·DWATRINGSHATPUTTALIKA
OR
THIRTY TWO ANECDOTES RELATING TO
RAJA VIKRAMADITTA
20:22
287...
91.12.19
CHMPILIUL IFTTY.
PANDIT JIBANANDA VIDYASAGARA, B. A.
Superintendent, Free Sanskrit College, Calcutta
oong
CALCUTTA :
PRINTED AT THE SARASWATI PRESS.
1881. you
To be bad from Pandit Jibananda Vidyasagara, B. A.
Superintendent Free Sanskrit College, Calcutta.

·द्वाविंशत् पुत्तलिका।
वि, ए, समाधिधारिया
श्रीजीवानन्द विद्यासागर भट्टाचार्याय
सङ्कलिता।
बरकुल कांगड़ी
कलिकाता नगर्याम्
सरखती यन्त्रे मुद्रिता।
१८८१

·हाविंशत् पुतलिका। श्रीगणेशाय नमः । चतुर्मुखमुखाम्भोजवनहंसवधर्मम मानसे रमतां नित्य सर्वशुक्ला सरखती॥ १॥ श्रीपुराणपुरुषं पुरातनं पद्मसम्भवमुमासुतं मया । सुप्रणम्य सुभगां सरस्वती विक्रमार्कचरितं विरच्यते ॥ २ ॥ श्रीकैलास शैलशिखरे समासीनं परमेश्वरं जगद- म्बिका समवदत् । वेदशास्त्र विवादेन कालो गच्छति धीमताम् । इतरेषां तु मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा ॥ ३ ॥ इत्युका कालापनयनार्थ कापि सकलको कचित्तचमत्- कारिणो कथा कथनोयेति । ततः परमेश्वरः पार्वती प्रत्याह । भो प्राणेश्वरि ! श्रूयताम् । सकलहृदयहारिणी कथा मया कथ्यते । अस्ति समस्तवस्तुविस्मितदेवा गुणपराभूतपुरन्दरनि. वासा उज्जयिनी नाम नगरी। तब सामन्तसौमन्तसिन्द- रारुणितचरणकमलयुगलो भर्ट हरि म राजाऽभूत् सक. लकलाप्रवीणः समस्तशास्त्राभिन्नश्च तस्याबुजा विक्रमादित्य- नामा स्वविक्रमपरिहतवैराविक्रमोऽभूत् । -- ·२ द्वाविंशत् पुत्तलिका। तस्य मातुर्भट हरेर्भाच्या रूपलावण्यादिगुणविनिर्जित सुराङ्गना अनङ्गसेना नामाभूत् । तस्मिनगरे ब्राह्मणः कथित्मकलशास्त्रविचक्षणः विशे- षतो मन्त्रशास्त्र वित् परं दरिद्री मन्त्रानुष्ठानेन भुवनेश्वरी- मतोषयत् । तुष्टा सा ब्राह्मणमवादीत् । भी वाण ! तव मन्त्रानुष्ठानेन भक्त्या च प्रसन्नास्मि वरं वृणीष्व । ब्राह्मणेनो- कम् । यदि मे प्रसन्नासि। तहि मांजरामरणवर्जितं कुरुष्वेति। ततो देव्या दिव्यमेकं फलं दत्त्वा भणितञ्च भो पुत्र ! फलं भक्षय । जरामरणरहितो भविष्यसीति । तदा ब्राह्मणस्तत् फलं गृहीत्वा भवनं प्रत्यागत्य देवतार्च- नादिकं विधाय यावत् फलं भक्षयति तावत् मनस्येवं बुद्दि- रभूत्। किमिति अहं तावद्दरिद्रः अमरोभूत्वा कस्योप- कारं करिष्यामि। परं बहुकालं जीविनापि भिक्षाटन- मेव कार्यम् । अतः परोपकारिण: पुरुषस्य तत्फलं श्रेय मे भवति यतः । यस्तु विज्ञान विभवादिगुणैर्युक्तः क्षण- मपि जीवति तस्यैव जीवितं सफलं भवति । तथा चोक्ताम् । यत् जीवति क्षणमपि प्रथितो मनुष्यो विज्ञानशौर्यविभवादि गुणैः समेतः । तत् तस्य जीवितफलं प्रवदन्ति सन्तः काकोऽपि जीवति चिरञ्च बलिञ्च भुक्त। यज्जीव्यते यशोधर्मसहितं तद्धि जीवितम् । क्लिान् चिरञ्जीवति वायसः ॥ अपिच । यस्मिजीवति जीवन्ति बहवः सतु जीवति । --- बलिं कबलयन् ·द्वाविंशत् पुत्तलिका। वयांसि किन कुर्वन्ति चच्चा खोदरपूरणम् । किञ्च। क्षद्राः सन्तु सहस्रशः स्वभरणव्यापारपूरोदरा: स्वार्थों यस्य परार्थ एव स पुमानेकः सतामग्रणीः । दुष्यरोदरपूरणाय पिबति स्रोतःपतिं बाड़वो जोमूतस्तु निदाघसंहृतजगत्सन्तापविच्छित्तये ॥ इति विचार्य एतत् फलं राज दीयते चेत् स राजा जरामरणवर्जितो भूत्वा सर्वोपकारकर्ता भविष्यतीति सञ्चिन्ता तत्फलं गृहीत्वा राजसमीपमागत्य अहीनां मालिकां बिम्रत् तथा पीताम्बरं दधत् । हरी हरिश्च भूपाल ! करोतु तव मङ्गलम् ॥ ४ ॥ इत्याशीर्वाहपूर्वकं राजहस्ते फल दत्त्वाब्रवीत् । भो राजन् ! देवतावरप्रसादलब्धमिदमपूर्वफल भक्षय। जरा- मरणवर्जितो भविष्यसि। राजा तत्फल गृहीत्वा तस्म बहु न्यग्रहाराणि दत्त्वा विसृज्य विचारयति स्म । अहो ममैतत्फलभक्षणादमरत्व भविष्यति । मम अनङ्गमेनायां अतीव प्रौतिः । सा मयि जोवलेव मरिष्यति तदा तस्या- वियोग दुःख सोढुं न शक्नोमि । तस्मादिदं फलं मम प्राण- प्रियायै अनङ्गमेनायै दास्यामोत्यनङ्गसेना आहूय दत्तवान् । तस्या अनङ्गमेनायाः कचि माथुरिकः प्रियतमदासोऽभूत् साच विचार्य तस्मै फल ददौ । तस्त्र माथुस्किस्य काचि हासी प्रियतमा तस्यै स प्रादात् । तस्या अपि कश्चिही. पाल के प्रोतिः सा तस्मै दत्तवती। तस्यापि कस्याञ्चिद गोमयधारियां प्रीतिः सोऽपि तस्यै प्रायच्छत् । ततः सा ·" हाविंशत् पुत्तलिका। गोमयधारिणी प्रामाहिर्गोमयं कृत्वा गोमयभाजनं शिरसि निधाय तदुपरि तत्फल निक्षिप्य यावद्राज- वौथ्यामागपति तावदाजा भर्ट हरिः राजकुमारीः सह विहारार्थ वहिर्गत: तस्याः शिरसि गोमयाग्रे स्थितं फल दृष्ट्वा महोत्वा गृहमागतः। तती प्राधणमाकार्य प्रवा. दौत् । भो माह्मण! त्वया यत्फल दत्तं तादृशमन्यत् फल मस्ति किं ? ब्राधणेनोक्तम् । भी राजन् ! तत्- फलं देवतावरप्रसादलभ्य' दिव्य' तादृशमन्यवास्ति। राजा तु साक्षादीश्वरः । तस्याग्रे अनृतं न वाच्यम् । स देवतेव निरीक्षणीयः । तथाचोलम् । सर्वदेवमयो राजा ऋषिभिः परिकीर्तितः। तस्मात् तं देववत्पश्यन् अलोकं न वदेत् सुधीः ॥१॥ ततो राजा भणितम् । तादृशं फलं दर्शयति काचित् तत्कथं सम्भवति । ब्राह्मणोऽब्रवीत् । तत्फलं भक्षितं वा नवा ? । राजाऽभवत् । न मया भक्षितं मम प्राणवल्लभायै अनङ्गमेनाय दत्त ब्राह्मणेनोक्तम् । तां पृच्छत तत्फलं किं कृतमिति । ततो राजा तामाकार्य तत्फलं किं कृतमिति शपथं कारयित्वाऽपृच्छत तयोक्तम्। माधुरिकाय दत्त मिति । ततः सः आकारितः पृष्टः दास्य दत्तमिति अकथ- यत्। दासी गोपालकाय गोपालक: गोमयधारिखे। ततो राजा व प्रलप्य परमविषाद गत्वा परं भोकमपठत् । रूपे मनोहारिणौ यौवने च हथैव पुसामभिमानहादिः। नतम वां चेतसि चित्त जन्मप्रभूर्य देवेच्छति तत्करोति । अहो ! स्त्रौचित्तं केनापि हां न शक्यते । तथा चीताम् ।

·हात्रिंशत् पुत्तलिका।
५
अखत माधवगर्जितं च स्त्रीणां चरित्र पुरुषस्थ भाग्यम् ।
अवर्षणं चाप्यतिवर्षणं च देवो न जानाति कुतो मनुष्यः ।
रहन्ति विपिने व्याधा विहङ्ग चलते स्थितम् ।
सरिड तवते नावं न स्त्रीणां चापलाङ्गतिम् ॥
किञ्च । बन्ध्यापुत्रस्य राज्यश्रीः पुष्प श्रीगंगनस्य च ।
स्थाई वान तु नारीणां मनःशुद्धिर्मनागपि ॥
अपि च।
सुखदुःखजय जीवितं ये हि जीवन्ति योगिनः सदा ।
मुह्यन्ति तेऽपि हि नून न विदुश्चेष्टितं स्त्रीणाम् ॥
स्मरोत्सर्गमनुप्राप्य वाञ्छन्ति पुरुषान्तरम् ।
नार्यः सर्वाः स्वभावेन वदन्तीत्यमलाशयाः ॥
तथा। विनाचनेन मन्त्रण तन्त्रण विनयेन च ।
वञ्चयन्ति नर नार्यः प्रज्ञाधनमपि क्षणात् ॥
कुलजातिपरिमष्टं निकृष्टं दुष्टचेष्टितम् ।
अस्पृश्य मरणप्राप्त मन्ये स्त्रीणां प्रिय वरम् ॥
गौरबेघु प्रतिष्ठासु गुणेषु साधुगोष्ठिषु ।
धृता अपि विसृज्यन्ति दोषमस स्वयं स्त्रियः ॥
नार्याहसन्ति च रुदन्ति च वित्तहेतो-
विश्वासयन्ति च नरं न तु विश्वसन्ति ।
तस्मावरण कुलशीलवता सदैव
नार्यः स्मशानवटिका इव वजनीयाः ॥
न वैराग्यात् परं भाग्य न बोधात् परमः सखा ।
न हरेरपरस्त्राता न संसारात् परोरिमुः।

·हात्रिंशत् पुत्तलिका। ॥ इति एतानि पद्यानि पठित्वा परमं वैराग्य गती विक्रमार्क राज्ये अभिषिच्च स्वय वनं जगाम । इति भट्ट हरेराग्य कथा। ततः राजा विक्रमादित्यः देवब्राह्मणानाथदीनात- कुअपङ्गादीनां मनोरथान् पूरयन् प्रजाः सम्यगपाल. यत् । परिचारकादीनां सन्तोषमुत्पादयन् मन्विसामन्ता- दीनां वचनपरिपालनेन मनोऽहरत् । एवं सकलानु- रञ्जनेन राजा राज्य करीतिस्म । ततः एकदा कश्चि- दिगम्बरो राजसमौपमागत्य । लीलया मण्डलीकृत्य भुजङ्गान् धारयन् हरः । देयादेवी वराहश्च तुभ्यमभ्यधिकां श्रियम् इति आशीर्वादपूर्वकं राज्ञो हस्ते फलं दत्त्वा अब्रवीत्। भो राजन् ! अहं कणचतुर्दश्यां महाश्मशाने अघोरम- न्त्रण हवन करिष्यामि । तत्र त्वया उत्तरसाधकेन भवि- तव्यम् । राज्ञा च प्रतिज्ञातम् । तस्य तेन प्रसङ्गन राजो वेतालः प्रसनो जातः अष्टौ महासिद्धयश्च प्राप्ताः। भूतले विक्रमस्य सादृश्यं न कोऽपि बभार| त्रिभुवने अस्य कीर्ति- रनगला गङ्गव प्रवहतिस्म । अवान्तरे सुरलोक देवेन्द्रो विश्वामित्रतपोभङ्गकरणाय रम्भामुर्वशीं चाहुय अवादीत् । भवयोमध्ये नृत्ये गीते या चातिप्रवीणा सा विश्वामित्रतपो- भङ्गकरणाय त तपोवनं गच्छतु । या विश्वामित्र-तपी-विना- शिनौ तस्यै पारितोषिकं अहं दास्यामि। इत्येतद् वचः श्रुत्वा रम्भया भणितम् । अहं कृत्ये प्रवीणा। उर्वश्या भणितं देव ! यथाशास्त्रदृष्ट नृत्य जानामौति तयोविवादे जाते ·हात्रिंशत् पुत्तलिका। निर्णयार्थ देवसभा समाहता आसीत् । प्रथमं रम्भानृत्यम- भूत्। हितोयदिवसे उर्वश्या नृत्यमभूत्। ततः सर्वोऽपि देव- गण: उभयोनत्यं दृष्ट्वा सन्तोषमगमत् । इयमत्वन्तं नृत्ये कुशलेति न कश्चित् निर्ण यं चकार । तस्मिन्नवसरे नारदेनो- तम्। भो देवराज ! भूतले विक्रमादित्योऽस्ति स सकलक- लाभित्रो विशेषतः सङ्गीतनृत्यविद्याविचक्षणः स एवैतयो- विवादनिणयं करिष्यति। ततो महेन्द्रेण विक्रमादित्या- बानार्थ उज्जयिनों प्रति मातलि: प्रेषितः । ततो विक्रम स्तेनाइत; नमस्कृत्य सन्मान पूर्वकमुपवेशितः । तदनन्तरं पुनरपि नृत्यावसरी मण्डितः । प्रथमं रम्भा रङ्ग स्थिता नृत्य- मकरीत् । द्वितीय दिवमे उर्वशी रङ्गमधिष्ठिता यथा शास्त्र नृत्यमकरोत् । तत: विक्रमादित्येन उर्वशी प्रशंसिता जयोऽपि दत्तः। इन्द्र ण भणितं कथमस्थ जयो दत्तः । विक्रमेण भणितम् । देव ! नृत्ये प्रथममङ्गसौष्ठवं प्रधानम् । तथाचीतम् । नृत्यशास्त्र । अनुचनोच चरतामङ्गानां चलपादता । कटिकूपरशोर्षाक्षि कर्णानां समरूपता। रम्या प्रथित विधान्ति करसश्च समुन्नतिः अभ्यासा गर्हिते पादसौष्ठवं नृत्यवेदिनाम् ॥ १ ॥ अन्यच्च । नर्तक्या रङ्गोचितावस्थान विशेषः प्रका- शनीयः । उक्त चावस्थान विशेषो नृत्यशास्त्र । चतुरस्रत्व सहितौ समपादौ लताकरी। प्रारम्भे सर्वनृत्याना मेत सामान्यमुच्यते । यथान्य नव दृश्यस्तथा'ह्य स्थावपुभवेत् ।

·हाविंशत् पुत्तलिका। दीर्घाक्षं भरदिन्दुकान्ति वदनं बार लवांगयोः संक्षिप्त निविडोनतस्तनमुरः पाणौ प्रविष्टाविव । मध्यः पाणिमितो नितम्बजघनं पादावताराङ्ग लौः छन्दोनर्तयितु यथैव मनसानिष्टं तथाख वपुः ॥३॥ नृत्यावस्थानविशेषः स्मरणीयः । वाम सन्धिस्तिमित बलयं न्यस्य हस्तं नितम्ब तन्वी श्यामा विटपसदृशं त्रस्तमुक्त द्वितीयम् । पादाङ्ग ख्यां ललितकुसुमे कुट्टिमे पातिताक्ष मृत्यादवामा स्थगयतितरां कान्ति भृत्पाद युग्मम् ॥४॥ कि बहुनोत न । अङ्गरन्तर्निहितवचनैः सूचितः सम्यगर्थः पादन्यासी लयमनुगतस्तन्मयत्व रसेषु । शाखायोनिमृदुरति विनयस्तहिकल्पानुवृत्ती भावो भावादति मतिविषयादागबन्धः स एव ५५ ॥ एवं नृत्यशास्त्रोक्त लक्षणयुक्ता नर्तकी प्रशंसिता मयो- वंशी। ततो महेन्द्रः सन्तुष्टः सन् विक्रमार्क वस्त्रादिना सम्भाव्य महार्घ वररत्नखचितं सिंहासनं तस्मै ददी। तसिंहासने खचिता हात्रिंशत् पुत्तलिकाः सन्ति । तासां शिरसि पदं दत्वा तसिंहासनमध्यासितव्यम् । तदतिमनोहरं सिंहासनमिन्द्राज्ञां च गृहीत्वा विक्र- मार्को निजां पुरोमगमत् । तदनन्तरं शभे मुहले शुभे लग्न सिंहासनमधिष्ठाय राज्य करोतिस्म । মনীন নধ অন্তু আন নিস্তানৰ মালিকান साईवर्षदय कन्धायां शेषनागेन्द्रादुत्पन्नः । उज्जयिन्यां भूकम्प धूमकेतु-दिग्दाहाद्युत्पाताः राज्ञा जनैश्च दृष्टाः । ततो विक्र.

·हाविंशत् पुत्तलिका। तथा मादित्यो दैवज्ञानाहयावादौत्। भो देवज्ञाः ! किमेतदु- स्पाताः राज्ञा जनैश्च प्रतिदिनं दृष्टाः भवन्ति । एतेषां फलं कि कस्य अनिष्ट कथयति ? । तैरुताम् | देव ! अयं भूकम्प: सन्ध्याकाले जातः अतः राज्ञोऽनिष्ट सूचयति । च नारदीये। अनिष्टदः क्षितीशानां भूकम्प: सध्ययोई योः । राज्ञां विनाशपिशुनो धूमकेतुरुदाहृतः । दिग्दाहः पीतवर्णश्चेत् क्षितीशानां भयप्रदः । इति देवन वचनं श्रुत्वा राजा तु पुनरब्रवीत् : । भी दैवज्ञ ! मया तपसा सन्तोषित ईश्वरः प्राह । भो राजन् ! प्रसनोऽस्मि पर्यायेणामरत्वं याचयेति तदा मया भणितम् भी देव ! साईवर्षय कन्यायां पुत्रो भविष्यति। तस्मात् मम मरणमस्तु नान्ये न। ईश्वरेण तथास्त्विति भणि- तम् । तहि सादृश कुतो जनयिथति दैवज्ञ रुक्तम् । देव ! देवो सृष्टिरचित्या तादृशः कस्मिन्नपि देो उत्पनो भवि- थति । तथा च दृश्यते । ततो राजा वेतालमायैतत् सर्व ती निवेद्याब्रवीत् । भी यक्ष ! त्वं सर्वत्र पृथीमध्ये परिभ्र- मन्नेवंविधः कस्मिन् देशे कस्मिनगरे समुत्पन्न इति निश्चित्य- स्थान मात्वा झटिति समागच्छ ततो वेतालो महाप्रसाद इति वौटिकां गृहीत्वा कुशदीपादि हौपानालोक्य ज- म्बु होप प्रत्यागत्य प्रतिष्ठानगरं प्रविश्य कुम्भकारगहे कच्चिभ्माणवकं काञ्चन कन्यकां क्रीडमानौ दृष्ट्वा अप्रच्छत् । अही युवां परस्परं किं प्रभवतः। तदा कन्ययोत्रम् अयं मम पुत्रः। वेतालेनोक्तम् । तव पिता कः । तदा कोऽपि !

·हाविंशत् पुत्तलिका। । ब्राह्मणोदर्शितः। ततो ब्राह्मणमपृच्छत् । केयमिति । ब्राह्मणेनोक्तम् । श्य मम कन्या अस्याः पुत्रोऽयं तच्छ वा विम्यङ्गती वेताल: पुनर्वाह्मणमब्रवीत् । भी ब्राह्मण ! कथमेतत् । देवानां चरितमगोचरम्। अस्यां शेष नागेन्द्रः सङ्गममकरोत् । तस्मादस्यां जातः पुत्रोऽयं शालिवाहनः। तच्छ्र वा वेताल: सत्वर उज्जयिनों प्रागत्य राजे विक्रमादित्याय सर्वमपि वृत्तान्तमकथयत् । राजा परितोषिकं दत्त्वा खड्गमादाय प्रतिष्ठानगरङ्गतः । यावत् खड्गेन शालिवाहनं हत्तुं प्रवृत्तस्तावत्तेन दण्डे न ताड़ितः। प्रतिष्ठानगरा दुज्जयिन्यां पतित: वेदनामसह- मानः शरीरं विससर्ज । तस्य राज्ञः सर्वा स्त्रियोऽग्नि प्रवेशं कत्तु प्रवृत्ताः । तदा मन्त्रिभिर्विचारितं राजा अयमपुत्रः । किं कर्त्तव्यम् । भटिनोक्त विचार्यताम् । प्रासां स्त्रीणां मध्ये काचिद्यदि गर्भिणी भविष्यति ततो विचार्यमाणे एका सप्तमास गर्भिणी समभवत् । तदा सर्वमन्त्रिभिमिलित्वा गर्भाभिषेकः कृतः मन्त्रिण: खयं राज्य पालयितु प्रवृत्ताः। तदिन्द्र दत्त सिंहा- सनं तथैव शून्यमासौत् । एकदा मभा मध्ये अशरीरिणी वागा सीत् । भो मन्त्रिण: ! स्वयं राज्य पालयितुर्मत- स्मिन सिंहासने उपवेष्टु च योग्यस्तादृशो राजा नास्ति । तई सुक्षेत्र निक्षिप्यतामिदं सिंहासनं तच्छ वा सर्व मन्त्रिभिरति पवित्रशेने तत् सिंहासनं निक्षिप्तम्। निक्षे- पानन्तरं बहनि वर्षाणि गतानि । भोजराजी राज्य प्राप्य तस्मिन राज्य कुर्वति एकदा कश्चिदब्राह्मणो यत्र सिंहासनं ।

·हाविंशत् पुत्तलिका । मिक्षिप्त तत् क्षेत्र कत्वा यावनालानवपत् । तस्मिन् क्षेत्र महत्फलमभूत् । स ब्राह्मणः यत्र तसिंहासनं निक्षिप्त तदुच्च स्थानमिति मत्वा पक्षिणामुत्थापनार्थ तदुपरि मञ्च तत्वोपविश्य पक्षिण उत्थापयति ततः एकदा भोजराजो वै विहारं कत्तं सकल राजकुमारैः समवेतस्तत् क्षेत्र समीपं यायच्छति तावन्मञ्चोपरिस्थितन ब्राह्मणे- नोक्तम्। भो राजन् ! एतत् क्षेत्रं सम्यक् फलितमस्ति ससैन्यः समागत्य यथेच्छ भुज्यताम् । अश्वेभ्यश्चणका दौ. यन्ताम् । अद्य मज्जन्म सफलमभूत् । यतो भवान्ममातिथि- र्जातः यत ईदृश: प्रस्तावः कदा सम्पद्यते तक्रुत्वा स राजा ससैन्यः क्षेत्र मध्ये प्रविष्टः। अथ ब्राह्मणोऽपि मञ्चका. दवरुद्ध राजानं क्षेत्रमध्ये स्थितं भणति। भो राजन् ! किमयमधर्मः क्रियते । इदं ब्राह्राण क्षेत्रं विनश्यते वया । यद्यन्यायः क्रियते चेत् । तुभ्यं निवेद्यते त्वमेवा- न्यायं कत्तुं प्रवृत्तः । इदानों को वा निवारयिष्यति । उत्तञ्च । गजे कगडुगरोये च राजि जारिणि वा पुनः । पापकत्स च विद्दत्सु नियन्ता जन्तुरत्र कः ॥ १॥ भवान् धर्मशास्त्राभिज्ञश्च ब्राह्मणद्रव्य कथं नाशयति ब्रह्मखमेतद्विषम तथाहि । न विषं विषमित्याहुः ब्रह्मस्व विषमुच्यते । विषमेकाकिन हन्ति ब्रह्मखं पुत्र पौत्रकम् । इति तेनोक्त श्रुत्वा राजा यावत् क्षेत्राहिः सपरि- वारो निगच्छति तावत् पक्षिणः समुत्थाम्य पुन: मञ्च- मारूडो वदति भो ! राजन् किमिति गम्यते । क्षेत्र ·१२ द्वाविंशत् पुत्तलिका। साधु फलितमस्ति। यावनालकदण्डानखादयो यन्तु। उर्वारुकफलानि सन्ति उपभुज्यन्ताम् । पुनव्राह्मण- बचनमाकये सपरिवारो राजा यावत् क्षेत्रमध्ये प्रविशति तावत्पच्यु स्थापनार्थ मच्चादवरुद्ध पुनस्तथैवा भणत् । ततो राजा वमनसि विचारयति। अहो आश्चर्य यदा अय ब्राह्मणो मञ्चमारोहति तदास्य चेतसि दातव्य भोक्तव्यमिति बुद्धिरुत्पद्यते । यदा अवतरति तदा दीनबुद्धिर्भवति तदहं मञ्चमारुह्य पश्यामीति मञ्चमाहरोह। भोजराजस्य चेतसि तदा वासना एवमभूत् । विश्वस्यातिः परिहरणीया सर्वस्य लोकस्यापि दारिद्र्य सम्यक् निवारणीय दुष्टा दण्डनीयाः सज्जनाः पालनीयाः प्रजा धर्मण पालनौयाः। किंबहुना । अस्मिन् समये यदि कश्चिच्छरीरमपि प्रार्थयिष्यति तदपि देयमिति आनन्दपरिपूर्णः पुनर्विचारयति। अहो एतत् क्षेत्रमस्य एवं विधां बडिमुत्पादयति। उक्त च जले तेल खले गुह्यं पात्रे दान मनागपि । प्रान्न शास्त्र स्वयं याति विस्तारं वस्तुशतितः । कथमेतत् क्षेत्रस्य माहात्मा ज्ञायत इति विचार्य ब्राहाणमायावादीत्। भो ब्राह्मण ! सवै तस्मात् क्षेत्रात् कि यमाभो भवति। ब्राह्मणेनोलम्। भो राजन् ! सकलकुशलेन त्वया अविदितं किमपि नास्ति । यदहति तत्करोतु । राजा नाम साक्षाविष्णोरवतारभूतः तस्य दृष्टिर्यस्योपरि पतति तस्य दैन्यदुर्भिक्षादयो नश्यन्ति राजा नाम साक्षात् कल्पवृक्षः । स त्वममदृष्टेगीचरोऽभूः अद्य मम दैन्यदारि- द्रयातादीनामवसानं जातम्। क्षेत्रं कियत् ? ततो राजा । - ·बाशित पुत्तसिका। । माझा धनधान्यादिना परितोय तत्क्षेत्र ग्रहीत्वा मचकाक खानयितुं प्रारम्भमकार्षीत् । पुरुषप्रमाणे गर्ने जाते शिलेका सुमनोहरा अवलोकिता। तदधः चन्द्रकान्तशिलाविनिर्मित नानारत्नखचित' द्वात्रिंशत्युत्तलिकाभियं नाम् अतिरम णीय दिव्यमेक सिंहासनमपश्यत् । तसिंहासन दृया भोजराजः परमानन्दलहरी परिपूर्णदयो भूत्वा सिंहासनं ग्राम प्रति नेतुं यावदुचालयति तावदधिक गुरु भवति नोचलति च। ततो मन्त्रिणमवदत् । भो मम्विन् ! किम- र्थमेतत् सिंहासनं मोचलति । मन्त्रिपोलम् । राजन् एतत्- सिंहासनं दिव्यमपूर्व च वलिहोम पूजादिकं विना नोञ्चलि- थति तव साध्यं च न भविष्यति। तस्य वचनं श्रुत्वा राजा बाणान् आय ते सर्वमपि विधानं कारितवान् । तत- स्तसिंहासनं लघु मूत्वा स्वयमेवोचलति । तत्दृष्ट्वा राजा मन्त्रिणमुवाच । भो मन्त्रिन् ! एतत् सिंहासन प्रथमं ममासा- ध्य प्रभवत्। परन्तु इदानीं तव बुद्धिप्रभावेण मम हस्तगतमा- सौत् । अहो बुद्धिमतां संसर्गो लाभाय सुखाय च भवति । ततो मन्त्रिणा भणितम् । भो राजन् ! श्रूयतां यः स्वयं बुद्धि- मान् भवति अन्धेषामपि बुद्धि न शृणोति स सर्वथा नार्श प्राप्नोति। त्वं तथाविधो न भवसि । बुद्धिमानपि प्राप्त- वचनं । गुणोषि अतस्तव सकलकार्येष्वन्तरायो नास्ति । राजा अब्रवीत् योऽनर्थकार्य: निवारयति आगाम्यर्थ साधयति च स एव मन्त्री । तथाचोकम् । खितस्य कार्यस्य समुद्भवार्थम् आगामिनोऽर्थस्था व सम्भवार्थम्। अनर्थकार्य प्रतिघासमार्थ यो मन्यतेऽसौ परमो हि मन्दी। । २

·हाविंशत् पुतलिका।
.
।
मन्त्रिणीतम् । भो राजन् ! मन्त्रिमा खामिहितकार्य
कर्तव्यम्।
मन्त्रः कार्यानुगो येषां कार्य स्वामिहितानुगम् ।
त एव मन्त्रिणी रानां न तु ये गलपहलाः ॥
अन्यश्च । यमन्त्रिणा विना राज्य रहं धान्यादिकं विना।
विना तारुण्य सौभाग्यं विना ज्ञानं विरागता ।
दुर्जनानां शान्तिः । पाषण्डिनां मतिः वेश्यानां प्रौतिः ।
खलानां मैत्री, पराधीनस्य स्थातव्यम् । निर्धनस्य रोषः ।
सेवकस्य कोपः । स्वामिनः स्नेहः । कपणस्य रहम् । व्यभि-
चारिण्याः पुरुषभक्ति: तस्कराणां युक्तिः। मूर्खाणां
सम्मतिः इत्येतत् सर्व कार्य निष्फलं ज्ञातव्यम् । अन्यच्च ।
राज्ञा महतां सेवा कर्तव्या। आप्तानां वचः श्रोतव्यम् ।
देवब्राह्मणाः प्रतिपालनीयाः । न्यायमार्गेण वर्तितव्यम् ।
भो राजन् । राजलक्षणोक्ता गुणाः सर्व त्वयि विद्यन्ते ।
त्व सकलराजराजोत्तमः । मन्त्रिणापि एवविधगुणगरिष्ठे न
भवितव्यम्। य:
कुल क्रियात:
कामन्ट्रकचाणक्यपञ्च.
तन्त्रादिसकलशास्त्र कलाभिज्ञश्च। गुणा:-स्वामिकार्याम्
उद्यमः, पापाद्यं, प्रजानां सङ्गोपनीयम्, परिचारकाणां
संयोजनीयं, राज्ञः चित्तवृत्त्यनुसरणं, समयोचितपरिक्षा-
नञ्च । अपायकार्याद्राजा निवारणीयः । एवंविधगुणयुक्ती
मन्तिपदयोग्यो भवति। यथा नन्दराजमन्त्रिणा बहुश्रुतन
राज्ञी ब्रह्महत्या निवारिता । भोजराजेनोक्ताम् । कथमेतत् ?
मन्त्री वदति।
भी राजन् ! श्रूयताम् कथयामि ।
...

