·No text on this page.

·+ .* પ્રસ્તાવના - જૈન દર્શનના જ્ઞાનના ચાર અનુગમાં વિભાગ પડેલા છે; તેમાં પ્રથમ વિભાગ દ્રવ્યાનુયોગ છે. આ ગ્રંથ, એ દ્રવ્યાનુયોગ વિભાગનો અંશ છે. નવતત્વના વિષય ઉપર જુદાજુદા અનેક વિદ્વાન નોએ વૃત્તિઓ (ટકા) કરેલી છે. તેમાં હાલના સમયમાં શા ભીમશી, ગાણેકના તરફથી પ્રસિદ્ધ થયેલ નવતત્વના પુસ્તકનું અધ્યયન કર- વામાં આવે છે. નવતત્વ ઉપર-એક પ્રાચિન વિદ્વાને અવચૂરી લખે-- લી છે તેની જુની પણ સુંદર અને શુદ્ધ પ્રત અમારા વાંચવામાં આ-- વતા માલમ પડ્યું કે, આ અવચેરીનું સંસ્કૃત એવું તે સરલ અને રસીક છે કે, નવતત્વનું પ્રાથમિક અધ્યયન કરનારને ઉદલાસ સાથે કંઠાગ્ર કરવાની જીજ્ઞાસા થાય તેવું છે. તેથી તેમજ નવતત્વના વિશાળ જ્ઞાન રૂપ સમુદ્રમાં પ્રવેશ કરવાને આ પુસ્તક નાવ રૂપે, લાગવાથી, તેનું મુળ તથા અવરી સાથે ભાષાંતર કરી પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવેલ છે. જેમાં દરેક તત્વની તથા તેના ભેદની વ્યાખ્યા પછી, અને. સંક્ષિપ્ત સ્વરૂપમાં બતાવવામાં આવેલી છે. આ ગ્રંથ છપાવવામાં ઘેરાજીવાળા મરહુમ શેઠ કાનજી કરશન. જીના વિધવા બાઈ ઉજમબાઈના વસીયત નામાના ટ્રસ્ટી અને આ રાભાના સભાસદ શા દાદરદાસ હરજીવનદાસે સદરહુ, બાઈનાં કરેલા વીલમાં લખ્યા મુજબ જ્ઞાનખાતામાંથી જ્ઞાનના ઉત્તેજના જે મદદ આપી છે તેને માટે આ સભા ઉપકાર માને છે. આ ગ્રંથ વાંચતાં કોઈ પણ જાતની ભૂલ દષ્ટીએ પડે તે સુજ્ઞ જને સુધારી વાંચશે. અને માફ કરશે એવી વિનંતી છે. હેરી રોડ. પ્રસિદ્ધ ક-ત. ધનતેરસ.. શ્રી જૈન આત્માનંદ સભા.

·. ܂ .܀ ·॥श्री॥ नवतत्त्वबोध: ( अवचूरीसहित) जीवाऽजीवा पुण्णं पावासवसंवरो अनिजरणा। बंधो मुरको अतहा,नव तत्ताडंति नायव्वा॥१॥ ७५, १०५, पुश्य, ५।५, पाश्रय, १२, निश, मध અને મેક્ષ, એ નવતત્વ જાણવા યોગ્ય છે. ૧ अवचूरी. जयति श्रीमहावीरः श्रेयःश्रीश्रेणिसंश्रयः। सम्यग् जीवादितत्वानामववोधनिबंधनम् ॥ १ ॥ કલ્યાણ લક્ષ્મીની શ્રેણીના આશ્રયરૂપ અને સમ્યમ્ જીવાદિ તોના બેધને કારણરૂપ એવા શ્રી મહાવીર ભગવંત જય પામે છે. ૧ नवतत्वस्य परिमितपरिमाणस्य प्रचूततरार्थस्य अतीवगंजीरार्थस्य मुग्धजनाववोधाय विचारः किंचि दुच्यते । ..

·() જવતા જેનું પરિમાણ પરિમિત છે પણ જેનો અર્થ વિશેષ વિસ્તા- કરવા અને અતિગંભીર છે એવા નવતત્વને કાંઇક વિચાર મુગ્ધ ( અલ્પવૃદ્ધિ) જનને જ્ઞાન થવા માટે કહીએ છીએ, तथाहि जोवेति--एतानि नवानां तत्वानां नामा- જુને ! તે આ પ્રમાણે વીર' એ ગાથાવ નવતત્વના નામ કહ્યા. तथाहि । जीवतत्वं १ अजीवतत्दं पुण्यत्तत्वं ३ पापलत्वं ४ आश्रवतत्वं । संवरतत्वं निर्जरातत्वं बंधतत्वं मोक्षतत्वं । તે નવ તત્વના નામ આ પ્રમાણે ૧ છતત્વ, ર અછતવ, ૩ પુણ્યતત્વ, પાપતત્વ, ૫ આશ્રવતત્વ, ૬ સંવરતત્વ, ૭ નિર્જ- શતત્વ, ૮ બંધતત્વ, અને ૯ મેક્ષતાવ, तत्वमिति कोर्षः स तत्वं त्वरूपमिति यावत् । તત્વ એ શબ્દને શું અર્થ? તત્વ એ શબ્દનો અર્થ સ્વરૂપ થાય છે, तत्र प्रथमं जीवतत्वं । તેમાં પેલું જીવતત્વ છે. जीवः कीदृश उच्यते । જીવ કેને કહેવાય ? जीवति दाविधान प्राणान् धारयतीति जीकः। દશ પ્રકારના પ્રાણને ધારણ કરે તે જીવ કહેવાય. ૧ વિસ્તાર. ૨ માપવાળે, 1.

·नवतत्ववोध.. (३) -- ... ": दशविधप्रामाश्य कीदृशाः । દશ પ્રકારના પ્રાણ કયા ? पंचेंड्रियाणि त्रिविधं वतं च नासनिःश्यालमथान्यदायुः । प्राणा दशैते नगवद्भिरता स्ते वियोजीकरणं तु हिंसा ॥ १ ॥ પાંચ દિય, ત્રણ પ્રકારનું બેલ, ( મનેબલ, વચનબલ, કાયબલ ) ધાસોસ અને આયુષ–એ દશ પ્રાણુ ભગવંતે કહેલા છે. તે પ્રાણનો વિયોગ કરે, તે હિંસા કહેવાય છે. ? एवंविधदशप्रागधारको. जीवः तस्य स्वरूप यछिचार्यते तज्जीवतत्वं । એવીરીતના દશ પ્રાણને ધારણ કરનાર જીવ કહેવાય, તેનું તત્વ એટલે સ્વરૂપ જેમાં વિચારવામાં આવે તે જીવતત્વ કહેવાય છે, हितीयं अजीवतत्वं जीवादन्योऽजीकः प्राण- चेतनारहित इतिन्नावः तस्य तत्वं स्वरूपं यत्तदजीव- तत्वम् । બીજી અજીવ તત્વ જીવથી બીજું તે અજીવ, એટલે પ્રાણ ચિતના રહિત, તેનું જે તત્વ-સ્વરૂપ તે અજીવ તત્વ કહેવાય છે. तृतीयं पुण्यतत्वं पुण्यं कीदृशं यत् शुन्नप्रक- प्राणी iitalent २१ *-FAML- ·(४) नवतत्वबोध. त्यात्मकं कर्म जीवानां सौरव्यं ददाति तत्पुण्यं तस्य तत्वं पुण्यतत्वं । ત્રીજું પુણ્યતત્વ. પુણ્ય એટલે શું? જે શુભ પ્રકૃતિ રૂપ કર્મ જીવને સુખ આપે તે પુણ્ય કહેવાય છે. તે પુણ્યનું તત્વ-સ્વરૂપ चतुर्थ पापतत्वं पापं किमुच्यते यद् अशुलप्र- कृत्यात्मकं कर्म जीवानां दु:खं ददाति तत्पापं तस्य तत्वं पापतत्वम् । પાપતત્વ, પાપ એટલે શું? જે અશુભ પ્રકૃતિ રૂપ કર્મ જીવને દુ:ખ આપે તે પાપ કહેવાય છે, તેનું તત્વ–સ્વરૂપ તે પા૫તત્વ, पंचमं आश्रवतत्वं आश्रवंति आगच्छति यस्मा- त्पापानि जीवेषु साश्रवः तस्य तत्वं स्वरूपं आश्र- वतत्वं । પાંચમું આશ્રવતવ, જેનાથી જીવોમાં પાપ આવે તે આશ્રવ કહેવાય છે તેનું તત્વ-સ્વરૂપ તે આશ્રવતત્વ, घष्ट संवरतत्व संनियंते निवार्य ते कर्माणि यस्मा त्स संवरः तस्य तत्वं स्वरूपं संवरतत्वं । છઠું સંવરતત્વજેનાથી આવતા કર્મ અટકે તે સંવર કહે- વાય છે. તેનું તત્વ–સ્વરૂપ તે સંવરતત્વ सप्तमं निर्जरातत्वं नितरां अतिशयेन जीयते कीयंते कर्माणि यया सा निर्जरा हादशधा तपोरूपा ·ક नवतत्ववोध. (૫) तस्यास्तत्वं स्वरूपं निर्जरातत्वं । સાતમું નિર્જરાતત્વ. જે વડે કર્મ (દેશથકી) વિશેષે કરી ભય પામે તે નિર્જરા કહેવાય છે. તે નિર્જરા, તપ રૂપે બાર પ્રકારની છે. તેનું તત્વ–સ્વરૂપ તે નિર્જરાતત્વ, अष्टमं बंधतत्वं वध्यं ते जीवेन सह संबज्ञानि कर्माणि क्रियते येन स बंधः तस्य तत्वं-स्वरूपं बंध. ત| આઠમું બંધતત્વ જે વડે જીવની સાથે લાગેલા (આવીને રહેલા ) કર્મને સંબંધ થાય તે બંધ કહેવાય છે, તેનું તત્વ– સ્વરુપ તે બંધતત્વ, नवमं मोकतत्वं सकलकर्मणां सर्वश्रा क्षयल- क्षणो मोदः तस्य तत्वं मोक्षतत्वं । નવમું મોક્ષતત્વ સર્વ કર્મને સર્વથા ક્ષય થાય તે મોક્ષ કહેવાય છે. તેનું તત્વ–સ્વરૂપ તે મેક્ષતત્વ, च शब्द एवार्थे । મૂલમાં શબ્દને અર્થ gવ (જ) થાય છે? एतान्येव नवतत्वानि यथासिशंतोक्तप्रकारेण झेयानि नतु कुतीर्यिककल्पितानि । એટલાજ નવ તો સિદ્ધાંતમાં કહેવા પ્રકાર વડે જાણવા પગ્ય છે. પરંતુ કુતીર્થિક (અન્યમતિ) લેકેએ કપેલા તત્વ જાણવા યોગ્ય નથી, ·(६) नवतत्ववोध.. कुत्रापि पुण्यपापयाबंधे अंत वात् सप्तव तत्वानि उक्तानि। કેઈ સ્થલે પુષ્ય અને પાપતત્વને બંધતત્વમાં સમાવેશ થવાથી સાતજ તો કહેલા છે. एवं नवानां तत्वानां नामान्युक्तानि । એવીરીતે નવ તત્વના નામ કહ્યા- इत्येकगाथा व्याख्याता॥ ॥ એ પ્રમાણે પેલી ગાથાની વ્યાખ્યા સમાપ્ત થઈ अथ नवतत्वानां जेदसंख्यानं कथयति । હવે નવ તત્વના ભેદની સંખ્યા કહે છે. चउदस चउदस बाया, लीसा बासी हुति बायाला। सत्तावन्नं बारस, चउ नव भेआ कमेणेसिं॥२॥ यौ, थोर, तालाश, भ्याशी, तालीश, सत्तावन, બાર, ચાર અને જવ- એમ અનુક્રમે નવતત્વના ભેદ થાય છે. ૨

·જીવના
नक्तत्वबोध
(७)
अवचूरी.
चनति एतेषां नवाला तत्वानां कसेग. एते
जेदा ज्ञातव्याः ।
નવતત્વના અનુક્રમે આ ભેદ જાણવા
यथा।
તે આ પ્રમાણે–
चतुर्दा नेदा जीवानां।
ચિદ ભેદ છે,
चतुर्दश लेदा अजीवाना।
ચાર ભેદ છે.
हिचत्वारिंशद्भेदाः पुण्यप्रकृतीनां ।
પુણ્ય પ્રકૃતિના બેંતાલીશ ભેદ છે,
घ्यशीतिल्लेदाः पापप्रकृतीनाम् ।
પાપ પ્રકૃતિના ખ્યાશી ભેદ છે,
हिचत्वारिंशद् नेदा आश्रवहाराणां ।
આધવના બેંતાળીશ ભેદ છે,
सप्तपंचाशदा : संवरस्य ।
२५२ तत्पना सत्तायन से छ.
छादगन्नेदाः निर्जराया।
અજીવન
-

·(७) नवतत्वबोध. નિર્જરાના બાર ભેદ છે, चत्वारोदा बंधस्य । • या या२. से छे. नवन्नेदा मोदस्य। મેક્ષના નવ ભેદ છે, एवं नवानां तत्वानां नेदसंरच्यां निगद्य अश्र एतेषांनेदानां क्रमेण विवरणं वक्ति- એ નવ તત્વના ભેદની સંખ્યા કહીને હવે એ ભેદનું અનુક્રમે વિવેચન કરે છે– . एगविह दुविह तिविहा, चउविहा पंचछविहा जीवा। चेयण तस ईयरेहि, वेय गइ करण काएहि ॥३॥ एगिदिय सुहुमियरा, सन्नियर पणिंदिआ य सबिति चउ। अपजत्ता पजत्ता, कमेण चउदश जियठाणा ॥४॥ से ७५ तव चेयण (चेतन ) २ मविध छ, ( त्रस ) ३५ भने ईयरः ( इतर ) स्था१२ ३थे विविध छ, वेय । तस

·नवतत्ववोध
(U)
વેર) રૂપે વિવિધ છે, જે (શક્તિ) રૂપે ચતુર્વિધ છે, કારણ
(શિ) રૂપે પંચવિ છે અને જાણ (રાય) રૂપે શિધ છે ?
એકેઢિયના સૂક્ષ્મ અને બાદર એમ બે ભેદ છે. પંચેન્દ્રિ-
પના રાંડી અને અરાંશી એમ બે ભેદ છે. (એ એના મળી.
ચાર ભેદ થયા) વિ એટલે બેલિય, ન એટલે પ્રિય અને પર
એટલે ચારિતિય એ પ્રત્યેકના એક એક ભેદ ગણતાં સાત ભેદ
થાય છે, તે સાતને અપર્યાપા અને પર્યાપ્તા એમ બે પ્રકારે
ગણતાં અનુક્રમે જીવ તત્વના દિ સ્થાન (ભેદ ) થાય છે. ૪
પૂરી.
एगविहति एगिदियेति-इह अत्र जिन
शासने चतुर्दश जीवस्थानानि झातव्यानि ।
આ જિનશાસનમાં જીવના ચિર સ્થાન (ભેદ) જાણવા
વધ્યા છે
તે રમા પ્રમાણે –-
एकेंख्यिाः एकं शरीरलक्षणं इंश्यं येषां ते.
एकैझ्यिाः।
એક શરીર રૂપ ક્રિયા છે જેમને તે એકેદ્રિય કહેવાય છે,
ते च हिधा सूदमा वादराश्च ।
તે એકેદ્રિય જીવ સૂક્ષ્મ અને બાદર એમ બે પ્રકારના છે,
तत्र सूक्ष्माश्चर्मचकुषा अदृश्याः ।
તેમાં ચર્મચક્ષુથી ન જોઈ શકાય તે અમ કહેવાય છે
--

·(१७) नक्तत्वबोध बादराः पुनदृश्याः । ચર્મચક્ષુથી જોઈ શકાય તે બાદર કહેવાય છે ते च ध्येऽपि पृथिवीकाय-अपकाय-तेज काय वायुकाय-वनस्पतिकायरूपाः। તે બંને (સૂક્ષ્મ અને બાદર ) પૃથ્વીકાય, અપૂકાય તેઉકાય, વાયુકાય અને વનસ્પતિશય રૂપ થાય છે. तथा हीझ्यिा : हे शरीररसनालक्षणे इंडिये येषां ते हीझ्यिा । શરીર અને રસના (જીભ)એ બે ઈક્રિયે જેમને હોય તે બેંદ્રિય કહેવાય છે, शंख-कपर्दक-गंमोल-जलूका-कृमि-पूतरक प्रमुखा । ते \ul, atty भी, सी, भायो भने पूर . વિગેરે જાણવા तथा त्रीडिया : त्रीणि शरीररसनाघ्राणलद- गानिइंड्रियाणि येषां ते त्रीझ्यिा । શરીર, રસના અને નાસિક પત્રણ ઈહિ જેમને હોય તે ત્રિદ્રિય કહેવાય છે, पिपीलिका-यूका-मत्कूणोपदेहिका-मत्कोटक- गर्दनक-मोकीटक-धान्यकीटक-कुंथुकप्रमुखा-का- तव्या:। १-मनसाय ·नवतत्ववोध. थाही. sh, भा, भर, गयाश्री बने, या वि३ तेदिय MY. तथा चतुरिंख्यिाः चत्वारि शरीररसनाधायच कुर्लक्षणानि इंडियाणि येषां ते चतुरिंडिया । શરીર, રસના, નાસિકા અને ચક્ષુ –એ ચાર ઈતિ જેમને છે તે ચતુરિદ્રિય કહેવાય છે, मक्षिका-मर-दंश-मशक-कंसारिका-डाल न-पतंग-वृश्चिकप्रमुखा ज्ञातव्याः । भांजी, सभस, श, सशक्षा, सारी ht,. पतीया, અને વીંછી, વિગેરે ચતુરિંદ્રિય જીવ જાણવા तया पंचेंक्ष्यिाः पंच शरीर-सना-प्राण-चकु:- कर्णलदाणानि इंडियाणि येषां ते. पंचेंड्रियाः । शरीर, २t, नासि, नेत्र, ग.न.पायद्रिय જેમને હોય તે પાકિય કહેવાય છે, ते च ध्धिा संझिनः अनंझिनश्च । તે પાકિય જીવ બે પ્રકારના છે. સંજ્ઞી અને અસંશો. तत्र असंझिनः संमूर्तिमाः खंजन-दर्दुर-मत्स्य- सर्प-प्रमुखा : वांतपित्तलेप्मशुक्रमूत्ररुधिरादिप्रनव जंतवथ मनोरहिता झेयाः । તેમાં અસંજ્ઞી પંચદિલ મન રહિત સંમૃમિ જાણવા જેવી WAPSE, Hin, आने सर्थ म तथा यमन (Sal) પિત્ત, મલેણ (બખા) શુદ, મૂત્ર, અને રૂધિર વિગેરેમાં ઉન્ન

·(१२)
नवतत्वबोध.
થનારા જંતુઓ તે અસંશી પક્રિય છે.
संझिनः पुनर्गनजाः ते च तिर्यंच; जलचराः
खेचराः स्थलचरास्तथा मनुष्याः देवा नारकाः
सर्वेप्येते संझिनो मनः संयुक्ताः ।
સંસી પંચેન્દ્રિય તે ગર્ભજ (ગર્ભમાંથી થનારા) જીવ છે,
ते. य२ ( ०४मा ५२नारा) मेयर (पाशभना)
સ્થલચર ( ભૂમિ ઉપર ચાલનારા ) એવા તિર્યંચ જવ તથા
મનુષ્ય, દેવ અને નારકી એ સર્વે મનવાલા હોવાથી સંજ્ઞી
પચેંદ્રિય કહેવાય છે,
एवं एकेंडिया हिनदाः।
એવી રીતે બે ભેદવાલા એકેન્દ્રિય જીવ,
झीडियाः त्रीश्यिाः चतुरिंख्यिाः पंचेंडिया छि-
लेदाः।
બેંદ્રિય, તેંદ્રિય, ચરિંદ્રિય અને બે ભેદવાલા પઢિયજીવ,
इत्येतेलप्तन्नेदाजीवाः सर्वेऽपि पर्याप्ता अपर्या-
ताश्व नवन्ति ।
એવી રીતે એ સાત ભેદવાલા સર્વે જીવે પર્યાપ્ત અને
અપર્યાપ્ત થાય છે.
ततश्चतुर्दशन्नेदा जीवाः संजाताः ।
એ પ્રમાણે એકંદર ચાર પ્રકારના જીવ થાય,
तत्र पर्याप्तास्ते कण्यन्ते ये स्वकीयपर्याप्तितिः

·नक्तत्ववोध. सान्निः संपूर्णा नदति । તેમાં જે પોતાની પતિથી સંપૂર્ણ હોય તે મા. पाय छ पर्याप्तयःपुनः षड् नवंति । यांति... नी छ आहारपर्याप्तिः १ शरीरपोतिः ३ इंडिय-. पर्याप्तिः ३ सञ्चालपर्याप्तिः पलायापर्याप्तिः ५ मनः पर्याप्तिः । ६ ૧ આહાર પર્યાપ્તિ ૨ શરીર પર્યાપ્તિ, ૩.ઇન્દ્રિય પર્યાપ્ત, ૪ ઉચાસ પર્યા. ૫ ભાષા પતિ અને ૬ મન:પર્યાસિ-એ છે પાંત કહેવાય છે. पर्याप्तिशब्देन शक्तिरुच्यते । પર્યામિ શબ્દનો અર્થ શકિત થાય છે, तत्र एकेंड्रियाणां प्राहार-शरीर-इंघिय-नच्या- स-नि:श्वास लक्षयाश्चतन्त्रः पर्यातयो नवंति। તેમાં એકિય છેને અહાર, શરીર, ઇંદ્રિય, ઉસ નિધાસ-એ લક્ષણવાળા ચાર પતિ હોય છે, हीयित्रींघियचतुरिंघ्यिाणां दार-शरीर- જીવની બંધાયેલા કર્મના દળમાં શક્તિ પ્રગટ થતાં તે શક્તિ - ५यय (२५)तभी 12येती, २५१-५ ५ ३.५ मिलि त पारित है. PRATARA ·(१५) नक्तत्वबोध. इंडिय-नच्यालनिश्वास-लापालदणा: पंचपर्याप्तय: स्यु:। બેદ્રિય, તેંદ્રિય અને ચઉસિક્રિય જીવોને આહાર, શરીર ઇંદ્રિય, ઊચાસનિશ્વાસ અને ભાષા-એ પાંચ પર્યાપ્તિ હોય છે. पंचेंझ्यिाणां पुनः आहार-शरीर-इंडिय-नच्छा- सनिःश्वास-लाषा-मनोलणाः षट्पर्याप्तयःस्युः। પંકિય ને આહાર, શરીર, ઇન્દ્રિય, ઉસિનિશ્વાસ, ભાષા અને મન લક્ષણવાળી છે પર્યાપ્તિ હોય છે, एवं येषां जीवानां यावन्मात्राः:पर्याप्तयो नवंति ते जीवास्तावन्मात्राने: सर्वानिः पर्याप्तितिःपर्या- ताः कथ्यते। એવી રીતે જે જીવની જેટલી પર્યાપ્તિ હોય તે જીવતેટલી સર્વ પર્યાપ્તિ વડે પર્યાપ્તા કહેવાય છે, तपिरीता पुनः अपर्याता मंतव्याः त ५२ हे पता थी : विपरीत. (Seni) તે અપર્યાપ્તા જાણવા सूदमैकेंश्यिपर्याप्ताः सूदमैकेडियापर्याप्ताःबाद- रैकेंख्यिपर्याप्ता बादरैकेंझ्यिापर्याप्ताः। સૂક્ષ્મ એકે િપપ્તા અને સૂક્ષ્મ એકેદ્રિય અપર્યાપ્તા.. બદર એકેય પર્યાપ્તા અને બાદર એકે ચિ અપર્યાપ્તા एवं वित्रिचतुः पंचेंशियसंझ्यसंझिनः पर्या-

·नवतत्ववोध
()
प्तापर्याप्ताः सर्वे जीवाश्चतुर्दशन्नेदा ज्ञातव्याः।
એવી રીતે દાંકિય, શ્રીકિય, ચતુરિંદ્રિય અને પંકિય
રાશી અજ્ઞી પર્યાપ્તા અપર્યાપ્તા સર્વે જીવના દિ ભેદ જાણવા
इति जीवतत्वं प्ररूपितम्।
એવી રીતે જીવ તત્વ નિરૂપણ કરેલું છે,
----

·(१६) नवतत्वबोध. अथ अजीवतत्वम्। -- धमाधम्मागासा, तिय तिय भेया तहेव अद्वाय। खंधा देस पएसा, परमाणु अजीव चउद- सहा॥५॥ ૧ ધર્માસ્તિકાય, ૨ અધમસ્તિકાય, ૩ આકાશાસ્તિકાય, એ ત્રણબા સ્કધ, દેશ અને પ્રદેશ એવા ત્રણ ત્રણ ભેદ છે ( દરેકને ત્રણે ગુણતાં બધા મલી નવ ભેદ થાય છે.) તેમજ અદ્ધા ( એ કાલ દ્રવ્યને સમયરૂપ એક પ્રદેશ તે દશમો ભેદ) । मत. य (च) शथी सास्तियन, देश, प्रदेश અને પરમાણું એ ચાર ભેદ એ બધા સાથે મેળવતાં અજીવ તત્વના ચાર ભેદ થાય છે. ૫ अवचूरी. धम्माधम्मेति-एते चतुर्दशनेदा अजीवानां । એ અજીવ તત્વના દ ભેદ છે. धर्मास्तिकायः अधर्मास्तिकाय: आकाशास्ति काय : एते प्रत्येक विधा । ધર્માસ્તિકાય, અધર્માસ્તિકાય અને આકાશાસ્તિકાય એ દરેક ત્રણ પ્રકારના છે, ·नवतत्वबोध. (१७) तयाहि । धास्तिकायस्य स्कंधः देशः प्रदेशाः तथा अधर्मास्तिकायस्य त्रयः तमा आकाशास्ति- कायस्य त्रयः। તે આ પ્રમાણે–ધમસ્તિકાયના ધ, દેશ અને પ્રદેશ, એવા ત્રણ ભેદ છે તથા અધર્માસ્તિકાયના ધ, દેશ અને પ્રદેશ એવા ત્રણ ભેદ છે. અને આકાશાસ્તિકાયના (એજ) ત્રણ ભેદ છે, एवं नवन्नेदा अनूवन् । એવી રીતે નવ ભેદ થયા, तत्र अस्तीनां प्रदेशानां कायः समूहः अस्ति- काय:। તેમાં અતિ એટલે પ્રદેશ તેઓને કાય એટલે સમૂહ તે અસ્તિકાથ કહેવાય છે, तदस्कंधः कीदृगुज्यते। તેમાં ધ એટલે શું કહેવાય? चतुर्दशरज्ज्वात्मके लोके सकलोऽपि यो धर्माऽ- स्तिकायः स सर्वोऽपि स्कंध: कथ्यते । દ રાજકમાં જે સર્વ ધર્માસ્તિકાય છે, તે સઘળે છે કહેવાય છે, तस्य धर्मास्तिकायस्य कियन्मात्रो लागो देश नच्यते। તે ધમસ્તિકાયને કાંઈક છે અૉવા અમુક પ્રમાણને ભાગ તે દેશ કહેવાય છે,

·नवंतत्वबोधे.
तस्य धर्मास्तिकायस्य निर्विनागोनागःप्रदेशः।
તે ધર્મસ્તિકાયના વિભાગ ન પડી શકે તે ભાગ તે પ્રદેશ,
हेपाय छे.
एवं अधर्मास्तिकायाकोशास्तिकाययोरपि
स्कंध-देश-प्रदेशा झेयाः ।
એવીરીતે અધર્મસ્તિકાય અને આશાંતિકાયના સ્કંધ,
દેશ અને પ્રદેશ જાણી લેવા
तथाक्ष कालः समयादिलदासः स च दशमो
नेदः ।
તથા અદ્ધા એટલે સમયાદિલક્ષણવાળ જે કાલ તે દશમે
ભેદ છે,
तथा पुजलानां चत्वारो नेदाः स्कंध-देश-प्र.
देश-परमावश्च ।
તેમ પુદ્ગલના (પુદ્ગલાસ્તિકાયના) સકધ, દેશ, પ્રદેશ
અને પરમાણુ–એવા ચાર ભેદ છે,
तत्र ध्यणुकादयः क्रमेण एकादिवृझ्या अणताणु
कावसाना: स्कंधाः ।
તેમાં બે અણું વિગેરેમાં એક એક વધારતાં અનુક્રમે અસંતા
અણુ સુધીના સ્કંધ કહેવાય છે.
तेषां कियन्माना नागा देशाः प्रोज्यते ।
તેઓના કેટલાક પ્રમાણુના ભાગને દેશ કહે છે
..

