·SEAN HAN LIBRA आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः। ग्रन्थाङ्कः ९७ श्रीमज्जैमिनिप्रणीते मीमांसादर्शने तृतीयाध्यायषष्ठपादमारस्य तदध्यायान्तस्तत्परिश- टरूपया श्रीमन्मुरारिमिश्रप्रणीताङ्गत्वनिरुक्त्या सनाथीकृतो द्वितीयभागस्योचरार्ध- रूपस्तृतीयो भागः। श्रीकुमारिलमविरचिततन्त्रवार्तिकाख्यव्याख्यासहितशाबर भाष्यसमेतः । स चायं भागः पुण्यपत्तनीयमीमांसाविद्यालयाध्यापकपदाधिष्ठितः मीमांसाविद्वान् ' पदभाग्भिशुरुवर्यवैद्यनाथशास्त्रिचरणान्ते- वासिभिस्तीर्थहळीग्रामाभिजनसुब्बाशाखिभिः संशोधित- टिप्पण्यादिना समलंकृतश्च । सच बी. ए. इत्युपपदधारिभिः विनायक गणेश आपटे इत्येतेः पुण्याख्यपत्तने भावारी श्रीमन्महादेव चिमणाजी आपटे इत्यभिधेयमहाभागप्रतिष्ठापिते आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । शालिवाहनशकाब्दाः १८५३ खिस्ताब्दाः १९३१ ( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः ।। मूल्यं सपादपरूकद्वयम् (२४४)।

·។ ·निवेदनम् । aream अहो नु खलु भोः ! सुचिरनिचितसुयशःपुञ्जधवलितदिगन्तरास्तत्तच्छास्त्राध्ययनाध्याप नचटुलतरमतयो जैमिनिमुनिशबरस्यामिकुमारिलभ?तन्त्रिवाणीसंगमसमुद्भूतमीमांसासहस्त्र' पत्रामोदाघ्राणकरसिकाः पण्डितप्रकाण्डाः, पुण्यकर्माण: सुधर्माण आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्था. वलीग्राहकमहाभागाश्च पश्यन्तु भवन्तः संप्राप्तमिदं द्वितीयं सुदिनम् । यदद्य प्रतिष्ठा. पक' कै० महादेव चिमणाजी आपटे महाभागपरिष्कृतपूर्वसंप्रदायसिद्धग्रन्थमुद्रण निर्बन्धवशवर्तिन्या मुद्रणद्वारा प्राचीनसंस्कृतशास्त्रीयग्रन्थोद्धारिण्याऽऽनन्दाश्रमसंस्थय, पूर्वमीमांसाशास्त्रे तन्त्रवार्तिकसंवलितशाबरभाष्यसमेतजैमिनीयसूत्राणां द्वितीयाध्यायगता द्वितीयपादमारभ्य तृतीयाध्यायान्तो द्वितीयो भागः खण्डद्वयात्मकः स्वकीये मुद्रणालय मुद्रयित्वा प्रथमभाग इव सर्वात्मना स्वतन्त्रतामाक् प्रकाश्यत इति । तस्यैतस्यापि मुद्रणार्थमेतत्संस्थास्थपुस्तकजिघृक्षुमाननीयपण्डितप्रवरकृतसंसूचनग्रन्थ- महत्तोपयुक्तताद्यवलोकनतत्तादृशमन्मनीषेत्येतत्रितयानुग्रहादियं संस्था स्वाधिकारेणैव प्रावर्तिष्ट । अत एवायमपि मागोऽप्रतिबन्धमानन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावल्यां प्रवेश लब्ध. वान् । यो यो ग्रन्थः स्वल्पो वा महान्वाऽऽनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावली: प्रवेष्टुमीहते स स सर्वात्मनैतत्संस्थासत्तामुररीकृत्यैव प्रविशति । इतरथा मुद्रणयन्त्राधिरोहणमप्यस्य सुदुर्लभं भवति तत्र का वार्ता ग्रन्थावलीप्रवेशस्य । किं च ग्रन्थावल्यन्तरनिगमिषवोs. पि ग्रन्थाः परकीयसत्तां वहन्तो नाहे युरेतत्संस्थां प्रेवेष्टुम् । तदेवं स्थितमेतत्-यदानन्दा- श्रमसंस्कृतग्रन्थावलीप्रविष्टोऽयं नोत्सहते लेशतोऽप्यन्यसत्तां परिग्रहीतुमिति । तदेवमानन्दाश्रमसंस्थयोपक्रस्यमानैतद्वितीयभागमुद्रणावसरे श्रीयुतमीमांसाविद्या, लयकार्यपूर्वहाग्रेसरैमीमांसाविद्यालयाध्यापकपदाधिष्ठितमीमांसा विद्वानीतिपदालकृततीर्थ हळ्ळीसुब्बाशास्त्रिद्वारा कृतसंस्करणस्य टिप्पणीपाठान्तरादिमिः परिष्कृतस्यैतद्भागस्य. सथा प्रेक्षावतां महोपकारकस्याप्यद्ययावत्वाप्यमुद्रितस्य तृतीयाध्यायार्थभूनशेषत्वनिर्वचन- रूपस्य श्रीमुरारिमिश्रविरचिताङ्गत्वनिरुक्त्याख्यस्य च ग्रन्थस्य मुद्रणे उपयोग प्रदानेनातुलं साहायकमाचरितमिति सानन्दमभिनन्दये तेषां परोपकारशालित्वम् मीमांसापण्डितैः सुब्बाशाखिभिः कात्रे इत्युपाहव्याकरणरत्नमहादेवशास्त्रिभित्री. पर्युक्त ग्रन्थद्वयस्य संस्करणं तथा सामीचीन्येन संपादितं यथाऽस्माकमिवान्येषामपि विदुषां मनः संतोषमावहेत् । तदिदं पुस्तकद्वयमादाय संमुद्रय श्रीमत्सचिदानन्दचरणयोः प्रकाशितोऽयं पूर्वमीमांसा, दर्शने खण्डद्वयात्मको द्वितीयो मागः । तत्राऽऽदौ प्रतिपुटं जैमिनिमुनिप्रणीतं पून ·[२] तदधोभागे तद्व्याख्यानभूतं शावरभाश्यं, तधोभागे च तावतः शाबरमाष्यस्य विवरण भूतं तन्त्रवार्तिक निवेशितम् । अङ्गत्वनिरुक्ति ग्रन्थस्तु तृतीयाध्यायार्थात्यन्तो. पकारकतयैतद्भागान्ते तृतीयाध्यायादनन्तरं संगृहीतः । ततः सूत्राणां तन्त्रवार्तिकश्लो. कानां चाकारादिवर्णानुक्रमं संगृह्य प्रारम्भे निवेदनादनन्तरं मत्कृतो जैमिनीयसूत्राणां पाठभेदविचारः पृथगेव संनिवेशितोऽस्ति स वाचकैरवश्य प्रेक्षणीयः । एवं पुस्तकमारचय्य यस्य संस्थाधीशितः श्रीमतः सच्चिदानन्दस्थ कृपाकटाक्षवशा' देतन्मुद्रणं मद्धस्तादनन्तराय समजनि तत्सत्तां वहदिदं द्वितीयभागरूपं पुस्तकं तस्यैव चरणयोः कमलमिव द्वितीयं समर्पयति प्रकाशकः- पुण्यपत्तने आपटेकुलोद्भवो गणेशात्मजो फाल्गुन शुक्लप्रतिपदि विनायकरायः। (आनन्दाश्रमम्यानेजिंगट्रस्टी)। सौम्यवासरे शके १८५२ wraantonymsemarwasnawatantra TEHENG- ·विद्वद्वोष्ठीविषयः । नायमपूर्वतया कैश्चिदधुनातनैरेव विद्वद्भिः परिकल्प्यतेऽपि तु बहोः जैमिनीयसूत्राणां पाठभेदविचारः। मीमांसान्यायसूत्राणां पाठभेदः प्रदर्यते । यथामति विचारेण बहुग्रन्थावलोकतः ॥ १ ॥ अस्ति हि तेषु तेषु ऋषिप्रणीतेषु दार्शनिकेषु सूत्रेषु पाठभेदो नाम महान्प्रबन्धो कालादयमविच्छिन्नपरम्परया संप्रवर्तितोऽध्येत्रध्यापकप्रवरैः । इदं हि तत्र निदान समामनन्ति आचार्या:-भिद्यन्ते हीमानि सारवन्त्यल्पाक्षराणि सूत्राणि, तत्र तत्र- पाठतोऽप्यर्थतो वाऽपि शब्दतश्च क्वचित्कचित् । प्रतिभा च पुनस्तत्र कालतो विदुषां मता' ॥ तदिदं शब्दानामर्थवैलक्षण्यं ऋषिवर्यैः सूचितमाचार्यवर्या विशदीकृत्य शिष्यबुद्धौ प्रवेशयन्तीति सुप्रथितमेतदाचा वार्यकल्पानां सांप्रतिकानामपि विदुषां संसदि । तत्र चाखिलदर्शनमूर्धन्यभूतानि भगवतो जैमिनेः किल परःसहस्राणि प्रमेयपराणि वाक्यसूत्राणि, येषु हि परःसहस्रा युक्तयो न्यायापरनामधेया लौकिकवैदिकव्यवहारोप, योगिन्यः प्रपञ्चिताः । यत्सूत्राध्यानाध्यापने न्यायापरनामधेययुक्तीनां विशदीकरणे च ब्रह्मप्रजापतीन्द्राग्निवसिष्ठप्रमुखा महान्तो भगवन्तः, शबरस्वामि-कुमारिलमट्ट-पार्थसार, थिमिश्र-खण्डदेवप्रभृतयः संप्रतिपन्नपाण्डित्याः परिनिष्ठितमतयो व्यापृतमनस्का दरीह. श्यन्ते त एव महात्मानो नवनवोन्मेषशालिन्याऽप्रतिमया मनीषया व्याचख्युस्तानी- मानि बह्वानि मीमांसान्यायसूत्राणि । सैवार्थप्रदर्शनप्रणालिका सोमनाथरामकृष्ण- वासुदेवाध्वरि-भदृशंकर गागाभट्ट-नीलकण्ठप्रभृतिभिरनवर तपरिश्रमेण परिपालिता । एंवमेवास्माभिरिदानींतनैरपि यथामत्यास्वादितदर्शनरसास्वादैः सा प्रणालिका परिपाल- यितव्येत्ययं प्रयत्नः । वेदव्यापारपराण्येव हीमानि सूत्राणि सूक्ष्मेक्षिकया विचारयित व्यानीति सांप्रतम् । आहुश्चात्र कण्ठतो भट्टपादा:--- मीमांसा तु लोकादेव प्रत्यक्षानुमा नादिभिरविच्छिन्नसंप्रदायपण्डितव्यवहारैः प्रवृत्ता, न हि कश्चिदपि प्रथममेतावन्तं युक्ति कलापमुपसंहर्तुं क्षमः' इति । त्रिविधामत्र पाठभेदमर्यादा प्रदर्शयन्ति ग्रन्थकृतः । ( १ ) प्रथमतो भाष्यकारास्तावच्चेच्छब्दविशिष्टानि सूत्राणि चेदन्तान्येवाभ्युपग- च्छन्ति, यथा- लोकवदिति चेत् १-२--१०, ल पूर्वत्वात् १-२-२१, व्यर्थे स्तुतिरन्याथ्येति चेत् १-२-२८, अर्थस्तु विधिशेषत्वाद्यथा लोके १-२-१९, कारणं स्यादिति चेत् १-४-१७, आनर्थक्याद कारणं कर्तुदि कारणाने गुणार्थो हि विधीयते .

·[२]
तदधौभागे तद्व्याख्यानभूतं शाबरभाष्यं, तधोभागे च तावतः शाबरमाध्यस्य
विवरण भूतं तन्त्रवार्तिकं निवेशितम् । अङ्गत्वनिरुक्तिग्रन्थस्तु तृतीयाध्यायात्यन्तो.
पकारकतयैतद्भागाने तृतीयाध्यायादनन्तरं संगृहीतः । ततः सूत्राणां तन्त्रवार्तिकश्लो.
कानां चाकारादिवर्णानुक्रमं संगृह्य प्रारम्भे निवेदनादनन्तरं मत्कृतो जैमिनीयसूत्राणां
पाठभेदविचारः पृथगेव संनिवेशितोऽस्ति स वाचकैरवश्यं प्रेक्षणीयः ।
एवं पुस्तकमारचय्य यस्य संस्थाधीशितः श्रीमतः सच्चिदानन्दस्य कृपाकटाक्षवशा'
देतन्मुद्रणं मद्धस्तादनन्तराय समजनि तत्सत्तां वहदिदं द्वितीयभागरूपं पुस्तकं तस्यैव
चरणयोः कमलमिव द्वितीयं समर्पयति प्रकाशक:----
पुण्यपत्तने
आपकुलोद्भवो गणेशात्मजो
জানমনিথরি
विनायकरायः।
सौम्यवासरे शके १८५२
( आनन्दाश्रमम्यानेजिंगट्रस्टी )।
sintammammyan
SamORIES
।
REET

·जैमिनीयसूत्राणां पाठभेदविचारः। मीमांसान्यायसूत्राणां पाठभेदः प्रदयते । यथामति विचारेण बहुग्रन्थावलोकतः ॥ १ ॥ अस्ति हि तेषु तेषु ऋषिप्रणीतेषु दार्शनिकेषु सूत्रेषु पाठभेदो नाम महाप्रबन्धो विद्वद्गोष्ठीविषयः : नायमपूर्वतया कैश्चिदधुनातनैरेव विद्वद्भिः परिकल्प्यतेऽपि तु बहोः कालादयमविच्छिन्न परम्परया संप्रवर्तितोऽध्येत्रध्यापकप्रवरैः । इदं हि तत्र निदान समामनन्ति आचार्या:-भिवन्ते हीमानि सारवन्त्यल्पाक्षराणि सूत्राणि, तत्र तत्र- पाठतोऽप्यर्थतो वाऽपि शब्दतश्च क्वचित्कचित् । प्रतिभा च पुनस्तत्र कालतो विदुषां मता ॥ तदिदं शब्दानामर्थवैलक्षण्यं ऋषिवर्यैः सूचितमाचार्यवर्या विशदीकृत्य शिष्यबुद्धौ प्रवेशयन्तीति सुप्रथितमेतदाचार्यकल्पानां सांप्रतिकानामपि विदुषां संसदि । तत्र चाखिलदर्शनमूर्धन्यभूतानि भगवतो जैमिनेः किल परःसहस्राणि प्रमेयपराणि वाक्यसूत्राणि, येषु हि परःसहस्रा युक्तयो न्यायापरनामधेया लौकिकवैदिकव्यवहारोप, योगिन्यः प्रपञ्चिताः । यत्सूत्राध्ययनाध्यापने न्यायापरनामधेययुक्तीनां विशदीकरणे च ब्रह्मप्रजापतीन्द्राग्निवसिष्ठप्रमुखा महान्तो भगवन्तः, शबरस्वामि--कुमारिलभट्ट-पार्थसार, थिमिश्र-खण्डदेवप्रभृतयः संप्रतिपन्नपाण्डित्याः परिनिष्ठितमतयो व्यापृतमनस्का दरीह. श्यन्ते त एव महात्मानो नवनवोन्मेषशालिन्याऽप्रतिमया मनीषया व्याचख्युस्तानी मानि बह्वानि मीमांसान्यायसूत्राणि । सैवार्थप्रदर्शनप्रणालिका सोमनाथरामकृष्ण- वासुदेवाध्वरि-भदृशंकर गागाभट्ट-नीलकण्ठप्रभृतिभिरनवर तपरिश्रमेण परिपालिता एंवमेवास्मामिरिदानीतनैरपि यथामत्यारवादितदर्शनरसास्वादैः सा प्रणालिका परिपाल यितव्येत्ययं प्रयत्नः । वेदव्यापारपराण्येव हीमानि सूत्राणि सूक्ष्मक्षिकया विचारथित व्यानीति सांप्रतम् । आहुश्चात्र कण्ठतो भट्टपादा:- मीमांसा तु लोकादेव प्रत्यक्षानुमा नादिभिरविच्छिन्नसंप्रदायपण्डितव्यवहारैः प्रवृत्ता, न हि कश्चिदपि प्रथममेतावन्तं युक्ति. कशापमुपसंहर्तुं क्षमः' इति । त्रिविधामात्र पाठभेदमर्यादा प्रदर्शयन्ति ग्रन्थकृतः । ( १ ) प्रथमतो भाष्यकारास्तावच्छेच्छन्दविशिष्टानि सूत्राणि चेदन्तान्येवाभ्युपग- च्छन्ति, यथा- लोकवदिति चेत् १-२--३०, न पूर्वत्वात् १-२-२१, व्यर्थे स्तुतिरन्याय्येति चेत् १-२-२८, अर्थस्तु विधिशेषत्वाधथा लोके १-२-१९, कारणं स्यादिति चेत् १-४-१७, आनर्थक यादकारणं कर्तुहि कारणानि गुणार्थी हि विधीयते ।

·S [४] १-४-१८, एतादृशि चेदन्तानि सूत्राणि आभाषा मूत्राणीति भाष्यकृतां व्यवहारः । एवं सर्वत्र चेच्छब्दविशिष्टेषु सूत्रेषु । ( २ ) इतरे तु वासुदेवाध्वरिप्रभृतयो यत्र भाष्यकृद्भिः चेदन्तसूत्रविभजनमकारि तत्राविभक्तमेव सूत्रं पठन्ति-व्यर्थे स्तुतिरन्याय्येति चेदर्थस्तु विधिशेषत्वाद्यथा लोके । १-२-२७, कारणं स्यादितिचेदानर्थक्याद कारणं कर्तुर्हि कारणानि गुणार्थो हि विधीयते । १-४-१८, इत्यादि बहुषु स्थलेषु-क्वचिदक्षरतः, क्वचित च्छब्दतश्च पाठभेदो दृश्यते, परं विशेषतः स नार्थमेदाय प्रभवतीति वक्तुं युक्तम् । पार्थसारथि-खण्डदेव-माधवप्रभृतयस्तु भाष्यकारीयमेव पन्थानमनुसरन्ति । क्वचिक्वचि. दक्षरशब्दभेदं पठन्ति । अन्यञ्च, अर्थसौकर्थिमपि पाठभेदशैली भाष्यकृतो बभाषिरे यथा-- तदर्थशा- स्नात् । वाक्यनियमात् । बुद्धशास्त्रात् । अविद्यमानवचनात् । अचेतनेऽर्थव- न्धनात् । अर्थविप्रतिषेधात् । स्वाध्यायवदवचनात् । अविज्ञेयात् । अनित्यसं. योगान्मन्त्रानर्थक्यम् । इति नव सूत्राणि भाष्यकृत्पाठे । पार्थसारथिमाधवप्रभृतयस्तु भाष्यकृतामेव पाठमनुसरन्ति । कौस्तुभवृत्तिकृतौ तु-- तदर्थशास्त्राद्वाक्यनियमा- ढुद्धशास्त्रादविद्यमानवच नादचेतनेऽर्थवन्धनादर्थविप्रतिषेधात्स्वाध्यायवदवचना. दाविज्ञेयादनित्यसंयोगान्मन्त्रानर्थक्यम् । इत्यविभक्तमेव सूत्रं पठतः । समर्थय. तश्च स्वपाठम् । कौस्तुभे--' मन्त्रानर्थक्यमित्यन्तस्यैकसूत्रत्वेऽपि व्याख्यासौकर्याथै खण्डशः प्रत्येकं पञ्चम्यन्तसूत्रावयवोपन्यासः' इति, वृत्तिकृच्च - भाष्ये तदर्थशा- स्नात् ' इति । वस्तुतस्तु-ऐकसूध्ये समास एवाऽऽवश्यकः । पञ्चम्यन्तसूत्रोल्लेखस्य भाष्यका- रेण स्वीकृतत्वात्कथं नु नाम खण्डशः सूत्राणि न प्रविमक्तानीति न विद्मः । नाप्यन्यैरपि----ऐकसूत्र्यवादिभिः समावघटितः सूत्रपाठोऽङ्गीकृतस्तत्सिद्धिवत् १--४-२३ । अतोऽत्र न कश्चिदपि भाष्यकृदितरयोः सूत्रपाठे विशेष इति - प्रतीमः। अन्यच्च-यत्र तु अर्थतः पाठभेदो भाष्यकृतामभिप्रेतस्तत्र त एव विशेष कण्ठरवेण प्रदर्शयन्ति, यथा-एकादशाध्याये प्रथमचरणे पञ्चदशसूत्रभाष्ये-- ऐकशब्द्या- दिति चेत् ' इत्यत्र ये तु ' ऐककात् ' इति सूत्रं पठन्ति तेषामयमर्थ इति चेत्प- श्यसि इत्यादि । भूयान्ह्यत्रार्थतः प ठभेदीयविषयः, अधिकरणात्मकोऽपि च वार्तिक कारैर्विवृतोऽस्ति । स तत एवानुसंधेयो भविष्यति । एवं चात्र भाष्यकृतः सरणियथा सूत्राधिकरणार्थो विद्वबुद्धौ सौलभ्येन प्रविष्टले भवेत्तथा तद्ग्रन्थप्रणयनशैल्यालक्ष्यते । PASS T - Read ·. ५. एतवृत्तौ दृश्यते । यथा-- दर्शनाद्विनियोगः स्यात् ' इति भाष्ये । 'दर्शनाद्वि- नियोगस्य' इति वृत्तौ । प्राय इमे वृत्तिकाराः खण्डेदवकृतभाट्टकौस्तुभगृहीतपाठविसंव- दन्ते यथा खण्डदेवः-'तदशक्तिश्च तदनुरूपत्वात् ' १-३-२७ कौस्तुभे । वृत्तिकृत्-तदशक्तिश्चानुरूपत्वात् १-३-२५ । ( ३ ) भगवन्तो भट्टपादा वार्तिककाराः स्वग्रन्थे जैमिनीयसूत्राणां तत्र तत्र अर्थत एव पाठभेदमूरीकुर्वन्ति न प्रायः शब्दतोऽक्षरतश्च, नापि केवलं पाठभेदं लिपिमात्रतः प्रदर्श्व विरमन्ति, अपि तु तत्र तत्र स्वाभिप्रायम् , औदासीन्यं, अर्थविशेष वाऽऽविष्कुर्वन्ति । यथा-द्वितीयाध्याये चतुर्थपादे तन्त्रवार्तिके अद्विवचनं वा श्रुतिसं. योगाविशेषात् १-४-१६ इत्यत्र “ अत्रान्तरे भाष्यकारस्य सूत्रं प्रभ्रष्टम् ' वाक्या- समवायात् ' इति । तदेवं व्याख्येयम्-नैकस्मिन्पुरुषे शाखान्तरवाक्यं समवैति' इति । इदं च सूत्रं वार्तिके, कौस्तुमे, वृत्तौ च दृश्यमानमपि पार्थसारथिमिश्रमाधवप्रभृतिभिस्तु न संगृहीतम् । तथाऽन्यत्रापि वार्तिके तृतीये चतुर्थावौ -' विधिना चैकवाक्य. त्वात् '-३-४-९ इत्येतत्सूत्रस्याग्रे - इतः परं षट् सूत्राणि भाष्यकारेण न लिखितानि । तत्र व्याख्यातारो विवदन्ते-केचिदाहुविस्मृतानि । लिखितो ग्रन्थः प्रलीन इत्यपरे । फल्गुत्वादुपेक्षितानीत्यन्ये । अनार्षेयत्वादित्यपरे । तथा च 'दिग्विभागश्च तद्वदिति ' निवीताधिकरणातिदेशस्तदानन्तर्यादुपपद्यत इति । वृत्त्यन्तरकारैस्तु सर्वैः याख्यातानि ' इति वार्तिकमारचय्य भट्टपादा अन्यदप्याहु:-' सन्ति च जैमिनरेवं प्रकाराण्यप्यनत्यन्तसारभूतानि सूत्राणि । व्यवहितातिदेशाश्च तद्वत् ' इत्यादिषु आश्रिताः । तस्मात्सूत्रमात्रं व्याख्येयम् । इत्युक्त्वाऽपि भूयासि सूत्राणि टुप्टीकासमये परित्यक्तानीति ज्ञायते । यथा च भगवतः पाणिनेहम प्यकार: स्पष्टार्थत्वाद्यथास्थानं कानिचित्सूत्राणि न व्याख्यातानि नामापि खनारमन्तलार वन्ति सन्तीत्युक्तत्वात्तान्येव परित्यक्तानीति प्रतिभाति, अत्य असावन्ति हि संगृही तानि । वार्तिककाराणां समयेऽधिकरणस्थितिरप्येतादृशीति सत्यं यतरत औपरिष्टिकसूत्र. विवेकविप्रतिपत्तौ तत्र कैश्चित्रीण्यधिकरणानि कल्पितानि अपरश्चत्वारीति। तदेतत्सर्वावलोकनेन निश्चितं भवति-नेमानि जैमिनीयसूत्राणि पाणिनीयवच्छब्दः प्रधानानि नापि ब्रह्मसूत्रवदक्षरप्रधानानि, अपि तु प्रमेयप्रधानानीति कृत्वैव सर्वे व्याख्या- तार इमानि सूत्राणि व्याख्यास्यन्ति । आहुश्चात्र खण्ड देवपादा:--नवमे चतुर्थीमावेक. . । . पानब्यापच्च - . १ . उपवीतं लिङ्गदर्शनात्सर्वधर्मः स्यात् ' न वा प्रकरणात्तस्य दर्शनम् । विधि स्यादपूर्वत्वात् ' ' उदक्त्वं चापूर्वत्वात् ' ' सतो वा लिङ्गदर्शनम् ' ' विधिस्तु धारणेऽपूर्वत्वात् ' इति षट् सूत्राणि ज्ञेयानि ।

·विंशतितमे सूत्रे---- अत्र च सूत्रव्याख्यानुराधेन किंचिद्वैलक्षण्येन भाष्यकारेणैकाधि- करण्य, वार्तिककारेण चाधिकरणद्वयमाभितम् । तत्-प्रमेयमात्रलेखनप्रवृत्तेन मयो' पोक्षतम् । इति । अन्यच्चैषु सूत्रेषु, पाणिनीयसूत्रेषु यथा भगवता पतञ्जलिना संहितापक्ष आश्रित. स्तथा वर्तत इत्यप्यनुमिमीमहे । तत्र मानमप्यस्ति तच्च खण्डदेवस्तु स्वकृतको, स्तुभग्रन्थे द्वितीयाध्याये चतुर्थचरणे विंशतितमे ' समाप्तिवच संप्रेक्षा ' २-४--२० इति सूत्रे- सूत्रं तु-समाप्तिमती, अकारप्रश्लेषेण, असमाप्तिमती वा या, अपेक्षा. बुद्धिरूपा संप्रेक्षा सा, अभेदसाधिकैवेति व्याख्येयम् ' इति व्याख्यो । तेन ज्ञायते संहितापक्षेऽप्येषां सूत्राणां पाठ आसीदिति । प्रायस्तावलोके येषां शब्दानामा, प्रसिद्धास्त एव भाष्यकारप्रभृतिभिः मीमांसासूत्रव्याख्यातृभिः स्वीकृताः । अतो लौकि. के पदाऽर्थे, एतेषां सर्वेषामाग्रहः । अत एव च सूत्राक्षरार्थो न प्रतिपाद्यते प्रायः । अतो हि अवीवृतत् खण्डदेव:--' प्रमेयमात्रलेखनप्रवृत्तेन मयेति । भाष्यकारा अपि शास्त्रारम्भ एवाबीभषन्-" लोके येष्वर्थेषु प्रसिद्धानि पदानि तानि सति संभवे तदर्थाः न्येव सूत्रेष्वित्यवगन्तव्यम् । नाध्याहारादिभिरेषां परिकल्पनीयोऽर्थः परिभाषितव्यो वा इतरथा वेदवाक्यानि व्याख्येयानि स्वपदार्थाश्च व्याख्येया इति प्रयत्न- गौरवं प्रसज्येत" इति । वार्तिककारा अपि - वाच्यवाचकसंबन्धो नाऽऽचा. थैरुपदिश्यते, अन्यथानुपपत्त्या हि व्यवहारात्स गम्यते' इत्याहुः । अपि च 'दोषा. त्त्विष्टिलौकिके ' इत्यत्र तृतीयाध्याये चतुर्थचरणे भूयान् हि लौकिकोऽपि विषयो वार्तिके प्रदर्शितः किं पुनः सूत्रकारा अपि- मुख्यं वा पूर्वचोदनाल्लोकात् ' १२ । २ । २३ इति लोकं संगृह्णाति । अत एतत्सिद्धं भवति–पूर्वमीमांसासूत्रेषु न कैरपि व्याकरणसूत्रवल्लाघवगौरवचिन्ता प्रस्तूयते । अपि तु प्रमेयचिन्तेव · वेदार्थ- ज्ञानरत्ने मे तृष्णाऽतीव विजृम्भते ' इति वार्तिककारैरुक्तत्वात् । तस्मादिमानि भगवतो जैमिनेः सूत्राणि प्रमेयपराणीति सिद्धम् । यत्र हि प्रतिभयाऽपि भवति पाठभेदस्तदपि निदर्शयाम:---उत्पत्तौ वाऽवचना: स्युरर्थस्यातन्निमित्तत्वात् १-१-२४ इत्यत्र-उत्पत्तौ वा रचनाः स्युरर्थस्या- तन्निमित्तत्वात १-१-२४ इति सुबोधिन्यां तत्र भगवता रामेश्वरसूरिणा सत्रं पठ्यते-एवं च वृत्तिः-उत्पत्तौ पदार्थज्ञानोत्पत्तौ सत्यां वाक्यवाक्यार्थयोः संबन्धा रचनाः पुरुषकल्पिताः स्युः । भाष्ये तु-' वा, अवचना:--अप्रमाणं स्युः' इति ॥ १ । १ । २४ । ख्याभावाच्च योगस्य १ । १ । २२ इति माष्यपाठः । प्रख्याभावाच्च योग्यस्य:, " इति सुबोधिनी 'MADHAN SAR HTRA ·N [७] मेक्षाभावाच्च संयोगस्य । इति कुतूहलवृत्तिः। अत्र श्रीसंज्ञके पुस्तके--अस्तीदं प्रातिभज्ञानमधिकम् । तदेवम्-प्रख्यामावाच्च योग स्येतीदं सूत्रं नन्वित्यारम्य नैतदेवमिति पूर्वपक्षप्रातिपादकपदेभ्य उत्तरत्र बोद्धव्यमिति भावः । वायुसंबन्धस्य प्रख्यानाभावान्न वायुकारणका शब्दस्तस्मान्नित्य इति सूत्रार्थों ध्येयः । , त्वात् । तृतीयेऽध्याय पञ्चमे पाते- चमसेषु समाख्यानासंयोगस्य तनिमित्तत्वात् ' ३-५-२२ । उदातृचासोकः श्रुतिसंयोगात् ३-२-२३ इत्यनयोः सूत्रयोर्मध्ये- तस्माचाब्राह्मणस्य सोमं प्रतिषेधति ' इति सूत्रं पठन्ति । तत्र वासुदेवावरि:- केचित्तु नेदं सूत्रं किं तु संग्राहक भाप्यमेवेति मन्यन्त इत्याह । रामेश्वरसूरिस्तु-इदं सूत्रमिति मन्यमानः सूत्रमेवावीवृतत् । । प्रकृतौ बाऽद्विरुक्त. ३-६-२ इति सूत्रेऽकारश्लेषं बभाष भाष्यकारः । वासुदेवाध्वरी तर्ज तु वचनमा ३-६-३ इति सूत्रे 'लद्वज तु वचनप्राशेः' इति वा पाठ इत्याहुः । एवं त एव । तत्रात्मतिवचनम् १-१-४२ इति सूत्रे चदनमिति वा पाठः' इत्यपि। तदत्रास्माभिः सहायत्वेन संगृहीतानि भाष्यपुस्तकानि- १ प्राच्यविधासंशोधनमन्दिरात्तावत्रीणि पुस्तकानि । तत्रैकं लिखितं समग्रं ससूत्र पाठं च । तदेतदतीव शुद्धमित्यपि निवेदयितुमुत्सुकाः स्मः । अवशिष्टे द्वे पुस्तके अपूर्णे। २ अन्यच लिखितमेकमपूर्णमेव मुम्बापुरीस्थ 'एल्फिन्स्टन कॉलेज ' इत्याख्यकला- शीलीयपुस्तकालयात्, संस्कृतमहाविद्याध्यापकसमेन्द्रगडकरायैरश्वत्थामाचाहता कृपाकटाक्षेण दलम् । ३ भाट्टकौस्तुभपुस्तकं त्वेकं कर्नाटकाक्षरैलिखितं श्रीगुरुवर्यमीमांसाकण्ठौरव वैद्य. नाथशास्त्रिचरणानाम् । अन्यच्चैकं भाकौस्तुभाख्यं अध्यायनयपर्यन्तं श्रीरमृतितत्त्वविदग्रेसरधर्मशास्त्रप्रवीण. दातारकुलमण्डनदाताराख्यगङ्गाधरशास्त्रिपुस्तकालयासंपादितम् । मुद्रितानि तु--- ४ ' कलकत्ता एशियाटिक्सोसायटी' इत्यनया संस्थया मुद्रितं भाध्य सूत्रपाठ सहितम् । ५ आनन्दाश्रमे मुद्रित जैमिनीयाधिकरणरत्नमाला संज्ञकम् । ६ कुतूहलवृत्तिर्नाम वाणीविलासमुद्रणालये मुद्रितमपूर्णम् ।

·[८ ७ जैमिनीयसूत्रवृत्त्याख्यम्-काश्यां मुद्रितम् । ८ तन्त्रवार्तिकं टुपुटीका त्र काश्यां मुद्रितन् । ९ शास्त्रदीपिका निर्णयसागरीया। १० तत्रत्वैव मादीपिका च । ११ भाकौस्तुभः काञ्च्यां काश्यां च मुद्रितः । १२ जैमिनीयसूत्रमात्रयुतमेकम् । तदेतेषु पाठभेदप्रदर्शनाय लिखितान्येवाङ्गीकृतानि न मुद्रितानि । तत्र तु कानि चनाक्षराणि, केचन शब्दा अपि दोषस्खलनादिप्रधानमनुष्यस्वाभाव्याबहुदोषसंमाव- नायाःसंभावितत्वात् कुतूहलवृत्तौ तु बहवः पाठभेदाः प्रदर्शिता इति । तदेतद्यद्यपि लिखितेष्वपि समानं तथाऽपि मुद्रितपुस्तकान्न्यूनदोषो ह्येतेष्वधिगत इति लिखितम् । तत्रेमाः संज्ञा:- श्री:-प्राच्यविद्यासंशोधनमन्दिरस्थमुत्तम पूर्णम् । ग-कुतूहलवृत्तिर्वाणीविलासीया । णे-'कलिकातानगरीय एशियाटिक सोसायटी' इत्याख्यसंस्थास्थम् । शा-मुम्बापुरीस्थम् । एल्फिन्स्टनकॉलेम इत्याख्यशालीयम् । य-कौस्तुभाख्यं दातारीयम् । न-वार्तिकटुप्टीकापुस्तकम् । म:--इतरत् । एतेषु श्रीसंज्ञकपुस्तकस्य एवं पाठ इतरपाठविचार्यैव मुरू !: स्वीकृतोऽस्ति अन्यस्य तु भधः प्रदर्शनमात्रं क्वचित् क्रियते । तदेवद्रिचारितं विचारासकाः परिनिष्ठितमतयश्चाss कलयन्त्विति सर्वमनवद्यम् । एवं सानन्दमावेदयति विदुषः प्रति प्रकाशक:- आपटेकुलोद्भवो गणेशात्मनो विनायकराया। (आनन्दाश्रमम्यानेजिंगस्टूस्टी)। मा HEITHEIRHANIDENA ·मीमांसाविद्यालयविज्ञानम् । विदितमेवेदं वः किल भगवतो जैमिनेर्दर्शनं सर्वोत्कर्षेण सर्वदर्शनमूर्धाभिषिक्तमिति जेगीयते विद्वद्वरेण्यरिति । यस्य च दर्शनस्य अध्ययनाध्यापनकृते भूयसाऽनेहसा प्रयतमानेन मीमांसाविद्यालयपरिषन्मण्डलेन भूयो द्रव्यं व्ययीकृत्य, ये च महीशूरराज' कीयपरीक्षासमिति मीमांसाविद्वत्परीक्षायां प्रथमकक्ष्यायामुत्तीर्णा ब्रह्मश्रीसुब्बावधानिनः, ये च पुनर्ब्रह्मश्रीविद्वच्छिरोमणि के. रामाशास्त्रि (कृष्णशाख्यपरनामधेय) धर्माधिकारि कृपाकटाक्षेण, श्री ६ महामहोपाध्याय पूज्यपादविरूपाक्षशास्त्रिणामनुग्रहेण च, श्री १०८ श्रीमद्भगवत्पूज्यपादीयाहर्निशनारायणस्मरण कृतसहायेन विद्यालयोद्दिष्टकार्यार्थमात्मसा- स्कृताः । तांश्च तत आनीय विद्यालये तन्त्रवार्तिकटप्टीकायुतशाबरभाप्यसाहित. मिनिदर्शनसंशोधनकाऽध्यापनकाय च ते नियोजिताः । तेश्चैतत्कार्य सावधानतया कृतम् । एवं संशोषितं पुस्तकमानन्दाश्रमाधिकारि विनायक गणेश आपटे' इत्येतेषां सविधे समर्पितम् । तेश्च तदेतावत्कालेनाऽऽतन्त्रवातिक भागद्वये आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्था. वल्यां प्रकाशितम् । अतस्तेषामुपकारभरमानीवित विद्यालयो न विस्मरिष्यति । मीमांसाशास्त्रशाबरभाष्यवार्तिकविषये यत्किचित्पण्डितप्रकाण्डानां वक्तव्यमासीत्तत विस्तरशः श्री ६ पूज्यपादः प्रथमभागीयोपोद्धाते निरवर्णीति नात्र किमप्युल्लेख्यमव. ra -- शिष्यते । । । परमन्यदेतदेकमेवास्माकमिदानी कार्य नान्तरीयकमिति तत्र उद्युक्ताः स्मः । अतिकठिनेऽस्मिन्माण्यवार्तिकादिग्रन्थसंशोधनकार्य यद्रव्यद्वारा पुस्तकादिद्वारा च साहाय्यमन्वष्ठाथि तेषां नाममात्रमत्रोल्लिख्य वा अनृणाः स्मः। १ भांडारकर ओरि रि०इन्स्टिट्यूट इत्याख्यसंस्थाद्वारा डॉ. श्रीपाद कृष्ण बेलवलकर २ एलफिस्टन कॉलेज इत्याख्यमहाशालाद्वारा । अश्वत्थामा बाळाचार्य गजेंद्रगडकर' ३ आगतमीमांसाशास्त्रतत्वा भिषजामग्रेसराः 'नरहरि शिवराम परांजपे ४ अभिहोत्रनिधिव्यवस्थापकमहाशयाः · दत्तात्रेय वामन पोतदार' तत्र प्रथमो भागो मीमांसाशास्त्रमधिनिगांसुमिर्नागपुरीयैर्महाभागैः संशोधनद्रव्यं प्रदाय उपकृतो मीमांसाविद्यालयः। द्वितीयोऽयं भागस्तु विदर्भदेशालकरणभूत बुलडाणा नगरवासिभिगर्दै-कानिटकर- काळे-देशपांडे-पळसुले इत्येतैर्महाशयः संशोधनद्रव्यं प्रदाय ऋणीकृतो विद्यालयः । तदेतेषां प्रतिकूलसमयेऽपि कृतसहायानां नैमिनीयतन्त्रसंशोधनदत्तदृष्टीनामुपकारकृति। कथं नु नामास्माकं विस्मरणमियात् ।

·[२] एतावता भूयसा द्रव्यव्ययेन भागद्वये तृतीयाध्यायान्तं तन्त्रवातिकशाबरमाध्ययुतं च जैमिनेर्दर्शनं समाप्तिमगात् । अवशिष्टे तृतीये मागे टुप्टीकाशाबरमाष्यसहितं जैमिनेर्द- शनमचिरादेव विद्यालयेन संशोध्याऽऽनन्दाश्रमाधिकारिणां हस्ते समय॑त । तैश्चापि सानन्दं तत्प्रकाश्येत । इति सर्वेषामुपकारजातं स्मारं स्मारमस्माद्विज्ञानाद्विरतिमनुभवामः । अङ्गत्वनिरुक्तिर्नामापूर्वोऽयं ग्रन्थः श्रीगुरुवर्यवैद्यनाथशास्त्रिभिर्महता प्रयासेन विद्याल- याय संशोध्य समर्पितः सोऽप्यत्र निवेशितः । केयमस्यापूर्वता वर्णनीया-भगवतो नैमिनेः सूत्राणि त्रयः किल विद्वन्मूर्धन्या भागवत्या वाग्देवताया उपासका व्याचि- रव्यासुः। मुरारिमिश्रः प्रभाकरः कुमारिलमट्टश्च । तत्र भगवन्तो कुमरिलमट्टप्रमाकरौ विदुषां संसदि सुप्रथितौ स्तः । भगवान् मुरारिस्तु प्रायः स्मृतिपथाद्ग्रन्थतो नामतोऽपि चातीतः । अतोऽम्य ग्रन्थजातं दुर्लभं तथाऽपि गुरुचरणैस्तन्महता परिश्रमेण संपाद्य उत्तमरीत्या संशोध्य विद्यालयकृतेऽर्पितमिति पुनरेकवारं तेषामुपकृतीः प्रशंसन्तो विरमामः । यदुल्लेखं विना चैतद्विज्ञानोल्लेखसमापनं न भवति तच्चैतत्--उप्पिनबेट्ट, गिरिकुलभूषणेस्तोल कारतर्कविद्वान् , इत्यादिविद्वद्रोछिसादरसमर्पितपदवीभूषितविग्रहः, धारवाडनगरीयजगद्गुरुशंकराचार्यपाठशालीयप्रधान संस्कृताध्यापकैर्नागेशशास्त्रिमिः प्रथ. मद्वितीयभागसंशोधने यदतुलसहायकमाराचित तदुपकारभराक्रान्ता वयं पुनस्तदने कथः मपि उन्नता भवामः । इति शिवम् । -- -- विद्वद्वशंवदी वामन रामचंद्र किंजवडेकर. दिनकर बलवंत देवधर. एम्. ए. मीमांसाविद्यालयकार्यकारिसमितिकार्यवाहाध्यक्षौ. पुण्यपत्तनीयमी. मांसाविद्यालयः न । SA S SH HEN म -- SA and MEROEDMREPunalymera ya ·मीमांसादर्शने द्वितीयभागे भाष्यकारीयाधिकरणसूचीपत्रम् । अधिकरणनामानि उपक्रमोपसंहारावेदिनी संख्या अ अग्निविहरणादिमन्त्रविनियोगाधिकरणम् । ७५८-७९९ अनारम्याधीत साप्तदश्यस्य प्रकृतावनिवेशाधिकरणम् । १०२९-१०३२ अनुज्ञापूर्वकं भक्षाधिकरणम् । १०११ अनुवषट्कारदेवतानुपलक्षणाधिकरणम् । '७९७ अन्तर्वेदिबहिर्वेदिपदलक्षितद्देशविशेषस्य यूपमानाङ्गताधिकरणम् १०८२-१०८४ अभिक्रमणाधिकरणम् । ७२९-७३१ अभिमर्शनादेरङ्गप्रघानसाधारणहविर्मात्रार्थताधिकरणम् । १०७९-१.८. अभ्यासाधिकरणम् । ४६७-४७२ अश्वदाम्यग्रयोज्योतिष्टोमार्थताधिकरणम् । अरुणाधिकरणम् । ६७३-६९८ अवेष्टयधिकरणम् । ६७८-५८८ अश्वप्रतिग्रहेष्टयधिकरणम् । ९६३-९६९ अहीनाधिकरणम् । ८६२-८६६ Ans आ R आग्नेयपुनःश्रुतेस्तुत्यर्थताधिकरणम् । आग्नेय्याधिकरणम् । आधाराग्निहोत्राधिकरणम् । आधानस्य पवमानेष्टयनङ्गताधिकरणम् । आधानस्य प्रकृतिविकृत्यर्थताधिकरणम् । आनन्तर्यानियामकत्वाधिकरणम् । आनर्थक्यतदङ्गाधिकरणम् । ६२१-६२३ ७७३-७८१ ४९७-९०९ १०३७-१०३८ १०३८-१०४० ७४०-७४२ ७२७-७२९ ENS RE tor इन्द्रपीताधिकरणम् । इन्द्रियकामाधिकरणम् । 5७८६-७८८ ।८०१-८०२ १३९-११ ·[२ अधिकरणनामानि उपक्रमोपसंहारावेदिनी संख्या इष्टकाधर्माणामनारम्योत्पन्नविनियुक्तपित्रिवादीएकार्थताधि० १०५६ उ उदातृचमसे ससुब्रह्मण्यानां भक्षप्रतिपादनाधिकरणम् । उपगातृणामृतिभ्योऽनन्यत्वाधिकरणम् । उपवीतस्य दर्शपूर्णमासाङ्गताधिकरणम् । उपांशुत्वस्य काम्येष्टिप्रधानमात्रार्थत्वाधिकरणम् । उपांशुचानाद्यर्थहवियः शेषकार्याननुष्ठामाधिकरणम् । उपांशुयाजाधिकरणम् । १००१-१००४ १०९४ ७३२-७३६ ९८९-९९४ ४८९-४९७ 900000 ऋलिकमकारणां सर्वविधर्मताधिकरणम् । ऋत्विजां संख्या नियमाधिकरणम् । १०८९-१०९१ ए एकपात्रागामनुज्ञाप्य भक्षणाधिकरणम् । एकपात्रे भक्षसमुच्चचाधिकरणम् । १०१२-१०१३ १००९-१०१० ऐ एन्द्रवायत्रस्य भक्षतन्त्रत्वाभावाधिकरणम् । ऐन्द्रामभक्षस्यामन्त्रकत्वाधिकरणम् । ऐन्द्रयधिकरणम् । ९९७-९९८ ७९९-८०० ७५२-७५५ क १९३०-११३२ करणमन्त्रप्रकाश्यफलस्य याजमानत्वाधिकरणम् । करणमन्त्रेषु कर्मोपयोगिप्रकाश्यमानफलस्य ऋविणा- मित्वाधिकरणम् । कधिकरणम् । क्रमविनियोगाधिकरणम् । ९००-९४३ ८१९-८२० गायत्रच्छन्दस इत्यादेन नाछन्दस्के विनियोगाधिकरणम् । गुणकामानामाश्रयेण सह सामानविध्याभावाधिकरणम् । ८०१ १०६०-१०७३ ·अधिकरणनामानि उपक्रमोपसंहारावेदिनी संख्या गुणजन्यकामानां याजमानत्वाधिकरणम् । १११७-११६८ गुणप्रत्युदाहरणाधिकरणम् । गुणमुख्यव्यतिकमाधिकरणम् । गुणाधिकरणम् । ग्रहधर्माणामनारभ्याघतिांश्वदाभ्यग्रहार्थताधिकरणम् । १०५५-१०५६ ग्रहधर्माणां सवनत्रयसंबन्धिग्रहार्थताधिकरणम् । १०६३ ग्रहकत्वाधिकरणम् । १९९-७२४ SHO ९८६-९८८ ११०८-११०९ ७२४- २७ १०९२ चतुर्धाकरणस्य भक्षार्थताधिकरणम् । चतुर्धाकरणाधिकरणम् । चमसहोमेष्वध्वर्युकर्तृकत्वाधिकरणम् । चमसाधिकरणम् । चमसाध्वप॒णां दशत्वनियमाधिकरणम् । चमसाध्व!णां पृथक्त्वाधिकरणम् । चमसाध्वर्युणां बहुत्वाधिकरणम् । चमसिनां सोमभक्षप्रतिपादनाधिकरणम् । चयनस्याग्निसंस्कारार्थ ताधिकरणम् । चरोरुपधानार्थताधिकरणम् । ज जञ्जभ्यमानाधिकरणम् । नयादीनां वैदिककर्माङ्गत्वाधिकरणम् । जाघन्यधिकरणम् । १०९१-१०९२ ९९९-१००० MARA ८६८-८७१ ९९५-९६७ ८६८-८७१ त १११५-१११६ ७८५-७८६ तपसो याजमानत्वाधिकरणम् तृप्तिप्रकाशकमन्त्रस्य भक्षमन्त्रैकवाक्यताधिकरणम् । तेषामर्थाधिकरणम् । द दक्षिणहविर्धानदेशस्यानुवचनार्थताधिकरणम् । दक्षिणादानस्य यजमानकर्तृकत्वाधिकरणम् । दाक्षायणयज्ञाधिकरणम् । १०८४-१०८६ ·[४] अधिकरणनामान उपक्रमोपसंहारावेदिनी संख्या दिग्विभागाधिकरणम् । ८९८-८९९ दीक्षादक्षिणयोः प्रधानमात्रार्थताधिकरणम् । १०८१-१०८२ तिनवनीताज्यस्य श्येनप्रयोगान्तर्वाज्यकार्यार्थताधिकरणम् । ११३६-११३७ देवतासंयोगाभावे यागाविधायकत्वाधिकरणम् । ६०२-६०४ द्रव्यदेवतासंयोगे यागविधायकत्वाधिकरणम् । ६९७-६०२ द्रव्यविषये, उद्देश्यतावच्छेदकनिरूपणाधिकरणम् । ६७१-१७२ द्रव्यसंस्काराणामङ्गप्रधानार्थताधिकरणम् । द्वादशद्वंद्वानामावयवत्वाधिकरणम् । ११२२-११२३ ल्याम्नातानामुभयप्रयोज्यत्वाधिकरणम् । नित्यनैमित्तिकयोरसामानविध्याधिकरणम् । निवीताधिकरणम् । नैमित्तिकप्रतिपदादेरुत्कर्षाधिकरणम् । नैमित्तिकसाप्तदश्यादेः प्रकृत्यर्थताधिकरणम् । १०५६-१०५८ ८८९-८९५ ८६५-८६७ १०३२-१०३७ प ८०९-९०० १०२६-१०२९ १०४०-१०४२ १०४२-१०५२ ९९९-५२२ ७९४-७९७ ७९३-७९४ परुषिदिताधिकरणम् । पर्णतादेः प्रकृत्यर्थताधिकरणम् । पवमानेष्टिपु पवमानेष्ट्यनतिदेशाधिकरणम् । पशुधर्माणामुपाकरणादीनामनीषोमीयमात्रार्थताधिकरणम् । पशुसोमाधिकरणम् । पानीवतमक्षणे त्रयस्त्रिंशतोऽनुपलक्षणाधिकरणम् । पात्नीवतभक्षणे त्वष्टुरनुपलक्षणाधिकरणम् । पानीवत पक्षणे पूर्वदेवतानुपलक्षणाधिकरणम् । पानीवताधिकरणम् । पुनरम्युन्नीतभक्षणे, इन्द्रस्याप्युपलक्षणाधिकरण पेषणस्य चरुविनियोगाधिकरणम् । पेषणस्य पूषमात्रदेवत्यचरु विनियोगाधिकरणम् । पेषणाधिकरणम् । पौर्णमास्यधिकरणम् । प्रकरणविनियोगाधिकरणम् । wcom ७८८-७९१ ८८१-८८३ (८३-८८९ ८८०-८८१ ४७३-४८९ ८१६-८१८ ·Rite । अधिकरणनामानि उपक्रमोपसंहारावेदिनी संख्या प्रकरणान्तराधिकरणम् । प्रकृत रोडाशादीनां निधानार्थताधिकरणम् । ११३६.-११३६ प्रकृतावपि लवनादेरसर्वार्थताधिकरणम् । ११३४-११३५ प्रथमोपस्थितेन शेषकर्मानुष्ठानाधिकरणम् । प्रवाधिकरणम् । ८७६-८८० प्राकृतधर्माणां विकृतावपूर्वपदार्थानङ्गत्वाधिकरणम् । ११३३-११३४ षषार्थयामिनकर्तृकत्वाधिकरणम् । ११२७-११२८ प्रेषस्याऽऽध्वर्यवत्वाधिकरणम् । ११२९ प्रैषान्तानुवचनेष्वेव मैत्रावरुणस्य कर्तृतानियमाधिकरणम् । ११०१-११०८ प्रोत्साहनमन्त्राणां याजमानत्वाधिकरणम् । फलचमसाधिकरणम् । फलसंस्कार्ययोः कर्मभेदकत्वाधिकरणम् । १०१६-१०२० ६१७-६१८ बर्हिरादीनामङ्गप्रधानसाधारण्याकरणम् । बलाबलाधिकरणम् । ब्रह्मादीनामृत्विक्त्वनियमाधिकरणम् । १०७३-१०७७ ८२१-८६२ १०९९-११०१ भ भक्षानुवाकस्य यथालिङ्गं विनियोगाधिकरणम् । ७८२-७८५ म मन्त्राणां मुख्यार्थविनियोगाधिकरणम् । मुख्यप्रतिनिध्योः सामानविध्याधिकरणम् । मुख्यमन्दसदृशप्रतिनिध्योः सामानविध्याधिकरणम् । ७४५-७५१ १०१८-१०५९ १०५९-१०१० य यजमानामन्नकत्रन्तर प्रतिपादनाधिकरणम् । यजमानसोमवमने, इष्टिविधानाधिकरणम् । यजमानस्य वषट्कारमक्षप्रतिपादनाधिकरणम् । यजमानसंस्काराणां प्रधानमात्रार्थताधिकरणम् । यावज्जीवाधिकरणम् । १०८६-१०८९ ९७१-९७३ १०१३-१०२६ १०७७-१०७८ १२३-६३१ रथंतराधिकरणम् । ६७०-७७८ ·[६ अधिकरणनामानि उपक्रमोपसंहारावेदिनी संख्या रशनाधर्मसाधारण्याधिकरणम् । १०१४-१०५९. राजन्यचमसे ब्राह्मणानां भक्षप्रतिपादनाधिकरणम् । १०२१-१०२४ रेवत्यधिकरणम् । ९६२-६६३ 3 ल लिङ्गस्य दुर्बलप्रमाणोपजीवित्वाधिकरणम् । ७७१-७७३ द १११३-१११५ वपनादिसंस्काराणां याजमानत्वाधिकरणम् । धमनाधिकरणम् । षषट्कर्तुः प्रथमं मक्षप्रतिपादनाधिकरणम् । वषट्कारनिमित्तकमक्षान्तरप्रतिपादनाधिकरणम् । वाजपेयादावभिज्ञस्यैव वाचनाधिकरणम् । वारणादीनां सर्वयज्ञाङ्गताधिकरणम् । वारुणेष्टवैदिकाश्वदाननिमित्तताधिकरणम् । वान्यादीनामाज्यभागाङ्गताधिकरणम् । विशिष्टाधानविधेयत्वाधिकरणम् । वेदभेदेन श्रूयमाणेषु कर्मोत्पत्तिनिर्णयाधिकरणम् । वेदोपक्रमाधिकरणम् । वैदिकमन्त्रेणानुज्ञादानाधिकरणम् | वैदिकमन्त्रेणानुज्ञापनाधिकरणम् । १०१०-१०११ १००६-१००८ ११२१-११२२ ७३६-७३८ ९५७-९६३ ७३८-७४० ८१५-८१६ ८०३-८०९ १०१२ १०१२ श ४६१-४६७ १०९२-१०९३ taimena शब्दान्तराधिकरणम् । शमितुरपृथक्त्वाधिकरणम् । शाखान्तराधिकरणम् । शाखाहरणादीनामुमयदोहार्थताधिकरणम् । शेषप्रतिज्ञाधिकरणम् । शेषत्वनिर्वचनाधिकरणम् । शेषत्वस्य लक्ष्यनिर्देशाधिकरणम् । श्येनादौ प्राकृताङ्गेषु नानाकर्तृकत्वाधिकरणम् । १०५२-१०५३ ६४७-६५३ ६५३-६६० ६६०-६६४ ११०९-११११ स समाख्ययाऽध्ववादीनां नियतपदार्थकताधिकरणम् । ११.०२-११०५ ·अधिकरणनामानिः उपक्रमोपसंहारावेदिनी संख्या समाख्याविनियोगाधिकरणम् । ८२०-८२१ संख्याधिकरणम् । ६२२-५२८ संज्ञाधिकरणम् । ५२८-१३१ संतर्दनाधिकरणम् । ८७१-८७९ संनिधौ फलादेः कर्मभेदकत्वाभावाधिकरणम् । ६१९-६२० संवादाधिकरणम् । ९५१-९५२ सर्वपरिदानाधिकरणम् । ९४९-९५० सर्वपृष्टायां शेषकार्यतन्त्रताधिकरणम् । ९९६-९९७ सर्वप्रदानाधिकरणम् । ९७३-९८३ सर्वेभ्यः शेषकार्यानुष्ठानाधिकरणम् ९८४-९८५ सर्वेषामृत्विक्शब्दावाच्यताधिकरणम् । १०९४ सर्वेषामेव श्येनीयाज्यकार्याणां दृतिनवनीताधिकरणम् । सवनीयहविषां मांसमयत्वाधिकरणम् । ११३९-११४० साकंप्रस्थायीये शेषकार्याननुष्ठानाधिकरणम् । सामान्यसमाख्यातकर्तुर्विशेपसमाख्यादिना बाधाधिकरणम् । ११०६ सूक्तवाकस्य विभज्य विनियोगाधिकरणम् । ७६५-७७० सूक्तवाकाधिकरणम् । ७६९-७६४ सोमविक्रेतुव॒तेभ्यः पृथक्त्वाधिकरणम् । सोमे भक्षप्रतिपादनाधिकरणम् । ९९८-९९९ सौत्रामण्यां शेषकार्याननुष्ठानाधिकरणम् । ९९४-९९५ सौभराधिकरणम् । ५६३-६७० सौमिकवेदेरङ्गप्रधानार्थताधिकरणम् । १०७८-१०८० स्वामिनः सप्तदशत्वाधिकरणम् । १०११-११०२ hor हविष्कृन्मन्त्रविनियोगाधिकरणम् । हारियोजने प्रावस्तुतोऽपि भक्षप्रतिपादनाधिकरणम् । १००४-१००१ .हिरण्यधारणाधिकरणम् । होतुः करणमन्त्रानुछातृत्याधिकरणम् । ११२३-११२७ होमाभिषवानिमित्तकभक्षप्रतिपादनाधिकरणम् । १००८-१००९ समाप्तं चाधिकरणवर्णानुक्रमसूचीपत्रम् ।

·以上 ·अथ तृतीयेऽध्याये षष्ठः पादः [१] सर्वार्थमप्रकरणात् ॥ ३ ॥ पू० अनारभ्य किंचिदुच्यते । यस्य खादिरः सुवो भवति स च्छन्दसा- मेव रसेनावधति । सरसा अस्याऽऽहुतयो भवन्ति । यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं श्रृणोति, इत्येवमादि । तत्र संदेहः । किं, खादिरता सुवे, पालाशता जुहां, प्रकृती निविशत उत प्रकृतौ विकृती चेति । किं प्राप्तम् । सर्वार्थमप्रकरणाद । प्रकृतिविकृत्यर्थमेवंजातीय. कम् । कुतः । अप्रकरणात् । न कस्यचित्प्रकरणे श्रूयन्ते । तानि वाक्येन सर्वत्र भवेयुरिति ॥ १ ॥ प्रकृतौ वाऽद्विरुक्तत्वात् ॥ २ ॥ सि. प्रकृतौ वा निविशेरननारभ्याधीतानि पात्राणि । कुतः । अद्विरु- क्तत्वात् । एवमद्विरुक्तं भविष्यतीति । द्विरुक्ततायां को दोषः। असंभव इति ब्रूमः। यद्धि प्रकृती विकृतौ च भवति, अस्ति तत् , प्रकृतौ। प्रकृती इदानीमनारभ्याधीतानां प्रकृतिलिङ्गसंयुक्तानां प्रकरणसंबन्धे सति किं प्रकृति प्रकरणसंबन्ध उत सर्वार्थत्वमिति विचारः । तत्र श्रुत्यादिषट्काभावेऽप्यश्वप्रतिग्रहेष्टि. वक्रतुसंबन्धो योजयितव्यः । युवायुद्देशेन हि, अत्र खादिरत्वादीनि विधीयन्ते । ते च नुवादयः 'खुवेणावधति स्रवेणाऽऽघारमाघारयति । वेण पार्वणो जुहोति ' जुह्वा जुहोति ' इत्यादिभिर्वाक्यैः कर्माङ्गत्वेन प्रतिपादिताः । तत्संबन्धित्वेन चोप- नीतमात्राण्येव खादिरत्वादीनि स्वसंस्पर्शिना ऋतुकथंभावेन गृह्यन्ते । न हि तेषा- मन्यत्फलमस्तीति चतुर्थे वक्ष्यामः । न च निर्व्यापाराज्जातिविशेषात्फलोत्पत्तिरवकल्पते । न च व्यापारसंबन्धजननार्था काचिक्रिया प्रस्तुता दृश्यते । नापि वाक्योपात्ता । न चात्र नुवादिविधीयते, वाक्यमेदप्रसङ्गात् । अतः उवाद्यनुवादेन विधीयमानानां खादि- रत्वादीनां सुवादिस्वरूपेऽन्यथाऽप्युपपद्यमानेऽनर्थकं विधानमिति तदुपप्लवितकर्मसं. बन्यो विज्ञायते । तत्रानारम्यवादत्वादेव खुवादिसंबन्धस्य प्रकृतिविकृतिप्वविशेषात्स. वार्थत्वमिति पूर्वः पक्षः ॥ १॥ सर्वविधीनामप्राप्तस्वविषयत्वायत्र प्रमाणान्तरेण प्राप्तिास्ति तत्र खादिरत्वाद्युपदेशः । प्रकृतौ च न कुतश्चित्प्राप्तिः । विकृतिष्वङ्गान्तरार्थमवश्यकल्पनीयेनातिदेशेन खादि- १ अन्यथा-काष्ठान्तरेणेत्यर्थः ·। । , सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते [अ०३पा०६०१ चेदस्ति, चोदकेनैव विकृति प्रायोति । ततो नानारभ्यविधिमाका- ङ्क्षति । तस्मादनाकाश्तित्व दनारभ्यविधिर्न तत्र विदधाति । तेन ब्रूमः प्रकृत्यर्थ एवति ॥ २॥ तर्ज तु वधनप्राप्ते ॥ ३ ॥ अप्रकरणात्प्रकृतिविकृत्यर्थमेवेत्युच्यते । यत्तु, चोदकेन प्राप्नो- तीति । अनारभ्यविधिना प्राप्ते न चोदकमाकाङ्क्षति । तस्मादनार- भ्यविधिवजे चोदकः प्रापयिष्यति । अनारभ्यविधिवाक्येन प्रत्यक्षेण स्रुचे खादिरता, चोदकवाक्येनाऽऽनुमानिकेन विकृतौ । आनुमानिकाच प्रत्यक्षं बलवत् । तस्मात्प्रकृतिविकृत्यर्थोऽनारभ्यविधिः ॥ ३ ॥ दर्शनादिति चेत् ॥ ४॥ यद्यनारभ्यविधिश्वोदकागलीवान्, अनारभ्यविधिना प्राप्ते न चो. दकमाकाङ्क्षति । निराकाङ्क्ष पैकृते कर्मणि चोदको नैव प्रामोति । तत्र प्रयाजादीनां दर्शनं नैवोपपद्यत । दृश्यन्ते च प्रयाजादयः कचित् , प्रयाजे प्रयाजे कृष्णलं जुहोति, इति । अथ चोदको बलीयांस्तत एतद्दर्शनमुपपद्यते । तस्मात्मकृत्यर्थोऽनारभ्यविधिः ॥ ४ ॥ न चोदनैकार्थात् ॥ ५॥ न प्रकृत्यर्थः सर्वार्थ इति ब्रूमः । अप्रकरणे समाम्नानात् । यदुक्तमनार- रत्वाद्यपि प्राप्नोतीति नोपदेशमपेक्षते । तेन द्विरुक्तस्यासंभव इत्याह । तव द्विरुक्त. त्वादद्विरुक्तत्वाद्वा ममेति सूत्रम् ॥ २ ॥ प्राप्तेरिति वा पाठः । सत्यं द्विरुक्तत्वनन्याय्यं, तत्र कुत एतदतिदेशप्राप्तत्वादुप- देशो विइन्यते, न पुनरुपदेशसिद्धमतिदेश एव प्रापयेदिति । युक्तं च पदार्थविप्रकर्षा- दतिदेशो न स्यात् । संनिकर्षात्तु पूर्वतः प्रवृत्तोपदेशाश्रयणम् । अथोच्येत, सामान्य विषयत्वादुपदेशो दुर्बल इति । तदतिदेशेऽपि सर्वाङ्गविषयत्वादविशिष्टम् । तस्मात्स वार्थोऽनारम्यवाद इति ॥ ३ ॥ स्थितायां प्रतिज्ञायां चोदयति । यद्यतिदेशादुपदेशो बलवानेवं सति तेनैवोपदेशेना- वरुद्धत्वादतिदेशो नैव स्यात् । कुतः । शक्नोति हि प्रकृतिविकृतिसाधारणं खादिरत्वं प्राकृतोपकारसाधने दृष्टशक्तित्वाद्विकृति निराकानीकर्तुम् । ततश्च प्रयानादिदर्शनं विरुध्यते । तस्मादतिदेशविनिर्मुक्तायां प्रकृतावेव निवेशो युक्त इति ॥ ४ ॥ नेतावता शक्यं सर्वार्थत्वं व्यावर्तयितुम् । न ह्येकस्मिन्नशेऽतिदेशो बाधितः सर्वत्रव नाधितो भवति । तद्यथा शरैः कुशेषु निवर्तितेष्वपि न प्रयाजादयो निवर्त्यन्ते ।

·[म.३पा०६०१] मीमांसादर्शने। १०२७ भ्यविधिना निराकाङ्क्षस्य न चोदक इति । तन्नोपपद्यते । न ह्यनारभ्य. विधिश्चोदनां निराकाङ्क्षी करोति । प्रते हि चोदकेन नुवै खादिरताऽ. नारभ्यविधिना शक्या विधातुम् । असति चोदकेऽनारभ्यविधिरपि नास्ति । न चानारभ्यविधिः सुवं प्रापयति, तस्य च खादिरताम् । कुतः । चोदनैकार्थ्यात् । एकार्थी हि चोदना, यस्य खादिरः सुवो भवति, इति । न चात्र सुवः खादिरता चोभयं विधीयते । स्रुवस्य सतः खादिरतामेष शब्द आह । स च चोदकेन प्राप्तः । तस्मादास्त चोदकः । स ह्यनारभ्यविधिवाक्यस्य प्रत्यक्षत्वात्तं वर्जयित्वाऽन्यं मापयति । तस्मात्प्रकृतिविकृत्यर्थोऽनारभ्यविधिः ॥ ५॥ उत्पत्तिरिति चेत् ॥६॥ इति चेत्पश्यास, उत्पत्तिरेषां प्रकृतिविधिभिस्तुल्या, प्रकृतावङ्गानि संक्षेपेण विस्तरेण चोच्यन्ते । पञ्च प्रयाजान्यजति इति संक्षेपेण । समिधो यजति इत्येवमादिना विस्तरेण । इहापि यस्य खादिरः सुवो भवति, इत्येवमादिविस्तरः, यस्यैवंरूपः सुच इति संक्षेपः । एवं. रूपः प्रकृतौ विधिदृष्टः, अयमप्येवंरूपः । तस्मात्माकृत इति सामान्यतो दृष्टानुमानम् । तस्मात्प्रकृत्यर्थोऽनारम्यविधिरिति ॥ ६ ॥ न तुल्यत्वात् ॥ ७॥ नैतदेवम् । न ह्येवं जातीयकं सामान्यतो दृष्टं साधकं भवति । समानविषयमात्रे हि बाधो विज्ञायते। तेन वादिरत्वादिप्राप्त्यंशमात्रादतिदेशो निव. तते । न च खादिरत्वमक्रियात्मकत्वाच्छन्नोति विकृति निराकाङ्क्षीकर्तुम् । युगपञ्च प्रकृतिविकृत्योः प्रवर्तमानमशक्यं क्लप्तोपकारत्वेन निरूपयितुम् । साकाक्षं तु तत् , स्रुवप्राप्त्यमावात् । न चातिदेशाभ्यनुजामन्तरेण त्रुवप्राप्तिः संभवति । न चैत- द्वाक्यं त्रुवस्यापि विधायकम् । प्रधान क्रयानुपादाने सति विशिष्टविधानेऽनुपपद्यमाने वाक्यमेदप्रसङ्गात् । तस्मादनारम्यवादविधिप्र पिते त्रुवस्य खादिरत्वे तद्वर्नमतिदेशः कल्पयितव्यः॥५॥ अत्र तार्किकः कश्चिदाह प्रकृत्यर्थोऽनारम्यविधिः संक्षेपविस्ताराभ्यां विधीयमानत्वा- प्रयाजादिवदिति ॥६॥ न तावदीशेऽर्थेऽनुमानस्य गतिरित्युक्तम् । अपि चानुमानमप्येतन्न भवति । १ चोधन्त इति पा० । २ यस्यैवरूपः सुव इति पा० । ३ ईदृशेऽर्थ-शब्दैकसमधिगम्येऽर्थ इत्यर्थः । ४ उक्तमिति-तर्कपादे प्रत्यक्षसूत्रे श्लोकवार्तिके। 'तस्माददृष्टपूर्वत्वात्केनचिद्वस्तुना सह । धर्मस्य नानुमेयत्वमसाधारणवस्तुवत् ॥ ९९ ॥ इत्यादिनोतमित्यर्थः । - ·१०२८ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [भ०३पा०६०१] केवलमत्र प्राकृतविधिसारूप्यं, न तु प्रकृतावेतद्भवतीति प्रमाणमस्ति । अपि च विकृतावपि संक्षेपविस्तराभ्यामङ्गानि विधीयन्ते । तित्र आहुतीर्जुहोति, इति संक्षेपः । आमनमस्यामनस्य देवा इति विस्तरः। अतो वैकृतैरप्यनारभ्यविधयस्तुल्याः । तस्मादयमहेतुः प्रकृति. निवेशस्य ॥७॥ चोदनार्थकात्यात्तु मुख्यविप्रतिषेधात्यकृत्यर्थः ॥ ८॥ तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । न सर्वार्थोऽनारभ्यविधिः । प्रकृत्यर्थः स इति ब्रूमः । कुतः । चोदनार्थकात्स्यात् । कृत्स्नं चोदकः प्रापयति, नानारभ्यविधिना वैकृतमपूर्व निराकाङ्क्षम् । पात्राणां हि तद्वाक्येन, अनैकान्तिकत्वात् । विकृतावपि संक्षेपविस्ताराभ्यां विधिरुपलम्यते । तत्रतत्स्यात् । एकेन विहितत्वात्संक्षेपविस्तारयोरन्यतरो नैव विधायक इति । तदपि प्रकृतौ तुल्य- मिति हेतोरसिद्धता । तेनावश्यं विध्यनुवादनिरपेक्षं संक्षेपविस्ताराभिधानमात्रं हेतुर्व. क्तव्यः । स चानैकान्तिक इत्युक्तम् । एवं वा । वगोत्रेण सूत्रद्वयं गमयितव्यम् । इति चेत्-तत्सर्वार्थत्वं पश्यसि, तदयुक्तम् । यत्र हि पात्राणां विनियोगोत्पत्तिस्तत्र तदङ्गं जातिविधातुं शक्यते । न च विकृतावुत्पत्तिः । अतः पात्रशून्यायां तस्याम. शक्या जातिर्विधातुम् । प्राप्तिवैषम्यात् । यदि हि प्रकृतिविकृत्योस्तुल्यवत्पात्राणि प्राप्नु. युस्ततः सर्वावस्थोद्देशेन जातिविधानमवकल्पेत। न त्वेवम् । तस्मात्प्रकृत्यर्थतेवःयुक्तेति । तत्रोत्तरं • न तुल्यत्वात् ' इति । सर्वथाऽनारम्यवादः प्राप्तिमपेक्षते । तत्र या चोप. देशेन प्राप्तिर्या चातिदेशेन प्राप्तिः सा सर्वाऽपि प्राप्तित्वेन तुल्या । यद्यप्युपदेशातिदे- शयोः संनिकर्षविप्रकर्षों विद्येते तथाऽपि तौ स्वविषय एव बलाबलं कुरुतो नानारम्य- वादेन सह । अनारम्यवादो हि पात्रद्वारेण ऋतुगामित्वाद्विप्रकृष्टतरः । तस्मात्सर्वार्थः । तदर्न चातिदेशः ॥ ७॥ 'प्रकृतौ वा द्विरुक्कत्वात् । इत्येतदेव न्याय्यम् । यत्तु तद्वले यापयिष्यतीति । तद्- युक्तम् । कुतः । वर्तेत यदि भेदेन प्रकृत्यङ्गेषु चोदकः । तत एवं मवेदेषु युगपत्तु प्रवर्तते ॥ पदार्थातिदेशपक्षे :शास्त्रातिदेशपक्षे वा तद्भेदात्कदाचिद्भेदो भवेत् । यागगतस्तु व्यापारोऽतिदिश्यत इति दशमे वक्ष्यामः । स च निरवयवत्वाथुगपदति- दिश्यते । अनेन चाऽऽत्मसिद्धयर्थं युगपदेव प्रयाजाद्यपूर्वाणि गृह्यन्ते । तैश्च प्रया- जादयः । प्रयानादिभिरपि स्वशास्त्राणि । तेन प्रकृतिवादित्येवरूपस्यातिदेशस्यैकरवा । । ॐ । H ·(अ०३पा०६०२] मीमांसादर्शने । नयागानाम् । यागाचोदनालिङ्गसंयोगात्प्रकृतिमपेक्षन्ते, तया सहै- कवाक्यतां यान्ति । प्राकृताश्च ताञ्छक्नुवन्ति निराकाङ्क्षीकर्तु, नानारभ्यविधयः । तस्मादवश्यं चोदक उत्पादयितव्यः । स चेदुत्पाद्यते, नार्थोऽनारभ्यविधिना । न चासौ प्रकरणादीनामभावात्म- वर्तमानोऽपि वैकृतेन यागेन संबध्येत । तस्माद्वैकृतेन कर्मणा नाना- रभ्यविधिः संबध्यते । न तस्य वैकृतस्य मुख्यस्यानारभ्यविधिर्वाक्य- शेषः । प्रकृतौ वेति विप्रतिषेधे, चोदकसामर्यात्माकृते वाक्यशेष प्राप्तेऽनारभ्यविधिर्न भविष्यति । तस्मादनारभ्यविधिः प्रकृत्यर्थः ॥ ८॥ [२] प्रकरणविशेषात्तु विकृतौ विरोधि स्यात् ॥९॥ सिक अनारभ्य किंचित् , सामिधेनीनां परिमाणमान्नातं, सप्तदश सा. मिषेनीरनुब्रूयात, इति । तत्र संदेहः । किमेतत्प्रकृताघुत विकृताविति । । सर्वाङ्गेष्वविशिष्टस्य सर्वत्र प्रवृत्तिरप्रवृत्तिा, नैकदेशेषु । शरैरपि कुशाः प्राधा एव बाध्यन्त इत्युक्तं बलाबलाधिकरणे । तद्यदि तावदनारम्यवादानुरोधेन खादिरत्वादिवि- षयेऽतिदेशः परित्यज्यते तत एवाङ्गान्तरेष्वपीति सर्वनिवृत्तिप्रसङ्गः । तत्र चोक्तम् । अथ केषांचित्प्राकृतानामनुरोधेन तद्विषयोऽतिदेशः प्रमाणं क्रियते, ततः खादिरत्वादि. प्रातिरष्यविशिष्टेति स्फुटं द्विरुक्तत्वं प्राप्नोति । यागगतव्यापारापेक्षित्वाच्च स्वप्रकरणा- म्नानमप्यत्तिकम्य विकृतयः प्राकृतं तावदगृह्णन्तीति सर्वत्र स्थापयिष्यामः । तेनाप्य. नारम्यवादादतिदेशप्राप्तेः प्राथम्यम् । अवश्यं च प्रकृतिषु नुवादिप्राप्तिरपेक्षितव्या । यावता च यत्र न खुवादयः प्राप्नुवन्ति तावता खादिरत्वादयोऽपीति नोपदेशविषयत्वं घटते । न चैषां ऋतुसंबन्धो विस्पष्टः । सोऽप्यन्यथाऽनुपपत्त्या सुवादिद्वारेण कल्पयि. तन्यः । सर्वार्थत्ववादी च प्रकृतिसंवन्धं तावदभ्युपगच्छति । तेन च परिहृत आनर्थक्ये विकृतिसंबन्धो निष्प्रमाणकः। प्रमाणवत्तरो ह्यतिदेशेन ऋतुसंबन्धः । येषां तु ऋतुसंबन्ध एव प्रत्यक्षस्तेऽनारम्यवादा अपि सर्वार्था एव । यथा । एष सप्तदशः प्रजापतिर्यज्ञ- मन्वायत्तः' इत्येवमादयः । तस्मात्खादिरत्वादि प्रकृत्यर्थमिति सिद्धम् ॥ ८॥ ( इति--पर्णतादेः प्रकृत्यर्थताधिकरणम् ॥ १ ॥) । वै . अपवादाधिकरणमेतत् । तत्र पूर्वाधिकरणेनैव सामिधेनीसाप्तदश्यानारभ्यवादस्य प्रकृ- १ ( अ० ३ पा० ३ अ० ७) २ उक्तमिति–'न चोदनैकार्थ्यात्' इति सूने 'नच खादिर. त्वमक्रियात्मकत्वाच्छक्नोति विकृति निराकारक्षीकर्तुम्' इत्यादिनेत्यर्थः ।

·१.३० सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०६०२] कि प्राप्तम् । पूर्वेण न्यायेन प्रकृताविति प्राप्तम् । प्रकृतौ च पाच- दश्यमानातं, तेन विकल्प इति । एवं प्राप्ते ब्रूमः । विकृता- घेवंजांतीयको विधिः स्यात् । कस्मात् । प्रकृतेः पाञ्चदश्येन निराका- इक्षत्वात् । ननु विकल्पो भविष्यतीत्युक्तम् । प्रकरणविशेषात्पाञ्च- दश्येन न विकल्पः । विषमशासनात् । विकृतौ त्वानुमानिकं पाञ्च- दश्यं बाधित्वाऽनारभ्यविषिवाक्येन प्रत्यक्षेण साप्तदश्यं निवेक्ष्यते। आद्विरुक्तं चैतत्प्रयोगवचनमुपसंहरिष्यति । तस्मादेवंजातीयकं विक- त्यर्थम् ॥९॥ त्यर्थत्वे, प्रकरणाधीतेन पाञ्चदश्येन सह विकल्प इति विशेषाशङ्कां निवर्तयति । कथं पुनः प्राकरणिकेन विशेषविधिना सहातुल्यवलस्य विकल्पोऽभिधीयते । आह । तत्र नाम विशेषेण सामान्यस्य निराक्रिया। प्रत्यक्षो यत्र संबन्धो विशेषेण प्रतीयते ॥ त्यप्रमाणको हि विशेषो बाधको भवति न दुर्बलप्रमाणकः । न च ऋतुप्रयोगा- दन्यत्र सामिधेन्यो विद्यन्ते । तस्मात्ऋतुप्रयोगप्राप्तिस्तुल्या । ततश्च किं प्रकरणमधिकं करिष्यति । द्वयोस्तुल्यबलयोः प्रमाणयाविरोधे सति बलवत्तरेण निर्णयः कर्तव्यः । न च प्रकरणं वाक्यालवत्तरम् । अतो यावत्प्रकरणव्यापारो नैव भवति तावद्वाक्य- द्वयेन तुल्यबलेन विकल्पोऽवधार्यते । तेन न्यूनबलं यद्यपि प्रकरणसहस्रमपि च सहा- यी भवति तथाऽपि न तदनुरोधः कर्तव्यः । तस्मात्प्रकृत्यर्थं साप्तदश्यामति प्राप्ते ब्रूमः । तुल्यो यद्यपि संबन्धः सामिधेनीः प्रतीप्यते । तथाऽपि ऋतुसंवन्धवैषम्यान्न विकल्पते ॥ सामिधेनस्विरूपप्रयुक्तत्वेऽनर्थिका संख्येत्यवश्यं यागात्पूर्वसाधनत्वकारितः संव. न्योऽभ्युपगन्तव्यः । न च यागापूर्वसाधनत्वं प्रकरणाहते लक्षायतुं शक्यते इति नमे वक्ष्यामः । तेन प्रकरणानुग्रहविशेषात्पाञ्चदश्यमपूर्वसंबन्धप्रमाणप्रत्या, सत्तेलीयः । विधिरपि हि पूर्व प्रयोजनवति पुरुषं नियुक्ते । सातदश्याच पाश्च. दश्यं शीघ्रतरं प्रयोजनवदवधार्यत इति विधिकालवैषम्यादतुल्यबलत्वम् । अपि च, ऋतुमविगुणं कर्तुं पुरुषः प्रवर्तते न सामिधेनीः । क्रत्वङ्गत्वे च साप्तदश्यस्य न किंचिच्छ्रुत्यादि प्रमाणमुपलमामहे, यथा पाश्चदश्यस्य प्रकरणम् । तस्मादेतत्पाश्च. दश्यं सामिधेनीनां दर्शपूर्णमासयोश्च वाक्यप्रकरणाभ्यामवधार्यते । साप्तदश्यं तु केवलं । । । एवंबातीयकं विरोधि स्यादिति पा० । २ नवम इति-नवमाध्यायायाधिकरण होपो. बातविचारावसर इति शेषः। MARATHI ·[अ०३पा०६०२] मीमांसादर्शने । mantim Imma सामिधेन्यर्थमेव । तस्येदानीमानर्थक्यपरिहाराय खादिरत्वादिवत्ऋतुसंबन्धः करप्यते, यदि त्वसौ प्रतीच्छेत् । न त्वसौ संख्यान्तरावरुद्धः सन्प्रतीच्छति । तत्र सामिधेनीना. मुमयथाऽप्यवैगुण्यं भवति । क्रतोः पुनः पाञ्चदश्येन । ततश्च कांस्यभोजिवदमुख्येऽप्य. विरोधः स्यात्किमङ्ग पुनयंत्राङ्गगुणविरोध एव स्पष्टः । तस्मात्क्रत्ववष्टम्भदर्पितेन पाश्च. दश्यनोत्कालितं साप्तदश्यम् । क्लिष्टेन यावदतिदेशेन पाञ्चदश्यं ( नैव ) विकृती: प्राप्नोति तावदोपदेशिकेन साप्तदश्येन प्रथमतरावरुद्धत्वात्ताभ्यो निराकृतं केवलप्रकृति. विषयत्वेनैवावधार्यत इति व्यवस्थायामुक्तायामुच्यते-- न साप्तदश्यं बलवद्विकृतिप्वोपदेशिकम् । अनारभ्यविधेस्तद्धि सामिधेन्यङ्गतां गतम् ॥ विकृतीनां तु नास्त्येवं प्रमाणं तत्परिग्रहे । अतिदेशेन हि प्राप्तिः पाञ्चदश्यस्य तास्वपि ।। यथा प्रकरणप्राप्तं प्रकृती बलवत्तरम् । तथाऽतिदेशविज्ञातं क्रत्व विकृतिष्वपि । न च सामिधेनीध्वनतिदिष्टासु तद्द्वारेण साप्तदश्यं विकृतीरनुप्रवेष्टुं शक्नोति । यदा तु सामिधेन्योऽतिदेशेन प्राप्स्यन्ते तदा पाञ्चदश्यमपि क्लप्तोपकारसंबन्ध तामिरेव सह पूर्वतरमाक्रम्य प्रकृताविव साप्तदश्यबाधकं भविष्यति । तस्माद्यास्वेव पशुमित्रविन्दान्पर- कल्पादौ साप्तदश्यं प्रकरणविहितं तास्वेव तदतिदेशप्राप्तपाञ्चदश्यबाधेन निविशते । नानारभ्यविधिप्राप्त्या सर्वास्वेव भविष्यति । पश्वादिव्यतिरिक्तासु पाञ्चदश्येन बाधनात् ॥ स्वाड्रेन पाश्चदश्येन व्याप्तास्ता हतिदेशतः । विहितं सामिधेन्यङ्गं साप्तदश्यं न गृह्णते ॥ एवं च देशमेऽप्येतद्विविक्तं स्थापयिष्यते । तेन नैतद्ग्रहीतव्यं सर्वत्र बलवत्तरम् ॥ सूत्रकारोऽपि विकृतौ विरोधीति यदब्रवीत् । प्रकृतौ नैतदस्तीति तदेतावद्विवक्षया ॥ सामिधेनीः प्रति प्राप्तिस्तुल्या वाक्येन यद्यपि विशेषः पाञ्चदश्यस्य ऋतौ प्रकरणेन तु ॥ । १ स्पष्ट इति-तदा ' अङ्गगुणविरोधे च तादात् ' ( अ० १२ पा० २ अ० ११० २७) इस्यनेनैव निर्णयो भविष्यतीति यावत् । २ ( अ० १० पा० ४ अ० ९) इत्यत्रेति शेषः । - ·१.३३ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेत- (०३पा०६७०२] [३] नैमित्तिकं तु प्रकृतौ तद्विकारः संयोग- विशेषात् ॥ १०॥ सि० दर्शपूर्णमासयोराम्नातं, गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेत्, इति । तथाऽनीषोमीये पशौ श्रूयते यूपं प्रकृत्य, बैल्वो ब्रह्मवर्चसकामेन कर्तव्य इति । एवंजातीयकेषु संदेहः। किं प्रकृती निवेशो विकृतो वेति । किं प्राप्तम् । विकृताविति । प्रकृतिरन्येन पात्रेण यूपेन च निराकाङ्क्षा। अतो यद्यपि दौर्बल्यं वाक्यात्प्रकरणस्य नः । तथाऽपि विषयान्यत्वात्क्रतो तद्विनियोजकम् ॥ समानविषयत्वे हि वाक्यात्तद्दुर्बलं मतम् । ऋतौ त्वप्रतिपक्षत्वान्न तद्वाक्येन बाध्यते ।। विशेषश्चायमेवास्य यदसाधारण ऋतोः । सामिधेनीषु तुल्यत्वे शेषत्वे वाक्यकल्पिते ॥ ऋतुं प्रत्यसमानत्वात्साप्तदश्यस्य बाधकम् । म श्रुत्याद्युपदेशेन नातिदेशेन तस्य तु ॥ एवं च प्रकृतावेतत्पाञ्चदश्यं प्रतिष्ठितम् । विकृतौ च न यत्रास्ति साप्तदश्यपुनःश्रुतिः ॥ ९ ॥ (इति-अनारम्याधीतसाप्तदश्यस्य प्रकृतावनिवेशाधिकरणम् ॥२॥) यद्वैश्यादिनिमित्तेन साप्तदश्यं विधीयते । तत्तु स्यात्प्रकृतावेव पाञ्चदश्यस्य बाधकम् ॥ तस्य प्रकरणं तुल्यं प्रकृती विनियोजकम् । निमित्तेन तु संबन्धान्नित्यात्तबलवत्तरम् ।। पाञ्चदश्यमवाधित्वा ह्यात्मानं न लभेत तत् । रुद्धेषु तेन सर्वेषु प्रयोगेषु श्रुतं हि तत् ॥ साप्तदश्यविधानं तु प्रयोगे वैश्यकर्तृके । भषाधेनापि तस्याऽऽस्मा पाञ्चदश्येन लभ्यते ।। प्रयोगाः सन्ति तस्यान्ये विप्रराजन्यकर्तृकाः । साप्तदश्यमबाधित्वा येष्वात्मा तेन लम्यते ।। भतश्च शक्तिवैषम्ये विकल्पो न मतस्तयोः समुच्चयोऽपि नैकार्थ्यात्सामिधेनीषु युज्यते ।। १ तदिति- नैमित्तिकं साप्तदश्यमित्यर्थः । HOST । ।

·NERATION [म०प०अ०३] मीमांसादर्शने । १०३३ तु नैकत्रकेन संख्याताः संख्यायन्ते परेण ताः । नित्यस्य बाधशक्तिर्हि नार्थापत्त्याऽवकल्पते ।। पौर्वापर्ये यथा पूर्वनिविष्टस्यैव वाधनम् । काम्यनैमित्तिकाम्यां हि तथा नित्यस्य बाधनम् ॥ असंजातविरोधं हि नित्यं सर्व विधीयते । नैमित्तिकं तु तद्व्याप्तविषयत्वाद्विरुध्यते ।। तेनैकविषयत्वेन विरोधस्यैकवाधनम् । विरोधायोगपद्यात्तु न विकल्पप्रसञ्जनम् ॥ किं च प्रयोगसामान्ये नित्यं सर्व विधीयते । नैमित्तिकं विशेषे तु तस्मात्तबलवत्तरम् ॥ नित्यमङ्गं च दूरस्थप्रधानापूर्वचोदितम् । क्रियते तत्प्रमाणं च परं प्रकरणं मतम् ।। काम्यनैमित्तिकानां वाक्योपात्तं प्रयोजनम् । अतः शीघ्रं प्रयुक्तत्वान्नित्यात्ते बलवत्तराः ।। आसन्नपुरुषार्थत्वाद्विपकृष्फलात्तथा । बलवच्छीघ्रकारित्वात्काम्यं नैमित्तिकादपि ॥ श्रुत्यैव पुरुषार्थे हि शीचं कर्ता प्रवर्तते । नैमित्तिके हि दूरस्थे चिरेणासौ प्रवर्तते ॥ नैमित्तिके श्रुते यच्च काम्यमेव विचारितम् । तन्नित्यं प्रति तुल्यत्वादविरोधात्परस्परम् ।। पूर्वाधिकरणेनैव पूर्वपक्षोऽत्र सूत्रितः । नित्यस्यास्ति विशेषो हि काम्यात्प्रकरणे यतः ।। चमसः खादिरत्वं च ऋत्वयं हि विधीयते । त्वगोदोहनादीनां काम्यत्वात्पुरुषार्थता ॥ माध्येत फललोभेन नित्यं काम्येन तत्र चेत् । पश्यतो मधु दुर्बुद्धेविनिपातस्ततो भवेत् ।। १ श्रुत इति- नैमित्तिकं तु प्रकृतौ ' इत्यधिकरणसूत्र इति शेपः । २ विचारितमिति- भायमारिति शेषः।

·१०३४ सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०३पा०६०३) एवं प्राप्ते ब्रूमः । प्रकृतौ नैमित्तिकं निविशते । निमित्तसंयोगेन विधा. नात् । खादिरपालाशरोहितका अविशेषेणोक्ताः, चमसश्च । गोदोहनं वैल्वश्च विशेषविहितौ । विशेषविधिना चाविशेषविधिर्बाध्यते । प्रकरणं सामान्यं, निमित्तसंयोगो विशेषः । सामान्येन यत्मामोति तत्परोक्ष mmon ऋत्वर्थाङ्गप्रहाणे हि नश्येत्तस्य ऋतोः फलम् । गुणाच न फलं सिध्येद्विगुणं क्रतुमाश्रितात् ॥ आश्रयस्तादृशो हीष्टो यादृशः प्रकृतः क्रतुः । खादिरत्वादिमिनित्यैाप्तश्चासौ प्रतीयते ॥ ततश्चानवरुद्धत्वात्काम्यस्य विकृतिर्गतिः । अस्ति स्वार्थे विशेषो हि क्रतोः प्रकरणं प्रति ।। तेन गृह्णाति हि स्वार्थ न तु काम्यं कथंचन । इतिकर्तव्यतार्थित्वात्संयुक्तं हि न गृह्यते ॥ तेन प्रकरणप्राप्त संयुक्तालवत्तरम् । न हि प्रकरणं तस्य विनियोगक्षमं मतम् ।। ऋत्वर्थश्चाऽऽश्रयोऽप्यस्य स्वार्थरुद्धो न लभ्यते । पूर्वाधिकरणन्यायस्तस्मान्नैमित्तिकेप्वपि । इति प्राप्त उच्यते- नैमित्तिकं तु प्रकृतौ वर्तते नित्यबाधया । हेतवोऽत्र त्रयः पूर्वा व्याख्याता एव संमताः ।। असंयोगादबाधेन संयोगोऽस्य विशिष्यते । पुनः कर्तृविशिष्टस्य प्रयोगस्य परिग्रहात् ।। साक्षाच पुरुषार्थत्वादनन्याश्रयगामिणः । एवं सिद्धे बलीयस्त्वे निवेशः प्रकृती स्थितः ॥ नम्वतुल्यायोधिः क्रत्वपुरुषार्थयोः । न युक्तो न विरोधोऽस्ति भिन्नगोचरयोस्तयोः ॥ अतश्च पुरुषार्थत्वात्पृथक् प्रणयनक्रिया । प्राप्नोति चमसेनैव ऋत्वपूर्वस्य साधनात् ॥ न साधयति पश्वादीन् क्रत्वर्थश्चमसो यथा । गोदोहनं तथाऽन्यार्थं न ऋत्वर्थस्य साधनम् ।।

·[भ०३पा०६१०३] मीमांसादर्शने । लक्षणया। यत्तु विशेषेण, तत्मत्यक्षं श्रुत्या। श्रुतिश्च लक्षणाया बली- यसी, प्रत्यक्षं च परोक्षात् । तस्मात्प्रकृतावेव स्यात् ॥ १० ॥ न चोभयार्थता तस्य वाक्यभेदप्रसञ्जनात् । विधिर्नास्त्येकवाक्यत्वे फलप्रणयने प्रति ॥ अन्या हि वचनव्यक्तिः फलोद्देशेन तद्विधौ । अन्या प्रणयनोद्देशे तस्मान्न द्वयसंभवः ।। आसन्नासंभवे चेष्टा विप्रकृष्टेन संगतिः । युगपत्तेन न स्यातां संभवासंभवावुभौ ॥ अतः कैमिपदाक्षेपान्नास्य प्रणयने विधिः । अविधानादशेषत्वान्न शेषान्तरबाधनम् ॥ अबाधाच्चमसोऽवश्यं कर्तव्यश्च ऋतुं प्रति । न चान्यस्यावकाशोऽस्ति ऋत्वर्थेऽन्येन साधिते ॥ तेन प्रणयनाभ्यासः कार्यः काम्यगुणं प्रति । यथेन्द्रवायुदेवत्ये ग्रहे मित्राद्यसंभवात् । भिन्नं मित्रादिदेवत्यं ग्रहाभ्यासान्तरं विधेः । एवं प्रणयनाभ्यासः पुरुषार्थवशाद्भवेत् ।। द्वयोरेवमवैगुण्यं क्रतोश्च स्यात्फलस्य च । न हि स्वसाधनत्यागादन्यसाधनसाधितः ।। कर्मभिः साध्यते स्वार्थश्चोदनाभिरलक्षितः । उच्यते, यो गुणः काम्यः क्रत्वर्थेन न गृह्यते ।। क्रत्वर्थ कर्म गृह्णाति स एव स्वार्थसिद्धये । निर्व्यापारो गुणः कामं न साधयति कश्चन ।। करणत्वं न तस्यास्ति निष्क्रियस्य फलं प्रति । तेनावश्यं क्रिया काचित् ग्राह्या या सप्रमाणिका ॥ सा च प्रकरणेनास्मै दत्ता प्रणयनात्मिका । तस्यां च चमसः पूर्वप्राप्तोऽन्यो विद्यते गुणः ॥ तदबाधादशक्यश्च विधि!दोहनादिनः । गोदोहनाद्यबाधित्वा यथाऽसौ विहितस्तथा ॥ १ कमिपदेति-गोदोहनेन पशुकामस्य' इत्येवं कमिपदसमभिव्याहारात्फलपदवैयर्थ्यपरि- हारार्थ पशूद्देशेनैव गोदोहनविधेयत्यावगते स्य पुनः प्रणयनोद्देशेन विधिः संभवतीत्याशयः ।

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- म०पा०६०३)
तदबाधेन नैवेह तस्य कश्चिद्विधिः श्रुतः ।
काम्येन गृह्यमाणा च क्रिया प्रणयनामिका ॥
विप्रकृष्टफलं शक्ता स्वगुणं नोपजीवितुम् ।
क्रियया वा गृहीतस्य गुणस्याकरणे गुणः ॥
करणे तस्य दोषः स्यानिषिद्धस्येव संगतौ ।
भिन्नप्रयोजनोऽपि हि कान्यो गुणोऽवान्तरकायकत्वाद्विरोधिगुणान्तरज्ञानमिथ्यात्वा.
वधारणसमर्थः । तथा हि-
प्रासङ्गिकी क्रतोः सिद्धिं काम्यो हि कुरुते गुणः ।
गृह्णन्ति न च सिद्धार्थाः ऋतवः स्वगुणं तदा ॥
सर्वस्यैव हि कार्यार्थः स्वगुणग्रहणादरः ।
अन्यार्थगुणसिद्धे तु कार्येऽस्य स्वगुणेन किम् ॥
हविःसयवनार्थीनामपां प्रणयनं हि यत् ।
तद्गृहीत्वा गुणः काम्यः प्रयुङ्क्ते न क्रियान्तरम् ॥
ततश्चास्य प्रयोगस्य नैवाङ्गं चमसो मतः ।
तदग्रहे कुतोऽर्थेन वैगुण्येन क्रियेत सः ॥
तेन
प्रणयनाभ्यासः क्रत्वर्थोऽपि न विद्यते ।
निष्फलत्वादतो बाधः प्रयोगात्कर्मणः सकृत् ।।
तथा प्रणयनमपि निर्वय॑मानमेव गोदोहनस्याऽऽश्रयत्वं प्रतिपद्यते नान्यथेति पशु.
कामप्रयोगेऽन्यार्थेन सता गोदोहनेन निर्वर्तितत्वान्न चमसमुपसंगृह्णाति । कार्यार्थ हि
सर्वत्र साधनग्रहणं न स्वरूपमात्रसंभावनार्थम् । तत्र यथैव प्रसङ्गलक्षणेऽन्यायरेवाडैरुप.
क्रियमाणाः पशुपुरोडाशादयो न स्वाङ्गान्युपसंगृह्णन्ति । न तद्धान्या किंचिद्वैगुण्यं
भवति । तथाऽत्र चमसहान्या नेति द्रष्टव्यम् । उत्पत्तिप्राप्तमपि विध्यनुपसंगृहीतं नैवाङ्गं
भवति । न चानङ्गमगृह्णतो - दोषः । सुतरां वा न तदग्रहणे वैगुण्यप्रसङ्गः । न च
सिद्धस्य प्रधानस्य प्रणयनस्य गुणानुरोधेनाऽऽवृत्तिः। न चैकान्तेन चमसः प्रणयनस्या-
१ प्रसङ्गति-अन्यत उपकारलाभप्रयुक्कामाननुष्ठान प्रसङ्गः । पशुयागार्थमनुष्टीयमानःप्रया.
नादिभिरङ्गैस्तन्मध्यपातिपशुपुरोडाशादेरुपकारलाभान पुनस्तदर्थमनुष्ठानामति यावत् । २ भादि.
पदेन ' अमीषोमायस्य पुरोडाशमनु देवसुवां हवींषि निर्वपति' इति श्रुतिचोदिवाना पशुतन्त्रमध्य.
मातिनामनिर्वाप्याणां संग्रहः।

·[अ०३पा.६१०४] मीमांसादर्शने। [४] इष्टयर्थमग्न्याधेयं प्रकरणात् ॥ १३ ॥ पू० सन्ति पवमानेष्टयः, अग्नये पवमानायाष्टाकपालं निर्वपेत्, अग्नये पाव- काय, अग्नये शुचये, इति । तासां प्रकरणे समानातं, ब्राह्मणो वसन्तेऽ. मिमादधीत, इति । तत्र संदेहः। किमग्न्याधेयं पवमानेष्टयर्थमुत नेति । किं प्राप्तम् । इष्टयर्थमिति । कुतः । प्रकरणात् । तासां प्रकरणे श्रूयते । अतस्तदर्थम् ॥ ११ ॥ ङ्गम् । न चात्र चमसेन कृते गोदोहनेन पुनः करणमाशङ्कयते । किं तर्हि । गोदो- हनेन कृते चमससंपादनार्था पृथक्करणशङ्का । कथं पुनर्गोदोहनप्रातिर्बलीयसी न चमस- प्राप्तिरिति । तदुच्यते--- विशेषविहितं ह्येतत्प्राप्ते चानवकाशकम् । पुरुषार्थसमीपे च चमसं तेन बाधते ।। प्रयोगमात्रे हि चमसो, गोदोहनं विशेषे । पूर्वप्रावश्चासौ तदबाधेन लब्धात्मा । नैवं गोदोहनम् । सावकाशश्चासौ नेतरत् , दूरे चासौ पुरुषार्थस्य । गोदोहनं तु संनिक- ष्टार्थ, पुरुषार्था च सर्वशास्त्रप्रवृत्तिः । यश्च तादर्थ्यातादर्थ्यकृतो विशेषो नासौ तन्त्रमिति वक्ष्यति । अर्थस्यौविकृतत्वात् ' इति । मन्दो ह्येष विशेषः, क्रत्वर्थेनैव ऋत्वर्थों विशे- पादिविहितेन बाधितव्यो नान्यार्थनेति । तेनोभयोः संनिधिवशात्परस्परशक्तिविलोपा. नियमः । प्रणयनस्याप्यन्यत्र प्रयोगे सिद्धात्मकस्य स्वसाधनोपसंहारशक्तिलोपः । गोदोहनस्यापि प्रणयनान्तरकल्पनाशक्तिविघातः । पशुकामप्रयोगन्यतिरिक्तेष्वेव चमसस्य शास्त्रीयत्वम् । तस्मात्तद्विकारो गोदोहनम् । यथा तु विकृती चमस एव भविष्यति तथाऽष्टमे वक्ष्यति ' निवृत्तिर्वा कर्मभेदात् ' इति । तेन प्रकृतावेवैतद्विकारकमिति॥१०॥ ( इति-नैमित्तिकसाप्तदश्यादेः प्रकृत्यर्थताधिकरणम् ॥ ३ ॥) । अनारम्यवादप्रस्तावेनान्याधेयस्य प्रथमं तावदनारम्यवादत्वमेव प्रतिपाद्यते । प्रक. रणेन तावत्पवमानेष्ट्यर्थत्वं प्राप्नोति । श्रुत्या तु शुद्धान्यर्थत्वम् । अतः 'प्रकरण- विशेषाद्वा तद्युक्तस्य संस्कारो द्रव्यक्त् ' इतीष्टयग्निसंस्कारत्वाच्छ्रुतिवाक्यप्रकरणैर- विरुद्धैरिष्टयर्थान्यर्थत्वमवधार्यते । शुद्धाग्न्यर्थत्वे च निष्प्रयोजनत्वात्तद्वारेणैवाग्न्या- धानमहणसामर्थ्यम् । तस्मादिष्टयर्थं सामान्याभिधानम् । अपि च प्रकरणादेव पवमानेष्टि- विषयं द्रष्टव्यम् ॥ ११ ॥ १ (अ० १२ पा० १ ० १ ० ४)। २ (अ० ८ पा० .१ अ० १४ सू० २४ ) । ३ (अ० ३ पा० ४ अ० ५ सू० १५)।

·-- :7 । सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [म०३पा०६०५] न वा तासां तदर्थत्वात् ॥ १२ ॥ सि. पवमानेष्टयो पुग्न्याः । यद्यनिरिष्यर्थः स्यात्ततस्तदर्थमग्न्याधेय. मिष्टीनामुपकुर्यात् । निष्फलास्त्विष्टयः । तदर्थमन्यायमपि निष्फलं स्यात् । कथं पुनरग्न्यर्थता पवमानेष्टीनाम् । निष्प्रयोजनत्वादेव, प्रयो. जनवत्त्वाचानानाम् । भावयितव्या अपीष्टयो भूतानामग्नीनामर्थेन क्रिये- रन् । तस्मादग्न्याधेयं न पवमानेष्टयर्थम् ॥ १२ ॥ लिङ्गदर्शनाच्च ॥ १३॥ लिङ्गच दर्शयति, यथाऽन्यः पवमानेष्टय इति । किं लिङ्गम् । जाति वा एष आहितः पशुर्यदग्निः, तदेतान्येवाग्न्याधेयस्य हवींषि संवत्सरे निर्वपेत् । तेन वा एष न जीर्यति । तेनैनं पुनर्नवं करोति तन्न सूक्ष्ममिति ॥ १३ ॥ [५] तस्मकृत्यर्थं यथाऽन्येऽनारत्यवादाः ॥ १४ ॥ पू० तदेतदाधानं किं प्रकृत्यर्थमुंत सर्वकर्मार्थमिति संदेहः । किं प्राप्तम् । उच्यते । तत्, प्रकृत्यर्थम् । कथम् । यथाऽन्येऽनारभ्यवादाः प्रकृ- त्यर्थास्तेनैव हेतुना ॥ १४ ॥ सर्वार्थ वाऽऽधानस्य स्वकालत्वात् ॥ १५॥ सि. सर्वकर्मार्थ वाऽऽधानम् । कोऽर्थः । सर्वकर्मार्थं यदग्निद्रव्य, तदर्थ- भाषानं न प्रकृत्यर्थम् । न प्रकृतीः प्रकृत्य श्रूयते । न च श्रुत्याद- यद्यारादुपकारकमाधान भवेत्ततः प्रकरणादिष्टयर्थमिति गम्येत । वाक्यसंयोगात्तु द्वितीयानिर्दिष्टाग्निसंस्कारार्थमेतत् । एवं च सति यद्यग्नयः पवमानेष्टयर्था मवेयुस्ततस्त- द्वारेणाऽऽधानमपि तदर्थं भवेत् । तास्तु निष्फलत्वादग्न्यर्था इत्युक्तम् । अतश्च गुणानां च परार्थत्वात् ' इत्यनेनैव परस्परानङ्गत्वम् । न हि द्वितीयाश्रुतिः प्रकरणेन बाध्यते ॥ १२ ॥ । तेनैनं पुनर्नवं करोति' इति चाग्निसंस्कारार्थता दर्शयति ॥ १३ ॥ (इति--आधानस्य पवमानेष्टयनङ्गताधिकरणम् ॥ ४ ॥) । ५ सिद्धेऽनारम्यवादत्वे खादिरत्वादिवदेव प्रकृत्यर्थत्वमग्निद्वारेण प्रकृत्यनुप्रवेशात् ॥१४॥ सूत्रात्तावदियं बुद्धिर्भवति, यदि प्रकृतिकाल आधानं क्रियेत ततः प्रकृत्यर्थं भवेत् । स्वकाले तु वसन्तादौ क्रियमाणमगृह्यमाणविशेषत्वात्सर्वार्थ विज्ञायते । तथा चानु. १ सूर्यमिति पा० 13 (भ० ३ पा० १ अ० १२ सू० २२)। । S ।