·वापिंगत् पुतलिका विशालायां नगर्या मदो नाम रामा महाशौयसम्मबोर्ड- भूत् । निजभुजबलेन सर्वान् प्रत्यधिपतीन् पादपद्मोपनी- विनो विधाय एकछत्रेण राज्यं करोति स्म। तस्य राज्ञः जय- पालो नाम पुत्रः, षड्विध दण्डायुधसाधनाभिज्ञो नाममन्त्री बहुश्रुतो, भार्या भानुमती च नाम आसीत्। सा राज्ञोऽति प्रिया। भूपतिः सर्वदा तस्यामनुरक्तः सुरतसुखमनुभवन् तिष्ठति स्म । यदा सिंहासने उपविशति तदा अङ्गि भानु- मतौमुपवेशयति। क्षणमपि तस्या वियोगं न सहते। एकदा मन्त्रिणा मनसि विचारितम् अयं राजा निलंज्जो भूत्वा स- भामध्ये सिंहासने स्त्रियमुपवेशयति । सर्वोऽपि जनस्तां पश्यति महदेतदनुचित यः कामी स उचितानुचितं न नानाति । तथा हि । किमु कुबलयनेत्राः सन्ति नो नाकनार्य स्त्रिर्दशपतिरहल्यां तापसों य: सिषेवे। हृदय टाकुटोरे दह्यमाने स्मराग्नौ उचितमनुचितं वा वेत्ति क: पण्डितोऽपि ॥ १ ॥ यः स्त्रीणां कटाक्षवाणे वन भिद्यते तावदेव प्रतिष्ठां धेयं च वहति । तथाचीतम् । तावहत्ते प्रतिष्ठा प्रशमयति मनचापलं तावदेव तावत्सिद्धान्तसूत्र स्फुरति हदि पर विश्वलोकैकदीपम् । क्षीराधेः पारवेलाबलयविलसितैर्मानिनीनां कटा- यौवनो हबमानं कलयति हदयं दीर्घलोलायताः ॥ अहो मदनस्य माहात्मय काल जमपि विकलयति उतश्च।

·पाविशत् पुतलिया। विकलयति साकुम इसति हर्षि प्रति विडम्बयति । अधीरयति धीर पुरुवं वन मवारवजो देवः ॥२॥ तथा । इति असं सत्यं तपः पोखं विज्ञानं तस्वमुत्तमम् । इन्धनौकुरुते मूढः प्रविण्य वनितानले ।। इतिहत बलस्यान्त स्वकुलस्यापि साञ्छनम् । मरणन्तु समीपस्थ कामौ लोको न पश्यति ॥ ४ ॥ सञ्चिन्य एकदावसरं प्राप्य राजानमनवीत्। भो राजन् ! किश्चित् विज्ञाम्यमस्ति । राज्ञोक्तम् । किन्तद ब्रूहि। मन्त्रिोक्तम् । यदेतज्ञानुमती सभामध्ये अहासने उपविशति तन्महदभुचितं भवति। असूर्यम्पश्वा राज- दारा इति शास्त्र कार-वचनम्। अत्र नानाविधी अनः समागत्य तां प्रश्यति। राज्ञोक्तम् । सर्वमपि जानामि किं क- रोमि मम महतो प्रीतिः अस्याम् । इमां विहाय चणं स्थान न शक्नोमि । मन्त्रिणोक्तम् । तीवं क्रियतां राज्ञोक्तम् । किं तनिरूप्यताम् । तेनोक्तम्। चित्रकारमाहय तेन पट- स्योपरि भानुमत्या रूपं लेखयित्वा पुरस्थित भित्तिप्रदेश सङ्घटय तस्याः स्वरूपं द्रष्टव्य तहचनं राज्ञः चित्ते लग्नम् । ततो राजा चित्रकारमाइयोजावान् । भो चित्रकार ! भानु- मत्या रूपं चित्रे लेखनीयम् । चित्रकारेणीतम् । भी देव ! तस्याहं रूपं प्रथम प्रत्यक्ष विलोक्य पवाद्यधावयवं विलि. खिष्यामि तछुवा राजा भानुमती आकारिता। तब दर्शिता । स तुलां विलोक्य पमिनी स्त्री इयमिति विज्ञाय पद्मिनीलक्षणयुक्ता विलिलेख। पमिनीलक्षणं यथा । -- ·हाविंशत् पुत्तलिका। कम नमुकुल मादी फुलराजीवगन्धा सरतपसि यस्याः सौरमं दिव्यमझे। चकितमृगसनामे प्रान्तरने च नेते स्तनयुगलममर्ष श्रीफल श्रीविड़म्बि ॥१॥ तिलकुसुमसमान बिमती नासिकं व हिजसुरगुरुपूजां श्रद्दधाना सदैव । कुवलयदलकान्ति: कापि चाम्प्रेयगौरी विकच कमलकोशा कामिनी कान्तपत्रा ॥ २ ॥ व्रजति मृदु सलीलं राजहंसीव तन्वी त्रिवलि ललितमध्या हंसवाणी सुवेषा। मृदु लघु शुचि भुङ्क्त राजहंसी सुकेशी धवलकुसुमवासोवल्लभा पद्मिनी स्यात् ॥ ३ ॥ एवमुक्त लक्षणयुक्त तस्याः रूपं लिखित्वा राजो हस्ते समर्पितवान् । राजापि तत्र चित्रलिखितां तां दृष्ट्वा अतिसन्तुष्टस्तम चित्रकाराय उचितं ददौ। तदनन्तरं शारदानन्देन राजगुरुणा चित्रपटलिखितां भानुमती दृष्ट्वा चित्रकं प्रति भणितम् । भो चित्रक ! भानु- मत्याः सर्व लक्षणं लिखितं परमेकं विस्मृतं त्वया । तनोशम् । भी स्वामिन् ! किं विस्मृतं कथय । शारदानन्दे- नोक्तम् । तस्याः वामजधनस्थले तिलकसदृशी मत्स्योऽस्ति सन लिखितस्त्वया। राजापि शारदानन्दवचनं श्रुत्वा तत्प्रत्ययनिरीक्षणार्थ यावत् सुरतसमये तस्याः वामजघनं पश्यति तावत्तिलकसदृशो मत्स्यो दृष्टः । तं दृष्ट्वा राजा वमनसि अचिन्तयत् कथमस्याः गुह्यदेशे स्थितं मत्स्यं दृष्ट;

·१८ हाविंशत् पुसलिका। ट वान् । सर्वथानया सह अनः संसर्गो विद्यते । अन्यथा कथमेतदनेम ज्ञातम्। स्त्रीणां विषये. पापसन्देहः क- तव्यः । तथा च । जिल्पन्ति साईमन्येन पश्यन्त्यन्य' सविचमाः । हृदये चिन्तयन्त्यन्य न स्त्रीणामेकतो रतिः । नाग्निस्त्र प्यति काष्ठोनीपगाभिमहोदधिः । नान्तकः सर्वभूतेश्च न पुम्भिामलोचना । रहो नास्ति क्षणो नास्ति नास्ति प्राथयिता जनः । इत्यनारद ! नारीणां पातिव्रत्यहि कल्पते । यो मोहान्मन्यते मूढो रक्त यं मयि कामिनी ॥ स भवेद् वशगस्तस्या नृत्यकोड़ाशकुन्तवत् । तासां वाक्यानि स्वल्पानि तथ्यानि सुगुरूण्यपि । करोति यः कृती लोके लघुत्व तस्य निश्चितम् । अलक्तको यथा रक्तो निष्पोय पुरुषस्तया । अबलाभिर्बलाद्रक्तः पादमूले मिपद्यते ॥ इत्येवं विचार्य मन्त्रिणमाहूय पूर्ववृत्तान्तमकथयत् । मन्त्रिणापि तत्समये तच्चित्तानुकूनं यथा तथा भणितम् । भी राजन् ! कस्य चेतसि को दृग्विधमस्ति तत् केन ज्ञायते सर्वथा सत्य भवितुमहत्ययं वृत्तान्त: । राज्ञा भणितम् । भी मन्त्रिन् ! यदि मम त्वं प्रियस्तहिं अमुशारदानन्दं मा. रय । मन्त्रिणापि तथास्त्विति उवा लोकानां पुरतो धृतः शारदानन्दो बच तस्मिन् अवसरे शारदानन्देन भणितम् । अहो राजा न कस्यापि प्रियो भवतीति लोकोक्तिः सत्या । तथा हि।

·हाविंशत् पुत्तलिका। १८: कोऽर्थान प्राप्य न गर्वितो विषयिणः कस्यापदोऽस्त गताः स्त्रोभिः कस्य न खण्डितं भुवि मनः को माम राजा प्रियः । कः कालस्य न गोचरत्वमगमत् कोऽर्थी गती गौरव को वा दुर्जनवागुरासु पतितः क्षेमेण यात: पुमान् ॥ काके शौचं द्यूतकारे च सत्यं लोवे शौर्य मद्यपे तत्त्वचिन्ता। सर्पक्षान्तिः स्त्रीषु कामोपशान्तिः राजा मित्र के न दृष्टं श्रुतं वा। १ राजा यस्मै क्रुध्यति स शुचिरप्यशुचिर्भबति । तथा चोक्तम् । शुचिरशुचि: पटरपटः शूरोभौश्चिरायुरल्पायुः । कुलजः कुलेन होनो भवति नरो नरपतेः क्रोधात्। २॥ ततो मन्त्रिणा बध्य स्थानं प्रति नीयमान; श्लोकमपठत् । वने रणे शत्रु जलाग्निमध्ये महार्णवे पर्वतमस्तकेषु । सुप्त प्रमत्तं विषमस्थितं वा रक्षन्ति पुण्यानि पुराततानि ॥३॥ मन्त्रिणा स्वमनसि विचारितम् । अहो एतत्मत्य वा मिथ्या वा किमर्थ ब्राह्मण बधः क्रियते । महदनुचितमेत- दिति शारदानन्दमन्य : अज्ञातं यन्तर्भवनं नौत्वा भूगर्भ निक्षिप्य राजानं प्रत्यागत्य भणितम् । भी राजन् ! अनु- ष्ठिता तवान्जा राज्ञा साधु कृतमिति भणितम् । तदन- न्तरमेकदा राजकुमारः आखेटार्थ वनं प्रति निर्गत: निर्गमनसमये अपशकुनोऽभूत्। स यथा । अकालवृष्टिः शवसूत कञ्च निर्धात उल्कापतनं तथैव । इत्याद्यनिष्टानि ततो बभूवुनिवारणार्थ सुहृदो वचश्च । तस्मिन्नवसरे मन्त्रिपुत्रेण बुद्धिसागरेणोक्तम् । भी जय- पाल ! अद्य आखेट मा गच्छ महानपशकुनो दृश्यते । ततो ·२. 3 पाल ! हाविंशत् अत्तखिका। जयपालेनोन अपशकुमस्यः प्रतौति तिता नी. तम्। भी राजकुमार ! बुद्धिमता पुरषेशानिष्टोऽप भकुनः प्रत्ययेन द्रष्टव्यः । उच। न विषं भक्षयेत् प्राज्ञो न कोड़े पत्रगैः सह । न निन्देत् योगिनां वृन्द ब्रह्मवेषन कारयेत् ॥ इति तेन निवारितोऽपि तवचनमनात्य राजपुत्री निर्गतः । पुनर्निर्गमनसमये तेन भणितम्। भी जय- तव विनाशकाल: समायातः अन्यथैवं बुद्धिर्नो- त्पद्यते। तथा चोक्तम् । नीता न केनापि न दृष्टपूर्वा न श्रूयते हेममयी कुरङ्गी । तथापि कृष्णा रघुनन्दनस्य विनाशकाले विपरीतबुद्धिः ॥१६ उपार्जितानां कम्मणामुपभोगं विना कथं विनाशः स्यात् । सद्भावो नास्ति वेश्यानां स्थिरता नास्ति सम्पदाम् । विवेको नास्ति मूर्खाणां विनाशो नास्ति कम्मणाम् ॥ २ ॥ तती राजकुमारी वनं गत्वा बहन् श्वापदान् व्यापाद्य कणसार' दृष्ट्वा तदनुगतो महदरण्य प्रविष्टो यावत् पश्यति तावत् , सर्वोऽपि सैन्यवर्ग: नगरमार्गे लग्नः । कणसारीऽपि तत्रा दृश्यो जातः । स्वयमकाको तुरगा- रूढ़ः सरोवरस्य अग्रे वनमपश्यत् । तत्रावादवतीर्थों वृक्षशाखायामख निबध्य जलपानं विधाय । याववृक्षा- धस्थक्षमायामुपविशति तावदतिभयङ्करः कश्चिदव्याघ्रः समागतः तं व्याघ्र दृष्ट्वाखो बन्धनं बोटयित्वा पलाय- मानो नगरमार्गमगमत् । राजकुमारोऽपि भयाहे पमान: भाखामालम्बा वृक्षमारूढ़ः । पूर्वारूढ़ भन्न कं दृष्ट्वा पुनर- ·L वाम युक्तलिया। ५० ३३/७ & ce त्यस भयं प्रातः अथ लेन भय कम भषितम्। भी पवकुमार ! वंमा भैषीः अद्य मम शरणागतव बस. एवाहं किमनिटं न करिष्यामि मा विश्वस्य व्यावा. इपि न भेसचं राजकुमारीस भसितम् । भो रक्षराज ! अहं सब शरणागतः विशेषतो भयभीतः अतो महत पुख्य शरणागतरक्षणात् भवति । एकतः क्रतवः सर्व सहस्रपरदक्षिणाः । एकतो भयभीतानां प्राणिनां प्राणरक्षणम् । तदा मल्ल के न समाखासितो राजपुत्रः । व्याघ्रोऽपि वृक्षाधःसमायातः तत: सूर्योऽप्यस्तङ्गतः। रानावतित्रान्त राजपुत्र यावत् निद्रा समायाति वृक्षाधः पतिथसि एहि ममा निद्रां कुरु एवमुक्तस्य भल्ल कस्थाङ्क निद्राङ्गतः राजपुवः । तदा व्याघ्रो वदति भी भल्ल क ! अयं ग्रामवासी पुनरपि मृगययास्मान् निहनिथति शत्रुरयं किमर्थम निवेशितः । यतोऽयं मानुषः उक्तञ्च । मानुषेषु तं नास्ति तिर्य ग्योनिषु यत्कृतम् । व्याघ्रपानरसणां भाषितं न अतं मया ॥ १॥ त्वयोप कतो प्य यमपकारमेव करिष्यति तस्मादमुमधः पातय। अहमेनं भक्षयित्वा सुखेम गमिष्यामि । त्वमामि निजाश्रमच्छ । भन के नीतम् । अयं या गोऽपि भवतु पर मम परणागत: अमु न पातयिष्यामि । शरणागतमारण महत्वायम् । विश्वासघातकाष शरणागतमातकाः । वसन्ति नरके धीरे खावदाभूत संशवम् ॥ १ ॥पुस्तकाल rin ·२२ हानियत् पुसलिका। तदनन्तरं राजपुत्रो विनिद्री जातः । भल्ल कमीताम् । भी राजकुमार! अहं क्षणं निद्रां करिष्यामि। स्वमप्रमत्तः तिष्ठ। तेनोक्तम् । तथा भवतु । ततो भल को राजपुत्र- समीपे निद्राङ्गतः। तदा व्याघेणोक्तम् । भो राजकुमार ! त्वमस्य विश्वास मा कुरु यतोऽयं नखायुधः । उक्त च । नदीनाञ्च नखोनाञ्च शृङ्गिणां शस्त्रपाणिनाम् । विश्वासो नैव कर्तव्यः स्त्रीषु राजकुलेषु ॥ १ ॥ अयं चं चलचित्तो दृश्यते । तस्मादस्य प्रसादोऽपि भय- हर एव। क्षगां तुष्टाः क्षणं रुष्टा न तुष्टाश्च क्षमी क्षति । अव्यवस्थितचित्तानां प्रसादोऽपि भयङ्करः ॥ १ ॥ अयं त्वां मत्तो रक्षित्वा स्वयमत्तुमिच्छति । अतस्त्वमम भन्न कमधः पातय हमेनं भक्षयित्वा गमिष्यामि । त्वमपि निज नगरङ्गच्छ। तत् श्रुत्वा राजपुत्रो यावत् तमधः पातयति तावद्भल को वृक्षात् पतनमन्तरा शाखामन्यामव. लम्बितवान् । पुनस्त दृष्ट्वा राजपुत्रो भयमाप भल्ल कोऽप्य- वदत् । भो पापिष्ठ ! किमर्थ बिभेषि यत् पुरार्जितं कम्म सत् त्वया भोक्तव्यमस्ति । तहि त्वं ससेमिरेति वदन् पिशाची भव इति शापं दत्तवान् । ततः प्रभातमासीत्। व्याघ्रस्त स्मात् स्थानात् निर्गत: । भन्न कोऽपि राजकुमारं शमा निज. स्थानमगात्। राजकुमारोऽपि ससेमिरेति वदन्। पिशाची भूत्वा वनं परिममति स्म । राजपुत्रस्य तुरङ्गो राजपुत्रेण शून्यो नगरमगमत् जनाः अश्व शून्य दृष्ट्वा राज्ञोऽग्रे केव- समागतमखमाचख्यः । ततो राजा मन्त्रिपमाहय भणति ·हाविंशत् पुत्तलिका। २३ स्म । भो मन्त्रिम् ! यदा कुमारी मृगयार्थ वनं प्रति निर्गतः । तदा महानप शकुन आसीत् । तमुना निर्ग- तस्तस्य प्रत्ययो जातः तेनारूढ़ोऽश्वः शून्य: सन् वनादा. गतः। अतस्तन्मार्गणार्थ वनं प्रति गमिष्यामः । तेनोक्त देव ! तथा कर्तव्यम्। ततो राजा मन्त्रिणा परिवारेण च सह येन मार्गेण स गतः तेनैव मार्गेण वनङ्गतः । वनमध्ये परिभ्रमन्तं ससेमिरा इति वदन्तं पिशाचीभूतं दृष्ट्वा महाशोकसागरे निमग्नस्तमादाय स्वपुरमगमत्। मणि- मन्त्रौषधज्ञान् आइय तैश्चिकित्सितोऽपि न स्वस्थो बभूव । तस्मिन्नवसरे राजा मन्त्रिणमवदत् । भो मन्त्रिन् ! अस्मित्र- वसरे शारदान्दश्चेदतिष्ठत् तहि क्षणमात्रेणामुम- चिकित्सत् । स मया मारित: पुरुषेण यत्काय्य क्रियते तहिचार्यैव कर्त्तव्यम् । अन्यथा परमापदः सम्भवन्ति । । । सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् । वणते हि विमृश्य कारिणं गुण नुब्धाः स्वयमेव सम्पदः ॥ अपरोक्ष्य न कात्तव्यं कर्तव्यं च परीक्षितम् । पश्चाद्भवति सन्तापो ब्राह्मणी लगुड़ यथा ॥ २ ॥ तस्मिन्नवसरे कोऽपि निवारको नासीत्। मन्त्रिणीतम् । स समयस्तथैव स्थितः । यादृशं भवितव्यञ्च तादृशौ बुद्धि- रपि जाता। उक्तञ्च । आशा सम्पद्यते बुद्धिः सा मतिः सा च भावना। सहायास्तादृशाने या यादृशी भवितव्यता॥१॥ न हि भवति यन्त्र भव्य भवति च भव्य विना प्रयबेन ।

·२४ আমি লিজা। জলবামৰি নহাশি অ স্থি দিন নাস্থি रात्रोताम् । तत्कर्मानुसारथाभूतः । इदानीमय विषये महाप्रयत्नः कर्तव्यः । मन्त्रिणोनाम् । कथम् । राजाऽब्रवीत् । यः कोऽप्यस्य पुत्रस्य चिकित्सा करिष्यति । तस्या राज्य दौयत इति मे घोषः प्रदातव्यः । मन्त्रिणापि तथा कारयित्वा खभवनमागत्य शारदानन्दाग्रे सर्वमपि हत्तान्तमकथ. यत् । तत् सर्व श्रुत्वा शारदानन्दे न भणितम् । भी मन्निन् ! राजोऽग्रे निरूपय यत् मम कापि कन्या वर्तते । तस्या दर्शनमस्त्र कार्य सा कमप्युपायं करिष्यति । तच्छु खा राशोऽग्रे मन्त्रिणा तथैव कथितम् । ततो राजा सर्वसमा- सहितो मन्त्रिमन्दिरमागत्योपविष्टः । तदा राजपुत्रोऽपि ससेमिरा इतिवदनपविष्टः। तच्छ वा जवनिकान्तः स्थितेन शारदानन्दन पद्यान्येतानि भणितानि । सद्भावप्रतिपन्नानां वञ्चने का विदग्धता । अवमारुह्य सुप्तानां हन्तुः किं नाम पौरुषम् ॥ १ ॥ तत्पद्यं श्रुत्वा चतुर्णामचराणां मध्ये एकमक्षरं परित्य- कम् । पुनहितीयं पद्यमपठत् । सेतुंगला समुद्रस्य गङ्गासागरसङ्गमम् । माहत्या प्रमुच्यत मित्रद्रोही न मुस्थते ॥ २ ॥ तत् पवं श्रुत्वा अक्षरहयं परित्यताम्। तत स्तृतीयं पद्यमपठत् । मित्रद्रोही कतनव यव विश्वासघातकः । वयस्ते नरकं यान्ति यावदाभूतमंशवम् ॥ ३ ॥ तत एकमेवाधरमपठत् । तदनन्तरं चतुई पद्यमपठत् ।

·हाविंशत् पुत्तलिका। भो राजन् ! तव पुत्रस्य यदि कल्याण मिच्छसि। देहि दानं द्विजातिभ्यो देवताराधनं कुरु ॥ एवमुक्तावति शारदानन्द राजपुनः स्वस्थः सावधानशा- भवत्। तत: पितुरग्रे भल्ब कस्य पूर्ववृत्तान्तमकथयत् । तच्छ्रुत्वा राजाऽब्रवीत्। ग्रामे वससि कौमारी अटव्यां नैव गच्छसि । ऋक्ष भल्ल क व्याघ्राणां कथं जानासि भाषितम् ॥ २ ॥ तदा जवनिकान्तःस्थितेन शारदानन्देन भणितम् । देवहिज-प्रसादेन जिहां वसति शारदा । तेनाह मवगच्छामि भानुमत्या स्तिलं यथा ॥ २॥ तवचनं श्रुत्वा राजा साश्चर्यो भूत्वा यावज्जवनिकामप- कर्षति तावत् शारदानन्दं दृष्टवान् । अथनरपति-प्रभृतिभिः सर्वन मस्कृतः शारदानन्दः । तदा मन्त्रिणा पूर्ववृत्तान्तः क- थितः । राजा बहुश्रुतं मन्त्रिणमुवाच । भो मन्विन् ! संसर्गेण कीतिः प्राप्ता दुर्गतिथ गता। अतः पुरुषेण सतां सङ्गो विधेयः। तेनोभयमपि प्रयोजनं भवति । तथा च । वारयति वर्तमाना मापदमागामिनी सत्सेवा । तृष्णां च पीतं गङ्गाया दुर्गतिं नश्यति तथा चाम्भः । पुत्रोऽपि त्वदुद्धिकौशलेन महद्दिपज्जालात् रक्षितः । राज्ञा ईदृशानां सतां महाकुलानां संग्रहः कर्तव्यः । उक्तञ्च । संग्रह वा कुलीनस्य सर्पस्येव करोति यः । स एव माध्यते मन्त्री सम्यग्गारुड़िको यथा ॥ २ ॥ इति नानाप्रकारैः स्तुतिकदम्बकैमन्त्रि खत्वा वस्त्रा. तव मम ३ ·२६. हाविंशत् पुत्तलिका। दिना सम्भाव्य राज्यमकरोत्। इति मन्त्री भोजराज प्रति कथां कथयित्वा पुनरब्रवीत् । भी राजन् ! यो राजा मन्त्रिवाक्य शृणोति स दीर्घायुः सुखी च भवति। ततो भोज राजी स्वमन्त्रिणं स्तुत्वा वस्त्रादिना सम्भाव्य ससिंहासनं नगराभ्यन्तरं नौवा तत्र सहसस्तम्भ मण्डपङ्कारयित्वा सुमुहत्ते तत्र मन्त्रीभिर्विराजमानो विप्रैराशोभिरर्चितो वन्दिभिः प्रशंसित: चातुर्वर्ण्य' दानमानाभ्यां सम्भाव्य दोनवधिरपङ्ग कुमादीनां दानं दत्त्वा छत्रचामरा- ङ्कितो यावत्पुतलिकामस्तके पादपद्म निदधाति तावत् पुत्तलिका मनुष्यवाचा राजानमब्रवीत्। भो राजन् ! विक्रमस्य शौर्यादार्य-सत्वादिक-सादृश्य यदि विद्यते तहि अस्मिन् सिंहासने समुपविश । राजाऽब्रवीत् । हे पुत्तलिके ! मम त्वयोता सर्वमौदार्यादिकं विद्यते किं न्य नमस्ति ? मयाऽपि सर्वेषां अथिनां कालोचितं दत्तम् । भो राजन् ! एतदेव तवानुचितं यत् स्वमुखेनैव आत्मानं कीर्तयसि यः स्वगुणान् कौतयति केवलं दुर्जन एव सज्जनस्तु नैवं वक्ति । उक्तञ्च । खगुणान् परदोषान् वा वक्त शक्नोति दुर्जनो लोके । परदोषान् स्वगुणान् वा वक्तुं न शक्नोति सज्जनः सत्यम् ।। स । आयुर्वित्त गृहच्छिद्र मन्त्रमौषधसङ्गमे । दानमानापमानश्च नव गोप्यानि सर्वदा ॥ २ ॥ अतएव प्रात्मनो गुणाः प्रात्मना न स्तोतव्याः परेषां निन्दा न कर्तव्या । इति मुस्तलिकयोत शुल्खा सविस्मयो ·द्वाविंशत् पुत्तलिका। ३७ भोजराजा पुनः पुत्तलिकामवदत् सत्यमुक्त त्वया यः स्वगुणान् कोत्तयति स मूर्ख एव । मया महणाः कीर्तिताः तदनुचितमेव । यस्य एतसिंहासन तस्यौदार्य कथय पुत्तलिका भणति भो राजन् ! एतसिंहासनं विक्रमा- कस्य स तु सन्तुष्टयेत् अर्थिजनभ्यः अर्थिजनभ्यः कोटि सुवर्ण प्रयच्छति। निरीक्षिते सहस्रन्तु अयुतन्तपजन्यते । महते लक्ष दी भूपः सन्तुष्टः कोटिदः सदा ॥ १ ॥ त्वयि औदार्य विद्यते चेत् तद्यस्मिन् सिंहासने उपविश राजा तूगोमासोत् । इति विक्रमाक चरिते सिंहासनोपाख्याने अप्सरा- भोजसंवादे प्रथमोपाख्यानम् । अथ द्वितीयोपाख्यानम् । पुनरपि राना वावत् पुत्तलिकामस्तके पादपद्म निदधाति । तावत् पुत्तलिका मनुष्थवाचा राजानमब्रवीत् । भो राजन् ! विक्रमस्य शौयादार्य सत्वादिकसादृश्य यदि विद्यते तहि अस्मिन् सिंहासने समुपविश । भोजराजो वदति स्म। भो पुत्तलिके ! कथय तस्य विक्रमस्यौदार्यवृत्तान्तम् सा कथयति । भो राजन् ! श्रूयताम् विक्रमादित्यः राज्य पालयन् एकदा चारामाहूयाब्रवीत् । भो दूताः ! भवन्तः पृथिवीपरिचमणं कुवन्तो यत्र यत्र कौतुक तीर्थ विशेषञ्च विलोकयन्ति तन्मम निवेदयन्तु । अहं तत्र गमिष्यामि। एवं काले गते एकदा देशान्तर परिभ्रमबागतः कश्चि.

·२९ हाविंगत् पुत्तलिका। तो राजानमब्रवीत्। भो राजन् ! चित्रकूटपर्वत नि- कटे तपोवनमध्ये प्रतिमनोहरं देवालयमस्ति । तत्र पर्व- तोच्च स्थानात् विमला जलधारा पतति तनमान यदि कि- यते तई सर्वेषां महापापानां चयो भवति । यस्तु महा- पापं करोति तस्याङ्गादतीय कृष्णमुदकं निःसरति यस्तव मानं करोति स पुण्यपुरुषः । अन्यच्च । तत्र कश्चिदब्राह्मणः महति होमकुगड़े हवनं करोति तस्य कियन्ति वर्षाणि अतीतानि इति न ज्ञायते । प्रतिदिनं कुण्डाद बहिः स्थापितं भस्म पर्वताकारं सत् अस्ति । स ब्राह्मण: केनापि सह न सम्भाषते। एवमतिविचित्रतरं स्थान' दृष्टम् । त छुत्वा च राजा एकाको तेन सह तत् स्थानं गत्वा परमानन्दं प्राप्तोऽवादौत् । अहो अतिपवित्रमेतत् स्थानं अत्र साक्षाज्जगदम्बिका निवसति । एतत् स्थानं दृष्ट्वा मनो मे विमलं जातमित्युक्त्वा तत्रान्तरिक्षोदकमानं विधाय देवतां नमस्कृत्य यत्र ब्राह्मणा हवनं करोति तत्र गत्वा ब्राह्मणमवादीत् । भी ब्राह्मण ! हवनं मारभ्य कतिवर्षाणि जातानि ब्राह्मणेनोक्तम् । ण्डलं रेवतीनक्षत्रस्य प्रथमचरणे स्थितं तदा मया हवनं प्रारब्ध इदानीमखिनोनक्षत्रे तिष्ठति होमं कुर्वतो वर्ष- शतमभूत् । तथापि देवता प्रसबा नाभवत्। तच्छुत्वा राजा स्वयं देवतां स्मृत्वा होमकुण्डे पाहुतिमक्षिपत्। त. दापि देवी प्रसन्ना नाभूत् । तदनन्तरं राजा स्वशिरः कम- लाहुतिं दास्यामि इति बुयायावत्कण्ठे खन करोति ता. वत् देवता अन्तराले खजधृत्वा प्रवादीत्। मो राजन् ! प्रस- यदा सप्तर्षिम- ·हाविंशत् पुत्तलिका। ! बास्मि वरं हणीक । राजा उन्ताम् । भो देवि ! बामणोऽयं बहुकालं हवनं करोति अस्मिन् किमर्थं न प्रसन्ना भवसि । मम किमिति शीघ्र प्रसन्नासि । तयोत्रम् । भी राजन् ! हवन मयं करोति परमस्य चेतसि स्वार्थ नास्ति । अतः प्रसबा न भवामि । उक्तञ्च । अङ्ग ल्यग्रे ण यज्जप्त यज्जप्त मेरुलचनैः । व्यग्रचित्तेन यज्जप्त विविध निष्फलं भवेत् ॥ १ ॥ मन्त्र तीर्थ द्विजे देवे दैवजे भेषजे गुरौ । यादृशी भावना यत्र सिद्धिर्भवति तादृशी ॥२॥ न काष्ठे विद्यते देवो न पाषाणे न मृण्मये । भावे हि विद्यते देवस्तस्माद्भावो हि कारणम् ॥ ३ ॥ राजा अवदत् । यदि मम प्रसन्ना जातासि तास्य ब्रा. ह्मणस्य मनोरथान् पूरय। साब्रवीत् । भो राजन् ! परोपकारी महाद्रुम इव स्वदेहकष्ट सहित्वा परमोच्छेदं करोषि । उतञ्च । छायामन्यस्य कुर्वन्ति स्वयं तिष्ठन्ति चातपे । फलन्ति हि परार्थे च सत्य मेते महाद्रुमाः ॥ १ ॥ परोपकाराय वहन्ति नद्यः परोपकाराय दुहन्ति गावः । परोपकाराय फलन्ति वृक्षाः परोपकाय शरीरमेतत् ॥२॥ राजानं स्तुत्वा ब्राह्मणस्य मनोरथं पूरयति स्म । राजापि खपुरोमगात् । इमा कथां कथयित्वा पुत्तलिका भोजमवदत् । राजन् ! एवं विधं धैर्य विद्यते चेत् तमुस्मिन् सिंहासने समुपवियः। इति द्वितीयोपाख्यानम् ।

·हाविंशत पुत्तक्षिका। बचतीयोपाख्यानम्। पुनरपि राजा सिंहासने समुपवेष्टुं गच्छति ततोऽन्या पुत्तलिका समवदत् । भो राजन् ! एतसिंहासने तेनै- वाध्यासितब यस्य विक्रमतुल्यमौदार्यमस्ति भोजनोतम् । भी पुत्तलिके ! कथय । तस्यौदार्यवृत्तान्तम् । सा वदति । श्रूयतां राजन् ! विक्रमार्क सदृशी राजा भूमण्डले नास्ति । यस्य चेतसि अयं परः अयं मदीय इति विकल्पो नास्ति । स सकलमपि विख पालयति । अयं निजः परो वेति विकल्पो प्रान्तचेतसाम् । पुनस्वदारचित्तानां वसुधैव कुटुम्बकम् ॥ १ ॥ साहसे उद्यमे धैर्य तत्समो नास्ति तस्मात् इद्रादयो देवाः अस्य साहाय्य कुर्वन्ति स्म । उद्यमः साहसं धैर्य शक्ति दिः पराक्रमः । षड़े ते यस्य तिष्ठन्ति तस्य देवोऽपि शकते ॥ १ ॥ राजन् यस्तु अर्थिनां मनोरथ पूरयति तस्येमितं देवः सम्पादयति । अते विनिश्चये पुंसां विष्णुः पूरयतौमितम् । यदि स्यात् दाय सम्पत्तिः सत्यं सत्यं हि मानव ! | उत्साह सम्पन्नमदीर्घसूत्र क्रियाविधिज्ञ व्यसनेष्वसत्ताम् । शूर तज्ञ दृढ़निश्चयं च लक्ष्मी स्वयं वाञ्छति वासहेतोः ॥ एवं सकल-गुणाधिवासः स विक्रमी राजा सर्वस. न्मदा परिपूर्णः एकदा स्त्रमनसि अचिन्तयत् । अही प्रसा- रोऽयं संसारः कदा कस्य किं भविष्यतीति न जायते ।

·हाविंगत् पुनखिका।
अतः उपार्जितं वित्तहान भोगविना सफल न भवति ।
अतो वित्तस्य सत्याने दानमेकं फलम् । अन्यथा मायमेव
प्राप्नोति ।
दानं भोगो नाशस्तिस्रो गतयो भवन्ति वित्तस्य।
यो न ददाति न मुक्ती सति विभवे न तस्य तहव्यम् ।
अति परुषपवन विलुलितदीपशिखेव चञ्चता लक्ष्मीः ।
उपार्जितानां वित्तानां त्यागायैव हि कारणम् ।
तटाकोदरसंस्थानं परीवाह इवाम्भसाम् ॥
इत्येवं विचार्य सर्वखदक्षिणं यज्ञ कतु उपक्रान्त-
वान् ।
ततः शिल्पिभिरतीव मनोहरी मण्डपः कारितः।
सर्वापि यज्ञसामग्री सम्पादिता। देव मुनिगन्धर्वयक्ष-
सिद्धादयः समाहताः । तस्मिनवसरे समुद्राहानार्थ कश्चिद
ब्राह्मणः समुद्रतीरे प्रेषितः । सोऽपि समुद्रतीरं गत्वा गन्ध-
पुष्पादि षोडशोपचारं विधायाब्रवीत् । भो समुद्र ! वि.
क्रमार्को राजा राज्य करोति तेन प्रेषितोऽहवामाहर्तु
समागत इति जलमध्ये पुष्पाञ्जलिं दत्वा क्षणं स्थितः ।
कोऽपि तस्य प्रत्युत्तरं ददौ। तदोज्जयिनी यावत् प्रत्या.
गच्छति तावत् देदीप्यमानशरीरः समुद्री बामणरूपी सन्
तमागत्यावदत् । भो ब्राहाण ! विक्रमेण अस्मान् आहात'
प्रेषितस्त्व तहि तेन या सम्भावना सता सा अस्माकं
प्राप्त व
व । एतदेव सुहृदो लक्षण
यत्
समये दानमामादि
क्रियते । उताची
ददाति प्रतिग्रहाति गुखमाख्याति पृष्ठति ।
भुखनी भोजयते चैव घड गुणं श्रीति लक्षणम् ॥ १॥

·हासिन पुत्तलिका। दूरस्थितानां मैत्री मश्यति समीपस्थानां वईत इति न वाच्यम् । अत्र नेह एव प्रमाणम् । दूरस्थोऽपि समीपस्थो यो वै मनसि वर्तते । यो वै चित्त न दूरस्थ: समीपस्थो हि दूरतः ॥ १ ॥ गिरौ कलापी गगने च मेघो लक्षान्तरेऽकः सलिले च पन्नम्। दिलक्षदूरे कुमुदस्य नाथो यो यस्य मित्रं न हि तस्य दूरम् । तस्मात् सर्वथा गन्तव्य मे। किन्तु ममात्र किञ्चित्प्र- योजनमस्ति । तस्मराज व्ययार्थमेतद्रनचतुष्टयं दास्यामि । एतेषां माहात्माम् । एक रत्न यहस्तु स्मयं ते तहदाति। हि- तौयरत्न न भोजनादिक अमृततुल्यमुत्पद्यते। तीयर- बात् अश्वरथपदातियुतं चतुरङ्गबलं भवति। चतुर्था- नात् दिव्याभरणानि जायन्ते तदेतानि रत्नानि गृहीत्वा राज्ञो हस्ते प्रयच्छ। ततो ब्राह्मणस्तानि रत्नानि गृहीत्वा उज्जयिनी यावदागतस्तावद यज्ञ समा- तिर्जाता । राजा अवभृतम्रानं कृत्वा सर्वान् अर्थिजनान् प- रिपूर्ण मनोरथान् अकरोत् । ब्राह्मणो राजानं दृष्ट्वा रत्नान् अर्पयित्वा प्रत्येक तेषां गुणकथनमकथयत् । ततो राजा अवदत् । भो ब्राह्मण ! भवान् यज्ञदक्षिण कालं व्यतिक्रम्य समागतः । मया सर्वोऽपि ब्राह्मणसमूही दक्षिणया तो. षितः । तहि व एतेषां चतुर्णां मध्ये या तुभ्य रोचते तद्- गृहाण । ब्राधणेनोक्तम् । यहङ्गत्वा हिणों पुत्र स्नुषाञ्च पृष्ट्वा सर्वभयो यद्रोचते तद्ग्रहीष्यामि। रात्रोक्तम् । तथा कुरु । ब्राह्मणोऽपि स्वग्रहमागत्य सर्व वृत्तान्त तेषामग्रे अकथयत् । तच्छ वा पुत्रेणोक्तम्। यद्रन चतुरङ्गबलं ·हाविंशत् पुतलिया। - ददाति । तदग्रहीष्यामः । यतः सुखेन राज्य कर्तुमायाति । पित्रोताम् । बुद्धिमता राज्यं न प्रार्थनीयम् । रामस्य वजन वले नियमनं पाण्डोः सुतानां वनं वृष्णीनां निधन नलस्य नृपते राज्यात्परिबंशमम् । सौदास्य तदवस्थमर्जुनबधं संचिन्त्य लोके खर दृष्ट्वा राज्यकते विडम्बनगतं तस्मात् न तहाञ्छयेत् । पुनः पिता वदति यस्माइन लभ्यते तद्ग्रहाण धनम सर्वमपि लभ्यते । न तदस्ति जगत्यस्मिन् यहनेन न लभते । निश्चित्य मतिमान् तस्मात् अर्थ मेकं प्रसाधयेत् ॥ भाययोक्तम् । यद्रत्न षड़ सान् सूते तह ताम्। स. बैषां प्राणिनामने नैव प्राणधारणं भवति । उक्तञ्च अन विधात्रा विहितं मर्त्यानां जीवधारणम् । तस्मादत्रात्पर किञ्चित् प्रार्थये न कदाचन ॥ सुषयोहम्। यद्रत्न रत्नाभरणादिकं मूते तद्ग्राह्य भूषयेत् भूषणे रम्य यथा विभवमादरात् । शुचि सौभाग्य वृद्ध्यर्थमायुर्लक्ष्माभि वृद्धये । सुहृत्सु शुभद नित्य वास एव विभूषणम् । रत्नश्च देवता तुष्टिभूषणस्यापि धारणात् । एवं चतुर्ण परस्परं विवादो लग्नः ततो ब्राह्मणो राज- समीपमागत्य चतुणों विवादवृत्तान्तमकथयत् । जापि तछुत्वा तस्म ब्राह्मणाय चत्वार्य पि रत्नानि ददौ इयि कथां कथयित्वा पुत्तलिका राजानमवदत् । भो रा. जन् ! औदार्य नाम सहजो गुणः नतु औपाधिका ।

