·१३ ८४ ... ... ७९ ... ... ... ... ... ... ८० ... ... ८. .. १३} यागहोमस्य पनिकपणम् ८. अधि, अधि. पृ. ३ उदनस्य पशाखापत्तना ... १० फगनामैहिवामुध्मिकोभ- ४ शाखापहरणस्य प्रतिपत्तिक. यार्थता मता ११ बृहस्पतिसवादेर्वाजपेयादि- ५ निनयनत्य प्रतिपत्तिकर्मता शेषता ६ दण्डदानस्यार्यकर्मना १२ वैमृधस्य पूर्णमास्यता ७ प्रासनस्य प्रतिनिर्मता १३ अनुयानादीनामानिमारतो- ८ अवभृथगमनस्य प्रतिपत्तिक- तरकरणता ... मंता १४ सोमादीना दर्शपूर्णमासोत्तर- र देशकाल विधीना निय- कालता मार्थता १५ वैश्वानरेटेः पुत्रगतफ्लाता १०व्ये गुणविधानस्य नियमा. ५६ सौनामण्याद्यगाना स्वकाल- र्यता कर्तव्यता ८५ ११ अबघानादिसम्बार विधेनि- यमार्थता चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः४ १ राजसूयेन्याना विदेवनाद्य- इक्वम् १४ वहिप आतिथ्यादिसाधार- २ विदवनस्य कृत्नराजमूया- ण्यम् इता चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः ३ ३ सोम्यादीनामुपमत्कालक- १द्रव्यमरकारकर्मणा त्वlar २ नैमित्तिकाना मृन्मयत्वादी ४ आमनहोमाना सानहाय- नामनित्यता... ३ दध्यादेनित्यनैमित्तिकोमया- ५ दधिग्रहाय नित्यत्वम् र्थत्व, सयोगयत्वम ६ वैश्वानरस्य नैमित्तिरता... । पयोनतादीना कन्वर्थता... ७ पट्याश्चितेनैमित्तिकत्वम् ५ विवजिदादीना फलवस्वम् ८ पिण्डपितृयागस्य दर्शा- ६ गनिमत्रस्यार्थवादिवफलता नाता ७ काम्याना ययोचकामफल- ९रदानाया यूगमता करयम् १. स्वरो. पवङ्गता दर्शर्णमासादीना सर्वकाग ११ आधारादीनामाग्नेयाद्याता ता ८३ १२ ज्योतिटोमे दीक्षणीयादीना- ९ दर्शपूर्णमासादेः प्रतिफल पृ. महता धगगुष्ठानम् न्या. अ.२ ८० ... ... त्वम् ६ ... ८७ ... ... ... ८८ ... ८८ ... ८८ ३ ... ... 4.. ... ... ३ ·१४ ... ... .. अधि. पृ. रशमाध्याये प्रथमः पादः १ 1 मनियमः अतिवलीय. इत्वं वा क्रमस्य कचिदायिकता प्रशानागुमन्त्रणे क्रमनियमः ९१ ४ पादतः क्रमनियमः ५.प्रावनिकमनियमः ६ स्थानतः प्रमनियमः ७ अङ्गकमस्य मुस्यामानुसा- रित्वम् ८ अमेषु मुख्यम्मापेक्षया पा- ২ ঘণ্ঠস্বৰ ब्राह्मणपाठान्मन्नपाठस्य प्रबलत्वम् १.प्रयोगवचनान् चोदकस्य बलवत्वम् १५ विस्तो क्वचित्प्रकृतिध- अधि. २ मुष्टिकगलादीनां समुदाया- नुसमय: ३ अरदानस्य प्रदानान्तातुममयः ९६ ४ अजनादेः परित्यागान्तानु- समयः ५ दैवताचवदानेषु पदार्थानु- समय: ९७ ६ नानाचीजेटौ उलसलादीनां तन्त्रता अग्नीषोमीयपशौ प्रयाजानुया- जयोः पामभेदः ८ नारिएहोमयोपदोमपूर्वता ९ विदेवनादीनामभिपेकपूर्वता १. सावित्रहोमादीनां दीक्षणी यापूर्वता ११ यात्रमानसंस्काराणां स्वमप्र- तिमोरपूर्वभाविता ५ ... ... १२ ९२ ... ... ... ... ९३ .. ... मनितिदेशः... ९३ ... ... १२ अनुयाजाचकपंप्रयाजा- न्तापपी १३ प्रवृत्या प्रोक्षणादीनां सौमि- कपूर्वभाविना १४ वैठतयूपकर्ममानापकर्ष.... १५ दाक्षिणानिरहोमानपर्पः ९४ १६ पुरोडाशाभिवामनान्तस्य द. शेऽनपर्यः ९५ १७ मान्तपनीयाया अमिहोत्रा- नुकरररवम्... ५८ उयभ्यानुरोधन पोइम्युलपः ९५ १०० पञ्चमाध्याये तृतीयः पादः ३ १ प्रयाआदीनामेकादशादिस- ख्याया: सर्पमपाता २ प्रधमादीनां तिमृणामुपसदा स्वस्थानातिः ३ सामिधेनी वागन्तुनामन्ते निवेशः ४ वहिप्पवमाने आगन्तूना पामोत्तरकालता १०० बदिपवमाने भागन्तना मानामन्दे निवेश: प्रदेशकादीना कत्वमिशपता." चिनियादीनां मध्यचिता. फ्धानम् १०१ लोकगातः पूर्व वित्रियाशु. पधानम् १.१ ... .. ... पक्षमाध्याय द्वितीयः पादः२ १ वाजपेयपशूना सर्वपाक्दै वोगकरणादिधर्मानुष्ठानम् ... ...

·अधि. ... १०१ ... ... ... ... १०६ ... HD ... ... ... अधि. पृ. पृ. ९ पवमानेटिसंस्कृतेश्नावनिहो. पुंमयोरधिकारः १०५ वाद्यनुष्ठानम्... ५ यागे दम्पत्योः सहाधिरः १०६ १० अमिचिद्वतानां क्रत्वन्तेऽनु- ५ एकस्य पुंम एवाधान धि- टानम् १०१ कारः ११ दीक्षाया इशिसिद्धता ६ पन्या यावदुननमचर्यादा- १२ काम्येटीनामनियमनामुष्टा- वैवाधिकारः... नम् ७ यागे शूद्रस्यानधिकारः १३ यानामनिटोमपूर्वकचम् ८ यागे निर्धनत्याप्यधिकारः १०७ १४ ज्योनिटोमविकाराणामग्नि- ९ अङ्गहीनस्यापि यागेऽविकारः १०७ सोमपूर्वकत्वम् .. १० अचिकित्स्वान्दवैरण्यस्य या- १५ एकानेकम्तोमवतां सर्वेषाम. मिटोमकवम् गानधिकारः १०७ ११ दर्शपूर्णमासयोः व्यावस्थे- पञ्चमाध्याय चतुर्थः पादः । दाधिकारः १०७ १ पाठक्रमापेक्षया ध्रुव्यर्थयोर्व- १२ स्थकारस्याधानाधिकारः १०७ लवत्वम् १०३ /१३ वर्णिकभिन्नम्य गदयागे- २ मुम्या मेणानेयस्य प्रथमम- ऽधिकार १०८ वदानापनुटानम् ३ इशिगोमयो. पौर्वापानियमः १.. पष्टाध्याये द्वितीयः पादः २ ४ मादागरयापीष्टिसोमयोः पी १ सने प्रयेस्य रात्रिणः वांग्यांनियमः फलमरन्ध.... १०८ ५ आग्यस्य सोमादनुक्र्य. १०४ • दादी व विनिमः . १०८ ६ विमानामन्दामादीना स ३ आरसाम्यवर्मणोजी स- १०४ माप्तिनियमः... . सोमा गामाच्यादीनामुत्कर्ष. १०॥ ४जारबस्विमग. गमा- ८ सोमविकाराणा दर्शपूर्णमा- प्यनियमः ... सामान्य ५प्रतिपिदकानुष्टाने नि- জ্যাদি; पष्टाध्याये प्रथमः पादः १ ६ गुवनुगमनादीनामुपनयनो- . यागादिक्रियाणा स्वर्गफल- त्तरवालातंत्र्यता यापनना ७ अनिदानादियावनीवकर्म- २ यागादिषु समर्पमनु यस्यै- णा सबालमानकर्तव्यता वाधिकारः १०५ ८ अपिदोत्रादीनां वाला. ३ यागादिशु मिलितयोःप्रा. त्यानातिः... ... ... घालता ... ... ... ... ... ...

·१८ ... ... ... ... ... ... अवि. पृ. १. पष्टाध्याये समः पादः ७ ८ ज्योतिष्टोमादौ पयोक्तादी- ना नित्यता १२८ १ विश्वजित्ति पित्रादीनामदेय- १२४ ९ अपराने व्रतस्या नियमता १२८ २ विश्वजिति महाभूमेरदेयत्वम् १२४ १० छागस्येवामीपोमीयपशुत्वम् १२० विश्वनिति अश्रादीनामदेयता १२४ ४ विश्वजिति विद्यमानानामेव सप्तमाध्याये प्रथमः पादः १ मर्वस्वानां दानम् १ श्याजादिधर्माणामपूर्वप्रयुनता १२८ ५ विश्वनिति धर्मार्थसेवकशाद २ ममानमितरच्छयेनेनेतिनुत्या स्यादेयता इसौश्येनीयविशेषत्रातिदेशः १२८ ६ विश्वजिति दक्षिणाकाले वि. ३ एतद्राह्मणानीत्यादिना पञ्चगु द्यमानानामेव सबम्दाना देयता १२५ हवि.पु सार्थवादवियतिदेश: १२९ ७ विश्वजिति दक्षिणादानोत्तरा- ४ एतद्राह्मण इत्यनेन एकपा- ज्ञानामप्यनुष्टानम् १२५ लैन्द्रानयोः सार्थवादवियति- ८ भणेऽपि विश्वनिति सर्व. देशः खदानम् ९ विधजिवि द्वादशशतन्यून- ५ साकमेधे वारणानघासिकेक- धनस्यानाधिकारिता रुपालातिदेशः... १० आधाने अपरिमित न सत्यान्तर विधानम् १२५ सप्तमाध्याये द्वितीयः पाद:२ ११ इनिह स्माहेत्यादिपरकृतिपु. १ रथन्तरादिशब्दश्य गानविन বানদের १२६ शेषाधता १३० १२सहयपवारसदस्य सहर- दिनपरत्वम् ... सतमाध्याये तृतीयः पादः ३ पष्टाध्यायेऽमः पादः ८ १ अग्निहोत्रादिनाना धर्माति- । अनाहितामेरेव चनुहोतृहो. २प्रायणीयेति नाम्नाधानति- माधिकारः देशः २ अनाहिनामिपूपनयनहोमः ३ सर्वपृष्टशब्देन पणां पृष्ठाना- ३ अनादिनामा स्थपनीशिः ... १२७ मतिदेशः ४ अनाहितेऽसावरकीर्णिपशोर- ४ अवश्थनाना सौमिकथा- नुष्ठानम् १२७ तिदेगः . देवरमणामुदगायनशालता १२७ ५ वायणप्रयासिकावस्थस्य तुप ६ पिथ्यकर्मणामपरपक्षशलता १२५ निष्कासन्यायम् १३१ ज्योतिटोमाद्याम्नाययो. शिवशन्दादातिथ्यायाध. नित्यता १२५ ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ...

·१९ अघि पृ अघि , निमथ्यादिशब्दवर्मानति ८ पगुगणेषु ऐकादशिनर्मा देश १३१ तिदश ८ यो प्रणयतात्यनन मौ ९ अन्यनयनतो मौमिकथर्मा मिधर्मानतिर्दा १३१ तिदेश या प्रणयन्नीन्यनेन मध्य १. अहगणेषु द्वादशाहिश्यमा मयाईयो प्रणयनम् १२१ लिदा १. स्वरसामादिशाना धर्मा ११ मत्मरसत्रेषु गवामयनिक निदाकन्वम् १३० धमातिन्ग १३५ १५ बामआदिादाना पाति १. निकायिनामुनरेषु पूनिस निमितरबम् १३० यिधमाशा १० गगनिराध विकासम्म १३ पादानामननिदा निधानम् १३२ १४ गुणकामतो गादाहनादाना १३ उपाया यूप इत्यादी यूप मननिदा सदस्यमावाराप्रयानत्वम् १२३ ५ मौय चरावभिमशनद्वयस्य १४ पृष्टपति दयादौ पटश विकल्प दस्य ऋग्व्यवाचिना १६ सोयें भामयथानिदा १७ हवियतयाविप्रतिपत्तौ ह सप्तमाध्याय चतुर्य पाद वि सामान्यस्य बलायरन्वम् १३. १ सौर्ये चरो इतिपर्वव्यतावत्वम् १३३ १८ गताणहिरण्य औषर २ गवामयने पाहिकतिकत धमातिदश १३६ व्यतानुशनम् ११ मधू के सपागुयातीयाज्य धमानिटेग पटमाध्याये प्रथम पाद १ विगपतिदाप्रतिना अण्माध्याये द्विताय पाद २ विरमणो धमाहिश १ वानिनसत्रामण्योरे कप ३ मामऐटिराधमानविटा मातिदया १३७ १३४ * স্থায়ী ঠিকম্বানি २ पगौ सानाग्यपातिदा १३, पौषयोधमातिदा भाभीय दापौर्ण आमिनाया पयोगिता १३७ मागिरगर्मागण "द्वादशाह सनादीनयोर्थव पतन्नायु अनीरामायधर्मा स्थश धमानिस दिन ६ पादारामादिपु गाधर्मा ऐरादशिनी गरनधर्मा निदश १३७ तिदा .

·अधि. ... अधि. अष्टमाध्याये तृतीयः पादः ३ १ शुचिदेवते आमावैष्णददैवते व क्रमेणामयामीयोमीयधर्मा निदेशः २ जनकमप्तरात्रीयविस्वहः द्वाददाधमांतिदेशः ३ पनिशदात्रे पधर्माति- ... पृ. ८ उननान्येपामहां पत्नीसं- याजान्तत्वम्... १४१ ९ त्रिप्रयमामन्वाहेत्यादिषु स्थानधर्मता १४२ १० यावनीवदर्शपूर्णमामयोरार• मीयायाः सकृदेवानुष्टानम् १०२ ११ निर्वापमन्त्रे सवित्रादिपदा- नामनूहः १४२ १२ अनये जुष्टमिन्यत्र विकृति- प्वमिन्दरयोहः १४२ १३ इटोपदाने यक्षपतिशब्दस्या. ... ... ... ... ४ सस्थागणेषु द्वादशाहिकप- मानिदेशः तोक्प्यादो ज्योतिष्टोमात् स्तोतोपचयः ६ गायत्रमेतदरित्यत्रोत्पत्ति- गायत्रीणामागमः १३८ ... १३९ १४ मुब्रमण्यादानादिनिगदे ह- विच्छन्दस्यानूहः १४३ १५ सारखन्यां मेव्यामत्रिगुवच. नाभादः १६ यज्ञायज्ञीये गिराग्दस्याने' इरापदप्त्यैव कर्नव्यता १४८ १७ इरापदस्य प्रगीतता १४ अष्टमाध्याय चतुर्थः पादः ४ दादोनशब्दस्य ननाम- घयता २ दरिदीनगन्दात्यापूर्वता ... । ... ... . ... १४. नवमाध्याये प्रथमः पादः१ १ भग्निहोत्रादिपूनाधर्माणामपू. वैप्रयुनगा २ प्रोगामायपूर्वप्रयुनताधि- करणं पस्य दीक्षीयापूर्व प्रयुनरव च .. ३ पलटनगंधर्माणामध्य- प्रयन • ঘনতুন ५ोशीनाममयुनंता ६ अरग वाय प्राची. नारायणानता ७ टकामु गायोगानुष्ठानम्। नवमाध्याये द्वितीयः पादः२ १गीतीनां मामनामता २ सात्रः ऋरस्कारकर्मता... १४ ३ नृचे प्रत्यूचं कृत्स्नमानः स. मापनम् ४ ममाम्वेव तिम्पु गा- माधि. ५ उत्तरयोगायोग्यसोतराप्र. न्याभीनयीय नोहणम् १४५ हितोपयोग ग्रन्पनेन रयनरागानम् ७ साम्रा मुक्तायस्येव विधि- वाधिकान्तम्म- दिनम् ... ... ...

·1 ATPFITI EO* THE STUDY OF TAVA VINAMA
NYAYA BINDU
VAIDYANATH BHATTA
IS ITU A COVIE VIR BY
PANDIT VADAN YOHAN PATHAK
EDITED BY
MAHADEVA GANGADHAR BAKRE
Registered under the Copyright Act
SIM
VAI PAT
l'rinted ap! Published by Jinlal Itcharm Deal at
THE GUJARATI PRINTING PRESS,
Vo 8, 6AS04 ETILTIG, CIPCIE, FCPT,
BOMBAY
w 1973,
A D 1915
Phici RE 1-1-0

·२१ तरावर्णवशेन गानम् ... ... ... अधि. पृ. ८ रथन्तरमुत्तरयोर्गायतीत्यत्रो- १४६ ९ उत्तरयोः स्तोभातिदेश:... १४७ १० स्तोमलक्षणम् १४७ ११ नीवारादिपु प्रोक्षणावधाता- दिधर्मानुष्ठानम् १२ परियौ यूपधर्मानुष्टानम् ... १४७ १२ मृतादौ प्रणीताधर्मानुष्ठानम् १४७ १४ वृदयन्तरयोधर्मव्यवस्था... १४७ १५ कण्वरथन्तरे वृहद्रथन्तरधर्म- समुच्चयः १६ दिसामक वृदयन्तरधर्मग्य. वस्था १७ सौर्यादिपु पार्वणहोमाद्यननु- प्यानम् १४८ १८ दर्शपूर्णमासयोोमवयस्य व्य. वस्था १४९ १९ प्रयाजानामारादुपकारकत्वम् १४९ अधि. ७ विकृतियागेऽपि द्विपत्नीके मन्त्रानूहः ... १५१ ८ सवनीयपशूनां समान विधा- नले प्रास्मा अग्निमितिमन्त्रे १५१ ९नीवाराणां वीयितिनिधित्व नीहिशब्दस्यानूहः १० द्विपशुयाने सूर्य चक्षुर्गमय- तादिति मन्त्राणामनूहः... १५१ ११ दिपमुकऽध्रिगुप्रैपे एकति दान्दस्याभ्यासः १५१ १२ द्विपश्वादिविकृती मेधाति- शब्दस्य देवतानुसारगोहः १५२ १३ बहुदेवत्यपशावप्येकवचना- तमेधपतिशब्दस्य विकल्पः १५२ १४ एकादशिन्यामेकवचनान्तमे- धपतिशब्दोहः १५२ १४८ ... ... ... १४८ ... ... नवमाध्याये तृतीयः पादः३ १ विकृती मन्त्रगतनीधादिश- ब्दानामूह २ पौण्डरीकहवि.युस्तरणमन्त्र- योः १४९ ३ अनीपोमीयाशी लौकिकयू- पस्पर्श प्रायचित्तम् ४ द्विपशुयागे पाशमन्त्रयोरेक्व- चनान्तद्विवचनान्तपदयो- द्विवचनान्ते होमः ५ अग्नीपोमीयपसी पाशैकवय. हुत्वाभिधायिगन्ययोर्विकल्पः १५० द्विपत्नी दपूर्णमासे पनी संनोत्यस्यान्ह नवमाध्याय चतुर्थः पादः४ 1 पईिशतिरस्य वक्रय इत्यादी समस्योहः २ चतुर्विंशवाजिन इत्यनेनाश्व- मेधिरमवनीयावस्य चनुनि- शवहक्रिमपविशेषवचनम् ३ आवधिकसबनीयावस्य न चतुशिदित्यनेन समस्ताया एवं अची निपंधः १५३ ४ अग्नीपोमीयरशाहकमन्देन वपादव्याभिधानम् ५ अधिगौ प्रशसावाहू इत्यत्र प्रशमाशब्दस्य प्रसंसापरत्वम् १५४ ६ अधिगौश्यनमस्यत्यादौ इंच- नादियादानां कारर्त्यदर- नत्यम् १५४ ... ... ...

·७ .. ... ... . अषि, अधि. पायोवृतामियो वाय ९ मयुरोक्षप्राणस्य देवता विसापज्योतिषमस्या अन- सुडानम् १५४ १. सौर्यवरी पशब्दस्यौदामा पायद्विाने श्यविता- चिवम् ज्योतिष्मत्यननुष्ठानम् ११ सौर्यको स्थाश्यामेव पास १५५ ९ दर्शायाहरणस्थामन्त्रकसम् १५५ १. प्रायणीयमरी प्रदानधर्माणा दशमायादे द्वितीया पादार "अभ्युदयेटौ दधितयो कृष्णलवरी पाकातुधानम् ११. प्रवेयधर्मानुष्ठानम् २ कृष्णले उपतरणाभिधारणा- १२ पाकामेष्टौ दषिश्तयो प्र भाव देयधर्माननुकान ३कृष्णले भक्षालुहानम् १२ ज्योतिष्टोमे श्रमणाना प्रदेव ४ कृष्णके एकमा मामे पर- तीत्यनेन सहपरिहारकि- १४ अयमेवे ईशानाय परस्वत इत्यनेन यागान्तरविधानम् १५६ ५ कृष्णले ब्रह्मणे सर्वमक्षता ११ १५ माज्येन शेष सस्थापयती ६ मझमागाना स्वस्वकाले त्यनेन कर्मान्तर विधानम्.. १५६ अणा भक्षणम् समझे करणादी- बचमाध्याये प्रथम पाद.१ नाममाव किती छमार्थानां प्राकृता 4 ज्योतियोमे गाविम्यानस्याक नाबाध स्थता २ दीक्षणीयाविण्वारम्भणीवा १ज्योतियोमे मक्षस्य प्रतिष- क्यता ३भयानादिवारम्भनीया "सने लिम्रणामाब, १ १५८१सने परिकथाभाव ४ मारमनीयाया १२ उपमानावे दाबस्य परिक ५ समास्या पातिवाय १५८ सापले स्वाभाविकाष १५८ ११ उमानीवस्व गाविसावे- ... ... . ... १५८ १४ उक्सानीचे सविमोणक ... मा पमियागस्वारामकारक .

