत्सृज्य आह शौनकः । यजमानो ब्राह्मणान् भोजयित्वा स्वस्ति वाचयतीति' देवाः पितरो मनुष्याः प्रोय. न्तामिति कल्पतरुः । अस्यार्थः। तीर्थादौनां शुद्धत्वं पूर्वोक्त- वचनेभ्यो जयम्। एष विधिोभिलपारस्करगृह्य कर्मानु. छानाभ्यामनुष्ठीयते। 'यन्नाम्नातं स्वशाखायां परीकमवि रोधि च। विद्भिस्तदनुष्ठेयमग्निहोत्रादिकर्मवत्'। इति छन्दोगपरिशिष्टात् ततश्च अग्निमुपसमाधायेति स्वग्रह्योक्त- विधिनाऽग्नि संस्थाप्य वरुणदेवताकं चर निष्याद्याज्य. भागान्त हुत्वा इति सामगेतरपरं न तु विरुपाक्षजपान्तां कुण्डिकां समाप्य महान्याह्नतिहोमं कला प्रकृतं कर्म ·५२४ जलाशयोत्सर्गतत्त्वम्। पयेत्। कुयात्। तत्र प्रथमतः पिङ्गभ्रश्मश्रुकेशाक्ष इत्यनेन ध्यात्वा वारुणपाकयन अग्ने त्वं वरु गानामासोति नाम कुयात् यथा प्रतिष्ठायां लोहितो वास्तुयाग प्रजापतिः। जलाशय प्रति- छायां वरुण: ममुदाहृतः' इति मत्स्यपुराणात् तत आवाह्य पूजयित्वा ममित्प्रनेपानन्तरं महाव्याहृतिहोमं कृत्वा समुद्र ज्येष्ठा इत्यादिचतुभिमन्त्रेश्चतम पाहुतोर्जुहुयात् प्रोम् तत्वाया- मौति प्रोम् तदिदतमिति ओम् शुन: शेफोयामीति प्रोम् प्रवेतेहलो वनु इति श्रीम् उत्तममिति पञ्चभिः । प्रोम् तब्रो. ऽग्ने इति प्रोम् म त्वबोऽग्न इति हाभ्याम् श्रीम् इमं मे श्रुधी हर वरु इत्य केन एवं स्थानत्रयोक्त बढचोक्तः प्रत्येकमष्टाभि- मन्यतुरावत्तं भृगुगोत्रभार्गवप्रवरथ पञ्चावत्तं मुचा जुहुयात् प्रम्नये स्विष्टिकते च ततः कुण्डि को विधानेन शेषं समा. नव वै प्राणा इति नवाहुतिस्तु माजनान्त इति माजनं यजमानाभिषेकः। तहिधानन्तु मत्स्यपुराणे 'गजा- प्रवरथ्या वल्मीकसङ्गम इदगोकुलात्। मृदमादाय कुम्भेषु प्रक्षिपञ्चत्वरात्तथा। रोचनान्तु ममिहान् गन्धान् गुग्गुलु- मेव च। सपनं तस्य कर्तव्य पञ्चभङ्गसमन्वितम्। पूर्त कत्तु महामन्वै रेवं कृत्वा विधानतः । पञ्चभङ्गा: शान्तिकपीष्टिक- कल्पतरूताः। अश्वत्थोडुम्बरप्लक्षवटचुतस्य पल्लवाः । मन्त्र : सुरास्त्वामित्यादिभिः । एतत् पर्यन्तोऽपि कूपेऽपि कापिले ऐशान्यां स्थापपद् यपं खातात् पञ्चकरान्तरम् । यपक्षेति मन्त्र ण सर्पाकारं सुशोभनम् । पूजयित्वा तु वस्त्रायैस्ततो यष्टिं प्रचालयेत्' मात्स्य 'कारनिमात्रो यूप: स्यात् क्षौरिबनविनिर्मितः। यजमानप्रमाणो वा संस्थाप्यो भृतिमिच्छता'। क्षौरिक्षोऽखत्यादिः। ततो धेनु सचेल- कण्ठाद्युक्त विशेषणविशिष्ट जलेऽवतारयेत् । तथाच हयशीर्ष महा- ·जलाशयोत्सर्गतत्वम् । ५२५ 'गां सवत्सां समानीय सुशीलाच पयस्विनीम्। कांस्यो- पदोहां स्वर्णशृङ्गी वस्त्र पुष्पादिमण्डिताम्। लाङ्गलन्यस्त- हस्तोऽसौ यजमानः सबान्धवः । शनैः सन्तारयित्वा च प्राचा. याय निवेदयेत्'। कांस्योपदोहां कांस्यकोड़ाम् । कापिले 'अजले जलमुत्याद्य यजमानः सभार्यकः। तरेहे प्रामु खो भूत्वा धृतगोलाङ्गलाङ्गलिः' । इदं सलिलं पवित्रमिति मन्वेग अवतार्यमानामनुमन्त्रयेत् । प्रामुख: सन् अवतारयेत् सा च गौ: पश्चिमतोऽवताये। तत: कूलसमीपं गत्वा तर्पयेत् यथा कापिले 'पुन: पुच्छोदकेनाथ सतिलेन कुशेन तु। भुम्ने- नैवापसव्येन पिटतीर्थेन तर्पयेत् । गताश्चात्र गमिष्यन्ति ये कुले मम बान्धवाः। ते सर्व टप्तिमायान्तु मया दत्तजलेन वै। ततो मुशामि मन्त्रण मुच्छेहां वत्मसंयुताम्' । पाचार्येण अन्वारब्धा उत्तीर्य प्रापोऽस्मान्मातरः शुन्धन्तु इति मन्त्रो. शान्यां दिश्युत्थापयेत् । सुयवसा भगवतौह भूया इति ब्रूयात् हिङ्कारं यदि करोति तदा हिंकवतीति पठेत्। ततव उक्त विशेषणविशिष्टां तां धेनुमाचार्याय सामगाय दद्यात् । यथाशक्ति दक्षिणाञ्च दद्यात् एतत् पर्यन्तं कर्म कूप न व्यव- नियतेऽसम्भवात् तत उत्सग कुर्यात् जलाशयस्येति शेषः । अत्र विशेषमाह रत्नाकरतं मस्यपुराणं 'फलानि चिन्तय. न्मो विविधानि शुभानि च। प्रदद्यात सर्वभूतेभ्यो जलपूर्ण जलाशयम्'। कापिलम्। 'ततस्तत्पथिमं तीरं गत्वा पूर्वा- ननः स्थितः। जलोत्मगं प्रकुर्वीत सर्वभूतार्थकं ध्रवम्' । सर्व- भूतार्थकं सर्वभूतप्रयोजनकं सर्वभूतेभ्य उत्सृजेटित्यर्थः । देव- पिटमनुष्याः प्रौयन्तामिति पठेदिति शेषः । उत्सृज्य यज- मानो ब्राह्मणान् स्वस्तिवाचयौत दक्षिणाभिरिति शेषः । एतत्पर्यन्तं कूपेऽपि। जलाशयोमर्गस्य सर्वभूतोद्देश्यकत्वेन ·५२६ जलाशयोत्सर्गतत्त्वम् । प्रकष्टचेतनोद्देश्यकत्ववादप्रष्टचेतनोद्देश्यकत्यागत्वमपि तलब कोटादेममेदमिति स्वीकारयोग्यत्वेन वेदमेयोद्देश्यगतखत्वा. जनकत्यागरूपत्वादस्य लागत्वम्। अतएव जलाशयोत्सर्ग- मुपक्रम्य मत्स्यपुराणेऽपि प्राप्नोति तयागवलेन भूय इति यागत्वेनाभिहितं ततश्च तज्जलं स्वस्वत्वदूरीकरणेन नद्यादि. धत् साधारणोकतम् अतएव 'मामान्यं सर्वभूतेभ्यो मया दत्त- मिदं जलम्। रमन्तु मर्वभूतानि नानपानावगाहनैः' । इति मन्बलिङ्ग नोपादानं विना कस्यापि खत्वमिति। ततधान्य. यागवदुत्तरप्रतिपत्तेरश्रुतत्वात् माधारणजलस्य परिग्रहमात्रेण गोतमोक्न दातुः स्वामित्व श्रुतेयजमानस्यापि तथात्वेन स्वामि- त्वात नानादावदोषः । तथाच गोतमः 'स्वामी ऋक्थ- क्रयमविभागपरिग्रहाधिगमेषु ब्राह्मणास्याविज्यं लब्ध क्षवि. यस्य विजितं निर्दिष्ट वैश्य शूद्रयोः' इति परिग्रहोऽनन्यपूर्वस्व जलहणकाष्ठादेः स्वीकार इति मिताक्षरा। ऋकथाधिकारी व्यक्तमाह आपस्तम्बः 'दायावं शिलोञ्छो चान्यापरपरिग्रही. तमिति' । अपरपरिग्टहीतम् अन्याखौकतम् अस्वामिकमिति यावत् निर्विष्ट वेतनलब्ध निर्वशो भृतिभोगयोरित्यमरसिंह. विकागड शेषात्। हयशीर्ष 'पापोहिष्ठेति तिमृभिः पञ्चगव्य विनिक्षिपेत् । तीर्थतोयं तथा पण्य शान्तितोयं हिजैः कृतम् । गोकुलं प्रार्थयेत् पश्चात् हिजान् वेदविदस्तथा। ततोऽव भोजयेत् हिजान् दद्यात्तेभ्यश्च दक्षिणाम् । एतत् पर्यन्तं कूपे. पि। कापिले 'नागानामष्टनामानि लिखितानि पृथक पृथक् । तत: कुम्भे च निक्षिप्य गायवधा च विलोद्य वै । उहरेत् पत्रिकामेकां तव वै नागमोक्षयेत् । यस्य नामोडरे- हम स वै जलाधिपः स्मृतः। तं वै संपूज्य गन्धाोर्दद्यात् पत्राण्यामस्य। योगोखरतवचनात् चोरच पायसम्।

·जलाशयोमर्गतत्त्वम्। यथाऽष्टौ नामान्यानस्थ पत्र कृत्वा तु यत्नतः'। तानि च गारड़े। 'अनन्तो वासुकि: पद्मो महापद्मोऽथ तक्षकः । कुलौर: कर्कट: शवो घष्टौ नागाः प्रकीर्तिताः' । ततश्च अनन्त वासुकि कर्कटक पद्म महापद्म तक्षकशङ्ख कुलीराणां नामा. न्यामपत्र लिखित्वा कुम्भमध्ये निक्षिप्य गायत्रया गोमूत्रण या छन्दसा मथामौति रघुनाथस्तमन्त्रेण पालोद्य यस्य नामो. त्तिष्ठति तं यध्यां समावाह्यानेन नागेन प्रथ जलाशयस्थ रक्षाकर्तव्येति ब्राह्मणान् श्रावयेत् । हयशीर्ष 'वैल्वकं वारण- जैव पुवागं नागकेशरम्। वकुलं चम्पकञ्चैव विल्वञ्चैवाथ खादिरम् । एतेषामेव दारूणां नागष्टिः प्रकीर्तिता । सवक- कोटरं त्यका तस्मात् कुर्यात् यथेपितम्। तथाच वृहस्पतिः 'शूलचक्राङ्कितं कृत्वा स्थापयित्वा नलाशये। हादशाङ्गुल- मानन्तु वापौ चक्र प्रकल्पयेत् । षोड़शं पुष्करिण्यान्तु विंशतिन्तु सरोवरे । सागरे हस्तमात्रन्तु लौहं ताम्रञ्च पैत्तलम्। चक्रञ्च विविधं प्रोक्तं कुर्यात्तेषां यसितम्। शतहस्ता भवेदापी हिगुणा पुष्करिणो मता। त्रिगुणन्तु सरोमानमत ऊर्छन्तु सागरः' । ततो हादशपञ्चदविंशत्ये कविंशत्यन्यतमकनिष्ठाङ्ग ल्य- वच्छिन्न हस्तप्रमाणष्टिं वक्ष्यमाणमन्वेण मापयेत्। गन्ध- हारेति गन्धवारिणा। प्रोम् भद्रं कर्णेभिरिति तैलहरिद्रया ओम् काण्डात् काण्डादिति दूर्वाभिः प्रोम् द्रुपदादिवेत्यादिना सप्तमृद्धिः। ओम् मधुवाते रचा पचामृतेन ओम् याः फलि- नौति फलोदकेन ओम् युवा सुवासा इत्यादिना क्षुद्र घण्टिकायुक्तां पताकां यध्यां बनीयात्। श्रोम यध्यै नम इति पाद्यादिना पूजयेत् पुष्पाद्यलङ्कता यष्टिं कन्दरसमोपे नयेत् गुरुस्तु शङ्खादिनि:स्वनै राजतवरुणप्रतिमाम उत्तिष्ठति उत्थाप्य प्रदक्षिणवयं कृत्वा पापोहिष्ठेति मन्वयेण वरण- ·५२८ छन्दोगहषोमर्गतत्त्वम् । म्योत्तम्भनमसीति मन्त्रण जलाशयमध्ये क्षिपेत् ततस्तत्रैव खाते शाहलगोमयदधिमधुकुशमहानदीजलपञ्चरत्नानि । ओम् येवामोरोचनदिव इति मन्त्रेण क्षिपेत् । प्रोम् ध्रुवं ध्रुवेण मनसा इत्यादिना मन्त्रेण यष्टिमभिमन्चा यूपक्षेति मन्त्र ण जलमध्ये प्रारोपयेत् । ततो जलमातः पूजयेत्। यिं पूर्वस्यां श्रियमाग्नेय्यां शची दक्षिणस्यां मेधां नै त्यां यहां पश्चिमायां विद्यां वायव्यां लक्ष्मी मुत्तरास्यां सरस्वती. मैशान्यां विद्यामधो लक्ष्मीमूळे पाद्यादिभिः पूजयेत्ततोऽग्नि प्रदक्षिणी कत्य मूर्यादिहाविंशद्दे वताः पूजयेत्। वरुणं समस्खेति वरुणं क्षमापयेत्। कापिलं 'शङ्खभेरोनिनादैश्व तथा वै क्षीरधारया'। जलाशयं वेष्टयेदिति शेषः । प्रतिष्ठा- नन्तरं मात्स्य। 'ततः महसं विप्राणामथ वाष्टशतं तथा । भोजयेच यथाशक्त्या पञ्चाशहाथ विंशतिम्' । इति श्रीरघुनन्दनभट्टाचार्यविरचितं जलाशयोत्सर्ग- प्रमाणातत्त्व समाप्तम् । छन्दोगवषोत्मर्गतत्त्वम् । प्रणम्य सच्चिदानन्द परमात्मानमोखरम् । मुनीन्द्रानां स्मृतेस्तत्त्व वक्ति श्रीरघुनन्दनः । पथ तत्र जगनाथं नत्वा छन्दो विदां मुदे । वृषोसर्गप्रमाणानि वक्ति श्रीरघुनन्दनः ॥ तष कालमाह छन्दोगपरिशिष्टम्। 'कार्तिक्यामयने पेव फाल्गुन्यामष्टकासु च । पाषाव्यां विषुवे चैव पौष्ण पाच- ·छन्दोगहषोत्मगतत्त्वम् । ५२८ वस्य च। युजस्य च। स्वर्भानुना चोपसृष्टे आदित्ये चन्द्रमस्यपि । सप्तावरान् सप्तपरानुत्सृष्टस्तारयेद् वृषः'। स्वर्भानुना राहुणा पौणे रेवत्याम् अवरान् पुत्रादीन् परान् पित्रादीन् । विष्णुधर्मोत्तरे 'अश्वयुक् शुक्लपक्षस्य पञ्चदश्यां नरेश्वरः । कात्तिकेऽप्यथवा मासि पोत्सर्गन्तु कारयेत्। ग्रहणे हे महापुण्ये तथाचैवायनहये। विषुःहितये चैव मृताहे बान्ध- मृताहो यस्य यस्मिन् वा तस्मिनहनि कारयेत्' यस्य बान्धवस्य पित्राटे: यस्मिवहनि मृताहस्तस्मिनित्यर्थः । अत्र च आश्विनपौर्णमामी विधानात् पौष्ण आश्वयुजस्य चेति रेवतीयुक्तपौग मामो ग्राह्या एकश्रुतिमूलत्वकल्प ना. लाघवात्। कालविवेकऽपि अग्निपुगणम्। 'एकादशाहे प्रतस्य यस्य चात्मज्यते वृपः । प्रेतलोकं परित्यज्य स्वर्गलोकं म गच्छति। आद्य श्राई विपने वा पष्ठ मासि च वत्सरे । वृषोत्सर्गश्च कर्त्तव्यो यावर स्यात् मपिण्डता। सपिण्डी. करणादूई कालोऽन्यः शास्त्रचोदितः'। यस्य प्रेतस्यति मामान्यतः श्रुत: पिळभिन्न म्यापि वृपोत्सर्गः प्रतीयते। तथाच 'प्रात्मानच पितृ शाथ पनी मातामहान् सुतान्'। इत्यादि- कार्णाजिनिवाक्यात् पुगतत्ववत् स्त्रोगतत्वेऽपि फलस्याव- गमात स्त्रिया अपि वृषात्सर्ग: अतएव विभिन्न गोत्राणामपि वृषोत्सर्ग इति इतनिगा ये मिथाः । एष्टव्या वहवः पुत्रा यो. कोऽपौत्यादिवचनन्तु पुत्रस्यातिशयत्वप्रतिपादनार्थमिति । अत्र वत्सर इत्यपादानाहिष्णुधर्मोत्तरीयमृताह इति पदं पूर्णसंवत्सरौयमृतांतथिपरम् । वशिष्ठोताछन्दोग- परिशिष्टमपि। अथ वृषोत्सगं व्याख्यास्यामः । 'कार्तिक्यां पौर्णमास्यां रेवत्यामाखयुज्यां दशाई गते संवत्सरेऽतीते वेति' अव मृत: अतएव ४५-क.

·५३० छन्दोगमषोमर्गतत्त्वम्। तिथिमादाय संवत्सरगणना दशावत् इत्यविरोधः। एकाह. दशाह इति पाद्यवाह इति च प्रशौचान्ताहितीयदिनपरम् । 'अशौचान्ताहितीयेऽङ्गि शय्यां दद्यादिलक्षणाम्। काञ्चनं पुरुष तहत् फलवस्तममन्वितम्। संपूज्य हिजदाम्पत्य नानाभरणभूषणैः। वृपोत्सर्गश्च कर्त्तव्यो देया च कपिला शुभा' इति मत्स्यपुराण नैकवाक्यत्वात्। प्रशौचान्ताहितीये- होति श्रुर्तनिमित्तत्वेन तदुल्लेखः 'मासपक्षतिथीनाञ्च निमि. तानाच सर्वशः। उल्लेखनमकुर्वाणो न तस्य फलभाग्भवेत्' इति ब्रह्माण्डभविष्यपुराणोक्तः । ननु तस्य निमित्तत्वे कि मानमिति चेत् तस्य कालवन 'निमित्तं कालमादाय हत्ति. विधिनिषेधयोः' इति कालमाधवीयकृतगाम्यवचनम् । प्रादायेत्यत्र आश्रित्येति कल्पतरुतिथिविवेकयोः पाठः । अतएवावश्यकत्वेन कालस्य निमित्तत्वेन पर्वादिक्रियमाणस्य नित्यनैमित्तकत्वमाह मार्कण्डेय पुराणम् । 'नित्यं नैमित्तक जय पर्वथाद्धादिपण्डितैः'। अत्र वैदिकक्रियानिमित्तस्य कालविशेषस्य शुचि तत्कालजोवित्वेनाधिविशेषणीभूतस्य परतो या सप्तमौ मा नाधिकरणे यो जटाभि: मभुङ्क्ते इति- बत् कालस्य विशेषगत्वेन तद्दाधकटतौयाप्राप्ते : किन्तु काल- भावयोः सप्तमोत्यनन हतीयाबाधिका पुनः सप्तमी विधीयते गरदि पुष्पान्ति सप्तच्छदा इति वत् अत: कर्तृविशेषणोभूत- स्यापि कालस्य वैदिकक्रियानिमित्ततयोल्लेखः। अशौच- व्यपगमस्य तु विलक्षणशय्यादानादी वचनानुपात्तत्वाबोल्लेख: प्राद्यथाद्धीविष्णुसूत्र श्रुतस्या शौचव्यपगमस्यापि ध्वंसखरूप- खेनानन्तस्य विशेष कल्पनायां सर्ववर्णसर्वाशौचसाधारणत्वेन अशोचान्तहितीयदिनस्यैव मत्स्यपुराणश्रुतस्य कल्पात्वमिति सखःशौचेऽपि न तदुल्लेखासङ्गतिः। 'यावदशौचं पिण्डान् ·छन्दोगषोत्सर्गतत्त्वम्। ५३९ दद्यात्' इति विष्णु सूत्रानुरोधेन 'हे सन्ध्ये सद्य इत्याह. स्विसन्ध्यैकाहिकः स्मृतः। हावड़ावेकरात्रिश्च पक्षिणीत्यभि- धीयते'। इति भट्टनारायणकृतवचनेन सद्य:पदस्य सज्योती- रूपकालपरत्वात् आभरणपदं श्रवणकुण्डलवत् भूषणस्य शरीरयुक्तत्वलाभाय भूषणपदं क्रियापरं अतो न पौनरुक्त्य हिजदम्यती पूजयित्वा काचनं प्रेतप्रतिकतिरूपपुरुषं कृत्वा फलवस्त्र युतं शय्यायामारोप्य भूषिताहिजदम्पतीभ्यां शय्यां दद्यादिति हारलताकतः तेषामयमाशयः उपस्थितं हिजं विहाय पात्रान्तरकल्पने गौरवात् तहदिति च प्रेतवदित्येतत्- परम् प्रतएवोक्तं प्रेतप्रतिकतिरूपमिति स्पष्टमाह पद्मपुराणं 'संपूज्य हिजदाम्पत्य नानाभरणभूषणैः' इत्यन्तं मध्यपुरा- णोतातुल्यमभिधाय 'उपवेश्य च शय्यायो मधुपर्क ततो ददेत्' इत्यभिधानात्। भविष्योत्तरेऽपि 'कार्यस्तु पुरुषो हेमस्तस्या- मारोपयेच्च तम्। पूजयित्वा प्रदातव्या मृतशय्या यथोदिता'। अतएव फलवस्त्रयुतप्रेतप्रतिकतिरूपकालच्च पुरुषवतीत्वेन शव्याया वैलक्षण्य सङ्गच्छत एवं कर्ममेदाय चकारहयमभि- हितमुत्तराई। अतएव प्रागुताग्निपुराणवचने एकादशाहे केवलवृषोत्सर्गोऽभिहित: अतएव प्रशौचान्ताहितीयदिने वृषोत्सर्ग हिजदम्पतीपूजनमावश्यकमिति निरस्त विपक्षादौ वृषोसमें विलक्षणशय्यादानादौ प्रमाणं नास्ति न च 'देव- व्रतषोमर्गचड़ाकरणमेखलाः । मङ्गल्यमभिषेकच्च मलमासे विवर्जयेत्' इति ग्टद्यपरिशिष्टीयामलमासेऽपि प्रेतहषोत्सर्गो नास्तीति वाचम् 'प्रशौचान्तेऽपि कर्तव्यं वृपोत्सर्गादिक सुतैः। मलिम्नुचादिदोषस्तु न पाह्यस्तत्व कथन' इति विशारदप्रभृतिकृतवचनात्। ' नताना हितार्थाय जगत्- कर्ता नृणां प्रभुः। निर्ममे मलिनं मासं प्रेतानाच हिताय ·५३२ छन्दोगबषोत्सर्गतत्त्वम्। वृषन्नत्तमामाह कात्यायन: अतः प्रेतक्रिया: मर्वाः कर्तव्यास्तु मलिन चे' इति भविष्यपुराणाच्च। एतबहुधा शुद्धितत्त्वे विवृतमिति नेह वितन्यते । प्रेतलषोत्सर्ग वृद्धिथाडौं न कतय 'नार्वाक मंवत. मराहडिवृषोत्मग विधीयते । मपिगडो करणादूच वृद्धिश्राई विधीयते' इल्य शनमो वचनात 'अध्यङ्गो जीववत्मायाः प्रयम्वन्याः मतो बली। एकवर्गों हिवर्गो वा यो वाम्या दृष्ट कामतः। यथादच्चतरो यस्तु ममो वा नोच एव वा। मनावगन् मापगनतमृष्टम्तारयेहषः' । अष्टकासुतः अष्ट कामु जातः कामधिनप्रभृतिषु मत्स्यपराग 'चरणानि मुख पुच्छ यम्य श्वेतानि गोपते । लाचारममवर्गव तं नीलमिति निर्दिशत । वृष एव मयोक्तव्यो न मन्धार्यो गृहे वमन् । तदर्थ सपा चरति लोके गाथा पगतनी। एष्ट व्या वह वः एत्रा या काऽपि गयां व्रजेत् । गोगें वाप्य हहेद्भार्य्यां नीलं वा वृपमनमजेत'। टतीय चरणन्तु राजे- हाथ अश्वमेधनति नागय गोपाध्यायलिग्नितं वत्मतरीविशेष यति 'अग्रतो लोहिता पली पाडाभ्यां नोनपागडरे। पृष्ठ तश्व भवेत् कृष्णा वृषभस्य च मोक्षग'। बोधकर्मा घमण्ड पान्त- वितानमुक्तं हयगौर्षपञ्चगवम्। 'नवेन चित्र वस्त्रेण वितानं कन्ययेद बुधः'। अत्र च 'शुझावामा: शुचिर्भूत्वा ब्राह्मणान् म्वस्तिवाच्य च। कोर्तयेद्धारत व तथा म्याद क्षयं हवि:' इति दानधर्मस्थलपोत्सर्गप्रकरणीयवचनात अक्षय हविष्व कामेन स्वस्तिवाचनानन्तरं भारतनामोच्चारणं कायं 'यटङ्गा कुरुते पापं ब्राह्मगस्त्विन्द्रियैश्वरन् । महाभारतमाग्याय पूर्वी सन्ध्यां विमुञ्चति' इति आदिपुराणोक्त प्रातर्महाभारतोच्चारण- वत् राढ़देशीयास्तु विगटपर्व पाठयन्ति भविष्ये 'वृषोत्सर्गथ विविधो जीवतो वा मृतस्य च'। इत्युपक्रम्य 'अनुज्ञां ग्राह्य ·कुन्दोगहलोत्सर्गतत्त्वम् । ५३२ प पुनर्गणेशं पूजयेद् घटे। ग्रहांश्चैव यजेत् पश्चात् विष्णु संपूजयेत्तत: । छन्दोगपरिशिष्टं 'गोशालायां प्रणीयाग्नि संस्कृत्य व्रीहितण्डलान् । अग्निपूषन्नेखरेभ्यो निर्वपेत् पायमं चरुम्'। गोशालायामिति प्रधानकल्पः हषभ इत्युप- क्रम्य 'उत्सष्टव्यो विधानेन श्रुतिस्मतिनिदर्शनात्। प्रागु दक प्लवने देशे मनोन निर्जने वने'। इति ब्रह्मपुराणेन देशान्तरविधानात् प्रणोयाग्निमिति मङ्कल्पमाह हारीत. 'मनसा सङ्कल्पयति वाचाभिलपति कर्मणा चोपपादयति' इति भविष्यपुराणञ्च 'सङ्कल्पेन विना राजन् यत्किञ्चित् कुरुते नरः। फलञ्चाल्पाल्पकन्तस्य धर्मस्याईक्षयो भवेत' इति पूर्वोतफलाभिमन्धानेन मझल्पानन्तरं यजमान एव प्रथमं ब्रह्मवरणादिकं कुयात् 'दानवाचनान्वारम्भणवरण- वतप्रमाणेषु यजमानं प्रतीयात्' इति कात्यायनसूत्रात् तत्र ब्रह्मवरणं प्रथमती ज्योतिष्टोमे ब्रह्मोहाटहोत्रध्वयं इत्यादि दर्शनेन अत्राकाशादृष्ट कल्पनाया न्याय्यत्वात् सुगतिमोपान प्रभृतयोऽप्येवं गृहासंग्रह ‘ात च व्यवहार च प्रवते यन. कर्मणि। यानि पश्यन्त्युदासीनाः कर्ता तानि न पश्यति । एकः कर्मनियुक्त: स्यात् द्वितीयस्तन्त्र धारकः । हतीयः पब्रूयात् प्रश्श ततः कर्म समाचरेत्'। प्रव्रते प्रकष्टवत पूर्वोक्त- इतोहितोयवचनं कर्म नियुक्त आचार्यः । स च ब्रह्माङ्ग के कर्मणि ब्रह्मा स्वयं होमाकरणे होतापि स्वयं प्रधानकर्मा- करणे प्रतिनिधिरपि तन्वधारकः पुस्तकधारकः वरणविधिमाह पारस्करः 'आमनमाहााह माधुभवानास्ताम् अर्चयिष्यामो भवन्तमिति' आमनमायाह प्रासनीयं मंस्थाप्याह साधुभवानास्तामिति साबहमासे इति प्रतिवचनम् अर्चयिष्यामो भवन्तमिति पुनरुतो अर्चय इति । प्रवक्ता सदस्यः।

·५३४ छन्दोगहषोत्मतत्त्वम् । प्रतिवचनं सामर्थ्यादिति हरिशर्मा ब्रह्मास्थापनश्च होटकर्तक- मेव अम्निमुपसमाधाय दक्षिण तो ब्रह्मासनमास्तौर्येति कात्यायनन एककलकत्वाभिधानात्। प्रणीयाग्निमिति गोभिलाद्यतमर्वहोमसाधारणप्रकारेण अग्निं स्थापयित्वा । तमाह गोभिलः। 'अनुगुप्ता अप आहत्य उदकप्लवनं दंशं ममं वा परिममृह्योपलिप्य मध्यत: प्राबी रेखामुल्लिख्योदो. चीच मंहतां पश्चान्मध्य प्राची रेखामुलिख्य मध्ये प्राचीस्तिस्र उनियाभ्यक्ष लक्षणाटेषा मवेति' अनुगुप्ता पाच्छा. दिताः पतितादिभिरस्पृष्टा इति यावत् प्राङ्नीचादिदेश फल- माह पह्या मंग्रई गाभिन्न पुन: प्राड्नीचं ब्रह्मावर्चस्य मुदङ नाच यशोत्तमम्। पित्र दत्तगा तो नीच प्रतिष्ठालम्भनं ममम्' यशोत्तममित्यत्र माता अप्यदन्ता इत्युक्तरदन्तो यश- दः गयाशिरवत् । परिममूह्य मर्वत: पांशूनुत्मार्य तत उपलेपनं तक र ग माह गुह्यामंग्रह: इन्द्रेण वज्राभिहतः पुरानो महारः । मदमा तस्य मलिना तदर्थमुपलेपयेत्' । मध्यतः स्थगिड ला ज्यन्त दत्तियां न तु मध्यमांश। कविंगाइन्न र जानराधात् ग्रन्या हस्त प्रमाणे स्थाण्डले तटनुपपत्त: 'प्राची प्रारग काम उदो चौच संहतां पशादिति प्राग्ग तायाः पश्चिम भाग मलग्नासुदगनां मध्ये उदग्गतायाः प्राचौः प्राग ग्रास्तिम्रो रखा उबिस्याभ्यु क्षेतति' रेखाभ्य मृत्ति कोडारण पूर्व कमन्युचत 'उलारत्याभ्यक्षेत' इति कात्यायन- सूत्रात् यत्करप्रक्षेपदेशमाह एहासंग्रहः। 'उत्कर रह्य रेखाभ्योऽरतिमात्र निधापयेत् : हारमतत् पदार्थानां प्रागु- दोयां दिशि स्मृतम्' ! लक्षणा देषा सर्वत्रेति परिसमूहनादि परिपेकान्तं कर्मलक्षणसंज्ञक तस्य लक्षणस्य पावत्प्रक्रिया- सर्वत्र यत्र यत्र ऋग्निप्रणयनं तत्र रेखाप्रमाणमाह छन्दोग. उदग्ग- ·छन्दोगहषोमगतत्त्वम् । म एव । अङ्ग ठाङ्ग लि- एव परिशिष्टं 'दक्षिणे प्राग्गतायास्तु प्रमाणं हादशाङ्गलम् । तम्मूललग्नायोदीचौ तस्या एवं नवोत्तरम्। उटग्गतायां संलग्नाः शेषाः प्रादेशमात्रिकाः। सप्तमप्ताङ्गुलांस्त्यत्वा कुशे- नैव समुल्लिखेत्' । नवोत्तरं नवाधिकं हादशाङ्गलम् एकविंश. त्यगुलमित्यर्थः। शेषाः उकरखयोरवशिष्टास्तिस्रः कुशेनेति सर्ववाभिसम्बुद्यते । एवकारण शाखान्तगेतस्फयादिव्या- वृत्तिः । मानकर्तारमाह स एव 'मानक्रियायामुक्तायामनुहो मानकर्तरि। मानकद यजमान: स्याहिदुषामष निश्चयः' । अङ्ग ठाङ्ग लिमान स्वरूपमाह मानस्तु यत्र यत्रोपदिश्यते । तत्र तत्र वृहत् पर्वग्रन्दिर भिर्मिनुयात् सदा' यजमानासविहितहोम तु साधारणाङ्ग लिमानं यथा कपिल पञ्चगत्रम् 'अष्टभिस्तैभवे- ज्जेष्ठं मध्यमं मप्तभियवैः। कन्यमंषड़ भिरुद्दिष्ट मङ्गलं मुनि मत्तम' । नै: प्रकं स्यमान य वैः । कन्यमं कनिष्ठं मानन्त पार्वन ‘षड़यवा: पावसम्मिताः' इति कात्यायनवचनात्। अग्नि- स्थापनमन्त्र माह गोभिल: 'भृभत्रः परित्यभिमुखमग्निं प्रा. यन्ति' इति अभिमुख होत्रभिमुख पाञ्चं नीत्वावर्त्य स्थापयतीति हरिशमतवचनात् । प्रणयन्ति रेखोपरि स्थाप- यन्ति अग्निस्थापनपर्यन्तं सव्यहम्त प्रादेशस्य भूमौ निधान माह ग्टह्यासंग्रहः। 'मव्यं भूमौ प्रतिष्ठाप्य प्रोनिखेत दक्षिणेन तु। तावन्नोत्थापयेत् पाणिं यावदग्निं ममापयेत्' तत्प्रकारमाह यासंग्रह छन्दोगपरिशिष्टं 'जातस्य लक्षणं कृत्वा तं प्रगीय ममिध्य च । आधाय समिधञ्चैव ब्रह्माण- मुपवेशयेत्' जातस्यारण्याात्पवाग्नरिति साग्निपरम् । लक्षणं प्रागुक्तं रेखादि। ओम् 'क्रयादमग्नि प्रहिणोमि दूरं यमराज्यं गच्छतु रिप्रवाह इति मन्त्रेणाग्ने: ऋयादांश ·छन्दोगहलोत्सर्मतत्वम्। न परित्यज्य मन्त्रलिङ्गात् दक्षिणस्यां दिशि प्रणीय उत्तप्रकारेण स्थापयित्वा यद्यग्निस्थापनानन्तरं कर्मकाले वृध्याद्याशङ्कया तदनिरन्यत्र नीयते तदा पुनभूसंस्कारः कार्यः परिसमूद्यो- पलिप्य उल्लिख्योतृत्वाभ्यु क्षेतेति संस्कारोऽनुगतोऽग्नौ भूय इति यद्यान्तरात् तमग्नि समिध्य ज्वालयित्वा समिधं तूष्णीं तत्र दत्त्वा वक्ष्यमाणक्रमेण ब्राह्मणमुपवेशयेत् । ज्वालनं मुखेनाह गृह्यासंग्रह: 'वस्त्रेण तु भवेद व्याधिः शूर्पण धननाशनम् । पाणिना मृत्युमादत्ते मुखेन सिलिभाम्भवेत्'। समिल्लक्षणं तवैव 'नाङ्गष्ठादधिका नोना समित् स्थूलतया क्वचित् । निर्मुला त्वचा चैव न स कोटा न पाटिता। प्राटेशानाधिका नोना न तथा स्वाहिशाखिका। न सपना नसा होमेषु च विजानता'। विशाखिका विविधशाखायुक्ता। तथा 'शुभं पात्रन्तु कांस्यं स्यात्तेनाग्निं प्रणयेद बुधः। तस्याभाव शरावेण नवेनाभिमुखञ्च तत् । सर्वतः पाणिपादान्तः सर्वतो. क्षिशिरोमुखम् । विश्वरूपो महानग्निः प्रणीत: सर्वकर्मसु' । एवञ्चास्याग्निप्रणयनानन्तरं पाठो युज्यते मन्बलिङ्गात् अन्यथा स्थापनानन्तरम् एतदभिधानं व्यर्थ स्यात्। ब्रह्मोपवेशन- प्रकारमाह गोभिल: 'अग्रेणाग्निं परिक्रम्य दक्षिणतोऽग्ने: प्रागवान् कुशानास्तीर्य तेषां पुरस्तात् प्रत्यन खस्तिष्ठन् सव्यस्य पाणेरङ्गष्ठेनोपकनिष्ठया चाङ्गुल्या ब्रह्मासनात्तृणमभि- संग्रह्य दक्षिणापरमष्टमं देशं निरस्वति निरस्तः परावसुरिति अप उपस्पृश्याथ ब्रह्मासन उपविशति पावसोः सदन सौदा. मौत्यग्न्यभिमुखो वाग्यत: प्राचलिरास्त पाकर्मणः पर्याव- मानात भाषेत यन्त्रसंमिडि नायज्ञीयां वाचं वदेत् तदा वैष्ण- जीमचं ययुर्वा जपदपि वा नमो विष्णवे इत्येवं वा ब्रूयात् । यावा उभयञ्चिकोर्षे दौत्रं ब्रह्मत्वच तेनैव कल्पेन छत्रम् उत्त.

·छन्दोगहषोसर्गतत्त्वम्। रासङ्गम् उदककमण्डलु दर्भवटु वा ब्रह्मासने निधाय तेनैव पराहत्याथोऽन्यच्चेष्टे तेति'। अग्रेण पूर्वया दिशा प्रदक्षिणे. नाग्निं गत्वा अग्नेर्दक्षिणस्यां दिशि प्रागग्रान् कुशानास्तीय अन्यच्चेष्टे तेति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः न तु निरस्यतीत्यनेन तव ब्रह्मेति कर्तनिर्देशात न च ब्रह्मेत्यासनेन सम्बन्धः उपवेश. नात् पूर्व तत्सम्बन्धाभावात् ततश्च दर्भास्तरणान्तं याजमानिक कर्म ब्रह्मा तु तेषां पुरस्तात् आस्तुतकुशानां पूर्व दिग्भागे तिष्ठ- अनुपविष्टः सव्यस्य वामस्य उपकनिष्ठया अनामिकया पास- नात् यजमानास्त तात् टणं कुशपत्रं सहीत्वा दक्षिणपशिमा- ष्टमटेश नैऋतकोणमिति यावत् निरस्तः परावरित्यनेन सिपति अप उपस्पृश्य दक्षिणापाणिना जलं स्पृष्ट्वा अथानन्तर- मासने ब्रह्मा ब्रह्मत्वेन परिकल्पित उपविशति आवमी: मदने सौदामोति मन्त्रण एवमेव भट्टनारायणव्याख्यानात् तेषां पुरस्तादित्यादि आवसो: मदने मौदेत्यन्त कम यजमानकर्तकं सौदामोति प्रतिवचनं ब्रह्म कत्तक कर्तृकमिति भवदेदभट्ट कल्पनं हेय- मेव सौदेति सूत्रानुपात्तत्वाच्च भाषेत यज्ञसंसिद्धिमिति होत्रा- न्यथा क्रियमाणे कर्मणि तत्ममियर्थम् एतदेवं कुरु एतत् कृत्वा एवं कुर्वित्यादि भाषेत अत्राप्ययज्ञीयामसंस्कृतां वाचं वदेद यदि तदा वैष्णवृचम् इदं विष्णु रिति यजुविष्णोवराट- मसौति नमो विष्णव इति प्रकारत्रितयान्यतमप्रकारं प्राय. चित्तमिति यावाऽशक्तावत्तरासङ्गमुत्तरीयं दर्भवटः कुश- ब्राह्मणः सचापरिमितकुशदलैभवतौति भट्टभाष्यात् एकप- वोकतान् कुशानिति भवदेवभट्टलिखनाच्च दलैव्यवद्यिते अव परिमितसंख्यात्वमाह छन्दोगपरिशिष्ट 'यज्ञवास्तुनि मुख्याञ्च स्तम्ब दर्भवटी तथा। दर्भसंख्या न विहिता विष्टरा- स्तरणेषु च' इति छन्दोगपरम् अन्येषान्तु शान्तिदीपिकायां ·छन्दीगवषोमर्गतत्त्वम् । 'सप्तभिनव भिर्वापि साईहितयवेष्टितम्। पोखारेणैव मन्त्रण हिजः कुर्यात् कुशहिजम्'। कर्मोपदशिन्यान्तु नवभिरित्यत पञ्चभिरिति पाठः एतदेकवाक्यतया 'हिराहत्त्या च मध्ये वे चाहत्यान्तदेशतः। ग्रन्थिप्रदक्षिणावर्त: स ब्रह्मा ग्रन्थि- मंजकः' इति कालिकापुराणीत व्याख्येयं रत्नाकरे राधा. मंग्रहपरिशिष्टम्। 'जह केशो भवेद ब्रह्मा लम्बकेशस्तु विष्टरः। दक्षिणावर्तको ब्रह्मा वामावत्तस्तु विष्टरः'। तेनै- वेत्येवकारेण ब्रह्मकर्म स्वयं कत्तुं त्वेऽपि पावसोः सदने मौदा- मोत्यस्य मन्त्रस्योह प्रतिषेधार्थः । स्वयञ्चेदुभयं कुर्यादिति छन्दोगपरिशिष्टात् कताकतावेक्षणवत् स्वयं तह शोपवेशनस्थ कर्तव्यत्वात् कुशमयब्राह्मणादिहारा तदुपपत्तेः तेनैव पूर्व- वमना प्रथेति विशिष्टमानन्तयं द्योतयति तच्च द्रव्याण्युप. योगक्रमेण भग्न कत्तरत: उदगग्राणि पूर्वपूर्वाक्रमेणामार वीक्ष्य प्रोक्षणं तदनन्तर ब्राह्मणोपवेशनमित्यर्थः प्रन्यहक्ष्यमाणं भूमिजपादिकर्म चेष्टत् कुर्यात् यजमानः परस्मैपदं छन्दो- वत् सूत्राणि भवन्तोत्युक्तः। तथा द्रव्यासादनमाह कात्या. यनः 'प्राचं प्राचमुदगम्न रुदगग्र समीपतः। सत्तथासादयेद ट्रव्यं यद् यथा विनियुज्यते। इति भभाष्यकृतच 'द्रव्याणा. मुपकप्तानां होमोयाना यथाक्रमम् । सादयन् वीक्षणं कुर्य्या. दनिरभ्य क्षणं तथा'। छन्दोगपरिशिष्टम्। 'भाज्यस्थाली च कर्तव्या तेजसद्रव्यमभवा। माहेयो वापि कर्तव्या नित्वं मर्वाग्निकर्मसु'। एवं क्रमेणाग्नि' प्रणीय व्रीहितण्डुलान् पति भरतपक्कधान्यतण्डलानित्यर्थः प्रभावे शालितण्डलान् 'यथोक्लवस्त्वमम्पत्तो ग्राह्य तदनुकारि यत्। यवानामिव गोधूमावौहोणामिव शालयः'। इति कात्यायनोत: पत्र च हविर्निर्वपति ब्रोहीन् यवान् वेति गोभिलपरिभाषासि- ·छन्दोगहषोबर्गतत्त्वम् । १३८ रेषु बौहिषु यद वोहिग्रहणं तहकल्पिकयवनिरासनियमार्थ सिहे सत्यारम्भस्य नियमार्थत्वात् संस्थत्य निर्वापादिक्रमेण निष्याद्यान्न्यादिदेवेभ्यो होमाय पायसं पयोभिः पक्क भवि. ष्यन्तं घर निर्वपेत् अग्नावारोपयेत् यद्यपि पूषात्रपिष्टकभाग- दन्तको हि स इति श्रुत्या पूष्णः पैष्टचरुरुचितस्तथापि भूयो विरोधे खल्पमन्याय्यमिति न्यायेनाम्नीन्द्रेश्वराणामनुरोधात मण्डलेन चरुमाह छन्दोगपरिशिष्ट 'यद्यप्यदन्तकः पूषा पैष्ट- मत्ति सदा चरुम् । अग्नीन्द्र खरसामान्यात्तण्डुलोऽत्र विधी. यते'। पिष्टचरुस्तु केवलपूषदैवतपरः। सर्वत्र चरहोम. प्रकारमाह गोभिल: अथोदूखलमूषले प्रक्षाल्य शूर्पञ्च पश्चा. दग्नः प्रागग्रान् दर्भानास्तोर्योपमादयति अथ हविनिर्वपति बोहोन् यवान् वा कांस्येन चरुस्थाल्या वा अमुम त्वाजुष्टं निर्वपामौति देवतानामोद्देशं सक्कद् यजुषा हिस्तूष्णीम् अथ पथात् प्रामखोऽवहन्तुमुपक्रमते दक्षिणोत्तराभ्यां पाणिभ्यां वि:फलोकतांस्तगडुला स्त्रिर्देवेभ्यः प्रचालयेहिर्मनुष्येभ्यः सकत् पितृभ्य इति पवित्रान्तहितांस्तगडुलान् वपेत् कुशल- शृतमिव स्थालीपार्क श्रपयेत् प्रदक्षिणमुदा युवन् शृतमभि- घायं उदगुहास्य प्रत्यभिधारयेदिति। उपसादयति स्थाप. यति देवतानामोह शं देवतानामोच्चारणं यथा स्यात्तथा अमुष्म वाजुष्टं निर्वपामोति मन्त्रेणोदूखलोपरि ब्रोधादीन् कंसा- दिना सक्कविर्वपेत् निक्षिपेत् अत्रामुमा इत्यत्र चतुर्थन्त तत्त. हे वतानामोच्चारणम् अतएव कात्यायन: ‘प्रसाविति नाम गृहातोति' नारायणीयेऽपि 'पदःपदं हि यद्रूपं यत्र मन्त्र हि दृश्यते। साध्याभिधानं तद्रूपं तत्र स्थाने नियोजयेत्' अदापद एवोहो न तु विरूपाक्षजपादाविदमित्यादौ एवषा. म्नये त्वाजुष्टं निवपामौति सामगानां यजुः प्रयोगः बहुदैवत्य- ·५४. छन्दोमहषोत्सर्गतत्त्वम् । यजुःशब्द इति' चरौ तत्तद्दे वतानामभिः प्रत्येक निर्वापः पवनिर्वापो त तन्त्रे. गैव होमोऽपि पृथक् निर्वापपरिमाणन्तु होमसंख्याशेषस्थि. त्यनुसारेणेत्याह छन्दोगपरिशिष्ट 'देवतासंख्यया एहनिर्वा. पांच पृथक् पृथक् । तूणों हिरेव ग्रहीयाहोमस्यापि पृथक पृथक। यावता होमनिष्पत्तिभवेद् या यत्र कीर्तिता। शषञ्चैव भवेत् किञ्चित् तावन्तं निर्वपञ्चरुम्'। यद्यपि देव- तासंख्ययेति वचनम्। चरुः समसनौयो य इत्युपक्रम्य पठितं तथाप्याकाझ्या लाघवेन च चरुमामान्यपरमिति। गोभिले निर्वापमान श्रुतैर्यजुर्वेदिकसमन्त्रकग्रहण प्रोक्षणे सामगेन न कार्य । यजुःपरिभाषामाह जैमिनि. शेष शंषे ऋकमामभिन्न मन्त्र जाते। ततश्च यन्मन्बजातं प्रश्लिष्य पठितं गानपादभेदरहितं तद यजुरिति अत्र विद्याकरवाज. पयौ तु शास्त्रावधारणवेलायां हि यत्र प्रयोजनाभावादिति निश्चयः तत्रैव तदुपादानादिलोपः शास्त्रार्थः यथा कृष्णलेऽव. बातादिलीप: यत्र त्वनुष्ठानवेलामेव पुरुषदोषण प्रयोजना. भावो जायते तदा प्राक् तत्रिथयात् शास्त्रप्रापित पदों नियमापूर्वमानार्थमनुष्ठेयः अतएव प्रकतावप्यालस्यादिना ब्रोधादिस्थान तगडुलादिषु रहोतंषु अवघातादि समाचरन्ति धानिकाः पठन्ति च 'घाते न्यूने तथा छिन्ने मान्बाय्ये मान्त्रिके तथा । यज्ञे मन्त्रा: प्रयतच्या मन्त्रा यज्ञार्थसाधकाः' । मान्त्रिके मन्त्रसाध्येऽवघातादौ न्यू ने तत्काले मन्त्र पाठाभावेऽपि यज्ञ. काले मन्त्राः प्रयोक्तव्या: अस्मिंस्तु कल्प मन्त्रार्थज्ञानस्य नास्त्युपयोगः इत्यमेव इदानी प्रयोगानुष्ठानमित्याह। चरु- स्थालोपरिमाणमाह छन्दोगपरिशिष्टं 'तिर्यगूद्ध समिन्मात्रा दृढ़ानातिमहन्मुखौ। मृण्मय्यौडुम्बरी वापि चरस्थाली प्रश. गर्भप्रस्तारदेाभ्यां प्रादेशप्रमाणा चरुस्थालौ स्थत' ।

·छन्दोगहलोत्सर्गतत्त्वम् । ५४१ औडुम्बरी ताममयो एषा पायस रावपि न विरुहा। ‘पयो- ऽनुकृतसारञ्च ताम्रपाने न दुष्थति' इति स्मृतिसागरसारत- वचनात्। अतएव शारदातिलके। 'ततस संस्कृते वही मोक्षौरेण चरु पचेत् । अम्ले न क्षालिते पावे नवे ताब- मयादिके'। टक्षिणोत्तराभ्यामिति दक्षिण उत्तर उपरि ययोः पाण्योस्ताभ्यां मुमलं गृहीत्वेति शेषः त्रिःफलोकतान् विधा वितुषोकतान् कण्डम प्रच्छटनाभ्यामिति शेषः' पवित्रान्त. हितान् पवित्रमन्तर्हितं व्यवहितं येषां तान् । तेन चरु- स्थाल्यामुत्तराग्रं पवित्र निक्षिप्य तण्डुलान् निक्षिपेत् कुशल. शृतमिव कुशलेनाव परिपाकनिपुणेन शृतं यथा न टग्ध भवति नातिलिन न मन्दपक्कं तथा स्थालीपाकं यथा स्यात् तथा अपयेत् अतएव छन्दोगपरिशिष्टं 'स्वशाखोकथकः खिम्रो घदग्धो कठिन: शुभः । न चाति शिथिल: पायो न च वीतरसो भवेत्' वीतरसो गालितमण्डः । प्रदक्षिणमुदा- युवविति दक्षिणावत्तं यथा स्यात्तथा मेक्षणेनोई मौषदवघट्ट- यन् मिश्रयन् युमिश्रण इत्यस्य रूपम्। शृतमभिघायं इति स्फुटितं चरुमाज्यमुवेणाप्लाव्य उदगग्नेरुत्तरस्याम् उहास्यो. त्तौर्य प्रत्यभिधारयेत् पुनघृतेन तथा सेचयेत् वृषोमर्गत्यभि- घारणहयात् पूर्व ज्वलदङ्गारण प्रवद्योतनमाह छन्दोगपरि. शिष्टम् 'अधिश्रितम् प्रवद्योत्य सुशृतं चाभिधारयेत् । पचात् पुनरवद्योत्व पुन: प्रत्यभिधारयेत्'। मेक्षणादीनां प्रमाण- माह छन्दोगपरिशिष्टम् 'इमनातीयमिधाईप्रमाणं मैक्षणं भवेत्। वृत्तं वार्डच पृथ्वग्रमवदानक्रियाक्षमम्'। इमाई- प्रमाणं प्रादेशहयमिध्यस्य प्रमाणु परिकल्पितमित्युक्तं तदईम् 'एषैव दर्वी यस्तत्र विशेषस्तमहं ब्रुवे। दर्वी हाङ्गुलपृथ्वमा तुरीयेणास्तु मेक्षणम् । मुसलोदूखले वार्ने स्वायते सुदृढ़े ४६-क ।