·.. ३४ हाविंयत् पुत्तलिका। चम्पकेषु यथा गन्धः कान्सिकाफलेषु च। यथेक्षदण्ड माधुर्य औदार्य सहजं तथा । त्वयि एवं विधमौदार्य विद्यते चेत्तहि अस्मिन् सिंहा- सने समुपविण । इति अप्सरा भोजसंवाद बतौयोपा. ख्यानम्। अथ चतुर्थोपाख्यानम् । पुनरन्या पुत्तलिका वदति स्म। भो राजन् ! श्रूयंताम् । विक्रमादित्ये राज्य कुर्वति एकंदा ब्राह्मणः कश्चित्स- कलविद्या विचक्षणः समस्तगुणगणालसन्तोऽपि अपुनः समभवत् । एकदा भार्य या भणितम् । भी प्राणेश्वर ! पुत्र विना ग्राहस्थस्य गतिर्नास्तीति स्मृतिविदो वदन्ति तथाहि । अपुत्रस्य गंतिर्नास्ति खर्गो नैव च नैव च । तस्मात् पुत्रमुखं दृष्ट्वा पुत्राद्भवति तापसः ॥ शर्वरी दीपकश्चन्द्रः प्रभाते दोपको रविः । त्रैलोक्य दीपको धर्मः सत्पुत्र: कुलदीपकः । नागी भाति मदैन कं जलरहै पुर्णन्दना शर्वरी । शोलेन प्रमदा जवेन तुरगो नित्योत्सवैर्मन्दिरम् ॥ वाणी व्याकरणेन हंसमिथुन द्यः सभा पण्डितः । सत्पुत्रेण कुलं तथा वसुमतोलोकत्रयं भानुना ॥ ब्राह्मणेनोक्तम् । भो प्रिये ! सत्य मुक्त त्वया परं परोद्य- मेन द्रव्यं लब्धं शक्यते । गुरुशुश्रूषया विद्यापि सभाते यशः सन्तन्तिश्च परमेखराराधनं विना न सिध्यति। उक्तञ्च - ·हाविंशत् पुत्तलिका। निरन्तरा मुखापेक्षा हृदये यदि विद्यते । क्रत्वा भावं दृढ़तरं भवानीवल्लभं भजेत् ॥ भार्ययोक्तम् । भवान् सर्वज्ञः अतः परमेश्वरप्रसादार्थ किमपि व्रतादिकमनुष्ठे यं तेनोतम् । मयाप्यङ्गीकृतमेव त्वचनं कुतः । युक्तियुक्तमुपादेयं वचनं बालकादपि । विदुषापि सदा ग्राह्य बहादपि न दुर्वचः ॥ इत्यु वा ब्राह्मणः परमेश्वरप्रीत्यर्थ' रुद्रानुष्ठानं कत. वान् । ततः एकदा रात्रौ तं ब्राह्मणं स्वप्ने जटामुकुटधारी वृषभवाहनस्थितः परमेश्वरः प्रत्यक्षीभूय उवाच । भी ब्राह्मण ! त्वं प्रदोषव्रतमाचर तेन व्रताचरणेन तव पुत्रो भविष्यति । ततः प्रभाते ब्राह्मणेन वृद्धानां पुरतः खस्वप्नवत्तान्तः कथितः । तैरुक्तम् । भो ब्राह्मण ! यथार्थो- ऽयं स्वप्नः उक्तञ्च स्वपाध्याये। देवो हिजो गुरुर्गावः पितरी लिङ्गिनो नृपः । यवदन्ति वचः स्वप्ने तत्तथैव विनिर्दिशेत् । अस्मिन् न तेऽनुष्ठिते तव पुत्री भविष्यति । तेषां वचनं श्रुखा ब्राह्मणो मार्गशीर्ष शुक्लत्रयोदशी- तिथौ शनिवारे कन्योतविधिपूर्वकं प्रदोषव्रतमनुष्ठितवान् । तेन व्रताचरणेन परमेश्वर: प्रसन्नो भूत्वा पुनमम प्राय- छत् । तदनन्तर पुढे जाते तस्य पुत्रस्य ब्राह्मणो जात. कर्म विधाय हादशदिवसे तस्य देवदत्त इति नामकरणं सात्वा अन्नप्राशनाद्यपनसमान्तानि कर्माण्य कार्षीत् । ततः ·हाविंशत् पुत्तलिका। कामः उपनौतं वेदशास्वादिकं शिवयित्वा षोड़शे वर्ष गोदा. नानन्तर विवाहं कारयित्वा स्वयं तीर्थयात्रा कर्तु पुत्राय बुद्धिमुपदिशति । भी पुत्र ! . अतिकष्टां दशा प्राप्तोऽपि स्वधर्माचारं न परित्यज। परैः सह विवादं मा कुरु । सर्वभूतेष दया कार्या । परमेखरे भक्तिर्विधेया । परस्त्री नाव लोक नौया। बलवदि. रोध मा कुरु । मर्मज्ञेषु अनुवृत्तिर्विधेया । प्रस्तावसदृशं वक्त- व्यम् । स्ववित्तानुसारेण व्यय: करणीयः । सज्जनाः सेव. नोया। दुर्जना: परिहर्तव्याः । स्त्रीणां गुह्य न वक्तव्य एव- मनेकधा पुत्राय हितमुपदिश्य स्वयं वाराणसी जगाम । देवदत्तोऽपि पितुरुपदेश परिपालयन् तत्रेव नगरे स्थितः एकदा होमसमिधाहरणार्थ महारण्य प्रविष्टो यावत् समिधाछिनत्ति तावहिक्रमार्को राजा मृगयार्थ वनं गतः । सूकरमनुधावन् महारण्य प्रविष्टः पुरः मार्गम- जानन् देवदत्तं दृष्ट्वा नगरमार्गमपृच्छत् । तेन दृष्टो देव- दत्तः स्वयमग्रे गच्छन् राजानं नगरमानयत् । ततो राजा देवदत्तं बहुधा सम्मान्य कस्मिंश्चिद्यापारे नियुक्तवान् तदनन्तरं कालो महान् गतः । एकदा राज्ञा भणितम् । कथमहं देवदत्तक्कतोपकारादुत्तीर्णी भविष्यामि । यदनेन महतोऽरण्यमध्यात् ग्राममानौतः । तस्मिन्नवसरे केनचिदु- कम्। अहोऽयं सत्पुरुषः लतमुपकारं न विस्मरति । तदुताम् । प्रथमवयसि तोयं पीतमम्य स्मरन्त: शिरसि निहितभारा नारिकेलीफलानाम् ।

·हात्रिंशत् पुत्तलिका। उदकम मृतकल्प दद्यराजीवनान्त न हि बातमुपकारं साधवो विस्मरन्ति ॥ ब्राह्मणेन तद्राजवचनं श्रुत्वा स्वमनसि विचारितम् । अहो राजा एवं वदति । तत्सत्य वा मिथ्या वा अस्य प्रत्ययो द्रष्टव्य इति भणित्वा राजकुमारं केनाप्यविदित स्वमन्दिरे सङ्गोप्य तस्यालङ्कार भृत्य हस्ते दत्त्वा नगर- मध्ये विक्रवार्थ प्रेषितम् । तस्मिन् अवसरे राजमन्दिरी राज- पुत्र: केनापि चोरण मारित इति महान् कोलाहलो जातः। रातापि वपुत्रमाणाय सर्वे धिकारिणः प्रेषिताः। ततस्ते यावदिपणि मध्ये विलोकयन्ति तावदाभरणहस्तो देवदत्तभृत्यो दृष्टः । ततस्तद् आभरणं राजकुमारस्येति ज्ञात्वा तं बड़ा राजसका गं निन्य : । पश्चात् भृत्याः कथय- न्तिस्म रे पापाचार ! कथमेत दाभरणं तव हस्ते समागत तेनोक्त मम हस्ते देवदत्तेन ब्राह्मणेन दत्तं तस्याहं भृत्यः । विपणि मध्य तदाभरण विक्रयेण धनमानयेति कथितञ्च। ततो राजा देवदत्त आकारितो भणितश्च । भी देवदत्त ! एतदाभरगां तव हस्ते केन दत्तम्। देवदत्ते नोक्तम् । को नापि दत्तम् । अहमेव धनलो लपस्तव कुमारं हत्वा तदाभरणानि सर्वाणि गृहीत्वा तन्मध्ये इदमे कमाभरणमस्य हस्ते विक्रेतु दत्तम् । इदानो तुभ्यं यद्रोचते तत् कुरु मम कम्मवशा रेवंविधा बुद्धि रभूदिति भणित्वा अधोमुखी वभूव । तवचनं श्रुत्वा राजा तू गोमवस्थितः । तदा स- भामध्ये कैश्चिदुक्तम् । अहोऽयं सर्व धर्मशास्त्र-वेत्तापि कथमोशे पापकमणि बुद्धिमकरोत् । अन्य नोक्तम् । ४ ·हाविंशत् पुत्तलिका। किञ्चित्रं स्वकम्मेना प्रेरितस्यैवं बुद्धिर्जाता। उनञ्च । किं करोति नरः प्राजः प्रेर्यमाणः स्वकर्मणा । प्रायेण हि मनुष्याणां बुद्धिः कर्मानुसारिणी । सत्र सभ्यर्भणितम् । भो राजन् ! अयं बालवाती पुनः वर्गास्तेयौ च अतः खादिरेण शूलेन हन्तव्यः । ततः अ- न्य मन्त्रिभि रुक्तम् । अमुशतखण्ड कृत्वा अस्य मांसेन गु- ध्राणां बलिदातव्यः । तेषां वचनं श्रुत्वा राज्ञा भणितम् । भी सभ्याः ! अयं ममाश्रितः पुरा मार्ग दर्शनादुपकारी अतः सत्पुरुषेण आश्रितानां गुणदोषचिन्ता न कार्या। तथा चोक्तम्। चन्द्रः क्षयौ प्रकृति वक्रतनुर्जडात्मा दोषाकरो भवति मित्र विपत्तिकाले । मूी तथापि विधतः परमेश्वरेण नेवाथितेषु महतां गुणदोषचिन्ता । अन्यच । उपकारिषु यः साधुः साधुत्वे तस्य को गुणः । अपकारिषु यः साधुः स साधुः सद्भिरुच्यते ॥ १ ॥ इत्युक्त्वा देवदत्त प्रति भणति स्म । भो देवदत्त ! त्वचेतसि किमपि भयं मा कार्षीः । मम पुत्रो बलौयसा प्राकृतन कमेणामारितः । त्वया किं कृतम् । प्राकृत कम्म कोऽपि लवयितु न शक्नोति। माता लक्ष्मी पिता विष्णुः स्वयञ्च विषमायुधः । तथापि शम्भुना दग्धः प्राकृतं केन लयते ॥ १ ॥ अन्यच्च । महारण्ये पतितं मां नगरं नौतवती महो. यतः

·हामित् पुन्तलिका।
पकारिणस्तव प्रत्युपकार सहस रप्युत्तीर्णो न भवामि इति
समावास्य वस्त्राभरणादिना देवदत्तं सम्भाव्य विससर्ज ।
देवदत्तोऽपि तं कुमारमानीय राजे ददौ । ततः सविस्मयेन
राजा भणितम्। किमिदमिति। देवदत्त न उत्तम् ।
कतोपकारात् कथमपि उत्तीर्णो न भवामौति पूर्व
त्वयोवम् । तत्तव स्वभावनिरीक्षणार्थ मया एवं कृतम् ।
त्वयि प्रत्ययो दृष्टश्च राजोक्तम् । यः कृतमुपकारं विस्म.
रति स पुरुषाधम एव। देवदत्तेनोक्तम् । भी राजन् !
कारणं विनापि सकलजगदुपकारी भवान् अतस्त्वमेव
सुजनो लोक तथा चोक्तम् ।
सुजनाः सुधनास्ते हि कतिन सुखिनस्तथा।
जन्तवो ये हि जीवन्ति परस्य हितकाम्यया ॥
इति कयां कथयित्वा पुत्तलिका राजानमवदत् ।
एवं परोपकार्योदार्याणि विद्यन्ते त्वयि तर्हि अस्मिन् सिंहा.
सने समुपविश । भोजराजः तूणीमासीत् ।
--
अथ पञ्चमोपाख्यानम् ।
पुनरन्ययोल भी राजन् ! श्रूयताम् । विक्रमाके राज्य
कुर्वति एकदा कश्चिद्रनवणिक समागत्य रत्नमनय मेकं राज
हस्ते समर्पितवान्। राजापि देदीप्यमानं तद्रन दृष्ट्या
परीक्षकानाकार्यावदत् । भो परोक्षकाः ! कीदृशमेतद्रन
समोचौनं असमीचीनं वा अस्य मौख्य कुर्वन्तु । तेस्तद्रन
परोच्य भणितं भो राजन् ! अमोत्यमेतद्रवम्। प्रय

·দ্বামি দাবিজা। मौल्यमविदित्वापि क्रीयते चेत् तहि महाप्रत्यवायोऽस्माकं भविष्यति। तेषां वचनं श्रुत्वा राज्ञा भरिद्रव्य दत्वा भणतिस्म। भी वणिक ईदृशं रत्नमन्यदस्ति किम् ? देव ! एतत्मशानि रवानि इह पानीतानि न सन्ति । परं ग्राम एवंविधान्ये व दशरत्नानि विद्यन्ते । यदि प्रयोजनमस्ति तर्हि तेष! मौल्य कत्वा गुद्यताम्। ततः परीक्षकै एक कस्य रत्नस्य षट कोटि सुवर्ण मौल्य कृतम् । राजा तावत् सुवर्ण तस्म वणिजे दत्तं तेन सह विखासी कश्चिदभृत्यश्च प्रेषितः । उक्तञ्च । भी मणिकार ! अष्टानां वामराणां मध्ये रत्नानि गृहीत्वा आयास्यसि चेटुचितं तव दास्यामि । तेनोक्तम् । देव ! अष्टानां दिवसानां मध्ये एव चरणौ द्रक्ष्यामि। अ- न्यथा चेत् दगड्योऽहम् । एवमुला स मणिकारस्तेन वणिजा सह तस्य निवास नगरङ्गतः। तत्र तेन दशरत्नानि दत्तानि । तानि गृहीत्वा मार्गे यावदागच्छति तावन्महतो दृष्टि- रभूत्। तया वृथ्या उभयतटपरिपूर्णा नदी प्रवहति ततः अपरं तौरं गन्तुमशन वन् तत्र तटस्थितं नाविकमवदत् । भो कर्णधार ! मां नदौं उत्तारय । सोऽवदत् । हे पथिक ! एषा नदी वेलामतिक्रम्य वर्तते। कथमुत्तार्यते । प्रवल. नंद्युत्तरणं बुद्धिमता वर्जनीयम् । महानदी प्रतरणं महापुरुष विग्रहम् । महाजन विरोधञ्च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ १ ॥ चरित योषितां पूर्ण सरिताये नृपादरे। सर्वश्रेष वणिक् ले हे विश्वासं नैव कारयेत् ॥ २ ॥ , नदीनाच नखोनाच शृङ्गिणां शस्त्रपाणिनाम् ।

·.- हाधियत् पुत्तलिया। विश्वासो नैक कर्तव्योः स्त्रीषुः राज कुलादिषुः ॥ ३ ॥ मणिकारेणीतम्। भो कर्णधार ! त्वया यदुक तत् सत्यमेव । तथापि मम महत्कार्यमस्ति सामान्यकार्याहिशेष- कार्य बलबद्भवति। सामान्धकार्यतो नूनं विशेषो बलवान् भवेत् । परेण पूर्ववाधीवा प्रायशो दृश्यतामिह ॥ १ ॥ अतः मम नद्युत्तरणं सामान्यम्। राजकार्य बलवत् । कर्णधारेणोक्तम् । महद्राजकार्य तत् किम् ? मणिकारे- गोतम् । अद्य दशरत्नानि गृहीत्वा राजसमोपं नागमिष्या- मौति चेत् आज्ञाभाद्राजा निग्रहं करिष्यति नाविके- नोक्लम् । तहि तेषां रत्नानां मध्ये मह्य पञ्चरत्नानि दास्यसि चेत्तहि त्वां नदीमुत्तारयिष्यामि। ततो मणिकारस्तस्म नाविकाय पञ्चरत्नानि दत्त्वा नदीमुत्तीयं राजसमीपमा गत्य तस्य हस्ते पञ्चरत्नानि ददौ।राजाऽब्रवीत् । भो मणि कार ! कि पञ्चैव रत्नानि समानौतानि । अवशिष्टानि पञ्च किं कृतानि मणिकारेणोक्तम्। देव ! श्रूयतां विज्ञाप्यं मे । अस्मानगरात् निर्गत्य तेन वणिजा सह तनगरं गत्वा तेन दत्तानि दशरत्नानि गृहीत्वा ततो निर्गत्य यावदागच्छामि तावमार्ग प्रबलवृष्ट्या नदी उभयतट विलय, प्रवलो- दका प्रवहति । अष्टानां दिनामां मध्ये स्वामि, चरणौ द्रष्टव्यौ। नदी दुस्तरा इति विचार्य नद्युत्तरणाय नाविकस्य पञ्चरत्नानि दत्तानि पञ्च देवसमीपमानी तानि । यद्यष्टदिनानां मध्ये नागम्यते चेत् प्राज्ञा भङ्गात् खामिनचेतसि दुःखं स्वाद । चञ्च unde -- ·हाकिंवत् पुत्तलिका पाना भी मद्राणां विप्राणी मानसण्डनम् । पृषक सय्या च नारोला प्रशस्त्र क्ध सत्यते ॥ १॥ । इति विचार्य दत्तानि । राजाऽपि तहश्चनं श्रुत्वा सन्तुष्टः सन् अवशिष्टानि पञ्चरत्नानि तम्म मणिकाराय ददौ। इति कथा कथयित्वा पुनर्भोजमवदत् पुत्तलिका। परमौदार्यगुणवरिष्ठो विक्रमादित्यः । त्वयि एतादृशमौ. दार्य विद्यते तद्यस्मिन् सिंहासने समुपविश । अथ षष्ठोपाख्यानम् । पुनः अन्या पुत्तलिका अबवीत् । श्रूयताम् राजन् ! विक्रमार्कः राज्य कुर्वन् एकदा चैत्रमासे वसन्तोत्सवे सकलान्तःपुरवधूसमेत: क्रीड़ार्थ शृङ्गार वनमगमत् । नानाविधतरु शोभिते तस्मिन् शृङ्गारवने इन्द्रनौलख- चितभिसि रमणीय चन्द्रकान्त-शिला-विनिर्मितागण ना. नाविध धूपवासिते क्रीड़ाग्रहीत पद्मिनो प्रभृति चतु- विधवनिताभिर्वस्त्र ताम्ब ल पुष्पालङ्कृताभिः सह राजा चिरं कीड़ामकार्षीत् । तहानसमौपे चण्डिकायतन- मेकमासीत् । तत्र स्थितः कश्चिदब्रह्मचारी राजानं तत्रा. गतं विलोक्य खमनसि चिन्तयति मा । अहो तपः कुर्वता मया जब वेव नीयते। खप्नेऽपि विषयसङ्गामजन्मसुखं नानुभूयते । उसञ्च। यद्यत्वं विषय सनम जम तय दुःखाध सष्ट मिति संविधारणेव ।

·हाबिजन पुत्तसिमा को नाम संपरिहरन सितलजुलांच भीत यतेत सुषमिनकषान् मनुष्यः ।। तस्मात् महत्कष्टं कत्वापि संसारे खौसुख मनुभोलभ्यम् । प्रसारे खल संसार पूच्याशा रङ्गलोचना । तदर्थं धनमिच्छन्ति तत्त्यागे च धनेन किम् ॥ १ असारभूते संसारे सारभूता नितम्बिनी। इति संञ्चिन्त्य वै शम्भ रहने पार्वती दधौ ॥ २ ॥ विक्रमार्को राजा प्रसङ्गतोऽत्र समागतोऽस्ति । तस्मात् तं एकमग्रहरं याचित्वा काञ्चन कन्यका विवाद्य संसार- सुखमनुभविष्यामौति विचार्य राजसमौपमागत्य । पञ्चास्य पञ्चवदने हिमशैलजाया रत्युत्सवे युगपदास्य रसं जिवृक्षौ। त्वां पातु संकलित बिमम कर्णपूर लोलंदममदम्ममर बिभ्रमभृत्कटाक्षः ॥ इत्याशीर्वादं ददौ। ततो राजा तमासने समुपवे. शयित्वाब्रवीत् । भो ब्राह्मण ! कुतः समागतोऽमि तेनोक्तम्। अहमवैव जगदम्बिकापरिचयां कुर्वन् तिष्ठामि नित्यमस्याः सेवां कुर्वतो मे पञ्चाशहर्षाणि गतानि । तावत्कालं अहं ब्रह्मचारी। अद्य देवता निशावसाने मां समागत्याभणत् । भो ब्राण ! त्वमेतावन्तं कालं मम परिचयं या शान्तोऽसि तवाहं प्रसन्ना নন্থি इदानों रहस्थाश्रम खोकुरु पुत्रमुपाय पचाम्मनो मोक्षे निधेहि । अन्यथा तव गतिर्नास्ति । पाश्रमान् बीनपाछत्य यो मोऽसनिवेशयेत् ।

·हाचित फुत्तनिवार प्रनया क्रियया सोचत्रमानः प्रसत्यधः । प्रादौ ब्रह्मचारी सतो कनौ च भूत्वा प्रबजेति । प्रय विक्रमार्क भूपतौ कथितं चेत् तव मनोरथं स पूर- यिष्यतीति एवं देव्या स्वप्ने भणितम् । अतस्तव समो. पमागतोऽस्मि इत्येवं कपटवचनैः कपटवचनैः राजानमुक्तवान् । तक्रुत्वा राजा स्वमनसि अचिन्तयत् । असावेव अतृतं व- दति। अस्तु तथाप्यर्थी वर्तते सर्वथास्य मनोरथः पूर- णीयः । दत्वात्तीय नृपो दानं शून्य लिङ्ग प्रपूज्य च । परिपाल्याश्रितं नित्य अखमेधफलं लभेत् ॥ १ ॥ इति विचार्य तत्र नगरमेकं कारयित्वा तमभिषिय च तस्मिनगरे संस्थाप्य विलासिनीनां शतमदात् । पञ्चा- सहजान् चतुरङ्गाणां पञ्चशती भट्टानां चतुःसहस्री तस्म ब्राह्मणाय दत्वा चण्डि का पुरमिति तस्य नग- नाम कतम् । ततः परिपूर्णमनोरथो ब्राह्मण स्त राजानमाशोभिरर्थयामास । अथ राजा निजनगरमग- मत् । इति कथां कथयित्वा पुत्तलिका राजानमब्रवीत् । भो राजन् ! त्वयि एवमौदार्य विद्यते चेत् तर्हि अस्मिन् सिंहासने समुपविश रय अथ सप्तमोपाख्यानम्। पुनरन्या भोज प्रति विक्रमकथा कथयति । विक्र- मार्क राय · कुर्वति : सर्वोऽपि जनः सुखेना- ·हाविशत पुत्ताशका। सौत् । लोके दुर्जनकण्टको नास्ति । सदाचारवन्तः सर्वे जनाः ब्राह्मणाः वेदशास्त्राभ्यास खधर्माचार पराः षट् कम्म निरता बभूवः । सर्वस्यापि वर्णस्य सिद्धौ यशसि चाभिरुचिः परोपकारकरणे वासना असत्ये अप्रणयः लोभे हे षः परापवाद अनादरः जीवदयायां अनुरागः परमेश्वरे भक्तिः । देहे निर्ममता नित्यानित्यवस्तुनि विचारः परत्र विषये बुद्धिः वाचि सत्यम् । उक्तिपरिपालने दायं दृदये औदार्य गुणः । एवं सर्वोऽपि. लोकः सहासनाधित: प- वित्रीभूतान्त करणो रानः प्रसादात् सुखेन वर्तते। तस्मि- नगरे धनदो नाम कश्चिद् वणिक् अस्ति तस्य सम्पत्तमर्यादा नास्ति येन यहस्तु चिन्त्यते तहस्तु तस्य रहे लभ्यते । एवं सक- लसम्पदाश्रयस्य वगिजः सर्ववतुषु अनित्यत्वबुद्धिरुत्पता। असारोऽयं संसारः सर्व सुदुर्लभमपि वस्तुजातमनित्यम् । गगन नगर कल्प मङ्गमं वल्लभानां जलपटल तुल्य यौवनं वा धन वा। खजनसुत शरीरादीनि विद्युञ्चलानि क्षणिकमिति समस्त विद्धि संसारवृत्तम् ॥ १ ॥ शरणमशरणं वा बान्धवो बन्धमूलं शरणमपि तदाराहारमापदग्रहाणाम् । विकलितमति पुत्राः शत्रवः सर्वमेतत् त्यजत भजत धर्म निर्मलं कर्म पाशान् ॥ २ ॥ अतः संसारिणां धर्म एव शरणं तथा चोक्तम् । धर्मो रक्षति रक्षितो ननुहती हन्ति ध्रुवं प्राणिनी हन्तव्यो न ततः स एव शरणं संसारिणां सर्वथा।

·हातिगत् पुत्तलिका।
धर्मः प्रापयतोह सम्पदमपि ध्यायन्ति तद्योगिनी
मोधर्मात् सदस्ति नैव सुखिनो भोपण्डिता धार्मिकात् ।
तथा च।
धर्मः शमं भुजङ्गव पुरोसारं विधातुक्षमो
धोमयंजनस्य च ददत् प्रौति तदा शाखतीम् ।
धः स्वर्गगरी निरन्तर सुखाम्बादोदयस्यास्पदम्
धर्म: किं न करोति मति वनितां सम्भोग योग्यान्तनुम् ॥
अतो धर्मसंग्रहार्थ उपार्जितं द्रव्यं सत्पात्रे दा-
तव्य बुद्धिमता । तस्मिनर्पितं तत् बहुगुणं भवति ।
पावविशेषे न्यस्त गुणान्तरं भजति वित्तं तदातुः
जलमिव समुद्र शुक्तौ मुक्तां फलति पयोदस्य ।
न्यग्रोधस्य यथा बोजः स्तोकं सुक्षेत्रभूमिगम् ।
बहुविस्तीर्णतां याति तदवद दानं सुपानगमिति ॥
बहुधा विचार्य श्रोत्रियान् ब्राह्मणानाहय तेभ्यः सका.
शात् हेमाद्रिप्रतिपादितानि दानखण्डोल-गोदान-कन्या
दान विद्यादान-भूदानोदकदानानि शुत्वा तानि दानानि
सत्पात्रे समय पवित्रान्तःकरणः सन् पुनर्विचारयति स्म।
मयै-तदनुष्ठितं दानवतादिकं तदा सफलं भविष्यति यदा
हारावती गवा कण द्रक्ष्यामौति विचार्य द्वारावती प्रति
निर्गत:। समुद्रतौरं गत्वा नाविकमालय तस्मै भूरि-
द्रव्यं दत्वा भिक्षुकयोगि विदेशस्थजनानाथादौनारोग्य
तैः सह प्रियवचनानि धर्मगोष्ठी: कुर्वन् यावद गच्छति
ताव समुद्रमध्ये कश्चित् तुद्रपर्वतो दृष्टः । तत्र पर्वते मह.
देकं देवालयमासीत् । ततो देवालयं गत्वा देवौं भुव.

·हाविंशत् पुत्तलिका। ४७ नेखरौं षोडशोपचारै रभ्यर्थ नमस्कृत्य च यावत्तस्था वामभागे दृष्टि निदधाति तावच्छिन्न शीर्ष स्त्रीपुरुषयो. युगलं दृष्ट्वा पुरस्थितभित्तिभागे लिखितान् अक्षरान् अपश्यत् । यः कोऽपि परोपकारी महाधैर्य सम्पनः वकण्ह- रुधिरेण भुवनेश्वरीमर्चयति तदैत् स्त्रीपुरुषयुगलं सजीवं भविष्यति । एवं लिखितं वाचयित्वा सविस्मयो धनदः पुनरपि नावमारुह्य हारावतों गतः कृष्ण दृष्ट्वा प्रणम्य. स्तौति । एकोऽपि कृष्णस्य सतत्प्रणामी दशाखमेधावमृतेन तुल्यः । दशाश्वमेधौ पुनरीति जन्म कृष्णप्रणामी न पुनर्भवाय ॥ १ ॥ इति स्तुत्वा श्रीकृष्णस्य षोडशोपचार पूजां विधाय निज नगरमगमत् । सर्वान् बन्धन् कणप्रसाद दानेन स. म्भाव्य किमप्य पूर्व वस्तु गृहीत्वा राज दर्शनार्थ गतः । रिक्तपाणिस्तु नोपश्ये द्राजानं देवतां गुरुम् । नैमित्तिकं विशेषेण फलेन फलमादिशेत् । तथा च । इष्टां भायीं प्रियं मित्र पुत्र चाति कनीयसम् । रिक्त पाणि पश्येत् तु तथा नैमित्तिक नरम् ॥ २ ॥ तथा राज्ञो हस्ते क्षणप्रसाद भेटकञ्च दत्त्वोपविष्टः तती राजा क्षेमयात्राञ्च पृष्ट्वा तं धनद कमप्य पूर्व हत्ता. न्तमपृच्छत् । सोऽपि समुद्रमध्य स्थित भुवनेश्वरी देवालय वृत्तान्तमकथयत् । तच्छुत्वा सविस्मयो राजा तेन धन- देन सह तत् स्थानं गत्वा देवालये देवता वामभागे स्थित कबन्धयुगलमपश्यत् । तदनन्तरं देवता मनसि खात्या ख. कर खङ्ग यावत् करोति तावत्कबन्धहयं सशिरक स ·हाविंशत् पुत्तलिका। जीवमभवत् । देवतापि राज्ञो हस्तात् खङ्ग आक. प्याब्रवीत्। भो राजन् ! प्रसन्नास्मि वरं वृणीष्व । राजा ब्रवीत् । भो देवि ! यदि प्रसन्नासि तद्य सौ मिथनाय राज्य देहि । ततो देव्या तम्म मिथनाय राज्य दत्तम् । राजापि धनदेन सह निजनगरमगमदिति कथां कथयित्वा पुत्तलिका भीजं प्रति भणति । भो राजन् ! चेत् त्वय्ये वं परो- पकार करण शक्तिः विद्यते तहस्मिन् सिंहासने समुपविश । ! अथ अष्टमोपाख्यानम्। पुनरन्या पुत्तलिकाब्रवीत्। शृण राजन् ! विक्रमी राजा भूमण्ड ले प्रसिद्धः नानाविनोदाचर्य पूर्णः तथा परको- तुकादिकं चार मुखेन जानाति । गावो गन्धेन पश्यन्ति वे नैव हिजातयः । चारैः पश्यन्ति राजानश्चक्षामितरे जनाः ॥ १ ॥ श्रूयतां राजन् ! यो राजा मवति तेन सर्वापि लोका- धिस्थितिजातव्या । सर्वस्य चित्तं ज्ञातव्यं प्रजाः सम्यक पालनीयाः दुष्टाः दण्डनीयाः न्यायेन धनोपार्जनं कर्तव्य अधिष समत्व तान्ये व राज: पञ्च महायज्ञकर्माणि दुष्टस्य दगड: सुजनस्य पूजा न्यायेन कोशस्य च संग्रधिः । अपक्षपातोऽर्थिघ राज्यरक्षा पञ्चैव यज्ञाः कथितं नृपाणाम् ॥१॥ किं ? दैवकार्याणि नराधिपानांकिंवा ? विरोधो परिपन्थिभिश्च । तद्दे व कार्य जपयज्ञहीमा यदश्रुपाता न पतन्ति राष्ट्रे ॥१॥ १. एवं विक्रम राज्य कुर्वति सति एकदा चाराः भूम- ?

