·. २ . 1 ४ ४ १ w ४ 2 १ [३] अन्धनाम मुल्यम् । आ. ५७ आचारभूपणम्-हिरण्पवेश्यानिस्मोपाययक्रनम् । १ ५. थाचारन्दुः माटेायुपाडव्यम्परविरपितः । ५९ श्रामअरी-वेळपरोपायचापूभरिपिता । ६० यतिधर्ममंग्रहः-विश्वेश्वरसरम्पतीरतः । १२ ६१ गौतमप्रणीतधर्मसनम-हरदनरनटीकागपेनम् । ६२ देशकेनकठप्रश्नमुण्डमाण्ड्क्यानन्दयल्लीभृगपनिपदः-सटीकाः २ ८ ६३ छान्दोग्योपनिषत्-रङ्गरामानुजविरचितमानिसपना । ३ ६४ बृहदारण्यकोपनिपत्-रङ्गरामानुजविरचि रामफाशिकोपता। ३ ६५ शाहायनवाह्मणम-ऋग्वेदान्तगीयापत्तशासीयम् । ६६ काव्यप्रकाश:-उद्योतयुतमदीपसहितः । ६७ ब्रह्ममूनाणि-दीपिकासमेतानि । ६८ वृहमसंहिता-नारदपश्चरात्रान्तर्गना । ६९ ज्ञानार्णवतन्त्रम्-ईश्वरमोचम् । गन्त्रशास्त्रग्रन्थः । ७० स्मृत्यर्थसारः-श्रीधराचार्यविरचितः ।... ७१ बृहद्योगतरङ्गिणी-विसहभविरचिता मागदयोपेता । १२ ७२ परिभाषेन्दुशेखरः वैद्यनाथरतगदार पटीकायुतः । ६ ७३ गायत्रीपुरश्चरणपद्धतिः-श्रीमच्छंकराचार्यविरचिता। ... ७४ द्रारायणगृह्यसूत्रवृतिः-रुद्रस्कन्दपणीदा । ७५ ब्रह्मसूत्रभाप्यार्थरत्नमाला-सुत्रराण्यविरचिता । ७६ ईशकेनकठोपनिषदः-दिगम्बरानुचरस्तव्यास्यासमेनाः । ७७ वेदान्तसूत्रमुक्तावलिः-बसानन्दसरस्वती विरचितः । ७८ त्रिस्थलीसेतुः नारायणभदृविरचितः ।... ७९ छान्दोग्योपनिपत-मिताक्षराव्याख्यासमेता ।। ८० वाक्यवृत्तिः श्रीमच्छकराचार्यरुता सटीका ! ... ८५ आश्वलायनश्रौतसूत्रम्-नारायणकृतवृत्निसमेतम् । • ८२ ब्रह्मसूत्रवृत्तिः-हरिदीक्षितविरचिता । ... ८३ संक्षेपशारीरकम्-ध्यारयासहित भागद्वयोपेतम् । ८४ अद्वैतामोदः-म म. अभ्यकोपाहवासुदेवशास्त्रिपणीतः । ज्योतिर्निवन्धः शूरमहारश्रीशिवराजविरचिनः । ܩܢ ४ ... १० ... ८ १ १ ... . ४ ... १ . ... १२ ... २ २ ७ १ २ ३ ·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः। ग्रन्थाङ्कः १०९'. श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्विती- याध्यायौ। श्री. म. य. विद्रल-अभ्यंकरोपाहवासुदेवशानिप्रणी- ताद्वैताङ्कुराख्यटीकासंवलितौ। एतत्पुस्तक "वे • शा० सं० रा. शंकरशास्त्री मारुलकर इत्येतैः संशोधितम् । तच री. २. इत्युपपदधारिभिः विनायक गणेश आपटे इत्येतेः पुण्याख्यपचने श्रीमन् ' महादेव चिमणाजी आपटे । इत्यभिधेय- महाभागप्रतिष्ठापिते आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । शालिवाहनशकाग्दा १८६० । खिस्ताब्दाः १९३८ । (अस्य सर्वेऽधिकारा राषशासनानुसारेण स्वापत्नीकताः)। मृत्यमाणकत्रययुतरूयकद्वयम् (२.३)।

·BHAVAN'S LIBRARY
This book is valuable and
NOT to be ISSUED
out of the Library
without Special Permission

·प्रास्ताविकं किंचित् । पायादपायाज्जगदीश्वरो नः। आप भो गावाणवाणीरसिका अद्वैतवेदान्ततत्त्वजिज्ञासब आनन्दाश्रमग्रन्था- वलीमाहकमहाभागाः शृणुतेदानी निवेदनीयमस्ति किंचित् । अतोऽत्रावधान दीयमानमभ्यर्थये । श्री. म. म. विद्वद्रत्न-अभ्यंकरोपाववासुदेवशास्त्रिमणी- ताद्वैताङ्कुराभिख्याऽभिनवा सरला सरसा च गीताज्याख्याऽन्यत्र क्वाप्यमा- प्यान मुद्रणालये मुद्रणायोपकान्ता । उपकान्तायाश्च तस्याः पञ्चषा मासा समभवन् । संमति परिसमाप्तमुद्रणेयं शरज्ज्योत्स्नेव दिदृक्षुलोचनानन्ददायिनी दृष्टिपथमवतरतीति पमोदावहमेतत् । अद्वैताङ्कुरोति नाम्नवास्या विषयोऽवगतो भवति । सा चेयं व्याख्या भगवद्गीतापाः प्रथमद्वितीयाध्याययुगुलोपर्येव गता समनुशिष्टा । यद्यपि भीभागवतोक्तगोपीगीताऽध्यात्मरामायणोक्तरामगीताऽऽश्वमेधिकपर्वोक्ते ब्राह्मणगीतानुगीने देवीभागवतोभगवतीगीता गणेशगीता विष्णुगीता शिवगी- नेत्यादयो बहुला गीता वर्तन्ते स्थाऽप्यतितरां मसिदत्वाद्भगवद्गीतामेव केवलो गीताशब्दो वक्ति । यथा निरुपपदो मालाशब्दः पुष्पमालामेयाभिषचे वदत् । तदेतस्यां गीतायां कस्मिन् प्रसङ्गे केन के प्रति किं किमुपदिष्टमित्यासेत्वा- हिमालयं नभोमण्डलाइधःपदेशे जगतीतले ज्ञानेश्वर्यादिग्रन्थद्वारा पर शतमहा- राष्ट्रभापाटीकाद्वारा नित्यं स्थले स्थले गीताजयन्त्याद्युत्सवम सङ्ग च व्याख्या- नमवचनद्वारा वर्तमानपत्रादिषु वादप्रतिवादचर्चया चैतावत्प्रसिद्धं जातमस्ति पत्र जगदन्तर्गतास्त रुशैलपमतयः स्थावरा अपि गीतार्थचचौ कुर्वाणा इव दृश्यन्ते। तदेवं नावेपदपि लेखनीव्यापारस्थावकाशः । तथाऽन्यत्र मुद्रणालये पुस्तके मुद्रिते सति तत्र प्रस्तावनया भाव्यपेवेति निबन्धानुसारेण प्रवृत्तोऽहं गीतासंव- निधनौ द्वौ शब्दौ लिलिखिषामि-गीयते स्म इति गीता । आत्मविद्योपदेशा- मिका ब्रह्मतत्त्वोपदेशमयी कथा यत्रेति यावत् । शब्दार्थका धातो ते क्तः। सा तु महाभारतीयभीष्मपर्वान्तर्गना कर्मोपासनाज्ञानकाण्डवयात्मिकाष्टदशा- ध्यापी । तदुत्तम्- ·भारते सर्ववेदार्थो भारतार्थश्च रत्तशः । गीतायामस्ति तेनेयं सर्वशास्त्रमयी मता । कोपास्तिज्ञानकाण्डवितयात्मा निगद्यते । इति । इत्यं हि गीताशास्त्रमस्तावः कुरूणां पाण्डयानां च मिथः संभहारे समुप- स्थिते युद्धार्थ मिलिवान् पितृपितामहपितृव्यपुत्रपौत्रमित्रभातृश्वशुरशालमावुटादीन् स्वसंबन्धिजनान् वीक्ष्यैतेषां सर्वेषां युद्धभराङ्गेन मरणप्रसङ्गं पश्यन् परममोहा- विष्टः पार्थ आत्मनश्चैतदननजन्यपातकरूपमधर्मं मन्यमानः शोकाकुलगे भूत्वा सशरं धनुस्त्यक्त्वा स्वकीयाक्षात्रधर्मायुद्धादुपरराम । भगवान् वासुदेवः श्रीरु- प्णश्च दुःसहभाराकान्तगोररूपधरधरामार्थितेन बलदेवेनाम्यर्थितो भूमारापहा- रार्थ वसुदेवेन देवक्यामाविर्भूप तादृशधराभारापहाररूपकार्यकारित्वेन मध्यमं पार्थ पथितपराक्रम मोहापनपनद्दारा स्वधर्म युद्ध पतीपतुं सर्ववेदार्थसारसमहरूपं गीताशाखार्थमुपदेष्टुं प्रववृत इति । अब केविदेवमाशट्टन्ते-नादृशेऽवसरे यो पर्थो भगवनाऽर्जुनापोदी- रितः स तात्कालिकव्यवहारप्रचलितया जन्मतोऽभ्यस्तया हिन्धादिस्वभाषौंवो- दिरितः स्थान गीर्वाणभापयति कल्यते । यतो यः कोऽपि दुरवगमो गम्मी- रोज्यों पाथातध्येन सुविस्तृगनया साङ्गपरिपूर्णत्वेन सुगमतयाः च पधा स्वीपमापपाऽनायासेन मञ्जुलपदम्योग ग्राहयितु शक्यो भवति न तथा चिरकासं स्वधीवयाऽप्यनात्मीयया सस्कृतादिभापयेति लोकेऽनुभूयते । तथा च भगवता श्रीकृष्णेन गीर्वाणवाण्यनिरिक्वाण्युदीरितस्य तादृशगभीरार्धस्प पतिपादिकां छन्दोबदा गीर्वाणवाणी व्यरीरचद्वेदव्यास इति गीतायाः कर्ता व्यास इति लोकपसिद्धिरप्युपपद्यते । किंच महाभारतान्तर्गता गीताव्यतिरिक्ताः सर्वा अपि कथाः प्रत्यक्षतो घटिना व्यासेनैव रचिता., न तत्र लेशतोऽप्यन्यस्य कस्यचिद्व्यापार इति वत्साहवर्या- दियमपि गीता केवटं व्यासेनैव विरचिनेति भवितुमर्हनि । अर्धाद्भगवताऽन्या- दृशयैव वाण्पोदीरिता सा । यदि तु वासुदेवेनानुष्टुप्छन्दोमय्यैव वाण्योदी- रिता, व्यासेन तु केवट सादृशी सा सगहीता स्थाहिं न्यासकर्तृकानेकार्थ- मध्येऽयमकोऽन्यकर्तृकोऽयों निबद्ध इति काव्यमकाशाद्युतः सहचरभिन्नतादोष लियेन । न र व्यासोक्तौ तादृशदोपः कसयितु युक्तः।

·[३] मपि च यः खलु य कंचिदर्थविशेष प्रतिपादयितुं स्वानन्येण पदयाक्यसं. दर्भमारचयति स कर्तेत्युच्यते लोके । पदि च भगवता यादृशानुपूर्वाका गीनोका तादृशानुपूर्वीकैद व्यासेन संगृहीवेति मन्यसे चेद्व्यासः कैवतमनुवा- दको न कर्तेति गीताया व्यासकर्तृकत्यप्रसिद्धिरपि व्याकुप्येत । तस्मादिन्या- दिपनदिनस्वभाषयैव गीतार्थो भगवनोदीरित इति । नच यद्यपि भगवतो वासुदेवस्य भगवदयनारत्वात्संस्कृतभाषायाच गीर्वाण- पाणीवादगीर्वाणवाणी श्रीकृष्णस्य स्वभाव भवतीत्यतो गीर्वाणवाण्या तादृशग- भीरावेदने श्रीकृष्णस्य न खलु कश्चिदप्यायास इत्यर्जुनं प्रति मीवाणवाण्येव गीताशास्त्रार्थो भगवतोदीरित इति किं न स्यादिति शङ्कनीयम् । पार्थिव- स्यापि । पार्थस्य मानवजातीयत्वात्तेन स्वधीताऽपि संस्कृतभापा न तस्य सा स्वभाषा मवितुमर्हति । स्वभाषायां चाभिहितोऽर्थः श्रोषा सर्वासना निष्कल- इंग्त्वेन यथावच्च यथा ग्रहीतुं शक्यो न तथा स्वभाषेतरभापायामुक्त इति रुत्वा स्वावतारकर्तव्यस्य धराभारापहारस्य मुख्यस्य निर्वाहार्थं नरवीरमध्यम- पार्थकतकसापरायिकपनि समिच्छता तत्मनियन्धके धर्मेऽधर्मबुद्धिरूपं 'प्रमे धर्मतत्त्वोदीरणेन निरसिसिपुणा चिकीर्पितधराभारापहारसमयस्पानितरां सांनि- ध्यमाकलयता कर्तव्यकार्यस्य महत्त्वे दृष्टिं दत्त्वा कालविक्षेपं परिजिहीर्षुणा भक्ति- परवशतामापनेन भगवता श्रीवासुदेवेन स्वकीयामपि गीर्वाणवाणी त्यक्त्वा यया भाषयाऽऽवेदितोऽर्जुनस्तत्त्वं सम्यगृहणीयाज्झटिति च स्वीयक्षात्रधर्मे युद्ध मस- ज्जेतादृश्येष भाषा तदा भगवताऽङ्गीलता स्यान्न त्वन्याशी । वादृशी च भाषाऽर्थात्पार्थजन्ममापा तत्कालव्यवहारमचलिता हिन्द्यादिरूपैव नतु शस्त्रा- स्त्रविद्यायामद्वितीयपण्डितेन पार्थन मेधाविना धनुर्वेदग्रहणसमये सुशिक्षिनाऽपि गाणिवाणी लुप्तमायेत्यवगच्छ । अथैवं मन्यसे-नन्दनन्दनः श्रीकृष्ण इव नरवरः पार्थोऽपि भगवदवतार एव । अत एव भगवान्नरनारायणरूपेण भूलोकेऽवतीर्णः पृथ्वीपरिपाउनायेति पौराणिकपसिद्धिः संगच्छते । तथा च तादृशाऽर्जुनेन शिक्षिकापि गीर्वाण- वाणी तस्य स्वभाषेव भवति । किंच-कृते जनार्दनो देवस्त्रेतायां रघुनन्दनः। द्वापरे रामकृष्णौ च कलौ श्रीपादवल्लभः ।।

·[४] इत्यभियुक्तोवरया द्वापरयुगावसानसमये नरनारायणावतारस्य भूपमाणत्वेन द्वापरे च वेदशास्त्राध्यनप्रचारपाहुल्पस्पेनिहासपुरातनशिधारेतादिनोपसम्पमा- नत्वात्तत्कारमचलिता राजव्यवहता गीर्वाणभावाऽऽसीन तदपत्रंशरूपा हि- न्यादिः । अत एव च श्रीव्यासेनाप्यष्टादशसु पुराणेषुपुराणेषु च सर्वजनीना संस्कृतभाषेवाऽऽदृतेति मन्यामहे । तथा च श्रोतुर्वक्तुश्च द्वयोरपि गीर्वाणभाषा स्वभापैवेति तादृशस्वभापपा गीरार्थस्य ग्रहणे ग्राहणे च न कस्यापि स्वत्पोऽ. प्पापास इति संस्कृतभापयैव भगवतार्जुनाय गीताशाखार्थ उदारितः। सैव च वचनभङ्गी वेदव्यासेन केवलमन्दिता नापूर्व विरचितेति न गीतायाः कर्ता ध्यासः किंतु भगवानवेति चेदवापर एपमाहुः-- यथेदानी व्यवहारे प्रचलिताऽऽबालवृद्ध सर्वैर्व्यवहियमाणा महाराष्ट्रभाषा सर्वेषां महाराष्ट्रीयाणां स्वभापैवेति निश्चमचम् । तथाऽपि तयैव भाषया गया- मिकया ये कंचिदर्थं श्रोता वक्ता च यथा यथावदनायासेन गृणाति माह- यति च न तथा तयैव भाषया पद्यात्मिकपेति लोकेऽनुभूयते । अतो गीर्वाण- भाषा पद्यपि वक्तृश्रोत्रोरुभपोः स्वभाषास्ति तयैव च भापया भगवता गीता- शास्त्रार्थ उदीरितोऽपि च्छन्दोबद्धपद्यात्मकगीर्वाणभापया गभीरं धर्मतत्त्वं पति- पादिवं चेन्नार्जुनस्तद्यथावच्शीमं च ग्रहीतुं शक्नुपात् । ततश्च भमरूपावरणा- भङ्गात्स्वसमीहिताऽर्जुनकर्तृका युद्धे प्रवृत्तिविलम्बिता स्यादित्यनुसंधाय प्रमाप- गमद्वारा झटित्यर्जुनस्य युद्धे प्रवृत्ति यादिति मन्यमानेन श्रीकृष्णेन श्रोतुर्वक्तुश्च द्वयोरपि स्वभाषाभूतया गीर्वाणवाण्या गद्यात्मिकयैव व्यवह्रियमाणयाऽऽवेदित- स्तादृशो गभीरोग्य इत्येवानुभवानुरोधेन कल्पयितुमुचितम् । तथा च सर्वशेन पासेन तादृशगभीराथाभिधायिका सुगमपदवाक्पसंा छन्दोबदा गीर्वाणवाणी विरचितंति व्यासो गीतायाः कति प्रसिद्धिरञ्जसा रांगच्छते । अत एवाधा- दशसु पुराणेपूपपुराणेषु च तत्र तवेश्वर उवाच महादेव उवाच ब्रह्मोवाच नारद उवाच सूत उवाचेत्येवमनेकेषां वक्तृत्वे श्रूयमाणेऽपि न लावता तत्र वत्रभवता तेषां कर्तृत्वं किंतु व्यासस्यैवेति कृत्वा 'अष्टादशपुराणानां कर्ता सत्यवती सुवः इत्युद्घोपोऽपि सामीचीन्येन निर्वहतीति । तदेतत्सर्वं कुशङ्कगजालामति मन्तव्यम् । पभोक्तं गीतामाहात्म्ये- गीताः सुगीताः कर्तव्याः किमन्यैः शास्त्रविस्तरेः । याः स्वयं पद्मनाभस्य मुखपद्माद्विनिःसृताः ॥ इति ।

·आचार्यचरणा अपि गीतामाप्ये-'तं धर्मे भगवता यथोपदिष्टं पेदव्यास: सर्वज्ञो भगवान् गीताख्यैः सप्तभिः श्लोकशतैरुपनिवपन्च । इति पाहुः । मधु- सुदनसरस्वत्योऽपि-तत्र च पायश: श्रीकृष्णमुसनिःसृतानेव श्लोकानसिख- लणद्वैपायनः । कांश्चित्तत्संगनये स्वयं व्यरचयत् । इत्यूचुः । एतायतैवं स- टमवगम्यते-पदद्य गीतायां सप्त शतानि श्लोका अध्यक्षमीक्ष्यन्ते ते सर्व पायशः श्रीभगवविरचितानुपूर्वीकाः । अत एव गीताया मुरूपः कर्ता साक्षाच्छ्रीकृष्ण एव व्यारोन तु केवलं तेऽनूदिता इति श्रीकृष्णार्जुनयोः संवादः पद्यैरवाभ- दिति निश्चिनुमः । नन्वेवं गीताया व्यासकर्तृकत्वमिति पसिद्धेः का गतिरिति चेत्, केषांदिच्छलो- कानां व्यासेन प्रणीतत्वात्तत्प्रकाशकत्वादा गीतायाः कर्ता व्यास इति गौणी 'लोकव्यवहारो यथाकथंचिनिर्वाय इत्येव युक्तमुत्पश्यामः । अथार व्याख्येयत्वेन सकला गीता किमिति नोपात्ताऽध्यायद्वयमेव कस्मा. दाहतम् । तदध्यायद्यस्य गीताशाखारम्भकत्वेन पुखखान्मुखस्य च ' सर्वेषु गावेषु शिरः प्रधानम् । इवि पधानत्वात् 'पधाने जिते सर्व जितं भवति । इति लोकन्यायेन प्रधान सम्यगन्याख्यातेऽन्यत्सर्वमन्वारूपातप्रायं भवतीत्याभि- पायेणाध्यायद्वयमेवोपात्तमिति लक्ष्यते । तत्रापि द्वितीयाध्याय एवं मुख्यत्वेन गीताशास्त्रारम्भकः । पथमाध्यापस्तूपोद्घातात्मकत्वेन तदङ्गभूतः । गीताशा- स्त्रप्रवृत्तिकारणमदर्शनपर इति यावत् । तदुक्तमाचार्यचरणैर्भाष्ये-- दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकमित्यारभ्य न पोत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं वभ्व ह, इत्येत- दन्तः पाणिनां शोकमोहादिसंसारवीजदोपोद्भवकारणप्रदर्शनार्थत्वेन व्याख्येयो ग्रन्थः । इति । परमार्थतो गीताशास्त्रारम्भस्तु 'अशोच्यानन्वशोचस्वम् । इत्यारभ्यैव । अत एव प्रथमाध्यायमारभ्य द्वितीयाध्यायस्थ 'तूष्णीं बभूव ह ' इत्येतच्छलोकपर्यन्तं शांकरभाष्यं न दृश्यते । द्वितीयाध्यायस्तु गीना- शास्त्रारम्भकः सन् समस्तगीताशास्त्रार्थसूत्रीभूतः । तृतीयायध्यायास्त्वत्र गीता- शास्त्रारम्भके द्वितीयेऽध्याये संक्षेपतः प्रतिपादितानामर्थानां वैशधेन प्रतिपा- दकाः। एवं च प्रथमाध्यायेनोपोद्घातितो गीताशास्त्रार्थः करलो द्वितीयाध्या- पेन सत्रित इति द्वितीयोऽध्यायः सूत्रीभूत इत्युच्यते । तत्र द्वितीयेऽध्याये सूत्रीभूताः के केाः, केषां केषां च तृतीयायध्याया विस्तरशः प्रतिपादका- स्तत्क्रमेण पदश्यते- ·(२। ५६) इत्यादिना स्थितप्रज्ञलक्षणेन त्रिवा परवैराग्योपकारिणी देवी तद्विरोधिन्यासुरी सपञ्च हेया पोडशे । दैवसंपदो साधारण कारणं च सात्त्विकी रोधिपरिहारेण सप्तदशे । एवं सफला ज्ञाननिष्ठाऽध्यायपश्चकेन प्रतिपा- [] तत्र द्वितीयाध्यापे सविता :-भादो निष्कामकर्मनिष्ठा । नतीजन:- करण शुद्धिः । तनः शमादिसाधनपुरःसरः सर्वकर्मसंन्यासः । नतो येदान- वाक्पविचारसहिता मगवद्भनिनिष्ठा, तस्याः फटं च त्रिगुणात्मकाविधानि- वृत्या जीवन्मुक्तिः भारम्भमफटभोगपर्यनं तदन्ते च विदेहमुक्तिः । जीव. मुक्दिापां च परमपुरुषायांचम्यनेन परवैराग्यमानिर्दयसंपदारन्या च शुम- वासना नटुपकारिण्यादेया । आसुरसंपदारया त्यशुभयामना वद्विरोधिनी हेया । दैवसंपदोऽसाधारणं कारणं साविकी भड़ा। आसुरसंपदस्तु राजसी नामसी चेति हेपोपादेयविमागेन हरलाखापरिसमाप्तिः । तत्र 'योगस्थः कुरु कर्माणि ' (२४८ ) इत्यादिना सत्रिता सत्यन- दिसाधनभूता निष्कामकर्मनिष्ठा सामान्यविशेषरुपेण तृतीयचतुर्वाभ्यामध्यापाभ्यां मपञ्च्यते । वतः शुद्धान्तःकरणस्य दामदमादिसाधनसंपत्तिपुरःसरा 'विहाय. कामान् पः सर्वान् । ( २ । ७१ ) इत्यादिना त्रिता सर्वकर्ममंन्यासनिष्टा सक्षेपविस्तररूपेण पञ्चमपष्ठाभ्याम् । ततो वेदान्तवाक्यविचारसहिता आसीत मत्परः । ( २ । ६१ ) इत्यादिना सूविताऽनेकपकारा भगवद्भ- किनिष्ठाऽध्यायपकेन प्रतिपाद्यते । तावता च तत्पदार्थो निरूपितः । ततस्त- त्वंपदार्थैक्यज्ञानरूण 'वेदाविनाशिन नित्यम् ।। २ । २१ ) इत्यादिना सत्रिता तत्त्वज्ञाननिष्ठा त्रयोदशे प्रकृतिपुरुषविवेकद्वारा मपश्चिता । ज्ञाननि- छायाश्च फलं 'वैगुण्यविषया वेदा निसैगुण्यो भवार्जुन ' ( २ ॥ ४५) इत्यादिना त्रिता वैगुण्यनिवृत्तिश्चतुर्दशे सैय जीवन्मुक्तिरिति गुणातीतलक्ष- कथनेन अपश्चिता । तदा गन्तासि निर्वदम् । ( २ । ५२ ) इत्यादिना सत्रिता परवैराग्यनिष्ठा ससारवृक्षच्छेदवारेण पञ्चदशे । 'दुःखेष्वनुदिममनाः संपदादेया, ' यामिमां पुष्पिता वाचम् । १२ । ४२ ) इत्यादिना सविता श्रद्धा निद्वो नित्यसत्त्वस्थः । (२। ४५) इत्यादिना सूत्रिता नदि- दिता । अष्टादशेन च पूर्वोक्त सर्वोपसंहार इवि कास्नगीतार्थसंगतिरिति । सोऽयं गीताशास्त्रार्थः किमर्थमुपदिष्ट इत्येतद्विषये विदुषां मतभेदो दृश्यते । तत्र केचिज्ज्ञानोत्तर निष्कामकर्मानुष्टानार्थं स इति वदन्ति । केविज्ञानोत्तर , ·[...] भक्पमित्याहुः । केचित्तु स्वधर्मानुष्ठानरूपनिष्कामप्रवृत्तिलक्षणधर्मद्वारा ज्ञान- निष्ठायोग्यतापाप्त्यर्थमिति मतिपादयन्ति । तवाऽऽद्यः कल्पोऽशतो रामानुजा- चार्याणाम् । मध्यमः कल्पो वल्लभाचार्याणां भक्तिमार्गिणां च - 1 अन्त्यस्तु श्रीशंकराचार्याणामिति ज्ञेयम् । गीताशास्त्रस्य प्रयोजनं परं निःश्रेयसम् । निःश्रेयसं च द्विविध-निरतिशय- सुखाविर्मायो निःशेपानर्थोच्छित्तिश्च । तदुक्तं मधुसूदनसरस्वतीमि:- सहेतुकस्य संसारस्यात्यन्तोपरमात्मकम् । परं निःश्रेयस गीताशास्त्रस्योक्तं प्रयोजनम् ॥ इति । तच्च सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकादात्मज्ञाननिष्ठारूपाधर्माद्भवति । आचार्यचरणैः पवृत्तिलक्षणो निवृचिलक्षणस्येति द्विविधो वैदिकधर्म उक्तः। तत्र निवृत्तिलक्षणो धर्मः साक्षान्निःश्रेयससाधनम् । अयमेव च ज्ञाननिष्ठाज्ञानयोगेत्यादिशब्दैरुच्यते । प्रवृत्तिलक्षणो धर्मस्तु फलकामनयाऽनुष्ठीयमानोऽभ्युदयार्थों भवति । नामैहली- किकपारलौकिकोत्कर्ष करोतीत्यर्थः । यदि तु स एव धर्मः फलाभिसंधि त्यक्त्वा केवलमीश्वरार्पणबुद्धयाऽनुष्ठीयते चेच्चित्तशुद्धये भवति तद्द्वारा पर- म्परया निःश्रेयस साधनं भवति । अयमेव निष्कामकर्मयोगः स्वधर्मानुष्ठानलक्षणः कर्मयोग इति चोच्यते । एवं च परममयोजननिःश्रेयससाधनीभता या ज्ञान- निष्ठा नद् गतिशास्त्रस्य पतिपाद्यमित्युक्तं भवतीत्यर्थः । नन्वत्र न केवलमात्मज्ञाननिष्ठेवोच्यते किंतु कर कर्मेव तस्मात्त्वम् । इत्येवं कर्मनिष्ठाऽप्युक्ता । तथा च कथं गीताशास्त्रमतिपाद्यं ज्ञाननिष्ठेवेत्युच्यते इति चेत् । यद्यपि गीतायां कर्मनिष्ठाऽप्युक्ता तथाऽपि ज्ञाननिष्ठाशेषत्वेन सोक्ता। प्राधान्येन तु ज्ञाननिष्ठेवोका। कस्मादिदं निश्चीयत इति चेपृच्छसि नहिं वाक्य- तात्पर्यनिर्णायकैरुपक्रमोपसंहारादिपविलिङ्गैरिति गृहाण ! यस्यां निष्ठावं पहिवर्धलिङ्गान्यन्वियुः सा निष्ठा गीताशास्त्रस्य मुल्यं पतिपाद्यमिति यावत् । तानि च लिगानि मीमांसकैरिस्थमभिहितानि- उपमोपसंहारावभ्यासोपूर्वता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्ग वापर्यनिर्णपे ।। इति । उपमोपसंहारौ । अभ्यासः (२) अपूर्वता (३) फरम् (४) अर्थवादः (५) उपपत्तिः (६) इत्येवं पड् रिङ्गानि मवन्ति । तत्र प्रकरण- ·- का , . [0] पनिषायस्पार्थस्य तदायन्तयोः प्रतिपादनमित्येवस्वरूपमुपक्रमोपसंहाराख्यमेक रिङ्गम् । सोऽयमुपकमोपसंहारो गावाशास्त्र एवं दृश्यते-'अशोच्यानवशोच- स्त्वम्। (२।११) वसादेव विदित्येनं नानुशोचितुमईसि । (२।२५) 'एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिः (२०३९) इत्येवं ज्ञानेन गीताशाखमुपकम्य, उपसंहारोऽपि ' इति ने ज्ञानमारख्यातम् । (८१६३ ) 'सर्वधर्मान् परित्यज्य : ( १८॥ ६६ ) 'कञ्चिदशानसंमोहः प्रनष्टस्ते धनंजय (१८७२) 'नष्टो मोहः स्थितिलब्धा...स्थितोऽस्मि गतसंदेहः ० १(१८।७३ ) हेऽच्युत स्वामसादा- न्मोहो नष्टोऽथ चाऽऽत्मस्वरूपस्मृतिजीताऽतो गतसंदेहः स्थितोऽस्मीत्येवं ज्ञाननव कृतोऽस्ति । मकरणप्रतिपाद्यस्य तन्मध्ये पौनःपुन्येन प्रतिपादनमभ्यासः । सोऽ. प्पवैवं दृश्यते-'श्रद्धावान् लभते ज्ञानम्। (४।३९) यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहम्(४।३५) 'ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानम् । (७१२) 'ज्ञानयज्ञेन' (९ । १५) 'ददामि बुद्धियोगम् ' (१०।१०) ' मदनुग्रहाय परमं गुसमध्यात्मसं- ज्ञितम् । (११) परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्त- मम् । (१४ । १) 'एतद्ध्वा युद्धिमान् स्यात् । (१५ । २०) बुद्धियोगमुमाश्रित्य । ( १८ । ५७ ) इत्येवमुपक्रान्तस्याऽऽत्मज्ञानस्यैव वारं वारमुल्लेखः कृतोऽस्ति । पकरणपतिपाद्यस्य प्रमाणान्तराविषयीकरणमपूर्वना । साऽप्यवैवम्-' नाहं प्रकाशः सर्वस्य । (२५) 'कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः' (७१३) 'न तु मां शक्यसे दृष्टुम् । ( १११८) इत्येवं तत्र तत्र परमात्मस्वरूपज्ञानस्यापूर्वता व्यक्तीरुता । प्रकरण पतिपाद्यस्य तत्र तत्र श्य- माणं प्रयोजनं फलम् । तच्चाप्यवास्ति । यथा-'बहवो ज्ञानतपसा (४। १०) 'सर्वं ज्ञानप्लवेनैव । (४ । ३६ ) 'ज्ञानामिः सर्वकर्माणि भस्मसा- सात्कुरुतेऽर्जुन ' ( १ १ ३७) 'पो मामजमनादि च वेत्ति लोकमहेश्वरम् । असंमूढः स मर्येषु सर्वपापैः ममुच्यते ' (१।३) 'ये विदुर्यान्ति ते परम् । (१३ । १४ ) ' इंदै ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते मलये न व्यथन्ति च । (१४१२) इत्येवं स्थले स्थलग्ज्ञाननि- रासः सर्वकर्मदाहो दुरितध्वंसोऽये मोक्षश्चत्पात्मज्ञानस्य फलान्पमिहिवानि । प्रकरणप्रतिपाद्यस्य तत्र तत्र पशंसनमर्थवादः । स चाव यथा 'रेण सवर कर्म०१ (२॥ ४९ ) ' श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ञानयज्ञः परंतप० (४३३) • 'नहि ज्ञानेन सदृशं पवित्रभिह विद्यते । ( ४ । ३८) ' ज्ञानी स्वात्मैव मे - - ·मतम् । (७110 ) इत्येव स्थले स्थले साक्षानिन्दाहारा च ज्ञानं प्रशंसि- वम् । प्रकरणपतिपाद्यार्थसाधने तत्र तत्र भूयमाणा युक्तिरुपपत्तिः । साऽप्यन गीताशास्त्र इत्थं दृश्यते-पदा संहरवे चायं कर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रिया- णीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता । (२। ५८ ) ' तद्विदि मणिपातेन परिणभेन सेवया ( ४ । ३४ ) ' अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोपि मपि स्थिरम् । अभ्यासयोगेन नतो मामिच्छाऽऽप्तुं धनंजय' (२। १९) 'युदया विशुदया युक्तो (१८५१ ) इत्यारभ्य 'विमुच्य निर्ममः शन्तो बलभूयाय कल्पते । ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् । ( १८५५) इत्येवमात्मज्ञाननिष्ठायां युक्तिः प्रदर्शिता । एवं मीमांसापद्धत्या गीताशास्त्रा- थंस्य पर्यालोचनायां कियमाणायां तात्पर्यनिर्णायकानि षड् लिङ्गानि ज्ञाननि- छायां सामीचीन्येनान्वियन्तीति मुख्यतो ज्ञाननिष्ठायां गीताशाहास्य तात्पर्य पर्यवस्यतीति सिद्धम् । नन्वस्मिन् गीताशास्त्रे शंकराचार्भाष्यं व्यधायि । तेषां च मतं शुद्धचैतन्याति- रिक्तं निखिलमपि पदार्थजातं पिथ्या, केवलं शुद्धचैतन्यमेकमेव सत्यमित्यवतम् । अद्वैवमभेदः। तथा मन्त्राचारप्यत्र गीताशास्त्रे भाष्य विरचितम् । तेषां च मतं द्वैतम् । द्वैत भेदः । परिदृश्यमानस्यास्य चराचरमपश्चात्मकस्य जगतः -सत्यत्वम् । जीवानां बहुत्व परस्परं भेदश्चेति । ततश्च नितरां सदेग्धि चेतः किमिदं गीताशास्त्रमद्वैतपरं द्वैतपरं वेति । अतः स्मृतस्योपेक्षानहत्वमिति न्यायमनुसृत्य भेदाभेदविचारः संक्षेपतः पस्त्यते- तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः । आकाशाहायुः । वायोरमिः । अमेरापः। अद्यः पृथिवी । पृथिव्या ओषधयः । ओषधीभ्योऽनम् (०२१) इति वैत्तिरीयोक्ताकाशवाम्बादिक्रमेणोत्पद्यमानेऽस्मिञ्जगति व्यवहारदशायां सर्वव सवैभेदोऽनुभूयते । किंतु परमार्थतोऽयं भेद एव सत्य आहोस्विदभेद इति संशयः। ननु भेदः प्रत्यक्षतोऽनुभूयते चेत्कुतः सशयः । मैवम् । घटशरावादीनामने- केषामेकत्र मृदि लयदर्शनेनाऽऽकाशादिमपञ्चस्याप्येकत्र क्वचिल्लयस्यानुमानममा- न सिद्धत्वात् । यद्यप्पनुमानापेक्षया प्रत्यक्षस्य पारल्येन सशयोऽनुपपन एव २ ·[१० तथाऽप्पलासचके प्रत्यक्षतो दृष्टेऽपि तवानुमानेन चाभावस्य निश्चयो जायते । तर मायक्षापेक्षयाऽप्यनुमानस्य मापत्यदर्शनात् । तथा च संशयः स्थिर एव । अस्मिंश्च संशये निर्णायकत्वेन श्रुतिरेयाऽऽस्थेया भवति । श्रुतिश्च महापाफ्या- दिभिरदेनमेव साधपति। ननु द्वैतवादिभिरपि महायाक्यानि देतानुसारेण पोजिवानीति चेत् । किं ततः । प्रमाणान्तरेण दे सिद्धवद्गृहीत्या श्रुत्यविरोधाय तथा श्रुतियोजिता । नतु देतं श्रुतिममाणेन साधितं भवति । ननु 'आत्मा या अरे दृष्टव्यः । इत्यादिश्रुतिद्वैतं पतिपादयतीति चेन्मेवम् । नेयं श्रुविनं पतिपादयति किंतु दैनं सिद्धवद्गृहीत्वा ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेतेत्यादिकर्मकाण्डस्थश्रुतिवद्दर्शनभवणादिभिरामोपासनां विधत्ने । किंच आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः । इत्यादिश्रुत्यर्थोपपादकं दैतम् । अद्वैतं तु साक्षा- ध्छुत्यर्थ एवेति महान् विशेषः। किंच मोक्षादस्थापतिपादिकायां ' यस्मिन् सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजा- नतः । नत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यनः । (ईश) इति श्रुना- वेकत्वमनुपश्यत इत्येकत्वानुभयः सिद्धवददितः । ननु आत्मा वा अरे दृष्टव्यः । (पृ. २ । ४ । ५) इति श्रुतौ भेदोऽपि सिद्धवद्गृहीत इति तुल्यमेवेति चेन्नैवम् । वैषम्यात् । आत्मा वा अरे, इति श्रुतौ भेदं सिद्धवद्- गृहीत्वा केवल भेदे सति संभषि दर्शमादिक प्रतिपादिनम् । उक्तश्रुतौ तु न केवलमभेदः सिदयद्गृहीतः कित्येकत्वमनुपश्यत इत्येवं नमन्याभेदे सनि संभाव शोकमोहाभावादिक कार्यं प्रतिपादितम् । शोकमोहाभावरूपं कार्यमे- कत्वानुदर्शनमूलकमेवेति तत्चात्पर्यम् । अयं भावः-तत्र को मोहः कः शोक इत्येकस्मिन् वाक्ये निर्दिष्टस्य शोक- मोहाभावस्यैकत्वानुदर्शनस्य च मिथः संबन्धो वाच्यः । अत्र शोकमोहाभा- वश्च न नशब्देनोक्तः किंतु केवल किंशब्देन शोको मोहयाऽक्षिप्तः । तेन चाऽऽक्षेपेण तन्निषेधो गम्यः । आक्षेपगम्यश्च निषेधः कारणनिषेधपर्यवसापी भवति । शोकमोहकारणं च सद्वितीयत्वदर्शनम् । तदुक्तम्- अमियत्त्वे द्वितीयस्य सांनिध्यतदभाषयोः । शोकमोहौ सुारौ मियत्वे तु व्यविक्रमः ॥ इति ।

·M . [११] लथा च ताशतद्वितीयत्वरूपकारणनिषेध एव चैकत्वानुदर्शनामिति । अत्र निदर्शनम्-क्वचिजनसमाजे । तव कान्यपत्यानि । इत्येवं पृष्टो देवदत्तादि। पुवयं कन्या केत्यादि यथायोगं वदति । ततः कश्चिन्निरपत्यो निरपत्यत्वे. नाज्ञातस्तथा पृष्टश्चत्पुत्रोऽपि नास्ति कन्याऽपि नास्तीति नशब्देन निषेधं प्रद- र्शयति । ततः कश्चिद्वलचारी ब्रह्मचारित्वेनाज्ञातस्तथा पृष्टश्चेत्पुवकन्ययोर- भावऽपि न पुत्रो नापि कन्या । इत्येवं नशब्देन निषेधमनुक्त्वा 'कुतः पुत्रः कुतः कन्या' इत्येवं पुत्रकन्ययोराशेपेण तयोनिपेधमवयोधयति । आक्षेपग- भ्यनिषेधे च निषेध्यकारणस्यापि निषेधः पर्यवस्यति । 'विवाह एव नास्ति कुतः पुत्रः कुतः कन्या' इति तात्पर्यम् । एकत्वानुदर्शन च सद्वितीयत्वपती- भावरूप मकाशमात्रम्। इयमेवावस्था यथोदकं गुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति । एवं मुनर्विजानत भात्मा भवति गौतम । ( कठ. २११११५ ) इति श्रुत्यन्तरेण प्रतिपाद्यते । 'पथा शुद्धे निर्दुष्टे जले निर्दृष्टं जल पक्षिप्त सद्यथा तद्रूपमैव भवति तथा पूर्व भेदेन प्रतीतो ज्ञानिन आत्मा स्वरूपावबोधे परमात्मरूप एव भवति । इति तदर्थः। नन्धत्र श्रुतौ नाहगेव भवतीत्युच्यते । तादृक्शब्दस्य च नासदृश इत्यर्थः । तथा चाऽऽत्मज्ञोनातरमपि दैतं स्यात् । सादृशस्य मेदगर्भत्वादिति चेन्न । साह- श्यस्यामेदवाटतस्पापि मञ्जूषायां साधितत्वात् । अनन्वयालकारप्रकरणे सर्वै- रेवाऽऽलंकारिकैस्तथा स्वीकारात् । ननु तथाऽप्युक्तश्रुतौ भेदघटित सादृश्य नास्तीत्यत्र किं प्रमाणमिति चेन । आसितपस्यैव तत्र प्रमाणत्वात् । द्वयोः शुद्धजलयोः सादृश्यस्प प्रक्षेपात्पूर्वमपि सत्त्वात् । यथार्य देववादिनामुद्घोषः। यदद्वैतवादिभिरङ्गारुतं जगतो मिथ्याल तस्वयं सत्यमसत्यं वा । आधे द्वैतापत्तिः । अन्त्ये मिथ्यात्वस्यासत्यत्वे जगवः सत्यत्वं ववस्थमेवेति । तस्थमुच्यते--जगतो मिथ्यात्वं स्वयं मिथ्याभूतमपि जगतः सत्यत्वं निराकरो- स्पेव । पथा स्वप्ने स्वप्नं दृश्यत इति सर्वेषामनुभयः । तत्र स्वप्नगते द्वितीये स्वप्ने दृष्टो हस्ती स्वप्नस्थत्वान्मियति पथमस्वप्ने पश्यति मापदे च तथैव । तदपि दर्शन भाषणं च स्वप्नस्थत्वान्मिथ्यति जागृतौ पश्यति । तत्र हस्ती मिथ्या, इति दर्शनस्य भाषणस्य च मिथ्यावेऽपि न हस्तिन स्वप्नदृष्टं सत्य. तयाङ्गी करोदि भवानपि । तथैवेदमिति बोध्यम् ।

·[१२] यस्तु द्वैतवादिभिरद्वैतानुसारिपु ग्रन्थेषु मियो विरोधः प्रदर्शितः महापा- क्यानां चिन्मात्रयोधकत्वं वचिदुक्तं कचिदैक्ययोधकार्य कचित्तु पोषकत्वाभाव एवोक्त इति । स एप दैतवादिनां मलापोऽनादरणीय एव । महावाक्यघटकपदानां रिन्मान बोधकत्वेनैव ऐक्यवोधकत्वं भवति । तथा श्रुतेरपि जगदन्तःपातितया द्वैतनि- पेपर्यन्तमेष गतिः । द्वैतनिषेधे च श्रुतेरपि निषेधादी गोधकत्वाभाव एव भवति । तथा चावस्थाभेदेन श्रुतीनामविरोध एव भवति । यदपि च ' उपसंहारदर्शनानेति चेन क्षीरवद्धि (व० सू० २१) इति अलसूत्रकारैलणः क्षीरदृष्टान्त आम्नातः । तथा च परिणामवाद एव सूत्र- काराणामभिमतः । दघि हि क्षीरस्य परिणाम एव न वियते इति द्वैतवादिभिरुक्त तदनीव तुच्छम् । नैव दृष्टान्ते सर्वाशन साम्यमपेक्ष्यते । इतरसाधनाभावेनैव सत्र क्षीरसाम्य असणोऽभिमेतम् । नहि परिणामवादिभिरपि क्षीरवद्बल दवयुक्त शुभं स्तनानिर्गत चाऽऽभीयते । नन्वेतस्मिन्गीताशाले श्रीशंकराचार्याणां भाप्यं वर्तते । भाष्योपर्यम्यानन्द- गिरीयं व्याख्यानं वर्तते । अन्यानि च बहूनां सुधियां पण्डिवानां बहूनि व्याख्यानानि वर्वन्ते । पसिद्धतरं च टीकाष्टकमस्मिन् गीताशाले । नैतावदेव किंतु मुदितं चोपलव्धुं शक्यं चेति । सत्येवं किमर्थमिदं पुनश्चर्वितचर्वणापित- माधुनिक व्याख्यानम् । तथा च पाक्तनैव्याख्यातृभिः संपादिता- ख्यानरेषायं समनः शास्त्रार्थो निर्वोढुं शक्य इति चेद्धान्तोऽसि । माष्यस्य रामसमत्वेनाल्पाक्षरत्वाद्गभीरन्पापसदृब्धत्वाच्चापि गूढार्थकत्वाम्मधुसूदनत्तरस्व- वीप्रभृतिसंपादितव्याख्यानानामपि न्यायमीमांसादिशास्त्रान्तरीयसूक्ष्मसूक्ष्मतरार्थप- विपादकत्वेन तादृशशास्त्रान्तरीयकर्कशतर्कपरिष्कारादिकर्कशभाषाजाटजटिल. वाच यद्यप्युत्तमाधिकारिणतैरेव कृतार्था भवेयुस्तथापि मध्यमाधिकारणां न ततो यथावदर्थवोधो भवेत्। किंतु स्थले स्थले ते ते संशयाः मादुर्भवन्त्येव । वादशसंशपाः कुशङ्कायापि मा मसाक्षुरिति लोकन्यवहारदृष्टसुगमतर्कसुगमश. दप्रयोगघटिता दृष्टान्तदाष्टीन्दोपपत्तीनां यथावद्विस्तृवोपपादनेनातीव सुविशदी- रुतात्मेयमद्वैताराभिख्या व्याख्या मन्दमध्यमाधिकारिंजनानप्यनुजिघृक्षन्ती पाषर्तन कत्रा निदर्शनमित्येकः श्लोकस्तदर्थस्तवत्यः संशय आक्षेपश्च पदसते- ·[३] तस्मात्मणभ्य मणिधाय कार्य प्रसादये त्वामहमीशमीडयम् । पितेव पुत्रस्य सखेव सस्युः प्रियः मियायाहसि देव सोदुम् ।। (म. पी. ११।४४) इति । भगवन्तं मत्यपराधक्षमापनार्थमर्जुनस्योक्तिरियम् । तस्मादिति । यस्मात् 'सखेति मत्वा पसभं यदुक्तम् । (११ । ४१ ) 'पञ्चावहासार्थमसकृतोऽसि ' (१११४२) इत्येव मया लोकत्रयेऽप्यमतिममभावस्य तवापराधाः कृतास्तस्मादह- मत्यन्तापरुष्टोऽहमीशमीशनशीलपीड्यं स्तुत्यं च त्वां प्रणम्य कार्य प्रणिधाय नीचैः छत्वा त्वां प्रसादये तव पथा मद्विपये प्रसन्नता स्यात्तथा मार्थये । पार्थनाम- कारमेवाऽऽहोत्तरार्धेन-पितयेत्यादि । यथा पुत्रस्यापराधं पिता सहते यथा च मित्रस्पापराधं मित्रं सहवे पथा च पियाया अपराधं मियः सहते तथा हे देव पमापराधं सोढुमर्हसीति तदर्थः । एवमेव भाष्यकारणभृतिभिः सर्वैयाल्पातृभिरम लोको व्याख्यातः । मियायाऽहंसीत्यर छान्दसः संधिरित्यप्युक्तम् । एवं सत्यपि व्याल्यानेषु सत्तापर्यमजानानानामवेत्थमाक्षेपा दृश्यन्ते-प्रणामादि- कस्य स्वकीयावरणस्य स्वपमाविष्करणं स्वयं स्वगुणवर्णनमिवानुचितम् । शान्त- रसमधानेन वेदान्तशाले प्रियः प्रियाया इति शृङ्गाररसानुगुणो दृष्टान्तो नोचितः । प्रियायाः अर्हसीति पदद्वये मियायाहतीत्येवं संधिकरणं व्याक- रणशास्त्रदृष्ट्याऽ शुद्धम् । सधिनिर्वाहार्थं प्रियाय अहंसीत्येव पदच्छेदो युक्तः । संधि छान्दस इत्येव वचनमज्ञानमूलकमित्यादि, इति । अब क्रमेणोत्तरं दातुमादौ प्रथम आक्षेपः मतिपाद्यते-नन्वत्र पूर्वार्धेऽर्जुनेन সাপাগলিলা জাজ খাজাঞ্ছিত কন্দ । न बर्जुनसदृशः पेक्षावान् स्वकीयमाचरणं स्वमुखेनैवोट्रिति । किंतु ततः प्रणम्य प्रणिधाय काय प्रसादितस्तेन स ईश ईडय इत्येवं कव्यक्तित्वेन तादृशार्थस्यात्र परे प्रोक्ता गुणा यस्य क्षुद्रोऽपि हि महान भवेत् । इन्द्रोऽपि लघुता याति स्वय प्रख्यापितगुण । न गुणो न च सौभाग्य स्वयं स्वगुणवर्णने । यथैव च कुलबीणा स्वहस्तकुचमदने । कर्मनाशाजलस्पर्शात्करतोयाधिलइधनात् । गण्डकीबाहुतरणाद्धर्म क्षति कीर्तनात् ॥ इत्याभियुक्तोक्तरित्यर्थ ।

·. [१४] निबन्धनमुचितम् । एवमुक्त्वाऽर्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशन् । विसृग्य सशरं चापं शोकसीयममानसः (१।४७) इतिवत् । नतु नत्र वादशोऽर्थः 'अधुनोपविशाम्येय रथोपस्थेऽत्र केवलम् । विसृज्य सशरं चापं शोकसंविम- मानसः । इत्येवार्जुनोक्त्योपनियन इति चेत् । सत्यम् । यद्यप्पेवं तथापि तदानीमर्जुन आमानमत्य वापराधिनं मन्यमानो विपा- दातिशयमस्तो विवेकशिथिलस्तथा स्वयमुक्तवान् । समितमपि लोके काच- इदारियाविशयपीडितः क्षुधातः कनिगृहदायवस्थितोऽनं पाचमानस्तथा ( तुमच्या पाया पडतो ) विलपन् दृश्यते । तेन च गृहे निवसता मानस दयार्दता नीयते । प्रकृतेऽपि च भगवती मानसं दयानां निनीएनेवार्जुन ईदृशं वक्तुं प्रवृत्तः । भगवतो मानस मरुत्यैव दया- मिति वन्यत् । एवं चात्र स्वोक्यैव , स्वीयावरणाविष्करणेनार्जुनस्य विपादातिरेको निरवधिः सूचितो भवतीनि गुणावहवात्र स्वोक्त्याविष्कतिः । ( इति प्रथमाक्षेपस्योचरम् ) । पूर्व भीष्मद्रोणादीन् दृष्ट्वा कथमेमिः सह युद्ध कार्यमित्येव मायामोहितस्यार्जुनस्य पो विषादोऽभूत्स विषादी विराट- स्वरूपावलोकनानन्तरकारिफविषादयन्न परमावधि गत इति वदानींतनाचरणस्य न स्वोक्त्याऽऽविष्करण किंतु 'एवमुक्त्वाऽर्जुनः संख्ये' इत्येव कव्यक्तित्वे- नोपनियन्धनमित्ति भेदः । पुक्तश्व विराट्स्वरूपावलोकनेनार्जुनस्य मनसि समुत- नस्य विषादस्प परमावधिरतिरेकः। तथा हि- भगवतो विराट्स्वरूपमदृष्टपूर्व दृष्टवतोऽर्जुनस्य मनोवृत्तिरानन्दात्मिका विस्मया- मिका भयासिका चामत् । तदानीमानन्दविस्मयभयानामतिरेकश्च तथाविधोऽभू- घया सचदानी जीवनपि मृतदेव मनोवृत्तिशून्य इवाभूत् । इदानीमस्सि संवृत्तः सचेताः पहात गतः। ( ११ । ५१) इत्यये पूर्ववत्सौम्य भगवत्स्वरूपं दृष्टव- तोऽर्जुनस्योक्तेः । तत्राऽऽनन्दो — हषिदोऽस्मीति । (११।४५) हषितपदेन, विस्मयश्च 'विस्मयाविष्टः (११।१४) इत्यनेन, भप च भीतभीतः' (११:३५) भयेन च 'भव्यथितम् । (११।४५ ) इत्यनेन सष्टमेवोक्तम् । विराट्स्वरू- पावलोकनवेलायामानन्दविस्मयभयानि । तदनन्तर च पूर्ववत्सौम्यरूपावलोकन- काले भगवतो दिव्य रूप स्मरतः क्व तन्महामहिमशाद मनसाऽप्यचिन्त्य भग- वतो दिव्यं रूप क वाह कीट इव क्षुद्रतरः । मेरुसर्पपयोरिव महदेवैतदन्तरम् ।

·[१५] वधाऽपि नादृशेन भगवता सह मित्रस्पेव म आह्वानावहासादिकोऽत्यन्तानुचितो व्यवहार आसीदिति चिन्तयनश विपादः । यच्च तद्भगरतो दिव्य रूपम - नस्य मनस्यानन्दविस्मयभयानां परमावधिमतिरेकमजनपत्तद्विषादस्याप्यतिरेकं पर- मावधि जनपेदेवेति युक्तमुत्पश्यामः । अत एव च 'सरदेवि मत्वा० (११। ४१) 'पञ्चावहासार्थमसत्रुतोसि० तत्क्षामये( १११४२ ) इत्येवं स्वाप- राधोक्तिपूर्वकं क्षमा मार्थिता । तथा ' तस्मात्प्रणम्य० अर्हसि देव सोढुम्' (११॥ ४४ ) इत्येवं परुतश्लोकेऽपि प्रणामकायमणिधान ( लोटांगण घा- लणे ) प्रभृतिस्वकीयाचरणोतिपूर्वकं क्षमा माधिवेति षोध्यम् । अत्र च किं सोढुमर्हसीत्येवं सहनक्रियायाः कर्माकाङ्क्षायां 'तत्क्षामये । (१५ । ४२ ) इत्यत्र तच्छब्देन गृहीवमपराधजातमय संपध्यते । सहनक्रियाकर्मत्वेनैव तत्र तस्य निर्देशात् । अत्रापराधश्च भगवदननुगणमर्जुनाचरणम् । तत्सहनं चापराध- कार्यानुत्पादनम् । अपराधकार्य चापराधिपत्यपकाराचिन्तनं प्रेमहासश्च । एवंदप- राधकार्य चापराधज्ञानद्वारा योध्यम् । वथा च मदीयापराधजातं क्षमस्वेत्येवम- वार्जुनेन भगवान् मार्थ्यत इति सिद्धम् । तत्र दृष्टान्तमाह-पितेव पुत्रस्पेति । नन्वत्र कीदृशावस्थः पुत्रो ग्रासः। पतः पुत्रसंपन्धेन पितुरावरणस्यावस्थात्रयं दृश्यवे- बालयेत्तश्च वर्षाणि दश वर्षाणि ताडयेत् । पामे तु षोडशे वर्षे पुत्रे मियवदाचरेत् ।। इति । ततश्चात्र पुत्रपदेन किं लालनावस्थो ग्रास उत साडनावस्थोऽथवा दिवस- दृशावस्थ इत्येवं संशयः।नाऽऽयः। पित्रा स्वाथे गृहीतो वाटो यलचामहारा- दिकं करोति तदनुचितमपि तदा पालस्तइनुचितमिति न मन्यते । पिताऽपि तथा न मन्यते । प्रत्युत तादृशावस्थस्य पालस्य हस्तपादचालनमुचितमेवेति मन्यते । तथा च तत्रापराध एव स्वरूपं न लभते दूर एव तरसहनचर्चा । न तृतीयः । संखेव सख्युरित्यनेन गतार्थत्वात्पुनरुक्तिपसङ्गात् । नापि द्वितीयः । तत्र ताडनोक्त्याऽपराधसहनाभावेन दृष्टान्तासंभवात् । यदि च वत्र प्रत्यपकाराचे न्तनामावमावेण महासाभावमाषेण वापराधसहनमित्युच्यते वस्तु । इन एव वारुचेदृष्टान्नान्वरमाह-सव सख्युरिति ! अपराधी सखा सपराधकाले स्वकीयमाचरणमनुचितमित्येवमपराधरवेन जानाति । यस्य चापराधः सोऽपि सखा सदाचरणमपराधत्वेन जानात्येव । तथा सत्यपि नैव कमिससाभराधिनोपकाएं ·i१६] करोति किंवपराध सहत एव नादिति भावः । ननु यथा राखिर नापराध सस्वा सहने तद्वत्वं ममापरापं सहस्पति पर्पयसितं भवति । ससा च पूर्वफसो- पकारस्सरणेन भाव्युपकारसंभावनया या ससिरुवापराधं राहत इति तथापराध- सहनमीपाधिकम् । तथान भगवता कथमर्जुनरुतापराधः सोढव्यः । नाणुनेन भगवति पूर्व कचिदुपकारः रुतः । अग्रेऽपि नेपाजुनादुपकारसंभवः । मगवतः परिपूर्ण शक्तित्वेन कस्पा अपि न्यूनवाया असंभवेनोपकारानवकाशान् । तथा च नायं दृष्टान्तः क्षोदक्षम इति चेत्-सत्यम् । उपकारसहनांशमाण दृष्टान्ताभि- धानात् । तथा च सहने पो हेतुविशपस्तदंशेन साम्यामायऽपि न क्षतिरित्याश- यः। हेतुविशपसाम्येनापि दृष्टान्तमाह-पियः पियाया इति । मायां सपराध- काले स्वकीयाचरणं भर्तुरननुगणमिति जानाति । भनीऽपि तदा तथा जाना- स्येव । तथापि कश्चिद्भर्ता न भाप ताइयति नापकारं चिकीर्षति नापि च पेमशैथिल्यमापादयवि किंतु केवलमपराध सहत एव । पतस्तदपराधज्ञानं वि. द्युसयनमिव क्षणिक क्षणान्तरास्पार्श भवति । अत एव तत्कार्योत्पादनाय न प्रभवति । एवं च यथा भार्यास्तापराधज्ञानं पत्युनायमानमपि मेमातिरेके- नाकालिक क्षणान्तरासशि कार्याक्षम जापते तथा मदीयापराधज्ञानं भग- पतस्तव जायमानमपि प्रेमातिरेकेणाऽऽकालिक क्षणान्तरास्पर्शि कार्पाक्षम भव- स्विति प्रार्थ्यतेऽर्जुनेन भगवानिति योभ्यम् । ननु भार्यायां भर्तुः प्रेमातिरेके कामो हेतुरव वर्णने भगवतः पेमातिरेके भक्ति- हेतुरिति वैषम्यमत्राम्यस्त्येवेति चेदीदृशवैषम्यस्यावर्जनीयत्वेनाकिंचित्करत्वात् । सोशसाम्ये हि दृष्टान्तदान्तिकभाव एव न घटते । एतेन शान्तरसमधानेऽत्र वेदान्तशाले मियः प्रियाया इति शृङ्गाररसानुगुणो दृष्टान्तो नोचित इत्यपा- स्तम् । अत्र शृङ्गाररसस्य मनीतावपि वस्य दृष्टान्तगतत्वेन शान्तरसत्यधिक- रणत्वात् । 'आश्रयैक्ये विरुदो यः स कार्यों भिन्नसंभयः । का०प्र० ७) इत्युक्तरीत्याऽत्र शृङ्गारशान्तयोाश्रयत्वस्य स्पष्टत्वात् । दृष्टान्तगतो यः शृङ्- पाररसानुगुणाशस्तेन दृष्टान्तदाष्टान्तिकयोः साम्यस्य विवक्षितत्वे तथा दोषः । पलने तु वेनाशेन वैषम्यमेव । वैषम्प च वस्तुगत विद्यत इत्येव ननु वाक्यार्थानुबन्धि । अतो नैव तेन वाक्यार्थयोधेऽशतोऽपि हीनतेवि तस्य दोषत्वाभावात् । वाक्यार्थवाधान्तरायो हि दोषधीजम् । किंच नैव पिया - स्यान्नाम ·[४] प्रियाया इति पदव्यश्रवणमावेण शृङ्गाररसाविर्भावो भवति 'निभर्सयन्नाचरणं सदीयं प्रियः पियाया जनपत्यमर्षम् । इतिवत् । (एतेन द्वितीयाक्षेपस्यो- तरमुकम्)। अदं वोध्यम्-विषादातिरेकयस्तमना अर्जुनः सकीयाचरणं स्वोक्त्येव पूर्षि आविष्कृतवानिति पूर्वमुक्तमेव । तथैव विपादातिरेकयस्तमना आत्मानमत्य- न्तापराधिनं मन्यमानो भगवन्तं पायितुं प्रवृत्तः कदा भगवत्मसादं लभेयमिति संभ्रान्तस्त्वरया वक्तुं प्रवृत्त इति तदुक्तो 'प्रियः प्रियाया इव ' इत्यत्रत्य इवशन्दो गलितः । पदच्युतिरियं त्वरायोतिकति गुण एव । एवमेवाहसीत्य- वाऽऽद्योऽकारः, हे सखेति ( १११४१ ) इत्यवेतिशब्दावयव आद्य इकारश्च मनःसंभ्रमेण गलित इति तादृश्यक्षरच्युतिराप खरायोतिकेति गुण एवं । ईदृ- शास्थले च शब्दानुच्चारणेऽपि तदर्थलाभः सुलभ एव । वर्णानुच्चारणं हि द्विविधम् । उच्चारणानुगुणव्यापारवैचित्र्यात् । वर्णोच्चारणस्य हीत्थं पक्रिया- किंचिद्वक्तुं प्रवृत्तस्य मनुष्यस्य मनसा समाहतः कायाग्निर्मारुतमवं प्ररपति । स ऊर्ध्वं मेरितो वायुजिह्वाग्रोपायादीनां कण्ठताल्वादिस्थानः सह तत्तदो- चारणानुगुणसंयोगविशेषजनकं व्यापारविशेषं पतिक्षणमन्यमन्यं जनयति । ते च व्यापारविशेषाः क्रमशो जायमानाः स्वस्वानुगुणान् वर्णान् क्रमशोऽभि- व्यञ्जयन्ति । एवं स्थितं यत्र वर्मनसि कस्पचिच्छन्दस्पानुच्चारणमृद्दिष्टमेव भवति तत्र तादृशेन मनसा समाहतेन कायागिनो प्रेरितो वायुस्तादृशशब्द- घटकवर्णोच्चारणानुगुणान् जिह्वायादिव्यापारान्नैव जनयति । अयमेकोऽनुच्चार- णपकारः। यत्र तु न नथोद्दिष्ट किंतु केवलं संभ्रान्तमनास्त्वरया वक्तुं प्रवनते दवस उर्ध्व परितो वायुस्वरन्दल एकस्मिरेव क्षणेऽनेकवर्णानुगुणान- नेकान् व्यापारविशेषान् क्रमशोऽपि युगपदिव जनयितुं प्रवर्तते । तत्र कैचि- व्यापारा अलब्धावकाशाः स्वानुगुणान् वर्णान् व्यञ्जपितुं न भवन्ति । अय हि द्वितीयोऽनुच्चारणभकारः । अमाऽऽद्ये वर्णानुच्चारणं क्रियते द्वितीये तु वर्णानुच्चारणं जायत इति विशेषः । अय चापरोऽत्र विशेषः-श्रोतुः प्रथ- पतः शब्दज्ञानं ततस्तदर्थस्मरणं नतो वाक्यार्थावबोधो जायते । ताऽऽद्ये मकारे भोतुरनुचारित शनार्थज्ञान वाक्यार्थास्योधकालेऽध्याहारलभ्यम् । द्वितीये तु प्रकारे श्रोतुः शब्दश्रवणममकालमेवानुच्चारितशब्दस्फुरणम् । सच्चा- ध्याहारमन्तरेणैव निसर्गत एव जाप । तथा हि-तादृश शब्दोच्चारणजनकव्या- ·[ is ] पारस्य व्यापारान्तरसमदन तज्जन्योच्चारणस्य स्पष्टत्वाभाषेऽपि तस्य सूदममु- ध्चारण जायत एव । तादृशसूक्ष्मोच्चारितशब्दोपरक्तपूर्वपरमाब्दश्रवणाद्वक्त- वैशिष्ट्याच ओतुर्मनसि सूक्ष्मोच्चारितस्यापि शब्दस्य स्फुरणं भवति । किंचा- बाऽऽद्य. प्रकारोऽर्थवत्येव संभवति । द्वितीयस्तु प्रकाराज्यवनि चानर्थक चैक- स्मिन् वर्णे वर्णसमुदाय वा संभवति । तथा चात्र 'मियः पियाया इवार्हसि देव सोदुम् । इत्यत्राक्षरद्वयात्मकस्पानर्थकस्य 'इवा' इति भागस्य पूर्वोक्तप- पारेण वरावगात्स्पष्टमनुच्चारण सभवतीतीव शब्दस्याहसीत्यवाकारस्य थेति पृथकच्युतिद्वय न कल्पनीय भवति । ननु च्युतिद्वयकल्पने वैकच्युतिकल्पने वोमयथाऽपि 'हसि । इत्यस्यासाधुत्व स्यात् । अकारलोपस्य शास्त्रीयत्वाभा- वादिति चेन्मैवम् । अनुकार्यस्यानर्थकस्यासाधुत्वेऽप्यनुकरणस्पासाधुत्वाभा- वात् । अनुकरण त्यनुकार्यणैवार्थवद्भवति । एव च्युतिपकल्पनयोपमा सिध्यति । च्युत्यकल्पने विवशब्दाध्याहारेणोपमोपपादनीया । आवश्यकी चेयं पियः प्रियाया इवेत्युपमेति मागुपपादितमेव । अध्याहारपक्षे प्रियायाहसीति संधिरापः । उपपतिस्तु तत्राऽऽतिदेशिकमनिरपमिति ' पूर्वबासिद्धम् (८।२।१) इत्पतिदेशस्यानित्यत्वेन यलोपस्य सिदत्वात्सवर्णदीपः सुलभ इति । इयं च रातिरत्राकारच्युतिपक्षेऽप्यवश्य शरणीकरणीयैव । अन्यथा त्रैव पिय इति पदे प्रियापा इति पदे च स्त्वस्पासिद्धत्वादोरुकारस्पेसज्ञालोपयोरभावमसङ्ग इति स्पष्टमेव व्याकग्णदर्शने । (इदं तृतीयाक्षेपस्य समाधानम् ) 1 एतेनात्र 'मियाय' इति पदच्छेद कल्पयन्तः परास्ताः । अप हि तेषामाशयः-अत्र चतुर्थ्यन्तः पिप शम्दी निर्दिश्यते । न तु पष्ठ्यन्त. पियाशब्दः । उपमाद्यमेवार । प्रियः प्रियापति पदवप दाान्तिकार्थमपदम् । मियायेति च पठ्यर्थ चतुर्थी । पथा पुत्रस्यापराध पिता सहते पधा या राख्युरपराध सखा सहते तथा हे देव प्रिय- स्व पियस्य ममापराधं सोदमहसीत्यर्थः । अत्र च नेवगन्दाभ्याहारस्लेशः । नापि सधेरापंत्वकल्पन नापि च नान्तरमपधानेऽस्मिन् गीताशासे प्रियः मियाया.' इति गङ्गाररसानुगुणवर्णनमनुचितमिति दोष इति । वय तु पश्यामः विमनाऽऽनुगुण्प है. सपादितमिति । पटुकामिवानाभ्याहारक्लेगो नेति न ताम् । इव गन्दप्यतो स्वीरतापामध्याहारस्परामायान् । अध्याहारपक्षेऽ. प्पत्र पन्गो नास्पेव । नामध्याहारतत्वजैः- ·[१९). अध्याहारस्तु र दोपावह उदीरितः। तदर्थस्य विवक्षाऽस्ति न वेति यदि संशयः ।। संशये हि विलम्वेन वाक्यार्थावगतियुतः । विविक्षा निश्रिता स्याच्चेदध्याहारो न दुप्यति ॥ यतस्तत्राविलम्बेन जायते ओतुरर्थधीः ।। इति । एतदुक्तं भवति । अध्याहारक्लेशश्च मानसः। पदार्थज्ञानोतरं वाक्यार्थ- ज्ञानमिति कमः । तत्र वाक्यार्थज्ञानसाधनीभूते पदार्थज्ञाने यदि काचिन्यूनता स्पान्चेताह तां दूरीकर्तुं याऽध्याहारकल्पनादिव्यापारान्तरासक्तिर्मनसो जायते स मानसः क्लेशः । स चाध्याहारस्थले सर्वत्रैव भवतीति न नियमः । यत्र हि पदार्थज्ञानसमय एवाध्याहतपदार्थज्ञान संस्कारविशेषाद्भवति तत्र न क्लेशः । संस्कारविशेषश्च पूर्वोपक्रान्तार्थज्ञानापरिस्थिायवलोकनाटा जायने । लोके हि क्वचिद्वाक्षद्वारा वहन्तं वायुमसहमानेन रोगिणा द्वारामित्युक्ते सद्य एवं परि- स्थितिज्ञस्य श्रीतुमनसि पिधेहीनि पिधानक्रियारफुरणं भवति । प्ररुते च पथमान्तं पश्यन्तं चेति पदद्वयमिवयाब्दसहितं पितेव पुत्रस्य । इति ' सखेव सख्युः । इति च दिः प्रयुक्तमिति तच्छ्रवणजन्यसंस्काराहितमनसस्तो प्रियः प्रिपायाः । इत्येवं प्रथमान्तं पृष्ठयन्तं चेति पदद्वयमत्यभिज्ञया पूर्वसदृश एवार्थोऽ- घोपनिषध्यत इति जानतश्च सद्य एवेवार्थस्फुरणं युक्तमेव । तस्मादशिरथले व्यापारान्तरासक्तिरूपक्लेशस्याभावेन इपकतावीजस्याभावानाध्याहारस्य दृष्टत्व- मिति विमाननीयं सूरिभिः । एनन्द रियायेति. नानापरन्छे राप्स्वकारतं. भरपत्गुणं परित तकं संधिसतोऽपरं मध्यवन इति न्यायापातः। संधेरापंकत्वकल्पनं दूरीकुर्वतः पष्ठच) चतुर्था आपत्वकल्पनं गले पवतीति । किंच संधेरुपपत्तिः पास्पद- शिता । पयर्थे चतुर्था उपपत्तिस्तु केवलं 'व्यत्पपो बहुलम् । (पा० सू० ३।११८५) इत्येवं पाहुलकं शरणीकरणीयम् । किंच यः संधेरुपपति- पकारः स चतुयन्तपदच्छेदेपि प्रिय इति पदे त्वयाऽप्पङ्गीकर्तव्य एव । किंच पाहुसकानुसरणेऽपि या विभकिम्यत्ययो दृश्यते तत्र पश्चन्या विभक्तिः प्रायो न दृश्यते । पश्यवान्यविमस्पर्थे हरपते । किंचार गीताम- त्रा तथाऽन चतुर्थी निर्दिष्टा स्पादित्यत्र न कंचिद्धेतं पश्यामः । न 'पियस्म' - ·[२०] इति पष्टीनिर्देशे छन्दोमड़ापतिः। प्रत्युतार्थावगविसीटभ्यमेव । यच्च पि- घाया इति षष्ठयन्तपदच्छेदे शान्तरसमधानेऽस्मिन्गीवाशास्त्रे शृङ्गाररसानुगुणव- ऐनमनुचितमिति दोषपदर्शन रूत तत्मागेव दप्तोत्तरम् । (इति चतुर्थाद्याक्षेपस्यो- चरम्)। सोऽय श्लोकष्टीकाकोरेरेव केनचित्प्रसङ्गेन स्वातन्त्र्येण व्याख्यातः। स यथावस्थित एव मयाञ्च दृष्टान्तःवेन निवेशितः । एवमद्वैताङ्कुराख्यटीकानुसा- रेण गीताशाखार्थयोजने कृते सत्येतादृश्यः शङ्काः कुशड्काश्च नैव प्रादुर्भ- वन्ति । किंतु गीताशास्त्रप्रणेतुर्भगवतो मनसि यादृशोऽर्थो गूढनयाऽवस्थितः स तादृश एव यथावस्थितः सारल्येनाकेशेनापि च श्रोतुर्मनासि स्पष्टतयाऽऽवि- भंवतीत्येतादृशामहिमशालिनीयमद्वैताड्कुराख्या व्याख्या सर्वोत्कर्षण वर्तते । अत इयमवश्य समाया । अस्याः सग्रहे क्रियमाणे सत्यन्यासां सर्वासां व्या- ख्याना सग्रहफल सभेदित्याशास्य समर्पयत्यम् लेख श्रीसञ्चिदानन्दारख्यस्प संस्थाधीशिनुश्चरणकमलयोः- पुण्यपतने कार्तिक शु० आनन्दाश्रमस्थमधानग्रन्थावलीसस्क- रणाधिकतो मारुलकरोपाहः शके १८६० शंकरशास्त्री-भारद्वाजः। चतुध्या शुक्रवासरे ·अद्वैताङकुरटीकासहितगीताध्यायद्वयस्थविषया- नुक्रमाणका। १ शकम् ६ २ भवः ६ ८ १ १० ५२ विषयः पृ० पतिः। विषयः पृ० पतिः गीतायाः पूर्वपीठिका ८ द्वितीयाध्यायारम्भः श्लोकद- गीताग्रन्थस्य महत्वम् १२ जौषधग्रहणोपायाः ८ अर्जुनरुतप्रश्नवीजम् तेषु के भवरोगविनाश इ छायाः साधकचतुष्टय १५ उपयुक्ताः २६ वाधकद्वय च ज्ञानिनोऽप्युपायापेक्षा युद्धेच्छायाः कारणान्तरास- भवरोगपिनाशकोपध- २१ अर्जुनमनसि कृपा स्वाभा- स्वरूपम् विक्येव अहं रोगीति भावना प्र- विपादस्य पूर्वमनुत्पत्तेः कार- धममुत्पादनीया णम् साधनचतुष्टयस्वरूपम् प्रज्ञाचक्षुर्टक्षणम् ३ आत्मनित्यत्वज्ञानानुरू- विपादकारण प्रत्यक्षविशेषः५३ १९ पमाचरणम् १० २५ तस्य प्रत्यक्षस्य भ्रमत्वम् ५४ वैराग्पस्वरूपम् ११ २३ भ्रमनिरासोपायः २४ शमादिस्वरूपम् १२ १२ वसलत्योपपतिः १६ मुमुक्षुत्व स्वरूप १२ ६ साधर्मत्यागस्वरूपम् अत्यपेक्षया गीताया विशेष:१४ १ अनार्यजुष्टशब्दार्थः २० प्रस्थानत्रय शब्दार्थः १५ पाण्डवाना युद्धे प्रवृतिः ६० अर्जुने गीताया उपयोगः १५ अर्जुनमनोवृत्त्यनुमारेण मो- गीतायां विशेषः १६ २६| हापसारणोपायः मोक्षेच्छा विविधा ३ अर्जुनमनसि समयपीजम् ६१ अनधिकारिण्युपदेशकार्यम् १८ ७ भौतुनिश्चयकारणम् गीतायां पूर्वसदर्भापश्यकत्वम्२१ १० । ज्ञानमात्रेण न दोपनाशः ६४ २५ गीतायाः प्रथमोऽध्यायः २४ • त्यक्त्वनिष्ठेरयुक्त उम्प १ १७ १ । नस्सामानिः ·[२] २ खम् विषयः पहिः | विषयः पृ. पतिः नयोत्स्य इत्युक्तांनोचित्यम्६६ २३१ द्विविधम् १४ गीताया द्वितीयोऽध्यायः ६७ २६ । स्वधर्मपुरस्कारश्चतुर्थ प्रकर- णम् ११२ २३ ॥ भगवत. कर्तव्यद्वयम् १ एतत्मकरणारम्भफलम् - ११३ २० अशच्यानुरक्षीकरणमेव प्र- पापज्ञानस्य भ्रमत्वम् ११४ १५ ज्ञावादेन विरुद्धम् २७ सुखदुःखयोः समीकरणम् ११६ १५ अनूपसर्गतात्पर्यम् २ समीकरणोपपादनम् १२७ २४ भीष्मादिविपये पक्षत्रयम् ९२ १६ । समीकरणे पातकानुत्पतिः११८ १३ तितिक्षास्वरूपम् १२ दुर्गारोहणदृष्टान्तः युद्धारम्भे ज्ञानमागोपदेशस्म प्रकरणाना क्रमविशेषः १५० सगतिः २५ कारणचतुष्टयोक्तेरावश्यक- अर्जुनस्य परीक्षा १२१ २७ भीष्मादिदेहाना मायिकत्वम् ९७ ३ श्वश्रूभिक्षान्यायः १२४ गीतामन्थस्य वेदान्तशासी अर्जुनस्योपदेशाहत्वम् ११५ १६ यत्वम् ११ कारणत्रयेण वस्तुन्यपिय- पाणिभेदेन प्रस्थानत्रयस्यो- यत्वम् १२५ २६ पयोग ९ जातस्य हीति श्लोकार्थ. १२७ ३ गीतापा वैशिष्टयम् २४ | दृष्ट्वान्तस्याऽऽवश्यकत्वम् १२८ द्वितीपेऽध्यायेऽवान्तरमकर- जन्ममरणयोदृढः सबन्धः १२९ १३ | निष्कामकर्मयोगास्य पञ्च- मोहप्रकाशन प्रथमपकरणम् १९ म प्रकरणम् १३१ अशोच्यत्वालोचन द्वितीय माख्यशब्दार्थः १३१ १६ पकरणम् २२ मारययोगयो(लक्षण्यम् १३३ बोक्राहित्य तृतीय भर साख्ययोगमाप्प स्थानम् १३४ १७ मारपयोगमायोः पर्वक- अर्जनमनिसमावना ३. ल्पना १३५ मृत्युपरिहारार्थ यत्नः १०२ ७ | सारयापेक्षया योगस्य सौ- सिद्धस्व विधान उद्देश्य ४ نس रणानि पट् १ ९ १ १०० . ६ । कर्यम् ·[३] सत्कर्मापि बन्धकम् १ १ ३ ८ १४६ १२ कलिलशब्दार्थः विषयः पृ० पहिः विषयः पृ० पतिः १३७ ३. प्रकरणचतुष्टयकृत्यम् योगस्थः कुरु कर्माणीत्य चतुर्थपकरणेनैकेन न नि- स्यार्थः हिः चातुर्वण्यं मया सृष्टमित्य निष्कामकर्मयोगमशंसा १७० ११ स्यामिपाय: १३९ २५ तस्याः पर्शसापा उपयोगः१७१ १८ निष्कामकर्म चित्तशुद्धेःका- फलश्रुत्यनन्तरं कर्मनिन्दा- रणम् १४० १७२ चित्तशुद्धेर्मुमुक्षायामुपयोगः१४२ व युक्ता ។ ។ चातुर्वर्णमिति पूर्वाधरपाऽऽ कर्मयोमाधुढे प्रवृत्तिः क- वश्यकत्वम् थम् १७४ चातुर्वर्ण्यसृष्टगुणकर्मविभाम यदा त इति श्लोके बुद्धेः स्य च न कार्यकारणभावः १४४ १५ कर्तृत्वेन निर्देशः १७५ वर्ण शो गुणविभागः १७६ म मां कर्माणीति श्लोकार्थः१४७ १. बुद्धनिश्चल त्वम् २० कर्मलेपकर्मवन्धस्वरूपम् १५० २८ स्थितमज्ञस्य का भापति ए. लिम्पति, वध्यत इति धा- नामिमायः १७९ तुद्वपस्याभिमायः ९ यततो सपि कौन्तेयेति कर्मसङ्गत्यागस्वरूपम् १५५ श्लोकार्थः १७९ काम्यकपै मोक्षपतिबन्धक वानि सर्वाणीति श्लो- मेव १५६ २३ कार्थः १८२ १६ कमविभिभुलयो पार्गदशि- इन्द्रियसंसपलस्वरूप काः १५७ ७ विषयासक्त्यभावस्याऽऽ-- मोक्षमार्गस्थकण्टकाः १५८ २३ वश्यकत्वम् १८५ यावानर्थ इति लोकाभि- आसक्त्यमापसाधनप- प्रायः १५९ कार: १८६ कामाभावे कर्म न फलदम् १६२ १ ध्यायतो विषयान्पुंस इ. कर्मण्येवाधिकार इत्यस्या- त्यस्यार्थः र्थः १ कामाकोधस्य नियतत्वम् १९३ १३ भगवतो वाचोयुक्तिपटुत्वम् १६४ ८ क्रोधासंमोहोपपतिः १९६ २८ समाप्ता विषयानुक्रमणिका। . द ८ ६ ।

·श्री.म. भ. विद्रल-वासुदवशास्त्रिप्रणीताद्वैताकुराख्यटीकासंचालतो श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथम- द्वितीयाध्यायौ। पूर्वपीठिका ममा ॥ अथ गीतातात्पर्यसारः मारभ्यते ।। आत्मयाधाम्यावबोधो विद्युद्दीप इव स्वयम् । योतते यत्र नैव स्पादज्ञानतमसः भीमन्महाभारते भीष्मपर्वणि युद्धारम्भसमये शोकाविष्टस्पार्जुनस्य शोकानि- रासपूर्वकयुद्धमवृत्तिस्थैर्यसंपादनाप श्रीभगवता तदानीमवश्यवक्तव्यतया ये वेदा- न्तशास्त्रीयसिद्धान्ताः समुपस्थितास्त तमर्जुनमनोवृत्तिविशेषं समनुसृत्योक्ताः श्रीव्यासमहर्षिभियनास्तहिद गीताशास्तमिति व्यपदिश्यते । तत्र च सूत्री- भूतो द्वितीयाध्याय इति प्रसिद्धमेव । अस्य च भगवदीनाभिधेयस्य मन्यस्य वेदान्तशासीयग्रन्थेषु मामुख्येण गणना संदृश्यते । वेदान्तशालं हि मोक्षत- साधननिरूपणपरम् । तत्र भुवावुपनिषद्गागे मोक्षस्वरुसं वत्साधनीभूतमात्म- ज्ञानमिति तदर्थमात्मस्वरूपं च माधान्येन वहशो वर्णितम् । किंतु नादृशानां श्रुतिपाक्यानां मिथः समन्वयो यावन्नारिंगतो भवेद्यावच लोके प्रसिदिमागतः कापिलादिदर्शनैः सह मतिभासमानस्य विरोधस्याकिचनकारित्वं नावगतं भवे- घापश्चाऽऽत्मज्ञानमोक्षयोः साधनसाध्यभायः कया विषया संभववीत्येतन निश्चि- तं मद्यावञ्च मोक्षस्य सर्वातिशापित्यं न मतीतिपथमवरेत्ताबदुपनिषदः स्वोद्देश्य साधयितुं न प्रभवन्तीपारक्ष्य श्रीमहादरायणाचार यायचतुष्टयागकेन बाल- सूत्रेण मिशः समन्ययाविरोधसाधनासविचारः रुतः । अवधोपनिषदो माला- पाणि च पेटान्तशास्त्रीय ग्रन्थेषु मामुर पेण गणनामईन्स्पेव । वेदान्तणखीयत्वेन पसिन्दा इतरे च पायो मन्या. पेचिदुपानपदा बासूत्राणां च टीकारूपाः कैवियोपनिषत्स बहसपेषु च कक्षेपेणाभिहितस्यास्प विस्वरेण मतिपादकाः ·अद्वैताङकराख्यटीकासंवलितो- संदृश्यन्ते । वेदान्त शास्त्रेण च यदवश्यं निरूपणीयं तदेतावता यद्यप्यदसितं तथापि न तावता पर्याप्तिः शास्त्रस्य जायते । यावद्धि तस्य प्रयोगावस्था संपादयितुं प्रयोगाश्रयस्य मुमुक्षोर्योग्यना न साधिता तावद्व्यर्थप्रायमेव तत् । यथा बालरोगचिकित्सायां तादृशरोगविनाशक औपये वैद्येन समुपदिष्टे तनि- पादनसाधने च समुपदिष्टे यदि नवात्यन्तदुरागही चासो दौर्मनस्यानिशपान कथमपि कटुरसाविष्टं तदोषधं गृहणीयाचेत्स वैद्यरुत उपदेशो व्यर्थमाय एव भवति तद्वत् । तत्र चौषधग्रहणोपाया अनेके मात्रादिभिः संमयुज्यमानाः संह- श्यन्ते । तथा हि-१ काचित्तत्रत्यान्तर्गतकटुव्यपहाणेन तत्स्थाने तद्गुणकं द्रव्या- न्तरं संयोज्य मधुरमौषध संपादयति । २ कदाचितु कटुव्यं तदवस्थमेवान्त- निधायैव गुटिका रुत्वा बहिः शर्करयाऽमितः सपुटितां तथा विधत्ते माता यथा भालस्तवत्यकटुरसमज्ञात्वा माधुर्याक्रान्तामेव तां मन्यमानो भक्षयितुं मवर्तते । ३ क्वचित्त्वन्यः प्रकारो दृश्यते-- भो बाल पश्येममग्रतः प्रफुल्लं वृक्षम् । स्वदते नु तवायम् । पश्य कीदृशमिद पुष्पम् । तवापेक्ष्यते चेद्दास्यामि । इत्येवं कार- दन्यं संवादमुपकम्प यावत्तेन विषयान्तरसंवादेनान्यत्रमनाः स पालः स्यात्ताप- "देव तथा संवदन्त्येव च तमौषधं पाशयति । ४ क्वचित्तु तदानीमन्यमुपायमप- श्यन्ती माना स्वाभीष्टसाधनाप बलात्कारणौषधं माशयितव्यमिति मतिं कुरुते । तदा च बालस्य हस्तौ हस्तेन धृत्वाऽनुल्या च तस्य मुखमुद्घाट्य पान इव मन्मुले तदोषध निक्षिपति । अगत्या च स बालस्तदानीमानच्छन्नाप तदोष, गिरतीत्येव । ५ क्वचित मावा खण्डशर्करादीन्मधुरापदार्थान्संदर्य तद्धस्ते प्रस्थाप्यैव वाशीममोपध गृहीत्वा सद्य एव भक्षयेम पदार्थम्' इत्येवं वालं पलो- भयति । ६ क्वचिश्वेव सामप्रयोगो दृश्यते । यथा 'ममायं वालो नैव चैत्रा- दिवन्मूखः, औषधं चाञ्जसैव गृहाति । इत्येवं समीपावस्थितां काचिदन्पा खियं भनि मकथयन्ती ' कथं माज्ञो न त्वम् । गृहाण नहींदं सद्य एवौषधम् । इत्येवं स्पीयं पातं मति संभाषमाणा सत्यौपधं ग्राहयति । ७ चित्त्वे दृश्यवे गुरु- णामत्रागमनसमयोऽय पायच तेन न समागतास्तावदेव गृहाणेदम् । इत- स्था त्वौषधमगृह्णानं दुरामहाविष्टचवसं त्वां संप्रेक्ष्याचिरादेव नाडयिष्यन्ति । इत्येव गिरमुदीरयनपेव नाइनभयेन नमोप, माशयति । ८ क्वचित्त मात्थं पातं बोधयति-गृहाणेतदीपमिदानीमेवेतरचा श्वस्ते महती व्यथा स्यादिति । ९ कचिन प्रकारान्तरेण बोधपति-अतीव गुणकार्यतदौषधं शीमं गृहाणेई ·. श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । फटुकमप्येतन्ने निमील्प भक्षयेति । बालोऽपि पौढ उक्कावरोधसमर्थचेन्मातू- रुतोपदेशानुसारेण प्रवर्तते । अत्रेदमवधेयम्-औषधग्रहणोपाया हि केचिद्रोगि- णोऽज्ञानेन ' अहं रोगी । इत्येवमजानतत्त्वादशज्ञानमनुत्पाधवौषधं ग्राह- यन्ति । केचित्तूपाया रोगिणस्तादृशज्ञानमुत्पाद्य पूर्वमेव तादृशज्ञानववो वा रोगिणो रोगनिवृत्तीच्छा समुत्पाद्यौपधं यायन्ति । पूर्वमेव ताशेच्छायवस्तु स्वत एवोषधग्रहणे प्रवृत्तिः स्यात् । कदाचितु तत्रापि कदुरसादिवेषणामय- त्तावीपमहणे परोचनार्थमुपायस्याऽऽवश्यकता पदीयते । अज्ञानिनो रोगियो हि कटुरसादिविषयकद्वेषबुद्धिरौषधग्रहणे प्रतिबन्धिका भवति । अतस्तत्र ताह- शमविपन्धकपुरभावः साधनीयः । उक्तेषु च नवसपायेषु प्रथमे कदुरसस्पै. वाभावसापनेन, द्वितीये सवोऽपि कदुरसस्य निहवेन, तृतीये कटुरसस्य सत्त्वेऽपि तस्यानिनावेऽपि च यद्विषयकबुदरभारसाधनेन, चतुर्थादिषु च कटुरसस्य सत्त्वेऽपि तस्यानिनुतत्वेऽपि तद्विपकबुद्धिसत्त्वेऽपि च तस्याः पति- बन्धकरवाभावसाधनेनौषधग्रहणे रोगिणः प्रवृत्तिर्भवति । तत्र कदुरसादिवे- पसुद्धः पतिपन्धकत्वाभावसाधनं च चतुर्थ प्रतिबन्धकर्मणि हस्तपादादिसहा- याभावसंपादनेन, पञ्चमे खण्डशर्करादिमधुररसास्वादटोमेन, पछे माशोऽ- सीत्येवं मानत्वारोपेऽपि स्वस्पिन्चस्तुत एव प्राज्ञत्वबुद्धचा, समम औषधा- ग्रहणे गुरुजनास्ताडयिष्यन्तीत्येवं ताडनमयेन, अष्टम औषधाग्रहणे रोगस्याऽऽ- धिक्ये पीडाविशयः स्यादित्येवं पीडातिशयभयेन, नवम औषधमणेन रोगो विनइक्ष्यतीत्येवं रोगनिवृत्तीच्छोत्पादनेन जायते । एवं च यथा वालस्य तत्तदवस्थोचितैस्वतत्समयोचितश्शानेकैरुपायैरोप, माशयति रोगविनाशाय मावा तथा भवरोगविनाशाप वाशरोगग्रस्तानां जन्तूनां तत्तवस्थोचितैस्तत्तत्समयो- चितश्चानेकैरुपामैरात्मज्ञानरूपमौषधं पाशयितव्यं किल । तत्र मातृस्थानीय श्रीम- द्भगवदीतेति बोध्यम् । तत्र लोके बालस्य रोगविनाशकौषधमहणायः मात्रा- दिभिः मयुज्यमाना य उपायाः पूर्वमुक्तास्तेषु जन्तूनां भवरोगविनाशकौषधम- हणे क उपाया उपयोजयितुमर्हाः कति च गीतायां समाधयितुमहस्तिदिदानीमु- च्यते । पूर्वोकेषु नवस दीकिकैप्पापेषु १ प्रथम उपायोन भवरोगविनाशको- पथग्रहणे नोपयुज्यने । नत्र हि चालेनापरित्याज्यस्योषधान्तरस्य पुरस्कारः । भवरोगविनाशकमीषधं लेकमेव अतिपूक्तमात्मज्ञानाख्यम् । न केवलमेकमुक्तमि- पेव, किंतु 'ज्ञानादेव तु कैवल्यम्' इत्येवकारेणीपधान्तरं व्यवच्छिद्यते । नान्यः -- ·अद्वैताङ्कुराख्यटीकासंवलितो- पन्या अयनाय विद्यते । इत्येवं नत्रा च स्पटमेवौषधान्तरं पतिपिध्यते । अतो भावोषधान्तरस्य पुरस्कारः कर्तुं शक्यः । विनीयोपायविषये त्वग्रे वक्ष्यते । तृतीपश्च य उपायो बालस्यान्यवमनस्त्वसंपादनरूपो मात्रा मयुज्यते सोऽपि मरुते भवरोगविनाशकात्मज्ञानरूपौषधग्रहणे नोपयुज्यते । बालस्य हि नदभिरु- चितविषयान्तरव्यग्रमनसो मनोवृत्ती यावदौपधग्रहणं विषयतां नापद्यते तावदेव वन्मुखे मातौषधं पक्षिपति । मक्षेपानन्तरं च यद्यपि सद्यस्तरक्षण एवौषधग्रहणं तदीयमनोवृत्तिविषयतामापद्यते तथापि तस्मिन्नेव क्षणे तेन सममेव तस्पौषधस्य गलनिलस्याधस्तात्मवेशः । तथा चाज्ञानावस्थायामेवौषधग्रहणं भवतीत्यतोनि- छन्नपि न तत्मत्याख्यातुं पभवति वालः । न चाज्ञानावस्था चेदौषधस्यान्त- रेप मवेशः कुवो मुखादहिर्निर्गमः कुवो न भवतीति वाच्यम् । शरीरावयवानां हि पविस्वं कस्यचित्कश्चिद्व्यापारो मुहुर्मुहुरभ्यासान्नैसर्गिकोऽयत्नसाध्य इष भयनि तविरुदस्तु व्यापारो यत्नसाध्यः । स च पत्नो लघुर्महान्येत्यन्यदेवत् । नैसर्गिकश्च व्यापारी नावश्यं ज्ञानावस्थामपेक्षते । यत्नसाध्यस्तु नामपेक्षत एवेवि । तथा च पथा माना बालस्य मनोवृत्तौ विषयतया मविशदौषधग्रहणं ततोऽपता- यौषधं प्राशयति न तथाऽऽत्मज्ञानरूपीपधविषये । आत्मज्ञानरूप ह्येतदौषधं तस्यै- पाज्ञाने कथं संभवेत् । तथा ४ चतुर्थोऽप्युपायो बलात्काराख्योऽव नोपयुज्यते । तत्र पानिच्छोरपि मतिकारं कुर्ववोऽपि च पीउस्य हटान्मुखमुद्घाट्स तत्रोपधमक्षेपः । भवरोगविनाशकमात्मज्ञानरुपमौषधं त्वान्तरं मनोवृत्तिविशे परूपम् । पलात्कारश्च शरीरसाध्यायां वाह्यक्रियायां संभवति नतु कथमपि केवउमानस्पामान्तरक्रियायाम् । औषधगिठनमपि च मलविलाधःसंयोगानुकूल- च्यापाररूपं तादृशशरीरावयवसाध्यत्वादासमेव न केवल मानसम् । वासव्यापार एव च पलात्कारस्य विषय इति तस्य मनोवृत्तौ कथमुपयोगः स्यात् । किंच बाक्यिाविषयेऽपि समारब्धायाः क्रियायाः मतिवन्धो पथा पलात्कारणाअसा फतुं शक्यते न तथाऽनारब्धायाः क्रियायाः मादुर्भावः । चतात्कारेण कारिता हि श्यिा नान्तःकरणेन स्वातन्त्र्येण परिता भवतीत्यरूत- पापैव सा नथाभूताया तस्याः विपापाः कचिदृश्यमानं फलमपि प्रायः फटामास एव । तपापि लोके करिफत संभवत्परुते वसंभव एव । सर्वथा भवरोगविनाशकरं पदामजान तर मनसः प्रवृत्ति व बलात्कारसाध्या । अन्ये पारविष्टाः परोपापा भवरोगविनायकमात्मज्ञानरूपमोपचं ग्राहयितुं पधायथं ।

