·Nikaarhakiknuskca25ESI..CHATARF,CHARE.... KAISE-AAAHASRAEAn PESAALEE Minishmentemand richurakuti TRAININAYA IN Setoiness Unite Pachdamrat-radionautawiki/natarvasan.aryal 23.LAnamnaeminine Opassmate satani Bhane सूर्योदयः 12220SORDjDMRANS मा कृतागुखपत्रम ATISEMExtrATTRANGILINOMARWaaney PERIEvensiCETAMIRMIRCanaMaithili RuminineTraininam-DIREHTAMASHAMAngeHitrinseeikananitaHAKRAM KHABAR DisaintinumanitarPujanawakeweDe"HERE505873NHAmensax HERE RAMHARIRMIRENOMITHSusineKMALAMICHEMEx.marhawaniNATAwanti antarmanariNTASiraithiwww.aniskewiskiranAmarantiMMANTara ......................................................--.irnimarin Muvialistinumbination LERN rashi वर्षम् १४ डॉ परमहंस मिः smart Nervature . करिलदेव प्राण्डेय श्रीश्याम बिहारी विपाठी - PUNE HAMPA सद ते संरक्षिका श्रीमती विद्यादेवीजी महोदया पते कीर्तीनां प्रपदमपद देवि विपदा, Hits: मोदरतुलाम् । FFARPRINCR558. प्रबच्चसम्पादिका श्रीमती एसबी पाई वापिन राम् 100 रूपयवाणि दामा ति बनानेन मनसा ।। ও নাজু জীয়াৰ গছু-ইন দ্য গলিল, तहमदिव्याजासात इव ते च!ि चरणो फलानि स्वस्थ विलयनारायण वदता, হিটে যা গত মিথলিকায় না। पदाने दोन शियमनिशानाशानुसदशी--- सौन्दयंप्रकरमकरन्द विकिरति । নামিল হক এর সুফী, নিন্ম লীজ : গাহআ : ঘৰগালা ৷ सौन्दर्यलहरी ८८-९० प्रत्यङ्कमूल्यम् १/०० एकरूप्यकम् का ·कर्माणि-काम्यानि स्वर्गादीष्टसाधनानि ज्योतिष्टोमादीनि ! निषिद्धानिमारकाधनिष्टसाधनानि जवाहनवादीनि । नित्यानि...अकरणे प्रत्यवायसाचनानि सन्ध्यावन्दनादीनि । नैमित्तिकानि---पुत्रजन्माचनुबन्धीनि जातेप्यादीनि । प्रायश्चित्तानि-पापक्षयमासाधनानि चान्द्रायणादोनि । उपासनानि-सगुणब्रह्मविषयकमानलव्यापाररूपाणि शाण्डिल्य विद्यादीनि । [ एतेषां नित्यादीनां बुद्धिबुद्धिः पर प्रयोजनन् । उपासनाला तुचिर्तकारप्रयम् । ANADALA aarthasini.prataaree अनुक्रमः पनपुटम् परिवेषकः Vand १ Contaungala २ स्वर्गीया विन्ध्यवरीप्रसादशास्त्रियः अपानकः -तन्मेमनः शिवसंकल्पमस्तु -श्रीमहषिज्ञानानन्दचरितं महाकाव्यम् ३--सम्पादकीयम् (महद्भयं वजमुद्यतम्) ==ংলাসানি ५--सूक्तयः "दीपमालिका ६-पत्रिकाप्रकाशनेऽनवधानम् ७-उपनिषत्काव्ये ईशावास्यम् ८-श्रीवाराणसयसंस्कृतवाग्वद्धिनीसभा ८-कर्ममीमांसाशनम : जिदामादः वि० कृष्णस्वाम्वयंगार्य: श्री वासुदेव द्विवेदी शास्त्री श्री गोविन्दपारायः श्री डी शेषगिरिशर्मा श्री कमलनयनाचार्यः भगवतुज्य पदमहणि स्वामी नानानन्दा भु FANAPAN E Harya Hom. sawein शुद्धाचरणे !! Givanisha श्री सरस्वती - स्तवनम् रामस्वरूप शास्त्री 'अमर' जननि ! त्वच्चरणयुगं प्रणमामि । सकलसुमङ्गलमूल-विधायिनि सुर-पूजिते नमामि ॥ दर्शित-पथि चलामि जयति सिद्धमुनि-वन्दित-चरणे! नमामि ॥३॥ परमदयामयि वेद-विबुध बुधवृन्दनुते अमरमानसांचल संचरणे! सुखदे ब्रह्मविचान्यते कमलासने भजामि। वर-वीणावादिनि ! भव-मुदिते पदपद्म ते जननि ! नमामि ॥१॥ यशो मुदा गायामि मातस्त्वं भवभीतिविनाशिनि ! अघ्रियुगं प्रणमामि ॥४॥ अज्ञहृदय सज्ज्ञान-प्रकाशिनि! पूरय त्वं शारदे ! मदिच्छाम्; श्वेततामरसनिकरनिवासिनि देहि सुमेधां याचितभिक्षाम् !! वरदे ! प्रणमामि । कृत्वा सौख्यप्रदां गुणगणान् सुरवन्दिते ! स्मरामि ॥२॥ इतस्ततो धावामि हसवाहने मक्तिप्रदायिनि ! नितरां तेऽघ्रियुगं प्रणमामि ॥५॥ शुभ्रवसनवासिनि ! सुखदायिनि !! ! मे शिक्षाम ·सूर्योदयः रागद्वेषनिशाटनं विधुरयन् मोहं तमो नाशयन्, तामिस्र जडवादकैरवकुलं ज्ञानत्विा ग्लापयन् । विद्वत्कोकमशोकयन् नवसुधीरोलम्बमुन्मीलयन् , सजातः सुमनोमनो मधुरयन् सर्वत्र सूर्योदयः॥ - Am ५४ तमे वर्षे] वाराणसी, आग्रहायण, दिसम्बर १९७७ [ अङ्क १२ - # तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु है यत्प्रज्ञानमय चेतो धृतिश्च, यज्ज्योतिरन्तरमृतं प्रजासु। यस्मान्न ऋते किंचन कर्म क्रियते, तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु । येनेदं भुवनं भविष्यत्, परिगृहीतममृतेन सर्वम् । येन यज्ञस्तायते सप्त होता, तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ॥ शु० य० ३४/३-४ शिवसंकल्पसमन्विते मनस्येव प्रज्ञाप्रकाशः पारिशेष्यतः समुल्लसतीति सत्यं संविदानः पारदृश्वा मन्त्रद्रष्टा महर्षिः स्वतः स्वयमेत्र स्वान्तं नितान्त प्रक्षालितमलं समीहते । सः आत्मनीनं विश्वजनीनं वा हृदयोद्गारं, पराया:वाच: परं तत्त्वं बैखरीवाक्षु पश्यति । अौरुपेयां पोयूपरमसारसमुद्रसरोजमकरन्दमनोहारिण्यां व्याहरणात्मिकायां वाचि अपगतमलावलेपेन निष्कल्मषेण मुनिना मनसः स्वरूपमेवादशि ! यन्मनः प्रकर्षतया विश्वनिष्कर्ष विजानाति, चेतित, अकिञ्चनचिरन्तनयोश्चिंतनचरिष्णुतां चेतति, यदात्यैव धाय नियते, येनैवान्धतमसः विनाशो, सज्ञान- प्रकाशः प्रकाशते, यच्चामृतत्वेनोह्यते सर्वैः, यद्विना किमप्यनष्ठातुन शक्यते, एतादृङ्मे मनः विकल्पविरतं सत् सुसङ्कल्प- यच्च सनन्वितं स्यात् । मानसिकतायाः पारिणाम्यं परिचिन्वता चिन्तन अनुभूतिविषयीकृतं तथ्यमेतदस्ति यन् मनसैव त्रिकालजता- प्याप्यते । इदममृतमस्ति ! अनेनैव सर्व परिगृहोतं भवति ! विहायेदं नेन्द्रियाणि विषारसास्वाद-सामर्थ्य-संवलितानि भवन्ति ! अग्निष्टोमादिकाः मखा अपि येन कल्प्यन्ते-एतादृड्मे मनः विकल्पविरतं सत् शिवसंकल्पसमन्वितं वर्त्तताम् ।

·गुरुदेवस्मृतिः ] श्रीमहर्षिज्ञानानन्दचरितं महाकाव्यम् स्वर्गीयाः श्रीविन्ध्येश्वरीप्रसादशास्त्रिण: [ अथ त्रयोविंशः सर्गः] अस्य श्रीमद्गीतकीर्तेमहर्षेः प्रातः सायं वन्द्यपादाम्बुजस्य। जीवन्मुक्तस्याप्रमेयस्य बोधे शक्या द्वधा सन्ति भक्ता विभक्तुम् ॥१॥ एके ते ये मन्त्रशिष्याः प्रगीता विद्याशिष्याः सन्ति चान्ये तथैव । एतेषां ये सुप्रसिद्धा महान्तस्तेषां चर्चा सम्भवा नेतरेषाम् ॥२॥ पृथ्वीपाला याश्च तद्धर्मपत्न्यः संख्यातीतास्तस्य दीक्षां प्रपन्नाः । तेषां तासामर्थसहाय्यमाप्य योगीन्द्रोऽसौ धर्मकृत्यं वितेने ॥३॥ रम्यः काश्मीरश्च नेपालदेशः सैलाना सा वीरचित्तौर-भूमिः। दर्भङ्गा सावल्बरः सा सिगाँही डूंगर् पूर्यनारसिंह गढं च ॥४॥ अवत्या ये धार्मिका भूमिपालास्तेषां पत्न्यश्चापि याः पुण्यशीलाः । दीक्षाकाले दत्तमेभिर्धनं यत् पत्या न्यस्तं धर्मकार्ये यतीनाम् ॥५॥ तेजोधामा श्रीदयानन्दनामा योगानन्दः श्रीपरानन्दसंज्ञः। आनन्दोऽसौ यो विवेकेन युक्तो विद्यानन्तश्चेति शिष्यास्तदीया ॥६॥ विद्वद्वन्धो नैष्ठिकब्रह्मचारी श्रौतस्मातशानवान् ब्रह्मवादी। श्रीमान् स्वामी यो दयानन्ददेवः शेषोऽशक्तस्तद्गुणान् संप्रवक्तुम् ॥७॥ पौरस्त्यं यद् यच्च पाश्चात्त्यमृद्धं सद्विज्ञानं तस्य यः पारदृश्वा । लेखन्यां वा यस्य जिह्वाप्रदेशे वाग् पश्येवासीनरीनृत्यमाना ॥८॥ पूर्व जातो यो यतिस्तत्सनामा प्राय. सत्यं खण्डयामास शास्त्रम्। तत्पापं संहत्तु कामो जनि स्वां सम्प्राप्यासौ शिष्यतां तस्य चागात् ॥९॥ वंगीयोऽसौ हैन्दवों वाचमेनां प्रेम्णाश्रित्यारीरचद् ग्रन्थराशिम् । सत्यार्थानां सद्विवेकेन युक्तं तेनावत्यास्तस्य सर्वेऽधमर्णाः ॥१०॥ (क्रमशः) ·सम्पादकीयम् -- महदयं वज्रमुद्यतम् स्वात्मप्रकाशोत्र्षविमर्शप्रसङ्गे परायाःसंविदः प्रव्यक्तस्प याज्ञिकैश्च प्राणाय स्वाहेत्युच्चार्य प्रागिज्यते, प्राणेषु न्दनशीलं प्राणरूपं तत्त्वं परामृशन्ती कठश्रुतिस्तथ्यमेत- तृप्तेष्वेव सर्वेन्द्रियाणि, सूर्यः, धुलोकः, सर्वलोकाधिष्ठितश्चा- द्व्यक्ति-- स्मा तृप्यति ! आत्मा-मनोमयः वाङ्मयःप्राणमयश्च भवतीति- यदिदं किंच जगत्सर्व प्राण एजति निःसृतम् । वृहदारण्यकोपनिषत् आचष्टे । प्राणा एव स्वर्गः, सामवेदः, महद्भयं वज्रमुद्यतं य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ।। मानवः । किं बहुना ब्रह्मरूपे चैतेषामेव स्थितिः । एवं कठ० २-३.२ प्राणप्रीणनं प्राणिनां पुण्याय भवति ! तत्त्वानुसन्धित्सूनां प्रज्ञापारेदृश्वनामिदं नैवाविज्ञातमस्ति प्राणिनः पारतंत्र्यपीडामनुभवन्तः सर्वदैव स्वातन्त्र्यसुखसमू- यद् प्राणाः. प्रमातृपरमैश्वर्योत्कर्षप्राकट्यप्रतीकाः संविद एवं युपलब्धये प्रयतमानाः स्वात्मसंप्रीणनव्यापारसंव्यापृताः स्वरूपाः भवन्ति ! 'प्राक् संवित् प्राणे परिणतेति दैशिकेश्व- दृश्यन्ते । केऽपि तत्र साफल्यं भजन्ते केप्यसाफल्यमिति । प्राणिष राणामुकिः सुस्पष्टं समर्थयति सिद्धान्तमेतम् ! मानव एव शेमुषीकतयाऽतिशेते। मानवः कतव्या-कर्त्तव्य- अनन्तप्रकारायमाणेऽस्मिन् भेदप्रथाप्रथितप्ररोहप्रकर्षेऽण्ड- निर्णये स्वतन्त्रः स्वेच्छं श्वसिति, सदसद्विवेके समर्थः, सत्यमस- कटाहे आपामरपण्डितैरेतत्प्रत्यक्षमेवानुमीयते यत् प्राणान् त्यं वा स्वीकत्तु स्वच्छन्दः जीवनव्यापारान् विदधाति किन्तु विना न किमपि वस्तु स्वतः स्पन्दितु शक्ष्यति, शशाक, केचिददेवतादृशाः भाग्यशालिनः भवन्ति ये, गम्भीरतया शक्नोति वा! समनं विश्वसन्दर्भ हृदि निधाय स्वकीयान्याचरणानि निषि सर्व वस्तु, सर्व करणीयम् प्राणानां कृते एव प्रियं भवति । न्वन्ति । कार्य-साफल्ये वैफल्ये वा को हेतुरित्यपि विचारणीयो प्राणाधीनान्येव निखिलानीन्द्रियाणि विषयरसास्वादसव्या. विषयः । पुरुषकारे कृतेऽपि कार्यसिद्धौ भाग्यं दैवमदृष्टं वा पृतानि दृश्यन्ते । औपनिषदिकीयं कथा सर्वविदिक्षा वर्तते- कारणमाममनन्ति मनीषिणः । स्वस्वमाहात्म्यं ख्यापयितुं परस्परं कलहायमानेष्विन्द्रियेषु साम्प्रतिकाः सर्वेऽतिवादिनः वैज्ञानिकी भौतिकी परिणा- प्राणनिःसरणप्रकरणे एकैकशस्तेषां विशीर्णत्वम् । प्राणधारिणां प्राकृतिकीयं वादितां जीवनोपलब्धि मन्वानाः कथमप्युपर्युक्तं भाग्यादिकं प्रक्रियावलोक्यते यदेते यदाकदापि तत्थ्यं स्वीकत्तु तत्परा नहि सन्ति ! एते जीवनमपि सांयोगि- समागवेषु असंख्यातेषु संकटेषु प्रथम प्राणरक्षणकर्मण्येव सं- कमेव मन्वते! प्राणानां प्राप्तिमपि पारम्परिकता- प्रवृत्ताः भवन्ति । अन्यानि वस्तूनि तु यदाकदापि पुरुषार्थतयो- मेव मानयन्ति! सादयितुं शक्ष्यन्ते किन्तु प्राणप्रयाणे तु निखिलं निष्फलमेव नितरां निश्चप्रचमिति प्राणत्राणप्रणाल्यां प्रणिनिहिताव भाग्यस्यादृष्टस्य दैवस्य वा साक्ष तु भवति संबंधः कर्मणा । भानाः भवन्ति प्राणिनः । कर्मवादे सञ्चितक्रियमाणप्रारब्धभेदभिन्ना कर्मसरणिः स्मृति- छान्दोग्यानुज्ञानं भोक्तृभिः प्राणानामेव संप्रीणनाय शास्त्रेषु प्रतिपादिता वर्तते । कर्मप्राधान्यवादे पुरुषार्थस्य प्रथमम् 'प्राणाय स्वाहा' इत्युच्चार्य भोजनमुपभुज्यते, महत्त्वमङ्गोक्रियते, तत्र भाग्याधीनमेव पुरुषार्थः इत्यपि ·सूर्योदयः विचार्यते । शरीरंतु निमित्रमानं भवति । कर्मवादे भाग्य ऊर्ध्वबाहुःविरौम्येषः नहि कश्चिच्छृणोति मे। वादे वा सर्वत्र प्राणवत्ताया एव प्राधान्यम् । परोपकारः पुण्याय, पापाय परपीडनम् ॥ प्राणिषुश्रेष्ठः पुरुषः व्यक्तिशः यदा पापीयसीं वृत्तिस्वीकरोति, अत्रोवबाहुविरावे-अयमेव हेतुः यज्जगत् पुण्याचरण- स एव तत्परिणाममुपभुक्ते । त्रिवर्मासैः पक्षदिनैर्वा विरतं पापप्रवृत्तं तैय॑लोकि ! साम्प्रतमपि सैवावस्था समुप- कोऽपि स्वकृतकर्मणः पारिणाम्यमाप्नोति । एवमेव समाजद्वारा- स्थिता वर्तते ! महाभारतकाले यथा दुर्योधनकंसजरासन्धा- सम्पादितस्य कुत्सितस्य व्यापारस्य फलेन समाजश्च प्रभा- त्याचारोद्ध्वस्तः धर्म आसीत् सम्प्रत्यपि तथैव चतुर्दिक वितो भवति । कस्यचिदपि देशस्य दौर्गत्यगर्हणम् सामाजिकस्य दृग्गोचरीभवति ! पापस्यैव परिणामः भवति । पुरुषाणां जीवने व्यक्तिशः प्राण- अधुनाऽपि धर्माधर्मविचारे स्वैरतैव दृश्यते । यत्र शास्त्राणि संकटे आपन्ने स्वयं स एवास्योत्तरदायी भवति किन्तु यदा समुद्घोषयन्ति-धर्म एव विश्वधारकः, धर्मनियन्त्रिती एवार्थ- देशे करिमश्चिद्-भूभागे वा प्राणप्रलयलोलाकौटिल्यमवलोक्यते कामो स्याताम्, तेनैव मोक्ष: साध्यो भवति, तत्र मूल एव तदा ध्रुवं समाजस्य सामूहिकाकार्यनिवहस्य फलं भवति ! कुठाराघातः ! राष्ट्रमेव धर्मनिरपेक्षमुद्दष्टं वर्तते प्राणोपरि संकटस्य विभिन्नानि रूपाणि भवन्ति । यत्र सिद्धवाक वाल्मीकिः अचीकथत्- प्राणेषु संकटापन्नेषु मृत्योः मारणमहोक्षत्वं मानां चातुर्वर्ण्य च लोकेऽस्मिन् स्वे स्वे धर्मे नियरेक्ष्यति ! मर्दनार्थममन्दन्तया मदोत्कटायते। तद्यथा-सत्यवचना- वा० रा० १२९६ ज्च्युतिः, अकर्मप्रवृत्तिः, अनाचारदुराचारात्याचारादिषु तत्र जनताशासनसंचालकाः चातुर्वण्यं सर्वजनहिताय व्यापारेषु विपरीताचारः-सर्वमेतत्प्राणताप्रतिकूलम् एव समूलमुज्जास्य सम्पूर्णक्रान्तिमिथ्या-मोहमुग्धतामात्मसा- भवति,किन्तु कामान्धः, स्वार्थान्धः, विभिन्नहीनमतवाददूषित- कत्तुं प्रवृत्त्ताः सन्ति ! शेमुषोकः प्राणी नानुभवितुं शक्नोति तत्राप्रत्यक्षेषु मृत्यु अनवरतं नैतिकताया ह्रासमवलोक्यापि नेत्राणि संवृत्य रूपेषु दूषणम् । पातित्यमेव युगोपलब्धिं मन्यमाना: जननेतारः वास्तविकता किन्तु प्रत्यक्षेषुसंकटेषु सः साहाय्यार्थ सतारस्वरं नितरामुपेक्षन्ते । विरौति, आपतितेषु प्राकृतिकक्रूरकशाधातेषु सः विरूपतया अकस्मात्आन्ध्रप्रदेशे भोषणेन सामुद्रिकेण कल्पनातीतेन विह्वलो भवति ! किन्तु हन्त ! रे ! महामायामोहमोग्ध्यम् झञ्झाप्रभञ्जनेन या विभीषिका अप्रत्याशितमेव समुत्पादिता यत्तदपि न निश्चिनोति किमस्याप्रत्याशितस्य दभोलिसंघात सा किमित्यहं पृच्छामि ! महाप्रणाशेनैव मन्ये क्रूरं करा- वहतकस्योपद्रवस्य कारणमिति ! न वा वेत्तुं शक्यते तेन यद् लमास्यं व्याददानेन दुर्धर्षदष्ट्रासु असंख्याताः जीवधारिणः महद्भयं वज्रमुद्यतं वर्तते शाश्वतिकम् शिरःसु ! समाहिताः व्यापादिताश्च ! प्रलयङ्करेण भयङ्करेण रुद्रेणैव सरस्माभिः भेतव्यं हनवरतप्रलम्बमानवज्रप्रहारैः । मन्ये ताण्डवमेवं प्राकाटि-तन्निश्चयमेव सामाजिकस्य उद्यतं वज्रं महद्भयजनकमिति श्रुतिरश्रान्तमवबोधयति विश्वं पातित्यस्यैव दुष्परिणाम इति मदीया सम्मतिः । किन्तु सा एव दशा वर्तते जीवजगतः, यथा प्रबोधितेन तत्रत्यः वैवश्यविध्वंसः, अपरिमेयसम्पदा विनाशः, व्यासेनोक्तं महाभारते- पशूनां प्रणाशः, मानवसंघातविघातः,प्राणिनां च निपातः, वर्त- ·महद्भयं वज्रमुथतम् ५ DurammaNDRA... dilaruaariSTERamnatumArama माने विक्रमशताब्दे सर्वाधिकं संत्रासकरः मर्मच्छेदकः हृदयो राला प्रकृतिकमनीया रमणीययं ऋषिमुनिसिद्धिसंविधात्री- द्वगकरश्चासीत् । तत्र लक्षाधिकाः लोकाः प्राणरैपाकृताः, भूतधात्री भरतभूः सम्प्रति भया व्यथया व्यथिता द्वाविंशवर्गगव्यूतिसंगतायां भूमौ विकासितानि सस्यानि कम्पते ? कथमयमदभ्रवज्रपातः सर्गसत्तामेव दिध्वंसिषते । पूर्णतया विनष्टानि ! सम्पत्तिक्षतेस्तु कथैव कारुण्यकारिणी, एपः रामयो भवति चिन्तायाः विषयः । एतादृशे संपद्यमाने प्रजायाः शासनस्य चाप्रत्याशिता क्षतिस्तत्र यादृशो जाता विपत्तिकाले धृत्या कृत्यमवधार्य, विपद्ग्रस्तान् विपदः विमांच्य ता स्मारं स्मारं रोमहर्ष एव जायते ! अद्यावधि [लेखनव्यापार असहायान साहाय्य दानेनानुगृह्य शान्त्या मननीयोऽयं पर्यन्तम्] तत्र यत्र तत्र प्राणिनां पार्थिवानि निष्प्राणशरी- विषयः यत् अरमाकं शिरःसु प्रलम्ममान म 'भयं वजमनारत राणि पोपूयन्ते, पूत्या च दिगन्तं गहिततया ग्लेपते। वक्तु चेतयति शिक्षयत्यम्मान जीवनपद्धतिपरिकाराय, स्वसर्ग- शक्यते यत्तत्रत्या जनलक्ष्मीः लेलिहानेन लोमहर्षकेण सागर- संविधातारं धातारं सर्वशक्तिमन्तं परमेश्वर स्मत्तु, येन त्वरोत्फालनेन समग्रतयैव निगी। जीवने किमप्यकार्य मा स्यात् । धर्माचरणेन जीवनं धन्य पुनः पुनः विनम्रतया श्रद्धाग्रहपहिलतया विज्ञापयामि स्यात् । इममेव सथ्यं स्वीफुर्वता व्यासेन व्याहृतम् विज्ञान, सादाशयतया सम्यक्तया च विचारणाय यत् इयं भगवल्लोलास्थली सामगानसंगीतिकास्वनसंपूरितदिगन्त गृहीत इव केशेषु मृत्युना धर्ममाचरेत् । M पूर्वतीनुवृत्तम् - - संस्कृतकाव्यानि -वि० कृष्णास्वाम्ययङ्गार्यः WHunt प्राचीनता-भारतीयानां ज्ञानभाण्डागारभूना संस्कृत प्रभावानास्पदता संस्कृतसाहित्यस्यानितरसाधारणमुत्कर्ष भाषा तावत् स्वकीयं साहित्यमितरेषामभिभवमन्तरेणैव गमयति । तस्मिन्नेव वर्षसहनश्यात्प्राचीने काले पाश्चात्य- नितरामभ्यवर्धयत् । परकीयानामभियोगात्प्रागेव भारते देशेषु सामाजिकी धार्मिकी वा समुचिता व्यवस्थैव नामीत् । संस्कृतकाव्यानि संपूर्णरूपेण परिनिष्ठितानि दृष्टिपथमवा- भारते परं सांस्कृतिको प्रगतिस्सर्वव्यापिनी जनजीवने तरनिति तेषां प्राचीनता सत्यमविवादास्पदम् । वाल्मीकि- प्रधानमङ्गमिति पर्यगण्यत । औपनिषदानि तत्त्वानि सर्वेषा- रामायणमेव हि काव्येषु प्रथममुदाहरणं दृश्यते । काव्यशैली मपि परिचितान्यासन । आगोपालाङ्गनमाच पण्डितं पारमा- तावत्तत्र सम्यगभिवृद्धा लक्ष्यते। ग्रीकाणामभियोगो हि थिकी पारलौकिकी धार्मिकभावना प्रचचार एव। परेषामभियो- साहित्यक्षेत्रे न कमपि विपरिणाममकार्षीत् । भारतीयानां गेष्यप्यभिभवमनवाप्तवती भारतीया संस्कृतिस्सर्वोत्कृष्टा ज्ञानप्रधानेषु क्षेत्रेषु महती कीतिरुचितव । एतादृशी परकीय- ववृधे । साहित्यमपि भारतीयानामेव बुद्धिबलेन नानाविधे ·सूर्योदयः r ज्वाकारेषु प्रकटीबभूव । चीनदेशमेकंविना न कुत्राप्यन्यत्र हिताश्चेद्दीर्घसमासाः काव्यस्यानादरणीयतामुपधास्यन्ति, पाश्चात्ये पौरस्त्य वा देशे भारतवत् प्राचीनकालादारभ्या- कथंतर्हि मुरारेभवभूतेर्बाणभट्टस्य च महाकविषु परिगण- द्यावधि किञ्चिदप्यविपर्यस्यत् परेषामभिभवमनश्नुवानं नमुचितम्भविष्यति ? प्रायो नाटकेषु सरलानि गूढगम्भीर- वा साहित्य संस्कृतिरन्यद्वा संप्रतिपन्नमस्ति । एषा च प्राची- भावार्थानि पदान्युपयोक्तव्यानि भवन्ति । मुरारिस्तु कठिन- नता संस्कृतकाव्यानामधिकं यशः प्रददाति । कठोराणि पदानि पण्डित्यप्रदर्शनायोपयुञ्जानः कथं नाम विभागः-संस्कृतसाहित्यं तावत् प्रथमतो वैदिकं कीर्तिभाजनमभवत् ? कथञ्च कादम्बर्षामनतिप्रसिद्धानपि संस्कृतञ्चेति द्वेधा विभागमहति । वैदिकसाहित्यस्य कालश्च शब्दान्यथाकामं विनियुञ्जानो बाणभट्टः कवित्वव्यपदेश- ५५०० क्रि० पू० वर्षादारभ्य २०० क्रि० पू० वर्षपर्यन्त- महति ? यद्येतादृशानां संस्कृतभाषादेवीसेवकानां महानु- मिति विमर्शकानामाशयः । अत्र च धामिका नियमाः भावाना पाण्डित्यप्रकर्षप्रदर्शन प्रौढभणितिधोरणीस्वीकरणञ्च पारलौकिकं विज्ञानं ब्रह्मज्ञानमित्यादयो विषयास्सम्यगु- कीर्तिप्रदमभिमन्वते विमर्शकाः, किमपराद्धमर्वाचीन: पन्यस्ताः। भारतीयानामशेषाणामपि वेदवाक्यानि प्रमाणा- काव्यनिर्मातृभिरिति तु विचारणीयमेवैभिः । “ग्रीनारावण- नीत्यत्र न कश्चिद्विवादः । श्रुतिवचनाना शाब्दिकं प्रामाण्यम संवादझरी" "सत्यानुभावम्" इत्यादयः काव्यग्रन्था न किं पौरुषेयतावादिभिः शास्त्रकारैनिरणायि । स्मृत्यादीनान्तु रसिकानामाह्लादका भवन्ति ? महाकवीनां मार्गदर्शी कालि- श्रुत्यविरुद्धानामार्थिकं प्रामाण्यमिति आवस्थापयन्तः शास्त्र दासोऽपि स्वकाले प्राचीनकाव्यानामेवादरणात् स्वकाव्या- काराः श्रुतीनां परं प्रमाणात रानपेक्षं प्रामाण्यमामनन्ति । नामपुरस्कारमाशशङ्क, यदाह-"मा तावत् । प्रथितयशसां एतावती वैदिकसाहित्यस्य भारते बहुमतिः । वैदिकसाहि- भाससौमिल्लकविपुत्रायोनां प्रबन्धानतिक्रम्य वर्तमानकवेः त्यस्यांत्यकाले समुपक्रान्तं संस्कृतसाहित्यं ( अत्र संस्कृतपदं कालिदासस्य क्रियायां कथं बहुमानः ?" "इति । गतानुगति- लौकिकव्यवहारपथमनुप्रविष्टां गीर्वाणवाणीमभिदधाति । कस्य वस्तुपरीक्षायामनुत्सहमानस्य लोकस्य भ्रान्तिं दूरीचि- वेदभाषायां व्याकरणनियमानामनेकेषामननुगमात्तत्र वैदिक- कोषु':, 'पुराणमित्येव न साधु सर्व न चापि काव्यं नवमित्य- संस्कृतमिति, व्यावहारिकभाषायान्तु नियमानामनतिलंघनो- वद्य" मिति स्पष्टोक्तिभिरुपदिदेश च। अथाधुनिकानां यतया संस्कृतसंस्कृतमिति च व्यपदेशः प्रवर्तते ) माहम्मदा काव्यानां तिरस्कारविषये किमु वक्तव्यम् । दौर्भाग्यमेतत् नामभियोगं यावत्-क्रि० श० १००० पर्यन्तम्--संभृतशो- संस्कृतभाषाया यदर्वाचोनानीत्येकेन कारणेनानन्तरकाल- भमुपचीयमानग्रन्यकोशमभिवृद्धिपदवीमवजगाहे । ततः पर निर्मितानि सर्वाण्यपि ग्रन्यरत्नान्यवमन्यन्ते । पाश्चात्यविमर्श- मपि काव्यानां विनिर्माणं न सम्पूर्णतया विनाशमार्गमवाल काश्च गोर्वाणभाषानभिज्ञाः काव्यसौन्दर्यमनुभवितुमशक्ताः म्बत, परन्तु तादृशान्यर्वाचीनकाव्यानि नातीवरम्याणि किमपि यथेच्छ विलि वन्तिस्म । तेषामाशयमनुरुध्य १००० भवन्तीत्येक एव दोषस्तेषु, विषये साहित्यविमर्शकंमन्यै क्रि० श० पर्यन्तमेव सस्कृतसाहित्यकाल इति विनिर्णेयमा- स्सर्वैरप्युद्धष्यते । वस्तुतः काव्यानीमानि पण्डितप्रकाण्डै पतितम् । वस्तुतः काव्यरचनापद्धतिरल्परूपेणाऽत्रुनाऽपि निसर्गप्रासया प्रतिभया निबद्धानि रसिकानावर्जयत्येव । प्रसरत्येवेति सुवचम् । काव्येषु चैतेषूपलभ्यमाना भाषाशली प्रौढा सरला च ततद्विष काव्यानां काल:-श्रीमतो हर्षवर्धनस्यास्थाने बाणो यानुगुणा दृश्यते । दुरवबोधः कठिनरपरिचितः शब्दस्सवि- 'नाम महाकविः कादम्बरीनाम्नी महती कादम्बरी (novel) ·संस्कृतकाव्यानि मत मरचयत् । श्रीहर्षवर्धनश्चैष सप्तमशतकस्य पूर्वार्धे (६०६- यथासमीहितं केचिदलिखन्, केचित्तु तूष्णीम्भावमेव बहुमे- ६४८) राज्यमकारयदित्यैतिहासिकः प्रमाणनिर्धार्यते । निरे । एवञ्च ग्रन्थस्थैरान्तरैरमीभिः प्रमाणनं कश्चिदपि बाणभट्टश्च हर्षचरिताभिधानं चारित्रकग्रन्थं निर्मिमाण: विषयो यथावन्निर्णेतुं शक्यः । भाषाशैली, शिलाशासनेषु काश्चन पूर्वकालिकान् कवीन्नाम्ना निदिदेश । तेषां च कृतयोऽ नामनिर्देशः, बाणादिभिः प्राचीनानामुल्लेखः, इत्यादिभि- द्योपलब्घा दृश्यन्त इति श्रीहर्षात्प्रागेव काव्यसाहित्यस्या- र्बाह्यप्रमाणैरेव देशवालादिकमवधारणीयमुपलभ्यते । रम्भो विनिर्णीयते । एवमपि सप्तमशतकाप्राक कः कविः एव कालिदासप्रमुखानां विषषे किमपि निश्चितरूपेणाभि- किं वा ग्रन्थरत्नं कदा निबबन्धेति स्पष्टैर्वचनैर्न निर्णतुं धातुमममर्थाः सन्ति विमर्शकाग्रेसराः । परन्तु वराहमिहिरस्य शक्यते । कालिदासः, सुबन्धुः, भारविः, गुणाढ्यः इत्यादयः बृहत्संहिता तावन्निविवादं षष्ठशतकस्य मध्यभागे विलिखि- कवयः कं देशं कस्मिन्काले स्वीयजन्मना कृतार्थमका रित्यत्र तेति निर्णीतम् । अस्मिश्च ग्रन्थे काव्यशैली समीचीन कालिदासादीनां ग्रन्थास्तावत् प्रबलमैतिहासिकमेकमपि प्रमाणं नोपलभ्यते । चरित्रग्रन्य- रीतावुनिपबद्धा दृश्यते । निर्माण भारतीयानामनादरादेव दुरवस्थतादृशी समजायत । सप्तमशतकस्य प्रारम्भ मही प्रख्यातिमुपगता वितय॑न्ते । यतस्तेषां कवीनां नामानि ६३४ क्रि.श. वर्षीये शिलाशासने सर्वमपि देवायत्तं कर्मानुगुणं संपत्स्यते, पुरुषकारापेक्षया देवस्यैव प्राबल्यम् दुरदृष्टपीडितो जन्तुविवेकशाली सन्नप्य बाणस्य हर्षचरिते च निर्दिष्टान्युपलभ्यन्ते । सुबन्धुश्च बहुपु वनतिमुपैष्यतीत्यादिरीत्या देवस्य जगन्निर्वाहकतामुप- देवस्य जगन्निर्वाहकतामुप- स्थलेषु गुणाढ्यमुल्लिखति । अतो गुणाढ्योऽतोव प्राचीनः पादयन्तो नियतिवादलब्धलक्षा भारतीया विद्वान्सो धार्मि- परिगण्यते। एवमेव केचन कवयः सत्यं प्राचीनतमा: केष्वाचारेषु यापितदिवसा ऐहिकजीवने धनार्जनादिपराङ- परिसंख्यायन्ते । प्रबलानां प्रमाणान्तराणामनुग्रहलाभे तु मुखा अपि सुखमनुभवन्तो न चरित्रग्रन्थनिर्माणमावश्य- बहूनामन्येषामपि कवीनां देशकालादिकं निश्चयपदवीमुप- कमुदपश्यन् । राजकीयकान्तेस्समरसमारम्भस्येत्यादीनां गमिष्यतीत्यत्र न विवादः। भारतदेशस्य सामाजिको राज- राष्ट्रविप्लवानामेव किलेतिहासे वर्णनमुचितमावश्यकञ्च । कीयश्चेतिहासः क्रि. शतकस्यादिषु पञ्चशतकेएन विज्ञात तादृशानामन्योन्यकलहमूलकानां भीतिकरसङ्ग्रामाणां तृप्तिशा- इति कवीनां जीवितवृत्तमप्यज्ञानमेवावतिष्ठते । एतावन्तञ्च न्तिमये, प्राणिहिंसायामपि दोषमनुपश्यति मानवहत्याया- महान्तं काल 'मन्धकारयुग' मिति व्यपदिशन्ति । हन्त ! मादरशून्ये भारतेऽनवकाशाद्विषयाभावादेब चरित्रलेखन- दौर्भाग्यमस्माकं भारतीयानाम् । तथापि काव्यानामारम्भकाल: मनावश्यकममन्यन्त सूक्ष्मदृष्टयो भारतीयाः । कोर्तिकामु का क्रिश्तशकस्यादिमं शतकमिति वक्तुं शक्यते । अश्वघोपेण हि अपि काव्यनिर्मातारः कुतो वा स्वीयं नाम देशकालादिकञ्च- बुद्धचरितनामकं महाकाव्यं व्यरचि । एष च कविः ग्रन्थेषु न निरदिन्नित्यप्वाश्चर्यकरमेनत् । कालिदासादयो. कनिष्कस्य समकालिक इति बौद्धानामितिहासग्रन्थो वदति । ऽर्वाचीना नाटककाराः प्रस्तावनामु कविकाव्यनामानुकीर्तनं कनिष्कस्य कालोऽपि क्रिस्तशताब्दस्य प्रथमशतके राज्यम- सांप्रदायिकमपरित्याज्यमित्यभिप्रायेण नाममात्र प्राचीकटन् । कार्षीदिति स्पष्टमवगम्यते । तथाच तस्मिन्नेव प्राचीनकाले भासस्तु तदपि कर्तव्यमनावश्क मन्यमानः सूत्रधारकृतारम्भेष्वपि कापसाहित्यस्यारम्भस्ममवर्ततेति निश्चअचम् । एवं सम्म नाटकेषु प्रस्तावनामल्पीयसीमुपनिबबन्ध । वदुपपत्तिकेऽप्यस्मिसिद्धान्ते बोद्धानामुक्तिध्वविश्वासिन सर्गान्ते नाम गोत्रं वंशजानां प्रसिद्धानां पित्रोश्च नामधेयानि इव पाश्चात्या: क्रिस्तशताब्दतृतीयशतकादारभ्य काव्यानामुत्पा अर्वाचीनास्तु ·सूर्योदयः शयस्य omanvr June M 746 तिरिति निर्णयन्तीत्येतद्यत्सत्यं विवादकरमस्मानम् । रामाय स्ततो विपसरन्तः कवयः कथं नाम अन्यरचनामाद्रियेरन् ? णस्य कालः क्रि. पू. ५०० वर्ष इति म्याग्डोनलो पदति । अतः परकीयानां पीडया तस्मिन्काले काव्यनिर्माणकार्य रामायणे च वर्णनापद्धतिरलङ्काराणां संनिवेशश्व बहुधा नावकाशमलभतेति वाबस्सम्प्रतिपन्नप्रायः। फर्ग्युसन्महा- प्रगतिमवापतुः। तत्रैव काव्यशैल्यास्समुत्कर्षदर्शनात् तस्मि- कालगणनासम्बद्धः ( Chronological ) न्नेव काले काव्यानामारम्भो बभूवेयपि केचिदुदाहरन्ति । सम्भावनासिद्धान्तः ( hypothesis ) म्याक्समुल्लरस्य "रामायणे तावदुपलभ्यभाना सरणिः काव्यानां पद्धतेविभिनव । वादे प्रथम कारणम् । उज्जयिनीना रे विक्रमादित्यनामा तत्र हि धर्मप्रतिपादनमेव प्राथमिकं लक्ष्यम् । युद्ध दिवर्णना काश्चन नृपतिः षष्ठशतकस्य मध्यभागे राज्यमकुरुत । वसरे च वाल्मोकिर्यद्यप्यर्वाचोनान्कालिदासादीनप्यानोन विक्रमादित्यस्यास्थाने कालिदासादयो नव महाकवयोऽ- इत्यभिमानबलादुच्येत, तथाऽपि रघुवंशादिषु काव्येषु दृश्यमाना वतन्तेति 'धन्वन्तरिक्षपणकामरसिंहशङ्कुवेतालभट्टघटकपर- सरलगम्भीरा संगृहीतरूपापि विस्तृतगूढार्था व्यञ्जना- कालिदासाः । ख्यातो वराहमिहिरो नृपतेस्सभायां रत्नानि प्रधाना सरणिर्न रामायणे कुत्राप्यवलोक्यते । काव्यानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्ये” त्येतत्पद्यं प्रतिपादयति । यद्यपि चानतिविशालस्वरूपाण्यनतिसंक्षिप्ताकाराणि च भवन्तीति बृहत्संहिताकारस्य वराहमिहिरस्य कालः षष्ठशतकस्य लाक्षणिका उद्घ न। रायाषणे तु ५४७ सर्गाः सन्ति, मध्यभाग एवेति सुनिश्चितमवधारितम्, तथापि धन्वन्त- २४००० पद्यानि । एष च महोयानितिहासो न काज्यव्य रिप्रभृतीनां नवानामप्येतेषामैककालिकत्वस्य प्रमाणान्तर- पदेशभाग्भवितुमर्हति । आदिकाव्यमिति व्यवहारस्तु काव्य- विरोधेनासम्भावनीयतया पद्यमेतदप्रामाणिकमेवेति कालगण- शैलीप्रारम्भमूलतया संगच्छत । रामायणमेव काव्यमार्ग- नाशास्त्रविशारदानाप्राशयः । परन्तु कालिदासो विक्रमादित्य- प्रदर्शकमिति विमर्शकैस्सिद्धान्तनात्" इति वदन्तस्तु काम स्यास्थानमलञ्चकारेति सार्वजननिको प्रतीतिः फर्ग्युसन्पण्डितं नामुत्तत्तिः क्रिस्तशताब्दप्रारम्पदशायामेवेति साग्रहमुन्थि भ्रामयामास, यतस्स विक्रमादित्यनाम्नो राज्ञः कस्यचि- स्यन्ति । सर्वथा काव्यानाममीषां प्राचीनता स्पष्टव । पूर्वोक्तरीत्या षष्ठशतकमध्यभागे स्थितिमनुमिमानः कालिदासादीनपि तदास्थानस्थानङ्गीकुर्वाणः काव्यानामा- अत्र म्याक्समुल्लरस्तावत् संस्कृतकाव्यानि सर्वाण्याप विनाश्वघोपाय अान् - षष्ठशतकादर्वाचीनान्येवेत्यभि रम्भकालमपि तादात्विकमेव सिद्धान्तयामास । एष च दधाति । शकालामन्येषां च विदेशीयानामभियोगेन भारती विक्रमादित्यः शकान्पराजित्य भारतदेशात्तन्निरवासयत्, याः क्रिस्तशताब्दस्य प्राथमिकपोयोः शतकयोरुपादू पन्त । स्वीयस्य महाविजयस्य स्मारमेकं शताब्द (ear ) मपि परेषामभिषेणनेन राज्यविप्लवे संप्राप्ते भारते कथमिव प्रतिष्ठापयामास। अस्य च शताब्दस्य विक्रमशक इति नामधेयं साहित्यरचना पदं लभेत ? आधिकारिकेषु स्थानेषु विपर्य- प्रख्यातमुपलभ्यते । क्रि० श० ५४४ वर्षे विक्रमशकं प्रतिष्ठा- स्यत्सु राजाश्रयस्यासम्भवात् कवीनां काव्यनिर्माणे प्रवृत्ति- पयन्नेष राजा ६०० वर्षान्त्रथममेव गणयामास । तथा च विचिच्छिदे । परकीयानानामुपद्रवेण प्रशान्तं जीवन निर्वो क्रि०पू० ५७ तमवर्षादारभ्य काल गणयन् विक्रमशकं प्रचार- ढुमशक्नुवानाः कवयः प्राणसंरक्षणाय गुप्तस्थानान्यन्विष्यन्तो याम्बभूवेति फर्ग्युसन्पण्डितोऽनुमिमोते । तस्मात्काव्यारम्भोऽपि. यत्रकुत्रापि भीताभिरितराभिः प्रजाभिस्साकं पलाया षष्ठशतकमध्यभाग एवेति स्पष्टमवधारयामासुः । एषः च जीवितुमुद्योतिरे । एतस्यां रक्षकहीनायां दुरवस्थायामित- वादः पुनरुज्जीवनसिद्धान्त:" (Renaissancetheory) ।

·संस्कृतकाव्यानि तथा इति प्रसिद्धः पाश्चात्यानामनुमतिमप्यर्जयामास । नायाः कीदृशः प्रतिरोधो भवितुमर्हति ? तस्मात्परेषामुपद्र- च काब्यकालः कथं प्राचीनतरो भवतीति शङ्कोदेति । परन्तु वात् काव्यनिर्माणकार्य व्यच्छिद्यतेति वादो निमूल एवेति वादोऽयमपविद्धः प्रमाणरहितश्चेति पश्चात् पाश्चात्या एव विमर्शकानामभिप्रायः । प्रत्यपादयन् । तेषां वादसरणिरेषा प्रामाणिक्येव । फर्ग्युसन्पण्डितस्य वादोऽपि शिथिलमूलः सम्भावनापद- अत्र शकानामभियोगस्तावत् काव्यनिर्माणं नैव प्रति- वीमपि न भजते । फीट्नामको विर्मशकः, "क्रि० पू० ५७ बबन्ध । विशाले भारतदेशे पञ्चमभागमात्रेऽवाप्ताधिकारः तमवर्षे एवोपक्रान्तोऽयं विक्रमशकः । पञ्चमशतकेऽपिमाल- शकाः प्राधान्येन 'पंजाब, सिन्धु, गुजराथ, राजपुताना' वशक इति नाम्नाऽस्य व्यवहारो दृश्यते । परिचितश्चायमशे- इत्येषु देशेषु स्वयं प्रतितस्थुः। गृहनिर्माणादिकमादृत्य षाणां भारतीयानां क्रि० श० ८०० तमवर्षे विक्रमशकनाम्ना जीविकामतिवाहयन्तः प्रतिष्ठामलभन्त । तस्माद्भारते प्रख्याति लेभे" इति संशोधनान्तरं विषयमिममुपन्यास्थत् । स्थलान्तरेषु काव्यरचनायां किमपि बाधकं नावर्तत । शकादयः विनैव कारणं विक्रमादित्यः ६०० वर्षेभ्यः प्राचीन कालमुपा. परकीया अपि शीघ्रमेव भारतीयां संस्कृतिमङ्गीकृत्य दाय वर्पसंख्यामजीगणदित्यपि न युक्तिभिरनुगृहोतं मतम् । हिन्दधर्ममेव स्वीचक्रुः । रुद्वदामा, ऋषभदत्तः इत्यादीनि नामान्यमीषां हिन्दूरोतिमनुसरन्ति भारतीयायास्संस्कृते- एकस्माद्वर्षशतकात्प्रागेव गुप्तवंशीयनृपतिभिः शकानां निर्वास- तेषां विजेता षष्ठशतकस्थो विक्रमादित्य इति कथनमप्य- नात् रंगोकार सूचयन्ति । कनिष्कोऽपि, यः ७८ क्रि० श० वर्षे राज्यभारमतनोदिति निर्णीतम्, बौद्धमताभिमान्यासीत् । नुचितमेव । वस्तुतः षष्ठशतके हूणा नाम विदेशीया आक्रमण- कारिणः पराजिताः पश्चिमभारतान्निष्कासिता इति चंतिहा- एतादृशस्यापि नृपतेराश्रये देशीया (National) ललितकला सिकाः संगिरन्ते । हूणानां विजेता च 'यशेधर्मा विष्णुवर्धनो' नितरामभिवृद्धिमभजन्त। एवं परधर्मसहिष्णुताया भारतीय- नाम कश्चिदन्यो नरपतिर्न पुनर्विक्रमादित्य इति कथमसो प्रकृतिसिद्धत्वात् ऋषभदत्तादयो विदेशीया अपि सद्यस्संस्कृति- वादस्सम्प्रतिपन्नो भविष्यति? तस्मात् कामानामुत्पत्तिकाल: मास्माकीमङ्गीकृत्य हिन्दूधर्ममनुप्राविशन् । एवमेतेषां सांस्कृति- क्रि० श० प्रारम्भ एवेति सिद्धमेभिः प्रमाणः । [क्रमशः कमैकमत्यं यदा सम्बभूव, तदा तादृश्यामप्यवस्थायां ग्रन्थरच- श्री वासुदेव द्विवेदी शास्त्री सार्वभौम संस्कृत प्रचार कार्यालय, वाराणसी दुदिनेषु बीरोऽपि चराको भवति, भार्या एव गृहस्य प्रधानमुपकरणम्, कुदेशेषु कोकिलोऽपि काको भवति । बाल एव गृहस्य प्रधानमलङ्करणम् । योगिनो स्पृहयन्ति, समूहे अनिष्टा अपि आचाराः पालनीया भवन्ति, भोगिनो स्पृहयन्ति । विपत्ती विरुद्धा अपि लोका लालनीया भवन्ति । सुजना गुणमेव गवेषयन्ति, सद्विचार एव मनुष्यतायाः दुर्जना दोषमेव अन्वेषयन्ति । सद्व्यवहार एवं संसारस्य आधारः। वनाय धनाय ·पत्रपत्रिकाप्रकाशनेऽनवधानम् 0 गोविन्द पाण्डेय : अत्रभवतां पाणिनीयपारावारपारदृश्वनां साहित्यसमुद्रमन्थनसमुद्भ तामृतास्वारसज्ञानां पत्रपत्रिकासु स्खलितिगारल्यं पीयूषवत्परिवत्तयितुकामानां स्तुत्येनप्रयत्नेन संस्कृतप्रकाशनानि स्खलितिरहितानि स्युरिति कामयामहे । मन्यामहे किन्तु नैषा स्वस्था परम्परा । एकतस्तु सस्कृतज्ञाः लिखन्त्येव नहि। एवं शरसन्धानेन तु सम्भाव्यतेऽधिकांशा लेखकाः लेख कर्मतएव विरक्ताः सन्तः विल्यन्त्येव । मान्यान् सम्पादकान् लेखकांश्च विशेषतः जागरूकान् समीहमानाः क्षमायाचनपुरःसरं विरमामः । [ सं० यद्यपि अधुनातन्यः सस्कृतपत्रपत्रिका बाहुल्येन प्रका द्वितीये प्रघट्ट के "भाव छन्दः अलङ्कारशैलीव्याकरणस्य" श्यन्ते शुभलक्षणमेवेदम्; परञ्चतासां प्रकाशने लेखकानां इत्यत्र भावपदोत्तरतुगभावस्तया समासघटकत्वात् 'छन्दोअल- सम्पादकानाञ्च यथा समुत्साहो दृश्यते तथा वाक्यानां ममु- कारयोः समासे संहिता" नित्येति नियमस्य सत्वात् विसन्धित्वं चितोपन्यासे भाषायाः परिष्कारे शुद्धौ च नावलोक्यते । किं व्याकरणनियमान नातिकामति ? सरलताव्याजेन मूल एवाघातः क्रियते, येन चानवस्थापातात् तृतीये प्रघट्टके व्यामोह." इति स्थाने "व्यामोहत्वम्" संस्कृतमसंस्कृतं भवति । क्वचन हिन्द्याः संस्कारादपि विकृतं 'वयं एतस्मिन्' इत्यत्र हल्परकत्वाभावात् “मोगुत्वारः" जायते तत् । अतः काश्चन तादृशीअपि पत्रपत्रिका दिङ्मात्र- इत्यस्य सूत्रस्य प्रवर्तनञ्च लेखकस्य व्याकरणनियमपालने मुदाहृत्य सानुनयमनुरुन्धे यदत्रत्यं शैथिल्यमपाकृत्य विद्वद्भिः शैथिल्यं प्रकटयति । दत्तावधानस्तंभ तर्भाव्यम्- चतुर्थेऽनुच्छेदे 'अद्यतनीषु' पदे प्रयोक्तव्ये 'अद्यतनीयासु' संस्कृतप्रचारकम्- प्रयोगः, पञ्चमे "राष्ट्रभाषा आंग्लभाषाणाम्" इत्यत्र देहलीतः प्रकाश्यमानस्य "संस्कृतप्रचारकम्" पत्रस्य समस्तपदत्वात् सन्धिराहित्यं षष्ठे च 'प्रेमिभिः" इत्यत्र १९७७ वर्षीयदिसम्बरमासिकाङ्को द्रष्टव्यस्तत्र संस्कृता- ध्यापकेभ्यः प्राध्यापकेभ्यश्च निवेदनम्" इति शीर्षकलेखस्य प्रेमशब्दस्य अदन्तत्वाभावात् प्रयुक्त इनिप्रत्ययश्चावधानव यमभिव्यनक्ति। प्रथमे प्रघट्टके "अनेका उपाया" "विषयानां दासान् कृत्वा" "अद्यः प्रतीयन्ते" इति स्थलेषु क्रमशः उपायशब्दस्य पुवा- "गैर्वाणी"- चकत्वात् तद्विशेषणीभूतस्य अनेकशब्दस्य प्रथमाया बहुबचने आन्ध्रप्रदेशात् प्रकाश्यमानाया "गर्वाणी" पत्रिकाया 'अनेका' इति कथम्, अकुप्वाङिति सूत्रस्य जागरूकत्वात् अक्टूबर {१९७७) मासिकेके सम्पादकीयलेखस्य द्वितीयेऽनुच्छेदे 'विषयानां' घटकनकारस्य णत्वाभावस्तथा 'अद्य' इत्यस्याव्य- यावान् कार्यान्वयक्षेत्रस्य सम्बन्धः भाद्रपदमासीया घटनाः यत्वात् विसर्गान्तः 'अद्यः' इति कथं स्यात् । न तस्य सर्वतोभद्रता सूचयति" इति वाक्यगतं क्रियापदं केन प्रूफसंशोधनाभावादपि मन्ये कुत्रचनाशुद्धयो भवन्ति कर्तृपदेन अन्वेति तथा "भाद्रपदमासीया घटनाः” इत्य- किन्तु किं तत्र'वधान नापेक्ष्यते । एवमेतस्यपत्रस्यापरस्मिन् स्यान्वयः कुत्रकर्तव्यः इति जिज्ञास्यमेवास्ते । "आधुनिपाठ्यक्रमे संस्कृतस्य स्थानम्" इति शोर्षके लेखे प्रथमे तृतीयेऽनुच्छेदे 'लोकसभानिर्वचने' "बन्धमोक्ष संप्राप्ती' प्रघट्टके "सक्षमा भाषा'' इति प्राप्यते तत्र 'क्षमा' इति इति स्थलद्वयं प्र फसंशोधनाभावं सूचयति । प्रयोक्तव्ये 'सक्षमा' पदस्य प्रयोगः, "ग्रन्थाः प्राप्यन्त इति चतुर्थेऽनुच्छेदे "स्मृतीनां इतिहासपुराणानाम्" इत्यत्र वक्तव्ये "ग्रन्थाः प्राप्नुवन्ति" इति किं सहृदथहृदयं न तुदति ? स्मृतीनां पदगतानुस्वारोऽच्परकत्वात् स्वीयां सत्तां कथं जीव- । ....

·पत्रपत्रिकाप्रकाशनेऽनवधानम् ११ ? यितुप्रभवेत् ? एतस्या एव पत्रिकाया नवमे पृष्ठे 'विनाय आरभ्य" "आपणानि प्रापूरयन्तः” इति स्थलेषु प्रथमे तृतीये कमहोत्सव” नामके लेखे तृतीये प्रघट्टके "विनायकउत्सव" च क्लीबत्व द्वितीये च उत्वाप्ति: अनवधानपथमारोहतीति इत्यत्रापि सन्धिराहित्यविप्रतिपत्तिजीपारितैव । अनिमायां प्रतीयते । पत्रस्यास्यान्यत्रापि कतिषुचित् स्थलेषु अपाणिनी- पङ्क्तौ "उपन्यसितवन्त' इत्यस्य पदस्य “उदितोवा" यत्वं लभ्यते जिज्ञासुभिस्तद् यथास्थलं द्रष्टव्यम् । “यस्य विभाषा सूत्रद्वयस्य सत्त्वात् कथं साधुत्वम् सम्पाद- भारतोदय :- यितु शक्यते । ज्वालापुरीयगुरुकुलमहाविद्यालयस्य "भारतोदय" एवं "बहुमतिगृहीतारः" इत्यत्र कित्वाभावात् “ग्रही नामकमुखपत्रस्य सप्तसप्तत्युत्तरकोनविंशतोष्टब्दीयजुलाय्यगस्- तारः"इति प्रयोक्तव्ये "गृहीतारः' इति कशम् ? समस्तेष्वपि तसितम्बराक्टूवरमासिकेऽङ्के सम्पादकीयलेखस्य द्वितीये प्रघट्टके पदेषु सन्धे राहित्यमनेकत्रतस्यां पत्रिकायाम् लभ्यते । "तन्मूल्यानि प्रदानेन" इत्यत्र प्रयुक्तस्य 'मूल्यानि' पदस्यापे- क्षितविभक्तरभावादभिप्रेतार्थप्रदानाक्षमत्वं लक्ष्यते । एवमस्मि- द्वादशे पृष्ठे "अन्तरङ्ग" स्थाने "आन्तङ्गिकपदमरुन्तु- दमेव जयते । एवमत्रव "स्व आवेगम् प्रकटयत्" न्नेव लेखे पञ्चमे पृष्ठे पञ्चमानुच्छेदस्य प्रथमपङ्क्ती "इदं "प्राथियित्वा" इति चिन्त्यमेव । आशास्यते स्म" वाक्यघटकस्य इदंपदस्यानुस्वारोचपरकत्वात् कथं स्थिरतां गच्छतीति न जाने । दिव्यज्योतिः- प्रकाशिते सप्तसतयुत्तरकोनविशे खीष्टाब्दे नवम्बर एकादशे पृष्ठे "संस्कृतसाहित्ये वेणीबन्धनम् । नाम्नि मासिकेऽङ्के "दिव्यज्योतिषः" पत्रस्थ सम्पादकीयस्य लेखस्य लेखे "इदं दर्पणं तावदित्यत्र पुंवाचकस्य दर्पणशब्दस्य विशेष्य- "संस्कृतसमस्यासमाधाने सामूहिकता परमावश्यका "इति त्वात् तद्विशेषणीभूतेदं शब्दस्य कर्मणि "इमम्" इत्येव भवितु- शीर्षकघटक-'परमावश्यका' पदं सामूहिकतेत्यस्य विशेषणम् मर्हति न त्विदम् । यदि समासघटकत्वं तस्य साध्येत तदा विद्यते तेन च स्त्रोत्वमुपगतं तत् डीपप्रत्ययमपेक्षते परं तथा भवितुमर्हेत् परं पृथक् पृथक् तयोः प्रयोगाल्लेखकस्य सा चापेक्षोपेक्षिता। समासकरणे नास्ति संरम्भ इत्यनुमातुं पार्यते । एतस्यैव तृतीये पृष्ठे “कारावासे गीताध्ययनं मोक्षदम् द्वादशे पृष्ठे "वार्धक्यकालः" इति शीर्षकगतप्रथमपद्यस्या- शीर्षके लेखे तृतीयेऽनुच्छेदे "प्राप्तयशम्: डा० भिडकायकरम न्तिमे चरणे सम्पत् शब्दस्य आकारान्तत्वप्रतिपादनं दुःशक- हाभागाः" इत्यत्र मन्ये मुद्रणदोषात् "प्राप्तयशसः" इति मेव । मुद्रणदोषस्त्वनेकत्र प्रतिभातीतितत्रापि सावहिति- अपेक्षितस्य पदस्य स्थाने "प्राप्तयशसम्ः' इति पदम् मुद्रितम् तत्वमपेक्ष्यते । किन्तु कि चतुर्थेऽनुच्छेदे "असाधारणा सफलता' इत्यत्रापि सर्वगन्धा 'असाधारणी' स्थाने 'असाधारणा' पदं मुद्रणग्रहग्रस्तं जातम् ? लखनऊतः प्रकाश्यमानायाः प्रगतिशील संस्कृतमासिक्या: यदि मुद्रणेनापि दोषो भवति तदा सोपि त्याज्य एव । (१९७७ अक्टूबर नवम्बर) “सर्वगन्धायाः" मुखपृष्ठे मुद्रि- षष्ठे पृष्ठे "संस्कृतस्यपुनरावाह्नम्" लेखस्य प्रथमे प्रघट्टके तायाः "ईदृश एष मुकालः" गायाः उपान्तरणे मनोरञ्जनादिषु" इत्येतद्घटकादिपदस्य सापेक्षत्वात् "नारोनरी" इत्यत्र द्वन्द्वसमापे “अबाधदन्तम्" सूत्रनियमात कस्याप्यन्यस्योचितपदस्याभावात् साकांक्षत्वमेव प्रतिभाति । नरस्य अदन्तत्वात् पूर्वप्रयोगोऽधितः किन्तु नियमोला- अव द्वितीयेऽनुच्छेदे "सम्मानम् ववृते" "देशती नात् गीतिकारस्य अपाणिनीयत्वम् योत्यते । - ॥ "देशती नात् ·१२ सूर्योदयः सम्पादकीये "गन्धवहः" इति लेखे "जातिवाचकाः श्यकमेव । अष्टमे पृष्ठे “सृजनकार्य संभवति" इतिवाक्यघट- निरस्ता बिजातीयानां नामसु संयुक्ताः “इत्यत्र" जातिवा कस्य 'सृजन' पदस्य "पुगन्तलघूपधस्य" च सूत्रस्य सत्त्वात् चकाः इत्यस्य साकांक्षत्वात् किमपि विशेष्यवाचकं पदमपेक्ष्यत कथ साधुत्वं स्यात् ?। एव । भवतु नाम अध्याहृत्य कथञ्चित् समाधातु शक्यते "साप्ताहिके" "पाक्षिके" इति पदयोः सप्तम्यन्तत्वमपि परञ्चान "राजसेवकप्रभृतोन्” इति स्थले प्रयुक्तसमस्तपद- अनभिप्रेतमेवएतस्यैव पृष्ठस्य द्वितीये प्रघट्टके “संस्कृताध्य- घटक 'प्रभृति' शब्दस्तु कस्यापि विशेष्यवाच रुपदस्य प्रयोगं यनाध्यापनाय' इत्यत्र द्वन्द्वघटकीभूतयोः अध्ययनाध्यापनयो बिना निराकांक्षो न भवति । रेकवद्भावोऽपि चिन्त्य एवाननुशासनात् । एतस्यैव लेखस्य षष्ठेऽनुच्छेदे "तत्र आचार्या एव हेतुः" संस्कृतसम्मेलनम्- इति वाक्ये हेतोरेकवचनान्सत्वोपन्यासः "आचार्या" इत्यस्य पटनातः प्रकाश्यमानस्य 'संस्कृतसम्मेलनम्" त्रैमासिक- बहुबचने उपन्यस्तस्य उद्देश्यस्यानुकूल्यं कथं याति, उद्देश्य- मुखपत्रस्य अक्टूबरमासिकेऽङ्के (१९७७) "संस्कृतसेविपरि- विधेययोः समानवचनकत्वनियमादसत्यनुशासने । नानाचार्याणा चयः' नाम्नि लेखे “विद्व-तल्लजानाम्' इत्यत्र प्रशसावा- सम्मिलितहेतुत्वं विवक्षितम् । तृणारणिमणिन्यान्येन प्रत्येक- चिनो मतल्लजशब्दस्य "प्रशंसावचनैश्च" सूत्रद्वारा जाति माचर्यस्य पृथक् पृषक् हेतुत्वं राष्ट्रचारित्रपतनकारकत्वेन वाचकरदेनैव सह समासाभिधानात् विद्वच्छब्दस्य जाति- समोहितमस्ति । वाचकत्वाभावात् समासविधिरबत्योऽआणिनीयत्वमुद्घोष- यति । एतस्मिन्नेव लेखे पञ्चमे पृष्ठे तृतीयेऽनुच्छेदे "मेघा- पञ्चमे पृष्ठे “अस्तव्यस्तपुराणम्" लेखे “मैकालेः घोषणा विछात्रः" "तोव बुद्धि छात्राणाम्" इति समस्तपदप्रयोगयोः प्रायः तैः न पठिता" इत्यत्र मैकालेशब्दस्य "मैकालेः" इति षष्ठ्यन्तं रूपं कथङ्कारं सिद्धयतोति न जाने । 'मैकाले' "छ च" इति सूत्रस्य सत्वात् तुगभावोऽपि ले वकानवधानम् शब्दं रूढं मत्वा "मैकालयः" इति तत्र प्रयोक्तव्यमथवा प्रकटयति । एतस्यैव पृष्ठस्य चतुर्थेऽनुच्छेदे 'श्रमत्कभाषणेन मैकाले महोदयस्य इति प्रयोक्तव्यम् । इत्येतद्घटक 'श्रमत्क पदमपि असाधुत्वं प्रतिपादय त्यात्मनः 'ठक्' प्रत्ययविधायकानुशासनाभावात् । अष्टमे पृष्ठे 'जागृतिः" शीर्षक पदं 'जाग्रोऽविचिण्ण- षष्ठे पुष्ठे किमिति विचित्रम्" शीर्षकस्य छन्दोविहीनक- ल्डित्सु" सूत्रस्य जागरूकत्वात् गुणाभावयुतं कथं स्यादिति वित्वस्य प्रथमपतौ “दिग्भ्रमितः" प्रयोगोऽपि असाधुतां दिक् । व्यनक्ति 'यस्य विभाषेति सूत्रबलात् । सुप्रभातम्- षोडशे पृष्ठे सम्पादकीये लेखे तृतीयेऽनुच्छेदे 'वाङ्गमय जम्मूतः १५।८।७७ दिनाङ्के प्रकाशितस्य "सुप्रभातम्" द्विधा प्रयुक्तमस्ति तक गकारस्य सन्निवेश उद्वेजयति । मासिकपत्रस्य सप्तमेऽङ्क चतुर्थपृष्ठम्य द्वितीयेऽनुच्छेदे “अद्या- अन्तिमेऽनुच्छेदे "स तु तत्र विशेषदुर्लभः इति श्लोकस्य वधि पर्यन्तम्" इत्यत्र 'पर्यन्तम्' पदमनावश्यकं प्रतिभाति । भवभूतिकर्तृकत्वं निर्दिशतः सम्पादकस्य अनवधानं लक्ष्यते । षष्ठे पृष्ठे चतुर्थेऽनुच्छेदे "अन्यभापासु सत्सु" इत्यत्र स्वरमङ्गला- 'सत्सु' इत्यस्य स्थाने सतोषु अपेक्ष्यते भाषाया विशेषणत्वात् । उदयपुरतः प्रकाशितायाः "स्वरमङ्गला" रैमासिक सप्तमे पृष्ठे 'अद्यावधि यावत्' प्रयोगगतं यावत्पदमपि अनाव पत्रिकायाः १९७७ वर्षीयाप्रेल-जून मासिकेऽङ्क सम्पादकीय ·पत्रपत्रिकाप्रकाशनेऽनवधानम् । लेखे "स्वरचिताप्रतिमसरसप्राञ्जलगद्यन" इति पङ्किगत- 'आकांक्षते' क्रियापदस्य परस्मैपदित्वाभावी व्याकरणानुसारित्वं प्राञ्जा' शब्दो हिन्द्याः प्रभाव दर्शयति । अग्निमायां "शृङ्गा न प्रकटयति । रललितलोलाभङ्गिमायाः" इति पङ्कौ दृश्यमानं भङ्गिमायाः अन्येऽपि केचन मुद्रणादिदोषाः यत्र तत्र दृश्यन्तेऽतोऽवा- "पदम् असाधुत्वपराहतं प्रतिभाति इमनिच्प्रत्ययान्ताना धानं सर्वथापेक्ष्यते । अन्यासां पत्रिकाणामपि भाषाया शब्दानां पुंस्त्वानुशासनात् । अशुद्धिविषयम् अग्निमेङ्के सूचयितास्मि । एतत्सर्व जिज्ञासुधिया अस्यैव लेखस्य द्वितियेऽनुच्छेदे “वीरुधाश्च" कोषादि- दर्शितम् । यद्यत्र काचन भ्रान्तिमंदोया संलक्ष्येत तदावश्यं प्रामाण्यात् अदन्तत्वाभावात् तथा "लेखमाकांक्षते" इत्यत्र सूचनीयोऽयं जन इति निवेदनम् । सार्वभौम संस्कृत प्रचार कार्यालय डो० ३८/११०, होजकटोरा, वाराणसी। उपनिषत्काव्ये-ईशावास्यम् रचयिता-दी० शेषगिरिशर्मा ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते। पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॥ ईशावास्यसुधास्वाद्यमकरन्दमहीयसी । कृतिः शेषगिरेश्चित्रा ह्यनुमन्त्रं प्रकाश्यते ॥ (सं० ॐ शान्तिः! शान्तिः !! शान्ति !!! ईशावास्यमिदं सर्व' यत्किञ्च जगत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथाः मा गृधः कस्यस्विद्धनम् ॥ १ ॥ यदिदं भुवनेषु दृश्यते, निखिलं स्वात्मतया विभावय । त्यज भूतिषु नित्यताधियं, न च काङ्क्षस्व मृषा धनादिकम् ।। कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छत एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे॥२॥ शतवत्सरजीवितं नरो, विहितं कर्म निरीया चरेत् । अमुनैव पथाचरन् कदाप्यशुभं कर्मफलं न विन्दते ॥ असूर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः । तांस्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ॥ ३ ॥ समाः।

·सूर्योदयः प्रविशन्ति तमोवृता जना, न विदन्त्यात्मयथार्थतां हि ये । जनिमृत्युपरम्परास्पदां जगतीं ते भृशमात्मघातुकाः॥ अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद्देवा आप्नुवन् पूर्वमर्षत् । तद्धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत्तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ॥ ४ ॥ अचलं भवदात्मतत्त्वमप्यतिवेगात् मनसोऽतिरिच्यते । करणानि विदुर्न तत्प्रभोर्मनसो वेगतर निगद्यते ।। अनिधाय पदात्पदं स्वयं पुरतो धावति धावतां नृणाम् । भुवि विष्णुपदे जले तले निबिडत्वात् परिदृश्यते यथा ॥ तदेजति तन्नेजति तदरे तद्वन्तिके । तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः ॥ ५ ॥ स चलत्यथ निश्चलोऽपि सन् बहुदूरोऽपि समीपमृच्छति । निखिलेष्वपि दृश्यतेऽन्तरा बहिरप्यस्ति स विश्वसंवृतः ।। यस्तु सर्वाणि भृतान्यात्मन्येवानुपश्यति । सर्वभूतेषु चात्मानं ततो न विजुगुप्सते ॥६॥ स विलात्मनि तृप्तिमाप्नुते, य उ भूतानि विलोकते, स्वयम् । निखिलेषु वसन्तमीक्षते, स हि साक्षात् परतत्त्वरूपभाक् ॥ यस्मिन् सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः। तत्र को मोहः कः शोकः एकत्वमनुपश्यतः ॥ ७ ॥ भूतानि सर्वाणि यदात्मरूपं भजन्त्यभिन्नत्वकृतो जनस्य । शोकः क्व, मोहः क्व च सम्भवेतामेकात्मरूपं परिपश्यतो मे ॥ स पर्यगाच्छुक्रमकायमवणमस्नाविरं शुद्धमपापविद्धम् । कविर्मनीषी परिभूः स्वयंभूर्याथातथ्यतोर्थान् व्यदधच्छा- श्वतीभ्यः समाभ्यः॥८॥ आकाशवद्वयापक एष आत्मा स्थूल च सूक्ष्मं च कारणं वा। देहं वहेत, सर्वदृगन्तरात्मा, सर्वज्ञ ईशः परिभूः स्वयम्भूः ॥ स नित्यमुक्तो व्यदधात् पदार्थान् यथार्थतः कर्मफलानुरूपम् । विभज्य संवत्सरनामकेभ्यः प्रजापतिभ्यस्स ददौ विधातुम् ॥

·उपनिषत्काव्ये-ईशावास्यम् १५ तमः सह। तमः अन्धं प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते। ततो भूय इव ते तमो य उ विद्यायां रताः ॥ ९॥ न केवलात्कर्मण एव सिद्धिर्न चाप्युपास्तेः किल कर्मशून्यात् । पृथक्-पृथक् शीलनतत्परा ये विशन्ति तेऽन्धतम आत्मदुराः ।। अन्यदेवाहुर्विद्यया अन्यदाहुरविद्यया । इति शुश्रुम धोराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥१०॥ उपासनायाः फलमन्यदेव तत्कर्मणोऽप्यन्यदिति ब्रुवन्ति । उपास्तिगम्यः किल देवलोकः कर्मप्रपद्यः पितृदेवलोकः ॥ विद्यां चाविद्यां यस्तद्वदोभयं अविद्यया मृत्यु तीर्वा विद्ययामृतमश्नुते ॥ ११ ॥ यः कर्म चोपासनमेककत्तू स्मरन्नुभे आचरति स्वशक्त्या । स कर्मणः प्राक्तनकर्म तीर्वा लभेत देवत्वमुपासनातः ॥ अन्ध प्रविशन्ति येऽसम्भूतिमुपासते। ततो भूय इव ते तमो य उ सम्भूत्यां रताः ॥ १२ ॥ अव्याकृतोपासनमेकमेवं हैरण्यगर्भायमुपासनं पृथक्तया कुर्युरहो तमिस्ने पतन्ति ते स्वात्मचितेस्सुदूरे ॥ अन्यदेवाहुः सम्भवादन्यदाहुरसम्भवात् । इति शुश्रु म धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥ १३ ॥ संम्भूति च विनाशं च यस्तद्वेदोभयं सह । तीर्ता सम्भूत्यामृतमश्नुते ।। १४ ।। हिरण्यगर्माख्यमुपासनं यः करोति सिद्धौरणिमादिकाख्याः । लभेत, येऽव्यक्तमुपासते ते लयं प्रकृत्याः प्रभवन्ति कर्तुम् ॥ अतएव समुच्चितं द्वयं विविवद्यो विदधाति यलतः । अणिमादिकमाप्य साधकः प्रकृते शमथाप्नुते ध्रुवम् ॥ हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम्। तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥१५॥ आदित्यमण्डलविलीनपरात्परस्य, द्वारं किलास्य पिहितं रुचिमण्डलेन। ये। विनाशेन मृत्यु ·१ सूर्योदयः rno कृपया निनिरोध, सूर्यदेव ! सत्यस्वरूपकलनाय कुरु नराय मह्यम् ॥ पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन् समूह । तेजो यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि योऽसावसौ- पुरुषः सोऽहमस्मि ॥ १६ ॥ वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तं शरीरम् । ॐ क्रतो स्मर, कृतं स्मर, क्रतो स्मर कृतं स्मर ॥ १७ ॥ सकलभ्य चराचरस्यनाथ-त्वमु गृह्णास्यखिलानसूत्रसाँश्च । मम भास्कर तापहेतुकान्ति प्रतिसंहृत्य निदर्शयात्मरूपम् ।। संयुञ्जन्त्ववसानकालगलिताः प्राणाश्शरीरान्मितात्, सूत्रात्मन्यखिलस्वरूपिणि, तनुर्भस्मीभवत्वग्निना। ओङ्काराभिध, वहिनरूप जनसङ्कल्पस्वरूपस्मरेः, भूयोऽपि स्मर मां, मदोयमननं भूयोऽपि तुभ्यं नमः ॥ राये अस्मान् विश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नम उक्ति विधेम ॥ १८ ॥ नय सत्यपथेनिवर्त्तने भवकर्मप्रकृतिज्ञ पावन! अवगच्छसि वञ्चनात्मक ममकर्मेति भवन्तमाश्रये ॥ ईशावास्यार्थ सशोभि काव्यं शेषगिरीरितम् । दृष्ट्वा प्रसीदन्तु धन्यता प्रापयन्तु तम् ॥ श्रीमदीशावास्योपनिषत्काव्यं शुभं भूयात् । अग्ने नय सुपथा प्राज्ञा: रूपादिमधु सेव्यते नेत्रादिजालकोपान्ते हृत्पद्मासनलीलया। वारंवारं त्वया देवि ! रूपादि मधु अविनाशिनि मङ्गलप्रदीपे मनसि प्रज्वलिते महाप्रकाशे। बहिरिन्द्रियगोलकैर्गवाक्ष रविशेषादवभास्यते त्रिलोकी ॥ [म० मञ्जरी] सेव्यते ॥

·सभायाः तत्र श्रीवाराणसेयसंस्कृतवाग्वद्धिनी सभा एतत्सञ्चालनाय पणकमेकमपि न याचितव्यमिति स्पष्टः कार्तिकशुक्लाष्टम्यांमीरघट्टस्थ श्री उदासीन सं० म० प्रतिबन्धः। प्रतिसभं विद्यालये संस्कृत विकाशार्थ प्रचलन्त्याः संस्कृतवाग्वद्धि न्याः लघु माल्यमेकमध्यक्षार्थमावश्यकं तत्तु संस्कृतमय पाक्षिकमधिवेशनं जातम् । केनापि सहृदयेन समानेतुं शक्यम् । तदपि अहमग्निमायां सभायां माल्यमानेष्यामीति सूचयित्वैवानेतव्यम् । एतत्सर्व श्रीदाउजी सं० म० विद्यालयप्रधानाचार्यणां श्री शशिधर सर्वेषा ज्ञापनाय लिख्यते । अस्तु- मिश्राणामाध्यक्ष्ये श्रीरामानुजविद्यालयीयस्य श्रीकमलनयना- चार्यस्य सञ्चालकत्वे च कार्यक्रमः सञ्चालितः । इदानीं संक्षिप्य प्रकृताधिवेशनसारांशः प्रस्तूयते । सभेयं वाराणस्यां वर्षद्वयात् प्रत्यष्टमि द्वादशवादनतो हरिप्रपन्नशशिकान्ताभ्यां पूर्वोत्तरपक्षक्रमेण न्याये "मङ्गल- दिने भवति । स्थानं, सभापतिः सञ्चालको विषयाश्च शास्त्रार्थ- वादः" इति विषये शास्त्रार्थचर्चा विधाय विद्वांसस्तोषिताः भाषणयोः पश्चात् प्रतिसभं परिवर्त्तन्ते । आयोज्यते चेयं संस्कतमहत्वमिति विषये सुरेन्द्रद्विवेदी, राममूर्तिचतुर्वेदी प्रारंभापतस्कृतमात्रभाषिणा भारतोय-संस्कृत-संस्कृति-संरक्षण सत्यनारायण त्रिपाठिप्रभृतिच्छात्राणाम् श्रीपुरुषोत्तमत्रिपाठि- दृढव्रतिना ब्रह्मचरता श्रीमद्गायत्रोनन्दनेन । सर्वसंस्कृत- रामयज्ञशुक्ल-कमलनयनाचार्यादिविदुपांश्च प्रवचनमभूत् । विद्यालयेभ्यः छात्राः केचन प्राध्यापकाश्चायान्ति । सर्वमान्यो अन्ते सभापतिभाषणम् । सर्वान्ते संयोजकब्रह्मचारिद्वारा विद्वत्तमः सभापतित्वं भजते । क्रमस्तु सर्वदा छात्रकर्तृकं कृतज्ञता ज्ञापनमभूत् । मंगलाचरणपूर्विका समाप्तिश्च जाता। वैदिकपौराणिकमङ्गलाचरणम् (१ सभापति-प्रस्ताव-समर्थन- श्रीउदासीन सं० म० विद्यालयप्रधानाचार्यविद्वद्वरैः स्वभा- अनुमोदन-माल्यार्पणानि (२) पाणिनीयसूत्रान्त्याशरी (३) पणे संस्कृताध्ययनेन जीवनं सरसं शान्तिमयं चभवति, सुललितसंस्कृतपद्यान्त्याक्षरी (४) संस्कृत-संस्कृतिविषयकं “वसुधैव कुटुम्बकम्" इतिभावनात्रैव । शासनद्वारा संस्कृतस्य भाषणम् (५) पूर्वनिम्नकक्षामारभ्य छात्राणाम्,ततोविदुषाम् आदरातिशयो लभ्यः, तदभावादेवेदानों संस्कृतं सर्वेभ्यो न्यायव्याकरणादिविषयेषु छात्रकर्तृकोऽध्यापकनियन्त्रितः न रोचते। पूर्व राष्ट्रभाषात्वं लोकभापात्वञ्चानेन प्रासम् । शास्त्रार्थविचारः इत्येवं प्रचलति । सभाप्रविष्टैः सर्वैरपि तथासत्यैवेदानीमपि विकाशः स्यात् । संस्कारे भूषणे चार्थे संस्कृत एव व्यवहर्त्तव्यमिति सभाया अस्याः प्रायमिको समुपसर्गोस्ति । तत्र भूषणार्थत्वे संपदस्योपयुज्यते, प्रथमार्थस्वे. नियमः। विषयस्य स्थानस्य च सूचना सति संभवे वृत्तान्त- तु समाहितसंस्कारता समापोत, नहि तथा वस्तुस्थिति- पत्रादिना प्रसार्यते, अन्यथा संस्कृतानुरागिभिःस्वयमेव अन्वि रिति प्रतिपादितम् । अध्यक्षश्च संस्कृतद्वारा पुरुषार्थ- ब्यागन्तव्यम् । सभयानया साभान्वितर्भवितव्यम् । चतुष्टयलाभ इतरभाषयाचकपुरुषार्थमात्रलाभ इत्यादिक अत्र नास्ति कार्यकारिणी स्थायी सिमितिः । ये सभायामु सुललितमभिधाय सर्वे शुभाशीभिः संयोजिताः । पस्थितास्ते सर्वेऽपि कार्यकारिणः सदस्याश्वः। -प्रेषक: सभासंचालक-कमलनयनाचार्य:

·पूर्वतोनुवृतम् कर्ममीमांसादर्शनम् : क्रियापादः - आविष्का तथा भाष्यकारः भगवत्पूज्पादमहर्षियोगिराजस्वामिज्ञानानन्दमहाराजप्रभुः वा व्यक्तिविशेषस्य देहाध्यासशून्यस्य शरीरे चन्दनलिप्तऽपि केवलं कर्त्तव्यबुद्ध या दीय-मानं सात्त्रिम्, फलावाप्ति कामेन चन्दनभोगसमातिन जायते, तथा च केवलेन मनसैव कृत दीयमानं राजसिकम्, अविचारपूर्वकमनर्गलरीत्या दीयमानं पानीयपाने तृषितव्यक्तितृषाविकलता न प्रणश्यति, तद्वदेव तामसिकं गीयते । तथा च तदैव दानं जगद्ब्रह्मस्वरूपम- भोगनिष्पत्तिसिद्धये शरोरान्तःकरणयोरुभयोरेवावश्यकत्वम् । वधर्य क्रियमाणमध्यात्मशुद्धिकारकम्. स्वदेशस्वजातिस्वेष्ट- भोगरीतिरपि द्विप्रकारव सिद्धा ॥२२० । देवस्वपितृनिमित्तकमधिदेवशुद्धिसम्पादकम् यच्च । केवलं प्रसङ्गादुच्यते- स्वशरीरमेव लक्ष्यीकृत्य क्रियते तदधिभूतशुद्धिप्रामाते । त्रयागुणभावा धर्मकर्मवैचित्र्ये निदानम् ॥२२१॥ एवं हि त्रिगुणनिभावानां परस्परसम्मिलितघातप्रतिघाताभ्यां त्रयोगुणास्त्रयोभावाश्च धर्मकर्मवैचित्र्ये कारणम् । सत्त्वं धर्मः कर्म च विविधानि स्वरूपगैचित्र्याणि धारयतः॥२२१।। रजस्तमश्चेति त्रयो गुणाः प्रकृतेः पुरुषस्य चाध्यात्माधिदैवाधि- अन्यदपि- भूतस्वरूपास्त्रयो भावाः स्वाभाविकाः । अत एव सर्वे पदार्था त्रिभावस्य युगपत्कार्यकारित्वं चापि ॥२२२ । निखिलावृत्तयश्च त्रिगुणैस्त्रिभावश्च सम्बन्धनिवद्धाः । सर्गस्य त्रिभावस्य युगपदेव कार्यकारिता चापि विज्ञया । प्रत्येकमप्यङ्गप्रत्यङ्गगं स्वभावत एव त्रिगुणत्रिभाववशेन स्वरूप शारीरिक मानसिकं बौद्धिकं चेति कर्म भावत्रयविभक्तम् । पार्थक्यं धत्ते । न कोऽप्येतादृशा विषया यस्य सम्बन्धस्त्रिगुणे शारीरिके वाचनिकाहोनि, मानसिके संकल्पदोनि, बौद्धिके स्त्रिभावैर्वां न स्यात् । अतो जड़चेतनधारको धर्मो जडायां च ज्ञानविचारादीनि कर्माण्यन्तर्भवन्ति । सर्वाण्यपि कर्माणि चिन्मय्यां च प्रकृतावनस्यूतस्वरूपः, सृष्टिस्थितिलयकारण- श्रेणित्रयविभक्तानि । एकतो द्वितीयश्रेणिगं द्वितीयतश्च तृतीय- स्वरूपं कर्म च, द्वाविमो त्रिगुणत्रिभावसम्बन्धतो न भवितु- श्रेणिगं कर्म क्रमशः सूक्ष्मतरं मूक्ष्मतमञ्च। अत एकस्मिनन्नेव महंतः पृथगभूतो। सुतरां त्रयाणां भावानां च घातप्रतिघा- काले त्रयाणामपि पृथक-पृथकक्रिया प्राकट्यमेति । जगदद्वि- ताभ्यां धर्मस्य कर्मणश्च स्वरूपमनन्तवचित्र्यपरिपूर्ण भवितु- ताय मनुष्येण क्रियमाणं दानं शारीरिक कर्म, तदर्थ दानसं- महतोत्यत्र नास्ति कश्चनापि सन्देहलेशः । उदाह्रियतेऽत्र कल्पो मानसिकं कर्म, जगतः कल्याणाय दानोपायनिर्धारणं यद् भोजनमेकं कर्म, तच्च द्रव्यशुद्धिविचारेण क्रियमाणं द्रव्यशुद्धिविचारेण क्रियमाणं बौद्धिकं कर्म प्रोच्यते, परन्तु एकतो द्वितीयं, ततश्च तृतीयं सात्त्विकम्, स्वादविचारतो राजसिकम्, विचारशून्यमनर्गलं दानकर्म सूक्ष्मताराज्यसम्बन्धहेतुना त्रिविधमपि तत् एककाला- च तामसिकम् । एवमेव यज्ञशेषभोजनमध्यात्मशुद्धिपदम्, वच्छेदेनापि भवितुर्हति । एतदुदाहृतिरवधेया-तथाहि ब्राह्म- साम्प्रदायिकविचारेण स्वष्टदेवताप्रसन्नतासम्पादकमधिदैव- णेभ्यो भोजनदानमाधिभौतिको यज्ञः, यज्ञकर्ता उत्तमोत्तम शुद्धिप्रदम, केवलं शरीरनरोग्यविचारेण क्रियमाणमधिभूत- पदार्थमादाय ब्राह्मणान् भोजयति, तत्तत्त्पदार्थसंग्रहः सदा- शुद्धिसम्पादक मन्यते, तथैव दानमप्येक धर्माङ्गम् । ततश्च चारपुरस्सरं ब्राह्मणभोजनं शारीरिक कर्म । तत्र शोलसदा- ·- कर्ममीमांसादर्शनम्-क्रियापादः १९ चारादीनां धनव्ययस्य च प्रयोजनीयता । उत्तमया योजनया मासाद्य स्वाभवत एव पुननिवर्तन्ते, तथैव प्रत्येकस्यास्त्रिगु- ब्राह्मणभोजनस्वरूप आधिभौतिको यज्ञः सुसम्पद्यते । परन्तु णजनितायाः क्रियायाः समातौ तत्प्रतिक्रियोत्पत्तरपि स्वाभा- तस्मिन्नेवासरे यज्ञानुष्ठातरि मानसिकं बौद्धिकं कर्माऽपि समु विकी । अन्यच्च सर्वेषां दृश्यपदार्थनां देशकालपरिच्छिन्नत्वात् त्पत्तुमर्हति । ब्राह्मणानां वाह्यचेष्टासु प्रतिकूलमनुरूलं वा तरङ्गाणा निवर्त्तनं सर्वदेव बोभूयमानमास्ते । कर्मस्वरूपिण्य लक्ष्यसस्थापनं मानसिकं कर्म, तथैव तत्र पात्रापात्रविचारो उर्मिमाला व्यक्तिगतदेशकालरूपतटमासाद्य पुननिवर्तन्त एव । बौद्धिकं कर्म । त्रीण्यप्येतानि कर्माणि युगपदपि भवितुमर्हन्ति अयमेव क्रियात: प्रतिक्रियाया अवश्यम्भावी मौलिको यज्ञफलं. सद्गुणितं विगुणितं वा कर्ता प्रभवन्ति ॥२२२॥ राद्धान्तः ॥२२४॥ प्रसङ्गतः फलोत्पत्तिमूलमभिधीयते- प्रसङ्गतः फलोत्पत्तिप्रकारः समुपवर्ण्यते- वासनैव फलोत्पत्ती मूलम् ॥२२३।। शरीरशक्तिप्रवृत्तिजात्यायु गाः प्रारब्धजन्याः ॥२२५।। फलस्योत्पत्तौ वासनैव मूलं कारणमवगन्तव्यम् । तामण शरीरं, शक्तिः प्रकृतिः प्रवृत्तिः जातिरायु गश्च प्रारब्धजन्या सिकं राजसिक, सात्त्विकं वा अध्यात्माधिदेवमधिभूतं वा, विज्ञेयाः । कर्मफलोत्पत्तिसमये यदा प्रारब्धमुत्पद्यते, तदानी शारीरिक मानसिक बौद्धिकं वा कम; सर्वत्र व सर्वावस्थाया तेन प्रारब्धेन स्थूलं शरीरम्, स्थूलाः सूक्ष्माश्च शक्तयः, वासनायाः संग्रहस्यावसरे सम्पद्यमाने सति, तथैव वासनाया ब्राह्मणादय आर्यानार्याश्च जातयः, आयुः कालः, भोगस्य च संस्कारस्तेन च कर्म ततश्च कर्मफलमुत्पद्यते । केवलया विषयाः प्रकृतिः, प्रवृत्तिश्चेत्यादि जीवः प्राप्नोति । संस्कार- वासनयैव न फलोत्पत्तिस्तथैव वासनारहितेन कर्मणाऽपि नैव स्वरूपबीजतो वासनासाहाय्येन यदा प्रारब्धरूपोऽङ्करः समुत्प- फलमुत्पादयितुं शक्यते । अतएव कारणाज्जीवनमुक्तो महा- द्यते तदानी फाले जोवस्य कृते प्रारब्धभोगानुकूलं स्थूल- पुरुषः वासनरहितः कर्म कुर्वन्नपि कर्मबन्धनविमुक्तस्तिष्ठति । शरीरम् यथोचिता शक्तिः, प्रारब्धानुकूला जातिः, आयुः, भतो वासनयैव कर्मफलोत्पत्तिरिति निश्चप्रचम् । यथा किल भोगः. अङ्करितसरकारानुकूलस्थूलशरीरस्य प्रकृतिः, सूक्ष्म- धान्यवृक्षाणां संगृहीतेषु धान्यबीजेषु नष्टपु सत्सु धान्यजातिः शरीरस्य च प्रवृत्तिः समुद्भवति ॥ २२५ ॥ प्रणश्यति । किन्तु धान्धवोजैः सुरक्षितैः धान्यवृक्षाणां समुत्प- प्रसङ्गाद् भोगभेदा निरूप्यन्ते त्तिस्ततश्च फललाभोऽवश्यम्भावी, तथैव वासनाप्रभावादेव चतुर्विशतिभेदा भोगस्य ।।२२६॥ फलोत्पपत्ति न्यथा । विद्यमानायां वासनायां कर्म फलोत्प- त्तिरवश्यमेव बोभूयते ।।२२३॥ भोगस्य चतुर्विशतिभेदाः समाम्नाताः। यत्र क्रिया तत्र प्रतिक्रियाऽप्यवश्यश्भाविनी । या च बीजं तथावसरे सति अन्यच्च क्रियाप्रतिक्रियाया नूनं भावित्वम् ॥२२४॥ अङ्गरोद्भवो निश्चितः । एवं हि प्रारब्धेन जनितो भोगोऽपि नूनमेव सम्भवः । भोगानामानन्त्येऽपि पूज्यचरणः कर्मपार- क्रियायाः प्रतिक्रियाऽपि नूनं भाविनि । प्राकृतिकेन दशिभिर्महषिभिरनन्तभोगराशयश्चतुर्विशतिषा বিমা: स्पन्दनेन क्रियोत्पत्तिः तच्च त्रिगुणस्वाभाविकतरङ्गतः तच्च त्रिगुणस्वाभाविकतरङ्गतः सन्ति । जीवो देहमनोबुद्धि द्वारा यत् कर्म करोति, तत् समुत्पद्यते अतः प्रत्येकस्याः क्रियायाः प्रतिक्रिययाऽपि नून- प्रतिक्रियास्वरूपेण संस्कारमुद्भावयति । तेषु संस्कारराशि मे व भवितव्यम् । यथा किल तड़ागस्य जलतरङ्गस्तडागतट ये संस्काराः प्रारब्धस्वरूपमासाद्य अङ्कुरोत्पत्ति प्रकुर्वते, त ·- 4- १० सूर्योदयः एव भोगानप्युत्पादयन्ति । इममातिगम्भीरकर्मप्रतिक्रियापद्धति वलेन क्रियायाः प्रतिक्रियामुत्पादयन् फलं भुत्ते । परन्तु विशिष्यावधारयितुं सुस्पष्टविवेचनस्यावश्यकत्वं प्रतिभाति फलभोगकालेऽपि तदीयान्तःकरणस्य वासनाजालविजड़ितत्वात् स्वाभाविकास्वाभाविकरूपेण संस्कारस्य द्वैविध्यमिति पूर्वमेव फलभोगस्वरूपायाः प्रतिक्रियाया अवसानेऽपि नवीना वासना प्रतिपादितम्, स्वाभाविकसंस्कारस्य गतिः क्रिया चैकप्रकारा, नूतनान् संस्कारान् संगृह्णति, तया च नूतनवासनया समुत्पन्ना न तश प्रतिक्रियायाः काचिदपि संभावना। तदेतत् पूर्वपादे क्रिया पुनः प्रतिक्रियान्तरस्य कारणतां भजते । एष हि क्रिया- सम्यग् विवेचितम् । अस्वाभाविकसंस्कारस्य मूलं जैवी प्रतिक्रियाक्रमोऽनन्तवैचित्र्यमयभोगशृङ्खलाया नियमितघूर्णा- वासना । मानवयोनिमधिगतो जीवः पञ्चकोषपरिपूर्णताम- यमानस्य गतागतचक्रस्य स्थायितां संरक्षति । क्रियावैचि- धिगच्छन् नवीनवासनोत्पादिकां शत्तिं प्राप्नोति । वासनावै- त्र्यानुरूपं प्रतिक्रियावैचित्र्यमिति हेतोर्भोगवैचित्र्यमपि स्वा- चिश्मात् प्रतिक्रियायां अपि नितरां वैचित्र्यम्, तेन च फलोत्प- भाविकमेव । तथापि पूज्यचरणेनिकालदर्शि-महर्षिभिर्भोग- त्तिविचित्रताऽपि नूनमवधेया । मानवं दैवं वा देहमधिगच्छन् श्रेणयो निर्धारिताः । ताश्च श्रेणयश्चतुर्विशतिप्रकाराः, येषां जीवो यावद् वासनावशीभूतत्वान्मुक्तो न भवति, तावदसौ दिग्दर्शनमपि क्रियते ॥२२६॥ प्रतिक्षणं वासनां विधत्ते । शारीरिकस्य मानसिकस्य बौद्धि- इदानीं भोगविस्तृत वर्णयति- कस्य वा कर्मणोऽनुष्ठानकाले वासनाविजडित-चित्तत्वाच्चेतसि प्रोक्तकर्मबीजरूपं संस्कारं सञ्चिनोति एतदेवानन्त-जन्मज- सुखिदुःखिज्ञानिमूढविकलाङ्गतया मानवानाम् ॥२२७॥ न्मान्मरीयानन्त-वैचित्र्यपूर्णकर्मवृक्षतः संगृहीतस्य बीजरूपिणः सुखिदुःखिप्रभृतिभेदेन मानवानां पञ्चविधा भोगा संस्कारराशेर्बीजसंग्रहगृहस्वरूपं सञ्चितं कर्म प्रोच्यते । बुद्धि- निर्णीताः । प्रकृतेश्चतुर्विशतिभेदानुसारं भोगा अपि दर्शन- भेदनिराकृतय एतदुच्यते यद् क्रियास्वरूपं संस्काररूप शास्त्रकारैः सर्वाधिकारिबोधाय चतुर्विशतिधा विभक्ताः । वोभयविधमिदं कर्मस्वरूपमेव । उदाहृत्येदमवधेयं यत् ब्राह्मण यद्यपि कर्मवैचित्र्यमनुसृत्य भोगवैचित्र्यमप्यनन्तं स्वाभाविकम्, कर्म, क्षत्रियकर्म, क्रियमाणं सञ्चितं वा कमव कथ्यते । यथा तथापि यथासम्भवं तदोयभेदानवबोधयितु भोगानां चतुर्विंश- किल शास्त्र प्रकृत्यर्थमात्मार्थ चात्मशब्दप्रयोगस्तथैव कर्मशब्द- तिश्रेणयो निर्धारिताः । तेषु मानवपिण्डश्रेणीनामनुसारतो प्रयोगो व्यापको वेद्यः । सर्वमेतदवधार्य कर्म-संस्कार-कर्मफला- दिशब्दानां प्रयोगो हृदयङ्गमो विधेयः । क्रियाकर्तृहृदयवास- मानवीया भोगा अपि पञ्चप्रकारा एव । सुखिना मनुष्याणां नामनुसृत्य कर्मबीजस्वरूपसंस्कारस्य संग्रहो जायते । संस्कार. भोगाः दुःखिनां चापि भोगाः, एतादृशमनुष्यभोगाः स्वर्गन- रूपं बीजं यथासमयमङ्कुरितं सत् वृक्षस्वरूपेणं परिणमत् रकसम्बन्धेनावधारयितुमुचितास्ते च स्वाभाविका एव । फलमुत्पादयति । इयमेव पूर्वक्रियायाः प्रतिक्रिया। फलं तृतीयो ज्ञानिनां भोगः । ज्ञानिनो मानवास्तु निजज्ञानद्वारा भुञ्जानो जीवो वासनाबलेनपुनः संस्कारस्वरूपं बीजं संगृ- स्वोयं भोगं स्वल्पयन्ति । चतुर्थो मूढमानवानां भोगः । मूढ- ह्णाति । अयमेव “बीजवृक्षन्यायस्य" अनाद्यनन्तः प्रवाहः । अयं प्रबाहः सर्वत्रैव स्थले कर्मशब्दवाच्यतामर्हति । शङ्कतेत्र मानवनिजभोगावगमो न कर्तुं पार्यते । पञ्चमो विकलाङ्गानां जिज्ञासुर्यत् भोगकाले भोगस्य परिसमाप्त्या तत्कर्म हानिः मनुष्याणां भोगः । प्रणष्टकर्मज्ञाननेन्द्रियाणामतो विकलाङ्ग- कथं न ? समाधत्ते-जीवः स्वपूर्वजन्मार्जितवासनासंस्कार- मानवानां भोगेष्वनेकविधं वैचित्र्यं दृष्टिगोचरोभवति ।।२२७॥

·KARNA अन्यच्च कर्ममीमांसादर्शनम्-क्रियापादः २१ अन्यच्चाभिधत्त- अन्यदपि- नित्यनैमित्तिकतिर्यक्तया देवानाम् ॥२२८॥ पिण्डत्रयानुसार्यवतारणाम् ॥२३०॥ नित्यनैमित्तिकतिर्यस्वरूपत्वाद् देवानां भोगस्तु अवताराः किल विविधपिण्डमाश्रित्य सम्भवन्ति । रामकृष्णा- त्रिविधोऽवधेयः । ब्रह्माण्डस्य सर्वलोकभोग्येषु स्वर्गसुखभोगः दयो मानवपिण्डधारिणः मत्स्यकूदियः सहजपिण्डधारिणः सर्वतो वैचित्र्यपूर्णोऽपि तिसृभिः श्रोणिभिविभक्तः । स्वर्गीय- नृसिंहहयग्रीवादयो देवपिण्डधारिणः । अवतारस्य भोगेपु दिक्पालादिपदधारिणां भोगः स्वर्गतानां स्वर्गीयं सुखं भुजा- वैशिष्ट्यमिदं यत् तस्य भोगसम्बन्धो ह्य का देहधारिणा साक- नानां जीवानां भोगः, स्वर्गस्य नानाविधभूतसंघानां भोगश्चेति मन्या यस्यावतारस्तेन साद्धमपि बोभवीति । अतोऽवता- स्वर्गीया इन्द्रादयो देवपदधारिण ऐशकर्मफलेन स्वर्गीयसमु- रभोगेषु वैचित्र्यमापतति । एतद्भोगवैचित्र्यमपि श्रेणीत्रय- नतपदे प्रतिष्ठितास्तत्रत्यं भोगं प्रकुर्वाणाः प्रायशोऽभ्युदय प्राप्नु- विभक्तम् ॥२३०॥ वन्ति । स किल स्वर्गसुखस्यैकः प्रकारः। तद्वदेव शरीर- नातानन्तरं कियते कालाय मृत्युलोकतः स्वर्ग गत्वा पुण्या- तद्वदारूढपतितानाम् ॥२३१॥ स्मानो जीवाः स्वर्गसुखमनुभवन्ति, स च स्वर्गसुखस्य द्वितीयः आरूढपतितानां जीवानामपि भोगस्त्रिविध एव । देवा प्रकारः स्वर्गीयाणां पारिजातादिवृक्षाणां पक्षिणां, नानासुख- आसुरा मानव्यश्च योनय आरूढ़पतिता भूत्वा सहजमानव- भोगिनां जीवानां च यो भोगः, स च स्वर्गसुखस्य तृतीयः देवनामकं पिण्डत्रयमाश्रयन्ति । देवपिण्डस्याप्यनेक उच्चावचा प्रकारोऽवगन्तव्यः ॥२२८|| विभागाः । तेपूच्चाधिकारता निम्नाधिकारे समागता आरूढ- पतिताः सम्भवितुमर्हन्ति । देवपिण्डधारिणां तिर्यग्योनावाग- अन्यदप्यभिधीयते- मोऽपि सम्भवः । यमलार्जुनप्रभृतिदेवानां मृत्युलोके वृक्षयो- तद्वदेव नारकिणाम् ॥२२९॥ निलाभ एतस्योदाहरणमवधेयम् । एवमारूढपतितानां देवानां नरकनिवासिनामपि भोगस्त्रिप्रकारक एव । शरीरान्तस्या- जयविजयप्रभृतिमानवपिण्डप्राप्तिः पुराणशास्रपु सुप्रसिद्धा, नन्तदुःखभोगस्थानं नरकलोक एव । पापकर्माचरतो जीवस्य तथैव मृत्युलोके आरूढपतितमानवानामपि तिर्यग्योन्यधिग- नरकलोकप्राप्तिः । नरकलोकस्यापि रौरव-कुम्भपाकासिपगा- मप्रमाणानि पुराणेषु समुपलभ्यन्ते । भरतस्य मुनेमूंगशरीरधार- दयोऽनेके भेदाः सन्ति । तत्रत्यो भोगोऽपि विधा विभक्तः । णम् । पिङ्गाख्य-विराध-सुपुत्र-सुमुखादिनामकानां मुनिपुत्राणा- तत्रत्यं प्रबन्धमाचरतां नरकपदाधिकारिणामेकः, मृत्योरनन्तरं मारूढपतितत्वात् पनिशरीरलाभः । सुतरामास्टपतितानां पापकर्मफलभोगाय ये मृत्युलोकान्नरकलोकं प्रतिपद्यन्ते, तेषां श्रेणीत्रयत्वात् तद्भोगा अपि त्रिधा विभक्ताः ॥२३१॥ द्वितीयः, नरकस्थितकाकगृद्धशृगालादोनां तिर्यग्योनिजीवानां अन्यदपि-- तृतीयः, एवं किल नरकस्थितानां भोगोऽपि विप्रकारकः आतिवाहिको द्विधा स्वर्गनरकाभ्याम् ।।२३२॥ स्वर्गनरकसम्बन्धेन आतिवाहिकभोगोऽपि विप्रकारकः । ॥२२९॥ एकस्माल्लोकान्तरं प्रस्थितेन जोवेन यद् भा गुरं शरीरम्, - ·२२ सूर्योदयः वाप्यते, येन च पुण्यात्मा सुखं पापात्मा च दुःखमनुभवन्- लोकनिवासिनां भोगो द्विधा विभक्तुं शक्यते । प्रेतलोकपद- लोकान्तरं प्रतिष्ठते, जीवगतिरियमातिवाहिकीत्युच्चते । धारिणां वेतालादीनां भोगः, प्रेतलोकगामिनां जीवानां अस्यामवस्थायां जोवेन यत् स्थूलं शरीरमासाद्यते, तदातिवा भोगः। प्रतलोकस्य पदधारिणो वेतालादयः प्रतलोकमुप- हिकमुदीर्यते, तत्त्वशिभिर्मुनिभिरेतदवस्थाभोगो द्विधा स्थितानां नैमित्तिकप्रतानां संरक्षण कुर्वन्तो दण्डयन्तश्च विभक्तः। नरकगमनकालिको दुःखमयः, स्वर्गप्रस्थानसामयिकः तान् तदधिकारमनुसृत्य सञ्चालयन्ति । अतः प्रतलोक- सुखमयश्च । शङ्कते-मृत्युलोकशरीरेणैव सह येषा गतिः गामिनां जोवानां साधारण भोगापेक्षया तेषां भोगो विशिष्टप्र- स्वर्गलोके जायते, यथा च धर्मराजयुधिष्ठिरार्जुनादीनां राज- कारोऽवधेयः ।। २३३ ।। षिमहर्षीणां वभृव, तत्र किमवधेयम् ? समाधत्ते एवमलौकि अपरमपि- कशक्तिविशिष्टाना मृत्युलोकतो लोकान्तरगमनसमये दैवसाहा- भक्तज्ञानिनोरेकैकः ॥२३४ ।। य्येन तदीयशरीरपरमाणुपु परिवर्तनत्वाद् विशिष्टिावस्थाधि भक्तस्य ज्ञानिनश्च नोग एकैको विज्ञातव्यः । ब्रह्माण्डस्य गमः । अयमप्यातिवाहिकगतेरेकः प्रकारो विज्ञयः । स्वर्ग- भोगणिपर्यालोचनावसरे तदिदमभ्युगन्तव्यं यत् पञ्चमषष्ट- लोक स्तैजसतत्त्वप्रधानो मृत्युलोकस्तु पार्थिवतत्त्वप्रधानः । सप्तमानां जनतपःसत्यलोकानां ब्रह्मस्वर्गापरनामकानां शास्त्र- तैजसतत्त्वलोकेषु पार्थिवतत्त्वप्रधानं शरीरं तदैव गन्तुमर्हति प्रतिपादितब्रह्मलोकानां बहुविधोपासनालोका ज्ञानलोकाश्चापि यदा तदोयदेहपरमाणुषु निश्चितं परिवर्तनं भवेत् । देवानां सालोक्यसामीप्यादिगतिमविगतवतां भोग उपासनासम्वन्धो- साहाय्येन नायमसम्भवः । दार्शनिक विज्ञानमेतनिश्चिनोति यभोगदृष्टान्तः, एतादृशमहात्मनां भोगोऽतीव विलक्षणः । यदसाधारणदशायां देवसाहाय्येन स्थूलशरोरे तादृशः परि- ज्ञानिमहात्मनां भोगोऽप्यतीव विचित्रः । देवलोकस्य देवर्षि- णामो जायते, येन पार्थिवस्थदेहधारी जीवो मृत्युलोकतो भोगोऽप्येतच्छे ण्यन्र्तगत एव । एवं किलोपासकभक्ताना भूर्भुवर्लोकमतिक्रामन् स्वर्लोकमधितिष्ठति । अत्रत्यं स्थूलदेहं ज्ञानिनां च भोगः पृथक् पृथगेकैको विज्ञेयः ॥ २३४ ॥ पार्थिवं सर्वथा परित्यज्य न लोकान्तरे तद्गतिः । अत एत. अन्यदप्युच्यते- दङ्गोकर्त्तव्यमेव यत् तद्गतिकाले देवतासहायताया तदोय स्त्रीणामेक एव वेलक्षण्यात् ॥ २३५ ।। स्थूलशरीरे तादृशः परिणामो भवति, येन जीवो विलक्षणस्य भावो वैलक्षण्यं तस्मात् स्त्रीणां भोगः लोकान्तरं गच्छेत् । परिणामोऽयं तदर्थमातिवाहिकदेहकृत्यं एकप्रकारक एव । चतुर्विशतिप्रकारभोगश्रेणोपु त्रयोविंशत्ति विधत्ते ॥२३२॥ संख्याकान् भोगप्रकारानुपवर्ण्य मपिणा सूत्रकारेण चतुर्विशी भोगप्रकारो वर्ण्यते । स्त्रोणां भोग एकः स्वतन्त्रत्रेणिगः। प्रेताना द्विधा पदनिमित्ताभ्याम् ॥२३३॥ इदं निर्णीतपूर्व यत् सर्गेऽत्र स्त्रोधारा पुंधारा चेति पृथक् नित्यनैमित्तिकभेदेन प्रेतानामपि भोगो द्विविधः । प्रेत- पृथग्धाराद्वयं प्रवहति । एकस्यामाकर्षणशक्तिरपरस्यां च अन्यच्च- ·- कर्ममीमांसादर्शनम्-क्रियापादः २३ विकर्षणशक्तिर्विद्यते । एका क्षेत्ररूपा द्वितीया बीजस्वरूपा। कर्मविपकाकस्वखपाः सर्वेऽपि भोगाः स्थूलं सूक्ष्मं च अतो भयोरेव भोगः स्वतन्त्रस्वरूप इत्यत्र नास्ति सन्देहः । शरीरं द्वारीकृत्य सम्पद्यन्ते । प्रथमतः साधारण्येन स्थूलं कारणादस्मात् स्त्रोजातीयो भोगः स्वतन्त्रवेण्यन्तर्गत इति चेत्युभयं शरीरं भोगसम्पन्नतासाधकम् । भोगसम्बन्धे स्थूलं नूनमभ्युपगन्तव्यमेव ॥ २३५ ॥ शरीरमायोजकमन्तःकरणं चानुभाक्कमिःयुक्तपूर्वम् । निय- प्रसङ्गादुच्यते- मोऽयं साधारण:। असाधारणभोगा अन्तःकरणद्वारैव सम्प- अवान्तरभेदादनेकधा ॥२३६ ॥ द्यन्ते । अत एव शारीरिको रोगो व्याधिरान्तःकरणिकश्चाधि- दार्शनिकविवेकमनुसृत्य भोगस्य पूर्वोक्तस्वरूपे चतुर्विश- रित्त्युच्यते । तदिदमशुभभोगोदाहरणम् । शुभभोगस्योदाहरणे तिप्रकारे सत्यपि आवान्तरभेदादसंख्यभेदा वेद्याः। तथाहि- पूजाप्रसादो धर्मप्रसादश्च वेद्यः । इष्टदेवसम्मुखसतिं स्त्री-संस्कारानुसारं स्त्रीभोगस्यैकत्वेऽपि त्रिलोकपवित्रकारिण्याः मिष्ठान्नं शरीरद्वारैव प्राधान्येन शुभं भोगं प्रयच्छति, परन्तु पतिव्रताया भोगः, मातुर्भोगः, पत्न्या भोगः; अपवित्राया धर्मसाधनादिपुण्यकर्मणां शान्तिसुखस्वरूपः सुखभोगोगोऽन्तः- वेश्याया भोगः इत्याद्यवान्तरभोगानामनेकश्रेणयो भवितुमहन्ति करणे समुत्रद्यते । सर्वैपु लोकेषु शरीरद्वयसत्ताया इदमेव एवं हि देवपदधारिणां देशकालपात्रभेदेनामनेके भेदा भवितुम- कारणम् । मृत्युलोके यथा पार्थिव शरीरं सूक्ष्मशरीरेण सह हन्ति । यथा च चतुर्विधभूतसङ्घचालकपदधारिणां विभिन्न- तिष्ठति, तथैव लोकान्तरेषु तत्तल्लोकोपयोगि तत्तत्तत्वप्रधा- पीठरक्षकदेवपदधारिणां दिकपालदीनां च भोगेषु बहुविधत्व नमन्यविध स्थूलशरीरं तिष्ठति ॥ २३८ ॥ व्यवधानं च सुतरा संभाव्यमेव । एवंप्रकारेणावान्तरभेदेन भोगानामगणितश्रेणयो भवितुमर्हन्ति ॥२३६॥ इदांनी प्रसङ्गतो जन्मानारगतिनिर्णीयते- प्रसङ्गादुच्यते-- सूक्ष्मस्य गतिरातिवाहिकी ।। २३९ ।। प्रारब्धमप्येवं भोगेवैचित्र्यात् ॥ २३७ ।। अतिवाहिकी गतिः सूक्ष्मशरोरस्यैव भोगनिष्पत्त: भोगवैचित्र्येण हेतुना प्रारब्धभोगस्याप्यनेके अवान्तरभेदा स्थूलेन सूक्ष्मेण शरीरेण सम्पद्यमानत्वात् स्वत एवेयं शक्का भवितुमर्हन्ति । इदं बहुत्र दृश्यते यत् प्रारब्ध कर्मणा विशेषध समुदेति यत् उभयशरीरयोः परस्परं धनिष्ठसम्बन्धत्वात नप्राप्ती सत्यां केचित् पापे कतिचित् पुण्ये धनं ब्ययीकुर्वन्ति मृत्योरनन्तरं स्थूलं शरीरमिहेव पतितं तिष्ठति, तर्हि वहवश्च सञ्चीय तद्धनं परेषां भोगाय संरक्षन्ति । यथेष्टं लोकान्तरप्राप्तिः कामति चेत् ? समाधत्त-लोकान्तरगमन- सदुपदेशदानेऽपि धनसञ्चयकारको धनिकवर्गस्तस्य धनस्य काले केवलस्य सूक्ष्मशरीरस्यैवावश्यकत्वम् । यद्यपि स्थूलं व्ययं नानुनिष्टति । एवं किल विद्या-बल-विविधाश्चश्वर्यादि- शरीरं सर्वेध्वपि लोकेषु पुनः प्राप्यते, यदि चापि द्वाभ्यामेव प्राप्त रुदाहरणेनैतत्सूत्रविज्ञानमवधारयितु योग्यम् ॥ २३८ ॥ शरीराभ्यां भोगनिष्पत्तिर्जायते, लोकान्तरप्रातिकाले स्थूलं तत्कथं सम्पद्यत इति व्याहरति-- शरीरमनावश्यकत्वाज्जीर्णवस्त्रवत् परित्यक्तं यत्र समुत्पन्न सर्वेऽपि देहाभ्याम् ॥ २३८ ॥ तत्रंथ पतितं तिष्ठति । सूक्ष्मं शरीरेणैव जीवो लोकान्तरं m -- - ·२४ सूर्योदयः ॥ २३९ ॥ प्रतिष्ठते । मृत्युकाले सूक्ष्मशरीरधारिणं जीवं यत्र संस्थाप्य मतिदुर्वलत्वाल्पराधीनत्वाच्च ते परसाहाय्यमन्तरेण नान्यत्र लोकान्तरं प्रापयन्ति, तदातिवाहिकं शरीरमुच्यते तद्गति- गन्तुप्रभदः । तदानीमुपयुक्तदेवाः पत्राधान्यां पर्चामवाति- रातिवाहिको । यथा किलाच्छादनिकायां पत्रं पिधाय प्रेप्यते वाहिकेषु देहेषु जीवान् संस्थाप्य लोकान्तरमानयन्ति, तथैवातिवाहिके देहे संस्थाप्य जोवं सूक्ष्मशरीरस्थं देवा मृत्युलोके स्थूलशरीरं त्यक्त्वा, मृत्युलोक एव जीवानां लोकान्तरं गमयन्ति । अतिवाह्य त्वादेवातिवाहिकमुदोर्यते जन्मकालेऽपि एवमेव देवसाहाय्यमपेक्षितम् ॥ २४१ ।। पसङ्गनो मानवानां जन्मविषयकं विज्ञानमुपवर्ण्यते- तद्गति स्पष्टयति पितृतन्त्रमाधिभौतिकम् ॥ २४२ ॥ सा पितृलोकादौ ॥ २४०।। आधिधिभौतिकं पितृणामधीनं ज्ञातन्गम् । देवगणा सा आतिवाहिको गतिः पितृलोकादौ बोभवोति । प्रत- यद्यातिवाहिके शरीरे सन्निधाय सूक्ष्मशरीरविशिष्टजीवं लोका- नरकपितृदेवासुरलोकेषु आंतिवाहिकी गतिर्जायते । मृत्युलो- न्तरं प्रापयन्ति, मृतिभुवनेऽपि मातृग तुधिगमयन्ति चेतहि केऽपि सा सम्भवति पुनरावृत्तिकारिणी, मरणान्तरं जीवो मृत्युलोकस्य स्थूलशरीरं केन निर्मीयत इत्यादिजिज्ञासुसंशय- दुःख भोगाय प्रेत- रमलोकयोः सुखभोगाय च पितृलोके निराकृतये पूज्यपादमहर्षिसूत्रकृतासूमिदमाविस्वृत्तम् पितृवीर्य भुवःस्वरादिदेवलोकेषु, किम्वाऽतलवितलादिष्वसुरलोकेषु च, द्वारी कृत्य देवगणाः सूक्ष्मशरीरधारिण जीवं मातृगर्भमान- अथवा मिश्रभोगाय कर्म कर्तु मृत्युलोकेऽत्र समागच्छन्ति । यन्तीति निश्चितमेव । जीवस्य स्थूलशरीरं मातृगर्भ मातुः आतिवाहिकदेहसाहाय्येनैवैता गतयो भवन्ति । सूत्रेऽत्र पितृ- पितुश्च रजोबीर्यद्वारा पितृभिरेव निर्मीयते । अर्यमादयो ह्यने- शब्दोपादनप्रधानकारणमेतदेव यत् मृत्युलोकस्य साधारण- के नित्यपितृपदापदाधिष्टातापः पितृलोकवासिनों देवविशेषाः, सुखप्रदः पितृलोक एप, प्रोतनरकपितृलोक- ये किल जगत आधिभौतिकप्रबन्धनिरीक्षकाः एतेषां द्वारव आतिवाहिकी कस्य प्रबन्धेन भवतीत्युच्यते-- मातूगर्भ जीवस्य यथोविवभोगनिष्पत्तये उपयुक्त ल्थूलशरीरं देवाधीना ॥ २४१ ॥ निमित्तं जायते । सुतरां मानवस्थूलशरीरनिर्माण पितृद्वारा अतिवाहिकी गतिदेबाधोना वेद्या । अत्र देवाः साहाय्यमा- सम्पद्यते सूक्ष्मदेहधारिणं जीवं च यथाकालं तदेहे देवगणा चरन्ति । प्रेतलोकं नरकलोकंवा प्रापयितु यमदूतसंज्ञकाः नयन्ति । तदानीं जीवोऽसौ शरीरत्रयविशिष्टो भूत्वा नूतन- क्षुद्रदेवाः सहायकाः । अन्यत्र गतौ देवदूतनामकाः सहायतां कर्मानुष्ठाय प्राचीनकर्मफलोपभोगाय चोपयोगिता प्रपद्यते विदधते । लोकान्तरप्राप्तिकाले सूल्मशरीरविशिष्टजीवाना- एतदेव माननजन्मग्रहणरस्यम् ॥ २४२॥ [ क्रमशः] - ·सूर्योदयस्य ५५ तमसंवत्सरप्रवेशोत्कर्षाशेषसमुल्लासोपलक्ष्ये १६७८ स्त्रीस्ताब्दस्यागस्तमासे स्वातन्त्र्योत्तरसंस्कृतप्रगतिविशेषाङ्कः परमैश्वयोत्सवतया संस्कृत-विश्व-वाङ्मय-विषयसामरस्यसंज्ञापकतया सप्रश्रयं प्रकाशयिष्यते omop अस्मिन् विविधनिबन्ध निकुरम्बरमणीये कविताकमनीये एकात्पिडिते स्वाध्यायसामग्रीसंगते ऐतिहासिके स्वातंत्र्योत्तरसंस्कृतप्रगतिविशेषाङ वर्षेऽस्मिन् भारतेऽन्यत्र विदेशेषु यथा च सा। एकत्रिंशशरचशुभ्रा प्रगतिः ज्ञापयिष्यते ।। महनीया मनीषिणः, प्रज्ञाप्रकाशपरमैश्वर्योल्लासिता विद्वांसः, कलाकृतिकलापकलितकलहंसाः कवयः, ललितालोकालोक लावण्यलालसाः कृपालकः लेखकाः, ऐतिहासिक तथ्यं दिदर्शयिषवः शिक्षाकोविधाः, तत्त्वानुसन्धिरसूना शिरोमणयः सधळ समाहूयन्ते श्रीमन्तः सूर्योदयोदयाय संस्कृतसुभगरश्मिप्रसरप्रकाशप्रसारायेति प्रार्थना । तत्र विषयाः स्वातंत्र्योत्तरसंस्कृतनिकासः, स्वा० गद्यकाव्यम्, चम्भूकाव्यम्, मुक्तकानि, स्तोत्राणि, खण्डकाव्यानि, महाकाव्यानि, निबन्धाः लक्षणलक्ष्यग्रन्थाः, कोशेतिहासमन्या: नास्तिकास्तिकदर्शनदर्शकग्रन्थाः तन्त्रग्रन्थाः, गणितफलितज्योतिषग्रन्थाः माकरणप्रक्रियादर्शनविषयका अन्याः पुराणेतिहासप्रकाशनानि, शासननीतिः अपरभाषाभ्यः संग्कृतेनूदित विषयाश्य तथान्ये देखकरूह्या विषयाः भविष्यन्ति । संस्कृतसेविसंस्थानां संस्कृतसेवार्थ जीवनसमर्पकानां निःस्वार्थकार्य-मम्पादकानां सर्वातिकाविमा विदुषां परिचयः दैनिक-चालाहिरूपाक्षिक-मासिक त्रैमासिक पायमासिकवार्षिकपत्राणां परिचयः इत्येतेषुलन्दविवाजिवेषु विषयेषु खान संप्रेष्य सूर्योदयसम्पादकोनुयायः भीमझिरिति शम्।

·. शुभANIMAAJerminesh LAR arner TV pune-cape thepuVERAIN RELAIMER बात +eutresolutiktATICT *MPlz KNOWHERPA AANTARNAD LA.madhaviour Roadwali - Footpurane.r: "WHATIALAKMANANAMITENAuthi ar vasu ma !! "NCE MEANINibanahinilamsadiNEL ARMANIMALLALITMayAhisLike her peNTERTAIN, -mumtammnamaamaraw ammetner ast-warranty rasimharat aur anitaran mom raunamummy mimi men immarat Inanavkestrawalks aipmein mummaNapneraptaintainseen pin:ARATTIMMITrusumharmonimom सूर्योदयस्य नियम -namannaikoreane--- Rela Cam naugugaram पत्र-संहिता दिया भासिकपत्रस्य बार्षिक शुल्क कान्तरको वर्तन है अमावा---( सही आर्डर ) द्वारा तोपोयम् । कधी की भू०० पुस मदेमानिः सः । भाव गम्भीरसाहित्यसलस्थिताः १२ अङ्काः म पन्ते मनोन प्रवास (जनवरी कुतः) एक ग्राहकरन स्वीजियते । माध्यमिक शताकि असल स्बोशियेता? आपसमासस्य २६समें विदाई गोवाः अशितो जति । भारत संगीन माहोयः सः अध्यते। असस्तकला वैद दिनाकानन्तरं शय सुजनीया व कवितादीनां शवया संयतया. सरलमा शुद्धया च भान्धम् । प्रकाशनाचलेबाजीनां स्पष्ट रैः कगंजस्यैकपुळे एक लेखननावश्यकम् । अन्दीला लेखादयः पोस्टाविभागोम-चिटिका-ट्रिकट ) प्रास्यनन्तरं परावर्तयितुं शक्ष्यन्ते । सम्पादकीय-विषयसम्बई पुन व्यबहारे सा व्यवस्था-विभागीय-पत्रव्यवहारे च 'अवस्थापकः इति च स्पष्ट लेखनीयम् येन उतरलाभे नुवा विलम्बो न भवेत् । । विज्ञापनशुल्कम् सूर्योदये सुरुचिपूर्ण विज्ञापन प्रकाश्यते। एकवार तस्य प्रकाशनस्य शुल्कक्रमश्च अधोलिखिोजीस्त, सार्वकालिकस्य दीर्घकालिकस्य च विज्ञापनस्य कृते विशेष-सौविध्याय पत्र-व्यवहार में। साधारणस्य प्रतिपृष्ठम् साधारणस्य प्रत्यर्धपाटन साधारणस्य चतुर्थांशपृष्ठस्य ३५) জাযা-স্থলে आवरण-द्वितीय तृतीयपृष्ठयोः १३०) अनावरणपठेविज्ञापनं न स्वीक्रियेत। Postavantaves सङ्केत Minindashty 'सूर्योदय कार्यालयः, भारतधर्ममहामण्डलम् , लहुराबीर, वाराणसी-१ areaNPARASI maratswamarparentsna सम्पादकः, प्रकाशकः, मुद्रकश्च-डॉ० श्री परमहंस मिश्रः, श्रीभारतधर्ममहामण्डलम्, लहुराबीर, वाराणसी कैण्ट । मुद्रण-स्थल-जयभारत प्रेस, बाँसफाटक, वाराणसी।

·MIT - meenawation- --- MAHARoman. ommm raumARONARRAIMewa weenaamanawwaren- सूर्योदयः श्रीभारतधर्ममहामण्डलस्य मासिकं संस्कृतमुखपत्रम् PATAIN . mera Romania mnamanna वर्षम् ५४ सम्पादक: डॉ० परमहंस मिश्रः - सहसम्पादको- डॉ. कपिलदेव पाण्डेयः श्रीश्यामविहारी त्रिपाठी अङ्क : १० अक्टूबर १९७७ स्वात्मातिरिक्तवपुषा न विभासि मह्यम् 0 संरक्षिका श्रीमती विद्यादेवीजी महोदया सर्वत्र पश्यामि तवैव रूपं सर्व त्वमेवासि विचिन्तयामि। अनुग्रहादम्ब विभाति मह्यं लोकश्चिदुन्मीलदुवन्वमिः ।। पश्याम्यह त्वां परितः प्रकाशप्रकर्षपर्यस्तपरप्रभावम् । स्वकं च सम्यक् त्वदनन्यताप्तं विश्वात्मके संविदि शोभमानम् ॥ प्रवन्धसम्पादिका श्रीमती एस० बी० पाई० . स्वातन्त्र्यशक्त्या स्वयमात्मभित्तो विश्वात्मकत्वेन विभासमानम् । सादातनी संसृतिमादधानं स्मरामि सर्वात्मकमीशमीडयम् ।। वार्षिक मूल्यम् ९/० रूप्यकाणि त्वं योसि सोऽसि हृदये नहि संशयो मे, जानामि यत्त्वमसि तन्नहि कश्चिदन्यः । अन्योऽपि नासि परमात्मतयानुभूतः, स्वास्मातिरिक्तवपुषा न विभासि मह्यम् ॥ -डॉ० परमहंस मिश्रस्य प्रत्यङ्क-मूल्यम् ३/७० एकरूप्यकम् mammi

·विषयानुक्रमः
प्रपानका
पत्रपटम्
परिवेषकः
ऋग्वेद १-३५-१-२
स्व० श्री विन्ध्येश्वरी प्रसाद शास्त्रिमा
२
सम्पादक:
१--देवो याति भवनानि पश्यन्
२.--श्री महर्षिज्ञानानन्दचरितं महाकाव्यम्
३-सम्पादकीयम्
४-काव्य-निरूपणम्
५-कि नाम साहित्यम्
६-गीतायां योगशब्दः
८-कर्ममीमांसादर्शनम् : क्रियापादः
डा० भोलानन्द मिश्रः
१५-२४
श्री ब्रजकिशोरस्वाई
भगवत्पूज्यपादयोगिराजगहनिम्यागी
ज्ञानानन्दजीमहाराजः

·सूर्योदयः रागद्वेषनिशाटनं विधुरयन् मोहं तमो नाशयन्, तामिस्र जडवादकैरवकुलं ज्ञानत्विषा ग्लापयन् । विद्वत्कोकमशोकयन् नवसुधीरोलम्बमुन्मीलयन्, सञ्जातः सुमनोमनो मधुरयन् सर्वत्रसूर्योदयः ।। ५४ तमे वर्षे] वाराणसी आश्विन २०३४ अक्टूबर १९७७ [ अङ्क १० ॐ दवो याति भुवनानि पश्यन् ॥ हयाम्यग्नि प्रथम स्वस्तये, ह्वयामि मित्रावरुणाविहावसे । ह्वयामि रात्री जगतो निवेशनी, ह्वयामि देवं सवितारमूतये ।। आकृष्णेन वर्तमानो, निवेशयन्नमृतं मत्यं हिरण्ययेन सविता देवो याति भुवनानि पश्यन् ।। ऋ० १.३५-१-२ रथेना, विश्वस्य जगतः कल्याणाय दुष्कृतां च विनाशाय, अस्माकं याज्ञिकानामविनाशाय अहमाराधकः सर्वप्रथमम् जगज्जीवनाधारं दाहिकया पाचिकया च शक्ता समन्वितं हुताशनं ह्वयामि । अस्मिन् यज्ञकमीण अस्मद्रक्षणाय अहं मित्रं वरुणं च प्राणोदानरूपिणो देवी आवाहयामि। स्वकीयान् सर्वान् जीवनभवहारव्यापारान् निष्पाद्य विधान्ति- समीहकस्य विश्वस्य आत्मनोऽङ्क निवेशनी रात्रीम् तदधिष्ठातृदेवतामावाहयामि । अस्य यज्ञस्य रक्षणार्थ दिव्यशक्ति- सम्पन्न देवं सवितारमावाहयामि । इमे सर्व देवाः अस्मद्रक्षका भवन्तु । कृष्णवर्णविभूषितराजसपटलमण्डलावृतः सूर्यो देवः स्थावरान् जङ्गमांश्च स्वस्वस्थानेषु स्थापयन् स्वर्णवर्ण- वरेण्यवाहुनेन रथेन सम्यग सम्पूर्ण जगत् पश्यन् मत्समी रमागच्छति । अहं तत्र गतं विदधामि ।

·गुरुदेवस्मृतिः ] [पूर्वतोऽनुवृत्तम् * श्री महर्षिज्ञानानन्दचरितं महाकाव्यम् * स्वर्गीयाः श्रीविन्ध्येश्वरीप्रसादशास्त्रियः [ द्वाविंशे सगे ] ध्यानपराश्च न यस्य त्यजताङ्ग विषण्णतां निजां शृणुत मद्वचः । अहमद्य निशाक्षये ध्रुवं परमे ब्रह्मणि यामि लीनताम् ॥१॥ भयतोऽपि च लोभतोऽपि वा भुवि कामाय · च जीविताय च । सकलाथिहितः सनातनो निजधर्मो कदापि हीयताम् ॥१२॥ भवताऽवहिताः सुसंगता निजवर्णाश्रमधर्मरक्षणे। जननीव च जन्मभूरियं ह्यसुदानेन सदा निषेव्यताम् ॥८३ ॥ निखिलेऽपि च जीवमण्डले ह्यनुकम्पा परमेश्वरे मतिः। पुरुषार्थचतुष्टये रतिविरतिषविरोधकर्मतः গ্রিকাচদি च कायवाङ्मनःपरिशुद्धाविह सम्भवेत् । स नरः स समाज एव वा स च देशोऽप्यमृताय कल्पते ॥५॥ शुचिभारतधर्ममण्डलं परमप्राणसमं मतं सकलं तदीयमादरात् शुभकृत्यं परिपाल्यता सदा ॥८६॥ श्रुतिशास्त्रपुरागसेवनं शुभदं कर्म मतं विपश्चिताम् । जीवनलक्ष्यमस्ति तद् गणनीयं निजनित्यकर्मणि ॥ ८७॥ रुधिरक्षरणेन जीवनं क्रमशो ह्रासमुपैति मेऽधुना। परिवक्तुमनीश्वरोऽप्यह हितदं किञ्चिदुदैरयं विमलेऽम्बुनि भूतलेऽपि वा मृतदेहो न निपातितोऽस्तु मे । शुचिमन्मणिकणिकास्थले चितिमारोप्य विभूतिसाद भवेत् ॥८९॥ उपदिश्य वचः स हीदृशं मनुमेकाग्रममाः स ओमिति । विधिवत्समुदीर्य रहसा परतत्त्वे समलीयताजसा ॥१७॥ मम । च ·सम्पादकीयम् . . मानवताया अवमूलनम् सर्गेऽस्मिन् सर्वातिशायिनी योनिर्मानवयोनिः । उच्चते महाभारतसाम्पराये च कौरवक्रौर्यकोलनस्य तत्कृत- चतुरशीति' -(८४)लक्षपरिमिता सुयोनिषु सदसद्विवेकरसि- कदाचारदूरीकरणाय- युधिष्ठिरपक्षपोषितसद्धर्मसंरक्षणाय कशेमुषोको मानव एव । देवा अपि दुर्लभ मानवजोवनमाप्तुं च महान् मानवविनाशः कृष्णेनाकारि । यतन्ते । यतोऽस्मिन्नेव सर्वशक्तिमतः परमेश्वरस्य, परमानुग्रह वर्तमाने च युगे संपद्यमाने विश्वयुद्ध मन्येऽधिनायक- परायणायाः पराम्बायाः शक्तिविस्फारोतिस्फूर्यते। मनुपुत्रैरिय वादविरोधी विनिश्चयः मानवमहासंहारहेतुत्वेनोपन्यास्यः । धरणी वसुन्धरारूपेण धन्या कृता, गगन चिद्गगनरूपेण गुरु- युद्धान् विहाय येषु सिद्धान्तदूषणनिराकरणमनिवार्यकरणीयत- तरीकृतम् । किंबहुना तत्त्वान्वेषणक्रमे एभिः विश्वस्य या समापद्यते--मानवसंहारः निश्चयेन असह्यो भवति । विश्वम् रहस्यमुद्घाट्य विश्लिष्टं परब्रह्मणः परमशिवस्य च अहिंसकास्तु जीवमात्रदयाशीलाः कदापि कमपि जोवं न तात्त्विकता प्रकटिता। भौतिकैः विज्ञानवादिभिः वैज्ञानिकैश्व प्रकृतिक्रियाशीलतां, परमाणु विशसितुं वांछन्ति किन्तु ये हिंसासिद्धान्तसमर्थकाः सन्ति तेऽपि विस्फोटप्रक्रियां, नवमाचरन्ति येन कस्यापि निरपराधस्य प्राणाघातः भवेदिति जैवसर्गसम्बन्धीनि विविधानि सुगोपितानि रहस्यानि, तदभेद- भूमिकाश्च समुद्भाव्य तेषां प्रयोगं च प्रदर्श्य मानवधिषणायाः किन्तु हन्त ! रे ! साम्प्रतिकाः कुलाङ्गाराः ये स्वयं धौरेयता सम्यक् साधिता। सापराधाः सन्तः निरपराधानेव विशसन्ति, नन्ति, मारयन्ति, क्रूरतया कृपाणेनान्तरिकोमुदरस्थां पाचनप्रणालिकामेव कर्त- कालजयिभिः सुकृतिभिः तपःसाधनासिद्धः अमृतमहा- यन्ति ! असामान्येनैव क्रूरव्यवहारेण नागरिकान् त्रासयन्ति, हृदन्तरालरहस्यप्रकाशकैर्मन्त्रद्रष्टभिः ऋषिभिः विश्वस्मिन् ताडयन्ति, पुण्यानि लुण्ठन्ति, क्रय विकिरन्ति, गहान, प्रज्ज्वा- देशे समुत्पन्नः महापुरुषैश्च सुप्रसिद्धासु स्वकृतिषु मानव- लयन्ति तेषु शिशुकान् पातयन्ति, किं बहुना विविधान् जीवन-सदाचारव्यवहारपद्धतिः प्रभूततया प्रतिपादिता वर्तते, अकल्पितान अप्रत्याशितान् उत्पातान् आवर्तयन्ति येन जग- न केवलं प्रतिपादिता वर्तते किन्तु स्वजीवने सम्यक्तया जीवनं समाकुलं भयसंकुलं च भवति शासनं च वैवश्यतः चरितार्थतया व्यवहृताऽपि शास्त्रआयते । कठोरतां प्रदर्शयति येन नागरिकं जीवनं शान्तिसम्पन्न आसृष्टेरद्यावधि मानवजातिः विविधाभिः सोपानपर स्यादिति! म्पराभिः गौरवस्योत्कर्ष राशिमापादयामाम । विविधेषु च वाराण्यस्यां संपद्यमाने साम्प्रदायिके वैमत्ये यज्जातं तेन जीवनोद्देश्यभूतेषु सिद्धान्तेषु प्रवृद्धविश्वासात् रामायणमहा लज्जाया अपि मस्तकं नम्रीभूतं भवति ! अकारणकरुणा- भारतकालादारभ्य साम्प्रतिकविश्वसाम्परायपर्यन्तम् ये नर वरुणालयायाः पराम्बाया मातुः दुर्गायाः जलसमाधियात्रोत्सवे संहारा जातास्ते मात्रम् अधर्मनिराकरणपूर्वकं धर्मसंस्थाप- समारोहे मातृभक्ताः श्रद्धास्थावन्तो जनाः शान्तिप्रियजन- नार्थका एवासन् । रामरावणयुद्धेन रामवर्तितव्यं न रावणा सम्मर्दश्च चलित आसीत् । सर्वेषां मनस्येक उल्लास नदित दिवदिति सद्धर्मधारिका सदुक्तिरद्यावधि प्रचलिता वर्तते । आसीत् न ततः प्राक् किमपि वैमत्यं च नेत्रविषयीकृत- ·सूर्योदयः मासीत् । शासनद्वारा स्वीकृतेन पथा प्रस्थितः समारोहजन भेदनम्, इष्टकाप्रहारः जनानां ताडनम्, विविधतया विद्राव- समूहः अप्रत्याशिततया कुलाङ्गारैरवरुद्धः ! किमासीत्तस्य णम्, सर्वमेतत् प्रत्यक्षं गोचरीकृतं दौर्जन्यं कुलाङ्गार- कारणम् ! राचरितम् ! धर्माचारै वैमत्यं पृथक् वस्तु भवति ! कश्चित् कमपि सूर्योदयपरिवारः सुसन्तप्तः वर्तते एतेनासद्वयवहारेण धर्ममाचरति कश्चित् कमपि मान्यतां ददाति ! किन्तु इति भगवन्तं प्रार्थयति—यदस्मिन्नेव भरतभुवस्तले पलिताः, साक्षात्सहिष्णुतया जीवनं शान्तिमूलकं कृत्वा सर्वम् समं पश्यति एतस्मिन्नेव वायुमण्डले श्वासप्रश्वासपूरिताः, धमनीषु हिन्दू- समं च व्यवहरति । न धर्मः पारस्परिकं वैमत्यं परिवद्धितु- नामेव रक्तधारिणः, खरकरवाल भयेन धर्मान्तरमङ्गीकारिणः मादिशति, न सम्प्रदायः कदाप्याज्ञापयति परस्परं कलहायितुं, हिन्दव एव मुस्लिमनामधारिणः कथं दूषितधिषणाः न कोपि विचारशीलः पुरुषः एवंभूतं दूषण समर्थयति ! तिष्ठन्ति ! जनसमूहः जनन्याः जयघोष कुर्वन् गच्छन्नासीत् ! एतेन विस्मरन्ति च भ्रातृभावम् सर्वदा- सर्वेषु समारोहेषु किं जातमासीत् स्वयं सर्वात्मना ईमानमतावलम्बिना समक्ष- धार्मिकेषु उत्सवेषु च प्रदर्शयन्ति दुःशीलतामिति महदान्तरिक मिति प्रश्नः स्वभावतः जागति ! समारोहः पथि क्रमशः सामाजिकं च कष्टम् वर्तते ! प्रचलन् पन्थानमतिक्रम्य किमपि दूषणमपि नहि अकरोत् । शासन व्यवस्था स्थापयति, विरोधिनः षड्यन्त्रं विवधति, स तु प्रचलन्नेवासीत् । क्रमशः स गङ्गायास्तटमनुप्राप्य स्व शान्तिप्रियाः हिन्दवः मुस्लिमजनाश्च व्यवन्ति । अत्र भगवा- कर्तव्यतां पूरयितुमेव प्रवृत्त आसीत् किन्तु तत्र यदभूत् तत् नेव शरणम् ! माता पराम्बा दुर्गा एवात्र प्रमाणम् ! तैमूरिकां बर्बरतामेव दिशति । अस्मिन्नपि युगे यदा देशः पाकिस्ताने जातेऽपि विधर्मिणः त्रोटयन्ति आराध्यविन- स्वतंत्रो वर्त्तते ! सत्यं मानवताया मूल्यमेव एतैरपास्तम् ! हान्- इति त्वमेव भगवन्नवतर ! रक्ष धर्मम् । तब प्रतिज्ञा अस्ति- मातुः पराम्बायाः विग्रहस्य प्रस्तरैः खण्डन समग्रहिन्दु- जातेः हृदयस्य खण्डनमिव सर्वहृदयानि पौडयत्येव ! निर रक्षणाय च साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्, पराधेषु श्रद्धालुषु शतघ्नीसंचालनम्, गोलिकाभिरङ्ग धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे।

·" " काव्य-निरूपणम् कविशेखर:- डा० भोलानन्द मिश्रः डी० लिट साहित्य-निकेतन, ब्रह्मपुर, सीतामढ़ी बिहार) काव्यप्रकाशकत्तुर्मते काव्यलक्षणमुच्यते ४-व्यक्तिविवेककारेगाप्युक्तम्-"काव्यस्यात्मनि अङ्गिनि तददोषौ शब्दार्थों सगुणावनलंकृती पुनः क्वापि, इति । रसादिरूपे न कस्यचिद् विमतिः" इति । एतचिन्त्यम् । तथाहि यदि दोषरहितस्यैव काव्यत्वं ५ - ध्वनिकारेणाप्युक्तम्- नहि कवेरितिवृत्तमात्रनिर्वा- तदा-"न्यक्कारो ह्ययमेव मे यदरयस्तत्राप्यसौ तापसः' हेणात्मपदलाभः, इतिहासादेरेव तत्सिद्धेः । इत्यादि-श्लोकस्य विधेयाविमर्शदोषदुष्टतया काव्यत्वं ६-आचार्यवामन मतेन-रीतिरात्मा काव्यस्येति । ने स्यात् । प्रत्युत ध्वनित्वेनोत्तमकाव्यतास्याङ्गोकृता । ७-विश्वनाथ-मतेन-वाक्यं रसात्मकं काव्यम् इति । मनु- ईषदर्थे नः प्रयोग इति चेत्तर्हि 'ईषद्दोषौ अस्योदाहरणम् शब्दार्थों-काव्यम्' इत्युक्ते निर्दोषयोः काव्यत्वं न स्यात् । शून्यं वासगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किंचिच्छनै-- सति संभवे-'ईष दोषौ' इति चेत्, एतदपि काव्यलक्षणे निद्राव्याजमुपागतस्य सुचिरं निर्वयं पत्युर्मुखम् । न वाच्यम्, रत्नादिलक्षणे कीटानुवेधादिपरिहारवत् । विश्रब्धं परिचुम्ब्य जातपुल कामालोक्य गण्डस्थली, महि कीटानुवैधादयो रत्नस्य रत्नत्वं व्याहन्तुमीशाः । लज्जानम्रमुखी प्रियेण हसता बाला चिरं चुम्बिता॥ किंतूपादेयतारतम्यमेव कत्तुम् । ८-रसगंगाधरोक्तदिशा काव्यलक्षणम् :- किच शब्दार्थयोः सगुणत्व-विशेषणमनुपपन्नम् । रमणीयार्थप्रतिपादकः शब्दः काव्यम् । रमणीयता गुणानां रसैकधर्मत्वस्य 'ये रसस्याङ्गिनो धर्माः शौर्यादय च लोकोत्तरालादजनक-ज्ञानगोचरता। लोकोत्तरत्वक्च, इवात्मन:'-इत्यादिना तेनैव प्रतिपादितत्वात् । आह्लादगतश्चमत्कारत्वापरपर्यायोऽनुभवसाक्षिको जाति- ननु शब्दार्थों सगुणी, इत्यनेन गुणाभिव्यञ्जको शब्दार्थों विशेषः । कारणञ्च तदवछिन्ने भावनाविशेषः पुनः काव्ये प्रयोज्यावित्यभिप्राय इति चैन्न । गुणाभिव्यजक- पुनरनुसंधानात्मा । पुत्रस्ते जातः, धनं ते दास्यामि इति शब्दार्थवत्त्वस्य काव्ये उत्कर्षमात्राधायकत्वम्, नतु स्वरूपा वाक्यार्थधीजन्यस्यालादस्य न लोकोत्तरत्वम् । अतो न धायकत्वम्। तस्मिन् वाक्ये काव्यत्वप्रसक्तिः । १-वक्रोनिजीवितकारमतेन वक्रोक्तिः काव्य- जनकभावना-विषयार्थप्रतिपादकशब्दत्वम् । जीवितम् बोध्यम् । पादितार्थविषयकभावनात्वं चमत्कारजनकतावच्छेदक २-ध्वनिकारमतेनोक्तम्-काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति । स्व-विशिष्ट-जनकतावच्छेदकार्थप्रतिपादकता- ३-आग्नेयपुराणोक्तदिशा-वाग्वदग्ध्यप्रधानेऽपि रस एवात्र संसर्गेण चमत्कारत्ववत्वमेव वा काव्यत्वमिति फलिसम् । जोवितम् इति । वस्तुतः रमणीयार्थ-प्रतिपादकः शब्दः काव्यम्, इदमेवकान्य- यत् प्रति तत्त्वम् ।

·सूर्योदयः - । मानाभावात् । 'रसवदेव काव्यम्, यत्त लीना। दिति शम् । ma- - an तच्च लक्षणम् युक्तम्, नतु पूर्वोक्तानि लक्षणानि । यत्तु प्राञ्चः, यत्र - अर्थचमत्कृपस्कृता शब्द-चमत्कृतिः प्रधान अदोषो सगुणौ सालंकारौ शब्दार्थों काव्यम्,---इत्याहुः; तदधमं चतुर्थम् । यथा- तत्र विचायते--शब्दार्थयुगलं न काव्यशब्दवाच्यम्, मित्रात्रिपुत्रनेत्राय त्रयी-शात्रयशत्रवे गोत्रारि-गोत्रजत्राय गोत्रात्रेते नमो नमः॥ इति साहित्यदर्पणे निर्णीतम्, अत्रार्थचमत्कृतिः शब्दचमत्कृती तन्न शोभनम् । वस्त्वलंकारप्रधानानां काव्यानाम्-काव्य- त्वापत्तेः । न चेष्टापत्तिः, महाकविसम्प्रदायस्याकुली वस्तुतः संस्कृतसाहित्ये काव्यत्वम्, हिन्दीसाहित्ये भावात् । प्रसंगाद् वा। काव्यत्वम्, मैथिली साहित्ये ( भोजपुरी-मगही- अर्थमात्रस्य विभावानुभावव्यभिचार्यन्यतमत्वा- पुरी-मौद्गलबज्जिका–साहित्ये ) काव्यत्वम्, पालि- साहित्य काव्यत्वम्, वंगसाहित्य-काव्यत्वम्' यवनानां शब्दचित्रं वाच्यचित्रम् अव्यङ्गयम् त्ववरं स्मृतम्'-. साहित्ये ( उर्दू-फारसी-अरबीसाहित्ये )-काव्यत्वम्, इति काव्यप्रकाशोक्तदिशा भेदाः । आंगल-साहित्ये काव्यत्वम्, मुण्डा-साहित्ये-(स्थाली- साहित्ये) काव्यत्वम्, कन्नड-तेलगू-तामिल-मलया- रसगंगाधरोक्तदिशा उत्तमोत्तमोत्तम- लम- असमी-साहित्ये काव्यत्वम्, खालसा-गुजराती- मध्यमाऽधम--भेदाच्चतुर्धा । मद्रासी-साहित्ये काव्यत्वम्, ख्शी-फ्रेंच-इटली- शब्दार्थों यत्र गुणोभावितात्मानौ कमप्यर्थमभिव्यङक्त- साहित्य-काव्यत्वम्, जर्मनी-वर्मी ( जापानी )-यूनानी सदाद्यम् । साहित्ये-काव्यत्वम्, मागधो-अवन्ती-शौरसेनी- अस्योदाहरणम् - प्राच्यसाहित्ये-काव्यत्वम्, चीनो ताहित्ये काव्यत्वम् । 'शयिता सविधेऽप्यनोश्वरा सफलीकतु महो मनोरथान् । तत्तद्देशोय-नेपाली ( कुर्रासाहित्ये) काव्यत्वम् । ससृतेः दयिता दयितान .म्युजं दरमोलन्नयना निरीक्षते ।।' सर्वविध-साहित्ये-काव्यत्वम्, यत्र रमणीयार्थ-प्रतिपाद- यत्र व्यङ्गयमप्रधानमेव सच्चमत्कारकारणं तद्वितीयम् । कानाम् शब्दानाम् सुसन्निवेशः। संस्कृत-साहित्यस्य पुत्री- उदाहरणम्- रूपिणो संसृते :-समग्राः भाषाः काव्यादयश्चेति नात्र राघव-बिरह-ज्वाला-संतापितसाशलशिखरेषु । केषाञ्चित् विप्रतिपत्तिः । आर्य-भाषानुगताएतद्देशस्य चतुर्दश- शिशिरे सुखं शयानाः कपयः कुप्यन्ति पवनतनयाय ॥ भाषाः संविधानस्वीकृताः । सिन्धी भाषा च पञ्चदश । आर्यभाषानुगताः समग्रानाम् देशानाम् भाषाः । यत्र व्यङ्गयचमत्कारा समानाधिकरणो वाच्यचमत्कार- स्तत्तृतीयम् । 'तीनि कोश मे बोली बदले, पांचि कोश में भाषा" यथा यमुनावर्णने- इति कस्यचित् कवेर्वाणो निर्बाध-मूलिका । भारोपियन- 'तनयमैनाकगवेषणलम्बीकृतजलधिजठरप्रविष्टहिमगिरि- भाषापि आर्यभाषायाः पुत्री। भाषाविज्ञानविद:- केचन भुजायमानाया भगवत्या भागीरथ्याः सखी' इति । विद्वांस: विज्ञानेभाषा-विज्ञाने च इयम् सरणिरुपस्थापिता; अत्रीत्प्रेक्षा वाच्यैव चमत्कृतिहेतुः। कदम्बमुकुलन्यायेन, देहलोदीपन्यायेन, काकाक्षगोलक- - - -- ·काव्य निरूपणम् ७ न्यायेन । अधुनातन-भाषाविज्ञानपतंगाः केचन मीमांसकाः स्वरूपानन्देन सह गोचरीक्रियमाणः प्राविनिविष्टवासनारूपो रत्यादिरेव रसः। हिन्दी-भाषा-विज्ञाने आर्य-भाषाधीने भारोपीयनभाषायाः सम्मेलनम् अकृत्वा प्रपञ्चिते विश्वे निजपान्त्यिम् व्याहर अथ स्व-स्व-प्रतिभोन्मेषेण "विभावानुभावव्यभिचारि- न्तोऽल्पज्ञाः मूर्खास्सन्ति । कथं विश्वविद्यालये तेषां संयोगाद्-रसनिष्पत्तिः" इति नाट्यशास्त्रफक्किका व्याच- प्रबला प्रसक्तिरस्ति त एव जानीयुः। ते मण्डुकप्लुत्या क्षाणानामनेके पक्षाः । तत्र भट्टलोल्लट-प्रभृतीनामेष सिद्धान्तः- मोमांसन्ते । स्थायिनां विभावेन, उत्पाद्योत्पादकभावरूपानुभावन गम्य- गमकभावरूपाद् व्यभिचारिणा पोष्य-पोषकभावरूपात् 'अपारे काव्य संसारे कविरेक, प्रजापतिः । सम्बन्धाद्रसस्य निष्पत्तिरुत्पत्तिर भिव्यक्तिः पुष्टिश्चेत्यर्थः । यथास्मै रोचते विश्वम् तथैतत् परिवर्त्तते ।।' ललनादिभिरालम्बनविभावैः स्थायी रत्यादिको जनितः, "कविर्मनीषी प्रतिभूः स्वयम्भूः" इत्याग्नेयपुराणोक्त-- उद्यानादिभिरुद्दीपनविभावरुद्दीपितः, अनुभाव; कटाक्षभुज- दिशा अधुनातन - कर्मकोटाः पतंगाः हिन्दी-विज्ञान- निक्षेपणादिभिः-प्रतीतियोग्यः कृतः, व्यभिचारिभिरुत्कण्ठा- मीमांसकाः परास्ताः"। दिभिः परिपोषितो रामादावनुवार्य नाट्येनाभिनेये रसः । 'स्थायिनी विभावादिभिः समं व्यंग्य-व्यञ्जकभाव- रूपात्'-संबन्धाद् विभावादीनां वा परस्परं संयोगान्मि- रस-निरूपणम् लनाद् रसस्य निष्पत्तिरभिव्यक्तिः इति अभिनवगुप्ताचार्य- कोऽयं रस महोदयाः। इत्यपेक्षायाम् विश्वनाथोक्त- दिशा रसलक्षणम्-उच्यते काव्ये नाट्ये च कविना नटेन च प्रकाशितेषु विभावा- विभावेनानुभावेन व्यक्तः संचारिणा तथा । दिषु-व्यञ्जनाव्यापारेण रामादौ सीतादिरती गृहीतायाम- रसतामेति रत्यादिः स्थायी भावः सचेतसाम् ।। नन्तरं च-सहृदयतोल्लासितस्य भावनाविशेषरूपस्य दोषस्य रसगङ्गाधरोक्तदिशा तल्लक्षणम्- महिम्ना कल्पितरामत्वावच्छादिते स्वात्मन्यज्ञानावच्छिन्ने समुचित-ललित-संनिवेश-चारुणा काव्येन समपितः समपितः शुक्तिकाशक्ल इव रजतखण्डः समुत्पयमानोऽनिर्वचनीयः सहृदयहृदयं प्रविष्टस्तदीयसहृदयतासहकृतेन साक्षिभास्यसीता-विषयक-रत्यादिश्व रसः इति । अयं च विशेषमहिम्ना विगलितदुष्यन्तरमणीयत्वादिभिरलौकिक- कार्यो दोषविशेषस्य । नाश्यश्च ! तन्नाशस्य स्वोत्तर- विभावानुभावव्यभिचारिशब्द-व्यपदेश्यः शकुन्तलादिभिः भाविना लोकोत्तरालादेन भेदग्रहात्सुखपदव्यवहार्यों भवति । आलम्बनकारणैः, चन्द्रिकादिभिरुद्दोपन कारणः, स्त्रपूर्वोपस्थितेन रत्यादिना वदग्रहात्ततित्वनैकत्वाध्यवसा- अधुपातादिभिः कार्यः, चिन्तादिभिः सहकारिभिश्च, नाद् वा व्यङ्गयो वर्णनीयश्वोच्यत इत्यादि रसगङ्गाधरे संभूय प्रादुर्भावितेन-अलौकिकेन-व्यापारेण तत्काल- प्रपञ्चितम् । निवत्तितानन्दांशावर ज्ञानेनातएव प्रमुष्टपरिमितप्रमा अस्मन्मते तु 'मुख्यतया दुष्यन्तादिगत एव रसो रस्यादि: तुत्वादिमिनधर्मेण प्रसाषा प्रकाशतया वास्तवन निकामीयविभाषाभिमयावनि-कोथि दुष्यन्तापनुकसरि अथ नव्यानां तु- भावना- ·८ सूर्योदयः 1 नटे समारोप्य साक्षात्क्रियते' इत्येके । अयं नटः शकुन्तलादि- 'शान्तोऽपि नवमो रसः, इति मम्मटभट्टा अप्युपसमहायुः । विषयकरतिमान्–दुष्यन्तः । मतेऽस्मिन्साक्षात्कारो दुष्यन्तोऽयं अमीषां च- शकुन्तलादिविषयकरतिमानित्यादिः प्राग्वद्धय॑शे लौकिक 'रतिः शोकश्च निर्वेद क्रोधोत्साहाश्च विस्मयः । आरोप्यांशे त्वलोकिकः । स च हासो भयं जुगुप्सा च स्थायिभावाः क्रमादमी ॥' रसेभ्यः स्थायिभावानां घटादेघंटाधवच्छिन्नाकाशादिव 'शृङ्गारः करुणः शान्तो रौद्रो वीरोऽद्भुतस्तथा । हास्यो भयानकश्चैव बीभत्सश्चेति ते नव ॥' प्रथम-द्वितीययोः, सत्यरजतस्यानिर्वचनीयरजतादिव तृतीये, विषयस्य-( रजतादेः ) ज्ञानादिव चतुर्थे भेदो बोध्यः । तत्र इत्युक्तेर्नवधा । मुनिवचनं चात्र मानम् । इत्युपक्रम्य- आप्रबन्धं स्थिरत्वादमोषां भावानां स्थायित्वम् । इति शम् । . किं नाम साहित्यम् श्री पं० विद्याधर-द्विवेदी, सहायक--साहित्यप्राध्यापकः श्रीस्याद्वादमहाविद्यालयस्य, वाराणसी काव्यशास्त्रस्य कृते काव्यालङ्कार क्रियाकल्पालङ्कार- शास्त्रस्यैवार्थे प्रयोज्योऽस्ति तथापि प्रवृत्तिनिमित्तत्वमादाय शास्त्र -साहित्यशास्त्र रभृतिशब्दानां प्रयोगः प्रायो विभि- व्यापकेऽर्थे साम्प्रतं प्रयुज्यमानो दृश्यते । मन्ये आङ्ग्लभाषा- न्नेषु लक्षणग्रन्थेषु लक्ष्यग्रन्थेषु चापि समवलोक्यते । तत्र याः "लिटरेचर" शब्दस्यात्र प्रभावोऽस्ति । यतो हि आङ्- काव्यशास्त्र-काव्यालङ्कार - क्रियाकल्पालङ्कारशास्त्रशब्दानां ग्लभाषायां "लिटरेचर" शब्देनैव काव्यशास्त्रं वाङ्मयं च विस्तारभयाद् विवेवनं परित्यज्य साहित्यशास्त्रशब्दसम्बन्धे गृह्यते । “पोयटिक्स" शब्दे तु तथा सामर्थ्यं नास्ति, किञ्चिद् विवेचयिष्यते तत्रापि विशेषेण साहित्यशब्द तस्य कवितामात्रव्याप्तत्वेन गद्यकाव्यप्रभृतिष्वव्याप्तत्वात् । सम्बन्धे । शब्दोऽयं साम्प्रतं न केवलं काव्यशास्त्रस्य कृते साहित्यशब्दस्य व्यापकमिममेवार्थमादाय महाकविबिल्हणे- प्रयुज्यते प्रत्युत यस्यां कस्याञ्चिदपि भाषायां यं कमपि नवमुक्तम्- विषयमादाय विरचितं सम्पूर्ण वाङमयमेव साहित्यशब्दे "साहित्यपाथोनिधिमन्थनोत्थं, नाभिधीयते । यथा संस्कृतसाहित्यमित्युक्त्या न केवलं काव्यामृतं रक्षत हे कवीन्द्राः । संस्कृतस्य काव्यशास्त्रं गृह्यते प्रत्युत संस्कृतभाषायां निबद्धं यत्तस्य दैत्या इव लुण्ठनाय, निखिलं वाङ्मयमेवैतच्छब्देनोपस्थाप्यते। एवमेव हिन्दो- काव्यार्थचौराः प्रगुणीभवन्ति ।।"" इति साहित्यम्, बंगसाहित्यम्, आङ्गलभाषासाहित्यमित्यादि । इदानीं साहित्यशब्दस्य व्याकरणदृशा विचारः क्रियते । वस्तुनः साहित्यशब्दोऽयं व्युत्पत्तिलभ्यादर्थात् केवलं काव्य यतो व्याकरणदृशा विचारमन्तरा साहित्यशब्दस्य निश्चितो -- १. विक्रमाङ्कदेवचरितम्-१-११ ·Rom विहिते, कि नाम साहित्यम् व्युत्पत्तिलभ्योऽर्थो नैव निर्णेतुं शक्यते । हितेन सह वर्तते इति निष्पन्नः सहितशब्दः, हितशब्देन कल्याणार्थकेन सह सह- सहितं तस्य भावः साहित्य मिति कैश्चिदुच्यते कैश्चिच्च शब्दस्य समान चोत्पन्नः स-हितशब्दोऽत्र च विशंपेण विचार- सहितयोः ( सम्मिलितयोः शब्दार्थयोः) भावः साहित्यमित्यु- णीयौ । तत्रेतच्प्रत्ययेन निष्पन्नस्य सहितशब्दस्य "सह च्यते। तर्हि एतयोविग्रहयोर्मध्ये कतर औचित्यमावहति, सञ्जातमस्येति सहितम् सहयुतम्" अर्थात् यस्मिन् सहार्थः कस्माच्च कारणादिति विचारमर्हति । सहितशब्दात् भावे समुत्पन्नस्तादृश किञ्चिद् वस्तु इत्यर्थोऽवगम्यत । यथा- ष्यनि' प्रत्यय आदेरचो वृद्धौ साहित्यमिति शब्दो निष्पद्यते देवदत्तो यज्ञदत्तश्च क्वचित्सहैव गच्छतस्तहि तत्र गमने किन्तु प्रसङ्गेऽस्मिन् सहितशब्दो विशेषेण ध्यातव्यः । सह- सहितत्वमस्ति । एवमेव यत्र शब्दश्चार्थश्च सहभूती स्तस्त- शब्दात् “तदस्य सञ्जातं तारकादिभ्य इतच्२" इति सूत्रे- त्रापि तदस्त्येव । कल्याणार्थकहितशब्देन सह सहशब्दस्य णेतच्प्रत्यये कृते'षहमर्षणे' धातोः क्तप्रत्यये इडागमे समासान्निष्पन्नस्य सहितशब्दस्य “हितेन सह वर्तते इति "डुधाम धारणपोषणयोः"धातोः क्तप्रत्यये सहितं सकल्याणम्' अर्थात् हितसाधकं किमपि वस्तु इत्यर्थो- "दधातेहि" इतिसूत्रेण ह्यादेश 'हित'शब्दस्ततश्च सहेन ऽवगम्यते । यथा यस्मै कस्मैचन यत् किमपि कार्य हितार्थ भवेत् सह समासे कृते", एवमेव समुपसर्गपूर्वकात् धाधातोः चेत् तत्कार्य स-हितमिति वक्त युज्यते । प्रसङ्गेऽत्र हितेन क्तप्रत्यये समो मकारस्य च विकल्पेन लोपे कृते सहितशब्दः६ सह वर्तते इति सहितः शब्दोऽर्थश्च । अर्थात् शब्देऽर्थे च स- सिद्ध्यति । अन्यच्च--हितेन ( कल्याणेन) सहेति विग्रहे हितत्वं, हितयुक्तत्वमस्ति। सहस्य स आदेशे सहित शब्दः साधयितुं शक्यते । तदेव- मुपरि निर्दिष्टक्रमानुसारेण सहितशब्दः व्याकरणदृष्ट्या प्रायः साम्प्रतं विचारणायावशिष्यते यत् सहितयोः (सम्मि- पञ्चभिः प्रकारैर्युत्पादयितुं शक्यते । अत्र पञ्चस्वपि लितयोः शब्दार्थयोः भावः साहित्यमिति वक्त योग्यमथया प्रकारेषु वैविध्यं दृग्गोचरीभवति । एकतः सहशब्दात्, स-हितयोः (कल्याणयुन.योः शब्दार्थयोः) भावः साहित्यमिति । इतप्रत्यये अथवा षहमर्षणे' धातोः क्तप्रत्यये कृते, परतश्च एतद्विचारणात् प्रागेवैतद् ध्येयमस्ति यत् हितेन सह वर्तते समुपसर्गपूर्णकात् धाधातोः सहशब्दाद्वा धाधातोः क्तप्रत्यये इति सहितः तम्), तस्य भावः साहित्यमितीदृशं व्याख्यान कृते, अन्यतश्च कल्याणार्थकहितशब्दस्य सहेन समासे नोचितमत्र । यतो हि विग्रहेस्मिन् अन्धपदाथल्वेन तावर विहिते । काव्यशास्त्रस्य पर्यायभूतसाहित्यशब्दस्यार्थ- ग्रहीष्यते ? अस्तु । वस्तुतः साहित्यस्य (काव्यस्य) हितसा- सन्दर्भेऽत्र व्याख्यानेष्वेतेषु सहशब्दादितच्पत्ययद्वारेण धक्त्वन्तु प्रयोजनमस्ति न तु तदसाधारणो धर्मों येनतल्ल- १-सहितस्य भाव इत्यर्थे ष्यत्र प्रत्ययेन निष्पन्नम् ( शब्दकल्पद्रुमः) २-अष्टाध्यायी--२-२६ ३-'सहशब्दात् इतन्प्रत्ययेन च निष्पन्न इति सिद्धान्तकौमुदी' शब्दकल्पद्रुमः । 'सह इतच'-'पवनाग्निसमागमो ह्यय सहित ब्रह्म यदस्त्रतेजसा :- रघु० ८।४-वामन-आप्टे कोशः । ४-सह, + क्त-वामनआप्टे कोशः । ५-सह धा+क्त-वामन आप्टेकोशः। ६--.सं + घा+ क्त "समो वा हितततयोः" ६।१।१४४ इत्यस्य वातियोक्त्या मलोपः । समभिव्याहृतः, संयुक्तः, मिलितः यथा मनुः ९।२१२। 'सोदर्या विभजेरंस्तं समेत्य सहिताः समम् । भ्रातरो ये च संसृष्टा भागन्यश्च सनाभयः।।' संहितः । सम्यग हितः । इति मुग्धबोधव्याकरणम् । - शब्दकल्पद्रुमः -हितेन सह बर्तमानस्य-शब्दकल्पदमा । mantasteniloenewsmposephanie Rulestianetarwwwswandwanapan ।