·नवतत्ववोध.. (१५) तेषां निर्विन्नागा. जागा: पुनः प्रदेशा नुच्यते । તેના ફરી વિભાગ ન થઇ શકે તેવા ભાગને પ્રદેશ કહે છે, परमारावः पुनः परस्परमसंवा अतीव. सू. दमा:कंधादिकारण रूपा निर्विनागा एव ज्ञातव्याः। પરસ્પર સંબંધ વગરના, અતિસુક્ષ્મ, સ્કંધ વિગેરેના કારણે રૂપ અને જેને વિભાગ થઈ શકે નહીં તે પરમાણુ જાણવા एवं अजीवा: चतुर्दशन्नेदा नवंति । એવી રીતે અજીવતવ ચાર પ્રકારનું છે. ૫ अय एतयां विशेषम्वरूपं प्ररुपयति। હવે તેમનું વિશેષ વરૂપ કહે છે.. धम्माधम्मापुग्गल,नह कालो पंच हुँति अ- ज्जीवा। चलणसहावोः धम्मो, थिरसंठाणो अहम्मो अ॥६॥ ધમસ્તિકાય, અધર્મસ્તિકાય, પગલનિકાય, આકાશસ્તિ- હોય અને ટાલ એ પાંચ અજીવ દ્રવ્ય છે તેમાં જેને ચલન સ્વભાવ ગુણ હોય તે ધર્માસ્તિકાય અને જેને સ્થિર સ્વભાવ ગુણ હોય તે અધમસ્તિકાય કહેવાય છે, ૬ ·(५०) नवतत्ववोध, अवचूरी. धम्मेति-धर्मासतिकायाधर्मास्तिकायपुजला- स्तिकायाः नन्न आकाशास्तिकायः कालः समयादिः एतानि पंचव्याणि अजीवा: प्रोच्यन्ते । ધર્માસ્તિકાય, અધમસ્તિકાય, પુદ્ગલાસિતકાય, આકાશા- સિતંકાય અને કાલ (સમયાદિવિભાગ) એ પાંચ દ્રવ્ય આજીવ उपाय छे. षष्ठं जीवव्यं एवं जिनशालने षट् च्याणि कण्यन्ते । છઠું છવદ્રવ્ય-એવી રીતે જિનશાસનમાં ષ વ્યકહેવાય છે. अथ क्रमेण धर्मास्तिकायादीनां लक्षणमाह । હવે અનુક્રમે ધર્માસ્તિકાય વિગેરના લક્ષણ કહે છે चलणेलि-चलनस्वन्नावो धर्मास्तिकायः । ચલન (હાલવું-ચાલવું) એ જેને સ્વભાવ છે તે ધર્મ- સ્તિકાય કહેવાય છે. * जीवानां पुद्गलानां च गमनं कुर्वतां यद् व्यं साहाय्यं ददाति तास्तिकायः । એક જીવ અને પુગળને ગતિ પણે, પરિણમતાં જે અપેક્ષા કારણ હોય તેને ધર્મસ્તિકાય કહે છે. કારણ ચાર પ્રકારના છે. ૧ ઉપાદાન, ૨ નિમિત્ત, ૩ અસાધારણ, અપેક્ષા. જેમાં માટીને ઘટ બનાવવામાં ભૂમિ અને આકાશ અપેક્ષા કારણરૂપ છે તેમ જીવ અને પુગળને ગમનાગમન કરવામાં ધર્મ- સ્તિકાય, અપેક્ષા કારણરૂપ છે.

·नवतत्ववोध.
જીવ અને પગલને ગમન કરતાં (હાલવાચાલવામાં જે
દ્રવ્ય હાથ આપે છે તે ધર્માસ્તિકાય છે.
या मत्स्यानां जलं धर्मास्तिकायः इत्यर्थ: ।
જેમ માંછલાને (સંચાર કરવામાં સહાયરૂપ) જલ ધર્મ
સ્તિકાય છે, તેમ અહિં રામજવું એ અર્થ છે.
स्थिरसंस्थानः पुनः अवास्तिकायः ।
સ્થિર રાખવાને જેને સ્વભાવ છે તે અધમસ્તિકા
કહેવાય,
स्थिरसंस्थान इति किमुच्यते ।
સ્થિર સ્વભાવ એટલે શું કહેવાય?
यद् व्यं जीवपुद्गलानां स्थिति कुर्वतां सा-
निध्यं ददाति स: अधर्मास्तिकाय इति नावः ।
૧ જે દ્રવ્ય જીવ અને પુદ્ગલેને સ્થિતિ કરતાં સાંનિધ્ય
(પ રહેવાપણું) આપે તે (સ્થિર રાખવાના સ્વભાવવાળા)
અધમસ્તિકાય-એ ભાવાર્થ છે.
एतौ धर्माधर्मास्तिकायौ यत्र वर्त्तते स लोका-
I !
તે ધમસિંહાથ અને અધમસ્તિકાય જ્યાં રહે તે લોકો
કહેવાય છે,
છે જેમાં મુસાફરને રીતે ચાલતાં વિશ્રામ લેવામાં ક્ષાદિની છે તે
અપેક્ષા કાર છે તેમ છે તેવા પુદગળને સ્થિતિમાં પરિણમતાં અમે
કરણપ તે અધમતિક છે

·पतापमान: . चतुर्दशरज्जुप्रमाणः। તે ચાદ રાજલકના પ્રમાણવાલે છે. तत: परस्तु अलोकाकाशः । ने.सोशथी माने तो महश छ.. एवं धर्माधर्मास्तिकाययोर्विशेषस्वरूपं प्ररूपि- तम् ॥६॥ એવીરીત, ધર્માસ્તિકાય અને અધમસ્તિકનું વિશેષ સ્વરૂપ નિરૂપણ કર્યું. ૬ अथ आकाशपुजलयो: स्वरूपमाह। હવે આકાશાસ્તિકાય અને પુદ્ગલાસ્તિકાયનું વરૂપ કહે છે. अवगाहो आगासं, पुग्गलजीवाण, पुग्गला चउहा। खंधा देस पएसा, परमाणु. अ. चेव नाय- व्वा॥७॥ अवचूरी: अवगाहो-इति. जीवपुद्गलानां अवकाशः जीवानां पुद्गलानां च यद् अवकाशं, ददाति - ·नवतत्ववोध. (२१) 'तत आंकाशं तत् आकाशयमिति नावः । જીવ પૂગલનો અવકાશ તે આકાશ અર્થાત જીવ અને પગલેને જે અવકાશ આપે તે આકાશ એટલે આકાશ हेपाय छ, पुद्गलाश्चतुर्विधाः स्कंध-देश-प्रदेश-परमाणु दैतिव्याः। સ્કંધ, દેશ, પ્રદેશ અને પરમાણુ-એવા ભેદથી પુગલે ચાર પ્રકારના જણવા स्कंधादीनां स्वरूपं पूर्वमेवोक्तं ज्ञातव्यं । 3 સ્કંધ વિગેરેનું સ્વરૂપ પ્રથમ કહેલું છે તે પ્રમાણે स अय कालस्वरूपमाह। હવે કાલનું સ્વરૂપ કહે છે. एगाकोडी सतसट्रि लरका सतहत्तरीसह- स्सा य। दोयसया सोलहिया, आवलिया इग मुहु- तम्मि ॥८॥ એક કરે, સડસઠ લાખ રર હજાર, બસો અને સેળ એટલી આવળિકા એ મુહૂર્તમાં થાય છે. ૮ समयावली मुहुत्ता, दीहा परका य मास वरिसा या ·(श्व) नवतत्वबोध. भणिओ पलिआ सागर, उस्सप्पिणी स- प्पिणी कालो ॥९॥ समय, माजी, मुत, हिवस, पक्ष, भास, वर्ष, ५८या. પમ, સાગરેપમ, ઉત્સર્પિણી અને અવસર્પિણી એકાલ કહેવાય છે, अवचूरी. समयावलीति-समयोऽत्यंतलूदमकालः । અતિસૂક્ષ્મ કાલને સમય કહે છે, आवलिका असंख्यातसमयप्रमाणा। અસંખ્યાત સમયને એક આવલિકા કહે છે. निगोदजीवानां एकश्वासोच्छ्वासमध्ये सप्तदश- वारान् यावन्मरणं अष्ठादशसंख्योततिरपि जवति तेषां आयुः (२५६ आवलिका। ૧ નિગદના જીવને એક શ્વાસમાં સત્તરવાર સુધી મરણ પર્યત અઢારમી સંખ્યાવાળા ભવની ઉત્પત્તિ પણ થાય छ. तेभनु मायुध्य ( २५६ ) मावलि प्रभार छे. मुहूर्त घटीध्यप्रमाणं । બે ઘડીનું એક મુહૂર્ત થાય છે. दिवसोअहोरात्ररूप: त्रिंशन्मुहूर्तप्रमाणः । ૧-બસેછપને આવલીન નિગોદના જીવનો એક ક્ષુલ્લક ભવ-સાડા- સત્તર સુલકભવ જેટલો કાળ તે શ્વાસસરુપ પ્રાણ—સાતપ્રાણનો એક રોક—સાતસ્તકને એક લવ-સતેર લવને એક મુર્ત.

·नवतत्वदोष... (२५)
તેના ત્રીશ મુહૂર્તનો અહોરાત્ર રૂપ દિવસ થાય છે,
पदः पंचदशाहोरात्ररूपः।
પંદર હેરાવ્ય રૂપ દિવસનો એક પક્ષ (પખવાડીયું)
माल: पदाध्यप्रमाणः ।
છે પખવાડીયાનો એક માસ થાય છે
व धादशमासप्रमाणं।
બાર મારાનું એક થાય છે,
पख्योपमं पहष्ठांतेन प्रतिवन् ।
કુવાના દ્રષ્ટાંત વડે પલ્યોપમ પ્રસિદ્ધ છે,
सागरोपमं दशकोटाकोटीपख्योपमप्रमाणन् ।
દર કડાહી પોપમનો એક સાગરોપમ થાય છે.
उत्सर्पिणी दशकोटाकोटीसागरोपमप्रमाणा।
દા કેકેડી સાગરોપમે એક ઉત્સર્ષણ થાય છે,
नत्मपिणीप्रमाणा एव अवसर्पिणी।
ફરસાણીના પ્રમાણ જેટલું જ પાણીનું પ્રમાણ છે
एर सर्वोऽपि कालः सूर्यगतिक्रियापरिचिन्नो
झातव्यः
આ છે કાલ સૂર્યની ગતિ અને દિયાના પરિમાણ ઉપર
एवं अजीवतत्वस्य चतुर्दशन्नेदा मोक्ता

·(५६) नवतत्ववोध એવી રીતે અજીવતત્વના દિ ભેદ કહેલા છે, હું ॥ इति अजीवंतत्वम्॥ अथ पुण्यतत्वन्नेदान् श्चित्वारिशतं विवृणोति । હવે પુણ્યતત્વના બેંતાળીશ ભેદનું વિવેચન કરે છે. सा उच्चगो पंचेंदि जाई मणुदुग, सुरदुग पणदेहा। आइ तितणूणु वंगा, आइमसंधयण संठाणा ॥१०॥ घण्ण चउक्काऽगुरुलहु, परघा ऊसास आय- ज्जोअं। सुभ खगइ निमिण तसदस, सुरनर तिरि- आउ तित्थयरं॥११॥ ૧ સાતા વેદનીય, ૨ ઉચ્ચગેત્ર, ૩ મનુષ્યની ગતિ ૪મનું વ્યની આનુપૂવીની પ્રાપ્તિ, ૫દેવતાની ગતિ ૬ દેવતાની આન- પૂવીની પ્રાપ્તિ, ૭ પચે ક્રિય જાતિ પંચ દેહ એટલે પાંચ શરીર રૂપ નામકર્મ. ૮ દારિક શરીર. તે ક્રિય શરીર, ૧૦ આહારક શરીર, ૧૧ તેિજસ શરીર, ૧૨ મણ શરીર ·नवतत्वोध આદિ વિતનું એટલે આદિના આદકિિિક્રય તથા આહારક એ ત્રણ શરીરના અંગ ઉપાંગ અને અંગોપાંગ છે, જેમકે- ૧૩ એકારિક અંગોપાંગ, ૧૪ક્રિય અંગે પાંગ, ૧૫ આહારક અપાંગ, ૧૬ પહેલું વાંધણ, ૧૭ પહેલું સંસ્થાન, વર્ણદિઠ ચાર એટલે ૧૮ શુભ વર્ષ ૧૮ શુભ ગંધ, ર૦ શુભ રસ, ર શુભ સ્પર્શ, રર ગુરૂ લઘુ, ર૩ પરાઘાત, ૪ ધારાસ, રપ આપ, ર૬ કોત, ૭ શુભવિહાયોગતિ, ૨૮ નિર્માણ ૩૮ વરદશક ૩૪ સુરાયુબ, ૪૦ મનુષ્પાયુષ્ય, ૪૧ તિર્યંચાયુષ્ય અને ૪૨ તીર્થકર નામ કમ–પુણ્યકર્મના બેંતાલીશ ભેદ કહ્યા, ૧૦-૧૧- अवचूरी. साउच्चगोअ इति, वण्णचउक्क इति पुण्य तत्वस्य एते छिचत्वारिंशदनेदा नवंति । પશ્ચતત્વના એ બેંતાલીશ ભેદ થાય છે, यया-सातं सातावेदनीय कर्म येन जीवः सौ- ख्यानि ललते ॥१॥ સાત એટલે સામવેદનીય કર્મ. જે વડે જીવ સુખ પામે છે, नबैर्गोत्रं यस्मिन्नुत्पन्नो जीवः सर्व जनमान्यः ઘાત || 3 || ૨ બીજું ઉચ્ચત્ર, જેમાં ઉત્પન્ન થયેલા જીવ સર્વે લોને માનવા શાય છે, मनुष्यछिकं मनुष्यगति-मनुष्यानुपूर्वीरुपम्

·(0)
नवतत्ववोध
૩-૪ મનુષ્યદ્ધિક એટલે મનુષ્ય ગતિ અને મનુષ્ય આપવી.
यया कर्मप्रकृत्या जीवो मनुष्यगतित्वं लजते
सा मनुष्यगति ।
જે કર્મની પ્રકૃતિથી જીવને મનુષ્ય ગતિ પણું પ્રાપ્ત થાય
તે મનુષ્યગતિ કહેવાય છે,
यया कर्म प्रकृत्या मनुष्यगतिबज्ञायुः जीवो-
ऽन्यत्र गच्छन् मनुष्यगतौ प्रानीयते सा मनुष्यानुपूर्वी ।
જે કર્મ પ્રકૃતિથી જીવ મનુષ્યગતિનું આયુષ્ય બાંધી
બીજે જતો હોય તેને પાછો મનુષ્યગતિમાં જેણે કરીલાવવામાં
આવે તે મનુષ્યાનુપૂવી ૧ કહેવાય છે.
सुरक्षिकं सुरगति-सुरानुपूर्वीरूपं । ५
૫-૬ સુરકિ–એટલે દેવતાની ગતિ અને દેવતાની આનુપૂવી
सा मनुष्यगति-मनुष्यानुपूर्वावत् झेया ।
તે મનુષ્યગતિ અને મનુષ્ય આનુપૂવની જેમ જાણી લેવી.
पंचेंड्यिजातिः यया जीवस्य पंचेंयित्वं स्या-
7 1 9
૭ જેનાથી જીવને પચંદ્રિયપણું થાય તે પંદ્રિય જાતિ
કહેવાય છે,
ઃ રાણા
પંચ દેહ એટલે પાંચ પ્રકારના શરીર
૧ જેમ વાંકા ચાલતા બળદને નાથ ઘાલીને સીધો ચલાવવામાં આવે
તેમ પરભવમાં વક્રગતિએ જતાં એવા જીવને પોતાના ઉપજવાના સ્થાનકે
જે કર્મ ખેંચીને લઈ જાય તે આનુપૂવ કહેવાય છે.

·नवतत्ववोध. (ए) औदारिकं वैक्रिय आहारकं तैजसं कार्मरां च । ૧દારિક. કિય, આહારક, તિરસ અને પકામણ औदारिक नदारैः स्फारैः पुद्गलैः निष्पन्न तत् औदारिकम् । ૮ ઉદાર-મોટા પુદ્ગલથી બનેલું તે દારિક શરીર કહેવાય છે, तिर्यग्मनुष्याणां योग्यं शरीरम् । ७ તે દારિક શરીર તિવેચ તથા મનુને ગ્ય છે, * वैक्रियं विविध क्रियाया निष्पन्नं । ए વિવિધ ફિયાથી બનેલું શરીર ક્રિય શરીર કહેવાય છે. देवनारकायां शरीरं वैक्रियलब्धिकतं शरीरं ज्ञेयम् । દેવ નારદીનું શરીર ક્રિય લબ્ધિથી થયેલું શરીર જાણવું पाहारकारीरं यत्र चतुर्दशपूर्वधरैः संदेद्रोच्चे- दाय तीर्थकरऋहिदीनाय वा महाविदेद्गमनाय एकदस्तप्रमाणात्यंतविशिष्टरूपसंपन्नं विधीयतेशरीर तत् श्राहारकदारीरम् । १० ૨૦ જેમાં ચાર પૂર્વધારી પિતાને રહે છેદવાને અથવા વયિ શરીરના બેટ છે. ૧ કપ પાતિક તે દેવતાં અને નાર- ने..२ ११३४थी, ले लिया मनुष्य time RamPMAPAN ·(३५) नवतत्ववोध. તીર્થકરની રીદ્ધિ જેવાને અર્થે મહાવિદેહ ક્ષેત્રમાં જવારે એક હાથ પ્રમાણનું અતિ વિશિષ્ટ રૂપવાળું શરીર કરે તે આહારક- सरी हेपाय छे. तैजसशरीरं तत् येन शरीरेण जीवैः माहारो गृहीतः खलु रसादिधातुरूपतया परिणति नीयते य- शालपोलब्ध्या तेजोलेश्यानिर्गमश्चः क्रियते तत्तै- जसं । ११ ૧૧ જે શરીર વડે જીવે ગ્રહણ કરેલ આહાર રસાદિ ધાતુ, રૂપે પરિણામ પામે અને જેથી તપલબ્ધિ વડે તેજલેશ્યા નિષ્પન્ન થાય તે તૈજસ શરીર કહેવાય છે. कार्मणशरीरं अष्टविधकर्मविकाररूपं सर्वश- रीरकारणनूतं । १२ ૧૨. આઠ પ્રકારના કર્મના વિકાર રૂપ અને સર્વ પ્રકારના શરીરનું કારણ ભૂત કાર્મણ શરીર કહેવાય છે, तैजसकार्यशरीरे संसारिजीवानांअनादिकाल संबनवतः। તિજસ અને કામણ શરીર સંસારી જીવોને અનાદિકાલથી સંબદ્ધ થયેલા છે, मोक्षगमनं विना तयोः कदापि वियोगो न स्यात् । મેક્ષે જવા શિવાય તે તેજસ અને કાર્મણ શરીરને વિઝ इही. पण थता नथी, .

·વાતૃષ્ણ એટલે ૧૮ , ૯. ર૪ રસ અને રીઅર नवतत्याध. (३१) एवं बादशपुण्य प्रायोऽलूवन् । તેવી રીતે બાર પુણ્ય પ્રકૃતિ થી, आदिशारीरत्रयस्य लपांगानि। પિલા ત્રણ શરીરને રિપાંગ છે, यौदारिकस्य १३ चडियल्य १५ प्राक्षारकस्य १५ ૧૩ દકિ, ૧૪ ક્રિય અને ૫ આહારક– એ ત્રણ શારીરને ઉપાંગ છે, तेजलकार्मरायोन जवति । જિસ અને કાર્મા શરીરને ઉપાંગ નથી. आदिसंदननं बजरिषचनाराचसंहननलक्षणं । १३ ૧૬ વરીષભનારા નામે પહેલું સંહનન ( રાંધણ) संख्यानं समचतुरस्त्ररूपं । १७ ૧૭ રતિરસ રહ્યા છે.' वरीचतुष्क वर्ग १७. गंध १॥ रस २० स्पर्श २१.रूपम् । अन पुण्यप्रत्यविशारे प्रशतं ग्राह्य अप्र- शलं पुनः पापप्रत्याधिमारे कायिष्यते । પુરા પતિને અધિકાર છે તેથી વચન માં વર્ણન ગ, રસ અને સ્પર્શ એ પ્રશરત છે કે શુભ જાણવા અને પલ પાપ પ્રવૃત્તિના અધિકારમાં ફક્ત એટલે પશુ 1 ·(३२) नवतत्ववोध अगुरुलघुनामकर्म येन कर्मणा जीवानां शरीर न गुरुलघु स्यात् किंतु समतानावे स्यात् । २२ રર જે કર્મથી જીવનું શરીર બહુ ભારે કે બહુ હલકું ન થાય પણ સમતા ભાવે (સરખું) થાય તે અગુરુલઘુ નામ કર્મ કહેવાય છે, पराघातनामकर्म येन परेषां वलवतामपि जीवः अनाकलनीयः स्यात् । १३ ૨૩ જે કર્મથી જીવ બીજા બલવાન જાથી પણ અજિત થાય તે પરાઘાત નામ કર્મ કહેવાય છે, नुच्छासनामकर्मयेन जीवः श्वासोचाललब्धि युक्तः स्यात् । श्व ર૪ જેનાથી છવ શ્વાસેલ્ફસની લબ્ધિવાલે થાય, તે ઊસ નામ કર્મ કહેવાય છે, आतपनामकर्म येन जीवस्यस्वयमनुष्णमपि नष्णप्रकाशसंयुक्तं शरीरं स्यात् यथा सूर्यमंझले पृथ्वीकायजीवानां इदं सूर्यसंकले एक नान्यत्र श्य ૨૫ જેનાથી જીવનું ઉષ્ણતાવગરનું શરીર ઉષ્ણ પ્રકાશવાળું થાય, તે આપ નામ કર્મ કહેવાય છે. તેનું શરીર સૂર્યના મંડ- લમાં રહેલા પૃથ્વીકાય જીવોનું હોય છે. તે સૂર્યમંડલમાંજ હોય भारी होतु नथी. नयोतनामकर्म यत्र जीवानां अनुष्यप्रकाश- युक्तं शरीरं स्यात् यथाचंश्माले ज्योतिश्वकादिषु।२६ - • . .