·. श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथम द्वितीयाध्यायो । पपांना भापिनुमहन्ति नयी पिचायने । तर पथा पालस्य दीयमानमपि मन मुसहागालः मोरपते न तथैनन् । एतत्याममानरूपमीपधममूर्त भपणेन्द्रिय- हारा मनोनी पवैश्यते । मनौनी पर्याय मागानावस्थायां संभरति किंतु शातावग्यामेर। अप कभिमानावस्थायामपति मुताऽऽक्षिपति । पाली ससानादेवीप, पत्याचष्टेनस्तदानीं सस्पीपथग्रहगोपायोध्यते । शानी नु तरुणो लोया स्वपमेवीप, जिपक्षवि मदानी च तम्प निप्पपोजना एवोका उपापाः । नया भवरोगमता ज्ञानी पेम एपमेयोपयमहणे मर्ततेति नोकोपायापेक्षेति । हपोच्यते । शानिनो नानोपापापेक्षेति सायम्। किंतु का ज्ञान किं पारमार्थिक व्यापहारिक का। पारमार्थिक चेनपोपवस्येयापेक्षा नास्ति दूर नग्रहणोपापानाम् । एतरत्य एव हि सःयितं व्यावहारिक जान चेनादृशं शानं पस्तुतस्याज्ञानस- हरनमेति तादगमानसत्पादोपधरय तग्राहकोपायानां चापेक्षा विद्यत एव । रोगग्रस्तस्प पारस्प भयरोगमतस्प जन्नोपा पदशानमीपधामहणे बीगभूतं पदो- गल्प रोगत्वेनागानम् । तच्च जन्तोव्यापहारिकज्ञान सत्यपि विद्यत एव । किंच रोगप्रस्तपालापेक्षया भवरोगग्रस्ले जन्ती वियोपचाधिको दृश्यते । रोगस्य रोगपेनानानात्वं रोगिणं न मन्यते पारः । व्यावहारिकज्ञानामावाचारोगि- जमाप सं न मन्यते । भवरोगग्रस्तो जन्नुस्सु रोगस्य रोगत्वेनाज्ञानासं रोगिणं न मन्यते । प्रत्युत व्यावहारिफजानमत्यानु स्वसरोगिणं मन्यते । तथा चौपधग्रहणोपायर्माता बाटमाप, माशयितुं प्रभवेकित । न तथा सुलमं भव- रोगग्रस्तस्य जन्तोरोपमाहणम् । एवं च भवरोगवैद्यस्य योगीन्द्रस्यैतत्कर्तव्यता- मापद्यते यद्भवरोगप्रस्तस्य जन्तोः ' अहमरोगी । इत्येवं प्रमः प्रथममपाकर- णीयः। अयमेवात्र मुख्य औषधग्रहणोपायः । तादृशे प्रमेऽपसृते हि तस्य रोग- निवृतीच्छोत्पादनद्वारा नैसर्गिक्येवोषधग्रहणे प्रवृत्तिः स्यात् । पालस्यापि च पूक्तिप्वौपधग्रहणोपायेष्वन्तिमो नपम उपायो मुरन्यः । तेन सुपायेन रोगनि- वृत्तीच्छोत्पादनं भवति । ये छुपाया रोगनिवृत्तीच्छामनुत्पाद्याप्योषधं ग्राहयन्ति ते क्षणिका एयोपायां नतु स्थिराः। तत्रीपधग्रहणं च यावदुपायास्तित्वं ताय- देव । खण्डशर्करालोभेनीपधग्रहणे प्रवृत्तः खण्डशर्करामक्षणोत्तरं पुनरोपधन- एणमये पूर्वदेवौषधं प्रतिषेधति । रोगनिवृत्तीच्छायां तु निरुपाधिकायां सत्यां निसर्गत एवाऽऽफलोदयमौषधग्रहणे मुहुर्मुहुः प्रवृत्तिर्भवति । मुख्पश्चायमुपायो ·अद्वैताङ्गुराख्यटीकासंचलितो- यत्र न साधयितुं शक्यते नमान्य उपाया अभिवष्यन्ते। भवरोगग्रस्तस्य जन्तो- वौषधग्रहणोपायेषु पूर्वोक्तेष्वौषधान्तरपुरस्काराख्यः प्रथम उपायस्तथाऽन्यत्र मनसोऽवधानसंपादनरूपस्तृतीय उपायस्तथा प्रसझौषधनिक्षेपरूपश्चतुर्थ उपायश्च नोपयुज्यत इत्युक्तमेव । इतरेऽप्युपाया भवरोगग्रस्तस्य जन्तोरौषधग्रहणाय प्रायो न पर्यामा भवन्ति । तेषु सुपायेषु यथा पालस्यौषधग्रहणे कटुरसादिद्वेषयुद्धिः प्रतिवन्धिकेदि तस्याः पवियन्धिकाया अभावः साधितस्तथा भवरोगग्रस्तस्य जन्तोरौषधग्रहणे पा पविषन्धिका बुद्धिस्तस्पा अभावः साध्यः । अथाव भवरोगविनाशकमौषधं कीदृशम् । तादृशौधग्रहणे पतिवन्धिका बुद्धिश्च कुन इति चेदुच्यते । भवः संसारः । स एव रोगस्तव मुख्य कारण शरीर आत्मभावः । शारीरो हि जीवात्मा शरीरेणाखिलान्भोगाननुभवीति शरीर तस्यात्यन्तं प्रियतर भवति । तथा च तत्मियतर यथाऽयं जीवात्मा स्वा- मरूपमेव तन्मन्यते । अतश्च जीवात्मा कदापि तन्नैव जिहासति । भवरोगवि- नाशकौषध च शरीरान्निष्कष्टात्मस्वरुपज्ञानम् । आत्मत्वेनाभिमतस्य च स्वस्मात्पृथक्करणं तत्रानात्मत्वभावनारूपमतीव दुःखद भवतीत्यतस्तदोषध शारी- रस्प जीवात्मनः कदरसायवे । अतस्तादृशौषधग्रहणे जीवात्मनः प्रवृत्तिः शश- विषाणायते । अपिये च पदार्थे देषबुदिर्नैसर्गिक्येव भवतीत्यौपधग्रहणप्र- तिबन्धिकायास्तादृशयुद्धेरभावोऽनौषधग्रहणोपायैः साधनीयः । स च भवरोग- अस्ते जन्ती दुर्घटवरः । पतो विश्वस्तवचसो गुरोरपि वाग्देहत्यागमयोजिका चेरसा रुग्णस्याऽप्यासनमरणस्यापि च देहितो न स्वदते किमुत यः स्व रुग्णं न मन्यते । तदुक्तम्- सर्वस्यैव शरीरं कष्टावस्थास्वपि पिप भवति । नरकस्योऽपि हि जन्तुविच्छक्यं स्वदेहमवतितराम् । । एवं च भवरोगग्रस्तस्प जन्नोसरोग्यतावाप्तये पदात्मस्वरूपयाथार्थ्यज्ञानरू- पमौषधं तद्ग्रहणोपायो यदि शरीरस्याऽऽस्मस्वरूपाधग्भावभावनारूपो बोध्यते तौरोग्यता कस्य स्यात् । न शरीरे । तस्यानात्मत्वात् । नापि जीवात्मनि । तस्पा चेतन्यमानस्वरपत्वेन तत्र रोगासंभवात् । किजु शरीरविशिष्टे जीवात्मनि रोगोन्दवः। तस्य च शारीरस्य जीवात्मनः शारीरत्व सरपेव यदि किचिदौषध कथ्यतो चेत्तजिघृक्षा तस्य स्थानत्वन्यथा कदाचिदपि । नधा चोकमपत्र- ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । गरि रोगग्रस्तायां रोगनिवृत्तिन गोमदानेन । मूपकपीडानिशये मैवोपापो निकाय्यदाहाख्यः ।। इति । किंच भवरोगग्रस्ते जन्ती पालेभ्यो वैलक्षण्यमनुपदमुक्तमेव । बालस्य हि यद्यप्यहं रोगीति धीनास्ति तथाऽप्यहमरोगीत्यपि धीनास्ति । भवरोगम- स्तस्य जन्तोहि 'अहं रोगीति धीर्नास्ति । इत्येतदेशेन बाससाम्येऽम्यहम- रोगीति बुद्धिसत्त्वात्ततो वैपम्यम् । अतः- स गृह्णात्पौषधं पस्य रुग्णोऽहमिवि भावना । अरोगीदिमतेः सत्त्वे त्वौषधस्य कथाऽपि न ॥ इत्युक्तदिशा हमरोगीति मतिविनावदोषस्य शन्दद्वारापि न भवेश इत्यतस्तत्रौषधग्रहणोपाया अकिंचित्करा एव भवेयुः । एवं च भवरोगविनाश- कमौषधं तद्ग्रहणोपायाश्च दूर एक । प्रथम तावन् 'अहं रोगीति भावनोत्पादक उपायो योजनीयो भवति । तस्यां चोत्पन्नापां तत्र रोगनिवृत्तीच्छा पदपादधीत । तया चेच्छया तत्र पदे दत्ते तदनुगामिन्या औषधजिवृक्षाया अवसरः स्यात् । तस्याश्चोत्कटये तत्र प्रतियधिकायाः कटुरसादिवेपबुद्धेः सत्त्वेऽपि तां दूरतोऽभ- सार्योपजिपक्षोप, याहयति । अयं घोपायः पूर्वोकेषु नवसपायेष्यन्तिमो रोगनिवृत्तीच्छोत्सादनरूपः । अयमेव चोपायः श्रुत्या समाश्रितः । तथा हि- दशोपनिषत्सु प्राधान्येनाऽऽत्मस्वरूपं वर्णितम् । तच्च कूटस्थं नित्यं व्यापकं सञ्चि- दानन्दस्वरूपमित्यादि तत एवावगन्तव्यम् । तथा तत्राऽऽकाशादिकस्य च जगतः सृष्टिक्रमश्च वर्णितः। नन्वात्मज्ञाना-मोक्ष इति सिद्धान्तोऽन्यत्र अत्यैवोक्तः। तदर्थं च श्रुतावात्मस्वरूपवर्णनं युक्तम् । जगतो वर्णनं सत्र केनोद्देशेन कृतं स्यात् । उच्यते । तथा हि-मोक्षसाधनीभूतमात्मज्ञानमिति साधनज्ञानायाऽऽत्मस्वरूपं वर्णितं तथा मोक्षावधिभूतं जगदित्यवधिज्ञानाय जगत्स्वरूपमपि वर्णयितन्यमेव । संसा- राद्धि मोक्षः। संसारबाऽऽकाशादि बहुप्रपञ्चं जगदेव । तत्रापि च येन रूपेणाऽऽरम- विषयकं ज्ञानं मोक्षसाधनीमाव उपयुज्यते तेन रूपेण अतावात्मस्वरूपं वर्णितम् । तथैव च येन रूपेण जगविषयकं ज्ञानं मोक्षावधिभार उपयुज्यते तेन रूपेण जगतः स्वरूप अवौ निरूपितम् । जनो हि निसर्गव एषोत्तम पदार्थ प्रेप्स निकृष्टं च जिहासति । श्रुतौ यात्मस्वरूपं सातिशायिमहत्त्वेन वर्णितम् । जगञ्चानि- त्यत्वादिदोषदुष्टं निकृष्टतया वर्णिवम् । आरमस्वरूपं हि कूटरथं नित्यं व्यापकं ·अद्वैताङ्कुराख्यटीकासंवलितो- सच्चिदानन्दरूपम् । जगच्च विकार्यनित्यमव्यापकमसज्जडं दुःखबहुलं च । ईदृशस्वरूपप्रतिपादिकाः भुवयः मसिद्धा एवेत्यत्र नोदाहताः। किंचानित्य- त्वादिदोपदुष्टत्वेन यज्जगतो वर्णनं तदात्ममहत्त्वज्ञानोपहणार्थमप्युपयुज्यते । तदुक्तम्- कस्यापि वस्तुनो लोके महत्ता पाप्यते गुणैः । वर्धते तु प्रतिस्पर्धिवस्तुदोषनिरीक्षितैः ॥ इति । एवं नित्यत्वनिर्विकारत्वादिमिरात्मस्वरूपे भाविते जगति च तद्विरुद्धा- नित्यत्वविकारित्वादिदोषैर्दुष्टत्वेन भाविते शरीरेऽपि च जगदन्तर्गततया दुष्टस्वभा- बनाया दिदायां वत्राऽऽत्मभावः शैथिल्पमापद्यते । नतु सर्वथा तदानीमेव विन- श्यति । संसारस्यानादित्वेनानादिकालमारभ्य प्रवृत्तस्य देहात्मभावस्यैकपदे विनाशासंभवात् । एवं नित्यानित्यवस्तुविवकेन शरीरात्मभावे शैथिल्यमापन्ने तादृशशरीरद्वारा गृह्यमाणेषु भोगेष्वपि चित्तासक्तिरंशतः शिथिला भवति । 'इन्द्रियाणि पूर्ववद्विषयेष्वत्यन्तासक्तानि न भवन्तीति यावत् । एवमिहामुत्रार्थ- फलभोगविरागे तेनेन्द्रियाणां मनोहरण सामर्थ्यऽशतः क्षीणे शमदमादयो मनोवृ- नौ मविशन्ति । एवं शमादिषट्कसंपत्तैर्मनस्याविर्भाव मुमुक्षुताऽपि तत्राऽऽविर्भवति । सा च नित्यानित्यवस्तुविवेक ढयितुं प्रवर्तते । एवमेतत्साधनचतुष्टयं मिथोऽन्यो- न्यसहायेन संजातक्लं शनैः शनैः स्वस्वकार्यक्षम भवति । उत्तरोत्तरं च तस्य पूर्णे सामर्थ्य सर्वथा विगलिते देहात्मभावे सद्यो जीवन्मुक्त एव स प्रत्ये- तव्यः । तदुक्तम्- पर्याप्तवां समापने साधनानां चतुष्टये । देहात्मभावसंत्यागान्मुक्तो भवति मानवः ॥ इति । अत्राहु:-अयं च अत्ययितो मोक्षमार्गो राजमार्गवत्मकाशित एव सुतराम् । किंतु पर्वततटाग्रस्थिताम्रादिफलवदुतमार्गेण माप्पं मोक्षफलं दुराप भवति जन्तूनाम् । पर्वततटाग्रस्थितं फलं दुरतो दृष्टिपेयमिदं तु श्रोत्रपेयमिति विशेषः । दोर्टम्यांशे तु साम्यमेव । यथा च पर्वतवटामारुढस्य तत्सुलभं तथो- नमाारूढस्य पोक्षरूपं फलं सुल्भं भवेत् । किंतु प्रथमत उक्तमार्गप्रवेश एघाति- दुर्लभः। साधनचतुष्टपसंपनिप्रधानो हि स मार्गः। सा च संपत्तिः सांसारिकस्य जन्तोः मायो न संभवति ।

·. श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । ननु सांसारिकेऽपि जन्तौ लेशतः साधनचतुष्टयं दृश्पते । प्रयत्नेन च तस्प वृद्धौ साधितायामुक्तमार्गप्रवेशो न दुर्लयो भवति । तथा हि-अद्य धो वा विनश्यबस्तु विहाय संवत्सरं तदधिकं वा कारमवस्थापिनि वस्तुन्यभिलापो दृश्यते जनानाम् । स्वाइप्पन्नं दृप्ताय न स्वदते । एकादश्याद्युपवासेऽन्नभक्ष- णादौ मनोनिग्रहो दृश्यते । तथा दुःखाविशयकाले संसार नित्यक्षति जन इत्येवं क्रमेण साधनचतुष्टयं परिचितमालक्ष्यते लोके । उच्यते । नैतत्साधनचतुष्टयम् । किंतु साधनचतुष्टयाभासः । औपा- धिकं खेतत् । अद्य धो वा विनश्यतो वस्तुनस्त्यागो न केवलं तदनित्यदेव वीजम् । कित्यधिककालावस्थायिवस्तुलाभः । अयमेव तत्रोपाधिः । यतोधिककालाव- स्थायिवस्तुनोऽसमाप्तावद्य यो वा विनश्यपि वस्त्वभिलपत्येव जनः । तथा तृप्युपाधिक एव हि मुक्तस्याने विरागः । तृप्त्यमाचे तु जिघत्सत्येवान्नम् । न केवलं निघत्सतीत्येव मत्युव याचवे च । तथैकादश्याधुपवासादौ मतोपाधिको मनोनिग्रहः । बताभावे तु मन इन्द्रियाधीनमेव क्षणमपि विलम्ब न सहते । तथा दुःखातिशयोपाधिकी संसारजिहासा । सुखोपभोगकाले तु मोक्षकथामपि न शुश्रूपते जनः । किं तर्हि पारमार्थिक साधनचतुष्टयम् । यदनोपाधिकम् । कथं च तत्मत्येतव्यम् । इत्थम् । देहानात्मभावप्रधानो हि नित्यानित्यवस्तुविषकः। अतो पादृशस्य विवेकस्य पर्यवसाने देहेऽनात्मबुद्धिः स्थिरा भवति स नित्या- नित्पवस्तुविवेकः पारमार्थिकः प्रत्येतच्यः। तथा कर्तृत्वाननुसंधानप्रधानो हीहा- मुत्रार्थफलभोगविरागः । अतो यादशस्य विरागस्प पर्यवसाने कर्मणि कर्तृ- त्वाननुसंधानं स्थिरं भवति स इहामुत्रार्थफलभोगविरागः पारमार्थिकः प्रत्येतन्यः। तथा प्यानप्रधाना हि दामादिपट्कसपचिः। अतो यादृरयाः शमादिषट्कसंपतेः पर्यवसाने निष्पतियन्, ध्यानं कर्तुं शक्यते सा शमादिषट्कसंपतिः पारमा- थिकी पत्येतव्या । तथा समाधिमधाने हि मुमुक्षुत्वम् । अनो यादृशस्य मुम- त्यस्स पर्पपसाने निर्विकल्पकः समाधिन्यते तन्ममा पारमार्थिकं मत्पे- दव्यमिति । तदुक्तम्- नित्यानित्यविरफस मत्तव्यः स एव हि । पस्य पर्यवसाने स्याछरीरश्नाममापना । पटभोगविरागश्च वहा पर्यायवां मजेत् । कर्मकारे यदा ना कर्तृत्व नानुमन्यते ।। .

·अद्वैताङ्कुराख्यटीकासंवलितौ- शमादिपकसंपत्तिस्तदा रुतपदा भवेत् । मनोवृत्तारात्मरूपातिरिक्तो विषयो न चेत् ॥ दैव हि मुमुक्षुत्वं परिशय विचक्षणैः । मनोवृत्तौ नृत्यतोऽस्य साश्रयस्य लयो यदि ॥ इति । एतदुक्तं भवति । साधनचतुष्टयसंपत्तिरुक्तकार्यक्षमा न चेकिं नया नाममा- घेण निर्दिष्टया। अजातकल्पं वस्तु स्यादविशिष्टं भवेद्यदि । तदेव हि विशिष्ट स्याद्यत्कार्यक्षमतामियात् ॥ अविशिष्ट वस्तु तावदजालकल्पमिति हि न्यायः । तथा चेदं नित्यमिदमनित्य- मित्येतावन्मात्रज्ञानेन न नित्यानित्यवस्तुविवेकः कृतो भवति । किंतु तत्कार्यभ- वस्तादृशज्ञानानुरूपो यो विवेकः सोऽपेक्ष्यते । स च नित्यस्योपादानमनित्यस्य पाग इत्पेषा भावना । तत्राऽऽत्मको नित्यः। तद्व्यतिरिकमखिलं जगदनित्यमिति हि श्रोतः सिद्धान्तः । ननु जगतस्त्यागः समष्टिरूपेण व्यष्टिरूपेण वा । नाऽऽद्यः। दोहनो जगदन्तर्गततया तेन जगतस्त्यागासंभवात् । नापि द्वितीयः । घटपटकुइयकुस्लादिव्यक्तीनामानन्त्येन प्रतिस्सं सर्वेषां त्यागासंभवात् । अनित्यस्य त्यागो हि न यस्य कस्यचिद्वस्तुनः । तस्यायलसि- सत्वादकिंचित्करत्वाच्च । किंत्वनित्यमानस्य । तथा च कथमत्र त्यागः । रयागासंभवे च तद्भावनाऽपि न फलायावकल्पते । नमसंभषि वस्तु भावनामात्रेण सेजुमहति । किंच जगति भूयांसः पदार्था अज्ञावा भवन्ति । सर्वेषां पदार्थानां सर्वेः माणिभिर्ज्ञानस्याशक्यत्वात् । तथा च पादृशपदार्थवि- पपिका बुद्धिरेव नास्ति कुतस्तत्र त्याज्यत्वबुद्धिरिति चेन्न ! त्याज्यत्वपुद्धिरि- त्पस्प मासत्वयुद्धयभार इत्यत्र तात्पर्यात् । शरीरस्यापि जगदन्तर्गतत्वेन तर पासत्वयुद्धरमावः । अतः शरीरसंरक्षणार्थं लेशतोऽपि यत्नो यत्र न दृश्यते तदेव जगदनित्यत्वज्ञानानुरूपमाचरणं भवति । अथाऽऽमनित्यत्वज्ञानानुरूपमापरणं कीदृशमिति चेदुच्यते । जन्म मरणं च फेवतशरीरस्यैव ननु तेन साकमात्मनः । शरीरमेव केवलं जन्मकार उत्स- यो मरणकाये च तदेव फेयलं विनस्पति । भात्मा एमनेषु माविपु वाऽने- केषु जन्मसनुस्यूत एक एव । एतदात्मनो नित्यत्वम् । वाशिनिस्यत्वानुगुण- ·.. श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमाहितीयाध्यायो । माचरणं च यथास्मिञ्जन्माने भाविसुखार्थे दुःखनिवृत्यर्थं वा प्रयतते मनुष्य- स्वथा भाविजन्मसु तदर्थं यत्नः कर्तव्यः । ननु चामुकयोनावेव भाविजन्ममा- सिरितीदानी न किमपि ज्ञायते येन तत्र सुखाथै दुःखनिवृत्त्यर्थ या तत्साधनी- भूतानां संचय इदानी कर्तुं शक्येत । किंच योनिविशेषज्ञानेऽप्येतदेहवियोगः कदा स्यात् , तदनन्तरं च पुनर्योनिविशेषे जन्म कदा भवेत्तदानीं प्राप्यमाणे. शरीर आरोग्यता च कीदृशी स्याकस्मिंश्च देशे कस्मिन्यामे कस्मिंच कुळे जन्म भवेदित्येतत्सर्वं पावन्न ज्ञापते वावनात्यसुखस्य दुःखानिवृत्तेर्वा साधनी- भूतानां वस्तूनां नैव संचयः कर्तुं शक्यते । तथा च कीदृशः प्रयत्न इति चेत् उच्यते । यद्यपि तादृशसाधनसंचयः कर्तुं न शक्यते तथापि रमणीय- योनिमाप्त्यर्थं सुरुतसंचमः कर्तुं शक्यत एव । तथा च श्रुति:-रमणीयचरणा रमणीयां योनिमापद्यरन्त्रालणयोनि वा क्षत्रिययोनि वा वैश्ययोनि वा काय- चरणाः कयां योनिमायोरन् धयोनि वा एकरयोनि वा चाण्डालयोनि वा (छा०५।१०१७ ) इति । रमणीयाचरणेन हि सुकृतसंचयद्वारैव रमणीययोनि- पार्जािपते । ननु रमणीपमरमणीयं वाऽऽचरणं शरीरेन्द्रियसाध्यम् । शरीरं चानित्य- मिधि वर त्याज्यत्वभावनाऽनुपदमेवोक्ता । तथा च शरीरत्यागे सुरुवजनकं रम- णीयमाचरणं कथं स्यादिति चेद्वान्तोषसि । त्याज्यत्वभावनायां हि सद्य एव न शरीरत्यागो भवति । किंतु जन्मान्तरीयसुरुतातिशयेन मावनादाढ्य पूर्णपरि- पाकदशायामेव । तथा च ततः पूर्व त्याज्यत्वमावनायामपि शरीरसत्त्वेन रमणी- यमाचरणं संभवत्येव । शरीरत्यागोत्तरं त्वाचरणं न संभवतीति चेन्मा भूनाम पदानीमाचरणम् , न किंचिच्छिद्यते । एवं मुमुक्षोनित्यानित्यवस्तुविवेको याह- सोपेक्ष्यते तादृशः मदर्शितः। अथेहामुत्रार्थफलभोगविरागस्य द्वितीयसाधनस्य स्वरूप कायन पद- श्यते । विरागश्च विषयेषु पीत्यभावः । स च विषयलावच्छेदेन विषपेप्वाव- श्यका, नतु पस्मिन्कस्मिंश्रिद्विषये । तस्य पाणिमात्रसाधारणपेनाव्यभिचरित- खात् । तदुक्तम्-- नैव सर्वस्य सर्व हि प्रियं भवति कर्हिचित् । इति । विषयमाने पीत्यभावश्च न कस्यापि सांसारिकस्य जन्तो दृश्यते 1 वादृशः पीसभावच मीर्मूलं यापनोत्सन्नं तावदशक्यः ।

·- १२ अद्वैताकुराख्यटीकासंवलिती- सचि मूलेऽङ्कुरोत्पत्तिः शपथेन न वार्यते । इति न्यायात् । शब्दसशंदिप्यतिखेषु विषयेषु प्रीविश्व प्राणिनां स्वशरी- रमियत्वमलिका । शरीरं हि सर्वस्य पियमेव । नारकिणामपि जन्तूनां तादा- स्विकं शरीरं नैवामियं भवति । तथा च पुनस्तस्य शरीरमियत्वस्य निवृत्तये तस्प मूलमुत्सादनीयं भवति । तच्च शरीरात्मभावादन्यन्न विद्यत इत्यतः प्रथमसाधनेन नित्यानित्यवस्तुविवेकेन शरीरात्मभावे विलीने द्वितीयं साधन- मिहामुत्रार्थफलभोगविरागरूपमनायाससाध्यं भवति । तथा च श्रुतिः-'न ह वे सशरीरस्य सतः पियापिययोरपहतिरस्ति । अशरीरं पाव सन्तं न मियापिये स्पृशतः (छा०८।१२११) इति । शरीरानिष्कृष्टश्च केवल आत्मा नैव किंचि- दपि करोतीति कर्मण्यकर्तृत्वं पर्यवसितं भवति । अथ तृतीयं साधनं शमादिषट्कसंपत्तिरूपं मुमुक्षोरपेक्षितं निरूप्यते । पूर्वो- केन साधनयेन शरीर नाऽऽत्मा, आत्मनश्च न कर्तृत्वमिति निर्णीनं किल । वाशनिर्णयानुसारेण तादृशी भावना मनोवृत्तिविशेषरूपा दृढा भवति । नैनावता रुवरुत्पता । यथा सङ्गीतः कश्चित्पुरुषः 'नायं सो रज्जुरेपा- मा भैपी: । इत्येवमाप्तेन योधितोऽपि तं पश्यन् यावदृष्टिदोपं सर्पमेव प्रत्य- क्षतोऽनुमवतीत्यतश्चक्षुर्दोषनिवृत्तयेऽञ्जनं चक्षुपि प्रक्षेपव्यं भवति । तदनन्तरमेव च तस्याऽऽतवचोनुगुणोऽनुमयो भवति । तथा मरुते पूर्वोक्तायां भावनायां दृढी- भूतायामपि गौरोऽहं शोऽहमित्येवं शरीरात्मभावमहं करोमीत्येवमात्मनः कर्तृत्वं च नानुभवतीति न दृश्यते । अतश्च तन्मूलभूताज्ञानदोषो निवारणीयः । निवारकमौषधं च तत्त्वदर्शिरुत उपदेशो दशमस्त्वमसीविवत् । वादृशोपदेशा- विकारसिदयर्थमेतत्तृतीयं साधनं शमादिपकसंपचिरूपम् । शमादयो मनोनि- यहादएम हदाः पसिद्धा एव । निगृहीरे हि मनो निर्मलं मपति, निर्मले च मनसि सुरवं पविशन्युपदेशगुणाः स्फटिकमणाविव गमस्तिमरीचयः । उप- देशेन चाऽऽत्मयाघायांवगो केनाप्पमनिहतमविरतमात्मध्यानं कर्तुं शक्यते । भवस्तृतीयसाधनस्याऽऽत्मप्याने पर्यवसानं भवति । अप चतुर्थ साधनं मुमुक्षुत्वं निरूप्यते । मुमुक्षुत्वं च मोक्षेच्छा । इच्छा च कार्यमा मति साधारण कारणमस्त्येव । अत्र च मोक्षः साध्य इति वादिपयणीप्छा । सा चापोत्कटा । सैव चोत्कटेत्यभिधीयते या फल- माधिपतं न क्षणमपि विरमवि । सा चात्पन्नावश्यकी । यतः - ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । नैव केवलयनेन नापि केवलयेच्छया । किंतूभाभ्यां समेताभ्यामेव कार्य प्रसिध्यति ॥ इत्यभियुक्तोक्तेः । अत्र चतुष्टपमध्ये चतुर्थसाधनेनेच्छा प्रदर्शिता । आयसाध- नत्रयेण कया विधया प्रयत्नः कर्तव्यस्तत्पदर्शितमिति योध्यम् । तृतीयसाधन- साध्पस्पाऽऽत्मज्ञानस्य पर्यवसानं निर्विकल्पकसमाधौ यद्भवति तच्चतुर्थसाधन- साध्यम् । निर्विकल्पकसमाधिरेव मोक्षः । सेव च जीवन्मुक्तिः । परणानन्तरं च विदेहमुक्तिः । सोऽयं साधनचतुष्टयमण्डितः श्रुत्पमितो मोक्षमार्गः सूर्यप्रकाशव- ज्जगति सुप्रसिद्ध एव । किंतु सान्दतिपिरावगुण्ठिते भूगृहेऽवस्थितस्य यथा सर्वत्र विद्यमानः सुमसिद्धोऽपि च सूर्यप्रकाशो दुर्लभो भवति तथाऽज्ञानतिमिरप्रच्छ- नस्य सांसारिकस्य जन्तोरयं निश्चयेन निर्वाणमङ्गलपमापको मोक्षमार्गो दुर्लभः संदृश्यते । एवं ये मोक्षमार्ग गन्तुमक्षमाश्चिराय भवरोगग्रस्तास्तानातो- चयन्त्यपि श्रुतिरुदास्ते । का गतिः नायं स्थाणोरपराधो पदेनमन्धो न पश्यति । कित्येवं भवरोगग्रस्तानां जन्तूनां पीडानिशयमालोचपितुमक्षमा मुतिः स्वयमुद्दासीनापि तेषां दुःखनिवारणं यथा भवेत्तथा मार्ग सूचयत्येव । जग- तोऽनित्यत्वं प्रदर्शयन्ती तदन्तर्गत शरीरस्यानित्यत्वेन बानात्मत्ववोधनद्वारा गैकिकवैदिकव्यापारेषु भरीरसाध्येयात्मनः कर्तृत्वामा सूचयति । अनया च श्रुतिसूपिवदिशा जगज्जननी भगवद्गीता जागृतेव पूर्वोकेषु नवसू- पापेषु द्वितीयेनोपायेनौपधसंयोजने निवारयितुं शक्पोऽयं भवरोग इति मन्य- माना कर्मणि फलानभिसंधि पुनः पुनरुपदिशति । माता सपत्यसंरक्षणाय पापच्छक्यं यावज्जीवं च प्रयतमानव समालोच्यते लोके । दुराग्रहिणी बालस्य रोगपीडानिवृत्तपे कटुरसाक्रान्तमौषधमन्तनिधाय पहिश्च मधुर- रससंपुटितं कृत्येदमोषधमित्येवमनवयोषयन्येव गृहाणेनच्छकराखण्डमित्येवं शर्कराहण्डच्छद्मनौपधं प्राशयति । तथेयं जगज्जननी श्रीमद्भगवद्गीता सांसारिकल्प जन्तोरनादिकालमारभ्य कर्मण्यासतस्प पन्धकेऽपि कर्मणि बन्ध- कत्वेनाज्ञाने निरतिशयामासक्तिं दृष्ट्वा मा कुरु कर्मेत्येवमुपदेशोन निष्फटः स्पादित्यतस्तादृशमुपदेशं कर्तुमशुक्नुक्ती कुरु कत्येवमुपदिशति । फर्म च क्रियमाणं पन्धकं स्यादेवेत्यतस्तस्य बन्धकवनिरासाय 'त्यक्त्वा कर्मफलास- गम् । इत्येवं कर्मणो पन्चकत्वमपसारयति । पन्धकत्ये चापसारिते रुतं कर्म चित्तशुभप एव पर्यवस्यति । शुद्धचित्तश्च अतिमतिपादितमोक्षमार्गाधिकारी ·अद्वैताङ्कुराख्यटीकासंवलितो- संपद्यत इति । एवं चाखिलजनहितकारिणी श्रुतिर्भवरोगग्रस्ताञ्जनानुविधी'- रपि स्वयं रोगग्रस्तममन्यमानानत एव चौपचमाजिघृक्षूनज्ञानिनोऽनधिकारिणश्च नादृशाजनानुदत स्वयमप्रभुस्तादृशे दुर्घटकणि भगवद्गीता पुरस्करोति । भग- पनीता च श्रुतिपुरस्कृता वादृशं दुष्करमपि कर्म येनोपायेन सुकरं स्यात्तथोपायं संयोजन्ती तादृशानपि जनान्सन्मार्गमवबोधयति । एवमनधिकारिणोऽनिच्छोश्च जन्तोहित सिषाधयिपुरियं श्रीमद्भगवद्गीता ग्रन्थान्तरेभ्यो विशिष्यत इत्य- तोऽस्याः प्रस्थानत्रयमध्ये स्वावन्येण गणना संदृश्यते । अत्रेदं षोध्यम्-भवरोगग्रस्तस्य वैद्य शास्त्रं हि वेदान्तशास्त्रमेव । वैद्यशास्त्रे च तिसोऽवस्थाः संदृश्यन्ते । पोंक्तम्- औषधस्य प्रवचनं तत्सज्जीकरणं तथा । तत्पयोगश्चेनि विज्ञेयं वैद्यशास्त्रे दशात्रयम् ॥ इति । तत्र प्रथमावस्थोपनिषद्भिः संपादिता । द्वितीया चावस्था बलसूत्रः पदर्शिता । तृतीया चावस्था श्रीमद्भगवद्गीतया संसाधिता। अतोऽवस्थात्र- यमदर्शकमेतद्ग्रन्थवयं वेदान्तशास्त्रे मामुख्येण प्रस्थानत्रयशब्देन गीयते। अव- शिष्टाश्च प्रन्थाः केचिदुक्त ग्रन्थत्रपदीकारूपाः केचिदुक्तग्रन्थत्रयपतिपादित- स्यार्थस्य विस्तरेण प्रतिपादकाः संदृश्यन्ते । तत्राप्यनुपदमेवोक्तमकारेण भूयसा जनानां साधारण्येन सन्मार्गपापकमार्गपदर्शनेन श्रीमद्भगवदीतेयं श्रुतिसूत्रेम्पोऽ- विरिच्यत इति सुधियो विभावयन्तु । अथाव मसङ्गात्मस्थानत्रयशब्दार्थःकथ्यते । पतिष्ठतेऽनेनेति प्रस्थानम् । मरुष्ट- स्थितिसाधनम्। स्थितिः माणिनोऽवस्थाविशेषः । तस्याः प्रकर्षश्च निरविशया यद- पेक्षयाधिको विशेषो नास्ति तादृशी पराकाष्ठा। सा च मोक्षावस्था । नत्माध- नीभूत आत्मज्ञानरूपो मार्गः प्रस्थानशब्देनोच्यते । तत्मदर्शकमुपनिषदः, ब्रह्मसू- पाणि गीता चेति वयं पस्थानशब्देन गृह्यते । नैतावनेतन्मार्गत्रयं मिथो भिन्नमन्यो- न्यानपेक्षं स्वकार्पसाधने समर्थमिति भमितव्यम् । एक एव हि मार्ग आत्म- ज्ञानरूपः सोपस्करस्रिण पतिपाद्यते । स च कर्तृत्वाभिमानफटाभिसंधिरहितकर्म- जन्यचिनशुन्दिपूर्वको महावाक्यादिश्रुत्यांनुसंधानजन्य आत्मस्वरूपानुभवः । पत्रोपनिपत्सु माधान्येनाऽऽत्मस्वरूपं चिन्त्रितामिति मोक्षमार्गः प्रदर्शितः। बल- सूत्रेषु पाधान्येन श्रुत्यर्थविचारः कृत इति स मोक्षमार्गो गमनमतिपन्धककण्ट- ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । कपाषाणायपसारणेन गमनयोग्यो विशदीकृतः । गीतायां तु प्राधान्पेन कर्तृला- भिमानफलाभिसंधिरहितं चित्तशुद्धिफलकं कर्म मतिपादितमिति तादृशमोक्षमार्ग- गमनायाधिकारः संपादित इति । नन्दात्मज्ञाने जाते जीवन्मुक्त एव सः, तदानीं न तेन किंचिकर्म क्रियते किंतु भवतीत्येव । कर्मणैव स परित्यज्यते । निद्रारम्भे न मनुष्पो व्यावहारिक कर्मान्तरं या वा परित्यकुं प्रभवति । किंतु कर्मणैव स तदानी परित्यज्यते तद्वत् । तथा च गीतायां भगवताऽर्जुनायाऽऽत्मस्वरूप उपदिष्टे तेनार्जुनस्याऽऽत्म- ज्ञानं जातं न वा । आये युद्धाय प्रवृत्तिः पश्चाज्जायमाना सुतरां न संभवति । कर्मणैव तस्य त्यक्तत्वात् । 'कुरु कर्मैव तस्मात्त्वम् । इत्युपदेशश्च न संगच्छते। अन्त्ये, आत्मस्वरूपोपदेशो व्यर्थ एव स्यादिति निरधिकैव भगवसः प्रवृत्तिः स्यात् । किंचात्राऽत्मोपदेशानन्तरमर्जुनो व्यावहारिके युद्धकर्माण प्रवृत्तोऽभूत् । तथा च संनिधानात्तदेवात्र वस्य फलं वक्तुं युज्यते । तच्च सर्वथा विपरीतम् । आत्मोपदेशस्य फलं सांसारिको भोग इति न केनापि कापि चोकमशीलतं वा । नापि चोपपद्यते । आत्मोपदेशेन हि 'शरीरादिव्यतिरिक्तोऽसङ्गा आत्मा' इति ज्ञायते । सांसारिका भोगाश्च सर्वे शरीर आत्मपुखिमपरित्यज्यैव संभवन्ति । तथा च कथमेतस्य गीताशास्त्रस्य वेदान्तशास्त्रे प्रस्थानत्रयमध्ये प्रवेश इति । उच्यत्वे-भगवलंतेनोपदेशेनार्जुनस्याऽऽत्मज्ञानं जातं न वति पश्ने जातं च न जातं चेति द्विविधमुत्तरम् । नचात्र विरोधः । आत्मज्ञानस्य प्रत्यक्षपरो- क्षभेदेन भावाभावयोः सामानाधिकरण्यसंभवात् । परोक्षज्ञानस्य भावः प्रत्यक्ष- ज्ञानस्याभाव इति । तथा चाऽऽत्मप्रत्यक्षज्ञानाभावान कर्मणा वस्य त्यागः । आसपरोक्षज्ञानस्य सत्वाच्च नोपदेशानर्थक्यम् । यच्च पुनरुक्तं सांसारिक- भोगसाधनीभूते व्यावहारिके युद्धकर्मणि भगवत्कृत आत्मोपदेशः कथं कार- णमभूदिति । वाऽऽत्मोपदेशो युद्धप्रवृत्तेः कारणं नैवाभूत् । कथं तर्हि तदुपदे- शानन्तरं सद्य एव युद्धे प्रवृत्तिांतति चेत् । तत्रोपदेशेन केलं युद्धानिवृत्तिका- रणीभूतो मोहो दूरीकृत इत्येव । युद्धे प्रवृत्तिस्तु पूर्वमेव जाता विघ्नापसारणेन पुनरुद्भतेव दृश्यते । अतस्तत्र भगवत्कृत उपदेश एप युद्धप्रवृत्तेः कारणमित्य- भिमानो लोकानाम् । नन्देवमत्र भगवत्वदादुपदेशादुर्जनस्य नाऽऽत्मज्ञानं मत्यक्षमभूरिका परोक्ष- मेव । तच्च न मोक्षसाधनम् । अस्मादृशानामपि साधारणानां जनानां सांतारि- ·णद्वैताङ्कुराख्यटीकासंवलितो- णामपि परोक्षज्ञानसत्त्वात् । प्रत्युतार्जुनस्य वादृशं जायमानं ज्ञानं मोहनिवा- रणद्वारा सांसारिकमवृत्तरेयोपोद्दालकमभूत् । तथा च गीताशास्त्रस्य वेदान्तशास्त्र एव निवेशे न संभवति दूरे प्रस्थानत्रयमध्य इति चेत् । उच्यते । गीतोपदे- शादर्जुनस्य जायमानमात्मज्ञानं परोक्षमपि सांसारिकमवृत्त्युपोद्धलकमपि च तथा भगवतोपदेशेन संपादित यथा वन्नियतमात्मप्रत्यक्षज्ञानपर्यवसायि भविष्यति । उपदेशानन्तरं तस्य सांसारिकी युद्धकर्मप्रवृत्तिरपि स्वधर्मकर्तव्यतामूला नतु सोभमूला येन भोगार्था स्यात् । तथा च योग्ये काले सद्योमुक्तिदमात्ममत्यक्षम- र्जुनस्य नियतं यथा भविष्यत्येव तथाऽर्जुनेऽधिकारसंपत्तिः संपिपादायपिता भगवतो मनसि । एतच्च । उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ' (भ.गी. ४१३४ } इत्युक्त्या स्पष्टं भवति । तथा चाव्यभिचारेण मोक्षपथपर्यवसायिनी पाथ- मिक्यधिकारसंपत्तितिाशास्त्रेण संपायत इति युक्त एव गीताशास्त्रस्य वेदान्तशास्त्रे निवेशः । मुमुक्षोः प्राथमिकी भूमिका च गीताशास्त्रेणैव संपा- द्यत इति प्रस्थानत्रयमध्ये निवेशोऽपि युक्तः । पथा माणचके जन्मनोद्भूतं बालणत्यमुपनयनसंस्कारेण तत्र संग्रथितं भवति, अतो द्विजन्मा घालणो भवति । तथोपनिषद्भय उद्भूयमानमात्ममत्यक्षं मुमुक्षौ ब्रह्मसूत्रेण संग्रथितं भवति ततो द्विमस्थानं वेदान्तशास्त्रम् । तस्य पार्थामकी भूमिका च गीवाशा- खेोति गीतया सह प्रस्थानत्रयमुच्यते । ननु भगवानपि तत्वदर्येव । मगवति तत्त्वदर्शिलाभावसंभावनायाः शश- विषाणायमानत्वान् । तथा च तदानीमेवोपदेशविशेषेणाऽऽत्ममत्यक्षज्ञानं संपा- यार्जुनस्योद्धारः कुतो न कृत इति चेन्न । तदानीमर्जुनस्य नागधिकाराभा- पात् । यस्य हि युद्धारम्भे भीमादीनां सामुख्यपावण रागोदयः स कथं सद्य एवाऽऽस्मात्यक्षाधिकारी स्यात् । नन्वात्मपरोक्षज्ञानजनकोपदेशस्यापि तदानीमर्जुनोऽनधिकार्येव । मुमुक्षाऽपि यस्य न दृश्यते स कथं मोक्षपातपे प्रवर्तते । वाहमवृत्यमावे चास्थान एवं तस्योपदेशः संपद्यत इति चेत्सत्यम् । अयमेव हि वेदान्त शास्त्रीयग्रन्थान्तरेभ्यो भगवडीतापां विशेषः । तंसारे विरक्तं मुमुक्षु प्रतीतरे ग्रन्थाः। भगवदगीता तु संसरेऽनुरकमदृष्टमोक्षेच्छं सांसारिकेषु व्यवहारेषु प्रवृनपपि च वायतस्तधा- पिथमेर सन्तमन्ततः शनैः शनैर्मनोवृत्तिविपासद्वारा मोक्षेच्छां समुत्साय ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । ज्ञानमार्गे प्रवृत्ति संपादयति । अत एव सस्या भगवद्गीताया उपयोगो भूयसां जनानां जायते । तथा हि-मोक्षेच्छा वीवमध्यममन्दभेदेन त्रिविधा । तब तीवेच्छार्वन्तों मुमुक्षवो दृढवैराग्याः शरीरयात्रामावार्थमेव केवलं सांसारिक कर्मागरया कुर्वन्तः संसारेऽनासका अहर्निदां ब्रह्मसूत्रपतिपादिवदिशोपनिषदर्थं शप्वन्तस्तदर्थमनन निदिध्यासनं च कुर्वन्ति । ते च श्रुतार्थचिन्तनाय सहायतया भगवद्गीतार्थमनुसं- धते । एतादृशश्च न शतेऽप्येकः किंतु सहस्रप्वेकः कदाचित्स्यात् । मध्यमेच्छावांस्तु-अविरक्तः संसार आसक्तः शरीरयात्रार्थं तत्संबन्धेनान्यच्च कर्म कुर्वस्वदतिरिक्त काले वलसूत्रमतिपादितदिशोपनिषदर्थं शृण्वचिन्तयति । निदिध्यासनं तु मापोऽस्य न भवत्येव । चिन्तने च सहायार्थ गीतार्थानुसंधान पूर्वापेक्षयाऽप्यधिकमस्य संभवति । एतादृशश्च शतेऽप्येकः कदाचिस्यात् । भन्देच्छावन्तस्तु लेशतोऽपि विरनिशून्याः संसारेऽत्यासक्ताः मापञ्चिकानि तत्संबद्धानीतराणि सकलानि कर्माणि कुर्वन्तस्तैः कर्मभिः क्लिश्यन्तो मनोवि- नोदार्थमिव घटिकामा वेदान्तश्रवण कुर्वन्ति । यथा स्त्रियो गृहकर्म- ग्यहोरात्रं पाताः सायं वचिद्देवालयादौ गत्वा पुराणभवणं कुर्वन्ति चहत् । एतेषां अषणमात्रमेव न तु मननं नतरां निदिध्यासनम् । श्रवण - मपि च तदविद्यमानकल्पमेव ! ममोवृत्निविशेषपूर्वकमेव हि भरणं मनासि संस्का- राधायकं भवति मननाथुपयोगि च भवति । अत्र तु मन इतरविषयासक्तं न भवणैकमवणमिति कथं संस्कारं तदाधीत । ईदृशां च श्रोतॄणां गीताश्रवणेन भरोचनं कदाचित्स्यात् । गीतास्थदेदान्तस्य व्यावहारिकविषयमिश्रितत्वानस्प- निषच्छ्रवणेन । यथा देवताधुत्साहपसङ्गे हरिदासाः कथां कुर्वन्ति तत्र पूर्वर- गम्भवणे लौकिका जनाः खियथालसा एव । किंतूतररङ्गम्भवणेभिलापु- काः । तवाऽख्यानसत्त्वात् । वक्त्रा च हरिदासेन तेन निदर्शनीभूदेनाऽऽख्या- नेन यत्साधितं तत्रानादर एवाज्ञानां श्रोतॄणां खीणां च ! तथा मन्दमुमुक्षावतां क्या गीताश्रवणे मिलापः स्थान तथोपनिषच्छवणे । सर्वथा तेषा.सति संभवे मोक्षमार्गमर्शिनी गीतेव भवति । येषां च मन्दापि मुमुक्षा नास्ति तेष्वपि ये साथिका आस्तिकाः कर्म- विधा मुमुक्षोत्पादनयोग्यास्ते मुमुक्षाया अभावाद्यथाकथचिद्रीताश्रवणे मवृत्ताः . ३ ·ic. अद्वैताङ्कुराख्यटीकासंवलितो- स्युथेनेषामपि मुमुक्षोत्पादनद्वारा मोक्षमार्गमदर्शिनी गीता भवति । ईदृश एवं चार्जुनो भगवता श्रोतृत्वेनानुगृहीतो गीतायाम् । प्रथमाध्याये ' दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण ' ( १ । २६ ) इत्यादिभिरष्टादशभिः श्लोकैस्तथा द्वितीयाध्याये कथं भीष्ममहं संख्ये । (२ । ४ ) इत्यादिभिः पड्मिः श्लोकर्याऽर्जुनो- तिर्मथिता तस्यां लेशनोऽपि मुमुक्षा न दृश्यते । नन्वीदृशेषु वस्तुत आत्मोपदेशानधिकारिपु स्वस्योपदेशस्योषरोपवीजव- मैष्फल्यं स्यादिति चेन्न । उपदेशेन ववाधिकारसंपत्त्यभ्युपगमात् । यथा 'कृष्यां दहलपि खलु क्षितिमिन्धनेदो चीजपरोहजननी ज्वलनः करोति । ( रघु. ९।६० ) तद्वत् । सांसारिकस्य हीदृशक्रमेणैव मोक्षयोग्यता न जातु- चिदेकपदे । तथा चोक्तम्- ऐशान्यभिमुखो पढ़त्सौकर्यात्माङ्मुखो भवेत् । मत्यड्मुखस्तथा नैकपदे भवितुमर्हति ॥ इति । एसेन “ सांसारिकस्य मोक्षमार्गमवृत्नये सांसारिककर्मणः सकाशानिवृत्ति- रुपदेष्ट्रा संपादनीया । गीतायां वर्जुनस्य तथा निवृत्तिनं दृश्यते । मत्युत- यदि माममतीकारमदासं शस्रपाणयः । धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्सन्मे क्षेमतरं भवेत् । १ । ४६ । एवमुक्त्वार्जुनः संरूपे रथोपस्थ उपाविशत् । विसृज्य सशरं चापं शोकसविनमानसः ॥ ( गी० १।४७ ) इत्येव सांसारिकायुद्धकर्मणः सकाशानिवृत्तस्यार्जुनस्प वत्र युद्धे प्रवृत्तिः संपादितति विरुद्धम् ॥ इत्यपास्तम् । भगपदाशयानवयोधात् । सांसारिककर्मणः सकामान्निवृत्चिहि मोक्षमार्गीपस्यावश्यमपेक्षितेनि सत्यम् । किंतु सा निरपेक्षा . निवृत्तिः । इपं त्वर्जुनस्य वात्सल्परागोदयाग्जायमाना निवृत्तिः सापेक्षा । ताह- शनिवृत्यपेक्षया प्रवृत्तिरेव वरम् । प्रवृत्तिश्च यद्यपि प्रथमतः सापेक्षैव तथापि फटाभिसंध्यहंकारामाचे सा निरपेक्षा भवन्त्युत्तरोत्तरं निसर्गतः क्षयिष्णु- निरपेक्षनिवृत्तिरूपेण परिणमते । एवं कर्मणः सकाशानिरपेक्षा निवृत्तिापते न तु सा तथाविधा केनचिक्यिने कर्तु भाक्यने वा । तदुक्तं मगवदेव- न कर्मणामनारम्भानेष्यम्य पुरुषोऽभुते । (गी ३ | ४ ) इति । .

·. श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो । नैष्कम्य च निरपेक्षा निवृत्तिरेव । सैव च मोक्षमार्गद्वारमवेशं जनयति । निरपेक्षा कर्माणि प्रवृत्तिस्तु तादृशद्वारप्रापिकति सा साधनीया। सापेक्षा कर्मणि प्रवृत्तिस्तु तादृशद्वारपिधायिकेति त्याज्यैव । सापेक्षा कर्मनिवृत्तिस्तु द्वारपिधाने- गलास्थानीयेति साऽत्यन्त्यं गर्हणीया पथमनस्त्याज्या भवति । सैव चार्जुनस्यो- दिवति महत्कष्टं मन्यमानो भगवान् कथमियमबोदिता । इत्याश्चर्यचकितचेताश्च क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते' ( गी० २।३ ) इत्येवं वाक्पारुण्यपूर्वकं वदनुपपात्तै प्रदर्शितयान् । यद्यपि वैराग्यं निःश्रेयस- मार्गानुकूलं नतु कर्मणि प्रवृत्तिस्तथापीदृशसापेक्षवैराग्यापेक्षया संसारासक्ति- रपि गरीयसी । एतदि वैराग्यं श्मशानवैराग्यपदकस्मादेवोद्भूनं सांसारिकोत्क- पंपानेरपि विधानकं भवति। यतोऽत्रैवार्जुनस्य स्वधर्म इति बुद्धया जायमानहि- कपारलौकिकश्रेयःसाधनीभूता युद्धे प्रवृत्निरागन्तुकैन वैराग्येणैकपदे विहताऽ- भूत् । तथा चैतादृशमागन्तुकं वैराग्यं सांसारिकोत्कर्षे निःश्रेयसे चेति दयेऽपि पतिवन्धकं यथा मतः। तदुक्तम्-- पलो हि वाससो हन्ति ठाक्षारजनयोग्यताम् । नापि स्वाभाविकी तत्र मत्यापयति शुभ्रताम् ॥ इति । एवं चेदमागन्तुकमुद्भव वैराग्य यत्तस्यापसारणं प्रथमतः कर्तव्यवामापवितं भगवतः । ततस्तस्याधिकारसंपादनम् । ततस्तस्य (अर्जुनस्य) उद्धारः । ननु गीतास्थोपदेशेनार्जुनस्योद्धारो जातो न वा? । आये ततो युद्धे प्रवृत्तिर्न संभवति । अन्त्ये भगवत्सनिधानेऽप्यर्जुनो नोद्धृत इति भगवतो दोषमसङ्ग इति चेन । अर्जुनस्योद्धारः कर्तव्य इति भगवतो मतिनिश्चिदेव । किवधि- कारं विनोद्धारो न कर्तुं शक्यत इत्यतो गातास्थोपदेशेन भगवताऽर्जुनस्याधि- कारः संपादितः । उद्धारस्तु तस्य पश्चाद्भविष्यति । उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञान ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः । (गी. ४ । ३४ ) इत्यनेनेदं सचित भवति । ननु कर्तुमकर्तुमन्यथा वा कर्तुं शक्तेन भगवतार्जुनमुदतुकामेन च सता किमर्थं तदानीभेयार्जुनस्योद्धारो न कत इति चेन । भगक्तोऽपि स्वकल्पिवनि- पतितनियमानुसारेणेव वर्तनात् । ननु स्वरुवनियमस्य स्पेनाप्युनलवनीयत्वाद्यदि तदानीं सद्य एवार्जुनस्यो- दारो न कर्तुं शक्यते तात्मोपदेशेन मोक्षाधिकारसंपादनं यदर्जुनस्य भगवता रुतं ·अद्वैताकुराख्यटीकासंवलितो- तत्चदानी किमर्थं कृतम् । युद्धारम्भे विषमे काले केवलमर्जुनस्याऽऽगन्तुकवैराग्या- पसारणमेव कर्तुं युक्तम् । मोक्षाधिकारसंपादनार्थमुपदेशस्तु युद्धसमाप्त्यनवरं कर्तव्य इति चेन्न । आगन्तुकवैराग्यनिरासाय यः प्रयत्नः कृतस्तदपेक्षयाऽन्यः मयत्नो पद्यर्जुनस्य मोक्षाधिकारमाप्तये भगवता कृतः स्यात्नहींयं शङ्का युग्येत । अत्र वेकेनैव प्रयत्नेनाऽऽगन्तुकवैराग्यनिरासोऽपि कृतस्तेनेव च तस्याधिकारोऽपि संपादितः । ननु भृतवान्धवस्य शोकनिरासाय समागतैरानैः सान्वनं क्रिपते तथा लघुः नैवोपायेनार्जुनस्याऽऽगन्तुकवैराग्यनिरासः कुतो न तो भगवतेति चेन्न । अर्जु- नप्रभृतीनामुदात्तान्तःकरणानां मनसि सहत्ता क्षुद्रा विकारा नैव प्रादुर्भवन्ति । पादि च प्रादुर्भूतास्तहि महतैव कारणेन प्रादुर्भूता इति निराशा अपलोभी महानेवापेक्ष्यते । ईदृशमानसिकवैराग्यानरासार्थ प्रयत्नश्च लघुर्महान्वा वेदान्त- शास्त्रीयसिद्धान्तावलम्बनमेव । लोकेऽपि सान्त्वनार्थ समागता आताः संसारा- सारतादिमदर्शनेनैव सान्त्वयन्ति । अत्रापि चार्जुनस्य मादुर्भूतं यत्तादृशमाग- न्तुकं वैराग्यं तन्निरासाय यावदवश्यकथनीयतयोपस्थिवं तावदेव वेदान्तशास्त्री- यसिद्धान्तजातं कथितम् । तावतैव चार्जुनोऽधिकारी संपन्न इति । सेयं भगवद्गीवा 'धृतराष्ट्र उवाच-धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे ' इत्यारभ्याष्टादशा- भ्यापासिका । तत्र सूत्रीभूतो द्वितीयाध्याय इति प्रसिद्धमेव यतस्तवाशो- ध्यानन्वशोचस्त्वमित्यादिभागेन वेदान्तशास्त्रीयाः सिद्धान्ताः सूचिताः । ततः प्राक्तनो भागस्तु पूर्वसंदर्भपतिपादक इति भगवद्वीतायां संगृहीतः । इतरथा कीदृशोऽशोच्याननुलक्षीहत्यार्जुनेन शोकः कृतः कीदृशं च प्रज्ञावादभाषणं तस्यावरोधो न स्यात् । स्पादेतत् । मा भून्नाम माक्तनसंदर्भस्य गीतायामनुभवेशः । अशोच्या- नम्वशोचस्त्वमित्यारभ्यैव गीतेत्युच्यताम् । भवतु च सा सप्तदशाध्यायात्मिकैव । न च तथा सति। अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च मापसे । इत्येतादृशी या भगवदुक्तिस्तत्रत्यशोकमज्ञावादयोः कीदृशं स्वरूपं केन च कारणेन वयोः पादुर्भाव इत्येतज्ज्ञानं गीवाभ्यायिभो न स्यादिति वाच्यम् । पज्ज्ञामस्य पदेऽनुपयोगात् । ननु यथोपनिपस्वाख्यापिका मरोचना हस्पते तथान प्राक्तनसंदर्भः परोननार्थः स्यात् । परोक्नेन समे ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । वक्ष्यमाणवेदान्तशासीयसिद्धान्तज्ञाने वाचकस्प प्रवृत्तिगौकर्य भवतीति सत्यम् । यद्यपि प्रवृत्तिसौकर्थि परोचनमावश्यकं तथाऽन्यत्र प्राक्तनसंदर्भस्य तादृशं प्रयोजनं वक्तुं न शक्यते । यतो नैव भगवतोऽत्र प्रवृतिः प्राथमिकी वेदान्त- शास्त्रीपसिद्धान्तानुपदेष्टुम् । किंतु युद्धाद्विमुखस्पार्जुनस्य पुनः प्रवृत्यर्थम् । तथा च तस्य युद्धे प्रवृत्तिर्यथा स्याचथोपदेशः कर्तव्यः । अर्जुनस्य पुनः पूर्वव- घुदे प्रवृत्तिश्च वेदान्तशास्त्रीयसिद्धान्तपदर्शनं विना नैव संभवतीत्यालक्ष्पागत्याध ते ते तत्तत्मसङ्गोचिताः सिद्धान्ताः प्रथिताः । अतश्च वेदान्तशास्त्रीयसिद्धान्त- ज्ञाने प्रवृत्तिसौकर्याय परोचनार्थं संदर्भोक्तिगीतायां प्रविष्टेति वक्तुमशक्य- मिति चेत् । उच्यते । शोकस्य पशावादस्य च स्वरूपकारणाज्ञानायैव हि पाक्तनसं- दर्मो गीदायां प्रथितः । न च तज्ज्ञानस्य मरुते नोपयोग इत्युक्तम् । पथा च 'धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः इत्यत्र कथं समवेताः कथं वा नेपां गुयुत्सा समभूत्तज्ज्ञानार्थं ततः प्राक्तन- संदर्भो गीधापां नानुपविधो भवति । सन्ज्ञानस्य पकवानुपयोगात्तथैवानि वाच्यम् । वैषम्यात् । यस्य अर्थत्य भाक्तनसंदर्भसहायेनैव वक्ष्यमाणकार्योपयो- गस्तव पूर्वसंदर्भपदर्शनमावश्यकम् । प्रकते हि वेदान्तशाखीयसिद्धान्तकात पायवा भागेन अथितं तावान्भागो गीताशब्देन व्यवहर्तव्य इति निर्विवाद- मेव । तत्र प्रथमतो नित्यानित्यवस्तुविवेको न त्वेवाहं० (२॥ १२) मात्रा- सः (२.१४ ) इत्यत्र ग्रथितः । स च पूर्वसङ्गविशेषेणावश्यवक्त- व्यतया समुपस्थित इति नान्तरीयकवयोक्तः । तमन्तरेणार्जुनशोकनिवारणस्या- शक्यत्वात् । अर्जुनो हि पण्डितः । न तस्य शोकः साधारणेन कारणेन पृथग्जनस्येव मिवारयितुं शक्यते । 'दैवी विचित्रा मतिः, गहना कर्मणो गतिः, न ज्ञायते सहसा केनापि अवश्यं भोक्तव्यमेव हि प्राक्तनकर्मणः फलम् । अप- रिहार्यमेनादिनि सामेव भवतिः इत्येष सान्त्वनपकारः शोकाविष्टस्य साधारणज- नस्य न तु पण्डितस्य । तस्य वयं सान्त्वनपकारः सततं युदयारूद एवाऽऽस्ते । न तु कदापि विस्मृतो भवति । यद्यपि सर्वे विषयाः सर्वदा नैव स्मृतिपथमा- प्नुवन्ति । अनेकेषां विषयाणां पार्थक्पेनकपदे स्मृतिविषयताया असंभवात् । मुखोद्गतापामपि गीतायां पूर्वश्लोकोचारणावसानक्षण एवोचरः श्लोका स्मृति- ·- अद्वैताङ्कुराख्यटीकासंचालतो- विषयो भवति । तथापि यो विषयस्तद्योग्ये समये कदापि स्मृतिपथमनारूढो न भवति स सर्वदा स्मृततुल्य एप न तु कदापि विस्मृत इत्युच्यते । तदुक्तम्- पूर्वानुभनो विषयो योग्येऽपि समये यदि। नारोहति स्मृतिपथं स वै विस्मृत उच्यते ॥ अमाप्तोऽपि स्मृतिपथमयोग्ये समपे ध्रुवम् । न विस्मृतः स मन्तव्यो न सर्व सर्वदा स्मृताः ।। इति । एवं चोक्तः सान्त्वनपकारः सर्वदा स्मृत्यारूढ एव पण्डितानाम् । तथा चोक्ने सान्त्वनप्रकारे पण्डितस्यार्जुनस्य मनोवृत्तौ जागरूके सत्येव यत्तत्र शोकः पदमादधात्तन्न नायं शोकस्तादृशसान्त्वनापनोयः । किंत्वन्यः शोक- विशेषः । उत्कटः शोक इति यावत् । अव एव तन्निवारणार्थं नित्यानित्य- वस्तुविवेकोपदेशपर्यन्तमनुधावनं भगवतोऽवश्यकर्तव्यतामापतितम् । शोकस्यो- स्कटत्वादेव च प्रज्ञावादानुमितपाण्डित्यस्य शोकेन सह सामानाधिकरण्यमशो- च्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषस इत्युक्तं संगच्छते । प्रज्ञावादानुमित पाण्डित्यं चार नानुभवपर्यवसायि । किंतु पूर्णदशानापममेव । अन्यथा तत्कटस्यापि शोकस्यावकाशो न स्यात् । एतच्च प्रज्ञावादांश्च भापस इत्यत्र- त्यवादशब्देन वनितम् । अन्यथा प्रज्ञया चैव भाषसे, प्रज्ञया संभापसे, पाशत्वेनैव भापसे, इत्युक्ते शब्दस्य भाषणकर्मत्वं प्रसिद्ध वेति वावन्माण, सिद्धी वाशब्दो व्यर्थः स्यात् । मेघो जर वर्षतीत्यत्र जलशब्दवत् । तथा चान पाशब्दोक्तिः शब्दप्राधान्यवोधनद्वाराऽर्थस्यामाधान्यं सूचयति । अर्थस्या- माधान्यं चानुभवपर्यवसायित्वाभावः । एवं च शोकस्योत्कटत्वमदर्शनाय पाण्डित्यस्य चानुत्कटत्वमदर्शनायैव हि दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण (११२८ ) इत्यादिरर्जुनोतिरत्र गीतायां संनिपेशिता । भीष्माद्यवलोकनक्षणे सद्य एव शरीरे गावावसादमुलपरिशोषवेपथ्याधुमः शोकाधिक्यं मदर्शयति । तथा धर्मसंमूडचेता इत्युक्तिः पाण्डित्यस्यानुत्कटत्वं सूचपति । अथ दृष्ट्वमें स्वजनं सृष्ण युयुत्सु समुपस्थितम् । (११२८) इत्यारम्पैव गीवाग्रन्थोऽस्तु । तावतैवोक्तार्थसिद्धेरिति चेन्न । भीष्मादेः स्वजनस्य पुपरसुवेनायटोकनं कथमभूचज्ञापनाप ततः माकनमन्थस्याऽऽव- श्यकत्वात् । अन्यथा हि सामान्यस्वरूपेण भीष्मादिस्वननावलोकने गात्रावसा- ·- श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । २६ दनादिपरिणामासंभवात् । भीष्मादिकृतसिंहनापूर्वकशनादेन तेषां सोत्साह युयुत्सुत्वमवगतमभूदतस्तस्य संजनयन्हर्षमित्यादेः प्राक्तनग्रन्थस्य गीवायां प्रवेश आवश्यकः। इदं चावावधेयम्-भीष्मद्रोणकर्ण पराक्रमेषु दुःशासनयले चातीव विश्व- स्तचेतसो दुर्योधनस्य वन एव युद्धे प्रवृत्तस्य युद्धे जयः स्यादेवेति मन्वानस्य च 'कदा युद्धे पाण्डवान्विनाश्य निष्कण्टकं मे राज्यं स्यात् । इत्येवं युद्ध- विषयेऽतीव त्वरितं मनोऽभूत् । अस्यां चावस्थितौ तदानीं दुर्योधनेनामेरितस्यापि भीष्माचार्यस्य 'युद्धं पारभ्यते । इत्येवं स्वयमकथयतश्च सहसैव युद्धारम्भसूचकं सिंहनादमाकण्यं कथं हर्षो दुर्योधनस्य न स्यात् । किंच परपैतां पाण्डुपवाणा- माचार्यः इत्येवं द्रोणाचार्य पति वक्तुं प्रवृत्तस्य दुर्योधनस्य 'भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि । इत्येतत्पर्यन्वं भाषणमत्र निर्दिश्यते । तावतैव च नभा- पणमवसितमथवाऽये किंचिद्वक्तव्यं तन्मनसि स्यादिति न निणेतुं शक्यते । यतो न तत्र 'एवमुक्त्वा विरराम । इति ' ततः । इति वा वागवसानबोधक किंचिनिर्दिष्टं दृश्यते । एवं सति दुर्योधनवाग्विरनिमपतीक्ष्यैव वा मध्य एव दुर्योधनवच आक्षिप्य वा भीष्माचार्येण कृतं युद्धमारम्भसूचकं सिंहनादमाकण्य दुर्योधनस्य मनसि हपतिशयः स्यादिति किं वक्तव्यम् । अत एव च 'दृष्ट्वा तु ' इत्यारभ्य मोक्तः संदर्मभागो गीतायां संनिविष्टः । एवं च दुर्योधनहर्षातिशय- जनकपवृत्तिमद्भीष्मादिस्वजनावलोकनेन तथा विषादोऽर्जुनस्य समभूयथा तनि- रांसाप नित्यानित्यवस्तुविवेकादयो वेदान्तशासीयासिद्धान्ता अवश्यं तदानीं पदर्शयितव्या अभवन् । अवस्तादृशपूर्वसंदर्भयोधको भागो गीतायामनुपविष्टः । संजयधुतराष्ट्रसंवादोऽयमित्येतद्बोधकमाद्यं श्लोकद्वयमित्यतस्वादृशोऽष्टादशाध्या- यात्मकोऽयं मीतामन्यः । ।

·अद्वैतारास्पटीकासंचालिती- भीमद्गबहीतायाः मथमोऽध्यायः । धृतराष्ट्र उवाच- धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्र समवेता युयुत्सवः । मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत संजय ॥ ३ ॥ अध मवादीपिकानुसारेण व्यार-पायते । पुपलेहेन मोहितो धृतराष्ट्रः कुरु- क्षेत्रवृत्तान्वं कथयेति संनयमयोवत् । यच्च कुरक्षेत्र धर्मालयः, यत्र च पाण्डवा मदीयाश्च युद्धनिमित्तेन संगताः, तैश्च तंत्रतापत्कालपर्यन्तं परस्परमुद्दिश्य किं रुतं तत्साधरं मां कश्येति ॥१॥ संजय उवाच-- दृष्ट्या तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्ता। आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ।। २ ।। पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् । व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तय शिष्येण धीमता ॥३॥' वतः संजयोवादीनदानी पाण्डवसैन्यं पान्धमभूत् , यथा महामालये कृतान्तमुख ममृतं प्रक्षुब्धं भवति तद्वत् । यथा समुच्छ्वसित कालकूटं स्तम्भपितुं न कोऽपि प्रभवति तथा तत्पाण्डवसैन्यं धनीभूतं संदेकपदे समुत्थितमभूत् । यथा वडवानलः पदीसः प्रत्ययातेन समेधितः समुद्र संझोप्पाऽऽकाशतलं समुद्रच्छति तधातधेरै पाण्डवसैन्पपनेकविधै रचनाविशेपैयूँढं भयानकमदृश्पक पदानीम् । तथाविधमपि तत्क्षुद्रनिवामन्यत दुर्योधनः । यथैकीभूताननेकानपि गजान् हलयैव पश्यति सिंहस्तद्वत् । सपयेव तु दुर्योधनो द्रोणाचार्यसमीपमागत्यावोचत् पाण्डवानामिदं महत्सैन्यं समुत्थितं लया दृष्टं किमु । चउन्मो गिरिदुर्गा इवामी अभितो वर्तमाना विविधव्यूहाकारा बुद्धिमता दुपदपुत्रेण विरचिताः, अयं च द्रुपदपुत्रस्त्वयैव शिक्षितो विद्यास्पदीकतस्तेनैवाय सैन्यसागर: ( कियन्तं कथं च ) विस्तारं मापितस्तत्पश्य ॥ २ ॥३॥ .

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो।
अत्र शूरा महेप्यासा भीमार्जुनसमा युधि ।
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ॥ ४॥
पश्यात्र शस्त्रास्त्रप्रवीणाः क्षत्रधर्मनिपुणा असाधारणा वीरा दृश्यन्ते ये ग्लेन
महत्त्वेन पराक्रमेण च भीमार्जुनसदृशाः । मसङ्गन्तश्च तान्कौतुकेन कथयामि ।
एष योद्धा सात्यकिविराटनानाऽऽगतो दृश्यते तथा महारथा अटो वीरो
द्रुपदोऽपि दृश्यते ॥ ४ ॥
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् ।
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः॥५॥
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् ।
सौमद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ॥ ६ ॥
अयं च चेकितानो धृष्टकेतुः पराक्रमी काशिराज उत्तमौजास्तथा शैष्पश्च
दृश्यताम् । अयं च कुन्तिभोजोऽयं युधामन्युरेते च पुरुजित्मभृतयो राजान
एते सर्वे. दृश्यन्ताम् । अयं च सुभद्राहृदयानन्दोऽपरोऽर्जुन इयाभिमन्युरेनं परम ।
तथेमे द्रौपदीपुत्राः । सर्वे चैते बीरा महारथा गणयितुं न शक्यन्त इपन्त इति ।
भूयांसोऽत्र मिलिताः सन्ति ॥ ६॥
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्नियोथ द्विजोत्तम ।
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्य तान्त्रवीमि ते ॥७॥
भवान्भीष्मश्च कर्णश्च रूपश्च समितिजयः।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सौमदत्तिस्तथैव च ॥८॥
अधुना चास्माकं सैन्ये ये प्रसिद्धा पोद्धारो वीरास्तांश्च प्रसङ्गतः कथयामि
भूपताम् । भवत्ममृतयो ये मुरया वीरास्तेषु कांश्चिविशेषतोवबोधाय कथयामि।
अयं महाप्रतापी गङ्गानन्दनो भीष्माचार्यो यः प्रतापतेजसा साक्षादादित्य इव
चकास्ति । तथा महावीरोऽयं कर्णः शत्रुभूनानां गजानां सिंह इव विद्राव-
यति । अध चेककोऽपि मनोव्यापारमात्रेणाखिले विश्व संहत समवति ।
तथाऽयं रुपाचार्योऽप्येकस्तर पर्याप्तो भवति । तथाप्यं वीरो विकर्षणस्तपा:-
यमश्वत्थामा पस्माञ्च स्तान्तोऽपि मनसि सदा मीत इवाऽऽस्ते । तथाऽयं संमाने
जयशीलः सौमदत्तिः । अन्ये चार भयांसो योद्धारः समुपस्थिता येषां पद
परिमातुं धानापि न शक्नोति ॥ ७॥८॥

·अद्वैताकुराख्यटीकासंवलितो- अन्ये च बहवः शूरा मदर्य त्यक्तजीविताः । नानाशखाहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ॥ ९ ॥ ये च शस्त्रविद्यापारंगता मूर्तिमन्तो मन्त्रावतारा इव प्रतीपन्ते । सांगतं च जगति पदसजातं दृश्यते तद्यदुपज्ञमेव किमु । एवं भूताश्चमे जगत्यप्रतिमलाः पवापेन च सर्वनः परिपूर्णास्तथा मामनुसरन्ति पथेदानी स्वकीयाः प्राणा अप्पेतैस्तृणाय मन्यन्ते । यथा च पनिवतानां स्त्रीणां चिर्न पनिमन्तरेणान्यत्र क्वापि नामुरण्यते कित्येकन पत्यावेय सानुरागं भवति तथा सांपवमेवेषां सर्वेषां योद्धृणां चित्तं मय्येव सानुराग विद्यते । यतश्च सांपतमेचे स्वकीयं जीवित- मपि भत्कार्यापेक्षया नापिकं मन्यन्ते । एतादृशी चैतेषां मा निरवच्छिन्ना निरुपाधिका च प्रीतिः । युद्धकर्मनिपुणाश्चैते कलायां च कीर्तनावित्वमेव यद- धीनं तथा क्षाबनीतिश्च येम्य एव मावर्तत किमु । एतादृशाश्चैते सर्वाङ्गपरिपूर्ण अस्मत्सैन्ये वर्तन्ते ने च सरयातीता एवेति कथमिदानी वागणयामि ॥ ९ ॥ अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् । पर्यास विदमेतेषां यलं भीमाभिरक्षितम् ॥१०॥ यश्वायं महायोद्धा क्षत्रियेषु श्रेष्ठो जगज्ज्येष्ठो भीष्माचार्यः स रीनापत्येऽमि- षिक्तः । एतत्सामर्थ्यमुपजीव्येव चेमे सर्वे व्यूहा दुर्गा इस विरचिताः सन्ति । अनेन चेदृशेन सेनासमूहेन तुलिन चेहोकत्रयमपि न्यूनमेव स्यात् । पश्य यथाऽऽदौ तावत्समुद्रो निसर्गत एव न कस्य भयप्रदः किं पुनस्तस्य वत्र वइ- वानलो यदि सहायः स्यात् । तद्वयं भीष्माचार्यः पतिभाति । यथा वा महावा- तेन प्रक्षोमितः प्रलयानिस्तथाऽय सेनापनिर्गङ्गासुतः पतिभाति । एतादृशं च सेनापति भीष्माचार्य योद्ध कः सनदो भवेत् । एतत्पाण्डयसैन्यं चास्मसे- न्यापेक्षयाऽतीच स्वल्पतर दृश्यते । यश्चास्य पाण्डवसैन्यस्प सेनापतिर्भीमसेना स दुविनीत इति प्रसिद्धमेव । इत्येतावदुक्त्वा विरराम ॥१०॥ अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः । भीममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ ११ ॥ ततः पुनरपि दुर्योधनः सकलसैनिकानुद्दिश्यावोनत् । सैनिकाः, नियमिते स्वस्वस्थाने स्वकीय सैन्यं कार्यक्षम यथा भवेत्तथा प्रस्थापयत । अत्र च महान सैन्यसमूहे यस्या अक्षौहिण्या यो महारथो नेना स्यात्सर्वथा तादृशमहा- रथायत्नपैय सत्या तया तद्नुसत्यैव स्वस्वकार्यं विधेयम् । ( अन्यवस्था न ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो । कार्या ) (अक्षौहिणीप्रमाणं च सप्तत्यधिकाष्टशताधिककविंशतिसहस्रपरिमिता २१८७० रथाः । तावन्त एव च गजाः । तत्निगुणा अवाः । पञ्चगुपाच पदातयः । यश्च दासहस्रयोधृभिः साकमेक एवैकपदे योद्धं प्रभवति स महा-' रथ उच्यते ) । महारथेन व नेन सेनापतिमीष्माचार्याज्ञानुसारेण सा स्वाय- नाक्षौहिणी नियम्या भवति । पुनश्च द्रोणाचार्य प्रत्युवाच सर्वमेतद्व्यवस्थित यथा स्यात्तथाऽवलोकनीयं भवता । सर्वेश्च भवद्भिभीष्माचार्यः संरक्षणीयः। यथाऽहं तथैवायमवलोकनीयः । यतो भीष्माचार्यमुपजीव्यैवतत्सकलमस्मत्सैन्यं कास्न कार्यक्षम मवति ॥ ११॥ तस्य संजनयन्हपं कुरुवृद्धः पितामहः । सिंहनादं विनद्योः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ॥१२ ।। अनेन च दुर्योधनमाषणेन सेनापतिष्मिाचार्यः संतुष्टोऽभत्सिंहनादं च कृतवान् । सा च सिंहनादगर्जना तथाऽद्भुततराऽभूयथा सत्मानिध्वनिरुभयोरपि सैन्ययोरन्ततो न संपाति स्म । ( बहिःपदेशोऽपि तेनाऽऽकान्तोऽभूत् )। यावदेव च स मतिध्वनिः मसरति नावडेव धीरवृचिमनुसरता भीष्माचार्मेण दिव्यः शङ्ख आध्मातोऽभूत् । तेन च मिथोमिलिनेन नाइवयेन त्रैलोक्यं वधिरमभूत् । इंट- शश्चायं महाम्वनिः किं दिथिलावयवस्य पतत आकाशस्याथवा सर्वतः संक्षु- ब्धस्य महासागरस्येत्येवं लोकाः शशङ्किरे । चराचरमिदं त्रैलोक्यं तदा कम्पा- यमानमभूत् । तेन च महाघोपेण गिरिगुहा अपि सर्वतो व्याप्ता अभूवंस्ताव- देव च तन सैन्ये रणयाद्यान्यवाद्यन्त ॥ १२॥ ततः शाहाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः । सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥१३॥ स च नानाविधपायध्वनिर्मीपणः कर्कशश्च महतापपि महाप्रलयध्वनिवदा- भाति स्म । भेरीनिशणराहकाहलमहाघण्टा नामनेकविधानां वाद्यानां भटानां च तस्तैः शब्दविशेषैमिधः संमिश्रितरेको भीषणो महान्ध्वनिविशेषः समुइमत् । तत्र केचिद्युद्धोन्मुखा भरा आवेशेन भुजापातं जनपामातुः केचिच्चाऽवेश- युक्ताः शनादयन्तिान्ने) स तदानी हस्तिनश्च मदोन्मत्ता इतस्ततो धावमाना अकुशापातपपि मागणयन्त । का कथा तत्र निसर्गतो मपशीलानाम् । ते व कान्दिशीका पात्यापविष्टनृणवद्यत्र क्यापि वभ्रमः । तदानीं च कतान्तोऽपि भयाविष्टः स्वाङ्गान्यमुञ्चकिमु । केचिय मयादिना यथास्थिता एव गवाणा ·अद्वैताकुराख्यदीकासंचलितौ- अभूवन् । धीराणामपि च केषांचिद्दन्ताः स्तम्भिता अभवन् । मसिद्धा अपि केचिद्रणशूरावकाम्पिरे । वादृशं चात्यद्भुतं सूर्यध्वनिमकरमाच्छ्रुत्वा मलाअपि व्याकुलोऽभूत् । देवा अपि तदानीं मलयकालोऽयमुपस्थितः किम्वित्यमन्यन्त । एतादृशी च देवोकेऽपि स्थितिरभूत् । तदानीं च पाण्डवसैन्ये किमपि वृत्तमभूत् ॥ १३॥ ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थिती । माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यो शहखौ प्रदध्मतुः ॥ १४ ॥ पाञ्चजन्य पीकेशो देवदत्तं धनंजयः । पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्ख भीमकर्मा वृकोदरः॥ १५ ॥ अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः। नकुलः सहदेवश्च सुघोपमणिपुष्पकौ ॥ १६॥ तत्र पाण्डवसैन्ये विशिष्ट एको रथ आतीयो विजपस्प सारभूतो महतस्ते- जसो भाण्डार इव यत्र च गरुडवेगाश्चत्वारोश्याः संयोजिताः । रथश्रेष्ठश्चायं पक्षवान्मेरुरिव दृश्यते स्म पस्य तेजसा दशा दिशो व्याप्ता अभूवन् । यन च रथश्रेष्ठे साक्षाद्वैकुण्ठनापको भगवान्सारथिस्तस्य गुणाः किमु वर्णनीयाः। तस्य च रथस्य ध्वजस्तम्मोपरि वानरस्तिष्ठति यः साक्षान्मूर्तिमान्शंकरः । सारथिश्च तब भगवाश्रीकृष्णो रथी चार्जुनः । चित्र चेदं दृश्यते यद्भक्तविषये भगवतः किमपि विलक्षणं प्रेम येनार्जुनस्य सारथ्यं स्वयं स्वीकृतवान् । सेवकस्य चा- र्जुनस्य रक्षणाय तं रथिरूपेण स्वस्य पृष्ठतः छत्वा स्वयं च सारथिरूपेण तस्य पुरतस्तिष्ठन्हेलयैव पाञ्चजन्यं शड्खमाध्मातवान् । तादृशशङ्खध्वनि- शातिमहाँस्तथा गर्जति स्म यथा पूर्व कौरवसेनायां सर्वतः समुदितोऽनेकवाद्य- ध्वनिः स तदानीमपहत इव केनापि व गतस्तन ज्ञायते यथा सूर्योदय नक्षत्राणि लुप्तमायाणि भवन्ति तद्वत् । अर्जुनोऽपि तदानी देवदननामानं शङ्खमाध्मा- तवान्यस्माच्चाविभीषणो महास्वनिः सयः समुदभून् । शङ्खनादवयं च तन्मि- उिनं सदेकीभूतमतीव विलक्षण तथा भयपदमभूयथा अलाण्डमधुना शतशो विदीयते किमिचि लोकानां मविरणायव । सद्य एव च प्रक्षुब्धो महाकाल इद भीमसेनोऽप्यावेशपूर्णः पोण्ड्रनामानं महाशसमा मानवान् । वस्माच्च महा- पत्यकाठिकमेघगर्जनेवादिगम्भीरः शब्दः समुदमूत् । तदानीमेव चानन्तपिज- ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो । २९ पनामानं शड्सं धर्मराज आध्मातवांस्तथा नकुलः सुघोषनामानं शव सहदेवश्च मणिपुष्पकमामानं शङ्खमाध्माववान् । तदानीं च शसनादनान्त- कोऽपि भयभीतोऽभूत् ॥ १४ ॥ १५॥ १६ ॥ काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः । धृष्टद्युम्नो-विराटश्च सात्यकिश्वापराजितः ॥ १७ ॥ दुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते । सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥१८॥ स घोपो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् । नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो न्यनुनादयन् ॥ १९॥ तत्र पाण्डवसैन्ये चानेके भूपतय आसन्-द्रुपदः, द्रौपदीपुत्राः, महापाहुः कारिपतिः, अर्जुनपुषः, अपराषितः सात्यकिः, राजा धृष्टद्युम्नः, शिखण्डी, विराटश्चैते चान्ये च ये नृपश्रेष्ठा वीराः सैनिकाश्च ते सर्वेऽप्येकपद एव नाना- विधान् शङ्खान्पृथक्पृथग् दध्मुः । तेन चाकरमाजातेन महाघोपनिर्घादेन शेषः कूर्मश्च भीतः सन्भूमार त्यक्तुमुद्यतोऽभूत्किम् । तदानीं च लोकत्रयं प्रकम्पित मेरुमैन्दरबाऽऽन्दोलितः सागरजलं च कैलासपर्यन्तं समुच्छ्वसितमभत्किम् । तथा पृथ्वीतल न्युजं भवति कि नभस्तल च त्रुटितं पतति किमित्येवं शङ्को- दिवाऽऽसीत् । नक्षत्राणां च तदा वर्षाव एव किमु समभूत् । निरामया पृथ्वी कापि लयमगादित्येव वार्ता सर्वतोमुखी सत्यलोके देवानामाविरभूत् । मलपकालः किंन्वयम् । पतोऽद्य दिनारम्भ एव दिनावसानमभूदित्येव सूर्यादर्शनेन टोकानां मतिरासीत् । त्रिष्वपि लोकेषु सर्वत्र पत्यकालबदाहाकार उम्मत् । तादृशं च तच्छङ्खध्वनिचेष्टितं पश्यता विस्मितेन भगवतैव ( लोकानां किंकर्तव्य- सामूढतया ) युगान्तो भवेदिति पश्यता स महान्सभ्रमः क्षणेनोपसहकः । ततो विश्वमखिल स्थिरतामगात् । इतरथा कृष्णार्जुनप्रभृतिभिराध्मातानां शबाना मीपणेन निनदेन नूनं युगान्तः प्रसज्येव । उपसहतेऽपि शङ्खध्वनी पूर्वोत्पन- प्रतिध्वन्यनुरणनेन कोरवसैन्य विध्वस्तमभदेव । यथा गजसमहमन्ततःमवेशमा- प्रेण लीलयैव सिहो विदारयति तथा स प्रतिध्वनिरन्ततः कौरवाणां हृदयान्य- मिनत् । यारच स प्रतिध्वनिरविद्यत तावत्केचिदन्यान्मति सावधानाः स्थति वदन्त एव स्वयमव्यवस्थितमनसः शरीरमयस्तत्यजः ॥ १७ ॥ १८ ॥१९॥ ५

·अद्वैताइकुराख्यटीकासंवलिती-
अथ व्यवस्थितान्दृष्ट्या धार्तराष्ट्रान्कपिध्वजः ।
प्रवृत्ते शनसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ॥ २० ॥
ये च तन बलशालिनो पहारथा वीरास्ते कान्दिशीकान्समाशसयन्तस्त-
सैन्यं पुनः पूर्वपदपस्थापयामासुः । महारथैव पोत्साहातिदायं पापिता
वीरास्तदा पूर्वापेक्षयापि द्विगुणेनाऽऽवेशेन संभृताः पुनयंदाप संनद्धा बभूवुः
तेन च लोकत्रयं पुनः क्षुब्धमिवाभूत् । संनदाच ते धनुर्धरा वीराः सद्य एव
चाणान्ववऍपंथा पत्यकारिका महामेघाः केनाप्यनिवारिताः सान्ध्र वर्षन्ति
तद्वत् । तदृष्ट्वा च संतुष्टमना अर्जुनः संप्रमेण सन्ये दृष्टिं चिक्षेप । दृष्टाच
युद्धाय सज्जीभूता निखिलाः कौरवाः । सद्य एवार्जुनो लीलयैव धनुर-
ग्रहीत् ॥ २०॥
अर्जुन उवाच-
हुपीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥२१॥
भगवन्तं प्रत्याबवीच्च द्वयोः सेनपोर्मध्ये रथोऽयं खया शी, प्रस्थाप-
नीयः॥ २१ ॥
यावदेतानिरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् ।
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन्रणसमुद्यमे ॥ २२ ॥
योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्पवः ॥ २३॥
यावदहमशेपानतावीरान्सैनिकान्पश्यामि । अत्र च सर्व एव दृश्यन्ते तत्र
केन साफ मया योद्धव्यमेतदवश्यमादौ निरीक्षणीयम् । यतश्चैते कौरवाः प्रायो
दुःस्वभावाः स्वसामर्थ्यमविचार्यापि च युद्ध पत्यातुरा युद्धपिया अप्पैते नैव
धैर्यशालिन इति । एवं धृतराष्ट्रं प्रत्युक्त्वा पुनः संजय उवाच ॥ २२॥२३॥
संजय उवाच-
एवमुक्तो हपीकेशो गुडाकेशेन भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ २४ ॥
शृणु राजन् यावञ्चार्जुन इत्थं प्रवीति सावदेव श्रीकृष्णस्तं रथं नीत्वा
सैन्पदपमध्ये प्रास्थापयत् ॥ २४ ॥

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रयमद्वितीयाध्यायौ । ३१ भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् । उवाच पार्थ पश्यैतान्समवेतान्कुरूनिति ॥ २५ ॥ वत्रापश्यतियतान्पार्थः पितृनथ पितामहान् । आचार्यान्मातुलान्धातन्पुत्रान्पोत्रान्सखींस्तथा ॥ २६ ॥ श्वशुरान्सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि । तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्वन्धूनवस्थितान् ॥२७॥ यत्र च समीप एव भीष्मद्रोणादयोऽन्ये च बहवो भूपतयः संमुखा आस- स्तत्र च रथं स्थिर रुत्वा तत्सकलं सैन्यमितस्ततः संभ्रमेण निरीक्षमाणोऽर्जु- नोऽवादीत् । भगवन्पश्येमेऽत्र मिलिता अशेषाः कुलगुरवः संदृश्यन्ते । यावञ्च स इत्थं वदति तावदेव भगवान् क्षणं विस्मयाकान्तमना अभूत् । अकरोच्च मनसि किमिदानीमर्जुनस्य मनोवृत्तिविपर्यस्तेव दृश्यते न ज्ञायतेन किम नमिति । सर्वान्तर्यामी भगवांश्च तदानीं विपर्यस्तापर्जुनमनोवृत्तिं जान- नपि न स्वयं किमप्यम्यधात् ( केवलं किमयं वदतीति शुनपुः मतीक्षांचक्रे )। अर्जुनश्च तदानीं सर्वान्गुरूपितृन्पितामहान्वधूमातुरांश्चापश्यत् । तथेधमित्रान्कु- मारान्श्यालकान्सुहन्ननावशुरानन्यांश्च तांस्तान्सबन्धिनस्तथा पौत्रांश्च तत्र समागवानपश्यदर्जुनः । ये च पूर्वयुपता आपदि संरक्षिताः स्थानेन ज्येष्ठाः कनिष्ठाश्च तथाविधाश्च सत्रोपस्थितानपश्यत् । एवं सैन्यद्वये स्वगोवमेव सर्व समुदितं युदोत्सुकं तेनावलोकितम् ॥ २५ ॥ २६ ॥ २७ ॥ कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदनिदमनवीत् । सपद्येव चार्जुनस्प मनो व्याकुलमभूत् । व्याकुत्तीमादमनु रूपा माविशत् । वीरवृत्तिश्च तत्र विद्यमाना ( स्वविरोधिन्या ) रुपयाऽऽफ्रान्तं तन्मनो शाखाप- मानमसहमानेव तस्मान्मनसो निरगात् । गुणलावण्ययुताः कुचखियो हि वेग- स्वितया नान्यस्याः समुन्नति सहन्ते । कामुकश्च पथा नवीनां काबिलियं दृष्ट्वा प्रेमभरेणाकान्तः प्रेमपरवशल्या योग्यायोग्यविचारमकुरस्तामनु धमति स्वपली च विस्मरति । यथा या कश्चित्तपस्वी सपोरठेन समागतामृद्धिमनुस- रस्तवरवशो पुदिनंशमवामोनि पूर्वसचितामक्षितां विरक्तवासिदि सोपेक्षने तथा तदानीमर्जुनस्यावस्थाऽभूत् । विद्यमानं च पुरुषत्वं तस्मान्मनसः सका. शाच्युतमभूयन्मनः कारुण्याधीनं सजातम् । मान्त्रिकेण एते मन्योचारणे ·अनाहकुराख्यटीकासंवलिती- यदि स्वराक्षरटोपः स्यातर्हि स मान्त्रिको भूतयाधाकान्तो भवति तथा स धनुधरोऽर्जुनो महामोहेनाऽऽक्रान्तोऽभूत् । धैर्य च वस्य काप्यपनुवम् । यथा चन्द्रकिरणेः स्पृष्टश्चन्द्रकान्तो इवति तथाऽर्जुनस्य हृदयं वदानी द्रुतमभूत् । एवमनिनेहेन मोहितः सिन्नमानसोऽर्जुनः सद्यो भगवन्तं मत्यवोचत् ॥ २८ ॥ अर्जुन उवाच- दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ॥ २८ ॥ सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति । येपयुष शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ॥ २९ ॥ गाण्डीवं अंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते। न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥ ३० ॥ यमपनवधारय महाचम् । मयान दृष्टोऽखिलः स्वगोत्रसमुदायः । एवे पारिता पदोन्मुसा अनोपस्थिता एतत्सत्यमेव । किं तनास्माकं किमुचित : सह युद्धमिति शब्दमात्रभवणेनैव च किं जायते तन ज्ञायते । सर्वथाहं न भवामि । मनो बुद्धिश्च क्षणमपि न स्वस्थाने स्थिरी भवति । परपेदानी मे देहः कम्पते । मुखं च शुष्कमभूत् । सर्वेष्वद्गेषु व्याकुलीभावः रममानि । रोमाञ्चश्व सर्वघोदभूत् । संतममिदं मे शरीरमतिलमिदानीम् । गाण्डीवं गृहणानो हस्तश्च तथा शिथियन्धोऽद्यथा तेन धियमाणमपि पपरच्युतं पतितं च कदा तन्न जाने । मोहेन चेदृशं मे हृदयं च्यासमभूत् । पपमुकवतोऽर्जुनस्पेशी काऽप्यवस्था येन लेहेन रुवा स वादपि कठिनो दुर्धरोऽतिदारुणश्च । चित्रं चेदं पनादप्यपं स विशेषोज भासते । येन चार्जुनेन पुणे शंकरो जितो देव्ययीरा निवातकवचाश्च सम हवाः सोऽर्जुनः क्षणादेव मोहेन कपटीसनः । पथा भड्गोऽविकठिनं किमपि काष्ठं परिपपमिति मिननि स कोपटपा कमउकलिकया प्रतिषभ्यते । पसङ्गवशाध्य ववस्थः माणानपि परियजेमा फधमपि पाटिकादुर भेनुं शक्नोति नया कोमट एलायमविकटिना सेहपायो दुरविक्रमः । इयं पाऽऽदिपुरुषस्य माया माता- हिभिरति दुर्निपारा । मालेपास्त्रानो भोहितोन्मत् । ततः सोऽर्जुनस्तत्र सफ सान्स्पणनान्रष्ट्या पदविपपर्फ स्वाभिमान विसरपार । फपियरकाले सद- पता ममरापुरम ज्ञापते । बगो मारन्नमवादीदपुना पुलममाषपादस्यान स्यात् । एतेः ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । न शक्यते । इदानीमेवे वघ्या इति शब्दमात्रेणैव मन्मनोऽतिशयेन व्याकुलं भवति वाक्व मस्खलति ॥ २९ ॥ ३० ॥ निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव । न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥ ३१ ॥ एते कौरवाश्चेदन वध्यास्तार्ह धर्मराजादयोऽप्यत्र कुतो न वध्या भवन्ति । यतः सर्वेऽपि वयमत्र मिलिताः परस्परमेकगोत्रजा एव स्मः । मा भयं संपामो नैतद्वार्ताणीदामी स्वदते । किमर्थमिदानी युद्धेन महापातकं संपादनीयमस्माभिः । मम त्वित्थं मतीयते सर्वथा युद्धे को हानिरेव स्यात् । अझते तु कोऽप्यंशतो लाभः स्यादिति ॥ ३१॥ न काक्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च। किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगै वितेन वा ॥३२॥ येपामर्ये कारक्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च । त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥ ३३॥ भगवनत्र पानापि विजयेन किं फलम् । तथा राज्येनापि किं कार्यम् । एवान्सर्वान्हत्वा ये भोगा भोक्तव्यास्ते मा भूवनेव ( अभोगा एव ते ) । मास्त्वेव तरसुखम् । तदन्तरेण यदि किंचिदवासाकं विरुदं स्याचदपि सोढ- व्यम् । जीवितमपि गतं चेत्तदपि वरमत्रतादृशसंयामापेक्षया । सर्वथैवान्हत्वा राज्यसुखमुपमोक्तव्यमीदृशी मनोवृत्तिः स्वप्नेऽपि मे न जायते । यदि तेषां गुरूणां वधादिकं विरुद्धमस्माभिश्चिन्तनीयं भवेत्त्येतेषां पश्चादस्माभिः केपां कते जीवितव्यं स्यात् । जन्मेवास्माकं वृथा स्यात् । यच्च लोकाः पुत्रमि- च्छन्ति तस्य किमेतदेव फलं यज्जायमानेन पुत्रेण स्वकुलमेवनिर्दलिदव्य- मिति । कथं चैतेषु गुरुपतिपु बजतुल्या मनोवृत्तिरस्माकं भवेत्मत्युतवेषां हितं पथा भवेत्तथैव चिन्तनीयं भवति । पच्चास्माभिरिहोपार्जिवव्यं तदेभिः सर्वैरुपमोक्तव्यम् । अस्माकं च माणत्यागेनापि कश्चिदेतेषामुपयोगः स्यान्चेचद- प्याचरितव्यमेव । अस्माभिहींवरान्सन्दिगन्तभूपालाञ्जित्वैतेषां स्वकुलजानां संतोष उत्पादनीयः । त एव चैते स्वकुलजाः संमत्यस्माभिः सह युद्धार्थमुप- स्थिताः । किमेतद्पेक्षयान्यविपरीत कासाकं भवेत् । संमवि चैतैः स्त्रीपुत्रध- नाद्यैश्वर्यपूर्ण स्वस्वगृहं संत्यज्यान यच्छखाखधारायां स्वीवितमारोपित ·अद्वैताङ्कुराख्यटीकासंवलितो- दृश्यते । एतादृशाश्चैते स्वकुलजाः कथं वध्याः कस्मिन्वा शस्त्रपहारः कार्यः । स्वयमेव स्वत्दृदयस्य कथं घातः करणीयो भवेत् ॥ ३२ ॥ ३३॥ आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः । मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः संबन्धिनस्तथा॥३४॥ भगवन् संपति क इमे युद्धार्थमुपस्थितास्तान्कि न वेत्ति त्वम् । एते भीष्मा- चार्या एते च द्रोणाचार्या पैश्चास्माकं सविशेष यहूपरुतम् । एते च श्यालाः श्वशुरा मातुलाः सकला बान्धवाः पुत्राः पौत्राश्चान्ये चेष्टाः, अस्माकं साक्षा- रागन्धिनश्वेते सर्व समुपस्थिताः। एतैः साकं युद्धमिवि वाड्मात्रेणापि दोपः समुद्भवेत् ( किमुत प्रत्यक्षयुद्धेन ) ॥ ३४ ॥ एतान्न हन्तुमिच्छामि नतोऽपि मधुसूदन । अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकते ॥ ३५।। यद्यप्येतेऽनुचितं कुर्वन्ति संपत्यस्मान्हन्तुमुद्यताश्च सन्ति तथाऽप्येतेषां घातो- ऽस्माभिर्मनसाऽपि नैव चिन्तनीयः । एतेषां घातेन निष्कण्टकं त्रैलोक्यराज्य- मपि पाप्त भवत्तद्यपि नैवैतदनुचितं कर्माहं करोमि । यद्यनुचितमेतक्रियते वर्हि कस्य मनस्यस्मासु सद्भावनाऽवशिष्टा स्यात् । त्वमेव च भगवन्वद कथ- मनुचित कर्म कृत्वाऽपि पुनर्निर्लज्जेन मया त्वन्मुखमवलोकनीयमिति ॥ ३५ ॥ निहत्य धार्तराष्ट्रानः का प्रीतिः स्याजनार्दन । पापमेवाऽऽश्रयेदस्मान्हत्यैतानाततायिनः ॥ ३६ ॥ किंचैतेषां यधः रुतश्चेचेन कर्मणा दोषाणामाकरो भवामि । तथा सति रापादिता त्वरिभयतां स्वहस्तेने प्रच्यावयामि । कुलक्षये च कते नजन्यैर- शेषः पातकरुपलिमेन मपा कथं क्व च त्वं गवेषणीयो भवसि । पथा पबले- नामिनाऽऽकान्तमुद्यानं चेत्तत्र क्षणमपि कोकिलो नावस्थातुं शक्नोति । यथा च कर्दमेन व्याप्त सरो दृष्ट्वा नन्नव सेवते क्षणमपि चकोरः । किंतु तामा तत्परित्यज्य सद्य एवान्यत्र निर्गच्छति तथाऽनेन कर्मणा पापाश्रपीभूत क्षीणपुण्पराचय मां हेलपैव सपरित्यक्ष्यसि ॥ ३६ ॥ तस्मानार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान्स्वयान्धवान् । स्वजनं हि कथं हत्वा सुसिनः स्याम माधव ॥३१॥ भो मया नानुभिवामिद कर्म कियो । अनच मुद्धार्थ शस्त्रमेव ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथम द्वितीयाध्यायौ ।' में गृहने । भूयसांऽशेन निन्द्यमेवैतत्कर्म प्रतिभाति । यदि चमनुचित- कर्मकारिणामस्माकं त्वया सह वियोग: स्यात्नाहि किमवशिष्टं स्यात् । त्यधि- योगदुःखेन सद्य एव भगवनस्माकं हृदयं त्रुटिन भविष्यति । अतः कोरखा- न्हत्वा राज्यसुखोपभोगा भोक्तव्या इत्थं वार्ताऽपि न श्रवणाहा ।। ३७ ।। यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः। कुलक्षयरुतं दोपं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥ ३८ ॥ कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मानिवर्तितुम् । कुलक्षयकृतं दोपं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥ ३९ ॥ यद्यप्येते कौरवा अभिमानमदयस्ता युद्धार्थमुद्यतास्तथाऽप्यस्माभिरत्र स्वहित कथं न प्रेक्षणीयं भवेत् । अत्र युदं रुतं चेत्स्वयमेव स्वस्य धातः कृतो भवेत् । न हीदं कालकूटपिति विजानतोऽपि कालकूट सेव्यं भवति कस्यचित् । यदि मार्ग गच्छवा पथिकैन दूरतः सिंहेऽकस्मादृष्टे सद्य एव स मार्गस्त्यज्यते चेनस्य कोऽपि लाभ एव भवेन्न हानिः । भगवन्विद्यमानं प्रकाशमार्ग परित्यज्यान्धतम- साकान्ते मार्गे गम्यते चेतन को लाभः स्यादिति खमेव विभावय । यथा वा पदि कश्चितीक्ष्णाङ्गाराकान्तं सकलमार्गमग्रे पश्यन्नापे तमपरिहार्यंच गन्तुं प्रवृत्त- श्वेक्षणेनैवासिलो भस्मसावेत्तथा मूर्वानिव प्रकदतरानेतान्दोपान्स्फुटतरमवग- च्छद्भिरप्पस्माभिः कथमा प्रवर्तितव्यं ( स्वविघाताय ) । तसिंश्च समये भगवन्तं प्रत्येवमुक्त्वाऽर्जुनः पुनरपि कुलक्षयजन्यपातकस्य महत्वं कथयामीति ब्रुदन्कथयितुं प्रावर्तत ॥ ३८ ॥ ३९ ॥ कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः । धर्म नष्टे फुलं करस्नमधर्मोऽभिभवत्युत ॥ ४० ॥ यथा काठट्यमन्धनात्समुद्भूतोनिस्तादृशकाष्ठद्वयस्यापि दाहे समर्थो भवति तथाऽस्माकं धाराष्ट्राणां पाण्डवानां मत्सरग्रस्तानापन्योन्यवधे प्रवृत्तिश्चेत्नाह- शेन भयंकरेण महादोषेणैवाकुलं विनश्येत् । तेनैव च पापेन कुलधर्मा अपि मलुप्ताः स्युः । ततश्च तत्रानाहूतस्याप्यधर्मस्य प्रवेश सुलभ एव भवेत् ।। ४० ॥ अधर्मामिभवात्कण प्रदुप्यन्ति कुलत्रियः। स्वीपु दुष्टासु वाणेय जायते वर्णमंकरः ॥४१॥ तवं सति केन किमनुष्टेयं किं वा नानुष्ठेपमित्येवं विधिनिषेधावटोकने ·अद्वैताकुराख्पटीकासंवलितो- निसर्गव एवान्धा जनाः सारासारपिचारपराङ्मुखा भवेयुः। यथा विद्यमानमपि मंदीपमन्यत्रापसार्यान्धकारावृतेन मार्गेण गच्छन्मनुष्य ऋजावपि मार्गे सखल- गतिमवति तथा कुलक्षपदोषेण धर्मेऽपसृते सत्यर्थादेव तबाधर्ममार्गेण गच्छतः पावकमामि बिना किमन्यत्स्यात् । अधर्ममार्गेण गच्छतश्च समानियमानपश्यतो यथेष्टमिवस्ततो विषयाभिमुखं धावत्स्विन्द्रियेषु सत्सु व्यभिचारः कुलसीष्वपि पदमावते । व्यभिचारेण चोत्तमाधमसंसर्गावर्णसंकरे सति जातिधर्माः समूलमु- न्मूटिता भवन्ति । यथा चत्वरे प्रस्थापितं बलिमनुसृत्यं तदाभिमुख्येनेतस्ततः काकाः अधावन्ति तथा नादृशं जाविभ्रष्ट कुलमनुसृत्य तदाभिख्येनेतस्ततो धावमानानि महापापानि तदात्मसात्कुर्वन्ति ॥ ४१ ॥ संकरो नरकाव कुलनानां कुलस्य च । पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः॥ ४२ ॥ तथा सति तादृश तदृशेष कुलं कुलघातकाश्च सर्वे नरकं प्राप्नुवन्ति । एवं वादृशकुलोत्पन्नेषु सर्वेषु नरेपु पवितेषु सत्सु तत्पूर्वजाः स्वर्गस्थाः पितरोऽपि स्थानभ्रष्टा भवन्ति । यतो यत्र कुले नित्यमपि कर्म नास्ति नैमित्तिकं तु दूर एवं तत्र कः कं पितरमुद्दिश्य विलोदकं दद्यात् । यत्र च पितॄणां निलोदकमपि न प्राप्यते तत्र तैः स्वर्गे किं कर्तव्यं कथ च तेषां तत्र वसविः स्यात् । तथा पने पितरोऽम्पप आयान्ति । तथा च यथा नखाये जायमानोऽपि सर्पदंशः सकळ शिखापर्यन्तं देह व्यामोति तथा तेन पितॄणामधःपातेन प्रलपर्यन्तं सकळं तत्कुलमधःपतनोन्मुखं मवति ॥४२॥ दोपैरेतैः कुलमानां वर्णसंफरफारकैः। उत्सायन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ॥४३॥ उत्सनकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन । नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥४४॥ अहो पत महत्पापं कर्नु व्यवसिता वयम् । यद्ाज्यसुखलोमेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥ ४५ ॥ भगवमन्यथेदं राणु । एतन्महापातकिकुलमार्गदोशाकुगतराण्यप्यधः- पावोभरपानि भवन्ति । यथा कस्पीच हे मिना पोद्दीचे वत्संसमाहान्धरा- ॥