·[१०३पा०६०५] मीमांसादर्शने। योऽस्य सन्ति, येऽङ्गभावमुपपादयन्ति । अन्येप्चनारभ्यवादध्वन्यतो निर्मातेऽङ्गभावे ततो विचारः, किं प्रकृतेरङ्गभूतानि विकृतेरिति । तस्माचेषु युक्तम् । इह त्वङ्गभावे न कारणमस्ति । तस्मादग्निप्रयु- क्तमाधानं न कर्मप्रयुक्तम् । सर्वकर्मार्थास्त्वमय इति सर्वार्थमित्युच्यते । अपि चास्य स्वतः कालो विधीयते । स न विधातव्यः । यदा ज्योतिष्टोमस्य प्रयोगस्तदेदं कर्तव्यम् । तदा च वसन्तः । एवं यदा । । छानसाधारण्यमस्यैकादशे वक्ष्यति ' द्रव्यस्योकर्मकालनिष्पत्तेः प्रयोगः सर्वार्थः स्यात् इति । प्रकृत्यर्थत्वे च दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमार्थमेतद्भवेत् । तत्र च प्रधानवशवर्तित्वाद्वसन्ते पौर्णमास्यमावास्ययोश्च क्रियेत । तथा च सति वसन्ते पौर्णमास्याममावास्यायामादधी- तेत्येतानि वचनान्यनर्थकानि भवेयुः । तस्मात्सर्वार्थत्वमिति । न त्वेतद्युक्तम् । न ह्याधानस्य प्रकृत्या विकृत्या वा संबन्धे किंचित्प्रमाणमस्ति । प्रकरणे सति यत्पवमाने ष्टयर्थ न जातं तद्विनैव श्रुत्यादिषट्केनान्यकर्मार्थ भविष्यतीति कुत एतत् । नन्वेवं सति पूर्वाधिकरणेनैव गतमेतत् । सत्यं गच्छेत् , यदि पवमानेष्टिवद्दर्शपूर्णमासादीन्यपि निष्फलानि भवेयुः । तेषां तु फलवत्त्वात् ' गुणानां च परार्थत्वात् । इत्येष न्यायो नास्तीति शक्यमनिद्वारेण कर्माङ्गत्वं कल्पयितुम् । निष्फलस्याऽऽधानस्यावश्यकल्पनीये प्रयोजनेऽग्निद्वारेण खादिरत्वादिवत्कर्मार्थत्वमापद्यते । शक्नुवन्ति हि प्रयोगमध्यस्था वहयः कर्माण्युपस्थापयितुम् । यथैव प्रोक्षणादीनां ब्रीह्यादिस्वरूपमतिक्रम्य, खादिर. त्वादीनां च जुवादिस्वरूपं, कर्मापूर्वप्रयुक्तत्वं कल्पितं तथाऽऽधानस्याप्यग्निस्वरूपातिक मेण कल्पयितव्यम् । यदि चाग्निस्वरूपमात्र प्रयुक्तमेवाऽऽधानं भवेत्ततः कर्माण्यनाहि- तेनाप्यग्निना सिध्येयुः । तेश्च पुरुषस्य सगुणैः कार्य नाग्निभिः । तेनावश्यंभाविनि कर्मसंबन्धे प्रकृत्यर्थत्वमद्विरुक्तत्वादुपन्यस्तम् । यत्तु स्वकालत्वं तदुपदेशातिदेशप्राप्तस्य यूपच्छेदनवत्प्रयोगसाधारण्यार्थमिति न सर्वार्थत्वं गमयति । यदपि वसन्तादिग्रहणं तदप्यप्राप्तविषयमर्थवद्भविष्यति । न हि दर्शपूर्णमासार्थस्याऽऽधानन्य वसन्तकालत्वं प्राप्त, प्रत्यर्धमास प्रयोगप्रसक्तेः । नाप्यग्निहोत्रेतरदर्विहोमार्थस्य लास्यमावास्याका- लप्राप्तिः । न च प्रयोगसाधारण्यं स्वकालवचनाहते सिध्यती नर्थकत्वम् । अत एवं व्याचष्टे । न कस्यचित्कर्मणोऽङ्गमाधानं, किं तर्हि, द्वितीय योगादग्न्यर्थमेव । ते तु ' अग्नयश्च स्वकालत्वात् । इत्यनेन सर्वार्था भविष्यन्तीति तद्वारेण सर्वार्थत्वमि- १ (अ० ११ पा० ३ ० २ स० ) । (अ० ३ पा० १ अ० १९ स० १२)। ६ (भ० ३ पा० ७ स० ३९)।

·१०४० । rupitaler सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमते [अ०३पा०६.६] दर्शपूर्णमासयोः प्रयोगस्तदा कर्तव्यम् ! तदा पौर्णमास्यमावास्या वा। अप्रत्यर्थं तु न प्रकृतिप्रयोगे क्रियेत । तत्र कालवचनं युक्तम् । तस्मान प्रकृत्यर्थम् ॥ १५॥ [६] तासामग्निः प्रकृतितः प्रयाजवत्स्यात् ॥ १६ ॥ पू. सन्ति पवमानेष्टयः, अग्नये पवमानाय, इत्येवमाद्याः। तत्र संदेहः । किं पवमानेष्टिसंस्कृतेऽग्नौ पवमानेष्टयः कर्तव्या उत नेति । किं प्राप्तम् । त्युच्यते । स्वकालत्वादित्यपि स्वातन्त्र्याम्नानादित्यर्थः । यत्त्वितरानारम्यवादवदिति । तत्राभिधीयते- सिद्धेऽङ्गत्वे ततस्तेषां किमर्थत्वं विचारितम् । न तु कर्माङ्गभावे हि प्रमाणं किंचिदस्ति ते ॥ खादिरत्वादीनि नुवादिमिः संयुक्तान्यपि तत्स्वरूपप्रयुक्तत्वं न प्रतिपद्यन्ते खुवादिशब्दानामाकृतिव चनत्वात् । विनाऽपि खादिरत्वादिमिरुपपत्तेश्च । अखा- दिरोऽपि हि तदाकारयुक्तः त्रुवशब्दवाच्यो भवत्येव । तत्र प्राकर्मार्थत्वान्न जाति- नियमस्य प्रयोजनमस्तीति युक्तं स्वरूपातिलङ्घनम् ! इह त्वाहवनीयादिशब्दानां संस्कारनिमित्तत्वान्नाऽऽधानाद्विना प्रवृत्तिरुपलभ्यत इति शब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वेनैवार्थ- वत्ता विज्ञायते । यत्तु तेन विनाऽपि कर्माण्यविगुणान्येव भवेयुरिति । नैव तदभावेन तत्कृतं वैगुण्यं भवति । किं तर्हि । आहवनीयाद्यसंभवकृतम् । यदि ह्याधानमकुर्वतस्ता- वन्मात्रमेव न स्यात्ततो नैव वैगुण्यं भवेत् । तदमावे त्वाहवनीयादयोऽपि न भवन्ति । ते चैकान्तेन कर्मणामङ्गम् । अतस्तत्कृता वैगुण्यप्रसक्तिः । यदि चाग्निमात्रेण कर्माणि संबध्येरंस्ततस्तत्स्वरूपस्यान्तरेणाप्याधानं निप्पत्तेरतत्प्रयुक्तता भवेत् । ' यदाहवनीये अहोति ' इत्येवमादिचोदनार्थः पुनर्न कदाचिदाधानमन्तरेण संमान्यते । तेन कर्माणि कुर्वता, तदप्यवश्यं कर्तव्यम् । तस्मादग्न्यर्थम् । यत्तु ' द्रव्यस्योकर्मकालनिष्पत्तेः' इति सा कृत्वा चिन्तेति तत्रैव वक्ष्यते । एतेन पवमानेष्टीनामप्यान्यर्थत्वं व्याख्यातम् । आशङ्काशेषश्चोत्तरेणाधिकरणेन व्यावर्त्यते ॥ १५ ॥ ( इति- आधानस्य प्रकृतिविकृत्यर्थताधिकरणम् ॥ ५ ॥.) तस्यां तु स्यात्प्रयाजवत् । इत्येतदधिकरणन्यायेन पवमानहविःसंस्कृतामिसाध्यत्वं तासांमस्ति नास्तीति विचारः । तत्र · इष्टिषु दर्शपूर्णमासयोः प्रवृत्तिः स्यात् ' इत्येवं - । , १ प्रकृत्यर्थे तु प्रकृतिप्रयोग क्रियेत । तत्रास्य कालवचनं न युक्तमिति पा० । १ स्यादिति चिन्नास्ति । । ( अ० ११ पा० ३ अ० २ सू. १)। ४ ( अ• १० पा० १ अ० ४ सू०६) ५ तासा-पवमानेष्टीनामित्यर्थः । ६ (अ० ८ पा०१ अ० ४ स० ११ )। ।

·[अ०३पा०६०६] मीमांसादर्शने । १०४१ तासां खलु पवमानेष्टीनां पवमानेष्टिसंस्कृतोऽग्निः प्रकृतितः स्यात् । कुतः । चोदकसामर्थ्यात् , प्रयाजवत् । यथाऽऽसु प्रयाजा भवन्ति चोदकेन, एवं पवमानष्टिसंस्कृता अग्नयोऽपि भवेयुः ॥ १६ ॥ न वा तासां तदर्थत्वात् ॥ १७ ॥ सिं० न वा, इष्टिसंस्कारोऽनीनां पवमानेष्टिषु स्यात् । कस्मात् । तासां तदर्थत्वात् । ताः पवमानेष्टयोऽग्निसंस्कारार्था इत्युक्तम् । ५च्च नामा ङ्गभूतं सच्चोदकेन गृह्यते । अग्निप्रयुक्तःश्च पवमानेष्टिसंस्कारो न दर्शपूर्ण- मासप्रयुक्तः । तेन न चोदकेनाऽऽकृष्यते । अपि च पवमानेष्टय इष्टि. , - । पवमानष्टीनां दर्शपूर्णमासप्रकृतित्वे सिद्धे यथैव प्रयाजादीन्यतिदिश्यन्ते तथैव पवमाने. ष्टिसंस्कृताग्निवर्तित्वमपि । ननु चाऽऽहवनीयादयः सर्वकर्मणां प्रत्यक्षश्रुता एवाङ्गत्वं प्रतिपद्यन्त इति न वक्तव्यं प्रकृतित इति । नैष दोषः । यत्रैव प्रत्यक्षश्रुत्या जुहोति- स्तत्र प्रकृतिसमकालमाहवनीयसंबन्धोऽवव.ल्पते । यत्र पुनर्रव्यदेवतासंबन्धाद्यजिमाने कल्पिते । चतुरवत्तं जुहोति । इति प्रकृतितो होमः प्राप्नोति तत्र द्वारस्य प्राकृतत्वा. दाहवनीयेनापि प्रकृतित एव भवितव्यम् । अतः साधूक्तं प्रकृतित इति । ननु याः संस्कारार्थ क्रियन्ते तासामप्यन्याः प्राप्नुवन्ति, तासामप्यन्या इत्यनवस्था प्राप्नोति नैष दोषः । सर्वानवस्थानां सामर्थ्येन व्यवस्थानात् । यावत्यो ह्यग्निकालं पौर्णमास्यमा. वास्यादिकं नातिकामन्ति तावत्यः करिष्यन्ते ॥ १६ ॥ यन्नाम प्रयानादि प्रकृतेरङ्गं भवति तदतिदिश्यते । न तु पदमानेष्टयः कर्माङ्गमि- त्याधानन्यायेन साधितम् । अतो 'रूपं वोऽशेषभूतत्वात् ' इत्याहवनीयादिस्वरूपमतिदि- श्यते नेष्टयः । आरम्भणीया त्वङ्गमिति कृत्वाऽधिकरणान्तरमारप्स्यते । तदीयश्चेष न्यायोऽत्रापि भविष्यति । सत्यपि चाङ्गत्वे यावन्न विधीयन्ते तावन्नैवेष्टयः प्रकृती दृश्यन्ते । यावश्च किं केन कथंभावैस्तद्भावना न पूर्यते तावद्विधिन प्रवर्तते । तेन पव. मानेष्टिरहितायां प्रकृती ताभिरितिकर्तव्यता गृह्यमाणा तद्व्यतिरिक्तवाक्यविहितैव केवला ग्रहीतुं शक्यते । अन्यथा ह्येकस्मिन्वाक्ये विहितवदपेक्षणमविहितवच्च विधान- मिति स्वरूपविप्रतिषेधः स्यात् । तस्माद्याहगाहवनीयः प्राक्पवमानेष्टिभ्यस्तागेव तासां प्राप्त इति निष्पन्नस्याऽऽहवनीयस्य प्रयोजनमपेक्षमाणस्योपदेशेनातिदेशेन वाऽङ्गत्वं । । । १ ( अ० ७ पा० ३ अ० ११ सू०.२९) । २ अधिकरणान्तरमिति-दशमाध्यायप्रथमपादे इति शेषः।

·। Booshooreek sponsion १०४२ सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०३पा०६अ०७] संस्कारवर्जितां प्रकृतिमपेक्षन्ते । अविहितत्वात्तस्यामवस्थायां पचमा. नेष्टीनाम् ॥ १७॥ [७] तुल्यः सर्वेषां पशुविधिः प्रकरणाविशेषात् ॥ १८ ॥ पू० ज्योतिष्टोमे पशुरग्नीषोमीयो, यो दीक्षितो यदग्नीषोमीयं पशुमालभते, इति, तथा सवनीयोऽनुवन्ध्यश्च । सन्ति च पशुधर्मा उपाकरणम् , उपानयनम्, अक्षया वन्धो, यूपे नियोजनं, नयनं, संज्ञपन, विशसन मित्येवमादयः । ते किं सर्वेषामन्नीषोमी यसवनीयानुबन्ध्यानामुत अग्नी. पोमीयस्य सवनीयस्य च, उताग्नीषोमीयस्यैवेति । किं प्राप्तम् । अवि. शेषात्सर्वपशूनाम् । कथमविशेषः । ज्योतिष्टोमप्रकरणे सर्वे पशवः समा. शक्यं कल्पयितुम् । एतास्तु तन्निप्पत्त्यर्था एवेति न तत्कृतमुपकारमपेक्षन्ते । न चान- पेक्षितमुपदेष्टुमतिदेष्टुं वा शक्यते । तस्मादाधानमात्रसंस्कृतेनाग्निना संबद्धच्या इति सिद्धम् ।। १७ ॥ ( इति-पवमानेष्टिषु पवमानेष्ट्यनातिदेशाधिकरणम् ॥ ६ ॥) इदानी स्थानस्य प्रकरणेन सह पूवश्व विरोधाविरोधौ चिन्त्येते । ज्योतिष्टोमेs- ग्निष्टोमसंस्थे त्रयः पशव आम्नाताः, अग्नीषोमीयः सवनीयोऽनुबन्ध्यश्चेति । ते सर्वे कथंभावधर्मानपेक्षन्ते । तथौषवसथ्येऽहनि, अग्नीषोमप्रणयनोत्तरकालमुपाकरणादयः पश. धर्माः पठ्यन्ते । तेषु चतुर्धा संदेहः । किं त्रयाणामपि पशूनामर्थेनाऽऽ. म्नायन्तेऽथ सवनीयानैवाऽथ सक्नीयाग्नीषोमीयार्थेनाथ केवलाग्नीषोमीयार्थेनैवेति । किं प्राप्तम् । तत्र स्थानाच्च पूर्वस्य इत्येवमादिसूत्रसंगत्यर्थमसूत्रं तावत्पूर्वपक्षं करोति सर्वार्था इति । यदि त्वयमेव पक्षः सूत्रेण परिगृह्येत तत उत्तरसूत्राण्यसंगतान्येव भवेयुः । यदा पूर्वसूत्रेणेव सर्वार्थत्वं प्रतिज्ञायते स्थानाच्च पूर्वस्य ' इति । प्रकरणाविभागादेव हि पूर्व- स्यापि सिद्धिः । श्वस्त्वेकेषाम् । इत्यपि प्रकरणाभावकथनेनाप्रतिज्ञातकेवलसवनी. यार्थता व्यावय॑माना कथं संबध्येत । एवं तदनुसारित्वादुत्तरसूत्राणामप्यसंगतिः । अथवा सौत्र एव पूर्वपक्षे केवलसवनीयार्थत्वमसूत्रितं द्वितीय पक्षं कृत्वा 'श्वस्त्वेकेषाम् ' इत्यादि संबन्धनीयम् । तत्तु भाष्यकारेण नाऽऽश्रितं, सर्वाद्यः पक्षः सुखमसूत्रः क्रियते । १ सर्वेषामिति-यद्यपि भाष्यग्रन्थात्त्रिकोटिकः संशयो भाति तथाऽपि वक्ष्यमाणपूर्वपक्षानु. गुण्येन ' सबनीस्यैव' इत्येवं द्वितीयपूर्वपक्षकोटिरपि, अनुक्तसमुच्चायकचशब्देन सूचितेति चातु- कोटिकः संशयोऽधिकरणाग ज्ञेयः । २ अग्नीषोमप्रणयनेति-~-शालामुखीयस्यामेराग्नीधीये धिष्णिये नयनमग्निप्रणयनम् । तथा प्राग्वंशस्थितस्य सोमस्य हविर्धानमण्डपे नयनं सोमप्रणयनमित्यर्थः ३ तत्त्विति-अथवेत्यादिनोक्तं केवलसवनीयार्थत्वपूर्वपक्षस्योरेंसूत्रस्वाश्रयणेन सूत्रसंगत्युपपादनमित्यर्थः । । - तदा किमनेन - - ·[अ०३पा०६ अ०७] मीमांसादर्शने । १०४३ म्नाताः। तत्प्रकरणापन्नत्वात्सर्वे पशुधःसंबध्यन्ते । न चैषां तत्र कश्चि- द्विशेषः । एवं प्राप्ते ब्रूमः । सवनीयस्यैते धर्मा भवेयुः । तुल्यः सर्वेषां पशुविधिः स्यात्, यदि प्रकरणे विशेषो न भवेत् । भवति तु प्रक- रणे विशेषः । सबनीयानां प्रकरणे पशुधर्माः समाम्नाताः । आग्नेयः पशुरग्निष्टोम आलभ्यः । आग्नेयो ह्यग्निष्टोमः । ऐन्द्राग्नः पशुरुक्थ्य आलभ्यः । ऐन्द्रामानि ह्युक्थ्यानि । ऐन्द्रो वृष्णिः षोडशिन्यालभ्यः । ऐन्द्रो वै वृष्णिरैन्द्रः षोडशी । सारस्वती मेष्यतिरात्र आलभ्या ।' वाग्वै सरस्वती, इति प्रकृत्य पशुधर्मा आम्नाताः । तस्मात्सवनीयस्य प्रकरणाद्भवितुमर्हति ।। १८॥ सौत्रपक्षान्तराले तु तत्संगत्यर्थमसूत्रपक्षाश्रयणं सूत्रकारस्य शून्यहृदयतामापादयति । तस्मादाय एव मुक्तकः पक्षः । तस्योपपत्तिः, पशुधर्मा हि ज्योतिष्टोमप्रकरणे केनचि. दपि पशुविशेषेणासंयुक्ताः श्रूयन्ते । कथम् । एतद्देशे ह्यनुष्ठानं वाक्यादैक्षस्य यद्यपि । तथाऽप्युत्पत्तिदेशेऽस्य प्रक्रिया क्रयसंनिधौ ।। दीक्षासु हि सोमक्रयसमीपेऽग्नीषोमीयः समाम्नायते । तस्य च यद्यपि वचनसाम. •त्पशुधर्मसमीपेऽनुष्ठानं भविष्यति । तथाऽपि प्रकरणेन नैव व्यापृतं, सर्वकरणाना- मुत्पत्तिदेशानतिरेकात् । सवनीयानामपि सुत्याकालमुत्पत्तिवाक्यम् । औपवसथ्ये तु गुणार्थव श्रुतिः । न च तया प्रकरणं भवति । अनुबन्ध्या दूरस्थैव । सोमान्ते क्रियमाणत्वात् । तस्मादवान्तरप्रकरणवाक्यसंयोगाभ्यामप्रतिबद्धेन ज्योतिष्टोमप्रकरणे. नाग्नीषोमीयस्य स्थानं विप्रकृष्टार्थ बाधित्वा ज्योतिष्टोमार्थास्तावदेत इत्येतत्कल्प्यते । तस्य च सोमद्रव्यकत्वान्न पशुधर्मेः किंचित्प्रयोजनमिति · आनर्थक्यौत्तदङ्गेषु' इत्येव- मङ्गष्वेवावतरन्तोऽङ्गत्वाविशेषात्रिष्वप्यवतरन्ति । सत्यपि तदङ्गत्वे योग्यत्वाभावान्न दीक्षणीयादिष्ववतरणम् । सत्यपि च योग्यत्वे सामान्यसंबन्धाभावान्न तदनङ्गपशूनाम् । तस्मात्रयाणां समानं विधानमिति प्राप्तेऽभिधीयते । स्यादेतदेवं, यदि ज्योतिष्टोमद्वारेण प्रकरणाविशेषः स्यात् । अस्ति तु विशेषः सवनीयानामौपवसथ्येऽहन्युत्पत्तेः । 'आग्ने- यमजमग्निष्टोम आलभेत' : ऐन्द्राग्नमुक्थ्ये द्वितीयम्' इत्यादिना हि पशुधर्मसमीपे सवनीया उत्पादिताः । तस्मात्केवलसवनीयार्था एवेति ॥ १८ ॥ - . १ पशुधर्मा इति पा० । २ वचनेति- स एष द्विदेवत्यः पशुरोपवसथ्येऽहन्यालब्धव्यः' इति वचनसामर्थ्यादित्यर्थः । ३ (अ० ३ पा० १ अ० ९ सू० १८ ·सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०३ पा०६०७) स्थानाच्च पूर्वस्य ॥ १९॥ यदुक्तं प्रकरणात्सवनीयार्था इति । एतद्गृह्णीमः । क्रमाञ्चाग्नीषो. मीयस्य । तस्य हि क्रम औपवसध्येऽहनि समाम्नातम् । तस्मादयो- रपीति ॥ १९ ॥ श्वस्त्वेकेषां तत्र प्राश्रुतिर्गुणार्था ॥ २० ॥ सि. एकेषां शाखिनां श्वः सवनीयानामाम्नानम् । तदपेक्ष्येयमेषां गुणार्या पुनः श्रुतिः । कः पुनर्गुणो, यदर्थेषा श्रुतिः । उच्यते । पशू- न्संकीर्त्य, यथा वै मत्स्योऽविदितो जनमवधूनुते, एवमेतेऽप्रज्ञायमाना जनमवन्धुन्वत इत्येषामविज्ञाने दोषमभिधाय, एभिः कथं सवनानि कथं पुनरिदं श्रुतिलिङ्गाधिकरणविपरीतमभिधीयते । न हि तत्रैवमिष्टं प्रकरणाद्विदे. वनादयो राजसूयार्थाः स्थानाच्चाभिषेचनीयार्था इति । तथा श्रुत्यैन्द्री गार्हपत्यार्था लिङ्गेनेन्द्रार्थेति । युक्तं तत्र प्रकरणाम्नानेन बलीयसा प्रमाणेन निराकासीकृते जघन्य- प्रमाणानुत्थानात्समुच्चयानाश्रयणम् । न ह्यत्र पुनः कल्पनया विना शेषस्य न किंचि. सिध्यति । नापि शेषिणामिन्द्राग्न्यादीनाम्, उपायान्तरेणापि स्मृतिसिद्धेः। यह पुनः सत्यपि सवनीयसंबन्धाद्धर्माणां नैराकाङ्क्षयेऽग्नीषोमीयस्य पशुधर्मेविना सिद्धयमा- वात्प्राप्त्यन्तरमवश्यं कल्पनीयमुभयोरविप्रतिपत्तेः । न चैतस्य तदा दर्शपूर्णमासप्रकृ. तित्वं भवेत् । यो हि प्रकृतिभूतः पशूनां स दर्शपूर्णमासविकारो मवति । इतरे तु प्राणिद्रव्यकत्वसामान्यात्तद्विकाराः । तत्र किं सर्वनीयास्तितः सारूप्यद्वारप्रभवेनाति. देशेनाग्नीषोमीयो गृह्णात्यथोपदेशगन्धेन केनचिदिति, उपदेशान्तर्गतत्वात्क्रमेण विनि. योगो युक्तः । षड्विधोपदेशप्रत्यस्तमये ह्यतिदेशः कलप्यते । तस्माद्यथैवान्यत्रोप- देशातिदेशाम्यां प्रकृतिविकृत्यर्थत्वं योगगतस्य व्यापारस्य तथैवेह स्थानप्रकरणाभ्या- मुभयार्थत्वम् । अनुबन्ध्यायास्तु सर्वोपदेशाभावादतिदेशेनैव प्राप्तिर्भविष्यति । तस्मा. दनुपालम्भः सूत्रस्य ॥ १९ ॥ यदुक्तं स्थानादग्नीषोमीयार्था इति । एतद्गृह्णीमः। यत्तु प्रकरणात्सवनीयार्था इति, एतन्न मृष्यामहे । कुतः। गुणार्थोपवसथ्येऽहि सवनीयपुनःश्रुतिः । उत्पत्तिः प्रक्रिया चैषामाश्विनग्रहणोत्तरा ॥ । १ ( अ० ३ पा० ३ अ० ७)। २ सवनीयार्थानिति-धर्मानिति शेषः । ३ सत इति पा० । ४ यागगतस्येति-यागाङ्गभूतस्येत्यर्थः । ५ व्यापारस्यति-इतिकर्तव्यतासमूहस्येत्यर्थः ।

·[अ०३पा०६अ०७] मीमांसादर्शने। पशुमन्तीति प्रश्नरूपकेण वपाप्रचारो गुणो विधीयते । तदर्थेषा श्रुतिः । वपापचारेणकवाक्यत्वात् । किमतो यद्येवम् । न सवनीयानां प्रकरणेन पशुधर्माः, क्रमादग्नीषोमीयार्थी एवेति । किं पुनस्तच्छ आम्नानम् । आश्विनं ग्रहं गृहीत्वा त्रिता यूपं परिवीयाऽऽग्नेयं सवनीयं पशुमुपाक- रोति, इति ॥ २०॥ तेनोत्कृष्टस्य कालविधिरिति चेत् ॥ २१ ॥ नैतदस्ति क्रमादग्नीषोमीयार्था एवेति । प्रकरणात्सवनीयार्थाः । ' आश्विनं ग्रहं गृहीत्वा त्रिवृता यूपं परिवीयाऽऽग्नेयं सवनीयं पशुमुपाकरोति । इति हि सवनीयानामुत्पत्तिः श्व इति चौपवसथ्येऽहनि स्थितः सुत्यां ब्रवीति । का पुनर्गुण इति-स्ववाक्ये संयोगाभावात्पृच्छति । तद्दर्शयति । सर्वान्सवनीयाननुक्रम्य निन्दा श्रूयते ' यथा वै मत्स्य ' इति । यथा. वै किल मत्स्यो जले विचरन् , अनव. धारितगतिः प्रेक्षकजनमवधूनुते किमितो गतः किमगत इति, एवमेवैते पशवः क्व क्रिय. न्तामित्येवमा ज्ञायमानाः कर्तृजनमवधुन्वते । तेन पशुकीर्तनं तावदेवमर्थं न विधानार्थमिति गम्यते । साऽपि निन्दा परतः प्रश्नशेषत्वेन नीता । तदेभिः पशुमिः सवनीयसमा. ख्यातः कथं सवनानि पशुमन्ति कर्तव्यानीति । सोऽपि प्रतिप्रश्नरूपविध्यन्तरशेषत्वं प्रतिपद्यते 'वपया प्रातःसवने चरन्ति' इति । तस्मादेतद्गुणार्थेवं पुनःश्रुतिः । न च सा प्रकरणबुद्धिं करोतीति । किं पुनस्तच्छ् आन्नानमिति-आश्विनग्रहणानन्तर्यगुणार्थत्वा. त्तदपि नोत्पत्तिसमर्थमिति मन्यते । भाष्यकारेण केवलस्याऽऽग्नेयस्य श्व आम्नानं दर्शितं नेतरेषाम् । तत्र केचिदाहुः । प्रदर्शनार्थत्वादस्याऽऽग्नेयग्रहणमविवक्षितत्वात्सर्वार्थमिति मन्यमानेनेति । वाक्यान्तराण्येवंरूपाणि द्रष्टव्यानीत्यपरे । सर्वथा तु केवलाग्नेयप्रदर्शन मेवोपयुज्यते । यद्यपि ह्येन्द्राग्नादीनामौपवसथ्य एवोत्पत्तिस्तथाऽपि तेषामनित्योत्तरसं- स्थार्थत्वान्नैव शक्तिनित्यवदानातान्पशुधर्मान् ग्रहीतुमित्यन्नीषोमीयस्थानमेव बलीयः स्यात् । यस्तु नित्यत्वेन ग्रहणसमर्थस्तस्य प्रकरणाभाव उक्त एव । तस्मान्न सवनी. यार्था इति ॥ २० ॥ इदानीं कतरत्सवनीयानामुत्पत्तिवाक्यमित्येतत्परिज्ञानाधीनाऽधिकरणसिद्धिः । तत्र पूर्वपक्षवाद्याह, इति चेत्-सवनीयप्रकरणाभावं मन्यसे । तदयुक्तम् । कुतः । -- । । । १ अपर इति-आपस्तम्बानुयायिन इत्यर्थः । आपस्तम्बसूत्रे तावदुक्थ्यसंस्थायां सुत्यादिन एव सर्वेषां ऋतुपशूनामानानात्तन्मूलतया वाक्यान्तरकल्पनावश्यभावादिति यावत् । २ अनित्यो- तरसंस्थेति-काम्या अत एवानित्यास्तिर उक्थ्यषोडश्यतिरत्रसंज्ञकाः संस्था इत्यर्थः ।

·सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते [अ० ३पा०६अ०७] पूर्वेधुरेवाऽऽम्नानं विधानार्थम् । आश्विनवाक्यं कालगुणविधानार्थम् । कथम् । तेन वपाप्रचारेणोत्कृष्टस्य काल एष विधीयते । प्रातःसक्ने वपापचारे चोदिते सति पश्वालम्भोऽपि तत्रैव प्रप्नोति । तत्र काला- नियमे प्राप्ते, आश्विनं ग्रहं गृहीत्वा, इति कालमात्रं विधीयते । त्रिवृता यूपं परिवीयोपाकरोतीत्यनुवादः । इतरथा परिव्याणस्य कालो विधीयेत, उपाकरणस्य च । तत्रानेकगुणविधानाद्वाक्यं भिधेत । तस्मा. सवनीयार्थाः पशुधर्मा इति ॥ २१ ॥ - . । सवनीयान्पुरोत्पाद्य वपामुत्कृष्य वाक्यतः। तत्राप्यनियमे प्राप्ते तद्विशेषो विधीयते ॥ वपया प्रातःसवने प्रचरन्ति ' इत्यनेनैव वचनेनोत्कृष्ट प्रधाने प्रधानदेशत्वादशा- नामुपाकरणादिष्वप्युत्कृष्टेषु कालानियमे प्राप्ते सति, आश्विनग्रहणानन्तर्य विधीयते तेन तदेव गुणार्थ श्रवणम् । इतरथा हि वाक्यं भिद्येत, परिव्याणोपाकरणयोः काल- विधानाव्यदेवतायुक्तस्य च यागस्य विधेः । ननु चातिदेशमाप्तमेव परिव्याणं तस्मिन्नेव काले यागे विधीयमानेऽनयेत | सत्यमतिदेशेन प्राप्तं न तु तदिदानी क्रियते । यूप- साधारण्येन 'तत्कोलास्तु । इत्येवमग्नीषोमीयकालकृतादेवोपकारासिद्धेः । एवं तर्हि साधारण्यादेव प्राप्त विद्यमानमनूयेत । न शक्यं तदनुवदितुमप्रत्यभिज्ञानात् । तन्नामा- न्यतः प्राप्मनूद्यते यत्ताद्रूप्येण प्राप्तं प्रत्यभिज्ञायते । न च पूर्वेयुः कृतस्याऽऽश्विनन. हणोत्तरकालं वर्तमानत्वेनानुवादो भवति । न हि तदाऽसौ परिव्ययति । न च पूर्वकृ. तस्य पर्यग्निकृतादिशब्दवदीदृशेन शब्देनानुवादः । पूर्वोत्तरकालकविधिद्वयपरिच्छि. नत्वात् । एवं तीस्माद्वाक्यात्प्राप्तमनूद्यतां ' स आश्विनं ग्रहं गृहीत्वोपनिष्क्रम्य यूपं परिव्ययति' इति । तदपि नास्ति प्रत्यभिज्ञानाभावादेव । यदेतदप्राकृतं सवनीयपरि- व्याणम् , एतस्य शुद्धस्य श्रवणाद्रशनायाश्च प्राकृतपरिव्याणनिबन्धन वाद्येन केनचिद्वा- सःप्रभृतिना करणे सति त्रिवृत्वानुवादो न प्राप्नोति । तत्रानेकार्थविधानाद्वाक्यभेदः । तदा चैवं भाष्यग्रन्थः । इतरथा हि परिव्याणस्य कालो विधीयेत-यत्संबन्धि. त्वेनोपात्तं त्रिवृद्रव्यं कालो विधीयेत । उपाकरणस्य चेति-उपाकरणकालो द्रव्य. देवताविशिष्टं च कर्म विधीयतेत्यर्थः । तस्मादस्य गुणार्थत्वादस्ति पूर्वेयुः स्वनीयानां प्रकरणमिति ॥ २१ ॥ १ ( अ० ११ पा० ३ अ० ४ सू० ६)। T PES । ।

·SIKHAYARIRIYANATHRIRARY . [अ०३पा०६ अ०७] मीमांसादर्शने। १०४७ नैकदेशत्वात् ॥ २२॥ नैतदेवम् , अग्नीषोमीयार्था एवैते क्रमाद । आश्विनकालं ह्या- म्नानं विधानार्थम् । गुणार्थ एतस्मिन् , वाक्यं भिद्येत, न विधानार्थे । यदा हि पूर्वेयुः साङ्गानां सवनीयानामानानं तदा तत्रैव सर्वानुष्ठाने प्राप्ते वचना- द्वपाप्रचारादिमात्रमुत्कृष्येत नोपाकरणादीनि । तदादि वाऽभिसंबन्धात् ' इति ये वपाहोमोत्तरकालाः पदार्थास्तत्संनिपातिनो वा तन्मात्रस्योत्कर्षों भवेन्न प्राग्भाविनामुपा- करणादीनाम् । यानि चाज्ञातकालान्यङ्गानि तेषां प्रधानकालत्वं वक्ष्यते । पश्वगानि त्ववारितपूर्वेयुःकालत्वान्न प्रधानकालं गच्छन्ति । तस्माद्वपाप्रचारेणानुकृष्टस्यानेनैव वाक्येनोत्कर्षः कर्तव्यः । ततश्च गुणवाक्ये सति अनेकार्थविधानाद्वाक्यं भिद्यत । उत्पत्तिवाक्ये न दोषः । तस्मादेतदुत्पत्त्यर्थमिति । न विह भाष्यकारेण विधेयाने. कार्थत्वं दर्शितम् । एवमेव तु गुणार्थ एतस्मिन्वाक्यं भिद्यतेत्य- मिहितम् शक्यस्त्विह पूर्वयुः प्राप्तोपाकरणोत्कर्षमात्रविधानाद्वाक्यभेदः परिहर्तुम् । तत्र केचिदेवं समर्थयन्ते । यथा किल : आग्नेय्याऽऽन्नीध्रम् इति ज्योतिष्टोमसंबन्धे तद्विशेषे च विधीयमानेऽनेकार्थत्वमुत्त मेवमिह वपाप्रचारेणानु- त्कृष्टस्योपाकरणम्योत्कर्षश्च कर्तव्यः, तद्विशेषश्चेत्यनेकार्थत्वमिति । न विदमाग्नेयी- वाक्यसदृशम् । तत्र हि संबन्धविशेषपरे विधौ सामान्य संबन्धप्राप्तिमन्यतोऽपेक्षमाणे कासु- चिदाग्नेयीषु तत्सद्भावादितरविषय सामान्यसंबन्धं प्रत्यन्यथानुपपत्तिः क्षीयते । अतस्तु वेदेनानभ्युपेतं तद्विधि कल्पयतो वाक्यमेदो मवति न विह तादृक्प्रतिपक्षोऽस्ति । यतः सामान्येनोत्कर्षप्राप्तिं दृष्ट्वा विशेषपरस्यापित्तिकोपः वरूप्येत । तत्रापि चेत्त. दापत्तिवाधिनी प्रतिपक्षभूता सामान्यप्राप्ति भविष्यन्नाऽऽग्नेयीमात्रप्रमाणं निराकार- भ्यत । प्राप्तेऽपि कर्मण्येकपदोपात्तानेकार्थविधिः शोणायुदाहरणैस्तत्र तत्र प्रतिपादितः । तेन यद्यपि ' आश्विनं ग्रहं गृहीत्वा' इत्यनेन द्वयमपि प्रातःसवनमाश्विनग्रहोत्तरकालत्वं च विधीयेत तथाऽपि विधायकस्यैकपदानुसारात् । तस्य तस्योपदिश्येत ' इत्येतदाप- त्तिर्नास्ति किमुतात्रेकविधानेऽर्थीदेवेतरसिद्धेः । अत एव भाप्य कारणानेकविधिदूषणेऽमि- हितं न चानेकोऽर्थः परस्परासंबन्धे सति २.क्यो विधातुमिति । नानाति ह्यसौ यथा संबद्धानामनामेकस्मिन्विहितेऽन्ये विनवाऽऽयासेन प्राप्नुवन्ति । तेन यद्येकस्मिन्वित हितेऽर्थादर्थसहस्रमपरमापद्य ते न कश्चिद्विरोधो विधेरायासो वा दृश्यत इत्याश्रीयते । तस्य त्वन्यथाऽप्युपद्यमान त्वमेवैको निराकरणोपायः । न चेहारित स पक्षो यत्रैष विधिः सुत्याप्रातःसवन संबन्ध वकृत्वाऽऽश्विनग्रहणानन्तर्य विदध्यात् । तस्माददोषः । न चैव १ (अ० ५ पा० १ अ० १२ सू० २४) २ (अ० ११ पा० ३ अ० सूः १) इत्यत्रोति शेषः । ३ ( अ० २ पा० २ अ० ३ सू० ६)। . १ ·१०४८ सतन्त्रवातिकशाबरभाष्यसमेते- MAmanee [अ०३पा०६ अ०७] न हि वपाप्रचारेणोत्कृष्टस्य कालविधिः संभवति । एकदेशो हि . . । त्वेष दोषः, यस्यानेकद्रव्यदेवताविशिष्टकर्मविधानम् । अपि च ज्योतिष्टोमसुत्याप्रातःस. वनविशेषकालसंयोगोऽपरः कल्पनीयः । सर्वेषु चोत्कर्षापकर्षेषु सामान्यविशेषरूपोऽने. कविधिदोषोऽस्तीति प्राप्तकर्मगुणविध्यसंभवात्कर्मान्तरविधित्वप्रसङ्गः । त्यथा ' माहेन्द्र. स्य स्तोत्रं प्रत्यभिषिच्यते ' इत्यत्राभिषेचनीयस्य माध्यंदिनसवनमाहेन्द्रस्तोत्रकालविधेर- नेकार्थत्वमेव 'तिष्ठन्तं पशु प्रयति' इत्यादिष्वपि योजनीयम् । अपि चैकस्मिन्पदार्थेऽनुष्ठीयमाने विधीयमाने चार्थान्तरं द्वेधाऽऽपद्यते । किंचित्प्रय- नान्तरसाध्यं किंचित्तदनुनिष्पाद्यम् । यथा भक्षविधौ ग्रहणादयस्तृप्तिश्च । तत्र यत्प्रयत्नान्तरसाध्यं, न च तस्मिन्नकृते विहितकरणं शक्यमित्यवधार्यते तत्रार्था- पत्तिलम्यं विधिशक्त्यन्तरं करप्यते । या च यावती च शास्त्रीया साऽवग- तिर्भवति । यत्त्वनुनिष्पादि बद्दपि पुरुषस्य शास्त्रस्य च व्यापारान्तरमन्तरेणैव सिध्यति न तेन कश्चिदायासो भवति । न चेहाऽऽश्विनग्रहणानन्तर्ये विधीयमानेऽनुष्ठीयमाने वा सुत्याप्रातःसवनादिसंबन्धे भेदेन व्यापारितव्यम् । तेन नात्र कश्चिदुष्कर्षसामान्य विधत्ते । श्रुतमात्राश्विनग्रहणार्थमात्रे विहिते यदि तदन्तर्गतत्वात्सुत्याप्रातःसवनाहर्भागविशे- धमुहूर्तनाडिकाक्षणलवनिमेषकालत्वद्रव्यसत्त्वादयः प्रसज्यन्ते किं क्रियताम् । अपि च शिशपामानयेत्यत्रापि वृक्षत्वद्रव्यत्वसत्ताद्याक्षेपाद्वाक्यभेदः स्यात् । अतः पूर्वेयुः प्राप्तस्योपाकरणस्य कालान्तरमात्रमाश्चिनग्रहणानन्तर्य विधीयत इत्यदोषः अन्ये तु द्वयोः परियाणोपाकरणयोरुत्कर्षाद्वाक्यभेदं समर्थयन्ते । तदपि तु सुपरिहरं, केवलपरियाणोत्कर्षादेव ' तदादि वाऽभिसंबन्धात् ' इत्येवमुपाकरणोत्कर्षसिद्धेः । तत्रै- तत्स्यात् । प्रकृतिप्राप्तो धर्म उत्कृप्यमाणस्तदाधुत्कर्ष करोति नापूर्व इति । तदयुक्तम् । कृतदेशात्तु पूर्वेषाम् ' इत्यत्राप्राकृतानामपि विदेवनादीनामपवर्षवर्णनेन ' ताऽपूर्वम् इत्यस्य विशिष्टविषयत्वव्याख्यानात् । अथवा 'स आश्विनं ग्रहम् इत्येतद्वाक्यप्रा- सपरिव्याणान्तरानुवादादवाक्यभेद इति । अथोच्थेत । अविशेषितसाधनकत्वात्तत्र त्रिवृत्वानुवादो न संभवतीति । तदयुक्तम् । एवं हि सिद्धान्तवाद्यपि पूर्वपक्षवादिना घोदितः स्वयं परिहारं वक्ष्यति सोऽस्यापि भविष्यतीति । ननु च तस्यापूर्वकर्मविधा. नादनेकार्थविधिरुपपद्यते नास्यति । नेप विशेषः । यत्र ह्येकक्रियाविशेषणमनेकमुपादीयते तत्र तद्वारेण तद्विधिः सुलम इति विशिष्टविधानन्यायः । यत्र पुनः स्वविशेषणाविशिष्टा . - १ प्रथमन्ति, इति क्वचित्पाठः । २ ( अ० ५ पा० १ अ०१२ सू० २४ ) । ३ ( अ० ५ पा० २ १० १० १० ११) ४ ( अ० ५ पा० १ अ० १६ स० २९) ५ रशनासाधारण्याधिकरण इति SESS ·[अ०३पा०६०७] मीमांसादर्शने । १०४९ वपाद्रव्यम् । तेन संनिपातिनो वपासंस्कारानुत्कर्षेनोपाकरणम् ॥२२॥ -- क्रिया विधीयते, वाक्यान्तरप्राप्तस्य क्रियान्तरस्य विशेषणं, तत्रावश्यावर्तनीयो विधि- प्रत्ययः । देवतादिविशिष्टो हि यागो विधीयमानः स्वविशेषणमेवाऽऽशेतुं समर्थो नाविधीयमानपरिव्याणविशेषणम् । तेनापूर्वकर्मविधिप्वप्येतद्विवक्तव्यं, कतरत्तद्विशेषणं कतरदन्यविशेषणमिति । तस्मादयमु भयपक्ष भाक्त्वान्नैकस्य चोदायितव्यः । तत्रावश्य सिद्धान्तवादिनोभयोः परिव्याणयोः साधारणी रशनेति परिहारो वत्त.व्यः । वक्ष्यति हि रशना च लिङ्गदर्शनात् ' इति । यद्यदेतस्य यूपस्य परिव्याणं तस्य तस्यैषा वाक्येन विज्ञायते । तथाप्राप्तानुवादान्न वाक्यभेदः । अथवा यत्रिवृता यूपं परिवीयो- पाकरोतीति पूर्वद्युः प्राप्तमुपाकरणस्य परिव्याणानन्तर्यमनूद्याऽऽश्विनग्रहणानन्तय विधी- यते । वरं च वाक्यभेदाद्वयवहितकल्पनाश्रयणम् । तस्मादेवं वर्ण्यते । अवश्यं ताव. सवनीयानामेकेनोत्पत्तिरेकेन च गुणो विधातव्यः । तत्र पूर्वेद्युस्तनस्य तावन्न कश्चिदु- त्पत्तिवाक्यत्वे हेतुरस्ति । नन्वितरस्यापि नास्ति । यद्यप्येवं तथाऽपि विकल्पसमुच्च- यासंभवात्केनचिद्विशेषेणान्यतरस्मिन्नायितव्ये विशेषोऽभिधीयते । पुरस्तादेतदेव स्थितं यथोपादेयो गुणस्तिरोहितकर्मानुवादेन शक्यो विधातुं नानुपादेयः । स कुण्डपायिनामयने होमस्येव बलात्कर्मान्तरत्वमापादयति । तदिह वपाप्रचार उपादेयः सुत्याकालस्थसवनीयानुवादेन शक्यो विधातुं, किं पुनः प्रातःसवनश्रुत्या तद्देशसवनी- यप्रत्यभिज्ञाने सति । श्वस्तने पुनराम्नाने निर्मातप्रयोजनवादाश्विनग्रहणेन सहाङ्ग- शिसंबन्धाभावात्कालार्थे संयोगे तस्यानुपादेयत्वात्कोद्देशेन विध्यनुपपत्तेरवश्यं कालो- द्देशेन कर्म विधेयम् । अथाप्याश्चिनं प्रत्यङ्गत्वेन विधिस्तथाऽप्यझिनोऽनुपादेयत्वादेव वचनव्यक्तिः । अतश्च गुणविध्यनुपपत्तेरवश्यं प्रकरणान्तरन्यायेनोत्पत्तिविधेरन्येनान्त. रेणाप्रतिबन्धादुत्पत्ताववधार्यमाणायां कर्मान्तरं स्यात् । तेनास्य तावत्कालापेक्षयोत्पाद. कत्वं सिद्धम् । अतश्चेतरस्य परिशेषसिद्धं गुणविधित्वम् । न हि तस्य किंचिद्भेदका. रणम् । अत एव वपाप्रचारेणोत्कर्षोऽस्ति नास्तीति विचारितम् । सति हि वपाप्रचा- रेणोत्कर्षे पूर्वस्यैव प्रातःसवने विपरिवृत्तेः कालं प्रत्युपादानं प्रत्यभिज्ञानात्कल्प्येत १ ( अ० ३ पा० ६ अ० १० स० ३१ ) २ विकल्प समुच्चयासंभवादिति-कदाचिदेकस्यो. त्पत्तिषधित्वं कदाचिदन्यस्येत्येवं विकल्पस्याष्टदोषदुष्टत्वाच्छाखान्तरन्यायाभावाचोभयत्रोत्पत्तिरिक सबै समुन्धयत्य चासंभवादित्यर्थः । ३ पुरस्तादिति-प्रकरणान्तराधिकरण इति शेषः ·१०५० सतन्त्रवातिकशाबरभाष्यसमेते- [अ० ३पा०६० अर्थनेति चेत् ॥ २३ ॥ आह । अर्थेन ह्युत्कृष्टस्य कालो विधीयते । मुष्टिना पिधाय वपो- द्धरणमासीत, आ वपाहोमात्, इति श्रूयते । पूर्वेधुर्वपोद्धरणं मुष्टिना पिधाय न शक्नु यादेतावन्तं कालमासीनेनावस्थातुम् । अवश्यमाहार- विहारादयस्तेन कर्तव्या इति ॥ २३ ॥ न श्रुतिविप्रनिषेधात् ॥ २४ ॥ नेतदेवं, श्रुतिविप्रतिषेधे भवेदेवम् । न च श्रुतिविप्रतिषेधः । तृणमु. ष्टिना पर्णमुष्टिना वा पिधायिष्यते । ननु, आस्ते, इत्युपवेशने भवति । नावश्यमुपवेशन एव, औदासीन्येऽपि दृश्यते । तद्यथा गृहाणि परि- गृह्याऽऽस्ते, क्षेत्राणि परिगृह्याऽऽस्ते, इत्यनुपवेशनेऽपि भवति व्यापार. निवृत्तौ । इहापि तृणमूष्टिना पर्ण मुष्टिना वा पिधाय, आ वपाहोमादु- दासिष्यते । तस्मादाश्विनकालमाम्नानं विधानार्थ न स्वनीयामां प्रकरणे पशुधर्माः । तस्मान्न सवनीयार्थाः ॥ २४ ॥ 'यथोक्तं संनिधौ त्वैविभागात् ' इति । काले च कर्मणि विधीयमाने प्रत्ययस्य संनि. कृष्टेऽर्थे व्यापारो भविष्यति । वपाप्रचारकालस्य पुनः सवनीयोत्पत्तिक्रियातः क्रिया. न्तविशेषणत्वादुष्प्रतिपादो विशिष्टविधिरिति वाक्यभेदः स्यात् । अस्मत्पक्षे पुनर्यथैक- वाक्यत्वं भवति तथोक्तम् । एवं च परिव्याणस्यापि प्रकरणलभ्योऽङ्गभाव इहानुवदि- ध्यते । अन्यथा पुनर्विप्रकृष्टतरेण क्रमेण प्राप्तिमपेक्ष्या-येत । तस्मादयमेवोत्पत्ति. विधिः । कथं पुनरस्मिन्पक्षे भाष्यकारस्य वाक्यभेदोपन्यासः । उच्यते । कर्मणो भेद एवायं वाक्पदामेऽभिधीयते । संबन्धे त्वेकवाक्यत्वमर्थान्यत्वेऽपि गम्यते ॥ वाक्यं भियतेति । न तेनैकवाक्यतामियात् ' कर्तृगुणे तु कर्मा समवायाहाक्यभेदः स्यात् ' इत्यत्रासत्यपि लक्षणतो वाक्यभेदे परस्परासंबन्धामिप्राये गोक्तं ' साकांक्षं त्वेकवाक्यम् ' इत्यत्र च संबन्धमात्राभिप्रायं तथेहोत्पत्त्यर्थत्वे सति तदेकवाक्यतां याति न गुणार्थ इत्युच्यते ।। २२ ॥ २३ ।। २४ ॥ यथा १ श्रतिविप्रतिषेधात् । भवेदेवं यदि । इति पा० । २ ( अ० २ पा० ३ अ० १३ सू० २६)। ३ (अ० ३ पा० १ अ० १० स० १९)। ४ ( अ०३ पा० १ अ० १० सू० २०) ५' भनेति बेतु । न श्रुति विप्रतिषेधात् ' इति सूत्रद्रयस्थ भाष्य सुस्पष्टमिति न व्याख्यातं वार्तिककृतिः । । Home ·[अ०३पा०६अ०७] मीमांसादर्शने । १०५१ स्थानात्तु पूर्वस्य संस्कारस्य तदर्थत्वात् ॥ २५ ॥ नास्ति सवनीयानां प्रकरणमित्येवं सति पूर्वेणैव हेतुना स्थानेन पूर्वस्याग्नीषोमीयस्य भवितुमर्हति । संस्कारोऽयं पशुयागप्रयुक्तो न ज्योतिष्टोमप्रयुक्तः । ज्योतिष्टोमयुक्तत्वे न विशेषः पशूनां स्यात् । पशुयागा अपि हि धर्मान्प्रयोक्तुमपूर्वत्वात्समर्थाः प्रकरणवन्तश्च। तस्मा- स्क्रमादग्नीषोमीयधर्मा इति ॥ २५ ॥ लिङ्ग-दर्शनाच्च ॥ २६ ॥ इतश्च पश्यामोऽग्नीषोमीयार्थाः पशुधर्मा इति । कुतः । लिङ्गदर्श- नात् । लिङ्गमस्मिन्नर्थे भवति । वपया प्रातःसवने चरन्ति, पुरोडा- शेन माध्यंदिने सबने, इति पशुपुरोडाशं दर्शयति । इतरथा समान- विधानेषु सर्वेषु पशुष्वग्नीषोमयोर्देवतयोः संस्कारार्थः सन्पुरोडाशः सामर्थ्यादग्नीषोमीयस्य भवेन्न सवनीयस्य । तयोर्देवतयोरभावात् । दर्शयति च । तस्मादग्नीषोमीयार्था इति ॥ २६ ॥ सर्व सवनीयप्रकरणं निराकृत्य पूर्वोक्तिनैव हेतुना सिद्धान्तं निगमयति । यद्वाऽवा- न्तरप्रकरणेनाबाध्यमान स्थानबाधेनैव महाप्रकरणं सर्वार्थत्वप्रतिपादनयाऽवस्थित तन्नि- वृत्त्यर्थस्तुशब्दः । यद्यपि प्रकरणं स्थानाद्बलवत्तथाऽप्युपांशुयाजानुमन्त्रणन्यायेन लिङ्गा- नुगृहीतक्रम एवात्र बलीयान्विज्ञायते । योग्यतया हि पशुधर्माः पशुयागमपेक्षन्ते न सोमयागम् । न चानपेक्षिताः प्रकरणेन ग्रहीतुं शक्यन्ते । तदङ्गावतरणेन चात्र विप्र. कृष्टतरः श्रुतोऽर्थः । न च षष्ठीप्रतिपाद्यात्संबन्धाद्विनाऽऽनर्थक्यतदङ्गन्यायोऽस्तीत्यु- क्तम् । ननु चाविहितधर्मान्तरः साकाङ्क्ष एवाग्नीपोमीयः प्रदेशान्तरादिहाऽऽनीयमानः संनिहितान्धर्मान्प्रकरणेनैव गृह्णातीति न वक्तव्यं स्थानाचेति । नैप दोषः । यत्र हि प्राकृतैरङ्गैः पूर्यमाणायां विकृतौ तन्मध्येऽप्यपूर्वाणि कानिचित्प्रक्षिप्यन्ते तत्र विकृती प्रकरणग्रहणं भवति । अत्र प्रदेशान्तर उत्पन्नोऽग्नीषोमीयः प्राकृतैस्तावन्निष्प्रतिद्वन्द्वैः क्लप्तोपकारेश्च निराकाङ्क्षी कृतः । तत इहाऽऽनीतः सन्ननन्यप्रयोजनान्धर्मान्साकाङ्- क्षान्पश्यन्ननुमितकथंमावः संबध्यते । स्थानस्य चैतदेव लक्षणं यदुत धर्माणां साकाङ्क्ष त्वेन प्रधानस्योत्पाद्य कथंभावं, संबन्धः । तस्मात्सूक्तं स्थानात्त्विति ॥ २५ ॥ सर्वेषां द्वयोर्वा समानविधानत्वे सवनीये पशुपुरोडाशदर्शनं नोपपद्यते । पुरोडाश यागस्थ हि देवतासंस्कारार्थत्वं वक्ष्यति । स च लिङ्गादग्नीपोमावेव संस्कर्तुं शक्नोति नाग्निम् । न च समानविधानत्वेनोहः सिद्धान्तवत्संभवति । तस्मात्पुरोडाशदर्शनादाति- देशिकाः सवनीयस्य धर्मा इति ॥ २६ ॥ १ आनर्थक्थतदङ्गन्याय इति ( अ० ३ पा० १ अ० ९) अनसन्यायो द्रष्टव्यः । २ (अ. १० पा० १ ० ९ स० २०) इत्यनेति शेषः ।

·१०५२ सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०३पा०६०८] .. अचोदना गुणार्थेन ।। २७॥ इदं पदोत्तरं सूत्रम् । आह । ननु च्छिद्रापिधानार्थः पशुपुरोडाशः । नेति ब्रूमः। अचोदना गुणार्थेन । नस्य च्छिद्रापिधानार्थेन न चोदना । अर्थवादः स इत्युक्तम् । तस्माद्देवतासंस्कारार्थः । तस्याग्नीषोमीयार्थत्वे, सवनीये पुरोडाशस्य दर्शनमुपपद्यते, न साधारण्ये । तरमादग्नीषोमी- यार्थाः पशुधर्मा इति ॥ २७ ॥ [८] दोहयोः कालभेदादसंयुक्तं शृतं स्यात् ॥ २८ ॥ पू० अस्ति सायंदोहः । तथाऽस्ति प्रातदोहः । सन्ति तु दोहधर्मा शाखा- हरणं; गवां प्रस्थापन, प्रश्नावनं, गोदोहनमित्येवमादयः । ते किं सायं. दोहार्था उत, उभयार्था इति । किं तावत्प्राप्तम् । दोहयोस्तयोरसंयुक्तं धर्मः शृतं भवेत् । करमात् । सायंदोहस्य हि क्रम औपवसथ्येऽहनि शाखाहरणादीन्समामनन्ति । तस्मिन्नेवाहनि सायंदोहः । तस्मात्क्रमा- सायंदोहार्था दोहधर्मा इति ॥ २८ ॥ प्रकरणाविभागाद्वा तत्संयुक्तस्य कालशास्त्रम् ॥ २९ ॥ प्रकरणं हि साधारणम् । यथैव दधन एवं पयसः । क्रमाच्च प्रकरणं बलवत्तरम् । तस्मादुभयार्थी दोहधर्माः । अपि च, न सायं- सत्यं देवतासंस्कारार्थः सन्न प्राप्नोति, न त्वयं केवलस्तदर्थः । किं तर्हि । 'सुपिरो वा एतर्हि पशुः इत्युपक्रम्य च्छिन्द्रापिधानार्थोऽपि । अतश्च विनाऽपि देवतां सवनीयस्य च्छिद्रं पिधातुं पुरोडाशः करिष्यते । तेन समानविधानत्वेऽप्यदोष इत्युक्ते सूत्रेणोत्तर माह-न च्छिद्रापिधानार्थनास्य चोदना । विधिवन्निगदानां हेतुवन्नि गदानां चैवजातीयानामर्थवादत्वेनोक्तत्वात् । न हि च्छिद्रापिधानं ऋतुनाऽपेक्षित, नापि पुरोडाशयागे कृते दृश्यते । तस्मान्नैतत्प्रयोजनमिति यथोत्तमेव लिङ्गदर्शनं सिद्धम् ॥ २७ ॥ ( इति-पशुधर्माणामुपाकरणादीनामग्नीषोमीयमात्रार्थताधिकरणम् ॥ ७ ॥) - 3 एवं क्रमस्याविरोधं दर्शयित्वेदानी विरोधं दर्शयति । शाखाहरणादीनामौपवसथ्ये देशसामान्यादवान्तरप्रकरणाद्वा दध्यर्थत्वं प्राप्नोति ॥ २८ ॥ प्रधान धर्मदेशे क्रियमाणं क्रमं प्रतिपद्यते। पठ्यमानं चावान्तरप्रकरणम् ! दधियाग- स्त्वमावास्यायां पठ्यते क्रियते च । तस्मात्तुल्यं पयसा । दधित्वसिद्धयर्थास्तु केनि- १ तस्मादिति पा०।

·FASLEISHAROHAMMERAMPL- । [अ०३पा०६अ०९] मीमांसादर्शने । दोहस्य पूर्वेधुराम्नानम् । क तर्हि । उत्तरेयुः । कथम् । एवमामनन्ति, ऐन्द्रं दध्यमावास्यायाम् , ऐन्द्रं पयोऽमावास्यायाम्, इति । अमावास्यायां युभयं साङ्गं चोद्यते । स एष सायंदोहोऽर्थात्पूर्वेधुरनुष्ठीयते । स्वभाव एष दध्नो, यत्पूर्वेचुरुपक्रान्तमपरेयुरभिनिर्वतते । तस्मात्सायं. दोहस्य क्रम आम्नाता इत्येतदेव तावन्नास्ति । अत उभयार्था- दोहधर्मा इति ॥ २९ ॥ [९] तद्वत्सवनान्तरे ग्रहाम्नानम् ॥ ३० ॥ सि. अस्ति ज्योतिष्टोमः, ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत, इति । तत्रैन्द्र- वायवाद्या ग्रहाः प्रातःसवने दश आन्नाताः । तत्र धर्मा श्रूयन्ते, उपोन Aऽन्ये ग्रहाः साधन्ते, अनुपोप्ते ध्रुवः । दशापवित्रण ग्रहं संमार्टि, इति । सन्त्यपरे माध्यदिने सवने, अपरे तृतीयसबने ग्रहाः । तेषु माध्यंदिनीयेषु तार्तीयसबनीयेषु च संदेहः । किं सर्षेषु ग्रहधर्माः कर्तव्या उत प्रातःसवने ये ग्रहास्तेष्विति । किं प्राप्तम् । प्रातःसवन- ग्रहेषु भवेयुः । तेषां हि क्रमे समाम्नाता नेतरेषाम् । एवं प्राप्ते ब्रूमः । सवनान्तरे-प्रातःसवनान्माध्यंदिने तृतीयसवने च ग्रहाम्नानं तद्वदेव भवितुमर्हति । सर्वेषां हि तुल्यं प्रकरणम् । यत्रैते धर्माः समाम्नाताः । वाक्येन ग्रहमात्रस्य विधीयन्ते । क्रमाञ्च वाक्यप्रकरणे बलीयसी। तस्मात्सर्वार्था ग्रहधर्मा इति ॥ ३० ॥ सस्य धर्माः पूर्वेद्युः क्रियन्ते । न च शाखाहरणादीनां ग्राहकाः र्थत्वादसंबन्धः' इति स्थितत्वात् । तस्मादुभयसंयुक्तस्य शाखाहरणादेवचनात्पूर्वेयुः करणं न ध्यर्थत्वादित्यदोषः ॥ २९ ॥ ( इति-शाखाहरणादीनामुभयदोहार्थताधिकरणम् ॥ ८ ॥) ग्रहधर्माणां प्रातःसवनस्य च समानदेशे समाम्नानमनुष्ठानं चेत्यनेनाल्याशङ्काया तुल्यत्वमापाद्यते । प्रकरणं तावत्सवनत्रयोपेतस्य ज्योतिष्टोमस्य समानम् | न च प्रातःसवनस्य निष्फलस्यावान्तरप्रकरणम् । न च प्रकणविरोधि स्थान विनियोजक भवति । तस्मात्सवनान्तरग्रहाणामपि धर्माः स्युरिति । एतेनाऽऽग्नेयाग्नीषोमीयादिपुरो. डाशधर्मसाधारण्यमुक्तम् ॥ ३० ॥ (इति-ग्रहधर्माणां सवनत्रयसंबन्धिग्रहार्थताधिकरणम् ॥ ९॥) । ते गुणानां च परा- , aanasimhemamtam Hamaramod - १ उत्तरेयुरेवेति पा० । २ तेषां क्रमे समानानान्ने । तरेपामिति पा० । ३ ( अ० ३ पा० १ अ० १२ सू० २२)।

·सतन्त्रवारिक शाबरभाष्यसमेते-- [अ०३पा० ११०१०] [१०] रशना च लिङ्गदर्शनात् ॥ ३१ ॥ सिक अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुरग्नीपोमीयः, यो दीक्षितो यदग्नीषोमीयं पशुमा. लपते, इति । तत्र र शनाश्रूयते, रशनाधर्माश्च । त्रिवृद्भवति दर्भमयी भवति प्रपिष्टानां कर्तव्या चेति। तत्र संदेहः। किमेते धर्मा अग्नीषोमीयरशनायाः सवनीयरशनायाश्च साधारणा उताग्नीषोमीयरशनाया एवेति । किं प्राप्तम् । प्रकरणादग्नीषोभीयरशनाया इति । एवं प्राप्ते ब्रूमः। उभयोः साधारणा इति। कुतः। लिङ्गदर्शनात् । लिङ्ग भवति । एवमाह, आश्विनं ग्रहं गृहीत्वा त्रिता यूपं परिवीयाऽऽग्नेयं सपनीयं पशुमुपकाति, इति सवनीयपरि- व्याणे रशनां दर्शयति । सा यदि साधारणी, तत एतदर्शनमवकल्पते । यद्यनीषोमीयास्तितोऽप्राकृतात्सवनीयपरिव्याणानिवत । सबनी ये च परिव्याणान्तरमप्राकृतं यत्र त्रिवृत्त्वं दृश्यते । कथम् । स वै आश्विन ग्रहं गृहीत्वोपनिष्क्रम्य यूपं परिव्ययति, इति। तत्र गदि न साध्नारणी रशना, वाससा परिव्याणं प्राप्नोति । रशनां तु दर्शयति । तस्मात्सा- । अग्नीषोमीये यूपपरिव्याणमाम्नाय पुनः सवनीये ' स आश्विनं ग्रहं गृहीत्वा' इत्या- म्नातं, तच्च निर्गुणपुनःश्रवणात्कर्मान्तरम् । उभयोश्च केनचिद्रव्येण भवितव्यम् । यच्च परि. ब्याणद्रव्यं सा रशना लोके वेदे च प्रसिद्धा । तेनोभयत्र तादादेव राशना प्राप्ता । सा च किंमयी किंधर्मा चेत्यपेक्षितेऽग्नीषोमीयस्य स्थानानुमिते प्रकरणे त्रिवृद्दर्भमयी- प्रपिष्टानां कर्तव्येत्याम्नानाद्विशेषः प्रतीयते न सवनीयपरिव्याणस्य । तस्मादितरपशुधर्म- वदेव रशनेतिकर्तव्यताऽग्नीषोमीयाथैवेति । तथा प्राप्ते लिङ्गदर्शनात्साधारणीत्याह । न हि सवनीयोत्पत्तिवाक्ये त्रिवृत्त्वानुवादो रशनाधर्मसाधारण्याद्विनोपपद्यते । का प्राप्ति- रिति चेत्तामाह-वाक्यसंयोगादशनामात्रस्य, स्थानादग्नीषोमीयस्या । वाक्यं च तस्माद्बल- वक्तरमिति । ननु । न तद्वाक्यं हि तदर्थत्वात् ' इत्युत्तरं वक्ष्यति । तेनाग्नीषोमीयापूर्व- प्रयुक्तत्वाद्व्यवस्था स्थादिति । नैतदेवम् । न ह्येषा साक्षात्पशुसंबन्धिनी । किं तर्हि । 'यूझिं वा तत्संस्कारात्' इति वक्ष्यति । तेनेदृशमेकवाक्यत्वमेतत् । यूपपरिव्याणसाधा- रणसाधनस्यैते धर्मा इति । तथा चाग्नीषोमीयस्थमेतचूपपरिव्याणमेव च यूपैकत्वात्स- १ अग्नीषोमीय इति-पशाविति शेषः ।२ ( अ० ३ पा० ७ अ० १ सू० ४)। ३ (अ०४ पा० ४ भ. ९ २० २३)।

·[अ०३पा०६अ०११] मीमांसादर्शने । १०५५ धारणी रशना, तत्साधारण्याच्च तद्धर्मा अपि साधारणाः । तदेतल्लिङ्गा द्रशनासाधारण्यम् । कोऽत्र खलु न्याय इति । उच्यते । प्रकरणादग्नी. पोमीयस्य, वाक्याग्रूपमात्रस्येति ॥ ३१ ॥ [३३] आराच्छिष्टमसंयुक्तमितरैः संनिधानात् ॥३२॥ पू० दूराद्यच्छिष्यते ज्योतिष्टोमस्य, यथोपसदानुवाक्याकाण्डेऽश्वदा. भ्यो । तत्र संदेहः । किं ज्योतिष्टोमसमाम्नाता ग्रहधर्माः कर्तव्या उत नेति । किं प्राप्तम् । न कर्तव्याः। असंनिधानात् । यथा, पयसा मैत्रावरुणं श्रीणाति, इति वचनान्मत्रावरुणस्यैव श्रयणं न सर्वेषाम् । एवमिदमपि धर्मजातं प्रकरणस्थानामेव, न सर्वेषामिति ॥३२॥ संयुक्तं वा तदर्थत्वाच्छेषस्य तन्निमित्तत्वात् ॥ ३३ ॥ सि. संयुक्तं वा धर्मरेवंजातीयकं स्यादप्रकरणस्थमपि । कुतः । यतः प्रकरणाद्वाक्यं बलीयः । नन्वन्यत्र क्रियमाणा ज्योतिष्टोमस्य नोप. कुर्युः । उच्यते । उपकरिष्यन्ति । अंश्वदाभ्य योस्तदर्थत्वाज्ज्योतिष्टो- मार्थत्वात्तच्छेपोऽयं ग्रहधर्मः । ग्रहनिमित्तो ज्योतिष्टोमस्योपकारकः । यावान् ग्रहो ज्योतिष्टोमस्योपकरोति तस्य सर्वस्य भवितुमर्हति । तस्माईश्वदाभ्ययोरपि ग्रहधर्माः कर्तव्या इति ।। ३३ ।। । वनीयस्थं यूपपरिव्याणम् । द्वयमपि चापूर्वसाधनमिह प्रतीयते, न तु दर्शपूर्णमासबर्हि- रिव पिण्डापितृयज्ञे भविष्यति । तस्माद्वर्हिधर्मवैषम्यात्साधारणा रशनाधर्माः ॥ ३१ ॥ ( इति-रशनाधर्मसाधारण्याधिकरणम् ॥ १० ॥) । प्रसङ्गाद्वाक्षप्रकरणविरोधाविरोधौ विचार्यते । तत्र स्थानं बाधित्वा प्राकरणिक- ग्रहार्था ग्रहधर्मा इति प्रतीतेरनारम्याधीतार्थत्वमशक्यं प्रत्येतुं, तेनासंयुक्तमि. त्याह॥ ३२ ॥ प्रकरणस्याविशेषकत्वाऽज्योतिष्टोमापूर्वसाधनस्यैवैत इत्येवं सुराग्रहादिम्यो निवर्त- मानाः प्रकरणे व्यवतिष्ठन्ते । येषां स्वप्रकरणाधीतानामपि तदस्ति ते पूर्वेणैव न्यायेन वाक्यसंयोगाद्धर्मवन्तो भवितुमर्हन्ति । अंश्वदाम्यादीनामपि धर्मवत्ता ॥ ३३ ॥ - १ अंश्वदाभ्याविति-- अंशुं गृह्णाति ' ' अदाभ्यं गृह्णाति' इति वाक्यचोदितावश्वदाभ्यसंज्ञको प्रहाविति शेषः । २ सुराग्रहादिभ्य इति-सोनामनामकपशुधागे समाम्नाता ये सुराग्रहाः योग्रहाश्च तेभ्य इत्यर्थः ।

·सतन्त्रवातिक शाबरभाष्यसमेते- [अ०३पा०६०१३] निर्देशाव्यवतिष्ठेत ॥ ३४ ॥ यदुक्तं यथा, मैत्रावरुणं पयसा श्रीणाति, इति । तद्युक्तम् । श्रयणे वचनात्प्रकरणं बाधित्वा व्यवस्थानम् । इह तु विपरीतम् । तत्र सर्वेषु ग्रहेषु प्रकरणं, विशिष्टेषु वाक्यम् । इह तु सर्वेषु ग्रहेषु वाक्यं, विशिष्टेषु प्रकरणम् । तस्मादप्रकरणस्थस्यापि धर्मा इति ॥ ३४ ॥ [१२] अग्न्यङ्गमप्रकरणे तद्वत् ॥ ३५॥ सि. अनारभ्याग्निमुच्यते । चित्रिणीरुपदधाति, वज्रिणीरुपदधाति, भूतेष्टका उपदधाति, इति । सन्ति तु प्रकरणे, इष्टकाधर्माः । अखण्डा- मकृष्णलामिष्टका कुर्यादिति । तथा, भस्मनेष्टकाः संयुज्यादिति । तत्र संदेहः । किमप्रकरणे समाम्नातानामिमे धर्माः कर्तव्या उत नेति किं प्राप्तम् । न कर्तव्याः । कुतः । असंनिधानादिति प्राप्ते । उच्यते । अग्न्यङ्गन्मेवंजातीयकं तद्वदेव स्यात् , यद्वद्ग्रहाः । प्रकरणाद्धि वाक्यं बलवत् । अमूषां चेष्टकानामग्न्यर्थत्वात् ॥ ३५ ॥ [१३] नैमित्तिकमतुल्यत्वादसमानविधानं स्यात् ॥ ३६॥ सि० ज्योतिष्टोमे श्रूयते- स यदि राजन्यं वैश्यं वा याजयेत् , स यदि सोमं विभक्षयिषेत् , न्यग्रोधस्तिभीराहृत्य ताः संपिष्य दधन्युन्मृज्य तमस्मै भक्षं प्रयच्छेन्न सोमम् , इति । ज्योतिष्टोमे सन्ति सोमधर्माः, मानम्, उपावहरणं, क्रयोऽभिषत्र इत्येवमादयः । तत्र संदेहः । कि समानविधाना इमे धर्माः सोमस्य फल चा सस्य चोत सोमधर्माः, फल- चमसस्य तु तद्विकारत्वादिति । गुणकामानां प्रवृत्तिरप्रवृत्तिर्वा प्रयो. जनमधिकरणचिन्तायाः। किं प्राप्तम् । समानविधानाः प्रकरणाविभागादिति प्राप्त । मैत्रावरुणादिश्रयणादीनां प्राकरणिक सर्वार्थत्वबाधेन वाक्याव्यवस्था । अत्र तु प्राकरणिकव्यवस्थाबाधेन वाक्यात्सर्वार्थत्वमित्यदृष्टान्तः ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ ( इति -प्रहधर्माणामनारम्याधीतांश्वदाम्यग्रहार्थताधिकरणम् ॥ ११॥१२॥) अधिकरणद्वयेन कार्यप्रयुक्तत्वाद्धर्माणां साधारण्यमुक्तम् । फलचमसोऽपि चेष्ट्या विकारत्वात्सोमकायें वर्तते । तस्मात्तस्यापि सोमधर्मविधिः साधारणो यथा 'नीहीन्प्रोक्षति' १ समाना इमे धर्मा इति पा० । २ ' अन्य ङ्गमप्रकरणे तद्वत् ' इतीष्टकाधर्माणामनार यो सन्नविनियुक्तचित्रिण्यादीष्टकार्थताधिकरणं भाष्यनिगदन्याख्यातमित्युपक्षितं वार्तिकऋद्भिः । S ना - ·। [अ०६पा.१०१३३ मीमांसादर्शने । १०५७ उच्यते । नैमित्तिकमेबनातीयकमसमानविधानं स्यात् । कुतः । अतुल्यत्वात् । अतुल्यः सोमेन फलचमसः । सोमो नित्य वदाम्नातः । फलचमसो नैमित्तिकः । किमतो यद्येवं, धर्मा अपि नित्यवदाम्नाता न शक्या अनित्यवत्कर्तुम् । यदि साधारणाः, तत्रानारभ्योऽयों विधीयेत । अपि च नैमित्तिकः फलचमसः । स सोमधर्मान्गृह्णाति । तत्र धर्माः साधारणाः सन्तो द्विरुक्ता इत्युच्येरन् । तस्मादसमान- विधानाः ॥ ३६॥ इत्येवमादिर्यवानामिति प्राप्तेऽभिधीयते । युक्तं यद्रीहिधर्माः यवेषु क्रिवन्ते । द्वयो- रपि वैकल्पिकत्वेनानित्ययोस्तुल्यरूपत्वात् । सोमधर्माः पुनःनित्यवज्ज्योतिष्टोमा. पूर्वेण गृहीताः । ते नित्यमेव द्वारमाश्रयितुमर्हन्ति । सोमश्च नित्यो न फलचम सः । ब्राह्मणपक्षे विधानाभावात् । यदि सर्वसोमोपमर्दैन फलचमसो भवेत्ततो राजन्यवैश्यपक्ष- योरमावात्सोमोऽप्यनित्य इति तुल्यता स्यात् । स तु यजमानचमसमात्रान्निरावृतोऽपि प्रहचमसान्तरेषु संभवान्नित्यः । तेन धर्मास्तं न व्यभिचरन्ति । तत्प्रयुक्ताः फलचमस- स्येदानी कथं भविष्यन्तीति । कार्यापत्त्येति त्रूमः । आह । किं कार्यापत्तिरुपदेशाति- देशाम्यामन्या, एतयोरेवान्तर्गता वा । अतिरिक्तेति केचिन्मन्यन्ते । न तु तथा सति प्रमाणत्वाध्यवसानम् । अतोऽतिदेशान्तर्गतिरेव वक्तव्या । कथं पुनः प्रकृतावेवाति- देशः करप्यत इति चेत् । सत्यं नावकल्पते यत्र कर्मधर्मातिदेशो भवति । न ह्येकस्य कर्मणः स्वत एव प्रकृतिविकारभाव उपपद्यते । द्रव्यधर्मातिदेशस्त्वयम् । समानेऽपि च कर्मणि द्रव्यभेदः प्रत्यक्षः । यथा च कर्म साकाझं कर्मान्तराद्धर्मान्गृह्णाति तथा द्रव्य- मपि । तस्मालचममेनेज्यां भावयेत्कथमनन्तरंविपरिवृत्तव्यसारूप्यात्सोमवदित्यव. गतेरतिदेशसिद्धिः । किं भवति प्रयोजनं यदोभयोरपि पक्षयोः सोमधर्माः क्रियन्ते । सत्यप्युभयत्र करणे यथैवान्यत्रोपदेशिकातिदेशिकयोः मुणकाम वृत्त्यप्रवृत्ती प्रयोजन भवतस्तथेहापि द्रष्टव्यम् । निवृत्तिवद्रव्यभेदादित्यपि हि शक्यं क्तुम् । ये हि सोमस्याभिषवमानादिष्वाश्रिताः फलसाधनत्वेनावगतास्ते कथं फलप सस्थाः साधयि- ध्यन्ति । ऋतुसाधनत्वेन फलचमसः प्रवर्तमानो प एव तदङ्गपातिनः क्रत्वर्थेन क्रियन्ते तानेव शक्नोति ग्रहीतुं न फलार्थान् । अतः सिद्धा तन्निवृत्तिः । अननयोहोऽपि १ साधयिष्यन्तीति-गुणजन्य फलमिति शेषः । २ बाहोपति-' इन्द्रीय त्वा वसुमते सोम गृहामि ' इत्यादि सोमपदघटितमन्त्रे सोमपदस्थाने कलचमसपदप्रक्षेपः कर्तव्यो भवति यचत. मानविधानमिति सिद्धान्तः । यदि सामानविध्यमिति पूर्वः पक्षस्तदा 'ब्रीहीणां मेध' इत्यस्येव बवायोगे सोमपदघटितमन्त्रस्य लोपी भवतीत्यर्थः ।

·१०५८ सतन्त्रवाकिशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा ० ६ ०१४] [१४] प्रतिनिधिश्च तद्वत् ॥ ३७ ॥ पू० अस्ति प्रतिनिधिः श्रुते द्रव्येऽपचरति । यथा ब्रीहिष्वपचरत्तु नीवाराः । तत्र संदेहः । किं नीवाराः समानविधाना उत नेति । किं प्राप्तम् । प्रतिनिधिश्च तद्वत् । यथा नैमित्तिकं नित्येनासमानवि- धानमेवं प्रतिनिधिः । अतुल्यत्वात् । काऽतुल्यता । ब्रीहीणां विहिता न नीवाराणाम् । इयमतुल्यता । ब्रीहीणां विहिता नीवाराणामाः पत्त्या भवन्ति ॥ ३७॥ न तद्वत्प्रयोजनकत्वात् ॥ ३८॥ सि. नैतदस्ति, असमानविधानः प्रतिनिधिरिति । तद्वत्स्यात् , यद्वच्छ्रुतः । न प्रकृतिविकारभावः । कुतः । ब्रीहित्वं हि व्रीहिधर्माणां ब्रीहिव्यक्ती निमित्त । न च व्रीहित्वस्य स्थाने नीवारत्वं भवतीति श्रूयते । तामान्न प्रकृतिविकारभावः । कथं तर्हि नीवारेषु धर्मा भवन्तीति । उच्यते । या व्रीहित्वेन परिच्छिन्ना व्रीहिव्यक्त यः, नीवारेषु ताः सन्ति । तासामर्थन ते धर्माः क्रियन्ते । तासां च व्यक्तीनामन्यासां च व्रीहि- गतानां तुल्य एष विधिः । का तुल्यता । उभयेऽपि त्रीहित्यलक्षिता इति । तस्मात्समानविधाना इति ॥ ३८ ॥ कर्तव्य इत्युक्तं भवति । समानेऽपि हि कर्मप्रकरणे द्रव्यसामानविध्यभावात्कार्यापति पुरःसरं प्राप्नुवतः सोमपदम्याशक्तेपिक्रिया विज्ञायते ॥ ३६ ॥ ( इति-नित्यनैमित्तिकयोरसामानविध्याधिकरणम् ॥ १३ ॥) amaAMAN प्रतिनिधावष्ययमेव न्यायः माप्नोति ॥ ३७ ॥ पाई नीवार: स्वेनैव महिम्ना कर्मसाधनं भवेयुस्ततः कार्यापत्त्या धर्मः संबध्येरन् । न तु तेषां साधनत्वे किंचित्प्रमाणमस्ति । ये हि तावद्वीहिधर्माः कतिपया दृश्यन्ते तदुपादित्सया पुरुषः प्रवर्तमानो नान्तरीयकत्वान्नीवारत्वमुपादत्ते न कर्मामतया । बीहि धर्माः पुनहिशब्देन प्रत्यक्षेणैव चोदिता इति समानविधानाः । न हि नीवारेभ्यो व्रीहिबुद्धिावति इति वक्ष्यति । समान्यं तच्चिकी हि.' इति । तेनाऽऽह तद्वदेवासी प्रवर्तत इति ॥ ३८ ॥ १ प्रायो मुद्रित पुस्तकेषु सर्वत्र 'तद्वत्प्रयोजनकत्वात्' इत्येवं नवर्णरहिलः पाठो दृश्यते । २ (. ६ पा० अ० ११ सू. २७) स ·[भ०३पा०६अ०१५] :मीमांसादर्शने । १०५९ अशावलक्षणत्वाच ॥ ३९ ॥ इतश्च न प्रतिनिधेः श्रुतेन सह प्रकृतिविकारभावः । कुतः । अर्थ. लक्षणत्वात् । अर्थाद्धि प्रतिनिधिः क्रियते । न चार्थेनैतदवगन्तुं शक्यते ब्रीहित्वस्य स्थाने नीवारत्वं भवतीति । तस्मान्न प्रतिनिधेः श्रुतेन साह प्रकृतिविकारभावो भवतीति ।। ३९ ॥ [१५] नियमार्था गुणश्रुतिः ॥ ४० ॥ सि. अश्व यः श्रुतः प्रतिनिधिः । तत्र किं सामानविध्यमुत नेति । यथा, यदि सोमं न विन्देत पूतीकानभिपुणुयात् इति । असामानविध्यमिति ब्रूमः । अश्रुताद्धयेतद्विपरीतम् । एवं प्राप्त उच्यते । नियमार्था गुण. श्रुतिः । अत्राप्यर्थलक्षण एवं प्रतिनिधिः। सोमेऽविद्यमाने सोमसदृशं द्रव्यं प्राप्तम् । तत्र सुसदृशे द्रव्ये प्राप्त ईपत्सदृशं नियम्यते । अन्यस्मि. अशास्त्रचोदितश्च प्रतिनिधिरात्क्रियते । तस्मादपि निष्प्रमाणकमस्य कार्यापन्न- स्वमिति केचित् । न तु प्रतिनिधिरशास्त्रलक्षणः। प्रधानसमाठिचादितत्वात् । यदि आऽस्त्रलक्षणः स्यान्नैव क्रियेत । न च तदकरणात्कश्चिद्दोषः स्यात् अत एवं वर्ण यितव्य सूत्रम्: अशास्त्रलक्षणत्वान्नीवारत्वस्य कार्यापत्तिास्ति । ये तु व्रीहिधर्माः प्रधान. चोदनया सकलधर्मासंभवाच्च ब्रीहिचोदनया विकला आश्रितास्तेऽर्थान्तरत्वाभावान्न कार्याएन्नाः ॥ ३९ ॥ ( इति-मुख्यप्रतिनिध्योः सामानविष्याधिकरणम् ।। १४ ॥) यद्यशास्त्रलक्षणत्वान्नीवारणां कार्यापत्तिर्नास्ति । पूतीकानां तर्हि शास्त्रलक्षणत्वा- द्रनित्यत्वाच्च फलचमसवत्कार्यापत्तिप्रसङ्ग इति प्राप्तेऽभिधीयते ।। यागसाधनतां कुर्यात्पूतीकानां यदि श्रुतिः । ततः स्यात्कार्यवर्तित्वं न त्वे सा प्रवर्तते ॥ सोमनाशे हि प्रतिनिध्यपेक्षायां सत्यां पूतीका विधीयन्ते नं यागसाधनापेक्षायाम् । अतोऽयं प्रतिनिधिनियम एव भवति, यत्सकलसोमधर्मासंभवे विकलान्सोमधर्मानुत्पादये. त्तत्पतीकगतानिति । वक्ष्यति हि · नियमार्थः क्वचिद्विधिः । ' तन्नित्यं तच्चिकीर्षा हि कति च । अतश्च नैवात्र पूतीकत्वं कर्माङ्ग, किं तर्हि, सोमधर्मोपलक्षणार्थम् । तेन श्रुति- रक्षणस्यापि पूर्वेणाविशिष्टत्वमिति । तेनेहापि तदेव चिन्तायाः प्रयोजनम् । अतश्च १ ( अ० ६ पा० ३ अ० ४ मृ० १६ ) । २ ( अ० ६ पा०३ अ० ४ सू १७ )।

·। सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमते- [अ०३९। ६००१६] प्रतिनिधातव्येऽन्यत्प्रतिनिधीयत्वे श्रुतस्य स्थाने । न यागद्रव्य. स्वेन ॥ ४०॥ [१६] संस्थास्तु समानविधानाः प्रकरणाविशेषात् ॥ ४१ ॥ पू० अस्ति ज्योतिष्टोमः । तत्र संस्थाः समाम्नाताः । अमिष्टोम:, उक्थ्यः, घोडशी, अतिरात्र इति । तत्र दीक्षणीयादयो धर्माः। तेषु सखः । किं सर्वसंस्थं ज्योसिष्टोमं प्रकृत्य दीक्षणीयादयो धर्मा उता उताग्निष्टोमसंस्थमभिप्रेल्थेति । प्राप्तम् । सर्वसंस्थासु तदाश्रयस्य तबुद्धचनपायाद्गुणकामैः प्रवर्तितव्यम् । अन्ये त्वाहुः । सकलव्यक्त्याश्र- थिणो हि गुणकामा वैकल्यादिह न प्रवर्तन्ते । नित्यस्य हि कर्मणोऽवश्यं प्रक्रमा- च सर्वम्यावश्यसमापनीयत्वात्किचिद्धर्मवैकल्येऽप्यवैगुण्याभ्यनुज्ञा यु. ज्यते । यथा तु काम्यानां प्रतिनिधिभिः प्रक्रमो नास्ति तथा गुणकामैर्न प्रव. तितव्यम् । यदि तु प्रक्रान्ते कस्मिंश्चिद्गुणकामकरपे द्रव्यनाशे सति प्रति. निधीयते ततस्तस्यावश्यसमापनीयत्वाद्विकारेण प्रतिनिधिना वा तुल्यं समापनमित्यूहानूहा- वेव प्रयोजनम् ।। ४० ॥ ( इति-मुख्यमन्दसदृशप्रतिनिध्योः सामानविध्याधिकरणम् ॥ १५ ॥) पक्रान्तस्य । । . अनेकग्रहच मसबागाभ्यासात्मकश्चतुःसंस्थो ज्योतिष्टोमोऽवधारितः । सर्वसंस्थासु तु ज्योतिष्टोमरूपमनुस्यूतम् । यथैव देवदत्तस्य स्थानोपवेशनगमनशयनाद्यवस्थाभेदेऽपि देवदत्तत्वं नापति तथा ज्योतिष्टोमात्मनः संस्थान्तरोपजनापाये तत्त्वं नापैति । संस्थानां च विरोधादन्योन्य समावेशो नास्ति । ज्योतिष्टोमरूपं तु सर्वत्राविरुद्ध मनुवर्तते । स च ज्योतिष्टोमः फलाय चोदितः । ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत ' इति । तथोक्थ्यादि- संस्थ नामपि — पशुकाम उक्थ्यं गृहीयात् ' इत्यादि फले विधानम् । तमेवंविधं ज्योतिष्टोमं प्रकृत्य दीक्षणीयादयो धर्माः समानाताः। ते संदिह्यन्ते, किं सर्वसंस्थज्योति. टोमोद्देशेनाऽऽम्नाता उत केवलाग्निष्टोमसंस्थोद्देशेनेति । न त्वयमुपन्यासो युक्तः । न हि धर्मसंबन्धवेलायामुद्दिश्यमानस्य ज्योतिष्टोमस्य काचित्संस्था विशेषणत्वेन श्रूयते । यद्यपि कथंचिच्छ्रयेत तथाऽप्युविश्यमानविशेषणत्वान्न विवक्ष्येत । न चोक्थ्यादिग्रह- पांशेन ज्योतिष्टोमस्य ग्राहकत्वं, फलसाधनमावाद्धि तत्रोवथ्यादय एवेतिकर्तव्यतावन्तो भवन्ति । ज्योतिष्टोमस्तत्राऽऽश्रयत्वेनोपसर्जनभावान्न धर्मग्रहणयोग्यो विज्ञायते - १ समापनीयत्वादिति-( अ• ६ पा० २ ० ३) अत्रसन्यायेनति शेषः ·। [अ०३पा०६अ० १६] मीमांसादर्शने। समानं विधानम् । कुतः । प्रकरणाविशेषात् । नास्ति प्रकरणे विशेषो येन ज्ञायेताग्निष्टोमसंस्थं प्रकृत्येति । तस्मात्समानविधानाः संस्था इति ।। ४१ ॥ व्यपदेशश्च तुल्यवत् ॥४२॥ तुल्य इव प्रकरणे व्यपदेशो भवति । यद्यग्निष्टोमो जुहोति, या. क्थ्यः, परिधिमनक्ति, यद्यतिरात्र एतदेव यजुर्जपन्हविर्धानं प्रवि. पद्येत, इति सर्वावस्थस्य विशेषवचनादवगम्यते । यदपि सामान्यं तदापि सर्वावस्थस्यैवेति । यदि हि(न)समानं विधानमग्निष्टोमसंस्थस्यैव । ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामः ' इति चैतद्वाक्यगतस्य ज्योतिष्टोमस्य धर्मसंबन्धः सर्व- संस्थास्वविशिष्ट इत्यग्निष्टोमसंस्थमेवेत्ययुक्तम् । अत एवं वक्तव्यम् । किं ज्योतिष्टोम- स्यैवैतद्धर्माम्नानमुतोक्थ्यादीनामपि संस्थानामिति । तच्चैवं समर्थनीयमेतदेव ग्रन्थेनोक्त' मिति । यद्यपि संस्थाभिर्धर्मा गृह्यन्ते तथाऽपि तासां स्वयमक्रियात्मकत्वाज्ज्योतिष्टोम एवाऽऽश्रयत्वाद्वारं भवतीति किं सर्वसंस्थं प्रकृत्येत्याह । किं द्वारभूतं फलवन्तं च प्रकृत्योत फलवन्तमेवेत्यर्थः । यदा च केवलज्योतिष्टोमार्थत्वं तदा तदसाधारणत्वात्प. रिशेषाद्वाऽग्निष्टोमसंस्थस्यैव जायत इति तत्संस्थस्य व्यपदेशः । उक्थ्यादिषु हि यद्यपि ज्योतिष्टोमस्यापि ग्राहकत्वमस्ति तथाऽपि तन्न व्यज्यते किमुवथ्यादिगृहीता धर्मा एतस्य द्वारत्वाद्भवन्त्युताऽऽत्मीयफलसाधनत्वादिति । अग्निष्टोमसंस्था चास्य मिजम- ङ्गम् । अतस्तत्संस्थो गृह्णन्नयं गृह्णातीति . शक्यते वक्तुम् । तस्मात्सम्यगुपन्यस्तम् । धर्मसाधारण्यं चोपदेशातिदेशाभ्यां पक्षद्वयेऽप्यभ्युपगम्यत एवेति विधानग्रहणम् । किं प्राप्तम् । ज्योतिष्टोमेन सह समानं संस्थानां धर्मविधानम् । कुतः । प्रकरणा. विशेषात् । ज्योतिष्टोमो हि फलवत्त्वादुपजातकथंभावस्तदनुवृत्तिसंनिधौ समाम्नाता- न्धर्मान् गृह्णाति न ज्योतिष्टोमत्वेन । तच्चोक्थ्यादीनामेतेप्वेव धर्मेषु सर्वमविशिष्टम् । उपदेशासंभवे चातिदेशो भवति । तस्मादुपदेश एव साधारण इति ॥ ४१ ॥ आज्यशेषस्य प्रतिपत्तिं विदधत्तुल्यवत्संस्थाक्रतुप्रकरणसंबन्धित्वेन कीर्तयति । यद्य- निष्टोमो जुहोति यद्युक्थ्यस्तेनैव शेषेण परिधिमनक्ति । यद्यतिरात्रः, एतदेव होमयजुः, यमग्ने पृत्सु मर्त्यमिति जपन्हविर्धान प्रतिपद्यतेति । अतो विज्ञायते सर्वोऽङ्गविधिः साधारण इति । सामान्यतो दृष्टमिवायुक्तमुक्तम् । यदि हि वाक्यवशेन किंचित्प्रकर- गाम्नातं संस्थाभिः संबध्यते ततः किमसंयुक्तसंबन्धेनापि युक्तं भवितुम् । न हि ' द्वादशाहीनस्य ' इत्यादिषु शेषधर्माणामप्यहीनार्थत्वमाशङ्कितम् । यावचनं । । ।

·सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०३पा०६ अ०१६] स्याहाग्निष्टोमं संकीर्वयेत् । असंकीर्त्यमानेऽपि धर्मसंबन्धो भवतीति, सर्वावस्थस्य कीर्तनात्सर्वावस्थस्य प्रकरणमित्यवगच्छामः | अपि च श्रूयते, आग्नेयमजमग्निष्टोम आलभेत, ऐन्द्राग्नं द्वितीय मुक्थ्ये, ऐन्द्रं वृष्णि तृतीयं षोडशिनि, इति । द्वितीयस्य तृतीयस्य च दर्शनं सामानविध्ये घटते । उक्थ्ये हि द्वे निमित्ते रतः, अग्निष्टोमस्तोत्रमुक्थ्यस्तोत्रं चेति । तत्र द्वौ नैमित्तिको, आग्नेयः पशुः, ऐन्द्राग्नश्चेति । तेन द्वितीयदर्शनं तत्र युज्यते । क्षयित्वाद्वचनानामित्येवं व्याचष्टे । यदि हि सामान्यविहितमग्निष्टोमसंस्थस्यैव स्याद्विनाऽपि तदुपादानेन तदङ्गत्वसिद्धेन त्राग्निष्टोमं संकीर्तयेत् । यतस्तु संकीर्त- यत्यतो मन्यामहे नूनमविशेषितमग्निष्टोमस्य न लभ्यते । तच्चैवं न लभ्यते यदि संस्थानामपि साधारण प्रकरणम् । केवलज्योतिष्टोमप्रकरणपक्षे तु पुनःश्रुतिरन- थिका स्यात् । तथोक्थ्यादीनामपि यदि प्रकरणमस्ति ततोऽन्यतरनिर्धारणार्थ यदि- शब्दोपत्रद्धं ग्रहणं युक्तम् । अप्रकृतत्वे तु ' द्वादशाहीनस्य ' इतिवद्विनैव यदिशब्देन संबन्धः स्यात् । न हि ज्योतिष्टोमप्रकरणे स्थितस्यैवं वादो युज्यते । यदि ज्योतिष्टो. मस्तत एतत् । यदि द्वादशाहस्ततोऽमुकामिति । अनेकसंनिहितापेक्षं ह्येतद्वचनं भवति । अतोऽपि समान प्रकरणम् । इदमपरं लिङ्गम् । · आग्नेयमजमग्निष्टोम आलमेत' ऐन्द्रा- नमुक्थ्ये द्वितीयम् ।' : ऐन्द्रं वृष्णि षोडशिनि तृतीयम् ' इति । समानविधानत्वे पूर्वपूर्वो हात्तरोत्तरत्र प्रत्यक्षश्रुतत्वात्क्रियत इति द्वितीयतृतीयदर्शनमुपपद्यते । विकार- पक्षे तु प्रत्यक्षश्रुतैरेन्द्राग्नादिभिराग्नेये बाधिते सर्वत्रैक एव स्यात् । ननु च प्रत्यक्षश्रुत. त्वेऽपि संस्थान्तरे संस्थान्तरासंभवान्निनिमित्तः पूर्वः पूर्वो न प्राप्नोति । यो ह्यग्निष्टो- मस्तोत्रे समाप्यते सोऽग्निष्टोमो न तद्वन्मात्रम् । यश्चोवथ्यादिषु समाप्यते नासौ पूर्वत्र समाप्तो मवति । तेन द्वितीयदर्शनाद्यप्रसङ्गः पक्षद्वयेऽपि तुल्यः । सत्यं संस्थानि- मित्तत्वे तुल्यः । स्तोत्रनिमित्तत्वे तु समुच्चयः । तथा च भाष्यकार आह-वे हि तत्र निमित्ते अग्निष्टोमस्तोत्रमुक्थ्यस्तोत्रं चेति सिद्धवदेतद्रवीति । कथं पुनः सं- स्थास्तोत्रसाधारणाग्निष्टोमादिसमभिव्याहारे तुल्ये स्तोत्रनिमित्तत्वमेवाङ्गी क्रियते न संस्थानिमित्तत्वम् । तासां हि फलवत्त्वेन प्रयोजनवत्त्वादक्लेशनैव निमित्तत्वमापद्यते । तत्र केचिदाहुः । सत्यपि शब्दसाधारण्ये शास्त्रस्य महाविषयत्वानुग्रहार्थ स्तोत्रनिमि- तत्वाश्रयणमिति । अथवा स्तोत्रविशेषिताया एव संस्थाया एवंशब्दकत्वात्पूर्वतरप्रती- तविशेषणनिमित्तत्वसंभवे जघन्यविशेष्यनिमित्तत्वकल्पना न युक्ता । यद्वाऽऽकृत्यंधि- - । १ मात्रशब्दः कास्न्यवाची । तेनोक्थ्यादिसंस्थायामग्निष्टोमस्तोत्रसत्वेऽपि नानिष्टोमस्तोत्रे. या क्रतुप्रयोगोपरम इति नोक्थ्यादीनामग्निष्टोमसंस्थात्वमिति ज्ञेयम् । २ ( अ०१ पा० ३ अ०९) । ।

·भ३पा०६अ०१-६] मीमांसादर्शने । । " करणन्यायेनैव स्तोत्रेषु मुख्यः शब्दः संस्थायां लाक्षणिकः । श्रुत्यसंभवे च लक्षणाऽऽ. श्रयितव्या । शक्नोति च स्तोत्र मपि सप्तमीनिर्देशान्निमित्तत्वं प्रतिपक्षम् । निष्फलाना- मपि च भेदनादीनां वचनसामर्थ्यानिमित्तत्वमिष्टम् । अथवा 'संदिग्धेषु वाक्यशेषात् । इत्येवं स्तोत्राश्रयणम् । सत्यपि वा संस्थानां मुख्यत्वे व्यवधारणकल्पनया वाक्यशे- पेण स्तोत्रपरिग्रहः । एवं हि श्रूयते — आग्नेयमजमग्निष्टोम आलभेत ' : आग्नेयो ह्यग्नि- ष्टोमः' इति । कतरस्मिन्नग्निष्टोमे, य आग्नेयः । स्तोत्रस्य च स्तुतिभागनिर्देवता विद्यते न संस्थायाः । सा हि व्यापारपरित्यागात्मकत्वादभावभूता । न चामावस्य देवतया कार्यमस्ति । यागाभ्यासेऽपि हि या देवता सा तस्यैवाऽऽग्नेयत्वं करोति म संस्थायाः। न च स एव संस्था । तदुत्तरकालौदासीन्यवचनत्वात्संपूर्वस्य तिष्ठतेः । न चान्यगतया देवतयाऽन्यस्य व्यपदेशो भवति । तथोक्थ्यषोडशिनोरपि दर्शयितव्यम् । अपि प 'ऐन्द्राग्नान्युक्थ्यानि ' इति स्फुटमेव स्तोत्रग्रहणम् । न हि संस्था, उक्थ्यांनीत्यनेन शब्देनोच्यते । तस्मात्सति स्तोत्रनिमित्तत्वे युक्तः समुच्चय इति । ननु विकारपक्षेऽप्य. दृष्टार्थत्वात्पशुयागानामन्योन्यकार्यापत्त्यसंभवादुपपद्यत एव समुच्चयः । तथा हि । नाऽऽनुमानिकमानं यत्तत्प्रत्यक्षेण बाध्यते । विरोधे सति बाधो हि विरोधश्चैकगोचरः ॥ यदि हि प्रत्यक्षश्रुतत्वमेव केवलं विरोधनिरपेक्षं बाधकारणं स्यात्ततो न किंचिन्न बाध्यते ऋत्वन्तरगतं दृष्टार्थमदर्थ वा तुल्यकल्पमतुल्यकल्प वा । न चैतदिष्टम् । भत उभयोः पक्षयोः समुच्चयदर्शनमुपपन्नम् । तथा च वक्ष्यति 'प्रकृतिलिङ्गासंयोगात्' इति । तथा . प्राजापात्येषु चाऽऽम्नानात् ' इत्यादावेवंजातीयकानां तत्र तत्राविरोधात्समु- च्चयं वक्ष्यति । तत्रैवं समाधिमाहुः । अस्त्येवात्र प्रकृतिलिङ्गसंयोगः सवनीयसमाख्या- निमित्तः । सर्वे ह्येते सवनीयशब्देनोक्ताः । तस्मात्समाख्यानात्तुल्यकार्यत्वे सति, अस्ति विरोध इति प्राप्नोति बाधः । यद्येवं, ततः समानविधानत्वेऽपि सामान्यविशेष. लक्षणबाध सङ्गः । पूर्वपूर्वो हि पशुमहाविषयत्वात्सामान्यविहितो भवति । उत्तर उत्त. रोऽल्पावकाशत्वाद्विशेषविहितः । बाध्यते च सामान्यं सावकाशं वा विशेषेण निर. काशेन वा । केचित्त्वाहुः । सन्त्यिस्य केवलस्य निरवकाशत्वादत्यन्तविशेषस्थत्वा. । १(अ० १ पा० ४ अ० १३ सू० २४)। २ उवथ्यानीत्यनेनेति-उक्थ्यसंस्थाया एकत्या. दहषचनविरोधापत्तोरिति शेषः । ३ ( अ० १० पा० ४ अ० १ सू. १)। ४ (अ० १. पा." - ·१०६४ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०६अ०१६] . द्वाधकत्वं भवेन्न मध्यमयोः । सत्यपि बह्वल्पविषयत्वे प्रमाणगतिस्तुल्या । यथै- पाऽऽग्नेयः संस्थाचतुष्टयविषयत्वात्साधारणो भवत्येवमैन्द्राग्नोऽपि संस्थात्रयसाधारणः । यावता च यत्नेनासौ ग्राप्नोति तावता च पूर्वोऽपि । मेष्यास्तु संस्थानिमित्तत्वेऽप्य- दोषः : । न हि तदविका ज्योतिष्टोमे संस्थाऽस्ति । तस्मादबाध इनि । उच्यते यद्यपि न वाधस्तथाऽपि विकल्पस्तावत्प्राप्नोति । न हि तुल्यार्थानां क्वचित्समुच्चयो दृष्टः । सेयमुमयतःपाशा रज्नुः । यदि तावत्किचिदपि कार्यान्यत्वं समुच्चयसिद्ध्यर्थ- मम्धुपगम्यते ततो विकारपक्षेऽपि समुच्चयः । अथ तत्र वाधं समर्थयितुं कार्यैकत्वं कल्प्यते ततः सामानविध्येऽपि ब्रीहियवाहिवदसमुच्चय इति । न चैतत्पूर्वपक्षवचनमात्रं सिद्धान्तेऽपि दर्शनमेवागत्या वचनीकृत्य समुच्चयं वक्ष्यति । बचनात्तु समुच्चयः । तदवश्यं वक्तव्यो विशेषः । स उच्यते । समानविधिपक्षे हि सर्वे सर्वाङ्गभाविनः । तानिमित्तवशप्राप्तान समाख्या निवर्तयेत् ॥ सर्वे हि पक्षवः सर्वत्र प्राप्नुवन्तो यत्पूर्वसंस्थासु परे न मवन्ति तन्निमित्ताभावात् । प्रत्यक्षेण तु निमित्तेन पूर्वः पूर्वः परत्र वाक्यात्प्राप्नोति । तत्र किं समाख्ययैककार्यत्वं कल्पयित्वा बाधविकल्पयोरन्यतर आश्रीयतामुत वाक्यप्राप्तसमुच्चयानुरोधेन कार्यान्यत्वं कल्प्यतामिति वाक्यबलीयस्त्वात्समुच्चयेन भवितव्यम् । यथा प्रयाजानुयाजादीनां सत्यपि समाख्यकत्वे वाक्यसामर्थ्यात्कार्यान्यत्वं समुच्चयश्च । अतिदेशे पुनः, समाख्य. या कार्यकत्वम् , अतिदेशेन कार्यान्यत्वं ( तेनापि समुच्चयः ) । तस्माचो- पदेशान्तर्गता समाख्यैव बलीयसीति तत्कृतं कार्यकत्वमाश्रित्य विरोधा. द्वाधः परिगृह्येत । किकारे च प्रकृतिलिजसंयोगापेक्षा विद्यत इति कार्या. पत्तिर्विज्ञायते । न तु समानविधिपक्षे प्रकृतिलिङ्गसंयोगः कश्चित् , येन कार्यापत्ति. रवधार्यत । केचित्त्वाहुः । समानविधित्वे परस्परानपेद्रव्यदेवतासंयोगः कर्मभेदोऽव- सीयते । विकारे पुनरतिदेशप्राप्तयागानुवादेन गुणमात्रं विधीयते । ततश्चैक एव यागः स्यान्न द्वितीयादय इति । स त्वयं गुणविधिरैन्द्राग्ने समवेन्नेन्द्रसरस्वत्योः । अनेकद्र व्यदेवताविधानेन वाक्यमेदप्रसङ्गादेकान्नेन कर्मान्तरता । तेनैवं समर्थनीय, कर्मान्तर- मेवेदं विधीयमानं किमपूर्वान्तरसाधनत्वं प्रतिपद्यतामुत प्राकृतसवनीयापूर्वमेव साधय. विति । पूर्वक्लप्तापूर्वविनियोगमात्रे संभवति नापूर्वान्तरं कल्पयित्वा तत्साधनत्वाध्यव. साने युक्तम् । तथाऽतिदेशप्राप्तसवनीयापूर्वमपि साधनापेक्षावलायां प्रत्यक्षश्रुतसवनीय. परित्यागेन न सवनीयान्तरं गृह्णाति । सर्वापेक्षा प्रकृतासंभवेनाप्रकृतग्रहणाद्यागगतोऽपि - १ सामानविध्येऽपीति-सामानविष्यामिति पूर्वपक्षेपीत्यर्थः । २ (अ० ३ पा० ६ अ० १६ सू० १५)। ३ तस्माचेति-कल्पितातिदेशापेक्षयेत्यर्थः । ४ पूर्वक्तेति-प्रकृतिक्लप्तमित्यर्थः ।