·हाविंशत् पुतलिका। ४८ ण्डले परिधम्य राजसकाशमागताः राज्ञा पृष्टाः प्रीषुः । भो देव! काश्मीरदेश महाद्व्यसम्पत्रः कविषिमास्ते तेन वणिजा पञ्चक्रोशविस्तारं तड़ागमेक खानितं तन्मध्ये जलशयनस्य लक्ष्मीनारायणस्य शयनं कारितं परमुदक न लगति । पुनस्तेन बणिजा जलोहमनिमित्तं चक्रिणमु- द्दिश्य ब्राहाणैजपपूजाहवनमभिषेकादि कारितम् । त. छाप्युदकं न लग्नम्। ततोऽतिखिन्नः सन् स वणिक् तड़ाग. पाल्य परि उपविश्य प्रतिदिनं निखसिति अहो केनाप्यु पायेनोदकं न लगति तथा श्रमो जात इति एकदा सड़ा- गपाल्युपरि उपविष्टे सति गगने अमानुषी वागासीत् । किमिति भी वणिक पुत्र ! किमर्थ निखसिषि हाविंश- लक्षणयुक्तस्त्र पुरुषस्य कण्ठरक्तेन यदा तड़ागं सिच्यते तदा विमलोदकं भविष्यति नान्यथा। तच्छ्रुत्वा तेन वणिजा तड़ागपाल्य परि महदवच्छत्रकारितम्। तस्मिन् छत्रे भोक्लवदेशवासिनो जनाः सर्वे समायान्ति तत्र स्थिताः अधिकारिणस्तेषां विदेशवासिनां पुरतः एवं वदन्ति यः कोऽपि वकण्ठरुधिरेण तड़ागं से चयिष्यति तस्मै शतभारं सुवर्ण दीयते इति तहचः सर्वे शृण्वन्ति न कोऽपि तत् सहसा अनौकुरुते इति महञ्चित्र दृष्टम् । तेषां वचनं श्रुत्वा विक्रमार्को राजा स्वयं तत्रगतो जलाशयस्थस्य विष्णो. महाप्रासादमति मनोहरं तथा विशालं तड़ागं दृष्ट्वा च वि. सायातोमनसि विचारवति।इदं तड़ागं खकण्ठरोन सेवा मिथामि ताई इजलैः परिपूर्ण भविष्यति । तदा च स- कबलोकस्योपकारो भविष्यति। इदं मम शरीरं सर्वथा ५ ·हाविंगत पुतलिया। वर्षयतं खिलापि नाशमेव बास्थति अतो महता पुरुषेस शरीर ममत्वं न कार्यम् । परोपकारार्थ घरीरमपि दातव्य उक्तध। शतमपि च मरदां जोक्तिं धारयित्वा अयनमपि भयानः सर्वथा नाशमति । सुलभविपदि देहे सर्वलोकैक निन्ध न विदधति ममखये हि लोकोत्तरास्ते ।। सर्वदेव रुजा कान्तं सर्वदैव शुधो गृहम् । सर्वदा पतनप्रायं देहिनां देहपञ्चरम् ॥ २ ॥ तेरेव फलमतस्य गृहीतं पुण्यकर्मभिः विरज्य जन्मनः स्वार्थ यैः शरीरं कर्थितम् ॥ ३॥ एवं विचार्य पुरस्थितप्रासादगतजलशयनस्य विष्णो: पूजा विधाय नमस्कृत्य च भणति । भो जलदेवते त्वंहा- विंशत् लक्षणयुक्तापुरुषस्य कण्ठरक्त वाच्छसि तर्हि ममानेन कण्ठरतोन तृप्ता सतौ इद तड़ागं जलैः परिपूर्ण कुरु इ- बुखा बावत् कण्ठे खन करोति तावद्दे वतया खड्स धृत्वा भखितम् । भो वौर ! तवाहं प्रसन्नास्मि वरं हणीष्व। राजा अवदत्। । यदि मम प्रसबा जातासि तहि इदं नड़ागं जलैः परिपूर्ण, कुरु । पुमर्दव्या भणितम् । भी राजन् ! ब अस्मात् स्वानात् त्वरितं निर्गच्छ यावत् पश्यसि ताबजलैः परिपूर्ण भविष्यति । तच्छुखा राजा सत्वरं तडागपालि गत: सड़ामञ्च जले परिपूर्णमभूत्। राजा विक्रमोऽपि खनगरमगमत् । एवं बयां कथयित्वा पुत्तलिका भोजराज- मवादौत् । भो रामम् ! खयि एवमौदार्य परोपकार सह ·हाविंशत् मुत्तलिका सारादिप्रयो गुणाः विद्यन्ते चेत् बसिन् चिहासने समुपवित्र। अथ नवमोपाख्यानम्। पुनरया पुत्तखिकाबबीत्। विक्रामे राज्य पुर्वति भट्टिमन्त्री वभूव। उपमन्त्री गोविन्दो बभूव । चन्द्र खरः सेनापतिः । विविक्रमः पुरोहितः। तसा विधि- क्रमस्थ पुत्वः कमलाकरः। स पितुः प्रसादात् तौदनं भुक्ता वस्त्रभूषयताम्ब लादिना शरीरसम्पुष्टी विषवसुखमनु- भवन् तिष्ठति स्म। एकदा पित्रोक्तम् । रे पुत्र ! ब्राह्मण- अन्य प्राप्त त्वया कक्षमेवं स्थीयते खेच्छाहत्या। अक्मामा जन्मशतं नानायोनिं प्राप्नोति बायकुले जन्म महता पु. खेन लभ्यते तसञ्चापि त्वदुष्टाचारो जातः । सर्वदा बहिरेव वससि भोजनकाले गृहमायाति अनुचितमेतत् त्वया क्रियते तवावं विद्याभ्यासकाल: । अस्मिन् काले विद्याभ्यास न करोषि चेत् उत्तरत महान् सन्तापो भविष्यति । ये बालभावे न पठन्ति विद्या कामातुरा यौवमनटभित्ताः । ते वृद्धकाले परिभूयमानाः दयन्ति गावे शिशिरऽपवस्त्राः । येषां न विद्या न तपो न दानं न चापि शीलं न मुणोन धर्मः। ते मर्त्यलोके मुवि भारभूताः मनुष्यरूपेण सगावरन्ति ॥१॥ अखिन् संसारे पुरुषस्य विद्यायाः परं भूषणं नास्ति । विद्यानाम परस्य रूपमधिकं प्रच्छवगुप्त धन विद्रा भोगवारी यमः सुखकरी विद्या गुरूणां गुरुः।..

·हाविंगत पुत्तलिका। विद्या बन्धजनो विदेशगमने विद्या परं दैवतं विद्या राजसु पूज्यते न हि धनं विद्याविहीनः परः ॥३॥ किं कुलेन विशालेन विद्याहीनस्य देहिनः । अकुलीनोऽपि यो विद्वान् सर्वेरैव हि पूज्यते ॥ ३ ॥ पुत्र ! यावदहं जीवामि तावत् त्वया विद्यैवाभ्यः सनीयाः अभ्यस्ता विद्या तवसकलमपि बन्धुकत्य' करिष्यति। रे मातेव रक्षति पितेव हिते नियुक्ती भार्येव चाभिरमयत्यपनीय खेदम् । कौति च दिक्षु वितनोति करोति वित्त किजिन साधयति कल्पलतेव विद्या ॥ ४ ॥ एवं तत् पितृवचनं श्रुत्वा पश्चात्तापयुक्तः कमलाकरी यदाहं सर्वजो भविष्यामि तदास्य पितुर्मुखं द्रक्ष्यामि इत्युत्ता काश्मीरदेशं जगाम । तत्र चन्द्रमौलि भट्टोपाध्यायसमीपं गत्वा दण्डवत् प्रणम्योक्तवान्। भो स्वामिन् ! अहं मूर्खः भवतां नामधेयं श्रुत्वा विद्याभ्यासार्थमागतः । मयि अपां विधाय यथा विद्या भवति तथा विधेयं श्रीमद्भिरिति पुनद- ण्डवत् प्रणाममकरोत् । ततस्तैरङ्गोकतम् प्रहनिशं च तेषां शुश्रूषामकरोत्। गुरुशुश्रूषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा। अथ वा विद्यया विद्या चतुर्थे!पपद्यते । एवं शत्रषां कुर्वतो महान् कालो गतः । एकदा उपा. ध्यायः तस्योपरि कृपां विधाय सिद्धसारस्वतमन्त्रोपदे शं कृतवान् । तेनोपदोन सर्वजो भूत्वा स कमलाकर उपा. ।

·हाविंशत् पुत्तलिका। ध्यायस्यानुज्ञां गहीत्वा खनगरमगमत् । मार्गवशात् काची नगरमगच्छत् । तव राजा नरसेनः तस्य नगयों नरमीहिनी- नानी काचित् वनिता अस्ति सा रूपेण अद्वितीया। तां यः कोऽपि पश्यति स कामज्वर पौड़ितः उमादावस्था प्राप्नोति। यः पुनः सम्भोगार्थ तया सह निद्रां करोति तस्य रतं विम्याचलवासी कथिद्राक्षसः पिबति तदा स निर्जीवो भवति कमलाकरोऽप्येतत् कौतुकं दृष्ट्वा निजनगरमगमत् । तमागतं दृष्ट्वा माता पित्रादीनां महान् उत्सवो जातः । हितोयदिवसे स्वपित्रा सह राज भवनं गत्वा राजे आशीर्वादं अदात् । सभायां निज वैदग्धाञ्च अदर्शयत् । ततो विक्रमार्केण वस्तादिना सम्भाव्य पृष्टः । भो कमला- कर ! त्वं यत्र देशे गतस्तत्र किं चित्र दृष्टम् ?। तेनीतम् । भो राजन् ! तत्र देशे किमपि न दृष्टम् । परमागमनसमये काञ्चीनगरे अपूर्वमेकं कौतुकं दृष्टम् । राजोक्लम् । किं दृष्ट तत्कथय । कमलाकरेणोक्तम् । काञ्चीनगरे नर- मोहिनी नानी काचिदनिता अस्ति । यस्ता पश्यति उन्मादं प्राप्नोति । यस्तया सह निद्रां करोति तस्य रक्त विन्ध्या- चलवासौ कश्चिद्राक्षसः समागत्य नरमोहिन्या रूपं दृष्ट्वा विस्मयं प्राप्तः पिबति ततः स निर्जीवो भवति । एतत् कौतुकं मया दृष्टम् । ततो राजा भणितम् । त्वं तर्हि आगच्छ तत्र गच्छावः । इति तेन सह राजा काञ्चीनगर मागत्य नरमोहिनी रूपं दृष्ट्वा विस्मयं प्राप्तस्तस्या गृह तया पादप्रक्षालनाभ्यङ्ग सुगन्धपुष्पादिना सम्भा- वितः। उक्तश्च । भो राजन् ! अद्याहं धन्या जातास्मि । गतः ।

·हाविंशत् पुत्तलिका। मम यह माध्यमभूत् भववरण प्रसादन । अद्य मे सुचिरात् कालात् साधनीयमभूदिदम् । युमत्पादाम्बु जस्पर्शसम्पन्बानुग्रहं ग्रहम् ॥ स्वामिन् ! मम गृहे भोजनं कार्यम् । राज्ञोक्तम् । इदानीमेव भोजनं कृत्वा समागतोऽस्मि । ततस्तया वोटिका दत्ता एवं रात्री प्रहरी गतः। सा नरमी- हिनी निद्राङ्गता द्वितीयप्रहरे राक्षसः समागतः । राजा राक्षससञ्चारं श्रुत्वा स्वयम् पश्चात् स्थितः । भूरि प्रज्वलिता दीपास्तावद्राक्षस आगतः । एकैव दृष्टा तेनैव के वला नरमोहिनी ॥ १ ॥ तत्र किञ्चित् न दृष्ट्वा राक्षसो निगतस्ततः नरमी. हिन्या मञ्च यावत् पश्यति तावत् सा एका सुप्ता अस्ति । हितीयः कश्चिन्द्र अस्ति। निर्गमन समये राज्ञा तोमारितश्च राक्षसः तत्कोलाहल श्रुत्वा सा नरमोहिनी निद्रां विहाय हतं राक्षसं दृष्ट्वा राजानं भणति । भो राजन् ! त्वत्प्रसादा- 'दहनिर्भया जाता अद्य प्रभृति राक्षमस्योपद्रवो गतः । तत् कृतोपकारात् कथ महमुत्तो? भवामि । तहिवां अनुस- रामि त्वया यदुच्यते तदहं करिष्यामि। राज्ञोक्तम् । यदि- मयोक्तं करिष्यसि तहि कमलाकरममु भजस्व । सा नरमो. हिनी कमलाकरमभजत । विक्र मोऽप्यज्जयिनीमागतः । इमां कथा कथयित्वा पुत्तलिका भोजराजमवादीत्। भो राजन् ! बयि एवं धैर्य विद्यते चेत् तद्यस्मिन् सिंहासने समुपविश । - -- ·हाविंगत् पुत्सलिका। अथ दशमोपाख्यानम् । पुनरन्या पुत्तलिका कथयति । श्रूयताम् । राजन् ! वि. क्रमार्के राज्य कुर्वति कश्चिद्योगी उज्जयिनी प्रति आगतः । स च वेदशास्त्रवैद्यज्योतिषगणित भरतशास्त्रादिसकल- कलाविचक्षणः किं बहुना तत्सदृशोऽन्यो नास्ति साक्षात् सर्वज्ञ एव । एकदा विक्रमोराजा तस्य प्रसिद्धि शुत्वा तमाह्वातु पुरोहितं प्रेषितवान् । पुरोहितोऽपि तदन्तिक गत्वा नमस्कृत्वाब्रवीत्। भो स्वामिन् ! राजा भवन्तमा- यति तत्रागन्तव्यम् । यागिनोक्तम् । तहि गम्यतां तत्र गत्वा राजानं प्रति भणितम् । भो राजन् ! त्वं चेत् मन्त्र- साधनं करिष्यसि । तहि तेन जरामरणरहितो भविष्यसि । राज्ञोक्तम् । वमन्त्र ममोपदिश। अहं मन्त्र साध- विष्यामि । ततो योगी तस्म मन्त्रमुपदिश्य भणितम् । भी राजन् ! अमु मन्वं ब्रह्मचर्येण वर्ष मेकं पठित्वा दूर्व- धेरैदशांशहवनं अग्नौ कत्वा ततः पूर्णाहुतिसमये मकुण्डात् कश्चित् पुरुषः फलहस्तो निर्गत्य तत्फर दास्यति । तत्फलभक्षणेन त्वं जरामरणरहितो यश्च भविष्यसीति राजे मन्त्रमुपदिश्य स योगी निजरेण: गतः। राजापि ग्रामाबहिर्वर्ष मेकं ब्रह्मचर्येण मन्त्र पठित्वा दूर्वाद ले र्दशांश होममग्नौ कृत्वा यावत् पूर्णाहुति करोति तावडोमकुण्डात् कश्चित् पुरुषो विनिर्गत्य दिव्यमक फलं राज्ञे ददौ। राजापि तत्फलं गृहीत्वा पुरं प्रविश्य यदा राजमार्गे समायाति तदा कुष्ठव्याधिना विशौर्णावयवः ·हाविंशत् पुत्तलिका। कश्चिद ब्राह्मणो राजे आशिषं प्रयुज्यावदत् । भो राजन् ! राजा नाम लोकस्य मारपित्रादिस्थाने नियोजितः । उक्तञ्च। राजा बन्धुरबन्धूनां राजा चक्षुरचक्षुषाम् । राजा माता पिता चैव सर्वस्यातिहरो गुरुः ॥ यतः त्वविखस्याति परिहरसि अतः ममापि आति नाशय अनेन व्याधिना ममशरोरं विनश्यति शरीरनाशाद- नुष्ठानमपि नष्टं यतः सर्वस्यापि धर्मकार्यस्य शरीरमव साधनम् । उक्तञ्च । शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनमिति । तहि ममैतच्छरीरं निरामय उपभोग्य च यथा भवति तथा कर्तव्यम् । तद्- ब्राह्मणवचनं श्रुत्वा स राजा तस्मै तत्फलं ददौ । ततो ब्राह्मणः परं सन्तोष प्राप्य निजस्थानं गतः। राजापि खभवनमगमत् । इति कथयित्वा पुत्तलिका भोजराजम- दीत्। भो राजन् ! एवमौदार्य धैर्य' च विद्यते मन् सिंहासने समुपविश । तच्छुत्ला राजा तूणी- ----- अथ एकादशोपाख्यानम् । पुनरन्या कथयति । भो राजन् ! श्रूयताम् । विक्रमे राज्यं कुर्वति भूमण्डले पिशुनस्त करश्च पापकर्म निरतो मासीत् । अन्यच्च। यस्य राज्ञः सदा राज्यभारचिन्ता बलव- हरिविजयचिन्ता अस्ति स दिवारात्रि निद्रां नायाति।

·हावि गत पुतलिका। अर्धातराणां न पिता न बनः कामातुराणां न भयं न लगा। चिन्तातुराणां न सुखं न निद्रा क्षुधातुराणां न बलं न तेजः । अयं विक्रमादित्यो राजा तथाविधो न भवति । सर्वान् अर्थिभूभुजः स्वपादपद्माश्रितान् विधाय प्राज्ञाप्रदानेन राज्यं करोति। उक्तछ । आज्ञामाव फलं राज्य ब्रह्मचर्य फलं तपः। ज्ञानमात्र फला विद्या दत्तभुक्तफलं धनम् ॥ २ ॥ एकदा राज्यभार मन्त्रिषु निधाय स्वयं योगिवेशेण देशान्तर निर्गतः । यतात्मनश्चित्तस्य सुखं भवति तत्र कतिचिट्टि- नानि तिष्ठति यत्राश्चयं पश्यति तत्रापि कालं नयति । एवं पर्यटतस्तस्य एकस्मिन् दिवसे सूर्योऽप्यस्तङ्गतः । महारख्य- मध्ये राजा वृक्षमूलमाथित्य रात्रौ स्थितः । तस्य वृक्षस्यो- परि वृद्धचिरजीवि मामा कथित्पक्षिराजोऽभूत्। तस्य पुत्राः पौत्राच देशान्तरालगत्वा स्वोदरपूरणं विधाय साय. झाले प्रत्येकामकैकं फलमादाय वृद्धाय तस्मै चिरजीविने प्रतिदिनं प्रयच्छन्ति । वृद्धौ च मातापितरौ साध्वी भायां सुतः शिशुः । अप्यकार्यशतं कृत्वा भत्तव्या ममुरब्रवीत् ॥ १ ॥ ततो रात्रौ चिरञ्जीवी सुखेनोपविष्टस्तान् पक्षिण: अपृच्छत् । राजापि वृक्षमूले स्थितस्तहचः शृणोति । भो पुत्राः ! भवजिनांना देशान् पर्यटदिः किञ्चित्र दृष्टम् । तवैकेन पक्षिणा भशितम् । मया किमप्याश्चर्य न दृष्टम् । परं प्रद्य मम चेतसि महादुःखाभवति। चिरञ्जीविनी- तम् । तत्कथय किं निमित्तं दुःख तेनोलम् । केवलं कथ- ।

·दावि मत्युत्तलिया। किं भवति । स मोलम् । मुन ! यो दुःखी स सुचदि दुःखं निवेच मुखो भवति । तस्य वाक्य शुखा दुःखकारणं कधयति । भो तात ! धूयनाम् । अस्ति उत्तरदेश शैवासघोषो नाम पर्वत सत्पर्वमसमीपे पलाम- नगरमस्ति तस्मिन् पर्वते स्थितः कश्चिद्राक्षमः प्रतिदिनं नग- रमागत्य सम्मुखामतं कश्चन पुतष पर्वते नोवा भक्ष. यति। एकदा स ग्रामवासिभिः जनैः उक्तः। भो बका- सुर! त्वं यथेच्छ सम्मुख पतितं मा भक्षय वयं तुभ्य प्रति- दिनमाहारार्थ एक पुरुष दास्यामः । तबचस्तेमाङ्गी कृतम् तदनन्तरं तबत्यो जनः प्रतिदिनं गृहक्रमणे कैकं पुरुष तम प्रयच्छति । एवं महान् कालो गतः । अद्य पूर्वजन्म- निमित्त भूतस्य मम मित्रस्य ब्राह्मणस्य पालो समायाता । तस्यैक एव पुत्रः पुत्र ददाति चेत् सन्ततिच्छे दो भविष्यति । प्रामानं प्रयच्छति चेत् भार्या विधवा भविष्यति । वैधव्य पुनर्महादुःखम्। पत्नों दास्यति चेत् आश्रमम्मशो भवति इति तेषां दुःखेनाहं महदुःखी इति मम महदुःखकार पम् तस्य वचनं श्रुत्वा तनत्यैः पक्षिभिर्भणितम् । अहो अयमेव सुहृत् यः सुहृदो दुःखेन स्वयं दुःखी भवति । एतदेव मित्रत्वम् । मुखितः सुखी सुननी दुःखिनि दुःखी स्वयं च योभवति । उदितमुदितः सिन्धुः शशिन्यस्तमयति शोषः । चौरेणानगतोदकाय हि गुणामष्टाः पुरात खिला: पचारकिरवेच्यते तु पनसानामा सशानी हुतः । गन्तु पावकमुस्मनस्तद भवत्वापि मित्राप

·धाविशत् घुत्तलिका। પૂટ
युज' तेन जलेन शाम्यति सतां मैत्रौं पुनस्ता दृयो ॥१॥
इति पक्षिणीवचः शुखा राजा तत्र नगरी गतः । ततो
अध्यशिला निरोच्य ब्राह्मणाय अभयं दत्वा तत्समीप
सरोवरे नाखा वध्याशिलायामुपविष्टः । तस्मिन् समये रा.
क्षसः समागत्य प्रहसितवदनं पुरुषं दृष्टा विस्मितस्तं वदति ।
भो महासत्व ! त्वौं सर्वस्यातिहरो गुरुः । यतः त्वं विश्व-
स्याति परिहरसि अतः अनेन पापिन: कार्येण मम शरीरं
विनश्यति शरीरनाथादनुष्ठानमपि नष्टम् । यत: सर्व-
स्थापि धर्मकार्यस्य शरीरमेव साधनम् अत्रशिलायां
प्रतिदिनं वः उपविशति स मदागमनात् पूर्वमेव
नियते। त्वं पुनः महाधैर्यसम्पन्नः प्रहसितवदनो दृश्यमे ।
यस्य मरणकाल: समायाति । तस्येन्द्रियाणि ग्लानिं प्राप्त
वन्ति। त्वं पुनरधिकं कान्ति प्राप्य हससि तर्हि कथय
को भवानिति । राजा भणति । किमनेन विचारेण । मया
परार्थमेतहरीर दीयते त्वमात्मनः समोहितं कुरु तदा
राक्ष मेन स्वमनसि विचारितं अहो साधुरयं यः आत्मनः
सुखभोगेच्छां विहाय परदुःखेनः दुःखो भूत्वा अत्र एति ।
उत्ताचा
त्यक्ताम सुखदुःखेच्छां सर्वसख गुणैषिणः ।
भवन्तिः परदुःखेन. साधवोऽत्यन्त दु:खिनः ॥ १ ॥
स राजानमब्रवीत्। भी महापुरुष ! परार्थ' शरीरं
अधच्छतस्तवैवः एतकरीरं माध्यम् ।
इतः पशवोऽपि जीवन्ति केवला: खोदरम्पराः ।
। तख जीवितं माध्यं यः परार्थं हि जीवति ॥१॥

·हानि शत् पुत्तलिका। भवादृशां परोपकारिणामेतचित न भवति । किमत्र चित्र यत् सन्तः परानुग्रहतत्पराः । न हि वदेह शैत्याय जायन्ते चन्दमद्रुमाः ॥२॥ भी महासत्व ! अनेनैव परोपकारेण त्वं सर्वाः सम्पदः प्राप्नोषि। परोपकारव्यापारी पुरुषो यः प्रजायते सम्पदं स समाप्रीति परत्रापि परम्पदम् । परोपकार निरताः ये स्वार्थ सुखनिस्पृहाः जगदिताय जनिताः साधवस्त्वीदृशा भुवि । एवं भणित्वा राजानमब्रवीत् । भो महासत्व ! तवा- हन्तुष्टोऽस्मि । वरं वृणीष्व । राज्ञोक्तम् । भो राक्षस ! त्व' यदि मम प्रसन्नोऽसि तांद्य प्रभृति मनुष्यभक्षणं परि- त्यज। अन्यमपि मयोच्यमानमुपदेशं शृणु । तवात्मन: प्रियाः प्राणाः सर्वेषां प्राणिनां तथा। तस्मान्मृत्युभयात् तेऽपि त्रातव्याः प्राणिनो बुधैः ॥ ॥ जन्ममृत्युजरादुःखैनित्य' संसारसागरी । क्लिश्यन्ति जन्तवो धोरे मास्त्रस्यन्ति मृत्य तः । मरिष्यामौति यदु:खं पुरुषस्योपजायते। शक्यते नानुमानेन तहवन केनचित् कचित् ॥ तथा च । तज्जीवितमात्मनः प्रियं तथा परेषामपि जीवितं प्रियम् । निरीक्षते जीवितमात्मनो यथा तथा परेषामपि रष जीवितम्। रात्रा इति निरूपितः राषसः तदा प्रभृति जीवमा.

·पात्रिंशत् पुत्तलिका। रण तत्याज राजा स्वनगरी प्रत्य गात् । इमां का काथ- यित्वा पुतलिका भोजराज प्रति अग्रवोत् । त्वयि एवं परोपकार-दया-गुणादयो विद्यन्ते चेत् तर्हि अमिन् सिं- हासने समुपविध राजा तूष्णीमासीत्। अथ हादगोपाखयानम्। पुनरन्या पुत्तलिकावदत् । भो राजन् ! श्रूयतां विक्रमादित्ये राज्य कुर्वति सति तस्य नगर भद्र- सेनो नाम वणिगासीत्। तस्य भद्रसेनस्य सम्पदा मर्यादा नासीत् । परं व्ययशोलोऽपि नासीत् । ततः काले गच्छति भद्रसेनी मृतः। तस्य पुत्रः पुरन्दरोऽपि पितुः सर्वख प्राप्य तस्य स्यागं कर्तुं मुपक्रान्तवान् । ततः एकदा तस्य प्रिय मित्रेण धनदेन भणितम् । भी पुरन्दर ! त्वं वणिक पुत्रो भूत्वापि महाक्षत्रियकुमार दूध धनव्ययं करोषि । एत- इणिककुलसम्भवस्त्र लक्षणं न भवति । वणिक् पुत्र स येन केनापि उपायेन संग्रहः कर्तव्यः वराटिकाया अपि व्ययो न कर्तव्यः । उपार्जितं ट्रव्य एकदा कस्वाचिदापदि पुरुषस्योपयोगं व्रजति। अतो बुद्धिमता आपदर्थे धन- संग्रहः कर्तव्यः । उक्तश्च । आपदर्थे धनं रक्षेत् दारान् रक्षेत् धनैरपि । आत्मानं सततं रक्षेत् दारैरपि धनैरपि ॥ १ ॥ एतद्वचनं श्रुत्वा पुरन्दरः प्राह । भी धनदेव ! उपा.

·हालियन युक्तखिका। . र्जितं वित्त एकदा कस्साचिदायदि उपयोगाय भवति इति यो वदति सः विचारशून्यः । यदा पापदः प्रायास्यन्ति तदा समार्जितमपि धन नश्यति । प्रतो बुद्धिमता पुरुषेण मतस्य भोक: आगामिनोऽर्थस्य चिन्ता च न काया। परं वत्त- मानमेव विचारणीयम् । उपञ्च । गत शोकोन कर्तव्यो भाविनं नैव चिन्तयेत् ।। वर्तमानेषु कार्येषु चिन्तयन्ति विचक्षणाः ॥ यद्भवितव्यं तदनायासेनापि भविष्यति । यदगन्तव्य लत् सहमियत्येव । भवितव्य भवत्येव नारिकेल फलाम्ब बत् । गन्तव्यं गतमित्याहुर्मजमुक्त कपित्यवत् ॥ १ ॥ न हि भवति यब्रभाव्य भवति च भाव्यं विनापि यत्नेन । करतलगतमपि नश्यति यस्य हि भवितव्यता नास्ति ॥२॥ एवं पुरन्दरवचनेन धनदो निरुत्तरोऽभूत् । ततः पुर. न्दरः प्रियस्य सर्व व्ययमकरोत् । ततो निर्धनिकं पुरन्दर बभुमिवादयो न मानयन्ति स्म । तेन सह गोष्ठीरपि न कुर्वन्ति । पुरन्दरेण स्वमनसि चिन्तितम् । यावत् धनमभूत् सावदेते मिनादयो मम सेवका आसन् । इंदानों मया सह वाक्यमपि न कुर्वन्ति अथवा। अध्यार्थीऽस्ति तस्यैव मित्रादयः सन्ति । उक्तन । यस्यार्थस्तस्य मित्राणि यस्यार्थस्तस्य बान्धवाः । यस्यार्थः स पुमान् लोके यस्यार्थः स च पण्डितः ॥१॥ पुसि चौधने न बान्धवजनः पूर्व यथा मर्तते खिया केबलयाश्रितः परिजनः बच्छन्दता सञ्चति । । मम हस्ते ·हाशित पुत्तलिका री लीलत्वं सुहदः प्रयान्ति बहुशः किं चापराषितीः भार्यायाधपि निवितं गतधन वादो मुहुःखोमणम् । यस्यास्ति वित्तं स नरः कुलीनः स पण्डितः स गुतवान् गुणाः। स एव वक्ता स च दर्शनीयः सर्वे गुणाः काञ्चनमाधयति । वनानि दहतीवः सखा भवति मारुतः । स एव दीपनाशाय होणे कस्यास्तिसौदम ? ॥ अती दारिद्रयात् मरण एव वरम् । सत्तिष्ठे क्षणमात्रमुबह सखे ! दारिद्राभार मम बानस्तावदहं चिर मरण सेवे त्वदीयं सुखम् । इत्यतां धनवर्जितस्य वचनं श्रुत्वा श्मशान वसन् दारिद्रयाम्मरणं व परमिति ज्ञात्वैव तूषणों स्थितः ॥१ दारिद्रयाय नमस्तुभ्यं सिद्धोऽहं त्वत्प्रसादतः । विश्वस्थो हि जनः कश्चित् न मां पश्यति सर्वदा । मृती दरिद्र पुरुषो मृतं मैथुनमप्रजम् । मृतमयोत्रियं दानं मृतो यागस्वदक्षिणः । इत्येवं विचार्य देशान्तरं मतः । परिममन् हिमाचल समीपस्थितं नगरमेकमगमत् । तस्य नगरस्य नाति दूरै वेणूनां वनमभूत्। खयं ग्रामाभ्यन्तरं गत्वा रात्रौ कस्यचिद- रहवैदिकायां सुष्याप । अधरानसमये वेणुवनमध्ये रुदन्याः कस्याचित् स्त्रिया हाहाकारोऽभूत् । मो. महाजन !. मां परिवायध्वं परिवायवमिति कोऽमि राक्षसी मो मार- यति इति रोदममीषोत् । सनः प्रभान समये ग्रामस्थान् जनान् अपृच्छत् । भी महाजनाः ! किमेतदव वेणुवन- मध्ये काचित् स्त्रौ रातो कदति । रुताम् । प्रत्र वेणवनमध्ये ·हाविंशत् मुत्तलिका। ततः प्रतिदिनमेवं रातो रोदनवनिः श्रूयते । परं न कोऽपि भयानच्छति न विचारयति च। ततः पुरन्दरः खनगरमा गत्य राजानमद्रासीत् । ततो राजा पृष्टः। भी पुरन्दर ! देशान्तरं गच्छता खया किमपि अपूर्व दृष्ट ? पुरन्दरी वेण्वन वृत्तान्त' राजे समकथयत् । तत् कौतुक श्रुत्वा राजा तेन सह तं नगरं गत्वा रात्रौ वेणुवनमध्ये स्त्रिया रोदनशब्द श्रुत्वा यावहनमध्ये प्रविशति तावदति- भयङ्कररूप रदतों अनाथां स्त्रियं मारयन्तं राक्षस. मेकमपश्यत् अब्रवीच रे पापिष्ठ ! स्त्रियमनाथां कि- मर्थ मारयसि । राक्षसेनोक्तम् । तव किमनेन विचारेण । त्वमात्ममार्गेण गच्छ अन्यथा वृथैव मम हस्तात् मरिष्यसि । सत उभयोयु ई जातम् । राज्ञा स राक्षसोमारितः तदा सा स्त्री समागत्य राज्ञः पादयोः पतित्वा भणतिस्म । भो स्वामिन् ! तव प्रसादान्मम शापावसानमभूत् महतो दुःखसागरात् त्वयाहम् उड़ता। राज्ञा भणितम्। कासि त्वम् ? तयोतम् । अस्मिन्नेव नगरे महाधनसम्पत्रः कश्चित् ब्राह्मणोऽभूत्। तस्य भार्याहं व्यभिचारिणी भूत्वा तस्योपरि प्रौतिन सीत् । तस्य ममीपरि महाननुरागश्वासीत्। रूपादि गर्वयुताई सेन सम्भोगार्थमाइतापि नागमम् । ततो याव- जौवं कामसन्तप्तः स मम पतिर्देहावसानसमये मामशपत् । किमिति रे दुराचार ! यथा यावज्जीवं त्वया मम सन्तापः उत्पादितः तथैव वेणुवनवासी कश्चिदति भयङ्कररूपी राक्षसो रात्री बामनिच्छन्ती सुरतार्थ प्रतिदिनं मारयतु इति तेन सप्ता अहम्। पुनः पापावसानं मया याचितं कि- ·गविंशत् पुत्तलिका। ६५ मिति भो माथ! मापस्थावसानं देहि। तेनोत्रम् । यदा परो- पकारी महाधैर्य सम्पन्नः पुरुषः कश्चित् समावाति तत्पादौ नत्वा सः तं रावसं हनिष्यति तदा त्वं शापमुक्ता भवि- ष्यसि । मदीयमिद धनं तस्म देहीति मामुका प्राणान् अत्यजत् । अतः परमहं त्वदधौनास्मि । इमं धनघटं च राहा- गति श्रुत्वा राजापि तं धनघटं तां च पुरन्दरवणिजे दत्त्वा तेन सहोज्जयिनीमगात् । पुत्तलिका इमां कथा कथयित्वा भोजमब्रवीत्। भो राजन् ! त्वय्येवं धैर्यमौदार्य विद्यते चेत् तस्मिन् सिंहासने समुपविश । अथ वयदशोपाख्यानम्। पुनरन्या पुत्तलिका वदति। शृणु राजन् ! एकदा विक्रमी राजा राज्यभारं मन्त्रिवर्गे निधाय स्वयं योगि- वेशेन पृथ्वीपर्यटनं कर्तुं मुद्यतः । ग्रामे एक रात्रिं नयति नगरे पञ्चरात्रीगमयति एवं परिम्ममनेकदा नगरमेक- मगमत् । तबगरसमीपस्थिते नदीतटे देवालयमेकमासीत् । तस्मिन् देवालये सर्व महाजनाः पौराणिकात् पुराणं शृ- ण्वन्ति । राजापि मद्या नात्वा देवालयं गत्वा देवं नम. स्कृत्य महाजनसमोपे उपविष्टः। तस्मिन् समये पौरा: णिकाः पुराण वाक्यानि पठन्ति । অনিন্মালি মৰীৰি নিষী নন মন। निस्वं सन्निहितो मृत्युः कर्तव्यो धर्म संग्रहः ॥१ ·हाविंशत् पुत्तलिका। श्रूयतां धर्मसर्वस्वं यदुक्त अन्यकोटिभिः । परोपकारः पुण्याय पापाय परपीड़नम् ॥ २ ॥ यो दुःखितानि भूतानि दृष्ट्वा भवति दुःखितः । मुखितानि मुखोवापि स धर्म वेद नैष्ठिकम् ॥ ३ ॥ जाने भूयां स्तती धर्मः कश्चिबान्योऽस्ति देहिनः । प्राणिनां भयभीताना मभय यः प्रयच्छति ॥ ४ ॥ वरमेकस्य वस्तस्य प्रदातुर्जीवितं फलम्। न च विप्र सहस्रेभ्यो गोसहस्र फलं लभेत् ॥ ५ ॥ अभय सर्वभूतेभ्यो यो ददाति दयापरः । तस्य पुण्यस्य कल्पान्ते क्षयमेव न विद्यते ॥ ६ ॥ हेमधेनुधरादीनां दातारः सुलभा भुवि । दुर्लभः पुरुषो लोके सर्वजीवे दयापरः ॥ ७ ॥ महतामपि यज्ञानां कालेन क्षीयते फलम् । अथाभय प्रदानस्य कलां नार्हति षोड़शीम् ॥ ८॥ चतुः सागरपर्यन्तां यो दद्यादसुधामिमाम् । यथाभयं च भूतेभ्यस्तयोरभयदोऽधिकः ॥ ८ ॥ अध्रुवेण शरीरेण प्रतिक्षण-विनाशिना । ध्रुवं यो नार्जयेत् धर्म स शोच्यो मूढ़चेतनः ॥ १० ॥ यदि प्राण्युपकाराय देहोऽयौं नोपयुज्यते । ततः किमुपकारण प्रत्यहं क्रियते नृभिः ॥ ११ ॥ एकतः क्रतव: सर्वे समग्रवरदक्षिणाः । एकती भयभीतस्य प्राणिनः प्राणरक्षणम् ॥ १२ ॥ एवं पुराण कथन समये कश्चिद्धी ब्राह्मणः पत्नया सह नदीमुत्तरन् महापूरए नौयमानो हाहाकारं कुर्वन् -- ·हारिंशत् पुत्तलिका। नदीमध्ये महाजनान् प्रति वदति भो भो महाजनाः ! धावध्वं धावध्वं वृद्धः सपत्नीको ब्राह्मणोऽहं नदी प्रवा. हेण बलात् नीयमानः। कोऽपि सत्वाधिको धार्मिकः मम सपनौकस्य जीवदानं ददातु । जलेनोद्यमानस्य दौनध्वनि श्रुत्वा महाजनाः सर्वेऽपि सकौतुकं पश्यन्ति। परं न कोऽपि नदीमध्ये प्रविश्य प्रवाहादपनेतु तस्या. भयं प्रयच्छति ततो विक्रमी राजा माभैषोरिति तस्याभयं दत्त्वा नदीमध्ये प्रविश्य पत्नया सह तं ब्राह्मण महापूरादा. कृष्ण तटमानौतवान् । बाहाणोऽपि स्वस्थः सन् राजानमव. दत् । भो महासत्व ! ममैतच्छरौरं पूर्व माता पितृभ्या. मुत्पादितम्। इदानों वत्स काशात् द्वितीयं जन्म प्रा- तम् । अतः प्राणदानान् महोपकारिणस्तव किमपि प्रत्युपकारं न करिष्यामि चेताह मम जीवितं व्यर्थ स्यात् । तस्मात् गोदावर्यु दकमध्ये हादशवर्षपर्यन्तं मन्त्र जपस्य पुण्य तुभ्यं दीयते । अन्यच्च। यत्कृच्छ्रचा- न्द्रायणादिना किमपि सुकतमुपार्जितमस्ति तत् सर्व रहाणेत्यु का तत्पुण्य राजे समांगिषं दत्त्वा पत्नया सह निजस्थानं गतः । तस्मिन् समये अतिभयङ्कररूपः क- श्चित् ब्रह्मराक्षसो राजसमीपमागतः। राजापि तं दृष्ट्वा अवदत् । भो महासत्व ! कोऽसि त्वम् । तेनोतम्। अहमवैव नगरे ब्राह्मणः कश्चित् सर्वदा दुष्पतिग्रहजीवी अयाज्यया- जकच तथाविधीऽपि गुरून् धान् साधून् महतच दूषयामि। तस्मात् पातकवशात् अस्मिन् . अखत्य पादपे ब्रह्मराक्षसो भूत्वा अत्यन्त दुःखितो दशवर्षसहस्रं तिष्ठामि ।