·२३ ... ... ... .. ... ... ... ... ... णानित्तिः ... ... ... ... ... अधि. . अधि. . १६ दर्शपूर्णमासयोप्यदानस्या दशमाध्याये तृतीयः पादः३ दृयार्थता ... १६३ १ विकृतौ सामिधेन्यादिप्राक- १७ जीवतामस्थियज्ञः तेतिकर्तव्यतानुष्टानम् १८ अस्थिय अम्नां जपायनु- २ वायव्ये पशौ हिरण्यगर्भादि- शनम् मन्त्रस्य उत्तराधारे गुणत्यम् १६६ १५ अस्थिय शुक्रादिस्पर्श अ. ३ चातुर्मास्यसोमयोरासादन- सनां कर्तृत्वम् १६३ नियोजनयोः प्राकृतगुणवि- २.जास्थियो भन्ना काम्यक- धित्वम् मदिननुष्टानम् ४ अप्रिययने प्राकृतवैकृतोभया- २. अस्थिय अस्ना मूक्तवाक- हुत्यमुष्टानम्... गताशामनाननुष्ठानम् ५ पुनरावाने प्रथमाधानदक्षि- २२ अस्पियज्ञ होनुः कामाभावः १६४ २३ यजमानस्य मृनावपि सर्व. ६ आप्रयणे वासोवत्खयो. पा- स्वारसमापनम् काभावः ७ आग्रयणे वामसि पाकाभावः १६८ २८ यजमानस्य मृतौ सर्वस्वारस्य शुकरानांद्यनुष्ठानम् १६४ ८ आग्रयगे वासोवत्सयोरभि- २५ सर्वस्वारे यजमानमृतावप्या- घारणाननुष्ठानम् १ज्योतिटोमे गवामेव द्वादश- युराशनम् शतस्य दक्षिणात्वम् १६८ २६ हादशाहे अनुयायाधनुष्टा- १० विभागेन यागे दक्षिणाया नम् १६४ दानम् २७ पवमानटी निर्वापानुष्टानम् १६४ १६८ ११ ज्योतिटोंमे समाख्यातो द. २८ वाजपेये मुष्टिलोपः क्षिणारिभागः २९धेचादिशब्दानां गवान्वित- प्रतिपादकता १२ भूनानकाहे तस्य दक्षिणेत्य- ३० वायम वेतमित्यत्राजस्यैवा- नेन करसकतुदक्षिणामधः १६९ लम्भनम् १६५ | १३ यस्य सोममाहरेयुरित्यादा- ३९ सायकचिन्यष्टयोः खलबा- वेकां गामित्यनेन गोगनसं- सोनालयोः क्रमेण सादि. ख्यायाधः सक्नेहयत्वनियामकता ... १६५ १४ साधाके त्रिवन्सेन सर्वक- यार्थयाधः ३गपाल्यां तक्षणाभावः १६६ १३ गवायां पहणाधनुष्टानम् १६६ १५ अवमेध प्राकाशाविन्यनेना- ३४ महास्तृियो धानामु अव. ध्वभागपाधः १६ उपहन्ये अवेन फूलकनुदा- গাশৱান क्षिम्यराधः ... ... ... ... .. ... ... ... ... ..4 ·अधि. १. ऋतपेये सोमरमसेन कूल- ऋतुदाक्षिश्यस्य बाधः १८ वाजपये रथस्य भागनियाम- क्ता १७. ... ... ... ... ... ... ... ... दशमास्याये चतुर्थः पादः४ १ अग्न्यादौ नारियहोमादिभि- नयादीना समुचयः... १७१ २ बृहसतिसवादिगु बाईसत्य- प्रह.प्रान्दवायवादिप्रहा- मा समुच्चय.... ३ वाजपये ऋतुपशूना प्राजाप- त्यपशुभिः समुचयः • साड्मण्यामामनहोमानुया- जाना समुञ्चय. ५ महानवे ऋलिएपणानस्य - ल्युपगानेन समुचयः ६ अजनाभ्याने नवनीताभ्य. शनाय गौगुलवाभ्यअना- दिभिः समुचयः १७२ महानते अइतवाससम्वार्या. दिभिः समुश्यः ८ महारते रथन्तरादिधाम्ना लोकादिसामभिः समुधरः १७१ चिद्विकृती कौत्यादिभि. मारताना बाधा १. कौमादिभियवस्थया एका- दिवाय: ?? বিৰিাৱলীলত্ত यथाक्रम प्रातसामवाधा- १७ १२ पपमान एव सिलाविपद- बोमन्ना मामादागेपो ..॥ अधि. . १३ यागादौ विधिशब्देनैव देव- वाभिधानम् ... १४ अतिदेशस्थलेऽपि विधिश- देनेव देवताभिधानम् १५ आषाने अने: सगुणेनाभि- धानम् १६ आधानाज्ययोरमेYिणेना- भिधानम् ... १७ गवानुवन्धपदाग्ययोर्वि- विशन्दा-यामेवोसावनस्स- तिरान्दा-यामभिवानम् . १७५ १८ अवभृथे प्रीवक्षणयोःखिरक- देनाभिधानम् १९ अमीयोमीये समयोगेषु नि. गुणेनामिपदेनामेरभिधानम् १७५ २. अनुयाजेपु खिरकृयागस्य सरकारकर्मना २१ दर्शपूर्णमासयोः यान्यापुरो- अनुदास्ययो. सरकारकर्मता १७६ २२ मनोतायामूहाभावः १७६ २३ कण्वस्थन्तरस्य स्वयोनी गा- नम् २४ यम्परयन्तरस्य सयोन्युत्तर- योगानम् २५ अमिति तानयोरवि- ... ... ... ... ... ... ... ... বানাবালিয়াবি- कारणावादनम् .. .. ... .. इशमायाये पश्मः पादा ५ १ एकदेशमदणे प्राथमिवाना मेव हनम् ... २ एरिक भासरे मानन १५.

·२५ ... ... ७ वदिष्पवमाने ऋगागमः .... गमेन संख्यापूरणम् ... ... णम् ... ... अधि. पृ. अधि. पृ. ३ एकतामूचि धूर्गानम् १७८ " समान विध्यर्थता १८२ ४ द्विरात्रादिषु दशरात्रस्य वि. २४ प्यूहद्वादशाइस्य समूढविका- ध्यन्तानुष्ठानम् स्वम् १८३ ५ सप्तभिराधूनोतीत्यनेनानी २५ सवत्सरसत्रेनीकानां वि. धूननायकमन्त्राणामनिय. मेनोपादानम् ... १७८ | २६ व्यूढे मन्त्राणां छन्दोव्यति- ६ विद्धखोमके प्राप्तानां सा- कमः म्नामागमः दशमाध्याये पष्टः पादः६ ८ सामिधेनीप्ववशिष्टानामा १ रथन्तरादिसाम्नां तृचे गानम् १८५ २ सहवशब्देन वीक्षणस्य का- पोइशिनां प्राकृतत्वम् १७९ लार्थता १८५ १० आग्रयणादेव पोडशिग्रहणम् १७९ ३ गावामयनिक पश्यपहे वृह- १ तृतीयसवन एव पोडशिग्रह- दयन्तरयोविभागः १८६ १८० । प्रायणीयोदयनीययोरकाद- १२पोइशिग्रहस्य सस्त्रोत्रशन्न. शिनानां विभागः १८६ स्वम् १८० ५ विश्वजित्सर्वपृष्ठ इत्यत्रक- १३ अशिरसां द्विराने पोइशिनः स्यैव पृष्ठदेशे निवेशः परिसख्या ६ वरूपवैयजसाम्नोः पृष्ट कार्य १४ नानाहीने पोशिप्रग्रहणम् १८० निवेशः १८६ ५५ विकृती ग्रहाणामाग्रयणाग्रता १८१ ७ दिमिटोम इत्यत्र स्वोम- १६ संसवे उपवत्यप्रवत्योरभावः १८१ गतसंख्याविकार: १८७ १७ ऐन्दवायवस्य सर्वादाक्प्रति. ८ उभयसाम्नि वृदयन्तरयोः कर्पः १८१ समुच्चयः १८. १८ कामयोगेश्येन्द्रयायवायादा ९ मवानघृताशनयोः पडहा- वप्रतिकरः १८१ न्तेऽनुष्ठानम् १८७ १९ आधिनाग्रादिप्रहाणां प्रति १. पहावृत्तावपि मध्यरानघृता. कर्षः १८२ शनयोः सकृदनुष्ठानम् ... २० अधिनादिग्रहाणामन्दवाय ११ गवामयने मध्वशनघताश. वस्य पुरःप्रतिकर्यः नयोः प्रतिमासमावृत्तिः २१ सादनात्य प्रतिकपः १८२ १२ द्वादशाहे सत्रिभिरपि मध्व. २९व्यनीकायामैन्दवायवानतो. शनम् १८८ के समानवियर्धता १३ मानसस्य दशमाहात्वम्... १०८ न्या. भ.३ ... ... १८० ... ... ... .. ... ... ... ... १८२ ...

·१८८ ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... अधि. पृ. अधि. . १४ सत्रस्य बहुकर्तृत्वम् १२ प्रायणीयालिध्ययोः शवि. १५ सत्रे यजमानानामेव ऋद्धि- डान्तत्वम् वत्वम् १८८१ १३ प्रायणीयातिथ्ययो. पूर्वाभ्या १६ सनाहीनयोविवेकः १८८ शविडाभ्यां सस्था १७ पौण्डरीक सकृदेव दक्षिणा १४ उपसत्सनिधौ पडितानामा- दानम् घारादीनामपूर्वाजत्वम् १८ पौण्डरीक सर्वासा दक्षिणा १५ अवभृथस्यापूर्वमित्वम् १९३ ना विभज्य नयनम् १८९ / १६ वाजपेयादौ यूगदीना सा- १९ मनोनच इत्यनेन यावदर्थ दिरत्वादिनियमः मृवामुपादानम् ... १८९/१७ सम्येषि प्राकृतदन्यदेवत. २. वाससि मानोपावहरणयोर- निवृत्तिः नुष्ठानम् १८५ १८ औदुम्बरस्य खादिरताबाध- २१ अर्गणे हदे बासोन्तरम् १८९ कत्वम् २२ उपावहरणार्थमेव वासोऽन्त १९ उत्सत्तियारये ध्रुतेन गुणा- रोल्पादनम् . न्तरसहितप्राकृतवैकल्पिकद- व्येण वैकस्विद्रव्यान्तरवायः १९४ दशमाघ्याये सप्तमः पादः ७ २० पञ्चावत्तेव चपा कार्यत्यत्र १ज्योतियोमे प्रत्यक्ष हविभेदः १९. वपापदस्याझोपलक्षक बम् १९५ पशोईदयादिभिरेव याग ११० २ ज्योतिष्टोमेनिग्याशेपैत्र्यः दशमाभ्याये अएमः पादः विपद्धोमः १ पदासाधिकरणम् ४ अच्यूध्या इसमक्षविकारता १९१ • न तो पशावित्यस्य निप. ५ यनिष्टोभक्षविकारत्वम् घरवम् ६ मैनावरणस्यापि शामक्षित ३ नातिराने इत्यादौ नमः प्र. तृत्वम् तिषेधार्थत्वाद्विकपः • मैनावरुणस्यैरभागत्वम् ४ अनाति जतिलास्यादेस- ८ प्रतिप्रम्यानुभक्षामा यादवम् आगो यजतीत्यनेना. ५ श्ययकादाभिधारणानभि- पूर्वमशीविशनम् धारणवास्ययोरादत्वम् १९. १० गृहमीय खिदायनुष्टा ६ भाधान उपवादय विकरच. नम् परत्वम् 11मृदमधीयाशिमादिभक्ष. दीक्षितो न दातीराव: पाभाव: कार्वतया प्रतिपायम्... १९. ... ... .. ... ... ... ... ...

·२७ ...१९८ ... भेदन प्रदानम् ... ... १९८ ... ... १९८ ... अधि. पृ. अधि. . ८ विशेषशास्त्रस्य सामान्यशा- ६ बहुवचनस्य त्रित्वपर्यवसायि- अवाधकतम्... खम् विकृतौ श्रुतस्य साप्तदश्य- ७ उत्तरा दोहयतीत्यत्र सर्वासां स्यानारभ्याधीनविभ्युपसहा. गवां दोहनविधानम् २०३ रार्थत्वम् १९८ ८ प्रधान देश्यशानां तन्त्रम् २०३ १. पृथिव्यै स्वाहत्यादिमन्वेषु ९ कृष्णग्रीवयोः प्रथमत्तीययो- स्वाहाकारानानत्य नियमार्थ. लम् १५ अरया समानवियसिद्ध्यर्थ एकादशाध्याय द्वितीयः पादः २ विकृतावग्न्यतिमाययोप १ आग्रेयादीनां प्रधानानां त- देशः न्त्रम् १२ उपस्तरणाभिधारणाभ्यां स. २ दर्शपूर्णमासष्टियु सधभेदेना. हैव चतुरवत्तम् झानां भेदनानुशनम् २०४ १३ उपांशुयागेऽपि चतुरवदानम् १९९ ३ अध्वरकल्पाया त्रिषु सघेष्व. १४ दर्शपूर्णमासयोरामयेन्द्रामयो- झानां भंदनानुष्टानम् नुवादत्वम् ... ४ वमाहोमस्य तन्त्रेणानुष्ठानम् २०५ १५ उपाशुयाजस्य धौवाज्यद्रव्य ५ देवताभेदे वसाहोमानां भेदे- त्वम् २०० नानुष्ठानम् २०५ १६ उपागुयागस्य प्रकृतदेवता ६ यूपकादशिन्यां तन्त्रेण यूप- नियमः २०० हुतिः १७ उसयाजस्य विवादिदेव. ७ साहावमृयश्यावनुष्ठानम् ताकत्वं पौर्णमासीकर्तव्यत्व च ३०१ ८ उत्तरदक्षिणविहारयोदना- १८ एकपुरोगशायामप्युपांशुयागः २०१ नुष्ठानम् ९ उत्तरदक्षिणविहारयोः कत्र- एकादशाभ्याये प्रथमः पादः१ भेदः १ आग्नेयादीनां समुदिताना १० उत्तरदक्षिगविहारयोरापरा. तन्त्रेण स्वर्गफलकत्वम् निकहोमानां भेदेनानुष्ठानम् २.६ २ बहानामेककार्यवम् २०२ ११ वाजपये ब्रह्मसान्यालम्भस्य ३ काम्य कर्मणां भूयोऽभ्यासा- कर्मगेषप्रतिपधार्थतम् धिकरणम् १२ अहीने उक्षणामुत्सर्गस्य कम- ४ अपघातादीनामातण्डलनि शेषतिपधार्थत्वम् पत्तेरन्यासः १३ अभिपेचनीयदर्शपययोमदन ५प्रयाजाधाना मनुष्टानम् २०३ प्रयोगः ...२०० ... ... ... ... .. .. ... ...

·३० .. .. अधि. . अधि ११ सवनीयपशुपुरोडाशयो पा १. आधारऽपि मन्त्रान्त कर्म १२८ शुक तन्त्रम् ... १३ एक्कार्यार्थाना मन्त्राणा १२ समानतन्त्रयो प्रकृतिविक- विकल्प ०२८ त्योविकृतितन्त्रोपादानम् . २२५ १४ सख्यायुत्तमचाणा समुच्चय २२८ १३ भाप्रयण प्रसूनवहिपामेव न १५ उरुप्रथावत्यादीना निरपमा हणम् साधनत्वावगमाद्विकल्प २२८ ५४ द्यावापृथिव्यादीना सर्वपामे १६ हौनारयमन्त्राणा समुच्चय ०८ वतन्त्रत्वम् .२५ द्वादशाध्याये चतुर्थ पाद.४ द्वादशाध्याये तृतीय पाद ३ १ जास्तुत्याशीरभिधानाना स १अष्टराने वन्सत्वगहतवाससो मुच्चय समुच्चय ऐन्दावाहपत्ये विविधया अनुनिवाप्यापुरोडाशाना पु ज्यानुवास्ययोर्विकल्प रोनाशस्यैव तनित्वम् ६ ३ सोमयसापनाना समुन्बय ०२९ ३ माघारयोरूर्णत्वरजुवादी ४ उपयतनादीना प्रतिपत्तिक ना समुचय ४ प्रयोजनैश्य गुणाना विक्त्य ..६ आधाने सायावतीना दक्षि ७ वैगुण्यसमाधानार्थाना प्राय णाना विकल्प ०३० चित्ताना विकल्प २२६ ६ पशुगण जाधनीना विकल्प ०३० ६ नैमित्तिकप्रायश्चित्ताना समु ७ उखाया काम्येन नित्याने चय २०७ विव २३० ७ कर्मकालेऽनध्यायेभीमना ८ वैकारिकामेराहवनीयवाभाष २३. २२७ वैकारिकामेराधानिकसत्ता ८ मणि मन्त्रकाण्डस्वरेणैव राभाव मन्त्रोचारणम् १. नित्यस्योख्यस्यामेरधारणम् २१ ९ ब्राह्मणोत्सनमन्त्रणा ग्राह्मण ११ सोपु औदुम्बरीसमानादीना २२७ मक्यजमानतत्वम् १.करणमन्त्राणामन्त पदाथा १२ तनापि गृहपतिक्तमत्वम् ०३१ नुदानम् १३ तनैवाशनादीना सर्वकर्तृक १ वसोपाराया मन्त्राते कर्म ०३१ सनियत ९.८ १४ ब्राह्मणस्वैवात्विज्यऽधिकार ५३१ समाप्ताऽधिकरणानुक्रमणिका । भणा समुच्चय . .. .. णा प्रयोग . .. २७ .. स्वरण प्रयोग ..

·श्रीमत्तत्सदुपाख्यभट्टवैद्यनाथकृतः न्यायविन्दुः। ------ प्रथमोऽध्यायः। प्रथमः पादः। नत्वा जैमिनिमाचार्य शवरस्वामिनं तथा । कुमारिलं च तद्रीत्या न्यायविन्दुर्विधीयते ।। धर्मजिज्ञासाधिकरणम् ॥१॥ अथातो धर्मजिज्ञासा ॥१॥ अध्ययनस्य स्वर्गाद्यर्थत्वात्कर्तव्यान्तराभावात्तदनन्तरमेव गुरुगृहात्स- मावर्तितव्यमिति प्राप्ते,-अर्थज्ञानरूपदृष्टफले संभवति अदृष्टकल्पनायोगा- ज्ञानस्य च विचारं विनाऽसंभवतिं कृत्वा समावर्तनमिति सिद्धम्॥१॥ धर्मलक्षणाधिकरणम् ॥ २॥ चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः ॥२॥ अत्र धर्मस्वरूपं तत्प्रमाणं च श्रुत्यर्धाभ्यामुच्यते । चोदना विधिः लक्षणं प्रमाणं यस्य तादृशोऽर्थः वलवनिष्ठाननुवन्धीष्टसाधनं यः स धर्मः । अत्र अर्थो धर्म इत्युक्ते भोजनादावतिव्याप्तिः । अतश्चोदनालक्षण १ वेदाध्ययनानन्तर यतोऽध्ययनस्यार्थज्ञान प्रयोजनमतो धमविचारः कार्य इत्यर्थः । २ स्वाध्यायविधेरक्षरग्रहणमात्रपर्यवसायित्वे लोकत एवार्थप्रतीतावर्धात्य नायादिति स्मृतश्च तावन्मात्रमध्ययनविधः फलमिति हृदयम् । ३ लभ्यमाने फले दृष्टे नाटपरिकल्पनेति न्यायादिति भावः । न च लोकमिद्धेश्य विधिविफलः । अधीतरेख वेदैरवगतानि कांग्यष्टितानि फलदानि नान्यथेति नियमार्थत्वात् । न चाधीत्य सायादिति धूयमाणमध्ययनसमावर्तनयोः पौर्वापर्य भग्यतेति वाच्यम् । व्याकरणस्मृतिवलेन तयारकर्तृत्वमात्रावगमनेन कालान्तरानुष्टानेनापि तदुपपत्तेरिति तत्त्वम् । ५ चोदनागम्यत्वे सति मुसाधिकटुःखाजनकत्वं धर्म- मामान्यलक्षपाम् । अत्र चोदनालक्षणेत्यस्यः, चोदनव तस्य लक्षणं, चोदना च तस्य लक्षणमेवेन्यवधारणद्वपतित्वादतलक्षणचैत्ववन्दनादचोदनापामगमकत्वस्य च च्यात्तिः फलम् । ॥

·२ न्यायविन्दुः। [पाद ? ति । भोजनादेरिप्रसाधनत्व तु न विधिप्रमाणकमिति तद्वारणम् । श्येन- रूपो यागहोमादि, द्रव्यरूपो गोदोहनादिः, गुणरूपो नाचष्वादश्चात ४. व्यम् । एर स्वरूपे उक्ते अर्थाद्ध में प्रमाण चोदनेत्युक्त भवति । तथाहि- विधिवाची लिदानिश्वोदनेव्युच्यते । स च प्रवर्तनारूपविधियोधक । प्रर- तना चेष्टसाधनमेवेत्यर्यायागादे श्रेय साधनत्वरमा भवतीत्येवरीत्या धर्मप्रमाणत्व बोध्यम् ।।२ प्रमाणपरायधिकरणम् ॥ ३॥ वस्य निमित्तपरीष्टिः ॥३॥ तस्य धर्मस्य निमित्त प्रमाण चोदना तस्य परीष्टि परीक्षणमस्मिन्पादे नियत इति शेष ॥३॥ प्रत्ययस्य धमप्रमापक्वाभावाधिकरणम ॥ ४॥ सत्सपयोगे पुरुपस्येन्द्रियाणा बुद्धिजन्म तत्सत्यक्ष- मनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वात् ॥ ४॥ धर्मे प्रत्यक्षमनिमित्तमप्रमाण तस्य विद्यमानमात्रोपलम्भकत्वान् । कुत' पुरुपस्येन्द्रियाणा सत्सप्रयोगे सद्भिरथै सनिक यलो बुद्धि- जन्म तस्मारित्यर्थ । वथा च यागात्स्वगोत्पत्तो नेन्द्रियाणा प्रामाण्य- मित्यर्थ ॥४॥ अन्दस्य स्वनप्रामाण्यापिकरणम् ॥५॥ औत्पचिकस्तु शन्दस्यार्थेन संबन्धस्तस्य ज्ञानमुपदेशोऽव्यतिरेकचार्येऽनुपलब्धे तत्स- माण वादरायणस्यानपेक्षत्वात् ।। ५॥ गार्थसपन्धस्य सस्तरूपस्य पौरुषेयत्वाचोदनायातदपेक्षत्वेनापा- १ युनिपूर्वकमाधनकारात परीक्षामन्यत्याने पूरणायम् । २ विद्यमानवस्तुप रिच्छदकस्यैन्द्रियकस्य भविष्यदमपरिछेदकन्याभावात् । अत एव भावनाब रजयो गिप्रत्यक्षविषयवपि न । ३ शब्दम्य वदघकपदस्थ तटाच्यार्थेन शविरप मथ स्वाभाविकस्तस्य धर्मस्य मान सापकमुपदशा विधि प्रत्यक्षायनुपलल्या- मध्यतिरकोळ्यभिचारी दृश्यते अत इतरानपक्षत्वात्स्वत प्रामाभ्यातप्रमाणमिति बादरायणस्यापि समतमिति सूत्रार्थ ।

·अधि.७] प्रथमाध्यायः॥ माण्यमिति प्राप्त उच्यते । शब्दार्थसंपन्यस्यानादित्वान्न सापेक्षत्वेनाप्रा- माण्यमिति । अनुमानं ज्ञातसंवन्धस्यैकदेशदर्शनादेक- देशान्तरेऽसंनिकृष्ऽर्य बुद्धिः। अनुमानस्य धर्माविषयत्वं दर्शयितुं तल्लक्षणमुच्यते। ज्ञातसंबन्धस्य पुरु- पस्यैकदेगदर्शनान् । एकस्य संरन्धिनो दर्शनादेकदेशान्तरे संवन्ध्यन्तरे- ज्मंनिकटेऽर्थे बुद्धिरनुमानम् । यथा ज्ञानरहिधूमनियनसामानाधिकरण्यस्य पुरुषस्य धूमम्पैकदेशदर्शनादसंनिटे एफदेशान्तरे वह्नौ बुद्धिरिति । एवं च धर्मसंबन्धिनो लिङ्गस्य अग्रहान्नानुमानसंभव इति भावः ॥ ५ ॥ वेदस्यार्थप्रत्यापकत्साधिकरणम् ॥ ६ ॥ तैद्भूतानां क्रियार्थेन समान्नायोऽर्थस्य तन्निमित्तत्वात् ।। ६ ।। वाक्यार्थानामनेकत्वेन तत्र संकेतामभवादसंबद्धार्थम्य च प्रतीता- मोहरूपत्वान्न चोदनाया धर्मप्रमाणत्वं युक्तमिति प्राप्त-पदैः पदार्थोप- स्थिती आकासायोग्यतादिवलेन तदन्वयस्य प्रतीतेर्मूलभूतपदार्थवत्तया प्रमारूपत्वोपपत्तेर्युक्तं प्रामाण्यमिति सिद्धान्तः ॥६॥ वेदापौरुषेयत्वाधिकरणम् ॥ ७ ॥ वैदेश्चिके संनिक पुरुषाख्याः ॥ ७ ॥ वेदाः पौरपेयाः वास्यत्वात्, भारतादिवदिति प्राप्ते- वेदस्याध्ययनं सर्व गुर्वध्ययनपूर्वकम् वेदाध्ययनसामान्यादधुनाध्ययनं यथा इत्यनुमानादवध्यस्मरणसाहितान् । पुरुपाधीनत्वेऽपि अपूर्वतया न तकृतत्वं काठकादिसमाख्यापि तत्प्रोक्तत्वादुपपन्नेति तम्माञ्चोदनालझणो- ऽयों धर्म इति सिद्धम् ॥ ७॥ इति श्रीन्यायबिन्दी प्रथमस्य प्रथमः पादः॥१॥ १ इदमुपलक्षणं मादृश्यार्यापत्त्योरपि प्रत्यक्षपूर्वकत्वात्सर्वप्रमाणाना तदप्रवृत्ता- वन्येपामप्यप्रवृत्तिः । २ यतः अमिहोनादिषु नियतानां पदानां क्रियावाचिना सह पाटो दृश्यते अतः नियावाचस्पदघटिताद्वाक्यार्थज्ञान तस्य पदपदार्यानपूर्वकत्वा- दित्यर्थ. । ३ एके नैयायिकाः काठबादिममाख्यानां पुरुषाट्याघटितत्वाद्वेदान मादीनादुरित्यर्थः।