·नवतत्ववोध
જેમાં જીવનું શરીર અનુણ (શીતલ ) પ્રકાશવાલું
થાય તે કિતનામ કર્મ કહેવાય છે. જેમ ચંકમડલમાં જતિ-
થક વિદરમાં હાથ છે તેમ,
शुलखगति शुन्नविहायोगति नामकर्म विहा-
यसा ननसागतिः गमनं विहायोगतिः । २७
૨૭ શુભખગતિ એટલે શુભ વિહાયોગતિ નામકર્મ વિહા-
એટલે આકાશ વડે ગમન તે વિહાગતિ કહેવાય છે,
विहायोग्रहणं चतुर्गतिव्यामोहविच्छेदार्थ ।
અહિં “વિરાજ' શબ્દનું ગ્રહણ ચારગતિના વ્યાહને વિ-
છેદ કરવાને કરેલું છે,
यया जीवानांशुन्ना गतिः स्यात् यथा इंसगज
વૃદીનામ્
જે વડે જીવને હું, હાથી અને વૃષભ વિગેરેના જેવી
શુભ ગતિ (ચાલવું ) થાય છે,
निर्माण नामकर्म येन जीवशरीरे अंगप्रत्यंगानां
नियतप्रदेशव्यवस्थापनं क्रियते यथा सूत्रधारेण
પુલિકા | gs
૨૮ જેનાથી પુતળી વિગેરેમાં સૂત્રધાર (કારીગર) ની
જેમ ઉધના શરીરમાં અંગ અને પ્રત્યેની નિયમિત પ્રદેશમાં
વ્યવસ્થા કરવામાં આવે તે નિમાર નામકર્મ કહેવાય છે,
सदशक अग्रेतनगायाया व्याख्यात्यते ।
- વાદશિક નામકર્મની વ્યાખ્યા પછીની ગાથામાં કરે

·(३४) नवतत्वबोध.
सुरनरतिर्यगायुस्त्रितयं यः कर्मनिः देवमनुष्य-
तिर्यग्नवेषु जीव्यते । ४१
૪૧ જે કર્મથી દેવ, મનુષ્ય અને તિર્ધચના ભવમાં જવાય
દેવતાયુષ્ય મનુષ્પાયુષ્ય અને તિર્યંચાયુષ્ય-એમ ત્રણ કર્મ કહે
a
पाय छे.
तीर्थकर नामकर्म येन चतुस्त्रिंशदतिशयादि
तीर्थकरऋदिसंयुक्तो जीवः विन्नुवनस्यापि पूज्यः
स्यातू । वश
૪૨ જેનાથી ત્રીશ અતિશય વિગેરે તીર્થકરની સમૃ-
-દ્ધિએ ચુત એવો જીવ ત્રણ ભુવનને પણ પૂજ્ય થાય તે તીર્થ
કર નામકર્મ કહેવાય છે.
केवल्यवस्थायां तस्योदयः स्यात् ।
તે તીર્થકર કર્મને ઉદય કેવલી અવસ્થામાં થાય છે,
इति छिचत्वारिंशत् नेदाः पुण्यप्रकृतिनां झेयाः ।
એ પુણ્ય પ્રકૃતિના બેંતાલીશ ભેદ જાણવા,
*
.
अथ पूर्वोक्तं सदशकं व्यारव्यानयति ।
હવે પ્રથમ કહેલ સદશકની વ્યાખ્યા કરે છે.
तस बायर पज्जत्तं पत्तेअथिरं सुभं च सुभगंच।
सुस्सर आइज्ज जसं तसादिदसगं इमं होश
॥१२॥

·नवतत्ववोध.
प्रस, १९६२, पास्ति त्य, स्थि२, शुल, शुला, सुस्वर,
આદેય, અને યશ નામ કર્મ-આ ત્રસાદિદશક (વસ વિગેરે દશ)
કહેવાય છે. ૧૨
अवचूरी.
तसइति गाश्राव्याख्या-त्रसनाम कर्म येन
" त्रस्यति नपणाचन्तितप्ताः गयादी गच्छंतीति
साः "हड्यिादिनामकमोदयः । '
૬ ઉન વિગેરેથી તપેલા છાયા વિગેરેમાં જાય તે વસ
જીવ કહેવાય છે. તેવા બેઇકી વિગેરે નામકર્મને જેનાથી ઊદય
थाय ते. स वामभयाय. छे.
वादर नामकर्म येन जीवा वादरा स्थुलाश्चा-
हा नवंति येन मनुष्य जीवशरीरं दृश्यते इति
जावः ।
૨ જેનાથી જીવ બાદ એટલે- નેત્રથી જોઈ શકાય તેવા
સ્થૂલ જીવ થાય તે બાર નામકર્મ કહેવાય છે. ભાવાર્થ એવો
છે કે, જે બાદર જીવનું શરીર મનુયોથી જોઈ શકાય છે,
पर्याप्ति नामकर्म येन जीवा निजपर्याप्तियुक्ता
नति 1.३
૩ જેનાથી જીવ તિપિતાની, પતિ, એ યુદ્ધ થાય તે
પથમિ નામ કહેવાય છે,
प्रत्येक नामकर्म येन एकस्मिन् जीवशरीरे
एक एव जीवः ।

·(३६) नवतत्वबोध.
૪ જેનાથી જીવને એક શરીરમાં એકજ જીવ હોય તે
પ્રત્યેક નામકર્મ કહેવાય છે,
येन बहवो जीवा एकशरीरे नवंति तत्साधा-
रणं नामकर्म पापप्रकृतिमध्ये कथयिष्यते ।
જેનાથી એક શરીરમાં ઘણું જ થાય તે સાધારણ નામ
કર્મ પાપ પ્રકૃતિમાં આગલ કહેવામાં આવશે,
स्थिरनामकर्म येन जीवानां दंतास्थ्यादि
स्थिरं स्यात् । ५
૫ જેનાથી જીવને દાંત, અસ્થિ વિગેરે સ્થિર–દ થાય તે
સ્થિર નામકર્મ કહેવાય છે,
शुन्ननामकर्म येन जीवानां नारूर्वशरीरं
शुनं स्यात् । ६
હું જેનાથી જીવને નાભિની ઉપરનું શરીર સારું પ્રાપ્ત થાય
તે શુભ નામ કર્મ કહેવાય છે,
सुन्नग नामकर्म येन जीवः : सर्वजनवजन्नः
स्यात् । ७
.७२:43-७५सनने प्रिय थाय:त सुमा नाम
કહેવાય છે,
सुस्वरनामकर्म येन जीवानां माधुर्यादिगुणः
सुस्वरः स्यात् ।

·नवत्तत्ववोध (३७) छ २५२ भारत विरेशु वाणे!. थाय, તે ગુસ્વર નામકર્મ કહેવાય છે. आदेयनामकर्म येन जीवः सर्वजनमान्यव- चनः स्यात् ।। ૯ જેનાથી જીવ જે વચન બેલે તે સર્વ જનને માન્ય થાય. તે આદય નામ કર્મ કહેવાય છે. यश कीर्तिनामकर्म येन जीवो यश कीर्ति युक्तो नवति । १० ૧. જેનાથી જીવ યશ-કીર્તિવાલો થાય તે યશકીર્તિ નામ भोपाय थे. एवं चित्वारिंशभेदन्निन्नं तृतीयं पुण्यतत्वं प्र-- रुपितम्। એવી રીતે બેંતાલીશ ભેદવાલું ત્રીજું પુણ્યતત્વ નિરૂપણ કર્યું इति पुण्यतत्वम् . अथ चतुर्य पापतत्वं कथ्यते । હવે ચોથું પાપતત્વ नाणंतरायदसगं, नव वीए नीअ साय मि- च्छतं ।

·, (૨૪) नवतत्वबोध. थावरदस नरयतिगं, कसायपणवीस तिरिय- दुगं. इग बि ति चउ जाईओ, कुखगश् उवघाय हुति पावस्स। अपसत्थं वण्णचउ,,अपढम संघयण संठाणा || 18 || જ્ઞાનાવરણીયકર્મ અંતરાયકર્મ વિગેરે. દશ– (૧ મતિ- જ્ઞાનાવરણીય, ૨ શ્રુતજ્ઞાનાવરણીય, ૩ અવધિજ્ઞાનાવરણીય, ૪ મન:પર્યવજ્ઞાનાવરણીય, ૫ કેવલ જ્ઞાનાવરનીય, ૬ દાનાંતરાય ૭ લાભાંતરાય, ૮ ભેગાંતરય, ૯ ઉપભેગાંતરાય ૧૦. વીત- રાય,) બીજા નવા પ્રકાર દર્શનાવરણીયના- ૧૯ (ચાર ભેદ. દર્શનના અને પાંચ નિદ્રાના) ર૦ નીંચગોત્ર, ૨૧ અસાતવેદ- નીય, ૨૨ મિથ્યાત્વ મેહનીય. ૩ર સ્થાવરદશક ( સ્થાવર પ્રમુખ દશ ભેદ ) ૩૫ નરકત્રિક (ત્રણ ભેદ નારકીના ) ૬૦ પચવીશ કષાયના દર તિર્યંચદિક ( તિર્ધચના બે ભેદ ) ૬૬. એકેન્દ્રિય, બેઈદ્રિય, તેઈદ્રિય અને ચઉરિંદ્રિય જાતિનામકર્મ, ૬૭ અશુભવિહાગતિ નામકર્મ, ૮ ઉપઘાત નામ કર્મ, ૭૨ અપ્રશસ્ત અશુભ) વર્ણચતુષ્ક (અશુભ વર્ણ, ગંધ, રસ અને સ્પર્શ ) ૭૭ અપ્રથમ સઘયણ (પહેલી સંધયણ વિનાની પાંચ સઘયણ) ૪૨ પહેલા સંસ્થાન શિવાયના પાંચ સંસ્થાન એ ખ્યાશી ભેદ પાપતત્વના છે, ૧૩-૧૪ વચૂરી नाणंतरायदसगं इति इगबितिशति-ज्ञाना- :- *- ·नवतत्ववोध. (३) वरणीयपंचकं अंतरायपंचकं च एवं दसकं ज्ञातव्य। પાંચ પ્રકારનું જ્ઞાનાવરણીય કર્મ અને પાંચ પ્રકારનું અંત- રાયકર્મ-એ બે મળી દશ જાણવા, झानावरणपंचकं नच्यते પાંચ જ્ઞાનાવરણીય કહે છે- मतिझानावरणं १ श्रुतझानावरणं श् अवधिज्ञा- नावरणं ६ मनःपर्यायज्ञानावरणं केवलझानाव- रणं । ૧ મતિજ્ઞાનાવરણીય, શ્રુતજ્ઞાનાવરણીય, ૩ અવધિજ્ઞાન વરણીય, ૪ મન:પર્યાયજ્ઞાનાવરણીય અને પકેવલજ્ઞાના વરણીય. तत्र मतिज्ञानावरणं पंचन्तिः इंडियः षष्ठेन म- नला जीवस्य यद् झानस्यात् तन्मतिज्ञानम् । तस्य यावर मतिज्ञानावरां।' ૧ તેમાં પાંચ વિય અને છઠા મનથી જીવને જે જ્ઞાન થાય તે મતિજ્ઞાન કહેવાય છે, તેનું આવરણ ( આચ્છાદન ) મતિજ્ઞાનાવરણ કહેવાય છે, श्रुतं धिा व्यश्रुतं नावश्रुतं च હૃત બે પ્રકારનું છે. વ્યયુત અને ભાવશ્રત, व्यश्रुतं हादशांगीलकणं । न्नावश्रुतं हाद- शांगीसमुत्पन्नोपयोगरूपं तस्य श्रुतझानस्य आव- रणं श्रुतझानावरणं । २ . -- , ·(80) नवतत्ववोध ૨ દ્વાદશાંગી જેનું લક્ષણ છે તે દ્રવ્યશ્રત અને જે દ્વાદશાં ગીથી ઉત્પન્ન થયેલ ઊપયોગરૂપ છે તે ભાવક્રુત કહેવાય છે. તેવા શ્રુતજ્ઞાનનું જે આવરણ, તે શ્રુતજ્ઞાનાવરણ કહેવાય છે , अवधिज्ञानं झिप्रकारं गुराहतुकं नवहेतुकं च । અવધિજ્ઞાન બે પ્રકારનું છે. ગુહેતુક ભવહેતુ देवनारकाणां नवहेतुकं श्राइसाधूनां गुणहेतुकं સ્થાત્ | દેવતા અને નારકીને ભવહેતુક અવધિજ્ઞાન થાય છે અને શ્રાવક તથા સાધુને ગુણહેતુક અવધિજ્ઞાન થાય છે, तस्य आवरणं अवधिज्ञानावरणं ३ ૩ તે અવધિજ્ઞાનનું જેમાં આવરણ તે અવધિજ્ઞાનાવરણ * કર્મ કહેવાય છે, मनः पर्यवज्ञानावरणं मनः पर्यायानं साई- वितिय हीपसमुपस्थितसंझिपंचेंख्यिमनोविषयं छि- नेदें ऋजुमति विपुलमति रूपं साधूनामेव नवति । અઢી કપ સમુદ્રમાં રહેલા સંજ્ઞી પંચૅક્રિય જીવોના મનને વિષયને જણાવનારૂં જે જ્ઞાન તે મન:પર્યાય જ્ઞાન કહેવાય. તે રીજુમતિ અને વિપુલમતિ એમ બે પ્રકારનું છે. તે જ્ઞાન સાધુ આને જ થાય છે, तस्य आवरणं मनः पर्यवज्ञानावर । ४ ૪તે મન:પર્યવજ્ઞાનનું જેમાં આવરણ થાય તે મન:પર્યવેક્ષા- નાવરણ કર્મ કહેવાય છે, ·नंचतत्वबोधः केवलज्ञानावरणं धनवातिचतुट्यदयसमुत्पन्न संकललोकालोकविषयं केवलज्ञानं लत्य श्रावर केवलज्ञानावर ५ પ જે ઘન-ઘાટ ઘાતિ ચતુટ (ચાર પ્રકારના ઘાતિ કર્મ) ના ક્ષય થવાથી ઉન્ન થાય તે રીલ લોકલાકનો વિષય જેમાં જાણી શકાય તે કેવલજ્ઞાન કહેવાય છે. તેનું જે આવરણ તે કેવલજ્ઞાનાવરણ કર્મ કહેવાય છે. तया अंतरायपंचकं व्याख्यायते । હવે પાંચ પ્રકારનાં અંતરાય કર્મની વ્યાખ્યા કરે છે, तन दानांतराय लानांतराय-लोगांतराय-नप जोगांतराय-वीर्यातराय रूपं । તે ૧ દાનાંતરાય ર લાભાંતરાય, 3 ભેગાંતરાય, ૪ ઉપ ગાંતરાય અને પ વીર્યતરાય-એમ પાંચ પ્રકારનું છે. येन कर्मया वित्ते पाते च प्राप्ते सति दानफल जानन्नपि न ददाति तहानांतरायं । १ ૬ જે કર્મથી દ્રવ્ય અને પાત્ર પ્રાપ્ત થતાં અને દાનનું કુલ જાણતાં હતાં આપી શકાય નહીં તે દાનાંતરાય કર્મ કહેવાય છે. वेन सामग्रीसमायोगेऽपि लानो न स्यात् तन्नानांतराय । હું જે ધી સામગ્રીને ગિ થયા છતાં લાભ ન થાય તે લાભારય કર્મ જાણવું येन नोग्यवस्तुमालावविन्नोवतुं न लजते त- नामांत 44 ·(49) नक्तत्वबोध ૮ જેનાથી ભંગ્ય (ભોગવવાગ્ય) વસ્તુની પ્રાપ્તિ થશે છતાં પણ ભોગવવાં મલે નહીં, તે ભોગાંતરય કર્મ કહેવાય છે, येन नपत्नोग्यवस्तुषु विद्यमानेष्वपि नोक्तुं न शक्नोति तत् नपत्नोगांतरायम् ।। હું જેનાથી ઉપગ્ય વસ્તુ વિદ્યમાન છતાં પણ તે ભેગવી. શકાય નહીં તે ઉપભેગારાય કર્મ કહેવાય છે. येन नीरोगोऽपि वयस्थो दीनबलः स्यात् त- हीतिरायं । ५ ૧૦ જેનાથી નીરંગી અને યુવાન છતાં પણ જીવ બલાહીન થાય તે વીતરાય કર્મ કહેવાય છે. पंचकक्ष्यमीलने दशकं ज्ञातव्यम् । એ જ્ઞાનાવરણય કર્મ પાંચ અને પાંચ અંતરાય ક–એ બંને મળી દસ ભેદ જાણવા अथ हितीये कर्मणि नवन्नेदाः। હવે બીજા કર્મમાં નવ ભેદ થાય છે, તે રેલ્વે સ્વારિનાવરણાનિ પંનિપાત્રો તે આ પ્રમાણે-ચાર પ્રકારના દર્શનાવરણ અને પાર પ્રકારની નિદ્રા, तत्र दर्शनावरणानि चकुर्दर्शनावरणं अचा- दर्शनावरणं अवधिदर्शनावरणं केवलदर्शनावरणं । તેમાં દર્શનાવરણના ચાર પ્રકાર આ પ્રમાણે-૧ ચક્ષ- દૃર્શનાવરણ, ૨ અચક્ષુદર્શનાવરણ ૩અવધિદર્શનાવરણ અને ૪ કેવલદર્શનાવરણ, કો તે ·नवतत्ववोध. येन चकुर्दर्शनमाब्रियते तचकुर्दर्शनावरणम् ११ thortी चतुर्शन २५२४ पाने (२४ाहित. થાય તે ચક્ષુદર્શનાવરણ કહેવાય છે, येन अपरेंड्यिदर्शनमात्रियते तत् अचतुर्दर्शना वरणम् १२ દર જેનાથી બીજી (ચક્ષવિનાની ) નિ આવરણ થિાય તે અનાવરણ કહેવાય છે. येन अवधिदर्शनमाब्रियते तत् अवधिदर्शना- वरणं । १३: t૩ જેનાથી અવધિદર્શનનું આવરણ થાય તે અવધિદર્શના पसाय छे. येन केवलदर्शनमात्रियते तत् केवलदर्शनावर- णम् १५: ૧૪ જેનાથી કેવલદર્શનનું આવરણ થાય તે કેવલદર્શનાવરણ કહેવાય છે, घटपटादिसार्थसामान्याकारपरिझानं दर्शनं झातव्यम् । ઘા, વસું વિગેરેના સમૂહના સામાન્ય આકારનું જેથી સાન થાય તે ન લાગવું. पदार्थविशेषाकार परिझानं पुनझीनं झातव्यं । પદાર્થના વિશે આલર-સ્વરૂપનું જેથી પરિઝ થાય તે Artist ·(४) नवतत्वबोध. अयमेवं च ज्ञानदर्शनयोर्जेदः આ પ્રમાણે જ્ઞાન અને દર્શનના લક્ષણમાં ભેદ છે, अथ निशपंचकं निश-निशानिश-प्रचला-प्रच- लाप्रचला-स्त्यानहि लक्षण । હવે પાંચ પ્રકારની નિદ્રા કહે છે-૧ નિદ્રા, ૨ નિદ્રાનિદ્રા, ૩ પ્રચલા, ૪ પ્રચલાપ્રચલા, અને ત્યાનદ્ધિ-એવા તેના नाम छ. तत्र यस्यांसत्यां सुखेन जागर्षि सा निश।१५ ૧૫ તેમાં–જેમાં માણસ સુખે જાગે તે નિદ્રા કહેવાય છે यस्यां पुनर्दुःखेन जागर्ति सा निशानिज । १६ ૧૬ જેમાં માણસ દુ:ખે જાગે તે નિનિદ્રા કહેવાય છે, स्थितस्य उपविष्टस्य वा या समागच्छति सा नचला। १७ ૧૭ ઉભા અથવા બેટાં જે નિદ્રા આવે તે કચલા કહેવાય છે, मार्गे गच्छतः स्वतः या समागच्छति सा प्रचला. प्रचला । १७ - ૧૮ માર્ગે ચાલતાં જે નિદ્રા આવે તે પ્રચલપ્રચલ કહે વાય છે, या दिनचिंतितं कार्य रात्रौ करोति वासुदेवाई- वला च स्यात् सा स्त्यानाहिः। १५ ૧૯ જેમાં દિવસે ચિંતવેલું કાર્ય રાત્રે કરે અને જેમાં વાસુ- ·नवतत्ववोध. દેવનું અર્થ બળ આવે તે સ્થાન કહેવાય છે. एवं दर्शनचतुष्कनिझपंचकमीलने नव दाः पूर्वोक्तसहिता एकोनविंशतिर्जाता । એવી રીતે દર્શનના ચાર ભેદ અને નિદ્રાના પાંચ ભેદ મેબ- વતાં નવ ભેદ થાય અને તેમને પૂર્વ કહેલા દશ ભેદ સાથે મેળ- વતાં બધા મળીને ઓગણીશ ભેદ થયા, नीचैर्गोवं यदुदयाज्जीवानां नीचकुले जन्म- स्यात् । २० ૨૦ જેના ઉદયથી જીવને જન્મ નીચા લમાં થાય તે નીચ શેક કર્મ કહેવાય છે, असातावेदनीयं येन जीवा दुःस्कपरंपरां ललते तञ्च प्रायस्तिर्यगनरकेषु स्यात् । १ રર જેનાથી જીવ દુઃખની પરંપરા પામ્યા કરે તે આસાતા- વેદનીય કહેવાય છે તે પ્રાયે કરીને તિચિ તથા નારકીને હેય છે, मिथ्यात्वं-" देवे देवबुाि गुरुधीरगुरौ चया । अधर्मे धर्मबुध्यि मिथ्यात्वं तन्निगद्यते ? इत्यादि लक्षणम् । २२. ૨૨ “ અવમાં દેવબુદ્ધિ કરવી, અગુરૂમાં (ફJરૂમાં) ગુરૂષુતિ કરી. અને અધર્મમાં ધર્મબુદ્ધિ કરવી-એ મિથ્યાત્વ કહેવાય છે. યાદિ મિથ્યાત્વનું લક્ષણ છે, स्थावरदशक अग्रेतनगाथायां व्याख्यास्यते। ३५ પર સ્થાવર વિગેરે દેશભેદની વ્યાખ્યા આગલની ગાથામાં

·(४६)
नवतत्ववोध.
नरकत्रिकं नरकगति-नरकायु-नरकानुपूर्वी-
लक्षणं ।
નરકત્રિક એટલે ? નરગતિ, ૨ નરકનું આયુષ્ય અને
નરકની આનુપૂર્વી.
यया जीवो नरके याति सा नरकगतिः। ३३
૩૩ જેવડે જીવ નર્કમાં જાય તે નરકગતિ કર્મ કહેવાય છે,
येन जीवो नारके तिष्ठति तन्नरकायुः। ३४
- ૩૪ જેવડે જીવ નારકીમાં રહે તે નરકયુ કહેવાય છે,
यया जीवोबलानरकेनीयते सानरकानुपूर्वी।३५
૩પ જેનાથી જીવ બલાત્કારે નરકમાં દેશઈ જાય તે નરકાસુ-
धूपी पाय छे..
कषायाः पंचविंशतिः ते चैवं षोमश कषाया:
नव नोकषायाः।
કષાય પચવીશ છે. તે આ પ્રમાણે સેળ કષાય. અને નવા
ना पाय-(तम मणी यवीश. थाय छे.)
तत्र कषायाः क्रोध-मान-साया-लोनरूपाः ।।
प्रत्येकं चतुः प्रकाराः। अनंतानुबंधिक-अप्रत्याख्या-
नक-प्रत्याख्यानक-संज्वलनन्नेदेवोव्याः।
डोष, भान, भाया, मन साम, २. पाय . मन
तानुयाधि, प्रत्याभ्यान, प्रत्याज्यान गने सन मेवा
તે પ્રત્યેકના ચાર વાર ભેદ થાય છે,

·नवतत्ववोध (1) तत्र अनंतानुबंधिका आजन्मावधिनाविनः नरकगतिप्रवाधिनः सम्यक्त्वघातिनो झेयाः । તેમાં અનંતાનુબંધી કપાય જન્મ પર્વત રહેનારા, નરકગ- તિને આપનારા અને સમ્યકવો ઘાત કરનારા જાણવા, अप्रत्याख्याना वर्षावधिन्नाविनः तिर्यग्गतिदा. यिनः देशविरतिघातिनः । અપ્રત્યાખ્યાન કપાય વર્ષ સુધી રહેનાર, તિર્યંચગતિને બાપનારા અને દેશ વિરતિને નાશ કરનારા જાણવા , प्रत्याख्याना मासचतुष्टयत्नाविनः मनुष्यगति- दायिनः साधुधर्मघातिनः। પ્રત્યાખ્યાન કષાય, ચાર માસ સુધી રહેનારા મનુષ્યગતિ પનારા અને સાથે ધર્મને ઘાત કરનારા જાણવા संज्वलनाः पुनः · पदावधयो देवगतिप्रदाः केवलज्ञानघातिनः । સંજવલન કષાય એક પખવાડીઓ સુધી રહેનારા દેવગતિ આપનાર અને કેવળજ્ઞાનને નાશ કરનારા જાણવા , एवं क्रोधादयःप्रत्येकं चतुर्नेदा: पोमशाऽनुवन् । એવી રીતે ધાદિ ચારના પ્રત્યેકનાં ચાર ચાર ભેદ થવાથી શાળ મેદ ધય नोकपाया नव दास्यादिपवेदत्रयरूपा; ६५ पिग ४.सने ये मेनपनापाय छे . प ·. (10) नवतत्वबोध तत्र हास्यबटुं हास्य-ति-प्रति-शोक नय जुगुप्सालक्ष ज्ञातव्यम् । તેમાં ૧ હાસ્ય, ૨ રતિ, ૩ અરતિ, ૪ શેક, ૫ ભય, અને गुप्सा-ये ७ हास्यापि (हास्य विरे ७.) हे माय छे. तत्र येन सन्निमित्त निनिमित्तं वा हास्य स्यात् तत् हास्यमोहनीयं । તેમાં જે વડે કાંઈ નિમિત્તથી વા નિમિત્ત વગર હાસ્ય થાય તે હાસ્યમેહનીય કહેવાય છે, येन मनोहरेषु शब्दरूपादिपदार्येषु रागः स्या- तत् रतिमोहनीयम् । જે વડે શબ્દ, રૂપ વિગેરે મનહર પદાર્થોમાં રાગ થાય તે રતિમહનીય કહેવાય છે, येन पुनः अमनोहरेषु तेषु नगः स्यात् तत् अरतिमोहनीयं । જે વડે જે તે શબ્દ રૂપાદિ પદાર્થ મનહર ન હોય તે ઉદ્વેગ થાય તે અરતિ મેહનચ કહેવાય છે. येन अनीष्टवियोगादिदुःखं ध्रियते तत् शोक- मोहनीय । જેનાથી ઈષ્ટનો વિયોગ વિગેરે દુ:ખ ધારણ થાય તે શેક- મેહનીય કહેવાય છે, येन जीवानां नानाविधनिमितैर्जयमुत्पद्यते तत् नयमोहनीयं । Fore ·(ध) नवतत्ववोध જે વર ને વિવિધ જાતના નિમિત્તથી ભય ઉત્પન્ન થાય ભયહનીય કહેવાય છે, येन वीजत्सवस्तुदर्शनेन निंदादिकं करोति तत् जुगुप्सामादनीयं । જે વડે બીભ વસ્તુ જેવાથી નિંદા વિગેરે કરે તે જુગુ સાહનીય કાવાય છે, अय वेदत्रयं पुंवेद-स्त्रीवेद-नपुंसकवेदरूपं । ये बात 2-१५३५३१, २, नसावे, तत्र येन स्त्रियं प्रति अलिलाप: स्यात् स पुंवेदः तृणदादतुल्यः। તેમાં જે વડે સી પ્રત્યે અભિલાપ થાય તે પુરૂષદ કહેવાય છે, તે ઘારી દાહ જેવો છે, येन पुरुषं प्रत्यनिलाषः स्यात्स स्त्रीवेदः करी पदाइतुल्यः। જેનાથી પુરૂષ પ્રત્યે અભિલાષ થાય તે સ્ત્રી વેદ કહેવાય છે છાણાના અગ્નિના દાહ જેવો છે, येन युंस्त्रीविषये अलिलापः स्यात् स नपुंसक- चेदः नगरदादतुल्यः। જે વડે પુરૂષ અને સ્ત્રી બંને તરફ અભિલાષ થાય તે નપુંસકદિ કહેવાય છે. તે નગરના દાહના અગ્નિ જેવો છે. एवं पोमशकपायैः : नव नोकपायैः कपायपंच- विशतियाख्याता ।