·.. १० सूर्योदयः क्षणकोटौ स्थापयितु शक्येत । यथोक्तं मम्मटेन -'काव्यं त्वम् नाप्यर्थस्येति ।.... तेन शब्दार्थों द्वौ सम्मिलितो यशसेऽथंकृते व्यवहारविदे शिवेसरक्षतये। सद्यःपरनिर्वृतये काव्यमिति स्थितम् । एवमवस्थापिते द्वयोः काव्यत्वे कदाचि- कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे ॥' इति । अतोऽस्य स-हितत्वं न देकस्य भनाङमात्रन्यूनतायां सत्यां काव्यव्यवहारः प्रवर्तेतेत्याह लक्षणपरम् । सहितत्वे (सहभावे) तु एवं वक्तन शक्यते सहिताविति । सहितो सहित--(सह)भावेन साहित्येनाव. प्रत्युत एतत् लक्षणपरमेव वरीवर्तीति दृढीकरणाय ऐतिहासिकः स्थितौ । ननु च वाच्य वाचकसम्बन्धस्य विद्यमानत्वादेतयोर्न पक्षो विपक्षक्षोदनाय समुपस्थाप्यते । कञ्चदपि साहित्यविरहः, सत्यमेतत् । किन्तु विशिष्ट- सहितावित्यत्रापि यथायुक्ति सहितशब्दस्य सर्वप्रथमं प्रयोगो भामहेन काव्यलक्षणं मेवेह साहित्यमभिप्रेतम् । कतुं प्रवृत्तेन "शब्दार्थों सहितौ काव्यम्" २ इत्युक्तम् । अर्थात् स्वजातोयापेक्षया शब्दस्य शब्दान्तरेण वाच्यस्य वाच्यान्तरेण सहिती सम्मिलितौ सतावेव शब्दार्थों काव्यं काव्यपदवाच्यम् । च साहित्यं परस्परस्पवित्वलक्ष गमेव विवक्षितम् ।।" इत्यादि शब्दार्थावित्यत्र द्वन्द्वसमासादुभयोरेव सहभावः सूच्यते, न तु "शब्दार्थों सहितावेव प्रतीतो स्फुरतः सदा। हितसाधकत्नं स-हितत्वम् । राजशेखरेणापि साहित्यं पञ्च सहिताविति तावेव किमपूर्व विधीयते ॥ मविद्यात्वेन प्रतिष्ठापयता शब्दार्थयोः सहभाव एवोक्तः-- शब्दार्थावभिधानाभिधेयो सहिताववियुक्तावेव सदा "पञ्चमी साहित्य विद्या, इति यायावरीयः" इति, "शब्दा- सर्वकालं प्रतीतो स्फुरतः ज्ञाने प्रतिभासेते । ततस्तावेव थयोर्यथावत् सहभावेन विद्या साहित्यविद्या" इति च। सहिताववियुक्ताविति किमपूर्व विधोयते।"तदेवं शब्दार्थ- वक्रोक्तिजीवितकृता आचार्यकुन्तकेन साहित्यशब्दो बहु योनिसर्गसिद्ध साहित्यं कः सचेताः पुनस्तदभिधानेन निष्प्र- विस्तृतं व्याख्यातो येनेदमेव फलति यच्छब्दार्थयोः सहभाव योजनमात्मानमायासयति ? सत्यमेतत्, किन्तु न एव साहित्यशब्देनोच्यते। वक्रोक्तिजीवितेऽनेन कारिकाश्लो- वाच्यवाचकलक्षणशाश्वतनिबन्धनः वस्तुतः साहित्यमित्युच्यते। केषु एकत्र साहित्यशब्दः प्रयुक्तः, स्थानद्वये च सहिताविति यस्मादेतस्मिन् साहित्यशब्देनाभिधीयमाने कष्टकल्पनो- शब्दः । तत्र व्याख्याने च तेन बहूक्त यद्धि सहृदयस्तत एव परिचितानि गाङ्कुटादिवाक्यसम्बद्धानि शाकटिकादिवाक्यानि सम्पूर्णमवलोकयितु शक्यते । विस्तरभयादत्र स्वपक्षदृढी- च सर्वाणि साहित्यशब्देनाभिधीयेरन् ।"अतएवैतदुच्यते करणाय यथेष्टमुध्रियते- यदिदं साहित्यं नाम तदेतावति निःसीमनि समयावनि "शब्दाथौं सहितौ वक्रकविव्यापारशालिनि । साहित्यशब्दमात्रेणैव प्रसिद्धम् । न पुनरेतस्य कविकर्म कौशल- बन्धे व्यवस्थितौ काव्यं तद्विदाह्लादकारिणि ॥ काष्ठाधिरूढिरमणीयस्याद्यापि कश्चिदपि विपश्चिदयमस्य शब्दार्थों काव्यं वाचको वाच्यं चेति द्वौ सम्मिलितो परमार्थ इति मनाङ्मात्रमपि विचारपदवोमवतीर्णः।"इति । काव्यम् । द्वावेकमिति विचित्र वोक्तिः । ...तस्मात् स्थित “साहित्यमनयोः शोभाशालितां प्रति काप्यसौ। मेतत्-न शब्दस्यैव रमणीयताविशिष्टस्य केवलस्य काव्य अन्यूनानतिरिक्तत्वमनोहारिण्यवस्थितिः । - १.काव्यप्रकाराः -१-२ २. काव्यालङ्कारः-१-२६ 1. कास्यमीमांसाधतीयोऽध्यायः । ५. वक्रोक्तिजीवितम्-१७ ६, वक्रोक्तिजीवितम्-११६ ·किं नाम.साहित्यम् - सहितयोर्भावः साहित्यम् ।"अन्यूनानतिरिक्तत्व- प्रयोगस्य श्रेयोऽस्यैव स्यात् यस्माद्धि नवीनयुगे काव्यशास्त्रस्य मनोहारिणी, परस्परस्पर्धित्वरमणीया। शोभा सौन्दर्य- कृतेऽयमेव शब्दः प्राचुर्येण प्रयुज्यमानो दृश्यते। यद्यपि मुच्यते । तया शालते श्लाघते यः स शोभाशाली, तस्य एकादशशतकवर्तिनाचार्यरुय्यकेणापि उपरिनिर्दिष्टेन, भावः शोभाशालिता, तां प्रति । सैव च सहृदयाह्लाद- “साहित्यमीमासा" नामको ग्रन्थो विरचितः किन्तु ग्रन्थोऽयं कारिता। तस्यां स्पधित्वेन यासावस्थिति: परस्परसाम्य नाधिकं प्रचारमवाप । अतो साहित्यदर्पणस्यैव साहित्यशब्द- सुभगमवस्थानं सा साहित्यमित्युच्यते । तस्मादेतयोः मादाय साम्प्रतं काव्यशास्त्रस्यार्थे वाङ्मय स्यार्थे च शब्दार्थयोर्यथास्वं यस्यां स्वसम्पत्सामग्रोसमुदायः सहृदया- साहित्यशब्दः प्रयुज्यमानोऽस्तीति नैश्चित्येन वक्तुं शक्यते । ह्लादकारी परस्परस्पर्धया परिस्फुरति सा काचिदेव वाक्यार्थ- साहित्यशब्दप्रयोगो मुकुलभट्ठन प्रतिहारेन्दुराजेन च विन्याससम्पत् साहित्यव्यपदेशभाग् भवति ।" इत्यादि च । कृतः। भर्तृहरिणा साहित्यसंगीतकलाविहोनः पुच्छविषाण- उपर्युक्तः कुन्तकाचार्यस्य व्याख्यान: साहित्यशब्दस्य होनः साक्षात् पशुरेवोक्तो५ जनः। केनचन साहित्य शब्दार्थयोरुभयोरेव सहभावरूपोऽर्थः स्पष्टः । राजानकरुय्य सरस्वत्याः स्तनयोरन्यतरत्त्वेन निगदितम् । श्रीहर्षो केणापि साहित्यशब्दस्येदमेव विवरण प्रदत्तम् --'न च दृढन्यायग्रहग्रन्थिले तर्के यथा सुकुमारवस्तुनि साहित्येऽपि काव्ये शास्त्रादिवदर्थप्रतीत्यर्थं शब्दमात्रं प्रयुज्यते । सहितयोः स्वभारत्याः समलोलायित्वं सगर्वमुद्घोषयाम्बभूव । शब्दार्थयोस्तत्र प्रयोगात् । साहित्यं तुल्यकक्षत्वेनान्यूनान तदेवं साहित्यशब्दस्य सहितयोः सहितयोः (सम्मिलितयोः तिरिक्तत्वम् ।" इति। एतेनाचार्येण साहित्यशब्दस्य शब्दार्थयोः ) भावः साहित्यमित्येवार्थः प्रमाणरुपरिनिदिष्टः व्याख्यानमेव केवलमेवंविधं न कृतं प्रत्युत 'साहित्यमोमासा' दृढोभवति । तत्र स-हितयोः ( हितयुक्तयोः शब्दार्थयोः) इतिनाम्नकः प्रन्थोऽपि रचितः । महापात्रविश्वनाथेन भावः साहित्यमित्यर्थस्तु न रुचिकरः । कोशेपु साहित्य- चतुर्दशशतकवर्तिनाऽपि स्वग्रन्थस्य नाम “साहित्यदर्पण:" शब्दस्याने केऽर्थाः८ प्रतिपादिता दृश्यन्ते, किन्तु तेषु पूर्वोक्त इति कृतम् । सम्भाव्यते, काव्यशास्त्रस्यार्थे साहित्यशब्द- एवार्थः काव्यशास्त्रदृशा समुपयुज्यतेतमाम् । १--वक्रोक्तिजीवितम्--१।१७ ७-“साहित्य सुकुमारवस्तुनि दृढन्यायग्रहप्रन्थिले, २--व्यक्तिविकेकस्य व्याख्या । त वा मयि सविधातरि सम लीलायते भारती। ३--"पदवाक्यप्रमाणेषु तदेतत्प्रतिबिम्बितम् । शय्या वास्तु मृदूत्तरच्छदवती दर्भाकुरैरास्तूता, यो योजयति साहित्ये तस्य वाणो प्रसीदति ।। १४ ।। भूमिर्वा हृदयङ्गमो यदि पनिम्तुल्या रतियोषिताम् ॥” इति ..."व्याकरणमीमांसातर्कसाहित्यात्मकेषु चतुषु शास्त्रेषूप ८-"परस्परसापेक्षाणां तुल्यरूपाणां युगपदेकक्रियान्वयित्वं योगात् ।"-अभिधावृत्तिमातृका । साहित्यम् । इति श्राद्धविवेकः। तुल्यवदेकक्रियान्व- ४-"मोमांसासारमेधात् पदजलविविधोस्तर्क-माणिक्यकोशात् । यित्वम् । बुद्धिविशेषविशेष्यत्वं वा । इति शब्दशक्ति- साहित्यश्रीमुरारेर्बुधकुसुममधोः सौरिपादाब्जभृङ्गात् ।।" इति प्रकाशिका | साहित्य एकक्रियान्वयित्वम् । तद् यथा--धवखदिरपलाशांश्चिन्धि इत्यत्र धवख दरपला- --काव्यालङ्कारसारसंग्रहस्य व्याख्यायाश्चरमपद्यांशः । शप्रतियोगिकं यत् माहित्यं तन्निरूपित यदवयव विभाग- . ५-"साहित्यसंगीतकलाविहीनः साक्षात्पशुः पुच्छविषाणहीनः । रूपफलं तज्जनिका या छिदिक्रिया तदनुकूलकृति- तृणं न खादन्नपि जीवमानस्तद्भागधेयं परमं पशूनाम् ॥" मांस्त्वम् । इति सारमन्जरी ॥ मनुष्यकृतश्लोकमय- नीतिशतकम्---१३ ग्रन्यविशेषः । स तु भट्टि-रघु-कुमारसम्भव-माघ- ६-"संगीतमथ साहित्यं सरस्वत्याः स्तनद्वयम् । भारवि-मेघदूत-विदग्धमुखमण्डन-शान्तिशतकप्रभृतयः।" एकमापातधुरमन्यदालोचनामृतम् ॥"----कस्यचित् --शब्दकल्पद्रुमः। ruperAM Mamatana ·सूर्योदयः . सम्प्रति प्रासावसरतया साहित्यशब्दस्य प्रवृत्तिनिमित्तत्वं तैरेव शब्दार्थविशेषरम्यैः विचार्यते । भावे ष्यनि प्रत्यये कृते साहित्यशब्दः सिद्ध्य- सम्मोहयन्ते कवयो जगन्ति ॥” इति । तीति प्रागुक्तम् । अत्र.भावशब्दस्य कोऽर्थः ? इति प्रश्ने शब्दार्थयोर्यथावत्सहभावस्योदाहरणान्यनेकानि दातु समुदिते-प्रकृतिजन्यबोधे प्रकारीभूतोऽर्थः भावशब्देनोच्यते इति शक्यन्ते किन्तु विस्तरभयात् केवलं कालिदासीयमेक पद्यमु- वक्तुं युज्यते । अर्थात् यथा गोशब्दः गोत्वजाति निमित्तीकृत्य दाह्रियतेऽत्र-- तद्धर्मवर्ती गावं बोधयतीति प्रवृत्ति निमित्ततया धर्मिबोधे "द्वयं गतं सम्प्रति शोचनीयतां प्रकारीभूतः स धर्मः (अर्थः) भावः, तस्मिन् वाच्ये त्वतलादयः समागमप्रार्थनया कपालिनः। प्रत्यया भवन्ति । एवमेव सहितशब्दः सहितत्त्व- (साहित्य-) कला च सा कान्तिमती कलावत- जाति निमित्तीकृत्य तद्धर्मवन्तौ शब्दमर्थञ्च बोधयतीति प्रवृत्तिनिमित्तत्वेन धर्मिणोः शब्दार्थयोर्बोधे भावार्थकष्यन - स्त्वमस्य लोकस्य च नेत्रकौमुदी ॥” इति प्रत्ययो विशेषणीभूतः। अर्थात् गोत्वधर्मविशिष्टगोपदार्थवत् अत्र प्रत्येकं पदं स्वस्थानात् परिवर्तयितुमनुचितं तादृ- साहित्यधर्मविशिष्टौ शब्दार्थों स्तः । साहित्यञ्च (सहभावः) शार्थप्रतीतेर्व्यवधानात्, विशेषेण च कपालिन इति शिवस्य उभयनिष्ठत्वाच्छब्दार्थयोरुभयोरेव व्याप्तम् । साहित्ये शब्द- विशेषणभूतं पदम् । स्वयं महाकविकालिदासेनापि स्यार्थस्य च प्राधान्यम् । वेदे शब्दस्यैव, इतिहासपुराणादिषु- शब्दार्थयोः सहभावः (साहित्यम्) सङ्केतितः “वागर्थाविव वार्थस्यैव प्राधान्यम्, किन्तु साहित्ये (काव्ये) उभयोरेव सम्पृक्तौ वागर्थप्रतिपत्तये'3 इत्यादिना । प्राधान्यम् । यद्यपि काव्यात्मभूतस्य रसादिध्वनेः प्रसङ्गे उपर्युक्तैविस्तृतविवेचनैः स्पष्टं यत् वस्तुतः शब्दार्थयोः उभयोरेव (शब्दार्थयोः) गुणीभूतत्वं जायते, तत्र तस्यैव सहभाव एव साहित्यम्, अतः सहितयोः (सम्मिलितयोः प्राधान्यात् । अत्र तु कमपि विशिष्टमर्थ द्योतयितुं कस्यचन शब्दार्थयोः) भाव इत्यनेनैव विग्रहेण निष्पन्नस्य साहित्य- विशिष्टस्यैव शब्दस्याऽऽवश्यकत्वम्, एवमेव कश्चिदेक एव शब्दस्य वस्तुतः साहित्यत्वं प्रतिष्ठित भवति, न तु विशिष्टः शब्दः कञ्चिदेकमेव विशिष्टमर्थमुपस्थापयितु क्षमः । सहितयोः (हितयुक्तयोः शब्दार्थयो-) भावः साहित्यमिति यथोक्तम्-वक्रांक्तिजीविते-“अन्योन्यानतिरिक्तत्व-मनो- विग्रहेण निष्पन्नस्य, तस्य साहित्यशास्त्रस्य (काव्यशास्त्रस्य) हारिण्यवस्थितिः। अन्योन्यानतिरिक्तत्वमनोहारिणी, परस्पर- प्रयोजनत्वेन लक्षणेऽप्रवेशात् । न च प्रयोजनमेव लक्षणम्, स्पवित्वरमणीया। यस्यां द्वयोरेकतरस्यापि न्यूनत्वं निकर्षो प्रयोजन-लक्षणयाभिन्नविषयत्वात् । इदन्त्वन्यत् यत् यौगिक- न विद्यते नाप्यतिरिक्तत्वमुत्कर्षों वास्तीत्यर्थः।"१ इति । स्यास्य साहित्यशब्दस्य निर्विशिष्टं सामान्यं सहभावरूप- उक्तमपि केनचन- मर्थमादाय साम्प्रतं वाङ्मयेऽर्थे प्रयोगो दृश्यते रूढः । "यानेव शब्दान् वयमुल्लिखामो यानेव चार्थान् वयमुत्क्षिपामः । इति दिक् - १. वक्रोक्तिजीवितम् १-१७ २. कुमारसम्भवम् ५।७१ ३. रघुवंशम् १११ ·- गीतायां योगशब्दः श्रीब्रजकिशोरस्वाई श्रीसदाशिवकेन्द्रीयसंस्कृतविद्यापीठम् पुरी, उत्कलः भरतवर्षस्य प्राचीनेतिहासत्वेन सर्वजनविदिता काशब्दान्, महाभारतस्य पर्वशब्द: सामवेदस्य पर्वशब्दात् प्रसिद्धिः विश्वस्मिन् प्रकाममस्ति । तद्विषयीभूतानि, प्रकर पुनः पुराणानामध्यायशब्दश्च यजुर्वेदादेवानुवृत्ताः । किन्तु पानि, उपाख्यानानि च प्रामाणिकानि मुख्यतः श्रीमद्भगव- चिन्तनीयोऽयं विषयो यत् समग्रमहाभारत ग्रन्थे प्रतिपर्वणि द्गीताशास्त्रं जगन्निवासास्यसरसिजनिःसृतं परमप्रमाणिक- गीतामन्दाकिन्यामष्टादशाध्यायिन्यां योगशब्दप्रयोगस्य कि कि मेव स्वोकत्तुमुपयुज्यते । तदर्थमुच्यते- शास्त्रीयतत्त्वमन्तनिहितमारते? 'या स्वयं पद्मनाभस्य मुखपद्माद्विनिःसृता' पूर्वः, उत्तरः, यथा-तथा इत्यादिशब्दानां व्याकरण- किन्तु तत्र दरीदृश्यमाणस्य 'योग, शब्दस्य प्रयोगे का शास्त्र आपेक्षिकशब्दत्वेन यथैव प्रसिद्धिलभ्यते प्रकरणगतस्य प्रामाणिकता, किञ्च तात्पर्यम् ? इति विषयमधिकृत्य सम्प्रति योगशब्दस्य आपेक्षिकशब्दत्वेन 'क्षेम' इति शब्दस्य गीतायां बहवो लब्धप्रतिष्ठा विद्वांसो लेखनिर्माणे प्रवृत्ता उपलभ्यन्ते । प्रयोगोऽस्ति । एवं तहि योगशब्दस्य शास्त्रान्तरप्रयोगः योगशब्दोऽयं प्रथमाध्यायस्य नामकरणादारभ्य अन्तिमाध्यायं कीदृशः ? यथा- यावद् व्यवहृतो वर्तते । तत्र व्यवहारे का धर्मशास्त्रीया दिवा वक्तव्यता पाले रात्री स्वामिनि यद्गृहे । युक्तिवर्तत इति साम्प्रतमुपस्थापयितुमारभ्यते । योगक्षेमेऽन्यथा चेत्तु पालो वक्तव्यतामियात् ।। "युजिर योगें" इति धातोः धप्रत्यय योगशब्दस्य वैया- (मनुः ८।२३०) करणसिद्धिर्भवति, (भावे-३।३।११८ पा० सू-सिद्धावस्थापने उपेयादोश्वरं चैव योगक्षेमार्थसिद्धये। धात्वर्थे वाच्ये धातोः धन, स्यत), कोषास्तु प्रमाणर्यान्त यथा- योगसंहननोपायध्यानसंगतियुक्तिषु स्नात्वा देवान् पितृश्चैव तर्पयेदर्पयेत्तथा ।। (अमरकोषः १३।३।२३) (याज्ञवल्क्य : १२१००) योगोऽपूर्वार्धसम्प्राप्ती संगतिध्यानयुक्तिषु अलब्धलाभे योगः लब्धस्य परिपालनं क्षेमस्तदर्थमुयेया- वपुः स्थैर्यप्रयोगे च विष्कम्भादिषु भेषजे दुशासीत । (मिताक्षरायां विज्ञानेश्वरः १११००) विश्रब्धधातके द्रव्योपायसंहननेष्वपि अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते कार्मणेऽपि च, (मेदिनीकोषः २३।१८।१९) तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् । सकलशास्त्राणामितिहासभावेन श्रुतीनां प्रसिद्धस्तद्व्य- (गीता-१२२२) वहृतशब्दसमुच्चयमनुकरणेन शास्त्रान्तरनितॄिणां रचनाशली तट्टीकासु च-योगः अप्राप्तस्य प्रापणं क्षेमस्तद्रक्षणमिति । व्यपदिष्टा लक्ष्यते, यथा-रामायणे काण्डशब्दो यजुर्वेदस्य कण्डि- (शङ्करभाष्यम् १।२२ ·- सूर्योदयः योगः अप्राप्तस्य प्रापणं क्षेमस्तस्यैव प्राप्तस्य संरक्षणम् आत्मनिष्ठत्वजन्यानन्याश्रयवित्तबृत्ति भंगवव्यपदिष्टा भवति। (नीलकण्ठोव्याख्या) अतः कोऽलब्धः, कथमस्य सम्माप्तिः, केन प्राप्तुं युज्यते, "अलब्धस्य प्रापणं योगः, लब्धस्य परिपालनं क्षेमः" को वा सम्प्रापकः ? 'युक्तिस्त्वियं मीमासानुसारं संसाधि- (भाष्योत्कर्षदीपिका) तव्या' “स्वाध्यायोऽध्येतब्य" इति वाक्ये वेद एव पठनीय अलब्धस्य लाभं लब्धस्य परिरक्षणं च शरीरस्थित्यर्थ इति नित्यत्वेन बोधो भवति, यद्यपि वेदपाठप्रारम्भसमये योगक्षेममकामयमानानामधिवहामि । (मधुसूदनीव्याख्या) "कथं पठनीयः, कुतः पठनीयः, किमस्त्यत्र ? इत्येतादृश्यः पृच्छाः भवन्ति, तर्हि वेदस्त्वलब्धो भवेत् । यर्थव शिशुः योग धनादिलाभं क्षेमं प्राप्तभगवत्स्वरूपप्रतिष्ठालाभ- 'अ' इति विद्यारम्भे उच्चायति, किन्तु न जानात्यसौ कि परिरक्षणम् । (अभिनवगुप्तव्याख्या) फलमनेनैव । यदा तस्य व्युत्पत्तिः सजायते, तदानीमेवा- अत एव निष्कर्षस्त्वियं-"अलब्धं चैव लिप्सेत लब्ध वगन्तु शक्यते । अतः यथैव वेदज्ञानोभयात्प्रागेवालब्धस्तु रक्षेदवेक्षया"। अलब्धसम्प्राप्तिर्योगनाम्नाभिहिते कुतोऽस्य वेदः, पुनः याथार्थ्येनावगमनं तस्य सम्प्राप्तिः अधिकृज्ज्ञा- प्रयोग इति चेदुच्यते-"आमृत्योः श्रियमन्विच्छेत्” इति नानुसारं क्रियमाणस्य कर्मणः सम्प्रापकत्वेन वक्तु' युज्यते । मनुस्मरणात् मरणावधि मनुष्यस्य कामनास्थितेः अत आह-- श्रीरेव काम्यत्वेन ग्रहणोया स्यात् । पुरुषाथचतुष्टयेषु जगत्स्थितैरेव नृभिर्मुहुर्मुहु- धर्ममोक्षौ साध्यत्वेन अर्थकामो साधनत्वेन भवेत्कृतं कर्म विचिन्तयन्न वा शास्त्रीयविधानतो विनियुक्तौ स्याताम् । कामपुरुषार्थस्य पतेदवश्यं हि विपत्पथे मूलत्वेन या श्रीः सैव धममोक्षाभ्यां प्रवर्तते । अतः अप्राप्त तदा भवेत्तस्य च कर्म रक्षकः ।। पूर्वायाः श्रियो विधिवत्काम्यमूलत्वेन प्राप्तत्वाद् "अपूर्व तथैव गीतायाः प्रातिस्विकाध्यायप्रारम्भे अध्यायानाम- विधि"रत्र मीमांसकानाम् । (यः विधिरत्यन्ताप्राप्तमर्थ लङ्कारत्वेन योगशब्दस्य प्रयोगात् (विषादयोगः, साङ्ख्य- प्रापयति स अपूर्वविधिः) (मोमांसापरिभाषायां कृष्णयज्वा योगः, मोक्षयोगः ) अवगन्तुमायाति यत् अध्यायोऽयम् पुनः गोतायां क्षेमशब्दस्यापि प्रयोगोऽस्ति यस्तु पूर्वतः अलब्ध आसीत्, सम्प्रति पठितुमुद्योगिनां कृते लब्धोऽयम् । प्रदर्शितः । अयं हि क्षेमशाब्दोयविपाकत्वेन मूकमात्रश्लोकः अतः अलब्धस्य सम्प्राप्तिः 'योग' इति । पठनानन्तरं गीतायां लभ्यते। रक्षणमर्थात् व्यपदेशानुसारं व्यपदिष्टः सन् तत्परिपालनमेव सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज। क्षेम इति । एवं क्रमेण सर्वेषामध्यायानां योगशब्दस्य त्वियं अहं त्वां सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुच ॥ (१८१६६) तर्कणा । क्षेमशब्दः परिपालनार्थे यदि वोपयुज्यते, तर्हि प्रत्यध्यायं योगशब्देन साकं कथम् क्षेमशब्दप्रयोगो नभित् सर्वेन्द्रियजन्यलौकिकविप्रतिपत्तिनिष्ठकर्ममूलत्वप्रतिपाद- इति चेत् कर्मानन्त कर्मफलबिपाकस्तु निश्चितः । किन्तु- सकधर्मसमुच्चयानां व्युदासकरणे आत्मनिष्ठत्वसम्प्राप्ति- फलप्राप्तिकारणीभूतकर्मानुष्ठानस्य यथा योग्यताप्राप्तेः फलस- भूतस्वामिषुतैकान्तिकमनोनिश्चलत्वमत्रैव “सर्वधर्मान् परि- प्राप्तिन भवति यथैव, तथैवाध्यायगतप्रसङ्गोपलब्ध्ययोगहेतु त्यज्य" इति श्लोकांशस्य योगशब्दमूलभूतापूर्वसम्प्रापकत्वं त्वात् तद्विषयास-न्निविष्टाः विलोक्यन्ते केचिदितिकारणात् प्रकाशयति । तदनन्तरं तस्याः क्षेमकृत् परिपालकत्वेन वा क्षेमशब्दस्य वारणमिति युक्तम् । यदा।

·गीतायां योगशब्दः १५ परंब्रह्मणो ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राश्चत्वारो वर्णा अजा गीतायां योगशब्दमिमं मिश्रणाथें व्यवहरन्ति केचित्, यन्त। एषा पालकत्वेन क्षत्रियस्य जीवनधारणाय च वैश्यस्य केचित्तु कथयन्ति परमात्मनि जीवस्य लीनप्रसङ्गो योग आवश्यकता अधिकतरा। लब्धस्य परिपालनं क्षेम इति इति । भवतु नाम । शब्दानामनेकार्थत्वात् योगशब्दस्यार्थस्तु प्रसंगात् ब्राह्मणेनादृष्टं क्षत्रियेण दृष्टं राज्यं समृद्धं प्रत्यक्ष अन्यः कश्चिद् भवितुमर्हति चेन्नास्ति विप्रतिपत्तिः । किन्तु रक्षकत्वेन परिपालयितु वैश्यस्य व्यपदिष्टत्वे सति (कृषिकर्म- प्रासङ्गिकस्तु सज्जनग्रहणीयः। अतः सर्वसम्वित्श्रुतिसागरं णाऽन्नोत्पत्तिकारणात्) तस्य कृते सर्वत्र क्षेमशब्दस्य बहुल (सर्वज्ञानमयोहि सः-मनुः २) धावन्तीनां स्मृतितरङ्गिणीनां प्रयोगः शास्त्रान्तरेषु लभ्यते । मनुनोक्तम्- दृढपामाणिकता पूर्वाचार्यैः स्वीकृतायाः हेतोः शास्त्रान्तर- ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षेत्रबन्धुमनामयम् शब्दप्रसिद्धया स्मृतिशब्दप्रसिद्धिर्नो लचनीयेत्यलं बहुना । वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव च (२॥१२६) पूर्वतोनुवृतम् कर्ममीमांसादर्शनम् : क्रियापादः आविष्कर्ता तथा भाष्यकार: भगवत्पूज्यपादमहर्षियोगिराजस्वामिज्ञानानन्दमहाराजः देवाः ! मनोमयः कोषः कोषः प्राणमयस्तथा ।। पञ्चकोषासद्भावे न सिध्यति जीवत्वं जीवस्य किन्तु तंषु विज्ञानमयकोषोऽपि सम्भूयैतत्त्रयं सह ।। केवलमन्नमयस्य कोषस्यैव सम्यग् विकाशो जायते । अन्ये शरीरं प्राणिनां सूक्ष्मं समुत्पादयते तराम् ।। कोषा गौणरूपेण तेषु तिष्ठन्ति ॥१६७॥ शरोरं सूक्ष्ममेवाहो दशामेत्यातिवाहिकीम् । तदेवं सिद्धान्तयति-- अधिलोकान्तरं सर्व शक्नुयाद् भ्रमितुं सुराः । कारणाख्यवपुर्भूताऽविद्यायां तत्पिण्डखण्डान् नवपिण्डोत्पत्तिः ॥१६॥ नन्वस्थितः। प्रियमोदप्रमोदैहि भावेरेभिः समन्वितः।। तत्पिण्डखण्डत नवपिण्डस्योत्पत्तिर्जायते । अतएव आत्मस्वरूपावरको देवा! मलिनसत्त्वकः। उद्भिज्जपिण्डस्य छिन्ना शाखा अन्यत्र विरोपितु शक्यते । नाम्नाऽऽनन्दमयः कोषः कथ्यते वेदपारगः॥इति १६६।। तेन च नवदृक्षस्य प्रादुर्भावो भवति ॥१६॥ उद्भिद्यन्नमयविकाशः ॥१६॥ एवं च- अन्नप्राणमययोः स्वेदजे ॥१६॥ चतुर्विधभूतसंघपारस्परिक सम्बन्धप्रदर्शनार्थमुच्यते स्वेदजथेणीषु जीवेषु प्रधानरूपेण अन्नमयप्राणमययोः उभिदि गुल्मललावृक्षादौ अश्वमयस्य कोषस्य विकाशो कोषयोः विभासो वैदिनमयः । अन्ये कोषास्तन गौणक दि। भिषणीष्वपि विले पञ्चको यहा तिalent९९॥ me P ·- - सूर्योदयः तदीयक्ति वर्णयति- त्पद्यन्ते, युक्तिसंगतं चैतत् । अत्र शङ्कते, स्वेदजजीवाः प्रायः उद्भिज्जननाहत्वमप्यस्यातः ॥१७०॥ दर्शनेन्द्रियगोचरतां नापद्यन्ते, परन्तु उद्भिज्जजीवाः प्रत्य- क्षतो दृश्यन्ते । ते लघुकाये अण्डजजीवे कथमुत्पन्ना भवि- अतःकारणात् स्वैर्दजस्य उद्भिज्जननाईत्वमपि दृश्यते । तुमर्हन्तीति ? समाधत्ते-उद्भिज्जजीवा बहवो यथायथं स्वेदजजीवेषु अन्नमयप्राणमयकोषविकासकारणात् कुत्र दृष्टिगोचरतां न प्राप्नुवन्ति । यत्र कश्चिदुत्पद्यते, तत्र पूर्व कुत्रचिदेवमपि दृश्यते यत् स्वेदजाड्गेषु उद्भिज्जत्वलक्षण- न किंचिदपि दृश्यते किन्तु निम्नश्रेणिरुद्भिज्जः प्राकट्यमासा- मपि विद्यमानं दृश्यते । कश्चित् स्वेदजो जीवः एवमपि दयति । किञ्जद्दिनानन्तरं स प्रत्यक्षतो दृश्यते । एतादृशा दृश्यते यत् तदोयमर्धाङ्गे स्वेदजमुद्भिज्ज च । वस्तुतः एतादृशस्वेदजे द्वौ जीवौ विद्यमानौ भवतः । उद्भिज्जेऽपि निम्न श्रेणयोऽनेके उद्भिज्जजीवा अतिसूक्ष्मा भवन्ति । ते उद्भिज्जप्रादुर्भावः । यथा परगाछानामको वृक्षः । एवं अन्यजीवशरीरेष्वपि समुत्पत्तुं शक्नुवन्ति । अतः किल विज्ञातम्यम्-यत् परगाछानामकोऽपि एकः स्वतन्त्र उद्- अण्डजशरीरे उद्भिज्जस्वेदजजीवयोः समुत्पत्तिन भवितुम- भिज्जो जीवः । तस्य बोजानि पक्षिभ्रमरादिद्वारा आनीय हतीति युक्तिविरुद्धा ॥१७२॥ दुर्बलवृक्षकोटरादिषु स्थापितानि अङ्कुरोत्पत्ति जनयन्ति, जरायुजशरीरे केषाम् कोषाणां विकास इति निर्णायते तदङ्कुराः परिवर्धन्ते च । वस्तुतः परगाछावृक्षः तद्वृक्षतो जरायुजेऽन्नप्राणमनोविज्ञानमयानाम् ॥१७३॥ नोत्पद्यते । स्वेदजेऽपि द्वयोर्जीवयोलक्षणं दृश्यते । तौ द्वौ जीवौ स्वतन्त्रौ भवतः । विषयोऽयं योगिजनवेद्यः। कुत्रचन जरायुजश्रेणीजीवेषु अन्नमय-प्राणमय-मनोमय-विज्ञान- यन्त्रसाहाय्येनापि द्रष्टुं शक्यते । १७०॥ मय कोषाणां पूर्णविकासो जायते । परन्तु आनन्दमयकोषो गौणरूपेण तिष्ठति ॥१७३॥ अण्डजे कस्य कोषस्य विकास इति निरूप्यते तवैशिष्टयं निदर्शयति- अण्डजेऽन्नप्राणमनोमयानाम् ॥१७॥ अतस्ततोऽण्डजस्वेदजोद्भिज्जाश्च ॥'७४।। अण्डजजीवेषु अन्नमयप्राणमयमनोमयानां त्रयाणाम् कोषाणाम् विशेषरूपेण विकासो जायते । शिष्टौ द्वौ कोषौ अतो हेतोर्जरायुजजीवात् अण्डजस्वेदजोद्भिज्जजीवा- गौणरूपेण तिष्ठतः ॥१७॥ नाम् उत्पत्तिर्दृश्यते । अन्यतमस्य समुन्नतकोषस्य विकासेन हेतुना जरायुजश्रेणोजीवशरीरे उद्भिज्जस्वेदजाऽण्डजानां एतस्य विशेषत्वमुपवर्ण्यते- त्रयाणामपि जीवानाम् आश्रयो न विज्ञानविरुद्धः॥१७४।। तस्मात्ततः स्वेदजोद्भिज्जजोवा अपि ॥१७२।। सम्प्रति मनुष्यशरीरमुद्दिश्य व्याख्याति तस्मात् कारणात् ततः अण्डजात् स्वेदजोद्भिज्जजीवा सर्वप्राणिप्रसवो मानवः पूर्णत्वात् ॥१७५॥ अपि उत्सद्यन्ते । अण्डजश्रणोजीवानां शरीरेषु कुत्रचित् मानवशरोरं सर्वतः परिपूर्णम्, अतः तस्मात् सर्वप्राणि- उद्भिज्जस्वेदजयोर्जीक्योरपि उत्पत्तिदृश्यते । यदा उत्तरोत्त- समुत्पत्तिः । मानवपिण्डं सर्वशरीरश्रेष्ठत्वात् परिपूर्ण समा- रम् उन्नतिशोलाः त्रयः कोषा यत्र देहे पूर्णताम् प्राप्नुवन्ति म्नातम् । अतस्तवैशिष्ठ्यकारणात् इदं वक्त शक्यते यत् तत्र निम्नस्य कोषद्वयस्य विकासथालिनो शीवाः अपि सम- मनुष्यशरीरे मन्ये सर्वे निम्नवेशयो श्रीमाः मानयमधिकत - - m ·कर्ममीमांसादर्श नम्-क्रियापादः शक्नुवन्ति । मानवशरोरे दद्रुप्रभृतिरोगरूपेग उन मज्ज विकासो जायते । परकाशप्रवेश--दुरश्रवण--दूरदर्शनप्रभृ- जीवानाम्, चर्मणि रक्त च बहुविध रागकाटाणुस्वरूपस्वेदज तयो देवशक्तपः अणिमलविमादय ऐशविभूतयोऽपि तत्र जीवानाम्, बहिर्लोमकूपेषु आगन्तरिकविष्ठादिगु अण्डज विकसन्ति । वस्तुतस्तु आध्यात्माधिदैवाधिभूतसहजाख्याना जीवानाम् सृष्टिर्जायते । जरायुजसर्गस्य पूर्णापूर्णसर्व विध- चतुर्विधश्रेणीसिद्धीना विकासस्थलं मनुष्यशरीरमेव इत्यत्र सृष्टीनां मानवपिगडम् आकर एव । दूषितेन मनसा मानवपिण्डा- नास्ति सन्देहः । एतदेव तद्वैशिट्यम् । भगवान् पतञ्जलि- श्रयेण मलिनमलिना समुन्नतेन मनसा समुन्नता सृष्टिनिव- रप्याह:--"जन्मसंस्कार मन्त्रौषधिसमाधिजाः सिद्धयः" पिण्ड एव सम्भवा । मानवपिण्डं पञ्चभि. कोषैः पूर्णावयवम् । इति ॥१७७॥ अतो ज्ञानानन्दपरिपूर्णतापि मानवपिण्ड एव सम्भवति । अन्यदप्युच्यते-- स्वकीयायाः असद्धारणाया पूर्णतया मानवः पशुभवितु निःश्रेयसाधिगमश्च ।।१७८|| शक्नोति । सद्धारणायाः परिपूर्णतया देवोऽपि भवितुमर्हति अतः कारणात् मनुष्येण निश्रेयसः अधिगम्यते । आध्या- एतदेव मनुष्यपरिपूर्णतावैचित्र्यम् ॥१७॥ त्मिकी विशेषता प्रतिपाद्यते । मानवपिण्डे एवं निःश्रेयसः पञ्चकोषारिपूर्णमानवारीरस्थ विशेषान्तरं निर्दिशति- प्राप्यते । मृत्युलोकः कर्मभूमिः स एव चतुर्दशभुवनानां पिण्डेश्वरोऽसौ ॥१७॥ केन्द्रमपि । मृत्युलोके एव मनुष्यत्वप्राप्तरेनन्तरं जीवो असो मानवो जीवः पिण्डस्य ईश्वरो भवति । उद् देवत्वमासाद्य ऐशकर्मसहायतया क्रमशः त्रिमूर्तिपदं प्राप्य भिजादि सहजपिण्डजीवो न कदापि पिण्डेश्वरः, असम्पूर्ण- ब्रह्मोभवति, अथवा जैवकर्मसाहाय्येन शुक्लगतिद्वारा सूर्य- त्वात् । तेषु यथाक्रमम् एकैक कोषाधिकविकासो जायते, तच्च मण्डलं भेदयन् विमुच्यते । सहजगत्या तु मानवशरीरे एव पूर्वोत्तमेव । वस्तुतः तेषु पञ्चकोषाः विराजन्ते, मतः सर्वे. जीवो मुक्तिमासादयति, मानवण्डिस्य एतत् विशिष्ट ध्वपि जीवेषु सर्वकोषाणां सर्वेन्द्रियाणां च लक्षणानि विद्यन्ते। माहात्म्यम् ।।१७८॥ परन्तु पूर्वोक्तविज्ञानमनुमत्य यथाक्रम कोषाणाम् असंपूर्णता प्रकारान्तरेण महत्त्वं निदिशति-- अवश्यं तिष्ठति, अतस्ते असम्पूर्णपिण्डाधिकारित्वात् स्व लौकिक्यलौकिकी च शक्तिः ॥१७९॥ पिण्डाधीश्वरा न भवितुमर्हन्ति । सर्वप्रकारपरिपूर्णत्वात् मानवशरीर लौकिक्यलोकिकात द्विषा शक्तिः समुत्प- मानवो जीवः स्वपिण्डस्याधीश्वरो नूनं भवति । विशेषतो द्यते । मानपिण्डस्य लक्षण्यमिदं यत् तत्र लौकिको अलो- मानवो देवत्वमधिगच्छति मोक्षाधिकारी च जायते । अतो किको चेति द्विविधा शक्तिविकसति । देवानाम् अधिकारो मनुष्यः स्वपिण्डेश्वर इत्यत्र नास्ति सन्देहावसरः ॥१७६॥ मनुष्यतः श्रेष्ठः, किन्तु ते यदि लौकिकं कर्म कत्तु वाञ्छेयुः अन्यदपि माहात्म्यं तस्य निदिशति-- तहि तैः अत्रत्यं लौकिक केन्द्र नूनमवलम्बनीयम् । उदा- अत ऐशीविकाशास्त्वमस्य ॥१७॥ हृत्यानया इदमभ्युपगन्तव्यं यत् कस्यचित् व्यक्तिविशेषस्य अतः कारणात् तत्र ऐशोना शक्तीनां विकासः । मानव वधावसरे मेस्थितवनद्वारा सदिजीवप्रेरणया च ते पिण्डस्य वैशिष्ट्यमुपवर्ण आधिभौतिक विशेषतारूपपिण्डे- वध-कार्यमनुष्ठातु प्रभवः । एवं हि कस्यचित् कल्याणसम्पाद- स्वरत्ववर्णनान्तरम् आधिदैविकविशेषता निरूप्यते । मनुष्य नावसरे अन्येषाम् अन्तःकरणे तदीयान्तःकरणे या प्रेरणया शरीरे पोयोगबसेन विविधानाम् दैवीनाम् ऐशीनां शतीनां तत्कल्याणं कर्तुं शक्यम् । देवाः प्रकारान्तरेण मनुष्यदर्श- - ·१८ सूर्योदयः -. अतः नेन्द्रियगोचरस्थूलशरीराणि धारयन्तोऽपि स्थूलशरीरसाध्यं मृत्युलोकः उद्भिज्जानाम् सहायतया स्थितिशीलः । मनुष्याणां सर्व लौकिक कार्य न यथावत् कर्तुम् पारयन्ति । किन्तु साहाय्येन चतुर्दशभुवनानि सुरक्षितानि । मनुष्यस्यासद्भावे मनुष्ये द्विविधा योग्यता विद्यते । योगशक्तिद्वारा मानवो मृत्युलोकसुव्यवस्था न स्यात् । मनुष्यलोकाभावे प्रेतनर- मारण-मोहनवशीकरणोच्चाटनादिकायं तथा च लौकिक- कादिलोकानाम् आवश्यकत्वं न भवेत्, उच्चदेवलोकानां रूपेण अन्य कार्यजातं कर्तुं शक्नोति । संयमद्वारा दैव- सम्वर्धनमपि न जायेत । यतः यज्ञद्वारा देवाः संवर्ध्यन्ते कार्य, लौकिकपुरुषार्थद्वारा लौकिकं विधेयमपि विधातु मानवाभावे देवास्तित्वसंरक्षणमप्वसम्भवम् । यतो मानवा शक्नोति ॥१६९॥ एव कालान्तरे देवत्वमासादयन्ति ॥१८॥ अन्यच्चाभिधत्ते- तदीयो हेतुरुच्यते- लौकिकमलौकिकञ्च प्रत्यक्षम् ॥१८०॥ अवधिद्वैविध्यात् ॥१८२।। मानवे लौकिकम् अलौकिकं च प्रत्यक्षम् । मनुष्येभ्यो जीवप्रवाहस्य द्वे परिधी । एका उद्भिज्जसम्बन्धिनी, निम्नयोनिषु लौकिकप्रत्यक्षोपयोगिदर्शनेन्द्रियाणि । मनुष्यो- द्वितीया मनुष्यसंबद्धा । उदभिज्जतः प्रत्रहमानः प्रवाहः परिस्थदेवादियोनिषु अलौकिकदिव्यप्रत्यक्षसाधनानि । किन्तु जीवनमुक्त विलीयते मुक्तेः सर्वविधा अपि अवस्थाः मनुप्यथो- सर्वपिण्ड-मध्यवत्तित्वात् अधिकारस्वातंत्र्ये विचारदृष्टे निसापेक्षाः । अन्यच्च चिजडग्रन्थि, प्रथमदशा जीवावस्थारम्भ सर्वाधिकत्वात् मनुष्येषु लौकिकालौकिकोभयप्रत्यक्षशक्ति- इति यावत् उद्भिज्जयोनितः सम्बन्धं रक्षति । विद्यते। मनुष्यः साधारणतया स्वीयनेत्रगोलकसाहाय्येन उद्भिज्जो मानवश्वयोनिद्वयमिदं जीवप्रवाहस्य अथवा अण्वीक्षण-दूरवीक्षणादियन्त्रसहायतया बहूनाम् अपि परिधिद्वयमित्यत्रनास्ति सन्देहः ।।१८२॥ स्थूलपदार्थानां प्रत्यक्षीकरणे समर्थः, स्वीययोगशक्तया नै शङ्का समाधत्ते-- तृतीयं ज्ञाननेत्रम् उदघाट्य अलौकिकं प्रत्यक्षम् एतावद् वर्ध- जीवत्वजनिरुद्भिदः ॥१८३॥ यति यत् सर्वातीतस्य भगवतोऽपि दर्शनं कर्तुं समर्थः । उद्भिदः उद्भिज्जीवा जीवभावस्य उत्पत्तिस्थानम् । अलौकिकप्रत्यक्षयुक्तयो योगदर्शने सांख्यदर्शने च समोचीन- अत्र जिज्ञासुः शङ्कते यत् जीवत्वप्रारम्भिको परिधि। किम् रीत्या पूर्वाचायः सुनिरूपताः ॥१८० । उद्भिज्जभिन्ना भवितुं नाहति ? ह्रसन्ता वर्धमानाश्च अनेके प्रसंगतो योनिषु आश्रयस्थलनिर्णयं करोति- पदार्थाः कथं न परिधिभूताः ? इत्यादि शङ्कासमाधानार्थमेव पूज्यपादो महर्षिः सूत्रकारः सूत्रमिदमाविरभावयत् । सूत्रेणतेन उद्भिज्जमत्त्यौँ जीवाश्रयौ ॥१८१॥ इदं निर्णीतं यत् उद्भिज्जत एव जीवत्वप्रारम्भः । यतोहि सर्वप्रकारयोनीनाम् आश्रयसम्बन्धविचारे क्रियमाणे पञ्चकोषाणां ज्ञानेन्द्रियाणां च विकासलक्षणमुद्भिज्जपिण्डे इदमेव निश्चितं यत् उद्भिज्जमनुष्ययोनी सर्वविधयोनीनाम् एव प्रकटीभवति । स्मृतिशास्त्रेऽपि निर्णीतम्- आश्रयस्थलरूपे । उद्भिज्जयोनीनाम् आश्रयेण मनुष्य उष्णतो म्लायते वर्ण त्वक् फलं पुष्पमेव च । लोकस्य अन्याः सर्वाः योनयो जीवनं धारयन्ति । उद्भि म्लायते शीर्यते चाऽपि स्पर्शस्तेनाऽत्र विद्यते ।। ज्जानाम् आत्मसमर्पणेन ये मृगा जीवन्ति तेषाम् एव नाशेन वाय्वग्न्यशनिनिर्घोषैः फलं पुष्पं विशीर्यते। ल्याप्रमाणरक्षा मनुष्यपर्यन्तः प्राणिनो मनुष्यलोके स्थायिन श्रोत्रेण गृह्मते शब्दस्तस्माच्छण्वन्ति पादपाः ।।

·अन्यच्च- निरुच्यते यत् कर्ममीमांसादर्शनम्-क्रियापादः वल्ली वेष्टयते वृक्ष सर्वतश्चेव गच्छति । पर्वतप्रस्तरत्नधातुविशेषेषु पृथक्-पृथक् देवाः अघिदैवरूपेण न ह्यदृष्टश्च मार्गोऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः ॥ विराजन्ते, प्रत्येक ब्रह्माण्डे तत् सामञ्जस्यसंरक्षणं विदधते पुण्यापुण्यैस्तथा गन्धैधू पैश्च विविधैरपि। च ।। १८४ ।। अरोगाः पुष्पिताः सन्ति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः॥ पादैः सलिलपानाच्च व्याधीनाञ्चापि दर्शनात् । तच्छत्तिमत्त्वमधिदेवसम्पर्कात् ॥ १८५ ।। व्याधिप्रतिक्रियात्वाच्च विद्यते रसनं द्रुमे । वक्त्रेणोत्पलनालेन यर्थोद्ध्वं जलमाददेत् । अधिदैवसम्बन्धेन तेषां शक्तिमत्त्वम् । जीवत्वाभावे तथा पवनसंयुक्तः पादैः पिबति पादपः ।। कथं तेषु असाधारणशक्तिविकास इति शंकासमाहितये सुखदुःखयोश्च ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् । जीवेषु पूर्वप्रपञ्चितसिद्धान्तानुसारम् । जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते ॥१८३॥ असाधारणशक्तीनां विकासो नूनं, परन्तु धातुरत्नप्रभृतिजड़भूतपदार्थसमूहेषु किल विज्ञानमिदं पुनः परिपोषयति- असाधारणशक्तिविकासः, सच सच तत्तत्पदार्थ रक्षकाविदैव- परिणमत्स्वपि न प्रस्तरादिषु॥ १८४ ॥ साहाय्येनैव सम्पद्यते। उदाहरणरूपेण विज्ञेयं यत् जलाग्नि- पर्वतादीनां स्वाभाविका गुणाः स्वभावत एव समुत्पद्यन्ते प्रस्तरादिषु परिणमत्स्थापि तेषु जीवत्वं नास्ति । अत्र परन्तु तेषां द्वारा यथासमयं असाधारणशक्तिविलासः । यथा शङ्कते-प्रस्तरादिपदार्थान् वर्धमानान् विलोक्य कथं न वायुद्वारा महावातप्रकोपः, जलद्वारा च घोरजलप्लावनादि तत्र जीवत्वस्वीकारः ? समाधत्ते----कुत्रचन बालुकाभिर्मृत्ति- कार्य तद्तद्पदार्थसम्बन्धयुक्ताधिदेवसमीहाशक्तितः काभिः, आग्नेयपर्वतप्रस्रवणनिलितपदार्थेभ्यः प्रस्तराणि सम्बध्नन्ति ॥१८५॥ समुद्भवन्ति, तानि च परिवर्धमानानि विलोक्यन्ते । सुवर्ण- रौप्यहोरकमाणिक्यरत्नादयो हरितालप्रभृत्युपधातवश्व नूनं प्रसंगत उच्यते- परिवर्धन्ते । किन्तु सर्वेषां तादृशपदार्थानां निर्माणं परिवर्धनं चराचरे सप्तधातुनिमित्तम् ॥१८॥ च न जीवपिण्डसमानम् । तेषु परिणामेनैव वृद्धिर्जायते । चराचरेषु सप्नधातवः स्थितेः कारणानि । प्रकृति-सह- वैद्युतिकशक्तेः तादृशप्राकृतिकस्थूलशक्तिविशेषतरंगाणां जात-सप्तविभागसम्भृताः सहज-कर्मसम्बन्धयुक्तसप्तवातवः प्रभावात् तत्तत् तदाथनिकट-परमाणुपंचतत्त्वसहायतया स्थूलसर्गस्य स्थितेहेतुभूताः । स्थावरे सुवर्णलौहादयः जंगमे तेषु तेषु पदार्थेषु परमाणवो वृद्धिमुपयान्ति, तेन कारणेन मांसरक्तादिसप्तधातवः, सुवर्णादिसप्तधातवः सर्वव्यापकाः ते ते पदार्थाः क्रमशः परिवर्धन्ते । मानवसहजादिपिण्डेषु सन्ति । तेषामेव परस्परसम्मेलनेन अनेके उपधातवो निर्मी- प्राणमयकोषसाहाय्येन अन्नस्य च सहायतया यथा अन्नमयः यन्ते । सूक्ष्मदृष्टया सम्यक्तयेदं दृश्यते यत् पृथिव्याः सर्वत्र कोषो वर्धते न तथा तेषु पदार्थेषु । पूर्वोक्तरूपेण यादृशज्ञाने- विभागे पृथिव्यन्तर्गतजलेऽपि सुवर्णादिसप्तधातूनां सम्मेलन न्द्रियलक्षणानि उद्भिज्जेषु दृश्यन्ते न तथा प्रस्तरादिपदार्थेषु। निभाल्यते, त एव सप्तधातवः प्रकारान्तरेण स्थावरपदार्थानां अतः कारणात् प्रस्तरादिषु जीवत्वशंका युक्तिविज्ञानविरुद्धा स्थितिकारणत्वं भजन्ते । यावक्किल प्रस्तरादिषु तेषां सप्त- प्रस्तरादिपदार्थेषु समष्टिरूपेण अधिदैवसद्भावो नूनम्, धातूनां सम्बन्धः, तावत् प्रस्तरादोनाम् अस्तित्वमपि । यद्यपि नदीसमुद्रादिषु यथा अधिदैवरूपेण देवताविशेषः तथैव पदार्थविद्याद्वारापि तत्प्रत्यक्षसिद्धिर्न स्यात, किन्तु सर्वेयपि and ·२० सूर्योदयः in- स्थावरपदार्थेषु सप्तधातुविद्यमानता विज्ञानसिद्धा। तेषा कारणतायां सिद्धायां तद्द्वारा स्वतःपरिणतिः कथं न एतादृश सप्तधातूनां, क्षयेणैव प्रस्तरादोनां क्षयः समुत्पद्यते । तत् शंकासमाधानाय पूज्यपादेन महर्षिणा सूत्रकारेण परमाणवश्च विकृष्टाः प्रणश्यन्ति । एवं हि मानवपिण्डादिषु सूत्रमिदम् आविष्कृतम् । वस्तुतः सप्तधातुद्वारा रक्तमांसास्थिप्रभृति-सप्तधातवः तत्पिण्डस्थितिकारणतां स्थावरजंगमेषु समुत्पद्यमानपरिणामस्य मौलिक ब्रजन्ति । आयुर्वेदशास्त्र ण सर्वथा सिद्धमिदं यत् रक्तमांसा- कारणं प्रकृतेस्त्रगुण्यमेव । प्राकृतिकेषु स्वभावसिद्धा यदा दिसप्तधातूनां क्षये समुत्पन्ने मनुष्यशरीरं क्षीणतामापद्यते । एकस्यानन्तरम् अपरस्य समुदयो जायेत तदा गुगपरिणाम- सप्तधातुषु एकस्यापि क्षये जाते शरीरं प्रणश्यति । रक्तादि मनुसृत्य धातुष्वपि परिणतिर्जायते, तया च स्थावरजंग- सप्तधातवः स्त्रीषु षुरुषेषु च समाना : सन्ति । स्त्रीषु केवलं मात्मकः परिणामः समुत्पद्यते ॥१८९।। वीर्यस्य विभागद्वयम्, अतएव आयुर्वेदाचार्या इदमामनन्ति यत् स्त्रीषु अष्टौ धातवः सन्तीति - वस्तुतः सृष्टयुत्पादक सम्प्रति स्थूलं कारणम् अभिधत्ते- रजः कान्तिशक्तिवर्धकमिति सप्तमधातोविभागयं स्त्रीशरीरे शक्तिप्राणतश्च ॥१९॥ वेद्यम् ॥१८६॥ त्रिगुणद्वारा परिणामगतिनं संसाध्यते । आपरमाणो- द्वितीयं फलमभिधत्ते- ब्रह्माण्डपर्यन्तं सर्वत्र व बोभूयमानस्य सृष्टिस्थितिलयानां तेनोभयत्र परिणतिः ॥१८७।। परिणामक्रमस्य मोलिको हेतुः त्रयो गुणा एव, किन्तु पदा- तेन हेतुना उभयत्र परिणामः सप्तधातुतो द्वितीयं कि र्थानां स्थूलदशायां परिणामस्य गतिद्वयं समाम्नातम् । एका फलमिति सहजकर्मगतिनिदर्शनार्थमुच्यते । स्थावरे जंगमे वास्तविकावस्थासंरक्षिणी, द्वितीया च रूपान्तरमनुष्ठाय वेत्युभयत्र परिणतिः सप्तधातूनामेव कार्यम् ॥१८७॥ संरक्षिणी। विज्ञानमिदं, सुस्सष्टमवधारयितुम् अवगन्तव्यं तदुदाह्रियते- यत् समुत्पद्यमानं मानवशरीरं रजोगुणस्य, स्थितिशीलं सत्त्व- स्थावरे प्रस्तरादिकं जंगमे जरादिकम् ॥१८८॥ गुणस्य नाशशीलं तमोगुणस्य च कार्य वेद्यम् । पिण्ड्सृष्टिषु स्थावरे प्रस्तरादीनाम् जंगमें च जरादोनाम् परिणामः सर्वविधक्रियाणाम् उपरि विचारे क्रियमाणे नूनमेव तादृशाः सप्तधा जनित एव । यदा किल बालुकाभिः मृत्तिकाभिर्वा परिणामा अवगन्तुं शक्यन्ते, किन्तु पिण्डस्य अस्तित्वदशायां प्रस्तराणि कंकरादयः अन्ये खनिजपदार्था वा जायन्ते तदा शक्तिद्वयस्य प्राधान्यं अङ्गीकर्तव्यमेव । ते द्वे शक्ती रयिः तादृशाः सर्वेऽपि परिणामाः पूर्वकथित सप्तधातूनां परिणामत प्राणश्च । श्र तावप्युक्तम् "तस्मै च होवाच प्रजाकामो वै एव. सम्भवन्ति । अन्यच्च जंगमपिण्डेषु वृद्धत्व-स्थूलत्व- प्रजापतिः स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते कृशत्वादयः परिणामाः पूर्वोक्तसप्तधातुपरिवर्तनसमु- रयिं च प्राणं चेत्यतो मे बहुधा प्रजा करिष्यत इति । भूताः ॥१८८॥ आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमाः। रयिर्वा एतत्सर्व तत्प्रधानहेतुरभिधीयते- यन्मूर्त चामूतं च तस्मान्मूर्तिश्च रयिः मासो वै प्रजापतिस्तस्य त्रैगुण्यात् ॥१८९॥ कृष्णपक्ष एव रयिः शुक्ला प्राणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्लम् इष्टं प्रकृतित्रगुण्यकारणादेव स्थावरजंगमेपु सप्तधातुद्वारा सप्तधातुद्वारा कुर्वन्तीतर इतरस्मिन् । अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्थस्याहरेव परिणामा सम्भवन्ति । सप्तधातूनां स्थावरजंगमेषु प्राणो रात्रिरेव रयिः। प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्त ये दिवा परिणामस्य कि मौलिकं कारणम् ? सप्तधातूनां स्थिति- रत्या संयुज्यन्ते ब्रह्मचर्यमेव तद्रात्री रत्या संयुज्यन्ते।" - -- ·ध्यावस्था -- कर्ममीमांसादर्शनम्-क्रियापादः २१ यथा किल पूर्वमेव निर्णीतं, कार्यब्रह्मणः प्रत्येकस्मिन् उद्भिदादयो जीवस्य नाशकाः परिपोषकाश्च अंगे त्रयाणाम् अपि गुणानां स्वाधीनाः साधारणक्रियाः भवन्ति । द्वन्द्वक्रियाया स्वाभाविकता समीचीनरीत्या पूर्वमेव सम्भवन्ति । एकस्य ब्रह्माण्डस्य पिण्डस्य समुत्पत्तिः, तत् समुपवर्णिता । तमेव मौलिकं नियममनुसृत्य सर्वत्रैव द्वन्द्वशक्त पूर्णावस्थायां स्थिति', पुनः--तन्नाशश्चेति तिस्रः क्रियाः विद्यमानतया उद्भिज्जादिषु अमृतस्य विषस्य चेति क्रियाद्वयं त्रिगुणानुसारं साधारणरूपतः सम्भवन्ति । किन्तु पिण्डस्यै- परिदृश्यते । विषवृक्ष:- आम्रादयः अमृतवृक्षाश्च उद्भिज्जेषु कस्य ब्रह्माण्डस्य वा प्रारम्भदशा नाशावस्था च सृष्टि-वैभव- रोगघ्नाः रोगोत्पादकाश्च कीटाणवः स्वेदजेषु, मयूरसादयः प्रकाशानुपयोगिनी। तदर्थं केवलं पिण्डब्रह्माण्डयोम- अण्डजेपु, गोव्याघ्रप्रभृतयो जरायुजेषु च । एभिरुदाहरणैः या पूर्णावस्था, सैवोपयोगिनी । तदीयपूर्णा- चतुर्विधभूतसंघेषु द्विविधशक्तिस्थायिताप्रमाणमुपलभ्यते । वस्थायां तदस्तित्त्वसंरक्षणीय यत् प्रतिक्षणव्यापि स्थितिमूलक एष किल सृष्टिः स्वाभाविको नियमः ।।१९१॥ परिणामकार्य, तत्र उभयोरेव रयिप्राणयोरुपयोगिता। इदानीम् प्रकृतिविषयं अभिद्धातित्-- प्रकारान्तरेण रयिः स्वभावतः परिणामिषु भूतेषु यथायोग्यं कर्मापि द्वन्द्वधर्म द्विविधशक्तिमत्वा ॥१९२॥ परिणामं समुत्पाद्य तद् रक्षा विदधाति । प्राणश्च तत्र जीवनिकाम्' शक्ति समुत्पाद्य तद्रक्षणं विधत्ते। इमामेव द्विविधशक्तिमत्वात् हेतोः कर्मापि द्वन्द्वधर्मविशिष्टम् । द्विविधां प्रक्रिया अवलम्बमानाः भक्तिमार्गस्य आचार्या इदं तु प्रतिपादितपूर्व यत् प्रकृतिस्पन्दनेन समुत्पन्नं शक्ति- एवमभिदधते यत् सृष्टी समुत्पन्नायां सत्यां भगवतो ब्रह्मणः विशेष कर्म प्रोच्यते । यदि कर्मशक्तिविशेष तहि तत् उभयत्र कार्य समाप्येत भगवतः शिवस्य विष्णोश्च कार्य चिरस्थायि प्रवाहशीलं भवेत् । प्रत्येकशक्तेः स्वभावोऽयं यत् सा उत्तर- तिष्ठति । इमामेव वैज्ञानिकी भित्तिमनुसृत्य भगवतो ब्रह्मणः वाहिनी दक्षिणप्रवाहिनी ऊर्ध्वमधश्च प्रवहणशीला भवितुमर्हति । पूजनं पुराण धिकमुदीरितं केवलं तदीयशक्तिरूपिण्याः वेद यदा कर्म सत्वगुणमाश्रयत् पुण्यमयं स्त्रोतो धारयति तदा तत् मातुः समर्चा समधिकमुपवर्णिता। एको देवः केशवो वा ऊर्ध्वगामि, यदा च तमोगुणमाश्रयत् पापस्रोतः प्रवाहयति शिवो वा इत्युक्त्वा विष्णुशिवयोः समधिकपूजनं प्रचारितम् । तदा तत् अधोगामि प्रणिगद्यते । कर्मणो द्वन्द्वमिदं स्वभाव- अतः रयिप्राणयोः रहस्यं सृष्टेरस्तित्वेन सह मौलिकरूपेण सिद्धम् ॥१९२॥ सम्बन्धितमित्यत्र न सन्देहः । रयिमवगन्तुम् अन्नस्य उदाहरणं द्वयोः कि सेवनीयमित्युच्चते- समुचितम् । मन्नं किल स एव पदार्थः यस्य भक्षणेन मनुष्यो सेव्यं सुकृतमभ्युदयनिमित्तत्वात् ॥१९३॥ जीवति । वृक्षस्यापि अन्नं तेदेव उदाहारतो वृक्षो जीवितः तिष्ठति । अन्नस्य उदरस्थितिः तस्य परिपाकः, तेन च अभ्युदयस्य कारणभूतत्वात् पुण्यं कर्म सेवनीयम । यदि कर्मणः स्वाभाविकद्वन्द्वतया धर्माधर्मी उभी एव प्राकट्य- सर्वधातूनां परिपोषणम् इति सर्व परिणाम-जनकमपि रक्षा- मासादयतः, तहिं द्वावेव कथं न सेवनीयौ ? इति शंका- मूलकम् । ब्रह्माण्डपिण्डयोरस्तित्वसंरक्षणहेतुः प्राणशनिरेव । समाहितये सिद्धान्तपरिपोषणाय च एतत्सूत्राविर्भावः । प्राण एव जीवनशक्तिः । रविप्राण्योः परस्परं क्रियासाहाय्यमपि । वत्साहाय्यं परिणामजनकमपि रक्षामूलकमवमन्तव्यम् ॥ १९०॥ नास्त्यत्र सन्देहो यत् प्राकृत द्वन्द्वतया जीवस्य सर्वाण्यपि प्रसङ्गो द्वन्द्वविज्ञान विवृणुते---- कर्माणि श्रेणीद्वयेन विभक्तुं शक्यते । ऊर्ध्वगामिकर्म धर्मः, उद्भिदादयो नाशका पोषकाश्च ॥१९॥ अधोगामि च अधर्मः । शक्तिविचारतो उभयमपि समानमेव । ।

·- २२ सूर्योदयः यतो धर्मः, प्रथमावस्थायाम् ऐहलौकिकमभ्युदयं द्वितोया- अनुशासनस्य प्रयोजनीयता सम्पद्यते। राजानुशासनं, वस्थायां पारलौकिकमभ्युदयं, तृतीयदशायां च अभ्युदयं शब्दानुशासनं, योगानुशासनं, चेत्यनुशासनं त्रिविधम् । सम्पादयन् उन्नतेः परां काष्ठां ब्रह्मपदं प्रापयति । अयं त्रिगुणभेदेन मनुष्या अपि त्रिविधा भवन्ति । तामसिकस्या- किल धर्मशक्तेः प्रबलतायाः संक्षिप्तो दृष्टान्तः। अन्यच्च धिकारिणः कृते राजानुशासनं कल्याणकरम् । समाजदण्ड- अधर्मोऽपि धर्मतो नाल्पशक्तिविशिष्टः । अधर्मो हि जीव प्रेतत्वं राजादण्डेति भेदेन राजानुशासनं द्विधा विभक्तम्, राजसि- नरकरां, स्थावरत्वमपि प्रापयितुं शक्नोति । अधर्मः अधो- कस्याधिकारिणी हितसम्पादनाय शब्दानुशासनमुचितम् । गामिनी प्रवृत्ति परिवर्धयन् जीवम् अतिनिम्नां गति प्रापयति शास्त्रोपदेशेन गुरूपदेशेन च शब्दानुशासनमपि द्विविधम् । मानवानां का कथा यमलार्जुनवत् देवान् अपि स्थावरत्नं सात्त्विकाधिकारिणो महापुरुषस्य कृते योगानुशासनं वेद- गमयति । अतः कारणात् शक्तिरूपतो उभयोरपि धर्माधर्मयोः सम्मतत् । एतस्यापि अपरोक्षानुभूतिभेदेन भेदकथनम् । अधिकारे समानेऽपि धर्म एव सेवनीयो नाधर्मः। अधर्मो विपरीतज्ञानवान् मानवो राजदण्ड-समाजदण्डभयेन विना यदि उन्नतेः परिपन्थी धर्मश्च नियमितरूपेण समुन्नतिसम्पा- न धर्मपथमारोढुं शक्नोति । तद्वदेव सन्देहात्मक बुद्धिसम्पन्न- दकः, तहि धर्म एव सेवनयोग्यो नाधर्म इति सिद्धम् ॥१९३॥ राजसिको जीवो गुरूशास्त्रसाहाय्यमन्तरा धर्माधर्मनिर्णयेन मनुष्ये तदधिकारो निर्णीयते- अभ्युदयाभिमुखं हाग्रेसरो भवति । सात्त्विकबुद्धिसम्पन्नो स्वातन्त्र्यादुभयप्रातिभाव्यं मानवस्य ॥१९४।। महापुरुषो वानप्रस्थाश्रमो वा, संन्यासो वा योगानुशासन- स्वाधीनत्वात् हेतोर्मनुष्यस्य उभयोरव प्रातिभाव्यम् सादृश्येन आत्मानात्मसदसद्विचारपरायणो भवति । अतः उत्तरदायित्वमित्यर्थः । मनुष्यतो निम्नश्रेणयो जोवाः अभ्युदयनिश्रेयःसाधनाय कस्याप्यनुशासनस्य नूनमावश्य- कमिव प्रकृतिसस्बन्धतः पराधोना इति पूर्वमेव सम्यक् कत्वम् । अनुशासनहीनस्य धर्ममार्गो निष्कण्टको न भवितुं विचितम् । सुतरां पराधीनतया न तेषु धर्माधर्माधिकारः शक्नोति ॥ १९५ ।। सम्भवः । यतः पराधीनाः न प्रतिभुवः। पराधीनतासम्पाद तत्कारणमाचष्टे- केष्वेव तेषाम् उत्तरदायित्वं स्वतः सिद्धम् । अतः स्वतन्त्रता- बुद्धि त्रैविध्यात् ॥ १९६ ॥ रहितेभ्योऽन्यजीवेभ्यो धर्माधर्मशृङ्खला न भवितुं शक्नोति । मानवस्य बुद्धिः त्रिगुणमनुसृत्य त्रिविधा भवति । फलतः पञ्चकोषपरिपूर्णतया पूर्णावयवः, अन्तःकरणपूर्णतया सत्याश्रययुक्ता निश्चयात्मिका बुद्धिः सात्त्विकी, सन्देहात्मिका सस्कारसंग्रहसमर्थः, अतएव स्वाधीनो मानव एव धर्माधर्म- सा राजसिकी, विपरीतज्ञानोत्पादिका तामसिकी चोच्यते । शृङ्खलारक्षणे समर्थः अतो मानवस्य अधर्मेणावनतिः धर्मेण त्रिविधबुद्धेरनुसारेण अधिकारस्य स्वभावसिद्धत्वात् च समुन्नतिनिश्चप्रचा ॥ १९४ ।। अनुशासनमपि त्रिविधं स्वभावसिद्धमेव । श्रीगीतोपनिषदि मानवसुरक्षोपायमभिदधाति- त्रिविधबुद्धि लक्षणं भगवता श्रीकृष्णेन स्वयमुपवणितम् । अनुशासनत्रयादवनम् ॥ १९५ ।। तथाहित अनुशासनत्रयेण मानवस्य रक्षणम् । मानवयोनिम् प्रवृत्तिञ्च निवृत्तिञ्च कार्याकार्ये. भयाभये । आसादयन् जीवों धर्माधर्मशृङ्खलादायित्वं प्राप्नोति । बन्धं मोक्षञ्च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी ।। उदानीम अधर्मतो निवर्तनाथ धर्मे च प्रवर्त्तनाय त्रिविधस्य यया धर्ममधर्मञ्च कार्यञ्चाकार्यमेव च। - - ।

·Anmo- . कर्ममीमांसादर्शनम्-क्रियापादः २३ अयथावत् प्रजानाति वुद्धिः सा पार्थ राजसी। प्रसंगतो देशकालविज्ञाननुपवर्ण्यते-- अधर्म धर्ममिति या मन्यते तमसावृता। देशकालो प्रकृतिब्रह्मात्मकौ ॥१९९॥ सर्वार्थान् विपरीतांश्च बुद्धिः सा पार्थ तामसो ॥१९६।। देशकालो प्रकृतिब्रह्मणोः प्रतिकृतिरूपौ । ब्रह्मणि प्रसंगतः क्रियानियामकं प्रतिपादयति- विलीना प्रकृतिः ब्रह्मतः पृथग् भवन्ती द्वैतभावं प्रकटयति, नैसर्गिकक्रियानियामको देशकालौ॥ १९७ ॥ तदा सर्वप्रथमं देशकालो प्रादुर्भवतः। कालो ब्रह्मस्वरूपः, देशः प्रकृतिरूपश्च । कालानुभवे चित्सत्ता प्राधान्यम् । नैसर्गिक्याः क्रियाया नियामको देशकालौ भवतः । इमावेव देशकालौ यावददृश्यप्रपञ्चमाच्छादयन्ती नेजमना- अनुशासनाधीनकर्मानुष्ठानेन मनुष्यस्य निर्बाधक्रमोन्नतिरिति दित्वमनन्तत्वपरिदर्शयन्तौ यथाक्रम ब्रह्मप्रकृत्योर्महत्वं पूर्वमेव सिद्धान्तितम् । इदानों देशकालविचारः कमा- घोषयत: अतोहि कालो ब्रह्मात्मकः देशश्च प्रकृतिस्वरूपः वश्यकः । यतो देशकाली कर्मनियामको। प्राकृतिकस्पन्दनतः इति स्वीकृति विज्ञानविरुद्धा ॥१९९॥ कर्मसमुत्पत्तिरतः कर्म स्वाभाविकम् । एवं सत्यपि देशकालो अन्यदपि- कर्मनियामको। प्राकृतिक स्पन्दनं न्यूनाधिकरूपतो देशकालो तयोरनाद्यतन्तत्वं विराड्वत् ॥२०॥ दधाति । यतः प्राकृतितः परिणामो देशकालगरिच्छिन्नः । अनन्तकोटि-ब्रह्माण्डमयकार्यव्रह मरूपिणो भगवतो यद्यपि मूलप्रकृतेः स्वरूपं देशकालतोऽपि सूक्ष्मम्, किन्तु विरारूपमिव देशकालो अनाद्यनन्तौ । पिण्डरूपाया अधि- यदा प्रकृतिः वैषम्यावस्था प्राप्ता परिणामिनी तदा सा भूतसृष्टः, ब्रह्माण्डरूपाया अधिदैवसृष्टेश्च सादिसान्तत्वे गुणवती सती देशकालद्वारा परिच्छिन्ना भवति । सत्यपि अनन्तब्रह्माण्डमयसृष्टिप्रवाहरूपिण्या अध्यात्मसृष्टः एतादृशपरिछिन्नत्रिगुणमय प्रकृतिस्पन्दनं यदि कर्म, अनाद्यनन्तत्वमिति पूर्वमेव सुसिद्धम् । इदमपि प्रागेव तदा तदीप देशकालपरिच्छिन्नमेव । अतः देशकालयोः कर्म- सुसिद्धान्तितं यत् ब्रह्लो ब्रह्मप्रतेमहामायायाश्च साक्षात् नियामकत्वं स्वतः सिद्धम् । स्थूलरूपेणऽपि उदाहरणेन प्रतिकृतरूपो यथाक्रमं कालदेशी ज्ञातव्यो । सर्गस्य सर्वाण्यपि विज्ञानमिदमवगन्तुं शक्यते यत् सर्वमपि कर्म सर्वयोर्देशका- वस्तूनि देशकालपरिछिन्नानि । सुतराम् अनन्तकोटि- लयोः कदाप्युपयोगि भवितु नार्हति । दिवानिद्राशीलो ब्रह्माण्डम यस्य भगवतो विराड्मूर्तिरूपयोराद्यन्तरहितत्वं मानवोऽल्पायुभवति । रात्रिनिद्रात्यागी चापि । अतो रात्री देशकालयोरवश्य भावि । अतः श्रीभगवतो विराड्मूतिरिव निद्राप्राकृतिको नियमः एवमेव देश.ऽपि वेरितव्यः । १९७॥ उभी कालदेशी माद्यन्तरहितो ज्ञातब्धौ ॥२०॥ एतेन किमित्युच्यते-- द्वयोरेतयो कर्मणि कीदृशः प्रभाव इत्युच्यते- तस्मादाद्यन्तवत्ता कर्मणः ॥१९८॥ तदनुबन्धिक्रियातारतम्यात् ॥२०१॥ तस्मादेव कारणात् कर्मण आद्यन्तरता । यदा हि देशकालानुसारं क्रियायास्तारतम्यं बोध्यम् । कर्मणो कर्मणो नियामको देशकालो कर्म च देश कालपरिच्छिन्नम्, देशकालपरिच्छिन्नत्वे, सर्गस्य सर्वविधैषु पदार्थेषु देशकालयोः तदा कर्मण: सादिसान्तता स्वत: मिद्धा । यदि शकाल पूर्णप्रभावे सिद्ध देशकालानुमारतः कर्मणोरूपान्तरत्वं परिधेरन्तर्गततत्वं कर्मणा; सिद्वम् तदा तसा सादिपान्तत्वं स्वतःशिद्धम् । अतोहि देशकालस्थित्यनुसारं धर्मस्य तदङ्गो- सियमेव ॥१९८१ पानामा छ स्वरूपतारतम्यम् । केबलं तदीयसाधनेष्वेव ·- २४ सूर्योदयः नहि, किन्तु फलेष्वपि तारतम्यं वेद्यम् । यज्ञोयायाः अयज्ञो- अतो हि देशकालपात्रेषु देशस्यैव प्राधान्यम् । पात्रस्य यायाश्च भूमेः आचारेषु, आर्यायाः अनार्यायाश्च धराया विचारो देशकालयोरेवान्तत्वर्गतत्वात् पूज्यपादो महर्षिसूत्रकारः धर्मसाधनेषु तारतम्यं विद्यते । तीर्थेषु अन्यत्र वा कृतस्य केवलं देशकालद्वारैव धर्मस्य वैचित्र्यपूर्णत्वमङ्गोकृतम् । कर्मणः फलेषु महदन्तरमिति स्मृत्यनुमोदितम् । मरुस्थल- धर्मकर्तव्यसदाचारादिनिर्णयप्रसङ्गे देशकालविमर्शो विज्ञान सिद्धः । अतो हेतोः साधारणतया साधारणधर्मो ब्रह्माण्ड- पार्वत्यसमतलसुन्दरभूमिनिवासिनां धर्मसाधनक्रियासिद्धांश तारतम्यं स्वभाविकम् । एवं हि कालधर्मीप्यपरिहार्यः पिण्डधारकः सर्वजीव हितकारी च किन्तु विशेषधर्मो विशेषा- धिकारहितकरश्च । पूर्णावयवो मानवो आश्रमधर्मस्य मूलभित्तिः कालधर्मसम्बद्धा निर्णीता । मानवा- जीवः नामायुरनुसृत्य ब्रह्मचर्य-गार्हस्थ्यवानप्रस्थ-संन्यासधर्मा कर्मसंग्रहे स्वाधीनः अतस्तत्र रुचिवैचित्र्यमधिकारवैचित्र्य निर्णीताः शोभने काले, यत् कर्म अनाचाररूपेण अधर्मस्नपेणच च निभाल्यते । अतः किल “यं पृथग् धर्मचरणाः" इत्युक्तो वेदशास्त्रेषु समाम्नातं तदेव दुर्भिक्षमहामारीराज्यविप्ल- महर्षिभिर्धर्मो नमस्कृतः वेदानां शाखाभेदेन पुराणतन्त्रादीना- मुपासनाभेदेन आचारवैचित्र्यं नियमितरूपेण समभ्युपगम्यते । वादिकाले आपद्धर्मानुसारं निन्दनीयं नास्ति । एवंप्रकारेण सम्प्रदायभेदतश्च बहवो मतभेदाः प्रतीयन्ते । अतोहि भगवता देशकालयोः प्रभावस्य धर्मे तदङ्गोपाङ्गपु च परिपातेन वेदव्यासेन महाभारते प्रोक्तम्-- क्रियास्वरूपतारतम्यमवश्यंभावि॥ २०१॥ 'वेदा विभिन्नाः श्रुतयो विभिन्नाः। सुतराम्- नाऽसौ मुनिर्यस्य मतं न भिन्नम् ॥' इत्यादि अतो धर्मवैचित्र्यम् ॥२०२॥ अनेनैव हेतुना आर्यानार्यधर्मभेदः । जागतिकानि बहु- अतः कारणात् धर्मे वैचित्र्यम् । स्मृतिशास्त्रे धर्मस्य विधानि धर्ममतान्तराणि उत्पद्यन्ते उत्पत्यन्ते च ॥२०२।। महिमानं बदता व्यासमहर्षिणा प्रोक्तम्- सम्प्रति महर्षिषु मतभेदः प्रदर्श्यते-- यं पृथग् धर्मचरणाः पृथग् धर्मफलैषिणः । अतो महर्षिप्रस्थानेषु भेदप्रतीतिः ।।२०३।। पृथग् धर्मैः समचन्ति तस्मै धर्मात्मने नमः ॥ कारणेनतेन महर्षीणां प्रस्थानेषु भिन्नता प्रतीतिः। आब्रह्माण्डात् पिण्डपर्यन्तम् आग्रहोपग्रहात् परमाणुपर्यन्तं अतः कारणादेव वैदिको धर्मः सर्वधर्मापेक्षया व्यापको पृथक्पृथग्रूपेण सर्वस्य धारणमेव धर्मकार्यम् । अन्यच्च वैचित्र्यपूर्णो विविधाङ्गोपाङ्गविभक्तश्च । कुत्रचित् लौकिके स्थूलसृष्टिवत् सूक्ष्मसृष्टावपि धर्मस्य पृथक् पृथगाधिपत्यम् । सिद्धान्ते अप्रतिष्ठतत्वात् लोकोत्तरापौरुषेयसिद्धान्तेषु स्थित- हेतोरस्मात् धर्मस्वरूपमतभेदप्रतीतिः साधनानुसारं भेदश्च त्वात् च वैदिको धर्मः स्वाभाविक वैचित्र्यपरिपूर्णः । यदा स्वतः सिद्धः । अपरिहार्यकारणेनतेन धर्म विषये मुनीनाम् हि देशकालपात्रपार्थक्यं स्वाभाविकम्, तर्हि तदनुसारतः ऋषीणां च मतभेदः प्रतीयते ॥२०३।। क्रियास्वरूपफलयोः पार्थक्यं स्वभावसिद्धम् । पात्रसमावेशो इदानीं धर्मलक्षणविषये प्रथमं मतभेदमाचष्ट- अन्ययोयोरेवान्तर्गतः प्रथमतः स्थूलशरोरं दर्शनशास्त्रा विहितकर्म धर्मेति जैमिनिः ॥२०४॥ चार्यर्देशान्तर्गतमङ्गोकृतम् । यतो ब्रह्माण्डमिव पिण्डमपि वेदविहित कर्मैव धर्मशब्दवाच्यम् इति जैमिनिमतम् । देशपरिचायकम् द्वितीयतः स्थूलशरीरेण कालधर्मस्य साक्षात् महर्षिजैमिनिः यत्र यत्र धर्मलक्षणं प्रोक्तवान् तत्र तत्र एतन्नियमानुसारेणेव धर्म लक्षितवान् । वेदस्त्रिकालज्ञः | सम्बन्धत्वात् स्थूल एव वपुषि कालप्रभावः प्राकट्यमापद्यते ।

·mammy NWAAmlod TAINMENIMLNAHaminakaraNATHANI wi- DOO 4.de Tamil विपन्नासुरभारती श्री मगर शास्त्रो 'ग्रम गायिराणोतिहाग-धर्मशास्त्र आयुर्वेदाचार्या तारबाट, झासी (उ०प्र०) यथा निराश्रिता नारी, पीडधते स्वपति विना। राज्याश्रय तथाऽप्राध्य देवभाषाऽस्ति पीडिता ॥१॥ न सस्कृत्य इन्दिरा शासने वीना यथाऽऽसीद देवगीरियम् । मुरारे शासने सहन् दुर्बला दश्यतेऽधुना ॥२॥ সন্ন সন্ধানী মায়া प्रयच्छति। देवभाषा विषीवति ॥३॥ नेय पिनास्तु विशारदा । वानहीनाश्च देवभाषाऽस्तिदु खिता ॥४॥ संस्कृतिः वेवभाषा वेवता. समुपेक्षिता। स्वतन्त्र शासने दृष्टा विपन्ना सम्जनास्तथा ॥५॥ इन्दिरा स्यामुरारिया ध्यान कस्यापि नो गतम् । संस्कृतौ संस्कृते लोके विपन्ना वेश-भारती ॥६॥ च हंसा: संस्कृतभाषाया, मलीना मानसं बिना। मुरारि सानुकूल : स्थान विपद् दूर सबा भवेत् ॥७॥ Lalum .... MAN 4.7-F.... N पा... nithi11:.1::..Hist.............. - ITIA: REALI ।।। ............."