·५४२ छन्दोगवषोन्सर्गतत्वम्। तथा। तव एच्छाप्रमाणे भवतः शूपं वैणवमेव च। तिर्यगूई त्यादि पवमेव चेत्यन्तेन चर्वङ्गमभिधाय भूमि- जपपरिसमूहनहस्तविन्यासमाह छन्दोगपरिशिष्टं 'दक्षिणं वामतो वाह्यमात्माभिमुख मेव च। करं करण कुर्वीत करणन्यच्च कर्मणः। कत्वाग्न्यभिमुखो हस्ती स्वस्थानस्यो सुमंहतो। प्रदक्षिगां तथामौनः कुर्यात् परिसमूहनम् । करणेति पष्ठार्थ हतीया करं करस्येति पाठान्तरम्। दक्षिणं करं वामतो वामकरस्य वाद्य कुयात् दक्षिण हस्तमधोमुख तथाविधवामहस्त पृष्ठोपरिभावन विपर्यस्तमात्माभिमुख कृत्वा भूमिजपं कुयादित्यर्थः। अग्न्यभिमुखौ नात्माभि- मुखौ स्वस्थानस्थौ न भूमिजपबास्तो सुमंही विस्तृतसंलगी तथात्वेनैवाग्नेः परिसमूहनं विक्षिप्तावयवानामकती ण- रूपं सुकरं स्यात् एवमेव भट्टनारायणोपाध्यायाः एतेन दक्षिणहस्तेन कुशान् ग्रहीत्वा इति भवदेवभलिखनं निष्प्र. मागाकम्। इमं स्तोममहत इति वाचेन परिसमूह दिति मूत्रस्य परिशेषोऽयम एतदनुसारादेव ब्रह्मस्थापनचरुस्थाप- नानन्तरं भूमिजपपरिसमूहनादि भवदेवभट्टवीरेश्वरीतं युक्त भट्टभाष्ये तु भूमिजपं वृाचेन परिसमूहनं कुर्यात् पश्चाद ब्रह्मोपवेशनमिति। सरलापरिशिष्ट प्रकाशयोस्तु भूमिजपा- नन्तरं चरुश्रपणमित्युक्तम्। अग्निस्तरणमाह गोभिलः । 'अग्निमुपसमाधाय कुणैः समन्तात् परिस्तृणुयात् पुरस्ता. दृक्षिणतः उत्तरतः पश्चादिति सर्वतस्विकृतं पञ्चतं बहुल- मयुग्ममसंहतं प्रागौमूलानि छादयविति' । प्रज्वाल्य समन्तात् सर्वतः पुरस्तादित्यनेन क्रमेण सर्वतः मर्वासु दिक्षु त्रिहत पञ्चतं वा त्रिकत्वः पञ्चतत्वो वा। बडलं बहुणकम् प्रयुग्म युग्मभिवम् प्रसंहतमसंलग्न पृथक उपसमाधाय ·छन्दोगहषोसर्गतत्वम् । ५४३ पृथक् बिहत पचतं वेत्यनेनायुग्मे सिहेऽयुग्मग्रहणमेका- हतस्यापि प्रात्यर्थं तथाच राधान्तरं सचिर्वा प्रतिदिशं प्रदक्षिणम् पग्निं स्तृणातीति एवमेव भट्टनारायणचरणा: तव मक्कदाकृतमशक्तविषयं पूर्वास्तृताहतानां मूलानि पवादा. स्तृताः करणभूतेश्छादयन् परिस्तृणुयात् एवञ्च प्रतिदिशं दर्भवयेणाहतानि क्त्वा तेषां मूलानि तथैवाच्छादयेत् । इति संस्कारतत्त्वेऽधिकं लिखितम्। ततो दशदितु स्वस्ति- कान् दद्यादिति भवदेवभट्टः । अस्मिवेव समये प्राप्तानाम् अथैमानुपकल्पयति खादिरान् पालाशान् वेति गोभिले- नोक्तानां 'प्रादेशहयामध्यस्य प्रमाणु परिकीर्तितम् । एवं. विधाः म्युरेवेह ममिधः सर्वकर्मसु। समिधोऽष्टादशेशस्थ प्रवदन्ति मनीषिणः। दर्श च पौर्णमामे च क्रियावन्यासु विंशतिम्' इति कात्यायनेन विशेषितानां विंशतिकाष्ठिका. रूपसमिधमङ्गहोममात्रनिषेधाहषोत्सर्गाङ्गहोमेऽपि अङ्गहोमममित्तन्त्रशोथन्त्याव्येषु कर्मसु। येषाञ्चैतदुपयुक्त तेषु तत्मदृशेषु च। अक्षभङ्गादिविपदि जपहोमादिकर्मसु । सोमाहुतिषु मर्वासु नैतष्विमो विधीयते' इति कात्यायन- वचनात्। पङ्गहोमाः मोमन्तोनयनचूडाकरणादौ विहिता- स्तषु अस्त्र सीमन्तोन्नयनादेः प्राधान्यात् तथा विधा होमा याज्ञिका प्रमिहा: तन्वहोमाः क्षिप्रं इयते इति व्युत्पत्त्या सायं प्रात:मादयः तन्त्रहोमाश्च परिसमूहन- वहिरास्तरणाद्यविस्तारयुक्ताः तत्र ये समिहविष्कास्तन्त्र- होमाः यच सुखप्रसवाथं शोष्यन्तीहोमः येषां च सायं प्रात:मादीनाम् एतदिधाख्य द्रव्यं पथात् प्रथे. धानुपकल्पयते इत्यनेन सूत्रेणोक तेषु तादृशेषु क्षिप्र- होमादिषु इधस्य निवृत्तिभवेदिति विवाहोत्तरगोभिलोड. निषेधः - ·५४४ छन्दोगहषोसर्गतत्त्वम्। गोयानकालीनाक्षभङ्गादिविपदि तविमित्तके होमे 'लौकिके वैदिके चैव हुतोच्छिष्टे जले क्षितौ । विखटेवस्तु कर्तव्यः पञ्च- सूनापनुत्तये' इत्याद्युप्ताजलक्षित्याटिहोमेषु सोमरसाहुतिषु इधस्य नित्तिरित्यर्थः । गोमिल: 'वहिषि स्थालीपाकमासाद्य इभमभ्याधायाज्य संस्कुरुते' इति पास्तीर्ण कुशेषु चरू- विधाय समिधमग्नावाधाय ज्वलनार्थत्वादमन्त्र कम्। तथाच कात्यायन: 'इयोऽप्य धार्थमेवाग्नेहविराहुतिषु स्मत:' । प्राज्य- माह राधासंग्रहे 'अग्निना चैत्र मन्त्रे ना पवित्रेण च चक्षुषा । चतुभिरेव यत् पृतं तदाज्यमितरद ऋतम । वृतं वा यदि वा तैलं पयो वा दधि यावकम् । प्राज्य स्थाने नियुक्ता- नामाग्यशब्दो विधीयते' शेषवचनं यन्नपाखीयमपि संस्कार- विधिमाह गोभिलः । 'तत एव वहिषः प्राटेशमा पवित्रे कुरुते'। इति तत प्रास्त तात् प्रादेशमात्रे विस्तततर्जन्य- पृष्ठप्रमाणे हिवचनं दलापेक्षं न तु 'अनन्तर्गर्भिणं मार्ग कौशं हिदलमेव च । प्रादेशमात्र विजेयं पवित्र यत्र कुव. चित्' इति कात्यायनीतहिद लपवित्रस्य हित्वं तथात्वे प्रादेशमान इति व्यथं स्यात् अतएव कात्यायन नैव आज्य- स्योत्यवनाथं यत्तदम्य तावदेवत्वेकत्वेन निर्दिष्टम् अनन्त- गभिगमन्तगर्भस्याभावोऽनन्तगर्भ तदयुक्तमन्तर्गर्भशून्य- मित्यर्थः । 'अनन्तस्तरुणो यो तु कुशौ प्रादेशसम्मिती। अनखच्छदिनी साग्रौ तौ पविवाभिधायको' इति शौनक वचनकवाक्यत्वात् । अत्र दलेऽपि कुशपदप्रयोगः । गोभिलः पोषधिमन्तर्धाय छिनत्ति न नखेन पवित्र स्थो वैषणव्याविति' ब्रौद्यादिकमन्तराकत्वा गोभिलः 'पौने पहिरनुमाष्टि विष्णोर्मनसा पूतस्यः' इति। एने पवित्र। 'संपूयोत पुनात्युदगग्राभ्यां पवित्राभ्यामङ्गुष्ठाभ्यां पवित्राभ्यामङ्गुष्ठाभ्यां चोपकनिष्ठाभ्यां ·छन्दोगहषोमर्गतत्वम्। ५४५ चाहुलिभ्यामिति' अभिसंगध प्राशस्विरतपुनाति 'देवस्त्वा- सवितोत्पुनावच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिः' इति सक्कद यजुषादिस्तूष्णीमिति संपूय प्रकृतमाज्य कथं पवित्रमन्तरा कत्वा स्थाल्यामाज्य समावपेत् इत्येवं वश्वमाणविधिमेति भट्टभाथ संपूय मक्षिकाद्यपनीयेति सरला उतपुनात्यूई शोधयति तत्प्रकारमाह उदगग्राभ्या. मिति अङ्गुष्ठाभ्यामिति हिवचनं पाणियार्थम् एवमनन प्रकारेण प्रतिसंग्रह प्रकृते पवित्रे प्राकश इति प्राग्गतं विरुत्युनाति अग्ना वारत्रयं कृतं निक्षिपति तत्प्रकारमाह मन्त्रेण सवदिस्त ष्णीं गोभिल: ‘अधैने अद्धिग्भ्यु च्याग्ना- वुत्सृजेत् इति अथान्तरमेवामुञ्चन एने पवित्रे मव्येन गृहीत्वा दक्षिणेनाभ्युच्य गोभिल: । 'अर्थतदाज्यमधि- श्रित्योदगुहामरोदेवमाज्य मंस्कारकल्पो भवतीति' । तदयुतपाचमधिश्रित्याग्नेकपरि लत्वा उदगुत्तरत: उद्धामयेत् अवतारयेत् यत्रैवाज्य मंस्कारस्त वायं कल्प इत्यत्र गसपात. संस्कार मकत् मंस्कृताज्यपावे यानि प्रति प्यन्ते तेषां मंस्कारा- न्तरापेक्षा नास्तोत्याह स्टह्यामंग्रहः । 'तथा मोमन्तिनो नारी पूर्वगर्भण संस्कृता। एवमाज्यग्य मंस्कारः संस्कार- विधिदेशित:'। आश्वलायन ग्रह्यपरिशिष्ट मोमतीनधन प्रथमे गर्भे भीमन्तोनयनमस्कारो गर्भपावसंस्कार इति' श्रुतिरिति गर्भपात्र योग्यं गाभपात्रः गर्भस्य उदरम्यम्य पात्रस्य लदाधारस्य स्त्रिया इति कल्पतरुः । हागत: 'मकच्च 'कतसंस्काराः सीमन्तेन कुलस्त्रियः । यं यं गर्भ प्रनयन्त स गर्भ: संस्कृतो भवेत्'। गोभिलः । 'पूर्वमाज्य ज्यमपरस्थाली- पाक' इति पत्र पूर्वापरदेशस्थित्याज्यस्थान्तीपाकयोस्तथा छपदेशः तेन तो पूर्वापरी स्थाप्यो प्रथमतो अग्नेरुत्तरस्या- प्राज्य ·५४६ छन्दोगहषोमगतत्त्वम् । मासादनं ततस कर्मकाले सौकात् अग्नेः पश्चात् तथाच रह्यान्तरं 'होवन्योरन्तराज्यहविषौ पासादयेदिति' छन्दोगपरिशिष्टं ‘होमपात्रमनादेशे द्रवव्ये सुवः स्मृतः' तथा। खादिगे वाथ पालाशो हिवितस्तिः सुवः स्मतः । मुगबाहुमावा विन या वृत्तम्तु प्रग्रहस्तयोः'। खादिर: स्वदिरका छनिर्मित: पलाश काष्ठनिर्मितो वा प्रपद्यतेऽस्ति- निति प्रग्रहो दगडः म च वनः सुवाग्रे प्राणवत् खातं बङ्गष्ट परिमगडलं जुह्वा: मराववत् खातं सनिर्वाहं षड़- गुलम्। सुवाय नामाग्धजन्मध्यस्थितमयादमङ्गष्ठइयमिदं वनलाल जुहाम्तु खातं मरावाकारं नि:शेषवहनसाधनता निर्वाहपदवाच्यः प्रणालीसहितं षड़ङ्गलं जानीयात् । 'तपा प्राकशः कुश: काय: मंप्रमा| जुहषता प्रतापनञ्च लिप्तानां प्रक्षाल्यान वारिणा' । नुवमुचोव्यक्तिभेदात् बहुवचनं पूर्वाभिमुख मार्चनं कुशः कार्य वृतादिलेपवता- न्ततं न वारिमा प्रक्षालनमग्नी प्रतापनं कार्य लेपरहिता. नान्तु प्रतापनं दक्षः मंमाजनमभ्युक्षणं पुनः प्रतापनमुत्तरतो निधानञ्च कुयात् तथाच कात्यायन: 'मुवं प्रतप्य दम: सम्मः ज्याध्यक्ष्य पन; प्रतम्य निदध्यादिति'। याज्यादि- संस्कार वारत्रयं कुयादिति भवदेवभट्टः । हरिशर्मणाप्य तत्- प्रकरणे मत्रिवति वचनादित्यक्त होमकाले पञ्चाङ्गलांस्यका शङ्खमद्रया सुबो धाय. 'पञ्चाङ्गलान् वहिस्त्यक्त्वा धारयेच्छख- मुद्रया' इति वचनात् पाण्याहुती च गोभिल: 'उत्ताननैव हस्त न ह्यङ्गष्ठाग्रेण पीड़ितम्। संहताङ्गलिपाणिस्तु वाग यतो जुहुयाहविः' । अत्र परिमाणमाह कात्यायनः । 'पाण्या इति हादशपर्वपूरिका कंसादिना चेत् सुवमानपूरिका। देवेन तीर्थन च इयते हविः वङ्गारिणि खचिंषि तच्च ·छन्दोगहषीमगंतत्वम्। ५४७ पावके' अशक्ती तु स्मृति: 'पार्दामलकमानेन कुर्याद्योमहवि- बलोन्। प्राणा इति बलिञ्चैव मृदं गावविशोधनीम्। कात्यायन: 'योऽनर्चिषि जुहोत्यग्नौ व्यङ्गारिणि च मानवः । मन्दाग्निरामयावी च दरिद्रय प्रजायते। तस्मात् समिहे होतव्य नाममिड़े कदाचन। आरोग्यमिच्छतायुख श्रिय. मात्यन्तिकोन्तथा। जुहषंश्च हुते चैव पाणिशूर्पस्फादारुभिः । न कुयादग्निधमनं न कुयाहाजनादिना। मुखेनैव धर्म- दग्निं मुखाऽवषोध्यजायत। नाग्निं मुखेनेति च यलौकिके योजयन्ति तत्'। हि यस्मात् मुखपाठ्य मन्त्रात् एष संस्ल. ताग्निः ततश्च लोकिक इति तदितराग्निपरम एतेन लौकिक इति श्रौताग्निभिन्नपरमिति मैथिलोक्त हेयम्। जुहषंव हुतेनैवोपक्रमवचनन मंस्क्रियमाणसंस्मृतारन्योरेव पाणिशू- पादि निषेधमुखेन न मुखोपधमनस्व विदितत्वात् ताति- रिक्तस्येव लौकिकशब्द नाभिधानस्यौचित्यात् आहितत्वस्या- नुपस्थितेश्च एवमेव गुरुचरणा: तत्तु 'अग्निस्तु नामधेयादी होमे सर्वत्र लौकिक' इति छन्दोगपरिशिष्टवचनेन नामकर. णाद्यर्थाग्नेलौकिकमुक्तं तत् न ह्यग्ना वन्यहोम: स्यात् इति तस्यैव वचनान्तरेण माग्नेः स्वीयश्रोताग्नौ तत्करणनिषेधात् लोकिकाग्न्यन्तग्मादाय कर्तव्यताविधायकं न तु तदग्ने: संस्कारानन्तरमपि लौकिकत्वप्रतिपादकम्। इति संस्कार- तत्त्वे लिखितम्। गोभिल: 'अग्निमुपसमाधाय परिसमूद्ध दक्षिणजान्वक्तो दक्षिणेनाग्निमदितऽप्यनुमन्यस्वेत्युदकाञ्जलिं प्रसिञ्चदिति अनुमतेऽनुमन्यस्वति पश्चात् सरखत्यनुमन्यखेत्यु- तरतो देवसवितः प्रसुवेति प्रदक्षिणमग्नि पर्युक्षेत् सक्वत् विर्वा पर्युक्षणान्तान् व्यतिहरबभिपर्युक्षण होमौयमिति' । अग्निमुपसमाधाय काष्ठादिना प्रज्वाल्व परिसमूध विक्षिप्ता ·५४८ छन्दोगहषीसर्गतत्त्वम् । वयवाने कोनत्य दक्षिगजान्यतो भूमिगतदक्षिणजानुर्दक्षिणे. नाम्निमग्नेर्दक्षिणेऽदितऽनुमन्यखेति मन्त्रेणोदकाजलिं प्राग- गतं सिञ्चदनुमत इत्यादिना अग्न: पथादुदकसंस्थ सिचेत् अग्नरुत्तरे सरस्वत्यनुमन्य स्खेत्यनेन प्राक् संस्थ सिञ्चत् देव- मवितः प्रसमित्यादिमन्त्रेण प्रदक्षिणमग्न यथा स्यात्तथा अग्निमुदकाजलिना वेष्टयेत् । निर्वति फलभूमार्थ तत्र मन्त्रो. ऽपि विधोच्चार्य मुख्यावृत्तौ गुणाहत्तयुक्त त्वात् पर्युक्षणान्ता- निति बहुवचनं चित्वपन दगड बटुदकधारादिरप्यन्तो भवतो. त्यन्तहयं व्यतिहरन् मित्रो कुर्वन् होमौयं होमद्रव्यं पर्युक्षण- तज्जलेन म्पर्शयविति वैटन प्रकार उक्त: चकहोमे विशेषमाह गोभिलः । 'पर्यच्य स्थालोपा आज्यमानौयमक्षणेनोपघातं होतुमवोपक्रमतः' इति । अदितऽनुमन्य स्खेत्येवं पर्युक्ष्यस्था- लोपाके चगवाज्यमानीय प्रक्षिप्य मतणनोपघातम् उपहत्या- दाय होतुमेवोपक्रमते प्रारभते उपघातमिति हिंसायाक- कर्मकादित्यनेन तौयान्तीपपदणमामिद्धम् एवकारकरणमुप- वातहोमऽभिधारितक्षताभ्यङ्गप्रतिषेधार्थ होतुर्मवोपक्रमते नान्यत् उपघातहीमल क्षगाच एह्यामंग्रहे। 'पाणिना मतणनाथ मुवेणैव तु यद्धविः। हयने चानुपम्तोय उपघात: म उच्यते । यापघातं जुहुयात् चगवाज्यं ममावत् । मक्षण न तु होतव्य नाज्यभागो न स्विष्टिकत'। बहुदैवत्य चरुहोमे तु उपघात. होम एव चरौ च बहुदैवयं होमस्तस्योपघातवदिति परि- शिष्ट प्रकाशकृतवचनात् ततच चरावाज्यमानीय प्रपदविरू पाक्षौ जपित्वा ममिधमादाय जुहुयादिति भट्टभाष्यं युक्त. चैतत् क्षिप्रहोम एव परिसमूहनादिवर्जनेन तदितरत्र तेषां लाभात् तथाच छन्दोगपरिशिष्टम्। 'न कुयात् क्षिप्रहोमेषु हिजः परिसमूहनं विरूपाक्षञ्च न जपेत् प्रपदश्च विवर्जयेत्' ।

·छन्दोगहषोसर्गतम्। चिप्रहोमेषु पबमकेषु सायं प्रातः थोष्यन्ती होमादिषु ब्रामण इम स्तोममहत इत्यादिमन्वकपरिसमूहनं न कुर्यात् विरु पाक्षपदी च त्यजेत्। प्रपदव तपच तेनति मन्वः काम्य. कर्मार्थ यदि कुण्डिका तदा प्रपदजपानन्तरं विरूपाचजप इति भवदेवभट्टः । ततः प्रकृतहोमकर्मणि वङ्गस्तत्तबामाहाने राधासंग्रहे गोभिलपुत्वः 'प्रायश्चित्ते विधुचैव पायजे तु साहसः। लक्षहीमे तु वह्निः स्यात् कोटिहोमे हुताशनः । पूर्णाहत्यां मृड़ो नाम शान्तिके वरदस्तथा। प्राय चैव होतव्य यो यत्र विहितोऽनलः' । ततश्च वृषोत्सर्गाङ्गहोमस्य पाकाङ्गत्वात् साहमनामत्वमग्नोरिति वृषोत्मकर्मणि प्रग्ने त्वं साहमनामामौति नाम कत्वा पिङ्गः श्मश्रुकेशाक्षः इति प्रादित्य पुरागीयं ध्यानं कृत्वा माहसाग्ने इहागच्छ पहा. गच्छ इत्यावाद्य एतत् पाद्यम ओम् साहसनाने ऽग्नये नमः इत्यादिभिः पूजयेत्। होमात् पूर्व वङ्गिपूजनमाह मार्क डेयपुराणं 'पूजयेच्च ततो वह्निं दद्याचाप्याहुतीः क्रमात्' । सतश्च प्रवतहोमपूर्वापरयोस्तृष्णों समित्प्रक्षेपमाह छन्दोग- परिशिष्टम्। 'ममिदादिषु होमेषु मन्त्रदैवतवर्जिता। पुर- स्ताञ्चोपरिष्टाञ्च इन्धनाथ ममिद्भवेत्'। स्मृतिः ‘मन्त्रेणोकार- पूतेन वाहान्तेन विचक्षणः। खाहावसाने जुहुयायायन् वै मन्त्रदेवताम्। वाहान्तमन्चे स्वाहान्तरं निषेधयति सर. लाभट्टमाथे मम्वतन्त्र प्रकाशश्व 'नमोऽन्तेन नमो दद्यात् खाहान्ते हिठमेव च। पूजायामाहुतौ चापि सर्ववायं विधि: स्मृतः' हिठः वाहेत्यागमविदः। सरलाभहभाथयोरप्येवम् । गोभिल: 'पाण्याहुतिष्वाज्यमेव संस्कृत्योपघातं जुहुयाबाज्य. भागौ न खिष्टिक्कदाज्याहुतिष्वनादेश पुरस्ताचीपरिष्टाच महाव्यातिभि:मो यथा पाणिग्रहणे तथा घड़ाकर्मयुषः - ·छन्दोगहषोमर्गतत्वम्। नयने गोदाने' इति भाग्याहुतिषु चतुर्थी कर्मादिषु प्राज्य. मेव यथोतविधिना संस्कृत्य उपघातं सुवेणोपहत्य जुहुयात् भाग्यमावकहोमषु पाज्यभागविष्टिकतातिदेशप्राप्तानां निषेधः। एवमाज्यमावकहोमेषु तिहोमादिषु अनाटेशे यत्र मवनशङ्गाकममीमन्तोनयनचूड़ाकरणादिषु पवादग्रुद- गग्रेषु दष्वित्यादिनाग्निग्रहणं प्रागुक्तं विशिष्थ होमो नोप- टिष्टस्तत्र प्रधानकर्मणोऽशाभिमर्षणाटेः पुरस्ताञ्चोपरिष्टाच महाव्याहृतिभि: भूभुवःस्वरिति तिमृभिर्होमः कर्त्तव्यः पाणि. ग्रहणादौ तु महाव्याहृतिभिः पृथक समस्ताभिश्चतुर्थीमिति गोभिलसूत्रेण यथा पाणिग्रहणे चतमस्तथा चुड़ादिषु संस्कार- रूपेषु पूर्व पथाच चतस्रश्वतम्रो महाव्याहृतिभिराहुतयः स्युः इति चरुहोमानन्तरं गोभिलेन महाव्याहृतिभिराज्ये नाभि. जुहुयादिति सूत्रेण चकहोमे पश्चान्महाव्याहृतिभि:मः कर्त- व्यो न त पूर्वमिति गोभिल: ‘यावा उपस्तीर्णाभिघारितं जुयादाज्यभागावेव प्रथमौ जुहुयाच्चतुर होतमाज्यं गृहीत्वा पञ्चावृत्त भृगूणामग्नये स्वाहेत्युत्तरत: सोमायेति दक्षिणतः प्राक्शो जुहुयादिति' सुवेग सुचि यदाज्यं प्रथमं गृह्यते तदु. पस्तौणं यहविहीत्वानन्तरमाज्यं दीयते तटभिधारितं यदि तथाविधं होतुमिच्छेत्तदाज्यभागावेव प्रथमो जुहुयात् मुचा होमस्तु अनेन रहोतं जुह्वा जुहोतीति ग्राह्यान्तरात् मुवेण सुचि सनर्वारमाज्यं ग्टहीत्वा भृगूणां भृगुगोवाणामिति मरला पञ्चावदानानि पञ्चार्षयाणामिति राधान्तरात् भार्गव प्रवराणामिति भट्टभाष्य भृगुगोत्राणां भार्गवप्रवरागामिति भवदेवभट्टः तेषां पञ्चवारं तथा ग्टहीत्वा प्रोम् अग्नये स्वाहे- त्यनेनाम्न मध्यदेशादुक्ती प्रामुखधारण जुहुयात् 'उत्तरे भाग्ने यं दक्षिणे सौम्यं मध्ये पन्या पाहुतयः' इति सांख्या- ·छन्दोगहलोत्सर्गतत्त्वम् । ५५१ यमसूत्रात तथैव दक्षिणभागे प्रोम् सोमाय स्वाहेति जुहुयात् एतत् सर्वचरूसाधारणं विधाय प्रकृतहोमं कुर्यात् तत्र वृषोत्- सर्गे छन्दोगपरिशिष्टम् 'पोम् अग्नये वाहा प्रोम् पूष्णे स्वाहा ओम् इन्द्राय स्वाहा भोम् ईश्वगय स्वाहा एतेभ्य एव जुहु- यान्मेक्षणेनावदाय च। मुच्याहुतीयोः पृथक् सिञ्चेदाज्या- भिघारितम' ओम् अग्नये स्वाहेत्यादिमन्वैमन्त्र प्रकाश्य देव- ताभ्यः मुचि तोपस्तरणानन्तरं चरोमक्षणन मध्यपूर्वाईयो- हिरवदाय भृगूणां पश्चादीवदानेन च विरवदाय तेनाभि- घार्य चतुगवत्तं पञ्चावत्तं वा जुहुयात् पृथगाहुतीनं तु तन्वे. णेति अवदाय च हीमात् पूर्वमवदानक्षतं चरुस्थानं क्षताभ्य- गार्थमाज्येन प्लावयेदिति वक्ष्यमाणगोभिन्न सूत्रेण स्विष्टिक्कह- विरभिघारानन्तरं क्षताभ्यङ्गनिषेधादन्यत्र क्षताभ्यङ्गप्रतोते. रिति तथा सोमं राजानं वरुणं शुक्रन्तेऽन्यदित्यपि । इन्द्रा. पर्वता बहता आवो राजानमित्यूचः । 'चतुर्ट होतं कृत्वाज्य. माभिऋग्भिः पृथक पृथक । स्वाहाकारान्ताभिर्जुहुयात् विधिवत् मदा'। स्रवेण चतुडा घृतं मुचि राहीत्वा भोम् मोमं राजानमित्यादि ऋम्भिवत: स्वाहाकारान्ताभिश्व- तम्र आहुतीजहुयात्। ऋकपरिभाषामाह जैमिनिः । तेषा. मृक् यत्वार्थवशेन पादव्यवस्थितिस्तेषां मन्त्राणां मध्ये यत्रार्थ- वशेन एकान्वयित्वेनानुष्टवादिना पाद व्यवस्थितिः मा ऋक् भृगूणाञ्चदत्रापि पञ्चावत्तं तदा सर्वचरहोममाधारणगोभिलो. तविष्टिकतादि होमः । यथा भोभिल: 'अथ खिष्टिकत उपस्ती-वाह्य उत्तराई पूर्वाहात् सक्कदेव भूयिष्ठ हिरभि- पञ्चावत्तं स्यात् हिरुपस्तीविदाय हिरभि- धारयेत् न प्रत्यनत्यवदानस्थानम् प्रयातयामताये अग्नये खिष्टिकते स्वाहा इत्युत्तराई पूर्वाई जुहुयात् महा: घारयेत् यावा ·छन्दोगहषोत्यर्गतत्त्वम्। । व्याहृतिभिराज्ये नाभिजुहुयात् प्राविष्टिकत पावापो गणे. प्वेकं परिसमूहमियो वर्हिः पर्युक्षणमाज्यभागी सर्वेभ्यः ममवदाय मक्कदेव मौविष्टिकतं जुहोति हुत्वैतन्भेक्षण- मनुप्रहरेदिति' स्विष्टिकुदर्थ सचि तम वं दत्त्वा चरोरत्तरतः पूर्वाईभागादोशान कोगा रूपान्क्षणेन बहुतरमेकवारं गृहीत्वा सचि स्थापयित्वा वारहयं कृतेन सेचयेत्। पञ्चावदानपने पृतम वहयेनोपस्तरणं मक्कडविनिक्षेपः पुन तेनाभिषेचनहय- मिति पत्र मक्षणक्षतस्थानं न वृतेन नावयेत् पुनर्यागार्थमेव तत् ततश्च यागायोग्यतारूपयातयामतायामपि न दोष इत्यर्थः । ततोऽग्नये स्विष्टिकते स्वाहेत्यनन ईशानकोणे जुहु- यात् । ततो भूभवःस्वरिति तिभिर्महाव्याहृतिभिर्होमः अस्य चकहोमे पवादपदेशान्न प्राकरणमिति । पा उप्यते इत्यावाप: प्रधानहोम: म तु विष्टिकहोमात् प्राक न पचादित्यर्थः एवञ्च मुख्यहोम त्वकृत यदि चरुनष्टो दुष्टो वा तदान्यः पाथः मुख्ये कते वाशदुष्टो तदाज्येनैव विष्टिकडोम इति मरला । गणेष्वकदानकयागघु एकमेव न प्रत्येक परिसमूहनादि उप. लक्षणत्वात् उदूखलमुसलाप एवं खिष्टिकहोमोऽपि सकत उपलक्षणमेतत् व्याहत्याद्यपीति मरला। अनुप्रहरेत् अग्नी प्रक्षिपेत् । एवम् उत्ता प्रकारेण यथायथं प्रकृतहोमं समापये. दिति। छन्दोगपरिशिष्टं 'रूपिण्यो वत्सतर्यस्तु चतम उपकल्पयेत्। ताभिः सहैनं प्राग्ग्रौवमग्ने रभ्यासमानयेत्। नतोऽरुणेन गन्धेन मानस्तोक इतौरयन्। वृषस्य दक्षिणे पाखें विशूलाई समुलिखेत्। वृषाज्यसीति सव्येऽस्य चक्रा. इन्मपि दर्शयेत्। तप्तेन पवादयसा स्पष्टौ तावेव कारयेत् । अथैनं कलसस्थाभिरभिरेको हषेण वा। सौषधिसुगन्धीभिः मापयेहसिका अपि । परिधाग्याहते शके वाससौ हेमपट्टकम्।

·छन्दोगबषोसर्गतत्त्वम्।
सत्य मिष्या वृषा सोम सामभ्यां शिरसि न्यसेत्' । वत्मतरी.
चतुष्टययुक्त' प्रान खं हषमम्निममीपमानयेत्। कुडमा.
दिना मानस्तोक पति मन्त्रेण वृषस्य दक्षिणफलके विशू-
लावृषाज्यसौति मन्त्रेण वामफलके चक्राकारमा कुर्यात्
तप्तलोहेन तो स्पष्टौ कारयेत् । ततश्च प्राच प्रासमुदगग्ने-
रिति प्रागुक्तवचनात् पूर्वासादिताभिः कलमस्थाभिरद्भिः 'मुग
मांमौ वचा कुष्ठ शैनेयं रजनीयम्। शठौचम्पकमुस्तब्ध
मौषधिगणः स्मृतः। इति मौषधित्वेन परिभाषितैर्दशभि-
ट्रव्यैः सुगन्धोकताभिरङ्गिरेको वृषा विराजत्यनुगीयमानेन
एको वृषाभिधानेन साम्ना अग्नेर हर्ष स्थापयेत् न तु
'बौहय: शालयो मुहा गोधूमाः सर्षपास्तिलाः। यवाघोष.
धयः सप्त विपदो नन्ति धारिताः' इति छन्दोगपरिशिष्टोत.
द्रव्यैर्मिश्रणं नारायणोपाध्यायोक्ता युक्त मामपरिभाषामाह
जैमिनिः। 'गौतेष सामाख्यति' गौतेषु गौयमानेषु मन्त्रषु
मामसंज्ञा इत्यर्थः । मौषधित्वेनापरिभाषितत्वात् सुगन्धित्वा.
योगाच्च तथैव वत्मिका अपि नापयेत् तूणों न तु मन्त्रण
मन्त्रलिङ्गविगेधाटिति नागय गोपाध्यायाः। वस्तुतस्तु ऋगर्थे
विगेधो न दृश्यते पाहतमाह वशिष्ठः 'ईषहोतं नवं खेतं मदर्श
गत्र धारितम्। पाहतम्त हिजानीयात सर्वकर्मसु पावनम्'
एवं लक्षणवस्त्रहयेन सुषमामाद्य प्रोम् सत्यमिथ्यावृषोदसि
वृषाति!विता । वृषाग्रथिषेपरावतिषोरतिश्रुति: वृषा.
देव द्युमाम् पमिषादेव वृषव्रतः। वृषाधर्माणि दधिषे
इति ऋगहयगीयमानमामभ्यां वृषस्य ललाटे सौवर्णवौरपद
बनीयात् छन्दोगपरिशिष्टम् प्रथाग्निपरिक्रमणमासां वल.
तरोणाभकामनुगमयेत्। ताच अनुगान्ती प्रति मन्वयेत्
काम्यामि प्रियासि हव्यासि बड़ासि पनन्तासि सरखत्यसि
४०-क

·५५४ छन्दोगहषोमर्गतत्त्वम् । कात्यायन मामि विश्रुतिरमि इति वत्सतरोणां मध्ये चोत्सजति। एनं युवानं पति वो ददानि तेन क्रीड़न्तौथरथः प्रियेण मानः माप्तजनुषा सुभगारायस्पोषण समिषामदेम इति मन्त्रण मातां पौष्टी पाद्यं वार्षवाद्य सोमः पौषं गवां व्रतेन यावयेत्। गैद्रोच्च संहितां वामदेव्यच्चान्ते । प्रथोप- चालयेत् यथेष्ट पर्यटेति । अथ वृषवत्सतरीणामलङ्कारं वाममो च प्राचार्याय प्रयच्छेद (गाच्च। उदाहरति वेढार्थान् यज्ञविद्या: स्मृतोगपि । श्रुतिस्मतिसमापत्रमा- चार्यन्तं विदुर्बुधाः अथ यज्जीवनवृषोऽशाति पिबति प्रजनयत्यङ्गानि धुनोति तेन देवान् पितृश्च प्रौणातीत्याह इति अग्निपरिक्रमणम् भन्नेः सर्वतोभ्रमणं प्रदक्षिणमिति यावत् वृषं कारयेदिति शेषः । तं वृष लोहितवीं वसतरीमनुगमनं कारयेत्। व्रजन्तीं तां काम्यादिभिर्गोनामभिः काम्यामोत्यादिमन्वेगाभिमन्वयेत् । अत्र पूड़ासोति इवादिः तथा चामरः भूगोवाचस्विड़ा इला इति परिभ्रमणानन्तरं यूपमाह स्मृति: 'चतुर्हस्तो भवेद यूपी यज्ञवृक्षममुद्भवः । वत्तुलः शोभन: स्थूलः कर्तव्यो वृषमौलिकः' इति 'विल्वस्य वकुलस्यैव कलौ यूपः प्रशस्यते'। इति भविष्योक्ते युपे नतनवस्त्रेण बवा पूर्वादिक्रमेण लोहितनील- पाण्डरक्कष्णवत्मिका यथायोग्यमुपयूपचतुष्टये बडा संस्थाप्य श्रोम् एनं युवानम् इति मन्वं पठित्वा वक्ष्यमाणब्रह्मपुराण- कात्यायनोला' सर्वोपकरणोपेतं वसतरीचतुष्टयसहितं वृषम् ओम् पोत्यादिवाक्येनोत्सृजेत्। एवमेव पिटदयितापरि- शिष्ट प्रकाशप्रभृतयः। मैथिलास्तु प्रोम् प्रोत्याधमुक्कामो कदैवतं वृषम् एनं. युवानम् इत्यादि लौकिकपदमबाभ्यां षोत्सर्गवाक्यमाहुः तन्त्र परम्परान्वयबोधाय लौकिकपद- ·छन्दोगहषोमर्गतत्त्वम् । ५५५ विशिष्टमन्त्रोलेखे मानाभावात् । पन्यथा भूःखात्यादी घृताधुझेखेन तथात्वापत्तेः। पटाभिधेनुभियुक्त श्चतसृभिरनु- क्रमात् । विहायनोभिर्धन्याभिः खरूपाभिव शोभितः । सर्वोपकरणोपेतः सर्वशस्यचरो महान्। उत्स्रष्टव्यो विधा- नेन श्रुतिस्मृतिनिदर्शनात्' इति ब्रह्मपुराणोक्तधेनुयुक्तसर्वकर- णोपेतत्वानुल्लेखाच्च। प्रत्र धेनुपद वसतरौपरम् । ‘पयखिन्याः पुवो यूथे च रूपवान् स्यात् तमलत्य यूथे मुख्याचतस्रो वसतयंचालनत्य एनं युवामं पतिं वो ददानि तेन क्रीड़न्तोष- रथ प्रियेण मानः साप्तजनुषा सुभगा रायम्पोषण समिषा- मदेमः इत्येतयैवोत्सृजेरबिति' कात्यायनसूत्रदर्शनात् न चैनं तदनुमारेण वत्सतरोचतुष्टय युक्त मिति वृषविशेषणं वाचं तथात्वे तादृशं वृषमिति विशिष्टे वो युष्माकं वत्सतरीणां पतिमित्यनन्वयापत्तः प्रागुतादोषाश्च । न च कात्यायनीये एवकारश्रुतेः केवलमन्त्रेणोत्सर्गो न तु वाक्येनेति वाच्यम् एतयैवेत्यत्तरैवकारेषा मजातीयत्वे सर्वशाखाप्रत्ययमकं कर्मति न्याय प्राप्तस्य नैयतकालिककल्पतरुस्तविणूकस्य ऋगन्तरस्य ध्यात्तिन तु वाक्यस्य एवञ्चमन्त्रस्य करण त्वमुपपवम् अन्यथा ददानीत्यनेन मन्त्रान्तरेणोत्सर्गाव तथात्व मन्त्रान्त कर्मादि- सविपात इति न्यायस्याप्यबाधः । मन्त्रान्ते संप्रदानमिति मर. लातकाठक श्रुतरप्यबाधः । व्यतमाह आपस्तम्बः । 'मन्त्रान्ते कर्मादौन् मनिपातयेदिति' । समग्र मन्त्रं पठित्वा कर्म कारयेदिति कर्मविपाकः । एवच अमुककाम इति सोप- करणं वसतरोचतुष्टययुक्तमिति चाभिलप्य उमर्ग: साच्छते एवच प्रमन्त्राहि स्त्रियो मता इति विष्णुधर्मो- तरवेदमन्त्रवजं शूद्रस्य इति सूत्र य इह वै वेदं पठति तस्य सहसवो जिह्वां निवन्तति इति श्रुतिभ्यः शूद्रादेः पाठा.

·५५४ छन्दोगबषोमर्गतत्त्वम् । कात्यायन मामि विश्रुतिरसि इति वत्सतरीणां मध्ये चोत्सृजति। एनं यवानं पति वो ददानि तेन क्रीड़न्तोश्चरथः प्रियेण मानः माप्तजनुषा सुभगारायस्पोषण समिषामदेम इति मन्त्रण मातां पौष्टों पाद्यं वार्षवाद्य सोमः पौषं गवां व्रतेन थावयेत्। गैद्रोच्च संहितां वामदेव्यञ्चान्ते । प्रथोप. चालयेत् यथेष्ट पर्यटेति । अथ वृषवत्सतरीणामलङ्कारं वाममो च प्राचार्याय प्रयच्छंद .गाच। उदाहरति वेढार्थान् यज्ञविद्या: स्मृतोरपि । श्रुतिम्मतिसमापनमा- चार्यन्तं विदुर्बुधाः । अथ यज्जीवन वृषोऽनाति पिबति प्रजनयत्यङ्गानि धुनोति तेन देवान् पितृश्च प्रौणातीत्याह इति अग्निपरिक्रमणम् अग्नः सर्वतोचमणं प्रदक्षिणमिति यावत् वृषं कारयेदिति शेषः । तं वृषं लोहितवां वत्सतरीमनुगमनं कारयेत्। वजन्तीं तां काम्यादिभिर्गोनामभिः काम्यामोत्यादिमन्त्रेणाभिमन्वयेत् । अत्र उड़ासोति स्वादिः तथा चामरः भूगोवाचस्विड़ा इला इति परिभ्रमणानन्तरं यूपमाह स्मृति: 'चतुर्हस्तो भवेद यूपी यक्षसमुद्भवः । वत्तुलः शोभन: स्थलः कर्त्तव्यो वृषमौलिकः' इति 'विल्वस्य वकुलस्यैव कलौ यूपः प्रशस्यते'। इति भविष्योक्ते यूपे नतनवस्त्रेण बड्डा पूर्वादिक्रमेण लोहितनोल- पाण्डरकृष्णवत्मिका यथायोग्यमुपयूपचतुष्टये बडा संस्थाप्य श्रीम् एनं युवानम् इति मन्वं पठित्वा वक्ष्यमाणब्रह्मपुराण- कात्यायनोक्त सर्वोपकरणोपेतं वसतरीचतुष्टयसहितं वृषम् ओम् पोत्यादिवाक्येनोत्सृजेत्। एवमेव पिटदयितापरि- शिष्ट प्रकाशप्रभृतयः । मैथिलास्तु प्रोम् प्रोत्याधमुककामो कदैवतं वृषम् एनं. युवानम् इत्यादि लौकिकपदमन्त्राभ्यां पोत्सर्गवाक्यमाहुः तन्न परम्परान्वयबोधाय लौकिकपद- ·छन्दोगहषोमगतत्त्वम्। ५५५ विशिष्टमन्त्रोल्लेखे मानाभावात्। अन्यथा भूःखाहेत्यादी वृताधुरेखेन तथात्वापत्तेः। पटाभिधेनुभिर्युक्तचतमभिरत- क्रमात्। विहायनोभिधन्याभिः स्वरूपाभिव शोभितः । सर्वोपकरणोपेतः सर्वशस्वचरो महान्। उत्स्रष्टव्यो विधा- नेन श्रुतिस्मृतिनिदर्शनात्' इति ब्रह्मपुराणोक्तधेनुयुक्तसर्वकर- णोपेतत्वानुल्लेखाच। प्रत्र धेनुपद वातरोपरम् । 'पयखिन्याः पुतो यूथे च रूपवान् स्यात् तमलत्य यूथे मुख्यायतस्रो वत्सतर्यशालक्षात्य एनं युवानं पतिं वो टदानि तेन क्रीड़न्तीश्व- रथ प्रियेण मानः साप्तजनुषा सुभगा रायम्योरेगा समिषा- मदेमः इत्येतयैवोत्सृजेरविति' कात्यायनसूत्रदर्शनात् न चैनं तदनुमारीण वत्सतरोचतुष्टययुक्त मिति वृषविशेषणं वाचं तथात्वे तादृशं वृषमिति विशिष्टे वो युष्माकं वत्सतरोणां पतिमित्यनन्वयापत्तः प्रागुतदोषाच्च । न च कात्यायनीये एवकारश्रुतेः केवलमन्त्रेणोत्सर्गो न तु वाक्येनेति वायम् एतयैवेत्यत्तरैवकारेण मजातीयत्वे सर्वशाखाप्रत्ययमेकं कर्मति न्याय प्राप्तस्य नैयतकालिककल्पतरुतविष्णूकस्य ऋगन्तरस्य व्यात्तिन तु वाक्यस्य ण्वमन्त्रस्य करण त्वमुपपवम् अन्यथा ददानीत्यनेन मन्त्रान्तरणोत्सर्गाव तथात्वं मन्त्रान्त कर्मादि- सविपात इति न्यायस्याप्यबाधः । मन्त्रान्ते संप्रदानमिति मर- लातकाठकश्रुतरप्यबाधः । व्यतामाह पापस्तम्बः । 'मन्त्रान्ते कर्मादौन् सत्रिपातयेदिति'। समग्र मन्त्रं पठित्वा कर्म कारयेदिति कर्मविपाकः । एवच अमुककाम इति सोप- करणं वातरोचतुष्टययुक्त समिति चाभिलप्य उमर्ग: साकृत एवच प्रमन्त्राहि स्त्रियो मता इति विष्णुधर्मो. तरवेदमन्चवजे शूद्रस्य इति सूत्र य इह वै वेदं पठति तस्य सहसलो जितां निवन्तति इति श्रुतिभ्यः शूद्रादेः पाठा.

·छन्दोगबषोत्सर्गतत्वम्। नधिकारोऽपि समन्वस्य तु शूद्रस्व इति वचनात् ब्राणहारा मन्वपाठोपपत्तेश्छन्दोगपरिशिष्टादौ कर्तविशेषणाभिधानेन सर्वाधिकारवप्रतीत: 'न स्त्रीणामधिकागेऽस्ति श्राहादिषु कथन। कन्यादानहषोत्सर्ग चाधिकागे भवेत् स्त्रियाः' इति प्रतिहस्त कहलायुधकृतवचनाच स्त्रीशूद्राणामप्यधिकारः एवमेव सुगतिमापानप्रभृतयः। कृष्णेनाप्यन्त्यजन्मन इति वर्णप्रशंसामावपरम। सात्वा उपत्वाजामय इति। शौषणी। पवापरेति पाद्य माम प्रमम्राजर्षणीनामिति वार्षवाद्य साम पचिकटीत मोमः पौषं माम मोमः पूषेति गवां व्रते सान तिते मन्वन प्रथममिति। अग्निमौले पुरोहित- मिति गानहयमारण्य कचतुर्थपाठक पठितं 'न त्वारण्यक- पक्षमप्रपाठक श्रुते मन्वत इति गवां व्रतरूपमेकं माम गैद्रों संहिताम् प्रावोवाजेति तन्नो गायेति मूनिन्दिव इति अधिपते इति ऋक्चतुष्टयं वामटेव्यं कयान इत्यादि प्रतत् सर्व गोयमानं वृषं यावयेत्। गानाशक्ती मर्वा ऋचस्त्रिधा पठेत् वामदेव्यगानंषु छन्दोगपरिशिष्टेन तथाभिधानात् यथा 'अन्त च वामदव्यस्य गानं कुर्य्यादृचस्त्रिधा' इति अन्य वाप्य कासया 'बहूनामकधर्माणामेकस्यापि यदृश्यते । सर्वेषामेव तत् कुदिकरूपा हि ते स्मृताः' इति बौधायन- कल्पात মনৰ ৰূন নিন: মাাথী बाधकमन्तरेणान्यत्रापि तथा कल्पाते अवणानन्तरं यपाहिमच्य वत्मतगेचतुष्टयमहितं वृषम् ऐशान्यां गत्यथं प्रार्थयेत् यथेष्ट यथं पर्यटेति मन्त्रेण 'वृषं वत्सतरौयुक्तमैशान्यां चालयेद्दिशि' इति विष्णुवचनात् 'होतर्वमयुगं दद्यात् सुवर्ण कांस्य मेव च। दातव्यं वेतनं मनसे सितम्' इति वचनात्। पोम् 'न खादेन वचनात्तथा इत्युक्तम् प्रथेति प्रयम्काराय ·छन्दोगहषोमगतत्वम्। ५५७ घरशस्त्रानि नाकामेत् गर्भिणीच गाम्' इति वदेत्। तदा हष' प्रदक्षिणीकत्व प्रोम् 'धर्मोऽसि त्वं चतुष्पादनतमस्ते प्रियास्त्विमाः। चतुणीं पोषणाय मयोत्सृष्टास्त्वया सह । देवानाञ्च पितृणाञ्च मनुष्याणाच योषितः। भूतानां तृप्ति- जननास्त्वया साईवजन्विमाः । नमो ब्रह्मण्य देवेश पित. भूतषिपोषक। त्वयि मुक्त ऽक्षया लोका मम मन्तु मनो- रथाः। मामे ऋणोऽस्तु देवेऽथ पैत्रो भौतोऽथ मानुषः । धर्मस्त्वं त्वत्प्रपन्नस्य या गतिः मा तु मे ध्रुवा। यत्किञ्चित् दुष्कतं कर्म लोभमोहात् कृतं भवेत्। तस्मात्य देवेश पितुः स्वगं प्रयच्छ में। यावन्ति तव लोमानि शरीरे मम्भ- यन्ति च। तावहर्षमहस्राणि वर्ग वामोऽस्तु मे पितः' इति खल्पमत्स्यपुराणोक्तं पठेत्। तत प्राचारात् प्राचीनावीती दक्षिणाभिमुखः भुग्नकुशपत्रदयसहितं वृषपुच्छगलितादक मादाय दक्षिगायकुशवयोपरि प्रोम् अमुक गोत्र प्रतममक शर्माणं मतिलवृषपुच्छगलितोदकेन तर्पयामौति निम्त- बेत्। प्राप्तपिटलोकस्य तु भीम अम्कगोत्र: पितामुक देवशर्मा तृप्यतामेतत् सतिलवृषपुच्छगलितोदकं तस्मं स्वचंति विशेषः। एवमन्येषां वृषोत्सर्ग जामिति तती ब्रह्मपग- णोततर्पणं कुर्यात् ओम् 'स्वधापिटभ्यो माटभ्यो बन्धुभ्य मापि माटपक्षाश्च ये केचित् ये चान्ये पिटपक्षकाः। गुरुखशुरबन्धूनां ये कुलेषु समुद्भवाः। ये पंतभावमापत्रा ये चान्ये श्राद्धवजिता: । वृषोत्सर्गण ते सर्व लभन्तां प्रीति- मुत्तमाम्। दद्यादनेन मन्त्रेण तिलाक्षतयुतं जलम् । पिट- भ्यश्च समासेन ब्राह्मणेभ्यश्च दक्षिणाम्। तत: प्रमुदिताम्तम वृषभेण समन्विताः। वनेषु गावः क्रीड़न्ति वात्सर्गप्रमि- इये। अथ वृत्ते द्वषोत्सर्गे दाता वक्रोक्तिभिः पदैः । हप्तये।

·મુક छन्दोगबषोमर्गतत्त्वम्। ब्राधणानाह यत्किमियोत्सष्टन्तु निर्जने। तत् कचिदन्यो न नयेहिभाज्यश्च यथाक्रमम्। वृषोमर्गादृते नान्यत् पुण्य- मस्तोह भूतले। तम्मात् कुरु हषोत्सर्ग पितृणामात्मनोऽषि च'। तपंणान्तप्रकतकर्मानन्तरं महाव्यातिभिस्तिमृभिः ममितप्रक्षेपपूर्वक जुहुयात्। महाव्यातिभिराज्येनाभि जुहुयात् इति गोभिलमूत्रात् । ततः समित्प्रक्षेपादिकं कुर्या- तथा च गोभिल:। 'ममिधमादाय अनुपयुक्ष्य यज्ञवास्तु करोति तत एव वहिषः कुशमुष्टिमादायाज्य हविषि वा वरवदध्यादग्राणि मध्यानि मूलानि अक्तं रिहानाव्यन्तु वय इति अथेनमद्भिरभ्यु क्ष्याम्नी वर्जयेत्। यः पशूनामधि- पती रुटस्तन्ति चरी वृषापशूनम्माकं मा हिंमोरेतदस्तु हुतं तव स्वाहे त्ये तयजवास्त्वित्याचक्षत' इति तूष्णीं समिधं प्रक्षि- पत्। 'समिदादिषु होमषु मन्वदेवतवर्जिता। पुरस्ताच्चोप. रिष्टाच्च इन्धनाथं ममिद्भवत्' । इति छन्दोगपरिशिष्टात् अव मित् प्रक्षेपः कर्मान्त इत्यवगम्यते । एतदनन्तरं कर्म वैगुण्यसमाधानाय प्रायश्चित्त गोभिलेनोक्तमपि तत् परिशि- ष्टोतं कुयात। तद यथा 'यत्र व्याहृतिभिर्हाम: प्रायश्चित्ता. त्मको भवेत् । चतम स्तुत्र विजया: स्त्रोपाणिग्रहणे यथा! अपि वा जातमित्यषा प्राजापत्यापि वा हुतिः। होतव्या त्रिविकल्पोऽयं प्रायशितविधिः स्मृतः' । यव प्रायश्चित्तहोमा व्यातिभिहामी विधायत तत्र चतम्र पाहुतयो होतव्याः । यथा विवाह तथा च गोभिलः। 'समस्ताभिवतुर्थोमिति' प्रस्यार्थ: भूगद्याभिव्यस्ता भिस्तिमृभिस्तिन आहुती भूभुवःस्वः स्वाहेति समस्ताभिचतुर्थी जुहुयात्। अपि वा अथवा पजातं यदनाजातम् इति मन्त्रणाहुति:तव्या। प्रजापतये साईति वा प्रायश्चित्त विधिविकल्पवयवान् मुनिभिः स्मृत ·छन्दोगहषोत्सर्गतत्त्वम् । १५८ इत्यनेन पक्षान्तरं निरस्त ततय भवदेवभट्टोकशाव्यायन. होमो निष्प्रमाणकः भट्टनारायण चरणैर्गोभिलभाष्थे तदप्रमा- पोकतत्वात् तत: प्रायश्चित्तहोमार्थ सङ्कल्पा प्रायचित्तहोम अग्न त्वं विधु नामासोति नाम कत्वावाद्य संपूज्य समिधं प्रक्षिप्य 'पाज्य द्रव्यमनादेश जुहोतिषु विधीयत' इति छन्दो. गपरिशिष्टादाज्यद्रव्यकहोमत्वेन पूर्वापरं महाव्याहृतिहोमः तथाच गोभिलः। 'प्राज्याहुतिप्वनाटेशे पुरस्ताञ्चोपरिष्टाच महाव्याहृतिहोम इति एवञ्च तिमृभिर्महाव्याहृतिहत्वा व्यस्तसमस्ताभिर्महाव्याहृतिभिश्च प्रायश्चित्तरूपाभिश्चतुराहु- तौटुत्वा व्यस्ताभिस्तिमृभिः पुनहु त्वा ममिधं प्रक्षिप्य तिस- भिर्महाव्याहृतिभिहुत्वा ममित्प्रक्षेपेण प्रायश्चित्तं ममापयेत् अन्विति पश्चादित्यर्थः पर्यत्य देववित इत्यादिभिरग्निं परितो जलेन वेष्टयेत् । ततो यज्ञवास्तु करीतोति यदुक्तं तहिणोलि तत इति तत प्रास्तरणात् तत कतास्तरणादपरिमितान दर्भान ग्टहीत्वा वृतादावुतमिति मन्त्र गाग्रागिण मज्जयेत् । एवं मध्यान्यन्यानि मूलानि च। अनन्तरमेवामन्चन एनं कुशमुष्टिमद्भिः प्रणीताभिरभ्य च्याम्नो यः पशूनामधिपतीत्यनेन क्षिपेत्। एतत्तत एव वहिष इत्यारभ्य यदुक्तं तदयज्ञवास्तु नामकं कथयति प्राचार्या एतत् प्रयोजनन्तु प्रतिपत्तिकमत्वन तद्रव्यविनाशे तत्कर्माप्राप्तावपि यज्ञो यस्मिन् वमतीति व्युत्पत्तिः प्रतिपाद्यार्थमिाथं कुशान्तरमुष्टिमादायापि तत कर्तव्यमिति एवमेव भट्टभाष्यम् । ततश्च पूर्णाहु त्यां मृड़ो. नामति गोभिलपत्चततछन्दोगपरिशिष्टान्मृड़नामानम् अग्नि संपूज्य 'दद्यादुत्थाय पूर्ण वै नोपविश्य कदाचन' इति भवि- थाग्निपुराणाभ्याम् उत्थाय पूर्णाहुतिं दद्यात्। ततश्य 'ऐशा: न्या माहरेगा सुचा वाथ सुवेण वा। वन्दनां कारये.