·(90) नवतत्ववोध. એવી રીતે સેળ કષાય અને નવ નેપાય મલી પચવીશ કષાયની વ્યાખ્યા થઈ एवं पूर्वोक्तपंचत्रिशत्कषायपंचविंशतिमीलने ઇતિઃ એ પ્રમાણે પૂર્વ કહેલા પાંત્રીશ અને આ પચવીશ કષાય- બને મળી સાઠ ભેદ થયા. तिर्यगछि तिर्यग्गतितिर्यगानुपूर्वीरूपं । તિર્યંચની ગતિ અને તિર્યંચની આનુપૂવીએ બે તિર્યગતિ કહેવાય છે, येन तिर्यग्गतौ गम्यते सा तिर्यग्गतिः। ६१ જે વડે તિર્યંચની ગતિમાં જવાય તે તિર્યગતિ કહેવાય છે येन तिर्यग्गतौ बलान्नीयते सा तिर्य गानुपूर्वी । ६ દર જે વડે તિર્યંચ ગતિમાં બલાહારે હારલી શકાય તે તિર્ય ગાનુપૂર્વી કહેવાય છે. एकेश्यिजातिः यया जीवानां एकेश्यित्वं न वति सा एकंक्ष्यिजातिः। ६३ ૬. જે વડે જીવને એકેન્દ્રિય પણું પ્રાપ્ત થાય તે એકેદ્ધિ જાતિ નામકર્મ કહેવાય છે. एवं वि-त्रि-चतुरिंश्यिजातयो ज्ञेयाः । ६५- હા- ૬૪-૬૫-૬૬ એવી રીતે દ્વીતિયજાતિ, ત્રિવિયજાતિ અને ચતુરિટ્રિયજાતિ નામકર્મ જાણી લેવા, * ·नवतत्ववोध, कुखगतिः च्या जीवानां अशुनगतिः यथा खरोष्ट्रादीनाम् । ६ ફૂલ જે વડે જીવની ગધેડા, ઊંટ વિગેરેના જેવી અશુભગતિ ય તે અગતિ (અશુભવિહાગતિ) નામ કર્મ કહેવાય છે. नपघातनामकर्म येन स्वशरीरावयवः प्रति- जिन्दा-गलकंठिका-चोरदंतादिन्तिः नुपहन्यते तत् नपघातनाम कर्म । ६० ૬૮ જેનાથી પિતાના શરીરના અવયવ, બીજીજિભ, (જીભ) ગલ (કડમાળ) ૨ ચેર દાંત વિગેરેથી હણાય તે ઉપઘાત નામ કર્મ કહેવાય છે अप्रशस्तं वर्णचतुष्कं वर्ण-गंध-रस-स्पर्शस्व- रुपं । ६ए-30-37-उ १४-८-७१-७२ मशुल पर्श, मध, २४. मने स्पर्श-से यार प प्रथमं संहननं प्रथमं संस्थानं वर्जयित्वा शे- पाणि पंच संहननानि पंच संस्थानानि च पापप्र- कृतिमध्ये ज्ञातव्यानि। પહેલું હનન અને પહેલું સંસ્થાન વછને બાકીના પાંચ રાહુન અને પાંચ સંસ્થાના પાપ પ્રકૃતિની અંદર જાણવા प्रथमं संहननं प्रग्रम संख्यानं पुण्यप्रकृतिमध्ये पर्वमेव ऋयित ।

·यत्रैकपाधै मर्कटबंधोऽपरपार्वे च कीलिका (५२) नवतत्ववोध. પહેલું સંધયણ અને પહેલું સંસ્થાન પુણ્યપ્રકૃતિની અંદર પ્રથમજ કહેલું છે. तत्र संहननानि वजऋषजनाराच १ ऋषन्न- नाराच २ नाराच ३ अईनाराच ४ कीलिका ५ से- वार्तरूपाणि । તેમાં ૧ વજષભનારાચ, ૨ ઋષભના ૩ નારાથ૪ અર્ધ નારા, ૫ કીલિકા અને ૬ સેવા-એ છ સંહનન કહેવાય છે यस्मिन् अस्थिसंधौ उन्नयतो मर्कटबंधः प- हकीलिका च स्यात् तत् वजऋषन्ननाराचं तत्पु- एयप्रकृतिमध्ये ज्ञातव्यम् । જેમાં અસ્થિના સાંધામાં બંને બાજુ મર્કટબંધ અને તેપર પટ્ટારૂપે ખીલી હેય તે વજsષભનારા નામે પહેલું સંહ- નન કહેવાય છે. તે પુણ્યપ્રકૃતિમાં જાણવું, कीलिकारहितं ऋषन्ननाराचं । ७३ ૭૩ જેમાં કીલિકા ફક્ત ન હેય બાકી બીજું હેાય તે હિષભનારા કહેવાય છે, अस्थिसंधौ नन्नयतो मर्कटबंधः स्यात् तन्नाराचं । ७४ ૭૪ જ્યાં અસ્થિના સાંધામાં ફક્ત બંને તરફ મર્કટબંધ હોય તે નારાચ કહેવાય છે, स्यात् तत् अनाराचं । ७५ ,

·नवतत्ववोध
હર જેમાં એક તરફ મટબંધ અને બીજી તરફ ખીલી
હોય તે અર્જુનારા કહેવાય છે.
पवारणीनि कीलिकामात्रवानि स्युः तत्की-
लिकारव्यं । उ६
હદ જ્યાં રિશે માત્ર બીલીના બંધથી રહ્યાં છે તે
દીપિકા કહેવાય છે,
यत्र पुनः अस्त्रीनि पृथक स्थितानि परस्पर
संलग्रानि नवंति तत् सेवा- । ७७
૭ જ્યાં જુદા જુદા રહેલા અસ્થિ પરસ્પર સંલગ્ન થાય તે
વાર્તા કહેવાય છે,
नित्यं स्नेहान्यंगादिसेवया ऋतं व्याप्तं. सेवाः
इति नामाप्रैः।
હંમેશા તેલ ચોલવા વિગેરે સેવાથી વ્યાસ હોય તે સેવા
કહેવાય, એ તેને નામનો અર્થ છે,
एवं पंचसंहननानि. पापप्रकृतिमध्ये गतानि
व्याख्यातानि ।
એવી રીતે પાંચ હનન પાપપ્રકૃત્તિમાં વ્યાખ્યાન કરવામાં
या
श्रय संस्थानानि तान्याकारविशेषरूपाणि सम
चतुरस्त्रपर्यंक-त्यग्रोधपरिमंडल-सादि-कुनक-वा-
मन-डंडाल्यानि ।
।

·(પ) नवतत्ववोध : હવે છ સંસ્થાન કહે છે—સંસ્થાન એક જાતની આકૃતિ વિશેષ છે. ૧ સમચતુરસૃપક-ર ન્યધપરિસંડલ, ૩ સાદિ, ૪ કુંજક, ૫ વામન અને ૬ હુંડ એવા તેમના નામ છે. तत्र समचतुरस्त्रपर्यंकं पर्यकासनोपविष्ठजिन- बिंबानामिव ज्ञातव्यं तच्च पुण्यप्रकृति पूर्वोक्तं । તેમાં સમચતુસ્ત્રપર્યક નામે સંસ્થાન પર્વક આસન ઊપર બેઠેલા જિનબિંબના જેવું જાણવું. તે પૂર્વે પુણ્યપ્રકૃતિ न्यग्रोधं यथा न्यग्रोधो वटः नपरि संपूर्णावयवः अधस्तु हीन; तथा नारुपरिलक्षणोपेततया संपूर्ण अधस्तु हीनं यत्संस्थानं तन्यग्रोधपरिमंझलं । उG ૭૮ જેમ ધ એટલે વડનું ઝાડ ઊપર પૂર્ણ અવયવોવાળું હેય અને નીં હીન (ઓછું) હોય, તેમ નાભિની ઊપરને ભાગ લક્ષણવાલ હોઈ પૂર્ણ હોય અને નીંચેનો ભાગ હિન– ઓછો હોય તેવું જે સંસ્થાન તે ન્યાઘપરિમંડળ કહેવાય છે, सादि संस्थानं सह आदिना वर्तते तत्सादि । नान्नेरधस्तात् यथोक्तलक्षणप्रमाणोपेतं पुनः नप. રિફીને રિઝાવા SU "ઉટ આદિએ સહિત તે સાદિ એટલે તેને એવો ભાવાર્થ છે કે, નાભિની નીચે યથાર્થ લક્ષણ તથા પ્રમાણવાનું અને ઉપરના ભાગે રહીને તે સાદિ સંસ્થાન કહેવાય છે. - कुजसंस्थानं . यत्रं पादपाणिशिरोग्रीवादिकं प्र- माणलक्षणोपेतं चरनदरादि च हीनं तत् कुजं ।

·नवतत्ववोध.
૮. જેમાં પગ, હાથ, સાયું અને પાક વિગેરે પ્રમાણ તથા
હવાલા હેય અને છાતીનો ભંગ (રસ્થલ) તથા ઉદર
વન હાથ તે કુ સંસ્થાન કહેવાય છે
तहिपरीतं वामनसंस्मानं । १
૮૨ ઉપર કહેલા કુક્ત સંસ્થાનથી વિપરીત હોય તે વામન
સંસ્થાન કહેવાય છે,
सर्वावयवैरशुलं दुमसंस्थानं । ७२
દર શરીરના સર્વ અવયવ અશુભ હેય તે હું સંસ્થાના
કહેવાય છે,
सांप्रतं पायो मनुष्याणां तदेव ।
સાંપ્રત કાલે પ્રાયે કરીને મનમાં તે હું સંસ્થાન
લેવામાં આવે છે,
एवं व्यशीतिः पापप्रकृतयो व्याख्याताः।
એવી રીતે પાપની ખ્યાશી પ્રકૃતિની વ્યાખ્યા કરવામાં
-
K
अन पूर्वमुक्तं स्थावरदशकं व्याख्यानयति ।
હવે પ્રથમ કહેલ સ્થાવરદશકની વ્યાખ્યા કરે છે.
थावर सुहम अपज्ज, साहारणमथिर मसु-
भदुभगाणि

·(५६) नवतत्वबोध, दुस्सरणाइज्जजसं, थावर दसगं विवज्ज- त्थं ॥१५॥ ૧ સ્થાવર, રે સૂફમ, ૩ અપર્યાપ્તિ, સાધારણ, ૫ અસ્થિર, ૬ અશુભ, ૭ દુર્લંગ, ૮ દુઃસ્વર, ૯ અનાદય, અને ૧૦ અયશએ સ્થાવરદશક કહેવાય છે. તે પુષ્યતત્વને ત્રસદશકથી વિપરીત અર્થવાળું છે. ૧૫ अवचूरी. थावर० इति-गाथा-तिष्टंति नष्णादिता- पिता अपि तत्परिहारासमा जति ते स्थावराः ते सर्वेप्येकेंश्यिा झातव्याः। ઊષ્ણુતા વિગેરેથી તપતા-પીડા પામતા હોય તથાપિ તેનાથી દૂર થવાને-નાસવાને સમર્થ ન હોય તે સ્થાવર કહેવાય છે. તે એકેન્દ્રિય જીવ જાણવા स्थावरत्व प्रदायककर्म स्थावरनामकर्म । १ ૧ તેવા સ્થાવરપણને આપનારૂં જે કર્મ તે સ્થાવર નામ કર્મ કહેવાય છે, सूक्ष्मनामकर्म येन जीवाश्चर्मचकुषामदृश्या नवंति यथा निगोदादयः। ૨ જેનાથી જીવ ચર્મચક્ષુઓને અદશ્ય થાય છે, તે સૂમિ નામ કર્મ કહેવાય છે. જેવા કે નિગદ વિગેરેના જીવ, अपर्याप्तनामकर्म येन जीवा पर्याप्तिं विना नि यंते । यथा सर्वकालं निगोदाः ३ ·મામ કર્મ કહેવાય છે. જેવા કે, સર્વે કાલના નિગદના છ જ नवतत्वोध (૫૩) ૩ જેનાથી જીવ પર્યાસિ વિના મૃત્યુ પામે તે પર્યાપ્ત साधारणनामकर्म येन एकस्मिन् शरीरे अनं- तानां जीवानां अवस्थानं नवति यधा कंदाद्यनंत- દાના ૪ જ જે વડે એક શરીરમાં અનંત જીવોનું સ્થાન થાય રસધારણનામકર્મ કહેવાય છે. જેવા કે કંદ વિગેરે અનંતકાયમાં રહેલા જીવ, अस्थिरनामकर्म येन जीवानां योष्टजिहादयो વવવ અચિરા: ૩: ૬ પ જે વડે જીવના હેઠ, જીભ વિગેરે અવયવ અસ્થિર થાય તે આરિનામકર્મ કહેવાય છે, प्रशुलनामकर्म येन नान्नेः श्रधः शरीरं अशुनं स्यात्।६ છે જેનાથી નાભિની નીચેનું શરીર અશુભ થાય તે અશુ ભનામકર્મ કહેવાય છે, दुलंगनामकर्म येन जीवा दो ग्यवंतोनवन्ति। ૭ જે વડે છવ દુર્ભાગી થાય તે દુર્ભાગના મર્મ કહેવાય છે दुःस्वरनामकर्म येन जीवानां अमनोइः स्वरः તુ તેનાથી જ ના સ્વર મનોર-મધુર ન થાય નારાફર્મ કહેવાય છે,

·(५०) नवतत्ववोध.
अनादेयनामकर्न येन जीवानां वचन केनापि
न-मन्यते ।
૯ જે વડે જીવનું વચન કેઈ માન્ય કરે નહીં તે અનાદય-
જામકર્મ કહેવાય છે.
अयश कीर्तिनाम कर्म येन जीवानां लोके अ
यशः कीर्तिः स्यात् । १०
૧૦ જેનાથી જીવની લેકમાં અપયશ-અપકીર્તિ થાય તે
અયશકીર્તિ નામ કર્મ કહેવાય છે.
एवं स्थावरदशकं व्याख्यातं ।
એ પ્રકારે સ્થાવરદશકની વ્યાખ્યા કરવામાં આવી.
इति चतुर्थं पापतत्वं प्ररूपितम् ।
એ પ્રકારે શું પાપતત્વ નિરૂપણ કર્યું
अथ पंचमं आश्रवतत्वं व्याख्यानयति ।
હવે પાંચમાં આશ્રવ તત્વની વ્યાખ્યા કરે છે.
इंदिअ कसाय अव्वय, जोगा पंच चउ पंच
तिन्नि कमा।
किरिआओ पणवीसं, इमा उ ताओ अणु-
कमसो ॥ १६॥

·नवतत्ववोध (एए) પાંચ કવિ, ચાર કપાય, પાંચ અવ્રત, ત્રણ પગ (સત્તર એક) તથા પચવી ફિયાએ અનુક્રમે (આવતત્વના) બેંતા- લીકા ભેદ કહેલા છે૧૬ अवचूरी. इंदिअ० इति-इंघियाणि कयायाः अब- तानि योगाः एतेषां क्रमेरा पंच चत्वारः पंच त्रयः, नेदा नवंति। ઇકિ, કષાય, અત્રત અને પગ એને અનુક્રમે પાંચ- ચાર, પાંચ અને ત્રણ એમ ભેદ થાય છે, तत्र इश्यिाणि पंच श्रेोत्रादीनि प्रसिधान्येव सामान्यतः । તેમાં શ્રેત્ર (કાન) વિગેરે પાંચ ઇદ્રિ સામાન્ય રીતે अमिता. विशेषतः पुनस्तानि ध्धिा व्येडियाणि ना- वैक्ष्यिामि। વિક રીતે તે બે પ્રકારની છે, બેંદ્રિય અને ભદ્રિય, तत्र व्यक्ष्यिाणि पुद्गलच्यरूपाणि नावे- श्यिाणि लब्ध्युपयोगलदाणानि । જે પુદ્ગલ વ્યિ રૂપ તે કદિય અને લબ્ધિના યોગ ઉપલવાળી તે ભકિય કહેવાય છે. पुनः ये डियाणि निवृत्तिनपकरणनेदात् ध्धिार ·(60) नवतत्ववोध કબેંદ્રિયના નિવૃત્તિ અને ઉપકરણ એવા બે ભેદ છે निवृत्तिरपि धिा अंतः बहिश्च । નિવૃત્તિ પણ અંતર્ અને બાહ્ય એવા બે પ્રકારની છે, तत्र श्रोत्रंशियमध्येकदंवकुसुमाकारा देहावयव- रूपा निवृचिरस्ति या शब्दप्रकारग्रहणे वर्तते । તેમાં બેંદ્રિયની અંદર કદંબના પુષ્પ જેવી દેહના અવ- યવ રૂપ અંતર નિવૃત્તિ છે, જે શબ્દના પ્રકારને ગ્રહણ કરવામાં રહેલી છે. चकुरिंध्यस्य धान्यमसूराकारा, घ्राणेंझ्यिस्य अतिमुक्तकपुष्पाकारा, काहलिकासदृशी वारसने- यिस्य कुरप्राकारा, स्पर्शनेश्यिस्य नानाकारा अन्य- तरा निवृत्तिः। ચક્ષુ ઇન્દ્રિયની અતર નિવૃત્તિ મસૂરના દાણા જેવી છે. ઘાણેન્દ્રિયની અંતનિવૃત્તિ અતિમુક્તના વેલાના પુપ જેવી અથવા કાહલ જેવી છે. રસના ઈદ્રિયની અંતર્ નિવૃત્તિ સજા- યા-અસાની ધાર જેવી છે અને સ્પર્શ ઇન્દ્રિયની અંતનિવૃત્તિ વિવિધ આકારવાળી છે. वाद्या निवृतिः पुनः सर्वेषां इश्यिागां या दश्य मानास्ति सैव ज्ञातव्या । સર્વ ઈદ્રિયને જે ખુલ્લી જવામાં આવે છે તે બાહ્યનિ- વૃત્તિ જાણવી. ૧ એક જાતનું વાજિંત્ર ·नवतत्ववोय. नपकरण तेषामेव पुनः कदवाकारादीनां खड्ग- स्य वेदनाक्तिरिव खख विषयग्रहणशक्तिः तऽपं हातव्यं । તે કદંબના પુષ્પ વિગેરેના જેવા આકારવાળી અંતર નિવૃ- ત્તિમાંમાં જેમ કાપવાની શક્તિ છે, તેમ પિતપોતના વિયું પ્રહણ કરવાની જે શક્તિ તે રૂપ ઉપકરણ કહેવાય છે, एवं व्यक्ष्यिस्वरूपं प्रोक्तं । એવી રીતે બેંદ્રિયનું સ્વરૂપ કહ્યું, नावेंझ्यिाणि लब्ध्युपयोगरूपासि । લબ્ધિના ઉપગ રૂપ ભાટિય કહેવાય છે, जीवस्य ज्ञानावरणादिकर्मक्षयोपशमन्नावात् या शब्दादिग्रहणशक्तिः सा लब्धिः । વને જ્ઞાનાવરણાદિ કર્મને પશમ થવાથી શબ્દાદિ. વિષને ગ્રહણ કરવાની જે શક્તિ થાય તે લબ્ધિ કહેવાય છે, येन पुनः शब्दादीनां ग्रहणपरिणामः स नप- योगः। જે વડે શબ્દાદિ વિષયોને ગ્રહણ કરવાને પરિણામ જાય ફિપગ કહેવાય છે, एतद् ध्यरूपाणि नावेंझ्यिाणि । એ લધિ અને તેનો ઉપયોગ રૂપે ભાવિ કહેવાય છે इति पंचापिडियाणि व्याख्यातानि ।

·(१२) नवतत्ववोध,
એ પ્રમાણે પાંચ ઇંદ્રિયોની વ્યાખ્યા કરવામાં આવી
चत्वारः कषायाः पंच अव्रतानि यो योमाः
इति सप्तडशन्नेदा आश्रवस्य व्याख्याताः।
ચાર કષાય, પાંચ અવ્રત અને ત્રણ પેગ-એ આશ્રવના
સુત્તર ભેદની વ્યાખ્યા કરવામાં આવી છે,
शेषाः पंचविंशतिक्रियारूपाः प्रोच्यन्ते ।
બાકીના પચવીશ કિયા રૂપ આશ્રવના ભેદ કહે છે,
क्रियाः पंचविंशतिः ताः पुनः इमा. वक्ष्यमाण:
लक्षणानुक्रमेण ज्ञातव्याः ।
તે પચવીશ કિયાએ કે જેઓના લક્ષણ અનુક્રમે આગળ
वामां माप त प्रमाणे one adl..
तासामव. लक्षणमाह ।
તે પચવીશ ક્રિયાઓનું લક્ષણ કહે છે..
काइअ अहिमरणीया, पाउसिया पारितावणी
किरिया।
पाणाइवाइरंभिअ, परिग्गहिया मायवत्तीया
॥१७॥

·नवतत्ववोच, (६३) मिच्छादसणवती, अप्पञ्चरकाणा य दिछी पुठी अ। पाडुश्चि य सामंतो, वणीअ नेसत्थि साहत्थि ॥ १८॥ आणवणि विआरणिआ, अणभोगा अणव- कंख पच्चइऑ। अन्नापओगसमुदा,णपिज्जदोसेरिआवहिआ ॥१९॥ ૧ કાયિકી, ૨ અધિકાણિકી, ૩ પ્રહેબિકી, ૪ પરિતાપનિકી પ્રાકૃતિપાર્તિકી, ૬ આરભિ, ૭ પારિફિકી, ૮ માયા- વિકી, ૯ મિથ્યાદર્શન થકી અપ્રત્યાખ્યાનિકી ૧૨ દિકી, ૧૨ કૃણિકી, ૧૩ પ્રાતિયંકી. ૧૪ સામત નિપતિદી, પનિકાચિકી, ૧૬ સ્વસ્તિકી, ૧૭ આનથિનિકી,૧૮ વિદારણિકા, ૯ અનાબોર્ગિકી, ર૦ અવકાંક્ષા પ્રત્યાયિકી, ર૧ પ્રાયગિકી રર સુદાનદી, ર૩ મિકી, રપિકી અને રપ ઈપશ્ચિકી–એ વિશ કિયા કહેવાય છે. ૧૭-૧૮ ૧૦, अवचूरी. काइअ, इति मिच्छादसणशति आणवणि ति-कायन अयतमानेन निर्वत्ता सा कायिकी कच्यते । १ ६ ·દ્દ) निवतत्वबोध ૧ કાયા - શરીરને યતના વગર પ્રવર્તાવતા જે લાગે છે કાયિકી ક્રિયા કહેવાય છે. अधिकरणिकी पशुवधादिप्रवननेन षड्यादि नि. चर्चनेन चाधिकरणेन निर्वृत्ता अधिकरणिकी । ૨ પશુને વધુ વિગેરે પ્રવર્તન અને ખરું વિગેરેથી તેમનું નિર્તન કરવા રૂપ અધિકરણ વડે જે લાગે તે અવિકણિકી ક્રિયા હેવાય છે, जीवाजीवयोपरि प्रथेषेण प्राषिकी । ३ ૩ જીવ તથા અજીવ ઊપર ઠેષ કરવાથી લાગે તે પ્રાષિકી 'ફિયા કહેવાય છે, क्रोधादेःस्वपरयो परितापन पारितापनिकी।। જ કેબ વિગેરેથી પિતાને અને બીજાને પરિતાપ ઊપજાવ- વાથી જે લાગે તે પારિતાપનિકી કિયા કહેવાય છે. प्राणातिपातनं प्राणातिपातिकी । ५ ૫ જીવના પ્રાણને હાનિ કરવાથી જે લાગે તે પ્રાણાતિપાત્ર તિકી ક્રિયા કહેવાય છે, कृष्याद्यान्ननेन आरंनिकी। ૬ ખેતી વિગેરેના આરંભથી જે લાગે તે આરંભિકી ક્રિયા કહેવાય છે, धान्यादिपरिग्रहेण परिग्रहिकी । ७ ૭ ધાન્ય વિગેરેના પરિગ્રહ–સંગ્રહ, તે ઉપર મમતાથી જે લાગે તે પારિવાહિકી ક્રિયા કહેવાય છે, છે