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । प्यपि पोद्दीमानि भवन्ति तथैकस्मिन्कुठे महापातकडुष्टे नरकोन्मुखे जाते तार- शकुठसंसृष्टान्कुलान्तरस्थानापे नरांस्तसंसर्गदोपो बापत एव । एवं नानावि- धै पिराकानां सकटमेव तस्कुट केवलं महाघोरनरकदुःखेन दुःखिवं भवति । एवं कुरक्षपदोषेण तादृशो नरकपातो भवति यत् मलयान्तेऽपि न तस्मान्नर- कानिर्गमः । भगवन्नेवमनेकशः शृण्वतोऽद्यापि ते मनोवृत्तिर्यन विपर्यस्ता भवति तनून ते हृदयं वन्नमयं संभाश्यामि । अथवा भगवन्नेवमनेकशः - ज्वतामपि नो हृदयं यदि वनमयमभविष्यत्तीवेदानी विपर्यस्त नामविप्यत् । भगवन्यस्य व शरीरस्य कृत इदं राज्यसुखमपेक्षितव्यं तच्छरीरमपि च क्षणि- कमेव । एवं विजानानैरम्पस्माभिः कथमिमे पुरोदृश्यमाना दोषा उपेक्षणीयाः स्युः आदौ तावदिदमेव महत्तापं संभवति यदमी गुरुस्थानापन्नाः सर्वे वध्यत्वेनावलो- कनीया भवन्ति ॥४५॥ यदि मामप्रतिकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः । धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ ४६॥ तस्मादीदृशपापाचरणपूर्वकजीवनापेक्षया वरमेतद्यन्यस्तशस्त्रैरस्माभिः शराः सोढव्या एव कौरवैः पक्षिप्ताश्चत् । तथा सति यदि निरतिशयं दुःखं स्पाय- दिवा मरणं स्यानहि तदपि सोढव्यमेव न त्वीदृशकुलक्षयकारकं पापाचरणं कथमपि भेपसे भवेत् । एवं पुरोऽवस्थितान्भीष्ममभूती-स्वकुलजान्सर्वान्दृष्ट्वा सद्यो विपर्यस्तमनोवृत्यनुसारेण भगवन्तं प्रत्युक्त्वाऽन्ते चेदं राज्यसुख केवलं नरकभोग एवेत्युक्त्वा च विरराम ॥ ४६ ॥ संजय उवाच- एवमुक्त्वाऽर्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् । विसृज्य सशरं चापं शोकसंविनमानसः ॥४७॥ एवमत्यन्तमुदिन्नमना अन्तर्वाप्पोपलिमकण्ठो रथ एवाधस्तादुपाविशन् । पथा पदच्युतः कश्चिद्राणपुत्रः सर्वथोपहतो दृश्यते यथा या राहुयस्त आदित्यो निष्पमो दृश्यते यथा पा महासिदिलामे वावन्मात्रेणैव सवाथै मन्यमानो भ्रान्तः कश्चित्तपस्वी पश्चात्कापमोहितः सन् दीनो भवति तथा तदानीं स धनुर्धरोऽर्जुनो दुःखाविशयेनाऽऽकान्तः संत्यतरथस्थासनः समदृश्यत । समुद्गलवाष्पलोचनश्च स धनुर्वाणांश्च भूमौ माक्षिपत् ।

·अद्वैताङ्कुराख्यटीकासंवलितो- एवं वृत्तान्तमुक्त्वा धृतराष्ट्र पति संजयः पुनरुवाच । ततस्तदवस्थं सखेदम- र्जुनमालक्ष्य तादृशखेदपरिहाराय यादृशं परमार्थं वैकुण्ठनाथः श्रीहरिपररूप- पत्तदये कथ्यत इति ॥४७॥ ॥ इति प्रथमोऽध्यायः ॥ श्रीमद्भगवदीताया द्वितीयोऽध्यायः । संजय उवाच- · तं तथा कृपयाऽऽविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् । विपीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः॥ १ ॥ पूर्वोक्तपकारेण शोकाकुलः सोऽर्जुनो रोदिति स्म । स्वकुलस्थान्भीष्मा- दीन्दृष्ट्वा लिग्धं वस्य चिचं द्रुतमभूत् । यथा जलेन लवणम् । यथा च बानेन विशीर्णम जलधारणासमर्थं भवति तथा धीरस्यापि तस्य चिनं शोकेन विशीणं युद्धोत्साइधारणासमर्थमभूत् । तेन च स तदानीमतिम्लानः सन्पड्क- मानो राजहंत इय पक्रान्तकार्यकरणासमर्थवाभूत् । नादृशं च में महापोहेन जर्जरीरुतमर्जुनं मधुसूदन उवाचेत्यर्थः ॥ १ ॥ श्रीभगवानुवाच-. कुतस्त्वा कश्मलमिदं विपमे समुपस्थितम् । अनार्यजुष्टमस्वयंमकीर्तिकरमर्जुन ॥२॥ हेऽर्जुन तवेदमत्रोचितं किम् । कोऽसि त्वम्, किंचेदानी करोषि । इदानी- मेव व विशेषतः किं जातं किं साधनेषु किंचिन्यनमस्ति । उपसंहतेप्वपि पहुए साधनेष्वावश्यकं किंचिसाधनभनुपसंहतमवशिष्टमभूयेन त्वमेवं रिव- नोऽभूः। अनुचित कर्मणि ते मनोवृत्तिन कदापि दृष्टा तथा न कदापि त्वया धै त्यतम् । नथा केवलं त्वनामसंकीर्तनमात्रेणाप्यपकीर्तिः सुदूमपसरति ( इदानी स्वविधं त्या प्रत्यक्षत एवापकीर्तिः संयुयुतीति चित्रम् ) । वं च शौर्यस्याकरः क्षत्रियेषु च मूर्धन्योगस । शौर्य च ते लोकत्रये विस्फूर्जते । (निलोकीस्था अपि शिरआन्दोलनेन त्वां संभावपनि )। त्वया च पुढे शंकरो ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो । जितः । निवातकवचा दैत्याः समूलं हताः । एवंविधत्वच्छौर्यातिशयद्योतकानि पद्यानि विरच्य गन्धर्वैगीयन्ते । अतश्च सकलमपि त्रैलोक्यं त्वयैकेनापि तुलितं चेन्यूनमेव भवेन साम्यमहति । ईदृशं च निरुपमं पुरुषत्वं त्वयि दृश्यते । स त्वमद्येदानी संत्यज्य वीरवृत्ति कथमधोमुखः सन्रोदिपि । त्वमेव स्वान्ते विचा- रय कीदृशमेतत्कारुण्यं येनेदानी दैन्यं पापितः । कथय किमन्धकारः कदापि सूर्य असते, किंवा पवनो मेवाद्रिभेति किंवाऽमृतमेव स्वयं प्रियते किंवा पश्येन्धनमेव पावकं गिलति, लवणेन जलं दुदं भवत्यथवा कालकूटमेवा- न्यसंसर्गाविनश्यति, कथय किंवाऽर्भक एव महान्तं सर्प कवली करोति किंवा गोमायुः सिंहेन साकं युध्यते, एते सर्वेऽत्यन्तासंभविनः प्रसङ्गा मिथ्याभूवा एव । यदि च कचित्केनचिदालक्षिता भवेयुस्तीज्ञानत एव न वस्तुतः । किंतु तादृश एव प्रसङ्गोऽद्य जातः स च त्वयेदानीमेव सत्यतां मापितः । यद्यपि सत्यतां पापित इव पदर्शितस्तथाऽपि तत्र वीजभूतमज्ञानमेवेत्यतच हेऽर्जुनास्मि- ननुचित कर्मणि मतिर्न विधेया । अविलम्बितमेव च वैयै धृत्वा वहितमना भव । त्यजेदं मूर्ववदाचरणम् । उनिष्ठ गृह्मवां धनुर्वाणश्च । क संग्रामः कचेदृशं ते कारुण्यम् । त्वं ज्ञाता सन् कुतो विचार न करोपि । पद त्वमेव समुचिचा किं दया संग्राम इति । इदानीं चेदृशी दया प्रादुर्भवति चेद्विद्यमा- नाया कीविनाशः स्वर्गतरेन्तरायचति ॥ २॥ छैन्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते । क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप ॥३॥ तस्मादिदानीं त्वया शोको न कार्यः, धैर्य च सर्वात्मना धार्यम् । एतेपा भीष्मादीनां शोच्यता च त्वया स्वीयमनोवृत्तेः सकाशाद्र्रतोऽपसारणीया । तस्याः पुरस्कारो नोचितः । पुरस्कारे हि तेनैतावत्कालपर्यन्त समाप्त महत्त्वं विनश्येत् । अतश्चाद्यापि स्वहितं साधय । दयालुता च संग्रामावसरे न कथ- मप्युपकरोति । किंचैवे भीष्मादय इदानीमेव किं स्वकीया अभूवन् । अथवा स्वकीया अपीतः पूर्व स्वकीयत्वेन नाभिज्ञातासचया । तथा च कथं न ज्ञेय- मस्माभिः (१ । ३९) इत्येयमिदानी स्वीयपाण्डित्यपकाशनं व्यर्थमेव । धार्तराष्ट्रः सह सघर्षः किमयैव समुत्पन्नो येनाद्भुतं किंपित्पश्यत इव ते क्षणे- नैवेषान्कल्पनातीतो मविभेदोऽभूत् । जन्मसिद्ध एवायं सघर्षों युष्माक मिथ- ·अद्वैताकुराख्यटीकासंवलिती- एवं वृत्तान्तमुक्त्वा धृतराष्ट्र पति संजयः पुनरुवाच । ततस्तदयस्थं सखेदम- र्जुनमालक्ष्य नाहशस्वेदपरिहाराय यादृशं परमार्थ वैकुण्ठनाथः श्रीहरिरूप- यत्तदने कथ्यत इति ॥ ४७॥ ॥ इति प्रथमोऽध्यायः॥ श्रीमद्भगवद्गीताया द्विनीपोऽध्यायः । संजय उवाच- तं तथा कृपयाऽऽविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् । विपीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ १ ॥ पूक्तिप्रकारेण शोकाकुलः सोऽर्जुनो रोदिति स्म । स्वकुलस्थान्भीष्मा- दीन्दृष्ट्वा स्निग्धं तस्य चित्तं दुक्मभूत् । पधा जलेन ठवणम् । यथा च वातेन विशीर्णमभ्रं जलधारणासमर्थं भवति तथा धीरस्यापि तस्य चित्तं शोकेन विशीण युद्धोत्साहधारणासमर्थमभूत् । तेन च स तदानीमतिम्लानः सन्पक- मनो राजहंस इव पक्रान्तकार्यकरणासमर्थनाभूत् । तादृशं च तं महामोहेन जर्जरीरुतमर्जुन मधुसदन उवाचेत्यर्थः ।। १ ।। श्रीभगवानुवाच-. कुतस्त्वा कश्मलमिदं विपमे समुपस्थितम् । अनार्यजुष्टमस्वयंमकीर्तिकरमर्जुन ॥ २ ॥ हेऽर्जुन तवेदमनोचितं किम् । कोऽसि त्वम्, किंचेदानी करोषि । इदानी- मेव च विशेषतः किं जातं किं साधनेषु किंचिन्यूनमस्ति । उपसंहतेष्वपि बहुषु साधभेष्वावश्यकं किंचित्साधनमनुपसहत्तमपशिष्टमभूयेन त्वमेवं खि- लोऽभूः। अनुचिते कर्मणि ते मनोवृत्तिर्न कदापि दृष्टा सधा न कदापि त्वमा धैर्य त्यक्तम् । तथा केयलं पन्नामसंकीर्तनमात्रेणाप्यपकीर्विः सुदूरमपसरति ( इदानी त्वेवंविधं त्वां प्रत्यक्षन एवापकीर्तिः संयुयुक्षतीति चित्रम् ) । त्वं च शौर्पस्याश्करः क्षत्रियेषु च मूर्धन्योस । शौर्य च ते लोकत्रये विस्फर्जते । (निलोकीस्था अपि शिरआन्दोलनेन खां संभावयन्ति )। त्वया च युद्धे शंकरो .

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । जितः । निवातकवचा दैत्याः समूलं हताः । एवंविधत्वच्छौर्यातिशयद्योतकानि पद्यानि विरच्य गन्धर्वर्गीयन्ते । अतश्च सकलमपि त्रैलोक्यं त्वयैकेनापि तुलितं चेन्यूनमेव भवेन्न साम्यमहति । ईदृशं च निरुपमं पुरुपत्वं त्वयि दृश्यते । स त्वमद्येदानी संत्यज्य वीरवृत्ति कथमधोमुखः सन्रोदिपि । त्वमेव स्वान्ते विचा- रय कीदृशमेतत्कारुण्यं मेनेदानी दैन्यं पापितः । कथय किमन्धकारः कदापि सूर्य असते, किंवा पवनो मेवाद्रिभेति किंवाऽमृतमेव स्वयं घियते किंवा पश्येन्धनमेव पावकं गिलति, लवणेन जलं द्रुतं भवत्यथवा कालकूटमेवा- न्यसंसर्गाद्विनश्यति, कथय किंवाऽर्भक एव महान्तं सर्प कवली करोति किंवा गोमायुः सिंहेन साकं युध्यते, एते सर्वेऽत्यन्तासंभविनः प्रसङ्गा मिध्याभूता एव । यदि च कचित्केनचिदालक्षिता मवेयुस्तीज्ञानत एव न वस्तुतः। किंतु तादृश एव प्रसङ्गोऽद्य जातः स च वयेदानीमेव सत्यतां पापितः। यद्यपि सत्यतां पापित इव प्रदर्शितस्तथापि तत्र बीजभूतमज्ञानमेवेत्यतश्च हेऽर्जुनास्सि- अनुचिते कर्मणि मतिर्न विधेया । अविलम्बितमेव च वैये धृत्वावहितमना भव । त्यजेदं मूर्खवदाचरणम् । उत्तिष्ठ गृह्यतां धनुर्राणश्च । क संग्रामः कचेदृशं ते कारुण्यम् । त्वं ज्ञाता सन् कुतो विचार न करोपि । वद त्वमेय समुचिता किं दया संमाम इति । इदानीं चेदृशी दया भादुर्भपति चेविद्यमा- नाया कीर्तेविनाशः स्वर्गतरेन्तरायश्चेति ॥ २॥ लैव्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वव्युपपद्यते । क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप ॥३॥ तस्मादिदानीं त्वया शोको न कार्यः, धैर्य च सर्वात्मना धार्यम् । एतेषां भीमादीनां शोच्यता च त्वया स्वीयमनोवृत्तेः सकाशाद्रतोऽपसारणीया । तस्याः पुरस्कारो नोचितः । पुरस्कारे हि तेनैतापत्कालपर्यन्तं संपात महत्त्व विनश्येत् । अतश्चाद्यापि स्वहितं साधय । दयालुता च संग्रामावसरे न कथ- मप्पुपकरोति । किचैते मीष्मादय इदानीमे फि स्वकीया अभवन् । अथवा स्वकीया अपीतः पूर्व स्वकीयत्येन नाभिज्ञातास्त्वया । तथा च कथ न ज्ञेप- मस्माभिः (१।३९) इत्येयमिदानी स्पीयपाण्डित्यप्रकाशनं व्यर्थमेव । धाराष्ट्र सह सघर्षः किमयैव समुत्पनो पेनाद्भुतं किंपिपरयव इव ते क्षणे- नैवेपान्कल्पनातीतो मविभेदोऽभूत् । जन्मसिद्ध एवाय सपा युष्माक मिथ- ·अताकुराख्यटीकासंवलिती- स्त्वयाऽप्यनेकशोऽनुभूतचर एव । कश्च तवाद्यापूर्वो विशेषः समुदितस्तन्न जाने येन मोह समुत्लाय दयां पुरस्कृत्यानुचितं किमपि त्वं कार्यसे । स च मोहोऽवस्थितश्चेद्विद्यमाना प्रतिष्ठा विनश्येत्परलोकगतिश्चान्तरिता भवेदैहिकमपि श्रेयो दुर्लभं भवेत् । मोहोपजीव्यभूव च हृदयदौर्बल्यं न कदापि कस्पापीष्टं साधयति । विशेषतः क्षत्रियाणाम् । तत्रापि विशेषतः संग्रामे । संग्रामे व प्रत्युत हानिकरमेव स्यात् । अतो हदयदौर्बल्यं त्यक्त्वा युद्धाय सज्जो भव यतस्त्वं परंतपोसि ॥३॥ एवं भक्तवत्सलेन भगवताऽनेक प्रकारैः शिक्षितोऽर्जुन उवाच- अर्जुन उवाच- कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन । इपुमिः प्रतियोत्स्यामि पूजाहगिरिसूदन ॥४॥ भगवन्न वक्तव्यमियत्वया । किवादी त्वमेव स्वान्ते विचारय यदयं संग्राम इस दृश्यमानोऽपि वस्तुतः संग्राम एव न भवति । अमार्ग एवायम् । अब प्रवृत्तिरस्साकं दोपायैव । यतोऽध स्पष्ट एव गुरुजनोच्छेदः कर्तव्यतयाऽस्मासु संसृजते । सन्ति मे धार्तराष्ट्राः पश्य त्वमेवैते मातृसदृशाः पितृसदृशाश्च भीष्मादयः संमाननीयाः स्वकर्मणा सर्वात्मना संतोषणीयाश्च त एवैते तद्वैपरी- स्येनेदानी कथं स्वकर्मणैव बध्यत्वेन समालोचनीया भवेयुः । भगवन्यथा साधुसमूहः सदा नमस्कार्यो नमस्कारमात्रेणापि पूज्यत्वमावनापाः सिद्धत्वात् । शक्या चेप्रत्यक्षाः पूजैव कार्या। अतः पूनानमस्कारादिकं किमप्यरुत्वा स्ववा- चैव साधुनिन्दा कियवे चेदमार्ग एव सः। तथैते नः कुलगुरषो भीष्मद्रोणादयो नियमेन सदा पूजनीया एवेति मे शाश्वतिकी मतिः । येषु च वैरभावना मनसा स्वमेऽपि कर्तुं न शक्यते तेषां प्रत्यक्षवो घातः कथं कार्यः स्यात् । तदपेक्षया जीवितमेवेदं व्यर्थं विनश्यतु । न केवलमहमेक एव । चित्रमिदं पत्सर्व एव वयं परेव धनुर्विद्यायां शिक्षिदास्तानेवामिलक्ष्यीकरय तयैव विद्यया धनुपि वाणं संदधानाः कर्तव्यं चेदं मन्वानाः संपति भवामः । अहं च पार्थों द्रोणाचार्यस्य मियशिप्यस्तेन चाऽऽचार्येण वात्सल्येन धनुर्वेदमध्यापितः । वादृशेन च मया समितं यस्तादृशद्रोणाचार्यवधायोद्योग आरम्धः स किं वस्प ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । प्रत्युपकारः स्यात् । येषां च कृपया लब्धवर इवाहं समालसामों भवामि तेष्वेव च विपर्यस्ता मनोवृत्ति धारयनहं कि भस्मासुरोऽस्मीति ॥ ४ ॥ गुरुनहत्वा हि महानुभावान्श्रेयो भोक्तुं भक्ष्यमपीह लोके । हत्वाऽर्थकामांस्तु गुरुनिहव भुञ्जीय भोगाधिरादिग्धान ||५|| भगवन् समुद्रो गम्भीर इति श्रूयते किंतु वद्गाम्भीर्यमन्तः स्यादहिस्तु क्षुब्ध एव दृश्यते । द्रोणाचार्यस्य मनस्तु न कदापि क्षुब्धं संदृश्यते । आकागं चेदमप- रिमितं संदृश्यते । किंतु नदपि कदाचित्परिमितं भवेनतु द्रोणाचार्यस्य मनः कदाऽप्यगाधतायां परिमितं भवेत्। अमृतमपि कदाचिदिछतमम्ली भवेत्तथा कदा- चित्कालवगाद्वयमपि स्फुदिनं भवेन्नतु कदाचिदपि प्रयत्नेनापि लेगतोऽपि च द्रोणाचार्यस्य मनोधर्मः प्ररुनि जह्यात् । वात्सल्ये च पथमा माति कथ्यते तत्सत्यमेव । कित्वाचार्यस्तु तदपेक्षयाऽप्यधिको वात्सल्यस्य मूर्ति स्यात् । अयं बाऽऽचार्यः कारुण्यस्य मूलस्थानं सकलगुणानामाकरो निरतिशयो विद्यासिन्धुः। एवमयं पहात्माऽस्मासु च दयाभावस्तत्त्वमेव वदास्य पधः कथमस्माभिविन्त- नीय इति । ईदृशाश्मे द्रोणादयो पात्यास्ततो राज्यं सुखेनोपभोक्तव्यमित्येत- सर्व मे मनोवृत्तौ नैव सर्वथा प्रविशति । एतच्च मनसा चिन्तयितुमपि न राक्पं पतोऽस्मादधिका अपि ये स्वर्गभोगास्तेऽप्यनेन कर्मणा भवेयुश्चेनेऽपि मा सन्त्वेच । मिक्षावृत्तिरपि ततो वरम् । अथवा देशत्यागो भवतु गिरिकन्दरे वा निवासो भवतु नतु कदाचिदप्येतानाचार्यादीन भिवक्ष्य युद्धे शस्त्रं गृह्णामि । भगदन्नस्मा- भिरतेषां कण्ठे तीक्ष्णेयांणः प्रदत्य रुधिरमादिग्धा भोगा भोक्तव्याः किम् । रुधिरमदिग्धाश्च भोगा व्यर्थी एव । पतः कथं तादृशा भोगा भोक्तुं शक्पा भवेयुस्तन्न जाने ॥ ५ ॥ तथा न त्वमेतत्सर्वमयधारयेत्यर्जुनन भगवन्तं प्रत्युके मति तत्सर्वं श्रुतवतेऽपि भगवते सा बदुकिनास्पदव (भगवन्मुर प्रसादचिह्नाभावेन ) । कशाला मनसि भातोऽर्जुनः पुनरपि मत्युवाच भगवन्मदुत्तो कुनो न चिनं दीयते त्वया- न चैतद्विद्मः कतरनो गरीयो यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः । पानेप हत्या न निजीविपामस्तेऽवस्थिताः प्रमुग्वे धार्तराष्ट्राः ॥६॥ भगवन्यादी मे मनोगिरभूतथा सटीएवं मया । किंतु वदपेक्षयाऽन्यदेव ·अद्वैतारकुगख्यटीकासंवलिती- किंचित्रात्यं चेत्तय भयन्त एव जानन्ति । पैथ धाराष्ट्र: सहास्माकं वैरागति कविग्रवीनीति चेचादृशकणकटूनिश्रयणमारेणेव चारसा माणास्त्याग्पा भवन्ति स इमे धार्तराष्ट्राः संमुखेऽवस्थिताः । अनश्च किमबैते धानराष्ट्रा वध्या अथवै- नानुपेक्ष्यास्माभिरन्यत्र कापि गन्तव्यमित्या किमुचितं तदस्माभिन ज्ञायते ॥६॥ कार्पण्यदोपोपहतस्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मगंमृढचेताः । यच्छेयः स्यानिश्चितं ब्रूहि तन्मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥ ७॥ अत्र किमुचितमिति विचारं कर्तु मतिरेव न पसरति यतो मोहाकुलं मे मनः । यथा तिमिरावस्द्धे नष्टनेजसि चक्षुषि समीपस्थमपि वस्तु द्रष्टुं न चक्षुातं भवति तथेदानी मे प्रान्तस्य मनसोऽपस्थितिः केनदानी हित स्यात्तन जाने । अतो भगानेतद्दिचार्य यत्सत्यं तदस्माकं कथनीयम् । त्वमेव सखा यचास्माकमखिल सर्वस्वं तत्त्वमेय । त्यमेव गुरुस्त्वमेव बन्धुस्त्वमेव पिता त्वमेवारमाकमिष्टदेवना, आपदि न पालयिता त्वमेव । यथा गुरुः शिष्य न दाप्युपेक्षते पथा वा सागरः प्रविशनीं नहीं न कदापि निषेति पधा च समीपमागच्छदपत्यं मात्रा त्यज्यते चेद्वद त्यमेव तत्कथ जीयेत् । अस्माक च गावाधखिलस्थानीयस्त्वमयकोऽसि । अतो मया यत्कर्तव्यं तद्वद् । यदि र मया स्वबुद्धयनुसारेण पूर्वमुक्त न ते स्वदेत नर्हि पदस्माभिरिदानी कर्त- व्यमुचित पञ्च धर्माविरोधि तत्सत्वरं कथय ॥ ७ ॥ महि प्रपश्यामि ममापनुद्यायच्छोकमुच्छोपणमिन्द्रियाणाम् । अवाप्य भूमावसपालमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ ८॥ इमांश्च स्वकुलजान्युद्धार्थमवस्थितापश्यता मे मनसि समुत्पन्नः शोकरत्व- दुनोऽन्तरेण नापयास्यति । यद्यखिल पृथ्वीतलमात्मसाज्जायेत यदि वा महे- न्द्रपदमपि मापं भवेत्तथाऽप्ययं मोहो मे मनसो न दूरी भवेत् । यथा चीज भनितं चेत्तरसुक्षेत्रे समुप्तमपि यथोचित जलेन सिकमपि च नैवाइकुरोत्पादन- समर्थं भवति (वथा सद्यो मे मनिरभ्न् ) । यथा चाऽऽयु वशिष्टं चेदौषध- पकिंचित्करमेव किदु नत्र केयरमेक एवोपायः परममृतं दृश्यते। यथा राज्य- भोगाः समृद्धपश्च मन्मति प्रतिमापादयितुमसमर्था एव । केवलमिदानी रुपा- निधेस्तव कारुण्यमेव मन्मतेविनम् । एवमर्नुनेन श्रान्तिरहितचित्तेनोक्तं किल । किंतु धणेनैव स पुनरपि माययाऽऽक्रान्तो धातचित्तोऽभूत् ।

·श्रीमद्भगवदगीतायाः प्रथमद्विनीगाध्यायो । च पर मानिगहतारिननाी पा र भातिपदेन गा गान्निर मही- सध्या या गाण्यानन्याया। यादिना मला परत्वेन भगवता इरीरता किंपन्या । पथा मिरारिमा नागगेणोपायः विनिम- जायरा भारपा रजनं पपी । इप र गुरपज्ञानमलिका प्रथमा प्रान्तिः । तन व परत्यगानम्प परजानानिमितानी में दोपण गोरक्षानं जातमित्येव परमानं नस्याभावः-नानागानमूटिरा द्वितीया प्रानिः । अनया च द्विती- या पान्या ग्मतमहणे अपनिर्मरति । पदि च तदानीं कनाप्पानन 'नई ग्जतं शनिपा नपाशानमभन् । इत्येव गागागानं पोधिनः म पारनेर- दोष रजनं पश्यन्नपि न जनमरणाय पत्नी मानि । आप्नयनमा द्वितीय- भान्तविनष्टत्येन तत्काभूताया ग्लनग्रहणमहरीरमभगन् । अज्ञानम्य बाजारपेय कार्यकारित्वात् । परने पायोग्यानां भीमादीनामगोव्यत्वेन मानाभाव एतद्रूपं यदनान सन्मन्नरं तेषां गोन्यारेन जान पधमा पालिस्तकाएं- भूतः मोरः । उनरयाजानम्य च यदज्ञानं तन्मदिका सम्मिन्मारीदि- तीपा प्रान्तिः । तत्वार्यतया युद्धास्तव्यलनिश्चयः । कुतस्त्वा कमलमिदमित्येवं भगवदचसा मंमद मज्ञानम् । इप जानानोऽर्जुनो द्वितीयपान्तितिा भीमादीशोन्याचेन पश्यन्नपि क्षणं पाजभन्पनां जहानि स्म युद्धापन यवनिश्याच च्युतोऽभूनदनुरूपेव च तदानीं तदुक्तिः न चैतदिनः ' कापण्यदोपोपहनस्वभावः । धर्मसंमदचेताः । निश्चित हि ,' शिष्यस्ते म्हम् । इत्यादिः। किलियं भ्रान्तिरहितावस्था क्षणादेवापसृता । कुतस्त्वा कमलमित्येतावन्मानं वचनं तस्य तादृशभ्रान्तिविनाशाय न पर्याप्तमभूत् । यक्षानुरूपो हि बलिरावश्यकः। नहि क्षुदेणौषधेन महारागो निवृत्तो भवति । यदि च पसलस्य विस्तृत स्वरूपं तस्य हेतुं चाभ्यधास्पद्गवास्तदा तवमलं व्यनक्ष्यत् । मत्युत् कश्मलस्य कारणं तमेव पृच्छति मगयान्कुनरवेति । ननु कमलनिवारणे भगवति सास- यमस्ति न वेति चैदस्त्येव सामर्थ्यम् । मर्हि किं कश्मसमारोक्त्या सर्वाङ्गपू- र्णया वाक्त्या दृष्टिक्षेपमावणैव कश्मनिराकरण संभवादिति चेत्-अन भग- वतो मनसि युक्तिवादेनैव कश्मलस्य निराकरणीयत्वात् । दिव्यसामर्थ्यन कमल- निराकरणे भगवत इच्छा चेत्कुतस्त्वा कश्मलमित्येतावन्मात्रा पल्याऽप्युनिय- थैव स्यात् । दृष्टिक्षेपमात्रेणैव कश्मनिराकरणसभवात । किं बहुना “प्रक्षा-

·अद्वैतादराख्यटीकासंपलिती-
लनादि पकस्य दूरादस्पर्शनं वरम् । इति न्यायेन करमटस्पानुत्पत्तिरेय भग-
यता रुता स्यात् । तथा च यथा तिमिरोपहतनेवः समीपावस्थितान्यपि वस्तान
धूसराणीव पश्यति तत्र किंचिदजनपक्षेपेण क्षणं स्पष्टतया पश्यन्नपि पुनः पूर्ववदेव
धूसराणि पश्यति तद्वदर्जुनस्यापस्थिविरभूदिति शानेश्वरोक्तेः 'क्षण एक
भान्ति साण्डिला । (गीता ओवी २ । ६९ ) इत्यस्यास्तात्पर्यमयसेयम् ।
इदं चार ज्ञानदेवः प्रकल्पपति " नापपीदृशो मायाक्रान्तस्य परिणामः,
अन्यदेवास्प किंचिदिकारकारणं भवेत्, नूनमयं महामोहरूपेण कालसर्पण ग्रस्तः।
आदावेव हृदयकमलं मर्मस्थानम् । तत्रापि च तदानीं कारुण्यभरेणाप्रान्त-
न्तत्वायतकाठिन्यम् । अतस्तव जायमाने देशे विपस्स वेगोनाररोऽभूत् ।
अमुं च कठिनं प्रसङ्ग जानानो दृष्टिमात्रेणापि विषवाधां पिनाशयितुं समर्थः
श्रीभगवांस्तदानीं जागतिकोऽभूत् । नादृशं चात्यन्तव्याकुटमप्यर्जुनं समीपस्थो
दयालुभंगवाहीलयैवामिरक्षेत् । एतदेव च मनसिकृत्य मया (ज्ञानेश्वरेण )
तदानीं महामोहेन कालसर्पण ग्रस्तोऽर्जुन इत्युक्तम् " इति । तदानीं च सोऽर्जुन-
स्तथा प्रान्त्याऽऽविष्टो भूद्यथा मेघपटलेन भानु दृश्यते । दुःखेन च व्याप्तोऽ-
भूयथा ग्रीष्मे दावामिना पर्वतः। तथाभूतं च पर्वतं यथा सजलो महामेषः
शमयति तथा नीलवपुः रुपाजलेन संभृतो भगवान्यचसाऽर्जुनं शमपति स्म ।
चुयतश्च भगवतो दशनद्युतिविद्युदिव प्रकाशते । तत्र तस्प गम्भीरा वाक्च गर्जितं
दृश्यते । एवंविधे चावसरे वागमृतपूर्णो भगवान्कृष्णमेघः कथमासारं संपादये-
स्कथं च तेन शोकाग्निदग्धोऽर्जुनपर्वतः शान्दो भवेत्पश्चाच्च तत्र विज्ञानपल्लवः
कथमुपयेत तत्सर्वं शृणुन मनसः समाधानाप ।
संजय उवाच--
एवमुक्त्वा पीकेशं गुडाकेशः परंतप ।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥ ९॥
एवं क्षणं भ्रान्तिरहितः सन्नुक्त्वा पुनरपि प्रान्या शोकाकुलोऽर्जुनः
सर्वथेदानी न पोत्स्य इति मे निश्चयः । अत इदानीं त्वया न किंचित्प-
विविधेयम् । इत्येवं सखेदं श्रीकृष्णं वेगेनोक्त्वा मौनमधारयत् । तथाविधं च
तं दृष्ट्वा भगवानाश्चर्यचकिनोऽभूत् ॥ ९ ॥
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसनिव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विपीदन्तमिदं वचः॥ १० ॥

·श्रीमद्भगवदगीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो । ६५ अकरोच मनसि किमारम्धमिदानीमनेनार्जुनेन । अधुना किमपि न येत्यर्य कि कर्तव्यम् । कथमयं मतिमापद्यतेति । यथा मात्रिको ग्रहानिरीक्षते यथा या साध्य रोगं दृष्ट्वा तामृततुल्यां निश्चयेन कार्यसाधिका दिव्यामो- पाधि शीममेव प्रकल्पयति राजवैद्यस्तथा तदानीं भगवान्केनोपायनायमर्जुनो भान्निरहितः स्यादिति विचिन्तयन्सेनयोरुभयोर्मध्ये क्षणं व्यनिष्ठत । भ्रान्त्यप- सरणे कारणं च मनसि निश्चित्यान्तः सकोपोपि वहिरादरेणेव वक्तुं मावर्तन । यथा पालस्य दुर्वर्तनेन मरोपाऽपि माताऽन्तः सिग्धैव भवति तद्वत् । यथा च क्वौषधे विद्यमानोऽमृतानिझरो बहिरदृश्यमानोऽपि गुणेन प्रकाशितो भवति तथा पहिर्गुणयत्त्वेनादृश्यमानामप्यन्तरतिस्निग्धां गिरमभ्यवानगवान् ।। १० । अब पूर्व संदर्भरोधकै दिनीयाध्यायाधचोकदशकसहिने पथमाध्याये कर्मया सह योदव्यम् (१ । २२ ) 'इत्येवं योऽर्जुनस्य प्रश्नो दृश्यते तर चीजमिदानी विचार्यन-भत्र कौरव सेनायां योद्धमा योद्धुकामाश्च के । दुर्मो- धनादयस्तु भीमे कृतद्वैपातिशया अती भीम एव तैः सह योद्भुमर्हति । भीष्म- द्रोणादयस्त्वस्मास ( पाण्डवेषु ) कौरवेषु च संबन्धसाम्पारमायो पुदार्थ नैवाऽऽगच्छेयुः । यदि वाऽर्थस्य दासा भूत्वाऽऽगच्छेयुस्तीन्यायपथमवृना इदि शौर्यातिशयशालिनोऽपि न युद्धपोग्याः किंनु यन्दनीया एव । अना पोर्बु योग्यो योखुकामश्वकः कर्ण एवावशिष्यते । स र वासव्या शक्या युत इति तेन सह योद्ध शङ्कने मनः । वस्तुतो वासवी शकिारिन्द्रेण कवचकुण्डलमदा- मसंतुष्टेन संतोषायत्तान्तःकरणेन काय दना, इत्येव नतु कर्णेन पारिता । अनोऽमार्थितमनिग्रहस्तस्पाः । पार्थितमतिग्रहस्थले किंचित्कार्य रामुहिम नत्साधानार्थ वस्तु मार्थ्यते । सधे च वस्तुनि तेन नत्कार्यं साधयितुं पयत्यते । दाताऽपि यदि नत्कार्यद्वेषी नर्हि तस्तु न ददाति । यदि तत्काउँछुरुदासीनो या स्यानहि ददाति । तेन र दत्तेन वस्तुना तत्कार्य साध्यते । दचेन वस्तुना दातुर्दिष्ट नैव प्रसाध्यते । ग्रहीवा, किंतु वस्येप्टमादिष्टं वा प्रसाध्यते । दातुः सकाशाल्लब्धेन वस्तुना दातुरपियम् । प्रतिग्रहीता नेवार्थ नतु साधयितुं प्रभुः ।। वासवी गतिश्च कर्णन नैव प्रार्थिता । केवलपिन्द्रेण पदत्ता । इन्द्रय ·- अद्वैताकुरारपटीकासंवलितो- चार्जुनवधोमिय एरेति कथं तद्दरामा वदामियं साधयितुं कर्णः प्रभवेत् । नन कीदृश्यत्रोपपनिरिवि चेत्-अदृष्टं किमपि प्रतिबन्धकमीशशक्त्या जायते । मकवे च कर्णस्य मनोवृतिरेव प्रतिबन्धिका। स हि स्वात्मानं शूरं मन्यमानो वासवश- क्तिसहायेनार्जुनवधसंपादने शौर्यहानि मन्यते । यद्यपीदृशी वस्तुस्थिस्तिस्तथाऽ- प्यर्जुनस्य . मनस्ताविपये साशङ्कं भवत्येवेत्यतः 'कर्मया सह योद्धव्यम् । इति प्रश्नः। धार्तराष्ट्रस्य दुईदेयुद्धे मियचिकीर्पयः । अन्यायपथमवृत्तस्प दुर्योधनस्यात्र नामनिर्देशो न रुतः, एतदेरित्य- नेन दर्शितम् । धृतराष्ट्रस्तु न स्वभावतो दुर्योधनवदन्यायपथमवृत्तः किंतु पुत्रमोहात् । अतस्तस्यान्यायपथपचिरागन्तुकीति तस्य नामनिर्देशोऽस्तु नामेति तत्पुरत्वेन 'धार्तराष्ट्रस्य । इति निर्दशः । तथा च दुवुद्धयनुसारेण के के दुई- यो जातास्तानवेक्ष इत्यर्जुनाभिमायः । एतान हन्तुमिच्छामि प्नतोऽपि मधुसूदन (गी. १ । ३४ ) अब कौरव- हननेच्छापा निषेधः प्रतिपाद्यते । स इच्छापाः साधकस्पामावादाधकस्पोदपा- चेति द्विविधादपि । तथा हि-इच्छोत्पादकानि साधकानि चत्वारि, दुःसनि- वृत्तिः (१) रोहिकोत्कर्षः (२) पारलौकिकोत्कर्षः ( ३ ) स्वधर्मबुद्धि- ( ४ ) श्चेति । वाधकं च द्विविधम्-ऐहिकदुःखसंभावना पारलौकिकदुःख- संभावना चेति । तत्र दु:निवृत्त्यर्थं युद्धेच्छा चेचदुःख भूतं वर्गमानं वा। तत्र भूतकालिकं धनयासादिज(१)दुःख न निवर्तयितुमर्हति । तस्यानुभूतत्वात् । यच्च सांपतिक राज्याद्यपहारलं नदैहिकोत्पमन्तरेण न निवर्तयितुं शक्यमिन्यहि- कोकर्पाय ( २ ) युद्धेच्छति पर्यवस्यति । उत्कर्षश्च स एव यः स्वकीयत्वेना- भिमनैः शिरआन्दोलनपूर्वकमवलोकितः । यथा तात्पूर्वभावी धर्मराजलत- यज्ञादिकालिकः पाण्डवोत्कर्षः । इदानी युद्धेन जायमनोपि राज्यपाप्त्यादिरूपः पाण्डवोत्कर्षो न स्वकीपत्वेनाभिमष्मिद्रोणादिभिरवलोक्यते । युद्धे भीष्म- लोणादीना विनाशमन्तरेण तदसंभवात् । तदेतत् 'येषामर्थे का क्षित नो राज्यं भोगाः सुखानि च ' इत्यनेन सूचितम् । पारलौकिकोत्कर्षश्च (३) युद्धेन नैव संभवति । यजेत स्वर्गकामः' इत्या- दिवत् ‘युद्धेन स्वर्गकामः' इत्यादिवचनान्तराभावात् । चतुर्थं कारणं च युद्धे- .

·श्रीमद्भगवद्गीवायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो । छाया युद्धे स्वधर्मधीः । सा चार्जुनस्य विद्यत एव । तथापि तस्यास्तदानी फलामावादकिंचित्करत्वम् । मोहेनावृत्त्वात् । अतो न सा कौरवहननेच्छा समु- साइपति । तथा चानुपमेयोक्तेन प्रकारेणहिकपारलौझिकान्यतरस्पैकस्यापि फलस्पादशनात्कथं तस्य प्रवृत्तिः स्यात् । 'मयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते । किमुत मेक्षावान नः। ननु पदि स्वधर्मधीरपि फलं पुरस्कृत्यैव कर्मणीच्छां जनयेचाहि- दुःखनाशः( १ )सुखमामिहिकी( २ पारलौकिकी( ३ )। स्वधर्मपीश्च( ४ )चत्वारः कर्मेच्छा हेतवो मताः ।। इत्यत्र यत्स्वधर्मधियः कर्मेच्छां पति स्वातन्त्र्येण कारणत्वमुक्तं तन्न संग- छते । फलस्य द्वितीये तृतीये च कारणेऽनर्भावादिति चेन् । उच्यते- संध्यादिः मधनादिश्च स्वधर्से विविधो मतः । आद्यः सदैवानुष्ठेयो द्वितीयः कारणे सति ।। अत्र प्रत्यमावश्यकत्वेन विहितं संध्यादिकं फलपुरस्काराभावेशप केवलं स्वधर्म इत्येवेच्छां जनयतीवि दृश्यते । अतस्तदर्थं चतुर्थहेतोरुपन्यासः। तथा च युद्धस्य स्वधर्मत्येऽपि वर क्षत्रियाणामवश्यानुष्ठेयत्वाभावः सिद्धः । नहि निः- सपलो राजा क्षत्रियो युषं स्वधर्म इति तदर्थं कथंचिदपि शत्रूनुत्पाद्य से साकं योदु पदर्तते । एवं चेच्छोसादकानां चतुर्गा हेतूनां मध्य एकस्पाप्यवाभावः पदर्शिनः । तथा युद्धेच्छोत्पत्तौ पतिवन्धकदयमप्यत्र दृश्पते । युद्धे हि शस्त्र- पहारजदुःखदुःखितस्वकीयभीष्माद्यवलोकनजमैहिकं दुःखमनिवार्यमेव । यत्र तादृशकल्पनामावेण गावावसादनवेपथुगाण्डीवस्त्रसनत्वग्दाहादिकार्जुनेनानुभूत तव तादृशस्थितिप्रत्यक्षे दुःख स्यादेवेति किं वक्तव्यम् । इदमेकं युद्धेच्छोप- चिपतिबन्धकम् । तथा स्वजनविधानजन्यपानकोद्भवं पारलौकिकं दुःखमप्य- निवार्यमेव । वच्च 'पापमेवाऽऽभयेस्मान् । इत्यनेन पदर्शितम् । एवं च साध- कस्पैकस्याप्यभावाबाधकद्वयसत्त्वाच युद्धेच्छापा अभावः न हन्तुमिच्छामि इत्यनेन प्रतिपादित उपपन्नः । नन्वत्र भीष्मद्रोणादीनां मत्यक्षारतोकनात्पूर्व युद्धेच्छा समुत्पनैव सा केवल- मिदानी प्रतिपदा । तथा चात्रेच्छोपनिकारणानां चणामभावः किमर्थं पति- - ·अद्वैताइराख्यदीकासंचालिती- पादिनः । यच्चेन्छोत्पत्ती याधकदयमुक्तं तदिच्छाया चिनागे कारणं संगवतीनि तदस्त्विति चेत् । उच्यते-- नेपापिकनय आमगुणानामिच्छादीनां क्षणिकपात्मतिक्षणामुपलानागि- छानां धारा प्रचलति । सा चोत्पत्तिकारणानामभावे नीना नोत्पद्यते । पूर्व- क्षणोपना तु स्वभावादेव विनश्यतीत्यभिप्रायात् । पेषां तु मत इच्छादीनां न क्षणिकत्यं तेषामपि मते कारणानुसारेणेच्छाऽयति- ठते। कारणानां बलीयस्व इच्छा दृढी भवति । कारणानां पदयस्थत्व इच्छाऽ. पि नदयस्थैवावतिष्ठते । कारणानां क्षयिष्णुत्व इच्छाऽपि क्षीणा भाति । कारणा- नापभावे विच्छा स्वतः क्षयिष्णुत्वातियता कालन विनश्यति । तदेवमि- छायाः क्षणिकत्यपक्षे भीष्मादिमत्यक्षदर्शनक्षणमारभ्योत्पनिकारणचतुष्टयान्य- समस्यैकस्पाप्यभावादांधकसत्त्वाच्च नार्जुनस्य मनसि हननेच्छोत्पत्तिः । इच्छाया अक्षणिकरवपक्षे तूतचतुष्टयान्यतमस्यैकस्याप्यमापान पूर्वोत्पन्नेच्छाया दृढीकरणं नापि नादवस्थ्यम् । किंतु पूर्वोत्पन्ना सा क्षयिष्णुस्वभावत्वाविनश्यन्ती बाधकद्वयसत्त्वाद्गीप्मादिप्रत्यक्षावलोकनसमकालं सद्य एव विनष्टाऽभूत् । तदेतत् न हन्तुमिच्छामि । इत्युक्तम् । नन्वर्जुनस्य युद्धेच्छानाशे कारणीभूतमिच्छायाधकद्वयमुक्तम् । तत्रैकं (१) युद्ध शस्त्रास्त्रमहारदुःखिता भीष्मादीन्स्वकीयत्वेन पश्यतोऽर्जुनस्य मनसि वात्स- ल्यालापमानमैहिकं दुःखम् । द्वितीयं च(२)स्वजनवधजन्यपातकजन्यं पारली- किकं दुःखम् । एतदस्तु नाम । किंवर्जुनेन शस्त्रन्यासपूर्वकं युद्धाकरणेऽपि पतिपक्षीया अर्जुनस्य शरीरे महारं कुर्युरिति तादृशदुःखनिवारणार्थ युद्धेच्छा कुतो न जायत इति केन । न्यस्त शस्त्र स्पार्जुनस्य शरीरे भीमादयो धर्मयुद्ध पतृना नैव महारं कुयुः । यद्यपि न्यस्त शस्त्रस्यार्जुनस्य शरीरे दुर्योधनादीनाम- प्रवृत्तिर्न संभवति मत्युत्त तदपस्थैर्जुनेऽवश्यं ते प्रहरेयुरेव तथाऽपि युद्ध रुतेऽपि वादृशदुःखसंभयोऽस्त्येव । नहि युद्धे प्रवृत्ते महारथस्पापि शरीरे लेशतोऽपि पहारो न जायत इति नियमः । एतदभिप्रायेण 'घनोऽपि । इत्युक्तम् । मधु- दैत्यं हनवतः श्रीकृष्णस्यापि शरीरे मधुकृतः स्वल्पतरोऽपि च पहारः संभव- स्पेव । एतच्च मधुसूदन ' इति संरोधनेन सूचितम् । ननु न्यस्तशसस्यार्जुनस्य शरीरे न केवलं स्वल्पः पहारः किंतु मरणपर्य- वसाय्येव । न्यस्वशस्त्रं हन्तुं हि कोऽपि समर्थो भवति । तथा च मरणनियुच्यर्थ ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । युद्धेच्छाऽर्जुनस्य कुतो न जायत इति चेत् । उच्यते-महदपि मरणदुःस्वमुदान- चेतसाऽर्जुनेन शस्त्रास्त्रमहारजर्जरिनशरीर -स्वकीयत्वाभिमत--भीष्मादिकर्मकाव- लोकनजदुःरवापेक्षया न्यूनमेवेति कल्पितत्वात् । वरं मरणं न तु जजरितशरीरा एते स्वकीया भीष्मादयो दृष्टव्या इति । सुखं च दुःखं च जगत्प्रसिद्ध न सर्वसाधारणमेकररूपम् । किंतु प्रतिव्यक्ति विशेषरूपं तत्तन्मनोवृत्चिविशेषभेदात् ॥ इति । किंच मरणदुःस्वं यदा कदापि सोढव्यमेव 1 यदुक्तम्-' अथ मरणमवश्य- मेव जन्तोः । इति । ईदृशमनोवृत्तियुतः कृपापरवशश्च संस्तदनुसारेणैव भगवन्तं पतिवक्तुं मवृ- तोऽभूत् । तदुक्तम्- तान्समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान्चधूनवस्थितान् । रुपया परयाऽऽविष्टो विपीदन्निदमब्रवीत् ॥ (गी०१।२७) इति । इदं दृष्ट्वेमं स्वजनं कष्ण' (१२८ ) इत्यादि वक्ष्यमाणम् । अयमा- यः कृपा हि दयापरपर्याया परदुःरवाहाणेच्छारूपा । तादृशेच्छाया आधिक्ये व तादृशेच्छाजन्यः परदुःखमहाणानुकूलो व्यापारो जायते । व्यापारस्याशक्यत्वेऽयोग्यले चेच्छामात्रं वन्ध्यमेव । शक्यत्वे तु योग्पले व्यापारः स्पादेव । अयोग्यत्वे विच्छातिरेके स्यादेव । सामान्ये- रछायां तु न स्यादित्यन्यत् । इच्छाविषयीभूतमहाणप्रतियोगिभूतं परदुःखं च कचित्तात्कारिक कचिङ्गावि करित्तमयमपि । तत्परदुःख तदपेशपा स्वस- दुःखान्तरसमानाधिकरणं तदसमानाधिकरणं चेति द्विविधम् । परदुःखमहाणा- नुकूलो दयालुनिष्ठो व्यापारोऽपि दुःखान्तरसमानाधिकरणस्तदसमानाधिकरणश्चति विविधः । यत्र दयातुः परदुःखाहाणानुकूलव्यापारकाचे जायमानं स्वस्प दुःख साट्दैव व्यापार करोति तत्राऽऽद्यम् । तच तेन ससमानं दुःख परदुःखा- पेक्षपा न्यूनमेवेति न निपमः । क्वचितत्समं कचिचदपेक्षयाऽधिकमपि । तदेवमुक्तेषु भकारेषु कीदृशी रुपाऽर्जुनस्य मनसि भीष्मादीन्दृष्ट्या समुदत्तद्विविध्यते- आदौ तावदर्जुनस्य मनसि [रुपा] पूर्वमेवाऽऽसीदतेदानीमेर समुत्पना । यदि पूर्वमेवाऽऽसीतहि दिग्विजयादिमसड्गेन युद्धे पूर्वमनेकशः शत्रको हतास्तदानी कुत इयं प्रतिपदा । तच्च पनियन्धकारणमिदानी कथं निवृत्तम् । अथ पूर्व नाऽऽसीदिति कल्पस्तहीदानी तदुत्पत्ती किं कारणम् । उच्यते- ·. अद्वैताङ्कुरायटीकासंवलितो- अर्जुनस्य कुलं शीलं च समालोच्य तदनुसारेण स दयालुरस्त्येवेति वक्त- व्यमेष । किंतु पूर्व येऽनेकशः शत्रवो हतास्तदानीं सा स्वधर्मेण मविपद्धा । युद्धं हि क्षत्रियस्य स्वधर्मः । किंच युद्धे मृतानां चिराय स्वर्गतिर्मोक्षो वा किमपि भवतु । नदानी यज्जन्ममरणदुःखस्य महतो भाविनः प्रहाणं तदर्थं तादृशभाविदुःखापेक्षया स्वयं युद्धकाटीनप्राणपियोगदुःखं दददप्पर्जुनो. दयालुरेवेति न तदानीं दयायाः पतिवन्यावश्यकता । यथा बालस्य कण्टक- वेधजस्य भाविनो महादुःखस्य महाणाय कण्टकद्रीकरणफलकसूचीवेधनं स्वल्पं दुःखं ददत्यपि माता दयालुरेष गीयते तद्वन् । यथा च यज्ञियपशुहननेन यजमानस्य दयालुत्वं न हीयते प्रत्युत् परिपोप्यत एवेति वदत् । नन्वेवं पकतेऽपि 'युदं स्वधर्मः' इति बुद्धया रुपा मतिबद्धा कुतो न भवति । भायिनो महतो दुःखस्य निवारणार्थं माणवियोगजन्यस्वल्पदुःखदाने ययैव प्रवृत्तिा पूर्ववत्कुनो न भवतीति चेत्सत्यम् । वैषम्यात्पूर्ववत्पवृत्तिन भवति । इदानीं या रुपा ' कृपया परयाऽऽविष्टः' इत्यत्र निर्दिष्टा सा पूर्वस्याः परि- णामभूता पूर्वापेक्षयाऽन्यादृश्पेष । एतच्चात्र 'परया' इति विशेषणेनावगम्यते । पूर्वया रूपया हि विवेकयुधिर्नाऽऽवृताऽभूत् । अत एव तदानीं विवेकमलिकया स्वधर्मबुद्धया रुपा पतिबद्धाऽभूत् । तथा भाविनो महतः परदुःखस्य महाणाय सद्यः स्वल्पदुःखदानेऽपि पनिर्विवेकमलिकैवाभूत् । इदानीं तु विषादेन विवे- कयुद्धिरावृवेति न स्वधर्म इति प्रवृनिर्नापि महतो दुःखस्य महाणाय स्वल्पदुः- खदाने प्रवृत्तिः । विपादश्च स्वाभीष्टासिद्धिजन्यो गुर्वाधपराधजन्यो वाऽनु- वापास्यश्चित्तवृत्तिविशेषः । भीष्मद्रोणादीनामस्त्रमहारे रुते महानपराधः . स्यादिति भावनया सद्यो विषादः समुत्पन्नः । पूर्व ये दिग्विजयादिपसङ्गेना- नेके रिपवो हतास्तत्रेदृशापराधसंभावनाया अभावेन विपादाभावाद्विवेकबुद्धि- यथावस्थिताभूदिवि । ननु युद्धविचारोत्तरं सद्य एव विपादः कुतो नाभूत् । भीष्मद्रोणादयो दुर्योधनपक्षीया भूत्वा युद्ध संमुखीना भविष्यन्तीति संभावनायाः सत्त्वात् । तथा च युद्धनिश्चय एव न स्यादिति चेन्न । धर्मराजेनाय विचारः सर्वः कृतः स्यादिति मत्वाऽर्जुन एतावत्कालपर्यन्तमेतत्संबन्धनोदासीन एवाभूत् । धर्मराजस्य तु न विषादः। तस्य होत्यं मतिः- भीष्मद्रोणादयः प्रज्ञावन्तः प्रायोऽस्मिन्युद्धे नेवाऽऽगमिप्यन्ति । यतो वयं (पाण्डवाः ) कौरवाश्च तेषां तुल्या एव । यदि व 1 ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो । समागताः स्युस्ताई 'अर्थस्य पुरुषो दासः । इति नपानुसारेण प्रज्ञां तिरोमाव- यवाऽधिकेनाऽऽवरणेनाऽऽवृवा एव समागमिष्यन्त्यतो न ते पूर्ववदावनीयाः स्युः' इति । दूरदर्शिना धर्मराजेनत्थं संभावितम् । अर्जुनस्तु केवलं वदन- सारी। तस्याप्येवं मतिः-पूर्वं यद्यपि स्यात्तथापि प्रत्यक्षपरोक्षपोर्महदन्तर- मिति प्रत्यक्षं भीष्मादीस्वकीयान्दृष्ट्वा तस्य मतिश्चालिता स्यात् । नतु कदापि धर्मराजस्य माविचलनम् । यस्य मतिमहत्यामपि विपत्तौ महति वा समुत्कर्षे नेपदपि विचलति स माज्ञतरस्तादृशो धर्मराजः । अत एव गीतोपदेशमसङ्गो न धर्मराजं पति संजातः । यक्षप्रश्नस्योत्तराणि प्रातॄन्मृतान्दृष्ट्वाऽपि समीची- नान्येव दनानि । स एव सत्यं दूरदर्शी पज्ञाचक्षुः । परोक्षार्थज्ञानजम्या मतिः प्रत्यक्षदर्शनात् । न विपर्यासमायाति प्रज्ञाचक्षुः स उच्यते ।। इति । न खर्जुनः। यतोऽर्जुनेन भीष्मादिशरीरेषु सूक्ष्ममार्थिकमावरणं प्रज्ञाचक्षु- विषयीभूतं न दृष्टं किंतु तेषां केवलं स्थूलशरीरं चर्मचक्षुपियीभूत दृष्टम् । अतस्तत्र पिपादोत्पनियुज्यत एव । स्थूलस्य संनिरुष्टस्य चार्थस्य ज्ञानसाधनं चर्गचक्षुः । सूक्ष्मस्य देशतः काठतो वा विभकृष्टस्य वार्थस्य ज्ञानसाधनं ज्ञानचक्षुः । तत्र चर्मचक्षुपो रोगाः कारकामलादयः । ज्ञानचक्षुपोधिष्टानं मन एवेति मनोवृत्तिविशेषादयो ज्ञानचक्षुषो रोगाः । रोगैहि दृष्टिः पतिवध्यत इत्यर्जुनस्य विषादेन ज्ञानदृष्टिमविवन्धे दूरदर्शित्वमय- गतं भवति । अतस्तस्पत्थे मातस्तदानीमजायत 'को जानाति परलोकमत वृत्तम्, ऐहिक दु मटिमादीनां शस्त्रमहारैजायमानं दुःउमपचोकपितुं न क्षमोमि । इति । विपादेन ज्ञानदृष्टिपतिवन्धे चर्मचक्षुषा पड़ीप्मादिदि- पयकमीक्षणं पत्र पत्सम्यावं ( समित्युपसर्गेण सूचिन ) तत्वीय पितामहत्वेन स्वीयगुरुदेनेत्यादि तनत्संबन्धविशेषपूर्वकत्यरूपम् । तत्संबन्धस्य पुरः स्फुरणादेव दिपायोपनिः । कौन्तेय शब्देन व धान्नः मूचितः । पया कुन्याः स्वीपमातृत्वेनापतोक्ने वासंत्यसंरक्षणार्थ प्रवृत्निनियता गया पितामहत्यगुरुत्वादिसंबन्धसंरक्षणापाापि मचितिपदा । स च संबन्धः स्पतदेहनिमित्तक एवेति भीमादीनां स्यूले देहे शलपहारकरणमशक्यमन- चितं च मपति 1 मजायक्षष्यं सर्वेषां माणिनां यते । सोहि ·अद्वैताफुरारपटीकासंवलितो- जन्तु तकाटिकानुभवानुसारेण भाविनमर्थ युद्धया सकल्प्य पवनंते । किवी- दृशं प्रज्ञाचक्षुष्ट्वं सर्वां सामान्यत एव । किंतु- परोक्षार्थज्ञानजन्या मतिः मत्यक्षदर्शनात् । न विपर्यासमायाति प्रज्ञाचक्षुः स कथ्यते ॥ अब निदर्शनं धर्मराजः । अर्जुनस्यापि युद्धारम्भे भीष्मद्रोणादीप्रत्यक्षतो दृष्ट्या वात्सल्यानिशपेन मनिभ्रंशोऽभूत् । भीमसेनस्य तु मनसि विद्यमानमपि भीष्मादिविषयकं वात्सल्यं कौरवक्तापराधातिरेकेणाऽऽवृतं सयुद्धारम्भे भीष्मादी- प्रत्यक्षयो दृष्ट्वाऽपि नोभूनमभूत् । पञ्चधा प्रवहन्तीनां पवनात्मण एव सः । कौरवकोधसिन्धूनां क्रमासंगमभूरभूत् ॥ ( भारतचम्पू: १) ॥ कौरवाणां पाण्डवानां च मिथो बन्धुत्वाद्वात्सल्येन युद्धमनुचितं तथाणी कौरवाणां टोमोषहवचेवस्याग्ज्ञानचक्षुषोभविष्ठानभूते मनति लोभररूपेण रोगेण ग्रस्ते ज्ञानचक्षुपोऽन्धत्वात्पाण्डवविषयकं वासल्यमनुपयुक्तमभूत् । पाण्डवानां च मनसि कौरवविषयकं वासल्य सदी युद्धं विनापगते- रभावाघुलस्य स्वधर्मत्वाच्चानुपयुक्तमत् । इयान्विशेषः कौरवाणां मनसि वात्सल्पमधिष्ठान( मनो दोषादिनष्टपापम् । पाण्डवानां मनसि वात्सल्य स्वधर्मबुद्धया तत्काले केवलं विरोहितम् । अत एव युद्धारम्भे भीष्मद्रो- णादीनां प्रत्यक्षदर्शनेन तादृशमत्यक्षदर्शनचर्मचक्षुर्जन्यौकिकराहायेन पर- वसंजातं वात्सल्यं तथा सद्य एव समुद्यथाऽर्जुनस्य स्वधर्मबुद्धिमप्यपसार्य स्वप्राणदानपर्यवसाय्यभूत् । इदं चात्र बोध्यम्-अवार्जुनेन स्वभाषणे युग्दापरावृत्तेः कारणवयं प्रदर्शिवम्-- एकमशक्यता द्वितीयमयोग्यता । तत्र प्रथम 'सीदन्ति मम गात्राणि' (१२९) इत्यारभ्य ' भ्रमतीच च मे मनः । (३०) इत्येतत्सर्यन्तेन श्लोकदयेनाशक्यता पदर्शिता । ततः निमित्तानि च पश्यामि' (१।३१) इत्यारभ्य हत्वैतानाततायिनः' (१३३६) इत्येतत्पर्यन्तैन श्लोकपटकेनायोग्यता प्रदर्शिता । वाशक्पताहेतुभूता गात्रावसादन-मुखपरिशोषण-वेपथुरोमहर्ष-गाण्डीयसंसन-चम्दाहायस्थानाश- कि मनोभमास्तदानीं सपद्यनुभूताः प्रत्यक्षा इति दे प्रथमं प्रदर्शिताः। ततः शब्दम- , ·। श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो । पाणगम्यान्ययोग्यताकारणानि स्वजनवनिमित्तपातकोद्भवादीनि पश्चात्मदर्शिता- नि । किंचायोग्यतापेक्षया बटीयस्येवाशक्यता कार्यमतिबन्धजनने । यतः- शक्पे वयोन्येऽपि कार्य प्रवृत्तेरस्ति संभवः । अपि योग्यमशक्ये चेन्नैव कार्य मसिध्यति ॥ पदेवदर्जुनेन युद्धात्परावृत्तेः कारणद्वयमशक्यतारूपमयोग्यतारूपं च पद- शिश तद्विनिधमपि दूरीसत्यार्जुनस्य युदे प्रवृत्तिः संपादनीया भगववो मनति । मार्जुनेन प्रथमतः प्रदर्शिताऽशक्यता प्रथमतो दुरी करणीया । सा चा- शक्यता न यावदपसृता तापदयोग्यतादूरकिरणे प्रयत्नो निष्फलः । यत:- युक्तायुक्तविचारस्य नृपते तन का कथा । यदशक्यकिय नूनसाकाशहननादिवत् ॥ पद्यप्येवं तथाऽप्पनाशक्यतानिरासाय तस्या मूलकारणविचारेम्पो- ग्यतामूलभूतो विषादपदवाच्यो मनोवृत्तिविशेष एवाशक्यतामूलकारणत्वे- नानुसंधीयते । अवोन यापद्विपादस्तावशक्यताया अयोग्यतायाश्च निराक- रणमशक्यम् । अन्धकारे वृथा यत्नः पदार्थान्वेषणे भवेत् । अपि च-सनि दीपे वृथा यत्नः पकाशस्यापनोदने । दीपाभावे यथा यत्नोन्धकारस्यापनोदने ॥ इति । सर्पधा विपादो दूरी करणीयः । तदर्थं च तत्कारणालोचनापां भीष्मा- दिविषयकपत्यक्षज्ञानादन्यन्न किंचिदृश्यते । भीष्मादिविपर्क प्रापक्षं चेतः पूर्व- मनेकश आसीनतु तदानीं विपादोलनिरित्यतस्तेभ्यो विरक्षणमेवैतामपक्षम् । शाने यैलक्षण्यं च विषयभेदेनर वक्तव्यम् । मरुते पिपादोत्पादके प्रत्यक्षे च पाण्डवैः सह युद्धार्थ भीमाइपो रहयो युगपटुपस्थिका विपयाः । तसभा यहव उपरिथता ननु सुदार्थम् । उत्तरगोमहणे यहाथै यह्न उपस्थिता नतु मधलं पाण्डवैः सह तदानीमद्दिष्टम् । इदानी तु पाण्डवैः सह पदार्थ भीमा- दयो बहवो पुगपदुपस्थिता हटा दि नदिपकं प्रत्यक्षं पूर्वम्पो विदक्षणापति सेन रक्षण नदिपादननकम् । नव विपादनन भीमादिविषयकं पायमानानं प्रमालकं मा वेनि संशपः । प्रमश्वेतदएनोदः गुफरो नान्यथा। १० ·१४ अद्वैताङ्कुराख्यटीकासंवलितो- तच नैव समेति सिद्धान्तः । यदि प्रमा स्पानहिं तादृशं ज्ञानं धर्मराजस्थ कुतो नाभून् । सत्यं ज्ञानं चार्जुनापेक्षया धर्मराजत्यावश्यं भावि । न च तदानी न ते तथाविधा धर्मराजस्य प्रत्यक्षा जाता इति वाच्यम् । धर्मराजस्य तथा- विथमीप्मादिपरोक्षजाने यायकाभावात् । प्रत्यक्षपरोक्षयोविशेषस्य सुविचा- रशीले प्रज्ञाचक्षुपि धर्मराजेऽभावात् । तथा चार्जुनस्य तदानीं जायमान भीष्मा- दिभत्यक्षं श्रम एवेत्यगत्या कल्पनीयं भवति । युक्तश्च धर्मराजापेक्षयाऽर्जुनस्य भ्रमसंभवः । धर्मरानो हि यथा प्रज्ञाचक्षरिति मसिद्धो न तथाऽर्जुनः । ननु तदानीमर्जुनस्य जायमान भीष्मादिविषयकं प्रत्यक्षं यदि अमवेत्कथं तस्प अमत्य किं च श्रमस्य कारण वद्वक्तव्यम् । उच्यते । यद्यप्यर्जुनस्य जाय- माने तादृशमत्यक्षे विषयभूता भीष्मादय इन्द्रियसंबद्धाः सत्याच तथापि तदानी ने येन रूपेणावस्थितास्तेन रूपेण न ज्ञानविषया इति भ्रमत्वं निर्या- धम् । यथा-- राइसः पाण्डुर इत्येपा ख्याता सत्यतया मतिः । यत्र लाक्षारसासितः शङ्खस्तत्र कथ प्रभा ॥ तथा चार्थस्य पुरुषो दास इत्येवमार्थिकावरणावगुण्ठित शरीरास्तदानीं भीष्मादय इति धर्मराजेन यदि ते तदानीं दृष्टाः स्युस्तह्मार्थिकावरणान्नाहिता एव दृष्टाः स्युरिति न तस्य मनसि विपादोत्पत्तिसंभवः । आर्थिकावरणस्य दयापिपपत्याभावानसबन्धेन पाश्वभौतिकशरीरस्यापि दयाविषयत्वाभावात् । सेन्द्र तक्षक पजेनिवत् । तथा च कृष्णवर्णोपनेत्रान्तहितचक्षुषा पश्यन् पदार्थ कृष्णवर्ण पश्पति नया ज्ञानचक्षुरन्तहिनचक्षुपा पश्यन् धर्मराणो भीष्मादीनार्थि- फापरणावृतान्पश्यति । यथा च धर्मराजस्य ज्ञानचक्षुर्निर्मल न तथाऽर्जुनत्येति स केवलेन चर्मचक्षुषा भीष्मादीन्पश्यन्ननावृतानेव पश्यति । अतो विषादो- त्पत्तिः । तथा च ज्ञानचक्षुर्दोपमूलकोऽयमर्जुनस्य भ्रम इति सिद्धम् । स नायमर्जुनस्य प्रमो निररानीयो भगवता । भ्रमश्वाधिष्ठानयाधान्यज्ञानेन निवर्तत इवि प्रसिद्धम् । रज्जुज्ञानेनेव सर्पभ्रमः । कित्वयमुपायः सर्वसाधारणः। यदि तु प्रान्तः पुरुषः स्वयं विचारी प्रेक्षावास्यानहि भ्रममपाकर्तुकामेन स कवलं ' तवाय नमः । इत्येत्तावदेव बोध्यते चेनावमात्रेणैव स स्वयमेव स्वस्थ प्रम भ्रमत्वेन जानानस्त भ्रममपाकत पयवते । नदुक्तम्-- ·-- श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो । विचक्षणस्य विदुषो भ्रमोऽपामिनि जानतः । अधिधनाप्रकाशेऽपि भ्रमः सद्यो निवर्तते । (नमो नश्यविचारवः) ॥ इति । ममा भ्रमः । इति निश्चये हि प्रान्तेन स्वकीपनमनिरासाय भमकारणमन्विष्यते । बथा सति भ्रमकारणनिरासपूर्वको भ्रमनिरासः संभवती- त्यतोऽयं भ्रममपाकर्तुकामस्य भ्रमनिरासोपाय: केवलमधिष्टानज्ञापनरूपभ्रमान- रासोपायापेक्षया बलीयान् । किंतु प्रान्तस्य प्रेक्षावतोऽयमेवोपायो योज्यो भवति । अर्जुनस्तु विचारी प्रेक्षावत्तर इति तस्य भ्रममनेनैवोपायेन निरसिष्य- श्रीभगवान् ' ईदृशी वस्तुस्थितिः, तत्रामुकवस्तुन्यमुकवस्तुन आरोपः । इत्येवं किंचिदप्यमदर्थ केवलं 'तवार्य भ्रमः । इत्येतावन्मानज्ञापनाय- कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् । अनार्यजुष्टमस्वय॑मकीर्तिकरमर्जुन ॥. क्लैव्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते । क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप ॥ ( २।२-३ ) इनि मोक्तवान् । अब बस्तुतो विचारे क्रियमाणेऽर्जुनस्य ज्ञानचक्षुर्दुष्टम्- येन ज्ञानचक्षुर्गतेन दोषेण भीष्मादिशरीरगतमार्थिकावरणं ज्ञानचक्षुदर्शनयोग्य- मपि न दृष्टमर्जुनेन । एतद्दोपमूलक एव मनोमोहः कश्मलपदाच्यः । तथा च युदस्याशक्यतापादकं गात्रावत्तादमुवपरिशोपादिकं, युद्धस्पापोग्यतापादकं च स्वजनवनिमिनपातककल्पनपिई कसलं मनोमोहः कुतः सास्थितामत्यर्थः । ज्ञानचक्षुर्गतं दोष करमतमूलभूत जानताऽप्यजानवेव भगवतार्जुनं प्रति पन्नः कप: 'कुतस्त्वा करमलमिदम् । इति केचित् । वस्तुतस्तु नायं पनार्थका किंशब्दः । उत्तरादर्शनात् । उत्तरमप्रतीक्ष्य प्रश्नाव्यवहितोत्तरक्षण एवं 'क्लैब्यं मा म गमः पार्थ ' इति भगवता भापिनत्वाच्च । किंवत्र किंशब्दोऽसमायाना- याम् । त्वद्विधे विपक्षण उदाताशय ईदृशो मोहो देशनोऽपि न संभववीत्येवमा- शमो भगवतः । पारसल्पातिशयेन समुत्पद्यमानोऽन्ययं भीष्मादिविषयको मोहः कदाचिद्युलचर्चारम्भक्षण एवं संभवेन्नतु युद्धारम्भकाले । एतच्च विपमशन्देनो- च्यते । अयोग्यवाची विपशब्दः । एतादृशमोहोत्पादनं स्पाच्चेत्तयोग्यः सम्यः कीदृश इति चेत् । दुर्योधनकवयुद्धनिश्चयश्रवणक्षणः । नास्सिन्क्षणे पदीदृशो .

·अद्वैतारास्पटीकात्तवलितो- मोहः स्पाञ्चेत्तस्यानायजुष्टत्वं न केनापि भण्येत 1 तथा सदानी मोहोऽभवि- ज्यचेरस स्यग्र्योऽप्यभविष्यत् । वदुकम्- वैरिणोऽपि सुखाथै यो दुःसाधौ मजति स्वयम् । तपसाऽन्येन किं तस्य तदेव स्वर्गदायकम् ॥ इति । न च 'क्षत्रियाणां युद्ध स्वधर्म: । इति तस्य त्यागात्कथगस्य समेल- मिति वाप्यम् । आवश्यकस्वधर्मविपये हि संध्यावन्दनान्युपासनादी तथा स्वर्गनिप्रतियन्वो भवेत् । अकरणे प्रत्यवायश्रवणात् । युद्धं तु क्षत्रियाणां धर्मोऽपि नाऽऽवश्यकः । नहि सर्वे क्षत्रिया युध्यमाना एव दृश्यन्ते । नापि युद्धाकरणेन ते प्रत्यगायनो भवन्ति । तथा दुर्योधनसतयुद्धन्शियमपणक्षण एव पयर्जुनो मोहाविष्टो भूत्वा युद्धाय प्रवृत्तो न स्यातहिं तस्य महती कीर्तिः स्यात् । धन्यवाद ददाना एव सर्वे कास्तदानीं स्युपदपार्जुनो महावीरोनि- रथः कालखञ्जादिहन्ता उन्धपाशुपतास्रो यदि कौरवैः सह युदं कृतवान्स्या- नर्हि कौरवाणामसंशयं नाशः स्यादेव । एवं वस्तुस्थिवावपि राज्यं तृणाय मला युद्धाय प्रवृत्तो नाऽभत्सर्वथा धन्योऽयमिति । तथा च दुर्योधनरुतयुद्ध- निश्चयश्रवणक्षणे पद्यर्जुनस्य मोहः स्याचेत्स उचितो भवेत् । नतु शस्त्रसंपा- नमवृत्त्युत्तरक्षणे जायमानः । अयं तु सर्वथाऽनुचिवः कमलपदयाच्य एव । यतोऽयमनार्यजुष्टोऽस्वोऽकीर्तिकरश्च । आर्या नैव भवन्तेिऽनुचिते कर्मणि वचित् । उचिते तु प्रवृत्ताश्चेन्न कापि पराङ्मुखाः ॥ अनोऽर्जुनस्येदानी पराङ्मुखत्वमनार्यजुष्टम् । तथैतत्पराङ्मुखत्वं स्वर्यमपि न भवति । न च- वैरिणोऽपि सुखार्थ यो दुःखाब्धौ मज्जवि स्वयम् । वपसाऽन्येन किं तस्य तदेव स्वर्गदायकम् ॥ इत्युक्तरीत्या स्वत्वं कुवो नेति वाच्यम् । युद्धं हि क्षत्रियाणां स्वधर्म इति स्वधर्मत्यागजन्यपत्यवायेन स्वर्गप्रतिबन्धात् । ननु युद्धं हि क्षत्रियाणां स्वधर्मोऽप्यनावश्यक इति तत्त्यामेऽपि न पत्यवायः । अत एव दुर्योधनक- तयुनिश्चयश्रवणसमकालभेवार्जुनस्य यदीदृशो मोहः स्यात्तार्ह युद्धाकरणेऽपि स्वधर्मत्यागाभावेन प्रत्यवायाभावाचस्य स्वय॑त्वमनुपदमेवोक्तमिति चेन । वैष- ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । प्यात् । यदा कदाऽपि स्वधर्मत्यागे मत्पवापोऽस्त्येव । त्यागो हाइगाकार- पूर्वक एव । दुर्योधनसतयुद्धनिश्चयभवणसमकालमेवानस्य मोहे स्वधर्मत्यागों न भवति । ततः पूर्व पाण्डवैयुद्धस्यानगीकारान् । वानी युद्धाङ्गीकारोत्तरं सन्जीमूतायां सकलसामान्यां सेनयोमिथः शस्त्रसंपावे प्रवृत्तेऽर्जुनस्य मोहेन परावर्वने तु स्वीकृतस्य युद्धस्य त्यागो भवत्येव । इयान्विशेषः-युद्धाकरणमुभ- यत्र राममेव । आये युदकर्मण्यप्रवृत्तिः । द्वितीये युद्धकर्मणः सकाशात्सराय- निरिति । तथैतत्पराइमुसलं कीर्तिकरमपि न भवनि । किंमूलिका झत्रार्जुनस्प कीर्तिः स्यात्पराक्रममूलिका वात्सल्यमूलिका वा । नाऽऽद्यः पक्षोऽयकल्पते । मुद्धाकरपणेन पराक्रमाभावात् । नापि द्वितीयः पक्ष:-'कथं भीष्ममहं संख्ये पूजाविरिसूदन । इत्यत्र युदाकरणनिमित्तत्वेन पूजाहत्वोक्तेः । अव केचित् । अयोग्यवाचिना विपमशब्देनायोग्यकाल इवायोग्यदेशोऽपि अहीतुं शक्यः । मोहयोग्यो देशश्च हस्तिनापुरादिग्रामः, पुद्धार्थ निर्मित शिविरमयोग्यो देशः । युद्धभूमिः कुरुक्षेत्रं त्वयोग्यतरो देश इत्याहुः । तत्र दुर्योधनकतयुनिश्चयश्रवणं यदृच्छया युद्धभूमिमागतस्यार्जुनस्य स्यात्स युद्धदेशोऽपि मोहयोग्य एव भवेत् । तथा युद्धनिश्चयोत्तरं युद्धारम्भदिने प्रातर्य- दृच्छया हस्तिनापुरादिग्राममागतस्यार्जुनस्य मोहः स्याच्चेत्स ग्रामोऽप्ययोग्य एव भवेत् । ततश्च मोहोत्पत्तौ देशस्य योग्यायोग्यता कालान्चैव वाच्या । कालो मोहयोग्यश्चेत्तदानीं यः कोऽपि देशो योग्य एव । कालो मोहायोग्यवे- त्तदानीं यः कोऽपि देशोऽयोग्य एवेदि । अवेदमवधेयम्-अनार्यजुष्टमित्यवाणुष्टमार्यगुष्टं तद्भिन्दमनार्यजुष्टमित्येवें तृतीयातसुरुषगर्भो नञ्तत्पुरुषः । अथवा न आर्या अनार्यास्तै टमित्येवं नेञ्- तत्पुरुषगर्भस्तृतीयावापुरुषो प्रायः । आयेऽर्जुनाचरणे युद्धत्यागररूप आर्पसुटत्व- रूपो गुणोऽर्जुनाभिमतो भगवता निषिद्धो भवति । अन्ये तु तादृशेऽर्जुनाचरणे मूर्खजुष्टखरूपो दोपो भगवनाऽऽविष्कतो भवति । अत्र का पक्षः श्रेयान् ? पूर्व पद्यर्जुनेन युद्धापरावृत्तिरूपे स्वाचरणे स्त्रोक्त्या गुणाः प्रदर्शिताः स्युस्तहि वे भगवनाऽर्जुनस्य युद्धे प्रवृति चिकीर्पता निषेध्या भवन्ति । पयर्जुनेन स्वाचरणे दोपाभावः प्रदर्शितः स्याजहि भगवता तत्र दोपा आविष्करणीयाः स्युः । परुते वाजुनेन-~~ ·अद्वैताङ्कराख्यटीकासंपलितो- यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः । कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ॥ इत्येवमार्यत्वेनाभिमतानां स्वेपामस्माभिरित्यनेन परामशास्वाचरण आपंजु- एत्वरूपो गुणः पनिपादित इति सोऽत्र निषेध्यो भवति । तथा चानार्यजुष्टमि- त्यत्र नञ्तत्पुरुषगर्भतृतीयावत्पुरुपेण मूर्सजुष्टत्वरूपो दोपोज न भगवताऽऽ- विष्कार्यों भवति । यद्यपि ' लोमोपहतचेतसः । इत्यनेन कोरवेषु दोपं पदरयां- र्जुनेन 'कथं न ज्ञेयमस्माभिः । इत्यनेन स्वस्सिंस्तादृशदोपाभावः प्रतिपादितः। अतोन दोषोऽपि भगवताऽऽविष्कार्यो भवति तथाऽपि स एव दोषो विशेषत आविष्कार्यों भवति न तु सामान्यतो मूर्खजुष्टत्वरूपः । किंचार्जुने लोभोपहत- चेतस्त्वरूपदोपो लेशतोऽपि भगववा न संभावयितुं शक्यते । अतोऽत्र दोपः सामान्यरूपेण भगवता प्रतिपादितः । इत्यपि वक्तुं न शक्यते । कि- चार्जुनाचरणे पुधारतरावृत्तिको सामान्यरूपेणापि मूर्खजुष्टत्वदोषदुष्टमेतदिति संभावयितुं न शक्यते भगवता । एतद्धयर्जुनस्याऽऽचरणं स्वरूपतः समीची- नमेष । केवलं कालकृतमेव तस्यासमीचीनत्वं, तच्च 'विषमे समुपस्थितम् । इति विषमपदेन सूचितम् । सदुक्तम्-- अनवद्यानि साधूनां चरितानि स्वभावतः । देशकालादिसंबन्धात्स्यात्कदाचिदवद्यता ॥ इति । स्वरूपतो दुष्टमेव हि मूर्खजुष्टमिति भण्यते लोके । तदप्युक्तम्- चरित्राणि हि मूर्खाणां गाण्येव स्वरूपतः । स्यात्कदाचिदगत्वं तत्रोपाधिरुतं पहिः॥ इति । किंचान मुर्खजुष्टत्वरूपो दोपः प्रकाशयितव्यश्चेचत्र मूर्खाणां मूर्सशब्देन मतिपादनमरुत्वाऽनार्यशब्देन मतिपादने कश्चिद्धेतुरवश्य वाच्यः । अन्यथा भगवदुक्ती निवारणं गौरव स्यात् । स चात्र हेतुर्न कश्चित्संभवति । तथा 'अस्व- पम् ' इत्यत्र स्वर्गशब्दात्तत्र साधुरिति यत्पत्यये पश्चानञ्तत्पुरुपे स्वर्गसाधन- त्वरूपस्य गुणस्याभावोऽत्र पतिपिपादयिषितः । अथवाऽसुराधर्मादिशब्देविव विरोधार्थकनमा तत्पुरुषे स्वर्गविरोधिनरकवाचकादस्वर्गशब्दात्तत्र साधुरिति य- स्पत्यये नरकसाधनत्वरूपो दोपोत्र भगवता प्रतिपादयिपिव इति संशयः । तत्र युद्धात्परावृत्तिरूपेऽर्जुनाचरणे गुणो दोपाभावश्चेति द्वयमप्यर्जुनाभिमतं प्रवीयते ।

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो। . यदि माममतीकारमशस्त्रं. शखपाणयः । धाराष्ट्रा रणे हन्युलन्मे क्षेमतरं भवेत् ॥ इत्यत्र मरणोत्तरं क्षेम स्वर्गमानिरूपम नाभिमतम् । तच्च निपेण्टुं शक्यते । नयुदासीनावस्थानमात्रेण स्वर्गः पाप्यते । तथा कुलक्षपे कुलधर्मनाशः, ततोऽ- धर्मोद्भवस्ततः स्त्रीपु दोपस्ततो वर्णसंकरः, संकरो नरकायैवेत्येवं युद्धा- स्परावर्तनेन नरकसाधनत्वरूपदोपस्यामावोऽर्जुनाभिमतः । सोऽम्पत्र पतिपेढुं शक्यते । पत:- स्वधर्मत्यागिनो जन्नोविहिताचरणं न चेत् । किमन्यः पातकैस्तस्य तदेव नरकपदम् ।। इत्युक्तत्वात् । भगवता चार्जुनस्प मनो विपर्यासं चिकीर्पतार्जुनाभिमतं द्वयम- प्येतन्निरसनीयम् । उपस्थितत्त्वात् । तथा च तयोर्मध्ये किमामिपेत्तमस्वपदेन भगवतेति चेत् । उच्यते-भगवतावास्वयंपदेन स्वर्गसाधनत्वरूपगुणस्यार्जुनासि- तस्याभावोऽन प्रतिपिपादपिषितः । न तु नरकसाघनत्वरूपो दोषः पतिपिपाद- पिपितः । अस्वर्गशब्दस्य नरके ढयभावेन तत्र विरोधार्थकस्य नमो ग्रहणे प्रमाणाभावात् । तथा च 'तवेदमाचरणं न स्वर्गसाधनम् । इत्येतावन्मात्रमेव भग- वतो मनस्यनिमेषमस्वयंपदोक्त्योति सिद्धम् । तथा ' अकीर्विकरम् ' इत्यत्रापि नमः कीर्तिकरशन्देन समासः । तथा च 'तवेदमाचरणं सत्कीर्तिकर न भवति' .इस्पर्धः । कीर्तिर्हि शौर्याद्वात्सल्यादा । नाऽऽद्यः । युद्धातस्य परावर्तनात् । नान्यः। 'न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे। इरयुक्तरसंगवः । स्वजनहननं संभवति किंतु तेन श्रेयो न संभवतीति तदर्थः । वात्सल्ये हि स्वजनहननमेव न संमयतीति वक्तव्यं स्यात् । यदि तव ननः कीर्तिशब्देन समासो गृहोत तदा 'तवेदमाचरणं दुष्कीर्तेः साधनम् । इत्यर्थः स्यात् । उपपद्यते च सोऽर्थः । ' महावीरोऽप्यर्जुनो वस्तुतो भीतः सन् मौडिवादवलेन भयमपचपति । इत्येवं मन्यमाना वोका अर्जुनस्पापकी प्रा- रयेयुः । तथापी नान 'अकीर्तिकरम् । इत्यनेन सोऽर्थो यासः! अकीति चापि भवानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययार' इत्यनेन पौनरुक्यापचेः । सदाथै पुनरुक्तिभेदस्तु । - .

·अद्वैताइकुरारन्यटीकासंवलितो- अत्र यद्यम्पर्जुनस्य मोहं दूरीकर्तुगिन्छता भावना मोहापमारणे सर्प- भ्रमविनाशय दीपानयनवत् किमप्यञ्जनमानेयम् । तत्तु नेवाऽऽनीतम् । अर्जुनेन स्वयमेशायं मोहो विनाशनीय इति मनसि कृत्वा तस्किचिदपि नाऽऽनीतम् । अर्जुनेन स्वयं मोहापसारणं तदा कर्तुं शक्यते यदा मोहस्वरूपं तत्कारणं च ज्ञा भवत् । किंतु वदपि भगवता न पदर्शिनम् । तदपि स्वपमेघानेनान्वेषयितुं शक्यम्-इत्याशपेन भगयत्ता तवायं मोहः । इत्येतावन्मात्रमेवोनम् । अना- मंजुष्टत्वादिभिश्व मोहस्यातीव क्षुद्रत्वम् , अर्जुने पात्यन्तासंभवित्वं गच्यते । गर्सण क्लैब्यगन्देन दौत्पशब्देन चार्जुनं वाचा दूपयन् भगवान् ‘शटित्पना- यासेन चायं मोहस्त्वयैवापसारयितुं शक्यः' इत्याशयेन त्यक्त्वोदिष्ठ परंगा, इत्येवं मोहविनाशोचररुत्यं मोहावस्थायामेव चोधितवान् । इदं चापरमत्र बोध्यम्-कौरवाः कुटिलमतिदुर्योधनानुसारिणः स्वजनेरपि पाण्डवैः सह युद्धार्थं प्रवृत्ता भवेयुः किंतु सरलमतयः पाण्डवाः स्वजनः कौरवैः सह कथं युद्धार्थे प्रवृचा इति । अवोत्तरम्-यथोपनेत्रवर्णानुरनो विषयो दृश्यते तथोपनेत्रावृतचक्षुभिः पाण्डवैः कौरवा भिन्नभिन्नरूपा दृष्टाः । अतो युद्धार्थं प्रवृत्तिस्तेषाम् । तवार्थदासा भीष्मादयोऽभूपन्नित्यार्थिकोपनेत्रयुतेन चक्षुषा धर्मराजो भीष्मादीन्प्रपश्यन्युद्धार्थ प्रवृत्तोऽभूत् । तच तस्य ज्ञानचक्षुष्ट्वमूत- कम् । भीमसेनस्तु कौरवकतापराधातिशयजन्यसंस्काररूपेणोपनेंत्रेण युतः कौरवास्तदनुसारेण भीष्मादश्चि पश्यन् युद्धार्थ प्रवृत्तोऽभूत् । नकुलः सहदेवश्च धर्मराजाज्ञानुसरणरूपेणोपनेत्रेण युनः प्रवृतोऽभूत् । अर्जुनस्य तु न धर्मराजवत् ज्ञानचक्षुरुपनेत्रम् । वन तादृशज्ञानातिशयाभावात् । नापि भीमसेनवत् कौरवरू- तापराधानिशपजन्यसंस्काररूपमुपनेत्रम् । तृस्य धीरोद्धतत्वाभावात् । नापि नकुलसहदेववत् । धीरोदात्तत्वेन वयं विचारशीलत्वात् । धर्मराजाज्ञानुसरणं विचारपूर्वकं कर्तव्यमिति बुझ्या युद्धभूमावेव रथोपस्थ उपाविशन्नतु विषादो- सात्तिक्षणे सद्य एवैकपदे युद्धभूमि त्यक्त्वा शिबिरं गतः । मोहितमर्जुनं दृष्ट्वा भगवतो मोहं. दूरीकर्तुमिच्छर इत्थं मतिरासीत्-अयमर्जुनो धर्मराजवधुद्धे प्रय- पितुं न शक्यः । धर्मराजवज्ञानचक्षुट्दाभावात् । अन्यथा मोह एव न स्यात् । नापि मीमसेनवत् । धीरोद्धतस्वाभावात् । नापि नकुलसहदेववत् ।

·- श्रीमद्भगवदगीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । स्वयं विचारशीलत्वात् । अतोऽस्य हर मोहा जातः । इत्येतारन्मात्रमेव बोधनीयम् । पश्चाइयं विचारशीरः, धर्मराजयभीममेनवटा नकुलसहदेवपदा केनापि प्रकारेण स्वयं प्रवर्ततेति । मोहकारणमप्यर्जुनेन स्वपारेपणीप । न केवलमेतावदेव प्रायुत 'कुतता करमलमिदम् । इत्येयं मोहकारणं भगव- ताऽर्जुनं प्रति पृष्टम् । अर्जुनस्य मोहं दूरीकर्तुमिच्छता भगवता मोहविनाशका- रणं, मोहस्वरूपं, मोहोत्पनिहेतुं चानुकत्या केवलं कुतस्त्या करमलमित्याद्युक्तवता तव मोहो जातः, तं त्यक्त्वोत्तिष्ठ । इत्येवोक्कम । भगवद्गापणापूर्व 'मदी- पाचरणमनवद्यमेव ' इत्येवं मन्यमानस्याप्यर्जुनस्य भगवरकृतभाषणसमकालमेव तब विश्वासातिशयान्मनोवृत्तिरन्यथाऽभून् — मदीयाचरणं मोहमूलकयवधम् । इति । पर्वकाटिकमनोवृत्तिविनाशेन तादृशमनोवृनिमूलका गावरावसादनमु- खशोषवेपथुपभृतयो विनष्टाः । स विनाशस्तेन स्वयं प्रत्यक्षमनुभूतः । तेन च युद्धकर्मण्यशक्यतामनिर्विनष्टा । युद्धकर्मण्ययोग्यतामनिरपि पूर्वजाना भावना- पणे विश्वासातिशयेन विनष्टा । तथापि स विनाश: परोक्षः शाब्दज्ञानजन्यः । अयोग्यताविनाशस्य 'युद्धकर्म योग्यम् । इत्येवरूपस्य यदा प्रत्यक्षानुभवः स्यात्तदैव तस्य कात्स्न्येन कार्यकारित्वम्, इति मन्वानोऽजनो भगवन्तं विना प्रकारान्तरेण प्रत्यक्षानुभवमसंभावयन् ' युद्धकर्म योग्यम् । इत्यस्य प्रत्यक्षानु- भवाय युद्धकर्मण्ययोग्यता प्रदर्शयति-कथं मिामिति । अशक्यता तु न प्रद्- शिता । तद्विनाशस्य स्वयमनुभूतत्वात् । अत्र 'पूजाही । इत्यनेनायोग्यता সবাবা। নন্তু अयोग्यमपि कर्तव्यमत्यन्तावश्यक पदि । इति । तथा अनन्यगतिक कुर्यायोग्यना न विचारयैन् ।' इत्युक्तत्वेन स्वजीवनार्थे युद्ध कर्तव्यमिति चेनबाऽऽह-गुरूनहत्वेति । सामा- न्यतः कार्यस्यायोग्यत्वे वयाऽस्तु नाम । अब दु युद्धरूपं कार्यमत्पन्नायोग्यम् । यत एते भीष्मादपो महानुभावाः । किंचार युद्ध विना जीवन मेयेणापि संभवतीत्पतोत्र कार्यमनन्यगतिकमपि न भवति । तदाह-पो भोक्तु भैक्ष्य- मपीति । ननु नेतादरूपं कायोग्यम् । नतरामत्यन्नायोग्यम् । इतरथा वन कणि कथं भगवान् मर्तयेत् 'त्यकापोत्तिष्ठ परंतप ' इति । भगवदचारी विधासातिशपेन चार्जुनस्यापि युद्धरूप कर्म योग्यमिति स्यान्मतिः । अतसा- + .