·न्यायविन्दुः। [पादः२ प्रथमाध्यायस्य दितीयः पादः। अर्धवादप्रामाण्याधिकरणम् ॥ १॥ आम्नायस्य क्रियार्यत्वादानर्थक्यमतदानां तस्मादनित्यमुच्यते॥१॥ चोदनारूपस्य विधरेव श्रेयःसाधनस्वरूपधर्मत्वबोधकत्वात्तत्र प्रामाण्यं युक्त, अर्थवादादेख्नु वायु क्षेपिठा देवतेत्यादेविधितद्विपयन्यंशभावना- प्रतिपादकत्वाभावान्न तत्संभवः । तथाहिन्यजेत जुहुयादित्यादावाख्यात- सामान्यतया पुरुपप्रवृत्तिरूपा भावनोच्यते लिडादिविशेषशत्तया च तदनुकूलल्यापाररूपाप्रवर्तना विधिरूपातयोरन्वये भावयेदित्यों भवति । तत्र किं भावयेदित्याकाडायां फलं स्वर्गादि, केनेत्यपेक्षायां यागादिधा- त्यर्थः, कथमित्याकादायां सोमादिद्रव्य देवता मन्त्रोक्षणादिसंस्कार- प्रयाजादीनि संयध्यन्ते । तादृशी भावना हि स्वर्गादिश्रेयासाधनं वि- घिविपयत्वेन च धर्मस्तद्विशेषणतया च यागादीनीति तत्प्रतिपादकानां धर्मप्रामाण्यं युक्तम् । वायु इत्यादर्थवादानां विधीयमानभावनाविशेषण- प्रतिपादकत्याभावादपौरुषेयत्वेऽपि न धर्मप्रमाणत्वं किल्वध्ययनविधि- चशेनादृष्टास्वमिति प्राप्ते, दृष्टे संभवति अदृष्टकल्पनायोगाद्यथासंभव प्रयोजनवदर्थज्ञानमेवाध्ययनफलं, सचार्थवादेभ्यो यद्यपि यथाश्रुतेभ्यो न भवति तथापि तात्पर्यार्थलक्षणया स्तावकत्वे तत्संनिहितविध्येकवाक्य- स्वदशेने संभवतीति युक्तं प्रामाण्यमिति सिद्धम् ॥ १॥ विधिवनिगाधिकरणम् ॥ २॥ विपि स्यादपूर्वत्वाद्वादमात्रं ह्यनर्थकम् ॥ २॥ पशुविकृती औदुम्बरो यूपो भवतीत्युक्त्या 'ऊन पशूनाप्नोति ऊजों- वरुध्या (इति) द्वितीयाचतुर्थीभ्या पश्चन्नयोः फलयोक्तेरन्योन्याकाझ्या समभिन्याहारादौदुम्परत्वस्य तत्साधनत्वावगमादर्थवादस्थापि विधाय- कत्वेन प्रामाण्यमिति प्राप्ते,-विष्यभावे साधनत्वस्य कामशब्दायभावे च फलत्वस्यानदगमात्स्तुत्यैव विधिकल्पनमतो न फलपरत्वमिति । -मिटाना पत्त्यारजना वायुः शीघ्रगामी देवता तो वायव्यः पशुरा शेनेत्यर्थः । इदमुप- लक्षणम् । निपंधकास्यैकवाक्यतयार्थवादानां निपंधागेपि तात्पयावधारणात् । ३ उदुम्बरस्वत्य विधिरेव स्यादपूर्ववादर्थवादन्वे स्थायवोधलादानस्यादिन्यर्थः ।

·भीष. १] प्रथमाध्यायः। हेतुवनिगदाधिकरणम् ॥ ३॥ हेर्दा स्यादर्यवचोपपत्तिभ्याम् ॥३॥ 'शूग जुहोति तेन ह्यन्नं क्रियते' इत्सर हिशदेन होमसाधना ग्णवस्य हेतुत्वम्योक्तत्वात्तद्वगेन यद्यदन्नकरणं तेन तेन होतव्यमिति व्यानि वचनकल्पनाद्दीपिठरादीनामन्येपामपि होमसाधनत्वप्राप्तेः शुमतिमा शिकानुवाद इति प्राप्ते,-ौतहोमसाधनभावम्य शूर्पम्यानुमानिमिया योगाद्वेदस्य हेत्वनपेझत्वानियत इति वर्नमानापदेयादगाइय. वेनि सिद्धम् । मन्त्राणामपंप्रत्यायनायंत्वापिकरणम् ॥ ४ ॥ तदर्थशास्त्रात् ॥ ४॥ 'रहिमदनं दामि' इत्यादिमन्त्राणामष्ठायॉधारणमेन न त्वरमा शकत्वं तया मति व्युत्क्रमेणापि पाठापत्तेलिङ्गादेव तत्सिद्धा 'इमामगृभग ब्रगनामृनस्येत्यश्वाभिवानीमादत्ते' इत्यादिवचनवयऱ्यांपत्तेश्चेनि पाने, अर्थप्रकाशनम्य दृष्टत्वात्तदर्थत्वमेव । ऋमाशुपायनियमाः परमदृष्टायां । पुनर्विनियोगपचनं तु परिमंग्याद्यर्थ लिङ्गाद्धि अश्वरशनायामिव गर्दभाग- नायामपि प्राप्तस्तनित्यर्थम् । मा चैकत्र विधौ अन्यत्र मन्त्राकालामृत विकविष्यकल्पनादार्थिफीति न श्रुतहान्यश्रुतकल्पनाप्रामवाधरूपदोप्याप- त्तिरिति सिद्धान्तः । इति श्रीन्यायपिन्दो प्रथमस्य द्वितीयः पादः । प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः । स्मृतिप्रामाण्याधिकरणम ॥१॥ धर्मस्य शब्दमृन्दत्वादशन्दमनपेक्ष्यं स्यात् ।। १ ।। मन्यादिम्मृतीनां मूलमूतश्रुत्यमावात्सत्त्वे वा स्मृतिप्रणयनरयाद्धा- १ मुतानि गाय विधायक शूरण होमः कार्य इति यतग्नेना प्रयतं गत व गदम्यापरसपनानागापामानापेलसरत्याग म भरमीय. । ३ प विधानम् विपाप इति यावत् ।। ग: पराप्रपनादिकपोय. या पाने' उस प्रपोनि पुगेन प्रपति विध सन एव बारमार्यगर्भ मन्योचारण कमिन्यः ।।

·६ न्यायविन्दुः। [पाद: ३ न्त्यादिमूलवेनाप्रामाण्यमिति माने, मन्वादीनां वैदिकत्वाद्धर्मयुद्धपाऽटका- द्याचरणाच श्रुतिमूलकत्वमेव तलमनः । अस्माकं श्रुयदर्शनेऽपि तेयां नदर्शनसंमवास्मृतिप्रणयनं विना अस्मदादीनां तदर्थनानासंभवात्तत्सार्थक्य- मतः प्रमाणं स्मृतय इति सिद्धान्तः ॥ १ ॥ मृतेः प्रावत्पाधिकरणम् ॥२॥ *विरोधे वनपेक्ष्यं स्यादसति हनुमानम् ।। २।। औदुम्बरी स्पृष्ट्वोदायेदिति प्रत्यक्षश्रुतिविरुद्धा औदुम्बरी सर्वा बोष्टे- चितव्येति स्मृतिरप्रमाणं, विरोधे मूलानुमानासंभवादिति भाष्यम् । वार्तिके तु स्मृतिमूलश्रुतेः कस्य चित्प्रत्यक्षसंभवात्स्मृतेरमामाण्याभावेऽपि प्रत्यक्षा- त्पूर्व तदर्थाननुष्ठानमेवात्र सिद्धान्त इत्युक्तम् ॥२॥ टोभादिदृष्टमूटकस्मृत्यप्रामाण्याधिकरणम् ॥ ३ ॥ हेतुदर्शनाच ॥ ३ ॥ यत्र तु वैसर्जनहोमीयं वासोऽध्वर्युः प्रतिगृहावीत्यादौ लोभमूलकर्व दृश्यते तत्र मूलश्रुत्यकल्पनादप्रामाण्यमेवेति सिद्वान्तः ॥ ३ ॥ ऋमतः पदार्थप्रावल्पाधिकरणम् In शिष्टाकोपेऽविरुद्धमिति चेन शाखपरिमाणत्वात् ॥ ४ ॥ आचान्तेन कर्तव्यमित्यादिस्मृतिविहिताचमनादेवेंदं कृत्वा वेदि करो- तीति श्रोतक्रमण वाघ इति प्राने, क्रमस्य पदार्थधर्मत्वात्तदपेक्षया आचमनादेः पदार्थत्वेन पावल्यं प्रमाणवलापेक्षया च प्रमेयबलाबलमेव पूर्वोपस्थितत्वा- इलयन् प्रमाणविरोधस्य प्रमेयविरोधमूलवेन पूर्वोपस्थिततद्विरोधेन प्रमेय- बलावलम्य पूर्वमेवालोचनादिति तेनैव निर्णय इति नाचमनादेवधिः यम. परमदृष्टार्थ इति द्वि पु पाठः। ५ चोदनालक्षणलक्षितस्य धर्मस्य वेदमूल- कवादवेदमूलकारकाः कर्तव्या इत्यादिपौरपेयवाक्यमनमाणमिन्यर्थः । १ प्रत्यक्षश्रुतिविरोथे स्मृते. मामाण्यमनगोवार्यम् , असति विरोधे तु शुत्य- नुमान भवति । अनुमितभुस्यपेक्षया प्रत्यक्षश्रुतेर्वलवत्त्वात्तदविरोधनानुमानप्रवृत्ति- रिति भाव. { २ लोभादिदृष्टकारणमदावादप्रमाण स्मृतिरित्यर्थः । ३ वैदिक' सह विरोध अमत्यविरुद्धमाचमनाद्यनुष्टेयम्, प्रयोगविधाववगतसख्यापरिमाणादेः सत्वा- पमित्यर्थः । अत्र सूत्रद्वयम् । शिष्टाकोपेऽविरुद्धवमिति चेत् इत्याध न शास्त्रपरि- माणत्वान् इति द्वितीयम् । भाष्यकारमतेःधिकरणद्वयम् । वार्तिकमते वस्तुनरिस्व- त्यादि तदपवाद..

·७ अधि.५] प्रथमाध्याय । किंतु क्रमम्यैवेति मिद्धम् । वस्तुतस्तु सकल पदार्यप्राप्त्यनन्तरं प्रयोगविधिना स्मरोषनान कस्यापि बाघ इति वेगविरुद्धशास्यादिवचनप्रामाण्यमाश- कय प्रमाणाना वेदो धर्ममूलं तद्विदा च स्मृतिमीले इत्यादिवचनेन पुराण- न्यायमीमामेत्यादिवचनेन च नियमाचदतिरिक्तम्य न धर्मप्रमाणत्वमिति मूत्रार्थ ॥४॥ सदाचारप्रामाण्यापिकरणम् ॥ ४॥ अपि वा कारणाग्रहणं प्रयुक्तानि प्रतीयेरन् ।॥ ४ ॥ वसन्तोत्मपाटिसदाचारस्य स्मृतिपनियन्यनामावान् महतामपि धर्म- व्यतिक्रममाहसीनादप्रामाण्यमिति प्रामे,-धर्ममुद्धया नित्यमाणस्य सदा- चाग्म्य स्मृत्यादिमूलत्वेन शिष्टाचार प्रमाणमित्येवं सामान्यतो निरन्ध- नेन च स्मृतित्रामाण्यमिति सिद्धान्त ॥४॥ शापप्रसिद्धपदार्थप्रामाण्यापिकरणम् ॥ ५॥ तेवदर्शनाविरोधस्य समा विप्रतिपत्तिः स्यात् ॥ ५ ॥ यनागि दाना दीर्घकादिपु प्रसिद्धि प्रमाण, यवान्या ओपवयो म्ला- यन्ते अधने मोदमाना इत्यादिवास्योपानुगुणत्वान्न तु कनवादी एव पीट- मनस्य वृक्ष एव गत्तिगर्यप्रयोगात् । म्लेच्छाना गजे प्रसिद्धिरप्रमाण गदार्थतत्त्वानभियोगानाआर्याणातुशगम्यपाविप्लुतिसिद्धपथ गदा धनत्त्वाभियुक्तत्वात्पील्वादिगाना वृक्षावाचकन्वमेव । अश्या स्मृतिवि- रद्धमानुलदुहितृविवाहाद्याचाराणा श्रुतिमूलवेन स्मृनिनुल्यत्वाट्यामाण्य- मिनि प्रामे स्मृतीना शिष्टतग्मन्वादिप्रणीतत्वेन प्रानन्यादाचाराणा च का. मादिहेतुस्वादप्रामाण्यमिति । यद्वा निश्चिवालादी लोके नैगुण्य- स्थान्यवरेशादिवाचस्व वास्योपे च स्तोत्रीयानरसौदनाशादिवाच- कत्यमिति विघनिपत्ति समेनि प्राते,वास्योपस्था, प्रसिद्धियर्गयसीनि मिद्धान्त । वास्योपाश्च स्तोत्रीयानवक प्रत्य नित्यध्वदोयादि, आ. दित्यश्वरग्त्युिक्ला अदिनिमान्ने इति, तथा ते बारा पागना प्रामा इति शेया ॥५॥ । গাঙ্গোলার্দোষাবার্থসাপ সয়লাব। • दाना मन्गू भूतागृतिमनुपाय स्मृन्या न्यनुमानादमयं सदाचारा निर्याधारी भय' । ३ भुरनुमाननारा तस्यम् । पर प्रारम्यान म्दयोरनुपम्मारानिप्रदानुस्यत्यय ।

·८ न्यायविन्दुः । [पादः३ म्यप्रतिपदार्थप्रामाण्याधिकरणम् ॥६॥ चौदित तु प्रतीयेताविरोधात् ममाणेन ॥६॥ पिकनेमसततामरसादिशब्दानां कोफिलार्धसच्छिद्रवर्तुलपात्रोत्पलादिषु म्लेच्छप्रसिद्धिः प्रमाणम्, आर्याणामर्थान्तरप्रसिद्धयभावान्निरुक्तद्वारकाम- सिद्धेः कल्प्यत्वेन दुर्घलत्वात् । वैदेऽपि तेषां श्रवणेन अपभ्रंशत्यायोगान् । तस्मात् म्लेच्छप्रसिद्ध एवार्थों पाह्य इति सिद्धान्तः । कल्पसत्राणां परत प्रामाण्याधिकरणाम १७ ॥ प्रयोगशास्त्रमिति चेत् ॥ ७॥ पाल्पसूत्राणां प्रत्यक्षवेदपाठन शाखान्तरतुल्यतया स्वातन्त्र्येण प्रामा- ध्यमिति प्राप्त, दृढकात्यायनादिकर्तृस्मरणास्मृतिवद्वेदमूलत्यम् । यत्र तु न्यायमूलत्वं तत्र न्यायदुष्टत्वेऽपामाण्यमेव । यथा उभौ वाऽविशेपादि- त्यादिसर्वपुरोडाशचतुर्धाकरणे पुरोडाशत्वाविशेषादिति, तत्रानेय चतुर्क- करोतीत्यनेन पुरोडाशं चतुर्धा करोतीत्यस्योपसंहाराहुप्त्वमिति सि. द्धान्तः ॥७॥ सामान्पतिकल्पनाधिकरणम् ॥ ८॥ अनुमानव्यवस्थानात्तत्संयुक्तं प्रमाणं स्यात् ।। ८ ॥ होलाकाद्याचारा बौधायनादिस्मृतिश्च आचरित्रध्येतन्प्रत्येव प्रमाणमिति प्राप्त;-अध्ययनव्यवस्थाया बौधायनादिगुरुकृतत्वान्न प्रामाण्यप्रयोजकत्यम् , आचरितृणा प्राच्यादीनां प्राच्यत्वादिनिर्वचनस्य व्यवस्थाप्रयोजक- स्थासंभवान्न तथास्वमिति सर्वसाधारणमेव प्रामाण्यमिति सिद्धान्तः ॥८॥ साधुशन्दप्रयोगनियमाधिकरणम् ॥ ९ ॥ प्रयोगोत्पत्त्यशास्त्रत्वाच्छब्देषु न व्यवस्था स्यात् ॥ ९ ॥ गादीनां गाव्यादीनां चानादिवृद्धव्यवहारेण तुल्यमेव वाचकत्वं व्या- १ म्लेच्छयवहत तत्पदार्यत्वेन प्रत्येतब्य बलवता प्रमाणेनाविरोधादित्यर्थः । २ कपमूत्रमनादीति चेदिति सूत्रार्थः । ३ अनुमितिकारणीभूताचारलिङ्गस्य प्रा- च्यादिदेशेषु नियतत्वादनुमिता श्रुतिः प्राच्यादिपघटितवानुमात येत्यर्थः । ४ कि. निकालं प्राच्या निवमतामपि कालान्तरे तेषामेव प्रतीच्या निवासदर्शनास व्यवस्था सभवतीति भावः । ५ श्योगेषु नियमगवेरणाया निर्मूलत्वाव्यावरणामृते. सानवादोगाव्यादिषु न नियम इत्यर्थः ।

·न - अधि १०] प्रथमाध्याय । करणम्य साधुल्लयोधने निर्मूलत्वेनाप्रामाण्यादन्यत्र तथानिपश्रुतिपाठास- भवान् । अत एप माधव एव प्रयोत्तल्या इति नियमम्याप्यसभव प्रयो- गम्य दृष्टार्थत्वान्, मूलासमनाच्च । वाचस्त्वरूपसाधुत्वस्य गाव्यादिप्वपि समानत्वादिति प्राप्ते अभियुक्तम्मरणेन व्याकरणेनानादिवाचरुत्वरूपसा- धुत्वगवने स्मृत्यन्तरस्य मूलत्वसंभाद्विविक्तशब्दस्वरूपस्य प्रत्यक्षत्वा- नान्धपम्पग । ए च प्रयोगनियमेऽपि साधन एर प्रयोक्तव्या इत्येतस्या एर श्रृंतर्मूलन्यसंभाब्याकरणप्रामाण्येन गवादीनामेत्र वाचकत्व गाच्यादीनामिति सिद्धान्तं ॥९॥ बोरवेदयो पदार्थक्याधिकरणम् ॥१०॥ प्रयोगचोदनाभावार्थकत्वमविभागात ॥१०॥ अत्र वदयमाणोपोद्धानत्वेने विचार्यते । तर लोकवेढयो शढार्थभेद' वादाना छान्दमवर्णागमादिधर्मभेदान् अध्यायानध्यायादिधर्मभेदाच । यूपादिशदेपु भेद स्पष्ट एप । तद्देदाचार्थभेट. उत्ताना व देवगना वह न्तानि श्रुतेश्च । आश्वनालादिशदानामर्यान्तरस्य स्पष्टत्वाधेति प्राप्ते,- वर्णाभदात्पदाभेदाच्छान्सत्वादिभेदेऽपि तस्यार्थप्रतीत्युपयोगित्वाभागादर्थ- स्याप्यभेट । उत्तानादिश्रुतेरर्थवादत्ता आश्वालादिष्वर्थभेदेऽपि न सनत्र भ- इति मिद्वान्त । एवं सनि गढाना व्यक्तावेन शत्ति अनुप्टानो- पयोगिवान् लिङ्गसत्यागारक्योगाच, न तु जावावमूर्तत्वेनातादगत्वात् । यदि चानन्तामु व्यक्तियु गम्त्यसमयोऽनन्तत्व या तदा जातिविशिष्टाया व्यक्ती तिरिति प्राप्ते, जावित्र्यान्योदयदभेदम्याप्यङ्गीकारान्नानुय- १ धाग्य पराच्यत्र्याकृतावदत्ते दवा इन्द्रममुनिमा ना बाचं व्यायुर्विति सोन बौहर यूश मन्च चेप वायं च तम्मादैन्दवायर गह गृयत, एक शद गम्य मान मुप्रयुन शास्त्रान्वित स्वर्ग लोक वामधुग्भरतीति च धुती शन्दमाधव प्रयागनियम च व्याकरणस्य प्रामाण्य प्रतिपादयत । . लोक्वेदया शन्दाभेद पायापारगजन्यायनान्यभाषप्रमहीनाशदानामभदायमिन्यध स्वादि गरिपा ४ आगनापयाग्यपहननारिकार्ययोगितामा व्यत्तापय रामवादिन्य पृक्षाभ्यामिपादी व्यक्ती प्रातिपदिका प्रत्ययाभिहितगिध्याकार• Pार साहिर मायादिवार गोधम् । समाना (माभदो व्यायाम्मना भेर । गोयाम्मनाभेद शाबग्यपादुमयायामना भेद नि यावत् । तपान मदामाजीकार उपपम । नदि जातिनांमध्यग्यां. न्तरभूत रिमपि तत्व, अपि तु सम्बयोगमुभयात्मक न्यायालपम् ।

·न्यायविन्दुः। [पादः४ त्वाद्यनुपपत्तिः अतो जातिरेव शक्या विशिष्टशक्तावपि विशेषणशक्तराव- श्यकत्वादोशब्दोचारणे सामान्यस्यैव बोधात् खण्डमुण्डादिविशेषाबोधाच । जातिव्यक्त्योभैद एवेति मते तु व्यक्ती लक्षणा । अतो जातादेव शक्ति- रिति सिद्धान्तः ॥१०॥ इति श्रीन्यायचिन्दौ प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥३॥ प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । । उद्भिदादीनां यागनामताधिकरणम् ॥१॥ उक्त समाम्नायैदमर्थ्य तस्मात्सर्व तदर्थ स्यात् ॥ १ ॥ उद्भिदा यतेत्यादिपु रद्भिदादिशब्देनोद्भेदनसाधनखनित्रााच्यत इति तद्विगिष्टयागविधिः प्रकृतज्योतिष्टोमाश्रितस्य वा द्रव्यस्य फले विधिरिति प्राप्त, फलोदनसाधनत्यम्य यागेऽपि सत्त्वाद्यागनामधेयत्वमेव, विशिष्ट- विधौ उद्धिनेति मत्वर्थलक्षणापत्ते: । अन्यथा यागकरणिकायां भावनायो द्रव्यस्य करणत्वायोगाद्यागस्य च करणत्वेन तन करणत्यायोगादुद्धि- देत्यनन्वयः । ज्योतिष्टोमाश्रितस्य फले विधौ धातारत्यन्तं पाराध्य वित्र- कृष्टविधानं चेति दोषः । अतो नामत्वं, तत्फलं तु संकल्पत्र्यवहारादिलाघव- मिति सिद्वान्तः ।। १॥ चित्रादिपदानां यागनामलाधिकरणम् ॥२॥ यस्मिन् गुणोपदेशः मधानतोऽभिसंबन्धः ।। २॥ 'चित्रया यत पशुकामः, आज्यैः स्तुवने, पृष्ठैःस्तुवते' इत्यादौ चित्रादि- शब्दानां चित्रगुणतत्वादिनात्सर्यत्वेन प्रसिद्धानां गुणनिधित्वमेव । पगुया- गीयदव्यानुवादेन चित्रत्यविधिः । तथा स्तोत्रानुवादेन आग्यपृष्ठयोः स्तोत्र- विशिरपुर विशेषणानस्य नान्तरीयफत्वादिति भाषः।१ या भेद एक जातिव्यान्योपदा मोर व्यवहारो हासनिकम्यरत्याश्रयणेनोपपायः । आह पतन निम्योः क्रियामवन्धचोदना । जानिध्यात्योरभवो वा वाश्यापु विवक्षितः इति । वेदस्य विधिस्तुल्यनुयायकारावं यस्मादुन, तस्मादगार वैदिसपर विभिन्तुन्यट्रेयान्यतमापं स्यादित्यः । ४ यत्र वाक्य दरित्या मेरो परिणत भाग वायरस, गुरिशिपियन र नामदन मुबायपः।