·भान्वीतलय... आरएन १०२ KAprocessmanawtika HYPNNepal Maret REWINPradilk rls ARMPANumant HaHAM PAWANE NANNADRISHTARNAparnopswer Acanture Asmiche TERMATION AWAN BANARTPHON-ANIRWARIPANA larshikitakafe. Ark. PhivishwaviaNadiadrish"AATHVANAKAMANASPASANAPallavitaIONARY rammamteknitiation सर्योदयस्य नियमाः are २. ३. पत्र महिला १. सुमादयः' मानिकपत्रस्य शुरुको नयाँ काले बनादेवा - ( मनोआर्डर ) द्वारा तणीयम् । बोनापी द्वारा २० पुथा प्रदेयाः स्युः । आध मभोरसाहित्यमन्विताः १२ अाकामो लोग माइतः ( जनवरीअतः) एवं ग्राहकत्व स्वोकियो ! माध्यमिकेला नापि होत नबोझियेत। आंग्लभासस्य २६ मत दिना दिया' प्रकाशितो भवति । वारद्वयं संशोध्य ग्राहकेभ्यः सः प्रेग्यते । अतस्तदलाभे पूर्व स्वकीय-पत्रालयास्तदनागमनस्य निणयं कृत्वैव १० दिनाङ्कानन्तरं वयं सूचनीयाः। लेख-कवितादीनां भाषा संयता, सरला, शुद्धा च भवेत् । प्रकाशनीय लेखादीनां स्पष्टाक्षरैः कर्गजस्यैकपृष्ठे एवं लेखनमावश्यकम् । अस्वीकृता खादयः पोस्टविभागीय-चिटिका-(टिकट ) प्राप्त्यानन्तरं परावर्तयितुं शक्ष्यन्ते । सम्पादकीय-विषयसम्बद्ध पत्र-व्यवहारे सम्पादकः' इति, व्यवस्था-विभागीय पत्रव्यवहारे च 'व्यवस्थापकः' इति च स्पष्ट लेखनीयम् । तेन उत्तरलाभे भुवा विलम्बो न भवेत् । विज्ञापनम्-शुल्कम् सूर्योदये सुरुचिपूर्ण विज्ञापन प्रकाश्यते । एकवारं तस्य प्रकाशानन्य शुलाकमश्च अमोलिखितो स्ति, सार्वकालिकस्य दीर्घकालिकस्य च विज्ञापनस्य बाते विशेष-सोविध्याय पत्र-व्यवहार: कार्यः । साधारणस्य प्रतिपृष्ठस्य साकारणस्य प्रत्ययस्य ६०) साधारणस्य चतुर्थांशपृष्ठस्य ३५) भावरण-चतुर्थपृष्ठस्य २००) आवरण-द्वितीय तृतीयपष्ठयोः १५०) प्रमावरणपष्ठे विज्ञापनं न स्वीक्रियत। -सङ्केतः indiaNP 'सूर्योदय'-कार्यालयः, भारतधर्म महामण्डलम् , लहुराबीर, वाराणसी-१ wearniumkumarsana सम्पादकः, प्रकाशकः, मुद्रकश्च-डॉ० श्री परमहंस मिश्रा, श्रीभारतधर्ममहामण्डलम्, लहुराबीर, वाराणसी कैण्ट । मुद्रण-स्थल-जयभारत प्रेस, बाँसफाटक, वाराणसी।

·.. RamrrelamremRIPTION Indianrainin. ANSAATRA भर. mareer --2-um 'Mrime-taminesrINISMI 14 । KusicRamATARNandance Tarkhalil hinkerwwewwwsaitripan IAE.PHP-90-d .... ..maraw-04- Arthasma.bap EMAImumar wwwmaMun- - manoranweenamentariekamarthpan Rammelan amataramanarthaanwuhiamarMM...HMAP onlavena meansmime Premiuminarum- वर्षम् ५४ श्रीभारतधर्ममहामण्डलस्य मासिक मखपत्रम् womamarpatiews mun अङ्क : ७८ संयुक्ताङ्कः जुलाई-अगस्त 0 संरक्षिका श्रीमती विद्यादेवीजी महोदया प्रबन्ध सम्पादिका श्रीमती एस०बी०पाइ सम्पादक: डॉ० परमहंस मिश्र वार्षिक मूल्यम् ९/०० रूप्यकाणि प्रत्यक-मूल्यम् १/- एकरूप्यकम् महसम्पादको डॉ. कपिलदेव पाण्डेयः श्रीश्यामबिहारी त्रिपाठी ज ।

·STARPRAgroMILAM
प्रपाकः
पनपुट
परिवेषतः
१
२
३
श्री स्व० विन्ध्येश्वरीप्रसादशास्त्रिण:
सम्पादकीयम्
डाक गोपालशास्त्री देशन केशरी
Jabar
Nhivya
एहि लोन अभिस्बर
श्रीमहषिज्ञानानन्तरवित-महाकायाम्
শ্রণয়কালি নারী
ঘন জালালী নাকি
चौणवयोभन
संस्कृतीच्चारणे दोषा गुणाश्च
शकुन्तलापुत्रः कानीन उत औरसः
कर्ममीमांसादर्शनम् (क्रियापादः)
अखिल भारतीय धामिकाध्यात्मिक
संस्कृत विद्यापीठस्य परीक्षाफलम् सन् १९७६
डा गङ्गाराम पाण्डेय
श्रीव्रजकिशोर स्वाई
महर्षि योगिराज स्वमिज्ञानानन्द महाराजः
.
२८

·सूर्योदयः रागद्वेषनिशाटनं विधुरयन् मोहं तमो नाशयन्, तामित्रं जडवादकरवकुलं ज्ञानत्विषा ग्लापयन् । विद्वत्कोकमशोकयन् नयसुधीरोलम्बमुन्मीलयन्, सञ्जातः सुमनोमनो मधुरयन् सर्वत्र सूर्योदयः ।। ५४ वर्षे ] वाराणसी श्रावण २०३४ वै० जुलाई-अगस्त १९७७ [ अङ्क ७-८ ॐ एहि स्तोमा अभिस्वर गायन्ति गायत्रिणोऽर्चन्त्यर्कमकिरणः। ब्रह्माणस्त्वा शतक्रत उद्वंशमिव येमिरे॥ एहि स्तोमा अभिस्वरामि गुणीह्या रुव । ब्रह्म च नः वसो सचेन्द्र यज्ञं च वर्धय ॥ तमित् सखित्व ईमहे तं राये तं सुवीर्ये । स शक्र उत नः शकदिन्द्रो वसुदयमानः ॥ ऋ० १-१-१०-१,४,६ परमेश्वर ! शतक्रतो! त्वामेव ते सर्वशः संगिरन्ति, त्वामेव स्तुवन्ति तवैव गीतिकां गायन्ति ये गायत्रं तत्त्वं विदन्ति ! हे परम प्रकाशक प्रभाकर ! तवानुयायिनः प्रकाशराशिभास्वन्तं त्वामेवान्ति । श्रुतिरहस्यपारदृश्वानः विद्वांसो यथा स्वकीयां परम्परां पुष्णन्ति तथै ते त्वामर्चयन्तः समेघन्ते । समर्चनीयशक ! अत्र अस्मिन् स्वाध्याययज्ञकर्मगि त्वम् आयाहि ! इमानि तवैव स्तोत्राणि । एनानि सफलानि संविधेहि ! समग्र वेदार्थ प्रकाशय, सहैव हवन-कर्मकलाप-स्वाध्यायादिजीवनयात्रायज्ञं साङ्गोपाङ्ग विकसितं विधेहि। हे अकारणकरुणावरुणालय ! अस्मासु दयस्व ! सर्वशक्तिसम्पन्न परमेश्वर! सौहार्द वर्धय स्वां वयम् सम्पदा विश्वबलवत्तां च याचामहे । एवमेव याशिकानु वसुमताकत समयोऽसि ।

·गुरुदेवस्मृतिः पूर्वतोऽनुवृतम् श्रीमहर्षि-ज्ञानानन्द-चरितम् महाकाव्यम् स्वर्गीयाः श्रीविन्ध्येश्वरीप्रसादशास्त्रिणः [द्वात्रिंशे शर्गे] समुपस्थितशल्यवित्तमैर्भणितं शस्त्रचिकित्सयैव सः। परमामयपीडितो यतिधूवनरुज्यमवाप्स्यति द्रुतम् ॥ ६१ ॥ चरणाश्रितभक्तमण्डलैर्बहुशो बोधित एष योगिराट् । निजमन्तिमकालमागतं न्यवदद् भक्तजनाननेकधा ।। ६२॥ गुरुजीवनहेतवेऽखिलर्मु निवाणी न च शुश्रुवे जनः प्रणयादपि भक्तितोऽथवा भुवने सन्ति समेऽन्धबुद्धयः ॥ ६३ ॥ सकलैविवशीकृतो यतिर्भवितव्यस्य न कोऽपि रोधकः । इति चेतसि चिन्तयन्नसौ मतिमादात् किल शस्त्रचालने ॥ ६४ ॥ ऋषिवर्यमिमं स्वसंज्ञया परिशून्यं सुविधातुमञ्जसा। किमपि प्रबलोग्रगन्धिकं प्रददे घ्राणसमीपमादरात् ॥६५॥ प्रतिमुच्य तदौषधं क्षणान्मुनिनाथः स समाक्षिपत् क्रुधा। निजगाद चिकित्सकानसौ मम गावं विलिखन्तु निर्भयम् ॥ ६६ ॥ अचिरेण समाधिमाप्तवान् मृतकल्पोऽस्य बभूव विग्रहः । न हि तस्य शरीरकर्त्तनेऽणुामताऽशान्त्यनुभूतिरुद्वभौ ॥ ६७ ॥ इह वै भुवनेऽसतां सतां सुखदुःखे भवतः शरीरिणाम् । निजधैर्यविवेकतो बुधा न च मुह्यन्त्यपरे तु दुःखिताः ॥ ६८ ॥ मन एव हि सौख्यदुःखयोर्भुवने कारणमस्ति देहिनाम् । ननु तस्य समाधिना लयादनुभूतिर्न तयोस्तु सम्भवा ॥ ६९॥ सहसव समाधिसाधनाज्जडतां बिभ्रति तस्य विग्रहे। भिषजः किल कर्तनक्रियासमनुष्ठानपरा मुदाऽभवन् ॥ ७॥ [क्रमशः] ·सम्पादकीयम् समग्रकान्तिसन्दर्भे सानातनीयम् साम्प्रतिकेषु वैचारिक-संक्रान्ति-संक्रमितेषु सामा- शासनेषु जनताया मतं प्राधान्येन स्वीक्रियते ! एषा जिकेषु मस्तिष्केषु न काचिदास्ते आयतो निश्चप्रचं जनतंत्रपद्धतिः भवति। भारतीया जनता सम्प्रति प्रचालयिष्यमाणा चारुतरा सामाजिकी रूपरेखा न जनतंत्रसुखं सुखमनुभवति ! कामम् सा सर्वा जनतंत्र- वा वर्तते किमपि चित्रम् सामाजिक्याः रुचिर- समर्थिका स्यान्नवा । संरचनाया इत्यत्र नास्ति कापि सविवदिषा ! विचारणीयोऽयं विषयः समुपस्थाप्यते सचेतसा- भारतेऽस्मिन् वर्षे या सनातनसरणिः सादातनी मन्तिकम् ? किं भविष्यति शास्त्रीयायाः मान्यतायाः, संस्कृतिर्वा सुदूरातीतकालादेव अद्यावधि प्रचलिता वर्णाश्रमशृङ्खलायाः गृह्यसूत्रस्मृत्यादिषु बहुशः वर्तते, सास्ति वर्णाश्रमव्यवस्थापद्धतिः। विवदन्ते प्रतिपादितायाः सनातनपद्धतेः ? वैचारिकाः सम्प्रति प्रायश एव यत् इयं सरणिः सम्प्रति समुद्घोषः जात्ति समग्रक्रान्तिककवाकोः ! सामन्तवादसिद्धान्तदूषिता अधुना केनापि मूल्येन कथयति एतस्य समुद्घोषस्य सूत्रधारः-जातिवादः कथमपि न प्रचारयितुं प्रचालयितुं वा शक्या ! न जनतन्त्रस्य मूलतः एव विरोधी। नास्त्यनयोः समानः ह्येतदेव; ते तूर्ध्वबाहवः समुद्घोषयन्ति वैदिकीमपि पन्थाः। जातिवादः जनेषु जनिसम्बन्धिी जाल्म- संस्कृति समुज्जासयितुम् ! जिह्मतां, ज्यायसीमाभिजात्यजुगुप्सां सर्वदेव सृजति । देशं भगवतः लीलास्थलीतिमन्वानाः, वेदम- समूलमेवोन्मूल्य सिद्धान्तमिमं समतामूलकं तन्त्र पौरुषेयं तस्य व्यवस्थां शाश्वतिकी स्वीकुर्वाणाः भविष्य तन्वाना कापि नूत्ना व्यवस्था स्वीकरणीयेति सजागरं च श्रुतिसिद्धान्तसमर्थितप्रथाभिः प्रथितां पप्रथिषवः जल्पन्ति । सा केति प्रश्ने जल्पाकानामुत्तरं भवति विद्वांसः संस्कृत-संस्कृतिसमर्थकाः यदस्याः जीर्णतमायाः जनतन्त्रविरोधिन्याः ध्वंसोत्तर- मनीषिणः स्वभावत एव सचिन्ताः सन्तीति चिन्तनीय- कालं सा स्वत एव विकसिता भविष्यतीति प्रथम यमस्माभिरपि! त्वस्या विनाश एवानिवार्यः । तुष्यन्ति केचित् 'धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे' इति भगवद्वचनं स्मारं स्मारं, रमन्ते च जनतंत्रपद्धतेः साफल्यं सर्वत्र सम्प्रति दृग्गोचरी- भगवदागमनप्रतीक्षाकर्मणि, विहाय कमपि विषम- क्रियतेतमाम् इति ते आधुनिकाः सुप्रसन्नतया स्वप्न- समविचारचक्रम् ! उदाहरन्ति च केचित् कंसं, मेवं चरितार्थयन्ति- श्रुतिव्यवस्थाव्यवच्छेदकं कशिपुं, लोपाद्रावणं रावणं, नगरसंस्कृतिविकासे स्पृश्यास्पृश्यविचारः प्रायशः संस्कृति चासुरी, वर्णव्यवस्थाध्वंसक बौद्धं पुराण- प्रणष्टः, नगरेषु जलपानगृहेषु आवासीयेषु भोज- मितिहासं वा यत् सनातनकालन एव विप्रियमा- नालयेषु, चीनमृत्तिकापात्रव्यवहारेषु विलोपतां प्राप्त- चरन्ति कुविचारकाः परमेतां संस्कृतिसरणिमुच्छेत्तुं माभिजात्यं सवर्णतासमुज्जृम्भितम्, यात्रासु कारमोटर- नाशक्नुवन् ! रेल-जलयानेषु सांयात्रिकाः सार्वजनीनं सम्मिलन सम्प्रति जनताराज्यं वर्तते। शासन जनतायाः विदधति, न तत्र तत्र किमपि जातिगतमान्तयम् इति जनतायै जननिर्वाचनप्रणालीपुरस्कृतं प्रवर्तते । जन- महती युगोपलब्धिः । आस्थावन्तः ·सूर्योदयः तत्र जात्यन्तरविवाहस्य शासनद्वारा प्रश्रयः, सिकतासु प्रवेशयति रक्षां च समीक्षते प्राणैरप्य- न्यायालयेभ्यः स्पृश्यास्पृश्यविचारकेभ्यः कठोरकारा- पक्षीयते । यातनादण्डः, तथाकथितेषु हरिजनेषु अत्याचारान् सम्प्रति विचारणीयस् सर्वैः शास्त्रमर्यादां मन्वानैः वीक्ष्य सवर्णानामुपरि सामूहिकोऽर्थदण्डः, विवाहादि- केन पथा जनतन्त्राविरोधेऽपि स्वीकरणीया सनातन- कर्मकाण्डदूषणपूर्वकम् पंजीयनम् इत्यादिशास्त्रमान्य- सरणिरिति ! 'धर्मेण हीनाः पशुभिः समानाः' इति तोपरि महद्भयं वज्रमुद्यतमिव वर्त्तते ! सोवंबाहुविरावं कुर्वाणाः, अपश्चिमा विपश्चितः आचारस्य तु कापि कथैव नास्ति ! डालडाप्रयोगे श्रोत्रियाः कर्मनिष्ठाः सामाजिकी सङ्गतिं सुष्ठुतया पशुमेदसः मिश्रणम्, देशीयघृतेष्वपि दूषितपदार्थ- संगमयितुं प्रयतमानाः एकचित्तीभूय विचारये- संमिश्रणम्, अन्नेषु, हरितेषु शाकेष्वपि कीटनाशक- युरचिरादेवेति सूर्योदयः सविनयं विनिवेदयति ! रसायनप्रक्षेपणम्, एलोपैथीप्रथितेष्वोषधिषु गुह्यतः मनसि न कामपि जुगुप्सां निधाय जनतंत्रशासने हालागभितं गारल्यम् सर्व जनतन्त्रस्य महत्य उप कथं सानातनीया व्यवस्था सिद्धव्यवहारा भवेदिति लब्धय इव देदीप्यन्तेतमाम् । प्रौहो विधेयः । जनतापक्षः चातुर्वर्ण्य नहि स्वीकरोति। मूर्तिपूजा शास्त्रानुसारिणी प्रचलिता प्रचाल्यते समग्राणां समेषां भारतीयानामेक एव वर्णः इति च तत्समर्थकैः किन्तु सुप्रतिष्ठितमूर्तिसंस्पर्शे शास्त्र- नानाजी देशमुखः व्याहरत् । यदि बलादेषा सिद्धान्तसमुपेक्षा, उत्तिष्ठन्तः मूत्रं प्रकुर्वन्तः मूत्रसीकर- निर्णीतिः समुपस्थापयिष्यते शासनेन तर्हि का दशा सिक्त-पतलून-धारिणोऽपि मन्दिरेषु गच्छन्ति तेऽपि भविष्यति आद्यशङ्कराचार्यप्रतिष्ठापितानां चतुर्णां मूर्तीः स्पृशन्ति, का तत्र विप्रतिपत्तिरिति गजन्ति च । पीठानां तत्राधिष्ठितानां च वर्तमानशङ्कराचार्याणाम्, एषः सम्प्रति दुरतिक्रमः कालः कीलयति कौली- अन्येषां सन्यासिनां वर्णाश्रमाचाराणामिति ! न्यम्, निन्दति नैतिकताम्, ढकोसला एव कर्मकाण्ड अद्यावधि प्रवाद आसीत्- इति सर्डिडिमं समाडिपति एक एव दुर्जयो दुर्गः जाति यूनान मिश्र रोमाँ सब मिट गये जहाँ से, व्यवहारः वर्णाचारः! अस्य विनाशानन्तरं प्रफुल्ल बाकी मगर है अब तक नामोनिशॉ हमारा जनतन्त्रपुष्पम् सर्वत्र सामान्यतया सौगन्ध्यं साधिकारं ...? सुखम् विकिरिष्यत्येव! प्रश्नः जागत्ति सा का वार्ताऽस्ति येनास्माक- यवनाः कुरआनशरीफ प्रति दुर्वादं श्रोतुमपि मस्तित्वम् अद्यावधि अप्रतिहतमासीत् ? किं जनता- नोत्सहन्ते, ख्रीष्ट्राः खोष्टधर्मानुशासनं मन्यन्ते। इमे पक्षः एतां सानातनी व्यवस्थामुज्जास्य वर्णाश्रम- सन्ति राष्ट्रवादिनः हिन्दवः ! कोपि निन्दतु वेदान् व्यवस्थाविध्वंसभित्तावेव समग्रक्रांतिकल्पितं भवनं त्रोटयतु मूर्तीः, दूषयतु धर्मप्रथाम् तदपि शान्तमनस्काः निर्मापयिष्यति ? श्वसन्ति, मन्थरं च मन्थरायन्ति । संशेते मानसस् केन शुभादर्शन देशोऽयं शाश्वतिक- एकोऽस्ति खगः शुतुरमुर्ग इति । स भवति मरुस्थले। मस्तित्वं पुनः प्राप्स्यतीति । आह्वयति सूर्योदयः आयान्तमाततायिनं शत्रु समवलोक्य सः स्वशिरः समन्वेतुं सर्वमङ्गलायेति शम् । .. कुछ बात है कि ·'गाण्डीवम्' सम्पादकानामाशीवासि ॐ तत् सत् सकाः। श्रीमन्तः सूर्योदय-सम्पादकमहोदयाः ! अद्य एवसंस्कृतसन्निवेशाय । गच्छतु । पैशाची दासताकरीयं भवद्भिः प्रहितः सूर्योदयस्य 'कर्म-मीमांसादर्शनस्य- म्लेक्षभाषा निःसृत्य भारतात् स्वदेशे। दासबुद्धय इमे विशेषाङ्कः' सर्वथा आकारेण प्रकारेणाद्भुत-विलक्षण- मेकाले-मानसपुत्रा एवेमा स्वराष्ट्र पोषयन्ति । कोऽपि भावग्राहिलेखादिभिः शुद्ध-सम्पादनकलया च सम्बलितो स्वतन्त्रदेशोऽन्य ईट्टगस्या दासो नास्ति यथेमे भारतशा- मत्पुरतो विद्यते । वोक्ष्येमं विशेषाङ्कं श्री श्रीजी हाराजानां प्रति अस्तु सूर्योदयविशेषाङ्कप्रकाशनाय भवद्भयः कृतिम दृष्टौ साक्षात् पुरतः स्फुरन्ती समवलोक्यते । सर्वेभ्योऽपि संरक्षिकायै महादेव्यै श्रीविद्यादेव्यै अहो अध तेषामात्मा स्वर्लोके महान्तमामोदं समुपलभ- तत्सहायकेभ्यश्च व्यवस्थापकादिभ्यो विशेषतो भवते मानः स्याद् यत्तत्सन्मनोऽनुकूलं तदायस्य परमप्रेमास्प- सर्वथा परिवर्तनक हार्द धन्यवाद वितीर्य सत्परामर्श- दस्य सूर्योदयपत्रास्यास्य समुचितरूपतः प्रकाशनमुपल- मेकं प्रदातुमिच्छामि । क्षितमिति। ममापि मनोमयूरो नरीनृत्यते विलोक्येमं यद् धार्मिकाध्यात्मिकविद्यालये कर्ममीमांसा- सूर्योदयाङ्कम् । दर्शनस्यास्य पाठयं कारयित्वा परीक्षार्थिनः सम्पाद- तत्रैव संस्कृतस्य त्रिभाषा-सूत्रेऽसन्निवेशसम्बन्धे यितुं प्रयत्नं कुर्वन्तु । तेभ्य एवच्छात्रेभ्यो मासिक- सूर्योदससम्पादकीयमपि कर्म-योगस्यैव भूमिकां विभति वृत्तिर्दीयेत। ये हि दर्शनमिदं पठित्वा परीक्षा दधुः । श्रीभारतधर्ममहामण्डलात्मिकेयं प्राचीनधर्म- सर्वमेव पादद्वयात्मकं प्रकाशितं कर्ममीमांसादर्शनस्य- संस्था काश्मीरराजश्रीप्रतापसिंहहरिसिहप्रमुखसर्वदेश- विशेषाङ्क पठित्वाऽहं दृढ़तया साहङ्कारं वच्मि राजभिः प्रतिष्ठापिता विशेषतो मिथिलेश- यत्साम्प्रतिक-विज्ञान-जगति समुत्थितानां सनातनधर्म- श्रीलक्ष्मीश्वरनारायणसिंहमहोदयैः सेविता संस्कृत- सम्बन्धे शङ्कानां यथावत्समुचितमुत्तरं यथास्मिन् संस्कृति-धर्माध्यात्मभावाभ्युदयार्थमेव भारतराष्ट्रस्य कृते कर्ममीमांसादशंने सुष्टु स्फुटं विद्यते तथा अन्यत्र संस्थापितास्ति । तस्याः समक्ष स्वतन्त्रशासनकालेऽपि दर्शनेऽन्वेषणतोऽपि न लप्स्यत इति निश्च-प्रचम्। पर- संस्कृत-भाषाया भारताद राष्ट्रत एवापवाहनं गर्हितमेव मोपयोगि दर्शनमिदं सम्प्रति पर्याप्तं समर्थम् स्वतन्त्र- नहि अपितु जघन्यतरमिदं कुकृत्यमिति सर्वथा भारत-राष्ट्रस्य धर्ममर्यादासंस्कृतिसंरक्षणायेति संक्षिप्य यतन्तां भवन्तः धर्म-संस्थामिमां द्वारीकृत्य इंग्लिशस्थाने विरमामि विस्तरात् । ---डा. श्रीगोपालशास्त्री दर्शनकेशरी डी० ५९।३१ सिगरा, वाराणसी-१ ·बौद्धवैष्णवयो भक्तिमाम्यम् -श्री जगन्नाथ उपाध्यायः - १. शाङ्करवेदान्त-बौद्धविज्ञानवादिनोः परस्परं यानां मतं विशेषेण तेषां साम्प्रदायिकं चर्यादिजातं साम्यवैषम्यमधिकृत्य वैष्णावाचायँः शाङ्करवेदान्ता- विविच्य द्वयोरन्तहिता भक्तिः विचारणीयतामहति । दिषु विज्ञानवादित्वसमारोपो बहुधा विहितः, अर्वा- एतद्विमर्शनप्रस्तावे समाधानापेक्षा अधस्तनप्रश्नाः चीनतमैः भारतीयैः पाश्चात्यैश्च विद्वद्भिः एतन्मतं भवन्ति । तथाहि- प्रगाढम् आलोचितं समर्थितं च। किन्तु बौद्धवैष्णव- भक्तिः कदा प्रावर्तत?, तस्याः जन्मस्थानं किम्? योमिथ उपजीव्योपजीवकत्वविचारे प्राचीनैरर्वाचीनैश्च कानि च तस्या लिङ्गानि ?, कीदृशी भक्तानां चर्या, विद्वद्भिरङ्गीकृतःप्रायशस्तूष्णोंभावः, एतद्विषये मीमां- किञ्च तदाश्रयभूतं तत्त्वज्ञानमिति ? सौत्सुक्यं वर्धयति । जातायां तु उभयविधशास्त्रचिन्तायां एतेष्वेकतमस्यापि प्रश्नस्य समाधानम् अन्यसमा- नितरां द्वयोः साम्यसूत्रं सुप्रवृद्धं लभ्यते। तत्रैतन्म.. धानसापेक्षमिति मत्वा अत्रातिसंक्षेपेण विहितोऽध्ययन- मांस्यं भवति यद्वयोः साम्यमापातिकं स्वाभाविक निष्कर्षः प्रस्तूयते। वा ? ईश्वरानीश्वरवादिनोः आत्मानात्मवादिनोः परस्प- रमनुगतं साम्यं नावगाहते स्वभावैक्यमिति प्रायो बुद्धया २. बौद्धवैष्णदेषु भक्त्युद्भवकालः स्त्रोष्टपूर्वतृतीय- प्रतीयते । किन्तु तन्मात्रं कथञ्चित् सावकाशम् । यथा चतुर्थशताब्द के पालिनिद्द शग्रन्थे तदानीन्तनमिथ्या- नित्यब्रह्म-क्षणिकविज्ञानवादिनोरात्मानात्मवादिनोः दृष्टिपतितानां साधनासम्प्रदायानामन्तः वासुदेवोपा- सतोरपि पृथक्प्रस्थानयोः अन्तःपरीक्षया पर्यवसित- सनायाः उल्लेखात् पाणिनिपतञ्जलिभ्यां पूजाहंत्वेन मैक्यम् अभियुक्तैरङ्गी क्रियते, तथाऽत्रापि सूपरीक्षित- स्मरणात्, घोसुराडी-वेशनगरादिषु प्राप्तवासुदेवाङ्कि धीभिः सम्यगधिगतं साम्यं तयोरन्तर्गृहीतं सहजमैक्यं ताभिलेखादिप्रमाणेभ्यः श्रीमद्भाण्डरकरप्रमुखैरिति- सम्भाव्यतैव। हासविद्भिः प्राचीनतमवैष्णवानामुद्गमः विकासश्च ईसीयपूर्वतृतीयशताब्दीतः प्रथमं यावत् स्वीक्रियते ! कस्यचिदपि साधनासम्प्रदायस्य हार्दमभिमतं पश्चात्काले वैखानस-पाञ्चरात्रानुयायिभ्यां प्राचीना- तस्योद्गमस्य प्रयोजनेन, चर्यया, दर्शनेन च विशकलितं भ्यां द्विधा क्रियमाणो विभागो दृश्यते । तत्र पाश्चरात्रा- भवति । बौद्धेषु केवलं महाया कानां, सात्वतपाञ्च- नुगत्वम् आचार्यरामानुजस्य प्रसिद्धमेव। नातिचित्रं, रात्रागमिकेषु केवळ विष्णुपराणां विशेषतो रामानुजी- यत् स एव कालो बौद्धेषु महायाननिकायोद्गमस्यापि ।

·बौद्धवैष्णवयोर्भक्तिसाम्यम् सुविदितमेव, यत् भगवतो बुद्धस्य परिनिर्वाणत: प्रायः जनानां नारायणपरायणत्वं भविष्यतीत्युक्तम् । एतद्भ- शतवष नन्तरं द्वितीयबौद्धसंगायने वैशाल्यां प्राचीन- गवतोक्तम् अनेकैरितिवृत्तप्रमाणैः समर्थितं सद् विप- स्थविरेभ्यः पृथक्भूत्वा नवीनाः वौद्धाः बुद्धस्य लोको. रीतं युक्तिजातम् अन्यथा करोति । विशेषेणास्मिन् तरगुणत्वं ख्यापितवन्तः, अथ च रूपकाय-धर्मकायाभ्यां निबन्धे विचारणीयतां प्राप्तं रामानुजाचार्यवैष्णवमत- बुद्धत्वं द्विधा विभज्य तदनुरोधेन चर्याभेदमपि स्था- मेव, तनु प्रत्यक्षतः दाक्षिणात्येभ्यः आचार्येभ्यः, आल- पितवन्तः । अस्मिन् क्रमेऽनके निकायाः प्रादुर्भूतास्तेषां वारमुनिभ्यश्च प्रसूतमिति निर्विवादम् अस्मिन् प्रसंगे सर्वेषां पर्यवसानं 'महासांधिक' नाम्ना जातम् । अस्यैव रामानुजाचार्याणां तमिल देशोयटेंगलईसम्प्रदायप्रभा- महासांधिकनिकायस्य प्रकृष्टं स्वरूपं महायाने फलितम्। वितत्वं, पाञ्चरात्रानुगत्वं, नाथमुनि यामुनमुनिप्रभृति- महासान्धिकानां भक्त्युन्मुखत्वं बुद्धस्य लोकोत्तर- पूर्वाचार्याणां दाक्षिणात्यानामेवानुयायित्वं, भक्तेः दक्षि- वादित्वेन स्पष्टीभवति । महासांधिकप्रमुखाणाम् एवं- णप्रभवत्वं स्पष्टयति । यद्यपि महायानोद्गमात् पूर्वत- विधनिकायानां संग्रहः अशोककालिके 'कथावत्थु' ग्रन्थे नस्य तत्पूर्वरूपस्य महासांधिकसम्प्रदायस्य मगधाद्यौ- सम्यगुपलभ्यते । अनेनेदं व्याकृतं भवति, यत् ईशवीतः दीच्यप्रदेशेषु समुद्भवः स्वीकृतः, तथापि मन्ये, महा- पूर्व तृतीयचतुर्थशताब्योः बौद्धष्वपि लोकोत्तर- यानस्योद्गमो विकासश्च आन्ध्रादिदक्षिणदेशेष्वेव वादित्वव्याजेन भक्तरन्यतमा काचित् दिक् संप्रकाशं जातः । महासांधिकेषु अन्तर्गणीयाः अन्धकाः, चैत्यवा- गता। महायानधर्मस्य प्रमाणभूतः सर्वप्रथमग्रन्थः दिनः, पूर्वापरशैलीयाश्च सर्वे सम्प्रदाया आन्ध्रप्रदेशीया- ईशवीयपूर्वद्वितीयशतके उद्भूनः 'अष्टसाहस्त्रिकाप्रज्ञा. एव । महायानस्य प्रवर्तकाचार्या अपि विशेषेण दाक्षि- पारमिता' ग्रन्थः। तत्र बोधिसत्त्वत्रर्यायाः सविस्तरं णात्या एवेति सर्वथा विदितम् । इत्थं महायानस्य लोको विस्पष्टं चोल्लेखो दृश्यते। बोधिसत्त्वसाधना कथं त्तरवादित्वं, बोधिसत्त्वचर्यासु भक्तिप्रवणत्वं च बौद्ध- भक्तिप्रवणा जातेति पश्चान्निवेदयिष्यते। इत्थं वैष्णवयोभक्तिसाम्यं सम्यग् बोधयति । यथा च भक्तिः भक्त्युन्मेषस्य कालो बौद्धवैष्णवयोः प्रायः समान एव दक्षिणदेशे प्रादुर्भवन्ती प्रसरन्ती च पश्चिमोत्तरभारत- प्रदेशे समागता, तथैव महायानस्यापि गतिः इत्यपि बौद्धवष्णवभक्त्योः समानमेव जन्मस्थानम् प्रमाणैः सम्मतमेव। महायानोद्गमप्रसारयोरयं सर्वोऽपि ३. न केवलं भक्त्युद्गमकाल एव बौद्धवैष्णवयोः वृत्तसन्दर्भः ईसवीयपूर्वद्वितीय-तृतीयशतके समुज्जी- समानः, अपि तु तस्य जन्मदेशोऽपि तथैव । सुविदि. वतिअष्टसाहसिकाप्रज्ञापारमिताशास्त्र (११२ पृष्ठे ) तमेव यद् भागवते (११५५-३८५४०) कलियुगे द्रविडेषु षट्पारमिताप्रतिसंयुक्ताः सूत्रान्ताः तथागतस्यात्ययेन वामपर्णी-कृतमाल-कावेरी पयस्विनी महानदी-मण्डि-तेषु दक्षिणापये प्रचरिष्यन्ति, दक्षिणापथात् पुनरेव वतन्या . प्रतीयते।

·सूर्योदयः on प्रचरिष्यन्ति, वर्तन्याः पुनरुत्तरपथे प्रचरिष्यन्तीति" यष्टव्यम्" ( म० शा• ना० उ० अ० ३३७ ) इति इति समुपलव्धवाक्येन सप्रमाणः समञ्जसश्च भवति। दिशा नारायणपराः यज्ञाः श्रूयन्ते । गीतोक्तमिदं एतत्प्राचीनतमवाक्यजातम् एकतो दक्षिणदेशे वैष्णावा- सुप्रसिद्धमेव यत् स्त्रीवैश्यशद्रादिपापयोनीनां सद्गतये, नामपि भक्तरुद्गमार्हत्वमतं सम्पुष्णाति अन्यतः मध्य- तेषां शुद्धये च भगवतः परा भक्तिरङ्गीकर्तव्या । भारते वैष्णवभक्तेयापकं महत्त्वमासीदिति पक्षं च सम. श्रीमद्भागवते ( २. ४. १८) तु भक्त्या किरात-हूण- जसं विदधाति। आन्ध्र-पुलिन्द-पुल्कस-खश-यवनादीनां शुद्धिः प्रतिपा- ४. यद्यपि समानकाले देशे च भक्तेरुत्पत्तिः तथापि दिता । एतत् सर्वमभिप्रेत्यैव महाभारते (शा०प० तयोः काकतालीयत्वं सम्भाव्येत, अतो विहङ्गदृष्टया ३३५, ३९ ) अस्य नारायणपरधर्मस्य व्यपदेशः 'लोक- धर्म' अन्यान्यपि समत्वावाहकबहिरङ्गवृत्तानि विवेचनयोद्भा नाम्ना कृतः । अत एव पाञ्चरात्रस्यैकायनत्वव्य- वनीयानि । तथाहि-अत्र द्वयोरवैदिकत्वम् अहिंसक- पदेशोऽपि सङ्गतो भवति, परमेश्वरसंहितायां 'एष एका- यनो वेदः' इति, ( ईश्वरसंहितायां ) च "तस्मादेकायनं त्वम्, स्त्रीशूद्रादिसर्वजनसंग्राहकत्वम्, एकायनत्वञ्च नाम प्रवदन्ति मनीषिणः" इत्यादिवाक्यशतैः। नैव आकस्मिकम् इति आलोचनीयतां भजति। एतत् अवैदिकत्वाहिंसकत्वसर्वजनसंग्राहकत्वविषये का सकलमपि श्रौतेभ्यो न रोचते, किन्तु रोचतेतरां च बौद्धबौद्धागमि भ्यः। अवैदिकत्वं पाञ्चरात्राणामने- विमतिः स्याद्बौद्धनैयायिकेषु बुद्धत आरभ्याद्यावधि एतदाधृत्यैव दर्शन-चर्यादिकं पुरस्कुर्वत्सु बौद्धजनेषु । केषु पुराणेषु स्मृतिषु च प्रसिद्धम् । किं बहुना, ब्रह्मसूत्र- अतो वेदप्रतिपक्षतया प्राचीनवैष्णवबौद्धयोरेतद्धिसा- कारैस्तद्भाष्ये च शङ्कराचार्यः तेषां विप्रतिषिद्धत्वं म्यमपि सहजमेव मन्ये । द्वयोरेकायनवादित्वं तु उभयो- प्रतिपादितम् । प्राचीनैः पाञ्चरात्रैश्चापि वेदात् पाञ्च- विशिष्टप्रयोजनवशात् प्रसृतमिति कृत्वा विशेषेणावधे- रात्रस्योत्कर्षोऽनेकधा प्रतिपादितः । परवत्तिभिस्तु यम् । सुविदितमेव, यत्, वैदिकेषु ब्राह्मणग्रन्थैः श्रौत- यामुनमुनि-रामानुजाचार्यप्रभृतिभिः पाञ्चरात्रादिभिः गृह्यादिकर्म-धर्मसूत्रैश्च यज्ञादिषु ब्रह्मविद्यायां च वेदोदितकर्मणामेव विशदीकरणात् स्वतः प्रामाण्यं शूद्रादीनामधिकारोऽपहस्तितः । स्मृत्यादिभिश्च ब्राह्म- प्रसाध्य तेषां च बौद्धादिवत् वेदविरोधित्वं नाङ्गोकृतम् । वादिद्विजानां विविधसेवाकर्मस्वेव तेषां विनियोगो जानन्त्येव च वैष्णवेतिवृत्तविदः पूर्वतनानां पाञ्चरा- विहितः । एतद्विरोधे वेखानस-सात्त्वत-आलवाड़- त्राणां वेदाननुकूलत्वं परिवर्तिनाञ्च तदनुकूलत्व मिति । पाञ्चरात्रादिभिः एक समानमेव शरणं, आश्रयः अयनं पाञ्चरात्रश्च सपशुकश्रोतयागमस्वीकृत्य, पाञ्चरात्रसं- अस्तीति,एकायनत्वं सकलजीवानामिति मतं ख्यापितम् ज्ञका अनेके यागाः स्वविधौ प्रतिष्ठापिता; । न केवलम् उक्तञ्च तत्त्वशेखरे "सत्यवचनादिधर्मवत् सर्वाधिकार एवंविधानाम् अहिंसानिर्गतयागानामुल्लेखः केवलं परमात्मप्रपदनम्" इति (ब० सू० ३।३:५६) भगवता पाश्चरात्रसंहितास्वेव, महाभारतेऽपि "बोज यशेषु बुधेन च । ईशवीयातामदीता पन्न तवर्षपूर्वमेव ·& बौद्धवैष्णवयोभक्तिसाम्यम वैदिकग्रन्थानामप्रामान्यमादिशता बुद्-धर्ममधेषु सर्वेः यातिकः “गोत्रभेदो न युज्यते' इत्यादिभिः सर्व षामेव सत्त्वानां प्रवेशः, निवाणे चाधिकारी यथा एव बुद्धबोजाः, बुद्धगोत्राः तथागतगर्भा इति मतं उद्घोषि तथा व्यवस्थापितः । परनिरौद्धेषु यद्य पे प्रतिपादितम । पश्चात् काले यथा तथा वा भवतु वर्णभेदादधिकारभेदो नासीत् किन्तु सत्त्वानामाशय- प्राचीनवैष्णवेषु तत् समकालिकेषु पूर्वतनेषु वा भेदात् गोत्रभेदः, गोत्रभेदाच्चाधिकारभेदः पूर्वतनकाले बौद्धेषु तुल्यएव एकायनवादः । आसीदेव । तद् वशात् यो ह्यनेको विभागो बात- ५. इदानीं प्राचीनतमयोः बौद्धवैष्णवयोश्चर्या- स्तेन श्रावक-प्रत्येकबुद्ध-बोधि सत्त्वानां वर्षाणां दु. विधौ साम्यमालम्ब्यविविच्यते । चर्यासु शरणागतिः र्भावोऽजनि । एतत्प्रतिपक्षे पश्चाद्भाविभिस्तु प्राचार्य, पूर्वभूमिरिव भवति । सा हि द्वयोः समानव दृश्यते । ईशवीतः शतानां द्वित्रिशद्वर्षपूर्व बोधिसत्त्वदिशा' इदं तु सम्यगवधारणीय यद् ईश्वरानीश्वरवादिनोः महायाननाम्ना एकायनम्, ए' यानम्, ब्रह्मयानपि- आत्मालात्मवादिनोः पृथक् प्रस्थानभूतयोः शरण्य- त्यादिव्युपदेशः सर्वेषामेक एवाश्रयो मार्गो वेति मतं स्वरूपे स्यादपि विमतिस्तथापि शरणागमनकृत्यं स्थापितम् । उक्तम् अष्टसाहस्त्रिकायाम् (पृष्ठे-१९) विरुद्धयोऽपि द्वयोः समम । प्रपत्तिरूपं शरणागति- "यथाकाशोऽप्रमेयाणामसंख्येयानां सत्त्वानामवकाशः लक्षणं भरतमुनिप्रणोतं स्तोत्ररत्नभाष्ये "अनन्य- एवमेव भगवन्तस्मिन् याने", "आकाशसमतया अति- साध्ये स्वाभीष्ट महा विश्वासपूर्वकम् । तदेकोपायता, महत्तया तन्महायानमि"-ति च । एवमेव सद्ध . याच्या प्रपत्तिः, शरणागतिः, इत्यादिवाक्यर्लभ्यते । पुण्डरीकादिषु “एक बुद्धपानं श्रियाननिर्देशेन निर्दि- तदनुरोधेन च "अनन्यशरणस्त्वत्पादारविन्दयुगलं शन्तीति" वाक्यजालानि बशो विख्यातानि सन्ति । शरणमह प्रपद्य" इति शरणगमन दृश्यते । इत्थं वैष्णवसाधनासु सर्वत्र पदे-पदे शरणागतिराधार- आलवारेसु शठकोपस्य 'सर्वं जगत् समवलोक्य भूमिरिव दृश्यते। विभोः शरीरम” परमेश्वरसंहितायां च "एष एकायनो वेदः प्रख्यातः सात्वतो विधिः" महाभारते भगवतो बुद्धस्य प्रथमायां देशनायामेव बुद्ध-धर्म- च 'एष एकान्तिनां धर्मो नारायणपरात्मकः', सङ्घानां शरणग्रहणं 'त्रिशरण' नाम्ना सिद्धम् अतीव इत्यादिवाक्यः स्व-स्वभावधारासु प्रायः एकायनस्य प्रसिद्धम् । बुद्धेन च भगवता स्वमहापरिनिर्वाणकाले समानमेव माहात्म्यं स्पष्टीभवति । यद्यपि अर्वा- आनन्द प्रति धर्म एव शास्तेति देशनया धर्म एव चीनतमैः यामुन-रामानुजाचार्यप्रभृतिभिः तस्मिन्ने- शरणमिति विनेयेभ्यो भिक्षुभ्यः आदिष्टम् । वैकायतने वसद्भिरपि पाञ्चरात्राणां वैदिकत्वसाधन 'अनं मे सरणं नत्थि', 'बुद्धं सरणं महत्', व्याजेन ब्रह्मसूत्रे अपशूद्राधिकरणे शूद्रादिवहिष्कार- 'धम्मं मे शरणं महत्', 'संघ मे सरणं महन्' मूलो भेदो व्यवस्थापितः, तथापि प्राचीनतम- इत्यादिभिः प्राचीनतमैश्चापि बौद्ध रनन्यशरणता वैष्णवमतं समनुरुध्य रामानन्दाचार्यप्रभृतिभिः गृह्यते। तेषां साधुतायां षड्विधास्वनुस्मृतिष्वपि वर्णमूलकोऽधिकारिभेदः खण्डितः बौद्धस्तु महा 'बुद्धानुस्मृति' नाम्नी एकानुस्मृतिश्चापि प्राचीनतमा ·- १० सूर्योदयः बौद्धेष्वपि दृश्यत एव । इत्थं यदि भक्तिरनन्यः भगवत्स्वेनैव बुद्धानां बोधिसत्त्वानां चाराध्यत्वं प्रज्ञावादिषु ज्ञानयोगिबौद्धेषु लब्धा, तत्र का कथा सम्पद्यते । बौद्धेषु भगवत्त्वं क्लेशकर्म तथा जन्म, महाकरुणावत्सु भस्तिवादिषु महायानिकेषु । ते च न क्लेशज्ञेयावृतिस्तथा च । 'येन वैपाक्षिका भग्नास्तेनेह केवलं शरणगता भवन्ति, अपि तु कैंकर्यमपि सम्यग् भगवान् स्मृतः' । आम० स०, पृ०६) इत्यनुरोधेन अघिगृह्णन्ति । उक्तं धर्मसङ्गीतिसूत्रे 'दासोपमेन जीव एव विपक्षावरणानि परिहाय भगवान् भवति, बोधिसत्त्वेन भवितव्यं सर्वसत्त्वकिकरणीयप्रापणतया' वैष्णवेषु नित्यभूतोऽनन्तकल्याणगुणगणसम्पन्नः (शि० स०, पृ०७०) इति । वैष्णवास्तु मुक्ता- वैष्णवास्तु मुक्ता- ईश्वरः । किन्तु षण्णां भगवत्त्वं बौद्धवष्णवयोरुभयो: नामपि परमपुरुषार्थः कैंकर्यमिति तत्त्वशेख रादिषु सम्मतम् । वैष्णवानां त्रयं कर्म भागवतादिषु (पृ० ५५ ) प्रतिपाद्य 'कैकर्यमेव मोक्षा' इति (११, ३, ४०-४५ ) लभ्यते---१. जीवेषु दया, २. समामनन्ति । भक्तिः रागमूला रागप्रवणा च गोविन्दे पराभक्तिः, ३. तदीयभक्तानां समाराधनम्। ख्याता। यद्यपि सुविदतमेव बौद्धाबौद्धप्रस्थानेषु अत एव तत्रोत्तमभागवतलक्षणे सर्वभूतेषु भगवद्- रागस्य सर्वथा प्रहाणं नाम, तथापि महायानिकः भावोऽव्यभिचारेण स्वीक्रियते। अस्मिन् विषये बौद्धः वैष्णवैश्च राग उपायत्वेन स्वीक्रियते । किमधिकं वस्तव्यं बौद्धमहायानमतेन यत्र साधकेन वैष्णवेषु रागानुगा भक्तिः प्रसिद्धा। बौद्धस्तु तथागतानां आराधनाय जीवलोके सर्वात्मना दास्य- निःस्वभावताभूमौ रागोपायेनापि निस्सरणं सत्त्वा भावं निर्वाणं परिहेयं भवति । अत एव महायानिकः नामङ्गीक्रियते, इति परमं गोपनीयं साधरेव साधारणसत्त्वा अपि वोधिसत्त्वैः समा एवेति वेद्यम, तच्चोक्तं महायानसूत्रे ( पृष्ठे ८७ ) "तस्माद् स्वीकृतम् उक्तञ्चाचार्यशान्तिदेवेन (बो अ.६।११३)- रागादयस्तेषां बुद्धः निःसरणं गताः" इति । इत्थं सत्त्वेभ्यश्च जिनेभ्यश्च बुद्धधर्मागमे समे। साङ्गा शरणागतिः द्वयोरपि प्रस्थानयोः समुपल जिनेषु गौरवं यद्वत् न सत्त्वेष्विति कः क्रमः ।। भ्यमाना दृश्यते। बौद्धाचार्यान् आलवाराचार्याः ६.न केवलं शरणगमनविषये, शरण्यसमाराध्य. शठकोपमुनयोऽपि वदन्ति- विषयेऽपि अस्ति तयोः साम्यम । अस्ति बौद्धेषु सर्वं जगत् समवलोक्य विभोः शरीरं द्विविध आराध्यः, सत्त्वः बोधिसत्त्वश्च । वैष्णवेष्वपि तद्वाचिनश्च सकलानपि शब्दराशीन् । जीवो, भगवांश्च । वैष्णवेषु ईश्वरः ईश्वरत्वेन तं भूतभौतिकमुखान् कथयन् पदार्थान् भगवत्वेन चाराध्यो भवति, अनीश्वरवादे तु केवलं दास्यं चकार वचसैव मुनिश्चतुर्थे ।। इति । अनुकुर्वाणा ·संस्कृतौच्चारणे दोषा गुणाश्च -डा० गङ्गाराम पाण्डेयः भर्तृहरि षाया वर्ण-विकार जन्यं परिवर्तन- निश्चप्रचं दशेयं नास्ति कथमपि जातीयोत्थानज्ञापिनी; मधिकृत्य स्थिती द्वे प्रत्यपादयत् । एका बाल-स्थितिः, यदुच्चारणे साधौ न स्थितिमाप्नुयाज् जातेस्तस्याः शुद्धभाषणेऽशक्तस्य जनस्य । यत्र बालकस्याव्यक्त- प्रबुद्धो वर्गः । यदा च स्थितिरियं सांस्कृतिक व्याधि- प्रायशब्दादनुमानेन व्यक्तशब्द विनिश्चित्यार्थनिर्णयो रूपं समवाप्य जातीय दुराग्रहत्वं भजते, तदा भाषायाः जायते । इयं च विकसमाना भाषा-दशा; यत्र बालकः स्थिररूपस्यावहेलनमपि विधोयते, येन च परम्परागत अशुद्धादसाधोः साधु शब्दं प्रति, अव्यक्ताद् व्यक्तं सांस्कृतिक जीवनं प्रति निष्ठवास्माकं ह्रसति क्रमशः। प्रति प्रयासी दृश्यते । तथाहि- तथ्येऽस्मिन् इमरसननामा मनीषी पाश्चात्त्यस्तदेव 'बम् बम् बेति' यदा बालः शिक्ष्यमाणः प्रभाषते । वक्ति, यद् भारतीयां परम्परां प्रति प्रगति-विश्वास- अव्यक्तं, तद्विदां तेन व्यक्ते भवति निश्चयः॥ पर आस्थावान् विद्वान् वदेद् भारतीयः । कथयत्यसो -वाक्यपदोयम् 'भाषायाः पतनमनुसरति मानवपतनम् । द्वितीया च स्थिति; पामरस्य, अयोग्यस्य, विगुण तथ्यमेतत्प्रकाशयति, यद् वयं क्रिया-कारक- स्याथ जनस्याशक्तस्यः, यश्चानेकविधान अपभ्र श- व्यवस्थावति व्याकरणिके प्राचीरे वसन्तोऽपि तिष्ठामः शब्दान् निर्माय देवीं वाचं विविध व्यवकिरति । शब्दापभ्रशीकरणपरायणाः। अत्र प्रत्यक्षं कारण- वस्तुतः शब्देष्पभ्रशेष्वेव दृढोभूते व्यवहारे तथाविधं मेकमेव प्रतिभाति, यद् वर्णानां स्वरूपमजानाना वयं बौद्धिकं सगुपतिष्ठते पतनम्, यत् केवलं तत्रैव विच्युतोच्चारणाः सन्तः पदच्युतिमङ्गीकुर्वाणा निष्ठावतो जनस्य कृते शुद्धशब्दस्य न किमपि अति द्रुतं विरचयामो भाषा नवीना देश-कालस्या- रूपमवशिष्यते। तथा च तत्रव- तितमां लघुतरासु सोमासु । तत्रैव च दैशिकेषु पारम्पर्यादपभ्रंशा विगुणेष्वभिधातृषु । कालिकेषु चाञ्चलिकताया रूढिजालेषु बध्नोम प्रसिद्धि मागता येषु तेषां साधुरवाचकः ॥ आत्मानम् । अस्माकं भावात्मिका चंकसूत्रता, दैवी वाग् व्यवकीर्णेयमशक्तैरभिधातृभिः । यत्रास्मज्जातीयमाभिजात्य स्थिरयति, भजते व्यस्त- -वाक्यपदीयम् ताम् । क्षेत्रीयतायाश्च दुराग्रहघुणो लोपयत्यस्माकं . M 1. "The Corruption of man is followed by the corruption of language."-Emerson Ouoted on the Perspectives on Language, Page 299, ·19 १२ सूर्योदयः बौद्धिकं खाद्यसारम् । वयञ्च अविज्ञातभावेनैव ३. वर्ण-व्यथनम्-अयं दोषस्तत्र, यत्र वर्णस्य समुपलभामहे विशृङ्खल-कलह-मृगव्यताम् । श्रवणं न जायते यथावत्: प्रत्युत वर्णस्थान्यस्यैव संस्कृतभाषा सा संस्कारभाषा अस्ति, यस्या श्रुतिः । यथा 'रथ्या' इत्यत्र थकारस्य सकार- उच्चारणं परम्परया अनुशासितमासाञ्चक्रे । काव्य- वच्छणं व्यथनं नाम दोषः। एवमेव मीमांसकैर्मनीषिभिः 'दोषास्तस्यापकर्षकाः' इति गुणः-गुः, रक्षारक्छः, इच्छा-इक्षा इत्यादिषु प्रतिपाद्य तेषां दोषाणां स्थितिर्वपुषि काणत्वादि- द्रष्टव्यम् । वत्सौन्दर्यापहारिणी निर्धारिता। तथैव 'बुधवैया ४. निरस्तम् - स्थान - कारणपकर्षणाय मुत्पद्यते करणः' भाषण-सौष्ठव-घातिनोऽनेके उच्चारणदोषाः दोषः : अर्थात् समुचित-स्थान-करुणादिभिरनुच्चा- परिगणिताः । प्रस्तुतेऽस्मिन् सन्दर्भे प्रथमं प्रातिशाख्य- रणन्तु दोष एब, किन्तु उक्ट-भतेन यदा निरन्तरं विवेचितानामुच्चारणविच्युतीनां दिग्दर्शनमात्र स्थान-करण-च्युतो वर्गः समुदीर्यते. तत्रैव च दृढोभूते विधीयते । तत्र वर्णोच्चारणधटितानां दोषाणांगणन संस्कार एक आभ्यासिको दोषः समुदोर्यते । तदा र सविस्त रमुपन्यस्तम् । अपि च वर्णोच्चारणसम्बन्धि- स्थान-करणयोरपकर्ष उपजायते । अवस्थायामे- गुणानामपरिपालनं स्वत एव दोषो महान् अनि तस्यामेको जातीयो दुरभ्यास उत्पद्यते, संस्कृतः। चोद्घोषितम् । तत्र ऋकारस्य षकारस्य च उच्चारणे दोषोऽयमुपलभ्यते प्रातिशाख्य-निरूपिता उच्चारण-दोषाः बाहुल्येन । १. वर्णापाय:-वर्णस्य अपायः, यत्र शीघ्रता. हिन्दी-भाषायां फूल-फूल, फिर-फ़िर' इति- वशादशक्त्या वा वर्णलोपः संघटते, तत्रायं दोषः। वदुच्चार्यते चेत्तदा निरस्त-दोष-प्रवृत्तिः। अत्र न यथा-'रोचते' इत्यस्य 'रोच्ते' सदृशमुच्चारणं केवलं वर्णोऽपकृष्टः, प्रत्युत उच्चारयितुः स्थान- स्वरलोपदृशा अशुद्धमेव। तथाकृते 'चकारस्य' प्रयत्नौ दूषितो जाती। तालव्यता क्षीयते, दन्तमूलीयमशास्त्रीयमुच्चारणं न ५. व्यासदोष:-न्यासोऽविवेकः। यत्र स्थान- सम्पद्यते। ऋक् प्रातिशाख्यस्यउवटभाष्ये 'ऊनयोः' करणयोः अपेक्षातः अधिको विहारो विस्तारो वा इत्युदाहृत्य निरूपितम्, यदत्र यकारोऽपकृष्यते चेत्, विधीयते, तत्रायं व्यासदोषः। स च प्रायशः स्वरेषु तहि तत्रायं दोषः। दृश्यते । गुजरातोभाषायां हिन्दीभाषायां वा अन्त्य- २ वर्णाय:-अविद्यमानस्य वर्णस्य उच्चारणम् ह्रस्वस्य 'इकारस्य' दीर्धीकरणप्रवृत्तिर्या, साप्यत्रैव उपजनो वा वर्णाया कथ्यते । यथा 'ह्वयामि' इत्यतः पूर्वमनुनादात्मको ध्वनिर्दोषः । अद्यत्वे 'शर' संयुक्त 'बुद्धी, मती, मुनी, समाधी' इत्यादयः । एवमेव पदात् पूर्व दोष एष प्रायशोऽवलोक्यते । यथा- 'साधू', 'पशू' इत्यादिषु उकारस्य दीर्धीकरणम् स्त्री-इस्त्री, श्मशानम्-इश्मशानम् । व्यासदोषदतमेव । द्रष्टव्या । यथा ·संस्कृतोच्चारणे दोषा गुणाश्च १३ ६. पीडनम्-द्विभावः। यत्र स्थान-करणयोः कदाचिच्च संयुक्ताक्षरपूर्व-निोऽकारस्य ह्रस्वात्मक- संहरणेन संकोचेन वा संजायते । अतिप्रयत्नस्तत्र मुच्चारणं विधीयते चेत्, तहिं तत्राप्येष एव दोषः। हेतुः । 'कर्तुम्, कर्तरि' प्रभृषि रेफस्य द्वित्वात्मक- १२. अनुनासिकम्-वर्णो यत्र नासिकयोर- मुच्चारणं पोडनदोषः । 'पित्त, मात्तु' प्रभृति नुषज्यते, तदा समुत्पद्यते अनुनासिकत्वम् । निरनु- यदुच्चार्यते सोऽपि दाष एव , पजाबी उच्चारणे नासिकवर्णस्य अनुनासिकरूपेणाच्चारणमत्र दृश्यते । अन्येषामपि वर्णानां द्विरुच्चारता प्रवृत्तिरवलोक्यते। यथा-गुणः=गुणः इति । ७. अम्बूकृतम् -वता यदा वर्णमोष्ठयारेव १३. स्वरगता मात्रादोषा:--स्वराणामयथा- परिबध्नाति, येन न सम्भाव्यते पूर्णा श्रुतिः, तत्र वचनं दोषः। ह्र वस्य दीकरणम्, दीर्घस्य वा दोषो भवति 'अम्बूकृतं' नाम । यथा कदाचित् लघुता, अनावश्यको वा प्लुतोच्चार इमे भवन्ति 'गोविन्द' इत्यस्य 'गोविन' तुल्या श्रुतिः । मात्र दोषाः। ८. शूनम् -विलाम्बतन मुखेन दावी वक्ता, अधुनात नानां भाषाविदा मते, "दीघ न भवति तदा भवति शूनम्' नामाच्चारण-दाप.। अत्र ह्रस्वस्व द्विगुणः पूर्ण 1या"। यदोदं मन्येत, तहि ह्रस्वोपि स्वरः श्रूयते कदाचन दीर्धीकृतः, धातुः स'ऽपि मात्रादोष एव मन्तव्यः । अनावश्यकर्बला- श्रवणे प्रतीक्षेते वा चिर श्रवणम् । 'शूक्ल पूत्र' घात रुच्चारयितृषु च स एव दोषः । केचिच्च पाठकाः सहशोच्चारण एष एव दोषः। पद्यपाठान्ते प्लुत यन्त्युच्चारण, सोऽप्यस्यैव वर्गस्य दोषः। ६. सन्दष्टम्-वीडने हन्वोः सम्पद्यते सन्दष्टता। १४. अन्तःस्थलोप-दोषः-यकार-वकार-घटितेषु वीडनञ्च नीचर्भावो हन्वोः। अत्र त्रुटितो वा अपूर्ण- पदेषु दोषोऽयम् सजायते । यत्रान्तःस्थसंयुक्ताक्षरेषु रूपो वा भवति वर्ण उच्चरितः । सम्भूतिरस्य दोषस्य यकारस्य वकारस्य वाऽवलोक्यते लोपः। यथाः- बहुधा स्वरेषु अनुनासिकेषु । येषामुच्चारण यथापेक्ष निषद्य-निषद्द, इन्द्रवाय्वाः इन्द्रवायोः, प्रत्येक यथास्थितं वा न जायते। प्रत्तेक । १०. विक्लिष्टम्-हन्वोः प्रकर्षणे घटते दोष १५. अदेशवचनम् - व्यञ्जन-विपर्यये भवति एषः। प्रकर्षणं च नाम हन्वोश्चालनं सर्वतः। एव दोषोऽयम् । यथाः- अभुत्स्महि-अभु: महि, विष्णुः= करणेन उच्चारणमसंहितं गिलगिलत्वयुक्तं वा विषुण। अनेनैव मन्ये दोषेण, हिन्दा-भाषायां संजायते। 'किसुन', 'विसुन' शब्दानामुद्भतिरभवत् । ११. ग्रस्तम्-जिह्वामूलस्य निग्रहेण स्तम्भनेन १६. व्यजनविरागः-यत्र जनस्यैकस्य वा दोषो भवति ग्रस्तम् । अत्र जिह्वामूलेनैव वर्णो प्रभावेण विकृतमुच्चायते व्यञ्जनमपरम्, तत्रष निगृह्यते, येन स्पष्टमुच्चरितो न भवति । दोषोऽयं दोषः। यथा:-'मा षड़ द्वाद्वा' इत्यत्र डकारोत्तर- बाहुल्येन घटते कण्ठ्येऽकार आकार वा। उपरि दकारस्य तत्वभावतो डकारवदुच्चारणम् । 'दण्डः': प्रदत्ते 'रोच्ते' इत्यत्र अकारो ग्रस्ततां गतः। इत्यतो 'डंडा' भवने दोषीऽयमेव कार्यकारी। - ·१४ सूर्योदयः :। - १७. लेशदोषः-लेशः प्रयत्नशथिल्यम् । तेन च क्रियमाणे घटते निरासः । 'धर्म-धम्म, चक्र-चक्क, लेशेन व्यञ्जनस्योच्चारणं दोषः । यथा:-- पर्ण-पण्ण' प्रभृतीनां निर्मिती निरासो भवति रामात्-रामा इति श्रुयेत । निमित्तम् । १८. धारणम्-वर्णाय-दोष-विपरोतोऽयं दोषः २४. विक्लेशः-दोषोऽय तवगोंय-व्यञ्जनानाम् । तत्रोदाहृते 'ह्वयामि' इतिपदे अनुनादपरिहाराय यत्र स्थानकरण-गतायाविशदताया अभावो दृश्यते। यदि क्रियते हकारलोपः, तहि 'वयामि' वदुच्चार्यते। २५. रेफदोषाः-प्रकारान्तरेण सोकुमार्या भाव ऊष्मसंयुक्तेषु वर्णेष्वेव लभ्यतेऽयं दोषो बाहुल्येन एवात्र हेतुः । ऋक् प्रातिशाख्यानुसारेणास्य नामक- अधुना बहुशः 'हृदय' पदस्य 'रिदय' सशमुच्चारणं रणमिदम् । रेफो भवति दुःस्पृष्टः । अतिस्पर्शनो- धारणाधीनम् । च्चारणे विहिते सति नूनं दोष एव । असुकुमारो- हिन्दीभाषायां 'स्थान-थान, श्मशान-मसान' च्चारणञ्चास्ति बर्वरता। प्रभृतिशब्दानां जनको दोष एष एव । २६. लकारदोषाः-लकारोच्चारणमधिकृत्य त्रयो १६. अनादः-महाप्राणेषु वर्णेषु घटत एष दोषाः परिगणिता ऋप्रातिशाख्ये:- दोषः । यत्र न तस्योच्चारणमुचित विघीयते । (क) जिह्वाग्रकरणो लकारः जिह्वामध्येन तस्या अन्तेन वा कृतं लकारोच्चारणमसत् । २०. लोमश्यम् - उष्मणामघोषाणां वा वर्गा- (ख) रेफवदतिस्पर्शजन्यो भवति लकारस्यापि नामसुकुमारम् 3 तिघृष्टं वोच्चारणं लोमश्यं नाम दोषः। मनीषिणः केचन गम्भीरोच्चारणेऽपि मन्वते दोषमेतम् । (ग) बर्वरता चात्र तृतीयो दोषः । २७. हकारदोषः-हकारोच्चारणे दोषद्वयं २१. क्ष्वेडनम्-(विण्णम् )-सकम्पमुच्चार्य- दृष्टमः माणेषुवर्णेषु वर्णतुल्योऽन्यो ध्वनिरप्यु-पद्यते। लोमश्यवदयमपि दोष ऊष्मवर्णानाम् । 'सहृदय' (क) नादध्वनिहारः। श्वासवदुच्चारणमेको दोषः । तथाकृने खकार-सहशो ध्वनिः इत्यस्य 'सह हृदय' करणे क्ष्वेडनं सम्पद्यते। सम्भवति । २२. जिह्वाग्थनम् -पवर्गवजवर्गेषु कुचुटुतुषु (ख) घाषध्वनिरपि भवति हकारः । जिह्वामास्तीयं कृतमुचवारणं दोषः। यतो हि वर्णा चाघोषवदुच्चारणमपरो दोषा। इमे स्पृष्टाः । अस्मिन् दोष उपभेदद्वयम्-यत्र कवर्ग २८. विसर्गदोषा:- ग्रास-दोषो भवति, यस्य च ग्रस्तनाम्ना पूर्व मुल्ले (क) पूर्वस्वरस्थानो भवति विसर्गः । ततो खोऽपि विहितः। तवर्गे भवति प्रतिहार-दोषः, यत्र, भिन्नमुच्चारणं दोषः। चापेक्षातोऽधिकं प्रयत्यते । (ख) विसर्जनोया चारण-सम्बन्धी दोषो द्वितीय- २३. निरासा-जिह्वाप्रथने गणिते वर्गचतुष्टये स्तदा जायते, यदा दीर्धाssकारपरवतिन- यदि वर्मा भवन्ति रेफस्तिः, तत्र च रेफलोपे स्तस्य जिल्लामूलीयमुच्चारणं विधीयते । दोषः। - ·an -- संस्कृतोच्चारणे दोषा गुणाश्च १५ (ग) अनुनासिकदीर्घकारानन्तरमृकारानन्तरं वैयाकरण:-वय्याकरणः । वा यदि विसर्गस्य सम्पद्यतेऽनुनासिकी. केचिदाहुराचार्याः संवृतदोपमेनम् । करणं, तदा भवति दोषस्तृतोयः। यथा ३३. (क) उक्ताद् दोषाद् विपरीतो भवति दोषो स्वताः पायुः, नुः पतिभ्यः यदा यकारस्य द्वित्वात्मकस्य क्रिपत ऐकारवदुच्चा- उभयत्राप्य - विसर्गस्य निरनुनासिकतवाभिमता। रणम् । यथा-- (घ) संयोगाद्य मव्यजनानन्तरं कदाचिदनिरि- शय्या-शैया। क्तस्य विसजनोयस्य संजायत उच्चारणं, अत एव च दोषात् प्राकृते 'सेज्जा' संजातम्, तदा भवति चतुर्थो दोषः । यथा-"पाव- अद्यत्वे च 'सेज' इति। कस्ते स्तोकाः श्चोतन्ति" इत्यत्र 'तेः' (ख) कदाविच्च असंयुक्तयकारपूर्वनिमकारं संयोज्य विधीयत सदृशमुच्चारणसङ्गतम् । एकारो, यथा-- जय-जै। (ङ) "शुनश्शेरा, निष्षपी, निष्पाट, ब्रह्म, (ग) यकारयुक्तस्य इकारस्य ऐकारी-करणं विष्णुः, प्रश्निः" इत्येतेषु मध्ये विसर्गतुल्यो चापि जातुचिज्जायते, तदापि दोष एव । ध्वनिर्दोषः। यथा-- २६. ऋकार-दोषः-- ऋक् प्रातिशाख्यदृशा ऋका- ऊनयोः ऊनैः । स्य ऋकारस्य वा उका• सदृशमुच्चारणं दोषो दृश्यते । (घ) यकार सहितस्य 'ईकारस्थ' लोपविधानमपि मराठी-भाषायां 'कृष्ण' इत्यस्य 'कृष्ण' वदुचचाणं दोषः । यथा- भवति, स चायमेव दोषः । ऋकारस्थाने इकारोचचा- ऊनयोः ऊनः। रणमपि दोष एव । यथा- (ङ) यकार संयुक्तस्य बह्वक्षरस्य द्वयक्षर-सम्पा- दनं दोषः ! यथाध्वनयीत बन्योत, अध्य- शृङ्गार-श्रिङ्गारः, सिंगारः। यन-अध्यन। ३०. लोप-दोष- रेफान्तरं स्वरलोपे कृते घटते ३४. उपरि 'अय' इत्यस्य 'ऐकारी करणं दोष दोष एषः । एतच्च तदा जायते, यदा तदनन्तरं इत्युक्तम् । तथैव ऐकारस्य यकारसममीकारोच्चा- भवति कश्चनोष्मवर्णः, अन्तःस्थवर्णो वा । यथा- रणं भवति दोष एव । यथा- पुरुषन्ति पुर्षात, पुरुवारः पुर्वारः । नेष्ठ नईष्ठ । ३१. आगम-दोषः-तदा जायतेऽयं, यदा रेफसं- ३५. यकार-वकार-पूर्ववर्तिनो महाप्राणस्य युकोष्मणोऽन्तःस्थवर्ण मध्ये स्वरोऽविद्यमान व्यञ्जनस्योचचारणं यदि यकार-वकार-स्थानात् उच्चार्यते । यथा- क्रियते, तदापि दोष एव । यथा- अर्यमा अरियमा, मर्यादा मरियादा। ह्यः, यादम्या:। ३२. ऐकार-दोष:--अकारपूर्ववर्तिन ऐकास्य ३६. दीर्घस्वरपरवनिनो रेफसंयुक्तादक्ष राद्रेफस्य यदि भवेदकारसदृशमुच्चारणं, तदेष दोषः। यथा- पूर्वाकर्षणं कृत्वा पृथक्श उच्चारणं दोषः । यथा- - । - .