·अद्वैतारापटीकासंवलिती- मनुसृत्य पक्षान्तरमाह-हत्वाऽर्थकामानिति । किंतु युद्ध पवृत्ती जयेऽपि राज्य- सुखोपभोगा रुधिरमदिग्धा इति दोपः किंच युद्धे प्रवृत्तावप्पस्माकं ( पाण्डवानां ) जयः स्पदिवेति नियमो नास्त्येव । मा भून्नियमः, पदावि सद्यतु । किरदस्माकं जयः स्याच्चेदरम् । अथवा कौरवाणां जपः स्याच्चे- द्वरम् । एतदपीदानी न विद्म इत्याह-न चैतद्विद्म इति । अस्माकं जये राज्य- मुखोपभोगो गुणः, भोगेषु रुधिरमंदिग्धनेति दोषश्च । तथा चैतवरम् । अथवा कौरवाणां जये पूर्वोक्तो गुणो नास्ति किंतु दोपोऽपि नास्ति । अपदोपतेव विगुणस्य गुणः । (माघ ) इति न्याया। उपवासः परं श्रेयो न दुष्टानं कथंचन : इति न्यायाश्च तदरम्-एप न निश्चयः । एतदुक्तं भवति-दोपसत्त्वेऽपि गुणदृष्ट्या प्रथमः पक्षः श्रेयान् । अथवा गुणाभावेऽपि दोषाभावदृष्टया द्वितीयः पक्षः श्रेयानिति न विद्म इति । अत्रार्जुनस्य द्वितीयः पक्षोऽभिपेत इति गम्यते । ननु दोषोऽपि क्षुद्रश्चेत्स सयो भवति । यथा पर्युपित पिपीलिकायुतं वाग्नं सस्रुत्य सेव्यत इति लोके दृश्यते । वथा प्रथमः पक्षोऽत्र कुतो न पायो भवत्य- र्जुनस्येति चेन्न । रुधिरपदिग्धत्वदोपस्य मरणमापकस्य विषतुल्पत्वेन क्षुद्रत्वाभा- वात् । तदाह-पानव हत्वा न जिजीविषाम इति । अब न जिजीविषाम इत्य- नेन राज्यसुखोपभोगे रुधिरमदिग्धत्वदोषो मरणहेतुरिति सच्यते । ननु यद्ये- वमर्जुनस्य मतिस्तार्ह नस्य स्वपराजय एव गरीयानिति निश्चयः स्यादेवोत कधमुक्तं ' न चैतविद्म इति । उच्यते-यद्यप्यर्जुनस्यान्तःकरणवृत्तिरीदृशी तथापि सा तेन स्वयमपि प्रमाणत्वेन ग्रहीतु न शक्यते । मोहावस्थायां जाय- मानाया वृत्तेः प्रमाणत्वेन ग्रहीतुमशक्यात् । 'मोहश्च कीदृशः कथं वा जातः' इत्येतज्ज्ञानमर्जुनस्य नास्ति । तथापि मम मोहो जातः' इत्येतावानिश्चयस्तस्य जात एव । 'कुतस्त्वा कश्मलम् । इति भगवद्वाक्यात् । तथा चार्जुनस्यापि संदेह एवेति युक्तमुक्तम् 'न चैतविद्मः' इति । किंचार्जुन एवं मनसि समावयति-धर्म- राजस्य युद्धे प्रवृत्तिमंगवतस्तवानुमतिश्च जपोद्देशेनैव जाना । अतः पराजया- पेक्षया जय एव मरीयान्स्यात् । न च रुधिरपदिग्धत्वरूपो दोषोऽपि क्षुद्र एच स्यात् । इति । एतच्च यानेव हत्वा न जिजीविषामः' इत्यत्रस्यसन्- प्रत्ययेन सूच्यते । अन्यथा ' यानेव हत्वा न जीवामः । इत्येव वदेत् । सन्- पत्ययोचारणेन सपमर्थोऽवगम्यते-धार्तराष्ट्रान् हत्वाऽपि जीवाम एव । किंतु , ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । मे तादृशीच्छा नास्तीति । तथा च रुधिरमदिग्धत्वरूपो दोषो न विषतुल्यो मरणहेतुरिति । अतश्च जयो गरीयान्स्यादिति । नन्देवं जयस्यैव गरीयस्त्वमि- त्यर्जुनस्य मतिः स्यानतु नदिपरीनेति किमर्थं तनिर्णयार्थमजुनेन भगवतः प्रश्नः छत इति चेत्स आह-कापण्यदोषोपहतस्वभाव इति । कापण्यं दैन्यम् । धैर्य- विरोधी विचारमतिबन्धको मनोविकार इति यावत् 1 स एव दोषस्तेनोपहतो विनाशितः स्वभावो विचारशीलता यस्य । गत एव धर्मसंमूढचेताः संस्था पृच्छामीत्यर्थः । यच्छ्रेयः स्यानिश्चितं ब्रूहीति । अत्र निश्चितमिति बहीति क्रियाविशेषणम् । ननु न भगवतः प्रवृत्तिरनिश्चितोनौ कदाचिदपि । नापि भगवाननिश्चिदं वक्ष्यतीत्पर्जुनस्य मतिः । अतः किमर्थं निश्चिवमित्यर्जुनेनोक- मिति चेत्-उध्यते । भगवतो भाषणं निसर्गतो निश्चितमेव । इत्यमर्जुनस्य मतौ विद्यमानापामपि पदर्जुनः ' निश्चितं ब्रूहि ' इति वदति तत्र निश्चितग्रहणं पनिश्चितमेव न तु कदापि विपर्यस्यति । इत्यर्थकम् । अवणोत्तरं श्रोतृसुद्धयापि यनिश्चितरूपेणैव कार्यकारि भवतीति यावत् । त्वं निश्चितमेव ब्रूपे किंतु मम साशनिश्चयः सद्य एव यथा स्यात्तथा बहि । इत्यर्जुनस्याऽऽशयः । एतदुर भवति-- सिद्धान्तमात्रभवणे मतिः श्रोतुर्न निश्चिता । उपपत्तौ श्रुतायां तु श्रोतुः स्पानिश्चिता मतिः । तथा अर्थे प्रत्यक्षतो दृष्टे न विकल्पः कथंचन । परोक्षे वृद्धयमान उपपच्या निवर्वते । वथा च 'क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतर , इति भगवतोकेऽपि 'कथं भीष्ममहं' इत्यादिविकल्पोऽर्जुनस्य मतावुभूतः । भवो भगवता यदर्जुनेन कर्तव्यं तत्सोपपनिकं वक्तव्यं पेन अवणोतरं सद्यो - नस्य मादृशी प्रवृतिरेव मवेत् । न तु लेशनोऽम्पर्जुनस्य पती विकल्पस्यावसरः स्यात् । एपे च भगवका पूर्व यत् क्षुदं हृदपदारल्यं त्यक्त्वोचिष्ट परंतप । इत्येवारन्माषमुक्तं तदेव पुनः सोपपनिक पक्ष्यामिति फदितम् । अदं योभ्यम्भोग पृष्टेऽर्थे वा पहतव्यं सनरमा पनपत्र -- ·- भद्रताद रुरागीका गंगलिनी- नसोपपनि नव्यमित्यय यापन नियामिका । पटन बोरनाग फन्पाणाय नम्प मगाशी मनिगि ग्याटप 'पटम्यानप यो पा. निन पट त्यरत्यौनिष्ट पगप । त्यतिमाशयति । तदर्श गोपनिमानधा पा पायं पटपं माणमापेण राय पर बनाय राज्जो भवन् । इति । एतादशमापनगाणापपनिकमापणे मानिः रपादेव । सम्पां पपनी गरिमारतामापारपितुमजुन आर-शिष्यामिनि । चन्दमुनग्मार वनप्पमत गोपपनिक यनयमित्यप यनुपंदाच निया- मिका । इति यदुन नबन्योपागुगंशिप्यभाषाटन्यत्र । यायोगुरमिष्प- भावे तु शिष्यस्योपपुनोधः गिप्पेणापृष्टा-मि गुरुणा यमच्या भवति किमुन शिपण नथापिठापां प्रदर्शितापाम् । एवमपि गदा शिप्पहिनफ- वत्परोऽपि गुरुपच्छिप्परप हित मकारान्तरेण साप्प भवेत्तत्रोदामीनो भवति । तमीदासीन्य त्वां प्रपन्नमित्यनेन निरत्यते । अपनः शरणागतः । भनेनानन्यगनिकत्व गनित भवति । पस्नुनोऽर्जनोऽनन्यगतिक इति भगवता झायन एव । किमर्थं तत्मपनाप त्वां प्रपनम् । इत्यजनेनोन मिनि चेत्नेतद्विचारपूर्वकमर्जुनेनोनम् । किंतु शोकानिरपर गादस्तुस्थित्यनुमारि- पुक्तिरर्जुनस्य मुखान्निर्गता । तदुक्तम्- सुखस्य दुःखस्य दशातिरेको विचारशक्ति शिथिली करोति । इति । नहि मपश्यामीति । तथा चायमर्जनस्प गोकातिरको न दोभेनापनेतु गरय इति भावः । ननु एतान हन्तुमिच्छामि मनोऽपि मधुसूदन । अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीरते ॥ इत्यनेन यार्जुनस्यावस्था ममाय मोहः । इति ज्ञानात्पूर्व पगिता नादृश्येव 'कुतस्त्वा कश्मलमिदम् ' इत्यादिभगवद्वाक्यात् 'माय मोहः । इत्पर्जुनत्य ज्ञाने जातेऽपि 'सुराणामपि चाधिपत्यम् ' इत्यनेन वर्णिता दृश्यते । तत्र मोहज्ञानेन विशेषः कुवो नाभूदिति चेन । मोहज्ञानेऽपि मोहविनागा- भावात् । उक्त च- रज्जो सर्पभ्रमो मेऽयमित्थ सत्य विदन्नपि । विद्यमाने नेत्रदोषे सपत्वेनैव पश्यति ॥ इति । - ·, श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो । नहि भ्रमो अमत्वेन ज्ञातः सयो निवर्तते । अमहेतीविनाश तु भ्रमः सद्यो विनश्यति ।। इति । तथा च मम मोहो जातः । इत्येवमर्जुनस्य यज्ज्ञानं 'कुतस्त्वा कश्म- लम् । इति भगवद्वाक्याज्जातं ततः प्रागर्थ चार्जुनस्य मानणी वृत्तिस्तुत्यप्रा- यैव । मोहकारणस्पाविनाशात् । ननु करिमश्चित्कर्मणि मनुष्यस्य मनिहि नाशकर्मविषयकोग्यतानुसं- धानपूर्वकैव जायते । तथा कस्मिंश्चित्कर्मणि पवर्तमानस्य निरिह तादृश- कर्मविषयकायोग्यतानुसंधानपूर्विकय जायते । अत्र च युदकर्मण्ययोग्यतामनुसं- पायार्जुनस्य ततो निवृत्तिांता । परंतु यतोऽत्र भगवान् हृदयदोरल्यं त्यक्वोनिष्ठ इति वददि नतो युद्धकर्मणि योग्यता मपाऽज्ञानापि स्यादे- वेति भगयदृष्ट्या योग्यतामनुसधायार्जुनस्य प्रवृत्तिः कुतो नेति चेत्-उन्पते । युद्धानिवृत्य रथोपस्थ उपवेशनकर्मण्ययोग्यता या भगवना कुतस्त्वा कमलम् । इत्यादिना मदर्शिता सा न स्वरूपाता किंतु सुद्धारम्भकालरुता । एतच 'विपमे समुपस्थितम् । इत्यन विपमशब्देन सचितम् । तथा च 'स्वरूपतोऽनया सद्देशकालायुपाधितः । गई चेत्तत्र हानं स्यादुपाधेरेव केवलम् ॥ इत्युक्तदिशाऽर्जुनस्य युद्धान्निवृत्यारस्थान स्वरूपतो नायोग्यमतस्तस्य न हान- मित्येवं विषमपदं प्रयुानस्य भगवतो गूढाभिप्राय प्रकल्प्य पुढे प्रवृत्तिरनिस्प सदानी न जातेति । नन्वेतदनुपपन्नम् । यद्यपि 'ईदृशोऽय मोहः, इदं च तस्य कारणम् । इत्येवम- जुनस्य ज्ञानं न जात तथाऽपि 'कुतस्त्वा कश्मलम् ' ' त्यक्त्वोत्तिष्ठ परन । इति भगवद्दाक्यान् ।' तब मोहोऽयं ने त्यस्त्या पुदायोत्तिष्ठ । इत्पर्धकारस्वस्प मोह निश्चितपतोऽर्जुनस्य भगवदाजानुसारेण युद्धे प्रनिर्भाच्या सानु न जाना। प्रत्युत भगवद्राक्पापूर्व शपयारापूर्वक रथोपस्थ उपरेशनन सचिनो पुस- वृत्यभावो भगवदाग्यश्रवणोनर 'न योत्स्ये 'इति स्पष्टमुनः । भगवदरस्परि- बामस्वर्जुनग्य पनमि लेगतोऽपि न मभवनि । तथा न कपमेनादिति चेत् । उच्यते-चुछ हदयदपि त्पर चौनिष्ट परंतप्रेत्येवं भगवतीप्यते -

·पथ-
अद्वैताङमुरारपदीकासंवलितो-
अथ भावार्थदीपिकानुसारेण व्याल्पायते । अद्यापमस्माभिदृष्टं यत्ययेदानी-
मपरमारिकमपीदमारव्यम् । त्वमात्मानं माझं च मन्यसे परमज्ञानं न जहाति । अ-
स्माभिरत्रोपदेष्टव्यं चेत्त्वमनेक शो नीतिवादान्त्रवीपि। यथाऽऽदावेच कश्चिननुपाऽ.
अत्यामार्गगामी पश्चात्स उन्मत्तश्रेयथेच्छमितरतनो धावति दथेदानीं तव प्राज्ञ-
त्वस्यावस्था पविभाति । त्य चाऽऽदी स्वमात्मानमेर न जानासि किमुत परान् ,
तधाऽपि कौरवानेतानुद्दिश्य शोचस्पेतदेवास्माकं पुनः पुनहुंचविस्मयकारक
भवति । धाराष्ट्राः क्थ वध्या इति यत्माजमन्येन त्वयोच्यते तद्वद किं विभुवन-
स्पावस्थितिस्त्वदायना ? अनादिरियं विश्वरचनेति यच्छ्यने तकि मृपा ?
एकस्मात्परमात्मनः सकाशादाकाशादीनि भूतान्युत्पद्यन्त इति यन्छुतयः
यन्ति तदपि किं मृपा ? तथा कि जन्ममृत्यू त्वया सृष्टौ ? तथा विनश्यदर्थ-
त्वया विनाशित एव कि विनश्यति ? ( वस्तुतो न किंचिदपि त्वदधीनमनः
केवलं भ्रान्तिमलोऽहकार एव तव दृश्यते ) । किंचतेऽवध्या इति त्वया मनसि
हतेऽपि किमते चिरंजीया भविष्यन्ति ? किमाखिलानामेनेपां पातकस्त्वमेक
एवासि ? अखिलाचते त्वयैव वध्याः किम् ? भ्रान्तिश्रेय तव चित्ते कथमुदिता ?
तथा चाखिलमिदं पाणिजातमनादिसिद्धं स्वभावत एव जायते विनश्यनि च ।
अतः किमर्थं शोचसि तद्वद । किंच 'प्राणिजातस्योत्पतिविनाशो न विधीनी'
इत्येव केवलं न । तो तु पराधीनावेव । किंतु खया तयोः स्वरूपमपि न ज्ञायते,
एतन्मौख्यान ज्ञायते लया । आचन्तनयिं च किमपि चिन्त्यने परमस्माक
नीतियादान् कथयसि । चित्रमिदम्। त्वमेव पश्य, ये विवेकिनस्ते 'इमे जाता इमे
मृता इति केवलं माययैव भासते । इति मत्वा न कथमपि शोचन्ति ॥११॥
न लेकाहं जा नाऽऽसन त्वं नेमे जनाधिपाः।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥ १२ ॥
हेऽर्जुन मदानी यत्कथ्यते तच्छृणु । वप यूपमिमे भूपतिप्रभृतयश्च सर्व या-
दृशा इदानीं दृश्यन्ते तथैव पूर्वमप्यासनये च तथैव स्युरिति नित्या एवाथवेते
सर्वथा विनष्टाः स्युरिति च कल्पनाद्यमपि भान्तिमूलकमेव । उत्पत्निविनाशश्च
यः प्रतिभासते स माययैव । तात्विक च यद्वस्तु तदविनाश्येव । पथा वायुगा
प्रचलित जल तरङ्गाकार भवति तदा जलव्यतिरिक्तस्य कस्य जन्म भवति तथा
मन्दीभूतायी वायुगतौ शान्त स्थिर जलं भवति वदा जलव्यतिरिक्तस्य कस्प
विनाशो भवति तत्त्वमेव स्वमनास विचारय ॥ १२ ॥

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्याया। देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा । तथा देहान्तरप्रातिरिस्तत्र न मुह्यति ॥ १३ ॥ एक एव च देहो चयोभेदनानेकवदृश्यते तत्पत्यक्षमेष त्वमलोकय, आदी पाल्यं दृश्यते तच्च तारुण्यप्राप्तावपगच्छति ( वदपि च वार्धक्यपास्ताक्पग- ध्छति ।। नतु तेनैकेन सह देहोऽपगच्छति तथैवेकस्मिचैतन्येऽनेके देहा आया- न्स्यपगच्छन्ति चेति । यश्चैव जानीते तस्य न व्यामोहदुःख कदापि ॥१३॥ मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः । आगमापायिनो नित्यास्तास्तितिक्षस्व भारत ॥ १४ ॥ बहवस्तु नैवं जानते तत्र हेतुः स्वस्येन्द्रियाधीनत्वम् । इन्द्रिपैश्चान्तःकर- णमाकष्यतेऽनोऽयं भ्रमः । इन्द्रियाणि हि विषयानभिधावन्ति तेन च यथायथं हर्षः शोकश्च समुत्पद्यते । तत्सबन्धाच्च तादृशहर्षशोकान्वितमन्तःकरणं तत्र निमज्जति । (निमज्जनेनान्तःकरणस्य ततो बहिनिर्गमः कष्टसाध्य इति सूच्यते । अथ हान्वितस्य तथाऽस्तु नाम । शोकान्वितस्य स्वयत्नसाध्य एवं पहिनिर्गम इति चेन । शोकसाधनेऽपि विपये भाविहर्षसाधनत्वस्य सभवेन तस्यायनसाध्यत्वाभावात् )| विषयाणां च नैवैकरूपतया सदाऽपस्थितिः । पत्र च दुःखं दृश्यते तत्रैव किंचित्सुखमपि हि दृश्यते । ( वच्च देशभेदेन काल- भेदेन स्वरूपभेदेनांशभेदेन येत्यन्यदेतत् )। यथा शब्दस्य सामान्य स्वरूपं (वर्णात्मकत्व ) सममेव सर्वत्र । स च श्रोतुः श्रवणेन्द्रियद्वाराऽन्तः पवि- श्मान्तःकरणं संपन्नातीत्यपि सर्वत्र राममेव ! किंतु हरिनिन्दाद्वारा देष जनयति कचिच्च स्तुतिद्वारा प्रीतिं जनयति । तथा सर्शः सामान्यरूपेण सर्वत्र सम एव । तस्य त्वचा संबन्धश्च सर्वत्र सम एव । किंतु क्वचित्काति- न्यद्वारा देपं जनयति क्वचिच्च मार्दवद्वारा संताप जनयति । तथा रूपमाका- रात्मकं सर्वत्र सममेव । तस्य नेवेन्द्रियद्वारा सपन्धश्च सर्वत्र सम एव । किंतु क्वचिद्रीपणं दु:सं जनयति क्यनिच्च मोहक सुख जनयति । तथा गन्धः सामान्यरूपेण सर्वत्र समस्तस्प प्राणेन्दिपदारा संपन्धश्च सम एव । किंतु क्वचिदुर्गन्धो दुःसं जनयति क्यचिच्च सुगन्धः सुख जनयति । तथा रसोई- तिच सामान्यरूपेण सर्वत्र सम एष। तस्य रसनेन्द्रियद्वारा संबन्धश्च सम एव । किंतु क्वचित्कटुकपापादिवासं जनपति मधुरथ सुख जनयति । ( तस्मादेक ·यन्छुतपः कथ- अद्वैताङकुराख्गदीकासंचलिती- अथ भावार्थदीपिकानुसारेण व्याख्यायते । अद्याऽऽश्चर्यमस्माभिदृष्टं यत्वयेदानी मफस्मारिकमपीदमारब्धम् । त्वमात्मानं माझं च मन्यरो परमज्ञानं न जहासि । अ. स्माभिस्त्रोपदेष्टव्यं चेवमनेको नीतिवादान्त्रवीपि । यथाऽऽदायेव कचिजनुपा चत्वादमार्गगामी पश्चात्स उन्मत्तवेद्यथेच्छमितस्ततो धापति तथेदानीं तव माज्ञ. त्वस्यावस्था प्रतिभाति । वं चाऽऽदी स्वमात्मानमेव न जानासि किमुत परान् , तथाऽपि कौरवानेतानुद्दिश्य शोचस्येतदेवास्माकं पुनः पुनहुंचविस्मयकारकं भववि । धार्तराष्ट्राः कथं वध्या इति यत्माशंमन्येन त्वयोच्यते तद्वद किं विभुवन- स्पावस्थितिस्त्वदायना ? अनादिरियं विश्वरचनेति यच्छ्रयते तम्कि मृपा ? एकस्मात्परमात्मनः सकाशादाकाशादीनि भवान्युपद्यन्त इति पन्ति तदपि किं मृपा ? तथा कि जन्ममृत्यू खया सृष्टी ? तथा विनश्यदर्थ- स्त्वया विनागित एव किं विनश्यति ? ( वस्तुतो न किंचिदपि त्वद्धीनमतः केवलं भ्रान्तिमूलोऽहंकार एव तव दृश्यते ) । किंचतेऽवध्या इति त्यया मनसि हतेऽपि किमते चिरंजीवा भविष्यन्ति ? किमाखिलानामेतेपा घातकस्त्वमेक एवासि ? अखिलाश्चैते त्वयैव वध्याः किम् ? भ्रान्तिश्चेयं तव चित्ते कथमुदिता? तथा चाखिलमिदं पाणिजातमनादिसिद्ध स्वभावत एव जायते विनश्यति च । अतः किमर्थं शोचासि तद्वद् । किंच 'माणिजातस्योत्पत्तिविनाशौ न त्वदधीनौ' इत्येव केवलं न । ती तु पराधीनावेव । किंतु त्वया तयोः स्वरूपमपि न ज्ञायते, एतन्मीयान्न ज्ञायते त्वया । आचिन्तनीयं च किमपि चिन्त्यते परमस्माकं नीतिनादान् कथयसि । चित्रमिदम्। त्वमेव पश्य, ये विवेकिनस्ते मे जाता इमे मृता इति केवलं माययैव भासते । इति मत्वा न कथमपि शोचन्ति ॥११॥ न त्वेवाहं जातु नाऽऽसं न त्वं नेमे जनाधिपाः । न चैव न भविष्यामः सर्व वयमतः परम् ॥ १२ ॥ हेऽर्जुन मयेदानीं यत्कथ्यते तच्छृणु । वयं यूपमिमे भूपतिप्रभृतयश्च सर्वे था- दृशा इदानीं दृश्यन्ते तथैव पूर्वमप्यासन्नग्रे च वथैव स्युरिति नित्या एवाथवेते सर्वथा विनष्टाः स्युरिति च कल्पनाद्वयमपि भ्रान्तिमूलकमेव ! उत्पत्तिर्विनाशश्च यः मतिभासते स माययैव । तात्विकं च यद्वस्तु तदविनाश्येव । यथा वायुना प्रचलितं जलं तरङ्गाकारं भवति तदा जलव्यतिरिक्तस्य कस्य जन्म भवति तथा मन्दीमनायों वायुगनी शान्तं स्थिरं जलं भवति - तदा जलम्यनिरिक्तस्य कस्य विनागो भवति तत्वमेव स्वमनास विचारय ॥ १२ ॥ ।

·. श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्याया। देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा। तथा देहान्तरप्रानिधारस्तत्र न मुह्यति ॥ १३ ॥ एक एव च देहो क्योभेदेनानेकवदृश्यते तत्मत्यक्षमेव त्वमलोकप, आदी पाल्यं दृश्यते तच्च तारुण्यपाप्तावपगच्छति ( वदपि च वार्धक्यमाप्तावपग- छति । नतु तेनैकेन सह देहोऽपगच्छति तथैवेकस्मिंश्चैतन्येऽनेके देहा आपा- न्यपगच्छन्ति चेति । यथैवं जानीते तस्य न व्यामोहदुसरं कदाऽपि ॥१३॥ मानास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः । आगमापायिनो नित्यास्तास्तितिक्षस्व भारत ॥ १४ ॥ बहवस्तु नैवं जानते तत्र हेतुः स्वस्यन्द्रियाधीनत्वम् । इन्द्रियैश्चान्तःकर- णमारुष्यतेऽतोऽयं श्रमः । इन्द्रियाणि हि विषयानभिधारन्ति तेन च यथायथं हर्षः शोकश्च समुत्पद्यते । तत्संबन्धाच्च तादृशहर्पशोकान्वितमन्तःकरणं नत्र निमज्जति । (निमज्जनेनान्तःकरणस्य ततो पहिनिर्गमः कष्टसाध्य इति सूच्यते । अथ हान्वितस्य तथाऽस्तु नाम । शोकान्वितस्य स्वयलसाध्य एष चहिनिर्गम इति चेन्न । शोकसाधनेऽपि विषये भाविहर्षसाधनत्वस्य संमवेन तस्यायलसाभ्यत्वाभावात् । विपयाणां च नैवैकरमतया सदाऽवस्थितिः । पत्र च दुःखं दृश्यते तत्रैव किंचित्सुरसमपि हि दृश्यते । ( तच्च देशभेदेन कात- भेदेन स्वरूपभेदेनांशभेदेन वेत्यन्यदेतत् ।। यथा शब्दस्य सामान्यस्वरूप ( वात्मक ) सममेव सर्वत्र । स श्रोतुः श्रवणेन्दियद्वाराऽन्तः प्रवि- श्यान्तःकरणं संबध्नातीत्यपि सर्वत्र सममेव । किंतु वचिनिन्दाद्वारा द्वेष जनयति क्वचिच्च स्तुनिद्वारा प्रीतिं जनयति । तथा स्पर्शः सामान्यरूपेण सर्वत्र सम एव । तस्य त्वचा संबन्धश्च सर्वत्र सम एव । किंतु क्वचित्काठि- न्यद्वारा देपं जनयति क्यचिच्च मार्दवद्वारा संतोपं जनयति । तथा रुपमाका- रात्मकं सर्वत्र सममेव । तस्य नेत्रेन्द्रियद्वारा संबन्धश्च सर्वत्र सम एव । किंतु क्वविद्गीपणं दुरवं जनयति क्वचिच्च मोहक सुसं जनयति । तथा गन्धः सामान्यरूपेण सर्वत्र समस्तस्य धाणेन्द्रियद्वारा संपन्धश्च सम एव । किंतु क्वचिमुर्गन्धो दुःखं जनयति क्यचिच्च सुगन्धः सुखं जनयति । तथा रसोई- पि च सामान्यरूपेण सर्वत्र सम एप । तस्य रसनेन्द्रिपद्दारा संबन्धश्च सम एव । किंतु क्वचित्करकपापादिसासं जनपनि मधुरश्च सुसं जनयति । (तस्मादेक ·अद्वैताकाख्यटीकारांचलितो- एष विपमः सुखदायको दुःखदायकश्चति सिद्धम् । नत्र पथा दुःखकालेऽपि दुःस्वदायफादर विषपात्सुख संभावनया न परावृत्तिस्तथा मुखकालेऽपि सुख- दायकादेव विषयादुःखसंभावनया कुतो न परावृत्तिः । प्रत्युत् सुखापेक्षपा दुःखस्य बाहुल्यात्परावृत्तिरेव भाव्या )। अतः प्राणिनां या विषयासक्तिर्भवत्य- यमविचार एव । विषयासक्तिरेव च भ्रान्तिकरी । पश्य प इन्द्रियाधीना जनास्त एवेदमुष्णमिदं शीतमिति पतियन्ति । तदनुसारेण च यथायथं सुखिनं दुःखिनं चाऽऽत्मानं मन्यते । यच्चैतद्विषयमन्तरेणान्याकिंचिदपि रम्पमिन्द्रियाणां न दृश्यतेऽयं हि स्वभाव एवेन्द्रियाणाम् । ( कदाचिदीदृशः स्वभावोऽनवयः स्याद्यदि विषया नित्याः स्युः )। ते तु रौहिणे नवमे मुहूर्ते सूर्यप्रकाशेन भासमान जलमिव स्वमे भासमाना हस्त्यादय इव वा केवलं पातिभासिकाः क्षणिकाः । पश्य च त्वमेव पार्थ एवमेतप्वनित्येषु विपयेप्यासक्ति मा कुरु । आसक्तिश्च परिणामे भ्रान्त्युपादिकेत्यतः सर्वथा विषयसङ्ग परित्यज ॥१४॥ यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुपं पुरुषर्षभ । समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १५॥ एते च विषया पं पुरुष नाऽऽस्मसात्कुर्वन्ति तस्य न कदापि सुरवं नापि दुःखम् । गर्भवास एव हि तस्य न मवति । पुनर्जन्मकारणाभावात् । यश्चैवं विषयानधीनः स एव नित्यात्मसाक्षात्कारीति त्वया विज्ञेयः ॥ १५॥ नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः। उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥१६॥ इदानीमर्जुन शृणु तादृशं किंचित्कथयामि पद्विचारिभिर्लोकः सत्वरमभि- जापते । अस्मिंश्च जगद्रूपोपाधी सर्वव्यापि चैतन्यं गुप्तमस्ति । यच्च तत्त्वदार्शना संमतमेष । तत्र च यथोदके मिश्रिवं पप उदकेनैकीभूतमपि राजहंसः पृथक्क- रोति यथा वाऽमौ संतापिने सुवर्णे नवत्यादपरुष्टभागादुत्कृष्टभागो निष्कृप्यते दोपबुद्धिशालिभिः, यथा वा बुद्धिवैभवेन दधिमन्थने रुते तत्रावसाने नवनीतं दृश्यते, पथा वा युसपैते धान्ये शूर्पव्यापारेण संचालिते चुसं निःसृतं भवति धान्यं केवलमवशिष्यत इति दृश्यते, तथोपाधिवेऽस्मिन्पपञ्चे विचारेण सहसा निःशूने चैतन्यररूपं परं नवं केवलं तत्त्वदर्शिदृष्ट्याऽनशिप्यते । अत एव चानि- ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो। त्येऽस्मिन्प्रपञ्चे नैव तेषां तत्त्वदर्जिनामास्तिक्यशुद्धिः कदापि । उभयममि चैन- जैस्तत्वदगिभनिश्रिदमेवाऽऽसोन्यते ॥ १६ ॥ अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमिदं ततम् । विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित्कर्तुमर्हति ॥ १७ ॥ पश्य त्वमेवात्र यत्सारासारविचारे त्रियमाणे यद्घान्या दृश्यते तदसार यच सारभूतं चैतन्यं तत्स्वभावतो नित्यमेव ! यस्य च चैतन्यस्यायं लोकत्रय- रूपो महानाकारस्तत्र चैतन्ये नवास्ति नामरूपाकारादिकं चिह्न किमपि । यच्च चैतन्यं सर्वदा सर्वगतमुत्पत्तिविनाशरहितं तस्य हठाञ्चिकीयमाणोऽपि विनाशः कथं भवेत् ॥ १७ ॥ अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः। अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्मायुध्यस्व भारत ॥ १८ ॥ पच्चेदमखिलं गरीरजातं तत्स्वभावत एव ध्रुवं विनाश्यतस्त्वयात्रार्जुन युद्ध कर्तव्यमेव भवति ॥ १८॥ य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चनं मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ १९॥ अब च केदलं त्वया देहाभिमानेन देहमात्रे दाष्टिं प्रक्षिप्य तथोच्यते यथतेषां गरीरं घातितं चेदेते मरिष्यन्तीति । अतस्त्वयाऽध तत्त्व न विज्ञायते । तत्त्व- तस्तु विचारे क्रियमाणे नैव त्वमेतेषां हन्ता नापि चैते त्वया वध्याः॥१९॥ न जायते म्रियते वा कदाचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भयः । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥२०॥ वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजमव्ययम् । कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम ॥२१॥ पथा स्वमे यदृश्यते तत्स्व पयपि सत्यतया भासते तथाऽपि जागृती निरीक्षमाणेन नेर किंचिदृश्यते । तथेई जगदखिलं मायिकमेघ । व्यर्थ एव तर भ्रम इदं सत्यमिति । तथा च यथा गरीरस्य च्छायायां गयेण हवायामपि न शरीरं देशनोऽपि क्षतं भवनि । पधा वा पूर्ण कुम्भे न्युज नेन तत्पसूर्य- प्रनिरिमन नायनां गोऽपि न मयों ले गतोऽप्पग्यो भवनि । पधा या मरे ·अद्वैताङ्कुराख्यटीकासंवलितो- भविष्माकाशं भठाकारं दृश्यते तच्च भन्ने मठे पूर्ववरस्वरूपेणावतिष्ठत एव । तथा शरीरे विनटेऽपि नैव तद्गत आत्मा तत्त्वतो विनश्यति । अत एषां विनाशः स्यादिवि कल्पना श्रान्तिमूरिकैव । सा च त्वया त्याज्यैव ॥ २० ॥ २१ ॥ पासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोऽपराणि । तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही ॥२२॥ पथा च जीण वस्त्रं परित्यज्य नूतनं परिघत्ते मनुष्यस्तथा चेतन आत्मा नूतनं शरीरान्तरं स्वी करोति ॥ २२ ॥ नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोपयति मारुतः॥ २३ ॥ अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोप्य एव च । नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ २४ ॥ आरसा चायमनादिनित्यसिद्धो निरुपाधिकः शुद्ध एव । अतोऽस्य शस्त्रा- दिभिश्छेदो न संभवति । अय च मलयोदकेनापि न किलो भवति। अग्मिना च न दग्धो भवति । वायुजन्यो महाशोपश्चात्र विरुतिमुत्पादयितुं न प्रभवति । अर्जुनायमात्मा नित्योऽचलः शाश्वतः परिपूर्णः सर्वत्र सदोदित एवाऽऽस्ते ॥२४॥ अव्यकोऽयमचिन्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते । तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ २५ ॥ अर्जुनायमारमा तकदृष्टेनं गोचरः। ध्यानमेव हि 'अपमात्मा मद्विषयो भूयात् । इत्येवमुत्कण्ठां वहति । अत्तश्चायं मनसा भावयितुमशक्य एव । अप- रिमितश्चायं पुरुषोत्तमः साधनैरमाप्य एव । (साधनानां पारीमतत्वेन तत्र शक्त्य- भावात् )। तथाऽयमात्मा गुणत्रयातीतत्वाव्यको न भवति । अनादिरवि- रुतश्चायं सर्वरूपश्च विद्यते । ( सर्वान्तर्यामित्वात् ) । ईदृशोऽयं सर्वात्मा भाव- नीयस्त्वयाऽर्जुन । वेन चानायासेनैवाखिलस्तवेदानीं जायमानः शोको विलयं गच्छेत् ॥ २५ ॥ अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् । तथाऽपि त्वं महाबाहो नैनं शोचितुमर्हसि ॥ २६ ॥ अथ यदीशमात्मानं न वेरिस किंतु विनाशिनं वेरिस । वर्षपि शोको न यकः।

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । ७३ यतः सृष्टेरनन्तरं स्थितिः स्थितेरननर लयः, लयस्यानन्तरं पुनः सृष्टिरित्ये सृष्टिस्थितिलयानां मिथः संबन्धेनानुस्यूतो जायभानः प्रबाही गङ्गाजलस्येव सदा विद्यत एव । उद्गमे हि गङ्गाजलमखण्डितं दृश्यते समुद्रे परिशच्च तथैव दृश्यते मध्ये पवहदपि च तथैव दृश्यते । एतास्तिस्त्रोऽवस्थाः सततं प्रचलिता दृश्यन्ते (कदाचिदेता अपि खण्डिताः स्युः)। सृष्टिस्थितिलयावस्थास्तु वदपेक्षयाऽप्य- धिका इत्यवधारय । वास्तु केनापि पाणिना कस्मिन्नप्यवसरे स्तम्भयितुमशक्या एव । अत एतत्सर्वमशोच्यमेव यदेतेषां प्राणिनां सरिस्थितिच्यरूपेणावस्थानमय- मेतेपामीदृशोऽनादिसिद्धः स्वभाव एवं ॥ २६ ॥ अथवा यद्येतन्मयोक्तं न ते रोचते तहि त्वं स्वयमेव पश्यैवाजनाञ्जन्ममर- णाधीनान् । तथा पश्यतो जन्ममृत्यूनामपरिहार्यत्वं च निश्चिनवतस्तेन न किं- चिदपि शोककारणं दृश्यते । तदाह- जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्धर्व जन्म मृतस्य च । तस्मादपरिहार्येऽये न त्वं शोचितुमर्हति ॥ २७ ॥ यदुत्पन्न नविनश्यति यच्च विनष्टं तत्पुनरपि दृश्यद इत्येवमेतजन्ममृत्युचक्र घटिकापन्नमिवानिशं श्रमति । अथवा ( सूर्यस्य ) उदयास्तमयावखण्डितो स्वभावत एव यथा भवतस्तथा जन्ममृत्यू अपि । अवस्तौ जगत्यनिवार्यावर । किंच महामलयकाले त्रैलोक्यस्यापि विनाशोऽवश्यं भाव्येव । तस्मादपि जन्मना- शावपरिहार्यौ । अथवा महाप्रलयेन सर्व संहतं नतु गन्ममृत्यू संहनौ । अनस्ता- वपरिहायोवेव । एवं विजानानश्च खं किमर्थं खेदं करोपि । कुतश्रार्जुन विलान- मप्यविजानान इव भवसि ।। २७ ।। किंचान्यदवानकधा विचार्यमाणेऽर्जुन तव शोककारणमत्र नं किंचिदपि दृश्यते- अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ २८ ॥ यानि चैतान्यसिटानि भवानि जन्मतः मागायिस्यान्पेस गन्मोत्तरं व्यक्ता- न्यभूवन् ! तानि च पत्र क्षयं पान्ति र निःशपमानि पुनः पूर्वावस्या माप्नुवन्ति । न तु कारपि सतस्तेषामन्यत्यम् । एरमेकस्पर वस्तुनो जन्मक्ष- ययोर्मध्ये याकिचिन्मूर्त स्वरूपं दृम्पने तदर्थादसीमेर फेरवं मापयामस्त-

·..
।
अद्वैताङ्कुराख्यटीकासंवलितो-
रूपे प्रतिभासते। निद्रितस्य यथा स्वमे वदत् । अथवा यथा वायुना संचालित-
मुदकं तरङ्गाकारं प्रतिभासवे यथा वा सुवर्ण परमयत्नेनालंकाररूपेण व्यक्त
भवति तथेदमाखलं विश्वं मायया मूर्तरूपेण व्यक्तं भवति । यथा चाऽऽकाशे सह-
सेवाभ्रपटट किंचित्वालं दृश्यते तद्दन् । ततश्चादावेव यत्खलु नास्ति तदर्थं
कुतस्त्वया रुद्यते । निधेहि दृष्टिं निर्विकारे केवलमेकस्मिन्सत्स्वरूपे ॥ २८ ॥
तस्मिंश्च परमात्मनि प्रीत्यासकमनसो जना (विषयांस्त्यजन्तीति न किंतु )
विषयैरेव ते त्यज्यन्ते विरकाश्च सन्तो वने निवसन्ति । तथैव चाऽऽत्सानि दृष्टिं
निधाय मुनीश्वरा ब्रह्मचर्यादिवतानि तपांसि चाऽऽचरन्ति ।
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति श्रुत्वाऽप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥२९॥
केचिदेनमात्मानं निश्चलेन मनसा समालोचपन्तः सांसारिकमखिलं व्यवहार
विस्मरन्ति । केचिच्चैनमात्मानं वर्णयन्तस्तद्गुणानुपादेन संसारादुपरतचित्ताः
क्षणमपि मनसि विषयमयेरामकुर्वाणास्तथाऽऽमान लीनान्तःकरणा भवन्ति यथा
न पुनः कदापि विषयप्रवेशसंभवना। अन्ये च केचिदात्मनो गुणौघ शृण्वन्तोड़
हंकारशून्या देहाभिमानरहिता भवन्ति । ततोऽप्यपरे केचित्मत्यक्ष साक्षात्कारे-
णाऽऽत्मरूपा एव भवन्ति । पथा गच्छन्तो नदीनां भवाहा महान्तोऽपि सर्वेऽपि
चान्ने समुद्र पविशन्त्येव न कोऽपि क्वचिदपि प्रवाहोंऽशेनापि समुद्रेश्वकाशो
नास्तीति कृत्वा निवर्तते तथा योगीधराणा मतिरात्मस्वरूपे (प्रथमतो विषय-
विपयिभावेन ) मविष्टाऽपि पश्चाचवैक्यं तथा गच्छति यथा सुविचारशतेनापि
न पुनस्ततः परावर्तते ॥ २९ ॥
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥३०॥
तदेव चाऽऽत्मरूपं चैतन्यं सर्वत्र सर्वेषु देहेषु विद्यते यच्च न कथमपि विना-
शयितुं शक्यते तदेव चाखिलजगदूपमेकं चैतन्य त्वं पश्य । यस्य च संबन्धा-
मासमात्रेणेदाखिल विश्व परुत्पवोत्पद्यते विनश्यति च । तत्र वद त्वमेवात्र किं
शोच्यत इति । सामान्यतश्च विचारे क्रियमाणेऽपि चार्जुन कथामिदं न ज्ञायते
खया शोकोध्य कदापि नानवद्य इति ॥ ३० ॥

·५५
श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो ।
स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि ।
धम्याद्धि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते ॥३१॥
अर्जुनाद्यापि कथं न विचारयसि । किमिदं ( धर्मविरुद्धं ) स्वपेदानीं
चिन्त्यते । यश्च संकदात्तारयदि स स्वधर्मस्त्वयेदानी विस्मृतः किमु। स्वधर्माच-
रणे यद्यप्येतेषां कौरवाणां किमप्यनिष्टं स्यात्तव वा किमपि स्पाइथवा युगान्तः
स्यात्तथापि स्वधर्म एको न कथमपि त्याज्यो भवति । (नित्यं च स्वधर्म-
चिन्तनं मनसोऽपसार्येदमिदानीमागन्तुकमुत्पद्यमानं ) दयालुत्वं स्वधर्मत्यागेन
प्राप्यमाणामापत्ति निवारयितुं प्रभवकिम् । अर्जुन यद्यप्येतान्पश्यतस्ते चित्तं
स्निग्धपभूत्तथापि युद्धसमय इदमनुचितमेव दयालुत्यम् । यथा च नवज्वरविशेषे
सात्विकोऽप्याहारो घातकर एव भवति । तत्र पथ्यमिति गृह्यमाणं गोक्षीरमपि
विषमेव भवति । तथाऽज्येनान्यत्किचिक्रियते चेचत्र स्वहिवं विनश्येदेव । अतोऽ-
वाणुनावहितमना भव । वृथैवेदानीं त्वं व्याकुलो भवसि । पश्य स्वधर्म पस्मि-
नाचीर्णे न कदापि साधः स्पायथा मार्गेण गच्छतः सर्वथा नैकापायशङ्का
यथा च दीपप्रकाशसाहाय्येन गच्छतो न पादरस्वलनं तथा स्वधर्ममाचरतः
सकला मनोरथा अनागसेनैव पूर्ण भवन्ति । अनचैनदर्थं त्वमेव पश्य युष्माकं
क्षत्रियाणामिदानी युद्धादन्याक्तिमापि नौचितमिति । तस्मात्केनापि मकारण कप-
दमनाभपन्युध्यमानस्य शबोरभिमुखो भूत्या युध्यस्व । एतच्च सर्वं भवादृशस्य
पत्यक्षवदेव स्पष्टं तर किं मया कथनीयम् ॥ ३१ ॥
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् ।
सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥ ३२ ॥
अर्जुन यदिदमदानी युद्धमुपस्थितं तन्मन्ये भवतां पूर्वादृष्टामिदानी फलित-
मिति । यच्च भवतां सकलस्य धर्मस्य निधानं (मूलसंग्रहः) पदिदानी प्रकटित-
ममन् । मन्ये चायं किं संग्राम उत्तेदृशपधारी मूर्तिमान्स्वर्गोऽधवा तवायं प्रता-
पामिर्तिमानदितः, अथवा त्वदीयगुणेषु मीन्याऽऽसकपलिशयात्कीर्तिः स्वयमेव
वामनुगन्तुं यदिच्छति तयं स्वयंवरः किमु । ये च सुरुवातिशयशालिनःक्षत्रि-
यास्तेपामेवेदशः संग्राम उपस्थितो भवति । यथा पथि गच्छतस्तादृशस्पाकला-
चिन्तामणिरुपस्थितो भवति यथा वा जम्मया मुझे पसृते साकस्सादमृतधारा
पतति तथाऽयं पुनप्रसङ्ग स्तोपस्थितः ॥ ३२ ॥

·अद्वैताइकुरारपटीकासंवलितो-
अथ चेपमिमं धयं संग्रामं न करिष्यसि ।
ततः स्वधर्म कीर्ति च हित्वा पापमयाप्स्यसि ॥१३॥
अथ यद्येव युद्धासराङ्मुखीभ्प केवल शोचतेवायस्थीयते त्वया तर्हि वं
स्वयमेव स्वस्प हानिकरो भवसि । यदि चात्र रणे त्य शस परित्यजसि तर्हि
यत्पूर्वजैः सपादित तत्त्वया । नौपचापित न रारक्षितं किंतु केवलं ) हापित
भवेत् । त्वया सपादिता च कीविविनश्येन् । लोकाश्च त्वां भरायेयुः । दोपान
फेवलपाभ्यान्विष्पन्तरत्वां प्राप्नुयुः। यथा भतां न चेतादृश्याः सिपाः दर्शन-
मप्यमङ्गल मन्यते लोके तथैव धर्मो न चेताहशस्य जीवितरयावस्थान भवति ।
यथा च युद्धे जीवितविरहिन प्रेतीभूत शरीर सर्वतो गृधैर्विदीयते तथा धर्मवि-
रहित जीवित सर्वतो महादोपैरागम्यते ॥ ३३ ॥
अतः स्वधर्म त्यजसि-
अकीति चापि भूनानि कथयिष्यन्ति तेऽव्ययाम् ।
संभावितस्य चाकीर्तिमरणादतिरिच्यते ॥ ३४ ॥
चेत्पापं प्रान्स्यसि । अपकीर्तिश्च ते तादृशी भविष्यति या कल्पान्तेऽपि न
पपश्येत् । ज्ञाता च सावदेव जीवितव्य यायनापकरतिस्त स्मृदाति । यद चार्जुन
युद्धमरुत्वाऽस्मात्पदेशात्कीरशस्ते निर्गमः स्यादिति । यद्यपि वस्तुतो निमत्सरः
सदय एव च त्व किलास्मात्पदेशान्निर्गती भविष्यसि तथाऽपि न तादृशी ते
निति समस्ता एने जना मन्येरन् । निर्गच्छन्त च तथाभूत त्वामेते योद्धारः
सर्वतो व्याप्नुयु', बाणाश त्वयि वर्षयेयुर्नतु कथमपि दयालुरिति तैनॊक्ष्यसे ।
( तथा च तदैव त्व मृत्युमुखे पतिष्यसि )। अथ कदाचिदायुःशेषतयाऽस्मादपि
माणसकटारकथचिन्मुक्तो जीवसि तथापि तदानी तादृश ते जीवित त्वादशस्य
मरणादायपष्टमेव ॥ ३४ ॥
भयाद्रणादुपरतं मंस्यन्त त्वां महारथाः ।
घेपा च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ ३५॥
अन्यच्चार्जुन कथ व न पिनारयमीद यदाऽऽवे शेन महता योद्ध समाग-
तस्त्व यद्यपि दयालुत्या प्रतिनिर्गच्छसि तथाऽपि तवैतेषा दुर्जनाना वैरिणां
कीदृशी मतिः स्यादिति । नूनमेन इत्य बदिप्यन्त्यस्मान्दृष्ट्वा भीतः सनिर्गत
इति ॥ ३५॥

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ। अवाच्यवादांश्च बहून वदिष्यन्ति तवाहिताः। निन्दन्तस्तव सामथ्र्य ततो दुःखतरं नु किम् ॥ ३६॥ एषा च तेषामुक्तिरखण्डितैवावशिष्येत । अर्जुन महता पयत्नेन माणत्या- गेनापि वा लोकाः स्वकीर्ति वर्धयन्ति । तव त्वनायासेनैव सा लब्धा (नां च सांमतमपसारयसीति चित्रम् । न च तवेयं कीर्तिरितरसाधारणी। किंतु ) विस्तार आकाशवदाद्वया । एतादृशी चापरिच्छिन्ना निरुपमा ते कीर्तिः । गुणाश्च तेऽनुरमात्रैलोक्ये पूज्या इत्येवं दिगन्तेषु भूपतयः स्तुवन्ति । सूता एय किमु ते तदानीम् । भूपतिकतामीदृशीं स्तुतिमाकर्ण्य कृतान्तायोपि बिभ्यति ( का कथेतरेषाम् )। निर्मलं गङ्गोइकमियागा, तब सामर्थ्य विद्यते यच्च दृष्ट्वा सद्य एव महायोदारोऽपि लोकेऽस्मिन्तब्धा भवन्ति । तादृशं च तवाछुतं सामर्थ्यं श्रुत्वा निखिला एते योद्धारो जीविते निराशाः संजाताः । यथा सिंहगर्जना मदोन्मत्तानामपि गजानां मलयकाल एव तथा तवाऽऽवेगः (धाक ) कौरवाणामशेषाणाम् । यथा पर्वता वज मन्यन्ते यथा या सर्प गरुडं मन्यन्ते तथैवे निखिला अध्येते कौरवास्त्वां सर्वदा मन्यन्ते । यदि चेदानीं युद्धमलाया 'पतिनिवृत्तो भविष्यसि तदेतेषां कोरवाणां मनासि चिरं वसदपि त्वद्गाभीर्य क्षण- यात्रेणेव ततोऽपसरेत्पत्युतैते त्वां तृणाय मन्येरन् । किंचात्स्यात्मदेशानिर्ग- च्छन्तं पलायमानमपि च त्वामेते स्तम्भयेयुः प्रसस गृहीत्वा चोपहसेयुः शृण्व- त एव च त्वां वाक्पारुष्पमातब्य भूयोभिः कटुशन्दै संयेपुस्तदा के हइयं स्फुरितं मवेत्तदपेक्षयेदानीमेव शौर्यमालम्व्य कुतो न युध्यते । एते पराजिता- श्चेद्राज्यमुपभोक्तव्यं भवति ॥ ३६॥ हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्ग जित्वा वा भोक्ष्यने महीम् । तस्मादुत्तिष्ठ कौनीय सुन्द्राय रुतनिश्चयः ॥ ३७॥ अथवाऽत्र रणे युद्धं कुर्वन् गनजीविनाऽसि नहि क्लेशगनरेणैव स्वर्गसुख माप्स्यसि । अतोऽर्जुनात्र विषये विचारस्यावसर एव नास्ति । केवलं जीयमेव धनुगडीया युद्धायोतिष्ठ । पप स्वधर्मादसों विद्यमाना दोपा विनश्यन्ति तर तु पिते तदैपरीत्येन वेयं भान्तिरदमयदर पातक स्वादिति । किं हटा नौ: कदापि निमग्नपति तथा समाग गच्छन् सरसति किम् । यस्तु सम्पङ्न गच्छति तस्य पादयोमिथः संघर्पण रसन्नं समवेत् ( न तु स मार्गदोपः) ।

·अद्वैताकुरारयटीकासंयलिती- अमृतायमानमपि दुग्धं विषमि सेवितं चेनत्र मृत्युः स्यात् ( किंतु नस दुग्धदोषः )। तथा स्वधर्मस्याऽऽचरणमपि कंचिद्विशिष्टहेतुं पुरस्काय रुतं वेदो- पाय भवेत् ( नतु स स्वधर्मदोपः ) । अतोऽर्जुन कंचिदपि विशिष्टहेतुं सर्वथा मनस्यकुर्वन् क्षत्रियस्प धर्मोऽयमित्येव केवलं मनसि रुत्या युध्यसे चेत्तत्र पापस्म संभव एव नास्ति ॥ ३७॥ मुखदुःखे समे रुत्वा लाभालामी जयाजयो । ततो युद्धाय युज्यस्व नवं पापमवाप्स्यसि ॥ ३८ ॥ पाप्ते संभाविते वा सुखे तेन न संतुष्टो भवेत् । तथा प्राप्ते संभाविते या दुःखे तेन न विषादयुक्तो भवेत् । तथा { कर्मकाल एतस्मात् ) लामः स्यादा न येत्येतदपि किंचिन्मनसि नैव कर्तव्यम् । तथाऽन युद्धे जयः स्यादथवा परा- जये सर्वथा देह एव विनश्येदित्ये कमपि भाविनमर्थमादी न चिन्तयेत् । . स्वस्य योग्यं स्वधर्ममाचरतः ( पूर्वमसंकलिलमेव ) यत् ( शुभमशुभं वा ) पानं भवेत्तत्सर्वं निर्विकारेण मनसा सोढव्यम् । एतादृशी मनोवृत्तिश्चेत्तत्र स्वभावत एव दोषा न स्युः । अतोऽत्र भ्रान्ति त्यक्त्वा निश्चितमनसा त्वया योख- व्यमेव ॥ ३८ ॥ एपा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिोंगे विमां शृणु। बुद्धया युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यति ॥ ३९ ॥ इयं च संक्षेपेण सांख्यस्थितिस्तवोक्ता । इदानी तात्विको बुद्धियोगः कथ्यते शृणु ( बुद्धियोगश्च निष्कामकर्मयोगः) । अर्जुन यस्प बुदियुक्ता स्यात्तस्प कर्मबन्धः कथमपि न वाधते ॥ ३९ ॥ नेहाभिकमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ ४० ॥ पथा कवचावृतदेही कवचव्यवधानाच्छखसंपातं सहते जी च भवति देहश्च तस्याक्षतः पूर्वावस्थोऽवशिष्यते तथा निर्दष्टं कर्ममार्गमनुसरन् कर्मी बुद्धियोगरूपकवचावृतः कर्मबन्धं सहते मोक्षाधिकारी च भवति कर्म च तस्पाक्षतं पूर्वावस्थमवशिष्यत ऐहिकफलदायकम् । तथा च कर्म कर्तव्यमेव । केवलं कर्मणः फलं नैवानुसंधातव्यम् । यथा मन्त्रझं मनबाधा न बाधते तथा ये निष्कामकर्मयोगिनः सुवृद्धपः कास्न कर्मतत्त्वं जानन्ति तान् कर्मबन्ध-

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायी ।
मूलकः शरीराद्यपाधिगणो न बाधते । यत्र च पुण्यपापयोनं प्रवेशः, यत्र
'च सूक्ष्मः स्थिरश्च यो गुणत्रयसंपन्धस्तजन्यो न कश्चिदिकारस्तादृशो बुद्धि-
पोगः पूर्वसुरूतपशास्वल्पोऽपि यदि हदये प्रकाशेत नहि तत्रार्जुन निखिलं
संसारभयं विनश्यत्येव ॥ ४० ॥
व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।
बहुशाखा हनन्तान बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ ४१ ॥
( ननु हृदयप्रदेशमाने समुद्भवन्पूर्वमविद्यमानश्वायं स्वल्पो बुद्धियोगः कथ-
मनादेविस्तृताच संसाराद्यं निवारयितुं शक्नुपात् । उच्यते-स्वल्पोऽयं बुद्धि-
योग इति न मन्तव्यम् । यथा स्वल्पैव दीपकालिका स्वतेजसा महान् प्रदेश
व्यामोति तथाऽयं बुद्धियोगः (अनेकविध सद्विचारमुद्भावयति)। चराचरेऽस्मि-
अगतीशी सद्वासना दुर्लभैव या च केवलं विचारशीलैः पुरुषैर्वहुधाऽपेक्ष्यते ।
परिसो हीतरपदार्थवन्न सर्वत्र सुलभस्तथैवायं बुनियोगः । अमृतस्य लेशोपि
हि भाग्यवशादेव पाप्यते तथैवायम् । दुभश्वायं बुद्धियोगः पूर्वसुकृतवशात्स-
युद्भूतश्चेत्तस्यान्ने परमात्ममामिनिश्रितैव । गड्गौषो हि कियताशप मद्देशेन
गच्छन्नन्ते समुद्र पामोत्येव । यतोऽस्य बुद्धियोगस्य नेवरमन्तरेणान्या कवि-
पर्यवसानम् । अर्जुनास्य बुद्धियोगस्य तदेकमात्रविषयकत्वात् । अयं बुद्धियोगो ।
न चेत्सर्वविधा अपि मतयो दुर्मतय एव विकारोत्सादिकाः । ताभिरेव चाविवे-
किनो निरन्तरं स्वादिलब्धा रमन्ते । तेन चार्जुन नादृशानां स्वर्गो वा संसा-
रो वा नरको वैतदन्यतमं किंचिन्मुहुः प्राध्यते नतु सर्वथाऽस्मसाक्षारकारसुखं
तेषां दृश्यते ॥ ११ ॥
यामिमां पुष्पितरं वाचं प्रवदनपविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ॥४२॥
ये च सांपतं सोकाः कर्मफलासक्ति दधाना वेदवाक्यानि प्रमाणीकृत्य
कर्मण एव केवलं श्रेष्ठवां प्रस्थापयन्ति संसारे चास्सिन्म गृहीत्वा यज्ञादि
कर्म कत्वा सर्वोल्लटं स्वर्गसुख भोक्तव्यम् । एतदन्तरेण चान्यत्र कापि नास्त्येव
सर्वथा सुखमित्येवमनेकपकारेण यथा श्रोतॄणां हृद्यं सातथा प्रतिपादयन्ति ते
दुर्बुदय एष ॥ ४२ ॥
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् ।
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगति प्रति ॥४३॥

·८०
अनाङ्कुराख्यटीकासंचलितो-
पक्ष्यार्जुन य एवमापिकामाः कामाधीनाः सन्तः कर्माचरन्ति तेषां
चिनं केलं भोगासक्तमेव । ते च ययपि कर्मणि कुशला अनेक विधानि
यज्ञादिकर्माणि यथाविधि समाचरन्ति ॥ ४३॥
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तथाऽपहतचेतसाम् ।
व्यवसायारिमका बुद्धिः समाधी न विधीयते ॥४४
तथाऽपि नेपामयीक समादो दृश्यते परेषा -मनो दृढं स्वर्गादिफलासक्तं
भवति किंतु तादृशयज्ञफलदाता यज्ञमोक्ता यज्ञपुरुपो न चिन्त्यते । यथा
( परिमलपरिपूर्णे ) कराशापान कनचिदमिः प्रस्थाप्यो मपति पथा च
स्वाइन्ने कालकूट प्रक्षेप्यं भी यथा या भाग्यवशादभिमुखमुपस्थितोऽमृत-
कुम्भो हेलपैव पादाघातेनापसार्या भवी तथा यज्ञजपतपादिकः सर्वत्राता
समुपस्थितोऽयं धर्मः फलाभिनिवेगमाण स्वरूपात्पच्याव्यते । महता कप्टेन
पुष्पं संपादितं चेत्पुनः किमर्थ संसारोमेक्ष्यते जनरः। अप्राप्त किंचितर
दृष्टं स्यादिति चेनादृशं विचिदपि नैव ज्ञायते । अथवा पुण्यसंपादनेऽप्यरु-
तार्थतां मन्यमानैः संसारोऽपेक्ष्यते चेतादृशमपितः किंचिन ज्ञायते । पथा
निपुणया पाचिकया संपादितं मिष्टमन्नं द्रव्यलोमेन विक्रीयते तथा कुशलैरप्प-
विवकिभिः कर्मनिष्ठेर्पज्ञदाननपभादि रुला संपादितं पुण्यं फलभोगलिपापा
पिकीयते । ततोऽर्जुन पश्य त्वमियं घेदवादरतानां चेतसि सर्वथा दुर्बुदिरु-
देतीति ॥ ४४ ॥
गण्यविपया वेदा निगण्यो भवार्जुन ।
निद्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥४५॥
वेदाश्चैते गुणत्रयेणाऽऽवृताः खलु । तत्राऽऽमपर उपनिषदागः सात्विकः ।
तदितरश्च भागो पत्र स्वर्गादिफलदं पागादि कर्म निरूपितं ( प्रतिपादितं ) स
राजसस्तामसश्च । अतस्त्वमेव जानीहि देशः सुखदुःखहेतव इति । अतश्च
तत्रान्तःकरणं मा व्यापारय कथंचिदपि । गुणवयस्यावकाशश्वेतसि केनापि
रूपेण न देयः । तथा समेति भावनाया अप्यवकाशो न देयः । किंतु
केवलमेकमारमसुखं चेतसि सदा भावनीयं न क्षणमपि विस्मर्तव्यम् ॥ ४५ ॥
यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके ।
तादान्सर्वेषु चेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ॥ ४६॥

·श्रीमद्भगवदगीतायाः प्रथमहितीयाध्यायो ।
यद्यपि वेदे बहून भिन्न भिन्नानि भूपासि कर्माणि गचिनानि तथापि तत्र
पत्स्वस्य हिनं तदेव बागम् । पथा सूर्योदये वो मार्गाः प्रकाशिता दृश्यन्ते
नावता किं तैः सर्वमार्गः पान्था गच्छनि । अथवा सकतमिदं महीतलं जलमयं
यद्यपि दृष्टं तथापि पातः स्वस्य यायदिष्टं नारदेव गृङ्गाति । तथा जानिनो
वेदार्थ विवचयन्ति किंतु तत्र पदपेक्षिनं शाश्वनं च पनीयते नदेव स्वी
कुर्वन्ति ।। ४६॥
कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ ४७ ॥
तदोर्जुन शृणु त्वं मया यदिदानीमुक्तं तदनुसारेण विचार्यमाणे त्वये-
दानी स्वकर्म कर्तव्यमेतदेवोचितम् । सर्वप्रकारेण विचारः कृतोऽस्माभिस्त-
नदेव मनसि निश्चितं पत्त्ययेदानी विहितं कर्म नेव त्याच्यामिति । तत्र च
कर्मफलस्याऽऽशा तु नैव कार्या । अन्यच्च कुत्सित कर्म ( निषिद्ध काम्यं
चेति द्विविधं ) कदापि मनमाऽपि न चिन्तनीयम् । सत्कर्मय च केवलमाचरणीय
तदपि कमपि हेतुमपरस्रुत्यैवाऽऽचरणीयं भवति ।। ४७ ॥
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्ग त्यक्त्या धनंजय ।
सिद्धयसिद्धयोः समो भूत्वा ममत्वं योग उच्यते ॥४८॥
तस्मादर्जुन त्वं फलसबन्धं त्यक्त्वा निष्कामकर्मयोगयुक्तः सन्स्वस्थचिनो
भूत्वा कर्म कुरु । यदि च पारब्धं कर्म भाग्यवशात्पूर्णमभूत्तदापि तत्र विशे-
पतः संतुष्टेन न भाव्यम् । पदि वा दुर्दैववशात्मारब्धे कर्मणि केनचिनिमित्तेन
विन उदभूत्ताह तपासतोषात्क्षुब्धमनसा न भाव्यम् । पारब्धं कर्म निर्विप्नं
परिसमा चेत्तत्सम्यगुपयुक्तमिति मन्यत एव । तथैव विमितमपरिसमाप्तमपि पूर्ण-
मित्येव मन्येत । यतो यावच्च पाहवा च कर्म निष्पन्न मवेत्तावदेव तादृशमेव
चेवरे समर्पित चेत्स्वभावत एव तत्सरिपूर्ण भाति । येय सत्कर्मण्यसत्कर्मणि च
तुल्यैव मनोवृत्तिः सवोत्तमा योगस्थितिरित्ति प्रशमन्ति (रुतबुद्धयः) ॥ १८ ॥
दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनंजय ।
चुद्धौ शरणमन्विच्छ कपणाः फलहेतवः ॥४९॥
बुद्धियुक्तो नहातीह उभे सुस्तदुष्टते।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ ५० ॥

·८०
अद्वैताङकुराख्यटीकारांवलितो-
अर्जुन यदेतदुक्तविधया चित्तस्य समत्व तदेव योगस्य तत्त्वमयहि । यता-
स्यामवस्थायां मनोबुयोरक्य भवति । ईशश्च महामहिमशाली बुद्धियोगोऽ-
यम्। तदपेक्षया भूयसाऽगेनापरुष्ट एवाय लौकिक कर्मयोगो (यत्राऽऽत्मनि कर्तृ-
सानुसधान कामना चैति दोगदय दृश्यते )। यद्यप्येवमपरोऽय कर्मयोग-
रतथापि सेोऽनुष्ठेय एव । केवर तत्रत्य दोषमात्र निहरणीयम् । यतो दोपे निहतेऽ.
पगि य कर्मभाग रोव युनियोगस्य भामका । अतशास्मिश्रेष्ठे बुदिपोगे
म्धिग्मना भव । स बुद्धियोग मा पस्तदर्थमादावर फरकामनादिदोषा मनसा
क्थमपि नानुसधेपाः । एवमादित आरभ्यैव ये युनियोगसाचनायोयुकास्ते
ससारपार गच्छन्त्येव । यतस्त पापेन पुण्येन च वियुक्ता भवन्ति । ( ससारश्च
पापपुण्यफलात्मक एव ) ॥ १९ ॥ ५० ॥
कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ता पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ ५१ ॥
ये चैव फलमनभिसधाय कर्म कुर्वते तेषा ससारे गतागत नास्ति । ते च
पुद्धियोगयुक्ता जना पर्यन्ते परमेश्वरपद प्राप्नुवन्नि । निरामय मालानन्द प्राप्नु-
चन्तीति पावत् ।। ५१ ॥
पदा ते मोहकलिलं बुद्विपतिरिष्यति ।
तदा गन्तामि निर्वदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ ५२ ॥
अर्जुन सामत ते समुत्पन्न कर्मणः सकाशान्निवर्तकममु मोह यदा त्यजति
फलकामनानिरासक वैराग्य च मनसि धारयसि तदा त्वमीदृशो निरामयबला-
नन्दभाग्भवास । यस्या चावस्थिती निर्दुष्ट दुर्लभ चाऽऽत्मज्ञानमेव समुद्भवति
तदा चानापासेनैव मनस सकाशाद्रीजरूपेण स्थिता अपि कामवासना.
सर्वतोपसृता भवन्ति । पत्र चान्यत्किचिज्ज्ञेय पूर्वज्ञात वा पुनातव्यमित्या-
दिका सर्वविधा मनोवृत्तिविलय गता भवति ॥ ५२ ॥
श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला।
ममाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥ ५३॥
या च मतिः पूर्वमिन्द्रियाधीना पल्लवितेव विपयेषु प्रसृताऽभूत्सा तदा विष-
पम्प इन्दिये पथ परावृत्यात्मस्वरूप एव केवल स्थिरा भविष्यति । तदेव च
केवल समाधिसुख पदीदृशी स्थिरा मति । तदेव च त्व कारस्पन बुछियोग
पाप्स्यसि ॥५३॥

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्याया।
अर्जुन उवाच-
स्थितप्रज्ञस्य का भापा समाधिस्थस्य केशव ।
स्थितधीः किं प्रभात किमामीत मजेत किम ॥१४॥
अधार्जुन एवं वदति भगवानदानी मनोगतं सकलं पृच्छयते रूपया कथ्य-
नाम् ( अपं मर्स इत्यवहेलना मा कुरु ) । अथ भगवान्सानन्दः सनर्जुनं
पदति यनवार्जुन योग्यं प्रतीयते तन्निर्भीकमनाः सन्विनारयति । ( अवहेलना-
भीति मा कापीरित्यभिप्रायः । भगवतः सानन्दत्वं च यतोऽयमर्जुनो विचार-
यितुं प्रवृनस्ततो मदुक्तो निष्कामकर्मयोगोऽस्यापेक्षितः । नहि पयागमजिगमिपुः
प्रयागमार्ग पृच्छत्तीत्यभिप्रायेण योध्यम् ) । एयमुक्तोऽर्जुनो वदति भगवन्
कीदृशं स्थितप्रज्ञ वदन्ति कथं च सोऽभिज्ञेयः । तथा स्थिरबुद्धिरिति यं वदन्ति
स कीदृशैश्विकैरवगन्तव्यः । योऽसण्डितं समाधिसुखं भुनक्ति तस्य कीदृशमव-
स्थानं कथं च स स्वरूपे निमज्जत्येतत्सर्व भगवन् कथनीयम् । ततः परम-
लावतारः ( ऐश्वर्योदाययशःश्रीवैराग्यज्ञानरूप )पगुणेश्वर्यसंपन्नो भगवा-
नारायणो वदति स्म ॥ ५४॥
श्रीभगवानुवाच-
प्रजहाति यदा कामान्सर्वान् पार्थ मनोगतान् ।
आत्मन्येयाऽऽत्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तटोच्यते ॥ ५५ ॥
अर्जुन शृणु यश्चायं विषयेषु बलवान्मनोमिलापः स एव हि स्वात्मसुरखेड-,
न्तरायं करोति । यश्चोकाभिलापरहितः सर्वथा नित्यतृप्तान्तःकरणः, तथा
यस्य कामस्य संबन्धेन विषयेषु प्रधाव्य पतन्ति जनाः स कामो यस्य सर्वथा
गलितः, यस्य चाऽवत्मसुखे मनः संलमं स पुरुषःस्थितमज्ञ इत्यवगन्तव्यः ॥५५॥
दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेपु विंगतस्पृहः ।
वीतरागभयकोधःस्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥५६॥
नानाविधेषु दुःखेषु संपावपि यस्य चिने नोवेगः । तथा सुखलाभेन
सुखलिप्सया वा न यस्य मनो व्याकुल (समानान्तं ) तं कामः क्रोधव
स्वभावत एव न स्पृशति । भयं च तस्यापरिचितमेवाऽऽस्ते । परिपूर्ण एव हि
सः । ईदृशच यः केवलात्मस्वरमा उपारित्यागेन भेदभावनारहितः स स्थिरबु-
दिरित्यगन्तव्यः ॥ १६ ॥

·२४ अद्वैताङ्कुराख्यटीकासंवलिता- यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्याप्य शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न इष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ५७ ॥ यथा पूर्णचन्द्रो वस्तूनां प्रकाशनसमय इट्मधर्म पस्त्विदभुत्तममित्येवं पस्तु- गत वैषम्यं न पश्यति किंतु सर्वत्र समदृष्टिः सन्नेव साम्येन प्रकाशयति, तथा पस्य मनसो देशकालाधनपेक्षं वृत्तिसाम्यं तादृशमेव च इपालुवं तवपरीत्यस्य च न कदाऽपि संभवः । तथा च यस्य मनोवृत्तिरीप्सितवस्तुमाप्तापि न संतो- पायत्ताऽनीप्सिवस्तुमाती च न विपादापत्ता तादृशो हर्षशोकरहित आत्म- योधपरिपूर्णों यः पुरुषः स विज्ञेयोऽर्जुन प्रज्ञायुक्तः ( स एव च स्थिरराषि- रिति गीपते ) ॥ ५॥ यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीय सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ ५८ ॥ पथा कूर्म मानन्दितः स्वयमेव स्वाक्यवान् पसारयवीच्छामात्रेण च पुनः स्वयमेव संकोच यति तथा पस्योतिमात्रेण तद्धीनानीन्द्रियाणि तदुक्तं साध- पन्ति तस्य प्रज्ञा स्थितेत्यवगन्तव्यम् ।। ५८ ॥ विपया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः । रसवर्ज रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ ५९ ॥ अर्जुनेदानीमन्यत्कौतुकास्पदं किमपि कथयामि श्रूयताम् । (कर्मिणो योगिनी 'वा) साधका बतोपवासादौ शब्दादीन्विषयान्दूरीकृत्य ततः श्रीवादीनीन्द्रियाणि परावर्तयन्ति नतु रसनेन्द्रियविषये तादृशो नियमः कश्चितैः रुतो दृश्यते येन रसनेन्द्रियस्य विषयेभ्यः सर्वथा परावर्तन ( प्रायोपवेशनरूपं ) स्यात् । (एत- दालक्ष्येव किंनु ) ते रसनेन्द्रियग्राह्या विषया अनेकैः प्रकारैः सहस्रशस्तमा- कम्याऽऽत्मसात्कुर्वन्ति । यथा वृक्षाये परूढेषु पल्लवेषु च्छिन्नेष्वपि मूले ययु- दकं सिच्यते नहि कथं स वृक्षो विनष्टो भवेत् । प्रत्युत ताडगुदकबलेनाधिक एव नियंग्विस्तीर्णो भवति । तथा रसनया भक्ष्ये गृहीते स्वस्थायां मनोवृत्तावि- तरेन्द्रियग्राहाः शब्दादयो विषया अपि मनसि पुष्टा भवेयुः । यथेतरेन्द्रिय- प्रासाः शब्दसांदयो विषया व्रतादिनियरिन्द्रियेभ्योऽपसारयितुं शक्या भवन्ति न तथा रसनेन्द्रियाचाविषया नियमेनापसारयितुं शक्यन्ते। यतस्तदन्तरेण जीवनमेव न संभवति । परब्रह्मानुभवन तु निःशेषाः सर्व एव विषयाः स्वभा- ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो । घेत एव स्वयमेव चेन्द्रियम्या दूरमपसृता भवन्ति । तदा सात्मैक्यपनीतिमत्यक्षे (मनोवृत्निीना भवति ) गरीरासमायो विनरपति मनोनुसारीणीन्द्रियाण विषयान्सर्वथा विस्मान्त्येव ।। ५९ ॥ यतता वपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः ॥६॥ ईदृशी चावस्थितिरन्यथा पाप्नुमशक्यैव । अहर्निशं पत्न कुर्वनामपि बहुभिरपि च सायनैरियमवस्था न पाप्यने । ( इन्द्रियाणि च मनसः प्रेष्य- भूतानि मनोधानान्यपि च मनोविपश्योरान्तरवासयोमध्येऽवस्थितानि बार- विपयैः संबन्धं पाप्य नवदशेन पावसानीव स्वप्रेरकमपि मनः स्वात्मसाकु- चन्ति । ततश्रश्चतं मनो विषयाननुसत्यतस्ततो धावनि ) । तत्रेन्द्रियसंरक्षणार्थ योगिनोऽभ्यासरूपे गृहेऽभ्यासरूपारक्षकपुरुषसैनिधी वा यमनियमरूपजवनि- काया अन्तरिन्द्रियाणि प्रस्थाप्य मनश्च स्वमुष्टिगतमिवावस्थाप्य वर्तन्ते । एवंभूना अपि योगिनः स्वल्पमपि क्वचिदपि च सदैव २ च्छिदं निरीक्षमाणे- रिन्द्रियैः भान्ता विवशाः क्रियन्ते यथा पिशान्वज्ञा वन्यन्ते तद्वत् । एवंभूत दुनिवारमिन्द्रियाणां सामर्थ्यम् । विषया अपि तथैव सामर्थ्यशालिनी ये मद्धिसिद्धिमिपेण योगिनं पाप्येन्द्रियैः संयुज्य मनोऽप्याक्रान्ति । तथा- मुतं च मनो योगिमुष्टेः सकाशाइबहिनिर्गत सभ्यास शिथिलपति (ततभार्था- देवापासरूपं गृह पिशीर्यतेऽम्यासरूपा भाराक्षक्पुरुषा या निमिता भवन्ति । पमनियमरूपा जवनिका चापसृता भवति । एव पतिबन्धान्मुक्तानीन्द्रिया- णि हेलपेव योगिनमात्मसारकुर्वन्ति )। एवंभूतं विलक्षणं सामथ्पमिन्दिपा- णामोहि ॥ ६० ॥ तानि सर्वाणि मंयम्य युक्त आसीत मस्परः । यशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥६१ ॥ ( पताहनां च पदिचक्षणं साममिन्द्रियाणां तत्सर्वधा विषयासनिमय- लम्बने )। अतोऽर्जुन सर्वपु विपयेप्यास परित्ययेन्द्रिपाण्पकिंचनकासीण पस्तनुते स एर निस्कासपर्मयोगयोग्यः पुरुषो परपान करणं न कदापि विषयमुखेन मन्टोभ्यने । यश्च मननमा वायुगो न क्षणमपि पा विम- इति । (इंनी च मयि मनम भासनियरश्यक्येय ) । अन्यथा यपि ·1 ८६ अद्वैताकुराख्यटीकासंघलितो- पापा विषयाः सनिहिता न रथस्तथाऽपि सूक्ष्मररूपेण मनसा तचिन्तनं चेदप संसारो निःशेष आद्यन्तसहितरवदपाय एय भवति । यथा विपस्य टेशोऽपि गृहीतधेस फस्नं शरीरं व्याप्नुपन्निःसंशयं जीवितमपहरत्येव तथा राङ्किनः फ्ल्पनामानरूपोऽपि विषयो पनासि यसति चेस निहितं विवेक- जानं समूलघावं इन्नि ॥ ६ ॥ ध्यायतो विपया पुंसः सनस्तेपूपजायते । सङ्गारसंजायते कामः कामामोधोऽभिजायते ॥ १२ ॥ क्रोधाद्भवनि संमोहः संमोहास्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाधुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति ॥ ६३॥ निःसङ्गस्यापि योगिनो मनास विषयस्मरणमा चेतावताऽपि साऽऽन्तरो विषयसङ्गः समुद्भवति । समुद्रवे च सङ्गे सद्य एव ना मूर्तिमा काम आविम- पति । आविर्भूते च कामे तत्र शोध आवश्यक एव । ( कामस्प कोधाव्यभि- पारित्वात् । कामसंभावनामात्रणापि ततः प्रागेय किंन्वयमाविर्भवति । कोषस्य च विचारविरोधित्यात् ।। नत्रापिचारात्मकः संमोहः स्थितपद् एव । (विचारस्य स्मृतियाजोरोधकत्वादादेव) । अपिगारे स्मृतिविनष्टा भवति । पचण्डयाताहता दीपशिखेव । यथा निशासमयेन सूर्यनेजोऽभिभाव्यते तथा स्मृति शेन माणिनां अदितत्त्वमभिभाव्यते । अस्यां चाज्ञानान्धतावस्थायां विचारविषयीमतेपु तत्त्वेषु मदीनेवियास्फुरस हदये स्वरूपमात्रेण विद्यमानाऽपि युदिः किंकर्तव्यतामूढा व्याकुली भवति । यथा जात्यन्धः ( मनःसंभ्रमेण ) स्वरमाणो दीनः सन्यत्र कुत्रापि धावति तथा स्मृवित्रंशे बुद्धिर्यत्र कुत्रापि भ्रमति ( न तु वस्तुतत्वानुसरति ) । एवं स्मृतिभ्रंशेन सर्वथा ब्याकुलीभूतापां बुद्धौ ज्ञाननातं समूलमुन्मुचितं भवति । यथा जीविनापगमे शरीरस्य सर्वांशे- नावद्यतरा मेतावस्था प्राप्यते तथा पूर्वोक्तरीत्या बुद्धयपगमे पुरुषस्य जीवतोऽपि सर्वांशेनापद्यतराऽवस्था प्राप्यते । अतोऽर्जुन पथाऽणुरपि विस्फुलिङ्ग एधःसंयोगेन प्रौढश्चेत्रिभुवनमपि दग्धुं समर्थो भवति तथेदं विषयचिन्तनं कदाचित्क्षणमपि मनस्यवस्थित देनदुनमणाडचोत्तरोनरावस्थामन्चेपपदन्ते शागजातं तमूलमुन्मूटयितुं प्रभवति । पुरुष पावयतीति यावत् ॥६२ ॥६३ ॥ . .

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । रागडेपरियुक्तैस्तु विपयानिन्द्रियैश्चरन् । आत्मवश्यैविधेयात्मा प्रसादमधिगच्छति ॥ ६४ ॥ अतो निखिला इमे विषया मनस्तः सर्वथाऽपसारणीयाः ( सूक्ष्मरूपेणापि तेषामवकाशो मनसि न देयः )। विषयचिन्तनाभावे चानायासेनैव रागद्वेषयो- रनुत्पत्तिर्मवति । अन्यच्चावार्जुन किंचित्कथ्यते गणु । रागद्वेषयोरभाव इन्द्रि- पाणां विषयानुसरणेऽपि न किंचिदाधकम् । यथाऽऽकाशमतः सूर्यः स्वरश्मि- भिर्महीमण्डलं स्पृशन्नपि न तत्रत्यवस्तुगतदोपैलिप्यते तद्वत् । आत्मज्ञानी यात्म- रसासक्तमना इन्द्रियग्राह्यान्पदायास्तद्धाश्च गुणत्वेन दोपत्वेन चागृङ्गनत एर कामक्रोधरहितस्तानौदासीन्येन निरीक्षते । तथा च विषयानपि पो मूलका- रणस्वरूपेणाऽऽत्यरूपेण पश्यति न कार्यरूपेण तादृशस्य योगिनस्ते विषयाः कथं बाधका मवेयुः। यदि च कथंचिदुदक एवोदकं मनं भवेदथवाऽग्निरेव वाऽमि दहेनहि स स्वात्मत्वेन सर्व पश्यन्नात्मज्ञानी विषयसङ्गेन पीडितो भवेत् । ( सर्वथा विषयासक्तिस्तत्र न किंचिदपि करोति । आसनिरेव सा न भवति । एवं निखिलमिदं जगत्रयं केवलात्मस्वरूपेण पश्यतः प्रज्ञा स्थिरेत्यवग- न्तव्यम् ।। ६४॥ प्रसादे सर्वदुःसानां हानिरस्योपजायते । प्रसन्नचेतसो ह्याशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते ॥६५॥ पश्यैवं यस्य स्थिरमशस्य मनसः प्रसन्नता सततमखण्डिवा तत्र कस्यापि संसारदुःसस्य प्रवेशो न संभवति । पथा यस्य जठरेऽमृतनिर्झरः समुतस्तस्य क्षपातृषानन्या भीतिर्न कथमपि संभवति । वथा यस्य हदयं मसनं वस्य दावं कथं स्यात् । प्रसन्न हदयस्प च योगिनोऽनायासेनेव अद्धिः परमात्मस्वालो रसते । सधा निर्वातपदेशावस्थितः प्रदीप ईपदपि न मकम्पले तथा मोगयु- कस्य बुद्धिः परमात्मस्वरूपेऽवस्थिता न कदापि वतः पच्चवते । नीव स्थिरा मपति ।। ६५॥ नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना। न चाभावयतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ॥ ६६ ॥ पस्पान्तःकरणे निष्कामकर्मयोगस्य विचार एव नास्ति स शन्दादिभिर्वि- पपैः पाशपद इव गुणेराकष्टो भवति । तस्य च न कदापि स्थिरा दिन-

·अद्वैताकुरास्पटीकासंवलितो-
पति । ( स्थिरा बुद्धिा भवतीनि कि वनव्यम् ) बुद्धिस्थैर्यस्याऽऽस्था ( कल्प-
माऽपि ) विषयारुष्टस्य मनसि नोदेति । यदि चैर्य बुद्धिस्थयस्य कल्पनाऽपि
नास्ति तर्हि वन्मनसि शान्तिः कथं पदगादधीन । यत्र न शान्निजिभूताऽपि
नास्ति तत्र प्रान्तिमूलकोऽपि सुरसस्य न प्रवेशः । यथा पापिष्ट माणिनि मोक्षो
नैव संभपनि तद्वत् । परमार्जुन यानी भनितानि बीजान्यइरोत्सादनममानि
रयुस्तईशान्तस्य ( संतप्तं मनः ) सुरखोत्पादनममधू स्यात् । अतत्र विषयास-
तिमूलको यो मनसो निष्कापकर्मयोगाभावस्तदेव दुःखस्य जीविनम । ( दु:-
खस्य मूलकारणं तदेव । तत्र दुःखमपरिहार्यमिति यावत् । तथा च निष्काम-
कर्मयोगमाप्तये । इन्द्रियनिग्रहस्याऽऽवश्यकत्वं सिन्दं भवति ॥ ६६ ।।
इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोऽनुविधीयते ।
तदस्य हरति प्रज्ञां वायुनावमिवाम्भसि ॥ ६७ ।।
( इन्द्रियनिग्रहाभावे विषयाधीनेष्विन्द्रियेषु सत्सु ) नदानुकल्पनेव
च ये संचरन्ति तैपियसा प्रविष्टेरपि पुरुपैन कथमपि विषयसागर उत्तीर्णो
भवति । यथा नाविकेनापायस्थलानि ह्रदजलश्रमपापाणप्रदेशादीनि दूरतः परिहाय
संचालिता नौस्तीरसंनिधिं यावदनुपाप्यते तावदेव यदि वात्याऽऽकृष्टा भवेत्तार्ह
वात्यावशां तथाविधा नावमपायपदेशात्परिहापयितुं स नाविकः समर्थो न भवति ।
तद्विपयासक्तस्येन्द्रियाण्याष्टानि भवेयुरेव । यदि कदाचित्पुरुषः कौतुकेन
लालनयेवेन्द्रियाणि विषयेषु मवर्तयेत्तहि नियतं स सांसारिकदुःखैराकान्त इति
विद्धि । (पद्यपि सागरप्रवेशं विना सागरोतरणं न संभवति । उचरणस्प प्रवेशा-
नुविधायित्वानथाऽपि न तदर्थ हाद्विषयोन्मुखेन भवितव्यम् । कित्येनावत्काल-
पर्यन्त मायाविषयोपभोगो जानस्तावानेव तत्र पर्याप्तो भवति ) ॥ ६७ ॥
तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः।
वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥६॥
तस्माविषयज्वनासक्तानीन्द्रियाणि स्वयमेव यस्य पुरुषस्थाधीनानि (पूर्व-
सुरुतवशात्) भवेयुस्ताह तस्य सार्थकताय किमधिकमपेक्षितं भवेत् ) । ( वावतै-
व च तस्य जन्म सार्थकं भवति ) । पश्य यथा कूर्म आनन्दितः स्वयमेव स्वाव-
यवान्प्रसारयतीच्छामात्रेण च पुनः स्वयमेव संकोचयति तथा यस्योक्तिमा-
चेण तदीनानीन्द्रियाणि तदुक्तं साधयन्ति तस्य प्रज्ञा स्थितेत्ययगन्तव्यम् ।
अर्जुन पूर्णावस्थां गतस्य वृद्धियुफस्पान्यकिचिद्गुप्ततरं चिह्नमिदानी वां
कथयामि शृणु ॥ ६८॥

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ। था निशा मर्वभूतानां तस्यां जागति संयी। यस्यां जामति भूतानि मा निशा पश्यतो मुनेः ॥ ६९ ॥ यत्र प्राणिमात्रं निद्रितं तव (स्वासरूपे) यः सदा जागतः । यत्र ( संसारे ) च माणिनो जागृतास्तत्र यो निद्रितः स एव निस्पाधिः स्थिरबुद्धिरवगन्तव्यः । स एव च सदैव मुक्तो मुनीश्वरः ॥ ६९ ॥ आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् । तत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी॥७॥ अर्जुनायं स्थितप्रज्ञ इत्येवं येनावधारितः स्यानादृशमन्यदपि किंचिच्चि- हनमिदानों कथ्यते । समुढे चाखण्डितैवाक्षोभ्यता पथा दृश्यते नदीनां च स. कलाः परिपूर्णाश्च प्रवाहा यत्र संगता भवन्ति तथाऽपि न तब समुद्र किंचिद- प्याधिक्यं दृश्यते मर्यादा च न तेनोलड्थ्यते । ग्रीष्मे च नदीना प्रवाहाः शुष्काः संगता भवन्ति तथाऽपि न तर समुद्र काचिन्यूनता दृश्यते ( एकरूपैव सदाऽय- स्थितिः } । तथा यस्य बुद्धि प्रद्धिसिद्धिामावपि नाऽऽनन्दभरेण क्षुधा भवति तदमानौ च विषण्णा संभ्रमेणाऽऽकान्ता न भववि स स्थितप्रज्ञ इत्यवगन्तव्यः । यथा सूर्यगृहे प्रकाशः किं दीपसापेक्षः, तथाऽपसारिने दीपे किं तत्तूर्यगृहमन्ध- कारावृत्तं भवेत्तथा स्थितप्रज्ञस्य गृहे अादिः सिद्धिश्च समागता निर्गतामन- गंता वा नेपदपि वैषम्यं प्रदर्शयितु भवति । यतः स तदा स्वात्मानन्दे निपान एवाऽऽस्ते । (लोके च बाह्यदृष्टिः पुरुषः कश्चिद्वनवास्पारण्पकवस्तुपारपूर्णार्या भिलपाठयां रमते)। यश्चाऽऽत्मानन्दभूतो योगी स्ववैभवेनेन्द्रभुवनमपि न गणपति स कथं मिलपल्ल्यां रमेत । यथा च यस्पामृतेऽपि सदोपा दृष्टिः स यवा" कथ सेवेत । तथा यस्याऽऽत्मसुखानुभवः स कथमाई सिद्धिं वा लिप्सेत । अर्जुन पश्यागुतमेतत् । (यासु ऋद्धिसिद्धिस सर्वेषां लोकानामसाधारणः सवि- शेष आदरस्ता अदिसिद्धयस्तत्र युधियुक्तस्य योगिनो गृहे तणतुल्या भवन्ति । पर स्वर्गसुखमपि न गण्यते तत्र का पाठा ऋद्धिसिद्धीनाम् ॥ ७ ॥ विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः । निर्ममो निरहंकारः स शान्तिमधिगच्छति ॥ १ ॥ य एवमात्मज्ञानन सतुष्ट आत्मानन्दपरिपूर्णः स त्वया स्थितमज्ञ इत्यवग- नन्यः । ( न नत्र स्वादयः कामा नापि नाशकामस्पृहाम्नकाशं समते।

·अद्वैताकुराख्यदीकासंगलिती- सति सहकारे तत्संभवति नान्यथा ) । स्थितप्रज्ञस्त्वहंकारं परित्यज्य वत एव च सकलान्कामान्सुदूरमपसार्य स्वयं सर्वात्मभूवः सनस्मिन्जगति संचरति ॥१॥ एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुत्यति । स्थित्वाऽस्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥ ७२ ॥ (पा घेयं सयात्मभावररूपेणापस्थितिः ) इमां शाश्वतिकी बाली स्थिति में निष्कामा अनुभवन्ति वे ततोऽनापासेनैव परं बल प्राप्नुवन्ति । ( आयासस्तु प्रथमतः कामत्पागकाल एव नतु तदुत्तरं लेशतोऽप्यायासः । यच्च प्राणिनां . देहावसानकाले व्याकुलतया चितमवरुध्यते साऽपि व्याकुलता तेषां नास्ति यतस्ते मागेव विज्ञानात्मनैक्यं प्राप्ताः केवलं लोकदृष्ट्या विद्यमानं सोपाधिक परमात्मनः सकाशात्पृथग्भावं तदानीमुपापित्यागेन त्यजन्ति ) । तथा च बाली स्थितिमनुभवतां देहावसानकाले विज्ञानात्मस्वरूपे प्रविशतां स्थितमज्ञानां वाह- शावस्थितिवशाळ्याकुटता चित्तमवरोढुं न समर्था भवति । (व्याकुलता नैवोत्पद्यत इति यावत् । यथा ग्रीष्मोष्मसंतप्तानां देहिनां तादृशावस्थायां देहा- घरकस्य कञ्चुकोचरीयादेवखस्य देहानिष्काशनसमये किमपि दुःखं न भवति । वस्खप्रक्षेपकाले हि शैत्यजन्यपा व्याकुलतया भवितव्यम् । तत्तु तदानीं नास्ति । ग्रीष्मोष्मणा शैत्यस्य विनष्टत्वात् । तद्वदेवात्र योध्यम् ) इयं च बाली स्थिनिर्मगवता स्वमुखेनार्जुनं मत्युकेति संजयो धृतराष्ट्रमवादीत् । ततोऽर्जुनो भगवद्वाक्यं श्रुत्वेत्थं मनस्यकरोत् । सांपवं संजाता या ममेयं युद्धाद्दिमुखता सानिया भगवामदर्शितया विचारसरण्या पोपितेव संजाता। यत्रेदानी योग- बुद्धिप्रसङ्गेन स्थितप्रज्ञलक्षणं मदर्शयता भगवताऽखिलं कर्मजातं निराहतं ततोऽर्धादेव युद्धकर्मापि निराकृतप्रापपेव भवति । एवं भगवटुक्त्या मनसि संतुष्टोऽप्यर्जुनो (अन्तराऽन्तरा युध्यस्त्र) अ. २ श्लो. १८, ३१, ३२, ३७, ३८) इत्यायुक्त्या साराङ्कमनाः ) यपृच्छति स्म यच्च तत्रोचरं भगवान्व- दति स स प्रश्नोत्तरसंवादोऽतीव सुन्दरः सकलधर्मतत्त्वभूतोऽपरिच्छिन्नविवेका- मृतसागरस्वरूपश्च तृतीयाध्यायमारभ्य वर्पत इत्येवमुवाच भाषार्थदीपिकापां मीज्ञानदेवः ॥ ७२ ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु । पुरारम्भे पुरोवस्थितान्माष्मादीन्दृष्ट्वा तास्वकीयत्वेन भावपतोऽर्जुनस्प शोकातिरेकायुदानिवृत्रिभून् । नतो भगवतो मनसि 'अर्जुनस्प शोकान- .