·PRAMMEANNEL । [अ०३पा०६१०१६] मीमांसादोंने। एवं षोडशिन्यतिरात्रे च प्रकृतिविकारभावे तु प्रत्यक्षश्रुतैरैन्द्रामादिभिर- तिदेशेन प्राप्त आग्नेयो वाध्येत । तत्र द्वितीयादिदर्शनं नोपपद्येत । भवति च । तस्मात्सर्वावस्थस्य ज्योतिष्टोमस्य दीक्षणीयादयो धर्मा इति ॥४२॥ विकारास्तु कामसंयोगे स नित्यस्य समत्वात् ॥४३॥ सि० नैतदस्ति, समानविधाना इति । किं तर्हि । उक्थ्यादयः संस्था- विकारभूताः स्युः । अग्निष्टोमसंस्थ्यमूरीकृत्य दीक्षणीयादयो धर्माः समान्नाताः । कुतः । उक्थ्यादीनां कामसंयोगेन श्रवणात् । पशुकाम उक्थ्यं गृह्णीयात् । षोडशिना वीर्यकामः स्तुवीत, अतिरात्रेण प्रजा. कामं याजयेत् , इति । काम्यो गुणः श्रूयमाणो नित्यमर्थ विकृत्य व्यापारः प्राकृतेनैवापूर्वेण क्लप्तसंबन्धो न शक्नोत्यपूर्वान्तरसंबन्ध प्रतिपत्तुम् । कथम क्लप्तसामर्थ्य सवनीयान्तरं प्राकृतमपूर्व साधयतीति चेत् । यथेतरस्मिन्पक्षेऽपूर्वान्तरं यागगतं व्यापारमित्यदोषः । कस्तयनयोविशेषः । उच्यते । यदा यागगतव्यापारेणा- पूर्वाण्यपेक्ष्यन्ते न तदा वैकृतसवनीयापूर्व क्लस, यत्तस्मिन्नंशे निपतेत् । यदा पुनर- पूर्वेण कर्मापेक्ष्यते तदा सवनीयत्वप्रकृतिलिङ्गसंयुक्तं कर्मान्तरं विद्यमानमवबुध्य प्राकृतं निराकरोति । प्रकृती चापूर्वकल्पनायसराद्विधीयमानसवनीयचतुष्टयानुनिष्प अपूर्णचतु- टयं कल्प्यते । न हि तत्र ज्ञायते कतरत्पूर्वतरं क्लप्तं यस्य साधनान्तरसंबन्धः स्यात् । कर्मालोचनवेलायां हि कर्मरूपाण्येव दृश्यन्ते । अपूर्वकल्पनाऽपि युगपद्भवतीति न ज्ञायते विशेषः । विकारपक्षे तु ज्ञायते प्राकृतस्य पूर्वतरं क्लप्तिरित्यवश्यावहेयेऽन्य. तरस्मिन्कर्मणि विप्रकृष्टं प्राकृतं हातव्यं भवतीति बाधप्रसङ्गः । ननु च विकारपक्षेऽग्नि. टोमसंस्थाया एव विकारभूताः पराः संस्था भवन्ति न परस्परेणेति केवलस्याऽऽग्नेयस्य प्राप्तस्य परैर्बाधात्सर्वत्र द्वितीयस्य दर्शनं न स्यादित्येतावन्मानं वक्तव्यं किमुच्यते तृतीयस्य दर्शनं न प्राप्नोतीति । नैष दोषः । यदि त्वयमैन्द्राग्नादीनां परत्र प्राप्तानां बाधाददर्शनं ब्रूयात्ततो निष्प्रमाणकं वदेत् । अयं त्वदर्शनमात्रं वदति । तच्चाऽऽग्नेयस्य बाघान्मध्यमयोश्चाप्राप्तेरुपपन्नमेव । तेनैव चाऽऽग्नेयो बाध्येतेत्याह---न पूर्वः पूर्वः परे. णेति । तस्मात्समानविधानाः ॥ ४२ ॥ उक्थादयः समाप्तिविशेषाः फलसाधनत्वेन चोद्यमानाः समाप्तिमन्तमाश्रयमपेक्ष- माणाः प्रकृतं ज्योतिष्टोम समाप्रयन्तस्तस्य निजामनिष्टोमसंस्था विशत्य निवि शन्त इति विकारमाब्देनोच्यन्ते । ननु चोक्थ्यादीनां समाप्तित्वे सिद्ध समाज प्तिमदपेक्षा भवति । न चैषां प्रारं ज्योतिष्टोमसंबन्धात्समाप्तित्वसिद्धिः, आरम्भ. पध्यापेक्षत्वात्समाप्तिशब्दप्रवृत्तेः । अथ प्रथमं तत्संबन्धस्ततः प्रथम क्रत्वर्थत्वेs, -- ।

·सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [भ०३१।०६२०१६) वधारिते फलसंवन्धामावात् ' स नित्यस्य समत्वात् । इत्येवमविकारत्वप्रसङ्गः। किंच । ग्रहणादौ च विस्पष्टे चोद्यमाने फलं प्रति । संस्थानां फलसंवन्धः कथमध्यवसीयते ॥ तत्र केचिदाहुः । ग्रहणादीनामपि फलसंबन्धेऽधिकरणं गच्छत्येव किं ज्योतिष्टो- मार्थो धर्मविधिरुत ग्रहणाद्यर्थोऽपीति । संस्थाशब्दः कथमिति चेत् । तेषां ग्रहणादी- नामन्ते विधानात्समाप्तिसंबन्धोऽस्तीति तच्छब्दलाभः । : पशुकाम उक्थ्यं गृह्णीयात् ' * षोडशिना वीर्यकामः स्तुवीत ' इति पूर्वसमाप्त्युत्तरकालं चोद्यमानानां समाप्त्यन्तर- व्यपदेशभाक्त्वं भवति । अन्ये त्याहुः । ग्रहणादयोऽप्यत्र फलवत्समाप्त्यङ्गत्वेन प्राधा एवं साध्यसाधनसंबन्धविधिपरे वाक्ये निर्वपत्यालभतिवदनूयन्त इति । कुतः । संक्रान्तविधिसामर्थे प्रत्यये धातुरुच्यते । तस्मान्नाम्नः फलं ह्येतद्भवेदिन्द्रियकामवत् ॥ ननु च । उक्थ्यं गृह्णीयात् ' इति सामानाधिकरण्यप्रयोगान्नामापि ग्रहणादीनामेव स्यात् । नैतदेवम् । उक्थ्यस्तोत्रसंबन्धाद्धि समाप्तिरेवोक्थ्यशब्देनोच्यते, तत्संबन्धा- द्हण उपचर्यते । न च मुख्यसंभवे गोणः परिगृह्यते । नित्युं तु यज्ञसामानाधिकर. ण्येनोक्थ्यादीनां प्रयोगो दृश्यते, ' उक्थ्येन यजेतोक्थ्यो यज्ञः' इति । तथा 'षोड. शिना यजते षोडशी यज्ञः । स वै षोडशी नाम यज्ञोऽस्तीति । स चात्यन्ताव्य, तिरिक्तसमाप्तिवचनत्वेऽवकल्पते न ग्रहस्तोत्रवचनत्वे । षोडशीति च पुंलिङ्गः समाप्तिवचन एवोपपद्यते । नपुंसकलिङ्गस्य स्तोत्रवचनत्वात् । यस्तु पुंलिङ्गप्रयोगः स्तोत्रे क्वचिव, श्यते यथा । एकविंशः पोडशी' इति, स गौण इति प्रतिपत्तव्यम् । इह वाक्यशेषे पुंलिङ्गः षोडशी प्रतीयत इति संस्थावचनः । ' अतिरात्रेण प्रजाकामम् । इति विस्प- ष्टमेव संस्थावचनत्वम् । न हि तत्र क्रियान्तरमुपात्तम् । यजिरपि च ण्यर्थोपसर्जनत्वेन श्रुतः क्लेशेन प्रधानीकर्तव्यः । तस्माद्रात्रिमतीत्य या समाप्तिः सा फलेन संबध्यते । यदि च ग्रहणस्तोत्रयोः फलसंबन्धः स्यात्ततस्तयोः क्रियात्वादाश्रयापेक्षा नास्तीति स्वतन्त्रयोरेव प्रयोगः प्राप्नोति । तत्र च प्रकरणाम्नानप्रयोजनमुक्थ्यादिशब्दप्रयोगश्च न ज्ञायेत । तस्मादपि समात्यः फलवत्यः । कथं तु प्राक् ऋतुसंबन्धात्समाप्तित्वमिति । सप्त सोमसंस्था अग्निष्टोमोऽत्यग्निष्टोम उक्थ्यः षोडश्यतिरात्रो वाजपेयोऽप्तोर्यामः । इति स्मरणात्सोममात्रसमातिवचनत्वे सिद्धे कर्मान्तराण्यनादृत्य - - केपित्तावदाहुः । . १ अधिकरणं गच्छत्येवेति-अधिकरणविचारः संगच्छत एवेत्यर्थः । २ एवमपि ' संस्थास्तु समानविधानाः' इति सूत्रस्थसंस्थाशब्दानुपपत्तिं शङ्कते-संस्थाशब्द इत्यादिना । ३ नवै, नैति च क्वचिदुपलभ्यते । ४ प्रथम तावद्याज्ञिकमतमाह-केचित्तायदित्यादिना। RE ·[अ०३पा०६अ०१६] मीमांसादर्शने। निविशते । कथम् । गुणादेवंजातीयके काम्ये फलनिर्वृत्तिः । पशुकाम उक्थ्यं गृह्णीयान ज्योतिष्टोमकाम उक्थ्यग्रहणकामो वा । यथा पशवो सोमयागमात्रेऽपक्षिते प्रकरणांज्ज्योतिष्टोमस्याऽऽश्रयत्वसिद्धिरिति । अन्ये तु मन्यन्ते । ज्योतिप्टोमस्य क्वचिदभ्यासविशेषे समाप्त्यन्तरं विज्ञायते यदुत्पद्यमानमेवोक्थ्यादिव्यप- देशं लमते फलसंबन्धं च तत्र श्रुतिबलीयस्त्वात्प्रकरणलभ्यं क्रत्वर्थत्वं बाध्यते । यस्त्वा- श्रयाश्रयिसंबन्धः सोऽनुगुणत्वादाश्रीयते । अपरं दर्शनम् । उक्थ्यादिशब्दवाच्यं किमपि प्रथममेव फलेन संबध्यते । कि पुनम्तदित्यपेक्षायां वचनान्तरेण ज्योतिष्टोमस्य समाप्त्यन्तरं विज्ञायते । यद्वाऽभ्यास- विशेष एवायं वचनान्तराज्ज्योतिष्टोमस्यान्ते निविशमानः फलाय चोद्यते । तेन वा तस्मिन्वा ऋतुः सतिष्ठत इति संस्थाशब्देनाभिधीयते । केचित्पुनर्मन्यन्ते । संस्था नामान्त्ययागाभ्यासानन्तरं या क्रियोपरतिः साऽभिधीयते । न चाक्रियात्मकत्वात्तस्याः फलसाधनत्वं युक्तमतस्तदुपलक्षितोऽभ्यासश्चोद्यत इति । अन्ये त्वाहुः । वचनस्याति- माराभावादभावोऽपि चोद्यमानः फलसाधत्वेन नैव विरुध्यत इति । यथा । अकुर्वन्वि- हितं कर्म ' इत्यत्राकरणस्यासतः प्रत्यवायहेतुत्वम् । अथवाऽस्त्येवात्रौदासीन्यप्रति- पत्तिरूप: संकल्प इत्याविरोधः । यथा गुणात्फलं भवति यथा च काम्यो गुणो नित्यमर्थं विकरोति तदिन्द्रियकामाधिकरणगोदोहनाधिकरणाम्यामुपसंह- तव्यम् । तद्दर्शयति-गुणादेवंजातीयके फलनिष्पत्तिः । एवं हि श्रूयते 'पशुकाम उक्थ्यं गृह्णीयात् । न ज्योतिष्टोमकाम उक्थ्यग्रहणकामो वा, इत्यनेन त्वर्थत्वं निराकरोति । क्रत्वर्थत्वे हि सति, अन्तरेणापि कामपदोपबन्धं तदुपकारकमेवैतत्कर्तव्य- मिति विज्ञायते । यदि चोक्थ्यग्रहणस्वरूपमात्रं चिकीर्येत ततोऽर्थादुक्थ्यग्रहणकाम- स्यैष विधिर्भवेद्यस्यैवं प्रार्थनमुक्थ्यग्रहणस्वरूपमात्रं कथं निर्वततामिति । तत्तु द्वयमपि पशुकामोपादानादनवक्लप्तम् । अतः काम्यत्वादस्ति गोदोहनन्यायेन विकारत्वम् । तत्र कथमिति-इतिकर्तव्यताकाङ्क्षायां ज्योतिष्टोमगृहीतेतिकर्तव्यताऽतिदिश्यते । कः पुनरिह प्रकारो येनेतिकर्तव्यता गृह्यते । यदि तावत्संनिधानं ततः समानविधानमेवा- म्युपगतं भवति । न ह्यतिदेशस्य संनिधिः: कारणं, सारूप्यप्रभवत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् । -- । १ तत्र स्वमतमाह-अन्ये वाहुरित्यादिमा । २ (अ० २ पा० २ अ० ११)। ३ ( अ० ३ पा. अ. ३)! ४ वक्ष्यमाणत्वादिति-सप्तमाध्याय इति शेषः ।

·न सतन्त्रवार्तिक शाबरभाष्यसमेते--- [अ०३पा०६ अ०११] भवन्ति, तथा गृह्णीयादित्यर्थः । कथमिति बत्रावश्यमितिकर्तव्यताऽपै- क्षितव्या, संनिधानान्नित्यस्यतिकर्तव्यतयेति मम्यवे । कथं पुनर्येय. मितिकर्तव्यता, सा नित्यस्येत्यवधार्यते, न पुनरस्यैव काम्यस्य अथ कार्यापत्त्या, तत्रापि कारणान्तरत्वं निराकृतम् । च दक्षिणी- यादयः संस्थाधर्माः । यतः कार्यापन्ने संस्थान्तरे भवेयुः । न ज्योतिष्टोमस्योक्थ्या- दयः कार्ये वर्तन्ते । यतस्तद्धर्मान्प्रतिपद्यन्ते । एतेनातिदेशपक्षः प्रत्युक्तः । यो हि मन्यतेऽतिदेशेन धर्मा भविष्यन्तीति, तस्याप्यतिदेशकारणं सारूप्यं नास्तीति । यद्यप्यग्निष्टोमस्य संस्थया सामान्यमस्ति । ज्योतिष्टोमस्य तु न किंचिदुक्थ्यादिसारू- प्यमित्यप्रकृतित्वम् । अत एव च भाष्यकारोऽपि संनिधानादित्येतावन्मात्रमुक्त्वा तूष्णीभूतः । तेन वक्तव्यमेतत् । उच्यते । अतिदेशोऽयमित्येतत्पुरस्तादेव साधितम् । न च सारूप्यमेवैकमतिदेशस्थ कारणम् ।। यथा । दध्नेन्द्रिय कामस्य ' इत्यत्र व्याख्यातं, विनाऽपि सारूप्येणान्यथा तत्फला- प्राप्तेरतिदेशो भवति । सारूप्यं हि प्रकृत्युपस्थापनद्वारेणोपयुज्यते नादृष्टोपकारनिवृत्त्या । तदिहान्तरेणापि सारूप्यमाश्रयत्वप्रतिपत्तिः संनिधानादस्त्येव । भाष्यकारोऽप्येतदेव संनिधानमाह, न दीक्षणीयादिसामीप्यम् । आश्रयत्वेन हि गृहीतो ज्योतिष्टोमः शक्रोति दीक्षणीयाद्यपूर्वजनितं स्वगतं व्यापारं बोधयितुमिति सिद्धोऽतिदेशः । आह । कथं पुनर्येयमितिकर्तव्यता सा नित्यस्य, न पुनरस्यैव काम्यस्य, साधारणी बांत । । तत्र साधारणीत्येष न्याय्यः पक्षोऽस्य संमतः । काम्यस्यैवेति सोल्लुण्ठं पूर्वोक्ताक्षमयोदितम् ॥ यदि युक्या विनैवेयं नित्यस्येत्यभिधीयते । काम्यस्यैवेति किं नैतदयुक्ततरमुच्यते ॥ अथ त्वयुक्तियुक्तत्वान्नैवमभ्युपगम्यते । हन्त साधारणीत्येतत्सयुक्तिकमिहोच्यताम् ॥ यदि विनैव प्रमाणेन केवलनित्यार्थत्वं त्वमिच्छानि हन्त मदिच्छयाऽपि केवलका- म्यार्थत्वमेवास्तु । अथ पुनरिदमप्रमाणकामिति नाऽऽश्रीयते ततः प्रमाणवत्साधारण्य- मिप्यतामिति । तत्रातिशयोक्तिमसहमानो भाष्यकार: साधारणपक्षे चोपकरिष्यतीति १ निराकृतमिति-'नैमित्तिकमतुल्यत्वात् ' इति सूत्रे, किं कार्यापत्तिरुपदेशातिदेशाभ्यामन्या, एतयोरेवान्तर्गता वा' इत्यादिना ग्रन्थेनास्लाभिरिति शेषः ।

·[म०६पा० अ०१६] मीमांसादर्शने । । साधारणी वति । उच्यते । यत्र यत्र गुणे कामो भवति तत्र तत्र क्रियाय साध्यमानायां, नान्यथा । सा तत्रेतिकर्तव्यता याऽन्तिकमु- निष्प्रमाणकमपि केवल काम्यपक्षमेव तावन्यायेन निराकरोति-यत्र यत्र गुणे काम- स्तत्र तत्र क्रियायां साध्य मानायां नान्यथेति । यदि नाम गुणः स्वातन्ध्येणेति- कर्तव्यता ग्रहीतुं शक्नुयात्तत एवं स्यात् । स च कथं शक्नुयात् , यदि करणैरेवेति- कर्तव्यता संबध्येत । यदि च गुणानां स्वत एव भावनाविशेषणत्वं भवेत् । न तावत्क. रणैरितिकर्तव्यता संबध्यत इत्युत्तम् । सहमनवमाद्ययोश्च वक्ष्यति भावयेत्कथमित्य. पेक्ष्य भवति न करणेन कथामिति । यम्यां तु भावनायां धात्वर्थाः करणं भवन्ति तस्या ते वस्त्वन्तरनिरपेक्षाः पश्चात्तनमरुणैकहायनीन्यायलभ्यमितिकर्तव्यतासंबन्धं लभन्ते । य. स्यां पुनर्गुणानां करणत्वं तस्यां धान्वर्थविशेषाद्विना करणत्वानुपपत्तेः साध्यभूतो धात्वर्थोs- परोऽपक्षितव्यः । न हि व्यापारसामान्यस्य गुणैरुत्पत्तिः शक्या । न च क्रियाविशेषमसाधयन् गुणः सामान्यसाधनत्वं भजते । तेन यस्यां भावनायामवस्थितो गुण इतिकर्तव्यतां गृह्णाति तस्यां प्रथमत र संनिविष्टो धात्वों दृश्यते । ततश्च तेनं तावत्सह प्रथमतरमरुणकहायनीव. नियमः । यदि हीतिकर्तव्यताग्रहणयोग्यः स न भवेत्ततो न गृह्णीयात् । स तु फल- वत्त्वादितिकर्तव्यताद्वारभूतभावनाविशेषणत्वाच्च न कथंचिन्न गृह्णाति । तत्र चतुष्टय. मप्यत्र प्रथमतरं ग्रहणं प्रयुक्ते । भावना तावन्न धात्वर्थविशेषाद्विनेतिकर्तव्यतां शक्नोति ग्रहीतुम् ! गुणोऽपि च न धात्वर्थमनुपनीय स्वतन्त्रः शक्नोति तन्निरपेक्षभावनारहित- त्वानिर्विशेषस्य च करोत्यर्थमात्रम्याननुष्ठयत्वादव्यापारत्वाच्च ग्रहीतुमित्याश्रयति । तथा, इतिकर्तव्यता गुगाभिमुखं गच्छन्ती न धात्वर्थमुल्लङ्घय शक्नोति गन्तुमिति तन्मुखे तावत्पतति । धात्वर्थोऽपि स्वयमितिकर्तव्यताकासः सन् गुणार्थमपि प्रस्थितामेतां ग्रहणसमर्थः सन्किमिति परित्यजेत् । अतोऽत्र फलाय चोदितानामुक्थ्यादीनां ज्योति- ष्टोमाश्रयत्वेनावगतानामितिकर्तव्यतामाकासतां प्रकरणेन दीक्षणीयादय उपनीयमाना मार्गान्तराभावाद वश्यं तावज्ज्योतिष्टोममुखे पतन्ति । न झुक्थ्यादयः समाप्तिरूपास्तत्प- रिहारेण ग्रहीतुं समर्थाः । स्वमुखपतितांश्च न कथंचिज्ज्योतिप्टोमस्तानुपेक्षते । तद्दर्श- यति-नासौ साध्यस्याभवन्ती साधनेन संबध्यते । स हीतिकर्तव्यताविशेष एवं चोयते, अनेन फलस्य साधनमुक्थ्यादि साधकं कुर्यादिति । यथाऽसौ साधको भवति तथा कुर्यादित्यर्थः । ततश्च करोतिसंस्पर्शाद्भावनयैव संबन्धः । एवं च सति नास्ति स प्रकारो येन धात्वर्थ परिहृत्यानयेतिकर्तव्यतयोक्थ्यादयः साधकाः क्रियेरन् । क्रियायाम- साध्यमानायाम्-अननुगृह्यमाणायामित्यर्थः । ये तु तेनासाध्यमानायामिति-उक्थ्या. १ गुण इति-काभ्यो गुण इत्यर्थः । २ उक्तमिति-इन्द्रियकामाधिकरण इति शेषः ३ ग्रहीतुमिति---इतिकर्तव्यतामिलर्थः । ४ आश्रयति-यात्वर्थमिति शेपः। । ।

·१०७० सतन्त्रवार्तिक शाबरभाप्यसमेते--- [अ०३पा०६ २०१६) पनिपतति । सा साधनस्य वा साध्यस्य वेति संदिह्यमाना साध्यस्य भवितुमर्हति । नासौ साध्यस्याभवन्ती साधनेन संबध्यते । एवं हि स इतिकर्तव्यताविशेषश्योद्यते । अनेन साधनं साधकं कुर्यादिति । न चास्ति स प्रकारो, येनासाध्यमानायां क्रियायां तेन साधकः कृतो भवेत् । तस्मात्साधकस्यापीतिकर्तव्यताविशेषमभ्युपगच्छता साध्य. स्यापीत्येतदभ्युपगमनीयम् । साध्यश्च ज्योतिष्टोमः साधिकाः संस्थाः । तस्माज्योतिष्टोमस्य तावत्सा, इतिकर्तव्यतेति सिद्धम् । अथ कस्मान्न साधारणी । नित्यवदाम्नानात् । यदैव ज्योतिष्टोमः, तदैव दीक्षा । दिनेति सबन्धयन्ति तेषां पूर्वप्रस्तुतेतिकर्तव्यताविशेषपरित्यागांदसंबद्धत्वम् । तत्र सत्र क्रियायां साध्यमानायामित्यनेन च पुनरुक्तत्वं स्यात् । तेन साधकस्यापि- गुणस्य, इतिकर्तव्यतामिच्छता साध्यस्यासौ-धात्वर्थस्य, इत्येतदभ्युपगन्तव्यम् । एवं सामान्यलक्षणमुक्त्वा संप्रति प्रस्तुते विशेष योजयति साध्यश्च ज्योतिष्टोम इति । तस्मान्न तावत्केवलकाम्यार्थत्वम् । अथ कस्मान्न साधारणत्वमिति-बलवत्त्वेन द्वितीयपक्षो- पन्यासः । सिद्धान्तवाद्याह । नित्यवदाम्नानादिति । सर्वत्र |करूप्ये सति तन्त्रसंबन्धो घटते। न च धर्मान्प्रति ज्योतिष्टोमस्य संस्थानां चैकरूप्यमस्ति । धर्मा हि कामनिमित्तसंयोगाभावान्नित्यवदाम्नायन्ते, यदैव ज्योतिष्टोमस्तदैव दीक्षणीयादयः प्रयोक्तव्या इति । सत्यपि च ज्योतिष्टोमे विना पशु. कामादिनोक्थ्यादयो न संभवन्ति । न त्वेतासु ज्योतिष्टोमः कदाचिन्नास्ति । सर्वत्र समस्तात्मना प्रत्येक जातिवत्समवेतत्वात् । अत ऐते यथाम्नाता ज्योतिष्टोमेन सह संबध्यन्ते, नानित्याभिः संस्थाभिः । ननु सत्यप्यासामनित्यत्वे ज्योतिष्टोमस्यैकस्य नित्यत्वान्नित्यवद्धर्माम्नानं नित्यार्थत्वे न विरोत्स्यते । नित्याम्नानं तावत्तं प्रति कृतार्थ भविष्यति । यदि तु तस्मिन्सत्येवानित्योऽप्यपरः संबधः कल्प्यते किं नो. बाध्यते । यो ह्यनित्यार्थमेव नित्यवदाम्नायते स विरुध्यते नैवजातीयक इति । नैत- देवम् । एवं सति तन्त्रं तावत्परित्यक्तम् , अप्रयोजकलक्षणापन्नत्वात् । यदा हि नित्यवदाम्नानं नित्यार्थत्वेन तावद्विना न भवति क्लप्ते च तादर्थे निराकाङ्क्षीभूते पाठे प्रसङ्गादितरसंबन्ध इति न सामानविष्यम् । इतरथा ह्येवं धर्मविधिः स्यात् , नित्यमेताम् ज्योतिष्टोमे धर्मान्कुर्यात्कदाचिच्च यदा पशुकामादयो भवन्तीति, तच्च । १ दीक्षते दोक्षणीयेति पा० । २एते-दीक्षणीयादयो धर्मा इत्यर्थः ।

·[अ०३५।०६०१६] मीमांसादर्शने । ११०७१ यदा तु ज्योतिष्टोमे पशुकामस्तदोक्थ्यसंस्था । सर्वदा ज्योतिष्टोमे धर्माः कर्तव्याः । एकदोक्थ्यसंस्था । तत्र सर्वदा ज्योतिष्टोमस्य धर्माः कर्तव्याः । ते चोक्थ्यादिसंस्थस्यार्थेनेति पूर्वमुत्तरेण विरुध्यते, यदि सर्वदा, नोक्थ्यादीनामर्थन । अथोक्थ्यादीनामर्थेन, न सर्वदा, उभयं विप्रतिषिद्धम् । तस्मान्न साधारणी । नित्यवदाम्नानं च यद्यनित्यस्य स्यात् , नित्यवदाम्नानं तदनित्यं क्रियेत । तत्र नित्यवदाम्नानं बाध्येत तस्मान्नित्यंसंस्थस्य ज्योतिष्टोमस्य, न काम्यस्योक्थ्यादिसंस्थस्ये. ति ॥४३॥ अपि वा द्विरुक्तत्वात्मकतेभविष्यन्तीति ॥४४॥ नन्वग्निष्टोमसंस्थाऽपि काम्या श्रूयते । द्वे हि तत्राऽऽम्नाने । एकं नित्यवदेकं काम्यम् । तत्र द्वयोर्वाक्ययोः सामर्थ्यानित्य एव स कामो भविष्यति । नित्यताविघातो नास्तीत्याग्निष्टोमसंस्थस्य ज्योति. ष्टोमस्य दीक्षणीयादयो धर्मा भविष्यन्तीति ॥ ४४॥ विप्रतिषिद्ध मेकस्य विधानस्य । ननु द्वावेतो प्रकरणाम्नानानुमितो विधी । तयोरेको नित्यवद्विधाम्यति, अपरश्चानित्यवदिति । सत्यं प्रयोगवचनयोर्मेदादविप्रतिषेधः । प्रयोज्यवचनानि तु नित्यानित्यप्रयोगवचनानुविधानाद्विप्रतिषिध्यन्ते । तेनैषां नित्य. त्वाविघातमिच्छनाऽवश्यं ग्राहकमपि तद्भयमेवाभ्युपगन्तव्यम् । अतश्चाव्यभिचाराज्ज्यो- तिष्टोमार्थत्वमेव युक्तमिति । नन्वग्निष्टोमसंस्थाऽपि काम्यति-यदा सर्वसंस्थाना- मनित्यत्वं, न च तद्व्यतिरिक्त नित्यं किंचिज्ज्योतिष्टोमरूपमस्ति तदा ज्योतिष्टोमेन नित्यवद्रहणात्तद्वारभुतेन तुल्यकल्पमेव सर्वासा धोपनयनमिति व नित्यः प्रयोग इत्यनवधारणात्केवलानित्यार्थ बलाद्वैकल्पिकन्यायेन भविष्यतीत्यत आह–स नित्यस्य समत्वादिति । समो हि ऋत्वर्थपुरुषार्थी विधी । तो हि द्वावालोच्य एकस्य तूभयत्वे संयोगपृथक्त्वम् ' इत्येवमग्निष्टोमान्तस्य नित्यस्यैव कामसंयोग इति । इत. रस्य तु केवलकामसंयोगादनित्यत्वमिति विशेषः । तेन यद्यपि प्रयोगणेयमनित्या तथाऽपि ज्योतिष्टोमस्य नित्यत्वादेतस्याश्च तं प्रति प्रातिरूपेण नित्यत्वात्तद्गृही- तधर्मपरभागलामावाग्निष्टोमस्येत्येवं धर्माणां व्यपदेशः अथ वोक्थ्यादिप्वपि प्राप्तिद्वये सति ज्योतिष्टोमाशेल या प्राप्तिः सोपदेशेन, योवथ्यांशेन साऽतिदेशात्मिकेति विवेकः ॥ १३ ॥४॥ १ नित्यसंस्थस्यति-अग्निष्टोमसंस्थस्य ज्योतिष्टोमस्येत्यर्थः। २ (भ. ४पा० ३ अ६ ·१०७२ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पी०६ अ०१६] .. । वचनात्तु समुच्चयः ॥ ४५ ॥ अथ यदुक्तं, द्वितीयतृतीयदर्शनं समानघिधित्त्वेऽवकल्पते नान्यथेति । वचनं तद्भविष्यति, न दर्शनम् । ऐन्द्राग्न उक्थ्ये द्वितीयो विधीयते । तथैन्द्रः षोडशिनि तृतीयः ॥ ४५ ॥ प्रतिषेधाच्च पूर्वलिङ्गानाम् ॥ ४६ ॥ इतश्च पश्यामः प्रकृतिविकारभाव इति । कुतः । प्रतिषेधात्पूर्वलि. गानाम् । यद्यग्निष्टोमो जुहोति, यद्युक्थ्यः, परिधिमनक्ति, न जुहोतीति होमाभावदर्शनं न स्यात् । प्राप्ते निमित्ते वचनप्रामाण्यात्सामानविध्ये । गुणविशेषादेकस्य व्यपदेशः ॥ ४७ ॥ अथ यदुक्तं व्यपदेश इति । एकस्यैवाधिकृतस्य यथोक्तेन न्याये- विशिष्टविधानस्य नातिभारः ॥ ४५ ॥ ऋतुकरणेषु चोत्तरविधौ यत्पूर्वाभावमनुवदति स विकारपक्षेऽवकल्पते । चोदकप्रा- सस्य चोत्तरेण पूर्वस्य बाधितत्वात् । सामानविध्ये हि प्रत्यक्षानिमित्तसंनिधानात्प्राप्ते निमित्ते नैमित्तिकमवश्यं कर्तव्यमिति समुच्चयः स्यात् । तत्र प्रतिषेधः पृथग्विधेरुपग- म्यमानो वाक्यं भिन्द्यात् । न पत्र द्वितीयतृतीयादिवद्विशिष्टविधिरवकल्पते । विधिप्र. तिषेधयोर्विप्रतिषेधात , पर्युदासासंभवाच्च । सर्वश्चेह सवनीयपशुविषयः पूर्वपक्षवाद्युत्तो न्यायः सिद्धान्तत्वेनानुसंधातव्यः । संस्थानिमित्तत्वे हि सामानविध्येऽपि निमित्ताभावाद- भावदर्शनमुपपद्यतेव । सिद्धान्तेऽपि चादृष्टार्थत्वात्समुच्चयप्रसङ्गे सति ऋतुकरणस- माख्या प्रकृतिलिङ्गमिति योज्यम् । केचित्पुनराहुः । प्रचरणीहोमशेषप्रतिपत्तिवद्धो. मस्य परिध्यञ्जनेन प्रतिपादित सामानविध्येऽप्यभावः सिध्यतीति । तत्र तु वाक्येन स्वतन्त्रे विधीयमाने कथमप्रस्तुत प्रतिपत्तित्वमवगम्यत इति वक्तव्यम् । सत्यपि च होमेन प्रतिपादने यावता परिध्यञ्जनशब्दार्थो निर्वर्तते किंचिच्च श्रुत्योच्यते तावत्पुनः संभवत्येव । तस्माद्यथोक्तेन न्यायेन दर्शनमेवेदमभावसंकीर्तनम् ॥ ४६॥ यत्त्वप्रकृतम्य यदिशब्दोपबन्धो द्वादशाहादिवन्नावकल्पत इति । नोक्थ्यादीनामन्यै. प्रकृतैस्तुल्यता । यद्यपि ह्येषां नित्यानित्यसंयोगविरोधात्प्रकरणमग्राहकमितिकर्तव्यता- यास्तथाऽपि संनिहितत्वावदिशब्दव्यपदेशं लभन्ते । प्रस्तुतगुणिद्वारेण वाऽप्रस्तुतानामपि गुणानां मतव्यवहारः संभाति । प्रकरणप्राप्तं त्वग्निष्टोमग्रहणं नित्यानुवादः । अथवा स्तोत्रनिमित्तत्वप्रतिपादनपरत्वादर्थवदेवेत्यदोषः । किं भवति प्रयोजनम् । फलचमसवदे. । । । १ सामान्यविधेरिति पा० ।

·ENANARARIATRYPHARRARE [अ०३पा०अ०१] मीमांसादर्शने । नायमनधिकृतेन गुणेन व्यपदेशः । अग्निष्टोमग्रहणं चानुवाद . इति ॥४७॥ इति श्रीशबरस्वांमिकृतौ मीमांसाभाष्ये तृतीयस्याध्यायस्य षष्ठः पादः । अथ तृतीयेऽध्याये सप्तमः पादः ॥ [१] प्रकरणविशेषादसंयुक्तं प्रधानस्य ॥ १ ॥ पू० स्तो दर्शपूर्णमासो, तत्र बर्हिर्धिश्चि, तथा चेदिदिधर्माश्च । तत्र संदेहः । किं बर्हिरादयो बर्हिरादिधर्माश्च प्रधानस्योताङ्गप्रधानानामिति । किं तावत्प्राप्तम् । प्रकरणविशेषादसंयुक्त प्रधानस्य । प्रधानस्यैवंजाती. देवेति केचित् । इदं तु वक्तव्यम् । सत्यमेतत्प्रयोजनं न तु सर्वधर्मेषु । यावन्तो हि सदो. मानादिषु गुणकामास्ते सत्यप्यतिदेशे स एवौपदेशिक आश्रयोऽस्तीति न विकृत्यन्तर. वद्विहन्यन्ते । विकृत्यन्तरेषु हि ज्योतिष्टोमस्याऽऽश्रयस्याभावाद्गुणकामा यथाश्रुता न भवन्तीति न सिध्यन्ति । संस्थासु तु यद्यप्यङ्गफलं नातिदिश्यते तथाऽपि स्वयमार्थत्वा- त्पुरुषस्य चिकीर्षमाणस्य गुणोपादित्सायां यथाश्रुताश्रयसंभवे नानुपपत्तिर्गुणकामानाम् । अतो यमात्रमुक्थ्यादिसंस्थानिमित्तमुक्थ्यग्रहणस्तोत्र शस्त्राद्यप्राकृतं तत्र यदितरग्रह- स्तोत्रशस्त्रधर्मातिदेशेन किंचिद्गुणकामगतं प्राप्नोति तन्न भवतीति प्रयोजनम् । तथेदम परं, यदि समानविधानं तत अव्यक्तासु तु सोमम्य' इत्यनेन न्यायेन ये ज्योतिष्टोमविकारा विज्ञायन्ते तेषु सर्वाः संस्था विल्कपर्ने, सिद्धान्ते त्वग्निष्टोमसंस्थैवैका प्रवर्तते । यत्र चोक्थ्यादिविशेषचोदना तत्रैव केवलं तद्धर्मप्राप्तिरिति प्रयोजनं सिद्धम् ॥ ४७ ॥ (इति-गुणकामानामाश्रयेण सह सामानविध्याभावाधिकरणम् ॥ १६ ॥ इति श्रीभट्टकुमारिलविरचित मीमांसाभाष्यव्याख्याने तन्त्रवार्तिके Selpamoominare martiyalowan तृतीयाध्यायस्य षष्ठः पादः । समानासमानविधानाधिकारेणैवैतदपि प्रस्तूयते वाक्यप्रकरणविरोधाविरोधद्वारेण । दर्शपूर्णमासप्रकरणस्था वेदिः तद्धर्माश्च खननादयस्तथा बर्हिस्तद्धर्माश्च लवनादयः किमर्था इति । यद्यपि · वेद्यां हवींषि ' ' बर्हिषि हवींषि ' ' बहिर्जुनाति ।। वेदि खनति' इति चाविशेषितेन वाक्येनाप्रधानार्थत्वबुद्धिर्भवति । तथाऽपि स्वातन्त्र्ये १ ( अ० ८ पा० १ अ० ९ स. १६)। २ प्रवर्तन्त इति शेषः । धर्मप्रदेशका भवन्तीति थावत् ।

·मmaram १०७४ सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते [अ०३पा०७अ०१] यका धर्माः । कस्मात् । प्रकरणविशेषात् । प्रधानांनां हि प्रकरणं, नाङ्गानाम् । प्रकरणेन चैषां संबन्धः । तस्मात्प्रधानस्य ॥१॥ सर्वेषां वा शेषत्वस्यातत्प्रयुक्तत्वात् ॥ २ ॥ सि० सर्वेषां वाऽङ्गप्रधानानामिमे धर्माः । नात्र शेषत्वं प्रकरणाद्भवति । सति लौकिकेष्वपि गृहाच्छादनार्थेषु बर्हिःषु धर्मप्रसक्तावानर्थक्यादवश्यमपूर्वसाधनता- कारितः संबन्धोऽभ्युपगन्तव्यः । सा चापूर्वसाधनता न वाक्यसामर्थेन प्रतीयत इति प्रकरणालब्धव्या । ततश्च प्रधानमात्रस्य तत्प्रकरणमित्यनेन विशेषेण प्रधानस्यैव धर्मा गम्यन्ते । सत्यपि च प्रकरणस्याविशेषकत्वे ग्राहकत्वेनैव विशेषरूपेण विनियोजकत्वा- द्विशेषस्थापनहेतुत्वमित्युक्तम् । असंयुक्तमिति च सत्यपि वाक्येन हविर्हिःसंयोगे प्रकरणविरोध्यर्थासंयोगाभिप्रायम् । शक्यौ हि हविर्बर्हिःशब्दो प्रकरणेन समावेश- यितुं नाहीनवदसंबद्धाविति मन्यते । ॥ १ ॥ सर्वपां वाक्यसंयोगाविशेषादित्युक्तमेव । यत्तु प्ररकणं विशेषेण विनियोजकमिति, तत्राऽऽह----अतत्प्रयुक्तत्वात् । न प्रकरणमिह विशेषकं भवतीत्यर्थः । कथं पुनः स्थित प्रकरणस्य विनियोजकत्वं निवर्तते, कथं वा तादर्थयलक्षणव्यतिरिक्तं च बहुदोषमुपका- रलक्षणं शेषत्वं प्रतिज्ञायते । उच्यते । नैव प्रकरणस्यैवजातीयकेषु विनियो- जकत्वं स्थितम् । 'असंयुक्तं प्रकरणात्' इति युक्तम् । यत्तु विरोधो नास्तीति । कथं नास्ति, यदा बर्हिपां प्राधान्यात्प्रत्येकं धर्मसंबन्धे सति अङ्गार्थत्वमपि ज्ञायमानं प्रकर- णानुरोधेन व्यावयते । परस्तु येन कारणेन वाक्यस्यातिप्रसरे बाधिते निर्विरोध प्रकरणमवगतवानिदानी तदुपन्यस्यति लौकिकेऽपि प्राप्नोति ततश्चाऽऽनर्थक्यमिति । तस्योत्तरमेतदेव वक्तव्यम् । स्वरसप्रवृत्तं वाक्यं यावत्येव विस्पष्टमानर्थक्यं तावन्मात्रा- देव निवर्तताम् । न चाङ्गवर्हिषां लौकिकवदानर्थक्यम् । अतस्तत्र भविष्यति । न । १ तत्प्रकरणमिति-दर्शपूर्णमासप्रकरणमित्यर्थः । १ ( अ० ३ पा०४ अ० ५) जञ्ज.. भ्यमानाधिकरणे भाष्यकृद्धिरिति शेषः । ३ बहुदोषमुपकारलक्षणं शेषत्वमिति । अयमाशयः। यापकारकत्वं शेषत्वं तदा कृष्णादीनामपि परम्परया यागायुपकारकत्वाद्यागाङ्गतापत्तिः यदि विहितत्वघटितं तद्विवक्ष्यते तदाऽपि — गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेत्' इति वाक्येन पश्वगा. तया विहितस्य गोदोहनस्य प्रणयनोपकारकत्वात्तदङ्गत्वापत्तिः । अथान्यानुपकारकत्वघटितं तदा गोदाहनस्य प्रणयनान्यपशूपकारकत्वान्नातिप्रसङ्ग इति चेत् । गोदोहनस्य पश्वन त्वमेव न स्यादि. त्यादिबहुदोषप्रस्तत्वादवश्यं परोद्देशप्रवृत्तकृतिकारकत्वेन विहितत्वरूपमेव शेषत्वं निर्वाच्यमिति । ४ (अ०३ पा० ३ अ०४ -- ४ स० ११)।

·[अ०३पा० अ०१] मीमांसादर्शने। १०७५ उपकारलक्षणं हि तत् । यद्यस्योपकरोति, तत्तस्य शेषभूतम् । सर्वेषां चाङ्गप्रधानानामिमे धर्मा उपकुर्वन्ति । कथमवगम्यते । बाक्यात् । वेद्यां हवींष्यासादयति, इति हविर्मात्रं वाक्यागम्यते । प्रधानहवींषि प्रकरणात् । वाक्यं च प्रकरणालीयः । तस्मादर्हिषि हवींष्यासा. दय तीति । आह । यदि प्रकरणं वाक्येन बाध्यते, लोकेऽपि बहिषा- मिमे धर्मा उक्ता भवन्ति । तत्र को दोषः । सर्वत्र धर्माः कर्तव्याः प्राप्तु- वन्ति । उयच्ते । प्रकरणादर्शपूर्णमासयोरुपकारका एवेति गम्यते । तस्मा. ल्लौकिकेषु न कर्तव्याः । एवं चेदङ्गान्यपि न दर्शपूर्णमासशब्दकानि । तस्मात्तेष्वपि न प्राप्नुवन्ति । उच्यते । यद्यप्यङ्गानि न दर्शपूर्णमास- शब्दकानि, दर्शपूर्णमासयोरुपकारकाणि । एषु क्रियमाणा धर्मा दर्श- पूर्णमासयोरुपकरिष्यन्ति । तस्मादङ्गप्रधानेषु कर्तव्या इलि ॥ २ ॥ आरादपीति चेत् ॥ ३ ॥ पिण्डपितृयज्ञेऽपि वर्धिमयुज्येत । सोऽपि दाते बर्हिषि वर्तते । तस्य चापि बर्हिषाऽरित प्रयोजनम् । तदप्याराच्छिधर्मकरस्यात् ॥ ३ ॥ न तद्वाक्यं हि तदर्थत्वात् ॥ ४ ॥ न तस्य बहिरेतैर्धर्मधर्मवत् । वाक्यं ह्येकं दर्शपूर्णमासाभ्यां सह । । चातिप्रसज्यत इति । अनेनैव चाभिप्रायेण, उपकारलक्षणं हि तदिति तादर्यमेव फलेन व्यपदिष्टम् । यदर्थ हि कल्प्यमानं प्रयोजनवद्विज्ञातुमाकासितोपकारानिप्पत्त्या शक्यते तदर्थ कल्पनीयम् । यत्तु भाष्यकारेणातिप्रसङ्गनिवृत्त्यर्थं प्रकरणादित्युक्तं तदुत्तरपरिचोदनानवतारप्रसङ्गादतित्वरितोक्तमित्युपेक्षणीयं तावत् ॥ २ ॥ यदि ह्यानर्थक्याल्लौकिकाद्वर्हिषो धर्मनिवृत्तिस्ततो यत्र तदानर्थक्यं नास्ति कर्मान्त- रार्थे बर्हिपि, तत्र प्रवृत्तिः प्राप्नोति । यदि तु कश्चित्तन्निवृत्त्यों हेतुः सोऽङ्गेप्वप्य- विशिष्टः । तत्र सौर्यादिवितरथाऽप्यतिदेशेन सन्त्येव धर्मा इत्युपदेशातिदेशप्राप्तिरहि. तत्वात्पिण्डपितृयज्ञ उदाहरणम् । अपूर्वो ह्ययमनङ्गं चेति स्थास्यति । तेनात्यन्ता- निष्टप्रसङ्ग इति ॥ ३ ॥ भवेदेतद्यददि- वाक्यं स्वतन्त्र स्यात् । बहिर्वेदितद्धर्माणां तु यद्वाक्यं तद्दर्शपूर्ण- १ उत्तरपरिचोदनेति-'आरादपीति चेत् ' इत्यनेन क्रियमाणपरिचोदनेत्यर्थः । अत इदं भाष्य 'न तद्वाक्यं हि तदर्थत्वात् ' इत्यत्रोत्कृष्य व्याख्येयमित्याशयः । २ ( अ० ४ पा० ३ अ० ८ ८ सू० १९) इत्यत्रेति शेषः।

·१०५६ सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते [अ०३पा०७अ०१] धर्माणाम् । तेन दर्शपूर्णमासयोरुपकारका धर्माः, यद्दर्शपूर्णमासार्थ, तत्र प्राप्नुवन्ति, नान्यत्र । तस्मात्पिण्डपितृयज्ञबर्हिषो न भविष्य न्ति ॥४॥ -- मासाभ्यां सहैकम् । तेन वाक्येन सहकवाक्यतां गतमित्यर्थः । तेन यत्तदेकवाक्यान्त- र्गतं बर्हिस्तस्यैवैतद्धर्मप्राप्तिर्न भिन्नवाक्यगतस्य । न च पिण्डपितृयज्ञबर्हिर्दर्शपूर्णमास- वाक्यान्तर्गतम् । अतो न संभन्स्यत इति । ननु यदि दर्शपूर्णमासाम्यां सहकवाक्य. त्वमिष्यते ततस्तत्प्रकरणं मुक्त्वा नान्येन लभ्यते । तच्च प्रकरणं प्रधानमात्रस्यैवेत्यङ्गा. नामसंबन्धः प्राप्नोति । नैष दोषः । सर्वथा लवनखननादयस्तावन्न साक्षादङ्गेन प्रधानेन वा संबन्धुं शक्नुवन्ति । यत्र वेदिबहिषी तत्र गमिष्यन्ति । वेदिबहिषोरपि हविरा- सादनेन संबन्धः । तच्च दर्शपूर्णमासप्रयोगवचनगृहीतमासादनं संबध्यते । एवमङ्गहविरासादनमपि तत्रान्तर्गतं, साङ्गस्य प्रधानस्यैकप्रयोगत्वात् । ननु च यथा प्रयाजादय एकप्रयोगवचनगृहीतत्वेऽपि 'गुणानां च परार्थत्वात् । इत्येवं परस्पराङ्गत्वं न प्रतिपद्यन्ते तथाऽङ्गहविःसंबन्धं बर्हिने प्रतिपद्यते । नैतदेवम् । यथैव हि प्रधानहविरासादनमङ्गतया संबध्यते तथाऽङ्गहविरासादनमप्यङ्गाङ्गतया संमन्त्स्यते । यदि च यद्दर्शपूर्णमासार्थ हविस्तद्वर्हिष्यासादयतीत्येवं कल्प्येत ततस्तन्मात्रस्यैव म्यान्न त्वेवम् । अस्याऽऽनर्थक्यमयात्तु स्वरूपेऽतिक्रम्यमाणे किमेवमतिक्रमोऽस्तु यद्द. शपूर्णमासार्थमुत यद्दर्शपूर्णमासोपकारीति । यदि तादर्थं गृह्यते वाक्यस्यातिदूरं सं. कोचः क्रियेत । तदुपकारित्वग्रहणे तु बहुतरविषयत्वं भवति । यथा च तद्भवति तद- नुग्रहीतव्यम् । अङ्गाङ्गमपि विनाऽपि तादर्थेन तदुपकारीति विज्ञायते । तावन्मात्र- मेव च तद्द्वारं युक्तं न तादर्थ्यम् । अनुपकारिण हि स्थितं नोपकरोति नातदर्थे । तथा च पर्थे त्वर्थसामान्यम् ' इति वक्ष्यति, विनाऽपि तादर्थेनाम्युदितेष्टयां दधि. पयसोस्तदुपकारमात्रदर्शनात्प्रणीताधर्मप्राप्तिर्भवतीति । तस्मादेवं प्रकरणादेकवाक्यत्वं कलप्यते यस्मिन्नक्रियमाणे दर्शपूर्णमासापूर्व न सिध्यति तत्र तत्र कर्तव्या इति । अङ्गहविभिरपि च विगुणैः प्रधानापूर्व न निप्पद्यते । तस्मात्प्रधानापूर्वप्रयुक्तानामेवाङ्गे- प्वपि क्रिया युक्तेति ॥ ४ ॥ STHA १ (अ० ३ पा० १ अ० १२ सू० २०) । २ (अ० ९ पा० २ अ० १४ सू० ४४)। ३ इति वक्ष्यति-इति सूत्रेण पूर्वपक्षयित्वा ‘क्रियेरन् वाऽर्थनिवृत्तेः ' इति सिद्धान्तसूत्रेण वक्ष्यतीत्यर्थः । ४ अभ्युदितष्टयामिति–'यस्य हविर्निरुप्तं पुरस्ताच्चन्द्रमा अभ्युदियात् , स त्रेधा तण्डुलान्विभजेत् । ये मध्यमाः स्युस्तानमये दाने पुरोडाशमष्टाकपालं निपेत् । ये स्थविष्ठास्तानिन्द्राय प्रदात्रे दधश्वर, येऽणिष्ठास्तान्विष्णवे शिपिविष्टाय शृते चरुम् ' इति वाक्येन दर्शपूर्णमासयोरकालोपक्रमनिमित्तदो- अपरिहारार्थतया विहितायामभ्युदितेष्टावित्यर्थः । - - । । S ड ·[अ०३पा०७अ०२] मीमांसादर्शने। १०७७ लिङ्गदर्शनाच्च ॥ ५॥ लिङ्गं भवति । एवमाह । स वै ध्रुवामेवाग्रेऽभिधारयति, ततो हि प्रथमावाज्य भागौ यक्ष्यन् भवति, इत्यभिधारणस्याऽऽज्यभागार्थ. तां दर्शयति ॥ ५ ॥ [२] फलसंयोगात्तु स्वामियुक्तं प्रधानस्य ॥ ६ ॥ सि. ज्योतिष्टोमे केशश्मश्रुणोर्वपनं पयो तानि तपश्चाऽऽम्नातानि । तेषु संदेहः । कियङ्गप्रधानार्थानि, उत प्रधानार्थानि । किं तावत्प्राप्तम् । अङ्गप्रधानार्थानीति पूर्वेण न्यायेन प्राप्तम् । एवं प्राप्ते ब्रूमः । स्वामि. युक्तमेतत् । तस्मात्प्रधानस्य । कस्मात् । फलसंयोगात् । पुरुषस्य यागेनायं संबन्धः । यागोऽपूर्वस्य दाता । पुरुषः प्रतिग्रहीता। नन्व. यदि चैवजातीयकमङ्गप्रधानार्थं ततः प्रथाजशेषेण हवींष्यभिघारयति । इत्येतद प्रधानार्थम् । तत्र च क्रमवाक्येप्वयं क्रमो न्यायप्राप्तः सिद्धवदुच्यमानो हेतुवन्निगदोऽ. र्थवत्त्वादुपपद्यते । स वै ध्रुवामेवाग्रेऽभिधारयति । कुतः । । ततो हि प्रथमावाज्यभागी यक्ष्यन्भवति ' इति । यद्याज्यामागहाविर प्याभिघारणीयं तत एवं वक्तव्यम् । अन्यथा हि ध्रुवायामुपांशुयानार्थेन केवलमाभिधारणं स्यात् । तत्र न चाग्रेऽभिधारणं स्यात् । न च । ततो हि प्रथमावाज्यमागौ ' इति हेतुः समर्थेत । तस्मात्सर्वार्थत्वमिति ॥ ५ ॥ ( इति- बर्हिरादीनामङ्गप्रधानसाधारण्याधिकरणम् ॥ १॥) वै MARINDIApomodig , 'याजमानास्तु तत्प्रधानत्वात्कर्मवत् । इत्यनेनाधिकरणेन येषां याजमानत्वं सिद्धं ते किं यजमानाय वर्तृत्वांशेनाङ्गप्रधानार्था उत भोक्तृत्वांशेन केवलप्रधानार्था इति । किं प्राप्तं । पूर्वेणाधिकरणेन सर्वार्थत्वम् । सर्वार्थे हि यजमानेऽवस्थिताः शक्नुवन्ति सर्वेषामुपकर्तुम् । न च व्यावृत्तिकारणमस्तीति प्राप्तेऽभिधीयते । येनैव हेतुनैतेषां स्वामिगामित्वनिश्चयः । तेनैव तु प्रधानार्थप्रतिपत्तिरपि स्फुटा ।। यदि ह्येते कर्तृत्वांशपातिनो भवेयुस्ततः सर्वार्थत्वं प्रतिपद्येरन् । भोक्तृत्वांशस्था- स्त्वते । स हि तेविना नोपद्यते । कर्तृत्वं तु तदभावेऽपि यथा भवति तथा सर्वलो. १ ( अ० ३ पा० ८ अ० २ सू० ४ ) । २ नोपपद्यत इति-भोक्तृत्वांशस्यादृष्टरूपत्वेनानि- तिप्रकारत्वादिति शेषः।

·१०७४ सतन्त्रवार्तिक शाबरभाष्यसमेते. [अ० ३पा०७० ३] तु । परोऽप्यस्ति संबन्धः । यागो निर्वर्त्यः, पुरुषोऽभिनिवर्तक इति । फलेन संबन्धो भविष्यतीत्येवमर्थः पुरुषः श्रूयते । न हि यागं स साध- यति । यागः सत्तया संभन्त्स्यत इति । किमिति तर्हि । निर्वर्तयत: फलं भवतीति । संस्काराश्च संस्कुर्वन्तीत्युच्यन्ते । यत्तस्य संस्कर्तव्यस्य प्रयोजनं, तत्र सामर्थ्य जनयन्तीति । फलं च ग्रहीतुं पुरुषस्य प्रयो- जनं, न यागमभिनिर्वर्तयितुम् । तस्माद्ये पुरुषसंस्कारास्ते पुरुषं फल- प्रतिग्रहणसमर्थ कुर्वन्ति, न यागनिर्दृत्तिसमर्थम् । आह । यदि याग. निवृत्तौ न सामर्थ्य जनयन्ति, कथं तर्हि यागधर्मास्ते भवन्ति । उच्यते । यागस्य स्वार्थ साधयतः साहाय्ये वर्तन्ते । कश्च तस्य स्वार्थः । यदस्य कर्वा फलेन संबध्यते । तस्मात्स्वामिसंस्काराः प्र. धानार्था इति ॥ ६॥ [३] चिकीर्षया च संयोगात् ॥ ७ ॥ पू. ज्योतिष्टोमे श्रूयते, पत्रिंशत्मत्रमा प्राची, चतुर्विंशतिरग्रेण, त्रिंश- जघनेन, इयति शक्ष्यामहे, इति । तत्र संदेहः । किमेषा वेदिरङ्गप्रधा- नार्था, उत प्रधानार्थेति । किं तावत्प्राप्तम् । चिकीर्षया च संयोगात् , कप्रत्यक्षम् । ऋत्विजामपि च तत्संभवान्नैव तेभ्यो निवृत्तिः स्यात् । अभीष्टे चार्थे योग्यताधानमाकाङ्क्षति । यत्र च योग्यत्वमनुपजातम् । न तु यजमानस्य कर्तृत्व- स्वरूपमभीष्टम् । न च प्रागेभ्यो न निष्पन्नम् । योग्यतां चाऽऽदधानाः क्रियाः संस्कारा इत्युच्यन्ते । तस्माद्भोक्तृत्वांशं भजन्ते । यस्य च कर्मणः प.लं यजमानेन भुज्यते तद्देशस्थास्तस्यैवोपकर्तुं शक्नुवन्ति नान्यस्य । प्रधानस्य फलं पुरुषैर्भुज्यते नाङ्गानां, ऋत्वर्थत्वात् । तस्मात्प्रधानस्यैवंजातीयका: । आह । यदि क्रतोनिवर्तकांशे न पतन्ति तत् , फलस्यैवाझं प्राप्नुवन्ति । नैष दोषः । एष एव हि प्रधानस्योपकारो यदस्य फलग्रहणाय योग्यः कर्ता क्रियते । ततश्च यथैवान्योन्यदृष्टार्थान्यङ्गानि फलयोग्यतामपि कुर्वन्ति नाङ्गत्वात्प्रच्यवन्ते तथैवैतेऽपि द्रष्टव्याः । प्रयोजनमग्नीषोमीयादिविकारेषु गमनं वपनादीनामगमनं सिद्धान्ते ॥ ६ ॥ ( इति-~-यजमानसंस्काराणां प्रधानमात्रार्थताधिकरणम् ॥ २॥) १तत्तदेत्यर्थः । २ अन्यान्यदृष्टार्थानीति-आरादुपकारकाण्यङ्गानीत्यर्थः । ३ एतेऽपीति-याजमानाः संस्कारा अपीत्यर्थः । ।

·। [अ०३१।०७१०४] मीमांसादर्शने। प्रधानार्थेति । का चिकीर्षा । इयति शक्ष्यामह इति । यचिकीर्षितं, तस्यार्थेनै पा श्रूयते, शक्ष्यामहेऽरयां कर्तुमिति । प्रधानं च तस्य चिकी. र्षितं, नाङ्गानि । प्रधानं हि फलवन्नाङ्गानि । आह । यद्यङ्गानि न चिकीर्षितानि, किमर्थ क्रियन्त इति । उच्यते । अचिकीर्षितान्यप्यङ्गानि क्रियन्ते, यद्यपि तानि न चिकीर्ण्यन्ते, तथाऽपि तैरचिकीषितैरन्यचि. कीय॑ते । तस्मात्तानि क्रि पन्त इति । यचिकीर्षितं तस्य वेदिः । तस्मा- प्रधानार्थेति । स्थितं तावदपर्यवसितम् ॥ ७ ॥ [४] तथाऽभिधानेन ॥ ८ ॥ पू० स्तो दर्शपूर्णमासौ । तत्र श्रूयते, चतुर्होत्रा पौर्णमासीमाभिमृशेत् , पञ्च- होत्रा अमावास्याम् ; इति । तत्र संदेहः । किमङ्गप्रधानार्थमभिमर्शनमुत प्रधानार्थमिति । किं तावत्माप्तम् । प्रधानार्थमिति । प्रधाननामधेयं च तत्पौर्णमास्यमावास्येति च । तस्मात्प्रधानस्याभिमर्शन मिति ॥ ८॥ तयुक्ते तु फलश्रुतिस्तस्मात्सर्वचिकीर्षा स्यात् ॥ ९॥ सि. स्थितादुत्तरम् । यदुक्तं प्रधानं चिकीर्षितं नाङ्गानि । तस्मात्प्रधा. नस्य वेदिरिति । तन्न । तद्युक्ते फलश्रुतिः । साङ्गात्फलं श्रूयते । तस्मात्साङ्गं चिकीर्पितम् । यद्यप्यङ्गानि न चिकर्षितानि, तथाऽपि .. पूर्वेणैव न्यायेन सौमिकी वेदिः केवलप्रधानार्था विज्ञायते । इयति शक्ष्यामहेऽस्यां कर्तुमिति यचिकीर्पितं तदुद्देशेनैवमभिधीयते । फलवचिकीर्षितं नाङ्गानि । अचिकीर्षि- तत्वे सति चिकीर्षितसिद्धयर्थत्वेन करणात् । एवमपर्यवसिते चिन्तान्तरं तावत्प्र. स्तौति ॥ ७ ॥ संयोगादिति वर्तते । पौर्णमास्यमावास्याशब्दयोः प्रधानमत्रिवचनत्वात् । आनर्थ- क्यात्तदङ्गेषु ' इत्येवमवतरतोः प्रधानहवि:प्वेव केवलेषु प्रवृत्तिः । तस्माच्चतुर्होत्रा मन्त्रेण पञ्चहोत्रा च प्रधानहविर्मात्रमभिनष्टव्यम् ॥ ८ ॥ वेदेशविशेषात्मकत्वादेशकालयोश्च साङ्गप्रधानप्रयोगविषयत्वावधारणात्सर्वार्थत्वम् । योऽपि चिकीर्षासंयोगः सोऽपि लगातेः प्रयोगाधीनत्वात्तद्विषय एव ज्ञायते । तस्मा- साङ्गप्रधानार्थमित्यवधारणादकार्थाऽपि स्यात् । एवं चे सति अग्नीषोमीयादिविकारेषु १ अचिकीर्षितान्यानि, इति पा० । २ (अ० ३ पा० १ ० ९ स० १८) । ३ सिद्धान्त प्रयोजनमाह-एवं च सतीलादिना । पूर्वपक्षे च व्यतिरेकेण प्रयोजनं सुज्ञेयमित्याशयः ।

·१८० सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०३पा०७१०४] वेद्यां कर्तव्यानि । अन्यथा न साङ्ग वेद्यां कृतं भवति ॥ ९ ॥ गुणाभिधानात्सवार्थमभिधानम् ॥ १० ॥ सि. यदुक्तं, प्रधाननामत्वात्पौर्णमासीशब्दस्यामावास्याशब्दस्य च, प्रधान हविषामभिमर्शन मिति । नैतदेवम् । अङ्गहविषामप्यभिमर्शनं स्यात् । कुतः । गुणाभिधानात् । गुणोऽभिमर्शनमित्यभिधानं भवति । कतमत्तदभिधानम् । यद्गुणोऽभिमर्शनमिति ब्रूते । पौर्णमासीममावा- स्यामिति च द्वितीयान्तं पौर्णमास्यर्थमभिमर्शनं कर्तव्यम् , अमावास्या- थमभिमर्शनं कर्तव्यमिति । अतो यत्र यत्र क्रियमाणं पौर्णमास्याममा- वास्यायां वोपकरोति, तत्र तत्र कर्तव्यम् । यद्यत्पौर्णमास्याममावा- स्यायां वाऽभिसंबध्यते, साक्षात् , प्रणाडया वा, तत्र तत्र क्रियमाणं. तयोरुपकरोति । तस्मात्प्रधानहविषामङ्गहविषां च कर्तव्यमिति ॥१०॥ निरूढपश्वादिषु कर्तव्या ॥ ९ ॥ इति-सौमिकवेदेरशाप्रधानार्थताधिकरणम् ॥ ३ ॥ - द्वितीयया यस्माद्गुणभूतमभिमर्शनं विज्ञायते तस्मात्सर्वार्थमित्यसंबद्धम् । स्थित एव गुणत्वे तद्विशेषचिन्तेयं प्रस्तुता । सुतरां च प्रातिपदिकार्थानुसारिणा द्वितीयार्थेन प्रधानहविर्मात्रगुणत्वं प्राप्नोति । । तस्मादनुपपत्तिरेव । यच्च पौर्णमास्यर्थममावास्या- थमिति चोक्तं तदपि पूर्वपक्षमेव साधयति । तेनैवं वक्तव्यम् । पौर्णमासीमाभि- मृशेत् ' इत्यत्र कालकर्मतत्समुदायानामननिमाष्टव्यत्वात्पौर्णमासीमिति गौणेन भवि. तव्यम् । तत्र प्रकृतिप्रत्ययार्थयोपि प्रत्ययार्थस्य प्राधान्यात्प्रातिपदिकं गौणमित्या- पद्यते तथाऽन्यत्र तावताऽप्यभिन्न्रष्टव्यविशेपानवगमात्समस्तनुवादिविषयसंशयोपप्लवे सति विशेषोऽन्यत एव लब्धव्य इति साकाङ्क्षत्वादसंदिग्धार्थपरिग्रहार्थं प्रथमप्रती- तत्वेन च प्रातिपदिकार्थे मुख्यमाश्रित्य विभक्तिः सप्तम्यर्थेऽवकल्पते पौर्णमास्यामिति । तदेव चात्राऽऽकाक्षितम् । आसन्नहविरधिकारविधिनाऽभिम्रष्टव्यविशेषस्यावधारितत्वात् । भतः कालद्वारेण प्रयोगद्वारेण वा व्यवस्थार्थमेवेदं श्रवणमिति हविर्मात्राभिमर्शनम् । अथापि पोर्णमास्यादिशब्देन हविर्लक्ष्यते तथाऽपि तदुपकारमात्रलक्षणात्सर्वार्थत्व, सिद्धिः ॥ १० ॥ ( इति-अभिमर्शनादेरङ्गप्रधानसाधारणहविर्मात्रार्थताधिकरणम् ।।४॥) MEANINITION - HE ·क्षितो सनीपोतीपशमालभते' इत्यादिष्वित्यर्थः । ३ (अ० ३ पा० ७ अ०३)अनत्यन्यायेने. [अ०३पा०अ०५] मीमांसादर्शने [५] दीक्षादक्षिणं तु वचनात्प्रधानस्य ॥ १३ ॥ सि० ज्योलिष्टोमे दीक्षाः श्रूयन्ते । तिस्रो दीक्षा इति । तथा दक्षिणाः श्रूयन्ते । तस्य द्वादशशतं दक्षिणा, इति । तत्र संदेहः । किं दीक्षादक्षि- णमङ्गप्रधानार्थमुत प्रधानार्थमिति । किं भातम् । पुरुषाणामङ्गप्रया नार्थत्वादीक्षादक्षिणस्याङ्गप्रधानार्थतेति । एवं मासे ब्रूमः । दीक्षाद. क्षिणं प्रधानस्य । कुतः । वचनात् । वचनं हि भवति । दीक्षाः सोमस्य, दक्षिणाः सोमस्य, इति । न हि वचनस्यातिभारो नाम कचित् । तस्माद्दीक्षादाक्षिणं वचनात्सोमस्येति ॥ ११ ॥ निवृत्तिदर्शनाञ्च ॥ १२॥ निवृत्ति दीक्षाणां दर्शयति । कथम् । अध्वर्यो बत्पानाध्याक्षी- रथ काऽस्य दीक्षेति, यत् षड्ढोतारं जुहोति साऽस्य दीक्षेति । अस- फैलसंयोगात्तु स्वामियुक्तं प्रधानस्य' इत्यनेनैव गतार्थत्वाहीक्षाणामनुदाहरणत्वम् । अन्ये तु समर्थयन्ते । सर्वेषु सोमयादिषु दीक्षितशब्देन विनियोगो दृश्यते । दीक्षाश्च दीक्षितत्वसिद्धयर्थाः । तच्च दीक्षितत्वमुपादीयमानत्वात्तत्र तत्र गुणत्वेन विवक्षितम् । अतोऽङ्गप्रधानार्थत्वप्रसक्तिः । दक्षिगानामृल्विगाममनार्थत्वादानभनस्य च साहाय्योपा. दित्सया प्रयोगार्थता । तस्माच्चिकीर्षान्यायेन साङ्गप्रधानप्रयोगविषयत्वमिति सर्वार्थत्व- प्रसक्तिः । अपि च प्रत्यक्षमेवैतदृश्यते दक्षिणोपात्ता ऋत्विजोऽशान्यपि कुर्वन्ति । इतरथा हि प्रधानमात्रमेव तत्परिक्रीताः कुर्युः । न च तावन्मात्राय यजमानस्यतः परिक्रीतैः प्रयोजनम् । अतो यद्यपरिक्रीताः करिष्यातीलधार्यते तर दक्षिणा । एवं च कर्तृतन्त्रत्वाभिधानमेकादशे योक्ष्यते । तस्मात्सर्वार्थत्वमिति माऽभिधीयते 'दीक्षाः सोमस्य । 'दक्षिणाः सोमस्य ' इति वचनात्प्रधानार्थता । यस्तु दीक्षितविनि योगोऽङ्गेषु स पुरोडाशकपालादिवप्रयोजकलक्षणापत्तेः प्रधान युक्तस्यैवेति ज्ञायते । दक्षिणाश्च प्रधानार्थीः सत्यः प्रसङ्गादङ्गानामुपकुर्वन्तीति वक्ष्यामः ॥ ११ ॥ निरूढपशी च पईंढोतृहोमेन दीक्षानुग्रह बदन्नप्राति दर्शयति । सर्वार्थत्वे व १ (अ० ३ पा० ७ अ० २ १०६)।२ सोमक्रयादिग्विति- ईक्षितः सोगकागाति' यो दी. स्यर्थः । ४ (अ० ११ पा० २ अ० १ सू०८)। ५ ( अ० १२ पा० १ सू० ३१ ) इत्यत्रेति शेषः । ६ षड्ढोतहोमेनीत- सूर्य ते चक्षुषी, वातं प्राण, द्यां पृष्ठन, अन्तरिक्षमात्मा, अगैया, पृथिवी शरीरैः' इति षड्ढोतमन्त्रण होमेनेत्यर्थः ।

·१०८२ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०७१०६] त्यामपि दीक्षायां वचनं भवति । तस्मादङ्गानां दीक्षादक्षिण. मिति ॥ १२ ॥ [६] तथा यूपस्य वेदिः ॥ १३ ॥ पृ. अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुरनीषोमीयः । यो दीक्षितो यदग्नीषोमीयं पशुमालभते, इति । तत्र यूपं प्रकृत्य श्रूयते, वज्रो वै यूपो यदन्तर्वेदि मिनुयात्तन्निर्दहेत, यद्धहिर्वेदि, अनवरुद्धः स्यादर्धमन्तदि मिनीत्यर्ध बहिर्वेदि, अनवरुद्धो भवति, न निर्दहति, इति । तत्र संदेहः । किमन्त. वैदि, इति यूपाङ्गभावेन वेदिरूपदिश्यत उतार्थमन्तवाद, अर्ध बहिवे- दीति देशलक्षणार्थमुच्यत इति । कथं यूपाङ्गभावेन कथं वा देशलक्ष. णेति । यदि यूपास्य वेद्यन्तरस्य च संबन्धो विवक्षितः, एवं वेदि- संबद्धो यूपः कर्तव्यः, ततो यूपाङ्गभावेन । अथ यस्मिन्देशे मीयमान स्याध वेद्यभ्यन्तरे, अर्धं च बहिः, स देश उपदिश्यते । ततो देशल- क्षणा । किं प्राप्तम् । तथा यूपस्य वेदिः । यथा दीक्षादक्षिणं प्रधानस्य तथा यूपस्य वेदिः । तथा यूपो मातव्यः, तथा मीयमानस्या वेद्य- भ्यन्तरे भवति । एवं वेदिश्रुतिरप्यनुग्रहीष्यते, इतरथा वेदिशब्दो । स्यादेव दीक्षेति नान्येनानुगृह्येत । ननु चानङ्गत्वेऽप्यनुग्रहवचनमनाकाक्षितत्वाद्वयर्थ- मेव । नैष दोषः । प्रकृती परप्रयुक्तोपजीवनात्तत्कृत उपकार आसीदिति, अप्रयोजक स्वात्तदभावे सति वैगुण्यमिवाऽऽशङ्कयते, तत्रानुग्रहवचनमुपपत्स्यते ॥ १२ ॥ ( इति-दीक्षादक्षिणयोः प्रधानमात्रार्थताधिकरणम् ॥५॥) अर्थमन्तदि मिनीत्यर्य बहिदि ' इति किमन्तवेद्येकदेशो यूपाङ्गत्वेन विधीयते, अथ बहिदिदेशमिश्रसंघिदेशमात्रं लक्षयतीति । ननु च पुरस्तात्सर्वार्थत्वमवस्थाप्ये. दानीमयुक्तो विचारः ! स्थित एतस्मिन्नधिकरणे तद्रष्टव्यम् । यदि हि वाक्यसंयोगा. पार्थता भवेत्कुतस्तदा कैमर्थ्यविचारावसरः । स्थिते पुनर्देशलक्षणार्थत्वे तदर्थत्वातदर्थत्वे युज्यते । किं प्राप्तं, प्रकरणं बाधित्वा यूपस्य वाक्यसंयोगाद्भवितुमर्हति । लक्षणा हीतरथा स्यात् । न चान्तदिशब्दस्य श्रौतोऽयों न समवैति यतो लक्षणां प्रतिपद्यते । । 1 वेदिश्रुतिरनुग्रहीष्यत इति पा० । २ पुरस्तादिति-' चिकीर्षया च संयोगात् ' इत्यस्मिन- धिकरण इत्यर्थः । ३ तद्रष्टव्यमिति-चिकीर्षाधिकरणं द्रष्टव्यमित्यर्थः ।

·, [म.३पा०७अ०६] मीमांसादर्शने । १०८३ लक्षयेद्देशम् । श्रुतिलक्षणाविशये श्रुतियाय्या, न लक्षणा । तस्माद्यू- पाङ्गभावेन वेदिनिर्दिश्यते ॥ १३ ॥ देशमात्रं वाऽशिष्येणैकवाक्यत्वात् ॥ १४ ॥ सि. देशमात्रं वा वेदिशब्देन लक्ष्यते, न वेदियूपाङ्गम् । कुतः । आशि- प्येणैकवाक्यत्वात् । अर्थमन्तवेंदि मिनोत्यधैं बहिर्वेदीत्येतेनैकवा. क्यता या, सा शासितव्येन, यदि देशलक्षणा । अथ यूपाङ्गभावेन वेद्या निर्देशः, ततो न शासितव्यो बहिर्वेदिदेशो भवति । वेद्यां यूप- स्याङ्गभावेनोपदिश्यमानायाम् , अर्धं बहिर्वेदीत्येतदुच्चार्यमाणं न कस्मिंश्चिदुपकारे वर्तते । अथ बहिर्वेदिदेशमपि यूपाङ्गभावेनोपदिशेत् , तस्मात् ' इयति शक्ष्यामहे ' इत्यपि सामान्यशास्त्रं यूपविषयमेवोपसंहृत्य वेदे'पार्थत्वं प्रतिपत्तव्यम् । अथवा पूर्वेणाधिकरणेन स्थिते साङ्गज्योतिष्टोमार्थत्वे किं यूपार्थत्वम. प्यस्ति नास्तीति विचार्यते । ननु सर्वार्थत्वादव सिद्धं यूपार्थत्वमिति न विचारणीयम् । न तेन सिद्धं, यूपस्य पश्वङ्गत्वात् । ज्योतिष्टोमस्य हि साङ्गस्य वेदिर्न पशोः । ननु च पशुरपि स्वाङ्गभूतामनेभ्यो दास्यति । दद्याद्यदि तस्य स्वमहिम्ना वेदिर्भवेत् । प्रधा- नद्वारेण त्ववतरन्ती तत्स्वरूपमात्र एवावतिष्ठते । प्राप्ते च वेदिकार्येऽतिदेशेन प्राप्नुवन्ती दार्शपौर्णमासिकी वेदि निराकृत्य पश्वादिषु सौमिकी निविशते । सा प्राकृतेष्वेव वेदिकार्थेषु विनियोक्तव्या । न चेदं यूपमानं प्राकृतं यतो वेदि लभेत । तस्मादप्रावे- यूपस्य लौकिक्यैव देशबुद्धयाऽन्तर्बहिर्वा माने प्राप्तेऽनेन वचनेनार्धस्यान्तर्वेदिनियम्यत इति प्राप्तेऽभिधीयते ॥ १३ ॥ उभाभ्यामन्तवैदिवहिदिशब्दाभ्यां मध्यदेशो लक्ष्यते नाङ्गाङ्गिभावो विधीयते । कुतः कृतार्थसंयोगे देशकालोपलक्षणम् । सर्वेष्विष्टं कृतार्थौ च वेदियूपाविहान्यतः ॥ अङ्गाङ्गिभावे हि यूपो वा वेद्यङ्गं भवेद्वेदिर्वा यूपाङ्गं, न चैकमप्युपपद्यते निराकाङ्क्ष- स्वाददृष्टकल्पनाद्वाक्यभेदप्रसङ्गाच्च । न तावत्पशुबन्धव्यामृतस्य यूपस्य वेदिं प्रत्यपे- क्षाऽस्ति । नापि कर्तृहविस्तदुपकरणधारणव्यापृताया वेदेः सहस्रभागांशसंबन्धिनि यूपेऽ- पेक्षा । न चान्यतरस्य दृष्टोपकारित्वमवकल्पते । किं चार्धे बहिर्वेदीत्यशिष्य, विध्य. नुवादत्वासंभवात्त्वत्पक्षे । मत्पक्षे तु द्वाभ्यां विना देशविशेषोपलक्षणासंभवादवश्यं शा- सितव्यमेतत् । कथं, समस्तस्य यूपस्यान्तर्बहिर्वा माने प्राप्ते ' अर्थमन्तदि' इति निय- म्यते, द्वितीयस्यार्धस्य पुनरप्यनियमप्रसक्तौ । अर्ध बहिर्वेदि ' इत्यपि विधातव्यम् । गाय । १ एकवाक्यता शासितव्येनेति पा० ।

·१०८४ सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते [भ० ३पा०७१०७] वाक्यं भिद्येत । तस्माद्यूपाङ्गभावेन वेद्या निर्देशे बहिर्वेदिशब्दः सर्वथा न शासितव्यः । यदि तु देश लक्षणा, ततो विशिष्ट देशे लक्ष्यमाणेऽ. वश्यवक्तव्यो बहिर्वेदिशब्दो भवति । अनुच्यमाने, वेद्यभ्यन्तरे- यस्मि- न्कस्मिथ प्रदेशे यूप इति गम्यते । अथ पुनर्बहिर्वेदिशब्दे श्रूयमाणे, यतररिमन्देशे मीयमानस्यार्धमन्तवेद्यधै बहिर्वेदि, स देशो लक्षयितु- मिष्टो भवति । स च बहिदिशब्देन विना न शक्यते लक्षयितुमित्य- वश्यं शासितव्यो भवति । तस्माद्देशलक्षणेति ॥ १४ ॥ [७] सामिधेनीस्तदन्वाहुरिति हविर्धानयोर्वचना- सामिधनीनाम् ॥ १५॥ पू० ज्योतिष्टोमे श्रूयते, उत यत्सुन्वन्ति सामिधेनीस्तदन्याहुः, इति । हविर्धानयोर्यरिमन् हविर्धाने सुन्वन्ति, सत् , सामिधेनीभिः संबन्धये- दित्यर्थः । तत्र संदेहः । किं सामीपेनीनामङ्गभावेन हविर्धानं चोद्यते, हविर्घानविशिष्टाः सामिधेन्योऽनुवक्तव्या उत हविर्धानेनामूषामनू- च्यमानानां देशो लक्ष्यत इति । किं तावत्प्राप्तम् । सामिषेनीनामङ्ग- बेन हविर्धानं चोद्यते । यस्मिन् हविर्धाने सुन्वन्ति, सत् , सामिधे- ततश्चानेकार्थत्वाद्वाक्यभेदो मिनोत्याख्यातानुषङ्गक्लेशश्च प्रसज्यते । पाक्षिकस्य च नित्यवदनुवादोऽनर्थकः कल्पयितव्यः । ननु चार्धस्यान्तवैदिसंबन्धे विहिते विध्यभा. वादर्धान्तर बहिदि भविष्यति । भवेदेवं, यदि नित्यमन्तर्वेदि बहिवेद्येव वा यूपमानं प्रसक्तं स्यात् । समस्तान्तवैदिप्रसङ्गे हि सति अर्धपुनर्वचनसामर्थ्यात्परिसंख्यायेतरस्य बहि. मनिं गम्येत । समस्तस्थ वा बहिरेव प्रसङ्गेऽर्धन्याविहितमिति तदवस्थमर्धान्तरमध्यव- सीयत । न त्वेतदुभयमप्यस्ति । अतश्चदृशमवधारणमधमन्येव न त्वर्धमेवान्तवेदीति । तथा सति चान्तिरमनियतत्वात्कदाचिदन्तरपि प्राप्नोतीति न बहिर्भावः सिध्यतीति । ननु च यदि समस्तमन्तवैदि मिनोति ततोऽर्धमन्तदीत्येवं विधिर्नैव कुर्यात् । कथं न करोति, यद तत्तावन्नियमतोऽन्तर्मिनोत्येतावच्च विहितं नेतरत्प्रतिषिद्धम् । तस्मा- दुभाभ्यां विशिष्ट एको देशोऽभिधीयत इत्येवमवाक्यभेदः ॥ १४ ॥ ( इति-~-अन्तदिवहिदिपदलक्षितदेशविशेषस्य यूपमानाङ्गताधिकरणम् ॥६॥) . उत यन्सुन्वन्ति सामिधेनीस्तदन्वाहुः' इति श्रूयते । पूर्ववदेव संदेहविचारनि- , Sav न ·[अ०३पा० अ०७] मीमांसादर्शने। १०८५ नीभिः संबन्धयेदिति । तेन हविर्धानसंबद्धाः सामिधेन्योऽनुवक्तच्या इति वचनात्साभिधेन्यङ्गभावे सति हविर्धानश्रुतिरनुग्रहीष्यते । इत- रथा देशं लक्षयेदिति । तस्मात्सामिधेन्यङ्ग हविर्धानम् ॥ १५ ॥ देशमात्रं वा प्रत्यक्षं ह्यर्थकर्म सोमस्य ॥१६॥ सि. देशलक्षणार्थं वैतदुच्यते । यस्मिन्सुन्वन्ति, तस्मिन्देशे सामिधेन्योऽनु- वक्तव्या इति । प्रत्यक्षं ह्यर्थकर्म सोमस्य तेन क्रियते । दक्षिणे इविर्धाने सोममासादयन्तीति सोमासादनार्थ तावदेतदुपादेयम् । सामिधेन्योs. प्यग्निसमिन्धनार्थमुपादेया इति । इह त्वेतावच्छ्रयते, यस्य हविर्षानस्य समीपे सुन्वन्ति तत्संबद्धाः (सामिधेन्योऽग्निसमिन्धनार्थमुपादेया) इति । तत्र न ज्ञायते, किं सामिन्यः संबद्धा हविर्धानस्योपकुर्वन्ति, किं इवि- (नं सामिधेनीनामिति । तदुच्यते । सामिधेन्यस्तावविर्धानस्य नोपकु- वन्ति । न हि तावद्विधीयन्ते, सामिधेन्योऽनुवक्तव्या इति । किं तहि । हविर्धानविशेषसंबन्धस्तासां विधीयते । न चाविहितमङ्गं भवति । नाप्येवं विधीयते, हविर्धानमासामनूच्यमानानामुपादातव्यं संबन्धयितुमिति । कथं तर्हि । हविर्धानविशेषसंबन्धोऽत्र सामिधेनीनां श्रूयते न हविर्धान- संबन्धी विधीयते । न च सामिधेनीसंबन्धो हविर्धानस्य प्राप्तः, यो विशेषार्थमनूद्येत । केन तर्हि हविर्धानस्य संबन्धः । प्रत्यक्ष ह्यर्थकर्म सोमस्य, न तु सामिधेनीकर्म प्रत्यक्षं हविर्धानस्य । भवति तु देशस्य सामिधेनीसंबन्धः । अपरेग वेदिमिति होतुर्देशो लक्षित: । स उत्तरस्य दक्षिणस्य वा हविर्धानस्य समासन्नः । तत्र यत् , सुन्वन्ति, तदन्वाहु रित्युपपद्यते वचनम् । तस्माद्देशलक्षणार्थ हविर्धानग्रहणम् । . । र्णयाः । कथं न गतार्थमिति चेत् । विस्पष्टार्थद्वयानुपादानात् । न त्वत्रैवं दृश्यत इदं परस्याशिप्यमिति । मम तु शिप्यामिति । कथं तर्हि सिद्धान्तसिद्धिः । उच्यते ॥ १५ सोमधारणेन तावत्प्रत्यक्ष नरपेक्ष्यं हविर्धानस्य, सामिधेनीनां पुनः प्रकृतावेवाग्नि- समिन्धनार्थत्वात्क्लप्तं प्रयोजनमिति नास्त्यङ्गाङ्गित्वापेक्षा । हविर्धान विशेषसंबन्ध- परे वाक्ये सामान्यसंबन्धशक्तिमपि कल्पयत आग्नेय्यधिकरणोक्तो वाक्यमेदो योज्यः १ तेनेति क्वचिन्नास्ति । २ सामिधेन्योऽनुवक्तव्या इति पा० । ३ (अ० ३ पा० २ अ०८)।

·१०४६ सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमते-.. [अ०३पा०७०८] । अथैवमभिसंबन्धः कस्मान्न भवति । यस्मिन् हविर्धाने सुन्वन्ति, तस्य हविर्धानस्य सामिधेनीसंबन्ध इति । नैवं शक्यम् । एवं द्वावों विधातव्यो भवतः । हविर्धानसंबन्धो, हविर्धानविशेषसंबन्धश्च । तत्र वाक्यं भिद्यते । तस्मान्नैवमभिसंबन्ध इति ॥ १६ ॥ समाख्यानं च तद्वत् ॥ १७ ॥ समाख्यानं च तदेव भवति । यथाऽस्माभिर्याय उपदिष्टः सोमार्थ हविधानमिति ॥ १७॥ p: [८] शास्त्रफलं प्रयोक्तरि तल्लक्षणत्वात्तरमात्स्वयं प्रयोगे स्यात् ॥ १८ ॥ पू० इह कर्माच्युदाहरणम् । अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः, दई पूर्णमासा- भ्यां स्वर्गकामो यजेत, ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत, इति। तत्र संदेहः। किमेतानि कर्माणि स्वयमनुष्ठातव्यानि, उत्तात्रोत्सर्गमात्रं स्वयं कुर्यात् । । विशेषेण सामान्याक्षेपाद्वाक्यभेदं परिहरतः सिद्धसामान्यसंबन्धेन सिद्धान्तपक्षेणार्थापत्ति क्षयो दर्शयितव्यः । अस्ति हि प्राकृतदेशोपलक्षणत्वेन हविर्धानयोरन्यतरस्य प्राप्तिः । तत्र विशेषमात्रं सुखेन विधीयते । तस्मादपि देशलक्षणा ॥ १६ ॥ हविर्धानमिति, अनन्यायोजनस्य तादर्थ्यव्यपदेशोऽवकल्पते । अन्यथा हि सामिधनीधानमित्यपि स्यात् ॥ १७ ॥ (इति-दक्षिणहविर्धानिदेशस्यानुवचनार्थताधिकरणम् ॥ ७ ॥ SeemaanadanemananeKhaRomans अतः परं समाख्यायाः सर्वैः सह विरोधाविरोधचिन्ता वर्तिप्यते । (होता) हौत्र. मित्यादयः कथं विनियोजिका इति । तत्र प्रथमं तावदुपोद्घातः क्रियते । यदि होत्रादयो नानाभूता विद्यन्ते ततः क्व ते विनियुज्यन्तामिति विचारो भवति । यदि तु सर्वमेव कर्म यजमानेन कर्तव्यं न कन्तराणामवकाशोऽस्ति ततस्तत्समाख्यो- मापिलो बिसेधाविरोधविचारो नैव प्रस्तोतव्य इति । तत्र दर्शपूर्णमासादीनि फलदक्षि. १ हविषां निधानं हविर्धानामति पा० ।२ वर्तिध्यत इति-'ते सर्वार्थाः प्रयुक्तत्वात्' इत्यधिकर- णमारभ्यति शेषः । ३ 'शास्त्रफलं प्रयोक्तरि' इत्यादिना क्रियमाणविचारस्य बलाबलविचारत्वाभावे. नासांगत्यं मनसि निधाय तदुपोद्घाततया बलाबलचिन्ताशेषत्वेन संगतिं तावदुपपादयति-तंत्रे, त्यादिना।

·[अ०५पा०७०८] मीमांसादर्शने । शेषमन्यः स्वयं बोत शेषमन्य एवेति । किं प्राप्तम् । स्वयं प्रयोगे स्यात् । कुतः । यतः स्वयं प्रयुञ्जानस्य फलं भवति । कथमवग- म्यते । तल्लक्षणत्वात् । शब्दोऽस्यार्थस्य. लक्षणं, स्वयं प्रयुञ्जानझ्य फलं भवतीति । कतमः स शब्दः । स्वर्गकामो यजेतेति । यः स्वर्ग कामयते, स एवोच्यते यागे कर्ता भवन्फलं साधयेदिति । साङ्गे च कर्ता भवन्फलं प्रामोति । तस्मात्स्वयं प्रयोगे स्यात् ॥ १८॥ उत्सर्गे तु प्रधानत्वाच्छेषकारी प्रधानस्य, तस्मा- दन्यः स्वयं वा स्यात् ॥ १९॥ उत्सर्गे प्राधान्यमस्ति । कथम् । य उत्सर्ग करोति तेन सर्व कृतं भवति । कथम् । परिक्रय उत्सर्गः । तेनाऽऽनताः सर्वं कुर्वन्ति । गावन्ति कर्माण्युदाहरणम् । तेषु विचारः, किं यजमानेनैव सर्व प्रयोक्तव्यमुत प्रधान- मात्रे यजमाननियमः किं वा प्रधानप्वेव यजमानोऽन्यत्रान्य एव । किं प्राप्त, सर्व यजमानेनैव कर्तव्यमिति । कुतः । प्रयोगवचनस्थं ह्यात्मनेपदं साझायां भावनायों फलार्थिनं कर्तृत्वेन प्रयुङ्क्ते । स यत्रैव कर्ता न स्यात्तत्कृतमेवोपकारं न प्राप्नुयात् । तस्मात्स्वयं कुर्यादिति । फलस्य चोत्पद्यमानस्योत्पादायितृत्वेन प्रयोक्ता यजमान एवो च्यते । होत्रादिसमाख्या च तस्यैव तत्तत्कुर्वाणम्य । एकस्य कर्मभेदात् ' इत्यनेन न्यायेन भविष्यतीति मन्यते ॥ १८ ॥ प्रधानमात्रवाचिनो धातोः परेण प्रत्ययेन तन्मात्रस्यैव फलार्थिकर्तृकत्वं नियम्यते । शेषाणां तु निवृत्तिमात्रं प्रतीयते न कर्तृविशेषः । तस्मात्तत्रानियमः । ननु च प्रधान नसमान कृर्तृकत्वादेवाङ्गानामपि स एव कर्ता सेत्स्यति । न । तत्र प्रयोजकत्वेनापि कर्तृत्वानुग्रहात् । द्रव्योत्सर्गे ह्यन्येन क्रियमाणे न किंचिद्यजमानेन कृतं स्यादिति तं करोति । तैत्र कृते परिक्रयादिना कारयन्न कर्तृत्वात्मच्यवते । केचित्तु सुतरामात्मनेप. - १ फलदक्षिणावन्तीति- अनेन चामिहोत्रे परिक्रयानाम्नानेन भाष्यकारोंदाहृतस्यापि, आग्नि- होत्रस्यानुदाहरणत्वं सूचितं ज्ञेयम् । वस्तुतस्तु यबप्वग्निहोत्रप्रकरणे तदङ्गतया दक्षिणा नाऽऽम्नायते तथाऽपि ' अहरहर्यजमानः स्वयममिहोत्रं जुहुयात्, पर्वणि वा । ब्रह्मचारी या जुहुयात् । ब्रह्मणा हि स परिक्रीतो भवति । क्षीरहोता या जुहुयात, धनेन स परिक्रीतो भवति ' इत्यापस्तम्बधृतब- वृचन्द्राह्मणे तत्रापि दक्षिणाकार्यस्य परिक्रयस्यैव विधानात्तद्वलेनामिहोत्रेऽप्यन्यस्य कर्तृत्व संभाव्यत एवेति संभवत्येवाग्निहोत्रस्याप्युदाहरणत्वमिति खण्डदेवप्रभृतीनामभिप्रायः । २ ( अ० ३ पा० ७ अ. ९ स०२३)। ३ तब कृत इति-प्रधाने तु द्रव्योत्सर्गरूपे स्वयं कृत इत्यर्थः । ४ कारयनित्यस्य प्रागनीति शेपपूरणम् । ।

·१०८ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०७४०८] तस्माद्यः परिक्रयं करोति तेन स्ययमेव सर्वं कृतं भवति । तस्मादुत्सर्ग- मात्रं स्वयं कुर्यात् । शेषमन्यः स्वयं वा ॥ १९ ।। अन्यो वा स्यात्परिक्रयाम्नानाद्विप्रतिषेधात्प्रत्यगात्मनि ॥२०॥सि. शेषस्यान्य एव स्यात्कर्ता । कुतः । परिक्रयस्याऽऽम्नातत्वात् । पुरुषानतिप्रकारेषु बहुषु प्राप्तेषु परिक्रयो नियतः । तस्मात्परिक्रये. णाऽऽनतैः सर्वे पदार्थाः कर्तव्या इति । विप्रतिषिद्धश्वाऽऽत्मनि परि. क्रयः । यदि स्वयं कुर्यादपरिक्रीतेन कृतं स्यात् । तत्र परिक्रयाम्नाना. नर्थक्यम् । अदृष्टार्थो वा प्रतिज्ञायेत । तस्मादन्यैः परिक्रीतः शेषाः पदार्थाः कर्तव्या इति । उत्सर्ग तु स्वयं कुर्वता सर्वं स्वयं कृतं भवति ॥ २०॥ देन प्रयोजकत्वमेवाभिधीयत इति समर्थयन्ते । कमिप्रायक्रियाफलविहितस्य ह्यात्म- नेपदस्य मिनर्थ एव प्रेषणादिरूपेण संविधानात्मको वाच्यः । तथा च यजन्ति याजका इति प्रयोज्यव्यापारे परस्मैपदम् । यजते यजमान इति प्रयोजकव्यापारे, आत्मनेपदं दृश्यते । न त्वेतद्युक्तम् । एवं हि सति प्रधानमपि यथाकथंचिदन्यैरेव कारयितव्यं भवेत् । यदेव हि स्वयंकर्तृकं जातं तस्यैव फलं न प्राप्नुयात् । न च यदृत्विजः कुर्वन्ति तस्य क्रत्वर्थत्वाद्यजमानगामि फलं युज्यते । कामं तु प्रधानकारिणो यजमा- नस्य यथाकथंचिदनुग्रहेण प्रयोजकत्वात्विग्व्यापारवचनं परस्मैपदं णिजथे वर्तेत नाss. स्मनेपदम् । तस्मात्पूर्वेणैव व्याख्यानेन प्रधानादन्यस्य स्वयमन्यो वा कर्ता स्यादिति । सत्रापि तु प्रत्ययप्रतिपादिता भावना प्रत्यासन्नतया फलार्थिकत्वेन गम्यमाना कथं करणांशमात्र एवोपसहियत इति वक्तव्यम् । तेनैवं व्याख्येयं, नाऽऽत्मनेपदेन फलार्थि. कर्तृत्वं चोयते । किं तर्हि । भावनाक्षिप्तकर्तृत्वस्य स्वतः फलसंबन्धित्वम् । अतश्च फलेन कर्तुरन्यत्र न गन्तव्यम् । न तु फलार्थिनोऽन्येन व्यापारकरणं विरुध्यते तावता च सिद्धोऽङ्गेष्वनियम इति ॥ १९ ।। अन्वाहार्यद्वादशशतादिदानं कर्मसंयुक्तेभ्योऽभिधानात् । परियार्थ वा कर्मसंयो. मात्' इति दशमे वक्ष्यति । स्वभावतश्च परिक्रयः परत्र क्रियते नाऽऽत्मनि, विरोधात् । तत्र यदि कदाचित्स्वयमेवाङ्गानि यजमानः कुर्यात्ततः परिक्रयासंभवात्परिक क्रयो न क्रियेत । तत्रास्य नित्यवदाम्नानं विरुध्येत । तस्मात्तन्नित्यतां कर्तुमवश्यं परि- अयाोणि कञन्तराण्युपादातव्यानि । अतश्च क्वचित्स्वयंकरणात्क्वचित्संविधानाद्यन- १ विहितस्येति-स्वरितभितः कत्रीभप्राये क्रियाफले ' इत्यनया स्मृत्यर्थः । २ ( अ० १० पा. १ ० ० स० २३) ।

·. । [अ०३पा०७अ०९] मीमांसादर्शने । १०८८ [९] तत्रार्थात्कर्तृपरिमाणं स्यादनियमोऽविशेषात् ॥ २१ ॥ पू० तत्र तैः परिक्रीतैः कर्तव्येष्वनियमेन कर्तृपरिमाणं स्यात् । कुतः । अविशेषात् । न कर्तृपरिमाणे विशेषः कश्चिदाम्नायते । अर्थेन तत्परि- माणं यावद्भिरसावितिकर्तव्यता निर्वतते, तावतो वृणीतेति ॥ २१ ॥ अपि वा श्रुतिभेदात्प्रतिनामधेयं स्युः ॥ २२ ॥ सि० यावन्ति कर्तृनामधेयानि कर्माणि श्रूयन्ते, तावन्दी बरीतच्या मि- धन्ते । तानि नामधेयश्रवणानि । तान्पुरोऽध्वर्युविभजति, प्रतिप्रस्थाता मन्थिनं जुहोति, नेष्टा पत्नीमभ्युदान यति, उन्नेता चमसानुन्नयति, इति । तथा प्रस्तोता प्रस्तौति, उद्गातोद्गायति, प्रतिहर्ता मतिहरति, सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्यामाह, होता प्रातरनुवाकमनुब्रूते, मैत्रावरुणः प्रेष्यति चानु. चाऽऽह, अच्छावाको यजति, ग्रावस्तुत्, ग्रावस्तोत्रीयामन्याह । एता- वद्भिः कर्मणि प्रयोजनम् । तेन तेऽवश्यमेतानि यथाश्रुतानि कर्तुं वरीतव्याः । एतद्वयतिरिक्तोऽन्यः पदार्थों न विद्यते । योऽपि वाक्येन नोपदिष्टा, स समाख्यया गम्यते । तस्मादेताचतो वृणीत इति ॥ २२ ॥ । मानस्य कर्तृत्वम् । आत्मनेपदस्यापि परिक्रयवती भावनामानितस्येहशेनैव कर्तृत्वेन फलोपयोगः समानकर्तृक इत्यर्थो न विरोत्स्यते ॥ २० ॥ ( इति-यजमानभिन्नकत्रन्तरप्रतिपादनाधिकरणम् ।। ८॥) kanatwomhidnlistent) एकस्य द्वयोर्वोपादाने परिक्रयः शक्यः कर्तुमित्यनियमः । अथवा फलसमानकर्तृ. कत्वे सामानाधिकरण्यात्मनेपदाम्यां समस्तस्य प्रयोगस्य प्राहे, यन्मात्रमेवाबाधित्वा परिक्रयविधिरशक्यस्तदेव बाधितव्यम् । स चैकेन का भत्किचित्कुर्वतोपपन्न इति नाने बाधितव्यमिति ॥ २१ ॥ भिन्नसमाख्यानियतकर्तृकंपदार्थयुक्तभावनाविधिना तावतामुपादानमिति विहि। भवति । ' संज्ञा चोत्पत्ति संयोगात् । इति चेष न्यायो यथा कर्म बोधयितुं समर्थ. स्तथा कर्तृभेदमपीति यावत्समाख्यं कर्तार उपादातव्याः ।। २२ ॥ १ ग्रावस्तोत्रीया अन्वाहेति पा०।२ सामानाधिकरण्येति-फलपद नामानाधिकरण्येत्यर्थः । ३ स बैति-परिक्रयाविधिरित्यर्थः । । ( अ० २ पा० २ ० ० २२)।

·सतन्त्रवातिकशाबर भाष्यसमेते [अ०३पा ०७२०९] एकस्य कर्मभेदादिति चेत् ॥ २३ ॥ एवं चेत्पतिज्ञायते, एतावतो वृणीत इति । तन्न । यो यस्तत्कर्म करिष्यतीति संकल्पते, स स तत्तच्छब्दाभिधेयो भवति । एकोऽपि वहून्पदार्थान्कर्तुं बहुभिर्नामधेयरुच्येत । तस्मादनियमः ।। २३ ॥ नोत्पत्तौ हि ॥ २४ ॥ नैतदेवम्, उत्पत्तौ पुरुषाणाम् । उत्पाद्यमानेषु पुरुषेषु नामधेयानि भिद्यन्ते । ब्रह्माणं वृणीते, होतारं वृणीते, उद्गातारं वृणीते, अध्वर्यु वृणीते, इत्येवमादि । तस्मात्कर्मणि तैरेवनामकः प्रयोजनम् । अवश्य ते वरीतव्याः । तस्मादेषां वरणे संकीर्तनं न विधिः । प्रयोजनस्या- भावान्नानुवादः । न वेदे तावन्तो वरीतच्या इति ब्रूयात् । अनर्थक- - । । व्याप्रियमाणानामेताः समाख्या उपलभ्यन्ते । न च लोकादवगता इति यूपादिवन कार्यतस्तावत्परिच्छिद्यन्ते । ततश्च पाचेकादिवत्तत्तद्भौत्रादिकर्म कुर्वन्हौत्रादिशब्दैर- भिधास्यत इत्यभेदः ॥ २३ ॥ यदि हि कर्मविनियोगवेलायामेतदुत्तरकालं वैताः समाख्याः श्रूयेरन्नेवं सति न मि- न्धुरपि । वरणं त्वत्यन्ताप्रवृत्तानां प्रवर्तनार्थमभ्यर्थनम् । तत्रैताः श्रूयन्ते 'ब्रह्माणं वृणीते ' इत्यादि । न च तदानी निमित्तान्तरं दृश्यते यत्कृतः समाख्याभेदो भवेत् । वरणान्यपि चैतानि ‘एकस्यैवं पुनः श्रुतिः' इत्येवं 'गुणश्चापूर्वसंयोगे' इत्येवं यावच्छ्रुति भिद्यन्ते । तद्भेदाचोपादेयानामृत्विजामपि तत्परिमाण एव भेदः । समा. ख्यानामपि च प्रागनुपलव्धेरुत्तरकालं च सिद्धवद्वयवहारावरणनिमित्ततैव गम्यते । निमित्तभेदाच्च नैमित्तिकभेदसिद्धिः । दृष्टार्थत्वाच्च नैकस्यैव कर्तुः पुनः पुनर्वरणं कर्तुं शक्यते । सकपात्तस्य पुनरुपादानानुपपत्तेः । उत्पत्तिवाक्यशिष्टवरीतव्यबाधविकल्पासंभ- वाच न शक्यं तेनैव वरणेन त्रियमाणान्तरं संबन्धुम् । अतोऽपि वरणानि मिद्यन्ते । सर्वाणि च तान्यन्द्रवायवादिग्रहणवदपर्यायविधायिना प्रयोगवचनेन गृह्यन्ते । तद्ग्रहण, वशेन च सर्वविजां ग्रहणम् । अतो यावद्वरणमृत्विजां भेदसिद्धिः । यत्तु भाष्यकारे- णोक्तं तस्मादेषां वरणे संकीर्तनं न विधिरित्यादि तदविहितवरणनियमप्राप्त्यमावा- १ पुरुषाणामिति क्वचित्पाठः । २ पाचकादिवादति-गृहेऽस्मिन्देवदत्तः पाचक इत्युक्ते योंs. स्मिन् गृहे पाककर्ता स देवदत्त इत्येवं पाककर्मसंयोगाद्यथैव देवदत्तशब्दार्थो निर्णीयते तद्वत्प्रकृतेऽपी- त्यर्थः । ३ ( अ० २ पा० २ अ० २ सू० २) । ३ ( अ० २ पा० २ अ० ९ सू० १४ )। ३ ·[अ०३पा०७अ० ११] मीमांसादर्शने । मेव स्यात् । शक्नोति चेदं प्रत्याययितुं संख्याविशेषम् । तस्माद्यः संख्याविशेष एषां प्रतीयते तदर्थमेतद्वचनम् । तस्मात्, पोडश कर्तारो चरीतव्याः, तावत्कर्तृकश्च सोमः स्यात् । एवं दर्शपूर्णमासयोरपि ॥ २४ ॥ [१०] चमसाध्वर्यवश्च तैर्व्यपदेशात् ॥ २५॥सि. सन्ति ज्योतिष्टोमे चमसाध्वर्यवः । चमसाध्वऍन् वृणीते, इति । तेषु संदेहः । किमेषामन्यतमा उतैतेभ्योऽन्य इति । किं तावत्याप्तम् । एतावतां संकीर्तनादेषामेवान्यतमा इति माने, ब्रूमः । चमसाध्वर्य- वश्चापरे भवेयुस्तेभ्योऽन्य इति । कुतः । तैर्व्यपदेशात् । तैः परिगणिते. रेषां व्यपदेशो भवति । मध्यतःकारिणां चमसाध्वर्यवो, होत्रकाणां चमसाध्वर्यव इति । ननु य एवं प्रकृतास्ते चमसाध्वर्यवो भवेयुः । नेति ब्रूमः । कुतः । तैर्व्यपदेशात् । मध्यताकारिणां चमसाध्वर्यवो होत्र. काणां चमसाध्वर्यव इति । पष्ठी संबन्धे सति भवति । ऋत्विगभिस्ते व्यपदिश्यन्ते । ऋत्विजस्तेषां स्वामिनो न यजमानः । यजमानपुरुषे- भ्यश्चैतेऽन्य इति नः प्रतिज्ञातम् । न यजमानेन चमसाध्वर्युत्वं कर्तुं वरीतव्याः, ऋत्विग्भिस्ते वरीतच्या इति । अपि चैषामुत्पत्तिवाक्य एव भेदः । चमसाध्वर्युन् वृणीत इति ॥ २५ ॥ [११] उत्पत्तौ तु बहुश्रुतेः ॥ २६ ॥ सि. तेष्वेव संदेहः । किमनियमः, एको द्वौ बहवो बोत बहव एवेति । । दयुक्तम् । न चैतावतो वाक्यराशेः कल्पितैकवाक्यत्वस्य सुखतरोपायप्रचयलभ्यसंख्या- मात्रप्रत्यायनं फलं भवितुमर्हति । तेन वरणविधिनैवानुनिष्पादिनी प्रचयशिष्टैव संख्या सेत्स्यतीत्येतदेव समर्थयितव्यम् । न किंचित्तया विहितया !॥ २४ ( इति-ऋत्विजां संख्यानियमाधिकरणम् ॥९॥) HamaapornpremegumsummonMAIL अध्वर्यव इति समाख्यानात्तेषां चमससंबन्धादध्वर्युपुरुषा एव चमसाध्वर्यव इति प्राप्तेऽभिधीयते । पृथक्त्वनियतत्वाद्वयपदेशानां सर्वेश्चेतरैस्तुल्यवत्पृथक्त्वेन व्यपदेशा- दुत्पत्तौ च वरणान्तराम्नानात्पूर्ववदेव भेदः । यद्यपि च यजमानेन ब्रियन्ते तथाऽपि तदाज्ञाकरत्वेन ब्रियमाणत्वाद्भवत्येव तदीयत्वव्यपदेशः ॥ २५ ॥ ( इति-चमसाध्वय॒णां पृथक्त्वाधिकरणम्।। ॥ १० ॥)

·सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०३पा०७अ० १३] । अनियम इति प्राप्ते, उच्यते । बहव इति । कुतः । उत्पत्तौ बहुश्रुतेः । चमसाध्वर्यव इत्येषामुत्पत्तौ बहुश्रुतिर्भवति । तस्मादहव इति ॥ २६ ॥ [१२] दशत्वं लिङ्गदर्शनात् ॥ २७ ॥ सि. ज्योतिष्टोमे सन्ति चमसाध्वर्यवः । ते च बहव इत्युक्तम् । कियन्तो बहव इति संदेहे । यो बहुवचनसामर्थ्यादिति प्राप्ते, ब्रूमः । दशत्वं लिङ्गदर्शनात् । ते दश भवेयुः । तथा हि । लिङ्ग ज्योतिष्टोमविकारे दशपेये श्रूयते, दश चमसाध्वर्यवो दश दशैकैकं चमसमनुसर्पन्ति, इति । एतस्मात्कारणाद्दशपेयो भवतीति ब्रुवन् दश चमसाध्वऍन्दर्श. यति । यदि त्रयो भवेयुरेतदर्शनं नोपपद्येत । तस्मात्रीनतीत्यैषा संख्या । यदि च दश न भवेयुर्नोपपद्यतेतह- र्शनम् । तस्माद्भवन्ति दश । दश चैषां स्वामिनः । तस्मात्प्रयोजनमा- वादशसंख्योपादीयते । तस्यां चोपादीयमानायामपराऽपि संख्याऽनु- गृह्यते । तेनापि दश भवेयुः ॥ २७ ॥ [१३] शमिता च शब्दभेदात् ॥ २८ ॥ पू० अस्ति शमिता, शमिलारमुपनयीत, इति । स किं संकीर्तितानामन्य- उत्पत्ती त बहुश्रुतेः ॥ २६ ॥ ( इति----चमसाध्वप॒णां बहुत्वाधिकरणम् ॥ ११ ॥) HINDIdhamtareeutasanyasmaaniy बहत्वानियमे । प्रथमं वा नियम्येत ' इति त्रित्व प्राप्चे दशपेये ज्योतिष्टोमविकारे दशत्वानुवादात्मकृतौ च दश त्रियन्त इति विज्ञायते । स्वाभिदशत्वाच्चमसदशत्वाच्च दशत्वप्राप्तिः ॥ २७ ॥ ( इति-चपसावप॒णां दशत्वनियमाधिकरणम् ॥ १२ ॥) शमिता च शब्दभेदात् ॥ २८ ॥ १ — उत्पत्तौ तु बहुश्रुतेः' इति सूत्रस्थभाष्यस्य स्पष्टत्वादव्याख्येयतां मत्वा सूत्रपाठमात्र कृतम् । २ ( अ० ११ पा० १ अ० ७ सू० ४२ ) । ३ 'शमिता च शब्दभेदात् ' इति सूत्रस्थं भाष्यमपि सुस्पष्टत्वादव्याख्याय पूर्वपक्षसूत्रस्य पाठमात्रं कृतम् । - M R ·[अ०३पा०७अ०१३] मीमांसादर्शने । तम उतान्यस्तेभ्य इति । किं प्राप्तम् । तेषां वरणे संकीर्तनात्तेषा- मन्यतम इति प्राप्ते, उच्यते । शमिता च शब्दभेदात् । शब्दो भिद्यते । एवंसंज्ञकेनेदं कर्म कर्तव्यमिति । तस्मादेवंसंज्ञक उत्पादयितव्यः । अस्य संकीर्तनात्संख्याविवृद्धिर्गभ्यते । तस्मादन्यः शमिता स्यात् । अपि च, क्लोमा चाय वैकर्तनं च शमितुः । तद्राह्मणाय दद्याय- धब्राह्मणः स्यादिति, अब्राह्मणाशङ्का भवति । सा ऋत्विजि नोप- पद्यते ॥ २८ ॥ प्रकरणाद्वोत्पत्त्यसंयोगात् ॥ २९ ॥ सि. सत्यं संख्याविवृद्धिगम्यते, न तूत्पद्यमानेषु । या त्वनुत्पत्तिस्तेषु गम्यते, तत्र, एकस्य कर्मभेदाद, इत्येवमप्यवकल्पते । यत्तूक्तम् , अब्राह्मणाशङ्का भवतीति । यजमानाभिप्राया सा, यद्यब्राह्मणो यजमानः स्यादिति । ननु यद्यब्राह्मणः स्यादिति प्रकृतः शमिता संब. ध्यते । उच्यते । शमयतीति शमिता । यौगिक एष शब्दः प्रकृतेष्व- प्यवकल्पते । शामित्रमप्याध्वर्यवे समाम्नानादध्वर्युणा कर्तव्यम् । तस्माच्छमनादध्वर्युः शमिता । एवं सति अप्रकृतो यजमानः संब. ध्यते ॥ २९ ॥ उत्पत्तिगता समाख्या भेदिका भवति । न चेयं तद्द्वता । तेन ' एकस्य कर्म भेदात् ' इत्येवमेव भवति । नन्वध्वर्वादिषु व्याप्रियमाणेषु 'शमिता पशु कण्ठे गृह्णाति ' इति श्रवणाझेदः स्यात् । नैष दोषः । य एव कश्चिदव्यापृतः स एव ग्रही- प्यति । न च तदा सर्वाध्वर्युपुरुषाणां सर्वविजां वा व्यापारो विद्यते । तदेतद्वक्ष्यति इतरमन्यस्तेषां यतो विशेषः स्यात् ' इति । प्राप्त्यभावाच्च ' यद्यब्राह्मणः स्यात् इति लिङ्गमसाधकमतो बलाद्यजमानविषयं करप्यते । याजमानप्रकरणाम्नानाच, शामित्रस्य न कथंचिदब्राह्मणविषयत्वं विज्ञायते । हिंसात्वाब्राह्मणो नेच्छेदिति चेत्तु ल्यमेतदब्राह्मणस्यापि । स हि मन्दप्रतीकारः सुतरां प्रत्यवैति । तेन यथैव शूद्रादिः कथंचिदनिच्छकार्यते रथैव यो दानादिवशीकृतः करिष्यति सोऽनुष्ठास्य॑तीत्यविरोधः। एतेनैव हेतुनाऽऽविज्यं निन्द्यते ॥ २९ ॥ ( इति-शमितुरपृथक्त्वाधिकरणम् ॥ १३ ॥) । -west । १ ( अ० ३ पा० ७ अ० ९ सू० २३ ) । २ (अ० ३ पा० ८ अ० १० सू० २१)। ३ 'तद्राह्मणाय दद्यात्, यद्यब्राह्मणः स्यात्' इति वाक्यस्येति शेषः । यजमानविषयं कल्य्यत इत्यस्य चानुषङ्गेण शेषपूरणम् । ४ कार्यत इति-शमितेति शेषः। ५ करिष्यतीति-आविज्यमित्यर्थः । ६ अनुष्ठास्यति-शामित्रमित्यर्थः । - ·१०९४ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०७१०१६] [१४] उपगाश्च लिङ्गदर्शनात् ॥ ३० ॥ सि. ज्योतिष्टोमे सन्त्युपगा नाम, ते शब्दभेदात्संख्याविवृद्धिं प्रत्याय. यन्तीत्यध्वर्यादिभ्योऽन्य इति प्राप्ते, ब्रूमः । तेषामेव केचित्स्युरिति । कस्मात् । उत्पत्तौ परिगणनात् । यौगिकत्वाच्च शब्दस्य । लिङ्गमिदं भवति । नाध्वर्युरुपगायेत , इति । यद्येभ्योऽन्थे भवेयु ध्वर्यु प्रतिषे. घेत् । अप्राप्तत्वात् । यतस्तु प्रतिषेधति, अतोऽवगच्छाम उत्पत्ती संकीर्तितानामेवान्यतम इति ॥ ३० ॥ [१५] विक्रयी त्वन्या कर्मणोऽचोदितत्वात् ॥३१॥ सि. अस्ति सोमविक्रयी । तत्र संदेहः । स किमध्वर्वादीनामन्यतमः, उतभ्योऽन्य इति । किं प्राप्तम् । तेषां संकीर्तनात्तेषामन्यतम इति प्राप्ते ब्रूमः । विक्रयी त्वन्यः स्यादिति । विक्रयो न चोद्यते, क्रयश्वोद्यते । तत्रार्थाद्विक्रयः । ज्योतिष्टोमस्य च पदार्थान्कर्तुमध्वोदय उत्पाद्यन्ते, न तु विक्रयो ज्योतिष्टोमस्य श्रूयते । तस्मानाध्वर्वादीनामन्यतम इति ॥ ३१॥ [३६] कर्मकार्यात्सर्वेषामृत्विक्त्वमविशेषात् ॥ ३२ ॥ पू० य एते पुरुषा ज्योतिष्टोमस्य श्रूयन्ते, ते किं सर्व एत ऋत्विजः, उत केचिदेषामिति । किं प्राप्तम् । सर्वे । कुतः । कर्मकार्याव ! सर्वे यागस्य साधनं कुर्वन्ति । तस्मात्सर्वे, ऋतौ यजन्ति । ये च, ऋतौ उपगाश्च लिङ्गदर्शनात् ॥ ३० ॥ ( इति-उपगातॄणामृत्विग्भ्योऽनन्यत्वांधिकरणम् ॥ १४ ॥) , Aswayam विक्रयी त्वन्यः कर्मणोऽचोदितत्वात् ॥ ३१ ॥ ( इति-सोमविक्रेतुर्वतेभ्यः पृथक्त्वाधिकरणम् ॥ १५ ॥) Samaya ऋत्विक्शब्दो हि निपात्यमान एव उपपदधातुप्रत्ययसमन्वितेऽर्थे तते, ऋतौ यजन्तीति ऋत्विजः । एतस्माचेत्कारणादृत्विजो भवन्ति हन्त सर्वेषां तदविशिष्टमिति १ . उपगाश्च लिगदर्शनात् ' 'विक्रयी त्वन्यः' इति सूत्रद्वयस्थमपि भाष्यं सुस्पष्टत्वादुपेक्ष्या- धिकरणद्वयसूत्रमात्रस्य पाठः कृतः । = TES E- ·KAREENABAR [अ०३पा०७अ०१६] मीमांसादर्शने । यजन्ति त ऋत्विजः । न कश्चिद्विशेष आश्रीयते-इम एव ऋतौ यजन्तीति ऋत्विज इमे नेति । तस्मात्सर्वेषामृत्विक्त्वम् । ननु परि. संख्या श्रूयते, सौम्यस्याध्वरस्य यज्ञक्रतोः सप्तदश ऋत्विज इति । उच्यते । परिसंख्यायां बहवो दोषाः सन्तीत्य वयुत्यवादोऽयं भवि- ष्यति ॥ ३२ ॥ न या परिसंख्यानात् ॥ ३३ ॥ सि. न वा सर्वे । कस्मात् । परिसंख्यानात् । एवं हि श्रूयते, सौम्य. स्याध्वरस्य यज्ञक्रतोः सप्तदश ऋत्विज इति । स एष न विधिः । बहुतराणां प्राप्तत्वात् । नानुवादः । प्रयोजनाभावात् । न चेत्परिसं. ख्याऽपि, आनर्थक्यमेव स्यात् । ननु परिसंख्यायां स्वार्थहानं परा. र्थकल्पना प्राप्तबाधश्च : उच्यते । स्वार्थहानदोषः, प्रातत्वात् । परा. थकल्पना च, प्रत्ययात् । बहूनामृत्विक्त्वे ज्ञाते पुनः सप्तदशविज इत्यु. च्यते । सप्तदशभित्विक् शब्दस्य संबन्धः पुनः प्रकाश्यते, अधि. कैश्च न प्रकाश्यते । तत्र विज्ञायत एतत्-ऋत्विक शब्दस्य पुरुषैः सं. बन्धे पुनः प्रकाश्यमाने सप्तदशभ्योऽभ्यधिका वर्जिता इति गम्यते तत्र किं सप्तदशभिः संबन्धो विवक्षितः, किं वाऽधिकानां वर्जनमिति सप्तदशसंवन्धस्याप्रयोजकत्वादधिकानां वर्जनं विवक्षितमिति गम्यते । तदनुसारमृस्विक्त्वमपि सर्वेषामेव प्राप्तम् । अतश्चत्वारः, पञ्च, षट्, सप्तदशेत्याद्या अवयवा अप्येतस्य महान्त इत्येवं स्तोतुमवयुत्यवादः ॥ ३२ ॥ परिसंख्यानादिति भाष्यकारेण परिसंख्यैव व्याख्याता । सप्तदशस्वन्येषु च प्राप्तवत्सु सप्तदशपुनःश्रवणं न तावन्मानपरिग्रहार्थ, योऽर्थादितराभावप्रत्ययस्तमान यितुं, न सप्तदशस्वरूपं प्रत्यापयितुम् । सर्वत्र हि द्वयोः संबन्धे कृते तत्स्वरूपं संस. र्गश्च प्रतीयतेऽन्यनिवृत्तिश्च । कचिच्च किंचित्प्रयोजनवशेन विवक्ष्यते । स्वरूपसंत- संभवे च बलादेव विधिरितर निवृत्तिप्रयोजनो भवति । अतश्च त्रिदोषत्वमदोषः । स्वार्थस्य प्राप्तत्वेनैव हेयत्वात्प्रतीतस्य च परसर्थस्यापरिग्रहे विध्यानर्थक्यात् । परस्तु । १ चत्वार इति-दर्शपूर्णमासयोस्तावत , ब्रह्मा-अध्वर्युः-होता-आमीधश्चेति चत्वारः । चातुर्मास्ये प्रतिप्रस्थात्राधिक्येन पञ्च । पशुयागे मैत्रावरुणाधिक्येन च षट् । सोमयागे च ब्रह्मगणे तावत्-ब्रह्मब्राह्मणाच्छंस्यामधिपोतारश्चत्वारः । अध्वर्युगणे--अध्वर्गप्रतिप्रस्थातनेष्टुन्नेतारश्चत्वारः । होतृगणे-होतृमैत्रावरुणाच्छावाकप्रावस्तुत्तश्चत्वारः । उद्गातृगणे च-उदातृप्रस्तोतृप्रतिहर्तृसुब्रह्मण्याचा स्वारः । यजमानः सप्तदश इलाहत्य सप्तदश भवन्तीति वस्तुस्थितिः ·। १०९६ सतन्त्रवार्तिकशावरंभाष्यसमेते- भ०३पा० अ०७१६] आह । ननु प्रतिषिध्यमानेष्वप्यधिकेषु प्रतिषेधो न प्राप्नोति । न हि ते ऋतौ न यजन्ति । न वा ऋतौ यजन्तो न ऋत्विजः स्युः । उच्यते । सत्यम् । न प्रतिषेधात्विक्शब्देन ने संबध्यन्ते, किंतु प्रतिषेधसाम- •द्धि ऋत्विकार्ये न भवन्ति । किं पुनर्ऋत्विकार्यम् । ऋत्विज उपवसन्ति, ऋत्विजो वृणीते, ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां ददाति, इति । आह । यत्विजां कार्य, कथं लत्केषांचित्विक्शब्दकानां न स्यात् । उच्यते । एवं तर्हि द्विविघोऽयमृत्विक्शब्दः, ऋतुयजननिमित्तो, वरण- भरणनिमित्तश्च । तत्र यागनिमित्तस्य ग्रहणमनर्थकम् । तस्माद्वरण- भरणनिमित्तो गृद्यत इति । आह । नन्विनरेतराश्रयमेवं भवति । य ऋत्विजस्ते वरीतव्याः, ये ब्रियन्ते त ऋत्विज इति । तदितरेतराश्रः यम् । उच्यते । न हि ऋत्विजो वृणीते, इत्ययमर्थः, ऋत्विजः सन्तो वरीतव्या इति । कथं तर्हि । वरणेन ऋत्विजः क्रियन्त इति । एवं । " -- कर्मकरणमेव हेतुं परिगृह्य सति निमित्तेऽन्येष्वपि शब्दप्रवृत्त्यवश्यंभावित्वं मत्वाऽऽह- ननु प्रतिषिध्यमानेष्वपीति । कार्यप्रतिषेधेनैव तावत्प्रक्रमते । सर्वत्र हि स्वरूपप्रति षेधासमवात्कार्य प्रतिषिध्यते । तद्यथा न ममैष पुत्रः, पुत्रकायें न प्रवर्तत इत्यर्थः । एवं योऽयमर्थात्सप्तदशभ्योऽधिकानां प्रतिषेधः प्रतीयते स कार्यविषयो न स्वरूपविषय इति द्रष्टव्यम् । वरणं तु शब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वाददाहरणमिति चेत् । न । अस्मिन्पक्षे कर्मयोगादेव शब्दप्रयोगसिद्धेः । इतरस्तु स्वरूपाप्रतिषेधात्तन्निमित्तं कार्यमपि दुष्प्रति. पंधमिति कथमृतौ यजतां तेषामृत्विक्त्वं न स्यादित्याह । सिद्धान्तवादी तु तत्त्वे नोत्तरं विवक्षमाण एवं तहि द्विविधोऽयमित्यादि प्रक्रमते । योष यौगिकः स्यात्ततो न कुतश्चिन्निवर्तते । संस्कारशब्दस्त्वयं, वरणभैरणे हि संस्कारौ । ते येषां न स्तो न ते सत्यपि क्रियायोगे तच्छब्दवाच्या भविष्यन्ति । ते च वरणभरणे सप्तदशानामेव यजमानेन क्रियते । तन्निमितत्वाश्रयणे च 'सप्तदशविजः' इत्यनुवादोऽवकल्पिप्यते । अन्यथा त्ववयवानुवादो मृषात्वरूपः कल्प्येत । तस्मान्नातिप्रसङ्गः । ननु च य ऋत्विज- स्तेषां वरणमरणे येषां च ते, त ऋत्विन इतीतरेतराश्रयं प्राप्नोति । नैष दोषः । प्रथमं तावदान्जस्येनैषा वचनव्यक्तिरन्विष्यते । य ऋत्विजस्तेषां वरणभरणे इति । पदा तु वृक्षादिवत्ते लोकव्यवहारेप्वप्रसिद्धास्तदाऽर्थादयमों भवति वरणेन ऋत्विजः । । । - १ नेति क्वचिन्नास्ति । २ अनुदाहरणमिति-ऋत्विजो वृणीत इत्येवं भाष्योकं वरणत्विकार्यो- दाहरणं न भवतीत्यर्थः । भरणं-दक्षिणादानमित्यर्थः । - - । RE ·-- । [अ०३१/०७०१६] मीमांसादर्शने। द्वितीयानिर्देशो युक्तो भविष्यति, अध्वर्यु वृणीते, इत्येवंलक्षणः । दृष्टार्थता च वरणस्य भविष्यति । कथमात्मेच्छयाऽध्वर्युर्भवतीति चेत्क- श्चिङ्ख्यात्, भवतीति ब्रूयाम् । कथम् । एवंशब्दकेनायं पदार्थः कर्तव्य इति, नास्त्येवंशब्दकः । यश्च नास्ति, स यदि शक्यते कर्तु, कर्तव्यो भवति । यथा, जुह्वा जुहोति, इत्यविद्यमाना जुहूः क्रियते । एवमेतदपि द्रष्टव्यम् । तत्रार्थादनियमेन ऋत्विक्शब्दसंबन्धे कर्तव्ये, एवं वरणविशेषेण कर्तव्य इति नियम्यते । तस्मान्नेतरेतराश्रयम् । तस्मात्सप्तदशैव ऋत्विजः कर्तव्या इति परिसंख्या । सप्तदश ऋत्विजः संस्कारैः कर्तव्या इति ॥ ३३ ॥ करोतीति । यथैवास्य सूत्रस्य शाटकं वयेत्युक्ते वानेन शाटकः क्रियत इति हि माविनि संज्ञाविज्ञानादविरोधो विज्ञायते तथैवात्र प्रत्येतव्यम् । एतेन : अध्वर्यु वृणीते ' इति तद्विशेषवचनानि व्याख्यातानि । एवं च त्रियमाणानामृत्विजां द्वितीयानिर्देशोऽवक- स्पिष्यते । वरणं चाऽऽधानवत्कर्मोपयिकांस्तानुत्पादयदृष्टार्थ भविष्यति । वेदपौर्वापर्य- पर्यालोचनात्तु ते वरणेन क्रियन्त इत्यवसानान्नाप्रसिद्धिः । में विदं निपातनाख्यान. द्वारेण ऋतुयजननिमित्तत्वं गम्यमानं सत्परित्यक्तुं युज्यते । न च वरणभरणयोः सिद्धर्विक्संबन्धित्वेन तानुद्दिश्य श्रूयमाणयोर्विपरीता वचनव्यक्तियुक्ता । यच्चाप्रसिद्धाः संस्कर्तुं न शक्यन्त इति वरणेऽप्येवं तुल्यम् । न हि कश्चिदप्रसिद्ध वस्तु कुरुष्वेत्यु. तोऽप्यध्यवस्यति । नापि तेन व्यापृतेनापि तन्निमित्ता निष्पत्तिरध्यवसीयते । यदि तु वेदवाक्यपौर्वापर्येण ज्ञायत इत्युच्यते ततः सिद्धानामेव संस्कारः सुखतरमध्यवसी. यते । जानाति ह्येवं वरणं कुर्वन्यथा वेदस्य. प्रसिद्धा एव केचिदृस्विनः । मम तु ते वरणद्वारेण प्रसिध्यन्ति, प्राक्तस्मादन्येनानवधारितत्वात् । अथवा तस्यापि सामान न्यतोऽस्त्येव प्रसिद्धिः । सर्वो हि भावः केनचिदात्मना सिध्यन्व्यवहारं साधयति । सर्वात्मिकायाः सिद्धेः कचिदप्यभावात् । अतो य ऋतौ यजन्ति ये वाऽऽध्वर्यवादिकं कुर्वन्ति त ऋत्विजः । के च ते, ये तत्समर्थाः, सामर्थ्यरहितानामनधिकारात् । के च समर्थाः, ये विद्वांसः । तत्रापि स्मृतिप्रामाण्या, थे ब्राह्मणास्तदविशेषप्रसङ्गे पुनर्विशेषो भवति वरणोपात्ता य इति, सतोऽपि पुनर्दक्षिणा. मिर्भियमाणा इति । सेयमेतपिशेषैः शब्दार्थसंबन्धव्युत्पत्तिर्भवति । विज्ञानं च तद्विषय. १ एवं तावद्यथाश्रुतं भाष्यार्थमुपवण्यधुना तत्र च विशेष वक्तुं दूषणं तावदादी वदति । नवित्यादिना । २ निपातनेति-ऋविग्दधक्-' इत्यनया स्मृत्या ऋत्विक्पदस्य कर्तृवाचिकिन्नन्तत्व- निपातनेन ऋतुयजननिमित्तत्वं गम्यत इत्यर्थः । ३ नाध्यस्यतीति-बुद्धिपूर्वकारी तावदप्रसिद्धं वस्तु कर्तव्यतया न जानाति, न प्रयतते चेत्यर्थः । ४ ब्यापृतनापीति-अबुद्धिपूर्वकारिणा प्रयत्नाख्यव्यापारे बच्छया क्रियमाणेऽपि न तेन फलनिष्पत्ति कान्ताद्भवत्यिर्थः । । । १३० ·१०९८ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०७१०१६] । याज. मन्यथाऽन्यथा च प्रसज्यमानं विशेषविषयमुपसंह्रियमाणम् । अक्रियमाणमेव सिद्ध- मृत्विक्त्वम् । अपि च वरणभरणाभ्यामृत्विजो वोत्पाघेरन् , ऋत्विक्त्वं वा। तत्र ऋत्विजस्तावन्मातृपितृभ्यामेवोत्पादिता इति न पुनरुत्पत्तिमपेक्षन्ते । तथा योग्यताल. क्षणमृत्विक्त्वमध्ययनश्रवणाभ्यां सिद्धमिति न पुनः साधनीयम् । वक्ष्यति च मानौस्तु ' इत्यत्र न योग्यतैषां यजमानेन कर्तव्येति । सर्वत्र च यदनुत्पन्नं तदुत्पाद्यते, किं चैषां प्रावरणादनुत्पन्नं कर्म प्रत्यानमनम् । ननु ऋत्विक्त्वमप्यनुत्पन्नम् । सत्यं, तत्तु पश्चादप्युत्पद्यमानं न पश्यामः । अथ यदुत्पद्यते तदेव ऋत्विक्त्वं, तथा सत्या- नमनमेव तन्नान्यत्किचित् । न चेदगदृष्टमृत्विकत्वम् । यस्य हि कार्यमदृष्टं भवति तत्स्वरूपमप्यदृष्टं भवेत् । ऋतिकार्य १ कर्मनिवृत्तिष्टव सा कथमदृष्टसाध्या भवि. ध्यति । यावता च सा भवति तसवै विद्वत्वब्राह्मणत्वादि दृश्यत एव । यत्त्वदृष्ट किंचित्तत्प्रकरणवशात्कर्मप्रयोगवचनेन गृह्यमाणं तदर्थमेव नाध्वदित्वे व्याप्रियते । न च तद्वरणभरणाभ्यां जायत इति तपोनिमित्तत्वं भवति । आहवनीयादीनां त्वा. करणोत्पत्तीनामदृष्टोपकाराणामनुत्पन्नावस्थानां संस्कारविधानादुपपन्नमुत्पाद्यत्वम् । न हि तत्र होमादिभिस्त्यज्यमानद्रव्याधारोऽतितः । तेनावश्यं तत्संबन्धाददृष्टमेवाभ्युप- गन्तव्यम् । न च तदग्निमात्रासिम्यतीति । तन्निवृत्त्यर्थमदृष्टमेवाऽऽहवनीयादित्वमपति तम् । अतो नैष दृष्टान्तः । यदि चादृष्ट मृत्विक्त्वं वरणमरणाभ्यां जन्येत, ततः सत्रेऽपि यजमानेषु तदाघातव्यं, तद्विशेषाश्चादियों दीक्षावाक्येऽन्द्यन्त इति वरणभरणे कर्तव्ये स्याताम् । तत्र वरणविज नानमनार्थत्वात्सत्रे न स्यात्स्वकर्म- स्वात् ' परिक्रयश्च तादर्थात् ' इति च विरुध्यते । तस्मात्कर्मयोग्यतयाऽ. वधारितानामेव पर भरणाभ्यामुपाद ननि कार्थः क्रियते । ऋत्विक्शब्दश्वावगु. ण्यात्तद्विषय एकापसंहियमाणः सत्यापोग्वान्नाऽऽलम्बते । सत्रे तु स्वयंकर्तृ- कत्वाद्वरणभरण हारनपेक्षितयोरवणविक तान्यायवैगुण्यमिति योग्यतामात्रेणेवाध्वर्युः स्वादिसिद्धिः। यथा पर्णिमास्यां वेनाऽपि शाखापरिवासनेन यदेवाङ्गारापोहनक्षम - १ उपसहित माजमिति- एनिर्भित पूरणीयम् । २ (अ०३पा०८अ० २सू०४) । ३ अपे. क्षित इति-देवतायै यतार- ट्रमस्य पदिशति जनमात्रेणापि प्रक्षेपघटितहोमपदार्थनिष्पत्तरित्यर्थः । ४ दीक्षावाक्य इति-सत्रात्मक हादशाहप्रकार है न असते अमेह पति दीक्षयित्वा ब्रह्माणं दीक्षयति. तत उद्गातारं, ततो होतारं ततस्तं प्रतिस्थाता दीक्षयित्वाऽधिनो दीक्षयति-ब्राह्मणाच्छंसिनं ब्रह्मणः, प्रस्तोतारमुद्रातुः, नत्रावरुणं होतुः, ततरत ने दीक्षयित्वा तृतीयिनो दक्षियति- आमी, ब्रह्मणः, प्रतिहतौर मुद्रातुः, अच्छावा होता, तस्तमुनेता दीक्षयित्वा पादिनो दीक्षयति-पोतारं ब्रह्मणः सुब्रह्मण्यमुद् तुः, प्रावस्तुतं होतुः, ततस्तगन्यो ब्राह्मणो दीक्षयति ब्रह्मचारी वाऽऽवार्थप्रेषितः, इति तदस्मिन्बाक्य इत्यर्थः । " ('अ० १० पा० १ अ० १० सू० ३४) ६ (अ० १० पा० १ अब १० ३५)।

·[भ.३पा० अ०१७] मीमांसाशने। पक्षेणेति चेत् ॥ ३४॥ एवं चेन्मन्यसे, यथोकपोलदेवमुच्येत ! अवयुत्यबादपक्षेण सप्त दशत्विज इति । तत्परिह व्यम् ।। ३४ ।। न सर्वेषामनधिनायः ॥ ३५ ॥ नैतदेवम् । नात्र सर्वेषां पुरुषाणां चनं, यानधिकृत्यावयुत्यवादो भविष्यति । यत्र परा संख्या की बाययुत्यवादो भवति । यथा द्वादशकपाले यदष्टाकपालो भवतीनि: न चेह परा संख्या कीर्यते । तस्मानावयुत्यवाद इति ॥ ३५ ॥ [१७] नियमस्तु दक्षिणाभिः श्रुति संयोगात् ॥ ३६ ॥सिक सप्तदश ऋत्विज इति समधिगतम् । कतले ते सप्तदश इतीदं चि. त्यते । के प्राप्तम् १ अज्ञानम् । एवं प्रायः ! नियमस्तु दक्षिणाभिः । द्रव्यं स एवोपवेष इत्यदोपः तरमाथा यूपत्य स्वरुं करोति' इत्यत्राऽऽदाने कर्मशब्द इति वक्ष्यति तथाऽत्र भाष्यकारस्य वयम् ॥ ३३ ।। पक्षेणेति चेत् ॥ ३४ ॥ वैश्वानरद्वादशकपालाधिकारे ह्याचा उच्चार्य माणाः स्वरूपेणानुपयुज्यमानाः शक्नुवन्त्यवयवत्वं गमयितुम् । स्तुत्या बोयुज्यने । न विह परमसंख्योपात्ता यद. थिकारात्सप्तदशत्वमवयवः प्रतीयेत । स्तुत्यर्थ च स्यात् । तस्मादृस्विक्त्वोपसंहारार्थमे. वैतदिति सप्तदशस्विजः ॥ ३५ ॥ ( इति----सर्वेषामृत्विक्शब्दावाच्यताधिकरणम !! १६ ॥) . manumar humanteam ariatun war muwwwmany प्रकृतानां ये केचित्सप्तदशेति प्राप्तऽभिधीयते । सामानाधिकरण्यप्रयोगान्नियमः । १ एवं तर्हि ऋत्विक्शब्दस्य यौगिकत्वे 'वरगेन ऋत्विजः क्रियन्ते' इत्यादिभाष्यस्य का गति- रिति चेदत आह-तस्मादित्यादिमा । २ वक्ष्यतीति---( ॐ० ४ पा० २ अ० १ ० ६ ) इत्यत्रे. त्यर्थः . ३ एतत्सूत्रस्थभाष्यस्य सुस्पष्टतयाऽव्याख्याय सूत्रस्य पाठमा कृतम् । ४ अष्टत्वादय इति- 'वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेसुत्रे जाते' इत्युपक्रयेवं श्रयते ‘यरष्टाकपालो भवति गायत्र्यैवैनं ब्रह्मवर्चसेन पुनाति, यत्नवकपालस्त्रिवास्मिस्तेजो दधाति, यदशकपाले विराजैवास्मिन्नन्नाद्यं दधाति, यदेकादशकपालस्त्रिष्टुभवास्मिन्निन्द्रियं दधाति, बवादशकपालो जगत्यवास्मिन्पशून् दधाति (तै० सं० २-२-५) इत्यादिरिति शेपः ।

·सतन्त्रवार्तिक शाबरभाष्यसमेते- [१०३पा०७१०१७] श्रुतिसंयोगात् । दक्षिणासंबन्धेन नियम्येरन् । एवं ह्यान्नायते । ऋ. विग्भ्यो दक्षिणां ददाति, इत्येवमभिधाय दक्षिणादानक्रमपरे वाक्ये ब्रह्मादयः श्रूयन्ते । अमीधेऽने ददातीति, ततो ब्रह्मणे, ततोऽमुष्मै चामुष्मै चेति केचिदेव विशिष्टाः श्रूयन्ते । एवं ये श्रूयन्ते ते तावदृ- स्विजः । ततोऽभ्यधिका नान्ये भवितुमर्हन्ति । दक्षिणाभिर्नियम इति ॥ ३६॥ उक्त्वा च यजमानत्वं सेषां दीक्षाविधानात् ॥ ३७ ॥ य ऋत्विजस्ते यजमाना इत्येवमभिधाय ब्रह्मादीनां दीक्षाक्रमपरे च वाक्ये दीक्षां दर्शयति । कथम् । अध्वर्युग्रहपति दीक्षयित्वा ब्रह्माणं दीक्षयति, तत उद्दातारं, ततो होतारम् । ततस्तं प्रतिप्रस्थाता दीक्ष- यित्वाऽपिनो दीक्षयति, ब्राह्मणाच्छंसिन ब्रह्मणः, प्रस्तोतारमुद्भातुः, मैत्रावरुणं होतुः । ततस्तं नेष्टा दीक्षयित्वा तृतीयिनो दीक्षयति, आ. श्रीधं ब्रह्मणः, प्रतिहारमुद्गातुः, अच्छावाकं होतुः । ततस्तमुन्नेता दीक्षयित्वा पादिनो दीक्षयति, पोतारं ब्रह्मणः, सुब्रह्मण्यमुद्रातुः, ग्रावस्तुतं होतुः । ततस्तमन्यो ब्राह्मणो दीक्षयति, ब्रह्मचारी वाऽऽ. चार्यप्रेषित इति । दीक्षा च यजमानसंस्कारः। तस्माद्ब्रह्मादय ऋत्विजः सप्तदश इति ॥ ३७॥ तच्च दक्षिणादानक्रमवाक्यगतं ब्रह्मादीनां दृश्यते न चमसाध्वर्गृणाम् । यद्यपि च सिद्ध- मृत्विक्त्वमनूद्यमानं न शक्यमुपसंहर्तुमिति बुद्धिर्भवति तथाऽपि सप्तदशश्रुत्यपेक्षित. विशेषावस्थानं तदेष्वेव वेदेन सिद्धवदाश्रितमतोऽस्माकमेवं परिच्छेदो भवति नूनमेत एवत्विज इति ॥ ३६॥ 'य ऋत्विजस्ते यजमानाः ' इति यजमानविक्शब्दो समानविषयौ नियम्य यज- मानसंस्कारं दीक्षा ब्रह्मादिषु क्रमार्थमनुवदन्नेतेषु ता द्वावपीति दर्शयति । तस्माद्ब्रह्मत्वा- दिकरणयोग्येष्वेवर्ती यनत्सु ऋत्विक्त्वं न सर्वेषु । तद्विषयमेव चर्तुयजनं शब्दस्य प्रवृ. तिनिमित्तम् । यथा सास्नादिमदमनं गोशब्दस्य, यथा धाय्याशब्दः सामिधेनीषु निपा. १ वेभ्य इति पा० । २ निपात्यमान इति-'पाय्यसांनाय्यानकाय्यधाय्या मानहविर्निवाससा- मिषेनी' पा• सू. (३-१-१२९) इत्यनया स्मृत्येसर्पः । - ।

·[अ०३पा ०७अ०१८] मीमांसादर्शने। ११.१ [१८] स्वामिसप्तदशाः कर्मसामान्यात् ॥३८॥ सि. एतदुक्तं, सप्तदश ऋत्विज इति, ते च ब्रह्मादयः । तत्र संदेहः । किमेषां सदस्यः सप्तदशः, उत गृहपतिः । किं तावत्प्राप्तम् । सदस्य इति । स हि कर्मकरः । इतरः स्वामी । यश्च कर्मकरः स परिक्रेतव्यः। ऋत्विजश्च परिक्रीयन्ते । तस्मात्सदस्य: सप्तदश ऋत्विगिति । अपि च, तस्य चमसमामनन्ति वरणं च । ऋत्विग्वरीतव्यो न स्वामी। तस्मात्सदस्यः सप्तदश इति प्राप्ते, उच्यते । स्वामिसप्तदशाः कर्मसामा- न्यात् । स्वाम्येषां सप्तदशः स्यात् । कुतः । कर्मसामान्यात्, यो कार ऋत्विजो भवन्ति । यज्ञे च कर्ता गृहपतिः, तस्मात्विक् । यज्ञकर्मसामान्यात् । यदुक्तं, तं समापनन्ति, तस्य चमसमामनन्ति वरणं च । तस्मात्सदस्यः सप्तदश इति । उच्यते । ब्रह्माणमेव ते -- त्यमानस्तास्ववेत्यवधारणान्नान्यासु धीयमानास्वपि धाय्याशब्दवाच्यत्वं भवतीत्यवधा- येते ! तथैवर्तावेव यजत्सु भवति न तु भवत्येवेत्यवधारयितव्यम् ॥ ३७ ।। ( इति-ब्रह्मादीनामेव ऋत्विक्त्वनियमाधिकरणम् ॥ १७ ॥ ! ronmenomediwumatlabamawedaarue दीक्षादक्षिणावाक्ययोः षोडशानां संकीर्तनात्तावन्तोऽवधारिताः । सप्तदशः कस्ते. पामिति न ज्ञायते । सदस्ययजमानचमसाध्वर्थवश्वावशिष्यन्ते । तत्र चमसाध्वर्युणां तुल्यकल्पत्वादन्यतरावधारणप्रमाणं नास्तीति सदस्ययजमानयोरन्यतरः संदिह्यते । तत्र कर्मकरत्वसामान्यात्सदस्यग्रहणप्रसक्तावभिधीयते । स्वामिसप्तदशाः स्युरिति । कथं पुनः पूर्ववर्तुयजमानकर्मनिमित्तत्वमनभ्युपगम्याधुना तत्सामान्यात्स्वामिनः ऋत्विकर्मा भिधीयते । 'सदस्यं वृणीते' इति चोत्पत्तिसंयोगादध्वर्वादिवझेदः । न च ब्रह्मण्यवयव. प्रसिद्धिः संभवति । समुदायप्रसिद्धया बाधितत्वात् । न च ब्रह्मणः पुनर्वरणं विधातु. मनुवदितुं वा शक्यम् । अध्वर्वादिष्वप्येवमेव प्रसङ्गात् । सर्वेषु चोपहवादिषु ब्रह्मम- न्त्रव्यतिरेकेणास्य मन्त्रः पठ्यते । तत्र चान्याय्यो विकल्प आश्रीयेत । न च चमससं. बन्धेऽपि ब्रह्मणः संकीर्तनं सदस्यशब्देनोपयुज्यते । सामर्थ्याक्षिप्तेन चोपद्रष्ट्रा सदस्ये. नावश्यं भवितव्यम् । सोऽपि च प्रत्यवेक्षणातौ यजतीति शक्यो वक्तुम् । सर्वे १ . १ व्यतिरेकेणोत- ब्रह्मन्नुपह्वयस्व ‘सदस्योपवयस्व' इत्यादिना ब्रह्ममन्त्रापेक्षया सदस्यमन्त्रस्य पृथगाम्नानात् 'ब्रह्माणमेव ते समामनन्ति' इत्यादिना भाष्योक्तं ब्रह्मण एव सदस्यत्वं दुरभ्युपगममित्याशयः ।

·सतन्त्रवार्तिक शाबरभाष्यसमेत- MINIMITRA [अ०३पा० अ०१९] समामनन्ति, चरणमपि चमसश्च ब्रह्मण एव । स हि सदसि भवः । तस्मात्स्वामिसप्तदशाः ।। ३८ ॥ [१९] ते सर्वार्थाः प्रयुक्तत्वादग्नयन स्वकालत्वात् ॥ ३९ ॥ पू. स्वामिसप्तदशा ज्योतिष्टोमस्य ऋत्विजः समधिगताः । अत्रेदानी- मयं संदेहः । किं सर्व पुरुषकार्य तैः कार्थ, अग्निभिश्च गार्हपत्यादि. भिरग्निकार्यमुत काचिद्वयवस्थेति । किं तावत्प्राप्तम् । ते सर्वार्थाः याज्ञिकाश्च भेदेन तं वृण्वते । तस्मादयुक्ता सदस्यनिराक्रियेति । उच्यते । ऋत्वङ्गत्वेन नैवैह सदस्यस्य निराक्रिया । चमसाध्वर्युवत्त्वेष नविंगित्यभिधीयते ॥ सदस्यो हि भेदेन वरीतव्य एव । न च ब्रह्मा सदस्यशब्देनोच्यते । ऋतुयजने सति वरणेनविक्त्वनियमादाक्षिणामागसंबन्धद्वादशाहदीक्षावाक्ययोश्चासंकीर्तनादृत्वि- गिति नोच्यते । यथा सत्यपि वरणे ऋतुयजनसंबन्धे च कारणद्वयासंभवाच्चमसाध्व- येव ऋत्विजो नोक्ताः । स्वामिनस्तु यद्यपि च वरणं नास्ति तथाऽप्यन्यत्सर्वमस्तीति युक्तमृत्विक्त्वम् । यत्तु सदस्योऽपि प्रत्यवेक्षणाद्यजतीति । वचनसामर्थ्यादेवासौ त्रियते, न तु कश्चित्पदार्थम्तदधीनः, येनास्य व्यपदेशः स्यात् । न च प्रत्यवेक्षणं नाम कश्चि. पदार्थो येनास्य कर्तृविशेषः केनचित्प्रमाणेन नियम्येत । तन्मात्सत्येव सदस्ये सूक्तं स्वामिसप्तदशा इति । यत्तु भाष्यकारेण किंचित्सदस्यनिराकरणपरमुक्तं तदृस्विक्त्वनि. राकरणपरस्यातिर भसवचनमित्युपेक्षणीयम् ॥ ३८ ॥ ( इति-स्वामिनः सप्तदशत्याधिकरणम् ॥ १८ ॥) wwwmomsand - एवं कर्तृभेदं प्रतिपायेदानी समाख्या विनियोगस्य पूर्वपक्षं रच यति स्म । तत्र ' ते सर्वार्थाः' इति न ज्ञायते किं क्रत्वर्थपुरुषार्थाभिप्रायमुत क्रत्वर्थसर्वार्थाभिप्रायम् तत्रापि किं वाक्यसंयुक्तसर्वार्था उतासंयुक्तसर्वार्थाः । यदि तावत्पुरुषार्था अपात्यभि. प्रायः, स वरणभरणयोः प्रकरणाम्नानेन ऋत्वर्थत्वादयुक्तः । उक्तं हि । प्रकरणविशे. पाद्वा तद्युक्तस्य संस्कारो द्रव्यवत् ' इत्यादिषु । तथैकादशे वक्ष्यति निर्देशाद्वा वैदि. कानां स्यात् इति । तस्मादेवं तावन्न सर्वार्थत्वम । नापि संयुक्तेषु तान्पुरोऽध्वर्युर्वि - १ सदस्यनिराक्रियेति-ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सदस्यस्य निराक्रियेत्यर्थः । २ ( अ० ३ पा०४ अ० ५ सू० १५)। ३ तथा द्वादशे वक्ष्यतीत्येवं पाठ आवश्यकोऽप्येकादश इति पाठो लेखकना- न्तिमूलक इति ज्ञेयम् । ४ ( अ० १२ पा० २ अ० १ सू० ३) । SFET ·११०३ [१०३पा० अ०१९] मीमांसादर्शने । प्रयुक्त वादग्नयश्च स्वकालत्वात् । ते वृताः सर्वस्मै पुरुष कार्याय स्युः । अमयश्चाग्निकार्याय । कुतः । तैः काराकाक्षितत्वात् । प्रति स्वं ग्रह भजति ' इत्यादिकश्रुतानामन्येषाम बतरणमस्तीति । यानि स्वसंयुक्तानि कार्याणि तानि यत्र तत्र वेदे पठितानि येन केनचित्क; यथासामर्थ्य कर्तव्यानीति सर्वार्थाः । प्रयुक्त. त्वादिति-सर्वाणि हि कार्याणि शक्नुवन्ति तान्प्रयोक्तुम् । तथा तेऽपि कार्याणि । सर्व पुरुपकार्थमिति-यद्यत्कर्मणि पुरुपैः प्रायवनविशेषात्स्वसामर्थन शक्यते तत्तदित्येवं युज्यते, न पुरुषार्थाभिप्रायेण । ये पुनराहवनीयादयस्तेषां सर्वार्थत्वमप्रस्तुतमेव । न च प्रसङ्गादुच्यते । स्वकालत्वस्य हेतोरप्यसमर्थत्वात्। न च तस्योत्तरपक्षे कश्चित्पक्षस्य हेनोर्वा परामशोऽस्ति । यदि च लौकिककार्यापेक्षया सर्वार्थत्वमभिधीयते ततो विहीं- रो लौकिकानामयं साधयेत्प्रभुत्वात् ' इत्युक्त्वा · निर्देशाद्वा वैदिकानां स्यात् ' इत्यत्र निर्णीतत्वादविचार्यम् । यदपि वेदविहिताग्निकार्यसवर्थित्वं प्रकृतिविकृत्योः; तदपि । अग्निमुपनिधाय स्तुवते ' इत्युदाहृत्य विशये लौकिकं स्यात्सर्वार्थत्वात् ' वैदिकमनिर्देशात् ' ' तथोत्पत्तिरितरेषां समत्वात् ' (धिष्ण्याशीनां स्यात् ) इति निर्णीतत्वादविचार्यम् । सिद्धान्तवचनमेवैतन्निराकरणोक्त्यभावात् । तस्मादेवं वर्ण्यते । नवेदमनीनां सर्वार्थत्वं पूर्वपक्षीकृतम् । कि तर्हि । अधिकरणान्तरसूत्रोक्त न्यायप्रतिपा- दितानुमितपूर्वपक्षः सिद्धान्त एवायं सूत्रवाक्यभेदेनोच्यते । न चैतदग्निकार्यापेक्षया सर्वार्थत्वम् । किं तर्हि । प्रकृतिविकृत्यपेक्षया । तत्राना रम्यवादन्यायेनाऽऽधानवदेव पूर्वोत्तरपक्षौ रचयितव्यों किमाहवनीयादयः प्रकृत्यर्था आहोस्वित्सर्वार्था इति । तत्र न । १ तान्प्रयोक्तुमिति-अध्वर्वादीनाक्षप्तुमित्येकोऽर्थः । २ प्रयुक्तत्वादित्यस्यैव द्वितीयार्थमाह- तथेति । अनुष्टातुं शक्नुवन्तीति शेषपूरणम् । ३ सर्वस्मै पुरुषकार्याय' इति भाष्यार्थमाह-सर्वमित्यादि., ना। ४ (अ० १२ पा० २ अ० १ ० १)। ५ (अ० १२ पा० २ अ० १ सू. ३) ६ (अ. ७ पा० ३ अ० १२ सू०२०)। ७ (अ० ७ पा०३ अ० १२ स० ३१) ८ ( अ० ७ पा. ३ सू. ३२)। ९ अधिकरणान्तरेति-प्रकृतौ वा द्विरुक्त वात् ' ( अ० ३ पा० ६ अ० १ सू०२) इत्यनारम्यवादाधिकरणद्धिान्तसूत्रेण, सादित्यादेः प्रकृतिविकृल थत्वे द्विरुक्त स्वपत्तिलक्षणो योऽय न्याय उक्तः, 'तत्मकृत्यर्थ यथाऽन्येऽनारभ्यवादाः ' ( अ० ३ पा० ६ अ० ५ स. १४) इत्या- धानाधिकरणपूर्व पक्षासूत्रेण चाऽऽधानेऽतिदेशार द्रढीकरणेन प्रतिपादितच, तेनानुमितः पूर्वपक्षो यस्य सिद्धान्तस्य स एवामीनां सर्वार्थत्वसिद्धान्तः ‘से सर्वार्थाः प्रयुक्तत्वात् ' इति सूत्रवाक्यापेक्षया परम तेन ' अग्मयश्च स्वकालत्वात् ' इत्यनेनोच्यत इति पदशोऽर्थः । * ·। . ११०४ सतन्त्रवातिकशावरंभाप्यसमैते- [अ० पा० ७०१९) णमेषामनुवादः । स्वकालत्वादग्नयश्च सर्वार्था इति समधिगतमेतत्॥३९॥ तत्संयोगात्कर्मणो व्यवस्था स्यात्संयोगस्यार्थवत्त्वात् ॥४०॥ सि. तसयोगात्-विशिष्टपुरुषसंयोगाद्वयवतिष्ठत । ये येन पुरुषेण समाख्यायन्ते, ते तेन कर्तव्याः । एवं तेषां पुरुषसंयोगोऽर्यवान् भवि. 'तत्प्रकृत्यथै यथान्येऽनारम्यवादाः ' 'प्रकृतौ वा द्विरुक्तत्वात् ' इत्येवं प्राप्तेऽमि- घीयते । अग्नयः सर्वार्थाः-प्रकृतिविकृत्या भवेयुः । कुतः । स्वकालत्वात्-स्वतन्त्रो. त्पत्तित्वादित्यर्थः । तदेतद्वर्णितं । स्वार्थ वाऽऽधानस्य स्वकालत्वात् इत्यत्र। न त्वेतत्सर्वविषयं सर्वार्थत्वमवकल्पते । द्वारं येषु पराधीनं तेषु तत्प्राप्त्यपेक्षया । प्राप्नुवन्तीदृशा भावा न स्वतन्त्राः कथंचन ।। शास्त्रेण चोदिता ये हि दर्विहोमाः स्वरूपतः । तेष्वेवाऽऽहवनीयः स्यान्न यागेष्वप्यचोदनात् ।। यज्जुह्वति तदाहवनीये इति श्रूयते । न यद्यजेरन्निति । तेनावश्यमाहवनीयचोद. नया तावत्प्रतीक्षितव्यं यावत् ' चतुरवत्तं जुहोति । यद्ग्रहान् जुहोति ।। यच्चम सान् जुहोति ' इति चातिदेशेन संबन्धाद्वारं प्राप्तम् । ततश्चाऽऽहवनीयेन सहैवास्यातिदेशतः । प्रकृतौ वा द्विरुक्तत्वादित्ययं निश्चयो भवेत् ॥ तथा च ' तासामग्निः प्रकृतितः प्रयाजवत् ' इति सिद्धवत्प्रकृत्यर्थत्वं दर्शितम् । तथा वैकृतचरुपुरोडाशानां प्रत्यक्षहविःश्रपणविधानागार्हपत्यप्राप्तिद्वारं नास्तीत्यवश्य सगार्हपत्यमेव श्रपणं प्रकृतितः प्राप्नुवदपेक्षितव्यम् । अग्निषु पर्यवसितम् । ऋत्विषत्तरं सूत्रमारम्यते ॥ ३९ ॥ समाख्यासंयोगाद्वयवस्था मवेत् । न हि होत्रमकुर्वतो होतृसमाख्याऽर्थवती भवति । नापि तेनाक्रियमाणस्य हौत्रव्यपदेशोऽवकल्पते । तस्मादन्यथानुपपत्त्या कल्पितया श्रुत्या विनियोगः । तत्र केचिदाहुः । अन्योन्यनिरपेक्षयोरेव रूढिरूपेण कर्तृकर्मस. माख्ययोः प्रसिद्धयोरक्षरसारूप्येणोपतिष्ठमानयोर्विनियोजकत्वमिति । कुतः । संयोगः पूर्वसिद्धो हि निमित्तत्वं प्रपद्यते । न चेह प्राक्समाख्यानात्किचित्संयोगकारणम् ॥ । - १ (अ० ३ पा० ६ अ. ५ २० १४ ) । २ ( अ० ३ पा० ६ अ० १ २० २ ) । ३ (अ. पा• ६ अ० ५ सू० १५) । ४ ( अ० ३ पा० ६ अ० ६ सू० १६ )। RF M S ·(०३०७०१९] मीमांसादर्शने। ध्यति । आध्वर्यवमध्वर्युणा, हौत्रं होत्रा, औद्रात्रमुद्रात्रेति ॥ ४० ॥ । । होतृशब्दस्तावन्न हौत्रनिमित्त इति राजशब्दवदेव प्रत्ययलोपप्रातिपदिकप्रत्यापत्त्यो रस्मरणादवगतमेतत् । न च राजशब्दादिव राज्यशब्दो होतृशब्दाद्धौनशब्दः शक्यः कल्पयितुंम् । न हि यथा तत्र मन्वादिभिः क्षत्रियस्य रक्षणं विहितं तद्राजकर्मत्वेन ज्ञाय. मानं प्रत्ययार्थत्वं प्रतिपद्यते । तथेह केनचित्सामिधेन्यनुवचनादेहातृकर्मत्वं प्रसिद्धं यन्नि- मित्ता समाख्या स्यात् । न चैवं सति समाख्या विनियोक्त्रीत्यवसीयते । कथं तीसत्या- मवयवव्युत्पत्तौ विनियोगः । उक्तमेतच्छब्दसारूप्यमात्रादिति । न त्वेतद्युक्तम् । यदि होतुः कर्म हौत्रमित्येवं न व्युत्पाद्यते ततोऽन्तरेणैव कर्तृकर्मसंबन्ध रूढ्या सारू. प्यसमाख्ययोरुपपन्नत्वान्नार्थापत्तिः श्रुतिं करपयेत् । न हि वर्ण सामान्बमात्रेण शाला. मालयोः कश्चित्संबन्धः । तथा च वक्ष्यति, न हि कण्वरयंतरे रथंतरसंबन्धः कश्चि- दस्तीति । यदपि च कृते राज्ञः कर्मसंबन्धे राज्यशब्दः प्रवर्तत इति । तदयुक्तम् । संबन्धस्याऽऽदिमत्त्वप्रसङ्गात् । तस्माद्यथैव तत्र नित्ययोरेव शब्दार्थयोनित्य एव संबन्धे शास्त्रतः प्रतीयमाने साधुत्वप्रतिपत्तिवेलायां राजशब्दमन्वाख्याय राज्यशब्दोऽन्वाख्या. यमानो यौगिकस्तन्निमित्तश्चोच्यमानोऽपि नित्यनिमित्तत्वान्नाऽऽदिमत्वं प्रतिपद्यो तथै- वात्र हौत्रमिति वृद्धिदर्शनाद्धोतृशब्दात् — तस्येदं कर्म इत्येवमन्वाख्यानमिति गम्यते । केन तु तत्तस्य कविगतमिति । समाख्यादर्शनात्तदेव तादृशं वचनमनुमा. स्यामहे । नन्वितरेतराश्रयं प्राप्नोति समाख्यातस्तद्वचनं, तेन क्लप्ते संयोगे समाख्या- सिद्धिरिति । नैष दोषः । समाख्या तावत्प्रतीतिरूपेण प्रत्यक्षा । सा तु केन निमित्तेन प्रवृत्तेति पूर्वप्रवृत्ततयैव निमित्तमपेक्षते । न च तदन्ति । तस्मान्नूनीदृशी श्रुतिरस्ति, यथा होत्रा कर्तव्यमेतदिनि । सर्वेष्वेव लिङ्गमविप्वेवमेतद्भवतीति व्याख्यातम् । अतो. नेतरेतराश्रयत्वमिति । ननु चेदम् । आख्या चैवं तदर्थत्वान् । इत्यनेनैवाधिकरणेन सिद्धम् । सत्यं सिद्धं न तु तत्र विशेधाविरोधी विचारिती । इह तु योग्यत्वप्रकरण- विशेषात्सर्वार्थत्वप्रसक्त्या विरोधमाश्य परिहरति, उत्तर विवक्षया वाऽनुवदतीत्य. पुनरुक्तम् ॥ ४० ॥ ( इति--समाख्ययाऽध्वयवादीनां नियतपदार्थकर्तृताधिकरणम् ॥ १९ ॥) ग । । winnamRAHIMGOTAbstetraderay १ (अ० १० पा० ४ अ० २३ स० ४६ ) अनत्यं ‘नासौ कण्वानां रथंतरं कण्वरथंतर, मित्येवं कृत्वोच्यते' इत्येवं भाष्यमर्थतः पठति वक्ष्यतीत्यादिना । २ व्याख्यातमिति बलाबला धिकरण इति शेषः । ३ (अ० ३ पा० ३ अ०स० १३)। १३९ ·-- सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०३पा०७१०२१] [२०] तस्योपदेशसमाख्यानेन निर्देशः ॥ ४१ ॥ सि. किमेष एवोत्सर्गः, सर्व समाख्यातं समाख्यातपुरुषैः कर्तव्यमिति । नेति ब्रूमः । तस्योपदेशाद्विशेषसमाख्यानाच्च निर्देशः । यथोपदेशः, तस्मान्मत्रावरुणः प्रेष्यति चानु चाऽऽहेति । समाख्या, पोत्रीया, नेष्ट्रीयेति । एष समाख्यायाश्चापवाद इति ॥ ४१ ।। तद्वच्च लिङ्गदर्शनम् ॥ ४२॥ यत्र होतुः प्रातरनुवाकमनुब्रुवत उपशृणुयादिति हौत्रे प्रातरनुवाके समाख्यया प्राप्त होतारं दर्शयति । तथेदमपरं लिङ्गं भवति, उद्गीथ उद्गातॄणाम् , ऋचः प्रणव उक्थ्यशंसिना, प्रतिगरोऽध्वऍणामिति स. माख्याकृतं भेदं दर्शयति । तथेदमपि लिङ्गं भवति । यो वाऽध्वर्योः स्वं वेद स्ववानेव भवति । एतद्वाऽध्वयों: स्वं यदाश्रावयतीति समाख्या- कृतं नियमं दर्शयति ।। ४२ ॥ [२१] प्रैषानुवचनं मैत्रावरुणस्योपदेशात् ॥ ४३.॥ पू० अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुरनीपोमीयः । यो दीक्षितो यदग्नीषोमीयं पशुमालभते, इति । तत्रेदं समामनन्ति । तस्मान्मत्रावरुणः प्रेष्यति चानु चाऽऽह, इति । तत्र संशयः । किं सर्वानुवचनेषु सर्वश्रेषेषु च मैत्रा- वरुणः स्यादुत यत्रानुवचने प्रैष इति । किं तावत्प्राप्तम् । सर्वानुवच. नेषु, अविशेषात् । न हि कश्चिद्विशेष आश्रीयते । अस्मिन्ननुवचने मैत्रा- विशेष समाख्याऽपि विशेषश्रुतिवदेव शीघ्रतरप्रवृत्तेर्बाधिका भवति ॥ ४१ ।। सामान्यसमाख्याविनियोगस्यैवतल्लिङ्गम् । विशेषरूमाख्यायां तु किंचिदन्यद्. द्रष्टव्यम् ॥ ४२ ॥ ( इति-सामान्यसमाख्यातक विशेषसमाख्यादिना बाधाधिकरणम् ॥ २०॥) उपदेशासिद्धे समाख्यावाधे समस्तैकदेशविषयत्वेन विचारः । ज्योतिष्टोमप्रकरण एवैतच्छ्रयते ' तस्मान्मैत्रावरुणः प्रेष्यति चानु चाऽऽह ' इति । प्रदर्शनार्थं त्वनी- पोमीय इत्युक्तम् । तत्र सर्वश्रेषाणामावयवत्वं, सर्वानुवचनानां च होत्रसमाख्यानम् । तत्किमनेनोपदेशेन समस्तविषयः समाख्ययोधि उत क्वचिदेवेति । किं प्राप्त, प्रैषा- नुवचनोद्देशेन मैत्रावरुणोपादानादुद्दिश्यमानयोश्च शब्दप्रतिपादितसाहित्यविवक्षानुपपत्ते: १ शब्दप्रतिपादितेति-एकवाक्योपादानावगतत्यर्थः ।

·(३पा०७अ०२१] मीमांसादर्शने ११०७ चरुणोऽस्मिन्नेति । तस्मात्सर्वानुवचनेषु सर्वश्रेषेषु च क्षेत्रावरुणः स्यात् ।। ४३ ॥ पुरोनुवाक्याधिकारो वा औषसंनिधानात् ॥ ४४ ॥ मि. पुरोऽनुवाक्यां वा मैत्रावरुणोऽनुब्रूयात् । कुतः । यत्र प्रैपश्चानुवा- क्या च सहोच्यते तत्र मैत्रावरुणः । यत्र केवलानुवाक्या न तत्र मैत्रावरुणः। यत्र वा केवलः प्रैषस्तत्रापि न । यत्रोभे समुच्चीयेते, तत्र स भवेत् । तथा हि समुचितयोस्तं समामनन्ति, तस्मान्मत्रावरुणः प्रेष्यति चानु चाऽऽहेति । चशब्दात्समुच्चितयोरिति गम्यते ॥ १४ ॥ प्रातरनुबाके च होतृदर्शनात् ॥ ४५ ॥ इतश्च पश्यामो न सर्वानुवचनेषु मैत्रावरुण इति । कुतः । यतः श्रूयमाणश्च चशब्दः समुच्चयावाचयमात्रं प्रतिपादयति नेतरेतरयोगसमाहारी, नित्यं समासगम्यत्वात् । न चेहान्वाचयलक्षणमुभयोस्तुल्यत्वादुपपद्यत इति समुच्चयः स्यात् । स च पृथगपि सर्वेष्वनुष्ठीयमानेषु संभवत्येवेति सामान्यवचनात्सर्वप्रत्ययः ॥ ४३ ॥ न सर्वप्रैषानुवचनेष्वसौ भवेत् । क्व तर्हि । पुरोनुवाक्यासु ! प्रैषान्तान्यनुवचनानि पुरोनुवाक्याः । ताश्च प्रकृत्यैतद्वचनं प्रवृत्तं । तम्मान्मत्रावरुणः' इति । ताश्च तादृश्यो हौत्र एव पठिता इति तस्यैव केवलस्य प्राप्नुवन्ति । यस्तु तासामन्ते यजेति- शब्दः स इष्टिप्रकृतिकेषु तावदङ्गेष्वतिदेशनाध्वर्योः प्राप्नोति । सोमयागेष्वपि प्रेषेषु च पराधिकारात्' इत्येवं निवर्तमानः । तेषां यतो विशेषः स्यात् । इत्येवं मैत्रावरु- णस्यैव । अथवा प्रेषकस्योभयत्र कर्तृत्वाद्वक्ष्यमाणेन न्यायेन प्रेष्यत्वं मैत्रावरुणस्य कल्प- यित्वा होतुरेव प्राप्नोति । तथाऽध्वयोः 'प्रेष्य ' इति प्रेषान्तरान्नानात् । इत्येष निवर्तमानः प्रतिप्रस्थातुः प्राप्नोति । शेषाणि तु प्रैप नुवचनानि निर्जातकर्तृवि- शेषत्वान्निराकाङ्क्षाण्येवेति न तेषु मैत्रावरुणविधिः संभवति । पुरोनुवाक्यानां पुनरु- भयांशपातित्वादेकपदार्थत्वेन च नानाकर्तृत्वानुपपत्तेहातुरध्वर्योश्च प्रच्यवमानानां साकाङ्क्षत्वात्संनिधानाञ्च युक्तो मैत्रावरुणाविधिः । एवं चशब्दोऽपि सहप्रयोगादपि प्रकृष्टार्थः समर्थितो भवति, पसंनिधानात् । न च प्रेप्य ' इत्यादयोऽपि षास्तस्यै. वाऽऽत्मविषयाः संभवन्ति ॥ ४४ ॥ । १ (अ९ ३ पा० ८ अ० ११ सू० २२)। २ ( अ० ३ पा० ८ अ० १० सू० २१)।

·। सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते - [भ०१पा०७०२२] प्रातरनुवाके होतारं दर्शयति । कथम् । यत्र होतुः प्रातरनुवाकमनुब्रुवत उपशृणुयात्तदाऽध्वर्युलीयादिति । तस्मान्न सर्वानुवचनेषु मैत्रावरुण इति ॥४५॥ [२२] चमसांश्चमसाध्वर्यवः समाख्यानात् ॥ ४६ ॥ पू० सन्ति चमसाध्वर्यबस्तेषु संदेहः । किं चमसाध्वर्यवश्चमसाज- हुयुरुताध्वर्युरिति । चमसाध्वयर्व इति ब्रूपः । कस्मात् । चमसेष्वा- ध्वर्यवं ते कुर्वन्तीति चमसाध्वर्यवः । तस्मात्ते जुहुयुरिति ॥ ४६॥ अध्वर्युर्वा तन्न्यायत्त्वात् ॥ ४७ ॥ सि० अध्वर्युर्वा जुहुयात् । एष हि न्यायः । यदाध्वर्यवपदार्थमध्वर्युः कुर्यात् , आध्वर्यवश्च होमः । तस्मादध्वर्युर्जुहुयात् । ननु चमसाध्व- येव इति विशेषसमाख्यानाचमसाध्वर्यवो होष्यन्तीति । नेत्युच्यते । चमसेष्वेतेऽध्वर्युवद्भवन्तीति चमसाध्वर्यवः । यदि तैरध्वर्युर्जुहोति, ततस्तैश्चमसाध्वर्युभिरपि होतव्यम् । यदि चमसाध्वर्यवो जुह्वति. नाध्व- युस्तदा ते न तद्वत्स्युश्चमसाध्वर्यवः । तस्मान्न जुहुयुरिति ।। ४७ ॥ चमसे चान्यदर्शनात् ॥ ४८ ॥ चमसे चान्यं चमसाध्वर्योर्दर्शयति । कथम् । चमसांश्चमसाध्वर्यवे प्रयच्छति, तान् स वषट्करैं हरति, से हुत्वा चमसाध्वर्यवे प्रयच्छ- प्रातरनुवाके च होतृदर्शनात् ॥ ४५ ॥ ( इति-प्रेषान्तानुवचनेष्वेव मैत्रावरुणस्य कर्तृतानियमाधिकरणम् ॥ २१ ॥) उन्नयनासादनहोमादि यावत्किचिदध्वश्चिमसेषु प्राप्नोति तत्सर्वं विशेषसमाख्या. नाच्चमसाध्वर्युभिः कर्तव्यम् ॥ ४६ ॥ सा नाम विशेषसमाख्या सामान्यसमाख्यां बाधते या तन्निरपेक्षा प्रवर्तते । चम- साध्वर्युसमाख्या तु चमसेप्वध्वर्युववृत्तिं प्रतिपादयति । तद्यदि तावदध्वर्युव जुहुयान्न तर्हि तान् जुह्वतस्ते चमसाध्वर्यवो भवन्ति । काममजुह्वत एव तद्वद्भावं लभेरन्नान्यथा । यदि तु स जुहोति ततः कदाचित्तस्य व्यापृतत्वेनाशक्ती सत्यां ते जुह्वतस्तद्वद्भवेयु. स्तस्माज्जुहोत्यध्वर्युः ॥ १७ ॥ वषट्कारिणं प्रति प्रयोजनान्तराभावाद्भक्षार्थे नयने चमसाध्वयु नेतारं ब्रुवन्नहु- १ चमसेषु चान्यं चमसाध्वर्युभ्य इति पा० । २ अन्य इति पा० । ३ एतत्सूत्रस्थभाष्यस्य स्पष्टत्वान्न व्याख्यातम् ।

·[१०३पा० अ०१३] मीमांसादर्शने। तीति गम्यते । एवं स वषट्कनें हरति, भक्षयितुमिति गम्पते । तस्मा. द्भुतस्य चमसाध्वर्यवे प्रदानम् । यो जुहोति, स प्रयच्छति । तस्मा- दन्यो जुहोतीति । अपि च । यो वाऽध्वर्योः स्वं वेद स्ववानेव भवति । सुग्वाऽध्वयोः स्वं वायव्यमस्य स्वं चमसोऽस्य स्वमिति । न ताब- दस्य चमसः स्वम् । यजमानस्य हि सः । चमसोऽस्य स्वमिति ब्रुवन्नध्वर्योश्चमसेन होमं दर्शयति ॥ ४८ ॥ अशक्तौ ते प्रतीयेरन् ॥ ४९॥ अथ कथं चमसाध्वर्यव इति समाख्यानम् । उच्यते । अशक्तौ ते प्रतीयेरन् । यदा व्यापृतत्वान्न शक्नोत्यध्वर्युर्योतुं तदा समाख्या. सामर्थ्यात्ते होण्यन्ति ॥ ४९ ॥ [२३] वेदोपदेशात्पूर्ववद्वेदान्यत्वे यथोपदेशं स्युः ॥५०॥ पू. अस्त्यौद्गात्रे समाख्यातः श्येनः, आध्वर्यचे वाजपेयः। तत्र संदेहः । किं श्येने, उद्गातृभिरेव पदार्थाः कर्तव्याः, बाजपेये:- ध्वर्युभिरुतोभयत्र नानतिभिरिति । किं प्राप्तम् । वेदोपदेशात् । समाख्यानादित्यर्थः । पूर्ववत् । यथा, आध्वर्यवामिति समाख्यानात्प- दार्थानध्वर्युः करोति, एवमेव बेदान्यत्वे यथोपदेशं स्युः । यो येन समाख्याते वेदे उपदिष्टस्तस्य पदार्थास्तेनैव कर्तव्याः । साङ्गः स तत्रोपदिश्यते । तस्माच्छयेने, उद्गातृभिर्वाजपेये चाध्वर्युभिः पदार्थाः कर्तव्या इति ॥ ५० ॥ तस्य भक्षणासंभवाद्य एव जुहोति स एव प्रयच्छति भक्षणार्थ तं च ग्रहीतृत्वेन चमसा ध्वर्यणां व्यापृतत्वात्तेभ्योऽन्यमध्वर्यु दर्शयति ॥ ४८ ॥ अशक्ती ते प्रतीयरन् ॥ ४९ ॥ (इति-चमसहोमेष्वध्वर्युकर्तृकत्वाधिकरणम् ॥ २३ ॥) 'गुणमुख्यव्यतिक्रमे तदर्थत्वान्मुख्येन वेदसंयोग इत्यत्र व्याख्यातं यथाऽङ्गामि १ साद्गस्तत्रोति पा० । २ 'अवयुर्वा तन्न्यायस्वात् ' इति सूत्र एव 'यदि तु स जुहोति ततः कदाचित्तस्य व्यापृतत्वेनाशक्ती सत्याम् ' इत्यादिना व्याख्यातत्वादधुना सूत्रस्य पाठमात्रं कृतम् । ३ (अ० ३ पा० ३ अ० २ सू०९) ·P सतन्त्रवार्तिक शाबरभाष्यसमेते [अ०३१०७अ०२३] तग्रहणाद्वा स्वधर्मः स्यादधिकारसामसिहाडै व्यक्तः शेषे ॥ ५१ ॥ सि. तद्हणात्-प्राकृतधर्मग्रहणाद्वा, स्वधर्म:-स्वैर्धमैश्वोदकप्राप्तैः संयुक्तः स्यात् । चोदकसामर्थ्यात्सहाङ्गः कुर्यादिति श्रूयते । तानि चाङ्गानि ज्योतिष्टोमे सन्त्यपेक्ष्यन्ते । तत्र ज्योतिष्टोमे नानविजस्तैरस्य सहक- वाक्यता । ननु प्रत्यक्षा समाख्या, चोदक आनुमानिकः । उच्यते । सत्यं प्रत्यक्षा समाख्या । लौकिकी तु सा । तत्रानुमाय वैदिकं शब्दं तेनैकवाक्यता स्यात् । चोदके पुनर्विप्रकृष्टाधीतया प्रत्यक्षयेतिकर्तव्यतया सहकवाक्यता। तस्माचोदको बलवत्तरः। प्रधानवेदव्यपदेशं लमन्त इति । तस्माच्छयेने सर्वे पदार्थाश्चोदकप्राप्ता उद्गातृभिः कर्त- व्या इति ॥ ५० ॥ उक्तं, वक्ष्यते चैतद्यथा जघन्यकालत्वात्प्रयोगवचनश्चोदकादुर्बल इति । प्रयोग- वचनाश्रया च प्रधानसमाख्या, सा सत्यपि प्रत्यक्षत्वे दुर्बला । यावच्चातिदेशेन नाङ्गानि प्राप्यन्ते तावत्कस्य कर्तारं नियच्छति । यदा तु प्रामानि भवन्ति तदेषां क्लप्तकर्तृसंबन्धान्न कदाचिदपेक्षेति किं समाख्या करिष्यति। न चात्र प्राप्तबाधो मवति, श्रुतिकल्पनेन समाख्याया विप्रकृष्टत्वात् । उक्तं ह्येतद्यथा क्लप्तमूलानां प्रमाणानां प्राप्त बाधो भवति न करप्यमूलानामिति । तस्मात्प्राप्तकृतग्रहणेन तदधिकारसामर्थ्याज्ज्यो. तिष्टोमवदेव नानाकर्तृकः स्यात् । यद्यपि च प्रकृतावपि समाख्ययैव नानाकर्तारस्तथाऽपि क्लप्तसंबन्धत्वादिह श्रुतितुल्यता । यत्त्वप्राकृतं किंचिदाम्नायते तस्य प्रधानसमाख्यात कर्ता भविष्यतीति दर्शयन्नाह-'अव्यक्तः शेषे' इति । अक्लवावस्थत्वादव्यक्तोऽयं कर्तृसं- वन्धः क्लप्तादन्यत्र भवितुमर्हति । न त्वस्य विषयः सम्यग्दृश्यते । कण्टकवितोदनादीनि यद्वा प्रधानसमाख्याते वेदे पठचन्ते, वेदान्तरे वा । यदि तावत्तत्रैव ततः समाख्ययैव तेषां १ चोदकेनेति पा० । २ उक्तमिति-गुणमुख्यव्यतिक्रमाधिकरणे स्वरचर्चायां स्वयमुक्त. मित्यर्थः। ३ वक्ष्यत इति-(अ० ५ पा० १ अ० १० स० १८) इत्यत्र भाष्यकारेणेत्यर्थः । ४ ( अ० ३ पा० ३ अ० ७) इत्यत्र 'अथ यत्तत्र तत्रोच्यते, इदमनेन बाध्यते' इत्यादि- भाष्यमन्थव्याख्यानावसर इत्यर्थः । ५ समाख्ययैवेति-औद्गात्रमिति समाख्यायाः सर्वनामार्थविहि- ततद्धितान्तत्वेन सर्वनाम्नश्च बुद्धिस्थप्रकारावच्छिन्नवाचित्वात्प्रत्येकवृत्तित्वावसायात्स्वसमाख्ययैव कर्तृ- प्राप्तिन प्रधानसमाख्ययेत्यर्थः। ।

·[अ०६पा० अ०२३] मौमासादर्शने । ११११ । यत्तूक्तं समाख्यानादिति । तत्रोच्यते । अव्यक्तः शेपे, समाख्यातो भविष्यति । यः पदार्थो न चोदकेन प्रामोति, तत्र समाख्यया नियमो भविष्यति । यथा, श्येने कण्टकैपितुदन्तीति, उदातारो वितोत्स्यन्ति, वाजपेये चोषं पुटैरर्पयन्तीत्यध्वर्यवोऽपयिष्यन्ति ॥ ५१ ॥ इति श्रीशवरस्वामिनः कृतौ मीमांसाभाष्ये तृतीयाध्यायस्य सप्तमः पादः॥ Mer RayamatpaliMantrancome कर्तृसंबन्धो न प्रधानद्वारेण । अथ तु वेदान्तरे पठ्यन्ते ततः प्रत्यक्षत्वे सत्यपि तयव विशेषसमाख्यया बलीयस्या भवितव्यम् । अथात्रापि गुणमुख्यव्यतिक्रमन्याय आश्रीयते ततः स्तोत्रशस्त्रादीनां ज्योतिष्टोमस्याऽऽध्वर्यवसमाख्यानादध्वर्युकर्तृकत्वप्रसङ्गः । न चात्र । मन्द्रं प्रातःसवने ' इत्यादिवत्समाधानमरित । तस्मान्न प्रधानेनाङ्गेषु स्वसमाख्या बा. ध्यते । मा त्वौत्पत्तिकेन कर्तृसंबन्धेन विनियुक्तार्था सती प्रधानेन गृह्यते । न चाङ्गानां प्रधानद्वारेणाऽऽध्वर्यवादिसमाख्या युज्यते । न हि प्रधानान्याध्वयादिसमाख्याभियुज्यन्ते, गुणभूतेषु कर्तृव्यापारात् । या च प्रधानेषु न व्यापृता सा तवारेणाङ्गेप्ववतरिप्यतीति कुत एतत् । ऋग्वेदादिसमाख्या प्रधानेप्वङ्गेषु चाविरुद्धा । तेन क्रियत इति च तत्र व्यपदेशः । स च प्रधानप्रयोगवचनेन विधेयत्वादङ्गेषु युज्यते । पाठकृता चाऽऽध्वर्य- वादिसमाख्या । सा यथापाठमेव भवितुमर्हति । न चात्र गुणमुख्यव्यतिक्रमन्याये- नानभ्युपगतेन किंचि दुष्यति । कण्टकवितोदनादयश्च प्रधानवेदसमानोत्पत्तय एवं द्रष्टव्याः । तदात्मना च शक्यम् 'अव्यक्तः शेषः' इति वक्तं, नावश्यं प्रधानादेवाव- तरन्ती समाख्याऽनुगृह्यते । साक्षादनुग्रहेऽप्यननुग्रहेऽपि वाऽन्याङ्गेषु कृतार्थत्वेनाविरोधा- तेन प्राकृताङ्गव्यतिरिक्तेषु समाख्या विनियोक्रीति सिद्धम् ॥ ११ ॥ ( इति-श्येनादौ प्राकृताङ्गेषु नानाकर्तृकत्वाधिकरणम् ॥ २३ ॥) । इति--श्रीभट्टकुमारिलविरचिते मीमांसाभाष्यव्याख्याने तन्त्रवार्तिके तृतीयाध्यायस्य सप्तमः पादः । १ समारयति पा० । २ ( अ० ३ पा० ३ अ. २) अत्रत्यन्याय इत्यर्थः 1 ·सतन्त्रवातिकशाबरभाष्यसमैते- [अ०३पा० ८१०१] अथ तृतीयेऽध्यायेऽष्टमः पादः ॥ । [१] स्वामिकर्म परिक्रयः कर्मणस्तदर्थत्वात् ॥ १॥ सि. अस्ति परिक्रयो ज्योतिष्टोमे, द्वादशशत, दर्शपूर्णमासयोरबा- हार्यम् । तत्र संदेहः । किमध्वर्युणा परिक्रेतव्या ऋत्विज उत स्वा- मिनेति । किं प्राप्तम् । समाख्यानादध्वर्युणेति प्राप्ते, ब्रूमः । स्वामिकर्म परिक्रयः । स्वयं करोतीति गम्यते । कस्मात् । कर्मणस्तदर्थत्वात् । फलकामो हि यजमानः । यश्च फलकामस्तेन स्वयं कर्तव्यम् । स यदि परिक्रीणीते, ततः स्वयं सर्व करोतीति गम्यते । अथ न परिक्री. णीते न सर्व कुर्यात् । तस्मात्स्वामी परिक्रीणीत इति ॥ १ ॥ वचनादितरेषां स्यात् ॥ २ ॥ किष एवोत्सर्गः। नेत्युच्यते । वचनांदितरेषां स्यात् । यत्र वचनं अवलि बन चचनमामाण्याद्भवति परिक्रयः । य एतामिष्टकामुपदध्यात्स श्रीन्वसन्दयात्, इति ॥ २॥ समाल्यापवादत्वेनेतदाप विचार्यते । किं परिक्रय आध्वर्यवादिष्वाम्नानात्तत्समा- ख्यातेः पुरुषैः कर्तव्य उत स्वामिनेति । सिद्धे त्वेतस्मिन् ' अन्यो वा स्यात्परिक्रया- मानात् ' इत्येतद्रष्टव्यम् । तथा स्वामिना लौकिक उपाय आस्थेयो यथाऽध्वर्वादयः स्वद्रव्येणेतरा परिक्रीणते समाख्यानुग्रहार्थमिति प्राप्हेऽभिधीयते । लौकिकाश्रयणं तत्र यत्र नान्योऽस्ति वैदिकः । वैदिके दक्षिणादाने सति किं लौकिकाश्रयः ॥ परिक्रयेण हि सर्वत्र स्वयं कर्तृत्वं यजमानस्योपपादितं यदि परिक्रयमपि न कुयान्न वचित्कर्तृत्वं प्रतिपद्यते । लौकिकेनोपायेन प्रतिपत्स्यत इति चेत् । न वचनादृते स्वयं कर्तृत्वबाधासंभवात् । तस्मात्स्वामिकर्म ॥ १ ॥ उपदध्यादिति परस्मैपदादयाजमानत्वेऽवधारिते वरदानमृत्विकर्म । तत्सिद्भिश्च यदि तावच्छास्त्रीयेण परिक्रयेण लभ्यते ततोऽस्त्येव यजमानस्य कर्तृत्वम् । अथ न लभ्यते ततो लौकिक उपाय इति ॥ २ ॥ (इति-दक्षिणादानस्य यजमानकर्तृकत्वाधिकरणम् ॥ १॥) - । । • स्वयमिति पा० । १ ( अ० ३ पा०७ अ०८ सू. २० । AS ·(म०३पा०८०२] मीमांसादर्शने । [२] संस्कारास्तु पुरुषसामर्थं यथावेदं कर्मवद्- व्यवतिष्ठेरन् ॥ ३॥ पू० ज्योतिष्ठोमे श्रूयते-केशश्मश्रु वपते, दतो धावते, नखानि निकु. न्तते, स्नाति, इति । तत्र संदेहः। किमेवजातीयका अध्वर्युणा कर्तव्या उत्त यजमानेनेति । किं प्राप्तम् । अध्वर्युणा कर्तव्याः संस्कारा यथा- वेदं व्यवतिष्ठेरन् समाख्यानात्पुरुषेण कर्मवत् । यथा, अन्ये पदार्था यस्मिन्वेद आम्नातास्तत्समाख्यातेन पुरुषेण क्रियन्ते, एवमे- तेऽपीति ॥ ३॥ याजमानास्तु नत्प्रधानत्वात् कर्मवत् ॥ ४ ॥ सि. यजमानेन वा कर्तव्याः । कुतः । शुरुषप्रधानत्वात् । कथं पुरुष- प्राधान्यम् । कभिप्रायं क्रियाफलं गम्यते, तस्मात्पुरुषस्य कर्म करणसामर्थ्यमुपजनयन्ति । न च कश्चियेन कर्मकरणेन सामर्थ्यमुप- जन्यते तदर्थ पुरुषान्क्रीणातीति । ईप्सितेभ्यः पदार्थेभ्यः क्रीणाति । येन यस्य सामर्थ्य भवति, तत्तेनैव कर्तव्यम् । कर्मवत् । यथा प्रधा- नकर्माणि पुरुषार्थानि यजमानस्य भवन्त्येवमेतदपीति ॥ ४ ॥ व्यपदेशाच ॥ ५॥ परस्मैपदव्यपदेशश्च भवति । तमभ्यनक्ति, शरेषीकथाऽनक्ति, इति च । अन्यो यजमानस्याञ्जनमभ्यञ्जनं करोतीति गम्यते ॥ ५ ॥ कर्तृत्वमेवैतर्विना विगुणमिति यथासमाख्यं संस्काराः ॥ ३ ॥ पुरुषप्रधानत्वादेषां याजमानता । गुणभूते हि कर्तपेक्षिते समाख्या नियामिका भवति । प्रधानत्वं च यजमानस्वासंदिग्धमवधारितम् । न चैते कर्तृत्वसंजननार्थाः । तैर्विनाऽपि सिद्धे कर्तृत्वे फलमात्रानुत्पादात् । ऋत्विक्फलं च दक्षिणालाभात्मकं विनाऽपि तैरुपलभ्यते न तु याजमानम् । तस्माद्यथैव प्रधानानि पुरुषार्थत्वाद्यजमानक- तृकाणि भवन्ति, एवमेतेऽपीति, यथाप्राप्तरूपाणामेव चैषां यजमानगामित्वमिति न दन्तधावनमध्वर्युणा गृहीत्वा यजमानस्य दन्ताः क्षालयितव्याः । केशश्मश्रुवपनेऽपि नित्यं नापितकर्तृत्वमिति नाध्वयोः क्षुरग्रहणापत्तिः ॥ ४ ॥ अध्वर्युव्यापारे च अभ्यनक्ति ' इति परस्मैपदेन निर्देशात् अभ्यङ्क्ते इत्यात्मनेपदयुक्तो विधिर्यजमानस्येति गम्यते ॥ ५ ॥ १ कर्मकरणे, इति पा । २ दन्तधावननिति-दन्तसंशोधक कामित्यर्थः। ३ नापितकर्तृके प्रयोजकत्वेशेवास्य कर्तुत्वमिति ववित्याः । A ·सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०३पा० ८१०२) गुणत्वे तस्य निर्देशः ॥ ६॥ यदुक्तं समाख्यानाद्यथावेदमिति । नैतदेवम् । गुणत्वे तस्य निर्देशः। तत्र वयं सामाख्यां नियामिकामिच्छामो, यत्र कर्मणः प्राधान्यम् । यदर्थ क्रेतव्याः पुरुषाः प्राप्तास्तत्र समाख्यया नियमः । कल्प्यो हि संबन्धो वपनादिभिः पुरुषाणाम् । अदृष्टार्थत्वात् । क्लुप्त आरादुपका. रकैः । न च क्लुप्त उपपद्यमाने कल्प्यः शक्यः कल्पयितुम् । तस्मान पुरुषप्राधान्ये समाख्या नियामिका स्यात् ॥ ६ ॥ चोदनां प्रति भावाच्च ॥ ७ ॥ चोदनेत्यपूर्व ब्रूमः । अपूर्व प्रति संस्कारा विधीयन्ते । ते ह्यसंभ- वाद्रव्येषु कल्प्यन्ते । संनिकृष्टद्रव्याभावे च विप्रकृष्टेषु भवेयुः । यदा तु संनिकृष्टे द्रव्ये संभवन्ति तदा न विप्रकृष्टेषु प्रयोक्तव्याः । कृतार्थ- त्वात् । तस्माद्याजमाना इति ॥ ७ ॥ अतुल्यत्वादसमानविधानाः स्युः ॥ ८॥ इदं पदोत्तरं सूत्रम् । अथ कस्मान समान विधाना भवन्ति । अवि- शेषविधानाद्धि पुरुषमात्रस्य प्राप्नुवन्ति । तदुच्यते । नैतत्समानं सर्व. पुरुषाणां विधानम् । कुतः । अतुल्यत्वात् । अतुल्या एत एतद्विधानं प्रति । काऽतुल्यता । यद्यजमानस्य विहिता न ऋत्विजाम् । कथं यजमानस्य विहिता इत्यवगम्यते । अर्थात्स्वयं प्रयोगे स्यादिति। नन्व- विशेषात्विजामपि विहिताः । प्रयोजनाभावादविहिता इति पश्यामः । यत्त्वितरकर्मवत्समाख्यया नियम्यत इति । तत्र समाख्या नियामिका भवति, यत्र कर्तुरपेक्षा । के चासो, यदर्थः परिक्रयः । स च कर्तुः क्वचिगुणत्वमापादयितुं क्रियते न संस्काराय । तदर्शयति कल्पनीयो हि वपनादिभिः सह विनवापेक्षया संबन्धः । इतरैः पुनः क्लसोऽपेक्षणादिति ॥ ६ ॥ प्रधानापूर्वाश्रयत्वाच्च यजमानस्य संस्काराः संनिकृष्टाः सुखमपूर्वेण ग्रहीष्यन्ते । तत्सि. चर्थत्वाद्वा तत्रैव कर्तव्या इति ॥ ७ ॥ अनेन च न्यायेन यजमानस्य, समाख्यया चविजां भवन्तु विरोधाभावात् । न व संस्कारत्वात्प्रतिप्रधानमावर्तमाना दोक्ष्यन्तीति चोदिते वदति । नैतद्युक्तम् । सर्व हि यजमानेन स्वयं कर्तव्यं परिक्रयेण वा कारयितव्यम् । तद्यदि संस्कारानध्वर्वादयः । । । १ गुणत्वेनेति पा" । २ इतरैः-आरादुए कारकैरङ्गैरित्यर्थः ।

·(म०३पा० (अ०३] मीमांसादर्शने। कथं प्रयोजनाभावः । ऋत्विग्भिः क्रियमाणा न यजमानेन कृता न कारिताः । अतदर्थत्वात्परिक्रयस्य । स्वयंकृताश्च नार्थिन उपकुर्वन्ति । तस्मादप्रयोजनाः । अत ऋत्विजामविहिताः । एतदतुल्यत्वम् । तस्मान्न समानविधाना इति ॥ ८॥ [३] तपश्च फलसिद्धित्वाल्लोक-वत् ॥ ९ ॥ सि. तपः श्रूयते--यह नानाति, व्यई नानाति, इति । तत्र संदेहः । किमात्विजं तपः, याजमानमिति । किं प्राप्तम् । समाख्यानादाविज तप इति प्राप्तम् । एवं प्राप्ते ब्रूमः । याजमानं तप इति । कुतः । फल- सिद्धित्वात् । फलसिद्धयर्थं तपः । तपासिद्धस्य यागफलं सिध्यति । कथमेतदवगम्यते । दुःखं हि तपः । दुःखं चाधर्मफलम् । अधर्मों याग- फलस्य प्रतिबन्धको भवति । अश्रेयस्करो हि सः । तस्मिन्सति न श्रेयो भवितुमर्हति । तस्मात्सोऽपनेतव्यः । फलभोगेन च विरुध्येते धर्माधर्मों । तस्माद्दुःखफलभोगायाधर्मः श्रूयते । यत्तेन दुःख- मुत्पादयितव्यामिदं तदिति । एवं दृष्टार्थ भवति, नादृष्टं कल्पयितव्यम् । कुर्युस्ते परिक्रयस्यायोग्यत्वेनासाध्यत्वान्न कारिता नापि कुता. इत्यकर्माङ्गमेव स्युः । तस्मान्नत्विग्यजमानानामेते समान विधाना इति ॥ ८ ॥ ( इति- वपनादिसंस्काराणां याजमानत्वाधिकरणम् ॥ २ ॥) PRODUCbersang दुःखकरत्वाकर्ता तपसो गुणभूतः समाख्यया नियम्यत इत्याशङ्कां निवर्तयति । यस्मादिदमपि संस्कारवत्फलप्रतिग्रहणयोग्यत्वं करोति । यजमानस्य च योग्यत्वमप्र- तिबद्धं कर्तव्यं नविजस्तस्माद्याजमानम् । योग्यता च सर्वत्रैव द्विप्रकारा दोषापनयेन गुणान्तरोपजननेन वा भवति । तत्र संस्कारा गुणान्तरमुपजनयन्ति । तपश्च दोषनि- र्घातं करोति । यो हि ज्योतिष्टोमादि करोति तस्यैकान्तेनास्मिन्नन्यस्मिन्बा जन्मनि विहिताकरणप्रतिषिद्ध सेवानिमित्ता दोषाः सन्ति । ते चानपनीताः ऋतुविपरीतस्वफलो. पभोगदानादत्यन्ताविगुणस्यापि क्रतोः फलं प्रतिबध्नन्ति । सोऽयं ऋतुरप्रतिबन्धहेतुं कंचिदपेक्षते । तत्र प्रकरणश्रुतस्यैव तपसोऽवश्यं ऋतुं प्रति कथंचिदुपकारकत्वं कल्प- यितव्यम् । तत्रापेक्षासंनिधियोग्यत्वैर्दोषक्षपणकल्पनमेव ज्यायः । शक्यं हि दुःखदाना. दधर्मस्य कार्यविरोधिनस्तपसाऽपनयनम् । यथैव प्रायश्चित्तचरणाद्दुःखेनाल्पेनापि सता - १ धर्म इति पा ·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा० (अ०१] तेन फलोपभोगेन क्षीणेऽधर्मेऽप्रतिबद्धो यागः फलं दास्यतीति । फल. सिद्धिश्च यजमानस्य कर्तव्या, नविजाम् । तस्माद्याजमानं तप इति।।९।। वाक्यशेषश्च तद्वत् ॥ १०॥ एतमेवार्थ वाक्य शेषोऽपि द्योतयति । यदा वै पुरुषे न किंचना. न्तर्भवति, यदाऽस्य कृष्णं चक्षुषो नश्यति, अथ मेध्यतम इति । यदाऽनशनस्तदा मेधार्ह इति । मेघश्च यज्ञो, यज्ञश्च त्यागः । त्यागं कर्तु महस्तपसा क्रियत इति वाक्यशेषो भवति । त्यागी च यजमानः । तस्माद्याजयानं तप इति ॥ १० ॥ वचनादितरेषां स्यात् ॥ ११ ॥ किमेष एवोत्सर्गः, सर्व तपो याजमानमिति । वचनादितरेषाम् । यत्र वचनं, तत्र ऋत्विजाम् । यथा, सर्वे ऋत्विज उपवसन्तीति॥११॥ [४ ] गुणत्वाच्च वेदेन न व्यवस्था स्यात् ॥ १२ ॥ सि. अथ यदुक्तं, समाख्यानादावि तप इति । गुणत्वान्न समान ख्यया गृह्यते । यत्र पुरुषस्य गुणभावस्तत्र समाख्या नियामिका । एवं वा । श्येने श्रूयते-लोहितोष्णीषा लोहितवसना ऋत्विजः प्रचर- न्ति, इति । तथा वाजपेये श्रूयते, हिरण्यमालिन ऋत्विजः प्रचरन्ति, इति । तत्र संदेहः । किं श्येने, उद्गातृभिलोहितोष्णीषता कर्तव्या, वाजपेये चाध्वर्युभिर्हिरण्यमालित्वमुतोभयमपि सर्वविजामिति । किं महरो दुःखान्तराय प्रवृत्त: सन्नधों विनाश्यत इति वचनाद्गम्यते तथैवात्र द्रष्टव्यम् । यानि त्वकर्माङ्ग भूतान्येव तपसि श्रूयन्ते फल संबद्धानि वा तेषां फलसाधनस्यापरस्या. भावात्प्रतिबन्धनिराकरणापेक्षा नास्तीति स्वर्गाद्येव कल्प्यते । यानि तु प्रायश्चित्तत- पांसि तेषां दोषापहारमात्रमेव फलमिति न सर्वत्रैकरूपत्वमध्यवसातव्यम् ॥ ९ ॥ मेधार्हत्ववाक्यशेषश्चामुमेवार्थ द्योतयति ॥ १० ॥ वरदानवदेतद्रष्टव्यम् ' ऋत्विज उपवसन्ति ' इति ॥ ११ ॥ ( इति-तपसो याजमानत्वाधिकरणम् ॥ ३ ॥) १ , गुणत्वे तस्य निर्देशः ' इत्यनेन गतार्थमित्यन्यथा व्याचष्टे, ये संस्काराः सन्तो वचनादृस्विजां जातास्ते कि समारुपया नियम्यन्ते नेति । लोहितोष्णीषादयो ह्यौदात्रा १ वरदानवदिति- य एतामिष्टकामुपदध्यात्स त्रीन्वरान्दद्यात् ' इति वचनाद्यथा वरदान- माध्वर्यय तथा प्रकृतेऽपीत्यर्थः । २ (अ० ३ पा० ८ अ० २ सू० ६) ।

·SHACHHAMARISHN" । ७ [अ०३पा०८अ०१] मीमांसादर्शने। तावस्मासम् । समाख्यानात् , श्येने, उद्गातृभिर्वाजपेयेऽध्वर्युभिारति। एवं प्राप्ते ब्रूमः । गुणत्वाच्च वेदेन न व्यवस्था स्यात् । गुणो लोहितोष्णी. षता हिरण्यमालित्वं च । पुरुषः प्रधानम् । अतो लोहितमुष्णीष हिर- ज्यमाला च पुरुषविशेषणत्वेन श्रूयते, न कर्तव्यतया । तस्मात्पुरुष- प्राधान्यम् । किमतो यद्येवं, पुरुषाणां प्रधानभावे समाख्या न निया. मिकेत्येतदुक्तम् । अपि च, गुणत्वश्रवणात्सर्वपुरुषाणामेतद्विधानमिति गम्यते । प्रधानसंनिधौ हि गुणः शिष्यमाणः प्रतिप्रधानमुपदिष्टों भवति । तत्र वचनेन प्राप्तं कथं समाख्यया विधमानयाऽपि नियन्तुं शक्येत । तस्मादुभयत्र सर्वविम्भिरेवंजातीयको धर्मः क्रिये. तेति ॥ १२ ॥ [५] तथा कामोऽर्थसंयोगात् ॥ १३ ॥ सि. ज्योतिष्टोमे समामनन्ति, यदि कामयेत वर्षेत्पर्जन्य इति, नीची सदो मिनुयात् , इति । तत्र संदेहः । किमात्विजः कामोऽय याजमान इति । किमेवं, यदि कामयेताध्वर्युरिति, उत यजमान इत्येवं संशयः । किं प्राप्तम् । आविजः कामः । समाख्यानात् । अर्थी प्रकृतोऽध्वर्युः । , दिषु पठ्यमानाः सत्यपि संस्कारत्वे वचनाहत्विजां क्रियमाणाः समाख्याविषयता प्रति पद्यन्त इति प्राप्ते ब्रूमः। संस्कारत्वादतिक्रान्ते समाख्यागोचरे सति । वचनेनविजां येन तेनैवान्येष्वपि स्थिताः ।। ऋत्विगुद्देशेन ह्येते विधीयमानाः प्रतिप्रधानावृत्तिन्यायात्सर्वेषां भवन्तो न शक्या: समाख्यया बाधितुम् । तस्मादिह न व्यवस्था स्यादिति ॥ १२ ॥ ( इति-ऋत्विक्संस्काराणां सर्वविग्धमताधिकरणम् ॥४॥). प्रधानकामस्य यजेतेत्यात्मनेपदात्सामानाधिकरण्यादाधानगताचाऽऽत्मनेपदात्प्रधान कर्तृविषयत्वेऽन्यतः सिद्धे ये गुणकामाः सदोमानविशेषादिषु श्रुतास्तेषु मिनुयादिस्यनेन १ वचनादिति-अनेन च प्रकृतोदाहरणस्य वपनाधिकरणन्यायाविषयतया विचारविषयत्वं कमिति सूचितम् । २ सौत्रस्थकामशब्देन प्रकृताधिकरणविषयं विवेचयति-प्रधानकामस्येत्यादिना । ३ अन्यतः सिद्ध इति-' शास्त्रफलं प्रयोक्तरि' ( अ० ३ पा० ७ ० ८ स० १४) इत्याधि- करणन्यायेनेत्यर्थः ·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्य समेते - [अ०३पा०८०] स वाक्येन संबध्यते, मिनुगादिति । तस्मादाविजः काम इति । एवं प्राप्ते ब्रूमः । तथा कामः स्यात् । यथा तपः। याजमानः काम इत्यर्थः । कुतः । अर्थसंयोगात् । अर्थेन यागस्य साङ्गस्य, यजमानः फलेन संबध्यत इति गम्यते, उपग्रहविशेषात, ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत, इति । उपग्रहविशेषाश्च मिनुयादित्यध्वर्युः परार्थमिति गम्यते । अथ यदुक्तं, प्रकृतेनार्थिना सबैकवाक्यत्वादिति । उच्यते । एवमपि प्रकृते. नार्थिना सहेकवाक्यता । यजमाने कामयमाने मिनुयादिति ॥ १३ ॥ व्यपदेशादितरेषां स्यात् ॥ १४ ॥ यत्र भवति व्यपदेशस्तत्राऽऽविजः कामो भवति । यथा, उदाताss. त्मने वा यजमानाय वा यं कामं कामयते, तमागायति, इति । यद्या. स्मन इति यजमानायोति परिकल्प्येत, यजमानग्रहणं वाशब्दश्च न समार्थतौ स्याताम् । तस्माद्यजमानव्यपदेशादात्मानमेवोद्गाता प्रतिनि. दिशतीति गम्यते ॥ १४ ॥ [६] मन्त्राश्चाकर्मकरणास्तद्वत् ॥ १५ ॥ सि. इहैवंजातीयका मन्त्रा उदाहरणम्- आयुर्दा अग्नेऽस्यायुर्मे देहीति, । समानकर्तृकत्वादविरुद्धया समाख्ययाऽध्वर्युविषयत्वे प्राप्ते, प्रधानगतेनाऽऽत्मनेपदेन सम- स्तप्रयोगविषयः फलसंबन्धो यजमानविषयोऽवगम्यत इति यदि कामयेत यजमान इति प्रकरणादवधार्य तद्भागित्वं गम्यते । तथा चाध्वर्युव्यापारे परस्मैपदमुपपत्स्यते । अन्यथा डुमिञ् प्रक्षेपणे' इत्यस्य कर्बभिप्रायक्रियाफलविवक्षायां नित्वादात्मनेपदं स्यात् । अनया च श्रृंत्या सामानाधिकरण्यं वाक्यगम्यं बाधितमित्यदोषः । तद्वशेन वा यज- मानप्रार्थनानुसारो योऽध्वर्योः काम एष मे यजमानो वृष्टिं प्राप्नुयादिति तदपेक्षया सामानाधिकरण्यमविरुद्धम् । तथाशब्देन च पूर्वाधिकरणादेतावदतिदिश्यते समाख्यया न नियम्यत इति ॥ १३ ॥ अन्यत्र वचनादितरेषां स्यादिह तादृशस्य वचनस्याभावाद्वयपदेशादित्युच्यते । वाशब्दोपादानाद्यजमानव्यतिरेकेण चाऽऽत्मग्रहणाच्चतुर्थ्या च विस्पष्टतादर्थ्यप्रतीतेः 'आत्मने वा यजमानाय वा' इति कर्तृद्वयस्य फलसंबन्ध इति शक्यं विज्ञातुम् ॥१४॥ ( इति-गुणजन्यकामानां याजमानत्वाधिकरणम् ॥ ५ ॥) १ वाक्येनेति पा० । २ परस्मैपदश्रुत्येत्यर्थः । P ·। उत (अ.३पा० ८०६] मीमांसादर्शने । वक़दा अग्नेऽसि वर्षों देहि, इति । एषु संदेहः । किमाविजा याजमाना इति । समाख्यानादाविजा इति प्राप्तम् । एवं प्राप्ते ब्रूमः । मन्त्राचैते तद्वद्भवेयुर्यथा कामः । एवमात्माभिधायिपदं युक्तं भवति, आयुमें, वों मे, इति । आयुर्वर्च इत्येवमादिभिः कर्म- फलमभिधीयते । अग्ने त्वं कर्मफलं मे साधयति । तदिह कर्मफल. मुत्साहाथ संकीर्त्यते । यजमानश्च तेनोत्सहते, नान्यः । यदृत्विजः कर्मफलं, न तदर्थोऽग्निः । सिद्धं हि तत् । यद्यजमानस्य, तदर्थोऽग्निः । तच्चासिद्धं सदाशासितव्यं, यदुत्साहं जनयत्यवैगुण्याय । ऋत्विगपि सिद्धे यदुत्सहते, तयजमानस्यैव कर्मफलायोत्सहते । तत्राऽऽत्माभि- धायिपदं नावकल्पते । यजमाने चाऽऽत्माभिधायिपदं कल्प्यमानमगौणं भवति तस्माद्याजमानाः ॥ १५ ॥ विप्रयोगे च दर्शनात् ॥ १६ ॥ विप्रयोगे चानीनां प्रवासे, उपस्थानमस्ति । इह एवं सन् तत्र सन्तं त्वाग्ने, इति । न च प्रोषितोऽनिभ्य ऋविन्भवति । कर्म कुर्वत एष वाचकः शब्दः । भवति तु यजमानोऽनिभ्यः भोपितोऽपि । युजमानः संविधाय सोऽग्निहोत्राय प्रवसति । शक्यते च विदेशस्थेनापि त्यागः कर्तुम् । स एव प्रोषितस्योपस्थानविशेष ब्रुवन्यजमानस्योपस्थानं दर्श- यति । तेनैवैवंजातीका यजमानस्य भवेयुरिति ॥ १६ ॥ , , अकर्मसंयुक्ता आशीर्मन्त्राः समाख्यया नियम्यन्ते । न हि तेभ्यः फलनिष्पत्तिः । मन्त्राणामविधायकत्वादन्यस्य च फलकल्पनाहेतोरसंभवात् । यत्वाशासनं तद्यजमान वदध्वोरत्युत्साहकरत्वेनाविशिष्टमिति प्राप्ते यानमाना इत्युच्यते । ते हि फलान्तरा- भावात्प्रधानफलप्राप्तिमाशासते । यजमानेन च तदाशासनीय नविना । तदीयस्य दक्षि- णालाभस्यान्यथाऽपि सिद्धत्वाद्यजमानाच्च लभ्यमानत्वेनाग्नेरमार्थनीयत्वात् । अथ यजमानार्थमेवासी प्रार्थयेत तत्र ' आयुमें देहि ' इत्यात्मविषयं सद्विरुध्येत । तस्माद्यज. मानेनैव प्रधानफल प्राप्तिरूपेणाऽऽत्मोत्साहनार्थ प्रयोक्तव्या इति ॥ १५ ॥ आशीमन्त्रं च प्रवसद्यजमानाग्निहोत्रेवन्युषस्थानार्थ प्रोषितस्य दर्शयति । न च. स्विनः प्रोषितस्य ऋत्विक्त्वं संभवति कर्मसंयोगाभावात् । यजमानस्य तु द्रव्यत्यागेनोप. पद्यते । तस्मात्तत्सामा यादितरेषु तथात्वम् ॥ १६ ॥ (इति-प्रोत्साहनमन्त्राणां याजमानत्वाधिकरणम् ॥ ६ ॥) WHAIR ·११२० , सतन्त्रवातिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०३ पा० म०७] [७] याम्नातेभो ट्याम्नानस्यार्थवत्त्वात् १७ ॥ सि. स्तो दर्शपूर्णमासौ, तत्र द्वयाम्नाता मन्त्रा आध्वर्यचे काण्डे याज- माने च । आन्यं यैर्गृह्यते, पञ्चानां त्वा वातानां यन्त्राय धीय गृ. हामि, इत्येवमादयः । तथा स्रुग्व्यूहनमन्त्राः । सुचौ व्यूहति, वाजस्य या प्रसबेन, इति । तत्र संदेहः । किंत, उभाभ्यामाप कर्तव्या उताध्व- गुणैवेति । किं प्राप्तम् । समाख्यानादाध्वर्यवा इति प्राप्ते, उच्यते । उभा. वपि तान् प्रयुञ्जीयातामिति । कुतः । द्वयाम्नानस्यार्थवत्त्वात् । द्वाभ्यां समाख्यानावावपि कर्तारौ गम्यते । तस्माद्वौ ब्रूयाताम् । अध्वर्यु:- एतेन प्रकाशितमनुष्ठास्यामीति । यजमानो-न प्रमदिष्यामीति ॥१७॥ । - आश्यग्रहणादिमन्त्रेषु सामान्येनाऽऽध्वर्थवे पुनर्विशेषेण याजमाने काण्डे पठ्यमानेषु किमुमो प्रयोक्तारौ विकल्पेन समुच्चयेन वाऽथान्यतर इति । तत्राऽऽध्वर्यवत्वे विकल्प वा प्राप्ते द्वावित्याह । ननु च विशेष समाख्यानात्केवलयाजमानत्वमेव स्यात् । तत्र वयं विशेषसमाख्यां बलीयसीमिच्छामो यत्र सकृदाम्नानम् । ये तु सामान्ये विशेषे च भेदे- भाऽऽम्नायन्ते तेषु यदि विशेषतमाख्याऽङ्गी क्रियते ततः सामान्यपाठस्याऽऽनर्थक्यमेव स्यात् । एकविषयत्वे च सामान्यं विशेषो बाधते । सत्यपि त्वत्र मन्त्राभेदे पाठभेदा- द्विषयान्यत्वम् । पाठस्य हि भेदेन प्रयोजनं कल्पयितव्यम् । न च तदुभयप्रयोज्यत्वा. दन्यत्संभवति । तस्मादुभावपीति । ननु द्वयोः पाठयोरेकः स्वरूपप्रज्ञापनार्थ इतरो विनियोगार्थः स्यात् । तत्रापि मन्त्राणां कर्मप्रकाशनार्थत्वादङ्गप्रधानानां च समानकर्तृ. कत्वायत्रैवाऽऽज्यग्रहणादि कार्यमाम्नातं तत्रैव समाख्यातेनैव का विनियोगो युक्तः । क्षत्रैव च मन्त्रस्य प्रयोज्यत्वेनावगतस्य कर्तृविशेषाकाङ्क्षा भवति नेतरत्र | रूपमात्रप्र• ज्ञापनस्यान्तरेणापि कर्मकालप्रयोगमध्ययनमात्रेणव सिद्धत्वात् । आज्यग्रहणादि चासं. दिग्धमाध्वर्यवम् । तस्मान्न यजमानेन प्रयोक्तव्या इति । उच्यते । याजमानेऽपि रूप- मात्रादेवान्तरेणापि कार्य प्रयोज्यत्वनावधारणादस्त्येव कपेक्षेति यजमानकर्तृत्वसिद्धिः । किं पुनस्तेषां प्रयुज्यमानानां प्रयोजनम् । उच्यते । यथैवाध्वर्युणा पदार्थाः कर्तव्यास्त- येव यजमानेनाप्रमादार्थ प्रत्यवेक्षितव्याः । तत्र मन्त्रा नाऽऽम्नायन्ते तत्रोपायान्तरेण प्रत्यवेक्ष्यते, इह तु मन्त्ररित्यर्थवत्ता ॥ १७ ॥ (इति-यानातानामुभयप्रयोज्यत्वाधिकरणम् ॥ ॥)