·५१ छन्दोगहलोत्सर्गतत्त्वम्। योगतः। सेन शिर:कण्ठांशकेषु च। कश्यपस्येति मन्त्रेण यथानुक्रमः तत: शान्तिं प्रकुर्वीत अवधारणवाचनं दक्षिणा च प्रदातव्या पहाणात विसर्जनम्' इति वशिष्ठवचनोलानि कर्माणि कुयात्। शान्तिः सामगानां वामदेव्यगानं तथाच गोभिल: 'अपते कर्माणि वामदे यगानं शान्त्यर्थमिति' । अपहत्ते समाप्त गानाशतो विधा पाठमाह छन्दोगपरिशिष्ट 'पर्यंत गाश्च मर्वत्र कर्तव्यमदिनेऽन्विति अन्ते च वामदेव्यस्य गानमित्यथवा त्रिधा' गानं कुर्यादृचस्त्रिधेति वा पाठः अव- धारणमच्छिद्रावधारणं दक्षिणादानानन्तरं कर्तव्य न तु पाठक्रमादरः 'वृथा विप्रवचो यस्तु राति मनुज: शुभे । अटत्त्वा दक्षिणां वापि म याति नरकं ध्रुवम'। इति नार- दीयात् अत एव भट्ट नापि वामदेव्यगानानन्तरं दक्षिणाभि- हिता ततो दक्षिगात्रयं दद्यात् । न च 'ब्रह्मैवैक ऋत्विक पाकयन महोतेति' गोभिन्लसूत्रात् 'ब्रह्मणे दक्षिणा दया यत्र या परिकीर्तिता। कर्मान्तेऽनुच्यमानायां पूर्णपात्रादिका भवेत्। इति छन्दोगपरिशिष्टात ब्राह्मणे वृषोत्सर्गदक्षिणा देयेति वाच्य होमदक्षिणाया एव ब्रह्मसम्प्रदान कल्वात् अत एव दर्शादियागमभिधाय गाभिलेनापि पूर्णपात्री दक्षिणान्तं ब्रह्मो दद्यादित्युक्तम् । वान्तऽपि पुस्त्व छान्दसम् एत- इति ब्रह्मसाध्य होमान्तपरं न तु परिशिष्ट प्रकाशोजनामकरणादिप्रधानकर्मान्तपरम् अतस्तद्द क्षिणा पात्रान्तरेऽपि देया एतेन वृषोत्सर्ग विष्णता दक्षिणा स्वयं होमपक्षे ब्रह्मणे देया अन्य कर्तकहोमपक्षे तु 'विदया. डोत्रमन्ययेदक्षिणाईहरी भवेत् स्वयश्चेदुभयं कुर्य्यादन्यसमें प्रतिपादयेत्' इति छन्दोगपरिशिष्टाई ब्रह्मणे अई होचे देयमिति परिशिष्ट प्रकाशोत कृषं वत्सतरीयुतामैशान्यां दनुमागत् कर्मान्त ·छन्दोगषोत्सर्गतत्त्वम्। चालयेहिशि। होतुर्वस्त्रयुक्त दद्यात सुवर्ण कांस्य मेव च । अयस्काराय दातव्यं वेतनं मनसेसितम । भोजनं बहुसर्पिष्क ब्राह्मणांस त्रिभोजयेत्'। इति विष्णुका होदक्षिणा सा कथं ब्रह्मणे देयेति। तस्मादत्र ब्रह्मणे पूर्ण पाबादिका दक्षिणा वस्त्रसुवर्णकांस्थादिरूपा। वयं होटत्वे एषापि ब्राह्मणे देयेति प्राचार्याय च प्रागुक्त छन्दोगपरिशिष्टात् वृषवत्मतरी. णामलङ्कारवस्त्राणि प्रतिपाद्य गोरूपा वृषोत्मर्गस्य दक्षिणा टेयेति भविष्यपुगणं 'वषतुल्यवयो वर्णो वृष: स्याक्षिणा- विजः । वृषोत्सर्गे तथा पुमां स्त्रीणां स्त्री गौर्विशिष्यते। अतएव पारस्करेण गोयन प्रतत्य तस्य तुल्यत्या गौर्दक्षिणा इत्युबा तथा गोयनेन वृषोत्सर्गो व्याख्यात इत्यनेन षरूप. दक्षिणातिदिष्टा प्रतण्व ब्रह्महोत्राचार्य दक्षिगाभेदाय ब्राह्म- णेभ्य इति ब्रह्मपुराणेन निर्दिष्टं यथा 'दद्यादनेन मन्त्रण तिलाक्षतयुक्त जलम् । पिटभ्यश्च समासेन ब्रामणेभ्यस दक्षिणा। तत: प्रमुदिताम्त न वृषभण ममन्विता। वनेषु गाव: कीडन्ति वृषोत्मगप्रमिइये। प्रथ वृत्ते वृषोतमर्गे दाता वक्रोक्तिभिः पदैः। ब्राह्मणानाह यत् किश्चिन्मयोत्स्ष्टन्तु निर्जने। तत्कथिटन्यो न नयेहिभाज्यञ्च यथाक्रमम् । वाद्य न च तत् क्षीरं पातव्य केनचित् कचित्। एतदर कचित् पूर्वत्र दृश्यते पद्दतिकार पात्र लिख्यते। 'वृषोत्सर्गा- दृते नान्यत् पुण्यमस्ति महोतले'। तत: प्रागुता विष्णुवचनात् वृषालन कवें वेतनं दातव्यं ब्राह्मणान् सपिरादिना भोज येच्च । गोभिलेनापि परिभाषायामुक्तम् अपवर्ग पभिरूपभोजनं यथाशनीति। पपवर्ग कर्मसमाप्तौ अभिरूपमाह घ. संग्रहकारः। 'यत्र विद्या च हत्तम सत्यं धर्मः शमोदमः । पभिरूपः स विज्ञेय पात्रमे यद्यवस्थितः। पथ यजीवविति न ·छन्दोगहषोमर्गतत्त्वम् । अप. प्रजनयति गर्भोत्पादं करोति। प्रजोवतोऽशनासम्भवात् जीवविति वा न युज्यते इति चेत्र गर्भ एव जीवसम्बन्धा- टारभ्य चेष्टया भाव्युत्सर्गकर्ता फलभागीति ज्ञापनाय जीव. बित्युत तथाच वायुपगण 'वृषण गर्भिणी गौर्या चेष्टमानस लीलया। उत्सृष्टम्तेन टप्यन्ति देवा: पिटगणैः सह । लेन गर्भस्थचेष्टमानहषण तथा 'यः पूर्वा वृषः किश्चिदाहा. गदिकमाचरेत्। प्रमगम्तन हप्यन्ति प्रदिशन्ति च तन्म- दम्। मध्याह्न चेष्टितनाम्य दृप्यन्त्यृषि गणाः मदा। गह तु पितरः मध्यायां मिहचारणाः। शर्वय्यां सर्वभूतानि प्यन्ति पितरम्तथा। अत्र च तत्तत् क्रियाकरणोपाधिक हि तत्तत्फलं तदकरणे मवथैव न सम्भवतीति सन्देहाब तत्तत्कामस्य प्रवाधिकार इति किन्तु तथाभूतात्तत्फलं जायते इति प्रागुतानारदीयाच्छिद्रावधारणं कुर्य्यात् ततः साङ्गतार्थ विष्णु स्मरेत्। 'प्रमादात् कुर्वतां कर्म प्रथवेताहरेषु यत्। म्मरणादेव तद्विष्णोः सम्पूर्ण स्यादिति श्रुतिः। तद्विष्णोरिति मन्त्रण मज्जे दम पुनः पुनः। गायत्री वैष्णवी घेषा विष्णोः संस्मरणाय वै'। इति योगियाज्ञवल्कयात्। ततो 'गच्छध्व- ममराः सर्व गृहीत्वाची स्वमालयम्। सन्तुष्टावरममा द वेदानी सुपूजिताः'। इति विष्णुधर्मोत्तरीयेण विसर्जयेत् । तत: 'प्रीयतां पुण्डरीकाक्ष: मर्वयज्ञेश्वरो हरिः। तस्मिंस्तुष्टे जगत्तुष्टं प्रौगिते प्रोणितं जगत्'। इति मत्स्यपुराणोयं पठेत्। इति वन्यघटीय श्रीहरिहरभट्टाचार्यात्मज श्रीरघुनन्दन- भट्टाचार्यविरचितं सामगहलोत्सर्गतत्त्वं समाप्तम्।

·श्रीपुरुषोत्तमतत्त्वम् । सात्वा मच्चिदानन्दगोविन्दं नत्वा श्रीरघुनन्दनः । स्मृतितत्त्वे विधिं वक्ति क्षेत्रे श्रीपुरुषोत्तमे ॥ अथ पुरुषोत्तमदर्शनविधानादि । तत्र ब्रह्मपुराणं पृथिव्यां भारतं वर्ष कर्मभूमिरुदाहृता। न खल्वन्यत्र मानां भूमी कर्म विधीयते। तत्रास्त भारते वर्षे दक्षिणोदधिसंस्थितः । प्रोडदेश इति ख्यात: स्वर्गमोक्षप्रदायकः। ममुद्रादुत्तरे तौर यावहिरजमण्डलम्'। तीर्थकाण्डकल्पतरौ वामनपुरा. णम् 'उपोष्थ रजनीमकां विरजां म नदी ययौ। विरजसे तीर्थे दत्त्वा पिण्डं पितुस्तथा। दर्शनार्थं ययौ धीमानजितं पुरुषोत्तमम् । तं दृष्ट्वा पुगडरीकाक्षमक्ष परमं चिः। उपोष्ण सतिला या माहेन्द्रं दक्षिां ययौ । उपोष्ण स्थित्वा। तथा 'प्रादी यहारु प्लवते सिन्धीः पारे अपूरुषम्। तदा लभस्व दुर्दू नो तेन याहि परं स्थलम्' । अस्य व्याख्या सांख्यायनभाष्ये प्रादौ विप्रष्टे देशे वर्तमान यहारु दारुमयपुरुषोत्तमाख्यदेवताशरीरं नवते जलस्योपरि वर्त्तते अपूरुष निर्मावरहितत्वेन अपूरुष तत् पालभव टुटू नोहे होत: तेन दारुमयेन देवेन उपास्यमानेन परं स्थलं वैष्णवं लोकं गच्छेत्यर्थः। अथर्ववेदेऽपि प्रादौ यहारु प्लवते सिन्धोमध्ये प्रपूरुषम्। तदा लभख दुनो तेन या हि परं स्थलम्'। अवापि तथैवार्थः मध्ये तौरे। स्कन्दपुराणम् 'इन्ट्रय म्न प्रसवस्त भक्त्या निष्कामकर्मभिः । उत्सृज्य वित्त- कोटौस्तु यन्ममायतनं कृतम्। भनेऽप्येतस्य राजेन्द्र स्थान ·1८४ श्रीपुरुषोत्तमतत्त्वम् । नरः । न त्यज्यते मया'। ब्रह्मपुराणे 'विरजे विरजा नाम ब्रह्मणा मंप्रतिष्ठिता। तस्याः सन्दर्शन मयः पुनात्यासप्तमं कुलम् । मात्वा दृष्टया दु तां देवी भक्त्या पूज्य प्रणम्य च । म्बवंशमुद्धृत्व मम लोकं स गच्छति। पाम्त वैतरणी नाम मर्वपापहरा नदी। तस्यां स्नात्वा नरश्रेष्ठ सर्वपापैः प्रम. यते'। वैतरणीमधिकृत्य भहाभारने 'पायातभागं मवेभ्यो भागभ्यो भागमुत्तमम् । देवाः मङ्क पयामासुर्भयाद्रुद्रस्य शाखतीम्। इमां गाथां ममुहृत्य मम लोकं मगच्छति । देवायमं तम्य पन्याः शकस्यैव विराजत'। ब्रह्मपुगणे 'पास्त खयम्भुम्तवैव क्रोडरूपो हरिः स्वयम्। दृष्ट्वा प्रणम्य तं भक्त्या नरो विष्णुपुरं व्रजेत्। तथा 'विरजायां मम क्षेत्र पिण्डदानं करोति यः। म करोत्यक्ष यां तिं पितृणां नात्र संशयः । मम क्षेत्रे मुनिश्रेष्ठ विराई ये कलेवरम् । परित्यज्यन्ति पुरुषास्त मोक्षं प्राप्नुवन्ति ५' । तथा 'नदी तत्र महापुण्या विध्यपाढविनिगता। चित्पलेति विख्याता मर्वपापहग शमा'। चित्रात्यला महानदी। तथा 'सत्यं सत्यं तथा 'सत्यं सत्यं पुन: सत्यं क्षेत्र तत्परमं महत्। पुरुयाख्य मकदृष्ट्वा सागराम्भः सक्क- मृतः । ब्रह्मविद्यां सहा नवा गर्भवामो न विद्यते' । पोत्तमक्षेषदर्शनसागरमरणब्रह्मविद्या जपानां प्रत्येक गर्भ बामाजनकत्वम्। कूर्मपुराणे 'तीथं नारायणस्यास्य नावा तु पुरुषोत्तमम् । अत्र नारायणः श्रीमानास्त परमपूरुषः । पूजयित्वा परं विष्णु तव मात्वा द्विजोत्तमाः। ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु विष्णुलोकमवाप्रयात्' । बाहकाण्ड कल्पतरौ वायुपुराणं 'धूतपापं तथा ती सुभद्रा दक्षिणस्तथा। गोकर्णे मजकर्णव तथाच पुरुषोत्तमः। एतेषु पिढतीर्थेषु बार- मानम्बमत्रुते'। ब्रह्मपुराणे 'चक्रं दृष्ट्वा हरे रात् प्रासादो.

·मतिः'। मन्त्रः। योपुरुषोत्तमतत्त्वम्। परिसस्थितम् । सहसा मुच्यते पापात् सर्वस्मादिति मे तथा 'मार्क गण्डेय दे मत्वा सात्वा चोदमुखः शुचिः। निमज्जे योश्च बारांश्च इमं मन्त्रमुदीरयन्। संसार- सागरे मग्नं पापग्रस्तमचेतनम् । पाहि मां भगनेत्रघ्न त्रिपु- गरे नमोऽस्तु ते । नमः शिवाय शान्ताय सर्वपापहराय च । खानं करोमि देदेश । सम नश्यतु पातकम् । नाभिमान- मले स्थित्वा विधिवत् क्ता मनीन् । तिलोदकेन मतिमान् पितृनन्यांश्च तर्पयेत् । स्नात्वैव तु तथा तत्र ततो गच्छे- च्छिवालयम। प्रविश्य देवतामारं कृत्वा तु त्रिःप्रदक्षिणम् । मूलमन्त्रेण मंपूज्य माकंगडे यस्य चेश्वरम् । अघोरेण च मन्त्रेण प्रणिा य प्रमादयेत्'। ओम नम: शिवायेति मूल. ग्रो। अघारभ्योऽथ घोर भ्याघोरघोरतरेभ्यः सर्वतः मर्वमर्वेभ्यो नः स्ते रुट्रक पेभ्य इत्यधारमन्तः । तथा 'विलो- चन नमस्तं सा नमस्त शशिभूषण । पाहि मां त्वं विरू- पाक्ष महादेव नमोऽस्तु ते । माकगई यहूदे त्वेवं सात्वा दृष्ट्वा तु शङ्करम्। दशानामश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः । पापैः सर्वविनिमुक्तः शिवन्नीक म गच्छति । तत्र भुत्ता वरान् भोगान् यावदाहतमंतवम् । इह लोकं ममासाद्य ततो मोक्षमवाप्नुयात्। कल्पवृत्तं ततो गत्वा कृत्वा तं विःप्रट- क्षिणम्। पूजयेत् परया भक्त्या मन्त्रगानेन तं वटम्। ओम् नमोऽव्यक्तरूपाय महाप्रलयप्रागाते । महद्रसोपविष्टाय न्यग्रोधाय नमो नमः । अमरम्त्व महाकल्पे हरेथायतनं वट। न्यग्रोध हर में पापं कल्पवृक्ष नमोऽस्तु ते। भक्त्या प्रदक्षिणं कृत्वा महत् कल्पवटं नरः । सहमा मुच्यते पापात् जौर्य त्वच इवोरगः । छायां तस्य समामाद्य कल्पवृक्षस्य भो हिजाः। ब्रह्महत्या नरो दह्यात् पापेष्वन्येषु का कथा । ४८-क ·श्रीपुरुषोत्तमतत्वम्। -. दृष्ट्वा कृष्णाङ्गसम्भूतं ब्रह्मतेजो मयं वटम्। न्यग्रोधाकृतिनं विष्णु प्रणिपत्य च भो हिजाः। राजसूयाखमेधाभ्यां फलं प्राप्रोति चाधिकम् । तथा स्ववंशमुहृत्य विष्णुलोकं स गच्छति। वैनतेयं नमस्कात्य कृष्णस्य परतः स्थितम्। सर्व- पापविनिर्मक्तस्ततो विष्णुपुरं व्रजेत्। दृष्ट्वा वटं वैनतेयं यः पश्येत् पुरुषोत्तमम्। सङ्कर्षणं सुभद्राञ्च स याति परमां गतिम्। प्रविश्यायतनं विष्णोः कृत्वा तं नि:प्रदक्षिणम् । समर्षणं स्वमन्त्रेण भक्त्या पूज्य प्रसादयेत्। नमस्त हलध- ग्राम नमस्त मुषलायुध। नमस्तं रेवतोकान्त ! नमस्त भक्तवत्सल !। नमस्ते बलिनां श्रेष्ठ ! नमस्तं धरणीधर ।। प्रलम्बारे नमस्तेऽस्तु पाहि मां कृष्णपूर्वजः । एवं प्रसाद चानसमजेयं विदशार्चितम् । कैलाशशिखराकारं चन्द्रात कान्ततराननम्। नौलवस्त्रधरं देवं फणविकलमस्तकम् । महाबलं हलधरं कुण्डलैकविभूषणम्। रौहिणेयं नरो भक्त्या लभताभिमतं फलम्। सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं म गच्छति। पाहतसंप्लवं यावत् भुत्वा तत्र सुख नरः । पुण्य. क्षयादिहागत्य प्रवरे योगिनां कुले। ब्राह्मणप्रवरो भृत्वा मवशास्त्रार्थपारगः। ज्ञानं तत्र समामाद्य मुक्ति प्राणोति दुर्लभाम्। एवमभ्यर्थ हलिनं ततः कृषणं विचक्षणः । शाक्षरमन्त्रेण पूजयेत् सुसमाहितः' । पाहतसंप्लवं यावत् भूत मंप्लवं यावत् पाप्रलयकालम् इति यावत् छान्दसो भकारस्य हकारः। दादशाक्षरमन्त्रेण ओम नमो भगवते वासुदेवाय इत्यनेन । 'हिषटकवर्णमन्त्रेण भक्त्या ये पुरुषोत्तमम्। पूज- यन्ति सदा धौरास्ते मोक्ष प्राप्नुवन्ति वै। तस्मात्तेनैव मन्त्रण भत्त्या वणं जगदं गुरुम्। संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैः प्रथिपत्य प्रसादयेत्। जय कृष्ण जगनाथ जय सर्वाधनाशन । । हाद जय ·श्रीपुरुषोत्तमतत्वम् । १५० ! ! चानूर केशिन जय कंशनिसूदन !। जय पनपलाशा जय चक्रगदाधर !। नय नीलाम्बुदश्याम जय सर्व सुखप्रद !। जय देव जगत् पूज्य जय संसारनाशन ! । जय लोकपते नाथ जय वाञ्छाफलप्रद ! । संसारसागरे घोरे नि:सारे दुःखफेनिले । क्रोधग्राहाकुले रौद्रे विषयोदकसंवे। नानारोगोर्मिकलिले मोहावर्तसुटुस्तरे। निमम्नोऽहं सुरश्रेष्ठ ! वाहि मां पुरुषो. त्तम !। एवं प्रासाद्य देवेशं वरदं भक्तवत्सलम्। सर्वपापहरं देवं सर्वकामफलप्रदम्। ज्ञानदं हिभुजं देवं पद्मपत्रायते- क्षणम्। महोरसं महाबाहु पीतवस्त्र शुभाननम्। शा- चक्रगदापाणिं मुकुटाङ्गदभूषणम्। सर्वलक्षणसंयुतं वनमाला- विभूषितम्। दृष्ट्वा नरोऽञ्जलिं बवा दण्डवत् प्रणिपत्व च। अखमेधसहस्राणां फलं प्राप्नोति भो हिजाः। यत् फलं सर्वतीर्थेषु नानदाने प्रकीर्तितम्। नरस्तत् फलमानोति दृष्ट्वा कृष्णं प्रणम्य च। प्रत्र यद्यपि दृष्ट्वा प्रणम्येति अवणात् समुचित एव फलान्वयोऽन्यथा वाक्यभेदः स्यात् तथापि शेषे दर्शनमात्र एव फलोपसंहारात् प्रत्येकं फलान्वय इति वदन्ति। ब्रह्मपुराणे 'ततः पूज्य खमन्त्रण सुभद्रां भक्त वत्सलाम्। प्रसादयेत्ततो विप्राः प्रणिपत्य तालिः'। खमन्त्रण प्रणवादिनमोऽन्तेन नामा। यथा मारड़े 'प्रण- वादिनमोऽन्तेन चतुर्थ्यन्तञ्च सत्तमाः । देवतायाः खकं नाम मूलमन्त्रः प्रकीर्तितः। नमस्ते सर्वदेवेशि नमस्ते सुख- मोक्षदे। पाहि मां पद्मपत्राषि कात्यायनि नमोऽस्तु ते । एवं प्रासाद्य तां देवी जगहावी बहिताम्। बलदेवस्खा भगिनीं सुभद्रां वरदां शिवाम्। कामगेन विमानेन नरो विष्णुपुरं व्रजेत्। निष्क्रम्य देवतागारात् कृतवत्यो भवे. बरः। प्रणम्यायतनं पथात् व्रजेत्तत्र च भो हिजाः। भक्ष्या ·श्रीपुरुषोत्तमतत्त्वम् । सात्वा णम। दृष्टा च तं देवं प्रणम्य नरकेशरिम्। मुच्यते पातकर्मत्यः समस्त नात्र संशयः। नरकेशरि नरक शरिणम्। तथा 'अनन्ताख्य वासुदेवं दृष्ट्वा भक्त्या प्रणम्य च । सर्वपाप- विनिर्मक्तो नरो याति परं पदम्'। तथा 'खेतगङ्गां नरः यः पश्यत् खेतमाधवम्' । तथा कुशाग्रेणापि राजेन्द्र ! श्वेतगाङ्गेयमम्ब च । स्पृष्ट्वा वगं गमिष्यन्ति मङ्गता ये समाहिताः। यमित्वमा प्रतिमां लोक माधवाख्यां शशि- प्रभाम्। विहाय मवलोकान व मम लोके महीयते'। तथा 'खेतमाधवमालीका ममोपे मत्स्यमाश्वम। एकागवजले मग्नं रोहितं रूपमास्थितम । देवानां तारणार्थाय रसातल- तले स्थितम्'। तथा 'श्राद्यावतारगां रूपं माधवं मत्स्यरूपि- प्रणम्य प्रयतो भृत्वा मबदुःखादिमुच्यते'। तथा 'पूर्वोतन तु मन्त्रण नमस्कृत्य तु तं वटम्। दक्षिणाभि- मुखो गच्छेत् धन्वन्तरशत त्रयम्। पूतिन प्रोम् नमो- ऽव्यक्तरूपायेत्यादिना। धनुश्वतुहम्तम् । तथा 'उग्रसेनं पुरा दृष्टा स्वगहारंग मागरम । गत्वाचम्य शुचिम्तत्र ध्यात्वा नारायणं परम् । न्य सदष्टाक्षरं मन्त्र पथाइम्तशगैरयोः'। ममदोदकेन नाचामत तम्यापेयत्वम्य तैत्तिरीय युतावतत्वात् । 'यैः कृतः सर्वभक्ष्योऽग्निम्त्वपेयश्च महोदधिः । सयौ चाप्या. यितचन्द्र: को न नश्वत् प्रकोप्य तान्'। इति मनुनाभिहित- त्वाच। यब्राह्मणैः। तथा श्रोङ्कारञ्च नमस्कार यत्किच्चि- ज्जीवसंजितम्। अङ्गठे हस्तपादे च शिवायां शिरसि न्यसेत्। शेषान् हस्ततलं यावत् तमंन्यादिषु विन्यसेत् । श्री नम इति वर्ण हस्ताङ्गुष्ठयोः हस्तयोः पादयोः शिखायां शिरसि नाकारं तर्जन्योः राकारं मध्य- मयो: यकारम् अनामिकयोः नाकारं कनिष्ठयोः यकारे न्यस्य ·श्रीपुरुषोत्तमतत्वम्। ५५८ करतलयोः न्यसेत् । प्रोङ्कारं वामपादे तु नकारं दक्षिणे न्यसेत्। मोकारं वामकट्यान्तु नाकारं दक्षिणे न्यसेत् । राकारं नाभिदेशे तु यकारं वामबाहके। णाकार दक्षिणे न्यस्य यकारं मूर्ध्नि विन्यसेत् । अधथोड़े च हृदये पाखंतः पृष्ठतोऽग्रतः। ध्यात्वा नारायणं पवादाचरेत् कवच बुधः । पूर्व मां पातु गोविन्दो दक्षिणे मधुसूदनः। भूतले पातु वाराहस्तथोड़े च त्रिविक्रमः । कत्वैव कवचं पवादात्मानं चिन्तयेहरिम् । अहं नारायणो देवः शङ्खचक्रगदाधरः । एवं ध्यात्वा तथात्मानमिमं मन्त्रमुदीरयेत्। त्वमग्निहिपदा नाथ रेतोधा: काकदोपनः । प्रधान: मयभूतानां जौवानां प्रभुरव्ययः। अमृतस्यारणिस्त्व हि देवयोजिरयां पतिः । जिनं हर मे सर्व तीर्थराज नमोऽस्तु ते। एवमुच्चार्य विधिवत्तत: स्रानं ममाचीत । अन्यथा भो हिजष्ठाः सान तब न शस्यते'। वनपर्वाण ‘अग्निश्च तेजो वडवा च दही रेतोधाविष्णोरमृतस्य नाभिः । एवं ब्रुवन् पागड़ व मत्यवाक्य- मतोऽवगाहेत पति नदीनाम् । अन्यथा हि अरुयेष्ठ ! दंव- योनिरपां पतिः। कुशाग्रेणापि कौन्तेय ! स्पष्टव्यो न महो. दधिः'। वड़वा इत्यत्र वड़वा चेति क्वचित् पाठः । पुराण 'कृत्वा चान्दैवतैमन्त्र रभिषेकञ्च मार्जनम्। अन्तर्जले जपेत् पश्चात् विरावृत्त्यघमर्षणम्। अन्दैवतैः आपोहिष्ठा- दिभिस्त्रिभिः । अघमर्षणञ्च ऋतञ्च सत्यञ्चत्यादि। दवान् पितृ स्तथा चान्यान् सन्तप्र्याचम्य वागयत:'। अन्यान् ऋषीन्। 'हस्तमात्रं चतुष्कोगां चतुहारं मुशीमनम्। पुरं प्रलिख्य भो विप्रास्तोरे तस्य महोदधेः। मध्य तत्र लिखेत् पद्मम् अष्टपत्रं सकर्णिकम्। एक मण्डलमालिख्य पूजयेत्तव भो दिजाः। अष्टाक्षरविधानेन नारायणमजं विभुम् । ब्रह्म- - ·श्रीपुरुषोत्तमतत्त्वम् । दशा- वहहिधिमुद्राभिहितम्। अर्चनं ये न जानन्ति हरमन्त्र- यथोदितम् । ते तत्र मूलमन्त्र ण पूजयन्वच्युतं सदा'। ओं नमो नारायणायेति मूलमन्त्रः । 'एवं संपूज्य विधिवद्भक्त्या तं पुरुषोत्तमम्। प्रणम्य शिरमा पश्येत् सागरन्तु प्रसादयेत् । प्राणम्त्व मवभूतानां योनिश्च मरिसांपते। तीर्थराज नमः स्तुभ्यं वाहि मामच्युतप्रिय' अत्र च 'पिप्पल्याद समुदभूते कत्ये लोकभयङ्करि। पाषाणन्ते मया दत्तमाहारं परि- कल्पय' इति मन्त्रण पाषागा प्रक्षेप: सदाचारसिद्ध इति विदया कर: ब्रह्मपुगण 'तौर्य चाभ्यच्च विधिवत् नारायणमना- गाम कृष्णं सुभद्राञ्च प्रगिपत्य च सागरम् । नामस्मयाना फन्नं प्राप्नोति मानवः । मर्वपापविनिर्मक्तः मवद ग्वविजितः । कुले कविंश मुद्दृत्य विषणुलोकञ्च गच्छति । प्रिलगा य प्रयच्छन्ति पिगडं तव विधानतः । अक्षयां पितर- म्त पा तृप्ति मंप्रामुन्ति । तथा कोट्यो नवनवत्यश्च तत्र तीर्थानि मन्ति व तमात् स्नानञ्च दानच होमं जप- सुगचनम । यकिञ्चित क्रियते तत्र चाक्षयं भवति हिजा: । नती गच्छतिज थष्ठाः तौधं यज्ञाङ्गसम्भवम् । इन्द्रद्युम्नसो जाम यत्रास्तं पावनं सम् । गत्वा तत्र शुचिः श्रीमाना- चम्य मनमा हरिम् । ध्यात्वीपस्थाय च जपन्निदं मन्त्रमुदो. स्येत्। अजमेधाङ्गमम्मत तौथसर्वाघनाशन। स्वानं त्वयि करोम्यद्य पापं हर नमोऽस्तु ते। एवमुच्चार्य विधिवत् नात्वा देवानृषोन् पितृन्। तिलोदकेन चान्यांच सन्ता- दम्य वागयतः । दला पितॄणां पिण्डांश्च संपूज्य पुरुषोत्त. मम्। दशाश्वमेधिकं सम्यक् फलं प्राप्नोति मानव:' । 'नानानाः समुद्राश्च मप्ताहं पुरुषोत्तमे। ज्येष्ठ शुक्लदश- म्यादिप्रत्यक्षं यान्ति सर्वदा। नानदानादिकं तस्मात् देवता- तथा ·श्रीपुरुषोत्तमतत्त्वम्। प्रेक्षणादिकम्। यत्किञ्चित् क्रियते तात तस्मिन् काले क्षयं भवेत्। एवं कृत्वा पञ्चतीर्थमेकादश्यामुपोषितः । ज्येष्ठे शकदशम्यान्तु पश्येत् श्रीपुरुषोत्तमम्। स पूर्वोतं फलं प्राप्य क्रीडित्वा चाच्यतालये। प्रयाति परमं स्थानं यस्मात्र विनिवर्त्तते'। तीर्थभेदेन नानान्तराकृतिमाह निगमः । 'नावर्त्तयेत् पुनः कर्म तर्पणादि कमन्वहम् । काम्यनैमित्तिके हित्वा एक ोकत्र वामरे। व्यपोह्य चाष्टमं भागमुटयाद यत्र कुत्रचित्। तिथ्योर्यग्मऽप्ययुग्म वा यद् यदालिकमाच- रेत्'। ब्रह्मपरागणे 'माकगडे या वट: कृष्णो रोहिणेयो महो- दधिः। इन्द्रद्युम्न मरश्चैव पञ्चतीर्थो विधिः स्मृतः' मार्क पड़ेया वटो मार्कण्डेयदः । कृष्ण: अक्षयवट: न्यग्रोधा कृतिनं विष्णुमिति पूर्वोत्तात् । वराहपुराणे 'यस्ति ठेटेकपादेन कुरुक्षेत्रे नगधिप। वर्षाणामयुतं नप्त वायुभक्ष्यो जितेन्द्रियः । ज्येष्ठे मामि मिते पक्षे हादश्यान्तु विशेषतः। पुरुषोत्तम- मामाद्य ततोऽधिकफलं लभेत्' । अग्निपुराणं 'वैशाखस्य मिते पक्षे तौयाक्षयमंजिता। तत्र मां लेपयगन्धलेपनैति- शोभनम् । तथा ज्येष्ठयामहञ्चावतीणस्तत् पण्यं जन्म- वामरम्। तस्यां मे सपनं कुर्यात् महानानविधानतः । ज्येष्ठे प्रातस्तने काले ब्रह्मणा सहितञ्च माम् । रामं सुभद्रां मंम्राप्य मम लोकमवाप्नुयात्' । तथा 'आषाढस्य मिते पक्ष हितीया पुष्यमंयुता। तस्यां रथे ममागेप्य रामं मां भद्रया मह। यात्रोत्सवं प्रवृत्त्याथ प्रोगायेच्च हिजान् बहन्' । तथा 'ऋक्षाभावात्तथा काया मदा सा प्रीतये मम'। म्कन्द- पुराणे 'फाल्गुन्यां क्रीड़नं कुर्यात् दोलायां मम भूमिप'। ब्रह्मपुराणे 'उत्तरे दक्षिणे विप्रास्त्वयने पुरुषोत्तमे। रामं सुभद्राच विष्णुलोकं व्रजेवरः । नरो दोलागतं दृष्ट्वा ·योपुरषोत्तमतत्त्वम् । छत्वा मोबिन्द पुरुषोत्तमम्। फालगुन्यां मयतो भूत्वा गोविन्दम पुरं व्रजेत्। विषुवहिवसे प्राप्तं पचतीर्थी विधानतः । मञ्चगतं कृष्ण दृष्ट्वा तनाथ भी हिजाः। नरः समस्तयचानां फलं प्राप्रोति दुर्लभम्। विमुक्त: मर्वपापेभ्यो विष्णुलोकच गच्छति। यः पश्यति वतीयायां कृष्णं चन्दनभूषितम् । वैशाखस्स सिते पचे म यात्यच्युतमन्दिरम्'। तथा 'मासि जेष्ठ तु संप्राप्त नक्षत्र शकदेवत। पोणमास्यां तथा सानं सर्वकालं हर्दिजाः। तम्मिन् काले तु ये माः पश्यन्ति पुरुषोत्तमम्। बलभद्र सुभद्राञ्च म याति पदमव्ययम्' । तथा 'नातं पश्यति यः कृष्ण वजन्त दक्षिणामुखम् । गुण्डि- कामगड पं यान्त ये पश्यन्ति रस्थितम् । कृष्ण बलं सुभ- द्राञ्च ते यान्ति भवनं हरैः। ये पश्यन्ति तदा कृषण सप्ताह मगडये स्थितम्। हरिं रामं सुभद्राञ्च विष्णु लोकं व्रजन्ति तं'। तथा 'मंवत्सरमपोषित्वा मासत्रयमथापि वा। तेन यष्ट हुतं तेन तेन तप्त तपो महत् । स याति परमं स्थानं यत्र योगेश्वरी हरिः'। तथा 'दृष्ट्वा राम महाज्येष्ठयां कृष्ण मह सुभद्रया। विष्णुलोकं नरो याति समुत्य शतं कुलम् । तथा वार्षिकांथतुरी मामान यावत् म पुरुषोत्तम। काशी- जामयुगान्यष्टो दिन नकेन लभ्यते'। मत्स्य पुराणं 'कोटिजन्म- कृतं पापं पुरुषोत्तममन्त्रिधा। कृत्वा सूर्यग्रह स्नानं विमुञ्चति महोदधौ'। ब्रह्मपुराण 'पयि श्मशान रहमण्डपे वा रथ्या प्रदेशऽपि च यत्र तत्र । इच्छनिच्छवपि यत्र तत्र संत्यज्य दहं लभते च मोक्षम्। दहं त्यजन्ति पुरुषा ये तत्र पुरुषो. त्तमे। कल्पवृक्ष समासाद्य मुक्तास्ते नात्र संशयः । वटसागर. योमध्ये ये त्यजन्ति कलेवरम् । ते दुर्लभं पर मोचमानुवन्ति न संशयः। तवैव तथा चैवोत्कले देशे कोतिषास महे- ·श्रीपुरुषोत्तमतत्वम्। खरः। सर्वपापहरं तस्य चेवं परमदुर्लभम्। लिङ्गकोटि- समायुक्त वाराणस्या: समं शुभम् । एकामकेति विख्यातं तीर्थाष्टकममन्वितम्। तीथं विन्दुसरो नाम तस्मिन् क्षेत्रे हिजोत्तमाः। देवानृषोन् मनुष्यांश्च पितॄन मन्तर्पयेत्ततः । तिलोदकेन विधिना नामगोत्रविधानवित्। सात्वैव विधि- वत्तत्र सोऽखमधफलं लभेत्। पिण्डं ये मंप्रयच्छन्ति पिलभ्यः सरसस्तटे। पितृणामक्षयां टप्ति ते कुर्वन्ति न मंशयः । ततः शम्भोग् हं गच्छेद वागयत: संयतन्द्रियः । प्रविश्य पूजयेत् पूर्व कृत्वा तत्र प्रदक्षिणम् । आगमोक्तन मन्त्र गण वेटोतोन च शङ्करम् । अटोक्षितच वा दंवान् मूलमन्त्रण चाचं येत्' । तथा 'मर्वपापविनिमुक्तो रूपयावनगवितः। कुलै कविंश- मुद्धृत्य शिवलोकं म गच्छति'। तथा 'पश्यह वविरुपाक्षं देवोच्च शारदां शिवाम् । गणच गई कार्तिकेयं गणशं वृषभ तथा । कल्पद्रुमञ्च सावित्री शिवलोकं स गच्छति । न्मया मुनिश्रेष्ठा: क्षेत्रं प्रोक्तं सुदलभम्। कोनार्कस्योदधे स्तोरं भक्तिमुक्तिफलप्रदम् । मात्वव सागर दत्त्वा सूया. याय प्रणम्य च। नगे वा यदि वा नारी मकामफलं लभेत्। तत: सूर्यालयं गच्छेत् पुष्पमादाय वाग्यत: । प्रविश्य पूजयेद्भानु कुयात्तं विः प्रदक्षिणम् । दशानामश्न- मेधानां फलं प्राप्नोति मानव:' इति श्रीहरिहरभट्टाचार्यात्मज श्रीरघुनन्दनभट्टाचार्य विरचितं पुरुषोत्तमतत्त्वं समाप्तम् । एत.

·दिव्यतत्त्वम् । प्रणम्य मच्चिदानन्द गोविन्दमजमव्ययम्। स्मृतितत्त्वे दिव्यतत्त्वं वक्ति श्रीरघुनन्दनः । पथ दिव्यानि। तब वृहस्पतिः 'धटोऽग्निरुदकञ्चैव विध कोषय पञ्चमः । षष्ठव तगडल: प्रोक्तः सप्तमस्तप्तमाषकः। अष्टमं फालमित्यक्तं नवम धर्मज सातम्। दिव्यान्येतानि सर्वाणि निर्दिष्टानि स्वयम्भुवा'। अथ किं तद्दिव्यम् । तत्र मानुषप्रमा- णानिर्णयस्थापि निणायकं यत्तद्दिव्यमितिलोक प्रमिहम् अपिना मानुषप्रमाणसत्त्वेऽपि यत्र चैव धटाद्यङ्गीकारस्तवापि एतद्भव- नौति सूचितम्। अतएव लिखितमाक्षिभुक्तिलक्षणविविध- मानुषप्रमाणभिवप्रमाणं दिव्यं तच्च प्रमाणं न केवलं भावैक. गोचरं किन्तु भावाभावाविशेषेण गोचरयतौति । तत्र महाभि- योग दिव्यान्याह याज्ञवल्काः 'तल्याग्न्यापो विषं कोषो दिव्या. मोह विशुद्धये। महाभियोगेष्वेतानि शौर्षकस्थ ऽभियोकरि'। विशुद्धये मन्दिग्धार्थस्य मन्देहनिहत्तये। महाभियोगेषु महा. पातकादिगुरुतराभियोगेषु । शोषकस्थ शीर्षकं प्रधानं शिरो व्यवहारस्य चतुर्थपाद: जयपराजयलक्षण: तेन दण्डो लक्ष्यते तव तिष्ठतीति शोषकस्थः तत् प्रयुक्तदण्डभागीत्यर्थः । महाभियोगान् स्पष्टयति कालिकापुराणम्। 'परदाराभि- मापे च चौयागम्यागमेषु च। महापातकशस्तेषु स्वाद्दिव्यं नृप साहसे। विप्रतिपत्तौ विवादे च पणस्य स्थापने कते। तवैव स्थापयेद्दिव्यं शिरः पूर्व महीपतिः । परदाराभिशापे च बहवो यत्र वादिनः। शिरोहीनं भवेदिव्यम् प्रात्मनः ·दिव्यतत्त्वम् । शशिकारणात्। पितामहः 'शिरःस्थायिविहीनानि दिव्यानि परिवर्जयेत्। चत्वारि तु धटादौनि कोषश्चैवाशिराः स्मृतः' । महाभियोगेतरत्रापि स्मृतिः। कोषं स्वल्पेऽपि दापयेत् । याज्ञवल्कनाभियोक्नुर्वादिनः शिरोवर्तित्वाभिधानादभियो- ज्यस्य दिव्यकर्तत्वं प्रतिपादितम् । व्यतामाह कात्यायन: 'न कश्चिदभियोक्तारं दिव्येषु विनियोजयेत्। अभियुक्ताय दातव्यं दिव्य दिव्यविशारदैः। प्रत्यर्थिखीकारेणार्थिनोऽपि दिव्यमाह याज्ञवल्काः 'रुच्यावान्यतर: कुर्यादितरो वर्तयो किरः। विनापि शोषकान् कुर्यात् नृपद्रोहेति पातके'। इतरोऽभियुक्तः। शिरः शारीरं दण्डमर्थदण्डं वा वर्तयेत् खोकुयात्। वृहस्पतिः ‘म्र हात् क्रोधालोभतो वा भेद- मायान्ति साक्षिणः। विधिदृष्टस्य दिव्यस्य न भेदो जायते कचित्'। भेदः सत्याहे परोत्यम् । तत्तु कात्यायनवचनं 'क्रिया न दैविको प्रोक्ता विद्यमानेषु साक्षिषु। लेख्य च सति वाटेषु न स्याव्यिन साक्षिणः'। इति तदगुणान्वित. माक्षिसत्त्वं । यथा व्यास: 'मणिमन्त्रौषधि बलात् प्रदत्त वा विधानतः। विसम्बादो दिव्यमपि न तु साक्षी गुणान्वितः' । अतएव नारदः 'युक्तिप्वप्यवसनासु शपथेनैन मर्दयेत्'। एनं विचायार्थ मर्दयेत् पौड़येत् निहारयेदिति यावत् । नाह नारदः। 'सत्य' वाहनशस्त्राणि गोवीजकनकानि च। देवता पिटपादांस्तु दत्तानि सुक्तानि च। सृषिछरांसि पुत्राणां दाराणां सुहदां तथा। अभियोगेषु सर्वेषु कोषपान- मथापि वा। इत्येते शपथा: प्रोक्ता मनुना स्वल्पकारणात् । वृहस्पतिः 'यथोलविधिना देयं दिव्यं दिव्यविशारदैः । यथोला- प्रदत्तन्तु न शक्तं साध्यसाधने। प्रदेशकालदत्तानि वहि- दिक्षतानि च । व्यभिचारं सदा त्वेवं कुर्वन्तीह न संभयः । शपथा- ·दिव्यतत्त्वम्। धिनः । बहिर्वादिशतानि अभियोतारं विना कतानि एतच्च प्रायिकम् प्रात्मशुचिपराणाम् अभियोक्तारं विनापि दिव्यविधानात् नथाच नारदः 'राजभिः शसितानाञ्च निर्दिष्टानाञ्च दस्युभिः । मात्मशहिपाराणाञ्च दिव्य देयं शिगे विना' । पथ दिव्यदंशाः । तत्र कात्यायन: 'इन्द्रस्थानेऽभिशस्तानां महापातकनां नृणाम्। नृपद्रोहे प्रवृत्तानां राजहार प्रयो- मयेत्। प्रतिलोम्य प्रमूतानां दिव्यं देयं चतुष्पथे। अतो. ऽन्येषु कार्येषु च सभामध्ये विदुबंधाः' इन्द्रस्थान इन्द्रध्वज स्थाने। अथ दिव्यकाला:। तत्र पितामहः 'चैत्रो मागशिराचैव वैशाखय तथैव हि। पते माधारणा मामा दिव्यानामविरो- धट: मवर्तकः प्रोक्तो वाते वाति विवर्जयेत् । अग्निः गिशिरहेमन्तवर्षासु परिकीर्तितः। शरदग्रोष्ण तु मलिलं हेमन्त शिशिरे विषम् । कोषम्तु सर्वदा दयस्तुला स्यात् । मार्वकालिको'। इति मिताक्षरा। नारदः 'न शीते तोय. शुद्धिः स्यात् नोण कालेऽग्नि गोधनम् । न प्रापि विषं दद्यात् प्रवाते न तुलां नृप'। शोते हेमन्तशिशिरवर्षासु उष्ण काले प्रोमशरदोः। वर्षास विषनिषेधः चतुर्यवातिरिक्तविषनिषेध- पर: वर्षासु चतगे यवानिति वक्ष्यमाणनारदवचनात्। तण्डु लादौनान्तु विशेषकालानभिधानात् मार्वकालिकत्वम् अत्र विषे विशेषतो वर्षानिषेधात् वक्ष्यमाणवचनेन सिंहस्थरवावेव परी- क्षामावनिषेधाच दिव्यान्तरं सिंहेतरवर्षाखपि कुर्वोत। अतो 'याम्यायने हरौ सुप्त सर्वकर्माणि वर्जयेत्'। इत्यस्य न विषयः । ज्योतिषे 'सिंहस्थ मकरस्थे च जीवे चास्तमुपागते । मलमासे न कर्त्तव्या परीक्षा जयकाशिणा। रविशुद्धी गुरौ चैव न शक्रेऽस्तं गते पुनः। सिंहस्थ च रवी नैव परीक्षा ।

·दिव्यतत्वम् । ५०. शयते बुधैः। नाष्टम्यां न चतुर्दश्यां प्रायचित्तपरीक्षणे। न परीक्षा विवाहश्च शनिभौमदिने भवेत्'। रविशहौ गुरौ चैवेत्यत्र शस्यत इति शेषः । तथाच दीपकलिकायाम् । 'नो शक्रास्तेऽके गुरुसहितरवी जन्ममासेऽष्टमेन्दौ विष्टौ मासे मलाख्य कुजशनिदिवसे जन्मतारासु चाथ । नाडौनक्षत्रहीने गुरुरविरजनीनाथ तारा विशुद्धौ प्रातः काया परीक्षा हितनु- चरग्रहांशोदये शस्तलग्ने' पितामहः। 'प्रत्यक्ष दापये- हिव्यं राजा वाधिकृतोऽपि वा। ब्राह्मणानां श्रुतवतां प्रकृतीनां तथैव च। ब्राह्मणानां प्रकृतीनाञ्च दिव्य प्रत्यक्षं दापये. दित्यर्थः । प्रकृतयोऽमात्यादयः 'स्वाम्यमात्यः सुहत् कोषो राष्ट्रदुर्गबलानि च। राज्याङ्गानि प्रकृतयः पौराणां श्रेणयो- ऽपि च इति अमरसिंहोताः। अथ दिव्यविशेषाधिकारिणः । तत्र नारद: 'ब्राह्मणस्य धटो देयः क्षत्रियस्य हुताशनः। वैश्यस्य सलिलं देयं शूद्रस्य विषमेव च। साधारण: समस्तानां कोषः प्रोक्तो मनी. षिभिः । विषवजे ब्राह्मणस्य सर्वेषान्तु तुला स्मृता'। यत् पुनरनेन 'सवतानां भृशार्तानां व्याधितानां तपखिनाम् । स्त्रोणाच न भवेदिव्यं यदि धर्मस्त्वपेक्षितः'। इति ख्यादीनां दिव्यं निषि तण्डलेतरविषयमिति शूलपाणिः। मिताक्षरा तु पुस्त्रियोर्विवादे न स्त्रीणां दिव्यमिति रुच्यावान्यतरः कुर्यादिति विकल्पनिषेधार्थम् एतदुक्त भवति अवष्टम्भाभि- योगेषु स्यादीनामभियोक्तृत्वेऽभियोज्यानां दिव्यम् एतेषा- मभियोज्यत्वेऽभियोकृणामेव दिव्यं परस्पराभियोगे तु विकल्प एव तत्रापि तुलैवेति नियम्यते तथा महापातकादिशाभि- योगे तु ख्यादौनान्तु तुलैव यथा याज्ञवल्काः 'तुला स्त्रीबाल. वृहान्धपबामणरोगिणाम्। अग्निर्जलं वा शूद्रस्य यवाः ४८-क ·दिव्यतत्त्वम् । पारगः सप्तविषस्य वा'। स्खीमा जातिवयोऽवस्थाविशेषानादरेण बालस्त्वाषोड़शाहर्षात् जातिविशेषानादरेण वृद्धोऽशौति. एतद्दचनं सर्वदिव्यमाधारगोषु मार्गशीर्ष चैत्र- वैशाखेषु ज्यादौनां मर्वदिव्यमाधारणाभिधानेन निया- मकतयाऽर्थवत् न च सर्वकान्तं स्त्रीणान्तु तुलैवेति वाय 'स्त्रीणान्तु न विर्ष प्रोत' न चापि सनिलं स्मृतम्। धट- कोषादिभिम्तामामतस्तत्त्वं विचारयेत्' । इति विषसलिल. व्यतिरिक्तघटकोषादिभिः शुद्विविधानात् एवं बालादिषु अपि योजनीया तथा ब्राह्मणादीनामपि सर्वकालिकस्तुलादि- नियमः 'सर्वेषामेव वर्णानां कोषात् शुद्धिविधीयते। सर्वा- ख्येतानि सर्वषां ब्राह्मणस्य विष विना' इति पितामहस्पर- णात्। तस्मात् साधारणकाले सकलदिव्यप्रसक्ती तुलादि- नियमाथं याज्ञवल्कावचनं कालान्तर तु तत्तत्काले विहितं सर्वेषां तथाहि वर्षास्वग्निरेव सर्वेषां हेमन्तशिशिरयोस्तु क्षत्रियादीनां त्रयाणामग्निविषयोविकल्पः । न्त्वग्निरेव न कदाचिहिष ब्राह्मणस्य विष विनेति विधानात् ग्रोभशरदोस्तु सलिलान्येव येषां कुष्ठयादीनान्तु विशेषे. णाम्न्यादिनिषेध: 'कुष्ठिनां वर्जयेदग्निं सलिलं श्वासकासि- नाम्। पित्त लेभवतां नित्यं विषन्तु परिवर्जयेत्'। इति वचनात् तेषामग्न्यादिकालेऽपि साधारणकाले तुलाधव दिव्यं भवति। 'तोयमग्निर्विषञ्चैव दातव्यं बलिनां नृणाम' इति स्मरणात् दुर्बलानामपि सर्वदा तोयादिप्रतिषेधाद्युक्ल- कालानतिक्रमेण जातिवयोऽवस्थाविशेषाश्रितानि दिव्यानि देयानि पत्र च यस्य यानि विशेषसामान्यपर्यदस्तेतरविहि- तानि मुख्य कल्पापकल्पानि वेदितव्यानि यथा ब्राधणस्य घटो मुख्यः कोषस्त्वनुकल्पः जलाम्नी पापत्कल्पो प्रागुक- ब्राहाणाना- ·दिव्यतत्त्वम्। कात्यायनः। मारदवचने एवकारश्रुतेर्मुख्यकल्पादित्व न तु प्रशस्तसस- दित्वमिति। एवञ्च प्रन्यवाप्ययथोक्तप्रदत्तन्तु न श साध्य साधने इयि प्रागुक्त बोध्यम्। स्मृतिः 'अवष्टम्भाभियुक्तानां घटादीनि विनिर्दिशेत्। तण्डुलाश्चैव कोषस शङ्कास्लेव न संशयः। प्रबष्टम्भोऽव निश्चयः शिरोवर्तितेति केचिदिति व्यवहारदीपिकायां 'अस्पृश्याधमदासानां म्नेच्छानां पापकारिणाम्। प्रातिलोम्यप्रसूतानां निखयो न च राजनि। तत्प्रसिद्धानि दिव्यानि समये सेषु निर्दिशेत्' तत्तत् प्रसिहानि सर्पधटादौनि तथा 'देशकालाविरोधेन यथायुक्तं प्रकल्पयेत्। अन्येन हारयेद्दिव्यं विधिरेष विप. येयेत्। अन्येन प्रतिनिधिना हारयेत् कारयेत् विपर्यये- ऽभियुक्तस्यामामर्थे अतएव महापातक्यादीनामन्यहारा दिव्य- माह स स एव 'मातापिटहिजगुरुवालस्त्रीराजघातिनाम् । महापातकयुक्तानां नास्तिकानां विशेषतः'। इत्यभिधाय 'दिव्यं प्रकल्पये नव राजा धर्मपरायणः। एभिरेव प्रयुक्तानां साधूनां दिव्यमहति'। कात्यायनः। 'न लौहशिल्पिना- मग्नि सलिलं नाम्बुजीविनाम्। तण्डुलैनं प्रयुञ्जीत ब्राह्मणं मुखरोगिणम्। खिन्धकुनखादीनां नाग्निकर्म विधीयते । न मन्ननं स्त्रीबालयोधर्मशास्त्रविशारदैः । निरुत्साहान् व्याधिकशावातीस्तोये निमज्जयेत्। न चापि हारयेदग्निं न विषेण विशोधयेत्'। यत्तु 'स्थावरेषु विवादेषु दिव्यानि परिवर्जयेत्' इति पितामहवचनं तल्लिखितसामन्तादिसत्त्वे दियनिषेधार्थम्। यद्यपि 'प्रलेख्यसाक्षिके दैवीं व्यवहार विनिर्दिशेत्'। इति स्मृतेः विवादान्तरेऽपि लेख्यादिसत्त्वे दिवानादरः तथापि ऋणादानादिविवाद साच्युपन्यासे कते. ऽपि प्रत्यर्थी यदि दण्डखीकारण दिव्यमङ्गीकरोति तदा ·८. दिव्यतत्वम् । दिव्यमपि भवति साक्षिणां दोषसम्भवात् दिव्य तु निर्दोष वेन वस्तुतत्त्वविषयत्वात तल्लक्षणत्वाच धर्मस्व । यथा नारटः 'तत सत्ये स्थितो धर्मो व्यवहारस्तु साक्षिणि। देवसाचे पौरुषन्तु न लेख्य न्तु प्रयोजयेत्'। स्थावरविवादे तु प्रत्य. र्थिना दण्डानीकारण दिव्यावलम्बने कते सामन्तादिदृष्ट- प्रमाणसत्वेऽपि दिव्यं ग्राह्यमिति विकल्पनिराकरणाय स्थाव. रेष्वित्याटि पितामहवचनं नात्यन्तिकदिव्यनिराकरणाय लिखिताद्यभावे स्थावरादिषु निगायाप्रमक्तेः । अथ द्रव्यमव्यया दिव्यविशेषाः। विष्णुः 'अथ समय- क्रियाराजद्रोहमाहमेषु यथाकामं निक्षेपर्णस्तयेषु अर्थप्रमाणा- दिति'। ममयो दिव्यं गजद्रोहादिषु यथाकामं राजेच्छानु- रोधात दिव्यं निक्षेपादिषु तु धनप्रमाणतारतम्यादित्यर्थः । वृहस्पतिः 'संख्यारश्मि रजो मूला मनुना ममुटाहता। कार्षापणान्ता मा दिव्ये नियोज्या विनये तथा। विर्ष महमेऽपाहते पाटोने च हुताशनः । विभागोने च सलिलम अई देयो घट: मदा। चतुःशताभियोगे तु दातव्यस्तप्त- माषकः। विशते तण्ड ला देयाः कोषश्चैव तटईके। शते हृतेऽपढ़ते च दातव्य धर्मशोधनम्। गोचौरस्य प्रदातव्यं मभ्यः फालं प्रयत्नतः । एषा संख्या निकष्टानां मध्यानां हिगुणा स्मता। चतुर्गुणोत्त त्तमानाञ्च कल्पनीया परीक्षकैः'। रश्मिरजः 'जालान्सरगते भानौ यत् सूक्ष्म दृश्यते रजः । प्रथमं तत् प्रमाणानां वासरेणु प्रचक्षते' इति मनूक्तं कार्षा- पणान्तापणान्ता कार्षापण: पण इति पर्यायदर्शनात् विनये दण्ड एवञ्च सहन इत्यादौ पण इति शेयमुपक्रमात् निक- टानां जातिकर्मगुणैः । एवच 'नासहस्राहरेदग्निं न तुलां न विषं तथा' इति याज्ञवल्करवचनं मध्यमोत्तमविषयलेन ·दिव्यतत्त्वम् । ५८१ हहस्पतिवचनैकवाक्यतयाऽविरुद्धम्। 'सहस्रं तु धर्ट दयात् सहसा हुताशनम्। भई स्थाई तु सलिलं तस्या तु विषं मृतम्' इति अत्र अल्पापराधे पातित्वं तद्दिषयमिति एतत् सर्व स्ते यसाहसविषयमिति। अपहवे तु कात्यायनः । 'दत्तस्यापहवो यत्र प्रमाणं तत्र कारयेत्। स्त यसाहसयो. दिव्यं खल्पेऽप्यर्थे प्रदापयेत्। सर्वद्रव्यप्रमाणन्तु ज्ञात्वा हेम प्रकल्पयेत्। हेमप्रमाणयुक्तन्तु तदा दिव्य प्रकल्पयेत् । ज्ञात्वा संख्यां सुवर्णानां शतनाशे विषं स्मृतम्। प्रशीतेश्व विनाशे तु दद्याच्चैव हुताशनम। षट्यानाशे जलं देयं चत्वारिंशति वै धटम्। विशद्दविनाशे त कोषपानं विधी. यते। पञ्चाधिकस्य वा नाशं ततोऽडाई तु तण्डुलाः । ततोऽहाईविनाशे तु म्यूशेत् पुत्रादिमस्त कान। ततोऽर्डाई विनाशे तु लौकिक्यश्च कियाः स्मृताः। एवं विचारयन् राजा धर्मार्थाभ्यां न होयते'। सुवर्णानां 'पञ्चकणलको माषस्ते सुवर्णस्तु षोड़श.' इत्युक्ताशीतिरत्तिकापरिमितहम्नां नाशे- उपड़वे दशाधिकस्य विंशतर्वा नाशे कोषपानमित्यर्थः तण्डला: पुनरल्पचौर्याभिशक्षायामेव 'चौ> च तण्डुला देया नान्यत्रेति विनिश्चयः' । इति पितामहम्मृतेः। माषस्तु महाचौर्याभिशङ्कायां 'महाचौर्याभियुक्तानां तप्त- माषो विधीयते' इति स्मृतेः । व्यवहारमाटकायां 'समत्व साक्षिणां यत्र दिव्यस्तमपि शोधयेत्। प्राणान्तिकविवादेषु विद्यमानेषु साक्षिषु। दिव्यमालम्बवे वादी न पृच्छत् तत्र साक्षिणः'। अथ धटोत्पत्तिविधिः । पितामहः 'छित्वा तु यज्ञियं वृक्षं यूपवन्यन्त्रपूर्वकम्। प्रणम्य लोकपालेभ्यस्तुला काया मनी. षिभिः'। यूपवदिति यूपेच्छेदन विहितमतिकर्त्तव्यताति- तप्त- .