·- १६ सूर्योदयः दोर्घायुः दीर्घायुः, सूर्यः-सूर्यः सन्दष्टमेणीकृतमद्धकं द्रुतं ३७. उपरि वणिते दु.दशे मे यदि वर्ण यानु- विकीर्णमेताः स्वरदोषभावनाः॥ नासिकस्य प्रभावादन्ननुनासिको वर्णः सानुनासिक महाभाष्यम् १११११ उच्चार्यते, तदापि दोषः। यथा-'नम्णम्' इत्यत्र अत्र परिगणिनानां दोषाणामनेकेषां विवेचन- कारस्यानुनासिकीकरणम् । मुपरि विहितम् । केचिदत्र प्रकारान्तरेण प्रदत्ताः, ३८ सोष्सीकरणम्-अनुनासिकपरवर्तिनो हकारस्य अनस्तेष्वेवापेक्ष्यने विचारः। महाप्राणस्पर्शपरिवर्तनं दोषः। यथा- १. एणीकृतम् - सन्ध्यक्ष राणाण्-ए, ऐ, ओ, औ- सिंहः-सिंघ, संहारः-संघारः। इत्येतेषां भेदाप्रतीर्दोिषः । ३९. संयुक्ताक्षर-दोषा-चतुविधा एते : २. प्रगीतम् सामसङ्गोतवदुच्चारितो वर्णो गान- (क) सयुक्ताक्षरमध्येऽनावश्यकरीत्या अनियमिता किया लीनो जायते, स दोषः। वा स्वरभक्तिः दोषः। (ख) सयुक्ताक्षर-पूर्व-व्यञ्जनस्य द्वित्वं विधाय ३. उपगीतम् - आङ्गलेय्याम् 'ओवर साउन्डिग' पूर्वो भागः पूर्वमाकृष्य भवत्युच्चारणीयः। वक्त पार्यते। यत्र समीपस्थवर्णस्य गोत्या यदि न क्रियते तथा, नहि दोषः । यथा- अनुरक्तो वर्णो वर्णान्त रविलोनो भवति । 'विप्रः' इत्यस्य विप् + प्रः' इति शास्त्रा- ४. अविलम्बितम्--एको वर्णो वर्णान्तरेण असम्पृक्तः नुमोदितमुच्चारणमन्यथा दोषः । पृथग्वा न प्रतीयेत, तदा दोष एषः अतएव' (ग) संयोगमध्ये सम्पूर्णः स्वरागमो दोषः । महाकवि रविः "विविक्तवर्णाभरणा सुखश्रति' इति प्रत्यपादयत् ! अविविक्ततव वर्णानां दोषः । 'बरनाश्रम निज निज धरम निरत ५. द्रुतम्--अतिशयतया शीघ्रताया वर्णानामेकी- वेदपथ लोग' भावो द्र तं नाम दोषः। अत्र 'वर्णाश्रम' स्थाने 'बरनाश्रम' इति, ६. विकीर्णम् -वर्णस्यैकस्योच्चारणं वर्णान्तरं यावत् 'धर्म इत्यस्य च 'धरम' विधाने मध्ये तथा प्रसरेत्, यदयमनेकवत् प्रतीयेत, तर्हि स्वरागमः । संस्कृते तथोच्चारणं दोषो विकीर्णता-प्रादुर्भावः, स एव दोषः। मवति नापभ्रंशेषु । शिक्षा-मान्या उच्चारण-दोषा: (घ) नियमानुसारेण यत्र स्वरभक्तिरपेक्षते, तत्र तस्या अकरणं दोषः । पाणिनीय-शक्षायामुच्चारणदोषाणां परिगण- नमित्थमुपन्यस्तम्:-- महाभाष्य-वणिता उच्चारण-दोषाः गीती शीघ्री शिर:कम्पी यथालिखितपाठकः । प्रस्तं निरस्तमविलम्बितं (?) निहत- अनर्थज्ञोऽल्पकण्ठश्च षडेते पाठकाधमाः॥ सम्बकृतं मातमश्रो विकम्पितम् । प्राणि शि० ३२ यथा- ·संस्कृतोच्चारणे दोषा गुणाश्चं 'गीती, एतेषु शानी, अल्पकण्ठ' इत्येतेषां शङ्कितं भीतमुद्देष्टमव्यक्तमनुनासिकम् । दोषाणां प्रतिपादनं प्रकारान्तरेण जातमेवोपरि । काक-स्वरं शिरसिगं तथास्थान-विजितम् ।। अवशिष्टा एवात्रावलोक्यन्ते । उपांशुदष्ट' त्वरितं निरस्तं १. शिर:कम्पनम्-एषा चेष्टा दोषदृशा दृष्टा, यत विलम्बितं गद्गदितं प्रगीतम् आलोक्य क्षिर :- कम्पं श्रोतुयानं विचाल्यते निष्पीडित प्रस्तपदाक्षरं च श्रवणात्; येन वर्ण-श्रवणे स्पष्टता हसति । वदेन दीनं न तु सानुनास्यम् ॥ अत्र च न प्रत्याख्यायते तावन्मानं शिरःकम्पन, पाणि शिक्षा० ३४, ३५. यदभिनयात्मकं भावाभिव्यक्ती सहायकं च; अनन्ता वस्तुतो दोषसंख्या, तेषामियत्ता दुनि- प्रत्युत निरर्थकं शिरश्चालनं भवति वयंम् । र्धारा । नानास्वभावा मानवाः, स्थान-करणानुप्रदा- २. लिखितपाठकः-शुद्धमशुद्धं वा यथालिखितं नविविधतावतां वर्णानामुच्चारणे के दोषं कदा पठ्यते चेदसौ दोषः । अत एव नारदीय- विधास्यन्ति इति कथनं दुःशकम् । शास्त्रात् संकेतो शिक्षायाम्- लभ्यते, येन च समेषामेषां दोषाणां सम्भाव्यते पुस्तकप्रत्ययाधीतं नाधीतं गुरु-सन्निधौ । निराकृतिः। यद्यप्यत्र बहूक्तं, तथापि पुनलता, न शोभन्ते सभामध्ये जारगर्भा इव स्त्रियः॥ अस्पष्टता, कष्टत्वम, अशक्यार्थत्वादयो बहवो नार०शि०८ दोषा अपरिगणिता एव, विद्भिः स्वयमूह्याः । इति संस्थाप्य पुस्तक प्रत्ययाध्ययन प्रत्या- ख्यातम् । अद्यत्वे मुद्रणदत्ता अशुद्धयो यथायथं उच्चारण-गुणाः पठ्यन्ते चेत् सोऽपि दोष एव । दोषाणां निराकरणेन सम्पद्यन्त उच्चारण- ३. अनर्थज्ञता--अज्ञानादर्थस्य पदैकघटितो वर्णः गुणाः । रामायणे हनूमतो वाणीमाकर्ण्य कल्याणी पदान्त रघटितः सन्नुच्चार्यते। गुरुजना उदाहरन्त्यत्र- भगवान् रामभद्रो यथान्वभवत्, तेन विज्ञायते, यत् 'दश राम शरा:'-दशरा-मशराः' इति । तदानीं ध्वनि-विज्ञानस्योच्चारण-विज्ञानस्य अनेन कदाचिदनर्थोऽपि सम्भाव्यते यथा (फोनेटिक्स् एण्ड फोनेमिक्स् ) प्रशिक्षणमभिजातस्य भाषायाम्- च कृतेऽभूदनिवार्यम् । मुख-नेत्र-ललाट-भ्रू प्रभृतीना- 'गदाधरजू तन ताप बुझाइ हैं। मङ्गानामुच्चारणकालिकी प्रक्रिया निर्दोषा भूयादि- 'गदाधर जूतन ताप बुझाई हैं। त्येतस्य सम्पूर्ण व्यवस्थाऽस्माकं जातीयजीवनस्या- पाणिनीय-शिक्षायामपरेऽपि दोषाः, परिगणिताः, श्चर्य-समन्वितं गौरवमुद्घाटयति । असन्दिहानमुच्चा- येषां विवेचनं प्रातिशाख्यीयेषु महाभाष्यवणितेषु रणम्, अदूरव्यापि, अविलम्बितत्वं--येन श्रवणी न वा पोषनिवहेषु समजायत । ये च केचन नवीना इव स्यातां प्रतीक्षमाणी चिरं, व्यथाहीनं-येन वर्ण- प्रतीयन्ते, ते नामान्तरगृहीता वा नाम्नेव लक्ष्यन्ते स्पष्टता तिष्ठेत् सुरक्षिता, इत्येते सन्ति तथाविधा पायथाहि ते-- गुणा, यत्र बोभूयाञ्चक्रे बलं तदानीम् । अतितारा- च m ·१० -- कस्य सूर्योदयः तिमन्द्रापेक्षया मध्यसप्तकमाश्रित्य उरःस्थमध्यमाना अत्र वर्णशब्दगतया श्लेषात्मकतया शिक्षाया दस्य कण्ठगताया वैखरीवाचश्च साधु समन्वयः, उपयोगिता समाजिकोति साधयता महर्षिणा गुणा. वक्तुरभवद् विभूषणम् । उच्चारण-संस्काराणामेषां तिशयता सम्पाद्य खलु बहूपकृतमिति मन्तव्यम् । वक्तरि कमोऽयं न केवलं रचयति वाणीं सुसम्पन्नां, अन्ततः पाणिनीय शिक्षामामुच्चारयितुरुत्तमस्य प्रत्युत विस्मयविमुग्धं विधत्ते श्रोतारमपि। श्रवण- षण्णां गुणानां वर्णनमुपलभ्यते । । हि मधुरा तादृशी वाणी खल्वबोभूयिष्ट कल्याणी, या माधुर्यमक्षर-व्यक्तिः पदच्छेदस्तु सुस्वरः । श्रोतुहृदयं पुलकैः पूरयति । उरसः कण्ठात् मूर्ध्नश्च धैर्य लय-समर्थं च षडेते पाठके गुणाः ॥ व्यक्ता वर्णा विचित्रतां वहन्तः सन्तः शत्रोरपि चित्तं वशीकतु प्रभवन्ति । तथा चादिकविः-- ---पाणि० शिक्षा, ३३ न मुखे नेत्रयोऽपि ललाटे च भुवोस्तथा । गुग-दोषौ परस्परापेक्षिणौ । दोष-निरासेन अन्येष्वपि च गात्रेषु दोषः संविदितः क्वचित् ॥ सम्पद्यन्ते स्वत उच्चारण-गुणाः । गुणानुसरणेन च अविस्तरमसन्दिग्धमविलम्बितमद्रुतम् निरासेन निसर्गनो निरसनं दोषाणाम् । स्पष्टं उरःस्थं कण्ठगं वाक्यं वर्तते मध्यमे स्वरे।। प्रभावपूर्ण चोच्चा णमुपमया प्रतिपादयन् महर्षिः संस्कार-क्रम-सम्पन्नामद्रतामविलम्बिताम् पाणिनिः शिक्षायामुक्तवान् उच्चारयति कल्याणी वाचं हृदयहारिणीम् ॥ व्याघ्री यथा हरेत् पुत्रान् दंष्ट्राभ्यां न च पीडयेत् । अनया चित्रया वाचा त्रिस्थानव्यञ्जनस्थया। भीता पतन-भेदाभ्यां तद्वद् वर्णान् प्रयोजयेत् ॥ नाराध्यते चित्तमुद्यतासेररेरपि ॥ --पाणि, शिक्षा, २५ -किष्कन्धा, तृतीयः सर्ग। मार्जारी मुखेन वहति पुत्रान् । यत्र न तथा अर्थ-गौरव-रहस्य-स्थापना-लब्ध-प्रतिष्ठो महा- शिथिलो ग्रहो यद्वत्साः पतेयुः, न च तथा क्लिष्टो कविः भारविर्वाणीमेनां मनुते तुलनीयाँ तया सह यत् क्षता विक्षताश्च जायेरन्, तथैव व्यक्तानव्यथि- सुन्दङ्गिनया, यस्याः प्रतीयन्त आभरणानि सुव्य- तानुच्चारयेद् वर्णानिति सारः। क्तानि, ध्वनिः श्रवणसुखदः, या चा मोहयति मनः शत्रोरपि, या प्रसादपूर्णा सती, सम्पन्ना चार्थगा- मिति मन्यमानः महर्षिभिः जीवनस्य गतिविधयः मोक्षः परमः पुरुषार्थः संस्स्कृत्यां भारतीयाया- म्भीर्येण । नूनमसो वाक सुकृतिनां धन्यानाम् । सर्वे सह तेनैव संयोजिताः। तस्मादेव च व्याकरण- तथाहि-- प्रयोजनं प्रतिपादयन् वाक्यपदीयकारोऽपि । विविक्त-वर्णाभरणा सुख-श्रुतिः, इदमाद्य पदस्थानं सिद्धि-सोपान-पर्वणाम् । प्रसादयन्ती हृदयान्यपि द्विषाम् । इयं सा मोक्षमाणानामजिह्मा राज-पद्धतिः ॥ इति । प्रवर्तते नाकृत-पुण्य-कर्मणां, प्रसन्न-गम्भीर-पदा सरस्वती ॥ सम्यक् च वर्णप्रयोगेण परमदुर्लभोऽपि मोक्ष। स्वत एव आनुषङ्गिकः सम्पद्यते । अत एव वर्णों- -किरातार्जुनीयम्, १४॥३ च्चारण-विधि सविस्तर निरूप्य भगवान् पाणिनिरुप- ब्रह्मर्षिविल्क्योऽपि सुस्पष्टता-सम्पादनायोच्चा- संहृतवान् रणस्य माधुर्य समर्थयन्नाह मधुरं च न चाव्यक्तं व्यलं चापि न पीडितम् । एवं वर्णाः प्रयोक्तव्या नाव्यक्ता न च पीडिताः । सनाथस्येव देशस्य न वर्णाः सङ्करं गताः॥ सम्यग-वर्ण-प्रयोगेण ब्रह्मलोके महीयते ॥ इति । -याज्ञ० शिक्षा, १९६ -पाणिशि०३१ -- -- ·मनु १११७२ * श्रीजगन्नाथाय नमः * शकुन्तलापुत्रः कानीन उत औरसः -श्रीव्रजकिशोर स्वाइ, श्रीसदाशिवकेन्द्रीय संस्कृत विद्यापीठम् पुरी पितृवेश्मनि कन्या तु यं पुत्रं जनयेद्रहः सारार्थभावपरिनिष्ठितना: कस्य तं कानीनं वदेन्नाम्ना वोढुः कन्या समुद्भवम् । शाकुन्तलस्यकविगौरवसाधितस्य ननु औरसक्षेत्रजदत्रिमकृत्रिमापविद्धगूढोत्पन्नका- श्रीकालिदासरचितस्य सतां प्रमोदे नीनपोनर्भवस्वयंदत्तक्रीतकसहोढजपारशवेषु जनकस्य स्मृत्या नुसारमिहर्कमणि संप्रवत्तें। दायहरो भवति कानीनपुत्रः शकुन्तलाप्रसूतस्य काव्येषु नाटकं रम्यं तत्र रम्या शकुन्तलेंनि भरतस्य कानीनत्वप्रतीतिगौरवात्, ( कन्याया अपत्यं काव्यरसपिपासूनां विदुषां विद्वत्यनुसारं कविकुल- पुमान् इति व्युत्पत्त्या), येन हि तेनैव परिपालितायाः गुरुकालिदासप्रणोतमभिज्ञानशाकुन्तल मिति नाटकं नाम भारतमिति शास्त्रान्तरेषूक्तत्वात् । यथा-- विदग्धहृत्पल्व लानंदारविन्द प्रकाशनतत्परं शास्त्रीय- भरताद् भारती कोत्तिर्येनेदं भारतं कुलं वाक्यवैवित्र्यगभस्तिभिः समलंकृतं भास्कररूपम् । अपरे ते च पूर्वे वै भरता इति विश्रुताः । सर्वशास्त्रसमर्थनात्मकसज्जनप्रशंसादुर्जननिन्दावैशि भरतस्यान्ववाये हि देवकल्पा महौजसः । ष्ट्यात् काव्यस्य सत्सु प्रातिद्धिकशास्त्रवैभिन्न्येषु (महाभारतम् आदि / संभव / ७४ / १३५-१३६ )। तत्सर्जनकहार्दसमुच्चयाः धर्मक्रमविचारनिश्चयायैव दुर्वासःकोपोज्झितशकुन्तला तत्प्रसूततनयं भरनं व्यवहरन्ति भारतीयार्यसंस्कृतिप्रतिनिधिपदभाक् मारीचाश्रमात् यत्राजिग्राह दुष्यन्तस्तत्राप्य॒षिणाऽ- वेदानुगामि धर्मशास्त्रम् । सम्प्रति तु प्राकरणिका- भाणि- भिज्ञानशाकुन्तलनाटकग्रन्थमंथनेन स्वतो जागति एषते गृहयतां पुत्रश्चक्रवर्ती भविष्यति , सन्देहपुजः यत् सुरासुरद्वन्द्वपुरन्दरवन्दितसार्वभौम आहर्ता सर्वयज्ञानां महाभागवतो नृपः । चक्रवत्तिदुष्यन्तान्तः सत्त्वकण्वकुमारीशकुन्तलातन- ( पद्मपुराणम, ५७४) यस्य भरतस्य कानीनत्वमुत औरसत्वम् ? अत्र चासत्यपि दायहरत्वे भाविचक्रवत्तित्वासम्भवात् कण्वानुपस्थितिकाश्रमाटव्यां दुष्यन्तसंपर्कानु कानीनत्वेऽपि भरतस्य दायहरत्वमुक्तम् । पुनः सारिण्याः कुमारोशकुन्तलायाः भरतकारणीभूता- प्राकरणिकनाटकस्य चतुर्थाके पतिगृहयात्रिय त्वान्मानवीयवचसा कानीनत्वमेव मुक्त्या संगच्छते शकुन्तलाय आशीः प्रदानव्याजेन कण्वस्य कविकुल- भरतस्य । यतो हि गुरुणा कालिदासेनापि दायहरत्व भरतस्य-- ·क्रियते-तत् युक्तम् ? २० सूर्योदयः "भूत्वा चिराय सदिगन्तमहीशपत्नी, कामप्रकृत्युत्पन्नहादसम्पर्कानन्तरं वैवाहिककर्मा- दौष्यन्त्यमप्रतिरथं तनयं प्रसूय, नुष्ठीयते। यथोक्तमापस्तम्बेन--"मिथः कामात् तत् सन्निवेशितधुरेण सहैव भर्चा, संक्तंते स गान्धर्वः” ( ११२॥३)। मनुनापि स्पष्टी- सान्त्य करिष्यसि पदं पुनराश्रमेऽस्मिन् । ( अभिज्ञान शाकुन्तलं ४/५३ ) इति कथं कथयितु इच्छयाऽन्योन्यसंयोगः कन्यायाश्च वरस्य च । गान्धर्वः स तु विज्ञेयो मैथुन्यः कामसम्भवः ।। अत्रोच्यते नहि अत्र कानीनत्वेन दायहर (मनुः ३।३२) भरतस्य, अपितु औरसत्वेनैव । कुत इति चेदौरसत्व एतेन हि वोढः दुष्यन्तस्य धर्मपत्नी भवितुमर्हति प्रसक्त्यभावे समुदायं दायं कानीनत्वेन प्राप्तुं शकुन्तला। अतः धर्मपत्नीत्वात् शकुन्तलायाः नाहति भरतः । यतो हि तस्यामुत्पन्नः पुत्रो भरत औरस एवं, न हि जातु- एक एवौरसः पुत्रः पित्र्यस्य वसुनः प्रभुः । चिदपि कानीनः । अत्र पुनः कथ्यते नारदेन कानी- शेषाणामानृशंस्याएं प्रदद्यात्तु प्रजीवनम् ।। नस्यापि दायहरत्वमस्तीति । -मनुः १।१६३ कानीनश्च सहोढश्च गूढायां यश्च जायते । पुनश्च भरतस्य कानीनत्वे शकुन्तलाया धर्मपत्नी- तेषां वोढा पिता ज्ञेयस्ते च भागहराः स्मृताः। स्वमपि नैव युज्यते दुष्यन्तस्य यतः धर्मपत्नी हि (१३.१७) प्रातिस्विकं संस्कृतं क्षेत्रं स्वामिनः। तस्भिन्नुत्पन्नः किन्तु नहीद वचः मुख्यत्वेन दायग्रहणपरकम् । यतः पुत्रः द्वादशपुत्रेषु दायनिमित्तं सर्वकर्मार्थं च प्रथम- उक्तं याज्ञवल्क्येन- कल्पितम् । मनुनोक्तम् - 'पिण्डदोंऽशहरश्चंषां पूर्वाभावे परः परः' (व्य-१३२) स्वक्षेत्रे संस्कृतायां तु स्वयमुत्पादयेद्धियम् । सत्यौरसे पुत्रे कानोनस्य दायहरत्वेन स्वत्त्वं नास्ति समौरसं विजानीयात् पुत्रं प्रथमकल्पितम् । (१-१७२ विष्णुवचनात्- एवं तहिं कृमार्यवस्थायां पितृगृहालयायां अप्रशस्तास्तु कानीनगूढोत्पन्नसहोढजाः। पौन वश्च नैव ते पिण्डरिक्थांशभागिनः"। सकुन्तलायर्या भरतजनन्यां सत्यां कथं धर्मपत्नीत्वेन स्वोकृता दुष्यन्तेनेति चेत् गान्धर्वरीत्यावैवाहिकान्वय- अपितु ग्रासाछादनमात्रं- "उत्पन्ने औरसे पुत्रे चतुर्थांशहराः सुताः। सामात् । सवर्णा असवर्णास्तु ग्रासाछादनभाजनाः॥" ब्राह्मी देवस्तथैवार्षः प्राजापत्यस्तथासुरः। गान्धर्वो राक्षसश्चैब पैशाचश्चाष्टमोऽधमः ।। (कात्यायना) ( मनुः ३।२१) (अत्रासवर्णपदेन कानोनादीनां ग्रहणात्) । पुनः यस्य इत्यष्टविधविवाहेषु गान्धर्वस्य पाठात् "क्षत्रस्य कानीनस्य अज्ञातपैतृकत्वमनूढमातृकत्वं तस्यास्ति पतुरी वरान्" (मनुः ३।२३) इति स्मणेन "आसुर- मातामहरिकथहरत्वं पिण्डदातृत्वञ्च नारदवचनात् । मान्यवंपैशाचराक्षसा इति विवाहचतुष्टयाधि "अज्ञातपितृको यस्य कानीनोऽनूढमातृकः । कारित्वात् क्षत्रियस्य, शकुन्तलया साकं गान्धर्वरीत्या मातामहाय दद्यात् स पिण्डं रिक्थ हरेत सः।" विवाहः समीचीनतरः दुष्यन्तस्येति । विवाहेऽस्मिन् अती भरतस्यैतद्राहित्यात् औरसत्वमेव वाढ़म। * .

·धो धारयते प्रजाः भगवता - धर्मः प्रजाः धारयते । प्रजाना पारणे धर्म एक प्रभवति धृतिः क्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । इत्यस्य निष्कर्षः। धारणाद्धर्म इति पुराणा प्रसिद्धि । धर्मः धीविद्या सत्यमक्रोधः दशकं धर्मलक्षणम् ।। ६।९२ कथं प्रजाः धारयते इति विचारणीया विषयः । प्रजाना धार- इति श्लोके सम्यक् परिभाषित वर्तते । मानवजीवने णस्य च किन्नाम तात्पर्यम् । धारणतु तस्य भवति य. स्वयं एष दशलक्षणवर्मः यदि सम्यग्व्यवहार्यः स्यात् तदा मानव स्वकं वा निश्चप्रच नै प्रभवति । माता शिशु धार ति, वे दिव्यतायाः प्रतिष्ठा स्वत एक स्थायिनी स्यातू । अङ्के निधाय सर्व साध्य सम्पादयति । सबलः दुर्बल धारयति । धारणे बलवत्ता ध्रुवम् अपेक्ष्यते । श्रुतिः कथयति- नायमात्मा कर्ममीमासादर्शनस्य ६मपादे सूत्रकारेण बलहीनेन लभ्यः' । बव्हीनः आत्मानम् न प्राप्तु शकमोति। सूत्रितमेवम् --'धारको धर्मः' अर्थात् समष्टिव्यष्टिब्रह्माण्ड- प्रत्यभिज्ञादर्शने सूत्रम् 'वललाभे सर्व स्वात्मसात्करोति' पिण्डमयमम्पूर्णा सृष्टिक्रियां यः परति धारयते वा सः प्रत्यभिज्ञापयति-यत् बलस्य प्राप्तिः प्रथमकत्त व्यतयाऽनि- धर्मः अस्ति । श्रुतौ -'धर्मो विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा' लोके धर्मिष्ठ प्रजाः उपसर्पन्ति' धर्मेण पापमपनुदति 'धर्मे सर्व वार्या-यथा समग्र जगत् स्वात्मसात् कर्तुं शक्यते । प्रतिष्ठितं-तस्मात् धर्म परमं वदन्ति' इत्यादिसूक्तिषु मन्ये -धर्मः यदा प्रजाः धारपितु प्रभुः तदा अवश्यं धमः धर्मस्य महत्त्वं प्रतिपादितं वर्तते । महाभारते च-'धारणा- बलवान् भवति । किन्तु धर्मे कास्ति बलवत्ता ? न प्रत्यक्ष द्धर्म इत्याहुः धर्मो धारयते प्रजाः । यत्स्याद्धारणसंयुक्तः स दृश्यते । धर्मः नास्ति कश्चित् स्थूलः पदार्थः, न वपुष्मान् धर्म इति निश्चयः ॥' इति श्लोके धर्मस्य प्रजाधारकत्वं शरीरधारी मानवः कश्चित् प्राणी वा। तथापि तस्मिन् समथितं वर्तते । बलं कल्यते। तेन बलेनैव सः प्रजाः धारयते । तहि कि अस्मिन् परिप्रेक्ष्ये धर्मस्य प्रजाधारकत्वविषयः तथैव नाम धर्मस्य बलमिति विचार्यते । जागति-कर्थ धर्मः जगतः प्रतिष्ठा? किन्नाम तात्पर्यम् प्रजानां भारतीया संस्कृतिः वर्णाश्रमव्यवस्थया समुपवृंहिता धारकत्वस्य धर्मस्य ? विश्वं वैश्वात्म्यं सन्दिशति । मानवधर्मशास्त्रे समादेशः वस्तुतः धर्मस्य जगद्धारकत्वकथने निश्चप्रचमन्यव विधीयमानतयैव समुद्दिष्टो वर्तते- काचिदास्ते गूढार्थसमुद्घाटनपटीयसी शास्त्रदृष्टिः । अस्या दृष्टी चतुभिरपि चैवैतनित्यमाश्रमिभिद्विजः। मानवव्यवहारसंसाधको दशलक्षणो धर्मः ध्र वमेव नायाति । दशलक्षणको धर्मः सेवितव्यः प्रयत्नतः॥म. ६.९० धर्मः अस्ति कश्चित् विशिष्टं तत्त्वम् येनानन्तपिण्डब्रह्माण्डा- अर्थात् ये ब्रह्मचर्यादिष्वाश्रमेषु श्रद्धालवः द्विजाः सन्ति ते त्मकसृष्टिस्थितिसंहारप्रक्रिया प्रकृष्टतया प्रचलति, येनो- स्वरूपाणि सर्वः दशल मणकः धर्मः प्रयत्नतः अनुष्ठेय एव । तत्र दशल- द्भिजस्वेदजाण्डजजरायुजयोनीनामगणितानि क्षणकः धर्मस्तु- परिस्फुरन्ति येन च प्रत्येकब्रह्माण्डान्तर्गताः अनेके ग्रहोप- का - ·सूर्योदयः - ग्रहसनक्षत्रतारकादयः स्वस्वकारणशरीरेभ्यः समुत्पद्य स्व पुरुषसूक्ते धारणापरम्परैव निर्दिष्टा वर्तते- स्वस्थानमऽधिवसन्तः पिण्डमयानन्तजीवशरीरं समाश्रयन्तः ततो विराडजायत विराजोऽधिपूरुषः। महाकाशे यथावस्थितिं लभन्ते । स जातो अत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः॥ अस्मिन् दृष्टि विन्दो धर्मस्य महत्वं सर्वोत्कर्षेण सर्वाति- सहस्रशीर्षामन्त्रे - स भूमि सर्वतः स्पृष्ट्वात्यत्तिष्ठत् । शायितया चोपबृंहितं भवति । अस्यां दृष्टौ धर्मः परब्रह्मणः दशाङ्गुलमित्युक्त्या तस्यैव परमेश्वरस्य सर्वाधारकत्वं सुष्ठ इच्छाशक्तिरेव कल्प्पते । उक्तं च एकत्र- प्रतिपादितं वर्तते । एतस्मिन् सन्दर्भ साक्षात् पारमेश्वरी या बित्ति जगत्सर्वमीश्वरेच्छा झलौकिकी। व्यवस्थव धर्म इति स्पष्टतयावधेयम् । सैव धर्मो हि सुभगे ! नेह कश्चन संशयः॥ एनमेव धर्म मनीषिणः मंत्रद्रष्टारः ऋषय:-धर्मो इत्येवं धर्मस्य वैज्ञानिकम् तत्त्वम् । यदा ईश्वरेच्छैव धर्मः विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा इत्यादि रूपेण समथितवन्तः । तदा तस्य प्रजानां धारकत्वे का संशोतिः ? अतएव सम्प्रति पश्चात् ते व्यचारयन्-यत् धर्मेणैव ईश्वरीयेण बलेन जीवाः जगति प्रचलिताः विभिन्न रिलीजनमजहबसमाजसंघादयः मानवयोनिमापाद्यासाद्य च ऐहिकामुष्मिकाभ्युदयार्थ प्रय- नैव धर्मश्रेण्यामागमिष्यन्ति केवलं निगमागममननमन्थन- तन्ते । एतमेव अर्थ लक्ष्यीकृत्य कथितं भगवता सूत्रकारेण- मकरन्दमधुमहोदधिमहोत्पलायमानस्य सनातनस्यैव धर्मस्य 'यतोभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्मः ।' इयं द्वितीय-स्तरीया धर्मत्वम् सिद्धयति यः सर्वत्र व सर्वशक्तिमतः परमेश्वरस्य धर्मपरिभाषा। मानवजीवनमधिकृत्यैव धर्मस्य ऐश्वर्यमेव पश्यति अतएव कथयति च- तत्त्वं परिगेष्यात् प्रतिस्फोटितम् । यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन् तृतीयस्तरीया च वर्णाश्रमव्यवस्था धर्मस्य रूपं ते हनाकं महिमानः सचन्त यत्र पूर्वे साध्याः सन्ति देवाः।। विवृणोति । एतस्मिन् स्तरे एव-दशलक्षणको धर्मः श्रुतिः स्पष्टमेवोद्धोषयति :- धर्मत्वेन स्वीकृतः वर्तते। अनेन धर्माचरणेन प्रजानां सत्यं बृहदृतमुग्रं दीक्षा तपो जीवने नैयत्यं प्रतिष्ठाप्यते । इयमेव धर्मस्यबलवत्ता यया सः ब्रह्म यज्ञः, पृथिवीं धारयन्ति । सर्व धरति ! इति सकलमर्थ मनसि निधाय प्रयोक्त्रा प्रयो- एष-पृथिवीधारकः, जितम्- धर्म एव सर्व धतुं प्रभवति । तस्यैव रूपाणि सत्ये ऋते दीक्षायां तपसि ब्रह्मणि यज्ञे धर्मों धारयते प्रजा इति शम् च स्फुरितानि सर्वत्र सर्गे विलसन्ति । -स्वात्मचैतन्यानन्दस्य अनया - स ·पूर्वतोनुवृतम् क्रियापादः - सूक्ष्मप्रपञ्चे तत्सम्बन्ध निदर्शयति - त्तिश्च सृष्टेहेतुभूता। अन्यच्च द्वेषाद्धि प्रवृत्तावरुचिरुत्पद्यते, सूक्ष्मसम्बद्धौ रागद्वेषौ ॥१०३॥ तत एव साधकानां विषयेभ्यो वैराग्ययोत्पत्तिस्ततश्च मोक्षद्वा- स्थूले प्रपञ्चे आकर्षणविकर्षणवत् सूक्ष्मे किल रागद्वेषौ रमपावियते । विषय विद्वेषहेतुना प्रवृत्ते शो निवृत्तेरुदयश्च, वेदितव्यौ ॥ वृत्ति राज्ये रागजनिताः सर्वा अपि वृत्तयो रज- येन विषयपरित्यागपूर्वकमात्यनि अविलयक्रियायाः सार्थकता स्संभूताः, द्वेषोत्पन्नाश्च तमःप्रसूताः । बहिर्जगत्याकर्षणविकर्षण सिव्यति । सुतरामेतदभ्युपगन्तव्यं गिल यदाकर्षणविकर्षणयो- वत् अन्तर्जगति रागद्वेषसमुद्भवा वृत्तयो विज्ञातव्याः । राधं सृष्टद्वितीयं च लयस्य कारणं चेति ।। १०४ ।। रागदशायामेकस्याकर्षणं द्वेषावस्थायां चापरस्य विकर्षणमुत्पद्य- प्रसङ्गतः सर्गविसर्गयो नैसर्गिकत्वमुच्यते- मानं संसारेऽपि प्रत्यक्षं विलोक्यते । सुहृत्सु परस्परमनुरागे तावतो नैसगिकौ ॥१०॥ समुत्पद्यमाने वार्तालापादिक्रियाकलापा अन्योन्यमाकर्षकत्वा- अतः कारणात् तौ सर्गविसर्गों स्वाभाविकावित्यर्थः । दुपादेयतां भजन्ते सपत्नेषु द्वेषसद्भावात् त एव पारस्परिक त्रिगुणात्मिकाया ब्रह्मप्रकृतेः रजस्तमोभ्यामेव पूर्वोक्तशक्तिद्वय- चित्तं व्यथयन्तो हेयतां प्रतिपद्यन्ते ।।१०३॥ समुदयाद्यदि सृष्टिलयक्रिया संसाध्यते तीदं स्वतः सिद्धं यत् तत्प्रधानफलमाचष्टे- सर्गविसौं नैसगिको। ब्रह्मेव तत्प्रकृतिरपि नित्या, तस्या सर्गविसर्गनिमित्तम् ॥१०४॥ नित्यत्वे त्रिगुणनित्यता ! तथात्वे रजस्तमसोः प्रक्रियाऽपि अन्तर्जगति बहिर्जगति वा द्वयोरेकं सर्गहेतुकं द्वितीयं च स्वाभाविकी । सुतरां रजसः सर्गः तमसो विसर्गश्च निस्स- लयमूलकमवधेयम् । बहिर्जगत्यन्तर्जगति चाकर्षणं सृष्टः, वि- न्देहं स्वाभाविको सिद्धौ ।।१०५॥ कर्षणं च लयस्य कारणता भजेते । सर्गविसर्गयार्मूले सर्वेष्वपि सत्त्वगुणोदयस्य विज्ञानं वय॑ते- स्थानेषु सर्वास्वप्यवस्थासु च विद्यमानं मौलिकं तत्त्वमेतदेव । उभयसाम्ये सत्वम् ॥ १०६ ॥ स्थूलजगति परमाणूनामन्योन्यमाकर्षणेनैव सर्वेषां ग्रहोपग्रहा- दोनामपि सृष्टिः तेषां विकर्षणप्रक्रियया च प्रलयः संजायते । उभयोः रजस्तमसोः साम्ये समतायां सत्त्वमुदेति । कथ- सर्गे किल परमाणुभिराकृष्यमाणैः पञ्चतत्त्वात्मकं स्थूलं जगदु- मिति चेदुच्यते-बहिर्जगत्याकर्षणविकर्षणशक्त्योः समाना. बुध्यते, ग्रहोपग्रहाश्च निर्मी पन्ते । विसर्गे च प्रस्तरलौहप्रभृ- धिकारतायाम् अर्थाद् यदा खलु शक्तिद्वयीयं नाधिका नापि विस्थूलपदार्थानां विनाशकाले वा परमाणवोऽन्योन्यपार्थक्यं न्यूना तिष्ठति, तदैव सत्त्वगुणोदयमूलिका स्थितिदशा समुदेति । भजन्ते । एतेनतत्सिद्धं यत् आकर्षणं स्थूलप्रपञ्चानां सर्गस्य स्थूले संसारेऽत्राकर्षणात् पदार्था आकृष्यन्ते विकर्षणाच्च विकर्षणं च विसर्गस्य कारणम् । अन्तर्जगत्यपि रागेण सर्गो विकृष्यन्ते । उभयोरेव स्वाभाविकयोः शक्त्योः समत्वे द्वेषेण च विसर्गो जमन्यते, प्रवृत्तिहेतुभूतेन रागेणव जनक- ग्रहोपग्रहाः स्वस्वकक्षासु प्रवर्तन्ते । सेयं स्थितिदशा विज्ञायते । जन्यानां पतिपत्नीनां च सम्बन्धः सुरक्षितः । तेनैव हि त्रीपु. अन्तःसंसारे च रागद्वेषसमन्वये सत्त्वगुणोदयाद् विश्वधारत लायमाना पुष्टिपति । सुत कारण राणा, अकस्याधिकारी असल्यते ॥ १.५॥ - ·२४ सूर्योदयः HEREROCEBIDIOS - MEMB तस्मात् पूर्वप्रतिपादिता तदुदर्को निर्णीयते- सत्त्वगुणप्रवृद्धिरेव विद्या देवीकृपाप्राप्तिः । सत्त्वगुणाभिवृद्धि- स्थितिमूलगतः तः॥ १०७॥ पूर्वक क्षेत्रं तन्मलनिक्षेपाव विनाशेन विद्यादेव्या अधिष्ठा- नोपयोगितामधिगच्छति || १०९ ।। अतः कारणात् सत्त्वं स्थितिमूलम्वगन्तव्यम् । रजसा अन्यदपि सृष्टिस्तमसा विलयः, उभयसाम्यसमुदितेन सत्त्वेन च स्थितिः सम्पद्यते । प्रोक्तद्विविधशक्तिसमन्वयेन चेत्सत्त्वगुणोदयस्ताहि कैवल्यधारणं च ॥११०॥ तयोः समतायामेव स्थितिरिति निश्चप्रचम् । रजस्तमोनाम तत्सत्त्वं कैवल्यस्य निःश्र यसस्यापि कारण गिवानभूतम् । धेयद्विविधशक्तिसमन्वयेन समुदीयमाना सात्त्विको शक्ति रजस्तमसोः समन्वयेन सदगमभूय सुप्रतिष्ठितं सत्त्वसेब बीह्मयान्तरजगतोः, स्थूलसूक्ष्मयोः,ब्रह्माण्डपिण्डयोश्च सर्वत्रैव यथा धर्मप्रकाशकं विद्याक्षेत्र च, तथैव कैवल्यप्रासिनिदानमपि स्थानेषु स्थितिमुत्पादयति ॥१०७॥ विज्ञेयम् । रजस्तमोऽभिभूय यावान् सत्त्वगुणोऽभिवर्धते तावा- प्रसङ्गेन धर्मेण सह तत्सम्बन्धं विवृणोति- नेवाधिकाधिको धर्मात्मा भवन् मुमुक्षुरात्मज्ञानमभिवधंयन् प्रतिष्ठानं धर्मस्य ।। १०८।। ज्ञानजनन्या विद्यायाः कृपामधिगच्छन् क्रमशस्तत्त्वज्ञानाभिमु. सत्त्वमेव धर्मस्य प्रतिष्ठानं वेदनीयम्, प्रागेवेदं सिद्धा- खमग्रेसरन् कैवल्य भामादयति । स्थितिः केबल्यकारणभूताऽपि ॥११ ।। न्तितं यत् सत्त्वगुणवर्धकः क्रियाकलापो हि धर्मशब्दवाच्यः । सत्त्वस्य क्रमाभिव्यक्तिहि धर्ममूलम् । अतो यद्याकर्षणविक पुनः प्रकृतविषयमनुसरलि- षणाख्योभयशक्तिसमन्वयेन सत्त्वगुणोदयस्तहि सैषा दर्शव कर्मणैव सृष्टिस्थित्यन्ताः ॥१११॥ धर्मप्रतिष्ठास्थानं सिध्यति । यत्र यत्र रजस्तमोमूलकोभयवि- कर्मणा खलु सृष्टिस्मिप्रिलया जायन्ते । रजसा सृष्टि:, धशक्तिसमन्वयस्तत्र तत्र धर्मस्योदयो निश्चितः । यद्यपि सत्त्वेन स्थितिः, तमसा च प्रलय इति प्रसिद्धम् । एतद्गुण- मुख्येन गौणेन वा रूपेण राजसिकास्तामसिकाश्च धर्माः प्रति. त्रयाधिष्ठातारः क्रमशो ब्रह्मवि णुमहेश्वराश्च । परमेतत् पद्यन्ते, किन्तु त्रिगुणाधिकारविचारतो निर्णीताः सत्त्वमूल- क्रियाश्रयमूलं कर्मैव । प्रागेवैतत्सिद्धान्तितं यत् प्रकृते स्पन्द- कधर्मस्यैवैतेऽवान्तरभेदा विज्ञेयाः। वस्तुतस्तु पूर्वोक्तद्विविध- नेन कर्मोत्पत्तिः, तदेव त्रिगुणकारणतां भजते । अन्यच्च शक्तिसमन्वयसमुद्भूतः सत्त्वगुण एव धर्मप्रतिष्ठ'- सृष्टि स्थितिप्रज्याः क्रियान्तर्गना एव । तेषां फलमपि कम- स्थानम् ॥१०८॥ णव सम्बद्धम् । सर्वतो महनीयोऽयं विमर्शो यत् पूर्वसंस्कारमनु- सम्बन्धान्तरं प्रतिपाद्यते-- सृत्यैव सृष्टिस्थितिप्रलयाः सम्भवन्ति । यथा पिण्डस्यो विद्याक्षेत्रम् ॥ १०९॥ सत्तिस्थितिलयमूले प्रारब्धसंस्काररूपं कर्मबीजं, तथैव तत्सत्त्वं विद्यायाः क्षेत्रम्' स्थानमित्यर्थः । विद्यास्वरूपं ब्रह्माण्डस्यापि सृष्टिस्थितिप्रलयास्तदीयप्रारब्धसमष्टेरन गुणा निर्णीतपूर्वम् । विद्या ज्ञानजननी सत्त्वगुणमयीति चेतहि रज- एव जायन्ते । सुतरां समस्थितिसंहारकारणं कमैवेति स्तमाशक्तिसमन्वयनि शुद्धं सत्वमेव विद्याक्षेत्र त्यत्र सिद्धम् ॥ १११ ॥ नास्त्यणीयानपि सन्देहावरारः। साधके यावत: रात्वगुणस्या. प्रसङ्गतः सिद्धान्तं निर्णयलि- विकारो बधियते, ताक्दैछ विद्याया क्योतिबिकाशमेश्य है। तरतोपा ॥११॥ - -- ·क्रियापादः २५ 71 PERamnavasthaanupam Emai1RITE - - अस्मात् कारणात् तत्कर्मैव ब्रह्म यदि व मं ब्रह्मणः सूत्रमिदमानिरभावयत् । यज्ञेन सह महाशब्दस्य पूर्वसंयोगो सृष्टिप्रपञ्चस्य रूपान्तरेण कर्मैव कारणं तर्हि तद् ब्रह्मस्ज नार्थवादपरो निरर्थकः । जीवनस्य व्यष्टिगतमभ्युदयनिःश्रय- रूपमपि बोध्यम् । यथोक्त भगवता गीतोपनिषदि ., सप्रदं सुझौशलपूर्ण कर्म तु यज्ञोऽभिधीयते, यस्तु जीवसमष्टि- "कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसुद्भवन, हिनाधायक्रेन ब्रह्म ण्डक्ल्याणसाधकेन वा सुकौशलपूर्णकर्मणा धसः संसाध्यते स हि महायज्ञः प्रोच्यते । स्वार्थग्रहग्रस्तसाधा- तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यो प्रतिष्ठितम्" ॥इति॥ रणनाभवान्तःकरणेम नैव महामहिमा स्थानमधिगच्छति । वस्तुतो यदि ब्रह्मणि तत्सकृनावभेदः, तस्याश्च कर्मणा साधको हि क्रमशः स्वार्थप्रवण तायाः ह्रासेन परार्थपरतोदार- भेदागावस्दा कर्मैव ब्रह्म स्वल्पमिति सिद्धान्तः ॥ ११२ ॥ तादिप्रवृद्धयः च मायज्ञाधिकारी जायते। यथा च प्रतिपा- कर्मविशेषमुपवर्ण्यते- दितम्- यज्ञः कर्म सुकौशलम् ॥११॥ "अयं नियः परो वेति गणना लघुचेतसाम् सुकौशलं कौशलपूर्ण कर्म यज्ञशब्दवाच्यम् । यज्ञलक्षण उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ॥ सम्बन्धे स्मृतावप्युक्तम् - माता च पार्वती देवो पिता देवी महेश्वरः "एवं यज्ञस्तथा धर्म उभौ पर्यायवाचकौ । बान्धवाः शिवभक्ताश्च स्वदेशो भुवनत्रयम् ॥" कथितौ वेदनिष्णातः शास्त्रज्ञःशास्तविस्तरें"॥इति।। एवं ही भुवनत्रयमेव स्वकुटुम्बकं मन्यमानरुदारचित्तम- अन्थे निर्मितिविमुक्तिश्च कर्मैव प्रतिपाद्यते । एकया हापुरुषैरेव महायज्ञानां महत्त्वमवगन्तुं शक्यते, तदधिकारिता रज्जवो जटिलत्वमन्यया च सौम्यत्वमासादयन्ति। उभय- चासाद्यते । जैवस्वार्थराहित्यात् परोपकारभावसम्बलितत्वात् त्रापि करसञ्चालनं कर्म ममानमेव । एतावानेव तत्र भेदो यत् समष्टिसमुन्नतिसहायकत्वात् भगवत्कार्यरूपत्वाच्च तादृशं सौम्यत्वसम्पादनं सुकौशल पूर्ण कर्म न खलु जटिलत्वापादनम्, धर्मकायं महायज्ञ इत्युच्यते ॥ ११४ ।। एवमेव जीवेन निरङ्कुशतया सम् आदितं कर्म सुकौशलपूर्णत्वा तदधिकारवर्णनमारभते- भावारधर्मस्तेन च गमागमबन्धनं जटिलायते । स्वविवे कमनु उदारमनुष्ठेयस्तुरीयेऽप्येषः ॥ ११५ ॥ सृत्य वेदशास्त्रगुर्वाचार्यप्रतिपादितकर्मानुष्ठानेन सुकौशल- पूर्णत्वाद् गतागतवन्धनं शिथिलायते । तादृशं कर्मैव धर्मों तुरीये चतुर्थाश्रमेज्येष महायज्ञः उदारतापूर्वकम् अनु- यज्ञो वा शनि.विचारतो धर्मक्रियाविचारेण च यज्ञ उच्यते । ष्ठयोऽनुष्टातु योग्यः। उदारान्तःकरणवन्तो महापुरुषाः वैदिकयज्ञाः समायशा तपोदानोपासनायोगज्ञानयज्ञाश्चेत्यादयः किल महायज्ञानुष्ठानेऽधिकृता इति पूर्ण प्रतिपादितम् । महा. शास्त्रोका विविधप्रकारा यशा निर्दिष्टाः॥ ११३ ॥ यज्ञस्योदारतायुक्त त्वादौदार्यादिगुणाभ्यासनिरतानां गृहाश्रम- वासिनां का कथा, चतुर्थाश्रमाणां संन्यासिनां कृतेऽपि महा इदानीं महायज्ञलक्षणं निर्दिशति- यज्ञानुष्ठानं विहितम् । चतुर्थाश्रमे कर्मणां यागादिसाधनानां समष्टिसम्बन्धान्महायज्ञः ॥ ११४ ॥ परित्यागे शास्त्रविहितेऽपि निरतिशयसमुन्नतत्वात् तत्रापि समष्टिसम्बन्धेन हेतुना सुकौशलपूर्ण कर्म महायज्ञस्थ महायज्ञपाधनं कल्याणदं सर्मलोकहितकरं च । तुरीयाश्रमे पता भजते । यजमहायशयोविभेदमाल्यात सूत्रकृम्महर्षिः निवृत्तपचरितार्थता भगवदभावापान प्रान्तकरणम्, मस! -- ·सूर्योदयः समुन्नतदशायाम् उदारायाः पराकाष्ठाधिगमाय तत्रापि द्वयोः परिणतिमभिधत्ते महायज्ञानुष्ठानं विहितम् । अतो हि चतुर्थाश्रमवन्तो महात्मा- ताभ्यामभ्युदयनिःश्रेयसे ॥ ११७ ॥ नस्तत्त्वज्ञानिनो लोकहिताधायके कार्यकलापे निरता दृश्यन्ते । ताभ्यां यज्ञमहायज्ञाभ्यामभ्युदयनिःश्रेयसे ज्ञातव्ये । तादृशमहात्मनां व्रतानि, जगदाध्यात्मिकसमुन्नतिचिन्तनानि, व्यक्तिगतं धर्मसाधनं यज्ञस्वरूपं तहिं तेन जोदास्याभ्युदयो कर्मयोगमद्ग्रन्थप्रणयन-जिज्ञामुहितसाधकोपदेशदानादीनि महायज्ञपरिचायकान्येव ॥ १५ ॥ निर्विवाद एव । व्यक्तिजैवस्वाथराहित्य त् जगत्कल्याणधिया साध्यमानत्वाच्च महायज्ञेन मोक्षसिद्धि नं सम्भवा । जैवा- अन्यच्च- हङ्कार जनित स्वार्थबुद्धिहि केवलं मौलिकं बन्धनकारणं चेत् महीयांस्ततोऽसौ ॥ ११६ ॥ महायज्ञे तत्सम्बन्धाभावस्तं हि महायज्ञेन निःश्रेयसाधिगमे कः सन्देहः। किं यज्ञसमूहः केवलमम्युदयप्रद एव नासौ मोक्ष- अतः कारणदसौ महायज्ञो महीयान् सर्वश्रेष्ठ इत्यर्थः । प्रदः ? यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्मः इति सिद्धान्त- उदारचरितमहापुरुषा हि केवलं महायज्ञाधिकारिणः । सम्पू- चारितार्थता कथं स्यादिति जिज्ञासुशङ्कासमाहितये स्वयमुक्तं र्णरूपतः कर्मणां परित्यागोपदेशात् तुरीयाश्रमेऽपि महायज्ञानु- ष्ठाननिदेशः । सर्वमिदं महायज्ञस्य महिम्नो विजृम्भणम् । गृह- भगवता श्रीगीतोपनिषदि, तथाहि - स्थाश्रमेऽपि पञ्चमहायज्ञानुष्ठान-शिक्षा प्रारभ्यते । पञ्चमहा "यज्ञार्थात् कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः । यज्ञानुष्ठानाभावे गृहस्था महादोषभागिनो जायन्ते । सर्वमिदं तदर्थ कर्म कौन्तेय मुक्तसंगः समाचर ॥ महायज्ञमाहात्म्यसूचकम् । ज्ञानाधिष्ठ'तृणाम् ऋषीणां संवर्द्ध तस्मादसत्ता सततं कार्य कर्म समाचर । निमित्तकं वेदशास्त्रमननं ब्रह्मयज्ञः, कर्मसञ्चालकदेवतासंव- असतो ह्याचरन् कर्म परमाप्नोति पुरुष" इति ॥ धन हेतुकं हवनादिकं देवयज्ञः, आधिभौतिकसृष्टिसंरक्षकाणां तात्पर्यमिदं यत् यथा महाजेन निःश्रेयसप्राप्तिस्तथैव यज्ञे- पितॄणां तृप्तिसाधकं श्राद्धतर्पणादिकं पितृयज्ञ :, समस्तप्राणि- नापि तदधिगमः सम्भवः, किन्त्वसो निष्कामभावेन फलाभि- संरक्षकनानापारूपपनैमित्तिरुदेवता-सम्बधनपूर्वकं सर्वजीव- सन्धित्यागपूर्वकं क्रियमाणो यज्ञो महायज्ञवन्निःश्रेयसप्रदाता । मंगल कामनया क्रियमाणं भूतेभ्यो बलिसमर्पणं च भूतयज्ञः, अन्यथाऽसावभ्युदयद एव ॥ ११७ ।। निखिलमानवसमाजसमीपकृतज्ञताप्रकाशहेतुकं स्वाश्रमसमा- प्रसंगतोऽभ्युदनिःश्रेयसयोः पूर्णाधिकारप्रदोऽयमार्यधर्मः गतम्यश्चाण्डालेभ्योऽपि नारायणबुद्धया भोजनादिदानं नृयज्ञ पूर्णचन्द्रेणोपमीयते - इत्युच्यते । तत्त्रमाणं षोडशकल आर्यधर्मः पूर्णचन्द्रवत् ॥११८ ॥ शास्त्रेष्वपि लभ्यते । तथाहि । अस्यार्थः सुम्पष्टः। पाठो होमश्चातिथीनां सपर्या तर्पणं वलिः । प्रथमकला निरूप्यते- एते पञ्च महायज्ञा ब्रह्मयज्ञादि नामकाः॥ तत्र प्रथमा सदाचारो व्यापकत्वात् ॥११९॥ दिव्यो भौमस्तथा पैत्रो मानुषो ब्राह्म एव च । षोडशकलासु प्रथमा सदाचार एव यतोऽसौ क्यापकः ॥११९॥ एते पञ्च महायज्ञाब्रह्मणा निर्मिता पुरा ॥ तवैशिष्टय प्रणिगद्यते- इति ॥ ११५॥ अता मार्य संस्कृतमहत्वम् ॥ १० ॥ wom - ·क्रियापावः -- अतः कारणदेवार्यसंस्कृतमहत्त्वं विद्यते । धर्मानुकूल: अतो वर्णाश्रमावलम्बिभिराध्रियते किल शिखासूत्रम् शारीरिको व्यापारकलापः सदाचार उच्यते । मनोबुद्धिवचन सुतरामार्यधमस्य द्वितीया कला सद्विचार एव ।। १२१ ।। शरीरव्यापारभेदेन चतुर्विधं कर्म मानवैरनुष्ठीयते । नहि कश्चित् शिखासूत्रोदर्कमाचष्टे- क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृदितिगीतोक्तिः । अतो धर्मवर्धकः शिखा देवमन्दिरस्य सूत्रं त्रिमावशुद्धः ॥ १२ ॥ शारीरिको व्यापार एव सदाचारः ॥१२० ॥ शिखा देवमन्दिरस्यशिखर यज्ञसूत्रं त्रिमावशुद्धेः सूच- द्वितीयकलास्वरूपं निर्णीयते-- कम् । शिखायाः कारणेनार्यजातरुत्तमाङ्गं शिरो देवमन्दिरस्य विशिष्टं स्थानमवगम्यते, शिखास्वरूपमन्दिरप्रदेशे ब्रह्मविष्णु- सद्विचारोद्वितीयार्यजातेः शिखासूत्रधारित्वात् ॥१२१॥ शिवादिदेवानां निवासः । शिखा किलार्याणां विशिष्ट चिन्हं, आर्याणां शिखायज्ञोपवीतधारित्वात् सनातनधर्मस्य तया द्विजातेबुद्धिनिर्मलत्वमापद्यते । देवमन्दिरे शिखर द्वितीया कला सद्विचारः । यथा हि धर्मानुकूला शारीरिकी मिवार्यशरीररूपमन्दिरस्य शिखा शिखरमभ्युपगन्तव्यम् । चेष्टा सदाचारस्तथैव धर्मानुकूलो मानसिको व्यापारः सद्वि- शिखराब धानमन्त्रो यथः- चार इत्युच्यते । यथोक्त गीतोपनिषदि ब्रह्मवारणीसहस्रेण शिववारणीशतेन च। उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् । विष्णुवाणीसहस्रेण शिखाबन्धं करोम्यहम् ॥ अ त्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः॥ शिखामूले सर्वदेवनिवासः । त्रिभावशुद्धिद्योतकं यज्ञोप- विवेक्युक नमनसा जीवमुपयुत्यापयेत् । इन्द्रिययुक्तं वीतम्, अध्यात्माधिभूतत्रिविधशुद्धिस्मृतिसरक्षणत्वात् यज्ञम- मनो नीचे नपातयत्, विवेकेन संयुक्त मो जीवस्य मित्रं यजीवनयापनत्वाच्चार्याः त्रिगुणितं यज्ञसूत्रं धारयन्ति॥१२२॥ तद्भिन्न तदीयः शत्रुरितिनिर्गलितार्थ एव तृतीयां कलां व्याचष्टे-- सद्विचारतात्पर्यमवगन्तव्यम् । आर्यजातीया सर्वविधापि वर्णधर्मस्तृतीयाऽतस्तत्पूर्णा ॥ १२३ ॥ चेष्टा विवेकसंयुक्ता । अतः सद्विचारशीलो धार्मिको व्यवब- वर्णधर्मस्तृतीया कला, तयैवार्यजाति: पूर्णा त्रिविधभा- ह्रियते । शिखासूत्रमप्येतद्योतकमेव । शिरसि ब्रह्मरन्ध्रस्थाने वशुद्धिपूर्णेत्यर्थः । गोखुरसमानकेशपुञ्जसंवर्धनं शिखेत्युच्यते । वामस्कन्धमाश्रित्य दक्षिणवाहुनिम्नभागे कटिपर्यन्तं लम्बायमानं परमं पवित्रं विल तस्या महत्त्वमभिधत्ते- क्षणप्रभावोत्पादकं पूर्णायुःप्रदम् शास्त्रविधिनिर्मितं नवतन्तुषु चिरजीविनी च ॥१२४ ॥ नवदेवाश्रयस्वरूपम् प्रवरषिचिह्नितम् प्रन्थित्रये च त्रिदेवाश्रभूतम्। वर्णधर्मादार्यजातौ रजोवीर्यशुद्धिरितिहेतोः सा चिर- द्विजातिभिरुपनयनसमये धारितं यज्ञसूत्रमित्युच्यते । द्विजानां जीविनी सदैव जीवितुं शन्नोतीत्यर्थः । आसृष्टेरिदानों याव- सर्वविधशरीमनोव्यापाराणां धर्मरूपयज्ञमयत्वात् कदापि द्विजन दियं विद्यमाना, विन्त्वनेका अन्या जातय कालकवलतामाताः । तत्तत्याज्यमितिशास्त्रनिर्देशः, उक्तं चस्मृतिशास्त्र- अत आर्यजाति जीवनहेतुवर्णधर्म एव ॥ १२४ ॥ "सदोपवीतिना भाव्यं सदा बद्ध शिखेन च। सोपपत्तिकं चतुर्थी कला निरूप्यते- विशिखो व्युपवीतश्च यत्करोति न तत्कृतम्" इति।। चतुर्थो सतीत्वं नार्याः पूर्णत्वात् ॥ १२५ ॥ -- JER ·सूर्योदयः - नार्याः पूर्णत्वात् नारीधर्मस्य परिपूर्णत्वादित्यर्थः सतीत्वं चकबहूदक हसपरमहंससंजकानि चत्वारि सोपानानि ज्ञेयानि चतुर्थी कला विज्ञायते । सतीत्वेनैव नारोधर्मस्य परिपूर्णता । परमहसाबस्था जोवन्मुक्तिप्रदा । श्रीमद्भगवद्गीताप्रोक्तो यत्र जातो नार्यः सतीत्वधर्मतपश्चर्यापरायणास्तस्या एव सांख्ययोगी समानाधिकारौ। कस्याप्याश्रमस्याधिकारी मानवः जगति महत्त्वं विलोक्यते । आर्यजातावस्यां सतीत्वपरि कर्मयोगेन जीवन्मुक्तिपदमधिगन्तु शक्तः । संन्यासधर्मक्रमस्तू- पूर्णता त्रिकालावाधिता ।। १२५ ।। परि लिदिष्टः । अतः सुकौशलपूर्णकर्मणा वा ज्ञानार्जनद्वारा अतस्त्रिलोकपावनी ॥१२६ ॥ वाऽऽर्यज.तीयाश्रम धर्मावलम्बनेन जीवन्मुक्तिपदमधिगन्तुं शक्यते ॥१२॥ अतः सतीत्वकारणादेवार्यस्त्रियस्त्रिलोकपावन्य: पष्ठो ला वाथ्यते माताः। सतीत्वधर्मपरिपूर्णताऽर्यजातेरन्यत्र नासाद्यते । षष्ठी दैवजगच्छरणमास्तिकत्वात् ॥ १२९ ॥ सतीत्वबलेनैवार्यास्त्रिलोऽप पूज्यन्ते । ऊळ स्वर्गादि देवस्य जगन. शरणग्रहणम् आर्यधर्मेस्य षष्ठो कला लोकस्य अधः पातालप्रभृतिलोकस्य मध्ये च भारतवर्षा- निरूपिता । दंगति तदोयनानादेवपदधारिषु विश्वास परनामकमृत्युलोकस्य चेतिवृत्ताध्ययनेनेदं प्रतीयते यत् सती- आस्तिकत्वमुच्यते । स्थूलजगतो रक्षकाश्वालकाश्च देवा त्वमहत्त्वं सवत्रैव परिगोतमिति ॥ १६ ॥ निर्दिष्टाः ॥ १२९ ।। आर्यधर्मचन्द्रस्य पञ्चमी कला निदिश्यते- एतत्कलाया महत्त्वमुच्यते पञ्चम्याश्रमधर्मः प्रवृत्ति निवृत्तिपूर्णत्वात् ॥१२७॥ विविधसङ्घानुग्रहः ॥ १३०॥ प्रवृत्तनिवृत्तश्च पूर्णत्वाद् आश्रमधर्मः पञ्चमी कला अरमादेव हेतोसिविधस्थ त्रिप्रवारस्य देवर्षिपितृसङ्- निद्दिष्टा । ब्रह्मचर्याश्रमे प्रवृत्त: शिणम्. गार्हस्थ्ये च घस्यानुग्रह आर्यजाती । शास्त्रेषु त्रिविध संघसम्बन्धि-देवपद- शास्त्रोक्तायास्तस्याः परिपालनम्, वानप्रस्थाश्रमे निवृत्तेः धारिणां वर्णनमुपलभ्यते । आस्तिकत्वादेव आर्येषु तदीयदया- शिक्षा, संन्यासे च निवृत्तः परिपूर्णतोपदिष्टा । अत उभा- धिगमः। विशालस्य दैवजगत एकसहस्रांश नागोऽपि नायं भ्यामेव प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यां पूर्णतयाऽश्रमधर्ममहत्वम् । सुत- मदीयो मृत्युलोकः । चतुर्दशभुवनाना यो विशिष्टा देवपद- आर्यधर्मचन्द्रस्य पञ्चमो कला धारिणः । तदधोनालयत्रिशगंख्याका मुख्यतो देवपदाधि- मनायते ।। १२७ ॥ कृताः सुरा विलसन्ति । देवर्षिपितृसवा अन्ये चानेके देव- पदाधिकारिणः सन्ति ये किल प्रतिमन्वन्तरं परिवर्तन्ते आश्रमधर्मफलमभिधीयते- आस्तिकत्वात् श्रद्धाविश्वाससद्भावाच्चार्यजाती सर्वेषां कृपा जीवन्मुक्तिप्रादुर्भावः ॥१२८॥ सन्तिष्ठते ।।१३०॥ प्रवृत्तिनिवृत्तिधर्मयोः परिपूर्णतयाऽऽश्रमधर्मे जीवन्मुक्तिः धर्मस्य सप्तमी का प्रोच्यते-- रुदेति । यत्र प्रवृत्तिपूर्णता सैव संस्कृतिः क्रमाभिव्यक्तरधि सप्तम्यवतारनिष्ठा धर्मसामञ्जस्यात् ॥१३१॥ कारे पूर्णतामधिकरोति । मानवक्रमाभिव्यक्तिपरिपूर्णता धर्मस्य सामञ्जस्यात् समन्वयहेतोरित्यर्थः, अवतारेषु जीवन्मुक्तिपदप्रापिका । आश्रमधर्मवन्नान्यत्र कुत्रापि समभ्यु निष्ठा विश्वासः सप्तमी कला प्रतिपादिता । स्वयमप्युक्तं क्रमशः दयक्रमो दृष्टः । निवृत्त रन्तिमाधिकारस्य संन्यासस्य कुटी- भगवता श्रीकृष्णचन्द्रेण गीतोपनिषदि. रामाश्रमधर्म - - ·अखिल भारतीय धार्मिकाध्यात्मिक संस्कृत विद्यापीठस्य परीक्षा फलम् सन् १९७६ ई० वर्षस्य मध्यमा परीक्षा प्रथमा परीक्षा हिन्दी प्रथम श्रेणी मायुर्वेद प्रथम श्रेणी नाम क्रमांक नाम १४५ श्री अग्रावन कान्ति लाल १५० श्री पंड्या जन्मशंकर २३६ श्री नन्द किशोर लाल श्रीवास्तव क्रमांक २०४ श्री रविन्द्र नाथ पंडित २.५ श्री धर्म नाथ सिंह २.६ श्री अक्षवर नाथ पाण्डेय २१. कु. पंचल सहाय प्रतिभा कुमारी श्रीवास्तव २१४ कु. चिन्ता कुमारा २४० श्रीमती शारदा श्रीवास्तवा २४२ श्रीमती निर्मला श्रीवास्तवा २१२. द्वितीय श्रेणी १४६ श्री जाडेजा जाममा १४७ श्री त्रिवेदी डाह्या भाई १४८ श्री देव मुरारी मंछाराम १५१ श्री मीराणी नन्द लाल १७० श्री मह बलवंत राय १७१ श्री होथी सज्जन सिंह २५५ श्री तरैया ज्यंति लाल द्वितीय श्रेणी २०७ श्री प्रमोद कुमार श्रीवास्तव २११ कु. अनुपम सिनहा २१३ कु. अनिता कुमारी श्रीवास्तव तृतीय श्रेणी तृतीय श्रेणी २०४ श्री गदापर नाय मिष १४६ श्री पान सुरिया ज्यंति लाल ·३० सूर्योदयः संस्कृत साहित्यम् तृतीय श्रेणी प्रथम श्रेणी क्रमांक नाम २६६ श्री गौरीशंकर प्रसाद कुशवाहा क्रमांक नाम ११६ श्री कामदेव झा ११७ श्री प्रमोद कुमार सिंह ११८ श्री सत्येन्द्र कुमार सिंह १२२ श्री भगवान प्रसाद १५५ श्री श्याम किशोर झा द्वितीय श्रेणी १७२ श्रीमती जयन्ती सिनहा १७५ श्री बच्चा सिंह १७६ श्री वृजकिशोर सिंह १८० श्री राजनरायण सिंह १८१ श्री नदेव सिंह १८६ श्री सभापति सिंह ३०३ कु० तारा मुन्नी कुमारी ३०४ श्री जय प्रकाश मिश्र शास्त्राविद् परीक्षा आयुर्वेदः तृतीय श्रेणो २६८ श्री भगुनाथ द्विवेदी हिन्दी प्रथम श्रेणी १३३ श्री टीलावन तुलसी दास १३५ श्री देसाई इन्द्र वदन १३८ श्री पनारा गणेश भाई १४३ श्री रामोलिया केशव लाल १४४ श्री व्यास गौदत्त २५१ श्री घडुक बाबू लाल २६६ श्री रमेश कुमार गुप्ता २७१ श्री विष्णु स्वरूप गुप्ता २७२ श्री त्रिभुवन नाथ धावन २६३ श्री कनोजी लाल २६४ श्री ओम प्रकाश २९७ श्री राम सेवक प्रथम श्रेणी १९३ श्री कृष्ण सिंह २३७ श्री विजय प्रकाश श्रीवास्तव २४३ श्री विनोद कुमार द्वितीय श्रेणी १५४ कु दुर्गा १५६ श्री हरदेव झा १९४ श्री राम जी मिश्र २०२ श्री प्रेम नाथ सिंह २०३ कु. रीता कुमारी वर्मा द्वितीय श्रेणी १३० श्री गाँधी रमेश चन्द्र १३१ श्री खुमाण मंठू भाई १३२ श्री जाम अपुव ·परीक्षा फलम हिन्दी प्रथम श्रेणी क्रमांक नाम २४१ श्री ओम प्रकाश श्रीवास्तव १६७ , अकलू प्रसाद १४० श्री क्रमांक १३४ श्री त्रिवेदी बुद्धि शंकर १३६ श्री देशाई दिनेश कुमार १३७ श्री देशाई नवीन चन्द्र सुधार डाह्या भाई १४१ श्री राठोड डुंगर प्रसाद १४२ श्री राणींगा कान्ति लाल २५० श्री त्रिवेदी घनश्याम २५२ श्री भट्ट जगदीश चन्द्र २५३ श्री मेहता नटवर लाल रावल जीवा भाई महेन्द्र पाल सिंह २७३ राशिद हुसैन कुरेसी २६१ , अमृत लाल शर्मा २६२ लक्ष्मी परमेश्वरदोन चौरसिया २६६ , मती अनुराधा देवी द्वितीय श्रेणी २३८ श्री कु. सुमन श्रीवास्तव १६६, रामचन्द्र निगम २५४॥ २७० " शास्त्ररत्न परीक्षा आयुर्वेदः प्रथम श्रेणी २४६ श्री "कु० २८५ ॥ २६५ ॥ सुथार डासाभाई शंकर सिह २८६ ॥ यमुना प्रसाद शुक्ल राम कुमार त्रिपाठी २८६ राजनारायण २८८॥ तृतीय श्रेणी १३९ श्री पंचोली महेन्द्र प्रसाद संस्कृत साहित्यम् प्रथम श्रेणी २६८ श्री मती मंजू सेठी २८३ श्री नन्दलाल प्रसाद पांडे नागमणि द्वियीय श्रेणी १२३ श्री रामचरण सोनवानी १२४ , आचार्य कनघ लाल १२५ त्रिवेदी कान्ति लाल १२६ , दवे उपेन्द्र कुमार १२७ नाथाणी प्रकाश कुमार १२८ , भट्ट प्रभाशंकर १२६ , वैष्णव पुरुषोत्तमदास २७६ राजेन्द्र बाबू सक्सेना २८७ रमाकान्त वर्मा २६०, राम रतन साहसी तृतीय श्रेणी १९० श्रीमती कान्ति देवी २६७ श्री शउद्दीन

·सूर्योदयः
ज्योतिष
प्रथम श्रेणी
तृतीय श्रेणी
क्रमांक
नाम
२६४ श्री अमरेन्द्र पाण्डेय
३००
क्रमांक
नान
२४४ श्री अवधेश मणि त्रिपाठी
" महमूद अंसारी
हिन्दी
संस्कृत साहित्यम्
प्रथम श्रेणी
१५७ श्री विनोदानन्द मिश्र
२४० श्रीमती कुसुम श्रीवास्तव
प्रथम श्रेणी
२.१ यतीन्द्र नाथ मिश्र
२७४ श्रीमती लज्जावती त्रिवेदी
द्वितीय श्रेणो
२४५ श्री भगवान दास शुक्ल
गिरीश देव उपाध्याय
२.५ , राजकिशोर तिक्खा
२६५॥
द्वितीय श्रेणी
१६८ श्री बुद्धिराम प्रसाद
प्रकाश चन्द्र पाण्डेय

·पुस्तक समीक्षा- -- रामायण सोपान प्रणेता-श्रीरामचन्द्रशास्त्री। प्रकाशकः प्रणेता एव ! मूल्यम् ६ रूप्यकाणि ! हिन्दी नाम्ना समलङ्कृतम् देवगिरागुम्फितं, हिन्दीरूपान्तरसमन्वितम् काव्यमिदमष्टसर्गात्मकम् समीक्षितु- मुपस्कृतं रामायणस्योपजीव्यतायाः परम्परायां नूस्लामेका स्वतां स्थापयति । यद्यपि ब्रह्मपुराणेऽपि १२३ तमेऽध्याय काव्यस्य दीविद्यते तदपि पारिशेष्यतः प्रासङ्गिकतायाः समुद्भवने सोपानतानुसन्धानधिषणायाः वाधुषित्वं वाङ्गोनेव विज्ञायते। - कैच्याती द्वौ वरी-यो भारतभुवः भारतीयजनतायाश्च सौभाग्यसंवर्द्धनाय सरस्वत्या सम्प्रेरितावबोदीौँ- अस्य कायस्यापि समुदायको स्वः । केकयराजनन्दिनी कैकेयी दशरथेनसायाम् रणस्थलं जिगमिषति ! याति च ! तत्र गत्वा सा यद्विदधाति स तु राजान्दा पुरनिसमुदाचार प्रतिकूल ताकिलायते' इति कालिदाससूवत्यनुसारं क्षत्राण्याः वीरवत्तमः आदर्श- व्यवहार एव आसीत् । सत्यं शक्तिरेवनारी साक्षात् ! कविः कथयति PEDIA सौदामिनीवातिचलाङ्गयष्टिः, राजीतवा स्यन्दनतोवतीर्य। सुमध्यमा, मध्यमया सहास्था, स्वां तजिनीमेव युयोजनाभौ ! एतस्य प्रभावेणैवान्ते इन्द्रःभूपतये स्वर्गशासनमपि समर्पयितुमभिलाषप्रकटीकृतवान् ! समने काव्यग्रन्थे प्रकृतेः मनोरमाणि चित्राणि चित्रितानि सन्ति । कृतावस्या कल्पनायाः कमनीयता सावन्तं सुहृदां मनांसि मोहयति! अस्य कवेः काव्यं "नमभार न जीर्यति" इतिवत् संस्कृतसाहित्य स्थायिभवतु स्वागतं न स्यादेतस्यैति कामयामहे । सम्पादक ·प. जी ---- ० आर० एन्/५३ Aadiwwyaamanane ...........KOLATHKADRKHESEEKHALANKAardastiwHARASHARE womenurwwwsants owneral pursaatre varEALTIMmmamatha TerroramyanmARNIRLHAAKTARwmour aur/nainaCHIMIREMANTR- CATIRHIPPIRIRAMPUSTAND सूर्योदयस्य नियमाः m पत्र-संहिता १. 'सूर्योदय'. मासिकपत्रस्य पार्पिकं भुल्क इन्कनव वर्तते । धार देश (मनीआर्डर ) द्वारा तत्प्रेषणीयम् । बी० पी० पी० द्वारा प्रेपणे २/०० पृथक् प्रदेयाः स्यु. २. आवर्य गम्भीरसाहित्यसमन्विताः १२ अङ्काः प्रकाश्यन्ते । नवीन प्रथमाङ्कतः ( जनवरीअङ्कतः) एव स्वी- क्रियते । माध्यमिन केनापि न साहकत्वं न स्वीनियेत । ३. आलमासस्य २६ दिनाङ्के 'सूर्योदय. प्रकागितो भवति । वारद्वयं संशोध्य ग्राहकेम्यः सः प्रेष्यते । अतस्त- दलाभे पूर्व स्वकीय-पत्रालय-तस्तदनागमनस्य निर्णय कृत्वैव १० दिनाङ्कानन्तरं वय सूचनीयाः । ४, लेख कवितादीनां भाषा संयता, सरला, शुद्धा च भाव्या । प्रकाशनीय लेखादीना स्पष्टाक्षरैः कर्गजस्थैकपृष्ठे एवं लेखनमावश्यकम् । अस्वीकृता ले वादयः पोस्ट विभागीय चिटिका (टिकट ) प्राप्त्यानन्तरं परावर्तयितुं गयन्ते । ५. सम्पादकीय-विषयसम्बद्ध पत्र-व्यवहारे 'सम्पादक.' इति, व्यवस्था-विभागीय-पत्रव्यवहारे च 'व्यवस्थापकः' इति च स्पष्ट लेखनीयम् । तेन उत्तरलाभे मुधा बिलम्बो न भवेत् । - विज्ञापन-शुल्कम् सूर्योदये सुरुचिपूर्ण विज्ञापन प्रकाश्यते । एकवारं तस्य प्रकाशनस्य शुल्कक्रमश्च अधोलिखितोऽस्ति सावं. कालिकस्य दीर्घकालिकस्य च विज्ञापनस्य कृते विशेष-सौविध्याय पत्र-व्यवहारः कार्यः । साधारणस्य प्रतिपृष्ठस्य १००) साधारणस्य प्रत्यधपृष्ठस्य ६०) साधारणस्य चतुर्थाशपृष्ठस्य ३५) आवरण-चतुर्थपृष्ठस्य २००) आवरण-द्वितीय तृतीयपृष्ठयो. १५०) । प्रथमावरणपृष्ठे विज्ञापनं न स्वीक्रियेत - सङ्केतः- 'सूर्योदय'-कार्यालयः, भारतधर्म-महामंडलम् , लहुराबीर, वाराणसी Aammamsamwalimmummeporn on सम्पादक:, प्रकाशकः, मुद्रकश्च---डॉ० श्री परमहंस मिश्रा, श्रीभारतधर्ममहामण्डलम्, लहुराबीर, वाराणसी कैण्ट । मुद्रण-स्थल जयभारत प्रेस, बांसफाटक, वाराणसी ।

·O 44-4RAWLANDALARIONAR SIDHAARin parmasualeamayawahen THMANISTANIMAHANIRAMANANAug apatnamaAPrammammRANT PURNINGER ANGANAGARIWISASTHANDRAPARMAN PREDNSLAMICENSITES HINITIOMAM ad Maina IPTIANE Maum LANCH Ju DAINING doneAnguawesidentianCHANNELewar asletMLAHANI HTerict Carninewsysansamayanatime SUTRA Aau HMAN सर्योदयः श्रीभारतधर्ममहामण्डलस्य मासिकं संस्कृतमुखपत्रम् MATNA asha ANIMHANUNA Fastipur VARIWOMNAarmanat ANSamerammaonmammHRIRISMPARIYAR Ropewar Post SENA PERATURarpuratantHASIRTHANDARIMARomeomara NANGITAPARWamamune वर्षम् ५४ सम्पादक:- डॉ० परमहंस मिश्रः सहसम्पादको- डॉ० कपिलदेव पाण्डेयः श्रीश्यामविहारी त्रिपाठी अङ्क: ११ नवम्बर १९७७ शरत्सूर्योदयः म० श्री पं० मीनारायण द्विपक्षः महाकविः, तिर्वा । stromineral aliate श्रीमती विद्यादेवीजी महोदया ज प्रबन्धराम्पादिका श्रीमती एस० बी० पाई० ज वार्षिक मूल्यम् ९/- रूप्यकाणि तारा निनिस्ताराः सकलकलालंकृतो विधुबिकलः। सूर्योदयमहिमामं,गायति निगमागमब्रजः स्तुतिभिः॥१॥ नभसि निरस्तध्वान्ते, हेसस्वनगीतिमाधुरीललिते। सूर्योदयः प्रसादिनि, कुङ्कुमलेपी सरोजिनी-हृदये ॥२॥ शालिहरिनिर्वग, हरित्सु सत्यं हरित्वमयितासु । सूर्योदयो गरुत्मन्, मणिमयतामानयज्जयति ॥३॥ सद्योविधूततूल-प्रचय-समाश्वेत-गिरिकल्पः । नीरधरैनि रैः सूर्योदय ! भासि गारदे मासे ॥ ४ ॥ माण्डोऽसौ समयसमुल्लसत्प्रतापः, साध्यक्षाणां परवसुभिः समुन्नतानाम् । नक्षत्राणामनिशपटुव्यवस्थयोषा, लुण्टाकानामिव करकर्तनं करोति ॥५॥ 卐 प्रत्यक मूल्यम् १/०० एकरूप्यकम् ज ·शुभकामना- सूर्योदयस्य आकर्षक: आकारः मुद्रणरमणीयता, विषयवस्तुसंग्रहः गार्हपत्यम, सर्व पाठकानामस्माकं मनांसि मोहयति । विद्यार्थिनः मनोयोगेन पत्रमिद पठन्ति ! कामये शाश्वतिकी प्रगतिशीलतामेतस्य- संस्कृत सोपान रचयिता--- रामचन्द्र शास्त्री प्राध्यापक Pairen- 1 विषयानुक्रम प्रपानकः पत्रपुटम् परिवेषक: १ शु० य. ३४/१-२ स्व. श्रीविन्ध्येश्वरीप्रसादशास्त्रिण: २ सम्पादक: १-तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु २- श्री महर्षिज्ञानानन्दचरितं महाकाव्यम् ३-सम्पादकीयम् ४-संसारतरणे ज्ञानमेवोपाय: ५-संस्कृतकाव्यानि ६-जनदर्शने जीवद्रव्यम् पश्यन्ति ये नहि कृपा जगदम्बिकाया: P-देवतात्मा हिमालयः ९-विद्युल्लता विभाति १.- राजदण्डनिर्णय ऐतिहासिक वृत्तम् ११-कर्ममीमांसादर्शनम् : क्रियापाद - १२ स्वामी ब्रह्मानन्द वि. कृष्णस्वाम्यव्यङ्गार्यः, श्रेयांश कुमारो जैनः शोधछात्रः श्रीरामेश्वर झा श्री विद्याधरी द्विवेदी 'हंस' श्रीमहावीरप्रसाद भगवत्पूज्यपादमहर्षियोगिराजस्वामी ज्ञानानन्दजी महाराजा १५ ॐ वसतु मे वदने सुरभारती ॥ मधुमती रसरीतिसमन्धिता, विदितवेविमा घरणिनी। स्मृतिपुराण निकुञ्जबिलासिनी, वसतु मे वदने सुरभारती ॥१॥ भरितभावसुधाध्वनिसंयुता, मधुरतादिगुरगनायभूषिता। सहव्यावृततिविधान्विता, वसतु मे वबने सुरभारती ॥२॥ वाल्मीकिः व्यासभासौ कविकुलचलये मण्डितः कालिदासः, दण्डी बाणः सुबन्धुः प्रथितपृथयमा भारविश्वापिमाधः । श्रीहर्षों का कवीशाः सकलकृतिकृते या समाराधयन्ति, बन्दे तो ब्रहाविद्यां श्रुतिस्ततनुता संस्कृतां देववाणीम् ॥ ३ ॥ बिनयो मिश्रः ·सूर्योदयः रागद्वेषनिशाटनं विधुरयन् मोहं तमो नाशयन्, तामित्र जडवादकैरवकुलं ज्ञानविषा ग्लापयन् । विद्वत्कोकमशोकयन् नवसुधीरोलम्बमुन्मीलयन् , सजातः सुमनोमनो मधुरयन् सर्वत्र सूर्योदयः॥ . ५४ तमे वर्षे] वाराणसी, कार्तिक, नवम्बर १९७७ [ अङ्क ११ * तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्त * यज्जाग्रतो दूरमुति दैवं, तदु सुप्तस्य तथैवैति । दूरं गमं ज्योतिषां ज्योतिरेक, तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ।।१।। येन कर्माण्यपसो मनीषिणो, यज्ञ कृण्वन्ति विदथेयु धीराः। यदपूर्व यक्षमन्तः प्रजानां, तन्मे मनः शिवसंकल्पमस्तु ॥२॥ शु० य०३४ । १-२ साधकः सर्वशक्तिमन्तं परमेश्वरं प्रणमति सर्वात्मना स्वात्मानं समर्पयन् स्तौति च, हे सर्वसमर्थ परमपुरुष! हे बाह्याभ्यन्तरनियन्त्रणतं स्वतंत्र ! मयि साधके तथा दयाः क्रियाः यथा मे समाराधकस्य संकल्पविकल्यात्मकं मनः विश्वामोदमाङ्गल्यसमन्वितसंकल्पसंवलितं स्यात् । इदं मनस . महत्वं यदिदं चाक्षुषप्रत्यक्षादिक्रियासु सर्वेन्द्रियाणि अतिशेते । जागर्यायां जागरूकमपि पश्चात्सदं करोति । अप्रमेयस्यापि प्रकाशकं दिव्यशक्ति-सम्पन्नमिदं मनः सुषुप्तावस्थायां पुनः आगच्छति शान्त्याच तिष्ठति, स्वप्ने चाञ्चल्यमङ्गीकरोति । इदं सर्वेन्द्रियाणां प्रकाशकमस्ति । यतः आत्मा यदा मनसा, मनः इन्द्रियैः इन्द्रियाणी अथैः संयुज्यन्ते तदा प्रवृत्तिः प्रतिफलति, अतएव जगन्मङ्गलमूल्यमहात्म्यकल्पक मे मनः विश्वामोदमावहतु ! स्वस्थेन येन मनसा मेधाविनः कर्मप्रवृत्ताः भवन्ति । एतादृशाः कर्मण्याः कर्मनिष्ठाः येन यज्ञादिज्ञेयकर्मसु ज्ञातव्यं जानन्ति, यच्च सर्वेषामन्तः दोव्यति, तदीदृशं यष्टुं शक्तम् मे मनः शुभसंकल्पसमन्वितमस्तु ।