·- . श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ वृत्तियुद्धे प्रवृतिश्च । इति इयं कर्तव्यत्योपस्थितमभूत् । तदनुसारेण भगवा- नित्यं मनस्यकरोत्-नायमर्जुनो धर्मराज इव ज्ञानचक्षुर्जन्यसंस्कारवृतमनाः, नापि भीमसेन इव कौरवविषयकद्देषातिशपजन्यसंस्कारादृवमनाः । अतो नास्यार्जुनस्य चक्षुः केनचित्सूक्ष्मेणोपनत्रेण युतम् । नाप्येतदृष्ट्या भीष्मा- दिशरीरं केनचित्सूक्ष्मेणाऽऽवरणेनाऽऽवृतम् । तथा च पाश्चभौतिकं भीष्मादिश- रीरमनावृतमव्यवहितं च पश्यताऽनेनार्जुनेन ' कथं भीष्ममहं । इत्यादि यदुक्तं वद्युक्तमेव । एतादृशावस्थस्पार्जुनस्य युद्धे प्रवृत्तिः, 'देहात्मनोः पार्थक्यम्। तत्र नित्यं देहस्य विनाशित्वमेव, आत्मनश्चाविनाशित्वमेव, न तत्र युद्धेन लेशनोऽपि वैषम्यं स्यात् । ईदृशज्ञानमन्तरेण साधयितुमशक्येति। एवं मन्वानः श्रीभगवा- नुवाच-अशोच्यानित्यादि । अशोच्यान्-वत्कृतशोकोद्देश्यत्वानर्हान् भीष्मा- दीनुद्दिश्य खया शोकः कृतः। यद्यप्यते न पश्यन्ति ० कथं न ज्ञेयमसामिः। (११३८-३९) इत्येवं प्रज्ञावादभाषणं च कुरुषे, एतन्मिथो विरुद्धम् । कथं विरोध इत्याह-गतासूनिति । प्रज्ञावादभापणकर्ता हि पण्डित एव । पण्डिते च शोककर्तृत्वं नैव संभवतीत्यर्थः । गतासवो मृताः । अगता- सयो जीवन्तः । तानुद्दिश्य केनापि पकारण पण्डिता न शोचन्ति । तत्र गवासनुद्दिश्य शोको वियोगनिमित्तो जायते । अगतासूनुद्दिश्य तु वियोग- कारणीभूताविनाशसंभावनया शरीरपीडासंभावनया वा जायते । पण्डिदा गता- सनुद्दिश्यापि न शोचन्ति किमुतागतासून् । त्वं तु पण्डितोऽस्यत एतान्मी- मादीनगतासूनुद्दिश्य शोको न कार्य इति भावः । अदं चोध्यम् । 'अशोच्यानन्दशोचः' इति यत्त्वदीयमाचरणं तस्म- शावादभाषणेन त्वयैव पूर्व रुतेन विरुध्यते । अशोच्यानन्वोचः' इत्य- शोच्यानुलक्ष्यीकरणपूर्वकः शोक, इत्यर्थः । तत्र ( १ ) अशोच्यानुलक्ष्मी- करणं ( २ ) गोकशेत्यस्त्रंशद्वपम् । तत्र द्वयमप्येतत्पज्ञावादमापणेन विरु- दमन्यतरदा । अन्त्येऽपि किमोच्यानुसक्ष्यीकरणं शोको वा । तान वापच्छोकः प्रज्ञावादभापणेन विरुध्यते । पज्ञावादक रपि सनि योग्पे शोक- कारणे शोकसंभवात् । अत एव च यमपि प्रज्ञावादभाषणेन विरुभ्यत इति पक्षो न संभवति । किंतु केपर शोककारणत्वनाशघ्यानुलक्ष्यी- करणं प्रज्ञावादभाषणेन विरुभ्यते । एवे शोप्पा एवं नागेच्या इत्येवं ' ·इन्द्रियाणि । तेषां सीः संपोगाः। कर्तृषष्ट्या समासः। अचेवनानामिन्द्रियाणां त्वया कल्पितो भीष्मादीनां विनाशो न संभवति । ननु सदा विद्यमाना अप्येवे एतावरकालपर्यन्तमपि सांपतिकेन देहेन नावस्थिता इत्याह-देहिनोऽस्मिन्निति । अथ युद्ध सति भीष्मादीनां शारीरपीडासंभव इत्यवः शोक इति चेत्तत्राऽऽ- ह-मानास्पर्शा इति । इन्द्रियविषयसंयोगवियोगजन्या पीडावश्यमाविनी । सा चारतेऽपि युद्ध परिहतुं न शक्यत इत्यतः सा सोढव्यवति भावः। मात्रा अद्वैताकुराख्यटीकासंवलितो- यो विभागस्लदज्ञानस्य माज्ञेष्व संभवात् । एतदर्थद्योतनाथमेव इनान्यशोच इत्यनुपसृष्टः शुचधातुः प्रयुक्तः । अत एव चोचरार्धेऽपि गनासूनगतासंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः। इत्येवमनूपसृष्ट एव शुचधातुः प्रयुक्तः । पण्डिताः पण्डायुक्ताः । बुद्धि- वैभवशालिन इति यावत् । यदि हि ते कदाचिच्छोकं कुर्युस्तीपि तत्र शोके न कदाचिदपि कारणत्वेन गनमाणानगतपाणान्याऽशोच्याननुलक्ष्यी कुर्वन्ति । आत्मनो नित्यत्वेन तब माणसत्त्वस्य तदसत्त्वस्य वाकिंचित्कर- त्वात् । तथैतस्याशोच्यत्वालोचनमकरणस्यान्ते 'तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ( २ । २५) इत्येवमनूपसृष्टं शुचधातुं प्रयुज्यैवोपसंहतम् । तत्र बनूपसर्गयोत्यं पड़ी- प्रमादिषु शोच्यत्वालोचनं तदहता निषिध्यते । तन्मूलक एव तत्र शोकाहना- निषेधो न स्वातन्त्र्येण । उपक्मानुरोधात् । अनुपसर्गमयोगाच्च । अन्यथा हानुपसर्गमयोगवैयथ्य स्यात् । यथा हि तदुत्तरं 'न त्वं शोचितुमर्हसि । इत्येवं केवलः शुचधातुरेय प्रयुक्तः । तद्ववापि पयोगः कृतः स्पादिति । अथ कथं न शोच्या भीष्मादय इति चेत्तत्र यान्भीष्मद्रोणादीनुद्दिश्यार्जुनेन शोकः कृतस्ते मिलित यत्-आत्मशरीर-एतदुभयं तत्स्वरूपाः, शरीरसंसृष्ट आत्म- स्वरूपाः, अथवाऽऽत्मससृष्टशरीररूपा वा । तत्र शरीरविशेष आत्मा चेत्ये- तदुभय मिलित सद् भीष्मद्रोणादिपदवाच्यामिति प्रथमः पक्षः । तत्र भीष्मद्रो- णादीनां सांगत गतासुत्वामावान गतासूनुद्दिश्य शोकसंभवः। अगतासूस्तानुद्दिश्य संभवञ् शोकः किं तेषां विनाशसंभावनयाऽथवा शारीरपीडासंभावनया । तत्र नाऽऽद्य इत्याह-नवेषाह जाविति । अहं त्व सर्वे चैते सदा वर्तन्त एवेति मुझे हताचेदेनेन सांपतिकेन देहेन नावस्थास्यन्तीत्यतोऽयं शोक इति देते ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ। चैतनप्रेरणयैव वस्तुतः पवृत्तावपि तेषां कर्तृत्वविवक्षयात्र स्वातन्त्र्यं सूच्यते । तेन जीवात्मानपेक्षयेव नैसर्गिकीन्द्रियाणां प्रवृत्चिरित्यर्थयोधनद्वारा मात्रासा- नामवर्जनीयत्वं योध्यते । अवर्जनीयत्वाच ते सोढन्या एव भवन्ति । अनित्य- त्वादपि ते सोढव्या एव भवन्तीत्यागमापायिन इत्यनेन बोध्यते । अतो युद्ध भीष्मादीनां शारीरपीडासंभवेऽपि सा सोढव्यपक्षीयति तत्रौदासीन्यं त्वयाऽऽस्थे- यमित्यभिप्रायः । तत्रौदासीन्येऽर्जुनस्याभिरुच्युत्पादनार्थमौदासीन्यस्य पपोजनं मदर्शपति-यं हीति २। १५ । अमृतत्वं मोक्षः । निहत्य धार्तराष्ट्रानः का प्रीतिः स्पाजनार्दन । अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीरुते ॥ इत्येवं त्रैलोक्यराज्यमपि यस्तृणाय मन्यते तस्य मोक्षं विनाऽन्येन फलान्त- रेणाभिरुचिर्नेव संभवति । अत्रेदं चोध्यम्-पूर्वश्लोके तितिक्षस्वेति तितिक्षोक्ता । तितिक्षा क्षमा । सह- नमिति यावत् । तितिक्षा च दुःखसंवेदनपूर्विका तदपूर्विका च । विकारादिजन्या दुःखवेदना जायत एव । किंतु केवलं तादृशदुःखस्यावर्णनीयत्वास्थिरत्वादीन्वि- चिन्त्य तेन विचारेण पत्र तत्सयते तत्र दुःखसंवेदनपूर्विका वितिक्षा । तत्र य- स्मिन्हस्तपादादौ शरीरावयवे महारादिजन्यो विकारः, शरीराबहिर्वा स्त्रीपुर- गृहक्षेत्रालंकारादौ पहारादिजन्यो विकारस्तव दुःखितस्य मदीपत्वबुद्धिरस्त्येव । पत्र त्ववर्जनीयवास्थिरत्वादिचिन्तनेन शरीरावययेषु पाहपु सीपुत्रादिषु च मदीयत्वबुद्धिरेवापचिता तत्र प्रहारादिजन्ये विकारे सत्यपि दुःखसंवेदनं स्वल्प- मम्यजातपायमेवेत्यतत्पूर्विका तितिक्षा कर भवति । इयमेव हि दुःखसंवे- दनाभावयुक्ता तितिक्षोच्यते । मूच्छितो यद्यपि स्वशरीरविकारादिभिर्दुःखितो म दृश्यत इति तत्र दुःखसंवेदनाभावस्तथापि न स तादृशतितिक्षोदाहरणम् । तत्र तितिक्षापा अप्यभावात् । मनोवृत्निविशेषरूपा तितिक्षा मूच्छितस्प न संभवति । तथा चोकम्- न जानु भतिवध्नावि पापाणः स्वस्प मेदकम् । नैतावता तस्य सोके तितिक्षा व्यपदिश्यते ॥ इति । मनोनिसत्त्वानितिक्षा न च परायनः कारागृहस्थादिपंत्र दुःवं सहते तत्र ·अद्वैताइकुरारुपटीकासंचलिती- कुतो न व्यपदिश्यत इति वाच्यम् । तत्रागत्या तत्सहनानितिक्षाया अभावात् । तदक्तम्- विद्यमानेऽपि सामर्थ्य नेव पतिचिकीर्पते । न स्तम्नात्यपकुर्वन्तं वितिक्षा तत्र ढोकते ॥ इति । अब परिविक्षाद्वैविध्यमुक्तं तत्राऽऽद्यायां दुःखसंवेदनपूर्विकायां तितिक्षायों मात्रास्पेशंः पाणिनं व्यथयन्त्येव किंतु केवलं ते सहन्ते । द्वितीयार्या दुःखसें- वेदनाभावपूर्दिकायां तितिक्षायां मावास्पाः पाणिनं नव्यथयन्ति । नदिदमुक्तम्-- यदि न व्यथयन्ति ' इति । ननु मकतेऽर्जुनाय पा तितिक्षस्व । इत्येवं तितिक्षोपदिष्टा साऽऽद्या । अब निर्दिष्ट ' अमृतत्वाय कल्पते । इत्येव फल तु द्वितीयायाः । तथा चेंद- मसपद्धमिव प्रतीयत इति चेद्धान्तोऽसि । नहीद तितिक्षाद्वयं मिथो भिन्नम् । येन त्वयोमेक्षिताऽसबद्धतात्र पदमादधीत । किंत्वकैव तितिक्षा । तस्या एवावस्थाद्वयम् । पथमावस्थायास्तितिक्षायाः परिणामभूता हि द्वितीयाऽवस्था । न केवलमेकस्यास्तितिक्षाया अवस्थाद्यमित्येव, किंतु तयोः प्रथमावस्था विनाऽस्तितामपि न लभते द्वितीयाऽवस्था- बाल्यावस्थामन्वरेण तारुण्यं न कदाचन । विना तथैव तारुण्य वार्धक्य न कदाचन ॥ इतिवत् । एवं च यत्र तितिक्षायाः फल मोक्षरूपमणुनस्य परोचनायोक्त सोऽमृतत्वाय कल्पते ' इति तद्युतमेवेति सिद्धम् । एवेन " सांसारिककर्मा- सक्तयोः रुष्णार्जुनयोः सभाषणपत्र प्रवृत्तम् । तथा च तद्विरुदो मोक्षसाधनी- मतात्मज्ञानविचारोध न युक्तः । यद्यपि मसतानुमसक्त्या कचित्मसङ्ग पस्थाप्य नियेशितस्तथापि 'प्रवृचे शस्त्रसपाते धनुरुद्यन्य पाण्डवः । इत्येवं युद्धे पवृने विषयान्तरविचारः पासङ्गिकोऽप्यनवसरग्रस्त एव । तादृशे हि विषमसमये यदत्यन्नावश्यकतया कन्यतामापतति नदेवानुष्ठेय भवति ॥ इत्य- पास्तम् । अत्यन्तावश्यक इत्येवात्र भगवता तादृशविचारस्य कृतत्वात् । न च विरोधः शक्यः। आत्मज्ञानस्य सांसारिककर्मवाधकत्वेऽपि वादशात्मज्ञानमार्गो- प्रदेशस्य सांसारिककर्माविरोधित्वात् । एतदुक्तं भवति–पारब्धस्य कर्मणो ।

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ। पदत्यन्तावश्यक कर्मान्तरं येन कान्तरेण विना मारब्धं कम स्वरूपमेव नाs- पद्यते तादृशं कर्मान्तरं 'विरोध्यनुचितम्, अप्रासङ्गिकं च । इत्येवं मासमा. नमपि वादाविकपरिस्थित्यनुसारेण वस्तुतस्तन विरोधि नानुचित नाम्पमास- निकं भवति । प्रकले च मारब्धं कर्म भीष्मादिभिः सह युद्धम् । नदमुनस्य विषादातिशयेन भविषधम् । तत्रार्जुनस्प प्रवृत्तित्रैलोक्यराज्यलोभेनापि न स्यादिति साऽऽत्मज्ञानमागोंपदेशादन्येन मकारान्तरेण साधयितुमशक्येति म. स्थानोऽवागत्याऽऽत्मज्ञानमार्गमुपदिदेश । अत्र युद्धरस मारश्वकर्मण आत्मज्ञाना- पदेशरूपस्य फर्मान्तरस्य च न विरोधः । अत्रैव सामानाधिकरण्यदर्शनात् । नहि दृष्टेऽनुषपन्नं नामेति पायात् । उपपत्तिस्त्वात्मज्ञानस्य सांसारिककर्म- विरोधित्वेऽप्यात्मज्ञानमार्गोपदेशस्य तदविरोधित्वमिति प्रागुपदर्शितैव । तथा तत्कर्मान्तरं नानुचितम् । तदात्वे प्रकारान्तरस्याशक्यत्वात् । अत एव च नापासङ्गिकम् । एवं च तदानीमवश्पकर्तव्यवामापतित एवायमात्मज्ञानमार्गो. पदेशो भगवता रुतो नतु यथाकथंचिदुत्थाप्यात्र निवेशित इति । अर्जुनस्य सांसारिके कर्मणि प्रसक्तस्य युद्धे प्रवृत्ति संपिपादयिषोभंगवतो यो व्यापारस्तस्य पर्यवसानमारमज्ञानमार्गोपदेशे जात नत्वत्राऽऽत्मज्ञानमार्गोपदशं मुख्यतयोद्दिश्य भगवतः प्रवृत्तिरिवि सिद्धम् । ननु युद्धानन्तरं शान्तत्योपविष्टेषु सर्वेषु पदि भगवताध्यमुपदेश: छत स्याच्चेत्को विशेषः स्यात् । उच्यते-स युपदेशावसरः-पदाऽऽचार्यः संनिहित उपदिदिक्षः शिष्यो मुमुधुरधिकारी च सन्नाचार्य प्रार्थयते । तत्र मुमुक्षोः शिष्यस्य पूर्णाधिकारसत्त्व आचार्य उपदेशनाऽऽत्मक्यमत्यक्ष सापयति । पूर्णाधिकाराभावे सामान्यतोऽधिकारसंपन्नस्य मुमुक्षोः शिष्यस्याऽऽत्मज्ञानमार्ग- मुपदिशति । यदा तु शिष्यस्याधिकारसंपत्तिनं प्रकाशिता नापि मुमुक्षुत्वं मका- शितं किंतु केवलं प्रकाशितैः सात्त्विकर्मनोव्यापारस्तस्य योग्यतामाकलय्य तथात्मज्ञानमार्गमुपदिशति यथोपदेशकाले शिष्यस्याधिकार रोपनिमाना च पहि: समुद्भूता भवति । परुते चार्जुनोऽरपाव कोटावन्तभवति । इतः पूर्व वरपाधिकारसंपनवाया मुमुक्षापाच तदक्पाऽनवगमात् । राज्यलोमेन पुढे प्रवृत्त्या मोगलारसापाः स्फुटमेव पदीयमानत्वेन पद्विरुदतया नपोरुनयनमपि न संभवति । किंतु शिष्यवऽहं शापि मा त्वां पपुलम्, पृच्छामि त्वां धर्मसम्हचेताः, इत्यर्जुनस्य विनपर्विकपोल्पा बस्य सात्त्विकी ·. अद्वैताकुराख्यटीकासंपलितो- निरहंकारी चैतोवृत्तिमाकचम्प 'अपमासज्ञानमामोपदेशयोग्योऽधिकारी। इति भगयतो मनिरासीत् । अस्पाश्च योग्यतायाः परीक्षया निर्धारणं कर्तव्यं भवति । यद्यस्यय योग्यता सत्या स्यात्ताह मोक्षरूपे फटे श्रुतेऽयं वत्सा- धनाथै प्रयतेत, सत्या न स्यायेन्मोक्षरूपे फरे श्रुतेऽव्ययमुदासीन एवावति- छेत् । इति परीक्षायाः स्वररूपम् । तञ्च परीक्षार्थ मोक्षरूपफलश्रयणं युद्धमवृ- निप्रयोजिकापां मात्रास्पर्शवितिक्षायामर्जुनस्य परोचना पा ' सोऽमृतत्वाप कल्पते । इति भगवदुक्तिस्तया साधितम् । न तु तदर्थं स्वतन्त्रो यलः कश्चि- दाभिवो भगवता। इदं च यो यम्-गीताया वेदान्तशास्त्रीयमन्यमध्ये प्रवेशो वेदान्वशास्त्रीय- विषयप्रतिपादनात् । तच्छास्त्रीयविपयाश्च मोक्षः, आत्मज्ञानम् , आत्मस्वरू- पम् , स्थितपरिवरूपमित्यादयः । तादृशविषयपतिपादनारम्भश्चाव सोऽमृत- त्वाय कल्पत इति तितिक्षामरोचनप्रसङ्गाज्जातः । न तु प्रतिपाद्यत्वनार मुख्योद्देश्यः । अतो न तावन्मात्रेणास्य ग्रन्थस्य वेदान्तशास्त्रीयत्वं सिध्यति । अथार्जुनरप प्ररोचनार्थी या अमृतत्वाय कल्पते । इति भगवदुक्तिस्तयाऽ- र्जुनस्य मरोचनं जातं न वा । अत्र निषेधकोटिन पुरतः परिस्फुरति । यतो भगवदुक्तिरियम्- काकतालीययोगेन सत्या स्यान्मूर्खकल्पना । भक्षावता मनोवृत्तिर्भवितव्यानुसारिणी " इति हि न्यायः । भगवास्तु पेक्षावचरः । कथं तदुक्तिनिरथिका स्यात् । कथं नर्हि तस्य मरोचनमभूत् । उच्यते-सद्य उत्पन्नेन विपादातिशयेन त्रैलो- क्यराज्येऽपि विरक्तस्पार्जुनस्य मोसं विनाऽन्येन केनापि प्रकारेण प्ररोचनं न स्यादित्यतीवामृतत्वमाप्त्या परोचिनोऽर्जुन इति प्रागुक्तमेव । यादृशाव- स्थायाश्च तितिक्षाया अमृतत्वप्राप्तिः फलत्वेनोक्ता सा दुश्खवेदनाविरहपूर्षिका पूर्णावस्या मामा वितिक्षा ' यदि न व्यथयन्येते । इत्युकेरित्पपि मागुतमेव । अथ परोचितस्यार्जुनस्पत्यं मतिरासीत्-'पतिकूलविषयसंयोगा अपि न व्यथाजनकाः । अत्र कारणं विषयेषु हेयबुदिरेव । सा च ग्रामवा गुणनन्वा भादोषाधीना तु हेपा । इत्युक्तरीत्या विषयेषु दोषदृष्टया जायते । परुते चादृष्टा भीष्मादिदेहा - ·. श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । युद्धे संभावितविनाशाः सन्दो मदीयं मनो व्यथयेयुरेवेति । एतामणु- नस्य मनोवृत्तिमपसारयितुं भीष्मादिदेहेषु दोष प्रदर्शयन्नाह-नासनो विद्यते भाव इति। भीष्मादिदेहेषु दोषान्तरमपश्यता भगवताऽत्र तेषु मायिकत्वदोषः प्रदर्शितः । एते भीष्मादिदेहा भीष्मादिजन्मनः मागविद्यमाना इति प्रसिद्ध सैनिश्चितमेव । तत एतेषामसतां भावः सत्त्वं नास्त्येव । तथा च सांमतमप्येते नैव सन्तीत्यतस्तविनाशादिशङ्का वृथैव त्वया क्रियत इति भावः। अथ नासतो विद्यते भावः । इत्येवं शाब्दज्ञानं भीष्मादिविषयकेण प्रत्यक्षेण चाधि- तमिति भीष्मादिदेहानामिदानीमसत्त्वं निश्चेतुमशक्यमित्यर्जुनाभिप्रायः स्पाच्चे- तथाऽपि नविनाशशङ्कग वृथैव । यतो यदीदानी सन्ति चेदग्रेऽपि स्युरेवेत्याह- नाभावो विद्यते सत इति । ननु 'सतोऽभावो न विद्यते । एतदपि प्रत्यक्षम- माणेन बाधिनम् । अर्जुनेन पूर्व हतानां कालखञ्जादिदैत्यानां पूर्व सतामि- दानीमभावस्योपलभ्यमानत्वादिति चेत् । उच्यते-यद्यपि प्रत्यक्ष प्रमाणं प्रमा- णान्तरापेक्षया प्रबलं तथाऽपि न तद्भान्तस्पातत्त्वदर्शिनः किंवनान्तस्य तत्वदर्शिन एव । तदाह-उभयोरपीति । अव एव तत्वदर्शिमिरित्येवोकं नतु तत्त्ववेदिभिरिति । तत्त्वदर्शिभिरयं निश्चयः रुतः । तदोपपतिस्तु 'युक्तः शब्दान्तराच्च । (अ.स. २।१।१८) इति सूत्रस्थशारीरभाण्यादर- गन्तव्या । तथा च संमत्यर्जुनस्य जायमानं भीष्मादिदेहरिपरकं प्रत्यक्षं भ्रम एवेति तद्विनाशशङ्काऽयुक्तैवेवि भावः । नन्वेवं वर्हि 'नाभावो विद्यते सतः' इति नियमः क दृष्ट इति चेतवाऽऽह-अविनाशि विति । नासतो विद्यते भाव इत्यस्योदाहरणमाह-अन्नवन्त इदि । भवेदस्वयम्-गीतामन्यस्य वेदान्तशालीयन रेदलशालीयविषयपति- पादनासिध्यति । वस्याऽऽरम्भः 'सोऽमृतवाय कल्पते । इत्येवं परोपनार्थ रुतेन माराशिकमोक्षनिर्देशेन कृतः । ततः साधनचतुष्टयान्तर्गता मुमुक्षा परो- चनेनोपना । युद्धारम्भे भीष्मादिदेहदर्शनारसद्यः समुत्पनेन विपादातिशयेन जापमान इहामुत्रार्थफलभोगविरागः 'अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः इत्यादिना पदि माममतीकारम् । इत्यादिना च प्रदर्शितः। नासतो विद्यते मावः इत्या- दिना च नित्यानित्यवस्तुविवेकः मदर्शितः । शमादिषट्कसंपत्त्यन्तर्गता तितिक्षा सांस्तितिक्षस भारत । ये हि न व्यथयन्त्येते० ' इत्यत्र दर्शिता । शमादयो मे परर्पन्त इति । . १० ·अद्वैताराख्यटीकासंवलितो- इदं चात्रावधेयम्-पुटारम्मे भीष्मादीन् दृष्ट्वाऽप्यर्जुनस्य यदि विपादो नाभ- विष्यत् , यदि वा जातः कुतस्त्वा कश्मलमिदम् त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप । इत्ये- तावद्भगवदुक्तिमात्रेण विनष्टोऽभविष्यहि वेदान्तचर्चा तदानीमनवसरयस्तत्वा- वाभविष्यत् । पश्चाच्च युद्धसमाप्यनन्तरं शान्तावस्थायां पाकनसंस्कारो- दोधवशादात्मजिज्ञासायां भगवदुपसचौ च जातायां वेदान्तचर्चायाः कदाचित्सं- भवोस्ति । सा च संभाविता चर्चा गीतापां प्रथिता चेत् को विशेषः स्यात् । उच्यते--विशेषः कश्चन नैव स्यात् । प्रत्युतास्या युद्धारम्भकालिकगीताया वेदान्तशास्त्रीयमन्थान्तरेभ्यो वैशिष्ट्यं यद् दृश्यते येन वैशिष्ट्येन 'इदमेक प्रस्था- नत्रयान्तर्गत प्रस्थानमभूत्तद्वैशिष्ट्यं न स्यात् । तथा हि-चलो जन्तुविविधः, मुमु. क्षया युतस्तदहितश्च । आयो द्विविधः स्वतन्त्रमज्ञः परतन्त्रमज्ञश्च । अन्त्योऽपि द्विविधः, मुमुक्षोसादनयोग्यस्तयोग्यश्च । संकलनया चातुर्विध्यम् । एतदुक्तचतु- ट्रपमध्ये पः प्रथमः प्राक्तनसुरुत्वशान्मुमुक्षुः स्वतन्त्रमशः स उपनिषदूषण मथमेन प्रस्थानेनावगतमलात्मतत्त्वस्त संस्कारदाढ्य तत्त्वदर्शिनाऽऽचार्येणोपदिष्टः सद्यो मुक्तो भवति । द्वितीयस्तु परतन्त्रमशः माक्तनसंस्कारवशान्मुमुक्षुर्बल- सूत्ररूपद्वितीयपस्थानसहायेन निर्णीतश्रुत्यर्थस्त संस्कारदाढ्य स्वतन्त्रपज्ञकक्षा- मारोहति । तृतीयस्तु मुमुक्षारहितोपि माक्तनसुरुतविशेषवशान्मुमुक्षोत्पादन- योग्यः सांसारिककर्मण्यासत्तो भगवद्रीनारूपेण तृतीयमस्थानेनावगतकर्मतत्त्व- स्तनः कर्मण्यासकिन्पोऽहकारशैथिल्यत उत्पन्न मुमुक्षः परतन्त्रप्रज्ञभुमुक्षकक्षा- मारोहति । चतुर्थस्तु प्राक्तनतादृशसुलताभावान्मुमुक्षोत्पादनयोग्यतामप्यभमानः संसारसागरे मुहुनिमनत्युन्मजति च । एप प्रथमः स्वतन्त्रमको मुमुक्षुर्जगत्य- सीर विरसः कदाचित्वचिदेव विद्योतते । तदेक्षया शतगुणेनाधिको द्वितीयः परतन्त्रमना मुमुक्षुः । तदपेक्षयाऽपि सहस्रगुणेन लक्षगुणेन याऽधिकस्तृतीयो मुमुक्षोत्पादनयोग्यः सांसारिके कर्मण्यासक्तो भोगलालसो जन्तुः, यस्येदं गीता- शालं विशेषन उपयुज्यते । एतदेवास्यां भगदीशायां वैशिष्ट्यं यन्मुमुक्षया रहि- वानामपि सांसारिके कर्मण्यासतानामपि भूयसा जनानां सांसारिकं कर्म कारय- नयेव नत्राऽऽसक्ति शिथिटयन्नी मुमुक्षोत्पादनद्वाराऽऽत्मज्ञानसाधनीभूने मार्गे मधे- समवि । अनेनेव वैशिष्टयेन तृतीयं प्रस्थानमभूयसां च जनानामुपयुक्तमभूत् । मदि च युद्धारम्भ श्रीरप्णार्जुनयोरियमीदृशी वेदान्तविपपचर्चा न स्यात् , युदानन्तरं च कदाचित्सा स्यात्तव एतादृशं महत्त्वं गीताया न स्यात् । यदि ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो । कदाचिनदामी कमान्तरासतस्याणुनस्य धर्मराजस्य वोपदेशेन सांसारिकोणांनी ताया उपयोगः संभवति तथाऽपि नैलादृशः। युद्धकर्म हि सांसारिकाणां जनानां कर्मासक्तेः परा काष्ठौं । यतो राज्यसुखोपभोगापेक्षयाऽधिक दैहिको नैव कश्चन सुखोपभोगः संदृश्यते । तादृशी पर काठां गतमपंर्जुनमुपदेशेन कृतार्थमकरो- भगवानित्यालोच्येतरेऽस्यां गीवायां प्रवर्तन्ते । सांपतं मायो भूयांसो जना मुमुक्षाशून्या एव । यद्यपि तेषां पहिर्मुमुक्षा मतीयते तथापि सानास्तिकल्पैव। मुमुक्षाभास एव सः । तदुक्तम्- मुमुक्षा सैव संपोक्ता यया जन्तुरंहनिशम् । ज्ञानमार्ग पयतते तदेकासक्तमानसः ।। इति । सांपतं तु नविपरीतं दृश्यते । तदप्युक्तम्- कलौ सुब्धा नरा नार्यो सासक्ताः काम्यकर्मणि। क्षणं कीडन्ति विभान्त्ये सायं वेदान्तचर्चया ॥ इति । अवेदमवेधयम् । अस्मिन्नध्याये वान्तरपकरणानि पद् । तवाऽऽदौ वथा कृपयाऽऽविष्टम् ( २१) इत्यारभ्य विपदिन्वामिदं वचः (२१ १०) इत्ये- तत्पर्यन्तं दशश्लोकात्मकं मोहपकाशनं नाम प्रथमं पकरणम् । तत्र चार्जुनस्पाक- स्मादुन युद्धबैमुख्यं सहेतुकं मतिपादितम् । अस्यैव मकरणस्याङ्गभूतः पथमोऽ. ध्यायः। - ततः 'अशोच्यान् । (२।११) इत्यारभ्य पकरणचतुष्टयेनार्जुनर्प युदे समुत्पन्नां पराङ्मुखता दूरीरुत्य युद्धे मवृत्तिः साधिता । तत्र च भगवतों स्वाभीष्टसाधनाय कारण चतुष्टयं पदर्शितम् । तत्र 'अशोच्यान्० १ (२) इत्यारभ्य ' नानुशोचितुमर्हसि । (२ । २५ ) इत्यन्तं पञ्चदशश्लोकात्मक मशोच्यत्वालोरनं नाम द्वितीयं प्रकरणम् । बामनां नित्यत्वेन विनाशसं- भवाशीष्मादपः शोच्या एव न भवन्तीत्युपपादितम् । शोच्यत्वाभाव चवन्म लकस्य शोकस्यामावः । शोकाभावे च तन्मलकस्य किं नो राज्येन० इत्येव- मुत्पन्नस्य वैराग्यस्याभावः। वैराग्पाभावे च तन्मूटकस्य युद्धापरीवर्तनस्पीभावः। ततः पूर्वसिद्धत्पादायाश्पकैय युद्धे प्रवृत्तिः स्यादिति । एतच्च पूर्वोककदव्य- दयमध्ये शोकनिवृत्तिरूपस्प प्रथमस्प कर्तव्यस्य कारणम् । न तु युदे प्रवृतिरूपस्य द्वितीयस्य कर्तव्यस्य कारणम् । अशोध्यत्वमदर्शनेन हि शोकनि- ·. . १०० अद्वैताङ्कुराख्यटीकासंवलितो- वृत्तिर्भवेन तु युद्धे प्रवृत्तिः । तस्याः कारणं तु राज्यलोभादिकं मसि- मेव । नन्वेवम्- अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः । अनाशिनोऽपमेयस्य वसायुध्यस्व भारत । (२।१८) इत्येवमुक्तलोकपञ्चदशकमध्ये विनाश्यात्मनो देहानां विनाशित्वं तस्मा- दिति तच्छन्देन परामृश्य तस्य युद्धकारणत्वं पञ्चम्या यत्पदर्शितं तनो- पपद्यत इति चेत्सत्यम् । तत्र तस्मादित्युत्तरं शोकं त्यक्त्वा । इत्यध्याहत्य तच्छब्देन निर्दिष्टस्य शोकत्यागे कारणत्वेनान्वयस्वीकारे- णादोषात् । युध्यस्वेति त्यनुवादो नापूर्वो विधिः । शोकात्पूर्व युद्ध प्रवृत्ते- जर्जायमानत्वात् । अत्र तादृशयुद्धप्रवृत्तिपतिबन्धकः शोक एव केवलमपसारितो भगवता । अत एव प्रथमकारणप्रतिपादके श्लोकपञ्चदशके नानुशोचन्तीत्युपक्रम्य शेपे 'तस्मादेव विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि' (२०२५) इत्येव शोकस्पायो- ग्यत्व पदोपसंहदम् । नतु ' युद्धं कर्तुमिहार्हसि । इत्येवं तत्रोपसंहारः छनो भगवता । प्रतिबन्धकामावस्य कारणत्ववादिनां मते तु शोकनिवृत्तेर्युद्दकारणत्वान- इद्वारा युद्धकारणत्वमपि तच्छब्दनिर्दिष्टस्य देहविनाशित्वस्य संभवति । देहवि- नाशित्वं हि ज्ञातं सच्छोकनिवृत्चिद्वारा युद्धे प्रवृत्ति संपादयति । एवं भगवता स्वाभीष्टसिद्धयर्थमर्जुनाय प्रथमं कारणं प्रदर्य ततः 'अथ चैनं नित्यजातम् ' ( २ । २६ ) इत्यादिना ‘स्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि (२ । ३० ) इत्यन्तेन श्लोकपञ्चकात्मकेन तृतीयपकरणेन शोक्राहित्याख्येन द्वितीय ( २ ) कारण लौकिकदृष्ट्या देहिनां भीष्मद्रोणादीनां देहविनाशसंभा- यनया शोच्यत्वेऽपि तादृशविनाशस्य युद्धाकरणेऽप्यवश्यंभावित्वेनापरिहार्यत्व- रूपमुक्तम् । एतदपि कारणं पूर्वोक्तकर्तव्यद्वपमध्ये शोकनिवृत्तेरेव प्रथमकार- णयन्नतु युद्धपवृतिरूपस्य द्वितीयस्य कर्नव्यस्य । विनाशस्यापरिहार्यत्वं हि ज्ञातं रेत्तच्छोकमपसारयेन तु तेन युद्धे प्रवृत्तिः संभवति । नैव चौका तादृशद्वितीयकारणप्रतिपादके श्लोकपञ्चके । शोकनिवृत्तिस्तु तत्र शोकपश्चके नैव शोचितुमर्हसि । ( २ । २६) 'न त्वं शोचितुमर्हसि ' (२।२७) तप का परिदेवना' (२०२८) 'न व शोचितुमर्हसि ' (२ । ३०) इत्येवं चतुरि निर्दिष्टा भगवता । एतदुक्त भवति । जन्ममृत्य् सर्वजनप्रसिद्धी ताश च सर्पजनपसिद्ध मरण भीमादीनामपि सभाव्यत एपेत्यतस्ते शोच्या । 6 . 4 ·. - श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ। १७ भवन्त्येवैवम नाभिमायं मकल्प्य तमनूध तथाऽपि तादृशमरणस्यापरिहार्यला- च्छोको नैव युक्त इत्येवं 'तत्र का परिदेवना । (२।२८) इत्यन्तेन लोकत्रयेणोपपादितम् । अवार्जुनस्यैवं मनिः स्यात्-मया लोकमसिद्ध मर- णमिति भीष्मादिषु तत्संभावनया तेषां शोच्यत्वं गृहीतम् । भगवता तु ताहिरु- द्धमशोच्यत्वमेव द्वितीयप्रकरण उक्तम् । यतश्च भगवानवेत्थं ब्रवीतीत्यतो मम भ्रमः स्यात् । किंतु तदनन्तरं मया गुहीतं शोच्यत्वमन्द्य परिहारान्तरम- परिहार्यत्वमुक्तवान् । अतो मम न सर्वथा श्रमः स्यादिति । संर्वथा श्रमः स्याचेदाधकमुद्भाव्य भमो दूरीकृत एवेति न सन्मम ममनूध तत्र भगवता परिहारान्तरमुकं स्यात् । अतोऽहं मन्ये “ भगवतोक्तमशोच्यत्वं भगवदुक्तखा- सत्यमेव भवेत् । किंतु या गृहीतं शोच्यत्वमपि कस्यांचिवस्थायां सत्यं स्यात् । सा च देहिनः सांसारिकी जायदवस्था । यतोऽस्यामेय देहिनो मरणं दृश्यते । एवमवस्थाभेदेन शोच्यत्वाशोच्यत्वयोरुमयोः सत्यलं संभवति । किंतु यथा स्वमावस्थायां भासमानानां हस्यवादीनां तदानीं सत्यत्वमेव मत्येति जनः। मिथ्यात्वं तु जामदवस्थायां प्रतीयमानमपि 'एते हस्त्यश्वादयो मिथ्याभूताः । इति स्वप्नावस्थायां न कोऽपि पश्यति न कोऽपि वदनि नैव च कोऽपि शृणोति तथाऽस्या देहिनः सांसारिक्यां जाग्रदयस्थायां भासमानं पच्छोच्यत्वं तद्विस- दमशोच्यरवमस्यामेवावस्थायामभासमानं कथं भगवतोक्तम् ” इति । एता- मर्जुनस्य मनसिं समुन्द्रवन्तीमाशङ्का प्रकल्प्यारयामेव देहिनः सांसारिवयां जामवस्थायामशोच्यावं मासत एव सत्याधिकार कस्यचिदित्येवमाश्चवसश्य- तीत्यादिना चरणत्रयेण ·मतिपाद्यानधिकारिणस्तु नैव नन्द्रासत इति सावधा- रणं चतुर्थवरणेनोपपादितम् । अधिकारी हि पुरुषविशेषः कश्चित्सूक्ष्मदृष्टिहिनि देहशिन 'एतस्मास्किमिवेन्द्रजाल. ' इत्येवं चित्रं पश्यति तवैव चेतनांशेन तु देहाभिमानरहित जन्ममरणाविक्रान्तत्वेनानुसंधानः साश्चर्यो भवति । तदानी तदनुभवाल्टमोच्पत्वं भवत्यस्यामेव सांसारिक्यो जामवस्थायाम् । अनेन वैप येणात्र स्वमदृष्टान्तो न युज्यते । एवं च यदा सांसारिक्यामवस्थायां जन्म- मरणाकान्तो भासते वदानीमपि वस्तुतः स जन्ममरणातील प्रवेति सर्वदाध्यमवध्य एवेति 'देही नित्पमवध्योऽयम् । इत्यनेन प्रतिपादिनम् । 'तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमहंसि' इत्ये सामान्येन पकरणपस्योपसंहारोऽशोच्यत्वाच्छोककारणत्वेनाभिमा- स्थापरिहार्यत्वाच्च शोको न एक इति ।

·२ अद्वैताङ्कुराख्यटीकासंवलितो- अना:-जावत्य हि० (२।२७) । इत्यत्र शोक्कारणीमास्य मृत्योपरिहार्यत्वाच्छोको न युक्तः । मृत्योरपरिहार्यत्वं च 'जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः' इति नियम पदृश्योपपादितम् । यतश्चेदृशो नियमोऽनो मृत्युपरिराहार्य प्रयत्नेषु रुवेप्वपि वे प्रयत्ना निष्फला एच भविष्यन्नोत्पतः शोको न युक्त इति वदाशयः । इदानीं मृत्युपरिहारार्थ प्रयत्नाः कर्तुमपि न शक्यन्त इत्येतत्मदर्श- नीपम् । वत्र मृत्युनाम न कश्चन स्थूलो मूर्तः पदार्थों यः कण्टकपाषाणादिद- दस्तेन गृहीत्वा दूरतः क्षेप्तुं शक्येत । तथा च मृत्योः परिहारे प्रकारान्तरमे- वान्वेषणीयम् । तदप्यम न संभवतीत्याह-अव्यक्तादीनीवि २१ २८ । पका- रान्तरं च परिहार्य वस्तु यदधीनं यत्सत्ताधीनसचाकं वादृशस्यार्थस्यापसारणम् । स चार्थः परिहार्यवस्तुनः कारणीभनो वाऽन्यो वा कोऽप्यस्तु । यथा दाहे परि- हार्येऽग्निर्निर्वाप्यते । अग्न्यधीनत्वादाहस्य । यथा वा स्वपुत्रस्य दुराचरणे भिवायचे दुराचरणं परिजिहीर्घः पिता मित्रं निर्वासयति । मलते च मृत्युः परि- हार्यः। मृत्योश्च कस्तथाविधोऽर्थः स्पायधीनो मृत्युः स्याद्यस्मिंश्चापसारिते मृत्युः परिरहतो भवेदित्यपेक्षापां यावन्मृत्योरुपजीव्यभूतस्तथाविषोऽर्थोऽन्चि- प्यते वावत् 'जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः' इत्यनुपदमेवोकत्वाज्जन्मैव तथावि- घोऽर्थः परिस्फुरनि । ननु मृत्युजन्मायच इनि निपमः प्ररुतोपयुक्तः । जन्म पिना मृत्युव मपनीवि हि तस्याः। वथा च जन्मन्येव परिहते मृत्युः परि- दतो मवेस्किल । किवीदृशो नियमः 'जातस्य हि ध्रुवी मृत्युः' इत्युक्त्या कथमदगम्यते । जातस्य मृत्युरस्त्येव । इति हि तदर्थः । नातु जातस्यैव मृत्युरिति । सत्यम् । यद्यपि"जातस्य हि ध्रुवं मृत्युः । इत्यस्माद्दाक्यावाच्यमयोदया जातस्य मृत्युरस्त्येवेत्येवार्थोऽययुध्यते न तु जात- स्यैव मृत्युरिति वथाऽपि जातस्यैव मृत्युरित्यप्पर्धस्तस्मादेव वाक्यात्मतीयत एव । तथा हि-शरीरविशेषसंपोगो जन्म, शरीरविशेपरियोगो मरणम् । संपोग- वियोगी हि मिथोऽन्योन्यसापेक्षौ । वस्तुस्वाभाव्यात् । कदाऽप्ययुक्तयो:व वियोगव्यपदेशः । नापि च कदाऽप्यवियुक्तयोः संयोगव्यपदेशः । यत्र घ संयोगवियोगयोरन्यतरस्यासंभवो बुद्धावारोहति वत्रेवरस्याप्यसंभव एव । पत्र चायतरस्य समवो युद्धावारोहति तत्रेतरस्यापि संभव एव । नतु कदाचिदप्ये- कस्य संभवोग्यस्यासमव इति । अत एव . .

·- श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ १०३ संयोगश्च वियोगान्तो वियोगो योगपूर्वकः इत्यभियुक्ता वदन्ति । तथा च जन्ममृत्यू मियो निगडबलाविव दृढं संबद्धावित्यतो जन्मन्यपसारिने मृत्युः परिहतो मवेकिल । किंतु जन्मनोऽपि मृत्योरिव सूक्ष्मत्वानस्यापि परिहारः कण्टकपाषाणादिवत्साक्षाव कर्तुं शक्यते। किंतु जन्म पदधीनं तस्मिन्परिहते जन्म परिहतं भवेत् । तादृशं च जन्मन उप- जीन्यमूतं वस्तु किमित्यन्वेषणायां ध्रुवं जन्म मृतस्य चेत्यनुपदमेवोक्तत्वान्मृ- स्युरेव तथाविधं वस्तु परिस्फुरति । एवं चोपजीव्यान्वेपणपन्योन्यायग्रस्तमित्य- तस्तयोर्जन्ममरणपोईयोरप्यन्यानि तदुपजीव्यभूतानि वस्तून्यन्येपणीयानि । नानि च जन्ममरणयोयोरपि सूक्ष्मतरत्वादुर्विज्ञेयानि भवन्ति । आदिर्जन्म । निधनं मरणम् । द्वयमप्पेवन्धनं न भवति । यतः- कुत आगत्य गृह्णाति त्यक्त्वा वा कुन गच्छति । कार्यकारणसंघातं जीवात्मा तन्न बुध्यते ॥ १॥ कथं जन्मनि गृह्णाति जहाति निघने कथम् । कार्यकारणसंघातं जीवात्मा तन्न बुध्यते ॥ २॥ कस्माज्जन्मनि गृह्णावि मृतौ कस्माज्जहाति वा। कार्यकारणसंघात जीवात्मा तन्न बुध्यते ॥ ३॥ किं प्रयोजनमुद्दिश्य गृह्णाति च जहाति च। कार्यकारणसंघातं जीवात्मा वन्न बुभ्यते ॥ ४ ॥ किंसहायः किमालम्ब्य गृणावि व जिहाति च । कार्यकारणसंघातं जीवात्मा तन बुध्यते ॥ ५ ॥ कार्यकारणसंघातः शरीरोन्द्रियसंघातः । जन्मकाटे जीवात्मा नवं शरीर- मिन्द्रियाणि च गृह्णाति मरणकाले जहाति । तत्र ग्रहणे त्यागे च को हेतुः कः प्रकारः किं प्रयोजन का सहायः क आभयः पूर्व कस्सात्मदेशादागतः पवाञ्च कस्सिन्मदेशे गमनमित्येवं किमपि न ज्ञायते । अतस्तयोजन्मरणयोः संपन्धिप- दार्यान्वेपणे मतिः कुण्ठिता भवति । एवं च जन्ममरणयोः सर्वप्रकारेणाव्यक्तत्या- नमोः परिहारार्थ परम्भरपाली मौकिक: मयत्नः कर्तुं न शक्यते ।यदि मनानां जन्म मरणं च व्यक्तं स्याताई पारीरोन्द्रियमहणे दायागे च को हेतः कः पकारः कि प्रयोजनं कः सहापः के आमयः पूर्व कस्मात्पदेशादागमनं पधाच कस्ति- ·१०४ अद्वैताङ्कुराख्यटीकासंवलितो- न्मदेशे गमनमित्येते तत्संबधिनः सर्वे पदार्था ज्ञाता भयेयुः । ततश्च तेषु पदार्थ- वेकस्यानेकस्य वा ग्घिानाथ स्वस्वशक्त्यनुसारेण प्रयत्नः संभवेद्येन तद्द्वारा जन्म मरणं वा परिहतं स्पात् । एवं च जन्ममृत्युपरिहारार्थ प्रयत्नो नैव कर्तुं शक्यत इति सिद्धम् । अत्राऽऽहुः-लौकिकः प्रयत्नः कर्तुं न शक्यत इति न्यूनम् । तादृशः मयत्नः कर्तुं न शक्यत इति सत्यमेव । किंतु जन्ममृत्युपरिहारार्थं तादृशः प्रयत्नश्चिन्तयितुमाप न शक्यते । यो यथा माणिनामाद्यन्तावस्थपोरव्पकवान- संबन्धिनः पूर्वोक्ताः पदार्थाः प्रत्यक्षप्रमाणेन निश्चेतु न शक्यन्ते तथाऽनुमानम- न ते निश्चेतुं शक्यन्ते । तत्कथमनवधारितस्वरूपाणां पदार्थानां महाणार्थं प्रयत्नश्चिन्तनीयः स्यात् । अनुमाने हि व्यक्तेनायकस्य पकल्पनम् । यद्यपि प्राणिनां मध्याऽवस्था व्यक्ता 'व्यक्तमध्यानि भारत । इत्येवमत्रापि सा तथा निर्दिष्टा तथाऽप्यन्यकमायैव सा । यतस्तदानीमपि- जीवधारयते कस्मात्किमर्थं कीदृशः कथम् । कार्यकारणसघातं जीवात्मा नन्न चुध्यते ॥ अयमाशयः-जातस्य हीति पूर्वलोके जन्मनो मृत्योश्चापरिहार्यत्वमुक्तम् । तत्समर्थनार्थं तयोरवस्थयोरव्यक्तत्वमत्र यत्मतिपादित तधुज्यते । किंतु मध्या- वस्थाया व्यक्तत्वमत्र परमतिपाद्यते तस्य न कथचन तनोपयोगो दृश्यते । कि- चाऽऽद्यन्तयोरवस्थयोरव्यकत्वे प्रतिपादिते मध्यावस्थाया व्यक्तत्वं परिशेषसि- मेयेति पुनस्तदुक्तेपर्थं च दृश्यत इति चेत्सत्यमेतत् । पुनस्तदुक्तिरवधार- णगर्भा ' मध्य एव व्यक' इत्यर्थपतिपादनद्दाराऽऽद्यन्तयोरवस्थयोरव्यफत्वं दृढी करोति । तथा च 'व्यक्तमध्यानि भारत' इत्युक्तेन मध्यस्य व्यक्तत्वबोधने वात्पर्य किंतु मध्येतरस्य व्यक्तत्वनिषेधे तात्पर्यम् । नहि निन्दति न्यायवत् । नहि निन्दा निन्धं निन्दितु मक्रमतेऽपि तु स्तुत्यं स्तोतुम् । तथा नहि स्तुतिः स्तुत्पं स्तोतुं प्रक्रमतेऽपि तु निन्धं निन्दितुम् । यतस्तथा तात्पर्य सत्येवमवग- म्यते । तथा यव सिद्धस्य विधानं दृश्यते तत्र नहि विधिविधेयं विधातुं मक- मतेऽपि तु निषेध्य निपेद्धम् । एव च व्यक्तमध्यानि भारतेत्युक्तिनं व्यर्था नापि पछतानुपयोगिनी । आद्यन्तपोरवस्थयोरव्यकत्वस्य दाढ्यपदर्शनेन प्रस्तोपयो- गसत्त्वात् । तेनाऽऽयनपोरवस्थपोरत्यन्ताव्यक्तत्वमवगम्यते । अत्यन्ताव्यते चानुमानस्यापि न गतिः । यवोऽयन्वायनस्य नरहिः किंचिचिलमवलोक्यते ।

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो । १०५ यथा पर्वतस्थोमिष्ट्रयगोचरत्वादव्यक्त इति तत्र व्यक्तेन धूमेनानुमातुं शक्य- ते नतु शमीगर्भस्थोऽत्यन्ताव्यक्तोऽमिरनुमातुं शक्यते तद्वत् । अथवा मध्यावस्थाया व्यक्तत्वं सिद्धमेवेति पुनस्वस्या विधिविधेये विशे- पोतनाय । व्यक्तमध्यानीत्यत्र विधेयं मध्यावस्थाया व्यकत्वम् । तत्र विशे- पश्चाऽऽभासरूपत्वम् । तेन मध्यो न व्यक्तः किंतु व्यकामासः । मध्यश्च पाणिनां जीवनावस्था । तत्र व्यक्ताभासत्वं च जीवन्धारयते । इत्यादिभिः श्लोकै- रनुपदमेव प्रदर्शितम् । एवं चावतसे नकुलस्थितवज्जीवनावस्थायां जीवात्मनोऽव- स्थानमिति तवत्यं स्थिरं लिङ्ग किंचिदाश्रयितुं न शक्यते यदालम्ब्यानुमानस्य तत्रावकाशः स्यात् । अवस्थाविशेषोऽयमिति निश्चयोऽस्त्येवेति चेत् । पाढं तेनाऽऽद्यन्तयोरवस्थयोः केवलमस्तित्वानुमानं भवेन तु मादृशावस्थाद्वयसंबन्धिनां पदार्थविशेषाणाम् । आयन्तावस्थयोः केवलमनुमाने तु वेन जन्मनो मृत्योश्चा- परिहार्यत्वमेव दृढी भवतीति बोध्यम् । इत्यं च व्यक्तमध्यानीत्युक्यतो भग- वतोवाभिमायो द्विविधः संभवति । तदुक्तम्-~ सिद्धस्पैव विधौ कल्प्या गतिधा विवक्षया । विशेपो वा विधेये स्याद्व्यावृत्तिरितरत्र वा ॥ इति । अत्र केचित्-माणिनां सायन्तमध्येत्यवस्थात्रयं प्रसिद्धम् । तत्र या मध्या- वस्था जीवनावस्थारूपा सा व्यक्ता । जन्ममरणरूपे आद्यन्नावस्थे अव्यक्त इत्यनुभवः । तस्यैवानुवादोष श्लोके क्रियते । अनुवादकरणस्य प्रयोजनं त्व- नुमानस्य पाधः । अनुमानं च द्विविधम् । मध्यावस्थासादृश्यादाद्यन्तपोरव- स्थयोव्यक्तत्वमित्येकम् । तद्वैपरीत्येनाऽऽद्यन्तावस्थासादृश्यान्मध्यावस्थाया अव्य- कत्वमित्यपरम् । अनुमानद्वयं चैतन्मिथो विरुद्धम् । उभयपपि च पूर्वमदर्शिता- नुभवेन विरुद्धमेव । अनुमानदये चाऽऽद्यन्तावस्थाइपसादृश्यान्मध्यावस्थाया अव्यक्त्वानुमानमुपपन्नतरम् । एकानुरोधेनानेकर विरुद्धकल्पनापेक्षयाग्नेकानु- रोधेनैका विरुद्धकल्पनाया एव ज्यायस्त्वात् । तादृशानुमानस्य वाधायान श्लोके लोकमसिद्धयनुवाद इति व्यक्तमध्यानि ' इत्यस्याभिप्राय इति । वोत्थमुच्यते । स्यादप्येतदेवं यदि मध्यावस्थाया योधितस्य व्यकत्वस्य कश्चित्मरुतोपयोगः स्यात् । शोककारणीभूतस्पार्थस्यापरिहापत्वं त्यत्रोपपादनी- यम् । तच्च तदर्थस्पावर्जनीयत्वात्तापरिहारा प्रयत्नस्याप्पशस्यत्वादचिन्तनी- ·अद्वैताङ्कुराख्यटीकासंवलितो- यत्वाच्चोपपद्यते । वत्र च जीवनावस्थाया अव्यक्तत्वमेवोपयुक्तं भवेन्नतु व्यक- त्वम् । किंचात्र पन्दितं जीवनावस्थाया व्यक्तत्वस्य प्रत्यक्षं तेनाव्यक्तत्वसाध- कस्यानुमानस्य बाधो दुर्वचः । व्यतत्वाव्यक्तत्वयोविषयभेदेनाविरोधात् । जीव- नावस्थाया यद्यव्यक्तत्वमनुभवसिद्धमित्युच्यते तत्कीदृशमिति विवेचनीयम् । वयं विथं प्रतीमः-व्यक्तत्वे प्रत्यक्षविषयत्वम् । प्रत्यक्षा जीवनावस्था जन्तोरिति मुधा वचः । पतः सा कीदृशी कस्येत्यादि न स्पष्टमीक्ष्यते ॥ जीवात्मना क्रियमाणं भोगसाधनशरीरविशेषधारणं हि जीवनमित्युच्यते । नत्र जीवात्मनः स्वरूपं कीदृशं स्थूलं सूक्ष्मं वा मूर्तममूर्त वेदमीदृशमित्येवं नैव प्रत्यक्ष तेन क्रियमाणं शरीरधारणं कथं क्रियते तदपि नैव प्रत्यक्षम् । तथा सुखदुःखसाक्षात्कारो भोगः। स च भवतीत्येव । न तु स आत्मनः कया विधया भवति मनश्च तत्र साक्षात्कारे कथमुपयुज्यते कथं च तत्र शरीरं साधनं भवति दकिमपि न प्रत्यक्ष निश्चीयते । तथा शरीरपिशेषपदेन मनुष्यपशुपक्ष्यादीनां सर्वेषां पाणिनां यत्स्थूलं शरीरं तग्राह्यम् । तस्य च स्थूलत्वं यस्माच्छरीरा- न्तरात्तत्मत्यक्षं न भवति । सूक्ष्मशरीरस्य प्रत्यक्षविषयत्वाभावात् । तथा च स्थूलं शरीरं न स्थूलत्वेन प्रत्यक्षविषपः स्थूलत्वप्रतियोगिभूतस्य सूक्ष्मत्वस्य प्रत्यक्षा- विषयत्वात् । किंतूभूतत्वेन तदपि च तस्य शरीरस्य मत्यक्षं बहिरेव नान्तः । आन्तरस्य भागस्य भोगसाधनत्वेन प्रत्यक्षाविषयत्वात् । एवं च सर्वमेतदनुमाना- दिममाणगम्पमेवेदि केवलं स्थलशरीरस्य बाह्यपत्यक्षमात्रेण जीवनावस्थायाः प्रत्यक्षं नैवोपपादयितुं शक्यम् । स्वप्नेऽपि तादात्विकशरीरस्य तदानी प्रत्यक्ष भवति । तावता कि तस्या अवस्थाया व्यक्तत्वं कश्चिदम्पुपैति । स्वप्नदृष्टान्तेनापि च जीवनावस्थाया अव्यक्त्यमेवानुमातुं शक्यम् । नैव तत्र प्रत्यक्षप्रमाणं व्यक्तवं साधयितुं प्रभवति । स्थूल शरीरमात्र सुर्तरूपबत्त्येन प्रत्यक्षविपयः । नैव तत्र भोगसाधनत्वमात्रं (पकारः) प्रत्यक्षविषयः। तथा मन इन्द्रियाण्पात्मा तेषां स मिथः संबन्ध इत्यादिकं सई मनुमानसाध्यमेवेति । तथा नात्र नैव भरपक्षसिद्धार्था- नुवादेन व्यक्तमध्यानीत्पनेनानुमानसिद्धाव्यक्तत्वस्य यांध इति सिद्धम् । व्यक्त- मध्यानीत्यस्य प्ररने परिदेवनाक्षेप उपयोगस्तु मध्यस्येव व्यक्तत्वं नाऽऽद्यन्तयो- रवस्थयोस्तदपि च व्यक्तत्वव्यक्तामासत्वमेवेत्येवें प्रकारट्दयेन पाक् मदशिव एव । - ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । १०७ संमति मध्याया जीवनावस्थाया व्यक्ताभासलं विशयति-(२।२९) आश्चर्यवदिति । एनं जीवात्मानं देहिनं स्वात्मानं परात्मानं च सर्व एव जन्तवो देहद्वारा पश्यन्येव । पश्यतां च तेषां मध्ये कस्यचिदेवाऽऽश्चर्यं भवति न सर्वेपाम् । लोके बैन्द्रजालिकेन माययोत्पादितान्पदार्थानालोचयतां जनानां सर्वेपामाश्चर्यं भवति । तदुक्तम्- संभवन्नपि चैवार्थो नाजलं योऽनुभूयते । आश्चर्य मन्यते मूढस्तत्र काचित्कदर्शनात् ॥ इति । यस्तु ते पदार्थाः कीदृशाः कथमुत्पन्ना इत्येतद्याथात्म्येनावगच्छति स एवं केवलं नाऽऽश्चर्यचकितो भवति । अत्र तु जीवात्मनः स्वरूपं याथात्म्येनानव- गच्छन्नोऽपि लोका आश्रर्यचकिता न भवन्ति । तदप्युक्तम्- असंभव्यपि चैवार्थः सततं योऽनुभूयते । नाऽऽश्चय मन्यते तत्र मूढः सक्तदर्शनात् ॥ इति । यस्तु जीवात्मविषये सूक्ष्मेक्षिकया विचारं कर्नु पवर्तते स एवैनमाश्चर्यवत- श्यति । तथा च पञ्चदश्यामुक्तम्- पवस्माकिमिवेन्दजालमपरं यगर्भवासस्थित रेवश्येतति हस्तमस्तकपदमोद्भूतनानाङ्कुरम् । पर्यायेण शिशुत्वयौवनजरावेरनेकवृतं पश्यत्यत्ति शृणोति जिपति तथा गच्छत्पथाऽऽगच्छति ॥ इति । तथाऽन्यः कश्चिदेवैनमाश्चर्यवइति । जीवात्मसंबन्धेन भाषणं च द्विवि- धम्-जीवात्मनि कर्मकर्तृवं तन्जन्यफलभोक्तृत्वं च मत्वा प्रवृत्तां पे ' अग्नि- हो जुहुयान्नानृतं वदेत् । इत्यादयो विधिनिषेधास्तदनुसायकम् । इंदृश एव मयान्भागो भारतरामायणादिषु पूर्वसिद्धानुवादरूषोडमार्गमवृत्तानामुल्लापत- निषेधानां दुर्योधनरावणादीनां न समीचीनः परिणामः, अनुहपिवनिपेधानां विध्यनुसारिणां धर्मराजरामचन्द्रादीनां रामीचीनः परिणाम इति । अत एवे. तदनुसारेण मांसो जनाः कीर्तनपवचनादिषु यद् बुवते न तदाशर्यकरं भाषणं भवति । अनुभवसिद्धार्थानुवादरूपत्वात् । जीवात्मसंवन्धेन क्रियमाणस्य भाष- णस्प द्वितीयः पकारस्तु जीवात्मनि कर्मकर्तृत्वं फटभोकृत्वं चौपाधिकमेव ननु तवस्तुतस्तत्रास्ति । अतो नैव तत्र विधिनिषेधयवृत्तिरित्यादिवास्तविकात्मस्व- ·अद्वैताङ्कुराख्यटीकासंवलितो- रूमानुसारेण क्रियमाणं भाषणम् । ईदृशो भागस्तु भारतरामायणादिपु स्वल एव गीवादिरूपः प्रसिद्धः। एतदनुसारेण 'कर्मण्यकर्म यः पश्येत् । इत्यादि कनिदेव पति तदाश्चर्यकर भाषणम् । तदर्थस्य लोकानुभवानारूढत्वात् । तथा चोक्तम्- संभवन्नपि चैवार्थो नाजसं योऽनुभूयते । आश्चर्यं मन्यते जन्तस्तस्यासंभवकल्पनात् ॥ इति । तथा कश्चिदेवैनमाश्चर्यवच्छृणोति । वतरि वक्तुं प्रवृत्ते तस्य श्रवणं विवि- धम् । दृढसंस्कारजनकं तदजनकं च । यत्र वक्तृमतिपाद्यविषयपरिज्ञानेधि- कारी वादृशं प्रतिपाद्यं विषयं जिज्ञासुः सावधानेन मनसा श्रोतुं प्रवते तत्र तेन श्रोत्रा क्रियमाणं श्रवणं श्रोतुर्मनसि दृढसंस्कारं जनयति तच्छ्रवणं दृढ- संस्कारजमकम् । अन्यथा तु सामान्यतो जायमानं श्रवणं दृढसंस्काराजनक भवति । परुतविषये च तादृशसंस्कारजनकं श्रवणं तदैव संभवेद्यदाऽकभी- क्वात्मस्वरूपं प्रतिपादयितुं वक्तरि प्रवृत्ते तादृशात्मस्वरूपज्ञानाधिकारी विरक्तो भुमुक्षुः सावधानेन मनसा श्रोतुं प्रवृत्तो भवेत् । एतादृशस्य च श्रवणस्प संभवो वर्षसहलेणापि कदाचिदेवेत्यत आश्चर्यजनकमेव वदिति भावः । -श्रुत्वाऽप्येनं वेद न चैव कश्चित् । एतादृशमवणोत्तरमपि न कश्चिदात्मस्वरूपं साक्षात्करोतीति वाच्यार्थोऽ- वभासते । ननु न वादृशोऽर्थोऽव मगवतोऽभिपेवो भवति । इतरथाऽऽत्मज्ञा- नार्थं श्रवणे कस्यापि प्रवृत्तिर्न स्यात् । कस्तर्हि भगवतोऽवाभिमायः । उच्यते-- वैववि निपातसमुदायोनासंभावनातिशये । निरुक्तभवणोत्तरमप्या- मस्वरूपसाक्षात्कारः मायो नैव संभवति, किंतु कस्यचिदेवेति । अनेकजन्मसंसिद्धस्वतो यादि परां गतिम् । (मी० ६ ' ४५) इत्युक्तिरेतमेवार्थमुपोयलपति । आश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः (का० १।२ । ७) इति अविश्वासानुकूला भवति । शृण्वन्तोऽपि यहवो पं न विधुः ( का० १।२। ७) इति श्रुवौ बहुपदं पतियोगिनः स्वल्पसत्ता सूचपदमुमर्थमुपदिलपति । अन्ये त्याहुः-" जीवात्मनो पत्कर्तृत्वमोक्तुत्वादिविशिष्टमोपाधिकं स्वरूप तथा- - ·। . श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ। १०९ बवास्तविकमेवेति प्रमेण तादृशमेव जीवात्मानमेके पश्यन्ति तथैवान्ये वदन्ति तथैव चापरे शृण्वन्ति । किंतु नत्र जीवात्मनः सत्यं स्वरूप न कश्चिदपि वेत्तीत्याश्चर्यमित्यर्थः ।" इति । तन रुचिरम् । प्रथमचरणोक्तस्य कश्चिदित्यस्य तथा द्वितीयचरणे तृतीयचरणे च परामृष्टस्य कश्चिदित्यस्यासंगतः। औपाधिक स्वरूपं गृहीत्वा तादृशं पश्यतां वदतां शृण्वतां च जनानां बहुत्वात् । पायेण सर्वे- पामेय वयात्वात् । किंचास्मिनर्थे ' आश्चर्यवत्पश्यात कश्चिदेनम् इति वाक्प- रचना विरुदा भवति । अनया हि रचनया जीवात्मस्वरूप पश्यतो वदतः शृन्तश्चाऽऽश्वर्यमित्यर्थः प्रतीयते । उकार्थे स्वीकृते तु पश्यति वदति शृणो- तीत्युक्तवती भगवत आश्चर्यं भवति । तथा सति 'ईदृशं पश्यति कश्चिदेनम् । इत्याश्चर्यमित्येवमाश्चर्यस्य विधेयतया निर्देशो भगवता कृतः स्यात् । 'आश्चर्यव- सश्पति । इत्यादिरचनया त्वाश्चर्यवदित्यस्य पश्यति वदति शृणोतीत्यत्रा- न्वयः प्रतीयते । तदनुसारेण पश्यतो वदतः शृण्वतश्चाऽश्वर्यं जायमानमत्र भगवना केवलमनूदितम् । अतः पूर्वोकार्थ एव सम्यक् । आश्चर्यो वक्ता कुश- लोऽस्य लब्धा आश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ( का० १।२ । ७) इति श्रुतावप्याश्चर्य इति वक्तुविशेपणेन वतुरेवाऽऽश्रयं प्रतीयते । आश्चर्यमस्या- स्तीत्याश्चर्य इत्यर्शआधजन्त आश्चर्य शब्दस्त पुंसि निर्दिष्टः । अत्र पदन्ति श्रवणायापि यहुभिर्यो न लभ्यः ( का० १।२।७) इत्पादिश्रुतिरत्रार्थव उपनिषदा दृश्पते । तत्र 'शण्वन्तोऽपि बहवो पं न विद्युः । इत्यस्य द्वितीयचरणस्यार्थोऽध 'श्रुत्वाऽप्येनं वेद न चैव कश्चित् । इत्यनेनावत्पचतुर्थचरणेनोपनिषद्धः । यथा च नादृशअत्यनुसारेणावार्थों निव- व्यो भवति । कश्चिदित्यत्राप्यर्थगर्भीकारेण 'एनं श्रुत्वाऽपि कश्चिदपि न वेद । इत्येवं सर्वसाधारण्येन निषेधरूपोवार्थस्तु श्रुतिविरुद्ध एव । श्रुतौ हि बहूनां वेदनानिषेधेऽपि कचिरकस्यचिद्वेदनं भवत्येवेत्यर्थस्य संसूचनात् । सिद्धा- तविरोधश्च । कस्याप्यात्मज्ञानं न भवतीत्यर्थस्य केनापि दर्शनकारणानगी- कारात् । अप्पर्धाध्याहारनापार्थे कल्पनीय इति क्लेशः । न चैवेति निपात- समुदायमसंभावनातिशयार्थक गृहीत्वा ' श्रुत्वाऽम्येनं कश्चिद्वेदति न संभावये । इति द्वितीयोर्थो यः प्रदर्शितस्तत्र यद्यपि वेदनसंभावनाया निषेधेऽपि वेदन- स्थानिधात्वचिकस्पनिवेदनस्य संमतिप्रदर्शनेन भुत्यर्थोऽनुगृहीतो भवति सिद्धान्तश्चाविरुद्धो भवति तथाऽपि नायमर्थोऽत्र भगवतोगभितः स्यात् । २२ ·श्रुत्वाऽप्येनं अद्वैतालूकुराख्यदीकासंवलितो- माममतीकार० इत्यनेन पश्यमानं श्मशानवैराग्यवदीपाधिकम् । तथेदानीं नित्यानि- लवस्तुविवेकेन जायमानमप्यौपाधिकमस्थिरमेव स्यात् । चिनाचचभावान् । राज्य- सोमाविष्टत्वेन चित्तस्पाशुद्धत्वात् । यदीदानी स्वकीयकौरवव्यानिरिक्तैः सह युद्ध- मुपस्थितं स्पाचाहँ न कदाऽप्ययं वनः परावृत्तो भवेत् । अतोऽशुढे चित्ते सदि जायमाना स्वदेहे भोगानहत्वबुद्धिरप्यौपाधिक्यस्थिरैव । वादृशी भोगानहत्व- बुद्धिश्च वहिस्तथा दृश्यमानाऽप्यन्तर्भोगगर्भव । अतः सानैव मोक्षोपयोगिनी प्रत्यु- त मोक्षपतिवन्धिकैवेत्यतो नोत्पाद्यैव सा । तदुत्पत्तिमतियन्धश्च नित्यानित्यवस्तु- विवेकस्य स्वदेहेज्जुनेनानुसंधानाभावात् । तदननुसंधानंदानुसंधानस्य प्रयो- जनामावात् । प्रयोजनस्य मोक्षरूपस्याभावश्चाधिकाराभावात् । अधि- काराभावश्च स्वस्यार्जुनेन कथं ज्ञात इति चेदर्जुनमालक्ष्य वेद न चैव कश्चित् ' इति भगवदुक्त्या ज्ञायते । अथार्जुनेन स्वमालक्ष्यै- वेदै भगवतोक्तमिति कथं निश्चितम् । प्रत्युत अब साक्षाद्भग- वानेव वक्ता नवन्यो पः कश्चित् । भगवति च वक्तरि ओताऽऽत्मज्ञानेन छतार्थः स्पादेवेति भगवतानान्य एव कश्चित्कटाक्षीलतः स्यानाहम् । इत्यर्जुनस्य मतिः स्यादिति चेन्न । इत्थं सर्जुनस्य मतिः स्याद्यत्र वक्तु पणेन श्रोतुर्मनासि न कश्चित्परिणामविशेषस्तत्र वक्तृश्रोत्रोरन्पतरत्र दोष आवश्यकः । मरुते तु भग- वानेव वक्तेति न तत्र दोषः संभावनागन्धमर्हति । भगवद्भापणेन च सय एवाई- लज्ञानं भाव्यम् । तत्तु यतो मम न जातमतो पय्येव कश्चिद्दोपः स्यात् । स चाधिकारामाव एवेत्यवो मामुद्दिश्चैव ' श्रुत्वाऽप्येनं वेद न चैव कश्चित् । इति भगवनोध्यत इति । किमर्थं तर्हि नित्यानित्यवस्तुविवेको भगवतोच्यत इति चेत् । भीष्मादिविनाशसंभावनानिमित्तस्यार्जुनमनसि जायमानस्य शोकस्य निवार- णायैव हि वोक्तम् । तदेवाशोध्यत्वस्य कारणमयध्यत्वमात्मन उपसंहरवि- देही नित्यमवध्योऽयामिति ( २ । ३० ) । ततः 'स्वधर्ममपि चावेक्ष्य (२।३१ ) इत्यारम्पं 'ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि । इत्यन्तमष्टशोकात्मकं स्वधर्मपुरस्काराख्यं चतुर्थं प्रकरणम् । पूर्वोक्त कार- गादयं यथा शोकनिवृत्तेः प्रदर्शितं वया नेत्तृवीयं गोकनिवृत्तेः कारणमुक्तम् । किंतु पूर्वोकर्तव्यद्वयमध्ये द्वितीयस्प यदमनिरुतस्य क्र्वव्यस्य कारणमेत. (२।३८) ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ। मदारीतं भगवता । युदं हि क्षत्रियस्यार्जुनस्प स्वधर्म इति तादृशस्वधर्मावेक्ष- न युद्धे प्रवृत्तिः साधिता भवति । ननु स्वधर्मावेक्षणेपि शोकनिवृत्तिमन्तरेण न साधीयसी युद्धे प्रवृत्तिरिति स्वधर्मावेक्षणेनापोकेन स्वकार्यसाधनाय शोकनिवृत्तिराक्षिप्यत इति स्वधर्मा- वेक्षणं शोकनिवृत्तेरपि कारणं संभवतीति चेन्मेवम् । आक्षेपासंभवात् । पेन विना पदनुपपनं तदेव तेनाऽऽक्षिप्यते नेतरत् । तदुक्तम्- अन्यथानुपपनिश्चेदाक्षिप्येत न चान्यथा। जलारहत्या यथा पात्रं न तूशीरः कथंचन ॥ इति । प्ररुते च यद्यपि शोकनिवृत्तिमन्तरण साधीयसी युद्धे प्रवृत्तिर्न संभवति तथापि सामान्यतो युद्धे प्रवृत्तिसंभवोऽस्त्येव । तावन्मात्रेणापि स्वधर्मरक्षणं भवत्येवेत्यन्यथानुपपत्त्यभावान्न स्वधर्मावेक्षणेन शोकनिवृत्तेराक्षेपः । भगवताऽपि चास्मिन्स्वधर्मावेक्षणरूपकारणमतिपादके श्लोकाष्टके न विकम्मितुमर्हसि। 'धादि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते । (२ (३१) इत्युपक्रम्य ." तस्मादुनिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः । ( २ । ३७) 'ततो युद्धाय युज्यस्व ' (२ । ३८ ) इत्येवमुपसंहतम् । कम्पनं चलनम् । 'कपि चलने । इति धातुपाठ उक्तम् । तच चलनं पूर्वसिद्धं युद्धान्निवर्वनं रथोपस्योपवेशना- दिक शारीरम् । विशिष्टं चलनं विकम्पनं युद्धान्निवर्तनं कायिक मानस च । तादृशनिवर्तनानहत्वं च प्रवृत्त्यर्हत्वरूपमा स्वधर्मावेक्षणकार्पतया निवध्यते । विकम्पितुमित्यस्य शोचितुमिति तु नार्थः । कपिधानोस्तदर्थत्वाभावात् । अत्र वदन्ति-पकरणदयोक्तस्यारोपयोगो न भवेदिति संभावनयाऽस्म चतुर्थमंकरणस्याऽऽरम्भः । आश्चर्यवपश्यतीत्यत्र यादृशो द्रष्टा वक्ता श्रोता वा कथितो न तादृश्यवस्थिनिरर्जनस्य । मत्युत अत्वाऽप्येनं वेद न चैव कश्चि- दित्यत्रोकाऽवस्थार्जुने संदृश्यते । तथा च भीष्मादिषु वस्तुतो विद्यमानमप्यशो- च्यत्वमर्नुनेन ज्ञातं न भवेदित्यतो द्वितीपमकरणोक्तमत्र नोएपुज्यते । तथा तृतीयमकरणोकमप्पत्र नोपयुज्यते । शोककारणस्य मरणस्य सर्वोपरि- हार्यत्वेऽपि यावच्छक्यं परिहारस्याऽऽवश्यकत्वात् । यथा- मृत्युः कदापि स्यादवेत्येवं सत्यपि निश्श्य। औषधं किं न सेवन्ते रुग्णा रोगनिवृत्तये ॥ २३ - ·११० अद्वैताङकुराख्यटीकासंवलितो- असंभावनातिशयार्थकत्वेनामसिद्धस्य न चैवेति निपानसमुदायस्य निर्देशो भग- वदुक्तौ न युज्यते कल्पयितुम् । तदपेक्षया 'श्रुत्वाऽप्पेनं न विद्युर्यहवः । इति श्रुत्वाऽप्येनं वेद कश्चिदेव ' इति वा स्पष्टोक्त्यैव श्रुत्यर्थसंग्रहो भगवता कृतः स्यात् । कस्तर्हि भगवदभिमेनोनार्थः। उच्यते-कत्रिदित्यनेनावानधिकारी पुरुषोऽ- नुसंधीयते । एनं श्रुत्वाऽप्यनधिकारी नैव वेत्तीत्यर्थः। अस्मिन्नर्थे नाप्या- ध्याहारः । नाप्यमसिद्धार्थकल्पना । नापि सिद्धान्तविरोधः। शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युरिति श्रुतिश्च संगृहीता मवति । अनधिकारिणां बहुत्वात् । ननु “कुशलोऽस्य लब्या ' इति श्रुतिभागः 'आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनम् ' इत्यनेनात्रत्यप्रथमचरणेनानूदितः । अन्वयेनैव चायमनुवादः । श्रुतौ द्रष्टेत्यर्थ- केन उब्धेति पदेन तथाऽत्र च पश्यतीत्यनेन दर्शनस्यैव विधानात् । यदि तु 'अनाश्चर्या न पश्यन्त्येनं बहवः । इत्यत्र भगवतोक्तं स्यानाहि व्यतिरेकेणा- यमनुवादः स्यादित्यन्यत् । तथा 'आश्चर्यो वक्ता : इति श्रुतिभागः 'आश्चर्य- वदति तथैव चान्यः । इत्यनेनावत्यद्वितीयचरणेनान्वयनैवानूदितः । तथा श्रवणायापि बहुभिर्पो न लभ्यः । इति भागः ' आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणो- ति । इत्यनेनावत्यतृतीयचरणेनानूदितः । अयं त्वनुवादो व्यतिरेकेण । श्रुतौ बहुकर्तृकश्रवणाभावस्प, अत्र तु तद्वैपरीत्ययेन किंचित्कर्तृकश्रवणस्य विधानात् । एतत्सर्वमस्तु, किंतु 'शृण्वन्तोऽपि बहवो यं न विद्युः' इति श्रुतिभागः 'श्रुत्वाऽ- प्पेनं वेद न चैव कश्चित् । इत्यनेनावत्यचतुर्थचरणेन पोऽनदिनः सोऽनुचिव इवाऽऽभाति । अयं सन्वयनैवानुवादः। उभयत्र घेदनाभावस्यैव विधानान् । तत्र च श्रुती कर्तृत्वेन बना निर्देशः । अब तु कश्चिदित्येवं कस्यचिदेवेति वैपम्यं दृश्यते । भुत्वाऽप्येनं विद्युन चव यहवः' इत्यत्रोक्तं स्याच्चेद्वैषम्यं न स्यात् । अत्रोच्यते यद्यपि ' शृण्वन्तोऽपि यहवो यं न विद्युः' इति श्रुत्यर्थो भगवतः संमत एव तथापि पस्नसंदर्भानुसारेण संचाध्यमर्जुन कटाक्षीकृत्यात्र कश्चिदित्यनेन श्रुत्यर्थैकदेशस्यानुवादो भगवता फतः । तथा हि-अर्जुनस्प जापमानो मोहः समपोजनं नित्यानित्यवस्तुविवेकं भावयित्वैव निवारणीयो ना- . न्यथा । ददुकम्- उदानचेतसा मोहः सहसा नेव जायते । जावचेन वमुच्छेनुं प्रभुः साधारणो जनः॥

·. श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । १११ युक्तिमयुक्तिदृष्टानपमाणानि प्रयोजनम् । ' श्रीकृष्ण एवार्जुनस्य शक्तो मोहापसारणे ॥ इति । नित्यानित्यवस्तुविवेकेन च भीष्मादिश्वात्मनो नित्यत्वेन युद्धे कृतेऽपि विनाशा- भावाद्देहस्य त्वनित्यत्वेन युद्धे कृतेऽपि विनाशस्यापरिहार्यत्वादशोच्यत्वबुद्धयुत्पत्ती युद्धमवृत्तिप्रतिबन्धकस्य मोहस्य निवारणेऽपि प्रतिबन्धकान्तरं तत्र प्राप्नोति । छतेऽपि युद्ध जयपामावपि देहविनाशस्यावर्जनीयत्वादाज्यसुखं स्थिरं नैव स्या- दिति बुद्धयोत्पनं राज्यविषयकं वैराग्यं तत्र प्रतिबन्धकान्तरम् । एवं च प्रथम- पतिबन्धकनिवारणमिष्टं यथा सिंध्येत प्रतिबन्धकान्तरं चात्रानिष्टं यथा नोत्पद्यत तथा प्रयतनीयम् । यथा कस्यचिद्रोगविशेषस्य विषमेवौषधं देयतया माप्त चेत्तत्र तस्य विपस्य रोगणैव संबन्धो यथा जायेत यथा च तस्य माणेन संब-. ग्धो न जायेत तथा तदौषधं रोगिणा ग्राहयति चतुरो वैद्यः । तदुक्तम्- औषधं भवति रोगिणः क्वचिक्ष्वेडमिश्रितमवश्यनिषेव्यम् । सेवयेव मतिमांस्तदोप, प्राणवायुपरिपीडनवर्जम् ॥ इति । यथा वा बालानां जठरे जायमानजन्तुनाशार्थं कवस( कवसकुल्या मो- पधं दीयते । तब कपसस्य स्वल्पं भागं गुडगुटिकान्तर्गतं रुत्वा सा गुडगुटिका मुखान्तरजिह्वामूले निक्षिप्यते येन सा सद्यो गिलिता भवति । अन्यथा कवसं त्वचि संबद्धं कण्ड्वतिशयोत्पादकमिति मुखे त्वचि संवन्धश्चेत्कण्ड्व- तिशयोत्पादनं स्यात् । यथा च ज्वरशमनौषधं गुडुच्यादि चूर्ण ( कोयनेल ) तवत्यकदुरसस्यापतीतयेऽभितः शर्करावगुण्ठितं कृत्वा स्वल्पगुटिकारूपेण सांपतं दीयते तद्वत् । एवं च- उपादेया एवं गुणा मवा दोषषु स्वत्स्वपि । दोपेषु धार्य ताटस्थ्यं गुगेभ्यः स्वेष्टसाधनम् । नोप्यन्ते किं यवाः क्षेत्रे मृगाः सन्तीति जानता । भिक्षुकान्कल्पगन्नोऽपि पचन्त्येव हि तण्डुलान् ॥ एवं चात्र नित्यानित्यवस्तुविवेकस्तथा भगवता आवपितव्यो भवति यथा तेन केवठं भीष्मादिविषयकं शोच्यत्वं निवारपितव्यं नत्वर्जुनस्य स्वदेहे भोगानहत्व- मुत्पादयितव्यम् । ननु स्वदेहे मोगानहत्वयुद्धिरावश्यिकव । तां विना मोक्षपामेरसं- भवादिति चेत् । सत्यमेतत् ।वैराग्पेण चित्तशुदयनन्तरं हि जायमानं वैराग्यं यदि ·। यतश्च- ११४ अद्वैताकुराख्यटीकासंवलितौ- तथा प्ररुवे भीष्मादीनां मृत्योर्यदा कदाऽव्यवश्यंभावित्वेऽपि तस्य किंचि- कालपर्यन्तं परिहारसंभवो युद्धान्निवर्वनेन स्यादेवेति । अतश्चतुर्थमकरण- स्याऽऽरम्भः। मा भूभीष्मादयोऽशोच्या इति ज्ञानमर्जुनस्प भवतु वा वस्य मति- विच्छक्यं परिहारः कर्तव्य इति तथाऽपि युद्धान्निवर्तनमनुचितमेष । सबैले हि माणिभिः स्वधर्मेण स्वोत्कर्षमाप्तये मयतितव्यमेव । राज्यसुखलिप्सया युद्धे मवृत्तिश्च क्षत्रियाणां स्वधर्मः । तत्रापि कदाचित्मथमत एवाप्रवृत्तिर्भवतु । प्रवृत्त्यनन्तरं तनो निवृत्निस्तु सर्वथाऽनुचितैव । एवं विजानन्नप्ययं विचक्षणोऽ- जुंनो यतश्चेदानीं युद्धानिवृत्तोऽभूत्तस्य कारणं केवलं स पापभ्रमादीतः । पापमेवाऽऽअयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ( १ । ३६ ) कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मानिवर्तितम् । (१। ३९ । अहो यत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् । यदाज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुयताः ( १ । ४५) इति तेन स्पष्टमेवोक्तम् । सा पापभीतिरर्जुनस्य निराकरणीया । निराकरणं चान सुकरमेव । यतः स पापभ्रमः । नतु वस्तुतस्तत्र पापम् । नहि युद्ध स्वधर्ममाचरतः शत्रुविधातेऽपि कदापि कस्यापि पापं भवति । अत एव पूर्व- मनेनार्जुनेनानेके शनयो युद्धे हताः । तदानीं पापशङ्काऽपि तस्य नोदभूत् । शत्रुवधापातकं स्याञ्चेत्तर्हि स्वकीयवध इव परकीयवधेऽपि तदुत्पद्येत । वध- स्याविशेषात् । यत्र पातकमुत्पद्यते तत्र स्वकीपपरकीयादिवध्यविशेषः पातक- तारतम्पमयोजकः स्यादित्यन्यत् । ईदृशं च विज्ञानं प्रेक्षाववोऽर्जुनस्य नाs- सीदिति न शक्यते कल्पयितुम् । किंतु पत्यक्षवो भीष्मादीन्युदा) पुरोवस्थितान्दृष्ट्वा केवलं विरोहितमिति केवलं नादृशविज्ञानस्मारकसंस्का- रोबोधाय युद्धस्य स्वधर्मत्वमत्र ज्ञापित स्वधर्ममपि चावक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि । इत्यनेन । अग्रे चैवत्मकरणशेषे 'सुखदुःखे समे । इत्यनेन युद्धे शत्रुवधेऽपि नैव पातकमिति स्पष्टमेव सहेतुकं भगवता प्रतिपादितमेव । न विकम्पितुमर्हसी- त्यत्र विकल्पनं च विशिष्टं कल्पनम् । कम्पनं वेपथुः । स च 'वेपथुश्च शरीरे मे '(१।२९) इति पूर्वमुक्तः । तत्र विशेषच स्वोत्कर्षमापकाइपि स्वधादपि च युद्धानिवृत्तिजनकावरूपः । सोऽपि च- .

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । ११५ - 'न काझे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ( 91 ३२) 'न योत्स्ये। ( २ | २९) इत्यत्र पूर्वमुक्तः । एवंभूतं विकम्पनं च तव स्वध- मदृष्टया नैव योग्यं भवति । तथा चास्थान एवायं वेपथुरित्यर्थः । वेपथो- योग्यत्वकथनेन वेपथुकालिकानां वेपथुसमानाधिकरणानां रोमहर्षगाण्डीवसं- सनादीनामप्ययोग्यत्वमुक्तं भवति । अर्जुनेन हि पूर्व मनसीत्थं गृहीतम्- अस्मिन्युद्धे स्वकीयवधजन्यपानकोत्पत्या श्रेयो न स्यात् । तथा राज्यसु- खादित्यागेन युद्धानिवृत्तस्य तु मे श्रेयो भवेत् । तत्रापि 'अशस्त्रमप्रतीकारं मां कौरवा हन्युश्चेदधिकमेव श्रेयो मवेत् । इति । तत्र युद्धे स्वकीयवधेअपि नैव पातकमित्येतच्चतुर्थपकरणस्थपथमाकपूर्वार्धन स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि । इत्पनेन सूचितम् । 'धाद्धि युद्धाच्छेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते । इत्युत्तरार्थेन च युद्धादन्यतः क्षत्रियस्य न श्रेय इत्युक्त्या राज्यसुखादित्यागेन धृतेऽप्यौदासीन्ये श्रेयो नैव भवेदिति सूचितम् । इयमप्येतदुपपत्यार्जुनस्य ज्ञापनीयम् । तत् ' यदृच्छया ' (२। ३२) इत्पादिना श्लोकसप्तकेनोपपत्या ज्ञाप्यते । तत्र धयं युद्धं हि ननु क्षत्रियाणामुद्घाटित स्वर्गद्वारमेव । तादृशं च नभाग्यशालिनामेव क्षत्रियाणामुपस्थितं भवति । तव च भाग्यशातित्वा- देव तादृशमुपस्थितमपि त्वमज्ञानेन परिहातुमिच्छसि । चित्रमेतत् । तथा चेह- शाधुदात्तव श्रेयः स्यादेवेति — यदृच्छया' (२ । ३२) इति श्लोकेन सूचितम् । अथास्तु युद्धाच्छेयः । किंतु युद्धत्यागेपि पदि मा० क्षेमतरं भवेत् । (१।४६ ) इत्युक्तरीत्या श्रेयो भवेत् । उभयथापि श्रेयश्चेदलं युद्धेन स्वकीयजनमाणहानिकरेणेति मन्वानमर्जुनं पति मत्युनोपस्थितस्याप्ये- वादृशस्य त्यागे स्वधर्मत्यागापावकावामिः कोरेगावत्कालपर्यन्तं संपादिताया हानिश्च पसज्येतेति अथ चेत् । ( २ । ३३) इति श्लोकेनोक्तम् । नैना- वदेव किंतु दुष्कीतिरामलयं चिरस्थायिनी स्यात् । दुष्कीर्तिश्च मरणादधिक- दुःखदायिनी । तथा च धाराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् । इत्येवं मरणं सोढुं प्रवृत्तोऽपि त्वं दुष्कोति सोढुं नाहसीति 'अकी िचापि (२१ . .

·अद्वैताकुराख्यटीकासंवलितो- ३४ ) इत्यनेन सचितम् । ततः ' भयाद्रणादुपरतं । ( २ । ३५) इति शोकहपेन दुष्कीतः स्वरूपं पतिश्रावितं जानतोऽप्पणुनस्य वत्परिहाराप। अथास्तु युद्धे प्रवृत्या स्वधर्मत्यागजन्यपातकस्याभावः, किंतु श्रेयो भवेदे- वेवि नियमो नास्ति । राज्यसुखं हि जय एव स्यान्नतु पराजये । तथा चा. करणे प्रत्यवायश्रवणामावादेव किं युद्धे प्रवर्तितव्यमिति मन्वानमर्जुनं पति धर्षे युद्धं घुभयथाऽपि सुखकरमेव जय ऐहिक सुखं पराजये पारलौकिक- मिति 'हनी वा पाप्यसि' ( २ । ३७ ) इत्येतेनोक्त्वा युद्धायोनिष्ठेत्युच्यते । अयं हि न विधिः, किंतु पूर्वसिद्धानुवादः । प्रतिबन्धनिवृत्तिमानमत्र भगवता रुतम् । ततो युद्धस्प स्वधर्मत्वेऽपि तत्र स्वजनवधे पातकं स्यान्न वेदि संशय- मर्जुनस्प मनसि वर्तमान युद्धप्रवृत्तिपतिबन्धकं मत्वा ते दूरीकर्तुं भावनाविशेष प्रदर्शयन्युद्धे प्रवर्तयति भगवान् ‘सुखदुःखे। (११३८ ) इत्पनेन श्लोकेन । सुखदुःखयोः समीकरणं तथा लाभालाभपोस्तथैव जयपराजययोश्च समीकरणं रुत्वा युद्धं क्रियते चेत्तत्र स्वजनवधेऽपि पावकोभवो नैव भवति । ननु सुखदुः- खयोः परस्परविरुदस्वभावयोः समीकरणं कथ संभवति । कथं च तस्मिंश्च सति बघादपि पातकानुन इति चेत् । उच्यते-सुखं दुःख चेति द्वयमपि भावनामयमेव । नतु वस्तुतन्त्रम् । अन्यथा ग्रीष्म इव हेमन्तेऽपि चन्दनः शैत्य- द्वारा सुखकारका स्यात् । हेमन्त इव मीष्मेऽपि शैत्यद्वारा दुःखजनकः स्यात् । तदुक्तम्- सुखं वाऽभ्यथवा दुखं वस्तुतन्त्र न कर्हिचित् । असंशयं तद्विज्ञेयं माणिनां भावनामयम् ॥ इति । भावनामयोऽर्थश्च पुरुषाधीनः । तथा च तत्र सुखं दुःखरूपेण भावयितुं दुःख वा सुखरूपण भावयितुं युज्यते । तदप्युकम्- परिवृत्तेर्विकल्पस्य वथा विधिनिषेधयोः । योऽर्थो न पुरुषाधीनस्तत्र नावसरः क्वचित् ॥ इति । तथा चार भावनामयत्वेन पुरुषाधीनयोः सुखदुःखयोः साम्यमन्यतरस्प परि- वृत्या संपादनीयं भवति । नन्वत्र परिदृचिः कार्यद्वारा स्वरूपतो था । उभय- थापि परुते नोपयुज्यते । तत्र सुखकार्य हि सुखसाधनीभूतेऽर्थेऽनुकूलभाव- नया पुनः मनिः । वरिपश्चार्थे पतिकूलभावनया निवृनिः कल्प्यते चेदीदृशी परिवृत्तिः मरवेऽनुपयुक्तव संदृश्यते । राज्यसुखार्थ या सांपवं मुझे प्रवृतिः ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो सिपाधपिपिता सेव न स्यात् । तथा दुःखका दुःखसाधनीभतेऽर्थे मविकल- भावनया नितिः । तस्मिंश्वार्थेऽनुकूदभावनया प्रवृत्तिः भकल्पते चेदीदृश्यपि परिवृत्तिः पातेऽनुपयुक्तेव भवति । यतोऽत्र- अप चेचमिमं धयं संग्राम न करिष्यसि । (२१३३) इत्यादिना श्लोकचतुष्टयेन संमामाकरणरूपोऽयः स्वधर्मत्यागः कीर्तिहानं पापावाप्तिरकीर्तिमाप्तिश्चेत्येवं दुःखसाधनतया भगवता प्रतिपादितः । वस्पिश्च समामाकरणरूपेऽनुकूलभावनया सुखशाम्यं संपाद्य पुनः मचिः स्पाच्चेदी- हत्यपि परिवृत्तिः पकतेऽनुपयुक्तव । यतोऽत्र साम्पसंपादनम् ' ततो युद्धाय यु- ज्यस्व । इत्येवं युद्धमवृत्युपयोगित्वेन निर्दिश्यते । तथा च कार्यद्वारा जाय- मानस्य द्विविधस्यापि सुखदुःखसाम्पस्य मरुते नोपयोगः । तथा स्वररूपतः साम्यस्यापि नैव मरुत उपयोगः । अनुकूलवेदनीयं सुखमिति हि सुखस्वरू- पम् । तत्र परिवृत्त्या पदि नत्सुखकाले प्रतिकूलत्वेन वैद्यते चेनस्य दुःखेन सह साम्यं भवेत् । किंतु संयापसाध्यत्वेनाये यत्संभावितं राज्पसुखं तद्यदि पति- कूतवेदनीयत्वेन संभाव्पदे चेदिदानी सिपाधयिपिदा युद्धे प्रवृत्तिर्न स्यात् । तथा दुःखस्वरूपे परिवृत्या सुखसाम्यसंपादनमपि नैवोपयुक्तं भवेत् । मतिकूळवेदनीयं दुःखामिति हि दुःखस्वरूपम् । तत्र परिवृत्त्या यदि तदुःखकाटेऽनुक्लवेदनीयं भवेत्तर्हि नस्प सुखेन सह साम्यं भवेत् । किंतु पकवे भगवता संग्रामाकरण दुःखसाधनामिति पत्परिजिहीर्पित तन सावितं भवेत् । संग्रामाकरणाज्जायमाने दुःखेऽनुकूलत्वेन भावनया संग्रामाकरणस्य तदवस्थत्वात् । एवं दुःखप्रतियोगिकं मुखानुयोगिकं तथा तदैपरीत्येन सुखमतियोगिकं दुःखानुयोगिकं चेति विविध साम्यं पुनः प्रत्येक कार्यतः स्वरूपतश्चेति द्विविधमिति संकलनया चतुर्विधमापि परिवृत्तिसाध्यं साम्यमत्र नोपयुज्यते । अतश्च कीदृशं साम्यमत्र भगवता विव- क्षितं स्यात् । उच्यते-स्वरूपतः साम्यापेक्षया कार्यतः साम्यस्य जघन्यत्वात्परुतानुपपो. गाच नेह तद्विवक्षितं भगवता । स्वरूपतः स्वाम्यमपि च पूर्वोक्तमकारेण परि- वृत्तिसाध्यं पलतानुपयोगादेव न विवक्षितम् । किंत्वनुकूलवेदनीयं सुखमिति सुखस्वरूपेऽनुकूलत्वांशपमोपेण तथा प्रतिकूलवेदनीयं दुःवमिति दुःखस्वरखने प्रतिकूलवांशप्रमोपेण पदवशिष्टं ‘वेदनीपम्' इत्येतावमात्रमुभयोः स्वरूप ·- अद्वैताङ्कुराख्यटीकासंघालिती- तत्सममेवेत्येतादृशं साम्यमत्र विवक्षिवं भगवता । एवं लाभालामयोरपि । इष्ट- माप्ति मस्तभावोऽलामः । तत्रेष्टत्वांशस्य प्रमोषः । अलाभ इष्टत्वांशस्याभावां- शस्य च प्रमोपः । ततः साम्यम् । तथा जयाजययोरपि । जप उत्कर्षमाप्तिः। अपकर्षमाप्तिरजयः । तत्रोत्कर्षांशस्यापकषांशस्य च प्रमोषेण साम्यमुपपादनी- पम् । अत्र युद्धाय युज्यस्वेत्युक्तम् । वत्र युद्धे मवृत्तेः पूर्वसिद्धत्वात्केवलं तत्र प्रतिवन्धिका याऽर्जुनस्य मनोवृत्तिः सा निराकरणीया । अतश्च ‘समे कृत्वा युद्धाय युज्यस्व ' इत्युक्त्या समीकरणेन प्रतिबन्धनिरासो भविष्यतीति भग- वतोऽभिप्रायोऽवगम्यते । एवंचात्र युद्धाय युज्यस्वेति लोडौँ विधिः सविशेष- णे हीतिन्यायेन तविशेषणीभूते समीकरणे पर्यवस्यति । प्रतिबन्धकं च स्वजन- वधेन समाव्यमानं पातकमवशिष्टम् । अन्यच्च मकरणदयेन दूरीकतम् । 'नैवं पापमवाप्स्पसि' इत्येवमत्रत्यचतुर्थचरणेन भगवता सष्टमेव तथोक्तम् । अथ युद्ध स्वजनवधेऽपि यत्पातकं नोत्पद्यते तत्र सुखदुःखादिसमीकरणं कथमुपयुज्यते तदुच्यते । युद्धे हि शत्रुहिंसातः किल पापसंभवः । हिंसा च 'न हिंस्यात्सर्वा भूतानि ' इति शास्त्रीयनिषेधपतियोगिनी भूत्वा तादृशनिषेध- साहाय्पेन स्वप्रयोजके पापं जनपति । 'अग्नीपोमीयं पशुमालभेत' इत्येवं विधिना पुरस्कृता तु तादृशविधिसाहाय्येन स्वप्रयोजकेऽवान्तरापूर्वमुत्पादयति । वत्र च तादृशेन धर्येण विधिनोन्मूलितः स निषेध इति नैव तस्य साहाय्य- प्रदाने सामर्थ्यम् । एवं च सामान्यतः प्रवर्तमानो न हिंस्यादिति निषेधो रागतः प्राप्तामेव हिंसां विषयी करोति नतु कथमपि धा हिंसाम् । एवं हिंसामूर्यि- ठमपि युद्धं क्षत्रियाणां स्वधर्म इति तत्र जायमाना हिंसा धर्येवेति तामप्याक्र- मितुं न हिंस्यादिति निषेधो नोत्सहते । तदुक्तम्- पश्च यज्ञे पशुवधः संग्रामे च रिपोर्वधः । न धर्मात्स पहिभूतो न तस्मादेनसो जनिः ॥ इति । किंतु पज्ञे वा युद्धे वा केनापि द्वारेण लेशतोऽप्पधर्मस्य प्रवेशो यदि स्थानहि सद्य एव छिद्रान्वेषीव न हिंस्पादिति निषेधस्तमवलम्य तत्रयां हिंसां स्वात्म- साकुर्यात् । तथा च दूर एव श्रेयःकथा । मत्युत तत्र पापमधोगति नयेत् । अतः केनापि मकारेणापर्मस्य प्रवेश पथा न भवेत्तथा यज्ञे युद्धे च प्रपति- पम्पम् । तदप्युकम्- ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । पक्षिप्येवानं चक्षुप्पप्रमत्तः सदा भवेत् । पदि किंचिद्धम्यै चेत्तत्रैनो महदुद्भवेत् ॥ इति । तादृशः मयत्नच युद्धकाले सुखदुःखादिवंद्ववयसमकिरणम् । इतरथा सधर्म- मूलस्य मांदाभङ्गस्य भयसांऽशेन संमयो दुर्निवारः । सुखस्प दुःखस्य दशातिरेको विचारशक्ति शिथिली करोति । इति न्यापात् । किंच युद्धात्माइ मनास स्थिताऽपि मर्यादा प्रवृत्ते युद्धे न स्थिर- पदा भवति । तदानीं तु येन केनापि मकारेण स्वेष्टसाधने प्रवृत्तिदृश्यते विचार- शीलानामपि । स्वभावतश्चञ्चलस्य मनसो दुर्निग्रहत्वात् । पूर्वोक्तरीत्या सुखदुः- खादिद्वंद्वसाम्ये तु सुखदुःखयोर्विरुद्धस्वरूपयोरपि न तारतम्यम् । किमुतावि- रुदस्वरूपयोः सुखतदतिरेकयोस्तथा दुःखतदतिरेकयोः। ततश्च मर्यादाभङ्गश- गया अप्यभावेन पापवीजमनवसरग्रस्तं भवति । एतत्सर्वं मनसिरुत्यान सुखदुःखे समे छत्वा ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ।। इति भगवतोक्तामिति । एवं स्वधर्मपुरस्काराख्येशसंश्चतुर्थे प्रकरणे युद्धस्य धर्म्य- त्वेन तत्र स्वजनवधेपि पातकानुद्भवः साधितः । अमे च निष्कामकर्मयोगाख्ये पञ्चमे प्रकरणे पावकानुद्भवः सम एव । इयांस्तु विशेषः-स्वधर्मपुरस्कार उक्त- रीत्या पातकानुभवेपि कर्मकर्तृत्वाभिमानः फलभोक्तृत्वं फलाभिचाषेण मान- युद्धतरकालेऽनुकूलत्वप्रतिकूलत्वांशाममोपेण सुखदुःखभोगश्च वर्तते । निष्कामक- मेपोगे तु तत्किमपि नास्ति । तत्र केवलं कर्तृत्वाभिमानफलाभिसंधिरहितं कर्म कर्तव्यमिति प्रतिपादितम् । तच्च न साक्षाच्छोकनिवृत्तेः कारणमिति मविपादितम् । नापि युद्धपवृत्तेः। किंतु स्वधर्मावेक्षणरूपेण तृतीयेन कारणेन जायमानायां युद्धमवृत्तौ तत्र समुस्थि- तानिष्टशङ्कगनिरासकम् । तद्द्वारा च पूर्वोक्तस्य स्वधर्मावेक्षणरूपस्य तृतीयस्य कारणस्योपोदलकम् । अत्रे षोध्यम्- यधा सिंहादयो, ध्वान्तं, कण्टकाः प्रतिगन्धिता । दुर्गद्वारि समादृष्टा आरुरुक्षोनिवर्वकाः ॥ मीष्मादिनाशो, मरणमहो भोगा असृग्युताः। संभाविता अर्जुनेन तथा युद्धान्निवर्तकाः ॥ तथा हि-यथा दुर्गस्वामिना हिताकाक्षिणा दुर्गमारोहपेत्युक्तः कश्चिदुर्ग-.