·हानियन पत्तलिका
अद्य भवतः प्रसाहातीर्थो भविद्यामि । इति तथा
श्रुत्ला रामा तदैव तत्पुस्य तस्मी दत्तम् । सोऽपि तेन पु-
एवं न समात् कमेयोमुक्तो दिव्यरूपधरः सन् राजान
বৃষ গুণ। জানি না। কি
कवयित्वा पुनलिका भोजमबदत् । खयो परोपकार -
मौदार्य चेत् विद्यते तस्मिन् सिंहासने समुपविय।
रामायधोमुखी बभूव।
श्रथ चतुर्दशोपाख्यानम् ।
पुनरन्या पुतलिकाब्रवीत् एकदा विक्रमादित्यो
राजा पृथ्वी तले कस्मिन् स्थाने किमाश्चर्य कैन सन्तः किं
तीर्थ का वा देवशास्तीति विलोकयन् स्वयं योगि-
वेशेन परिममनगरमेकमगमत् । तत्समौपे तपोवनमेक
अस्ति । तस्मि स्तपोवने जगदम्बिकायाः महान् प्रासादी.
ऽभूत् । तत्समीपे नदी वहति राजापि नद्यां नाला देवता
नमस्कृत्य तत्र देवालये उपविष्टो यावत् पश्यति तावत्
अवधूतसारो नाम कश्चिद्योगी तत्र समागतः। सुखौ छ
तः तेन सह तत्र देवालये उपविष्टः। योगिनीनाम् ।
कुतः समागतो भवान् ? । राज्ञोक्तम् । मार्गस्थोऽहं कोऽपि
तौधयात्रिकः । योगिनोक्तम् । त्वं विक्रमादित्यो राजा ननु
मया एकदा उज्जयिन्या दृष्टोऽसि अतोऽहं जानामि । कि-
म आगतोऽसि ? राजाब्रवीत् । भो योगिराजन् ! मम म.
स्वतः

·नमि एवं इच्छा वर्तते पृथ्वीपय टन किमयावये विलोक नीयमिति तथा सा संदर्शनमपि भविषतिन प्रयतमारी- बिवीत् । भो राजन् ! त्वं ताशा विपक्षोऽपि ममतासन देशान्तरे प्रागतोऽसि । राज्यमध्ये विश्व विथति तदा किं करिथसि । राज्ञोलन् । पह सर्वमपि राज्य भार' मन्त्रिहस्ते निधाय समागतोऽस्मि। योगिनोशम् । राजन् ! तथापि तथापि बया नीतिशास्त्रविरोधः । अतः । उक्तश्च। नियोगि हस्तापित राज्यभारास्तिष्ठन्ति ये गैलविहारसाराः। विड़ालबन्दाहितदुग्धकुम्भाः स्वपन्ति ते मूढधियः धितोन्द्राः ॥१॥ अन्यच राज्यञ्च खवंयागतमिति नोपेक्षणीय पुनः सुदृढ़ कर्तव्यम्। कृषिविद्या वणिग्भार्या स्वधनं राज्यसम्पदः । सुदृढ़ व कर्तव्य कृष्णसर्पमुखं यथा ॥ २ ॥ तकृत्वा राजा भणति । योगिन् सर्वमेतदनर्थ के अत्र दैवबलमव बलवत्। सुदृढोलते सर्वसामग्रीसहितऽपि राज्ये पौरुष युक्तोऽपि पुरुषो दैववैमुख्यात् पराभवं प्रा. प्रोति। तदुतम्। नेता यस्य वृहस्पतिः प्रहरणं वर्चसुराः सैनिकाः खर्गो दुर्गमनुग्रहः खलु ह हरेरैरावती वाहनः । इत्याश्चर्य बलान्वितोऽपि वलिभिर्भम्नः परैः सङ्गरे तव्यक्त ननु देवमेव शरणं धिग्धिगवथा पौरुषम् ॥१॥ तयाचा नैवानतिः फलति नैव कुलं न शौखं ·আজিম বুঝি। विद्यापि वपन तापि सेवा । भाग्यानि पूर्वतपसा खेल सञ्चितानि काले फलन्ति पुरुषस्थ यचैव वृक्षाः ॥ २ ॥ येनाखण्डलदन्ति दन्तकुमुदीन्या कुञ्चिताबाह धारा यत्र पिनाकपाणिपरशोरा कुञ्चितामाहसाः । सहक्षोऽथ नृसिंहपाणि करजैदीर्ण हि धत् साम्प्रतं देवे दुर्बलतां गते णमपि प्रायेण वजायते ॥ वटवृक्षस्थिता यक्षा ददतोह हरन्ति च । अक्षान् पातय कस्वाणि ! यद्भाव्य तडविथति। योगिनोक्तम् । कथञ्चैतद ? राजामवीत् । अस्ति उत्तरदेशे मंदीपर्वतवईनं नाम नगरम् । तत्र राजशेखरो नाम राजा राज्यभारं करोति स्म । सदेव हिजपरायणोऽतीव धार्मिकः। एकदा तस्य दायादाः सर्वे समागव्य तेन सह विरघ राज्य गृहीत्वा सपत्नीक तं नगरात् निरासिषुः । ततः स राजा पत्नया पुत्रेण च सह देशान्तरं पर्यटन् कस्यचिव मरस्योपवनें गतः । तत्र सूर्योऽप्यस्त गतः । स पना पुत्रेण च समन्वितो वटवृक्षमूले गत्वीपविष्टः । तस्मिन् वृक्षे पञ्च पक्षिणः आसन् ते परस्परं वदन्ति स्म । तत्र एके नोतम् अस्मिनगरे राजा मृतः। तस्य सन्ततिर्गस्ति । को वा राजा भविषति द्वितीयेनोतम् । अत्र बक्षमूले यो राजा तिष्ठति तस्वं राज्य भविष्यति । तथास्तु । राजापि पक्षियां तहाक्यमशृणीत्। सतः सूर्योदयो जातः सर्वोऽपि जन: स्वख कर्माणि कर्तु प्रहः रा जापि सन्यादिकः को जला सूर्यार्थ दत्ता सूर्य ·हाधिवत् पुत्तलिका ७१ नमस्कृत्य व मावदाजमामाभिमुखं निर्मत: कोम्पत्ति निमित्त मन्त्रिभिर्मुला तमालत करिणी राजानं विलोक्य तस्य कण्ठे मालां निधाय पछमारोप्य रा. जभवनं निनाय । ततः सर्वैर्मतिभिर्मिलित्वा अभिषेक विधाय राजशेखरो राजा राज्य स्थापितः। एकदा सर्वे प्रतिस्पर्धिनी मृषाः सन्धिवदाः राजशेखरमुभ्मूलयितु नगरमाजग्म : । तदा राजा खदेव्या सह पाशकोड़ा करोति अथ देव्या भणितम् । भी नाथ ! भवता कथं तूष्णीं स्थीयते । प्रत्यर्थि नृपर्नगरीवेष्टिता। प्रभाते नगरमरमानपि ते ग्रहीष्यन्ति । राज्ञोक्तम् । भो मुग्धे ! किं प्रयत्नेन यदा देवमनुकूलं भवति तदा सर्व कार्य स्वयमेव भवेत्। यदा प्रतिकूलं दैवं तदा सर्व स्वयमेव नश्यति । त्वया नानुभूतम् । अतो वृद्धौ- क्षये च देवमेव परं कारणम् । वृक्षमूले स्थितस्य मे येन राज्य दत्तं तस्यैव चिन्ता पतिता। तेन चिन्तितश्च । अहोऽयं मय्येव । मयि स एव चिन्तां करोतु अपि च ममापि चिन्ता स एव करिष्यति । इति तस्य वाक्यं श्रुत्वा येनास्य राज्य दत्तं तस्य चिन्ता प. तिता विश्वस्य राज्यभारमर्पितवान्। यदि इदानीं मयास्य प्रयतो न क्रियते । तर्हि महान् प्रत्यवायी भविथतीति विचार्य स देवो भयङ्कररूपं कृत्वा सर्वान् शबून अतर्जयत् । ते सर्वे पराजिता वभूवः । ततो राजशेखरो राजा निष्क- ण्ठकं राज्यमकरोत् । एषा कथा विक्रमेण कथिता । ततो योगीन्द्र इमां कथां श्रुत्वा प्रतिसन्तुष्टः सन् राजे काश्मीर- लिहत्मक हावा प्रभवत् । भी हाजन् ! एतत् कामोरलिङ्गं ।

·हाबिंशत् पुतलिका।
चिन्तामणिरिव चिन्तितं वस्तु' ददाति। एनं सम्यक
पूजय । राजापि तथास्तु इत्यु वा सम्म प्रणम्य यावनग-
रमार्ग प्रागच्छति तावदनाधणः कश्चित् समागत्य राजा-
नमाशीर्वादपूर्वकमवदत् ।
भो राजन् ! मम शिवलिङ्गपूजने नियमःमार्गेलिङ्ग
नष्टं दिनत्रयमुपोषणं जातं तर्हि अद्यमेतच्छिव लिन
दातव्यम् । राजापि तसा ब्राह्मणाय काश्मीरलिङ्ग दत्त्वा
निजनगरमगमदिति कथां कथयित्वा पुत्तलिका भोज-
राजमवदत्। त्वयि एवमौदार्यादयो गुणा विद्यन्ते चेत्
तत्र सिंहासने समुपविश ।
--
अथ पञ्चदशोपाख्यानम् ।
पुनरन्या पुतलिकाबवीत् । शृण राजन् ! विक्रमार्के
राज्य कुर्वति तस्य पुरोहितो वसुमित्रः अत्यन्तरूपवान्
सकलकलाभिन्न: राज्ञोऽत्यन्त प्रियतमश्च परोपकारी
सर्वलोकस्य महाधनसम्पत्रिश्च आसीत् ततः तेन एकदा
; विचारितं ननु उपार्जितानां पापानां गङ्गामामादन्यत्
पापक्षयकरं नास्ति । उक्तश्च ।
न हि तीर्थाभिषेकात् विद्यते पावनं परम् ।
तपसा ब्रह्मचर्येण यन्दनेन वा पुनः ॥ १ ॥
गतिमप्राप्य वै जन्तुर्गङ्गासंसेव्य तां व्रजेत् ।
नातानां शुचिभिस्तीयाङ्की नियतामनाम् ॥ २॥

·R दाशिव अत्तलिका। शुद्धिर्भवति या घुसान सा ऋतुशनैरपि ॥ २ ॥ अपहत्य समस्तोत्र धधा यात्युदयं रविः । तथापत्य पापानि भाति गङ्गाजलामुतः ॥ ३ ॥ अग्नि प्राप्य यथा सद्य स्खूलराधिविनश्यति । तथा गङ्गाप्रवाहेण सर्व पापं विनश्यति ॥ ४॥ यस्तु सूर्याशभिस्तप्त गाङ्ग सलिलं पिवेत् ॥ स गव्य विधियुक्त हि पौत्वा पापात् प्रमुच्यते ॥ ५ ॥ चान्द्रायण सहस्रेण यः कुर्यात् कायशोधनम् । पिवेद्यचापि गङ्गाम्भः समौ स्थातामुभावपि ॥६ भूतानामपि सर्वेषां दुःखाभिहतचेतसाम् । गतिमन्वेषमाणानां नास्ति गङ्गा समा गतिः । ७॥ महद्भिः पातकैस्तान् अनेकान् हतमानसान् । पततो नरके घोरे गङ्गा तरति सेवनात्। ८॥ सप्तावान् सप्तपरान् पितृ वापि हि वैध्रुवम् । नरस्तारयते नित्यं गङ्गातीयावगाहितः ॥ ८ ॥ মনা মলা মানা নয়। আমি জ্বীনা। सुनाति पुरुषं पुख शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १० ॥ जात्यन्धा रहिल्यास्ते मगैः पशभि व । समर्था ये न पश्यन्ति गङ्गां पापप्रणाधिनीम् ॥ ११ ॥ इत्येवं विचार्य वाराणसी गती विश्व खरं दृष्ट्वा प्रधागे पुनर्माघ सानं विधाय बनगराभिमुखमगात्। मार्गे नग रमिकमासीत् । तन नगर भापत्रष्टा सुराना काचित् राज्यं करोति तस्याः भत्तो मास्ति। तत्र लसोमारायला महान् प्रासादोऽस्ति । तत्र विवाहमण्डपः कृतोऽस्ति तन ·देवता प्रासाद हारे महति लोहपात्रे तैलं तप्यते तत्र नियुक्काः पुरुषाः देशान्तरादागतानेवं वदन्ति । यदि क- श्चित् सत्त्वाधिकोऽस्मिन् सन्तप्तेलमध्ये पतिष्थति तस्येयं मन्मथसोवनी नानी अप्सरा कण्ठे मालामपयिष्यति । वसुमित्रोऽपि सर्व पश्यन् स्वमगरं ययौ सर्वबन्धभिः सह सन्दर्शनं जातम् । क्षेमेण आगत इति सर्वेषां प्रानन्दोऽभूत् । प्रभाते राजमन्दिरं गतः राजानं दृष्ट्वा राजे गणोदकं विश्वे. खरप्रसादञ्च दत्वोपविष्टः। ततः राजा पृष्टः भी वसुमित्त ! क्षेमेण तीर्थयात्रा कता तेनोक्त भो स्वामिन् ! तवप्रसादा. तीर्थयात्रां विधाय क्षेमण समागतोऽस्मि । राजोक्तम् । तत्र देशान्तरे गतेन किमपूर्व दृष्टम् । वसुमित्रेण सुराङ्गनातततैल वृत्तान्त: कथितः । तत: गजा तेन सह तत्र स्थाने गत: तत्र मानं विधाय लक्ष्मीनारायणं नत्वा च तप्ततैलमध्ये पपात । तवत्यैस्तैजनैर्हाहाकारः कृतः । तदा राजशरीरं मांसपिण्डाकारमभृत्। तच्छ वा तच्छ वा मन्मथ. सम्झौवनी अमृतमानीय मांसपिण्ड स्याभिषेकमकरीत्। ततः राजा दिव्यरूपधरः पुरुषो जातः । ततो मन्मथ सनी- विनी यावदाज कण्ठे मालामपंयति। तावदाज्ञा भणिता। भी मन्मथसौविनि! यदि त्व मदौथा भवसि तहि महचः शृणु। तयोक्त भो स्वामिन् ! निरूप्यताम् । सर्वथा भवचनं करिष्याम्य व। राजोनम् । यदि मदुक्त करिष्यसि तर्हि मत्पुरोहितं वयोव। तथापि तथा. स्विका पुरोहितकण्ठे मालां निक्षिप्य विवाहमकरोत् । अथ सजा खनगरं गतः । मां कथा कथयित्वा पुत्तलिका ·हाविंशत् पुत्तलिका। भोजमवदत् । त्वय्येवं धैर्य विद्यते चेत् तय सिन् सिंहा. सने समुपविया -- अथ षोडशोपाख्यानम् । पुनरत्या पुत्तलिकाब्रवीत्। शृणु राजन् ! विक्रमार्को राजा दिग्विजवार्य निर्गत्य पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्तरदिशो विदिशश्च परिभ्रम्य तत्यान् नृपतीन् पादतलाक्रान्तान् विधाय तैः समर्पितमन्य रनावादितवस्तुजातं गृहीत्वा पुनस्तान् स्वपदे संस्थाप्य निजनगरं प्रति समागतः । अथ नगरप्रवेशसमये दैवज्ञेनोक्तम् । भो देव ! दिनचतुष्टयं नग- रप्रवेशे मुहर्तो नास्ति । तस्य वचनं श्रुत्वा राजा ग्रामाहहि- रेव स्थितः । उद्यानवने पटमण्डपान् कारयित्वा तदैव दिनचतुष्टयं नेतु मुपक्रान्तवान् । तस्मिन् समये ऋतुराजी वसन्तः समागतः । अथ बसन्तविलासं दृष्टा सुमन्त्रिः मन्त्री राज- समीपमामयोक्तवान् । भो राजन् ! ऋतुराजो वसन्तः समायातः अद्य वसन्तपूजा कर्तव्या। तस्मिन् पूजिते सर्वे. ऽपि तव प्रसन्ना भविष्यन्ति । सर्वोऽपि लोकः सुखी भवि. थति सर्वस्याप्यरिष्टस्य शान्ति विचति । तस्य वचनं श्रुत्वा राजा तथास्त्वित्यलोकत्व बसन्त पूजा सम्पादने तमेव समा. दिदेश। तदनन्तरं स मन्त्री सुमनोहरं सभामण्डपं कारयित्वा মামলা আদ্যা মীনালিয়া মৰনা इतरकला कुशला नर्तकी; समायत । तथा दौनाचबधिर- .

·हासिंपत पुत्तलिको। ब्राह्म पर कुबआदमचं खयमेवागताः। तत्र सभामबापे नव- रत्नखचित सिंहासनं स्थापितम् । तव लक्ष्मीनारायण- प्रतिमाहयं प्रतिष्ठितम् । पूजाथे कुकुमकर्पू रकस्तू- रिकाचन्दनागुरुप्रभृतीनि सुगन्धद्रव्याणि पुष्पाणि जाती- यथिकामल्लिकाकुन्दशतपत्रमदनचम्पककेतकीप्रभृतीनि स- मानीतानि। एवं विधानम' राजा स्वयं नारा- यणस्थ सपनादि षोडशोपचारं कारयित्वा णादिकलाकुशलजनान् वस्त्रादिना सम्भावितवान् । तद. नन्तरं गायकाः वसन्तरागालापं कला वसन्तं जगुः । ततो राजा सेषां वीटिकां ददौ ततः कश्चिदब्राह्मण: समागत्य । कल्याणादायि भवतोऽस्त पिनाकपाणी: पाणिग्रह भुजगकङ्कणभूषितायाः । संभ्रान्त दृष्टि सहसैव नमः शिवाये- त्व/ता लज्जित नसं मुखमम्बिकायाः ।। इत्याशिषः प्रयुज्य वदति। भो राजन् ! विज्ञप्तिरस्ति । रात्रोताम् । निवेदय । ब्राह्मणेनोक्तम् । अहं मन्दिवईननग- रवासी ब्राहाणः ममाष्टौ पुत्रा एवं जाताः कन्या नास्ति तत: ममार्यण मया जगदम्बिकायाः पुरत एवं संकल्पः कृतः भी अम्बिके ! मम कन्या यदि भविष्यति तदा तां तव नाम धा. रयिष्यामि। अन्यच्च कन्यया तुलितं सुवर्ण दास्यामि कन्या च कमचिद वैदिकवराय दास्यामोति तर्हि तस्या विवा- हकालो व ते एकादश स्थाने गुरुवर्तते पुनरागामि वत्मरे पातुं नायाति। प्रती मया कन्यया तुलितं सुवर्ण दात इच्छामि । अन्यः कश्चित् विक्रम विना राजा मुमत ले नास्ति - ·शानियत पुत्तलिका। इति तदन्तिकं समागतोऽस्मि। राजोखम्। भो ब्राह्मण ! साधु समनुष्ठितं त्वया तव यावता धनेन कार्य भवति तावदनं यहाणेति भाण्डारिकमायोक्तवान् । भी भागडारिक ! अस्म ब्राह्मणाय एतत्कन्या तुलितं सुवर्ण देहि पुनरप्यष्ट- वर्गाई मष्टकाटि सुवर्ण पृथम्दीयताम् । ततस्तेन प्राप्तो भाण्डारिकस्तरी ग्राह्यणाय तावत् सुवर्ण ददौ । ब्राह्मणो- ऽप्यतिसन्तुष्टः सन् कन्यया सह निजस्थानमगात् । राजापि शुभे मुहत पुर प्रविवेश। अथ पुत्तलिकाब्रवीत् देव ! त्वयि औदार्य एवं चेत् तहि अस्मिन् सिंहासने समु. पविश । राजा तूणीमासीत् । अथ सप्तदशोपाख्यानम् । पुनरम्या पुत्तलिकावदत् । शृणु राजन् ! औदायें विक्रमसदृश्यो नासौत् तेन औदार्यगुणेन त्रिभुवने तस्य कौतिः विस्तारं गता। सर्वोऽप्यर्थिजनस्तमेव राजान स्तौति। सर्वदा स्वस्तिवचनं दातृणामेव प्रोत्यै भवति । न तु शूराणाम् । उक्तश्च । दातृणामेव संप्रौत्यै स्वस्तिवाचो धनार्थि नाम् । शूराणां हि प्रहाराय रसितं रणदुन्दुभिः । वीर्यधैर्य ज्ञानानुष्ठानादयो गुणाः सर्वेषामेव भवन्ति । न तु त्याग गुणः । मुह्यन्ति पशवः सर्वे पठन्ति च एकादयः । ददाति कोऽपि दानं य. स शूरः स च पण्डितः ।

·७८ हाविंशत् पुत्तलिका। कचित् खभाववीरा हि दयावीराच वचन । ते सर्वे दानवीरस्य कला माहन्ति षोड़शीम् । त्याग एको गुणः माध्यः किमन्य गुणराशिभिः । त्यागादेव हि पूज्यन्ते पशुपाषाणपादपाः ॥ त्यागोगुणी गुणशताधिको हि मतो मे विद्यापि भूषयति तं यदि किं ब्रवीमि। शौर्यञ्च नाम यदि तत्र नमोऽस्तु तस्म तच वयं न च मदोऽप्यति विक्रमे यत् । एतच्चतुष्टयं तस्मिन् विक्रमार्के सदा आसीत् । एकदा परमण्डलस्थस्य कस्यचिद्राज्ञः पुरतः केचित् स्तुति- पाठकेन विक्रमार्कस्य गुणाबली पठिता। तेन राज्ञा तां श्रुत्वा मनसि स्प ही विधाय' स्तुतिपाठकं प्रति उक्तम् । भो वन्दिन् ! किमर्थ मेते सर्व स्तुतिपाठकाः विक्रममेव राजानं स्तुवन्ति किमन्यो राजा नास्ति। वन्दिनीतम् । भी राजन् ! त्यागे उपकारे साहसे शौर्य धैर्य तेन सदृशो राजा त्रिभु- बनेऽपि नास्ति । परोपकारकरपी स्वदेहेऽपि ममत्व नासीत् । तस्य तवचनं श्रुत्वा स राजा अहमपि परोपकारं करिष्यामौति मनसि विचार्य कञ्चन योगिनमालय अवा- दौत्। भो योगिन् ! परोपकार करणार्थ प्रतिदिनं नवं नवं द्रव्य यथा भवति तथा कश्चिदुपायोऽस्ति नवा । योगि- नीताम् । भो राजन् ! किमपि नास्ति । राज्ञोक्तम्। अस्ति वेत्तमुपायं ममाग्रे निवेदय अहं तं साधयामि । योगि. नोक्तम् । अणचतुर्दशौ दिवसे चतुः षष्टियोगिनीचक पूज- नौयम् । तत्पुरतो मन्त्र पुरश्चरणं विधाय दशांश होमः

·हात्रिंशत् पुत्तलिका।
.
कर्तव्यः । होमावसाने पूर्णाहुतिनिमित्त खमीरमेवाम्नौ
होतव्य ततो योगिनी चक्र प्रसन्न भूत्वा राजे नवं
शरीरं दत्त्वा भणति भो राजन् ! वरं वृणीष । राज्ञो-
शाम् । भो मातरः यदि प्रसबा भवन्ति तर्हि मम गृहे
सप्त महाघटाः सन्ति तान् प्रतिदिनं सुवर्णपूर्णान् कुर्वन्तु
ताभिरेवमुक्तम् । त्वं एवं मासत्रयं प्रतिदिनं स्वशरीरमम्नौ
होष्यसि चेत् तथा वयं करिष्यामः । राजापि तथास्वित्युत्ता
प्रतिदिनं स्वशरीरमग्नौ जुहोति ।
एकदा विक्रमार्को
राजा इमा वात्ती श्रुत्वा तत् स्थानं समागत्य पूर्णाहुति-
समये स्वयमेवाग्नौ पपात तती योगिनीभिः परस्पर
भणित अद्य तन्वन्तरं मांसं प्रतीव स्वादुतरं विद्यते अस्थ
हृदयं महासारमस्ति। इति पुनस्तमुज्जीव्य भणितम् ।
भो महासत्व ! को भवान् । तव शरीरत्यागे किं प्रयो-
जनम् । तेनोक्तम्। मया परोपकारार्थ शरीरमम्नी हुतं
योगिनीभिर्भणितं तर्हि वयं प्रसन्त्रास्मः । वरं वृणीष्व ।
राज्ञोक्तम्। यदि मम प्रसबा भवन्ति अतस्तहि अयं राजा
मरणात् प्रतिदिनं महत्कष्टं प्राप्नोति । तत् निवारिणी-
यम् । अस्य सन महाघटाः नित्यं सुवर्णन पूरणीयाः ।
योगिनीभिर्भणित तथा करिष्याम इति अङ्गीकृत्य राज्ञः
मरणं निवारितम्। घटाश्च सुवर्णन पूरिताः। अथ राजा
निजनगरं प्रत्यागतः। इमां कथां कथयित्वा पुत्तलिका
भोजमवदत् । भो राजन् ! त्वयि एवं परोपकारी धैर्य दया
च विद्यते चेत् तहिं अस्मिन् सिंहासने समुपविक्ष
mes

·5. । हाविंशत् पुत्तलिया। अथ अष्टादशोपाख्यानम् । पुनरपि भोजो यावत् सिंहासने समुपविशति । ताव- दन्या पुतलिका भणति । भो राजन् ! विक्र मस्यौदार्यादयो गुणा भवन्ति चेत् तर्हि अस्मिन् सिंहासन अध्यासितव्य राजोत नीतिमार्ग कथं कथ्यताम् । भी राजन् ! श्रूयतां मणिपूर गोविन्दशर्मा ब्राह्मण: सकल नीतिशास्त्रज्ञः स्वपु. बाय नीतिशास्त्र कथयति तदा मयापि नीतिशास्त्र श्रुतं तत् तुभ्य निवेदयामि । राजोत निरूपय। पुत्तलिकयोक्त श्रूयतां राजन् ! बुद्धिमता पुरुषण दुर्जनः सह सङ्गो न कर्तव्यः । यतोऽनर्थ परम्परया हेतुर्भवति । उक्तञ्च । दुर्जन सङ्गतावनर्थपरम्परायां हेतुः सतामधिगतं वचनीयमत्र । लङ्कवरी हरति दाशरथेः कलत्र प्राप्नोति बन्धमथ दक्षिणसिन्धुराजः ॥ अपि च । अपनयति विनयमनय घनयति यशः सततं यशसः । निरयञ्चयति तरसा मुसा- मसतः समागमो जगति ॥ सज्जनानां सङ्गोविधेयः । लोके सत्सङ्गात् परोलाभी नास्ति यती महानन्दादयो गुणा जायन्ते । उनञ्च । कन्दलयत्या नन्द निन्दति मन्दानिलेन्दु चन्दनम् । मदयति मन्दभावं सन्धते सम्पदोऽपि सत्सङ्गः ॥