·५८२ दिव्य तत्त्वम् । देशः। तथैव च। ग्राम्याः। । मा च प्रोम् स्वधितेमैनं हिंसोरिति छेदनमन्त्र- विशेषादिरूपेति व्यवहारप्रदीपः । 'मन्त्रः सौग्यो वानस्पत्य. छेदने जप्य एव च । चतुरमा तुला काया दृढ़ा ऋज्वौ कट कामि च दयानि विषु स्थानेषु चार्थवत्' । कटकानि बन्नयानि। 'चतुहम्ता तुला काया पादौ चोपरि तत्समी'। माधारण वे न शारदातिलकोतो हस्तो यथा 'चविंशत्यङ्गलादय हस्त तन्त्रविदो विदुः । यवानामष्टभिः लप्त मानाङ्गलमुदीरितम्'। यवानां तगड लोकतानां 'यवानां तण्डु लैंग्कमङ्गलं चाष्टाभिर्भवेत् अदायोजितहस्तयतुविंशतिरङ्ग लैः' इति कालिकापुरा- गत् प्रमाणन्तु पाचन ‘यवानां षड़यवा: पावसम्मिता:' पनि कात्यायनवचनात्। अनयोव्यवस्थामाह कापिलपञ्च- ग। 'अष्टभिस्तैभवज्जाष्ठ मध्यमं सप्तभिर्यवेः । कन्यम पड भिम दृष्टमङ्गलं मुनिसत्तम' कन्यमं कनिष्ठ पादौ स्त उपरि मृत्तिकोपरि तत्समौ चतुहस्तावित्यर्थः वस्तु- तर "परि तत्समो उपरि तत्सम काष्ठान्तरं ययो: तो म्तम्भप्रमाणमाह व्यामः । 'हस्तद्वयं निखेयन्तु नगड कयाईयोः। पड़हमत न्तु तयोः प्रोक्त प्रमाणं पागतः। मगड कयो: स्तम्भयोः षड़ हस्त निखातहस्त- ममम् अन्मत्ति कोपरि हस्त चतुष्टयमित्यर्थः । 'अन्त गोहस्ती भवेदध्यानय बा। तयास्तम्भयोः । हस्ताव- स्त हय परिमितमध्यमित्यर्थः अध्यई साईहस्त हयम् एतत्तु वृक्षोद्भवा काया पञ्चहस्तायता तुला'। इति विष्णन नम्तायततुलाविषयम्। व्यवहारदीपिकाऽप्येवम् । लाथ घटारोपणविधिः। 'पितामहः हस्तहयं निखेयन्तु योरुभयोरपि । अत्र हस्त दयं मृत्तिकाभ्यन्तरे हस्तचतु- ·दिव्य तत्त्वम् । ५५ ष्टयं मृत्तिकोपरि तथा 'तोरणे च तथा कार्ये पार्खयोरुभयो रपि। धटादुश्चतरे स्यातां नित्य दशभिरालैः। अवलम्बी च कर्तव्यौ तोरणाभ्यामधोमुखौ। मृण्मयो सूत्रसम्बन्धी धटमस्तकचुम्बितौ। प्रान,खो निश्चल: कार्यः शुचौ देशे घटस्तथा' नारदः 'शिक्य दयं ममामाद्य घटकर्कटयोदृढम् । एकत्र शिक्ये पुरुषमन्यत्र तुलयेच्छिलाम्' । पितामहः 'प्राम: खान् कल्पयेदर्भान् शिक्ययोरुभयोरपि। पश्चिमे तोलयेत् कर्तनन्यस्मित् मृत्तिका शुभाम्। पिटकं पृश्येत्तस्मिन् इष्ट- काग्रावपांशुभिः'। अत्र मृत्तिकेष्टकानावपांशूनां विकल्प: 'परोक्षका नियोक्त यान्तु लामानविशारदाः। वणिजो हम- काराश्च कांस्य काराम्तथैव च । कायः पशैक्षनित्यमवलम्ब समो धटः । उद कञ्च प्रदातव्य धटस्योपरि पगिड़ तैः । यस्मिन न प्लवत तोयं स विजय: समी धटः। तोयित्वा नरं पूर्व पश्चात्तमवताय तु । धटन्तु कारयेन्नित्यं पताकाध्वजशोभितम् । तत आवाहय वान् विधिनानन मन्त्रवित् । वाटिन तूय- घोषैश्च गन्धमाल्यानुलेपनः । प्राम,ख: प्राञ्जलिभूत्वा प्राड विवाकस्ततो बत्'। प्राविधाकममाख्या तु पृच्छतीति प्राविवेचयतौति विवाक इति व्यवहारमाटका। च वृहस्पतिः। 'विवाद पृच्छति प्रश्न प्रतिपन्न तथैव च। प्रिय पूर्व प्राग्वदति प्राविवाकस्ततः स्मृतः। वस्तुतस्तु प्राड्. विवाकममाख्यामाह कात्यायनः । 'व्यवहाराथितं प्रश्न पृच्छति प्राडिति स्मृतिः। विवेचयति यस्तस्मिान् प्राड विवाक इति स्मतः'। अभिशस्तं पृच्छतौति प्राट् तदनुरूपं दिव्य विविनक्ति इति विवाकः प्राट् चासो विवाकवेति कर्मधारयः । अस्य काम्यत्वेन नवग्रहपूजामाह मत्यपुराणं 'नवग्रहमखं कत्वा ततः कर्म समारभेत्। अन्यथा फलदं पुसां न काम्य तथा

·५९४
दिव्यतत्वम्।
जायते बचित्'। ततर प्राविधाकपूर्व कार्य पच्छेत्
निवेदित विवेचयेत् ततोऽभियुक्त तोलयित्वाऽवताय॑ धर्मा.
वाहनादि कुयात्। पितामहः 'एयहि भगवन् धर्म दिव्ये
यस्मिन् समाविश । महितो लोकपालेश्च वस्खादित्यमाणैः ।
भावाध च धटे धर्म पश्चादङ्गानि विन्यसेत्' । अनानि
परिवारदेवता। 'इन्द्र पूर्वे तु मंस्थाप्य प्रेतेशं दक्षिणे तथा।
वरुण पश्चिमे भागे कुवेरमुत्तर तथा। अग्न्यादिलोकपालांव
कोणभागेषु विन्यसेत् । इन्द्रः पोतो यमः श्यामो वरुण:
म्फाटिकप्रभः। कुवेरस्तु सुवर्णाभो वह्निवापि सुवर्णभः ।
तथैव निऋति: श्यामो वायुधूमः प्रशस्यते। ईशानस्तु
भवेत् शुतोऽनन्तः शुक्ल एव च । ब्रह्मा चैव भवेद्रत एवं
ध्यायेत् क्रमादिमान् । इन्द्रस्व दक्षिणे पावं वसूनावाहयेद
बुधः । धरो ध्रुवस्तथा
मोम प्रापश्चैवानिलोऽनलः। प्रत्यूषव
प्रभासच वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः । इन्ट्रेशानयोमध्ये आदित्यानां
च तथाय नम्। धातार्यमा च मित्रश्च वरुणोऽशुभगस्तथा।
इन्द्रो विवस्वान् पूषा च पर्जन्यो दशमः स्मृतः । ततस्त्वष्टा
नतो विष्णुरजघन्यो जघन्यतः' ।
अजघन्य इति विष्णोविशे-
षणम् जघन्यत इति पचात्। 'इत्येते हादशादित्या मनुना
परिकीर्तिताः। अग्नः पश्चिमभागे तु रुद्राणामयनं विदुः ।
बौरभद्रय शम्भुथ गिरिशच महायशाः। आजैकपादोहिवनः
पिनाको चापराजितः। भुवनाधोखरचैव कपाली च विशां-
पतिः। स्थासुवश्च भगवान् रुद्रायैकादश स्मृताः'। महा.
यशाविशांपतिभंगवांथेति विशेषणानि। 'प्रेतेश रक्षसोर्मध्ये
मास्थानं प्रकल्पयेत् । ब्राझौ माहेखरी चैव कौमारी
वैष्णवी तथा। वाराही चैव माहेन्द्री चामुण्डा गणसंयुता' ।
गणसंयुतो विशेषणं 'नि तेरुत्तरे भागे गणेशायतनं विदुः ।

·दिव्यतत्त्वम्। वरुणस्योत्तरे भागे मरुतां स्थानमुचते। खसनः स्पर्शनी वायुरनिलो मारुतस्तथा। प्राण: प्राणेश जीवौ च महतो. ऽष्टौ प्रकीर्तिताः। घटस्योत्तरभागे तु दुर्गामावाहयेद बुधः । एतासां देवतानाञ्च खनाना पूजनं विदुः'। विशेषमाह ब्रह्म पुराणम्। 'भोङ्कारादिसमायुक्तं नमस्कारान्त कीर्तितम् । खनाम सर्वसत्वानां मन्त्र इत्यभिधीयते। अनेनैव विधानेन गन्धपुष्ये निवेदयेत्। एकैकस्य प्रकुर्वीत यथोद्दिष्ट क्रमेण तु'। मन्त्र इत्यभिधानाटनेनैवेत्येवकारश्रुतेश इदं द्रव्यम् ओम् अमुकाय नम इति योज्यौं न तु धर्मायाय प्रकल्पयामि नम इति मिताक्षरोक्त प्रमाणाभावादनन्वयाच्च। पितामहः । 'भूषावमानं धर्माय दत्त्वा चाादिकं कमात्। अादि पवादङ्गानां भृषान्तमुपकल्पयेत्। गन्धादिकां नैवेद्यान्तां परिचयां प्रकल्पयेत्'। एतत् म प्राइविवाकः कुर्यात यथा 'प्राडविवाकस्ततो विप्रो वेदवेदाङ्गपारगः। श्रुतवतोप- पवश्व शान्तचित्तो विमत्सरः । सत्यमन्धः शुचिर्दक्षः सर्व. प्राणिहिते रतः। उपोषित: शुलवामा: कतदन्तादिधावनः । सर्वासां देवतानाच पूजां कुर्य्याद यथाविधि'। रक्तपुष्पगन्धा- दीनाह नारदः। 'रक्तगन्धैश्च माल्यैश्च धूपदीपाक्षतादिभिः । अर्चयेत्तु धटं पूर्व तत: शिष्टांश्च पूजयेत्'। धटं धर्म तथाच विष्णुनारदौ 'धर्मपयायवचनं धट इत्यभिधीयते'। शिष्टा- निन्द्रादीन्। अविशेषात् सर्वत्र रक्तान्वयः। मिताक्षरायान्तु धर्म पूजन एव रक्तत्वनियमः । तथा 'चतुर्दिक्षु ततो होमः कर्तव्यो वेदपारगैः। आज्येन हविषा चैव समिद्भि)म. साधनैः। सावित्रया प्रणवेनैव खाहान्तेनैव होमयेत्' । तेन प्रणवादिकां गायत्रीमुच्चार्य पुनः स्वाहाकारान्तं प्रणवमुच्चार्य समिदाज्यचरून् प्रत्येकमष्टोत्तरशतं जुहुयादिति मिताक्षरा।

·५८ दिव्यतत्त्वम् । वस्तुतस्तु गायत्रीहोमे योगियाञवल्काः। 'प्रणवव्यातिभ्याल खाहान्त होमकर्मणि'। तेन प्रणवादिकां मव्याहृतिका गायत्रीमुच्चार्य स्वाहाकारान्तं पुनः प्रणवमुच्चार्य पाज्यपायस- ममिधो मिलित्वा प्रष्टोत्तरशतं जुहुयात् नाघवात् प्रतएव देव- तैक्ये हि दधिपयमोस्तन्द्रेणानष्ठानम् ऐन्द्रं दध्यमावास्यामैन्ट्र पयो भवत्यमावास्यायामित्यति थाहविवेकः। यत्तु 'पक्ष लाङ्गलमहादाने पर्जन्यादित्यस्ट्रेभ्यः पायम निर्वपेञ्चरुम् । एकस्मि बेव कुगडे च गुरुर्यौ निवेदयेत्। पलाशममिधस्त. हदाज्यं कृषणतिलां स्तथा । इति मत्स्यगणात चतुणां होटणां मध्ये यौ गुरुः पर्जन्यादिभ्यो होमं कुर्विति प्राज्ञां करोति म एव पर्जन्यायादित्याय रुद्रेभ्यस्तत्तन्मन्त्रैः पायसं पलाश ममिदाज्य कृष्णतिलांश्च प्रत्येकं जुहुयादिति भूपाल- प्रभृतिभिरुतं तदयुक्तं तहदिति तथेत्याभ्यां प्रत्येकद्रव्य गा होमविधानात्। अतएव रत्नाकरवद्भिथर जुहुयादित्य क्वा तहदिति पलाशादि जुहुयादित्यु तम् अतएव पोत्सर्ग वाच म्पतिमिश्र प्रभृतिभिरग्न्यादिहोम शेष-पायमपूषहामशेष पिष्ट- काभ्यां मिलिताभ्यां सतत् स्विष्टिकहोमो विहितः। अशक्तो तु 'होमो ग्रहादिपूजायां शतमष्टाधिकं भवेत्। अष्टाविंशति- ग्रष्टौ वा शक्त्यपेनमथापि वा' इति देवीपुराणादिपददर्शना- दवाप्यन्यामंख्या उल्लेख्या एवं मत्स्यपगगो 'शृणु गजन् महा- वाहो! तड़ागादिषु यो विधिः । वेद्यास्तु परितो गरिवि. मावास्त्रिमेखलाः। नव मप्ताथवा पञ्च योनिवक्ता नृपात्मज' इति नवादिकुण्डानुक्का 'स्वल्पेऽप्येकाग्निमत् कार्या वित्त शायाहते नृभिः' इति दर्शनादवाप्य शतावकाग्निविधिरिति बदन्ति पत्र प्राइविवाक रह्य नैव होमः। 'दिव्यंषु सर्व- कार्याणि प्राविवाकः समाचरेत्। पश्चरेषु यथाध्वर्यु:

·दिव्यतत्त्वम् । ५८७ चतम्रस्तव । सोपवासी नृपाजया'। इति मिताक्षरातपितामहवचनात् अध्वर्युर्यजमानमात्र न चात्र भिवशाखिनामविजां रथकार- वविद्याप्रयुक्तिकल्पनेति वाच्यं ब्राह्मणमात्रस्य नाना शाखापाठ- विधानेन कल्पनानुपपत्तेः । तथा च मनुः 'वेदानधीत्य वेदी वा वेदं वापि यथाक्रमम्। अविप्लुतब्रह्मचर्यो एहस्थाश्रम- माचरेत्' इति प्रायश्रितहोमस्तु सामगानां महाव्याहृतिभिः । 'यत्र व्याहृतिभिर्होमः प्रायश्चित्तात्मको भवेत् । कर्तव्याः स्त्रोपाणिग्रहणे यथा। अपि वा जातमित्येषा प्राजापत्यादि वाहुतिः। होतव्या निर्विकल्पोऽयं प्रायश्चित्त- विधिः स्मृतः'। इति छन्दोगपरिशिष्टात् न तु शाट्यायनहोम भवदेवभट्टोक्तः निर्विकल्प इत्यनेन तस्य तस्य निरासात्। भट्ट- नारायणादिभिरप्रमाणोकतत्वाच्च। पितामहः 'तोलयित्वा नरं पूर्व तस्मात्तमवतार्य च। प्राम,खः प्राञ्जलिर्भूत्वा प्राड्- विवाकस्ततो वदेत्। एह्य हि भगवन् धर्म दिव्य यस्मिन् समाविश। महितो लोकपालैस्व वस्खादित्यमरहणैः । तञ्चार्थमभियुक्तस्य लेखयित्वा तु पत्रके। मन्त्रणानेन सहित कुर्यात्तस्य शिरोगतम्। आदित्यचन्द्रावनिलोऽनलय द्यौ । मिरापो हृदयं यमथ । अहव रात्रिय उमे च मध्ये धर्मो हि जानाति नरस्य वृत्तम्। इमं मन्त्र विधिं कृतन सर्व- द्रव्येषु योजयेत्। आवाहनञ्च देवानां तथैव परिकल्पयेत् । धटमामन्त्रयेच्चैवं विधिनानन मन्त्र वित्। त्वं धटो ब्रह्मणा सृष्टः परीक्षार्थ दुरात्मनाम्। धकाराइममूर्तिस्त्व' टकारात् कुटिलं नरम्। तो धारयसे यमाघटस्तेनाभिधीयते। त्वं वेसि सर्वभूतानां पापानि मुक्तानि च। त्वमेव देव जानौषे न विदुर्यानि मानवाः । व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुषः शहि- मिच्छति। तदेनं संशयादस्माहर्मतस्त्रातुमर्हसि'। लिखन- ·दिव्यतत्त्वम्। प्रकारमाह नन्दिपुराणम्। 'शमे नक्षत्रदिवसे शमै राशि- दिनग्रहे। लेग्नयेत् पूज्य देवेशान् ब्रह्मरुद्रजनार्दनान् । पूर्वदिग्वदनो भूत्वा लिपिज्ञो लेखकोत्तमः । निरोधो हस्त- वाहोच मसीपत्चविधारणे' । मत्स्यपुगणञ्च 'गोर्षोपतान् सुम- म्पवान् ममणिगतान् समान् । अक्षरान् लेखयेद् यस्तु मपगे लेखकः स्मृतः'। इति दानमागरधारयमे इत्यत्र भावयम इति पाठोऽनुपयुक्तः । तथाहि कुटिलं पापिनं मंशयोपन वा आदो पापिन मेतावन्मात्राभिधानमनुपपत्रम् जङ्घ गत्या शुडस्यापि ज्ञापनात् हितोये पूर्वमिहत्वेन ज्ञाप- नानुपपत्तिः तस्मात् कुटिन्नं व्यवहाराभिशस्त धारयसे इत्येवार्थः अतण्व उपमहा मंगयाटम्मादित्य तम् अतएव कालिकापराणेऽपि मानुषस्तोल्यते त्वयोत्यक्तमिति स्मृतिसम्- वयव्यवहारदीपिकयोर्विष्णुः । धटच ममयेन ग्रहोयात् । तुलाधारकच 'धर्मपयायवचनं धट. इत्यभिधीयते । त्वमेव धट जानीपे न विदर्यानि मानवाः। व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुषः शुद्धिमिच्छति। तदेनं मंशयाटस्माइर्मतस्त्रातुमहमि । ब्रह्मना ये स्मृतालोका ये लोकाः कूटमाक्षिणः । तुलाधारस्य ते लोकास्तुलां धारयतो मृपा'। समयेन त्वमेव धट इत्यादि. नियमेन धटं ग्रहोयात् योजयेत्। तुलाधारकञ्च ब्रह्मना ये इत्यादिना नियमेनेत्यर्थः श्रव नानामुनिप्रणीतमन्त्राणाम् एकतरपाट्यानां समान प्रयोजकानां यवब्रोहिवहिकल्प इति ग्रन्यगौरवात्ते न लिखिताः । अभिशस्तप्राविवाकपाट्यानान्तु दृष्टार्थानां समुच्चयः। पितामहः 'नित्य देयानि दिव्यानि शुचये चावासभे'। शुचये जननमरणशौचरहिताय । चतिनं प्रति याज्ञवल्कादीपकलिकायां नारदः। 'हस्तक्षतेषु सर्वेषु कु-हंसपदानि च। तान्येव पुनरालक्षेवस्ती विन्दु- ·दिव्यतत्त्वम्। ५८८ याज- विचित्रितो'। इत्यग्निविधी हस्तक्षतिनो हस्तक्षतमलता. दिना चिड़ितं कृत्वा तान्तरं जातं न वा इति ज्ञातव्यमिति सुतरां क्षतिनो दिव्याधिकारः । नारदः 'अहोरात्रोषिते नाते आवाससि मानवे। पूर्वाह मर्वदिव्यानां प्रदान मनुकौतितम् । धटामन्त्रणात् प्रागपि पुनम्तोलनमाह कालिकापुराणम्। 'उपोषितं तथा स्नातं मृत्समं प्रथम तुलाम् । सन्तोल्य कारयेद्रेखामवतार्यानुमन्च येत्' । वल्काः 'तुलाधारणविद्भिरभियुक्तस्तुलाश्रितः । प्रतिमानसमी- भूतो रेखां कृत्वावतारितः । त्वं तुले मत्यधामामि पुरा टेवैर्विनिर्मिता तत्सत्यं वद कल्याणि संशयान्मां विमोचय । यद्यस्मिन् पापक्वन्मातस्ततो मां त्वमधो नय। शुद्धश्चेत् गम- योड्ड मां तुलामित्यभिमन्वयेत्' । तुलाधारणाभिन्नैर्वाण. गादिभिः पाषाणादिप्रतिमानसमीकृतस्तुलाधिरूढ़ोऽभिशस्तो- ऽभिशस्ता वा दियाधिकारी यन मविवेशन प्रतिमानममौक- रणदशायां यत्र पादादयो व्यवस्थिताः । शिक्यरज्जवथ तत्र पाण्डलेखेनायित्वा पिटकादवतारितस्त्वन्तुलेति मन्त्रण तुलां प्रार्थयेत् मत्य सन्दिग्धाथस्य स्वरूपं वद दर्शय। पापकद- मत्यवादो शुद्धश्च मत्यवादी मन्त्रश्चायं स्मार्त: पौराणिकत्वात् शूद्रैरपि पाठ्य: वेदमन्त्रवज शूद्रस्यति छन्दोगाह्निकम्मृती वेदेति विशेषणात् श्राद्धविश्वदेवादौ तु विशेषतो नमस्कार. मन्त्रविधानात् मातमन्त्रोऽपि निषिद्धः प्रपञ्चस्तु तिथितत्त्वे- ऽनुसन्धेयः स्त्रोपरीक्षायामपि अविकत एव प्रयोज्यः दिया- नौह विशुद्धये इत्यनेन सन्दिग्धार्थमन्देहनितिफलतयाऽवि- शेषेण स्त्रीपुमकलकदिव्यविधानेन मानुषः शुद्धिमिच्छतो. त्यनेन च प्रकतावहायोगात्। अतएवं पत्रों मवद्यान्य नोधहौति मन्त्रे हिबहुपनौकयजमानकर्तृकप्रयोगेऽपि न ५०-क ·५८० दिव्यतत्त्वम्। ८ दिबहुवचनोह इत्यताम्। पवस्थप्रतिज्ञेयार्थस्य शोध्याय तस्य स्वस्य बोधाय श्रवणमाह नारदः। अममर्थच पत्रस्थमभि- युक्त यथाहतः। मंश्राव्य मूट्टि तस्यैव न्यस्य देयो यथा- क्रमम्'। देयो दियविशेषः प्राविवाकेनेति शेषः ततः गिगेऽवस्थितपत्रकं शोध्य नरं घटे पुनरारोपयेत् पुनरा. गप्रयेतस्मिन् गिगेऽवस्थितपत्रमिति स्मरणात् तुलारी- पितञ्च नरं विनाडोपञ्चककालं शतत्र यंगुर्वक्षरोच्चारणयोग्य 'माकान्त पक्षम्यान्त पय्या काश देश स्वासो: कान्तं वक्त्र वृत्त पुण चन्द्र मत्वा गत्री चेत् क्षुतक्षाम: प्राटश्चततो राहुः कर: प्राद्यात्तस्माड्वान्त हर्मस्यान्त शय्यकान्त कर्तव्या' इति ग्लोकस्य पञ्चधा पाट योग्य कालं पञ्चपलाकं यावत् तावत् स्थापयेत् । यथा स्मति: 'ज्योतिर्विद ब्राह्मण: श्रेष्ठः कुर्यात् कालपरीक्षणम्। विनायः पञ्च विजया: परीक्षाकालको. तत्कालश्च ज्योतिषे 'दश गुर्वक्षरः प्राण: पटप्राणाः स्यविनाडिका। तामां षट्यां घटो जयाऽहोरात्रं घटिका- स्तथा'। तथा षष्ट्या पितामहः 'माक्षिणी ब्राह्मगा: श्रष्ठा यथा दृष्टार्थवादिनः। जानिन: शुचयो लुधा नियोक्तव्या नृपेण तु। शंसन्ति साक्षिण: सर्व शुमशुद्धौ नृप तथा । तुलितो यदि वईत स शुद्धः स्यात्र संशयः। समो वा होय. मानो वा न विशुद्धो भवेन्नरः। अल्पदोपः समो शेयो बहु- दोषस्तु हीयते'। पल्पत्वं व्यभिचारे प्रालिङ्गनादिना चौर्य तह शगमनादिना। तत्र पुनस्तोलनमाह वृहस्पतिः। 'धटे. ऽभियुक्तस्तुलितो होनहानिमाप्नुयात्। तत्समस्तु, पुन- म्तोल्यो वर्जितो विजयी भवेत्। शोध्यः स्वल्पदोषाङ्गीकारे- ऽपि प्रधानदोषनिर्णयार्थ तवैव पुनस्तोलनीयः । अवैगुण्य सम्भावनायान्तु प्रयोगान्तरमिति यदा चानुपलभ्य- विदेः'। । अन्यथा- ·दिव्यतत्वम्। ५८१ मानदृष्ट कारणक एव कचादीनां छेदनादिस्तदाप्य शुद्धिः । 'कक्षच्छेदे तुलाभने घटकर्कटयोस्तथा। रज्जुच्छेदेऽक्षभने च तथैवाशहिमादिशेत्' इति वृहस्पतिवचनात् कक्षं शिक्यतलं धटकर्कटौ तुलान्तयोः शिक्वाधारावीषदकावायसकौलको कर्कटशृङ्गनिभौ। प्रक्षः पादः स्तम्भयोरुपरिनिविष्टम्तुलाधार पट्ट इति मिताक्षरा द्राव्यः प्रयोजनक: कोलक इति हला. युधः। कटकमिति पारिजातः । यदा तु दृश्यमानकारणक एवेषां भङ्गस्तदा पुनरारोपयेत्। शिक्यादिच्छेदभङ्गषु पुनरा- रोपयेवरमिति स्मते: ततश्च 'ऋत्विकपुरोहिताचार्यान् दक्षिणा- भिश्च तोषयेत्। एवं कारयिता भुत्वा राजा भोगान् मनो. रमान्। महती कौतिमाप्नोति ब्रह्मभूयाय कल्पाते। तदयं संक्षेपः। प्राविवाको लोकपालादिनमस्कारपूर्वकं यथोक्ता- लक्षणां तुलां कुर्य्यात्। तत: षड़हस्तौ मुदृढ़ी स्तम्भौ कृत्वा हम्त हयव्यवधानेन दक्षिणोत्तरयोदिशोहम्तहयनिखननं कृत्वा यहधारककोलकाग्रस्तम्भयोरुपरि मध्ये पावडये च विहित. छिद्रं मध्यनिवेशितलौहाशं पट्टकं निधाय उपरिफलकस्य तत् पट्टकस्य मध्यस्थिताङ्कशन तुलामध्यवलयस्थ लोहं मं- युञ्जमात् एवञ्च मध्ये स्तम्भयोरन्तरा तिर्यक् तुलादण्डा- स्तिष्ठति तुलाग्रस्थि ताभ्यामायसकोलकाभ्यां शिक्य हयरज्जु. बन्धनं कुर्यात् तुलाया: पाखयोः प्राक् प्रत्यदिशोस्तोरगा- स्तम्भौ तुलातो दशाङ्ग लोच्छ्रयो कार्यों तोरणयोरुपरि सूव. सम्बही मृण्मयावधोमुखो धटमस्तकचुम्बितो अवलम्बो कार्यों यथाऽवलम्बनविश्लेषाभ्यां तुलायामवनतिरुतिय जेया तथा जलहारापि। प्रथैतत्प्रयोगः । कृतोपवास: कतमानादिः प्राड्विवाको ब्राह्मण: कायं पृच्छेत् निवेदितं विवेचयेत् ततोऽभियुक्तं तोल- - ·५८२ दिव्यतत्त्वम् । यित्वावतार्य धर्मावाहनादि कुयात्। प्रों तत्मदित्युच्चार्य ब्राह्मणवयं गन्धादिना पूजयित्वा अस्मिनमुकपरीक्षाकर्मणि पुण्याहं भवन्तो ब्रुवन्वित्यादि वाचयित्वा पुण्याहं खस्ति ऋषिश्च प्रत्येकं विस्ततो दिव्याङ्गभूतहोमाथं ब्राह्मणचतुष्टयञ्च पाद्यादिभिरभ्यर्थ कृणुयात् प्रशतावकं ब्राह्मणमेकमविजञ्च ततो घटे गणेशनवग्रहपूजा तत्र तुलां मपताकां ध्वजालखतां भूमौ निधाय तस्यां प्रामुखः पप्याक्षतमादाय प्रो भूर्भवः स्वरि- त्यचार्य प्रोम् 'पद्यहि भगवन धर्म टिव्ये ह्यस्मिन् ममाविश । महितो लोकपालेश्च वस्वाटित्यमहणेः' इति मन्त्रेण धर्ममावाद्य पोऽर्घ श्री धर्माय नम इत्यादिनाऽपाद्याचमनीयमधुपर्क पुनराचमनीयम्रानीय वस्त्र यज्ञोपवीतम कुटकटकादिभूषणान्तं दत्त्वा तथैवाङ्ग देवतानामादि भूषगान्त दत्त्वा प्रगावाटि- नमोऽन्तेन स्वखनाम्ना पूजयेत पूर्वस्याम इन्द्राय दक्षिणस्यां यमाय पश्चिमायां वरुणाय उत्तरस्यां कुवेराय आग्नेय्यामग्नये नेऋत्यां निऋतये वायव्यां वायवे ऐशान्यामौशानाय ऊर्द्ध ब्रह्मणे अधोऽनन्ताय इन्द्रस्य दक्षिणे पावऽष्टवसुभ्यः प्रत्येक म्वस्वनामभि: वमूनां ध्यानमाह प्रादित्यपगणे 'प्रमत्रवटना: मौम्या: वरदा: शनिपाणयः । पनामनस्था हिभुजा वमवोऽष्टी प्रकीर्तिताः। तत्र धगय ध्रुवाय मोमाय अपाय अनिलाय अनलाय प्रत्यूपाय प्रभाषाय इन्ट्रेशानयोमध्य तथा हादशा- दित्येभ्यः तेषां ध्यानम् प्रादित्य पुगणे । पद्मासनस्था हिभुजा पद्मगर्भागकाम्तयः। कगदिस्कन्धपर्यन्तनीलपङ्कजधारिणः । धावाधा हादशादित्यास्तेजोमण्डलमध्यगा:' । अयन मित्राय वरुणाय अंशवे भगाय इन्द्राय विवखते पूष्णे पर्जन्याय त्वष्ट्र विष्णवे प्रग्नेः पथिमभागे तथैकादशरुद्रेभ्यः ध्यानम् श्रादित्यपुराणे 'करे विशूलिनो वामे दक्षिणे चाच तव धावे ·दिव्यतत्त्वम् । १८५ तत्र मालिनः । एकादश प्रकर्तव्या रुद्रास्यतेन्दुमौलयः' । वीरभद्राय शम्भवे गिरिशाय अजैकजादे अहिवनाय पिना. किने अपराजिताय भुवनाधोखराय कपालिने स्थाणवे भवाय यमराक्षसयोर्मध्ये तथा माटभ्यः तत्र ब्राा माहेश्वर्या कोमार्य वैष्णव्य वाराद्यै नारसिंह्य चामुण्डायै। निऋत्युत्तरे गणे- शाय वरुणोत्तरेष्टमाः तत्र श्वसनाय स्पर्शनाय वायवे पनिलाय मारुता प्रागाय प्राणशाय जौवाय धटोत्तरे दुर्गायै अर्घादिकं दत्त्वा धर्माय रक्त गन्धपुष्यधूपदीपनैवेद्यानि पूर्वबहत्त्वा इन्द्रादि दुगान्तभ्या रक्तगन्धपुष्पादि दद्यात् ततश्च- तुर्दिक्षु चतुर्भो ऋग्भि व वाग्नीन् अशकावे कन ऋत्विजा एकमग्नि प्राइविवा क ग्टह्यालविधिना संस्थाप्य प्रणवपुटितां मव्याहृतिकां गायत्रों स्वाहान्तामुच्चार्य उतपायसमिनिर्मि- लिताभिरष्टोत्तरशतन अष्टाविंशतिरष्टा वा जुहुयात मामगानां प्रायश्चित्तहोमस्तु व्यन्तनम शाभिमहाव्याहृतिभिः एवं हव. नान्तां देवपूजां विधाय दक्षिणां दद्यात तरः गोध्यकतो- पवासम् आद्र वामगं पविशिक्यं कल्दा इटकाच पूर्वशिक्य छत्वा उत्तोल्य धोपरि जलदानन माम्यमवगत्यावतारयेत् । तत: प्राड्विवाकस्तहिन कतकज्जलमस्या विदाञ्जमादिशून्यां पंक्तिदयेन समसंख्याक्षरंगा आदित्य चन्द्रावित्यादि चतयत्वा. रिंशदक्षरमत्व मम नामभियुक्ता प्रकरणाकरण-रूपमिद मृणमसौ दत्तमिदमृणमम्माम या न ए होमित्यादिरूपां प्रतिनां पते विलिख्य प्रतिज्ञा गोध्यं श्रावयित्वा तत् पत्र शोध्यस्य गिरी. गतं कुर्यात् इति लिखनप्रकारविशेषस्तु हरिहटिप इति. व्यवहारदीपिकयोरनुरोधात् कृतः । ततश्च प्राइविवाको धटमामन्चयेदेभि: 'वं धटो ब्रह्मणा सृष्टः परोक्षार्थ दुरा. मनाम्। धकाराइममूर्तिस्त्व टकारात् कुटिलं नरम् ।

·५८४ दिव्यतत्त्वम् । यदा- ततः तो धारयसे यस्मात् घटस्तेनाभिधीयते। त्वं वेसि सर्व. भूतानां पापानि मुशतानि च। त्वमेव देव जानौषे न विदु. यानि मानवाः । व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुषः शहिमिच्छति । नदेनं संगयादम्मामंतस्त्रातुमर्हसि'। तुलाधारकं निशामये- दनेन मन्वेग 'ब्रह्मना ये स्मृता लोका ये लोकाः कूटसाक्षिणः । तुलाधारस्य ते लोकास्तुलां धारयतो मृषा'। ततोऽभिशस्त- स्तु लामामन्त्र येदनेन 'त्वं तुले सत्यधामांमि पुरा देवैर्विनि- मिता। तत्सत्यं वद कल्याणि संशयान्मां समुहर । म्मिन पापसन्मातस्ततो मां त्वमधो नय। शुश्चेहमयोर्द्ध मां तुलामित्यभिमन्वयेत्'। तत: प्राविवाक: पूर्वाननं तं पववत् धटमारोपयेत्। आरोपितञ्च पलपलककालं तत्र शुद्धाशुद्धिज्ञापनाय स्थापयेत् । प्रतिमानद्रव्यादू व- ग्थान शुद्धः अधोऽवस्थानऽशुद्धः समावस्थानोऽपि अल्पटोष: कसकोलकककटशिक्यपादाक्षादीनां दृष्ट कारणव्यतिरेकेण छेद भङ्ग वाप्य शहिमादिशेत् । तत: पुरोहिताचार्य्यादौन दत्तिणाभिस्तोषयेत् । अथ अग्निपरोक्षा। पितामहः । 'प्रग्नविधि प्रवक्ष्यामि यथावच्छास्त्रभाषितम्। कारयन्मगड नान्यष्टो पुरस्ताववम तथा। आग्नेयं मण्डलं त्वाद्यं द्वितीयं वारुणं स्मृतम् । तृतीयं वायुदेवत्व चतुथं यमदैवतम् । पञ्चमन्त्विन्द्र दैवत्य पष्ठ कोवेरमुच्यते। सप्तमं मोमदैवत्य सावित्रमष्टमं तथा। नवमं मर्ववत्यमिति दियविदी विदुः। परस्ताववमं यच्च तन्महत् पार्थिवं विदुः'। महत्पार्थिवमित्यपरिमिताङ्गल मित्यर्थः ‘गोमयेन कतानि स्युरद्भिः पर्युक्षितानि च । हात्रि- पदङ्ग लान्याहुमण्डलीत् मण्डलान्तरम् । अष्टाभिर्मण्डलैरेव. मङ्गलौनां शतदयम्। षट्पञ्चाशसमधिकं भूमेस्तु परिक ·दिव्यतत्त्वम्। ५६५ तथाच याज्ञवल्काः मप्ताश्वत्थस्य ल्पना'। यहा 'कत्तः पादसम कार्य मण्डलन्तु प्रमाणत:' । प्राग्ने यमग्निदेवताकम् एवमन्यत्र तेनाग्न्यादयस्त न पूज्याः मण्डलं षोड़शाङ्गलं तदन्तरालञ्च षोड़शाङ्गलं तेन मिलित्वा हाविंशदङ्ग लमिति तथाच याज्ञवल्काः 'षोड़शाङ्ग लकं ज्ञेयं मण्डलन्तावदन्तरमिति'। तथा 'मगडले मण्डले देयाः कुशाः शास्त्रप्रचोदिताः। विन्यसेतु पदं कर्ता तेषु नित्यमिति स्थितिः। प्राम,खस्तु ततस्थिष्ठेत् प्रसारितकराञ्जलिः । भाद्र वामाः शुचिश्चैव शिरस्यारोप्य पत्रकम्। पश्चिमे मण्डले तिष्ठेत् प्राम,ग्वः प्राञ्जलिः शुचिः । लक्षयेयुः क्षतादौनि हस्त- योस्तस्य कारिणः'। तम्यावष्टबोहः। 'करी विमृदितवोडेलक्षयित्वा ततो न्यमेत् । पत्राणि तावत् सूवेण वेष्टयेत्। विदितव्रोह: कराभ्या मिति शेष: विदितव्रोहः करो लयित्वा तततिलाटि- स्थानेषु हंसपदाकतिरंखारूपण रक्तचन्दनादिविन्दना अङ्कयित्वा तदाह नारदः 'हस्तक्षतेषु मर्वषु कुर्य्याडम पदानि तु तान्येव पुनगल ने इम्तो विन्दुविचित्रितो' । ततश्च हस्तयोरुपरि सप्ताश्वत्थपत्राणि मप्तशमीपत्रागा सप्त दूर्वापत्राणि दध्यक्तान् यवान् पुष्पाणि च विन्य- सेत्। 'सप्त पिप्पलपत्राणि शमीपत्राण्यथ क्रमात् । दूर्वाया. सप्त पत्राणि दध्यक्तांश्चाक्षतान न्यसेत्'। इति मिताक्षगा. धृतवचनात्। मप्तपिप्पलपत्राणि अक्षतं सुमनो दधि । हम्तयोर्निक्षिपेत्तत्र सूबेगा वेष्टनं तथा' इति पितामहवचनाह मूत्र विशेषयति नारदः। 'वेष्टयोत सित हस्ती सप्तभिः सूवतन्तुभिः'। तथा 'जात्यैव लौहकारो यः कुशलचाग्नि- कर्मणि। दृष्टप्रयोगशान्यत्र तेनायोऽग्मी प्रतापयेत्। अग्नि- वर्णमयं पिण्ड सस्फुलिङ्ग सुरञ्जितम्। पञ्चाशत्पलिकं भूयः ।

·५२ दिव्यतत्त्वम् । कारयित्वा शचिहिजः। तीयतापे तप्यन्त ब्रूयात् सत्य- पुरस्कृत' सत्यपुरस्कातं सत्यशब्दयुक्तं त्वमग्ने सर्वभूतानामिति याज्ञवल्कयोक्त मन्त्रं ब्रूयादित्यर्थः । अयपिण्ड विशेषयति पितामहः 'प्रमहीनं तथा कत्वा अष्टाङ्गलमयोमयम् । पिण्डन्तु तापये दग्नौ पञ्चाशत्पलिकं समम्'। अन कोणं अङ्ग लिमानन्तु 'तिर्यग्यवोदराण्यष्टावृद्धी वा ब्रोहयस्त्रयः । प्रमाणमङ्गलस्योन विस्तिाद शाङ्ग,मः'। पलपरिमाण- माह मनुः । 'पञ्चकृष्णल कोमापस्ते सुवर्णस्तु पोड़श। पलं सुवर्णायत्वारः' इति लोकिकमाननाष्ट तोलकपरिमितपलानि विशतिः षट्नोलका: पञ्चमाषकाथ तस्रो त्तकावैदिकपक्षा- शत: पलेभ्यो निष्पद्यन्ते ततः 'शान्त्यर्थ जुहुयादग्नो वृत- मष्टोत्तरं शतम्' इति मिताक्षराहतात्। प्राडूविवाको मण्डलभूमदक्षिणदश स्वग्टयोतविधिनाग्नि संस्थाध्य ओम अग्नये पावकाय स्वाहेति मिताक्षरोत मन्त्र गाज्यनाष्टोत्तरशतं हुत्वा तस्मिन्नग्नी तन्नोहपिण्ड प्रक्षिप्य तपिगडं जले क्षिता पुन: संताप्य जले पुन: क्षिा पुनस्तम्मित् तप्यमाने धर्मा- वाहनादिहवनान्तपूर्वोक्तविधिं विधाय तत् बिगड जले क्षिमा पुनस्तप्यमानपिगड स्थमग्निमभिः पितामहाद्युक्तैर्मन्चै- रभिमन्त्र येत् ओम् 'त्वमग्न वैदाश्चत्वारस्वायत्रषु इयसे । व मुख सर्वदवानां त्व मुखं ब्रह्मवादिनाम्। जठरस्थो हि भूतानां ततो वेत्मि शुभाशुभम्। पापं पुनासि वै यस्मात् तस्मात् पावक उच्यते। पार्षषु दर्शयात्मानमर्चिमान् भव अथवा शुद्धभावेषु शीतो भव हुताशन। त्वमग्ने सर्वभूतानामन्तवरसि साक्षिवत् । त्वमेव देव जानोपे न विदुर्यानि मानवाः। व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुषः शुद्धि तदेनं संशवादस्माइर्मतस्त्रातुमर्हसि । ततो पावक। मिछति।

·दिव्यतत्त्वम् । १५७ वा। ब्रीहिमर्दनसंस्कृतकरयोपरि सप्ताखत्यपवाणि विन्यस्य सप्त- सूत्रैः संवेध्याद्यमण्डले तिष्ठन् प्राड्विवाकेन सन्दंशानीत लौहपिण्ड मनेन याज्ञवल्कयोतोनाभिमन्त्रयेत्। 'त्वमग्ने सर्व. भूतानामन्तश्वरसि पावक। साक्षिवत् पुण्यपापेभ्यो ब्रूहि सत्य कर मम'। अस्यार्थः हे अग्ने त्वं सर्वभूतानां जरायु. जाण्डजखेदजोद्भिज्जातानामन्तःशरीराभ्यन्तरे चरसि भुलाब पानादीनां पाचकत्वेन वर्तसे मवस्य हृदयगतं जानासोति पावक शुछितो करे अन्तर्दर्शिन् मर्वार्थटर्शिन् सर्व- जेति यावत् प्रत: माक्षिवत् पुण्यपापेभ्यः सत्यं ब्रूहि पुण्य- पापेभ्य इति ल्यवनोपे पञ्चमी पुण्यपापान्यवेक्ष्य मत्य ब्रूहि दर्शयेत्यर्थः तदनन्तरं याज्ञवल्काः 'तस्ये त्युलावतो लौहं पञ्चाशत्पलिकं ममम्। अग्निवणं न्यसेत् पिगड हस्तयो. रुभयोरपि' न्यमेद्राजा प्राविवाको वा यथा पितामहः 'ततम्त ममुपादाय राजा धर्मपरायणः। मन्दंशेन नियुक्ती वा हस्तयोद्यस्य निक्षिपेत्' । तं लौहपिगडं नियुक्तः प्राड- विवाकः अस्य दिव्य कत्तः याज्ञवल्कर: 'म तमादाय सप्तव मण्डलानि शनैव्रजेत्'। एवकारेण मगड लेषु एव पादन्यामो मण्डलानतिक्रमणच दर्शितं व्यतामाह पितामहः 'न मण्डल- मतिकामेत् नाप्यर्वाक स्थापयेत् पदम्। अष्टमं मण्डल गत्वा नवम क्षेपयेद् बध:' कालिकापुराणं 'मण्डलानि तथा सप्तषोड़शाङ्गलिमानतः। तावदन्तरितो गच्छेहत्वा नबढणे क्षिपेत् । पत्र च गन्तव्यानि सप्तव मण्डलानि यतः प्रथमे तिष्ठति नवमे क्षिपति तेन न विरुध्यते। याज्ञवल्करः 'अन्तरा पतिते पिण्डे सन्देहे वा पुनहरेत्। सन्दे हे दग्ध वादग्धत्वसन्देहे तस्मिन्नेव प्रयोग पिगई पुनरारोप्य शेषं समापयेत् न तु प्रयोगान्तरम् पारोपणमात्रस्य पुनविधानात् ·12 दिव्यतत्त्वम् । तत प्रयोगस्य विगुगात्वानिखयाच। कात्यायन: 'प्रस्खल. अभियुक्तयेत् स्थानादन्यत्र दधते। म दग्धं तं विटुर्दैवास्तव भूयोऽपि दापयेत्'। याज्ञवल्करः 'मुखाग्निं मृदितब्रीहि. स्टग्धः शहिमाप्रयात्' । नारद: 'बौहिमतिप्रयत्नेन मप्तवारांख मर्टयेत्'। पितामहः 'निर्विशङ्कन तेषान्तु हस्ताभ्यां मर्दने कते। निर्विकारो दिनस्यान्त शहिस्तस्य विनिर्दिशेत् । प्रथैतत्प्रयोगः । पूर्वद्यभूमिशुद्धिं 'विधाय पद्यर्यथा पूर्वमष्टमण्डलानि षोड़शाङ्गलप्रमागानि तदन्तगलानि च षोड़शागल प्रमाणानि तदन्तगलं नवमं मगडन्तमपरिमिता- ङ्गलप्रमाणं गोमयेन निर्माय तेषु प्रागग्रान् कुशानास्तोर्य प्रथमे मगह ले रक्तपुष्पाक्षतमादाय श्रीम् भूभवः म्वरग इहा- गच्छ इहागच्छ इह तिष्ठ दह तिष्ठ इत्यावाह्य स्थापयित्वा गन्धादिभिः प्राड्विवाकोऽभ्यचयेत् । एवं द्वितीये वरुणं टतोये वाय चतुर्थ यमं पञ्चमे इन्द्र षष्ठे कुवेरं मप्तमे मोमम् अष्टम मूय्यं नवमे मर्वदेवता: ततो मगडल दक्षिणे प्राइविवाक: स्वरयोक्तविधिनाग्निस्थापनं कृत्वा प्रोम् अग्नये पावकाय स्वाहेति अष्टोत्तरशतम् प्राज्यंन शान्तिहोमं कृत्वा तदग्नी लौकिकमानन चतर्गतकाधिकपञ्चमाषकाधिकषट्षध्यधिक- शततोलकमितं को गहितम अष्टाङ्गलं लौहपिण्ड प्रतप्य जले प्रक्षिप्य पनरग्ना प्रतम्य पुनर्जले प्रक्षिप्य पुन: प्रतप्य तत् पिण्डे धर्मावाहनादि मर्वदेवतापूजां हवनान्तां तुलोक्तां विधाय दक्षिणां दद्यात् उपोषितस्य स्नातस्यावासमो गत्वाद्यमण्डले तिष्ठता व्रीहिमर्दनादिसंस्कारं विधाय प्रतिज्ञापत्र समन्त्रकं कत्तः शिरमि वड्डा प्राड्विवाकस्तृतीये तापेऽयःपिण्ड स्थमग्निमभिमन्वयेत् एभिर्मन्त्रः। प्रोम् त्वमम्ने वेदायत्वारस्त्वञ्च यज्ञेषु हयसे। त्व मुख सर्वदेवानां ·दिव्यतत्त्वम्। ५८८ व्यव- त्व मुख ब्रह्मवादिनाम्। जठरस्थो हि भूतानां ततो वेसि शुभाशुभम्। पापं पुनासि वै यस्मात्तस्मात् पावक उच्यते । पापेषु दर्शयात्मानमर्चिमान् भव पावक । अथवा शुद्धभावेन शीतो भव हुताशन। त्वमग्ने मर्वभूतानामन्तवरसि माक्षि. वत्। त्वमेव टेव जानोषे न विदर्यानि मानवा: । हाराभिशम्तोऽयं मानुषः शुद्धिमिच्छति। तदेनं संशया- दस्माइर्मतस्त्रातुमर्हमि'। तत: कर्तहस्तयोरुपरि मप्तावस्थ- पत्राणि सप्तशमीपत्राणि सप्तदूर्वापत्राणि दध्यक्षतान् यवान् पुष्पाणि च शुक्लमूत्रेण मप्तकत्वो वेष्टयेत्। कर्त्ता लौह- पिण्डस्थमग्निमभिमन्त्रयेदनेन मन्त्रेण 'त्वमग्ने सर्वभूताना. मन्तश्चरमि पावक । मातिवत् पुण्यपापेभ्यो ब्रूहि मत्य करे मम' । ततम्तहम्त योरुपरि लौहपिण्डं निदध्यात् ततस्तं राहीत्वा शनैरकुटिलं क्रमश: मप्तमण्डलानि गत्वा नवममण्डलस्थ टगोपरि त्यजेत्। तत: पुनरपि व्रोहिभिर्मद- येत्। अदग्धश्व त् शुद्धिमानयात् अन्तरापतिते पिण्डे दग्धा. दग्धत्वमन्द हे वा पुनहरेत्। मुखलने हस्तयोरन्यत्र दाहे न दोषः। पुनरारोपणञ्च ततो गुरुपुरोहितादीन् दक्षिणाभिः परितोषयेत्। इति अग्निपरीक्षा अथ उदकपरीक्षा। पितामहः 'तोयस्याथ प्रवक्ष्यामि विधिं धम्यं सनातनम् । मण्डलं पुष्पधुपाभ्यां कारयेत् सुवि- चक्षण: । शान् संपूजयेत्या वैणवञ्च धनुस्तथा । प्रथमती वरुणं पूजयेत् यथा नारदः 'गन्धमान्यैः सुरभि. भिर्मधुक्षीरतादिभिः । वरुणाय प्रकुर्वोत पूजामादौ समा- हितः'। ततो धर्मावाननादिसकलदेवतापूजा होम समन्त्रक- प्रतिज्ञापत्रशिरी निवेशान्तं कर्म कुर्यात् । 'शरांस्वनायसाग्रांस्तु प्रकुर्वीत विश्वये। वेणुकाष्ठमयांचव तत्र कात्यायन:।

·दिव्यतत्त्वम् । तगा। मध्य. चेता च सुदृढ़ क्षिपेत' । पितामहः 'क्षेप्ता च क्षत्रियः कार्यः सहुत्तिर्बाह्मणोऽथवा। प्रकरहदयः शान्त: सोपवास. म्तथा शुचिः। इन प्रक्षिपेद्दीमान् मारुतो वाति वा भृशम् । विषम भूप्रदेश च वृक्षस्थाणुममाकुले'। नारदः 'करं धनुः मप्तशतं मध्यमं षट्शतं मतम् । मन्दं पञ्चशतं प्रोतामेष यो धनर्विधिः'। अङ्ग लोनां मप्ताधिकं शतं यस्य धनुषः परिमाणं तत् मतशतम् एवं पटशतादिकं पितामहः 'मध्यमेन तु चापिन प्रतिपत्त शरत्रयम्। हस्तानान्तु शते माई लक्ष्यं कृत्वा विच- तषाञ्च प्रपितानान्तु शगणां शाम् दशनात् । मस्तु गरी ग्रायः पुरुपेगा बलोयमा । शराणां पतनं ग्राह्य मणं परिवर्जयेत् । मपन् मपन् भरो याति दूराद दूरतरं यतः'। पतनं ग्राह्यमिति भरपतनस्थानपर्यन्तं गच्छेदित्यर्थ: तन प्रमाणपक्षेऽपि पतन स्थानक शरग्रहण ततय प्रथमत: पुरु- यान्तरण तत्स्थान शर पानतव्यः । नारदः 'नदीषु नाति- वेगासु तड़ागेषु मरःसु च। हटेषु स्थिरतोयेषु कुर्यात् घुमा निमज्जनम'। नातिवेगासु स्थितिविरोधिवेगशून्यासु । विष्णुः ‘पङ्गशैवालदृष्टग्राहम त्स्य जलौकादिवजिते तस्य नाभि मावजले मग्न स्यागगहेषिणः । पुरुषम्यान्यस्योरू रहोत्या. भिमन्त्रिताम्भः प्रविशेत। ततः समकालच नातिकरमृदुना धनुषा पुरुषोऽपरः शरमोक्षं कुर्य्यादिति' तस्य शोध्यस्येत्यर्थः अन्यथा तस्येति व्यथं स्यात् अन्य पुरुषस्य स्तम्भधारणमाह समति: 'उदके प्रान,खस्तिष्ठेहमस्थूणां प्रसह्य च' शोध्यकर्तृ- कजलाभिमन्त्रणमाह पितामहः । 'तोय त्वं प्राणिनां प्राण: सृष्टेरायन्त निर्मितम्। शुढेच कारणं प्रोक्त द्रव्याणां देहिनान्तथा। प्रतस्त्व दर्शयात्मानं शुभाशुभपरोक्षणे'। शोध्य कर्तकाभिमन्वण माह याज्ञवल्का: 'सत्येन माभिरक्षत्र ·दिव्यतत्त्वम्। स्थाना- -- धरणेत्यभिशाप्यकम्। नाभिमाचोदकस्थस्य ग्रहीत्वोरुजलं विशेत् । मामभिशाप्य शपथं कारयित्वा कं जलं विशेत्' तोरणञ्च निमज्जनसमोपे समे स्थाने शोध्यकर्णप्रमाणोच्छ्रितं काय्यं यथा नारदः 'गत्वा तु तज्जलस्थानं तटे तोरणमुच्छ्रि- तम्। कुर्वीत कर्णमात्रन्तु भूमिभागे समे शुचौ। शरमोने विशेषमाहतुर्नारदहस्पती 'शरप्रक्षेपणस्थानाद युवाजव- समन्वितः । गच्छेत् परमया शक्त्या यात्रासो मध्यमः शरः । मध्यमं शरमादाय पुरुपोऽन्यस्तथाविधः'। प्रत्यागच्छतु वेगेन यत: स पुरुषो गतः । आगन्तस्तु शरग्राही न पश्यति यदा जले। अन्तर्जलगतं मम्यक् तदा शुद्धिं विनिर्दिशेत् । अन्यथा न विशुद्धः स्याद काङ्गस्यापि दर्शनात् । हान्यवगमनाद यम्मिन् पूर्व निवेशयेत्'। जविनी विशे- घयति नारदः ‘पञ्चाशतो धारकाणां यो स्यातामधिको जवे तौ च तत्र नियोक्तव्यो शरानयनकमणि' । एकाङ्गस्य दर्शना- दिति च कर्णाद्यभिप्रायेण 'शिरोमात्रन्तु दृश्येत न करें नापि नामिके। अम प्रवेशने यस्य शुद्धं तमपि निर्दि- शेत्'। इति विशेषाभिधानात् निमज्योतनवते यस्तु दष्ट- वेत् प्राणिना नरः । पुनस्तत्र निमज्जेत दंशचिविचा- रितः' । जलान्तर्गतमत्स्यजन्नौकादिना दष्टः समुत्प्लवते यदि दष्टे पुनर्निमज्जनीयमित्यर्थः । पितामहः 'गन्तु वापि च कर्तश्च ममं गमनमज्जनम्। गच्छेत्तोरणमूलात्नु शरस्थानं जवो नरः। तम्मिन् गते हितीयोऽपि वेगा- दादाय शायकम्। गच्छत्तोरणमूलन्तु यत: स पुरुषो गतः । आगतस्तु शरग्राही न पश्यति यदा जले। पन्त लगतं मम्यक् ततः शुद्धिं विनिर्दिशेत्'। अव मलनसमकालगम नाभिधानाच्छरमोक्षसमकालं गमनं शूलपास्युक्तमयुक्त मज्जन तटा ·दिव्यतत्त्वम्। समकालषितं मध्यमं शरमादायेत्यपरमुनमपि प्रमाणशून्य ततम त्रिषु शरेषु मुक्षु एको वेगवान् मध्यमशरपतनस्थानं गत्वा तमादाय तवैव तिष्ठति अन्यस्तु पुरुषो वेगवान् शर. मोक्षस्थाने तोरणमूले तिष्ठति एवं स्थितयोस्तृतीयायां करतालिकायां प्राइविवाकदत्तायां शोध्यो निमज्जति तत्- ममकालमेव तोरणमनस्थितोऽपि द्रुततरं मध्यमशरपतन स्थानं गच्छति गरमाही च तम्मिन् प्राप्त द्रुततरं तोरणमूलं प्राप्यातजन्नगतं यदि न पश्यति तदा शुद्धो भवतीति वर्जुनार्थः । सत्र प्रयोगः। उनलक्षण जलाशयनिकटे तथा तोरणं विधाय उक्त देश लक्ष्यं कृत्वा तोरणममोपे मशरं धनुः मंपूज्य जलाशये वरुणमावाह्य पूजयित्वा तत्तोरे धर्मादींश दवान् हवनान्तमिष्टवा दक्षिणां कृत्वा शोध्यस्य शिरसि प्रतिज्ञापत्र बडा प्राविवाको जलमभिमन्वयेत् । 'ओम् तोय त्वं प्राणिनां प्राणः सृष्ट राद्यन्त निर्मितम् । शुढे श्व कारणं प्रोक्त द्रव्याणां देहिनां तथा। अतस्त्व दर्शयात्मानं शुभाशुभपरीक्षणे' इति मन्त्रण। शोध्यस्तु ओं मत्येन माभिरक्षस्व वरुण त्यनेन जल- मभिमन्ना एहोतस्थ गास्य शोध्यस्य नाभिमात्रोदकावस्थितस्य बलौयसः। प्राम,ख पुरुषस्य समीपं जलमध्ये गच्छत् । ततश्च शरेषु विषु मुक्तषु मध्यमशरपातस्थाने मध्यमशरं ग्रहीत्वा जविन्यकस्मिन् पुरुष स्थिते अन्यस्मिंस तोरणमूल. स्थिते प्राइविवाकेन तालवये दत्त शोध्यो गृहीतस्य ण. प्राचखपुरुषोरू महोत्वा निमज्जति तत्समकालमेव तोरण- मूलस्थोऽपि मध्यमशरस्थानं द्रुतं गच्छति । तत: शरग्राही च तस्मिन् प्राप्त द्रुतं तोरणमूलं प्राप्य जलान्तःस्थ यदि न पति सदा सहः। कर्णाबत विना शिरोमानदर्शनेऽपि ·दिबतस्वम्। शE: मजनस्थानादन्यत्र गमनेऽपि प्रशः दक्षिणादिक दद्यात्। अथ विषविधिः। नारदः 'शान हैमवतं शस्तं गन्धवर्स: रसान्वितम् । प्रकविमसमं गूढ़ममन्त्रोपहतञ्च यत् । वर्षे चतु. यंवा मात्रा प्रोम पञ्चयवाः स्मृताः । हेमन्ते स्युः सप्तयवा: शर- पाल्पन्ततोऽपि हि। दद्याहिषं मोपवासो देवब्राह्मणसविधौ। धुपोपहारमन्वैस पूजयित्वा महेश्वरम्। हिजानां सविधावेव दक्षिणाभिमुखे स्थिते। उदन,ख: प्रामखो वा दद्याहिप्र: समाहितः'। शाखरूपमाह कात्यायनः । 'प्रजाशृङ्गनिभं श्यामं सुशोतं शृङ्गसम्भवम् । भङ्ग च शृङ्गवेराभं तत्ख्यातं ङ्गिणं विषम् । रतास्थमसितं कुर्यात् कठिनञ्चैव तत्क्षणात्'। शृङ्गवेरमाई कं तदाभं तत्तल्यम्। रक्तमिति यहिषं रक स्थापितं सत् तद्रतास्थं श्यामं कठिनं करोतीत्यर्थः अल्पेति पूर्वोक्तसप्तयवानामल्पत्वं षड़यवमात्रेत्यर्थः । हेमन्तग्रहण शिशिरस्यापि ग्रहणं हेमन्त शिशिरयोः समानत्वमिति श्रुतेः । वमन्तस्य सर्वदिव्यमाधारणत्वन तत्रापि सप्तयवाः सप्तविषस्य वेति याज्ञवल्कान सामान्यतोऽभिधानात् कात्यायन: ‘पूर्वाह शीतले देश विषं देयन्तु देहिनाम्। वृतेन योजितं लक्ष्ण पिष्ट त्रिंशदगुणेन च । देयं प्राड्विवाकेन तत्पाठयमाह पिता- महः 'दीयमानं करे कृत्वा विषन्तु परिशापयेत् । विष त्वं ब्रह्मणा सृष्टं परीक्षार्थ दुरात्मनाम्। पापिनां दर्शयात्मानं शहानाममृतं भव। मृत्युमूर्त विष त्वहि ब्रह्मणा परिनि- मितम्। वायखेनं नरं पापात् सत्यनास्थामृतं भव'। परि- प्रापयेत् शपथं कारयेत् शोध्य पाठ्यमाह यान्नवल्काः । 'विष त्वं ब्रह्मणः पुचः सत्यधर्मे व्यवस्थितः। बायस्वास्पदभीगापात् सत्येन भव मेऽसतम्। एवमुक्का विषं शाई भषयेहिमशै;

·दिव्यतत्त्वम् । तत्र लजम्। भक्षिते च यदा सुस्थे मुर्गच्छदिविवर्जितः। निर्वि- कारी दिनस्यान्त शुहं समिति निर्दिशत्। विरात्र पञ्चरात्र वा पुरुपैः स्वैरधिष्ठितम । कुहकाटिभयाद्राजा वारयेद्दिव्य- कारिणम्। ओषधीमन्त्र योगांश मणोनथ विषापहान् । कर्तः शगैरमस्थांश गृहीत्पन्नान परीक्षयेत्'। विषतन्त्र वेगो गोमाञ्च माया रचयति विषजः । स्वंदरकोपशोषो तस्यो. चस्तत्यगे ही वपपि जन यता वगटप्रवेपो यो वेगः पञ्चमो- उमौ नयनविग्मता कगठमञ्च हिकां पठो निखाममोही वितरीत मृति मतमी भन्न कम्य। वृहम्पतिः। विधिदत्त विषं येन जोग मन्त्रोष विना ! म शुड़: म्यादन्यथा तु दगडी दाप्यय तहनम्। क्रमः। मोपवामः प्राइविवाक: शिवं मंपृज्य तत परती विषमुक्त परिमाणं पिष्टं लिंगदगण- वृतयुक्तं मम्थाप्य धर्मादोन देवान बनान्तमिष्ट्वा दक्षिण दत्त्वा शोध्यशिनि प्रतिज्ञापत्र निधाय 'या विष वं ब्रह्मणा मृष्ट परीक्षाय गत्म नाम । पाधिनां दर्शयात्मानं शुद्धाना. ममृतं भव । मृल्यमृत विप व हि ब्रह्म गा पनिर्मितम् । बायस्वनं नरं पापात् मल्य नाम्य मतं भव । इत्याभ्यां प्राम,ख उदा रखो वा विषमभिमन्वा दक्षिणाभिमुखाय गोध्याय ददाति। शाध्यन्तु । श्रां 'विध त्वं ब्रह्मगा: पत्नः मत्यधर्म व्यवस्थितः। वायम्बाम्मा दभोशापात् मत्यं न भव मेऽमृतम्' । इत्यनेनाभिमन्त्रा भक्षयति। यदि दिनान्त निविकारस्तदा शुद्ध इति। अथ कोषविधिः । नारद: 'पृा हूं मोपवासस्य स्नातस्या. पटस्य च । मंसूचकस्याव्य ननिन: कोपपानं विधीयते । इच्छतः थधानस्य देवब्राह्मणविधी। मद्यपस्त्रीव्यमनिना किमता. नान्तथैव च। कोषः प्रान दातव्यो ये च मास्तिक हत्तयः । ।

·दिव्यतत्त्वम् । ६०५ मगडला- . महापराधे निर्धर्म कतने क्लीवकुत्सिते नास्तिकवात्य दासेषु कोषपानं विवर्जयेत्। तमाइयाभिशस्तन्तु मण्डलाभ्यन्तरे स्थितम्। प्रादित्याभिमुखं सत्वा पायवेत् प्रमृतित्रयम् । उड्व यस्य हि सप्ताहाहैकत. महद्भवेत्। नाभियोज्यः स विदुषा कतकालयतिक्रमात्'। मंसूचक आस्तिक इति मिताक्षस। महापगधी महापातको निधर्मो वर्णाश्रम- रहित: कुत्सितः प्रतिलोमजः । दामः कैवतः । भ्यन्तर गोमयकतमण्ड लाभ्यन्तरे वैकतं रोगादिमहनाप तस्य दहिनामपरिहार्यत्वात् । तदाह कात्यायन: । 'अथ देवविसंवाद दिमप्ताहन्तु टापयेत्। अभियुक्त प्रयत्न न तदर्थ दगढ़ मेव च। तम्य कस्य न मवस्य जनम्य यदि तद्भवेत् । रोगोऽग्निजातिमरगा मां दाप्योटमञ्च मः। ज्वगतिमार- विस्फोटगृहास्थि परिपाड़ नम। नेत्र क ग नगगथ तथोन्माद: प्रजायते। शिरोरुगभुजभङ्गश्च देविका व्याधयो नृणाम' गन्लगेग इत्यत्र शून्नगंग इति क्वचित् पाट: दिमप्ताहन्तु महाभियोग- अविषयं महाभियोग प्ववानोति प्रस्तुत्य चतुदगका टङ्ग इति याज्ञवल्कयाभिधानात् मिताक्षराप्य धम्। यन विगत्रात सप्तरात्राहा हादशाहात् हिमप्तकात्। वैकतं यस्य दृश्यत पापकृत् स उदाहृतः। इति पितामहोतं तन्महाभियोगात शतम्रट्याटाचीनं द्रव्यं विधा विभज्य विगत्रादिपत्नत्रयं यवस्थापनीयमिति मिताक्षरा तथा 'भक्तीयो यग्य दवा पाययेत्तस्य तज्जलम् । ममभावे तु देवानामादित्यम्य दु पाययेत्। दुर्गाया: पाययेचौगन् ये च शस्त्रापजीविनः ! भास्करस्य तु यत्तीयं ब्राह्मणं तन पायवेत्। दुर्गायाः नए- येच्छुलमादित्यस्य मण्डलम्। अन्येपामांप देवानां सापये. दायुधानि च । अत्र खल्पापराधे देवानां नापयित्वायुधो.