·अद्वैताइराख्यटीकासंवलितौ- मारुरुक्षुर्दुर्गद्वाराहिः समीप एवावस्थितोऽन्तर्दत्तदृष्टिरारोहणाय कृतं सोपानमार्ग बमसाऽऽवृतत्वादपश्यनारोहणमशक्यं मन्यते । द्वारस्यान्तरप्रदेशं च पुरतः सिंह- व्यापादियुतमन्तढान्धतमसावृत्तं संभावितकण्टकपाषाणविषमं तमसि वसवां टिडिमादिक्षुद्रपक्षिणां विष्ठादिभिर्दुगन्धित च संभावयन्नारोहणमयोग्यामवि च मन्यते । तं च तज्ज्ञः कश्चित्मवियोधयते-अन्ततोऽस्त्येव सुलभः सोपानमार्गः । नैव च तत्र द्वारि पुरतो दृश्यमानाः सिंहायश्चेतनाः । किंतु सिंहव्याधादिपति- रुतयः केवलं तत्र प्रस्थापिताः । अन्धकारस्तु नान्तरीयकतया सोढव्य एवं भवति । वत्र नियोजिताश्चाऽऽरक्षिणः तंमार्जनादिभिर्मार्ग शोधयन्त्यतो नैव तर पादवेधककण्टकादिसंभवः । दुर्गन्धस्तु सभवनापि नैवेन्द्रियविषयतां नेयः । तत्र मनोनिन विधेया । केवलमारोहणमासमवश्यकर्तव्यतया पपश्यता त्वया मुष्टौ नासिकां पधार्य गन्तव्यमिति । पकते तु वाशसोपानस्थानीयोऽर्जुनस्य जायमानो मोहः । स च यावन्न ज्ञातस्तावदारोहणस्थानीयस्य युद्धस्पाशक्यतामनीतिः । तज्ज्ञाने त्वक्यतामचीतिनिवर्तने । सिंहव्यामादिस्थानीयश्च भीष्मादिविनाशः। तत्र च ने सिंहब्यापाः किंतु तत्पतिरुतयः । तथा मकवे न वस्तुतो मीष्मादिविनाशः किंतु नाशपविकविरियम् । आत्मनो नित्यत्वात् । तेन च सिंहव्यापादिभीतिी- मादिविनाशीतिश्च निवर्तते । ततस्तन्मूलिका प्रतीयमाना दुर्गारोहणस्य पुखस्य चापोग्यता निवर्तते । अन्धकारस्थानीयश्च पकते स्वजनमाणावियोगः । स चापरिहार्यत्वात्सोढव्य एव भवतीति तन्मूलिकापि मतीयमाना दुर्गारोहणस्य युद्धस्य चापोग्यता निवर्तते । कण्टकस्थानीयं च प्रकृते पातकम् । नियोजिता भारक्षिणश्च यथा तत्र कण्टकादयो न वेधं जनपेयुस्तथाऽहर्निशं भपतन्ते । मरुतेऽपि च युद्धस्य धर्म्यत्वात्तत्र वनिमित्तं पातकं नैव संयोजयन्ति कर्मनि- रीक्षकाः परमेश्वरनियोजिता अधिकारिणः । दुर्गन्धस्थानीयाश्चार रुधिरपदिग्धा भोगाः । तत्र च कर्तव्यकर्मकदृष्टया दुर्रक्ष्यमेव कर्तव्यमिति । अत्रापं मा-युवमूरयार ये प्रथमे प्रकरणेजनेन प्रथम भीमादयः शोप्यत्वेनाऽऽरोचिताः। शोच्यावाटोचनोतर गोकोद्भवः । ततः पातकानुसं- धानपूर्वक राज्यादिभोगेषु वैराग्यम् । ततो युद्धापराङ्मुखवं प्रदर्शिवम् । एत- रस मारवा प्रकरणचतुष्टयेन निरारुतम् । वायत्साठीचमाख्यं द्वितीपे मकरणे शोप्यावनिरासः कृतः। वतोऽर्थादेव शोध्यत्यमूलकस्प शोकस्य निरासः। पनः कमूटकस्स पैराग्यस्य निरामः । ततो वैराग्यमूलकस्य पराइमुखरवस्प ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । १२) निरासः । शोकराहित्याख्ये तृतीय प्रकरणे त्यस्तु नाम शोप्यत्वं तथापि शोको न युक्तः । ततः शोकमूलकस्य वैराग्यस्य निरासः । नतो वैराग्यमूटकस्य पराङ्मुखत्वस्य निरासः । स्वधर्मपुरस्कारारूपे चतुर्थे प्रकरणे स्वस्तु नाम शोच्यत्वम् । अस्तु नाम तन्मूलकः शोकः । तथापि युद्धस्य स्वधर्मत्वात्तत्र पातकानुसंधानं वैराग्यं च न युक्तम् । ततस्तन्मूलकस्प पराङ्मुखत्वस्प निरासः । निष्कामकर्मयोगाख्ये पञ्चमे प्रकरणे वस्तु नाम शोच्यत्वम् । अस्तु नाम नन्मूलकः शोकः । अस्तु नाम तन्मूलकं पातकानुसंधानपूर्वकं वैराग्यम् । तथापि कर्मणः सकाशात्पराङ्मुखत्वं नैव कर्तुं शक्यमिति प्रदर्शितम् । कर्म च तत्र परुतत्वात्पूर्वमारब्धत्वाद्युद्धरूपमेवेति भगवतो गूदाशयः । अब वदन्ति । ननु यथा- सर्वव्याख्याविकल्पानां दुपमिष्टं प्रयोजनम् । पूर्वत्रापरितोपो वा विषयव्याधिरेव वा ॥ इत्यन्यत्रोच्यते तथा प्ररुते यत्कारणचतुष्टयमुक्तं तत्र किमभिप्रेतं स्याद्भ- गवतः पूर्ववापरितोपो विषयव्याप्तिर्षा | नाऽऽद्यः पक्षः । यश्वायं वक्तुः स्वोक्ता- वपरितोपः स तादृशोक्त्यनन्तरं वक्वाऽवगतः पूर्व वा । विविधोऽप्यत्र न संभवति । पूर्वमेवापरितोषो वक्वाऽवगतश्चेत्सा तदुक्तिस्तत्र ओतृजनवञ्चनायैव भवति । तदुक्तम्- स्वस्यैवासंमतो योऽर्थः स वक्त्रा प्रोच्यते पदि। न तत्त्वावगतिस्तस्मात्केवलं श्रोतृवचनम् ॥ इति । मलते च भगवतः श्रोतृपश्चनार्थी प्रवृत्तिः शशशृङ्गायते । यत्र च स्वोस्प- नन्तरं त्रापरितोषो वक्त्राऽवगम्यते न ततः पाक् तत्र वक्तुरज्ञानं शरणम् । तदप्यत्र न संभवति । भगववि लेशतोऽपज्ञानासंभवात् । नापि द्वितीयः पक्षो विषयव्याप्तिरूपोऽत्र मकल्पयितुं शक्यते । पत्र श्रोतारो विरनेतरव्यापाराः शान्तमनसस्तत्त्वजिज्ञासया श्रोतुं प्रवृत्तास्तत्र वक्तुर्यथाकाम विषयव्याप्तिर्भवतु । महवे तु युद्धारम्भे शस्त्रसंपाते प्रवृत्ते विषमसमये यावदावश्यकं तावदेव वक्तव्यं भवति नेपदप्यधिकम् । तथा चार किमर्थं कारणचतुष्टयोक्तिरिति चेत् । उच्यते-नाबाऽऽवश्यकादितिरिक्तं किंचिदपि भगवतोक्तमिति मन्तव्यम् । मोहनिवृत्तिपूर्वकयुद्धपवृतिरूपस्य भगवदुद्दिष्टार्थस्य यावच्छक्यं शैव्येण संपाद- २४ ·-- - अद्वैताकुराख्यटीकासंवलितो- नीयत्वात् । नूनं तदानीं ' तदवस्थमर्जुन पेक्षमाणानां स्वीयानां परकीयाणां च कीदृशी भावना स्यात् । इत्येवमाशङ्कमानेनेतस्ततो योधान् संपश्यता भगवता द्रुतवृत्त्यैवायं संवादः पायः साधिनः स्यात् । तादृशवृत्त्या च जायमानोऽयं संवादस्तदानीं कियता कालेन निष्पन्नः स्यादित्येवं विचारे क्रियमाण एवं संभाव्यते-इदानीं मध्यमवृत्त्या पठ्यमानेयं कृत्स्ना गीता पादोनं घटीवयं व्यामोति । द्रुतवृत्त्या पठिता चेञ्चतुर्थांशहीनं तावन्तं कालं व्याप्नुयात् । स न पटरीद्वयकल्पः । किंच तदानीं जायमानः संवादस्तं तथा रुपयाऽऽविष्टं इत्येतच्छ्लोकसदृशैन्यासोक्तिमयैः श्लोक श्रीभगवानुवाच, अर्जुन उवाच, इत्ये- तैवाक्यविरहित एवेति सर्वथा तदानीमयं श्रीकृष्णार्जुनसंवादो घटीद्वयाननैव कालेन जातः स्यादिति मन्ये । पश्यत तावत्कचिदर्जुनेनापृष्टस्यापि भगवतोऽर्जु- नमनोगत प्रश्नमुन्नीयैव केवलं तमनूद्य तदुत्तरदाने प्रवृत्तिः । एतादृश्या च पवृत्त्या भगवता विलम्यासहत्वमनुमीयते । अत्रोदाहरणम्-अथ चैनं नित्य- जातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् । इति । तत्र चेदृशः प्रश्नः संभवति- अर्जुन उवाच । कथमेते नित्यजातास्तथा नित्यमृता इव । जीवाः सर्वत्र दृश्यन्ते शोच्यन्ते च तथापरः ॥ इति । उत्तरं च श्रीभगवानुवाच- यद्यप्येवं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् । इत्यादि । वचित्त्वर्जुनमनोगतं पश्नमुन्नीय तरयानुवादमरुत्यैव भगवतः प्रवृत्ति- रुत्तरदाने दृश्यते । सा सूक्ष्मार्थदर्शिभिर्गीतापाठकैः पण्डिवैः स्वयमुन्नेया । मरुतमनुसरामः । यदेतरिमन्वितीयेऽध्यापे 'अशोच्यानन्वशोचस्त्वम् । इत्यारम्याध्यायपरिसमाप्तिपर्यन्तं भगवता स्वोद्दिष्टार्थसिद्धयर्थं नित्यानित्यवस्तुवि- वेकः (१) विनाशस्यापरिहार्यत्वं ( २) स्वधर्मायेक्षणं (३) निष्कामकर्मयो- गश्च ( १ ) इत्येव चत्वारि कारणान्यर्जुनं प्रत्यभिहितानि तेषां सर्वेषां कथमा- वश्यकत्वं तत्पदश्यते अर्जुनस्य शोकनिवृतियुद्धे प्रवृत्तिवेवि दयमत्र सिषा- धपिपितम् । तच द्वयं नैकपत्नसाध्यम् । इयोरर्थयोरविनाभावे हि सति तत्र- कस्सिन्नः साधिते न द्वितीयस्यास्प सिद्धये यत्नान्तरमास्थेपं भवति अविनामावश्च क्वचिवयोमिथः संभवति । यथाऽऽप्रवृक्षे फलच्छायपोः । .

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो । तत्राऽऽने फला निर्मिते छापाऽनुत्पद्यते । छायार्थे वा निर्मित फलमन्त्पद्यते । सबैकस्मिनर्थे ति सत्यपरोऽर्थ इष्टोऽनिष्टो वाऽवश्यंभाव्येव । ज्वरशमनार्थ कटौषधे सेविते नगानिष्टमपि पिनमनूत्पद्यन.एव । तदुकम्- मियश्चेदावनाभावः कयोरप्यर्थयोदयोः । एफसिद्धावन्यसिद्धिरनिष्टाऽपि प्रसध्यते ॥ इति । कविनाविनाभावो पोर्मध्ये कस्यचिदेकवान्पेन सह संभवति नतु तद्वै- परीत्येन । पथा धूमस्पामिना । न वग्ने मैन । धूमं विनाऽप्ययोगोलकेऽमे: साधनदर्शनात् । वापि च- पदधस्याविनामावो दृश्यते येन वस्तुना । तदर्थसिद्धी नवस्तु नैव यत्नान्तराश्रयम् ॥ यथा पुत्रप्राप्तये पार्यिते वर देवताप्रसादालन्धे पलीपाप्त्यर्थं नान्यो वरः संप्रार्थनीयो भवति । प्रकृते च गोकनिवृत्तियुद्धमवृत्तिरूपयोईपोरर्थयोर्मध्ये न कस्याप्यकस्यापरणाविनामावः संभवति । मिथस्वविनाभावो दूर एव । युद्ध- मवृत्ति विनापि शोकनिवृत्तेः संभवात् । तथा शोकनिवृतिमन्तरेणापि युद्ध- प्रवृत्तेः संभवाच्च । तादृशावस्थायां जायमाना युद्धमवृत्तिः सार्धापसी न स्यादिति त्वन्यत् । नतावता तयोरविनाभावसंभवः । अविनाभावाभावे च द्यो- रर्थयोः साधनाय पृथक्कारणट्यमश्यमेव वक्तव्यं भवति । शोकनिवृत्तिरेकेन पत्लेन साध्यापरेण च पलेन युद्धे प्रवृत्तिारेति । अतोन कारणहयमवश्यं प्रदर्शितव्यमेव । तथापि च तृतीयं स्वधर्मावेक्षणं चतुर्थं निष्कामकर्मयोगपति इयं ययुद्धप्रवृत्तेः कारणं पदशितं तत्र चतुर्थं न स्वातन्त्र्यण युद्धमवृत्ते? कारणम् । किंतु तृतीयेन स्वधर्मावेक्षणरूण कारणेन युद्धकर्मण्याभिमुख्ये संपादित कर्मणि रुधिरमदिग्धभोगाद्यनिष्टसंभावनानिरासः केवलं निष्काम- कर्मयोगेन(ण) क्रियते । तथा च ततृतीयस्पैव दाढ्यार्थमुक्तपिति वदावश्यकमेव । यथा - वायन्यं श्वेतपालभेत भूतिकामः । (ते. सं. ) हदि विध्य- नन्तरं तादृशशब्दभावनेतिकतव्यतारूपा, तादृशविधिमवृत्तिदायसंपादिका पायु क्षेपिष्ठा देवना० (३. . ३ ) इत्याद्यर्थवरोक्तिस्वहन् । अव एव च न केवलेन तृतीयकारणनेधार्थसिद्धिः । युद्धमवृत्तिप्रतिवन्धिकाया रुधिरमदिग्धभोगसंभावनायाः सत्त्वात् । .

·१२४ अद्वैताङ्कुराख्यीकासंवलित- नन्या युद्धमवृत्तेः स्वधर्मावेक्षणरूपं तृतीयमेव कारणं वकव्यतां नाहदि कुतस्तद्दालय चतुर्थकारणापेक्षा । यवो युद्धेऽर्जुनस्य प्रवृत्तिः पूर्वसिदैव । केवलं मध्ये समुत्पन्नेन शोकेन सा प्रतिवद्धति प्रतिबन्धके शोके निवृत्ते स्वभावत एव सा समुद्देष्यतीति चेत् स्यादप्येवं यदि शोकनिवृत्त्यर्थं प्रदर्शितेन कारणेन शोकनिवृत्तिमावं साधितं स्यात् । नतु तथा किंतु तेन पूर्वसिद्धा युद्धे प्रवृत्तिरपि विनाश्पते । घटायोन्मीलिवं चक्षुः पर्ट नहि न पश्यति । गन्धायाऽऽत्तोऽपि किं न स्याञ्चन्दनः शैत्यकारकः ।। इविवत् । तथा च मथमकारणकथनप्रसङ्गे नित्यानित्यवस्तुविवेकेन भगववा पद- शितेन देहस्यानित्यत्वाजायमाना तब क्षुद्रत्वदृष्टिर्यथा भीष्मादिदेहानांशीच्यावं निराकरोति तथा तुल्यन्यायादर्जुनस्य स्वदेहेऽपि क्षुद्रत्वदृष्टिर्भवेत्सा च राज्यलोभ निराकुर्यादिति युद्धानिवृत्तिः स्यात् । तथा द्वितीयकारणकथनमसङ्गे भगवता पदर्शितेन देहविनाशरमापरिहार्यत्वेन यथा भीष्मादिदहदुःख संभावनामूलकः शोको निराकियो तथा तुल्पनांपादर्जनस्य स्वदेहदुःख संभावनामूलक सुखमामिफलको राज्यलोमोऽपि निराकतः पवादिति युद्धान्निवृत्तिः स्यात् । सोऽयं वक्ररनुपान्यायः- वक्रं नास्तीत्युक्तवती निषेधन्ती निजां स्नुषाम् । स्वयं तथैव यच्छ्वभूयाचित्रे मिक्षवे वदेत् । सोऽयं तकस्नुपान्यायो विपश्चिद्भिदाढतः ।। अयमेव च श्वभाभिक्षान्यायः । मरुतं च वक्ररथानीयं युद्धाभिमुख्यमपसारयन्ती स्नुपास्थानीयां शुचं निवर्तपन्ती श्वस्थानीया तत्त्वदृष्टिः रायं युद्धाममुख्यम- पसारयत्येव । तथा च यथा तब तक उद्गृहस्पतिरिक्तगृहान्तरादेव लभ्यं भवे- तथाऽत्र युद्धाभिमुख्य राज्यठोमातिरिक्तात्कारणान्तरादेव संपादनीयं भवति । तच्च स्वधर्मावक्षणल्पमिति तदत्यन्तावश्यकं भवति । तस्य दृढीकरणाय चतुर्थं निष्कामकर्मयोगरूपमिति मागुतमेव । केवलेन निष्कामकर्मयोगकधनेन तु न युद्ध प्रवृत्तिः सिध्यति । निष्कामकर्मयोगेन(ण) न कर्म साध्यते किंतु सिद्ध कमणि केवलं निष्कामता पोध्यते । कर्मसिद्धिस्तु सधर्मापेक्षणाधीनवाद । अधार्जुनस्य शेकनिवृत्यय कारणइयं (१) नित्यानित्यवस्तुविवेकपूर्विका देहे शदत्वदृष्टिः (२) देहवियोगस्यापरिहार्यत्वं चेत्येवं यमदर्शितं वदाव- ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रयमद्वितीयाध्यायौ। १२५ श्पकत्वं पदयते । तत्र पथममनुक्त्वा द्वितीयं कारणपत्र वक्तुं न युज्यते । तत्र हि जातस्य हि रुवी मृत्युध्रुवं जन्म मृतस्य चेत्याधुपदेशेन देहवियोगस्यापरिहा- यंत्वमुच्यते। देहवियोगश्च देहव्यतिरिक्तरम नित्यस्याऽऽस्मनः सत्त्व एव संभवति। अतो नित्यानित्यवस्तुविवेकः पूर्व प्रदर्शितः । नन्वेवमपि जातस्येत्याद्युपदेश- योग्यता न वदानीमर्जुनस्य संदृश्यते । यथोक्तम्- संजातवन्धविच्छेदः सदेहावनतत्परः । जातस्येत्युपदशाहाँ नरः सन्दिरुदाहृतः ॥ इति । अर्जुनस्तु वदानी न संजातबन्धुविच्छेदः । वदानी बन्धुविच्छेदस्य केवलं कल्पनामपत्वात् । नाप्पर्जुनः स्वदेहावनतत्परः । स हि तदानीं त्यक्तदेहानुराग:- यदि मामप्रतीकारमशहां शस्त्रपाणयः । धाराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् (१। । तदुक्तेः । अतः स तदानीं तादृशोपदेशानह एव । यथा- दूरे तिष्ठ दहेदमिरित्यादेशः सती प्रति । न युज्यते तदात्वे सा त्यक्तदेहरतिर्यतः ॥ इति । तथा च कथमत्रायमुपदेशो भगवता रुत इति चेन्न ! संजातपन्धुविच्छेद- वत्संभवबन्धुविच्छेदस्यापि तादृशोपदेशाहत्वात् । बन्धो मुर्पुरवे तद्विच्छेदस्य तत्रा- जातत्वेऽपि संमवित्वात्तमुद्दिश्य शांकं कुर्वनुक्तोपदेशा) भवत्येव लोके । स्वदे- हावनतत्परत्वमपि न केवलं पूर्वसिद्धमेवोक्तोपदेशे निमित्तम् । किंवतोपदेशे- नोपदेष्टा सिपाधायेपितमपि फलमपि हेतुः क्वचिद्विवक्ष्यत एव ! बन्धुवि- नाशजन्यशोकातिरेकेण दुःखभारमसहमानः प्राणत्यागे प्रवृत्तो नर भाभैरेवमु- पदिश्यमानो दृश्यत एव ठोके । प्रकृतेऽपि च शोकानिवृत्त्यर्थं कृतस्पास्य पाण- वियोगापरिहार्यत्वोपदेशस्य देहविरक्तिनिवर्तनपर्यवसायित्वं भगवतो गूढाभिमेतमेव भवति । निवृत्तायां च देहविर को स्वाभाविक्येव प्राणिनां देहसंरक्षणे प्रवृत्तिः । अथ मृत्योरपरिहार्यत्वकथनेन देहविरक्तिः कथं निवर्तत इति चेत् । उच्यते-- कारणविनाशात्कार्यविनाश इति हि न्यायः। देहाविरक्तश्चात्र किं कारणमि- त्येवं तस्याः कारणेऽन्दिप्यमाणे कारणायमनुसंधीयते । तदुक्तमभियुक्तैः- भाग्ये वस्तुनि वैराग्यं जायते दोपदर्शनात् । स्वीपशक्तपिचयानोर्चा विनाशतः ॥ इति । २५ ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ। १२५ श्यकत्वं मदश्यते । तत्र प्रथममनुस्त्वा द्वितीय कारणमत्र वक्तुं न युज्यते । तत्र हि जातस्प हि वो मृत्यु जन्म मृतस्प चेत्याधुपदेशेन देहपियोगस्यापरिहा- यंत्वमुच्यते। देहवियोगश्च देहव्यतिरिकरप नित्यस्याऽऽत्मनः सत्त्व एव संभवति । अतो नित्यानित्यवस्तुविवेकः पूर्व मदर्शितः । नन्वेवमपि जातस्येत्यागुपदेश- योग्यता न तदानीमर्जुनस्य संदृश्यते । यथोक्तम्- संजातयन्युविच्छेदः स्वदेहावनवत्परः । जातस्पेत्युपंदशाही नरः सनिरुदारहतः ॥ इति । अर्जुनस्तु तदानीं न संजातबन्धविच्छेदः । तदानी बन्युविच्छेदस्य केवलं कल्पनाममत्वात् । नाप्यर्जुनः स्वदेहावनतत्परः । स हि तदानीं यतदेहानुराग:- पदि माममतीकारमशला शखपाणयः । धार्तरादा रणे हन्युस्तन्मे क्षमतरं भवेत् ( १ १९) । तदुक्तेः । अतः स तदानी तादृशोपदेशानह एव । यथा- दूरे तिष्ठ दहेदभिरित्यादेशः सती प्रति । न युज्यते तदात्वे सा त्यकदेहरतिर्यतः ॥ इति । तथा च कथमवायमुपदेशो भगवता कत इति चेन । संजातवन्धविच्छेद- वत्समवन्धुविच्छेदस्यापि तादृशोपदेशार्हत्वात् । यन्धोमपुत्वे तविच्छेदस्य तत्रा- जानत्वेऽपि संमविस्वात्तमुद्दिश्य शोक कुर्वन्नुक्कोपदेशा) भवत्येव लोके । स्वदे- हाबननपरत्वमपि न केवल पूर्वसिद्धमेवोक्तोपदेशे निमित्तम् । किंतूतोपदेशे- नोपदेष्टा सिपाधायेपितमपि फलमपि हेतुः क्वचिद्विवक्ष्यत एव । पन्धुवि- नाशजन्यशोकातिरेकेण दुःखभारमसहमानः पाणत्यागे प्रवृत्तो नर आतैरेवमु- पदिश्यमानो दृश्यत एव लोके । पकतेऽपि च शोकनिवृत्त्यर्थं कृतस्यास्य माण- वियोगापरिहार्यत्वोपदेशस्य देहविरक्तिनिवर्तनपर्यवसायित्वं भगवतो गुढाभिमेतमेव भवति । निवृत्तायां च देहविरक्तौ स्वाभाविक्येव प्राणिनां देहसरक्षणे प्रवृत्तिः। अथ मृत्योरपरिहार्यत्वकथनेन देहविरक्तिः कथं निवर्तव इदि चेत् । उच्यते- कारणविनाशात्कार्यविनाश इति हि न्यायः । देहायरक्तश्चात्र किं कारणमि- स्येवं तस्याः कारणेऽन्विष्यमाणे कारणत्रयमनुसंधीयते । तदुक्तमभियुक्तैः- भोग्य वस्तुनि वैराग्यं जायते दोषदर्शनात् । स्वीयशनर्वाऽपचयाचभोक्तुर्वा विनाशतः ॥ इति । २५ ·अद्वैताररास्पटीकासंचलितो- वैराग्यमपीतिः । भनौदाहरणान्यपि संगृहीवान्यभियुकैः- पुभुक्षितस्पापि चाग्नममिय एमिदूषितम् । फठिन यातयामं च भग्नदन्तस्य न पियम् ।। खिया परिगृहीतं यदरखपानासनादिकम् । स्वीविपत्ती न तत्मायः पियं भवति तत्पतेः ॥ इति । स्त्रिया मुर्पले जीवन्यामपि तस्यां नापरिगृहीतेषु वसपात्रादिषु पियत्लम- पनीयते किमुत तस्यां विपनायाम् । उक्तकारणत्रयान्यतमेन च कारणेन यदस्तु यस्य पुरुषस्याभियं भवति मादृशवस्तुविषये तस्प पुरुषस्य कतिः स्वभावमेदे- मानेकथा दृश्यते-उदास्ते पुरुषः कश्चित्सात्विकोऽन्यो ददाति वा । दूरे स्थापयते कश्चिद्धाजसोऽमनुतेऽथवा ।। क्षिपत्यन्यश्छिनत्यन्यो दहत्यन्यस्तु वामसः । गुणभेदाचिभेदादमिये पहुधा क्रियाः ॥ इति । प्ररुते चार्जुनस्य यत्स्यशरीरे वैराग्यं समुत्पन्नं तस्य कारणं दोषदर्शनं न संभवति । तदानीमर्जुनशरीरस्यादुष्टत्वात् । नापि स्वशरीरधारणे तस्यासाम- र्यम् । परिशेषादन वैराग्यस्य तृतीयं कारणत्वमवसीयेत । तच्च तन्द्रोक्तुर्वा विनाशत इति । तस्यार्जुनशरीरस्म भोक्तारोऽर्जुनशरीरं भिपवेनाइटोकयन्तो ये भीष्मादयस्तेषां मृत्युसंभावनया वैः स्वीयत्वेन परिगृहीतं यदर्शनशरीरं तत्त- स्थार्जुनस्याप्रियमभूत् । एवं चार्जुनस्य स्वदेहविरक्ती मीष्मादिमृत्युसंभावना निमित्तमिति सिद्धम् । किंतु 'जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः । इति न्यायेन मृत्यो- रपरिहार्यत्वात्मत्यक्षतो जायमानो मृत्युरपि देहविरक्तौ कारणत्वेन नावलोकनीयः। किमुख मृत्युसंभावनेति भगवतोऽभिप्रायः । किर स्वदेहः स्वस्प भोग्यः । नादृशदेहविशिष्टो देही चार्जुनः पौत्रत्वशिष्यत्वादिना भीष्मद्रोणादीनां पिता- महगुर्वादीनां भोग्यभूतः। यदि च ते भीष्मद्रोणादयो युद्धे मृताः पुनः कदाचिदेव- रकुल एवरसंघन्धिकुलान्तरे वा गृहीवजन्मानः स्युश्चेत्तेषां यथासंबन्ध पितृपितामहपि- तृव्यमातुलाचार्यमित्रत्वादिनाऽयमर्जुनो भोग्यभुवः स्यादेवेति न सर्वथा भीष्मद्रो- जादीनां भोकृत्वेन विनाश इत्यत इयं सपदि जायमानार्जुनस्य वदेहे विर- किरज्ञानमूरिकववि भगवचो हृदयम् । एतच्च रुवं जन्म मृतस्य च ' इत्य- नेन सूच्यते । किंचयमिदानीमर्जुनस्य जायमाना देहविरक्तियनवासःखपर्य- .

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ। १२७ वसायिन्येवेति न तया कश्चिदैहिक उत्कर्षः । नापि पारलौकिकः । तवरम युद्धस्य त्यागादिति सर्वथार्जुनस्य मोहविलसितमेवैतत् । अथ जावस्य हीत्यादेरर्थ उच्यते-शोकनिमित्तभूतः संभावितमीष्मादिमरणरूपो योऽर्थः सचापरिहार्यः केनापि च कारणेन परिहमशक्यः । तथा च तादृशं मरण- रूपमपरिहार्यमर्थमपरिहार्यत्वाज्ञानेन निमित्तीहत्य पस्त्वया शोकः क्रियते तं शोकं कर्तुं नाहसीत्यर्थः । तत्रपूर्वार्धे जातस्य हि रुको मृत्युरिति प्रथमचरणे- नापरिहार्यत्वमुपपादितम् । यो यो जायते स स मियत एवेति नियमः । यथा पाण्डमा यादयः । मामादयश्च जाता इहि सिद्धमेव । अतस्ते मरिष्य- न्त्येवेति । नन्वेवं तावतवालम् । रुवं जन्म मृतस्य पैति द्वितीयचरणः किम- थंयुक्तः । तेन हि मृतस्य जन्म नियतमवेति नियमः पतिपाद्यते । तस्य तु न कश्चिदुपयोगो परणस्यापरिहार्यत्वसाधने संदृश्यत इति चेदत्र केचित्- ध्रुवं जन्म मृतस्य चेत्ययमंशोज दृष्टान्तार्थतयोपन्यस्तः । यथा मृतस्य जन्म नियतं तथा जातस्य मरणं नित्यनिति । दृष्टान्तेन हि दान्तिकोऽर्थों निश्चितो भवतीति । एवं ये द्वितीपचरणं दृष्टान्तत्वेनोपन्यस्वं मन्यन्ये सान्तस्वरूपमेव न ज्ञातं भवति । दृष्टोऽन्तो निश्चयो येनेति दृष्टान्न- शब्दनिर्वचनम् । अनेन निर्वचनेन दृष्टान्तस्पार्थनिधायकत्वं लक्ष्यते । यद्यपि ममाणमेवानिश्चायक तथाऽपि प्रमाणानुग्राहकत्वादयार्थनिधायक इत्युच्यते । वथा हि-अर्थनिश्शायक प्रमाणम् । तद्विविधम् । प्रत्यक्षं परोक्षं पति । तत्र पत्यक्षं मागं यमर्थं निश्चिनोति तमर्थ निश्चितत्वेनानुभावयति । अतः प्रत्यक्ष ममाणं निश्चायकमनुभावक च भवति । परीक्षं तु न वथा स्वयमनुभावकम् । नना- नुमान यसर्थ निश्चिनोति तमर्थं दृष्टान्तसहायेनानुभावयति । तमर्थं प्रत्यक्ष दर्श- पनिव हि तत्र भवति दृष्टान्तः । एतदेव च प्रमाणानुग्राहकत्वं दृष्टान्तस्य । पातन्त्रणार्थनिश्चायकत्वं तु दृष्टान्तस्य वापि नास्ति । एतेनामिः शीतो द्रव्यत्वाज्जवदित्पत्र जलदृष्टाने सत्यप्यनौ शैत्यं कुतो न निश्चीयत इत्यपा- राम् । वटुक्तमाभेयुक्त:- न सिध्यति प्रमाणन वह्नौ शैत्यद्रवादि यत् । केवल वत्र दृष्टान्तस्तन्न साधयितुं क्षमः ॥ इति । दृष्टान्तो हि योग्ये समय निर्दिष्टयानश्चितमर्थ निश्चितत्वेनानुभावपत्येव । योग्यः समपाच-असंभावनामस्वार्थविषयकममाणजन्यज्ञानक्षणा । प्रत्यक्ष- ·१२८ अद्वैवाइराख्यटीकासंवलितौ- प्रमाणेन ज्ञानऽऽसंभावनाग्रस्तेऽव्यसंभावना नादेति । महि दृष्टेऽनुपपन्न नामति पायात् । अतः प्रत्यक्षप्रमाणं दृधान्तं विनाऽप्यनुमावकं भवति । अनुमानममाणेन तु निश्चितोऽर्थोऽसंभवनायस्तश्च तत्र दृष्टान्त आवश्यकः । वदुक्तम्- प्रमाणान्यव कुर्वन्ति साध्यस्पार्थस्य निश्चयम् । असंभवनिरासस्तु दृष्टान्ताधीन एव हि ॥ इति । तथा-सूचयन्ति हि दृष्टान्ताः साध्यस्थार्थस्य संमवम् । निश्चयस्तु तदर्थस्य प्रमाणाधीन एव हि ॥ इति । असंभावनाया अभावे तु माव्यसंभावनोत्पत्तिमतिपन्धकत्वेनाऽऽवश्यकत्वं दृष्टा- न्तस्य बोध्यम् । तत्र साधारणधर्मवचन पूर्वसिदो योऽधः स एव हि दृष्टान्त- त्वेनोपादेयो भवति नासिद्धः । असिद्धोऽर्थस्तु स्वयमेवासंभावनाग्रस्त इति दान्तिकाविषयिणीमसंभावनां निवारयितुं कर्थ पनवेत् । एवं स्थिते यदिह जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः । इत्यत्र दृष्टान्तत्वेन ' ध्रुवं जन्म मृतस्य । इति योज्यते पत्थमुच्यते-रुवं जन्म मृतस्यैति नियमः पूर्वसिलो न पा । न चे. सिद्धः स्यातहि दृष्टान्तत्वेन कथमुपादेवः स्यात् । अथ सिद्धरतर्हि येन श्रुतिप्रमाणेन स नियमः सिद्धः स्यातेनैव प्रमाणेन 'जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः इत्ययमपि तत्तुल्ययोगक्षेमो नियमः सिद्धो भवेति तस्य दृष्टान्तापेक्षा न सात् । किंच वस्तुतो विचारे क्रियमाणे यथा 'जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः' इत्यंशः सर्वेषां स्वपितृपितामहादीन्मृताञ्जानतामहर्निशं बहुशः पाणिनो निपमाणानालो- कयनी च सर्वेषां स्वानुभवसिद्धो न तथा ध्रुवं जन्म मृतस्यत्यंशः स्वानुभव- सिद्धो भवति । अतः कथं स वत्र दृष्टान्तो योग्यो भवेत् । दृष्टान्ते हि- मसिद्धार्थः स्वसादृश्यादसिदार्यानुभावकः । परोक्षमप्यसिद्धार्थ भावयत्यपरोक्षवत् ॥ किंच रुवं जन्म मृतस्य च इवि नियमेन दृष्टान्नभतेम 'जातस्य हि ध्रुवो मृत्युः । इति नियमः कथं सिध्यत् । न हि धूमवत्यग्निनियत इत्येतावनापन मत्यपि धमेन नियतेन भवितव्यम् । धरुवं वहन्याभये धूमो ध्रुवं धूमाश्रयेऽनलः । इत्युक्ते तथा-रुवं मुणाश्रये कर्म रुवं कर्मिणि यद्गुणाः।

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । इत्युक्ते तत्र द्वितीय चरणोक्तव्याः सत्पत्वेऽपि नया प्रथमचरणोता यही धूम- च्याप्तिगुणे वा कर्मव्यापिनॆव सिध्यति । तस्मान्न केवलं दृष्टान्तार्थतया द्वितीयचर- गोपन्यासः । किंच यदि केवलं दृष्टान्तार्थतयैव द्वितीयचरणोपन्यासः स्याचाह ययोः कयोरपि योरर्थयोविद्यमानो नियम उक्तः स्यात् । यथा जातस्य हि ध्रुवो मृत्युरियनन्तरं ध्रुवं दुःख हि कामिनः । ध्रुवं मुक्तिर्विजानतः, इत्यादि । अब तु प्रथमचरणे जन्मानन्तरं नियतमेव मरणमिति नियममुक्खा तयोरेव वैपरीत्येन मरणानन्तरं नियतमेव जन्मेति यो विशिष्य नियम उक्त- स्तन केनचिद्गूढाभिमायण भवितव्यमभ्युचयवादेन वा । वयं वित्यं मदीम:- न केवलं जन्म मरणसंवद्धमेवेति नियमः किंतु मरणमपि जन्मसंबद्धमेव । एवमनयोरन्योन्यं दृढः संबन्धः। तेन च मृत्योरत्यन्तापरिहार्यत्वं योध्यते । अयं भावः । पापिनो दुःखमपरिहार्यमेव । किंतु तादृशदुःखस्यापरिहार्यता भोगकालपर्यन्तैव नतु शाश्वतिको । भौगोत्तरं तु नैव तस्य पापस्य तज्जन्यदुः- खस्य वा संबन्धः । पकते तु मरणस्यापरिहार्यता न तावत्कालपर्यन्तैव किंतु मरणोत्तरमपि । यतो मृतस्य पुनर्जन्म नैयत्येन पुनर्भरणसंपन्धस्यावश्यंभा- वित्वात् । अतश्च मृत्योरत्यन्तापरिहार्यत्वं निध्यति । सामान्यतो यत्रापरिहार्यत्वं नत्रापि शोको नोचितः किमुतात्यन्तापरिहार्यमृत्युविषय इति भगवतो भावः । एतदुक्तं भवति । भीष्मादीनामात्मनां नित्पत्वेन शोककारणीभूतस्य मृत्यो- रभावाच्छोको न युक्त इति पूर्वमुक्तम् । अथेदानी देवदत्तो जातो यज्ञदत्तो मृत इत्यादिलौकिकन्यवहारानीवात्मनो मृत्युरस्तीत्यङ्गीलत्य शोककारणीभू- तस्य मृत्योः सत्त्वेपि शोको न युक्त एवेति जातस्प हीत्यनेनोच्यते । रुतेऽपि शोके मृत्युः परित्तो नैव भवति । तथा च शोके रुतेऽकृते वा फले विशेषा- भावाच्छोको निष्फल एव । तादृशं निष्फल शोक कर्तु वं 'यद्यप्यते न पश्यन्ति । 'कथं न ज्ञेयमस्माभिः' इत्येवं कर्तव्याकर्तव्यविचारवान् सन् नाहसि। ननु भीष्मादिमरणं त्यत्रार्जुनरुतशोकस्य निमित्तम् । तच्च सामान्यतो यदा कदापि जायमानपथवा युद्धकालिकं युद्धनिमित्तकम् । आद्यस्यापरिहार्यत्वेऽपि वस्य शोककारणत्व नास्ति । नहि भीमादयो यदा कदापि परिप्पनीति मत्वा सांपत्तमर्जुनन शोकः क्यिते । द्वितीये तु युद्धकालिकवादृशमरणस्य शोककारणत्वेऽप्यपरिहार्यत्वं नास्ति । शोको हि शत्रत्यागद्वारा युद्धकालिक म ·- अद्वैताकुराख्यटीकासंदलितो- मरणं परिहतु प्रभवापेव । तथा च कृते शोके न शस्त्रन्यासद्वारा युद्धनिमि- तकमरणपरिहारः । अरुते तु शोके युद्धनिमित्तकमरणसंभव इति विशेषस- वान शोकस्य निष्फलत्वम् । अतः कथमेतदिति चेत् । उच्यते-भीष्मादीनां युद्धकाले मरणेऽन्यदा वा यदा कदापि मरणे मरणस्वरूपे नैव कश्चन विशेषः। केवलं कालरुतो विशेषः । स चात्राकिंचित्करः । अपयोजकत्वात् । नहि वेन मरणोतरं पाप्स्पमानायामवस्थायां कश्चन विशेषो दृश्यते। यदा कदापि मरणं भवतु नदुत्तरं जन्मावश्यंभाव्येव । तदेतत् 'रुवं जन्म मृतस्य च ' इत्यनेन सूच्यते । नहि युद्धनिमित्तमरणाभावेऽग्रे यदा कदापि मृतौ जन्मयन्धविनि- मुंको भवति । उभयत्रापि मृतस्य जन्माऽऽवश्यकमेव । मत्युत युद्धे मृतावेव श्रेयोविशेषमातिसंभवो दृश्यते । तदुक्तम्- द्वाविमौ पुरुषौ लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ । परिवाइ योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखो हतः ॥ इति । ननु युद्धे मरणामावेऽये यदा कदापि मरणं यद्यपि स्पातथापि तावत्सर्यन्वं तैष्मिद्रोणादिभिः कतिपयन्यैः सहार्जुनस्य समागमे तेभ्यः सकाशात्सदुप- देशलाभेन श्रेयोविशेषमाप्तिः स्यादिति विशेष इति चेत्-स्यादपि कदाचिदेवं यदि तथाविधे समये न्यस्तशखोऽर्जुनो जीवेत् । किंतु कुटिलमतयः केचिद्धार्त- राष्ट्रास्तथाविधं तं घातयेयुः। संभावितं च तथाऽर्जुनेनापि पागेव । यदि माममतीकारमशस्त्र ० तन्मे क्षेमतर भवेत् इति तदुक्तेः। नन्वेवं यदि क्षेमतरं स्यानहि शोकाभावे नैवेदृशं क्षेममिति शो- कतदभावयोविशेषसद्भावनाविशेषः कथमुक्त इति चेन्न। 'यदि माममतीकार" इत्यादिचरणवयपतिपादितस्प तर्कस्म यथा संभवो न तथा' तन्मे क्षेमतरं भवेत् । इति चतुर्थचरणमतिपादिनस्य । क्षेमतरमाप्तिकल्पनाया मोहमूलकत्वात् । धादि युद्धाच्छ्रेयोऽन्यत्क्षत्रियस्य न विद्यते । इत्यनेन क्षत्रियस्य युद्धं विनाऽन्यस्य क्षेमत्ताधनस्य भगवता निपिदत्वात् । किंच कुटिलमविभिः कौरवैः कदाचिदुपेक्षितस्य तथाविधस्य जीवतोऽपर्जुनस्य भीष्मद्रो- णादिभ्यः सदुपदेशो दुर्लभ एव । स्वधर्मत्यागिन्यर्जुने भीष्मद्रोणादीनां पूर्ववत्येमा- संभवात् । यतो दयया न्यस्तशहामप्पर्जुन भीष्मद्रोणादयो न बहु मन्येरनिति । एवं द्वितीयादिपञ्चमान्नैश्चतुर्भिः प्रकरणैर्यकारणचतुष्टयं प्रतिपादित तस्याऽऽवश्यकत्वं प्रदर्शितम् । ..

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो । मकृतमनुसरामः । तच्च पञ्चमं पकरणं 'एषा तेऽभिहिता सांख्ये ( २॥ ३९) इत्यारभ्य 'तदा योगमवाप्स्यसि । (२।५३) इत्येतत्पर्यन्तं पञ्चदश- श्लोकात्मकं निष्कामकर्मयोगाख्यम् । चतुर्थे प्रकरणे यदुक्तं तस्य मकवेऽर्जुन उपयोगो भवेदेवेति न निश्चयः । यतः पातकानुत्पत्त्यर्थं युद्धस्य धयंत्वसंरक्ष- णाय यत्सुखदुःखादिद्वंद्ववयसमीकरणं पविपादितं तद्द्वक्तुं सुकरमध्यवसापयितुं त्वतीव दुष्करम् । सुखस्वरूपेऽनुकूलत्वांशस्य तथा दुःखस्वरूपे प्रतिकूलत्वांशस्प च पमोपः सांख्यानामेव देहाभिमानशून्यानां सुलभो न वितरेप देहाभिमानवता माणिनाम् । अर्जुनस्तु नैव देहेऽहंभावशन्यः । 'कथं भीष्ममहं संख्ये' (२।४ ) इत्यादिश्लोकपञ्चकेन यदुक्तमर्जुनेन तस्मात्तस्य देहेऽहंभावस्य सष्टमेव पतिपन्न- त्वात् । तादृशी देहाभिमानशून्यावस्थितिस्तु- 'अनेकजन्मसिद्धस्ततो याति पर गतिम् । (गी. ६४५) इत्युक्तरीत्या यहुतरकालसाघ्या दुर्लभवरा च । न सांप्रत युद्धारम्भे स्वल्पकालेन साधयितुं शक्या । अतस्तदपेक्षया सुलभं प्रकृतोपयोगिनं निष्कापकर्मयोगपति- पादयितुमस्य पञ्चममकरणस्याऽऽरम्भः । तदेतत्- एपा तेऽभिहिता साल्ये बुद्धियोंगे विमां शृणु। इत्यनेन सर्व भगवता प्रदर्शितम् । अथ कः सांख्यपदार्थः । उच्यते-सम्यक् ख्यान संख्या । चक्षिड्धातुरथानिकात्समुपसृष्टात्ल्याधानोभीवे 'आतश्चीपसर्गे' (पा० सू० ३।३ । १०६ ) इति सूत्रेणाड्मत्ययः । स्त्रियामिति नत्राधि- धिकारात्स्त्रीत्वम् । ख्याधातुर्ज्ञानार्थकः । यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानम् (गी. ५।५) इत्यत्र संख्याशब्दस्य ज्ञानार्थकतया दृष्टत्वात् । इति हि शब्देन्दु- शेखरे यथासंख्यसूत्रे नागोजीभट्टैरुतम् । ज्ञाने च विषयतयाऽन्यस्य कस्यापि संख्याशब्दमात्रादनुपस्थितत्वाज्ज्ञातुरात्मस्वरूपमेव विषयतयाऽनुसंधीयते । नत्र समुपसर्गधोत्यं सम्यक्त्वं च याथार्थ्यम् । अनपिाधिकात्मस्वरूपानुध्यानमिति यावत् । एतादृशसम्यग्ज्ञानार्थकसंख्यादादात्स्वार्थेऽण्मत्यये संख्यैव सांप- मिति शब्दः सिष्पति । 'चिस्वार्थिकाः प्रत्ययाः प्रतितो लिङ्गवचना- न्यतिवन्ते । इति न्यायेनाप्रकल्पमित्यत्रेव क्लीयता । ईदृश एव चाणपत्यपा- न्तः सांख्पशन्दोन एपा तेऽमिहिता सांस्ये । इत्येवं निर्दिष्टः । सांस्यं च योगं च । (गी० ५। ५) इत्यवाप्ययमेव । तस्साच्च सांस्यश- .

·१३२ - ~ . अद्वैताकुराख्यटीकासंवलितो- ध्दान्मत्वीयेऽर्शआदित्वादच्यत्यये तादृशज्ञानवदर्थकोऽपि सांख्यशब्दः सिध्यति सांस्यमस्ति येषां ते सांख्या इति । अयं च मत्वर्थीयाचप्रत्ययान्तः सांख्यशब्दो 'पत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानम् ' (म० गी० ५। ५) इत्यत्र निर्दिष्टः । योगशब्दोऽप्येवं विविधः-मत्सर्थीयाच्पत्ययान्तस्तादृशान्मत्ययम- कृतिभूतश्च । तत्र प्रतिभूतो योगशब्दः प्रकृते 'योगे विमां शृणु ' इत्येवं निर्दिष्टः । कर्मणि सिद्ध्यसिद्धयोः समत्वभावनारूपस्तादृशयोगशब्दस्यार्थश्चात्रैव 'सिदयसिद्धयोः। (२ । ४८ ) इति श्लोके प्रतिपादितः । अयमेव च योगशब्दः 'एकं सांरख्यं च योगं च ' (गी० ५।५) इत्यत्रापि निर्दिष्टः । तादृशो योगोऽस्ति येषां ते योगा इत्येवं मत्वर्थीयाचप्रत्ययान्तस्तु योगशब्दस्ता- दृशसमत्वभावनावदर्थकः। यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते । (गी० ५। ५) इत्यत्र निर्दिष्टः । तदयमर्थः--यैषा दे चुद्धिरभिहिता सांख्ये । त्वन्मतिरीदृशी भाव्यत्येवं मदभीप्सिता या नत्येवाहं जातु नाऽऽसम् । (२ । १२) 'नासतो विद्यते भावः । ( २ । १६ ) ' न जायते त्रियने या ' (२२२०) नैनं छिन्दन्ति शास्त्राणि । ( २ । २३ ) आश्चर्यवत्पश्यति । ( २ । २९) 'सुखदुःखे समे रुत्वा० । (२। ३८) इत्यादिना मयाऽभिहिता सा सांख्यसंब- धिनी । अनौपाधिकात्मज्ञानिनः संमविनी । यथार्थापि सा देहोपाधावहंमा- ययतस्तय दुर्लभा । योगे तु यथा त्यन्मतिरपेक्ष्यो तथा मयोच्यते तां शृणु । सा तव ने तथा दुर्लभेत्याशयः। एवं पोगबुद्धिश्रवणे सावधानमनसमर्जुनं रुत्वा सयो योगबुद्धिस्वरूपं वक्तव्यम् । किंतु ततः पूर्व योगयुद्धेः फलं' बुदया युक्तः इत्यनेनोक्त्वा 'नेहाभिक्रम ' इत्यनेन तत्र सौकटं च पदय ' व्यवसाया- स्मिका ' इत्यनेन सत्यां योगयुद्धौ बुद्धिस्थैर्य कर्मिणां च वेदानुसारेण कर्म कुर्वतामपि योगयुद्धयभावाद्युद्धिवाञ्चल्यं च पदय सर्वेषां कर्मफटानां पोगबुद्धौ संग्रहं च प्रदर्य ' कर्मण्येव० । इत्यनेन कर्मणः फलं तथा कर्मणोऽकरणं चेति द्वयमपि पुरुषानधीनमिति तस्माद्द्यानिवर्त्य पुरुषाधीने केवले कर्मण्य - नस्य दृष्टिनिक्षेप विधाय तदनन्तरं ' पोगस्थः कुरु० । इत्यनेन मावता योग- पुदिस्वरूपं प्रदर्शितं तत्र को हेतुरिति चेत् । उच्यते-अयमत्राभिप्रायो भगव- नोऽवगम्यते । यद्यपि 'योगे विमां शृणु । इत्युक्त्या वक्तव्यार्थभवणेऽर्जुनस्या- पधानं संपादिदं वथाऽपि तस्पावधानदापि ' मोगबुद्धेर्महकलम्, प्रयत्नश्च ·, , श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो । न महान् । इत्युक्त्या तस्य योगयुद्धावभिरुचिरुत्पादिता । अभिरुचितोयश्च कदा श्रोष्यत इत्येवमुत्कण्ठयाऽवधानदाढ्य संपादयति । सति चावधानदापे श्रुतोऽर्थः संस्कारातिशयमाधते । तेन च तदनुरूपाचरणे मनुष्यस्य प्रवृत्तिः शैध्येण सुलमा च भवतीति । अब योगबुद्धावभिरुच्युत्पादने च कर संभावि- नाना दोषाणां बन्धकत्वाभिमनाशपत्यवायानां निरास पथमं कृत्वा ततो भपात्राणं बुद्धिनिश्चयश्चेति गुणाभिधानं रुतं तयुकमेव । 'दोषोपलापयति रजकतां गुणानाम् ' इति न्यायात् । नन्वत्र एपा तेभिहिता सांख्ये बुद्धिः 'योगे विमा शृणु इति वाक्यरचनया तुशब्दघटितया सांख्ययुद्धियोगबुद्धयोःलक्ष्यण्यं सूचितम् । उपपद्यते च वत् । अनौपाधिकात्मस्वरूपानुसंधानं हि सांख्यम् । समत्वं च योगः । ' समत्वं योग उच्यते ( २ । ४८ ) इत्यायोकत्वात् । समत्वं च परुतत्वासिद्धयसिद्धयोश्चित्तवृत्तिसाम्यम् । कर्मफलस्य सिद्धौ जायमानायामपि न हर्षान्विता चित्तवृत्तिः । तथा कर्मफलस्यासिद्धावपि न शोकान्विता चित्त- वृत्तिरिति यावत् । अयं च चित्तवृत्तिविशेषस्य निरोध एवेति 'पोगश्चित्तवृ- त्तिनिरोधः। ( पा० यो० स० १३२ ) इति पावजलसूत्रेण न विरोध बन्दा. पनीयः । एवं सांस्ययोगरवरूपयोमिथो भेदे स्थिते यदने- सांख्पयोगी पृथग्यालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः । भी० ५।४) इत्येवं भगवता तयोः निपिद्धं वद्विरुध्यत इति चैन । भगवदाशयान- वगमात् । न तत्र संख्ययोगयोः स्वरूपतः पार्थक्यं निषिध्यते किंतु फलतः । 'एकमप्यास्थितः सायगुभयोविन्दवे फलम् । (५।४) इति तदुत्तरार्धेन नर्थवावग पते । मत्युत 'एकनपि । 'उभयोः' इत्य- नेन सांख्ययोगयोः स्वातो भेदतवादित एव । एवमेव त्राग्नेऽपि- एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति । (५५) इत्पन फलत एव तयोरक्यमभिपेतं भगवतः । 'यत्सांख्यैः पप्यते स्थानं तयोरपि गम्यते (५५) इति पूर्वार्धे सांत्ययोगरित्यनेन साल्पयोगयोः स्वरूपको भेदं गृहीत्येव केवलं वाम्यां माम्यस्य स्थान मेश्यप्रतिपादनात् । .

·1 अद्वैताङ्कुराख्यटीकासंवलितो- अथ किं तत्स्थानं कथं च तद्वयोरपि प्राप्यं भवति तदुच्यते-मत्वा- याम्पत्ययान्तः सांख्युयोगौरिति शब्दैः स्थानप्राप्तेः कर्ता निर्दिष्टः । नादृशस्थानमाः साधनं च तत्र यद्यपि न निर्दिष्ट वथाऽपि तत्र कतविशे- पणतया यदुपस्थितं तदेव प्रत्यासत्या साधनलेन तत्र संवध्यते । तच्च मत्वर्थीयाभत्ययप्रतिभूतसांख्पशब्दोपस्थितमनौपाधिकात्मस्वरूपानुष्यानं वाद- शयोगशब्दोपस्थितं चित्तवृत्तिसाग्यं च । नानोपाधिकात्मस्वरूपानुध्यानेन साहात्मस्वरूपसाक्षात्कारे रायो जीवन्मुक्तिः तस्य तावदेव चिरं पावन्न विमोक्ष्ये अथ संपत्स्पे(छा० ) इति श्रुतायुक्तरवाद्देहपाते विदेह- मुक्तिः । एवं च सांख्यमापं मोक्षरूपं स्थानं सिद्धम् । पोगेनापि तदेव माप्यते । कर्मफलस्य सिद्धावसिद्धी वेत्युभयथाऽपि चित्तवृत्तेः साम्यं हि योगः। ईदृशेन योगेनाऽऽकान्ते चित्ते भास्करणाऽऽकान्ने भूतलेऽन्धकारस्येव न सल्लोऽपि कामादेर्दोषस्य संभवः । कामादेरभावे चासहायानीन्द्रियाणि स्वभा- वतः स्वच्छस्प वितस्याऽऽकर्षणे न पर्याप्तानीति स्वतन्त्र चित्तं भवति । चित्तस्य च सवृत्तिकस्वभावत्वावृतेश्च निरालम्पनाया अवस्थातुमशक्य- स्वारसा वृत्तिश्चिचे मतिविम्बितमात्मानमालम्यते । एवं सिद्धायां भूमिकायां ततोऽनी पाधिकात्मस्वरूपानुध्यान तनस्तादृशात्मस्वरूपसाक्षात्कारः सद्यो गोव- मुकिस्ततो विदेहमुक्तिश्चेत्येवं योगेनापि मोक्षरूपं स्थानं पाप्यत इति सारन्ययोगयोः प्राप्तिस्थानमेकमेवत्ति सिद्धम् । यथा 'दिवैव भोक्त- व्यम् । इति विभ्यनुसारेण प्रवृत्तानां 'रात्रौ न भोकव्यम् । इति निषेधानु- सारेण प्रवृत्तानां च भोजनकारः सम एव भवति । विधेनिधगर्भितत्वानिये- घस्य च विधिगर्भितत्वात् । वदत्र योध्यम् । तदुक्तम्- निषेधगर्मो हि विधिनिषेधो विधिगर्भितः। एकस्पायस्थितिः पूर्णा नान्यसंपन्धमन्दरा ॥ इति । सत्र सांख्याः साधनचतुष्टयसंपन्नाः 'आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः । इत्यादिषि- पनुसारेण प्रवृत्ताः । योगास्तु न काममनुसरेत् । इत्यादिनिषेधानुसारेण मयुनाः । तप तृणारणिमणिन्यापेन परस्परनिरपेक्षता । अरणिमण्योरमावपि केपउनुणेनामिः पाप्पते । तथैवाराणिमात्रेण मणिमात्रेण चामिः पाप्यते । मातुन नया कपटेन योगेन फेवदेन सस्पिन या कार्यसिलिः स्ति- - ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ। १३५ भाभ्यामेव । एते सांख्या एते योगा इति व्यपदेशस्तु भूयसांऽशेन वोध्यः । पाधान्येन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायात् । सांख्या हि पूर्व योगावस्थां स्वल्प- कालमनुभूय ततः सांख्यावस्था बहुकालमनुभूय मुक्ता भवन्ति । तथा योगा अपि बहुकालं योगावस्थामनुभय ततः सांख्यावस्था स्पृष्ट्वैव मुक्ता भवन्ति । इदं सांख्यावस्थास्पर्शमनुसंधायैव हि — उपदेयन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वद्- वर्शिनः । (गी. ४।३४ ) इत्यने भगवतोक्तम् । इमौ हि सांख्यमार्गयोगमार्गों प्रत्येकं बहुभिः पर्वभिर्युक्तौ। योधसौउम्याय कतिचित्सर्वाणि पकल्प्यानीति प्रत्येक पञ्च पर्वाणि कल्प्यते । नतु त्या पश्चत्वसंख्यया न्यूनाधिकसंख्याव्य- पच्छेदेऽभिनिवेष्टव्यम् । तत्र प्रथमपर्वप्रभृत्यन्यपर्वपर्यन्तं गमनं बहुकाला- भ्यासेन साध्यं भवति । एवमेतत्मत्येकं पञ्चपर्वयुतं निःणीद्वयं सांख्ययोगाख्य तथा मिथः संगतं यथा सांस्यनिःभेण्याः प्रथमं पर्व योगनिःश्रेण्या द्विती- येन पर्वणा संगतम् । सांख्यनिःश्रेण्या द्वितीयं पर्व योगनिःश्रेण्यास्तृतीयेन पर्वणा संगतम् । सांख्यनिःपयास्तृतीयं पर्व योगनिःश्रेण्याश्चतुर्थेन पर्वणा संगतम् । सांख्यनिःश्रेण्याश्चतुर्थं पर्व योगनिःश्रेण्या अत्यने पश्चमेन पर्वणी संगतम् । अत्र च येन यत्संगतं तयोर्द्वयोः पर्वणोरुन्नतिः समा। उन्नत्या समयोश्च पर्वणोर्मध्ये योगपर्वणः सकाशारसांख्यपर्वणि गन्तुं शक्यते । वत्र च मुमुक्षुर्य- थाशक्ति यथारुचि गच्छति । एवं च सांख्यनिःश्रेण्याः प्रथममापि पर्व नैव मुमुक्षुणा योगनिःश्रेणीपर्वसंपन्धमन्तरेण स्वातन्त्र्येणाऽऽरोढुं शक्यते । तथा योगनिःश्रेण्या अन्यपर्वण्यारूढोऽपि ततः सांख्यनिःश्रेण्या उपान्ये पर्वणि गन्तुं शक्नुयात् । ततः सांख्यनिःश्रेण्या अन्त्यपर्वरोहणद्वारवाऽऽत्मसाक्षात्कारो न तु स्वातन्त्र्येण । एवं मुमुक्षोमोक्षमामय आवश्यक एवोक्तमार्गदपसंबन्धः । तत्र च योगमार्गात्सांख्यमार्गक्रमणे चतस्रो विधाः-१ योगद्वित्तीयात्सारन्यपथमे २ योगतृतीयात्सल्यद्वितीये ३ योगरतुर्थासांख्यतृतीये ४ योगपश्चमा(सांख्यच- तुर्थ इति । पूर्वमकल्पितपर्वपञ्चसंरम्यानुरोधेनैतद्विधाचतुष्टपमत्रोक्तम् । पर्वसु न्यू- नाधिकसंख्यामकल्सने तु विधानामप्पासां न्यूनाधिकत्वं स्पादित्यन्यत् । आस व विधास्तरोतरं सौलम्पमधिकम् । वदेतदुकं भगवता पञ्चमे- संन्यासः कर्मयोगध निःश्रेयसकरावुभौ । सपोरतु कर्मसंन्यासास्कर्नयोगो विशिष्यते (५१२) इति । अत्र वैशेष्यं च सौकर्यमूटकम् । सांस्पे हि काम्पकर्मत्याग आवरपकः सच ·. अद्वैताङ्कुराख्यटीकासंवलितौ- प्रयत्नातिदायसाध्यः । कर्मशीलानां प्राणिनामनेकेषु जन्मसु कर्म कुर्वतां सहसा कर्मत्यागस्याशक्यत्वात् । तथा च सांख्ये कर्मसंन्यासो न सुकर इति न्यूनता । योगे तु सिदयसिद्धयोश्चित्तवृत्तिसाम्पाङ्गीकारेऽपि कर्मसंबन्धो न निपिद्ध इति सोकर्यमित्याधिक्यम् । अत एव न्यूनताया भाविक्यस्य च क्रमेण बीज- भूतं सांख्ये कर्मसंन्यासं योगे कर्मसंवन्ध च पदर्शयितुं ' सांख्याद्योगो विशि- ध्यते । इत्यनुक्खा ' कर्मसन्यासात्कर्मयोगो विशिष्यते । इत्येवं कर्मसन्यास- शब्देन सांख्यस्य कर्मयोगाशब्देन च योगस्य निर्देशः कृतो भगवता । ननु योगनां सांख्ये प्रवेशं पिना निःश्रेयसमाप्तिास्तीत्यनुपदमेवोक्तम् । तथा च योगानामपि पर्यवसाने कर्मसन्यासस्पाऽऽवश्यकत्वमेवेति कथं सौकर्य- मिति चेन। योगनिःश्रेण्या अन्त्यपवारूढस्य काम्यकर्मत्यागे प्रयत्नातिशयान- पेक्षणात् । संपूर्णां योगनिःश्रेणीमध्यारूढो हि योगी काम्येन कर्मणैव त्य- ज्यते न तु तेन तदानीं काम्यं कर्म त्यक्तु प्रयत्पते । तथा च तदानी काम्य- कर्मत्यागो न क्रियते किंतु भवतीत्येव निद्रारम्भे यथा । यदा च काम्पकर्म- त्यागः कर्तुं शक्यते तदा प्रयत्नाल्पत्वमहत्वविषयिणी चर्चा युक्ता नतु यदा निद्रारम्भ इव कर्मषियोगो भयवि तदा सा युज्यते । एवं सांख्यापेक्षया योगे सौतभ्यायोगः प्रकृतेऽर्जुनस्य साध्यो भविष्यतीत्यातक्ष्यास्मिनिष्कामकर्मयो- पापे पञ्चमे प्रकरणे — योगे विमा शृणु' इति योगः प्रस्तुतः । योगेऽर्जुनस्य प्रवृतौ शैध्यसंपादनाय परोचपति भगवानुत्तरार्धेन- युझ्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्ध महास्यसि । इति । यदि माममतीकारः भवेत् (१।४६ ) इत्येवं निषिण्णस्यार्जुनस्पैहिकामुष्मि- फोकर्षभदर्शनेन नैव परोचन भवेत् । अनो यथाऽशोध्यत्वालोचनाख्ये द्वितीये प्रकरणे माधास्पतितिक्षासिद्धये 'सोऽमृतत्वाय कल्पते । (१1१५) इत्येव मृत्युविरहमदर्शनेन मरोचितस्तथान्न योगबुद्धिमाप्तये मृत्युकारणीभूतकर्मबन्धम- हाणं मदर्य प्ररोविदः । कर्मबन्धपहाणे हि मृत्युविरह आवश्यक एव । तदेव हि तस्य द्वारभूतम् । नन्यत्र बुद्धियोगे कर्म न निपिद्धम् । प्रत्युताऽऽवश्यकमेव । कर्मफलस्य सिद्धापसिदो पा पचित्तवृत्तेः साम्यं योगाख्य तत्कर्मणि सत्यैव संभवति । कर्म च विविध सत्कर्मासत्कर्म च । नत्रासकर्म लोके बन्धकमिति प्रसिद्धभव । .

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो। पार्थिवेन दुराचारी कारागार निरुध्यते । न दीक्षितः भोषियों वा सभायां स महीयते ॥ इति । वस्तुतो विचारे क्रियमाणे तु सत्कापि यन्धकमेव । कर्म कुर्वन् हि विविधस्यापि कर्मणः फलभोगाय भोगसाधनभूते शरीररूपकारागारे निरुध्यत एवं । तथा च पोगानामसत्कर्मण्यप्रवृत्तावपि सत्कमणि प्रवृत्तिरवर्जनीयैव । किंचासत्कमांपे- क्षया सत्कर्मणि बन्धकत्वं सातिशयं दृश्यते । यतोऽसत्कर्मफलभोगः पुनस्ताव- शकमचिकीर्षा न जनयति । सत्कर्मफलभोगस्तु पूर्वापेक्षयाऽपि पवती तादृश- कर्मचिकीर्षां जनयति । तदुक्तम्- विशेपो भोगयोरेप सदसत्कर्मजन्ययोः । वीजमुत्थापयत्येको निवर्तयति चापरः ॥ इति । न जातु कामः कामानामुपमोगेन शाम्पनि । हविषा रुष्णवमव भूय एवाभिवर्धते ॥ इति च । अतः कथं वादृशं कर्म वेषां बन्धकं न भवतीति चेदुय्यते । कर्म ही बरमरित स्वकर्तर्यदृष्टमुत्पाद्य स्वफटभोगानुगुणां योनिमापादयत्तादृशे · शरीरे स्वकार मवेशयति । येन च पवेशितस्तदनुज्ञामन्तरेण तादृशं शरीरं हातुमन्यत्र गन्तुं च कथमम्पसमर्थस्तत्र निगडितः परतन्त्रोऽपि च धान्या तदाधिकारिणं स्वमारमानं मन्यते । मदुक्तम्- कारागृहे शरीराख्ये दृढं बद्ध्वा मवेशितः। भ्रान्याधिकारिणं मत्वा पन्दिनं स्वं न मन्यते ॥ इति । कर्मजन्यमदृष्टं च तत्रैव कायुमद्यते यः स्वयं तत्कर्तेत्यभिमन्यते । तदुक्तम्- व्यापाराश्रयमात्रेण न कर्तृत्वमिहेप्यते । कर्तृत्वेनानुसंधचे यः स्वयं सोन गृह्यते ॥ इति । नवमज्ञानतो जायमाने कणि कर्तृत्वानुसंधानापावेन तस्मादृष्टोत्पतिर्न स्यात् । न चेष्टापतिः। 'प्रायश्चित्रपैत्येनो पदज्ञानरुतं भवेत् । (या. स्मृ. इतिवचनविरोधात् । कब सज्ञानरुवादपि कर्मणः सकागदेनस उत्पतिम- ङ्गीकम पायश्चिचेन निवारितति चेदच्यते । अज्ञानतो जायमाने कर्मणि कर्म- ·अद्वैताकुराख्यटीकासंवलितो- काले हमेतत्कर्म करोमीत्येवं कर्तृत्वानुसंधानाभावेऽपि तदुत्तर 'मयतत्कम रुवम् । इत्येवं कर्तृत्वानुसंधानस्य परोपदेशादिना शक्यत्वात् । यत्र क्वचित् पश्चादपि ज्ञाने न जायते यत्रापि कर्तृत्वानुसंधानयोग्यतायाः सत्त्वेनादृष्टोत्तचिनिधैिव । पदि केनचिदयमुपदिष्टः स्थानवयं स्वस्मिस्तादृशकर्मकर्तृत्वमनुसंदध्यादित्येवं संभावनायाः सत्त्वेन योग्यतायाः साम्राज्यात् । मरुते कर्मयोगिनस्तु न कर्म- काले नापि पश्चात्कर्मकर्तृत्वेनानुसंधानम् । पोगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय । सिद्धयसिद्धयोः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ( २।४८)। इत्यत्र योगस्थ इति पदेनैतदेव बोध्यते । तस्य ययमर्थः-हे धनंजय सङ्ग त्यक्त्वा कर्मकाले कर्मकर्तृत्वेन स्वस्य यदनुसंधानं तत्परित्यज्य तत एव च सिद्धयसिद्धयोः समो भूत्वा कर्मणः सिद्धौ साद्गुण्येन संपादने तथा कर्मणोऽ- सिद्धौ वैगुण्ये चेत्यवस्थाद्वयेऽपि चित्तवृत्तेः साम्यमास्थाय तादृशसाम्यरूपयो- गस्थः सन्कर्माणि कुर्विति । अब कर्मकाले सङ्गं त्यक्त्वेत्यनेन कर्तृत्वानुसं- धानस्य कर्मकाल एव निषेधेन बाधात्तत एव च पश्चात्परोपदेशादिनाऽपि तदु- बोधस्यासंभवात्कर्मजन्यमदृष्टं वत्र नोत्पद्यते । अत्र च श्रीकृष्णो भगवान्स्वयमेव निदर्शनम् । एतच्च भगवता स्वयमेव चतुर्थेऽध्याये 'चातुर्वर्ण्यम् ' ( ४ । १३-१४ ) इत्यादिना श्लोकद्वयेन सूचितम् । चातुर्वर्ण्यमिति श्लोके भगवतो मुख्यत्वेन प्रतिपाद्यं स्वस्याकर्तृत्वम् । चातुर्वर्ण्यसृष्टिस्त्वानुषङ्गिकतपोपाना । न मां कर्माणीति द्वितीयश्लोके च तादृ- शाकर्तृत्वमूलकः कर्मलेपाभावः प्रतिपाद्यत्वेन विवक्षितः । प्रसङ्गादत्र तच्छ्लो- कद्वय व्याख्यायते लोकानां भान्तिनिरासाय । यतोऽन प्रान्ताः केचिच्चातु- वण्य मया सृष्टं गुणकर्मविभागश इत्युक्तेस्तेन तेन कर्मविशेषेण ब्राह्मणत्वादि- जातिः राद्य एवं प्राप्यत इति मन्याना वालणकर्म शूद्रेण क्रियते चेत्तेन कर्मणा स सद्य एव बाह्मणो भवति । इति वदन्ति । तत्रोच्यते । आदौ तावद्व्याहतमेतद्वचः । यथा 'मूकोऽहमस्मि । इत्युकिर्पाहता भवति तद्वन् । तदुक्तम्- मकोऽहमस्मीति वदनस्याकि विश्वसनीयवाक् । इति । पदि मूकस्तार्ह मूकोऽहमस्मीति वकुमेव न शक्नोति । अथ यदि मूको:- ·- - श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो। हमस्मीति वदति वहि मूक एव न भवति । तथा च यदि बाह्मणकर्म । स्याहि नैव शगस्तत्कर्तुं शक्नुयात् । यच्च शुद्रः कर्म कर्तुं शक्नोति नैव तद्ब्राह्मणकर्मेति निर्दिष्टं भवति । यतो ब्राह्म- णेतरासाध्यं ब्राह्मणमावसाध्यं पत्कर्म तदिह ब्राह्मणकर्मेत्युच्यते न तु बाल- 'णाबाह्मणसाध्यं साधारणमाहारविहारादिकं कर्मात्र ब्राह्मणकर्म शब्द- नोचाते । एवादृशं ब्राह्मणासाधारणं ब्राह्मणत्वावच्छिन्नोद्देश्यताकं कर्म च संध्याब्रह्मयज्ञामिहोत्रादिकम् । वच्च शूद्रः कथमपि कर्तुं न शक्नोति । अधि- काराभावात् । यथा वालसंगोपनं वालं गृहीत्वा सामृतेन पाणिना तच्छरीरे गानपूर्वकं स्तोमनम् ( थोपटणे )। एतच्च स्त्रीपुरुषसाधारणम् । पच्चासाधारणं सीकर्म । अन्ततः स्तन्यप्राशनपूर्वकं तदेव बालसंगोपनम् । तत्कथमपि पुरुषो नैव कर्तुं शक्नोति । किंच बन्ध्या स्त्री स्त्रीजातीयाऽपि स्तन्यदानासामर्थ्यान्नाधिकारिणी भवति । किंच वालणत्वादिजातिप्राप्तिरीशसृष्टावन्तर्भवति न जीवसृष्टौ । यथा विमस्य हुतशेपातिरिक्तकपिलाक्षीरपाने पशुत्वमानिरुक्ता ( माय० शेख पृ० ६२) नहि तत्पाने सद्य एव पशुर्भवति । किंतु मरणानन्तरं तज्जन्ममानिः । तथा च नैव तादृशी जीवसृष्टिर्भवति । जीवः केवलं तादृशर्मकरणेन समर्था- चरणेने धरं मेरयति । यत ईश्वरोगपि कर्मसापेक्ष एवं विपमा सृष्टिं निर्मिमीते । अत एव रथकाराधिकरणसंगतिः । रथकारत्वजातिमारीश्वराधीनत्वात् । तथा च यथा-शिखागस्थापने चापि स्यार्षिक सभूयः स्त्रियाः । वेणीसंधारणे चापि स्यात्कि पुंसः स्वनोद्गमः ॥ किंतु-खीत्वपुंस्त्वादिसंपातिः साक्षादीश्वरनिर्मिता । तथव वालणत्वादिजातिरोधरनिमिता ॥ इति । किंच संकरजा उग्रत्वाभीरत्वाचा मनुष्यत्वव्या या जातयः सर्वा जन्मत एवं पाप्नुवन्तीति प्रसिद्धमेव । तथैव भालणत्वाद्याः । कस्तत्र विशेषः । अत्रैतदधेयम्-' चातुर्वण्यं मया सृर गुणकर्मविभागशः । इति भगवता किमर्थमुक्तमत्र 'चातुर्वण्य केन सृष्टम् । इति नार्जनस्य प्रश्नः । येन तस्य मया सृष्टम् । इत्युत्तरं स्पान् । क्या ' चातुर्वण्य कथं सृष्टम् । (अन्ततो वर्णानां मिथो भेदकं के धर्ममभिसंधाय सष्टम् ) इत्यपि नार्जुनस्य पनः । येन ·- १४० अद्वैतास्कुराख्यटीकासंवलितौ- तस्य 'गुणकर्मविभागशः सृष्टम् । इत्युत्तरं स्यात् । नापि तादृशपश्नोनयनमत्र संभवति । तथा पूर्वसङ्गामावात् । तथा च किमर्थमेतदुतामिति चेदुच्यते- अस्पिन्नध्याये कर्मनिष्ठानामज्ञानां जनानां ज्ञानमार्गप्राप्तिः केन प्रकारेण स्यात्स प्रकारो मुख्यत्वेन वर्णनीयः । कर्मत्यागेन तु न ज्ञानमार्गमाप्तिः। कर्म- त्यागरयासंभवात् । नहि केनापि कथमपि कदाचिदपि कर्म त्यक्तुं शक्यते । अन्ततः ' कर्म त्यकम् । एतादृशवृत्तिपस्यान्तरकर्मणोऽवर्जनीयत्वात् । ज्ञानो- तरं कर्मत्यागः संभवतीत्यपि न शक्यते वक्तुम् । म ज्ञानिना कर्म त्यज्यते किंतु कर्म स्वयमेव तत्र त्यागविषयो भवति । तथा च त्याग इव तत्र दृश्यते नतु वस्तुतस्त्यागः । एतदुक्तं भवति-ज्ञानी स्वयं कर्मत्यागाय लेशतोऽपि न प्रयतते । अपि तु कमैव तस्माद्वियुज्यते । 'तत्र कर्म न भवति' इत्येव, नतु स कर्म त्यणतीति । तथा च कर्मत्यागो न ज्ञानमार्गमाप्तिसाधनम् । किंतु कर्म- णोऽवर्जनीयत्वेन सत्येव कर्मणि ज्ञानमार्गपाधिमकारः प्रदर्शनीयः । तत्र सत्क- मपि यदि फलाभिसंधिपूर्वकं कृतं चेन्नैव ज्ञानमार्गमामिसाधनम् । प्रत्युत सवान्तःकरणं कामरूपमलेन लिप्तम् । अव एवाशुद्धं सदात्मज्ञानपराङ्मुखमेव भवति । तथा च कर्म कर्तव्यमस्तु, किंतु तत्फलमनभिसंधाय कर्तव्यमित्येव । वच चित्त शुद्धिद्वारा मोक्षेच्छां जनयति । पूर्वमेवोत्पन्नां वा दृढी करोति । मुमुक्षाया दावें चाऽऽफलोदयमनवसादः । फलमाप्तये प्रयत्नकरणं च । अथ निष्कामकर्म चित्तशुद्धः कया विधया कारणं भवति, तथा चिनशुद्धिः फया विघया भोक्षेच्छायाः कारणं भवतीति चेदुच्यते-आये तापच्चित्तं हि स्वभावतः शुद्धमेव । केवलं कर्मजेन पुण्यपापरूपेण मन लिप्यं सदशुद्धमित्यु- च्यते । कर्म तु विविध क्रियमाणं जायमानं च । बुद्धिपुरःसरं यत्कियते तकि- यमाणम् । अज्ञानत एव च यद्भवनि वज्जायमानम् । द्विविधमपि पुनस्तद्विविधम्- विहित निषिद्धं च । तत्र यनिषिद्धं सद्यस्क्रिपपाणं तत्सर्वथा त्याज्यमेव शुभा- र्थिना | तत्तु पापोत्पादनायैव भवतीवि तेन मउिनमेवान्तःकरणं स्यात् । यच्च निपिई सज्जायमान तसाद्यद्यपि पापमुत्पद्यते स्थाऽपि तनिापेन नैमित्तिकेन ( पायश्चित्तेन ) च कर्मणा विनश्यति । अतो नित्यं नैमित्तिक चेति द्विविधमपि विहितं कर्म चित्तशुदये प्रभवति । काम्यं तु पिहितं फर्म क्रियमाणनिषिद्धवत्सर्वथा पटोलादकमेवेति त्याज्यमेव भवति। निषिद्धानियमा- णारकर्मणः सकाशाजापमानो मल; पापरूपः । काम्यादिहिताकर्मणः सकाशा- ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ। पार्थिवेन दुराचारी कारागार निरुध्यते । न दीक्षितः श्रोत्रियो वा सभायां स महीयते ॥ इति । वस्तुतो विचारे क्रियमाणे तु सत्कर्मापि बन्धकमेव । कर्म कुर्वन् हि द्विविधस्यापि कर्मणः फलभोगाय भोगसाधनभूते शरीररूपकारागारे निरुध्यत एव 1 तथा च योगानामसत्कर्मण्यषवृत्तावपि सरकर्मणि प्रवृत्तिरवर्जनीयैव । किंचासत्कर्मापे- क्षया सत्कर्मणि बन्धकत्वं साविशयं दृश्यते । यतोऽसत्कर्मफलभोगः पुनस्ताह- शकमचिकीर्षा न जनयति । सत्कर्मफलभोगस्तु पूर्वापेक्षयाऽपि वलवहीं सादृश- कमचिकीर्षों जनयति । तदुक्तम्- विशेषो भोगयोरेप सदसत्कर्मजन्ययोः। पीजमुत्थापयत्येको निवर्तयति चापरः ॥ इति । न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्मेब भय एवाभिवर्धते ॥ इति च । अतः कथं तादृशं कर्म तेषां व धकं न भवतीति चेदुच्यते ।कर्म हीधरपोरतं स्वकर्तर्यदृष्टमुत्पाद्य स्वफटभोगानु, णां योनिमापादयत्नादृशे शरीरे स्वकार प्रवेशयति । येन च प्रवेशितस्वदनुज्ञामन्तरेण वादृशे शरीरं हातुमन्यत्र गन्तुं च कथमप्यसमर्थस्तत्र निगडितः परतन्वोऽपि च धान्या सदधिकारिणं स्वमात्मान मन्यते । तदुक्तम्- कारागृहे शरीराख्ये ८ पद्ध्वा मवेशितः । भ्रान्त्याऽधिकारिणं मत्वा रन्दिनं सन मन्यते ॥ इति । कर्मजन्यमदृष्टं च तत्रव कतयुलद्यते यः स्वयं तत्कर्तेत्यभिमन्यते । तदुक्तम्-- व्यापाराश्रयम नण न कर्तृत्वमिहेष्यते । कर्तृत्वेनानुसंधत्ते यः स्वयं सोन गृह्यते ॥ इति । नन्वेवमज्ञानतो जायमाने कर्मणि कर्तृत्वानुसंघानाभावेन तस्मादृदृष्टोत्पत्तिर्न स्यात् । न चेष्टापतिः। 'पापविनरपेत्येनो पदज्ञानरुतं भत् । (या. स्मृ. इतिवचनविरोधात् । व सज्ञानकवादपि कर्मणः सकागदेनस उत्पत्तिम- गोहत्य पायश्तेिन निवारितेति चेदुय्यते । अज्ञानतो जायमाने कर्मणि कर्म- ·अद्वैताङ्कुराख्यटीकासवलितो- फासेऽहमेतत्फर्म करोमोत्येवं कर्तृत्वानुसंधानाभावेऽपि तदुत्तरं 'मयतत्कर्म कृतम् । इत्येवं कर्तृत्वानुसंधानस्प परोपदेशादिना शक्यत्वात् । यत्र कचित् पश्चादपि ज्ञानं न जायते तत्रापि कर्तृत्वानुसंधानयोग्यतायाः सत्त्वेनादृष्टोत्पत्तिनिधैिव । यदि केनचिदयमुपदिष्टः स्थानीयं स्वस्मितादृशकर्मकर्तृत्वमनुसंदभ्यादित्यैर्य संभावनायाः सत्त्वेन योग्यतायाः साम्राज्यात् । मरुते कर्मयोगिनस्तु न कर्म- काले नापि पश्चारकर्मकर्तृत्वेनानुसंधानम् । योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय । सिद्धयसिद्धयोः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ( २ । १८)। इत्यत्र योगस्थ इति पदेनैतदेव योध्यते । तस्य ह्ययमर्थ:-हे धनंजय सङ्ग त्यक्त्वा कर्मकाले कर्मकर्तृत्वेन स्वस्थ यदनुसंधानं तत्परित्यज्य तत एव च सिद्धयसिद्धयोः समो भूत्वा कर्मणः सिदौ साद्गुण्येन संपादने तथा फर्मणोऽ- सिद्धौ वैगुण्ये चेत्यवस्थाद्वयेऽपि चित्तवृत्तेः साम्यमास्थाय तादृशसाम्यरूपयो- गस्थः सन्कर्माणि कुविवि । अत्र कर्मकाले राङ्ग त्यक्त्वेत्यनेन कर्तृत्वानुसं- धानस्य कर्मकाल एव निषेधेन बाधाचत एव च पश्चात्परोपदेशादिनाऽपि तदु- बोधस्यासंभवात्कर्मजन्यमदृष्टं नत्र नोत्पद्यते । अत्र च श्रीरुष्णो भगवान्स्वयमेव निदर्शनम् । एतच भगवता स्वयमेव चतुर्थेऽध्याये 'चातुर्वण्र्पम् । ( ४ । १३-१४ ) इत्यादिना श्लोकद्वयेन चितम् । चातुर्वण्यमिति श्लोके भगवतो मुख्यत्वेन प्रतिपाद्यं स्वस्थाकर्तृत्वम् । चातुर्वर्ण्यसृष्टिस्त्वानुषङ्गिकतयोपाना । न मां कर्माणीति द्वितीपश्लोके च ता- शाकर्तृत्वमूलकः कर्मपाभावः मविपायत्वेन विवक्षितः । प्रसङ्गादव तच्छ्लो- कदर्य व्याख्यायवे लोकानां भ्रान्तिनिरासाय । यतोऽन प्रान्ताः कैचिच्चातु- वण्य मया सृष्टं गुणकर्मविभागश इत्युक्तेस्तेन तेन कर्मविशेषेण ब्राह्मणत्वादि- जातिः सद्य एव प्राप्यत इति मन्वाना 'बालणकर्म शूद्रण क्रियते चेतेन कर्मणा स सन एव घालणो भवति । इति वदन्ति । तत्रोच्यते । आदी नावद्व्याहतमेतद्वचः । यथा 'कोऽहमस्मि । इत्युक्तिहिता भवति तद्वत् । तदुक्तम्- मूकोऽहमस्मीति वदन्स्यात्कि विश्वसनीयवाक् । इति । यदि मूकस्तार्ह मूकोऽहमस्मीवि वक्तुमेव न शक्नोति । अथ यदि मूकोऽ- ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो । । हमस्मीति वदति तहि मूक एव न भवति । तथा च यदि ब्राह्मणकर्म : स्यानहि नैव शूद्रस्तत्कर्तुं शक्नुयात् । पञ्च शनः कर्म कर्तुं शक्नोति नैव तबाह्मणकर्मेनि निर्दिष्टं भवति । यतो ब्राह्म- णेतरासाध्यं ब्राह्मणमावसाध्यं यत्कर्म तदिह ब्राह्मणकर्मेत्युच्यते न तु ब्राह्म- णावालणसाचं साधारणमाहारविहारादिकं कर्मात्र 'बाह्मणकर्म शब्दे- नोच्यते । एतादृशं ब्राह्मणासाधारणं ब्राह्मणत्वावच्छिन्नोद्देश्यताकं कर्मच संध्याब्रह्मयज्ञाग्निहोत्रादिकम् । तच्च शुद्रः कथमपि कर्तुं न शक्नोति । अघि- काराभावात् । यथा बालसंगोपनं तच्चाङ्के वालं गृहीत्वा सामृतेन पाणिना तच्छरीरे गानपूर्वकं स्तोभनम्-( थोपटणे ) । एतच्च स्त्रीपुरुषसाधारणम् । पच्चासाधीरणं सीकर्म अन्ततः स्तन्यमाशनपूर्वकं तदेव बालसंगोपनम् । तत्कथमपि पुरुषो नैव कर्तुं शक्नोति । किंच वन्ध्या स्त्री स्त्रीजातीयापि स्तन्यदानासामर्थ्यानाधिकारिणी भवति । किंच ब्राह्मणत्वादिजानिमाप्तिरीशसृष्टावन्तमवति न जीवसृष्टौ । यथा विपस्य हुतशेषानिरिक्तकपिलाक्षीरसाने पशुत्वमाप्तिरुक्ता ( पाय० शेख • पृ० ६२) नहि तत्पाने सद्य एव पशभवति । किंतु मरणानन्तरं तज्जन्मपाप्तिः । तथा च नैव तादृशी जीवसृष्टिर्भवनि । जीवः केवलं तादृशकर्मकरणेन समथा- चरणेनेश्वरं प्रेरयति । यत ईश्वरोपि कर्मसापेक्ष एव विषमां सृष्टिं निर्मिमीते । अत एव रथकाराधिकरणसंगतिः । रथकारत्वजातिमाप्तेरीश्वराधीनत्वात् । तथा च पथा-शिखामस्थापने चापि स्पारिक मभूदयः स्त्रियाः । वेणीसंधारणे चापि स्पातिक पुंसः स्तनोदमः ॥ किंतु-सौत्वपुंस्त्वादिसंपाधिः साक्षादधिरानिर्मिना । तथैव वालणत्वादिजातिरीश्वरनिर्मिता ॥ इति । किंच संकरजा उप्रत्वामीरवाया मनुप्यत्वव्याप्या जातयः सर्वा जन्मत एव प्राप्नुवन्तीति पसिद्धमेव । तथैव वालणत्वाद्याः । कस्वत्र विशेषः । अनवधेयम्-'चातुर्वर्ण्य मया सृष्टं गुणकमविभागशः । इस भगवता किमर्थमुक्तमा 'चातुर्वर्ण्य केन सृष्टम् । इति नार्जुनस्य मभः । पेन तस्य मया सृष्टम् । इत्युत्तरं स्पान् । तथा 'चातुर्वर्ण्य कथं सृष्टम् । ( अन्ततो वर्णानां मिथो भेदकं कं धर्ममभिसंधाप सृष्टम् ) इत्यपि नार्जुनस्प मभः । पेन ·१४० अद्वैताकुराख्यटीकासंवलितो- सस्य ' गुणकर्मविभागशः सृष्टम् । इत्युत्तरं स्यात् । नापि तादृशमनोनयनमत्र संभवति । तथा पूर्वप्रसङ्गाभावात् । तथा च किमर्थमेतदुक्तामति चेदुच्यते- अस्मिन्नध्याये कर्मनिष्ठानामज्ञानां जनानां ज्ञानमार्गमाप्तिः केन प्रकारेण स्यात्स प्रकारो मुख्यत्वेन वर्णनीयः । कर्मत्यागेन तु न ज्ञानमार्गमाप्तिः। कर्म- त्यागस्यासंभवात् । नहि केनापि कथमपि कदाचिदपि कर्म त्यक्तुं शक्यते । अन्ततः 'कर्म त्यतम् । एतादृशवृत्तिरूपस्पान्तरकर्मणोऽवर्जनीयत्वात् । ज्ञानो- तरं कर्मत्यागः संभवतीत्यपि न शक्यते वक्तुम् । न ज्ञानिना कर्म त्यज्यते किंतु कर्म स्वयमेव तत्र त्यागविषयो भवति । मथा च त्याग इव तत्र दृश्यते नतु वस्तुतस्त्यागः । एतदुक्तं भवति- ज्ञानी स्वयं कर्मत्यागाय लेशतोऽपि न प्रयत्तते । अपि तु कर्मैव तस्मावियु ने । 'तत्र कर्म न भवति' इत्येवं, नतु स कर्म त्यजतीति । तथा च कर्मत्पागो न ज्ञानमार्गमाप्तिसाधनम् । किंतु कर्म- णोऽवर्जनीयत्वेन सत्येव कर्मणि ज्ञानमार्गमाप्तिप्रकारः पदर्शनीयः । तत्र सत्क- मापि यदि फलाभिसंधिपूर्वकं कृतं चेचन्नैव ज्ञानमार्गप्राप्तिसाधनम् । प्रत्युत सत्रान्तःकरणं कामरूपमलेन लिप्तम् । अत एवाशुद्धं सदात्मज्ञानपराङ्मुखमेव भवति । तथा च कर्म कर्तव्यमस्त, किंतु तत्फलमनभिसंधाय कर्तव्यमित्येव । सच्च चित्त शुद्धिद्वारा मोक्षेच्छां जनयति । पूर्वमेवोत्पन्नां वा दृढी करोति । मुमुक्षाया दाढ्य चाऽऽफलोदयमनवसादः । फलपातये प्रयलकरणं च । अथ निष्कामकर्म चित्त कया विधया कारणं भवति, तथा चित्तशुद्धिः कया विधया मोक्षेच्छायाः कारण भवतीति चेदुच्यते-आये तावच्चित्तं हि स्वभावतः शुद्धमेव । केवलं कर्मजेन पुण्यपापरूपेण मलेन लिप्तं सदशुद्धमित्यु- घ्यते । कर्म तु द्विविधं क्रियमाणं जायमानं च । बुद्धिपुरःसरं यत्क्रियते तत्कि- पमाणम् । अज्ञानत एव च यद्भवति तज्जायमानम् । द्विविधमपि पुनस्तद्विविधम्- विहितं निषिद्धं च । तत्र यन्निपिद्धं सद्यकियमाणं तत्सर्वथा त्याज्यमेव शमा- धिना । बत्तु पापोत्पादनायैव भवतीति तेन मलिनमेवान्तःकरणं स्यात् । यच्च निपिदं सज्जापमानं तस्माद्यद्यपि पापमुत्पद्यते तथाऽपि तनित्येन नैमिनिकेन ( प्रायश्चित्तेन ) च कर्मणा विनश्यति । अतो नित्यं नैमित्तिक चेति विविधमपि विहिवं कर्म चित्तशुद्धये प्रभवति । काम्यं तु विहितं कर्म कियमाणनिपिवत्सर्वथा मलोत्पादकमेवेवि त्याज्यमेव भवति। निषिद्धात्कियमा- णाकर्मणः सकाशाजापमानो मतः पापरूपः । काम्यादिहिताकर्मणा माला- ·१४५ . श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो। भूकोऽहमस्मीति वदन स्थारिक विश्वसनीयवाक् । इतिपदित्युक्तमेव । किंच ब्राह्मणेन कृतं यद् ब्राह्मणकर्म तदपि नैव सद्यो ब्राह्मणत्यवोत्पादकम् । किंतु केवलं तत्र पूर्वसिद्धतादृशवर्णानुमापकं भवति । सर्वथा जन्मतः पाप्माया जाले परिवर्तनं सुवरां न संभवति । किंच चातुर्वर्ण्य ० गुणकर्म ० इति यत्रोक्तं तद्- वान्यार्थमर्थवादतुल्यमुक्तम् । तस्यान्यतः कस्मात्पमाणात्माधिरिति विचारे क्रिम- माणे गीवास्थोक्तिरेव प्रथमतो बुद्धिमारोहति । वथा अष्टादशाध्याये- न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः । सत्वं परुतिजैर्मुक्तं यदभिः स्यात्रिभिर्गुणैः ॥ बालणक्षत्रियविशां शूद्रागां च परंप । कर्माणि पविभक्तानि स्वभावप्रभवैगुणैः ॥ शमो दमस्वपः शौचं क्षान्तिराजवमेव च । ज्ञान विज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावनम् ॥ शौर्य तेजो प्रतिक्ष्यिं युद्ध चाप्यपलायनम् । दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् ।। रुपिगोरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् । परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् ॥ स्पे वे कर्मण्पभिरतः संसिद्धिं टभते नरः । ( मी० १८१४०-४५) अब पतिजैर्गुणैः, स्वभावपमवैर्गुणैः, स्वभावजं कर्म, वे स्वे कर्मणि, इत्यादिपदैर्गुणविमागः कर्मविमागश्च तत्तवर्णनियतः स्वाभाविक एवोक्तः । स्वामा- विको जन्मसिद्धः । स्वे कर्मण्यभिरतस्यैव च संसिद्धिर्नान्यस्येति चोकम् । तथा च जन्मसिद्धवर्णानुरूप एव गुणकर्मविभागः । नतु विपरीतः । कर्मकरणात्पूर्व- मेव हि 'इदं कर्म स्वकीयम्' इति निर्धारयितव्यं किल । तम स्वपदेन को वर्णो पाप इति विचारे रियमाणे जन्मसिद्ध एव वर्णः संभवति नान्यः । एवं च भालणस्प कर्म शद्रेण कृतं चेत्तेन कर्मणा स सद्य एव बालणो भवति । इत्य- पमर्थः कथमपि नावगम्यते । अधेदं विचार्यते-- चातुर्वण्य मया सृष्टं गुणकर्मविमागशः : इत्पस्यान्यार्थतयोकस्य मुटममाणापेक्षायामष्टादशाध्यायस्था 'न तदस्ति । इत्यादयः पञ्चपाः श्लोकाः प्रदर्शिताः । तत्र वर्णभेदेन कर्मविभाग उनः। ' ·अद्वैताकुराख्यटीकासंवलितौ- किंतु वर्णभेदेन गुणविभागस्तत्र न दृश्यते । न चापि संभवति । पर्मा वर्णाश्च- त्वारो गुणास्तु त्रयः । एकैकस्य वर्णस्यैकैको गुण इति चेदेको वर्णोऽवशि- प्यते । किंच ' न तदस्ति ० ' त्रिभिर्गुणैः । इति वदता भगवता प्रत्येकस्य गुणत्रयसंबन्ध उक्तः । स च नैकस्य नापि द्वयोः किंतु त्रयाणामेव । गुणैरि- त्यैव सिद्धे त्रिभिरिति पृथक्शब्दनिर्देशात् । स च त्रयाणां संपन्धः सर्वत्रैव । पृथिव्यां दिवि देवेषु वेति निर्देशात् । स चाऽऽवश्यक एव । त्रिभिर्गुणैर्युक्तमिति पाध्ये ' मुक्तं न । इति नत्रर्थद्वयनिर्देशात् । स च सार्वदिक एव । परु. तिजैरिति गुणविशेषणात् । अतो वर्णभेदेन गुणविभागो नोपपद्यते । तथा च तत्र किं मूलमिति चेत् । उच्यते- 'कर्माणि पविभक्तानि स्वभावप्रभवैर्गुणैः । इत्येवं वर्णशः कर्मविभागः स्वाभाविकगुणाविभागमूलक एवेति तन्नोतामिति तेनैव वर्णशः कथितेन कर्मविभागेन वर्णशो गुणविभागोऽपि सिद्धो भवति । तथा चोक्तमाय एव सः । स यथा यद्यपि ' सत्त्वं रजः, तमः । इत्येवं विधा यो गुणविभागः सोऽध न ग्रहीतुं शक्यते । 'न तदस्ति । इत्युक्त्या सर्वेष्वेव प्राणिषु सदैव सर्वत्रैव त्रयाणामेव च संबन्धस्याव्यभिचरितत्त्वात् । तथाऽपि मिथो मिन्नेष्वनेकेषु पाणिपु वि यमाना मिथो भिन्ना अनेकाः सत्त्वव्यतयः परिमा- णतो विषमा या वर्तन्ने नाराां मिथो भेदोऽत्र गुणविभाग इति गृह्यते । तथैवा- नेका रजोव्यक्तयोऽनेका तमोव्यक्तयः । ताता च मिथो यो भेदः सोऽत्र गुणविभाग इति गृह्यते । त्रयाणां च गुणानामेकत्रापस्थितिर्न साम्येन भवति । किंतु वैषम्येणैव । जगद्वैचित्र्यानुरोधात् । तथा हि-पुद्धिस्त्रिगुणात्मिका। तस्याश्च बुद्धेरेकमर्धमेकेन गुणेन व्याप्यते । अपरेऽर्च भागत्रयात्मके भागद्वयमन्येन गु- णेन व्याप्यते । अवशिष्टश्चैको भागोऽपरेण मुणेन च्याप्यते । इदं च माधारणं पमाणम् । तेन क्वचिन्यूनाधिक्येऽपि न क्षतिः । सर्वथा न वापि युद्धौ गुणा- नां साम्यम् । तत्र यस्ग प्रागिनो युद्धेरधैं येन गुणेन व्याप्यते तेन गुणेन स पाणी व्यपदिश्यते । यथा सात्त्विकोऽयं राजसोऽयं वापसोऽयामिति । भूयसा हि व्यपदेश इति न्यायात् । तत्र युद्धयर्धव्यापी मुणो मुरम्पः । स एव च तव नृप इच प्राधान्येन कार्यकर्ता भवति । भागप्रयात्मकापरार्धगवभागद्यव्यापी तु तत्सहायो मन्त्रिवत् । भागकव्यापी तु मन्त्र्यनुसारी परिचारकवत् । तत्र कार्य- कर्नाऽपि नृपो मन्त्रिणोऽमानिमपेक्षते । परिचारकानुमति तु नापेक्षते ।