·हाविंशत् पुत्तलिका। ५ अन्यच । केनापि वैरं न कर्तव्य परषां सन्तापो न करणीयः । अनपराधतो भत्या न दण्डनीयाः महादोष विना स्त्री न त्याच्या यतो नरकभाक् भवति । हता। पात्रा सम्पादिनों दचा सुरूपां घोलमहनाम् । योऽदृष्ट दोषां त्यजति सोऽयं नरकं व्रजेत् । लक्ष्मी स्थिरति न मन्तव्या वार्य्यि व चञ्चला। उताच । अनुभव ददतु वित्त मान्यामामय सजनान् भजत । अति परुषपवन विलुलित दीपशिखेव चञ्चला लमौः ॥१॥ न स्त्रियै गुह्यं वचनं निवेदनीयम् । भविष्य चिन्ता न कार्या । वैरिणामपि हितमेव कथनीयम् । नित्य दानाध्य यनादि विना दिवम न यापयेत् । पित्रोः सेवा कर्तव्या । चोरैः सह सम्भाषमं न कर्त्तव्य म्। सर्वदा निष्ठ,रमुफ्तर न वाघम् । अल्प निमित्त न बहुकरणीयम् । सच। न म्बस्पस्य आते भूरि नाशयेन्मतिमावरः । एतदेव हि पाण्डित्य यत् खन्याहूरिरक्षणम् ॥ १ ॥ आाय दानं दातव्यम् धम्म स्थाने मनसा कर्मणा वाचा परोपकारः कर्तव्यः । एतत्सामान्य पुरुषाणां नौति- शास्त्रमुपदिष्टम् । स विक्रमी राजा स्वभावत एव नौतिशा. स्वतः। एवं काले गच्छति एकदा कश्चित् वैदेशिको राजानं दृष्ट्या उपविष्टः ततो राज्ञा भणितम् । भो देवदत्त ! तव निवासः कुन तेनोक्तम् । भो राजन् ! अहं वैदेशिक: मम कोऽपि निवासी नास्ति सर्वदा परिममणमेव करोमि राजोखम् । पृथिवौं ममता त्वया कि कि अपूर्व दृष्टम् । भो राजन् ! महदेकं प्राचयं दृष्टम् । राजीतम् । किं दृष्ट ·८२ দ্বায়ি শিক্ষা। . सेनोलम् । उदयाचलपर्वते प्रादित्यस्य महान् प्रासादोऽस्ति तव गङ्गा वहति गङ्गातटाके पापविनाशनं नाम शिवालय- मस्ति । तत्र गङ्गाप्रवाहात् कश्चित् सुवर्णस्तो निर्गच्छति तस्य उपरि नवरनखचित सिंहासनमस्ति । स सुवर्णस्तम्भः सूर्यो- दया दुपरि पूर्ण वृद्धि प्राप्नोति मध्याहे मूर्य मण्डलं प्राप्नोति तत: सूर्यो यावदस्तं प्राप्नोति तावत् स्वयमेव उत्तौ? गङ्गाप्रवाहे मज्जति । प्रतिदिनमेवं तत्र भवति। एतन्महदा. श्चर्य मया दृष्ट राजा विक्रमोऽपि तच्छु त्वा सेन सह तत् स्थानं गतो रात्रौ निद्राङ्गतः । प्रभात समये यावदुदयो भवति तावत् गङ्गाप्रवाहात् रत्नसिंहासनयुक्तो हेमस्तम्भोर्निगतः । तस्मिन् समये स्तम्भे राजा स्वयमुपविष्टः स्तम्भोऽपि सूर्य- मगहलं प्रति गन्तुं प्रवृत्तः यावत् सूर्य समीपं गच्छति ताव- दग्निकणा सदृशैः सूर्यकिरणः राजशरीर मांसपिण्डा- कारमभूत् । तत: पिण्डरूपेण सूर्य मण्डलं प्राप्य । नमः सवित्रे जगदेकचक्षुषे जगत् प्रमूति स्थितिनाशहेतवे। त्रयीमयाय विगुणात्मधारिणे विरिञ्चि नारायणशङ्करात्मने । ॥ इत्येवं नमस्कार। सूर्य : स्तम्भ अमृतमाभ्यसिञ्चत । राजा दिव्यशरोरो जातः । सूर्य णोक्तम् भो राजन् ! त्व महासत्वाधिकोऽसि एतन्मण्डल कस्याप्यमम्य तत्र त्व प्राप्तोऽसि तयं प्रसन्नोऽस्मि वरं वृणीष्व । राजा वंदति । कि मत्तोऽधिकः परोऽस्ति ? यम्मुनीनामप्यगम्य तव स्थानम्। सदहं प्राप्तः । तव प्रसादात् सर्वमप्यर्थ जातमस्ति तह- ·জালিম লিজা। ८३ चनेनाप्यतिसन्तुष्टः मूर्यो नवरबखचिते खकीय कुखले दत्त्वा भणति। भी राजन् ! एतत् कुगड लहयं प्रतिदिन मेकं सुवर्णभारं प्रयच्छति । सतो राजा कुण्डलहवं गृहीत्वा पुनः सूर्य नमस्कात्य तस्मादुत्तौर्य यावदुज्जयिनों प्रति आगच्छति तावत् कश्चित् ब्राह्मणी मार्ग समागत्य । वेदान्तेषु यमाहुरेक पुरुष व्याप्य स्थित रोदसी यस्मिनोखर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थक्षरः । अन्तर्यश्च मुमुक्षुभिनियमित: प्राणादिभिर्म ग्यते सस्थाण: स्थिरभक्तियोग सुलभो निश्रेयसायास्तु वः ॥१॥ इत्याशीर्वादमुच्चाय्य भणति भी यजमान ! अहं कुटम्बी ब्राह्मणः परं दरिद्रः सर्वत्र भिक्षाटनं करोमि तथापि उदरं न पूरयामि । तच्छुत्वा राजा कुण्डलद्वयं तस्म दत्त्वा भणति। भी ब्राह्मण ! एतत् कुण्ड लयुगलं नित्यं सुवर्णभारमकं तुम्ब दास्यति तत् श्रुत्वा ब्राहाणोऽतिसन्तुष्टी राजानं स्तुत्वा निजस्यानं जगाम। राजाप्य ज्जयिनीमगात् । इति कथा कथयित्वा पुत्तलिका अववौत् भी राजन् ! त्वयि एवं औदार्य धैर्य विद्यते चेत् तर्हि अस्मिन् सिंहासने समुप- विश । राजा तू थौं बभूव । अथ ऊनविंशोपाख्यानम् । पुनरपि राजा यावत् सिंहासने समुपविशति तावदन्या पुत्तलिकावदत् भो राजन् ! तव विक्रमस्यौदार्यादिमुशा भवन्ति तहि अस्मिन् सिंहासने समुपविध राजीत भी ·सानियत् पुत्तलिका पुनखिके! कथय तस्य विक्रमस्यौदार्यादिगुण वृत्तान्त सा कथयति श्रूयतां राजन् ! विक्रमे भासति सुमहति भू. मण्डले सर्वोऽपि लोकः अानन्दपरिपूर्णः आसीत् । ब्राणः षटका निरतः स्त्रियः पतिव्रताः शतायुषः पुरुषाः सदाफला हक्षाः कामवर्षापर्जन्यः मही सर्वदा सम्पूर्ण शस्यवती लो. कानां पापात् भयं अतिधोना पूजा जीवेषु दया गुरूणां सेवा: सर्वदा दानं एवं प्रजासु कृत्तिरासीत् । अथ विक्रमः एकदा सिंहासने उपविष्टोऽभूत् तत्न सभायामुपविष्टाः कीदृक् विधाः सामन्त राजकुमाराः केचित् स्तुति पाठकैः खवंशावली: पा. ठयन्ति के नोडताः स्वभुजबलं स्वयमेव स्तुवन्ति केचन पइविं. अदण्डायुधसाधनाभिज्ञाः श्मश्रूला युवानः अन्योऽन्यं हसन्ति । केवन शरणागतपरिपालनप्रवणाः एके परतविषये साधनाः केचन धम्मसंग्रहकारिणः एवंविधा राजकुमाराः । तदा कथित् पापहि समागत्य राजानं प्रणम्यावदत् भी देव ! अरण्यमध्ये अञ्चनापर्वताकारो महान् बराह; समागतोऽस्ति त देवः समागत्य पश्यतु तस्य वचनं श्रुत्वा राजा तैरव राजकुमारैः सह वनङ्गवा नदी तटाके स्थितनिकुझान्तर्गतं वराहमपश्यत् ततः स वराही वीराणां कोलाहलं श्रुत्वा तस्माद्रिकुलाबिगत; । तदनन्तरं सर्वेः राजकुमारैः सह महत् स्वहस्त कोयलं दर्शयतः विक्र- मस्थ षड्विंशायुधानि तस्योपरि विपितु; वराहस्तान्यायुधानि अगषयन् पर्वतान्तर्गतं कदा विवेध। राजापि तस्यः पृहलो सम्बः पर्वतमगमत् । मन काञ्चनं मिलहार हा अमेष बिखहाई प्रविही महसम्मकार क्रियस' ·हाविंशत् पुत्तलिका। ८५ तत्र दूरणतः उत्तरन महान् प्रकाशोऽभूत् । ततः कियढ़ दूर . वर्षमयप्राकारं शुभ प्रभाविप्रासाद विशिष्टं नगरमेकं अपश्यत् । तव च देवालयोपवनादिभिरलङ्गतसमस्तवस्तुप- रिपूर्णविपणिभूषितं धनिकलोकसमाकीर्ण नानाविलासौ. जनसेव्यमानं विलासिनौजनमतिममोहरमपश्यत् । प्रविश्य विपमिमध्ये यावत् प्रविशति तावदतीव मनोहरम- एडपयुतं राजभवनमपश्यत् । तत्र विरोचनसुतो बलिः राज्य करोति। राजा राजभवने प्रविष्ट एव बलिना झटिति स- मागत्य प्रालिङ्गित; अतिरमणीये सिंहासने च समुपवेशितः पृष्टश्च भी खामिन् ! भवतः कुतः समागति: विक्रमेयो अहं भवत्सन्दर्शनार्थ समागतोऽस्मि। बलि: राजानं भवति। अब मम सन्ततिः पवित्रीभूता सफला च जाता । बहुना पुस्खोदयेन भक्तोऽस्माकं गृहे आगतिः संवृत्ता। अध मे बहुकालेन माधनीयमभूदिदम् । घुमत् पादाम्ब जस्पर्श सम्पबानुग्रहं गृहम् ॥ १॥ विक्रमेयोतम्। भो राजन्! त्वं पवित्रौभूतान्त:करणः तवैव जन्म बाध्यं यतः साक्षा कुण्ठाधिपो नारायबस्तव मन्दिरे सदा विराजति अथ वलिनोलम्। स्वामिन् ! किमाममनकारणम् । विक्रमेयोक्तम् भो दानवेन्द्र ! अई भवहर्मनाई एव समागतोऽसिम नान्यत् कारणम् । अथ पलिनीताम् । यदि मवि मैत्रों विधाय खामिना समागतं सहिं मयि अपां बवा किमपि वस्तु त्ववा याचनीयम् । विक्रमेणीकम् । मम किमपि न्ध नं मास्ति अहमपि तव - ·ব্রামিন নজি। प्रसादात् सर्वत्र सम्पूर्णोऽस्मि । बलिनोक्तम् । भो स्वामिन् ! भवतो न्य बमिति न मयोचते किन्तु मैत्री उद्दिश्य ददामि यतो बुधा एवं मित्र लक्षणं वदति। उताञ्च । ददाति प्रतियलाति मुद्धमाख्याति पृच्छति । भुक्त भोजयते चैव षड्विधं प्रीतिलक्षणम् ॥ १ ॥ नोपकार विना प्रीतिः कदाचित् कस्य जायते । उपयाचित दानेन यथा देवा घभीष्टदाः ॥ २॥ धन्यचा पुत्रादपि प्रियतम नियते हि दाने मेने पशोरपि विवेकविवर्जितस्य । दत्तं खलेऽपि निखिल खल वै न दग्ध नित्य ददाति महिषी खलु चामपत्या ॥ ३ ॥ एवं भणिवा सेन विक्रमाय राजे रसायनं रसश्च दत्तः । ततः राजा तस्मादनुज्ञां प्राप्य विल निर्गतोऽश्वमा रुह्य यावद्राजमार्गे समायाति तावत् महदैन्ययुती दरिद्रः पौड़ितः सपुत्रः कश्चित् वृद्धब्राह्मणः समागत्य । कठिनतरंदामवेष्टनरेखासन्देहदायिनो यस्य । विलसन्ति बलिविभागाः स पातु दामोदरो भवन्तम् ॥१॥ इत्याशिषमुक्ता भणति भी यजमान ! अहं अत्यन्त- दरिद्रः पीड़ितः बहुकुटनी ब्राह्मण: अद्य सकुटम्बस्य मम किमपि भीजनपर्याप्त धनं देहि महत्या क्षुधा पौड़िता वयम् । राजा भणितम् । भी ब्राह्मण ! इदानीं मम हस्ते किमपि धनं नास्ति पर रसच रसायनश्चेति बस्तुहयमस्ति अनेने रससम्पर्कग सप्त धातवः सुवर्णादयो भवन्ति । इदं ·बानियत् पुत्तलिका। । रसायनं यस्त. सेक्ते जरामरणरहिती भविष्यति उभयोमध्ये एक गहाण तदा पित्रा उत्ताम्। येन रसायनसेवनेन: जराः मरणरहितो भविष्यामि तद्दीयताम् । पुत्रेणोक्तम् । कि क्रियते रसायन जरामरमरहितेनापि पुनःरिझमेवातु भवितव्यम्। येन रसेन सम्पर्क सति सुवर्ण भवति स बाह्य इत्यभयोर्विवादी जात; ततः राजा उभयोविवादं श्रुत्वा रसं रसायनञ्च ताभ्यां ददौ । ततो ब्राह्मणः राजानं स्तुत्वा निजनिलयगतः । राजापि निज भवनमगमत् । इमा कयां कथयित्वा पुत्तलिका अब्रवीत् भी राजन् ! त्वयि एवं धैर्य औदार्य विद्यते चेत् तर्हि अस्मिन् सिंहासने उपविश । अथ विंशोपाख्यानम् । .. पुनरपि राजा सिंहासने यावत् समुपवेष्टुं उपक्रमते तावदन्या पुत्तलिकाब्रवीत् । भो राजन् ! यदि त्वयि विक्रम- स्यौदार्य गुणवत्तान्तादयः सन्ति तदा सिंहासने समुपविग राजा अवदत् । भी पुत्तलिके ! कथय तस्य विक्रमस्यौदा. र्यगुण वृत्तान्तादीन् । पुत्तलिका वदति। श्रूयतां राजन् ! विक्रमी राजा षण्मासं राज्य करोति षसमास देशान्तरे गच्छति एकदा देशान्तरगतो नानादेशान् परिभम्य पद्मा- लयं नाम नगरमममत् । तस्य नगरस्य वहिराद्याने अति. वमलोदकं सरोवरं दृष्ट्वा तवीदकपानं कृत्वा उपविष्टः । ततोऽन्यतः अन्ये ऽमि केचन बैदेशिकाः समागत्य जलपानं विधायोपविष्टाः परस्परं गोष्ठी: कुर्वन्ति। अहो अस्माभिरनेका ·हाविपत् पुतलिका। देशा दृष्टा बहनि तीर्थ स्थानानि दृष्टानि अति दुर्गमाः करप्यनधिगम्याः पर्वता श्रारूढाः परमकवापि महापुरुष- दर्शनं नाभूव । अन्य न भणितं कथं महापुरुषदर्शनं भवि- थति घन महासिदोऽस्ति तत्र गन्तु अर्थक्वम् । यतः मार्गोऽति दुर्गमः मध्ये अनेकविताः सम्भवन्ति देहस्य नाशो भवति । येनोधमे प्रथममामेव विनाशनं प्राप्नोति तस्य फलं कोवा अनुभविथति अतः कारणात् बुद्धिमता प्रथममेव त्रामा रक्षणीयः। पुनरा पुनर्वित्त पुन: क्षेत्र तथैवच । पुनः शुभाशुभं कम्मं शरीरं नः पुनः पुनः ॥ १॥ तस्मात् बुद्धिमता पुरुषेण प्रकार्याणि न कर्तव्यानि। तथा चोक्तम्। व्यसनानि दुरन्तानि सम्यगव्यय फलानि च । अशक्यानि च कार्याणि नारभेत विचक्षणः ॥३॥ तधाचा पर्वतं विषमं घोरं बहुव्यालसमाकुलम् । नारोईत नरं प्रात: संशयेऽपि कदाचन ॥ ३ ॥ राजापि तस्य एवं वचनं श्रुत्वा भगति अही वैदे- शिक! किमेवमुच्यते यावत् पुरुषेण पौरुषं साहसच क्रि. यते तावदेव सकलं कायं दुर्लभं न भवति । उतश्च । दुधाप्याणि च वस्तूनि सभ्यन्ते वाञ्छितानि च । पुरुषैः संशयारुढ़ रलसैन कदाचन । तथाचा ·हानियापुतलिका। पादाचिदेति नभसः खाते जलन्तु पासालात् । ... देवमचिम्थवलवत् बलवानिह साहसी ॥ १ ॥ लो शस्यागममदत्त्वा न लभ्यते सुखस्थानम् । मधुमिन्मथनायासैलब्धा चिरेण लक्ष्मीः ॥ २ ॥ तस्य न हि किमपि स्यात् विणो सिंहकरस्य । निद्रा यो भजते मासांश्चतुर उदधौ स्थितः ॥ ३ ॥ दूरधिगमः परभागो यावत्पुरुषेण पौरुषं न कृतम् । हरति तुलामधिरूढ़ो भावान् खजलदपटलानि ॥४॥ एतद्राजवचनं श्रुत्वा तेन उक्त महासत्व ! किं काय कथय । राज्ञोक्त अस्मात् स्थानात् हादशयोजनपर्यन्त यदि गम्यते तर्हि तत्र महारण्यमध्ये विषमः कश्चित् पर्वतो- ऽस्ति त्रिकालनाथो नाम योगोखरो विद्यते च । यदि तस्य दर्शन क्रियते तहि स सर्व वाञ्छितमथं दास्यति अहं तत्र गच्छामि तैरुत वयमप्या गमिष्यामः राज्ञोक्तम् । सुखेन आगच्छ ततस्ते राजा सह निर्गता महारण्ये मार्गमति विषमं दृष्ट्वा राजानं प्रोचुः भो महासत्व ! कियद्दूरे पर्वतोऽस्ति । राज्ञोक्तम्। इत अष्टयोजनात् विद्यते । तर्हि वयं गमिष्यामो यद्यपि महद्दूरमस्ति मार्गोऽप्यति विषमः षड्योजनानि गत्वा पुरतो यावत् गच्छन्ति तावमहाकालवदनः विषाग्निमुहमन् अति भय- कारः कश्चित् सर्पो मार्गमावृत्य तिष्ठति। तेऽपि तत् सर्व दृष्ट्वा सभयाः पलायाञ्चक्रुः। राजा पुनरपि मार्गे गन्तु प्रवृत्तः। अथ सर्पः समागत्य राजानं वेष्टयित्वा सन्द- थत्। ततः स विषवत् शरीर वस्त्रखण्डन आवेष्टय । इति । ब्रुवन्तः ·हानियत् पुत्तलिका दुर्गम पर्वतमारुध निकालनाथं योगिनं दृष्ट्वा नमव- कार। योगीसन्दर्शनमात्रेण सर्पस्तं त्याला गतः राजापि निर्विषो वभूव योगिनीतम् । भो. महासत्ख! महाप्रमादभूयिष्ठमेवममानुषं स्थानं अतिकष्टेन किमर्थ. मागतोऽसि राज्ञोक्तम् । भो स्वामिन् अहं तव सन्दर्शनार्थ आगतोऽस्मि योगिनोक्तम्। महत्कष्ट अनुभूतं खलु त्वया। राज्ञोक्तम् । किमपि नास्ति भवत् सन्दर्शनमात्रेण सकलमपि पातकं गतं कष्टं कृत्वा अद्याहं धन्योऽस्मि यती महतां दर्शनमतीव दुर्लभं अन्यच्च । यावत् शरीरं सुदृढ़ यावत्सन्तीन्द्रियाणि च । तावदेव च कर्तव्य पुरुषैहि हित सदा ॥ तथाचीतम्। यावत् स्वस्थ मिदं शरीरमखिलं यावज्जरा दूरतो यावच्चेन्द्रियशक्तिरप्रतिहता यावत् क्षयो नायुषः । आत्मश्रेयसि तावदेव विदुषा कार्या: प्रयत्नो महान् उद्दीप्ते भवने च कूप खनने प्रत्युद्यमः कीदृशः ? ॥ १ ॥ ततः प्रसबेन योगिना घुटिका योगदण्डः कन्या च दत्ता उत्तञ्च । भो राजन् ! अनया घुटिकया भूमौ या. वत्यः रेखा लिख्यन्ते तावति योजनानि एकस्मिन् दिने गन्तु शक्यन्ते एनं योगदण्ड दक्षिण हस्ते धृत्वा स्पर्शत यदि तर्हि मृतसैन्य सञ्जीवितं भूत्वा उत्तिष्ठति वाम हस्ते धृत्वा स्पर्यते यदि तदा सर्वस्यापि विपक्षस्य सैन्यनाशी भवति इयं कन्यापि ईसितवस्तूनि प्रयच्छति राजापि तत् वयं गृहीत्वा योगिनं नमस्कृत्य अनुज्ञा लब्धा यावद् गम्यते ·पासिंधत् पुत्तलिका। ८१ । ताबद्राजमार्ग कचिट्राजकुमारः सम्मुखे अग्नि संस्थाप्य काष्ठानि सचिनोति राजा तमपृच्छत्। भी सौम्य ! किमेवं क्रियते तनोताम् । तनोतम्। अहं कश्चिद्राजकुमारः मम राज्य दायादैरपहृतं दरिद्रोऽहं जीवनं धारयितुमक्षमः सन् अग्नी प्रवेश कतु काष्ठानि सञ्चिनोमि ततो राजा तस्याभयं दत्त्वा धुटिकां योगदण्ड कन्थाञ्च ददौ । तेषां गुणानपि अकथयत् तदनन्तरं अतिसन्तुष्टी राजकुमारो राजानं प्रणम्य स्वदेशमगमत् । विक्रमोऽपि उज्जयिनीमगात् । इमा कथां कथयित्वा पुतलिका भोजराजानमवदत् भो राजन् ! त्वयि यदि एवं औदार्य विद्यते तर्हि अस्मिन् सिंहासने समुपविश। राजा तूष्णीं स्थितः । अथ एकविंशोपाखाानम् । पुनरपि राजा यावत् सिंहासने समुपविशति ताव- दन्या पुत्तलिका भणति तेन सिंहासने उपवेष्टव्यं यस्य विक्रमस्यौदावें भवति राजा अवदत् कथय तस्य विक्रम. स्यौदायवृत्तान्त सा अब्रवीत् । श्रूयतां राजन् ! विक्रम राज्य शासति बुद्धिसिन्धुनामा मन्त्री समभवत् तस्य पुत्रः अनर्गलोनाम सतीदनं भुक्त्वा कुमारहत्या तिष्ठति किमपि विद्याभ्यसन न करोति एकदा पित्वा भणितं हे अनर्गल ! त्वं ममोदराज्जातोऽपि परमतीव दुर्विदग्धः विद्याभ्यसनं न करोषि हृदयशून्यो मूर्खः सन् तिष्ठसि यस्त इदयशून्यः स एव मूर्खः उक्तञ्च ।

·हाशित पुत्तलिका। अपुत्रस्य ग्रहं शून्य शून्यदेशो वायवः । मूर्खस्य हृदयं शून्य सर्वशून्या दरिद्रता ॥ १ ॥ मम तव सम्बन्ध कोऽप्यों नास्ति तथा हि । कोऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न विहावधार्मिकः । तया गवा किं क्रियते या न दोगधी न गर्भिणी ॥१॥ . अन्यच्च। अजात मृत मूर्खभ्यो मृताजातौ वरौ सुतौ। यतस्तो खल्पदुःखाय यावज्जीवं जड़ो दहेत् ॥ १ ॥ अन्यच्च । किं तेन जातु जातेन मातुर्यौवनहारिणा । नारोहन्ति कुलं यस्य वंशस्याग्रे ध्वजो यथा ॥ २ ॥ एतत् पिलवचनं श्रुत्वा पश्चत्तापयुक्तो अनर्गली वैराग्य प्राप्य देशान्तरं जगाम । तत्र देशान्तरे एकस्मिनगरे कस्य. चिदुपाध्यायस्य सकाशात् सकलं नीतिशास्त्र पठित्वा नि- जनगरं प्रति समागच्छत् । मार्ग अरवमध्ये देवालय मपश्यत् । तद्देवालयसमीपे पद्मिनी खण्डमण्डितं चक्रवाक्- युगयुत अतिविमलोदकं सरः आसीत् । तत्र सरो- वरस्य एकदेशे अतिसन्तप्तमुदकं अस्ति एतत् सर्व दृष्ट्वा तत्रोपविष्टे सूर्योऽस्त गतः तदनन्तरं रात्रिसमये तस्मात् सन्तप्तोदकमध्यात् अष्टौ दिव्याः स्त्रियः निर्गता देवालयं गत्वा च देवस्याभिषेकादि षोडशोपचारं कृत्वा वृत्यगौतादि कलया देव तोषयामासुः । ततो देवः प्रसत्री भूत्वा ताभ्यः प्रसादमदात्। एतत् सर्वमनगलोऽपि पश्यति प्रभाते निर्गमन समये ताभिरनर्मलो दृष्टा तासां मध्ये ·हाविंधत् पुत्तलिका। २३ एकया दिव्यानया भक्तिं भी सौम्य ! एहि प्रमाक मगरं प्रति। इत्युना सन्तप्तोदकमध्ये प्रविष्टा। सोऽपि तया सह मन्तु वेष। पर सन्तप्तोदकमध्ये तस्या प्रविष्टायां अनर्गली भयाव प्रविष्टः। अथ स्वमगरमागत्य पित्वादिसर्वबन्धुजनान् अपश्यत् तेषां महानुत्साही जातः । हितोयदिवसे राजसन्दर्शनार्थ राजसमा गला राजानं प्रमाम्य उपविष्ठः राजा कुशल पृष्ट्वीतम् । भी अनर्गल ! एतावति दिनानि व्याप्य कुत्र स्थितोऽसि । तेभी. कम् विद्याभ्यासं कर्तुं देशान्तरं गतोऽस्मि राजोलम् । तत्र देशान्तर किं किमपूर्व दृष्टम् । अनर्गलेन राजः सन्त- मोदकत्तान्त: कथितः । तत् श्रुत्वा राजा तेन सह तत् स्थानं गतः । सूर्योऽप्यस्तं गतः मध्यरात्रिसमये ताः दिव्यस्त्रियः समागत्य देवस्य षोडशोपचारान् विधाय नृत्या- दिना देवमुपस्थाय प्रभाते यदा अगच्छन् तदा तासां मध्ये काचिदेका राजानं दृष्ट्वा समवदत् भी सौम्य ! एहि अस्माकं नगरं प्रति। इति तत् श्रुत्वा राजापि तया सह निर्गतः सर्वाः स्त्रियः तप्तोदकमध्ये प्रविष्टाः सप्त. पाताले निजनगरे गता: राजापि तप्तोदकमध्ये निमग्न स्ताभि सह गतः ततः सर्वाः स्त्रियः तस्य नीराजनाथुपचारं कत्वा प्रोचुः भो महासत्व ! तव सदृशः शौर्यादिगुणसम्पन्नः कश्चित् नास्ति तर्हि अस्य राज्यस्याधिपतिर्भव वयं सर्वाः स्त्रियस्तव मेवां करिथामः राज्ञोक्तम् । मम अनेन राज्येन प्रयोजनं नास्ति अहमेतत् कौतूहलं द्रष्टुं समागतोऽस्मि ममापि राज्यमस्ति । ताभिरक्त भी महापुरुष वयं प्रसन्नाःस्म !

·हाविंशत् पुत्तलिका भी वरं वृणीष्व राजोतम् । भवत्यः को तामिक वयमष्टौ महा- सिंहयः तर्हि मा प्रष्ट महासिद्धयो दातव्याः। ततो राजे ताः स्त्रियः अष्टौ बानि दंदुः । तान्ये व अणिमाद्यष्ट गुण युक्तानि । ततो राजा तानि रबानि रहोत्वा यावदो. गच्छति तावन्मार्गे कश्चित् वृद्धो ब्राह्मणः समागत्य । उषितोनाभिकमले हरेयश्चतुराननः । स पातु सततं युमान् वेदानामादिपाठकः ॥ इत्याशिषं प्रयुक्तावान् ततो राजा पृष्टः भो ब्राहाण कुतः समागम्यते तेन ब्राह्मणेनोक्तम् । अहं चम्पापुरनिवासी ब्राह्मणः बहुकुठम्बो पर अत्यन्तदरिद्रः भार्यया निर्भत्सितो देशान्तरमागतः भो राजन् ! लोकोक्तो नौती च प्रसिद्धिः यत् निईनं नरं भार्यादयो पंरित्यजन्ति उत्ताञ्च । खामी वेशमशेवितोऽपि बहुशः प्रोक्तोऽति सत्बान्धवैः । द्योतन्तं सगुणास्त्वजन्ति मनुज स्फारीभवन्त्यापदः ॥ भार्या साधु सुवंशजा न भजते नो यान्ति मित्राणि च । न्यायारोपितविक्रमानपि नरान् येषां न हि स्यादनम्॥१॥ तथा च। गुरुः सुरूपः सुभगस्तु वाग्मी शास्त्राणि चास्त्राणि विदांवरस्तु । अर्थ विना नैव कलाकलापं प्राप्नोति मर्यो हि मनुष्यलोक ॥२ किच्च। तानौन्द्रियाणि विकलानि तदेव नाम सा बुधिरप्रतिहसा वचनं तदेव । अर्थोषणा विरहितः पुरुषः स एव सोऽप्यन्ध एव भवतीतिः किमत्र चित्रन् । ३.8 ·द्वात्रिंशत् पुत्तलिका। राजा तस्य वचनं श्रुत्वा अतिसन्तुष्टः अष्टौ रत्नानि ददी। : सच राजानं स्तुत्वा निजनगरं जगाम । राजा- प्युब यिनी प्रति समागतः । इमां कथां कथयित्वा पुतलिका राजानमवदत् भो राजन् ! तवेदृशं धैर्य शौर्यादिकं अस्ति चेत् तहि अस्मिन् सिंहासने समुपविश तत् श्रुत्वा राजा तूणी स्थितः। .. - . अथ हाविंशोपाख्यानम् । सुनरपि राजा सिंहासने यदा समुपविशति तावदन्यया मुत्तलिकयोक्तः भो राजन् ! अस्मिन् सिंहासने तेनोप- वेष्टव्यं यस्य विक्रमस्यौदार्यादयो गुणा भवन्ति । राज्ञोक्तम् । भी पुत्तलिके ! कथय तस्य विक्रमस्यौदार्यवृत्तान्तं सा अब्रवीत् । भी राजन् ! शृत्यु विक्रमादित्यो राजा राज्य प्रतिपालयन एकदा पृथिवीपर्यटनार्थ निर्गत्य नानाविधाः तीर्थयात्रा देवालयं पुरपर्वतादिकं दृष्ट्वा कदाचिमहारत्न- प्राकारपरिवृतमन लिहप्राकारोपशोभितं अनेकशिवालय हरिमन्दिर सहितमेकं नगरमपश्यत् । तत्र नगर बाल- स्थितः विष्णु ग्रहं गत्वा तत्रस्थिवे सरोवरे सावा नमस्कृत्य। , मया न ज्ञायते नाथ ! माहात्मा परमं तक। न जानाति परोब्रह्मा हरि वाचामगोचरम् ॥ १॥ नान्य भजामि न वदामि नत्रापयामि नान्य शृणोमि न पठामि न चिन्तयामि ।

·हाविंशत् पुत्तलिका। भक्त्वा त्वदीयचरणाम्ब जमादरेश श्री श्रीनिवासपुरुषोत्तम ! देहि दास्यम् ॥ १॥ इत्यादि वाक्यैः स्तत्वा रङ्गमङ्गपे उपविष्टं ब्राह्मणं रामा अवदत् भो ब्राह्मण ! कुतः समागतोऽसि ब्राह्मणोऽवदत् अहं कश्चित् तीर्थयात्रिकः पृथ्वीविपर्यटनं करोमि भवान् कुतः समागतः। राज्ञा भषितं अहं भवादृशः कचित् तीर्थया- विकः ब्राह्मणेन सस्वक विलोक्य भणितं भी नैवं अतीव तेजस्वी दृश्यसे राजलक्षणानि सर्वाखपि त्वयि दृश्यन्ते त्वं राजराज सिंहासनयोग्यः पृथिवीपर्यटनं किमर्थ करोषि अथवा शिरसि लिखितं को वा लायति । तथा हि। हरिणापि हरेणापि ब्रह्मणापि मुरैरपि । ललाटे लिखिता रेखा न शक्या परिमार्जितुम् ॥ २ ॥ तस्य वचनं राज्ञाप्यङ्गोकतं कुतः युक्तियुक्ता विशिष्ट हि तत् । युलियुनं उपादेयं वचनं बालकादपि । विभुनापि सदा ग्राह्य वहादपि न दुवंशः ॥ ३ ॥ भी ब्राह्मण ! किमर्थ अतिथान्त इव दृश्यते। सेनोन्नम्। अमकरणं किं कथयामि राजा अवदत् कथ्यतां कष्टस्य का रखं ब्राहाणः कथयति यूयतां भी राजन् ! अव समीपे नौलो नाम पर्वतोऽस्ति तत्र कामाचौ नाम देवतास्ति तत पाताल विवरहारं पिनड़मस्ति तत् कामाचौ मन्त्र जपेन समुदधा टाते । मन्त्रमध्ये रसस्य कुण्ड मस्ति तेन रमेन अष्टौ धातवः सुवर्णादयः भवन्ति मया दादशवर्षपर्यन्त कामाची मन्त्र-

·शानियत् पुत्तलिका।
जप बता पर विवरबार नोदचाटात इति। तावदेव तरच
श्रुत्वा राजा यावत् कण्ठे खा निक्षिपति तावद देवसयो-
ताम् । तवाहं प्रसबासि वरं हवीप। राजीनाम् । भों देवि!
यदि प्रसबासि तहि प्रस्न बाधणाव रसं प्रयच्छ देवताऽपि
तथास्वित्युवा विलहार समुद्घाटय ब्राह्मणाय रसं ददौ
सोऽपि ब्रामणो राजानं स्तुत्वा निजनगर जगाम । राजा
च निजनगरीमगात् इति कथा कथयित्वा पुत्तलिका भो-
जराजानमवदत् भी राजन् ! त्वयि एवं धैर्य औदार्य
विद्यते यदि तर्हि अस्मिन् सिंहासने समुपविश ।
अथ त्वयोविंशोपाख्यानम् ।
पुनरपि राजा सिंहासने यावत् उपवेष्टुं प्रयतते तावत्
पुत्तलिका भापति भी राजन् ! एतसिंहासनमधिरोढुं
स एव योग्यो भवति यस्य विक्रमवदौदार्य अस्ति राज्ञो.
कम् । भो पुत्तलिके ! कथय तस्य विक्रमस्यौदार्यवृत्तान्तम्।
पुत्तलिका कथयति श्रूयतां राजन् ! एकदा राजा विक्र
मार्को महौं परिसम्य निजनगरं समागतः । नगरवासिना
सर्वेषां जनानां महानन्दोऽभूत् । राजा स्वभवनं प्रविश्य
मध्यासमये अभ्यङ्गनानादिक कत्ला चन्दनवस्वादिः
भिमतः सन् देव भवनं प्रविष्टः । देवस्य षोडशोपचार
विधाय च देवतुतिं करोति।
त्वमेव माता च पिता खमेव त्वमेव बन्धुख सखा त्वमेव ।
बमेव विद्या द्रविष त्वमेव त्वमेव सर्व मम देवदेव ! ॥१॥