·गुरुदेवस्मृतिः] [ पूर्वतोवृत्त तथा। गतः।। ९४॥ श्रीमहर्षिज्ञानानन्दवरितं महाकाव्यम् स्वर्गीयाः श्रीविन्ध्येश्वरीप्रसादशास्त्रिण: [ द्वाविंशे सर्गे] शवचितमस्य सत्कृतं विबुधाः काशिनिवासिनः शुभम् उपनीय पदं च वैष्णवं सुचितां संविरचय्य चन्दनः ।। ९१ ॥ शुचिदेवसरिन्निमज्जितं सुमनश्चन्दनचचितं परिभूषितमुत्तमाम्बरैः श्रुतिमन्त्रैरदहश्च सस्वरैः॥ ९२॥ शवभस्मयं विपश्चितो निखिलाः साधुमतल्लिकास्तथा । मनुजा हरभक्ततल्लजाः स्वशिरोभिर्नुदिता ववन्दिरे ॥ ९३॥ भुवि शाश्वतधर्मभानुमान अहहा हन्त ययाविहाऽस्तताम् । सनातनसार्थसेवितः सहसा कल्पतरलयं गुणगौरवशालिभूधरो विबुधराश्रित एष शीर्णवान्। परिशोषमितोऽद्य विश्रु तो निखिलज्ञानपयोनिधिर्महान् ॥ ९५ ॥ विविधेषु च पुस्तकेषु या भवदीयाः श्रुतिसारसम्पद.। अयि साधुवरेण्य ! ता ध्रुवं सुपथं दर्शयितु नरानलम् ॥ ९६ ॥ द्विनभोङ्ककुयुक्तवैक्रमे रुचिरेऽब्दे वरमासि भाद्रके। जनुराप्य स चार्धरात्रिके वसुतिथ्यामसिते दले तथा ॥ ९७ ।। मकरेऽद्रिखखद्विसंयुते यतिरब्दे शुभोत्तरायणे। विषमेषुतिथौ दलेऽसिते विजहे प्रातरयं निजं वपुः ॥९८॥ विशालं भालं प्रसृमरजटाजूटसहितम्, स्वरूपं दृक्पेयं पदरतसितश्मश्रु महितम् । अहो दशं दर्श स्मृतिपथमगाद् यः स्मरहरो, भवेदध्येतृणाम् ऋषिचरितमेतत् शिवदः ॥ ९९ ॥ च ते इति श्रीकविवर्य विन्ध्येश्वरीप्रसादशास्त्रिविरचिते महर्षिज्ञानानन्दचरिते महाकाव्ये द्वाविंशः सर्गः॥ (क्रमशः) ·सम्पादकीयम् सन्ति । समयकान्ति सन्दर्भे विदारणीयः पक्षः किं वयं हिन्दव एव सम्पूर्ण क्रान्ति करिष्यामहे ? विधर्मिणः कन्यादूषणापहरणादिकार्येषु निमग्नाः हिन्दून एतेषां कृते एव एषः समग्र कान्तिसन्देशः ? सम्प्रति क्षीणान् विदधति । सम्प्रति प्रायः द्वादश कोट्यधिकाः प्रश्नोऽयं समुज्जृम्भते स्वभावतः । जगत्यामस्या- मोहम्मदीयाः भारत, पाकिस्ताने निमितेऽपि श्वसन्ति ! मनेके धर्माः सम्प्रदायाश्च प्रचलिता आसन्, सन्ति च । इमे सर्वे स्त्रोष्ट्राः मोहम्मदाश्च वस्तुतः हिन्दव एव तेषु ख्रीष्ट्रमोहम्मदीयौ द्वावेव स्वकीयसाम्प्रदायिक- सन्ति सम्प्रति कूटशत्रून्इव हिन्दून् पश्यन्ति । सिद्धान्तवादितां प्रत्यास्थावन्तौ सुदृढतया इदमित्थ- हिन्दूज्जासनमूतित्रोटनव्यापारसंव्यापता मेवेति मन्वानौ राज्यदृष्टयाऽर्थदृष्टया जनसंख्यादृष्टया वर्तमाने दुर्भाग्यपूर्णे संघर्षे वाराणस्यां दुर्गाया मूर्ति- च समेधमानौ स्वकीयान् धर्माचार्यान् एव प्रमाणानि खण्डनम् प्रत्यक्ष प्रमाणं वर्तते। स्वीकुर्वाणी जगत् जगन्ति च स्वप्रथाप्रभावान्वितानि अत्रत्यास्ति विचित्रा दशा। ये धर्मस्य धकारमपिन कर्तु वैविध्येन यतेतेतमाम् ! विदन्ति तेऽपि धर्मधारयतां धारयन्तः धर्मविषये विव- वयम् स्मः हिन्दवः, प्रसिद्धाः धर्मप्राणाः! राष्ट्र- दन्ति, धर्मसम्बन्धे सिद्धान्तानुद्घोषयन्ति, मुखमस्तीति वादिनः, 'मुण्डे मुण्डे मतिभिता' इत्युक्तेः प्रत्यक्षं वक्तव्यमिति कृत्वा स्वेच्छया यत्किमपि कथयन्ति । प्रतीकाः । सम्प्रति अस्माकं का दशा इति नेत्रोन्मो- इन्दिराशासनं तु धर्मनिरपेक्षमेवासीए । सम्प्रति तथा- लनतया द्रष्टव्या, गभीरतया विचारणीया च वतते। कथितजनतालामधारिशासनं तु चातुर्वर्ण्यमेवाखेटकं भारतवर्षेऽस्मिन् सार्द्धद्वयकोटिपरिमिता हिन्दवः कुर्वत् हिन्दूजनतायाः धर्मसंकटं समुत्पादयितु प्रयत्न- खोष्ट्रधर्मिणः संवृत्ताः। विश्वश्य षट्सप्तति (७६) वदृश्यते । खोष्ट्रीयदेशाः संघटिताः सन्तः सम्पूर्ण भारतं द्वादश सम्पूर्ण क्रान्तिसमुद्घोषस्त्वयमपरः गण्डस्योपरि स्फोटः । भागेषु विभज्य पद्मपद्मरूप्यकबलेन निर्धनान् उपेक्षि- हिन्दव एव विशेषतश्चातुर्वर्ण्यसमर्थकाः सनातन- तांश्च हिन्दून् खोष्ट्रान् व्यदधुः विदधति च । यया कनाडा सिद्धान्तसमर्थकाः, यागयज्ञादिकर्मकाण्ड, वेदं सनातन- राजस्थानस्थान् हिन्दून्, फ्रान्सः मद्रासवासिनः, स्पेनः सिद्धान्त मन्वानाः आर्या एव बलिपशवः भविष्यन्ति कर्नाटकोयान्, अमेरिका च पंचनदप्रान्तप्रजाः ! न केवलं इति लक्ष्यते । एतावत् साहसं तु नास्त्येव यदेते क्रान्ति- धनप्रदानेनै वापितु शिक्षादिव्यवस्थासु च हिन्दूधर्म- कृकवाकवः मोहम्मदीयसिद्धान्तं प्रति किमपि वक्तु विद्वषं ते खोष्ट्रसंस्थाछात्रमस्तिष्केषु उद्भरन्तः सन्ति शक्ष्यन्ति । हजरतबलबालप्रकरणं सर्वैरविस्मरणीयमेव आर्यधर्म प्रति दृढामनास्थामुत्पादयन्तश्च विलसन्ति ! दर्तते। अवशिष्यन्ते अनाथा इव विशुद्धवेदार्थव्यवस्थया एवमेव मोहम्मदोयाः देशा अपि स्वैरमाचरन्ति ! जीवनयापनसमोहकाः केचिदार्याः ! नवनिर्मिते पाकिस्ताने बङ्गलादेशे च विभाजनकालोना आंग्लभाषाध्यायिनां स्वधर्मस्वकर्मोज्जासन- हिन्दवः समूलमुज्जासिताः । सततं धर्मान्तरणार्थ शिष्टान् रसिका एका पुरुषपरम्परा (पीढ़ी ) भारते निर्मिता हिन्दून विविधतया ते व्यथयन्ति । एतद्देशीयाश्च बहवः वर्तते । एते जन्मतः भारतीयाः किन्तु कर्मधर्मतः ·सूर्योदयः वैदेशिकाः भारतीयतामेव रूढिवादग्रस्तां मन्वानाः समाजे सम्पूर्णा क्रान्तिः विदेशीयादशंप्रेरिता दुर्भाग्य- पदे पदे बावदूकतां कुर्वन्ति । एतस्याः पुरुषपरम्परायाः पूर्णेति ! व्यवहारान् दर्श दर्श मस्तिष्कव्यथा जायते । भवन्तोऽपि सम्प्रति हसन्तः सन्ति मोहम्मदीयाः, हृष्टाः पश्यन्तु । प्रातरुत्थायैते बेडटीपीयूषमाचामन्ति । मोदन्ते खोष्ट्रीयाः मलिना म्लाना च ग्लायति भारत- शौचंकृत्वा कर्गलेनैव कार्य निर्वाहयन्ति । शौचकाले भारती भारतीया संस्कृतिः ! मौनम् मुधा, हस्तप्रक्षालनमपि रूढि मन्वते । तिष्ठन्त एव मूत्रं कुर्वन्ति । धौतोत्तरीयविद्रोहिणः बूशर्टपतलून- श्रीमता जयप्रकाशेण एकस्मिन् साक्षात्कारे बेलबाटमानि परिदधति । मूत्रकणेन सिक्तेन वस्त्रेण प्रकटित यत् लेनिनमहोदयेन सम्पूर्णक्रान्तेः मार्गः संवलिताः हस्तेन शिश्नधारिणः पुनः अप्रक्षाल्यैव मुखे परित्यकन आसीत् | बोलशेविक क्रान्तिरेव तेन स्वीकृता अंगुलिमेलकाः इमे प्रतीयते एषः सम्पूर्णक्रान्तिसमुद्घोषः लेनिनतोऽपि आदर्शाचारच्युताः पुरातना- युवानः चारचरित्रान् रूढिग्रस्तान् उद्घोषयन्ति ! एतादृशा एव अग्रगण्यत्वेन स्वात्मानं ख्यापयितुं समुद्धृष्टो आस्ते । सम्पूर्णक्रान्तेरग्रदूताः जयप्रकाशस्य चतुर्दिकमंडलायन्ते ! चतुर्दिक भ्रष्टाचारस्य व्यभिचारस्य धूर्ततायाः वंचनायाः छलनायाः उपद्रवस्य हत्यायाः . चौर्यस्य सर्वत्र सम्प्रति संत्रासो वर्तते । विद्यालयेषु-महाविद्यालय- लुण्ठनस्य साम्राज्यम् उज्जृम्भते, नैतिकतायाः विश्वविद्यालयेषु-शिक्षकाः प्राध्यापकाः स्वकीयाः निम्नस्तरता निरन्तरं निम्नतामेवालिङ्गति, सत्प्रवृ. प्रतिष्ठाः रक्षन्तः यथाकथमपि जीवनवृत्तिं धारयन्ति ! तीनां विरोधः दुष्प्रवृत्तीनां प्रसारः एतेषां भयेन बालिकाः युवतयः महिलाः पथः परि- दुष्पारिणामः चतुदिक् परिलक्ष्यते, तदा आवश्यकता त्यज्य कथमपि गच्छन्ति ! मागे उभयपार्वे यत्र तत्र आस्ते देशे नैतिकतायाः समुत्थानस्य तन्नहि भवति । स्थिताः युवानः मुखेन मुरलिकास्वनं निष्कासयन्तः कटाक्षं कुर्वन्ति । इमे कक्षासु पठन्ति तु नोव तत्र राज- देशे विदेशीया भाषा, विदेशीया वेशभूषा प्रचलति, नीति स्थिरयन्ति । स्त्रीमात्रमेते स्वालिङ्गनसीम्नि बर्द्ध वैदेशिकी सभ्यता प्रसृता दृश्यते । कोऽपि राष्ट्रनेता स्वाधिकारमङ्गीकुर्वन्ति । मातृपितृगुरुजनानामादरं एतासां समस्यानां समाधाने ध्यानं नहि ददाति, किं हेयं पश्यन्तः स्पृश्यास्पृश्य-भक्ष्याभक्ष्य-गम्यागम्य-पुण्या- भविष्यति देशस्यास्य भविष्ये ? इतिवर्तते महत्या- पुण्य-कार्याकार्यनिणये नितान्तमसमर्थाः स्वैराः सम्प्रति चिन्तायाः विषयः ! देशदुरवस्थामपश्यन्तः तदर्थं किमपि स्वकीयमुत्तर- दायित्वं विहाय एते श्रीजयप्रकाशाज्ञया समाजस्या- सिद्धान्ते विश्वासं करोति ! सूर्योदयः व्यक्तिशः समुत्थानात् विश्वसमुत्थान- प्रथमतः सर्वे युवका मूलचूलं परिवर्तनं करिष्यन्ति यज्ञोपवीतं त्रोटयिष्यन्ति, व्रतधारिणाः शिखाः कर्तयिष्यन्ति, आचारपद्धतयो रूढयः एवेति भाषा, एको वैदिकः स्वदेशी आदर्शः रामवत्तितव्य ! एको वेशः, एका संस्कृतसम्पर्क- भवन्तु समस्तभारतीयसंस्काराचारान् दूषयिष्यन्ति, मानवता- न रावणवदिति संकल्पः तेषां श्रीजयप्रकाशमाध्यमेन याः स्थाने पशुतां स्थापयिष्यन्ति अन्तरजातीयविवाहेन स्यादित्येवं देशस्य निश्चप्रचं परमकल्याणं भविष्य- वर्णसाकर्ण्य प्रसारयिष्यन्ति तदेव भविष्यति हिन्दूनां स्येवेनि शस् ! पापाचारस्य - .

·-- - अन्यच्च- संसातरणे ज्ञानमेवोपायः -स्वामी ब्रह्मानन्दः सम्णानन्दसस्कृतविश्वविद्यालयवाराणसीस्थः। स्थावरजङ्गमात्मकः सवंपदार्थसमुदायरूपः संमारसद ससारशब्दार्थो जन्ममरणप्रवाहरूपो प्रेत्यभावो स एव च वाच्योभवति । २.चन दुखादोनों कार्यकारणरूप एव संसार: जीवमात्रल्यास्ति पन्धलक्षगः । तस्य च नामान्तरमजरंजरी- स चानादिरिति वदन्ति पूर्वापरकालानियमात् । दुखादया भावः । कण,दसू अविवृतौ ६।११५ । क्रमेण दुखोत्साद एव मिथ्याज्ञानपर्यवमाना अविच्छेदेन प्रवर्तमाना एवं संसार संसार इत्यनिकेनन मनीषिणो दार्शनिका वदन्ति । यथा-- पदजन्यबोधविषयतात्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितावशेष्यतावन्तो संसाराभिमानिनो जीवस्यैव संसारित्वं सम्पद्यमानं दृश्यते भवन्ति । सर्वदर्शनसंग्रहे च मिथ्याज्ञानादयो दुवान्ता अवि शास्त्रपु न थूयाऽपि सांसारिक सुखमपि धर्मारब्धगरीरा- च्छेदेन प्रवर्तमानाः संसारशब्दाथः। सर्वदशनिसङ्गहः पृ० बञ्छिन्तमे। सुबमस्तोत्यत्र नास्ति लेशतोऽपि सन्देहानध्यव- २४६ । यथा- सायावसरः। बल्लभीया वेदान्तिनो मिथ्याज्ञानजन्यसंस्कार- यच्च किंञ्चिज् जगत् सर्व दृश्यते श्रूयतेऽपि वा। रूमा वासना, शरीरारम्भकादृष्टविशेषो वा स्वादृष्टोपनि- अन्तर्बहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः ।। बद्धशगैरपरिग्रहो वा संसार इति विवेचयन्ति । अत्र संसार अपि च- गति प्रकार विधान्तु “तदन्तरप्रतिपत्तो रहति संपरिष्वक्तः यदा स देवो जागति तदेदं चेष्टते जगत्, मनु. प्रश्ननिरूपणापाम् "इत्यादिना कथितो वेदितव्यः। अ०१ श्लो० ५२ ब्रह्मसूत्र ३१११ । मध्वाचार्यास्तु भूतबन्धः संसार इत्याहुः, तदुक्तं वाराहे-'भूतबन्धस्तु संपारो मुक्तिस्तेभ्यो विमोचनम् । जगद्योनिरयोनिस्त्वं जगदन्तो निरन्तकः । ब्रह्मसूत्रम् ध्वभाष्यम् ३।११। साख्यास्तु सूक्ष्मलिङ्गशरीरं जगदादिरनादिस्त्वं जगदीशा निरीश्वरः ।। कुमारसंभव' पू.पूर्वस्थूलगरी परित्यागपूर्वकमभिनवस्थूलगरोरं यदुपादत्ते सर्ग २, श्लोक ९। इत्यादौ चराच ात्मकस्य सर्वस्यापि स एव संसार इति वदन्ति । उक्तश्च "संसरति निरूपभोगं विश्वस्य जगति अन्तर्भावो भवतोति भावः । तस्य लक्षणञ्च भावैरधिवासितलिङ्गम्' सांख्यकारिका ४०। आत्मानं पदार्थत्वं पदजन्यप्रतीतिविषयत्वम् । अथवा प्रमेयत्वं प्रमा- देहेनकीकृत्य स्वर्गनरकमार्गयोः सरति पुरुषो जोवो येन विषयत्वं, तच्चेश्वरीयप्रमाविषयत्वम् । एवम् अभिधेयत्वम्, संसार:' सर्वदर्शमङ्गहः पृ० स० ४२ केचन-अज्ञानमेव संसार अभिधाविषयत्वं, तच्चश्वरीयाभिधाविषयत्वम् । तेन व्याहरन्ति, के चिञ्च विश्वशब्देन तं संसार व्यवहरन्ति, जीवानामसर्वज्ञत्वेन ऐ हकामुष्मिायावत्सदार्थानामज्ञानेऽपि केचित्तुं सङ्गतिमेव संसारं वदन्ति इत्यादिना नानारूपेण नाव्यातिः । लोक एवं संसार इति काव्यज्ञवित्रांसो वदन्ति, व्यवलियमाण: संसारः। क्विदन्ते चात्रबहवः। अयमाशयः-धाता यथ पूर्वभकल्पयत् इदानीं मंसारोतरणं कथं स्यादिति निरूप्यतेः- एतादृश- इति पदे खण्उप्रलयसा प्रसिद्धि गतत्वेन संमारस्य प्रवाहाना- मेव प्रश्न कश्चिच्छिष्प: स्वीयं गुरुं प्रति कृतवान् । तदाह-- दित्वं सिद्धति । व्यक्तिगतरूपेण अर्थात् प्रातिस्त्रिकरूपेण असारसंसारसमुद्रमध्ये निमज्जतो मे शरणं किमस्ति ? 'तस्यानित्यत्वं विनाशित्वञ्च प्रकल्पनीयम् । तर्कप्रकाशे ४६१८ गुरो कालो कृपया वदैतद्विश्वेशपादाम्बु जदीर्घनौका ।। अपरे च दार्शनिका जन्ममरणप्रबन्धःप्रेत्यभावापरपर्याय अस्मिन श्लोके गुरुणा भक्तिरूपात्मकमुत्तरं दत्तम् । एव संसारः । कणादसूत्रव्याख्या ६२०१५ यथा-संसारसागर भक्तिश्च प्रकृते ज्ञानलक्षणा। यद्यपि भक्तेन नाविधा अर्थाः निमममनन्तदीनमुवर्तुमर्हसि-हरे पुरुषोत्तमोऽसि "इत्यादी सन्ति । तत्रै मानसिकी क्रियामेव भक्तिपदार्थ बुवन्ति ।

·HARSANEUMORRIA ममरत्वमभयमव प्राप्तम् । - गीता ६॥२२॥ ६ सूर्योदयः आरे च ज्ञानलक्षणामेव भक्ति वदन्ति । अन्ये तु इताय विशेषात्मक शक्तिद्वयद्वारा ज्ञानरूप ब्रह्माच्छादयति । अखण्ड- रिक्तामेव अर्थात् ज्ञानतोऽपिउच्चकाटावधिरूढा भक्तिं ब्रह्माकाराकारितान्तःकरणस्य वृतोजायमानायामज्ञानरूपमा- प्रतिपादयन्ति । इयमेवोच्च कोटिको भक्तिभंगवतो हनुमत वरणं सर्वथा निराकृत भवति । एवं भेददृष्टिद्वैतदृष्टिश्चेति आसीत् । अस्या एव भक्तनिरूपायाः प्रभावाद् भगवतो- दृष्टिद्वयमपि स्वयमेव निराकृतं भवति ? यतोद्वयोरेवाज्ञान- हनुमतो व्यक्तित्व सर्वोच्चकाटिक जातम् । तथा चोक्त रूवातान जन्यत्वात् नया चोक्तं 'भेददृष्टिरविद्ये पम्' मु० 'ज्ञानिनामग्रगण्यम्' इत्यादिना सकलगुणनिधानभूता भगवान् उ० ५।११३। इत्यञ्च भेदे दुते च निरसिते सति अस्प हनू गान् ज्ञानिनामप्यनगपो जातः ! तेनैव च तस्याजरत्व- साधस्य ब्रह्मविद्यते सर्वत्र ब्रह्मात्मैवाभूत् तत्केन के गोतायामपि स्वयमेव पश्येत् । उकाञ्च यत्र वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन के भगवान् नंन्दनन्दनः श्रीकृष्णचन्द्रोऽर्जुन प्रत्याह यत् सुमेह- पश्येत् 'यत्र हि द्वैतमिव भवति तत्रेतर इतरं पश्यति' वृ० पर्वतं लङ्घतो मानवस्य बालु कारुणलङ्घनवदपारपारं पाप- उ० ४।५।१५।६ आत्मलाभान्न परं विद्यते' इति स्मृतिराह- सागरं सन्तरतस्तवार्जुनस्य द्रोणाचार्यप्रभृतिवधजन्यं पाप 'स मोदने मोदनीयं हि लब्ध्वा' कठोपनिषत् ।।१३। पल्वलतरणं नितान्नमविचायमेव, अतः पुष्पपारतर कायंभूतसुख भगवता श्रीकृष्णेनापि स्वयमुक्तम्- दुखरूपं महासागरं तत्तुमिच्छतो मानवस्य ज्ञानमेव' सम्माद य लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिक ततः।- नीयम् । तेनैव विद्वान् महापातकोपपातकतत्समदुष्कृतमलि यस्मिन् स्थितो न दुखेन गुरुणाऽपि विचाल्यते ।। नोकरणसङ्करोकरणप्रभृतीनि सर्वाण्यपि पापानि इतोऽप्युग्रत- मानि भूतभविष्यद्वर्तमानकालिकानि यानि सन्त्यन्यानि पापानि सर्व दुखं विवेकिनः' इत्याचार्य वचनेन सर्वस्यापि चराचरात्मकस्य जगनो दुःखरूपत्वात्तन्न विचालयितु तानि समस्तान्येव ज्ञानलवेनैव तरति । अर्थात् नौ हात: शक्नोति ब्रह्मविद्यनिपुरुष, तस्य स्वयं ब्रह्मरूपत्वात्, समुद्रतरणे जातेऽपि कश्चिद् विलम्बः, परन्तु ज्ञान पापनि- ब्रह्मणश्च ज्ञानरूपत्वात् । 'ज्ञानादेव हि कैवल्यम्' 'ऋते बर्हणे बहुकालं नापते क्षणेनेव सवपाप विध्वंस पति । ज्ञानान्न मुक्तिः' 'ब्रह्मवित् पुरुषः कैवल्यमधिगच्छति' यथा लघु काष्ठः प्रज्वलनेन प्रद्धाग्निःक्षणेन काष्ठानि भस्मी- 'ज्ञानेनैव संपार वेनाशो न कर्मणा' स० रहस्योपनिषत् ३५ करोति, तथैवानवरतध्यानसमात्रिभिर्भोक्तृत्वादि रामिद्धो 'ज्ञात्मा देवं सर्वपाशानहानिः' श्वेतोपनिषत् ॥११॥ तमेव ज्ञानाग्निः पुण्यपापमिश्रिज्ञान्यपि समतानि कर्माणि क्षणाद् विदित्वातिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' ३॥८॥ अपि च अज्ञानादेव हि संसारो ज्ञानादेव विमुच्यते' भस्मीकरोति । अर्थात् निष्क्रियब्रह्मात्मत्वज्ञानं तदावरक- यागतत्त्वोनिपत् १११६॥ अन्यच्चापि- ज्ञाननिवर्तनेन सहव ज्ञानिनस्तदुद्भावितकर्तृत्वभ्रम सर्वया 'संसारदुखतप्तानामामात्मज्ञानामृताम्भसा । विध्वस्य तत्संभावितानि समस्तान्यरि कर्माणि अविलम्वेनैत्र तापशान्तिनचान्येन सत्यमेव न संशयः ।। निमूलयतीत्यर्थः। तथाह गीतायां भगवता श्रीकृष्णेन- सर्वज्ञानप्लवेनैव वृजिनं संतरिष्यसि ।४।३६। अपि च 'न हि ज्ञानेनसदृशं पवित्रमिह विद्यते' गीता ४१३८ यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मात् कुरुतेऽर्जुन । इदं ज्ञानसुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः। ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा ॥ ४॥३७॥ सगैऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ १४०-२०॥ एतानि सर्वाण्येव भगवदुक्कानि प्रमाणानि ज्ञानस्यैव एवञ्चेत्यादिप्रमाणानस्ययैव संसारोत्तरण कारणत्वं संसारोत्तरणे कारणता व्यवस्थापयन्ति साधयन्ति च । सिद्धथति । ज्ञानातिरिक्तं न किमपि संसारोत्तरणे कारणं भक्तिरपि ज्ञानस्वरूपा सत्येव सांपारोत्तरणे कारणीभूना भवितुं प्रभवतीति वेदितमिति तेनं वात्यन्तिको ऐकान्ति की भवति । यतृस्वावदनानापरपर्यायभूता माया स्वोयावरण व तापशान्तिर्जायते । - सूत संहिता ·संस्कृतकाव्यानि -वि० कृष्णस्वाम्यय्यङ्गार्यः च पीठिका:-पाश्चात्यास्तावत् क्रियाप्रधानस्य विज्ञानस्य मवहेलनञ्च निर्वाचमाभिववृधे । विदेशीयविद्याम्यासेनैवा- ( Merteialscience ) सर्वास्वपि शाखासु सर्वतोमुखं धिकारप्राप्ति सम्भावयन्तो जना संस्कृतभाषायास्तिरस्कारमा- संपूर्ण पाण्डित्यमवाप्य स्वयं विनिर्मिज्ञानामाधुनिकानां वश्यक मेनिरे। गीर्वाणवाण्याः क्लेशसाध्येनाप्यध्ययनेन यंत्रोपकरणानां साहाय्यकेन समुत्कृष्टमैहलौकिकं सुख निश्चित फलावाप्रदर्शनात्तत्राप्रवृत्तिः स्वाभाविकी बभूव । सम्पादयन् । एतादृशी देशान्तरेष्यनवा विकाशा आत्मीया संस्कृतिरत्युत्तमा, न कदापि भारतीयाः परेषां वैज्ञानिकी प्रगतिस्तान् कृतिप्रधानाभिर्भावनाभिरारब्धोद्योगान्- मार्गमत्रानुसर्तुमर्हन्तीत्येपाभावना यद्यपि सनातन धर्म पाश्चात्यान् सम्यगनुजग्राह, यतस्ते समग्रमपि विश्यमशिनर्व सद्यः परित्यक्तुमनुत्सहमानेषु वैदिकमताभिमानिषु तस्मिन्नपि रायुधैर्विजित्य स्वायत्तमकाएः। राजकीयमधिकारमात्मसा- दुष्काले जागति स्म, तथाऽपि तादृशानां धर्मप्रेमिणां धनजन- स्कृतवन्तश्च पश्चात् ज्ञानप्रधानेषु साहित्यादिगु क्षेत्रदात्मी- बलवैकल्यात् राजकीयेषूद्योगेषु कथमप्यप्रवेशाच्च बहवो यानामेव मार्गदशकता व्यवस्थापयितुमयतन्त । नवीना भारतीयाः परेषा मोहनास्त्रस्य सुखेन भेद्यानि शरव्याण्यभूवन् । नागरकता पाश्चात्यानामनुस्यूतेन सम्पर्केण पराधीनेषु देशेषु धर्मस्य महिमा किञ्चिदिव क्षीणदशामधिजगाम । प्रलोभना- सर्वत्र प्रससार । राजकीयं दास्यमनुभवन्तो हि भारतीया नामनेकेषामुपलेपदिाकृष्टचित्ता दरिद्रा भारतीया वंशक्रम- अपि परेषामनुकरणमस्माकमभिमतानि संविधास्यतीति पारम्पर्येण प्राप्तामपि प्राचीनायास्संस्कृते रत्नदर्पणायमानामपि भ्राम्यन्तिस्म पाश्चात्यानामधिकारिणां करुणाकटाक्षपातादृते गीर्वाणवाणीमवधीर्य विदेशीयानामपरिचितामतिक्लिष्टामांग्ल- जीविका निर्वाहस्यातीव कष्टसाध्यतामाकलय्य तेषां वेषभाषा भाषामध्येतुमुपचक्रामिरे । उदरभरणरयेयं दुष्पूरा समस्या, भूषादिकमनुकर्तुमारेभिरै । ऐहिकस्य सुखस्य समृद्धि विना यया हि सनातनो नो विद्याभिमानस्संप्रणनाश । कथञ्चिदप्याध्यात्मिक्यो भावना न बुद्धिदर्पणे प्रतिबिम्बिता दिने दिने क्रमेण क्षीणतामुपयान्तीमपि गीर्वाणभाषां भवन्ति । पारलौकिकस्य श्रेयसः स्मरणमपि कुक्षिपूरणाद- न कश्चिद्भारतीयस्सेवारसज्ञोऽपि पुनरभिवर्धयितुमुदयतत । नन्तर मेत्र समुदेतीति वेदान्तविदुषामुक्तिमनुसृत्य भारतदेशः शास्त्रव्यासङ्गस्याल्पतया ग्रन्थरचनायामप्यसमा विद्वान्सो परकीयान्विचारानेव बहुमन्यमानः स्वकीयानां पूर्वेषामाचा- बभूवुरर्वाचीनाः। अवधानेनाभिमानेनोत्साहेन च साकं र्याणामुत्कर्ष विसस्मार । आत्माभिमानस्य स्वयंप्रकाशं शास्त्राणामध्ययनमकुर्वन्तो जीविकामात्रदत्तदृष्टयो विद्वान्सः ज्योतिस्सपदि दुष्प्रवर्षस्यान्धतमसस्याभिभवेन विनाशमुपा- कथं नु ज्ञानमभिवर्धयितुं शक्नुयुः ? पात्रेसमितानामेतेषा- यासीत् । परकीयानामादर्शरूपतयाऽध्यवसानमस्मदीयाना- मैकमत्येन विद्याप्रसारं स्वकीयस्य धर्मस्य परिरक्षणं ·सूर्योदयः सम्यक्त या - परकीयाविद्यायामव्यामोहञ्च साधयितुं न काचिदपि शक्ति- परकीयभाषायामपि पाण्डित्यं संपादितवन्तस्ते द्विजातयस्त- रासीत् । शरीरपोषणमेकमभीषा लक्ष्यमभवत्, लक्ष्यमभवत्, यदपि कार्य सद्यः रवी चक्रुः । बहवश्च धर्मग्रन्थाः परियाभाषाद्वारा, साधयितुमनलम्भविष्णवः संसारो निस्सारः आगल्यां परिवर्तिताः । तदा पाश्चात्ला अपि संस्कृतभाषाया क्लेशमय इतीमामुक्ति यथार्थयामासु.। तस्मादेव सस्कृत अस्तित्वं विज्ञाय वैदिकं साहित्यमस्यामुपलब्धमवेक्ष्य साहित्यविषये भारतीयाः प्राथमिकी विमर्शप्रवृत्ति नाङ्गी- विस्मितान्तःकरणाः स्वयं विमर्शकार्यमाद्रियन्त । पश्चात्का- चक्रिरे । पाश्चात्याना गवेषणाकार्येण कयोनामारमाकीनाना व्यानि चटकागि च यथाकालमुपलभ्य कृतार्था बभूवुः । कालदेशादिक विषये यथाकथचिदुपलब्धेरान्तरैर्वाह्यश्च एतावता भारतीयानां पाश्चात्यानाञ्च साहित्यचरित्रलेखने प्रमाणेनिर्धारिते भारतीयानामप्युमिमीलितुर्विलोचने । कथं प्रवृत्तिरुपपद्यतेति संग्रहेण लिपितम् । विस्तरस्तु व्यलिख्यन्त पक्षमण्डनखण्डनादयो विमत्मिका विलेखाः । ग्रन्थान्तरेपु बहुधा कारणाना वर्णनात्तत्रैव द्रष्टव्यः। कालिदासादीनां संस्कृतकवीश्वराणा कालदशादि यथावद्विजि- पाश्चात्याना प्रथनसम्पर्कः खो० पू० ३२७ वर्षे ग्रीकवीर- ज्ञासवः पाश्चात्यानामुक्तिषु युक्तिभिरुपस्कृतासु प्रामाण्यम- स्थालक्सान्द्रस्याभियोगादनन्तर समभवत् । गीकारव नुसन्दधाना अपि स्वतंत्रतया विमर्शमेवारमाना विद्वान्स- यद्यपि ज्यामितिद्यशास्त्रं गणितं वेदान्त इत्यादिषु शाल्नेषु सर्वेऽप्यभिरोचयामासुः। ततः प्रभृति भारतीयपि प्रौढ- भारतीयानां सकाशात् ज्ञानराशिमेव सपूर्णमाजह्ररित्यनुचित- पत्रिकासु लेखनानि बहू न विलिरुप, ग्रन्थ.रव प्रचायित्वा मभिधातुम्, तथऽपि संस्कृतभ पायामुपनिबद्धान्ग्रन्थानवेश्या- वादभू ममवतीर्य विगयोऽयलभ्यत । स्मासु गौरव ( honur) बुद्धि प्रदर्शयन्तः काश्चनोपयु- पाश्चात्यास्तावत् कारणान्तरैस्संस्कृतसाहित्यच्यासङ्ग- तान्विषयानस्मत् व्यज्ञामिपुः । मध्यकाले त्वरादेशीया मावश्यकभिज्ञाय विमर्शकार्यमारभात । "भारतीयानां भारतीय विज्ञान पाश्चात्यदेशेषु प्रसारयामासुः । पोडशशत- परिचितानि मनुप्रभृतीनां धर्मव्यवस्थापकानामनुशासनानि कादर्शक पाश्चात्या धर्मोपदेशका भारतमागम्य संस्कृत- स्वाभिमतानां नियमानामविरोधेन समिलितानि चेत्कार्य- साहित्यस्यास्तित्वमवगम्य महान्तं व्यासगमप्यकाषुः । अत्र क्षेत्रमवतार्यन्ते तहि सत्यमेव भारतीयानामतृशिरतो च 'अब्रहाम् रोजर" नाम्ना उचभाषायां परिवतं भतुहरैः निरस्तु शक्यत । अन्यथा परकीयस्य काव्यं निदर्श मुपादातु शक्यते । परन्तु पाश्चात्य संस्कृत- ( Administration) स्य क्रममनुचितममागल्यञ्च माहिमधिकृत्य कुतूहलमधुना साधवर्षशतकात्प्रागेव जनिम- जानन्तो भारतीया धामिकेनाभिमानेनास्मा.मविधया- लभत न तु नतोऽपि प्राक् । बहवश्च सर विलियम जोन्स, स्सन्तो राज्यविप्लवमुपक्रमेरन् । तेषामेव मंशास्त्राणि हेत्रि थामस् कोल्न अभृतयः पाश्चात्यपण्डितकण्डाः विमृश्य तदनुगुणानेव निमयानविरवयर न कोऽप्यस्मासु द्वेष प्रकटीकरिष्यति । अतस्तदीयानि मनुस्मृत्यादीनि संस्कृतसाहित्यमध्येतुमुत्सुकाः बभव. ! तत्र गीर्वाणभ पायां वामिकानि प्रमाणान्यवश्यमध्येतन्यानी" ति वारन हेस्टिग्सा दृष्टानमूल्यान् ग्रन्थान्परिवर्तयन्तः, संस्कृतभाषायास्स कर्ष- ख्यो राजप्रतिनिधिरभिप्रेयाय । संस्कृतभाष विशारदाश्च यन्तश्च ते पर.शत ग्रन्थाव्यरचयन् । वयं त्वत्र आझमावस्मिन्का व्यापारयामास । भूतिस्वीकारबद्धतृष्णाः संस्कृतकाम्यानां समवायमुशिश्य निश्चिविमृशामः । (क्रमशः) राज्यभार । - ·यः नाम्ना ख्याता । जैनदर्शने जीवद्रव्यम् श्रेयांश कुमारो जैनः भारतवर्षेऽस्मिन् प्रवाहरूपेणाचारविचारसम्बन्धात् द्वे परमस्मदीये मते त्वेतद्वर्गीकरणं समीचीनं नवास्ति- परम्परे प्रचलिते स्त । आचारपक्षस्य (आचरणपक्षस्य) कार्य यतोहि-"अस्तिनास्ति दिष्टं मतिः"--पा० ४।४।६० इति धार्मिकैः सम्पादितं, विचारपक्षस्य भारः चिन्तकमनीषिभिः पाणिनिसूत्रानुसारं स्वर्गस्यास्तित्वं मन्यते सैव परिगृहीतः परिचालितश्च । फलतः आचारस्य परिणतिः आस्तिकः नास्तिकस्त्वपरः अनस्तित्वमतानुयायो। अस्तु "धर्म" रूपेण प्रादुर्भूता तथा विचारस्य सरणिरेव दर्शनमिति ईदृग्कृते सत्यर्थे जैनबौद्धादीनि दर्शनानि नास्तिकानीति वक्तुं न शक्यते । दर्शनमिति शब्दस्य सामान्योऽर्थः चक्षुापारः = अव कैश्चित् आधुनिकैः दार्शनिकैः बौद्धन्यायसांख्यजनवैशेषिक- लोकनम् दुश्+ल्युट् इति व्युत्पत्या अर्थात् ज्ञानेन्द्रियविषय- जैमिनीया' इति षड्दर्शनानि परिकल्पितानि । जैनदर्शनं सम्पत् िविषयस्य प्रत्यक्षज्ञानम् । भारतीयदर्शनानां समन्वितसाररूपमस्ति । दर्शनेऽस्मिन् द्रव्यस्य भारतीयानां पुरतः 'दुःखात् संत्राणम्' एव प्रधान महत्त्वपूर्णस्थानमास्ते । द्रव्यमुत्पाद-व्यय-ध्रौव्ययुक्तं भवति, प्रयोजनमासीत् । अस्य प्रयोजनस्य सिद्धिहेतोः विभिन्ना गुणपर्ययवदपि । दार्शनिकमतनिझरिण्यः प्रादुरभूवन् पुराकाले । इमाः निम्न अस्य प्रमुखाः षड्भेदाः सन्ति- रूपेणावगाहितु शक्यन्ते । (१) जीवः (२) पुद्गलः (३) धर्मः (४) अधर्मः (१) चार्वाक सरणिः, (२) जैनसरणिः, (३) बौद्ध- (५) आकाशः (६) कालः । सरणिः, (४) सांख्यसरणिः, (५) योगसरणिः, (६) न्याय- दर्शनेऽस्मिन् 'जीव'द्रव्यम् स्वतन्त्ररूपेणावस्थितम् । सरणिः, (७) वैशेषिकसरणिः, (८) पूर्वमीमांसा (९) उत्तर अस्य विविधाः पर्यायवाचिनो शब्दा:- मीमांसा। जीवः प्राणी, जन्तुः, क्षेत्रज्ञः, पुरुषः पुमान्, आत्मा, उपर्युक्ताः सरण्यः मनीषिभिः आस्तिकनास्तिकभेदात् अन्तरात्मा, शः, ज्ञानी चेति । द्विधा विभक्ताः। उपर्युक्तेषु दर्शनेषु सांख्यादयः षट् वैदिक जीवस्य ( आत्मनः ) सामान्यलक्षणमुपयोगः विद्यते । पक्षीया आस्तिकाः तथा चार्वाकादयः त्रयो नास्तिका इति "उपयोग" इति शब्दस्य द्वौ अर्थों-ज्ञानञ्च दर्शनञ्च कथ्यन्ते। ज्ञानोपयोगोऽपि द्विधा भवति-स्वभावज्ञानात्मकः विभाव- (१) दर्शनानि पडेवावमूलभेदव्यपेक्षया"पड्दर्शनं समुच्चय (४) जीवः प्राणी च जन्तुश्च क्षेत्रज्ञःपुरुस्तथा । मूल २ बौद्धं नैयायिकं सांख्यं जैनं वैशेषिकं तथा । पुमानात्मान्तरात्मा च ज्ञो ज्ञानीत्यस्य पर्ययः॥ जैमिनीयं च नामानि ........"॥ षड दर्शन समु०३ महापुराणम् २४:१०३ (५) जीवो उव ओगम ओ उव ओगो गाणदंसणो होई । (२) "उत्सादन्ययनौवययुक्तं सत्" तत्वार्थसूत्र ५।३० गाणव लोग्णे दुविहो सहाखणाणं विभावणाणन्ति ॥ (1) 'गणपर्मयवद् प्रायम्' 10 To Re नियमसारा ११ ·BAR - इमालि सूर्योदयः ज्ञानात्मकश्च । यत् 'केवली'' (निरुपाधिकं , इन्द्रियातीतम् चामिते जीवस्य ( आत्मतत्या) स्वतन्त्रमस्तित्वं असहायञ्च अर्थात् प्रत्येक वस्तुषु व्याप्तं तत्स्वाभावज्ञान नास्ति । तस्मिन् हि शरीरत्रात्मा। जैनदर्शने तु जीवः मिति । पुनः विभावज्ञानमपि सज्ज्ञानमसज्ज्ञानमिति रूपेण सदैव जीवति सो न कदापि नश्यति । तस्यमूलगुणं चैतन्यं द्विधा भवति । सज्ज्ञानं चतुर्धा-मतिज्ञानम्, श्रुतज्ञानम्, यत् तद्रदेवाद्यन्तरहितम् । जीवस्य-व्यावहारिकाः अवधिज्ञानम्, मनःपर्ययज्ञानञ्च । कुमतिकुभुतकुवधि इति प्राणाः अपि भवन्ति । ये पर्या नुसारिपरवर्तमानास्ति- भेदेनासज्ज्ञानमपि त्रिप्रकारकम् । ष्ठन्ति । दशप्राणाः, पज्ञानेन्द्रिष्याणि मनोबल-वचनवल- कायबल-श्वासोच्छवासायुश्चापरे प्राणाः। इमे दशप्राणाः एवं दर्शनोपयोगोऽपि द्विप्रकारक:-स्वभावदर्शनोप- मनुष्यपतत्रिशुदेवनारकीयेषु समरूपेणावतिष्ठन्ति । नव प्राणाः योगः विभावदर्शनोपयोगश्च । यत् इन्द्रियामाह्यमसहायञ्च असंज्ञीपञ्चेन्द्रियाणामष्टप्राणाः चतुरेन्द्रियाणां सप्तप्राणाः तत्केवलं दर्शनं स्वभावदर्शनोपयोग इति कथ्यते । चक्षुदर्शनम- श्रीन्द्रियाणां षड्प्राणाःद्वीन्द्रियाणां चत्वारः प्राणाः एकेन्द्रि- चक्षुदर्शनमवधिदर्शनञ्च विभावदर्शनोपयोग याणां जीवानां भवन्ति । इत्युच्यन्ते। योनिभेदेत प्राणानामपि परिवर्तनं प्रचलति। शरीरस्य ज्ञानदर्शनरूपात्मकमुपयोगमयः जीव एवात्मा । चैतन्य- तु परिवतन प्रचलत्येव परं चेतन्यं न विघटत । अतएव गुणयुक्तश्च । अकलकदेवे रोक्तम्- "आत्मा" शरीरापेक्षमा भौतिक चेदनाऽपेक्षया अभौतिकः । दशसु शाणेषु यथोगात्तत्राणपर्यायेण त्रिषु कालपु जीव- नैयायिकवैशेषिकदर्शनमतावलम्बिनः आत्मानं ज्ञाना- नानुभवनात् जीवति, अजीवीत् जीविष्यति वा जीपः। धाररूणं यन्यन्ते, परं जैनदर्शने भात्मा आधारः ज्ञानमाय (राजवातिक ११४७.२५।२६ । नेमिचन्द्राचार्येण द्रव्य- आधाराधेयसम्बन्धः स्वीक्रियते। आत्मा संग्रहे निगदितम्-जीवः, उपयोगमयः, अमूर्तः, कर्ता, ज्ञानस्वभावात्मकः यथा-अग्निः उष्णस्वभावात्मकः। स्वस्य स्वदेहपरिमाणमात्रकः, मोक्ता, संसारस्थः सिद्धः तथा भिन्नज्ञानेन "आत्मा" कदापि ज्ञानी न भवितुं शक्नोति । स्वभावेनैवीध्वंगमनशीलः । मोमांसकाः भट्टमतानुयायिनः चार्वाकाश्च-आत्मा जैनदर्शने जीवस्य (आत्मतत्त्वस्य) स्वरूप प्रतिपत्तिः स्वरूप-प्रतिपत्तिः मूर्तः पदार्थ इति कल्पन्ते, किन्तु जैनदर्शनस्येयं मान्यता यत् सर्वेषां दर्शनानां परिसरे व्यपदिष्टा । अस्यस्वरूपसम्बधि पुद्गलो मूर्तपदार्थः । अस्मिन् ये गुणाः विद्यन्ते 'आत्मा' प्रत्येक विशेषणं विविधदर्शनसंबन्धितमस्ति । तेभ्य विरहितः। उक्तश्च- (१) नियमसारः ११-१२ (३) जीवो उब ओगमओ अमुत्तिकत्ता सदेहपरिणामो । (२) तह दसण उव भोगो ससहावेपरवियप्पदो दुविहो । भोत्ता संसारस्थो सिद्धो सो विस्ससोड्ढगई। केवलमिदियरहियं असहायं तं सहावमिदि भणिदं ॥ द्रव्यसंग्रह २ नियमसारः १३ (४) जीवो णाणसहावो जह अग्गी उह्ववो सहावेण । चाखु बचाखू मोही तिणिवि मणिदं विभावदिच्छत्ति। अत्यंतरभूदेण हि गाणेण सो हवे गाणी । परजीओ दुवियषो सपराक्खो व मिरवक्यो । कार्तिकेय- १७८ नियम १४ ·NO- जैनदर्शने जीवद्रव्यम् ११ अरसरूवमगन्धं अव्वत्तं चेदणागुणमसद्द । बाह्येऽपि प्रसृताः भवन्ति । कि बहुना यावल्लोके व्याप्ताः जाण अलिंगग्गहणं जीवमणिद्दिट्ठसंठाणं ।' भवन्ति । एतस्माद्हेतोः दर्शनेऽस्मिन् आत्मा ( जीवः) कथ- जीवः रस रहितो, रूारहितो, गन्धरहितः स्पर्शरहितः च्चित् व्यापकः कथञ्चिदव्यापकश्व स्वीकृतः । शब्दरहितः पुद्गललिङ्गेनाग्राह्यः आकारानपेक्षी चैतन्य सांख्यदर्शनं तु आत्मानं कर्तृरूपेण न स्वोकरीति अपितु गुणवानिति ज्ञेयः । एवं विध एष 'अमूर्तः' अस्ति तथापि भोक्तारमेव मन्यते । एत मते तु पुरुपः (आत्मा) साक्षी' अनादिकालात् कर्मभिः सम्वद्धः अतएव व्यवहारदृष्ट्यायं एवास्ति । कर्तृत्वं तु कृती एव पुरुषस्तु निष्क्रियः । परं मूर्त इत्यपि कथितु शक्यते । शुद्धस्वरूपापेक्षया अमर्तः जैनदर्शने आत्म व्यवहारनयेन च स्वीयज्ञानदर्शनादिशुद्ध- कर्मबन्धापेक्षया मूर्तश्च । यदि जीवः सर्वथा मूर्तरूपेण भावनां कर्ताऽस्ति । उक्तञ्च- स्वीक्रियेत तर्हि तस्यास्तित्वमपि व्यपगतं भविष्यति एष कत्ता सुहासुहाणं कम्मानं फल भोयो जम्हा । पुद्गलतः विविक्तो न भविष्यति । एतावताऽयं कथञ्चित् जीवो पल भोया भोया रोसा ण कत्तारा ।। वसु० श्रा० ३५ मूर्तः कथञ्चिदमूर्तः । जीवः शुभाशुभकर्मणां कर्ताऽस्ति यतोहि तेनैव तेषा भारतीयदर्शनेषु अस्य आकारसम्बन्धनेऽपि मलवभिन्यं फलमुपभुज्यते । एतदतिरिक्तमपि किमपि द्रव्यं न तु कर्माणां वर्तनन्यायवैशेषिकसांहामीमांसादयो दर्शनवणाः जीवस्या- भोक्ता न वा कर्ता। कर्तृत्वभोक्तृत्वयोर्नास्ति कश्चित् नेकत्वं स्वीकृत्य तं सर्वव्यापकं मन्यन्ते । तेषा कथनं यत् जिरोधः। यदि जोवस्य भोक्तृत्वं स्वीक्रियेत तर्हि तस्य 'आत्मा' आकाशवत् सर्वव्यापकोऽस्ति । उपनिषत्सु आत्म- कतृत्वमपि सुत स्वीकरणीयः । अनःस्वयं एकया दृष्ट्या तत्त्वस्य सर्वगतत्वं सर्वव्यापकत्व प्रगतम् । तथाहि अंगुष्ठ-3 कर्ताऽस्ति अपरदृष्टया च कर्ता। मात्रत्वमणुमात्रत्वमपि निर्दिष्टम् । परं जैनदर्शने तु आत्मप्रदे- बौद्ध दार्शनिकाः क्षणिकवादानुसारिणः सन्ति इति कृत्वा शाना दीपकप्रभाणामिव सङ्कोचेविस्तारे संभवतिसति सः ते कर्तृत्वभोक्तृत्वयोर्मध्ये ऐक्यं न स्वीकुर्वन्ति । यद्यात्मा कर्म- (जीव) लघुवृहत्शरीरभाग्भवति यथाक्रमम् । अर्थात् हस्ती फलस्य भोक्ता न स्वीक्रियेत तहि तस्य फलमपि कर्तारं न शरीरे तस्यप्रदेशानुसारं विस्तारभाक्भवति, पिपीलिका देहे निलिष्यति । अन्यमेव मिलिष्यति । एवमव्यवस्था भविष्यति । सए संकोचभाग भवति । उक्तञ्च- अतः आत्मा स्वीयकर्मणामवश्यमेव भोक्ताऽस्मिन् विषये जह पउमरायरयलं वित्त खीरे पद्यासयदि खीरं। नास्ति काचित् विप्रतिपत्तिः । सिद्धान्तेऽस्मिन् आत्मा तह देही देहत्यो सहमित्तं पालादि । पञ्चास्किायका० ३३ सुखदुःखरूप पुद्गलः कर्मणां भोक्ता व्यवहारदृष्टया अस्त्येव यथा क्षीरे सन्निहितः पद्भरागमाणिः तं स्वप्रकाशेन सःस्वीयचेतनभावानामेव भोक्ता। अस्तु एष कथञ्चित् भोक्ता कथञ्चिदभोक्ताऽस्ति । रऊ जयति तद्वत् देहस्थः अत्माऽपि स्वीयं देहूं स्वरूपेणव प्रकाश- यतीति । तात्पर्यतः सः स्वदेह एव व्यापकः । अतः जीवः सदाशिवदर्शनमतानुयायिनो मन्यन्ते यदात्मा कदापि (आत्मा) स्वदेहपरिमाणात्मकः किन्तु एषा स्थितिः समुद्घात- सांगरिको न भवति, सः सर्वदा शुद्धोभूत्वैव तिष्ठति । कर्मणां दशानन्तरवर्तिनो। समुद्धाते तु जीवस्य प्रदेशाः शरीर- तस्योपरि कश्चित् प्रभावो नायाति । सन्दर्भेऽस्मिन्नपि जैन (१) प्रवचनसारः २-८० (३) अङ्गुष्ठमात्रपुरुषः २वे० ३१३ (२) सर्वव्यापिनमात्मानम् श्वे० १११६ (४) तस्माच्च विपर्यासात् सिद्धं साक्षित्वमस्य पुरु कैवल्यं माध्यस्य॑ द्रष्टहत्व ।। साक्ष्यकारिका ९ ·सूर्योदयः दार्शनिकानां किञ्चित् मतभिन्यं वर्तते । तेषां मते प्रत्येको "निक्कम्मा अट्ठगुणा किंचूना चरमपेहदोसिद्धा। जीवः प्रथमम् सांसारिको भवति, अनन्तरं मुक्तावस्थां लभते। लोयग्ग-ठिदा गिच्चा उप्पादवएहिं संजुत्ता"। सांसारिको जीवोऽशुद्धः। अनादिकालादशुद्धो भूत्वा संतिष्ठते जीवस्य सांसारिको भावः मुक्तभावो द्वावपि तकसम्मत्तौ। किन्त्वयं यदा शुक्लध्यानबलात् कर्मणां पूर्णक्षयं करोति तदा अस्तु, जैनदर्शने केचन जीवा अभव्याः अवश्यमेव भवन्ति । मुक्तिम् प्राप्नोति । •पुरुषार्थेन शुद्धो भवति एषः । यदि एतेषां मुक्तिनं भवति । परं इमेऽपि सिद्धा भवितु प्रागयं सांसारिको न स्यात्तहि कथमेष मुक्त्यै प्रयतेत ? शक्नुवन्ति । एतावता जीवः सांसारिकोऽस्ति परं व्यवहारदृष्टया । माण्डलिकस्य कथनं यज्जीवः निरन्तरो गतिमान् सः शुद्धनयेन सर्वेजीवाः शुद्धा एव । एवं जैनदर्शनं जीवम् कुत्रापि न स्थास्यति सर्वदा चलन्नेवास्ते । एकया दृष्टया विकारिणं स्वीकृत्य अपरदृष्ट्या अविकारं जैनदर्शने तु जीवमूर्ध्वगमनशीलं स्वीकृत्यापि तावत् स्वीकरोति । गमनशीलो, यावत् धर्मद्रव्यस्यास्तित्त्वं विद्यते । तस्य भट्टदार्शनिकाः मुक्तिं न स्वीकुर्वन्ति । तेषां मते तु आत्मनः चरमादर्शः स्वर्ग एवास्ति । आत्मा सदा संसारी वास्तविको स्वभाव ऊर्ध्वगमनम् । परमशुद्धदशायां कर्माणि एव भवति । तस्य मुक्तिर्भवत्येव न । तहि कि मुक्तिपरिकल्प- यत्र यत्र चालयन्ति तत्र तत्रैवायं गच्छति । कर्मरहितोऽयमू- नया? चार्वाकास्तु एतेषामपि अग्रगामिनः सन्ति । ते मुद्गच्छति । लोकस्याग्रभागे गत्वा स्थिरीभवति । यत्रो हि त्वात्मनमपि निराकुर्वन्ति । स्वर्गमोक्षपरिकल्पनयाऽपि ते तमुलङ्घय द्रव्यस्य गतिरेव नास्ति । अत उद्गामी भूत्वा- दूयन्ते । कथं मुक्तिं स्वीकरिष्यन्ति ? प्ययं न निरन्तरं उद्गामी इयं जनदर्शनस्य मान्यता। परमस्मदीये मते ज्ञानावरणाद्यष्टकर्माणि समूल मुत्पाठ्य उक्तविवेचनेन सुस्पष्टं भवति यज्जैनदर्शने जीवस्य संसारी एव जीव सिद्धो भवति अतः सिद्धस्वरूपनिर्धारणे (आत्मनः) स्वतन्त्रमस्तित्वं विद्यते । तत्सम्बन्धिनः सर्वे श्री कुन्दकुन्दाचार्याः नियमसारे कथयन्ति- विशेषणाः सार्थकाः सन्ति एतन्नितरां निष्पन्नम् । पश्यन्ति ये नहि कृपां जगदम्बिकायाः -आचार्यवर्याणां रामेश्वरक्षामहोदयानाम् नित्यं सुखं बत विहाय पदं जनन्याः, भ्रान्त्या भ्रमन्त्यतितरां हि विकल्पजाल । आजन्मतो विविधकृच्छ्रत उद्धरन्त्याः, पश्यन्ति ये नहि कृपा जगदम्बिकायाः॥ यस्याः शान्तो शान्तिमभ्येति लोकः क्षोभे क्षोभ क्षीणतां क्षीणतायाम् । विश्वाराध्यां स्वात्मसंवित्तिमेका वन्दे देवी कामये विश्वसिद्धिम् ॥

·देवतात्मा हिमालयः श्री विद्याधरो द्विवेदः नानाविधौषधसम्पूरितोऽनेकरत्नरत्नाकरो महिमालयो संवृतः । देवतात्मत्वेनानेकदेवानामृषीणाञ्चापि निवासस्था- हिमालयो हि भारतवर्षस्याविभाज्यमङ्गमास्ते । नत्वं संपुष्यति । नैतदेव प्रत्युत- एतस्मादेव हेतोरस्य विस्तृत प्रशस्तं वर्णनं "यं सर्वशैलाः परिकल्प्य वत्स, महाकविभिरकारि स्वकाव्यमहाकाव्येषु । कविकुलकैरव मेरौ स्थिते दोग्धरि दोहदक्षे। कुमुदः कवितावनिताविलासो महाकविकालिदासोऽपि प्रकृति- भास्वन्ति रत्नानि महौषधींश्च, क्रीडाङ्गणं भारतभुवं वर्णयन् महिमवतो हिमवतो देवतात्मत्वं पृथूपदिष्टां दुदुहुधरित्रीम् ॥"३ प्रतिष्ठापयाञ्चकारेति स्पष्टमेव तस्य प्रकृतिप्रेमलुब्वत्वम् । अर्थात् राज्ञः पृथो राज्ये पृथ्वी सारभूतानि रत्नान्यौष- नातिविस्तृतं महाकवेरस्य काव्येषूपन्यस्तं पर्वतराजस्यास्य धींश्च हिमालयाय ददौ । पुनश्च मेरुद्वारेणैतानि रत्नान्यो- वर्णनं प्रदर्यते- षधयश्च पर्वतान्तराणि प्राप्ताः। श्लोकेनानेन ज्ञायते यत् हिमालयं कालिदासो बहु स्निह्यतिस्मेति कारणादेव रत्नौषधीनां दृष्ट्या यन्महत्त्वं हिमालयस्य तन्नास्ति सुलभं तस्य सम्भवतः किमपि काव्यं तद्वर्णनाद् पिरहितं नास्ति । पर्वतान्तरेभ्यः। कुमारसम्भवे तु हिमालस्य कुलमेव दर्शितम् । महाकाव्येऽस्मिन् एकतमेन श्लोनवं निश्चीयते यन्महाकविकालिदासेन हिमालयनन्दिन्या भवान्या जन्म, तपो, विवाहः, तत्कुमारस्य हिमालयः सम्यङ् निरीक्षित आसीत्- कुमारस्य जन्मप्रभृतीनि सालङ्कृतं समलङ्कृतानि । महाका- "तुषारसङ्घातशिलाः खुराप्रैः व्यस्यारम्भे एकस्मिनेवाऽद्वितीये निरवद्ये पद्ये हिमवतश्चित्रं समुल्लिखन् दर्पकलः ककुमान् । सम्यगुट्टङ्गितम्- गवविविग्नः "अस्त्युत्तरस्यां दिशि देवतात्मा, रसोढसिंहध्वनिरुन्ननाद3 ॥" हिमालयो नाम नगाधिराजः । अर्थात् कदाचनाभिमानधनी नन्दी हिमति गर्जतः पूर्वापरौ तोयनिधी वगाह्य, सिंहस्य ध्वनिमाकर्ण्य स्वखुराग्रहिममयशिला उत्पाटयन् स्थितः पृथिव्या इव मानदडः ॥" तदवलोकनव्यग्रान् गवयान् कुर्वाण उच्चैननाद । एतेन श्लोकेऽत्र "स्थितः पृथिव्या इव मानदण्डः' इत्यनेनेत- ज्ञायते यत्तत्र पशवः स्वच्छन्द विहरन्ति स्म । सूचितं यदयं हिमालयो बहुशाखाप्रशाखाभि प्रसृतः पूर्व रघुवंशमहाकाव्येऽपि हिमालयस्य वर्णनं कविना सागरतः पश्चिमसागरं यावदभिव्याप्य भारतस्य रक्षकोऽस्ति बहुत्राऽकारि । द्वितीय सर्गे दिलीपस्य गोचारणं विशेषेणै- - दृष्टः कथञ्चिद् ३-कुमारसम्भवम्-११५६ १-कुमारसम्भवम्-११ २-कुमारसम्भवम्-२ ·१४ सूर्योदयः - तत्पर्वतस्यैव गह्वरेषु समजनि । तत्रैव कामधेनुपुत्री नन्दिनी मेघाच्छन्नं नभोऽवलोक्य व्याकुलो मेघमेव सन्देशहरं दिलीपं परीक्षते किन्तु तस्य दृढ़ां भक्तिमवधार्य प्रसीदति विधायालकां प्राहिणोत् । एतस्मिन्नेव प्रसङ्गे गतव्यं निर्दिशन् तन्मनोरथञ्च सफलयति । कालिदासोऽत्र हिमालस्यानुपमं यक्षोऽलकां मानससरोवर हिमालयञ्च वर्णयति- सौन्दयं सङ्केतयति नन्दिनी गौरीगुरोहिमवत एतादृशं गह्वरं सन्तप्तानां त्वमसि शरणं तत्पयोद प्रियायाः, विशति यत् गङ्गाप्रपातान्तविरूढशष्प विद्यते'। इतश्च सन्देशं मे हर धनपतिक्रोवविश्लेषितस्य । दिलीपो नन्दिनी हिंमनसाऽपि दुष्अधर्षा निश्चित्यादिशोभा गन्तव्या ते वसतिरलका नाम यक्षेश्वराणां, प्रहितेक्षणो जापते । कविस्तत्र हिमालये देवदारू, कैलास- बाह्योद्यानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहाः ॥" गौरं वृषभं तत्तनयां पार्वती, कुमारञ्च वर्णयति । श्लोकेस्मिन् धनपतेः कुबेरस्य प्रसिद्धनगर्या अलकायाः चतुर्थे सर्गे महाराजरघुदिग्विजप्रसङ्गा प्राच्यप्रदेशान् परिचयो दत्तः। नगरीयं मानससरोवरादप्यने वर्तते इति विजित्य हिमालयाभिमुखं प्रस्थितस्तच्छेलमारोह-- पन्थानं निदिशता यक्षेण मेघ सम्बोध्य उक्तम्- "ततो गौरीगुरु शैलमारुरोहाश्वसाधनः । "कर्तुं यच्च प्रभवति महोमुच्छिलीन्ध्रामवन्ध्यां, वर्धयन्निपतत्कूटानुद्ध तैर्धातु रेणुभि:3" ॥ तच्छत्वा ते नयनसुभगं गजित मानसोका । यत्रत्या राजान उपायनपाणयो रघुमुपस्थिताः नन्तस्त आ कैलासाद् विसकिसलयच्छेदपाथेमस्तः, सामर्थ्यमतुलं पराक्रमञ्च ज्ञातला स्वसर्वस्वं समर्पयाम्बभूवुः । सम्पत्स्यन्ते नभसि भवतो राजहंसाः सहायाः ॥" रघोः हस्तिनां वेयकाणि हिमालयस्यौषधीना पतित अर्थात् हे भेष ! त्वद्र्गाजतमाकर्ण्य मानससरोवरं दैदीप्यमानप्रकाशरधिकां श्रियं दध्युर्येन रात्री दीपकानामा- गन्तुमनसो हंसा मध्येमार्ग तव सहायका भविष्यन्ति, त्वञ्च वश्यकतैव न बभूव- ताननुसरन् कैलासं प्राप्स्यसि । एतेनेदमायात यत् अलकाया "सरलासक्तमातङ्गप्रैवेयस्फुरितत्विषः । प्राप्तेः पूर्वमेव कैलासपर्वतः प्राप्यते । ततो मानससरो आसन्नौषधयो नेतुर्नतमस्नेहदीपिकाः" ॥ वणितम्- कुमारसम्भवेऽप्येवमेवावणि कधिना भवन्ति यत्रौषधयो "हेमाम्भोजप्रसवि सलिलं मानसस्याददानः, रजन्यामतैलपूराः सुरतदीपा: । एतेन ज्ञायते यद्धिमा कुर्वन् कामं क्षणमुखपटप्रोतिमैरावतस्य । लये एवंविधा अप्योषधयः सन्ति या रात्री प्रकाशन्ते । धुन्वन् कल्पद्रुमकिसलयान्यशुकानीव वात- खण्डकाव्ये मेघदूतेऽपि कालिदासो हिमालयीयंममत्वं न नानाचेष्टर्जलद ! लालनिविशंस्तं नगेन्द्रम् ।।" जहाति प्रत्युत तवत्यामलकापुरीमेव स्ववर्ण्यविषयत्त्वेनाङ्गो अर्थात् हे जलद् ! हेग्नः पानि समुत्पादयतो मानसा- करोति । स्वाधिकारात् प्रमतः कश्चित् यक्षोऽलकातो निर्ग- जलं गृह्णन् पर्वतराज हिमालयं प्रविश । अनेन ज्ञायते मय्य प्रियतमाविधुरो रामगिर्याश्रमेषु प्रेष्यते । आषाढ़मासे यदलकायाः प्रागेव मानससरो विद्यते । - १. रघुवंशमहाकाव्यम्-२२२६ २. -२।२७ ३. तत्रैव-४७१ ४. तत्रैव-४७५ ५. कुमारसम्भवम्-१।१० ६. मेघदूतम्-पूर्वार्द्ध-७ - ८. मेघदूतम्-पूर्वार्द्ध-६२ ·देवतात्मा हिमालयः १५ तदनन्तरं यक्षो गन्तव्यामलकापुरी वर्णयन्नाह, यत् हे तत्रैव अग्रे दुष्यन्तो मातलि किम्पुरुषनिवासस्थानं पयोद ! प्रियतमस्येव हिमवतोऽङ्के गङ्गादुकूलधारिणीमलकां हेमकूटं पृच्छति । हेनकूउपर्वतो हिमालयस्योत्तरदिग्भागे द्रक्ष्यसि, याऽलका प्रावृषि जलभरितैर्मेधैः सुसज्जितभवनवती मन्यते । यथोक्तम्- सती मुक्ताजालग्रथितैरलकैर्युता काचन कामिनीव भाति । "दक्षिणे भारतं वर्षमुत्तरे • लवणोदधेः । अर्थात् सा नगरी मेधैरेवालकैरलताऽलकेति कथ्यते । कूलादेव महाभाग तस्य सीमा हिमालयः ॥ ततः किम्पुरुषवर्ष हेमकूटादधः स्थितम् । अत्रेदमपि सिध्यति यद् गङ्गाया उद्गमः कैलास-मानससरो- हरिवषं ततो ज्ञेयं निषधोऽवधिरुच्यते ॥"3 वराभ्यामपि उपरिष्टादस्ति- अर्थात् हिमालयादने हेलकूटान्नोचैः किम्युरुषाणां प्रदेश- "तस्योत्सङ्गे प्रणयिन इव स्रस्तगङ्गादुकूलां, स्ततो निषधः पर्वत ततश्च हरिवर्षमर्थात् योरपदेश न त्वं दृष्ट्वा न पुनरलकां ज्ञास्यसे कामचारिन् । आरभ्यते । अनेन स्पष्ट यत् तदानी न केवलं हिमालयोऽपि या वः काले वहति सलिलोद्गारमुच्चैविमाना, तु किम्पुरुषवर्ष हेमकूट पर्वतश्चापि भारतवषस्य राज्यक्षेत्र- मुक्ताजालग्रथितमलकं कामिनीवाभ्रवृन्दम् ॥” इति मासीत्; तथापि भारतवर्षस्य निश्चिता उत्तरदिग्वतिनी कालिदासेन स्वसर्वस्वेऽभिज्ञानशाकुन्तलेऽपि हिमालयो सीमा हिमालयपवतपयंन्त मेवासोन् । अस्तु- वर्णितः। सप्तमेऽङ्के स्वर्गात् प्रतिनिवर्तमानो राजा दुष्यन्त उपरि समुद्धृतैरुद्ध र निश्चीयते यत् महाकविकालिदासो इन्द्रसारथिना मातलिना प्राशंस्यत- भारतभुवो रक्षक, भगवतस्त्रिनेत्रस्य निवासस्थानं, जन्मसदनं च हिमालयं परम स्निह्यति स्म । सम्पूर्णमेव "सुखपरस्य हरे गयैः कृतं त्रिदिवमुद्धृतदानवकण्टकम्। दाव्यमस्य हिमयतो वर्णनेनालङ्कतमस्ति । स्वयं पार्वती- तव शरैरधुना नतपर्वभिः पुरुषोशरिणश्च पुरा नखैः॥"२ परमेश्वरावस्थाभीष्टदेवते आस्ताम् । अत'ऽस्य पर्वतराजस्य अर्थात् है राजन् ! दुष्यन्त ! यथा पुरा नृसिंहरूपो वर्णनं कथङ्कारमुपेक्षेतार्थ महाकविः । हिमालयो नहि केवलं भगवान् स्वनखाने राक्षसान् निहत्य त्रिदिवं सपत्नविधुरं हिमाऽऽलयो न वा पर्वतराजः प्रत्युत भगवत्याः पार्वत्या चकार तथैव भवानपि हिमवतो देवतानिवासस्थानानि दानव- जनको, भगवतो भूतभावनस्य तपःक्षेत्र, देवानामाश्रयोऽपि । कण्टकैविरहितानि कृतवान् । अनेन सिध्यति यत्तदानीं अतोऽस्य यद् देवतात्मत्व महाकविना प्रतिष्ठापित हिमवलि दुष्यन्तस्यैव शासनमासीत् । तत्सर्वथोपयुज्यते । A भवान्या विद्युल्लता ज विभाति 'हंसः' अतिशयचपला, सुप्रिया, चित्रा चतुरायाति। किं तव दयिता? नहि सखे, विद्युल्लता विभाति । पूर्व गर्जति, तर्जयति, पश्चाच्चलति चकास्ति । चण्डी पत्नी ? नहि सखे, विद्युल्लता चलास्ति । १-मेघदूतम्-पूर्वार्दै-६३ २-अभिज्ञानशाकुन्तलम् -७३ ३-पद्मपुराणम् ·राजदण्डनिर्णयः -ऐतिहासिक वृतम् –श्रीमहाबीरप्रसादः - भासीत् गोलकुण्डायाः सुल्तानः कृतसङ्कल्पो विजय- 'स्विश' इति रवं कुर्वन्नेकः करवालो नरपतिमहन् किन्तु नगरराज्याधिपतिं कृष्णदेवरायं हन्तुम् । स गुप्तचरमेकं भूपतिवर्मा छादिततनुरासीत् । तदेव पूर्वावधानं तेन प्राहिणोत् यो विजयनगरे निजशिविरं प्रस्थापितवान् । गृहीतमासीत् । यदाक्रामकस्य करवालो निष्फलतां गतः ज्ञातमिदं तेन यत् तेनालीरामाभिधानस्य राजविदूषकस्य राजा तं स्वकरस्थकरवालेनाक्रान्तवान् । वेदनाक्रन्दनेन कृष्णदेवगाये अमितः प्रभावो वर्तते। दिनद्वयानन्तरमेको सह सः गुप्तचरो भूमौ पतित्वा पञ्चत्वं गतः । नवागन्तुको राजविदूषकस्याने समुपस्थितो भूत्वोवाच अत्रान्तरे तस्मिन् तिमिरे तयोः संघर्षकलकलस्तेनाली. 'तव परिवारस्य" सदस्योस्मि गृहात् तदा निरगच्छम् रामं प्राबोधयत् । सः दीपकेन सह तत्र धावन्नागतः । यदा आवां वयसि नितरामल्पौ आस्व"। तेनालीरामस्तमा- तत्रस्थं दृश्यं वीक्ष्य स नितरां स्तब्धो जातः । गन्तुकं निजगृहे स्थातुमादिदेश किन्तु स्वान्ते तेनोक्तं “यदर्थ- अपरेयुः तेनालीरामः प्रमुक्तन्यायालये स्वयमुवाशेण वान्नरो नैकं सम्बधिन प्राप्नोति ।" कृष्णदेवरायेण परीक्षितः । विदुषकस्तथाकथितसंबन्धिन आगमनस्यात्मना सह तस्य निवासस्य च सर्वोदन्तं भूपाल- अथैकस्यां रात्रौ यदा विजयनगराधिपतिः शयितुमुद्युक्त स्याने अवितथमवर्णयत् आत्मनश्च निरपराधत्वञ्च आसीत् तदैव रहस्यमयमेकं सन्देशमलभत यदधुना द्विवादनसमये ममावास आगम्यताम् भवद्भिः सह न्यवेदयत् । राजोवाच, अयि तेनालीराम, तव सदाशयताया- कतिपया आवश्यकीयाः वार्ताः विचारणीयाः सन्ति ।" पत्रमेतस्वि- महं न शंके किन्तु विधिनियमानुकूलं मयानुवर्तितव्यमेव । अजानतारि केनचित् शत्रुजनाश्रयदानं राजद्रोहोऽस्ति । श्वस्तसख्युः तेनालीरामस्य नाम्ना हस्ताक्षरितमासीत् । अतोऽहमादिशामि यत्त्वं मृत्युदण्ड भजस्व ।' राजा मृत्यु- भूपतिः पत्रं मुहुर्मुहः पपाट । भृशं विस्मयाभिभूतोऽचिन्तयत् किं नु पत्रं सत्यमेव तस्मादेव वर्तते । अथवा केनचित् दण्डादेशं श्रावयन् भूरिभावनिर्भरो जातः यतः तेनालीराम- स्तस्यात्यन्तप्रियवयस्य आसीत् । शत्रुणा जालमेकं रचितं विद्यते ! राजा एवं प्रकारेणात्यन्तं तदनु किंचित् रूक्षस्वरेण नरपतिरवदत् तेनालीराम ! शोकाकुलः संजातः । किन्तु सः कतिपयाभिः सावधानताभिः न्यायः निजसरणिं ग्रहीष्यत्येव कारणेनानेनाहं तव दण्डं सह रहस्यमयमामन्त्रणमंगीकृत्य गन्तु निर्णीतवान् । परिवर्तयितुं न पारयामि किन्तु त्वन्मृत्युमार्गचयनाधिकारं पूर्व निश्चितवेलायामेकः छायेव नरस्तेनालीरामस्य तुम्यमहं प्रददामि । विद्युद्गत्या स लोकविश्रुतः विदूषको द्वातिष्ठत् । स एव भूपतिरासीत् । सः स्वर कपाट- व्याहरत्;-"तहि महाराज, वार्धक्यादह मतुं मधक्कयत् । कपाटमुन्मीलितमभूत् । तत्र चिरमतिष्ठत् सः निश्चिनोमि । नरपतिविदूषकस्य मुखं चिर व्यलोकयन्न- तदनु सोऽभ्यन्तरं प्राविशत् । अन्धस्तमः आसीत् । अकस्मा- तिष्ठत् । तदन्तरं सः प्रमुक्तकण्ठं जहास तेनालीरामस्य च देकः कृष्णछायेव राजानमाक्रान्तवान् । नीरवाकाशे मुक्त्यर्थमादिदेश ।

·पूर्वतोनुवृतम् कर्ममीमांसादर्शनम् : क्रियापादः आविष्कर्ता तथा भाष्यकार: भगवत्पूज्यपादमहर्षियोगिराजस्वामिज्ञानानन्दमहाराजः प्रत्येक कल्पस्य सर्वोऽपि ज्ञानसमूहः सृष्टेरादौ एव धर्म इति देवर्षिनारदमतम् । भक्ताग्रगण्यो देवर्षि- तत्कल्पप्रकाशितवेदे प्राकट्यमासादयति । अन्यानि नारदो निजभक्तिदृष्ट्या आचार्य गुरौ वा ज्ञानसूर्योदयं वेदसम्मतशास्त्राणि वेदस्यैव भाष्यरूपाणि । अतो वेदाः मन्यते, अतो धर्माधर्मनिर्णये आचार्यगुरुप्रदर्शित तत्सम्मताः शास्त्रसमूहाश्च येषां कर्मणामनुष्ठानाय विधिमेव धर्ममङ्गीकरोति। सिद्धान्तमिममनुसृत्यैवानेके आज्ञां प्रकुर्वते तत्सर्वाण्येव जैमिनिमुनिमते धर्मस्व- वैदिका अवैदिकाश्च सम्प्रदाया उपासनासम्प्रदायाश्च रूपाणि। अतो जैमिनिमहर्षिमते वेदशास्त्रानुमोदितं प्रचलिताः प्रचरिष्यन्ति च । अतः साम्प्रदायिकेषूपा- कर्मैव धर्मः, वेदशास्त्रनिषिद्धकर्माधर्मः। वेदप्रोक्ताः सकेषु कर्मविधिषु च पार्थक्यं विलोक्यते । तत् तत् स्मृतिप्रतिपादिताश्च कर्मकाण्डादयः क्रियाकलापाः सम्प्रदायानां कृते तत्तत्सर्वमुपादेयमेव ।।२०५॥ सिद्धान्तामममेवानुसरन्ति । उपासनाप्रवर्तकेषु तृतीयं मतं वक्ति- सर्वेष्वपि तन्त्रशास्त्रेषु साधनशैलीनिर्देशाय यावन्त आचाराः सन्ति तेषु त्रयाणामेवाचाराणां प्राधान्यम् । आत्मोन्मुखमिति गौतमः ॥२०६॥ एतन्मतपरिपोषणायोदाह्रियते यत् तन्त्रेषु प्रचलितो पूज्यपादमहर्षिगौतममते मानवमात्मोन्मुखं नयत् दक्षिणाचार इममेव सिद्धान्तं पोषयति ॥२०४॥ शारीरिकं वाचनिक मानसिकं च कर्म धर्म इति । द्वितीयं मतं प्रदर्शयति- स्वतः सिद्धमिदं यत् मानवान्तःकरणम् इन्द्रियोन्मुखं विधिसाध्यमानमिति नारदः ॥२०॥ सत् जीवम् अतिनिम्नावस्थां प्रापयति । अतः कर्म- नारदेन महर्षिणा विधिसाध्यमानं कर्मैव धर्म इति समूहो जीवं यावदिद्रियोन्मुखं नयति तावानेवाधार्मिको निर्दिष्टम् । धर्माधर्मनिर्णयविषये आचार्यगुरुमहाजना भावः समुत्पद्यते । सुतरां यत् कर्म जीवम् आत्मविमुखं अनुकरणीयाः। धर्माधर्मनिर्णयप्रसङ्ग आचार्याणाम् विधत्ते तदधर्मः । अन्यत्र धर्मस्योर्ध्वगतिः सदा बेदशास्त्राणामपि मते भेदप्रतं तिः। अत आत्मज्ञो गुरुः आत्माभिमुखशीला जीवम् अभ्युदयात्मोन्मुखस्रोतसि शास्त्रज्ञ आचार्यः कुलसम्प्रदायपरम्पराप्राप्ता महाज- प्रवाहयन्ती अन्ते निःश्रेयसस्वरूपात्मपदं प्रापयति । अतो नाश्च य मार्ग निर्दिशन्ति स एव धर्मस्य पन्थाः। महर्षिगौतमस्य धर्माधर्मनिर्णयविषये मतमिदं विज्ञाना- ये महापुरुषा अविद्यां नाशयितु विद्यामधिगन्तुच नुमोदितम् । ज्ञानाज्ञाननिर्णायकानि तत्त्वज्ञानप्रकाश- शिक्षन्ते ते आचार्याः, ये चाभ्युदयनिःश्रेयसप्राप्तये कानि यावन्ति ज्ञानकाण्डमतानि, तानि सर्वाण्येव साधनशिक्षा विदधते, ते गुरवः प्रोच्यन्ते। एतादृशा अस्यामेव मौलिकभित्तौ स्थितानि । वैदिकानि तान्त्रि- आचार्या गुरवश्च नूनमेव वेदशास्त्रतत्त्वज्ञा आत्मज्ञाश्च काणि मिश्राणि च उपासनाकाण्डकर्मकाण्डयोः भवन्ति । तैः किल यो विधिरुपदिश्यते साधककृते स त्रिविधसाधनानि, सकलान्येव तानि यदा तमेव मौलिक .