·दिव्यतत्त्वम्। दकम्। पाय्यो विकारे चाहो नियम्यः शुचिरन्यथा'। इति कात्यायनोविशेषान्महापराधे देवनानोदकमिति विषय- भेटः। रवाकरोऽप्येवम्। मगडलं व्योमेति व्यवहारदीपिका तस्यां विष्णु: 'उग्रान् देवान् ममभ्ययं तत् सानोदकप्रमृति- वयं पिबत्। इदं मया न कृतमिति व्याहरन् देवतामुखः' इति। एतदनमाग देवान्यत्र प्रतिज्ञा प्रागुता । तत्र क्रमः । प्राइविधाको गोमय कतमगड लाभ्यन्तर धावाहनादि सर्वदेव- तापूजां हवनान्तां निवत्य दक्षिणा दत्त्वा ममन्त्रक प्रतिज्ञा- पत्रं शोध्य शिरमि निधाय यथाविहितंदवं संपूज्य तत् मानीदकमानीय श्री 'तीय वं प्रागिानां प्राणः मृष्टेरायन्तु निर्मितम्। शुद्धथ कारणं प्रोक्तं द्रव्याणां दहिनान्तथा। अतस्त्व दशयात्मानं शुभाशुभपरोक्ष गे'। इत्याभ्यामभिमन्त्रा गोमयकतमगड नाभ्यन्तरे स्थितं मापवामं नातावासमा मादित्याभिमुखम। अां मत्यन मामभिरक्षस्व वरुणेत्यनन शोध्य पठितनाभिमन्त्रितं प्रतिवयं जलं पाययेत्। ततो यदि अधिकालाभ्यन्तर रोगपीडा न भवति तदा शुद्ध इनि ततो दक्षिणा दया। अथ तगडल पितामहः। देया नान्यत्नति विनिश्चयः। तगडलान कारयेच्छुक्लान् शाले. नन्यिन्य कस्यचित् । मुगमये भाजन कल्वा श्रादित्यस्याग्रतः शुचि:। मानोदकन मामथान् रात्री तत्रैव वासयेत् । प्राम,खोपोषित नातं शिरोरोपितपत्रकम् । तगडलान् भक्षयित्वा तु पत्र निष्ठोवये विधा। भूर्जस्यैव तु नान्यस्य प्रभावे पिप्पलस्य तु। शोणितं दृश्यते यस्य हनुस्तालु च शौर्यते। गात्रञ्च कम्पते यस्य तमशुडं विनिर्दिशत्'। सानो- दकेन देवतामानोदकेन। तथाच कात्यायनः। देवतासान. लविधि: 'चौय्यं तु तगडला -- ·दिव्यतत्वम् । कल्पान्तरमाह गव्यं वृत. पानीयनिग्धतणुलभक्षणे। शुकनिष्ठीवनात् शडी नियम्यो. शचिरन्यथा'। शिरोरोपितपत्रक तण्डुलान् भवयित्वा निष्ठौवयेत्। प्राइविवाक इति निष्ठोक्येदिति यन्तात् सिहं तुलानिरूपितं सर्वदिव्यमाधारणञ्च धर्मावाहनादिहव. नान्तं पूर्ववदिहापि कर्त्तव्यम् । अथ तप्तमाषकविधिः। पितामहः 'कारयेदायसं पात्र ताम्र वा षोड़शांङ्गलम्। चतुरङ्ग लखातन्तु मृण्मयं वाथ मण्डलम् । मण्डलं सूर्यमण्डलाकारं वर्तलमिति यावत् । 'पूरयेद् ततैलाभ्यां विंशत्या तु पलस्तु तत्। सुवर्णमाषक तस्मिन् सुतप्ते निक्षिपेत्ततः। अङ्गठाङ्गलियोगन उहरेत्तप्त. माषकम्। कराग्रं यो न धुनुयात् विस्फोटो वा न जायते । शुद्धो भवति धर्मग पितामहवची यथा' । 'मौवर्ग राजत तानं प्रायभ मृण्मयऽपि वा। मुपादाय तदग्नी तापयेच्छुचिः। मौवणां राजता ताम्री. मायमोच्च सुशोधिताम्। मलिलेन मकडीतां प्रक्षिपेत्तत्र मुद्रिकाम् । भ्रमहोचितरङ्गायन नख स्पर्शगोचरे । परीचेताद. पर्णन चुचुकारं मघोषकम्। ततश्चानन मन्त्रण सकत्ताभ- मन्त्र येत्। परं पवित्रममृतं दृत त्वं यज्ञ कमसु । पावक पापं त्व हिमशोतं शुची भव। उपोषितं ततः सात- माद्रावाससमागतम्। ग्राहयेन्मदिकां तान्तु वृतमध्यगता. न्तथा। प्रदेशिनौञ्च तस्याथ परीनेयुः परोक्षकाः। यस्य विस्फोटका न स्य: शुद्धोऽमावन्यथा शचिः' । प्रयोगस्तु । मध्यविधाष्ट यवतण्डुलमध्यमिताङ्गलि षोड़शाङ्गलमित प्रस्तार तथाविधाङ्ग लिचतुष्टयखाते तामादिघटितेऽशती मृण्मये वा चक्राकारवत्तले पात्र लौकिकाष्ट रत्तिकाधिकमाषक- याधिक त्रयस्त्रिंशत्तोलक । ३३ । २८ । रूपवैदिकपलदशक- । टह ·दिव्यतत्त्वम्। मितं तम् एवं तेल निक्षिप्य लौकिकचतुरत्तिकाधिक पक्षमाषकषटषष्टितोलक । १५ । ५४। रूपवैदिकविंशतिपल. परिमितं केवलं गयवृतं वा निक्षिप्य तस्मिन् सुतप्ते सक्कहौता पञ्चरत्तिकामितां काञ्चनमुद्रिका राजतादिकां वा निक्षिपेत् । धर्मावाहनादिहवनान्तं तुन्नोक्त सदक्षिमां कम कत्वा, भोम् 'परं पवित्रममृत वृत त्वं यज्ञकर्मसु । दह पावक पापं त्वं हिमशीतं शुची भव'। इत्यनेनाभिमन्वयेत् । प्राविवाक: ततः कृतोपवामः सातादवामा: शोध्यशिरमि प्रतिज्ञापत्र निधाय, ओम् त्वमग्ने मर्वभूतानामन्तश्चमि पावक । माक्षिवत पुण्य पापेभ्यो ब्रूहि मत्यं करे मम'। इत्यनेनाभि. मन्त्रादपत्रनिक्षेपकत चुचुक शब्दाद एतान्मद्रिका तर्जन्यङ्गष्ठा- भ्यामुत्तोलयेत् ततैलाभ्यां वा तप्तमापकमुत्तोलयत् अदग्ध. वेत्तदा इति ततो दक्षिणां दद्यात् । अथ फालविधिः। वृहम्पति: 'आयमं हादशपलघटितं फालमुच्यते। अष्टाङ्गलं भवेद्दोघं चतुरङ्ग लविस्तरम् । अग्नि- वर्ग ततश्चोरो जिह्वया लेहयेत् सकृत् । न दग्धश्वेच्छुद्धि- मियादन्यथा स तु हीयते'। चौरोऽत्र गोचौरः । 'गोचीरस्य प्रदातव्यं तप्तफालावलेहनम्' इति स्मृतरिति मैथिलाः । अवापि त्वमग्ने इत्यादि मन्त्रानन्तरम। 'आयसं लेलिहानस्य जिह्वयापि समादिशेत्'। इति पितामहोती: प्राड्विवाक- शाध्याभ्यामग्न्यभिमन्वगएं कार्यम् । अत्र प्रयोगः। लौकिक चत्वारिंशत्तोलकमितं लौघटितमष्टयवमध्यात्मकाङ्गलाष्ट- दीर्घम्। तथाविधचतुरङ्गलप्रस्तारं फालमग्नौ च ताप. येत्। तत्र प्राड्विवाको धर्मावाहनादिहवनान्तं कर्म कृत्वा दक्षिणां दत्त्वा समन्त्रक प्रतिज्ञापत्र शोध्य शिरसि निधाय. घोम् त्वमग्ने वेदायत्वारस्त्वच यन्त्रेषु इयसे। त्वं मुख सर्व शड ·दिव्यतत्वम्। अथवा - देवानां त्वं मुख ब्रमवादिनाम् । नठरस्यो हि भूतानां ततो वेसि शुभाशुभम्। पापं पुनासि वै यस्मात् तस्मात् पावक उच्यते। पापेषु दर्शयात्मानमर्चिमान् भव पावक । शुद्धभावेन शीतो भव हुताशन। त्वमेव सर्वभूतानामत सरसि साक्षिवत्। त्वमेव देव जानौष न विदर्यानि मानवाः। व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुषः शखिमिच्छति । तदेनं संशयादस्माइमतस्त्रातुमहमि'। इत्येते: फालस्थ मम्नि- मभिमन्वयेत्। शोध्यम्तु त्वमग्ने सर्वभूतानामन्तवरसि पावक। माक्षिवत् पुण्य पापेभ्यो ब्रूहि मत्थं करे मम' । इत्यनेनाभिमन्त्राग्निवणं फालं जिह्वया सवत् लियात् । न दग्धश्चेत् शुद्धः । अथ धर्मगजविधिः। वृहस्पतिः। 'पवये लेखनीयौ धर्माधर्मी मितामितौ। जीवदानादिकमन्त्रैर्गायवधायेख मामभिः । अामन्त्रा पूजयेगन्धैः कुसुमैथ मितासितैः । अभ्युक्ष्य पञ्चगव्येन मृत्पिण्डान्तरिती ततः। ममो कत्वा नवे कुम्भ स्थाप्यो चानुपलक्षितो। ततः कुम्भात् पिगड़ मेकं रही. यादविलम्बितः। धर्म ग्रहोते शड: स्यात संपूज्य परी. चकैः । जीवदानमन्त्र न्तु शारदायां 'पाशाङ्कशपुटाशखि र्वायुविन्दुविभूषितायाद्याः सप्तसकारान्ता व्योममत्येन्दुमंयु- तम्। तदन्त हममन्त्रः स्यात् ततोऽमुष्यपदं वदेत् । प्राणा इति वदेत् पश्चादिह प्राणास्ततः परम्। प्रमुष्य जीव र स्थितस्ततोऽमुष्यपदं वदेत् । सर्वेन्द्रियाण्य मुष्थान्ते वाचन- सतुरन्ततः। श्रोतघ्राग पद प्राणा पहागत्य सुख चिरम् । तिष्ठन्वग्निबधूरन्ते प्राणमन्त्रोऽयमोरितः । प्रत्यमुथपटात पूर्व पाशाद्यानि प्रयोजयेत्। प्रयोगेषु समाख्यात: प्राणमन्त्रो मनोषिभिः'। पाशाङ्गुशपुटायतिरित्यनेन प्रथमं पाथ.

·दिव्यतत्त्वम्। यकारमादाय सप्त बीजम्। पांतत: गतिवीज ही ततो अङ्कुशवीज की वायु. र्यकारो विन्दुविभूषित: तेन ये याद्या: सप्तसकारान्ता उदृत अङ्गशवायुनलावनिवरुणवीजानौत्य. बोः। पत्र वायोरेकस्य पूर्व पृथगुपन्यास: मप्तानां सविन्दु- वार्थः प्रतएव अन्यत्र वीजानीत्यतम् । व्योम सत्येन्दुभूषितं व्योमहकारः इन्दुर्विन्दुः तेनाहोम प्रमथ इति षष्ठान्त- देवतानामोपलक्षणम। 'प्रदःपदं हि यंद्रूपं यत्र मन्त्र प्रह. स्यते। माध्याभिधानं तद्रूपं तत्र स्थाने नियोजयेत्'। इति नारायणीयात् । अग्निबंधः स्वाहा गायवाटिमामाजाने त मप्रणवष्याहतिगायत्रीमात्र पठितव्यम्। 'जपहोमादि यकिश्चित् कृतम्रोक्तं मम्भवेन्न चेत्। तत्मवं व्याहृतिभिः कुर्यात् गायवधा प्रणवेन च । इति मिताक्षरातषविंश. मतवचनदर्शनादवापि तथा कल्पाते पितामहः 'अधुना मंप्रवक्ष्यामि धर्माधर्मपरीक्षणाम। हन्तृणां याचमानानां प्रायचित्तार्थिनां नृणाम्। राजतं कारयेहर्ममधर्म मौसकाय- लिखेदभृर्ज पटे वापि धर्माधर्मों सितासितौ। अभ्यस्य पञ्चगव्येन गन्धमाल्ये: समर्चयेत्। मितपुष्पस्तु धर्म: स्यात् प्रधोऽमितपुष्पकः । एवंविधायोपलिख्य पिण्ड. योस्ती निधापयेत् । गोमयेन मृदा वापि पिण्डौ काय समौ ततः। मृदागड़ केऽनुपहते स्थाप्यो चानुपलक्षितौ । उपलिप्ते शचौ देशे देवब्राह्मणसबिधौ। पावाहयेत्ततो देवान् लोकपालांख पूर्ववत्। धर्मावाहनपूर्वन्तु प्रतिज्ञा पत्रकं लिखेत। यदि पापवियुक्तोऽहं धर्मस्त्रायाच्च मे करम्। अभियुक्तस्तयोकं प्रगृहीताविलम्बितः । धर्म एहोते पर: स्वादधमैं स तु होयते। एवं समासत: प्रोक धर्माधर्मपरीक्षणम्'। हस्तृणामिति साहसाभियोगेषु याच- सम। ।

·दिश्चतत्वम् । १११ मानानामिति अत्यन्तार्थाभियोगेषु प्रायवित्तार्थिनामिति पातकाभियोगेषु । तत्र प्रयोगः। पवाये शुक्ल धर्म कणमधर्म पुत्तलक- इयरूपं निधाय । प्रोम् प्रां ह्रीं क्रीं यं रं लं वं शं षं में ही है म: धर्मस्व प्राणा इह प्राणाः पुनः पामित्यादिधर्मस्य जीव इह स्थितः पुनः प्रामित्यादिधर्मस्य वामनश्चक्षुःोवघ्राणप्राणा इहागत्य सुख चिरं तिष्ठन्तु स्वाहेत्यनेन जीवदानं धर्मप्रति- मायाम्। एवमधर्मप्रतिमायां कृत्वा गायधादिसामजाने तेनैव नो चेत् सप्रणवव्याहृतिगायत्री पठित्वा धर्मस्यावाह. नादि कत्वा यथाक्रमं शुक्ल कृष्णपुष्पाभ्यां धर्माधौं संपूज्य प्रणवेन पञ्चगव्यमुपादायाभ्युच्य शुक्लपुष्पयुक्तं धर्म कष्णपुष्प- युक्तमधर्म मृत्पिण्ड इये कृत्वा नवे कुम्भे स्थापयेत्। प्राड्- विवाकस्ततो देवब्राह्मण सविधौ धर्मावाहनादिहवनान्त कर्म कृत्वा दक्षिणां दत्त्वा समन्त्रकप्रतिज्ञापत्र लिखित्वा शोध्यशिरसि दद्यात् शोध्यस्तु। प्रोम् 'यदि पापवियुक्तोऽहं धर्मस्त्रायाच्च मे करम्' इत्युचार्य कुम्भात्तयोरेकं ग्रहीयात् धर्मे ग्रहोते शुद्ध इति भन्यथा त्वशुद्ध इति । अथ शपथविधिः। मनुः 'सत्येन शापयेहिप्रं क्षविर्य वाहनायुधैः। गोवीजकाञ्चनैवैश्य शूद्रं सर्वैस्तु पातकैः। पुवदारस्य वाप्येनं शिरांसि स्पर्शयेत् पृथक्'। मयैतत् कत न कृत वा सत्यमित्युच्चारणे ब्राह्मणं शापयेत् । सम्भाव्यमान. शालीकव्यलोकलं तदुत्तास्यालोकलं मिथ्यात्वं निवेशयेत् । उनमिदं सत्यमिव गमयेदित्यर्थः । कात्यायनः। 'पाचतुर्दशकादही यस्य नोराजदैविकम् । व्यसनं नायते घोरं सजेयः शपथे शुचिः'। व्यसनम् पापद घोर- मिति पौड़ाकरम्। पल्पस्य शरीरधर्मत्वात्। तच्च प्रागुन तदवगमप्रकारमाह ·६१२ दिव्यतत्त्वम् । नीतः। यथा रोगादि एवं मयैतत् कृत न कत' वा इति प्रतिज्ञामुच्चार- यन्त वाहनम्पर्शनेन एवमायुधेनापि क्षत्रियम् एवं गोवौज- काशनानामन्यतमेन वेश्यं शूद्र सर्व: पातकैरिति वृथाकरणे पातकहेतुत्वात् पातकैः प्रकृतेः गोवोजकाचनैः सर्वेमिलि. तैम्तेन मयैतत् कृत न कृत वैति प्रतिज्ञामुच्चारयन्त गोवीज- काञ्चनवि तयम्पर्शन शृद्रमिति। एतेषां स्पर्शने किं मान- मिति चेत्। 'पुत्रदारस्य वाप्यनं शिसि स्पर्शयेत् पृथक् । इति मनुवचनान्तर तथा दर्शनात् एनं शपथकारिणं ततथ मयेतत् कत न कत वेति प्रतिज्ञामुच्चारयन्त पुत्रस्य दाराणां या शिरः प्रशयेत्। एवं वक्ष्यमाणस्पशेऽपि कल्पा स्पर्शनन्तु दक्षिगाकरेगा। 'यत्रीपदिश्यते कर्म कर्तुरङ्ग न तूयते । दक्षिणम्तत्र विजेयः कर्मणां पारगः करः' इति कात्याय- अतएव विष्णुना दूर्वा कराद्यभिहितम्। 'सर्ववर्थविवादेषु मून्यं स्वर्ण प्रकल्पयेत्' । तत्र कषणलोने शूद्र दूर्वाकरं शापयेत्। हिष्णलोने तिलकरं त्रिकषणलोने जलकरं चतुःकण लोने सुवर्णाकरं पञ्चवष्णलोने सौतोड़त- महोकरम्। सुवर्णानि कोषो देय: शूद्रस्य यथाविहिता समयक्रिया। तथा 'हिगुणोऽर्थ वैश्यस्य विगुणेऽथें राजन्यस्य चतुर्गणेऽथ ब्राह्मणस्य' इति। कृष्णलोने काञ्चनरत्तिका. मून्यद्रव्यादूने एवमन्यत्र वृहस्पतिः 'सत्यं वाहनशस्त्राणि गोवीजकनकानि च। देवब्राह्मणपादांव पुत्रदारशिरांसि च। इत्येते शपथा: प्रोवाः स्वल्पेऽर्थ सुकरा: सदा । मेष्वभियोगेषु दिव्यान्याहुर्विशोधनम्। स्वल्पेऽर्थ धर्मलेख्य. विषयादल्पविषय इत्यर्थः । पत्र शपथानां दिव्या देनोप- न्यामाइटादिमध्येऽणितत्वाञ्च न दिव्यत्वम् अतोऽव दिव्य- धर्माणामुपवासावासस्वादौनां नातिदेशः । घौचार्यन्तु साह.

·मठप्रतिष्ठादितत्त्वम् । ६१३ तथा नरः। मानाचमनादीनामादरः कर्तव्यः । यमः कृत्वा मृषा तु शपथं कोटस्य बधसंयुतम्। अनृतेन च युज्येत बधेन च तम्मान शपथं कुयात् नगे मिथ्या बधेप्सितम्' । कौटस्थति प्राणिमातोपलक्षणं तेन प्रागिनोऽत्यन्तानुपयुक्त ग्यापि बधमंयुक्तः शपथोऽन हेतुस्तहधपापेन मपा शपयकता युज्यत इत्यर्थः । इति वन्धघंटीय श्रीहरिहरभट्टाचार्यात्मज योग्घुनन्द नभट्टाचार्यविरचिते स्मृतितत्त्वे दिव्यतत्त्वं ममाप्तम् । मठप्रतिष्ठादितत्त्वम् चतुर्वर्गप्रदं विष्णु नत्वा तत्पीतयेऽमितम् । तत्वं मठप्रतिष्ठाटेवक्ति श्रीरघुनन्दनः । अथ प्रामादादिकरणम्। तत्र यमः कृत्वा टेवान्नयं मत्र प्रतिष्ठाप्य च देवताम्। विधाय विधिवञ्चित्रं तल्लोकं विन्दते ध्रुवम्'। विष्णु: 'यस्य देवस्यायतनं करोति स तमोक- मानोति । तत्र केवल टेवतायनकरण तल्लोकगमन टी- नात्। पूर्ववचने प्रत्येकं फलमिति। कल्पतरूभविष्यपग- णम। 'स्वल्पे महति वा वित्त फलमान्यदरिद्रयोः । यात् कोटिगुणितं फलं स्याहारुभिः कृते। कोटिकोटिगुगणं पुण्यं फलं स्यादिष्ट कामये। हिपराईगुणं पुण्य शैलजे तु विटुबंधाः। मच्छलयोः ममं ज्ञेयं • पुण्यमान्यदरिद्रयोः' । देवरहकरणार्थभूमिदानफलमा चित्रगुप्तः 'दत्त्वा च देव. मगम- ५२-क ·मठप्रतिष्ठादितत्त्वम्। । । व्रता. वैश्मार्थ तसा देवस्य सोऽश्रुते। यस्ता विद्यते नित्य लोक हिजवराध्रुवम्'। यो देवस्तत्कतवेश्मनि स्थास्यति तहेव. लोकं तदएहभूमिदाता प्राप्रोति । विष्णु: 'कूपारामतड़ागेषु देवतायतनेषु च। पुनः संस्कारकर्ता च लभते मौलिक फलं' ज्योतिषे 'गुरो गोरस्तबाल्ये वाई के सिंहगे गुरौ। वक्रिजीवाविंशेऽङ्गि गुऽदित्ये दशाहिके। पूर्वराशावना- यातातिचारिगुरुवत्सरे। प्राग्राशि गन्तृ जीवस्य चातिचारे विपक्ष। कम्पाद्यद्भुतमप्ताहे नीचस्थेज्य मलिम्बुचे। भानु. नहितके मासि क्षये राहुयुते गुरौ। पोषादिकचतुर्मासे 'चरगाङ्कितवर्षणे। एकेनाङ्गा चैकदिनं हितोयेन दिनवयम्। टतोयन तु सप्ताहे माङ्गस्यानि जिजीविषुः। विद्यारम्भकर्ण- वेधी चुड़ोपनयनोहहान्। तीर्थस्नानमनावृत्तं तथानादि- सुरेक्षणम् । परीक्षारामयज्ञांश परीक्षारामयज्ञांच पुरचरणदक्षिणे । रम्भप्रतिष्ठे च गृहारम्भप्रवेशने । प्रतिष्ठारम्भणे देवकूपादेः परि. वजने। हात्रिंशहिवमायास्त जीवस्य भार्गवस्य च । हासप्तति. महत्यस्तं पादास्ते हादशक्रमात् । प्रस्तात् प्राक् परयोः पक्षं गुरोर्वाईकबालते। पक्षं वृद्धो महास्ते तु भृगोर्बालो दशाहिक: । पादास्तं तु दशाहानि हो बालो दिनत्रयम् । देवीपुराणे 'यथा जीवे स्थिते सिंहे तथैव मकरे स्थिते । देवा. गमतड़ागादिपुरोद्यानगृहाणि च। विवाहादि महाभाग भयदानानि निर्दिशत्'। ज्योति: कौमुद्यां 'गडक्या उत्तरे तौर गिरिराजस्य दक्षिणे। सिंहस्थ मकरस्थञ्च गुत यवन वजयेत्' । भुजबलभीमे 'युगादावयने पुख्य कार्तिकां विषुव. इये। चन्द्रर्यग्रहे वापि दिने पुण्येऽथ पर्वम् । या तिथि- या देवस तस्या वा तस्य कीर्तिता। वागमविशेषेष प्रतिष्ठा सनिदायिनी'। कल्पतरौ देवीपुराणम्। 'यण ।

·मठप्रतिष्ठादितत्वम्। १५ देवस्थ यः कालः प्रतिष्ठा धारोपये। गर्तापूरशिलान्यास गुमदस्तख पूजितः'। यस देवस्य प्रतिष्ठाध्वजरोपणे यः कालः समदस्ता गर्तापूरशिलाम्बासे यहारम्भे सकाल: पूजित इत्यर्थः। प्रतिष्ठाकालव माय 'वा फाल्गुने पापि ज्येष्ठे वा माधवेऽपि वा। माधे वा सर्वदेवानां प्रतिष्ठा शुभदा भवेत्। प्राप्य पद्धं शुभं एकमतीते चोत्तरायणे । पक्षमी च हितोयाच वृतीया सप्तमो तथा। दशमी पौर्णमासौ च तथा बेष्ठा योदशी। तासु प्रतिष्ठा विधि- बत् कता बहुफला भवेत्'। पतौते प्राप्त गत्यर्थस्व प्रात्यथ- त्वात उत्तरायण इत्यभिधानादाषाढ़ेऽपि। तथाच प्रतिष्ठा समुच्चये 'माघेऽच फाल्गुने वापि चैववैशाखयोरपि। ज्येष्ठा- बाढ़कयोऽपि प्रतिष्ठा शुभदा भवेत् । तथाच माघादावेव देवतानां गृहारम्भप्रायशो दौपिकायाम्। 'हादश्य कादशी राका भुके वर्ष च पक्षमी। पष्टमी च विशेषगा प्रतिष्ठायां हरेः शुभा'। एवं दुर्गाया दक्षिणायनेऽपि। तधाच देवी- पुराणम् । 'महिषासुरहवयास प्रतिष्ठा दक्षिणायने' । मारले 'पादित्य भौमवर्जन्तु सर्वे वारा: शुभावहाः। प्रासादेऽप्येवमेव सात् पवापौषु चैव हि। अखिनो रेवतो मूलमुत्तरवय. मैन्दवम् । स्वातिहस्तानुराधा च रहारमा प्रशस्यते। वच. याघातले व बतौपातातिमण्डयोः। विष्कम्भमण्डपरिघ. वर्ज योमेषु कारयेत्। चन्द्रादित्वबलं लब्ध्वा लग्नं शभनिरी. चितम्। खम्भोच्छ्यादिकर्तव्यमन्यत्र परिवर्जयेत्' । ऐन्दवं मृमधिरः महारचे उतकाल: प्रवेशकालः । यथा ज्योतिषे। 'उमं विशाखामदिति शर्क भुजङ्गमग्निश विहाब गहम् । बाम्पखलम्नखिरमन्दिरेषु कुर्यात् सोम्य है युवनिरीक्षितषु। ज्येष्ठादितिभ्यां संयुन रहारमोदिता यत्। तवम योज- ·मठप्रतिष्ठादितत्वम् । येडेश्म प्रवेशे देवचिन्तकः' । उग्रगणः पूर्वावयमघामरण्यः । अदिति: पुनर्वसुः शक्रो ज्येष्ठा भुजङ्गोऽश्लेषा अग्निः कत्तिका। ग्राम्यागि मिथुन कन्यातुलाधनुः कुम्भलग्नानि स्वलग्नं स्वजन्म. लग्नं स्थिगगि मिश्चिककुम्भलग्नानि कृत्यचिन्तामणी योगोखर: 'एहे स्व यो विधि: प्रोतो विनिवेशप्रवेशयोः। म एव विदुपा कार्यो देवतायतनेष्वपि'। स्खे म्वकोये विनिवेशः करणम् उत्सर्गानन्तरप्रवेगाचरणादत्मगस्यापि म एव काल: बयमणतो मठारम्भप्रतिष्ठादोनि काम्यान्यपि स्मार्त्तत्वात् प्रति. निधिना कतव्यानि तथाच अधिकरणामालाकमाधवाचार्य- कतपगशग्भाष्ये गातातप: 'थोतं कर्म खयं कुयादन्योऽपि स्मार्त्तमाचरेत्। प्रशको थोतमप्यन्यः कुादाचारमन्ततः'। एतहचनं काम्ये प्रतिनिधिविधायकं नित्यनैमित्तिकमात्रपरत्वे श्रौतस्मार्तभेटेनोपादानं व्यथं स्यात् तयोरविशेषाटेव प्रति- निधिलाभात् । अन्तत: उपक्रमात् परतः । 'काम्ये प्रतिनिधि- नास्ति नित्यनैमित्तिके हि मः। काम्येषपक्रमादृष्ट्व केचि- दिच्छन्ति मत्तमाः'। इत्यकवाक्यत्वात् । ततः स्मात्तं काम्यं प्रतिनिधिनाप्यारभ्यत न तु थोतमिति स्थितम्। एवञ्च वैदि. कतनमन्त्र पाठे शूद्राग्यधिकारः । 'वेदमन्त्रवज शूद्रस्य' इति छन्दोगातिकाचाचिन्तामणिकृतस्मती वेदेतिविशेषणात् पञ्च यज्ञादी तु 'नमस्कारंण मन्त्र ग पञ्चयज्ञान हापयेत्' । इति प्रापस्तम्बादिविशेषविधिना नमस्कारमन्त्रविधानात् । वैदिकोऽपि निषितः । कर्मादी नवग्रहपूजामाह मत्स्यपुराणम्। 'नवग्रहमवं कृत्वा तत: कम ममारभेत् । अन्यथा फलदं पुमां न काम्यं जायते क्वचित' । गोभिन्न युवकतरघासंग्रहपरिशिष्टे । 'दाते च व्यवहारे च प्रवते यज्ञकर्मणि। यानि पश्यन्त्युदा. सोनाः कर्ता तानि न पश्यति। एकः कर्म नियुक्तय हितोय तत्र ·मठप्रतिष्ठादितत्त्वम्। ११० स्तनधारकः। वतीयः पन्नं प्रबूयात्ततः कर्म समारभेत्। प्रवते हाटबते। पूर्वोत्तौ हितोयवचनात् कर्मनियुलो- होतेवाचार्यः स्वयं होटपक्षे ब्रह्माचार्यः पन्यहोरपने सोऽप्य- धिक पाचार्यः । तन्त्रधारकः पुस्तकवाचक प्राचार्य: प्रश्न- वता सदस्खः। महाकपिलपरावं 'जलाधारटहार्थञ्च यजे. हास्तु विशेषतः। ब्रह्माद्यदितिपय॑न्ता: पचाशचयसंयुताः । सर्वेषां किल वास्तूनी नायकाः परिकीर्तिताः। असंपूज्य हि तान् सर्वान् प्रासादादीव कारयेत्। अनिष्पत्तिविनाशः स्याटुभयोधर्मधर्मिणरे। धर्मधर्मिणोस्तड़ागादितत्कोः । वास्तुयामविधानन्तु वास्तुयागतत्त्वेनुसन्धेयम्। अशक्तो गृहा- रम्भदिने अशक्ती प्रवेशदिनऽपि कत्तव्यतामाह मात्स्ये 'प्रासाद भवनादौनां प्रारम्भपरिवर्त्तने। पुरवैश्म प्रवेशेषु सर्व. दोषापनुत्तये। इति वास्तूपशमनं कला सूर्वण वेश्येत् । वास्तुपूजामकुर्वाणस्तवाहारो भविष्यति'। तव वास्तुनाम्रो राक्षसस्य । मत्स्य पुराणे 'घण्टावितानकतारणचित्रयुक्तं नित्या- त्सवप्रमुदितेन जनेन साईम्। यः कारयेत् मुरग्रहं विधि- बडजाइम्। श्रीस्त न मुञ्चति सदा दिवि पूज्यते च'। तोरणमाह देवीपुराणं साक्षं हारं भवेत् पूर्व याम्ये चौडुम्बरं भवेत्। पसादखस्यघटितं नैयग्रोधं तथोत्तर। भूमौ हस्त प्रमाणानि चतुर्हस्तानि चोच्छ्रये' शारदायां 'तिर्यक्फल क. मानं स्वात् स्तम्भानामूईमानतः'। तिर्यफल कमुच्छ्रित- स्तम्भहयोपरि विस्तृतककाष्ठं सिहान्तशेखरे। 'एवमेपामलामे स्यात् तदलामे शमौद्रुमः'। ध्वजयट्यादिमानमाह इयशौर्षे 'ध्वजवंशः प्रकर्तव्यो निर्घणः शोभनो दृढ़ः। तदूई ताम्रज चक्र सूक्ष्म कुर्यात् हिजोत्तमः। प्रीसादस्य च विस्तारो मानं दहन कीर्तितम्। बजावटहे ऐमान्यां दिशि ·मठप्रतिष्ठादितत्त्वम्। देशिकैः। स्थापनोयोऽथ वायव्यां साम्प्रत ध्वजमुच्यते। पर कार्पासक्षौमावि कुर्यात् सुशोभनम्। एकवर्ण हिवर्ष वा घण्टाचामरभूषितम्। किविणौजाल कोपेत वहिपत्र- विभूषितम्। दगडाग्राहरणीं यावत् हस्तकं विस्तरेण तु। महाध्वजन्तु विख्यातं मर्वकामप्रदं शुभम्। ध्वजेन रहितो यस्तु प्रासादय वृथा भवेत्। पूजाहोमादिकं सर्व जपाद्य यत् कृत नरें:। शिवमवस्व देवेभ्यश्च ध्वजं दद्यात् वाहने- रुपशोभितम्। तुरङ्गमगा सूर्यस्य हरस्य वषचिह्नितम् । विणवे गरुड़ाकन्तु दुर्माये सिंहचिङ्गितम्। कार्य ध्वज पताकाव्यम् अन्यथा न कथञ्चन । नारदपञ्चरात्रे । 'उपेन्द्र- म्याग्रत: पक्षी खगाधौग: छाताञ्जलिः। सव्यजानुगतो भूमौ मुद्धाचोमणिमण्डितम् । पक्षिजसो नराश्चि तुङ्गनाशो नग- ङ्गकः। हिवाहः पक्षयुक्तश्च कर्तव्यो विनतायुतः'। विष्णु- धर्मात्तर 'प्रतिपाद्य तथा भन्या ध्वजं विदशवेश्मनि। निद. हत्याशु पापानि महापातकजान्वपि' । अथ तत्प्रतिष्ठाप्रमाणम। हयशीर्ष श्रीभगवानुवाच । 'गोपथागसमेतना मठ मंक्रमवेश्मनाम्। नियमव्रतक्कच्छ्राणा प्रतिष्ठा शृगा सत्तम । ब्राझेगा विधिना वझिं समाधाय विच. क्षणः। शिनां पूर्ण घट कांस्यं सम्भारं स्थापयेत्ततः । ब्राह्मण मवमाहृत्य श्रपये यवमयं चरम्। क्षौरेण कपिलायाम्नु तहिणोति माधकः। प्रणवेनाभिघायथ दा संघध्ये. ततः । मायित्वावतार्याथ तहिष्णोरिति होमयेत् । व्याहत्या चैव गायत्रया तहमा सेति होमयेत्। विश्वतसक्षुरित्युक्ता वेदादोमयेत्तथा। सोमं राजानमिति च जुहुयात्तदनन्त- गम्। दिक्पालेभ्यः स्वस्वमन्त्रै ग्रहेभ्यश्चैव होमयेत्'। प्रोम अग्नये वाहा प्रोम् सूर्याय खाहा भोम् प्रजापतये स्वाहा .

·मठप्रतिष्ठादितत्वम् । ११८ पोम् पन्तरीचाय खाहा पोम् छौ खाहा पोम ब्राह्मणे स्वाहा पोम प्रथिव्यै स्वाहा भोम् महाराजाय साहा 'एवं हुत्वा परो. र्भागान् दद्यात् दशदिशां बलिम्। तत: पलाशसमिधा हुनेदष्टोत्तरं शतम्। भाज्येन जुहुयात् पश्चादेभिर्मन्वैहिजो- त्तमः। तत: पुरुषसूक्तास्य मन्त्रैराद्यन्तु होमयेत्। इरा. वतीति जुहुयात्तिलान् कृतपरिमुतान्। हुत्वा तु ब्रह्म- विष्णोश देवानामनुयायिनाम्। ग्रहाणामाहुतौहुं त्वा लोके. शानामथो पुनः। पर्वतानां नदीनाञ्च समुद्राणान्तथैव च । हुत्वा व्याहृतिभिः कुर्यात् सुवा पूर्णाहुतिवयम् । वो षड़न्तन मन्त्रेण वैष्णवेन सुरोत्तमाः । पञ्चगव्यश्च संप्राश्य दद्यादाचार्य दक्षिणाम् । तिलपात्रं हेमयुक्त सवस्त्रां गामल अन्ताम् । प्रीयता भगवान् विष्णु रित्यत्सृज्य तिव्रतः । पारामं कारयेद् यस्तु नन्दने स चिरं वसेत् । मठप्रदानात् स्वलॊकमानोति पुरुषः मदा। मेतुप्रदानादिन्द्रस्य लोकमानाति मानवः । प्रदानाहरुणलोकमामोत्यशंसयम्। संक्रमागान्तु यः कता स स्वगं तरते नरः । स्वर्गलोके च निवसेदिष्ट कासेतुकत् सदा । गोपथस्य तथा कता गोलोके निवसचिरम्। नियमव्रत. कच्चापि विष्णुलोकं नरोत्तमम्। कच्छ कृत् मर्वमाप्नोति सर्वपापविवर्जितः। अनेन विधिना मत्यः संपूर्ण फलमान- यात्। इयं प्रतिष्ठा सामान्या सर्वमाधारणा। 'कर्तव्या देशिकेन्ट्रैस्तु प्रतिष्ठात्रयविद्यते। इति संक्षेपतः प्रोक्तः समु. दाय विधिस्तव। सर्वेषामेव वर्णानां सर्वकामफलप्रदः । सर्वसूक्तेषु कर्तव्या प्रतिष्ठा विधिना बुधैः। फलार्थिभिस्त्व- प्रतिष्ठं यस्माविष्फलमुच्यते। इति वल्लालसेनदेवाहृतहिखण्डा. क्षरलिखितहयशौर्षपञ्चरात्रीय सङ्कर्षणकाण्डे समुदायप्रतिष्ठा- पटलः प्रस्यार्थः ब्राह्मण वैदिकेन खग्टयोक्ते नेति यावत् । प्रपा.

·मठप्रतिष्ठादितत्वम् । गिलेति उससोपसमयं तालार्थत्वात्। कांसम् पनि प्रणयनार्थम्। तथाच एखासंग्रहः। 'भं पावन्तु कांस्य पानानि प्रषयेद बुधः। तस्याभावे शरावण नवेनाभि- मुखच तम्। सर्वत: पाणिपादान्तः सर्वतोऽक्षि शिरोमुखः । विखरूपो महानग्निः प्रणीत: सर्वकर्मसु । एवञ्चाग्निप्रण. यनानन्तरं सर्वत इत्यस्य पाठो युज्यते। प्रणीत इति मन्त्र. लिथात् अन्यथा स्थापनानन्तरमेतद्विधानं व्यर्थ स्यात् । गुगविष्णुनापि श्रुतिरित्युका सर्वतः पाणिपादान्त इति लिखितम्। पत्र च पाकाङ्गयजत्वात् माहमनामानमग्नि- माह राधामंग्रहः । 'प्रायश्चित्ते विधुयैव पाकयन तु साहसः । पूर्णाहुत्यां मुड़ो नाम शान्तिके वरटस्तथा । पाइय चैव होतव्यं यो यत्र विहितोऽनलः' । विहितोऽनलः'। प्रायश्चित्ते वैगुण्य. समाधानार्थ प्रायश्चित्तात्मकमहाव्याहृतिहोमादौ। तथाच छन्दोगपरिशिष्टम्। 'यत्र व्याहृतिभिर्होमः प्रायश्चित्तात्मको भवेत्। चतस्तत्र विजेया स्त्रीपाणिग्रहणे तथा। अपि वा ज्ञातमित्येषा प्राजापत्यापि वा हुतिः। होतव्या विवि. कल्पोऽयं प्रायश्चित्तविधिः स्मृतः' । प्रत्र विविकल्प इत्यभि. धानात्। सामगानां भवदेवभोक्तशाध्याय नहोमोऽपि निष्प्र. भट्टनारायणचरणा अप्य वम् । पत्र 'प्रत्येक नियत कालमात्मनो व्रतमादिशेत्। प्रायश्चित्तमुपासीनो वागयतस्विसवनं सशेत्' । इति शङ्कलिखितवचने प्रत्येक नियत कालमिति। तत्तद् व्रतकालसंख्यामात्मनो व्रतम् प्रात्मसम्बन्धित्वेन भात्मकर्तत्वेनेति यावत्। तेनामुकपाप- क्षयकामोऽमुकव्रतमहं करिष्ये इति चादिशेत उल्लेख कुर्खादित्यनेन प्रायश्चित्तव्रते सङ्कल्पविधानात् । प्रायवित्त- होमेऽपि तथा प्रतएव भवदेवभडेनापि लिखितम् । तेन - माणकः।

·मठप्रतिष्ठादितत्त्वम्। १२९ वर्जयेत् । सर्वदिभिः प्रायश्चित्तहोमे संकल्पः कार्यः पाहयामुक पम्ने महागच्छ इत्युच्चार्य । यवमयं चरुमित्यत्व । यवाभाव बौद्यादिभिरपि। न च वृषोत्सर्ग सत्कृत्य व्रीहितण्डुला- नित्यनेन यवतण्डुल निरासवत् प्रवापि यवेन व्रोहिनिरासो. ऽस्त्विति वाच्यम् अत्र गोभिलपरिभाषितत्वेन ब्रीहियवयोः प्राप्तावपि तत्परिशिष्टे पुनर्वीयभिधानात् यनिगमोऽस्त सिडे सत्यारम्भो नियमाय इति न्यायात्। इह तु पञ्चगवे पूर्व प्राप्त्यभावेन यवविधानं मख्यार्थमेव। 'हविष्येषु यवा मख्या. स्तदनु व्रीहयो मताः। माषकोद्रवगौरादीन् मर्वाभावेऽपि यथोतवस्त्वमम्पत्ती ग्राह्य तदनकारि यत । यवानामिव गोधमावोहोणामिव शालयः' । इति छन्दोगपरि- शिष्टात् प्रतएव प्रतिष्ठाकागड़ कल्प तगवपि तत्ततद्रव्यविशेष- मुत्वा तत्तदसत्त्वे भविष्यपुगगन काम्बऽपि प्रतिनिधिकताः । यथा 'काञ्चनं हरितालञ्च मर्वाभावे विनिक्षिपेत । दद्याहोजी- षधिस्थाने महदेवां यवानपि' महदेवा मेदिन्य का। 'सहदेवा बला टण्डोत्पलयोः माविरोधषा'। चलमित्यभिधा- नात्। हवनीयनिर्वापाटिना चरुनिष्पत्तिः कर्तव्या तव गोभिलेन अथ हविनिवपति बोहोन् यवान् वा चरुस्था ल्या वा अमुक त्वाजुष्ट निर्वामि इति देवतानामोह शं मकट यजुषा हिस्तष्णोमित्यनेन निर्वापमानाभिधानात् मामगन तन्मात्रं कर्त्तव्यम् अव च प्रों विष्णवे त्वाजुष्वं निवपामौत्या- दिना यजुषा यजुः परिभाषामाह जैमिनि: 'शेप यजुः शब्दः' इति ऋक्सामभिने मन्त्र जाते ततय यन्मन्त्रजातं प्रश्लिष्य पठितं गानपादविच्छेदरहितं तदयजुरिति। यजुर्वदिना तु ग्रहण- निर्वापणप्रोक्षणानि कर्तव्यानि । तथाह सांख्यायन: 'स्थालो. पाकेषु च ग्रहणासादनप्रोक्षितानि मन्त्रदेवताभ्यः' इति । । । যথা ·मटप्रतिष्ठादिततम् । । गिति। भगवेदिना तु निर्वापणपोषरे कर्तव्ये तबाखलायमः । 'मी तस्य देवतायै चतुरतुगे मटीन निर्वपतीति' पविवेशात र्धायाम वाजु निर्वपामौत्वन प्रोपति पमु त्वाज प्रोवामीनि। तब बन्दोगपरिशिष्ट 'देवतासंख्यया पाच- निर्वापस पृथक पृथक। तूणी हिरवरहीयात् होमवापि पृथक पृथक'। पव देवतामख्यया पृथक् पृथक् यवादिनि प: पबनिर्वाप: मर्वदेवनिर्वापान्ते सकडोम पृथक् पृथ. पा च पालम्याटिना पुरुषदोषे गृहीततगालेवपि मन्बपूर्वण निर्वापाटिक ममाचरन्ति याचिका: । 'घाते न्यूने तया कि मावाज्य मान्त्रिके तथा। यने मन्त्रा: प्रयोशष्या मन्वा यतार्थमाधकाः' । इत्यतः। मान्त्रिके मन्तसाध्य घातादौ न्यूने तत्काले मन्त्रपाठाभावेऽपि यत्रकाले मन्त्रा: प्रयोगव्या रति कपिलाया प्रमत्त्वेऽन्यधेनोरपि प्रणव- महितेन भिघार्य पो तहिष्णारित्यनेन तेन मिक्ता दा टक्षिणावर्तन ममिययेत्। टों च प्रादेशप्रमाणा द्याल. विस्ताराया 'इजातौयमिभाई प्रमाणं मैक्षणं भवेत्। वृत धार्थ पृथ्वपमवदानक्रियाक्षमम् । एषैव दर्वी यम्त्वत्र विशेष. स्तमहं ब्रूवे। दर्वी हाङ्ग लपृथ्वग्रा तुरीयोनन्तु मेक्षणम्' । इति छन्दोगपरिशिष्टात्। अत्यनेन स्वरयोक्तविशेषकर्म- समापनानन्तरं प्रतहोमः । पत्र च बहुदैवत्य चरुहोमवात् उपघातहोम: चरौ तु बहुदैवत्यो होमस्तस्योपघातवदिति परिमिष्टप्रकाशतवचनात्। उपघातहोमलक्षणमाह राधा. संग्रह 'पाणिना मेक्षणेनाथ शुषेणैव तु यहविः । इयते चानुप- स्तोर्य उपधात: म उच्यते। यद्यपघातं जुहुयात् चरावाज्य समावपेत्। मेक्षणेन तु होतव्य नाज्यभागौ न खिष्टिकत्' । चनुपरसौर्यत्यनेन अचि यच्चतुरावत पचावार्थ वृतेनोपस्तार ·मठप्रतिष्ठादितत्त्वम् । १२२ पादिकं तदव नास्ति तेन वल मक्षणादिना सतत् महोत्वा कोतव्यं प्रकृतहोमात् पूर्व वझिपूजनमा मार्कण्डेयपुराणं 'पूजयेच ततो पत्रिं दद्याचाप्याहुतीः क्रमात्'। तत इति बहेविशेषनामकरणध्यानानन्तरम् । होमानुष्ठाने स्मृति: 'मन्त्रेणोद्वारपूर्तन वाहान्तेन विचक्षणः । खाहावसाने जुहुयात् ध्यायन वै मन्चदेवताम्। ततस्तहिष्णोः परमं पद. मित्यनेन चरुणा होमयेत्। एवं व्याहत्या प्रत्येकम् षों भूरा- दिना गायत्रया सावित्रधा। षों तहिप्रासो विपण्यवो जाए. वांस इत्यादिना घों विखतमरुतविखतोमुख इत्यादिना वेदायैः पग्निमौले पुरोहितमित्यादिना इषेत्वोर्जेत्वा इत्या. दिना पम्न पायाहि वीतये इत्यादिना शबो देवीरित्यादिना चतुर्भिमन्वैलॊकपालेभ्यः स्वस्वमन्च स्तत्तत्वेदोक्तददिक्पाल- मौस्तव सामगानाम् इन्द्रस्य वातारमिन्द्रमित्यादिना अम्बे- रग्नि दूतं वृणीमह इत्यादिना यमस्य नाके सुवर्णमित्यादिना नितेश वेस्थाहि नितीनामित्यादिना वरुणस्य कृतवती भुवनानामित्यादिना वायोः वात पावात भेषजमित्यादिना सोमय जो सोमं राजानमित्यादिना ईशानस्य पभित्वासुरणो नुम इत्यादिना ब्रह्मणो ब्रह्मयज्ञानामित्यादिना पनन्तस्य चर्षणोतमित्यादिना। गोभिलौयकर्मप्रदीप 'वातारमिन्द्रमवितारमिन्द्रस्य परिकीर्तितः। पम्मिं दृतं वृणीमहे वहेमन्त्रं यमस्य वै। माके सुपर्णमुपयत् वेत्याडि नितस्तथा। तवती वरुणस्य वात पावातु भेषजम् । वायोर्मन्त्रं समुदितं सोमं राजानमित्युचा। सोमण्य मन्त्रः कथितः पभित्वेतीश उच्यते'। ईश ईशानस्य ति एट तख। 'नयज्ञानां प्रथमं ब्रह्मणः परिकौर्तितम् । वर्षचौ. धृतमित्येवं सर्पस समुदाहसम्'। इति। स्वादियः तथा ·६२४ मठप्रतिष्ठादितत्वम् । शुक्रस्य खखमन्त्रः सर्ववेदमाधारणा कृष्णेनेत्यादिमस्य पुराणोख- मन्त्र : पत्र सूर्यस्य पालणेनेत्यादिना। सोमस्य आप्या. यख ममे तु ते इत्यादिना मङ्गलस्य अग्निमूडी इत्यादिना। बुधस्य अग्ने विवस्त्र इत्यादिना। वृहस्पते परिदीया रथेन इत्यादिना। शुक्रन्त इत्यादिना। शनेः शवो- वीरित्यादिना राहोः कयानचित्र इत्यादिना केतूनां केतु कन्वन्नत्यादिना। तथाच मत्स्य पुरागम् ‘ाकपणेनेति मृर्याय होमः कार्यो दिजन्मना। आप्यायखेति मन्त्रेण सोमाय जुहुयात पुन: । अग्निदिवो मन्त्रमिति भौमाय कोत्तयेत्। अग्न विवस्वदुषम इति सोमसुताय च । वृहस्पते घरोदीयारथेनति गुगमतः । शुक्रन्तेऽन्यदिति च शुक्रस्यापि निगद्यते। शन्नो देवीरिति पुनः शनैश्चराय होमयेत् । कयानचित्र प्राभुवदूतीराहोरुदाहृतम् । केतु कन्वन्नेति कुर्यात् कंतूनामपशान्तये' एवं चरुहीम ममाप्य चरुशेषेण प्राच्यादिदिग्भाः पाय सजलिं दद्यात्। तद् यथा एष पायस- जलि: पोम प्राव्ये दिशे नमः इत्यादि मन्त्रेण श्रीम् दक्षिणायै टिश स्वाहा इति युतिदर्शनात् इति हरिहरकत्य प्रदीपाभ्यां दशदिग्मयो वलिं दद्यात् वस्तुतस्तु वलिप्रकरण एव प्राच्य - वाचीभ्यो प्रहरहनित्य प्रयोग नमः इति गोभिलमूत्रे स्त्रीलिङ्ग- दर्शनात् दिशां देवतात्व बलौ प्रतीयते। अवावाचीपाठात् श्रुत्युक्त होमीयदक्षिणायै इत्यनादृत्य ओम् अवाच्यै दिशे नमः इति बलौ प्रयुज्यते एभिर्मन्त्रैः प्रागुक्त तहिष्णोरित्यादि मन्त्रैः । प्राज्यन्विति तु शब्देन समिद्धोमे तेषां व्यावर्त्तनात् मन्त्रा- काहायां प्राथमिकत्वेन तहिष्णोरित्यस्य परिग्रहः । स्तहिष्णोरिति मन्त्रेण वाहान्तेन वृतातपलाशसमिधमष्टो- तरशतं जुहुयात्। पूर्वोक्तामन्त्रैः पूर्वोक्तदेवताभ्यः अवेणा- तत.