·अधि.४] प्रथमाध्यायः। ११ देशेपञ्चदशाज्यपात्राणि, समदश चावाङ्मुसीभूताना पृष्टानि संपाद्य स्तोत्र कार्यमिति प्राप्ते,-चिनत्वलीलयोरुभयोर्विधौ वाक्यभेदात्यगुकामसजन्य- विधौ च तटासनाद्दध्यादिचित्रद्रव्यकत्वेन 'दधि मधु घृत पयो धाना उदक तण्डुलातत्संमृष्टं प्राजापत्यम्' इतिप्रकृतयागनामत्वम् । तया आज्यैः स्तुवत इत्यादौ आज्यादेः स्तोतकरणत्वासंभवादाज्यसंगन्धिमत्राणा चाप्रसिद्धर्म- प्याज्यसंनन्ये तेपा च स्तोत्रसंनन्धे विधीयमाने वाक्यमेटान्न गुणविधिः । रवं च पञ्चटगान्याज्यानानि वाक्येऽपि समासामावेन पञ्चाशत्ववि- शिष्टाज्यमनीत्यभावादुभयविधाने च वाक्यभेदादाज्यशन स्तोत्रमनूद्य मस्या विषया । तचाज्यमनस्य स्तोत्रनामत्वे एव संभवति । तस्माद्यदा- निमीयुस्तदाज्यानामाज्यन्वमिनि दर्शितार्ययोगानामत्वमिति सिद्धान्त ।।२।। अग्निहोत्रादिपदानः गनाम तत्सत्यं चान्यशास्त्रम् ।। 30 'अग्निहोत्रं जुहोति, आधारमाधारयति' इत्यनामिहोत्रपठेनाग्निक्ता पिपीयने, आधामितिपटेन द्रमद्रव्यं तत्संस्कारोऽत्रापारण विधीयते संस्कृत- स्य च प्रकरणादुपाशुयाजे विनियोग ।मनुप्प्रत्यययुनवाम्यस्येव कल्पनान्न मन्वर्थलक्षणा नहुनौहिणातव्यलाभानामिहोनपदेऽपि सेति प्राप्त, अग्नि- देवताया' यदग्नय इति वास्येनाग्निज्योतिरितिमन्त्रवणेन वा प्राप्तत्वात्तद्वि- विप्रयोजनामावनाग्निहोत्रपद नामै आधारपदमपि इन्द्र जाध्वरइत्या- घारमाघारयति इति मन्त्राणिकदेवताक्यागनामैर। वन चतुर्ग्रहीत वा ए- तदभूचस्याघारमाघार्येत्याज्यप्रागेरिति सिद्धान्त ।।३।। श्यनादिपाना यागनामताधिकरणम् ॥४॥ तोपदेशं च ॥ ४॥ 'येनेनाभिचरन्यजेत' इत्यन श्येनद्रव्यक्यागनिधि , ज्योतिष्टोमाश्रित ज्येनद्रव्य वाफले नितीयते दध्यादिवान्तरप्रसिद्धत्वेन नामवायोगादिति १"प्रामे कमणि नानेको विधान शक्यते गुण' इति न्यायादिति भन्छ । वाश्यभेदप्रगलान् । ३ तस्याग्न्यादिगुणस्य प्रापकमन्यच्चान्न चेत्तदपि कम- नामधयमित्यय । विधिन्सितगुणप्रापि शास्त्रमन्यद्यतस्त्विह । तस्मात्तत्यापण व्यय मिति नामन्वमिन्यनाम् ' इति वार्तिककारोते । ४ तस्य श्यनादिगुणस्य सादृश्य- विशिष्ट यलम तस्य श्यनादिपद नामधेयम् ।

·श्रीमत्तत्सदुपाख्यवैद्यनाथभट्टप्रणीतः
न्यायविन्दुः
(पूर्वमीमांमाधिकरणार्थमंग्राहको अन्यः
पाठकोपाहपण्डितमदनमोहनकृतटिप्पनीसहितः
बाफ्रेइत्युपाहगङ्गाधरमसुतमहादेवशर्मणा
संशोधितः।
मुम्बय्यां
फोटं गाये प्रविभागेटममाया मानमरने
'मणिलाल इशाराम देमाई । इत्यनेन ? 'गुजराती'
मुद्रणरन्वारने मुद्रपित्या तो प्रकाशितः ।
विस्मम..
विमान्दः १९१५.
मूल्यं सपादो रूप्यकः।

·निवेदनम् । श्रीगुरुचरणारविन्दाभ्यानमः। अथप मुद्रयित्वा प्रकाश्यने न्यायविन्दुनाम पूर्वमीमांसाया अधिक- रणार्थसंग्राहको प्रन्थः । अस्य प्रणेता श्रीवैद्यनाथभट्टः विक्रमार्कस्याष्ठा- ददाशतकस्य पूर्वार्ध आसीदिति तत्कृतोदाहरणचन्द्रिकाल्यकाव्यप्रदी- पन्थोदाहरणच्याख्यानरूपग्रन्थान्त्यपद्यान् वियद्वेदमुनिक्ष्माभि(१५४०) मितऽन्दे कार्तिके सिने । बुधाष्टम्यामिद ग्रन्थं वैद्यनाथोऽभ्यपूरयन् । इत्यस्मात् जायते । अस्यालंकारपु काव्यप्रकाश-काव्यप्रदीप कुवलया- नन्दानां मीमांसायां दाखदीपिकायाश्च व्याख्या अरमाभिरूपलब्धाः । न्यायविन्दुश्च शास्त्रदीपिकात एव मंझेपतोऽर्थमुपादाय प्रायस्तद्गतरेव पदरारचितः । अस्य मुद्रणार्थमस्माभिः संपादित पुस्तके दशमाध्यायस्य चतुर्थपादे पञ्चमादित्रयोदशान्तान्यधिकरणानि लेग्यकप्रमादाल्लिपितश्च्यु- तानि मया शास्त्रदीपिकात एव पूर्वग्रन्थसरणिमनुसृत्यार्थीपादानेन पूरि- तानि । काशीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालाध्यापकपाठकोपालपण्डित मद- नमोहनशास्त्रिभिः कारिताऽस्य टिम्पनिरप्यत्र निवेशिता । शाखदीपि- कामपि त्रिचतुरैर्व्याख्यानः सह मुद्रयितुमचिराटुपक्रमिप्यामः इति निवेदयति- बाक इत्युपादो गङ्गाधरभट्टमूनुर्महादेवशर्मा.

·न्यायविन्दोरधिकरणसूची. अधि. ९ साधुशब्दप्रयोगनियमाधि. १० लोकवेदयोः पदार्धेश्यम् ८ ... ... अधि. पृ. प्रथमाध्याये प्रथमः पादः१ १धर्मजिज्ञासाधिकरणम् ។ २ धर्मलक्षणाधि. ។ ३ प्रमाणपरीष्टयधिक २ ४ प्रत्यक्षस्य धर्मप्रमापकत्वाभा- वाधिक ५ गन्दस्य स्वतःप्रामाण्यम्... ६ वेदस्यार्थप्रमापकत्वम् वेदापौरुषेयत्वम् ३ प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः४ १ उद्भिदादीनां यागनामताधि. २चित्रादिपदानां यागनाम- १० ... २ १० ३ ... ... ४ ... प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः २ १ अर्थवादप्रामाण्यम् २ विधिवन्निगदाधि. ३ हेनुबनिगदाधि० ४ मन्त्राणामर्थप्रत्यायनार्थत्वम् ५ ३ अग्निहोत्रादिपदानां यागना- मत्वम् ११ येनादिपदानां यागनाम- त्वम् ५ वाजपेयाधिकर ६ आग्नेयादिशब्दानां यागना- मस्वाभावः ७ वर्हिरादीना जातिवाचित्वम् १३ ८ प्रोक्षण्यादीनां यौगिकत्वम् १३ निर्मन्थ्यगब्दस्य यौगिक- त्वम् १० वैश्वदेवादिपदानां यागनाम- त्वम् १३ ११ द्वादशकपालेश्याकपालादी. नामर्थवादत्वम् १२ यजमानशब्दस्य प्रस्तरस्तु. त्यवत्वम् 6 १३ अग्न्यादिपदानां ब्राह्मणादि- स्तुत्यर्थत्वम् । १४ भादित्यादिपदाना यूपस्तु, त्यर्थत्वम् १३ ... ... ६ ... ... ... ६ ... प्रथमाध्याये तृतीयः पादः३ १ स्मृतिप्रामाण्यम् २ श्रुतेः प्रायल्यम् ३ लोभादिदृष्टमूलकस्मृत्यप्रा- माण्यम् ४ फमतः पदार्थप्रावल्यम् ४ सदाचारग्रामाण्याधिक ५ शास्त्रप्रसिद्धपदार्थप्रामाण्यम् ६म्लेच्छप्रसिद्धपदार्थप्रामाण्यम् ७ कल्पसूत्राणां परतः प्रामा- ज्यम् ८ सामान्यश्रुतिकल्पनाधि. ... ... ८ . ... ... ... .

·घ ។ २. अधि १५ अपश्चादिपदाना गवादिस्तु त्यवत्वम् १६ पाहुयेन शिव्यपदेशाधिक १७ प्राणभृदादाना स्तुयत्वम् १८ बास्यशेपण मंदिग्धार्थनि र्णय १९ अव्यवस्थितेषु सामर्याय बस्था १५ .. अधि ३ आधाराद्यानेयादीनामजाति भाव ४ उपाशुपाजापूर्वताधिकरणम् ५ आशारायपूर्वताधिकरणम् ६ पशुमोमयोरपूर्वत्वम् ७ सरयाभेदात्कर्मभेद ८ सया कमभेद १ दक्ताभेदारकर्मभेद १० इन्यविशेषानुत्ते कम्यम् ११ दध्यादिदध्यस्य फलवत्त्वम् १२ वारवन्तीयादीना वर्मान्त- रत्वम् १३ सोभानिधनयो फलेच्यम् २४ . द्वितीयाध्याये प्रथम पाद १ ९ अपूर्वस्यास्यातपदप्रतिपाय १८ १८ -७ .. अपूर्वसदायाधि ३ कर्मा गुणप्रधानभाव समाजनादीनामप्राधान्यम् - स्लोवादीना प्राधान्यम् ६ मयाधिक ७ मन्त्ररक्षणम् माहाणरक्षणम् ९ ऊहादीनाममन्त्रत्वम् १. रक्षणाधिकरणम् ११ मामलक्षणाधिकरणम् " यजुर्लक्षणाधिक. १३लिगदाना यनुबन्तर्भाव १४ एकवा ग्यलक्षणम चास्यभेदाधि- १६ अनुपहाधि. १७ अननुहाधि. १८ १९ १९ १९ द्वितायाध्याये तृतीय पाद ३ १ प्रहाप्रताया ज्योतिटोमाइत्वम् २६ २ अवेटे कर्मान्तस्त्वम् ३ श्राधानस्य विधेयत्वम् ४ दाक्षायणादीनां गुणत्वम् • द्रव्यदवलासयुताना वर्मा तरत्वम् २८ ६ वत्सालम्भादीनां कमान्तर स्वाभाव नेवारचरोलधानाधावम् पानीयतस्य पयमिकरणा न्तता ९अदाभ्यादीना प्रातरत्वम् १. अनिचयनस्य सवारत्वम् ११प्राणामिहोत्रस्य यागान्तरत्वम् ३० १२ भामेयादीटोना कर्मान्तरत्वम् ३. १३ अक्टेरमाथालत्वम् १४ आमेयाविरत सुरक्वम् v १९ २० द्वितीयाध्याये द्वितीया पाद २ १ अमापूर्वमेदाधिक • समिशएबभेद ·१२ न्यायविन्दुः । [पादः४ प्राप्त,-'यथा वै श्येनो निपत्यादत्त एवमयं द्विपन्तं भ्रातृव्यं निपत्यादत्ते' इत्युपमानोपमेयभावन स्तुतिविधेयस्य श्येनस्य कार्या सा चाभेदे न संभ- वतीत्यनेनैव सादृश्येन यागनामधेय श्येनपदमिति सिद्धान्तः ॥४॥ वाजपेयाधिकरणम् ॥६॥ नांमधेये गुणश्रुतेः स्याद्विधानमिति चेत् ॥५॥ 'वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेत' इत्यादी मत्वर्थलक्षणां विनैव यागम्य गुणफलाभ्यामन्वयसंभवाद्गुणविधित्वमेव युक्तम् । यागम्य हि फरणत्वेन फलान्वये गुणान्वयो न स्यात्, कर्मत्येन च गुणान्वये फलान्वयो न स्या- दिति स्यान्मत्वर्थटक्षणा । न चात्र करणत्वादियोधकतृतीयादिविभक्तिर- स्लीति यागस्य स्वरूपेणैवान्वयान दोष इनि प्राप्ने,-फलस्य करणाकाला करणस्य च कर्माकाला न स्वरूपाकाला, स्वरूपमात्रस्य च नफलाद्याकारे. त्यवश्य करणत्वादिनैव यागस्यान्ययो वाच्यः । तथा च गुणत्वप्रधाननोहे- श्यत्वोपादानत्वविधेयत्वानुवाद्यस्वरूपविरुद्धत्रिकद्वयेन वैरूप्यमतो नामत्व- मेवेति सिद्धान्तः ॥५॥ आग्रेयादिशब्दानां यागनामत्वामावाधिकरणम् ॥ ६॥ तद्गुणास्तु विधीयेरनविभागाविधानार्थे न चेदन्येन शिष्टाः ।।६।। 'यदाग्नेयोऽष्टाकपालोऽमावास्यायां पूर्णमास्यांचाच्युतोभवति' इत्यत्राने- कगुणविधाने वाक्यभेदादष्टाकपालद्रव्यककर्ममात्रं विधीयते। तस्य च मन्त्रे- णाग्निदेवताप्राप्तेरामेयपदं नामधेयमिति प्राप्ने,-भवतीत्यनेनानुष्ठेयायोधनात् मन्त्राकाहाया अभावान्नाग्निप्राप्तिः । अतो द्रव्यदेवतासंबन्धाद्विशिष्ट्या- गविधानमिति न वाक्यभेद इति सिद्धान्तः ॥ ६॥ १ मामधेयत्वेन सभाविते वाजपेये वाजस्थानस्य पेय दवदव्यरूपो रसो यनेति व्युत्पत्या यवागोर्गुणस्य श्रवणागुणविधि. स्याचेदित्यर्थः । २ फालकरणयोर्यशास्त्र परस्पर नित्यसायासत्यादिति भाव. १ ३ गुणत्वप्रधानत्यमिति युक्तः पाठः । ४ वि. स्वत्रिकयोईयस्यापत्त्येत्ययः । अय भाव.-उद्देश्यत्वानुवाद्यत्वमुख्यत्वाना फलनिष्ट- स्वादुपादेयत्वविधेयत्वगुणत्वादीना च यागनिष्ठत्वात्फलयागयोश्च माध्यसाधनत्वाल्व भावपर्यालोचनाया यथा फलस्योद्देश्यत्वादित्रिक यागम्योपादेयत्वादिनिक तथा सा- NAATEनभावपालोचनाया यागफलस्योद्देश्यत्वादित्रिक वाजपेयद्रव्यस्योपादेयत्वा- मापन्निरिति दिक् । ५ कर्मदे- श्यियोविभागेन ·अधि.१०] प्रथमाध्यायः। १३ बहिरादीनां जातिवाचिताधिकरणम् ॥ ७ ॥ वहिराज्ययोरसंस्कारे शब्दलामादतच्छन्दः ॥७॥ वर्हिराज्यपुरीडादाशब्दानां यूपादिवच्छास्त्रस्थैः संस्कृते प्रयोगात्त- द्वाचित्वे प्रामे, अन्वयव्यतिरेकाभ्यां जातिगचितर अविरोधादिति सिद्धान्तः ॥७॥ प्रोधण्यादीनां यौगिकताधिकरणम् ॥ ८ ॥ प्रोक्षणीप्वर्थसंयोगात् ॥ ८॥ प्रोक्षणानन्दस्य पूर्ववदेव जातिकाचित्वं न तु यौगिकत्वं रूद्धयां तद्वाधादिति प्राप्ते,-रूडौ मानाभागद्योगेनैनार्थप्रतीतिमिद्धयाँगिफत्वमे- नि सिद्धान्तः ॥८॥ निमंन्थ्यशब्दम्प यौगिकताधिकरणम् ॥९॥ तथा निर्मध्ये ॥९॥ निर्मन्थ्येनेष्टकाः पचन्तीति निर्मन्यगन्दो न यौगिक निर्मयनजन्य- त्वम्य पाक्साधनेऽनावभावादिति शङ्कायां मन्यनजन्यत्वामावेऽपि पर- म्परया प्रयोज्यत्यसभरायोगिकत्वमिति सिद्धान्तः ॥९॥ वश्वदेवादिपदानां यागनामताधिकरणम् ॥ १०॥ वैश्वदेवे विकल्प इति चेत् ॥१०॥ चातुर्मास्येषु प्रथमे पर्वणि आमेयमष्टाकपालं निर्बपतीत्यादयोऽनी यागा विहितास्तदनन्तरं वैश्वदेवेन यजेतेति श्रुतं तत्र वैश्वदेवशब्देन प्रह- तयागेषु देवताविधिः अगत्याऽग्न्यादिभिर्विकल्पः अन्यथा वाम्यवैया- दिति प्राप्ते, समुदायानुवादोऽयं प्राचीनप्रमणे वैश्वदेवेन यजेतेति देश- संबन्धार्थः । अन्यथा वैश्वदेवीमामिक्षामिति यागस्यैव स स्यात् । तन्मात्रा- नुवादत्वं चानर्थक्यान्न भवति वैश्वदेवादश्च छत्रिन्यायेन गौणः । अथा १मस्वाररहितेऽपि वहिराज्यादिशब्दप्रयोगानातिवचनो पहिरादिः स्यादित्य- थ. । २ प्रोक्षणमाघनीभूतजलघु प्राणोक्षन्ते यामिरिति व्युत्पत्त्या यौगिकत्यमेव न टिरित्यर्थ । ३ प्रोसणीशन्दवनिमयनानातो निमन्म्य इति व्युपत्या यौगिक एव निर्मन्थ्य इत्यर्थ । ४ वैश्वदेवशब्द आमेयवाक्यविहितद्रव्येण देवतया या कि कल्पो द्रव्यदेवतारूपान्यतरगुणविधायकवादित्यर्थः । ५ उच्चच्छनिसमुदाय धनिको यान्तीति तच्छरीरम् । २ ·। १४ न्यायविन्दुः। [पादः४ यद्विश्वेदेवाः समयअन्त तदैश्वदेवस्य वैश्वदेवत्वमिति वाक्याद्यौगिक इति सिद्धान्तः ॥१०॥ द्वादशकपाले साकपालादीनामर्थवादताधिकरणम् ॥११॥ पूर्ववन्तोऽविधानास्तित्सामर्थ्य समान्नाये ॥ ११ ॥ वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत्पुत्रे जाते इत्युपक्रम्य यदृष्टाकपालो भवति गायत्र्यैवैनं ब्रह्मवर्चसेन पुनातीत्यादिद्वादशकपालान्तानि वास्यानि श्रुतानि । तत्राष्टाफपालादिशब्दा नामधेयं द्वादशस्वष्टत्वसंवन्यात् । अथवा विधायकाः द्वादशकपालेनाप्टाकपालादीनां विकल्प इति प्राप्त उत्पत्ति- शिष्टद्वादशकपालावरोधान्न विधिः सामानाधिकरण्याभावाच न नामत्वं वैश्वानर इत्यारभ्य यस्मिन् जात इत्युसंहारादेकार्थत्वावगमेन च गुणफल- संबन्धविधिः । अतोऽर्थवादत्वमेव । एकदेशस्तुत्या द्वादशकपालस्तुतिरिति सिद्धान्तः ॥११॥ यजमानशब्दस्य प्रस्तरस्तुत्यर्थताधिकरणम् ॥ १९॥ तेत्सिद्धिः ॥ १२ ॥ यजमानः प्रस्तर इत्यादौ नामत्वासंभवात्मस्तरकायें सुग्धारणादौ यज- मानविधिरिति प्राप्ते, यजमानस्य स्वपदार्थविरोधान्न तत्र विधिः किं तु यजमानकार्यकारित्वाद्गौण्या प्ररतरस्तुतिरिति सिद्धान्तः ॥ १२॥ अम्पादिपदानां प्राणादिस्तुत्पर्धताधिकरणम् ॥ १५॥ जातिः ॥ १३॥ अग्नि ग्राह्मण इत्यत्रकेश्वरमुखमन्यत्वेन ब्राह्मणस्तुतिः ॥ १३ ॥ आदित्यादिपदानां यूएस्तुत्यर्थताधिकरणम् ॥१४॥ सारूप्यात् ॥ १४ ॥ आदित्यो यूए इत्यत्र चाकचक्येन सारूप्येन गौणी ॥ १४ ॥ १ वाक्यपादर्थवादादिति यावत् १२ आप्रेयमाकपालमित्यायुत्पत्तिवाक्य- सिद्वान्यादिगुणसद्धावादैश्वदेववाक्ये न गुणविधानसामर्थ्य, समात्राये मर्यादष्टा- कालादिवाक्ये तु गुणविधानमामध्यमस्तीत्यर्थः । ३ उत्पत्तो कोत्पत्तिवाश्ये शिष्ट उपदिष्ट इति यावत् । उत्पत्तिशिष्टचामो द्वादशकपालवेति विग्रहः । ४ तस्य यजमानकायस्य प्रस्तरेण सिद्धेयजमानः प्रस्तर इत्यय यजमानशब्देन प्रस्तरः स्तुयत इत्यर्थः । ५ एकजातीयत्व गौणीवृत्तिप्रयोजकामित्यर्थः । ६ सारूप्य गोण्या वृत्तौ प्रयोजकमित्यर्थः ।

·अधि. १९] प्रथमाध्यायः॥ २५ अपचाविपदाला गवादिस्वत्पयंताधिकरणम् ॥१॥ प्रेशंसा || १५ ॥ अपशो वा अन्ये गोअश्वेभ्यः पशवो गोअश्वा इत्यत्रापशुशद्धन गवाश्वगतप्राशस्त्याभावसाम्यादमादिषु गौणी ॥ १५ ॥ पाठ्ठल्पेन सृष्टिव्यपदेशाधिकरणम् ॥ १६ ॥ भूमा ।। १६ ।। सृष्टीरुपधातीत्यत्र सृष्ट्यसृष्टिमन्त्रसमुदाये सृष्टिनाहुल्यागौणी वृत्तिः। यथासृष्टमेवावरुन्ध इत्यर्यवादार्थ मन्त्राशेऽनुवाद. उपधानमारविधिरिति भाज्याभिप्राय' । मन्त्रस्यैवार्थप्राप्त उपधाने,-विधि तत्फलं मध्यमचि- विसंपन्य. यां वै काचन ब्राह्मणवीमिष्टकाममिजानीयात् ता मध्यमायाँ चितावुपदध्यादिति वचनादिनि केचित् ।। १६ ।। प्राणभृत्यादीना स्तुत्यर्थताधिकरणम ॥ १७ ॥ लिसमवायात् ॥१७॥ प्राणमृत उपधातीत्यत्र प्राणभृत्पद्वतामल्पत्वाल्लिङ्गसमवायमानेण गौणी छनिन्यायेनेति सिद्धान्तः ॥१७॥ वाक्यपेण संदिग्धार्थनिर्णयाधिकरणम् ॥१८॥ संदिग्धेषु वाक्यशेपात् ।। १८॥ अक्ताः शर्करा उपदधाति तेजो वै घृतमित्यत्र येन केनचिद्धृततैलादिना असन कार्यम् , वाक्यशेपस्यघृतगन्दस्य तु स्तावकत्वादुपलक्षणत्वमानमिति प्राप्ते,-विश्यपेक्षितविशेपत्यार्थवादेन नियमनं युक्तमतो धृतेनैवानमिति सिद्धान्त. ॥१८॥ अम्यवस्थितेनु सामध्यांबवस्थाधिकरणम् ॥ १९॥ अर्थाद्वा कल्पनैकदेशत्वात् ।। १९ ।। सुरेणावति स्वधितिनावद्यति हस्तेनावद्यतीत्यवदानहेतुत्वेन सुवा- दीना श्रवणात्सर्वत्रावदाने तेपामव्यवस्थयाऽनुष्ठानमिति प्राप्ते, सामर्थ्या- १ प्रशसया गौणी वृत्तिरिति सूनार्य । • बाहुल्य गोण्या वृत्तौ निमित्तमित्यर्थ । ३ लिङ्गस्य समवात्मबन्धादतलिङ्ग केऽपि तच्छन्दप्रयोग इत्यर्थ । ४ सदिग्धेषु सदेहजनकेष्वर्येषु अर्थवादानिर्णय इत्यर्थ । ५ अर्थावस्तुशक्त्या विधेयार्यनिक्षय कल्पनाया श्राज्य सुवेणेत्यादि सामर्थ्यानुसारेणकल्पितपदाना वेदेकदेशत्वात् ।