·। । [अ०३पा०८१०८] मीमांसादर्शने ११? [८] ज्ञाते च वाचनं न ह्यविद्वानिहितोऽस्ति ॥ १८ ॥ सि० वाजपेये श्रूयते--क्लृप्तीर्यजमानं वाचयति, उज्जितीर्यजमानं वाच- यति, इति । अत्र संदेहः । किं ज्ञश्चाज्ञश्च सों वाचयितव्य उत ज्ञ एवेति । किं प्राप्तम् । अविशेषाज्ञश्चाज्ञश्चेति प्राप्ते, ब्रूमः । ज्ञ एवेति । कुतः । न ह्यविद्वान्विहितोऽस्ति । यो ह्यविद्वान्नासावधिकृतः । सामर्थ्या- भावात् । ननु प्रयोगकाले शिक्षित्वा प्रयोक्ष्यते, सामर्थ्यादधिक्रियेतेति । नेति ब्रूमः । वेदाध्ययनादुत्तरकाले प्रयोगः श्रूयते । न प्रयोगश्रुतिगृ. हीतं वेदाध्ययनम् । कुतः । अनारभ्य कर्माणि वेदाध्ययनं श्रूयते, तस्मात्स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति । सत्येतस्मिन्वचने, अग्निहोत्रं जुहुयात्, इत्येवमादिभिर्वेदोऽध्येतव्य इत्येतदुक्तं भवतीति न शक्यते कल्पयि- तुम् । तत्र होममात्रे चोदिते वेदाध्यायी शक्त इत्यधिक्रियते, नावि. द्वान् । कियता पुनर्विदितेन विद्वानाधिक्रियत इति । यावता विदितेन शक्तो भवति यथोक्तं ऋतुमभिनिर्वर्तयितुं तावद्यो वेद स तेन क्रतुनाs- धिक्रियते । ननु वेदमधीयीतेति वचनात्कृस्नो वेदोऽध्येतव्य इति भवति, न वेदावयवेनाधिक्रियत इति । उच्यते । ऋतूनां ज्ञानार्थ वेदाध्ययनं - यत्र ' यजमानं वाचयति ' इति श्रूयते तत्राविद्वानपि खण्डशः शक्यो वाचाय- तुमित्यनियमः । अथवा विद्वान्स्वयमेव ब्रूयात् । तत्र प्रयोजकव्यापारवैयर्थं भवेत् । तस्मादविद्वानेव वाचयितव्य इति प्राप्तेऽभिधीयते । न वविद्वान्विहितोऽस्तीति । यदि कामश्रुतिपरिगृहीतं वेदाध्ययनं भवेत्ततः प्रयोगकालेऽप्यध्याप्येत । तत्त्वाधानवदनारभ्य विधीयते । तस्मात्स्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इति । तथा सति चार्थापत्त्यमावात्सिद्धमेवेद सर्वकर्माण्यग्निवगृह्णन्ति न शिक्षणं प्रयुञ्जते । न च शिक्षितो वेदो भवति । तस्मात्प्रा- कर्मणो ये मन्त्राः पठितास्तेऽङ्गत्वं प्रतिपद्यन्त इति नाविदुषोऽधिकारोऽत्र । शक्यते च तत्रापि प्रैषवत्प्रयोजकव्यापारस्यार्थवत्ता सत्यामपि शक्तावप्रयुक्तो न ब्रूयादिति । तच्च प्रयोजकत्वं द्वेधा भवति, यदि वा खण्डशः समर्प्यतेऽथवा बृहीत्यभिधीयत इति यथेष्टं कर्म । कियता पुनर्विदितेनेति--वैशेपिकादयः स्वशास्त्रेणाप्यनधिगतेनानधि कारं वदन्तीति स्पष्टनिरूपणार्थं पृच्छति । तत्र विद्वत्तायाः शक्त्युत्पादनद्वारेण प्रत्यक्षे. जैवोपकारित्वाद्यावता विदितेनेत्याह । यद्यपि स्वाध्यायग्रहणेन सकलो वेदः परि. गृहीतस्तथाऽपि दर्शपूर्णमासी कुर्वाणस्य ज्योतिष्टोमिकमान्न ब्राह्मणं न क्वचिदुपयुज्यत इति, असदपि नाधिकारं व्यावर्तयति, इष्टिवेदेनैव योग्यतायाः सिद्धत्वात् । तेन तथा ·११२२ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०८०९] कार्यम् । तत्रान्यस्मिन्क्रतो कर्तव्येऽन्यक्रतुज्ञानं न दृष्टाय भवति । तस्मात्ऋत्वन्तरज्ञानमधिकारे नाऽऽदर्तव्यम् । क्रत्वन्तरज्ञानाय क्रत्वन्तर- ग्रन्थः । सर्वे क्रतवः कथं ज्ञायेरन्पृथक् पृथगिति कृत्स्नस्य वेदस्याध्ययन श्रूयते । तस्मात्स्वपदार्थज्ञोऽधिक्रियेतेति । तेनास्वपदार्थज्ञस्य कमैंव नास्ति । कथमसौ वाच्येत । तस्मात्साध्वभिधीयते ज्ञ एव वाच- यितव्य इति ।। १८ ॥ [९] याजमाने समाख्यानाकर्माणि याजमानं स्युः ॥१९॥पू० स्तो दर्शपूर्णमासी । तत्र यजमानकाण्डे कर्माण्याम्नातानि द्वादेश, वत्सं चौपावसृजति, उखां चाधिश्रयति, अव च हन्ति, दृषदुपले च समाहन्ति, अधि च वपते, कपालानि चोपदधाति, पुरोडाशं चाधिश्र. यति, आज्यं च, स्तम्बयजुश्च हरति, आभि च गृह्णाति, वेदि च परि- गृह्णाति, पत्नी संनह्यति, प्रोक्षणीश्चाऽऽसादयति, आज्यं च । एतानि द्वादश द्वंद्वानि दर्शपूर्णमासयोः, इति । अत्र संदेहः । किमेतान्यध्वः योः कर्माणि, उत यजमानस्येति, किं प्राप्तम् । यजमाने समाख्याना. कर्माणि याजमानं स्युः । विशेषसमाख्यानाद्याजमानानीति गम्यते । यथा पोत्रीय नेष्ट्रीयमिति ॥ १९ ॥ जिनस्तावानेव स्वाध्यायः । यत्त्वसी सकलः पठ्यते तन्नित्यकाम्यनैमित्तिकानां कर्मणां यथोपपन्नकालत्वान्न ज्ञायते कतरत्कदा करिष्यत इति । तत्र कदाचिद्यन्न पठितं तत्फ- लमार्थनानिमित्तं वाऽस्योपजायते तत्र तदविद्वत्त्वादशक्नुवन्विहन्यते, तदानी वाऽधी. यानस्य वर्तनियमवध्ययनासंभवात्कर्मभिश्च विशिष्टक्रियोपात्तवेदनिराकाङ्क्षस्तादृश- स्याग्रहणाद्वैगुण्यप्रसङ्गः । कामश्रुत्यपरिग्रहाच्च सर्वैरनारभ्यवादविध्यधीतो वेदोऽपे. क्षित इत्यवश्यं ब्रह्मचर्यकाल एव समस्तो वेदोऽध्येतव्यः । यदि तु कश्चिदशक्तो नाधीते सकलम् , अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासमात्रं कथंचिदधिगच्छति न तस्य तत्रानाधिकारः । एवं च सति बाह्यज्ञानं दूरविप्रकृष्टमेव । यत्त्वात्मज्ञानं, तेन विना प्रवृत्तिरेव नास्त्यतः सर्वकर्मार्थमझीकर्तव्यम् ॥ १८ ॥ ( इति-वाजपेयादावमिज्ञस्यैव वाचनाधिकरणम् ॥ ८ ॥) वै । momasamboreweboomaty उखाधिश्रयणावहन्त्यादीनां द्वादशानां कर्मद्वंद्वानां याजमान आध्वर्यवे च पठितानां हा म्नातमन्त्रवदुमाभ्यां प्रयोक्तुमशक्यत्वाद्याजमानसमाख्यानायजमानकर्तृकत्वमिति ॥१९॥ १ द्वादशद्वन्दानि, इति पा० । २ व्रतनियमेति-अध्यायानध्यायते, शिष्योपाध्यायते, इत्या- दयोऽध्यायनाङ्गभूता नियंमा इत्यर्थः ।

·। [म.पा.(अ०१०] मीमांसादर्शने । अध्वर्युर्वा तदर्थो हि न्यायपूर्व समाख्यानम् ॥ २०॥ सि. अध्वर्युर्वा कुर्यादेतानि । तदर्थो ह्यध्वर्युः परिक्रीत इति समाख्याना. दवगम्यते । आध्वयंव एव सर्व इमे पदार्थाः समानाताः । याजमाने, एषां द्वंद्वतोच्यते । द्वंद्वता च समभ्यासक्रिया । तत्राध्वर्युः पदार्थान्क- रिष्यति, यजमानेनापि समभ्यासीकरणमित्येतदशक्यम् । तत्र, अङ्गगुणविरोधे च तादर्थ्यादिति द्वंद्वतागुणो बाधितव्यः । तस्मादा- ध्वर्यवा एते पदार्था इति । यदुक्तं समाख्यानादिति तत्परिहतव्यम् । उच्यते । न्यायपूर्व समाख्यानं, समाख्यानायजमानेन द्वंद्वता संपाद- यितव्या । इदं चेदं च संपादयति यजमानो ब्रूयात् । केपुचिच्चात्र पदार्थेषु यजमानस्यानुमन्त्रणम् । तन्निमित्ता समाख्या भविष्यति । अपूर्व त्वपकृष्येत । यदुक्तं, यथा पोत्रीयं, नेष्ट्रीयमिति, एवमत्रापीति । तदुच्यते । युक्तं तत्र, विशेषसमाख्यानात् । इह तु द्वंद्वता याजमानी. या पदार्थास्त्वावर्यवा एव । तस्माददोषः ॥ २० ॥ [१०] विप्रतिषेधे करणः समवायविशेषादितरमन्य. स्तेषां यतो विशेषः स्यात् ॥ २३ ॥ सि. अनुत्पन्नानां द्वंद्वत्वापादनाशक्तेर्विधायकशब्दाभावाच्च नैषां याजमान एवोत्पत्तिः किं तर्हि । आध्वर्यवे । तत्र च कर्ताकाङ्क्षा तदर्थश्च परिक्रय इत्यवगते कर्तरि न द्वंद्वाम्नानवेलायामपेक्षाऽस्तीति यजमानकर्तृत्वानुपपत्तिः । तत्र स्वरूपस्यासति यजमा- नसंबन्धे द्वंद्वता कैथं यानमानी क्रियेत । न च सा कत्रन्तरेण क्रियमाणानां संभवति। समासन्नकरणं हि द्वंद्वता । न चान्यकर्तृकां क्रियामन्यः समासन्नां कर्तुं समर्थः । न च समासन्नकरणानुरोधेन क्रियारवरूपमपि याजमानं संभवति । अतोऽङ्गगुणविरोधन्या- यात्तदप्याध्वर्यवमेव । यजमानस्तु स्मारयिष्यति द्वंद्वतामिति समाख्यार्थवत्ता ॥२०॥ ( इति-द्वादशद्वंद्वानामावयवत्वाधिकरणम् ॥ ९॥) Hamwaasik १(अ० १२ पा० २ अ० ९ सू० २७) । २ कथमिति पाटस्तु क्वचिदपि नोपलभ्यते । परं तु तत्र स्वरूपस्यासति ' इत्यादिवार्तिकस्य ' तत्राध्वर्युः पदार्थान् ' इत्यादि भाष्यग्रन्थव्याख्याना- र्थस्य यथाश्रुते विवक्षितार्थालाभेन कथमित्यादिरावश्यकमिति भाति । ३ ( अ० १२ पा० २ अ. ९ सू० २५) अत्रत्यादिति शेषः।

·। सतन्त्रवार्तिक शाबर भाष्यसमेते- [अ०१पा० (अ०१०] अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुरग्नीषोमीयः । तस्य यूपस्य परिव्याणे मन्त्रौ । एक अध्वर्योः, परिवीरसि, इति करणः । अपरो होतुः, युवा सुवासाः, इति क्रियमाणानुवादी । तयोश्वोदकपरम्परया कुण्डपायि. नामयनं प्राप्तयोर्भवति संदेहः । कः पुनरसौ । तत्र ऋत्विक्समास आम्नातः, यो होता सोऽध्वयुरिति । किं करणमाध्वर्यवं होता कुर्यात्, कि हौत्रं क्रियमाणानुवादिनमिति । किं प्राप्तम् । अनियम इति । इति प्राप्ते । उच्यते । विप्रतिषेधे करणः स्यादाध्वर्यवः परि वीरसि, इति । न क्रियमाणानुवादी, होतुर्युवा सुवासा इति । कुतः । समवाय विशेषात् । द्वौ तत्र समवायौ, होतुश्चोदकेन हौत्रेषु, प्रत्यक्षश्रव- , । परिवीरसि' युवा सुवासाः' इत्येतयोः करणक्रियमाणानुवादिनोरध्वर्युणा होत्रा च युगपत्प्रकृतौ प्रयुक्तयोः कुण्डपायिनामयने हौत्राध्वर्यवयोरेककर्तृकत्वादशक्ते- रवश्यावहेयेऽन्यतरस्मिन्कतरः प्रतिगृह्यतामिति संदेहः । तत्रानियमः प्राप्नोति । यद्वा होतुः सिद्धस्वरूपस्याऽऽध्वर्यवविधानादजहत्स्वधर्मतया हौत्र एव युक्त. इति प्राप्तेऽभिधी- यते । एतस्मिन्विप्रतिषेधे करणः प्रयोक्तव्यः । कुतः । समवायविशेषात् । केचिदाहुः । प्रधानप्रत्यासत्तिः समवायविशेष इति । बहिरङ्गो ह्यारादुपकारकरूपत्वात्क्रियमाणानु. वादी, करणस्त्वन्तरङ्ग इति । तदकारणं, यदि हि प्रधानद्वारेणाङ्गेषु कर्ताऽवतरेत्ततः सनिकर्षविप्रकर्षावुपयुज्येयाताम् । स तु समाख्यया चोदकेन च प्रधानेष्वङ्गेषु चावि- शेषेण लक्ष्यते । न च कश्चिदङ्गगुणविरोधन्यायः । उभयोरङ्गत्वाविशेषात् । न च सनिपातित्वेन क्रियान्तरगतमारादुपकारित्वं दुर्बली क्रियते । न चायमतीवाऽऽरादुपका- रकः । क्रियमाणपरियाणस्मृत्यविच्छेदेन दृष्टसंस्कारजननात् । तस्मादानुमानिकाद्धौं- त्रसंबन्धात्प्रत्यक्षत्वेनैवाऽऽध्वर्यवस्य समवायस्य विशेषो भवति । कथम् । एषा ह्यत्र वचनव्यक्तिः । यदुत होत्रादयः श्रुतिवृत्ता अध्वर्वादिशब्दलक्षितेषु कर्मसु विधीयन्ते । तत्र हौत्रसंबन्धो होतुरानुमानिक आध्वयंवसंवन्धस्तु प्रत्यक्षः । यत्त्वजहत्स्वधर्म एव होताऽऽध्वर्यवेण संबध्यत इति । संवध्येत, यदि तत्प्रयोगमात्रकृतमेवास्य होतृत्व भवेत् , यदि वा हौत्र प्रत्यध्वर्युर्विधीयेत, होतारं वोद्दिश्याध्वर्युकर्मविधिर्भवेत्, न तु तत्सर्वमस्ति । होता तावद्योग्यतामात्रेणावधारितः सत्यपि च कर्मनिमित्तत्वेऽन्यानि सहस्राणि तदुपलक्षणं कारिष्यन्ति । न च होत्रं प्रत्यध्वर्युविधिरिह, होत्रध्वर्युशब्दयो. रत्यन्तविभिन्नपुरुषवचनयोर्मुख्यसामानाधिकरण्याभावादन्यतरस्यावश्यकल्पनीये लक्षणा- " १ ( अ० १२ पा० २ अ० ९) अनत्य इति शेषः PREPAUR ·MARATRAPSARAN [अ०३पा०८अ०१०] मीमांसादर्शन। ११२५ वृत्तत्वे विरोधनिमित्तत्वाल्लक्षणाकल्पनायाः प्रथमोच्चारित होतृशब्दे किंचिदपि कल्पनाबीजं न पश्यामः । तेन — मुख्यं वा पूर्वचोदनात् ' इति तं स्वार्थवृत्त- गृहीत्वाऽध्वर्युशब्दः कर्मलक्षणार्थोऽध्यवसीयते । तत्रापि तदुद्दिश्य होता विधी- यते, तद्धि क्रत्वर्थेन प्रयोजनवन्न तथा कर्ता । प्रधानं चैवजातीयकेपूद्दिश्यते । ततश्च गुणभूतो होतोपादीयमानो यः प्रधानाविरोधी धर्मस्तन्मात्रयुक्त एव संबध्यते । यदि तु होतुराध्वर्यवं विधीयेत ततस्तस्य कर्माविरुद्धं तत्प्रवर्तत इति न किंचिदपि होत्रं हापयेत् । अप्राकृतकर्तृसंस्कारत्वप्रसङ्गाच्चाऽऽध्वर्यवस्य नैवं संबन्ध इति पक्षान्तरमवलम्बितम् । तस्मादाध्वर्यवंसंबन्ध एव प्रत्यक्षः प्रधानं चेति सिद्धम् । अत्र चोदयन्ति । नैवात्रान्य- तरस्यापि मन्त्रस्य होतृसंबन्धो बाधितव्यः । कुतः । एककालप्रयोगे हि विरोधो मन्त्रयोर्भवेत् । करणः प्राक् क्रियातस्तु परतश्चेतरः स्थितः ॥ करणस्य हि ' मन्त्रान्तेन कर्मादिसंनिपातः' इत्यनेन न्यायेन प्राक्परिव्याणात्म. योगः । क्रियमाणानुवादिनस्तु तस्मिन्क्रियमाणे । तेन द्वावपि प्रयोक्तुं समर्थो होतेति । नैतदस्ति । क्रियमाणता नाम संकल्पादेः कारकप्रचलनात्प्रभृत्यासमाप्तेः । अतश्च पूर्व- पदार्थसमाप्त्यैव पर्युपस्थापितं चेत्परिव्याणं वर्तते स एव दीर्घः समस्तः क्रियमाणा- नुवादिनः कालः । एवमपि कारणस्य तादृशादेव प्राक्प्रयोगादविरोध इति यद्युच्येत । तन्न । न हि 'परिवीरसि ' इत्ययं संकल्पं रशनादानं संनिहितं वा यूपमवयवक्रिया- मात्रप्रवृत्तं वा परिव्याणं शक्नोति प्रकाशयितुम् । तस्मात्प्रधानक्रियारम्भ एव यूप- समीपस्थेन प्रयोक्तव्यः । नन्वेवमपि दर्घिकाले कर्मण्येकदेशे करणमेकदेशे च क्रियमाणा- नुवादिनं प्रयुञ्जानो न विरोत्स्यते । कथं न विरुध्यते । यदा — यूपाय परिवीयमाणाया- नुब्रूहि ' इत्यनेन पाठक्रमात्करणः प्रैषसामर्थ्याच्चेतरो युगपदेव प्राप्यते, न च क्रियैक- देशे क्रियमाणानुवादिनः प्रयोग इत्यस्ति प्रमाणम् । स हि रशनादानानन्तरं प्रयुक्तेन प्रेषेण प्रयोजितः दीर्घत्वादापरिव्याणसमाप्तेः कालमवरुणद्धि । तदन्तराले चाऽऽध्वर्यव आपन्नो न कथंचिदविरोधेनावतिष्ठते । ननु च युगपत्कालता बाध्यतामेककर्तृत्वं वेति वरं पदार्थप्राप्तेर्जघन्यत्वात्काल एव बाधितुं नान्तरङ्गः कर्तृसंबन्ध इति । मवेदेतदेवं, यदि १ ( अ० १२ पा० २ अ० ८ सू० २५) । २ तं—होतृशब्दमित्यर्थः । ३ तदुद्दिश्य- अध्वर्युपदलक्षिताध्वर्युकार्यमुद्दिइयेत्यर्थः । ४ ( अ० १२ पा० ३ अ० १० सू० २०) एतत्सूत्रस्थ, मध्यमावयवः।

·सतम्बबार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०३पा० ८१०१०] णेनाऽऽध्वर्यवेषु, यो होता सोऽध्वर्युरिति । एवं प्रत्यक्षमध्वयोः कार्य चोद्यते । प्रत्यक्षं चानुमानादलीयः । तस्मादाध्वर्यवं करणं परिवीर- सीति होता कुर्यात् । अथ हौत्रं विरुद्धं कः कुर्यात् । इतरमन्यस्तेषां यतो विशेषः स्यात् । अन्यो होतृपुरुष एव स्यात् । यस्याव्याप्तता, प्राधान्यविशेषो वा ॥ २१ ॥ - प्राकृतकाल बाधमानौ मन्त्री स्वकार्यान्न प्रच्यवेयाताम् । तयोस्तु य एव कालान्तरे प्रयुक्तः स एव स्वसामर्थ्यप्रतिपाद्यादर्थात्प्रच्यवते । सोऽयं लिङ्गविरोध आपद्यते । ननु च 'यो होता सोऽध्वर्युः । इत्यनया श्रुत्या लिङ्गं बाध्येत । बाध्येत, यदि श्रुतिः स्यात् । वाक्यं त्विदं, तदपि लक्षणया । न ह्यत्र कस्यचिच्छब्दस्य श्रवणादिदं गम्यते हौत्रा ध्वर्यवे समानकर्तृके इति । किं तर्हि । होत्रध्वर्युशब्दसामानाधिकरण्यात् । सर्वत्र चैष संबन्धो वाक्यलक्षण इत्युक्तम् । तत्रापि चाध्वर्युशब्दस्य कर्मलक्षणार्थत्वाद्विप्रकृष्टता । ननु लिङ्गमप्येतच्चोदकापेक्षित्वाद्विप्रकृष्टतरं भवेत् । वाक्यं ह्यर्थविप्रकर्षाल्लिङ्गेन बाध्येत । स चेह विषरीतोऽर्थविप्रकर्षः । न हिं चोदकेनाप्राप्तयोर्मन्त्रयोरेककालप्रयोज्यत्वं गम्यते । तस्मादेककर्तृत्वमेव बलीय इति । उच्यते । सत्यमिह चोदकाङ्गीकरणं, तत्तु मन्त्रस्वरूपे न लिङ्गे । द्वयोरपि च तदविशिष्टं, प्राप्ते तु मन्त्रद्वये लिङ्गमौपदेशिकेनाविशिष्टम् । स्यादेतदेवं यदि चोदकः प्रापयेत् । स तु प्रत्यक्षवाक्यशिष्टसमानकर्तृत्वविरोधिमन्त्रद्वयं मापयितुमेव न शक्ष्यति । यद्यपि हि वाक्यं लिङ्गस्य नेष्टे, चोदकस्य तु स्वरूपप्रापणे पश्चाद्भाविनमपि विरोधमालोच्य शक्तं निरोधं कर्तुम् । ततश्छिन्नमूलत्वाल्लिङ्गस्य दुर्बल- तेति । उच्यते । सर्वे हि विरोधवेलायां बाध्यते । न चानवगतो विरोधो बाधकारणं भवितुमर्हति । तदिह चोदकप्राप्तिवेलायां न कश्चिदपि विरोधो लक्ष्यते । यस्तु प्राप्ते विरोधस्तत्र लिङ्गं बलवत्तरमित्युक्तमेव । यदि चात्र द्वयोरपि समानकर्तृत्वं वाक्येन विधीयेत ततोऽप्येतस्य बलीयस्त्वमुद्भाव्येत । इह त्वावयवस्य होत्रा सह संबन्धो विधी- यते । न हौत्रस्यापि । स हि चोदकेन प्राप्नोति । तेन यदि प्रत्यक्षत्वादेतस्य बाध. कत्वं ततः समाख्याकृतमेव क्रियमाणानुवादिनो होतृसंबन्धबाधनम् । एवं च सति लिङ्गवाक्ययोरविरोधान्न किंचिदपि बाधिष्यते । आध्वर्यवप्रयोगश्च सेत्स्यति । यथा तु लिङ्गबलीयस्त्वमाश्रितमासीत्तथाऽन्यदेवानिष्टमापयेत । यो ह्यस्य वाक्यस्य विषयः स बाध्येत । न चास्य होतृहौत्रसंबन्धो विषयः । कस्तर्हि । होत्राध्वयंवसंबन्धः । ततश्च - । १ ध्रुत्या-सामानाधिकरण्यात्मिकया श्रुत्येत्यर्थः । २ (अ० ३ पा० १ अ० ६) इत्यत्रे. ति शेषः। -- । ना 1 A ·[अ०३पा० अ०११] मीमांसादर्शने । [११] प्रेषेषु च पराधिकारात् ॥ २२ ॥ सि. स्तो दर्शपूर्णमासौ । तत्र प्रैषाः समाम्नाताः । प्रोक्षणीरासादय, इध्मावर्हिरुपसादय, स्रुवं च स्रुचश्च संमृड्ढि, पत्नी संनह्याऽऽज्येनोदे- हीति । तत्र संदेहः । किं य एव प्रैषे, स एव प्रैषार्थे, उतान्यश्च प्रेषेऽ. न्यश्च प्रैषार्थे, इति । किं प्राप्तम् । एक एव प्रैषषार्थयोरिति । कुतः । समाख्यानात् । अन्य इति चाश्रुतत्वात् । नन्वात्मनः प्रैषो विप्रतिषिध्यते । उच्यते । न प्रैषो भविष्यति । प्राप्तकाले लोटं वक्ष्यामः । आह । प्राप्त- कालेऽपि सति युष्मदादिष्वेवोपपदेषु मध्यमादयो व्यवस्थिताः । न पुरुषसंकरो भवति । उच्यते । सत्यां विवक्षायां युष्मदादिषु मध्यमा. दयः। यदा तव प्राप्तः काल इति विवक्ष्यते, तदा युष्मद्येव मध्यमो नास्म- दि शेषे वा । यदा खलु क्रियायाः प्राप्तः काल इत्येतावद्विवक्ष्यते, न तव मम वेति, न तदा युष्मदादीनामनुरोधेन मध्यमादयो भवितुमर्हन्ति । यथाप्रकृत्येव प्रयोगः स्यात् । तस्मात्समाख्याक्लप्तमेवाऽऽतिदेशिकं संबन्धं बाधित्वा समवायविशेषात्करणः प्रयोक्तव्य इति सिद्धम् ॥ २१ ॥ ( इति–होतुः करणमन्त्रानुष्ठातृत्वाधिकरणम् ॥ १० ॥) श्रेषस्य प्रैषार्थस्य चाऽऽध्वर्यवसमाख्यातुल्यत्वादध्वर्युप्रयोज्यत्वेऽवधारिते कथमा- त्मनः प्रैष इति चेदाह-नैवाय प्रेषः । किं तर्हि । प्राप्तकालतायां लोटं वक्ष्याम इति । प्रेषवादी स्वाह-प्रत्यगात्मविषया चेत्प्राप्तकालता विवक्षिता हन्तोत्तमपुरुषेण भवितव्यम् । न हि परविषययुष्मदर्थमन्तरेण मध्यमपुरुषो लभ्यते । प्रैपे तु स्वभावतः परविषयत्वात्सुलभ इति । परस्त्वाह-यदा समाख्यावगतात्तमानकर्तृत्वात्प्रेषबुद्धिरपनीता तदा प्राप्तकालत्वमभिधीयमानं कि क्रियाणामभिधीयतामुत कर्तृणामिति क्रियाणामित्येव गम्यते । ता हि चोदितत्वात्प्रयोजनवत्यः प्रथमतरं प्रतीताः । तासां चानुष्ठानार्थ प्राप्तकालत्वस्मरणं दृष्टार्थम् । कर्तृप्रातकालप्रकाशने तु सर्व विपरीतम् । आख्यातेषु च प्रथमादेः पुरुषस्य कस्यचिदश्यमावित्वान्नान्तरीयककृत एव मध्यमपुरुषो भविष्यति । क्रियेव चोच्यते तव प्राप्तकाल इति । यदि च कर्तुः प्राप्तकालत्वमुच्येत ततः किं कर्तु. मिति साकाङ्क्षमेव स्यात् , अथ प्रोक्षण्यासादनादि कर्तुमिति, तथा विशिष्टार्थमेष, , आध्वर्यवे करणमन्त्रे होत्रा क्रियमाणे तद्विरुद्धं क्रियमाणानुवादिनं कः प्रयुजीयादिति शङ्कायां होतृपुरुषेषु य एवं कश्चनान्तरङ्गोऽादिः, तस्य वा कार्यान्तरव्यापृतत्वे बहिरङ्गो वा तृतीयादिः प्रयुजीयादित्येवं समाधानार्थस्य — इतरमन्यस्तेषां यतो विशेषः स्यात् ' इत्युत्तरमूत्रा- भयवस्य ब्याख्यार्थ ' अथ हौत्रं विरुद्ध कः कुर्यात् ' इत्यादिभाष्यं चार्तिककाररूपक्षितम् । तदुपेक्षानि- दानं तु कुण्डपाथिनामयने होतृपुरुषाणां मैत्रावरुणाच्छावाकग्रावस्तुमामकानां त्रयाणामपि वचना- (कार्यान्तरन्यापुतत्वेन ताशपुरुषाभावात्प्रकृतोदाहरणानुपयोगरूपं द्रष्टव्यम् । २ इताति---अध्याहियत इति शेषपूरणम् ।

·, ११२८ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमैते- [अ०३ पा० अ०११ न चेदं युगपद्विवक्षितुं शक्यते । पदार्थस्य प्राप्तः कालः, सव चेति । भिद्येत हि तथा वाक्यम् । तेन यदि वा निर्माते पदार्थकाले तव काल इति शक्यते वदितुं, यदि वा तवेति निर्माते पदार्थस्य काल इति । तत्र पदार्थस्य कालो वदितव्यो न तु युष्मदर्थस्य । तेन हि स्मृतेन प्रयोजनम् । स हि कर्तव्य इत्यवगतो न तु युष्मदर्थस्तथा । तस्मात्स- माख्यानादध्वयोरेव प्रेषप्रैषार्थाविति प्राप्ते, ब्रूमः। प्रेषेष्वन्योऽन्यस्तदर्थे- विति । कुतः । पराधिकारात् । परस्मिन् हि भैषे, उपपद्यते, नाऽऽत्म- नीति । आह । ननूक्तं प्राप्तकाले भविष्यतीति । उच्यते । न संभवति भेषे प्राप्तकालता न्याय्या । तस्माद्युष्मदर्थो गम्यमानो न विवक्षित इत्युच्यते, संभवति चात्र प्रैषार्थः । तस्मात्प्रेषः । श्रेषश्चेदन्यः प्रैषार्थ इति सिद्धम् ॥ २२ ॥ णाद्वाक्यभेदः स्यात् । तस्मादपि क्रियायाः प्राप्तकालत्वं प्रकाश्यते । अथापि प्रैषोऽ. यमाश्रीयते तथाऽप्यात्मानमेव कथंचिच्छरीरशरीरिणोरवस्थान्तराणां वा भेदेन प्रेषक प्रेण्यं च व्यपदेक्ष्यतीति समानकर्तृकत्वे प्राप्ते, ब्रूमः । प्रैषेषु चेतरमन्यः कुर्यादिति संबन्धः । कुतः । स्वभावेनैव तेषां परविषयत्वात्परिक्रयवत् । यत्तु नैवायं :प्रैष इति । तदयुक्तम् । मन्त्ररूपादेव भैषप्रत्ययोत्पत्तेः । यो हि समानकर्तृकतया तं बाधते तेन समाख्यया लिङ्गं बाधित स्यात् । न च प्राप्तकालतया लिङ्गविरोधः परिहियते । मध्य मपुरुषार्थस्यासंपादनात् । न च शब्दान्तरेणानुपात्ता क्रियेवं शक्यते वक्तुं तव प्राप्तः काल इति । यद्यपि च शक्यते तथाऽपि न दृष्टः कश्चिदर्थः स्यात् , चेतनविषयत्वादी- शस्य प्रयोगस्य । तथाऽऽत्मभेदपरिकल्पनायामपि नैव दृष्टं प्रयोजनं, गौणताऽत्र स्थितैव । मुख्यं च कार्य मन्त्राणामित्यवधौरितम् । ततश्च यद्यपि प्राप्तकालतायामेव लोट् , तथाऽपि परस्यैव सा कथ्यत इति न पराधिकारो निवर्तते । न च वाक्यमेदो विशिष्टार्थप्रेषणात् , अवश्यं चात्र विशिष्टताऽभ्युपगन्तव्या, प्रोक्षणीपदोपादानात् । न चैकपदोपात्तोऽनेकोऽर्थो वाक्यं भिनत्ति । सर्वाख्यातेषु क्रियाकर्तृसंख्योपग्रहपुरुषविशे- पभावनानां युगपदुपादानस्यापरिहार्यत्वात् । न चेदृशं विशिष्टविधानं क्वचिन्नाभ्युपगन्त- व्यम् । प्राप्तकालत्वे च क्रियायुप्मदर्थयोः पृथक्त्वाद्भेदेन शक्तिः कल्प्येत । प्रेषे तस्य नित्यमेव युष्मदर्थविषयत्वान्मध्यमपुरुषोऽनुवादः । एवं चैषा समाख्याऽनुगृह्यते । तस्मालिङ्गेन समाख्याबाधादन्यः पोऽन्यश्च प्रेषार्थ इति ॥ २२ ॥ इति-प्रेषप्रैषार्थयोनि मिन्नकर्तृकत्वाधिकरणम् ॥ ११ ॥) । । १ वाक्यभेद इति-कर्तृक्रियाविशिष्टाकालप्राप्तखोक्त्या गौरवलक्षणवाक्यभेदः स्यादित्यर्थः १(अ३ पा• २ अ० १ ) इत्यत्रेति शेषः । ३ एषा समाख्या-भैषसमाख्यत्यर्थः । ।

·[अ०३पा० ८अ०१२] मीमांसादर्शने । ११२९ [१२] अध्वर्युस्तु दर्शनात् ॥ २३ ॥ पू० अथैवं गते, इदं संदिह्यते । किमध्वर्युरग्नीधं प्रेष्येदुतानीदध्वर्युमिति । अनियमोऽविशेषादिति प्राप्ते, ब्रूमः । अध्वर्युरुक्तप्रैषार्थकारी स्यात् । कुतः । दर्शनात् । दर्शनं भवति, तिर्यश्चं स्फ्यं धारयेत्, यदन्वञ्च धारयेद्वज्रो वै स्फ्यो वज्रेणाध्वर्यु क्षिण्वीतेति । यः प्रेष्यति तस्य हस्ते स्फ्यः । स्फ्येनाध्वर्यु क्षिबीतेत्यन्यमध्वर्यु प्रेषकादर्शयति । तस्मादग्नीदध्वर्यु प्रेष्येदिति ॥ २३ ।। गौणो वा कर्मसामान्यात् ॥ २४ ॥ सि० नैतदस्ति, अग्नीधः प्रेषोऽध्वयोः प्रैषार्थ इति । किं खलु, अध्वर्यु- रेवाग्नीधं प्रेष्येत् । एवमध्वर्युणा औषः पार्थश्चोभावपि कृतौ भविष्यतः । तत्राऽऽध्वर्यवमिति समाख्याऽनुग्रहीष्यते । तस्मादध्वयुरेव मुख्यः स्यात् । किमस्य मुख्यत्वम् । यदनेन सर्व कर्तव्यं समाख्यानादिति । अथ यदुक्तमध्वर्युः प्रचरिता दृश्यत इति । तदुच्यते । सत्यं दृश्यते । न स्वस्य प्रैषार्थकरणे प्रमाणमस्ति चिन्त्यमानम् । तस्मादेतन्मिथ्यादर्श- नम् । यस्य हि दर्शनस्य प्रमाणं नास्ति, व्यामोहः सः । यथा शुक्ति कायां रजतविज्ञानम् । अस्ति त्वनीधः भेषार्थकरणे प्रमाणम् । तस्मा- दाग्नीध्रः पचरिता प्रचारितरि चाध्वर्युशब्दो दृश्यते । तस्माद्गौणः, आध्वर्यवे वेदे समाम्नातापदार्थान्करोतीति कृत्वाऽध्वयुरित्युच्यते ' यदन्वञ्चं धारयेद्वन्ने विधु विण्यीत ' वज्रोऽश्वयु क्षिण्वीतेति वा पाठः । स्फ्यस्य धारणं तावदग्नीध एकान्तेन । स चावयु क्षिण्वीतेति वदन्नन्नीचं स्फ्यवन्तं प्रेषकं दर्शयति । का त्वस्य प्राप्तिः । उच्यते । ' अङ्गगुणेविरोधे च तादात् ' इत्यनेना- ङ्गत्वात्प्रेषस्य कर्तृलोपो युक्तो न प्रधानस्य । बहवंश्च पार्था एको निगदः । तेन भूयसां स्यात्सधर्मत्वम् ' इत्यपि त्रैषार्थेऽध्वर्युरि ते परिशेपात्प्रेषेऽनंत ॥ २३ ॥ मुंख्यं वा पूर्वचोदनात् ' इति प्रायम्यात्प्रेषे समाख्यातः कर्ता युक्तः । न हि तदानीं विरोधः कश्चिदस्ति । तस्मिंस्तु प्रयुक्त विरोधात्प्रैषार्थेऽन्यो भवति । प्रयोज- कस्य च प्रयोज्यव्यापारेऽपि कर्तृत्वं न विहन्यत इत्युभयानुग्रहः । इतरया हि प्रेषेऽ. त्यन्तबाध एव स्यात् । न हि स तेन कृतो नापि कारतो भवेत् । तस्मादध्वर्युप्रेपि- तोऽग्नीत्कुर्यादिति । विजेणाध्वर्युम्' इति चाऽऽशीघ्रमेव तत्कार्यापत्तेरभिवास्यति ॥२४॥ ( इति-प्रेपस्याऽऽश्वर्यवत्वाधिकरणम् ॥ १२ ॥) . । - Jaswamininamammeewanteens १ ( अ० १२ पा० २ अ० ९ सू० २७) । २ ( अ० १२ पा० २ अ० ७० २४ ) एत- सूत्रावयः ३ ( अ० १२ पा० २ १० ८ ० २५) ·सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०३पा० ८अ० १३] आग्नीध्र इति । तस्मादाध्वर्यवः श्रेषः आनीध्रः प्रैषार्थ इति ॥ २४ ॥ [१३] ऋविक्फलं करणेष्वर्थवत्त्वात् ॥ २५ ॥ पू० दर्शपूर्णमासयोरामनन्ति, ममाग्ने वर्ची विहवेष्वस्त्विति पूर्वमग्निं परि. गृह्णाति, इति । तत्र संदेहः, किमृत्विक्फलमाशासितव्यम् , अग्ने वर्ची विहवेष्वस्त्विति, उत यजमानस्येति । किं प्राप्तम् । अध्वर्योरेवेति । कुतः । एवं श्रुतिराहता भविष्यति । इतरथा लक्षणा स्यात् । आत्मना यजमानं लक्षयेत् । तस्मात्विक्फलमाशासितव्यामिति । कोऽर्थः । अनया समिधा धार्यमाणेऽग्नौ यागः संभविष्यति । तत्र विहवेषु- स्पर्धास्थानेषु, अहं वर्चस्वी भविष्यामीत्यध्वयोर्वचनम् । एवमुत्साही भविष्यतीति ॥ २५ ॥ स्वामिनो वा तदर्थत्वात् ॥ २६ ॥ सिक यजमानस्य वा वचनं, तदर्थत्वात्कर्मणः । यजमानार्थ हीदं कर्म साङ्गम् । उपग्रहविशेषात् । साङ्गस्यास्य प्रयोजनं यजमानस्य फल. निष्पत्ति ध्वयों: सुप्रचरितुरपि यशः । किमतो यद्येवं, फलसं. यथैवाकरणेषु यत्फलं तत्प्रकरणस्थं कीर्त्यते नान्यत्कलप्यते तथा ' ममाग्ने वर्षों विहवेष्वस्तु ' इत्यादिष्वपि । ते तु यजमानेनैव प्रयुज्यन्ते तस्यैव च फलमित्यवि- रुद्धाः । करणाः पुनरेकान्तेन कर्मसमानकर्तृकत्वादाध्वर्यवाः । तैर्यद्यध्वर्युणा प्रयुज्यमा. नैर्यजमानस्य फलमभिधीयेत ततो ममेत्यभिधानं विरुध्येत । कीदृशं त्वध्वयोः फलम- नूद्यत इति, तद्भावभावित्वमात्रेण सुप्रचरितृत्वयशः । तच्च तस्योत्साहं करिष्यतीति निरूपयति ॥ २५ ॥ नैवेदमकरणवदुत्साहाथै फलं संकीर्त्यते । किं तर्हि । मन्त्रवर्णान्नित्यागाश्रय फलमवकल्पते । कथम् । व्यतिरिक्तक्रियासाधनत्वेन हि मन्त्रश्चोदितस्तां वा तत्सं. बन्धि वा किंचित्प्रकाशयन्नङ्गभावं गच्छति । तस्मादिह यद्यध्वर्युयशः संकीर्त्यते नै. तेन सकलेन मन्त्रेणान्यन्वाधान साधितं स्यात् । न हि तत्प्रकाशनमग्न्यन्वाधानेना- १ अकरणवदिति-' आयुर्दा अग्ने'' अगन्म सुवः सुवरगन्म' इत्यादयो ये, इतिकरणाद्य- विनियुक्ता मन्त्रास्तद्वदित्यर्थः । १ व्यतिरिक्तेति-स्वशक्त्या प्रकाश्यार्थव्यतिरिक्तारम्यन्वाधानाख्य- क्रियासाधनत्वनेत्यर्थः ।

·[अ०३पा०८अ०१३] मीमांसादर्शने । कीर्तनात्फलकर्तव्यता गम्यत । तदेतदग्न्यन्वाधानं यजमानस्य फल. संकीर्तने क्रियमाणेऽनेन मन्त्रेण फलसंबन्धात्प्रकाशितं कृतं भवति, नाध्वर्युयशःकीर्तनेन । तस्माद्यजमानफलमाशासितव्यमिति । अथ कस्मान्न याजमान एष मन्त्रो भवतीति । उच्यते । अग्न्यन्वाधान समाख्ययाऽऽध्वर्यवम् । तेश्चैवंगुणो मन्त्रः करोत्याध्वर्यवः । स उच्यतेऽ. नेन मन्त्रेणेति । तस्मादाध्वर्यवो मन्त्रः । मम वर्चीऽस्त्वित्यपि यजमा. नस्य वर्ची ममेति ध्यपदिशति लक्षणया! यथा राजनि जयं वर्तमान सैनिका अस्माकमिति व्यपदिशन्त्येवम् ॥ २६ ॥ पेक्षितम् । यद्यपि तावत्प्रधानफलं प्रकाशयेत्तथाऽपि न संबध्येत किमुत कर्मकालानौ. पयिकानुनिष्पादिबाह्यऋत्विग्यशःप्रकाशनेन । तस्मात्सूक्तवाकन्यायेनैव चोदितमन्त्रक- रणत्वान्यथानुपपत्त्याऽग्न्यन्वाधानस्य फलमेतत्कल्प्यते । यास्त्वाशिपस्ताः साक्षात्प्रधा- नाङ्गमिति ताफलप्रकाशनेनैवाङ्गं भवन्ति । यदि पृथक्फलं साधयेयुस्ततः संयुक्तत्वा- चैव प्रकरणेन क्रत्वङ्गभावं गच्छेयुरिति वैषम्यम् । आह । सत्यपि पृथफलत्वे ममशब्दे- नाध्वर्युगृह्यत इति व्यपदेशन्यायेनाऽऽध्वर्यवमेव प्राप्नोति । उच्यते । लिङ्गेनाऽऽध्वर्य- वत्वं प्राप्नोत्यात्मनेपदश्रुत्या याजमानत्वम् । अथोभयानुग्रहार्थ करमाकर्मापि याज. मानमेव न भवति । तथा सति हि ममशब्द आत्मनेपदं चोभयमपि न विरोत्स्यत इति । नैतदस्ति । यदि ह्यतन्मन्त्रपूर्वकं कर्म भवेत्तत एवं नियम्येत । प्रथमं त्वेतदुत्प. द्यमानं केवलक्रत्वर्थत्वप्रतीतेरविरुद्धाध्वर्युसंबन्धं समाख्यानात्प्रतिपद्यते । मन्त्रमात्रं याज. मानमिति चेन्न ! कर्मणाऽऽकृष्यमाणस्य तत्समानकर्तृकत्वनियमात् । फलमपि ताकृष्येत आकृष्येत, यद्यात्मनेपदेन न प्रतिवध्येत । तत्राऽऽत्मनेपदस्य बाधासंभवाद्वौणत्वप्रकारा. नुपपत्तेश्च मन्त्रगत एव ममशब्दोऽध्याहारेण वा पूर्यते गौणो वा भवति, मदीयस्य यजमानस्य मद्रूपस्यैव वा यजमानस्य वर्षो विहवेष्वस्त्विति । तस्माद्यजमानफलमेतदिति । ये च यजमानकर्तृकमेवान्यन्वाधानं पक्षे वदन्ति तेपामित एव मन्त्रवर्णाद्धान्तिः। अथ तु किंचिद्वचनमुपन्यस्यन्ति तथाऽपि किं कर्मविकल्पवत्फलमध्वर्युयजमानयोर्विकल्पते कि वा फलं नित्यमेव याजमानमिति विचारः ॥ २६ ॥ । --- । १ तत्रैष गुणो मन्त्री यः करोत्याध्वर्यवं स उच्यतेऽनेन मन्त्रेणति पा० । २ ( अ० ३ पा० २ अ० ५) अत्रत्येनेति शेषः । ३ संयुक्तत्वादिति-' असंयुक्तं प्रकरणादितिकर्तव्यतार्थित्वात् ' इति प्रकरणाधिकरणोक्तन्यायेन लिङ्गादिविनियुक्तेषु प्रकरणविनियोज्यत्वासंभवादित्याशयः । ४ ( अ० ३ पा० ८ अ • ५ सू० १४ ) अत्रत्येनेति शेषः । ५ ये च-कल्पसूत्रकारा इत्यर्थः ।

·सतन्त्रवातिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०३पा० (अ०१४] लिङ्गदर्शनाच्च ।। २७॥ लिङ्गमप्यमुमर्थ दर्शयति । एवं ह्याह । यां वै कांचन ऋत्विज आ. शिघमाशासते यजमानस्यैव सा, इत्याशिषो यजमानार्थकतां दर्शयति । तस्मादपि ब्रूमो यजमानफलमाशासितव्यमिति । पक्षोक्तमेव प्रयो- जनमिति ॥ २७ ॥ [१४] कर्मार्थं तु फलं तेषां स्वामिनं प्रत्यर्थवत्त्वात् ॥२८॥ सि. इदं समधिगतं, करणेषु मन्त्रेषु स्वामिनः फलमाशासितव्यमिति । किमेष एवोत्सर्गः। नेत्याह । कचित्विजामपि फलमाशासितव्यमिति, यत्र कर्मार्थ फलम् । यथा, अग्नाविष्णू मावामवक्रमिषं विजिहाथां मा मा संताप्तम, इति । असंतप्तोऽध्वर्युः कर्म शक्नोति कर्तुम् । कर्मसिद्धि. यजमानस्योपकारिकेति, ऋत्विक्फलमाशासितव्यमंत्रनि ॥ २८ ॥ व्यपदेशाच्च ॥ २९ ॥ यत्र च व्यपदेशो भवति, तत्राऽऽविजम् । दक्षिणस्य हविर्धान- स्याधस्ताच्चत्वार उपरवाः प्रादेशमुखाः प्रादेशान्तरालाः । तत्र हस्तौ प्रवेश्याध्वर्युर्यजमानमाह, किमत्रेति । स आह, भद्रामिति । तनौ सहेत्यध्वर्युः प्रत्याहेति व्यपदेशो भवत्यध्वयोर्यजमानस्य च । तन्नो सहेत्युभयोर्व- चनमध्वर्युयजमानयोः । तस्मादध्वर्युफलमाशासितव्यमत्रोति ॥ २९ ॥ सर्वाशिषामृत्विक्प्रयोज्यानां यजमानसंबन्धानुवाद एवमवकल्पिप्यते ॥ २७ ॥ ( इति-करणमन्त्रप्रकाश्यफलस्य याजमानत्वाधिकरणम् ॥ १३ ॥) women यत्त्वसंतापादि फलं कर्मप्रयोग एवोपज्यते तद्यजमानेनापि तथेष्यत एवेति नाss. त्मनेपदेन विरुध्यते ॥ २८ ॥ व्यपदेशादितरेषाम् ' इत्यत्र ब्राह्मणगतमुदाहृतमिह तु प्रस्ताववशेन मन्त्रगतम् । तद्धि क्लेशेन कल्प्यमानं कदाचिदुभयोर्न शक्यते कल्पयितुमित्याशङ्का स्यात् । कल्पनाहेतुस्तु युगपत्प्रवृत्तेरविशिष्ट इति न किंचिगौरवम् । अथ कस्मान्नोमावेव प्रयुञ्जाते । यदैकेनापि प्रयुज्यमानः शक्नोत्येवोभयगामि फलं प्रकाशयितु तदा सिद्धेऽर्थे न किंचिदुमयककत्वेन प्रयोजनमस्तीत्यध्वर्युनियमः ।। २९ ॥ (इति-करणमन्त्रेषु कर्मोपयोगिप्रकःश्यमानफलस्य ऋत्विग्गामित्वाधिकरणम् ॥१४॥) १ अत्रेति क्वचिन्नास्ति । २ ( अ० ३ पा० ८ अ० ५ सू० १४ ) अत्रत्यन्यायेन पौनरुक्त्यं तावत्परिहरति-व्यपदेशादित्यदिना । AN ·(भ०३पा०८अ०११] मीमांसादर्शने। [१५] द्रव्यसंस्कारः प्रकरणाविशेषात्सर्वकर्मणाम् ॥ ३० ॥ सि. दर्शपूर्णमासयोर्धिर्मा वेदिधर्माश्च । तेषु संदेहः । किमङ्गप्रधा. नार्था उत प्रधानार्था इति । प्रकरणात्प्रधानार्था इति प्राप्त उच्यते । नैवं, द्रव्यसंस्कारोऽङ्गप्रधानार्थो यथा व्याख्यातमेवोत्तरविवक्षया प्राप्ति- रेषा क्रियत इति ॥ ३० ॥ [१६] निर्देशात्तु विकृतापूर्वस्यानधिकारः ॥ ३१ ॥ सि. ज्योतिष्टोमे पशुरग्नीषोमीयो यो दीक्षितो यदग्नीषोमीयं पशुपालभते, इति । तत्र श्रूयते । बर्हिषा यूपावटमवस्तृणाति, आज्येन यूपमनक्ति, इति । तत्र संशयः । किं तयोराज्यबर्हिषोराज्यवर्धिर्माः प्राकृताः कर्तव्या उत नेति । किं प्राप्तम् । कर्तव्या इति । कुतः । वाक्यं हि बहिर्मात्रस्याऽऽज्यमात्रस्य च धर्माणां विधायकम् । तदिहापि वाक्यं चोदकेन प्राप्तम् । न चैतद्धर्हिराज्यं निष्पयोजनम् । तस्मादत्र धर्माः क्रियेरनिति । एवं प्राप्ते ब्रूमः । निर्देशांद्विकृतावपूर्वस्यानधिकारः । निर्दिष्टा एते धर्माः प्रकृतौ । यत्र प्रधानस्योपकुर्वन्ति प्राकृतका. ययोराज्यबहिषोः । ये च प्रधानस्योपकारिणो धर्मास्त इहाति. दिश्यन्ते । प्रधानं हि चोदकोऽपेक्षते, न धर्मान् । प्रधा- नस्य हि चोदकेन सामान्यं, न धर्माणाम् । अपि च । नान्यार्थ । । गतः समाख्याविरोधाविरोधविषयः। सर्वश्च श्रुत्यादिविरोधाविरोधविचारः प्रकृताविव विकृतिप्वपि द्रष्टव्यः । यत्तु धर्माणां सामानविध्यमङ्गप्रधानेषु पूर्वोक्तं तद्विकृतिषु कथ. मिति विचारे प्राप्ते सूत्रमतत् । शक्यं तु पूर्वपक्षेऽप्येतत्समयितुं यस्मात्प्रकृतौ बहिरादि- संस्कारः सर्वकर्मणां तस्माद्विकृतावपि तथैव स्यादिति ॥ ३० ॥ इति-द्रव्यसंस्काराणामङ्गप्रधानार्थताधिकरणम् ।। १५ ॥) यद्ययमङ्गोपदेश एवानुषनरूपण साधारणः स्यात्, यदि च शास्त्राण्यतिदिश्यरंस्त- तः शास्त्रार्थः प्रकृतिवद्विकृतिष्वपि कल्प्यमानः सर्वार्थत्वेनावधार्यते कार्यप्राप्तिपुरःसरस्तु १ सामान्यं-सादृश्यमित्यर्थः । २ नान्यार्थे ज्ञाते, इति पा० । ३ ( अ० ३ पा० ७ अ० १ स० २ ) इत्यत्रेति शेषः । ४ एवं तावद्यथाभाष्यं सूत्रं प्राप्तिसूत्रतया व्याख्यायाधुनोत्तराधिकरणपूर्व- पक्षपरतयाऽपि योजयति-शक्यमित्यादिना । ५ 'ये च प्रधानस्य' इत्यादि सिद्धान्तभाष्यं तात्प- येतो व्याचष्टे-यद्ययमित्यादिना। " ·सतन्त्रवार्तिक शाबरभाष्य समेत [अ०१पा० अ०१०] इति ज्ञातेन संनिहितेनाप्येकवाक्यता भवति, अन्यसंबन्धोपपत्ती सत्याम् । यथा भार्या राज्ञः, पुरुषो देवदत्तस्येति । किमङ्ग पुनर्विष. कृष्टेन, नितिं खल्वङ्गत्वं प्रधानापेक्षायां भवति । केवलमिहातिदेशः क्रियते । पदार्थापेक्षायामङ्गत्वमपि साधयितव्यं स्यात् । धर्माश्चापेक्ष्य माणाः साधारणा भवेयुः । तथोहो नावकल्पेत । लिङ्गविशेषदर्शनाच व्यवतिष्ठेरन् धर्माः । तत्र दर्शनं नोपपद्येत । वपया प्रातः सवने चरन्ति, पुरोडाशेन माध्यंदिने, इति । तथा, न पिता वर्धते, न माता, न नाभिः, प्राणो हि स इति । तस्माद्यद्वारा प्रकृतौ कृताः, तवारैव विकृती, नापद्वारा । न च यूपावटस्तरणं प्रकृतावस्ति यूपाञ्जनं वा । तस्मान्न तत्र प्राकृता धर्मा भवेयुरपूर्वत्वात् ।। ३१ ॥ [१७] विरोधे च श्रुतिविशेषादव्यक्तः शेषे । ३२॥ सिक दर्शपूर्णमासयोरामनन्ति, समावच्छिन्नानौ दीं प्रादेशमात्रौ पवित्रे करोति । तथा, अरनिमात्रे विधृती करोति, इति । तत्र संशयः। किं वेदिस्तरणार्थाद्धर्हिषो विधृती पवित्रे, उतान्यत इति । किं तावत्पा. धर्मातिदेश इष्टः । तत्र यागगतेन व्यापारेण गृहीतेनाऽऽत्मसिद्धयर्थं नियमादृष्टद्वारभूतानि दृष्टान्र दृष्टानि च प्रयोजनानि गृह्यन्ते । तानि च नितिपरिमाणान्येव प्राप्नुव. न्ति । तैश्याऽऽत्मसिद्धयर्थं पदार्थाः प्राप्यमाणाः स्वात्मनियता एव प्राप्यन्ते न च यूपावटास्तरणं नाम बर्हिषः कार्य प्रकृती विज्ञातं, येन बर्हि. स्तद्धर्मा वा गृोरन् । यैस्तु वेदिस्तरणादिभिर्गृह्यन्ते न तेषां यूपावटस्तरणमन्तरेण किंचिन्नोपपद्यत इति न तदर्थं प्राप्यन्ते । तस्मादिहापूर्वस्यानधिकार इति । प्रधान हि चोदकोऽपेक्षत इत्यादिना, अपिना साधारण्यं शास्त्रांतिदेशो नेत्येतन्निराकरोति । शास्त्रापेक्षायां हि सर्वमभिनवं प्रकृतिवत्पुनः कल्पयितव्यं स्यात् । दूरस्थसंबन्धादि. क्लेशश्च स्थित एव । शास्त्रातिदेशात्सामानविध्याच्च, पशुधर्माणां मध्येऽग्नीषोमसंस्का. रार्थः पशु रोडाशो देवतान्तरे न प्राप्नोति । तस्योहस्य च दर्शनं विरुध्येत । तस्मादुप- कारातिदेश इति ॥ ३१ ॥ ( इति-प्राकृतधर्माणां विकृतावपूर्वपदार्थानङ्गत्वाधिकरणम् ॥ १६ ॥) - - -- । १ इष्ट इति--सप्तमाये प्रकृतिविकृतिसाधारण्यनिरासेन, दशमाये च कार्यप्राप्तिपुरःसरमतिदे- शोऽभिप्रेत इत्यर्थः । २ प्रधानं हीत्यनेन शास्त्रातिदेशः, अपि चेत्यनेनोपदेशस्य प्रकृतिविकृतिसाधा- रण्यं च निरस्यत इत्येवं भाष्यमवयवशो व्याख्यास्यति-प्रधान होत्यादिना । ३ शास्त्रातिदेश इत्यार- भ्य स्थित एवेत्यन्तो ग्रन्थो काशीमुद्रितपुस्तकेऽनुपलभ्यमानोऽपि व्याख्यानाद्यवलम्बनेन स्थापितः । !

·[म०३पा०८०१८] मीमांसादर्शने । सम् । वेदिस्तरणार्थाद्धर्हिषः कार्ये । किं कारणम् । तद्धि प्रकृतं, धर्मा. श्वाविशेषात्सर्ववर्हिषामर्थेन । तस्मात्तत इति प्राप्ते । ब्रूमः । अन्यत: क्रियेत । कुतः । विरोधात् । कथं विरोधः । श्रूयते हि, त्रिधातु पञ्चधातु वा वेदि स्तृणाति, इति । तयेनाऽऽस्तीर्यते, कथं तद्विधृतिप वित्रं क्रियेत । न हि संभवत्येकं स्तरणाय विधृतिपवित्राय च । तदेत- दुपदिष्टवचनमनेकगुणत्वं चोमे अप्यसंभविनी प्रतिज्ञाते स्याताम् । तस्मान्न ततः क्रियतेति । यदि न ततः, कुतस्तहि । अव्यक्त एवंजा- तीयकः शेषे । अस्ति तत्र परिभोजनीयं नाम बर्हिः, ततः कर्त- व्यम् ।। ३२॥ [१०] अपनयस्त्वेकदेशस्य विद्यमान संयोगात् ॥ ३३ ॥ सि० ज्योतिष्टोमे श्रूयते, पुरोडाशशकलमैन्द्रवार बस्य पात्रे निधाति, धाना आश्विनपात्रे, पयस्यां मैत्रावरुणपात्रे, इति । तत्र संशयः । किमन्यत एषां क्रियेत, उत प्रकृतेभ्य इति । किं प्राप्तम् । पूर्वेण न्यायेनान्यत इति । तत्रोच्यते । तत एकदेशस्यापनयः । कुतः । विद्य. मानसंयोगात् । विद्यते हि तत्र पुराडाशो धानाः पयस्या च । तत्सं. योग एव न्याय्यो नान्यसंयोग इति । पुरोडाशादीनामेव संस्कारो, नैन्द्रवायवादीनाम् । कुतः । पुरोडाशादिपु द्वितीयादर्शनात् । प्रत्यक्ष- श्चैकदेशापनयेनोपकारो, नैन्द्रवायवादिसंबन्धेन । एवं प्रकृतानुग्रहो भविष्यति । तस्मात्प्रकृतस्योपदेशेन तक्रियेत । न चात्रोपदिष्टोपदेश । इदानीं प्रकृतावपि नातीव सर्वार्थतेत्येतत्साधयति । यथालूनस्य बर्हिषस्त्रिधातु पञ्चधातु वेति सकलस्य स्तरणविधानादशक्योऽन्यविनियोग इति सामान्यभूतो विधृतिपवित्रार्थों दर्मविधिरन्यो द्रष्टव्यः । धातुरिति स्तरणचयोऽभिधीयते ॥ ३२ ॥ ( इति-प्रकृतावपि लवनादेरसर्वार्थताधिकरणम् ॥ १७) पुरोडाशधानादीनां सपनीययागार्थत्वात्पूर्वेणेव न्यायेन ग्रहणश्रयणार्थमन्ये पुराडा- शशकलादय इति प्राप्तेऽभिधीयते । ' एकदेशद्रव्यं च ' इत्येनेनाप्रयोजकलक्षणापत्ते रन्यस्य च शकलस्याभावाद्ध्यवदानमात्रे च हुते शेपस्य प्रतिपाद्यमानस्य दृष्टार्थत्वाद् -- १ स्तरणचय इति स्तरणार्थबहिर्मुष्टयवर व इत्यर्थः । २ ग्रहणे' इति पा० । ३ ( अ०। ३० १ अ० १३ सू० २८) ·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा० ८०२०] आशङ्कयोऽनेकगुणभावश्च । अन्येन शकलेन होमोऽन्यश्च प्रति- पाद्यते ॥ ३३॥ [१९] विकृतौ सर्वार्थः शेषः प्रकृतिवत् ॥ ३४ ॥ पू. इदमामनन्ति । यज्ञाथर्वणं वै काम्या इष्टयस्ता उपांशु कर्तव्या इति । अत्र संशयः । किमङ्गप्रधानार्थमुपांशुत्वमुत प्रधानार्थमिति।किं प्राप्तम् । विकृतौ सर्वार्थः शेषः स्यात् । अविशेषादङ्गानां प्रधानानां च प्रकृति- वत् । यथा प्रकृती वेदिधर्मा आज्यधर्माश्चाङ्गप्रधानार्थाः, एवमत्रापि॥३४॥ मुख्यार्थो वाऽङ्गस्याचोदितत्वात् ॥ ३५॥ सि. प्रधानार्थो वा एष विकृतिषु स्यात् । एवमिदं सर्वार्थमुच्येत, प्रकरणं बाधित्वा वाक्ये नाङ्गप्रधानार्थमिति । तदेवेदानी वाक्यं विशे. पितं काम्या इष्टय इति । काम्याश्च प्रधानयागाः, अङ्ग यागाः प्रधा- नार्थाः । तस्मादङ्गमचोदितम् । यत्कामेन फलबच्चोयते, तदेवानयो- पांशुत्वेतिकर्तव्यतयाऽनुबध्यते । तस्मात्मधानार्थमुपांशुत्वम् ॥ ३५ ॥ [२०] संनिधानविशेषादसंभवे तदङ्गानाम् ॥ ३६ ॥ सि. श्येने श्रूयते, तिनवनीतमाध्यमिति । तत्र संदेहः । किं नवनीतं प्रधानस्योताङ्गानामिति । किं प्राप्तम् । प्रधानस्य । तस्य हि प्रकरण द्वितीयानिर्देशानुग्रहान्न कश्चिद्विरोधो दृश्यते । तस्मादत्र प्रकृतोपादानम् ॥ ३३ ॥ ( इति-प्रकृतपुरोडाशादीनां निधानार्थताधिकरणम् ॥ १८ ॥) यत्र यत्र स्थितमुपांशुत्वं काम्यानामिष्टीनामुपकर्तुं शक्नोति तत्र तत्र कर्तव्यम् ॥३४॥ केचिदाहुरस्य प्रत्यक्षत्वेन प्रथमतरं प्राप्तेश्चोदकग्राह्याण्यङ्गानि न तावत्प्राप्नुवन्तीत्य. चोदितत्वम् । न त्वेतत्संभवति । सर्वत्र चोदकस्य प्रथमतरं प्रवृत्तेः । तस्मादयमर्थः । प्रकृतौ हि प्रकरणात्प्रधानार्थत्वे प्राप्ते वाक्यात्सर्वार्थत्वम् । इह तु वाक्यमेव विशेषनिष्ठं, काम्या इति वचनात् । न ह्यङ्गानि कामसंबद्धानि तस्मान्न तेषामेव धर्मश्चोदित । । ( इति-उपांशुत्वस्य काभ्येष्टिप्रधानमात्रार्थत्वाधिकरणम् ॥ १९ ॥) प्रतिपाद्यत इतीति कचित्पादः । * -- creen । । E ·AIRMATIENTINARNAMASTIPRONIPATRAPATARRAINRITERARAM [अ०३पा ०८अ०२१] मीमांसादर्शने । ११३७ मिति वचनप्रामाण्यान्नवनीतेन प्रधानं निर्वतयितव्यमिति । एवं प्राप्ते ब्रूमः । असंभव एतस्मिंस्तदङ्गानां-श्येनाङ्गानां स्यात् । कथमसंभवः । सोमद्रव्यकत्वात्प्रधानस्य । ननु वचनानदनीतं भविष्यति । न श्येने नवनीतं भवतीत्येष वाक्यार्थः । कस्तर्हि । श्येने नवनीतमाज्यं भव- तीति नवनीताज्यसंबन्धो विधीयते, श्येनाज्यसंबन्धोऽनूद्यते । न च साक्षाच्छयेनस्याऽऽज्यसंबन्धोऽस्ति, श्येनाङ्गानां तु विद्यते । यस्यास्ति तस्यानूद्य नवनीतं विधीयते संनिधानविशेषात् ॥ ३६ ॥ आधानेऽपि तथेति चेत् ॥ ३७॥ एवं चेदृश्यते, श्येनाङ्गानां नवनीतमिति, आधानेऽपि पवमाने. ष्टिषु स्यात् । ता अपि हि श्येनस्योपकुर्वन्ति, तत्संस्कृतेऽनौ श्येनो निर्वर्तत इति ॥ ३७॥ नाप्रकरणत्वादजस्य तन्निमित्तत्वात् ॥ ३८ ॥ न श्येनस्य प्रकरणे पवमानेष्टयोऽग्न्याधानं वा श्रूयते । किमतो यद्येवम् । आधानस्य च श्येनस्य च न कश्चिदस्ति संवन्धः, अग्नीना- माधानमग्नयश्च श्येनस्य । तस्मान्न पवमानहविःषु नवनीतम् । नैत- च्छयेनाङ्गत्वे निमित्तं, यदाधानमग्नीनामुपकरोति । यदि प्रकरणादी. नामन्यतममस्ति, तनिमित्तं भवेत् । तस्मान्न श्येनाग्न्याधानयोः संव- न्धोऽस्तीति ।। ३८ ॥ [२१] तत्काले वा लिङ्गदर्शनात् ॥ ३९ ॥ पू० इदमिदानीं संदिह्यते, किं सुत्याकालानामङ्गानां नवनीतमुत सर्वे. दृतिनवनीतमाज्यम् ' इति प्रकरणे विशिष्टविधानात्सोमो बाधिष्यत इति मन्यते । यतस्त्वनेकार्थविध्यसंभवादाज्यमनूद्य विशेषमात्रं विधीयते । न च प्रधानस्याऽऽज्यप्राधिः। तस्मात् ' आनर्थक्यात्तदङ्गेषु ' इत्येव सिद्धम् ॥ ३६ ॥ अवश्यं श्येनोपकारि यदाज्यमिति वक्तव्यम् । ततश्च पवमानहविराज्यमपि श्येनोन पकारीति दृतिनवनीतं स्यात् ।। ३७ ॥ न झुपकारित्वमात्रेण संवन्धः । किं तर्हि । अधिकारात्मकृतस्योपकारिणः, प्राकन रणिकं चोदकेन संनिहितं न पवमानेष्टिगतमिति व्यवस्था ॥ ३८ ॥ ( इति-दृतिनवनीताज्यस्य श्येनप्रयोगान्तवाज्यकार्यार्थताधिकरणम् ॥२०॥) - matter wwwmaradesiseein १ इतिनवनीतमाज्यमिति-चर्मभाण्डस्थितनवनीतप्रकृतिकमाज्यमित्यर्थः । २ ( अ०३ पार १ अ० ९ १० १८)। १४३ ·११३८ सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०३पा० (०२१] पामिति । सुत्याकालानां स्यात् । लिङ्गदर्शनात् । इदं श्रूयते । सह पशूनालभते, इति । तत्र पुनर्वचनम्, अग्नीषोमीयस्य स्थानेऽग्नीषो. मीयः पुरोडाशः, अनुबन्ध्यायाः स्थाने मैत्रावरुणी पयस्या, इति द्वे स्थाने शून्ये दर्शयति । तेनावगम्यते श्येनस्य वचनं सुत्याकालानाम- ङ्गानां विशेष विदधातीति ॥ ३९ ॥ सर्वेषां वाऽविशेषात् ॥४०॥ सि. सर्वेषामेव चाङ्गानां नवनीतं स्यात् । कुतः । अविशेषात् । असति विशेषे सर्वेषामप्यङ्गानामिति ॥ ४० ।। न्यायोक्ते लिङ्गदर्शनम् ।। ४१ ॥ यदुक्तं लिङ्ग, तत्परिहरणीयम् । नास्ति तावत्प्रमाणं यच्छयेनस्य वचनं तत्सुत्याकालानामङ्गानामिति । किंतु दर्शनम् । तदप्रमाणमूलत्वा- न्मिथ्यादर्शनं मृगतृष्णावत् । कथं तु मध्ये पशूनामालम्भ इति । न्यायात् । को न्यायः । क्रमानुग्रहः । एवं वचनवर्जितः क्रमोऽनुगृहीतो - संनिधिविशेषात्सामान्यतो दृष्टाच्च तत्कालानां लिङ्गदर्शनेन दृष्टान्तं साधयति । पशुसाहित्य होतदीयो धर्मः सुत्याकालो दृष्टोऽभीषोमीयानुनन्ध्यास्थानयोरन्येनानुग्रह. वचनात् । तस्मादयमप्येतद्धमत्वात्सुत्याकाल इति ॥ ३९ ॥ तदुक्तं । सर्वेषां वा शेषत्वस्यातत्प्रयुक्तत्वात् ' इति ॥ ४० ॥ न्यायगम्ये लिङ्गमीशं साधकं भवति । आगमगम्यस्त्वयम् । न च सहाऽऽलम्भ- स्यैतद्धर्मत्वात्सुत्याकालता । किं तर्हि । अन्यत एव न्यायात् । न चासो तिनवनीते संभवति । तं न्यायं दर्शयति । एवं वचनवर्जितो यः क्रमः-संनिकर्षलक्षणोऽनुमेय. श्रुत्यर्थः सोऽनुग्रहीप्यत इति । सवनीयकाले ह्यालभ्यमानेषु न कस्यचित्पशोः कालम- । १ ( अ० ३ पा० ७ अ० १ सू० २)। २ कालमतिक्रम्यतेति-प्रधानकालमित्यर्थः । अय. माशयः । ज्योतिष्टोमे, भिन्नकालानुष्ठेयानां त्रयाणामनीषोमीयसवनीयानबन्ध्यानां पशूनां ज्योतिष्टोम- विकारभूते श्येनयागेऽतिदिष्ठानां साहित्यं श्रूयते 'सह पशूनालभते' इति । तच्च साहित्यं कस्सिन्देश इत्यपेक्षायां यत्रैवानुष्ठाने.प्रधानभूतसोमयागप्रत्यासत्तिः, त्रयाणां पशुयागानां संभवति । सवनीयस्यैव तु सुत्याकालीनत्वेन तत्रैवं लभ्यते । एवं सवनीयस्थान एव पूर्वोत्तरयोरनुष्ठाने द्वयोरप्यग्नीषोमीयानूब मध्ययोः स्वस्थानातिक्रममात्रेण तुल्यकालोत्कर्षोऽपकर्षश्च भवतः । इतरथा, अनूबन्ध्यास्थाने-अवभृ- धान्ते, सवनीयामीषोमीययोरनुष्ठाने, सवनीयस्य स्वस्थानातिक्रममात्रं, अमीषोमीयस्य तु स्वस्थानाति- क्रमः सवनीयस्थानातिक्रमश्च । एवमग्नीषोमीयस्थाने-औपवसथ्येऽड्नि, सवनीयानबन्ध्ययोरनुष्ठाने सवनीयस्य स्वस्थानातिक्रममात्रं, अनबन्ध्यायास्तु स्थानद्वयातिकमश्च प्रसज्येत । अतश्च प्रधानप्रत्या सत्तिस्थानातिक्रमसाभ्याभ्यां सवनीयस्थान एव त्रयाणामजुष्टानमिति न्यायत एव सिध्यतीति । ।

·[अ०३पा०८अ०२२] मीमांसादर्शने । भवति । तस्मात्सर्वेषामङ्गानां नवनीतमिति ॥ ४१ ॥ [२२] मांसं तु सवनीयानां चोदनाविशेषात् ॥ ४२ ॥ सि. शाक्यानामयनं षट्त्रिंशत्संवत्सरम् । तत्रेदं समामनन्ति संस्थिते संस्थितेऽहनि गृहपतिमंगयां याति, स तत्र यान्मृगान्हन्ति, तेषां तरसाः पुरोडाशाः सवनीया भवन्ति, इति । तत्र संदेहः । किं संवनीयानाम- न्येषां च संभवतां पुरोडाशानां स्थाने तरसा उत सवनीयानामेवेति । किं प्राप्तम् । सर्वपुरोडाशानां मांसमयता स्यात् । न शक्यते पुरोडाशानां च मांसमयता विधातुं सवनीयशब्देन च पुरोडाशान्विशेषयितुम् । भि- घेत हि तथा वाक्यम् । तस्मात्सर्वपुरोडाशानां मांसमयतेति प्राप्ते । उच्यते । मांसं तु सवनीयानां स्यात् । तरसाः सवनीया भवन्तीति तरससवनीयसंबन्धो विधीयते, तरसाः पुरोडाशा भवन्ति, इत्ययं त्वनूयते । कुत एतत् । सर्वपुरोडाशेषु सवनीयशब्दोऽनुवादो न घटते, पुरोडाशशब्दस्तु सवनीयेष्ववकल्पते । तस्मात्पुरोडाशशब्दोऽ- नुवाद इति । तस्मात्सवनीयानां धानादीनां स्थाने मांसं चोदना. विशेषादिति ॥ ४२ ॥ भक्तिरसंनिधावन्याय्येति चेत् ॥ ४३ ॥ इति चेत्पश्यासि, सवनीयेषु पुरोडाशब्दोऽनुवादो भविष्यतीति । धानादिषु पुरोडाशशब्दो न वर्तते । भक्तिश्चान्याच्या मुख्ये संभवति । ॥ ४३ ॥ तिक्रम्येत । न च द्विगुणोऽध्वा भवति । इतरथा द्वयमपि स्यात् । तस्मादुपपन्नं दर्शनम् ॥ ४१॥ ( इति-सर्वेषामेव श्येनीयाज्यकार्याणां तिनवनीताधिकरणम् ॥ २१ ॥ - पुरोडाशशब्दस्य धानादिप्वसमर्थत्वात्सर्वपुरोडाशविषयत्वं सत्यपि सवनीयत्वे वि. शेष्टुमशक्यत्वादिति प्राप्तेऽभिधीयते । सवनीयशब्दस्याप्रमादपाठात्पुरोडाशशब्दं लिङ्ग- समवायाद्रोणं कृत्वा धानादीनामपि ग्रहणामिति ॥ ४२ ॥ अत्यन्तभिन्नत्वाद्र्व्यान्तरेघूपचारो न युक्तो यदि वा सवनीयशब्दस्याप्यवयुत्यानु- वादेन भवत्विति ॥ ४३ ॥ १ सर्वेषां सवनीयानामन्येषां च स्थाने तरसा इति पा० २ लिगमवायः-अल्पत्वम् । धानाः करम्भः परिवापः पुरोडाशः, पयस्येति पञ्च सवनीयानि हविषि । तेषु पुरोडाशस्यैकत्वादल्प- वाख्यगौणीवृत्तिनिमित्तेन पुरोडाशशब्दो गौण इत्यर्थः ।

·११४० सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते मीमांसादर्शने । [अ०३पा० अ०२२] स्यात्मकतिलिङ्गत्वाद्वैराजवत् ॥ ४४ ॥ प्रकृतौ ज्योतिष्टोमे धानादिष्वयं पुरोडाशशब्दो भाक्तः संनिहितेषु प्रयुक्तः । इहापि भाक्त एव प्रयोक्ष्यते । अत्रापि हि सबनीयशब्देन ते संनिहिताः । प्रकृती लिङ्गसमवायाच्छब्दप्रवृत्तिर्विकृतावपि तथैव । यथा, छत्रिणो गच्छन्ति, ध्वजिनो गच्छन्तीति । यथा, उक्थ्यो वैरूपसामा, एकविंशः षोडशी वैराजसामा, इति प्रकृतिलिङ्गन साम- शब्देन वैरूपपृष्ठो वैराजपृष्ठ इति गम्यते । एवमिहापि सवनीयानां मांसमयतेति ॥ ४४ ॥ इति श्रीशबरस्वामिविरचिते मीमांसाभाष्ये तृतीयस्याध्यायस्या. एपश्चरणः ।। संपूर्णश्च तृतीयोऽध्यायः ॥ । पुरोडाशानलंकुरु ' इति प्रकृतौ धानादिषु लक्षणा दृष्टा न तु सवनीयशब्दस्या. सवनीयेषु प्रवृत्तिः । साहित्याच्च शक्यते तेन लक्षयितुं नेतरेण । न ह्यसवनीयस्य पुरोडाशस्य धानादिभिः सह संबन्धोऽस्ति । तस्माद्धानादीनां स्थाने तरसा इति सिद्धम् । इति कथितबलाबलप्रवेकै- रवगतसर्वविरोधबाधमार्गः। श्रुतिकृतदृढनिश्चयैः प्रमाणैः स्थित इह कर्मसु शेषशेषिभावः ॥ ( इति-सवनीयहविषां मांसमयत्वाधिकरणम् ॥ २२ ॥) इति श्रीभट्टकुमारिलविरचिते मीमांसाभाष्यव्याख्याने तन्त्रवार्तिके तृतीयाध्यायस्याष्टमः पादः । संपूर्णश्च तृतीयोऽध्यायः। समाप्तं च तन्त्रवार्तिकम् । m wapan १ गौणं लाक्षणिकं वाऽपि वाक्यभेदेन वा स्वयम् । वेदो यमाश्रयत्यर्थे को नु तं प्रतिकूलयेत् इति न्यायेन पुरोडाशशब्दस्यैव गौणत्वौचित्यं सूचयन सिद्धान्तमाह-पुरोडाशानित्यादिना । - Tag Mood स ·अङ्गत्वनिरूतिविषयानुक्रमणिका । mammam MISTRUSam waa ran विषया: पृष्ठसंख्या। परार्थत्वाक्षेपः १९४१-११४३ पग पनिकाम कृतिकारकत्वापः कृतिकारकावनिर्वा विहितत्वाक्षेपः विहितत्वनिर्वचनम् ११४९-११५१ आङ्गत्वनिरूपणम् स्वाभिमताङ्गत्वपरिष्कारः आङ्गित्वस्य तृतीयाध्यायार्थत्वाभावे विनिगमकम् ११५३ परामिमतः प्राचीनोत्ताङ्गत्वलक्षणपरिष्कारः, तत्वण्डनं च पराभिमताङ्गत्वलक्षणं तन्निराकरणं च क्रत्वर्थत्वपुरुषार्थत्वाक्षेपः ११५४ तन्त्ररत्ने पार्थसाराथमिश्रोतक्रत्वर्थ पुरुषार्थलक्षणम् तन्त्ररत्नोक्तक्रत्वर्थपुरुषार्थलक्षणदूषणम् शास्त्रदीपिकोत्तक्रत्वर्थपुरुषार्थलक्षणं तदुषणं च खण्डदेवामिमतऋत्वर्थपुरुषार्थलक्षणम् खण्डदेवाभिमतकत्वर्थपुरुषार्थलक्षणे यथाश्रुते दोपाभिधानम् ।। ११९५- ११५७ स्वाभिमतक्रत्वर्थपुरुषार्थलक्षणं स्वोत्तलक्षणे ११५७-११६१ परापादित पणनिरासश्च ऋत्वर्थपुरुषार्थयोः प्रत्येकमवान्तरभेदः ११६१-११६२ . संनिपत्योपकारकलक्षणम् पराभिमतसंनिपत्योपकारकलक्षणनिरास: आरादुपकारकलक्षणम् अङ्गत्वे च श्रुत्यादीनि पट प्रमाणानि श्रुतिस्वरूपाक्षेपः ११६२-११६३ नव्योक्तश्रुतिलक्षणम् नव्योक्तश्रुतिलक्षणे स्वोन्नीततदाशयविवरणं तत्समर्थन च ११६३-११६७ ·२ विषयाः पृष्ठसंख्या। नव्योक्तश्रुतिलक्षणदूषणम् ११६७-१११८ स्वाभिप्रेतश्रुतिलक्षणम् ११६८-११७० पराभिमतोऽङ्गत्वप्रमाणान्तर्भूतश्रुतितिभागः, सलक्षणं च विनियोक्त्रीलक्षणम् प्राचीनोक्तश्रुतिला मगदूपणम् ११७० -११७१ प्राचीनोक्तलिङ्गलक्षण नव्योक्तलिङ्गलक्षणं ये तमाम सवयश्च लिङ्गविभागः ११७४-११७५ प्राचीनामिमतवाक्यलक्षणम नव्याभिमतवाक्यलक्षणं तत्समन्वयक ११७५-११७६ औदुम्बराधिकरणसिद्धान्ताक्षेपः तत्समाधानं च ११७९-११७८ वाक्यलक्षणस्योदाहरणविशेषेऽव्याहिशङ्का, तत्समाधिश्च ११७८-१९८० प्राचीनोक्तवाक्यलक्षणस्य पराभिमतपरिष्कारः, तत्खण्डनं च वाक्यलक्षणस्य लक्ष्यनिर्देशः १८० मन्त्रवाक्यलक्षणम् मन्त्रवाक्यब्राह्मणवाक्ययोबलाबलविवेकः ११८०-१९८१ प्रकरणलक्षणाक्षेपः ११८१-१९८२ स्वाभिमतप्रकरणलक्षणम् ११८२-१९८३ नव्याभिमतप्रकरणलक्षणम् ११८३-११८४ प्राचीनाभिमतप्रकरणलक्षणं, तदुषण च ११८४-१९८५ प्रकरणस्याङ्गत्वप्रामाण्यप्रकार: ११८५ प्राचीनोक्तस्थानलक्षणं तन्निष्कर्षश्च ११८५-११८६ नव्योक्तस्थानलक्षणम् पराभिमतस्थानलक्षणं तद्रूषणं च ११८७ स्थानविभागः, तत्तदुदाहरणं च स्थानावान्तरभेदानां बलाबलविवेकः ११८७-१९८८ प्राचीनोक्तसमाख्यालक्षणम् प्राचीनोक्तसमाख्यालक्षणनिष्कर्षः १९८८ यौगिकत्वाक्षेपः, तन्निर्वचनं च स्वाभिप्रेतसमाख्यालक्षणम् १९८८-११८९ समाख्याविभागः, तदुदाहरणं च १४०

·विषयाः
पृष्ठसंख्या।
११८९-१९९०
समाख्याया अङ्गत्वप्रामाण्यप्रकार:
श्रुत्यादिषमाणकाङ्गत्वोपसंहारः
स्वकृतग्रन्थम्य सफलत्वोपन्यासः
स्वकृतप्रेन्थेऽधिकारिकथनम्
View
tarai
समाता चाङ्गस्वनिविषिषयानुक्रमणिका ।

·No text on this page.

·, ॐ तत्सहह्मणे नमः। श्रीमन्मुरारिमिथविरचिता। अङ्गत्वनिरुक्तिः। नमामि तुलजां स्वीयकुलजाद्यधिदेवताम् | सर्वाभीष्टफलप्राप्त्यै ब्रह्मादिभिरभिष्टुताम् ॥ मुरारिसंसेवनशुद्धबुद्धिः कुमारिलोत्तमतानुसारी । मुरारिरङ्गत्वनिरुक्तिमेतां करोति सचूक्तिगणैरुपेताम् ॥ तत्राङ्गत्वं न तावजातिः, तत्साधकाभावात् । क्रियात्वादिजाला सांकर्याच्च । जात्या. दिसाधारणाङ्गत्वस्य जातित्वायोगाच्च । 'ब्रीहिभिर्यजेत' इत्यादौ ब्रीहिपदवाच्यजात्यादेरेव द्रव्यपरिच्छेदद्वारा यागाङ्गत्वस्य सिद्धान्तसिद्धत्वात् । अङ्गत्वस्य सनिरूपकत्वेन जाति. स्वायोगाच्च । सकलासाधारणानुगताकारप्रतीतर भावादेव नाखण्डोपाधित्वम् । अतः 'शेषः परार्थत्वात् ' इति सूत्रेण परार्थत्वमेवाङ्गत्वं जैमिनिराह । न च सूत्रे शेषत्वाप. रपर्यायाङ्गत्वे साध्ये परार्थत्वस्य पञ्चम्या हेतुत्वोत्ते तोश्च साध्यामिन्नत्वात्कथमङ्गत्वस्थ परार्थत्वरूपत्वमिति वाच्यम् । तत्र शेषपदवाच्यत्वस्य साध्यत्वात् । अत एव शेषपद- वाच्यत्वानुमाने, इतरभेदसाध्यकानुमान इव पक्षतावच्छेदकमेतदेव । अस्मन्मते साध्यव- दन्यावृत्तित्वरूपसाध्यसामानाधिकरण्याघटितव्याविज्ञानस्यकानुमितिहेलुतया पक्षतावच्छे- दकहेत्वोरक्येऽपि सिद्धसाधनासंभवात् । प्रकृतानुमानस्य व्यतिरेक्यनुमानत्वेन साध्या. मावव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वरूपव्यतिरेकव्याप्तिज्ञानस्यानुमितिहेतुत्वेन तदभावाच । वस्तुतो व्यापकसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तिज्ञानस्यानुमितिहेतुत्वेन पक्षतावच्छेदकहेत्वो. रैक्ये न सिद्ध साधनम् । पक्षातावच्छेदकरूपहेतो साध्यसामानाधिकरण्यग्रहकाले तुल्य- वित्तिवेद्यतया साध्ये पक्षतावच्छेदकाधिकरणवृत्तित्वमानेऽपि पक्षतावच्छेदकावच्छिन्न. विशेष्यताकसाध्यवत्तानिर्णयाभावात् । अत एव पृथिवीत्वादेरपि पृथिव्यादिलक्षणत्व- मुक्तं तार्किकैरित्यन्यदेतत् । शेषपदशक्यतावच्छेदकमप्येतदेव । अन्यानिरुक्तेः। मत एव शेषत्वस्य वक्ष्यमाणरीत्या नानात्वेन तत्पदं नानार्थक बोध्यम् । अथ किं नाम परार्थत्वम् । न तावत्परोपकारकत्वम् । तद्धि यद्यदुपकारकं तत्तद- मिति विशिष्य निर्वाच्यम् । तथा च कृप्यादौ यागाद्यङ्गत्वप्रसङ्गः । नापि विहितत्वघ- टितं तत् । पश्वङ्गभूतप्रयाजगोदोहनादीनां पुरोडाशप्रणयनायुपकारकत्वेन तदङ्गत्वापत्तेः अथान्यानुपकारकत्वघटितं तत् । प्रयाजादीनां पुरोडाशाग्रुपकारकत्वेऽपि पुरोडाशाद्यन्यप. शूपकारकत्वान्नोक्ताङ्गत्वप्रसङ्ग इति चेत् । उक्तानां पश्वङ्गत्वानापत्तेः । अथान्याप्रयु. क्तत्वघटितं तत् । प्रयाजादीनां पश्वङ्गपुरोडाशाद्युपकारकत्वेऽपि तदप्रयुक्तत्वान्नाव्याप्तिः । १ स्वस्वाभीष्टेति पा० । २ ( अ० ३ पा० १ अ० २ सू० २)। A ।

·। अङ्गत्वनिरुक्ति। [ अङ्गत्वनिरूपणम् ] पुरोडाशाधन्यपशुपयुक्तत्वाच्च न पुरोडाशाद्यङ्गत्वप्रसङ्ग इति चेत् । प्रकृतिपयुक्ताङ्गानां विकृत्यङ्गत्वानापत्तेः । ननु यदन्यमात्राप्रयुक्तत्वे सति यदुपकारकं यत्तत्तदङ्गम् । यद- न्यमात्र प्रयुक्तत्वं च यदप्रयुक्तत्वे सति यदन्यप्रयुक्तत्वम् : लाघवात् । यदपयुक्तत्वस्यैव निवेशेऽप्रयोज्यकालदेशाद्यङ्गेष्वव्याप्तिः । अतो विशिष्टाभावसंपत्त्यै यदन्यपयुक्तत्वरूपं विशेष्यम् । एवं च प्राकृताङ्गानां विकृत्यन्यप्रकृतिप्रयुक्तत्वेऽपि विकृत्यप्रयुक्तत्वाभावा- द्विशेषणाभावप्रयुक्तविशिष्टामावसत्त्वेन यदन्यमात्राप्रयुक्तत्वम् । अतो नाव्याप्तिरिति चेन्न । पुरोडाशकपालस्य तुषोपवापाङ्गत्वानापत्तेः । ' पुरोडाशकपालेन तुषानुपवपति' इत्यत्र हि 'कपालेषु पुरोडाशं श्रपयति' इत्यनेन पुरोडाशप्रयुक्तत्वेनावगतस्यैव कपालस्य तुषोपवापाङ्गत्वेन विधानात्पुरोडाशकपालस्य न तुषोपवापप्रयुक्तत्वमित्युक्तं चतुर्थे । अतस्तु. षोपवापान्यपुरोडाशमात्रप्रयुक्तत्वात्पुरोडाशकपालस्य तुषोपवापाङ्गत्वानापत्तिः। यदि तु यदन्यप्रयुक्तत्थानवच्छेदकयदुपकारकतावच्छेदकरूपवद्यत्तत्तदङ्गमित्यनवच्छेदकत्वयटित तत् । तथा च प्राकृताङ्गानां विकृत्यङ्गत्वोपपत्तिः । तथा हि । प्राकृताङ्गानां तावद्विकृत्युप. कारकत्वं न प्रकृतिप्रयुक्तत्वावच्छेदकसमित्वादिना | समित्त्वादेरननुगतत्वेन प्रत्येकाति. देशकल्पने गौरवापत्तेः । अपि तु दर्शपूर्णमाससंबन्ध्यङ्गत्वेन सर्वाण्यङ्गान्यनुगमय्य दर्शपूर्ण- मासमंबन्ध्यङ्गैर्विकृतिमुपकुर्यादित्येकातिदेशकल्पनया निरुक्तरूपेणोपकारकत्वम् । प्रकृति- प्रयुक्तत्वं तु तत्तद्वाक्यस्तत्तद्रूपेणैवावगतमिति तत्तद्रुपस्यैव प्रकृतिप्रयुक्तत्वावच्छेदकत्वम् । भतश्च विकृत्यन्यप्रयुक्तत्वानवच्छेदकप्रकृतिसंबन्ध्यङ्गत्वरूपविकृत्युपकारकतावच्छेदकध. मवत्त्वान्न प्राकृताङ्गानां विकृत्यङ्गत्वानापत्तिः । न वा पुरोडाशकपालस्य तुषोपवापाङ्गत्वा. नापत्तिः । कपालत्वस्य पुरोडाशपयुक्तत्वावच्छेदकत्वेन पुरोडाशीयत्वस्य च तुषोपवा. पोपकारकतावच्छेदकत्वेन पुरोडाशप्रयुक्ततानवच्छेदकपुरोडाशीयत्वरूपतुषोपवापोपकार- कतावच्छेदकरूपवत्वादिति विभाव्येत । तदा भेदनहोमस्य दर्शपूर्णमासाङ्गत्वानापत्तिः । भेदनरूपनिमित्तपयुक्तत्वावच्छेदकविजातीयहोमत्वस्यैव दर्शपूर्णमासोपकारकतावच्छेदक त्वात् । न च प्रकृतेऽन्यप्रयुक्तत्वम्, अन्यनिष्ठोद्देश्यतानिरूपककृतिविषयत्वम् । तत्र चोद्देश्यत्वीप्सितस्वरूपं न त्वनुपादेयपञ्चकसाधारणम्, तथा च मेदनादिरूपे निमित्ते, १ एवं यदन्यप्रयुक्तत्वस्यैव निवेशे विकृत्यन्यप्रकृतिप्रयुक्तानामङ्गानां विकृत्यङ्गत्वानापत्तिः। अतो यदप्रयुक्तत्वरूपं विशेषणमिति च बोध्यम् । २ ( अ० ४ पा० १ अ० ११ सू० २६ ) इत्य. वेति शेषः । ३ अनुपादेयपञ्चकसाधारणमुद्देश्यत्वं च, कृतिसमवायाघटितसंबन्धेन प्रकृतभावनान्वितत्वे सति प्रकृतविधिप्रयुक्त्यविषयत्वरूपं ज्ञेयम् । देशः कालो निमित्तं च फलं संस्कार्यमेव च।मीमांसानिपुणाः प्राहुरनुपादेयपश्चकम् ॥ इत्यभियुक्तप्रसिद्धया देशादीनामनुपादेयत्वं विवक्षितम् । कर्तुस्तदेकत्वस्य चोपादेयत्वेनाभिमतस्य विधिप्रयुक्त्यविषयत्वेन तत्रातिव्याप्तिवारणाय कृतिसमवायाघटितसंबन्धनेत्याचं विशेषणम् । यागादावतिव्याप्तिवारणाय प्रकृतविधिबोधितानुष्ठानविषयत्वरूप प्रकृतविधिप्रयुक्त्यविष- यत्वमिति च बोध्यम्। A ·। [ अङ्गत्वनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरुक्तिः। ११४३ उक्तविधोद्देश्यत्वाभावान्निरुक्तप्रयुक्ततावच्छेदकत्वं विजातीयहोमत्वेऽक्षतमिति वाच्यम् । तथाऽपीन्द्रियादिप्रयुक्तत्वावच्छेदकदाधित्वादिनैव होमोपकारकत्वाद्दध्नो होमाङ्गत्वाना- पत्तेः । होमपयुक्तत्वावच्छेदकदाधित्वादिनेन्द्रियोपकारकत्वात्तदङ्गत्वानापत्तेश्च । किंच विनायिस्वर्गप्रयुक्तत्वावच्छेदकदर्शपूर्णमासत्वादिनैव पापक्षयोपकारकत्वावच्छेदकदर्शपू- र्णमासादीनां पापक्षयाङ्गत्वानापत्तिः । न हि स्वर्गप्रयुक्तत्वावच्छेदकवनात्यातीरक्तं पापक्ष- योपकारकतावच्छेदकं वैजात्यमस्ति, तथात्वे स्वार्थमनुष्ठितप्रयोगेण नित्यस्य प्रसङ्गसि. द्धयनापत्तेः । अपि च दर्शपूर्णमासप्रयुक्तत्वावच्छेदकाज्यभागत्वेनैव गृहमेधीयोपकारकत्वा- दाज्यभागयोग्रॅहमेधीयाङ्गत्वानापत्तिः नाहि विकृत्यन्तरेऽतिदेशप्रापिताङ्गानां प्रकृतिसंबन्धि- त्वेन विकृत्युपकारकत्ववदिहाऽऽज्यभागयोर्दर्शपूर्णमाससंबन्धित्वेन गृहमेधीयोपकारकत्वम्। येनान्यप्रयुक्तत्वानवच्छेदकदर्श पूर्णमाससंबन्ध्यत्वरूपगृहमेघीयोपकारकतावच्छेदकरूप- वत्त्वादाज्यभागयोग्रॅहमेधीयाङ्गत्वं भवेत् । 'आज्यमागो यजति' इति गृहमेधीयपकरणस्थप्र. त्यक्षवचनेनाऽऽज्यभागत्वेनैवाऽऽज्यभागविधानात् । वस्तुतो दर्शपूर्णमाससंबन्ध्यङ्गत्वमपि विकृत्यन्तरप्रयुक्तत्वावच्छेदकं भवत्येवेति सत्यपि तस्य गृहमेधीयोपकारकतावच्छेदक. त्वे नाऽऽज्यभागयोस्तदङ्गत्वनिर्वाहः । अत एव प्राकृताङ्गानां विकृत्यङ्गत्वानापत्तिरपि पूर्वोक्ता तदवस्थैव । तत्तद्विकृतिभेदेन लक्षणभेदादेकविकृत्युपकारकतावच्छेदकदर्शपूर्ण. माससंबन्ध्यङ्गत्वादेरापि विकृत्यन्तरप्रयुक्तत्वावच्छेदकत्वात् । नापि परोद्देश्यक कृतिवि. षयत्वं परार्थत्वम् । कृत्यविषये कालादावव्याप्तेः। अत एव नोक्तकृतिसमवायित्वमपि। कर्तरि लक्षणसत्त्वेऽपि प्रयाजादावव्याप्तेः । अथ समवायसाध्यत्वकालिकान्यतमसंबन्धेन ताशकृतिमत्त्वम् । प्रयाजादौ साध्यत्वसंबन्धेन तादृशकृतिमत्त्वसत्त्वान्नोक्ताव्याप्ति. रिति चेन्न । जात्यादिरूपाङ्गेऽन्यतमसंबन्धेनाप्युक्तकृतेरभावाव्याः । येन केनापि संबन्धेनोक्तकृतिसंबन्धित्वोक्ती निमित्तादावतिव्याप्तिरिति दुर्वचं परार्थत्वमिति चेत् । मंत्र ब्रूमः । निरूपकत्वसंबन्धेन यनिष्ठोद्देश्यताविशिष्टकृतिकारकत्वेन विहितं यत्तत्वं तदङ्गत्वम् । यथा दर्शपूर्णमासाम्यामित्यत्र स्वर्गनिष्ठोद्देश्यताविशिष्टकृतिकारकत्वं दर्श. पूर्णमासयोरतस्तयोस्तदङ्गत्वम् । एवं — समिधो यनति' इत्यादिवाक्येपास्थितदर्श- पूर्णमासयोरेवोद्देश्यत्वेनान्वयादर्श पूर्णमासोद्देश्यताविशिष्टकृतिकारकत्वं प्रयानादीनाम- तस्तेषां तदङ्गत्वम् । एवं द्रव्यगुणजात्यादीनां करत्वेन, कर्तुश्च, कर्तृत्वेन कालादेरधिः करणत्वेनान्वयान्न क्वाप्यव्याप्तिः । अत्र यत्त्वतत्त्वादेरननुगमात्स्वर्गनिष्ठोद्देश्यताविशि- ष्ट कृतिकारकत्वेन विहितत्वं स्वर्गाङ्गत्वमित्येवंरीत्योद्देश्यतावच्छेदकभेदेन लक्षणभेदो योध्यः । न त्वङ्गत्वावच्छेदकभेदेन, तस्य लक्षणेऽप्रवेशात् । अत एव स्वर्गाशसकलसा. , १ अन्यत उपकारलाभप्रयुक्ताङ्गाननुष्ठानं प्रसङ्गः ।

·११४४ अङ्गत्वनिरुक्तिः। [ अत्यनिरूपणम् ] धारणमेकमङ्गत्वलक्षणं न त्वाग्नेयत्वाग्नीषोमीयत्वादिभेदेन लक्षणभेद इति ध्येयम् । प्रका- रतया निरूपकत्वनिवेशे गौरवान्निरूपकत्वसंबन्धेनोक्तोद्देश्यताविशिष्टकृतिकारकत्वेन विहितत्वमित्येवं संबन्धविधया तन्निवेशः । तत्प्रयोजनं तु स्वाश्रयप्रयोजकत्वसंबन्धेन, अन्तत एकज्ञानविषयत्वादिसंबन्धेन च स्वर्गनिष्ठोद्देश्यताविशिष्टप्रयाजाद्यनुकूलकृति- कारकत्वस्य प्रयाजादौ सत्त्वादतिव्याप्तिवारणम् । अत्र शुद्धकृतिकारकत्व-उद्देश्यतावि. शिष्टकृतिकारकत्व-निष्ठोद्देश्यताविशिष्टकृतिकारकत्वानां प्रयाजादी स्वर्गाधनङ्गप्रधाने च सत्त्वादतिव्याप्तिरतो विशिष्टमुपात्तम् । उद्देश्यतात्वेनोद्देश्यतानुपादाने तु निरूपकत्वसंब. धेन स्वनिष्ठप्रयोज्यताविशिष्टप्रयाजाद्यनुकूलकृतिकारकत्वं प्रयाजादीनामतस्तदुपादानाम् । कृतीति स्वरूपकथनम् । तन्निवेशे प्रयोजनाभावात् । न च स्वर्णोद्देश्यको यागः' इत्यादिप्रती. त्या स्वर्गनिष्ठोद्देश्यतानिरूपकत्वस्य दर्शपूर्णमासादावपि सत्त्वात्तत्कारकत्वस्य च तज्जनक. द्रव्यादावपि सत्त्वात्तत्रातिव्याप्तिवारणमेव तत्प्रयोजनमिति वाच्यम् । अस्मन्मते कार. कत्वस्य भावनैकनिरूपितत्वेन धात्वर्थयागाद्यनिरूपितत्वात् । स्वर्गनिष्ठत्वं च दैशिककालि. कविशेषणत्वातिरिक्तस्वरूपसंबन्धेन । इतरथा कालिकसंबन्धेन प्रयाजादिकरणककृत्यु. द्देश्यताया अपि स्वर्गवृत्तित्वेनातिव्याप्तिप्रसङ्गात् । वस्तुतः स्वर्गनिष्ठत्वं विषयत्वीयस्व- रूपसंबन्धेन । इत्थं चोद्देश्यतात्वेनोद्देश्यत्वानुपादानेऽपि न क्षतिः । प्रयाजादिकरणक- कृतिप्रयोज्यताथा विषयत्वीयस्वरूपसंवन्धेन स्वर्गनिष्ठत्वाभावात् । निमित्तादावतिव्या- तिवारणाय संबन्धित्वं विहाय कारकत्वनिवेशः । निमित्तस्य वक्ष्यमाणरीत्या कारक- त्वाददोषः । अत एव निमित्तत्वार्थकसप्तम्या उपपदविभक्तित्वमुक्तं तत्र तत्र । कृप्या. दावतिव्याप्तिवारणाय विहितेति । न चोक्त कृतिकारकत्वस्य स्वर्गेऽपि सत्वात्तस्य स्वाङ्ग त्वापत्तिरिति वाच्यम् । कर्मकारकभिन्न कारकत्वस्यैव लक्षणे निवेशात् । एतदर्थमेव सूत्रे भिन्नार्थकं परपदम् । न च सूत्रे 'देवदत्तोऽयं. परोपकारकः' इत्यादिवदौत्सर्गिकस्वप्रा तियोगिकत्वलाभादङ्गभेदस्यैव परपदादुपस्थितेः कथं कर्मकारकभेदरूपस्याङ्गिभेदस्य ततः प्रतीतिरिति वाच्यम् । समानसंवित्संवेद्यतयाऽङ्गिभेदस्य तस्मादुपस्थितिसंभवात् । न हि स्वभिन्नस्वर्णोद्देश्यक कृतिकारकत्वरूपं लक्षणं संभवति । स्वत्वाननुगमेनाङ्गभेदेन लक्षणभेदप्रसङ्गादत उक्तभेद एव पर पदतात्पर्यम् । ननु क्रियाजन्यफलशालित्वरूपक- मत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदनिवेशे गौरवात्कर्मत्वस्याखण्डोपाधिरूपत्वेऽपि च सामा. न्यतः कर्मत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य प्रयानादिकरणककृतिकर्मदर्शपूर्णमासादाव- प्यमान स्वर्गद्देिश्यककृतिकर्मत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदनिवेशे गौरवालाघवेन स्वर्ग स्वावच्छिन्नमतियोगिताकभेदस्येव स्वर्गाङ्गत्वलक्षणे निवेशोऽस्तु । उद्देश्यभेदेन लक्षण, । । । १ गौरवादिति-निरूपकत्वस्य प्रकारतया प्रवेश प्रकारतावच्छेदकसंबन्धस्यापि प्रवेशनीयत- था गौरवम् । संबन्धविधवा प्रवेशे तु संवन्धस्य संबन्धान्तरानपेक्षणालाववामिति बोध्यम् ।