·मठप्रतिष्ठादितत्त्वम् । ६२५ ब्रूत ज्याहुतीजुहुयात्। पुरुषसूक्तस्य तत्तद्देदोक्तस्य तत्र सामगा. नाम् भोम् इदं विष्णु रिति लक्षस्य वृष्णलप्रकाव्यमुषलेव ब्रुवा. गति सहस्रशोति विपादूई इति पुरुष एवेदम् इति एता. वानस्यति। प्रकाव्यमुषलेव ब्रुवाण इति वाराहयन्यमित्यने. नैको मन्त्रः पुरुष इत्यनन इति पुरुषपदयुक्ताः पञ्चमन्वा: इत्यनेन कयानश्चित्र इत्ये कः। एतैः सामगो जुहुयात् । यजुर्वदौ तु तत्प्रमिडाभिः ओम् सहस्रशोत्यादिषोड़शभी ऋग्भिः षोड़शाहुतो जुहुयात् । इरावती धेनुमतीत्यादिमन्त्रेण तालांरित लान् मलत् जुहुयात्। एवं ब्रह्मानुयायिभ्यः स्वाहा विषानुयायिभ्य: स्वाहा ईशाणानुयायिभ्यः स्वाहा देवानुयायिभ्य: स्वाहा ग्रहाणां प्रत्ये कन लोकपालानाच प्रत्य केन जुहुयात् पनरिति श्रवणात् प्री पर्वतेभ्यः स्वाहा ओं नदीभ्यः स्वाहा: ओं ममुद्रेभ्यः स्वाहा ओं भूः स्वाहा ओं भुवः स्वाहा ओं स्वः स्वाहा इति जुहुयात् । तत: परिभाषामिड स्वशाखाक्त महाव्याहृतिहामं प्रायश्चित्तहोमादिकञ्च रुत्वा मुचा ओं तहिष्णोरिति मन्त्रण वौषड़न्तन पूर्णाहुति- वयम् उत्थाय जुहुयात्। इति विशेषोपादानात् नात्र स्वशा- खोतपूर्ण होमः ततश्च पञ्चगव्य चरुशेषं प्राश्य प्रात्वा वा हमयुक्तं सवस्त्रं तिलपात्रम् अन्न सतां गाञ्च दक्षिणामाचार्याय दद्यात्। तत्र ‘उदाहरति वेदार्थान् यज्ञविद्या: स्मृतीपि । युतिस्मृतिसमापन्नमाचार्यन्तं विदुबंधाः'। इति छन्दोग- परिशिष्ट कर्मापदंष्ट होतराचार्यपदेनाभिधानं स्वयं होटपले ब्रह्मपरम् अन्यहोटपने ब्रह्महोटहितयपरं स्वयं ब्रह्मकर्मही. कर्मकरणपक्षे पुस्तक वारकपरम् । 'ब्रह्मगो दक्षिणा देया यव या परिकीर्तिता। कर्मान्तेऽनुच्यमानायां पूर्ण पात्रादिका भवेत्। विदध्याहौवमन्यश्चेत् दक्षिणाईहरो भवेत्। स्वयं ·१२६ मठप्रतिष्ठादितखम्। ततक्ष ततः घेदुभयं कुयादन्यस्मै प्रतिपादयेत्' । इति छन्दोगपरिशिष्टैक- वाक्यत्वात्। एवञ्च ब्राह्मविधानाग्निस्थापनादि प्रीयतां भगवान् विष्णुरित्यन्त कम समाप्त संस्हातगोपथादिदाननि- यम व्रत कच्छादि-करणान्यतमरूपा-समुदाय प्रतिष्ठावगन्तव्या समुदायस्य मंस्कृतगोपथादेः प्रतिष्ठा ममुदायप्रतिष्ठा। तथाच कपिलपञ्चरात्रं 'प्रतिष्ठाशब्दसंसिद्धिः प्रतिपूर्वाच्च तिष्ठतेः । वह्वर्थत्वान्निपातनानां मम्कारादौ प्रते. स्थितिः' । गोपथादेरुक्ताकर्मसंस्कृतस्य तस्य फलजनकत्वम्। अप्रतिष्ठन्तु निष्फलमित्य त । एतत् कृतकर्मणा प्रौयतां भगवान् विष्णु रिति समर्पयेत्। मठप्रदानात् स्वलॊकमित्यत्र मठप्रदं देव. वेश्मपरम्। उपक्रमोतोऽपि तस्मिन् फलान्तरानुपदेशात् । ढणकाष्ठादिभेदेन स्वर्गतारतम्य रक्ष्यमाणविष्णुधर्मो- त्तरवचनादवगन्तव्यमिति। प्रासादसमोपे प्रोम् उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते इति मन्त्र ण देवतामानीय पूजयित्वा प्रासादं गत्वा दानानि च दत्त्वा देवतामादाय तां प्रदक्षिणं कारयित्वा ओं भद्र कर्णभिरिति मन्त्रण प्रवेशयेत्। ओं देवस्यत्वेति मन्त्रण पिण्डिकोपरि न्यसेत्। ओं स्थिरोभवेति मन्त्रेण स्थिरीकरणम् । ततो गन्धपुष्पाभ्यां पूजयित्वा यावरिति मन्त्रण देवतासविधिं कुर्यात् । कपिलपञ्चरात्रम् ‘एवं कृत्वा विधानन्तु प्रासाद देवमानयेत् । उत्तिष्ठति यथायोगं पठेहै सुसमाहितः । प्रासादञ्च ततो दत्त्वा कारयेत्तं प्रदक्षिणम् । तत: संवेशयेद्दवं भद्र कर्णभि- मन्वितम्। देवस्यत्वेति मन्त्रण पिण्डिकोपरि विन्यसेत् । स्थिरोभवेति मन्त्रण स्थिर कुयाज्जनार्दनम्। पूजयित्वा ततो- देवमिमं मन्त्रमुदीरवत् । यावहराधरो देवो यावत्तिष्ठति मेदिनी। तावदव जगवाथ सविधीभव केशव' । अत्र च तथाच ·मठप्रतिष्ठादितत्त्वम् । वास्तुयागं कृत्वा मठादौ कृते तत् प्रतिष्ठां कृत्वा। मठादि- दातरि मृते तचनस्वामिना प्रतिष्ठा कर्तव्या। 'मुस्थेनान वा दत्त श्रावितं धर्मकारणात्। अदत्ता तु मृते दाप्यस्तत् पुचो नात्र संशयः'। इति विवादरत्नाकरकृतकात्यायन- वचनात् । 'चतुःषष्टिपदं कृत्वा वास्तु सर्वग्रहं प्रति'। इति लिङ्गपुराणवचनेन 'वास्तूपशमनं कुर्यात् पूर्वमेव विचक्षणः' । इति मत्स्यपुराणवचनेन न चैतदमुकदेवग्हेवास्तुसर्वदोष- शमनार्थत्वेन प्राप्तस्य वास्तु यागस्थ प्रतिष्ठाकर्ता सहैककर्तृत्व- विधानाभावाच्च। अथ देवसंप्रदानकदानानि। पूजारत्नाकरेऽग्निपुराणम् 'सुवर्णमणिमुक्तादि यदन्यदपि टुर्लभम्। तत्तु देवादिदेवाय केशवाय निवेदयेत्'। यदन्यदपि दुर्लभमित्यनेन ग्रहादि- कमपि बोध्यम् । तथाच विष्णुधर्मोत्तरे 'सुरवेश्म नरो दद्यात यथाशक्ति विधानतः। पुण्यक्षेत्रेषु भूमौ वा शोधयित्वा वसु- धराम्। सुरवेश्मनि यावन्तो हिन्द्राः परमाणवः । ताव- हर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । टणकाष्ठमये पुण्य मयै- तत् कथितं हिजाः। तस्माद्दशगुणं पुण्य कृतेष्टकमये भवेत् । तस्माद्दशगुणचापि शैलनिर्मितमन्दिरे' । तथा 'अकामः सात्त्विको लोके यत्किञ्चिहिनिवेदयेत्। तेनैव स्थानमाप्नोति यत्र गत्वा न शोचति। धर्मवाणिजिका मूढाः फलकामा नराधमाः । अर्चयन्ति जगन्नाधं ते कामानाप्नुवन्त्यथ । अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम्' । तथा 'पद्भ्यां प्रतीच्छते देवः खकामेन निवेदितम् । मूड़ा प्रतीच्छते द्रव्यमकामेन हिजो- त्तमा:'। वामनपुराणम्। 'यद यदिष्टतमं लोके यच्चाप्यस्ति रहे शुचि । तत्तद्धि देयं तुध्यर्थं देवदेवस्य चक्रिणः' । एतस्य ब्राह्मण- संप्रदानकविषयेऽपि सुतरां विष्णुसंप्रदानेऽपि विष्णुप्रीतिः ·मठप्रतिष्ठादितत्त्वम् । ब्रह्म फलम्। नरसिंहपुराणे 'त्रिवृत् शुक्लच पौतच पट्टसूत्रादिनिर्मि- तम्। यज्ञोपवीतं गोविन्दे दत्त्वा वेदान्तगो भवेत्। विकृत नवगुणं नव वै विकृत् इति श्रुतेः । नन्दिपुराणम् । 'अलङ्कार यो दद्यात् विप्रायाथ सुराय वा। स गच्छेदारुणं लोकं नानाभरणभूषितः । जातः पृथिव्यां कालेन ततो दोपपति- नरः'। सुरायेति पुम्त्वमविवक्षितम्। अलङ्कारदानेन नाना- भरणभूषितत्वपूर्वक वरुण लोकगन्तत्वानन्तगहोपपतित्वं फलम् । विष्णुधर्मोत्तरे ‘यानं शय्यामनं छत्रं पादुक चाप्युपानहौ। वाहनं गाञ्च धर्मञ्च विदभ्यो ददाति यः । एककस्माट- वाप्नोति वशिष्टोम फलं नरः । यानादिप्रत्येकदानेनाग्नि. टोमयज्ञजन्यफलसमफलप्राप्तिः फलम् । अथ विष्णु संप्रदानकटानानि। विष्णुधर्मोत्तरे टतोय. कागडे 'विषणोगयतने टत्त्वा तत्कथा पुस्तकं नरः । लोकमवाप्नोति बहन मंवत्सरानपि। विषणु कथापुस्तकदानेन बहुमंवत्सरब्रह्मलोकप्राप्तिः फन्नम् । 'विष्णा: शङ्खप्रदानेन बारुणं लोकमानयात्' । वामनोकप्रात्यनन्तर- मनुष्यन्लोकव्यातशब्दत्वं फलम। 'घराटाप्रदानन महमशतमाप्नुयात्' महम्रगतमंख्यक घण्टा प्राप्तिः फलम्। 'मौभाग्यं महटाप्नोति किङ्किणों प्रददद्धरे:' मौभाग्यं पुष्टिः किङ्किणो क्षुद्रगिट का। तस्य महासौभाग्य- प्राप्तिः फलम्। वितानकप्रदानन मर्वपापैः प्रमुच्यते। परां नितिमाप्नोति यत्र यवाभिजायते'। वितानकस्य मर्व- पापविमुक्तिपूर्वकपरमनिहतिप्राप्तिः फलम् । 'दत्त्वा तु देव- कर्मार्थ नरो वेदों दृढ़ां शुभाम। पार्थिवत्वमवाप्नोति वेदो हि पृथिवी यतः'। वेदोदोलपिण्डि का। वेद्या: पार्थिवत्व- प्राप्तिः फलम्। 'यः कुम्भं देवकर्माथं नरो दद्याद्रवं शुभम् । तथा घण्टाया:

·मठप्रतिष्ठादितत्त्वम् । ५२९ वारुणं लोकमाप्नोति सर्वपापैः प्रमुच्यते'। कुम्भस्थ सर्वपाप- विमुक्तिपूर्वकवारुणलोकप्राप्तिः फलम्। 'कमण्डलुप्रदानेन गोदानफलमानुयात्' कमण्डलोर्गोदानजन्यसमफलप्रालिः फलम्। 'पतदग्रहप्रदानेन सर्वपापमपोहति'। पतदग्रहण विततामूलादिद्रव्यप्रक्षेपविशपः। पतग्राहस्व सर्वपापहननं फलम्। 'पादुकानां प्रदानेन गतिमाप्नोत्यनुत्तमाम्'। पादु- काया अनुत्तमगति प्राप्तिः फलम्। 'दर्पणस्य प्रदानेन रूप- वान् दर्पवान् भवेत्'। दर्पणस्य रूपवयद्भवनम्। 'दर्श- यित्वा तथा तञ्च सुभगस्त्वभिजायते' सुभगत्वकामो विष्णवे दर्पणमहं दयिष्य 'कुप्यढो रूपमाप्नोति विशेषाद भुवि दुर्लभम् । कुप्यस्य दुलभविशेषरूपप्राप्तिः फलम्। 'नरः सुवर्णदानेन सर्वकामानुपाश्रुते'। सुवर्णस्य सर्वकामाशनं फलम् । 'नग्दानेन लोकेऽस्मिन् प्रामाण्यमुपगच्छति' । नरस्य प्रामाण्योपगमनं फलम्। 'घरलोकमवाप्नोति धेनु दत्त्वा पयस्विनीम्'। धेनोः परलोकप्राप्तिः फलम्। 'अनु- डुहः प्रदानेन दशधेनुफलं लभेत्। अनडुद्दानस्य धेनुदशक दानजन्य ममफलप्राप्तिः फलम्। 'शय्यासनप्रदानेन स्थिति विन्दति शाश्वतीम् । शयनस्य शाश्वतस्थितिलाभः फलम् । एवमासनस्य। 'उत्तरच्छददानेन सर्वान् कामानवाप्नुयात्' । उत्तरच्छदं प्रावरगावस्वम् । उत्तरच्छदनस्य सर्वकामप्राप्तिः फलम्। 'देववेश्मोपयोग्यानि शिल्पाभाण्डानि यो नरः । दद्याहा वाद्यभाण्डानि गणेशत्वमवाप्नुयात्'। चित्राद्युपयुक्त. शिल्पभाण्डस्य गणेशत्वप्राप्तिः फलम् । एवं वीणादिवाय- भाण्ड स्य। 'प्रेक्षणीयप्रदानेन शकलोकमवाप्नुयात्'। प्रेक्ष- णीयं नृत्यं तत्प्रदानच देवमम्मुखे औरामसीताबभिनयोत्- पादनं तेन शकलोकप्राप्तिकामो विष्णवे प्रेक्षणीवं प्रेवयिो।

·मठप्रतिष्ठादितत्वम्। चामरस्य 'यानवाघनदानेन सर्वकालं सुखं लभेत्' । यानस्थ चतु. दोलादेः सर्वकालसुखित्वभवनं फलं वाहमस्य उष्ट्रादेस्तथा । 'शिविका ये प्रयच्छन्ति तेऽपि यान्त्यमरावतीम्' । शिविकाया दोलाया अमरावतीगमनं फलम्। 'राजा भवति लोकेऽस्मिन् छत्र दत्त्वा हिजोत्तम । नाप्नोति रिपुजं दुःखं संग्रामे रिपुजिङ्ग- वेत्' । छत्रस्य एतलोकराजत्वरिपुजदुःखाप्राप्तिमंग्रामरिपुजित्त्वं फलम्। 'तालजन्त प्रदानन नितिं प्राप्नयात् पराम्'। ताल- वृन्तस्य परमनितिप्राप्तिः फलम्। तयाचामरदानन विमान- मधिरोहति । यथेष्ट तन लाकऽस्मिन् विचरत्यमरप्रभुः । विमानकरगा कयथष्ट लोकविचरगामरप्रभुत्वम् । सान्याधार तथा दत्त्वा धपातारं तथैव च । गन्धाधारं तथा दत्त्वा कामनां पात्रता प्रजेत्'। माल्याधारमा कामयाब त्वम्। एवं धुपगन्धाधारयोश्च । 'ममुद्रजातपाचाणि दत्त्वा वै जमानि च। पात्रोमति कामानां विद्यानाञ्च धनस्य ममुद्रजातपात्रम्य कामविद्याधनपात्रत्वम् । तेजसब च। 'गन्धलाटिदत्यागि सुगन्धौनि शुचीनि च । केशवाय नग दत्त्वा मह मोदते' गन्धतैलस्य गन्धवमहितमोदमानलं पानिपत्तिमाह दानरबाकर स्कन्दः- पुगणं 'यत्किञ्चिद्द यमो :: अहिश्य नागो नौ। दीयते विष्णवे वाथ तदनन्लफनम्' । यत्किञ्चिद यं दानाह वस्तु ईशान मुद्दिश्य यह गवे वा त्यतं पश्चाद ब्राह्मणाय प्रटीयते। प्रतिपाद्यते तफलं तथाच मल्यसूकम् । 'देवे दत्त्वा तु दाना दद्याच्च दक्षिणाम्। तत्सर्व ब्राह्मणे दद्याटन्यथा : भवेत्। दत्त्वत्यत्र देयानीति वाराहीतन्त्र पाठ: or: सपत्ति श्रवणात्तदभाव एव सुम- न्तत प्रायधित्तम्। यथा देवहिजद्रव्यापहर्तासु ।

·मठप्रतिष्ठादितत्त्वम् । निमग्नोऽघामर्षणमावर्तयेत्। अघमर्षणमावर्त्तनच द्रव्य- तारतम्यात् कल्पा योगिनौतन्त्रम्। 'देवोपभुज्यमाने तु मणिमुक्ता सुवर्णानां देवे दत्तानि यानि च । न निर्मात्यं हादशाब्द ताम्रपान तथैव च। पटौ शाटी च षण्मासै- नैवेदी दत्तमात्रतः। मोदकं कषरश्चैव मामाईन महेवरि । पदृवस्त्र त्रिमासश्च यज्ञसूत्र त्वहः स्मृतम्। त्रिमासमित्यत्र त्रियाममिति पाठासरं 'यावदुष्णं भवेदबं परमान तथेव च। विसर्जनीयं देवे तु विसर्जनमनन्तरं' विसर्जनं तदीय- द्रव्यप्रतिपत्तिव्यवहारः अत्र नीराजनविधिमाह पूजारना- करे देवीपुराणम्। 'भक्त्या पिष्टप्रदौपाद्यैश्च तावस्थादिपल्लवैः । ओषधीभिश्च मध्याभि: सर्ववीजैर्यवादिभिः। नवम्यां पूर्व कालेषु यात्राकाले विशेषतः । यः कुर्यात् अदया वीर देव्या नीराजनं नरः। शङ्खभादिनिनदैर्जयशब्दैश्च पुष्कलैः । यावतो दिवमान् वीर देव्यै नीराजनं कृतम् । साणि स्वर्गलोके महीयते। यस्तु कुयात् प्रदीपेन सूर्यलोक स गच्छति'। पर्वकाले उत्सवकाले देव्यास्त्रौत्वमविवक्षितम् । तथाचारात् प्रतिष्ठायामाभ्युदयिकमाह राजमार्तण्डः । 'पुत्रोत्पत्तौ सदा थाइमन्नप्राशनिके तथा। चुड़ाकायें व्रते चैव नाम्नि पुसवने तथा। पाणिग्रहे प्रतिष्ठायां प्रवेशे नव. वेश्मनः। एतत् हधिकरं नाम रहस्थस्य विधीयते' । वृद्धि करं श्राहमित्यर्थः । गोभिल: 'हिपूर्तेषु युग्मानाशयेत् । प्रदक्षिणमुपचारः यस्ति लार्थ इति वृहिराशास्यमानार्थलाभ: पुरुषसंस्कारादिश्च । पूर्तमाह रत्नाकर जातूकर्णः। 'वापी. कूपतड़ागादिदेवतायतनानि च। अन्नप्रदानमारामाः पूर्त- मित्यभिधीयते । अग्निहोत्रं तपः सत्यं वेदानाचानुपालनम्। आतिथ्य वैखदेव इष्टमित्यभिधीयते। ग्रहोपरागे यदानं तावत्कल्पसह.

·मठप्रतिष्ठादितत्त्वम् । पूर्तमित्यभिधीयते। इष्टापूत हिजातीनां धर्मः सामान्ध. मुच्यते। अधिकारी भवेच्छद्रः पूर्तधर्म न वैदिके'। वैदिके वेदाध्ययनसाध्येऽग्निहोवादाविति रवाकरः । यथा नारी बनुहत्तौ वृहस्पति: 'पिटव्यगुरुदौहिवान् भर्तुः खसौयमातु- लान्। पूजयेत् कव्यपूर्ताभ्यां वृहानाथातिथीन् स्त्रियः । एकदिने प्रतिमामठप्रतिष्ठावास्तुयागानां करणे सक्कदेव मा. पूजादिकं विधेयम्। न च 'एकस्मिन् कर्मणि तते कर्मान्य- तायते ततः'। इति छन्दोगपरिशिष्टेन एकस्मिन् कर्मणि प्रारब्धेऽन्य कर्मकरणनिषेधे इति वाच्यं तस्य प्रयोगविषयत्वात् अन्यथा 'गगाश: क्रियमाणे तु मारभ्यः पूजनं सतत् । सकदेव भवेच्छाइमादौ न पृथगादिषु' इति छन्दोगपरिशिष्टीयस्य निविषयतापत्तिः । अनकाह साध्यकर्मण्यार तन्मध्ये कर्मान्तरानुष्ठानापत्तिः मारपूजाइडिशाइयोः सकत्वादेत. दन्तरालपठितवसोर्धाराभिपातायुष्थमन्त्रजपयोरपि मिति। आयुष्यमन्त्राज्ञाने तु गायत्रीजपः। 'जपहोमादि यत्किञ्चित् कच्छ्रोक्तं सम्भवेन चेत्। सर्वव्याहृतिभिः कुर्यात् मायनवा प्रणवेन च' इति मिताक्षरातपत्रिंशन्मतदर्शनात् । प्रतिमाप्रतिष्ठाविधानञ्च देवप्रतिष्ठातत्त्वेऽनुसन्धेयम्। योगि. याज्ञवल्काः 'ध्यायेबारायणं नित्य सानादिषु च कर्मसु । तहिष्णोरिति मन्त्रेण सायाद पुनः पुनः। गायत्री वैष्णवी ह्येषा विष्णोः संस्मरणाय वै'। ध्यायेत् स्मरदित्यर्थः स च मन्त्रः ओम् 'तहिष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवोव चक्षुराततम्। वामनपुराणे 'सर्वमङ्गलमङ्गत्यं वरेण्यं वरदं शुभम्। नारायणं नमस्कृत्य सर्वकर्माणि कारयेत्' इति। यमः ‘पुण्याहवाचनं दैवे ब्राह्मणस्य विधीयते' । यमः ‘संपूज्य गन्धपुष्पाीाह्मणान् स्वस्ति वाचयेत्। धमें सकत्व. ।

·शूद्रकृत्यविचारणतत्त्वम् । कर्मणि माङ्गल्ये संग्रामादभुतदर्शने'। धयं कर्मणोति सप्तमौ. निर्देशाविमित्तत्वे तत्तत्कर्मोल्लेखः प्रतिष्ठानन्तरं मात्स्ये 'तत: सहनं विप्राणामथवाष्टोत्तरं शतम्। भोजयेञ्च यथा शत्त्या पञ्चाशहाथ विंशतिम्। इति महामहोपाध्याय श्रीहरिहरभट्टाचार्यात्मज बोरघुनन्दनभट्टाचार्यविरचितं स्मतितत्त्वे मठप्रतिष्ठादितत्त्व समाप्तम् । शूद्रकृत्यविचारगातत्त्वम् । सर्वदा। दान- मपि। प्रणम्य सच्चिदानन्दं शूद्राणां न्यायवत्तिनाम् । थाहाहः कत्ययोस्तत्त्वं वक्ति श्रीरघुनन्दनः ॥ तत्र मत्स्य पुराणम् ‘एवं शूद्रोऽपि मामान्य वृद्विश्राइन्तु नमस्कारेण मन्त्रेण कुय्यादामाबवद बुधः । प्रधानः शूद्रः स्यादित्याह भगवान् प्रभुः। दानेन सर्वकामा- प्तिरस्य संजायते यतः'। ततो दानवापेक्षितं न तु भोजन- सामान्य सर्वजनकत्तव्यत्वेन प्रतिमामकृष्ण पक्षादि- विहितवाहम् आभ्युदयिक पाइञ्च एवं हिजातिवत् शूद्रोऽपि कुयादित्यन्वयः नमस्कारेण मन्त्रेण न तु स्वयं पठितमन्वेगा आमानवदित्यनेन जलसेकमिवान्नव्यावृत्ति: 'स्मिनमवमुदा- हृतम्' इति वशिष्ठेन सिन्नस्यैवान्नत्वाभिधानात् कन्दुपक्वस्य भष्टत्वं न तु स्मिन्नत्वं हारीतेन स्वेदनभजनयोः पृथक्त्वमुक्तं यथा 'प्रादीपनतापनवेदनभर्जनपचनादिभिः पञ्चमोति' प्रस्यार्थः प्रादीपनं काष्ठानां तापनं तोयादेः खेदनं धान्यादे- भजनं यवादेः पचनं तण्डुलादेः इति पञ्चमौसूना इति कल्पतरुः ·६३४ शूद्रात्यविचारणतत्त्वम् । अतएव खिवधान्येन व्यवह्नियते । 'केन्दुपक्कानि तैलेनं पायस दधिशक्तवः । हिजैरेतानि भोज्यानि शूद्रगेहकतान्यपि'। इति कूर्मपुराणवचने शूदकर्तक कन्दुपक्कादेाह्मणभक्ष्यत्वेन बाहे टेयत्वं युक्तम् । कन्दुपक्व जलोपसेकं विना केवलपात्रेण यहहिना पक्वम्। पायमं पाकेन काठिन्यविकारापन दुग्ध परमानपरत्वे पलिङ्गनिर्देशापत्तेः । तथा चामरः ‘परमा- वन्तु पायमः' इति 'दिनत्रयोदशे प्राप्ते पाकेन भोजयेद्दिजान् । अयं विधिः प्रयोक्तव्यः शूद्रागां मन्त्रवर्जितः । इति श्राव- चिन्तामणितवराहपुराणवचनमपि कन्दुपक्कपरम् एवन्तु एतहचनं मच्छट्परं मैथिलोत हेयम्। एवम अाममांस- स्यापि श्राद्धे देयत्वं मामगश्राद्ध तत्त्वेऽनुमन्धेयं तत्र द्रव्यदेवता प्रकाशार्थ ब्राह्मणेन मन्त्रा: पाठ्या: 'अयमेव विधिः प्रोक्ता: शूद्राणां मन्त्रवर्जितः। अमन्त्रस्य तु शूद्रस्य विप्रो मन्त्रण गृह्यते'। इति वराहपुराणात् अयं थाइतिकर्तव्यताको विधिः शूद्र कर्त्तक मन्त्रपाठरहितः शूद्रस्य मन्त्रपाठानधिकार. मिद्वौ यदमन्त्रस्येति पुनर्वचनं तत् स्त्रियाग्रहणायं परिभाषा- थञ्च ततश्च तत् कर्ममम्बन्धिमन्त्रेण विप्रस्तदीयकर्मकारयित- ब्राह्मणो रह्यते तेन ब्राह्मणेन तवं मन्त्रः पठनीय इति तात्पर्य तत्र यजुर्वेदिको मन्त्रः तथा च स्मृति: ‘पार्षक्रमेण सर्वत्र शूदा वाजसनेयिनः। अस्माच्छद्रः स्वयं कर्म यजुर्वेदीव कारयेत्। आर्षक्रमेण मुन्यक्त क्रमेण यजुर्वेदिसम्बन्धि ग्राह्यादिना। 'चतुर्णामपि वर्णानां यानि प्रोतानि वेधसा। धर्मशास्त्राणि राजेन्द्र ! शृणु तानि नृपोत्तम !। विशेषतस्तु शूद्राणां पावनानि मनीषिभिः । अष्टादश पुराणानि चरितं रामस्य कुरुशार्दूल धर्मकामार्थसिद्धये। तथोक्त भारतं वीर पाराशर्येण धीमता। वेदार्थ सकलं राघवस च।

·शूदक्षत्यविचारणतत्वम्। १३५ प्रतीयते। मनमस्कारक योज्य धर्मशास्त्राणि च प्रभो' !। इति भविष्यपुराणवचनात्तेषां पौराणिकादिविधिर्योज्यो योजयित्रा पत्र च 'श्राइवेदमन्त्र- वज शूद्रस्य' इति बचने वेदेत्युपादानात् श्राद्दे पुराणमन्त्रः शूद्रेण पठनीय इति मैथिलोक्तं तत्र वराहपुराणे शूद्राणां मन्त्रवर्जित इत्यनेन मन्त्रमात्रनिषेधात् मत्स्यपुराणेन नम- स्कारेण मन्त्रण इत्युपादानाच्च पौराणिकस्यापि श्राद्धे निषेधः एवं मानऽपि 'ब्रह्मक्षत्रविशामेव मन्त्रवत् मानमिष्यते। तूष्णोमेव हि शूद्रस्य मतम्। इत्यनेन नमस्कारविधानात् पञ्चयन्त्रेऽपि 'शूद्रस्य हिजशुश्रूषा तया जीवनवान् भवेत्। शिल्पैर्वा विविधै- जर्जी वेत् हिजातिहितमाचरन् । भायारतिः शुचि त्य- भर्ता श्राद्धक्रियारतः । नमस्कारण मन्त्रण पञ्चयज्ञान हापयेत्'। इति नमस्कारमात्रविधानात श्राद्वादिषु पौरा. णिकमन्त्रनिषेधः । ततश्च स्नानवादतर्पणपञ्चय नेतरत्र शूद्रस्य पौराणिकमन्त्रपाठ: प्रतीयते अत्र 'षष्ठेऽनप्राशनं मामि यह ष्टं मङ्गलं कुले'। इति मनुवचनात् 'चड़ाकाया यथा- कुलम्' इति याज्ञवल्कावचनाञ्च संस्कारमात्रे कुलधर्मानुरोधेन कालान्तरस्य नामविशेषोच्चारणस्याभिधानाच शूद्रादीनां नामकरणे वसुघोषादिकपद्धतियुक्तनामकरणस्य च प्रतीते- वैदिककर्मणि शूदाणां पद्धतियुक्तनामाभिधानं क्रियते इति । शूद्रस्त्वाचमने दैवतीर्थन ओठे जलं सतत् क्षिपेत् न पिबेत् तथा च याज्ञवल्काः 'हत्कण्ठतालुगाद्भिस्तु यथासंख्य हिजा. तयः। शोरन् स्त्री च शूद्रश्च सकत् स्पृशभिरन्ततः' । अन्ततो वृदयादिसमोपेन श्रोष्ठेन उत्तरोत्तरमपकर्षात् प्रतएव सृष्टा- भिरित्युक्त न तु भक्षिताभिरिति 'नो शूद्रः शयते नित्य बालनाच करोष्ठयोः' इति ब्रह्मपुराणवचनच यात्रवरकाः ·यजुर्वेदिषोत्सर्गतत्त्वम्। प्राग्वा ब्राझेरण तीर्थेन हिजो नित्यमुपस्पृशेत्'। प्रत हिज- स्वैवाचमने ब्राह्मातीर्थोपादानात् स्त्रोशूदयोनं तेनाचमनम् एवमेव मिताक्षरायां व्यक्तमुक्तं मरौचिना 'स्त्रियास्त्रैदशिकं तोथं शूदजातेस्तथैव च। सक्कदाचमनाच्छहिरेतयोरेव चोभयोः' इति । एतदनन्तरम् इन्द्रियादिस्पर्शनन्तु ब्राह्मण- बदेव प्रमाणान्तरन्तु वाजसनयिसामगथाबाङ्गिकतत्त्वयोरनु- सन्धेयम् । इति वन्द्यघटोय श्रीहरिहरभट्टाचार्यात्मज श्रीरघुनन्दन- भट्टाचार्यविरचितं शूद्रातिकाचारतत्त्वं समाप्तमा यजुर्वेदिवषोत्मर्गतत्त्वम्। पारस्करः। प्रणम्य सञ्चिदानन्दं वृषोत्सर्गे यजुर्विदाम् । प्रमाणकृत्ययोस्तत्त्वं वक्ति श्रीरघुनन्दनः ।। 'अथ वृषोत्सर्गो गोयज्ञे व्याख्यात इति'। गोयन्ने शूलगवमभिधाय एतेनैव गोयनो व्याख्यात: पायसेन चरुणाऽर्थलुप्तस्तस्य तुल्यवया गोर्दक्षिणा इति सूत्रोक्तः एतेन शूलगवोक्ताम्मेयादि नवनामकरुद्रदैवतहोमेन तथाच सूत्रं 'ग्वालोपाकमिशाण्यवदानानि जुहोत्यग्नये रुद्राय सर्वाय पश- पतये उग्राय अशनये भवाय महादेवाय ईशानाय इति च' श्रव सर्वशब्दो दन्त्यादिः प्रशनिशब्दश्चेदन्तः शतपथश्रुतौ षष्ठ- काण्डे तथादर्शनात् वाचस्पतिमिश्रोऽप्येवम्। अवदानानि पशोदयमांसानि तत्र पायसेनेत्यभिधानात् शूलगवप्राप्त- मांसाद्यप्राप्तिः तदप्रात्या च नवदेवतातिरिझानां शूलगव- ·यजुर्वेदिषोमर्गतत्त्वम्। टेवतानामप्राप्तिस्तातौ करोति अर्थलुप्त इत्यस्यार्थः पाशकादि- विधेरनुगतोऽर्थो यो विधिस्तेन लुप्तो विहीन इति अनर्थलुप्तपाठे अस्मिन् पायमविधी अनर्थो निष्प्रयोजनकोषः पाशकादि- विधिस्तेन विहीन इति विष्टिकत् प्राप्तिस्तु मामान्यपरि- भाषाबलात् एवमेव हरिशर्मप्रभृतयः । प्रत्र गोयन पायम- चरुरिति गोभिलसूत्राचरुभाषोक्तग्रहणनिर्वापणप्रोक्षणादयः स्युः । यद्यपि गोयज्ञ उपदिष्टपायसेन शूलगवातिदिष्टपशु- निवृत्ती तुल्यवया गौरित्यनुपपनस्तथापि तत्र तच्छन्दन प्रकान्तशूल गवप्रक्रस्यमानवृषोत्सर्गपशः परामृश्यः प्रविशेषात् अतस्तयोर्दक्षिणयं गोयज्ञप्रकरणे पाठात् तत्रापि तुल्यवयस्का गौर्दक्षिणा हरिशर्माप्य व विशेषस्तु भविष्य 'वृषतुल्य- वयो वर्णो वृषः स्यादक्षिणा दिजाः। वृषोत्सर्ग तथा पुंसां स्त्रीणां स्त्री गोविशिष्यते'। वृषोत्सर्गविधी पारस्करः 'मध्ये गवां सुमिद्धमाग्न कवाज्य संस्कृत्य इह रतिरिति षड़जुहोति'। गवां मध्ये गोठे गोशालायां वा शूलगवाति- दिष्टगोयज्ञातिदेशादावसथ्याग्निलाभे सुसमिद्यमग्नि तत्वेति यदुपादानं तल्लौकिकाम्नेरपि प्राप्त्यर्थम् अतो निरग्नेरपि तत्राधिकारः। एवं कृष्णेणाप्यन्त्यजन्मनः एवं सङ्गच्छते आज्यं होमा) संस्कृत्य इह रतिरित्यादि षण्मन्त्र : पायम- होमात् पूर्व षड़ाहुतोर्जुहोति न चाज्य संस्कृत्य इह रति- रिति तदभिधानस्य फलवत्त्वात् उत्तरे आग्नेयं दक्षिणे सौम्यं मध्ये अन्या आहुतयः इति मांख्यायनोक्ताज्यभागहोमदेशान्त- रानादेशस्यान्यहोमीयस्य च बाधापत्ते: । प्राज्यसंस्कारानन्तरं प्राप्तोपयमनकुशादानसमिधादानपर्युक्षणानां षड़ाहुतेः पूर्व बाधापत्तेश्च तानि च तेनापि पूर्वमुक्तानि ततथातिदेशप्राप्त- चरोरवदानधर्म प्रागुक्तादिदेशपरम्पराप्रात्यम्यादिभ्यो नवाहु- ५४-क - ·तयः। १३८ यजुर्वेदिषोमर्गतखम्। तत: प्रकरणोतपौष्णहोमः । यथा पारस्कर: 'पूषा गा अवे प्रोनः पूषा रक्षत्वसर्वतः। पूषा वाजसनो श्रोन: स्वाहा इति' पोष्णस्य पूषदैवतश्नथीभूतपिष्टपचरोरवदानधर्मेण उद्धृत्य पूषेत्यनेन मन्त्र ण जुहोति पत्र पूष्णः पृथग्विधानात् पिष्ट प्राप्तिः छन्दोगपरिशिष्टस्य तु सामान्यतो विधानाव तदर्थतति तथाच छन्दोगपरिशिष्टम्। 'यद्यप्यदन्तकः पूषा पष्टमत्ति सदा चरुम् । चरुम्। अग्नीन्द्रखरसामान्यात्तण्डुलोऽत्र विधीयते। अत्र चरुश्रुतेवरुभाषया पूष्णेत्वाजुष्टं निवपा- मोत्यादेः प्राप्तिरिति एतेन पौषमस्य चरो: अपणानुपदेशात् मिद्धम्येबामादनमिति निरस्तम् । 'अग्नि परिस्तोर्य चरु अप- वित्वा पूषा गा' इति विष्णु सूत्रेण स्पष्ट मुक्तत्वात् न चैतत् काण्वशाखिमात्रपरम् अन्योतस्यान्यनाकाभितत्वेनान्वयात् । नथाच छन्दोगपरिशिष्टं यत्राना तं स्वशाखायां परोतामवि- विद्भिस्तदनुष्ठेयमग्निहोत्रादिकर्मवत्' इत्यत्र चकारादाकाशितं समुच्चितम अन्यथा 'वह्वल्प वा खरायोक यस्य यत् कर्म कीर्तितम् । तस्य तावति शास्त्रार्थ कृते सर्व- कतो भवेत्' इति स्टापरिशिष्टीयेन विरुद्धात एवमेव बाह- विवेकहरिशर्मप्रभृतयः भन्यथा विष्णूतस्यापि बाध: स्यात् यथा होमानन्तरं विष्णुः ‘पयस्कारमाह्वयेदेकस्मिन् पार्दै शुलेनाङ्कितं हिरण्यवर्णेति चतमृभिः शबोदेवोति सापयेत् मातालङ्गताभिषिक्तं चतसृभिर्वातरीभिः साई रुद्रान पुरुषमूक्तान् कुष्माण्डौर्जपेत् पिता वन्मेति मन्त्रं वृषस्य दक्षिणे कर्णेऽन्वर्थच। वृषो हि भगवान् धर्मश्चतष्पादः प्रकीर्तितः । वृणोमि तमहं भक्त्या स मां रक्षतु सर्वतः। एनं युवानं पति वो ददानीत्यादि' व कुभाण्डौः यह वादेवहननमिति माध्य. मिहनस्तिस ऋचो बाधा यहवास्तिमोऽग्निवायुसूर्यदैवत्याः रोधि च।

·यजुर्वेदिहषोमर्गतत्त्वम्। क्रमेणानुष्टप: कुमाण्डोरिति माध्यन्दिनशाखायां सर्वानुप- क्रमण्यां कात्यायनवचनात् प्रत्र रुद्रजपात् पूर्व गायत्रीमघ. मर्षणसूता जपन्सि 'मावित्रीच जपेत् पूर्व तथा चैवाघमर्ष- पम्' इति श्रादित्यपुराणात्। अघमर्षणमुक्तञ्च ऋग्वेदोक्त- मिह ग्राह्यं सन्ध्यावन्दनवत् न तु यजुर्वेदिकमपि तैत्तिरीयं याज्ञवल्कोहोर्णत्वात् अत्र पौराणिकत्वात् गायनाघमर्षण- अपावविरुद्धौ विष्णतानाङ्कितमपि आचारानुरोधादनावत्य- मिति। होमे तु परिभाषामिहः खिष्टिकहोम: पायम- पिष्टाभ्यां कर्तव्यः तथा महाव्याहत्यादिप्राशनान्त इति एतत् सर्वं गृह्यस्थालीपाकसाध्यं ततस्तत्प्रमाणमभिधीयते यथा पारस्करः 'एह्यस्थालोपाकानां कर्म परिममुह्य उपलेप्य उदृत्याभ्युक्ष्याग्निमुपममाधाय दक्षिणतो ब्रह्मासनमास्तीय प्रणीय परिस्तौयार्थवदामाद्य पवित्रे कृत्वा प्रोक्षणों संस्कृत्यार्थ- पत् प्रोक्षणीरूपाज्यमधिश्रित्य पर्यग्निं कुर्यात् सुवं प्रतप्य निदध्यात् प्राज्यमहास्योत्पूयावेक्ष्य प्रोक्षणीं पूर्ववदुत्पूय उपयमनकुशानादाय ममिधमाधाय पर्यक्ष्य जुहुयात् एष एव विधिः यत्र चिडोम इति अथ श्रौतकर्मविधानानन्तरं यतो हेतोः श्रोतानि कर्माणि विहितानि स्मार्तानि विधेयानि अतो होताः गृहा अवसथ्याग्नौ ये स्थालोपाकास्तेषां कर्मानु- ठानं व्याख्यास्यते इति शेषः अत्र चतुष्कोणस्थानमाह सांख्यायन: 'चतुरस्र स्थण्डिलं गोमयेनोपलिप्येति' शार- दायाच 'नित्यं नैमित्तिकं काम्यं स्थण्डिले वा समाचरेत् । हस्तमात्रन्तु तत् कुर्यात् चतुरस्र समन्ततः'। परिसमूह्य विभिदर्भ: पांशून् अपसार्य उपलिप्य गोमयोदकाभ्यां एत. दुभयमपि उदकमस्थ मुल्लिख्य स्फेनरेखामुनिखेदिति कुशेन सम्पार्जनमिति वचनाभ्यां स्कन खङ्गाकारपावेण तदभावे ·४. यजुर्वेदिषोत्मगंतत्त्वम्। कुशैक्दकसंस्थाः प्रादेशप्रमाणास्तिस्रो रेखाः कृत्वा उद्धृत्य अनामिकाष्ठाभ्यां यथा उल्लिखिताभ्यो रेखाभ्यश्च पांशूनुकृत्या- भ्युच्यारिभिषिच्य अग्निमुपसमाधाय कांस्यपात्रस्थमग्निम् अात्माभिमुख मंस्थाप्य दक्षिणतो ब्रह्मासनमास्तौय्य यज्ञीय- दारुमयं ब्रह्मण आमनं प्रागणैः कुशैराच्छाद्य अत्र ब्रह्म कर्मकरणाय ब्रह्मागम प्रवेश्य प्रणीय वरुणकाष्ठमयं षड़ङ्गल प्रस्तारं विंशत्यङ्गलदोघं चतरङ्ग,लखातं चतुरङ्गलमूलदगड मात्र मृण्मय पात्र वा मव्यहम्तेन धृत्वा दक्षिणहम्तोपरि उद्धृतपात्रस्य उदकेन पूरयित्वा परिम्तरगा कुशादुत्तरम्यां दिशि कुशोपरि स्थापयेत् परिस्तौर्य वहिमष्टिमादाय प्रागोवाई- भिराग्नेयादोशानान्तं ब्रह्मणोऽग्निपर्यन्तं नैऋ ताहायव्यन्तम अग्नेः प्रणोतापर्यन्त परिस्तरणं तथा सांख्यायनसूत्रं 'मा- थाहतो दक्षिणतः प्रवृत्तय उटकमंस्था भवन्तौति' एवमेव हरिशर्मपशुपतिरामदत्ताचार्यचूड़ामणिप्रभृतयः एतेन वाच. म्पतिमिश्रोत ईशानौत: मौम्यन्तक्रमो निम्म्तः । भक्तितरङ्गिण्याम आवृत्ते: मामान्यप्रदक्षिणमिति यौलकात्या- यनम्रव तत् स्मातकर्मणि म्मानॊक्तविशेषात्तस्य विषयत्वात् । अथवदामाद्य यावद्भिः पदार्थग्य प्रयोजनं तावत: 'प्राचं प्राञ्च- मुदगग्नेरुदगग्रसमोपतः । तत्तथा माधयेव्यं वदय था विनि- युज्यते' इदि छन्दोगपरिशिष्टादग्नरुत्तरतः प्रतीच्यादिप्राच्यन्त मुत्तराग्रकुशोपरि आमाद्य न तु उत्तरोत्तरत इति हरिशर्मा। तद् यथा पवित्रच्छेदनाथ दर्भास्त्रयः पवित्रार्थमन्तर्गर्भशून्य साग्र कुशपत्रहयं प्रोक्षणीपात्रं हादशाङ्गलदौर्घम् प्राज्य- स्थालो तैजसो मृण्मयो वा हादशाङ्ग लविस्तुता प्रादेशोच्या चरुस्थालौ सम्माजनाथं कुशास्त्र यः समिस्तित्रः पालाश्य पौडुम्बर्यो वा प्रादेशमात्रः सुवः खादिरो हस्तमात्रोऽङ्गष्ठ- यत्त पिट- ·यजुर्वेदिषोत्सर्गतत्त्वम् । ६४१ मात्रखाताग्रः। वन्ति । प्राज्यं गव्यं चर्वयं व्रीहितण्डुलाः षट्पञ्चाश- दुत्तरमुष्टिशतप्रघातातपतण्डलाः बहुभोक्तुस्तृप्तिक्षमतण्डुला वा पूर्णपात्र दक्षिणार्थं यथाशक्ति हिरण्यञ्चेति पवित्रे कृत्वा त्रिभि: कुशैः प्रादेशमाने पवित्रे छित्वा प्रोक्षणों संस्कृत्य प्रोक्षणीपात्र प्रणोतासन्निधौ निधाय तत्र पात्रान्तरण हस्त न वा प्रणोतोटकनामिच्य पवित्राभ्यामुत्पूय पवित्रे प्रोक्षिण्यां निधाय दक्षिण हस्त न प्रोक्षणीपात्रमुत्थाप्य सव्ये कृत्वा तद्- दकं दक्षिणहस्त नाच्छाद्य अर्थवत् प्रोक्ष्य अर्थवन्ति प्रयोजन- आज्यस्थान्यादीनि प्रनाल्याशिवामादनक्रमण एक- कशः प्रोक्षणोरूपाज्यम प्रामादितमाज्यमोपयिकम् प्राज्य- स्थाल्या पश्चादग्नेनिहितायां प्रक्षिप्य चकपचे तु यवादि. ग्रहणासाटनप्रोक्षणानि मन्त्र देवताभ्य एति सांख्यायनसूत्रात् न तु तण्डलम्यासादनं मिथो युर बोहोन् यवान् वा हवींषि इति परिभाषामित्वात्। पोत्सर्ग ब्रोहिणामेव ग्रहणादिति छन्दोगपरिशिष्टे गत्तत्य बोहितण्डुलानि इत्यपदेशात् तदभाव शालोनामपि ततः प्रस्फोटनम् अशक्ती तगडलण्यामाटनं ततस्त: प्रक्षाल्य चत्म्याल्यां प्रोक्षणोत उद कमामिच्यामादितत गडुलांस्तत्र प्रक्षिप्य अधिथित्याग्न- रुत्तरतो दर्भान् विस्तोय तदुपरि आज्यस्थाली निधाय तथाच आपस्तम्ब: 'ग्राज्यम्याल्यामाज्यं निरूप्य उदीच्याङ्गारे सन्निरूप्याधिश्रिोत' स्थालोपाकेषु ग्रहगासादनप्रोक्षगादि. मन्त्रटेवतामुद्दिश्य कुयात् चरोरधिअयणञ्च मध्येऽग्नी पाक- योग्यत्वात् पर्यग्निं कुचात् ज्वलटुल्मकं प्रदक्षिणमाज्य चा: समन्ततो भ्रमयेत्। स्युचं प्रतण्य दक्षिणहस्ते न मुवमादाय प्राञ्चमधोमुखमग्नौ पुन: प्रतथ्य दभैः संमृज्य सव्ये पाणी छत्वा दक्षिणहस्त न मम्मा जनकुशेमू लादग्रपयन्तं संशोध्या- ·६४२ यजुर्वेटिवषोमगतत्त्वम्। भ्यच्य प्रणीतोदकेनेति शेषः । पुनः प्रतप्य पूर्ववत प्रतप्य उत्तरतो निदध्यात न तु वाचस्पतिमिश्रोत दक्षिणत पासा. टनम्। आश्वलायनसांख्यायनापस्तम्बोक्त वर्हिषि सवोत्तरतो निदध्यात् चर्वोश्च उदगुदामनम् आज्योत्तरतो निधानञ्च उत्पूयावक्ष्यति पूर्ववत् रहोतमाज्यं मवितुस्त्वं ति वारत्रय- मतपयोत्तोल्य तदेव चावेक्ष्यालोच्य प्रोक्षणीश्च पूर्ववदिति मोक्षगोः स्थापिताः पश्चादानीय प्रोम् मवितुर्व इति मन्त्रेण नाभ्यां पवित्राभ्यां तदुत्पुनाति तथाच मांख्यायन: 'प्राज्य महास्य उदगग्रे पवित्र धाग्यन् अङ्ग छोपकनिष्ठाभ्यामुभयतः प्रतिध ऊडांग्रे प्रह्वे कत्वा प्राज्य उहास्थति आम मवितुस्त्वा यमवम उतपनावच्छिद्र ग वमो: सूर्यस्य रश्मिभिरित्याज्य- मंस्कारः । सवत्र नासंस्कृतिन जुहुयादिति श्रुतित: प्रोम् मवितुर्व इति प्रगीता: प्रोक्षणोति उपयमन कुशानादाय ममिधोऽभ्या- धाव वयच्य जुहुयादिति । उपयसनं संयमनमिधास्व समिधा- मदन्धनं यः कुणैः क्रियते उपयमनकुगान्तानादाय दक्षिणा चाविना काहीत्वा वाम पागो मरणार तयाच पावलायन गुह्य परिप्रिष्ट 'ममूलान दनादाय इमबन्धः कुशन तु । होमकाले तथा मत्वा मञ्च पाणं च देहितान। ममिधोऽभ्याधाय उत्तिष्ठन्नग्नी नपणी प्रक्षिप्य उपविशेत् । ययुक्ष्य उदकनाग्नि परिसर्वतो मावेन वेष्टयित्वा जुहुयात् अधारादीनिति शेषः । होम देवताह शमाह कठमंवादिनी स्मति: 'प्रादौ च देवताह शस्त तिरीकगाखिनोः । माध्यन्दिनानाञ्च पश्चादुल्लेखयेत् सुरान्'। स्मृत्यर्थमारमदन- पारिजातयोः 'सन्निधो यजमानः स्यादुद्दे शत्यागकारकः । अमन्निधौ तु पत्नी स्यादुद्दे शत्यागकारिका। 'असन्निधौ तु पत्नयाः स्यादवद्युस्तदनुजया। उन्मादे प्रसवे चत्तौं कुर्वी कागक- ·यजुर्वेदिवषोमर्गतत्त्वम्। ६४३ प्राज्यभाग- तानुन्नया विना'। एष परिसमूहनादिपर्युक्षणान्तो विधिः यत्र कचित् एयकर्मणि होमो विधीयते तत्र भवति तथा पारस्करः अन्वारब्धम् आघाराज्यभागी महाव्याहृतयः सर्व- प्रायश्चित्तं प्राजापत्यं खिष्टिकञ्चैतवित्व' सर्ववेति ब्रह्मा दक्षिणबाहुना दक्षिणवान्वारब्धहोतरि प्रजापतीन्द्रदेवताके आधारसंजके चाहुती तत्र पूर्वाहुतिर्वायुकोणादारभ्याग्निकोणं यावत् अविच्छितधारया मुवेण परा नैऋतकोणादारभ्य ऐशानी यावत् आधारेण सामर्थ्यात् तथाचोत 'प्राचाव- घारी विदिशावेके' इति। विदिशावेव कर्तव्यो सदृष्टत्वा- दिति हरिशर्मप्रभृतयः। अग्निसोमदेवताके मंजके इति। तत्राहुतिरग्ने रुत्तरभागे परा दक्षिणभागे पते प्रागग्रे आज्यभागावधिकृत्ये अग्नये स्वाहेत्युत्तरतः मोमायेति दक्षिणत: प्रागग्रां जुहुयादिति सूत्रात् । एतयोमध्येऽन्यायाहुतयः तथाच सांख्यायन मूत्रम् - उत्तरा- ग्नेयं दक्षिणे मौम्यं मध्य ऽन्या पाहुतयः' इति। महा- व्याहृतयो भूराद्या व्यस्तसमस्ताश्च तयोर्ध्याहृतयः मर्वप्राय- श्चित्तम् ओं त्वमन्नोऽग्ने ओं सत्वं नोऽग्ने ओम् अयाचाग्ने श्री ये ते शतम् ओम् उदुत्तममितिमन् वरुण देवताकाः पञ्चाहुतयः प्राजापत्य प्रजापतये स्वाहेति विष्टिकटग्नये विष्टिकते स्वाहेति चकारात् जुहुयादित्य न्वयः एतदत दशाहुतिक कर्म नित्यम् आवश्यकम् अवश्यम्भावि मवतद् ग्राह्योकहीम- मात्र विष्टिकहोमस्य विशेषमाह म एव प्रानहाव्याहृतिभ्यः विष्टि कदन्यच्चेदाहुतिरिति स्थालोपाकहविश्वेत्तदा महाव्या- हृतिहोमात् पूर्व तेन हविषा विष्टि कद्दामः । केवलाज्यहोम तु सर्वाहुतिशेष महाव्याहत्यादयस्तु मंत्राज्येनैव परिभाषा- सिदत्वात् इति तथा च छन्दोगपरिशिष्टम् 'प्राज्य द्रव्यमना- ·यजुर्वेदिवषोमर्गतत्त्वम्। देशे जुहोतिषु विधीयते'। इति महाव्याहत्यादयस्तु प्रकत- होमकर्मान्ते कर्तव्याः ततः प्रकृतकर्माह पारस्कर: 'रुद्रान् जपित्वा एकवणं हिवणं वा यो वा यूथं छादयति लोहितो वा स्यात् मर्वाङ्गैरप्युपेतो जौववत्माया: पयस्विन्या: पुत्वोऽथ रूपवान् स्यात् तमलढत्य यूथमुख्याश्चतस्रो वत्सतयंचालकत्य रनं युवानं पतिं वो ददानि तेन क्रीड़न्तीशरथ प्रियेण मान: माप्तजनुपा सुभगा गयम्योषण ममिषामटेम एतेनैवोतमजे- रन् इति' रुद्राध्यायं पठित्वा एकवणं शक कृषण वा हिवर्ण शुक्लकणं विहितो यन्तु वर्णनेति परिभाषितो नोलबषः तमन्न- कृत्य मौवगावीरपट्टादिभिर्यथायोग्य भूषयित्वा वत्मतगैचत टयमहितं वृषम एनं युवानमित्यादिमन्वं पठित्वा निमित्ता- न्युद्दिश्य उत्सृजेत्। पारस्कर: 'मध्यस्थमभिमन्वयेत् मयो. भूरित्यनुवाकशषेणेति' । मध्यस्थं वत्मतरीणां मध्यस्थ वृष पूर्वादिदिक्षु लोहितवत्मिका: मंस्थाप्य तन्मध्ये प्राम,खं स्थाप्य प्रां मयोभूगभिमयोहोत्यादि स्वण सूर्यः स्वाहेत्यन्तेन अनुवाक- शेषमन्त्रगाभिमन्त्रणं करोति। एतटवशिष्ट कत्य प्रमाण सामग- वृषोत्सर्गतत्त्वे द्रष्टव्यं विस्तम्भयात् नेहाभिलिखितमिति संक्षेपः । इति वन्यघटोय श्रीहरिहरभट्टाचार्यात्मज श्रीरघुनन्दन- भट्टाचार्यविरचितं यजुर्वदिषोत्सर्गतत्त्वं ममाप्तम।

·दौसातत्त्वम् । प्रणम्य सच्चिदानन्दं संसारध्वान्तभास्करम् । दौक्षातत्त्वञ्च तत्प्रौत्य वक्ति औरघुनन्दनः । शारदातिलकाद्येषु बहुलाङ्गप्रदर्शनात् । इदानीमननुष्ठानाद्दीक्षा संक्षिप्य लिख्यते ॥ प्रयोगमार। 'टोयते ज्ञानमत्यन्तं नीयते पापसञ्चयः । तेन दौति सा जेया पापच्छेदक्षमा क्रिया। गुरो गो- रस्तबाल्य बाईके सिंहगे गुरौ। गुर्वादित्ये दशाहे च वक्रि- जौवेष्टविंशके। दिने प्राग्राश्यनायातातिचारिगुरुवत्सर । प्राग्राशिगन्तृजीवस्यातिचारे विपक्षके। कम्पाद्यद्भुतसप्ताहे नीचस्थेज्ये मलिम्लुचे। पौषाटिकचतुर्मासे चरणाङ्कितवर्षणे। एकेनाहा चैकदिने हितोयेन दिनत्रये। हतीयेन च सप्ताह मङ्गल्यानि जिजीविषुः । विद्यारम्भकर्णवेधौ चूड़ोपनयनो- हहान्। तीर्थनानमनावृत्तं तथानादिसुरक्षणम् । परीक्षा- रामवृक्षांश्च पुरश्चरणदौक्षणे । व्रतारम्भप्रतिष्ठे च रहारम्भ- प्रवेशने। प्रतिष्ठारम्भणे देव कूपादेः परिवर्जयेत्। हात्रिं- शदिवसाधास्त जीवस्य भार्गवस्य ध। हासप्ततिमहत्यस्त पादास्त हादशक्रमात्। अस्तात् प्राक्परयो: पक्षं गुरो- ईकबालते। पादास्ते तु दशाहानि वृहे बाले दिनत्रयम्' । अगस्त्यसंहितायाम्। 'यदा ददाति सन्तुष्टः प्रसनवटनो मनम्। स्वयमेव तथा चैवमिति कर्तव्यताक्रमः। विशुद्ध- देशकालेषु शहात्मा नियतो गुरुः । मधुमासे भवेद दुःखं माधवे रत्नसञ्चयः। मरणं भवति ज्येष्ठे चाषाढ़े बन्धुना- - ·१४॥ दीक्षातत्त्वम्। प्रजाना- शनम्। समृहिः श्रावणे नूनं भवेद्वाद्रपदे क्षयः । माखिने मासि सर्वतः शममेव च। जानं स्यात् कार्तिके सौख्यं मार्गशीर्षे भवत्यपि। पौष शानक्षयो माघे भवेन्मेधा. विवईनम्। फालगुनेऽपि विद्धिः स्यामलमासं विवर्जयेत् । गुरौ रवी शनी सोमे कर्त्तव्यं बधशकयोः। अखिनी भरणी स्वाती विशाखाहस्तभेषु च । ज्य ठोत्तरार्द्रयोश्चैवं कुयामन्त्रा. भिषेचनम्। शलपचे च कृष्णे वा दीक्षा सर्वसुखावहा । पूर्णिमा पञ्चमी चैव हितोया सप्तमी तथा। त्रयोदशी च दशमी प्रशस्ता सर्वकामदा। पञ्चाङ्गशुद्विदिवसे सोदये शशितारयोः। गुरुशक्रोदये शुद्धलग्ने हाटशशोधिते । चन्द्र- तारानुकूले च शस्यते सर्व कर्म च । सूर्य ग्रहणकालेन समानो नास्ति कश्चन। तत्र यद् यत् कृतं कर्म तदनन्तफलं भवेत् । वारादिशोधनं मामो न चैवं मूर्यपणि। ददातोष्टरहीत यत्तस्मिन् काले गुरु जुः । सिद्धिर्भवति मन्त्रस्य विना- यासेन वेगतः'। मनुमन्त्रः । विघ्नकालं दर्शयति मधुमास इत्यादि। पञ्चाङ्ग शुहिदिवसे वारतिथिनक्षत्र कालयोगशद्धि- दिवसे। तथाच महाकपिल पञ्चरात्र । 'एवं नक्षततिथ्यादी करणे योगवासरे। मन्त्रोपदेशो गुरुणा माधकानां सुखा- वहः'। शशितारयोरानुकूल्य युक्त गुरुशक्रोदये इति प्रागुता- समयशहिपरम् । हादशशोधिते हादशांशशोधिते । तन्त्रान्तरे। 'रविवारे भवेहित्तं सोमे शान्तिभवेत् किल। प्रायुरङ्गारके हन्ति तत्र दीक्षां विवर्जयेत्। बुधे सौन्दर्यमाप्नोति धानं स्यात्तु वृहस्पतौ। शुक्रे मौभाग्यमाप्नोति यशोहानिः शनै- बरे। प्रतिपत्सुकता दीक्षा ज्ञाननाशकरौ मता। हितो. यायां भवेज्ञानं बतौयायां शुचिर्भवेत्। दशम्यां सर्वसिद्धिः स्थात्रयोदश्यां दरिद्रता। नियंगयोनिचतुर्दश्यां हानिर्मासा.