·१८ सूर्योदयः सिद्धान्तमाश्रयन्ति, तदेव तानि वैदिकानि हरणत इदं वक्तु शक्यते यत् तन्त्रोक्तदिव्याचार- प्रोच्यन्ते ॥२०६॥ साधनविधयो मौलिकीमिमामेव भित्तिमा- स्थिताः ॥२८॥ चतुर्थं मतं विविनक्ति अभ्युदयनिःश्रेयसकरमिति कणादः ॥२०७॥ षष्ठं मतं निरूपयति- महर्षिकणादमते अभ्युदयनिःश्रेयसकरं कर्मैव लीलामोचकमिति कपिलः ।२०९॥ धर्मः। मानवधर्मधारिकायाः शक्तेः प्रभावतो मनुष्यः प्रकृतिलीलातो मोचक कर्म धर्म इति महर्षि- प्रथमम् ऐहलौकिकमभ्युदयं समोहमानस्तं प्राप्नोति कपिलमतम् । लीलामय्या ब्रह्मप्रकृतेर्महामायाया ल.लेव ततः किञ्चिदुन्नतावस्थां प्राप्तः पारलोकिकमभ्युदय- दृश्यप्रपञ्चरूपसृष्टौलिक कारणम्। त्रिगुणमय्याः मिच्छन् तमधिगच्छति । अन्ते सत्त्व प्रकृतेत्रिगुणजाले बद्धो जीव आवागमनचके निरन्तरं गुणमभिवर्द्धयन् निःश्रेयसमीहमानः तमासादयति । भ्राम्यति । अतः प्रकृतिलीलाविलासः स्थितिशीलः । अतः येन कर्मणा ऐहलौकिकपारलौकिकाभ्युदयः अतोहि येन शारीरिकेण, मानसिकेन, बौद्धिकेन च प्राप्यते, अन्ते च निःश्रेयसावाप्तिः, तत् सर्वमेव कर्मणा त्रिगुणजनितलीलाबन्धनं वर्धते तत् अधर्मस्व- शारीरिक बौद्धिकं च कर्म धर्मशब्दवाच्यमिति रूपम्, येन च जीवनबन्धनकारिणो लीलाग्रन्थेः विमो- महर्षिकणादमतम् । आर्यजातीयवर्णाश्रमशृङ्खला- कस्तद् धर्मशब्दवाच्यम् । तात्पर्यमिदं यत् प्राकृति- मौलिकभित्तिः सिद्धान्तमिम निबित्ति ॥२०७।। कीलीला पुरूषस्वच्छस्वरूपे प्रतिफलिता पुरुष विमोह यति । तत्त्वज्ञानेन साधको यावत् प्रकृतिस्वरूपं पञ्चममतं निदिशति विजानाति तावदेवासौ प्रकृतिलोलाबन्धन परित्यजति । अक्लिष्टपोषकमिति पतञ्जलिः ॥२०॥ येन येन कर्मणा प्राकृतिको लीलानुरागो हसति तदेव अक्लष्टपोषकं कर्मैव धर्म इति महर्षिपतञ्जलि- धर्म इति पूज्यपादमर्षिकपिलमतम् । यावन्ति सम्मतम् । वृत्तिराज्याधारभूतमनो बन्धनमोक्ष- वैदिकमतानुयायीनि कर्मकाण्डानि यावन्तश्च दार्शनि- कारणम् । अन्तःकरण एव कर्मसंस्कारोऽपि संचीयते, कसम्प्रदायाचाराः प्रचलन्ति तेषां सर्वेषामेव मौलिक- मनोवृत्तिमयम् । पूज्यपादमहर्षिपतञ्जलिना वृत्तिराज्यं भित्तिरिदमेव विज्ञानम् ॥२०९॥ क्लिष्टाक्लिष्टभेदेन द्विधा विभक्तम् । सर्वा अपि मनोवृत्तयः क्लिष्टाक्लिष्टान्तर्गताः। क्लिष्टा वृत्तय- सप्तमं मत प्रदर्शयति- स्तमोवर्धयन्ति, अक्लिष्टाश्च सत्त्वम् । अतो महर्षि- सत्त्ववृद्धिकरमिति भरद्वाजः ॥२१०॥ पतञ्जलिमते यानि शारीरिकमानसिकबौद्धिककर्माणि धर्माधर्मनिणयविषये महर्षि-सूत्रकारभरद्वाजम- मनसः क्लिष्टवृत्तीः परिवर्धयन्ति तान्यधर्मरूपाणि, तमिदं यद् येन शारीरिकेण, बौद्धिकेन च कर्मणा यानि चाक्लिष्टवृत्तिसमेधकानि तानि धर्मशब्द- तमोगुणहानिः सत्त्वगुणवृद्धिश्च जायते तत् कर्म वाच्यानि । मन्त्रयोगहठयोगलययोगराजयोगनाम्ना धर्मशब्दवाच्यम् । अत्रैव सिद्धान्ते मीर्मासाशास्त्रं चतुर्विधयोगसिद्धान्तमवलम्ब्य यावन्तः सम्प्रदाया। प्रतिष्ठितम् । सनातनधर्मस्य सर्वव्यापक-सर्वजीव- आविर्भूतास्तदाधारमिदं मतमेव परिपोषयन्ति । उदा. हितकरधर्मविज्ञानस्य मौलिको भित्तिरियमेव ॥२१ .

·AMA NP आत्मना कर्ममीमांसादर्शनम्-क्रियावादः १९ अष्टम मतं निरूप्यते. करणस्य विक्षेपराहित्यं विना भक्त्या च भगवद्भावा- ईश्वरार्पितमित्यङ्गिराः ॥२११॥ पन्नत्वमन्तरेण न भवितुमर्हति मनसोगतिरात्माभि- ईश्वरापितं कर्म धर्म इति महर्षेः अङ्गिरसो जातायां सत्यामन्तःकरणे धर्मपुण्योदयः स्वभावसिद्धः । मुखीना। यदि च भक्तमनोवृत्तावात्मोन्मुखिन्यां मतम् । सर्वविधमपि कर्म ईश्वरार्पणपूर्वकं क्रियमाणं विषयोऽयं प्रकारान्तरेणाप्यवमन्तुं शक्यते, तथाहि- धर्मशक्तिमुत्पादयति। यथा किल आत्मना प्रकृति- भाव एवान्तःकरणस्यान्तिमं तत्त्वम् । अतः सदसद्भाव सम्बन्धः तथैव प्रकृत्या कर्मसम्बन्धः । पृथग्भवन्ती प्रकृतिः सृष्टिलीलाविलासं प्रकटयति । एव सदसत्कर्महेतुतां भजते। उदाह्रियतेऽत्र यदसत्क- आत्मनः पृथग्भूत्वा प्रकृतितरंङ्गायितदशेव कर्मोत्पत्ति- पि जीवहिंसा यज्ञपशुबलिस्वरूपा धर्मतामापद्यते। कारणम् । तेनैव च जीवभावः समुत्पद्यत इति दर्शन- प्रसङ्गेऽत्रमतविशेषं निदर्शयति तन्त्रशास्त्रोक्ताः कर्मो- शास्त्राणि साधुरीत्या प्रमाणयन्ति । तदेव च अनन्त- पासनाकाण्डयोः प्रवर्तकाः, सर्वेऽप्याचारा दक्षिणाचार- दिव्याचारभेदेन त्रिधा विभक्तुं शक्यन्ते। तेषु वामाचार- कोटिब्रह्माण्डमाण्डोदOः ब्रह्मप्रकृतेः सृष्टिलीला- पद्धतिरिमामेव वैज्ञानिकों भित्तिमास्थिता । अतो भाव- विलासस्य गूढं रहस्यम् । लयनिया तद्विपरीता। कर्म यदा प्रकृती प्रविशति, प्रकृतिश्च ब्रह्मण्यव्यक्त- शुद्धिपूर्वक क्रियमाणं कर्मैव धर्मः । ईश्वरस्मरणपुरस्सरं दशामधिगच्छति, तदानीं सहैव कमणा दृश्यप्रपञ्च- परमेश्वरसमर्पितेन कर्मणा स्वत (व भावशुद्धिः । मयं जगदिदं परमात्मनि विलीयते। बन्धमोक्षयोरेक- अतो हेतोः पूज्यपादमहर्षिरङ्गिरा इदं निश्चिनोति यत् मात्रकारणभूतं जीवान्तःकरणं यदा बहिर्मुखीनतां किमपि शारीरिक मानसिक वा कर्म भगवत्प्रीत्यर्थ सम्पद्यते, तदा सैवावस्था बन्धनकारिणो। आत्मोन्मु- विधीयमानं श्रीमति परमात्मनि समर्पितमवश्यमेव खीनमन्तःकरणं जीवविमुक्तिनिदानम् । इममेव दार्श- धर्मस्वरूपतामापद्यते ॥२११॥ निकं सिद्धान्तमभिलक्ष्य महर्षिङ्गिराः सिद्धांन्तितवान् नवमं मतमुदीर्यते- यत् भगवद्भक्तिसंयुक्तः साधको यद्यत् शरीरमनोबु- लोकहितमिति व्यासः ॥२१२।। द्धिकार्यमनुतिष्ठन् धैर्यसद्विचारानुगुण्यं सत्येन हृदा लोकहितकरं कर्मैव धर्म इति महर्षिव्यासमतम् ! यत्कर्म परमात्मनि समर्पयति तत्सर्वमपि धर्मशब्दवा- व्यष्टिसमष्टिरूपेण ब्रह्मांण्ड पिण्डं च समानम् व्यष्टि- च्यमित्यत्र नास्ति सन्देहावसरः। शङ्कासमाधानपुरस्स- · समष्टिसम्बन्धेन जगद्धितकर व्यक्तिहिताधायकं कर्म रमिदमुच्यते यद् यदि आत्मोन्मुखीनमन्तःकरणमेवा- चैकमेव । जगता सह जगत्कत्तु भगवत एकत्वसम्बन्धः। भ्युदयनिःश्रयसाधिगमस्यैकमात्रनिदानन्, यदि च पिपीलिकातोहस्तिनं यावत्, मानवादारभ्य मनुष्यसमाज- सर्वासां परिसमाप्तीनां निखिलस्याप्याश्रयस्थलमात्मैव, पर्यन्तं सर्वा एव समष्टयो व्यष्टयश्च भगवता सहसंबंध- यदि चापि आत्मनि लक्ष्यभूते सति जीवस्य समस्तमपि निबन्धना विज्ञेयाः। पशुं खगमारभ्यसाधारण मानवीय- कालुष्यं शुभाशुभकर्मणा साकं स्वत एव विनाशमुप- सृष्टिपर्यन्तम्, असभ्ये मानवे ज्ञानिनि वा भगवतश्चि- ढोकते, तीदं स्वतः सिध्यति यदात्मानमभिलक्ष्य यत् त्कलातारतम्ये सत्यपि जगदीश्वरसृष्टिरेकसम्बन्ध- किमपि क्रियमाणं सदसत्कर्म जीवाभ्युदयनिःश्रेयसकरं समलिता वेद्या। अतोहि लोकसमर्चया जगदीश्वर- धर्मतामापत्स्यते । अन्यच्चेदमपि सुनिश्चितमेव यदन्तः पूजा क्रियते । वसुधैव कुटुम्बकम्, जगच्चपरमात्मस्व- - ·- क्रमशः २० सूर्योदयः रूपमिति बुद्धया क्रियमाणं फल्गु गुरु वा शारीरिक कारणान्तरं व्याचष्टे- मानसिकं बौद्धिकं च कर्म धर्मशब्दवाच्यमेव । पूज्य सर्वजीवहितकरत्वं च धर्मस्य ॥२१४॥ पादेन महर्षिणी व्यासेन समाम्नायते यत् शारीरिक धर्मस्य सर्वजीवहितसाधकत्वं च महर्षिमतभेद- वाचनिकं बौद्धिकं च कर्म लोकहितदृष्टया, जगत्कल्या कारणम् । धर्मस्य विराटस्वरूपं तदीया व्यापकसत्ता णधिया क्रियेत तर्हि तत् धर्म एव । जगत्सेवा भगवत्से- च ब्रह्माण्डे पिण्डे, जडे चेतने च समानभावेन स्थित्वा वातो नातिरिच्यते, तदा जगत्सेवा धर्मकार्यमित्यत्र कः सृष्टिरक्षां विधत्ते । परन्तु मानवशरीरे विलक्षणं तदा- सन्देहः । अतो भगवता व्यासेन प्रोक्तम्- धिपत्यम् । मानवो यदा पञ्चकोषपरिपूर्णतां प्राप्य अयं निजः परोवेति गणना लघुचेतसाम् । स्वस्य पिण्डस्याधीश्वरो जायते तदा धर्मशक्तेरनुग- उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ।। मनमावश्यकम् एतदर्थं धर्मविषये व्यापकमेकं साधारणलक्ष्य चेतने जगति धर्मनियामिकायाः शक्तेः पूर्णता व्यञ्जयितुमेतादृशमतप्रकाशः स्वाभाविक एव। दृष्टिगोचरतामापद्यते । व्यष्टिसृष्टिक्रममनुसत्य जीव- यद्यपि धर्मस्य व्यासक-विशेषसाधारणलक्षण-विषये भावविकास उद्भिज्जतः प्रारभते । तदानीं जीवः सविस्तरमीमांसा प्रथमपादे समनुष्ठिता; तथापि तत्त- स्वेदजाण्डज-जरायुजान्तर्गतागणितयानिषु न्महर्षिविभिन्नमतेषु कीदृक् कर्म धर्मः किञ्चाधर्म भ्राम्यन् मानवयोनि प्रपद्यते। उद्भिज्ज-स्वेदजाण्डज- इति विषय एतेषु सूत्रेषु विवेचितः ॥२१२॥ जरायुज-मनुष्येषु क्रमशोऽन्नमय-प्राणमय-मनोमय- मतपार्थक्यनिदानमुच्यते- विज्ञानमयाऽऽनन्दमयाः कोषा विकसन्ति। उद्भिज्जे संस्काराधिकारभेदोऽत्र हेतुः ॥२१३॥ चैकः, स्वेदजे द्वौ, अण्डजे त्रयः, जरायुजे चत्वारः, मानवे संस्कारोऽधिकारभेदश्च धर्मविषये महर्षिमतभेद- च पञ्चकोषा विकाशमापद्यन्ते, पञ्चकोषविकासतो कारणम् । पूज्यपाद-महर्षिमतेषु पूर्वोक्तां विभिन्नता- जीवभावस्य पूर्णता। निम्नयोनिषु कोषाश्चान्ये गौण- मवलोक्य सन्देहग्रस्तस्य जिज्ञासाः शङ्कायाः समाहितये रूपेण तिष्ठन्ति । धर्मास्यैव शक्तिरियं यया जीवः विज्ञाप्यत इदं यत् धर्मविषये महर्षिषु वस्तुतो न मत- प्रकृतिराज्ये क्रमोन्नतो भवन् मनुष्ययोनिमासादयति । भेदः, किन्तु संस्काराधिकारवैचित्र्यमेवात्र हेतुः । स्वीय- जीवक्रमोन्नतिमभिलक्ष्य भगवता वेदव्यासेन प्रोक्तं पूर्वजन्माणित-विभिन्नसंस्कारकारणेन प्रारब्धजनि- यत्- ताधिकारवैचित्र्यहेतुना च मानवानां प्रकृति-प्रवृत्ति- उन्नति निखिला जीवा, शक्तिभेदः स्वाभाविकः । भेदेनतेन साधनपद्धती विभि- धर्मेणैव क्रमादिह। न्नमार्गेषु च रुचिपार्थक्यं स्वभावसिद्धम् । एतेनैव विदधानाः सावधानाः कारणेन जगत्कल्याणबुद्धया कृपालवो धर्माचार्या लभन्तेऽन्ते परं पदम्। महर्षयो धर्मविषये विविधमार्गान् निर्दिष्टवन्तः। यस्य प्रकृत्यधीनत्वादेव जड़राज्यस्य समस्तेषु जीवेषु यः पन्थाः सुगमस्तेन तेनैव पथाउनेसरिष्यते। सर्वे प्रकृतिसाहाय्येनैव स्वभावत एव धर्मविकासः सम्पद्यते । किलाभ्युदयस्य निःश्रेयसस्य वा पथः पथिकाः सम्भ केवलं चेतनराज्यजीवे मनुष्य एवं कर्मानुष्ठानस्वातन्त्र्य वन्ति ॥२१३॥ विचारशत्तिश्च समुदेति, येन तत्र पूर्णरूपतः स्वाधीनो धर्म- .

·अतः कर्ममीमांसावर्शनम्-क्रियावाद विकाशो जायते । अतो मानध एक धर्मसाधनाधिकारी। बोभूयते । जडराज्ये वर्तमानजीवस्य नियमितरूपतोह्माहार- उक्तं च महाभारते भगवता व्यासेन- निद्राभयमैथुनादिक्रियाकलापा : सम्पद्यन्ते स्म, ते प्रकृता- वाधिपत्यकारणात् मानवजीवस्यानियमितता भजन्ते। मानुषेषु महाराज धर्माधौं प्रवर्ततः। एतत्फलमिदं यत् उद्भिज्जयाोनतो मानवयोनिपर्यन्तमवा- न तथाऽन्येषु भूतेषु मनुष्यरहितेष्विह ॥ धमुपढौकमाना जीवक्रमोन्नतिधारा रुद्धा सतो पुनर्निम्न- उपभोगैरपि त्यक्तं नाऽऽत्मानं सादयेन्नरः । गामितां प्रपद्यते। धर्मशक्त्यैव मानवस्यधोमुखिना गतिनिरु- चाण्डालत्वेऽपि मानुष्यं सर्वथा तात शोभनम् ।। द्धोर्ध्वमुखीना सम्पद्यते । अत एव सनातनो धर्मों जागति- इयं हि योनिः प्रथमा यां प्राप्य जगतीपते । कसर्वधर्ममतानां पितृस्वरूपः । च स्वाभाविकोऽतः आत्मा वै शक्यते त्रातुं कर्मभिः शुभलक्षणैः ॥ प्रकृतिसहजातः । धर्म एव मानवं वर्णाश्रमधर्मविधिना क्रमशः समुन्नयन् अवसाने मुक्तिपदं प्रापयति । अतः प्रकृतिप्रवाहा- उद्भिज्जतः पशुपर्यन्तं जडराज्यस्य सर्वे जीवाः कोष- नुकूलगत्या क्रमशः समुन्नतिरन्ते च मुक्तेरधिगमोधर्मः, विकासानुसारेण प्राकृतिकरूपेण धर्मविकासमासादयन्ति । प्रकृतिप्रतिकूलगत्याऽवनतिलाभ एवाधर्मः। एकमात्रमन्नमयकोषविकासहेतुनवोद्भिज्जो जीवः शाखा- कारणात् धर्मस्य धारिकाशक्तिः सहजपिण्डजीवेषु स्वाभा- मात्रविलेषणेनैव वृक्षरूपेण परिणमते, एवं किलोद्भिज्ज- विकसंस्कारानुत्पादयन्ती प्रकृतिस्वभाववशवत्तिजीववर्गमुद्- शक्तिहि किञ्चिद्धर्मविकाससूचिका । स्वेदजे प्राणमयकोष- भिज्जादियोनिषु क्रमशः समुन्नयन्ती अभ्युदयं निष्कण्टकी- विकासत्वात् अनेकाः प्राणक्रियाः परिदृश्यन्ते, तथाहि- कुरुते। अनन्तरं च मानवशरीरमासादयतो जीवान् रोगकीटाणुभिः शरीरे व्याध्युत्पत्तिः, महामारीप्रसृतिः, असभ्यकिरातानार्यभावतः सभ्यायामार्यजाती प्रापयन्ती रुधिरश्वेतकीटाणुद्वारा व्याधिनाशः, सर्वमिदं स्वेदजयोनी क्रमशोऽभ्युदयमार्गेऽग्रेसरान् विधत्ते । अन्ते च संव धर्मस्य- धर्मविकासपरिचायकम् । अण्डजे मनोमयकोषविकासलक्षण- जगन्नियामिका शक्तिर्मनुष्येभ्यस्तत्त्वज्ञानप्रदानपूर्वक निःश्रेय- प्रेमद्वेषादिवृत्तिदर्शनं धर्मशक्तिविकासफलस्यरूपमेव । जरायुजे .समार्ग निदर्शयति । ततश्च मानवमात्मज्ञानाधिकारिणं विज्ञानमयकोषविकासत्वात् पशुशरीरेषु धर्मविकासस्य सम्पाद्योच्चतमज्ञानभूमिमधिगमयति, सैव धर्मशक्तेः सर्ग- बहुविधानि बुद्धिवृत्ति-लक्षणानि प्रत्यक्षसिद्धानि, गजव्याघ्राश्च जीवहितकारकोऽसीममहिमा । मनुष्यधर्मस्य द्विसप्ततिसंख्या- सिंहादयः समुन्नताः पशवः स्वाधिकारानुरूपं बुद्धिकार्य केष्वङ्गेषु तदीयेषु बहुषूपाङ गेषु कानिचिदङ्गोपाङ्गान्या- कुर्वन्तः परिदृश्यन्ते । सर्वमिदमेतेषु धर्मविकासस्य प्रत्यक्ष- श्रित्याने केऽनैदिका धर्ममतसम्प्रदायाः पृथिव्यामुत्सन्ना लक्षणम् । एवं हि प्रकृत्यैव धीवकासं प्राप्नुवन्तो जीवा उत्पद्यन्ते समुत्पत्स्यन्ते च, स्वस्वाधिकारमनुसृत्य तत्तदधि- अन्ते मनुष्ययोनिमासादयन्ति । कारिजीवानभ्युदयमार्गमप्रापयन् प्रापयिष्यन्ति च, इदमेव जडरराज्यजीवान् प्रकृतेः पूर्णरूपेणाधीनता भजतस्तान् सनातनधर्मस्य सर्गजीवहितकरं स्वरूपम् । धर्मस्याधिकार- प्रकृतिमाता शिशुवत् स्वक्रोडे लालन पालनं कुर्वती मानव- भेदत्वादेव सर्वजीवहिताधायकत्वम्, नान्यथेति ।। २१४ ॥ योनि प्रापयति । अतः प्रकृतेरेव पूर्णप्रतिभाव्यत्वात्तथाभूतो प्रसङ्गतः सनतो गरीयो महत्त्वं प्रोच्यते- जीवो न भवितुमर्हति पुण्यपापाधिकारी । परन्तु मानवशरीरं स हि सर्वधारकः ।। २१५ ॥ प्राप्तो जीवोऽहम्भाववृद्धया स्वतन्त्रो भूत्वा कर्मानुतिष्ठन् स च धर्मः सर्गस्य धारको धारणशोल इति यावद् प्रकृतेरनुशासनमुल्लङ्धयन् यथेच्छमिन्द्रियसेवापरायणो वेदनीयः । सर्गस्य सम्पूर्णपदार्था जडचेतनभेदतो भागद्वयेन ·२२ सूर्योदयः विभक्तं शक्यन्ते । अतो येयमीश्वरीयशक्ति द्विविधमपि काले नानावैचित्र्यपरिपूर्णस्यैतस्य संसारस्य मधुरमधुरा लीला पदार्थ धारयति, धारयति, सैव धर्मः । "योग्यतावच्छिन्ना दृष्टिगोचरीक्रियते । धर्मिणः शक्तिरेव धर्म" इति पातञ्जलयोगभाष्ये धर्मस्य विज्ञानं पूर्णरूपेणावगन्तु तस्य धारिकायाः शक्ते भमयता व्यासेन स्वयमुदीरितम् । यस्याः शक्त रभावात् जडस्य चेतनस्य वा पदार्थस्य सत्त्व न स्यात् सा शक्तिरेव धर्मः । रनुसारेण ब्रह्माण्डे, पिण्डे; जडे, चेतने मनुष्यादौ धर्मशक्तः जडपदार्थेषु पावकस्योव्णत्वन्, जलस्य द्रवत्वम् चुम्बकस्य स्वरूपपार्थक्यमवगन्तुमुचितम् । यथा किल स्थूलपदार्थेष्वा- लौहाकर्षणत्वम् इत्यादि । इदमुदाहरणं चेतनेषु चापिबोध्यम् कर्षणेन मेलनं विकर्षणेन च पार्थक्यम्, तथैवान्तर्जगन्नामके यथा मानववस्य मानवत्वम्, अर्थात् यस्याः शक्त विद्यमानत्वात् मनोराज्येऽ प राद्वं षशक्ती व्यवस्थिते । रागशक्त्या मानव- मानवो मानवपदं बित्ति, सैव शक्तिर्मनुष्ये धर्मऽप्रोच्यते, स्यैकस्य चित्त मानवोऽपर आकर्षति, येन श्रद्धा-प्रेम-स्नेहादयो तथैव ब्राह्मणे ब्राह्मणत्वम्, शुद्रे शूद्रत्वम् पशौ पशुत्वमादि । वृत्तयः समुत्पद्यन्तेऽन्योन्यं हृदयमाकर्षन्ति च । रागजेनाकर्ष- विज्ञानेनतेन सुतरां सिद्ध्यति यद् धर्मस्यालौकिकशक्तिद्वारा णेनैव पितृपुत्रपतिपत्नीप्रभृतीनामात्मीयस्वजनमोहतो जगदिदं हि विश्वानि जगन्ति ब्रह्माण्डानि सुरक्षितानि । सुदृढबन्धनयुक्त निभाल्यते, एतद्विपरीतशक्तिष इत्युच्यते । प्रकृतिविशालराज्ये धर्मस्य लोलामनुशीलयन् सहृदयो एतेनैव शत्रन् प्रत्यन्तःकरणे द्वेषवृतिरूदेति । द्वेषस्योदयेनैव मनुष्यों नितरां चकितो जायते; विराटपुरुषशरीरे कियन्ति रिपुष्वमङ्गलेच्छा+ादुर्भावः पूज्यचरणस्त्रिकालदर्शिभिः स्वीय- ब्रह्माण्डानि सुशोभन्ते, यत् तेषा सख्यानमसम्भवमेव । यथा- सर्वतोमुखिनाभिः प्रतिभाभिः सर्वप्रत्यक्षमिदं संसाधितं यत् चोक्तं महानारायाणोपनिषदि- जडराज्ये आकर्षणविकर्षणशक्तिवत् चैतन्ये राज्येऽपि राजद्ध- षशक्ती विद्यते । रागशक्ती राजसी द्वषशक्तिस्तामसी च, "अस्य ब्रह्माण्डस्य समन्ततः स्थितान्येता- तर्थवाकर्षणशक्तिः रजोगुणमयी विकर्षणशक्तिश्च तमोमयी । दृश्यान्यनन्तकोटिब्रह्माण्डानि ज्वलन्ति" इति, अन्यच्चाकर्षणविकर्षणशक्त्याः समन्वयेन सत्त्वगुणमय्या धर्मस्य धारण शक्यव प्रत्येकब्रह्माण्डस्थि प्रशशिसूर्यादि- शक्त रूदयो जायते; तथैवान्तर्जगत्यपि रागद्वेषसमन्वयेन अहोपग्रहनक्षत्रधूमकेतुप्रभृतयो जीवाश्रयभूताः स्वकोयाकर्षणा- ज्ञानविकासः, तेन चान्तःकरणं सत्त्वगुणमयं बोभवोति । समन्वयेन स्वा स्वां कक्षा भ्राम्यन्तो नैव पदच्युताः सम्पद्यन्ते एतेनेदमदगन्तव्यं यदेकत्र ब्रह्माण्डे यावच्च चन्द्रसूर्यादिग्रहोप- विशालस्य ग्रहस्याधिये नाकर्षणेन लधुग्रहो न तदीयगर्भप्रविष्टो ग्रहादिपु आकर्षणविकर्षणशक्तिसमन्वयो विद्यते तावदेव नाशमुपयाति । सर्ममिदं धर्मस्य विश्वधारणशक्तेः परिणाम- ब्रह्माण्डं स्वस्वरूपेतिष्ठति, ग्रहोपग्रहाश्च परस्पर माकृष्टा नैव भूतमवगन्तव्यम् । पाश्चात्यविज्ञानेनापीद सिद्धयति यत् विनाशमुपयान्ति । ब्रह्मशक्त महामायाया इयं किल जगन्नि- प्रत्येकस्मिन्नपि परमाणावावर्षणविकर्षशक्तो तिष्ठतः, सर्गकाले यामिका ब्रह्माण्डधारिका धर्मशक्तिरेव षया प्रत्येक ब्रह्माण्ड आकर्षशक्तिवलेन परमाणवः परस्परं . सम्पृक्ताः स्थूलानि स्वे स्वे रूपे धार्यते, अनन्तकोटिब्रह्माण्डानि च स्वस्वस्थानेषु जगन्त्युत्पादयन्ति, प्रलयसमये च विकर्षणशक्तिप्राबल्येन परमा- परिरक्ष्यन्ते । एतदेव ब्रह्माण्डेषु धर्मशक्त रुदयस्य दिग्दर्शन- णवोऽन्योय॑ पृथग्भवन्तो स्थूलानां जगतां विलय विदधते, मवधेयम् । स्थितिदशायां किल आकर्षणविकर्षणयोः सामञ्जस्यमवधेयम्; ब्रह्माण्डधर्मशक्यचनुग्रहस्वरूपे प्रत्येकपिण्डेऽपि धर्मस्य सामञ्जस्यसंरक्षणमिदं धर्मस्य धारकशक्तिकार्यम्, येन स्थिति- सर्वव्यापिन्याः स्थितिकारिण्याः আনুমুবি - ·कर्ममीमांसादर्शनम्-क्रियापादः २३ , प्रत्यक्षव । प्रत्येक पिण्डस्य या तदीयोर्ध्वमुखीना अस्यामवस्थायामेव धर्मस्य धारिकाशक्तिर्जडपदार्थेषु विद्य- चित्सत्ता, तस्या अभिवृद्धिर्यया क्रियया सम्पद्यते 'सैव पिण्ड माना विलोक्यते । धर्मः। सहज-देवमानवभेदेन पिण्डमपि त्रिविधम् । उद्भिज्ज- धर्मशक्तिरेव जीवान्तःकरणेषु क्रमशः सत्त्वगुणमभिवर्ध- स्वेदजाण्डजजरायुजाश्चतुर्विधा योनयो यानि पिण्डान्याश्रन्त्यो यन्ती जीवमुद्भिज्जस्वेदजाण्डज जरायुजेषु क्रमेण समुन्नयन्ती मृत्युलोके सन्तिष्ठम्ते तानि सहजानीत्युच्यते । औषधि-वृक्षादय मानवयं नि प्रापयति ततश्चानार्य -शूद्र-वैश्य-क्षत्रिय-ब्राह्मण- उद्भिज्जाः जलरक्तपृथिव्यादिषु निवसन्तः कीटाणवः शरीरेषु प्रापय्य जीवं तत्त्वज्ञानिनमात्मज्ञानिनं सम्पाद्य स्वेदजाः, सर्पकपोतमयूरादयोऽण्डजाः, मृगगजप्रभृतयो जरायु- बन्धनान्मोचयति । चेतनराज्ये धर्मशक्तेरयमेव प्रकृष्टो जाश्च प्रकृतेः सहजकर्मसञ्चालितत्वात्सहजपिण्डनाम्ना समा- दृष्टान्तः । जडचेतनराज्येषु, स्थावरजङ्गमपशुमनुप्यादिषु, मनाताः । देवाः, असुराः ऋषयः, पितरः प्रेतादयश्च यानि मानवदेवपिण्डप्रभृतिषु च आपरमाणो ब्रह्मा उपर्यन्तं सर्वत्र व शरीराणि धारयन्ति, तानि देवपिण्डसंज्ञया प्रोक्तानि, मृत्यु. सर्वव्यापकः सर्वाश्रयस्वरूपो धर्म एव सर्वसरक्षणशीलइत्येव लोके मनुष्यशरीरं मानवपिण्डमाख्यायते । ब्रह्माण्डधारिका तस्य सर्वोत्कृष्टं महत्त्वमवगन्तव्यम् ॥२१५।। नन्तस्वरूपा धर्मशक्तिरेव सर्वपिण्डेषु व्याप्नुवन्ती पिण्डधर्म अन्यदपि संरक्षति । वहिःस्वरूपेण, आभ्यन्तररूपेण चेति प्रकारद्वयेन मलाविकारविक्षेपावरणास्मितापहन्तृत्वात् पिण्डधर्मः परिरक्ष्यते । यतः प्रत्येकस्मिन् पिण्डे शरीरशरी- सवशुद्धिप्रदश्च ॥२१६॥ रिणोविद्यमानता । प्रत्येकपिण्डे तद्विशेषपिण्डधर्मरक्षा शरीर- स च धर्मो मलादीनां नाशकत्वात् सर्वशुद्धिकरश्चेत्यर्थः धर्मतः सम्बद्धा । तत्र च प्रत्येकपिण्डस्थजीवस्य प्रथमदशाया- पञ्चानामपि अन्न-प्राण-मनोविज्ञानान्दमयानां कोषाणां तमो- मभ्युदयस्यावाप्तिः, द्वितीयावरथाया च निःश्रयसाधिगम वद्धिन्यः पञ्चमलिनाः शक्तयो भवन्तीति पूर्वमेव प्रोक्तम् । स्तदोयपिण्डस्थितजीवात्मनः क्रमाभिव्यक्तिसम्बन्धनिवन्धनः, अन्नमयस्य कोषस्य मलिनप्रभावो मलः, प्राणमयस्य विकारः धर्मस्य जगद्धारिका शक्तिः पिण्डस्य समस्तक्रियासम्पादने मनोमयस्य विक्षेपः, विज्ञानमस्य आवरणम्, आनन्दम- साहाय्यमाचरति, अन्तःकरणे च क्रमशः सत्त्वगुणं विकासयन्ती यस्य चाऽस्मितेति । इत्यप्युदीरितं प्राक्यत् कुत्र कोषे जीवमभ्युदयनिःश्रेयसपथपथिकं विधत्ते । कथङ्कारं मलिनक्रिया समुत्पद्यते । पञ्चकोषावृतो ह्यात्मा इदानीं जडजगति धर्मशक्तिः कथं कार्यकारिणीत्युच्यते, पञ्चकोषीय मालिन्याभिवृद्धयाऽच्छन्नप्रकाशोजायते, प्रस्तरकाष्ठा दिखण्डानामुदाहरणमावधेयम् । काष्ठसृष्टिकाले पञ्चकोषमालिन्यह्रासेन चात्मनो मलिनतःऽपि क्रमशो तत्परमाणव आकृष्पन्ते, इयमेव रजोगुणदशा काष्ठस्य बोध्या ह्रासमुपयाति । एतदपि प्रतिपादित पूर्वयत्' शुद्धाशुद्ध- समयान्तरे यदा काष्ठानि धुणैः संयुक्तानि विशीर्णानि मृत्ति- विवेकानुसारमाचारपरिपालनेन पञ्चापि मलिनता नैव कारूपेणपरिमन्ति, तदा संव तमोगुणावस्था शेगा, तथैवाऽश्मानः प्रवर्धन्ते प्रत्युत स्वयं ह्रसन्त्येव । धर्मस्य प्रवलसर्वतोमुखोन- पृथ्वोव्यापिन्यास्तडि छत्रतेः प्रभावतो मत्तिकाभिः प्रस्तरा शक्तिद्वारा मलविक्षेपादयः पञ्चदोषाः स्वत एव नश्यन्ति, कारेण परिणमन्ति, तहिमेव तदीया रजोगुणावस्था, यदा च त्रिविधशुद्ध चासम्गद्यमानया चान्ते निःश्रेयसमधिगम्यते । जलाग्निवायुप्रभावद्वारा प्रस्तरपरमाणवः पार्थक्यं भजन्ते, एतदपि प्रागे। निर्णीत यत् विश्वधारको धर्मः सत्त्वगुणस्य सैव तस्य तमोगुणदशा। जन्तु रजस्तमसोः समन्वयेन काष्टं पोषको वर्धकश्च, सुतरां सत्त्वगुणमयः स्वच्छतासम्पादको प्रस्सरंप स्वरूपे तिति सेव तदीयसत्वगुणावस्था विशेया। धर्मः किल सर्वशुद्धिप्रद इत्यत्र का सन्देहः ॥२१॥ । - ·- - सूर्योदयः इदानीं प्रकृतविषयमभिधत्ते-- तत्पद्धतिरेकैव । तद्विपरीताया अयुक्तक्रियायास्तु बहुशाखा- त्रिविधा सप्तविधा च क्रियापरिणतिः ॥ २१७ ॥ भेदभिन्नत्वादानन्ममवधेयम् । यतो हि अयुक्तक्रियाया क्रियायाः परिणामस्त्रिविधः समविधश्च, यथा किल धर्मस्य मोक्षसिद्धान्तस्यनितरां राहित्यम्, तत्र केवलमिन्द्रिय- देशकालानुसारं कर्मणो वैचित्र्यमुत्पद्यते, तथैव प्राकृत केन सेवाजनितार्थकामादीनामेव प्रेरणा । दिवविधमिदं लक्ष्यमनु त्रिविधेन, सप्तविधेन च विभागेन कर्मणो विचित्रता विज्ञेया सृत्य कर्बुदिवरपिदिवधा ज्ञया । प्रोक्तं चात्र विषय गीतो- सत्त्वरजस्तमोरूपेण त्रिगुणेन, अध्यात्माधिदेवाधिभूतस्त्र- पनिषदि- रूपेण भावत्रयेण, वातपित्तफफात्मकेन दोषत्रयेण विविधो "व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन । विभागः स्वतः सिद्धः, तथैव सप्तधातुसप्तदिन-सप्तज्ञानभूमि- बहुशाखाएनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ॥ इति ॥ प्रमृतयः स्वाभाविकाः सप्तविभागाः सन्त्येव, एतान् प्राकृति आत्मनोह्य कत्वादद्वितीयत्वाच्च सर्वा अप्यात्मोन्मुख- कविभागाननुसृत्य क्रियायामवश्यमेव वैचित्र्यपूर्णप्रभावनिपातः प्रवृत्तिकारिण्यः क्रिया युक्ता इत्यतस्ता ऊ गामिभाव- देशकालपार्थक्न, विविधाधिकारस्य सप्तविधाधिकारस्य च संयुक्ताः । यद्यपि युक्तक्रियायां मोक्ष एव प्रधानं लक्ष्यम्, पार्थक्यदवारा धर्माधिकारविचित्रत। विज्ञानसम्मता ॥२१७॥ परमभ्युदयसम्बन्धात् तत्राधिकारतारतम्यमपि सम्भवति । विज्ञानमिदं अस्तु, युक्तक्रियागतिस्तु प्रकारान्तरेणकपरिपाटीसंबलितव परिपोषयति- पुनः वेद्या। परन्त्वेतत्सूत्रवणिताया अयुक्तक्रियाया गतिस्तु युक्तक्रियायाः ॥ ८१८॥ तद्विपरीतेति न सन्देहः । यतस्तत्राभ्युदयनिःश्रेयसप्रदस्या- पूर्वोक्ता भेदाः युक्तक्रियायाः बोध्याः । युक्तिक्रियाया; ध्यात्मिकलक्ष्यस्याभाव एव । यद्वद् विद्याराज्यमेकाद्वितीया- स्थायित्वसम्पादनाय देशकालयोः, त्रिविधानां सप्तविधानां त्मानुसन्धानपरम् । अविद्याराज्यमनन्तवैचित्र्यपरिपूर्णसुख- सप्तविधानाञ्चाधिकाराणां विमर्शों नूनमेवानुष्ठातव्यः । प्रकृ- दुःखात्मकभोगस्वरूपम् । तद्वदेवायुक्तक्रियाऽनन्त-वैचित्र्यपूर्णा- तिस्पन्दनसमुद्भूतं कर्म धर्माधर्मस्वरूपतां धत्ते, ततश्च निय- वस्था संवलिताऽयुम्पगन्तव्या ॥ २१९ ॥ मितानियमितफलप्रदमपि भवितुं शक्नोति, अतोधर्मप्रवर्तके- इदानीं प्रसङ्गाद् भोगरीतिरुदीर्यते- भ्यः सिद्धांतमिमं निश्चित्याभिधीयते यत् देशकालत्रिविधसप्त- द्विविधा भोगनिष्पतिः।। २२० । विधाधिकारान् लक्ष्यीकृत्य कर्मणि प्रवृत्तियुक्तकर्मेत्युच्यते । भोगस्य निष्पति द्विप्रकारा वेद्या । क्रियाया मौलिक रहितबाचं नियमितफलप्रदं कर्म किल युक्तकर्म । इमान् पूर्वो- भेदं प्रतिपाद्य सूत्रकारेण महर्षिणा भोगस्य मौलिको भेद; कविषयान् ध्यानगोचरोकृत्य क्रियमाणे कर्मणि न कदापि प्रोच्यते । यत्र क्रिया, तत्र प्रतिक्रियाऽपि नूनं भाविनी । यत्र वैफल्यसम्भावनेति ।। २१८ ।। कर्म, तत्र कर्मफलमपि नूनं भावि । मौलिक विज्ञानमनुसृत्य अयुक्तक्रियाविषये प्रोच्यते - स च कर्मफलभोग; श्रेणीद्वयेन विभक्तु शक्यते, द्वाभ्यामप्य- आनन्त्यमयुक्तायाः॥२१९ ॥ न्तःकरणशरीराभ्यां क्रिया सम्पाद्यते । यतोह्यन्त; करणप्रेर- अयुक्ताया अयुक्तक्रियाया आनन्त्यमनन्तशाखा संयुक्त- णामन्तरेग स्थूलं शरीरं नैव क्रियां कर्तुं नैव प्रभवति बिना त्वम्, अयुक्तक्रियापरिणामोऽनन्तशाखायुक्त इत्यर्थः। आध्या- चान्तःकरणसाहाय्यं स्थूलशरीरं भोगनिष्पति कत्तुं नैव मिकेन भावेन, धर्मेण मोक्षलक्ष्येन वा संबद्धा युक्तक्रियत्यु- शक्नोति । अन्यच्चान्तःकरण एव स्थूलशरीरभोगचरितार्थता ज्यते । यद्यपि युक्तक्रियायामप्यधिकारभेदोऽवश्यमेव, किन्तु सम्भवा । उदाहृत्येवमवगन्तुं शक्यते यम्मूछितस्य निद्रितस्य (क्रमशः) ·AURANTERACHERE ----- Januman- Musers .. --- --- AL -- AAMR.Re-a-rasomnamamater- सूर्योदयः जनानन्दजनका अयं सूत्रों देवः सृजति जगदेतनिजकरैः महाकार पाथः व्रजति रसता भानुजगुणः । धरागर्ने बीजं स्फुति भुधि वृद्धि च सनुते विभासूवैविश्वं वलि वसनं कौलिक इव ॥१॥ प्रभातेऽयं पूषा निगिरति शनस्तारककुलं चरन् मन्द मन्दं सरसि नभसो हंससदृशः । तदाऽऽलोकलोकं तमसि पिहितं संविवृणुते सुधी. शिष्यं मुग्धं सदसि वचनैः सदगुरुरिव ॥२॥ कदाचिबालांशुविलसति कदाचिच्चण्डांशुदिवि शिखर संस्थानकिरणः। कदाचिन्मन्दांशुर्जलदपटलप्रान्तपिहितः रविः संध्यारागी स्फुरति गगने ताम्रवदनः । ३ ॥ सदा , विष्णुस्त्राता रविकिरणपीताम्बरधरो महालक्ष्मीनाथः परिधिरिव चक्रं च दधते । पक्षापदम चिन्ह विलसति सदा तस्य महसा शिवं रूपं धृत्वाऽवतरति च पुनः भूतभवन ॥४॥ रविप्रभाभिनवमेधमाला हेम्नाङ्कितेवास्ति कषोपलालि । क्वचित्तु सा वायुसमीरिताऽपि तडिल्लतासङ्गमुपेयुषीय ॥५॥ न मोदमीयुः कुमुदानि चोराः ध्वान्तमुलुकसंघाः। सत्वोदये स्वात्मनि लोभमोहा मनोविकारा इव भोगकामाः ।।६।। लोकस्तु चैतन्यमबाप भानोः शिष्यो गुरोनिमियात्मशुद्धम् । उत्पक्ष्मनेत्रा सहसा विकासे सरोजहासैः सह सा दिनश्री ॥७॥ रामचन्द्र शास्त्री राजघाट बेसेन्ट स्कूल, वाराणसी सूर्योदये AN - ·पर-गौत-राधाआरएन१०९ mumaimammoANARTHIromawwwHASHAINAROMANORANORMALAWARIKONMITHANIONAL weywoursNATANEVOETARIKETANIRMIRMIREORIPTINAATRAPANESEANIVASININDIANRAININomanimallavikandarvasna सूर्योदयस्य नियमाः Pawaneesear २. wws पत्र-संहिता १. सूर्योदयः' मासिकपत्रस्य वाषिक शुल्क रूप्यकनवक वर्तते । धनादेश मनोर) द्वारा तत्प्रेषणीयम् । बी० पी० पी० द्वारा प्रेषणे २/७० पृथक् प्रदेयाः स्युः। आवर्ष गम्भीरसाहित्यसमन्विताः १२ मा प्रकाश्यन्ते । नमोन-अपमानः (अन्नवरीमतः) एव ग्राहकत्वं स्वीक्रियते । माध्यमिकेन केनापि अङ्घन न स्वीक्रियेत । आंग्लमासस्य २६ मत दिन सूर्योदयः' प्रकाशितो भवति! बारवयं संशोध्य ग्राहले भ्यः सः प्रेष्यते । अतस्तदलाभे पूर्व स्वकीय-मालयतस्तदनागमनस्य निर्णयं कृत्वैव १० दिनाद्वानन्तरं बयं सूचनीयाः! ४. लेख कवितादीनां भाषया संगतया, सरलया, शुद्धया च माध्याः । प्रकाशनीयलेखादीनां स्पष्टाक्षरैः वर्गजस्यपृष्ठे एवं लेखनमावरमकम् ! अस्वीकृता लेखादयः पोस्टविभागीय-चिटिका-( टिकट ) प्राप्त्यनन्तरं परावर्तयितुं शक्ष्यन्ते । ५. सम्पादकीय-विषयसम्बद्ध पत्र-व्यवहारे 'सम्पादकः' इति, व्यवस्था-विभागीय-पत्रव्यवहारे च 'व्यवस्थापकः' इति च स्पष्ट लेखनीयम् । तेन उत्तरलाभे मुधा विलम्बो न भवेत् । विज्ञापनम्-शुल्कम् सूर्योदये सुरुचिपूर्ण विज्ञापन प्रकाश्यते। एकवारं तस्य प्रकाशनस्य शुल्कक्रमश्च अधोलिखितोऽस्ति, सार्वकालिकस्य दीर्घकालिकस्य च विज्ञापनस्य कृते विशेष-सौविध्याय पत्र-व्यवहारः कार्यः । साधारणस्य प्रतिपृष्ठस्य साधारणस्य प्रत्यर्धपृष्ठस्य ६०) साधारणस्य चतुर्थांशपृष्ठस्य आवरण-चतुर्थपृष्ठस्य २००) आवरण-द्वितीय तृतीयपृष्ठयोः १५०) प्रथमावरणपृष्ठे विज्ञापनं न स्वीक्रियेत। - सकत:- 'सूर्योदय' कार्यालय, भारतधर्ममहामहलम, लहुराबीर, वाराणसी-१ 4. Aamirartonstramkian kareight area- HAWAIIMPALAVANAND inlaimes MARRIAMONIPATRAINNARAININPimmamtersnKAMuttinakks withindiatimeHArvinatantanseneerinkummaryKaMPAHINivNNAMAMITRA सम्पादका, प्रकाशकः, मुहम्मच श्री परमहंस मिश्रा श्रीधारतवर्षमहामण्डलम् लामवीर वाराणसी कैण्ट । मुद्रण-स्थल-जयभारत प्रेस सकाटक, वाराणसी।

·सूर्योदयः भारतधर्ममहामण्डलस्य मासिकं मुखपत्रम् MA M.NonSury mmunmun वर्षम् १४ 192 hopen नर्थ भावय नित्यम् ! मम्पादक गांना वैजापरकरः १ यगो यशस्विनां शुद्धं इलाधा ये गुणिनां गुणाः । लोभः स्वल्पोऽपि तान हन्ति चित्रो रूपमिवेप्सिनम ॥ १ ॥ अर्थस्य साधने सिद्ध उत्कप रक्षणे व्यये । | नाशोपभोग प्रायासस्त्रासश्चिन्ता भ्रमो नृणाम् ॥ २॥ स्तेय हिमाऽनृतं दम्भः कामः क्रोध स्मयो मदाः । भदो वैग्मविश्वासः संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ ३ ॥ एते पञ्चदशाऽनर्था ह्यर्थमूला मता नृणाम् । तस्मादनर्थमाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत् ॥ ४ ॥ -श्रीमद्भागवत, ११.२३.१६-१९ m वापिक-मूल्यम् ५)रूप्यकागि atm प्रत्यक-मण्यम् अर्धरूप्यकम् ·अनु क्र मः प्रपानकः पत्रपुटम् परिवैषक: मङ्गलम् १२१ श्रीम्ब० नागयरपणास्त्री विम्ते थी महपि-ज्ञानानन्द-चरितम् १२२ श्री विन्ध्येश्वरीप्रसाद शास्त्री गोवधनिरोध-प्रश्नः, अस्माक कर्तव्यञ्च १२६ सम्पादकीयम् श्रेयस्कृते श्रीगुरुतेजसे नमः १२७ श्री दुर्गादत्त उपाध्यायः रम-स्वरूप-विमर्शः, भक्तिरसश्च १२६ श्री पूज्य करपात्रस्वामिन ४३) क्षत्रपति-महाकाव्यम् १३३ श्री उमाशंकरशर्मा त्रिपाठी दधीचि-प्राण-संवाद १३३ श्री विष्णुदेव पण्डित प्रवलिका-प्रमोदः १३७ श्री प्रशस्यमित्र शास्त्री नैनीताल:-अभिनवं वराडकाव्यम् १३८ श्री पट्टाभिराम शास्त्रिण. गोवध-निरोधो मांसभक्षणञ्च १४१ श्री श्रीकृष्ण शर्मा नामापि न ज्ञायते १८८ श्री बटकनाथशास्त्री तिम्ने अङ्कोऽयं ज्येष्ठापाढ-संयुक्ता रूपेण प्रकाशयितु निर्यातमासीत् । अत एव १२१ पृष्ठे मङ्गलान्तर्गतार्या मासावतरणिकायाम् उभयोर्मासयोरवतरणं संगृहीनमस्माभिः । परम पृथक्-पृथक् ज्येष्ठापाडायोः प्रकाशन- निश्चयोऽभवत् । प्रकाशितोभयमासावतरमेतत् विवशतस्तथैव स्थापनीयमभवत् । एतदर्थ पाठक क्षन्तव्यमिति । - सम्पादकी।

·सूर्योदयः श्री भारतधर्ममहामण्डलस्य मासिकं मुखपत्रम् रागद्वेषनिशाटनं विधुरयन् मोहं तभो नाशयन् , तामिन जडवादकैरवकुलं ज्ञानत्विषा ग्लापयन् । विद्वत्कोकमशोकयन् नयसुधीरोलम्बमुन्मीलयन् , सञ्जातः सुमनोमनो मधुरयन् सर्वत्र सूर्योदयः॥ ४४ वर्षे ] वाराणसी, ज्येष्ठाषाढौ २०२५ : जून-जुलाई १९६८ ई० [ ६-७ प्रको मङ्गलम् जययखिलपुण्यभू-निकरमौलिमालायिता चतुर्विध-पुमर्थदा जगति काशिका विश्रुता। पतङ्ग-कृमि-कीटकानपि च मोचयन् संसृते- गुरुर्विजयते सदा स च तदीश्वरः शङ्करः ॥ १॥ लोलार्क-केशवकृतोभयकोटि - गङ्गामौर्वीयुतं शिवपुरं धनुरेव मन्ये । धानुष्क एष भगवान् किल विश्वनाथो धर्मात्मना निजशरेण कलि हिनस्ति ॥२॥ लोकत्रयीमनिशमष्टसु जाग्रतैव मासेषु सम्यगवता पुरुषोत्तमेन । खेदापनोदविधये फरिणराजतल्पे सुप्तं चिराय भवतां वितनोतु भव्यम् ॥ ३ ॥ मासावतरणिका मासेषु तापजनकेषु गुणैरनूनो मध्यन्दिनार्ककिरणैर्घटितो नु यत्नात् । नीडान्तराल-निभृत-तुधितद्विजेन्द्रो ज्येष्ठोऽधुना स्वविभावं प्रकटीकरोति ॥ ४ ॥ तापावसान - पिशुनाम्बरगर्जनेन नृत्यन्ति यत्र शिखिनः सह लोकचित्त। सोऽयं रसालफल-सौरभसम्भृतश्री - राषाढ इत्यभिहितो जयतीह मासः ॥ ५ ॥ -स्वर्गीयाः महामहोपाध्याय-खिस्ते-श्री नारायणशास्त्रिपादाः- - Imment ·गुरुदेव-पुण्यस्मृतिः TRAI पूर्वतोऽनु श्री महर्षि-ज्ञानानन्द-चरितं महाकाव्यम् -श्री विन्ध्येश्वरीप्रसादशास्त्री- एतादृशां क्षत्रियपुङ्गवानां भटोद्भटानां बहुसङ ख्यकानाम् । अञ्चन्ति रोमाणि भृशं नराणां ग्रावाङ्कित - स्मारक - दर्शनेन ।। ६१ ॥ रणरङ्ग-धीरा ६२. यदवंशजाः श्रीजयमल्ल-कल्ला- फत्तादयो - ऽनेक - सहस्रवीराः । शिरांसि हुत्वा समरा-ऽग्निवेद्यां स्वतन्त्रतां जन्मभुवो ररक्षुः ॥ ६३. यदवंश-जाता वीरानगण्या युधि चैकरात्रौ । क्रमान् मृता द्वादश भूमिपाला राजेन्द्र - सिंहासन - मध्यवात्सुः ॥ ६४. किं ब्रूमहे हन्त महारणस्य प्रतापवीरस्य च वीरतायाः । गाथां सदैतिह्यविदो विदन्ति वदन्ति चाद्यापि किरातबालाः॥ ६५. अटाट्यमानेषु वनान्तरेषु क्षुद्व्याधिभिः कम्पितविग्रहेषु । अत्तुं प्रवृत्तेषु यदात्मजेषु निन्युबिंडाला-स्तृणरोटिकास्ताः ॥ ३६. एतादृशीं कष्टदशामनेकां प्रपद्यमानोऽपि मनाङ मनस्वी। धैर्यं न तत्याज ररक्ष नैजां स्वाधीनतां यत्कुलजः प्रतापः । ६७. कुलस्त्रियो यस्य नृपस्य सत्यः सत्यं बभूवः किल वीरपत्न्यः । मृति समाकर्ण्य च याः पतीनां प्रतस्थिरे स्वर्वलिताश्चितासु ६८. यदीयभूमावपि वासशीला भिल्ला अरण्येषु सदा चरन्तः । ते चेतकाद्याः पशवोऽपि वन्द्या ये चक्रिरे वीरकृतीरनेकाः ॥ ६९. निष्पक्षपाताङ ग्लकविश्व टाडो यत्पूर्वजानां विलिलेख गाथाम् । अधीत्य तां विस्मयमावहन्तो वैदेशिकाश्चापि भवन्ति मुग्धाः ।। एवंविधे वीरवरेन्द्र-वंशे गृहीतजन्मा दिननाथदीप्तिः । यशस्विनां यो धुरि कीर्तनीयो महारणो वीर फतेहसिंहः ॥ ७० ॥ [क्रमशः] ·सम्पादकीयम गोवधनिरोध-प्रश्नः, अस्माकं कर्तव्यञ्च ? किमतः परं विधुरं यत्प्रत्यक्षं वधिकाः यावन्तं महोदयेन पृष्टं यत् किं गोरक्षा-समितौ गोमांस- गोवधं न समाचरन्ति, ततोऽधिकं साम्प्रतिकै राज ( 'बीफ') भक्षकजातीनां (यथा- यवनानाम्, नीतिविदम्मन्यैः सत्तालिप्सुभिः स वितन्यते । भारत- ख्रिस्तीयानाम्, 'हरिजना'-परपर्यायाणां कतिपया- देशेन समासादितस्य स्वराज्यस्य सकलं प्रयोजनमेव नाम् अन्त्यजानां) प्रतिनिधयः सङ्ग्रहीताः ? नो निश्शेषतां याति यदा किल भारतीया संस्कृतिरेव चेत् कुतः ? आहोस्वित् शासनं समितावस्याम् एता- तदीयैः द्रुपदजा इव वसनापहारमवमन्यते दौर्भाग्य- दृशानां सङ्ग्रहं करिष्यति ?' इति, तदा सदने मेतत्, प्रायो विशतिवत्सरः लब्धस्वातन्त्र्यः सत्ता महान् कोलाहलमय प्रातङ्कः प्रसृतः। लोलुपैः स्पर्धामूलक-राजनीतिवशंवदैः भारतीयैः एत- श्री बी० एन० कुरील महोदयेन 'हरिजना देव विश्वस्य पुरतः समुपस्थाप्यते । अस्माकं दलम्, गोमांस भक्षयन्ती'त्यस्य दृढः प्रतिवादः कृतः। तदु- तत्रापि च व्यक्तिशो वयं कथं नाम शासनेन त्रैका- परि श्री सैयद महोदयो मौनमनाश्रित्य पुनः पृष्ट- लिक समाश्लिष्टा भवेमेति चिन्तयन्त एते भारतीयां वान्-'किं समिती चर्मव्यवसायिनां प्रतिनिधयः संस्कृति निर्मम हन्तुं मनागपि न सकुचन्ति । सङ्कलिताः ? किञ्च मन्त्रिमहोदयाः जगद्गुरूणा- नो चेद् विगत-मईमासस्य नवमदिनाङ्के भारतीय- मस्मिन् वक्तव्येऽवहिता यत् 'कश्चिद्यदि वेदकाले गो- लोकसभायां यद् वृत्तं तत्कथमपि न संभाव्येत । तदिने तत्र सर्वश्री रामावतारशर्म-निहालसिंह- मिदं सपद्य व उपसंहरिष्ये' इति । प्रश्नस्यास्य सम- मांसभक्षणवृत्तं साधारं साधयेत् तदा महाभियान- रामगोपाल शालवाले महोदयः पृष्टं यत् 'अपि नाम कालमेव सदनस्य परिसरो महता रोषेण परिपूरितो- शासनद्वारा नियुक्ताया गोरक्षासमितेः अन्यतम- ऽभवत् । सदस्यैः जगद्गुरुशङ्कराचार्यः पुरीपीठाधीश्वरैः श्री निरञ्जनदेव स्वामिपादैः एकस्मिन् भाषणे शासनं अली महोदयस्य अपरं प्रश्नांशं समुत्तरयद्भिः समात्सि यत् तेन हिन्दूनां भावनाः समुपेक्ष्य कठोर केन्द्रीय-खाद्यमन्त्रिभिः श्री जगजीवनराम महोदयः लक्ष्यं समवलम्बितम् ? किं तैः पुनर्महाभियान- उक्तम्- "वैदिककाले गोमांसभक्षणविषये मतद्वयं प्रवर्तनस्य भयं प्रदर्शितम् ? उत समिती गतिरोधः प्रचलति । एकः पक्षो 'गोमांस भक्ष्यते स्म' इति वदति; अपरस्य च पक्षस्य मतं 'गोमांसं न भक्ष्यते समुत्पन्नः ? यद्येतत् सत्यं तदा विषयेऽत्र शासनस्य स्म' इति।" कीदृशी प्रतिक्रियेति ?' खाद्यमन्त्र्यालयस्य राज्यमन्त्रिभिः श्री शिन्दे श्री शालवाले महोदयेन वक्तव्यमिदं सर्वथा महोदयः समुत्तरितं यत् 'जगद्गुरु - शङ्कराचार्यैः 'आपाद्यम्' संधुष्टम् । श्री देवगुण - महोदयेन च किलाऽस्माभिः नेतद् वृत्तमधिगतम्, न वा समिती 'सर्वथा मृषा' व्यवस्थापितम्। तदुपरि कृषि- कश्चिद् गतिरोधः समुत्पन्नो दृश्यते' इति । मन्त्रिणः अङ्गारायिताः समभवन् । क्रोधाविष्टस्तैः पूरकप्रश्नानां सन्दर्भ यदा श्री सैयद अली आडितम्-'भक्ष्यते स्म, भक्ष्यते स्म' इति ।

·१२४ सूर्योदयः तेन समकालमेव सदने महान् कोलाहलः भियानस्य निर्ममविशसनेनैव सुस्पष्टम् । यदि नाम प्रासरत् । जनसङ्घ-सदस्यैः श्री कँवरलाल महोदयः जगजीवन राम - सदृशाः पदलोलुपा राजनयिकाः खाद्यमन्त्रिणः प्रत्युक्ता यत् 'स्वीयं वचः प्रत्यावर्त- गोवधनिरोध-विषयकस्य व्यापकजनमतस्य पक्ष- नीयम् ; नो चेत् खाद्यमन्त्रिपदं परित्याज्यम्' पातिनः स्युस्तदा तेषां दशा भूतपूर्व-केन्द्रीय - गृह- इति। मन्त्रिणां श्री गुलजारीलाल नन्दा-महोदयानां सदृशी श्री शशिभूषण वाजपेयी-श्रीकान्तन नामकाभ्यां एव स्यात् । परं श्री नन्दा - महादयेषु यादृशं धैर्य संसत्सदस्याभ्यामपि एवमेव गोमांसभक्षणसमर्थने यादृशी च तत्त्वपक्षपातिता विलसति, सा नामतो भाषितम् । तत्पतिवदद्भिः जनसङ्घीयसदस्यैः जगजीवनेन कर्मतश्च जगन्मारकेण कथन्नाम श्री बलराज मधोक - महोदयः कथनमिदं सप्रमाणं समासाद्येत ? तद्विषये तेभ्यः शूरोऽसि कृत- साधयितुतेभ्यः सर्वेभ्यः स्फुटमाह्वानं प्रदत्तम् । विद्योऽसि' इत्येव वक्तव्यं भवेत् । अनेनापि प्रसङ्गेन सदने महान् रोषः परिपूरितो वस्तुतः सत्तामोहः सर्वथाऽनावरणीयो जायते । ऽभवत् । अध्यक्षेण कृषिमन्त्रिण उत्तरेण सहैव कृषिमन्त्रिपदतः प्रधानमन्त्रि - पदासीनतायाः प्रश्नोऽयं समापितः। स्वप्नानि प्रप्रश्यद्भिः श्री जगजीवनराम महाभागः काम श्री शालवाले महोदयानां मूलभूतः प्रश्नः गोवधनिरोध - विप्रतीपतायां वर्तमानप्रधानमन्त्रिण- खाद्योपमन्त्रिभिः श्री शिन्दे - महोदयस्तिरोहितः, मपि स्पर्धयितुम् एतादृशं वचनं समुच्चार्य गोवध- तथापि तस्य वास्तविकमुत्तरं तु अनयैव घटनया समर्थकानामनेकेषां शासकानां स्वस्मिन् प्रानुकूल्य- सुस्पष्टं समुद्घाटितम् । सम्पादनायैवायं क्रमः प्रसृत इति वयं तर्कयामः । कृषिप्रधानोऽस्माकं देशः। कृषिश्च सविशेषं तेषां सहायकास्तादृग् प्रयतन्ते इत्यपि नाति- गोवंशं समाश्रित्यैव तिष्ठति । अतो गोवंशरक्षणं रोहितमस्माकम् । किन्तु वयं सर्वोच्चपदाय स्पर्धमा- राष्ट्रस्य परमं कर्तव्यमिति हि सर्वतन्त्र सिद्धान्तः। नेभ्यस्तत्र प्रतिष्ठितेभ्यश्च सप्रश्रयं निवेदयामो यत् सत्येवं भारतराष्ट्रस्य कृषिमन्त्री साग्रहमानंडति यदि भवन्तस्तत्पदं वाञ्छन्ति, तच्च सुरक्षितं 'वैदिक काले गोमांस भक्ष्यते स्म, भक्ष्यते स्मेति विधातु वा कामयन्ते, तदा व्यापकजनमतं समा- चेत कियदेतत शोभनं कृषिमन्त्रिपदानुरूपं चेति दृत्य शीघ्रातिशीघ्र गोवधनिरोधो यथा स्यात्तथा साधारणबुद्धिरपि अवगन्तु शक्नुयात् । एतदव- प्रयतनीयम् । नैरिदं सुस्पष्टं ध्येयं यद् गोवध- गत्यापि सर्वथा राष्ट्रपद-विप्रतीपभूतस्य वचनस्य निरोधे विप्रतीपीभूयेव वांग्रेससङ्गठनेन विगत- आनेडनं कृषिमन्त्रिणः सत्तालोलुपतामेव अभि- चतुर्थनिर्वाचने स्वीयमद्यावधिकं सर्वथाऽक्षुण्णं व्यनक्ति। शासकत्वमपहारितम् । मध्यावधिनिर्वाचने यादृशं साम्प्रतिकेषु केन्द्रीय-शासनसञ्चालकेषु नैके साफल्यं तेन बलादात्मायत्तीकृतं क्रियते वा, न महत्त्वशालिनो जना. हृदा गोवधनिरोधं न समी- तस्य तादृक् मूल्यं विवेचकानाम् । अन्ततो जनमत- हन्त इति तु गोरक्षामहाभियान - समित्या १९६७ समाराधनमेव कस्यापि शाएकस्य स्थायितायाः मितेशवीयाऽमस्त-सप्तमदिनाङ्कतः प्रारब्धस्य महा- प्राणपदं नीतिविद्भिनिर्धारितम् । तमनादृत्य न ·सम्पादकीयम् १२५ . कोऽपि शासको जातुचिदपि सुस्थो भवितुं शक्नुयात्। भूत्वा यावज्जीवं स्वयं तद्विपरीतं नाचरेदेव । अन्यच्च, गोवधनिरोधस्य एतादृशं निम्नतमं स्वानुयायिनोऽपि कथमपि तद्विपरीता नाचरेयु- विरोधं समाचरद्भिः कांग्रेसदलीयशासकैः विचार- रित्यपि सावहितं निरीक्ष्येत । परं या हि संस्था णीयं यत् तेषां परमश्रद्धास्पदै राष्ट्रपितृभिः स्वोद्धोषणप्रतिकूलं मातृशरीरभजनसदृक्षं कार्य मपि महात्मगान्धिमहोदयैः विषयेऽत्र यदा-तदा यल्लि- अवसरवाद-ग्राहग्रहिलतया सत्तालोलुपतया च कर्तु खितम्, यच्च समुच्चारितं तं प्रत्यक्षतो विरुणद्धि मनाग् न सङ्कुचति, तस्यास्तत्र विषये अनुयायिता- तेषामेतद्विषयकः साम्प्रतिको विचार आचारश्च । वरणं कस्यापि तत्त्वतो राष्ट्रियपुरुषस्य कृते १५-२-१४२ दिनाङ्के 'हरिजन' - पत्रे तेषामाराध्या स्वत्वहानिकल्पमेव । अतो राष्ट्र-तदीयसंस्कृति- महात्मगान्धिन लिखन्ति-'यदि गौरितः समाप्येत सभ्यता-पक्षपातिना केनापि राष्ट्रियजननेन तादृशे तदा वयमपि नूनं समाप्ता भवेम ।' तत्रैव अलाभ विषये तत्संस्थानुशासन-परित्याग एव परश्रेयसे कर-पशुविषये तैलिखितं यत् 'कामं वयं हिंसका भवेत् । भूत्वा अलाभकरपशून् व्यापादयेम; तदा तु यूरोप भारतराष्ट्रस्य विगत इतिहास एव गोवध- देशवत् अत्रापि दुग्धस्य मांसस्यैव वा कृते पशुः पाल निषेवसिद्धान्तस्य दृढः परिपोषकः। न केवलं नीयो भवेत् । किन्त्वस्माकं सभ्यता मूलतो हिन्दूशासकैरेव गोवधो नियमतो निरोधितः । भिन्नैव । यदि वयं स्वात्मानं परिष्कतुं पारयेम अमु देशं शासयन्तो वैदेशिका विधर्मीया अपि तदैवास्माकम् अस्मत्पशूनाञ्च उभयो रक्षणं भवेत् । शासकाः गोवधनिरोधं नियमतः स्वीचक्रुः । गोवध- अन्यथा उभावपि गर्ने निमज्जेताम् ।' नेतदेव, कारिणं च दण्डयितु तेर्न कदापि प्रमदितम् । गान्धिमहोदयाः गां मातृत्वेन स्वीकुर्वन्ति स्म । 'हरि- अद्यापि न केवलं प्रतिवेशि-हिन्दुराष्ट्रेण नयपालेन जन'-पत्रस्य १५-६-'४० दिनाङ्काङ्के तैलिखितं यद् स्वराष्ट्रे गोवधो निरोधितः, नेकेविधर्मीय राष्ट्ररपि 'गोमाता नैकेषु विषयेषु जन्मदात्रीमतिशेते।... स्वेषु राष्ट्रेषु गोवधनिरोधः कृतः । सर्वमेतद् विवि- गोमाता यावज्जीवं नः सेवते।' इतोऽपि विंशति- च्यापि कश्चिद् गोवधनिरोधं तथाकथित-साम्प्रदा- वर्षेभ्यः पूर्व 'यंग इण्डिया'-पत्रे १८-५.२१ दिनाङ्के यिकं वक्तु दुःसहेत तदा तदीयां मति ब्रह्माऽपि तैलिखितं यत् 'गोविषयक: प्रश्नो नूनं महत्तमः । रजयितुन प्रभवेत् । ''यावत् हिन्दुः गोरक्षणसामर्थ्य स्वात्मनि 'प्राचीनकाले, वेदकाले गोमांसं भक्ष्यते स्म' नादधाति तावत् सः स्वकर्तव्यमजसा न पाल- इति यदुच्यते, तदपि सर्वथा भ्रान्तिमूलकमेव । यति ।' अत एव कांग्रेससंस्थया तत्कालीनेषु स्वीय- वेदवाचस्पतिभिः श्री सातवलेकर - महाभागैः कि घोषणापत्रेपु गोरक्षणमङ्गत्वेन स्वीकृत्य पणः कृतो वेदे गोमांसभक्षणं विहितम् ?' इति शीर्षके लेखे यत् 'स्वातन्त्र्योत्तरं गोयधो नियमतो निरुद्ध्येत ।' नैकैः सुपुष्टः प्रमाणैः साधितमस्ति यद् वेदे कुत्रापि कांग्रेससंस्था सपदि तं पणं विस्मरति । गोमांसभक्षणस्य अवसर एव नास्ति । यज्ञस्य वस्तुतः कस्या अपि स्वात्मनिष्ठायाः संस्थायाः 'अध्वर'शब्दस्य निरुक्ति प्रदर्शयता कर्तव्यमिदं भवति यत्पूर्वनिर्णीतविषयेषु अचला निरुक्तकारेण स्पष्टमेवोक्तम्-अध्वर इति यक्ष- अपरनाम्नः ·१२६ सूर्योदयः शब्दः नाम। ध्वरति हिंसा-कर्म, तत्प्रतिषेध अध्वरः प्र नु वोचं चिकितुषे जनाय (२.७)। यज्ञस्य अध्वरकथनं हिंसायाश्च तत्र प्रसरः मा गामनागामदिति वधिष्ठ॥ किल वदतो व्याघात एव भवेत् । पशुपुरस्कृत्य ( ऋ० ८.१५७.१५) 'भोषधे त्रायव ; खधिते मैनं हिंसीः इति वेदमन्त्रं इत्यादयो मन्त्राः सर्वेषु वेदेषु स्पष्टमेव गोवधं वदन् याज्ञिकः कथं नाम पशु स्वयं हिंस्यादिति तु निषेधन्ति । यजुर्वेदे स्पष्टमेवोक्तम्-अन्तकाय साधारणबुद्धिरपि ज्ञातु शक्नोति। ये किल गोघातकम् (३५.१७) । अर्थात् ऋषिः प्रार्थयति अश्वमेध - नरमेधादिवत् गोमेधमपि दृष्टान्तीकृत्य यद् गोघातको यमराजाय समर्पणीय इति । 'अघ्न्या' वेदे गोवधं साधयितु वाञ्छन्ति, ते देवानां प्रियाः इति गोनाम तु वेदे नैकवारमागतमिति गोवधस्या- दयनीयाः। तत्र अश्वादिपदानि पारिभाषिकाणि वसर एव वेदे नास्ति, कुतो गोमांसभक्षणचर्चा वेदेन समाम्नातानि । 'अजैर्जु होती'त्यत्र यथा 'अज'- तत्रेति सुधिभिविभावनीयम् । त्रैवार्षिकस्य अङ्कुरजननशक्ति-रहितस्य कतिपये वेदकाले गोमांसभक्षणनिषेधस्य अन्नस्य वाचकः, तथैव शतपथानुसारं राष्ट्रं वा प्रकारान्तरेणापि समर्थनं कुर्वन्ति । विचार-स्वातन्त्र्य- अश्वमेधः, वीर्य वा अश्वः इति सर्वथा अजा दृष्टया तेषामभिमतम् अस्मिन्नेवाले अन्यत्र श्वमेधादिशब्दा अपि पारिभाषिका एव । नरमेधे प्रकाश्यते । परं वस्तुतोऽस्माकं दृढं मतं यद्वेदे अश्व- पुनः नरस्य विसर्जनमात्र स्पष्टतो यज्ञविधी मेध-गोमेध-नरमेधादीनाम् अजाहोमादीनां सुरा- निर्दिष्टम् । पालम्भन - शब्दस्य 'हिंसा'रूपोऽर्थो पानादीनां वा यत्र यत्र ब्राह्मणग्रन्थेषु समुल्लेखो यौगिकी शक्ति कथमपि नानुग्टह्णाति । यज्ञं सर्वथा दृश्यते, सर्वस्य तात्पर्यमन्यदेव, न तु प्राकृताऽश्व- हिंसादिदोषरहितं कर्तुं निर्दिशता वेदनारायणेन गवादिकं तदर्थः । वेदस्य शैली एव परोक्षात्मिका । गोवधस्य अभ्यनुज्ञा दीयते इति को नाम हतबुद्धि- परोक्षप्रिया हि देवाः इत्यनुशासनात् । सर्वेषां वक्तु पारयेत् ? तेषां पदार्थानामाध्यात्मिक एवार्थस्तत्र तत्र गृहीत- गोविषये स्पष्टमेव वेद आह- श्चेत् स एवैकान्तिकश्रेयसे कल्प्येत । यः पौरुषेयेण ऋविषा संयुक्त पूर्वोक्तरीत्या अध्वरादि - शब्दानामेव असङ्गतिः यो अश्व्येन पशुना यातुधानः। स्यात् । इत्थं समासतो विचार्यमाणे वेदकाले गोवध यो अन्याया भरति क्षीरमग्ने एव न सिद्ध्यति, तदा गोमांसभक्षणस्य कथा तेषां शीर्षाणि हरसापि वृश्च ॥ दूरायितैव । सत्येवं तमेव भ्रान्तं साधनमस्त्रीकृत्य ( ऋ० १०.८७.१६ ) गोवधनिषेधप्रश्नस्य व्यापकजनानुगृहीतस्य कर्तनं मन्त्रेऽस्मिन् स्पष्टमेव अग्निनारायणः प्रार्थितो कस्यापि प्रत्नस्य भारतीय-राजनयिकस्य कृते यत् यो गां भक्षयति, बलाद्वा गोदुग्धमपहरति, स सर्वथा अशोभनीयमेव । नूनं राक्षसः । अन्यच्च- जगद्गुरु-शङ्कराचार्याणां पुरीपीठाधीश्वराणां माता रुद्राणां दुहिता वसूनां श्री निरञ्जनदेव तीर्थपादानां सन्तश्री प्रभुदत्त स्वसादित्यानाममृतस्य नाभिः । ब्रह्मचारिप्रभृतीनां दीर्धकालिकानशनेन संभाव्य- - पुनः अन्यथा ·सम्पादकीयम् १२७ श्रेयस्कृत श्रीगुरुतेजसे नमः चेतो मिलन्मोहमयीनिशाकृते, सर्ग- स्थिति -प्रत्यवहारहेतवः, प्रज्ञानकों विकचं प्रकुर्वते । सरोजसात - हरि' स्मरारयः यशस्कृते चापि सदाऽयशस्कृते, देवा दयन्ते खलु यत्प्रसादत- श्रेयस्कृते श्रीगुरुतेजसे नमः ॥ १॥ स्तं श्रीगुरुं नौमि गुणाकरं परम् ॥५॥ करालिका मण्डितमुण्डमालिका, पीयूषनीरा सुमनस्तरङ्गिणी, कपालिका दुष्टविनाशशालिका । गोदावरी भानुसुता सरस्वती। श्रीकालिका सिद्धयति यद्दयोदयात्, नो तारयन्तीह च यद्वरं विना, सुसिद्धिमूलं प्रणमामि तं गुरुम् ॥ २॥ महत्तमः सैव गुरुः प्रणम्यते ॥६॥ संसारभोगस्य निधानरूपिणी, साहित्य - वेदान्त - पदादिषु क्रिया- वैकुण्ठकण्ठार्पित-बाहुबन्धना शीलत्वमायाति च यत्प्रसादतः । प्रसादमायाति मनोरमा रमा, तं सर्वदं सर्वविदं च सर्वदा, यस्य प्रसादात् प्रणमामि तं गुरुम् ॥ ३ ॥ गुरुं भजेऽहं मनसा परात्परम् ॥ ७॥ सुवर्णगात्री रसभावपूरिता, अर्थस्य धर्मस्य च काममोक्षयो- दिव्या सलीला तरुणी सरस्वती। नरा लभन्ते न फलानि कुत्रचित् । कण्ठे समालिङ्गति यत्प्रसादत- यस्य प्रसादेन विना महीतले, स्तस्मै परस्मै गुरवे नमो नमः ॥ ४ ॥ सर्वस्वमूलं प्रणमामि तं गुरुम् ॥ ८ ॥ श्री दुर्गादत्त उपाध्यायः, साहित्याचार्य:- - मान राष्ट्रव्यापिविप्लवं परिहतु तदा प्रमुख राष्ट्र- जगद्गुरुभिः यो रोषः प्रकटितस्तदुत्तररूपेण लोक- हितचिन्तकैः शासनं प्रणुन्नमासीत् । फलस्वरूपतया सभाया अनुपदं समीक्षितं वृत्त प्राकाश्यतां गतम् । शासनेनापि तदा शासकीयाशासकीय - सदस्यानां फलत अचिरादेव महाभियानसमित्या शासनसङ्ग- गोरक्षा समिति निर्माय प्रश्नोऽयं तस्यै निर्णयाय ठितसमितितः स्वस्य प्रातिनिध्यं प्रत्यावर्तितम् । न प्रहितः । अत एव तदा महाभियानं स्थगितम्, केवलं प्रत्यावर्तितम्, जगद्गुरुभिः एकस्मिन् महाभियानसमित्याऽपि तत्रामन्त्रितं स्वीयं प्राति- वक्तव्ये इदमपि घोषितं यत्पुनः प्रश्नममुसमाधातु निध्यं महता प्रौदार्येण प्रदत्तम् । परं दीर्घकालं महाभियान प्रारभ्येत । यावत् विचार्याऽपि तया समित्या गोवधनिरोध दौर्भाग्यमेतद् असमाकं देशस्य यदस्माकं साम्प्र- पोषकं किमपि प्रतिवेदनं न प्रकाशितम् । प्रत्युत तिकाः शासकाः, येषां देशोऽयं पूर्णयाहिंसयास्वतन्त्रो- तत्र प्रश्नस्यास्य समुपेक्षणम्, अन्ततश्च विरोधात्मक ऽभवत् अहिंसका भाषां नावगच्छन्ति। हिंसाया भाषेव एवाभिप्रायः प्राकट्यमभजत् । सर्वमेतद् दृष्ट्वा तेषां सुपरिचिता भाषा। किमप्यभियानं यावद ·१२८ सूर्योदयः ? हिंसकं तिष्ठति, तावदस्माकं शासकास्तं सर्वथा हिनां वृद्धा रुग्णां च गां पालयितुमक्षमेभ्यस्तास्ताः समुपेक्षन्ते । यदा तत्र हिंसायाः प्रसरो जायते, तदा समादाय गोसदने स्थापनीयाः। श्रीमतां मठ-मन्दिर- ऽनुपदमेव तत्समाधातु सक्रिया भवन्ति । भाषावार व्यवस्थापकानां द्रव्यसाहाय्येन गोसदनान्येतानि प्रान्तरचनादयो नैके विषया अस्य निदर्शनरूपेण भूयशस्तत्र तत्र सङ्घट्टनीयानि । इदमत्रावधेयं समुपस्थापयितुं शक्यन्ते। गोवधनिरोधस्यापि इय- यद् वधालय-विक्रयकेन्द्रेषु प्रदर्शन - सत्याग्रहौ सर्वथा मेव स्थितिष्टपूर्वाऽस्माभिः। सत्येवं प्रश्नः परि- क्षोभरहितौ भाव्यौ । नूनं तेषामनेन उग्रतमा स्फुरति-अस्माभिः पुनर्भाव्यमानं महाभियानं प्रतिक्रिया संभाव्येत । परं महता धैर्येण शान्त्या : कथं परिचालनीयं येन तत्सफलतामेव वृणुयात् सा सोढव्या । वस्तुतः स एवास्माकं गोवधनिरोध- स्पष्टमेतद् यद् गोवधनिरोध - प्रश्नः सर्वथा प्रणयादिनां परो निकषः । इत्थमेकतो गोरक्षणम्, सांस्कृतिकः, राष्ट्रियमानबिन्दोः पुनः स्वपद अपरतश्च शासनं गोवधनिरोधनियमं पारयितुं प्रतिष्ठापनात्मकः सर्वथा शासित-शासकोभय- प्रदर्शन-सत्याग्रहादिना विवशं करणीयम् । वर्गस्य ऐकान्त - श्रेयोवहः । अतोऽस्य परमपावनस्य तृतीयः प्रकारो नाम गोवधनिरोधं कामय- साध्यस्य साधनेनापि सर्वथा तथैव परिशुद्धेन मानैरास्तिकैः स्वयं सामूहिकोपासनानुष्ठानानि भाव्यम् । शुद्धसाध्यस्य अशुद्धसाधनेन साधनं दक्षिणानिरपेक्षं समाचरणीयानि । एवं त्रिविधमार्गेण साध्यस्य तेजस्वितां ह्रासयति । अन्यच्च, कार्यस्यास्य महाभियानमिदं राष्ट्रव्यापि यथा जायेत, तथा नेतारोऽपि जगद्गुरु-सदृशाः समाराध्या नैतिक- प्रयतनीयम् । शिक्षादानाय परम्परया गृहीतव्रता एव । तेषां एवं समासतोऽस्य विषयस्य, समग्नविषयस्य उप- नेतृत्वं जातुचिदपि अशुद्धसाधनानुगृहीतं न भवेत्, संहारे वयं पुनरपि भारतशासनं प्रार्थयामो यद- नापि च भाव्यम् । ततः किं पूर्वोपयुक्त-साधनान्येव द्यापि तद् राष्ट्रमानबिन्दुभूतं पूर्णतो गोवधनिरोध- समादाय विफलप्रायं महाभियानं पुनरारम्भणीयं रूपं पावनं कार्य मूर्ततां परिणमय्य कोटिकोटि- नाम ? तत्तु जलताडनवत् निष्फलं सत् निषिद्ध- भारतीयानां चेतांसि समावर्जयेत् । भारतीया कोटिक्मेव भवेत् । जनत'ऽपि प्रार्थ्यन्ते यत् सुदृढं समवेता भवत्यः वयं त्वेवं चिन्तयामो यत् पूर्णतो गोवधनिरो- सर्वथा भारतीय-परम्परानुसारम् अहिंसा - सत्या- धाय देशस्य कोणे कोणे प्रतिष्ठितेषु वधालयेषु धिष्ठिताः पूर्वविवेचितक्रमानुसारं भाविनि महाभि- गत्वा गोवधं निरोधितुं सामूहिकः सत्याग्रहो विधेयः। याने भारतावनौ पूर्णतो गोवधनियमनं कारयित्वेव मांसविक्रयिणामापणेषु गत्वा तेषु गोमांसं कदापि स्वास्थ्यं भजन्तु। अघटितघटनापटीयान् भगवान् न विक्रेतु नैतिकी विवशता समापादनीया। सर्वेभ्यो भारतीयेभ्यो बुद्धया संयुनक्तु, गोपालबालस्य गोपालानां समवाये गत्वा तेभ्यो वधार्थं कथमपि वृन्दावने भारते पुनर्गाः सर्वथा निर्भयं मोदेरनित्ये- गां न विक्रेतु प्रतिज्ञापत्रं पूरणीयम् । दुग्धविर- वाद्य कामयामहे ।