·नक्तत्वबोध,
(દા)
मायया परवंचनेन संजातामायाप्रत्ययिकी।
૮. ઉપસ્થી બીજાને છેતરાધી જે લાગે તે માયાપ્રવિકી
ક્રિયા કરાય છે,
શિવનાિરીરિણામિન મિનેન
संजाता मिण्यादर्शनप्रत्यधिदी । ।
કે જિન ભવનના વચનથી વિપરિત પરિણામવાલા
મિચ્છાદન વડ જે લાગે તે મિથાદનમર્યાયિકી ક્રિયા કહે
વિલાય છે,
प्रत्याख्यानन अविरत्या जाता अप्रत्याख्या-
વિવ ?g
10 અપવાખ્યાન-વિરતિ વડે જે લાગે તે અપ્રત્યાખ્યા
તુરિન દિશી છે ??
કાનથી પિટ કરવા વડે જે લાગે તે છિકી ક્રિયા
નાના વા નવાવો વર નેન
અત્ર માનવજાિિરિવરફૂનાં સુરત
सर्शन निईना पृष्टिकी तत्रा स्मृष्टिकी वा। १२
૬૨ાશ કે વિધી છ સ્વરૂપ
1 અજીનું સ્વરૂપ પુથી અથવા
રાબ પી લ–આળ વિરે ૬ વસ્તુ પર હસ્તપર્શ
કરવાથી ન લાગે તે ટિકી અથવા દિલી નામે ક્રિયા

·- (६६) नवतत्ववोध, जीवाजीवादौ प्रतीत्य-श्राश्रित्य कर्मबंधनेन संजाता प्रातित्यकी । १३ ૧૩ જીવ–અજીવ વિગેરે આશ્રી કર્મબંધ થવાથી જે લાગે તે માહિત્યની ક્રિયા કહેવાય છે, स्वकीयगजाश्ववृषन्नादिविशिष्टपदार्थ विलोक- यितुं लोकं सर्वतः समागच्छंतं प्रशंसां कुर्वतं दृष्ट्वा हर्षकरणेन अथवा अनाच्छादितस्नेहादि नाजने साणां जीवानां निपातनेन संजाता सामंतोपनि पातिकी । १५ ૧૪. પિતાના હાથી, ઘોડા, બેલ વિગેરે ઉચા પદાર્થ જેવાને સર્વ તરફથી લેકો આવતા અને પ્રશંસા કરતાં જોઈ હઈ કર- વાથી જે લાગે અથવા તેલ વિગેરેના પાત્ર ઉઘાડા રાખતાં તેમાં ત્રસજીવના પડવાથી જે લાગે તે સામંતોષનિપાતિકી ક્યિા उपाय छे. राजाद्यादेशानितरां यंत्रशस्त्राधाकर्षणेन संजा. ता नैशस्त्रिकी । १५ ૧૫ રાજા વિગેરેની આજ્ઞાથી યંત્ર શસ્ત્ર વિગેરેના અતિ * આકર્ષણથી જે લાગે તે નિશ્વિકી ક્રિયા કહેવાય છે. जीवेन श्वानादिना अजीवन शस्त्रादिना शश- कादिकं स्वहस्तेन मारयतः स्वाहस्तिकी । १६ ૧૬ જીવ-ધાન વિગેરેથી અને અજીવ-શસ્ત્રાદિકથી પિતાને હાથે સસલા પ્રમુખને મારતાં જે લાગે તે સ્વસ્તિકી ક્રિયા,

·नवतत्वबोध. (૩)
जीचाजीवयोराज्ञापनेन स्वेच्या व्यापाररूपेण
यानयनेन वा याकापनिकी यानयनिकी वा । १3
૧૭ જવ અને અા વ્યાપાર વડે પ્રરૂપણ કરવાથી
અધવા લાગ્યાધીજે લાગે તે આજ્ઞાનિકી અથવા આનથનિકી
કિમ કહેવાય છે,
जीवाजीवयोर्विदारणेनस्फोटनेन वैदारगिकी १७
૧૮ જીવ તથા અવને વિદારવા–દવાથી ક્રિયા લાગે
તે પેદારી ફિયા કહેવાય છે,
शून्यचित्ततया. वस्तूनामादान-ग्रहणेन अना-
શિવા રાઇ
૧૦ કન્ય ચિત્ત રાખી વસ્તુનું મહેક કરવાથી જે લાગે છે,
અનાગિરી સિવા કહેવાય છે,
इद परलोकविरुवाचरणेन अनवकांक्ष प्रत्ययिकी
| go.
રેટ આ લોક અને પરલોકની વિરુદ્ધ આચરણ કરવાથી
લાગે તે અનવદક્ષપ્રત્યવિકી નામ દિયા કહેવાય છે,
श्रन्या अपरा एकविंशतितमा।
બીજી એકવીકામી ફિયા કહે છે,
मनोवचनकाययोगदुःप्रणिधानेन निवृत्ता प्रायो-
વિ
૧૫ મન, વચન અને શાના પગનું અગ્ય પ્રતિમાન
કરવાથી જે તે પ્રાપાઠી ફિયા કહેવાય છે,

·T
(૬)
नवतत्ववोध
अष्ठानां कर्मणां समुदायेन या नवति सा
सामुदायिकी । श्य
૨૨ આઠ કર્મના સસુદાયથી જે લાગે તે સામુદાયિકી ક્યિા
કહેવાય છે.
मायालोलाश्रिता प्रेमिकी । २३
૨૩ માયા અને લેભના આશ્રયથી જે લાગે તે પ્રેમિકી
કિયા કહેવાય છે,
क्रोधामानाश्रिता हेषिकी । श्व
કરોધ અને માનના આશ્રયથી જે લાગે તે હેષિક ક્રિયા
કહેવાય છે,
केवलिना केवलकाययोगजनितवंधेन जाता
થિી રૂા.
૨૫ કેવલીને માત્ર કાયાના પ્રયોગથી ઉત્પન્ન થયેલ બધે
: વડે જે ક્રિયા લાગે તે એર્યાપથિકી ક્રિયા કહેવાય છે,
एवं क्रियाः पंचविंशतिः।
એવી રીતે પચવીશ કિયાએ છે,
एवं पूर्वोक्त सप्तदशनेदानां पंचविंशतिक्रियाणां
चमीलने चित्वारिंशत् नेदा आश्रवस्य ज्ञातव्याः।
એવી રીતે પ્રથમ કહેલ સત્તર ભેદ અને આ પુચવીશ
કિયાના ભેદ મળતાં કુલ મળીને શ્રવતત્વના બેંતાલીશ ભેદ
જાણવા
इत्यं पंचमं आश्रवतत्वम् ।
એવી રીતે પાંચમું આશ્રવતત્વ સમાપ્ત થયું.

·नवतत्ववोध. पष्टं संवरतत्वं विवृणोति ! છે સંવર તાવ કહે છે. समिइ गुत्ति परीसह, जश्धम्मो भावणा चरित्ताणि। पण ति दुवीस दस वार, पंच भेएहिं स- गवन्ना।॥ २० ॥ પાંચ સમિતિ. ગુમિ, બાવીશ પરીષદ, દશ પ્રકારનો યતિધર્મ, બાર ભાવના. પાંચ પ્રકારનું ચરિત્ર, એવી રીતે રવિ- त सतायन याय २० अवचूरी. समिक इति-संवरतत्वस्य सप्तपंचाशत् नेदाः । २।१२.ताना सतापन मे ते च एवं ज्ञातव्याः ।। તે રમા પ્રમાણે રાષ્ટ્રવા– यथा समितयः पंच गुप्तयस्तिस्रः परीपहा खाविंशतिः यतिधर्मो दशन्नेदः नावना छादशधा चारित्राणि पंच एवं क्रमेण समित्यादीनां पाया ननराध्यालेद संख्यायोजने सर्वाग्रे सप्तपंचाशद नेता ज्ञातव्याः । : ..

·(30)
नवतत्वबोध..
તે આ પ્રમાણે-પાંચ સમિતિ, ત્રણ ગુણિ, બાવીશ પરીષહું
દશ પ્રકારનો યતિ ધર્મ, બાર પ્રકાની ભાવના, પાંચ પ્રકારનું
ચારિત્ર-એ સમિતિ વિગેરે છ ઊત્તરાદ્ધગાથામાં કહેલ સંખ્યા
સાથે જોડતાં સર્વે મળીને સત્તાવન ભેદ જાણવા
तत्र समितयः पंच ईयर्यासमितिः१ नापास--
मितिः एषणासमितिः आदाननिदेपणासमितिः:
४ पारिष्टापनिका समितिः ।।
તેમાં ૧ ઈસમિતિ, ૨ ભાષાસમિતિ, ૩ એષણા સમિતિ
૪ આદાનનિક્ષેપણાસમિતિ અને ૫ પારિષ્ઠાપનિકાસમિતિ–એ
પાંચ સમિતિ
तत्र सम्यक् प्रशस्ताईत्प्रवचनानुसारेण इतिः
गमनं चेष्टासमितिः।
તેમાં પણ એટલે સમ્યક પ્રકારે શ્રી હેતની શ્રેષ્ઠ પ્રવચનને
અનુસા તિ એટલે ગમન-ચેષ્ટા તે પતિ કહેવાય છે
याद गमनस्य समितिः ईयासमितिः।
ઈ-ગમન તેની સમિતિ- ચેષ્ટા વિશેષ તે ઈસમિતિ
કહેવાય છે,
मार्गे गच्चन धूसर-युग प्रमाणनूमौ दत्तदृष्टिः
साधुः समस्तजीवानां रहां कुर्वन् याति: सा..
તનિત્તિઃ તિજ્ઞાવઃ?
૧ માર્ગે ચાલતાં ધુંસર–પ્રમાણ ભૂમિ ઉપર દષ્ટિ રાખી
સર્વ જીવની રક્ષા કરતા સાધુ વિચરે તે ઈસમિતિ કહેવાય
છે. એ ભાવાર્થ છે,
• -

·नवतत्वबोध (१). नापासमितिः नापाया निरवद्यवचनस्य त- मितिः । ૨ ભાષા એટલે નિદવ વચન, તેની સમિતિતે પાસ भति याय एपणासमितिः या छिचत्वारिंदादोपविवर्जितः आहारः साधुन्निः गृह्यते सा एषणासमितिः । ३ જે બંનેનાલીક દે ગિરનો આહાર સાધુ પ્રહણ કરે मनिपाय है. श्रादाननिदेपसमितिः श्रादानं वस्तूनां ग्रहणं निक्षेपो वस्तूनां स्थापनं तयोः श्रादाननिरूपयो: समिति यद् वस्तूनां ग्रहणं मोचनंच प्रश्रमं चनुपा निरीट्य ततो रजोदरणादिना प्रमाय विधीयते साधादाननिक्षेपसमितिः इति नावः । ४२ पस्तु' RA५ मेले परतु. २५ ान ने निपनी समिति त २rtal પરામિનિ કહેવાય છે. ભાવાર્ધ એવો છે કે, વસ્તુ લેવી કે મુવી માં પ્રથમ વધી તે પછી હુર વિધી પુજવી તે દાન નિદિપ સમિતિ વી. पारिष्टापनिकासमितिः परिष्टाप्यते परित्य ज्यते तदोषादि वस्तु ला पारिष्टापनिका समितिः ।। છે જેમાં રાજા વસ્તુનો પરિત્યાગ થાય તે પરિપત્ર ·૧ (19) नवतत्वबोध यंत्र कफमूत्रमलादि निर्जीवस्याने यतनया प- रिष्टाप्यते सा पारिष्टापनिकासमितिः । જેમાં કફ, મૂત્ર, મલ વિગેરે નિર્જીવ સ્થલે જતનાથી શુક્યામાં આવે તે પારિષ્ટાપનિક સમિતિ કહેવાય છે. एवं पंच समितयः व्याख्याताः એવી રીતે પાંચ સમિતિની વ્યાખ્યા કરવામાં આવી, अथ गुप्तयः तिस्रः मनोगुप्तिः १ वचनगुतिः कायगुप्तिः । ३ ગુપ્તિ ત્રણ પ્રકારની છે–૧ અનેગુપ્તિ, ૨ વચનગુપ્તિ, ૩ કાયગુપ્તિ, तत्र मनोगुप्तिः त्रिधा आरोऽध्यानानुबंधिक- सपनाजालपरिहारः १. धर्मध्यानानुबंधिनी माध्य स्थ्यपरिगतिकेवलज्ञानयोगनिरोधावस्थायांस कलमनोव्यनिरोधश्च ३ इति मनोगुप्तिः । તેમાં મનગુપ્રિ ત્રણ પ્રકારની છે. ૧ આર્ત તથા શિદ્ર ધ્યાન ન સંબંધી કલ્પનાઓની જાલની નિવૃત્તિરૂપ તે પહેલી ૨ ઘર્મધ્યાન સંબંધી મધ્યસ્થ–સંમતા પણાની પરિણતિ તેર બીજી. ૩ કેવલજ્ઞાન પછી સકળ વેગને નિરોધ કરવાની અને સ્થામાં મનનો સર્વ દ્રવ્યનાનિધિ કરવો તે ત્રીજીએવી રીતે ત્રણ પ્રકારની મનગુમિ છે. वचनगुप्तिः धिा संज्ञादिपरिहारात् मौना- ૧ અસત્કલ્પનાવિયોગી. ૨ સમતાભાવિની ૩, આત્મારામા.

·. नवनवनोध निग्रहः । १ वाचनाचनादिषु मुखबस्विकाचादित वक्त्रस्य नापमाणस्यापि वागनियंतणं । વચનગુખિ બે પ્રકારની છે. અમુકીની સંપિગ છોડી भी मान गति पानी पाना ના વિરે કરવામાં મુખ યુદપત્તિ રાખીને બેલતાં જે વિાણીની નિયંકા કરવામાં આવે તે બીજી, वचनगुप्तिः सर्वया वचननिरोधः निरबद्यस- म्यवचननापणान्या कृत्वा हिदा नापासमिति पुनः सम्यकवचनप्रवृत्तिरुपतया एकन्नेदा एव इति बचनगुप्ति नाश लमित्योनंदः । વિસનગુણિ, ૧ રાઘા વચનને નિરોધ કરવા રૂપ તથા ૨ નિ અને રાક વચન ભાગ કરવા રૂપ બે બિરયાળી વચન- છે અને રાજ્ય વગનની પ્રવૃત્તિ ક રૂપ એક દવાળી ભાષા સમિતિ –- એવી રીતે વચનગમ અને ભારમિતિ कायगुप्तिः हिधा सुपरसर्गादिसदनाव कायो- त्खगदिचलन, केवलिनां योगनिरोधावस्थायां सर्वधा शरीरचष्टापरिहारःवा तथा नितांततिविधिना मुनीनां कायव्यापारस्य ! ६.१५ : Cia ·(७) नवतत्वबोध સર્વથા શરીરની ચેષ્ટાનો ત્યાગ તે ૧ પહેલી તથા સિદ્ધાંતમાં કહેલ વિધિ પ્રમાણે મુનિની કાયાના વ્યાપારની પ્રવૃત્તિ તે બીજી एवं तिस्रो गुप्तयः व्याख्याताः । ३० -એવી રીતે ત્રણ ગુમિની વ્યાખ્યા કરવામાં આવી. ૨૦ अथ परीषहाः क्षाविंशतिः હવે બાવીશ પરિષહ કહે છે. खुहा पिवासासी उण्ह, दंसा चेला इथिओ चरिआ निसिहिया सिज्जा, अक्कोस चह जायणा ॥२१॥ अलाभ रोग तण फासा, मल सकार परी- सहा। पन्ना अन्नाण सम्मत्तं, अ बावीस परीसहा ॥२२॥ १ क्षुधा, २ पिपासा, 3 शीत, ४ any, ५४श, ईस ૭ અરતિ, સ્ત્રી, કચર્યા,૧૦ નૈધિકી, ૧૧ શયા, ૧૨ આદેશ ૧૩ વધ, ૧૪ યાચના, ૧૫ અલાભ, ૧૬ રેગ, ૧૭ તૃણસ્પર્શ, ૧૮ મલ, ૧૯ સત્કાર ૨૦ પ્રણા, ૨૧ અજ્ઞાન અને ૨૨ સમ્યકત્વ એ બાવીશ પરીષહ જાણવા, ૨૧-૨૨ १. यथासूत्रन्येष्टीनियभिनी.

·नवतत्वबाच. अवचूरी. खुहा प्रति अलाम इति कुधापरीपदः निर- वद्याहारालाले कुधा सहनीया न पुनः सावधादार ग्रहण कार्य व्यवस्वरुपः ।। ૧ તિરય આહારનો લાભ ન થાય ત્યાં સુધી લધા રાહુન કરવી, પણ સાવધ આહાર લેવે નહીં. એવી રીતે વર્તવું તે ६५६५ याय. पिपासापरीपदः तृपा सहनीया न पुनः गाद तृपापीमितरपि सजिनजलं पेयं । २ ર કા સહન કરવી. ગાક થી પીડિત શત પર ચિત્ત पाली. ५५५४५ वाय.. शीतपरीपदः कायोत्सर्गविहारादि कुर्वतां शीतं लगति तत सहनीयं अनिलेवादिनचिंतनीय । ३ ૩ દાસ તથા વિહાર કરતાં જે ટાદ લાગે તે સહુન કથી પ આપી તાપવા વિગેરેનું ચિતવન ન કરવું, તે शी५६५६ वाय. नष्णपरीपदः ग्रीष्मतापाक्रांतरपि स्नानवायु- व्यंजन वातायन प्रयणादि न विधयं आतापनादि कष्टं सदनीयं नायी सात वाय, ५। १५६५२ मेसिन नाम दिन Bाना ·- - (७६) नवतत्वबोध. दंशमशकपरीषहः कायोत्सर्गादिषु दंशमशक- कृता विघाताः सहनीयाः ।। ૫ કાયોત્સર્ગ વિગેરેમાં ડાંસ, અને મશલાએ દીધેલા ચટકા સહન કરવા, તે દંશમશકપરીષહ કહેવાય છે. चेलपरीषहः मानप्रमाणोपेतैर्वस्त्रैर्मलिनजीर्ण शीर्णै: रपि खेदोमनसि न कार्यः। ६ ૬ બરાબર થાય તેટલા પ્રમાણવાલા, મેલા, જુના અને સડી ગયેલા વ મલે તે પણ મનમાં ખેદ ન કરો, તે ચેલપરીષહ કહેવાય છે, अरतिपरीषहः अमनोझोपाश्रयाहारादिषु अ. रतिः न कार्या। ૭ ઉપાશ્રય તથા આહાર સારા નહીં મળતાં તે વિષે અરતિ–અપ્રીતિ ન કરવી, તે અરતિપરીષહ કહેવાય છે, स्त्रीपरीषहः स्त्रीणां मनोहररूपविनूषाविलास वाक्यहावन्नावादिकं दृष्ट्वा चित्तदोनो न कार्यः । ૮ સ્ત્રીઓના મનહર રૂપ, અલાર, વિલાસ, વચન, અને હાવભાવ વિગેરે જેઈ ચિત્તમાં ક્ષોભ ન કરે તે સ્વીપરીષહું हाय छ चर्यापरीषहः वायुवत् अप्रतिबध्तया विहारः कार्य: न पुनः एकत्र वासः । । ૯ વાયુની જેમ પ્રતિબંધ પામ્યા વગર વિહાર કર, એક સ્થળે વાસ કરે નહીં તે ચપરીષહ કહેવાય છે, .

·नवतत्वबोध. नधिकीपरीपड़ा दमझाने अन्यागारे सर्पविले सिंदगुहादियु कायोत्सर्गस्]; नानाविधोपसर्गसदना- चेऽपि.शिष्टा चेष्टा न कार्या। 20 " મશાન, ન્ય. સાપનો રફ અને સિંહની ગુફા વિધારેમાં કોઈપણ રહેતાં વિવિધ જાતના પરામાં થાય તે છતાં મારી રે ન કરવી તે નિધિ કીપરીષદ કહેવાય છે, शव्यापरीपदः नचावचासु शय्यासु शीतोष्ण- कालादी मनसि नगी न विधेयः । ११ ૧૧ ઉચી નીચી રાખ્યા-વારે મલનાં દિશીતા અને કિજકાલ વિગેરેમાં મનમાં ઉગ ન કરવા તે થાપરી आमोदशपरीपदःअहानलोकमोक्तचनाप्यवाक्य श्रवणे कोपो न कार्यः दृढप्रदारिवत् । १२ દૂર અજ્ઞાની લોટ ચ સ્વરે ખરાબ વચન લે તે સાંભળી મારીની જેમ કોપન કરે તે મોટાપરીવહુ કહેવાય છે, वधपरीपदः कोपि दुरात्मा साधूनां वधं करोति तत्रापि साधुनिः क्रोयो न विधेयः स्कंदकरिशिष्य (१५३ कि सुमिता शिना मानाने १६५६ मारे थे. याश्चापरीपदः निकावृनिकाले परगृहेषु या- चने दुःवं मनस्ति न धार्य । १४ ·(७७ नवतत्वबोध.. ૧૪ ભિક્ષાવૃત્તિ વખતે બીજાને ઘેર માગતા મનમાં દુઃખ ન લાવવું તે યાચનાપરીષહ કહેવાય છે, अलाजपरीषहः अंतरायकर्मोदयात् निर्दोष निदालानाजावेऽपि चित्ते नगो न कार्यः ढंढण- कुमारवत् । १५ ૧૫ અંતરાય કર્મના ઉદયથી નિર્દોષ ભિક્ષાને લાભ ન થાય તોપણ ઢંઢણકુમારની જેમ મનમાં ઉદ્વેગ ન કરે તે અલાભ- પરીષહ કહેવાય છે. रोगपरीषहः नग्ररोगसंलवेपि आर्तध्यानं न कार्य सम्यक् सह्यं सनत्कुमारवत् । १६ ૧૬ કદિ ભયંકર રોગ થાય તોપણ આર્તધ્યાન ન કરવું સનકુમારની જેમ સહન કરવું, તે રેગપરીષહ કહેવાય છે, तृणपरीषदः संस्तारकादौ दर्जादितृणव्यापारे देहपीमायामपि दुःखं न चिंत्यं । १७ ૧૭. સંથારા વિગેરેમાં ડાલ, વિગેરે ઘાસના વ્યાપારથી દેહને પીડા થાય તથાપિ દુઃખ ન ચિંતવવું, તે તૃણપરીષહ કહેવાય છે, मलपरीषहः मलस्वेदादि शरीरात् न स्फेटनीयं किंतु यावज्जीवं सम्यक् सहनीयं । १० ૧૮ મેલ પસીને વિગેરે શરીર ઊપરથી ઊતારવા નહીં પણ તે જાવજી સુધી સારી રીતે સહન કરવા તે મલપરીષહ हेपाय: छः सत्कारपुरस्कारपरीषहः बहुलोकनरेश्वरादिकृत ·নন্দনী, (ru) स्तुतिवेदनादेः चिनोन्मादो न कार्यः उन्कयों मनसि न कार्य: 10 Tદ પણ લે કે રાજા વિરાર નિ વંદના કરનેવી ચિનમાં શિકાર કરે નહીં તેમ મનમાં વિકલાવા નથી, તે શર- મુરરકાર પરી કાય છે, प्रशापरीपद: बहुज्ञान संन्नवेऽपि यात्मीयचिने गवान कार्य: । ३० કપુરાન થ તાપ પતાના મનમાં ગર્વ ન કર ते २५1५६ माय. अज्ञानपरीपदः ज्ञानावरगीयकोदयात् पर- तामपि पाठो नागच्चति तथापि दुःखं मनसि न कार्य किंतु कर्मविपाक एवं वित्यः ! २१ રર શાનાવરણીય કર્મના ઉદયથી કદિ ભ તોપણ પાકે नदी ममसमाना તેવા જિંપા જ ચિંતા તે અરાજપરી કહેવાય છે, सम्यक्तपरीपदः जिनशासनविषये देवगुरुधर्म विषये च संदहोम विधयः । २२ જિતરાન પિ કે દેવ, ગુરૂ તથા કમને વિષે સહુ કરશે નહીં તે મેક પરીષહ કહેવાય , एवंहादितिः परीपड़ा व्याख्याता ! १-२२ આવી રીતે બધી પરીવાની વ્યાખ્યા કુવામાં જમાવી, r ·() नवतत्वबोध. अथ यतिधर्मो दशधा-दाप्रकारः। હવે દશ પ્રકારનો યતિધર્મ કહે છે , खति मदव अज्जव, मुत्ती तव संजमे अ बोधव्वे । सञ्चं सोअं आकिं, चणं च बंभं च जइध- म्मो ॥२३॥ १ क्षमा, २ भाई, 3 माप, ४ भुति, ( साताप ) ५ त५, संयम, ७ सत्य, ८ शेय, ८ मनिय मन .१० બ્રહ્મચર્ય, એ દરા પ્રકારનો યતિધર્મ જાણો. ર૩ अवचूरी. खंति शति-कमा-मार्दव-आर्जव-निर्लो- जता-तपः-संयम-सत्य-शौच-अकिंचनत्व-ब्रह्म- स्वरूपः। १.क्षमा, २ भाई, 3 मार्ग, ४ निसौमता, ५ तय, है સંયમ, ૭ સત્ય, ૮ શિચ, ૯ અકિંચનત્વ, અને ૧૦ બ્રહ્મચર્ય- એ દશ પ્રકારને યતિધર્મ છે, तत्र क्षमा क्रोधजय: स च उपशमेन स्यात् । ૧ તેમાં ક્રોધને જય કરવો તે ક્ષમા નામે યતિધર્મ કહેવાય ते विना ४य भशम (समता) थी थाय छे.