·द्वाविंशत् अत्तलिका। इति देवं स्तुत्वा नमस्कृत्य बाखभ्यः कपिलाभूतिला- दिदानानि इत्वा तदनन्तरं दीनान्धवधिरकुलपङ्गनाथा. दिभ्यो भूरि दानं दखा भोजनगृहं प्रविष्टो बालसुवासिनी- बजाहीन्- सम्मोज्य : स्त्रयमन्त्र बन्धुभिः सह भुक्तवान् । तथा उच्यते। बालसुवासिनीवृद्धा गर्भिण्यातुरकन्यकाम् । सम्भोज्यातिथिभृत्यांश्च दम्पत्योः शेषभोजनम् ॥ १ ॥ एक एव न भुजीत य इच्छेत् सिद्धिमात्मनः । हातिभिर्बहुभिः सार्ध भोजनं कारयेवरः ॥ २ ॥ अभीष्ट फलसंसिद्धिस्तुष्टिः काम्य सुसम्पदः । हातिभिर्बहुभिः सार्ध भोजनेतु प्रजायते ॥ ३ ॥ ततो भोजनानन्तरं किञ्चित्कालं विश्राम्य समुपविष्टः भुक्नोपविशतोह्य वं भक्ता संविशतः सुखम् । आयुष्य क्रममाणस्य मृत्युर्धावति धावत: ॥ १ ॥ अन्यछ । अत्यम्ब पानाहिषमाशनाच दिवाशयाज्जागरणाञ्च रात्रौ। संरोधनान्म वपुरीषयोश्च षड्विप्रकारेण भवन्ति रोगा: ॥१॥ तदनन्तरं सन्ध्याकाले तात्कालिकं कम्म विधाय भो- जनं कृत्वा शयनस्थानमागतः। तत्र शशिकरनिकर शुक्ल प्रभप्रच्छदपरिस्तीर्णे कुन्दमलिकामतपत्रादि. कुसुम- विकीर्ण मञ्चके स्थित्वा सुप्तः । प्रभातसमये स्वने राजा स्वयमात्मानं महिषारूढ़ दक्षिणां दियं गच्छन्तका सम्हसा विष्णु सरन् समुपविष्टः । प्रभातसमये सध्या कम ·হালিম বুলবিহ্মা। 28 समनुष्ठाब सिंहासने समविष्टी ब्राह्मणानां पुरतः स्वप्र- वृत्तान्त अकथयत् । तत् श्रुत्वा सर्वोत्तम् । भो राजन् ! स्वप्नास्तु द्विविधाः सन्ति केचन शुभाशुभ फलं प्रय- च्छन्ति केचन प्रशभाः अरिष्टं प्रयच्छन्ति तत्र शुभाः स्वप्नाः गजारोहण प्रासादारोहण रोदनं मरणं अगम्या- गमनं छत्र-चामरसमुद्र-ब्राह्मण-गङ्गा-पतिव्रता-शक सुवर्ण- सन्दर्शनादयश्च उक्तश्च । आरोहणं गोबष कुञ्जराणां प्रासादशैलाग्र वनस्पतीनाम् । विष्ठानुलेपो रुदितं मृतच्च स्वप्ने ह्यगम्यागमनञ्च धन्यम् ॥१॥ अशुभं फलञ्च। महिषारोहणं खरारोहणं कण्टक. वृक्षारोहणभस्म कार्पासधूम्रव्याघ्रसर्पवराहवानरादिसन्दर्शनं खरोष्ट्रमहिषव्याघ्रान् स्वप्ने यस्त्वधिरोहति । षण्मासाभ्यन्तरे तस्य मृत्युभवति निश्चितम् ॥ अन्यश्च। स्वप्नेषु प्रथमे कामे संवत्सर विपाक भाक् । हितीये चाष्टभिर्मासै विभिर्यामः त्रिमासकैः ॥९॥ गोविसज्ज नवेलायां सद्यस्तु फलमिष्यते ॥२॥ किंबहुना भो राजन् ! अयं स्वप्नः तवानिष्टकारी राजीत' भी ब्राह्मण ! अस्य दुःस्वपस्य उपशमनार्थ किं करणीयम् । स- वन भट्ट नोक्त वनानं विधायेज्यावेक्षणं कृत्वा सर्वमलङ्का- रजातं सवस्वादियुत ब्राह्मणाय देहि पुनर्वस्त्र परिधाय देवस्याभिषेक कारयित्वा नवरत्नः पूजां विधेहि ब्राह्मणेभ्यो गवादिदशधान्यानि देहि अन्धबधिरपङ्ग कुनानाथादौन् ·हावियत् पुत्ततिका। भूरिदानेन सम्भावय। अनेनावृष्टानेन ब्राणायीर्वचनेन च भव दुःखप्रजारिष्टफलनाथाय खस्ति भविष्यति । राजा एत. सर्व भवचनं श्रुत्वा यथोत अनुष्ठाय भूरिदानार्थ दिन- वयं भाण्डारिकमुतवान् । ततो यस्य यावता धनेन बप्ति भवति तेन तावदनं नौतम् । इति कथा कथयित्वा पुत्त. लिका राजानमवदत् भो राजन् ! त्वयि एवमौदार्य धैर्य विद्यते चेत्तहि अस्मिन् सिंहासने समुपविश राजा तूणी- मासीत् । -- अथ चढविंशोपाखानम्। पुनरपि राजा सिंहासने यावत् समुपविशति ताव- दन्या पुत्तलिका समवदत् भो राजन् ! यस्य विक्रमस्यौदा- योदयो गुणा भवन्ति सोऽस्मिन् सिंहासने उपवेष्टु क्षमः । भोजेनो पुत्तलिके ! कथय तस्य विक्रमस्यौदार्यवृत्तान्तम्। सा अब्रवीत् श्रूयतां राजन् ! विक्रमादित्यस्य विषये पुरन्द- रपुरीनाम नगरी वभूव । तब महाधनिकः कचिहणिगासीत् । स चतुरः पुत्रान् पायावादीत भोः पुत्रा ! मयि मते चतुर्णा- मेकनावस्थानं भवति वा नवा पश्चाविवादो भविष्यति तर्हि जीववव भवतां चतुणां ज्यहानुक्रमेण भागं करोमि । अथ चतुणी भाग हत्वा च मच्चाधस्ताचत्वारो भागाः मया निविताः सन्ति ज्येष्ठकनिष्ठभागक्रमण महौध तथा স্ব নীঞ্জন। ননন্ত্রি বীজ ৰ দুৱাৰী শাৰী मासूमिका खिताः। ततः तेषां स्त्रीयां परस्सर कलही ·हाविंशत् पुत्तलिका। जातः । तदनन्तरं विचारितं किमर्थ कोलाहलः क्रियते पित्रा जोवतव, पूर्व चतुणों विभागः कृतोऽस्ति तम्मञ्चा. धःस्थितं विभागक्रम' गृहीत्वा विभक्ताः सन्तः सुखेन तिष्ठाम इत्युका यावन्मञ्चाधः खनन्ति तावञ्चतुणों पादानां अधश्चत्वारि संपुटानि दृष्टानि तेषां मध्ये एकत्र संपुटे मृत्तिकाभूत् एकत्र अङ्गारा आसन् अन्यस्मिन् संपुटे अस्पोनि स्थितानि एकत्र पलालपुनः स्थितः। एतत् चतु- ष्टयं दृष्ट्वा ते चत्वारः परस्परं विस्मयं गताः प्रोच: अहो अस्मात् पिटक्कतसम्यग्विभागक्रमात् अर्थविभागक्रमः केन जायते इत्युक्त्वा राज सभामपश्यन् तस्याः पुरतो निवेदिती वृत्तान्तः सभ्य विभागक्रमो न ज्ञातः । पुनश्चत्वारः भ्रातरो यत्र यत्र ज्ञातारः सन्ति तेषां पुरत: अमुवृत्तान्तं निवेदय- न्तिस्म परं कोऽपि निर्णयं कत्तु न शशाक । एकदा उज्ज- विनों समाग्रताः । राज सभामागत्य राज्ञः सभायाश्च पुरतो विभागवृत्तान्तमकथयन् । ततो राज्ञः सभया विभागक्रमो न जातः । तदनन्तरं एकदा अन्यनगरमगमन् तत्रत्यानां महा- जनानां पुरतो भणितुमार तैरपि निर्णयो न ज्ञात: त- स्मिन् समये कुम्भकारगहे स्थितः शालिवाहनो अमु वृत्तान्तमाकख तत्र गतान् महाजनान् प्रति भणतिस्म । भोः सभ्याः ! किमत्र दुर्बोधमस्ति किमाश्चर्य च कथय सोऽ. वदत् एते चत्वारः एकस्य धनिकस्य पुत्राः । जीवता तेषां पित्रा ज्येष्ठ कनिष्ठानुक्रमो विभागः कृतः तद्यथा। ज्य ष्ठस्य मृत्तिका दत्ता तेन या समुपार्जिता भूमिः मा सर्वथा दत्ता। द्वितीयस्य प्रलालपुत्री दत्तः। सेन ·१०२ हात्रिंशत् पुत्तलिका। सर्वविधधान्यानि दत्तानि । तीयस्य अस्थीनि दत्तानि तेन सर्वेऽपि पशवो दन्ताः । चतुर्थ स्याङ्गारो दत्तः तेन सकल- मपि सुवर्ण दत्तं एवं शालिवाहनेन तेषां विभागः कृतः । तेऽपि सुखिनो भूत्वा वनगरं जग्म । राजा विक्रमोऽपि इम विभागवृत्तान्तस्य निर्णयं श्रुत्वा विस्मयं गतः प्रतिष्ठा नगरौं प्रति पत्रिका प्रेषयामास | स्वस्ति श्रीयजनयाजना- ध्यापनदानप्रतिग्रह षट्कर्मनिष्ठान यमनिय- मादिगुणनिष्ठान् प्रतिष्ठानगरवासिनो महाजनान् कुशलप्रश्नपूर्वकं राजा विक्रमः कथयंति भवतां ग्रामे एषां चतुणां विभागनिर्णयकारी मदन्तिकं प्रेषयितव्यः । मह- जना अपि राजा प्रेषितां पत्रिका वाचयित्वा शालिवाहन- माहुय कथयामासुः भोः शालिवाहन ! त्वां राजाधिराज- परमेखरः समुद्रपृथिवीपतिः विक्रमो राजा उज्जयिनी. वासी सकलकलार्थ नोककल्पद्रुमः समायति । त्वं तत्र गच्छ । तेनीता विक्रमो राजा कोऽसौ ? तेनाइती न ग. छामि यदि तस्य प्रयोजनमस्ति स्वयमेवागच्छतु मम समोपे तेन किमपि प्रयोजनं नास्ति मम । तस्य वचनं श्रुत्वा महा. जनैः स न यातोति पुनः पत्रिका राजानं प्रति प्रेषिता ततः राजा पत्रिकालिखितार्थ श्रुत्वा क्रोधाग्निना देदीप्यः मानविग्रहोऽष्टादशभिरक्षौहिणीबलैः सह निर्गत्य प्रति- छानगरमागत्य . शालिवाहनं प्रति दूतं प्रेषितवान् । ततस्तनागत्य शालिवाहनो भणितः भी शालिवाहन ! राजाधिराजी विक्रमी राजा त्वामाधयति । तहि त्व तस्य दर्शनार्थमागच्छ मालिवाहनेनोक्त भो दूता ! अहं ·हात्रिंशत् पुत्तलिका। 1 एकाको सन् राजानं न द्रक्ष्यामि षडङ्गवलापतः समराङ्गो विक्रमस्य दर्शनं करिथामि। राने एव निवेदयन्तु भवन्तः तस्य वचनं श्रुत्वा दूता राजे तथैवाचख्य : तत् श्रुत्वा राजा विक्रमोऽपि समरभूमिमागतः । शालिवाहनोऽपि कुम्भकारगृहे मृत्तिकया . कृतान् हस्त्यश्वरथ पदातिबलान् मन्त्रेण समुज्जीव्य तेन षडङ्गबलेन नगरात् निर्गत्य सम- राङ्गणं प्रति समागत: तदा उभयदलनिर्गमसमये । दिकचक्र चलितं तदा जलनिधिर्जातो भृशं व्याकुल: पाताले चकिती भुजङ्गमपतिः पृथ्वौधरः कम्पितः । सोल्कम्मा पृथिवी महाविषभृतः कोडं नमत्यु कटं वृत्त सर्वमनेकधा दलपतेरेवं चमूनिर्गती ॥ १ ॥ पवनगतिसमानैरश्वयूथैरनन्तै- मंदधरगजयथैः राजते सैन्यलक्ष्मीः । ध्वजचामरवरास्त्र राहतं खं समस्तं पढह मृदङ्ग भैरिनादैस्त्रिलोके ॥ तत: उभयदलं मिलितं तस्मिन् समये । अखादेः खुररेणुभि बहुतराप्त च शेषं नमः छत्रैरातमन्तरालमनिशं व्याप्त च भेरीरवैः ॥ निर्घोषैः रथ: गजावनिरदैस्तत्किकिणीनां रवैः । वीराणां निनदैःप्रभूतभयदैरन्योन्यसेना बभः ॥ ३ ॥ खटाङ्गर्भल्ल शस्त्र : खलखुरणगदा मुहराईन्दुबाणे- नाराचैर्भिन्दिपालेह लवरमुसलैः शक्तिकुन्तैः कपाणैः । पट्टीशैः शक्तिवच प्रभृतिभिरपरैर्दिव्यशस्त्र : सुतीक्ष्णः । रन्योन्य युद्धमेवं मिलितदलयुग वर्तते सद्भदानाम् ॥ ४॥ पट :

·द्वाविंशत् पुत्तलिका। तत्र रमो। एके वै हन्यमाना रणभुवि सुभटा जीवहीनाः पतन्ति एके मूछों प्रपन्नाः स्थरपि निजवलैरुस्थिताः सम्भवन्ति । मुञ्चन्ते साहहासं निजनिकतिपरमानमाद्यं प्रसाद भृत्वा धावन्ति चाग्रेजितमरणभयाः प्रौढिमझे हि कृत्वा ॥५॥ एके वे शात्रवाणां समरभयवशात् वासमुत्पादयन्ति एके सम्पूर्णघातैरुपहतवपुषो नाकनारीप्रियाःस्थः । एके वै वोरां रिपुहतजठरा भिद्यमानाच शस्त्र : अस्त्र : सम्भिन्न देहा अपि भयरहिता वैरिभिर्यान्ति युद्धम् ॥६॥ तनारेश्छु रिकादि शस्त्र निचया भान्तीव मीनादयः केशमायुशिरान्च जाल निवहः शैवालवद् दृश्यते । यानीभेन्द्र कलेवराणि पतितानी दृङ्न शम्भीमधे प्रेतानीव बिभान्ति तानि रुधिरे चास्थीनि शङ्खा इव ॥७॥ ततो विक्रमार्केण शालिवाहनस्य सैन्य सर्व पातितं शालिवाहनोऽपि शेषनागेन्द्र संस्मार शेषेण सर्पाः प्रेषिताः ते सर्दष्ट विक्रमादित्यसैन्य विशेषण मूर्छितं रणागणे पपात। तदनन्तरं विक्रमा राजा एकाको निजनगर जगाम । स्वसैन्य सजीवनार्थ अबोदके स्थित्वा नववर्षपर्यन्तं वासुकिमन्त्रमनुष्ठितवान् । ततो वासुकिः तस्म प्रसनो- भूत्वा बभाण भो राजन् ! वरं वृणीष्ष विक्रमेण भणितं भो सर्पराज ! यदि मम प्रसबोऽसि तहि सर्पविषवेगेन मूच्छितस्थ मम सैन्यस्य सनौवनार्थ अमृतघटं देहि अथ वासुकिना अमृत घटोदत्तः । तममृतघट रहीखाराजा विक्रमो यावत् मार्गे समायाति तावद ब्राह्मणः कथिदागत्य ।

·हाविंधत् पुत्तलिका। हरेर्लीलावराहस्थ दंला दण्डः पुनातु वः । हिमाद्रिशिखरस्येव धात्री यस्य श्रियं दधौ ॥ १॥ इत्याशिषमुक्तवान् ततो राज्ञा भणितं भी बाधण ! कुतः समागतोऽसि ब्रानो ताम्। अहं प्रतिष्ठा नग. रादागतः राज्ञोक्तम् । किं वदसि ब्राह्मणो वदति भवान् अर्थिजनचिन्तामणिः यतश्चिन्तित वस्तु दातुं समर्थः अतो ममैकस्मिन् वनि प्रौतिरस्ति तदीयते तर्हि वदामि । राज्ञोक्तम् । यत् त्वया याचते तत् दास्यामि बाघ- णेनोक्तम्। महममृत घटो दातव्यः राज्ञोक्तम् । त्वं केन प्रेषितोऽसि ब्राणिनोतम् । अई शालिवाहनेन प्रेषितः सत् श्रुत्वा राज्ञा विचारितं मया पूर्व अम्म दास्यामि इति भणितं इदानों न दीयते चेत् अपकीर्तिरधर्माऽपि भविष्थति अतः सर्वधा दातव्यमेव । ब्राह्मणेन भणितं भो राजन् ! किं विचारयति ? भवान् सज्जनः । सज्जनस्य भाषणे पुनरज्यथा न भवति तथा चोकम् । उदयति यदि भानुः पश्चिमे दिग्विभागे प्रचलति यदि मेरुः शौतलो याति वतिः । विकसति यदि पद्मं पर्वताये शिलायां न भवति पुनरन्यद भाषणं सज्जनानाम् ॥ १ ॥ राजीतम् । सत्यमुक्त भवता। तथैव क्रियते यद्यतां प्रम- तघटः। अथ तस्म घटं ददौ । सोऽपि ब्राह्मणो राजानं स्तुत्वा निजस्थानं गतः। राजापि उज्जयिनीमगात् । इमां कथा कथयित्वा पुत्तलिका भोजराजानमवोचत् भो राजन् ! बयि एवमौदार्य धैर्य विद्यते तहिं अस्मिन् सिंहासने समुपविश । - ·१०६ हात्रिंशत् पुत्तलिका। अथ पञ्चविंशोपाख्यानम् । पुनरपि राजा सिंहासने यावत् समुपविशति तावद्- या पुत्तलिकयोक्ता भो राजन् ! यस्य विक्रमस्यौदार्या- दिगुणाः सन्ति तेनैव उपवेष्टव्यम् पुत्तलिके ! कथय विक्रमस्य औदार्या वृत्तान्तम् । सा अब्रवीत् श्रूयतां राजन् ! विक्रमा- दित्वे राज्य शासति एकदा कश्चित् ज्योतिषिक: समागत्य । सूर्यः शौर्यमथेन्दुरिन्द्रपदवी सम्मङ्गल मङ्गलः सदबुद्धिञ्च बुधो गुरुथ गुरुतां शुक्रः सुतं शं शनिः । राहुर्बाहुवलं करोतु नियत केतुः कुलस्योबति नित्य प्रीतिकरा भवन्तु भवतां सर्वेऽनुकूला ग्रहाः ॥१॥ इत्याशिषमुक्त्वा पञ्चाङ्गानि कथयामास । अथ भूपतिः ज्योतिषिकमपृच्छत् भो दैवज्ञ ! अस्मिन् संवत्सरे राजा रविः मन्त्री भौमः मेघाधिपो भौमः । शनैश्चरो रोहिणी शकट भित्वा यास्यति तस्मात् सर्वथा अनाष्टिभविष्यति उक्तञ्च । वराहमिहिर संहितायाम् । यदाद्य सुतो भक्त रोहिणी शकट खलु । भित्वा न वर्षति तदा मेघो हादशवर्षाणि ॥ तथा च । रोहिणी शकटमर्कनन्दनश्चेद्भिनत्ति रुधिरोध भाक् महो। किं ब्रवीमि न हि वारिसागर सर्वलोक उपयाति संक्षयम् ॥१ मतान्तरे च। यदा भिनत्ति मन्दोऽयं रोहिण्या शकटं तदा। वर्षाणि हादशानीह वारिवाही न वर्षति ॥ २ ॥ एतद वन वचनं श्रुत्वा राजा अब्रवीत् । तस्यावर्षणस्य ·हाविंशत् पुत्तलिका। कोऽप्युपायोऽस्ति ? दैवेने नोक्तम् । कुतो नास्ति । कमपि ग्रहहोमादिकं क्रियते चेत् दृष्टिभविष्यति ततो विक्रमी राजा श्रोत्रियान् ब्राह्मणान् बाह्रय तेषां पुरतः पूर्ववृत्तान्त उता तैोमं कारयितुमारब्धवान् । ततः सर्वाऽपि होमसा- मग्री सम्पादिता। राजा द्रव्यानवस्वादिना ब्राह्मणाः सन्तो- षिताः दश दानानि दत्तानि। तदनन्तरं भूरिदानेन दीना- धबधिरपङ्ग नाथादयः सन्तोषिताः। परं कृष्टिनं भवति तदभावेन सर्वां लोकाः बुभुक्षिताः परं लेशमगमन् । राजापि तेषां दुःखेन स्वयं दुःखितः सन् एकदा यज्ञ- शालायां समुपविष्ठी यावञ्चिन्तयति तावदशरीरिणी वागा. सीत् भो राजन् ! पुरस्थित-देवालय-निवासिनी देवी ते आशां पूरयिष्यति देवतायाः पुरतो हात्रिंशलक्षणयुक्त स्य पुरुषस्य शिरः छित्वा बलि: दीयते चेत् वृष्टिभविष्यति । तत् श्रुत्वा राजा देवालयं गत्वा देवों नत्वा यावत् खङ्ग शिरसि दधाति तावहे वतया धृतो भणितश्च भी राजन् ! तव धैर्येण प्रसबाऽस्मि वरं वृणीष्ष राजा वदति भो देवि । यदि मम प्रसन्नासि तर्हि अनादृष्टि निवारय । देवत. योत तथा करिष्यामि। ततो राजा निजसभामागतः इमां कथां कथयित्ना पुत्तलिका भणति भो राजन् ! यदि बयि एवं धैर्य परोपकारवासना च विद्यते तहि अस्मिन् सिंहासने समुपविश। -- ·१.८ हावियत् पुत्तलिका। - पथ षड़ विंशोपाख्यानम् । पुनरपि राजा सिंहासने यावत् समुपविशति तावद- चया पुत्तलिकयोलम् । भो राजन् ! अस्मिन् सिंहासने स एव उपवेष्टुं योग्यः यस्य विक्रमस्यौदार्थादयो गुणा भवन्ति । भोजनोत्रम् । पुत्तलिके ! कथय तस्य विक्रमस्यौदार्या वृत्तान्तं सा अब्रवीत् भी राजन् ! श्रूयतां औदार्य दया विवेक धैर्यादिगुणैः अन्यो विक्रमसदृशो राजा नास्ति अन्यच्च घदुर तदन्यथा न करोति यश्चित्ते स्थितं तत् तथैव वदति यहचने खितं तत् तदेव करोति अतः सज्जनोऽयं उक्लञ्च । यथाचित्त तथावाक्यं यथावाक्यं तथा क्रिया। चित्ते वाचि क्रियायाञ्च साधूनामकरूपता । एकदा सुरनगयों इन्द्रः सिंहासने उपविष्टोऽभूत् तस्य सभायामष्टाशौतिसहस्राणि ऋषीणां आसन् । त्रयस्त्रिशत् कोटाः देवता उपविष्टा आसन् । अष्टौ लोकपाला: एको. नपञ्चाशमराहणाः हादशादित्याच नारदः तुम्ब रुव उर्वशीमेनकारम्भातिलोत्तमामिश्रकेशौ ताचोम घोष प्रियदर्शना प्रभृति दिव्यस्त्रिय उपविष्टा बभूवुः। सर्वोऽपि गन्धर्वाणां गणः उपविष्टोऽभूत् । तस्मिन्नवसरे नारदेन उक्त अभादि भूमण्डले विक्रमार्क सदृशः कीर्तिमान् परोपकारी महासत्वसम्पत्रो राजा नास्ति तवचनमाको सर्वे देव. सभास्थिताः परं विस्मयं जग्मुः। कामधेनरपि भवति कोऽत्र सन्देहः विस्मयोऽपि न कार्य: उलञ्च । दाने तपसि शौर्य च विज्ञान विनये नये । विनायो न च कर्तव्यो बहुरत्ना हि वसुन्धरा । १॥

·द्वाविंशत् पुत्तलिका। । तथा च, वाजिवारण चौहानां काष्ठपाषाणवाससाम् । नारीपुरुषतीयानां अन्तरं महदन्तरम् । तदनन्तरं इन्द्रेण सरभिः भणिता त्वं मर्त्य लोकं गत्वा विक्रमस्य दयापरोपकारादीन् गुणाविचित्य मम निवेदय इति । ततः सुरभिरत्यन्तदुर्बलं गोरूपं कृत्वा मर्त्यलोकं गता। यावत् विक्रमार्को मार्गे समायाति तावत् वयं अत्यन्तदुस्तरे पङ्क निममा आसीत् । राजानं दृष्ट्वा च कातरं शब्दं चकार राजापि तत्समोपमागत्य यदा पश्यति तदा अतिसोणे दुस्तर पङ्के निमग्ना आसीत् तत्समीपे व्याघ्रः कश्चित् समु- पविष्टो अस्ति। राजनि ताङ्गां उत्थापयितुं प्रयत्न क्रियमाणे सूर्योऽप्यस्तं गतः। अथ रात्रिरागता । सोऽपि अनाथां ताङ्ग रक्षन् तत्रैव स्थितः । ततः सूर्योदयो जातः । गौरपि राजी दयाधैर्यादिगुणाबिरीक्ष्य खयमेवोस्थिता राजानमवदत् भो राजन् ! अहं सुरभिधेमुः तव दयादिगुणानवलोक- यितु स्वर्गात समागता तव प्रत्ययो दृष्टः त्वत्सदृशो राजा दयापरो मूतले नास्ति अहं प्रसबाऽस्मि वरं वृणीष्व राजा भणितं त्वत्प्रसादात् मवि न्य नता नास्ति किं मया प्रार्थते तयोत मम वाक्यं कथमपि निःष्कलं न भवति तहि अहं तव समीपे एव तिष्ठामि इति राजा सह निर्गता। ततो राजा यावत् तया सह मागें गच्छति तावत् ब्राहणः कश्चिदागत्य । सानन्दं नन्दिहस्ताहतमुरजरवाइत कौमारबर्हिः स्वासाबासाग्र रन्ध विशति फणिपतौ भोगसोचभाजि। १.

·इत्रिंशत् पुत्तलिका।
गण्डोड्डोनालिमालामुखरितककुभस्ताण्डवे शूलपाणे-
वैनायश्चिरं वो वदनविधूतयः पान्तु चौत्कारवत्यः ।
इत्याशिषं प्रयुज्याब्रवीत्। भो राजन् ! अहं दरिद्रः
कतः अतोऽहं सर्वाम् जनान् पश्यामि मां केचन न
पश्यन्ति ।
दारियाय नमस्तुभ्यं सिद्धोऽहं त्वत्प्रसादतः ।
जगत् पश्यामि येनाहं न मां पश्यन्ति केचन ।
यस्तु दारिद्रामुद्रितस्तस्य गृहे सर्वदा मूत कमेव
भवति ।
खग्रासं पथिकाय देहि सुभगे ! नो नो गिरी निष्फलाः
कस्मात् ? हि, सखे ! नु सूतकमिदं कालावधिर्नास्तिको।
यावज्जीवमिदं न याति विषमं पुत्रोद्भवं सूतकं
को जातो मयि सर्ववित्तरहित ! दारिद्यनामासुतः ।
राजीताम् । भी ब्राह्मण ! किं याचसे ? ब्राह्मणेन भणितं
भो राजन् ! भवान् आश्रितकल्पवृक्षः यावज्जीव
दारिद्राविच्छित्तियथा भवति तथा विधेयं राज्ञोक्त तस्ि
इयं कामधेनुस्त वैफिसतं दास्यति इमां गृहाण इति तस्म
कामधेनु प्रादात्। ब्राह्मणः स्वर्गसुखं गत इव कामधेनु
एहीत्वा निजस्थानं जगाम | राजापि निजनगरोमगात् ।
इमां का कथयित्वा पुत्तलिका भोजराजानं जगाद भी
राजन् ! त्वयि एवमौदार्य यदि विद्यते तर्हि अस्मिन्
सिंहासने समुपविश राजा तूष्णों अभृत् ।
--

·हाविंशत् पुत्तलिका। श्रथ सप्तविंशोपाख्यानम् । पुनरपि राजा सिंहासने उपवेष्टुं यावत् प्रयतते तावदन्या पुत्तलिका भणति भो राजन् ! यस्य विक्रमस्येव औदार्योदयो गुणा भवन्ति सोऽस्मिन् सिंहासने उपवेष्ट क्षमः । भोः पुत्त- लिके ! कथय तस्य विक्रमस्यौदार्यादिगुणवृत्तान्तम्। सा अब- वोत् श्रूयतां राजन् ! विक्रमीराजा पृथिव्यां पर्यटन नग- रमेकमगमत् । तवान्यो राजा अतीव धार्मिकः श्रुतिस्मृति- विहितानुष्ठानपरः तत्र स्थितान् ब्राह्मणादिचतुर्वर्णान् सम्यक् प्रतिपालयतिस्म सर्वो लोकः सदाचाररतः अतिथि प्रियो दयापरश्च । राजा विक्रमोऽपि दिनत्रयं दिनपञ्चक वा तत्र स्थास्यामि इति कनिश्चय' कञ्चन अतिमनोहरं देवालयं गत्वा देवं नमस्कृत्य रङ्गमण्डपे उपविष्टः । अत्रान्तरे कश्चिद्राजकुमार इव अतिमनोहररूपी दुकूलवस्त्रधारी नानाभरणाल तशरोरः कुङ्कुमकपूरकस्तूरी मृगमदमिश्रितैः चन्दनविलिप्ततनुः यैः सह तत्रागतः तैः सह नानाविध कानकथाप्रस्ताव विनोदादिकं विधाय पुनस्तैः सह निर्गतः । राजापि तं दृष्ट्वा कोऽयमिति विचारयन् स्थितः । ततो हितोयदिने स एव एकाकी वस्त्रादिरहितः कोपौन- मानशेषः सन् समागत्य देवालयस्य रङ्गमण्डपे पपात । राजा तं दृष्ट्वा भणति भो देवदत्त ! पूर्वद्युः अलङ्क तशरीरो राजकुमार इव वयस्यैः संसेव्यमानोऽत्र समागतः अद्य किमी. दृशों कष्टां दशां प्राप्तोऽसि तेनोतम् । भो स्वामिन् ! किमेव- मुच्यते अहं पूर्वद्यस्तदा तथैव स्थितः इदानी दैवयोगात् एवं तिष्ठामि । तथा हि,

·हाविंशत् पुत्तलिका।
ये वर्दिताः करिकपोलमदेन भङ्गाः
प्रोत्फुल्लपक्षन्जरजःसुरभौकताङ्गाः ।
ते साम्प्रतं विधिवशात् क्षपयन्ति काल
निम्बेषु चार्ककुसुमेषु च चत्वरेषु ।
तथा च ।
रस सह कारताली परिमलकेलि परायणी मधुपः ।
अधुना हतविधिवशादकवने शरभसङ्घले समति ।
तथा च, ये वर्दिताः कनकपज्जर रेणुमध्ये
मन्दाकिनी विमलनौरजरङ्गभङ्ग ।
ते साम्प्रतं विधिवथात् कलहंसपोताः
शैवालमालजटिलं जलमाविशन्ति ॥
अपि च, वातान्दोलितपशजच्च तरज: पीठाङ्गरागोज्वलो
यः श्रुत्वोत्कलकूजितं मधुलिहां सनातहर्षोत्सवः ।
कान्ताचञ्चपुटाञ्चल स्थितविसग्रासग्रहेऽप्यक्षमः
सोऽयं सम्पति हंसको विधिवशात् काष्ठ वणं याचते ॥
अन्यच कर्मणा नियमितो जनः किं कष्ट न प्राप्नोति ।
तथा चोक्तम् ।
येन कुलालवत् नियमितो ब्रह्माण्डभाण्डोदरे
विष्णुयन दशावतार गहने क्षिप्तो महा सङ्गटे ।
रुद्रो येन कपालपाणिपुटको भिक्षाटनं कारितः
सूर्यो माम्यति नित्यमेव गगने सम्मै नमः कर्मण,
राजा भणितं को भवान् ? तेनोक्तं अहं धूतकारः । रा.
जोताम् । द्यूतक्रीड़ा जानासि ,किं ? तेनोन द्यूत विद्यावि-
षये अहं विचक्षणः । अन्यच । सारोक्रीड़ां जानामि बुद्धि-
ब्रह्मा
?
?

·हाविंशत् पुत्तलिका। ११३ उतच, बलं जानामि पर सर्वमेव तदनर्थकं देवमेव बलवदिति । गंजेभुजङ्गविहङ्गमबन्धन शशिदिवाकरयोग्रहपीड़नम् । मतिमताञ्च निरीक्ष्य दरिद्रता विधिरहो बलवानिति में मतिः । तथा च, नैवकितिः फलति नैव कुलं न शील विद्यापि नैव न च यत्नकताऽपि सेवा । भाग्यानि पूर्वतपसा खलु सञ्चितानि काले फलन्ति पुरुषवं यथैव वृक्षाः । । राज्ञोक्तम् । भो देवदत्त ! त्वमेवं अतिप्राज्ञोऽपि कथ. मेवं अतिपाचे द्यूतकर्मणि रतोऽसि तेनोक्तम् । प्राज्ञोऽपि युरुषः कर्मणा प्रेय माणः किं किं न करोति उक्तञ्च । किं करोति नरः प्राज्ञ: प्रेय माणः स्वकर्मभिः । प्रायेण हि मनुष्याणां बुद्धिः कर्मानुसारिणी ॥ राजा भणितम् । भो देवदत्त ! द्यूतं महदापन्म लं सर्वेषां व्यसनानामाथयो द्यूतमेव च उत्तञ्च । भवन मिदमकीर्तिश्चोरवेश्याङ्गनानां व्यसनपतिरदारः सन्निधिः पापभाजाम् । विषम नरकमार्ग प्रजया धन को हि विमलविशद बुद्धि तमङ्गीकरोति ? ॥ तथा च। का कौतिः क दरिद्रता क विपदः क क्रोध लीमोदय- शौर्यादिव्यसनं क वा हि नरके दुःखं मृतानां वृणाम् । यढातेगुरुमीहतो हि मनुजो दुःखेषु निक्षिप्यते ·११४ हाविंगत् पुत्तलिका। प्राज्ञो वा भुवि दुजनेषु सकले नष्टेषु च मर्यते । तसात् कारणात् महापापानि सस व्यसनानि त्या- व्यानि च । द्यूतमांस सुरावेण्या खेटचौर्य पराना । महापापानि सप्तव व्यसनानि वजेट बुधः । अन्यच, यस्ले क व्यसनायुतो निर्गमे च न पश्यति । किं पुनः सप्तभिर्युको व्यसनैः सडुलः पुमान् । तथा हि। द्यूतात् धर्मसुतः पलादिह बको मद्याद यदोनन्द ना- थोरः कामवशात् मुगान्त मरणात् स ब्रह्मादत्तो नृपः। चौर्य वाच्छिव भूतिरन्धवनितासाद दमास्यो हठा- देकेक व्यसनाहता इति नराः सर्वन को नश्यति । प्रतस्वया एतानि परित्याज्यानि । द्यूत कारणोत्रम् । भी स्वामिन् ! मम तदेव जीवनम् कथं परित्यज्यते यदि त्वं ममोपरि सपा विधाय कमपि धनार्जनोपायं कथयिष्यसि तहिं अहं यतं त्वयामि अस्मिववसर विदेशवासिनौ हौ ब्राहाणावाग य देवालयस्य एकदेशे समुपविष्टौ परस्पर मन्वयन्तः तत्र एकनोक्तम्। मया च सर्वोऽपि पिशाचतिपि- कमोऽवलोकितः तत्र एवं लिखितमस्ति प्रस्य देवालयस्य ईशानभागे पञ्चधनप्रमाणे दीनारपूरितं घटतयं स्थापित- मस्ति तत्समीपे भैरवस्य प्रतिमास्ति भैरवं खरतन भेचयित्वा ग्रामिति राजापि तस्य वचनमा तत्र गत्वा वदेह रतन भरवं यावत् सिञ्चति तावत् प्रसवेन भैरवेण भषितं भी राजन् ! वरं हनीष रामोशम् । पचे ·वाविंशत् पुत्तलिका। यूतकाराय दीनारपूरितं घटवयं देहि ततो भैरवेण तदनं धूतकाराय दत्तं द्यूतकारो राजानं स्तुत्वा निजनगर गतः । राजापि निजनगरमागतः । इमां कथां कथयित्वा पुत्तलिका राजान ममणत् भो राजन् ! त्वयि एवमी- दार्य धैर्य परोपकारादिगुणाः चेत् विद्यन्ते तर्हि अस्मिन् सिंहासने समुपविध राजा तूणीमासीत् । श्रथ अष्टाविंशोपाखयानम् । पुनरपि राजा यदा सिंहासने समुपविशति तावदन्या पुत्तलिका वदति भो राजन् ! अस्मिन् सिंहासने धैर्या- दिगुणयुगो विक्रम एव उपवेष्टं चम: नान्यः भोजेनोकाम् । भो पुत्तलिके ! कथय तस्य विक्रमस्यौदार्या गुणवत्तान्तं सा कथयति श्रूयतां राजन् ! विक्रमादित्यो राजा पृथिव्यां पर्यटन् नगरमेकमगमत् । तत्र नगरसमीप विमलो- दका नदी प्रवहति नदीतीरे नानाविधता कुसुम- फलोपशोभितं वनमासीत् तमध्ये अतिमनोहरं देवालयं पासीत् । राजा तत्र नदीजले सात्वा देवं नमस्क य देवा. नये उपविष्टः । अत्रान्तरे चत्वारो वैदेशिकाः समागत्य राजः समोपे उपविष्टाः। ततो राजा तान् अपाक्षीत् भी यूयं ! कुतः समागताः ? तवैकेनोक्तम् । अयं अपूर्वदेगादागतः राजोत्रम् । तत्र देशे किं किमपि अपूर्व दृष्टं ? तेनीनाम् । तत्र देगे वेतालपुरी नाम पुरौ वर्तते तत्र शोणितप्रिया देव तास्ति तवत्यो महाजनो राजा च प्रतिवसरं स्वमनीरय- पूरणार्थ अशभनित्यर्थ च तस्यै देवतायै पुरुषोपहारं प्रय ?