·न्यायविन्दुः । [पादः १ नुसारेण द्रवव्यावदाने भुत्रः पुरोडासाद्यवदाने हस्त: मांसावदाने स्वथितिः शस्त्रविशेष इति व्यवस्थैवेति सिद्धान्तः ॥ १९ ॥ इति श्रीन्यायरिन्दो प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ४ ॥ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः । अपूर्वस्पाज्यातपदप्रतिपायत्वाधिकरणम ॥१॥ भावार्थाः कर्मशब्दास्तेभ्यः क्रिया प्रतीयेतेप ह्यर्थो विधीयते ।। १ ।। अत्र प्रथम नामधात्वर्थानां सर्वेपामविठोपात फलभावनाकरणत्वमिति पूर्वपदं कृत्वा अनेकादृष्टकल्पनागौरवादेकस्यैव कस्यचित्फलभावनाकर- मलमितरेषां तदर्थत्वमिति सिद्धान्त उत्सूत्रः । तदनन्तरं धात्वर्थस्यैव संनिकाललभावनाकरणत्वमिति सिद्धान्तः सूत्रेणोच्यते । ननु फसव्या- पारयोर्धातुवाच्यत्वात्तयोः परस्परान्वयेन फलानुकूलच्यापाररूपभावनाला- भान धात्वयतिरिका भावनेति कथं तस्यां धात्वर्थः करणमिति चन्न पचतीत्यस्य पाके यतते पार्क करोतीत्यादिविवरणेन यत्नस्य धात्वर्थान्त- र्भावानुपपत्तौ प्रत्ययार्थत्वाङ्गीकारस्यावश्यकत्वात् न च धमन्तेन पलमा- ऋबोधनाद्यनस्य पृथग्विवरणोपपतिः धयो व्यापारबोधप्रतिबन्धकत्वकल्प- नायां गौरवात् अतो धात्वतिरिक्ता तिवादिवाच्या भावना नाम । साच णिजन्तेन भवतिना विवरणात्तस्य च करोतिपर्यायवात्तस्य च व्यापा- रमानार्थकत्वान्यांपारसामान्यरूपति प्राञ्च: । कृनाकृतविभागादिना करो- भावार्थाः भावनासपात्यातायपरिच्छेदप्रयोजना: कर्मशदा धावस्ति- भ्योऽपूर्व प्रतीयत निश्चीयेत यत एष एवार्य एकपदश्रुत्या विधीयत इत्यर्थः । २ सर्वे मेवका राजानमनुवनन्त इति न्यायेनाहमहमिकया सर्वेषां भावनान्वय- स्थायित्वादिति भावः। ३ धात्वर्थव्यतिरेकेण यदप्यपान लक्ष्यले, तथापि सर्व- सामान्यपणान्यावगम्यते इत्युक्दा, सन्यं न धात्वयांतिरेकिणी मावना धात्वर्था- नामेव तु द्वे रुपं पाको यागः प्रयत्नः सकल्पश्चलन क्लेदनमभिधान छेदनमिति। प्रातिम्बिक धात्वभिध्यमकमक्रियामक मिद्धस्वभावमपर तु सर्वधात्वर्थानुयायि करोतिप्रत्ययवेश कियात्मक सायावभावमन्योत्पादानुकूलात्मकमाख्याताभिधेयम् । तया हि यः सन्दते यो यजते प्रयतते चलत्यभिदधाति ते सर्वे करोतिप्रत्यय- मनुभवन्ति भिन्नपि धान्वषु । तच रपमुपायवस्वन्तरकर्ममेड गहा प्रतीयते । तंदर व विनु प्रयोजकल्यापारी भावनायुज्यत इति शानदीपिका।

·अधि४] द्वितीयाध्यायः। 1 सेयत्नार्थकत्वाकृतिरूपति नव्या 1 मैव च क्रियेत्युच्यते । धात्वर्थस्तु तत्र कर्म करणं वा । तर प्राप्ती मत्या कर्म बन्ना जुहोतीत्यादौ, विषयत्वे तु चरण ज्योतिष्टोमेन यजेतेल्यादापिति संक्षेप ॥१॥ अमदावापिपरणम् ॥२॥ चोदना पुनरारम्भः 1100 जन विनष्टाकर्मण कारान्ताभाविम्वर्गादिफलार्थ द्वाग्भूतमदृष्टं न कल्पनीय प्रमाणामावान । वचनवगेनैव कालान्तरमाविकोपपत्तगिति पूर्वपले, वंचनस्यापि नाधितार्थबोरकत्वममरादयश्य द्वारभृनमपूर्व कल्प- नीयमिति सिद्धान्त ॥२॥ फर्मणा गुणप्रधानमावनिरूपणाधिकरणम् ॥" तानि दूधं गुणप्रधानभूतानि ।। ३ ।। नाहीनयन्तीत्यावारयातोऽदृष्टार्थ प्रधानं तदा त्रीय इति प्राप्ते,- जोगिनतुपविमोगादिष्टपरकत्यादवघातादयस्तदा व नादृष्टार्या । नियमादृष्टमा नूभयवादिसिद्धमिति सिद्धान्त ॥३॥ समानादीनामप्राधान्याधिकरणम् ॥ ४ ॥ धर्ममात्रे च कर्म म्यादनिर्दृतेः प्रयानवत् ॥ ४ ॥ दृष्टोपारिवेर गुणकर्मत्यमदृष्टोपकारिपु तु मुच संमात्यादिषु प्रधानकर्मत्वमिति का निगनियते,-द्रव्यादिसंस्कारकत्वं गुणकर्मत्व नच १प्रयन्नम्य भावनात्व रयागच्छनीयन दापवारण न भवतीत्यसचिश्चिन्त्या । • तस्मिथ पियाम्प प्रन्युपात्ता यागादि कदाचिधर्म वन सवध्यते पार करोति याग करोतीति, कदाचिकणवेन यागेन म्बर्ग करोनि पाकनौदन मिति यथा विवक्षितमिति मानढीपिस।३ पुन शन्दो हेतो, यत आरम्भ बम फरसाधन मिति गाबारम्म अतात्यपूर्वमिन्यर्थ । ४ अय भाव-वियागयो साध्यमाघ नवाद्यागादव म्वगगिद्धेग्पूर्वकल्पनेपि क्षणिकन्दस्य तन तदकामनायामिव सत्त्या च्छम्त्यवान्तरल्यापारत्वेऽपि शत्तिमनि व्यापारवति चातिते गनिन्यापारयोरवस्था नायोगानद्दोपतादयस्य्यानापूर्वक पनाया प्रमाणमिति । • युद्धमातुर वा प्रति परिदायार्थ प्रयुक्तग्य नद्यास्तरि फलानोन्यादेरिति भाव । ६ विनष्टस्यामनस्तावन मार्यारम्भमभव , क्षणिकत्वेन गिद्धस्य नावस्थान व युनिमदित्यादिना तकल्प नाया भाश्रममतवान् । द्रव्य प्रति गुणभूतानि प्रधानभूतानि चेत्येव द्विनिधान्याख्यातानीत्यय । ८ धममाने दृष्टप्रयोगनरहिते सर्वस्मिन् कमणि प्रधानात्मकन्य म्याकर्मणा द्रव्य प्रत्युपकारस्थाश्त्या प्रयानदिन्यय । . ७ ·न्यायविन्दुः। [पादः १ संमार्गादिवयस्तीति गुणकर्मवमेव तदभावे तु प्रधानकर्मत्वं यया प्रवाजादेरिति सिद्धान्तः॥४॥ स्तोत्रानां प्राधान्पाधिकरणम् ॥ ६॥ स्तुतशस्त्रयोस्तु संस्कारो याज्यावदेवताभिधानत्वात् ॥ ५ ॥ सामसाध्यं गुणगुणिसंन्याभिधानं स्तोत्रं, कवलमन्त्रसाध्यं तच्छखें, वयोर्गुणविशिष्टदेवताप्रकाशकत्वात्संस्कारकर्मत्वमिति प्राने सिद्धान्त, गुणिदेवतापरत्वे यो वक्रकेगान्तः स देवदत्त इतिवत्स्तुत्यप्रतीते: प्राषा- न्येन गुणसंवन्धप्रकाशनार्थत्वे च देवदत्तस्य वनाः केशान्ता इविवस्तु- तिप्रती तेस्तदनुरोधेन गुणप्राधान्यमेव स्तोत्रशस्खयोः, अतो दृष्टप्रयो- जनामावाददृष्टार्थत्वं प्रधानकर्मत्वं चेति ॥५॥ मन्त्राधिकरणम् ॥६॥ 'विधिमन्त्रयोरेकार्थ्यमकशब्दात् ॥६॥ देवाश्च यामिर्यजठे ददाति चेति मन्त्रगतमाख्यातमपि विधायकमेवे- त्यागङ्कायां, यच्छन्दादियोगाद्विधिशक्तिविघातेन स्मारकत्वमात्रेण तेपा- मुपयोगे न विधायकत्वमिति सिद्धान्तः ॥६॥ मन्त्रटपणाधिकरणम ॥ - ॥ तैचोदकेषु मन्त्राख्या ॥७॥ प्रसङ्गान्मन्त्रलक्षणं क्रियते तेषां प्रयोगसमवेवानां पदार्यानां चोदकेषु प्रकाशकेवित्यर्थः । मन्त्राख्या मन्त्रसंज्ञा ।। ७ ॥ बामणलक्षणाधिकरणम् ॥८॥ शेपे ब्राह्मणान्दः ॥ ८॥ मन्त्रेभ्योऽवनि वेभागे प्रामणमितिशब्दः ॥ ८॥ म्तोनशनयोः फल देवतायाः स्मरन सस्कारो देवताप्रकाशकत्याशाज्या- वनित्यर्थः । १ दाम्पघटकास्यातयोरिन्यनुशाम्तया च विधिमनशक्यपदकाच्या- तयोविधिकपार्षप्रतिपादकत्वमेकजातीयशदादित्यर्थः । ३ कर्मममवेताम्मरणफ- सेषु वेदनागेपु मन्यन्वमित्यर्थः । वान्ताय पिलानालमेवेन्यादायन्याः प्रायि- कमिदम् । एक्सनमामन्यगास्यन्नवान्तादिविशित्वमपि परस्परविरोधादलानम् । तस्मापारियमिद्धिविषयमा सधनम् । तत्य र म्यारतिव्यवहारान्यत- रप्रयोजभवम् । तदुन, 'समोऽपि पदापांनां नान्तं यान्ति पृपश्वगः, लक्षणेन तु मिद्वानामन्त यानि विपतिः' इति ।

·अधि. १४] द्वितीयाध्याय.। जहादीनाममन्यत्वाधिकरणम् ॥ ॥ अनान्नातेप्वमन्त्रत्वमानातेषु हि विभागः स्यात् ॥ ९ ॥ उहप्रारनामधेयेषु वेदे अनाम्नातेपु मन्त्रत्वं नास्ति किं तु वेदानाते- वेव वैदिकमसिद्धया मन्त्रत्वम् ॥ ९॥ ऋग्लसणाधिकरणम् ॥१०॥ तेपामृग्यत्रार्थवशेन पादव्यवस्था ॥१०॥ तेपा मन्त्राणा मध्ये अर्थवशेन पादयत्रन्या यत्र सा ऋगित्युच्यते||१०|| सामरक्षणाधिकरणम् ॥ ११ ॥ गीतिषु सामाख्या ॥११॥ गानयुक्तेषु मन्त्रेपु सामाख्या ॥ ११ ॥ यमुलंगणाधिकरणम् ॥१०॥ शपे यजुःशब्दः ॥१०॥ रक्सामभिन्ने मन्त्रे यजु शब्दः ॥ १० ॥ निगदाना यजुप्वन्तर्भावाधिारणम् ॥ १३ ॥ निगदो वा चतुर्थः स्याद्धर्मविशेषात् ॥ १३ ॥ निगदाख्यश्चतुर्थोऽपि भेद. स्यादिति शङ्का निगक्रियते नितगमुर्ग- द्यन्ते पाठ्यन्ते इति निगदा. परसंबोधनात्मक्यजुर्भागा एन न तु भिन्ना इति सिद्धान्तं ॥१३॥ एकवाक्यत्वलक्षणाधिकरणम् ॥४॥ अर्थैकत्वादेकं वाक्यं साकाझं चेद्विमागे स्यात् ।। १४ ।। कियदेकं यजुरित्याकाड्डायामुच्यते विच्छिद्य पाठे साकाहत्वे सत्यय- क्त्वं यावति स्यात्तावदेकं यजुर्वाक्यमिति । अथरत्वमानोती भगो वा विमजतु पूषा वा विभजवित्यनापि विभागरूपाक्यादेक्वाक्यता स्या- दत साकाई चेदित्यादि । विभागे माकाइत्वं स्योनं ते सदनं कृणोमि घृतस्य धाग्या मुशेवं क्ल्पयामि तस्मिन्सीदामृते प्रतितिष्ट नाहीणा १ यजुभिन्नस्योचेष्ट्ररूपधर्मस्य तेषु सत्त्वादिति शेष । २ निगदाना जात्यन्त- रत्वे अहे बुनियमन्त्र में गोपाय यमपयत्रयीविदा विदु च मामानि यजूर पीत्यत्र धूयमाण नित्वममहत स्यादिति भाव । ३ मन्त्रार्थस्तु हे पुरोडाश तब समीचीन सदन क्रोमि तच घुतस्य धारया मुटु सेदिनु योग्य कल्पयामि, हे प्रीहिणा सारभूत तम्मिन्नमृते मुमना सन् उपविशेति ।

·२० न्यायविन्दुः। [पादः १ मेघ मुमनम्यमान इत्यत्राप्यस्ति, तच्छब्दस्य पूर्वसाकाङ्कत्वादतस्तद्वारणा- यायकत्वादिति नत्र तु सदनमाइनरूपार्थभेद इति नातिव्याप्तिः ॥ १४ ॥ वाक्यभेदाधिकरणम ॥१५॥ समर्थ वाक्यभेदः स्यात् ।। १५ ॥ इपे त्वा ऊने वेति वाक्यभेदः उत्तकमेव वास्यमिति चिन्त्यते । तत्र ग्तेषां दृष्टार्थवाभावात् अदृष्टस्य च लापबादेकस्यैव कल्पनादेकरयो- जनत्वेन एकवाक्यतः कथंचिद्विशिष्टार्थप्रकाशकत्वेन स्वीकार्या, एवं च यत्र इत्येति छिनतति प्रतीकरणं तत्रापि सकलस्यैव विनियोग इति पूर्वपक्षः । सिद्धान्तस्तु इपेवेतीतिकरण श्रुत्या छेदने विनियोगाच्छि- नदीत्यच्याहारेण मिनवाक्येनैव अजेनेत्यनुमार्टीति विनियोगान्तरान प्रतीकग्रहणेन महलोपलक्षणं तेन परस्परनिराकाश्त्वार्थभेदाच भेद ऐति । यत्राप्यायुर्यतेन कल्पतामित्यादी कृमिरूपार्थकत्वं तत्रापि निरा. काहत्त्वान् कदमीर्वाचयनीति बहुत्वविधानादायुगदिविशिष्टकृमिभेदा- नार्थकत्वमिति भिन्नवाक्यतैवेति ॥ १५ ॥ अउपङ्गाधिकरणम ॥१६॥ अनुपङ्गो वाक्यपरिसमाप्तिः सर्वेषु तुल्ययोगित्यात् ।। १६ ।। यात अग्ने अयागया तनूर्वपिष्टा गहरेष्टा उग्रं वचो अपावधीत्व क्यो अपावधीत्स्वाहेत्यनन्तरं या ने अग्ने ग्जाशया या ते अग्ने हरागयेति मन्त्रद्वयम् । अत्र पूर्वमन्त्रशेपम्य नन्वर्षिष्टेत्यादेरनुपङ्गो भवति न वेति चिन्नायामन्यत्र पठितम्यान्यत्र नयनासंभवान्नानुपाः, किं नु लौकि- कम्याध्याहार इनि प्रामे, वैदिकम्यैव शेपम्य आकाहायोग्यतासंनिधिव- शात्मर्थित्वम , न च व्यवधानं द्वितीयमन्त्रे तदभावान् । तृतीयेऽपि तद्व- शादेव बुद्धिमंनिधानान । अनोऽनुपङ्ग इति सिद्धान्तः ॥ १६ ॥ अनवपङ्गारिकरणम ॥ १७ ॥ यवापानानुपज्यने ।। १७ ॥ यत्रापि चित्पतिम्न्या पुनातु धापतिम्त्वा पुनातु देवम्वा मयिता पुनात्विनि मन्त्रत्रयानन्तरं अन्छिद्रेण पवित्रेण यमौ: मूर्यम्य रश्मिभि- । पापरनिरपत पदे तु वास्यभेद इत्यर्थः । २ गर्व गावाहवारयेवा. এয়ারামাণিপোষা: ব্যর্য আন্তঃবিশ্ববি। - भानामानुस लिः।

·अधि. ३] द्वितीयाध्यायः। २१ रिति शेष श्रूयते सोऽपि पूर्वयोरनुपज्यते सं ते वायु तेन गच्छता सं य. जनरट्वानि स यज्ञपतिराशियेत्या गच्छतामित्यस्य संयनौरित्यत्र बहु- वचनान्तेनानन्ययाहृद्धिविच्छेटे सति तृतीयमन्त्रे न संपन्ध किं त्वया. हार एवेति पूर्वापराव ॥ १७ ॥ इति श्रीन्यायरिन्दौ द्वितीयाध्यापस्य प्रथम पाद ॥ १ ॥ द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। अनापूर्वभेदापिकरणम् ॥१॥ शब्दान्तरे कर्मभेदः कृतानुवन्धत्वात् ॥ १ ॥ यजति दहाति जुहोतीत्यन वाम्यनये यागदानहोमावच्छिन्ना एव भावना तजन्यमपूर्व चेति प्राप्ते, समस्तधातुभ्य प्रत्ययोत्पत्तेरभागाद्वातु- भेदेन प्रत्ययोचारणे च तत्तद्धावानच्छिन्नभावनाभेद एर प्रतीयते भावनाभेदे च तदपूर्वभेट इति सिद्धान्त. ॥ १ ॥ समिदासपूर्वभदाधिकरणम् ॥०॥ एकस्यैव पुनःश्रुतिरविशेपादनर्थकं हि स्यात् ।।२।। समियो यमतीत्यादिपञ्चवास्येषु पञ्चवारं यजतिभरणेऽपि यागभाव- नयोरभेद र गदैक्येनार्थभेदाप्रतीतेगिति प्राप्ते, अनन्यपरपुन.श्रवण- रूपाभ्यासस्य कर्मविधि विना आनर्यस्याद्विधिभेदात्कर्मभेद एवेति सि- द्वान्त ॥२॥ विद्वद्वाक्यम्पानुवादरलाधारायानेयादीनामजाङ्गिभावाविवरणम् ॥ ३॥ प्रकरणं त पौर्णमास्यां रूपावचनात् ॥ ३ ॥ १ धातुभेदेभूवमद एक्धात्वर्थस्यैक्भावनामवन्धित्वं भावनान्तरन्यवन्दादि त्यर्थ ।२ गुणादिविधायकत्याभावे एक्म्यैव धातो पुन श्रुतिरभ्यासो यतोऽनयकोन वर्मभेदस्तनन्यथ । सिद्धान्तमूनम् । ३ न व ममियो यतीत्येतद्विहितयागानुवा देन द्रव्यदेवनारूपगुणानुवादेन तन्नपादादीना चारितायंम् । चतुर्थीतद्धितयोर- भावेन ढवतात्वस्य तृतीयान्तपदाभावन द्रव्यस्य च विधानाभावात्तेषा यागविधायक लात् । न च सहामेदाकर्मभेद , अर्थप ज्योतिरिन्यादिवदिति वाच्यम् विधाय- केयरतिपटे' यागानामभ्यासाद्दावगमे वेदरममिन्मज्ञा ज्यावतयितु तनूनपादादी नामपंक्षितत्वादिति सभेप । मिद्वान्तमूनम् । ४ पौणमासीघरिनविद्वद्वान्ये ·२२ न्यायविन्दुः । [पादः २ य एवं विद्वान् पौर्णमासी याते य एवं विद्वानमावास्यां यजते इति वाक्यद्वये पौर्णमास्यमावास्यासंज्ञककर्मान्तरद्वयविधिः पुनः अवणरूपाभ्या- सात्पूर्ववदहीकर्तव्यः । तत्र द्रव्यं सर्वस्मै वेति विहितमाऽयं देवतापि वानी पौर्णमास्यामनूच्येते वृधन्वती अमावास्यायामिति मन्त्रविधांन्त्रवर्णिकी अथवा यदानेयोऽटाकपाल इत्यादिवाक्येनाष्टाकपालद्रव्यमग्निदेवता च विद्वद्वाक्यविहितकर्मणि विधीयत इति प्राप्ते,-प्राप्तकर्मानुवादेनानेकगुणवि- धाने वाक्यभेदापत्ते नेयादिवाक्येन द्रव्यदेवताविधानं वाधीत्यादि- वाक्पं तु आज्यभागे प्राप्तमन्त्राणां व्यवस्थाथै लाघवात् अतो विद्वद्वास्य- द्वयं समुदायानुवादः । तेन च फलवाक्यगतदर्शपूर्णमासपदार्थप्रसिद्धी पण्णामेवामेयादीनां फलसंबन्धसिद्धिरिति सिद्धान्तः ॥ ३ ॥ उपांशयानापूर्वताधिकरणम ॥ ॥ पौर्णमासीवदुपांशुयानः स्यात् ।। ४ ॥ विगुरुपांशु यष्टव्योऽज्ञामित्वायेत्यादिवाक्यत्रये तव्यप्रत्ययवालाद्विष्ण्या- दिदेवनाश्रवणाचोपांशुयानस्य विधिः तत्समुदायानुवादश्वोपांशुयाजमन्तरा याति प्राप्ते, जामिवेत्यादिना पुरोडाशनरन्तर्यदोपोपक्रमादन्ते चाजा- मित्वोपसंदारादेकवाक्यता गम्यते । जामितादोपस्य च नैरन्वर्यप्रयुक्त- त्वादन्तरालवाक्य एव उपांशुयानविधिना समाधानमिति । तत्र एक एवोपांशुयाजविधि. विश्वादीनि वाक्यानि तु मन्त्रलिजमाप्तदेवताकी- तेनेनार्थवादा इति सिद्धान्तः ॥४॥ आधारापपूर्वताधिकरणम् ॥६॥ औधारामिहोत्रमरूपत्वात् ॥ ५ ॥ इन्द्र उवोऽवर इत्यापारमापारयति मतनमाधाग्यति अजुमापारयति एतेषु वाक्या आधारमयविधिः आधारमाधारयनीत्येतत्समुदायानुवादः तया दमा जुहोतीत्यादिषु होमविधिः अग्निहोत्रं जुहोतीत्येनत्ममुदाया- आयात्रिनाम्यागानुपादो न कमान्तरं द्रव्यवतारपकमान्तरप्रयोगरपा- भाषादिन्यः । , सम्मेवा याप तपत यमुवायामिति शायरहितमित्यदः । २ अन्रा. राबायपाटिनयुदयालो सामावापतीति वर्षमान प्रयोगाच ग्रहतगमुदाया. नगद स्थारोगमागीरित्ययः ।। आपरामिहानमा म्यासकामयागार- पाभावासियणमुरारानुशामिन्यय: । समयूएम् ।