·[ अङ्गत्वनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरुक्तिः। भेदस्योक्तत्वादिति चेन्न । ' सर्वेभ्यो ज्योतिष्टोमः' इत्यादिवाक्योपात्तफलानां पश्वा- दीनां स्वर्गाङ्गत्वापत्तेः । स्वर्गत्वावच्छिन्नभिन्नत्वे सति, उक्तकृतिकारकत्वस्य पश्चादौ सत्त्वात् । न च ' सर्वेभ्यो ज्योतिष्टोमः' इति वाक्ये प्रवृत्तिप्रयोजककामनाविषयत्व, स्योद्देश्यतावच्छेदकत्वात्पश्वादौ स्वर्गत्वावच्छिन्नोद्देश्यताककृतिकारकत्वस्याभावान्नोक्त- दोष इति वाच्यम् । एतद्वाक्ये स्वर्गत्वस्योद्देश्यतानवच्छेदकत्वेऽपि । ज्योतिष्टोमेन स्वर्ग- कामो यजेत ' इति वाक्ये तस्योद्देश्यतावच्छेदकत्वेन तदवच्छिन्नोद्देश्यताककृतिकारक- त्वस्य पश्वादी सत्त्वात् । वाक्यभेदेन कृतिभेदे प्रमाणाभावात् । अत एव पश्वर्थमनुष्ठीय. मानप्रयोगात्स्वर्गस्याप्युत्पत्तियोंगसिद्धयधिकरणोक्ता संगच्छते । अतश्चाखण्डोपाधिरू- पकर्मत्वस्वीकारे स्वौद्देश्यककृतिकर्मत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदघटितमेव लक्षणमङ्गी- कार्यम् । वस्तुतस्तु स्वावच्छिन्नोद्देश्यतानिरूपककृतिनिरूपितोद्देश्यतावत्त्वसंबन्धेन स्वर्ग- त्ववद्भिन्नत्वं प्रकृतलक्षणे निवेश्यम् । स्वर्गपश्वादेश्च तेन संबन्धेन स्वर्गत्ववत्त्वान्नाति. व्याप्तिः । न चैवमपि दर्शपूर्णमासादौ स्वर्गाद्यङ्गत्वानापत्तिः । व्रीहिभिर्यजेत । इत्यादिवाक्येषु स्वर्णोद्देश्यताकदर्शपूर्णमासाद्यनुकूलकृतावेव दर्शपूर्णमासयोरुद्देश्यत्वेन स्वावच्छिन्नोद्देश्यतानिरूपककृतिनिरूपितोद्देश्यत्वसंबन्धेन स्वर्गत्ववत्त्वस्य दर्शपूर्णमा- सादी सत्त्वादिति वाच्यम् । स्वावच्छिन्नोद्देश्यतानिरूपकतावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपितो- देश्यताकत्वसंबन्धेन स्वर्गत्ववद्भिन्नत्वस्य विवक्षितत्वात् । दर्शपूर्णमासकरणककृती स्वर्गाद्देश्यकत्वमित्यादिप्रतीत्या हि दर्शपूर्णमासकरणककृतित्वे स्वर्गत्वावच्छिन्नोद्देश्यता- निरूपकतावच्छेदकत्वं सिध्यतीति तदवच्छिन्ननिरूपितोद्देश्यताकत्वसंबन्धेन स्वर्गत्ववत्त्वं स्वर्गे, यागे तद्भिन्नत्वमिति लक्षणसमन्वयः । न ह्येवं स्वर्गत्वावच्छिन्नोद्देश्यतानिरूपक तावच्छेदकत्वं ब्रीहिकरणककृतित्वेऽस्ति, येन तदवच्छिन्ननिरूपितोद्देश्यताकत्वसंबन्धेन स्वर्गत्ववत्वं यागे संभाव्येत । त्रीहिकरणककृतो स्वगोंदेश्य त्वमिति प्रतीतेरभावात् । वृत्त्यनियामकसंबन्धस्यात्यन्तामावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेऽपि भेदप्रतियोगितावच्छेद- कतावच्छेदकत्वस्य सिद्धान्तसिद्धत्वाच्च न सिद्धान्तविरोधः । सूत्रमपीदृशमेदपरतयैव यारूपेयमिति तत्वम् । नन्वेवं सोमादेरपि स्वर्गाद्यङ्गत्वं स्यात् । नवीनमते मत्वर्थ- लक्षणानङ्गीकारेण यागस्येव सोमस्यापि स्वर्णोद्देश्यककृतिकारकत्वात् । न च कारकत्वं वक्ष्यमाणरीत्या क्रियान्वितकर्तृत्वाद्यन्यतमान्वितत्वम् । तत्र क्रियान्वितत्वं कारकान्त. राघटितसंवन्धेन प्रकृतलक्षणे निवेश्यम् । तथा च सोमकरणत्वस्थ स्वनिरूपकयागकर. जकत्वसंबन्धेनैव भावनान्वयादुक्तसंबन्धेन क्रियान्वितकर्तृत्वाद्यन्यतमान्वितत्वाभावान्न सोमे लक्षणातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तथात्वे यागकरणत्वादेरपि स्वनिरूपकोद्देश्यक । १ (अ० ४ पा० ३ अ० ९) ·SRIGHBADMAP N - क ११४६ अङ्गत्वनिरुक्तिः [ अङ्गत्वनिरूपणम् ] स्वादिरूपकर्मकारकघटितसंबन्धेनैव भावनान्वयेनासंभवापत्तेः । अथोक्तातिव्याप्तिवार णाय प्रकृतकृतिकरणाद्यघटितसंबन्धेन क्रियान्वितत्वं प्रकृतलक्षणे निवेश्यम् । 'समिधो यजति । इत्यादी प्रयाजादिकरणत्वस्यैव कृत्यन्तरकरणीभूतदर्शपूर्णमासादिरूपभाव्य- घटितसंबन्धेनैव भावनान्वयादव्याप्तिरतः प्रकृतेति । 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत ' इतिवाक्यघटकाख्यातोपात्तकृतौ दर्शपूर्णमासयोः करणत्वेऽपि — समिधो यजति । इतिवाक्यघटकाख्यातोपात्तसमिदाद्यनुकूलकृती तयोरुपकारविशिष्टयोर्भाव्य. त्वमेवेति नाव्याधिः । ' सोमेन यजेत ' इत्यादौ यागकरणत्वस्योद्देश्यस्वर्गादिघटित. संबन्धेन भावनान्वयेऽपि प्रकृतकृतिकरणयागाद्यघटितसंबन्धेनैव क्रियान्वयान्नोक्तदोषः । सोमादेस्तु प्रकृतकृतिकरणयागादिघटितसंबन्धेनैव भावनान्वयान्नातिप्रसङ्ग इति चेन्न दध्ना जुहोति । इत्यादावग्निहोत्रकरणककृतावेवाग्निहोत्रस्योद्देश्यत्वेन तत्र च स्व- निरूपकोद्देश्यकत्वरूपप्रकृतकृतिकरणघटितसंबन्धेनैव दधिकरणत्वस्यान्वयाद्दध्नो होमाङ्ग- त्वानापत्तेः । कृतौ प्रकृतत्वानिरुक्तेश्च । न च प्रकृतवाक्यघटकाख्यातप्रतिपाद्यत्वं कृती प्रकृतत्वम् । ' दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इति वाक्ये तत्तद्वयक्तित्वादिरूपप्रकृ. तत्वसंभवेऽपि दर्शपूर्णमासाङ्गप्रतिपादकसकलवाक्यसाधारणप्रकृतत्व निरुक्तेः । यदि तु स्वगोंद्देश्यकत्वादिकमेव कृतौ प्रकृतत्वमतो नायं दोष इति विभाव्यते । तथाऽपि द. ध्यादावव्याप्तिस्तदवस्थैव । अतः सोमादी स्वर्गाद्यङ्गत्वप्रसङ्गो दुरि इति चेत् । सत्यम्। सोमादीनां स्वर्गाद्यङ्गत्वमिष्टमेव । न हि तत्स्वीकारे किंचिद्वाधकमस्ति । न चैवं तुल्ययुक्त्या ' यो दीक्षितो यदग्नीषोमीयं पशुमालमेत ' इत्यत्र यागस्थेव पश्चादे. रपि ज्योतिष्टोमाङ्गगत्वप्रसक्ती तद्वदेव ज्योतिष्टोमविकृतावतिदेशापत्तिः । अग्नीषोमी. यपृष्ठभावेनातिदेशस्येष्टत्वात् , अग्नीषोमीयाभावंवत्यां विकृतौ तु द्वारलोपादेव नातिदेशः । अग्नीषोमीयस्थानापन्नयागान्तरसत्त्वे तु तस्याग्नीषोमीयविकृतित्वादेवातिदेशः । सोमादेः समप्राधान्यं तु यागद्वारेणेवाङ्गत्वेन निरसनीयमिति ध्येयम् । उद्देश्यत्वमप्सितत्वरू- पम् । न त्वनुपादेयपञ्चकसाधारणम् । तथात्वे यावजीवमित्यादौ धात्वर्थादेनिमित्तान- त्वस्य दुरित्वात् । अत एव यत्रानुपादेयपञ्चकसाधारणोद्देश्यताया निवेशो, यथा परो. देश्यककृतिव्याप्यत्वरूपप्रयोज्यत्वे । तत्र निमित्तप्रयोज्यत्वं नैमित्तिकस्थेष्टमेव । अत एव द्वितीयाविभक्तरङ्गत्वघटकोद्देश्यताबोधकत्वेनाङ्गत्वप्रमाणत्वव्यवहारः । तृतीयादे- स्तु तद्घटककरणत्वादिविभक्त्यर्थबोधकत्वेन तत्त्वव्यवहारः । लिङ्गादीनां तु बलाबला. धिकरणन्यायनैतदन्यतरबोधकद्वितीयातृतीयादिरू श्रुतिकल्पकत्वेन सः । एतेन द्विती यायाः प्राधान्यरूपोद्देश्यत्ववाचित्वेनायित्वप्रमाणत्वेऽपि नाङ्गत्वप्रमाणत्वमितिः निर. । १ (अ० ३ पा० ३ अ० ७) अनत्यनेलि शेषः।

·करणत्वा [ अङ्गत्वनिरूपणम् ] भङ्गत्वनिरूक्तिः। ११४७ स्तम् । अङ्गत्वेऽप्युद्देश्यताया निविष्टत्वेन तदेकदेशबोधकत्वेनैव तत्प्रमाणत्वोपपत्तेः । इतरथा तृतीयादेरपि समुदिताङ्गत्वार्थकत्वाभावेन तत्प्रमाणत्वानापत्तः । दृष्टं चैतदेक. देशमाजनकत्वेऽपि तत्प्रमाजनकत्वव्यवहारः । यथा परमते द्वितीयायाः फलमानप्रमा जनकत्वेऽपि तद्घटितकर्मत्वप्रमाजनकत्वव्यवहार इति । ननु किं नाम कृतिकारकन्वम् । न तावत्कृतिहेतुत्वम् । धात्वर्थादिरूपकरणकारकेs. व्याप्तेः । न हि कृतिसाध्ये यागादौ कृतिहेतुत्वं संभवति । पूर्ववृत्तित्वाभावात् । दध्या. दिगुणरूपकारके पूर्ववृत्तित्वसत्त्व ऽपि रासादिवदन्यथासिद्धत्वनानन्यथासिद्धत्वांशामा. वाच्च । अत एव भावनाकरणत्वं भावनामाव्यनिवर्तकत्वरूपं पारिभाषिकमिति सांप्रदा. यिकाः । निमित्तादौ कृतिहेतुत्वसत्त्वेनातिव्याप्त्यापत्तेश्च । नापि कृत्यान्वतत्वम् । धात्वर्थे यागादौ करणत्वादिसंबन्धेन भावनान्वयस्वीकारण लक्षणोपपत्तावपि तदितरकारकाणां विभक्त्यर्थे करणत्वादावेवान्वयेन तेष्वव्याप्तः । दीनामपि कृत्यन्वितत्वेनाङ्गत्वापत्तेश्च । न हि सोमो यागाङ्गमितिवत्सोमकरणत्वं यागाङ्गमिति कश्चित्प्रत्येति । गुणफलसंबन्धविधावेव परं गुणकरणत्वं फलाङ्गमित्युक्तं सांप्रदायिकः । वस्तुतस्तु तत्रापि गुणस्यैव फलाङ्गत्वम् , इतरवैलक्षण्ये प्रमाणाभावात् । भवन्मते दध्यादेोमार्थत्वात्तत्करणत्वस्य चेन्द्रियार्थत्वात् एकस्य तुभयत्वे संयोगपृथ- क्त्वम् ' इति सूत्र एकस्यैवोभयार्थत्वोक्तिविरोधप्रसङ्गाञ्च । न च । दध्ना जुहोति इत्यत्रापि दधिकरणत्वस्यैव होमोद्देशेन विधानान्नानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तथात्वे दधि- करणत्वस्येन्द्रियकामवाक्य इव स्वनिरूपकाश्रयतापेक्षत्वात्तस्य प्रमाणान्तरेणानुपस्थिते. रेतद्वाक्यान्निराकाङ्क प्रतिपत्त्यनापत्तेः । इन्द्रियकामवाक्ये तु प्रकरणेन स्वनिरूपकी- भूतहोमरूपाश्रयसंभवान्निराकाङ्क्षातिपत्तिरिति विशेषः । किं च दधिकरणत्वस्य होमो. देशेन विधौ तस्यादृष्टविधया होमोपकारकत्वेऽपि दृष्टविधया तदजनकत्वाद्धोमसिद्धयर्थ. मनियतद्रव्याक्षेपापत्तिः । एतद्विधेरपूर्वविधित्वापत्तिश्चेति ध्येयम् । नापि कृत्यन्विता. वितत्वम् । धात्वर्थस्य करणत्वसंबन्धेन कृत्यन्वितत्वात्तत्राव्याप्तेः । यदि तु यागकर- करणिका भावनेत्यादिप्रतीतेः प्रकारतया करणत्वावगाहित्वात्तृतीयान्तनामपदसामानाधि. करण्याच्च धातुलक्षितकरणत्वस्यैव भावनान्वयः । धात्वर्थस्य तु करणत्व एवान्वयान्नो- काव्याप्तिरिति विभाव्यते । तथाऽपि लिङ्गसंख्याभिन्नसुवर्थमात्रस्यैव भावनान्वयनियमेन 'भिन्ने जुहोति' इत्यादी सप्तम्यर्थनिमित्तत्वादेरपि तदन्वयात्तदन्विते निमित्तादावतिव्याप्ति- । . - ७ १ नैयायिकमते, इत्यर्थः । २ ( अ० ४ पा० ३ स० ५) : ३ नियनेनेति-निपातोपसर्ग- प्रातिपदिकातिरिक्तशब्दगभ्यो यः सुपात्तलिङ्गसंख्याव्यतिरिक्तोऽर्थः, तत्प्रकारकशाब्दबुद्धित्वाव- च्छिन्नं प्रति लिङ्गानन्वयिभावनावाचिपदजन्योपस्थितिर्विशेष्यतासंवन्धेन कारणम् , इत्येव प्रकारता- नियामक व्युत्पत्ति मीमांसकलांघवादगीकृतामुनुरुध्यति शेषः ।

·१४४८ अङ्गत्वनिरुक्तिः। [ अङ्गत्वनिरूपणम् रिति चेन्न । कृत्यन्वितविभक्त्यान्वितत्त्वम्य कृतिकारकत्वरूपत्वात्। विभक्त्यर्थत्वं च विभ. क्तिशक्यत्वमतो न निमित्तत्वादिकमादाय निमित्तादावतिव्याप्तिः । सप्तम्या अधिकरणत्वा. थत्वेन निमित्तत्वे शक्त्यभावात् । न च विभक्तिशक्यत्वं विभक्तिनिरूपितशक्तिविषयत्वम् । तथा च निमित्तत्वस्य सप्तमीनिरूपितशक्तिविषयत्वामावेऽपि षष्ठया: 'पष्ठी शेषे' इत्यनुशास. नात्संबन्धसामान्यार्थकत्वेन तदन्तर्गतनिमित्तत्वेऽपि षष्ठीनिरूपितशक्तिविषयत्वावश्यमावा. तदादाय निमित्तादावतिव्याप्तिम्तदवस्थैवेति वाच्यम् । विभक्तिनिरूपितसंबन्धत्वानवच्छिन्न. शक्तिविषयत्वाय विवक्षितत्वात् । षष्ठीशक्यतावच्छेदकं हि संबन्धत्वमेव । अतो न दोषः। अत एव सप्तदश वैश्यस्य' इत्यादौ षष्ठोतो निमित्तत्वत्वेन निमित्तत्वप्रतीतिर्लक्षणयैवेति बोध्यम् । 'स्वर्गकामो यजेत' इत्यादौ करणत्वस्य धातुलक्ष्यत्वेऽपि वस्तुतो विभक्तिशक्यत्वानपायान्न दोषः । एवं 'सक्तू हाति' इत्यादावपि विनियोगभङ्गाङ्गीकारेण द्वितीयायाः करणत्वलक्षणा- यामपि वस्तुतस्तस्य विभक्तिशक्यत्वानपायान्न सक्तूनां होमाङ्गत्वविरोधः । अनयैव रीत्या ' सोमारौद्रं चरुं निर्वपेत्कृष्णानां ब्रीहीणाम् ' इत्यादी करणत्वस्य षष्ठीलक्ष्य- त्वेऽपि ब्रोहीणां यागाङ्गत्वमुपपादनीयम् । एतेन ' उत्तरेऽहंन्द्विरात्रस्य गृह्यते' इत्यादी. लिङ्गसंख्याव्यतिरिक्तसुबर्थमात्रस्य भावनान्वयनियमेन षष्ठ्यर्थसंबन्धस्यापि भावना वया. पत्तेरतिव्याप्तिः । न हि तत्र द्विरात्रीयोत्तराहोद्देशेन षोडशिग्रहणं विधीयते । विशिष्टोद्देशे वाक्य मेदात् । न च षष्ठीस्थले परस्परान्वयस्य व्युत्पन्नत्वादवाक्यमेदः । तथात्वेऽप्युभयं हविरितिवदुत्तरेऽहन्नित्यत्रान्युत्तरत्ववैशिष्ट्यायोगेन वाक्यभेदात् । वस्तुतो लिङ्गसंख्या. भिन्नसुबर्थमात्रस्यैव लाघवेन भावनान्वयात्षष्ठ्यर्थस्यापि भावनाव्यतिरेकेणान्वयोऽव्युत्पन्न एव । अतो द्विरात्रसंबन्धिनी षोडशिग्रहकरणिका भावनोत्तरपदार्थभागोद्देशेन विधीयते । उत्तरभागस्य च प्रतिसंबन्ध्यपेक्षायामरुणैकहायनीन्यायेन पाठिकबोधे द्विरात्ररूपप्रतिसंब- न्धिलाभः। द्विरात्रसंबन्ध्युत्तरभागस्य चाहोरूपत्वात् 'ऐन्द्रवायवाग्रं प्रथममहः' इतिवदह- नित्यनुवाद इत्येव बोध्यम् । तथा च क्रियान्वितविभक्त्यान्वितत्वेन द्विरात्रेऽतिव्याप्तिरि. त्यपास्तम् । विभक्तिनिरूपितसंबन्धत्वानवच्छिन्न शक्तिविषयत्वनिवेशेनादोषात् । वस्तु. तस्तु लाघवात्षष्ठ्याः कर्मत्वलक्षणामङ्गीकृत्य द्विरात्रोद्देशेनैव षोडशिग्रहणविधिः। द्विरात्री. योत्तराह एवं चातिरात्रसंस्थाकत्वेन तत्रैव विकल्पितषोडशिग्रहणप्राप्तेनियमविधिलाघवानु. रोधेनास्य विधेरेतद्विषयत्वात्, उत्तरेऽहन्नित्यनुवादः । अत एव द्विरात्रसंबन्ध्युत्तरभागोहे शेनैव पोडावग्रहणविधिः, द्विरात्रसंबन्ध्युत्तरभागस्य चाहोरूपत्वादहन्नित्यनुवाद इत्यपि, उक्तरीत्यैव लघुभूनोद्देश्गतावच्छेद के समवति गुरुभूतोद्देश्यतावच्छेदकायोगादयुक्तम् । -- १ पा० सू० (२-३-५०). २(अ० ३ पा० १ ० ६) अनत्यनेति शेषः ।

·[ अङ्गत्वनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरुक्तिः। न चोक्तप्रकारे द्विरात्रत्वस्योद्देश्यतावच्छेदकत्वादोत्तरकालिकनियमविधिलाघवानुराधनास्य विधरुत्तराहमात्रीवषयतया संकोचरूपबाधकल्पनमयुक्तमिति वाच्यम् । द्विरावस्वरूप आ. नर्थक्ये प्रसक्ते दीक्षणीयावानियमन्यायेनावान्तरापूर्वसाधनत्वलक्षणाया द्विरात्रजन्यैका- वान्तरापूर्वाभावेनासंभवेऽप्युत्तरपदसहकृतापूर्वाव्यभिचाररूपतात्पर्यग्राहकानुरोधेनोत्तराह. अन्यविजातीयापूर्वद्वारकपरमावसाघनत्वावच्छिन्नस्यैव लक्षणयोद्देश्यत्वाद्विरात्रत्वस्ये. दिश्यतावच्छेदकत्वेऽप्यनुपपत्त्यभावात् । आवश्यकी चेयमानर्थक्यभियाऽपूर्व साधनत्वावच्छिन्नलक्षणा, द्विरात्रसंबन्ध्युत्तराहोद्देशेन पोडशिग्रहणविधिमभ्युपगच्छ. तां प्राचामपि । परं तु द्विरात्रसंबन्ध्युत्तराहरूपवाक्यार्थसंबन्धेनोक्तपरमापूर्वसाधनत्व लक्षणा, अस्म मते तु द्विरात्रमात्रसंबन्धेनोक्तपरमापूर्वसाधनत्वलक्षणेति विशेषः । किं च वन्मत उत्तरेऽहन्निति सप्तम्या अधिकरणत्ववाचिन्याः स्वशक्यतावच्छेदकानवच्छिन्नक. मणि लक्षणा। अस्मन्मते तु संबन्धसामान्यवाचिन्याः षष्ठ्याः स्वशक्यतावच्छेदकावाच्छन्ने लक्षणेत्यपि बोध्यम् । न चैवमपि चतुर्था : संप्रदानत्वशक्तत्वेन देवतात्वस्य विभक्त्यर्थ त्वायोगात् 'यदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोति' इत्यादौ देवताया होमाङ्गत्वानापत्ति. रिति वाच्यम् । त्यज्यमानद्रव्योद्देश्यत्वे सति प्रतिग्रहीतृत्वरूपसंप्रदानत्वस्य चतुर्थ्यर्थ- त्वेन तद्घटकत्यज्यमानद्रव्योद्देश्यत्वरूपदेवतात्वस्यापि तदर्थत्वानपायात् । यदि च विप्राय गां ददातीत्यादौ संप्रदानीभूतविप्रादौ देवतात्वव्यहाराभावेन तत्र प्रतिग्रहीत. त्वाभावोऽप्यधिको निवेश्यते, अग्नीषोमयोप्सज्यवृत्तिदेवतात्वानुरोधेन वा:खण्डोपा- धिरूपमेव देवतात्वमुच्यते तदाऽस्तु कृत्यन्वितकर्तृत्वाद्यन्यतमान्वितत्वमेव कृतिकारक- त्वम् । देवतात्वस्याप्यन्यतमान्तर्गतत्वान्न दोषः । निमित्तत्वादीनां तु तदन्तर्गतत्वान्न- निमित्तादावतिव्याधिः । एवं च पूर्वोक्तकर्मकारकभेदस्य लक्षणेऽनिवेशेऽपि न क्षतिः । कर्मत्वस्य कर्तृत्वाद्यन्यतमानन्तर्गतत्वेन तदन्विते स्वर्गादावतिव्याप्त्यभावात् । एवंविधा- न्यतमत्वबोधनार्थमेव सूत्रस्थं परपदामति ध्येयम् । विहितत्वं च न प्रवर्तनारूपविधिजन्य- त्वम् प्रवर्तनाज्ञानस्यैवेष्टसाधनत्वज्ञानद्वारा प्रवृत्तिप्रयोजकत्वेनप्रवृत्तावेव तदभावे तत्कार- केषु सुतरां तस्याभावात् । अत एव न प्रवर्तनाज्ञानजन्यत्वमपि । नापि साक्षात्परम्परासा, धारणविधिप्रयोज्यत्वम् । जात्यादिरूपाङ्गेऽव्याप्तेः । तस्य नित्यत्वेन विधिप्रयोज्यत्वा. भावात् । अनित्यानामपि सोमादीनां सिद्धरूपत्वेन विधिप्रयोज्यत्वाभावाच्च । अतो विध्यन्वयित्वं विहितत्वम् । तच्च स्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतावच्छेदक- त्वसंबन्धेन विधिविशिष्टत्वम् । अस्ति चेदं यागादौ प्रवर्तनानिष्ठप्रकारतानिरूपितार्थभावना. निष्ठविशेष्यतावच्छेदकत्वं करणत्वादो, तदवच्छेदकत्वस्य तत्र सत्त्वात् । नन्विदं धातु. - १ ( अ० ९ पा० १ अ० २) अत्रत्येनेति शेषः।

·भावनायmal १४५० अगत्वनिरुक्तिः । [ अजस्वनिरूपणम् ] लक्षितकरणत्वादधिनायां प्रकारतेति मते संभवति । करणत्वादिसंसर्गेण धात्वर्थस्यव भावनायां प्रकारतेति मते त्वर्थभावनानिष्ठविशेष्यतावच्छेदकत्वस्यैव यागादौ सत्वात्स्वनि. ष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्वसंबन्धेन विधिविशिष्टत्वाभावान्नोक्त- विहितत्वस्य तत्र संभव इति चेन्न । स्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकत्व-तदवच्छ. दकत्वान्यतरसंबन्धेन विधिविशिष्टत्वस्य विवक्षितत्वात् । न चैतस्य सुबर्थकरणत्वादि. साधारणत्वादनत्वलक्षणस्यातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तेषु निरुक्तविहितत्वसत्त्वेऽपि निरुक्त कृतिकारकत्वाभावेन नोक्त दोषात् । यद्यपि धात्वर्थस्यैव करणत्वादिसंसर्गेण ऽपि वर्तृत्वाद्यन्यतमसंबन्धेन कृत्यन्वितत्वकृत्यन्वितकर्तृत्वाद्यन्यतमान्वितत्वान्यतरव. त्वमेव तन्मते कृतिकारकत्वम् । धात्वर्थे, उक्तसंबन्धेन कृत्यन्वितत्वसत्त्वात्सो- मादिकारके चोक्तान्यतमान्वितत्वसत्त्वान्नोक्तदोषः । सुबर्थे निरूपकत्वादिसंबन्धे. न कृत्यन्वितत्वसत्त्वादतिव्याप्तिवारणाय कर्तृत्वाद्यन्यतमसंबन्धनिवेशः । अत एवं दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात् ' इत्यादावाश्रयत्वादिसंबन्धेन होमस्य कृत्यन्वितत्वेऽपि नेन्द्रियाङ्गत्वप्रसङ्गः । वस्तुतः पूर्वोक्तरीत्या धातुलक्षितकरणत्वादेरेव प्रकारतया भावनान्वयाल्लघुभूतं कृत्यन्वितकर्तृत्वाद्यन्यतमान्वितत्वं कृतिकारकत्वं, स्वनिष्ठप्रकारता- निरूपितविशेष्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्वसंबन्धेन विधिविशिष्टत्वं विहितत्वमित्येव ज्यायः । विहितत्वं चंद निर्विषयकभावनायाः प्रयोज्यतासंबन्धेन प्रवर्तनान्वयायोग्य- त्वात्प्रथमतः कृतौ सकलकारकान्वयः । ततः सकलकारकविशिष्टायां भावनायां प्रयो- ज्यत्वसंबन्धेन प्रवर्तनान्वय इत्येकविशिष्टेऽपरवैशिष्टयमितिरीत्या शाब्दबोधमभिप्रेत्यो क्तम् । अत एव तत्ररत्ने सप्तमे 'पञ्चसंचरेषु ' इति सूत्रे विकृतावर्थवादातिदेशेऽपि विश्वजिदादौ नाऽऽर्थवादिकफलकल्पनेति प्रतिपादयितुमुक्तम् , विधिर्हि व्यंशपरिपूर्णा मनुष्ठानयोग्यां भावनां प्राप्य पश्चात्पुरुषं प्रवर्तयितुं प्रवर्तमानोऽपेक्षावशात्प्राशस्त्यज्ञान. मुखेनार्थवादान्यत्रक्कचन स्थितानतिदेशेन संनिधापयति । विधेयभावना तु ततः प्रागेव स्वांशा गृह्णाति । तस्यां वेलायामुपदेशेनातिदेशेन वाऽर्थवादस्यासंनिधानात्तदुपात्तसंनि. हितफलामावात्स्वर्गमेव गृह्णातीति न स्वर्गन्यायबाध इति । यदा तु योग्यताज्ञानं विनाऽप्ययोग्यतानिश्चयाभावमात्रेण शाब्दबोधरयाऽऽनुभाविकत्वादेक द्वयामिति रीत्या युगपदेव भावनाविशेषणानामन्वयः । समानाभिधानादिरूपप्रत्यासत्त्यनुग्रहेण वा प्रथम प्रवर्तनादीनामेव तत्रान्वयस्तत इतरकारकान्वयः । भाव्यभूतार्थभावनायो कारकान्वया. पूर्व मार विशेषाकाङ्क्षाकलुषितत्वेन प्रवर्तनाया विस्पष्टमितिकर्तव्यताकाङ्क्षानुत्थाना १ ( अ० ८ पा० १ अ० ३ ० १७) । २ (अ० ४ पा० ३ अ० ५) अनत्य इति शेषः। - अर जन ·७ [ अङ्गत्वनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरुक्तिः। १४५१ न्नार्थवादातिदेश इति न विश्वजित्यार्थवादिकफलकल्पनापत्तिरित्युच्येत । तदा पूर्वोक्त. निर्वचनानुपपत्तेलाघवाच्च प्रवर्तनारूपविधिविषयत्वमेव विहितत्वम् । अस्ति च विशिष्ट. भावनायां प्रवर्तनाविषयत्वात्तद्विशेषणेष्वपि प्रवर्तनाविषयत्वमिति बोध्यम् । अथैवमपि * नानृतं वदेत् ' इत्यादिनिषेधेषु प्रकृतलक्षणाव्याप्तिः । तथा हि । निवर्तनारूपे प्रवृ. त्यभावरूपे वा निषेधे नोक्तलक्षणं संभवति, कृतिकारकत्वाभावात् । निवर्तना हि स्वप्रयोज्याभावप्रतियोगित्वसंबन्धेनाऽऽख्यातार्थकृतावेवान्वेति । एवं प्रवृत्त्यमावोऽपि प्रतियोगित्वसंबन्धेनेति न तयोरुक्तविधं कृतिकारकत्वम् । एवं स्वनिष्ठप्रकारतानिरूपि. तविशेष्यतावच्छे इकतावच्छेदकत्वसंबन्धेन प्रवर्तनाविशिष्टत्वरूपं प्रवर्तनाविषयत्वरूपं वा विहितत्वं तयोर्न संभवति । निषेधेषु निवर्तनाया एवोक्तसंबन्धेनार्थभावनायामेवान्व. यात् । यदि तूक्तसंबन्धेन प्रवर्तनानिवर्तनान्यतरविशिष्टत्वं तदन्यतरविषयत्वमेव वा विहित. त्वमित्युच्येत, ततो ' न कलजं भक्षयेत् । इत्यादी भक्षणादीनां कलज्जाद्यङ्गत्वापत्तिः । निवर्तनारूपे निषेधे तस्याप्यभावाच्च । न हि स्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छे. दकतावच्छेकत्वं स्वविषयत्वं वा स्वस्मिन्संभवति । न च निषेधानामलक्ष्यत्वम् । तथात्वे. त्रधिकरणादौ तेषां क्रत्वर्थत्वादिनिरूपणानापत्तेरिति चेत् । सत्यम् । तेष्वङ्गत्वव्य- वहारस्य गौणत्वात् । अत एव । नानृतं वदेत् ' इत्यादौ निषेधो यदि निवर्तना तर्हि तस्यां क्रतुवैगुण्यननकक्रियाविषयनिवर्तनात्वं कवर्थत्वम् । निवर्तनात्वनिवेशादनृतवद- नादिज्ञानादो नातिव्याप्तिः । यदि प्रवृत्त्यमावस्तदा तस्मिन्नुक्तक्रियाप्रतियोगिकत्वम् । न च : नातिराने षोडशिनं गृह्णाति । इत्यादिविध्युत्तरनिषेधे निषेध्यस्य ऋतुवैगु. ण्याजनकत्वाव्याप्तिः । क्रतुवैगुण्यक्रतुसाद्गुण्याद्यन्यतरजनकत्वस्य विवक्षितत्वात् । न च प्रवृत्त्यभावनिषेधपक्षे प्रयाजक्रियामावादावतिव्याप्तिः । उक्तक्रियाप्रतियोगिकत्वे सति वै. दिकनिवर्तनाविषयत्वस्य विवक्षितत्वात् । ' न कलझं मक्षयेत्' इत्यादौ पुरुष निष्ठप्रत्यवायजनकक्रियाविषयत्वम्, उक्तक्रियाप्रतियोगिकत्वं वा पुरुषार्थत्वम् । अत एव गौणमुख्यसाधारण्येनाङ्गत्वं तृतीयाध्यायार्थ इति न कधिकरणादावध्यायासं. गतिरिति ध्येयम् । एवं 'फैले च पुरुषार्थत्वात्' इत्यत्रोक्तं फलस्य पुरुषार्थत्वं भाक्तमेव एवमेव च यागादेविनां प्रति, प्रातिपदिकार्थस्य च कारकं प्रति, लिङ्गसंख्यादेश्व प्रातिपदिकार्य प्रति, करणत्वादेश्च भावनां प्रति, तां प्रत्येव च शब्दभावनादेरङ्गत्वव्य. वहारो गौणो विशेषणत्वमात्रविक्षया द्रष्टव्यः । उक्तविधाङ्गत्वोक्त्यैव चाङ्गत्वघटकी. भूतोद्देश्यताशालित्वरूपमाङ्गत्वमसिद्धम् । अतः सूत्रकृता न पृथगुपन्यस्तम् । न वा तृती- याध्यायार्थः । अन्न चाङ्गत्वघटकीभूतकारकत्वनिविष्टकर्तृत्वाद्यन्यतमनिरूपितत्वमङ्गित्वम् । - । । - १ ( अ० ३ पा० ४ अ०४ ) । २ (अ० ३ पा० १ अ.३ "०५)।

·अङ्गत्वनिरू [अङ्गत्वनिरूपणम् । अस्ति च स्वर्गादौ यागादिवृत्तिकरणत्वादिनिरूपकत्वम् । अतस्तस्य यागाद्यङ्गित्व. मिति न भ्रमितव्यम् । तथात्वे स्वर्गादिवृत्तिकर्मत्वादिनिरूपकत्वेन भावनायाः स्वर्गाङ्गि- त्वापत्तेः । उक्तापेक्षया ह्यस्य गुरुत्वाच्च । अत एवाङ्गत्वघटकाभूतभेदप्रतियोगित्वम- ङ्गित्वम् । स्वर्गादिरूपकर्मकारकादिभेदस्य पूर्व निवेशितत्वाच्च स्वर्गादी लक्षणसमन्वय इत्यपि न । तादात्म्यसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वरूपभेदत्वनिवेशेन गुरुत्वात् । कर्तृ- स्वागन्यतमत्वघटकभेदप्रतियोगित्वमादायातिव्याप्त्यापत्तेश्चेति संक्षेपः । इदं चाङ्गत्वं प्राचीनोक्तपरोद्देशप्रवृत्तकृतिव्याप्यत्वमेव परिष्कृत्योक्तम् । वस्तुतस्तु लाघ- वात् , यनिष्ठोद्देश्यतानिरूपितविधेयताशालि यत्तत्तदङ्गम् । सर्वेषामेवाङ्गानां श्रुतैराथिकैर्वा विधिभिः स्वस्वप्रधानोद्देशेन विधानात्सर्वत्र लक्षणसमन्वयः। उद्देश्यताविधेयते च स्व. रूपसंबन्धरूपे न तु साध्यत्वानुष्ठेयत्वात्मिके । तेनोक्तविधयत्वाभाववति कालादावुक्तो. द्देश्यत्वाभाववन्नरकाभावोद्देशेन विधीयमानविवाहार्थानृतवदनादौ च नाव्याप्तिः । न वा तयोनिरूप्यनिरूपकभावे मानाभावेन लक्षणासंभवः । एवंविधाङ्गत्वस्य तृतीयाध्यायार्थ- स्थादेव च स्वयंप्रार्थितवृत्त्युद्देश्यता निरूपितविधेयत्व-स्वयंपापितमिन्नवृत्त्युदेश्यतानिर- पितविधेयत्वरूपयोः ऋत्वर्थत्वपुरुषार्थत्वयोरङ्गत्वविशेषत्वेन मुले तृतीयसिद्धत्वोक्तिः । पूर्वोक्ताङ्गत्वस्य तृतीयाध्यायार्थत्वे तु विधेयत्वरूपयोः क्रत्वर्थत्वपुरुषार्थत्वयोनिरुक्त- कारकत्वादिरूपाङ्गत्वविशेषत्वामावान्न तृतीयासद्धत्वमिति चतुर्थे निरूप्यत्वापत्तिः । न च निरुक्तकारकत्वादिरूपाङ्गत्वव्यापकत्वादेव ऋत्वर्थत्वपुरुषार्थत्वान्यतरस्य तृतीयसिद्धत्व मिति वाच्यम् । तथात्व आमिक्षाप्रयोज्यत्वस्याऽऽमिक्षाङ्गत्वव्यापकत्वात्तृतीयासिद्धत्वेन चतुर्थे प्रतिपाद्यत्वानापत्तेः । यदि निरुक्तोद्देश्यतानिरूपककृतिकारकत्वरूपं क्रत्वर्थत्वं पुरुषार्थत्वं च निरुच्य पूर्वोक्ताङ्गत्वविशेषत्वं तयोः समर्थते, तदा । अमावास्यायाम- पराह्ने पिण्डपितृयज्ञेन चरन्ति ' इत्यादी स्वर्गादिनिष्ठोद्देश्यतानिरूपककृतिकारकत्वेन पिण्डपितृयज्ञादेरिव कालादेरपि पुरुषार्थत्वापत्तिः । अस्मन्मते तु कालादी स्वर्गादिनिष्ठोद्दे. श्यतानिरूपितविधेयतायाः स्वरूपसंबन्धरूपाया अमावेन नोक्तापत्तिः । कारकत्वादिघटनायां गौरवं तु स्फुटमेव । अतोऽस्मदुक्ताङ्गत्वस्वीकारेणैव निरुक्तविधेयतारूपयोः क्रत्वर्थत्वपुरुषा- थत्वयोस्तविशेषत्वं संगच्छते । सूत्रस्थपरार्थत्वस्याप्ययमेव निष्कर्षः। न चैवं श्रुत्यादीनाम. गत्वैकदेशबोधकत्वस्याप्यभावादङ्गत्वप्रमाणत्वानापत्तिः। स्वरूपसंबन्धरूपोद्देश्यताया एव लक्षणघटकत्वाद्वितीयाया अपि तदभावादिति वाच्यम् । अङ्गत्वघटकीभूतविधेयतोद्दे. श्यतान्यतरप्रयोजककर्मत्वकरणत्वाद्यन्यतमवोधकत्वेनाङ्गत्वप्रमाणत्वोपपत्तेः । कर्मणो युद्देश्यत्वेनैवान्वयात्कर्मत्वमुद्देश्यत्वप्रयोजकम् । करणादीनां तु विधेयत्वेनान्वयात्करणत्वा दिकं विधेयत्वप्रयोजकम् । तत्र श्रुतेर्निरुक्तान्यतमवाचकत्वेनैव निरुक्ताङ्गत्वप्रमाणत्वम् । लिङगादीनां तु साक्षात्परम्परया वा निरुक्तान्यतमवाचकश्रुतिकल्पकत्वेन तत्समिति । , - ·। .. [ अङ्गत्वनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरुक्तिः। विशेषः । निरुक्ताङ्गत्वोक्त्यैव चाङ्गत्वघटकीभूतोद्देश्यताशालित्वरूपमङ्गित्वमसिद्ध मेव । अतो न सूत्रे तदुक्तं न वाऽध्यायार्थः । न च विनिगमनाविरहः । यनिष्ठविधे- यतानिरूपितोद्देश्यताशालि यत्तत्तदनि । निरुक्ताङ्गित्वघटकविधेयताशालित्वरूपमा ङ्गत्वमर्थसिद्धमित्यस्यापि सुवचत्वादिति वाच्यम् । यत्त्वतत्त्वादेरननुगमाद्विशिष्यैव लक्ष णानां निर्वक्तव्यत्वात्प्रधानापेक्षयाऽङ्गानां बहुत्वात्तत्तद्घटिताङ्गित्वोक्तो गौरवापत्तेरेव विनिगमकत्वादिति नवीनः पन्थाः । केचित्तु परोद्देशप्रवृत्तकृतिव्याप्यत्वमङ्गत्वमिति प्राचीनोक्तलक्षणमेवं व्याकुर्वन्ति । अत्र परोद्देशप्रवृत्तत्वं परोद्देशेनोपपादितत्वम् । तच्च कृतिव्याप्यत्वस्य विशेषणम् । व्याप्यत्वशब्देन चोद्देश्यत्वानुदेश्यत्वसाधारणविषयत्वमुच्यते । ततश्च विध्यन्वयिन्यां कृतौ यद्विषयत्वानुपपत्तिर्यदुद्देश्यकत्वेन परिहियते तत्तस्याहं तदर्थ चेत्युक्तं भवति । प्रसिद्धं ह्येतत्प्रेक्षावत्कृतावपुरुषार्थविषयत्वं तत्साध्यपुरुषोद्देश्यकत्वमन्तरेणानुपपन्नमिति । भवति च वपनादिविषयत्वानुपपरिपरिहारः पुरुषोद्देश्यकत्वेन, तदुश्यकत्वानुपपतिपरिहारश्च ऋत्वपूर्वोद्देश्यकत्वेनेति वपनपुरुषयोः पुरुषत्वङ्गत्वसिद्धिः । इत्थं यागस्वर्गयोः स्वर्गपुरुषौ प्रति शेषत्वमूह्यम् । भवति हि यागः किमर्थ कर्तव्य इत्याक्षेपे स्वर्गायेति समाधिः । स्वर्गः किमर्थमुत्पाद्य इत्याक्षेपे पुरुषार्थमिति समाधिरिति । अत्र विद विभावनीयम् । कथमे तल्लक्षणं कालादिषु योजनीयम् । न हि विध्यन्वविकृतिवृत्तिका- लादिविषयकत्वं प्रसिद्धमस्ति । येन तदनुपपत्तियांगायुदेश्यकत्वेन परिहियेत । त्रिविधा हि कृतिविषयता । साध्यता, उपादानता, उद्देश्यता चेति तद्यथा स्वर्गमुद्दिश्य यागं साधयितुं हविरादिकम पादत्ते, इत्यादिप्रतीत्या यागे साध्यताख्यविषयता, स्वर्ग उद्देश्यताख्या, हविरादावुपादानताख्या । न च कालादाव- न्यतमविषयताऽप्यस्ति । तत्र निरुकतीतर भावात् । अनुपादेयपञ्चकसाधारणोश्यता तु न कृतिविषयता । अन्यथा निमित्तस्यापि कृतिविषयत्वापतेः । अत: कालादाव. व्यातिः । अपि च भवन्मते तृतीयादेरङ्गत्वप्रमाणत्वानापत्तिः । अङ्गत्ववट वीभूतकर. णत्वादिबोधकत्वेन हि तृतीगदेरङ्गत्वप्रमाणत्वमित्युक्तम् । मजदुक्तलक्षणस्य तु तदवटि. तत्वात्तदनापत्तिः । अन्ये तु परोद्देशप्रवृत्तत्वं शेषत्वम् । प्रवृत्तिरिति चेतना वेतनकर्तृकयापारमा- श्रमभिधीयते । अस्ति च सर्वकारणानां स्वस्वव्यापार कर्तृत्वम् । संभवति चोद्दे. श्यतात्मिका विषयता, तत्रापि प्रयोजनानां पाकाय काष्ठनि जलन्ति, धान्याय जलं स्त्रिवतीति व्यवहारात् । व्यवहारे चाचेतनशब्दकर्तृकेऽभिधान्यापारे व्यक्तीनामुहे. श्यत्वं भवदेवः । प्रकृतिकर्तृकव्यापारे च प्रपञ्चोद्देश्यकत्वं कपिलः । ततश्च यदुद्देशेन ।

·११५४ अङ्गत्वनिरुक्तिः। [क्रत्वर्थपुरुषार्थनिरूपणम् ] यद्व्याप्रियते तसदङ्गमित्याहुः । तदपि च यागायुद्देश्यकव्यापारकर्तरि शूद्रादावपि यागाद्यतत्वापत्तेविहितत्वनिवेशेऽपि च तस्यापि स्वरूपतस्तत्कर्तृककर्मणि विहितत्वादु- क्तदोषतादवस्थ्यात् । यदुद्देश्यकव्यापारकर्तृत्वेन यद्विहितं तत्तदङ्गमित्युक्तौ च दध्या- दिपु वस्तुतो होमााद्देश्यकव्यापारकर्तृत्वेऽपि तत्त्वेन विहितत्वाभावाव्याप्रुपेक्षितम् । विधिप्रयोज्यप्रमाविषययदुद्देश्यकव्यापारकर्तृत्वं यत्र तत्र तदङ्गत्वमित्युक्तौ तु न कोऽपि दोषः । प्रतीयते हि ध्यादीनां करणत्वादिना विधानेऽपि यागाद्युद्देश्यकव्यापारकर्तृ- त्वम् । परं त्वस्मदुक्तलक्षणापेक्षया गुरुत्वात्तदुपेक्षेति ध्येयम् । इदं च परार्थत्वमङ्गत्वस्व- रूपम् । अङ्गस्य लक्षणम् । तच्चाङ्गं द्विविध, ऋत्वर्थ पुरुषार्थ चेति । आद्यं प्रयाजादि । द्वितीयं ज्योतिष्टोमदर्शपूर्णमासादि । अथ किं नाम क्रत्वर्थत्वं पुरुषार्थत्वं वा । न हि ऋतूपकारकत्वं क्रत्वर्थत्वम् । पुरुषोपकारकत्वं पुरुषार्थत्वमिति युक्तम् । पुरुषार्थ. गोदोहनादेरपि प्रणयनद्वारा ऋतूपकारकत्वेन क्रत्वर्थत्वापत्तेः । प्रयानादेरपि प्रधानद्वारा पुरुषोपकारकत्वेन पुरुषार्थत्वापत्तेश्च । उक्तलक्षणयोरेव ऋत्वन्यानुपकारकत्वादिघट. नायां तूभयार्थदध्यादावव्याः । नानाविधोपकारकसाधारण्यापत्तेश्च । उपकारकत्वस्यै- कस्यामावेन तद्घटितलक्षणायोगाच्च । नापि क्रतूद्देशेन विधीयमानत्वं कृत्वर्थत्वम् । पुरुषोद्देशेन विधीयमानत्वं पुरुषार्थत्वम् । ऋत्वऽवधातादौ ऋतूदेशेन विधीयमानत्वा. भावात्क्रत्वर्थलक्षणाव्याप्तेः । न ह्यवघालादेः क्रतुद्देशेन विधानं प्रमाणवत् । विशिष्टो. देशेन विधाने विशेषणोद्देशेनापि विधेरावश्यकत्येऽपूर्वीयत्वविशिष्टस्योद्देश्यत्वादस्त्वपूर्वो. देशनावघातादविधानम् । न तु व्यापारघटकक्रतूद्देशेनापि । मानाभावात् । पुरुषोद्देशेन विधीयमानदीक्षणीयादी पुरुषार्थत्वलक्षणस्यातिव्याप्त्यापत्तेश्च । ज्योतिष्टोमादेः स्वर्गा- युद्देशेनैव विधीयमानत्वात्पुरुषार्थत्यलक्षणस्याव्याप्त्यापत्तेरपीति चेत् । अत्र तन्त्ररत्ने पार्थसारथिः । स्वयंप्रार्थितसाध्याधीनानुष्ठानः पुरुषार्थः । तदुपका. रार्थः क्रत्वर्थ इति तयोर्लक्षणे आह । तत्र स्वयंप्रार्थित साध्याधीनानुष्ठानत्वं स्वयंप्रार्थि- तसाध्येच्छाजन्यप्रवृत्तिजन्यत्वम् । अस्ति चेदं ज्योतिष्टोमादौ । फलेच्छाया उपाये च्छां प्रति कारणत्वेन स्वयंप्रार्थितस्वर्गेच्छाजन्यज्योतिष्टोमादीच्छाजन्यप्रवृत्तिजन्यत्वस्य तत्र सत्वात् । स्वयंप्रार्थितत्वं च शास्त्राधीनेष्टसाधनताज्ञानानन्येच्छाविषयत्वम् । यागादयो हि न शास्त्राधीनेष्टसाधनताज्ञानाजन्येच्छाविषयाः । तद्धि लोकावाते- ए साधनताज्ञानजन्येच्छाविषयत्वाद्वा भवेत् ,. इष्ट साधनताज्ञानानधीनेच्छाविषयत्वाद्वा भवेत् । न चोभयमपि यागादी संभवति । तत्र लोकादिष्टसाधनत्वानवगते. रिष्टसाधनताज्ञानं विना सुखत्वादिप्रकारकज्ञानादेव सुखादाविव यागत्वप्रकार. कज्ञानेऽपीच्छाया अनुत्पत्तेश्च । अतो न यागादौ स्वयंप्रार्थितत्वम् । स्वर्गादेस्तु स्रवचन्दनवनिताद्यधिकरणीभूतदेशविशेषरूपत्वे तस्य लोकत एवेष्टसाधनत्वावगतः, सुख- । । --- मा ।

·[प्रत्यर्थपुरुषार्थनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरुक्तिः । विशेषरूपत्वे तु स्वर्गवादिप्रकारकज्ञानादेवेच्छोत्पत्तश्चोक्तविध स्वयंप्रार्थितत्वम् । पश्वादिरूपे फल इष्टसाधनताज्ञानाजन्येच्छाविषयत्वाभावाव्याप्तिरतः शास्त्राधीनति । पश्वादौ तु लौकिकेटसाधनताज्ञानादेवेच्छोत्पत्तेन दोषः । इच्छात्वेनेच्छानुपादाने तु शास्त्रा- धीनेष्ट साधन ताज्ञानानन्ययागत्वप्रकारकज्ञानविषयत्वाद्यागादेः स्वयंप्रार्थितत्वापत्तिः । अतस्तदुपादानम् । इत्थं च शास्त्राधीनेष्टसाधनताज्ञानाजन्येच्छाविषयसाध्येच्छाजन्यप्रवृ. त्तिजन्यत्वं निरुक्तेष्टसाधन ताज्ञानाजन्येच्छाजन्यप्रवृत्तिजन्यत्वं वा पार्थसारथिमते पुरु. पार्थत्वलक्षणं पर्यवसन्नम् । तदुपकारार्थत्वं च तदुपकारप्रयोजकत्वम् । तेन प्रधानाङ्गा. नाभिक्रमणादेः प्रधानोपकाराजनकत्वेऽपि नाव्याप्तिः । अदं बोध्यम् । पुरुषार्थत्वलक्षणेऽपि काम्यकाले, उपनयनाद्याश्रितपञ्चमवर्षादी काम्यजातौ च दधित्वादिरूपायामव्याप्तिः । तयोरननुष्ठेयत्वात् । क्रत्वर्थत्वलक्षणे पूर्वो- दाहृतगोदोहनादावतिव्याप्तिः । किंचाऽऽधानाध्ययनयोरुभयभिन्नत्वेन तन्त्ररत्नोक्तस्तत्र ऋत्वर्थत्वलक्षणातिव्याप्तिः । एतेनेतिकर्तव्यतात्वेनावितत्वं ऋत्वर्थत्वं, तद्भिन्नत्वं पुरुषा- थत्वमिति शास्त्रदीपिकोक्तमपि परास्तम् । आधानाध्ययनयोः पुरुषार्थलक्षणातिव्याप्तेः । सिद्धपदार्थस्य सोमादेरितिकर्तव्यतात्वेनान्वितत्वाभावात्तत्र लक्षणद्वये क्रमेण तिच्याप्त्य- व्याप्त्यापत्तेश्च । तस्यापि व्यापाराविष्टम्यतिकर्तव्यतात्वमिति यदि विभाव्यते तदा दान उभयार्थत्वात्तत्र तद्भिन्नत्वाभावात्पुरुषार्थत्वलक्षणस्याव्याप्तिरिति ध्येयम् । केचित्तु स्वयंपार्थितवृत्त्युद्देश्यतानिरूपितविधेयताशालित्वं पुरुषार्थत्वम् । स्वयं- प्रातिभिनवृत्त्यद्देश्यतानिरूपितविधेयताशालित्वं त्वर्थत्वम् । अत्र स्वयंपार्थि. तत्वं पूर्ववत् । उद्देश्यताविधेयते च स्वरूपसंबन्धरूपे, न तु साध्यत्वानुष्ठेयत्वा- त्मिके । एतेन क लादावनुष्ठेयत्वाभावेऽपि नाच्याप्तिः । न वा पुरुषार्थेष्वभ्यनुज्ञाविधिषु दोषाभावोद्देशेन तत्तक्रियाविधानेऽप्यव्याप्तिः । आधानाध्ययनयोस्तु स्वयंप्रार्थित- भिन्नाग्न्यर्थज्ञानोद्देशेन विधानात्ऋत्वर्थत्वस्वीकारेऽपि न दोषः । ' फलं च पुरुषार्थ- त्वात् ' इत्यत्र तु फले पुरुषार्थत्वव्यवहारोऽङ्गत्वव्यवहारबद्भाक्त इत्याहुः । तदपि यथाश्रुतं न साधायः । ' अगन्म' इति मन्त्रस्य लिङ्गकल्पितश्रुत्या स्वयंपा- वितस्वर्णोद्देशेन विधानात्तत्र पुरुषार्थत्वलक्षणम्यातिव्याः । अत एव स्वयंप्रार्थिताभ- नवृत्त्युद्देश्यतानिरूपितविधेयताकत्वा मावात्क्रत्वर्थत्वलक्षणस्याव्यातेश्च । किं च ' हीपिति बृष्टिकामाय निधनं कुर्यात् ' इत्यादौ वृष्ट्यााद्देशेन स्वसाधनसौ- भरीयनिधनाधारत्वसंबन्धन विधीयमानेषु हीपादिषु लक्षण यातिव्याप्त्यव्याप्ती । न हि । । , । १ भादीपिकायां चतुर्थाध्याये रु ण्डदेवोक्तमनुवदति-केचित्त्विति । २ (अ०३ पा० १४०३ स० ५) । ३ लक्षणस्यातिव्याप्त्यव्याप्ती इति पुरुषार्थ वलक्षणस्वातिव्याप्तिः । ऋत्वर्थत्वलक्षणस्याव्या- प्तिरित्यर्थः -- ·स्यन्नाद्यकामाय, अङ्गत्यनिरुक्तिः [ क्रत्वर्थपुरुषार्थनिरूपणम् ] तेषां पुरुषार्थत्वमिष्टम् । शाखामेदेन सौभरीयनिधनाधारतया विहितानां हीषादीनामनियमेन दृष्ट्यर्थसौभरीयनिधनाधारत्वप्राक्षौ । हीष् इति वृष्टिकामाय निधनं कुर्यात् ।। ऊर्गि- 'ऊ इति स्वर्गकामाय ' इत्यादिवाक्यैस्तत्तत्फलार्थसौभरीयनिधने हीषादीनां नियममात्रकरणात् । अत एवोत्तसंबन्धेन वृष्ट्याछुद्देशेन हीषादेरपि वस्तुत- स्तत्तत्फलार्थसौमरीयनिधने, आधारतया हीषादिनियम एव तत्तद्विधितात्पर्यम् । न चैवमपि वृष्टिक'मादिपदेन वृष्टयादिसाधनसौभरलक्षणया तदीयनिधनाधारत्वसंबन्धेन हीपादिविधिरस्तु । तथा च द्देश्यसौभरस्य स्वयंप्रार्थितत्वामावान्नाव्याप्त्यतिव्याप्ती इति वाच्यम् । औत्तरकालिकनियमविधिलाघवानुरोधेन गुरुधर्मावच्छिन्ने लक्षणाया अन्या- यस्यात् - तदपेक्षयाऽपूर्वविधित्वापादकस्य सौभराधिकरणपूर्वपक्ष्यभिमतस्य फलान्तरोद्दे- शेन हीषादिविधेरैव युक्तत्वेन तदधिकरणसिद्धान्तानुपपत्तेः । अतो नियमविधिपरस्य तत्रत्यसिद्धान्तस्योक्तप्रकार एव तात्पर्यमिति स्वेनैव तदधिकरणे प्रतिपादितम् । अतः कथं स्वोक्तिविरुद्धलक्षणकथनं युज्यते । अत एव तदुक्तरीत्यैव तदोषाभिधानम् । वस्तुतो ' हीषिति वृष्टिकामाय निधनं कुर्यात् ' इत्यादौ न वृष्टयााद्देशेन निरुक्त संबन्धेन हीषादिविधिः । तथात्वे वृष्टिकामपुरुषविशेषणतया श्रुताया वृष्टेरुद्देश्यतयाs. न्वयायोगात् । वृष्टिकामपदे वृष्टिलक्षणापत्तेश्चतुर्थ्याः कर्मत्वलक्षणापत्तेश्च । अतो लक्षणाद्व- यापरे स्तदपेक्षयकस्मिनिधनपदे वृष्टिप्रयोजकनिधनलक्षण या तदुद्देशेनैव हीषादिविधियुक्तः। निधनपदोत्तरद्वितीयया कर्मत्वम्य शक्त्यैवोक्तत्वाल्लक्षणान्तराप्रसक्तेः । न चास्मन्मते वृष्टि कामादिपदे कर्मधारयाङ्गीकारान्न लक्षणान्तरप्रसक्तिरिति वाच्यम् । तथाऽपि चतुर्थ्याः स्वश- क्यतावच्छेदकानवच्छिन्नकर्मत्वलक्षणापेक्षया निधनपदेनैव स्वशक्यतावच्छेदकावच्छिन्न निरुत्तनिधनलक्षणाया उचितत्वात् , विधिसंनिहितस्य पदस्योद्देश्यसमकत्वे संभवति विप्र. कृष्टपदस्य तथात्वायोगाच्च । अपि च भवन्मते निधनपदानुवादो निष्प्रयोजनः । न च संबन्धतात्पर्यग्राहकतया तदुपयोगः । नियमविधिलाघवानुगृहीतहीषादिपदस्यैव तनात् । अस्मन्मते तु निधन. पदीयलक्षणातात्पर्यग्राहकतया वृष्टिकामादिपदसार्थक्यमिति न कस्यापि वैयर्थ्यम् । अत एव यत्र नैवविधोद्देश्यसमर्पकपदश्रवणं यथा । वासिष्ठानां नाराशंसो द्वितीयः प्रयाजः ' इत्यादौ, तत्र द्वितीयप्रथाजपदवेयर्थमङ्गीकृत्यापि वासिष्ठोद्देशेनैव तदभिलषितफलसाध. नीभूतदर्शपूर्णमासाङ्गद्वितीयमयाजवृत्तित्वसंबन्धेन नाराशंसमन्त्रविधिः । न हि तत्र प्रयानपदे निरुक्तप्रयाजलक्षणया तदुद्देशेन मन्त्रविधिः संभवति । तथात्वे प्रथमायामपि .. - १ (अ० २ पा० २ अ० १३) । SH NAMA SMS SAN ·[ऋत्वर्थ पुरुषार्थनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरूक्तिः । ११५७ अगन्म , स्वशक्यतावच्छेदकानवच्छिन्नकमत्वलक्षणाङ्गीकारे लक्षणाद्वयापत्तेः । अतो वरं वासिष्ठः पदोत्तरषष्ठयाः स्वशक्यतावच्छेदक वच्छिन्नकर्मत्वलक्षणया निरुक्तप्रकाराङ्गकरणम् । प्रकृते तु द्वितीयान्तविधिसंनिहितनिधनपदस्यैवौद्देश्यप्तमर्पकत्वे संभवति न तद्विपरीतवृ. ष्टिकामादिपदस्य तदुचितम् । एतेन सौभराधिकरणपूर्वपक्ष्यभिमतप्रकारोऽपि निरस्तः । नियमविधिलाघवानुगृहीत. निरुक्तयुक्तिनिचयपराहतत्वात् । अत एवास्मन्मते, उद्देश्यतावच्छेदक संबन्धगौरवपरा. हतत्वाच्च । अतो वस्तुतो हीषादावतिव्याप्त्यव्याप्त्योरभावेऽपि तदुक्तपक्षमवलम्व्य तदभिः धानम् । ' इत्यादौ तु तयोर्दुर्वारत्वमेव अथ स्वयंप्रार्थितजनकत्वे सति स्वयंप्रार्थितवृत्त्युद्देश्यतानिरूपितविधेयताशालित्वं पुरुषार्थत्वम् । विधेयतायामेव वा जनकतासंबन्धावच्छिन्नत्वं निवेश्यम् । 'अगन्म' इति. मन्त्रस्य स्मारकतया स्वर्गादिशेन विहितत्वेऽपि तदजनकत्वात् , हीषादेश्च परम्परया वृष्टयाद्यर्थत्वान्नोक्तानुपपत्तिः । अत्र सत्यन्तमात्रविवक्षायां ' सूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रह. रति' इत्यत्र प्रतिपत्त्यर्थतया विहितस्यापि प्रहरणस्य तृतीयावगतकरणत्वान्यथानुपप. त्याऽऽनुषङ्गिकायुरादिजनकत्वादतिव्याप्तिरतो विशेष्यदलम् । ततश्चाऽऽयुरादिप्रका- शकसूक्तवाकमागस्य प्रहरणाइत्वनिर्वाहायाऽऽयुरादेस्तजन्यत्वमात्र कल्पनायामपि तदुद्देशेन प्रहरणविधेयत्वाभावान्नातिव्याप्तिः । इतरथा प्रस्तरस्याप्युद्देश्यत्वे वाक्यमेद. प्रसङ्गात् । वाक्यान्तरकल्पनयाऽऽयुराबुद्देशेन प्रहरणविधानं तु सूक्तवाककरणकत्वानु. रायुरादिजनकत्वमात्रकल्पनयैवोपक्षीयमाणत्वादनुपपन्नम् । एवं चोक्तपुरुषार्थभिन्ना. ङ्गत्वमेव क्रत्वर्थत्वमिति न क्रत्वर्थत्वलक्षणे पूर्वोक्ताव्याप्त्यतिव्याप्ती इति चेन्न । दोषा. भावोद्देशेन विधीयमानविवाहानृतवदनादौ पुरुषार्थलक्षणाव्याप्तेः । दोषामावस्याजन्य- स्वाज्जनकत्वस्याननुगतत्वेन तद्घटितलक्षणायोगाच्च । क्रत्वर्थत्वलक्षणे, उभयार्थद- ध्यादावव्याप्तेश्च । अत एवं वाच्यम् । अपूर्वीयत्वानवच्छिन्नस्वयंप्रार्थितवृत्त्युद्देश्यता. निरूपितविधेयताशालित्वं पुरुषार्थत्वम् । अस्ति चेदं स्वर्गाद्युद्देशेन विधीयमानज्योति. ष्टोमादौ । अनिर्दिष्टप्रकारस्वर्गादिस्वरूप आनर्थक्याभावेन तन्निष्ठोद्देश्यतायाः स्वर्गत्वा- दिनैवावच्छेदात् । अत्र पूर्वोक्तरीत्याऽगन्मेत्यादावतिव्याप्तिवारणायापूर्वीयत्वानवच्छिन्ने. त्युद्देश्यताविशेषणम् । तत्र स्वर्गादिनिष्ठेद्देश्यताया अपूर्वीयत्वावच्छिन्नत्वस्य नवेमे प्रतिपादितत्वान्न दोषः । आहवनीयादिस्वरूप आनर्थक्याभावेनाऽऽहवनीयत्वादेरेवोद्देश्य तावच्छेदकत्वेनापूर्वीयत्वानवच्छिन्नोद्देश्यतानिरूपितविधेयतावत्त्वस्याऽऽधानादावपि स. त्वात्स्वयंप्रार्थितवृत्तीत्युद्देश्यताविशेषणम् । अत एव हीषादिस्थलीयास्मदुक्तप्रका कारे १ (अ० २ पा० २ अ० १३)। २ ( अ० ९ पा० १ अ० ३ ) इत्यत्रोत शेषः ।

·। । -- अङ्गत्वनिरुक्तिः [ ऋत्वर्थपुरुषार्थनिरूपणम् ] निधनादिनिष्ठोद्देश्यताया वृष्टिप्रयोजकनिधनत्वावच्छिन्नाया अपूर्वीयवानवच्छिन्नल्वेऽपि स्वयंमार्थितवृत्तित्वाभावान्न तत्रातिव्याप्तिः । एवं निरुतपुरुषार्थत्वघटकोद्देश्यताविलक्षणोद्देश्यतानिरूपितविधेयताशालित्वं कवर्थ- त्वम् ।निरुक्तोद्देश्यताविलक्षणत्वं च निरुक्तोद्देश्यतावृत्त्यपूर्वीयत्वा नवच्छिन्न वस्वयंप्रार्थित. वृत्तित्वोभयाभाववत्त्वम् । भवति हि प्रयाजादिनिष्ठविधेयतानिरूपितदर्शपूर्णमासादिनिछोदे. श्यता निरुक्तोमयाभाववती । दर्शपूर्णमास मासस्वरूप आनर्थक्येनापूर्वीयत्वेनैव तयोरुद्देश्य त्वात्स्वयंप्रार्थितवृत्तित्वाभावाच्च । अतः प्रयाजादेः क्रत्वर्थत्वम् । अत्रापूर्वीयत्वानवच्छि नत्वाभावमात्रोक्तो — यूपं छिनत्ति । । हिरण्यशकलसहस्रणाग्निं प्रोक्षति इत्यादी यूपादिस्वरूप आनर्थक्यामावेनापूर्वीयत्वलक्षणाभावाद्यूपत्वादिनैव यूपादेरुद्देश्यत्वाच्छेइ. नादावव्याप्तिः । एवं स्वयंप्रार्थितवृत्तित्वाभावमात्रोक्तावगन्मेत्यादावव्याप्तिः । अल उभ- या भावपर्यन्तानुधावनम् । तथा च यूपादिवृत्युद्देश्यतायाः स्वयंप्रार्थितवृत्तित्वाभावप्रयु कोमयामाववत्त्वात्स्वर्गादिनिष्ठोद्देश्यतायाश्चापूर्वीयत्वानवच्छिन्नत्वाभावप्रयुक्तोमयाभावव त्वान्नाव्याप्तिः । आधानादेस्तु क्रत्वर्थत्वमिष्टमेव । ननु 'तप्ते पयसि दध्यानयति ' इत्यत्र पय उद्दिश्य दध्यानयन विधीयत इत्येष्टमे सिद्धान्तितम् । तत्र पयसो नापूर्वीयत्वेनोद्देश्यता । एतद्वाक्यप्रवृत्तेः पूर्व पयस अपूर्व साधनत्वानवगमेन पयःपदेन लक्षणायोगात् । न हि । व्रीहीनवहन्ति ' इत्यादि- वाक्यनिरपेक्षप्रवृत्तिकेन । व्रीहिभिर्यजेत , इत्यादिवाक्येन ब्रीहीणामिव प्रकृत- वाक्यनिरपेक्षेण केननिद्वाक्येन पयसोऽपूर्वसाधनत्वमवगतम् । येन लक्ष्यता. वच्छेदकस्य पूर्वमुपस्थितत्वात्तदवच्छिन्नेऽवघातादिवाक्यस्थव्रीहिपदस्येव लक्षणा भवेत् । सा वैश्वदेव्यामिक्षा ' इति वाक्यं तु प्रकृतवाक्यानिर्दिष्ट षय:परामर्शकतच्छन्दव टेतत्वादुत्तरप्रवृत्तिकमेवेत्यपूयित्वेन पयस उद्देश्यत्वायोगा त्पयस्त्वेनैवोद्देश्यता वाच्या । तथा चापूर्वीयत्वानवच्छिन्नस्वयंप्रार्थितवृत्युद्देश्यतानिरू. पितविधेयताकत्वादानयने पुरुषार्थलक्षणातिव्याप्तिः । एवं पयोगतोद्देश्यताया निरुक्तोभ. याभाववत्त्वाभावात्क्रत्वर्थलक्षणाव्याप्तिरिति चेन्न । पयस आनयनासाध्यत्वेनान्वयानुपपत्तेः पयःपदस्य पयस्त्वममानाधिकरणधर्मावच्छिन्ने लक्षणाङ्गीकारात् । स च धर्म आमिक्षा वाक्यप्रवृत्त्युत्तरकालमपूर्वसाधनत्वरूप एवेत्यवगमात्पयोवृत्त्युद्देश्यतायास्तदवच्छिन्नत्वा- नोक्ताव्याप्त्यतिव्याप्ती । अत एव वीहीनवहन्ति । इत्यादौ ब्रीहित्वाव. च्छिन्नोद्देशेनवावघातादेविधानान्नापूर्थित्वकल्पनमित्यपूर्वीयत्वलक्षणाखण्डनप्रकारो विधि. पयःपदस्य १(अ० ८ पा० २ अ० ४ ) इत्यत्रेति शेषः ।

·शान्द. [ऋत्वर्थपुरुषार्थनिरूपणम् ] अङ्गलनिरुक्तिः । ११५९ रसायनोक्तोऽपि निरस्तः ! अयोग्यतानिश्चयस्य प्रतिवन्धकत्वेन प्रथमतः बोधस्यैवानुदयालक्षणाया आवश्यकत्वात् । न चैवमपि वैतुष्यादिविशिष्ट एव ब्रीह्या- दिपदलक्षणाऽस्त्विति वाच्यम् । लक्षणाया आवश्यकत्व आनर्थक्यपरिहारायापूर्वीयत्व. विशिष्टलक्षणाया एवौचित्यात् । नन्वेवमपि ब्रीहीनवहन्ति' इत्यादावपूर्वसाधनत्वलक्षणायामपि तहे पयप्ति' इत्यत्र न लक्षणा । तथा सति पयःपदस्य सप्तम्याश्च लक्षणामपेक्ष्य तप्तपयोधिकरणकत्ववि- शिष्टध्यानयनस्याऽऽरादुपकारकत्वेनैव विधानस्योचितत्वात् । अदृष्टकल्पनाप्रयुक्तगौरवस्य फलमुखत्वेनादोपत्वात् । अवघातादिवाक्ये त्वारादुपकारकत्वपक्षे प्रधानीभूतद्वितीयायाः करणत्वे लक्षणाप्रसङ्गाद्गुणभूतप्रातिपदिक एवोक्तलक्षणाङ्गीकारात्संनिपत्योपकारकत्व, मिति विशेष इति चेन्न । तच्छब्दस्य पूर्वोपस्थितप्रधानपरामर्शकत्वेन पूर्ववाक्ये प्रधानी. भूतपराम्रष्टव्यस्याभावे तदनुपपत्तेः 'जुषन्तां युज्यं पयः' इति मन्त्रवर्णादिनिर्णीतपयः. शक्तिकामिक्षापदसमभिव्याहृततच्छब्देन च दधिपरामर्शायोगात्तस्य प्राधान्यानुपपत्तेः पूर्वो. तलक्षणाद्वयमङ्गीकृत्य पयस उद्देश्यत्वावश्यकत्वादपूर्वसाधनत्वेनैव पयस उद्देश्यत्वान्नो, लक्षणद्वयेऽप्युक्तदोषः । अयं च प्राचीनमीमांसकोक्तवाक्यार्थमभिप्रेत्य दोषपरिहारः । वस्तुतस्तु निषादस्थपत्यधिकरणविरोधान्नायं वाक्यार्थः समञ्जसः । तच्छब्दस्य मन्त्रवर्णानुरोधेन गुणीभूतपयःपरामर्शकत्वानुपपतेः । पयस उद्देश्यत्वेऽपि शाब्दबोधे गुणत्वेनैवान्वयाद्भवन्मतेऽपि तच्छब्दस्य प्रधानपरामर्शकत्वाभावाच्च । न हि वस्तुतो यत्प्रधानं तत्परामर्शकत्वं तच्छब्दस्य । राजपुरुषः स सुन्दर इत्यादी वस्तुतः प्रधानेऽपि राज्ञि सुन्दरत्वानन्वयात् । अत एव वैमृधन्यायेनं पदान्तरकल्पनया तप्तपयोधिकरणकत्वविशिष्टदध्यानयनस्य पयोङ्गत्वेन विधिरिति कैश्चिदुक्तमपि प्रत्युक्तम् । पदान्तरकल्पनागौरवेण निषादस्थपत्य. धिकरणविरोधतावस्थ्यात् । वैमृधस्थले तु द्वितीयान्तविद्यमानपदस्यैवानुसंधानमात्र. कल्पनान्न निषादस्थपत्यधिकरणविरोधः । अतो मन्त्रवर्णानुरोधेन तच्छब्दस्य गुगी- भूतपयः परामर्शकत्वमभ्युपेत्य पयोधिकरणकत्वविशिष्टध्यानयनभावना, इष्टसामान्यो . शेन विधीयते । इष्टविशेषाकाङ्क्षायां च सामर्थ्याद्वाक्यान्तरकल्पनया प्रधानाङ्गभूतामिक्षोद्दे- शेन निरुक्तानयनविधिः । न च वाक्यान्तरकल्पनायां सामर्यादामिक्षाया इव वाजिनस्याप्यु- द्देश्यतापत्तेरानयनप्रयोजकतापत्तिः । श्रुतवाक्ये पयस आनयनव्याप्यदविव्याप्यतयाऽवग- तस्य कल्पितवाक्य उद्देश्यत्वौचित्येन तस्यैव प्रयोजकत्वात् । तत्र चापूर्वसाधनत्वस्य- । । -- १ (भ६ पा० १ अ० १२) । २ (अ० ४ पा० ३ ० ११) अत्रत्येनेति शेषः। ३ (अ. पा०१ अ० १२)।

·। च अङ्गत्वनिरुक्तिः। [क्रत्वर्थपुरुषार्थनिरूपणम् ] पूर्वमवगतत्वात्तत्त्वेनैवाऽऽमिक्षाया उद्देश्यता । फलमुखत्वाच्च वाक्यान्तरकल्पना न दोषः । अतो नोक्तलक्षणद्वयेऽप्यव्याप्त्यतिव्याप्तिवार्ताऽपीति । नन्वाहवनीयत्वयूपत्वादेरप्याधानच्छेदनादिनन्यविजातीयापूर्वविशिष्टत्वरूपत्वात्तवन च्छिन्नोद्देश्यताया अप्यपूर्वीयत्वावच्छिन्नत्वात्पुरुषार्थलक्षणे, आधानादिवारकस्वयंप्रार्थि- तवृत्तित्वस्य, क्रत्वर्थत्वलक्षणेऽपूयित्वानवच्छिन्नत्वाभावमात्रस्य निषेधद्वयगर्भतायां गौरवेणापूर्वीयत्वावच्छिन्नस्थमात्रस्ययोद्देश्यताविशेषणत्वेनोपपत्तावुभया मावस्य वैयमिति चेन्न । आहवनीयादिनिष्ठाधानाद्युद्देश्यताया आधारतासंबन्धेन विजातीयापूर्वरूपाहवनीयत्वावच्छिन्नत्वेनापूर्वसंबन्धित्वरूपापूर्वीयत्वानवच्छिन्नत्वात् उक्ताव्याप्त्यतिव्यतिवारणाय लक्षणद्वयेऽप्युक्तविशेषणसार्थक्यात् । न चैवं स्वर्गनिष्ठमन्त्रोद्देश्यताया अपि लाघवात्साध्यतासंबन्धना पूर्वावच्छेद्यत्वापत्ते पूर्वीयत्वानवः च्छेद्यत्वेनाऽऽद्यलक्षणे ' अगन्म ' इति मन्त्रेऽतिव्याप्तिः, क्रत्वर्थलक्षणेऽव्याप्तिश्च दुर्वा- रोति वाच्यम् । साध्यत्वादेः संबन्धत्वे मानाभावेनापूर्वस्य तेन संबन्धेन तत्रावच्छेदक. त्वानुपपत्तेरपूर्वसाध्यत्वेनैव स्वर्गस्योद्देश्यत्वात् । अत एव साधनतासंबन्धेनापूर्वविशिष्टे लक्षणामपहाय ब्राह्यादिपदेऽपूर्वसाधनत्वविशिष्ट एव लक्षणाऽङ्गीकृता तेषामधिकरणादौ । आधारतायास्तु संबन्धत्वेऽविवादात्तत्संबन्धेनापूर्वस्यैवाऽऽहवनीययपादिनिष्ठोद्देश्यताव. च्छेदकत्वानोक्तविशेषणक्यर्थम् । न चैवमप्यपूयित्वस्य साध्यत्वसाधनत्वादिरूपत्वेना- ननुगतत्वात्तद्धटितलक्षणायोगः । अपूर्वसाध्यत्वसाधनत्वयोरपूर्वघटितधर्मत्वेनानुगमात् । अपूर्वघटितत्वं च नापूर्वाविषयकंप्रतीत्यविषयत्वम् । अपूर्वस्यापि तत्त्वेनोक्तलक्षणद्वय उक्तरीत्या विशेषणद्वयवैयपित्तेः । नापि स्वाविषयकप्रतीतिविषयापूर्वाविषयकप्रतीत्यवि. पयत्वम् । स्वाविषयकप्रतीतिविषयत्वविशेषणेनापूर्व वारयित्वा लक्षणद्वयेऽतिव्याप्त्यव्याप्ती संपाद्य तद्द्वारकस्वयंप्रार्थितवृत्तित्वोभयाभावविशेषणदानस्य ' प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य इतिन्यायपराहतत्वात् । गौरवाच्च । किं तु निरूपितत्वसंबन्धेनापूर्वविशिष्टत्वम् । तच्चा- पूर्वव्यावृत्तमेव । अतो नोक्तविशेषणद्वयवयर्थम् । न चापूर्वाविषयकप्रतीत्यविषयत्व- रूपापूर्वसाधारणापूर्वघटितत्वघटितलक्षणेनेच सामन्जस्ये किमित्यपूर्वन्यावृत्तापूर्वघटितत्वर- टनयोक्तविशेषणद्वयोपादानमिति वाच्यम् । तस्य लक्षणान्तरत्वात् । अपूर्वायत्री द्देशे- मावघातविधावपूर्वदिशेनापि तद्विधरावश्यकत्वेनःपूर्वाविषयप्रतीस्यविषयधर्मानवाच्छन्नापू. निष्ठोद्देश्यतानिरूपितविधेयतावत्वादवघाताद्यङ्गेष्वतिव्याप्तिवारणाय तल्लक्षणेऽपि स्वयं प्रार्थितवृत्तित्वविशेषणावश्यकत्वाच्च । । -- -- . 1(अ० ३ पा० १ अ० ४)। । । H ·HIRIDHAYRIOMAAROHAMAAVAT HARMINORNO [क्रत्वर्थपुरुषार्थनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरुक्तिः। वस्तुतस्तु अपूर्वसाधनत्वावच्छिन्नाया अपूर्वावच्छिन्नाया अपूर्वनिष्ठायाश्च क्रत्वर्था- झीयोद्देश्यतायाः स्वयंप्रार्थितवृत्तित्वविशेषणेनैव वारणात् , अगन्म' इतिमन्त्रोदे. श्यतायाः स्वर्गनिष्ठाया वारणायापूर्वसाध्यत्वानवाच्छिन्नत्वमेवोद्देश्यताविशेषणम् । अतो नापूर्वघटितत्वनिर्वचनाय यतितव्यम् । अस्मिंश्च पक्षेऽपूर्वसाध्यत्वानवच्छिन्नत्व- स्वयंप्रार्थितवृत्तियोभयाभावघटितकत्वर्थत्वलक्षणेऽपूर्वसाध्यत्वानवच्छिन्नत्वाभावमात्रोक्ती अगन्म' इत्यादिफलाङ्गक्रत्वातिरिक्तकत्व|प्वव्याप्तिः । अतः स्वयंप्रार्थितवृत्तित्व. घटितोभयाभावानुधावनम् । परमार्थतस्तु, पुरुषार्थत्वलक्षणेऽपूनिवच्छिन्नत्यमेवोद्देश्यताविशेषणम् । विशिष्टपर्या सावच्छेदकतायाः पतिसंबन्धेन विशिष्ट इव स्वरूपसंबन्धन विशिष्ट घटकीभूतविशेषणे. पपि वृत्तेः, अपूर्वनिष्ठावच्छेदकत्वानिरूपकत्वरूपापूनिवच्छिन्नस्वस्य स्वर्गनिष्ठमन्त्री- द्देश्यतायामपूर्वसाध्यत्वरूपविशिष्टधर्मावच्छिन्नायामभावेन तद्वारणसंभवात् । अपूर्वनि- छावघातायुद्देश्यताव्यावृत्तये स्वयंमायितवृत्तीति विशेषणम् । क्रत्वर्थत्वलक्षणे चापूर्वा- वच्छिन्नत्वमेवोद्देश्यतायां निवेशनीयमिति नोभयाभावघटनाप्रयासोऽपि । सर्वेषामेव क्रत्वर्थानामुद्देश्यतायां मुख्यविशेष्यतयोद्देश्यतावच्छेदक कटकतया वाऽपूर्वस्यावच्छेद- कत्वमिति नाव्याक्षिः । अपूर्वनिष्ठावघातायुद्देश्यतायामपूर्वस्थानवच्छेदकत्वेऽपि श्रुतत्री- ह्यादिनिष्ठोद्देश्यनामादायैवावधातादिषु लक्षणसमन्वय इति दिक् । यदि तु · वाजपे- येनेष्ट्वा बृहस्पतिसवेन यनेत ' इत्यनेन बृहस्पतिसवस्य वाजपेयप्रयोगबाहि तत्वावग- माद्वाजपेयस्वरूप इव तज्जन्यपरमापूर्वस्वरूपेऽपि आनर्थक्यात्प्रकरणकल्पितवाक्येन वैमृधन्यायन वा बृहस्पतिसवस्य नापूर्वसाधीभूतवाजपेयोदेशेन विधानम् , अपितु स्वाराज्यभूतफलसाधनीभूतवाजपेयोद्देशेन । तत्र च विशिष्टोद्देशेन विधानेऽपि विशे- षणोद्देशेन विधानस्याऽऽवश्यकत्वात्स्वाराज्योदेशेनापि बृहस्पतिसविधिरिति सर्वेष्वेव स्वयंप्रार्थितवृत्त्युद्देश्यताघटितलक्षणेषु बृहस्पतिसवे नव्योक्तहीपादिस्थलीयप्रकारे हीपादों चातिव्याप्तिः । अपूर्वावच्छिन्नत्वघटितक्रत्वर्थत्वलक्षणे चाव्याधिरिति सूक्ष्ममीक्ष्यते तदा पुरुषार्थत्वलक्षणे स्वोद्देश्यतानवच्छेदकत्वं स्वयंप्रार्थितविशेषणम् । स्वपदं पुरुषार्थत्व. नामिमतपरम् । स्वाराज्यादेस्तु वाजपेयादिनिष्ठबृहस्पतिसवायुद्देश्यतावच्छेदकत्वान्नाति. व्याधिः । स्वयंप्रार्थितभिन्नवृत्त्युद्देश्यतानिरूपितविधेयतावत्वं च ऋत्वर्थत्वम् । अतो नाव्याप्तिः । ' अगन्म' इत्यस्य चापूयिस्वर्णोद्देशेन विधावपूर्वादशेन विवरावश्यक स्वादपूर्वनिष्ठोद्देश्यतामादाय सर्वमनवद्यम् । तबोभयविधमप्यङ्गत्वं प्रत्येक द्विविधम् । सिद्धरूप क्रियारूपं चेति । तत्र ब्रीह्या- । १ (अ० ४ पा० ३ अ० ११) अनस्येनेति शेषः ।

·११६२ अङ्गत्वनिरुक्तिः। [ श्रुतिनिरूपणम् ] दिकं सिद्धरूपं क्रत्वर्थम् । क्रियारूपं क्रत्वथै प्रयाजावघातादि । एवं सिद्धरूपं पुरु पार्थ दधिगोदोहनादि । क्रियारूपं पुरुषार्थ ज्योतिष्टोमदर्शपूर्णमासादि । क्रियारूपक्र- त्वर्थं च द्विविधम् । संनिपत्योपकारकम् , आरादुपकारकं चेति । तत्र द्रव्यदेवतान्य- तरनिष्ठोद्देश्यतानिरूपितविधेयताशालि कर्म संनिपत्योपकारकम् । यथा प्रोक्षणावधात- पशुपुरोडाशादि । । अग्नीषोमीयस्य वपया प्रचर्याग्नीषोमा पशुपुरोडाशमेकादशक- पालं निर्वपेत् ' इत्यनेनोत्पन्नः पशुपुरोडाशयागो हि स्वीयोद्देशेन पशुयागीयदेवतासं- स्कारार्थ इत्युक्तं दशमे । अत्र यस्य पर्णमयी जुहुर्भवति' इत्यादौ पर्णतादेः सिद्धरू. पक्रत्वर्थस्य द्रव्यनिष्ठोद्देश्यतानिरूपितविधेयताशालित्वादतिव्याप्तिरतः कर्मत्वोपादानम् । यत्तु द्रव्यदेवतान्यतरसंस्कारकं कर्म संनिपत्योपकारकमिति । तन्न । यजमाननिष्ठ- प्रयाजादिजन्यादृष्टव्यावृत्तदृष्टादृष्टसंस्कारमात्रवृत्तिसंस्कारत्वस्यकस्याभावेन तद्घटितल. क्षणासंमवात् । केचित्तु द्रव्यदेवतान्यतरनिष्ठापूर्वसाधनत्वावच्छिन्नोद्देश्यता निरूपितविधेयताशालित्वं सनिपत्योपकारकत्वम् । अन्यथा पुरुषोदेशेन विधीयमानदीक्षणीयादेरिव स्वर्गकामपुरु- ष द्यद्देशेन विधीथमानज्योतिष्टोमादेरपि संनिपत्योपकारकत्वापत्तेरित्याहुः । तन्न । यूपा. घुद्दशन विधीयमानच्छेदनादावव्याप्तेः । तस्यादृष्टरूपफलादिस्वरूप आनर्थक्यामावेना- पूर्वीयत्वेनानुद्देश्यत्वात् । ज्योतिष्टोमादेस्तु पुरुषोद्देशेन विधीयमानत्वमसिद्धम् । भाव- नाया भाव्याकाङ्क्षायां सिद्धरूपस्य भाव्यत्वायोगेन स्वर्गकामादिपदस्य लक्षणया स्वर्गा- दिपरत्वात् । यत्तद्भिदादेः पश्वादिद्रव्योद्देशेन विधानात्तत्रातिव्याप्तिरिति विभाव्यते, तदाऽस्तु प्रकृतलक्षणे क्रत्वर्थत्वनिवेशः । अस्तु वाऽस्मदुक्तरीत्या पूर्वावच्छिन्नत्वनि- वेशः । न त्वपूर्वीयत्वावच्छिन्नत्वस्योद्देश्यतायां विशेषणत्वमिति ध्येयम् । निरुक्तसंनिप- त्योपकारकभिन्नक्रत्वत्रियात्वमेवाऽऽरादुपकारकत्वम् । संनिपत्योपकारकेऽतिव्याप्तिवा- रणाय भिन्नान्तम् । पुरुषार्थज्योतिष्टोमादिक्रियायामतिव्याः क्रत्वति । सिद्धरूपक्र. त्वर्थवारणाय क्रियात्वोपादानम् । एतेषां लक्षणानामाकरोक्ततनलक्ष्यानुगत्यननुगती सुधीमिर्पिभावनीये इत्यलं पल्लवितेन । एवंविधाङ्गत्वे च श्रतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यास्यानि पटप्रमाणानि । अथ केयं श्रुतिन म । न तावच्छक्तशब्दमात्रम् । अङ्गत्वप्रमाणविभाजकोपाधिभूतश्रुतित्व. स्योक्तममाणत्वव्याप्यत्वावश्यकत्वान्निरुक्तशब्दत्वरूपश्रुतित्वस्य च तव्याप्यत्वासंभ- वात् । न हि शब्दमात्रमङ्गत्वे प्रमाणम् । घटशब्दादेरतथात्वात् । न च वेदस्थघटा- दिशब्दस्योद्देश्यविषयान्यतरबोधकत्वेनाङ्गत्वे प्रमाणत्वाल्लोकवेदाधिकरण यायेन तदभे- १ ( अ० १० पा० १ अ० ९) इत्यत्रोत शेषः । २ अतिव्याप्तेरिति-वारणायति शेषः । ३६ अ० १ पा० ३ ० ९) अत्रत्येनेति शेषः ।

·[श्रुतिनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरुक्तिः। दादेव लौकिकघटादिशब्दानामपि तत्वोपपत्तेः श्रुतित्वस्य तत्साधारण्येऽपि क्षतिविरह इति वाच्यम् । तथाऽपि शब्दमात्रस्य वेदयटकत्वे प्रमाणाभावेन वेदाघटकलौकिकशब्दे विध्यघटकार्थवादादिशब्दे चाङ्गत्वप्रमाणत्वासंभवादुक्तश्रुतित्वसत्त्वेन तव्याप्यत्वात् , गौणलाक्षणिकयोरपि शक्तत्वेनातिप्रसङ्गाच्च । न हि तयोः श्रुतित्वमिष्टं, तथात्वे 'सक्तू. जुहोति' इत्यादी सत्तूनां श्रौलाङ्गत्वव्यवहारापत्तेः । किं च श्रुतित्वस्य प्रातिपदि- कादिसाधारण्ये 'धेनुर्दक्षिणा' इत्यादिवाक्यीयविनियोगस्थले श्रौताङ्गत्वव्यवहारापत्तिः । नापि गौणलाक्षणिकत्वाभाववद्विभक्तित्वम् । ' सत्तजुहोति' इत्यादी गोण्या लक्ष- गया वा करणत्वादिपरद्वितीयायाः श्रुतित्वाभावादभाववदन्तम् । प्रातिपदिकादिषु श्रुति- स्वव्यवहाराभावाद्विभक्तित्वोपादानम् । निरपेक्षो रवः श्रुतिरिति प्राचीनप्रवादोऽध्येतदर्थतात्पर्यग्राहक एवेति वाच्यम् । संबन्धार्थकषष्ट्यादावतिव्याप्तेः ।। ब्रीहीन्प्रोक्षति ' इति वाक्ये ब्रीह्यादिपदोत्तरद्विती- याया अपि संमार्गाधिकरणपूर्वपक्षे लाक्षणिकत्वेनाव्याप्तेश्चेति चेत् । अत्र नव्याः-अङ्गत्वघटकीभूतपरोद्देश्यत्वकृतिकारकत्वयोरन्यतरम्य प्राधान्येन वाचकः शब्दः श्रुतिः । स च । ब्रीहीनवहन्ति ।। ब्रीहिभिर्यजेत ' इत्यादी द्वितीयातृतीयादिः । प्रोक्षिताभ्यामुलूखलमुसलाभ्यामवहन्ति ' इत्यत्र कर्मत्वविशिष्टवाचकक्तप्रत्ययेऽतिव्याप्ते: प्राधान्येनेत्याहुः । उत्र कृतिकारकत्वं कृत्यन्वितकर्तृत्वाद्यन्यतमम् । न तु कृत्यन्वितक- र्तृत्वाद्यन्यतमान्वितत्वम् । तृतीयादेस्तवाचकत्वेनाव्याप्त्यापत्तेः । असंभवस्तु नास्ति । कर्मत्वरूपोद्देश्यतावाचकद्वितीयायां लक्षणसत्त्वात् । अङ्गत्वैकदेशोक्तान्यतरबोधकत्वाद्. द्वितीयादेरङ्गत्वप्रमाणत्वमिति फलयितुमङ्गत्वघटकीभूतेति । न त्वङ्गत्वघटकत्वस्य लक्षणघटकत्वं, वैयर्थ्यात् । अत्राङ्गत्वलक्षणे कर्मत्वरूपोद्देश्यतायास्तदितरकर्तृत्वाद्यन्यत- मस्य च स्वातन्त्र्येण निवेशाच्छृतिलक्षणे तयोरन्यतरत्वेन निवेशः । वस्तुतस्तु, उद्दे- श्यतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेद-कर्तृत्वादिप्रत्येकौघटितकर्तृत्वकरणत्वसंप्रदानत्वापा. दानवाधिकरणत्वान्यतमत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदघटितान्यतर त्यापेक्षया कर्तृत्ववाद्य- वच्छिन्न प्रत्येकभेदघटितकर्मत्वसाधारणान्यतमत्वस्य लघुत्वाकर्तृत्वकरणत्वकर्मत्वसंप्रदान त्वापादानत्वाधिकरणत्वान्यतमस्य प्राधान्येन वाचकः शब्दः श्रुतिरित्येवैतल्लक्षणनिष्कर्षः । उक्तान्यतमवाचकत्वं चोक्तान्यतमनिष्ठसंबन्धत्वानवच्छिन्नशक्तिनिरूपकत्वम् । अतः संबन्ध. त्वेनोक्तान्यतमनिष्ठशक्तिनिरूपिकायामपि षष्ट्यां नातिव्याप्तिः । न च । गोदोहनेन पशु. कामस्य प्रणयेत्' इत्यत्र षष्ठीश्रुत्या गोदोहनस्य पश्वङ्गत्वमिति व्यवहाराषष्ठ्याः श्रुतित्व इष्टापत्तिरिति वाच्यम् । तथात्वे सप्तदशारनिर्वाजपेयस्य यूपः' इत्यत्र १ ( अ० २ पा० १ अ० ४)।

·अगत्वनिरुक्तिः। [ श्रुतिनिरूपणम् ] सघदशारत्नित्वस्य श्रौतविनियोगलिप्सया वाजपेयाङ्गत्वापत्तौ वाक्यीययूपाङ्गत्वसिद्धा. न्तानुपपत्तेः । अथ तत्र श्रौतविनियोगसंभवेऽपि यूपपदानर्थक्यमिया तदनङ्गीकारः । तदधिकरणे हि वाजपेयस्य यूपस्य वोदेश्यत्वमिति संदिह्य यूपस्योद्देश्यतायां बहुव्रीहरुद्देश्यसमर्प. कत्व एकप्रसरतामङ्गः । यूपपदस्य तत्त्वे तु यूपोद्देशेन सप्तदशारत्नित्वविधौ समासार्थ. मुख्यविशेष्यभूतसंबन्धिनोऽनन्वयात्समासमझापत्तिः । सप्तदशारनित्वविशिष्टद्रव्यस्या- भेदसंबन्धेनैव विधिस्तु विशेष्यांशस्यातिदेशेन प्राप्तत्वादसंभवी । अतः षष्ठीश्रुत्या सप्त- दशारत्नित्वविशिष्टद्रव्यस्य वाजपेयोद्देशेन विधिः । तथा सति अव्यवहितान्वयः प्रकर- णानुग्रहश्च संभवति । उक्तद्रव्यस्य वाजपेयासाधारणषोडशिपात्ररूपतया खादिरत्वसाह- श्येन गोण्या यूपपदमनुवाद इति पूर्वपक्षयित्वा यूपपदीयस्वार्थत्यागापत्तिमिया न वाज. पेयस्योद्देश्यत्वम् । यूपस्योद्देश्यतायां तु वाजपेयपदस्य यूपनिष्ठवाजपेयसंबन्धरूपस्वार्था- नुवादकत्वान्न स्वार्थपरित्यागः । अतोऽतिदेशतः पूर्वप्रवृत्त्या यूपोद्देशेनाभेदसंबन्धेन सप्त- दशारनिद्रव्यविधिः । प्राप्ताप्राप्तविवेकेन च विशेषणमात्रे विधेस्तात्पर्यम् । व्यवहिता- वयो गुणान्वयश्च पदानर्थक्यभिया स्वीक्रियमाणो न दोषमावहति । षष्ठीश्रुतिपरित्या- गोऽप्यत एव । प्रकरणानुग्रहस्तु यूपस्योद्देश्यतायामपि यूपस्वरूपस्य तत्प्रयोज्यपश्वपू. वस्य च प्रकृती सप्तदशारनित्वं विनाऽपि जायमानत्वेनाऽऽनर्थक्याद्वाजपेयापूर्वसाध. नत्वलक्षणाया आवश्यकत्वान्नानुपपन्नः । अतो यूपपदीयस्वार्थपरित्यागभिया न षष्ठी. श्रुत्या वाजपेयस्योद्देश्यत्वमिति सिद्धान्तितम् । वस्तुतस्तु यूपोद्देशेनाभेदसंबन्धेनोक्त- द्रव्यविधानस्य कारकाणां परस्परान्वयासंभवेनासंभवाचूपपदे यूपकार्यलक्षणया तदुद्देशे- नोक्तविशिष्टद्रव्यविधिर्वाच्यः । एवं च यूपपदस्य स्वार्थपरित्यागः सिद्धान्तेऽप्यविशिष्टः । अत उक्तरीत्या सिद्धान्तानुपपत्तेषूपपदवेयर्थ्यमियैव वाजपेयस्योद्देश्यतानङ्गीकारः | यूपपदार्थस्योद्देश्यत्वे तु वाजपेयापूर्वसाधनत्वलक्षणातात्पर्यग्राहकतयैव वाजपेयपदस्योपयोगान्न वैयर्थ्यम् न च प्रकरणस्यैव तात्पर्यग्राहकत्वात्तस्य वैयर्थ्यम् । एकतात्पर्यग्राहकानुपस्थितिदशाया- मपर तात्पर्यग्राहकस्य सार्थक्यसंभवाद्युगपदुपस्थितावपि संभेदे नान्यतरवैयर्थ्यमिति न्यायेन तयोः परस्परवैयर्थ्यानापादकत्वात् । इदं तु तत्त्वम् । वाजपेयोद्देशेन सप्तदशारनिद्रव्यविधेरसंभव एव । वाजपेयासाधार- णपात्रस्योपदेशत एव संभवेन ततः पूर्वमेतद्विधिप्रवृत्त्यसंभवात् । इतरथा वषट्कर्तुः समाख्यादिप्रमाणान्तरममितभक्षस्यैव प्राथम्यविशिष्टस्य विधानेनैकप्रसरतामङ्गप्रसङ्गा- 5 (अ० ३ पा० १ अ० ९)! आनर्थक्यतदङ्गाधिकरण इत्यर्थः । ।

·[ श्रुतिनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरुक्तिः। संभवात्तद्भिया मक्षान्तरविधिसिद्धान्तानुपपत्तेः । अतस्तत्रोपदेशतः पूर्वप्रवृत्त्यसंभव एव बीजम्, तच्च तुल्यं प्रकृतेऽपि । सप्तदशारत्नित्वस्योक्तद्रव्यपरिच्छेदकतया विधिस्तु पूर्वोक्तदूषणग्रस्तः । अतो वाजपेयोद्देशेनोक्तद्रव्यविधेरसंभवेनैव षष्ठी श्रुतेरविनियोजक- त्वम् । पदानर्थक्यापत्तिमात्रेण षष्ठीश्रुतेरविनियोजकल्वोदाहरणं तु, अन्यन्मृग्यम् । सर्वथा षष्ठ्याः श्रुतित्वेऽपि सप्तदशारनिवाक्ये तत्प्रमाणकविनियोगत्योक्तप्रकारैरसं- भवान्न तत्रत्यसिद्धान्तानुपपत्तिस्तस्याः श्रुतित्वबाधिकेति चेत् । सत्यम् । तथाऽपि श्रुति- लिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदविल्यमर्थविप्रकर्षात् ' इतिसूत्रे श्रुति. पदस्यैवंविधश्रुतिवारणाय पदानर्थक्यापादकविनियोगप्रयोजकश्रुतिभिन्नश्रुतिपरतायां गौर- वमेव षष्ठ्याः श्रुतित्वे बाधकमिति तद्वारणायोक्तान्यतमवाचकत्वमन्यतमनिष्ठसंवन्धत्वा. नवच्छिन्नशक्तिनिरूपकत्वरूपं निर्वाच्यमिति मदुन्नीतो व्यानामाशयः । अत एव नव्यनये । द्वादशाहीनस्य ' इति वाक्यप्रकरणविरोधोदाहरणं न श्रुतिप्रकरणविरोधोदा- हरणम्। तथा हि । ज्योतिष्टोमे, उपसदो विधाय ' तिस्त्र एव साह्नस्योपसदो द्वादशाही- नस्य' इति श्रुतम् । तत्र किं द्वादशत्वं प्रकृतावेव निविशत उत द्वादशाहे, इति संदिह्य त्रित्वं तावदुपसदुद्देशेन विधीयते, सानोद्देशेन विधावुपसत्पदसामानाधिकरण्यानुपपत्तेः, साह्नपदामिधेयज्योतिष्टोमस्य त्रिरावृत्त्यापत्तेश्च, उपसत्स्वरूप आनर्थक्यप्रसक्ती दीक्षणीयावाङ्नियमन्यायेनोपसदपूर्वसाधनत्वलक्षणायामपि वस्तुत उपसदां प्रकरणेन ज्योतिष्टोमाङ्गत्वात्तस्य चाहना समाप्यमानत्वात्साह्नस्येति पदमुपसदां ज्योतिष्टोम- संबन्धानुवादो न तूद्देश्यविशेषणं वैयर्थ्यात् । अतश्च द्वादशत्वमपि तद्वदेवोपसदुद्देशेन विधीयमानं प्रकृतावेव निविशते । अहीनपदं तु न हीयत इति व्युत्पत्त्या ज्योतिष्टोमा- नुवादकम् । विकृतित्वाद्धयेनमन्ये क्रतवो न जहति । । तस्य समूहः' इत्यनुवृत्ति सहितया ' अह्नः खः ऋतौ ' इति स्मृत्याऽहःशब्दस्य ऋतुसमूहवाचिखप्रत्ययान्तत्व- विधानात्तस्य चेनादेशविधानादहीनशब्दनिष्पत्तावप्यहःसाध्यऋतुसमूहत्वस्याहीनपदबो- ध्यतावच्छेदकस्याम्याससमूहात्मकज्योतिष्टोमे सत्त्वात्तदनुवादोपपत्तिरिति पूर्वपक्षयित्वा, उपसन्मात्रोद्देशेन द्वादशत्वविधौ संख्याद्वयस्याष्टदोषदुष्टविकल्पापत्तेस्तदङ्गीकारे च . , १ ( अ० ३ पा० ३ अ० ७ सू० १४)।२ उपसदो विधायति-' अग्निमनीकम् ' ' सोम शल्यम् ' ' विष्णु तेजनम् ' इति वाक्यौर्विहिता उपस-संज्ञकास्त्रयो यागा इत्यर्थः। ३ ( अ० ९ पा० १ ब. २) अत्रत्यनोति शेषः । ४ पा० स० (४-२-३७) । अष्टदोषेति-प्रतीतप्रामाण्यपरि- त्यांगः, अप्रतीताप्रामाण्यकल्पनम्, परित्यक्तप्रामाण्योज्जीवनम्, कल्पिताप्रामाण्यपरित्याग इति चत्वारो दोषा व्रीहियवयोर्विकल्ले, एकै कस्मिन् शास्त्रे संभाव्यन्त इत्यष्टौ दोषा ज्ञेयाः ।

·७ अगत्वनिरुक्तिः। [ श्रुतिनिरूपणम् ] संख्यान्तरसाधनत्वाभावानुवादकैवकारानुपपत्तेः सानाहीनपदवैयर्थ्यापत्तेश्च वैदिकप्रयो. गादहीनपदवोध्याहःसाध्य क्रतुविशेषसमूहात्मकाहीनसंबन्ध्युपसदुद्देशेन द्वादशत्वविधि- रिति प्राञ्चः सिद्धान्तयामासुः । नव्यास्तु-सुवर्थमात्रस्य भावनान्वयनियमेन षष्ठीस्थलेऽपि.परस्परान्वयाव्युत्पत्तेरही- नसंबन्ध्युपसदुद्देशन द्वादशस्वविध्यनुपपत्तेरहीनोद्देशेन द्वादशोपसत्वमेवातिदेशतः पूर्व- प्रवृत्त्या विधीयते 'तां चतुर्भिः' इति वदूद्वादशत्वविधिरेव फलमित्याहुः । वयं तु ब्रूमः । ' पञ्चदशान्यान्याज्यानि ' इत्यत्रेव द्वादशपदार्थोपसत्पदार्थयोरन्वय- स्याक्लप्तत्वान्नव्योक्तस्याहीनोद्देशेन द्वादशत्वविधेरप्यसंभवः । ' तां चतुर्भिः' इत्यत्र त्वर्थप्राप्तेः पूर्वप्रवृत्त्याऽऽदानभावनाया एव विधेयत्वात्तत्र चतुःपदार्थवशिष्टयव्युत्पत्तेः समुच्चयफलकविशिष्टविधिसंभव इति वैषम्यम् । अत उपसदुद्देशेनैव द्वादशत्वविधिः । उपसत्स्वरूपे चाऽऽनर्थक्यप्रसक्तौ दीक्षणीयावानियमन्यायरूपतात्पर्यग्राहकस्य न्याय- त्वेन दुर्बलत्वादुषसज्जन्यापूर्वसाघनत्वलक्षणामुपेक्ष्याहीनपदसममिव्याहाररूपवाक्यस्यैव तात्पर्यग्राहकत्वमुपत्याहीनापूर्वसाधनभूितोपसलक्षणाऽङ्गीक्रियते । यत्र तु दीक्षणीया- वानियमन्यायेन समं वाक्यस्याविरोधो यथा त्रित्ववाक्ये साहूनपदसमभिव्याहाररूपवा- क्यस्य । तत्र न तन्न्यायबाधः । तात्पर्यग्राहकयोरपि च बलाबलमुक्तं तत्र तत्र । यथा 'अभिक्रामं जुहोति' इत्यत्र होमोद्देशेनाभिक्रमणविधौ होमस्वरूप आनर्थक्यप्रसक्ती दर्शपूर्णमासीयमहाप्रकरणरूपतात्पर्यवाहकवलात्प्रधानहोमापूर्वसाधनलक्षणेति पूवर्पक्ष विधाय महाप्रकरणापेक्षया प्रबलप्रयाजीयावान्तरप्रकरणरूपतात्पर्यग्राहकबलात्प्रयाजहो मापूर्वसाधनत्वलक्षणेति सिद्धान्तितं तृतीये । यद्यपि दृष्टान्तदाान्तिकगतजुहोत्युपसत्पद. योरपूर्वाव्यभिचार एवापूर्वसामान्यसाधनत्वक्षणातात्पर्यग्राहकः । तथाऽप्यपूर्वविशेष साधनत्वलक्षणातात्पर्यग्राहकत्वेन वाज्नियमन्यायादीनामुपन्यासः । यद्वोपसदाश्रितद्वा- दशत्वस्याहीनोद्देशेन विधिः, पूर्ववाक्य उद्देश्यत्वेनोपस्थितत्वादुपसदामेवाऽऽश्रयत्वम् । उपसत्पदावृत्त्यमावादप्येवमेव युक्तम् । सर्वथा षष्ठ्याः श्रुतित्वाभावादिदं वाक्यप्रकरण- विरोधोदाहरणम् । तदपि च द्वादशोपसत्त्वविधायकवाक्याभावं कृत्वाचिन्तया । वस्तु- तस्तत्र तद्वाक्यसत्त्वात्तेन सत्रात्मकद्वाशाह इवाहीनात्मकद्वादशाहेऽपि तत्प्राप्तिसंभवावा. दशाहीनस्येति त्रित्वविधरेवार्थवादः । महतो द्वादशाहस्य महती संख्योचिता, ज्योति. ष्टोमस्य तु स्वल्पत्वात्रित्वमेव प्रशस्तमिति स्तुतिः । प्राचां मते षष्ठ्याः श्रुतित्वव्यवहा. रस्तु गौणः । अत एव तेषामत्र श्रुतिप्रकरणविरोधोदाहरणत्वोपन्यासः । वस्तुतस्तु नव्योक्तं वाक्यप्रकरणविरोधोदाहरणत्वमप्ययुक्तम् । तथा हि । किं 4 । १(अ० ३ पा० १.११) इत्यत्रति शेषः ।

·[श्रुतिनिरूपणन् । अङ्गत्वनि रुक्तिः । ११६७ विनियोजकप्रकरणेन सममत्र वाक्यस्य विरोधोऽभिप्रेत उतापूर्वसाधनत्वलक्षणातात्पर्य- ग्राहकप्रकरणेन । विनियोजकताऽपि किं ज्योतिष्टोममहाप्रकरणस्योतोपसवान्तरप्रकर- णस्य । नाऽऽधः । ज्योतिष्टोममहाप्रकरणस्योपसद्तद्वादशत्वग्राहकत्वायोगाज्योति. टोमस्य द्वादशवारमावृत्त्यापत्तेश्च । न द्वितीयः । पूर्वापरवाचनिकाङ्गसंदंशरूपोपसदवा- न्तरप्रकरणे मानाभावात्पक्षद्वयेऽपि सिद्धरूपत्वावादशत्वस्य प्रकरणग्राह्यत्वायोगाच्च । उपसत्पदसममिव्याहाररूपवाक्यस्यैव त्रित्वांश इव द्वादशत्वांशेऽपि विनिगमनाविरहेण विनियोजकत्वोपपत्तौ प्रकरणस्याविनियोजकत्वाच्च । दीक्षणीयावानियमन्यायेनो- पसज्जन्यापूर्वसाधनत्वे लक्षणीये ज्योतिष्टोममहाप्रकरणस्य तात्पर्यग्राहकता तु न संभावितव । उपतवान्तरप्रकरणसत्त्वे तस्य तात्पर्यग्राहकताऽपि, उपसदामपूर्वा- व्यभिचारस्येव तात्पर्य ग्राहकस्य सत्त्वानिराकार्या । उद्देश्यस्यापूर्वव्याभिचारे हि प्रकरणस्यापूर्वसाधनत्वलक्षणातात्पर्यग्राहकत्वं, यथा 'त्रीहीनवहन्ति' इत्यादौ । अत एवाऽऽधानप्रकरणे वारणो यज्ञावचरः' इति यज्ञसाधनत्वेन श्रुतानां वारणा- दीनां साक्षादयज्ञरूपे, आधाने निपेशायोगादानर्थक्यतदङ्गन्यायनोऽऽधानाङ्गपवमानष्टिरू- पयज्ञ एवं निवेश इत्याशय पवमानेष्टीनां ' यदाहवनीये जुहोति ' इति स्वप्रकरण- स्थवाक्येनारम्यत्वादाधानाङ्गत्वस्यैवाभावे क्वाऽऽनर्थक्यतदङ्गन्यायावकाश इति भाष्य कारमतेन सिद्धान्तमभिधाय वार्तिककारमते तादृशवाक्यानङ्गीकारात्प्रकरणेन पवमाने- हानामाधानाङ्गत्वेऽपि यज्ञोद्देशेन वारणादिविधौ यज्ञस्यापूर्वाव्यभिचारेणेहापूर्वसाधन- स्वावगमात्तदर्थ प्रकरणानुप्रवेशस्यैवामावे वारणादीनामाधानाङ्गत्व एव प्रमाणाभावान्न तद- अपवमानेटिष्ववतार इति सकलयज्ञानत्वं नव्यरेव सिद्धान्तितं तृतीये । अतो द्वादश- स्वविनियोगविधौ प्रकरणव्यापाराभावान्नेदं श्रुतिप्रकरणविरोधोदाहरणं, न वा वाक्यप्रक- रणविरोधोदाहरणम् । अपि तु वाक्ययोः परस्परविरोधोदाहरणम् । पूर्वपक्षिमते वस्तुत उपसदा ज्योतिष्टोमीयत्वाज्ज्योतिष्टोमप्रकरणे द्वादशत्वस्य निवेशः सिद्धान्ते नेत्यतः प्रकरणविरोपोदाहरणत्वेन प्राचीन पानश्च व्यवाहियत इति तत्त्वम् । वाक्यप्रकरणविरो- थोदाहरणं तु तदवासरे प्रदयिष्यामः । तत्सिद्धं षष्ठ्याः श्रुतित्वाभावात्तद्वारकविशे. पणोपादानम् । इदं तु बोध्यम् । कर्तृत्वकत्वादिपदानां वाक्यत्वेनावालकत्वात्तत्रातिव्याप्त्यसंभवेऽपि कर्तृत्वादिपरतदादिपदादावतिव्याधिारा । न च कर्तृत्वत्वादीन्येवान्यतमत्वेनानुग- मय्य तदन्यतमावच्छिन्न शक्तिनिरूपकत्वं लक्षणम् । तदादेस्तु बुद्धिविषयत्वावच्छिन्नत । - १ ( अ० ९ पा० १ अ० २ ) अनत्यनेति शेषः । २ (अ० ३ पा० १ ० ९) अनत्यनेति १।३ (अ० ३ पा० १ अ० १२) इलनेति शेषः ।

·। ११६८ अङ्गत्वनिरुक्तिः। [ श्रुतिनिरूपणम् ] दन्यतमनिष्ठशक्तिनिरूपकत्वमिति न दोष इति वाच्यम् । तदादितोऽपि विशेषरूपप्र. कारकबोधानुरोधेन विशेषरूपावच्छिन्नशक्तिनिरूपकत्वस्यैव तत्राभ्युपगमात्, क्तप्रत्यये कर्मत्वत्वस्य शक्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्वेन शक्यतावच्छेदकत्वाभावादतिव्याप्तिवारक. प्राधान्येनेत्यस्य वैयर्थ्याच्च । सक्तूनिति द्वितीयायाः करणत्वलक्षणायामपि वस्तुतस्तादृ. शान्यतमत्वावच्छिन्न शक्तिनिरूपकत्वानपायादतिप्रसङ्गश्च । अतोऽब्रेदमाकलयामः । स्वशक्यतावच्छेदककर्तुत्ववाद्यन्यतमावच्छिन्नतात्पर्थकप्रत्ययत्वं श्रुतित्वम् ।' ब्रीही- प्रोक्षति ' इत्यादिवाक्येषु द्वितीयादिश्रुतीनां स्वशक्यतावच्छेदककर्मत्वत्वाद्यवच्छिन्नता- त्पर्थकत्वस्य संमार्गाधिकरणादौ निणीतत्वाल्लक्षणसमन्वयः । सक्तूनिति द्वितीयायास्तु स्वशक्यतावच्छेदककर्मत्वत्वाचवच्छिन्नतात्पर्यकत्वस्य सक्त्वधिकरणे निरस्तत्वान्नाति- व्याप्तिः । अत्र स्वशक्यकर्तृत्वाचन्यतमतात्पर्यकत्वघटितस्य शेषषष्ठ्यामतिव्याशेरवच्छे- दकानुधावनम् । तदादिवारणाय प्रत्ययत्वनिवेशः । कर्तृत्ववाद्यन्यतमावच्छिन्नतात्पर्यक- विभक्तित्वस्य सक्तनित्यादिकरणत्वादिपरद्वितीयादावतिव्याप्तिवारणाय स्वशक्यतावच्छे. दति । अत एव प्रोलिताभ्यामुलखलमुसलाभ्याम्' इत्यत्र तप्रत्ययस्य कर्मत्वविशिष्टे शक्तेः कर्मत्वत्वस्य शक्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्वेन शक्यतावच्छेदकत्वामावान्नाति- , व्याधिः। आग्नेय इत्यादि देवलातद्धितस्य संग्राह्यत्वे कर्तृत्वाचन्यतममध्ये देवतात्वत्वम. प्युपादेयम् । न च देवतात्वविशिष्टद्रव्यवाचकस्य तद्धितस्य देवतात्वस्य शक्यतावच्छे- दकत्वाद्देवतात्वत्वं न शक्यतावच्छेदकमिति वाच्यम् । आकृत्याधिकरणन्यायेन देवे. तात्व एव तद्धितस्य शरद्रव्ये लक्षणाझीकारात् । न च ' राजा राजसूयेन स्वारा- ज्यकामो यजेत ' इत्यादी राजादिपदोत्तरप्रथमायाः साधुत्वार्थत्वेन कर्तृत्वाद्यन्यतमार्थ- स्वाभावादव्याधिः । अभिहितकारकवाचिनी प्रथमति मते प्रथमाया अध्याख्यातार्थकर्तृ. त्वाद्यर्थकत्वात्समैदे नान्यतरवैयथ्यमितिन्यायात्, प्रथमायाः साधुत्वार्थत्वमते श्रुति त्वामावेऽपि क्षतिविरहात् , 'राजा राजस्थेन यनेत ' इत्यादी राजाद्यङ्गत्वस्य वाक्य- प्रमाणकत्वोपपत्तेः । न च राजपदोतरप्रथमाया निरर्थकत्वेऽपि राजाङ्गत्वं कर्तृत्वाद्यर्थ. काख्यातरूपश्रुतिप्रमाणकमिति शङ्क्यम् । आख्यातस्य कर्तृत्वादिशक्ततायाः कधि. करणे निरस्तत्वेन श्रुतित्वाभावात् । कर्तृप्रथमाख्यातयोरसंग्राह्यत्वे श्रुतिलक्षणे कर्तृत्व त्वसाधारणान्यतमत्वनिवेशवैफल्यमिति तु न वाच्यम् । कर्तृतृतीयायाः संग्राह्यत्वात् न च तथा तस्यान्यलभ्यत्वेन कर्तृत्वकर्मत्वादिघटकीभूतकृतिफलादिवृत्तिधर्माणामे तत्तद्विभक्तिशक्यतावच्छेदकत्वाकर्तृत्ववादः शक्यतानवच्छेदकस्वादसंभव इति वाच्यम् । शक्यतावच्छेदकीभूततत्तद्धर्मवृत्त्यन्यतमत्वघटितलक्षणस्यैव विवक्षितत्वाकर्त १(०१ पा० १ अ० ४ ) । २ ( अ० २ पा० । अ० ४ स. १२)। ३ ( अ० १ पा० ३ अ. १)। ४ ( अ ३ पा० ४ अ० ४)। ..