·નાતા,
(2)
माद मृदोलाव: मार्दवं अकार परिहारः ।
૨ અદ-દોગલ ભાવ એટલે અહંકારને ત્યારે માત્ર
ના નિધર્મ કહેવાય છે,
आर्जवं ऋजो व: मायात्यागः। ३
ર દg - સરલનો ભાવ એટલે ભાષા-પટને ત્યારે તે
આવ ના વિવિધ કવાથ છે.
નિના રારિ ! આ
જ લાભનો ત્યાગ તે મિલાભ થતિધર્મ કહેવાય છે,
તા; વાતનેદા : ૫
પ બાદ કાને ન એ ભેદથી જે બાર પ્રકારે ધાય છે.
તે તપ પતિને કહેવાય છે,
संयम: प्राणातिपातविरमणरूपः। ६
૬ પ્રતિપાનથી વિરામ પામવું, તે સંપથતિધર્મ
सत्यं सत्यो जीवेन्यो हितं पश्यं सत्यं । उ
9 સ; એટલે ને હિતકારી ને રા યતિધર્મ કહેવાય છે,
शौचं सर्वजीवेषु मुखकारि वर्जनं दशौचं अदना.
કાનપરિર: 1 0
ન ને મુખ ઉપજે તેવી રીતે વર્તવું અને દત્તા
દાન (રી) ત્યાગ ને રાગ નામ કહેવાય છે,
જનન = દિને વિન ઘw : ધવન

·(५) नवतत्वबोध. अकिंचनस्यनावः अकिंचनत्वं सर्वपरिग्रह त्यागः ।। કે જેની પાસે કોઈપણ ન હોય તે અકિંચન, તેને ભાવ તે અકિંચનત્વ એટલે સર્વ પરિગ્રહનો ત્યાગ તે અકિંચનવ યતિ- ધર્મ કહેવાય છે, ब्रह्म औदारिकवैक्रियसंबंधमैथुनपरिहारः। १७(३३) ૧૦ દારિક અને વિયિ સંબંધી થુિનને ત્યાગ તે બ્રહ્મ યતિધર્મ કહેવાય છે. ર૩ अथ नावना दश । હવે બાર ભાવના કહે છે. पढममणिबमसरणं, संसारो एगया य अ- पणतं॥ असुइत्तं आसव सं,वरो अ तह णिज्जरा नवमी॥२४॥ भोगसहावो बोही, दुल्लहा धम्मस्स साहगा अरिहा ॥ एआओ भावणाओ, भावेअव्वा पयत्तेण॥२५॥ ૧ અનિત્ય ભાવના, ૨ અશરણુ ભાવના, ૩ સંસારભાવના, જ એક ભાવના, ૫ અન્યત્વ ભાવના, ૬ અશુચિત્વ ભાવને ૧૭ આશ્રવ ભાવના, ૮ સંવર ભાવના, નિર્જર ભાવના, ૧૦ ·नवलपबोध (७३) २५ पिस , २ १२. ના સાધક ન પ પામવા લંબ છે એવી ધર્મભાવના, Arunा ३६.४.२५. अवनी. एडस इति लोग सहाचोइलि-अनित्यतावना? प्रशारणलावना वनावना ३ एकत्यजावना । अन्यत्वनावना शोर सजाननादप्रायवनाचना । संवरनावना निर्जगतावना ॥ धर्मजावना १० लोकतावना वोषितावना Foto. 11 - सानामा भावना ४२ २३१ना ५ : Pt. It arth. 2141884 1 २.५२. , न हार १० Mr. HERE! मत विलान- मार सत्र नजाने सधपदार्थानां अनियता चत चिंन्य- ते सानियतावना ।" ૧. તેમાં રારિન ર રા માન્ય છે એમ જે તિ- अशरतां देहिनी ममादिनय मलारे शरणं किमहिनान्ति न्याश्चितन अदागनायना। २३ : त २४३१५. ६१ २६५ है, ·(४) नवतत्वबोध जीवानां चतुरशीतिलकजीवयोनिपरित्रमण चिंतनं नवन्नावना । ३ ૩ જીવ રાશી લાખ છવાયોનિમાં ભ્રમણ કરે એમ ચિંતવવું, તે ભવ ભાવના કહેવાય છે, एकाक्येव जीव: नत्पद्यते विपद्यते कर्माणयु- पार्जयतिनुक्ते चेत्यादिचिंतनं एकत्वन्नावना । જ જીવ એકલેજ ઊત્પન્ન થાય છે, એક જ મૃત્યુ પામે છે એકલોજ કર્મ બાંધે છે અને એકલેજ કર્મ ભોગવે છે–ઈત્યાદિ. ચિંતવન કરવું તે એકત્વ ભાવના કહેવાય છે, जीवानां देहात् पृथक्के सति पुनकलत्रादिध- नादिपदार्थभ्यः अत्यंतनेद एकत्वं अत: तत्ववृत्त्या कोपि कस्यापि संबंधी नास्ति-इत्यादि चिंतनं अन्य- त्वनावना । ए પ જીવને દેહથી જુદાંપણાને લીધે પુત્ર, સ્ત્રી, ધન વિગેરે પદાર્થોથી અત્યંત ભેદપણું છે, તેથી તત્વરીતે જોતાં કોઈ પણ કેઈન સંબંધી નથી આ પ્રમાણે જે ચિંતન કરવું, તે અન્ય ત્વ ભાવના કહેવાય છે देहस्य सप्तधातुमयस्य नव स्रोतांति निरंतर स्रवंति मलमूत्रश्लेष्मादि-वस्तूनि बीनत्सानि सह- चारीणि संति अत: शुचित्वं कुतः स्यादिति चिंतनं अशौचनावना।६ .

·C R જાત.. (E) કે ન ધાતુના વા ના દેહના નવ કાર નિરંતર છે કરે છે. અહ, મ બાળા વગેરે બાબરા વસ્તુઓ તેની રે રાક છે. એવી આ દમાં શિ–પવિતા કયાંથી હાથ- એ પ્રકારે જે ચિંતવન કરવું તે ભાવના કહેવાય છે, संसारमध्यस्थितसमस्तजीवानां मिथ्यात्य करायाविरतिप्रमावानराच्यानादिहेतुतिः निरंतरं- कागि वध्यमानानि संति इतिचिंतनं याश्रव- નીવિના 0 સારમાં રહેલા કાગ અને મિથાવ, કાચ, વિતિ. બાદ, આથાન અને શાન વિગેરે હેતુથી બિન માં બંધ કરે છે, ઈત્યાદિ ચિંતવન કરવું, તે આમ “વભાવના કહેવાય છે, मियान्यादीना बंधनेतुनृतानां संवररणोपाया સારા; જેવાં તિરં નીના ૮ પર લી ( ભાવનામ) શિલ્પાવ વિગેરેને Bરવાના ઉપાય કરવ વિરે છે, રવિ વિગેરેનું વિન કરવું, તે વિભાવના કવાથ છે, निर्जरानावना कमनिर्जगख्या ख्यिा सकामा ના જ ! મન ન ર છે નિરક ભાવના કામ અને तत्र लकामा साधूनां । તેમાં આસારા નિ ·(६) नवतत्वबोध अकामा च अज्ञानकष्टजनिताजीवानां । અને અજ્ઞાન કષ્ટથી થયેલી છોને અકામાં નિર્ભર છે. तत्र सकामा हादशप्रकारतपोहितकर्मक्षय- रुंपा। ૧ તેમાં તપથી કર્મને ક્ષય થવા રૂપ બાર પ્રકારની સકામાં નિર્જરા છે, अकामा पुनः तिर्यगादिजीवानां तृषाबुनुदा बेदनन्दननारोबारसावद्यकामकष्टसहनेनयःकर्मक्षयः तपा ज्ञातव्या । તિર્થ વિગેરે જીવને તૃષા, ભુખ, છેદન, ભેદન, ભારવહન, સાવદ્ય, કામ અને કષ્ટને સહન કરવાથી જે કર્મને ક્ષય થાય તે રૂપ અકામાં નિર્જરા જાણવી. एवंविधायानिर्जरायाःचिंतनं निर्जरालावनाए ૯ એવી નિર્જરાનું ચિંતવન કરવું તે નિર્જરાભાવના કહેવાય છે, दुस्तरसंसारसागरसमुत्तारणप्रवहणप्रायश्री जिनप्रणीतश्रीधर्मन्नावचिंतनं धर्मनावना । १० ૧૦ દુસ્તર એવા સંસાર સાગરને ઉતારનાર વહાણ સમાન શ્રી જિનપ્રણીત એવા ધર્મ ભાવનાનું ચિંતવન કરવું તે ધર્મ- ભાવના કહેવાય છે, चतुर्दशरज्ज्वात्मकलोकस्य कटिसंस्थापितकर . .

·नवनवदोघ.
(13)
तिर्यक्रमलारित पादपुरुषाकारस्य धमाधर्मास्ति-
कायादि पदव्यैः परिपूर्णस्य लोकस्य चिंतनं लोक-
जानना । ११
૧ ટી ઉપર કાપ મુકી પગતિ પાલા કરી ઉભા
રહેલા પુરૂષની પાનિ જેવા પ્રાકૃત્તિવાળા અને અમરતકાય,
અવનિકાળ વિકાર છે વ્યિથી પરિપૂર્ણ આચાદર લેફનું
ચિંતવન કરવું, ને હૈદભાવના કહેવાય છે,
अनंतानंतकालदुर्लनमनुप्यादिसामग्रीयोगेऽपि
दुःसायं प्रायो बोधिवीजं जीवानां इत्यादि चिंतनं
योधिन्नावमा । १२
૬૨ અનંતા અનંત કાલે દુર્લભ એવી મનુષ્યના વિરે
સામગ્રીના શોધતાં પવને બોધિબી (મતિ) પામવું
મુશ્કેલ છે, જે ચિંતવન કરવું તે વિભાવના કહેવાય છે
एवं बादशतावनाः व्याख्याताः । १५
એવી રીતે બાર ભાવનાની વ્યાખ્યા કરવામાં આવી. ૨૫
..
..........
More
अन्न चारित्राणि पंच।
હું પાંચ પ્રકારનું ચારિત્ર કહે છે
सामाइअत्य पढम, छेओवठावणं भवे वी।
परिहारविसुद्धाअं, मुहमं तह संपरायं च
॥२६॥

·। (न्) नवतत्ववोध तत्तोअ अहरकायं, खायंसव्वंमिजीवलोगंभि । जं चरिऊण सुविहिया, वञ्चति अपरामरं ठाणं ॥२७॥ ૧ પહેલુ સામાયિક ચારિત્ર, રે બીજુ છેદેપસ્થાપનીય ચારિત્ર, ૩: ત્રીજુ પરિહારવિશુદ્ધિ ચારિત્ર, ૪ ચેાથે સૂક્ષ્મસં૫- રાય ચારિત્ર તે પછી પાંચમું ૫ યથાખ્યાત ચારિત્ર, જે યથા. એટલે યથાવિધિએ સર્વ જીવલેકમાં ખ્યાત એટલે પ્રસિદ્ધ છે તે યથાખ્યાત ચારિત્ર, જેને આચરીને સાધુ અજરામર સ્થાનને पामे छ. २६-२७ अवचूरी. सामाइ इति तत्तोअ इति-चारित्राणि पंच सामायिक १ वेदोपस्थापनीय श् परिहारवि- शुद्धिक ३ सूक्ष्मसंपराय च यथाख्यात ए नामानि। ૧ સામાયિક, ર છે પસ્થાપનીય, ૩ પરિહારવિશુદ્ધિક સૂક્ષ્મપરાય, અને ૫ યથાખ્યાત –એ પાંચ ચારિત્ર છે, तत्र सामायिकं सर्वसावधव्यापारपरित्याग निरवद्यव्यापारासेवनरूपं झातव्यं ।' ૧ સર્વસાવઘવ્યાપારને ત્યાગ અને નિરવદ્ય–નિદોષ વ્યા પારનું સેવન, તે સામાયિકચારિત્ર કહેવાય છે. बेदोपस्थापनीयं गणाधिपेन प्रदत्तं प्राणातिपात विरमणादिपंचमहाव्रतरूपं ।

·नयतत्वबोध. ૨ સમુદાયના અધિપતિએ આપેલા પ્રાણાતિપાત વિમાન ગિર પંચ મહાન, તે છે પસ્થાપનીય ચરિંગ, . १ परिहारविशुद्धिकं नव साधबो गजात पृयग नत्या अष्टादशमासान यावत् यत्तिहातमोक्तरीत्या. तपः कुवैति तत्परिदार विशुकिं झेयं । ३ કે, નવ રાઓ ગઝઘી બહાર નિકલી અટાર માસ સુધી સિતમ કહ્યા પ્રમાણે તપ કરે, તે, પરિહાવિશુદ્ધિ ચારિત્ર ५५ समसंपरायं सूक्ष्मसंपरायारव्यदशमगुण- म्यानप्राप्तानांसाधूनां यचारित्रंतत् नुहमसंपराय ।। જ સાંપરાધ નામ દવામાં સકા પ્રા થયેલા રો- હું જે ચારિક તે સુક્ષ્મપરાય ચરિત્ર કહેવાય છે यधारव्यात सर्वेषु कपायेषु सर्वक्षयं प्राप्तेषु सा- धूनां यचारित्रं तत् याख्यातं ।। પર્વ પાપને રાધા શપ ધનાં સાધુનું જે રાત્રિ त ५५४. एतेषां चारित्राणांमध्ये सांप्रत प्रयमचारित्र्य विद्यमानमस्ति शेषाणि त्रीणि चारित्राणि व्युत्रि- नानि । ५ नानिमाय:५६सामानित किमान मामी यानि कि पाना है -- ·(10) नवतत्वबोधः- एवं चारित्रपंचकं व्याख्यातं । એવી રીતે પાંચ ચારિત્રની વ્યાખ્યા કરવામાં આવી. एवं समितीनां पंच नेदा: गुप्तीनां त्रयः परी- पदानां हाविंशतिः यतिधर्मस्य दश नावनानां हा- दश चारित्राणां पंच लेदाः इति सप्तपंचाशन्नदा: संवरतत्वस्य संजाताः। એવી રીતે સમિતિના પાંચ ભેદ, ગુપ્તના ત્રણ ભેદ, પરી- પહના બાવીશ, યતિધર્મના દશ, ભાવનાના બાર, અને ચારૂિ ત્રના પાંચ-એમ સર્વ મળી સત્તાવન ભેદ સંવરતવના થયા. . इति षष्टं संवरतत्वं संदेपतो व्याख्यातम् ।।६-ख એવી રીતે છઠાં સંવરતત્વની વ્યાખ્યા સંક્ષેપથી કરેલી छ. २६-२७ 7 अथ सप्तमं निर्जरातत्वं व्यख्यानयति । હવે સાતમા નિર્જરા તત્વની વ્યાખ્યા કરે છે. , अणसण मूणोआरिया, वित्ती संखेवणं रस- चाओ। कायकिलेसो संली, णया य बइझोतवो होइ ॥२८॥ t ·नवतलाव (TV) पायच्छित्तं विणओ वेयाववं तहेव सङझाओ। इझाणं उस्सग्गो विअ, अम्भितरओ तवो होई ॥२९॥ वारसविहं तवो णि, ज्जरा व बंधो चट वि- गप्पो अ। पयई ठिइ अणुभागो, पएस भेएहिं नायव्यो ॥ ३०॥ બાર પ્રકારનું તપ છે, તેમાં જ પ્રકારનું બધું તપ છે. ૧ અનાન. ૨ કિનારી, ૩ વૃપિ, ત્યાગ, પાથર HARKi unti fari पिन, सत्य, ४२११५१५, ५ यान - नु त त५, ५१६२ र બાર ભેદ વડે નિરવ કહેવાય છે. તે પછી ૧ પ્રકૃત્તિ. ૨ સ્થિતિ, ૩ ભાગ અને ૪ પ્રશ—એ ચાર બેદ વડે ચાર प्रा. २८-30 अवचूरी. अणसण इनि पायच्चित्तं इति-वारसविहं इति । तत्र वारन बिद इति-गावामध्यात् मेकं । (व्याख्यानयति) बारामन या ·... (ए) नवतत्वबोध. हादशप्रकारं तपो निर्जरा प्रोच्यते । બાર પ્રકારનું તપ એ નિર્જરા કહેવાય છે, तत् तपो ब्राह्मान्यतरजेदान्यां धिा स्यात् । તે તપ બાહ્ય અને અત્યંતર એવા બે ભેદથી બે પ્રકારનું છે, तत्र ब्राह्यं तपः षद्विधं अनशन १ जनादरता वृत्तिसंक्षेप ३ रसत्याग ५ कायक्लेश ५ संलीनता लक्षणं ૧ અનશન, ૨ ઉંદરી, ૩ વૃત્તિસંક્ષેપ, ૪ રસત્યાગ, ૫ કાયકલેશ અને દુ સંસીનતા–એ છ પ્રકારનું બાહ્યતપ છે. तत्र अनशनं आहारपरित्यागरूपं धिा इत्वरं यावत्कथिकं च। ૧ તેમાં આહારને ત્યાગ કરે તે અનશનવ્રત કહેવાય છે તે ઈવર અને યાવત્રુથિક એવા બે ભેદવાલું છે, इत्वरंचतुर्थषष्टाष्ठमादि यावत्कधिक याव- ज्जीव मनशनग्रहणरुपं । ચોથ, છઠ અને અઠ્ઠમ વિગેરે ઈયર અનશન કહેવાય અને જાવજીવ સુધી અનશન કરવું તે યાવત્રુથિક અનશન કહેવાય છે ऊनादरता एकत्र्यिांदिकवलहान्या झेया । २ ૨ એક, બે, ત્રણ વિગેરે માસ ઓછા કરવા તે ઊદરી तपाय छ, ·ननतत्वबोध. (V) वृनिसंदेपः व्यत्रकालन्नाव विषयानिग्रहण । ૩ ફળ, નાલ અને ભાવવિધ રાબંધી અભિલા २२ ते प्रन्ति २५१५ मा यत्रा श्री महावीरस्य चतुर्विधानियहवंदन- चालयां पूरीतः। જેમ થી મહાવીર ભગવંતના શર્વ =બિમાર ન HERE या रता. रसत्यागो विकृति परित्यागः।। निन (सिने। ) या या ते या १५ कायः लेझो लोचादिकष्टसदनं । ए શિરે છ દાન કરવા તે કાકા ન કર संलीनता चतुर्विधा इंघिय कपाययोगनिवारण रुचादि विजितापाप्रयनिवसननेदेतिच्या १६ ५५ ५२ पनि श्री पशु પિરથી વિ િર દિપમાં કહું એ બંધી લી- Hatai RRE. निदाना. પર વીના, હમિલીના અને ૪ વિધિ મલીના १६ मा एवं वाहाँ तपः पहिय लोकप्रति व्याख्यातम् ।

·() नवतत्वबोध
એવી રીતે લોકપ્રસિદ્ધ છ પ્રકારના બાહ્ય તપની વ્યાખ્યા
કરવામાં આવી.
अथ आभ्यंतरं तपः षधिं ।
હવે છ પ્રકારનું અત્યંતર તપ કહે છે,
..
प्रायश्चित्त १ विनय वैयावृत्य ६ स्वाध्याय ।
ध्यान ५ नत्सर्ग ६ नामकं ।
१. प्रायश्चित्त, २ विनय, 3 वैयाकृत्य, ४ स्वाध्याय, ५ध्यान,
અને ઉત્સર્ગ એવા તેના નામ છે.
तत्र प्रायश्चित्तं निजानि पातकानि यथालनानि
गुरूणां पुरस्तात् यत् आलोच्यते गुरुप्रदत्तं च तपः
समाचर्यते तत् प्रायश्चितम् ।।
૧ લાગેલા પિતાને પાપ ગુરૂની આગળ આલેચે એટલે
ગુરૂએ કહેલું તપ આચરે તે પ્રાયશ્ચિત્ત કહેવાય છે,
विनयः सप्तप्रकारः ज्ञान १ दर्शन चारित्र ३
मनो ४ वचन ५ काय ६ विवेककल्प प्रचारिक : ७
ज्नेदेतिव्यः।
२१ ज्ञान, २६शन, 3 यारित्र, ४ भन, ५ क्यन, या
અને ૭ વિવેકક૫મચારિક એવા સાત ભેદવાલે વિનય જાણો.
वैयावृत्यं आचार्योपाध्यायतपस्विग्लानादीनां
अन्नपानादिसंपादन विश्रामणादिरूपं । ३

·નવતાવવા.
કે આ ફોધ્યાથ, તપથી ચાને કલાન-બી એવા
પાને પાન લાવી આપવા તથા વિશ્રામ આપો એ વા-
જૂન્ય હોવાય છે,
म्याध्यायः वाचना-पृचना-परावर्तना-नुप्रेक्षा
જાત: ઉત્તર: { 1
વારોના, ૨ પૃના. ૩ પરવાના, કે અનુપ્રેક્ષા અને
ધગયામાં પાંચ પ્રકારના સવા કહેવાય છે.
ध्यानं श्रारीधर्मशुक्लरूपं । ५
૫ ૬ એનિ, ર, ૩ ધર્મ અને શુકલ-એ ચાર પ્રકારનું
પાન દેવાય છે.
तव प्रारीश्योः परिहारः धर्मशुक्लयोः स्वी-
कारः एती परिहारस्वीकारी ध्यानं कथ्यते ।
તેમાં આપવાન અને પાનનો ત્યાગ કર તા ધર્મ
ધ્યાન અને પાલિકાને સવીકાર કરવો એ ત્યાગ અને સ્વીકાર
1ણામ હાવાય છે,
=r1 રનવેરા દિવ્ય ! ૬
હદ અને ભાવ એવા છે જેથી તે બે પ્રકાર છે,
तत्र याद्यः चतुर्धा गण ददो र पधि जत
જેવા !
તેમાં શા છે ળિ
ગ ૬ - ૨ દે, ૩ ક્રિપાન અને
જ જ તેમ જ વધ કાર મંદ વાલા ,
જવતઃ પુનઃ રિપરિવાળા તા: ૫

·(ए६) नवतत्वबोधः ક્રોધાદિકને ત્યાગ કરે એ ભાવથી ઉત્સર્ગ છે.” एवं षट् प्रकारं आन्यतरं तपः प्ररूपितं । એવી રીતે છ પ્રકારનું આત્યંતર તપ નિરૂપણ કરવું, आन्यंतरं कस्मात्योज्यते । એ તય આત્યંત શામાટે કહેવાય છે ? यतो मोदप्राप्तौ अंतरंगकारणमिदं ततः:यान्य- तरं कथ्यते। माक्षती प्राप्तिमा मे मतिरंगा२४३५ छ तश्री:. : ત્યંતર, તપ કહેવાય છે, इति सप्तमं निर्जरातत्वं व्याख्यातं । मेवारीत. सातमा निशतवनी.व्याच्या सी.छ.. * - अथ अष्ठमं, बंधतत्वं प्ररुपयति । હવે આઠમું બંધ તત્વ નિરૂપણ કરે છે. Leices बंधो इति बंधः कर्मन्निः सह जीवानां संश्लेषः यथा हीरनीरयोः अश्यःपिंमयोर्वा । मय मेरो भनासाये! 1. सवेष:सई त हुन मना सनी नेम, मथा मशि मत.सोसाना पिनी म જાણ.. सः चतुर्धा प्रकृति. १ स्थिति. २ अनुनाग । प्र- देश भलेदेतिव्यः।

·नवतत्ववोध. (9) તે બંધ ૧ પ્રકૃતિ, ૨ સ્થિતિ, ૩ અનુભાગ અને ૪ પ્રદેશ એવા ભેદથી ચાર પ્રકારને જાણવો. एतानेव चतुरो नेदान प्रदेपगाश्रया व्याख्यानयति। એ ચાર ભેદની પ્રક્ષિસ ગાથાથી વ્યાખ્યા કરે છે.. पयइ सहावो वुत्तो, ठिइ कालावहारणं । अणुभागो रसोणेओ, पएसो दलसंचओ॥३१॥ કર્મને સ્વભાવ એ પ્રકૃતિ બંધ કહેવાય છે. કર્મના કલનું અવધારણ -નિશ્ચય તે સ્થિતિ બંધ. કહેવાય છે. કર્મને રસ તે અનુભાગ બંધ જણ અને કર્મના દલ (દલીયા) નો સંચય તે પ્રદેશ બંધ કહેવાય છે. ૩૬ વપૂર. पयइ इति--प्रकृतिः स्वन्नावः परिणाम इ- ત્તિનઃ | સ્વભાવ અર્થાત્ પરિણામ તે પ્રકૃતિબંધ કહેવાય છે, स्थितिबंधः कालपरिमाणं । કાલનું પરિમાણ તે સ્થિતિબંધ કહેવાય છે, अनुनागो रसः कथ्यते । રર એ અનુભાગ બંધ જેવો, प्रदेशः पुद्गलपरिमागरूपः ।

·(ए)
नवतत्वबोध.
પુદ્ગલનું પરિમાણુ એ પ્રદેશ બંધ કહેવાય છે.
एते चत्वारोऽपिनेदा मोदकदृष्टांतेन ज्ञातव्याः।
એ ચારે ભેદ માદક (લાડુ) ના દૃષ્ટાંતથી જાણવા,
यथा कश्चिन्मोदकः तत्तद्व्यसंयोगनिष्पन्नो
वातं पित्तं श्लेष्माणे वा येन स्वरूपेणहंति स स्वन्नावः
कथ्यते ।।
૧ જેમ (વાત, પિત્ત અને કફ હરનારા ) તે તે દ્રવ્યના
સગથી બનાવેલો લાડુ જે સ્વરૂપથી વાત, પિત્તને લેમ્બને
હશે, તે સ્વરૂપનું નામ સ્વભાવબંધ કહેવાય છે.
यथा पुनः स एव मोदकः पदं मासं हिमाल
त्रिमासं चतुर्मासादि यावत् यत्तेनैव रूपेण तिष्ठति
सा स्थितिः कथ्यते ।
૨ જેમ તેનો તે લાડુ એક પખવાડીયું, એક માસ બે
માસ, ત્રણ માસ, અને ચાર માસ વિગેરે જ્યાં સુધી તેના તેજ
સ્વરૂપથી રહે તે સ્થિતિબંધ કહેવાય છે.
यथा पुनः स एव मोदकः कश्चिन्मधुरो नवति
कश्चित्पुनः कटुर्तवति कश्चित्तीवोनवति यत् स रसः
कथ्यते । ३.
૭ જેમ તેને તે લાડુ જે કાઇ મીઠા થાય છે કેાઈ કડક
થાય છે અને કોઈ તી થાય છે તે રસબંધ કહેવાય છે,
यथा पुनः सएव मोदकः कश्चित् अल्पदलपरि-