·अधि.७ द्वितीयाध्यायः । २३ नुवादः द्रव्यदेवताशून्यस्य कर्मणो विधानासंभवात्तदनुवादेन केवलगुणस्या- क्रियारूपत्वेन विधानायोगाचेति प्राप्ते, अनेकेषु वाक्येषु विशिष्टविधौ गौर- वानिर्गुणवाक्ये कर्ममात्रविधिः गुणराक्येषु च चदनुवादेन गुणमात्रविधि- लोपवात् तत्र केवलगुणमात्र एव विधितात्पर्यायगमादिति सिद्धान्तः ॥५॥ पगुप्तोमोरपूर्वताधिकरणम् ॥६॥ ट्रैव्यसंयोगाचोदना पशुसोमयोः प्रकरणे हानर्यको द्रव्यसंयोगो नहि तस्य गुणार्थेन ॥६॥ गेन्द्रवायवं गृहातीत्यादिवाक्यविहितानां यागानां सोमेन यजेतेति समुदायानुवादः सोमपदं प्रकृतिद्रव्यविधायकं नामधेयं वा सोममभिपुणो- तीत्यादितस्तव्याः द्रव्यसामान्यप्राप्तौ तन्नियामकं वा, तया हृदयस्याग्रे- ऽवद्यतीत्यादिना विहितानामझानां पशुशब्देन लक्षणया समुदायमनूद्य तत्रानीपोमदेवताविधिः अथवावदानेन यागसाघनत्वस्य हृदयादीनामव- गते-गानुवादेनैव देवताविधिरित्यग्नीपोमीयं पशुमालभेतेति समुदायानु- वाद इति प्राप्ते, सोमपशुशब्दाभ्यां रसहृदयादीनामनुवादायोगात् सोम- पशुवाक्ययोरेव यागविधिः ऐन्द्रवायवादिवाक्यानि तु संस्कारस्य विधाय- कानि न तु यागस्य अश्रवणादिति सिद्धान्तः ॥ ६ ॥ संख्याभेदात्कर्मभेदाधिकरणम् ॥ ७ पृथक्त्वनिवेशात्संख्यया कर्मभेदः स्यात् ॥ ७ ॥ तिस्र आहुती होतीत्यादौ सप्तदश प्राजापत्यान् पशूनालभत इत्यादी च कमैकत्वमेव संख्या कादशप्रयानानित्यादिवदावृत्त्या चोध्या आख्यातक्येन कमैकत्वस्य निश्चितत्वात् सप्तदशत्वसंख्या तु द्रव्यगता न कभैरत्वविरोधिनी सप्तदशपशुद्रव्यकस्यैकस्यैव यागस्य संमवादिति प्राप्ते, कर्मण उत्पत्तिवाक्ये अनितिसंख्यत्वेन तद्गतत्रित्वसंख्याश्रवणाझेद एवं संख्यायाः पृथक्त्येनैन निवेशात् प्रयाजानां तु पञ्चत्वेन निश्चितत्वात्तद्गतका- १ पशुमोमघटितवाक्ययोरपूर्वकर्मत्व पशुसोमरूपद्रव्यसयोगादेन्द्रवायवादिदेवता- सयोगाच, प्रातहृदयेन्दवायवादियागानुवादे तु द्रव्यमयोगो व्यों नहि तस्य गुणार्थत्वे सार्थक्यमतीत्यर्थः। सिद्धान्तसूत्रम् । २ सख्यया सप्तदशत्वादिसख्यया मह पृथक्त्वस्य निवेशासामानाधिकरण्यात्कर्मभेद: स्यात् । यनोसत्तिविधी कर्मणा देवताविशिदन्येण वा सख्यासामानाधिकरण्य प्रतीयते तन स्वाश्रयसमवेत- स्वसंबन्धेन म्वाधिवरणावधिकपृयस्त्वन्यासः कर्मभेद इति तत्त्वम्।(मिद्वान्तसूतम्) ·न्यायविन्दुः। [पादः २ दावसंख्या आवृत्त्या नीयते सनदशेत्यादिवाक्ये तु सप्तदशपशुन्यकैक- यागस्वीकारे एकपशुनिप्पन्नैकादशावदानगणस्यातिदेशप्राप्तस्य वाधापत्तेः प्रजापतिदेवनासंबन्धविशिष्टेपु समदशयान्वयस्वीकाराद्विशेपणस्य प्रजाप- तिदेवतासंबन्धम्यापि तदन्वयन मादशैव यागा इति सिद्धान्तः ॥७॥ संज्ञया कर्मभेदाधिकरणम् ॥८॥ सड़ा चोत्पत्तिसंयोगात् ।। ८॥ अप ज्योतिरथप विश्वज्योतिरतेन सह दक्षिणेन यजेतेत्यन्न ज्योति:- शब्देन ज्योतिष्टोम उच्यते वसन्ते वसन्ते ज्योतिपा यजेतेत्यत्रेव तथा च तदनुवादेन महमदक्षिणारूपगुणविधिमात्रं न तु कर्मान्तरविधिरिति प्रामे नामभेदाज्योतिष्टोमाप्रतीतेज्योतिःसंजककर्मान्तरविधिः वसन्ते ज्योतिपे- त्यरतुज्योतिष्टोमाधिकारात्कचित्तदभियानमत्र तु अथाब्देनाधिकारान्त- गनगमान तत्मभव इति सिद्धान्तः ॥ ८॥ देवताभदारकर्मभदाधिकरणम् ॥ गुणयापूर्वसंयोग वाश्ययोः समत्वात् ॥ ९॥ वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिम्यो वाजिनमित्यत्र वैश्वदेवयाग एव वाजिन- विधिजिमन्नं येषां त इति व्युत्पत्त्या वाजिशब्देन विश्वदेवाभिधानात् नया चामिक्षावाजिनयोर्विकल्प इति मासे उत्पत्तिशिष्टामिनावरुद्धे पूर्व- यागे वाजिनद्रव्यम्य विकल्पनापि निवेगायोगायागान्तरमेव विधीयत इति गुणाकर्मभेद इति सिद्धान्तः ॥ ९॥ दुग्यविशेषानुन कमश्याधिकरणम् ॥१॥ अंगुणे तु कर्मशन्दः ॥१०॥ यत्र गुनिर्गुणमेव फर्म विहिनमनिहोत्रं जुहोतीत्यादी तत्र दना 1 ৰাষগুবিধানোনিলাযাদ্ধা বা গ্রাধিকার ति. कांग्यनिदेयोन प्रामारानाग बाधनि भावः । २ महापि कर्मभदायो- जिरा जानिये पाहादित्यर्थः । गिदान्गाम। ३ पूर्वकमंगा गा नियेशा- भाष भूगमान गुन कर्मभेदप्रयोगको पास्ययोम्योरपि मुग्यत्यादिन्यर्थः । गिदानाम् । . निपायविपमित्यर्थः । तथाचान्तरगतमामिक्षाया इति माय.। ५ बमोतिगमय गणवाचकादरदिन यत्र नत्र गुणपटितपाये गुनमापिने भातीयर्थः । बर्ष मात्र, या नहोयादो होमरगामिहोत्र नहोलीयासमरामानुराइन राशिमान विधान ने गर्मान्तरम् । - ·-- अधि. १३] द्वितीयाध्यायः । जुहोतीत्यादीनि सर्माणि दध्यादिद्रव्यविनायकानाति प्रत्युदाहरण- सूत्रमिदम् ॥१०॥ दध्यादिभ्यस्य फक्त्ताधिकरणम् ॥११॥ फैलश्रुतस्तु कर्म स्यात्फलस्य कर्मयोगिल्वात् ॥ ११॥ दन्नेन्द्रियकामस्य जुहुयादित्यत्र होमान्तरमेवेन्द्रियफलाथै विधीयते अग्निहोत्रहोमानुवादेन दधिफलोभयविधाने वाक्यभेदापत्तरिति प्राप्ते,- अग्निहोत्रसन्निवानात्तस्यैवोपस्थितन कर्मान्तरं किं तु होमानितं दधि फले विधीयते । दना फलं कुर्यादित्युक्त व्यापाराकादायामग्निहोत्रहोम एव सन्निधानाद्दधिव्यापारत्वेन प्रतीयते होमकुर्वता दना इन्द्रियं भाव- येदिति । इदमेव होमस्याश्रयत्वं यत्कलसाधनीभूतध्यादिगुणेनान्तरा साध्यमानत्वमिति सिद्धान्तः ॥ १२ ॥ वारवन्तीयादीनां कमान्तरताधिकरणम् ॥१२॥ समेधु कर्मयुक्तं स्यात् ॥ १२॥ विदामिप्युदमिष्टोमम्नस्य वायत्र्याखेकविंशमग्निष्टोमसाम कृत्वा ब्रह्म- वर्चसकामो यजेतेत्यनिष्ट्रसंज्ञकयागं विधाय तस्य च प्राकृतेन वारवन्ती- यममिष्टोम साम कार्यमिति वाक्येन गुणं विधाय पुनरानातम् एतस्यैन रे- वतीपु वारवन्तीयमग्निष्टोमसाम कृत्वा पशुकामो ह्येतेन यजेतेति । तत्र द्वितीये वाक्ये रेवत्यधिकरणकगारवन्तीयसामरूपो गुणः पूर्वयागाश्रितः पशुफलार्य विधीयते न तु कर्मान्तरमिति प्राप्ते, यागस्य सामाययत्वासं- मवादग्निष्टोमसामेत्यनुवादस्य च नित्यप्राप्त्यभावेनासंमराद्यागान्वरविधि- व रेवत्यधिकरणमवारवन्तीयसामकाग्निष्टोमस्तोत्रभावनोत्तरत्वविशिष्टया- गान्तरभावना फळे विधीयत इति सिद्धान्तः ॥ १२ ॥ सौमरनिधनयोः पश्याधिकरणम् ॥ १३ ॥ सांभरे पुरुपश्रुतेनिधने कामसंयोगः ।। १३ ।। यो वृष्टिकामो योऽन्नाद्यकामो यः स्वर्गकामः स सौभरेण स्तुबीतेति फलमयाथ मौभगख्यं साम ग्रासामारस्यस्तोत्राश्रितं विहितं ततो १ इन्द्रियादिफलस्य क्मोत्पत्तिवाक्यघटकाचारफलश्रवणमपूर्वकर्मप्रयोजकमि- त्यर्थः । पूर्वपक्षसूतम् । २ कियात्वमामान्यादाश्रयाशझारहित परमपूर्वकर्मा- न्वयीत्यर्थ. । सिद्धान्तमूत्रम् । ३ सौभरमान्विनिधननिष्टहीवादौ फगन्तरजनक- त्वमुत्तरवाक्ये कामनया पुरुषसत्रन्यादित्ययः । पूर्वपक्षरम् । ३ ·२६ न्यायविन्दुः। हीपिवि वृष्टिकामाय निधनं कुर्यात् ऊर्मित्यन्नाधकामाय ऊ इति स्वर्ग- कामायेति श्रुतं तन हीपादयो निधनविशेपा वृष्ट्यादिफलान्तरार्था इति प्राप्ते,-पूर्वोचट्यादिफल एव सौभरेण कर्तव्ये वैकल्पिकानां हीपादि- निधनानां व्यवस्थामानं क्रियत इति सिद्धान्तः ॥ १३ ॥ इति श्रीन्यायविन्दौ द्वितीयस्य द्वितीयः पारः ॥ ३ ॥ द्वितीयाध्यायस्प तृतीयः पादः । acccccccee महामहस्प ज्योतिष्टोमागताधिकरणम् ॥१४॥ गुणस्तु अनुसंयोगात्कर्मान्तरं प्रयोजयेत्संयोगस्याशेपभूतत्वात् ॥१॥ यदि रथन्तरसामा सोमः स्यादन्द्रवायवाग्रान् ग्रहान् गृहीयात् यदि वृहत्सामा शुक्रामानित्यत्र ज्योतिष्टोमारकर्मान्तरविधियोतिष्टोमाय रथ- न्तरसामेति विशेषणासंभवात् तत्र सामान्तरसत्त्वेन व्यावर्तकत्याभावा- त्सकलज्योतिष्टोमव्यापनासंभवाश अतः सामर्थ्याभावान्न ज्योतिष्ठोमस्य रथन्तरसामनिमित्ते ऐन्द्रवायवाप्रताविचिरिति प्राप्ते,यदिशदात्मक- रणाश व्योतिष्टोमस्यैवात्रानुबादः विशेषणत्वं वयोगव्यवच्छेदेन स्वविरो. विवृहल्सामव्यवच्छेदन चोपपद्यत इति सिद्धान्तः ॥ १॥ अवेष्टे. कर्मान्तरताधिकरणम् ॥२॥ अयेष्टी यासंयोगाव मनुप्रधानमुच्यते ॥ २ ॥ राजकर्तृके अवेष्टिनीष्टिः समानाता आग्नेयमष्टारपालं निर्बपति हिरण्यं दक्षिणेत्यादि तां प्रत्य श्रूयते यदि ब्राह्मणो यजेत चाईस्पयं मध्ये निभायाहुतिमाहुति हुल्या तमगियारयेद्यदि राजन्य ऐन्द्र यदि पेश्यो सोनगिनि, तत्र प्राझणादिकर्तृस्टी निमित्ते तन्मध्यनिधानादि- विधिः । न च गगम्यम्य राजकर्तृत्वात्तत्र न ग्रामणमाप्तिरिति वाच्यं रामशरणाय गम्यफरि शतवन भादाणस्यापि नादृशरय संभवादिति , रपन गाम गंनि विग्रहश यागशेगादयन्नरो गुणः अपूरमंत्रयोजी रचनागामायाप अनुयुनयापमामाण्याप्तत्यादित्यर्थः । पूपिसाधम् । २टिगोपरिन यदि प्राण इत्यादिशायमापमान्तरप्रयोगर, त्रियस्वर देन यामेन गेरोगार, राजसूय यात्रियस्यैवाधिकारादित्यर्थः । सिद्धान्तलम् ।

·अधि.४] द्वितीयाध्यायः । २७ . प्राप्ते ।-राजसदस्य शिष्टः क्षत्रिय एव प्रयोगान्न राजसूये प्राह्मणप्राप्ति. अतो ब्राह्मणादीना प्राप्त्यर्थान्येर श्रवणानि ततश्च राजसूयाद्वहिरेव ग्राह्मणादिकर्तृको मध्यनिधानादिविशिष्टोऽबेष्टिप्रयोगोऽयं विधीयत इति सिद्धान्त ॥२॥ आधानस्य विधेयताधिकरणम् ॥३॥ आघानेऽसर्वशेषत्वात् ॥३॥ वसन्ते ब्राह्मणोऽनानादधीत ग्रामे राजन्यः शरदि वैश्य इति वसन्ते मामणमुपनयीत प्रीप्मे राजन्यं शरदि वैश्यमिति । अन ब्राह्मणादीना निमित्तार्यानि श्रवणानि ग्राह्मणश्चेदादधीत तदा वसन्त इति एवं ग्रा- ह्मणं चेदुपनयीत सदा वसन्त इति, आधान तु आहवनीयादिसाध्यै. ऋतु. भिरेवाक्षितम् एवमुपनयनमपि विद्यासाय्यैस्तरेवेति प्राते, अथवा य एव विद्वाननिमायत्त इत्यनेनाधानप्राप्तिरिति प्राप्ते, उक्तवास्यस्य वर्तमाननि- देशरूपन्चान्न विधायकत्वं, परकीयादिनापि ऋतुसिद्ध क्षेपोऽपि । एवं पु. स्तकनिरीक्षणादिनापि विद्यासंभवान्नोपनयनाक्षेप , तस्माद्वसन्तादिवास्ये- प्वेव प्राह्मणादिकर्तृवसन्तादिकालविशिष्टाधानविधिरेवेति सिद्धान्त. ॥३॥ दामायणादीना गुणताधिकरणम् ॥४॥ अपनेषु चोदनान्तरं संज्ञोपबन्धात् ।।४।। दर्शपूर्णमासप्रकरणगते दामायणयज्ञेन स्वर्गकामो यजेत तथा सार्क प्रस्थायीयेन यजेत पशुकाम इत्यत्र कर्मान्तरं नामभेदादिति प्राप्ने, दर्श- पूर्णमासयोग्वात्तिलक्षणो गुण. सहप्रस्थानलक्षणश्च फ्ले विधीयते द्वे हि पौर्णमास्यौ यजने हे अमावास्य इति तथा सह पुम्भीभ्यामभिगामे- दिति च। तेन दक्षस्य यजमानस्येमे दक्षा ऋविमस्तेपामयनं प्रयोगा- त्तियस्मिन्नसौ दाक्षायण इति योगेन प्रकृयागवाचित्वमेव दाक्षायणा- ब्दस्य । तथा साफ सह प्रस्थानं योति व्युत्पत्या साक प्रस्थायीयानोऽपि अतोन फर्मान्तरमिति सिद्धान्तः ॥ ४॥ १ रामानमभिपेचदिन्यादा वेदपि क्षत्रियपर एष राजशब्द । राज्य. पारनतर माणदौ तु मात प्रयोग इति तत्वम् । २ आधानविपये वग नादिवाश्य विधायकम मेरगिदम्य तस्य सर्वपुष्यामन्यनहन्वादिन्यर्थ । सिद्धान्त- सूमम् । ३ अयनपदपटिनायेषु माईकर्मान्तरविधि सामयन्यादित्ययं । पूर्व पसम्ममा ·२८ न्यायविन्दुः। [पादः ३ दध्यदेवतातपुत्ताला कमांन्तरताधिकरणम् ॥५॥ संस्कारश्याप्रकरणे अकर्मशब्दत्वात ॥५॥ वायव्यं श्वेतमालभेन भूतिकामः सौर्य चरं निपेट्रह्मवर्चसकाम इत्यन च दर्शपूर्णमासगत ईपालम्भननिर्वापानुवादेन श्वेत- चरुरूपगुणः- विधिरापायां श्वेतत्वं निर्वापे स्याल्यधिकरणत्वं च गुणः अथवा आल- म्भनिर्वापमानं यथाश्रुतं विधीयते वायव्यं सौर्यमिति च संवन्धसामान्ये तद्वितोऽनुवादः तथा फलपदमपि सार्वकाम्यप्रामानुवाद इति प्राम,- वायव्यं सौर्यमिति पदयोयर्यप्रसङ्गाहव्यदेवतासंवन्धकल्पिनो यागोऽत्र विधीयत इति सिद्धान्तः ॥ ५॥ वत्सालम्मादीनां कर्मान्तरताधिकरणम् ॥ ६ ॥ विशये प्रायदर्शनात् ॥६॥ वत्समालभेलेन्यादिषु तु यागकल्पफदेवताया अभावान्न कर्मा- न्तरमिति' सिद्धान्तः ॥६॥ नैशरघरोरुपधानानाधिकरणम् ॥ ७॥ संयुक्तस्त्वशब्देन तदर्थश्रुतिसंयोगान् ॥ ७॥ घरमुपयानि वृदम्पतेर्वा एतदन्नं पत्नीवारा सत्र तु यागकल्पनं विनर उपधानमानविविसंभवानार्थवादे देवताकीर्तनवगेन यागान्तर- विविरिति सिद्धान्तः ॥७॥ पालीवरस्य पर्यनिकरणान्ततापिकरणम ॥८॥ पालीवने तु पूर्ववचादवच्छेदः ।।८।। ला; पालीपनगालोनेनि प्रात्य पर्यरिनं पालीवनमुरम्मनोनि १ सपरणे गायााये गौवाक्ये १ मैत-चएपगुणनिधिय मंय. वार, मशिदी बोपनि पमपम पमपः अमरापम. गेल्याधागयोधमानि । पूर्वपक्षणम् । २ विगाये याnirmire विभिपशये गानाराम पाटदर्शनादियः । गिदानमूत्रम् । १ भर्य भाष- सिमतो गालम्भो पागः प्रापिण्याालम्भनादायप्यारम्भयादिन्यमानेन पां. नरमाया देवादिन तदभाकरगंगारियानमेव । । परान जापांपादन उपदधानिना मपद उपथाना एक प्रभारियर्षः । सिद्धा. नमूवम् । ५ यम रागिरदारगप्रनितापलाशाम हमानोरधान देवा नियमापासमिनि भार! Eiinrt पानीपतमुगृजनीतिमा ·अघि १०] द्वितीयाध्याय.। २९ अते वाक्ये यागान्तरविधिर्न तु पूर्वयागानुवादेन पर्वनिकृतोत्सनरूप- गुणनिधि पूर्वयागस्य केरलपत्नीदेवत्यत्वाभावेन तदनुवादासंभवात्पर्य- निकरणविशिष्टपानीवतोद्देशेनोत्सर्गवियौ विशिष्टानुवादकृतमास्यभेदाप- तेवेति प्राप्ते,-पानविनशन पूर्वयागस्य प्रत्यभिज्ञानात्तत्रैव पर्यमिकर- णान्तता विधीयते उत्सर्गस्तु प्राप्त एवानृद्यते अतो न कमान्तरविधिरिवि सिद्धान्त ॥८॥ अदाम्पादीना ग्रहनामताधिकरणम् ॥ ९॥ अव्यत्वाच केवले कर्मशेषः स्यात् ॥९॥ योऽदाभ्यं गृहीत्वा सोमाय यजते, योऽशुं गृहातीति वाक्ययो कर्मा- न्तरविधि सज्ञाभेदान् । प्रह्णसरकारविधौ तु तस्य नामधेयादर्शनात्तदनु- पपत्ति । अंशुवाक्ये यागाश्रवणेऽपि गृहातिलिङ्गाज्योतिष्टोमातिदेशेन द्रयदेवताप्राप्ती यागसिद्धिरिति मामे अश्वदाभ्यग्रह्योरेव ज्योतिष्टोमे विकानं संस्कारस्यापि नामयत्वे वाधकाभानान्न तु यागविधि गुणमाने विधितात्पर्यादशौ यागाश्ररणाचेति सिद्धान्त ॥९॥ अनिचयनस्य सस्कारताधिकरणम् ॥१०॥ अग्निस्तु लिङ्गदर्शनात्कतुशब्दः प्रतीयते ॥ १० ॥ य एवं विद्वानग्निं चिनुते इत्याग्निसज्ञकयागरिधिश्चिनोतिस्तु इष्टका- मिरग्निं चिनुत इति वाक्यप्राप्तानुवादो निर्वपतिनत् । अनिशब्दस्य याग- नामत्वं च अथातोऽग्निममिष्टोमेनानुयजन्तीति वाक्ये यदग्निं यजति तद- मिष्टोमेनत्यनिसज्ञक्यागानुवादेनाग्निष्टोमसंस्थाविधानादवगम्यते । एरमनु- पूर्वन्यात्तदवेद पूवाक्यविहित मति प्रत्यभिज्ञया माविस्मणा विशसनादीना निवृत्तिरित्यथ । सिद्वान्तमूत्रम् । १न चानाप्नेयपुराडाशयतुधावरण यथासीयोमीयपुरोडारा न तस्य केवलारन्यनुदे- श्यत्वा वमनापि वाटपानीवद्देश्यकम्य वेवपालीवद्देवनारत्वाभावा स्थ प्रत्यमिता- भमिति याच्यम् । त्वाष्ट्र पानीवतमित्या तद्वितस्य प्रत्यकमुत्पनत्वन प्रयकस्य देव. तात्वेनानीपोमवन्मिलितस्य तत्त्वाभावन प्रत्यभिज्ञाया निरावाधात् । न च प्रत्यरस्य दयनावे विकल्प युगपदकन वाश्यनाभयोविधानादिति सक्षेप । १ अद्रव्यत्वात् , द्रव्यापुरलक्षितदयतायावामावान्, देवले गृहातिपदमानवणे तदुपस्थितकर्मणो ज्योतियोमाइत्वमित्यर्थ । सिद्वान्तमूनम् । ३ य एवं विद्वानर्मि चिनुन इत्यवामि- दाद कमवाचक स्तोनरावापालिङ्गदर्शनादित्यर्थ । पूर्वपक्षसूतम् ।