·[ श्रुतिनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरूक्तिः । स्वस्याखण्डोपाधिरूपत्येन कर्तृत्वत्वादेरेव शक्यतावच्छेदकत्वादुक्तलक्षणेऽप्यदोषाश्च । ननु । मन्त्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छति' इत्यादौ मैत्रावरुणस्यैव भावनोद्देश्यस्य चतुर्थे स्थापित्वादण्डस्यानीप्सितकर्मत्वेनवान्यगावगतेर नीप्सितकर्मत्वार्थकदण्डपदोत्तरद्वितीया या दण्डासत्वेऽप्रमाणत्वेन श्रुतित्वाभावात्तत्रोक्तलक्षणातिव्याप्तिः । ईप्सितानीप्सितसा- धारणकर्मत्वत्वावच्छिन्न एव द्वितीयायाः शक्तैर्दण्डमिति द्वितीयायास्तवच्छिन्नतात्पर्यः कत्वाञ्चेति चेन्न: व्याप्यव्याप्यस्य सुतरां व्याप्यत्वमितिमायेन मैत्रावरुणस्य भाव्यत्वा. वगतो दण्डस्यापि कर्मत्वेनान्वये भावनाया एककर्मकत्वभङ्गापत्तेर्दण्डपदोत्तरद्वितीयायाः करणत्वे लक्षणाझीकारे कर्मत्वत्वावच्छिन्नतात्पर्षकत्वाभावात् । अत एव सर्वत्रानी- सितकर्मपदोत्तरद्वितीयायाः करणत्वे लक्षणा । सत्ता नत्यत्र विनियोगभङ्गसिद्धान्नोऽपि । अत एव द्वितीयायाः करणत्वपरत्वपर्यवसानम् । अनीप्सितकर्मत्त्वपरत्वपर्यवसाने इष्टम्यापि भाव्यत्वेन वाक्यभेदापतेः । किं च द्वितीयाया उनीसितकर्मत्वपरत्वे सक्तनां होमाङ्गत्वे किं प्रमाणम् । न तावच्छृतिः । द्वितीयाया होमाताप्रयोजककरणत्वशक्तत्वाभावात् । नापि वाक्यम् । उक्तकरणत्वलक्षकत्वाभावात् । न हि शक्त्या कर्मत्वत्वेन लक्षणया वाऽनीप्सित. कर्मत्वत्वेनानीप्सितकर्मत्वोक्तिः सत्तूनां होमानत्वं गमयति प्रमाणान्तरं तु होमाङ्गता. यामसंभावितमेव । न च मोमेन यजेत' इत्यत्र मत्वर्थलक्षणापक्षे सोमनिष्टकरणत्वस्य शक्त्या लक्षणया वा विभक्त्यनुत्तत्वेन श्रुतिवाक्ययोः सोमनिष्ठयामागतायां प्रमाणत्वा- संभवेऽपि विशेषणविधिरूपकल्पितश्रुतेरेव प्रमाणत्वमुपेयते, एवमिहापीति वाच्यम् । यजि. पदसमभिव्याहाररूपतात्पर्यग्राहकबलेन सोमपदे सोमकरणके करणतासंबन्धेन सोमवति वा लक्षणाया यजिप दसमभिव्याहृतसोमपदरूपवाक्यस्यैव सोमनिष्ठयागाङ्गत्वे प्रमाणत्वात् । विशेषणविधेन्तु सोमकर्तव्यताबोध एव व्यापारात् । अत एवाङ्गत्वघटकीभूतकर्तृत्वाद्यन्यतमा. वगतिः श्रुतवाक्यात् , विध्यन्वयावगतिस्तु विशेषणविधितः । विशेषणविधी हि सोमकरणक- भावनायां विध्यन्वये स्वनिष्ठाकारतानिरूपितविशेप्यतावच्छे इकतावच्छेदकत्वसंबन्धेन वि. विविशिष्टत्वरूपविध्यन्वयित्वावगतिः। करणत्वांशे तु सोमम्वरूपांश इव विशेषणविधिरनुवाद एव। प्रकृते तु सक्तूनामनीसितकर्मत्वेनान्वये होमाङ्गताप्रयोजकसक्तनिष्ठकरणतायाः श्रुत- वाक्यादनवगतः। अत एव करणतावाचकपदघटितविशेषणविधिकल्पनायामपि मानाभावा. तस्यापि होमाङ्गत्वे प्रमाणत्वामावनिष्प्रमाणकमेव सक्तनां होमाङ्गत्वम् । श्रुविधौ हि कात्वायन्यतमस्य यस्वावगतिस्तद्वाचकपदघटितपिशेषणविधिः कल्प्यते । यथा - मोमेन , १ (अ० ४ पा० २ अ० ६) । इत्यत्रेति शेषः । २ अदृष्टरूपस्यर्थः ।

·. न तु . - ११७० अङ्गत्वनिरुक्तिः। [ श्रुतिनिरूपणम् ] यजेत ' इत्यत्र तृतीयान्तपघटितः । । अमावास्यायामपराह्ने पिण्डपितृयज्ञेन चरन्ति । इत्यत्र ' पदे जुहोति' इत्यत्र च सप्तम्यन्तपदघटितः, सोमवाक्येऽधिकरणतावाच. कपदघटितः पर्दवाक्ये करणतावाचकपदटितः । तथा सक्तवाक्ये सक्तूनामनीप्सि- तकर्मत्वावगतौ तद्वाचकपदघटित एव विशेषणविधिः कल्प्येत न तु करणतावाचकपद- घटित इति न तत्प्रमाणकत्वमङ्गत्वस्य । अतो द्वितीयायाः करणत्वलक्षणया वाक्यप्र. माणकहोमाङ्गत्व एव विनियोगभङ्गासिद्धान्तपर्यवसानमित्यवगच्छामः । अतोऽनीप्सि. तकर्मवाचकपदोत्तरद्वितीयायाः करणत्वपरत्वात्कर्मत्वत्वावच्छिन्नतात्पर्यकत्वामावेन न श्रुतिलक्षणातिप्रसङ्गः । ' आचान्तेन कर्म कर्तव्यम् ' 'वीहीन्प्रोक्षति ' 'व्रीहिभिर्थ. जेत । 'विप्राय गां ददाति । ' उत्तरार्धात्स्विष्टकृते समवद्यति ' 'यदाहवनीये जुहोति' इत्यादीनि क्रमेण कर्तृत्वादिवाचकश्रुत्युदाहरणानि । · गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेत् । इत्यादी षष्ठीश्रुत्या गोदोहनस्य पश्चङ्गत्वमिति षष्ठ्याः श्रुतित्वव्यवहारस्तु गौण इति ध्येयम् । केचित्तु-अङ्गत्वप्रमाणान्तर्भूता श्रुतित्रिविधा । विधात्री, अभिधात्री विनियोक्त्री चेति । विधात्री लिङादिश्रुतिः । अभिधात्री ब्रीह्यादिश्रुतिः । विनियोक्त्री त्रिविधा । विमक्ति- रूपा, समानपदरूपा, समानाभिधानरूपा च । एतत्सकलसाधारणस्य निरपेक्षो रवः- श्रुतिरिति प्रवादस्य यच्छब्दज्ञानमन्यव्यवधानमनपेक्ष्य यदर्थज्ञानं जनयति सा तस्मि- नर्थे श्रुतिरित्यर्थः । न च विनियोजकमानप्रस्तावे विधाव्यभिधात्रीसाधारणलक्षणकथनं तन्निर्देशश्चासंगताविति शक्यम् । विधिविनियोज्योपस्थापनेन विधिसहकारित्वस्य तयोरपि तुल्यत्वात् । शेषशेषित्वाभिमतयोस्तत्तद्रूषणानुपस्थितयोः संबन्धबोधो व्यव. धानमनपेक्ष्य यच्छन्द्रज्ञानेन जन्यते सा विनियोक्त्री । संबन्धश्चाशत्वात्मना साधन- स्वत्वात्मना संबधत्वात्मना वा प्रतीयताम् । न तद्विशेषो लक्षणे लक्ष्यते । तेन दीक्षि- प्यमाणः ' इत्यादौ लटः, तृतीयाषष्ठीपदश्रुतीनां च संग्रह इत्याहुः । ": तदीव मन्दम् । शक्तत्वरूपाभिवात्रीत्वस्योक्तश्रुतित्वव्यापकतया तदवच्छिन्नवि. भानकोपाधित्वानुपपत्तेः । न च समानपदश्रुतेजेतेत्यादिरूपाया यागभावनयोः संब. न्धरूपा श्रुतित्वेन तत्र च शक्तत्वरूपाभिधात्रीत्वाभावान्न तस्य श्रुतित्वव्यापकत्व- मिति वाच्यम् । तथाऽपि श्रुतिविभाजकोपाध्यन्तरसमानाधिकरणत्वेनामिधात्रीत्वस्य तद्विमानकोपाधित्वासंभवात्समानपदश्रुत्या शेषशेषिणोः सबन्धलंपार्थज्ञाने जननीय स्वघ. टकपदार्थज्ञानस्यापेक्षणीयत्वेन त्वदुक्तश्रुतित्वस्य समानपदश्रुतावमावेनाभिधात्रीत्वस्यो- कन्यापकत्वस्यापि सुवचत्वात् । अत एव श्रुतिलक्षणस्य समानपदश्रुताकव्यास्तस्या । १. पदे जुहोति ' इत्यस्मिन्वाक्य इत्यर्थः ।

·[ लिङ्गनिरूपणम् ] अङ्गस्वनिरुक्तिः। लक्ष्यस्वकथनमप्यसंगतम् । न च पदार्थोपस्थित्यतिरिक्तव्यवधायकानपेक्षत्वमुक्तलक्षणघ- टकामिति नाव्याप्तिरिति वाच्यम् ।' उच्चैर्ऋचा क्रियते' इत्यादौ संसर्गमर्यादया मास. मानशेपशेषिसंबन्धके वाक्येऽतिव्याप्तेः । किं च सक्तनित्यत्र प्राथमिकद्वितीयाज्ञानेन करणत्वज्ञाने जननाये शक्योपस्थितिलक्षण ज्ञानादिरूपव्यवधायकापेक्षणेऽपि करणत्वं शक्यसंबन्धेन द्वितीयावदिति ज्ञानेन करणत्वज्ञाने जननाये व्यवधायकान्तरानपेक्षणा- द्वितीयायाः करणत्वे श्रुतित्वापत्तिः । अनेपेक्षान्तवैयर्थ्याच्च । यच्छक्त्या पदार्थज्ञानं जनयति, यद्यत्र शक्तं तत्तत्र श्रुतिरित्यस्यैव सुवचत्वात् । अपि च श्रौताङ्गत्वव्यवहारविषयीभूतश्रुतित्वस्य विधाञ्यमिधात्रीसाधारणे ' संक्तन जुहोति । ' धेनुर्दक्षिणा ' इत्यादी वाक्यीयाङ्गत्वबोधेऽपि विधिविनियोज्योपस्थापनेन विधिप्रातिपदिकरूपविधाव्यमिधाच्योः सहकारितयाऽङ्गत्वप्रमाणतावच्छेदकं श्रुतित्वं विधि नातिपदिका दिव्यावृत्तमेव वाच्यम् । एवं विनियोक्त्रीलक्षणे समानाभिधानसमानपद- श्रुतिसंग्रहाय स्वघटकपदार्थोपस्थितिभिन्नत्वं व्यवधाने विशेषणमावश्यकम् । तथा च संसर्गमर्यादया भासमानशेषशेषिसंबन्धके । धेनुर्दक्षिणा ' इत्यादिवाक्येऽतिव्याप्तिः । सक्तून् जुहोति ' इत्यत्र करणत्वं द्वितीयालक्ष्यमिति द्वितीयाज्ञानेन व्यवधानमनपेक्ष्य करणत्वरूपसंबन्धबोधाद्वितीयादेविनियोजकश्रुतित्वापत्तिश्चेति न किंचिदेतत् । अतः समानाभिधानसमानपदश्रुत्यादिषु श्रुतित्वव्यवहारस्य गौणत्वमङ्गीकृत्य कारकविभक्त्य. साधारणमस्मदुक्तलक्षणमेवोचितमित्यलं पल्लवितेन ॥ ( इति-श्रुतिनिरूपणम् । -- demom, NARAL.Knline Home warramananm ।। अथ लिङ्गं निरूप्यते ॥ apMRA , सामर्थ्य लिङ्गमिति प्राञ्चः । तदुक्तम् -सामर्थ्य सर्वभावानां लिङ्गमित्यभिधीयते, इति । नव्यास्तु-अङ्गत्वघटकीभूतोद्देश्यताकृतिकारकत्वयोरन्यत्तरवाचकपदकल्पनानुकूला क्लप्तपदार्थनिष्ठयोग्यता लिङ्गम् । यथा ' सुवेणावधति ' इत्यत्र द्रवद्रव्यमित्युद्देश्यता. वाचिपदकल्पनानुकूलनुवकरणकावदाननिष्ठयोग्यता लिङ्गम् । यथा वा 'अध्वर्यं वृणीते' इत्यादिसंस्कारविध्यन्यथानुपपत्त्या वृतेनाध्वर्युणा यच्छक्नुयात्तत्कुर्यादिति संस्कार्यविनि. योगकल्पनास्थले करणत्ववाचितृतीयाद्यन्तपदकल्पनानुकूलक्लसंस्कारनिष्ठयोग्यता । । बर्हिर्देवसदनं दामि ' इत्यादिमन्त्रेप्वप्यनेन मन्त्रेण बर्हिर्लवनं प्रकाशयेदित्यादिस्वप्रति. पाद्यार्थवृत्त्युद्देश्यतास्ववृत्तिकरणतादिवाचकपदकल्पनानुकूलयोग्यता लिङ्गम् । तच तत्त.

·सोमेन यजेत' इत्यादिविशिष्टविध्यन्यथानुपपत्तिप्रसूतविशेषण. ११७२ अङ्गत्वनिरुक्तिः। [लिङ्गनिरूपणम् । पदरूपश्रुतिकल्पनाद्वारा तत्तत्पदार्थ प्रति तत्तत्पदार्थस्याङ्गत्वे प्रमाणमित्याहुः । मृदादौ घटाउनुकूलाया यागादौ स्वर्गाद्यनुकूलायाश्च योग्यताया वारणायानुकूलान्तम् । तत्र कृतिकारकत्वपदं श्रुतिलक्षण इव कृत्यन्वितकर्तृत्वाद्यन्यतमपरम् । स्रुवेणा- वद्यति ' इत्यत्रोद्देश्यतावाचकपदस्यैव कल्पनेन सुवकरणकावदाननिष्ठयोग्यतायाः कर्तृत्वाद्यन्यतमवाचकपदकल्पनानुकूलत्वामावादव्याप्तिर तः परोद्देश्यतानिवेशः । कृ. तिकारकत्वादिनिवेशे प्रयोजनं तु यत्र संस्कारविध्यन्यथानुपपत्त्या संस्कार्यस्य क्लप्तशेषिवाक्य एव तृतीयाद्यन्तपदकल्प या विनियोगो न तूद्देश्यविधेयवाचकपद- घटितसमस्तवाक्यकल्पनं यथा “ यदि सोमं न विन्देत पूर्तीकानभिषुणुयात् ' इत्यादी पूतीकानामभिपवसंस्कार्यत्वान्यथानुपपत्त्या : सोमेन यजेत' इत्युत्पत्तिवाक्य एव सोमाभावे पूतीकैरिति तृतीयाद्यन्तपदकल्पनम् । तत्र संस्कारनिष्ठयोग्यतायामुद्देश्यता. वाचकपदकल्पनानुकूलत्वाभावेनाव्यातिवारणम् । विकृतिनिष्ठप्रकृतिसादृश्ये प्रकृतिसंब. विमिरनर्विकृतिमुपकुदित्युद्देश्यताकृतिकारकतान्यतरवाचकपदकल्पनानुकूलत्वादति- व्याप्तिवारणाय योग्यतेति । अत्र पूर्वोक्तन्यायेन द्देश्यताकत्यायन्यतमान्यतरत्वस्य गुरुत्वाकर्तृत्वकर्मत्वकरण. त्वसंप्रदानत्वापादानत्वाधिकरणत्वान्यात्मवाचकपदकल्पनानुकूलयोग्यतेत्यत्रैव प्रकृतलक्ष. विधिकल्पनानुकूलयोग्यतायामतिप्रसक्तिर्दुर्वा । न हि सोमादौ लैङ्गिकमङ्गत्वं केनापि व्यवहयत इति चेन्न । यतः सोमाद्यङ्गत्वस्य लिङ्ग माणकरवेऽपि सोमादिपदे मत्वर्थः लक्षणापक्ष सोमे वाक्यीयमङ्गत्वम् । सोमकरणत्वस्य परम्परया भावनान्वयवादिनां नव्यानां मते तु ' प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्ति ' इति न्याथेन वाक्यीयाङ्गत्वस्य श्रौता- त्वरयेव वा वह रो न तुङ्गमाङ्गत्वस्य, यद्यप्यन्यदेवत्यः पशुराग्नेय्येव मनोता कार्या' इत्यादी वालणवाक्यस्यापि लिङ्गतः प्राबल्यावगमादिति । ' प्रयाज- शेषेण हप्पिमिधारयति' इत्यत्र हविरुद्देशेन प्रथाजशेषकरणकाभिधारणविधिमभ्युपे. त्याऽऽर्थिकविधिना प्रयाजशेषोद्देशेनाभिधारणरूपप्रतिपत्तिविधिमभ्युपगच्छतां नये, आर्थि- कविधिकल्पनानुकूलयोग्यतायामतिव्याधिस्तु तत्र लैङ्गिकाङ्गत्व इष्टापत्त्यैवानाशङ्कया । न च तत्र प्रयाजशेषीयप्रतिपत्याकाङ्क्षव प्रतिपत्तिविधेः कल्पनात्तस्य लिङ्गकल्प्यत्वा- भावेन झिकाङ्गत्वाभावः । अभिधारणनिष्ठयोग्यतया विधिकल्पनायामाकाङ्क्षायाः सहकारित्वेन लिङ्गस्यैव तत्राभिधारणनिष्ठप्रयाजशेषाङ्गतायां प्रमाणत्वात् । तत्राऽऽका- क्षायाः प्रमाणत्वेऽङ्गत्वप्रमाणविभागव्याकोपापा समर्थस्यापि देवदत्तस्य पाकाकाङ्क्षा. भावे पाके विनियोगादर्शनेनाऽऽकाङ्क्षां विना लिङ्गस्य क्वाप्यविनियोजकत्वात्सर्वत्राऽऽ. काङ्क्षाया एवाङ्गत्वप्रमाणत्वापत्तौ लिङ्गपामाण्यानापत्तेश्च । ।

·[लिअनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरुक्तिः। ११७३ अथ श्रुतविधिना प्रयाजशेषकरणकाभिधारणस्य हविरुद्देशेन विधावभिधारणे प्रया. जशेषस्य विनियुक्तत्वेन प्रतिपत्त्याकाङ्क्षाया अभावादार्थिकविधिकरपनानुपपत्तिः । न च यथा ' उत्तरार्धात्स्विष्टकृते समवद्यति' इत्यत्रोत्तरार्धस्यापादानतया गुणत्वेन विनि- युक्तस्याप्याथिकाविधिकल्पनया प्रतिपाद्यत्वं तथेहापीति वाच्यम् । तत्र त्यागांशं प्रति विनियुक्तवाप्युत्तरार्धस्य प्रक्षेपांशीयप्रयोजनाकाङ्क्षयाऽऽर्थिकविधिकल्पनया प्रक्षेपांशं. प्रति प्रतिपाद्यत्वोपयत्तावपि प्रकृतेंऽशभेदाभावेन तदनुपपत्तेः । एतेन । मैत्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छति। इत्यत्र दण्डकरणकंदानस्य मैत्रावरुणोद्देशेन विधिरिति सिद्धाने दीक्षितदण्डस्य दीक्षामिव्यञ्जकालम्बनोपयुक्तस्य दानेऽपि विनियो- गास-याच्छुतविचईण्डान्तरप्रयोजकशक्तिकल्पनागौरवपरिहारायाऽऽर्थिकदानप्रतिपत्तिका ल्पनचा दण्डस्य दानप्रतिपाद्यत्वम् । प्रतिपत्तेश्च कार्यसकोचकत्वस्य कृष्णविषाणास्थले क्लप्तत्वात्कार्थसंकोचेन दीक्षितदण्डविषयत्वसिद्धिरिति नव्यैरुक्तम् । तथेहाभिधारणे विनियुक्तस्य श्रुतविषेर्धारणाक्षेपशक्तिकल्पनागौरवपरिहारायोत्थाप्यप्रतिपत्त्याकाङ्क्षया. ऽऽपिकपतिपतिविधि कल्पथित्वा प्रतिपाद्यत्वमस्तु, 'दोषो नानुमिते ह्यसौ' इति न्यायेनाऽऽर्थिक प्रतिपत्तिविधौ धारणप्रयोजकत्वशक्तिकल्पनस्थादोषत्वादिति निर- स्तम् । तत्र समर्पणमात्रेणैव मैत्रावरुणोपकारसिद्धेस्त्यागांशेन दण्डप्रतिपत्त्यर्थताया नव्यैरेवोक्तत्वात्मकृते तद्रीतेरसंभवात् । किं च प्रयाजशेषविशिष्टाभिधारणविधौ विशेषणविधेरावश्यकत्वात्तस्यैव धारणाक्षे. पशक्ति कल्पनोपपत्तौ न श्रुतविधौ तत्कापनप्रयुक्तगौरवावकाशः । मैत्रावरुणायेत्यत्र तु न विशेषणविधिकल्पनं लघीय इति वैषम्यम् । तैत्तिरीयशाखायां : यदीक्षितदण्डं प्रयच्छति' इति प्रतिपत्तिविधेः श्रुतत्वेन तत्र तदकल्पनाचेति चेन्न । श्रुतविधौ प्रया: जशेषकरणत्वस्य भावनायामन्वयेऽपि यागार्थताबोधस्योत्तरकालीनविशेषणविध्यधीनत्वा- त्ततः पूर्व प्रयाजशेषीयप्रतिपत्त्याकाङ्क्षाया अनिवृत्तेविशेषणविधेरिव प्रतिपसिविधेरपि प्रतिपत्त्याकासासह कृतलिङ्गरूपसामग्रीसत्त्वेन कल्पनोपपत्तेः । न चैवं विशेषणविधे. रपि कल्प्यत्वाविशेषेण विनिगमनाविरहाद्धारणाक्षेपशक्तिकल्पनापत्तेर्दै हृदयाद्य. भिवारणार्थ वाजपेये प्राजापत्यवपाभिधारणार्थ च शेषस्य धारणीयत्वापत्तिः । तथा च प्रतिपत्तेरेव धारणप्रयोजकत्वोपगमेन संनिहितहविःषु च शेषसमापनोक्तिश्चतुर्थोक्ता विरुध्येतेति वाच्यम् । कालान्तरीयहविरभिधारणार्थ पात्रान्तरोत्पादनगौरवस्यैव विनि. गमकत्वेन प्रतिपत्तिविधेरेव धारणाक्षेपशक्तिकल्पनेनाविरोध इत्याशयेन नव्यमतभव्य .. तासंभवात् । १ ( अ० ४ पा० १ अ० १४ ) इत्यत्रेति शेषः ।

·। । अङ्गन्त्वनिरुक्तिः। [लिङ्गनिरूपणम् ] इदं च लिङ्गं द्विविधम् । सामान्यसंबन्धबोधकप्रमाणसापेक्षं तदनपेक्षं चेति । स्वप्रमेयो. द्देश्यतावच्छेदकव्यापकधर्मावच्छिन्ननिरूपितस्वप्रमेयाङ्गतान्निष्ठसंबन्धबोधकप्रमाणसापेक्ष सामान्यसंबन्धबोधकप्रमाणसापेक्षत्वम् । अस्ति चेदं 'बर्हिदेवसदनं दामि' इत्यादिमन्त्र- लिङ्गे । अत्र मन्त्रलिङ्गकल्प्यश्रुतौ न लवनत्वेन लवनस्योद्देश्यता । विनाऽपि मन्त्रं प्रकारान्तरेण स्मृत्वा लवनसंभवेनाऽऽनर्थक्यात् । अपि त्वपूर्वीयलवनत्वेन । न च तेन रूपेण मन्त्राबोधः संभवति । तस्य लवनत्वमात्रेण बोधकत्वात् । न चापूर्वीयलवनत्वेन बोधं विनाऽनेन मन्त्रेणापूर्वीयलवनं प्रकाशयेदिति निरुक्तोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नवाच. कपदघटितश्रुतिकल्पनं संभवति । अतोऽपूर्वीयलवनत्वेन बोधार्थ प्रकरणादिरूपप्रमाणा- न्तरमपेक्षणीयम् । तत्र दर्शपूर्णमासप्रकरणेऽस्य मन्त्रस्य पाठादर्शपूर्णमाससंबन्धि किंचिदनेन प्रकाशयेदित्यवगते किं तदित्यपेक्षायां लवनमिति मन्त्रलिङ्गतोऽवगम्यते । अतो मन्त्रः लिङ्गप्रमेयदर्शपूर्णमासापूर्वसंबन्धिलवनत्वव्यापकदर्शपूर्णमासापूर्वसंवन्धित्वावच्छिन्ननिरू- पितमन्त्रनिष्ठसंबन्धबोधकप्रमाणसापेक्षत्वादस्य लिङ्गस्य सामान्य संबन्धबोधकप्रमाण. सापेक्षत्वम् । एवं पूषानुमन्त्रणमन्त्रे यागानुमन्त्रणमिति समाख्यया यागसामान्यापूर्व संबन्धि किंचिदनेन मन्त्रेण प्रकाशयेदित्यवगते किं तदित्यपेक्षायां पूषेति मन्त्रालिङ्गाद- वगम्यते । अतो लिङ्गप्रमेयपूषनिष्ठविजातीययागापूर्वसाधनत्वरूपोद्देश्यतावच्छेदकव्याप. कयागसामान्यापूर्वसाधनत्वावच्छिन्ननिरूपितमन्त्रनिष्ठसंबन्धबोधकसमाख्यासापेक्षत्वाल्लि. ङ्गस्य निरुक्तप्रमाणसापेक्षत्वम् । यत्र तूद्देश्यस्वरूप आनर्थक्याभावेनापूर्वसाधनत्वादि- बोधार्थ न प्रकरणाद्यपेक्षा । यथा, अर्थज्ञानस्य सामर्थ्यात्कर्मानुष्ठानाङ्गत्वे । तत्र लिङ्गस्य सामान्यसंबन्धबोधकपमाणानपक्षत्वम् । लिङ्गस्य चाशब्दत्वेनाविधायकत्वाद्विहितत्वघटितनिरुक्ताङ्गत्वे साक्षात्प्रमाणत्वासं. भवेन विधायकश्रुतिकल्पनान्तरितप्रामाण्यस्यानन्तरितप्रामाण्यश्रुतितो दौर्बल्यम् । अत एव । कदाचन स्तरीरास' इतन्द्रिप्रकाशिकाया ऋचो यावल्लिङ्गादिन्द्रोपस्थानार्थत्वं कल्प्यते तावत् 'ऐन्द्रया गार्हपत्यमुपतिष्ठते' इति श्रुत्या गार्हपत्योपस्थानार्थत्वमैन्यधि. करणे निरूपितम् । न चोपक्रमस्थतद्धितश्रुत्येन्द्राङ्गत्वावगमान्न गार्हपत्योपस्थानाङ्गत्व. मिति वाच्यम् । लाघवात्त्यज्यमानद्रव्योद्देश्यत्वसमनियताखण्डोपाधिरूपदेवतात्वशतस्य तद्धितस्य प्राधान्येन प्रतिपाद्यत्वरूपसखण्डोपाधिरूपदेवतात्वे लक्षणाङ्गीकारेण प्रकृते त. द्वितस्य श्रुतित्वामावादिन्द्रोद्देशेन विधावेकप्रसरतामङ्गापत्तेश्च । चयनप्रकरणपठितेनेन्द्येति वचनेन चयनानुपयोगीन्द्रप्रकाशकत्वेन विधानानुपपत्तेश्च । गार्हपत्यस्य तु साधनत्वेन चयनासंबन्धित्वेऽपि चयनसंस्कार्यत्वोपपत्तिः । अतश्च शक्त्योपस्थितेन्द्रप्रकाशकत्वमा- १ ( ० ३ पा० २ अ० २)।

·[वाक्यनिरूपणम् ] अङ्गास्वनिरूक्तिः। ११७५ दायैन्येति संज्ञामुपपाद्य गौणसामर्थ्यसहकृततृयीयाश्रुत्या गार्हपत्यप्रकाशकत्वमे. वास्या ऋत्र इति ध्येयम् । मुख्यसामर्थ्यरूपलिङ्गविरोधिगौणसामर्थ्यस्य श्रुतिसहाय- त्वेऽपि न स्वतो विनियोजकत्वम् । अत एव दर्शपूर्णमासप्रकरणपठितस्य 'बर्हिदें. वसदनं दामि' इति मन्त्रस्य शक्त्या बहिर्लवनाङ्गत्वं न तु गौण्योलपराजिलवना- ऋत्यमित्युक्तं तृतीये॥ ( इति-लिङ्गनिरूपणम् । Damana ॥ अथ वाक्यं निरूप्यते ।। . पदसमभिव्याहारो वाक्यम् । यथा 'धेनुर्दक्षिणा'' उच्चैर्ऋचा क्रियते ' इत्यादौ । ऐन्द्या . गार्हपत्यमुपतिष्ठते इत्यादिश्रुतिस्थले पदसमभिव्याहाररूपवाक्यसत्त्वेऽपि ' प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्ति । इति न्यायेन श्रौताङ्गत्वस्यैव व्यवहारो न तु वाक्यी. याङ्गत्वस्येति प्राञ्चः । नव्यास्तु, अङ्गत्वघटकीभूतपरोद्देश्यताकृतिकारकत्वान्यतर- पदार्थकल्पनानुकूलः श्रुतपदसंनिधिः । कल्पनाशब्देन च सांसर्गिकविषयताशालिशाब्द- बोधलक्षणाजन्यशाब्दबोधान्यतरद्विवक्षितम् । अतः संसर्गविधया भासमानकरणता. कस्य ' धेनुर्दक्षिणा' । उच्चैर्ऋचा क्रियते' इत्यादेः, लक्षणया भासमानकर्मत्वस्य । प्रयाजशेषेण हवींष्यभिधारयति । सक्तून् जुहोति' इत्यादेश्व संग्रहः । श्रुतिघटित- पदसंनिधेरङ्गत्वघटकीभूतपरोद्देश्यताकृतिकारकत्वान्यतरनिरूपितसांसर्गिकविषयताशालि. शाब्दबोधलक्षणाजन्यशाब्दबोधान्यतररूपनिरुक्तकल्पनानुकूलत्वाभावान्नातिव्यातिरित्या- हुः । पूर्ववदङ्गत्येकदेशबोधप्रयोजकत्वेनाङ्गत्वप्रमाणत्वसूचनायाङ्गत्वघटकीभूतेति, न त्वङ्गत्वघटकत्वस्य लक्षणे निवेशः । प्रयोजनाभावात् । परोद्देश्यताकृतिकारकत्वपदेन च कर्तृत्वकर्मत्वकरणत्वसंप्रदानत्वापादानवाधिकरणत्वान्यतमं विवक्षितम् । संसर्गमर्या. दया भासमानकरणताके लिङ्गकल्पितवाक्येऽतिव्याधिवारणाय श्रुतेति । कर्तृत्वाद्यन्यत. तमशक्तिज्ञानाजन्यकर्तृत्वाद्यन्यतमशाब्दबोधप्रयोजकपदसममिव्याहारो वाक्यमिति तु ज्यायः । नीलो घट इत्यादिसमभिव्याहारवारणाय प्रयोजकान्तम् । श्रुतिस्थलीयपदसमभिक व्याहारवारणायाजन्यान्तं शाब्दबोधविशेषणम् । ' धेनुर्दक्षिणा' इत्यादिपदैसमभिव्या- हारप्रयोज्यशाब्दबोधस्य धेन्वादिशक्तिज्ञानजन्यत्वात्प्रथमतः कर्तृत्वाद्यन्यतमेति । नीलो घट इत्यादिपदसमभिव्याहारवारणाय द्वितीयं कर्तृत्वाद्यन्यतमेति । निरुक्तशाब्दबोध- १ (अ० ३ पा० २ अ० १ १)।

·अङ्गत्वनिरुक्तिः। [ वाक्यनिरूपणम् । प्रयोजकत्वं निरुक्तशाब्दबोधानुकूलाकाङ्क्षायोग्यतादिमत्त्वम् । तेन करणत्वादावगृही- ततृतीयादिशक्तिकस्य विपरीतव्युत्पन्नस्य 'ब्रीहिभिर्यजेत' इत्यादिश्रुतिस्थलीयप- दसममिव्याहारात्कर्तृत्वाधन्यतमसंसर्गकवीह्यादिमकारकयागादिविशेष्यकशाब्दबोधेऽपि मातिव्याप्तिरिति ध्येयम् । नन्वेषम् ‘भोदुम्बरो यूपो भवति' इत्यादी वाक्योदाहरणत्वापत्तायौदुन्दरताया वाक्यीययूपाङ्गत्वमुपेक्ष्य पशूनाप्नोति ' इति द्वितीयादिश्रुतिप्रमाणकपश्वङ्गत्वस्यैवो- चितत्वादोदुम्बराधिकरणसाधितयूपाङ्गत्वविरोधः । अत एव संनिध्यनुग्रहादपि न वाक्यीययूपाङ्गत्वाङ्गीकार इति चेन्न । यूपकर्तृकभवनाक्षिप्तायां भावनायां यषेतरस्य कर्म- त्वेनान्धेतुमयोग्यत्वात्, आश्रयालाभेन च श्रौतपश्वङ्गत्वायोगात्तत्र वाक्यीययूपाङ्गत्वस्वी- कारात् । न । सोमापौष्णं त्रैतमालमेत पशुकामः' इति प्रकृतस्य त्रिवर्षपशुसाध्यस्य यागस्यौदुम्बराश्रयत्वं संभवति । न च स्वसाधनद्रव्यपरिच्छेदद्वारका- श्रयत्वासंभवेऽपि, अतिदेशप्राप्तपशुनियोजनाङ्गयूषपरिच्छेदद्वारकाश्रयत्वसमवः । यूप- स्येव जुह्वादीनामतिदेशप्राप्तत्वेन तत्परिच्छेदस्यापि द्वारतापत्तौ यूपानुवादानुपपत्तेः । अत एवाऽऽतिदेशिकपशुनियोजन यूपद्वाराऽऽश्रय इत्यपि न । अथ ' यद्यपि चतुरवत्ती यजमानः पञ्चावत्तैव वपा कार्या' इत्यत्रावदानानुवादेन पञ्चत्वविधिमङ्गीकृत्य हृदयाद्यवदानेऽपि पञ्चत्वसिद्धिः सिद्धान्तता देशमे । वपापद्- मवयुत्यानुवाद उपलक्षणं वा सत्सर्वानुवादः । तथाऽत्रापि यूपपदमवयुत्यानुवाद उप- लक्षणं वा स्यादिति चेन्न । तत्र हि हृदयादिषु पञ्चावदानाभावे चतुरवदानघटकद्व्य- वदानस्यातिदेशादेव प्राप्तेः ' एकादश वै पशोरवदानानि तानि द्विढिरवद्यति ' इत्यस्य वैयापत्त्याऽवदानस्य निरुक्तानुवादत्वस्वीकारः । तदा हि, अवदानमात्रोदेशेन पञ्च. त्वविधौ हृदयाद्यवदानेष्वपि पञ्चत्वप्राप्तेहविषयवदानप्राप्तौ द्वयवदानविधिस्तव्यावर्तक- त्वेन सार्थकः । न च हृदयादिष्वपि जामदग्न्यादीनां पञ्चावदानस्यातिदेशादेव प्राप्ते- स्तेषां हविषयवदानप्राप्ती व्यवदानविधिः सार्थक इति नव्योक्तं युक्तमिति वाच्यम् । तथाऽपि विधेः पाक्षिकफलत्वमुपेक्ष्य वपापदस्यैकस्यैव पाक्षिकानुवादत्वौचित्यात् । प्रकृते तु न कस्यापि वैयर्थ्यादिकमिति किमिति यूपपदस्य पाक्षिकानुवादत्वाङ्गीकारः । इदं च प्राचीनाम्युपेतवाक्यार्थानुसारेणोक्तम् । वस्तुतस्तु, अवदानोद्देशेन पञ्चत्व- विधौ हृदयादिवाक्यैहृदयाघेकादशेतराङ्गेष्ववदानस्य परिसंख्यातत्वाद्वपायामवदानस्थ- वाभावे पञ्चत्वप्रसक्त्यभावापानुवादानुपपत्तेरेकप्रसरतामङ्गापत्तेश्च नायं वाक्यार्थः समनसः । किं तु पञ्चत्वविशिष्टावदानान्तरस्यातिदेशतः पूर्वप्रवृत्त्या पंञ्चत्वावशिषप्रा- - - १ ( अ- १ पा० २ अ० ३)। २ ( अ० १० पा० ७ अ० १८ ) इत्यनेति शेषः ।

·[ वाक्यनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरुक्तिः। ११७७ कृतावदानस्य वा वपोदेशेन विधिस्तस्यैवोपस्थितत्वात् । हृदयादिवाक्ये हृदयाद्युद्देशेन विधिरिति हृदयादिषु तदङ्गपञ्चत्वप्राप्तिरिति नव्यमताश्रयणे न वपापदस्यावयुत्यानुवाद- त्वादिप्रसक्तिः । परं तु नव्यमतेऽवदानविधिसमकालप्रवृत्तानां हृदयाद्यवदानविधीनां तदु. त्तरप्रवृत्तौ द्वयवदानविधिपाक्षिकफलकत्वापत्त्यतिरिक्तप्रबलप्रमाणं न पश्यामः । किं च पञ्चत्वविशिष्टावदानान्तरस्य वपोद्देशेन विधाववदानोद्देशेन पञ्चत्वविशेषण. विधिकल्पनायामवदानस्वरूप आनर्थक्यप्राप्ती वपाभ्यासापूर्वसाधनत्वलक्षणाया आवश्य- कत्वाद्धृदयाघवदानेषु कथं पञ्चत्वप्राप्तिः । न ह्यभ्यासविशेषधर्मस्याभ्यासान्तरे प्राप्तिः संभवति । उपदेशस्याभ्यासविशेषविषयत्वात् , अतिदेशस्याभ्यासयोः प्रकृतिविकारभा- वाभावेनासंभवात् । पञ्चत्वविशिष्टप्राकृतावदानस्यैव वपोद्देशेन विधौ तु प्रकृतविधेरेव वपाभ्यासापूर्वसाधनीभूतावदाने पञ्चत्वविधौ तात्पर्यान्नावदानान्तरे पञ्चत्वविधिः संभव- तीति तदधिकरणसिद्धान्तश्चिन्त्य एवेति न वपापदृष्टान्तेन यूपपदस्यावयुत्यानुवादत्वा- दीति । अतश्चाऽऽश्रयालामान्न पशूद्देशेनौदुम्बरत्वविधिः संभवतीति वाक्थायूपाङ्गत्वमे- वौदुम्बरतायाः । न च प्रकारान्तरेणाऽऽश्रयालाभेऽपि प्रकृतवाक्य एवौदुम्बरत्वकरण- कपशुकर्मकयूपाश्रयकभावनाविधानाधूपात्मकौदुम्बरत्वाश्रयलामः । आश्रयत्वस्य साध्य त्वातिरिक्तस्य दुर्वचत्वेन भावनाया अनेककर्मकत्वाद्वाक्यभेदापत्तेः । यत्तु राणके ' अतिदेशप्राप्तस्य पशुनियोजनस्य यूपद्वाराऽऽश्रयत्वमाशङ्क्य प्रकृती हि प्रत्यक्षोपदिष्टस्य होमप्रणयनादेः पश्चात्सायनापेक्षायां पयश्चमसादिवत्फलार्थस्यापि गोदोहनादेराश्रयीभूतसाध्यापेक्षादर्शनादुमयाकाङ्क्षावशात्साधनत्वमवसीयते । न चैता- वताऽङ्गत्वप्रसङ्गः । तादर्थेन विधानाभावात् । अत एव गुणकामप्रयोगे प्रासङ्गिकोप- कारिणा गोदोहनादिना कार्यसिद्धी चमसादेरनङ्गत्वेन तदभावे वैगुण्या (वः । विकृती त्वखण्डकरणोपकारमुखेन क्लोपकारप्राकृतखादिरत्वादिविशिष्टस्यैव पशुनियो जनस्यातिदेशात्साधनानाकाङ्क्षस्य परार्थविहितसाधनान्तरग्राहकत्वं न युक्तम् । अन्य. तराकाङ्क्षाहेतुकस्य संबन्धस्येतराकासोद्भावनपूर्वकत्वाद्विधिमन्तरेण चाऽऽकाङ्क्षानु- स्थापनात् ' इति परिहृतम् । तच्चिन्त्यम् । प्रणयनस्य श्रुत्यवगताङ्गताकचमसेन निराकाङ्क्षतया गोदोहनाश्रयत्वस्योभयाकाङ्क्षालभ्यत्वासमवादोदोहनादेः फलसाधन- ताबोधनसमकालमेव हि प्रणयने चमससाध्यत्वबोधः, तदैव प्रणयनस्य नराकाक्ष्य गोदोहने फलसाधनत्वान्यथानुपपत्तिमूलकाकाङ्क्षाबललभ्यः, प्रणयने गोदोहनसाध्यत्व बोधस्तु तदुत्तरकालीन इति सर्वतो बलवती ह्यन्यथानुपपत्तिरिति न्यायेन गोदोहनीयः १ राणकापरनामधेयन्यायसुधायामौदुम्बराधिकरणे (अ० । पा० २ ० २ २० २२) इत्यन्न भहसोमेश्वरोक्तमनुवदति-यत्त राणक इत्यादिना । १४८ ·११७८ अङ्गत्वनिरुक्ति। [ वाक्यनिरूपणम् ] फलसाधनत्वान्यथानुपपत्त्या निराकाङ्क्षस्यापि प्रणयनस्याऽऽकाङ्क्षामुत्थाप्य गोदोहना. श्रयत्वाङ्गीकारः । काम्यं नित्यम्य बाधकामिति न्यायेन काम्यप्रयोगे चमसस्यानङ्गत्वम् । इत्थमेव चोत्पत्तिशिष्टसोमेन निराकाङ्क्षस्यापि ज्योतिष्टोमस्य फलोद्देशेन विधीयमानो- द्भिद्गुणाश्रयत्वमुद्भिदैधिकरणे पूर्वपक्षायुक्तं संगच्छते । अत एव प्रबलप्रमाणावगतसाध- नान्तरावरुद्धक्रियायाः फलार्थगुणाश्रयत्वं स्थानप्रमाणकमेव । ध्याद्याश्रयत्वस्य प्राकर- णिकत्वव्यवहारस्तु संनिधिपाठनिबन्धनः । अतः प्राकृतखादिरत्वावरुद्धेऽपि यूपे, औदुम्बरतानिवेशसंभवादाश्रयत्वं संभवत्येवेत्यर स्मदुक्तरीत्यैवाऽऽश्रयत्वखण्डनमित्यलम- नया प्रासङ्गिकचिन्तया । न च : धेनुर्दक्षिणा' । उच्चैर्ऋचा क्रियते ।। श्रषयति ' इत्यादिषु यथाक्रम दक्षिणोद्देशेनाभेदसंबन्धेन धेनोः, ऋग्वेदविहितकोद्देशेन मन्त्रघटितपरम्परासंबन्धे- नोच्चैष्ट्रस्य, अपणोद्देशेन स्वरूपसंबन्धेन साहित्यस्य च विधेयत्वात्कर्तृत्वाद्यन्यतमत्वस्य शाब्दबोधाविषयत्वेनाव्याप्तिरिति वाच्यम् । वस्तुतो धेन्वादीनां करणत्वेन भावनान्व- यस्यैव तत्तदुदाहरणे विवक्षितत्वात् । तथा हि । ' धेनुर्दक्षिणा' इत्यत्र तावत्सुबन्तयोः परस्परान्वयाभावात् । न हि क्रियारहितं वाक्यमस्तिं ' इति न्यायेन क्रियापदाध्या- हार आवश्यकः । तत्र च भावनाया माव्यापेक्षायां दक्षिणा पदस्य दक्षिणाकार्यपरतया भाव्यसमर्पकत्वम् । करणाकाङ्क्षायां च करणतासंसर्गेण धेनुपदार्थस्य धेनुपदोत्तरप्रथ- माया वा करणत्वलक्षणया धेनुकरणत्वस्य भावनायामन्वयः । धेनुदक्षिणयोरभेदबोधस्तु पाठिकः । धेनुत्वैकत्वयोर्विधाने वाक्यभेदस्तु विशिष्टकारकविधानादनाशयः । एवम् । उच्चैर्ऋचा क्रियते' इत्यत्र वेदोपक्रमानुरोधाद्धातुना, ऋग्वेदविहितकर्म- लक्षणात्तस्य च प्राप्यत्वेन भावनायामुद्देश्यत्वेनान्वये जाते करणाकाङ्क्षायामुच्चेष्ट्वस्य मन्त्रघटितपरम्परासंबन्धावच्छिन्नकरणतासंसर्गेण भावनान्वयः । न तु मन्त्रघटितपरम्प- रासंबन्धमात्रेण । तथात्वे भावनायाः करणाकाङ्क्षोपशान्त्यभावात् । एवं : सह श्रपयति' इत्यत्रापि प्रामाणान्तरप्राप्तश्रपणोद्देश्यकभावनायां साहित्यस्य कर्तृत्वाद्यन्य- तमसंसर्गेणैवान्वयः । तथा हि । दर्शपूर्णमासयोः ' यस्य हविनिरुतं पुरस्ताच्चन्द्रम, अम्युदियात्स त्रेधा तण्डुलान्विभजेत् । ये मध्यमाः स्युस्ताननये दात्रे पुरोडाशमष्टाक. पालं निर्वपेत् । ये स्थविष्ठास्तानिन्द्राय प्रदात्रे दधंश्चरुम् । येऽणिष्ठास्तान्विष्णवे शिपिविष्टाय ' शृते चरुम् ' इति श्रुतम् । तत्रामावास्याकर्मणश्चन्द्राभ्युदयावच्छिन्न दिनप्रारम्भे निमित्ते त्रेधा तण्डुलानिति वाक्येनापनीतपूर्वदेवतासंबन्धकानां प्रकृतहवि. षामेव देवतान्तरसंबन्धबोधनार्थानि त्रीण्युत्तरवाक्यानि न तु कर्मान्तरविधायकानि । १९७० १ पर १ (अ० १ पा. ४ अ. १)। , TA ·: वाक्यनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरुक्तिः। ११७२ अपरित्यक्तपूर्वकर्मसंबन्धकप्रकृतहविषामेव देवतान्तरसंबन्धात् । अत एव पूर्वहवि. देवतान्तरसंबन्धस्य निरूपकीभूतयागापेक्षायाम् - ऐन्द्रवायवं गृह्णाति' इत्यत्रेव पूर्वप्रकृत. यागा एव निरूपकाः । अत आग्नेयस्य मध्यमादिभेदेन वारत्रयमावृत्तिः । दधियाग- पयोयागयोः स्थविष्ठाणिष्टसाध्ययागाभ्यां साभ्यासाभ्यां सह तन्त्रेणानुष्ठानमिति सिद्धान्तितं षष्ठे । तत्र च मध्यमाद्युद्देशेन दातृत्वादिगुणविशिष्टदेवताविधिः । समानाधिकरणपदस्थले परस्परान्वयस्य क्लप्तत्वात् । अतो न विधेयानेकत्वनिमित्तको वाक्यभेदः । उत्तरवाक्ययोः द्रव्यद्वयोद्देश्यत्वप्रयुक्तवाक्यभेदस्तु स्वीक्रियते । अभ्यु. दितेष्टिप्रकरणस्थ - सह श्रपयति ' इति वाक्येन संप्रतिपन्नदेवताकहविषः सहश्रपण. विधानाञ्चरुत्वाधिकरणत्वे आर्थिक अनुद्यते । अतो द्रव्यदेवताविशिष्टभावनान्तरविधि- पक्षे गौरवापत्तेर्द्रव्योद्देशेन देवतान्तरविधिपक्ष एव श्रेयानिति प्राञ्चः । नव्यास्तु- समानाधिकरणपदस्थले परस्परा-वयस्वीकारे । पञ्चदशान्याज्यानि । इत्यत्रापि स्तोत्रोद्देशेन पञ्चदशत्वसंख्याविशिष्टाज्यविधानापत्तेः, उत्तरवाक्ययोः स्थविक ष्ठादिप्रकृतिकस्य पुरोडाशेन समं सहश्रपणापत्त्या चरुत्वविधेरप्यावश्यकत्वात् , द्रव्यो- देशेन देवतान्तरविधिपक्षे विधेयानेकत्वनिमित्तकवाक्यमेदापत्तेः, द्रव्यदेवतातद्गुणचरु त्वादिविशिष्टभावनान्तराविधिपक्ष एव श्रेयानित्याहुः । तत्र च श्रपणविधिं विनैव श्रप- णस्य प्राप्तत्वात् , ' सह श्रपयति' इत्यनेन संप्रतिपन्नदेवताकहविःश्रपणोद्देशेन साहित्य विधीयते । तच्चैककालावच्छेदेनैकपात्राधिकरणकत्वम् । निरुक्कैकपात्राधिकरणतासंबन्धे. नाऽऽधार तानिरूपकाधेयतासंबन्धेन भावनान्वयीति कर्तृत्वाद्यन्यतमस्य शाब्दबोधविषय. त्वानोक्तातिप्रसङ्गः । यद्वैकपत्रवृत्त्येककालावच्छिन्नाधिकरणत्वसंबन्धेन भावनान्वयीति नोक्तदोषः । न च श्रपणानुकूलकृतिरूपभावानाया आत्मवृत्तित्वान्निरुक्तसंबन्धैर्निरुक्तसा- हित्यविशिष्टत्वासंभवः । 'यजेत स्वर्गकामः' इत्यत्र स्वर्गनिरूपितकरणतासंबन्धेन भाव. नायां यागविशिष्टत्ववच्छ्रपणानुयोगिकनिरुक्ततत्तत्संबन्धेन निरुक्तसाहित्यविशिष्टत्वस्यापि प्रकृतभावनायां संभवात् । यदि तु तत्र करणतानिरूपकोद्देश्यकत्वमेव संबन्धः । तर्हि प्रकृतेऽपि निरुक्ततत्तत्संबन्धानुयोगिश्रपणोद्देश्यकत्वमेव संबन्ध इति न क्वाप्यनुपपत्तिः । अथ श्रपणोदेशेन साहित्यविधौ दन्नः, पयसः श्रपणाभावात्तत्र कथं साहित्य- प्रतीतिः । अत एवायं साहित्यविशिष्टश्रपणविधिः । तत्राऽऽग्नेयद्रव्ये श्रपणप्राप्तावपि दधिपयसोस्तत्प्राप्तिरेव विशेषणांशे विधेः फलमिति प्राचीनरुक्तम् । भवन्मते तु श्रपणांशे विध्यनङ्गीकाराद्दधिपयसोः श्रपणं न स्यात् , नितरां च तदुद्देशेन विधीयमानं साहि. त्यमिति चेत् । सत्यम् । दधिपयसोर्न प्रमाणान्तरेण श्रपणप्राप्तिः । तथाऽपि श्रपणे'. . १ (अ० ६ पा० ५ अ० १ ) इत्यत्रोत शेषः । २ संप्रतिपन्नदेवताकेति-एकदेवताकेत्यर्थः ।

·अङ्गत्वनिरुक्तिः। [ वाक्यनिरूपणम् ] देशेन साहित्यविधौ केनचित्साहित्यावश्यकत्वेऽनुपस्थितयत्किंचिद्र्व्यस्य साहित्य निरूपकत्वकल्पने गौरवालाघवेन प्रदानसाहित्यनिरूपकत्वेन क्लप्तयोदधिषयसोरेव तन्नि- रूपकत्वं कल्प्यते । तथा च प्रहरणे शाखासाहित्यवशेन शाखाप्रहरणवदाग्नेयद्रव्य. श्रपणे दधिपयःसाहित्यवशेन दधिपयसोरपि श्रपणविधिः । एवं च तृतीयविधिप्रकाराश्र- यणेन प्राप्त्युपपत्तों प्राचां पञ्चमविधिप्रकाराश्रयणमपि, अप्रामाण्यं प्रकटयति । न च संप्रतिपन्नदेवताकहविःश्रपणस्यैवोद्देश्यतायां प्रमाणाभावात् , श्रपणमात्रस्योद्देश्यत्वे मध्य- मसाध्ययागाभ्यासीयश्रपणेऽपि केनचित्साहित्यापत्तिरिति वाच्यम् । लाघवानुरोधेन प्रदानसाहित्यनिरूपकनिरूपितसाहित्यस्यैवात्र विधेयत्वेन पुनरांधेयन्यायेन विधेयंसाम- •नुरोधेनोद्देश्यसंकोचात्संप्रतिपन्नदेवताकहविःश्रपणस्यैवोद्देश्यत्वे मध्यमसाध्ययागी- यश्रपणे साहित्याप्रसक्तेरिति ध्येयम् । केचित्तु-सममिव्याहारो वाक्यमिति प्राचीनप्रवादस्य साध्यत्वादिवाचकद्वितीयाधभावे सति वस्तुतः शेषशेषिणोः सहोच्चारणं वाक्यमित्यर्थः । स्वप्रकृत्यर्थनिष्ठशेषित्वबोधिकाना विभक्तीनां शेषिपदोत्तरत्वेन, स्वप्रकृत्यर्थगतशेषत्वबोधिकानां च शेषपदोत्तरत्वेनाभावे सति, इति सत्यन्तार्थः । तेन प्रयाजशेषाभिधारणसक्त्वादिविनियोजकवाक्यसंग्रहः । शेषशेषिणावर्वाचकपदयोरेकान्वयबोधोपयोगिनिधिविशेषेणोच्चारणमिति शेषशेषिणः सहाच्चारणमित्यस्यार्थः । तेन न प्रकरणविषयातिप्रसङ्ग इत्याहुः । तत्तु स्वत्वाननुगमा- दुपेक्षणीयम् । निरुक्तलक्षणं ब्राह्मणवाक्यस्यैव । मन्त्रवाक्यं तु, एकान्वयबोधोपयोगि. मन्त्रपदसममिव्याहारः । अत एव · देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णे हस्ताभ्यां निर्वपामि ' इति मन्त्रे कर्तृत्वाद्यन्यतमशक्तिज्ञानाजन्यस्य कर्तृत्वाद्यन्यतमसं. सर्गकस्य कर्तृत्वाद्यन्यतमलक्षणाज्ञानजन्यस्य वा कर्तृत्वाद्यन्यतमशाब्दबोधस्थाजननेऽपि, उक्तपदसमभिव्याहाररूपवाक्यान्तरात्, देवस्य त्वादिपदानां स्वार्थविशिष्टनिर्वापप्रकाशन द्वारा निर्वापाङ्गत्वम् । विधिवाक्यमन्त्रवाक्ययोरयमपरो विशेषः । यद्विधिवाक्ये कर्तृ त्वाद्यन्यतमलक्षणया संसर्गविधया तद्भानाङ्गीकारेण वा स्वत एव विनियोजकत्वम् । मन्त्रवाक्ये तु देवस्य त्वादिपदैनिर्वाप प्रकाशयेदित्यादिवाक्यान्तरकल्पनया । देवस्य । - - - १ अत्र चैवं विधिप्रकारा अनुसंधेयाः । शुद्धधात्वर्थकरणकभावनाविधिः, आयो विधिप्रकारः यथा 'अग्निहोत्रं जुहोति' इति । अन्योद्देशेन तद्विधिरपरः। यथा 'अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः' इति धात्वर्थोद्देशेनान्यकरणकभावनाविधिस्तृतीयः । यथा ' दध्ना जुहोति' इति । अन्योद्देशेनान्यकरण. कभावनाविधिश्चतुर्थः । यथा ' दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात् ' इति । गुणविशिष्टधात्वर्थकरणकभावना- विधिः पञ्चमः । यथा ' सोमेन यजेत ' इति । अन्योद्देशेन गुणविशिष्टधात्वर्थकरणकभावनाविधिः षष्ठः । यथा “ सौर्यै च निपेद्ब्रह्मवर्चसकामः' इति । अत्र च पूर्वपूर्वविधिप्रकारापेक्षयोत्तरोत्त- पणां दौर्बल्यमनुसंधेयम् । २ ( अ० ६ पा० ४ अ० ८) अत्रत्येनेति शेषः । , NA । S VERS HERE ·. [प्रकरणनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरुक्तिः। स्वादिपदानां मन्त्रघटकपदार्थत्वाभावेन विध्यभावेन च मन्त्रवाक्यस्य स्वतोऽविनियोजक. स्वात् । विध्यमावादेव च देवस्य त्वादिपदार्थानां निर्वापाङ्गत्वमपि न स्वतो मन्त्रवाक्यग भ्यम् । अपि तु श्रुतिघटकवाक्यान्तरकल्पनयेति बोध्यम् । अत्र विधिवाक्यस्य योग्यताज्ञानं विना लक्षणया संसर्गविधया वा कर्तृत्वाद्यन्यतमबोधकत्वाभावेन योग्यतारूपलिङ्गानुमा- पकत्वेनाङ्गत्वप्रमाणत्वेऽपि न लिङ्गतो दौर्बल्यम् । प्रत्युत सश्रुतिकवाक्यान्तरकल्पनया प्रमाणभूताल्लिङ्गात्स्वतो विनियोजकत्वेन प्रबलत्वमेव । अत एवाग्नीषोमीयप्रकरणप- ठितस्य ' त्वं ह्यग्ने प्रथमो मनोता' इति मनोतामन्त्रस्य केवलाग्निप्रकाशकम्योभयदेवत्या- ग्नीषोमीये विनियोगासंमवाज्ज्योतिष्टोममहाप्रकरणरूपसामान्यसंबन्धबोधकप्रमाणसहकृत- लिङ्गेन केवलाग्निदेवताके सवनीय उत्कर्षप्राप्तौ । यद्यप्यन्यदेवत्यः पशुराग्नेय्येव मनोता कार्या' इति ब्राह्मणवाक्येन लिङ्गबाधेनाग्नीषोमीयाङ्गत्वमित्युक्तं दर्शमे । मन्त्रवाक्यस्य तु सामर्थ्यकल्पनाद्वारा सश्रुतिकवाक्यान्तरकल्पकस्य द्वयन्तरितप्रामा. ण्यकतया श्रुतिकल्पनारूपैकान्तरितप्रामाण्यकाल्लिङ्गादुर्बलत्वम् । अत एव ' स्योनं ते सदनं करोमि । घृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामि । तस्मिन्सीदामृते प्रतितिष्ठ व्रीहणिां मेध सुमनस्यमानः' इत्येकान्वयबोधोपयोगिपदसनिधिरूपाद्वाक्यात्संपूर्णस्य सदनाङ्गत्व प्रसक्तौ तबाधेन लिङ्गात्पूर्वार्धस्य सदने, उत्तरार्धस्य सादनेऽपि विनियोगः । तच्छ- ब्दस्तु — तप्ते पयसि दध्यानयति । सा वैश्वदेव्यामिक्षा ' इत्यत्रेव वाक्यान्तरीयार्थपरा' मर्शकत्वेन युज्यत इत्युक्तं बलाबलौधिकरणे । ( इति-वाक्यनिरूपणम् ।) क amsamaste ॥ अथ प्रकरणं निरूप्यते ॥ अथ किं प्रकरणम् । न तावत्संनिधिपठितत्वम् । सर्वस्यैव यत्किचित्संनिधिपठित. त्वेन सर्वाङ्गत्वापत्तेः। न च तत्संनिधिपठितत्वं तद्विनियोजकप्रकरणमिति विशिष्य निर्वचनान्नोक्तदोषः । अङ्गानां प्रधानसंनिधिपठितत्वेन प्रधानाङ्गित्वापत्तेः । दर्शपूर्ण, मासयोगोंदोहनसंनिधिपठितत्वेन तदङ्गत्वापत्तेश्च । अथाश्रुतभाव्यकतत्संनिधिपठितत्वं तद्विनियोजकप्रकरणं, प्रधानानां श्रुतमाव्यकत्वान्नोक्तदोष इति चेत् । न । समिद्याग स्याश्रुतमाव्यकतनूनपाद्यागसंनिधिपठितत्वेन तनूनपाद्यागाङ्गित्वापत्तेः । अथ श्रुतभाव्य- कत्वे सति अश्रुतभाव्यकतत्संनिधिपठितत्वं तद्विनियोजकाकरणम् । समिद्यागस्याश्रुतमा व्यकतनूनपाद्यागसंनिधिपठिनत्वेऽपि श्रुतफलकत्वामावान्नोक्तदोषः । गोदोहनस्य १ ( अ० • पा० ४ अ० २० ) इत्यत्रोत शेषः। २ (अ० ३ पा० ३ अ० ७)। - ·m १९८२ अङ्गत्वनिरूक्तिः । [प्रकरणनिरूपणम् ] दर्श पूर्णमासाअत्यवारणायाश्रुतभाव्यकेति चेत् । विश्वभितो विकृतित्वेन प्रकरण स्वाभावात्तत्राव्याप्त्यमावेऽपि पिण्ड पितृयज्ञस्य श्रुतफलकत्वाभावेन स्वाङ्गप्रकरणित्वा. नापत्तेः । प्रयाजादीनां श्रुतभाव्यकप्रोक्षणाङ्गत्वापत्तेश्च । अतोऽशक्यनिर्वचनं प्रकरणमिति चेत् । न । संनिधिपठितत्वे सति, इतिकर्तव्यताकासाया एव प्रकरणपदार्थत्वात् । तत्संनिधिपठितत्वविशिष्टकथंमावाकाङ्क्षा तद्विनियोजकप्रकरणमिति तु निष्कर्षः अस्ति चेदं प्रयाजादिविनियोजकदर्शपूर्णमासादिकरणकभावनाकथंभावाकाङ्क्षात्मकप्र. करणे । दर्शपूर्णमासादीनां प्रयाजादिसंनिधिपठितत्वात् । दर्शपूर्णमासादिषु दीक्षणीयादि. प्रकरणित्ववारणाय, विकृतेः प्राकृताङ्गप्रकरणित्ववारणाय च विशिष्टान्तम् । प्रया. जादीनां पुरोडाशादिरूपद्रव्याङ्गत्ववारणाय कथंभावाकाङ्क्षति । तदुक्तम् असंयुक्तं प्रकरणादितिकर्तव्यतार्थित्वात् ' इति । प्रमाणान्तरासंयुक्तमितिकर्तव्यतार्थित्वरूपात्मक. रणादङ्गामति सूत्रार्थः । अत्र श्रुत्यादिप्रमाणान्तरविनियुक्तस्य प्रोक्षणादेः प्रयोजनाका. सारूपसहकारिकारणविरहान्न प्रधानीयकथंमावाकाङ्क्षारूपप्रकरणादङ्गत्वम् । प्रयाजादे' रेव प्रयोजनाकासारूपसहकारिकारणवशादङ्गत्वमिति प्रकरणविनियोज्यविषयविशे. घसूचनाय प्रमाणान्तरासंयुक्तत्वोक्तिः, न तु तस्य लक्षणे निवेशः, प्रयोजनाभावात् । प्रधानीयप्रयोजनाकासारूपसहकार्यमावादेवाङ्गानां प्रधानसनिधिपठितत्त्वविशिष्टकथंयावा. कासावत्त्वेऽपि न प्रधानानामङ्गाङ्गत्वम् । न च समिद्यागादेः प्रयोजनाकासारूपसहकारि- सत्त्वात्तनूनपाद्यागाङ्गत्वापत्तिरिति वाच्यम् । तनूनपादादेरितिकर्तव्यताकाङ्क्षाकाले समि. दादेः प्रयोजनाकाङ्क्षाभावात् । तनूनपादादेः फलवत्त्वावगमोत्तरं हि, इतिकर्तव्यताकाङ्क्षा तदवगमश्च, प्रधानभावनाया इतिकर्तव्यताकाङ्क्षया प्रधानभावनान्वये सति भवेत्, प्रधा• नभावनेतिकर्तव्यताकाङ्क्षायां च स्वप्रयोजनाकाङ्क्षारूपसहकारिवशात्तनूनपात इव समि' धोऽप्यन्वयान्नैराकाक्ष्यमिति न तनूनपाद्यागाङ्गत्वापत्तिः । अत एव ज्योतिष्टोमाश्रि- तानां : पशुकाम उक्थ्यं गृह्णीयात् ' इत्यादिकाम्यसंस्थानां दीक्षणीयादिसंनिहितत्व विशिष्टकथंमावाकाङ्क्षावत्वेऽपि न प्रकरणाहीक्षणीयादीनां संस्थाङ्गत्वम् । अन्यप्रयुक्ता- श्रयसापेक्षगुणफलसंबन्धविधेः पूर्व दीक्षणीयाद्यङ्गानामाश्रयीभूतज्योतिष्टोमभावनान्व. यावश्यकत्वेन प्रयोजनाकाङ्क्षाभावात् । अतो गुणभावनाया इतिकर्तव्यताकाङ्क्षायामा- श्रयतोऽतिदेशादेव धर्मप्राप्तिरिति नाऽऽनयसामानविध्यमित्युक्तं तृतीये, प्रयोजना. काङ्क्षाविरहादेव च न फलार्थगुणस्याऽऽश्रयाङ्गत्वम् । पिण्डपितृयज्ञस्य तु श्रुत्याद्यवि. नियुक्ताङ्गसत्त्वेऽपि न विनिगमनाविरहात्तदङ्गत्वप्रसक्तिः । कालश्रवणस्यैव प्राधान्ये १ ( अ० ३ पा० ३ अ०४ सु० ११)। २ ( अ० ३ पा० ६ अ० १६ ) इत्यत्रेति शेषः । २ ( अ० ३ पा० ६ अ० ११ K ·म्] अङ्गत्वनिरुक्तिः। ११८३ विनिगमकत्वात् । कालादिश्रवणाद्यविशेषे तु पिण्डपितृयज्ञवच्छ्रुत्याद्यविनियुक्तस्यापि फलार्थत्वापत्तेर्न परस्पराङ्गत्वापत्तिः । विकृतिसंनिधिपठितोपहोमानां तु स्वसंनिधिपठितत्व- विशिष्टविकृतिभावनाकथंभावाकाङ्क्षारूपप्रकरणसत्त्वेऽपि न ततोऽङ्गत्वम् । उपहो मेभ्यः क्लप्तोपकारकत्वेन पूर्वान्वितैः प्राकृताझैः कथंभावाकाङ्क्षायाः शान्तत्वनोपहोम' विनियोगबोधाव्यवहितपूर्व निरुक्तप्रकरणामावात् । अपि तु संनिधिरूपस्थानवशाद्विकृत्या. काङ्क्षामुत्थाप्य तत एवाङ्गत्वम् । न चैवमुत्थाप्याकाङ्क्षायां प्रकरणलक्षणातिव्याप्तिः । तस्या अपि स्थानकल्प्यप्रकरणत्वेन लक्ष्यत्वात् । उपहोमेषु प्राकरणिकाङ्गत्वव्यवहारा- पत्तिस्तु लिङ्गविनियोज्यमन्त्रेषु श्रौताङ्गत्वापत्तिवत्क्लप्तनिरुक्तकथंभावाकसाया एवं तद्व्यवहारनियामकत्वेन निराकार्येति बोध्यम् । नव्यास्तु-अवगतफलसंबन्धसंनिहितवाक्यप्रमितपदार्थवृत्ति यत्पूर्वप्रमाणानवगताङ्गताक विषये, इतिकर्तव्यतात्वप्रकारकापेक्षणं तत्प्रकरणम् । अस्ति च दर्शपूर्णमासादौ प्रयाजादि. विषये तत् । समिशागस्य प्रकरणात्तनूनपाद्यागाङ्गत्ववारणायावगतफलसंबन्धेति पदार्थविशे- पणम् । प्रयाजादीनां प्रकरणादसंनिहितज्योतिष्टोमाद्यङ्गत्ववारणाय संनिहितवाक्यप्रमि- तेति तद्विशेषणम् । अङ्गस्य पूर्वप्रमाणानवगताङ्गताकेति विशेषणाच्च न प्रोक्षणादीनां श्रुतिलिङ्गवाक्यैरवगतत्रीह्याद्यङ्गभावानां प्रकरणादर्शाद्यङ्गत्वापत्तिः 'वामदेव्यं गायति' इत्यादी प्रमाणान्तरेणानवगताङ्गताकसामविषयेऽवगतफलसंबन्धस्य स्तोत्रस्य स्वसाधनी- भुतऋगक्षरामिव्यक्त्यर्थमपेक्षासत्त्वारप्रकरणेनाइत्वप्रसत्तौ तव्यावृत्त्यर्थमितिकर्तव्यता- त्वेनेति विशेषणम् । तस्य ऋगक्षराभिव्यक्त्यर्थं सामापेक्षायामपि सिद्धसामापेक्षाया- मितिकर्तव्यतात्वप्रकारकत्वाभावादित्याहुः । अत्र समिबागादौ तनूनपाद्यागाङ्गत्वस्य प्रोक्षणादीनां प्रकरणादर्शपूर्णमासाङ्गत्वस्य चोक्तरीत्या वारणसंभवादवगतफलसंबन्धेति पूर्वप्रमाणानवगताङ्गताकेति च विशेषणं सूत्रस्थासंयुक्त स्वरूपविशेषणवाद्विनियोगायोनका प्रकरणशरीरे प्रकरणविनियोज्यविषयविशेषबोधनार्थमेव । अस्तु वा तनूनपावादी समियागप्रकरणित्यन्यवहाराभावाव्यवहारप्रयोजकप्रकरण- शरीरेऽवगतसंबन्धेति विशेषणम् । दर्शपूर्णमासादी प्रोक्षणादिप्रकरणित्वव्यवहारस्य तु सर्वानुभवसिद्धत्वात्तद्वारकविशेषणोपादानं तु, अनुचितमेव । अस्तु वा गोदोहनादौ प्रयानादिप्रकरणित्वव्यवहार भाषापूर्वप्रमाणानषगतामाता- केति स्वपूर्वप्रवृत्तप्रमाणानवगताङ्गताकेत्यर्थकम् । न तु प्रकरणपूर्वोद्दिष्टश्रुतिलिङ्गवा. क्यानवगताङ्गताकेत्यर्थकम् । दर्शपूर्णमासादौ प्रोक्षणादिप्रकरणित्वव्यवहारानापत्तेः गोदोहनभावनाकथभावाकाङ्क्षातः पूर्वप्रवृत्तदर्शपूर्णमासभावनाकथभावाकाङ्क्षारूपप्रकर- णेन प्रयाजादीनामङ्गतावगमात्तु न गोदोहनादिषु तत्प्रकरणित्वम्यवहारः । अत इदं ।

·- .. । नाऽऽद्यः ११८४ अङ्गत्वनिरूक्तिः। [प्रकरणनिरूपणम् । व्यवहारप्रयोजकप्रकरणलक्षणम् । विनियोजकप्रकरणलक्षणं तु, अस्मदुक्तमेव । तनून- पादादिषु समिदादिविनियोजकप्रकरणसत्त्वेऽपि समिदादीनामुक्तरीत्या तदङ्गत्वस्य वार- यितुं शक्यत्वादिति तत्त्वम् । केचित्तु-उभयाकाङ्क्षा प्रकरणम् । सा च फलाकाङ्क्षाविशिष्टकथंभावाकाङ्क्षा । वैशिष्टयं च स्वाश्रयभावनासंनिहितभावनाश्रितत्वसंबन्धेन । न त्वेकपुरुषावगतत्वा- दिना । तेन न विश्वजिदादेः प्रकरणेन दर्शाङ्गत्वम् । उक्तसंबन्धेन यदीयफलाकाङ्क्षा. विशिष्टा, निर्णीततदनङ्गत्वकगता या कथंभावाकाङ्क्षा सा तद्विनियोजकप्रकरणमिति निष्कर्षः । उक्तं हि असंयुक्तं प्रकरणादितिकर्तव्यतार्थित्वात् ' इति । अत्र पञ्चम्याः सामानाधिकरण्यात्कथंमावाकाङ्क्षव प्रकरणमित्यवसीयते । असंयुक्तपदं च फलाका- झोपस्थापकम् । न तु संनिपातिनिवारणमित्याहुः। तदतीव मन्दम् । तथा हि, विनियोगफलोपधायकप्रकरणस्य वेदं लक्षणं तत्स्वरूपयोग्यस्य वा स्वानयभावनासंनिहितभावनाश्रितत्वसंबन्धेन प्रयाजादिमावनीयफलाकाङ्क्षाविशिष्टायां श्रुतभाव्यकत्वेन निर्णीतप्रयाजायनङ्गत्वकप्रोक्षणादिभावनागतकथंभावाकाङ्क्षायां प्रया. जविनियोगरूपफलानुपधायकायामतिव्याप्तेः । प्रधानकर्थभावाकाङ्क्षारूपप्रकरणेन फल. वत्त्वेऽवगते तनूनपाद्यागीयकथं मावाकाङ्क्षोदयानिीतानङ्गत्वकतनूनपाद्यागगतायां तस्या. मुक्तसबन्धेन समिद्यागीयफलाकाङ्क्षाविशिष्टत्वेनातिव्याप्तेश्च । न च प्रधानकर्थमावेन तनूनपाद्यागीयफलवत्त्वावगमसमकालमेव समिद्यागस्यापि फलवत्त्वावगमेन फलाकाङ्क्षो. परमात्तदुत्तरकालीनतनूनपाद्यागीयकथंभावाकाङ्क्षायां न तद्वैशिष्टयमिति वाच्यम् । आलोकपरामर्शजन्यानुमितो सामानाधिकरण्यसंबन्धेनातीतधूमपरामर्शवैशिष्टयस्येवोक्त- संबन्धनातीतलमिद्यागायफलाकाङ्क्षावैशिष्टयस्य तनूनपाद्यागीयकथं मावाकाङ्क्षायां सत्त्वे बाधकामावात् । यदि तु धूमपरामर्शजन्यतावच्छेदककोटावुक्तदोषवारणाय स्वाव्यवहितोत्तरत्वसंबन्ध, स्यापि निवेश वत्र समानकालीनत्वसंबन्धस्यापि निवेश इत्युच्यते ततो निर्णीततदनङ्ग- वेति व्यर्थम् । अङ्गकथंभावाकाङ्क्षायामुक्तसंबन्धेनातीतप्रधानफलाकाङ्क्षावैशिष्ट्यवि. रहेणातिव्याप्त्यमावात् । तस्य तद्वारकत्वेन त्वदभिप्रेतत्वात् । न द्वितीयः । अङ्गकथं. भावाकाङ्क्षायाः प्रधानविनियोगस्वरूपयोग्यप्रकरणत्वेऽपि प्रधानफलाकाङ्क्षारूपसह. कारिविरहात् , तनूनपाद्यागकथंमावाकाङ्क्षायाः समिद्यागविनियोजकप्रकरणत्वेऽपि समि. घागफलाकाङ्क्षारूपसहकारिविरहादेवाङ्गत्वप्रसङ्गवारणोपपत्ती फलाकाङ्क्षावैशिष्टय- निवेशस्य निणीततदनङ्गत्वनिवेशस्य च व्यर्थत्वात् । तदुभयनिवेशेऽपि प्रयानादीनां १(अ० ३ पा० ३ अ० ४ सू० ११) । २ सनिपातीति-सीनपत्योपकारकाङ्गमिस्यर्थः । । a । S S । a- S ·। : स्थाननिरूपणम् ] अङ्गत्यनिरुक्तिः। प्रोक्षणाद्यङ्गत्ववारणाय फलाकाङ्क्षायाः सहकारित्वकल्पनाया आवश्यकत्वादिति दिक् । एतस्य च प्रकरणस्याऽऽकाङ्क्षारूपत्वेन स्वतोऽप्रमाणत्वाद्वाक्यकल्पनाद्वारैव प्रामा. ण्यम् । तथा हि । प्रधानगतेतिकर्तव्यताकाङ्क्षया प्रथाजादिगतप्रयोजनाव काङ्क्षासहकृ तया प्रयाजवाक्यस्य प्रधानवाक्यस्यं च स्वस्वावान्तरवाक्यार्थसमाप्तस्यापि महावाक्यैक- देशत्वरूपपदत्वाकान्तस्य संनिधिरूपं वाक्यं कल्प्यते । उक्तपारिभाषिकपदानामपि स्वार्थोपस्थितिद्वारा तन्निष्ठाश्रुतपदान्तरकल्पनानुकूल योग्यतारूपलिङ्गानुमानद्वारेतिकर्तव्य तात्ववाचीत्थमित्यादिगौणश्रुतिकल्पकत्वमिति परम्परया प्रकरणस्याङ्गत्वे प्रामाण्यम् । वाक्यैकवाक्यताकल्पन प्रकारश्च समियो यजति, इत्थं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत इति । अत एव दर्शपूर्णमासप्रकरणाम्नातेन — संस्थाप्य पौर्णमासी वैमृधमनुनिषेत् इत्यनेन विहितवैमृधस्य प्रकरणादर्शपूर्णमासोमयाङ्गत्वप्रसक्ती वाक्यात्पौर्णमास्यङ्गत्व- मित्युक्तं बलाबलाधिकरणे । ( इति-प्रकरणनिरूपणम् ।) - Chromentinuman towwwIRRES ॥ अथ स्थानं निरूप्यते ॥ सादेश्य स्थानम् । तच्च द्विविधम् । अनुष्ठानसादेश्य पाठसादेश्यं चेति । पाठसादेश्य द्विविधम् । यथाक्रमपाठः संनिधिपाठश्चेति । पशुधर्माणामनीपोमीयपश्वङ्गत्वमनुष्ठान सादेश्यात् । तथा हि ' यो दीक्षितो यदन्नीषोमीयं पशुपालभेत ' इति ऋयसंनिधावा- म्नातस्याग्नीषोमीयपशोः । स एष द्विदेवत्यः पशुरोपवसथ्येऽहन्यालब्धव्यः' इति वच. नादौपवसथ्येऽहन्यनुष्ठानम् । तदिन एव च पशुधर्माः श्रूयन्ते । अतस्तेऽनुष्ठानसादे- श्यात्पश्वङ्गम् । ज्योतिष्टोममहाप्रकरणसत्त्वेऽपि पशुधर्माणां सोमद्रव्यकज्योतिष्टोमाङ्ग- त्वायोग्यत्वात्तदनङ्गत्वम् । अत एवाऽऽनर्थक्यतदङ्गन्यायेने ज्योतिष्टोमाइसर्वपश्वङ्गत्व. प्रसक्तावपि स्थानेनोपसंहारन्यायेनानीपोमीयमात्राङ्गत्वम् । पश्चन्तरे त्वतिदेशादेव तेषां प्राप्तिरिति सिद्धान्तः । । इन्द्राग्नी रोचना दिवः' इत्यादीनां क्रमाम्नातानां याज्यानु. वाक्यानाम् ' ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निपेत् । । वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् ' इति क्रमाम्नातेष्वङ्गत्वं यथाक्रमपाठात् । नक्षत्रेष्टि संनिधिपठितोपहोमानां नक्षत्रेष्टयङ्गत्वं संनिधिपाठात् । नक्षत्रेष्टेः प्राकृताङ्गनिराकाङ्क्षत्वेन प्रकरणादङ्गत्वायोगादिति प्राचीन (अ० ३ पा० ३ अ० ७)।२ (अ. ३ पा० अ० ९) अन्नत्यनेति शेषः, ·प्रवादः - - न । । अङ्गत्वनिरूक्तिः [स्थाननिरूपणम् । । स्व-स्वबोधकवाक्यान्यतरसमानदेशीयत्वसंबन्धेन किंचित्पदार्थविशिष्टत्वं स्थानमिति निष्कर्षः । उक्तसंबन्धेन तत्पदार्थविशिष्टत्वं तद्विनियोजकक्रम इति यावत् । एतेन-देशसमानत्वं प्राथम्यादिरूपसादृश्यमित्युक्ती यथाक्रमपाठसंग्रहेऽपि, अभिन्नदेशतायामुपहोमाङ्गताप्रमाणभूतायामव्याप्तिः । अमिन्नत्वमित्युक्तौ तु सदृशदेश भूतायां यथाक्रमपाठरूपायामव्याप्तिरिति निरस्तम् । अन्यतमत्वादिना संबन्धानुगमसं. भवेन संबन्धाननुगमस्यादोषतयोक्तनिरुक्तावव्याप्त्यसंभवात् । यथाक्रमपाठस्थले याज्या. मन्त्राणामैन्द्रामादिषु, सानाय्यसनिधिपठितस्य · शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे' इति मन्त्रस्य सांनाय्ये च स्वबोधकवाक्यसमानदेशीयत्वसंबन्धेन वैशिष्टयाभावादव्याप्तिरतः स्वेति उपहोमबोधकवाक्यसमानदेशीयत्वसंबन्धेनोपहोमवैशिष्टयस्य संग्रहाय स्वबोधकवाक्येति । च विकृत्युपहोमयोरेकदेशानुष्ठेयत्वेन स्वस्त्रमानदेशीयत्वसंबन्धेनोपहोमवैशिष्टयस्य विकृतौ क्रमत्वोपपत्तौ स्वबोधकवाक्यसमानदेशीयत्वस्यासंग्रहेऽप्यदोष इति वाच्यम् विकृत्युपहोमयोरङ्गाङ्गित्वानवगतायुपहोमानां विश्वजिन्यायेन फलार्थत्वापत्या मिन्नदेशा, नुष्ठेयत्वापत्तस्तयोरेकदेशानुष्ठेयत्वस्याङ्गताबोधोत्तरकालीनत्वेनाङ्गत्वप्रमाणत्वानुफ्पत्तेः उपहोमबोधकवाक्यसमानदेशीयत्वस्यैवाङ्गत्वप्रमाणत्वावश्यकत्वेन संग्राह्यत्वात् । उक्तदेशीयत्वं च, उक्तदेशवृत्तित्वम् । तच्चानुष्ठेयत्वपठितत्वान्यतरसंबन्धेन । तेन पशुधर्मबोधकवाक्यसमानदेशानुष्ठेयत्वस्य, उपहोमबोधकवाक्यसमानदेशपठितत्वस्य च संग्रहः । उक्तसंबन्धेन समिद्यागवैशिष्ट्यस्य च तनूनपादादौ सत्त्वेऽपि वक्ष्यमाणरीत्य प्रकरणप्राबल्यादर्शपूर्णमासाङ्गत्वस्यैवावगतेन समिद्यागस्थ तदङ्गत्वम् । नव्यास्तु-इतिकर्तव्यतात्वेनायोग्यसंबन्धयोर्वाक्यार्थयोः संनिधिः क्रमः । इतिकर्त- व्यतात्वेनायोग्यत्वं च द्वेधा । क्वचित्तदाकाङ्क्षाविरहात् । यथा विकृतौ । क्वचिदव्या- पारात्मकत्वात् । यथा, अनुमन्त्रणजपादिमन्त्रादौ । एकवाक्योपात्तव्रीहियागादिसंनिधे. रपि क्रमत्वापत्तेर्वाक्यार्थत्युक्तम् । प्रयाजाद्यङ्गवाक्यप्रधानवाक्यार्थयोः संनिधौ स्थान. त्वापत्तिनिरासायाऽऽद्य विशेषणम् । वाक्यार्थसंनिधेरुक्तत्वान्नानुष्ठानसादश्यासंग्रह इत्याहुः । अत्रोपहोमवाक्यार्थस्य व्यापाररूपत्वेनेतिकर्तव्यतात्वेनान्वययोग्यत्वात् , अन्यथोत्थाप्येतिकर्तव्यताकाङ्क्षयाऽपि तदन्वयानापत्तेस्तत्संनिधावव्याप्तेः । संनिधिपाठ- यथाक्रमपाठस्थलीयसनिधित्वानिरुक्तेः, ब्रीहियागसंनिधेः प्रयाजादिवाक्यप्रधानवाक्यार्थसं. निधेश्च सत्त्वेऽपि 'प्रधानेन व्यपदेशा भवन्ति' इति न्यायेन तदङ्गाङ्गिभावस्य श्रौतप्राकर णिकत्वव्यवहारोपपत्तेस्तद्वारकविशेषणद्वयवैयापाताच्चैतदुपेक्षितम् । १ (अ० ४ पा० ३ अ० ५) अत्रत्येनेति शेषः । " ।

·RAPANESERVANTANTRIANDHANPARRAINRITAMARHIRENT [ स्थाननिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरूक्तिः केचित्तु-देशसामान्यमित्यस्य प्रधानविपरिवृत्तिविशिष्टदेशवृत्तित्वमित्यर्थः। अतः सामा- न्यपदेन प्राथम्यादिसादृश्यविवक्षायामभिन्नदेशत्वासंग्रहः। अभेदविवक्षायां सहशदेशत्वासं- ग्रह इति दूषणमनवकाशमित्याहुः। तन्न । देशे प्रधानविपरिवृत्तिवैशिष्टयानिरुक्तेः। उपहोम' देशे दर्शपूर्णमासविपरिवृत्तेरपि स्मृत्याद्यात्मिकायाः कदाचित्सत्त्वादुपहोमानां तदङ्गत्वापत्ते. श्व । न च शास्त्रीयत्वं विपरिवृत्तौ विशेषणमतो नोक्तदोषः। दर्शपूर्णमासशास्त्रस्मृतिजन्यायाः शास्त्रीयदर्शपूर्णमाप्तविपरिवृत्तेरपि तत्र संभवात् । न च प्रधानविपरिवृत्तिविशिष्टदेशवृत्तित्वं स्वविनियोजकक्रमः । दर्शपूर्णमासयोरुपहोमप्रधानत्वाभावान्न दोष इति वाच्यम् । अङ्ग स्वज्ञानजनकक्रमशरीरेऽङ्गतानिरूपकत्वरूपप्राधान्यनिवेशेऽन्योन्याश्रयप्रसङ्गात् । अतोऽ. स्मदुक्त एव सादेश्यनिष्कर्षों गरीयान् । अयं च द्विविधोऽपि क्रमः प्रत्येकमुभयाकाङ्क्षयाऽन्यतराकाङ्क्षया च विनियोजक इत्यतः षड्धिः । तत्र प्रधानस्य विकृतित्वेऽनुष्ठानसादेश्यस्यान्यतराकासया विनियोजन कत्वम् । यथा, उक्तपशुधर्मस्थलीयानुष्ठानप्तादेश्यस्य क्लप्तोपकारप्राकृताङ्गानराकास- तया प्रधानस्याऽऽकाङ्क्षाभावात् । प्रधानस्य प्रकृत्यनिरूपकदर्विहोमादिरूपत्वे तु, अनु- छानसादेश्यस्योभयाकासया विनियोजकत्वम् । एवमैन्द्रामादिविकृतिक्रमपठितमन्त्राणा- मन्यतराकासासहकृतयथाक्रमपाठात्तदङ्गत्वम् । यद्यपि याज्यानुवाक्यामन्त्राणां लिङ्गवि- नियोज्यत्वेन यथाक्रमपाठस्य तत्रापूर्वविशेषसाधनत्वबोधकत्वमेव न तद्विनियोजकत्वम् । तथाऽपि विकृतिक्रमपठितलिङ्गाविनियोज्यजपादिमन्त्राणां यथाक्रमपाठ एवान्यतराकासा- सहकारेण विनियोजकोऽन्वेषणीयः । अत एव दर्विहोमाद्यभूतजपादिमन्त्राणां यथाक्रम, पाठ एवोमयाकासया विनियोजकोदाहरणम् । एवमुपहोमीयविकृतिसंनिधिपाठोऽन्यत. राकासासहकृतस्तदुदाहरणम् । शुन्धनमन्त्रस्य सानाय्यपात्रप्रोक्षणे लिङ्गादेव विनियोगा- तस्य सानाय्यसंनिधिपाठः साक्षादविनियोजकोऽपि, अपूर्वविशेषसाधनत्वोपस्थापकत्वेन विनियोगप्रयोजकत्वादुमयाकाङ्क्षासहकृतसंनिध्युदाहरणम् । न ह्यन्यदत्रोदाहरणं संम. वति । प्रकृतित्वानिरूपकप्रधानसंनिधिपठितारादुपकारकस्य प्रकरणविनियोज्यत्वात् । अनान्यतराकाङ्क्षासहकृतक्रममावस्येतिकर्तव्यताकाङ्क्षोत्थापकतया प्रकरणाढ्दुर्बलत्वं स्पष्टम् । उभयाकासासहकृतयथाक्रमपाठानुष्ठानसादेश्ययोविधिसनिधिघटितप्रकरणादु. लत्वमपि। एवं विनियोजकप्रकरणसहकृतपाठसनिधेस्तु स्वतोऽविमियोजकत्वादपि दुर्बलत्वम् । प्रकरणापेक्षया क्रमस्य दुर्बलत्वादेव चेष्टिपशुसोमयागात्मकरानसूयान्तर्गताभिषेचनीय. सनिधिसमाम्नातविदेवनादीनामन्यतराकासासहकृतसंनिधिपाठादभिषेचनीयमात्राङ्गत्वप्र- सक्ती राजसूयमहाप्रकरणाद्राजसूयाङ्गत्वमित्युक्तं बलाबलाधिकरणे । १ ( अ० ३ पा० ३ अ० ५)।

·अङ्गत्वनिरुक्तिः। [समाख्यानिरूपणम् ] राजसूयस्यापि विकृतिसमुदायात्मकत्वेन प्राकृताङ्गैरेव निराकासत्वात्प्रकरणासंभवः । प्रत्येकजन्यपरमापूर्याणां प्राकृतानिराकक्ष्येऽपि सर्वयागअन्यपरमापूर्वस्य साकाङ्क्षत्वेन तदनुकूलप्रत्येकपरमापूर्वनिष्ठयोग्यताजनकत्वेन प्रकरणग्राह्यत्वोपपत्तेः । न च सर्वयाग- जन्यैकपरमापूर्वे मानाभावः । दर्शपूर्णमासयोः समुदितसाधनताश्रवणस्य समुदायापूर्व इव सर्वयागसमुदायात्मकराजसूयत्वावच्छिन्नसाधनताश्रवणस्यैव तत्र मानत्वात् । तदनङ्गीकारेऽपि वा पवित्रादारभ्य क्षत्रस्य धृतिं यावदङ्गविधिषु — राजसूयाय ह्येना उत्पुनाति ' इत्यनेनोपक्रमात् ' राजसूयेनेजानः सर्वमायुरेति' इत्युपसंहाराद्वाचनिकाङ्ग- संदशेन राजसूयत्वेन रूपेण सर्वेषामाकासाया उत्तेजनात्तत्मकरणोपपत्तेश्च । एवमन्या विधक्रमस्यापि प्राबल्यदौर्बल्ये, उदाहरणानि सुधीभिर्यथासंभवमूह्यानि ! ( इति-~~- स्थाननिरूपणम् । ) ॥ अथ समाख्या निरूप्यते ॥ Home , समाख्या यौगिकः शब्द इति प्राञ्चः । परस्परान्वयतात्पर्यकपदघाटितयौगिक- शब्दत्वं समाख्यात्वमिति तु निष्कर्षः । स्वघटकपदार्थनिरूपितस्वघटकपदार्थनिष्ठा ङ्गत्वाबोधके द्वंद्वेऽतिव्याप्तिवारणाय घटितान्तम् । ' धेनुर्दक्षिणा ' इत्यादिवाक्येऽति- व्याप्तिवारणाय यौगिकशब्देति । अथ यौगिकत्वं नानेकपदघटितत्वम् । 'धेनुर्दक्षिणा ' शुक्लो घट इत्यादिव्यस्तवा- क्यसाधारणत्वात् । अत एव न विग्रहवत्त्वम् । स्वसमानार्थकवाक्यान्तरकत्वरूपस्य तस्य गौ तिः, श्वेतः कलशः, इत्यादिवाक्यान्तरमादायोक्तव्यस्तवाक्येऽपि सत्त्वात् । न च स्वघटकपदघटितविग्रहकत्वस्य तत्त्वान्नोक्तदोषः । गौर्दक्षिणा, श्वेतो घट इत्यादि. वाक्यमादायोक्तदोषात् । स्वघटकयावत्पदघटितविग्रहकत्वम् , आध्वर्यवमित्याद्यस्वपद- विग्रहकसमाख्यास्वव्याप्तमिति चेन्न । आनुशासनिकानुपूर्वीकपदघटितत्वस्य प्रकृति यौगिकत्वरूपत्वात् । कृदन्ततद्धिताद्यानुपूर्वी, आनुशासनिकीति न दोषः । अत्र यजेते. त्यादिपदश्रुतावतिव्याप्तिवारणाय सुबन्तत्वं परस्परार्थान्वयतात्पर्यकपदविशेषणं बोध्यम् । आवयवमित्यादौ सुबन्तादेव तद्धितोत्पत्तेः । होतृचमस इत्यादौ सुप्सुपेत्यनेन सुबन्त योरेव समासविधानादस्ति सुबन्तपदघटितत्वम् । यजेतेत्यादौ न तदिति न दोषः । वस्तुतस्तु-परस्परार्थान्वयतात्पर्यकपदघटितत्वे सति सुबन्तत्वं समाख्यात्वम् । ' कृत्तद्धितसमासाश्च ' इत्यनेन कृदन्ततद्धितान्तसमासेषु प्रातिपदिकसंज्ञावगमात्तेषां सुष्प्रकृतित्वरूपसुबन्तत्वमिति लक्षणसमन्वयः । सुबन्तसोमादिपदे द्वंद्वे चातिव्याप्तेषंटि- १ पा० सू० (१-३-४६)।

·[ समाख्यानिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरूक्तिः। तान्तम् । ' सोमेन यजेत ' इति सुप्तिङ्घटितसमुदायेऽतिव्याप्तः सुबन्तेति । ' अर्थवंद धातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्' इति सूत्रेऽप्रत्ययपदस्य: प्रत्ययतदन्तान्यपरतया सुप्तिचटि- त समुदायस्य प्रातिपदिकसंज्ञाभावेन तदुत्तरं सुपोऽनुत्पत्तेः । धेनुर्दक्षिणा' इत्यत्र दक्षिणाप्रातिपदिकस्य सुम्प्रकृतित्वेऽपि 'धेनुर्दक्षिणापदघटितसमुदायस्यातत्त्वान्नाति. व्याप्तिरिति न तद्वारकतया यौगिकत्वनिवेश इति तत्त्वम् । सा च द्विविधा वैदिकी लौकिकी चेति । याजुर्वेदिकपदार्थेषु आध्वर्यवमिति । आर्वेदिकेषु हौत्रमिति । सामवेदिकेषु औदात्रमिति । तथा होतचमस इति पात्रविशेषे। पौरोडाशिकमिति दार्शपूर्णमासिकपदार्थेषु या समाख्या सा, आध्वर्यवमधीत इत्यादि. वेदप्रयुक्तत्वाद्वैदिकी । सोमचमस इत्याद्या याज्ञिकप्रयुक्ता लौकिकी । अत्र विशेष्य. विशेषणसंबन्धस्य सिद्धवनिर्देशात्तदन्यथानुपपत्त्याऽवयवार्थसंबन्धबोधकं वाक्यमाका. सायोग्यतादिबलेन कल्पयित्वा कर्तृत्वादिरूपः संबन्धः प्रतीयत इति सा विशेषणस्य विशेष्यातायां प्रमाणम् । उक्ताङ्गत्वस्य च प्रमाणान्तरागम्यत्वात्सामाख्यानिकत्वम् । अत एव यत्र वाक्यादिप्रमाणान्तरेण समाख्याघटकीभूतपदार्थस्याङ्गत्वावगमस्तत्र न सामाख्यानिको विनियोगः । यथा, - निर्मन्थ्येनेष्टकाः पचन्ति ' बमुसलाभ्यामवहन्ति ' इत्यादौ मन्थनप्रोक्षणादेः । तत्र मन्थमकर्मभूताग्नेः, प्रोसितोलू. खलमुसलयोश्च विध्यन्वयेऽपि प्राप्ताप्राप्तविवेकेन मन्थनप्रोक्षणयोरेव विधितात्पर्येण विनि. योगस्य वाक्यीयत्वात् । आध्वयंवमधीते' इत्यादौ त्वध्वदिविधितात्पर्यविषयत्वा- समाख्याविनियोज्यत्वमेव । अत्र च समाख्याघटकीभूतपदार्थयोः संसर्गविधादिना संबन्धे बुद्धे तन्निर्देशान्यथा. नुपपत्त्या न स्वतन्त्रो विधिः कल्प्यते । अध्वर्युणाऽन्वाधानादि कर्तव्यमिति, गौरवात् । अपि तु : अध्वर्यु वृणीते ' इत्यध्वर्युवाक्यस्यान्वाधानादिवाक्यस्य चैकवाक्यतासंपादक पदमात्रं • यमध्वर्यु वृणीते सोऽनीनन्वादधाति ' इति । तच्च द्वयोर्विध्यारेकबुद्धिस्थता' रूपस्थानकल्पनां विना न संभवतीति कल्पयित्वा, अध्वर्वादेश्च व्यापारविषयतया इतिकर्तव्यतात्वं प्रकल्प्य तदाकाङ्क्षारूपप्रकरणकल्पनया द्वयोर्विध्यमिहावाक्यैकदेशत्वरू, पपारिभाषिकपदत्वाकान्तयोः संनिधिरूपं वाक्यं कल्प्यते । ततश्चाध्वर्युनिष्ठयोग्यतारूप, लिङ्गं प्रकल्प्यैकवाक्यतासंपादकपदरूपश्रुतिकल्पनात्समाख्याया विनियोजकत्वम् । अत एव पञ्चान्तरितप्रामाण्यकत्वेन समाख्यायाश्चतुरन्तरितप्रामाण्यकस्थानापेक्षया दुर्बलत्वम् । अत एव पौराडाशिकसमाख्याते काण्डे समाम्नातस्य · शुन्धध्वम् ' इति मन्त्रस्य समाख्यया पुरोडाशसाध्याग्नेयादियागीयपात्रप्रोक्षणाङ्गत्वे प्रसक्ते सांनाय्यसंनि. प्रोक्षिताम्यामुलूख. , " पा० सू० ( १-२-४५) ·अङ्गन्त्वनिरूक्तिः। [ समाख्यानिरूपणम् ] ध्याख्यस्थानान्सांनाय्यपात्रप्रोक्षणातत्वमित्युक्तं बलाबलाधिकरणे । यद्यप्यत्र लिङ्गस्य विनियोजकत्वेन स्थानसमाख्ययोरपूर्वविशेषसाधनत्वबोधकत्वमेव, तथाऽपि विनियोगप्र- माणसहकारित्वादुदाहरणत्वोपपत्तिः । तयोरेव विनियोजकत्वोदाहरणं तु मृग्यमित्यन वयं श्रुत्यादिप्रमाणकममत्वम् । ( इति-समाख्यानिरूपणम् )। श्रीजैमिनीयामिमताङ्गताया- स्तत्तन्निबन्धेष्वपि तन्निबन्धे । असुग्रहं सुग्रहमत्र कर्तु मुरारिरेतामकरोनिरुक्तिम् ।। मुरारिनिर्मिता न्यायमीमांसावासितात्मनाम् । तोषाय विदुषामेषा कण्ठभूषा प्रकल्प्यताम् ॥ इति श्रीमन्यायमीमांसापारावारपारीणमुरारिमिश्रविरचिताङ्गत्वनिरुक्ती षट्ममाणकमङ्गत्वनिरूपणं संपूर्णम् । समाप्ता चाङ्गत्वनिरुक्तिः। (4. ३ प्राअ०७)।

·7 ॥ द्वितीयभागस्थपूर्वमीमांसासूत्रादीनां सूचीपत्रम् ॥

·No text on this page.