·- नवतत्ववोध. ((Uru) माणनिप्पन्नः कश्चित्पुन: बहुदलनिष्पन्नः कश्चिद् व- हुतरदल निष्पन्नः एवं मोदकेषु पुद्गलपरिमाणं स्यात् स प्रदेशः। ૪ જેમ તે લાડુ કાઇ અલ્પ દલીયાના પ્રમાણથી બજે હોય છે, કે ઘણું દલીયાના પ્રમાણથી બન્યો હોય છેઅને કઈ અતિઘણા દલિયાના પ્રમાણથી બન્યો હોય છે, એવી રીતે લાડની અંદર જે દલિયાનું પ્રમાણ તે પ્રદેશબંધ કહેવાય છે, एवं कर्मणां वंधोऽपि चतुः प्रकारो झातव्यः । એવી રીતે કર્મને બંધ પણ ચાર પ્રકારને જાણ. तथादि। ते माप्रमाणे- कानिचति शानावरणीयादीनि कर्माणि झानं दर्शनं चारित्रं वा नंति येन स्वन्नावेन स प्रकृतिबंधः प्रोच्यते । तान्येव पुनः कर्माणि कानिचित् जघन्यतःअंत- मुर्तस्थितिकानि नवंति नत्कृष्टतश्च कानिचित विंशति कोटाकोटिसागरोपमप्रमाणस्थितिकानि जवंति। કેટલાએક જ્ઞાનાવરણીય વિગેરે કમજ્ઞાન, દર્શન થા ચારિત્ર ને જે સ્વભાવથી હણે , તે પ્રતિબંધ કહેવાય છે,

·(१००)
'नवतत्वबाघ
તેના તેજ કર્મ કઈ જઘન્યથી અંતર્મુહૂર્તની સ્થિતિવાલા
હોય છે અને ઉત્કૃષ્ટા કેઈવીશ કેટકેટી સાગરોપમની સ્થિતિ
વાલા હેાય છે,
कानिचित् त्रिंशत्कोटाकोटीसागरममाणस्थि
तिकानि नवंति कानि पुनः सप्ततिकोटाकोटीसागर
प्रमाण स्थितिकानि नवंति।
કેટલાએક કર્મ ત્રીશ કેટકેટી સાગરોપમની સ્થિતિવાલા
હોય છે અને કેટલાએક સીત્તેર કટાકેદી સાગરોપમની સ્થિતિ
{ पास होय छे.
एवं यावंतं कालं बशनि कर्माणि तिष्टंति स
स्थितिबंधः कथ्यते ।
એવી રીતે જેટલે કાલ બાંધેલા કર્મ રહે તે સ્થિતિબંધ
पाय छे.
तेषामेव पुनः कर्मणां केषांचिन्मधुररसः स्यात्
केवांचित् कटुकरस: स्यात् केषां पुनस्तीवरसास्यात्
स रसबंध: कथ्यते ।
તેના તેજ કર્મમાં કેઈન મધુરરસ, કેઈને કટુરસ અને
ઇને તીખે રસ થાય તે રસબંધ કહેવાય છે,
तेषामेव पुनः कर्मणां तत्तत्पुद्गलपरिमाणं
नवति स प्रदेशबंधः कथ्यते ।
તેના તેજ કર્મને તે તે પુદ્ગલનું પ્રમાણ થાય તે પ્રદેશ
'अहेवाय छे.

·नवतत्ववोध (११) एवमष्टमं वंधतत्वं व्याख्यातम् । એવી રીતે આમ બંધતત્વની વ્યાખ્યા કરવામાં આવી, . अथ नवमं मोक्षतत्वं व्याख्यानयति । હવે નવમાં મેક્ષિતત્વની વ્યાખ્યા કરે છે. संतपयपरूवणया, दव्यपमाणं च खित्तफुसणा कालो अ अंतर भाग, भावे अप्पा बहुचेव ॥३२॥ ૧ સપદપ્રરૂપણાદ્વાર, ૨ દ્રવ્યપ્રમાણદાર, રુક્ષેત્રદાર, ૪ સ્પ- નાદ્વાર, ૫ કાલદાર, ૬ અંતરકાર, ૭ ભાગદાર, ૮ ભાવાર અને ૯ અલ્પબદ્વાર–એ મે તત્વને નવહાર છે, ર अवचूरी. संतपय इति मोहतत्वस्य नवनेदा नवंति । भाक्ष ताना लेह (२)छ, ते च एवं झातव्याः। તે આ પ્રમાણે કુવા, सत्पद प्ररूपणा ? ध्यप्रमाणं २ केत्रप्रमाणे ·G (१०) नवतत्वबोध स्पर्शना ४ कालः अंतरं ६ नाग: उनाव: अल्पबहुत्वं ।। ૧ સત્પદપ્રરૂપણાકાર, ૨ દ્રવ્યપ્રમાણહાર, ૩ ક્ષેત્રપ્રમાણદ્વાર, ૪ સ્પર્શનાદ્વાર, પ કાલદાર, ૬ અંતરકાર, ૭ ભાગદ્વાર ૮ ભાવ- દ્વાર અને ૯ અલ્પબહુવકાર–એ નવ દ્વાર (ભેદ) જાણવા . अथ एतेषांनवानां मोक्षतत्वन्नेदानां स्वरूप प्ररूपयति। હવે એ મોક્ષ તત્વના નવ ભેદનું સ્વરૂપ કહે છે. संतं सुद्धपयत्ता, विज्जंतं खकुसुमव्व नअसंत। मुरकत्ति पयं तसउ, परूवणा मग्गणा ईहिं ॥३३॥ શુદ્ધપદ હેવાથી મોક્ષપદ છતું છે અને વિદ્યમાન છે, આકા- શન પુષ્પની જેમ તે અછતું નથી. મેક્ષ એવું પદ તે મેક્ષિપદ તેની પ્રરૂપણુ ગતિ વિગેરે માર્ગણ દ્વારે થાય છે. ૩૩ अवचूरी. संतं सुद्ध इति-सतमितिसत् विद्यमानं मो- कति पदं। મક્ષ એવું પદ છતું અને વિદ્યમાન છે. मोक्ष इति नाम कस्माइतोः। મક્ષ એવું નામ છતું વિદ્યમાન શા હેતુ માટે છે? :

·नवतत्ववोध.. ( ૧૩) शुः६ पदत्वात् असंयुक्तपदत्वात् एकपदत्वादि સ્થળઃ તે શુદ્રપદ છે. એટલે સંયુક્ત નહીં તેવું પદ છે અર્થાત એક પદ છે તે હેતુ માટે રાત છે. खकुसुमवत् आकाशपुष्पवत् न असंतं न श्र- सत् अविद्यमानं । આકાશના પુષ્પની જેમ તે મોક્ષપદ અસત–આવિદ્યમાન નથી. अयं नावः सकलेऽपि जगति यस्य यस्य पदा- प्रस्य एकपदं नाम नवति स स. पदार्थ अस्त्येव या घटपटलकुटादि । ઉપરનો ભાવાર્થ એવો છે કે, અખિલ જગતમાં જે જે પદાર્થનું નામ એક પદવલું હોય, તે તે પદાર્થ સત–વિદ્યમાન છે. જેમ ઘડા, વગ, લાકડી વિગેરે એક પદવાલા પદાર્થ સત છે.. एवं मोक्षस्यापि मोदति एकपदं नाम. अत: कारणात् मोझोस्त्येव । એવી રીતે મોક્ષનું નામ પણ મોક્ષપદ એવું એકજ પદવાળું છે. તેથી મોક્ષ સત–વિદ્યમાન છે જ, () પુનઃ ચાર મુમરા પરું નામ નાં- स्ति किंतु क्षिपदं नामास्ति । આકાશપુ—એ નામ એક પદવાળું નથી પણ બે પંદ- વાળું નામ છે, તેથી અસત્ છે, ·(१०४) नवतत्ववोध. यत् यत् वस्तु पिदनाम वाच्यंजवति तत् तत् एकांतेन विद्यमानं न नवति । જે જે વસ્તુ બે પદવાલા નામથી વાચ્યું હોય, તે તે વસ્તુ વિદ્યમાન હોય એમ એકાંત પણ નથી, किंतु किंचित् गोश्रृंगमहिषश्रृंगादिवत् विद्य- मानं किंचित् पुनः खरश्रृंग-अश्वश्रृंग-आकाशकुसु- मादिवत् अविद्यमानं । मायनुशी, पातु शी विशेष विद्यमान ५५ छ मन । मनुशी, अविनुशी मने मा. પુષ્પ વિગેરે વસ્તુ અંવિદ્યમાન પણ છે. તેથી એકતે કાંઈ સમ- नही.) - मोदति पदं पुनः एकपदत्वात् अस्त्येव । भाक्ष मे ५६, ३. ५४ातु नाम छ तथा विद्यमान छे.. अनेन अनुमानप्रमाणेन मोदो विद्यमानोऽस्ति इति सिध्यते । આ અનુમાન પ્રમાણ વડે મેક્ષ વિદ્યમાન છે એમ સિદ્ધ H- . થાય છે, तत्र मोदस्य सत्पदरूपस्य प्ररूपणा विचारणा, गत्यादिमार्गणाधारा एव विधीयते । ३३ સત્પદ રૂપ એવા તે મક્ષિતત્વની પ્રરૂપણા-વિચારણા ગતિ વિગેરે માર્ગાદ્વારા જ કરવામાં આવે છે. ઉ.

·भवतत्ववोध. ()
तो सत्पदप्ररूपणां एतावेव प्ररूपयति ।
એમાં તે સસ્પદપ્રરૂપણા દ્વારનું નિરૂપણ કરે છે,
नरगइ पणिंदि तस भव, सन्नि अहरकाय
खइअ सम्मत्ते।
मुरकोणाहारकेवल, दंसणनाणे न सेसेसु ॥
૨૪
પલી ગતિમાર્ગણામાંથી મનુષ્યગતિ, બીજી ઈઢિયમાર્ગ
માંથી પચંદ્રિય, ત્રિીજી કામાર્ગણામાંથી વરાય, જેથી ભવ
માર્ગણામાંથી ભવસિદ્ધિક, પાંચમી સંસીમાગણામાંથી રાજ્ઞી,
છઠી ચારિત્રમાર્ગણામાંથી થથાખ્યાત ચારિત્ર, સાતમી સભ્ય -
માર્ગણામાંથી વિકસમ્યકત્વ, આઠમી આહાર માર્ગણામાંથી
અનાહાર, નવમી દર્શન માર્ગખા અને દશમી જ્ઞાનમાર્ગણામાંથી
કેવલદર્શન અને કેવલજ્ઞાન, એ દશ માર્ગગામાંથી મોક્ષે જવાય
છે, બાકીની માર્ગણ વિષે વર્તનારા છેવો મેલે જતા નથી. ૩૪
अवचूरी.
नरगइ इति-गति: नरकगतिः तिर्यग्गतिः
मनुप्यगति: देवगतिः तत्र मनुष्यगतौ मोतो नवति
न शेषगतित्रयेऽपि ।
1 ગતિ એટલે નરકગતિ, તિથિગતિ, મનુષ્યગતિ, અને
દેવગતિ, એ ચાર ગતિમાં મનુષ્યગતિમાં મેદા થાય છે. બાકીની
ત્રણ ગતિમાં માલ થતો નથી,

·- (१०६) नवतत्वबोध. इंख्यिमार्गणास्थानं पंचधा एकेडियादिलेदात् झातव्यं तत्र पंचेंख्यिधारे मोदो नवति एकेंड्यिादि चतुष्टये न भवति । २ ૨ ઇંદ્રિયમાર્ગનું સ્થાન કેન્દ્રિય વિગેરે ભેદથી પાંચ પ્રક- ૨નું જાણવું તેમાં પંચૅહિયારમાં મોક્ષ થાય છે બીજા એકેંદ્રિય વિગેરે ચોર દ્વારમાં મોક્ષ થતો નથી, कायमार्गणास्थानं षड्विधं पृथ्वीकाय-अपकाय- तेज:काय--वायुकाय--वनस्पतिकाय--वसकायदे तिव्यं । કાયમાર્ગણાસ્થાન ૧ પૃથ્વીકાય, ૨ અપકાય, ૩ તેઉકાય, ૪ વાયુકાય, પ વનસ્પતિકાય, અને ૬ ત્રસકાય એવા ભેદથી ७ तु छे. तत्र त्रसकायवर्तिनो जीवा योग्यतायां मोदं यांति शेषपंचकायस्था जीवा मोदं न यांति । ३ ૩ તેમાં ત્રસકાયના જીવ પોતાની યોગ્યતાએ મોક્ષે જાય છે બાકીની પાંચ કાયના જીવ મોક્ષે જતા નથી, नवसिकिमार्गणा स्थानं ध्धिा ।। જ ભવસિદ્ધિક માર્ગણાનું સ્થાન બે પ્રકારે છે, नवसिध्किा अञ्जवसिभिकाश्च । ભવસિદ્ધિક અને અભવસિદ્વિક, तत्र नवसिधिकाः नव्या एतद्विपरीता अन्न वसिक्किाः। ..

·-
नवतत्ववोध. ( ),
તેમાં ભવસિલિક એટલે ભવ્ય જીવ અને અભવશિકિક
એટલે તેથી વિપરીત અભવ્ય જીવ જાણવા
तव नवनिक्षिका मोतं यांन्ति अन्नवनिष्किा
स्तु न सिध्यति ।
તેમાં ભવસિદ્ધિક માસે જાય છે, ભવસિદ્ધિક ક્ષે
જતા નથી.
संज्ञिमार्गणास्यानं ध्धिा संझिनः असंझिनचा ए
૫ સરિમાણ સ્થાન બે પ્રકારે છે. સંસી અને અસંજ્ઞી.
तत्र संझिनां मोक्षो नवति न असंझिनां।
તેમાં સંગી જીવને મોક્ષ થાય અસંગી જીવને ન થાય,
चारिखमार्गणास्थानं पंचधा।६
૬ ચારિત્રમાર્ગણા સ્થાન પાંચ પ્રકારે છે.
सामायिकचारित्रं ? वेदोपस्थापनीयं ५ परि-
हार विशुकिं ३ मृदमपरायं च यथाख्यातचारि-
ત્ર છે !
૧ સામાયિક ચારિત્ર, છેદપસ્થાપનીય ચરિત્ર,
પરિહાર વિશુદ્ધિક સૂમપરાય અને પાયથાખ્યાત મિત્ર
तत्र प्रश्रमचरमतीकरतीर्थवत्तिसाधूनां सा-
मायिक हिया देशसामायिकं सर्वसामायिक।
તેમાં લા તીર્થકરમાં રાઈઓને દશામાજિક અને
રાવિક એવા બે પ્રકારનું સામાયિક

·- (१०) नवतत्वबोध. तत्र देशसामायिकं श्रावकाणां जवति । તેમાં દેશસામાયિક શ્રાવકેને હોય છે, सर्वसामायिकं. यावज्जीवें सर्वसावधव्यापार निषेधरूपं । જાવ જીવ સુધી સર્વ સાવદ્ય અપાર નિષેધ કરો તે સર્વ સામાયિક કહેવાય છે. इदं सर्व तीर्थवर्तिसाधूनां ।। આ સામાયિક સર્વ તીર્થના સાધુઓને હોય છે, हितीयं दोपस्थापनीयं तच्च प्रश्रमचरमतीर्थ- करतीर्थवर्तिसाधूनां पूर्वपर्यायवेदनं. पंचमहावनेषु, नपस्थापनरूपं । ૨ બીજું છેદેપસ્થાપનીય ચારિત્ર છે, પિલા અને છેલ્લા તીર્થકરના સાધુઓને પૂર્વના પર્યાયને છેદી પાંચ મહાવ્રતમાં ઊપસ્થાપન કરવા રૂપ થાય છે. तृतीयं परिहार विशुकिं तत् नव साधूनां स- मुदायेऽष्ठादशमासान् यावत्तपो विशेषरूपं पश्चात् जिनकल्पं प्रतिपद्यते स्थविरकल्पिकंवाः। ३ ૩ ત્રીજું પરિહાર વિશુદ્ધ ચારિત્ર છે. તે નવ સાધુઓના સમુદાયને અઢારમાસ સુધી તપ વિશેષ રૂપ છે, પછી તેઓને જિનકલ્પીપણું અથવા સ્થવિરકલ્પિપણું પ્રાપ્ત થાય છે, चतुर्थं सूक्ष्मसंयराय ईषन्मात्रसंज्वलनलो-

·नवतत्ववोध. (१)
जाणुमावोपशमरूपं दशमगुणस्थानवर्ति, साधूनां
नवति. 11.
૪. ચોથું સમપરાય ચારિત્ર છે. તે જરા સંજવલના
લાભના અહમાત્ર ઉદય રૂપ છે અને તે દિશામાં ગુણઠાણે રહે
લા રાધુઓને હેય છે..
पंचमः ययाख्यातं सर्वमोदनीयाटाविंशति
प्रकृतीनां पोडशकपाय नवनोकषाय मिथ्यात्वमिश्र
सम्यक्त्वत्रिपुंजरूपाणां नदयत्तावाद् नवति । ५
૫. પાંચમું યથાખ્યાત, ચાવિ છે. તે સર્વ મેદનીયકર્મની
અઠયાવીશ પ્રકૃતિ કે જે સેળ કપાય તથા નવ નક્ષય અને મિ-
ધ્યાત મિશ્ન સમકિતના ત્રણ પુંજ રૂપ છે, તેના ઉદયથી થાય છે.
तत्रः यत्राख्यातचारित्रेण मोक्षोन्नतिन शे-
पचतुश्चारित्रेषु ।।
તેમાં થવખ્યાત ચરિત્ર મેલ ધાય છે. બાકીના ચાર
ચારિત્રમાં મોત થતું નથી,
सम्यक्त्वमार्गणास्थानं पंचधा । औपशमिक ?
साखादनं रक्षायोपशामिक ३ वेदक क्षायिकं ।
રાવ માગણા સ્થાનના ૧પ મિક, રસાસ્વાદન,
૩ ક્ષારોપશમક, ૪ વેદ અને ૫ વિક એવા પાંચ ભેદ છે.
तत्र प्रापशमिकं सम्यक्त्वे एवं सान: स्यात् ।
તમાં પમિક સમ્યકત્વમાં આ પ્રમાણે લાભ થાય છે,

·नवतत्ववोध. ... ज्ञानावरणीय-दर्शनावरणीय-वेदनीय--अंत- रायकर्सणां त्रिंशत्कोटाकोटीसागरोपमास्थितिप्र- माणानां एकोनत्रिंशत्कोटाकोटीलागरोपमस्थितेः क्षयात् मोहनीयकर्मणः सततिकोटाकोटीसागरो पमास्थितिकस्य एकोनलततिकोटाकोटीसागरो पमस्थितेः दयात् लामंगोत्रयोविज्ञालिकोटाकोटी सागरोपमप्रमाणयोरेकोनविंशतिकोटाकोटीसागरोप- मस्थितेः कयात् : दयात् तेषां एकैक कोटाकोटीसा- गरोपमस्थितिमध्यप्रतिष्टानां यथाप्रवृत्तिकरोन निवि मरागशेषपरिणामरूषौ दुर्नेदौ ग्रंथिदेशौ प्राप्तोजीवः अपूर्वकरणेन ग्रंघिदेशं निनत्ति. ત્રીશ કેટ કેટી સાગરોપમની સ્થિતિવાલા જ્ઞાનાવરણીય, દર્શનાવરણીય, વેદનીયે અને અંતરાય કર્મની ગણલીશ કટા- કેટી સાગરોપમની સ્થિતિનો ક્ષય થયા પછી, તથા સીત્તેર કટા કેટી સાગરોપમની સ્થિતિવાલા હનીય કર્મની ઓગણોતેર કેટકેટી સાગરોપમની સ્થિતિને ક્ષય થયા પછી, અને વીશ કેટકેટી સાગરોપમની સ્થિતિવાલા નામ તથા ગોત્ર કર્મની ઓગણીશ કેટકેટી સાગરોપમની સ્થિતિને ક્ષય થયા પછી, તે- એ દરેકની એક એક કેટકેટી સાગરોપમની સ્થિતિની અંદર યથાપ્રવૃત્તિકરણ વડે નિવિડ રાગદ્વેષના પરિણામ રૂપ દુર્ભેદ્ય એવા થિદેશને પ્રાપ્ત થયેલ છવ અપૂર્ણકરવડે તે ગ્રંથિ દેશને ભેદે છે, ·नवतत्ववोध. समय समयं प्रति अनंतविशुःल्या विशुसानो जीवः तत्र अंतरकरणेन मिथ्यात्वस्पितिरेककोटाकोटि सागरोपमस्मितिप्रमाणस्य स्थितिघ्यं करोति । સમય સમય પ્રત્યે અનંત વિધિથી શાક થતો વ તેમાં અંતરકલવડે મિઠાવની સ્થિતિના એક ટોટી રાગ- પમની સ્થિતિ પ્રમાણની બે સ્થિતિ કહે છે, प्रश्रमा स्थितीः अंतर्मुर्तिकी छितिया तदूना रोपस्थितिः। પિલી સ્થિતિ અંતર્મુહની છે અને બીજી બાકીની સ્થિતિ તેથી ઊગી છે. प्रश्रमस्थितौ प्रतिसमयं मिथ्यात्वपुजलान् अनु- नवन हीणायां सत्यांअंतरकरणस्य प्रायलमय एव श्रीपशामिकसम्यक्त्वं बनते जीवः । પ્રશમની સ્થિતિમાં પ્રત્યેક સમ જીવ મિથ્યાત્વના મુદ્દે ગલને અનુભવે છે. જ્યારે તે સ્થિતિ ક્ષીણ થાય છે ત્યારે અંતરકરણના પહેલા સમયમાં જ જીવ ઓપશમિ સમ્યક पास १२, तत्प्रपोजलिकं ज्ञेयं अंतर्मुदूर्नकालं यावभवति । તે પકિ સમ્યકત્વ પુદગલ વગરનું અને અંતર્મુ નું વધી રહેનારું છે. એમ છાપવું या हिलीया स्थितिः मिथ्यात्वस्य वर्गते तत्र पुजनयं करोति शु अवविशु अशुई च ।

·() नवतत्वबोध. જે મિથ્યાત્વની બીજ સ્થિતિ છે તે શુદ્ધ, અદ્ધિ શુદ્ધ અને અશુદ્ધ એમ ત્રણ પુંજ કરે છે, यथा कोश्वाणां गोमयपानीयादिन्तिः नत्तारित मदनजावानां शुःपुंजं । જેમ છોણ પાણ વિગેરેથી જેને મીણે ઊતાથી હૈય એવા કેદરા તે શુદ્ધ પુંજ કહેવાય છે. अद्भत्तारितः अशुपुंजः। જે કેદરાને મીણ અર્થે ઉતાર્યો હોય તે અદ્ધ શુદ્ધ પુજ કહેવાય છે, अनुत्तारितमदनानां अशुः पुंजः મીણે તદન ઊતા ન હૈય તે અશુદ્ધ પુંજ કહેવાય છે. एवं मिथ्यात्वदलिकस्यापि क्षपितमिथ्यात्वानु- नावस्य यः पुंजःस शुदायोपशमिकसम्यक्त्वरूपः તો ? એવી રીતે મિથ્યાવના દલિયામાંથી મિથ્યાત્વ ભાવ ખ- પાવ્ય હેય એ જે પુંજ તે ક્ષાયોપથમિક રૂપ શુદ્ધ પુંજ કહેવાય છે, यः अईशुजः स मिश्रः कथ्यते। જે અદ્ધ શુદ્ધ પુંજ તે મિશ્ર કહેવાય છે. यो ऽशुपुंजस्तन्मिथ्यात्वं । જે અશુદ્ધ પુંજ તે મિથ્યાત્વ કહેવાય છે.