·. . श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ। १४७ न मां कर्माणि लिप्यन्ति न मे कर्मफटे स्मृहा । इति मां पोऽभिजानाति कर्मभिर्न स वध्यते ॥ (गी. ४।१४)। अत्र 'न में कर्मफले स्पृहा । इति किमर्थमुक्तम् , अभिजानातीत्पत्रामीत्युप- सर्गस्य किं प्रयोजनम् , तच्चाभिज्ञानं कर्मकृतबन्धाभावे साधनमुक्तम् । तत्साधनं दृष्टद्वाराऽदृष्टद्वारा वा कर्मलतचन्धाभावरूपं साध्यं साधयति, कर्मभिरित्यत्र कर्म- पदेन तादृशाभिज्ञानात्पूर्वकालिककर्मग्रहणमुत तदुत्तरकालिककर्मग्रहणमथवा विविधस्यापि, तथा 'बध्यते । इत्यत्र लिप्यत इत्येव कुनो नोकम् ? । अवोत्तराणि । प्रथमतः मासाङ्गिक किंचित-अत्र 'नाहं करोमि कर्माणि नैव मे कर्मसु स्पृहा । इत्येवं कर्मणः कर्मस्पृहायाश्च निषेधो नोक्तः । अर्जुनस्य पुरतः साक्षात्तारथ्या- दिकर्मकर्तुर्भगवतस्तथोक्तेरसंभवात् । स्पृहाया अपि निषेधो न संभवति प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि मवर्तते । इति न्यायेन स्पृहाया असत्त्वे कर्मणोऽसंभवात् । यद्यपि भगवान्केवलं लोकसं- ग्रहार्थमेव कर्म करोति तथाऽपि स्पृहाऽवर्जनीयैर । लोकसंग्रहोऽपि हि स्पृहाद्वा- रैव कर्मणि मेरयति । यद्यपि फलाभिसंध्यभावनाहंकाराभावेन च रुतमपि कर्मा- कृतप्रायमेवेति भगवदाशयस्तदनुसारेण 'नाहं करोमि कर्माणि' इति वक्तुं शक्यते तथाऽपि भगवता तथा नोकम् । यतो वना श्रोतृबुद्धयनुसारेणैव वक्तव्यं भवति । अत्र 'न मां कर्माणि लिम्पन्तिा इति पथमचरणोतेऽर्थे हेतुपदर्शनार्थं द्वितीपचरण उपानः । यतो मे ( भगवतः ) कर्मफलस्पृहा नास्ति तत एव मां कर्माणि न लिम्पन्ति । अत्र 'नच कर्मफले स्पृहा' इत्येव सिद्ध निषेध्यकोटी 'मे' इत्युक्तिरहंकारस्यापि निषेधार्था । न केवलं फलसृहाऽत्र निषिध्यते किंतु तदाश्रपीभूताहंभावविशिष्टा । अहंभाव एव नास्ति दूरे एव तस्य स्पृहा । पूर्व- श्लोके विद्धधकतारमित्यनेनाहंकाराभावः सचिन एव । सत्यहंकारे कर्तृत्वस्याव- जनीपत्वात् । अहंकाराभाव एव च कर्मलेपामावस्य साक्षात्कारणम् । तद्द्वारा च फलस्पृहाविरहस्तत्कारणम् । इह 'नाहंकारोऽस्ति.मे यतः । इत्येवं साक्षा- कारणे वक्तव्ये तदनुक्त्वा परम्पराकारणोक्तः फलमनुपदमेव वक्ष्यते । ननु भगवनः कर्मफलस्पृहायाः सायापा अभाषाकर्मलेपाभावोऽस्तु नाम । परंतु तादृशज्ञानवदोऽन्यस्य तादृशज्ञानमात्रेण कर्मरन्धाभाव उत्सराको नोए- ·१५० । . अंताकुराख्यटीकासंवलितो- मेरुत्पत्तावरणिमण्योः कारणभूतयोरभावऽपि न व्यभिचारशकोदेति नइन् । तर्हि किं तत्र कारणमिति चेत्तीनं वैराग्यमिति गृहाण । तीववैराग्यादेव हि तन फलस्पृहापिरहः। अत्रेदं तत्त्वम्-' भगरतः कर्मलेपस्य फलस्पृहायाश्चाभावः । इति ज्ञानवान् पः स कर्मभिर्न पध्पन इत्युक्ने केन हेतुना न वध्यते । इत्याकाङ्क्षायां स इत्यनेन पूर्वोक्तज्ञानवतः परामर्शनोपस्थितत्वातादृशविशेषज्ञानं हेतुत्वेनान्येतुम- हति । अयमार्थोऽन्वयो न दाद इत्यन्यत् । तस्य च ज्ञानविशेषस्य हेतुभावः पुनः कया विधयेत्याकाङ्क्षायां तादृशज्ञानविशेषविषयत्वेनोपस्थितः फलस्पृ- हाविरहो हारत्वेन संबध्यते । यद्यपि फलस्पृहाचिरहस्य भगवनिष्ठत्वरूपवि- शेषाकारेण नादृशज्ञानविशेषविषयता तथापि स फलस्पृहाविरहः सामान्या- कारेणैव द्वारी भवति । योग्यनायलान् । एवं र 'भगवतः कर्मलेपस्य फट- स्पृहायाश्चाभावः । इति ज्ञानं फलस्पृहाविरहजनकत्वेन कर्मयन्वाभावस्य कार- णमिति सिद्धम् । एतेन भगवतः कर्मलेपस्य फलस्पृहापाश्चाभावः। इवि ज्ञानवताऽपि यदि फलाभिसंधिपूर्वकं कर्म क्रियते तहि नद्वन्धकं भवत्येवे- त्यवस्तत्र कारणसत्येऽपि कार्याजननात्कार्यकारणभावो व्यभिचरित इत्यपास्तम् । तत्र कारणवावच्छेदकस्य फलस्पहाविरहजनकत्वस्याभावात् । अथवा तादृशस्थले 'भगवतः कर्मलेपस्य फलस्पृहायाश्चाभावः । इति शा- ब्दज्ञानमात्रं न तु तदनुभवपर्यवसायि । पलते विति मां योऽभिजानाती- स्यत्राभिजानातीत्यनेनानुभवपर्यवसायि ज्ञानमुच्यते । अत एवाभीत्युपसर्गः भयुक्तः । तथा चानुभवपर्यवसायिज्ञानाभावेन कारणामावादेव कार्याभाव इति म व्यभिचारशड्का । पत्र च फलस्पृहाविरहस्तादृशज्ञानात्पूर्वमेवास्ति तत्र तादृशज्ञानं फठस्पृहापिरहस्य पोषकं स्यात् । पोपकस्य चातिशयजनकत्वात् । तादृशातिशयविशिष्टस्य फलस्पृहाविरहस्य जनक तज्ज्ञान भवत्येवेति न कार- णतावच्छेदकस्य फलस्पृहाविरहजनकत्वस्य तवाभावः शङ्कनीयः। 'अवि- शिष्टयस्तु चावदसत्कल्पम् ' इति न्यायेन विशिष्टस्यैव वस्तुनो जातत्वोकेश्च । अत्र तादृशज्ञानविशेषस्य हेतुत्वमप्रकल्प्य द्वारत्येन प्रकल्पितः फलस्पृहाविरह एव यदि हेतुत्वेन प्रकल्प्यते नहि लाघवमुक्तव्यभिचारशङ्का च नोदेति । अवेदमवधेयम्-कर्मजन्यलेपापेक्षया कर्मजन्यपन्धस्य स्वरूप भिन्नमुत ·. - . श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो । तदेव । यदि लेपो बन्धश्चक एव तहि 'न मां कर्माणि । इति प्रस्तश्लोक पथमचतुर्थचरणयोरेक एव धातुः । 'न मां कर्माणि लिम्पन्ति० कर्मभिन स लिप्यते । इति । न मां कर्माणि बध्नन्ति । कर्मभिन स बध्यते ॥ इति वा प्रयोक्तव्यः । न च पवन्धयोरेकत्वेऽप्यनवीरुतत्वदोपाभावाय पर्यायान्त रोपादानमिति वाच्यम् । यत्र पदद्वयप्रतिपादितार्थद्वयस्यैक्यमविपत्ति- विवक्षिता तदतिरिक्तस्थले हि पर्यायान्तरोपादानमस्तु नाम । ऐक्यप्रतिपत्तिवि- वक्षायां तु नस्पैव पदस्प निर्देश आवश्यकः । यथा- 'उदेति सविता चानस्तान एवास्तमेति च । संपचौ च विपत्तौ च महतामकरूपता ॥ इति । अब ' उदेति सविता ताम्रो रक्त एवास्तमेति च । इत्युच्यमाने पदान्तरप्रतिपाद्यमानः स एवार्थों भिन्न इव प्रतीयमानः प्रतीति व्यवदधाति । लेपबन्धयोरैक्ये तु मरुते 'न मां कर्माणि । इत्यत्र ज्ञान- विषयान्तर्गतो निषेधपतियोगित्वेन निर्दिष्टो लेपः, तथा ज्ञानफलान्तर्गतो निपे- धमतियोगित्वेन निर्दिष्टो बन्धश्चाभिन्न एवेति नयोरानुगुण्यसंपादनापेक्यमतिपत्ति- भगवतो विवक्षिता स्यात् । तदर्थं च नत्र भेदानवभासाय लिपि वन्धि वैक- मेव घातुमभयत्र प्रयुञ्जीत । तादृशस्थले ह्येक एवं धातुः पयोक्तुमुचितः । तस्मादन धातुइयं प्रयुक्तवतो भगवतो लेपयन्धयोर्भेद एवाभिप्रेत इत्यवगम्यते । चन्दनेन लिमा तनूः, गोमयेन लिमा भूः, इत्यादिभ्यः शृङ्सलया बद्धो नागो रज्ज्बा पदा नौरित्यादिषु भिन्न एवार्थः प्रवीयते । तब टिमस्प लेपनसाधन- पारतन्त्र्यं नास्ति । बदस्य तु बन्धनसाधनपारतन्त्र्यं संदृश्यते । ननु चन्दनर- ज्ज्वादिवत्कर्मशब्दवाच्यो न मूर्तः कश्चन पदार्थः, येन तत्कृतलेपयन्धपोः पार्थक्यमुन्नेतुं शक्यं स्यादिति चेन्न । अमूर्तस्यापि लेपयन्यसाधनत्यदर्श- नात् । यथा मदेन लिमः प्रेम्णा बद्ध इति । अस्वैवं तथापि पार्थक्यं परन्धयोः कथमवसेयम् । उच्यते । अत्र कर्मच लेपकर्तृत्वेन बन्धनकर्तृत्वेन न निदिश्यते । यद्यप्पेकस्य कर्मणो टेपवन्यकर्तृवं युगपद्विरुभ्यते तथापि कालभेदेनाविरोधः । तथा हि-टतं कमांदृष्टद्वारा प्रथमतः कनार लिम्पति। पुण्यं पाप चादृष्टमित्युध्यते । यदा र वत्कर्म फरदानायोन्मुसं भवति वत्का- . .

·- १५२ अद्वैताद्कुरायटीकासंवलिवी- टमारभ्य फलभोगावसानपर्यन्तं तत्कर्म तरय बन्धकमित्युच्यते । पन्ध- नावस्थायां हि जीवरतत्परतन्त्रो भवति। न तथा ततः पूर्व लेपावस्थायां तत्क- मधिनिः । इत्थं कर्मजन्ययोपबन्धयोः स्वरूपं पार्थक्येन प्रदर्शितम् । अवेदमवधेयम्-'कर्मण्येवाधिकारस्ते' इति हि भगवतोक्तम् । तथा चावश्य भाव्यपि कर्मार्जुनस्य मोसमार्गप्रतिवन्धकं पधा न भवेत्तथानोच्यते । तत्र कर्मभिर्न स बध्यते । इति चतुर्थचरणे मोक्षमार्गप्रतिबन्धकस्य कर्मबन्धस्या- भावः कार्यवन निर्दिष्टः । ' इति मां योऽभिजानाति । इति तृतीयचरणे तत्कारणत्वेन ज्ञानविशेषो निर्दिष्टः । तादृशज्ञानविशेषस्य विपयो मच्छन्दार्थो भगवान्त्वपमेव । इति शब्देन परामृष्टं च विषयतावच्छेदकम् । परामृश्यमानोऽर्थश्च- न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा । इति पूर्वान निर्दिष्टः । तत्र कर्पलेपाभाववत्वं कर्मफलस्पृहाविरहवत्वं च धर्म- द्वयं भगववृत्ति प्रतीयते । तच्च धर्मद्वयमपि पार्थक्येन विषयतावच्छेदकमथवा मिथोऽनुपक्तमेव । तच्च कर्मटेगाभावविशिष्टकर्मफलस्पृहाविरहवत्त्वमित्येकम- थवा कर्मफलस्पृहाविरहविशिष्टकर्मलेपाभाववत्त्वम् । द्वयोरन्यतरेणैकेनैव तु कार्यसिद्धिः । तथा हि-कार्य चात्र कर्मजन्यबन्धाभावः । वत्साधनं च भग- वद्विषयकं ज्ञानम् । ज्ञानं च स्यविषयरूपानुगुण्येनैव स्वकार्य साधयति । तथा च ' न मे कर्मफले स्पृहा ' इत्यनुच्चार्य केवल 'न मां कर्माणि लिम्पन्ति । इत्येवं कर्मलेपाभाववत्त्यमेकमेव विषयतावच्छेदकं निर्दिश्यते तर्हि तादृशभग- वद्विषयकज्ञानेन ज्ञानिनः कर्मबन्धाभावः कथं सिध्येत् । कर्मवन्धाभावो हि कर्मफलस्पृहाविरहेण निष्पाद्यते । फलस्पृहाया बन्धकारणत्वेन स्पृहाविरहस्य पन्धाभावसाधनत्वं युज्यते । तथा च 'भगवती न फलस्पृहा ' इति ज्ञानं ज्ञानिनि फलस्पृहाविरह समुत्पाद्य नहारा तस्य कर्मबन्धाभावं साधयितुं प्रभ- वति । भगवतो न कर्मलेपः । इवि ज्ञानमात्रेण ज्ञानिनि फलस्पृहाया अनि- धारणात् । यदि तु न मां कर्माणि लिम्पन्ति । इति नोच्चार्यते तर्हि 'भग- वतः फलस्पृहाविरहः । इति ज्ञाने सत्यपि ज्ञानिना पावत् भगवति फलस्पृहा- विरहेण किं साधिनम् । इति न ज्ञायते न तावत्तस्मिज्ञानिनि फलस्पृहाविरहः पदमादध्यात् । तथा च कर्मवन्धो दुष्परिहरः स्यात् । अतो 'न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा ।

·- श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । इति द्वयमपि विषयतावच्छेदकनपोपाचम् । अत एव च कर्मलेपाभावस्स फलस्पृहाविरहस्य च न पार्थक्येन विषयवावच्छेदकत्वम् । कर्मबन्धाभावरूप- कार्यानुगुण्याय तयोमिथः संबन्धस्यावश्यकल्प्यत्वात् । विषयतावच्छेदकत्वं प्रत्येकं स्वीकार्य वतस्तयोरन्योन्य संबन्धं प्रकल्प्य कार्यानुगुण्यसंपादने गौर- वात् । तदपेक्षया फलस्पृहाविरहस्य कर्मलेपाभावे स्वकारणीभूताहंकाराभाव- मूलकत्वरूपो यः संबन्धस्तदन्तर्भावेण विशिष्टस्यैकस्य विषयतावच्छेदकत्वक- पने लाघवं सष्टमेव । तदपि चैकं फलस्पृहाविरहविशिष्टकर्मलेपाभाववत्त्वमेव न तु तद्विपरीतं कर्मलेपाभावविशिष्टफलस्पृहाविरहवत्त्वम् । भगवद्विषयकं ज्ञानं हि ज्ञानिनि फलस्पृहाविरहं समुत्पाद्य तद्द्वारा तस्य कर्मबन्धाभावं साधयतीति मागुक्तमेव । भगवतश्च कीदृशं रूपं ज्ञायमानं सज्ज्ञानिभिः फलस्पृहां त्यानये- दिति विचारे यद्यपि भगवतः फलस्पृहाविरहवत्त्वं कर्मलेपाभाववत्त्व चेति रूप- द्वयमुपस्थितं भववि तथापि तत्र प्राधान्यं कर्मलेपाभावस्यैव । भगवतः फल- स्पृहाविरहो शायमानो हि 'भगवतो न कर्मलेपः' इति ज्ञानं पुरस्रुत्यैव हि ज्ञानिनि फलस्पृहात्याग संपादयति । तथा च ज्ञानिनः फलस्पृहात्यागस्प तज्ज्ञा- नविषयीभूवो 'भगवतो न कर्मलेपः' इत्यर्थः संनिहष्यते । विषलष्यने तु ततः पूर्व तात्कारणीभूतो भगदतः फलस्पृहाविरहः । तथा च भगवन्निष्ठफलस्पृहाविर- हापेक्षया तनिष्ठकर्मलेपाभावस्य शानद्वारा शानिनिष्ठफलस्पृहाविरहोत्पादनक- मणि प्राधान्येन विषयतावच्छेदकं फलस्पृहाविरहविशिष्टकर्मलेपामाववत्त्वमेवेति सिद्धम् । अत्र वदन्ति-यद्येवं नहि कर्मलेपाभावस्य प्राधान्यं शान्दं निर्दष्टुमुचित न मां कर्माणि लिम्पन्ति फलेच्छाया अभावतः' इति । यतश्च भगवता कर्मलेपाभावस्य फलस्पृहाविरहस्य च शब्दतः कार्यका- रणभावमनिर्दिश्य पार्थक्येन द्वयोनिदेशः रुतस्ततोऽधगम्यते विधाभेदेन यो- रपि प्राधान्यं भगवतोऽभिमेतमिति । तत्र कमलेपाभावस्य प्राधान्यं पूर्व भदर्शितम् । इदानीं तदपेक्षया फलस्पृहाविरहस्य माधान्यं येन मका- रेण गम्यते तदुच्यते । वृहदारण्यक इत्य पठ्यते--' अथो खल्लाहुः काममय एवाय पुरुष इति । स यथाकामो भवति तत्क्रतुर्भवति, यत्कतुर्भवति ताकर्म कुरुते, यत्कर्म कुरुते तदभिसंपद्यने । (यु. ४।४।५) इति । काम - , ·१५४ अद्वैताफुराख्यटीकासंचालितौ- इच्छा । तुः संकल्पः । भावनेति यावत् । तत्करित्यत्य स:-कामानुसारी स्तुः संकल्पो यस्येत्यर्थः। तदभिसंपद्यत इत्यस्य तत्कर्मानुगुणं फल पामो तीत्यर्थः । भावनानुगुणः कामो भावनानुगुणा गतिः । भाषनानुगुणं कम पुरुषो भावनामयः॥ इत्पभियुक्ता वदन्ति । तथा च ज्ञानिनि फलस्पृहापिरहः साध्यश्चेत्नत्कारणीम्- तज्ञानविपयोऽपि माधान्येन तदनुगुण एवोचितः । अतश्च कर्मलेपाभावविशिष्ट- फरस्पृहाविरहवत्त्वं विपयतावच्छेदकमङ्गीकार्यमिति । अवाऽऽहुः-टेपवन्धयोः कर्मजन्ययोः स्वस्पं पाक् प्रदर्शितम् । किंतु मरुत- श्लोके प्रथमचरणे 'लिम्पन्ति । इत्यस्य स्थाने 'बध्नन्ति । अथवा चतुर्थचरणे 'बध्यते । इत्यस्य स्थाने 'लिप्यते । इति निर्दिश्यते चेति स्यादिति प्रश्नो विचारपथमवतरति । तत्र पूर्वपक्षी पत्यवतिष्ठते-साधनफलयोरैकरूप्यायोमय- वैक एव धातुलिपिन्धिर्षा निर्देष्टुभचितः । प्रथमचरणं लिपिनिर्दिष्टश्चेचादृश- लेपनाभावज्ञानफलत्वेन टेपनामाव एव निर्देष्टुमुचितः । तथा चतुर्थचरणे पन्धिनिर्दिष्टश्चत्ताशयन्धनाभावकारणीभूतज्ञानविषयत्वेन पन्धनाभाव एव निर्दे- हुमुचित इति । अत्राऽऽहुर्गुरुचरणाः । जीवो द्विविधः-बुभुक्षुर्मुमुक्षुश्च । मुक्तस्तु त्यक्तजीवभाव इति न जीवभेदेषु गणनामहति । तत्र बुभक्षुर्जीवोऽकुरिवाभावः सांसारिको न मोक्षमार्गीयः । मुमुक्षुश्च द्विविधः-गलिताकुराहंभावो गलिताहभावश्च । द्वावप्येती मोक्षमार्गीयौ । हयोरप्यनयोः कर्म न बन्धकम् । आय- स्याहभावसत्त्वेऽऽपि गलिताकुरस्य तस्याहंभावस्याफिंचनकारित्वेन कर्मणि फलाभिसधिशून्यत्वात् । केवल कर्मणि कर्तृत्वाभिसधिसत्वेन कर्मलेपो जायते । नतु कचिदपि तस्य कर्मबन्धः । फलाभिसंधिपूर्वक्फलभोगाभावान् । गलिताह- भावस्य तु कर्मठेपोऽपि न सभवति । तस्य कर्मणि कर्तृत्वानुसधानाभावात् । श्रीकृष्णावतारस्तु गलिताहभावकोटिस्थः । तथा च तेन भगवता तस्य कारमपि मा विद्धयकर्तारमव्ययम् । (गी• ४ । १३ ) इत्युक्तम् । अत्राकारमिति वस्तुगत्योक्तम् । विधेयकोटिप्रविष्टत्वात् । कर्तारमिति तु लोक- दृष्टयनुवादः । उद्देश्यकोटिमविष्टत्वात् । अत एव स भगवान् न मा कर्माणि ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । बध्नन्ति ' इत्यनुक्त्वा न मां कर्माणि सिम्पन्ति ' (गी० ४ । १४) इत्युक्त- वान् । ' इति मां योऽभिजानाति । इति तदुत्तरार्धे यदभिज्ञानमुक्तं तादृशामि- ज्ञानवांस्तु न सर्वो गलिताहंभावकोटिस्थ एव । किंतु कश्चिद्गदिताड्कुराह- भावकोटिस्थोऽपि स्यात् । अतस्तव गदिताहंभावगलिताइकुराहंभावेति विविध- मुमुक्षुसाधारण्येन 'कममिन स बध्यते । इत्युक्तं न तु 'कर्मभिनं स लिप्यते । इति । एवं च चतुर्थाध्यायस्थेन चातुर्वर्ण्यमिति श्लोकद्वयेन 'कर्मणि कर्तृत्वानु- संधानाभावे कथमपि कमलेपो न भवति । इति सिद्धं भवति । परुतमनुसरामः । ननु 'योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय' इत्यत्र सङ्गं त्यक्त्वेति नोपपद्यते । सङ्गः संबन्धः। स च केन सहेत्यपेक्षायां प्रकृत- स्वात्कमैव तत्र प्रतियोगित्वेन संबध्यते । तथा च कर्मणा सह यः कर्तुः संवन्धः स सङ्गशब्दार्थः । स संघन्धो जातश्चेत्तस्य त्यागो न संभवति । भुक्तवन्तं पति मा भुड्क्या इति ब्याकि तेन कृतं स्यादिति न्यायविरोधात् । अथ स संबन्धो नैव जातश्चेत्तरपि वस्य त्यागी न संभवति । त्यागस्य संबन्धपूर्वक- त्वात् । तत्र हि सङ्गस्यानुत्पत्तिरेव वक्तव्या भवति न तु त्यागः । सङ्गश- ब्दस्य सङ्गजन्यकर्तृत्वानुसंधानरूपेऽर्थे लक्षणास्वीकारेऽपि त्यागो दुर्निरूप एव भवतीति चेत्-- अत्र वदन्ति । कर्मयोगिनो देहाद्युपाधिसंबन्धस्य विद्यमानत्वेन कर्मसङ्गोऽव- र्जनीय एव । नत्यागस्तु त्याग इव त्यागः । विद्यमानस्यापि तस्याचिनका- रित्वात् । तदानीं कर्मणः सङ्गो हि सामान्येन कर्मत्वमात्रेण न तु कर्मविशे- परूपेण केनापि । विशेषरूपाणि तु कर्मणः साद्गुण्यं वैगुण्यं सत्कर्मत्वमसत्कर्मत्वं तद्द्वारा चेष्टफलदातृत्वमनिष्टफलदातृत्वं तथा यागत्वं दानत्वं तपस्त्वमित्यादीनि । तथा चार सामान्यरूपेण संबन्धो विशेषरूपेण तु विशेषरूपानालोचनरूपस्त्याग इत्येवं त्यागशब्दार्थ उपपद्यते । अत एव तत्र 'सिद्धयसिद्धयोः समो भूत्वा (२ । ४८ ) इत्युक्तम् । सिद्धावसिद्धौ च चित्तवृत्तेर्यत्साम्यं तत्कर्मविशेष- रूपत्याग एव सभवति । तथापि 'बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुरुतदुष्कृते' (२१५० ) इत्यत्र स्पागशब्दार्थ उपपादनीयः। कर्मस्वभावाददृष्टोत्पत्ताकरि न तद्विशेषरूपेण सुलतत्वेन दुष्कवत्वेन वत्संबन्धमहं पुण्यवानहं पापीयानित्येवं न मन्यते कर्मयोगी । तथा फर्मजं बुदियुक्ता हि फर त्यक्त्वा । (२। ५१ ) इत्यत्रापि फलत्पागो विशेषरूपेणैव फलसंयन्वेऽपि न 'अहं सुखी' , . .

·१५६ अद्वैताकुराख्यटीकासंवलिती- अहं दुःखी । इत्येवं विशेषरूपेण कर्मयोगी मन्यते । सर्वत्र तबुद्धेरेकविधत्वात् । 'नियत इति कर्म । इत्येवं पत्कर्मणः सामान्य व्यवसायात्मकं स्वरूपं तत्रा- वैविधेष्वपि कर्मस्वस्त्येवेति नन्निश्रयात्मकं नित्यं च । विशेषाणि वनेकानि मिथो व्यभिचारीणि । तेषु च व्यष्टिशः कचिनिश्चितत्वेऽपि स निश्चयो न सार्वदिकः किंतु क्षणिकः । कर्मविशेष एव च क्रमविशेषनिपमः, व्युत्क्रमेणा- नुष्ठाने वथा कस्पचिदङ्गस्याननुष्ठाने प्रत्यवायश्च तवैव नतु सामान्यस्वरूपे । तदुक्तम्-'नेहाभिकमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते । (२।४० ) इति । व्युत्क्रमेऽङ्गानां कस्यचिदननुष्ठाने विशेपरपरू नश्यति नतु कर्मणः सामान्यं स्वरूपम् । तच्च तनायिनाशीति । अतोऽनिश्चितस्वरूपस्य कर्मविशे- पस्यासंकल्पे यावानंशोऽनुष्ठितो भवति तावताऽप्युपयोगश्चित्तशुदिरूपो भव- स्येव । शुद्धे च चित्ते दोपाणामभावादीतिलेशतोऽपि तत्र नावतिष्ठते । तदुक्तं- स्वल्पमप्यस्य धर्मस्प त्रायते महतो भयात् । (२॥ ४० ) इति । अनिश्चितस्वरूपस्य कर्मविशेषस्य संकल्पे त्वङ्गानां व्युत्को कस्यचिदङ्गन्स्या- ननुष्ठाने वा दोपः स्यादेव । तदुक्तम्- काम्ये कचिदपि स्यारोपः कर्मासिल वृथा । न केवलं वृथैव स्यात्पत्यवायस्ततोऽविकः ॥ इति । नित्ये कर्मणि यत्रांश दोपस्तत्रैव दुष्टता । न साऽभितः प्रसरति विपरिन्दुरिवाम्भसि ॥ इति च । विषविन्दुरिदेति धणोपमा बोध्या । कर्भसामान्यस्वरूपस्य खेकत्वेन निश्चि- नत्वाचन बुद्धिस्थैर्य रूपो महान्गुण इत्याह--' व्यवसायात्मिका बुदिरेका । (२। ४१ ) इति । एवं कर्मयोगे गुणं मदश्य व्यतिरेके दो प्रदर्शयति- चहुशाखा अनन्ताश्च बुद्धयोऽध्यवसायिनाम् । (२। ४१ ) इति । एवं चास्थिरबुद्धयः कर्मविशेषनिष्ठाः पुरुषा निःश्रेयसमार्गानभिमुखत्वाज्ज- घन्या एवेति सिद्धम् । यद्यपि तेऽधीतवेद। पेविहितकांनुष्टातारश्च 'स्वर्ग- एव भोगैश्वर्यातिरकपूर्णः परमपुरुषार्थ नान्यः कश्चनेतोऽधिकोऽस्ति । इत्येवं वादिनः पतिपदं पदवाक्यं प्रमाणत्वेन प्रदर्शयन्तश्च लोके मान्यवां लभन्ते तथाऽपि ने 'ज्योतिटोमैन स्वर्गकामो यजेत, स्वाराज्यकामो राजस्पेन यजेत, - . - म ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ। घायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकामः, इत्यादिवास्पेषु दृश्यमानः स्वर्गस्वाराज्यम्- त्यादिभी रम्पैः पुष्पैः सुपुष्पिता वेदवाणीपालोरपन्तस्तादृशपुष्पामोदभरेणापह- तचेतसोऽन एवाविपश्चितो वेदगूढाभिपायमन्यमसंभावयन्तः स्वर्गादिपुष्पेभ्योऽ- धिको न कश्चन लाभ इत्येवं मन्यमानाः कामस्वरूपा एव किंतु ते यागादिक- मंविशेपासक्ता मोक्षमार्गानभिमुखा एव ज्ञेयाः । नन्वेब यदि वेदविहिनकर्मानुष्ठानारोऽपि मोक्षमागानभिमुखास्ताहिँ कि वेदन वश्चितास्ते । मैवम् । वेदेन ते निःश्रेयसमागीवेक्षणस्थानं मापिताः । तत्र स्थिता अपि यदि वे स्वर्गादिफटलुब्धास्तावतैव कृतार्थमात्मानं मन्यमाना निःश्रेयसमार्गे नाऽऽलोचयेयुः किंतु तव पृष्ठं कृत्वा संसारमार्गमालोचयेयुस्ताहि त एव तत्र दोपभागिनो नतु लेशतोऽपि वेदस्तत्र दोपास्पदम् । न च ते तत्र गवा अपि कुतो निःश्रेयसमार्ग न पश्यन्तीति वाच्यम् । स्वर्गादिभोगमत्तानां तेषा तदानीमन्यत्वात् । अत एय च कर्मविपविधायकस्यापि वेदस्य गूढाभिमाय- स्तदानीं तैर्न ज्ञायते । तथा हि-सांसारिका बद्धा जनालिविधाः–तामसा राजसाः सात्त्विकाश्च । प्राधान्येन चापं व्यपदेशः । वस्तु: सर्वेऽप्येते गुण- श्ययुक्ता एव । यदा यो गुणः पयानं तदा नदिवरद्वयं रूस्वानुगुण्येन प्रधा- नस्य साहाय्यं करोति । तत्र तामसानां बाहुल्येन सत्कर्म यसत्कर्मणि वा न पवृत्तिः। राजसानां बाहुल्येनासत्कर्मणि प्रवृत्तिः। सात्त्विकानां तु पायेण सत्कर्मणि प्रवृतिः । तत्र च- 'ऊर्च गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः । जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः (१४१८)॥ तत्र संसारदृष्टया राजसानां तामसानां च वृत्तिरमागंगामिनी । तत्र राजसानां पायो नैमितिकी वामसानां तु नैसर्गिकीत्यन्यत् । तस्याः परिवर्तनं चैवम्- अमार्गगामिनी वृत्तिः स्याच्चैनैमित्तिकी यदि । सा निमित्तवियोगेन पूर्ववन्मार्गगा भवेत् ।। अमार्गगामिनी वृत्तिः स्याचेन्नैसर्मिकी यदि । दुःशका मार्गमानतुं प्रयलाविशयं विना ॥ इति । तत्र कर्मविशेषयोधकन वेदेन स्वर्गादिफलैः प्रलोभ्यामार्गगामिन्या वृत्तेः २१ ·। - अद्वैताफुराख्यटीकारांवलिती- सकाशाचा मच्याव्य कमद्दारोर्ध्वगमनं संपादितमिति किमिव नोपकृतम् । ऊभ्वं गता एव च निःश्रेयसमार्मायेक्षणस्थानं प्राप्नुवन्ति । तत्र च स्थिता ये दूरत एव निःश्रेयसमार्गमवेक्षन्ते । निष्कामकर्मयोगेन(ण) शुद्धचिनाः केवलसात्त्विकाः स्थिरपज्ञा भवन्ति । पत्र च विद्यमानावपि रजस्तमोगुणापकिंचनकारिणी न सत्त्यस्य साहाय्यं जनपतः स केवलसात्त्विक उच्यते । अयमेव निस्वैगुण्यः । अङ्गाङ्गिभावापन्नानां आयाणां गुणानां कार्यकारित्याभावानिले गुण्यत्यम । वि. धमाननयोरपि रजस्तमसोः कार्यकारित्वाभावानित्यसत्त्वस्थत्वम् । एतेन निलो- गुण्य इति नित्यसत्त्वस्य इति च मिथो विरुद्ध भगवता कथमुक्तमित्यपास्तम् । निवः सुखदुःखशीतोष्णादिद्वंद्वातीतः। दवावीतत्वं च इंद्वसत्त्वेऽपि द्वंद्वघटकयोः सुखदुःखाद्योर्यवैषम्यं तन्मूलकस्य चित्तवृत्ती परिणामस्याभावः । निर्योगक्षेमः- योगक्षोमानुषक्तचित्तवृत्तिशून्यः । आत्मवान्-आत्मैकमवणचिनवृत्तियुतः । अवेदं योध्यम्-कर्मविशेषयोधकेन यजेन स्वर्गकाम इत्यादिना वेदेन योधितो मार्गः सांसारिकदृष्टया यद्यप्यमार्गो न भवति तथाऽपि मुमुक्षुदृष्ट्याऽमार्ग एव सः । कमणि च प्रवृत्तिः पाणिनां बहुकालसिद्धा नैसर्गिक्येवेति ततो निवृ- निर्महदा प्रयत्नेन साधनीया । तदुक्तम्- अमागंगामिनी वृत्तिः स्याचे नैसर्गिकी पदि । दुःशका मार्गमानेतुं प्रयत्नातिशयं विना ॥ इति । प्रयत्नातिशयश्च तः एषा नेऽभिहिता सांख्ये बुद्धि: ( २१३९) इत्युक्तो ज्ञानयोगः । स च न सर्वेषां सुलभः । अतश्चामार्गगामिन्या अपि वृत्तेरविरोधेन कश्चन श्रेयोमार्गोऽन्वेषणीयो मवति । स चामार्गस्थकण्टकपीडापरिहाररूपः । तदुक्कम- यद्यमार्गेण गमनमगत्या स्वीकृतं भवेत् । कण्टकास्तव संप्रेक्ष्या महती हानिरन्यथा ॥ इति । कण्टकसंप्रेक्षणं च विविधम् । तदप्युक्तम्- प्रक्षेप्याः कण्टका दूरं तेभ्यो वा दूरतः स्वयम् । गन्तव्यमेवं दोपविधा संप्रेक्षणं स्मृतम् ॥ इति । ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेनेत्यादिना घेदेन यः प्रकाशितो मार्गस्तव काम्यत्वेन पदर्शिताः स्वादयः कण्टकाः । तेषां दूरतः प्रक्षेपश्च मनसा वेपामसंकल्पः ।

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ। १५९ कामानसंकल्प्पैच ज्योतिष्टोमाद्यनुष्ठानम् । तच्च प्रत्यक्षं भावनामयं वेत्यन्यत् । एतदाधं कण्टकसंमेक्षणम् । द्वितीयं तु तेभ्यो दूतो गमनम् । कण्टकितमार्गपा- वर्तिन्या पद्यया( वाजवी पाऊटवाट ) गमनम् । संध्याग्निहोत्रादिनित्य- कर्ममात्रानुष्ठानमिति यावत् । कण्टकैनैव कण्टकसंशोधनं कामिति तृतीया विधा लोके प्रसिद्धा । साऽप्यन संभवति । स्वर्गलोमेन ज्योतिष्टोमे पवर्तमानो नरस्तावदेव तन मवर्तेन पावरस्वर्गभूतिकीर्तिपशुपुत्रादयः सर्वे एव कामा यौ- कदैव माप्नुवन्ति नादृशो मार्गः स्वस्य गन्तु शक्यश्च दृष्टिपथमागतो मवेत् । अत्र च सर्वकामसमष्टिर्महान् कण्टकः । तदनुसंधाने सति स्वर्गादिव्याष्टिफलसानीभू- तज्योतिष्टोमादिकर्मविशेषमार्गानिवृत्तिरनयासेनैव भवति । तदेतत्पदर्शितम्- यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके। तावान् सर्वेषु वेदेषु वालणस्य विजानतः (२।४६)। इत्यनेन । अस्यार्थष्टीकाकारैः-अत्र यावत्तावच्छब्दद्वयमपरमध्यादृत्य पदर्शितः। परे खवैव वर्णयन्ति–अर्थः पयोजनम् । उदकं पीयतेऽस्मिन्नित्युदपानं प्रपा । अनायासत एषाम्बु यथेच्छं यत्र पीयते । तृपाःरागतैः पान्थैः पपा सा परिकार्यते ॥ प्रपायाः प्रयोजनं च निर्जले दुर्लभजले या पदेशे भवति नतु जलपाये मदेशे। तत्र यन क्वचिदपि जलस्य सुलभत्वात् । तथा च सर्वतः संप्लुतोदके जलमाये पदेश उदपानस्य यावत्रयोजनमभावमतियोगिभूतं लेशतोऽपि नास्तीत्यर्थः। वथा विजानतो बालणस्प सर्वत्राऽऽस्मैक्यं पश्यतो ज्ञानिनो पजेत स्वर्गकाम इत्यादिभ्यः सर्वेभ्यो वेदवाक्पेभ्यो न किंचिदपि प्रयोजनम् । अज्ञे जने नाशवेदवाक्यो- पयोगो नतु ज्ञानिनीति । एवं युगपरसर्वकामावातिमालोचयतः स्वर्गादिव्याप्टि- फटके कर्मविशेषमार्गे प्रवृत्तिर्नेव भवति । एतदेव च कण्टकेन कण्टकसं शोध- नम् । महति फले दृश्यमाने को हले प्रवर्तेत । सर्वकामावाः स्वरूपं चेत्यम्- सर्वाऽऽत्मैक्यं भावयतो न किंचिदम्यनवाप्तमवाप्तव्यं भवति । ननु च व्याष्टिश: स्वर्गादिफलमुषमुन्यमान बन्धक मवति चोकलसमष्टिरुपभुज्यमाना बन्धकतरा स्पादिति चेन्न । फलसमष्टिहि स्वाभेदैनैवानुभूयते । युगपत्सवफल्यानुभवस्या- न्यथा संभव एव नास्ति । तथा च तत्र पध्यबन्धकभाव एव. नास्ति कुचो बन्धकतरत्वम् । टोके कण्टकेन कण्टक्संशोधनस्थलेपि संशो- धकः कण्टको नैव स्वातन्त्र्येण देधान्दरं जनयति । नन्वेतदसंबद्ध- ·.. न्य ततः - अद्वैताकुराख्यटीकासंवलितो- मिव प्रतीयते । एतत्सर्वकामावामिररूपं फटमात्मैक्यज्ञानिनः सांख्यस्य । परुने तु 'एपा अभिहिता सांख्ये बुद्धिः । (२।३९) इत्यनेन सांख्यबुद्धिमुपसंहत्य योगे विमां शृणु ' इत्येवं योगयुदिः प्रस्तुता । तत्र च सर्वकामावातिः कथं स्यादिवि चेदच्यते । कर्मपोगरय पर्यवसानं सात्मैक्यज्ञान एव । तब चोकरी- त्या सर्वकामावाप्तिरस्त्येवेवि न किंचिदप्यत्रासंगतं भवति । ननु ' यावानर्थ ०" इत्येतच्छ्लोकोक्तं सर्वकामावातिरस्पं फलं साव्यस्याऽऽत्मज्ञानिनः साक्षात्सं- भवतीति सारख्यबुद्धिपकरण एवास्य श्लोकस्योपन्यासो युक्तः । स तु तत्र भग- वता कुतो न छत इति चेदुच्यते-'अशोच्यान्० १ १ २ | ११ ) इत्युपक- न त्वेषाहम् । ( २०१२ ) इत्पारम्प नैवं पापमवाप्स्यसि । (२॥ ३८) इत्यन्तं यत्सास्पबुद्धिपकरणं भगवतोतं तन्मुरबत्वेन ज्ञाननिष्ठामाप्तये नयोकं किंवशोच्यानित्युपक्रमानुरोधेन 'भाप्पादयः शोच्याः । इत्यर्जुनस्य बुद्धिनिरासाय चाशयुणिमूलकरप शोकस्य निवृतये पूर्ववद्युद्धाभिमुख्याम चेति प्रयोजनवयोद्देशेनोक्तम् । तादृशप्रयोजनवयसिद्धयर्थं च यावदवश्यं वक्तव्यं नावदेवावान्तरप्रकरणत्रयेण तत्रोक्तम् । तावनैव च तत्र यदृच्छयाऽर्जुनस्य मनोवृनौ- ज्ञानभूमिः शुभेच्छाख्या पथमा परिकीर्तिता । इत्येवं लक्षिता पथमा ज्ञानभूमिः सिद्धाभूत् । यदि च तासांख्यबुद्धिपक- रणं मुख्यत्वेन ज्ञाननिष्ठामाप्रयुद्देशेन भगवनोनं स्यानहिँ तर परोनार्थं यावानर्थ ०' इति श्लोकोपन्यासो योग्यः स्यात् । यदि वा तस्मिन्प्रकरणे पासङ्गिकतया काम्यकर्मत्यागः साध्यत्वेन वक्तव्यः स्यानर्युक्तलोकोप- न्यासो योग्यः स्यात् । उक्तश्लोकार्थानुसंधानेन परोचिवस्य हि ज्ञाननिष्ठामा- पये काम्पकमरपागे या प्रवृत्तिः सुलभा भवति । न तु तवयं तत्र वक्तव्यत्वेन भगवताऽनुसंहितम् । मत्युन तदानीं राज्यलोभेन युद्धे प्रवृत्तस्पार्जुनस्य पूर्व- वत्प्रवृत्ति येत चेद्भगयता सानदानी कथमपि नैव निपिला भवेत् । युद्धार- म्भकाले हि युद्धात्परावृत्तस्यार्जुनस्य युद्धे पुनः मवृत्तिर्भगवत इष्टा । सा च केनापि प्रकारेण भवतु राज्यलोभेन वा कौरवद्वेषेण या स्वपराक्रममदर्शनोद्दे- शेन पाऽन्येन वा केनापि कारणेन भवतु तक भगवतो मनास न कश्चिद्विशेषः। तदर्धमेद च भीष्मादीनामशोच्यत्वं शोकस्यायोग्यत्वं स्वधर्मादेक्षणं चावान्तर- प्रकरणवयेण पदर्शितम् । 'वावता व युद्धे पुनः प्रवृत्तिः स्यादेवेति न नि- श्रयः । सुखदुःखादिवंट्समीकरणस्यासुलभत्वात् । इत्येवं मन्वानेन भगववा . - ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । सोलभ्येन साध्यं निष्कामकर्मयोग वमिदं प्रकरणमारब्धम् । अस्मिन्मकरणे तु कण्टकेन कण्टकसंशोधनाय 'यावानर्थः । इति श्लोक उपयुक्तो भवतीति पागावेदितमेव । परोचनार्थमन्यस्यात्रोयोगो भवति । कर्मगोगस्याऽऽसज्ञान एव पर्यवसानेनन्छारा कर्मयोगस्य सर्वकामावाप्तिरूपफलसंभवात् । एवं कर्म- योग प्रशस्य नफलितमुपदिशति भगवान्- कर्मपयेवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मारकर्मफलहेतुर्भूर्मा तेऽसङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ (२१४८) इत्यादिना । "एतदेव चास्मिन्निष्कामकर्मयोगास्ये पञ्चमे प्रकरणे -मुख्यत उपदेष्टव्यम् । अधिकारो योग्यताविशेषः । एक्शब्दव्यवच्छेद्य भगवता स्वयमेव ,स्पष्टमुक्तं ''मा फलेषु कदाचन।' इति द्वितीयपादेन । कर्मकरणमात्र -एवेदानी तब योग्यता नातु तत्फलमोग:इत्यर्थः । एवं च ते.भोगा रुधिरमदिग्धा इत्येवं पस्तव दृष्टिक्षेपः स व्यर्थ एवेति भावः । ननु कर्म रुवं चेत्- 'लाभुक्तांक्षीयते क्रम कल्पकोटिशतैरपि । इतिःत्यायेन तत्फलोपभोगः स्पादेवेति चेदस्तु । न तु, तर तव योग्यता । मोठयदा विना र भवनपभोगो निकल एव । तदुक्तम्- गुणकर्मादिसंबन्धो जातवेद्योग्यतां विना । निरर्थकः स विज्ञेयः क्वचित्मत्युत पाधकः ॥ इति । अर्थात कचिमत्युत बाधक इत्युच्यते तथा बाधकोऽत्र कुतो न भवति । किंच सत्कर्मजन्यो भोगो बीजोत्थापकत्वाद्धाधक: स्पादेव । तदुक्तम्- विशेपो भोगपोरेप सदसत्कर्मजन्ययोः । बीजमुत्थापयरको निवर्तपति चापरः॥ इति । पी वासनापिशेषः पुनस्तादृशकर्मतिकोपहेितुः । तथा च फलभोगे योग्यताया अमान कि त स्यादिति चेत्-पथात्रफलनोगो बाधको नैव भवेत्तथा प्रद- शीयतमाह-'मा कर्मफलहेतुर्भूः इति । स एव हि कर्मकर्ता कर्मफलहेतुर्भवति पः फलभोगटिप्सया फटो शेन वादृश राकला कुर्वन्कर्म करोति । ननु कर्म- करतादृशः संकल्पोऽस्तु मा या भूत् । स्वभावादेव हि कर्म फल जनयदिति ·१६२ अद्वैताकुराख्यटीकासंवलिती- चेत् स्यादेतदेवं यदि कर्म चेतनं स्यात् । ईश्वरो हि कर्मानुरूपं फलं ददाति । फलमत उपपत्तेः। (. रा. ३1२ । १८ ) इति न्यायात् । स चासंक- ल्पितं फलं कर्मकर्तुः कथं दातुमुत्सहेत । ननु कर्मसापेक्षो हीश्वरः फलं ददाति इति वैषम्पनण्ये न सापेक्षत्यात्तथा हि दर्शयति । (प. सू. २ । ११३४) इति सूत्र उक्तम्। तथा च चेतनस्पापीश्वरस्य तत्र न स्वातन्त्र्यमिति चेत्-अस्वा- सन्यादीवरः कर्माननुरूपं फलं कदापि न दद्यात् । कर्मानुरूपं तु दद्यादेवेवि न नियमः । कर्मणः साद्गुण्यं वैगुण्यमाधिकारमनधिकार चाऽऽलोच्य दद्यान दद्याद्वा । तत्र स प्रभुरेप । यथा राज्ञा नियुक्तो देशविशेपाधिकारी राजपर- तन्त्रो राजाज्ञामन्तरेण देशान्तरं गन्तुमसमोऽपि तस्मिन्देशे स्वातन्त्र्येण यथेच्छं पथायोग्यं संचरत्येव तद्वत् । मन्वेवं फलोद्देशेन संकल्पमरुत्वा कर्म कर्तव्यं चेत्तदपेक्षया वदकरणमेवास्तु। असं अमेण । किंच रुते कर्मणि तत्र बन्धकवाभावाय तत्फलाभिसंघानं तत्क- तृत्वाभिसंधानं च त्याज्यं भवति। तदपेक्षया कर्म नैव क्रियते चेद्वन्धकत्वशङ्कगऽपि नोदेति । तथा च- 'मक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम् । इति न्यायेन माऽस्त्वेव कर्म । एवं युद्धस्याकरणे स्वजनवधजन्यपातकमीतिरेख नास्तीत्यपरमनुकूलमिति चेत्तमाऽऽह-' मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि । इति । ईदृश यत्त्वभिमतमकर्मणः स्वरूपं तब ते सङ्गो माऽस्त्वित्यर्थः । यतो नैतदकर्मणः स्वरूपम् । वस्तुतो विघारे क्रियमाणे कमवैतदान्तरं भवसि । 'न योत्स्ये। इत्याकारिकाया मनोवृत्रान्तरकर्मरूपत्वात् । आन्तरं च कर्म बन्धकं भवत्येव । आत्मभेदभावनायाः सत्त्वात् । त्वयाऽपि च- यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शलपाणयः । धाराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ।।' इत्युक्तवता युद्धाकारणारक्षेमसंभावनाऽभ्युपेतैव । अङ्गीकृतस्वधर्मत्यागादपि च युद्धाकरणं बन्धकं भवतीति- स्वधर्म कीर्ति च हित्वा पापमवाप्स्यसि ' ( २१३३) इत्युक्तमेव । एतदेव च 'अकर्मणि च कर्म यः पश्येत् । ( ४ । १८) इत्येवं भगवताऽय उक्तम् । किंच त्वदाभिमतमेतदकर्मस्वरूपमालोचयतामज्ञानां जनानां बुद्धिमेदो भवेत् । अत इंशेऽकर्मणि ते सङ्गो मा भादति भावः ।

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्याया । अत्रेदमवधेयम्-'कर्मण्येवाधिकारस्त ' इति ' मा फलेषु कदाचन । इदि च वाक्यद्यमस्तिक्रियाध्याहारेण पूरणीयम् । अन्ततोऽस्तिक्रियायाः सर्वत्र सत्यात् । तदुक्तम्- अनिर्दिष्टाऽप्यन्ततोऽस्तिक्रिया सर्वत्र गम्यते । उपस्थितस्तत्र कालो वर्तमानो न चेतरौ । ॥ इति । तथा च तत्र भूतकालो भविष्यकालो वा प्रमाणान्तरावसेपो भवति । तुल्य- न्यायाविध्याद्यर्थोऽपि पमाणान्तरावसेय एव । एवं च कर्मण्येवेदानीं तेअधिका- रोऽस्ति तथा फलेषु न इदानीमधिकारो नास्तीत्यर्थः । न तु 'कर्मण्येव व इदानीमधिकारोऽस्तु, इवि तथा फलेषु त इदानीमधिकारो माऽस्तु । इत्येवं विध्यर्थगर्भः । प्रमाणाभावात् । न चोत्तरार्धे 'मा भूः' 'माऽस्तु' इत्येवं विध्यर्थ- कपदप्रयोगात्तदनुसारेण पूर्वाप विध्यर्थगर्भ एवार्थोऽस्त्विति वाच्यम् । तथा सति ' मा फलेषु कदाचन । इत्यनेनैव सिद्धौ ‘मा कर्मफलहेतुर्मः । इत्यस्य वैयपित्तेः। ननु पद्ययं सिद्धानुवादस्वर्सर्जुनस्येदानी कर्मण्येवाधिकारः फलेषु नाधिकार इत्यर्थः कथं भगवता सिद्धवद्गृहीतः किमर्थं चानूदिवः कुतो वा पूर्वस्मिन्स्वधर्मावेक्षण करणे नानूदित इति चेदुच्यते यद्यपि राज्यलिप्सया युद्धकर्मणि प्रवृत्तोऽर्जुनस्तथाऽपि भीष्मादीन्पुरोवस्थितान्मत्यक्षं दृष्ट्वा सद्य एष निविण्णोऽभूत् । तथा च तेनोक्तम्- एतान्न हन्तुमिच्छामि यतोऽपि मधुसदन । अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीरूते ( ११३५) इति । सथा च फलेषु त इदानीमधिकारो नारतोवि सिद्धम् । नन्वेवं द्वितीयचरणा- र्थस्य सिद्धावपि प्रथमचरणार्थो न सिदो भवति । प्रत्युत 'एवान हन्तुमि- च्छामि । (१।३५) इति 'न योत्स्ये । इति च तदक्तेः कर्माभाव एवं प्रतीयत इति चेत्सत्यम् । तत्र न हन मिच्छामि, न योत्स्ये । इत्येवं कर्म- निशेपस्प युद्धस्य निषेधेऽपि कर्मसामा सानिपिनत्वात् । अत एवात्र 'कर्म- प्रयेवाधिकारस्ते' इत्युक्तं न तु युद्ध एवाधिकारस्त इति । फलविपये तु 'अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः । इत्युक्तेः कस्यापि र कर्मणलेलोक्यराज्या- पेक्षयाधिकस्य फलस्साभावात्कलसामान्यं लिपिदं भवतीति नन्मतिका ·. १६४ अद्वैताइकुराख्यटीकासंबोलती- मा फलेषु फन्दामनेति सामान्योक्तिः 'संगछने।। एवं च कर्मण्येवाधिकार इत्यादि पूर्वधि सिद्धानुवादः। उत्तरार्धं तु सा-यार्थमनिपादकामति सिबम् । तत्र चोचराधे निषेधद्वयं साध्यम् । तत्रापि मा कर्मफलहेतुर्भरिति मिषेधः मा फलेषु कदाचन । इत्येवरिसदार्थमूलकः सभ्यतया विवक्षिवः । मा वे सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ' इति निषेधस्तु 'मण्येवाधिकारस्ते ' इत्येतसिदार्थ- मूलकः साध्यतया विवक्षितः।-सा पतया विवक्षायाः-मयोजनं ,वर्ज़नस्म सत्र प्रवृत्तिनिश्चयः। " मा विवारे नियमागे वाचोमुक्तिपटोर्मगवत इतिचातुरी सविशेषा दृश्यते । यसीमादीन्दृष्ट्वा क्षणमात्रेण विपर्यस्वार्जुनरधामनोवृत्तिः क्षणमारेण परावर्ति- तुमशक्यासिन्द्वितीयेऽध्यायः पञ्चभिरखान्तरमकरणैः मनिपकरणमस्पशस्तस्याः परावृत्ति संपाथ पूर्ववन्मार्गमानीता ।। एवम् कृत्यं भगवन्तमन्तरेण न कोऽपि सापितुं पाक्नुयात्।। मथा- किंचिनिमित्नमासज्य रोगः प्रविशति क्षणात् । निवर्ततेग्तुप्यनेनातथा कालेन भूयसा ।। तर्थक्तत् । तटुक्तम्- उदात्तचेतसां मोहः सहसा नव जायते । जातश्चेन्न तमुच्छ ठे-मभः साधारणो जनः ।। युकिमयुक्तिदृष्टान्तपमाणानि प्रयोजयन् । श्रीकृष्णाएवार्जुनस्य शको मोहापसारणे ॥ इति। (तधा-उपदेशः मोत्यधामाज्ञःप्रति महात्मभिः । अलेनैव स कालेन मायः सफलतां वजेत् ॥ अब सु-भगवाश्रीलष्ण, एव-मत्यक्षत उपदेष्टा । अव:- उपदेशो भगवता पाजप्रति कृतश्चायः।। सद्यः सफलता यातिनाव कार्या विचारणा॥ यद्यपि चार सर्वशक्तिभंगवान् किंचिदलौकिक सामर्थ्य पदर्य -कावन्मात्रे- णैव चार्जुनस्य मनसि श्रद्धातिशयमुत्पाद्य तस्य मनोवृत्रि पूर्ववद्युलाभिमुखी मा आनेतु सद्यः प्रभवति यथा महात्मा साधुञ्जनेश्वरो व्यापारूढमाकाशमा- गण समायान्त चाङ्गदेवमालय स्वालौकिकसामध्यन स्वाभयीभूनभित्तिचाउनेन .

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो । नमभ्युद्गच्छंस्वेनालौकिकसामर्थ्यमात्रेण तस्य मनोवृत्तिं सन्मार्ग आनीतवान् । बद्ववापि साधयितुं शक्नुयादेव प्रभुः। तथापि तदानीं न तथा कर्तुमियेप मग- वान् । अलौक्किसामर्थ्यालोचनं पर्जुनस्य मनसि श्रद्धातिशयमुत्पादयेनतूत्सा- हातिशयम् । मरुवे च युद्धकर्मणि शराः स्वजनाश्च भीष्मद्रोणकर्णादयो विना- श्या इति वत्रोत्साहाविशयोऽवश्यमपेक्ष्यते । तदुक्तम्- अभद्धोऽपि च सोत्साहः प्रकुर्यात्कर्म यादृशम् । न तादृशं निरुत्साहः श्रद्धालुरपि पूरुषः ॥ इति । उत्साहातिशयोत्पादनं चार्जुनस्य मनसि पनीता युद्धकमणि तस्या शक्यता:- योग्यता च न यावत्समूलमुत्पाटिता तावन सुकरम् । अतः प्रथमतो युक्तिमयु- तिदृष्टान्तपमाणादिभिरर्जुनमनोगतामशक्यतामयोग्यतां च स्थूलमूतसहितामुत्पाट्य पश्चात्सूक्ष्ममूलोत्पाटनमलौकिकसामर्थ्येन विराट्स्वरूपप्रदर्शनेन भगवता कृतम् । तत्र प्रथमेन मोहमकाशनाख्यानेन प्रकरणेनाशक्यता निरारुता । कुत- स्त्वा कश्ममिदमित्यादिना : तवायं मोहः, स चास्थाने ' इत्येतावन्मानमुक्त भगवता नवीदृशो मोह इत्येवं मोहस्वरूप विशदीलतम् । मोहस्वरूपाज्ञानेऽपि 'ममायमस्थाने मोह एव । इत्येतादृशनिश्रयमात्रेणार्जुनस्य मनोवृत्तिः किंचि- द्रुवा सती वेपथुरोमहर्षप्रभृतीन्विकाराशारीरानिरासयन्ती रथोपस्थोपवेश- नविरुद्धाभ्युत्थानानुक्ला क्लैब्यप्रतिगामिनी चाभून् । तदनुगुण एव च नत्र विधिः 'हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ट' इति निषेधश्च तथैव 'कैव्य मा स्म गमः' इति । द्रवश्वात्र विपरितानुचितविषयप्रवेशेन संजातकाठिन्याया मनोवृत्तेः शै- थिल्यापादनम् । अत्र च दौर्बल्यत्यागपूर्वकोत्थानस्य विधानेऽपि तादृशविधेः पर्यवसानं दौषल्यत्याग एव । उत्थानस्य पूर्वसिद्धत्वात् । उत्थानमन्तरेण कैमया सह योद्धव्यम् । (१ । २२ ) इति पश्नानुपपत्तेः । एवम् ' इदानीं युद्धमशक्यम् । इत्येतादृशस्वरूपाऽशक्यता निरारुवा । अशक्यतापाः स्थूलं मूलं च मोह एव । सोऽपि च प्रकाशनमात्रेण निरारुवमाय एव । अज्ञातस्यैव मोहस्य कार्यकारित्वदर्शनात् । ततः 'इदानी युद्धमयोग्यम् । इत्येतादृशस्व- रूपामयोग्यवाम नमनास स्थितां मकरणचतुष्टयेन दूरी चकार भगवान् । तत्रा- योग्यतायुद्धेः कारणानि चत्वारि सदृश्यन्ते । १ भीष्मादिदेहिविनाशसंभा- बना । (२) भीष्मादिदेहवियोगसंभावना । (३) पातकसमावना । (४) रुधि- .

·पावकसंभावनारुपं निरासितम् । वन च धर्मायुद्धादन्यच्छ्रेयःसाधनं नास्ती- कसंभावना नास्तीति चार्थादेव सिन्दं भवति । तेन चार्जुनमनोयची संजा- चादात्विकोशाच्यवः साधितः । तेन च सार्जनमनोवृत्तियुद्धोद्देश्यका पुत्थाना- अद्वैताकुराख्यटीकासंवलितो- रमदिग्धभोगसंभावना चेति । तत्रैकैकं कारणमेकैकेन प्रकरणेन क्रमेण निरा- कृतं भगवता । तत्र द्वितीयेनाशोच्यत्वानुसंधानारव्येन प्रकरणेन युद्धकरणायो- म्यतायाः प्रथमं कारणं भीष्मादिस्वजननाशसंभावनारूपं निरासितम् । तत्र चाऽऽत्मनो नित्यत्वेन सर्वेषां सदा सत्त्वं दुःखदायकानामिन्द्रियविषयसंयोगानां क्षणिकत्वं च मतिपादितम् । तेन चार्जुनस्प मनोवृत्तिः पूर्वापक्षपाऽप्यधिक द्रुता भीष्मादिविनाशसंभावना दूरे मक्षिपन्नी 'न योत्स्ये ' इतिवृत्तिविरुद्ध- युद्धकरणस्य भीष्मादिविनाशरूपार्थेन्द्रियसंयोगजन्यदुःखसहनस्य चानुकूला भीष्मादिविनाशसंभावनापतिगामिनी च स्यादिति मन्वानो भगवांस्तदनुगुणमेव 'युध्यस्व' इति मात्रास्पर्शास्तितिक्षस्व' इति च विधि तथा 'नानुशोचितुमर्हसि इति निषेधं च पोक्त्वान् । वतस्तृतीयेन शोकराहित्याख्येन प्रकरणेन युद्धक- रणायोग्यताया द्वितीयं कारणं स्वकीयननपरणसंभावनारूपं निरासितम् । तत्र च मृत्योरपरिहार्यत्वं प्रतिपादयता भगवदाऽर्जुनमनोवृत्तौ संजाताया द्रवीभताव- स्थायास्तावस्थ्यं संपादितम् । तेन च साऽर्जुनमनोवृत्तिः शोकप्रतिगामिन्युत्सा- हानुकूला च स्यादिति मन्वानो भगवांस्तदनुगुणमेव 'न शोचितुमर्हसि । इति निषेधं पोक्तवान् । निषेधश्चायं तत्र श्लोकपञ्चकात्मके प्रकरण आदौ मध्येऽन्ते चेति विवारं प्रतिपादितो दृश्यते-' अथ चैनम् । (२।२६) इत्युपक्रम एवैकः । ततः 'जावस्य हि । (२।२७) इत्यत्र तादृशमकरणमधानमतिपाद्यं पन्मृत्योरप- रिहार्यत्वं तत्मदर्शनकालिको द्वितीयः । तस्मात्सर्वाणि भूतानि' (२।३०) इत्यु- पसंहारगवस्तृतीयः । प्रधानपतिपाद्यस्य मृत्योरपरिहार्यत्वस्योपोलके 'अव्य- फादीनि । (२ । २८) इति श्लोके शोककार्यवाग्विलापरूपपरिदेवनायाः' तत्र का परिदेवना । इत्येयमाक्षेपं रुतवता भगवता टीसतश्च स निषेधः । अनेन दृढीकरणेन त्रिवारोक्त्या च शोकस्पात्यन्तानुनिवत्वं संसूचयता 'सर्वथा शेकं त्यजा इति विधिस्तथा शोकविरोधिभूतं धैर्य धारयेवि विधिश्च सूचितो भवति । वताश्चतुर्थेन स्वधर्मावेक्षणाख्येन मकरणेन युद्धकरणायोग्यतापास्तृतीयं कारणं त्युक्त्या 'इदमेव श्रेय साधनम् । इति सिध्यति। तथा च तत्र देशदोऽपि पात- लाया वीमूतावस्थामा दाढयसंपादनवारा तस्या अनस्थापा मनसः सकाशा- .

·. श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ। नुकला तथा 'अथ चेत् ०। (२ । ३३) इत्यादिलोकचतुष्टयेन युद्धाकरणे प्रत्य- वायोक्त्या च युद्धानभिमुखत्वरूपविकमानमातिगामिनी च स्यादिति मन्वानो भग- पांस्तदनुगुणमेव 'युद्धायोत्तिष्ठ । 'युद्धाय युज्यस्व ' इति विधि 'न विक- पितुमर्हसि । इति निषेधं न प्रोक्तवान् । अब च युद्धोद्देश्पकोत्थान विधीपते नतु युध्यत्वेत्येवं युद्धं विधीयते। युद्धोद्देश्यकाभ्युत्थानमात्रेणापि स्वधर्महान्पमा- वस्य साधनात् । युद्धानभिमुखस्य हि स्वधर्महानिः त्यानत्वपराङ्मुखस्य कथंचिदिति । ततो युद्धकरणायोग्यतायाश्चतुर्थकारणस्यावशिष्टस्य रुधिरमदि- ग्धमोगसंभावनारूपस्य निरासाय निष्कामकर्मयोगारल्यस्य पञ्चमप्रकरणस्या- रम्भः । तत्र च कर्मणि फलाभिसंधिराहित्यं कर्तृत्वाभिमानशून्यता बुद्धिस्थैर्य च पतिपादितम् । फलाभिसंधिराहित्येन च माविन्यां परिस्थितावर्जुनस्य दृष्टिम- क्षेपो गर्मलायेणैव गदार्थोऽभूत् । तेन चार्जुनस्य मनोवृत्तौ संजातापा द्रवीभूताव- स्थायाः मरूढमूटत्वरूपदादातिशयसंपादनद्वारा तस्या भवस्थापा मनसः सकाशात्कदाऽप्यमच्यवः साधितः । ततश्च सार्जुनपनोवृत्तिनिश्चयात्मिका गु- ण्यमूलकवाञ्चल्यानभिमुखी कर्तव्यैकतत्परा संभविभाव्यवस्थासमालोचनस्य कर्माकरणस्य च प्रतिगामिनी स्यादिति मचानो भगवांस्तनुगुणमेव 'नित्रैगु- यो भव । 'योगस्थः कुरु कर्माणि । 'योगाय युग्यस्व । इति च विधि तथा मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ' इति निषेधं च मोक्तवान् । अयमाशयः-एतच्च रुधिरपदिग्धमोगसंभावनारूपं कारणं विनाशयितुं न सुकरम् । तथा हि-युद्धस्यापोग्यता हि पराजयदृष्ट्याऽस्त्येव । तत्र सर्वथैहि- कानुत्कर्षस्यैव सत्वात् । जयदृष्टयैव हि युद्धे प्रवृत्तिरिति केवलं जपदृष्ट्या युद्धस्य योग्यता वक्तव्या। जये च संभावनि या माव्यवस्थाजनन समालो- चिता वत्र भाव्यवस्थासमालोचनमार्गे चत्वारः कण्टकास्तदीयदृष्टिपथं प्रविष्टा पैश्च युदस्यापोग्यतेय तन्मतिमारोहति । अत्र संग्रहः- भीष्मादिदेहिनां नाशो मरणं स्वजनस्य च । पापं भोगा रक्तदिग्या युद्धायोग्यवहेवकः । इदि । उक्तकारणचतुष्टयमध्ये प्रथमं तृतीयं च कारणं मिथ्याभूतमेव केवलं कल्प- नामयम् । कल्पितस्य च वस्तुनो ज्ञानमात्रेणैव विनादाः । तत्र पथमे कारणे भीमादीनां विनाशः कल्पितः । स चाऽत्मनो नित्यत्वं ममाप्य नियारितः ।

·अद्वैताकुराख्यट्रीकासंवलितो- तथा तृतीये कारणे युद्ध खजनवधात्पातकं कल्पितम् । तच्च युद्धस्य धर्म्यत्वे स्वजनवधेऽपि नैव पातकोप इति प्रज्ञाप्य निवारितम् । द्वितीयं चतुर्थं च कारणं न मिथ्याभूतं कल्पनामयम् । मृत्युत्तंभावनाया रुधिरप्रदिग्धभोगसंभावनापाश्च मिथ्यात्वाभावात् । तत्र द्वितीयस्य कारणस्य सत्यत्वं गृहीत्वैव मृत्योपरिहार्य- त्वात्तन्निवारितम् । असतेऽपि युद्धे भीष्मादीनां स्वजनानां मृत्युखश्यं भाव्येव । चतुर्थे तु नापरिहार्यम् । अकते युद्धे रुधिरपदिग्धभोगानामसंभवात् । तथा च रुधिरपदिग्धभोगा नासत्या नाप्यपरिहार्या इति रूढमूलस्यास्य चतुर्थस्य कण्टकस्य विनाशो न सुकरः । दुष्करोऽपि चास्य विनाशः कया विधया . संभवेदिति विचारे क्रियमाणे विधाद्वयं संभवति । तदुक्तम्- कण्टका रूढम्लाश्चद्भवेयुर्मासरोधकाः। अन्वेष्टव्योऽपरो मार्गों न कुर्याद्गविमेव वा ॥ इति । अस्मिश्च विधाद्वये प्रथमा विधानावकाशं न लभते । ऐहिकजयपक्षीयभाव्य- वस्थासमालोचनमार्गस्य रुधिरपदिग्धभोगरहितस्यान्यस्यासंभवात् । तथा च न कुर्याद्गतिमेव वा ' इति वित्तीयैव विधान समाश्रपितव्या भवति । पलने गतिश्च भाव्यवस्थासमालोचनरूपा । सा यथाऽर्जुनेन न क्रियेत तथा प्रयत्नोऽनावश्यं कर्तव्यो भवति । अरुते च भाव्यवस्थासमालोचने संभावनोऽपि रुधिरमदिग्धा भोगाः किं कुर्युः । गृह एवावस्थितस्य विभ्यरिक मार्गकण्टकः । सर्वथानभनो जन्तीविषयाषा भवेत्कथम् ॥ रुधिरपदिग्या मोगाश्च ज्ञावा एव युद्धकरणायोग्यतामति जनयेयुः। अज्ञातानां सेषां कार्पाजनकावान् । भाव्यपस्थामा असमालोचन एव हि रुधिरमंदिग्धभो- गानामज्ञानं भवेत् । तदर्थं प्रपत्नश्च निष्कामकर्मयोगमन्तरेणान्पो न संभवति । अतस्तदर्थे ' योगे विमां शृणु ' इत्पादिना पञ्चमं मकरण निष्कामकर्मयो- गाख्यमारम्धम् । अनेनैव च चतुर्थकण्टकोद्धारार्धं कृतेन प्रयत्नेन पूर्वे त्रयोऽपि कण्टका हेलयैवोन्मूटिता भवन्ति । नन्वेवमर्जनस्योत्पन्नो मोहो यावता स्वल्पेन कालेन निवारितो भवेत्नधान पपवितव्यं भगवता । युद्धारम्भे वृथाकारक्षेपस्य कर्तुमशक्यत्वात् । तथा च निष्कामकर्मयोगारस्यनेनैव पपत्लेन युद्धायोग्यदायाचत्वारोऽपि कण्टका निर- सितुं शक्यानेकिमयं भगया 'अोच्यानवशोषः । इत्यादिपकरण- .

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो । यमारधमिति चेदुच्यते । नात्र भगवता. क्षणस्यापि कालस्य वृथा क्षेपः कृतः । अर्जुनमनोवृत्तौ निष्कामकर्मयोगस्य सम्यक्मवेशाय प्रकरणत्र- पस्याऽऽवश्यकत्वात् । यथा हि खण्डशर्करा पयसि मविष्टा सर्वांशेन पयो व्याप्नोति सैन्धवशकलानि वा जले मविष्टानि सर्वांशेन जलं व्याप्नुवन्ति पयसो जलस्य च द्रवीभूतत्वात् । न तथा धान्ये पविष्टानि शर्कराखण्डानि सैन्धवशक- लानि वा धान्यं सर्वाशन व्याप्नुवन्ति धान्याइहिनिष्काशयितुं च शक्यन्ते । वधान पकरणत्रयेण द्रवीभूतायां मनोवृनौ निष्कामकर्मयोगशर्करायाः सर्वो- शेन प्रवेशो मवति । मनोवृत्तेः सकाशाद्वहिनिष्काशयितुं च न शक्यन्ते । अत्र हि युद्धसमाप्तिपर्यन्तमर्जुनमनोवृत्तौ प्रविष्टस्य निष्कामकर्मयोगस्य स्थैर्य- मपेक्ष्यते । इतरथा हि मध्य एव कदाचिदर्जुनमनसि पुनः शोकोद्भवे दुर- ‘वस्था स्यात् । अद्भुते हि धान्ये प्रविष्टानि शर्कराखण्डानि सैन्धवशकतानि वा शूर्पव्यापारण चाउनीव्यापारेण वा स्वल्पेनैव प्रयत्नेन पृथग्भवन्ति तद्वत् । अत एव च निष्कामकर्मयोगेनार्जुनमनोवृत्तावन्ततः सर्वाशेन गामायां तत्र प्रवेशमलभमान इवाभिमन्युवधश्रवणेन संजायमानः शोको बहिःस्थित इव युद्धान्निवयं शस्त्रन्यासाय न पर्याप्तोऽभूत् । प्रत्युतोत्साहातिरेकेण जयदथवध- प्रतिज्ञायां पर्यवसिवोऽभूत् । अन्यथा यथा महापभावोऽपि द्रोणाचार्योऽश्वत्था- मनिधनं श्रुत्वा शोकाकुलः सशस्त्रन्यासं कृतवांस्तथार्जुनोऽपि पुनः शस्त्र- न्यासाय प्रवृत्तः स्यादिति दिक् । अत्रेदमवधेयम् । सात्विकस्यार्जुनस्य मनोवृत्तिः मरुत्यैव द्रुता महारोयत- भीष्मादिप्रत्यक्षदर्शनेन सहसा कठिनाऽभूत् । सा च शनैः शनैर्यथाकाटेन मयत्नमन्तरेय पुनः पूर्ववत्यति प्राप्स्यत्येव । तदुक्तम्- मरुत्या यस्य यो भावो जले द्रव इव स्थितः । कथंचिदन्तरा छन्नः पुनश्पेत पूर्ववत् ॥ इति । किंतु युद्धारम्भकाले क्षणमपि विलम्बमसहमानां तादात्विकी परिस्थिति निरीक्षमाणो भगवांस्तदीयां मनोवृत्तिं युक्तिप्रयुक्तिदृष्टान्दादिभिरावश्यकैः स्वसे- नैव काठेन पुनः पूर्ववत्मरतिमापाय तस्य युद्धाभिमुख्य संपादपामास । तद्- क्तम्- रुत्यमेतत्कातिमहत्व काटोन क्षणाधिकः। मगपन्तं विना चैनकोऽन्यः साधपितुं क्षमः ॥ इति । ३४ ·4 अद्वैताङ्कुराख्यटीकासंवलितो- एवं चानेन निष्कामकर्मयोगारख्यन पश्चमेन पकरणेन युद्धकरणापोग्यतापाश्चतुर्थ कारणं रुधिरपदिग्धभोगसंभावनारूपं कथं निरासिवं वामदर्शितम् । निष्कामक- मयोग एव च योगबुद्धिपदेन बुद्धियोगपदेन चोच्यते । योगविपयिका बुद्धिर्यत्र बुद्धिविषयीभूतो योगो यति वा निरुक्तेः । बुद्धिानश्चयात्मिका वृतिः । तत्माधान्याभिमापेण निष्कामकर्मपोगे योगवुद्धिपदं शतम् । तत्र योगनिश्चयस्य सत्त्वात् । योगश्च चित्तवृत्तिनिरोधः। स चात्र विद्यत एव । अस्मिन्निष्काम- कर्मयोगे 'कर्म करोमि। इत्येवं कर्तृत्वानुसंधानात्मिकायास्तथा 'कर्म न करोमि' इत्येवमकामिकापास्तथैव फलभोगानुसंधानात्मिकायाय चित्तबुचेनिरोधान् । योगमाधान्याभिप्रायेण च बुद्धियोगपदमपि तव शक्तम् । ईदृशं च निष्कामकर्म- योगस्वरूपं 'कर्मण्येवाधिकारस्ते । (२१-४७) 'योगस्थः कुरु कर्माणि' (२। ४८ ) इति श्लोकद्वयेन सचिसम् । ततोऽमुं निष्कामकर्मयोगं-मशंसति- '-दूरेण-सवरं कर्म । (२।४९ ) इत्यादिना । अनाहुः कर्मशब्दो यद्यपि सल्कांसत्कर्मत्युभयकर्मवोधकस्तथाप्यसकर्मणो हिंसानादिनिकृष्टतरत्वस्य लोके प्रसिद्धत्वादन कर्मपदेन यज्ञदानादिकं सत्कर्म गृह्यते ।। “न्तु केव- उमसत्कर्मात्र कर्मपदेन गृह्यते । तत्रावरत्वस्य लोकतः सिद्धत्वात् । न चासिद्स्यै- वायमनुवादोऽस्तु । अपूर्वविध्यपेक्षयाऽनुवादे लाघवादिति वाच्यम् । अनुवादस्य पछतुनिष्कामकर्मयोगमशंसायां कथमप्यनुपयोगान् -। फिलमुखगौरवस्यादप- कत्वेनोपयुक्तार्थग्रहणस्यैवोचितत्वात् । सामान्यमुखपवृत्तस्य कर्मशब्दस्यासत्कर्म- पात्रार्यकत्वेन संकोचे मानाभावाच्च । ननु त्वयाऽपि कथमव कर्मशब्दस्य सत्कर्ममावार्थकत्वं गृहीतमिति चेत्-भ्रान्तोऽसि । न घयमत्र कर्मशब्दस्याशक्ति- संकोचं प्रतिपादयामः । विविधस्यापि-कर्मणोऽन कर्मशब्देन प्रतिपादनात्। नापिप उद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकत्वं विधेयार्थस्य । इति नियमोऽस्माकं विरुध्यते । द्विविधस्यापि कर्मणो निष्कामकर्मयोगापेक्षया निकृष्टत्वस्यास्साक- मिष्टत्वात् । क्थं तर्हि ' अत्र कर्मपदेन यज्ञदानादिकं सत्कर्म गृह्यते ' इत्यनु- पदमेवोकमिति चेत्-न तच्छक्तिसंकोचाभिमायेणोक्तं किंतु प्रकृतोपयोगामि- पायेणेति गृहाण । यज्ञदानादिकं हि कर्म लोके प्रशस्तामिति गीय मादृश- कर्मकारच लोके पूज्यतां यान्दि । स्वयमपि च ते वयं लोकमान्याः" इति मन्यन्ते । वादृशमपि च तत्सत्कर्म निष्कामकर्मयोगापेक्षया दूरेणावरमतीव निरुटम् । किंबहुना हिंसाचीयांदिकर्मणो यादृशमनुचितत्वमवद्यत्वं त्याज्यत्वं ·। श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ। ७१ लोके मतीयते तादृशकर्मकारिणां च नादरः सभासु, तदपेक्षया नाले- नाप्यंशेन हीनमनुचितत्वमवद्यत्वं त्याज्यत्वं च -यज्ञदानादिकर्मणां तथा तत्कर्म- कारिणां श्रोत्रियाणामपि तत्त्वज्ञानिसमवाये नाऽऽदरः । एतच्चार सदसत्सा- धारणार्थवोधकेन कर्मशब्देन सूचितम् । 'बुद्धियुक्तो जहावीह उभे सुरुतदुष्कृते । (२।५०) इत्युक्त्या सष्टीरुतं भगवता । तत्र हि 'सुलतदुष्ठते । इति वंदनिर्देशन दयोः सहविवक्षाऽवगम्यते । तथा च यथा हिंसाचौर्यादिदुष्कतकर्मकारिणः सात्विकैः सद्भिः शोच्यन्ते-' कथमेतेषामीदृशे कर्मणि प्रवृत्तिरभूत् । कश्चाषां लाभः स्यात् । परैवते कथमत्र पवर्तिताः । सर्वथैतानधिकारिणो -निरुध्य पीडयेयुः । निगडितांश्च लत्या कारागारे पक्षिपेयुः। का गतिः। खेन लतं कर्म स्वेनैव भोक्तव्यम् । यादृशी भवितव्यता तादृशी चुचिः । लिखितामिह ललाटे मोज्झितुं का समर्थः ।" इत्यादि । तथैवैते सत्कर्मकारिणः श्रोत्रियाः स्वर्गादिफ- लहेनवो नित्यसत्त्वस्थैनिष्कामकर्मयोगिभिः शोध्यन्ते । एतावानेव हि तत्र विशेषः-तत्राधिकारिणो राज्ञा नियुक्ता अत्र त्वीचरण नियुक्ताः । तथा वन कारागृहं ठोकमसिद्धमत्र तु शरीरसेव तथेति । अन्यत्सर्वं समानमेव । तदेतत्सर्वे रूपणाः फलहेतवः । इत्यनेनोक्तम् । एव च लौकिकयज्ञदानादिसत्कर्मापेक्ष- याऽतीवोत्कृष्टतरोऽय निष्कामकर्मयोग इत्युक्त भवति । नन्वियं प्रशंसा किमर्थ रुता । प्रशसा हि प्ररोचनार्था । अब च.प्रकरणे निष्कामकर्मयोगस्वररूपमदर्शनात्पूर्वमारम्म एव 'बुद्धया युक्तो० (२०३९) इत्यादिना श्लोकदयेन कर्मवन्धपहाणादीनि फलानि प्रदर्य -मरोचनारलता।। तथा च दूरेण सवरमित्माद्युक्तिय॑र्थेति मनिभावीति चेत्मैवम् । नैव भगवदुकावे- कमप्पक्षरं व्यर्थ स्यात् । कसत्र भगवतोऽभिमापः। उच्यते-इयं हिमशंसा नैव भरोपनार्था । परोचना नाम मीत्युत्पादनम् ामीतिथ्य कर्तव्येऽर्थे स्पृहां जन- यति । स्पृहाच सा मनस्यौत्सुक्यसपादनधारा प्रवृत्ति जनपति पूर्वसिद्धाया प- त्तिमुपोदरयति । इस हि यज्ञदानादिकाम्यकर्मणां निन्दा नव निष्कामकर्मयोगे मीतिमुत्पादपितुं प्रभवति । किंपकरणे प्रत्यवायभवणवत्संभावितभयात्सरित्रा- गाय कन्येऽर्थे मवृत्ति जनपति पूर्वसिद्धां वा प्रवृत्ति निश्चित:करोति यथा संपति लोके विद्यार्थिनां परीक्षापांपवृत्निस्यते तदत् । .