·६४७ दीक्षातवम् । घसानके। पक्षान्ते धर्महष्टिः स्यादखाध्यायं विवर्जयेत् । मध्यागजितनि?षभूकम्पोल्कानिपातनम् । एतानन्यांव दिवसान् श्रुत्युक्तान् परिवर्जयेत्' । त्रयोदश्यां कणायाम् । 'प्रमा वै सोमवारे च भौमवारे चतुर्दशी। चतुर्थ्य कारवारे च सूर्यपर्वशतैः समा'। वौरतन्चे। 'रोहिणी अवणादेंभे धनिष्ठा चोत्तरावयम्। पुष्पा शतभिषाः च दीक्षानक्षत्र- मुच्यते'। अड़ी हस्ता। रत्नावल्याम्। 'योगाश्च प्रौति- रायुमान् सौभाग्यः शोभनो धृतिः। डिर्धवः सुकर्मा च साध्यः शुक्रश्च हर्षणः। वरीयांश शिव: सिहो ब्रह्म इन्द्रय षोड़श। एतानि करणानि स्युर्दोक्षायान्तु विशेषतः। शकु- न्यादीनि विष्टि विशेषेण विवर्जयेत्'। शकुन्यादौनि शकु. निचतुष्पदनाकन्तुघ्नानि। 'कृष्णाष्टम्यां चतुर्दस्यां पूर्वपञ्च- दिने तथा'। कृष्णपक्षे इति शेषः। कालोतरे। 'कृष्ण- पक्षे भूतिकाम: सिद्धिकाम: सिते सदा'। दौपिकायाम् । 'ध्रुवमृदुनक्षत्रगणे शुभवासरेषु सत्तिथी दौथा। स्थिरलग्न शुभे चन्द्र केन्द्र कोणे गुरौ धर्म'। ध्रुवाणि वीण्युत्तराणि रोहिणी च। मृदूनि चित्रानुराधामगशिरो रेवत्यः । ज्ञान- मालायाम्। 'रविसंक्रमणेनैव सूर्यस्य ग्रहणे तथा। लग्नादिकं किञ्चिदविचायं कथञ्चन'। तत्त्वसागरे। 'यदै- वेच्छा तदा दीक्षा गुरोराज्ञानुरूपतः । म तिथिन व्रतं होमो न सानं न जपक्रिया। दीक्षायां कारणं किन्तु खेच्छावाप्त तु सदगुरौ'। सारसंग्रह। 'शिथविजन्मदिवसे संप्राप्तौ विषुवायने। सत्तीर्थेऽर्कविधुपासे तन्तुदामनपर्वणोः । मन्त्रदीक्षां प्रकुर्वाणो मासादौन शोधयेत्'। तन्तुपर्व- परमेश्वरोपवीतदानतिथिः श्रावणी हादशी। दामनपर्व- दमनमानतिथिचत्रशुखचतुर्दशी। योगिनौतन् । 'गयायां भत्र ।

·१४८ दीक्षातत्त्वम् । भास्करक्षेवे विरजे चन्द्रपर्वते। चने च मतले च तथा कन्याश्रमेषु च । न ग्रहीयात्ततो दीक्षां तीर्थेष्वेतेषु पार्वति' । कूर्मपुराणे। 'यानि शास्त्राणि दृश्यन्ते लोकेऽस्मिन् विवि- धानि च । श्रुतिस्मृतिविरुद्धानि निष्ठा तेषां हि तामसौ। करालभैरवञ्चापि जामलं वाममेव च। एवंविधानि चान्यानि मोहनार्थानि यानि च। मया सृष्टानि चान्यानि मोहायैषां भवार्णवे'। प्रायादिदुष्टमन्त्र प्रतीकारे तु राघवभट्टकृतम् । 'तेषु दोषेषु मर्वत्र मायां काममथापि वा। क्षिता वादी श्रियं दद्याद् दूषणस्थ विमुक्तये। तारसंपुटितो वापि दुष्ट- मन्त्रोऽपि मिद्यपि'। नृसिंह तापनीये। सावित्री प्रणवं यजुर्लक्ष्मों स्त्रीशूद्रयोनच्छन्ति। सावित्री लक्ष्मों यजुः प्रणवं स्वौशूद्रो यदि जानीयात् स मृतोऽधो गच्छति नेच्छन्तीत्यन्तं पराशरभाष्येऽपि लिखितम् । गोविन्दभतम्। 'स्वाहा. प्रणवसंयुक्त शूद्र मन्वं दददिजः। शूदो निरयगामी स्वाद ब्राह्मण: शूद्रतामियात्'। शारटायाम्। 'मन्त्र विद्याविभा. गेन हिविधा तन्त्रशास्त्रतः । मन्त्राः पुदेवता जेया विद्या- स्त्रोदेवता पुनः'। एतेन मन्त्रविद्ययोयथायथमुल्लेखः । मन्त्र- तन्त्रप्रकाशे। 'आचार्यानुमतिप्राप्तः प्राप्तवादत्तदक्षिणः । मततं जप्यमानोऽपि मन्वसिद्धि न गच्छति'। नारदीये। 'अत्विजोऽशुभं मन्वं छलेनाभिजनेन वा। पवेऽशितं वा गाथावत्तथाप्राप्तस्त्वनर्थ कत्'। अन्यत्रापि 'गुर्वनुक्ताः क्रिया: सर्वा निष्फलाः स्युयंतो ध्र वम्। गुरु न मखैबुंध्ये त यदि बुध्यत कहिचित्। कदापि न भवेत् सिनि मन्त्रैर्देव- पूजनैः'। अतएव .मारदायाम्। 'पुरुषार्थ सदा वास्य सच्छिष्यो गुरुमाश्रयेत्' । तेन गुरुकर्मकरणाय तस्य वरणं प्रतीयते। गुरुशिष्यावार। 'सर्वागमानां सारज्ञः सर्व ·दौसातत्वम् । १४८ दिभिः । शास्त्रार्थतत्त्ववित्। परोपकारनिरतो जपपूजादितत्परः । इत्यादि गुणसम्पनो गुरुरागमपारगः । वाजनः कायवमुभि- गुरुशशुषणे रतः। एतादृशगुणोपेतः शिष्यो भवति नापरः' । होममूले। 'चौर्याचारव्रतो मन्त्री ज्ञानवान् सुसमाहितः । ब्रह्मनिष्ठोऽतिविख्यातो गुरुः स्याद्भौतिकोऽपि च'। भौति- कोऽपि देवयोन्युपसेवकोऽपि । 'देवताचार्यशुश्रूषां मनो- वाकायकर्मभिः। शंइभावो महोत्माहो बोहाशिथ इति स्थितः'। दैवं कर्म यजुः कुर्यात् स इति पूरणीयम् । 'न तूपदेश्यः पुचच व्यत्ययो वस्तुदम्तथा'। व्यत्ययौ परस्पर- विद्यादायो। प्रयोगमारे। 'तत्रापि भक्तियुक्ताय पुचाय वस्तुदाय च । एतानि राघवभतानि। महाकपिलपञ्च- गत नारदीययोः। 'मन्त्र यः साधयेदेकं जपहोमार्चना. क्रियाभिभूरिभिस्त स्य सिद्धम्यन्येऽप्यसाधनात् । मम्यक मिडैकमन्त्रस्य नासिद्धमिह किञ्चन । बहुमन्ववतः घु म: का कथा हरिरेव सः'। पिङ्गलामते । 'मननं विख- विज्ञानं वाणं संसारबन्धनात् । यतः करोति संसिद्धा मन्त्र इत्यभिधीयते'। अन्यत्रापि। 'प्राप्तोपटेशतो मन्त्री मन- नाजपनादपि। सिद्धिप्रदः साधकानां पूजाहोसादिक यमः । 'पुण्याहं वाचये वे ब्राह्मणस्य विधीयते'। यासः। 'संपूज्य गन्धपुष्पाद्यैर्ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयेत् । धर्म्य कर्मणि माङ्गल्ये संग्रामादभुतदर्शन' । पूजाधारमाह पद्मपुराणम्। 'शालग्रामशिलारूपी यत्र तिष्ठति केशवः । तत्र देवाऽसुरा यक्षा भुवनानि चतुर्दश'। अव सर्वसानिध्या- तेषां पूजा प्रतीयते । तवावाहन विमर्जने नस्तः । 'शाल. ग्रामे स्थावरे वा नावाहनविमर्जन'। इति राघवभतात् । बौधायनः । 'प्रतिमास्थानेष्वपखग्नौ नावाहनविसर्जनमिति'। विना'। दत्र ·दौशातखम्। पूजाप्रदौपे। 'अनुक्तकल्पे यन्वन्तु लिखेत् पद्म दलाष्टकम् । षटकोणकर्णितं तत्र वेदहारोपशोभितम्'। अत्रावाहनप्रति- ठाविसर्जनानौति शेषः । उपचारद्रव्याणि शारदायाम् । “पाद श्यामाकदूर्वाअविष्णुकान्ताभिरीरितम्'। विष्णुकान्ताऽपरा. जिता। श्यामाकादियुक्तं जलमिति शेषः। 'गन्धपुष्याचत. यवकुशाग्रतिलसर्षपैः। सदूर्वैः सर्वदेवानामय मेतदुदौरि- सम्'। गन्धादियुक्तं जलमित्यर्थः । 'जातीलवङ्गाककोले- जलमाचमनीयकम्। दधिमध्वाज्यसंमिश्र मधुपके विनिर्दि- शेत् । गन्धचन्दनकपूरकालागुरुभिगेरित:' । पुष्पाणि तान्येव देयानि शास्त्रान्तरेऽवगम्यानि। 'गुग्गुल्वगुरुकोशोरशर्करा. मधुचन्दनः। धूपं गन्धाम्बुममिथैर्नीचैर्देवस्य साधकः' उशौरं वीरणमूलम्। साधकः पूजाकर्ता। राघवभट्टतम् । 'मर्वोपचारवस्तूनामलामे भावनैव हि। निर्मलेनोदकेनाथ पूर्णतेत्याह नारदः'। नारसिंहे। 'नाने वस्त्रे च नैवेद्य दद्यादाचमनीयकम्'। देवीपुराणम्। 'यहीयते च देवेभ्यो गन्धपुष्पादिकं तथा। अध्यपात्रस्थितैस्तोयैरभिषिच तदुत्- सृजेत्। शारदायाम्। 'मन्त्राणां दश कथ्यन्ते संस्काराः सिद्धिदायिनः। जननं जीवनं पश्चात्ताड़नं बोधनं तथा । अथाभिषेको विमलीकरणाप्यायने तथा। तर्पणं दीपनं गुप्तिर्दशैता मन्त्रसंस्क्रियाः । मन्त्राणां माटका यन्त्रादुहारो जननं स्मृतम्। प्रणवान्तरितान् कृत्वा मन्त्रवर्णान् जपेत् सुधौः। एतज्जीवनमित्याहुमन्वतन्त्र विशारदाः । मन्त्रवर्णान् ममालिख्य ताइयेञ्चन्दनाभसा। प्रत्येकं वायुना मन्त्री ताड़नं तदुदाहतम्'। लिखनविधिमाह दानसागरे। 'शुभ नक्षत्र- दिवसे शुभे चापि दिनग्रहे। लेखयेत् पूज्य देवेशान् रुद्र- ब्रह्मजनार्दनान्। पूर्वदिवदनो भूत्वा लिपिशो लेखको ·दौचातखम् । समः । निरोधो हस्तवाशीष मसौपत्र विधारणे'। मस्स- पुराणे। 'शौर्षोपतान् सुसम्पवान् सममानांच तान् समान। अक्षराणि लिखेद यस्तु लेखकः स उदाहतः'। वायुना वायुवीजेन। 'यमित्यनेन सं मन्त्री प्रसूनै: करवीरजैः । तमन्त्राक्षरसंख्यातहन्याद यान्तेन बोधनम्। यान्तेन रमित्यनेन इति। 'स्वतन्त्रोक्त विधानेन मन्त्री मन्त्राणसंख्यया। अवस्थपल्लवैमन्त्रमभिषिञ्चबिशपये। स्वतन्त्रोक्तविधानेन मूर्ति तोयेन देशिकः। नमोऽन्तं मन्त्रमुच्चार्य तदन्ते देवताभि- धाम्। द्वितीयान्तामहं पश्चादभिषिञ्चाम्यनेन तु। तोयै- रजलिवडेवाप्यभिषिञ्चेत् स्वमूई नि'। स्वतन्त्रोतविधानेन पुरथाप्रकरणोतविहिताजलिना इत्यभिहितेन। 'मश्चिन्त्य मनसा मन्वं ज्योतिर्मन्त्रेण निर्दहेत्। मन्ने मलवयं मन्त्री विमलीकरणन्विदम्'। मलवयं मायिकं कार्मिणं मानव. रूपम्। 'तारं व्योमाग्निमनुयुग्दण्डो ज्योतिर्मनुर्मतः'। तार प्रणवः व्योम हकारः अग्नीरेफः मनुसैकारः तट्युक्तोऽनु- खारः। तेन प्रोम् ह्रौं इति ज्योतिर्मन्त्रः। कुशोदकेन मन्त्रेण प्रत्यणं प्रोक्षणं मनीः' । प्रत्यणं प्रत्यक्षरम्। 'तेन मन्त्रेण विधिवदेतदाप्यायं मतम्। मन्त्रेण वारिणा मन्त्र- तपणं तर्पणं मतम्'। मन्त्रण मूलमन्त्रेण । 'मूलमन्त्र समुच्चार्य तदन्ते देवताभिधाम्। हितौयान्तामहं पश्चात्त- यामि नमोऽन्तकम्'। इति पुरषोताक्रमेण लिखितमन्त्रा- धाररूपयन्वे । 'तारमायारमायोगो मनोर्दीपनमुच्यते । तार ओम् माया हों रमा श्रीम्। 'जप्यमानस्य मन्त्रस्त गोपनन्त्वप्रकाशनम्। संस्कारा दशसंख्याताः गोपिताः। यान कत्वा सम्प्रदायालं मन्त्री वाञ्छितमश्रुते । शारादायाम्। 'तत्तमन्त्रोदिताश्यानाम् कुर्याह हे शियो. सर्वतन्त्रेषु ·६५२ दीक्षातत्त्वम् । प्रका- स्तथा। पञ्चोपचारैः कुम्मस्थां पूजयेदिष्टदेवताम् । दद्यात् वेद्यां ततस्ती विनीताय प्रयत्नतः'। षडुबयमहातन्त्र । गुरुवत्र निजं वत्र विभाव्य गुरुरादरात्। गुरुवत्र प्रयोगेण दिव्यमन्त्रादिकं शिशोः । मुद्रान्यासादिभि: साई दद्यात् सेयं हि वाचिकी'। गुरुः स्खौयं वक्त गुरुवकत्वेन विभाव्य शिष्याय दद्यादित्यर्थः। दीक्षापरा तथामन्त्र न्याससंयुक्त विग्रहा। सेयं मन्त्र तनुर्भूत्वा मंक्रम मन्त्रमादरात् । दद्यात् शिष्याय सा दीक्षा मन्त्री मनुविधातिनी'। दक्षिणामूर्ति- संहितायाम्। 'भूमौ लिखित्वा मन्वन्तु पूजयित्वा यथा विधि। जपता मनसा देवि शिष्याय निर्मलात्मने । ध्यार्थ जने दद्यात् ऋष्यादिसहितं गुरुः'। वशिष्ठमहि तायाम। 'ततस्तत् शिष्यशिरसि हस्त दत्त्वा शतं जपेत् । अष्टोत्तरशतं मन्त्रं दद्यादुदकपूर्वकम्'। क्रमदीपिकायाम् । 'ऋष्यादियुक्तमथ मन्त्र वरं यथावद ब्रूयात् शिशोरुवरस्त्रिर- वामकर्ण । शारदायां 'गुरोर्लबध्वा पुनविद्यामष्टकत्वो जपेत् सुधीः । गुरुविद्यादेवतानामैक्यं सम्भावयन् धिया। प्रणमेहण्ड वदभूमौ गुरु तं देवतात्मकम् । तदा पादाम्बुजा इन्द निजमूईनि योजयेत्'। वशिष्ठः ‘पावयोस्तुल्यफलदो भवत्वेवमुदीरयेत् । वरं प्राणपरित्यागछेटनं शिरमोऽपि न वनभ्यर्थ भुञ्जीत भगवन्तं त्रिलोचनम्' । धोक्षजमित्यूहः । नारायणीयमहाकपिलपञ्चराते । 'मन्त्र दत्त्वा सहन वै स्वसिय देशिको जपेत्'। मम्वप्रकाशे । 'स सर्वस्व तदई वा वित्तशाठ्यविवर्जितः। गुरवे दक्षिणां दत्त्वा ततो मन्त्रग्रहो मतः'। अन्यत्रापि 'तां वित्तशाव्य परिहत्य दक्षिणां दत्वा स्वकीयां तनुमर्पयेत् सुधीः' । यणीयकपिलपक्षरात्रयोः। 'त्वत्पसादादहं मुक्ताः कृतकृत्यो वा। अन्यवा- ·दीक्षातत्वम्। ६५२ खि सर्वतः। मायामृत्युमहापामाहिमुक्तोऽस्मि शिवोऽस्मि च'। भारदायां 'बाबणांस्तर्पयेत् पश्चात् भक्ष्यभोच्च सद- क्षिणाम्। शैवे। 'यो गुरुः स शिवः प्रोतो यः शिवः स च शङ्करः। शिवविद्यागुरूणाञ्च भेदो नास्त्रि कथन। शिवे मन्चे गुरौ यस्थ भावना सदृशी भवेत्। भीगो मोक्ष सिदिश शीघ्र तस्य भवेत् ध्रुवम्। वस्त्राभरणमाल्यानि शयनान्यास- नानि च। श्रेयांसि चात्मनो यानि तानि देयानि वै गुरौ। तोषयेच प्रयत्न न कर्मणा मनमा गिरा'। योगिनीतन्वे । "मन्त्रं दत्त्वा गुरुश्चेव उपवासं यदाचरेत् । मोहान्धकारनरके कृमिर्भवति नान्यथा। दीक्षां कत्वा यदा मन्त्री उपवास समाचरेत्। तस्य देवः सदा कष्टः शापं दत्वा व्रजेत् पुरम् । उद्योगपर्वणि 'गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानत: । उत्पथप्रतिपत्रस्य परित्यागो विधीयते'। तत्र प्रयोगः। पूर्वदिने क्रतोपवास: तहविष्यादिको बा यथाशक्ति सहस्रादिकां सावित्रों जमा परदिने कृतम्रा- नादिः पुण्याहं स्वस्ति ऋद्विच्च वाचयित्वा ओं तहिष्णोरित्य- नेन विष्णु संस्मृत्य ताम्मपात्र कुशनतिलफलपुष्पजलान्या- दाय ओं तत्सदद्य अमुकै मासि अमुकराशिस्थे भास्करे अमुक- पक्षे अमुकतिधावम् गोत्रः श्री अमुकंदवशर्मा पापक्षयदिव्य- ज्ञानलाभकाम: अनुकदेवताया अमुकमन्त्रग्रहणमहं करिष्ये इति सङ्कल्प गुरु वात् तत्र क्रमः। उत्तरामुखो गुगः समीपे आसनमानीय ओं साधु भवानास्तामिति वदेत् आ साध्वहमासे इति प्रतिवाक्यं तदासने कते गुरुस्तदामने उप- विशेत्। ओम् अचायष्यामो भवन्तम् प्रोम् पर्चय इति प्रति- वचनम्। ततः पाद्यार्थ्याचमनीयगन्धपुष्यवस्त्रालङ्कारादिभि- गुरुमभ्यर्य दक्षिणं जानु स्मृष्ट्वा प्रोम् भवेत्यादि मत्सलिम- ·६५४ दीक्षातत्त्वम् । तामुकदेवताया अमुकमन्त्रग्रहणकर्मणि अमुकगोत्रममुक- प्रवरम् अमुकदेवशर्माणं गुरुत्वेन भवन्तमहं वृणे। ओं वृतो. उस्मोति प्रतिवचनं तालिः ओं यथाविहितं तकर्म कुरु । ओं यथाज्ञानं करवाणोति प्रतिवचनम्। ततो गुरुः सामा. न्याध्य कृत्वा तज्ज लेनास्त्राय फट् इति हारमभ्युक्ष्य त्रों द्वार- देवताभ्यो नम इति संपूज्य वामाङ्ग स्पृशन् दक्षिणाङ्ग सङ्को- चयन् दक्षिणपादपुरःसरं मण्डपे प्रवि. ओं वास्तुपुरुषाय नमः ओं ब्रह्मणे नम इति नैऋत्यां संपूज्य निर्निमेषदृष्ट्या टयमन्त्रेण दिव्यान् अस्त्राय फट इति जलेनान्तरीक्षगान् फडिति वामपाणिवास्त्रिभिीमान् विघ्नानिःसायं फडिति सप्तमन्त्रितान् विकिरानादाय ओम् अपसर्पन्वित्यादिना चतुर्दिक्षु विघ्नानुत्सायं श्री श्री आधारशक्ति कमलासनाय नम इत्यासनं मंपूज्य ओम् आसनमन्त्रस्य मेरुपृष्ठ ऋषिरित्यादिना प्रामुख उदन,खो वा बन्धपद्मासनो मोनो दक्षिणभाग पूजा- द्रव्याणि वामभागे जलं स्थापयित्वा कृताञ्जलिपुटो भूत्वा वामदक्षिणमस्त कषु यथाक्रमं गुरुत्रयगणपतिदेवता नत्वा फडिति गन्धपुष्पाभ्यां करौ संशोध्य टयमन्त्रणा वाम क्षिप्त ऊोड ताल त्रयं दत्त्वा छोटिकाभिर्दशदिगबन्धनं रमिति जलधाग्या वडिप्राकारं विचिन्त्य भूतशुद्धि कुर्यात् यथा। सोऽहमिति मन्ले ण सुसम्ना वमना दीपलिका कारजीवात्मानं हृदयाम्भोजात् पृथिव्यप्तेजोवायाकाशानि सब्दम्पर्शरूपरसगन्धेषु तन्मात्ररूपेषु लीनानि तन्मात्राण्यपि भौतिकान्य हङ्कारे वाक्पाणिपादपायपस्थ कर्मेन्द्रियाणि त्वक्- श्रोत्रजिह्वानासिकाजानेन्द्रियाणि थाहकारेऽहङ्कारं मह तत्वे महत्तत्त्वञ्च प्रती कुण्डलिनौरू- पायां तभूलाधारस्वाधिष्ठानमणिपूरकानाइतविशवानाख्यानि कृत्वा उभयात्मकमन- ·दीक्षातत्त्वम्। ततः प्राणायामः। यथा षट्चक्राणि भित्त्वा कुण्डलिन्या सह शिरोऽवस्थितसहस्रदल- कमलोदरवर्तिचन्द्रमण्ड लान्तर्गतपरमात्मनि संयोन्य नाभि- स्थेन यमिति वायुवीजोत्थेन वायुना सकलं संशोथ हृदयस्थ न रमिति वडिवीजोत्थेन वङ्गिना पापपुरुषं संदह्य दोषान् दहेत्। लमिति वायुवीजोत्थेन वायुना भस्म प्रोत्सायं वायुना वमिति वरुणवीजोत्थे न चन्द्रमण्ड लविगलदमृतधारया सपाट- समस्तं देवतारूपं देहसम्पाद्यात्मादीनि स्वस्वस्थाने संस्थाप्य जीवात्मानं हृदयाम्भोजे हंस इति मन्त्रण नयेत्। तती ऋष्यादिन्यासः । यथा गोपाले। शिरसि नारद ऋषये नमः मुखे गायत्रोछन्दसे नमः हृदि श्री कृष्णाय देवतायै नमः एवमन्यत्र यथायथमूहनीयम् । तत्तन्मन्त्रण षोडगधा जप्तेन दक्षिणानासां त्वा वामनामया वायूत्तोलनरूपं नामिके धृत्वा चतुःषष्टि वारजन वायुधारण रूपं कुम्भकं कृत्वा वामनामां कृत्वा दक्षिणनामया हात्रिंश- हारजपेन त्यागरूपं रेचकं कुर्यात् । पुनर्वामनासया पूरकम् उभाभ्यां कुम्भकं दक्षिणया रंचकमिति। ततो माटका. न्यासः यथा अं नम इति ललाटे इत्यादि त: करन्यासः । गोपाले यथा लों अङ्गुष्ठाभ्यां नम इत्यादि। ततोऽङ्गन्यास: ! गोपाले क्लों हृदयाय नम इत्यादि अन्यत्र यथायथमूह्यम् । तत: पीठन्यासः । ओं धर्माय नम इति दक्षिणांश एवं मर्वत्र प्रोङ्कारादि नमोऽन्तेन ज्ञानाय वामांश। वैराग्याय ऐवयाय ऊरहये। मुखे अधर्माय वामपाखें अज्ञानाय नाभौ प्रवे. राग्याय दक्षिणपाचे अनेख याय हृदि अनन्ताय पद्माय अं सूर्यमगड लाय हादशकलात्मने उसोममण्डलाय षोड़शकला- त्मने मं वह्निमण्डलाय दशकलात्मने ए सत्वाय रं रजसे तं तमसे आं आत्मने अं अन्तरात्मने पं परमात्मने ह्रीं ज्ञानात्मवे ।

·दीचातत्त्वम् । : तत्तद्देवतोतपीठमन्वं न्यसेत्। ततो मन्त्रस्य दशविधसंस्खा. रान् कुर्यात्। यथा चन्दनलिप्तताम्रादिपावे माका. यन्त्रं विलिख्य तवस्थ मन्त्रवान् मनसा समाहृत्य वीजादि- रूपमन्वनिरूपणं जननम् । ९ । तत्तबीजाक्षरं प्रत्येकम् प्रोङ्का- रहयमध्यस्वं कृत्वा दशधा नपरूपं जीवनम् । २ । चन्दन- लिप्तताम्रादिपात्रे तान् वीजादिरूपमन्त्रवर्णान् समालिख्य यमिति वायुवीजन चन्दनोदकाचेपरूपं ताड़नम् । ३ । पुन- स्तान् मन्त्रसंख्यककरवीरजै: पुष्प : प्रत्येक रमिति वह्निवौजेन दहनरूपं बोधनम् ।।। नमोऽन्तं दातव्यमन्त्रमुच्चार्य तत्तद्देव- तानाम उच्चायाभिषिञ्चामौत्यनेन मन्त्रवर्णसंख्यया मन्त्रवर्णी- परि अवस्थपल्लवोदकप्रक्षेपरूपमभिषेकम। ५ । मनसा सम. स्तमन्त्रं सञ्चिन्त्य ओं ह्रौं इति मन्त्रण मलत्रयदहनरूपं विमलीकरणम्। ६ । श्री ह्रौं इति मन्त्रजपेन कुशोदकेन प्रत्यक्षरप्रक्षालनरूपमाप्यायनम्। ७। दातव्यमन्त्र- मुहार्य तमहं तर्पयामि नम इति मन्त्रण देवतीर्थजलेन लिखितमन्त्राधाररूपयन्त्र मन्त्रतर्पणम् ।८। ओं ह्रीं श्रीं इल्युच्चार्य दातव्य मन्त्रोचारणरूपं दोषनम् । ८ । जप्यमान- मन्त्रस्यान्यताप्रकाशनरूपं गोपनम् । १.। गुरुशिष्योभय- कतकं कुयात्। ततोऽर्य स्खापनं यथा खवामे विकोण- मण्डलं विलिख्य तत्र आधारशक्तये नम इति संपूज्यं तत्र त्रिपदिकामारोग्य फडिति शङ्ख प्रक्षाल्य तदुपरि संस्थाप्य विम्बसुतामृतखरूपैस्तोयैः सुगन्धिपुष्याबैराकीर्य तीर्थमा. वाह्य प्राधारं दशकलात्मानं पावकं शङ्ख हादशकलात्मानं रविं जलं षोड़शकलात्मानं सोमम् अनुक्रमतः स्मृत्वा संपूज्य जलं स्पृष्ट्वा मूलं जपेत्। हमित्यवगुण्डा षडङ्गन्यासमन्वैः अग्नीसासुरवायुमध्ये दिक्षु च कमेण संपूज्य मत्यमुद्रया मन्त्रस्य ·दीक्षात त्वम्। पावमाछाद्य वमिति धेनुमुदया मृती कत्य वषडिति गालि- नौमुद्रां प्रदश्य वौ षडिति वीक्ष्य मूलमष्टधा जमा फडिति संरक्ष्य यथायथमुद्राः प्रदर्श्य दक्षिण प्रोक्षणीपावे तज्जलं किचिहत्त्वा तेनोदकेनात्मानं पूजोपकरणचाभ्युक्ष्य न्यामक्रमेण धर्मादौन स्वीयदेहे पूजयित्वा शिरोहृदयाधारपादमर्वाङ्गेषु मूलेन पुष्याञ्जलिपञ्चकं नि:क्षिप्य मानसिकगन्धादौनैवेद्य- रहितैर्मानमपूजां कुर्यात् ततः शालग्रामे कुम्भजले वा प्रोम भाधारशक्तये नमः एवं कूर्माय अनन्ताय पृथिव्य तौरसमुदाय मणिमण्डपाय कल्पतरुभ्यः मणि वेदिकायै रत्नमिहामनाय धर्माय ज्ञानाय वैराग्याय ऐखयाय अधर्माय अन्नानाय अवैराग्याय अनैखाय प्रानन्दाय कन्दाय सम्मिल्लाय प्रक- तिमयपत्रेभ्यः विकारमयकेशरेभ्यः कणिकायै असूर्य प्रगड लाय हादशकलात्मने उ सोममगड नाय षोड़शकलात्मने मं वझिमगडलाय दशकलात्मने सं सत्वाय रं रजसे तं तमसे मां पात्मने पं परमात्मने ओङ्कारादिनमो. ऽन्तेन सर्वत्र पूजयेत् । ततस्तत्तन्मन्त्रोक्तां नवशक्ति- पूजां पौठपूजाञ्च कुर्यात् । आवाहनादिरहितां यन्त्र तु तत्तद्दे वतोमरूपं ध्यात्वा तत्तमन्त्रं समुच्चार्य सुसुम्ना वमना वामनासारन्धनिर्गतं तेजः पुष्पाञ्जलिमादाय। गोपाले चेत मन्त्रमुच्चार्य ओं श्रीकृष्ण इहागच्छ इत्यादिमुद्राभिः कुर्यात् । प्राणप्रतिष्ठामन्त्रस्तु। श्रां ह्रीं क्रो इत्यादि। विसर्जनमन्त्रस्तु क्षमखेति । एवमन्यदेवपक्षेऽप्यूद्यम्। एतत्वयरहितपूजा- स्थाने तत्तद्देवतोतरूपं ध्यात्वा देवताओं षडङ्गन्यास मन्त्र- विशेषे नेत्रशून्यत्वेन पञ्चाङ्गन्यास वा कवचेनावगुण्ठनम् इत्यादि धेन्वादिमुद्राः प्रदर्श्य मूलमुच्चार्य यथासम्भवमास- नादि ताम्बूलान्त दशात्। यथा गोपाले मूलमुच्चार्य इद- ·दौक्षातत्वम् । तत्र मासनम भी श्रीकृष्णाय नम इत्यासनं दद्यात् एवं सर्वदृष्य दानरूपोपचारे सर्वतोपचारान्तरे जलं दद्यात्। पार्थ श्यामाकदूर्वापराजितायुक्त जल पादाम्बुजे दद्यात् । एवं जातौलवङ्गककोलयुक्त जलमाचमनीयं मुखे खधान्तेन । गन्धपुष्पाक्षतयवकुशाग्रतिलसर्षपयुक्तजलमध्ये खाहान्तेन मूई नि। दधिमधुतात्मकमधुपर्कः खधान्तेन मुखे। पूर्व- वदाचमनीयम्। लौकिकषष्ट्यधिकशतत्रयतोलकपरिमिता- न्यूनं नानीय निवेदयामीत्यन्तेन चन्दनकपूगगुरुमिलितो गन्धः। तत्तद्दे वताटेयपुष्य वौषड़न्तेन। गुग्ग त्वगुरुश्खेत- धीरणमूलं शर्करामधुचन्दनवृताक्लो धूपः इत्यादि नमोऽन्तेन पूजयेत् । ततस्तत्तद्देवताङ्गमन्त्रैरङ्गपूजनम् प्रावरणपूजन- मित्यादि लोकपालास्त्रपूजान्तं विधाय मन्त्र दद्यात् । क्रमः गुरुर्निजवक्त्रं स्ववतत्वेन चिन्तयित्वा भूमौ मन्त्र विलिख्य प्रम कमन्त्राय नम इति मन्त्र संपूज्य तत्तहेवतोता- धेन्वादिमट्राप्रदर्शनपूर्वकम ऋष्यादिकं ब्रूयात् । यथा दातव्य. गोपालमन्त्रस्य नारदर्षियत्रीछन्दः श्रीकृष्णोदेवता अमुक- मन्त्रदापने विनियोगः । एवमन्यत्रापि ततः शिशिरसि हस्तं दत्त्वा अष्टोत्तरशतं जवा ओम प्रोत्यादि अमुकगोचाया- मुकदेवशर्मणे मन्त्रमुच्चार्य इमं मन्त्र विष्णुदैवतं तुभ्यमहं सम्प्रददे इत्य तसृज्य ददखेति प्रत्यक्ते शिष्यदक्षिणकर्णे विर्व- टेत्। विद्यादाने तु इमां विद्यां विष्णु दैवताम् इति विशेषः । शिष्यः मन्त्रोऽयं विष्णुदैवत इति वदेत् । विद्याग्रहणे इयं विद्या विष्णुदैवता इति। ततोऽष्टवारं गुरुदैवतयोरेक्यं भाव- यन् जपेत् । भूमौ दण्डवत्पतित्वा प्रणम्य शिरसि गुरुपाद- इयं योजयेत् । गुरुस्तु"उत्तिष्ठ वत्म मुक्तोऽसि सम्यगाचारवान् भव' इत्युत्ता एष मन्त्रः पावयोस्तुल्यफलदोऽस्तु इति वदेत् ।

·बौदुर्गाचनपतिः। ६५८ वा। ततः सतो मन्त्रमुच्चार्य एष मन्त्रः आवयोः सम्यक फलदोऽस्तु इति गुरु प्रणमेत्। ततो 'वरं प्राणपरित्यागश्छदनं शिरसोऽपि न त्वमभ्ययं भुञ्जीत भगवन्तमधोक्षजम् । इत्युच्चार्य पूजानियमं कुर्यात्। अन्यत्र तु तत्तदूहेत् ततो मन्त्रग्रहण प्रतिष्ठार्थ दक्षिणां काञ्चनादिकां तस्मै निवेदयेत् । प्रभृति गुरोः प्रियमेवाचरेत् । 'त्वत्प्रमादादहं देव कृतकृत्यो ऽस्मि सर्वतः। मायामृत्यमहापाशाहिमुक्तोऽस्मि शिवोऽस्मि च'। इति पठित्वाऽच्छिद्रावधारणं कृत्वा वैगुण्यसमाधा- नार्थम् ओं तहिष्णोरित्यादिना विष्णु स्मृत्वा विप्रान् भव्य- भोज्यदक्षिणाभिः यथाशक्ति परितोषयेत् । गुरुस्तु मन्वदामा- नन्तरं स्वसिद्धये सहस्रकलो मन्त्र विद्यां वा प्रणिधानपूर्वक जपेत् । इति वन्द्यघटीय श्रीहरिहरभट्टाचार्यात्मज श्रीरघुनन्दन- भट्टाचार्यविरचितं दीक्षातत्त्व समाप्तम्। श्रीदुर्गार्चनपद्धतिः। ओं दुर्गायै नमः। प्रणम्य सच्चिदानन्दरूपां दुगां जगन्मयौम्। प्रयोगं शरदर्चाया वक्ति श्रीरघुनन्दनः । अथाखिन दुर्गापूजा नित्या काम्या च । अथ नवम्यादि- कल्पः। पौर्णमास्यन्ताश्विनकष्णपक्षे प्रा नक्षत्रयुक्ता-नवम्या. तिथौ केवलायां वा पूर्वाह्न दिवा भे वा उभयदिने तथा. विधलामे पूर्वदिने युग्मादरेण कृत्यम्। तत्र च पूर्व दिने ·श्रीदुर्गार्चनपइतिः । कतनियमः परदिने कृतनानादिः गोमयोपलिप्तदेशे दर्भपाणि. राचान्त उदबुख उपविष्टः ओं खस्ति न इत्यादिना ब्राह्मणान् स्वस्ति वाचयित्वा ओं सूर्यः सोम इति पठित्वा ओं तदविष्णो. रित्यादिना विष्णु स्मृत्वा प्रों तत्मदित्युच्चार्य तामपावं शुक्ति शङ्ख-पाषाण केवल हस्त कांस्यं रूप्य मौसक लौह मृण्म- येतरपानं वा दर्भवय पुष्प फन तिल-जलपूर्ण यथोपपत्र वा प्रादाय ओम् अद्य आखिने मासिकणे पक्षे नवम्यान्तिथा- वारभ्य शुक्ल दशमों यावत् प्रत्यहम् अमुकगोत्र: श्री अमुक- देवशर्मा अतुलविभूतिकामः संवत्सर सुख प्राप्तिकामो दुर्गा- ग्रौतिकामो वा वार्षिक शरत्कालीन दुर्गा-महापूजामहं करिष्ये। इति संकल्पा तज्जलमैशान्यां क्षिपेत्। ततो देवो व इति पठेत्। यद्यन्यहारा पूजां करोति तदा तं वरयेत् । यथा यजमान: प्राम खः उदमखं ब्राह्मणम् ओं साधु भवा- नास्ताम् इति वदेत् । ओं साध्व हमासे इति प्रतिवचनम् । प्रोम अर्चयिष्यामो भवन्तम् इति वदेत् । भोम् अर्चय इति प्रति. वचनम्। ततो गन्ध पुष्पवस्त्राङ्गरोयकादिना अर्चयित्वा दक्षिणं जानु स्पृष्ट्वा पोम प्रोत्यादि वार्षिक शरत्कालौन- दुर्गा महापूजाकरणाय अमुकगोत्रममुकदेवशर्माणं भवन्त ब्राहाणमहं वृष इति वदेत् । प्रों वृतोऽस्मोति प्रतिवचनम् । यथाविहितं कर्म कुरु इति वदेत्। पो यथाज्ञानं करवा- गौति प्रतिवचनम् । यदि तहिने एकदा संकल्पा शक्लनवमी. पर्यन्तं देवीमाहात्मा पठति तदा पूर्ववज्जलमादाय प्रो. त्यादि नवम्यान्तिथावारभ्य शक्लनवमीपर्यन्तं प्रत्यहं वार्षिक शरस्कालौन दुर्गा-महापूजायाम् अमुकगोत्र: श्री प्रमुकदेव. शर्मा सर्ववाधाविनिमुतत्वधनधान्य सतान्वितत्वकामः सर्व- काममिहिकामो वा विशिष्टफलोहे शेतु धनकामः पुत्रकाम ।

·श्रीदुर्गाचन पद्धतिः । ६५१ इत्यादिना वा श्रीदुर्गाप्रीतिकामो वा मार्कण्डेय पुराणीय पों सावर्णि: सूर्यतनय प्रत्यादि सावर्णिभविता मनुरित्यन्त देवी- माहात्मामहं पठिष्यामि श्रवणपक्षे श्रोष्यामि। प्रत्यहं संकल्प. पक्षे प्रारभ्येत्यादि न वक्तव्यम् । अन्यहारा पाठपक्षे पाठयिष्ये प्रति विशेषः । तत: पूर्ववत् संपूज्य वरयेत्। ओम् अटो. त्यादि शतावृत्ति देवीमाहात्मापाठकर्मणि पञ्चदशावृत्ति देवी- माहात्मापाठाय वा अमुकगोत्रम् अमुकदेवशर्माणं ब्राह्मणं भवन्तमहं वणे इति वरयेत् । एवमन्य संख्यापाठेऽप्युह्यम् । ततो देवी संपूज्य ओं नारायणाय नमः ओं नराय नमः ओं नरोत्तमाय नमः ओं दव्यै नमः सरस्वत्यै नमः श्री व्यामाय नम इति नत्वा ऋष्यादिज्ञानाय इदं पठेत्। प्रथमचरितस्य ब्रह्म ऋषिरित्यादि पठेत् । पुरस्तात् सूत्र तत: मुक्का पुनस्तत् सूवं बडा पुस्तकमाधार संस्थाप्य प्रणवाद्यन्तं देवीमाहात्मा अर्थ भावयन् अद्रुतं स्पष्टाक्षरं पठेत् । अध्यायमध्ये विरामश्चेत् पुनरध्यायादित: पठेत् । तत: पाठकाय दक्षिणां दद्यात् । अथ बोधनम् । विल्वक्षसमौयं गत्वा आचान्तो दर्भयुक्ता- मने उपविश्य खेतसर्षपमादाय ओं वेतालाच पिशाचाच राक्ष- साश्च सरीसृपाः। अपसर्पन्तु ते सर्व ये चान्ये विघ्नकारकाः । नों विनायका विघ्नकरा महोग्रा यज्ञहिषी ये पिशिताश- नाथ । सिदार्थकैर्वजसमानकल्यैर्मया निरस्ता विदिश: प्रयान्तु इति मन्त्राभ्यां खेतसर्षपप्रक्षेपैः विघ्नकरान् अपसार्य गायत्रमा घटस्थापनं कृत्वा घटादिस्थजले ओं सूर्याय नम इत्यनेन पूजयेत् एवं सोमाय मङ्गलाय बुधाय वृहस्पतये शुक्राय शनै- सराय राहवे केतुभ्यः इति ग्रहान् संपूज्य पञ्चदेवता: संपूज- येत्। एष गन्ध ओं सूर्याय नम इति पञ्चोपचारैः गन्ध. पुष्पाभ्यां वा पूजयेत् एवं गणेशं दुगी शिवं विच संपूज्य ·श्रीदुर्गाचनपतिः। अध्यं स्थापनं कुर्यात् शलादिपाने दूर्वाक्षतदधिपुष्पाणि दत्त्वा यथालाभं वा वम् इति धेनुमुद्रयाऽमृतौकत्य भो विल्ववृक्षाय नम इति प्रष्टधा नया सेन उदकेन आत्मानं पूजोपकरणच्चाभ्युक्ष्य विल्ववृक्षे एतत् पादयं विल्ववृक्षाय नमः सामगानामिदम. घ्य म् । अन्येषाम् एषोऽर्घः। एवमाचमनीयादि दद्यात्। पच्चो पचारर्गन्धपुष्पाभ्यां वा पूजयेत्। सम्भवे एतहस्त्रं वृहस्पति. टैवतम् ओं विल्ववृक्षाय नम इति दद्यात् । ततो विल्ववृक्षे टुगों पूनयेत्। यथा शङ्खादिपावं पुरतो निधाय विभाभं जलेनापूर्य तत्र अक्षतपुष्पाणि दत्त्वा यथालाभं वा वम् इति धनु मुद्रया अमृतीकृत्य “ओं जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी दुर्गा शिवा क्षमा धात्री स्वाहा स्वधा नमोऽस्तु ते ओम् ह्रीं दुर्गायै नमः" इति अष्टधा जा तेन उटकेन प्रात्मानं पूजोपकरणच अभ्युल्य प्रोम् जटाजूटेत्यादि ध्यात्वा म्वशिरसि पुष्पं दत्त्वा मानमोपचारैः संपूज्य प्रान्तरं स्थापयित्वा पुनात्वा प्रोम् भूर्भुवः स्वभंगवति दुर्गे इहागच्छ पहागच्छ इह तिष्ठ इह तिष्ठः इति उक्का पतत् पाद्यम् ओम् जयन्तीत्यादि उवा प्रोम् ङ्गों दुर्गायै नमः एवमादिभिः पञ्चोपचारैर्वा पूजयेत्। सम्भवे वस्त्रं पुनराच- मनोयञ्च दद्यात् । ततो वाद्यपुरःसरमञ्जलिं बवा पठेत् । श्रोम् एषे मास्यसिते पक्षे नवम्यामाईयोगतः। श्रीक्षे बोध. यामि त्वां यावत् पूजां करोम्यहम्। ऐं रावणस्य बधार्याय रामस्यानुग्रहाय च। भकाले ब्रह्मणा बोधो देव्यास्त्वयि कृतः पुरा। इति मन्त्राभ्यां देवों बोधयेत् । शूदस्तु प्रणवव्याति. स्थाने नम इत्युच्चार्य पूजयेत् । शुक्लनवमीपर्यन्त यथाशक्ति दुर्गा पूजयेत्। षष्ठयादी देव्या भामन्त्रणादिकन्तु प्रक्ष्यमाणं बोध्यम्। ततः ·श्रीदुर्गाचनपतिः। अध प्रतिपदादिकल्पः। तच उभयदिने पूर्वाधे शका- प्रतिपल्लाभे पूर्ववत् संकल्पपूर्वकालोनं कर्म कृत्वा प्रोम् प्रय पाखिने मासि शक्के पक्षे प्रतिपदि तिथावारभ्य शकदशमी यावत् प्रत्यहम् अमुकगोनोऽमुकदेवशर्मा स्कन्दवत् पालना- संख्यातपुबदारघनमिदैहिक परमभोगलाभपूर्वकामुत्र देव- भवनकामो दुर्गाप्रौतिकामो बा वार्षिकशरत्कालीन श्रीदुर्मा महापूजामहं करिष्थे इति संकल्पा “ों देवोवो ट्रविणोदा पूर्णां विवष्ट्वा सिचम् । उहा सिध्वमुप वा पृणध्व मा दिहो देव ओहते।" इति सूक्तं पठित्वा घटं संस्थाप्य पूर्ववत् दुगां संपूज्य गन्धामलक्यादि केशसंस्कार- द्रव्यं कङ्कतिकाच्च दद्यात्। एवं द्वितीयायां केशसंयमनहेतुक पट्टडोरकं, हतीयायां चरणरागार्थमलतकं, शिरसि धारणार्थ सिन्दूर्ग, मुखविलोकनार्थ दर्पणं, चतुर्थी मधुपर्क, तिलकाकारं रजतादिकं नेत्रमण्डनं कज्वलं, पञ्चम्यां चन्दनमनुलेपनं यथाशक्त्या अलङ्कारच दद्यात् । षष्ठयादिषु देवोबोधनादिक पश्चाहक्ष्यमाणं बोध्यम्। अथ षष्ठयादिकल्पः । तत्राखिनशलपक्षे पत्नीप्रवेशपूर्व- दिने ज्येष्ठानक्षत्रयुलायां षष्ठयां केवलायां वा सायं समये बोधनात्तु प्राक् प्रातरादिकाले वा विल्ववृक्षसमीपं गत्वा पूर्व. पत् संकल्पप्राककालोनं कर्म कत्वा भोम् अद्य भाखिने मासि शत पक्षे षष्ठयान्तिथावारभ्य शलदशमों यावत् प्रत्यहम् अमुकगोवः अमुकदेवशर्मा अतुलभूतिकाम: संवत्सरसुख- कामो थोदुर्गाप्रौतिकामो वा वार्षिकशरत्कालीनदुर्गापूजामहं करिष्ये इति संकल्पा देवोव इति पठित्वा घटं संस्थाप्याचारात् विस्वतर दुगी संपूज्य सायं ज्येष्ठायुक्तायां केवलायां वा षष्ठयां विल्वतरुसमीपं गत्वा पूर्ववत् दुर्गापूजान्तं कर्म कृत्वा ·श्रीदुर्गार्चनपइतिः । "ऐ रावणास्य बधार्थाय रामस्थानुग्रहाय च । प्रकाले ब्रह्मणा बोधो देव्यास्त्वयि कृतः परा। अहमप्याश्विने षष्ठयां साया बोधयाम्यत:।” इति देवीं बोधयित्वा च विल्वतरुमामन्वयेत्। यदि तु पनीप्रवेशपूर्वदिने मायं षष्ठयलाभस्तदा पूर्वदिने सायं बोधयित्वा परदिने अामन्त्रयेत् । यदि उभयदिने सायं षष्ठा- लाभः तदा सायं विना षष्ठयां बोधयित्वा मायमामन्त्रयेत्। यथा "मेरुमन्दर कैलाम हिमवच्छिखरे गिरी। जातः श्रीफलवृक्ष त्वमम्बिकायाः मदा प्रियः। श्रीशैलशिखरे जात: श्रीफलः श्रीनिकेतनः । नेतव्योऽमि मया गच्छ पज्यो दुर्गास्वरूपतः।" ततो गन्धं ग्रहीत्वा प्रोम गन्धदारां दुराधर्षी नित्यपुष्टां करीषिणीम्। ईश्वरी मर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम्। अनेन गन्धेन प्रमथा भगवत्या दुर्गादे याः शुभाधिवासनमस्तु । ततो महीं गृहीत्वा तत्तन्मन्त्र गायत्री वा पठित्वा अनया मद्या प्रमुष्या भगवत्या दुर्गादेव्याः शुभाधिवामनमन्तु इत्यादिना विल्ववृतेऽधिवामयेत्। पुनर्गन्धेन । तत्र द्रव्याणि मही गन्धः शिला धान्यं दूर्वा पुष्प' फलं दधि। घृतं स्वस्तिक मिन्दूरं शल कज्जल रोचनाः। मिडार्थः काञ्चनं रूप्यं ताम्र चामर दर्पणम्। दीपः प्रशस्तिपात्रञ्च विजेयमधिवामने। प्राचारात् पूजामण्डपं गत्वा पाचम्य कदली दाडिमी धान्यं हरिद्रा माणकं कचुः । विल्वोऽशोको जयन्ती च विजेया नवपत्रिका। इत्यु कनवपत्रिका प्रतिमाञ्च संपज्य गन्धा. दिना अधिवामयेत् । अथ सप्तम्यादिकल्पः । तत्र सप्तम्यां मूलानक्षत्र युक्तायां केवलायां वा कृतनानादिः पर्ववत् संकल्पप्राक्कालीन कर्म कत्वा संकल्प कुर्यात्। नवम्यादि कल्पकरणे तु संकल्प विनैव सप्तम्यादि कत्यं कुर्यात् । ततः ·श्रीदुर्गाचनपतिः। प्रथ सप्तमीकत्यम्। तत्र सप्तम्यां मूलानक्षत्रयुक्तायां वा कतनानादिः कन्यालग्ने चरांश वा स्थापनाय विल्वतरसमोपं मत्वा तमभ्यर्थ कृताञ्जलि: “मोम विल्ववृक्ष महाभाग सदा त्वं शङ्करप्रियः। गृहीत्वा तव शाखाश्च दुर्मापूजां करोम्यहम् । शाखाच्छेदोद्भवं दुःखं न च कायं त्वया प्रभो। क्षम्यतां विल्वदेश वृक्षराज नमोऽस्तु ते ।" इत्यु त्वा विल्ववृक्षाहायव्य. नैऋतरस्थां शाखां फलयुगलशालिनी केवलां वा शाखाम् ओम् छिन्दि छिन्दि फट फट हुं फट् स्वाहा इत्यनेन छेदयेत् । ततस्तां भाखां गृहीत्वा पूजालयमागत्य पोठोपरि स्थापयेत् । तत: खेतसर्षपमादाय ओम् वेतालाश्च पिशाचाच राक्षमाय सरीसृपाः। अपसर्पन्तु ते सर्व ये चान्ये विघ्नकारकाः । विनायका विघ्नकरा महोग्रा यजहिषो ये पिशिताशनाच । सिद्धार्थकैर्वजसमान कल्प मया निरस्ता विदिशः प्रयान्तु । इत्याभ्यां खेतसर्षपप्रक्षेपैर्विघ्नकरान् अपमाय माषभक्तबलि गृहीत्वा एष माषभक्तबलि: प्रोम् जय लं कालि मर्वेश सर्व- भूतगणाहते। रक्ष मां निजभूतेभ्यो बलिं ग्रह नमोऽस्तु ते । मोम काल्यै नमः। ओम् मातर्मातवरे दुर्गे मर्वकामाथ- साधिनि। अनेन बलिदानेन सर्वान् कामान् प्रयच्छ में । इति प्रार्थयेत्। तत आचागदपराजितालताबडा नवपत्रिका विल्वशाखाञ्च स्थापयित्वा ओम् विल्व शाखायै नम इति संपूज्य विल्व शाखायां मृगामयप्रतिमायाञ्च एतत् पाद्यम् अोम् चामुण्डायै नम इति चामुण्डां संपूज्य ओम् श्रीशैलशिखरे जातः श्रीफलः श्रीनिकेतननः। नेतव्योऽसि मया गच्छ पूज्यो दुर्गाखरूपतः। चामुण्डे चल चल चालय चालय शीघ्र मम मन्दिरं प्रविश पूजालयं गच्छ स्वाहा इति वदेत् । ततो घटं संस्थान्य नवग्रहपञ्चदेवताः संपूज्य मृण्मय प्रतिमा ।