·३२ [पादः १ न्यायविन्दुः । तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः। शेपटवणप्रतिज्ञाधिकरणम् ॥ १॥ अधातः शेपलक्षणम् ॥ १॥ अब कर्मभेदकथनानन्तरं शेषलक्षणमननिरूपणं क्रियत इति शेष इति प्रतिज्ञासूत्रम् ॥ १॥ शेषलक्षणाधिकरणम् ॥ २॥ शेपैः परार्थत्वात् ॥ २॥ यदर्थत्वेन यस्य विधानं स तस्य शेप इत्यनलक्षणम् । यथा याग: फलार्थत्वेन विधानात्फलशेष: यागार्थत्वेन च द्रव्यदेवतादिविधानाव्य- देवतादिकं यागोप इत्यूह्यम् । यद्यस्योपकारक तत्तस्य शेष इति तु न युक्तं फलानिहितस्य गोदोहनस्य प्रणयनोपकारकत्वात्तच्छेपत्वापत्तेः । तस्मादुक्तलक्षणमेव युक्तम् ॥ २॥ शेपरवयपाधिकरणम् ॥ ३ ॥ द्रव्यगुणसंस्कारेषु पादरिः ॥३॥ द्रव्यं बीहादि, गुण आरुण्यादिः, संस्कारोऽवघातादिरेतेपामेवोपका- रफत्वादनत्वं न तु यागस्य फलशेषत्रमिति यादरिमतं न युक्तं यागा- देरपि स्वर्गसाधनत्वेन विधानात्तच्छेपत्वात् ॥ ३ ॥ प्रनि माग्य वापयामेव कर्म विपनि न कर्मान्तरमेवमेकादशद्वादशकपालयो- रभवोरन्यसिसिष्टयास पलाबल तस्मादभेद पति दीपिकायाम् । अप कर्मानापणानन्सर यतः पिपिनि एणमनः शेषलक्षण प्रतिवायत श्यपः । १ भोरपुद्धिसमाधानाय वक्ष्यमाप्रारदर्शनमाप्रमतो न वियादिना प्रयोजनमिति भावः । कर केन नाn:, कयं विनियोगः, वानि पारणानि, तपा विरोयो पटारले चास्ति यादिसाय बयो भेदाः । परार्थत्यं पत्यर्थ । परीदेवताविष्यायत्यमिति यावत् । मेन विना या भवति स तस्य व यक्षगम् । दर्शवमाया यादीनां परम्प नापारः। योग्यत्यमशिना पुरोगामेन पसलोया पुरोगामासस्य सायानाले । उपकारमन्यं, frपिहिलवं, पर तापनियरिम भरमारण्येन प्रधानाना पारनेबिया- शिरमामारपदीनां तदनोचा पगारभित्र परिधीयते तसशस्य- ANIमान परसविस्यमम् । राममेह नियमिति । त्या फापमापक प्यारादीनां तामिनि पूरीयम् ।

·अधि ६] तृतीयाध्यायः ३३ निपादीनां व्यवस्ययाऽनुष्टेयताधिकरणम् ॥ ४ ॥ तेपामर्थन संवन्धः ॥ ४॥ निर्यापावधातादय औपधर्मा , उत्पवनादय आज्यपर्मा, गासाहरणा- दय, सानाय्यार्मास्ते स सर्वन कार्या व्रीह्यानिशदानामपूर्वमाधन परत्वात्सपा चापूसाधनत्वादिनि प्राप्ते,--आनेवाझुत्पत्त्यपूर्वस्य भेटा- त्तत्तत्साधनत्वमेर श्रीह्याटिपर्रिक्ष्यते तर्थत्वं च निर्मापादीनामिति श्रीहानिप्र निर्वाप आय एवोत्परन सानाय्य एष शासाहरणादिक- मिनि व्यनस्येति सिद्धान्त ॥४॥ सस्याना सम्बयतो व्यवस्थितनाधिररणम ॥6॥ ट्रैव्यं चोत्पत्तिसंयोगात्तदर्थमेव चोघेत ॥५॥ सस्यश्च कपालानि चेत्युपगम्य एनानि वै दश यनायुपानीति शुन तर स्फ्यालिभियन यत्तुं शक्य तत्म कार्य, यज्ञायुस्त्वोचर्यज्ञसाधन- वार्थत्वात्तस्य च साभादसमोन अलेप्वरतारादिति प्राप्ते,-गयेनो द्ध तीत्यादिना वेगुद्धननाटी मिनियोगात्तदङ्गत्वमेर । यनायुधास्य तु यथाप्राप्तानुबाद इति सिद्धान्त ॥५॥ भारम्यादीनामसवीणवाधिकरणम् ॥६॥ अर्थकत्वे द्रव्यगुणयोरेंककान्नियमः स्यात् ॥ ६ ॥ अरणया एक्हायन्या सोम क्रीणातीत्यनारणगुणस्यामूर्तत्वेन क्रय- साघनत्वासभनातनीयद्रव्येपु वास प्रभृतिपु सघु निरेग इति प्राप्ते, अमृतस्यापि द्रव्यपरिन्टेनद्वारा सावनत्यममनाहारापेक्षाया च स्व वास्योपातकहायनीसरन्धस्य कल्पना पहायन्यामेन निवेश इति सिद्धान्त ॥६॥ १ तथा निगदीना देयादिना हटेनाथन नियत समय पविभत्र त्यय । सिद्धान्तमूत्रम् । १ उपनिवाश्य यगतपियारागान पत्यादिव्यमुद्धननादि मिष मयान्त्यर्थ । मिहानमूनम् । ३ यत्र कमणि भ्यागुगणाप क्रियान्वयित्र रायत तन नियनो नाम परिवार उभायातया यादिन्य । गिद्वान्तात्र। ४ मध्यानानामर्थं सुधना शनि महकारिणति न्यायादि । ५ कम अगतिमध्यागा क्यानरमाधजया मिस्वाक्यम्मवादिन्यथ । तयाच भाज्याग "भिमे हिश्य, एकादयानक एक पाना मवन्यसमधनकमपि ·न्यायविन्दुः। [पादः १ प्रदेकरपाधिकरणम् ॥ ७॥ एकत्वयुक्तमेकस्य श्रुतिसंयोगान् ॥ ७ ॥ महं संमा त्यत्रैकत्वश्रवणादेकस्यैव ग्रहस्य संमार्ग इति प्रासे, प्रहमा- अस्योद्देश्यत्वात्सर्वग्रहेषु संमार्गः एकत्वस्यापि विधाने तु महोदेशेन संमा- गैकत्वोभयविधानाद्वाक्यभेदः स्यात्तस्मादेकत्वानुवाद इति सिद्धान्त: ॥७॥ चमसादौ संमार्गाननुष्ठानाधिकरणम् ॥८॥ संस्काराद्वा गुणानामव्यवस्था स्यात् ॥ ८॥ महस्वरूपं तु विवक्षितमुद्देश्यं विना विध्ययोगेन तत्स्वरूपस्याविव- क्षायां कारणाभावादतश्चमसेपु न संमार्ग इति सिद्धान्तः ॥८॥ सप्तदशारलित्वस्य पशुधमंताधिकरणम् ॥ ९॥ ऑनर्थक्यातदङ्गेषु ॥९॥ सप्तदशारनिर्वाजपेयस्य यूप इत्यत्र सप्तददारनित्वं वाजपेयाचं सत्त- त्रासंभवात्तदङ्गनपाने निविशते । यूपशब्दस्तु तत्रैव सादृश्यागौण इति प्राप्ते सप्तदशारलित्वं यूपानमेव । षष्टी तु वाजपेयागपशुसंवधित्वरूपपरं- परासंबधे इति सिद्धान्तः ॥९॥ अभिक्रमणादीनां प्रयाजमात्राङ्गसाधिकरणम् ॥ १०॥ कर्टगुणे तु कर्मासमवायाद्वाक्यभेदः स्यात् ।। १०॥ अभिकामं जुहोतीत्यभिकणं प्रकरणात्कद्वारा दर्शपूर्णमासाङ्गमिति प्राप्ते, वाचनिकप्रयाजपूर्वोत्तरानमध्यपाठरूपायाजावान्तरप्रकरणात्त- न्मात्राङ्गमिति सिद्धान्तः ।। १० ॥ उपवीतस्य प्राकरणिकाङ्गताधिकरणम् ॥ ११ ॥ संदिग्धे तु व्यवायाद्वाक्यभेदः स्यात् ॥ ११ ॥ उपव्ययत इत्युपवीतमवान्तरप्रकरणात्सामिधेन्यमिति प्राप्ते,-नि- १ एकत्वविशिष्ट ग्रहादि समाईद्देश्यमेकत्वघटितप्रट्पदभवणादत एकाय समार्ग स्त्यर्थः । पूर्वपक्षसूत्रम् । २ 'उद्देश्यलक्षण जानियव्य लक्ष्यते तया । तम्यागमेव संमार्गः सर्वस्येति विनिश्चय' इत्यभियुक्तोक्त्या जातैरेव समार्ग प्रत्युद्देश्यचादित्यर्थः । ३ प्रहं समृग्याय संमृज्यात्स चेक झ्येव कप इत्यर्थः । ४ गुणानां संमार्यादीना संस्काररूपत्वादनियम एष्वेवेति नियमाभाव इत्यर्थः । पूर्वपक्षसूत्रम् । ५ यत्र प्रधान भानर्धक्यं तत्र तदङ्गेषु निवेशः, यथा वाजपेये प्रधाने युपाभावेन यूपस्याभनप्राजाप स्येनिवेश झ्यर्थः । सिद्धान्तमूत्रम् । ६ कर्मणा धात्वयन सममभिमणस्थानन्वयात्क- ·अधि, १५] तृतीयाध्याय.. ३५ मिन्मन्त्रव्यमानात्सामिधेनीप्रकरणविच्छेदार्शपूर्णमासाहमेमेचि सि- द्धान्त ॥ ११ ॥ वैवदूतादिपावाणा सर्वयागगुणताधिकरणम् ॥ १२ ॥ गुणानां च परार्थत्वादसंबन्धः समत्वात्स्यात् ।। १२ ।। वारणो यज्ञापचर इति पानाण्याधानप्रकरणात्तदङ्गपवमानेप्टिवेवेति पाते, परमानेष्टीनामान्यर्थत्वेनाधानाङ्गत्वाभावात्सयतार्थनति सिद्धान्त इति भाष्यकारः । वार्तिककारस्त्वग्निमादपीतेति द्वितीयाश्रुत्या माधानस्यै- वान्यर्थच न तु परमानेष्टीना श्रुत्याद्यमानान् किं तु प्ररणालवानाङ्गल- मेर वासाम् । पाटाणा तु सर्पयज्ञार्थत्व यज्ञन्याविशेषात् यज्ञगन्नापूर्वा- वगत्या तदर्थ प्रकरणानपेक्षणादित्याह ॥ १२॥ वाग्राश्नुवाश्यानामाग्यभागाहताधिकरणम् ॥ १३ ॥ मियानर्थसंपन्धः ॥१३॥ यानी पौर्णमास्यामनन्येते वृषन्रती अमारास्यायामित्याज्यभागसनि- विपठिवमन्नाणा दर्शपूर्णमासाद्गवनोपसमिति प्राप्त, वैकल्यिस्मन्त्रा- पामा यमागयोरेर कालमतन्यवग्याथै वचन मिनि सिद्वान्त ॥ १३ ॥ हस्तारनेजनादीना यात्रस्यावरणिकाङ्गताधिकरणम् ॥ १४ ॥ ऑनन्तर्यमचोदना ।। १४ ॥ दर्शपूर्णमासोईस्लापनेननमुपगनिस्तरणागनानन्तयांनिति प्राप्त लिगात्वरिप्यमाणसर्वार्थमिति सिद्धान्त ॥ २४ ॥ धनुपाारणम्यानयमाशासनापिकरणम् ॥६॥ स्तु गुणसंयुक्तः सागरणः प्रतीयेन मियम्तेपाममपन्यात्॥२५॥ भाग्य चतुर्ग क्गेनीति चरणमायोमायरयापि भवति বৃদিগন্য ফ্যাশয় ঘাম স্থি। গ্রন্থ। ৩ স্য नामणगाया निाियभेन । गिदालगूनम् । ? না নবায়নৰ মাৰ ঘৰ। যিশ अम्। राप्रपन्नति मिया नाम द्विवfrenा पुगतापमा- यामा प्राननानिमाय नया गितगात्रम् । ३ पोयमा स्वामनाय गास, अशा गुधग्रमार , TRIMIM Firyा या । गिडाना 1५ girne मरमर रायन, मार नानादि । पिपत्रम् ।

·न्यायविन्दुः। [पादः २ तस्याप्यग्निसंबन्धित्वादिति प्राप्ते,-आग्नेयशब्देन केवलाग्निदेवत्यस्यैवोक्त- त्वात्तस्यैव भवति नाग्नीपोमीयस्येति सिद्धान्तः ॥ १५॥ इति श्रीन्यायविन्दौ तृतीयाध्पायस्प प्रथमः पादः॥१॥ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । लखनमन्त्राणां मुख्यविनियोगाधिकरणम् ॥१॥ अर्थाभिधानसंयोगान्मन्त्रेषु शेपभावः स्यात्तस्मादु- त्पत्तिसंपन्धोऽर्थेन नित्यसंयोगान् ॥१॥ मन्त्राणां मुख्ये गौणे चाथै लिङ्गाद्विनियोग इति प्राप्ते, सामर्थ्यरूप- लिङ्गस्य मुख्य स्वारसिकत्वात्तत्रैव विनियोग इति सिद्धान्तः ॥ १ ॥ श्रुत्या विनियोगाधिकरणम् ॥२॥ वनाचयथार्थमन्द्री स्यात् ।।२॥ ऐन्द्रया गार्हपत्यमुपतिष्ठत इत्यत्र गृहपतेरयं गार्हपत्य इति व्युत्पत्त्या इन्द्र एवोच्यते । अथवा गार्हपत्यस्य समीपे स्थित्वा इन्द्रोपस्थानमिति प्राप्ते,-गार्हपत्यशब्दस्याग्नौ रूढत्वान्नेन्द्रप्रतीतिः अग्नेश्वोपान्मन्त्रकरण इत्यनुशिष्टात्मनेपद्गम्यप्रधानभूताभिधानक्रिया प्रत्येव कर्मत्वादचनादगाई- पत्योपस्थान एव विनियोग इति सिद्धान्तः ॥ २॥ भाद्वानानां तत्र विनियोगाधिकरणम् ॥३॥ साहानमपीति चेत् ॥३॥ हविष्कृदेहाति त्रिस्वान्नाह्वयतीत्यत्र मन्त्रस्यावधाते विनियोगो न १ अग्निर्देवतास्यामेय इति व्युत्पत्त्या देवनातद्धिनस्यानिमानादुत्पत्तेस्तस्यैव देवत्व- मिन्यः २औत्पतिकमार्थन मन्त्रयटकादानां सरन्यः पदादार्थनां सबन्धस्यानादित्वा- दतो मुख्यार्थम्मरणद्वारा मन्त्राणां बद्त्वमित्यर्थः । सिद्धान्तमूत्रम् । ३ स्मरणादिनापि गौणार्यविनियोगमभदाम तत्र मन्त्रस्य विनियोजकत्वमिति तत्त्वम् । ४ गाईपन्य- मिति दिनीयावचनाच्छुत्येन्द्री ऋगिन्दप्रकाशिरा नेत्यर्थः, सिद्धान्तसूत्रम् । ५ यद्वो- पनियत इति द्वे किये विद्येत सापम्यानमान्मनेपदानुमितं चाभिधानम् , तौन्दमन्त्र- वाणाभिषाने गाईपत्यम्य कर्मत्वं न समवनीति समीपस्थानविशेषणं गार्हपत्यो भवति गाईपन्यमुपत्याभिरत इति शानदीपिका । गौम्या वृष्या गाईपन्यवाशकत्वं यथा तयानावकरीति चेदित्यधः । पक्षाघम् ।

·अधि.७] तृतीयाध्यायः। बाहाने अवनन्नित्यान काललक्षणापत्तेगिति प्राप्ते,-मन्त्रस्यावधाते साम- ाभावादयघातकाले साहाय्यार्थमाह्वानस्य मन्त्रस्य च प्राप्तत्वात्रिरभ्या- समानं विधीयत इति सिद्धान्तः ॥ ३॥ आगविहरणादिप्रकाशकाना तवैव विनियोगाधिकरणम् ॥ ४ ॥ तेथोत्थानविसर्जने ॥४॥ उत्तिष्टन्नन्वाहानीदग्नीन् विहरेति तं कृणुतेति वाचं विसृजति अनापि कालार्थ एव संयोगो नाङ्गाङ्गिभावः ॥४॥ मुक्तवारस्य प्रस्तरप्रहरणास्तम् ॥ ५॥ सूक्तंबाके च कालविधिः परार्थत्वात् ॥ ५॥ सूक्तवाकेन प्रस्तरमनुप्रहरतीत्यत्र सूक्तवाककाल इत्ययों न तु सूक्त- वाकस्य प्रहग्णाङ्गत्वं दृष्टदेवताप्रकाशकत्वेन कृतार्थत्वादिति प्रामे, तृतीया- श्रुत्या वचनेनार्थस्यापि विनियोगः । एवं च सूनवाकदेवताना प्रहग्णसं- बन्धात्तस्य होमरूपत्वमिति सिद्धान्तः ॥ ५ ॥ अर्धानुसारेण सूक्तराकविनियोगाधिकरणम् ॥६॥ कृत्स्नोपदेशादुभयर सर्ववचनम् ॥ ६॥ दशे पूर्णमासे च सालमूक्तवाकप्रयोग इति प्रासे,-पूर्णमासीदेवताप्र- काशकभागस्यैव पूर्णिमायाममावास्यादेवताप्रकाशकभागस्यैव चामावा- म्याया प्रयोग इष्टदेवताप्रकाशनार्थत्वात् । अन्यथा देवताप्रकाशनस्याह- पार्थनापत्तरिति सिद्धान्तः ॥ ६ ॥ काम्ययाज्यानवाक्याना काम्बाङ्गताधिकरणम् ॥ ७॥ लिङ्गक्रमसमाख्यानाकाम्ययुक्तं समानानम् ॥ ७ ॥ काम्येष्टिकाण्डे इन्द्राग्न्यादिदेवताका इष्टयः क्रमेण समानाताः काम्य- १ यथावप्ननिनि कालोपलक्षक तथोन्यानविसर्जनेऽपि काललक्षके झ्यर्थ । मिद्धान्तसूत्रम् । २ ब्राह्मणवास्येन विनियोगेऽपि गार्हपत्यशम्दयन द्वितीयाधुतिर म्न्यतः प्रवलेन लिङ्गेनैव विनियोग इति मुबोधिनी । ३ सूतवाक्पदपटिनदाश्य मून- वांकनेति तृतीयान्तेन तालविशन सूनाकालरयोदेस्तास्ततिधुम्भारशावादि- त्ययः । पूर्वपक्षमूतम् । ४ द्रव्यदेवलयोः मत्त्वात् । ५ मूक्तयाक्नेति वाक्येन हरसम्याइत्वप्रणातौर्णमास्याममावास्याया च सर्दमन्त्रगटः कार्य इत्ययः । पूर्वपक्ष- सूत्रम् । ६ कामनापदपटितेटिकाण्डमबन्धिविधिवाक्येषु लिङ्गकमममाख्याभिषिनि- योगो न लिङ्गमानेगेत्यर्थः । सिद्धान्तमूत्रम् ।

·३८ न्यायविन्दुः । [पादः २ याज्यानुवाक्याकाण्डं तेनैव क्रमेण समाग्नातम् 'इन्द्राग्नी रोचना दिव' इत्यादि । तत्र मन्त्रकाण्डस्य लिङ्गात्सर्वकर्मसु विनियोग इति प्राम,- ऋतुसंबन्ध विना लिङ्गमात्रस्याविनियोजकत्वात् क्रमसमास्यानाभ्यां काम्यष्टिसंयन्धावगमात्तत्रैव विनियोग इति सिद्धान्तः ॥७॥ आग्रीधोपस्थाने प्राकृतमन्त्रविनियोगाधिकरणम् ॥ ८॥ अधिकारे च मन्त्रविधिरतदाख्येषु शिष्टत्वात् ।।८।। ज्योतिष्टोमे आग्नेय्याग्नीवमुपतिष्टत इति श्रुतं तत्र आभेयी या काचिदाह्या न तु प्रकरणपठिता तस्याः स्तोत्रादौ विनियुक्तत्वेन निग- कासत्यादिति प्राप्ते, प्रकरणपठितैव अग्न आयाहि वीतय इत्यादिका माह्या तस्या ज्योतिष्टोमापूर्वसाधनत्यस्य तृप्तत्यादुपग्धानरूपद्धारमात्र. संवन्धे लाघवादन्यत्रोभयकल्पने गौरवादिति सिद्धान्तः ॥८॥ भक्षमन्त्राणां यथालिङ्गं ग्रहणादौ विनियोगाधिकरणम् ॥ ९ ॥ लिङ्गसमाख्याभ्यां भक्षार्थताऽनुवाकस्य ॥९॥ भक्षेहि माविोत्यादिमन्त्रस्य भक्षमाने विनियोगो भक्षानुवाकसमा- ख्यानादिति प्राप्ते,-प्रहणसम्यग्जरणादौ लिङ्गाद्विभज्य विनियोगो ग्रहणा- देरविधानेऽप्यनुष्ठेयत्वाविशेषादिति सिद्धान्तः ॥९॥ मन्दाभिभूतिरित्यादिमन्त्राणामेकवाश्यत्वाधिकरणम् ॥ १०॥ गुणाभिधानान्मन्द्रादिरेकमन्त्रः स्यात्तयोरेकार्यसंयोगात् ॥ १० ॥ मन्द्राभिभूतिरियादितृप्यस्वित्यन्त लिङ्गात्तृमावेव विनियुथत इति प्राप्ते, तृोर्भक्षानुनिष्पन्नत्वेनाननुष्ठेयत्वात्तृप्तिविशिष्टभक्षप्रकाशन एव वि- नियोग इति सिद्धान्तः ॥१०॥ इन्द्रपीतयेत्यादीनामूहेन यावद विनियोगाधिकरणम् ॥११॥ लिगविशेपनिर्देशात्सपानविधानेप्वनन्द्राणाममन्त्रत्वम् ।। ११ ॥ भक्षमन्त्रे इन्द्रपीतस्येति श्रूयते अत ऐन्द्रप्रदानेम्वेवायं मन्त्रः अनेन्द्रा- १ याय यम्यचिन् कनो: सन्निधौ यो मन्त्रः सः प्रताप्रकृनासमित्यर्थः । पूर्व पासमूत्रम् । २ भक्षप्रतिपादकानुवावास्य लिलममाख्याभ्यां भक्षा त्वमित्यर्थः । पूर्व -ATो भगमीति चरमावयवत्वविशिष्ट एको । सिद्धान्तमूत्रम् । मन्त्र इन्दपीतायेति ·अधि. १५] तृतीयाध्यायः। णाममन्त्रकं भक्षणमित्येक पक्षः । अनेन्द्रप्पनहेन मन्त्र इति द्वितीयः । नत्राहेपझे सूत्रम् ॥ ११ ॥ पुनरम्पुनीतसोममरणे इन्द्रस्याप्युपलक्षणाधिकरणम् ॥१२॥ पुनरभ्युनीतेषु सर्वेपामुपलक्षणं तद्विशेषत्वात् ॥ १२ ॥ ऐन्द्रमोमशेषयुक्तेषु चममेपु मित्रावरणादिभ्यः पुनः मोमो गृह्यने तहक्षणे इन्द्रमित्रावरुणपीतस्येति नोहः पूर्वदेवतासंपन्धापनयादिति प्राप्ते, -इन्द्रशेषसत्वेऽपि तस्य करिष्यमाणयागार्थत्याभावात्पूर्वदेवतामंबन्धानपा- यादूहो यथोक्त इति सिद्धान्तः ॥ १२ ॥ पालीवतमाणे इन्द्रादीनामनुवापिकरणम् ॥१३॥ पौत्नीवते तु पूर्ववत् ।। १३ ॥ ऐन्द्रवायवादीनां शेषा आग्रयणास्थाल्यां सन्ति पत्नीदेवतायै चार- यणात्सोमो गृह्यते तदक्षे इन्द्रवारवादीनामप्यूह इति प्राप्ते,-आप्रयगान गृटामाणस्य सर्वम्य पालीवतत्वेन पूर्वदेवताविच्छेदानन्द्रवाय्वागृह इति सिद्धान्तः ॥ १३ ॥ पालीचतभक्षणे वटुरनुपलक्षणाधिकरणम् ॥ १४ ॥ स्वोरं तूपलक्षयेत्पानात् ॥ १४ ॥ पानीयते त्वष्ट्रा सोमं पित्र स्वाहेति त्वष्टुः साहित्यात्त्वष्टामि देवताहि- नव्य इति प्राप्ने,-मन्त्र त्यष्टुः साहित्येऽपि विधौ तद्धितेन केरलपत्नीपन एर देवतात्वावगमात्त्वष्टुः पानाप्रतीतेः पत्नीवन्मात्रमेन देवतोहितव्यों न स्वष्टेति सिद्धान्तः॥ १४॥ पाश्रीवतमाणे त्रिंशतामनुपलपणाधिकरणम् ॥ १॥ त्रिंशच परार्थत्वात् ।। १८ ॥ १ इन्दपीतस्यत्यस्यायुदात्तनया बहुव्रीहिलमासनेन्द्रेण पीन, मामी यस्मिन् सवन इति विग सवनपरतया एकार्थममवायात्सर्वभक्षेपूह इति भाव । • पुनरभ्युनी- नमोमेषु अंहपु इन्दमित्रावरुणादीना सर्वेशमुपलक्षणमिन्दाहुतिशिष्टेन मदेव मोमप्र- शहोमेन द्विश रादित्य सिद्धान्तमूरम् । ३ पालीवनशेषभक्षणमन्ने विश्वास मा पूर्वाहतमोमशेषगत्वेन द्विदेवत्योपविशिष्टत्वादिन्यर्थ । पूर्वरक्षसूरम् । ५ पानागक्षणे त्दुरुपलक्षण क्तव्य मन्त्रे त्वा सह पानशेधकलिङ्गमदाबा. दिवयं । पूर्वपक्षसूत्रम् । ५ सदेत दामि भार वहति गर्दीन्यव सहगमनेर नपानाभावारपानाप्रतीतरिति भाव । ६ मस्त्रिंशच नोपलक्ष्याः परार्धन्दापति विधी तेपामश्रुतन्वादित्ययं । नि० मू० ।