·अद्वैताङ्कुराख्यटीकासंवलितो- वथा हि-परीक्षिवाः समुचीर्णा ठमन्ते पारितोषिकम् । नानुनीर्णा न्यूनगुणास्तथा नाप्यारीक्षिताः । वे तु मत्युत दण्डारे भवेयुरनुपस्थिताः। एप एवार्थः प्रकारान्तरेणान्यत्रोक्त:- विद्यार्थी नियताम्यासी लभते पारितोषिकम् । परीक्षायां गुणाधिक्याल्लोके यानि च मान्यताम् ॥ श्रीडासक्तस्त्वनभ्यासी ब्रजेत्मत्युत दण्ड्यताम् ॥ इति । एवं च यथा पारितोपिकस्पृहा परीक्षायां प्रवृत्तावुत्साहं जनपति दण्ड- भीतिस्तु परीक्षायां प्रवृत्तौ निश्चयं जनयति तदेवात्र बोध्यम् । एवं चार न किमपि भगवद्वाक्यमनर्थकम् । यश्चात भगवता क्रमः स्वीलतः सोऽपि युक्तवर एव । उत्साहननिका फलश्रुतिः ‘युद्धया युक्तो' (२। ३९) इत्यादिना पूर्वमुक्ता । निश्चय- जनिका लौकिककमनिन्दा च ' ट्रेण सवरम् । (२१ ४९) इत्यादिना पधारतेति । यथा हि किंचिद्वनं नित्यं काम्यं च भवति । अकरणे मत्यवाय- श्रवणानित्यं फलश्रवणात्काम्यं च यथैकादशी व्रतम् । किंचिच्च व्रतं. केवलं नित्यमेव । अकरणे प्रत्यवायश्रवणात् । नतु काम्यं फलाश्रवणात् । पया संध्योपासनादि । तत्र कर्मणि फलश्रुत्या पोत्साहिते मनसि तत्र निश्चयः स्वयमेव मविशति । भविष्टं च तं पश्चात्केवलं स्थिरी करोति । अकरणे प्रत्यवायअतिः । केवले नित्ये तु फलावणेन पोत्साह- नामावास्वपमविशन्तं निश्चयं पवेश्य स्थिरी करोत्यकरणे प्रत्यवायतिरिति वनातिभारः स च तत्रागत्या सह इत्यन्यत् । तथा च नित्यं काम्यं च यद्- वतं तत्र पूर्व फलमभिधापैच पत्रादकरणे प्रत्ययायोऽभिधेयो भवति । अन्यथा वृथातिमारः स्यात् । तद्ददेव मरुते बोध्यम्। यच्चार निष्कामकर्मयोगस्वरूपमद्- नात्मागेच वफलं प्रतिपादित ववधानदाढायेति वदभिमायः मागुत एव । असिंच निष्कामकर्मयोगाख्ये पञ्चमे प्रकरणे सिद्धयसिद्धयोः समस्वरूपो योगः प्राधान्येन विधित्सितः । स च कर्मण्येदेति तदन्यत्र विधेयं मयति । पद्यपि तदस्तुतः सिदमेव । 'नहि कश्चित्क्षणमपि ० १ (३३५) इत्युक्तेः । तथा प्यर्जुनाभिमतां 'न योत्स्ये । (२९) इत्येतादृशीसकर्भावस्थां दूरीकर्तु - ·- भीमद्भगवगीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । ७१ सदम्पत्र विधिसितम् । तच्च (मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्माण, पोगस्थः कुरु कर्माणि) (२०४८) इति विहितमेव । तत्र च विशेषणतया 'योगस्थः इति पदेन योगोऽ- पि विहितः।तं च मकरणमतिपाद्यतया प्राधान्येन विधिसम्मुपसंहरति तस्मायो- "गाय युज्यस्वेति । योग एव कर्मसु कौशलं नान्यत् । लोकानां हीरथं मतिः कौशलं नाम यथाविभ्यनुष्ठानजनको मानसो धर्मविशेषः । यसिंध सति कर्ता क्षणमप्यनवहितो न भवति कर्मणि वैगुण्यं च लेशतोऽपि न भवति कर्मफलं च पूर्ण यथायोग्यं प्राप्यत इति । एतल्लोकाभिमवं कौशल मन्यन्ता नाम लोकाः । वस्तुतः कर्मसु कौशलं योग एवेत्यर्थः । मनु लोका- मिमतेन कौशलेन स्वादीन्यमिमताति फलानि पाप्यन्ते। योगेन तु न तदपे- क्षमाधिकं किंचित्लाप्यते प्रत्युत तान्यरिखलानि फलानि निवयन्ते । तथा च किमस्य सत्यं पेन कौशलत्वं वर्ण्यत इति चेन्–'प्रत्युत तान्यखिलानि फलान्य- नेन निवयन्ते । इति यत्त्वयोच्यते तदेवास्य कृत्यम् । एतत्मकरणारम्भ एवैव- स्पदर्शितं 'कर्मवन्धं पहास्यत्ति ' (२।३९) इति । एतच्च योगकृत्यं नेतरसाधा- रणम् । किरपमृतत्वमामिदारत्वादसाधारणं योगमात्रसाध्यम्। तथा चास्य महत्त्व किम वर्णनीयम् । नन्दमृतत्वं मरणराहित्यम् । मरणं च जन्मवतोऽवर्जनीयमे- वेति जन्मबन्धपहाणमावस्यामिति चेत्सत्यम् । कर्मबन्धपहाणमेव हि जन्म- वहाणम् । जन्मनः कर्माधीनत्वात् । तदेवदर्शयति भगवान्- कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः। जन्मबन्धविनिर्मुकाः पदं गच्छन्त्यनासयम् । ॥ (२०५१) इति । अनामय पदममृतत्वम् । आमयो हि मरणस्य पूर्वावस्था साहित्ये मरणा- भावस्य नान्तरीयकत्वात् । मोक्ष इति यावत् । ननु तदानीमर्जुनेनामार्थितमेतत्पदं कथं भगवता प्रदर्शितमिति चेन्न । उक्तोत्तरत्वात् । तदन्तरेणार्जुनमोहस्सा. निवार्यत्वात् । नापृष्टः कस्यचिच्यान्न पदद्यादयाचितः । तत्रोक्तोऽर्थस्तथा दत्तो न पास्यत्युपयुक्तताम् ।। इति तु भगवट्यनिरिक्तविषयम् । सूक्ष्मतरार्थदर्शिनि त्रिकालज्ञे विचारपरिम्लते भगवति तस्यामवृचः । अत एक- ·अद्वैताकुराख्यटीकासंवलितो- दातारः प्रार्थितार्थानां भूपांसो भुवनत्रये । अभार्थितानामर्थानां दातेकः परमेश्वरः ॥ इत्यभियुक्तोक्तिः संगच्छते । नन्वर्जुनस्य तदानी कर्मविशेषे युद्धे, प्रवृत्तिर्भगवते इष्टा । साऽनेन कर्मयोगेन कथं स्यात् । सिद्धयसिद्धयोः समत्वरूपस्य योग- स्योपस्थितेषु सर्वपु कर्मस्पावश्यकत्वेऽप्यन्येषु कर्मसु वत्संभवात् । न च युद्धमारब्धमेवेत्त्युपस्थितत्वातदपि ग्रामं भवतीति वाच्यम् । तदानीं निर्विष्णे- नार्जुनेन ' न योत्स्ये ' ( २ । ९) इत्येवं तस्य त्यक्तत्वात् । न च साऽर्जु- नस्याकर्मावस्था ' मा ते सङ्गोऽस्त्वकणि ' (२ । ४७ ) इत्येवं भगवना निषिद्धा । तथा च 'न योत्स्पे' इत्यस्यापवादस्याभाव उत्सर्गस्य युद्धस्यो- स्थितिः स्यादेवेति वाच्यम् । युद्धादन्येन केनचित्कर्मान्तरेणापि वस्या अकर्मा- वस्थाया निषेधसिद्धेः। भगवदृष्ट्या तस्या अकर्मावस्थात्वाभावाच्च । या हि न योत्स्ये । इत्याकारिकार्जुनस्य तदानीं मानसी वृत्तिस्तद्रूपस्याऽऽन्तरकर्म- णस्वदानीं सत्त्वात् । ततश्च भगवदिष्टाऽर्जुनस्य युद्धे प्रवृत्तिः कथमनेन निष्का- मकर्मयोगकथनेन सिंध्यतीति चेत् । मैवम् । अर्जुनाभिमनायास्तूणींभावरूपाया अकर्मावस्थापा यो निषेधो भगवता" मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ' इत्येवं रुत- स्तस्य निवेदे सत्यसंभवेन निर्वदनिषेधेऽपि नचात्पर्यस्याऽऽवश्यकत्वात् । एवं सति च मोहे निर्वेदनिषेघस्यासंभवेन मोहनिषेधपर्यन्तमपि नचात्पर्य भगवतोऽधा- भेमेतम् । न च सिदयसिद्धयोः समत्वरूपस्यास्य योगस्य निर्वेद उपकारक एवोति कथं तनिषेधे तात्पर्य भगवतः कल्प्यत इति वाच्यम् । मोहमूलकस्य पकृतस्य निर्वेदस्य योगोपकारकत्वाभावात् । एवं च मोहे तन्मूलकनिर्वेदे च निषिद्धे युद्धस्योपस्थितिरवश्यंभाविनीत्युपस्थितं युद्ध निष्कामकर्मयोगस्याss- अयत्वेन मरुते प्रारं भवत्येवेति सिद्धम् । अध कीदृशतार्ह निर्वेदो योगस्योपकारकः । कदा च समाप्स्पते पदर्थ- मिदानी प्रपतितव्यमित्येवमर्जुनस्य मनस्युद्भवन्तमाक्षेपं परिहरवि- यदा ते मोहकलिलं युधिय॑विवरिष्यति । तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ ( २१५२ )। स्थापिनो निर्वेदस्य रक्षणमुक्तं रसगङ्गाधरे (पृ. ३२ )-नित्यानित्यव- स्वविवेकजन्मा विषपविरागारूपो निर्वेदः । गृहकलहादिजस्तु व्यभिचारीति ।

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीर्याध्यायौ । १७५ स्था च पकते प्रहारोद्यतभीष्मादिस्वकीयजनप्रत्यक्षदर्शनजन्यो निर्वदो व्याभ- चारीति स नैव योगमुपकरोति किंतु नत्वेवाहमित्यादिना यदात्मनो नित्यत्वं देहा- देश्वानित्यत्वमुक्त तादृशविवेकजन्यः । तादृशो विवेकय देहादिप्वात्मभ्रमजनकं मोहं दूरीरुत्य विषयविरागरूपं निर्वेदं जनयति । गन्तासीत्यनयनने उट्पत्य- पप्रयोगेण नाघेदानी तादृशी तवावस्था प्राप्स्यतीति द्योतितम् । केवलमि- दानीं नादृशयोगमाप्त्यर्थं यत्नः करणीयः । अत एव 'योगाय युज्यस्व । इत्युक्तम् । योगमाप्त्यर्थं पद्धपरिकरो भवति तदर्थः । अवेदं योध्यम्-बुद्धेर्वस्तुतः करणत्वात् ' यदा वं मोहकतिलं बुद्धया व्यतितरिष्यसि । इति वक्तव्यम् । तथाऽनुक्त्वा यत् 'यदा ते मोहकलिल बुद्धितितरिष्यति । इत्युक्तं तव युष्मच्छब्दवाच्यस्य कर्तृत्वाविवक्षया तस्या- स्वातन्त्र्यं बुद्धेः कर्तृत्वविवक्षया तस्याः स्वातन्त्र्यं च सूच्यते । तेन त्वं बुद्धय- धीनो नतु स्वधीना बुद्धिरिति च सूचितं भवति । बुद्धिरन्तःकरणविशेषः । सा चेदानीमुक्तमकारेण स्वतन्वा मोहेन चाऽऽक्रान्तेतीयमवस्था तेऽनीव शोचनीया दृश्यते । तदुक्तम्- स्थान एव यदाकम्य बुद्धि मोहः पनृत्यवि । स्वातन्त्र्यं यत्र नारीणां शठास्तव न दुर्लभाः ॥ इति । तविपर्ययेण च स्वकीयं स्वातन्यमास्थितवता त्वया मेरिता बुद्धिपदा मोहमाकामेत् । न केवलं तदाकमणमात्रं किंतु ते मोहमाक्रम्य पश्चात्तत्संबन्धी यथा न भवेनथा तस्मात्परतो गच्छेचदा योगोपकारक निदं प्राप्स्यसि । तृधातुश्च तरणवाची । पकते मोहतरणं च मोहाक्रमणम् । अत्युपसृष्टतधातुयो- धितमतिक्रमणं च तस्मान्मोहात्परनो गमनम्। तत्र विशेपो वीत्युपसर्गेण द्योत्यते। विशेषश्चाऽऽक्रान्तवस्तुनः पश्चाल्लेशतोऽप्यसंबन्धः । सांपतं मोहेन बुद्धिराकान्ता किल । किंतु स मोहस्वादृशबुद्धिसंयन्धेनैव तदाश्रयेण स्वकार्य साधपति न तु तस्याः परतो गत्वा तदसंबन्धेन । नैवं यदा बुद्धिर्मोहमाकामेचदा। किंतु वादृशमोहाक्रमणपूर्वकं नस्सामोहात्परतो गत्वा तत्संबन्धं सर्वथा परि- त्यजेत् । तदैव च योगोपकारकनिवेदप्राप्तिः । निवेदस्वरूपं च नित्यानित्यवस्तु- विवेकजन्माविषयविराग इत्यनुपदमेव मदर्शितम् । विषया इन्द्रियार्थाः शब्द- सदियो भोग्याः। तेषु विरागोऽमीतता । तेषां पीतिविपयत्वाभाव इति या- वत् । पीतिविषयीभूता इन्द्रियार्थास्तु मोहपनीया एव । ते च भूता माविनश्चेति ·अद्वैताकुरास्पटीकासंवरितौन विविधा न भूता अनुभवाः संस्कारद्वारा मोहसहाया भवन्ति बुझ्याक्रमणे । यानिस्तु फलानापया अपि तद्वारा साहाग्यकमाचरन्त्येव मोहस्य । मनो- राज्यादौ तभा दृष्टलात् । ते च पुनरिन्द्रियार्थी इन्द्रियाशकभेदेन पञ्चविधाः। मन भाविनोधैं आनेयास्वाद्यदृष्टव्यस्पृश्यश्रोतव्यभेदेन पश्वविधाः । भूता अर्धामामातास्वादिनदृष्टस्पृष्ठभुतभेदेन पञ्चविधाः। तेषु च ममाणमूर्धन्यया भुत्या स्वर्गकामादिपोधिताः स्वर्गकीर्तिपुत्रपशुभूत्पादपोर्थाः सर्वतो रतिष्ठाः । तेषां च केषांविच्छूतानां केषांचिच्छ्रोतव्यानों सर्वेषां प्रीतिविपत्याभावे साधिते मधानमल्लनिवहंगन्यायेनेवरे सर्वेऽपि विषमा अर्थादेवामीता भवन्ति । नन्येवं वेदप्रतिपादिवेषु ज्योतिष्टोमादिकाम्यकर्मसु प्रवृत्तिर्न स्यादिति चेत्- मा भूत्मचिर्न नः किंचिच्छिद्यते । प्रत्युतेष्टापत्तिरेव । नैव चात्र वेदामामा- ज्यापचिरिति भ्रमितव्यम् । सत्यां कामनायां तदर्थमयमुपाप इत्येतावन्मानं पदेन योध्यते । न त्वयमुपायः करणीय एपेदि घेदतात्पर्यम् । तथा च सत्यामपि का- मनापां शारीरशक्ते व्यस्य वाऽभावेन ज्योतिष्टोमाद्यकरणेऽपि न तद्बोधक- वेदापामाण्यशडू का किसुतासत्मां कामनायामिति न कश्चिद्दोषः । अत्रे बोध्यम् । पोहकलिलमित्यत्र करिलशब्देन पोहे गत्तेऽपि तदवशेष- भूतः कात्तिमोच्यते । ( सारा, नद्या, डाग इति माषापां प्रसिद्धः । तस्या- म्पविक्रमोनापेक्ष्यते निर्वेदस्य कास्न सिद्धये । अन्यथा तदवशेषतः कदा- चिदभिमन्युवधभवणादिकारणान्तरादपि ममोदये शसन्पासप्रसङ्गः स्यात् । तदुकम् पनोवाकापदोषाणामवशेषः सुःसहः । समिछने पावदाए: सहापं मृगपग्निव ॥ इति । पथा पूर्णकुम्भाजलेऽपसृव आर्दना, भोगेन कर्मणि नष्टेपि तदनुशयः । वाचे मणे विरोपितेपि वच्चितम् । पथा च- विनाशितेऽपि वारस्य मामा रोदनकारणे । हुंदकारं ददात्येव क्षणं पदवशेषतः ॥ इति । अपमेवार्थः प्रकारान्तरेण पविपादितो पवे- साघाशपा रुदन्यासस्वाभेन परोदनात् । विरतोषिक्षणान्विान्दकार ददाति सः ॥ इति ।

·. - श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो । १७५ हुंदकारः 'हुंदका' इति मापायां मत्तिदः। स च स्वयं विनशन- शीलः कियताचित्कालेनोपायान्तरं विनव विनयस्येव । किंतु यादृशं रोदनकारणं क्षुद्रत्वाद्रोदनमुद्भावयितुं न पर्याप्तं भवति तादृशं क्षुद्रमपि कारणं. हुंदकारावस्थायां समुत्पन्नं चेत्तदानी तादृशानश्यवस्थस्पापि हुंदकारस्य सहायेन रोदनमुद्भावयितुं · पर्यावं भवनावि दृश्यते । तद्वत्मकते मोहावशेषो बाधकः स्यादिति तस्यापि बुझ्याऽतिक्रम आवश्यकः । अतस्त- दर्थ कलिलपदमुपाचं भगवता । यद्यप्पविक्रम्य पर्वतं नदीत्युक्ते पर्वतपुत्रि- काया उपत्यकाया अपि नदीलतातिकमः सिध्यति । यथा च नदीमतिक्रम्प ग्राम इत्युक्ते नद्या इव तत्सैकतस्याप्यतिक्रमोऽवगम्यते न तदर्थं तन पदान्त- रापेक्षा दृश्यते । तथापि योग्यतावलात्तत्र वथा न तु सर्वत्र तथैवातिकम इति नियमः। अतिक्रम्य पर्ववमवति ठातिकम्य नदीमवतिष्ठेत्युक्त उपत्यकाया- मपि पुतिनेऽपि चावस्थानसंभवात् । तस्मात्मकते मोहलवस्तवशेषकतो वा युद्धपतिकमो लेशतोऽपि नास्तीति सिद्धम् । यद्यपि व्यतीत्युपसर्गद्वयं कर्मव्य- तिहारद्योतकमन्यत्र दृश्यते । मायोदर्शनन्यायेन न सोऽर्थोऽत्र बुद्धिमारोहति । तथापि चुद्धिरुतमोहातिक्रमविपरीतस्य मोहलतबुद्धयतिक्रमस्य लेशतोऽन्यत्र प्ररुतार्थानुपयोगाभवात्र कर्मव्यतिहाराभिमायण व्यतीत्युपसर्गद्वयमुपानं भग- यता । अत एवात्र व्यविवरिष्यतीति परस्मैपदमुपानं भगवता । अन्यथा 'कसरि कर्मव्यतिहारे। (पा०स० १।३।१४ ) इत्यनेनाऽऽत्मनेपदमसङ्गान् । एवं निर्वेदमाप्तियोग्यं कालं पदय तदुत्तरं योगप्राप्तिकालं प्रदर्शयति- श्रुतिविपतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला । समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यासे ॥ ( २ । ५३ )। बुद्धिरन्तःकरणविशेषः सा च प्रकृत्या चञ्चला न क्षणमपि निर्विषयाव- विष्ठते । विषयाश्च दाब्दस्पर्शरूपरसगन्धभेदेन पञ्चविधाः । तेषां च पुनर्बुदिव्या- पारविषयीभूता बहवः प्रकारा आनुकूल्यपातिकूल्यौदासीन्यभेदेन स्वकीयपर- कीयभेदेन मुक्तभुज्यमानाक्ष्यमाणभेदेनाऽऽन्तरवासभेदेन . स्थूलसूक्ष्मभेदेन शक्याशक्यभेदेनानिहभेदेन चानेकविधत्वान् । श्रुत्या च स्वर्गकीर्तिपुत्रपशु- भूत्यादयः स्वर्गकामादिपः मदर्शिताः । वानन्द्य चानेकविधानि कर्माणि पतिपादिदानि । तेषु च पुनरनुकूलपतिललायः पूर्वोनरनेकैः प्रकारैर्यु- दिव्यांपता भवति कसै फलाय प्रयतितव्यमिति । तदुक्तम्- प ·१७८ अद्वैताकुराख्यटीकासंवलितो- प्ररुत्या चञ्चला बुद्धिर्विषयाभिमुखी ध्रुवम् । धावतीतस्ततोऽजसमधमे मासि गर्भवत् ॥ इति । एवंविधाया बुद्धेनिश्चलावस्थितिः समाध्यर्थमपेक्षते । नैश्चल्यं चैकविषय- प्रवणत्वम् । एकविषयमवणा हि बुद्धिः समाधियोग्पा भवति । नैश्चल्पं च तस्याः शनैः शनैरभ्यासेन साधयितुं शक्यते ।। ननु यदि बुद्धिः पकृत्यैव चञ्चला तर्हि नविरुद्ध नैश्वल्पमभ्यासेनापि कथं साधयितुं शक्यं भवेत् । मरुत्या यस्य यो दोपस्तथा यस्प च यो गुणः । न मयलशतेनापि निवर्वताऽऽभये सति ॥ इत्युक्तेरिति चेत् । उच्यते-बुद्धिर्हि पलत्या नैव चञ्चला। किंतु तत्र पवि- शतां विषयाणां चाञ्चल्येन बुद्धौ चाञ्चल्यं प्रतीयते । विषया बनके प्रत्येक मनेकाकारा अनेकैश्च प्रकारैरहमहमिकया युद्धौ पविशन्ति । पविशन्तं पविष्टं पैकमपसार्य बलिष्ठोऽन्यः सहसा प्रविशति । तमप्पपसार्य क्षणादेवा- परः प्रविशति । बेशप्रवेशकियारुतं विषयाणां चाञ्चल्यं बुद्धौ प्रतीयते । विषयचाञ्चल्यस्प बुद्धावनवस्थानरूपत्वात् । बुद्धिहि सदा सविपयैवावमासते । बान्वर्गतविषयात्पृथगपि बुद्धः स्वरूपं ततः पार्थक्येन लोका न मतियन्ति । कित्वन्तर्गतविषयविशिष्टमेव बुद्धेः स्वरूपं मन्यन्ते लोकाः । तन्मूलक एव च बुद्धिः प्ररुत्या चश्लेति लोकमवादः । यथा कचिद्गृहेऽवस्थिवानां भूयसां जनानामन्योन्यमुच्चैस्तरां प्रवाद संजायमाने ' गृह कलहायते । इवि लोकानां मवादस्तद्वत् । तथा च वस्तुतो बुद्धेविषयतः पार्थस्पेन बुद्धी चाश्चल्पस्य च नैसर्गिकस्याभावेन तत्र निश्चलत्वमभ्यासेन साधयितुं शक्पत इति सिद्धम् । निश्चलत्वमपि चापरेशमूलकमेव यत्रानेके विषया मुहर्न पविशन्ति किंवधिकाधिककालपर्यन्नगेपिपरमवणवैव बुन्देदृश्यते तत्र दिनिश्चटेनि व्यवहियते । एवं च 'न बुद्ध्या विषया अनुवत्या विषपैर्हि नाम वृदिरनुवां ईदृश्यपस्थितिरभ्यासेन साधनीया । इयं हि निश्चला बुद्धे- रवस्या समाधियोग्या। समाधिर्नामोद्दिष्टेकविषयमवणता । रामाधी च पुनरचला बुद्धिरपेक्ष्यते । अवटा चविरोधिनी । अनुद्दिष्टविषयाणामान्तरपवेशं रुन्धन्तीति यावत् । स्वोद्दिष्टस्वपविष्टविपपवियोगमकुर्याणा स्थानुद्दिष्टस्वामविष्टविषपसंपोगं निरन्धाना वेत्यर्थः । इयं निश्चवाऽवचा चेत्येतत्पदवयेन योभ्यते । पूर्व ये ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । भौतिविषयाभूता विषया आसतशी समाधी निरोद्धच्या एव भवन्ति । ईदृश्य- वस्थितिश्च येन साधिता न बुद्धयधीना विषयाः कृता नतु पूर्ववदिपयाधीना तस्य बुद्धिः । तया व बुद्धया यदि कदाचिनिरोधो दूरीरुतः स्यानेन च सर्वे विषयास्तत्र प्रविदशेयुस्त्वर्यपि ते विषयास्तस्यां बुद्धौ परिणामविशेषमापादयितुं नैप प्रभवेयुः । पविश्यमानान्विषपानियवानुकूलत्वेन नापि पतिकूलत्वेन मये- शयति । इयं हि या साम्यावस्था स एव पोग इत्युच्यते । एतदेवकि तदा पोगमवाप्स्यसीति । एवं भगवतीक्ता निष्कामकर्मयोगावस्थामाकर्ण्य भगवदचसि अदालोरर्जु- नस्य मतिरित्थमासीत् 'इयं हि भगवदुक्ता कर्मयोगावस्थाऽतीव दुर्घटा दुःसंपादा च सर्वथाऽनुपपद्यमानेव दृश्यते । भगवदुक्तत्वान्नात्रानुपपनिः काचित्स्यात् । प्रत्युत भगवानव मामेवोद्दिश्योपदिशति योगस्थः कुरु कर्माणीति । अतः साऽनुपपत्तिर्मम मनसि प्रतीयमाना मपैव कथमपि निवारणीया । अथेदृशो योगी यदि कश्चित्वचिदृश्पत नहिं 'महि दृष्टेऽनुपपनं नाम ' इति न्यायेन तं सूक्ष्मतया निरीक्ष्य तदुपपत्तौ पत्नः कर्तुं शक्येत । किंतु ' ईदृशो योगी कथं स्यात् । इति भयोच्यते चेत् 'अविश्वासेनायमित्थं वातइति भगवतो मतिः स्यात् । सा तु सुतरां नेष्यते । निदर्शनं स्वावश्यकमेवेति । युक्ता पमर्जुनस्य मतिः पधाऽऽहुः सायणाचार्याः सर्वदर्शनसंग्रहेऽन्तिमे शांकरदर्शने (पृ.४१५)- 'नहि वेदपतिपादितेऽर्थेऽनुपपन्ने पदिकानां बुदिः खिद्यते । अपि तु तदुपपाद- नमार्गमेव विचारयति । इति । तथा प्रकृते भगवदुक्तेऽर्थेऽनुपपनतया पतीनपि नैव श्रद्धालोरर्जुनस्य मतिः खिद्येतापि तु तदुपपादनमार्गमेव विचारयेत् । अव- रासादृशीं मतिमास्थाय मगवदुकावनुपपत्ति निराचिकीर्षुः पृच्छति अर्जुन 'उवाच-स्थितप्रज्ञस्य का भाषेत्यादि । एतच्च पष्ठं स्थितमज्ञपकरणं निष्कामक- मंयोगाव्यस्य पञ्चमपकरणस्य शेष भूतमेव न सर्वथा ततो भिन्नमें । यततो सपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरो। मसमं मनः ॥ (२०६०)। यथा देवतोत्सवादेषु रात्री जागरण आवश्यकपर्वाधरक्षणाय 'इयं निद्रा में भयोधमपहरेत् । इत्येवं विजानतोऽन एव च तादृशनिद्राविरुद्ध नस्याषाणादिकं सलं कुर्वतोऽपि विववारं यत्नस्य साफल्ये गये च पर्यवसान निद्रा स्वार्थ सार- ·अद्वैताकुराख्यदीकासंवलितो- पत्येव वथा निःश्रेयसमार्ग आवश्यकात्मस्वरूपाभिव्यक्तये 'इमानि विषयाभि- मुखानीन्द्रियाण्यात्मज्ञानोन्मुखावमपहरेयुः । इत्येवं विजानवोऽत एवं नादशे- न्द्रियविषयमहणरूपव्यापारविरुदं- 'च्चितन तत्कथनमन्योन्यं तत्मबोधनम् । एतदेकपरत्वं च अलान्यास विदुर्बुधाः ॥' इत्युक्तरीत्याऽभ्यासरूमं यत्नं कुर्वतोऽपि विववारं यलस्य साफल्येऽपि च पर्य- वसाने विषयोन्मुखत्वरूपं स्वार्थ साधयन्त्येवेन्द्रियाणि मायः । पुरुषस्येति पदेन ज्ञानशक्तिकियाशक्त्योराधिक्य सच्यते । वीणां पादृशी ज्ञानशक्तिः क्रिया- शकिश्च तदपेक्षया पुरुष साधिकेति पसिद्धम् । विपश्चित इत्यनेन ज्ञानश- क्त्यतिशयः सूच्यते । यतत इत्यनेन क्रियाशक्त्यतिशयः सूच्यते । अव- हितचित्तत्वं च सूप्यते । इन्द्रिपाणि-इन्द्र आत्मा तस्य लिङ्गम् । करणेन फतुरनुमानात् । आत्मानुमापकत्वं च तेषां विपयाभिमुख्यद्वारा । मृतपस्थितेन मनुपेण पदीतस्ततोऽवलोक्यते हस्वादि चाल्पते वा नर्सबाऽऽत्माऽस्तत्येिवं समीपस्याः प्रविपादयन्ति । बहुवचनेन तेषां बाहुल्यं सूच्यते । ज्ञानेन्द्रिपाणि पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च पश्चेति । वथा चाऽऽत्मज्ञानविघातिनां बाहुल्यं सूचितं भवति । ममाथीनि स्वविरुद्धव्यापारविधानकानि । ताच्छील्ये णिनिना विरुद्धव्यापारविघातका स्वभाव एष तेपामिचि सूध्यते । हरन्ति-आत्मसा- स्कुर्वन्ति । मनः-मननशीलम् । मननशीलस्य मनस इन्द्रियैरात्मसात्करणं चेत्यम्--यथाग्निसाद्भवति दाखमित्यवाग्निः शस्त्रस्य नाऽऽकारं विनाशयति । अविरुद्धत्वात् । किंतु केवलं वस्य शस्त्रस्य कृष्णवर्णमाच्छाद्य तच्छवं स्वकी- यवर्णेन प्रदर्शयति । अथेन्द्रियाणि न मनसः स्वस्सं (पननशीलत्वं) विनाशमन्ति किंतु वस्य मनस इन्दिपनियामकवं स्वातन्त्र्यमाच्छाद्य स्वपरतन्त्रं तदिति मद्-. र्शयन्ति । अमे रोहितो वर्णः शस्त्रस्य रुष्णेन वर्णेन विरुद्धः । इन्द्रियाणां स्वातन्यं मनसः स्वावन्येण विरुध्यते । एवं चेन्द्रियाणि ज्ञानशक्तिक्रियाश- क्याधिक्ययुतस्यापिस्वमनोविरुद्ध चोरभूतेन्द्रियव्यापार जानतोऽप्यपमत्तस्यापि तादृशचारविरुदं यत्नं कुर्वतोऽपि च मनों हरन्ति चेत्-यत्नमकुर्वतस्तत्राप्यन- वहितस्य पाप्यतस्य तत्रापि ज्ञानतिक्रियाक्त्याधिक्पहीनस्प मनो हरन्तीति कि पनन्यमिति तात्पर्पम् । तथा भूतस्यापि पुरुषस्य विपश्चितो यवतश्चापि मनोहरणं यव इन्द्रियाणि कुर्वन्ति त आत्मज्ञानस्य दुभत्यं घोत्यते ।

·1- श्रीमद्भगवदूर्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । १८१ इदं च बोध्यम्-एतादृशस्यापि सनः पुरुषस्य मनोहरप्; येन व्यापारण कुर्वन्तीन्द्रियाणि तत्र व्यापारे न तेषां देशतोऽपि यत्नापेक्षा कितु म व्यापारस्तेषां स्वाभाविकः । इन्दियत्वं यात्मानुमापकत्वं तच्चात्र विषयग्रहणद्वारेति तेनैव व्यापारेण मनोहरणं कुर्वन्ति । स व्यापारोऽपि हेलपेव न जायते । प्रमथनशी- लत्वान् । स्वाभाविकं विषयग्रहणरूपं व्यापारं कुर्वत्स्विन्द्रिये तादृशव्यापारस- तामात्रेणैव तद्विरुद्धस्य विपश्चित्पुरुषरुतस्य प्रदान्यासस्य विघातो भवति । एतदेव प्रमथनशीलवम् । इदं चापरमत्र बोध्यम्---'विपश्चितो नेवेऽखन प्रक्षिप्य दिदृक्षारयहितस्य पतमानस्यापि च सतो यन्मनोहरणमिन्द्रियाणि कुर्वन्ति तद्गुप्तं स्यानतु समक्ष- मसंभवादिति न मन्तव्यम् । अतः मसममित्युक्तिः । मसभं पसोत्यर्थः । नतु गुप्तमिति तात्पर्यम् । नन्विदमनुपपन्नम् । नहि चोरकतापहारो मा भूदित्येतदर्थं यतमानस्प पश्यतः समक्षं चोरास्तदीयं वस्त्वपहर्तुं शक्नुवन्ति, लोके तथा क्वाप्यदर्शनादिति चेत्सत्यम् । यद्यपि सर्वत्र न दृश्यते तथा निद्रया मनोहरणं तथा दृश्यते । किंच स्वामिना स्वकीयवस्तुसंरक्षणार्थे कोशागारस्पाभितः सचारे नियोजितः प्रेष्य एव यदि चौरैरुपदादिप्रदानेन स्वीयः कृतः स्यात्नाहि सुलभ एव चौराणां वस्तुलामः । तथा च विपश्चिताऽऽत्मज्ञानाय चिन्तनतत्कथनादिव्यापार नियो- जितं मन एवेन्द्रियैर्विषयभोगणसुखपदानेन स्वीयं छत तर्हि सुलभ एवेन्द्रियाणां स्वार्थलामः । एतादृशो लुम्धः प्रेष्यः कृतन एव । इतोऽप्यधिकः कृतघ्नतरच कश्चित्मेष्पश्चोरमदत्तोपदालुब्धतस्यामवस्थायामपि स्वामिनः सकाशात्माप्यमाणं मासिकं वेतनं जिघृक्षः 'वस्तुसरक्षणरूप मदीय कृत्य मया किषत एव । इति स्वामिनं प्रतिभासयति । ततोऽपि कृतवतरः कश्चित् ' अहं भवत इव ममते सेवकाः । इत्येवं चोराणां चोरत्वमाच्छाद्य सेवकत्वं व पदर्य कोशा- गारे स्वामिसमक्षमपि तान्संचारयति । तथाषिधास्ते प्रच्छन्नचोराः कोशागार- स्थवस्तूनां रूपान्तरं कुर्वन्ति । स्वामी च मूलप्रेष्ये विश्वासातिशयात् 'एताह- शान्येवेपानि वस्तूनि । इति संभावयति । एतादृशावस्थायां च यदि स्वामी तदीपात्यन्तहिवैषिणा केनचित्प्रेष्यदोषान्मकारय 'एवमेषम् । इति बोधितो भवेत् स्वामी च तदीयं वचनं सत्यतया गृणीयानाह स्वामी प्रथमतः किं ·- १६२ अद्वैताकुराख्यटीकासंवलितो- कुर्यात् । प्रेष्यत्यागे सर्वस्वहानिः स्याद्यतः सर्वं प्रेष्यकरतलमतम् । इति मत्वा न प्रेष्यं दुरी कुर्यात् । किंतु पूर्ववविधासं प्रदर्य केवलं ददीयसेवकत्वे न गृहीतान्मच्छन्नचोरान्भेष्यतो दूरी कुर्यात् । अतः प्रथमव इन्द्रियाणि मनसा वियुक्तानि कुर्यात् । एतदेव च तेषां नियमनम् । अत्रेदमवधेयम् । इन्द्रिपाणि पमाघीनीति बहुवचनेन बनौन्द्रियाणि मनोहरणं पत्कुर्वन्ति तरसामर्थ्य तेषां सर्वेषां मिलिन्योत प्रत्येक स्वात- न्पेण । आधे कस्याप्येकस्य नियमनेन स्वामीष्टसिद्धिः स्यात् । पथा चतुष्पद्या वेधाश्चतुःस्तम्भयुतमण्डपस्य वैकस्मिन्पादे स्तम्भे वा भन्ने न तत्र वैदिमण्डपो वा पूर्ववत्सारत्येनावस्थातुं शक्नोति । तिर्यग- वस्थानं तु नकार्यकरम् । एवं मिलिया सामर्थ्य कम्पाप्येकस्पेन्द्रियस्य निय- मनेन सर्वेन्द्रियनिग्रहो जातपाय इव भवेत्तथापि मिलिवा सामर्थ्य सेषां न कापि संभवतिः । यतः कयोरपि द्वयोर्ज्ञानेन्द्रिययोर्युगपन्यापारः क्षणमात्रमपि नासंभवति । युगपन्यापारानुत्पत्तिर्मनसो लिङ्गमिति गौतमीयाः पठन्ति । तथा च प्रत्येकमेव सामर्थ्यमङ्गीकार्यम् । आत्मज्ञानाय तेषां नियमनं च सर्वेषामाव- श्पकमित्यात्मज्ञानं दुर्घटतरं भवति ॥ २ ॥६॥ तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः। वशे हि । स्पेन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥२ । ६१ ॥ सर्वाणि-नत्वेकमप्पा पमितमवशिष्टं त्यजेत् । संयम्य-नियमनं कृत्वा.। युक्तः-समाहितचित्तः १ त इति यावत् । मत्परः-मदेकमवणः। अब संयमन- मिन्द्रियाणां कथं का ते विचारे स्यिमाण ' इन्द्रियाणि किं कुन्ति कथं च कुर्वन्ति । इति ममतादौ कर्तच्या भवति । यतः- साधनं व कारश्च यावन ज्ञायते द्विपः । न विधेय भतीकार आत्मनो हितमिच्छता ॥ इति । किमशानाय यनमा । बलवानापि पुरुष इंद्रिगिजिद इति हि वमढं. विनाऽशक्यमेर । अवस्व यापि,मीमांसाऽऽदी कर्तव्या भवति । तदुतम्-. परवान्यासारिः क्षुद्रेण सहसा जितः । न कथंचा युज्येत विनाऽन्नर्भेदमीदृशम् ॥ इति ।

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमहिनीयाध्यायो। तथा चात्रेन्द्रियैरन्तभेदः कृतः स्यात् । स चेत्यम्-'इन्द्रियैरयं विचारः रुतः स्यात् । 'यदस्मानवध्य विदुषा यतमानेन पुंसा सञ्चितनतत्कथनादिबला- भ्यासरूपः प्रासादो विरचयितुमारब्धस्तत्सर्वथा चित्ताश्रयेणैव भवेत् । अन- श्चित्तं यद्यस्मदधीनं भवेत्ताह वरम् । इति । चित्तेऽस्सद्धीने हि विदुषां विद्वत्ता, ज्ञानशक्तिः, क्रियाशक्तिः, प्रयत्नश्च सर्वमेव विफलं भवेत् । अयमेवान्तर्भेदः । अन्तर्भेदश्चायमत्यन्तावश्यकः, किनु स कथ साधनीयः। यतश्चित्तमस्माकमिन्द्रि- याणां नियामकम् । वयं तनियम्यानि । अतस्वादृशान्तभेंटसाधन दुर्घटम् । तधाऽपि नियाम्यनियामकमायपहायैव तदविरोधेन तत् ( चित्त ) स्वानुकूलतां नेतुं शक्यते । यतः- राजाभिता व्यसनिनः सखायः सेवका अपि । संपाधा सादृशं भूपं साधयन्तिा समीहिनम् ॥ इति ।। नियाम्यनियामकमावश्वान्द्रियाणां मनसा सह प्रेष्यपणत्नी न त्वन्यादृशः। विषयाभिमुखमिन्द्रियाणां प्रेरण केवलं मनसा कियन इति यावत्' । तद्यदि विषयान्कक्षीकृत्य मनोमिमुखानीन्द्रियाणि भवेयुस्तहि पार्थनामन्तरेणापि मन' इन्द्रियाणि पेरेपेदेव । अयमेव चामान्तर्मेदमार्गः । यतः-- पुरस्कृत्य पियं वस्तु शनैरम्यागतो यदि । विपन्नपिं भवेत्यान्किमु साधारणो नरः ।। रम्भा पुरस्कृत्य यथा विश्वामिने तपस्पति । शक्रेण' साधितः स्वार्थः प्रच्याव्य तपसो मुनिम् ॥ एवमिन्द्रियैर्यन्मनसों हरण कृतं तस्य किं स्वरूप कथ 7 तत्सपादितमिति विचारः कृतः । अधुना नेपामिन्द्रियाणां सयमन कथ लामिति विचारः कर्तव्यः। इन्द्रियाणां यो मनर सह मयोगो यश्च विपर्येण सह योगस्तयोयो. संयोगयोरन्यतरस्य वा विनार आवश्यकः । यश्च कदाचिपियसानिध्यामा- वेन विषयेन्द्रियसंयोगों न मा निद्रायां 'चेन्दिपाणां मना सह सयोगों न भवति न नदिन्द्रियाणा संयग्नम् 1 तस्याकिंचित्करत्वात् । पुन पूर्ववत्परिस्थि तेरसत्यूहत्वात् । अतो जागृती विषयसानिध्ये च सत्येन्द्रियाणां सयमन कर्तव्यं भवति । वच्चा नाहारकपरे समवति कितु क्रमश एक । तरफ कया विषया सपादनीयमिति तदर्थमन्तर्भेद भावश्यकः । अन्यथा जागृती विषयमां- ·१ अद्वैताङ्कुराख्यटीकासंवलितो- निध्ये च सतीन्द्रियाणां मनसा विषयैश्च सह संभोगस्यावर्जनीयत्वात् । तथा च तादृशसंयोग संरक्ष्यैव तदविरोधेनेन्द्रियसंयमनं कर्तव्यम् । यथा- अपरावर्तिनं द्यूताधिशुमक्षरसंविदे। संक्रीडयत्येव पिता शारैरक्षेश्च साक्षरैः ॥ अत्र यूनग्रहणं क्रीडान्तरस्याप्युपलक्षणम् । सांपतं स्वल्पाभिः पाषाणगु- टिकाभिः सततं क्रीडन्तो बालास्तदेकमवणा दृश्यने । तेषां क ख ग इत्याद्यक्षरज्ञाने एकद्विरवि३मभृति संख्याबोधकचिह्नज्ञाने च सुलभमुपा- पान्तरमपश्यन्पिता तत्स्थानीयोऽन्यो वा कीडासाधनपदार्थेषु शार( सोंगटी ). अक्ष( फासे )गुटिका( गोट्या )प्रभृतिषु कखगेत्यायक्षराण्युल्लिख्य क्रीडत एव वालस्य कीडनाविरोधेनाक्षरपरिचयं संपादयति । अक्षरपरिचये चाक्षराणि चक्षुरिन्द्रियस्य स्ववन्तो विषयो भवतीत्यक्षरावलोकने पुस्तकादावपि प्रवृत्ति- जायते । एवमत्र वासस्थानीयानामिन्द्रियाणां या विषयासक्तिस्तामपत्याख्यायैव तदविरोधेन मथमतः केवलं विषयपरिवर्तनं कार्यम् । मद्यमांसादयो ये निषिद्धा विषयास्तान्दूरीलत्य पयआदिष्वनिषिदविपयेष्विन्द्रियासक्तिः प्रथमतः स्था- पनीया । ततः प्रयत्नसाध्यान्विषयान् प्रयत्नरूपदोषप्रदर्शनेन दूरीकृत्यानापास- साध्येषु यादृच्छिकेषु विपयेष्विन्द्रियासक्तिः प्रस्थापनीया । ततस्तवाप्यासक्ति- पूर्वकत्वं द्रीकृत्य सामान्यतो विषयेन्द्रियसंवन्धः प्रस्थापपीयः । ततश्चित्तस्य समाधानं दृढतरं भवेत् । स्यादेतत् । अत्र- वानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत तत्परः' इत्युतम् । सर्वपामिन्द्रियाणां संपमनं कृत्वा समाहितचित्तो मदेकमवणश्च सन्नासीवेत्यर्थः । अब संयम्येति क्त्वामत्ययेन चिनसमाधानात् , मदेकासवेश्व पूर्वकाटतेन्द्रियसंयमनस्य योध्यते । सा च दुर्घटा । चित्तसमाधानमन्तरणेन्द्रि- यसंयमनस्यासंभवात् । अथ 'युक्तः-समाहितचित्तः सन्सर्वाणीन्द्रियाणि संपन्य मत्पर आसीत् । इत्पन्वयो युक्त इति संयमनहेतुगर्भ विशेषणम् । संप- भ्येत्यस्पान्चयस्तु मत्पर भासीतेत्यत्रैवेति चेत्तदपि न । इन्द्रिपसंयममारपूर्व चित्तसमाधानस्यासंभवादिति चेत्सत्यम् । पद्यप्येवं चित्तसमाधानेन्द्रियसंयमनयोरन्पोन्यामपस्तथापि युगपदेव दयमपि श्मणांशत; साधयितुं पयनितव्यम् । स च म आदौ निपिचविषयवर्जनम् । .

·.. श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो । पश्चादनिषिद्धेष्वपि विषयेषु तत्माप्त्यर्थं प्रयत्नविशेषाभावः । ततः पश्चा- द्यादृच्छिकेष्वपि विपयेप्यासक्त्यभावो दोपदृष्ट्या । एवं पथा यथन्दिपसंप- मनमधिकाधिकं स्यानथा तथा चित्तसमाधानमप्यधिकाधिकं स्यादिति । अब च, निषिद्धविपयवर्जनं शते पञ्चाशतः स्यादिति पदि संभाव्यते ताई तादृशपञ्चाशनमध्येऽनिपिद्धविषयमाप्रपथ प्रयत्नावशेषाभावो दशाना संभवत् । परं तु विषयेयासक्त्यभावोऽतीव दुर्घटः । लक्षमध्येऽपि कस्यचिदेव स्यात् । तस्य चादि महत्त्वं वेदान्तशा कथ्यते- देहस्त्रीपुत्रगेहादौ नाऽऽसतिलेशतोऽपि या । तदेव तीवं वैराग्यं तदेवानुत्तमं सुखम् ।। पासनायाः क्षयः सैव मनोनाशः स एव च । वदेव निर्वाणपदं सैव स्यात्कारूत्यता ॥ इति । अत्र चाऽऽसक्त्यमावस्य पदेतादृशमनन्यसाधारण महत्वमुच्यते तत्र को. हेतुः ? । उच्यते-आसक्तिरेव सस्य मोक्षपतिद्वंद्दिभूतस्प मतः संसारवृक्षस्य मूलम् । सैव मोक्षप्रतिबन्धिका । आसक्तिसत्त्वे सात्मज्ञानेच्छाऽपि न संभवति । दूर आत्मज्ञानम् । पतिबन्धकामावस्य च कार्यमा पति कारणत्वं प्रसिद्धमेव । अथाऽऽसक्तिर्मोक्षं कथं प्रतिबध्नाति तदुच्यते । विषयेन्द्रियसंबन्धो द्विविधी वाम आन्दरश्च । प्रत्यक्षतोऽनुभूयमानो बायः । तत्सादृश्येन प्रकल्पित आन्तरः । बाझो द्विविधः। अहमिदं पश्याम्यहमिदं शृणोमीत्याद्यभिसंधिपूर्वकस्तपूर्व- कश्च । अभिसंधिरपीच्छापूर्वकस्तदपूर्वकश्चेति द्विविधः। आन्तरस्स्विच्छापूर्वका- भिसंधिपूर्वक एवं प्राय इनि एकविध एवात्रोच्यते । तबानुभवो हि संस्कारो- सादनद्वारा स्मृतिहेतुर्भवति । यथानुभवोभिसंध्यपूर्वकविषयेन्द्रियसंयोगजः, न स तादृशं संस्कार जनयेद्यादृशमभिसंधिपूर्वकविषपेन्द्रियसंयोगणोज्नभवो जन- येत् । तदपेक्षयाऽपि चेच्छापूर्वकाभिसंधिपूर्वकविषयेन्द्रियसंयोगजोऽनुभवो दृढतरं संस्कारं जनयेत् । इच्छापूर्वकाभिसंधिरेवाऽऽसक्तिः । सा चोनरोत्तरं संस्कारा- विशयोत्पादनद्वारा मोक्षमार्ग सुदूरमपसारपति । केपांचित्तु चार्वाकतुल्यानां नादृशेन विलक्षणेन लोकोचरेण संस्कारेण 'मोक्षमार्गों वन्ध्यापुत्रमाय एव' इत्यपि मतिरुदेति । तथा चाऽऽसक्त्यमावोऽत्यन्नावश्यकः । स एव चात्र 'नानि ६ ·अद्वैताकुराख्यटीकासंघालितो- सर्वाणि संपम्प युक्त आसीत । इत्यत्र युक्तपदेन चोध्यते । युक्तः समाहित चितः। आसक्तिरहित इति यावत् । नन्येवमासक्त्यभावोऽत्यन्तावश्यक इति सत्यम् । किंतु कथं स साधनीयः। लक्षमध्येऽप्येकस्पाऽऽसत्यभावः संभवेन वा' इति संशय एव । अतस्त- साधनाय कश्चिदुपायो वक्तव्य इति चेत्तत्राऽऽह-मत्पर इति । मयि परः, आसक्तः, मत्परः । मदासत इत्यर्थः । अत्र सप्तमीतत्पुरुषः । अहं पर आस- क्तिविषयो यस्येति बहुव्रीहि । मत्पर इत्यत्र पूर्वपदभूतेनास्मन्छन्देन बकुर्भग- वतः श्रीकृष्णस्य यजगदुत्पत्निस्थितिलयकारणीभूतं सगुणं स्वरूपं तत्परामृश्यते । तत्र मनस आसक्तिविनया । वाझेन्द्रियाणां च तवाऽऽसक्तिस्तत्पतिमाद्वारा योध्या । देवागारे देवतामूर्तयो देवताचित्राणि वा पतिमाशब्देन गृपन्ते । विष- यासक्तिर्माक्षपतिवन्धिकेति तादृशासक्त्यभावः प्रयत्नेन साधनीयो जिज्ञासना । विषयासक्तिश्च स्वाभाविकी । अतः सा निवर्तयितुमशक्येति तयैव स्वाभावः साधनीयः, नया पतिहत्यैव स्वाभावः साधनीय इति यावत् । स चेत्थम्-पद्य- तपरमेश्वरस्वरूपमावविपापणी तदितराविषयिण्यासक्तिरजलं जायते चेत्तस्याः आसक्त्यभावे पर्यवसानं भवति । विषयासक्त्यविरोधेनैव हि पूर्व केवलं विषयपरावर्तनं प्रतिपादितम् । निषि- पान्विषयान् परिरहत्यानिषिद्धा याह्याः । ताप्यपत्नसाध्या गायाः । ततध सर्वानितरान्परिदृत्य परमेश्वरस्वरूपान्तर्गना विषपा ग्राह्याः । इतरे विषपा आनेत्या इति तेषां विनाशे दुःखमवर्जनीयम् । तेषां संयोगकालेऽपि च विना- शानन्तरं जायमानेन भाविना पियोगेन नत्संभावनद्दारा दुःखमवर्जनीयमेव । परमेश्वरस्वरूपान्तर्गता विषयास्तु न तथा किंतु नित्या इति यथा यथा तेषु नित्येवासक्तिराधिका स्यानथा नथेतरविषयेषु न्यूना भवेत् । यथा पथा च न्यूना भवेचया तथा जीवात्मन उपाधिन्यूनता। पथा यथा चौपाधिीवलयस्तथा वधा जीवात्मनः स्वस्वरूपमकाशः । यथा यथा च जीवात्मनः स्वस्व- रूपमकाशोधिकाधिकस्तथा तथा परमात्मस्वरूपान्तर्गता विषया विद्यमाना अपि कल्पिता इति तेवासक्तिन्यूनता । ततः सर्वथाऽऽसक्यभावः । जीवात्मपरमात्मभेदोऽपि तदानीं न भासत इति कमो वेदान्तविदां समये प्रसिद्धः । आस्मन् कोऽयोदेवेन्द्रियाणि स्वाधीनीभूनानीय भवन्ति । अतो न नेपापेशवोऽपि प्रातिकृत्समिति तस्य प्रज्ञास्थय विशेयमिति भावः ।

·. श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । अत्र 'येनेन्द्रियाणि वीरुतानि । इति नोक्तम् । उपम इन्द्रिपवशी- करणे जिज्ञासोः प्रयानान्तराभावात् । किंच दीकरणापेक्षया यशीभवनस्य प्राधान्यमेव भवति । यथा भूपस्य स्वाम्यनुकूटवर्तने तत्पतिकूलवर्तनाभावे च 'स्वामिना भृत्यो वशीरुपः । इति 'भुन्यः स्वामिनो वशीभूनः । इति च ज्यते । तवैवावान् विशेषः। आये प्रयोगे 'सामिप्रतिकूलाचरणे छुरपि मृत्योड. गत्या तथा कर्तुं न शक्नोति । इत्यस्यापि समवः । अन्ये नु मयोगे मृत्यस्य सामिप्रतिकूलाचरणेथडैव नास्तीति । नन्वेवमन वशीभवनमेव कुतो निर्दिष्टम् । वशीकरणेनापि प्रकृतोपयोगसं- भवात् । पपि वादृशावस्थायां स्वामिमतिकूलाचरणे मृत्यस्येच्छा स्यात्तथापि तादृशाचरणमार्गेषु निरुद्धेषु किं तया केवलया स्पात् । तथा चापापासक्तिः, विषयेषु निरुदेषु सा नष्टमाया भवेत् । 'अनुणे पतितो वह्निः स्वयमेवोपशाम्यति । इति न्यापात् । इति चेदान्तोऽसि । प्रत्यक्षतो विषयसबन्धाभावेन पासव आसक्त्यदर्शनेऽप्यन्ततः सा विद्यत एव । सा हि महानर्थकारिणी । वरं केवलो पाशविपयसबन्धो न त्वन्तरासक्तिः कथमपि । अतोन प्रज्ञास्थैर्यपदर्श- नमुखेन सर्वथाऽऽसक्त्यभावः प्रदर्शितः ॥ २ ॥ ६१ ॥ अधाऽऽन्तरासक्तिः कथमनर्थकारिणीति 'ध्यायतो' इति श्लोकद्वयेन प्रदर्यते- ध्यायतो विषयान्पुसः सङ्गस्तेषूपजायते । सङ्गात्संजायते कामः कामाकोषोभिजायते ॥ २ । ६२ ॥ क्रोधाद्भवति समोहः समोहात्स्मृविविभ्रमः । स्मृतिशाद्वद्धिनाशो बुदिनाशामणस्पति ॥ २॥ ६३ ॥ विषया भोग्या पदार्थाः, रूपादयो गुणाध । वाध्यायत इत्यत्रोच्यमानं वत्क- मक ध्यानं च न पदार्थत्वेन नापि द्रव्यत्वेन गुणत्वेन वा किंतु विषयत्वेन। विष- पत्व चेन्द्रियग्रायत्वमिन्द्रियजन्यज्ञानविषयत्वम् । इन्द्रियाणि च मत्यासत्या ध्यानकर्तुः स्वकीपेन्द्रियाण्येव । यथा स्वभोग्यरूपरसादिध्यानाचा संगो भवति न तथा माजारादिभोग्यमूषकादिध्यानात्तत्र मूषकादिषु मनुष्यस्य संगो भवति । । ध्यान च चिन्तापरपर्याय स्मृत्यनुकूटव्यापाररूपम् । अत्र कश्चित्-यथा 'स्वकी- पेन्द्रिया शब्दे कर्मधारयः। स्वकीयानि व वानीदिरणीति । पथा परीवसु- ·१८८ देतारकास्टीकासवादी- - रुपोशी । स्वकीयस्य (स्त्रीपुषवादः) इन्द्रियाणीति । अत्र एव मनुष्यस्थापि पशुमतस्तृणाकुच्यानातन संगो मववि स न विसभ्यत इति । अत्रोच्यते- नात्र पष्ठीतत्पुरुषः । किंतु कर्मधारय एव । यद्यपि तृणाङ्करस्य मनुष्येन्द्रि- यायावं साक्षानाति तथाऽपि परम्परया वर्तत एव । इत्र मनुष्यस्य साक्षाद्रसने- द्रियग्रायं पयः। परमारथा तु स्वग्राहपयोधिकाणीभूतगवादियशुभस्यत्वसंबन्धेन तृणाङ्करस्य मनुष्यस्य रसनेन्द्रियग्राह्यत्वं भवति । अत एव पाकाय) काठा- दिध्यानजन्यस्य काष्ठादिसङ्गस्य संग्रहः। तत्रापि स्वप्रायानसावनीभूतान्याश्र- यत्वाकापरम्परासंबन्धेन कातादीनां मनुष्यस्य रसनेन्द्रियग्रासावान् । यद्यपि काष्ठादीनां साक्षादेव मनुष्यस्य चक्षुरिन्द्रियग्राह्यत्वं संभवति तथाऽपि न तेन कोण तेषां ध्यानं तेषु सड्ो वेति बोध्यम्।

·एवं चात्र . श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ। इन्दिपनासत्वज्ञानं विना सुखसाधनलविषयकस्सरणायोगान् । कामश्च सादा- स्मरणजन्यो मपति । सुखसाधनत्यज्ञानं हिना नविषयकस्य कामस्यानुद्भवात् । तेषु सङ्गः । इत्यनेन विषयासतिरुच्यते । आसक्तिश्च साऽऽसतियां पदार्थषु मोगसाधनतामतिः । इत्येवं लक्षिताऽय सङ्गपदेन गृह्यत इति सिद्धम् । ननु भोगसाधनताशब्देन सुखसाधनताया इस दुःख साधन या अप्पर संमहः मनीपत इति चासत्यम् । तस्य कामजनकत्वाभावादवायहम् । ननु सङ्गशब्देनात्र सुखसाधनपदार्थस्मरणपन्दु ससाधनपदास्य ग्रहणं दुर्वारम् । 'ध्यायतो विषपान्पुनः तगपूपजायते । इति हि पूर्वमुनम् । तत्र सुखसाधनपदार्थस्मरणस्पेव दुःसनाधनपदार्थस्मरण- स्यापि ध्यानजन्पत्वाविशेषात् । विषयाणां विषयत्वेन ( इन्द्रियग्राह्यत्वेन ) पश्चिन्तनं वदुभपत्र सममेव । तथा च तदनुरोधेन 'सगात्संजायते कामः' इत्युनराधै पि सङ्गशब्देन तस्प ग्रहणं दुरिमिति चेदस्तु । न कानिक्षतिः । ननु तर्हि तव कामसङ्गयोः कार्यकारणभाव उक्तस्तस्य व्यभिचारः स्यात् । नहि दुःखसाधनीभूतपदार्थस्मरणेन तथाविधपदार्थप्राप्तिकामना कस्पाचव- चिदपि दृश्यत इति चेदान्तोऽसि । कार्यकारणभावस्य हि तत्र व्यभिचार आशङ्कनीयो यत्र कारणामावेऽपि कार्यमनीतिः स्यात् । न तु कारणसत्त्वेऽपि कार्याभावस्तव । नहि सर्व दण्डा घटोत्पादने व्यापृता नियमेन भवन्ति । न वावता घटदण्डपोः कार्यकारणमायो व्यभिचरितो भवति । तदुक्तम्- नियमः कार्यसनाया नेव कारणसत्तया । किंतु कारणसत्ताया नियमः कार्यसत्तया ॥ इति । नन्वेवमपि प्रकरणविरोधः । स्थितपज्ञनिरूपणं हि पूर्वप्रकान्तम् । तत्र च- 'वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता' (गी० २ १६१) इत्युक्तम् । तमेव पूर्वप्रकान्तमर्थ 'यस्पेन्द्रियाणि अधीनानि न सन्ति तस्य प्रज्ञा कथमपि मतिष्ठिता न भवति । इत्येवं व्यतिरेकमुषेण बढायतुं । 'ध्पायतो विषयान्पुंसः । इत्यारभ्य 'बुद्धिनाशात्मणश्यति । (गी. २ । ६१- ६२ ) इति श्लोकवयेन १ विषयध्यान २ सङ्ग ३ काम ४ क्रोध ५ संमोह .

·अद्वैतारकराख्यटीकासंवलितो- रुषोणी । स्वकीपस्प (सीपुत्रपश्वादेः) इन्द्रिपाणीति । अत एव मनुष्यस्यापि पशुमतस्तृणाकुरध्यानातत्र संगो भवति स न विरुध्यत इति । अबोच्यते- नास पष्ठीतत्पुरुषः । किंतु कर्मधारय एव । यद्यपि तृणाङ्कुरस्य मनुष्यन्द्रि- यमाहात्वं साक्षानास्वि तथापि परम्परया वर्तत एव । तत्र मनुष्यस्य साक्षान्सने- न्द्रियमाझं पयः। परम्परया तु स्वयासपयोधिकरणीभूतगवादिपशुभक्ष्यत्वसंबन्धन तृणाकुरस्य मनुष्यस्य रसनेन्द्रियग्रासत्वं भवति । अव एव पाकाद्यर्थं काष्ठा- दिध्यानजन्यस्य काछादिसङ्गस्य संग्रहः। तत्रापि स्वमायानसाधनीभूतान्याश्र- यत्वरूपपरम्परासंबन्धेन काष्ठादीनां मनुष्यस्य रसनेन्द्रियग्रासत्वात् । यद्यपि काष्ठादीनां साक्षादेव मनुष्यस्य चक्षुरिन्द्रियग्राह्यत्वं संभववि तथापि न तेन रूपेण तेषां ध्यानं तेषु सङ्गो वेति बोध्यम् । सङ्गास्तेपूपजायते-विषयध्यानाद्विषयेषु सङ्गो भवतीत्यर्थः । नन्वत्र सङ्गः कीदृशः । सङ्गो हि संबन्ध उच्यते । विषयसंबन्धश्च यादृच्छिकः प्रयत्नपूर्व- कश्च । नाऽऽद्यः । ध्यायत इति हेतुगर्भविशेषणेन पानमूलकस्य सङ्गत्यात्र निर्दिष्टत्वात् । नापि द्वितीयः । प्रयत्नो हीच्छाजन्यः । इच्छा काम इत्यपर- पर्यायौ । अर्थान्तरं न भवति । तथा च कामभन्यप्रयत्नपूर्वकस्य सङ्गस्यान ग्रहणमिति वक्तव्यम् । तत्तु नाव विवक्षितम् । 'सगात्संजायते कामः' इत्येवमुत्तरार्धे कामसङ्गन्योः कार्यकारणभावोक्त्या कामात्माकालिकस्य सङ्गस्यात्र विवक्षितत्वात् । तथा चात्र ध्यानजन्यः कामजनकश्च संयोगो वक्तव्यः । स च कीदृश इति । उच्यते यद्यपि बासो विषयसंवन्ध पतादृशो न भवति तथाऽप्यान्तरो विषयसंबन्ध एतादृशो भवत्येव । आन्तरो विषयसंपन्धश्च मनोवृत्तिविशेषरूपः । स च ध्यानजन्यो भवति । ध्यानं हि चिन्तापरपर्याय स्मृत्यनुकूलन्यापाररूपम् । व्यापारश्चार्य पूर्वानुमतविषयस्य क आकारः, के वा तस्य गुणाः को था तदानी देशः, कश्च कालः, कथं च तस्यानुभवो जातः, इत्यादिविचारः । नादृशव्यापाराच संस्कारोबोधद्दारा स्मृतिविशेष उपजायते । स्मृतिविशेषश्चायमत्रेच्छा काम जनकत्वेन वर्णनीयः । तथा च पदि सुखसाधनत्वेन स्मृतिः स्यानहिं वन इच्छोद्भवः स्यात् । एवं चात्र पूर्वा- नुभूताविषयस्य सुखसाधनत्वेन या स्मृतिस्तद्रूषा मनोवृत्तिरत्र सङ्गशन्देनोच्यते । अयं चान्तरो विपपेन्द्रियसङ्गः स्मृतिरूपः। ईदृशी च सुखसाधनत्वविषयिका स्मृतिपिपस्प यदिन्द्रियग्राह्यत्वेन (विषमत्वेन ) चिन्तनं नजन्या भवति । .

·एवं चात्र श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । इन्द्रिसमासत्वज्ञानं पिना सुखसाधनत्यविषयकसरणायोगान् । कामश्च नादृश- स्मरणजन्यो भाति । सुखसाधनत्वज्ञानं विना वद्विषयकस्य कापस्पानगरात् । तेषु सङ्गः । इत्यनेन विषयासक्तिरुपते । आमनिश्च 'साऽऽसकिर्या पदार्थेषु भोगसाधनतामनि. ' इत्येवं उक्षितान सङ्गपदेन गृह्यत इति निदम् । ननु मोगसाधनताशब्देन सुखसाधननाया इव दु.समाधन या अप्पत्र समहः मनीयत इति चेत्सत्यम् । तस्य कामजनकत्वाभावादनाग्रहम् । ननु सङ्गशब्देनार सुखसाधनपदार्थस्मरणरदु ससाधनपदार्थस्य ग्रहणं दुर्वारम् । 'ध्यायको विपया-पुस. सगसेप्पजायते । वि हि पूर्वमुनम् । तत्र सुखसाधनपदार्थस्मरणस्येव दुःसभाधनपदार्थस्मरण- स्पापि ध्यानजन्यत्वाविशेषान् । विषयाणा विषयत्वेन ( इन्द्रियग्रासत्वेन ) पच्चिन्तनं तदुभयत्र सममेव । तथा च तदनुरोधेन 'सगात्सजायते कामः । इत्युत्तरार्धेऽपि सङ्गशब्देन तस्य ग्रहण दुर्वारमिति चेदस्तु । न काचित्ततिः । ननु नर्हि तब कामसङ्गयो. कार्यकारणभाव उक्तस्तस्य व्यभिचारः स्यात् । नहि दुःखसाघनीभूतपदार्थस्मरणेन तथाविधपदार्थप्राप्तिकामना करयाचित्क- चिदपि दृश्यत इति चेनान्तोऽसि । कार्यकारणभावस्य हि तत्र व्यभिचार माशङ्कनीयो पत्र कारणामावेऽपि कार्यमतीतिः स्यात् । न तु कारणसत्त्वेऽपि कार्यामावस्तत्र । नहि सर्वे दण्डा घटोत्पादने व्यामृता नियमेन भवन्ति । न वावता घटदण्डयोः कार्यकारणमायो व्यभिचरितो भवति । तदुक्तम्- नियमः कार्यसत्ताया नैव कारणसचया । किंतु कारणसत्ताया नियमः कार्यसत्तया ॥ इति । नन्वेवमपि प्रकरणविरोधः । स्थितमज्ञनिरूपण हि पूर्वपत्रान्तम् । वत्र च- 'वशे हि यस्यन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता' (गी० २ 1 ६१) इत्युकम् । तमेव पूर्वपक्रान्तमर्थं 'यस्येन्द्रियाणि अधीनानि न सन्ति तस्य मजा कथमपि पतिपिता न भवति । इत्येव व्यतिरेकमुखेण द्रपितु • 'ध्यायतो विषयान्पुसः' इत्यारभ्य 'बुद्धिनाशात्मणश्यति । (गी. २ । ६१- ६२ ) इति श्लोकट्वयेन १ विषयध्यान २ सङ्ग ३ काम ४ कोध ५ संमोह 20 ·१९० अद्वैताङ्कुराख्यदीकासंवलितो- ६ स्मातिभंश ७ बुद्धिनाश ८ पणाशानामष्टानां ऋमिकाणामानामान्तराणां कार्यकारणभावलिका परम्परा पतिपाद्यते । सा चावश्यंभाविनीत्येवमन भग- पता मतिपिपादयिपिता । अन्यथाऽस्याः कार्यपरम्परायाः क्वचित्कदाचिदिच्छेदशे- सत्र पर्यन्ते प्रणाशाभाव इति तत्रेन्द्रियनिग्रहाभावेऽपि प्रज्ञास्थैर्यस्य संभव इति पूर्वमकान्तस्वार्थस्य दृढीकरणं न स्यात् । किंच कामसङ्गन्योः कार्यकारण- भावस्य व्यभिचारोऽपत्र स्थिर एव । तथा हि- कार्यकारणभावो हि भावयोयंत्र भासते । अन्वयध्यतिरेकाभ्यां स निश्चयो मनीपिणा ॥ पथा दण्डसत्त्वे घटसत्त्वमन्वयः। दण्डाभावे घटाभाव इति व्यतिरकः। तथा च व्यतिरेकवदन्वयोऽपि नियत एवेति वक्तव्यम् । यश्च दण्डो घटोत्पत्तौ न व्याप्ट- 'नो भवति तेन दण्डेनान्वयव्यमिचारो नाऽऽशङ्कानीयः । यतः 'दण्डसत्त्वे घट- सत्त्वम्' इत्यत्र दण्ड सत्व इत्यस्य इतराखिसकारणसहितदण्डसत्त्वे । इत्यर्थः। तथा च यस्माद्दण्डाद्घटो नोत्पन्नः स दण्ड इतरकारणसहितो न भव- त्येव । तथा च तादृशस्थते केवलदण्डसत्त्वेऽपीतरकारणसहितस्य तस्याभा- वामान्वपव्यभिचारः । मरुते तु दुःखसाधनत्वरूपात्सङ्गात्सङ्गेतरनिखिलका- रणसहिवादपि न काम उत्पद्यते । सुरवसाधनत्वस्मरणं तु सङ्गविशेष एवेति न तत्कारणं सङ्गेवरद् भवति । तथा च दुःखसाधनविषयस्मरणेन तादृशविषयमा- तीच्छाया अनुत्पादेन 'इतरकारणसहितसनसत्त्वे कामसत्त्वम् । इत्पन्वयस्य व्यभिचारः स्थिर एवेति चेत्- अनोच्यते-विषयस्योन्द्रयमासत्वेन चिन्तनाचदीयसुखसाधनत्वस्येव दु:- खसाधनलस्यापि स्मरणं संभवत्येव । तादृशस्मरणरूपात्सगाच वादृशपिपय- पाप्तीच्छा न भवेत्नथाऽपि वादृशविषयनिवृत्तीच्छा (माप्त्यमायेच्छा) स्पादेव । तथा च सङ्गाकामोध्यश्यंभावीवि न कार्यकारणभावव्याभिचारः। नापि पूर्वम- शान्तस्पार्थस्यासमर्थनम् । निवृत्तीच्छातोऽपि प्राप्तीच्छाव इव क्रोधादिद्दाराऽन्ते पणाशसंभवात् । यत्र त्वेकस्यैव विषयस्य सुखसाधनत्वं दुःखसाधनत्वं च स्मर्यते तत्र पदि चाक्षुषरासनमाणायन्यतमेनकेन प्रकारेण सुखसाधनत्व प्रकारान्तरेण प दुःखसाधनत्वं तत्र प्राप्तीच्छा निवृतीच्छा चेति विविधोपि कामः स्यात् । भकारभेदेन विरोधामावात् । पत्र त्वेकेनैव प्रकारेणोमयसाधनत्वं तर विरोधा- दुर्दरस्य वटीपसा पाध इत्येकविध एव कामः । यथा कटुकोषपमहणे ।तत्र ।

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ । च रासनमत्यक्षद्वारय वात्कालिकं दुःखं रासनमत्यक्षद्वारैव च परिणामे सुखम् । तब तात्कालिकं दुःखं क्षणिकं स्वल्पम् । पारिणामिकं सुखं तु न क्षणिकमिति पचवत् । अतस्तष निवृचीच्छा न भवति किंवोपधप्राप्तीच्छेव भवति । तर सुखदुःखयोर्मध्य इदं पवलमिदं दुर्यसमिति तु स्वस्वशरीरमरुत्पनुसारेण दुः- खस्प सहत्पमसयत्वं च विचार्य तदनुसारेण निर्णेयम् । सङ्गात्संजायते कामः। विषयस्य विषयत्वेनेन्द्रियग्राह्यत्वेन यास्मरणं वपा- न्तरात्सङ्गात्काम इच्छाविशेषः 'इदं मे भूपादिदं मे मा भूत् । इत्येवं माप्ति- निवृत्त्यन्तरविषयक उभयविषयको वा जायत उत्सव इत्यर्थः । यद्यपि विषयस्याऽऽत्रफलादेः प्रत्यक्षदर्शनेनापि वदिषयकः काम उत्पद्यते तथापि न तेन प्ररुवार्थस्य हानिः । निरुक्तात्सङ्गात्काम उत्सयत एवेति हि मलतवाक्यतात्पर्यम् । नहि तेन कामस्य कारणान्तरं निषिध्यते । तथा च न दोपः। ननु पद्सनेन्द्रियग्रास्यत्वेन भुक्तस्यानस्यः भोजनाव्यवहितोत्तरकाले स्मरण तपात्सङ्गात्कामस्पोत्पत्तिः सद्यो न दृश्यत इति नेलेतायता प्ररुतमातपाद्यार्थ- स्प ' सङ्गासजायते कामः' इत्यस्य व्यभिचार आशङ्कनीयः । तदानीमपि कामस्योत्पत्तिरस्त्येव । स च यद्यपि ' इदानीमनं मे प्राप्नोतु । इत्याकारको न भवति तथापि 'यो म ईदृशमन्नं प्राप्नोतु । इत्याकारकः कामस्तदानीम- प्पस्येव । अत एव च भोजनाव्यवहिवोत्तरक्षण एव दिनान्तरीयानमाप्त्यर्थं मयतमाना दृश्यन्ते । नहींच्छां विनां प्रयानः क्वापि पदं लभते । यत्नस्पेच्छा- मात्रसाध्यत्वात् । अत्र स्मृतस्प वस्तुनः सत्त्वे तत्संबन्धेच्छा भवति । यथा ग्रीष्मे मध्याह्ने मार्गे पूर्वानुभूताम्रवृक्षादिच्छायां स्मृतदतस्तादृशच्छायासंपन्धेच्छा जापते । स्मृतस्प वस्तुनो विनष्टत्वे तु तादृशवस्तुसदृशवस्तुसंबन्धेच्छा जायते । पथा पूर्वमक्षिताम्रफलरसस्मरणे वरसदृशाम्रफलरसेच्छा जायते । अत्रेदं बोध्यम्- स्मृतिवीजमनुभवजन्यः संस्कारः। सदृशादृष्टचिन्ताद्याः स्मृतिचीजस्य पोधकाः ॥ इति न्यायेन यत्रैकवस्तुदर्शनात्तादृशसंस्कारोबोधानत्सदृशवस्त्वन्तरस्मरणम् । यथा पैकसंबन्धिज्ञानमपरसंवन्धिस्मारकमिति न्यापेन देवदनादिदर्शनात्तदी- यगृहस्लीपुत्रादिस्मरणम् । अदृष्टाद्वाऽहेतुकमिव कस्पनिदर्थस्य स्मरणं सत्र - ·अद्वैताङ्कुराख्यदीकासंपलितो- तस्साचादृशवस्तुमानीच्छोत्पद्यत एव । इति नियमो नास्ति । अत्तोऽन ध्यामजन्यं ( चिन्ताजन्यं ) स्मरणं निर्दिष्टम् । यद्यपि ध्यानजन्यस्स- रणादपि तादृशवस्तुमामीच्छोत्पद्यत एवेति नियमो न संभवति । पत्र प्रयोजकहेतोरदर्शनात् । तथाऽपि 'ध्यायको विषयान्पुंसः' इत्पत्र विषयस्य विषयत्वेन ( इन्द्रियग्राह्यत्वेन ) यद्ध्याने वज्जन्याचादृशविषय- स्मरणाचदिपयिणीच्छोपद्यत एव । विषयस्मरणस्यन्द्रियग्राह्यविषयकज्ञानवेनैवे- च्छाजनकत्वात् । सा चेच्छा क्वचिदुद्भूता क्वचिद्गुद्भूतत्यन्यत् । तदानी- मनुताऽपि च योग्ये काल उद्भूता भवेदेवेति । पदि च कदाचिद्विपयस्येन्द्रियग्राह्यत्वेन यत्स्मरणं तद्रूपात्सङ्गात्मतिबन्धक- वशेनेच्छाया अनुत्पत्तिः स्यात् । प्रतिवन्धकं चाऽऽस्मिकविद्युत्पातायद्भुता- र्थमादुर्भावस्तदाऽपि न मुलतार्थस्य व्यभिचार आशङ्कनीयः । निरुक्तास्मरण- रूपात्सङ्गात्पूर्वसंस्कारस्य दृढीकरणेन तस्मात्संस्कारात्कालान्तरे स्मरणदा- रेच्छाया अनिवार्यत्वात् । यदि वा कदाचित्पूर्वादृष्टवशेन वादृशस्मरणरूपसङ्ग- काल आकस्मिक मरणं स्पानीप न व्यभिचारः। तथा हि-किं सगात्संजा- यते काम इत्पत्र प्रतिपादितस्य कामसङ्गयोः कार्यकारणभावस्य व्यभिचार आशन्यवेऽधवैतत्मकरणसूचितस्य तात्पर्यार्थस्य । नाऽऽद्यः । प्रतिवन्धकस्प देहवियोगस्य सत्त्वेन प्रतिबन्धकामावरूपस्य साधारणकारणस्याभावेनान्वय- व्यभिचारामावात् । इतरकारणकलापसहितसङ्गसत्त्वे कामसत्त्वमिति झन्वयः । . नात्यः । ध्यायतो विपयानित्यारभ्य घुद्धिनाशात्मणश्यतीत्येतत्पर्यन्तं श्लोकव- पेन विषयध्यानं सङ्गादिपरम्परया पणाशकरमिति प्रतिपादितम् । तथा च तस्य जन्म विफलं स्यादिति तात्पर्यम् । विषयध्यानकाले सङ्गकाले क्रोधादि- काले वाऽऽकस्मिकमरणे तु कार्यानुत्पत्तावपि मरणेन जन्म विफलं जातमेवेति नैव तात्पर्याधस्प व्यभिचार इति योध्यम् । कामाकोपोमिजायते- -काम इच्छा ! नन्विच्छातः क्रोधोत्पत्तिः कथं संगच्छते । इच्छायाः कार्य हि प्रयत्नः प्रसिद्धः । तथा क्रोधस्य कारणं पर- कृतापकारादिकं प्रसिद्धमिति चेदुच्यते । इच्छातः साक्षात्कोधोत्पत्यसंभवेऽपि प्रपत्नद्दारा कोधोत्पत्तिसमयात् । ननु प्रयत्ने क्रियमाणे पदि परस्य कस्यचि- दपकारः स्यातर्हि तेनापकारेण जायमानः ओषः परस्मिन्स्यानतु पपलक- रीति चेत्सत्यम् । परो पदि पत्यपकारं कर्तुं प्रवृत्तश्चेनेने मत्यपकारेणोत्सद्य- । .

·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायी। मानः क्रोधः प्रयत्नाश्रयपुरुष एवेति । पदि च प्रयत्ने क्रियमाणे परेण केनचिदपकारो विनादिरूपः रुतो भवेत्नर्हि प्रयलाश्रये पुरुने क्रोधोत्पत्तिम- वत्येवेति । नन्वेवमप्युक्तयुक्त्या संभवः प्रदर्शिनो नतु सर्प स्यादेवेति नियमः । कदाचित्तथा संभवऽपि बहुधा तथा संभवाभावात् । किंच- अर्थप्राप्तितदमाप्त्योः कामस्य द्विविधा गतिः । वृद्धिः स्यादथवा क्रोधो न तृतीया कदाचन ॥ इत्युक्तरीत्याऽर्थमाप्ती सत्यां लेशतोऽपि कोधोत्पनिसंभवो नास्ति । अब च पूर्वमकान्तार्थानुगुण्येन कामाकोधोत्पत्तिरव्यभिचरितवति नियम आवश्यकः । अन्यथा विषयध्यानसङ्गादिकायाः प्रणाशान्तायाः परम्परायाः कदाचिन्मध्ये विच्छेदभेत् 'न विषयध्यानं नियमेनानधकरम् । इति मतिः स्पानथा चेन्द्रियसंपमनावश्यकना न सिध्येत् । इति चेत्- अमोग्यते--' अर्थप्राप्तितप्राप्त्योः । इति वृद्धोक्ती या कामस्म विविध गतिः प्रदर्शिता सा सद्यः परिदृश्यमानावस्थाभेदानुसारेण नतु पार्य- न्तिकदृष्टया। पार्यन्तिकी कामगतिस्त्वेकविधैव कोधरूपा । तथा हि-पर काममूलकमयत्नेनार्थपाक्षिांता बापाप्या विषयोपभोगे सति तेन पदि स कामो निवर्तेत तर्हि तब 'कामाकोधोऽमिजायते । इस्पस्प व्यभिचारः स्यात् । परंतु स कामस्तदा नैव निवृत्तो भवति । मत्युताभिवर्धते । तदुक्तं महाभारने- न जातु कामः कापानामुपभोगेन शान्यति । हविषा कृष्णवर्मेव भूप एवाभिवर्धते ॥ इति । त्य(पूर्वो दाहतवृद्धोक्तावपि न कामस्य निवृत्तिरूपा गतिनिर्दिष्टा । प्रत्युत न तृतीया कदाचन ' इति चतुर्यचरणेन सा निपिदा । तथा चामानौ सत्यां विषयोपभोगेन कामस्य वृद्धिः । तपा च पुनर्परत्नजन्यापानिपूर्वको विषयोपभोगः । एवं कामवृदिविपयोपमोगयोजिाइकुरवञ्चके पयूसे 'यत्ने- मार्थमासिनियता ' इति निपमाभावात्कियताऽपि कारेन यलेऽप्यमाहिर- वर्णनीया । तदानीं च कोधोद्भव आवश्यक इति कामासान्तिकः सर्दश फोपो मवत्पेवेति । . .

·अहेताकुराख्पटीकासंवलितो- नन्वयमाप्त्यर्थं प्रेररमानस्य यदि परकतेन विनामानि त्यत्तिाह का कोपनियो मवतु नाम । नत्वन्यत्र । पथा रजतकामस्य रजतप्रमेण मचौ तथा जलकामस्य मृष्णाम्भसि प्रवृत्तौ प्रमत्नन्य नैफल्येऽपि कस्मै अध्येत् । तथा सत्येऽपि जलादी वस्तुनि तदर्थं प्रवृत्तौ तादृशे वस्तुनि रुमि- दुष्टत्वादिदोषज्ञाने प्रपत्नी विफलस्तथाऽपि कस्मै कु-येत्सः । एवमन्यत्रापीति चेत्सत्यम् । तत्र कोधाभावेऽपि न प्रयत्लो विफल इत्येतावता कामः शाम्यति प्रत्युवान्तः पम्वलत्येष (धुमसतो ) । तथा च पुनः पुनः प्रवृत्तिरित्येवं कालान्तरेण तस्य वामस्य क्रोधे पर्यवसानमवश्यमायेव मवति । तथा च दोक्तिः-- नैसर्गिकी कालवशाभाविनी यस्य या गतिः । सैव साधनसंपत्तौ केवलं त्वरया मवेत् ॥ इति । अज गतिः समीचीनासमीचीनसाधारणी। यथा कदल्यात्रफलान्युष्णतया शीघं पक्कानि भवन्ति । पयसो दधिभावपासावातञ्चनेन शेध्यं यते । पंक- मन पर्युषितमाम्लायते । ग्रीष्म! तूष्णताविशयेन तहिन एवं सापमा जायते । राधा च सघः क्रोधसाधनभावेन क्रोधानुद्भवपि कालान्तरेण कामस्य को पर्यवसानमवश्यंभाव्येवेति सिद्धम् । इयं च या विषयध्यानादिप्रणाशान्ता परम्पराबोका सो- 'वानि सर्वाणि सयम्य युक्त आतीत मत्सरः । वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्प प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥" इति प्रतिपादितस्पेन्दिरसंयमनम्पात्यन्तावश्यक्त्वप्रदर्शनाय 'इन्द्रियसंयमनामावे महाननर्थः । इति पदयितुं मासङ्गिकरागत्पा निर्दिष्टा । वेदान्तशाले हीन्द्रि- पसंपमनं मुख्यतः प्रतिषग्यविषयेषु गण्यत इनि प्रसिद्धमेव । ततश्च विषयभ्या- नादिपणासन्तायाः परमरापा अब परार्थं मासङ्गिको निर्देश इत्यतः 'कामको- भयोमध्ये परन-विध-कोपानामनिर्देशान्यूनवा ' इति नाऽऽशड्नीयम् । तेन-- 'सगात्मजापते कामः कामायनोभिजायते । पत्ने विमस्ततः कोपः कोसाकोघोभिजापते ॥" रवि नोर्कम् । पं हि विषय-यानादिपणाशगन्ता परम्परा परम्पराघटकान् पान् पदायान् समालोच्य निश्चयेन पुचारूढा स्याने पदार्था अब निर्दिष्टाः, ·4 श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायो। नवु सर्व निर्देष्टव्या भवन्ति । तस्याः प्रामुख्येण पतिपिपादयिपितत्याभावात् । यद्यपि क्रोधः कोपादनतिरिक्तस्तथाऽप्यवस्थाभेदात्तयोर्मेंदः । 'नयकुपितः अभ्यति । इति 'क्रुधगुहेण्या० । इतिसूत्रस्थं पावजलमहाभाष्पमा प्रमाणम् । कोमविशेषोन्मुखचिचवृत्तिविशेषः कामः । उद्भूतक्षोभविशेषश्चित्तवृत्तिविशेषः कोपः । मरूढक्षोभविशेषश्चित्तवृत्तिविशेषः कोपः । यथा नदेव घरः । पत्र मरस्थानापन्नः कामः | आपघटस्थानापन्नः कोपः । मार्जिनदृढघटस्थानापन: कोपः । इह विषयध्यानादिपणाशान्तपरम्परायां विषयध्यानजनितसङ्गजन्य- कामस्य क्रोधरूपेग परिणामोऽवश्यंभाव्येव न तु कदाचिदपि मध्ये कोपावस्थान्तो विराम इति ध्वनयितुं कोपस्यानुक्तिः ॥ ६२ ॥ क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः । क्रोधात्संमोहो जायते । संमोहो वस्तुतत्त्वानयधारणं मोहः । सम्पड्मोहः संमोहः । वस्तुतत्त्वानवधारणपकर्ष इति पावत् । ननु कोषः कया विधया संमोहस्य कारणं भवति । किंचात्र संमोहः स्मृति- विभ्रमस्प कारणत्वेनोक्तः । तथा च संमोहानन्तरं स्मृतिविधभो नतु ततः पाक् संमोहोत्पत्तिकाले । तथा च तदानीं स्मृतिविभ्रमाभावेनार्थादेव यथार्थस्मृतौ सत्यां संमोहोत्पतिरेव न संभवति । अवः केनाऽऽशयेनैतदुक्तं तद्वक्तव्यम् । उच्यते--कामेन विषयाभिलाषरूपेणाऽऽविष्टे पनास सति शारदेन घेतमे- घेनावृतः स्फुटतरममकाशमानोऽपि यथा चन्द्रमाः सष्टं प्रकाशते तथास्वभा- वतः स्वच्छं मनः स्फुटं पकाशते । कोपोमे तु क्षुब्धं मनो विरलकृष्णमेघा- वृत्तचन्द्रवत्सामान्यतः पकाशते । कोधे तु संक्षुब्धं सान्द्रकृष्णमेघावृतचन्द्रवाक्षो- मेनाच्छादितं सन्न प्रकाशते । यथा च तदानीमदृश्यमानेऽपि चन्दे विशेषतः प्रकाशामावेऽपि नामावास्यायामिव तमिलामसारः किंतु सामान्यतः प्रकाशोऽ- स्त्येवा तथा सामान्यतो मनःकार्य तदानीं जायते नतु विशेषतः। यथा पूर्वानुभूते देवदत्ते पुनः कालान्तरेण कदाचिदृष्टे तदानी इष्टा कारणान्तरेण अद्धवेत्तस्य 'अये पूर्व मया दृष्टः इति स्मृतिर्भवति सामान्यतः। 'न त्वयं देवदत्त एष, अमुक- स्थेलेऽमुककाले दृष्टः । तदानीमयममुककार्यव्यापृा आसीत् । इत्यादिविशे- पस्मृतिर्भवति । तदानी पूर्वानुभवजन्या विशेषाः संस्कारा विद्यमानो अपि क्षो- मेणाऽऽच्छादितत्वान्न कार्यकारिणो भवन्ति । सामान्यसंस्कारातु 'अयं पूर्व ·अद्वैताकुराख्यटीकासंवलितो- दृष्टः । इति सामान्यस्मृतिर्भवति । अतो विशेषस्मरणाभावात् 'किमयं देवदत्त एवोत यज्ञदत्तः, रामनवराचे दृष्टोऽथवा शारदे नवराने दृष्टः प्रयागे दृष्टोऽधया कारपाम् । इत्यादयो यथायथमनेके संदेहाः प्रादुर्भवन्ति । अयं च संशयगणः संमोह इत्युच्यते वस्तुकत्त्वानवधारणप्रकर्षरूपः । इत्थं क्रोधासंमोहः कथं जायते तत्पदार्शतम् । अत्र च कासांचिस्मृतिव्यक्तीनामभावो वर्तते न तु स्मृतिविभ्रमः। स्मृतिविनमस्तु-अयथार्थी स्मृतिरप्रमाजन्या । यदा च पूर्वोक्ते संमोहे जायमाने वस्तुतो देवदत्तोऽपि मुग्धेन यज्ञदत्तत्वेन ज्ञातश्चेत्तस्प पुनः कालान्तरेण जाय- माना स्मृतिः ‘स यज्ञदत्तः । इत्येव स्यात् । अयं स्मृतिविभ्रमः । अयं हान- र्थकारी । अज्ञानमपि विपरीतज्ञानादरमिति हि न्यायः । रज्जोरज्ञानमावात्तु देशवोऽपि न विभेति । तत्रैव सर्पज्ञानात्तु भीतिरुत्पयत एव । वर केवलमज्ञानं रज्ज्वादेर्न तु सर्पधीः । अकर्मणे भवेदाधा द्वितीया तु विकर्मणे ॥ अवाकर्म तूष्णींभावः । विकर्म तु भीत्या पलायनं सर्पघावार्थ दण्डाधा- नयनादिसंभ्रमश्च । तस्य तत्र पर्यन्वेऽनुपयोगाद्विकर्मत्वम् । ननु क्रोधाद्भवति संमोहः ' इति नियमो नोपपद्यते । तथा हि- क्षमैव क्रोधविजये समर्थेति विवेकिनः । क्रोधः कार्यविमङ्गाप तस्माचं क्षमपा जयेत् ॥ सोधे हि परापकारकरणम् । क्षमायां तद्विरुद्धमपकर्तुरपि प्रत्यपकाराकरणम् । एवं तयोः कार्यतो महति विरोध 'पिण्डे पिण्डे मतिभिन्ना' इति न्यापेन क- श्चित्काधाकान्तः क्षमामनालक्ष्य परापकारं करोति । कचित्तु क्षमया गृहीतः कोधमवगूप परापकार न करोति । 'क्षमैव क्रोधविजये समर्था० । इत्युक्तस्तात्पर्य तु सर्वत्र क्षमा क्रोधं जपत्येव । इति न मन्तव्यम् । किंतु ' कोधस्य जयश्चे- क्षमपेव नान्येन केनापि इति । वथा च क्रोधः क्षपया जेतु शक्य इति क्षमाव- उम्बनेन क्रोधस्य विनाशे यत्रैव परम्परा विच्छिन्ना न खग्रे संमोहायुत्पत्तिीरवि विषयध्यानादिपरम्परायां प्रवृत्तायामपि न पर्यवसाने पणाशनियमः । तथा पेन्द्रियसंपमनाभावेऽपि न क्षतिरित्यतोऽष प्रतिपिपादयपितमिन्द्रियसंयमनावश्य- कलं न सिध्यति । इदि नेत्- अप्रोच्यते-क्रोधो दिविषः। कमिक आगन्तुकश्च । 'ध्यापतो विषयान्तः' - ·श्रीमद्भगवद्गीतायाः प्रथमद्वितीयाध्यायौ। १९७ इत्युक्त्या विषयध्यानादिपरम्परया जायमानः क्रमिकः । तदन्य आगन्तुकः । वत्रोककारणपरम्परया जायमानोऽज एव परुतमूलः कमिका कोषो न क्षमया जेतुं शक्यः । तादृशस्थडे क्षमाया उद्भवस्यैवाभावात् । किंवागन्तुषः। 'किन- पापकरपि प्रत्यपकाराकरणम् । इत्येवं याक्षमायाः स्वरूप प्रदर्शित वन सम्यक् । किंवरकरपि प्रत्यपकाराचिन्तनम् । नासामर्थ्यात्मत्यपकाराकरणे 'अपं क्षमावान् । इत्येवं तं प्रत्येवि कश्चित् । अत एव ' परापफारजनकप- चिविरोधी कारणान्तरनिरपेक्षो मनोवृत्तिविशेषः क्षमा ' इति क्षमादक्षणमुरुम् । 'अमेव । इत्युक्रेस्तापर्य समयैव क्रोधस्य जयः । 'क्षमया कोषस्य जयो भवत्येव । इति द्विविधमपि । अत एव ' तस्मात् क्षमपा जयेत् । इत्येवं चतुर्थचरणेऽसंकोचेन ( व्यापकत्वेन ) उक्त संगछन् । इवि द्वितीयोऽध्यायः। इति भीमभवदीतायाः प्रथमदितीयाध्यायौ।

·अद्वैताकुराख्यटीकायां प्रमाणत्वेन धृतानां पचनानामकाराय- नुक्रमेण सूची। -txt- पृ० प. ८ १९३ ७ अकीर्ति चापि. अभीपोमीय. अजातकल्प क. अनुणे पतितो. अथ चेत्त्वमिम० १९ ७ . पृ. १० २८ अयोग्यस्यापि ११८ १६! अर्थमामिदद १० ८ अर्थ प्रत्यक्षतो. १८७ १३ । अअद्धोऽपि २० ११७ ५ असंभव्यपि १५३ २७ अहो यत महत्० ६. २२. ५८ १७ आत्मपाथात्प १५९ १५/आर्या नैव प्रव० १६३ ५ आश्चर्या वक्ता १०८ १३१ १२ उदारचेतसाम् . १०७ ११४ अथो सल्लाहः १२ १३ आ. १ अनन्यगतिकम् अनवद्यानि सा० अनायासत एक अनिर्दिष्टोऽप्य. अनेकजन्मसं. ६ ४ १०९ १४ उ. " अन्तवन्त इमे ११० १६४ १५१ " ४ | उदेति सबिता. १६ उपदेश्यन्ति ते. अन्धकारे वृथा " " ११३ १४४ w . १३५ अन्यथाऽनुप० अन्यार्थदर्शन अपदोपतैव० अपरावर्तिनम्। अमाप्तोऽपि स्मृ० अमार्गगामिनी. ४ ८, उपदेशः सो० ४ उपदेशो भग० ६. उपादेया एव. २४ २२ १११ 5. १५७ २६ अर्व गच्छन्ति. १५७ २० " " ए. " अयोग्यमपि २१ एकमप्यास्थिा.

·[-] 10 पृ० १०३ एकं सांख्यं च० एतस्मारिकामये. एतान हन्तुमि० एवमुक्वार्जुनः एपा तेभिहिता पृ० प. १३३ २४ कुन आगत्य. १६ कृत्यमेतत्काल १६३ २० एपिगोरक्ष्यः १८ १८ कीडासक्तस्त्व. १३ १६ क्रोधाद्भवति. ऐ. " १४५ १६ १७२ १८६ २१ १९५ ११ १९ १३१ २६ १९६ १७ २१ ऐशान्पभिमुखो . औ. १२ कैन्यं मा स्म गमः क्षचित्स्वार्थिकाः क्षय कोष ११ . औषधस्य पद० औषधं भवति १४ १११ १३ क्षुद्रं दय० ख. १७६ २८ ग. 20 २ . १६८ ११/खाद्याशया रु. १२२ १६ १०३ १४ गतासूनगता. ११४ १२ | गवि रोगग्रस्ता० १७३ १९ गुणकदि. ७ गुणभेदा० ११ | गृह एवावस्थित १३ पासता गुण १०३ १६ १८ घटायोन्मीलितं. १९ १५६ १६ चरित्राणि हि० १३७ ९ चातुर्वर्ण्य म १६१ १२६ १३ १९ कण्टकारद्ध कथमेते नित्यः कथं जन्मनि० कथं न ज्ञेय कर्मजं बुद्धि कर्मण्येवाधि कर्माणि पवि० कलौ लुब्धा न. कस्माजन्मनि- काकतालीययोः काचावृतमदी. काम्पे क्वचिदपिः कारागृहे श. कार्यकारण किंचिन्निमित्तः कि प्रयोजन कि महापः कि. D १२४ ५८ २० " १५ १६४ १०३ " १४५ १८ २० " ज, ·पृ० प. १८५ पृ० प. १४३ १५ दृष्ट्वेमं स्वजनं. १०४ १३ दहसीपुत्र. १६ दाविमौ पुरुषो. १५६ २८ 1३० १२ ध. जगत्कार जीवन्धारय.. ज्ञानभूमिः शु० ज्योतिष्टोमेन त. तकं नास्तीत्युक्त. तचिन्तनं तत् तो युद्धाय धमक्षेत्र कु. .१२४ २१ ११३ ११५ ४६ ११५ १३ १४ १३ ८ " २८ १८ धाद्धि युद्धात्. ५ २६ धार्तराष्ट्रस्य. १३ धार्तराष्ट्रा २० २७ धुरं गुणाअये. ४ ध्रुवं वन्याश्रये २९ ध्यायतो विप० ११९ " ततः स्वधर्मः १६२ १० १२८ १२८ तदेव हि मुमु० १९ १०१ तस्मात्सर्वाणि तस्मादुनिष्ठ .११३ २८ १८ ११५ २ तस्मादेवं पि० तस्य कर्तार तस्य तावदे० . १४३ १३४ १० न कर्मणामना० ९ न काइझे विजः ८ न च श्रेयोऽनु० १२न जातु कामः० २१ वान्समीक्ष्य. ४९ . . तानि सर्वाणि १८० " १९३ १३७ २० १२ १८४ " " तु प्रत्युत २० ४ न तदस्ति पृ. न देवा दण्ड. २५ न सिध्यति प्र० १४१ इ. ६ २७ दत्तेन वस्तुना० . १७४ ४५ ૧૮ १४३ १७३ २५ ४७ २ न हि प्रमो० २७ न मां कमर्माणि ९ नापृष्टः कस्य. ६ नामुक्त क्षीय १४ नाहं करोमि. १३ नित्यानित्यव० दातारः पार्थता दातुः सकाशा दुःखनाश: सु. दुःखं च सुखं. दरे तिष्ठ दहन स्थापय. १६३ १५ ४९ १४७ १७१ ૨૮ १२६ ·[४] प पृ. १०६ १२८ नित्यानित्यवि० नित्ये कमाणित नियम. कार्य निर्विशप न निषेधगों ६ . १४७ 1२८ . २२ २६ निहत्य धान . १३७ 0 २ । फलभोगवि० नेहाभिश्म. नैव केवल नैव सर्वस्य. नैसगिकी का नोप्यन्ते कि य. १८२ पृ० ९ ७ प्रत्यक्षा जीव० १५६ १८ पमाणान्यथ. १८९ २१ प्रपोजनम० १४३ २३ १३४ २३ प्रसिद्धार्थः स्व. पायश्चितर० १५६ १३ व. १९४ ११ बलवान् यत्न १११ २४ बहुशखा स० बाल्यावस्थाम ५२ १० युधियुक्तो ज. ११६ २४ युझ्या युक्तो य. १७२ २. मुक्षितस्या. भ. ५२ ४ भावनानुगुण:० २१ भावनानुगुणम् ११४ १)। भीष्मादिदहि- १३७ २. भीष्मादिनाशो० १८३ १७ भोग्ये वस्तुनि० १५६ २७ २३ १७ ६ प. . पञ्चधा मव० परिवृत्ता परीक्षिता. स. परोक्षार्थज्ञात १७१ १३६ १२६ ३ १५४ ५ १५४ पर्याप्तता स. पापमेवाऽऽम. ६ पार्थिवन दु. १६७ ११९ १२५ २५ २७ ૨૮ पुरस्कृत्य मि० ५ पूर्वानुभूतो. भरत्या चश्च० परुत्या यत्प १७६ २१ २५ " २८ १७८ २) मनोवाक्कायदो० १६९ २३ मलो हि वास० ८ मूकोऽहमह० १६२ १६। मृत्यु कदापि ११९ २ १५८ २६ यततो यपि १३८ ११३ पक्षासनाधि. मक्षिप्यवाज. मक्षेप्याः कण्ट. २८ य. १७९ २५ ·[५] पत्सांस्पः प्राप्य . ६ यथा सिंहाद. पदर्थस्पावित यदा ने मोह. पदि मामय. ० " " " " पद्यपते न पद्यप्येवं नि० यद्यमागण पश्च यजे १० यावानर्थ उ० ४ १४ युनायुनावि० यतिपयुक्ति पृ. प्र० प० १२ विचक्षणस्प० ११९ २५ विद्यमानेऽपि ९४ ४ १० विद्यार्थी निप. १७२ १७४ २६ पिनाशिनेऽपि १७६ २५ १६ विशेषो मोगः १३७ १० २ ११ वैरिणोऽपि ४ २ १२२ १८ व्यापाराप्रप० १३७ २२ १५८ श. ११८ २३ शक्ये त्लयोग्य ५३ १५९ ११ शइखः पाण्डुर. ५४ १० शमादिपक १० २ १११ २ शमो इमस्त० १४५ .१६४ १९ गितापस्थापने० २७ शृण्वन्तोऽपि १९ १५५ ९'गीय तेजो० १४५ १४ २३ अवणायापि० १०९ १८ श्रुतिविमति० २८ श्रुत्वाऽप्येनं १०८ १८१ १२ स. १८३ ११ संजाववन्धु १२५ संध्यादिः प्र० १३ १९६ १२ संन्यासः क. १३५ २८ २० संभवनाप १०७ १२३ १०८ १२३ ७ संयोगव० २ १८५ ११ संगृह्णात्यौ . " . येपामधे का. योगस्थः कुरु. " २२ रजौ सपन. रम्भा पुरस्क० राजाश्रिता व्य. व. ६ " " वरं केवट. वो हि यस्य. वापव्यं श्वेत. वायुः क्षेपि० वासनाया: क्ष० १०३ ८ .

·[६] पृ० प० सङ्गात्संजा. पृ० प. १९१ २६ सुखस्य दुः० सति दीपे 0 ६४ १८ ११९ १२८७ साति मूले० २. सूचयन्ति सोऽयं तक १२४ २० . सदृशाद सद्यः शुभ सर्वव्याख्या सर्वस्यैव० सांख्ययोगी० १२ १९१ २७ लिया परि० ६६ १२ स्त्रीपुंस्त्वादि० १२१ १२ स्थान एव० १२६ ५ . स्वधर्मम साधनं त. १३९ २२ १७५ १६ ११४ २५ ११५ ११ ६५ १६ १५६ १३ १२१ १९ . सासक्तियां o सिद्धस्यवः सिद्धान्तमा सुखं वाऽप्य० १८२ २३ स्वरूपतो १८९ ५ स्वल्पमप्प. १०५ १५ स्वस्यैवासंग ६३ १७ स्वाराज्यका० ११६ २० वे स्वे कर्मः . १४५ १८ इति श्लोकादिसूची समामा ।

·४ १४ ३ ... ० ९ ४ ७ ८ २ ८ ३ १ . ९ ९ [४] ग्रन्यनाम । मूल्यम् । रू० ओ० ८६ विधानमाला-भीनृसिंहमविरचिता ।... ८७ अमिहोबचन्द्रिका-किंजवडेकरोपाहवामनास्तिकता । २ ८८ निरुक्तम्-दुर्गाचार्यरुतयुनिसमेतम् । भागद्वयात्मकम् । १६ ८९ काव्यप्रकाशः-संकेतास्पटीकासमेतः । ९० शाखायनारण्यकम-कावेदान्तर्गतयाष्कलशारखीयम्। ९१ गौतमप्रणीतन्यायसूत्राणि-भाष्यवृत्तिभ्यां समेतानि।... ९२ श्रीमद्भगवद्गीता-सटीकरामानुजभाष्ययुता । ९३ दर्शपूर्णमासप्रकाशः-किंजवडेकरोपाहवामनशातिरुतः। ६ १२ ९४ संस्कारपद्धतिः-अभ्यकरोपावभास्करशास्त्रिविरचिता । ९५ काश्यपशिल्पम्-महेश्वरोपदिष्टम् । ९६ करणकौस्तुभः-कृष्णदेवशविरचितः।... ९७ मीमांसादर्शनम्-सतन्त्रवार्तिकशावरमा० भागपट्कात्मकम् ।२५.. ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयः-म. म. अभ्यंकरोपाह्ववासुदेवशखिमणीतः। . ९८ धर्मतत्त्वनिर्णयपरिशिष्टम्- ९९ भास्करीयबीजगणितम्-नवाड्कुराटीकासहितम् । १०० प्रायश्चित्तेन्दुशेखरः-नागेशभदृविरचितः । कुण्डार्कयुतः । १ १०१ शांकरपादभूषणम्-पर्वतेइत्युपाखरघुनाथशास्त्रिकृतं विभा०८ १०२ ब्रह्मवैवर्तपुराणम्-भागद्वयात्मकम् ।... १०३ श्रुतिसारसमुद्धरणम्-गिर्यपरनामकतोटकाचार्यपणीतम् । १३ १०४ त्रिंशच्छ्लोकी-टिप्पणीविवृतिभ्यां समेवा । धर्मशास्त्रग्रन्थः। २ १०५ आश्वलायनगृह्यसूत्रम्-आधलायनाचार्यपणीतम् ।... १०६ दशोपनिषदः-मूलमात्रम् । १०७ लीलावती-श्रीमद्भास्कराचार्यमणीना । टीकाइयोपेता विभागा।३ १०८ व्याकरणमहाभाष्यम्-मदीपोयोतयुवं (भङ्गा०)म. भा.। २ श्रीमत्पद्मपुराणम्-महापुराणान्तर्गत चतुर्मागात्मकम् । सिद्धान्तदर्शनम् महर्षिवेदव्यासमणीतं निरञ्जनभाष्पयुतम् । १ आधानपद्धतिः-किंजवडेकरोपाहवामनशाखिभिः कृता। १ पश्वालम्भमीमांसा-किंजवडेकरोपावामनशास्त्रिविरचिता। शिवभारतम्-कवीन्द्रपरमानन्दविरचितम् । ... १ . १३ " २ . १० ५ ४ . ॥ १५ १२ २ . १२ . २० ४ . १० .

·आनन्याश्रमभुद्रणालयमुद्रितग्रन्थावल्या अकागदिवर्णानुक्रमेण ग्रन्थाङ्केन मुल्याङ्केन च सहितं सूचीपत्रम । 0- . १ ४ २ ४ १५ १ १ १ १२ ३ . १० २ . मूल्यम् ग्रन्थाङ्काः था. ४१ अमिपुराणम् ५ ११२० जीव-मुक्तिविवेकः ३ १२ ८७ अग्निहोत्रचन्द्रिका .२. .१४/२४ जामनीयन्यायमालाविस्तरः८ ८४ अद्वैतामोदः ०६९ ज्ञानार्णवतन्त्रम् ५७ आचारभूषणम् ६/८५ प्योतिनिबन्धः ३ ५८ आचारेन्दुः ०३७ तत्तिरीयवाह्मणम् १४ आधानपद्धतिः १४ ४२ वत्तिरीयसहिता १८ १०५ आश्वलापनगृह्यसूत्रम्२ १२ ३६ तैत्तिरीयारण्यकम् ९ ८१ आश्चरायनभीतसूत्रम् ४ ११/१२ नचिरीयोपनिषत् ६२ ईशकेनकठाधुप ० (रामा०)२ ८१३ तैत्तिरीयोपनिषद्भाव्यवा.. २ ७६ ईशकनकठोपनिषदः १ |७८ विस्थरीसेतु १२ ५ ईशावास्योपनिषत् १४१०४ विशछ्लाकी २ १५ २९ उपनिषदा समुच्चय ६ १२ ९३ दर्शपूर्ण मागालाश ६ १२ ३२ ऐतरेयवाह्मणम् १० १०६ दशोपनिषद ३८ ऐतरेयारण्यकम् ०७४ माशायणगृह्यसूत्रवति १ ११ ऐतरेयोपनिषत् १३३ धन्य तरीयनिघण्दू रा०स०६ ४ ९६ करणकौस्तुभः ९/९८ धर्मतच निर्णय. ७ काठकोपनिषत् १.९८ धर्मतत्व परिशिष्टम् ६६ काव्यप्रकाश ४५६ नित्यापोडशिकार्णव ३ ८९ काव्यप्रकाशः ४८८ निरुक्तम् ९५ काश्यपशिल्पम् १३. नसिहपूर्वोत्तरतापनीयोप ०१ ६ केनोपनिषत् ०.९१ न्यायसूत्राणि ५२ गणेशगीता पद्मपुराणम् १ गणेशापर्वशीर्षम् पचासम्भणीमाता . ७३ गायत्रीपुरश्चरणपद्धति. ८७२ परिमापेन्दुशेखरः २ ६३ गौतमसूत्रम् ८४७ पातञ्जलयोगसूत्राणि ३ १:छान्दोग्योपनियन्(शा०५ ३ पुरुपतकम् ६३ हान्दोग्योपनि (रामा०)३ १२५५ पुरुषार्थचिन्तामणिः । ७९ छान्दोग्योप (मिताक्षरा०)२ . ८ प्रभोपनिषत् ३ . १ . o ९ १ . ३ ४ १ ४ ८ . ० ०० ० ६ १० wr २ . D ४ ० १