·anumaana - । भक्तिरसार्णवः-८ पूर्वतोऽनुवृत्तः रस-स्वरूप-विमर्श: भक्तिरसश्च -पूज्य श्री करपात्रस्वामिनः- एतेन –'दुष्यन्तादिनिष्ठस्य रत्या देरनास्वाद्य- रसनिष्पत्तिरिति सूत्रार्थः । तथा हि-लोके प्रमदा- त्वान्न रसत्वम् । स्वनिष्ठस्य तु तरय शकुन्तलादिभि- दिभिः कारणादिभिः स्थायिनो रत्यादेरनुमाने- रतत्सम्बन्धिभिः कथमभिव्यक्तिः ? स्वस्मिन् ऽभ्यासेन यत्पाटवं झटिति प्रवृत्तिस्तद्वतां सभ्यानां दुष्यन्ताद्यभेदबुद्धिस्तु बाधबुद्धि-पराहता' इत्यादिक- सूक्ष्मतयाऽन्तःस्थितो रत्यादिः स्थायी काव्ये नाट्ये मपास्तम्। च गुणाऽलङ्कारयोगात् कायिक-वाचिका-ऽऽहार्य- अन्यमतरीत्याऽपि-काव्येन शकुन्तलादिशब्दैः सात्त्विक-चतुर्विधाभिनयेन च यथोक्तविभावनादि- शकुन्तलात्वादिप्रकारक-बोधजनके: प्रतिपाद्यमानेषु अलौकिक-विभावादिशब्दव्यपदेश्य- व्यापारवत्त्वाद् योग्यदशाविशेषविशिष्टस्तैरेव कारणादिभि- शकुन्तलादिषु दोषकल्पनं विना विभावादीनां साधा- रणीकरणं नोपपद्यते । एवमवश्यकल्प्येन तेनैव दोष- य॑ज्यते । येषां तु पूर्व रत्यादि!त्पन्नस्तेषां तद्वा- विशेषेण स्वात्मनि दुष्यन्ताद्यभेदबुद्धिरप्युपपद्यते । सनाविरहिणां रसाभिव्यक्ति स्त्येव । तेन शृङ्गा- रिणामेव शृङ्गारस्य निविण्णस्वभावानामेव च ननु रते र्दुप्यन्त इव सहृदयेऽपि सुखविशेषजन- शान्तस्याभिव्यक्तिरित्यनुभूयते । तत्रापि सहृदयता- कत्वे करुणरसादिषु स्थायिनः शोकादेर्नायक इव रूपा स्वाभाविकी वासनापि सहकारिणी यां विना सहृदयेऽपि दुःख जनकत्वमस्त्विति चेन्न । शृङ्गारिणामिव मीमांसक · वैयाकरणादीनां न केवलाह्लादस्य सहृदयहृदयप्रमाणकत्वेन लोकोत्तर- रसाभिव्यक्तिः। तदुक्तम्- काव्यव्यापारस्यैव आह्लादजनकत्ववद् दुःखप्रति 'वासना चेन्न हेतुः स्यात् स स्यान्मीमांसकादिषु ।' बन्धकत्वस्यापि कल्पनेन तददोषात् । ननु-अन्यनिष्ठविभावादिभिः कथमन्यनिष्ठस्य अन्यैस्तु-व्यञ्जनाव्यापारस्य अनिर्वचनीय- स्थायिनोऽभिव्यक्तिरिति चेन्न। 'ममैवैते, शत्रोरेवैते, ख्यातेश्चानुपगमेऽपि प्रागुक्तदोषमहिम्ना स्वात्मनि तटस्थस्यैवैते, न ममैवैते, न शत्रोरेवैते, न तटस्थ- दुष्यन्तादितादात्म्यावगाही शकुन्तलादिविषयकरति- स्यैवैते' इति सम्बन्धविशेषस्वीकार-परिहारनियमा- मदभेदबोधो मानसः काव्यार्थभावनाजन्मा विलक्षण- नध्यवसायात् साधारणीकरणाभ्युपगमात् । तथा विषयताशाली रसोऽभ्युपेयते । च साधारण्येन प्रतीतैस्तैरभिव्यक्तः सामाजिकानां ननु चैवं स्वस्मिन्नविद्यमानस्य रत्यादेः पाथमनु- वासनात्मतया स्थितः स्थायी रत्यादिको नियत- भव इति चेन्न । लौकिकसाक्षाकार एव विषय- स्थितोऽपि साधारणोपायबलात् सद्भावस्यावश्यक त्वेन भ्रमरूपे स्वात्मनिष्ठे रत्यादि- तत्कालविगलित - परिमितप्रमातृभाववशोन्मिषित- साक्षात्कारे तदनपेक्षणात् । वेद्यान्तरसम्पर्कशून्यापरिमितभावेन प्रमात्रा सकल- प्राचार्याभिनवगुप्तरीत्या तु स्थायिनां विभावा- हृदयसंवादभाजा साधारण्येन स्वाकार इवाभिन्नो- दिभिः समं व्यङ्गयव्यञ्जकभावरूपात् सम्बन्धात् ऽपि गोचरीक्रियमाणश्वयंमाणतकप्राणो विभावादि- विभावादीनामेव वा परस्परं संयोगामिलनाद् जीवितावधिः पानकरसन्यायेन चर्व्यमाणः पुर तत्र प्रमातृगतत्वेन ·१३० सूर्योदयः प्रस्यानन्दस्य - इव परिस्फुरन् हृदयमिव प्रविशन् सर्वाङ्गीणमिवा- नन्दाकारा योगिनः समाधाविव काव्यव्यञ्जनामूला लिङ्गन्, अन्यत्सर्वमिव तिरोदधद् ब्रह्मानन्दास्वाद- प्रानन्दविषयतया तत्प्रचुरचित्तवृत्तिरुपजायते। मिवानुभावयन्, अलौकिकचमत्कारकारी शृङ्गारा. वृत्तेः आनन्दलीनप्रायत्वात् पूर्वोक्तरीत्या विगलित- दिको रसः। तदुक्त पण्डितराज-जगन्नाथेनापि परिमित - प्रमातृत्वादिधर्मत्वाच्च सवीये 'रसङ्गाधरा'ख्ये ग्रन्थे- अन्तःकरणवृत्त्यनवच्छिन्न शुद्धचैतन्यरूपत्वेन "समुचितललितसन्निवेशचारुणा काव्येन सम- वृत्त्यवच्छिन्नचैतन्यरूपेभ्यः सुखेभ्यो वैलक्षण्यम् । पितैः सहृदयहृदयं प्रविष्टस्तदीयसहृदयतासहकृतेन तथा च भग्नावरणचिद्विशिष्टो रत्यादिः स्थायिभावो भावनाविशेषमहिम्ना विगलित-दुष्यन्त रमणीत्वा- रसः, रसो वैसः इति श्रुत्यनुरोधेन रत्याधवच्छिन्ना दिभिः अलौकिक-विभावानुभावव्यभिचारिशब्द- भग्नावरणा चिदेव वा रस इत्याहुः । विशिष्टा- व्यपदेश्यैः शकुन्तलादिभिरालम्बनकारणैः चन्द्रिका त्मनस्तस्य विशेषणं वा चिदंशमादाय नित्यत्वं दिभिरुद्दीपनकारणैरथुपादिभिः कार्यैः चिन्तादिभिः स्वप्रकाशत्वञ्च सिद्ध्यति । रत्याधेशमादाय सहकारिभिश्च संभूय प्रादुर्भावितेन अलौकिकेन अनित्यत्वमपि । सा च शब्दव्यापारभाव्यत्वात् व्यापारेण तत्कालनिवर्तिता-ऽऽनन्दांशावरणाज्ञानेन, शाब्दी, अपरोक्षसुखालम्बनत्वाच्च अपरोक्षा- प्रत । एव प्रमुष्टपरिमितप्रमातृत्वादिनिजधर्मेण त्मिका । चर्वणाऽपि चास्य चिद्गतावरणभङ्ग एव, प्रमात्रा स्वप्रकाशतया वास्तवेन निजस्वरूपानन्देन प्रागुक्ता तदाकारा वृत्तिर्वा। तादृशस्य रसस्य सह गोचरीक्रियमाणः, प्राग्विनिविष्टवासनारूपो विभावादिविषयसंवलित चिदानन्दालम्बनत्वेन रत्यादिरेव रसः स्मृत' इति । व्यक्तो व्यक्तिविषयी- परब्रह्मास्वादात् समाविलक्षणत्वेन ब्रह्मानन्दसहो- कृतः। व्यक्तिश्च भग्नावरणा चित् । यथा शरा दरत्वोक्तिः। वादिना पिहितो दीपस्तनिवृतौ सन्निहितान् पदा तथा च विभावादीनां साधारणीकरणरूप- र्थान् प्रकाशयति स्वयञ्च प्रकाशते, एबमात्मचैतन्यं ब्यापारेण फलबलकल्प्येन विशेषणांशस्य सर्वथा विभावादिसंवलितान् रत्यादीन् प्रकाशयन् स्वयञ्च प्रमोषात् सामाजिकेषु स्थायी व्यज्यमानो रसः प्रकाशते" इति । 'दशमस्त्वमसि' इतिरीत्या शाब्दापरोक्षाभ्युपगमेन अन्तःकरणधर्माणां साक्षिभास्यत्वाभ्युपगमात् नापरोक्ष्यानुपत्तिरपि । ईदृशालौकिकव्यापारमाहा- स्वप्नतुरगादिवत् रङ्गरजतादिवद् वा विभावादीना- त्म्येन करुणरसे दुःखजनकतया क्लुप्तेभ्योऽपि सुखो- मपि साक्षिभास्यत्वमेव । व्यञ्जकविभावादि- त्पत्तेः सुरतेऽधरदशनादाविव अनुभविकत्वात् अन्तः- चर्वणाया आवरणभङ्गस्य वा उत्पत्ति-विनाशाभ्यां करणवृत्तित्वात् कार्यत्व-ज्ञाप्यत्वाभावाद् भूत-वर्त. रसे उत्पत्ति-विनाशौ उपचर्यते । विभावादिचर्वणा- मान-भविष्यत्वराहित्यात सविकल्प-निर्विकल्पवेद्य- वधित्वाद् आवरणभङ्गस्य निवृत्तायां तस्यां प्रकाश स्वाभावाच्च रसस्य अलौकिकत्व-नित्यत्वाऽऽनन्द- स्याऽऽवृत्तत्वाद् विद्यमानोऽपि स्थायी न प्रकाशते । रूपत्व-स्वप्रकाशत्वादिकं सिद्धम् । चर्वणानिबन्ध- यद्वा-विभावादिचर्वणामहिम्ना सहृदयस्य नश्च उत्पादविनाशित्व - कादाचिकत्वादि - व्यव- तत्सहृदयतोन्मिषितेनं तत्तत्स्थाय्युपहित-स्वरूपा- हारोऽपि तत्र सङ्गच्छते।

·रस-स्वरूप-विमर्शः, भक्तिरसश्च १३१ ? ? अत्रेयं समीक्षा-रत्यादिस्थायीभावस्य पालम्बन स्थायिभावो मुख्य रामादिगत-स्थाय्यनुकरणरूपो विभावं (कारणं) दृष्ट्वा श्रुत्वा च तत्र रामादि रसः सामाजिकैरनुमीयते । तत्रापि कथमनु- चरिते सत्यभिनये सीतादिकमालम्बनं दृष्ट्वा कार्येऽसन्तं स्थायिनमनुमिमीते ? कुमारसम्भवादौ रामादेरनुकार्यस्य रत्याधुदयो न नटस्य न वा कवेः शिव-पार्वतीविषया रतिस्तयोश्च अन्योन्य- सामाजिकस्य, नटस्य सीतादौ विभावबुद्धेरनुदयात् । विषयेति भिन्नाश्रयोऽयं व्यवहारः । कविस्तयो च सीताद्यभिनेत्र्यां विभावादिबुद्धिसम्भवः; रति वर्णयतीति स्वीक्रियते चेत्, तर्हि तस्य तथात्वे स्वभावाभिनयप्रसङ्गापातेन रामादिरत्यभि- रतेरपलापः । न च कविः सर्वथाऽरतिकः सम्भवति । नयस्य पर्याकुलीभावात्। तस्यास्ताटस्थ्ये नायिका- श्रोता च तदुभयविहीनः कथं रसमनुभवेत् ? भूमिकायां पुरुषेऽभिनेतरि च सर्वथा विभावबुद्धे- उभयविधामपि रति स्वदते चेत्, कतरस्यास्तत्र रसम्भव एव । सामाजिकानामपि सीतादौ मातृबुड्या रसरूपेण परिणतिः ? इत्युभयतः पाशारज्जुः । विभावादिधियोऽनुदयात् पररहस्यदर्शनेन ब्रीडा भट्टनायकरीत्या अभिधया काव्यार्थे बोधिते ऽऽतङ्कादिसम्भावनया नानया रसानुभूतिसम्भवः । भावकत्वव्यापारसंज्ञेन विभावादिसाधारणीकरण- कथञ्चित् तत्र सम्भवेऽपि करुणादौ पुत्रवियोगातुरस्य व्यापारेण श्रव्यादौ निर्दोषकाव्येन नाट्ये चतुर्भि- मृत्युदृश्ये कस्य सामाजिकस्य स्वपितृमरणबुद्धि- रभिनयरूपेण रसो भाव्यते। तत्र किमसामान्यस्य रुदेति ? अनुकार्यगतोऽपि न स्थायी; तदानीं तदनु- लोकोत्तरस्य विभावादेः सामान्यीकरणम्, लौकिकी- पस्थितेः । रूपके कथञ्चित्सम्भवेऽपि श्रव्ये तदसम्भव करणमेव साधारणीकरणम्, किं वा व्यक्तिविशेष- एव। तथा हि-श्रव्ये कविः वयः, श्रोता चेति गतस्य प्राश्रयनिविशेषभावापादनेन, सर्वगतत्वा- पक्षत्रयम् । तत्र न कवी ; रामादेरिव सीतादि प्रति पादनं वा ? प्रथमे पक्षे तु कविदृशा विभावादीना- रत्याद्यनुदयात् । नापि वये ; तदनुपस्थितेः । नापि मलौकिकत्वमेव मम्मटादिभिरुपवणितम् । तस्य श्रोतरि; सीतादि प्रति तस्यापि रत्यसम्भवात् । लौकिकत्वापादनं दूषणमेवेति असाधारणस्य व्यक्ति- नापि स श्रोता कविगतं वर्ण्यगर्त वा स्थायिभाव- विशेषनिष्ठस्य साधारणीकरणम् । विशेषगतत्वा- माश्रयेत; तयोर्भावैक्यासम्भवात् । पतिव्रतायां पन्यां कारक - भेदराहित्यापादनमेव तदाशयो मन्तव्यः। कवेः श्रोतुर्वा न भावोदयः सम्भवति । कुमारसम्भवे तत्रापि विभावादिसंवलितो यदि स्थायी न सामा- रघुवंशादौ च गौर्यादौ शिवस्येव कवेः पाठकस्य जिकगतः, तहि कथं तस्य अन्यस्थायिना रसानु- वा न रत्युदयः सम्भवनि, देवयोनिभूतायां मानुष- भूतिः ? यदि वर्तते तदाऽनु कार्यस्य सामाजिकस्य रतेरसम्भवात् । च स्थ्याय्यालम्बनादिभेदे कथं द्वयोः सामान्यी- तत्र भट्टलोल्लटादिरीत्या अनुकार्ये अनुकर्तरि करणम् चासन्नपि रसोऽनुसन्धानबलात् सामाजिकेपु प्रती तत्र अभिनवगुप्तरीत्या विमलप्रतिभः सहृदयो यते । शङ्क करीत्या तु विभावैरनुभावैर्व्यभिचारि- 'ग्रीवाभङ्गाभिरामम्, उमापि नीलालक' इत्यादि- भिश्च प्रयत्नावजिततया कृत्रिमैरपि तथानभिमन्य- वाक्येभ्यो वाक्यार्थ प्रतिपद्य वाक्योपात्तदेशकालादि- मानैः अनुकर्तृस्थत्वेन लिङ्गबलेन प्रतीयमानः विभागराहित्येन वस्तुतो मानससाक्षात्कारात्मिका ?

·१३२ सूर्योदयः रणीकरणम् । ? प्रतीतिमधिगच्छति । सत्याञ्च तस्यां मृगपोतकादि- संस्कारोपहितः सुखात्मा रसः काव्यार्थभावनोद्- भीतिवर्णने वैशिष्ट्यावगाहिज्ञान राहित्येन केवलं बुद्धोऽनुभवविषयतां याति । भीत इति ज्ञानम्, भयकारणस्य वस्तुनः तदानी यदुक्तम्-“यदि काव्यगतैविभावादिभिः प्रति- मसत्त्वेन देशकालादिविशेषज्ञानविरहितस्य भयस्यैव पतृगतः स्थाय्यादिरुद्बोध्यते, तहि रामादिगत- प्रतिपत्तिः । ततश्च भीतोऽहम् भीतो मम शत्रुमित्रं स्थायिना सह सामाजिकरतेः न कोऽपि सम्बन्धः तटस्थो वा' इति ज्ञानेभ्यो दुःखसुखादिमूलबुद्धय- सिद्ध यति । स्याच्चेत् किमुखः किमाकारकश्चेति ।" न्तरोदयनियमवत्तया विघ्नबहुलेभ्यो ज्ञानेभ्यो विल- तदपि न ; काव्यार्थभावनाहेतुत्वेन रामादिस्थायि- क्षणं निधिप्रतीतिविषयं साक्षादिव स्वहृदयवतिन- नोऽपि तदुपयोगेन दोषाभावात् । यदि सामाजिकैः मिव भयानक रसं स्वदते । तथाविधे स्वादे कि गतं स्थायिसंस्कारो रसानुभूतौ नोपयुज्येत, तदा किं मूलं भयम्' इति विशेषस्य ज्ञानमेव नोदेति । तदेव सहृदयानामेव रसास्वादनियमो न स्यात् । साहित्य- भयाश्रयेण मृगपोतादिना सह सामाजिकस्य साधा- दर्पणे साधारणीकरणप्रभावेण हनुमदादिगतं समुद्रलङ्घनोत्साहं प्रतिपद्यते । तदसामर्थेऽपि यद्यपि च विभावादिसहितरसप्रतीतौ कथं 'देवाभिन्नोऽहमि'त्येवंविधायां बुद्धौ जातायां तादृश- विभावादिनापि साधारण्यम् ? अपारमार्थिकत्वेऽपि सामर्थ्यानुभवोऽपि । क्वचिद्वाराणस्यां हनुमद्भावा- काव्यार्थपरिशीलनवशात् विभावादिप्रतिपत्ति- पन्नेन मनुष्येण तादृगुत्साहेनैव वरुणा उल्लविता । भवत्येव । सत्याञ्च तस्यां तत एव पालम्बनायादे केषाञ्चिद्रीत्या भावनादोषेण शुक्तिकाशकले रनुदय एव प्रसज्येत । न च केवलेन विशुद्धेन रजतबुद्धिरिव आत्मन्यपि रामाद्यभेदबुद्धिः। विभा- स्थायिना रसः प्रतीयते; तथापि यथा पानकरसे वादीनामपि तेनैव भावनादोषेण साधारण्यं जायते। काश्मीरोशीर - मरीच्यादि - विविधरसानुभूतावपि तेनैव शकुन्तलादिषु स्वस्मिन् दुष्यन्ताद्यभेदबुद्धि- विशिष्य प्राकारेण न तेषां ग्रहणम् । यथा वा माण- मुत्पाद्य गम्यत्वबुद्धिरपि समुद्भाव्यते। योगवासिष्ठा- वकाध्ययनध्वनिषु पुत्राध्ययनध्वनिप्रतीतावपि न दिषु काव्यादिकथार्थस्य प्रातिभासिकत्वमङ्गीकृत- विशिष्याकारेण प्रतीतिः, तथैव पालम्बनविभावादि- मपि, काव्यादीनामेव तादृग्भावनोद्भावकत्वात् । प्रतीतावपि साधारणीकरणव्यापारेण विशिष्ट- कैश्चित्तु-भावप्रवणस्य कवयितुः स्वकल्पना- प्रतीतिर्न भवतीति न काचिदनुपपत्तिः । सक्तया वर्ण्यप्रतिबिम्बोपस्थित्या काव्यनाटकादि- यदुक्तम्-'सीताद्याः कथं स्त्रीमात्रपर्यवसा- निर्मितिः, तच्छ्रोतुर्द्रष्टुश्च काव्यप्रभावेण कवयितु- यिन्यः, पुत्र्यां भगिन्यां वा रत्यादि कथं न जनयेयुः' भर्भावेन तादात्म्यं साधारणीकरणम् । इति । तदपि तुच्छम् ; भगिन्यादिबुद्धीनां तत्प्रति अन्यस्तु-पाठकादेर्भावस्य कवेर्भावेन तादात्म्य- बन्धकत्वकल्पनेन दोषाभावात् । नाट्यदर्पणरीत्या- स्थापनं साधारणीकरणम् । ऽपि रसो नियतानियतविषयो विशेषसामान्यकारो परैस्तु-काव्यादिद्वारेण कविस्तांस्तान् भावान् भयविधो भवति, सामाजिकानां रसास्वादः स्त्री- प्रस्तुवन् सहृदयानां सुप्तं भावलोकं क्षोभयति । सामान्यविषयो भवति। तद्रीत्या प्रात्मगत- ( शेषांशः १३५ पृष्ठे) ·पूर्वतोऽनुवृत्तम्--४३ क्षत्रपति-महाकाव्यम् -श्री उमाशङ्करशर्मा त्रिपाठी- [आंग्लभाषा-प्राध्यापक:-काशी विद्यापीठस्य, वाराणसी ] - दस्युजात ! विरमाऽसि-लाघवाद् दुर्बलानपि दहन्त्यकारणं वीक्षसे न किमु पाप मामिह । विस्मृतः कथमसौ सदाग्रहः ॥ ६५ ॥ शस्त्रिणां विततमुज्ज्वलं यशो स्वादशां जनन-मृत्युकण्टकं दूषयन्निव न लज्जसे कथम् ॥ ५९ ॥ नित्यमेव शठ निन्दितायुषाम् । विस्तृतेऽपि शठ ! सगराङ्गणे जन्मिनस्तु सकृदेव माशा श्लाघ्यमृत्युमपहाय कातरः। अर्चितस्वविधयः श्रयन्ति तत् ॥ ६६ ॥ सारमेय शयनालसोरसि दुर्जनाः वयममी च सज्जना दंशनैः स्वचरितं विकत्थसे ॥ ६ ॥ याऽभिवक्ति रसना तवत्वरी। सत्ववृत्तिरपि नागकुम्भभित् साऽद्य नूनमसिधारमज्जिता केसरी न शयितान् जिघांसति । मानमेतु गलितायुषस्तव ॥ ६७ ॥ हि कोऽसि मनुजाभिधाऽधम ! शिक्षयन् निगमशंसितानि नो क्रौर्यनिर्जित निशाचरप्रथः ॥ ६१ ॥ मातृभूमि - परतन्त्रताच्छिदः। धर्मराज ! विरमाऽऽत्मगौरवात् तांश्च जाल्मचरितान् प्रमाणयन् कौतुकं त्वमपि वेत्ति पद्धतिम् । किं विजिह्वन विलज्जसे स्वयम् ॥ ६८ ॥ आत्मनाऽपि चरितं त्वयास्ति किं तद्वनेचरनिभा वयं मृगान् मत्कृते यदभिधीयते गुरो ॥ ६२ ॥ त्वादशां मृगयितुं धृतव्रताः। अन्यगेव किमु धर्मकल्पना यूथमेव दधतः पुरो दृशां त्वं जितत्रिगुणवृत्तिरेव वा। नूनमद्य विधयः सदक्षिणाः ॥ ६९ ॥ जिह्यभृत्य ! नहि वाचि केवलं वीक्ष्य मालसुरमेवमुद्धतं किन्तु तिष्ठति विधौ सदर्थता ॥ ६३ ॥ रोद्ध मेव रिपुखड्ग-पन्नगी। राजपुत्ररुधिरं विन्धता वादिनीव नयनांशु - मोहिनी यत्वया ऽरिपदपांसुचुम्बिना। तर्षतप्त-हृदयेव तत्वरे ॥ ७० ॥ पातितास्तमसि देशवासिन- स्थिराक्षयोः स्तवही रुधिरमेष्यति ध्रुवम् ॥ ६४ ॥ सिद्धहस्तयशसोः रणोधमः। म्लेच्छदास ! यवनास्तवेश्वरा विग्रहश्रिय मरालदर्शिनी- येन धर्ममहितेन वर्मना । मुत्सुकामुभयरागिणी व्यधात् ॥ ७१ ॥ लक्ष्यबद्धमनसोः ·सूर्योदयः . तावदेव यूथपः। ततः। - - - - मुहुः ॥ ७४॥ - यामिनीघनघटेव हुकृतिः रक्षितो वृतपणो धरामृते शौर्यजा स्तनितमम्बुदेरितम् । कोण्डना - विजयकेतुलक्षणः ॥ ७९ ॥ हादिनीव करवाल-वल्लरिः विस्मयान्तरित शोकवारिधी संप्लवं विदधिरे रणाङ्गणे ॥ ७२ ॥ यावदाविशति शनुवाहिनी। अङ्कितुं मृगपती स्वविक्रम समरोत्सुकः क्षणः क्षणं परमवाप सूरजेन स हटं नवीकृतः ॥ ८०॥ कुम्भिकुम्भदलने महौजसा शौर्यरागबहलैः शिवस्तवै रक्षितैव विदितात्म - पद्धतिः ॥ ७३ ॥ रज्जयन्निव मरुत्पथं कालरात्रिरपि विस्मितेव আUি रुदर्चिरावभी कालिमच्छद धनावगुण्ठना। मन्दुरोदर तृणाशभासुरः ॥ ८१॥ सम्पतन्निशितहति दीप्तिमद् तत्प्रतीपबल मस्तयूथपं विह्वलेक्षणमचालयन् नागयूथमिव केसरिक्रमे। प्राणिभीरपि विभीतवैभवो कांदिशीक ममजाहच्छियं विस्मयाग्रविधिना-ऽसिपाणिना। कोशदुर्गसहितां शिवौजसे ॥ ८२॥ सोत्सुकाय समादृतोऽप्यसा- प्रातरिन्द्रदिशि रक्तिमच्छवौ वन्तकोऽक्षमत नान्तिकस्थितिम् ॥ ७५ ॥ रक्तखड्गरुचिराः शिवानुगाः । हेतिहतिशतमार्गणा ऽध्वना गैरिकध्वज धुताऽनिलाम्बरां चेतसा कविरिवाऽऽर्यविक्रमः । भानवे नवमुदं न्यवेदयन् ॥ ८३ ॥ सोत्सहं प्रयतते स्म विग्रह शक्रसख्यमुपलन्धु मक्षतं शत्रुजीवितपदार्थ - लब्धये स्वर्गतं सपदि मावले-पतौ। तत्क्षणं श्रमजलातलोचनं कीर्तिभारशिथिला तदाकृति वीक्ष्य मालसूर - मुद्यतद्विषः । वीक्ष्य भूरि विललाप भूपतिः ॥ ८४ ॥ उत्सुकेन हृदये महासिना सिंहतामपहरन् कथं विधे ! लेखितो ऽसुगमनक्षणागमः ॥ ७४ ॥ दुर्गमर्पयसि केवलं पूर्वमेव सवनानल: शमात् स्वीकुरुप्व शतदुर्गमद्य मे सोऽन्त्यहव्यमिव शत्रुमाहरन् । तं मदेकसुहृदं परं त्यज ॥८५॥ आनयज्जगति शत्रुघातिनी मुञ्च मुञ्च कृतकाक्षिमीलनं श्रेयसामुपचिता - ऽनघायतिम् ॥ ७८ ॥ सोऽहमस्मि वद किन्न वीक्षसे। सूर्यमण्डल विभेदकीर्तये मातरं विजययागवर्णितः गच्छताऽपि शिवराजबन्धुना। किं विनोदयसि नाऽद्य विक्लवाम् ॥८६॥ RAB - ममा ·क्षत्रपति-महाकाव्यम् मामनाथ्रय . - - त्वामवेक्ष्य परलोकवर्मनि सा स्नुषा श्वसुरमात्मजो गुरुं मपूर्वबान्धव । बान्धवाः प्रियजनं शिवकृतौ । साऽनवाप्तशरणाऽपि शोकधू- प्रापुरेव परमार्य रक्षितु- हन्ति निर्दयमुपेक्षते कथम् ॥ ८७॥ दृष्टिरकसुहृदे मुधाऽत्तपत् ॥ ८९॥ इत्थमक्षय पदोकसं नृपो मात्रे राजा प्रथितमहसे सोऽर्पयन् सिंहदुर्ग वालवन्धु अनिमेष-तारकैः। जन्माऽवन्यै हृदयमिव तं सिंहमित्रञ्च दत्वा । लोचनैरिव निधातुमात्मलि आर्तो गत्वा प्रियसखिगृहं तज्जनाञ्चानुतोष्य दूरवर्त्मपथिक ज्यलोकयत् ॥ ८८॥ वत्सोवाहे जनकपरमोऽरअयत्तत्कुटुम्बम् ॥ ९० ॥ ॥ इति क्षत्रपति-महाकाव्ये षोडशः सर्गः।। - रस-स्वरूप-विमर्शः, भक्तिरसश्च-( १३२ पृष्ठस्य शेषांशः ) सदनुग्रहाय ॥ उबुद्धेपु भावेषु श्रोतारोऽपहायेमं लोकं शुद्धचैतन्या- रसिकानां हृत्सरोजे तत्प्रादुर्भावस्मरणात् । तदुक्तम्- त्मके भावजगति वर्तमानाः कविवणितैर्भावैः सह 'त्वं भावयोगपरिभावितहृत्सरोजे साधारणीकर गाख्यम् ऐक्यमनुभवन्ति इत्युच्यते। आस्से श्रुतोऽसिननु नाथ पुसाम् । विभावादीनां स्थूलोपकरणानान्तु तत्तद्भावजागरण यद्यद्धियाऽत उरुगाय विभावयन्ति एवोपयोगः । यथाग्नेः क्षोभणाय प्रादुर्भावाय आग्नेय- तत्तद्वपुः प्रणयसे पदार्थानामुपयोगः। प्रादुर्भूते च तस्मिन् केवलस्य 'प्रविष्ट: कर्णरन्धेण स्वानां भावसरोरुहे।' वह्मरनुभवः। लौकिक्यां स्थितौ प्रेमा.दिनां व्यक्ति- इति । अतो भगवद्रसानुभवः सुन्दर उक्तः । विशेषसम्बन्धः स्फुरति । तावत्येव सत्सरिमिति- 'कोऽतिप्रयासोऽसुरबालका हरे श्चायाति । अभिव्यक्त भावे व्यक्तिविशेषसम्बन्ध- तिरोधानेन तदपरिच्छित्तिरेव अनुभूयते । तथा च रुपासने स्वे-हृदि छिद्र वत् सतः।' कवेर्भावेन विभावादोनाञ्च भावेन ऐक्यमापन्नः रसिकानां हृदये भगवद्गुणवर्णनश्रवणा- सामाजिकभावो विगलितप्रमातृ-प्रमेयादिभेदसाधा- दिभिः भावराज्यस्याऽऽविर्भावो भवति । यत्र रण्यमुपयाति । भावमयः सोपकरणो भगवान् व्यज्यते, यथायोग्य भक्तिरसे तु भगवान् परमानन्दस्वभावः सर्वदा विभावाद्यभेदबुद्धिरपि तत्र जायते । भावना- विद्यमान एव आलम्बनविभावः, तस्य नित्यत्वात् बलादेव विभावादीनां साधारण्यादिकम् । सर्वगतत्वाञ्च । श्रवणादिना सगुण - साकाररूपेणापि (क्रमशः) ·- - गृहरत्नानां गोष्ठी दधीचि-प्राण-संवादः -श्री विष्णुदेव पण्डितः एम. ए., वेदान्तशास्त्री- आसीत् मुनिर्दधीचिर्नामा। स तपस्तेपे । तेन प्राणदेवस्य प्रेमाणं दृष्ट्वा मुनिः प्रसन्नता तपसा आहारे संयमः कृतो विहारे च। आहारे गतः । तेन तपश्चरणे बलं समासादितम् । सन्तोषश्च विहारे च जीवनरक्षा। आहारे विहारे च प्राण प्रदर्शितः । स्तुता च प्राणदेवना। मनसि च प्रतिष्ठा। आहारे विहारे च रोधिते कुतो जीवनं जिज्ञासा सजाता तस्य । प्रश्नश्च कृतवान् स:- कुतो वा प्राण-प्रतिष्ठा ? अन्नत्यागे मनो विकलं 'कामं न रे प्राणदेवता शरीरे संरक्षिता भव । भवति । अन्नत्यागे प्राणा व्याकुलीभवन्ति । अन्नत्यागे को नाम प्राणान् त्यजेत् । प्राणास्तु सर्वेभ्यः प्रियाः । तु मरणमेव असन्दिग्धम् । एष सामान्यः सर्वभूता- पृच्छामि रे किञ्चित् जिसास्यम् । को नाम देवः शरीरे नाम् अनुभवः। वसिष्ठो वरिष्ठश्च ? कस्य देवस्य संस्थितिरत्र ? परं दधीचेविलक्षण एवानुभवः । तपसा तस्य कथन्नु धार्यते शरीरम् ? यदि नाम प्रियस्ते, पूरय शरीरं क्षीणमपि प्राणा न विकलतां गताः। मम जिज्ञासाम् ।' शरीरे क्षीणे प्राणाः शरीरधातुषु प्रविष्टाः, अस्थि- 'वरीयानेष ते प्रश्नो, मुनिवर ! जिज्ञासाँ मज्जासु प्रविष्टाः । न तु बहिर्गताः, नापि संक्षुब्धाः। पूरयितुं श्रावयामि ते पुरातनी गाथाम्- मुनेस्तपश्चरणं विलक्षणं सजातम् । तेन सन्तुष्टा 'प्रत्र शरीरे निवसन्ति कतिचन देवाः। मनसि प्राणदेवता तस्य नयनातिथिः बभूव । तां दृष्ट्वा मनः, 'प्राणे प्राणः, वाचि वाक, श्रोत्रे श्रोत्रम् । इन्द्रि- स्तुत्वा च विनिवेदयत् मुनि:- याणि च स्थानानि । इन्द्रियं साम्नाज्यम्, इन्द्रियं च 'अहो नु रे प्राणदेवताः! अन्नं त्यक्तम्। विहारो स्वाराज्यन् । तेषां सर्वेषां देवा इन्द्रस्वाधीनाः गतः। शरीरं क्षीणतां यातम् । कथन्नु मां न सानुकूलाश्च । त्यन्ति भवन्तः ?' 'एकदा विहरणं कर्तुं शरीरं विहाय कुत्रचिद् 'शोभनं रे तव चरितं मुने ! साधो, सरलस्ते गतो देवराज इन्द्रः । इन्द्रे च गते देवाः स्वतन्त्राः स्वभावः । ऋज्वी ते जीवनसरणिः । न भयम्, न च स्वच्छन्दाश्च संवृत्ताः । पाहरणं विहरणं च स्वच्छ- क्षोभः । कथं त्वां प्राणाः त्यक्ष्यन्ति ? पश्य रे प्राणिनां न्दतां गतम् । न कश्चित् रक्षयति शरीरम्, न जीवनम् । क्षणे क्षणे भयम् । प्रत्यहं शोकसंवेदनम्। कश्चित् विचारयति निकेतनम्, । न च कश्चित् ऋतुम् ऋतुं प्रति व्याधिवयोहानम् । आहारे विहारे पश्यसि परस्परानुभावम् । च प्राणक्षोभः । 'प्राणा गमिष्यन्ति, मृत्युनिकटवर्ती' 'तथा यमेषु नियमेषु च गतेपु शिथिलतां इति प्रतिक्षणं शोचन्ति प्राणिनः। प्राणा अपि प्राप्ताः शरीरस्था देवाः। ते च निर्बलतां गताः। शरीरतो गमनं वाञ्छन्ति, परं ते शरीरं त्यक्तुन परस्परं विवादं कृतवन्तः-को नु वरः, को नु वशी, वाञ्छन्ति ।' को वरिष्ठः, को वा वसिष्ठः ? इति । - ·दधीचि-प्राण-संवादः HORutamILLAIMDICOLERALADIEtaript MARATHILADAINIYWOMARA शनैः। कस्य नरव पास्य कः। . 'ते च सर्वे देवाः प्रजापतिं गत्वा पृष्ठवन्तः । स च प्रजापतिविचक्षणः सर्ववित् । तेन कथितम्- प्रतहिलका-प्रमोदः कथं नु रे विवदन्तो देवाः ! प्रत्यक्षं कुर्वन्तु, यस्य विवर्धते तु सततं व्ययेनैव शनै: गमनेन सह शरीरं विनश्यति, स वरः, स च वशी। द्यामाप्नुवन्ति सततं प्राप्य यत्तत् हि किं स्मृतम् ॥ १ ॥ स एव वरिष्ठो वसिष्ठश्च । सर्वेष्वथ तपःस्वेव किं तपः सुविशिष्यते । 'तथाविधं करणीयमिति संभाव्य देवाः स्वे स्वे त्यद् ब्रूहि येन तपसा तपस्वी वै नरो भवेत् ॥ २॥ स्थाने समासीनाः। प्रथमं नेत्रस्य देवः सूर्यो निर्गतो मान्यः सत्त्वेषु को रूढो जगत्यां सर्वतोऽधिकः । वर्ष यावत् । पुनरागते तु शरीरं तिष्ठति । कथन्नु स्थितमिति पृष्ठे, यथा अन्धस्तथेति श्रुत्वा सूर्यः तालाङ्कस्य यशोदा का बभूव वद सत्वरम् ।। ३ ।। स्वस्थाने स्थितः । तदनु वाग्-देवता मुखतो | भीत्या रिपुः गदाप्रहारतः, निष्क्रान्ता । पुनरागतायां तु वर्षान्ते शरीरं तिष्ठति, महाबलस्याथ पलायते रणात् । बभूव को युधि, तद् यथा मुनिर्वा मूको वा। तदनु श्रोत्रदेवतायां | सेनापतिघ्नश्च गताधों पुनरागतायां च वर्षान्ते शरीरं रक्षति दुर्योधन-भ्रातृ-नाशकः ॥ ४ ॥ बधिरवत् । तदनु मनसि गते पुनरागते च तिष्ठति | दिनस्य स्रष्टा भुवि प्रसिद्धो शरीरं विना मनोभावम्, संकल्परहितं समाधि- वाप्यां विकासका स्थित-योगीव। करैश्च तिग्मैरिह युक्तवान् को 'अथ प्राणदेवातायाः क्रमः समागतः। सर्वा को विदारणे ॥ ५॥ देवताः शरीरं त्यक्त्वा गता इति प्राणदेवताया अपि |शत्रुञ्जयोऽस्त्रेण केन चाऽर्जुनो गमनं वरम् । तथेति प्राणदेवता गन्तुं समुद्यता। रामोऽपि लङ्काधिपति जिगाय वा। प्राणदेवता संक्षुब्धा इति देवा अपि संक्षुब्धाः, । सत्यं समाख्याहि किमस्त्रमुत्तमं, इन्द्रियाणि च संक्षुब्धानि, शरीरं च विकम्पितम् । नभःस्थित चाप्यरिमाहते प्राणा गच्छन्ति वा गन्तुमुद्यता वा इति विचार ---श्री प्रशस्यमित्र शास्त्री- एव असह्यः संवृत्तः। सर्वाः देवताः सहसैव समा- गतास्तत्र-वाक् च मनश्च, श्रोत्रं च चक्षुश्च । ते प्रार्थयन्ते-अहो रे प्राणदेवते ! नहि गन्तव्यं एव प्राणाः पुनः स्थापिताः शरीरे। नूतनं ते जीवन शरीरतः । वयं सर्वे शरीरे वराः, वरिष्ठश्च प्राणः। सञ्जातम् । कायाकल्पस्त्वया कृतः। प्राणायाम- वयं सर्वे वशिनः शरीरे, वसिष्ठश्च प्राणः । त्वयि बलं त्वया रक्षितम् । त्वयि प्राणाः प्रतिष्ठिता इति सर्वाणि प्रतिष्ठितं मनः, त्वयि संस्थितं शरीरम् । त्वयि रे मनो-वाक्-चक्षुःश्रोत्राणि पुनः प्रतिष्ठि- सर्वा इन्द्रियवृत्तयः। तानि । दीर्घ ते जीवनं भविष्यति । सुचिरं ते 'प्रिय रे मुने ! श्राविता मया पुरा गाथा । चरितं दृष्ट्वा सर्वे देवा मोदिष्यन्ति। भवतु ते प्रिया वै प्राणदेवता। त्वया तु तपश्चरणं कृत्वा त वा तमसा सा॥६॥ - mps प्रसादः !"

·नैनीताल: - अभिनवं खण्डकाव्यम्
-श्री पट्टाभिरामशास्त्रिणः-
[ साहित्यविभागाध्यक्षा:-वाराणसेय-संस्कृत-विश्वविद्यालयस्य ]
[कर्ममीमांसा-पारदृश्वानोऽपि साहित्य-सरसि जलकेलिकला-कुशलाः शास्त्रिपादाः ऐषमे ग्रीष्मावकाशे
उत्तरप्रदेशस्य परमरम्ये पार्वते नैनीतालक्षेत्रे समागताः। तत्र परामुन्मुक्तां नृत्यन्ती प्रकृतिनटी वीक्ष्य बलादावर्जिता
तेषां लेखनी विविधालङ्कारालङ्कतं दर्शनदृष्टिपरिवेषितं खण्डकाव्यमिदं प्रासूतं यच्च नूनं रससारसर्वस्वान् सहृदयान्
आप्यायितान् विधास्यतीति अस्माकं द्रढीयान् विश्वासः। शास्त्रिपादानामस्या निरुपधिकृपायाः कृते 'सूर्योदयः'
अतितरां कृतज्ञतामभिव्यक्ति ।
-सम्पादकः ]
अत्युच्चशृङ्ग - विविधै - मनोहरै - रनोकहै - रिधरैश्च संवृता ।
आगन्तुकानां मनसो विधायिका सन्तुष्टिमेषा खलु कानन-स्थली ॥ १ ॥
अध्यात्मशक्तः परिवर्धनाय देशा इमे प्राक्तन-कालसिद्धाः।
देवेन नित्यं कृतसन्निधाना मनोरथानां परिपूरकाश्च ॥ २ ॥
मध्ये गिरीणां तरुभिः समुच्छ्रितः सम्भूषितानां जलदैः समावृतैः ।
नीरेण शीतेन युतो मनोहरः प्रेम्णा तडागस्तु निरीक्ष्यते जनैः ॥ ३ ॥
पुराणसिद्धो ननु नैनितालो यत्रा-त्रि - कुत्सादि - महर्षिसङ्घः ।
स्नातं पुरा 'मानस'-संज्ञिते-ऽस्मिन् सरोवरे पूतजले विशेषतः ॥ ४ ॥
सरोवरं तं
परितो महान्तो महीधराः काननशोभिगर्भाः ।
महर्षि सञ्चार - विशेषपूता अभंस्पृशो भान्ति विशालकायाः ॥ ५ ॥
नैनीताल - महीधरेषु जलदा आच्छादयन्तस्तरून्
खेलन्तः परितो गजा-ऽश्व - गवय - व्याघ्रादि-रूपाण्यहो।
धृत्वा मानव-मानसेषु नियतेः सृष्टौ रुचेन्यूनतां
कुर्वन्त्याशु च वारिणा वनभुवं संक्षाल्य संयान्ति हि ॥ ६ ॥
महर्षिसङ्घस्य
तपःप्रभावात् सत्वेषु सत्वं मनुजेषु ' शान्तिः ।
लतासु वृक्षेषु सुमादिसम्प - च्चासन् विशेषण वनप्रदेशे ॥७॥
गन्धर्वकन्या
वनदेवताश्च
स्वरं विचरुः परिहृष्टचित्ताः ।
स्वर्गाच्च
देवा अवतीर्य पूतान्यकारयन्
साधु-वनस्थलानि ॥ ८॥
नैनीतालेतिरम्ये विलसति शुभदा वीक्षमाणा जलौघं
नानादेशादसा दिनकर - करजं धर्मसन्ताप-वेगम् ।
सापत्यान् प्रेयसीभिः प्रशिशमयिषया नैकरूपान् समेतान्
नानादेवी-कटाक्षः करुण-रसभरैः शामयन्ती नितान्तम् ॥ ९ ॥

·नैनीताल:-अभिनवं खण्डकाव्यम् तथा सन्ततमेव गुप्तेश्वरः पर्वतराजि-राजिमध्ये मारुत-तुल्य - वेगः। पातालशृङ्गाग्र - विराजमाना - वाकर्षतः पान्थजनान् सहर्षम् ॥ १० ॥ गुप्तेश्वरं पर्वतराज एषः सदाभिषिञ्चजलबिन्दुभिः खे । संवीजयन् मारुतिमेव लोकान् पूजाविधि शिक्षयतीव नित्यम् ॥ ११ ॥ गुप्तेश्वरो जयति पर्वतराजराजि - पातालगह्वर-गुहागृह-सन्निविष्टः । शैलेन्द्रराजतनया वरधूप-दीपै- नाभिधा-ऽर्चयति तं वरदं महान्तम् ॥ १२॥ सव्येन नीरनिवहस्य तटे विषण्णं सिन्दूरचिक्कण-विलेपनशोभिताङ्गम् । ध्यानेन निश्चलतया समवस्थितं तं पश्यन्ति भीमवपुषं पथिकाः कपीन्द्रम् ॥१३॥ हृत्पद्मकोशस्थित - जानकीपतिं विचिन्तयन् नित्यशः । शक्ति तथा शक्तिमतेव योजने देवीं पुरीं ध्यायति लोकमातरम् ॥ १४ ॥ तटाक - तीरस्थित - मन्दिरे शुभे पद्मासनावस्थित - भीमविग्रहः । विराजते वालधिवेष्टितोदरो गदासहायः कपिसत्तमो महान् ॥ १५ ॥ वामेन मारुतसुतस्य गिरेरधस्तात् संवेष्टितं वनज - वृक्ष-लताप्रकर्षैः । पाताल-संज्ञक-महेश्वरमन्दिरं तद् विद्योतते परमया सुषमा-समृद्ध्या ॥ १६ ।। रथ्यासु कान्ताः परितस्तडागं विचित्रवेषाः खलु कम्बुकण्ठयः । करान् प्रियाणां परिगृह्य यन्त्यो विभान्ति गन्धर्वकुलाभिजाताः ॥ १७ ॥ क्रीडाङ्गणे कन्दुक-खेलने रतान् नौका - समारोहण - तत्परान् बहून् । मागेषु सञ्चाररताननेकान् नानाभिधा पश्यति हृष्टमानसा ॥ १८ ॥ काश्चित् प्रिया उच्चकचा विभान्ति विभान्ति काश्चिद् गललम्बिकेशाः । काश्चित् प्रिया उन्नतचूचुकाग़ - विध्यन्ति यूनां हृदयं प्रियाणाम् ॥ १९ ॥ नैनीताल विशालनीर - निवहे नौका-विहार-क्षमे नौकारोहण-साध्वसाः प्रियतमा दृष्ट्वा च तासां करान् । धृत्वा रोपयितु स्थितेषु पति)रोजस्थितं छादनं स्रसद्वीक्ष्य निरीक्षक - मुहुरहो सानन्दमुद्वीक्षिताः ॥ २० ॥ अतीत्य कामं वयसः क्रम ताः सत्योऽपि काचेन तथा कचानाम् । बन्धेन लेपेन सितेन भान्ति श्यामा इवैता नवयौवनेन ॥ २१ ॥ शोणाधरत्वं खलु सुन्दरीणां काव्येषु गीतं कविभिः पुराणैः । प्रोष्ठद्वयं रञ्जितमत्र तासां विलोक्य चित्रं प्रतिभाति नूनम् ॥ २२ ॥ -

·सूर्योदयः
तुरङ्गमारोहण - कौतुकान्निजान् बालान् समारोप्य कुरङ्गदृष्टयः ।
कूले विहर्तु रमणैश्च नीरधेः संयान्ति तेषां करपल्लवग्रहाः ॥ २३ ॥
विलोलकर्णाभरणाश्च दारिका वक्षोज - लोलायित - दीर्घवेणयः ।
करान्त - पादान्तविशेष - कञ्चु काः कर्षन्ति यूनां हृदयानि भूरिशः ॥ २४ ॥
बावन्त - कञ्चुकधरा अपराश्च नार्यो वक्षोजलम्बि-तनुदीर्घतरोत्तरीयाः ।
शीतेन वातहतकेन तदुत्तरीये नीतेपि निश्चलहृदः परितो भ्रमन्ति ॥ २५ ।।
अंसान्तकेशाश्च गलान्तकेशाः कन्या विकेशा बहुशश्चरन्ति ।
प्रकारभेद कचबन्धनस्य समुद्वहन्त्यः किल भान्ति नार्यः ।। २६ ॥
अंसान्तकञ्च कधरा निटिलायताक्ष्यो दासिनानि पतिभिः सह भूषयन्त्यः ।
अंसस्थलेषु विनिवेश्य मुखानि भतु : शातं हि दुर्लभतरं समवाप्नुवन्ति ॥ २७ ॥
लौहानि चक्राणि दृढानि पादयोः प्रबध्य वै चिक्कण - दारुनिर्मिते ।
देशे युवानो युवतीभिराश्रिता नृत्यन्ति कूर्दन्ति विशेषकेलिभिः ॥ २८ ॥
अत्युच्चशृङ्गाणि समारुरुक्षवः कान्ताः पुरो यान्ति शनैः समुत्सुकाः ।
तां चानुयान्तोषु रमासु काचित् पृष्ठातिभाराद् गतिमान्द्यमाप्नुयात् ॥ २९ ॥
उछ्वास-निःश्वासचलत्परोधराः प्रस्विनगात्राः समवेक्ष्य वल्लभाः ।
आश्लिष्य दोा वदनेषु सङ्गतान् प्रोञ्छन्ति तासां श्रमजातविपुषः ॥ ३० ॥
अभ्र लिहं पर्वतराजशृङ्ग
पर्वतराजशृङ्ग कृच्छ्रण कान्तः परिगृह्य नीताः ।
शिलामयीं वेदिमधिश्रयन्त्यो रम्यां प्रपश्यन्त्यचलस्य शोभाम् ॥ ३१ ॥
अधश्च दृष्टि प्रविसारयन्त्यो भोताः प्रकामं भ्रमितोत्तमाङ्गाः ।
पार्वे स्थितान् कान्तजनान् दृढेन समाश्लिषन् विम्बफलाधरोष्ठ्यः ॥ ३२ ॥
इत्थं समीक्ष्य जनतादृत - भोगलीलां सम्प्रेषितो भगवतेव जितेन्द्रियः सः ।
वातात्मजो हि विविधं परिगृह्य रूपं तिष्ठत्यजस्रमिह लोकनियन्त्रणाय ॥३३॥
सांसारिकेषु विषयेषु सदा निविष्टं चेतो निवारयत हे प्रविनश्वरास्ते ।
सम्बोधयन्निति हि मारुतिरेष तीरे मौनेन लोकमुपदेष्टुमिवोपविष्टः ॥ ३४ ॥

·गोवध-निरोधो मांस-अक्षणञ्च -श्री श्रीकृष्णशर्मा- साम्प्रतिकानां कतिपत्रानां तथाकथित-शिष्टा- सर्वथा असङ्गतः । साम्प्रतमिव अवैधं गोवधं कृत्वा नामयं सहजः स्वभाव इव लक्ष्यते यद् गोवधनिरोध- तन्मांसभक्षणं भारते कदापि सम्मतें नासीत् । एता- प्रस्तावसमकालमेव अविवेकतस्तदाक्षेपो नाम । परं दृश-गोवधकर्ता सदैव दण्ड्यः प्रायश्चित्ती चैव मतः नोचितमेतत् । प्रश्नोऽयं गोवधस्य । गोवधोऽन्यो पुराकाले । विषयेऽत्र न कस्यापि मतभेदः । साम्प्र- विषयो मांसभक्षणं चान्यत् । अद्यापि कतिपये स्वयं तिकोऽपि सर्वविधो गोवधः सर्वथा अवैध एव । मृतायाः गवो मांस भक्षयन्ति । किमेतावता स गोवध अतस्तस्य सर्वथा निरोधः परमावश्यकः, एतावानेव उच्येत ? गोदुग्धमपि मांसमिव सात्त्विकोऽन्यतमो प्राकृतिको विषयः । गोविकारो यं च सर्वे पिबन्त्येव । किमेतावता स विषयेऽत्र महाभागवतैः श्री चैतन्यमहाप्रभुभिः गोवधो जातः ? किं मातुः स्तन्यपायी बालो मातुर्वधं परम्परासिद्धो निर्णय एवमुक्तः- समाचरति ? प्रभु कहे वेदे कहे गोवध-निषेधे । विषयसाङ्कर्य सर्वथाऽनुचितम् अतएव हिन्दूमात्र न करें गोवध ॥ गोवधनिरोधस्य नायमाशयो यत् जीविता- जियाइते पारे यदि तव मारे प्राणी । वस्थायां गोवंशतः संभाव्या उपकारा न समादेयाः, बेद-पुरान एछे आछे आज्ञावाणी ॥ अन्तं यावत् गोमयादिकं मरणोत्तरञ्च मांस- अतएव जरद्गव मारे मुनिगण । चर्मादिकं 'खादा'दिपदार्थ निमितौ नोपादेयमिति वेदमन्त्रे शीघ्र करे ताहारा जीवन । वा । प्रश्नस्तु एतावानेव यत्तस्या वधो न करणीयः, जरगद्गव हायुवा हय आर बार । जीवितादृष्टक्षयेनैव सा म्रियतेति । गोवधकारी ताते तार वध नहे हय उपकार ॥ दण्डयो भवेत् । सात्त्रिक-दिव्यजीवनस्यायं साधन- कलिकाले तैछे शक्ति नाहिक ब्रह्मणे। मार्गो यश्च 'बाह्यानां सिद्धिकारणम्' अर्थात् राष्ट्रस्य अतएव गोवध कहोना करे एखने ॥ आध्यात्मिकताया नैतिकतायाश्च संवर्धनमास्ते। ( चैतन्यचरितामृते) राष्ट्रहिनविरोधी व्यक्तिस्वातन्त्र्यं कथमपि समर्थ अर्थात् भगवता वेदेन गोवधो निषिद्धत्वेन नीयं न भवेत् । उक्तः । अतो हिन्दुमात्रेण गोवधो न करणीयः। वेदे युगान्तरीय-समुल्लेख - विषयकाणि विभिन्नानि पुराणेषु च यत्र कुत्रचन गोवधस्य अनुज्ञा प्रदत्ता, मतान्यादाय गोवधनिरोधस्य विरोधः प्रकृतविषयतः सापि हतस्य पशोः पुनर्जीविताधानसामर्थ्य १. अस्यायमाशय.-त्रेतादियुगेषु अस्थिगताः प्रार। आसन् । शोणित - मांसादीनामुपचयेन स्वकार्यसम्पा- दाय असमर्थाः गयादय आगर" षीणां पुरतः स्वीयं भारमपनेतु प्रार्थयन्ते स्म । दयालवश्च ऋषयः शस्त्र स्तासां शोरिणत-मांसादिभरं दूर्गकृत्य सेषु उपकारमेव कुर्वन्ति स्म । तासां प्राणविशसनाभावेन प्रारण हिंसनरूपो वो न जायते स्म । कलो पुन: 'अन्नगताः प्राणाः' इति कृत्वा तादृक्प्रयोगोऽसम्भवी ।

·सूर्योदयः सत्येव । अत एव मुनिगणा जरद्गवं हत्वा पुनर्वेद- तदा तैस्ते निर्ममं त्यज्यन्ते एव । इयमपि समस्या मन्त्रस्तान् जीवितानपि कुर्वन्ति स्म । अत एव पूर्वं तादृशी एव । एवञ्च संस्कृतवाङ्मये तादृशाः किय- जरद्गवस्य हननं जायते स्म । नहि तेन तद्वधः, न्तोऽपि प्रयोगाः कामं समुल्लिखिता स्युः, ते सर्वे अपितु उपकार एव मन्यते स्म । किन्तु साम्प्रतिके प्रयोगा एवासन् । चरमनिष्कर्ष-स्थिरीकरणपूर्व- कलौ युगे ब्राह्मणेषु तादृशी शक्तिर्न विद्यते । अतः कालीनास्ते तत्कालीन - सामर्थ्यविशेषानुप्राणिता साम्प्रतं केनापि गोवधो न करणीय इति । आसन् । सम्प्रति ते त्याज्या अनुष्ठानानुपयोगिन 'ताते तार वध नहे' इदं सर्वप्रश्नस्य प्राचीनं एवेति प्रयोगाणां तेषां चरमो निष्कर्षः। समाधानम् । इत्थं युगान्तरीणं समुल्लिखित- पुराणेतिहासेषु प्रसिद्धं यद् दीर्घकालं यावत् सामर्थ्य ब्राह्मणेषु न स्वीक्रियेत चेद् युगान्तरीयो प्रयोगानुष्ठाननिर्णीय दैत्यगुरोः शुक्राचार्यस्य काले गोवधोऽपि मन्तु न शक्यः । कथमनुमन्येत इय- अन्यूनं बुद्धिव्यवसायिनां कृते मद्यनिषेधोऽनिवार्यतया मर्धजरतीः । अतो युगान्तरोल्लेखः सर्वथा प्रकृतानु- स्थिरीकृतोऽभवत् । अत एवाद्य भारते अन्यदेशा- पयोगो। पेक्षया परम्परासिद्धो मद्यनिषेधः प्रचलति । अत्र प्राचीनभारते समनुष्ठितानां विभिन्न प्रयोगाणां यदि मद्यनिषेध-विरोधिनो मद्यनिषेध-स्थिरीकरण- वैज्ञानिकदृष्टया परीक्षणमन्तरा तद्रहस्यं कथमपि बुद्धौ समारोढुं न शक्नुयात् । प्राचीनास्ते प्रयोगाः पूर्वकालीनान् प्रयोगान् प्रदर्य मद्यपानस्य समर्थन तादृशप्रयोगजयिमानानां सर्वविधानिष्टानाम् (हिंसा- कुयुश्चेत् किं तत्स्वीकरणीयं भवेत् ? प्रकृतेऽपि तथैव स्थितिः। अन्तरमेतावन्मात्रमेव यत् मद्य- दोष-पारलौकिकाऽऽध्यात्मिकादिदुष्परिणामानाम् ) निषेधो वैयक्तिको विषयः, अयं पुना राष्ट्रस्य जीवन- वर्जनलक्ष्यं पुरस्कृत्यैव कृताः, राष्ट्रोन्नयने तेषा- माकूल्यमाधातु तत्प्रयोगकाले प्राच्येरवहितम् । एतेनापि स्थिरीकरण-पूर्वकालीनाः प्रयोगाः दीर्घकालं यावत् स्वीयविविधसामर्थ्यः प्रमाणानु- गोवधनिषेधनिर्णये शासकान् न प्रतिबध्नन्ति । गृहीताः परिष्कृतास्तत्कालं साफल्याधायकाश्च ते यतो हि-वेदशास्त्र - पुराणेतिहास - सूत्रोक्ताः प्रयोगा प्रासन् । तथापि अन्ततस्तैनिातं यद् समाजे रूढाश्च नैकाः प्रवृत्तयः शासनेन नियमान् गोवधदुष्परिणामैः राष्ट्र संरक्षितु कोऽपि सार्वदि- विधाय निषेधिताः सन्ति । सत्येवम् एतादृश- गुपायो न सिद्धयति । अत एव युगत्रयान्ते तैः एकमात्र- प्राचीनप्रयोगचर्चानुयुक्त्या विचारयितुमक्षमाणां गोवधनिरोध एव राष्ट्रहिताय निर्धारितः। अस्यैव बलात् प्रतिपक्षिणो मुखमुद्रणमिव भवेत् । क्षेत्रं नाम 'कलिवर्ण्यम्' । संस्कृतवाङ्मयगतानाम् अशेषाणां गोवधसमुल्लेखानाम् अयमेव चरमो एतेनापि गोवधनिरोधो राष्ट्रस्य कृतेऽनिवार्यः । निष्कर्षः । यतो हि--गौः, सती:, सत्यवादी, अलुब्धः ( भ्रष्टा- विज्ञान-चिकित्सा-राजनीत्यादिक्षेत्रेष्वपि आधु- चारविहीनः ), दानशीलः, वेदः, विप्रश्चेति सप्त निकः अनेंका प्रयोगाः क्रियन्ते । किन्तु यदा ते राष्ट्रस्य सात्त्विकदिव्यजीवनसमुन्नायकाः । अत एव कथमपि हितकराःसाफल्याधायकाश्च न सिद्धयन्ति, आध्यात्मिक • नैतिकदृष्ट्या राष्ट्रस्य सुस्थिती मरण-प्रश्न:। ।

·गोवध-निरोधो मांस-भक्षणञ्च - प्रयोजकाः शिष्टः समाम्नाताः। एभिरेव महीधृतिः सम्प्रति जडविज्ञान - समुद्भाविताभ्यो विपद्भ्य- आचार्यरुक्ता स्त्राणाय सर्वतो दृष्टिः आध्यात्मिकतायामेव विवशतः गोभिदैश्च विप्रैश्च सतीभिः सत्यवादिभिः। केन्द्रिता जायते सर्वेषां विवेकिनाम् । अद्यननीयो अलुब्धैर्दानशूरैश्च सप्तभिर्धार्यते मही॥ जाज्वलमानः प्रश्नोऽयं यद् विज्ञानमिदं कथङ्कारम् एतेष्वपि गवः सर्वप्राथम्यम् । आध्यात्मिक- आध्यात्मिकतया नैतिकता च नियन्त्रणीयमिति । नैतिकदृष्टया राष्ट्रस्य सुस्थितिः समुन्नतिश्च प्राथ- सस्पृहं विश्वं भारतदेशत एवैतद् प्राशास्ते । म्येन गोवंशाधीना। अत एव गोवधकर्तृषु देशेषु भारतीयैर्महद्वैज्ञानिकैः डा. जगदीशचन्द्र बोस आध्यात्मिक - नैतिकदृष्टया भारतदेशवत् समुन्नति- महाभागैर्यदा वैज्ञानिकः प्रमाणैः वृक्षेषु जीवगति- भिवदिति सुस्पष्टतरम् । अत एवोक्तम् साधिता, तदा श्रूयते डॉ० एनी बेसेन्ट महोदयाभि- नाविदितो दुश्चरितात् नाशान्तो नासमाहितः । रुक्तमासीत् यत् 'कामं विश्वस्मिन् महत्तरा गवेषका नाशान्तमनसो वापि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् ॥ वैज्ञानिकाः स्युः। केवलमयं भारतीय वैज्ञानिक एतादृश दुश्चरितेभ्यो निवृत्तिमन्तरा सात्त्विक- आध्यात्मिकता-नियन्त्रितस्य विज्ञानस्य अनुसन्धाने समुन्नतिः अशक्यतरेति । उपर्युक्तसप्ततत्त्वेषु इतरेषां सफलोऽभवत्, नान्यः कश्चन । यतो हि अयं भार- तु सम्प्रति काचिद् विकृतावस्था दरीदृश्यते । किन्तु तीयाध्यात्मिक-संस्कारिणो हिन्दूकुटुम्बस्य सदस्य गोवंशस्तु अद्यापि स्वीयपूर्वरूपेणैव राष्ट्रहितं आसीत्' इति । समाचरन् प्रतिष्ठित इत्यपि तद्वधनिरोधस्य प्रबल अतोऽद्य परमावश्यकं यदखिलं विश्वमेव तरमुपोबलकं जागति। आध्यात्मिक-दिव्यजीवनस्य सुसंस्कारान् आत्मनि भारतीयाध्यात्मिकतयाः प्रतिष्ठेयं श्री स्वामि- निदध्यात् । अन्यूनं भारतीयानां सर्वेषां साम्प्र- विवेकानन्दादिभिः महात्मभिः बहुशः प्रस्थापिता। दायिकानां तु इदमत्यावश्यक कार्य यदाध्यात्मिक- भारतस्य जगति प्रतिष्ठा प्रधानतया आध्यात्मि- सांस्कृतिक - संस्कारन् स्वात्मनि संवर्ध्य विज्ञानम् कताकृतैव । अत एव भारतीयाः सर्वे साम्प्रदायिका प्राध्यात्मिकतया नियमितं विधाय विश्वस्य सुस्थिती आध्यात्मिकताया गौरवं वहन्ति । सर्वेषु सम्प्रदाये- सहयोगं दधुः ध्वस्यां प्रेम्णोऽभिवृद्धिः इत एवावश्यकी। गोवध इत्थं सर्वभारतीयेभ्य अनुपेक्ष्याया प्राध्या- निरोधविषयोऽत्र प्रतितरां समुपयुक्तः । कस्मिन्नपि त्मिकताया अभिवृद्धये गोवधनिरोधः किल निरापदः सम्प्रदाये गोवधो नानिवार्यः । अतः सर्वसम्प्रदायेषु प्रशस्तश्वोपक्रमः । विदेशेषु भिन्नसाम्प्रदायिकाना- भारतीयाध्यात्मिकताया सात्त्विकदिव्यजीवनस्य मपि भारतीयाध्यात्मिकताविषये जिज्ञासा वर्ध- समुन्नायको गोवधनिरोधविषयोऽयं सर्वथा राष्ट्रक्य- माना दरोदृश्यते। अस्माकं देशेऽपि मध्यकाले धायको राष्ट्रहितकरश्च सिध्यति । कबीर-रहीम-रसखानादिमहात्मभिः अकब्बरादि- आध्यात्मिकता विश्वोपयोगिनी सम्राभिरपि विषयेऽत्र प्रात्मनः प्रियता प्रख्या- आध्यात्मिकतयाः प्रतिष्ठा न केवलं भारतदेशस्य पिता, या किलास्माकं सर्वेषां कृते अतितरां मार्ग- कृते, अपि तु विश्वस्यापि स्थितये परमावश्यकी। दर्शिका । तत्रापि रसखान-महाभागेन तु गोर्नाम- ·सूर्योदयः - Man यथा- ना मा पि न ज्ञाय ते आबाल्याद् गुरुसन्निधानवशतः प्रोन्मीलितप्रातिभा श्रीमद्भारतभूमि-दास्यदलने सन्धानुबन्धाच्चिरं ऽऽलोका लोकसमादृताः सदसतोर्भेदावगाहक्षमाः । बन्धात्तां विरहस्य कीर्तिविशदास्तुङ्गं पदं लोभिरे । विद्वांसोऽपि कलौ खलीकृतधियो मज्जन्त्यसज्जल्पने ये तुच्छीकृतकीर्तयो निजतनुच्छेदेऽपि मौनं श्रिता- तेनैवाद्य विवेकवासितहृदां नामापि न ज्ञायते ॥१॥ स्तेषां हन्त ! महात्मनां जनमुखे नामापि न ज्ञायते॥३॥ कालिन्दीकमनीयकूलविलसत् कादम्बवाटीनटद् वामा यत्र चरन्ति पूरितपुराऽऽरामा निशासङ्गमे गोपीलोचनकैरवामृतकरे कारुण्यधाराधरे। सामाद्या न गिरः स्फुरन्ति परितः कामार्थमात्रोद्यमे । लग्नं यस्य मनो मनाङ मतिमतोधन्यस्य तस्यान्तिके दामान्यत्र नवे युगे न च पुनर्धामानि धर्मात्मनां कालस्यास्य कलेः कलेवरपुषो नामापि न ज्ञायते ॥२॥ 'मामा'-वादवशाद् विशुद्धमनसां नामापि न ज्ञायते॥४॥ --श्री बटुकनाथशास्त्री खिस्ते-- [प्राध्यापकः--वाराणसेय-संस्कृत-विश्वविद्यालयस्थ ] ग्राहं स्वात्मन अध्यात्मप्रियता परं समभिव्यजिता। त्रितं विधाय तत् शङ्करं कर्तुं सर्वैरग्नेसतव्यम् । जनतायाः कर्तव्यमेतद् यदत्र विषये समुचितकार्य- जौ पसु हौं तो कहां बस मेरो, सम्पादनाय शासनाय सहयोगो देय इति । चरौ नित नन्द कि धेनु मझारन । अनेन राष्ट्रस्य आथिकक्षतेः या आपत्तिराक्षि- अर्थात् 'यद्यहं पशुयोनौ जन्म गृह्णीयाम्, तदा नित्यं प्यते, तदर्थमपि उपाय - योजना नाशक्या। ब्रजराजस्य नन्दगोपस्य व्रजेषु चरेयम्' इति । श्री सतीशचन्द्रदास गुप्तेन 'दि काउ इन इण्डिया' वयमितिवृत्तेषु पठामो यत् सम्राज्ञ अकबरस्य नामके भागद्वयात्मके ग्रन्थे सर्वस्मिन्नस्मिन् विषये अशोकस्य च साम्राज्ये सर्वथा गोवधनिरोधः कृत सविस्तरं विचारितं यत्र च महात्मगान्धिनाम् आसीत् । नैकैश्चक्रवर्तिभिः हिन्दुमहाराजैः, गीतायाः 'आमुख'-मप्यास्ते । एवंस्थितौ कतिपयापातरमणी- अध्यात्मगुरुभिः भगवद्भिः श्रीकृष्णश्च आध्यात्मि- यानि कारणानि प्रस्तुत्य गोवधनिरोधन औदा- कता-प्रेम्णा स्वात्मैव गोसेवकत्वेन कल्पितः । अतो सीन्यं न कदापि न्यायसङ्गतम् । गोवधनिरोधा- विषयोऽयं सर्वेषां सज्जनानां निविशेषमैकमत्येन दन्यः को नाम विषयो यो भारतीयाध्यात्मिकतायाः अभ्यहित इति पृथक् वक्तुं नावशिष्यते । प्रति- साधको भवेत् ? अत्र भारतभूमौ जातेषु अत्रैव वेशि - नयपालराष्ट्रे पुनरद्यापि गोवधनिरोधो संवर्धितेषु मनुजेषु ऐकात्म्यभावं जनयेत् । भारतीय- विराजते। कात्म्यभावाभिवर्धनाय प्रहरहः प्रयतमानेन भार- अतः इत्थं गोवर्धनिरोधद्वारा सर्वसम्प्रदायेषु तीयशासनेनैव विषयेऽत्र अग्रक्रमो निक्षेप्तव्य अध्यात्मप्रियतासंवर्धनमुखेन विज्ञानमध्यात्मनिय- इत्येव तस्य कृते शोभनं भवेत् । PnAmmm ·EPSpanMinajunge Ramayp pairmatiPratah hoat Ru Here *. INISTM CCINA Jyopapar sity १९.२५ श्री भारतश्चम-महामा डल-शान्वप्रकाश-विभागद्वारा प्रकाशिनानि पुस्तकानि धर्म-कलपनमा प्रथम खण्ड २५. ऋतिक्रमण द्वितीय खगड़ ३. तृतीय खण्ड ३३. महामन्द्रल-रहस्य चतुर्थ खण्ड ३८. मन्त्रयोगसंहिता २९. हठयोग-संहिता ४०. तत्ववोध ४१. स्तोत्र-कुसुमाञ्जलि ४२. भगवदगीता प्रथम खण्ड ९. धर्म-कल्पद्रम द्वितीयखण्डसहित ४३. विष्णु-गीता লীগ সঙ্গ ४४. मूर्य-गीता १०. प्रवीणष्टि में नवीन भारत १.२ खण्ड ४५. शक्ति-गीता ११. नवीन दृष्टि में प्रवीण भारत ४६, श्रीन गीता १२. साधन-चन्द्रिका ४७. शंभु-गीता १३, गात्र-चन्द्रिका ४८. संन्यास-गीता १४. धर्म-चन्दिका ४१. गुरुगीता १५. पायं-गौरव ५७. कर्ममीमांसा-दर्शन प्रथम खण्ड १६, नीति-चन्द्रिका द्वितीय खण्ड १७. धर्म-प्रश्नोत्तरी तृतीय खण्ड १८. चतुर्दश-लोकरहन्ध ५३. कर्ममीमांना-दर्शनम् (संस्कृत ) ११. गीतार्थ चन्द्रिका सजिन्द ५. राम गाता . স্বা-লাঙ্গ মাখা খিল २१. सनातनधर्म-दीपिका ५.६. गमायण तुलसीकृत २०. धर्म-विज्ञान प्रथम खण्ड ५७. दैत्रीमीमांसा-दर्शन प्रथम भाग द्वितीय खण्ड द्वितीय भाग तृतीय खगड ५९. त्रिवेदी सन्ध्या २५. सतीचरित्र-चन्द्रिका ६०. गोव्रत-तीर्थमहिमा २६. नित्यकर्म-चन्द्रिका ६१, मार्कण्डेय पुराण प्रथम खण्ड २७. धर्म-सोपान द्वितीय खण्ड २८. धर्मकर्म-दीपिका ६३. तृतीय खण्ड २९. मदाचार सोपान ३०. कन्याशिक्षा-सोपान ६४. ऋजु-पाणिनीयम् ३१. ब्रह्मचर्य-सोपान ६५. संगीत-सुधाकर ३२. साधन-सोपान ६. पुराण-रहस्य ३३. शास्त्र-सोपान ६६७. संन्यासधर्म-पद्धति ३४. उपदेश-पारिजात ०.५० ८.पातजलोय-गदर्शनम् संस्कृत) . १.०० ললি Swam १.५० ०.५० HOTA १.०० . १.०० ०.७५ २.५० का FUN Com ·पअजीकृतसंख्या एल. १८९.७ सुर्योदयस्य नियमाः पत्र-संहिना anam- -- १. 'सूर्योदय'-मासिकप त्रस्य वाषिकं गुलक रूप्यकपञ्चकं वर्तते । धनादेग ( मनीग्राईर ) द्वारा नत्पेषणीयम् । वी० पी० द्वारा प्रेषणे ५.० गणाः पृथक् प्रदेयाः म्यु: ।। २. पावर्ष' गम्भीरसाहित्यसमन्विता: १२ अङ्काः प्रकात्याने। नबीनग्राहकत्वं प्रथमावृतः (जनवरी-अतः ) व स्वीक्रियते । माध्यमिकेन केनापि अङ्घन ग्राहकत्वं न स्वीनियेत । ३. आंग्लमासभ्य २६ दिनाङ्क 'सूर्योदय. प्रकाशितो भवति । वारद्वय संगोध्य गाइनभ्य म प्रेष्यते । अतस्नदलाभे पूर्व स्वकीय-पत्रालयतस्तदनागमनम्य निर्णयं कृत्वव १० दिनाङ्कानन्तरं वयं सूचनीया : ४. लेब-कवितादीनां भापा संयना, सरला, शुद्धा च भाव्या। प्रकाशनीय-लेबादीनां पटाक्षरैः कर्गजन्यैकपृष्ठे एवं लेखनमावश्यकम् । अस्वीकृता लेग्वादयः पोस्टाविभागीय-चिटिका ('टिकट ) प्रान्धनन्तर परावर्तयितु भक्ष्यन्ते । ५. सम्पादकीय-विपयसम्बद्ध पत्र-व्यवहारे सम्पादकः' इति, व्यवस्थाविभागीय-पत्रव्यवहारे च 'व्यवस्थापकः' इति च ग्पाट लेखनीयम् । तेन उत्तरलाभ सुधा बिलम्बो न भवन ! विज्ञापन-शुल्कम सूर्योदये सुरुचिपूर्ण विज्ञापन प्रकाप्यते । एकबार नस्य प्रकाशनम्य शुल्ला क्रमश्च अधोलिवितो- ऽस्ति । सार्वकालिकस्य दीर्घकालिकम्य च विज्ञापनम्य कृते विगंप-मौविनायनव्यबहार: कार्य: । साधारणस्य प्रतिपृष्ठस्य १००)क० माधारणम्य प्रत्यर्धपृष्ठस्य ६०) रु. साधारणस्य चतुर्थाशपृष्ठम्य ३५) रु० आवरण-चतुर्थपृष्ठस्य २००) रु. आवरण-द्वितीय-तृतीयपृष्ठयोः १५०) रु० : प्रथमावरणपृष्ठे विज्ञापनं न स्वीक्रियेत । -मनः 'सूर्योदय-कार्यालयः, भारतधर्म-महामण्डलम्, जगत्गंज, वाराणसी । Tuetty mania Secene AIMER Eneray-IRAL... ATMediantarvananda PRABHARATim Attition DEH deanHRAM- --mema - Santonane --- PAHARI Down.. NAAMIRHA HTTPSuhan --- m ranANA MNSAE-HEME mmshrNIHAR WHAamrapa RECTOR सम्पादकः प्रकाशकः, मुद्रकश्च-गोविन्द नरहरि वैजापुरकरः, श्रीभारतधर्म महामण्डलम्, जगतगंज, वाराणसी कैण्ट । मुद्रण-स्थलम-प्रामन्दकानन प्रेस, मी० के० ३६/२०, वाराणसी।