·श्रीदुर्गार्चनपइतिः । । - तक्षिणे नवपत्रिका गीतवाद्यादिभिः पीठोपरि स्थाप. यित्वा भूतशुयादिकं विधाय सामान्यायं स्थापयित्वा देवी- समीपे तामादिपावे विस्वशाखां स्थापयित्वा प्रोम् आरो- पितासि दुर्ग त्वं मृण्मये योफलेऽपि च । स्थिरात्यन्तं हि नो भृत्वा रहे कामप्रदा भव। प्रोम् स्थां स्थीं स्थिरा भवति स्थिरीकृत्य प्रागा प्रतिष्ठां कुर्यात् । यथा। प्रतिमायावतुषि कज्जलं दत्त्वा कपोली स्पृष्ट्वा ओम् कालि कालि स्वाहा हुद- याय नमः। प्रोम् कालि वजिणि शिरसि स्वाहा। ओम् कान्नि कालेश्वरि शिखायै वषट् । ओम् कालि कालि वज्र खरि कवचाय हुम । ओम् कालि वन श्वरि लोहदण्डायै स्वाहा। नेत्रत्रयाय वौषट । ओम् कालि लोहदण्डायै अस्त्राय फट । ओम् जयन्तीत्यादि पठित्वा हृदयेऽङ्गुष्ठं दत्त्वा अस्यै प्राणा: प्रतिष्ठन्तु अस्य प्राणा: क्षरन्तु च। अस्यै देवत्व संख्याय स्वाहा। पुन: कालि कालि स्वाहा हृदयाय नम इत्याटि सवम् ओम् जयन्तीत्यादि च पठित्वा ओम् मनो जूति- जु पतामाज्यस्थ वृहम्पतिवजमिमं तनो त्वरिष्ट यन समिमं दधातु विदवाम इह मादयन्तामोम् प्रतिष्ठ इत्येतैः कालि. का पुराणोक्तमन्वैरिति । अथवा पागमोक्तमन्त्रैः प्राणप्रतिष्ठा यथा। हृदय हस्त दत्त्वा श्रोम आं ही क्रों यं रं लं वं शं षं में ही हैं स: भगवत्या दर्गायाः प्राणा इह प्राणाः । पुनरपि दुर्गाया इत्यन्तमुक्त्वा जोव इह स्थितः। पुन: दुर्गाया इत्यन्तमुक्त्वा इह संन्द्रियाणि वामनस्वक्चक्षुःथोत्रघ्राण- प्राणा इहागत्य सुखं चिरं तिष्ठन्तु स्वाहा इति । एवमन्येषां गणेशादौनाम्। तत: सपुष्याक्षतमादाय देवीं ध्यायेत् यथा। ओं जटाजूटसमायुक्तामद्देन्दुकलशेखराम्। लोचनत्रयसंयुक्तां पर्णेन्दुसदृशाननाम् । अतसीपुष्पवर्णाभां सुप्रतिष्ठां सुलोचनाम् ।

·श्रीदुर्गार्चन पद्धतिः। मवयौवनसम्पबां सर्वाभरणभूषिताम्। सुचारुदशनां देवीं पौनोवतपयोधराम् । विभङ्गस्थानसंस्थानां महिषासुर- मर्दिनीम्। त्रिशूलं दक्षिणे हस्ते खङ्गं चक्र क्रमादयः । तीक्ष्णबाणं तथा शक्तिं वामतोऽपि निबोधत। खेटकं पूर्ण- चापञ्च पाशमङ्गशमेव च। घण्टां वा परशु वापि वामतः सन्निवेशयेत्। अधस्तान्महिषं तहद विशिरस्क प्रदर्शयेत् । शिरश्छ दोद्भवं तहहानवं खड्गपाणिनम् । हृदि शूलेन निभित्र नियंदन्त्र विभूषितम् । रक्तारतो कताङ्गञ्च रक्तविस्फ रितेक्षणम् । वेष्टितं नागपाशेन भुकुटीभीषणाननम्। सपाशवामहस्त न धृतकेशच दुर्गया। वमद्रुधिरवक्त्रञ्च देव्याः सिंहं प्रदर्शयेत् । टेव्यास्तु दक्षिणं पादं समं मिहोपरि स्थितम । किञ्चिदूव तथा वाममष्ठं महिषोपरि । स्त यमानञ्च तद्रूपममरैः मन्त्रि वेशयेत् । इति अत्रातसोशण कनकोत्तम कान्तिकान्तमिति माकण्डेय पुराणोयतप्तकाचनवणाभामिति पुराणान्तरेकवाक्य वाटिं मत्स्यपुराणोयं ध्यात्वा स्वशिरमि पुष्प दत्त्वा सोऽह. मिति विचिन्त्य सपुष्पाक्षतमादाय आवाहयेत्। ओं सर्वभूत मयोद्धते सर्वासुरविमर्दिनि । अनुकम्पय मां देवि पूजास्थान व्रजस्व मे । ओं आवाहयाम्यहं दवों मृण्मये श्रीफलेऽपि च । कैलासशिखरावि विन्ध्या हिमपर्वतात् । प्रागत्य विल्व. शाखायां चण्डिके कुरु मनिधिम्। ओ भूभुवः स्वभगवति दुर्गे इहागच्छ इहागच्छ इति आवाह्य ओम् स्थापितामि मया देवि मृण्मये श्रीफलेऽपि च । आयुरारोग्यमैखयं देहि टेवि नमोऽस्तु ते। ओम् भगवति दुर्गे इह तिष्ठ इह तिष्ठ इति स्थापयित्वा कृताञ्जलिः ओम् दुग दुर्गस्वरूपासि सुरतेजी- महाबले। सदानन्द कर देवि प्रसीद मम मिये। ओम् एह्यहि भगवत्यम्ब शत्रुज्ञयजयप्रदे। भक्तितः पूजयामि त्वां ·श्रीदुर्गार्चनपतिः। मवदुर्गे सुरार्चिते। पल्लवैव फलोपतैः पुष्पच सुमनोहरैः । पल्लवे संस्थिते देवि पूजये त्वां प्रसीद मे। प्रोम् दुर्गे देवि समागच्छ साबिध्यमिह कल्पय। यज्ञभागान् गहाण त्वं योगिनीकोटिभिः सह। एोहि परमेशानि साविध्यमिह कल्पय । पूजाभागं गृहाणेमं दुर्गे देवि नमोऽस्तु ते। दुर्ग देवि ममागच्छ गणैः परिकरैः सह। पूजाभागं रहाणेमं मखं रक्ष नमोऽस्तु ते। इति ततः शङ्खादिपात्रं पुरतो निधाय त्रिभाग जलेन आपूय दध्यक्षतपुष्पाणि यथालाभं वा दत्त्वा मिति धेनुमुद्रया अमृतो कृत्य ह्रीं प्रोम् दुर्गायै नम इति अष्टधा जम्मा तनोदकैनात्मानं पूजोपकरणञ्चाभ्युच्य पुनात्वा इदमासनम् प्रोम् जयन्तीत्यादि उच्चार्य ह्रीं ओम् दर्गाये नम इति दत्त्वा कृताञ्जलि: प्रोम् भूर्भुवः स्वभंगवति दुर्ग देवि स्वागतासि इति उच्चायं एतत् पाद्यम् इदमध्य सामगेतरस्तु एषोऽर्घ इति पूर्ववहृद्यात्। इदमाचमनीयम् । एष मधुपर्कः । इदमाचमनीयम् । इदं खानीयम्। इदं वस्त्रम् । इदमाभरणम् । एष गन्धः । एतत् पुष्यम्। पुष्पाञ्जलित्रयं मालां गृहीत्वा ओम् कोसुमनजीताञ्च चन्दनागुरुचर्चिताम् । सटहाण त्वं महादेवि प्रमोद परमेश्वरि। एषा श्रीम् जयन्तीत्यादिना दद्यात्। कुमुदोत्पलपद्मानि कुन्द शेफालिका जवा। वकुलं तगरञ्चैव पुष्पाष्टकमुदाहृतम् । इदं पुष्पाष्टकम् । विल्वपत्रं सहीत्वा भोम् अमृतोद्भव श्रीवृक्षं शङ्करस्य सदाप्रियम्। विल्व पत्र' प्रयच्छामि पवि. व ते सुरेश्वरि। इदं विल्वपत्रम् । द्रोणपुष्पसत्ते ओम् ब्रह्म विष्णुशिवादीनां द्रोणपुष्प सदाप्रियम् । तत्ते दुर्ग प्रयच्छामि धर्मकामार्थसिद्धये । इदं द्रोणपुष्पम् । एष धूपः । एष दीपः । एतत्रैवेद्यम्। इदमाचमनीयम्। एतत्ताम्बलम् । अन्यानि माला ·श्रीदुर्गार्चन पद्धतिः । ११८ द्रव्याणि यथालाभं दद्यात्। ततो नवपत्रिकासमीपं गत्वा प्रोम एहि दुर्गे महाभागे पत्रिकारोहणं कुरु । तव स्थानमिदं माय शरणं त्वां व्रजाम्यहम् । इत्युक्ता घटे ह्रीं ओम कदलोखाये ब्रह्माण्यै नम इति क्रमेण दशोपचारैः पञ्चोपचारैर्गन्धपुष्पाभ्यां वा पूजयेत् । एवं दाडिमस्थां रत्तदन्तिकां, धान्यस्थां लक्ष्मों, हरिदास्थां दुगी मानस्थां चामुण्डा, कचुस्थां कालिका, विल्वस्थां शिवाम्, अशोकस्थां शोकरहितां, जयन्तीस्था कार्तिकीच पूजयेत्। एवं गणेशादीनामपि यथाशग्नि पूजा। ततो देवीं पाद्यादिभिः संपूज्य छागादिबलिं दद्यात्। यथा स्वयमुत्तरामुखः नातं पूर्वाभिमुखं बलिं कत्वा प्रोम् अस्त्राय फट इत्यवलोक्य "प्रोम् अग्निः पशरासीत् तेनाजयन्त म एतल्लोकमजयत्तस्मिन्बग्निः म से लोको भविष्यति तं जेष्यसि पिबैता अपः । ओं वायुः पशुरामौत्तेनाजयन्त स एतल्लोकमजयत्तस्मिन् वायुः म ते लोको भविष्यति तं जेथमि पिता अपः। ओं मूर्य: पशरामौत्तेनाजयन्त म एतल्लोकमजयत्तस्मिन् सूर्य: म ते लोको भविष्यति तं जेष्यसि पिबैता आपः इति कुशोदकैः संप्रोक्ष्य ओं छागपशवे नम इति गन्धादिभिरभ्ययं ओं छाग त्वं बलिरूपेण मम भाग्यादुपस्थितः। प्रणमामि ततः सर्व- रूपिणं बलिरूपिणम् । चण्डिकाप्रीतिदानेन दातुरापः हिनाशनम्। चामुण्डाबलिरूपाय वले तुभ्यं नमोऽस्तु ते। यज्ञार्थे पशवः सृष्टाः खयमेव स्वयम्भुवा। अतस्त्वां घातया. म्यद्य तस्माद यज्ञे बधोऽबधः। इत्युच्चार्य ऐं ह्रीं श्रीं इति मन्त्रेण बलिं शिवरूपिणं ध्यात्वा तस्य मूट्टि पुष्पं न्यसेत् । पोम पोत्यादि महाबलभवनकामो दुर्गाप्रीतिकामो वा इमं छागपशु वडिदैवतं भगवत्यै दुर्गादेव्यै तुभ्यमहं घात.

·श्रीदुर्गार्थनपतिः। भाव- यिष्ये इति जलं दद्यात् । ततः कष्णं पिनाकपाणि काय. राविखरूपिणम्। उग्रं रतास्यनयनं रतमात्यानुलेपनम् । रखाम्बरधरचैव पाशहस्तं कुटुम्बिनम्। पिवमान रुधिरं भुखानं कव्यसंहतिम्। एवं खङ्ग ध्यात्वा ओं रसना त्वं चण्डिकाया: सुरलोकप्रमाधक । इत्यभिमन्वा ह्रीं श्रीं श्रीम खगाय नम इति गन्धादिभि: संपूज्य ओम् असिर्विशसनः खड्नस्तोक्षणधारो दुरासदः। बौगर्भो विजयश्चैव धर्मपाल नमोऽस्तुते। इत्यष्टौ तव नामानि स्वयमुक्तानि वेधसा। नक्षत्र कृत्तिका तुभ्यं गुरुर्देवो महेश्वरः। हिरण्यश्च शरीरं ते धाता देवो जनार्दनः। पितापितामहो देवस्व मां पालय सर्वदा। नीलजीमूतसङ्काशस्तौहादंष्ट्रः कृशोदरः । शहोऽमर्षण प्रतितेजास्तथैव च। इयं येन कृता क्षोणी हतश्च महिषासुरः । तीक्षाधाराय शुद्धाय तो खजाय ते नमः । इति पुष्पं दद्यात् । श्रां ह्रीं फट खङ्गमादाय कालि कालि वजे खरि लौहदण्डायै नम इति जवा पूर्वाभिमुखं बलि खयम् उत्तराभिमुख उत्तराभिमुख बलिं स्वयं पूर्वाभिमुखो वा सकच्छिन्द्यात्। ततो मृण्मयादिपात्र कधिरमादाय देवौसम्म खे स्थापयित्वा प्रोम् प्रोत्यादि दशवर्षावच्छिन दुर्गाप्रोतिकाम इमं छागपशरुधिरबलिं दास्यामीति संकल्पा एष छागपशुरुधिरबलि: ओम् जयन्तीत्यााचार्य दद्यात् । तत: भोम् कालि कालि महाकालि कालिके पापनाशिनि । शोणितच बलिं रह वरदे वामलोचने । ऐह्रीं श्रीं कौशिकि रुधिरेणाप्यायताम् इति वदेत्। ततश्छागभिरसि ज्वल. हयां दत्त्वा प्रोम् अदोत्यादि दशवर्षावच्छिन दुर्गा प्रीतिकाम इमं सप्रदीपच्छागशीर्षबलिं दास्यामोति मंकल्पा एष सप्रदीप- कामपशुशीर्षबलि: मोम् जयन्तीत्यााचार्य दद्यात् । ततः ·सस बौदुर्गार्चनपहतिः। पोम जय स्वं सर्वभूतेशे सर्वभूतसमाते। रक्ष मां निज. भूतेभ्यो बलिं भुङ्ग नमोऽस्तु ते। इत्यु वा खङ्गस्थरुधिरमादाय प्रोम यं यं स्पृशामि पादेन यं यं पश्यामि चतुषा। मे वश्यतां यातु यदि शकसमो भवेत्। गोम् ऐं ह्रीं श्रीं नित्यक्लिन्ने मदद्वै स्वाहा इति सर्ववश्यमन्त्रण खोयललाटे तिलकं कुर्यात् । महिषोत्सर्ग तु महिषारण्यपशुल्बेनागस्त्य- प्रोक्षितत्वात्तहाने अग्निः पशुरामौदित्यादि मन्त्र : प्रोक्षणं नास्ति ततव एतत् पाठयम् । प्रोम् यथा वाहं भवान् हेष्टि यथा वहसि चण्डिकाम् । तथा मम रिपून् हिम शुभं वह लुलाप ह । यमस्य वाहनस्त्व' वै वररूपधराव्यय । आयुर्वित्तं यशो देहि कासराय नमोऽस्तु ते । ओम महिषपशवे नम इति गन्धादिभिः मंपूज्य छाग इत्यत्र पशो इत्यहेन वदेत् । रुधिरदाने तु फलं शतवर्षावच्छिन्न दुर्गाप्रीतिः। पूर्ववदन्यत् सर्वम्। मेषघाते तु मेष इत्यूहेन प्रयोज्यम् । रुधिरदाने तु एकवर्षाव. च्छिन्न दुर्गाप्रीतिः फलम् । अन्यत् सर्व पूर्ववत् । खटेहरुधिरदाने तु एष स्वगावरूधिरबलि: प्रोम् महा. माये जगन्मातः सर्वकामप्रदायिनि। ददामि देहरुधिरं प्रसौद वरदा भव । इत्यु का जयन्तीत्यादिना दद्यात्। प्रभू. तबलिदाने हो वा बौन वाग्रतः कृत्वा संप्रोक्ष्य तत्तत्पशभ्यो नम प्रति संपूज्य छाग त्वमिति बहुवचनानूहेन प्रयोगः । पखन्तरेऽप्य वं वाक्ये तु महाबलभवनकामोऽतुलविभूतिकामो दुर्गाप्रीतिकामो वा एतान् पशून् घातयिष्ये इति रुधिरदाने तु एष पशुरुधिरबलिः ओं जयन्तीत्याधुच्चार्य ह्रीं श्री दुर्गायै नमः पशुशौर्षदाने एष सप्रदीपपशुशौर्षबलिः पूर्ववत् । कुपाण्डे क्षुबलिं दद्यात् । तत त्रों जयन्तीति मन्त्रं यथा- शक्ति नया प्रों गुयातिगुह्यगोप्ती व ग्रहाणामत्कतं जपं ·श्रीदुर्गार्चनपतिः। मिद्धिर्भवतु मे देवि त्वत्प्रसादात् त्वयि स्थिते । इति जप सम. पयेत् । ततः स्तवं पठेद्यथा। ओं दुगी शिवां शान्तिकरी ब्रह्माणी ब्रह्मण: प्रियाम् । सर्वलोकप्रणेत्रोच्च प्रणमामि सदा- शिवाम् । मङ्गलां शोभनां शुद्धां निष्कलां परमां कलाम् । विश्वेश्वरी विश्वमातां चण्डिकां प्रणमाम्यहम्। सर्वदेवमयीं देवीं सर्वलोकभयापहाम्। ब्रह्मेशविष्णुनमिताम् प्रणमामि सदाशिवाम्। बिन्ध्यस्थां विन्ध्यनिलयां दिव्यस्थाननिवासिनीम्। योगिनी योगमातां च चण्डिकां प्रणमाम्यहम्। ईशान- मातरं देवोमोखरीमौश्वरप्रियाम्। प्रणतोऽस्मि सदा दुगी मंसारार्णवतारिणीम्। य इदं पठति स्तोत्र शृणुयाहापि यो नरः । स मुक्तः सर्वपापेभ्यो मोदते दुर्गया सह। अथ वरप्रार्थनम् । ओं महिषघ्नि महामाये चामुण्डे मुण्ड- मालिनि। आयुरारोग्यविजयं देहि देवि नमोऽस्तु ते। भूत- प्रतपिशाचेभ्यो रक्षोभ्यः परमखरि। भयेभ्यः मानुषेभ्यश्च देवेभ्यो रक्ष मां सदा। सर्वमङ्गलमङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । उमे ब्रह्माणि कौमारि विश्वरूप प्रसीद मे । रूपं देहि यशो देहि भाग्यं भगवति देहि मे। पुत्रान् देहि धनं देहि सर्वान् कामांश्च देहि मे। चन्दनन समालब्ध कुङ्कुमेन विलेपिते। विल्वपत्र- कतापोड़े दुर्ग त्वां शरणं गतः । इत्युच्चार्य मूलमन्त्रण पुष्पाचलित्रयं दद्यात्। ततो यथाकालमत्रव्यञ्जनपूपपाय. सादिकमुपानीय पूर्वोक्तामन्त्रेण दत्त्वा पानाथं वासितजलम् प्राचमनीयं ताम्बूलञ्च दद्यात्। गोतवाद्यादिभिः शेषकालं नयेत्। इति सप्तमीपूजा। अथ महाष्टमीपूजा । तत्र पूर्वाषाढ़ायुताष्टम्यां केवलायां वा कतनानादिराचान्तः पूर्वमुख उदङ्मुखो वा दर्भासने उप. विश्य भूतशुहिं कुर्य्याद यथा । सोऽहमिति मन्त्रेण जीवात्मानं ·श्रीदुर्गार्चनपतिः । नाभितो हृदिस्थे परमात्मनि संयोज्य पृथिवीं जले जलं तेजसि सेजो वायौ वायुमाकाशे प्रविश्य दक्षिणाङ्गछेन दक्षिणनासापुट धृत्वा यम् इति वायुवौजेन षोड़शधा जप्तेन वायत्कर्षणरूपपू. रकसंजया वायव्या धारणया देहं शोषयित्वा नासापुटावङ्ग, छानामिकाभ्यां कृत्वा रम् इति वह्निवौजेन चतुःषष्टिधा जप्तेन वायुस्तम्भनरूपकुम्भकमजया अग्निचिन्तनरूपया आग्नेय्या धार- णया देह दाहयित्वा लम इति इन्दुवोजेन हात्रिंशज्जप्तेन दक्षि- णनासापुटेन वायुनिःसरणरूपया रेचकसंजया ऐन्द्रया धारणया स्विरोकत्व वं इति वरुणवौजेन वायादिभूतानि व्योमादिभ्यो बहिःकत्वा हम इति मन्त्रेण परमात्मतो जौवं नाभिपद्म न्यसेत्। ततः प्राणायामः। दक्षिणनामापुटं धृत्वा ओं जयन्तीत्यादि मन्त्रण शनैरेकधा जप्तेन बामनासया वायूत्तोलनरूपं पूरक नासिके कृत्वा चतुर्धा जप्त न वायुधारणं कुम्भकं वामनासां कृत्वा दक्षिणनासया त्रिधा जप्त न वायुत्यजनं रेचकं पुनर्द- क्षिणनासया पूरकं पूर्ववत्ताभ्यां कुम्भक वामया रेचकं पुनर्वामया पूरकम उभाभ्यां कुम्भकं दक्षिणया रेचकमिति नतोऽङ्गान्यासः । अनङ्गठहस्ताङ्गलिभि: ओं कालि कालि स्वाहा हृदयाय नम इति हृदि। तर्जनौमध्यमाभ्याम् ओं कालि कालि वजिणि शिरसि स्वाहा इति शिरसि । अधोऽष्ठमुष्टिकया ओं कालि कालेखरि शिखायै वषट इति शिखाया । विपरीतपर्यन्त करतलाभ्याम् प्रोम् कालि कालि व खरि कवचाय हुं इति आशिर: पादपर्यन्तम् । तर्जनी मध्यमानामिकाभिः ओम् कालि व खरि लौह- दण्डायै नेत्रत्रयाय वौषट इति नेत्रयोः। ओम् कालि लौह- दण्डायै अस्त्राय फट् इति एवं करन्यासं न्यस्य ऊर्ध्वाध जोड तालवयं दत्त्वा छोटिकादिभिः दशदिशो बधीयात्। तत:

·बौदर्गार्चन पञ्चतिः। शङ्खादिपात्र पुरतो निधाय विभागजलेन आपूयं तत्र दध्य- क्षतपुष्पाणि यथालाभं दत्त्वा वं इति धेनुमद्रया अमृतौहत्य हों ओम दुर्गायै नम इति अष्टधा जघा तेन उदकेन आत्मानं पूजोपकरणच अभ्य क्ष्य जटाजूटेत्यादिना ध्यात्वा स्वशिरसि पुष्प टत्त्वा मोऽहमिति विचिन्त्य मानसोपचारैः संपूज्य पुन र्ध्यात्वा इदम् श्रासनम् प्रोम् जगन्तीत्यादि उच्चायं ह्रीं ओम् दुर्गायै नम इति दत्त्वा कृताञ्जलिः ओम् भूर्भुवः खभगवति दुर्ग स्वागतासि इति पुच्छेत् एवं पाद्यम् अध्याट्रि दधि मधु वृतात्मको मधुपर्कः पुनराचमनीयं ततो दर्पण प्रतिविम्बस्थां देवी लौकिक षष्ठयधिक शत- नयतीलकान्यूनं जलमाटाय इदं नानौयं जलम्। प्रोम् नारायण्य विद्महे चगिड कायै धीमहि तवश्वगडी प्रचोद. यात्। जयन्तीत्यादि उच्चार्य ह्रीं प्रोम् दुर्गायै नम इति नापयेत्। फलभृमार्थी तु दर्पणप्रतिविम्बस्थां वृताभ्यङ्गो- हत्तनोष्णोदकप्रक्षालनपूर्वकम् अन्यस्नानौयेन तथैव साप- यित्वा जलेन सापयेत् तत्र अष्टत्तिकाधिक लौकिक भाषयाधिकप्रशोतिसंख्यक तोलकान्यूनं पृतमानौय इदम अभ्यञ्जनीयं कृतम् श्रीम् जयन्तीत्यादिना अभ्यञ्जयेत्। गोधमयोचूर्णमादाय इदम् उदतनीयं चूणं पूर्वोक्तमन्त्रण उदर्तयेत्। तम्राने तु पूर्वपरिमितं तमानीय इदं नानीयं धृतम् एवं दुग्ध न दना मधुना ततः पूर्ववत् उहतनं ततस्तत संख्यकैश्चन्दनजलैर्मिलितं प्रत्येकं वा द्रोणपुष्पजलेन वा रन. जलेन वा प्रगुरुजलेन वा सापयेत्। ततो नूतनवाससा जल- मपनीय इदम् आचमनीयम् इदं वस्त्रम् श्रोम् तन्तुसन्तान- संयुक्त रञ्जितं रागवस्तुना। दुर्गे देवि भज प्रौतिं वासस्ते परिधीयताम्। पूर्ववत् आचमनीयं यथालाभम् इदं हेमभूष- यव. ।

·श्रीदुर्गार्चनपद्धतिः । नम् इदं रजतभूषणं इदं शलभूषणं मणिमुक्तादिना विचित्र- भूषणं सिन्दूरभूषणं दर्पणं घट्टसूत्रं विचित्र भूषणं यथालाभम् अन्नपानोपभूषणं जलपानोपभूषणं रैत्यपात्रोपभूषणं ताम्र- पात्रोपभूषणं हेमपात्रोपभूषणं रजतपात्रोपभूषणं छत्रोपभूषणं चामरोपभूषणं ध्वजोपभूषणं तालवृन्तोपभूषणं घण्टोपभूषणं पायोपभूषणम् इद चन्दनानुलेपनम् अङ्गुष्ठ युक्तया कनिष्ठा- रूप या गन्धमुद्रया एवं कृष्णागुरुकालेयकं कर्पूरं कुखुम- कस्तूरीप्रभृतीनि प्रत्ये कमेकत्र वा यथालाभं वा दद्यात् । एषां पञ्चरजमां चूर्णानि मन्धत्वेन दयानि। पद्मचम्पक कुमुदोत्पलमालतीमल्लिकाजवाबन्धु कापराजिता कुन्दाशोका- हौनि पुष्पाणि प्रादाय यथालाभम् एतानि पुष्पाणि एतत् पुष्प वा दद्यात् अङ्गठयुक्त सजनौरूपया पुष्पमुद्रया अपामार्ग- भृङ्गगजामलकौतुलमौविल्वपत्राणि यथालाभं वा आदाय एतानि पत्राणि एतत्यत्र वा दद्यात् । एषा माला प्रोम को सुमनजम् एताञ्चन्दनागुरुचर्चिताम् । महादेवि प्रसीद परमेश्वरि । जयन्तीत्यादिना दद्यात् । द्रोणपुष्पम् प्रादाय ब्रह्मविष्णु शिबादीनां द्रोणपुष्य सदा ग्रियम् । तत्ते दुर्म प्रयच्छामि सर्वकामार्थसिहये। भों जयन्तीत्यादिना दद्यात् । विल्वपत्रम् पादाय प्रोम् अमृतो. द्भवं श्रौवृक्षं शङ्करस्य सदा प्रियम्। तत्ते दुर्ग प्रयच्छामि पवित्र ते सुरवरि। पूर्ववद्दद्यात् । दह्यमानं कृतं गुग्ग लुम भानीय एष धूपः भओं धूपोऽयं देवदेवेशि घृतगुग्ग लुयोजितः । रहाण वरटे मात: दर्गे देवि नमोऽस्तु ते। ओं जयन्तीत्या- दिना दद्यात्। मम्भवे मधुमस्त तं गन्धो गुग्ग ख्वगुरु- शैलजम्। सरलं सिंहसिहाथ दशाङ्गो धूप उच्यत । दशाङ्ग- धूपमादाय पूर्वोल मन्त्र विना मूलेन दद्यात् । एष दोपः। ग्रहागा त्वं ।

·श्रीदुर्गार्चनपद्धतिः । अग्निज्योतीरविज्योतिश्चन्द्रज्योतिस्तथैव च ज्योतिषामुत्तमो दुर्ग दोषोऽयं प्रतिप्यताम् । सर्वत्र एतादृशपाठेऽपि जयन्ती- त्यादिना दद्यात्। विशेष मन्त्राभावे सुतरां तथा ततिल- तेल मर्षपतैलाद्यन्यतमोपस्कृतां यथालाभं वा दत्त्वा जयध्वनि मन्त्रमातः स्वाहा इति घगटां मंपूज्य वादयन् टेवों नोरा. जयेत्। यथालाभं नैवेद्यानि दद्यात्। विशेष नाना चेत्तदा एतदुष्टतम् इदं दधि इदं दग्धम् एते चिपिटका एते लड्डुका एते लाजा एनानि कदलकानि नारिकेलफलानि एतानि जम्बीराणि पते इक्षुदण्डाः एतानि कुष्माण्डानि एतानि सुखाशकानि एत मोटकाः इदमाचमनीयम् एतानि ताम्बूलानि नयन्तीत्यादिना दद्यात् ततो यथालाभं ट्रय दत्त्वा यथा- शक्ति जयन्तोति मन्त्र जपा जपं समय स्तुत्वा प्रणमेत् । ततो महिषासुरमिंहगणेशादौनां यथाशक्ति पूजा काया। अथ आवरणपूजा। दंव्या दक्षिणपाखं पञ्चोपचारैः गन्धः पुष्याभ्यां वा हों ओं जयन्त्यै नमः एवं मङ्गलायै काल्यै भद्र- काल्यै कपालिन्यै दर्गायै शिवायै क्षमायै धावा वाहायै खधायै। देव्याः पूर्वभागे हों उग्रचण्डायै नमः एवं प्रच- गडायै चगड़ नायिकाय चण्डायै चण्डवत्यै चण्ड रूपायै अति- चण्डिकायै। ततो देव्या वामदिशि तथैव ह्रीं श्रोम् उग्रदं. ष्ट्रायै नमः एवं महादंष्ट्रायै शुभदंष्ट्राय करालिन्य भौमनवाये विशालाक्ष्यै मङ्गलायै विजयायै जयायै। ततो देवौ पुरत. म्तथैव ह्रीं ओं मङ्गलायै नमः एवं नन्दिन्यै भद्राय लक्ष्मा कीय यशस्विन्यै पुध्ये शिवायै माध्वा यशायै शोभायै जयाये धृत्यै आनन्दायै सुनन्दायै। ततो देव्या दक्षिणे चतुःषष्टिः मातरः अशक्ती हात्रिंशत् षोड़श अष्टौ वा पञ्चोपचारैगन्ध- पुष्पाभ्यां वा पूजयेत् । यथा ही श्री विजयायै नमः एवं ।

·श्रीदुर्गाचनपति: । मङ्गलाये भद्राये ये शा न्त्य शिवायै क्षमायै सिध तुल्य उमायै पुथ्य श्रियै ऋो रत्यै दीप्तायै कान्त्य । यशायै लक्ष्मी ईखये हर शक्यं जयावत्य ब्राह्मा जयन्त्य अपराजितायै अजितायै मानस्यै खेतायै दिवं मायायै महामायायै मोहि. न्य ३२। लालमायै तौबायै विमलायें गौय्य मत्यै दुर्गायै क्रियायै अरुन्धबै घण्टावै कर्णायै सकये कपालिन्य रौद्रा काल्यै माया विनवायै मुरूपाय वहुरूपायै रिपुहाये अम्बिकायै चचिकायै सुरपूजिताय वैवस्वत्य कौमार्य माहे. श्वयं वैषणव्ये महालक्ष्मा कार्तिक्य कौशिक्य शिवदूत्वं शिवाय चामुण्डायै ६४ । अथ मातरः। ह्रीं ओ ब्राह्मण्यं नमः एवं माई. श्वर्य कोमार्य वैष्णये वाराह्य इन्द्राण्वं चामुण्डायै महा- लक्ष्मा । पूर्वादि दिक्षु ओं शिवदूत्ये मध्ये चण्डि कायॆ मातृगणां पुगेभाग प्रोम् भैरवाय नम इति पञ्चोपाः पूजयेत् । ओम महिषासुराय नमः । ततोऽङ्गपूजा। ओम् कालि कालि स्वाहा हृदयाय नम इति गन्धपुष्पाभ्यां पूजयेत् । कालि कालि वजिणि शिरमे स्वाहा नमः। प्रोम् कालि कालेश्वरि शिवायै वषट् नमः । कान्नि वजे दरि कवचाय ह नमः । आग्नेय्यादिविदिक्षु ओम् कान्ति बानि बज खरि लोह. दगडाये स्वाहा नेत्रत्रयाय वोपट नमः । देव्यग्रे ओम् कालि लोहदण्डायै अस्त्राय फट नमः इति पूर्वादिदिक्षु पूजयेत। देव्या: शिखां भावयन् ओम् ईशानाय नमः इति मंपूज्य मुख भावयन प्रोम् कालि कालि तत्पुरुषाय नमः हृदयं भावयन् ओम् वज्र श्वरि अधाराय नम अधो भावयन ओम लोहद- ण्डायै वामदेवाय नम: माङ्ग भावयन् ओम् स्वाहा सद्यो- जाताय नमः । ततोऽस्वागि पूजयेत्। देव्या दक्षिणभागे भोम् त्रिशूलाय नमः एवं खगाय चक्राय तीक्ष्ण बाणाय ·श्रीदुर्गार्चनपञ्चतिः । शक्तये। वामभाग खेटकाय पूर्ण चापाय पाशाय अनुशाय घण्टाये। तत: मिहासनपूजा। ओम् वजनखदंष्ट्रायुधाय सिंहामनाय हुं फट् नमः । ततो देव्याः पुरत: पद्म निर्माय प्रागादिदलेषु कणिकाया जले वा एतत् पाद्यम् प्रोम् रुद्र चण्डाय नम: अभावे पञ्चायचार्गन्धपुष्याभ्यां वा पूजयेत् । एवं प्रचण्डायै चगडोग्राय चण्डनायिकाय चण्डायै चण्डवत्यै चण्ड रूपायै अतिचांगड काय मध्ये उग्रचगड़ायै । तत्र भीम दक्षयज्ञविनाशिन्य महापारायै योगिनीकोटिपरिवृतायें भद्रकान्ये ह्रीं दुर्गाय नम इति पुष्पाञ्जलित्रयेन पूजयेत् । अथ शस्त्रपूजा। तत्रादी खड्गपूजा। ओम् अभिविश. सन: खड्ग इति पूर्वोत पठन् ओम् खगाय नम इति मंपूज्य रिका पूजयेत्। ओम सर्वायुधाना प्रथमं निमितासि पिनाकिना। शूलायुधाहिनिष्कष्य कृत्वा मुष्टि ग्रहं शुभम ! चण्डिकाया: प्रदत्तानि मवदुष्टनिवहिणी । तया निस्तारिता चामि देवानां प्रतिंदवता। मवमत्त्वात्मभूतामि मर्वाशुभ- निवर्तिणो । करिक रन मां नित्य शान्तिं यच्छ्र नमोऽस्तु ते ! प्रीम कुरिकायै नमः। तत: कट्टारक पूजा। प्रोम रक्षा- गानि गजान् रक्ष रक्ष वाजिबन्नानि च । मम देह मदा रक्ष कट्टारक नमोऽस्तु ते। ओम कट्टारकाय नमः । अथ धनःपूजा। ओम् मर्वायुधमहासात्र मर्वदेवारि सूटन। चाप मां समरे रक्ष माकं शरगणैरिह। छत कृष्णन रक्षायं संहाराय हरेगा च। वयोमूर्तिगतं वं धनुरस्त्रं नमाम्यहम्। ओम् धनुषे नमः । अथ कुन्तपूजा। प्रास पातय शस्त्वमनया लोकमा- ग्टहाण जीवितं तेषां मम सैन्यञ्च रक्षताम् । ओम् कुन्ताय नमः। यया।

·श्रीदुर्गार्चनपइतिः । ६७८ अथ वर्मपूजा। शर्मप्रदस्त्व समरे वर्मन् मैन्य यशोऽद्यमे रक्ष मां रक्षणीयोऽहं तापनेय नमोऽस्तु ते । ओम् वर्मणे नमः । अथ चामरपूजा। शशाङ्ककरसङ्काश हिमहिण्डोर पाण्डर। प्रोत्सारय त्वं दुरितं चामरामरवल्लभ। प्राम चामराय नमः। अथ छत्रपूजा। यथाम्बुदश्छादयते शिवायनां वसुन्ध- राम्। तथा मां छादय छव युद्धाध्वनिगतं मदा। ओम छत्राय नमः। काश्या प्रमथाश्व अथ ध्वजपूजा। शक्रकेतो महावीर्यः सुपणस्त्वां ममा थितः। पक्षिराजो वैनतेयस्तथानारायणध्वजः । पेयोऽमृताहर्ता नागारिविष्णुवाहनः। अप्रमयो दुराधर्षा रण देवारिसूदनः । गरुत्मान् मारुतगतिस्त्वयि मविहितः स्थितः । साखवायुधानाञ्च रक्षास्माक रिपून दह । ओम ध्वजाय नमः। अथ पताकापूजा। हुतभुग वसवो रुद्रा वायः मोमी महर्षयः। नागकिन्नग्गन्धर्वा यक्षभूतमहारगाः । महादित्यभूतेशो माटभिः शक्रभेनापति:स्कन्दी वरुणश्चाथित: त्वयि । प्रनिहन्तु रिपून सर्वान् राजा विजय मृच्छतु। यानि प्रयुक्तान्यरिभिदूषणानि समग्रतः। निह- तानि मदा तानि भवन्तु तव तेजमा। कालनेमिब युद्धे युद्धे त्रिपुरघातन । हिरण्यकशिपोयुद्धे युद्ध देवासुर तथा। शोभितामि तथेवाद्य शोभख समरं स्मर। नौला वक्तां सितां दृष्ट्वा नश्यन्वाशु ममारयः । ओं पताकाय नमः । अथ दुन्दुभिपूजा। दुन्दुभे त्व' सपनानां घोषाद हृदय- कम्पनः । भव भूमिपसैन्यानां तथा विजयवर्द्धनः । जीमूतशब्देन हृष्यन्ति वरवारणाः। तथास्तु तव शब्देन । यथा ·4. बौदुर्गार्चनपद्धतिः । जयावहः। यथा । तथात्र प्रियङ्करः । तपः। हर्षाऽम्माकं जीमूतशब्द न ভীষা बामोऽभिजायते। तव शब्द न वस्यन्वस्मद हिषो रणे। ओं दन्दुभये नमः । अथ शङ्खपूजा। ओं पुण्य त्वं शङ्ख पुण्यानां मङ्गलानाच मङ्गलम्। विष्णुना विकृती नित्यमत: शान्तिं प्रयच्छ मे। प्री शङ्काय नमः । अथ सिंहामनपूजा। विजयो जयटो जेता रिपुचाती दुःख हा शमदः शान्तः शान्तः मारिष्टविनाशनः । इत्यष्टी, तव नामानि यस्मात् मिहपराक्रमः । तेन मिहा. मनति त्व नाम्ना दवेषु गोयते । त्वयि स्थितः शिवःमाक्षात् त्वयि शक्र: सुरश्वरः। त्वयि स्थि तो हरिर्दवस्त्वदथं तप्यते नमस्त मवतीभद्र गिधी भव महोपतो। त्रैलोक्य- जयमवस्त्र मिहामन नमाऽस्तु तं । आं सिंहासनाय नमः । ततो नवपत्रिकाममोपं गत्वा पञ्चोपचारगन्धपुष्पाभ्यां वा पूजयेत् एष गन्धः हाँ अां ब्राह्मो नमः एवं रक्तदन्ति कादयः प्रत्येक पूज्या: । ततो देवोममोपं गत्वा पूर्ववत् जयन्तीत्यादिना देवी पूजयित्वा च छागादिबलिं दद्यात् । नता जप्ठा जपं समप्य स्तुत्वा प्रगमत् । तता माषभक्तबन्नि दद्यात् यथा। गोमय नोपलिप्तायां भूमो माषभक्तबलि- मुपानीय एष माषत बलिः | जयन्त्यै नम: एवं मङ्गलाये कान्य भद्रकाल्ये कपालिन्य दुर्गायै शिवायै क्षमायै धात्रै बाहायै स्वधाये इति दत्त्वा ओम् उग्रचण्डायै नम इत्याद्य- टाभ्यः हों ओम् उग्रदंष्ट्राय: नम: इत्यादि चतुःषष्टि मातृभ्यः एवं ह्रीं ओं ब्राह्मां नम इत्यादि माटभ्यः । ततो माषान- मासाद्यैर्देयो दिक्षु बलिनिशि। तत्र एष माषभक्तबलि ओं लोकपालग्रहनक्षत्र सुरासुरगणगन्धवयक्षराक्षसविद्याधरगरुड़- ·पष श्रीदुर्गार्चनपदतिः। १८१ महोरगकिवरगजेन्द्र देवतास रो भूत पिशाच क्रव्याद मनुष्य मारगण योगिनी डाकिनी शाकिनीगणा इमं नानाद्रव्य- सहितबलिं ग्टह्णन्तु हु फट् स्वाहा। ओं लोकपालादिभ्यो नम इति दत्त्वा ओम् शिवा: कङ्कालवेताला: पूतना जम्भका- दयः। सर्वे ते टप्तिमायान्तु बलिदानेन तोषिताः । माषभक्त बलिः प्रोम् शिवादिभ्यो नमः। ततो यथाकालं यथालाभमब्रव्यञ्जनपूपपायमादिकमानीय गन्धादिना संपूज्य दद्यात्। पानाथं वामितजलम् आचमनीयं ताम्बूलच शेषे कुमारीभॊजयेत् ब्राह्मणानपि। शेषं नृत्यगीतवाद्यादिभिः नयेत्। इति महाष्टमीपूजा। अथ मन्धिपूजा। तव महाष्टमी शेषदण्ड महानवमी प्रथमदण्डात्मको यः कालः तत्र महाष्टमीपूजावत् यथालाभं पूजां कुयात्। महानवमीक्षण एव छागादि बलिदानं न तु महाष्टमौलणे। अथ अईरानपूजा यहिन ईराने महा. टमी लाभस्तहिने फलभूमार्थिना पूर्ववत् यथालामं पूजा कर्तव्या यदि तु उभयदिनऽर्बरात महाष्टमौलाभस्तदा पूर्व दिने एव पूजा। अथ नवमौकत्यम् । तत्र उत्तराषाढायुक्तायां केवलायां वा महानवम्यां महाष्टमीपूजावत् (कालाल्प तु मप्तमी पूजावच्च) यथालाभं कृत्वं विधाय पिष्ट प्रदोषयवधान्यमर्षपैयथालाभो. पपवे : आचारात व्यस्तपाणिभ्यां शि: प्रभृतिपादपर्यन्तं निमें व्छयन् देवों नौराजयेत्। ततो होमं कुर्यात् । तहिने होमा. सामर्थ्य महाष्टम्यां होमं कुयात्। शतम्तु उभयदिन एव कुयात्। तत्र स्वरहोतविधिना वलदनामाग्निं संस्थाप्य विल्वपत्रमहितैम्तिलैहादगपर्वपूरिकया आद्रामलकमालया वा उत्तानकरण देवतीर्थन ओम् जयन्तीत्यादि वाहान्त ·थोदुर्गाचनपतिः। मन्त्रेण अष्टोत्तरशतकत्वो जुहुयात्। स्वग्रह्योतविधिना दक्षिणासहितं होमशषं समापयेत् । असामर्थे होमकरणाय ब्राह्मणं हरण्यात्। शूदन्तु सदैव होमाय ब्राह्मणं वृणुयात्। तत: प्रार्थ येत । ओम यच्छिद्रं तपश्छिद्रं यच्छिद्र पूजने मम। सर्व तच्छिद्रमस्तु भास्करस्य प्रसादतः। यद्दत्तं भक्तिभावेन पत्र पुषा फलं जलम्। आवेदितच नैवेद्यं सद रहाणानुकम्पया। प्रोम् यदक्षरं परिभ्रष्टं मावाहीनञ्च यद्भवेत्। क्षन्तुमहमि मे देवि कस्य न स्खलितं मनः । ततस्ताम्रादिपात्र कुश वयतिलजलानि प्रादाय ओम् अद्य पाखिने मामि शुक्ल पक्षे महानवम्यां तिथौ अमुकगोत्रः श्री अमुकदेवशर्मा कतैतहार्षिक शरत्कालीन दुर्गामहापूजा- कर्मणः प्रतिष्ठा) दक्षिणामिदं काञ्चनं तन्मल्य वा विष्णुदैवतम् अमुकगोवाय अमकदवशर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमहं ददे। अन्यार्थ करणं तु दर्द इत्यत्र ददानीति विशेषः । मविधाने तुभ्यं विना यथामभवगोत्रनाम्ने इति विशेषः । लतो ब्राह्मग कुमारों पादप्रक्षालनपूर्वकं यथेष्ट द्रव्यं भोज- यित्वा तहस्ता दक्षतादिकं शिरसि विधाय भक्त्या अनुव्रजेत् । ब्राह्मणान् भोजयेत् षकालं गौतशद्यादिभिर्नयेत् । अथ दशमीकत्यम् । कृतस्नानादिगचान्त: पूर्ववद्देवी पाद्या. दिभिर्यथालाभं वा मपूज्य ओम् दगी शिवाम् [६७२ पृ० २ पं] इत्यादिना स्तुत्वा प्रणम्य महिषनाति आदिना मर्वमङ्गल मङ्गल्ये शिवे मर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्राम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते। इत्यन्तन संप्रार्थ प्रोम् विधिहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं यदर्चितम् । पूर्ण भवतु तत् मवं त्वत् प्रसासादात् महेश्वरि । इति मंप्रसाद्य संहारमुद्रया पुष्प रहौत्वा क्षमतेति विसृज्य निर्माल्य ग्रहीत्वा चण्डेश्वर्यै नम इति ऐशान्यां दिशि पूज- ब्राह्मणा- ·श्रीदुर्गाचनपतिः। ६८३ येत्। ओम् उत्तिष्ठ देवि चामुण्ड शुभां पूजां प्रग्य च । कुरुख मम कल्याण मष्टाभि शक्तिभिः सह। गच्छ गच्छ परं स्थानं स्वस्थानं देवि चण्डिके। व्रज स्रोतो जले वृद्धा तिष्ठ गेहे च भूतये। इत्याभ्यां प्रतिमा विल्वशाखाञ्च नव- पत्रिकाञ्च उत्थाप्य स्थानान्तरे नीत्वा पूर्ववत् पिष्टकप्रदीपा- दिभिर्नीराजयेत्। ततो ततो नृत्यगोतवाद्यब्रह्मघोष क्रीड़ा. कौतुकमङ्गलपुरःसरं स्रोतोजलसमीपं गत्वा ओम् दुर्गे देवि जगन्मातः स्वस्थानं गच्छ पूजिते । संवत्सरव्यतोते तु पुन- रागमनाय च । इमां पूजां महादेवि यथाशक्ति निवेदिताम् । रक्षार्थन्तु समादाय व्रजस्व स्थानमुत्तमम्। इत्याभ्यां स्रोतसि मज्जयेत्। ततो धुलिकर्दमविक्षेपकौड़ाकौतुकमङ्गलभग लिङ्गाभिधानं भगलिङ्गप्रगौतपराक्षिप्तपराक्षेपकरूपं शाव- रोत्सवं कुयात्। ततो देव्या अलङ्कारादिकं ब्राह्मणेभ्यो दद्यात्। ततः शान्त्याशिषो ब्राह्मणेभ्यो गृहोयात् इति । इति वन्द्यघटीय श्रीमन्महामहोपाध्याय रघुनन्दनभट्टाचार्य विरचिता शारदीया महापूजापतिः समाप्ता।

·No text on this page.

·लानि मुद्रितसंवतपुस्तकानि। विखि: बारावीप थापरचम १५ मामिनीविखास संचिटोकासा परवम् पापिनीयम् ३५ चम्य रामायणम् सटीक . १वादिसूपम् सटीक २७ (चम्प रामायणम्) भोमचम्प . विकल्पद्रुम (धातुपा:) 10 ३८ मतकाव "बबापव्याकरणं वा वातन्त्र २ २६ माधवधम्प काव्य (धातुरूपाद: ४. मेघदूत मलिनाथकत टोकासहित) •परिभाषेन्दुशेखर सटीक ४१ मेघदूत सटीक सखभमूल्यकम् .. मुग्धबोधव्याकरणम् मटीक ४२ रघुवंश काव्य सटीक १ वाक्यमन्चरौ (वाक्षरै:) ४३ रघुवंश मूलमाव ७,८,१२ सर्ग: . १. वैयाकरणभूषण्णसार ४४ रानप्रशस्ति सटीक ११ लघुकौमुदी व्याकरणम् ४५ शिशुपालवधकाव्य र " (माघ)२ १२ बिङ्गानुशासनं सटीक ४६ गद्य कथासरित्सा १३ शब्दरूपादर्शः ४७ कादम्बरी विम्तव्याख्यासहिता १ १४ शब्दार्थ रवम् ४८ दशकुमारचरितमद्य काव्य सटीक १५ सारखत व्याकरण मटोक पूर्वा ईम्। ४८ हाविंशत्पत्तस्विकासिंहासन १६ सारस्वत व्याकरणं मटौक उत्तराईर ५० पञ्चतन्त्रम् विपाशर्मकत सटीक १० सिद्धान्तकौमुदी सरलासहिता. ५१ बहुविवाहवाद तुसंहार काव्य सटीक ५२ वासवदत्ता गदाकाव्य सटीक १६ काव्यसंग्रह मूललाव ५३ वैतालपञ्चविंशतिः (सरलगद्य) • २० काव्यसंग्रह सटीक प्रघमभाग: ५४ शङ्करविजय २१ काव्यसंयह सटीक द्वितीयभाग: २ ५५ भीन प्रबन्ध सरख गद्य २२ कान्य संग्रह सटीक रतीयभाग: २ ५६ पंचरित सुटौ क बाणभकत २० २३ किरातार्जुनी बकाव्य सटीक १॥ ५७चरितबाएभट्टक्कत गडा २४ कुमारसम्भवकाव्य पूर्वखण्ड सटीका ५८ संस्कृत शिक्षामनरी प्रथमभास: १५ कुमारसम्भव काव्य उत्तरखण्डसटीक॥ ६८ संस्कृतभिक्षासरी हितोयलांग: . २६ गौतगोविन्द काव्य सटीक 10 ६. संस्कृतशिचामञ्जरी हतीयभाय: । २७ चन्द्रशेखरचम्प काव्य ३ ६१ संस्कृतशिक्षामनरौ चतुर्थ भाग, २८ नलीदव काव्य सटीक H ६२ हितोपदेश सटीक २९ नैषधचरितम् काव्य सम्पूर्ण सटीक५ ६३ अमरकोष २० नैषधकाव्य नवमसर्गपर्यन्त सटीकर॥ ६४ वाचस्पत्यम् (ब्रहदभिधान) ११ पुषवाचविखास काव्य सटीक .. ६५ मेदिनीकोष १२ विहन्मोदतरङ्गियो (चम्प वाव्य). ( शब्दस्तीममहानिधिः १३ भहिकान्य टीकाहयसहित १ १० पनराधवनाटक सटीक (मरारिए ॥ भामिनीविवासबाब मटीव . (८ पनर्धराघवनाटक मूलमान ५ r १ 10 ...-.-.

·१] १ सत्तररामचरितमाटक पटीव १ १.५काबाखबारसूबानियामनात • कर्पूरमजरोनाटिका सटीक १०४ वागभटासहार कौशिकमारक सटीक १०५ सरस्वतीकण्डाभर सटीक ०२ चैतन्यचन्द्रोदयनाटक सटीक २ १०६ सङ्गीतपारिजात[सौतमाख). ०३ धननयविनयनाटक सटीक १०७ छन्दोमनरी उत्तरवाकर सटीक ७४ नागानन्द नाटक सटीक १०८ श्रुतबोध: (कन्दोगन्य) सोक ०५ नागानन्द नाटक मूल १०६ पिङ्गलकन्दः शास्त्र तिसहित १० ७६ प्रबोधचन्द्रोदयनाटक सटीक ११. महानिर्वाणतनबम् सटीक ७७ प्रसन्नराघवनाटक जयदेवकत १ १११ सारदातिलक तन्त्रम् ०८ प्रियदशिका नाटिका सटीक ११२ मन्त्रमहोदधि तन्त्र सटीक . ७४ वमन्ततिलक भाग नाटक 0 ११३ रुद्रयामल तन्त्र ८. बालरामायगनाटक सटीक ११४ इन्द्र बालविद्यासंग्रह ८१ विक्रमोर्वशी नाटक (सटीक) ११५ कामन्द की नौविसार: २ विशालभभिकानाटिका सटीक ११६ चाणक्य शतकम् सटीक ८३ वेशीसंहारनाटक सटीक ११७ शुक्रनीतिमार: सटीक ८४ मलिकामारुतनाटक सटीक ११८ गबाश्राद्धादिपद्धतिः ८५ महानाटक हनुमत्राटक सटीक ११५ तुलादानादिपद्धवि: (पहावरे) ८६ महानाटकम् (हन भन्नाट कम्) ॥० १२. धर्मशास्वसंग्रह ८७ महावीरनि तनाटक सटीक १० १२१ वीरमिवोदय (स्मृतिशास्त्र) ८८ महावीरचरितनाटक मूलमाव ॥. १२२ मनुसंहिता कुम कभकत टीका. ९ मालतीमाधवनाटक सटीक सहित २० मालविकाग्निमिव नाटक सटीक १ १२३ वेदान्त दर्शन समाथ सटीक ११ मुद्राराक्षसनाटक सटीक १२४ भामतो (वेदान्स) वाचस्पतिमिवकतर १२ सरकाटकनाटक सटीक १२५ वेदान्तपरिभाषा १३ रवावलौनाटिका सटीस १२६ वेदान्तसार सटीक २४ शकुन्तलानाटक सटीक १ १२७ विवेकचूड़ामणि श्रदान २५ काव्यप्रकाश बलकार सटीक १२८ पञ्चदशी (सटीक) वेदान्त १६ काव्यादर्भ सटीक (मलार) १ १२६ सिद्धान्तविन्टुसार: (वेदान्त) . १० काव्य दीपिका पलङ्कार सटीक १३० पूर्णप्रयदर्शनम् सभाष १८ कुवलयानन्द पनहार सटीक २ १३१ सायदर्शन (भाष्यसहित) २ र चन्द्रालाक प्राचीन पलद्धार 10 ११२ सांख्य मूव पनिजविसति । १.. दशरूपकम् (पबहार) १२१ साशासार १.१ साहित्यदपंख सटीक पखजार१॥ १५४ सांख्य तखकोही सीक . साहित्यदर्पम् (मूखमान). १३५ सांसकारिता गौरपारमा १ C. १ ·१७. 'ग्रिपुराणम् [१] - १३८ मौमांसादर्शनम् भाष्यसहित १६८ पक्रयजुर्वेदख पानिमास ११७ मौमांसापरिभाषा सभाष्य १३८ शाण्डिल्यस्व सभाष्य १५. सामवेदसहिता समाप १२८ नैमिनीय (न्यायमालाविस्तर:) ६ १४. अर्थसंग्रह (लोगाधिमीमांसा) १७१ अध्यभरामायणम् सटीक १४१ न्यायदर्शन सभाष्य सहत्ति १७२ करिकपुरणम् १४२ माषापरिकदः मुक्तावली १७३ गरुड़ पुराणम् १४३ भाषापरिचोदमुक्तावली दिनकरी१॥ १७४ सटीक बाबौकिनमायण १७४ शब्दशक्रिप्रकाशिका (न्याय) बालकाण्डम् १४५ कुसुमाञ्जलि सटीक (न्याय) १०५ विपणपुराणम् सटीक १४६ उपमानचिन्तामणि: १७६ ब्रह्मवैवर्तपुराण सम्पप १४७ पात्मतत्त्वविवेक (वौडाधिकार)२ १७७ मत्स्यपुराणम् १४८ पनुमानचिन्तामणि: सटीक १७८ मार्कण्डयपुराणम् १४६ सर्कामत (जगदीशकत) न्याय ।। १७६ लिङ्गपुराणम् २ १५. तर्कसंग्रह इं अनुवादसहित १८. श्रीमहगवगीता सभाष्य सटीक १५१ पातञ्जलदर्शन (सभाष्य सटीक) २ १८१ अष्टाङ्गहदय (वाग्भट) वैद्यक १ १५२ पासनलदर्शन भोजहात्तिसहित १ १८२ पक्रदत्त (वैद्यक) १५३ वैशेषिकदर्शनम् सटीक १८३ घरकसंहिता (वैद्यक) सम्पर्य १५४ सर्वदर्शनसंग्रह: [दर्शनशास्त्र) १ १८४ माधवनिदाद सटीक १५५ पाथर्वणोपनिषद सभाष्य १८५ भावप्रकाश (वैयक) १५६ पारसंहिता सभाष्य १८६ मदनपालनिघंटुः (वैवक) . १५७ ईश कैन कठ पत्र मुण्ड माण्डवय १८७ रसेन्ट्रचिन्तामपितथारसरवाकर उपनिषद (सदीक सभाष्य) १८८ माईधरसंहिता (वैद्यक) १ १५८ गायती व्याख्या १८६ मश्रुतसंहिता सटीक (वैद्यक) १. १५६ गोपथब्रामण (पथर्ववेदस्य) १ १९० सयुतसंहिता मूखमाव (बैद्यक) १६. छान्दोग्य उपनिषद सटीक सभाष्य १९१ चिकित्सासारसंग्रह वासेनकत १६१ तैत्तिरीय ऐतरेय वेताश्रतर सभाष्य२ १२२ गणिताध्यायः भास्करापर्यत । १९२ देवन तथा षड् विंशबापसभाष्यर १५५ गोबाध्यायः भास्कराचार्यत.. १९३ निवत समाष्प सटीक १२ १८४ संहिता वा वाराहीसंहितार १६४ वृसिंहतापनी सभाष्य १२५ भावकुतूहल ( ज्योतिष) १९५ उदारसक सटीक सभाथ १९६बीलावती भाखराचाप्यरपिव- १५६ मक्तिकोपनिषत् १९०बीजगणित भाखराचायरपिन १९० सायनवेदसंहिता सभाष १९८ सूर्यसिहान्त स्टोर परिकाता संख्वविद्यामन्दिरै पि, ९, उपाधिधारित: चिौबौनानन्दविवाहावर-भाषायंस सवामान मानि!

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.