·नवतत्ववोध. (११३) तत्र श्रीपदामिकसम्यक्त्त्वकालस्य जघन्यतः एक- तमयशेये नत्कृष्ठतः पमावलिकाशेपे अनंतानुवंध्यु- दयो जवति । તે પરામિક સભ્યતાના કાલ જઘન્યથી એક સમય શિષ રહેતા અને ઉકળી આવલિ શેવ રહેતાં અનંતાનુબંધી- નો ઉદય થાય છે, येन औपशमिकसम्यक्त्वं कलुपीनवति । જેથી ઓપશમિક મેકવ કલુષિત થઈ જાય છે, तदा सम्यक्त्ववमनकाले सास्वादनं नवति । ત્યારે રાજ્યના વમનકાલે સાસ્વાદન સમ્યકત્ર થાય છે, पूर्वोत्तरपुंजत्रयमध्ये यदा शुःपुंजोदयस्तदा झायोपशमिकसम्यक्त्वं नवति । ३ કે પૂવોત્તર ણ પુંજમાં જયારે શુદ્ધ પુજનો ઉદય થાય ત્યારે કાયાપરામિક રાખ્યક થાય છે. पुंजत्रयमध्ये रुपणकाले क्षपणसमये वेदक सम्यक्त्वं तवति । * ત્રણ પુંજમાં ખપાવવાને સમયે વેદક સમ્યકત્વ થાય છે, क्रोधमानमायालोतानां अनंतानुबंधिनां चतुणों क्षये मिथ्यात्व मिश्रपौलिकसम्यक्त्वकयरूपपुंज- जयदायिकं सम्यक्त्वं जन्नते जीवः तदपि अपोज- लिक ।

·D. (११५) नवतत्वबोध.. ૫ અનતાનુબંધી એવા ચાર ધમાન માયા અને લેભને ક્ષય થતાં મિથ્યાત્વ, મિશ્ર એવા પુદ્ગલિક સમ્યકત્વના ક્ષય રૂ૫ ત્રણ પુજના ક્ષાયિક સમ્યક જીવ પ્રાપ્ત કરે છે. તે સમ્યકત્વ પણ પિદુગલિક નથી. तत्र दायिक सम्यक्त्वे नवति.मोक्षः नशेषस- म्यक्त्व चतुष्ठये। તેમાં ક્ષાયિક સમ્યકત્વમાં મેક્ષ થાય છે. બાકીના ચાર સમ્યકત્વમાં મોક્ષ થતો નથી, अनाहार मार्गणा: स्यानं धिा.आहारक-अना-- हारक नेदात् । તેમાં અનાહાર માર્ગનું સ્થાન આહાર અને અનાહારક એવા ભેદથી બે પ્રકાનું છે, तत्र अनाहारकस्य मोदो नवति न आहार- कस्यापि । तमा PARIKRA माक्षाथाय छ, माहाना नही... झानमार्गणास्थानं पंचधा मतिज्ञान.१ श्रुतझानः २ अवधिज्ञान ३ मनः पर्यवज्ञान. ध केवलज्ञान ५ नेदात् । જ્ઞાન માર્ગણાસ્થાન ૧ મતિજ્ઞાન, ર શ્રતજ્ઞાન, ૩અવધિજ્ઞાન ४:भत:पर्यवसान गने, ५ असात-सम. पाय रे छे. तत्र केवलझाने. मोदो, नवति. न. शेष ज्ञान- चतुष्टये। -

·नवतत्ववोध.
તેમાં કેવલજ્ઞાને ચાર થાય છેબાકીના ચાર જ્ઞાનમાં નથી,
दर्शन मार्गास्थानं चतुर्दा चकुर्दर्शन ? अ-
चकुर्दर्शन अवघिदर्शन ३ केवलदर्शन पन्नेदात् ।
દર્શનમાર્ગ સ્થાન ૧ ચક્ષુદર્શન અચન, ૩ અવ-
ધિદર્શન, અને કેવલદર્શન એવા ભેદથી ચાર પ્રકારનું છે,
तत्र केवलझाने मोझो नवति न शेपदर्शनत्रये
३
.
ऽपि ।
તેમાં કેવલજ્ઞાને મેલ થાય છે, બાકીના ત્રણ દશનમાં
यता नथी.
इति सत्पद प्ररूपणारं व्याख्यातं ।
એવી રીતે સત્પદ પ્રરૂપણા દ્વારની વ્યાખ્યા કરવામાં આવી,
अयातः परं च्यप्रमाणं कथ्यते ।
હવે તે પછી દ્રવ્ય પ્રમાણ દ્વાર તથા ક્ષેત્ર દ્વાર કહે છે..
दव्यपमाणे सिद्धा, णं जीव दव्वाणि हुंति
गंताणि ।
लोगल्स असंखिज्जे, भागे इको य सव्वेवी
॥ ३५॥

·नवतत्वबोध.
દ્રવ્ય પ્રમાણ દ્વારને વિષે સિદ્ધોના જીવ દ્રવ્ય અનંતા છે,
ચિદ રાજલોકના અસંખ્યાતમે ભાગે એક સિદ્ધ અને સર્વ સિદ્ધ
પણ ત્યાં રહે છે,
अवचूरी.
दव्व इति व्यप्रमाण हारे चिंत्यमाने सिमानां
जीवश्व्यानि अनंतानि नवंति।
દ્રવ્ય તથા પ્રમાણ કાર ચિંતવતાં તેમાં સિદ્ધના જીવ દ્રવ્ય
અનંતા છે,
इति व्यप्रमाण हारं समाप्त ।
એવી રીતે દ્રવ્ય પ્રમાણુ કાર સમાપ્ત થયું.
केत्रधारे चिंत्यमाने लोकाकाशस्य असंख्येय
तमे नागे एकः सिझे वर्तते ।
ક્ષેત્રદ્વાર ચિંતવતાં લોકાકાશના અસંખ્યાતમા ભાગમાં
* સિદ્ધ રહે છે,
सर्वे वा सिक्ष लोकाकाशस्य असंख्येयतमे
नागे वर्तते।
અથવા કાકાશના અસંખ્યાતમા ભાગમાં સર્વ સિદ્ધ
પણ રહે છે,
परं एकसिव्याप्तक्षेत्रापेक्षयासर्वसिव्याप्तोत्र
मधिकप्रमाए।
"

·नवतत्ववोध (११) પણ એક સિકથી વ્યાસ એવા ક્ષેત્રની અપેક્ષાએ સર્વ સિદ્ધથી વ્યાપ્ત એવું ક્ષેત્ર અધિક પ્રમાણવાનું છે, इति क्षेत्रहारं समातम् । એવી રીતે ક્ષેત્રદ્વાર સમાપ્ત થયું. अथ स्पर्शनादि ारत्रयं कथ्यते । હવે સ્પર્શના, કાલ અને અંતર એ ત્રણ દ્વાર કહે છે. फुसणा अहिआ कालो, 1 इंग सिद्ध पडुब साइ ओणंतो। पडिवाया भावाओ, सिद्धाणं अंतरं नत्थि ॥३६॥ પાકા ક્ષેત્રથી સિદ્ધના જીવોની અના અધિક છે. કાલ એક સિદ્ધ ને આશ્રીને રસાદિ (આદિ સહિત) અને અનંત હેય છે. સિદ્ધપણામાંથી ફરી પડવાનો અભાવ છે તેથી સિદ્ધના જીવને અંતર-અાંતરૂં નથી, (એ સ્પર્શના, કાલ અને અંતર હાર रा.) १ अवचूरी. फुसणा इति केत्रात् स्पर्शना अधिक्षा । પ્રથમ કહેલ વહારથી સ્પરનાર અધિક છે,

·नवतत्वबोध
यथा एकस्मिन् आकाशप्रदेशे स्थितस्य पर
माणोः सप्त आकाश प्रदेशस्य स्पर्शना नवंति ।
જેમ એક આકાશ પ્રદેશમાં રહેલા પુદ્ગલ પરમાણુને સાત
આકાશ પ્રદેશની સ્પર્શન થાય છે.
एवं सिझनामपि क्षेत्रात् स्पर्शना अधिका
नवति ।
એવી રીતે ક્ષેત્રદ્વારથી સિદ્ધના છે પણ સ્પર્શના અધિક
थाय छे.
एवं स्पर्शनाधार व्याख्यातं ।
એવી રીતે સ્પર્શનાદારની વ્યાખ્યા કરવામાં આવી,
अथ कालघारं व्याख्यायते ।
હવે કાલ દ્વારની વ્યાખ્યા કરે છે.
एक सिंह प्रतित्य आश्रित्य कालः सादिः अ.
नंतश्च वर्तते।
એક સિદ્ધને આશ્રીને કોલ આદિસહિત અને અનંત છે.
सर्व सिमानाश्रित्य कालः अनादिः अनंतः।
સર્વ સિદ્ધોને આશ્રીને કાલ અનાદિ અને અનંત છે.
यत्र ये केचन सिक्षाः यदा सिक्षा स्तदा तेषां
आदिः तदनु प्रतिपातान्नावात् अंतो न भवति ।
કારણે, જ્યાં જે કંઈ સિદ્ધના જીવ જ્યારે સિદ્ધ થાય ત્યારે

·नवतत्वबोध.. (११) ને કાલથી તેમની આદિ છે. તે પછી તેમને પાછા પડવાનો અભાવ છે તેથી અંત પણ નથી.. एवं कालघारं व्याख्यातं એવી રીતે કાલિદારની વ્યાખ્યા કરવામાં આવી, अन्य अंतरचार कथ्यते । ए.२.मल थे. अप्रतिपातस्य अन्नावात् सिमानां अंतरं नास्ति । તેમને ફરી પડવાનું નથી તેથી સિકના જીવને અંતર નથી, यतः अंतरं तदुच्यते यत् तंत्नाचं प्राप्य पुनर- न्यत्र गत्वा पुनरपि स एव नावः प्राप्यते । તે ભાવને પામી પુન: બીજે સ્થળે જઈ ફરીવાર પાછા તેજ ભાવ પ્રાપ્ત કરે તે અંતરહાર કહેવાય છે. एवं विधं यंतरं सिमानां नास्ति । એવા પ્રકારનું અંતર હિના ને નથી, प्रतिपातानावात् । કારણ કે, તેમને પાછા પડવાને અભાવ છે. एवं अंतरधारं समातम् । એવી રીતે અંતરદ્વાર સમાપ્ત થયું ·L (१२०) नवतत्वबोध. अथ नागादिचारध्यं लिख्यते। હવે ભાગદ્વાર તથા ભાદ્વાર કહે છે. सव्वजियाणमणते, भागे ते तेसिं दसणं नाणं। खइएभावे परिणा,मि एअ पुण होइ जीवत्तं ॥३७॥ સર્વ સંસારી જીવોને અનંત ભાગે તે સિદ્ધના જીવ છે. (એ ભાગદ્વાર જાણવું.) તે સિદ્ધના જીવોના કેવલદર્શન અને કેવલજ્ઞાન તે ક્ષાયિક ભાવે વત્ત છે અને જીવિતપણું પારિ મિક ભાવને વિષે વર્તે છે. ૩૭ अवचूरी. सव्वजियाण इति सर्वजीवानां अनंततमे नागे वर्त्तते सर्वेऽपि झारसिक्षाः। ઊપરના સર્વ દ્વારા સિદ્ધનાજીવ (સંસારી ) સર્વ જીવ ના અનંતમા લાગે છે, एवं नागधारं समाप्तं । એવી રીતે ભાગદ્વાર સમાપ્ત થયું अथ नावहारं लिख्यते । હવે ભવદ્વાર કહે છે, -- ·नवतत्वबोध (११) तेषु सिध्यु केवलझानं केवलदर्शनं च क्षायिके नावे वर्तते । તે સિંહને જેમાં કેવલજ્ઞાન અને કેવલદીન ક્ષાયિક ભાવે પ્રવે पारिवामिक नावे जीवितव्यं वर्तते । અને કવિતપણ” પરિણમિક ભાવમાં વત્ત છે. एवं नावहारं समातं। એવી રીતે ભાવદાર સમાપ્ત થયું, अय अल्पवदुत्वधार लिख्यते । હવે અપબન્દુત્વ નામે નવમુંકાર કહે છે. थोवा नपुससिद्धा, त्यी नर सिबा कमण संखगुणा। इअ मुक तत्त मे, नव तत्ता लेसओ भ- णिआ॥ ३८॥ સંjર સિંહ થી હા છે. તે નપુંસધી સી મુર-- અનુક્રમે સાત ગુણસિદ્ધ થયેલા જવા એ નવમું મહાતવ मेथीची पानिपतची .

·(१२)
नवतंत्वबोध.
अवचूरी.
थोवा इति-मोक्षगमनन्नवे नपुंसकत्वं अ
नुनय ये सिक्षः ते स्तोकाः
જેઓ મેક્ષે જવાના ભવમાં નપુંસકપણું અનુભવી સિ
થયેલા છે તેવા જીવ થોડા છે,
जन्म नपुंसकानां चारित्रमपि न नवति कुर्त
मोदगमनं ।
જન્મથી નપુંસક એવા પુરૂષને ચારિત્ર પણ નહાય તે
મોક્ષે જવું ક્યાંથી હોય?
एते नंपुसका ये पश्चात् वहितादि विशेषेए
कृतास्ते झेयाः।
આ નપુસક જે પછવાડેથી વધરાવળ વિગેરેના રેગથી નપું
સક થઈ ગયા હોય તે જાણવા,
नपुंसकसिऽन्यः स्त्रीवेदमनुनूय ये सिधा
संख्यातगुणाः।
સ્રોવેદને અનુભવી જે સિદ્ધ થયેલા છે તે નપુંસક સિદ્ધથી
संन्यातशुला छे.
... स्त्रीसिझेन्योऽपि ये पुरुषवेदमनुनूय सिशास्ते
संख्यातगुणाः।
જે પુરૂષવેદને અનુભવી સિદ્ધ થયેલા છે તે સ્ત્રી સિદ્ધથી
સંખ્યાતગુણ છે,

·नवतत्ववोध. (१७३)
इति अल्पबदुत्ववारं समाप्तम् ।
એવી રીતે અલ્પબહુ નામે નવમુંદાર સમાપ્ત થયું.
एतावता ग्रंथेन संतपयपरुपणयेत्यादि गाया
सकलापि व्याख्याता झेया ।
५धी "संतपय परपण" या नावानी
વ્યાખ્યા કરવામાં આવી.
इति मोकृतत्वमेतद् ज्ञातव्यम् ।
એવી રીતે આ મેસતવ જાણવું
माकतत्वन्नणनेन नवतत्त्वानि लेशतो नणि-
तानि झातव्यानि ।
એ માતાને પનઘી સંપથી નવતોનું પઠન થયું
એમ જાણવું
अथ नवतत्वपरिझान फलमाद ।
હવે નવતત્વ જણવાનુ ફલ કહે છે.
जीवाश्नवपयत्थे, जो जाण तस्स हो स-
म्मत्तं ।
भावेण सदहतो, आयाणमाणेवि सम्मतं
॥ ३९ ॥

·--
(१२५) नवतत्वबोध.
જે પ્રાણું જીવાદિ નવ પદાથોને જાણે છે, તેને સમ્યકત્વ
હોય છે. જે તે નવ પદાર્થ ઊપર શ્રદ્ધા રાખે તે કદિ તે નવ
પદાર્થના નથી રહિત હોય તો પણ તેને સમ્યકત્વ થાય છે. ૩૯
अवचूरी.
जीवश्-इति जीवादि नव पदार्थात् यो जा-
नाति श्रश्ते च तस्य नवति सम्यक्त्वं ।
જે જીવાદિ નવ પદાધીને જાણે અને તેપર શ્રદ્ધા રાખે તેને
સમ્યકત્વ થાય છે,
नावेन “ तमेव सचं नीसंकं जं जिणेहिं पवे-
श्यं” इत्यादि शुन्नात्मपरिणामरूपेण श्रधाति
कोऽर्थः श्राक्षानं कुर्वति ।
ભાવે કરીને એટલે જે જિન ભગવંતે કહ્યું છે તે જ સત્ય
અને નિ:શંક છે 2 ઈત્યાદિ આત્માને શુભ પરિણામ; તે વડે
શ્રદ્ધા રાખે–અર્થાત તે ઉપર આસ્તબુદ્ધિ રાખે
जीवादिपदार्थज्ञानरहितेऽपि जीवे सत्यक्त्वं
नवति ।
તે જીવ કદિ જીવાદિ પદાર્થના જ્ઞાનથી રહિત હોય તે પણ
તેને સમ્યકત્વ થાય છે,
अथ सम्यक्त्वस्वरूपं कथयति ।
હવે સમ્યકત્વનું સ્વરૂપ કહે છે.

·नयतत्ववोध. ( १५) सव्वा जिणेसर भा, सिआश्वयणा 5 नन्नहा हुति। रह बुद्धि जस्स मणे, सम्मत्तं निच्चलं तस्स ॥१०॥ તીરએ દોરેલા સર્વ વચન અન્યથા ન હોય, એવી બુદ્ધિ જેના મનમાં હાથ તેનું સમ્યકત્વ નિશ્ચલ છે. ૪ अवचूरी. सव्वा इति सर्वाणिजिनेश्वरजापितानि वच- नानि न अन्यमा नवति । વિનેશ્વર ભગવાને કહેલા સર્વ વચને અન્યથા ન હોય, इति बुध्यिस्य मनति सम्यक्त्वं निश्चलं तस्य नवति। એવી બુદ્ધિ તેના મનમાં છે, તેનું સમ્યક નિયલ છે. अय सम्यक्त्व फलमाद હવે સમ્યકત્વનું ફલ કહે છે. अंतो मुहुत्त मितं, पि फासि हुज्ज जेहिं सम्मतं ·(१२६) नवतत्वबोध. तेसिं अवडपुग्गल परिअट्टो चेव संसारो ॥४१॥ એક અંતર્મુહુર્ત માત્ર એટલે નવ સમયથી માંડીને એક સમયે ન્યૂન બે ઘડી કાલ માત્ર પણ જેમણે સમ્યકત્વ રહ્યું હોય, તેવા જીવોને નિશ્ચય કરી અર્ધપુદ્ગલપરવર્તન એ. સંસાર બાકી રહે છે. ૪૧ अवंचूरी. अंतोमुहुत्त-इति अंतर्मुहूर्तमपि कालं यः सम्यक्त्वं स्पष्टं नवति । જેમણે અતમુહુર્ત કાલ માત્ર પણ સમતિને ફરહ્યું છે. तेषां अपाईः अईपुजलपरावर्तरूपः संसारो नवति । તેવા છોને અદ્ધ રહિત એવુંઅર્ધપગલપરાવર્તન રૂપ संसार (मा) होय छे. आशातना बहुलानामपिनअधिकसंसारः स्यात्। ઘણી આશાતના કરતાં હોય પણ તેમને અધિક સંસાર हात। नथी. शुभ सम्यक्त्वाराधनेन केचन तेनैव नवेन सि- ध्यंति केचन तृतीयसप्ताष्टनवान्नातिकामंति किंतु सिइत्वं शीघ्रं प्राप्नुवन्ति । પરંતુ શુદ્ધ સમ્યકત્વનું આરાધન કરવા વડે કે તેજ ભવે. का शो ·नवतन्ववोध, (१७) ઉધન કરતાં નથી અધાત્ ત્રીજે, સાતમે અને આઠમે ભાવે તરતજ સિદ્ધ થાય છે, अथ पुद्गलपरावनस्वरूपमाद । 2 उस्सप्पिणी अणंता, पुग्गलपरिअडओ मुणे अव्वो। तेणंताती अक्ष, अणागयचा अणंतगुणा ॥४२॥ અનંતી ઊપરી તો અતી આવી જાય એટલે કાલ એક પુલ પરાવર્તન જાણવા, તેવા અને ગુખ પૃદુ- ગલ પરાવર્તન અતીત કાલે ગયા અને અનંતગણ અનાગત ( सविय), ४२. (अवचूरी नास्ति.) अत्र सिमानां पंचदशनेदान् कथयति । હવે સિદ્ધ ના પંદર ભેદ કહે છે, s जिण अजिण तित्य तित्था, गिहि अन्न स- लिंगथी नर नपुंसा ।

·(g) नवतत्वबोध. पत्तेय सयंबुद्धा, बुद्धबोहिय सिणिकाय॥४३॥ ૧ તીર્થંકરસિદ્ધ, ર અતીર્થંકરસિદ્ધ૩ તીર્થસિદ્ધ ૪ અતી. સિદ્ધ ૫ ગૃહસ્થસિદ્ધ, ૬ અન્યલિંગસિદ્ધ, ૭ સ્વલિંગસિદ્ધ, ૮ સ્ત્રીસિદ્ધ, ૯ પુરૂષસિદ્ધ, ૧૦ નપુંસકસિદ્ધ, ૧૧ પ્રત્યેકબુદ્ધસિદ્ધ, ૧૨ સ્વયબુદ્ધસિદ્ધ, ૧૩ બુદ્ધાધિતસિદ્ધ, ૧૪ એકસિદ્ધ અને ૧૫ અનેકસિદ્ધ –એ સિદ્ધના પંદર ભેદ જાણવા ૪૩ अवचूरी. जिण-इति तीर्थकराः संतो ये सिक्षः ते તીથરતિજ્ઞા તીર્થકર થઈ જે સિદ્ધ થાય તે તીર્થંકર સિદ્ધ કહેવાય છે, अतीर्थकर सिक्षाः सामान्यकेवलिनः । જે સામાન્ય કેવલી તે અતીર્થકર સિદ્ધ કહેવાય છે, अतीर्थसिक्षः नगवती मरुदेव्यादिवत् । જે તીર્થમાં સિદ્ધ ન થાય તે અતીર્થસિદ્ધ કહેવાય છે. જેવા ભગવતી મરૂદેવી વિગેરે स्वलिंगे रजोहरणादिरूपे व्यवस्थिताः संतो ये सिक्षा स्ते स्वलिंगसिक्षः। રજોહરણ વિગેરે પિતાના લિંગ (ચિન્હ) માં રહી જે સિદ્ધ થયેલા છે તે સ્વલિંગસિદ્ધ કહેવાય છે. तदा अन्यलिंगें पारिव्राजकादिसंबंधिनि वटक- लचीर्यादिवत् व्यलिंगेसिक्षाः ते अन्यलिंगसिक्षाः। * ૧ તીર્થસિદ્ધ તે ગણધર પ્રમુખ જાણવા. •• 1 +

·नक्तत्ववोध. (૨)
અન્ય-બીજ પરિવાર–ન્યાસી વિરેને લિંગમાં
એટલે કલચીલી વિગેરેની જેમ, લિં શિ, તે આ લિંગ
રિત કહેવાય છે,
यथा धन्यलिंगिनां जावतः सम्यक्त्वादिप्रति-
पन्नानां केवलझानं प्रतिपद्यते तदान्यलिंगत्वेष्टव्यं
अन्यथा यदि दीर्घमायुप्कमात्मनः पश्यंति ज्ञानेन
ततः साधुलिंगमेव प्रतिपद्यते ।
જયારે અન્યલિંગી ભાવથી સમ્યકત્વ વિગેરેને પ્રાપ્ત કરી,
કેવલજ્ઞાનને પામે છે ત્યારે તેમનામાં અન્યલિંગપણે જાણવું નહીં
તે જે તે પિતાનું દીર્ધ આયુષ્ય જ્ઞાનથી જુવે તો તે પછી
સા, લિંગને જ પ્રાપ્ત કરે છે,
तथा स्त्रिया लिंगं स्त्रीलिंग वेदः शरीर निवृत्ति
वेदे सति सिनावात् तस्मिन् स्त्रीलिंगे वर्तमानाः
सेतो ये तिः प्रत्येकवुध्वर्जिताः केचित् स्त्रीलिंग
ત્તિઃ |
સ્ત્રીનું લિંગ તે રીલિંગ અધત વેદ; કારણ કે, શરીર
વૃત્તિ ૫ વેદ વિધમાન છતાં સિદ્ધ થઈ શકાતું નથી. તેવા સ્ત્રી
લિંગમાં વર્તતા જે સિદ્ધ થાય તે સીલિંગ સિદ્ધ કહેવાથ છે,
પ્રત્યેક વૃદ્ધ શિવાયના કેટલાકએક સીલિંગ વિદ્ધ થયેલા છે,
तया पुस्पलिंगे शरीरनिवृनिरूपे व्यवस्थिताः
संतो ये लिहाते पुरुषलिंगसिक्षः।
શરીર નિવૃત્તિ રૂપ પુલિંગ (વે) માં રહે છે સિદ્ધ
કપા ને પુકિંગ સિદ્ધ કહેવાય છે,

·(૪૨૦)
नवतत्वबोध
तथा नपुसकालेंगे वर्तमानाः संतों ये सिक्षास्ते नपुं-
सक लिंगसिहाः।
નપુંસક લિંગમાં રહેતાં સિદ્ધ થયા તે નપુંસક લિંગ
સિદ્ધ કહેવાય છે,
गृहस्थाःसंतोयेसिझतेगृहस्थसिक्षनरतादयः।
ગૃહસ્થ થઈ જે સિદ્ધ થયેલા તે ગૃહસ્થસિદ્ધ કહેવાય છે.
જેવા કે ભરત વિગેરે,
प्रत्येकं किंचिद् वृषन्नादिकं अनित्यतादिनावना
कारणं वस्तु बुझा बुध्वंतःपरमार्थमिति प्रत्येकबुक्षः
संतो ये सिक्षाः ते प्रत्येकबुक्षः।
પ્રત્યેક એટલે કોઈ ધર્મ પ્રમુખ કે જે અનિત્ય વિગેરે
ભાવનાનું કારણ રૂ૫ વસ્તુ જાણું પરમાર્થ જાણનારા તે પ્રત્યેક
બુદ્ધ; તેવા પ્રત્યેક બુદ્ધ થઇ જે સિદ્ધ થયેલા તે પ્રત્યેક બુદ્ધ સિદ્ધ
કહેવાય છે,
तथा एकैकसमये एकैका वसंतो ये सिास्ते
ઈશિશ .
એક એક સમયે એક એક રહેતા જે સિદ્ધ થયેલા તે એક
સિદ્ધ કહેવાય છે
एकसमयेऋषन्नादिअष्टशतोत्तराःलेधनादनेकसिमः।
એક સમયે રૂષભદેવ પ્રમુખ એકસેને આઠ સિદ્ધ થયેલા
છે !
એક બિટ થાય છે

·नवतत्ववोध (१३१) चुक्षा पाचार्या: तैवाधिता ये सिधः ते चुक- बोधित सिहाः। બુદ્ધ એટલે આચાર્ય તેમણે બેધ પમાડતાં જે સિદ્ધ થયેલા તે બુદ્ધ બાધવસિદ્ધ કહેવાય છે, इति पंचदशनेदा: એવી રીતે સિડના પંદર ભેદ છે, इति नवतत्वाचूरी समाप्ता । એવી રીતે નવતત્વ બંધની અવરી સમાપ્ત થઈ . maw श्री नवतत्वबोधः श्रवचूरी सहितः વધુ સિદ્ધ કપિલાદિ પ્રમુખ જાણવા,