·हावियत् पुत्तलिका।
छति तस्मिन् दिने यदि कोऽपि वैदेशिकः समायाति ताह
तमेव देवतायै पशुवत् समर्पयति वयमपि सनिक
वदिवसे मार्गवशात् तं नगरं गता ततस्तत्रया अस्माम्
समुद्धत्तुं समागताः तत् श्रुत्वा वयं प्राणान् महोत्वा
पलाय्य समागताः । एतमहदाचर्य अस्माभि दृष्टं तत्
श्रुत्वा राजा विक्रमस्तत्र गत्वा देवतां प्रणमति भयइराध
विलोक्य देवतां स्तौति ।
ब्रह्माणी कमलेन्द्र सौम्यवदना माहेश्वरी लीलया
कौमारी रिपुदर्शनाशनकरी चक्रायुधा वैणवी ।
वाराही धनघोरघर्षररवा ऐन्ट्री च बचायुधा
चामुण्डा गणनाथरुद्रसहिता रक्षन्तु मां मातरः ।
इति स्तुति विधाय रङ्गमण्डपे उपविष्टः । तस्मिन्नवसरे
कश्चिद्दीनबदनी महाजनैः सह वायं पुरस्कृत्य समायात:
राजापि तं दृष्ट्वा मनसि विचारयतिस्म अयमेव देवताबलि-
निमित्तं महाजनैः समानीतः। ततः अत्यन्तलान्तवदन
इव दृश्यते अस्मिन्नवसरे मम शरीरं दत्त्वा एनं मीचयिष्यामि
इदं शरीरं गतवर्षाणि स्थित्वा सर्वथा नाशमेव यास्यति
अतः शरीरिणां स्वदेहव्ययेनापि धर्मः कीर्तिश्योपार्जनौया
उतश्च।
चला लक्ष्मीश्चलाः प्राणाचली देहोऽथ यौवनम् ।
चलाचलश्च संसारः कीर्तिधम्मय निश्चलः ।
স্ব, অনিনি মীযি নম নম মান।
नित्य सन्निहितो मृत्युः कर्तव्यो धर्मसंग्रहः ।
तथा च, अर्थाः पादरजोपमा गिरिनदीवमोपमं यौवनं

·होतिशत् पुतलिका। पायुष्य जलविन्दुचञ्चलतर फेनीपमं जीवितम् । धर्म यी न करोति निसलमतिः स्वगांगलीहाटने पश्चात्तापहतो जरापरिणतः शोकाग्निना दयते । एवं विचार्य राजा तान्महाजनानुवाच | भी महा- जना ! अयं दीनवदनः कुत्र नीयते तैरुक्त एनं देवतायै बलि निमित्तं दास्यामः राज्ञोक्तम् । कस्मात् कारणात् ? तैरुक्तं देवता अनेन पुरुषोपहारण तुष्टा सती अस्माकं मनोरथ पूरयिष्यति राजोतम् । भो महाजना ! अयमत्यन्ताल्प- तनुः पर भीतश्च अस्य शरीरोपहारण देवतायाः का हप्ति- भविष्यति तस्मादमु मुञ्चत अहमेवं तदर्थ मम शरीरं दा. स्यामि अहं पुष्टाङ्गोऽस्मि मम मांसोपहारेण देवतायाः बप्ति- भविष्यति अतो मां मारयत इति भाणत्वा तं मोचयित्वा राजा स्वयमेव देवतायाः पुरतो गत्वा खत यावत् कण्ठे पातयति तावद्दे वतया खजधृत्वा भणितः भो महासत्व ! तव धैर्येण परोपकारकरणेम च सन्तुष्टास्मि वरं वृणीष्ट राजोखम् । भो देवि ! यदि मम प्रसन्नाऽसि तर्हि अद्य- प्रभृति पुरुष मांसोपहारं परित्यज देवतया तथास्तु इति भणितं महाजना राजानं वदन्तिम भी राजन् ! त्वं सुखा. भिलाषी सन् द्रुम इव परार्थमेव खेदं वहसि तथा हि । अनुभवति हि मूर्धा पादपस्तीवमुष्ण शमयति परताप छायया संश्रितामाम् । स्वसुख विनिहताश: खिचते लोकहेतोः प्रतिदिनमथवा ते वृत्तिरेवंविधैव । अथ वेषांअनुज्ञांग्रहीवा निजनगरमगमत् । इति कथा ·द्वाविंशत् पुत्तलिका। कथयित्वा पुतलिका भोज अवदत् भी राजन् ! त्वयि एवं धैर्य प्रौदार्य परोपकारादिगुणा विद्यन्ते चेत् नहि अस्मिन् सिंहासने सैमुपविण । --- अथ जनविंशोपाखयानम् । पुनरपि राजा यावत् सिंहासने समुपविशति तावद. न्यया पुत्तलिकयोक्तम् । भो राजन् ! यस्य विक्रमस्येव श्री. दार्यादयो गुणा विद्यन्ते स एवान सिंहासने उपवेष्ट क्षमः भोजेनोक्तम् । पुत्तलिके ! कथय तस्य विक्रमस्यौदार्यगुणव- त्तान्तम् सा अब्रवीत् श्रूयतां राजन् ! एकदा विक्रमार्को राजकुमारैरुपास्वमानः सभायां उपविष्टोऽस्ति तदा कश्चित् स्तुतिपाठकः समागत्य । यावहीचौतरङ्गान् वहति सुरनदी जाह्नवी पुण्यतोया भावञ्चाकाशमार्गे तपति हि भुवनं भास्करो लोकपालः । यावहजेन्द्रनील स्पटिक मणिशिला विद्यते मेरशृङ्ग तावत्पुत्रश्च पौत्रैः स्वजनपरित्तो भुक्ष्व राज्य नृपालम् ॥ इत्याशिषमुक्ता राजानं स्तौति भी राजन् ! यथा सरति जीमूत मयूरो ग्रीनपीडितः । दृषितो याचते तोयं तथाहं तव दर्शमात् ॥ अहं हि दूरदेशवासी तव कौति समाकर्य दूरा दागतोऽस्मि तव कीर्तिः समार्णवमेदिनौमण्डिता। कपूरादपि कैरवादपि दलात् कुन्दादपि स्वर्णदि- कझोलादपि कैरवादपि चलत् कान्ताहगन्तादपि ।

·हाविशत् पुत्तलिका। नि:शेषञ्च यथा कलङ्कारहितात् शीतांशवण्डादपि बै नाभि स्तव कीर्तिभिर्धवलिता सप्ताणंवा मेदिनौ । भो राजन् ! त्वां अर्थिजन कल्पद्रुममागत्य अद्य दारिश व्याधिमुतोऽस्मि अन्यच्च। अस्मिन् देशे सकलार्थिकल्पद्रुमं भवन्तं विलीका धनेश्वरनामा कश्चिद राजा अस्माकं स्मृति प्रथि उदेति । उत्तरस्यां दिशि ईशानभागे जम्बीरनगरे धने- वरनामा कश्चिद राजा अर्थिनां दारिद्रा दुःख निवारणार्थ याचकेभ्यो धनं वितरितवान् एकदा धनेश्वरेण माघशुद्ध सप्तमौदिवसे वसन्तपूजायां कृतायां सर्वे विदेशवासिनः या चकाः समायाताः तस्मिन् समये राजा दानार्थ अष्टादश- कोटि सुवर्ण दत्तम् । एवमत्यन्तमौदार्य वरिष्ठः स राजा इन अमिन् देशे त्वमेव एकः दृष्टोऽसि । तस्य वचनं श्रुत्वा विक्रमादियः भाण्डारिकमाइय अभणत् भो भाण्डारिक ! असु स्तुति पाठकं भाण्डारगहे तीत्वा महाहाणि रत्नानि दर्शय ततोऽयं यावन्ति रत्नानि अन्यान्यपि वस्तू नि गृही. थन्ति तावन्ति रहातु तदनन्तरं भाण्डारिकस्त भाण्डारे नीत्वा दिव्यानि अनेकानि वस्तूनि अदर्शयत् स्तुतिपाठको- ऽपि खेप्सिवस्तूनि रत्नानि च गृहीत्वा परिपूर्ण मनोरथः राजसमीपमागत्य भणति भी राजन् ! महेश्वरस्य तव प्रसा. दादहं धनपतिर्जातोऽस्मि तव निधयो मम हस्तं प्राप्ताः । इदानीं तव चरित्र सादृश्यमति क्रान्त तव सादृश्य हर. हरिहरनमादयोऽपि न विति। तथा हि। वेधा वेदायनाविष्टो गोविन्दोऽपि गदाधरः।

·हाविंशत् पुत्तलिका। भन्भुः शूली विषादी च देवैस्त्र केनोपमीयते ॥ एवं स्तुवा खतिपाठकः ब्रह्मायुर्भवेत्याशिषमुका निज.. स्थानं गतः । इति कथा कथयित्वा पुत्तलिका भोजमवदत् भी राजन् ! त्वयि एवमौदार्य विद्यते चेत् तहि अस्मिन सिंहासने समुपविन राजा तूष्णीमासीत्। अथ विंशोपाखयानम् । पुनरपि यावत् राजा सिंहासने समुपविशति तापदन्या कुत्तलिका भणति भो राजन् ! यस्तु विक्रम इव औदार्या दिगुणयुक्त: सोऽस्मिन् सिंहासने उपवेष्टुं योग्यः अन्यो न । राजाऽब्रवीत् भो पुत्तलिके ! कथय तस्य विक्रमस्यौदार्य ह. त्तान्तं साऽब्रवीत् श्रूयतां राजन् ! एकदा सकलसामन्त- राजकुमारादिभिरुपास्य मानो राजा सिंहासने समुपविष्टो- ऽभूत् । तस्मिन् समये ऐन्द्रजालिक: कश्चित् समागत्य ब्रह्मा- थुर्भवेत्याशिषमुना भणति भो देव ! त्वं सकलकलाभिस; तव समीपमागत्य अनेकैः महेन्द्रजालिकैाघवानि दशि- तानि तर्हि अद्य मम एक लाघवं सुप्रसबेन निरीक्षणीयं राज्ञोलाम्। नेदानीमवसरोऽस्माकं स्नानभोजनवेला जाता प्रभाते द्रक्ष्यामः । ततः प्रभाते महाकायो महाश्मश्रुभिर्दैदी. प्यमानवपुः विपुलकन्धरे देदीप्यमानं खङ्ग धृत्वा अति मनो. हरया स्त्रिया कयाचिद्युमो राजसभायां समुपविष्टे राशि नमश्चकार। तदा तवत्यैरधिकारिभिःतदकार्य दृष्ट्वा सविस्म- भणितं भो नायक ! भवान् कुतः समागतः तेनोलम्। अहं महेन्द्रस्य सेवकः कदाचित् खामिना शप्तः अधुना भूम:

·हाविंशत् पुत्तलिका। १२१ बहले तिहामि इयं मम भा। अयैव देवदैत्ययोर्म हथुर प्रारब्बतहिं अहं तत्र गच्छामि। अयं विक्रमादित्यः पर- नारी सहोदरः इति विचार्य अस्य समौपे भार्या निविष्य युद्धार्थ गमिष्यामि । तत् श्रुत्वा राजापि पर विस्मयं गतः । सोऽपि राज्ञः समीपे भाऱ्या निक्षिप्य राजानं निवेद्य खङ्गेन थावत् गगने उत्पतति तावदाकाशे महान् भैरवरवो जात: "रेरे मारय मारय धातव इति" सभायां उपविष्टाः सर्वेऽपि लोकाः जई मुखाः सकौतुकं पश्यन्तिस्मा । तदनन्तरं मुहत्त गते राजसभामध्ये गगनात् खड़ गो रक्तलिप्तः तथैको बाहुः पतितः एवं सर्वरवलोक्य भणितं अहो एतस्याः स्त्रिया वीरः पतिः संग्रामे प्रतिभटेहतः तस्यैको बाहुः खड्गश्च पतितः। एवं वदति सभाजने पुनः शिरश्च पतितं तथा कबन्धः पतितः । एतत् सर्व दृष्ट्वा वीरस्य स्त्रिया भ- णितं भो देव ! मम भर्ता रणागणे युद्ध विधाय शत्रुभि- निहितः तस्ये दं शिरः सखड्गो बाहुः कबन्धोऽपि पतितः तहि स मे प्रियो भर्ता दिव्याङ्गनाभिः वियते तबमित्तमेतत् शरीरं स्थितं स मम स्वामी रणाले प्रतिभटेहतः इदानीं एतच्छरौरं कस्य कृते रक्ष्यामि प्रमदाः पतिमागंगाः इति विचेतनैरपि जातं तथा हि । शशिना सह याति कौमुदी सह मेधेन तडित् प्रलीयते। प्रमदाः पतिमार्गगा इति प्रतिपन हि विचेतनैरपि । तथा च, स्मृतिः, मते भर्तरि या नारी समारोहेछ ताशनम्। सारन्धतौष पूज्या स्यात् स्वर्गलोके निरन्तरम् ॥ यावञ्चाग्नौ मृते प्रत्यौ स्त्री नामानं प्रदाहयेत् । ११

·हावियत् पुत्तलिका।
सावन मुच्यते सा हि नरकाधिकथन।
मारकं पैटकं चापि खशरस्व कुलं तथा।
कुलवयं तारयेदि भारं ग्रानुगछति ।
तथा च, तिस्रः कोटयडकोटीच यानि रोमाणि मानवे ।
नायकासं वसेत् स्वर्गे भारं यानुगच्छति ।
स्यालग्राही प्रथा व्यालं बलादुरते क्लिात् ।
मधा स्त्री पतिमुत्य सह लेनैक मीदने ।
दुईस या महत्त वा सर्वपापरतं तथा।
मार ताश्यत्येता भार्या धर्मभु निष्ठिता।
अन्य स, जीवितं पति हीनाया निष्कलञ्च भवेत् ध्रुवम् ।
दौमायाः पतिहीनायाः किं नार्या जीवितै फलम् ।
मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः ।
अमितस्य च दातारं सारं का न पूजयेत् ।
किञ्च, अपि बन्धुशना नारी बहुपुत्रैव संयुता।
शोचा भवति सा नारी पतिहीना तपखिनी।
तथा च, गर्मास्यै स्तथा धूपैर्विविधै भूषणैरपि ।
वासोभिः शयनैश्चैव विधवा किं करिष्यति ।
नया चा, नातही विद्यते वोणा नाचको वर्तते रथः ।
नापतिः सुखमाप्नोति नारी बन्धुशतैरपि ।
दरिद्रो त्यसनी ही व्याधितो विकलस्तथा।
पलितानपणो वापि स्त्रीणां भर्ती परा गतिः ।
नास्ति भर्नु समो बन्धुर्नास्ति भर्तृ समा गतिः ।
किन, वैधव्य सदृशं दुःखं स्त्रीणां अन्य न विद्यते ।
धन्या सा योषितां मध्ये भरीग्रे नियते हि या।

·द्वाविंयत् पुत्तलिका। . इत्य का अग्निप्रवेशार्थ राजः पादयोः पपात । राजा तम्या वचनं श्रुत्वा करुणारससिलकर्षः सन् श्वौखण्डा- दिभिनिता विरथ तस्खै अनुज्ञा ददौ सापि राजः सकाशात् अनुज्ञा लब्धा भत्तः परौरेण समं अम्बिं विवेश। ततः सूर्यास्तमगात् । प्रभाते राजा सन्ध्यादिकं कम समनुष्ठाम सिंहासने समुपविष्टो यावत् सकलसामन्त राजकुमारा. दिभि रुपास्यते तावत् स एव नायकः पूर्ववत् खड्ग हस्तः अति दीर्धाकारो देदीप्यमानवपुः समागत्य राज्ञः कण्ठ कन्यतस्कमलग्रथितां मालां परिमललब्धमुग्धमधुकरनिक- रम्बनिरन्तरा निधाय মন নানাৰিষাপ্পী वक्त प्रवृत्तः । ततः तं समागतं दृष्ट्वा सर्वापि सभा विस्म- यङ्गता। पुनस्तेन भणितं भी राजन् ! मयि अस्मात् स्थानात् खर्ग गते तत्र महेन्द्रस्य दैत्यानां च महान् संग्रामोऽभूत् तस्मिन् समये बहवो राक्षसा निपातिताः केचन पलाय्य गताः । युद्धावसाने देवेन्द्रेण सप्रसादमहं भणितः भो नायक ! बया अद्यप्रभूति भूलोकं प्रति न मन्तव्यम् । तव शापस्थाव. सानं जातम् । तवाहं प्रसवोऽस्मि यहाणदं कुबलयमिति रन खचितं वकरात् मुक्तावलयं मम हस्ते अदात् । पुन- मया भणितं भी स्वामिन् ! अत्रागमनसमये मया भार्या विक्रमार्क समौ निचिता । तां यहोवा झटिति पुनराग- मिष्यामि इति पुरन्दरं उका समागतोऽस्मि । परनारी सहोदरः। सा मम भार्या दातव्या। तया सह पुनः खर्लोक अमिथामि तवचनं श्रुत्वा राजा सवैः सह सभायां तटस्थो बातः। परं विस्मयं मत्वा तूणों स्थितः। पुनस्तेन गदितं भो

·१२४
हाविंशत् पुत्तलिका।
।
राजन् ! किमिति जोषमास्यते राम: समीपस्थ भणितं तव
भार्या अग्नि प्रविष्टा। तेनोताम् । किमर्थ ? ततस्ते निरुत्तरी-
भूताः प्रासन्। तदा तेन भणितं राजशिरोमणे! परनारी
सहोदर ! लोककल्पद्रुम ! विक्रमभूमिपाल ! ब्रह्मायुभव अहं
महेन्द्रजालिकः तव पुरतः इन्द्रजाल विद्यालाघवं दर्शित
राजापि विस्मयं गतः प्रसवोऽभूत् । तस्मिन्नवसरे भाण्डारि-
केणागत्य उक्त भी महाराज ! पाण्डवराजेन स्वामिने करः
प्रेषितः । रात्रोक्तम् । किं किं प्रेषितम् । तेनोतम् । स्वामिन् !
अवहितं शृणु।
अष्टौ हाटककोटयः विनवतिर्मुक्ताफलानां तुलाः
पञ्चाशमधुगन्धलुब्धमध्पैः संशोभिताः सिन्धुराः ।
अश्वानां त्रिशतं च वै चतुरं पण्याङ्गनानां शतं
श्रीमविक्रम भूमिपाल ! भवत: श्रीपागडयराट प्रेषितम् ।
ततो राजा भणितं एतत् सर्व ऐन्द्रजालिकाय देहोति।
सदा तत् सर्व तेन दत्तम्। इमां कथां कथयित्वा पुत्तलिका
भोजराजमवदत् । भो
राजन् ! त्वयि एवं औदार्य विद्यते
चेत् तर्हि अस्मिन् सिंहासने समुपविश राजा अधोमुखी
बभूव।
एकविंशोपाखानम् ।
पुनरपि राजा सिंहासने यावत् समुपविशति तावदन्या
पुत्तलिका वदतिस्म | भो राजन् ! अस्मिन् सिंहासने स एवो
उपवेष्टुं क्षमः यस्य विक्रमस्येव औदार्यादयो गुणा भवन्ति
राजीतम्। भो पुत्तलिके! कथय तस्य विक्रमस्यौदार्य

·हाविंशत् पुत्तलिका। वृत्तानम् । सा कथयति भो राजन् ! श्रूयतां विक्रमाके रान्य कुर्वति एकदा कविहिगम्बरः समागत्य राज्ञो हस्ते फलं दत्त्वा आशिष प्रयुज्य भणति भी राजन् ! अहं मार्गशीर्ष कृष्ण चतुर्दशीदिवसे श्मशाने हवनं करि- थामि तहिं भवान् परोपकारी सत्त्वाधिक: तत्र ममो. तरसाधकेन भवितव्यं तस्य श्मशानस्य नातिदूरे शमो. पादपो आस्ति तत्र कथिताल: लग्नस्तिष्ठति स त्वया मौनेन नेतव्यः। राजा तथा करिष्यामि इति प्रतिज्ञातम् । अथ क्षपणकः कृष्ण चतुर्दशीदिवसे श्मशाने होमसाधन ट्र- व्याणि ग्रहोत्ला स्थितः। अथ तेन दर्शितं शमीपादपस्थित वेतालं दृष्ट्वा स्कन्धे गृहीत्वा राजा यावत् मार्ग प्रागच्छति तावत् वेतालेनोक्तम् । भो राजन् ! मार्गश्रमापनोदनाय कामपि कथां कथय । राजा मौन भङ्ग भयात् तूष्णों स्थितः । पुनर्वेतालेनोक्ताम् । वं मौन भङ्ग भयात् कथां न कथयसि अहं तावत् कथयिष्यामि । कथावसाने मौन भङ्ग भयान कथयिष्यसि चेत् तव शिरः सहस्रधा भविष्यति इति भणिवा कथां कथयति । राजन् ! श्रूयतां हिमवतो दक्षिणपाखें विन्ध्यवती नानौ नगरी आसीत् । तत्र सुविचारको नाम राजा प्रतिवसतिस्म तस्य पुत्रो मयसेनः स एकदा आखेटनार्थ वनं गतः बने हरिण मेकं दृष्ट्वा तदनुगतो महारण्य प्रविष्टः । तदा कञ्चिनगरमार्गमासाद्य एकाकी यावदागच्छति तावमध्ये एका नदी दृष्टा तत्र नदी तटाके कश्चिदब्राह्मणः अनुष्ठानं करोति । राजपुत्रः तस्य समीपं गत्वा तमवदव ·हाविंगत् पुत्तलिका। भो ब्रामण ! यावत् जलं पास्यामि तावत् मम अख रहाण। ब्राह्मोनोक्तम्। अहं कि तव प्रेथः यद अखधार- यिथामि। ततस्तेन कशया ताड़ितः ब्राह्मण: रुदन् राजसमीपमागत्य निवेदयामास । राजाऽपि क्रोधदारुणलो- चनः सन् पुत्र स्वदेशात् निर्वासयितुमादिदेश। तस्मिन्नवसरे मन्त्रिणा भणितम् । अयं राज्यभागे न योग्यः कुमारो न तु खदेशात् निर्वासनीयः । एतदुचितं न भवति राजीताम् । भो मन्विन् ! तदुचितं एव यतः ब्रामण शरीरं कशया ताड़ितं तस्मादयं समीचीनदण्डो भवति बुहिमता ब्रह्म- द्वषो न कर्तव्यः उनञ्च । न विष भक्षयेत् प्राज्ञो न क्रौड़े त् पन्नगैः सह । न निन्देद्योगिहन्दानि ब्रह्मषन कारयेत् ॥ भो मन्विन् ! किं त्वया पुराणानि न श्रुतानि पुरा ब्राह्मणस्य शापात् ईश्वरस्य लिङ्गपातो जातः नृगस्य कक- लाशत्व इन्द्रस्य दारिद्रप्रयोगः नहुषस्य महोरगत्व स्वयं सम्पन्नोऽपि पूज्यान् न तिरस्कुर्यात् । अत्युनतपदं प्राप्तः पूज्यान् नैवावमानयेत् । नहुषः सर्पतां प्राप्तचा तोऽगस्त्यावमाननात् । अतस्ते ब्राह्मणाः सर्वे पूजनीया च सर्वदा।। तथा च, यैः कृतः सर्वभक्ष्योऽग्निरपेयश्च महोदधिः । चयैश्चाध्यासितश्चन्द्रः को न नश्येत् प्रकोप्य तान् । किच, यहस्तेन सदान्ति हव्यानि विदिवौकसः । कव्यानि चैव पितरः को भवेत् अधिकस्ततः । तथा घ, ये पूजिताः सुरैः सर्वैमनुष्यश्चैव भारत ! ।

·हात्रिंशत् पुत्तलिका। तपोबतधरा ये च तां स्तान् विप्रान् समर्चयेत् ॥ तथा च, हारावयां स्वयं कण नाप्यतम् । शतं शपन्त परुष वदन्त स पापकत् ब्रह्मदवाग्निमध्ये । यो ब्राह्मणं नाचयते यथा वध्यश्च दण्ड्यच सदास्मदीयः ॥ किञ्च, यश्च मां परया भक्त्या आराधयितुमिच्छति । तेन विप्राः सदा पूच्या एवं तुष्टी भवाम्यहम् । भो मन्त्रिन् ! येन हस्तेन ताड़ितो ब्राह्मणः तस्य ह. स्तस्य च्छेदः कार्य: इति यावत् तस्य हस्तं च्छे दयति तावत् स ब्राह्मणः समागत्य भणति भो राजन् ! तदा अज्ञानव- शात् तथा कृतं अद्यप्रभृति एवमनुचितं न करिष्यति मम कारणात् राजपुत्रो रक्षणीयः अहं प्रसन्नो जातोऽस्मि तस्य वचनं श्रुत्वा स्वपुत्रं विससर्ज । ब्राह्मणोऽपि निजनिलयं अगात् । इमां कथां कथयित्वा वेतालो वदति भी राजन् ! एतयोमध्ये गुणाधिकः कः ? राजा विक्रमेण भणितं राजा एव गुणाधिकः । तत् श्रुत्वा मौनभङ्गात् वेतालः शमीपादप जगाम राजापि पुन स्तत्र गत्वा तं स्कन्धे समारोप्य यावदागच्छति तावत् पुनरपि कथां कथयति एवं कथानां पञ्चविंशतिः कथिता वेतालेन । तस्य सूक्ष्मबुद्धि वैदग्धोन वेताल: प्रसन्नो जातो विक्रमं जगाद भी राजन् ! अयं दिगम्बरः खां निहन्तुं प्रयत्न करोति राजोत्तम्। तत्कथं? वेतालेनोक्तम् । यदा त्वं मां तत्र नेष्यसि तदा तव परभवो भविष्यति "त्वं श्रान्तोऽसि इदानीमग्निकुण्डं प्रदक्षिणी कत्य दण्डवत् प्रणम्य निजस्थानं गच्छ' इति दिगम्बरेण कथिते यदा व दण्डवत् प्रणामं कर्तुं नम्रो भविथसि ·१२९ हात्रिंशत् पुत्तलिका। तदा दिगम्बरः खङ्गेन त्वां निहनिष्यति ततस्तव मांसन होमं करिथति । एवं क्रियमाणे तस्य प्रणिमाद्यष्टौ सिहयो भविष्यन्ति विक्रमेणोक्तम् । अधना किं क्रियते ? वेताले- नोतम् | त्वमेवं कुरु यदा दिगम्बरः त्वां नमस्कृत्य गच्छ इति वदिश्थति त्वया एवं तं प्रति वक्तव्य अहं सार्व. भौमः सर्वे राजानः मां प्रणामं कुर्वन्ति मया कदापि कस्यापि प्रणामो न कृतः । अतोऽहं प्रणाम कर्तुं न जानामि त्वप्रथमं प्रणामं तत्वा दर्शय । तद दृष्ट्वा पश्चादहं प्रणामं करिष्यामि ततः सः यदा प्रणामं कत्तुं नम्रो भवि- पाति तदा त्व तस्य शिरः च्छिन्धि अहं तव वाधां न करिष्यामि तवाष्टो सिद्धयो भविष्यन्ति एवं वेतालेन निवे- दिते राजा विक्रमस्तथैव अकरोत् । राज्ञोऽष्टौ महा. सिद्धयः जाताः । अथ वेतालेनोत भी राजन् ! तवाहं प्रस- बोऽस्मि वरं वृणीष्व राज्ञोक्तम् । यदि मम प्रसवोऽसि तर्हि यदाहं स्मरिष्यामि तदा त्वया मत्समीपे भागन्तव्य स तथेति प्रतिज्ञाय निजस्थानं गतः । राजापि निजनगरों विवेश । इमां कथां कथयित्वा मुत्तलिका अवदत् भी राजन् ! त्वयि एवमौदार्यादयो गुणा विद्यन्ते चेत् तर्हि अस्मिन् सिंहासने समुपविश राजा तूणीमासीत् । श्रथ हाचिंशोपाख्यानम् । पुनरपि राजा सिंहासने यावदुपविशति तावदन्या पुत्तलिका भणति भी राजन् ! सिंहासने स विक्रमार्क एव

·द्वात्रिंशत् पुत्तलिका।
१२८
उपवेष्टु चमः नान्यः तस्य विक्रमस्य सहपो राजा भूमण्डले
नास्ति यः काष्ठमयेन खड्गन पृथिवीमध्ये भ्रमन् सर्वान
पृथ्वीधरान् विजित्य एकछत्रेण राज्यमकरीत् योऽपि
অগী মজা নিজ আল: মা সময় মুসল
यावन्ती राजानः सन्ति तेषां सर्वेषां वशीकरणमन्त्रः प्रयुता:
समस्तान दुर्जनजनान् निष्कास्य वाचकाना दारिद्रा मोच.
यित्वा दुर्भिक्ष दुःखादीन् निवायं च विक्रमेण पृथिवी
पालिता। अतो विक्रमसहयो राजा नास्ति एवं औदार्यादयो
गुणास्त्वयि विद्यन्ते यदि तर्हि अस्मिन् सिंहासने समुपं.
विश तत् श्रुत्वा राजा भोजस्तूष्णीमासीत् ।
पुनरपि हात्रिंशत् पुत्तलिका भोजराजमब्रवीत् भो
भोजराज! विक्रमादित्यो राजा तथाविधः त्वमपि सा.
मान्यो न भवसि युवा दो भरनारायणावतारधारिणी
तस्मात् त्वत्तः
परमपवित्रचरित्रः सकलकलाप्रवीण:
औदार्य गुणविशिष्टो राजा वर्तमानसमये नास्ति तव प्र.
सादादस्मार्क द्वात्रिंशत् पुत्तलिकानां पापक्षयी जात:
मापाहिमुक्तिरपि जाता। भोजेनोक्तम् । तत्कथं, शापस्य
वृत्तान्तं कथय । पुत्तलिका अवदत् श्रूयतां राजन् ! हात्रिंशत्
सुराङ्गनाः पावाः सख्यः तस्याः परमप्रेमास्पदीभूताश्च
प्रत्येकं नामधेयानि श्रूयन्तां मिश्रकेशौ १ प्रभावती २
सुप्रभा ३ इन्द्रसेना ४ सुदती५ अनङ्गनयना६ कुरङ्गनयना
खावण्यवती ८ कामकलिका चण्डिका १० विद्याधरी ११
प्रज्ञावती १२ जनमोहिनी १३ विद्यावती १४ मिरुपमा१५
हरिमध्या १६ मदनसुन्दरी १७ विलासरसिका १८ शृङ्गार

·१३. हत्रिंशत् पुत्तलिका। कलिका १८ मन्मथसलीवनी ३० रति लीला २१ मदन. वतौ २२ चित्ररेखा २३ सुरतगहरा २४ प्रियदर्शना २५ कामोन्मादिनी २६ सुखसागरा १७ अधिकला २८ चन्द्र रेखा २८ हंसगामिनी३. कामरसिका ३१ उमादिनी३२॥ एकदा सिंहासने समुपविष्टः परमेखरः प्रेमणा विलासेन अस्मासु दृष्टिं निदधौ तं दृष्ट्वा देवी पार्वती सकोपममान् प्रणयत् भवत्यो निर्जीवाः पुत्तलिका भूत्वा इन्द्रस्य सिंहासने लमन्तु ततोऽस्माभिवं सप्रणिपातं शापावसानं याचित अथ सा देवो समयदत् यदा तत् सिंहासन विक्रमेण अधि- ठितं भूला पुनः भोजस्य हस्तगतं भविष्यति । तदा सुरे. खराप्सरादौनां भोजराजसंवादो भविष्यति यदा च विक्रम- चरितं भोजराजा युभभ्यः श्रोथति तदेव शापावसानो भवि. थति अथ राजः सकाशादभुजां गृहीत्वा पुत्तलिकाः स्वस्थान जग्मः । ततो भोजराजस्त स्य सिंहासनस्योपरि देवालय कारयित्वा तत्र देव्या अष्टदले उमामहेश्वरमूर्ति प्रतिष्ठाप्य प्रतिदिनं षोडशोपचारैः पूजां कारयतिस्म वर्णाश्रम धम्म- निरतान् लोकान् परिपालयन् अौं शशास ततो देवता. पूजमेन स्तुत्या च गौरी परम सन्तोषमगमत् ।

·1 १ पूर्वाईम् - २. ] २१ गायली ध्याखा ७१ कृपयानन्द बजारमा ५२ सांख्यदर्शन (भाष्यसहित ) काख टीका माहित साख प्रवचन भाष्य ७५ प्रियदर्शिका नाटिका सटीक १४ भोसम्बन्ध ( श्रीहर्षविरचित) ५५ महोदय सटीक ७६. सारस्वत याकरण सटीक .५६ देश केन का प्रत्र माण्डू कय (सटीक भाष्य) ५. ७७ वासवदत्ता सटीक ५७ छान्दोग्य (उपनिषद) सभाष्य ७८ ( कालिदास कत ) पुष्यवाण. सटीक विलाय काव्य सटीक तैत्तिरीय ऐतरेय देनावर ७८ महिष शतकम्, पदारविन्द (उपनिषद्) सभाष्य टीक शतकम्, खतिशतकम्, मन्द ५६ पृहदारण्यक (उपनिषद्ध) (इपनिषद्) मितशतकम्, कटाक्षियतकम् । सटीक सभाष्य ८. मनुसंहिता कुछ कभट्ट ६. सुश्रुत वैद्यक ॐ टीका सहित ६१ शार्ङ्गधर (वैद्यक) ८१ नैषधचरितम् (महिनाथ छत २ वेनालपञ्चविंशति टीका सहित) ६पातञ्जलदर्शन(सभाष्यसटीक) : ८३ चन्द्रासोक प्राचीन बलकार ॥ ६४ आत्मतत्वविवेक (यौदाधिकार)र ८१ वीरमिलोदय (सतिशास)" ३५ सलिकोप्रति ८४ भावप्रकाश (वैद्यक) ६६ उपमाम चिन्तामणि 1. ८५ प्रबोधचन्द्रोदय नाटक सटीकर ६७ नागानन्द नाटक ८६ अनराधवनाटक(सरा रिक्त) ६८ पूर्ण प्रज्ञ दर्शनम् (मध्वस्वामि ८५ देवतवालणसभाष्य कत भाष्य सहितम्) বিল্লাঙ্কা ও অন্যান্য २ पर मीमांसा परिभाषा ७. सामवेदस्य मन्त्र बाघणम् अर्थसंयह(बौगाछीमीमांसा) (भाष्य सहितम्) ६१ रघुवंश सटीक ७१ सामवेदस्य यारण्यसंहिता २३ मेघदूत सटीक . सायपापाय कृत भाष्यसहिता ? ६५ वरनिरूपणम् विशालक्षिकामाटिका सटीक ৫৪ শ্বালালায়ি ७३ कारखव्य ह (बौनशास्त्र) १ (मायोपाध्याय बत) १ - ·our -- ४ [३] न्यायदर्शन सभाष्य सहत्ति २॥ ११२ चरकसंहिता(वैद्यक) सम्पूर्ण १० ६६ पटीक वालमीकिरामायण ११५ रसेन्द्रचिन्नामशि तथा रस. बालकाण्डस्य प्रथमावधि रत्नाकर (वैद्यक) सप्तपष्टि सर्गपर्यन्तम् ११४ भगवडीता शाङ्करभाष्य यानन्द १७ सटीक वालमौकिरामायण गिरिकनटीका तथा सबोधिनीसमेतर बालकाण्डस अष्टपटि सगावधि {ঘঙ্গিসন্ধান্ধিা सप्तसप्तति सर्ग पर्य न्तम् ११६ मालतीमाधव सटीक १८ मदन शुख निघण्टु : (वैद्यक) । १४ सटीक भट्टिकाव्य संस्कृत शिक्षामलरी प्रथमभागः/ ११८ सटीक काव्यप्रकाश १. संस्कृतशिवारीहितीयभागः। ११६ सभाष्यशाण्डिल्यस्वाल १.१साहित्यदर्पणम् (अलङ्कार) १ १२० लघु कौमुदीव्याकरणम् १.३ त्रीहर्षचरित वाणभट्टकत १ १३१ महानाट कम्(हनुमन्नाटक)। १.३ अमरकोष १२२ दशरूपकम् (अस्त कार) १॥ १०४ वेदान्तसूल शङ्कराचार्य कस १२३ भोजचम्म (भोजदेव कृत धारीरकभाष्य तथा गोविन्दा चम्म रामायणम्) नन्द कृत टीका सहित १२४ भारत चम्प सटीक १०५ वेदान्तपरिभाषा १२५ मार्कण्डेयपुराणम् ५ १.६ वेदान्तसार सटीक १२६ गोलाध्यायः १०७ सटीक निदान (वैद्यक) ११७ गणिताध्यायः १०८ कामन्दकी नीतिसार सटीक ? १२८ पञ्चदशी (मटीक) १८ (दगि कवि कृत) मझिका. १२६ पातलजदर्शनस्य भोजत्तिः । भारतमकरण सटीक १३. शकुन्तलानाटक टीकासहित। ११० थति विष्णु , हारीत, यान १३१ शब्दरूपादर्थ, কন্তু কম না ঋক্লিা অং স্বাদ- १२२ वृहत्संहिता संवत कात्यायम दृहस्पति या वाराहीसंहिता पराभर व्यास पा लिखित दक्ष. १३३ नामत (अगदीशक्षत) • गौतम शातातप वशिष्ठ प्रणीत १२४ हात्रिंशत् पुत्तलिका संहिता (धर्मशास्त्र) १५ १३५ सत्तरामचरित सटीक ११ मत्स्यपुराण ११६ शङ्करविजय १३७ मशकटिक सटीक १ १ ४ १ सम्ब,

·No text on this page.