·द्वितीयभागस्थपूर्वमीमांसासूत्राणां-वर्णानुक्रमसूचीपत्रम् । पृष्ठसंख्या १०८८ अगुणा च कर्मचोदना ७८९ ६४५ १०८९ ६५२ सूत्राणि पृष्ठसंख्या सूत्राणि अन्यो वा स्यात्परिक्रय. अकर्म ऋतुसंयुक्तं संयोगात् १०० अपदेशो वाऽर्थस्य ९९५ अपनयस्त्वेकदेशस्य अगुणे तु कर्मशब्दे ५३९ अपनयाद्वा पूर्वस्यानुप. अग्निस्तु लिङ्गदर्शनात् ६ १० अपि वा क्रमसंयोगात् अग्न्यङ्गमप्रकरणे तद्वत् १०९६ अपि वा द्विरुक्तत्वात् अग्रहणाद्वाऽनपायः स्यात् ७९० अपि वा श्रुतिभेदात् अचोदकाश्च संस्काराः ५१५ अपि वा सद्वितीये स्यात् अचोदना गुणार्थन १०५२ अप्रकरणे तु तद्धर्मस्ततो अचोदितं च कर्मभेदात् ९६३ अप्रकृतत्वाच अतुल्यत्वात्तु नैवं स्यात् ७९३ अप्रयोजकत्वादेकस्मात् अतुल्यत्वात्तु वाक्ययोर्गुणे ५४६ अयनेषु चोदनान्तरं अतुल्यत्वादसमानविधानाः स्युः १११४ अर्थलोपादकर्म स्यात् अथातः शेषलक्षणम् ६४७ अर्थवादोपपत्तेश्च अद्रव्यत्वात्केवले कर्मशेषः ६०८ अर्थवादो वाऽनुपपातात् अद्रव्यत्वात्तु शेषः स्यात् ९५३ अर्थवादो वा प्रकरणात् अद्विर्वचनं वा श्रुति ६३८ अर्थाभिधानसामर्थ्यान्मन्त्रेषु अधिकारे च मन्त्रविधिः ७७३ अर्थासंनिधेश्च अध्वर्युर्वा तदर्थो हि ११२३ अर्चनेति चेत् अध्वर्युर्वा तन्न्यायत्वात् ११०८ अर्थकत्वे द्रव्यगुणयोरेक- अध्वर्युस्तु दर्शनात् ११२९ अवत्तत्वाच्च गुहां अनर्थकश्योपदेशः स्यात् ७८. अविभागाच्च शेषस्य अनित्यत्वात्तु नैवं स्यात् अनुप्रसर्पिषु सामान्यात् १०२१ अविशेषात् स्तुतियति अन्त्यमरेकार्थ ९९३ अवेष्टौ यज्ञसंयोगात् अन्नप्रतिषेधाच्च ९५१ अशक्तौ ते प्रतीयेरन् अन्यार्था वा पुनःश्रुतिः ६२२ अशास्त्रलक्षणत्वाच्च ma १०५० ७ ३ ९९२ ६२९ अविभागस्तु कर्मणो ६२१ ११०९ १०१९ ·[२] सूत्राणि अशेषत्वात्तु नैवं स्यात् असंयुक्त प्रकरणादिति- असंयोगात्तु मुख्यस्य अहीमवत्पुरुषस्तदर्थत्वात् अहीनो वा प्रकरणात् आ. ऋ. आख्या चैवं तदर्थत्वात् आग्नेयवत्पुनर्वचनम् आग्नेयसूक्त हेतुत्वात् अघाराग्निहोत्रमरूपत्वात् आज्याच्च सर्वसंयोगात् आज्ये च दर्शनात् आषानेऽपि तथेति चेत् आधानेऽसर्वशेषत्वात् आनन्तर्यमचोदना आनर्थक्यात्तदङ्गेषु आराच्छिष्टमसंयुक्तम् आरादपीति चेत् पृष्ठसंख्या सूत्राणि पृष्ठसंख्या ९९० उत्सर्गे तु प्रधानत्वात् १०८७ ८१६ उपगाश्च लिङ्गदर्शनात् १०९४ ८६३ उपदेशो वा याज्याशब्दो हि ९४४ उपवीतं लिङ्गदर्शनात् ८९५ ८६२ उपहव्येऽप्रतिप्रसवः उपायो वा तदर्थत्वात् ९७५ ८२० ६३७ ऋत्विक्फलं करणेष्वर्थवत्त्वात् ११३० ६२१ ४९७ एकत्वयुक्तमेकस्य ९८९ एकत्वेऽपि परम् ९९० एकत्वेऽपि पराणि ११३७ एकदेश इति चेत् १०१० ७४० एकं वा संयोगरूप- एकस्माच्चेद्याथाकाम्या १०५५ एकस्मिन्नेकसंयोगात् १०७५ एकस्मिन्वाऽर्थधर्मत्वात् ८८७ एकस्मिन्या देवतान्तरात् १०१७ एकस्मिन् समवत्तशब्दात् १०३७ एकस्य कर्मभेदादिति चेत् १०९० एकस्य तु लिङ्गभेदात् ५७५ ११०० एकस्यैवं पुनःश्रुतिः (७४ ऐन्द्रवायवे तु वचनात् ८७२ रेन्द्राग्ने तु लिङ्गभावात् ७९९ ५८८ एकपात्रे मात् इज्याविकारो वा संस्कारस्थ इष्टयर्थमन्न्याधेयं प्रकरणात उक्त्वा च यजमानत्वम् उवथ्यादिषु वाऽर्थस्य उत्कर्षों वा ग्रहणात् उत्पत्तिरिति चेत् उत्पत्तो तु बहुश्रुतेः उत्पन्नाधिकारात्सति उदक्त्वं चापूर्वत्वात् मनातृचमसमेका १०९१ कर्भकार्यात्सर्वेषामृत्विक्त्वम् ९९३ कर्माण्यापि जैमिनिः ८९७ कर्मार्थ तु फलं तेषां १०.१ क श्रुतिसंयोगात् ·[३] 7 १ মুয়ালি पृष्ठसंख्या মুন্না पृष्ठसंख्या कर्तुस्तु धर्मनियमात् ६३० चमसवदिति चेत् ९९२ कर्तृगुणे तु कर्मासमवायात् ७२९ चमसाध्वर्यवश्च तव्यपदेशात् कर्तृतो वा विशेषस्य ८७२ चमसांश्चमसाध्वर्यवः १९०८ कृतकं चाभिधानम् ६३७ चमसिना वा संनिधानात् कृतत्वात्तु कर्मणः सकृत्स्यात् ९७५ चमसे चान्यदर्शनात् १०१० कृत्स्नोपदेशानुभयत्र ७६४ चमसे चान्यदर्शनात ११०८ कारणाच ९८९ चममेषु समाख्यानात् ९९९ कारणानुपूर्ताच्च १०११ चमैसश्च तुल्यकालत्वात् १०२० ऋतुतो वाऽर्थवादानुपपत्तेः ८७३ चरावणीति चेत् क्रमश्च देशसामान्यात् ८१९ चरौ वाऽर्थोक्तं पुरोडाशे चिकीर्षया च संयोगात् १०७८ गुणत्वाच्च वेदेन न व्यवस्था १११६ चोदनां प्रति भावाच्च गुणत्वे तस्य निर्देशः १११४ चोदनार्थकात्यत्ति १०२८ गुणमुख्यव्यतिक्रमे ८०९ चोदना वाऽपूर्वत्वात् गुणविशेषादेकस्य १०७२ चोदना वाऽप्रकृतत्वात गुणश्चापूर्वसंयोगे वाक्ययोः ५३१ चोदना वा गुणानां युगपत् गुणस्तु क्रतुसंयोगात् ५७० चोदना वा शब्दार्थस्य गुणस्तु श्रुतिसंयोगात् ४८४ चोदिते तु परार्थत्वात् ७२४ गुणात्संज्ञोपबन्धः ५९६ छ. गुणाद्वाऽप्यभिधानं स्यात् ७५४ छन्दः प्रतिषेधस्तु ७९८ गुणानां च परार्थत्वादसंबन्धः ७६६ छन्दश्च देवतावत् गुणाभावात् गुणाभिधानात्सर्वार्थमभिधानम् १०८० जानी चैकदेशत्वात् गुणाभिधानान्मन्द्रादिः ७८५/ जातिविशेषात्परम् गुणार्था वा पुनःश्रुतिः ६४५ ज्ञाते च वाचन गुणोपबन्धात् गौणो वा कर्मसामान्यात् ११९९ तत्काले वा लिङ्गदर्शनात् ११३७ ग्रहणाद्वाऽपनीतं स्यात् ७९१ तत्प्रकृत्यर्थ यथाऽन्येऽनारम्य-१०३८ ग्रावस्तुतो मक्षो न विद्यते १००४ तत्प्रधाने वा तुल्यवत् चा तत्रार्थात्कर्तृपरिमाणं स्यात् १०८९ ७६७ ....

·७९४ ७९३ १०७९ दीक्षादक्षिण तु वचनात् [] মুম্বা पृष्ठसंख्या सूत्राणि पृष्ठसंख्या तत्रार्थात्प्रतिवचनम् १०१२ त्रिंशच्च परार्थत्वात् तत्संयोगात्कर्मणो व्यवस्था ११ ०४ त्वष्टारं तूपलक्षयेत्पानात् तत्संयोगात्क्रतुस्तदाख्यः १२ तत्संस्तवाच्च ९८७ दर्शनादिति चेत् १०२६ तत्सर्वत्राविशेषात् ९७१ दशत्वं लिङ्गदर्शनात् १०९२ तत्सर्वार्थमविशेषात् ८८१ दिग्विभागश्च तद्वत्संबन्धस्य ८९८ तथाऽभिधानेन १०८१ तथाऽऽह्वानमपीति चेत् ७५५ देशमानं वाऽशिष्येण १०८३ तथा कामोऽर्थसंयोगात् १११७ देशमा वा प्रत्यक्ष १०८५ तथा यूपस्य वेदिः १०८२ दोषात्तु वैदिके स्यात् ९७० तथोत्थानविसर्जने ७५५ दोषात्त्विष्टिलौकिके स्यात् ९५७ तदाख्यो वा प्रकरणोपपत्तिभ्याम् ७७७ दोहयोः कालभेदादसंयुक्तं तदुपहूत उपह्वयस्वेत्यनेन १०१२ द्रव्यगुणसंस्कारेषु बादरिः तदेकपात्राणां समवायात् १०१२ द्रव्यं चोत्पत्तिसंयोगात् तद्रहणाद्वा स्वधर्मः स्यात् १११० द्रव्यं वा स्याचोदनायाः तद्भेदात्कर्मणोऽभ्यासो ५१७ द्रव्यमयोगाच्च तद्युक्ते फलश्रुतिः १०७९ द्रव्यसंयोगाच्चोदना ६०९ तद्वच्च लिङ्गदर्शनम् ११०६ द्रव्यसंस्कारः प्रकरणाविशेषात् ११३३ तद्वच्च शेषवचनम् ९९५ द्रव्ये चाचोदितत्वात् ६४३ तद्वत्सवनान्तरे ग्रहाम्नानम् १०६३ द्रव्यैकत्वे कर्मभेदात् तद्वनं तु वचनप्राप्ते १०२६ द्वित्वबहुत्वयुक्तं चाचोदनात् तपश्च फलसिद्धित्वात् १११५ द्व्याम्नातेषूभी द्व्याम्नानस्य ११२० तस्य रूपोपदेशाभ्याम् तस्योपदेशसमाख्यानेन ११०६ धर्मविप्रतिषेधाच्च तासामग्निः प्रकृतितः १०४० धर्मोपदेशाच्च न हि ८०८ तुल्यः सर्वेषां पशुविधिः १०४२ तेनोत्कृष्टस्य कालविधिः १०४५ न कालविधिश्वोदितत्वात् ७५६ ११०२ न चैकं प्रतिशिष्यते तेषामर्थेन संबन्धः ६६५ न चोदनाविरोधाद्धविः ९९२ त्रयीविद्याख्या च तद्विदि ८०८ न चोदनैकार्थ्यात् ७८४ ते सर्वार्थाः प्रयुक्तत्वात् ·[५] पृष्ठसंख्या सूत्राणि म तद्वत्प्रयोजनकत्वात् न तद्वाक्यं हि तदर्थत्वात् न तुल्यत्वात् १०९९ ८८२ ७८८ पृष्ठसंख्या सूत्राणि १०५८ पक्षणार्थकृतस्येति चेत् पक्षणेति चेत् १०२७ ६३६ परुषि दितपूर्णघृतविदग्धं पालीवते तु पूर्वत्वात् पालीवते तु पूर्ववत् ८७० पानव्यापच्च तद्वत् ८६६ पुनरभ्युन्नीतेषु सर्वेषाम् १०३८ पुरुषश्च कर्मार्थत्वात् १०४१ पुरोनुवाक्याधिकारो वा १०९५ पृथक्त्वनिवेशासंख्यया ८९६ पौर्णमासीवदुपांशुयाजः स्यात् १०५० पौष्णं पेषणं विकृतौ प्रकरणं तु पौर्णमास्यां १०९९ प्रकरणविशेषात्तु विकृतौ ११३७ प्रकरणविशेषादसंयुक्तं प्रकरणविशेषाद्वा प्रकरणाद्वोत्पत्त्यसंयोगात् १०९९ प्रकरणान्तरे प्रयोजनान्यत्वम् १०५९ प्रकरणाविभागादुभे प्रति ९७५ प्रकरणाविभागाद्वा ११३३ प्रकृतौ वाऽद्विरुक्तत्वात् ११०७ ५२२ ४८९ न नाम्ना स्यादचोदना न पक्तिनामत्वात् न प्रकृतेरशास्त्रनिष्पतेः न प्रकृतेरेकसंयोगात् न वा तासां तदर्थत्वात् न वा तासां तदर्थत्वात् न वा परिसंख्यानात् न वा प्रकरणात्तस्य दर्शनम् न श्रुतिविप्रतिषेधात् न सर्वस्मिन्निवेशात् न सर्वेषामनधिकारः नाप्रकरणत्वादनस्य नामरूपधर्मविशेषपुनरुक्ति- नियमस्तु दक्षिणाभिः नियमार्था गुणश्रुतिः निरवदानात्तु शेषः स्यात् निर्देशात्तु विकृतापूर्वम्य निर्देशाद्वयवतिष्ठेत् निवीतमिति मनुष्यधर्मः निवृत्तिदर्शनाच्च नैकदेशत्वात् नैमित्तिकमवल्यत्वात् नैमित्तिकं तु प्रकृती नैमित्तिकं वा कर्तृसंयोगात् नोत्पत्ती हि न्यायोक्त लिङ्गदर्शनम् ८८० ४७३ १०२९ १०७३ ९४५ १०९३ ७६६ १०५२ १०२५ प्रक्रमाद्वा नियोगेन *१०५८ ८८९ प्रतिनिधिश्च तद्वत् १०८१ प्रतिपत्तिरिति चेत् १०४७ प्रतिषेधाच्च पूर्वलिङ्गानाम् १०५६ प्रत्यक्षोपदेशाच्चमसानाम् १०३२ प्रत्ययं चापि दर्शयति ८७७ प्रवृत्तत्वात्प्रवरस्यानपाय: १०९० प्रागपरोधान्मलवद्वाससः ११३८ प्रातरनुवाके च होतृदर्शनात् १०७२ १००९ ६४५ १०१५ ९५१ ११०७ ·पृष्ठसंख्या ११२२ १०१३ ६२३ ५९८ १०५४ ७७१ ७ ६६८ लिङ्गदर्शनाच ५३९ लिङ्गदर्शनाच १०७७ लिङ्गदर्शनाच भ. सूत्राणि पृष्ठसंख्या सूत्राणि प्रायश्चित्तं निमित्तेन ६४१ याजमाने समाख्यानात् प्राये वचनाच्च ४९६ याज्यापनये नापनीतो प्रैषानुवचनं मैत्रावरुणस्य ११०६ यावज्जीविकोऽभ्यासः प्रेषेषु च पराधिकारात् ११२७ यावदुक्तं वा कर्मणः फ. रशना च लिङ्गदर्शनात् फलचमसो नैमित्तिको १०१६ फलं च पुरुषार्थत्वात् ६६१ लिङ्गक्रमसमाख्यानात् फलं चाकर्मसंनिधौ ६१७ लिङ्गदर्शनाच्च फलं तु सह चेष्टया फलश्रुतेस्तु कर्म स्यात्. फलसंयोगात्तु स्वामियुक्तं लिङ्गदर्शनाच ब्राह्मणा वा तुल्यशब्दत्वात् लिङ्गदर्शनाच १०२२ लिङ्गदर्शनाच भक्तिरसन्निधावन्याय्येति चेत् ११३९ लिङ्गदर्शनाच भक्षार्थो वा द्रव्ये समत्वात् लिङ्गदर्शनाच ९८७ लिङ्गदर्शनाच भक्षाश्रवणादानशब्दः परिक्रये लिङ्गदर्शनाच भूयस्त्वेनोभयश्रुति ८१५ लिङ्गदर्शनाच्च कर्मधर्मे हि लिङ्गमविशिष्टं सर्वशेषत्वान्न मन्त्राश्चाकर्मकरणास्तद्वत् मांस तु सवनीयानाम् ११३९ लिङ्गसमाख्यानाभ्यां भक्षार्थता मिथश्चानर्थसंबन्धात् मुख्यान पूर्वकालत्वात् मुख्यार्थो वाऽङ्गस्य ११३६ य. वचनं परम् यजतिस्तु द्रव्यफलभोक्तृ ६०० वचनाच यथादेवतं वा तत्प्रकृतित्वं ७८७ वचनात्तु समुञ्चयः यथार्थ वा शेषभूत ७६५ वचनात्त्वयथार्थमन्द्री स्यात् यष्टुर्वा कारणागमात् १०१४ वचनात्सर्वपेषणं तं प्रति जमानास्तु तत्प्रधानत्वात् १११३ वचनादनुज्ञातभक्षणम् ६०१ ८८६ ९७३ ९८५ १०२० १०३८ १०५१ १०७७ ११३१ ६२७ ६४२ ७८६ ७८२ ৩৩ १११८ लिङ्गविशेषनिर्देशात् ७३८ लिङ्गाच्च ९८६ लिङ्गाच ८०७ ८८९ १०११ १०७२ ७५२ ८८६ Man ।

·[७] সার্তিা वचनादितरेषां स्यात् वचनादितरेषां स्यात् वचनादिति चेत् वचनानि त्वपूर्वत्वात् वषट्कारश्च कर्तृवत् वषट्काराच्च भक्षयेत् पृष्ठसंख्या सूत्राणि पृष्ठसंख्या १११२ वेदसंयोगात् १११६ वेदसंयोगान्न प्रकरणेन बाध्येत ७६५ वेदोपदेशात्पूर्ववत् ११०९ ९९९ वेदो वा प्रायदर्शनात् ८०५ ७९७ व्यतिक्रमे यथाश्रुतीति चेत् ८०८ १००६ व्यपदेशश्च तद्वत् ४८८ ८९१ व्यपदेशश्च तुल्यवत् १०६१ १११६ व्यपदेशाच्च १११३ ७४२ व्यपदेशाच्च ११३२ ६३९ व्यपदेशादपकृष्येत १०६५ व्यपदेशादितरेषां स्यात् ५९५ व्यपवर्ग च दर्शयति ६२८ ११३६ व्यवस्था वाऽर्थसंयोगात् ७४३ १०९४ व्यवस्था वाऽर्थस्य श्रुतिसंयोगात् ७२६ ६३७ व्यादेशादानसंस्तुतिः श ८९४ शब्दान्तरे कर्मभेदः ९११ शमिता च शब्दभेदात् १०९२ ८९६ शंयौ च सर्वपरिदानात् ९४९ ८९७ शास्त्रफलं प्रयोक्तरि १०८१ ८८१ शेषदर्शनाच्च ९७७ समाख्यानात् १११९ शेषस्तु गुणसंयुक्तः ६३० शेषोऽप्रकरणेऽविशेषात् ९५५ ६४६ शेषः परार्थत्वात् ११३४ श्रुति-लिङ्ग-वाक्य (२१ ६०२ श्रुतेर्जाताधिकारः स्यात् ४८४ श्वस्त्वेकेषां तत्र प्राक् ७५८ वाक्यशेषत्वात् वाक्यशेषश्च तद्वत वाक्यानां च समातत्वात् वाक्यासमवायात् विकारास्तु कामसंगोगे विकारो वा प्रकरणात विकृतौ सर्वार्थः शेषः विक्रयी त्वन्यः कर्षणः विद्यायां धर्मशास्त्र विधिकोपश्चोपदेशे स्यात् विधिना चकवाक्यत्वात् विधिर्वा संयोगान्तरात् विधि स्पादपूर्वत्यात् विधिस्तु धारणेऽपूर्वत्वात् विधिस्त्वपूर्ववत्त्वात्स्यात् विप्रतिषेधे करणः समवाय- विप्रयोगे च दर्शनात् विरोधश्चापि पूर्ववत् विरोधिनां त्वसंयोगात् विरोधे च श्रुतिविशेषात् विशये प्रायदर्शनात् विशेषदर्शनाच सर्वेषां विहितप्रतिषेधात्पक्षे विहितस्तु सर्वधर्मः स्यात् , ११२३ शेषश्च : ६६७ सतो वा लिङ्गदर्शनम् ·५५२ [८] सूत्राणि पृष्ठसंख्या सूत्राणि पृष्ठसंख्या स देवतार्थस्तत्संयोगात् ७६२ / सर्वे वा सर्वसंयोगात् १००२ स प्रायात्कर्मधर्मः स्यात् ८९१ सर्वेषां चैककथै स्यात् ६३६ समाख्यानं च तद्वत् १०८५ सर्वेषां चोपदिष्टत्वात् समाप्तं च फले वाक्यम् ९९५ सर्वेषां तु विधित्वात्तदर्था १००५ समाप्तिः पूर्ववत्त्वाद्यथा ६४२ सर्वेषां वाऽविशेषात् ११३८ समाप्तिरविशिष्टा ५९७ सर्वेषां वा लक्षणत्वात् ७०५ समाप्तिवच्च संप्रेक्षा ६४० सर्वेषां वा शेषत्वस्य १०७४ समेषु कर्मयुक्तं स्यात् संख्यायुक्तं क्रतोः प्रकरणात ८७६, सर्वेषु वाऽभावात् ८०१ संज्ञा चोत्पत्तिसंयोगात् ५२८ सर्वस्य वोक्तकामत्वात् संज्ञोपबन्धात् ४९८ साकं प्रस्थायीये स्विष्टकृत् ९९४ संतर्दनं प्रकृती क्रयणवत् (७१ साकाझं त्वेकवाक्यं स्यात् संदिग्धे तु व्यवायात् ७३२ साधारणान्न ध्रुवायां स्यात् ९९० संनिधानविशेषात् ११३६ सामिधेनीस्तदन्वाहुरिति १०८४ संनिधौ त्वविभागात् ६१९ सारस्वते विप्रतिषेधाद्यदेति संयुक्तं वा तदर्थत्वात् । १०५५ सा लिङ्गादाविजे स्यात् संयुक्तस्त्वर्थशब्देन ६०४ सूक्तवाके च कालविधिः ७५९ संस्कारकत्वादचोदित ७५१ सोमेऽवचनाद्भक्षो न विद्यते संस्कारश्चाप्रकरणे ५९७ सौत्रामण्यां च ग्रहेषु संस्कारस्तु न मिद्यत ५२१ सौमरे पुरुषश्रुतेनिधने संस्काराद्वा गुणानामव्यवस्था ७२४ स्तोत्रकारिणां वा तत्संयोगात् १००२ संस्कारास्तु पुरुषसामर्थे १११३ स्थानाच्च पूर्वस्य १०४४ संस्कृतत्वाच ९८४ स्थानात्तु पूर्वस्य संस्कारस्य संस्थाश्च कर्तृवद्धारणार्था ८७३ स्यात्प्रकृतिलिङ्गाद्वैरानवत् संस्थास्तु समानविधानाः १०६० स्यादनित्यत्वात् (७४ सर्वप्रदानं हविषस्तदर्थत्वात् ९७३ स्याद्वाऽन्यार्थदर्शनात् ९९९ सर्वार्थमप्रकरणात् १०२५ स्याद्वाऽस्य संयोगवत्फलेन ९५४ सर्वार्थ वाऽऽधानस्य १०३८ स्याद्वा कारणभावादनिर्देशः १००९ सर्वे तु वेदसंयोगात्कारणात् १००२ स्वाभिकर्म परिक्रयः कर्मणः सर्वेभ्यो वा कारणाविशेषात् ९८५ स्वामिनो वा तदर्थत्वात् ९७१ ९६५ --

·सूत्राणि
पृष्ठसंख्या सूत्राणि
स्वामिनो वा तदर्थत्वात् ११३० हेतुमात्रमदन्तत्वम्
स्वामिसप्तदशाः कर्मसामान्यात् ११०१ होता वा मन्त्रवर्णात्
स्विष्टकृद्वदुभयसंस्कारः ७६४ होमात्
होमाभिषवाभ्यां च
हारियोजने वा सर्वसंयोगात् १००५ होमास्तु व्यवतिष्ठेरन्
पृष्ठसंख्या
८८९
१०१०
१०२०
१००८
समाप्तं च सूत्रवर्णानुक्रमसूचीपत्रम् ।

·द्वितीयभागस्थतन्त्रवार्तिकान्तर्गतश्लोकानां वर्णानुक्रमसूचीपत्रम् । श्लोकाः पृष्ठसंख्या । ९८३ ७०५ ४६२ ६ अगत्या लक्षणावृत्तिः अग्निम्योऽपूर्वसिद्धिः अग्निमाणवकत्वाभ्यां अग्निष्टोमान्यमाने हि अग्निहोत्रस्य चैतेन अग्निहोत्रादिशब्देन अङ्गप्रधानचिन्तेयं अझक्षणमेदम् अङ्गानां मुख्यकालत्वात् બતને ડપ છા Runu ५३२ अचेतनेषु यत्तावत् ५२९ पृष्ठसंख्या । श्लोकाः अथवाऽस्त्विदमेबैंक ७२८ अथवा नैव भिद्यते १०७ अथापि शास्त्रतन्त्रत्वात् ७४७ अदृष्टं प्रथमं तावत् ८७५ अदृष्टार्थे तु संस्कारे ६१४ अधिकारोऽपि यज्ञेषु ६१३ अनन्तरोपदिष्टेन ४७३ अनन्यविषयत्वेन ६४७ अनवस्थितमानत्वात् ४८२ अनादिनिधनेऽप्येवं ९०४ अनिष्टो यस्त्वशक्तित्वात् ९२० अनुक्ते कर्मशब्दे या ४९० अनुवादविशेषत्वं १०३५ अनेकपदसंबद्धम् ६७७ अनेकशेपिशेषत्वात् ६८० नेकस्मिन्नपि प्राधिः १०३४ अन्तरालेऽनुपादेये १०३२ अन्तरिक्षे च बहवः ७१२ अन्य एव हि संबन्धः १०६८ अन्य एवैकदेशेन ७८१ अन्यतोऽवगते दोघे १०३५ अन्यथाऽपि तु नैवास्ति ७५१ अन्यथैव हि शन्ये ८४१ अन्यथैव ह्ययं कालः ६११ अन्यानि पृथगारम्भः १०३८ अन्यार्थानुष्ठितः शेषः ७०७ अन्या हि वचनव्यक्ति: ४७० ९२६ अनामिकरणं चैषु अतः कमिपदाक्षेपात् अतश्च दण्डिशब्देन अतश्च पदमेक्तत् अतश्च दुरुषार्थत्वात् अतश्च शक्तिवैषम्ये अतश्वापुनरुतत्वात् अतिदेशोऽवमित्येतत् अतो नैवेदमाशङ्कयम् अतो यद्यपि दौर्बल्य अतो विशेषचिन्तायाम् अत्यन्तबलवन्तोऽपि अत्यन्तरूदिशब्दत्वात् अथ त्वयुक्तियुक्तत्वात् अथवाऽन्यतरणको ७०२ ९२३ ४८१ ६४८ ६४८ ·[२] . श्लोकाः पृष्ठसंख्या। ७११ पृष्ठसंख्या । ७१० अशेषग्रहणे सिद्ध ६५४. अश्वत्वं नैव शोणस्य ५३९ अश्वश्रुत्यैव शीघ्रत्वात् ६५५ असंजातविरोधं हि ६८२ असंबद्धव्यवाये हि ५७ असंयोगाच्च तेनास्य ९७ असंयोगादबाधेन ९४८ असाधारणभावन w wo wo ८३३ ४६९ श्लोकाः अन्या हि वचनव्यक्तिः अन्ये त्वन्ततया तस्य अन्येनावरुद्धे हि अन्ये विध्यादिनिर्दिष्टः अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् अपकुर्वनपीष्टो हि अपराधे निमित्ते हि अपर्यायविधायित्वात् अपूर्वसाधनत्वांश- अपूर्वो वैष चोधेत अप्रसिद्धश्वरत्वस्य अप्राप्तविधिरेवायम् अबाधाच्चमसोऽवश्य अबाधिते तु विज्ञाने अमितः सामिधेनीनां अमिधात्री श्रुतिः काचित् अभिधेयो बहुव्रीहेः अभिषेकोऽपि धर्मज्ञः अयमेव च संबन्धः अयाज्या एव निगदा अनुक्तमेवं शेषत्वम् अरूपत्वाद्विधेयस्य अर्थ प्रति न सामर्थ्य अर्थाभिधानसंयोगात् अल्पशोऽपि प्रयुक्तस्य अवश्यमेव सामान्य अवस्थान्तररूपत्वात् अविच्छिन्ने कथंभावे अविरोधात्समावेशे अविवक्षोपपन्ना स्यात् १०१९ आकासति प्रधान हि ७९६ आकाक्षातः प्रभृत्येक ७११ आकाङ्क्षामात्रमेवक १०३५ आख्यातप्रत्ययः पूर्वम् ७०६ आधारादि यथा द्रव्य- ७३३ आचारयोरसंबन्धे ७०९ आत्मना ह्यक्रियारूपैः ६७७ आदाने च यथा प्राप्तिः ५८२ आधारे सक्ने भिन्न ६४९ आनन्तर्यात्प्रधानत्वात् ७६३ आनन्त्येऽपि हि भावानाम् ६५४ आमन्त्रणविभक्तिश्च ४८९ आमिक्षा देवतायुक्ताम् ८२६ आमिक्षोत्पद्यमानेन ७४९ आविर्भूतकया शक्त्या ७४८ आश्रयत्वेन ७४५ आश्रयस्तादृशो हीष्टो ५९५ आसन्नपुरुषार्थत्वात् ८१७ आसन्नासंभवे चेष्टा ७२७ ७५७ गृह्णाति १०३४ १०३५ इ . ७१७] इतरेषां तु षष्ठ्यन्त- ८९९ ·[३] श्लोकाः पृष्ठसंख्या। ५२४ ११२५ श्लोकाः इत्तश्च बोधकः शब्दः इति कथितबलाबलप्रवेकः इतिकर्तव्यतांशस्था इत्यादत्त इति ह्यस्मात् इत्युक्ते नैष दोषोऽस्ति इन्द्रेण यस्मिन्सवने इष्टिशब्दः समस्तं वा ४८० पृष्ठसंख्या । ९३१ एककर्मत्वपक्षे स्यात् ११४० एककालप्रयोगे हि ८३६ एककालाभिसंयोगात् ७१० एकत्रासति सामर्थे एकत्वस्यैव किं किंवा एकत्वेऽपि हि शब्दस्य एकत्वेनापि संबध्य एकद्वित्रिचतुःपञ्च- एकवाक्यतया यावत् ८२६ ८१२ ७०७ इष्यते पाक्षिकं वस्तु. ६७६ इह त्वध्यायरूपं वा इहापि च कथंभाव- ८३१ (३२ १९३ ८३९ ४८८ एकशक्तिस्वभावेन ८३६ एकशाखानिवद्धानाम् ५१४ एकसोपानवत्येको ५१३ एकस्मिन्नेव मार्गे तु ८१० एकस्य वेदवृक्षस्य १००३ एकाह हीनसत्राणि १००३ एकेष्टिर्यद्यमावास्या ७१९ एकैकस्मिंस्तु शेषत्वं ६५७ एतद्देशे ह्यनुष्ठान ६५७ एतद्यूपपरिव्याण- ६५५ एतस्या इति संकल्पः ६१४ एतावास्तु विशेषोऽत्र ६१५ एतेनाध्ययनाधान- ४६१ एवमङ्गप्रधानानाम् ६५० एवमत्र प्रपञ्चेन उच्यते रशनाधर्माः उत्पत्तिवचनात्सिद्धा उत्पत्तिवाक्यशिष्टश्च उत्पत्तिविधिमालोच्य उद्गाता गौण एवात्र उद्गातृपदमौद्गात्रं उद्देशस्यापि देशादेः उपकारमलब्ध्वैव उपकारेण शेषत्वं उपक्रमोपसंहार- उपसद्भयः परं ह्येतत् उपादेयो गुणो यत्र उपोद्घातप्रसक्तानु- उपोद्घातोदितेनैव क्र. ऋग्वेदादिसमूहेषु ऋविग्म्यो दक्षिणां दद्यात् १०४३ RS amam ५२० एवमर्थद्वये तावत् ७०२ एवं च दशमेऽप्येतत् ९६० एवं च प्रकृतावेतत् ६५० ६५१ १०३१ १०३२ एवं सति प्रधानानाम् एककर्मगताः पुंसाम् ६४१ एवं संदेह एतामिः ७० ।

·७०० [४] लोकाः कठेन प्रोक्तमित्येवं कठेनाध्यापितं प्रोक्तम् कथमादावसन्नेव ८२५ सह चोद्यन्ते कथंभावो हि भावानां कदाचिद्गुणमेवाऽऽह करणत्वं न तस्यास्ति करणे तस्य दोषः स्यात् कर्ता राज्यस्य राजेति कर्तत्व साधकत्वेन कर्तृणां शास्त्रगम्येऽर्थ कर्मणः कर्मसाध्यत्वं कर्मणा कर्मणा भेद एवायं कर्मण्यपि कृते पूर्वम् कर्मभिः साध्यते स्वार्थः कर्मशब्देऽगुणेऽप्यत्र कर्मस्थो हि कथंमावः कर्माण्यश्रूयमाणानि कर्मान्तरेऽनुवादोऽस्य कश्चित्तद्गत एवेह काम्यो रक्ष्यतामन्नम् काम्यनैमित्तिकानां तु काम्यः सर्वाङ्गसंयुक्तः कारकं ह्युच्यते कुर्वन् कारकेण गृहीतत्वात् कालदेवतयोर्मात्र कालो यस्य न विज्ञातः किमुपादेयता तेषां किमेकत्वविशिष्टस्य पृष्ठसंख्या। श्लोकाः पृष्ठसंख्या। किं च प्रयोगसामान्ये ६५० किं त्वश्वरशनामन्त्र- ६५० किं त्वेकार्थसमूहम्थम् ७२२ किं त्वैन्द्यां गार्हपत्यस्य ७३२ किं वयं तद्धितान्तानाम् ५२३ ६८४ किं समुच्चितयोः किं वा १०३५ कुतः कृतार्थसंयोगे १०८३ १०३६ कृतकं चामिधानं यत् ६५० ५७९ कृतः कट इतीहापि ९०४ कृतार्थे मन्त्रपाठे च ९०६ कृत्रिम काठकाद्युक्तम् ७३० कृत्वा शब्दार्थमेवैकम् ६५५ केचिदाहुर्यदाऽऽधार- १०५० केनचित्तु प्रकारेण ६९२ केवला भावना तावत् ७०६ १०३५ केवलारुणवाचित्वम् ५४२ केवलाश्वाभिधान्यां हि ७१२ ६२४ ऋतुकार्यविशेषोऽयं ७७८ ५२३ ऋतुमध्यप्रयोगो हि ८९५ ऋतुसंबन्ध एवायम् .५८२ ९१८ ऋतुं प्रत्यसमानत्वात् १०३२ ७१३ ऋत्वङ्गत्वेन नैवेह ११०२ १०३३ क्रत्वर्थ कर्म गृह्णाति १०३५ ५०८ ऋत्वर्थश्चाऽऽश्रयोऽप्यस्य ६९१ क्रत्वाङ्गप्रहाणे हि १०३४ ९०५ क्रयद्रव्यपरिच्छेदात् ७१६ ४९६ क्रयश्चावगतद्रव्य-- ६९३ ४८२ ऋयानेक्षित एवायं ७०७ क्रियया कारक गम्य ९२८ ७०७ क्रियाऽपि न विना कैश्चितू ·श्लोकाः पृष्ठसंख्या। ७०८ श्लोकाः क्रियान्तरेण संबन्धः क्रियापदेकयोगित्वे क्रियाश्चाकारकत्वेन कोणात्यरुणयेत्यत्र क्वचिदृष्टनिराकाङ्क्षः क्वचिद्व्यपरिच्छेदात् क्वचिद्यस्य प्रमाणत्वं ७०७ पृष्ठसंख्या। ९०७ ग्रहद्रव्येण किं किं वा ४८८ ग्रहं चोद्दिश्य संमार्ग- ४९८ ग्रहेण वा विशिष्टां कि ८२२ ग्रहे विधाय संमार्ग ६६९ ग्रहैकत्वे यदोद्दिश्य ७२२ ग्रहोऽप्यावर्तनीयः स्यात् ८२८ ग्राह्यं न त्वेतदेकान्तात् ७०८ ७०७ ७०८ ६१० ख. खण्डनं गुणभूतत्वात् चतुर्थीपञ्चमीरूप- चमसः खादिरत्वं च चमसेष्वपि संमार्ग- ८८२ चरौ पशौ पुरोडाशे १०३३ ७१३ ४६९ चर्वादीनां स्वभावेन चित्रव्यक्तिरियं जातिः wo w ६५० चोदितार्थानुरोधेन ७९५ ७४९ ८६९ (०४ गतिः सर्वपदार्थानां गत्वादिवन्न चैतेषु गुणभावो हि कर्तृणां गुणश्वापूर्वसंयोगे गुणात्कामो न युक्तोऽत्र गुणानामेवमात्मत्वं गुणानां च परार्थत्वात् गुणानां यत्र भूयस्त्वम् गुणान्तरावरुद्धत्वात् गुणाभावाद्धविष्कृत्त्व- गुणार्थोपवसध्येऽद्धि गुणे स्वरूपतो धर्मः गुणो वा नामधेयं वा गृह्णती भावनाऽप्येवम् गौणत्वं यत्र नाम स्यात् गौणत्वं यो वदेत्र गोणेऽपि तावदेतस्य ग्रहणं नामधेयं च ग्रहणादिवदेकार्था- ग्रहणादौ च विस्पष्टे ७३५ ६९३ जहत्स्वार्थाभिधायित्वं जाघन्युद्दिश्यमाना स्यात् जातस्य हि व्यवस्थानात् ५३२ जातिरेव तु यज्जातं ७५७ ज्योतिषो यद्यहीनत्वं १०४४ ८१० ज्ञातं च लक्षणं सर्व ४६७ ज्ञातव्या उभये सत्य ८०५ ज्ञ. ६५७ ७०४ त. ७५३ तच्छब्दोपात्ततद्भूत- ६८३ ततश्च माष्यकारेण ७५४ ततश्चाऽऽहवनीयेन ६०९ ततश्चानवरुद्धत्वात् ७८६ | ततश्चापुनरुतत्वात् १०६६ ततश्चास्य प्रयोगस्य ९३१ ७१२ ११०४ १०३४ ·[६] श्लोकाः पृष्ठसंख्या । ७२१ - १०३६ ७१२ ५३३ ६५४ ६८१ ९३१ ९३० श्लोकाः ततश्चैतद्भहैकत्वं ततो वाचनिकैनैव तत्र क्रमो द्विधवेष्टो तत्र क्रियाप्रधानत्वे तत्र क्रियाप्रधानत्वे तत्र तुल्यबलत्वोक्तिः तत्र नाम विशेषण तत्र साधारणीत्येषः तत्र सूत्राणि शेषाणां तत्रापि तु ग्रहस्यैव तत्रावरशनाशब्दो तत्रैव च क्षणे प्राप्तिः तत्रैव न विधीयेत तस्य प्रकरणं दुल्य तथदादयो देहाः तथाऽनाम्नातशेषाणाम् तथाऽभिधारणे तस्मिन् तथाऽर्थवादविज्ञानात् तथा कृत्वा द्वयोः पूर्व तथा गुणविशेषण तथा चापूर्वभेदेन तथा चास्य विशेषण तथा द्रव्याजनाधाः- तथा धात्वर्थकर्मत्वे तथा न भिद्यते कर्म तथा पश्वङ्गमेकत्व तथा पास्नीयतेऽप्युक्ता तथा यत्रापि टाबादि तथा व्योमशरीरोऽपि तथा शब्दार्थसंबन्ध- पृष्ठसंख्या। ७०३ तथा सति ग्रहैकत्वम् ८१३ तथैकधातुसंबद्ध- ८१९ तदबाधादशक्यश्च ७०९ तदबाधेन नैवेह ७०७ तदिदं परिसंख्येति ८४१ तद्धितार्थोऽत्र लिङ्गं हि १०३० तद्धितेन चतुर्थ्या वा १०६८ तन्त्रेणोभयसंबन्धे ६५२ तन्नामाङ्गेषु कल्प्येत ७०७ तया तत्साधयेन्नित्यम् ७११ तयोरमिहितत्वेन ७१० तस्मात्कालार्थ एवायं ५९९ तस्मात्तदेवेति मते न कर्म १०३२ तस्मात्पचतिशब्दादिः ७.३ तस्मात्सत्यविनाभावे ६४८ तस्मादनूद्यमानत्वात् ८३८ तस्माद्यथैव शब्दाना ६४९ तस्माद्विस्तरसंक्षेपो ७०७ तस्मान्न श्रुतमात्रत्वं ६९२ तस्मान्नाऽऽदत्त इत्येतद् ६५० तस्मात्परस्पराङ्गत्वम् ६४८ तस्मालक्षणमेवैतद् ६५६ तस्मिन्सीदेत्ययं वाक्यात् ८४० तस्य तं प्रति शेषत्वम् ६५० तादर्थमपि नैवान्यत् ८४० तान्युत्पत्तिमपेक्षन्ते ७४३. तावत्प्रत्यक्षया श्रुत्या ९२१ तिरोहितं च कर्मत्वं ७०२ तिष्ठत्यादावुयात्तेऽपि ६४९. तुल्यकता हि संबन्धी ९४३ ७११ ७२१ ५४१ ९०५ ९२९ ७३६ ·[७] श्लोकाः पृष्ठसंख्या। ४६२ ७३२ ८७२ ४९२ ७९० • ७०२ ५३७ ७०९ १२० श्लोकाः तुल्यप्रकरणा ह्येषा तुल्यवद्धि प्रसंख्यानं तुल्यार्थत्वात्स मेदेन तुल्योऽभिधानपक्षेऽपि तुल्यो यद्यपि संबन्धः तृतीयार्थश्च कल्प्यः स्यात् तेन कारकसामान्य सेन गृह्णाति हि स्वार्थ तेन त्रिधैव मन्तव्यः तेन प्रकरणप्राप्त तेन प्रणयनाभ्यासः तेन प्रणयनाभ्यासः तेन यद्यपि सामर्थ तेनाऽऽख्यातेऽपि कर्तव तेनात्रवेदमारभ्यम् तेनानुष्ठितमित्येवम् तेनेकविषयत्वेन तेनेतस्य द्विरूपत्वम् तेनेतान्युपकुर्वन्ति तेनोच्येत तथा तेपा तेनोपसर्जनस्यापि तेषामन्तर्गताऽपच्छिा तेषां चान्तर्गतेच्छानाम् त्रयाणां वैष्णवादीनां त्रिरभ्यासपरत्वात्तु त्रिभ्यासपरत्वात्तु बेधा च देवतायोगः पृष्ठसंख्या । ७९८ दृष्टश्रुतविरोधे तु ८९२ दृष्टेऽपि च फले नैव ७०६ दृष्ट्वा ह्रस्वं सजातीय ९३९ देवतातद्धितोत्पादे १०३० देवताद्रव्यकर्तृभ्यः १० १८ देवतां यां यदुद्दिश्य ७५४ देवतासंगतिः श्रुत्या १०३४ देहभेदप्रकाराश्च ७७० द्रव्यदेवतसंबन्धः १०३४ द्रव्यस्य क्रिययोर्वतद् १०३५ द्रव्यस्य गृह्यमाणस्य १०३६ द्रव्यादेर्यत्र शेषत्वं ८३४ द्रव्येण साधनीयेयम् ९०२ द्रव्येणात्यन्तमिन्नेन ६५२ द्रव्योपसर्जनीभूतः ६५० द्वयोरेवमवैगुण्यं १०३३ द्वादशत्वमहीनेन ६८४ द्वारं येषु पराधीन ६५६ द्विलक्षण्याः परं शिष्टम् ७०२ द्विवणे च पदे जातिः १५२ वे तावन्नानुवाक्ये स्तः ७०२ वयेकसंख्यसंघाते घ. ४९६ धर्मोऽपि च वृणोत्येव ७५७ धात्वर्थभेदे सर्वत्र ७५६ धात्वर्थस्य प्रधानत्वं ६०५ धात्वर्थस्य प्रधानत्वं धात्वर्थोऽपि यथाऽख्याते ५४१ धारणे विधिरेव स्यात् ८४१ ध्रुवं विवीयमाने हि ६८४ १०३५ ११०४ ६४७ ७३९ ९२४ ७०३ ९०२ ९०.२ दध्यत्र दशमे पक्षे ८९८ दुर्बलस्य प्रमाणस्य । समा ·[८] श्लोकाः धौवं साधारणं द्रव्यम् पृष्ठसंख्या । ६५२ १०३४ ६७७ पृष्ठसंख्या । लोकाः ४७५ ननु ज्ञेया यथा शेषाः नन्वतुल्यार्थयोर्बाधः ७२१ न प्रातिपदिकेनोक्तम् न बाधस्यैकरूपत्वम् ४९४ न मुख्यातिकमे किंचित् न लोके देवदत्तस्य ७६१ नवभेऽर्थप्रधानत्वात् ७११ न वाऽदेगुणवच्छास्त्रात् न वाऽनन्यक्रियायोगे ६२४ न वाऽर्थविश्कर्षोऽस्य ६७४ न वा विज्ञातलिङ्गानां ६९२ न विशिंपन्ति गावोऽ नवेन क्रतुना पश्चात् न शाखान्तरक्युक्तः न शेषोऽन्यः परार्थत्वात् न शोणत्यादिवत्संख्या ७११ न अतेपिनियोक्तृत्व न संबधो निवीतस्य ७१४ न साधयति पश्चादीन् ८२० ७१ न ग्रहान्तरसंमार्गे न च गर्दभबन्धन्यां न च तत्प्रख्यरूपेण न च त्वष्टुरमावेन न च प्रहरणं याग- न चाऽऽदानेऽस्ति मन्त्रस्य न चानित्यस्य कामस्य न चान्यभेदेनान्यस्य न चाप्यन्यपदार्थत्वम् न चाप्यन्योन्यसंबन्धे न चाप्युद्दिश्यमानत्वम् न चार्थप्रत्यये सिद्धे न चावयवसंबन्धात् न चावश्यं प्रदानेन न चाश्वरशनायांस न चासौ समुदायार्थः न चैकत्वविशिष्टं तं न चैकवाक्यमात्रेण न चैषामेकवाक्यत्वम् न चोभयार्थता तस्य न तावत्तद्ग्रहे शक्यम् न तावत्संशयो युक्तो न तावदयमेकातः न तावदेकवाक्यत्वं न तु वाक्यार्थ एवान्य- न दधीन्द्रियसंबन्धः न देवतात्वमिन्द्रस्य नद्रव्यमनुपादाय ८१५ ९२० (३० ७४७ न साप्तदश्यं बलवत् १०३४ १०३१ ५४४ ७०८ ६२५ RUN 80 न सास्नानुगतिर्दृष्टा १०३५ न हि गोमिरसंबद्धः न हि द्रव्यकथंभावात् न हि भिन्नोपकारार्थः ६८२ न हि व्यासङ्गिविज्ञानम् ७४१ न हि सामान्यशास्त्रेण ७११ न ह्यत्रैकमपि स्पष्ट ५४८ न ह्यन्नमाणाद्रक्ष्याः ७९९ न ह्येकस्मिन्पदे युक्तः ६९२ न टेकेन प्रयोगेण ७२० ६२१ ३ ·. पृष्ठसंख्या। १०३३ १०३४ १०३३ ५८४ ५३३ ८३५ ९६५ पदार्थ एव काकादिः श्लोकाः पृष्ठसंख्या । श्लोकाः न हेष कर्मसंस्कारः ९९६ नेकत्रेकेन संख्याताः न ह्येष देवताधर्मः ८८७ नेकप्रयत्नसाध्यत्वं नाऽऽनुमानिकमात्रं यत् १०६३ नैकेनापि प्रधानेन नानारभ्यविधिप्राप्त्या १०३१ नैमित्तिकं तु प्रकृती नानावेदस्वरस्तस्मात् < १२ नैमित्तिके श्रुते यच्च नान्यप्रकरणापत्तिः ७३२ नैव तावदुभौ शब्दी नापेक्षा यस्य यत्रास्ति ८३० नैव हि द्रव्यमानस्य नाम्ना धात्वर्थमानं च ६१६ नैव हीहाङ्गभूयस्त्वम् नाम्नां द्विधैव संबन्धः ५३६ नैव ह्यनेकसंबन्धात् नासति ऋतुसंबन्धे ७७१ नैवैतेषां प्रमाणत्वम् नास्मिन्परमसादृश्यम् ५४४ नैवौदमेघिसंबन्धात् निःश्रेण्यारोहणप्राप्यं ८३४ न्यायेन संप्रदायाद्वा निःसंदिग्धप्रधानत्वं ९०३ पटस्य शुक्ल इत्यत्र पदतद्भागवाक्यार्थ- नित्यं तत्रानुवाक्यामिः ७६९ पदत्रयाद्विना नाम नित्यं हि क्रियमाणेऽस्मिन् ८८० पदान्तरगतो यस्य नित्याः शब्दार्थसंबन्धाः ५८२ पदान्तराणि यत्रार्थ निधनश्रुतिवैयर्थ्यात् निधने हीविधान चेत् ५६६ परप्रकरणस्थानाम् निमित्तैर्न च तेष्वेषाम् ६५१ परस्लादर्थवादेषु नियमः सर्वथा तावत् १०८७ परिक्रयो हि सर्वत्र निरूढा लक्षणाः काश्चित् ६८३ परिग्रहपरित्यागी निर्दोषत्वं हि तत्रास्याः ७१. परिच्छेदो गवादीनां निर्वपन्नेव जानाति ९७९ पशुकामप्रयोगे च निवेश: केषुचित्त्वेव ४७५ पशुसप्तदशत्वस्य निषेधः प्राप्तिपूर्वोऽयं ९५१ पश्चाद्यस्योच्यमानोऽयम् निष्कृष्टदेवतामध्यः ७७० पाक्षिकत्वेऽप्यनित्यत्वात् निष्पन्नत्वाविशेषाचन ६९२ पाश्चदश्यमबाधित्वा निष्पन्नेन निमित्तेन ६७५ पार्थिवावयवप्रायाः ५८० प. नितरां गद्यमानत्वात् नित्यमङ्गं च दूरस्थ- ४७९ ७१० ७१८ ७४१ ४ o/ ९८७ ७० ७ ९२० ७५१ । . ७०२ ·[१] पृष्ठसंख्या। ४७८ श्लोकाः पिध्यादधैं समस्तं वा पुनःश्रुतिरनन्यार्थी पुनरुच्चार्यमाणश्च पुनर्विधानसामर्थ्यात् पुवाक्येऽप्यन्यथोक्तत्वम् 'व्यापारनियोगेन ६९९ पुरा कल्पस्वरूपेण पुरुषं हि परित्यज्य ८३३ ६२३ पूर्वक्षास्त्रयो पत्र पूर्वमेव गुणः कश्चित् पूर्व तेनैव शब्देन पूर्व परमजातत्वात् पूर्व प्रधानसंबद्धं पूर्व यच्छब्दसंबन्धात् पूर्व स्योनं त इत्यादि पूर्वयोर्नास्ति संबन्धः पूर्वाधिकरणे व पृष्ठद्वयविकल्पः स्यात् पौर्णमासीसमियागात् पौर्णमास्यतिरिक्ताहः पौर्णमास्यां यदा तिस्रो पौर्वापर्यबलीयस्त्वं पौर्वापर्ये यथा पूर्व- प्रकृतप्रत्यभिज्ञानम् प्रकृतप्रत्यभिज्ञानात् प्रकृतादपि भेत्तृत्वम् प्रकृतानामसद्भावात् प्रकृतिप्रत्ययौ पूर्णी प्रकृतौ तदपत्ये च प्रजापतिव्रतस्थत्वात् पृष्ठसंख्या । श्लोकाः ८८३ प्रज्ञातदेवतत्वाच ६२६ प्रतिग्रहीतरि स्पष्टं ७०८ प्रतिपाद्यमिदं द्रव्यं ५६४ प्रतिसंघातवर्तित्वात् ६९९ प्रतीति प्रति नैवात्र ५१५ प्रतीतिव्यतिरेकेण ८९९ प्रत्यक्षविधिसद्भावात् ९१० प्रत्यक्षा संगतिवाक्ये ९०९ प्रत्ययः संनिकृष्टार्थ- ९२४ प्रत्ययश्च यथा मन्त्रं ४६८ प्रत्ययार्थः समानोऽपि ८५९ प्रत्ययार्थप्रधानत्वात् ५१८ प्रत्ययार्थबहुत्वं हि ९७१ प्रत्येकं हि समर्थत्वम् ८३८ प्रथमं काल एवाऽऽभ्यां ६४९ प्रधानमात्रमेवोक्तम् १०३३ प्रधानं नीयमानं हि ६३४ प्रधानादी विधीयन्ते ४७१ प्रधानानां प्रधानश्व ६२६ प्रधानान्यप्यतोऽङ्गानाम् ४८९ प्रधानैरप्रयुक्तानि ८०६ प्रपद्यते रूपविनाशभीतेः १०३३ प्रयुज्यते पदं किंचित् ९१२ प्रयुज्यते हि वेदेषु ६०७ प्रयोगपरिमाणं च ६०९ प्रयोगाः सन्ति तस्यान्ये ४९० प्रयोजकवशी चेष्टौ ४७६ प्रयोजकाः प्रयोक्तारः ५८३ प्रयो नकोऽपि शेषाणां ९११ प्रयोजनं तु प्रत्यक्ष- ५७० १०३२ ao wao ७१२ ·श्लोकाः ७७० भ. 0 0 or la बिभ्राणः पुरुष राजा [११] श्लोकाः पृष्ठसंख्या । पृष्ठसंख्या । प्रयोजन विधेः किं स्यात् ७११ बाध्येत फललोभेन प्रवरो न त्वतिक्रान्तो १०१५ बालत्वादी समानेऽपि ९२० प्रशस्तशब्दरवधारितेन ६२३ बिन्दौ च समुदाये च प्रसक्तानुप्रसक्तोक्तम् प्रसिद्धिरिति विज्ञानं ७४८ ब्राह्मणत्वादिसंयुक्ते प्रसिद्धेनाप्रसिद्धम्य प्रसिद्ध भावनाभेदे ४६३ मवेत्फलश्रुतिर्या तु ५४६ प्राकृतेन कथंभाव ७३६ भारो यो येन वोढव्यः प्राक्प्रतीतकसंबन्धि- ६७६ भिद्यते भावनामात्रं प्राजापत्येषु यागानाम् ६५० भिन्नं मित्रादिदेवत्यं प्राधान्याच्छेषिणां साक्षात् ६५२ मिन्नानां हि पदार्थानां प्राधान्यान्न ग्रहस्तावत् ७०८ भिन्ने एते यतो वाक्ये ८४८ प्राधान्येनात्र नोपात्ता ९१७ भिन्ने हि विधिसामर्ये प्राधान्येनेह कर्तत्वं ९०३ भूतान्तरानुबद्धेन ७०२ प्राप्तस्तावगुणो नैव ५४२ भूयसां च सधर्मत्वम् प्राप्त कणि नानेकः ४८५ भेदानन रवक्तव्य ६४८ प्राप्ते कर्मण्यनेकार्थ- ५४२ भेदे च दृष्टसामथ्र्यो ४७३ प्राप्नोति हि प्रधानस्य ७२० भेदेन श्रुतिलिङ्गाभ्यां ७६२ प्रायेणाऽऽख्यातसंबन्धि प्रायोवचननिर्णेयं प्रासङ्गिकी ऋतोः सिद्धि मन्त्रब्राह्मणतर्काणां ८०४ फलवाक्ये यजेरेव ९८२ मन्त्रवान्नियमैर्युक्तः ९६० फलाय विहितं साम ५५५ मन्त्रस्य तु ब्राह्मणचोदितार्थ- ७५३ मन्त्राणामपि यत्कार्यम् ६४९ बलाबलविविक्तानां ८६२ मन्त्रोऽपि रशनां शीघ्र बहुव्रीहिसमासोऽयम् ६ ७३ मन्त्रोऽयं गार्हपत्याङ्गं (४४ बाधस्तु यदि कल्प्येत ८२९ मन्त्रो यथा समाम्नातः बाघस्याक्तमकारत्वात ८५९ मम प्रतिदिन सर्व: ६२७ नाधिकैव श्रुतिनित्यं ८५८/ महाभौतिकदेहस्थाः ७०२ ९५१ मण्डकैर्बहुशस्तृप्तिः १०३६ मन्त्रचोदकयोस्तावत् R१ S ·[१२] L ), पृष्ठसंख्या। ७०८ । श्लोकाः मिथश्चानर्थसंबन्धात् मीमांसका हि वाक्यार्थ- मुख्यः प्रत्याय्यते कस्मात् मुख्यः प्रथमकार्यत्वात् मुख्यकालत्वमङ्गानाम् ८२८ ८१२ ६.१२ य. ५६७ ७१२ यच्चान्यदविनामाव- यच्छब्दस्योक्तिसामर्थ्य यजिना विहिते यागे यज्ञाङ्गत्वाच्च तच्छेषाः यज्ञेऽन्यतमवेदाङ्गे यतः कर्तृगतां संख्या यत्तु शेषः परार्थत्वात् यत्त्वत्र भाष्यकारेण यत्पुनर्यजमानादि यत्र द्रव्यगुणकार्य यत्र नामोपपद्येत यत्र वाक्येन संबन्धः यत्र सामान्यतः प्राप्स्यन् यथाऽऽनेयादिवाक्यानाम् यथाकथंचिल्लभ्येत यथा च द्रव्यमिच्छन्ति यथा च द्रव्यसामान्य यथा पश्चात्तनः पाता यथा प्रकरणप्राप्त यथा प्रकरणं हित्वा यथा फलप्रदं प्रेक्ष्य यथाभिलषितं यत्र यथा रक्तोषधानेन यथा वनादिमंघाताः पृष्ठसंख्या । श्लोकाः ७३९ यथा वोद्दिश्यमानत्वे ७०६ यथा शीघ्रप्रवृत्तित्वात् ७९० यथा हि शकुनिवृक्ष ८६३ यथेहास्य पदार्थोऽपि ४८२ यथैकबन्धनार्थत्वात् यथैव क्वचिदुक्त्वाऽपि यथैव पशुसामान्ये ६५३ यथैव पौरुषेयेषु ८२४ यथैव वारवन्तीयम् यथैव हि ग्रहत्वेन यथैवांशत्रयापेक्षा यथैवाष्टाकपालादौ ९१४ ६४७ यथैवोत्पत्तिवाक्यानां ९५३ यदाऽनुमितयाऽप्येष ६८१ यदा तु प्रतिबद्धत्वात् ६९१ यदा स्वसमवेतोऽत्र ८०१ यदि क्रियाप्रधानत्वं ५१७ यदि च द्रव्यवाचित्वं ७०९ यदि तावद्ग्रहः संख्या ५१० यदि तावद्विकल्पेन ४७८ यदि द्रव्यगता संख्या ६९२ यदि नामाविभागः स्यात् ८०३ यदि नामास्य विज्ञातो ७९७ यदि प्रकरणं त्यक्त्वा १०३१ यदि प्रथमशब्दोऽयं ९४४ यदि युक्त्या विनैवेयं ६०० यदि वा स्तोत्र शस्त्रादि ६१६ यदिशब्दपरित्यागः ४६५ यदि षष्ठी भवेत्र ८०४ यदि ह्यङ्गाङ्गिभावोऽत्र ७१२ ७१४ ७२० ७४१ १०६८ ८१२ ५७४ ८१२ (१७ ·काः । NE ७०८ यदि ह्यवयवार्थेन यदि ह्यालम्मनिर्वापो यद्यपि प्रकृते तस्मिन् यद्यप्यवयवद्वारम् यद्यप्यस्य हविष्कृत्त्वं यद्यप्यहमृचां कुर्यो यद्यप्यादौ गुणत्वेन यद्यश्वरशनानाति यद्यस्य गमकत्वेन यद्यस्य विनियुक्तस्व यद्याहत्य विधीयेरन् यद्युत्पत्तौ न विद्येत यद्वा भावनया कर्ता यद्वा भिद्यत इत्येवम् यद्वैतदविशेषण यद्वैश्यादिनिमित्तेन यनिमित्तमपेक्ष्यायम् यन्मात्रमेकं कति यल्लक्षणो हि भवतः यस्माद्भेदमविज्ञाय यस्मिन्नन्यपदार्थे च यस्तु शक्त्या परित्यक्तः यस्य ग्रहणवेलायां यस्यापि कारकं वाच्यं यागसाधनतां कुर्यात् यागस्य फलसंबन्धात् यागहोमावभेदेन यागानुमन्त्रणानीति यामान्विष्ण्वादिसंयुक्तः व्यागापूर्वप्रयुक्तेषु पृष्ठसंख्या । श्लोकाः पृष्ठसंख्या । ९७८ या गुणस्योपकुर्वाणम् ५९९ यागोपदेशवेलायाम् ६१४ यागोऽयमिति विज्ञानम् ५६८ याज्याभक्षवषट्काराः ७५७ यादृशं द्रव्यसंबद्धम् ७८१ यादृशस्य हि धूमस्य ८१६ ९०१ यां यांस वचनव्यक्ति ७०८ ७१२ यावच्छ्रुतोऽपि शब्दः सन् ८१६ यावजीवपदाख्यात- ६२४ ७१२ यावत्प्रकरणादीनि ६६८ यावद्धि विधिसामर्थ्यम् ४८३ यावन्न विधिसंस्पर्शः ९४० ९१७ येन मन्त्रेण यागाङ्गं ७६० येन येन प्रकारेण ये व हेतुनैतेषां १०७७ १०३२ येनोत्पत्तौ न याज्यास्वं ६७७ येषां पृथगनुष्ठानम् योऽपैत्याग्रयणात्सोमः ९१८ योऽर्थः प्रत्यक्षदृष्टोऽपि ६४८ योऽश्वप्रतिग्रहादेव ६७४ योग्यता लिङ्गमित्युक्तं ७०१ योग्यत्वेन च सिद्धत्वात् ७५६ यो नाम ऋतुमध्यस्थः यो हि तावद्धतः सोमः ८०० १०५९ यो हि यस्याभिधानाय ८२६ ७६७ यौगिकानां यथा जातेः ८०५ ९८१ | यौगिकी या समाख्या सा ८२० ७५९ ४८९ राजन्यः क्षत्रिये रूढः ५८३ ८८४/ राजा निति एवेह ९१७ यो हि ·[१४] श्लोकाः श्लोकाः रूपप्रकरणद्वारा रूपस्पर्शादयो येऽपि रेवतीवारवन्तीय- रेवतीवारवन्तीय- पृष्ठसंख्या । ९५० ७३७ ८३१ ४७६ ९२२ ८३८ ७२८ ९३७ लः कर्मणीति सूत्रेण लकारे लक्षणा तावत् लक्ष्यलक्षणयोईष्टः लिङ्गत्वमभ्युपेतं चेत् लिङ्गप्रकरण द्वारा लिङ्गसंख्यादिसंबन्धः लिशादिरहिते वाक्ये लिङ्गानुमितया श्रुत्या लोको यदन्यतः सिद्ध लौकिकं वैदिकं वाऽपि लौकिकाश्रयणं तत्र लौकिकेऽपि तु यो दाता लौकिकेऽप्युपपन्नत्वात् ८३१ ७३४ पृष्ठसंख्या। ७११ वाक्येन सर्वसंयोगात् ७०२ वाक्येनाऽऽधानतुल्यानि ५५२ वाचकेनैकवाक्यत्वात् ९५२ वाच्यकालयुजो यागाः वाच्यवाचकसंबन्धः ९९२ वाच्यवाचकसंबन्धः ९३९ वाजपेयः समाख्यानात् ६५५ वाजपेयेन संबन्धः ८२७ वानिभ्यो वाजिनं कुर्यात् ७११ वानिशब्दोऽपि वाऽवादी ६८२ विकृतीनां तु नास्त्येवं ८९७ विक्षेपो यावता लिने ७ १२ विच्छिना सामिधेनीनां ९३३ विधवौ हि संबन्धी ७८४ विद्यमानेषु शेषेषु १११२ विधानाय प्रवर्तन्ते ९५९ विधायको नियुक्त हि ७७९ विधिः प्रवर्तमानो हि विधित्वं प्रत्ययोपात्तम् ६५१ विधित्वं यद्यपि श्रुत्या ६७६ विधित्वं श्रौतमार्थ च ७०६ विधित्वे भावनास्थेऽपि ७३८ विधिरेषु भवेदेवम् ९०८ विधिर्यदि प्रधानानाम् ६७४ विधिशक्त्या गृहीतं यत् ७०६ विधीयतेऽवघातादिः १०२८ विधीयमानमप्यर्थम् ६६६ विधेयमात्रमप्यत्र ५४१ विधेयानेकभावेऽपि ५१७ विधेयोऽपि हि पूर्वस्मिन् ९७४ ४७८ ४९७ ६०३ वक्तृवाक्यगतं यत्तु वक्तृव्यापारमात्रं च वचनव्यक्तिभेदेन बदन्ति सामिषेनीवत् वदेदिति श्रुतेरत्र वयोवस्थाऽभिधीयेत वर्तमानसरूपेण वर्तेत यदि भेदेन वाक्यभेदतदेकत्व- वाक्यान्तरेण तत्कर्म वाक्येन यदि यागस्य o/ 9 ७०३ ७२२ ५६० ९४२ ·[१५] श्लोकाः पृष्ठसंख्या । ८५६ au ar ९२१ ७०५ ६८२ ६५५ o श्लोकाः पृष्ठसंख्या । विध्यन्तो वा प्रवर्तेत ६५५ वृषलैन प्रवेष्टव्यं विध्यर्थवादसंबद्धम् ८०६ वृष्टिकामपदेनात्र विध्युक्तिविनियोगा हि ८२५ वृष्टिकामपदेनैव विना यत्रानुषङ्गेण ६१४ वैदिकं देशसामान्य विनियोक्त्री श्रुतिस्तावत् ८३० व्यक्तयो हि विधीयन्ते विनियोगाभिधानस्य (३१- व्यक्तिधर्मश्च पुंस्त्वादिः विप्रकृष्टफलं शक्ता १०३६ व्यक्तीरुद्दिश्य यत्कर्म विप्रयोगे तु दृष्टस्य ६६९ व्यभिचाराच न द्रव्य- विभक्तयो विधीयन्ते ९३७ व्यभिचार्यतिरेकोऽपि विभाक्तिवाच्यरूपेण ६७६ व्यवधानात्तमित्यस्य विभक्त्युपात्तकमत्व- ७१९ नीहीणां प्रोक्षणं यद्वत् विरोधित्वात्प्रसज्येते ५८७ ब्राह्मादीनां प्रधानत्वम् विरोधिनोस्तदेको हि ८३४ विशिष्टग्रहणं नेष्टम् ९१५ शक्यते चागृहीतेऽपि विशिष्टो हि विधिः कृत्स्नः ७०४ शक्यते हि द्विदेवत्यः विशेषणतया राजा ९०३ शतबामगसंयुक्तः विशेषणाद्विना नेष्टः ६७५ शब्दब्रह्मात्मनोऽप्येवं विशेषणैश्च संबन्धात् ९३२ शब्दब्रह्मेति बच्चेदं विशेषप्रतिपत्त्यर्थ ४९८ शब्दातनिमित्ते हि विशेषविहितं ह्येतत् १०३७ शब्दशक्त्यनुसारेण विशेषश्चायमेवास्य १०३२ दानां न हि लोपेन विशेषहेत्वभावे हि ४७७ शब्दार्थस्यैव मुख्यत्व विशेषणतया नैव ९५८ शब्दार्थस्यैव साहित्यात् विशेषणविधिश्चायं ४८५ शाखया लेकया योगात् विशेष्यत्वेन संपन्न ६७६ शाखादिभ्यो य इत्येवम् विश्वेदेवाश्च रूढचैव ५३७ शाखानां युगपद्धृत्तेः विष्ण्वादियागसंबन्धे ४९१ शाखान्तरगतस्यापि विसंवादः स्फुटो ह्यत्र १००१ शाखान्तरे यथा कर्म विहितस्य विधिर्नास्ती ६१९ / शारीरो निग्रहो यत्र विहितो विनियुक्तश्च ७०६ | शास्त्रेण चोदिता ये हि ७४२ १०२२ ७०३ ७०३ ७०१ ६८१ ७४७ ७४६ ६४१ ६९७ ११ ।

·[१६] पृष्ठसंख्या । पृष्ठसंख्या । ५३७ ९२९ ७१२ १९१ श्लोकाः ९२७ सकृदेव श्रुतो होमः ७११ सत्यप्यवयवार्थे च ६५० सत्यप्यव्यापृता शक्तिः ६५४ सत्यमस्ति श्रुतिर्येयम् ६५६ सत्यं तद्विहितम्यास्य ६५३ सत्यं प्रथममाधानात् ६५१ सप्तमेनातिदेशेन ६५२ सप्तम्यां तु तदाधारः ९२१ संक्रान्तविधिसामध्ये ९१९ संख्यामात्रविवक्षायां ७०६ संख्यायां कारके वा धीः ७२० संख्यासमार्गसंबन्धी ४७० संज्ञानदीव्यवच्छिन्नः ५३५ संदिग्ध वाक्यशेषेण ६५८ संदिग्धे वाक्यशेषेभ्यः ८१२ १०६६ ७०८ श्लोकाः शाने यद्यपि नैतेषाम् शीघ्रश्रुत्या पुरा प्राप्ते शेषत्वे कर्मभेदात्तु शेषत्वं केचिदिच्छन्ति शेषं तस्यैव तं विद्यात् शेषलक्षणमात्रोक्ता शेषस्यैवाधिकारोऽत्र शेषोऽस्यास्तीति मत्वर्थात् शोणादीनां न चान्येन शोणेऽपि नैव वाजित्वम् श्रुतमात्रस्य सर्वस्य श्रुतशब्दाभिधेयानां श्रुतेः कर्मान्तरज्ञानं Qत्यर्थः संनिकृष्टत्वम् श्रुत्या तावत्तदर्थत्वं श्रुत्यादिना समर्थय श्रुत्यादिभिः प्रमाणैश्च श्रुत्यादिसमवाये च श्रुत्या ह्यत्र निराकाझे श्रुत्यैव द्रव्यसंवन्धः श्रुत्यैव पुरुषार्थे हि श्रुत्यैव समवायित्वम् श्रुत्यैवोपपदस्यार्थः श्रूयते दोषसंयुक्तः श्रूयन्ते बहवोऽत्रार्थाः श्रोतव्यापारनानात्वे प. घण्णामन्यादियागानाम् ५२९ ९२५ ८२९ संदेहः क्रियते सर्वः ६५२ संनिधानोपनीत चेत् ६५२ संप्रदानत्वमात्रं च संप्रदायागतां मुक्त्वा संबन्धस्य च भावत्वम् १०३३ संबन्धिनैव संबन्धः oc ६७७ ६३८ / समस्य केवला चैत्र ९५६ १०६४ १०३२ (२२ ५३४ समानदेशता नित्यम् समानविधिपक्षे हि ९५८ समानविषयत्वे हि समानविषयत्वं हि ४८५ समासः सति सामर्थ्य ४७७ समासतद्धितोत्पत्तिः समासाद्विनिष्कृष्य ७५६ समुदायानुवादस्य ८८५ -- १००७ सकृच्चारणाद्यो वा ·पृष्ठसंख्या। १०३५ १०३२ ५८८ ६३५ ४८० ८५८ १७, सामथ्र्य कर्मणस्तावत् [१७] श्लोकाः पृष्ठसंख्या । श्लोकाः समूहास्त्वेकवाक्यानां ८०४ साक्षाच्च पुरुषार्थत्वात् संमार्गग्रहयोः किं वा ७०७ साक्षादयोग्यसंबन्धाः संमागैकत्वयोरेवम् ७०७ / सा च प्रकरणेनास्मै संमार्गों यदि सर्वेषाम् ७२० साधकत्वं द्विधा दृष्ट सम्यग्जरणरूपान्ता साधारण्येन संयोगः संयोगः पूर्वसिद्धो हि ११०४ साप्तदश्यविधानं तु संस्कारत्वादतिक्रान्ते संस्थास्वपि तु तावत्वात् सामाक्षिप्तमाधानम् (७३ सर्वत्र प्रत्यभिज्ञानात् सामानाधिकरण्येन सर्वत्र यौगिकः शब्दः ६७६ सामान्यकारणात्प्राप्त सर्वत्रैव विकल्पानाम् सामान्यप्रापणाशङ्का सर्वथा बाधिता तावत् ६८९ सामान्यं स्यादिदं ज्ञेयम् सर्वथा लक्षणं नाम ७४६ सामान्यविधिरस्पष्टः सर्वदा ह्यविनाभूता ६५४ सामिधेनीत्वमप्यासा सर्वपुंसां स्वयं ९१९ सामिषेनीः प्रति प्राप्तिः सर्वप्रकारमन्विष्टं ७. ८ "सिद्धान्तेऽपि तु याहाभ्यां सर्वप्राकृतदेवत्यः सिद्धान्ते क्रतुसंयुक्तं सर्वमभ्यहितं द्रव्यं ८९८ सिद्धेऽङ्गत्ये ततस्तेषां सर्वर्गादिसमूहेषु ८०४ सिद्धेस्तुपोपवापेन सर्वस्यैव हि कार्यार्थः १ ०३६ सिंहशब्दः क्वचिद्गीगः सर्वारूबातेषु कर्तृणाम् ९१३ सुतरां विधिवाक्ये तु सर्वाण्येव हि शास्त्राणि ९२२ सत्रकारोऽपि विकृतो सर्वा तावस्मृतिनित्य ९०८ सूकवाकः स तत्रव सर्वा ह्यध्ययनस्थेन ७८१ सूत्रेण परदास्ये सर्पण विधिवेलायां ५१९ सोवेव हि तत्सर्वम् सवनीयान्पुरोल्पाद्य १०४६ सोऽयमामाणको लोके स शब्दो लक्षणां याति ९०७ सोमरस्य समस्तस्य सह विध्यविधी युक्ती ७१९ स्तुतिलब्धात्मकत्वेन साकासावयवत्वेन ८४८ स्तुतेरपि हि पूजात्यात् सा कि घात्वर्थमात्रण ..तोत्रशनानुवाक्यादि- ९०८ १०४० १०३१ ७७० ८४७ ६०२ ७१२ ५६७ + ·[१८] काः पृष्ठसंख्या। भूतत्वं iऽपि कर्तृत्वं रणे त्वेवं ७५५ त्वसामान्ये त्तिसंबन्धः ८४९ मात्रस्य वादे हि पृष्टसंख्या । श्लोकाः ५५४ स्यात्कर्मैकत्वयुक्तं यत् ९३६ स्यादन्नौणमिन्द्रत्वं स्यावह्वविधान ते ४७० स्यानादिः कल्पयाम्यन्तः ६७१ स्यानादेरपि शेषत्व ९१२ ९४१ हन्त्यादावपि शेषत्वम् ८९६ हविरन्तरमालोच्य ६५२ हविषो यदि पाष्णस्य हविःसंयवनार्थानाम् ७०२ १०३१ हिरण्यवासमो धर्मः ६३५ होमाङ्गस्य च याज्यात्वं ६५४ होमो हि प्रकृतः शुद्धः पुरुषो नित्यं बन्ध- धानत्वात् ६२० सप्राया ञ्चदश्यन हणेनैका ९५२ विना दासाः समाप्ता च तन्त्रवार्तिकस्थश्लोकवर्णानुक्रमणिका । त्य द्वितीयक्षागे तन्त्रवार्तिकस्थाः श्लोकाः-१००४ आहत्य भागये च श्लोकाः-२४२५

·No text on this page.

·सतन्त्रवानिकशावरभाष्यसहितमीमांसादर्शने शुद्धिपत्रम् । aaransikasisamandonkamasome पुटे पङ्क्तौ अशुद्धम् ४६२ ६ ततो नै शुद्धम् ततोऽने विधाने । ७ ४ तम्य पुटे पङ्क्तौ अशुद्धम् ३० न्याय ५०१ ११ २९ सवं ६०२ १३ बिधि वाल च्छ्रयेत तव्याऽपू शिष्टापू वृत्य वि मन्यसे च्छ्येत तव्यापू शिष्टाऽपू वृत्तेरवि मन्यते शुद्धम् न्यायः विधाने नत्वा संब विधि श्वाऽऽल or ४७२ १९ २८ ६०३२० ५०४ ३० क्षलण लक्षण, ३ वा यं पौर्णमा २६ वोचत ४७५ ७ ४७६ २८ ९ ४ यवा यत्वा दिश्यते दिश्येत (अ.२पा. अ.३सू.६)। वाचेत स्यान्तवान्तर- स्यावान्तर त्वात्। त्वात् गतम् । गतम् होति इति' होति' इति येते १ तै० त्वात् । त्वात् गृह्णात्येव- गृह्णाति, इत्येव लम बन्घा बन्धा देव ततश्च । ततश्च देवतां देवता येते । ma वा य पौर्णमा २ एके २१ एक साभ्यं સા यागाभ्यां यादरम्या २८ पौर्ण-यजेत---- 'पौर्ण-यजेत' ५०७ १० भविष्यति । कथं ५०८ -भविष्यति, कथं ५०९२२ नोपांशु २५ जुहोति जुहोति ५१० २ पदे. पदो- धातुंय धातुं य ३ कथंमा कथंभा ८ स्या त्स्यात्, धातुम धातुम अध्वर' इत्याघारमिति- अध्वर इत्याघारम्' इति २५ १ (ते. नोपाशु ३ snilon ४९८ २७ २३ २४ aur / २५ नास्मा नास्म ॐ ·शुद्धिपत्रम् । कत्व- कुतः । dpanumature Rur त्पन्नःस्त पुरे पङ्क्ती अशुद्धम् शुद्धम् पुटे पङ्क्तौ अशुद्धम् शुद्धा कत्वे ११ याद यदि तुल्या तुल्या १६ स्थाष स्थाप द्यते द्यत कुतः स्याति २९ स्यानि पक्षि पक्षि टोम ष्टोमो ५४२ २ जील्लादि ब्रीह्यादि ५१२ २ तस्मा १७ स्थिम् स्थितम् रन्ति ५४३ २९ द्रव्यम द्रव्यम् १३ देव देवता फलत्वम् फलत्वम् । फलमिति । न्या- त्वयत् २० स्वन्यत. गृहीत्वा गृहीतत्वा फलामति न्या २८ अनैकान्तिकी क- अनेकान्तिकीक ८ वाघु वायु मति ५२० भवति ५४९१० एष सन्नस्त शत्र ६२५२७ रूपो रूपा ५५२ ६ किंमु । किम् ५२६ १२ स्तूपरी टोम स्तपरा ११ ष्टोमः २९ योगो १२ यागा विधाय विधाय' ५२८ २२ संनिधौ संनिधौ २० कृत्वाश कृत्वाश ५२९१७ त्ताह ताह ९ कृत्वाश कृत्वाश ५३०१९ मव श्रूयते । श्रूयते ५३१ २ प्रमाणा प्रमाणी ५६० २८ मिति । स्व मिति स्व ४ प्रमाणा प्रमाणा ५६१ ८ तर्हि तर्हि, ५३३ २९ अस्य शब्दा- ५६४ २३ समा साम अस्यशब्दा च्यते च्यते- ५३४ १८ तर्हि तहि। २८ नियत निधनं तर्हि। ६७ १२ मवे भवे ९ अस्य पदार्थ- २३ च्यते अस्यपदार्थे २७ नाम साम ५३६ २० देवतासं देवता सं हामेः होमः ७. र्गयाव स्वर्गयाव किंच मेव - ४ तर्हि च्यते । किं च ·शुद्धिपत्रम् । पु पुटे पङ्क्तौ अशुद्धम् २२ - १५ ५७० यते । त ण्येवं जा w ३ २३ ३० भेधि १ se ५७२ १ २ अ० १४ यदि श २९ २३ शुद्धम् पुटे पुटे पङ्क्तौ अशुद्धम् शुद्धम् चान्य चान्यत्र २२ ध्यथा ध्यस्था विमा- विभा- २४ वक्या वाक्या यते त ण्येवंजा अ० १४ अ०१ १६ कर्तृकं कर्तृक [१] १८ हावेवेव द्वावेव Ye पृष्ठ ५८० १० मेघि ध्याये ध्याये ५८२१९ ष्टम् ष्टम् अ० १४ अ० १ ५८३ १ यदि यदि- मिति त मिति' । त बर्त वर्त अ० १४ १७ जैव- गैव 출제 হঙ্গা त्यत अत आ- अ०१ त्यत आ यदिश ५८६ ८ षितंच षितं च अ० १ १२ बांच्य वाच्य २६ प्रमाणा प्रमाण ३ चारेथ्य चारेभ्य चिति, इति पा ५८८ १७ यदिश अ० १४ विधि विधि भाष्ये भाष्य ९९१ १२ त्याह त्याह। २४ योपाद्य द्योत्पाद्य इत्यस्यसू इत्येतत्सू ५९३ १८ विधिः अ० १४ १९४२० नेषदो नैष दो क्षणं क्षणं १९६२५ रिवं रिव. निम निमि २८ त्वादाक्ष स्वादाक्षा ५९९ १५ मिधे भिये खे न्यस्त न्यस्त रोति रोति। ६०२ १७ सत्स तत्स सर्थ सर्व ६०४ २ संकारः संस्कारः બજે अवे १०५ २८ विष्य विध्य देहः।। ६०७ ५ न्द्रस्येवेन्द्र न्द्रस्येवेन्द्र २७ चिति । पा--- यदि श ? ५७५ २२ अ०१ र्थम् । 'अ-र्थम् 'अ विधिः। ५७६ ९७७ १० २० २३ खे २७ E . लो ·SACHAR शुद्धिपत्रम् । शुद्धम् न प्येक त्याय्यते त्याय्यते । देवेति ।- देवेति । ९ ............ पुटे पङ्क्तौ अशुद्धम् पुटे पर पङ्क्तौ अशुद्धम् शुद्धम् एव ६७४ १९ यनम यनम ६२० ८ नाप्येक ६७९ ६ दुपये दुपपद्ये ६२३ . ३ यावज्जी यावजी ६८० ११ धर्म धर्म ६२४ २३ यथा याथा शक्ति शक्ति- ६२९ २९ लिड्वहर्शन्नाच्च- १० त्यर्थ त्यर्थ लिङ्गदर्शनाच्च ११ ६३० १३ वाल: काल: ६८५ २४ नाम श नामश ६३२२१ णान्तप्रद णान्तरप्रद ६८८२२. नियमो नियमो सांनाथि सांनाय्यि २३ सांनायि सांनाय्यि २८ यजेत् यजेत १ सममिति क्वचिन्नास्ति ६४० तर्हि तर्हि ( १ अ०६ प्यन्ते प्यन्ते । २ ( अ०६ शङ्क नी शंकनी भेदी सद्धि भेदसिद्धि ३(अ०४ पा०१अ०५) प्रदर्श, प्रदर्श- ६९३ ७ प्ररिच्छि परिच्छि- ६४८ २३ क्षया अत क्षायामत ११ नान्थे नान्ये स्पर्शाभि स्पर्शादिमि ६९४ १३ बिरु विरु ६५९२५ कृत्यन्वितत्वं--- ६९५ १४ दानीसि दानी सि कृतिकारकत्वं हाथ हाय याग. याग- जनादि जनादि २१ ययैव यथैव ६६३ २३ क्रयार्थी ६९७ २१ क्रया तत्र यस्योत यस्येति ६९८ १६ गुणं गुणे ६६५ २० वाक्या वाक्यों वाय वा यः ६९९१८ न्यथार्थ न्यथार्थे ६६९२७ दयन्थ ध्यन्य त्रिध्य विध्य २८ रंपक्ष रपेक्ष ६ सज्ज्य सज्य रारम्मः रारम्भः । षन्माबाना षन्मावना ६७२२८ अथर्ने २६ मध्ये मध्ये 0 0 पूर्व पूर्व ३ ७०६ ६ अर्थेन ·शुद्धिपत्रम् । ThU ३ प्येकत्वं, ७५९ १८ पेक्षा ना ५ सबाघों पुटे पङ्क्तो अशुद्धम् शुद्धम् पुटे पङ्क्तौ अशुद्धम् शुद्धम् २८ प्रहश्च ग्रहश्च २३ थेय येय ७०८२७ सज्ज्य सज्य श्लोक श्लोकपूर सज्ज्य सज्य ७४५ १३ दाभि दामि ७१२ १८ सज्ज्ये सज्ये ७४७ २ वटि वति २२ तयैवे तथैवे १४ दस्य २७ विध्यु विध्यु ७५४ २७ गुणोः गुणो ७१३ २२ करणेः करणे द्वौणममिदमि- कार्थ कार्य गौणमिदममि ७१४ २८ प्येवत्वं पक्षाना. व परो तयाः तया ७२० २ तेथां तथा ७७१ २२ सवोर्थव सर्वार्थत्वे वकैस्य १कस्य सब संब ७२२ २५ वत्वात वत्वात्तृ संबाधे ७३० २३ मभित्ये मभित्ये ७७४ १३ हत्य हृत्य २५ प्रयाजैः प्रयानैः न-नस्यात्ततस्तदप्यनेनैव एक ८ वाधे बाधे १८ कर्ते ७७६ ४ रुद्धय कर्तृ २० व्यक्त वाक्थ व्यक्तेः वाक्य ३० क्त्ययमि क्यभि लाघ ७७७ १७ यत्रं यत्र सत्यम् । सत्यम्, १८ रंथि रथि २१ गम्या गम्या ७७८ २९ द्भिन्ने तद्भिन्ने पन्ययां पन्यया गुर्वी वाननी यु वानीय २६ गुर्वी ७८० १ घथि वधे धीय वृधे २ चैव वावचो वचो १५ चैवलि ७३९२६ प्रयोगः प्रयोगः, ७८२१८ इत्ये व इत्येव ७४० ११ मिमी संस्कारावि सानां ७८६ २९ (इति-तृप्तिप्र. तस्याप्यु तस्याप्यु काश कमन्त्रस्य भक्षमन्त्रका देवन- देवता- আব্দবনখিল। एवं o/ ७ लि चैवलि चैवलि मिमे संस्कारा इ ५ ·- wr शुद्धिपत्रम् । HAR त्वार्थ प्र ज्ञान सं नोदपा ४ ३ पदस्थैव पुटे पत्तो अशुद्धम् शुद्धम पुटे पङ्क्तो अशुद्धम् शुद्धम् ७८८२४ ऊहस्थ ऊहस्य ८३१ १४ प्रागमाविना प्राग्भाविना स्याऽऽट: स्याऽऽङ: १७ देशं चिरेण प्राप्तिर्म- ७९६ २३ मप्येनदृष्टाथेमेवति देशश्चिरेण प्राप्तो म मप्यनदृष्टार्थमेवेति ८३२ १५ त्वर्थप्र २५ चेदित चोदिते शेषत्वनि शेषत्वं नि र्थम्य र्थस्य २६ पातित्वे पातित्वेन २७ कल्पेनन कल्पनेन त्पुरता त्पुरस्ता ७९९ ४ ऐद्राग्ने एन्द्राग्ने (३४२० श्च या ततश्च या ७९९ ८ मिन्द्रण मिन्द्रेण ज्ञनस १८ कय्थते कथ्यते नोपपा पीत पीत (३७ पदकस्यैव ८०१ ५ मनोतानी-- मनोता, अग्नी ९ च्छन्दो छन्दो थटु यदु १४ इत्यु इत्यु ८०४ २८ पर्य पर्या धारय धारयेति ९ ब्रयी त्रयी कुर्यादि कुर्यात्' इ ८१० ८४० सगुणः समय सगुणः समवाय २१ वैदि १४ पौर्वापर्यावि. ८१२ ३ पूर्व पौर्वापर्यवि अग्नि अग्नी २६ सत्तरे सत्तेर २६ सामवदेयरोपि- (४१ १२ पुनरस्य पुनरत्र सामवेदयोरपि २२ २८ देना दिना बदेयारेपी वेदयोरपी ८२१ २० निप्पन्नः १९ निश्चित निश्चयः त्यविरोधेऽप्र- अ०१७ अ०७ ८२४ त्यविरोधेऽप्यप्र ८२६२१ ख्यानवि ख्यानां वि किंचि त्वनि त्वविनि ८४३ २२ तथा च कृते-तथा कृते २४ शक्क्नो शक्नो ८४ ४ २२ गुणमभिवदति किया- NATHA ४ Gurunmindee स्तेषां क्रम- स्तेषां गुणः क्रम निष्पन्नः १ अ० १७ an ·शुद्धिपत्रम् । पुटे पङ्क्ती अशुद्धम् शुद्धम् गुणमिन्दतिक्रिया लामो वि लाभाद्वि ८४५२५ २९ किंच किंच- २९ धारण घारणे भिति मिति तावाल्ल ङ्ग-तावल्लिङ्ग सदि सीद वर्तव्य कर्तव्य अह आह स्त्रर्थ रत्रार्थ कपाले. ७५१३० ८९२१५ ८५६ ७६७ 9 १ च नासांय्य सांनाय्य बघ बाघ us- पुटे पङ्क्तो अशुद्धम् शुद्धम् ८७३ २२ संस्थाना संस्थानां भस्याभि मस्यामि (७४ १२ व्यथैव व्यथैव ८ तस्मा ज्यो- तस्माज्यो (८१ २३ भाज्यत्य भाप्यस्य २८ प्राति प्राप्ति ८८३ ८ सौमापाणे ) सोमापौष्ण एकादश एकादश कपाल, ११ धार्कण र्धाकरणे सौमा सोमा २० सौमा सोमा २३ सौमा सोमा सौमा सोमा २५ सौमा सोमा योगे यागे ८९० १ अ०३पा० ८९३ २ मध्यति भविष्यति দ্বিাধ त्रीण्यधि पुवर पुनर २४ पौर्ण पूर्ण ८९७२५ प्रसक्त ३ दाचं दग्धं शब्दो तरमा तम्मा २८ पौर्ण पूर्ण ९०२ अ० पा०-अ०३पा० २० र्थस्थ र्थम्य ९०४ शन्नति शक्नोति २६ मव भव संबन्ध एवं तृष्णादि तृप्णादि- तोक्थ्यासंस्था- तोक्थ्यादिसंस्था संबन्ध प्रमज्यत प्रज्यत एव इति इति युक्तं चोदना- युक्तं चाचोदना ६ कुलाबादि कुलायादि ११ अन्यत्तु तत्,- अन्यत्त्वेतत् वक्या वाक्या ८६७ १६ त्युत्कृष्ये- त्युत्कृष्यते । इति। नै ८७० १५ वाक्य भेद:- वाक्यमेदः २५ त्वात् । त्वात् वद्धि अ.पा. ६ शब्दोः ९०० १ ७ द्व वद्वि ·शुद्धिपत्रम् पुटे पङ्क्तो अशुद्धम् अशुद्धम् बृत द्यस्य- शुद्धम् बूत १ and काक्षा द्यस्य। कार्येण रोधो। रोधो- ना or २३ ९०८२८ ९.९ ७ १५ पूर्ण प्वपिः वा: म प्यत्ये न्यतेऽसि गनक क्तिभि ननु प्वपि वाम व्यत्वेन न्यतोऽसि र्गमक क्तिभिः पूर्ण au शुद्धम पुटे पङ्क्तौ बुद्धि बुद्धि ९२२ १ काक्षा २१ काण २४ रमृतेः स्मृते ९२४ पौर्ण ९२५ १८ पौर्ण २२ तत्संस्का संस्का ९२७ २१ पौर्ण २५ पार्ण पूर्ण ९२८ ९ पौर्ण ९२६ १० तारेय तोरप्य पौर्ण पूर्ण सत्यत्य सत्यस्य ९३२ २७ पोर्ण पूर्ण २८ राय राय ९३३ पौर्ण पूर्ण २८ पौर्ण पूर्ण पौर्ण पूर्ण प्युन ९ दशक्नोति दशक्तति स्वभा स्वभा प्रथम तावद प्रथम प्रत्य- १९ विष्णु तिडा तिड् विपरू २५ ९१२ प्रत्यक्षमा विष्णु तिङा तिङ् विषयरू सारूप्या प्रसक्ती शेष ONA सारूया प्रपक्तो शेष १८ -यु स्वाम स्वसाम ३ समख्या निषेध्य वत्पूर तेति १ व्यापर व्यापार धनु १० घातु १४ . समाख्या निषेध्य वत्पुरु तेति। षष पुरुष षधर्म कुतः एषा काम पदो १३ धातु. प्यन्त दोषः धातुभ्या हित- प्यन्प दोष 409 पवर्म कुन: एा १० १७ ९१९ ६ धातुभ्य हित तस्म २३ वदो क ·शुद्धिपत्रम् । पुटे पङ्क्तौ अशुद्धम् ७ शेषात् वमित शेपत्वा द्वासा भवेच्च con शुद्धम् पुटे पङ्क्तौ अशुद्धम्, शुद्धम् सत्या सत्या ९६९ २१ त्युमौ त्युभो ३ रह्नरयो साहस्यो २३ तकर्तृ तत्कर्तृ ९५२ १ इयु इत्यु २४ जाम जामि शेपात् ९७२ १७ स्वामि स्वामि १४ वर्य चर्य २५ तदभ्रे तद्धे २२ प्रप्त प्राप्ता २७ मवित भवित वमिति गयन्ते गम्यते ९५५ २१ शेषत्वा २६ हविष हविषः २९ द्वासा ९७९ दूव्यव व्यव युणाप युणाऽपि ११ पूर्वी पूर्वा ११ विष्ट विष्टि ९८१.१२ माचार माचार ९५८ ४ दोपसं दोषसं ९८२ ही हवीं १६ मान्यने मान्यने ९८३ २ धुम धुग दोपस्य दोषस्य दोपा दोषा २६ वाप्तु ९८४ २७ वात्पुरु रत्रम रक्रम २८ निर्वा निर्धा भाव्य भाष्य ९५९२४ गृह्णती गृह्णाती ९८६ ११ पूर्ण पूर्ण २६ व्यापार व्यापारा १५ एव । श्रु एवाश्रु ९६० २९ इत्यादि वि-इत्यादिवि ९८७१४ पंकार पकार क्रीत्वां क्रीत्वा श्रृय श्रूय २९ दिवेति दिनेति ९९० पगमा परामा २२ દે છે दृष्टार्थ स्तुय स्तुत्य २९ चतुर्नु चतुर्छ ९६५२१ व्यापारोः व्यापारो ९९२ ६ संबद्धं, शक्नति शक्नोति प्रति प्रति वचनात् । ३० विरुध्यते न विरध्यते ९९३ १८ अक्त अवत्त लोक ल्लोक वर्यवर वयवस्या ३० रुक्त्य परि-रुक्त्यपरि २९ रणा घा रणाभिधा বিশ্বর ९९४ ११ सोत्रामणी सौत्रामणः ७ पेत् । इ पेत्, इ संबद्धं, ) संबद्धं, चतुर- वत्तं जुहोतीति २७ विधात ·१० शुद्धिपत्रम् । संबन्धो शुद्धम् निर स्वगो गामिनः पूर्वेश्व सवनीय मवधु पशू OM वल्प्ये कल्प्ये ० नानन्त- भक्ष नि पुटे पङ्क्ती अशुद्धम् शुद्धम् पुटे पङ्क्तौ अशुद्धम् १८ कार्यों कार्या १२ मिर स्वन्धो १३ रवगो करय कस्य १०३४ २२ गामिणः रणतः रणः १०४२ १४ पूवश्व सवृद्ध त्सकृद्भ २८ सवनी २२ संरकार संस्कार १०४४ ९ मवन्धु क्ष्यन क्ष्यन् पशू ९९८ वचस्या वचनस्या १०४७ १४ मुत्त १८ प्राप्त्यापेक्ष-प्राप्त्यपेक्ष २० हेम होम १०४९ २० नान्त ९९९२६ आदना अदना २४ प्रातस १००० ३ समाच १०५० २० दोभेड १३ भक्षनि १०५३ २९ ने संपा सैषा १०५५ १८ धर्भ १५ न चान्याद-न चान्यद १०५६ १६ विभ १००३ २० त्य १०५७ ९ नित्य १००४.२१ ससत्र ससुब कित १००२ यंदा यदा १०५८ १७ ऋत १८ यथा चम यथाचम १०६०१ यत्रे तरमा तस्मा सर्वम्या १००८ ३३ पठितवावयवादि २६ वथ्या -पठितवाक्यवदि १०६२ ५ १००९ १६ च्छन्तः रतोत्र १०१२ २० नेतिः नेति २३ सिद्धव १०१३ ६ मयाऽधर्म मयाऽर्धम् १०६४ मम्यु बिमक्ष मिते १०१७ १७ मक्ष भक्ष १०६५ संस्था- मिरे गिरे १०६६ ९ एवं १०१९ १९ वालम्वते वावलम्बते १०२८ १ वेवद्भ वेतद्भ क्थ्ये प्रातः स भेदोऽ नेत धर्म बिभ निर्य त्यण म कत यते सर्वस्या १० क्थ्या amana स्तोत्र सिद्धव मभ्यु मिति संस्था बिमक्ष एव क्थ्ये NA ST ·शुद्धिपत्रम् । ११ पुटे पडतो योग इ १७ १०६९ २४ १०७० २७ १०७३ ३ १०७५ વગતે किंत, ते, १०८० २ तत्रे- अशुद्धम् शुद्धम् पुटे पङ्क्तो अशुद्धम् शुद्धम् भारा ११०५ ९ कल्प मम्य गम्य ११०९ २३ ॥ २३ ॥ ॥ २२ ॥ खग स्वग २४ योगः'इ प्टोम प्टोम १११० १९ ख्यात ख्यात मेताञ् मेतान् ११११ ७ तयव तयैव स्वामि स्वामि १११५ १५ स्यु. उयत्ते १५१६ २० तपासि तपासि वर्तृ कर्तृ ११२० ८ किं सवार्थ त्सर्वार्थ ११२१ २३ या ब्रूया तंत्र- ११२५ ८ यवस र्यवस ३ ( अ०-४ (अ० ११२७ ३२ हिय हिय उत्पत्तौ त-उत्पत्तौ तु ११२८ १४ पेषु पेषु स्वामि स्वामि ११२९ १९ णध्व णाध तते વર્તત ध्वयोर्य ध्वयोर्य स्तोतुंम स्तोतुम विकृतापू विकृतावपू કર્યું अध्वयं ११३३ २० मतत् पेक्ष्य पेक्ष्य- सुत्रे पुत्रे २४ पशु रो पशुरो कपाले कपालो ११३५ तिप तिप- वृत्ति मृत्वि ११३८ २६ तत्रव ऋत्विकत्व ऋत्विक्त्व ११३९ २४ ग्रहण ग्रहण १०९० २८ १०९२ १६ १०९४२३ ६ मेतत् भत्र मंत्रा ११३४ १०९८ २६ २८ १०९९२४ २५ ११०० १९ ११०१ १४ तत्रैव सूत्रसूच्या शुद्धिपत्रम् । पुटे पङ्क्तो अशुद्धम् यसू २०. कृतापू २१ ठेत शुद्धम् । पुटे पङ्क्तौ अशुद्धम् यस्तू मुञ्च २९ स्वाभि छेत शुद्धम् मुच्च स्वामि ५ कृतावपू ८ Monopmewantee ·-अंङ्गत्वनिरुक्ति शुद्धिपत्रम् । mins- ३ तुलना لم ९ तत्वम् : पङ्क्तो अशुद्धम् शुद्धम् । पृष्ठे पङ्क्तौ अशुद्धम् शुद्धम् ४ त्वावच्छे हकदर्श ११५७ २ राङ्गेक राजीक त्वादर्श स्यैवौद्दे स्यैवोद्दे ८ पत्तिः नाहि- पत्तिः । न हि च्छेद छेद २६ कर्तुश्च, कर्तृश्च ११६५ २० मानं मानं कर्तृत्वेन कर्तृत्वेन, ११६८ १६ कर्तृत्वा कर्तृत्वत्वा कृतत्व कृतत्व २८ कर्म कर्म दिसा दिरूप मना मैत्रा देशप देशप्र ११७० १५ रव:- कृत्यान्व । कृत्यन्वि धारणे तत्वम् ८ धारण्ये तत्वम् ११७२ ७ परया ल्पनया काङ्क्ष वाह वाद १४४९ ११४९ ११७७ २० ण्यावि: ण्याभाव: त्वस्ये त्वस्यो ११७८ १४ मस्ति मस्ति ६ दिश्य देश्य ११७९ २५ दुधन १९ तदन्त तदनन्त ११८०३१ गां दी राणां दो ११५० १४५० ११८१ घटक घटित १० कारक कारक ११८८ २१ प्रकृत प्रकृते १(अ०८ १(अ०७ ११८९ १ वदं वद ११५१ ११५१ होतः होतृ १४६२ ११५२ मन्थम मन्थन ११४८ .... ११४८ ११७६२८ ६ ३ ११५२ " इत्यङ्गत्वनिरुक्तिशुद्धिपत्रम् ।