·न्यायबिन्दुः। [पादः ३ ज्योतिष्टोमस्य याजुर्वेदिकताधिकरणम् ॥३॥ भूयस्त्वेनोभयश्रुतिः ॥३॥ वेदद्वये श्रुतस्य ज्योतिष्टोमस्य यजुर्वेदेऽङ्गवाहुल्यश्रवणाद्विधिः साम- वढे गुणार्थ श्रवणमत उपांशुत्वमेव यजुर्वेदनिबन्धनम् ।। ३ ॥ प्रकरणस्य विनियोनकताधिकरणम् ॥ ४॥ असंयुक्त प्रकरणादितिकर्तव्यतार्थित्वात् ॥ ४॥ प्रयाजादीनां फलाश्रवणाद्विश्वजिन्यायेन स्वर्ग: फलं रात्रिसनन्यायेन वा आर्थवादिकं शत्रुपराजयरूपं फलमिति प्राप्ते, दर्शपूर्णमासयोरितिकर्त- व्यताकासा प्रजायाजादीनां च फलाकाङ्केति प्रकरणात्तदनमेवेति सिद्धान्तः ॥४॥ क्रमस्य विनियोजकताधिकरणम् ॥ ६॥ मश्च देशसामान्यात् ॥ ५॥ दन्धिर्नामासीति मन्त्रस्य नोपांशुयाजमात्राङ्गत्वं लिङ्गप्रकरणयोराने- यादिष्वपि साम्यादिति प्राप्ते, यथासंख्यरूपक्रमादुपांशुयाजमात्राङ्गत्व- मिति सिद्धान्तः । संनिधिरूपक्रमात्तु सान्नाय्यपात्रशुन्धनाङ्गत्वं शुन्धन मितिमन्त्रस्येति ज्ञेयम् ।। ५॥ समाख्याया विनियोजकताधिकरणम् ॥ ६॥ समाख्या चैवं तदर्थत्वात् ॥ ६॥ आध्वर्यवादिममाख्यया अध्वर्वादीनां तदद्गत्वं न बनियम इति सिद्धान्तः॥ ६॥ १ यम्य कर्मणो वेदद्वय विधान तत्रागबाहुल्यन तद्वेदपरत्वमवधार्य तदनुसांगण म्वनिर्णय ज्यर्थः । सि० सू०। २ श्रुतिलिङ्गवान्यामधुनमुभयाकाहापात्प्रकरणा- द्विनियुज्यत, प्रधानम्य कथभावाकाक्षासत्त्वादित्यर्थः । सिद्धान्तमूत्रम् । ३ स्वार्थ बोधममामानां वाक्यानामहाशित्वाकाक्षाया प्रकरणवशादेकवाक्यतेति भवति प्रकरणस्य विनियोजकत्वम् । ' क्रमो नाम स्थान मन्त्रविनियोजक देशैम्यादित्यर्थ । गिद्वान्तमूत्रम् । क्रमो नाम स्थानं, तद्विविधम् ; गठरादेश्यमनुष्यानमादेश्य च । पाटमविश्यमपि यथासयपाटसनिधिपाटभेदन द्विधा । यधामख्यपाटम्य दधिर्मन्त्र उदाहरणं, सनिधिपारम्य शुन्धनमन्त इति विवेकः । ५ समान्यपि विनियोजिरा कियारा यावादित्यर्थः । मियान्नानम् ।

·अधि.७] तृतीयाध्याय मृत्पादीना पूर्वपूर्वप्राबल्यापिकरणम् ॥ ७॥ श्रुतिलिङ्गवास्यप्रकरणस्थानसमाग्न्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविमकर्यात् ।। ७॥ इदानीं श्रुत्यादीना नलानलं चिन्त्यते । ऐन्या गाईपत्यमुपत्तिष्ठत इत्यत्र इन्द्रप्रसशस्त्वलिङ्गादिन्द्रोपस्थाने विनियोगो न तु गार्हपत्योपस्थाने श्र- त्यापि बाधितार्थबोधनायोगादिति प्राप्ते,गाण्यापि ऐन्द्रमन्नस्य गाई पत्य- प्रकाशकत्वेन बाधाभाग त्या लिङ्गं वाध्यते श्रुते साझादेशाङ्गतामोध- पत्याटिङ्गस्य स्वगन्दलाछतिल्पनयेति पारम्पर्यादङ्गतानोधकत्वम्, अत. श्रुतिलीयसीति सिद्धान्त । लिङ्गवाक्ययोस्तु 'स्योन ने मन्त्र विरोध. तन वाक्यात्मदनरिशिष्ट- मादनप्रतिस्तर विनियोग इति प्रामे,-लिदाद्विभज्यैव विनियोग लिङ्गम्य शीनं श्रुतिम्ल्परत्वाद्वाक्यस्य तु लिङ्गकल्पनाद्वारा तथालान । स- दनकाशम्भागेहि सदनम्पनिशेषणद्वाग मादनप्रमागस्व कल्प्यं मदने तु तकृतमय अतो विप्रोद्वाक्यं दुर्बलमिति सिद्वान्त । वाक्यमरणयोर्विरोधे सूक्तवाक उदाहरणम् । तत्र देवतापद निष्कृय पद्वये प्रयुज्यते तदेक्वाश्यतापन्नमिट हविग्जुपेतामित्यादि तूभयत्र प्रकरणारिपात्प्रयोज्यमिनि प्राप्ते,-कृषकवाक्यतया तत्तदेवतापद यत्र तर तच्छेपभूत प्रयोज्यं न त्वन्यन । वास्येन हि विशेषगद्वारा लिङ्ग- प्रमागावरूपं क्ल्यते न श्रुतिरिति सनिरर्प, । प्रकरणेन त्यतृप्तवाक्य कायं तेन लिङ्गं तेन श्रुतिरिति विप्रकाप्रकरणस्य दौर्बल्यमिनि सिद्धान्त । स्थानप्रकरणयोस्तु विगेधे राजसूयान्तर्गनाभिपेचनीययागसनिधी रिदे- बनाय उदाहरणम् । ते संनिधानादभिषेचनीयमानाडमिति प्राप्ते,-प्रक- ग्णाविकोपात्मर्वार्था । प्रकरणापेक्षया संनिधानस्य श्रुतिविप्रकर्षादौनल्य- मिति सिद्धान्त.। स्थानसमाख्ययोविंगेधेतु शुन्यध्वमिति मन्त्र उदाहरणम् । पौरोडाशिक- ५ श्रुतिरिवाश्यप्रकरणस्थानममायाना विद्धयोद्वयोरका सनिपात पूवपूर्वपि क्षयोत्तरात्तरस्य दौर्बल्यमुत्तरोत्तर पूर्वपूर्वाक्षपे विनियोगम्य दूरस्थ वेन रहिरहवा- दित्यर्थ । मिद्वान्नमूतम् ।

·४४ न्यायविन्दुः । [पादः३ समाख्यावगापुरोडाशपात्रगुन्धनाङ्गमिति प्राम, संनिधानात्सांनाय्यपात्र- मात्रशुन्धनाई समारयया हि पुगेडागमन्त्रयोः संवन्धः कल्यः, संनि- थाने तु तृप्तः संबन्ध एकस्थानरूपः, अतो विप्रकर्षात्समाख्या दुर्वलेति सिद्धान्तः ॥७॥ द्वादशोपसत्ताया अहौनाङ्गताधिकरणम् ॥ ८॥ अहीनो वा प्रकरणादाणः ॥ ८॥ ज्योतिष्टोमे तिस्र एव साह्रस्योपसदो द्वादशाहीनस्येति श्रुतम् । तत्रा- हीनस्येत्यनेन न होयत इति व्युत्पत्त्या प्रकृतज्योतिष्ट्रोम एव द्वादशोपसदो विकल्पेन विधीयन्ते इति प्राते,-अहीनशब्दस्याहर्गणेपु रूढिप्राबल्यात्तत्रैव द्वादशोपसत्त्वविधिः । रूढिश्य 'अहः खः ऋतौ' इत्यनुशासनाद्गम्यत इति सिद्धान्तः ॥ ८॥ कुलायादी प्रतिपदोस्तपांधिकरणम् ॥ ९॥ द्वित्वैवदुत्वयुक्तं वा चोदनात्तस्य ॥९॥ ज्योतिष्टोमे युवं हिम्यः म्यर्पती इनि द्वयोर्यजमानयोः प्रतिपदं कुर्यात् एते असूप्रमिन्दव इति यहुभ्यो यजमानेभ्य इति श्रुतं, स्तोत्रादिभूना ऋक् प्रतिपदुच्यते । अयं च विधियोतिष्टोम एव । तत्रापि कदाचिदशत्त्या द्विव. हुयजमानसंभवादिति प्रामे,-ककत्वम्यानुपादेयत्वान्न तम्य त्यागो युक्तः उपादेय एवं यथागत्युपवन्यात अतो विकृतावुत्कर्प इति सिद्धान्तः ॥९॥ जापन्याः प्रारणानुस्कपाधिकरणम् ॥ १० ॥ जोपनी चैकदेशत्वात् ॥ १०॥ दर्शपूर्णमासयो: जापन्या पत्नीः संयाजयन्तीति श्रुनं, तत्र दर्शपूर्ण- मामयो धन्यभावान् यत्र पगौ जापनी विद्यते सत्संम्कारकत्वेन पत्नी- संयाजविविः आगदुपकारापेक्षया मंनिपत्योपकारम्य लघुत्वादेकदेश- द्रव्यन्वेन परप्रयुक्तताप्रतीतेश्धेति प्राप्ते, जापनीशब्दस्यावयवगनजानि- यपनत्वाग्नोत्तरार्धादिशब्दवमापेशत्वमतः पनीमंयामागत्वेन तृतीया- श्रुत्या विधानमिति मिद्धान्तः ॥ १०॥ दादशाहीनयन्यायपटकोन्हीनसन्दो गोगो यौगिको ज्योरिटोमप्रसारण- प्रमादित्यर्थः । न हीन इति योग । पू. मुत्रम् । ३ मित्यवहुन्यातुन, मन्याय प्रब- रायने योनिटोने वत्सयारिसनादित्यः । सिदान्नापूपम् । ३ आपनी- विधानं पता? म्या युग्मांशपायाः मापन्या: पपवादियः । ५.मू.।

·अधि. १४] तृतीयाध्यायः ४५ मतदनस्य मम्धाविशेष निमशाधिकरणम् ॥ ११ ॥ संतदनं प्रकृती क्रयणवदनलोपात्स्यात् ।। ११ ॥ ज्योतिष्टोमे न संतृणत्तीत्यभिपरफलस्योरसतनं विधाय अयो सतु दीसोमे संतृद्यावृत्त्या इनि श्रुतं, सतनं नाम सबट्टनंसतनासादनयो. प्रकृती विकल्प तत्रापाट्याद्यपेक्षया बर्पित्वमभवादिति प्राप्ते, सौमंगन- दीर्घत्वम्य सोमान्तरापेमत्वाद्विनाउलर्प इति मिद्धान्त ॥ ११ ॥ प्रयायनिपेयस्य प्रपमप्रयोगविषयत्वापिकरणम् ॥ १२॥ संगन्यायुक्तं तोः प्रकरणात्स्यात् ।। १२॥ ज्योतिष्टोमेऽस्ति प्रवर्य पुरम्नादुपसता प्रनये प्रवृणीति त प्रकृत्य श्रूयते तन प्रथमयज्ञे प्रश्यादिति । तर प्रथमयज्ञशन ज्योतिष्टोमोऽभि- धीयते "प वाव प्रथमो यनो यज्ञाना यज्योतिष्टोम इति श्रुते अतो योतिष्टोमस प्रयोगेपु निपेय इति प्रामे, प्रथमगदस्यारम्भवाचिवाज्यो- तिष्टोमप्रथमप्रयोग एप नियेा अमिष्टोमे प्रवृणानि वास्यं तु अनूचा- नविषयं कामं तु योऽनूचानम्तम्य प्रन्यादिति श्रुने । एवं चाग्निष्टोमप्र- थमप्रयोगे अनूचानस्य नित्यं प्रयोगः। अन्येपा त्वप्रयोग एनेति' सिद्धान्त ॥ १२ ॥ पोष्णपणस्प रिती निशाशिकरणम् ॥ १३ ॥ “पाणं पेपणं विकृता प्रतीयेताचोदनात्मकृतौ ॥ १३ ॥ दर्शपूर्णमासयोः पूपा प्रपिटभाग' इति पेपणं, प्रकरणे पूषाभागापत्र पूरा तन वास्यादुत्कृप्यत इति प्राप्तिम्नमेना।। १३ ।। पोष्णपणस्य चराव पर्नव्यताधिकरणम ॥ १५ ॥ तत्सर्वार्थमपिशेपात् ।। १४ ॥ १ मतदनमभिपवणफलकया गयाग प्रतिमयोगी दीपम्य यजमान मान शिशुपाया प्रात वपि दीपगोमचापाथमद्रावान्, ऋयगवा, यथा गवा दाणा कोयनेन रनिपती गवरनामा क्रय विश्यम्नादालन मानशिकाय ग्य । पापम् । परश्या दोषयमयभिगाराम मादिगारमन गोमान्तरापेशमिनि भाव । प्रथमादिगायापटित वाक्य अपनत्वमिनिकनुग बन्धि प्रकरणाइतपदनानिपेयादित्यर्थ । १. मू। ४ विधिनिषधोपकारन याला म्वपितविकपश्यनिया बानि तस्वम् । ५ पूरयमन्धिपण fলী মেরী যােবন ৮ মারিয।

·न्यायविन्दुः। तत्पेषणं चरौ पशौ पुरोडाशे च विधीयते अविशेषादिति वाकृतिनाशापसे. पुरोडाशे नित्यप्रात्वावरावेब विवीयते द्वारखोयामि त्तस्य प्रतिप्रसवे लाघवादिति सिद्धान्तः ॥ १४ ॥ पौम्यपेषणत्यैकदेवत्ये श्व विवाधिकरणम ॥ १५ ॥ एकस्मिकसंयोगात् ।। १५॥ पेषणं यत्र केवलपूषा तत्रैव भवति न तु यत्रान्यसाहितः सामादिति सिद्धान्तः ॥१५॥ इति श्रीन्यायविन्दौ हतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३ ॥ तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः । . L निवीतस्यार्थवादताधिकरणम् ॥१॥ निधीतमिति मनुष्यधर्मः शब्दस्य समधानत्वात् ॥ १ ॥ दर्शपूर्णमासयोः श्रुतं निवीतं मनुष्याणां प्राचीनावीतं पितृणामुपवीत देवानामुपव्ययते देवलपममेव तत्कुरुत इति । तत्र निवीतं शुद्धमनुष्यधर्मः ऋतुयुरूपुरुषधर्मों का शुद्धऋतुधमो वा मनुष्यप्रधानान्याहार्यदानादिप्राकर- णिकधर्मो वा स्वतन्त्रमनुष्यप्रधानातिथ्याविधो वेति कृत्वाचिन्तया पक्षाः । उपवीतविष्येकवाक्यत्वासदर्थवादत्वमिति तु सिद्धान्तः ॥१॥ अपवीतस्य दपूर्णमासयोनिवेधाधिकरणम् ॥२॥ उपवीतं लिङ्गदर्शनात्सर्वधर्मः स्यात् ॥ २॥ चरी लविषातक प्रपिष्टपरावपि पाकवेशन पशब्दप्रयोगाचोदकप्राप्तं च तत्रायोजनाभावाभिवर्तमान प्रतिप्रसूयत इति लापवात्तत्रैव पेषणमिति शानदीपिका । २ पेषणं केवलपूलदेवताके चरावेव न दिदैवत्ये पूषा प्रपिष्टभाग इत्यत्र एकत्ववि- शिवस्य देवतात्मादिश्यर्थः । सिद्धान्तसूत्रम् । ३ निवीतविधिर्मगुम्बार पष्ठयन्त- मनुष्यभन्दस्य मनुष्यप्राधान्यबोधकत्वादिस्यर्थः । पू०सू.1 ४ षष्ठी श्रुस्वेत्यन्याहारः। ५भुतिप्रारमबोरविरोधादित्यच्याहारः । ६ प्रयाजादिवत् । मनल्याप्रहण कर्तृसं. बन्याचारकम् । मलाइदेवयंप्रारीनावीतोपवीतवैषम्याकरणानुप्रहेरिति शेषः । ८ प्राचीमावीतोपवीतयोः पितृदेवत्वे स्वातन्त्र्यपदित्यर्थः । पुरुषार्थातिरिका- क्षाणां पूर्वोपमनोत्तरोत्तरोत्सा बुझ्वास्वायत्वे फलकल्पनाद्विभ्येकवाक्यतापक्ष एक यावानिति मा. उपबीत उपव्ययत इति विषियोक्सिलीतं याबकर्मा प्राचीनाचीती दोहयेवलोपवीती देवेभ्य इति निदर्शनादित्यर्थः । पालम् ।

·अरि.६] द्वितीयाध्यायः। उपर्वातं संवेदनामाङ्ग मृनाग्निहोत्रे प्राचीनापीती टोहयेन् यज्ञोपीनी हि देवेभ्यो दोह्यतीति लिङ्गदर्शनादिति प्राने,-प्रकरणा पूर्णमासानत्व- मेर लिङ्ग तु यथाप्राप्ति व्याययमिति सिद्वान्त ॥२॥ उपगीतम्य विरिवाधिकरणम् ॥ ३ ॥ विधि: स्यादपूर्वन्चात् ॥ ३॥ म्मृतिमानत्वादुपव्ययत इन्यनुपाट इति प्रासे, ऋन्वर्थतया अप्रामना- द्विपिरिति सिद्वान्न । अथवा पूर्वाधिश्रण एवं सार्थतया स्मृतिप्राम- म्यानुगट इति पूर्वपञ्च । मिद्धान्तम्नृक्त एव । एवं चामृतामिहोने यनो- परती देवेभ्यो दोहयतीति विधिरेवेति ॥ स्थितं चापर्यवसितम् ।। ३ ।। पुरोइञ्च इत्यम्प अनुगारताधिकरणम् ॥४॥ उदयत्वं चापूर्वत्वात् ॥ ४॥ मृतानिटोन एव ये पुगेदञ्चो दर्भाम्नान्दक्षिणामास्तृणीयादित्यत्र ये पुगेदश्च इत्यपि विधिग्प्राप्तत्यादिति प्राप्ते, अग्रान्त्युदगप्राणीति स्मृनि- प्रामवादनुपात इति ।। ॥ स्थितादुत्तर-यज्ञोपनीती हीत्ति प्राचीनानी- निम्नृत्यों दर्शपूर्णमामगतम्यानुवाद इनि मिद्धान्त ॥ ४ ॥ पगापपीताहात्यस्याउवादतापिकरणम् ॥ ५ ॥ 'विपिस्तु धारणेपूर्वत्वात् ।। ५ ।। मृगनिहोरे श्रूयते अपम्तात्ममि धारयन्ननुद्रवेटुपरि हि वेटेभ्यो वार- याति नवोपरिधारणमनुवाद' हनिए आच्छादनम्याचारमामत्वादिति माने,-आच्छादनासमर्थवानुग्दण्टे समियमुपसगृहनि च श्रोनाच्छाद- नाममागाउप्राने विपिरिति सिद्धान्त ॥५॥ दिग्विभागम्यासदनाधिकरणम ॥६॥ दिग्विमा तत् ।।६ प्राचीनवंश रोतीति विधाय श्रूयन प्राची देवा अभजन्त दक्षिणा पिता प्रसोची मनुष्या इति। मन मनुवाश्ये अमजन्तेति पुगस्पेन प्रामया नुसन्या विधिरिति प्रामे,-निर्यानयदर्थवादत्वमेवेति मिशान्त ॥ ६ ॥ उपम्पयन विधि सम्पादिययं । गितम् । • • . ब्यादिमिभागो विभागादिश्यप । सायम् ।

·४८ न्यायविन्दुः । [पादः ४ परपि दितादीनामनुवादताधिकरणम् ॥ ७ ॥ परुपिदितपूर्णवृतविदग्धं च तद्वत् ।। ७ ।। यत्परुपि दितं तद्देवानां यदन्तरा तन्मनुष्याणां, तथा यत्पूर्ण तन्म- नुष्याणां, तथा घृतं देवानां निष्पक्कं मनुष्याणामित्यादी अन्तरेत्यादि- विशेपनियममात्रविधौ लापयादिति शङ्कायां,-निवीतवदेवार्थवादत्वमिति सिद्धान्तः ॥७॥ नातृतमित्यस्य कर्मताधिकरणम् ॥ ८ ॥ अकर्म ऋतुसंयुक्तं संयोगान्नित्यानुवादः स्यात् ।। ८॥ दर्शपूर्णमासयो नृतं वदेदिति निषेधः पुरुषार्थ एव स्मृतिमूलभूतः, अथवा दर्शपूर्णमासम्र्तृधर्मः प्रकरणात् आख्यातेन च कर्मभिधाना- दिति स्मृतिप्रातस्यानुवादः, अथवा प्रयाजादिवनात्यर्थ एवानुवाद इति प्राप्ते,-ऋत्वर्थत्वेनाप्राप्तत्वात्तु विधिरेवेति सिद्धमाख्यातेन कर्तुर भिधानान्न पुस्पार्थत्वमिति ॥ ८॥ जअभ्यमानधर्माणां प्रकरणे निवेशाधिकरणम् ॥९॥ अहीनवत्पुरुषधर्मस्तदर्थत्वात ॥ ९॥ दर्शपूर्णमासयोर्जनभ्यमानोऽनुग्रूयान्मयि दक्षकन इति मन्त्रवचन वा- क्यात्पुरुषार्थ फलं तु प्राणापानावेवात्मन् धत्त इत्यार्थवादिकमिति प्रामे,- ऋतुयुक्तपुरुपधर्मत्यमविरोधादिति सिद्धान्तः ॥९॥ १ यत्परुपि दित तद्देवानां, यत्पूर्ण तन्मनुष्याणां, घृतं देवाना यो विदग्धः स नैन इत्यादिमहापितृयज्ञज्योतिष्टोमदर्शपूर्णमासयोः श्रुतानि निवीतवदर्धवादान्ये- वेति भावः । सिद्धान्तमूत्रम् । २ ऋतुसयुक्त अनुप्रकरणपटितमन्तवदन निपेक्वाक्य नित्यानुवादः सत्यं वदेत्यादिनोपनयनवेलायामेवानृतवदननिषेधेन प्राप्तप्रापकत्वम्पानु- वादविलक्षणाक्रान्तवादित्यर्थः । पू० सू० । ३ यत्पुरुषोपकारितया प्रसक्तं वदनं तत्तदपकार्येवति निषेपवाक्यार्थ । तेन श्रुन्या प्रकरणयाधान् पुरुपार्थः प्रतिषेधः । स्मार्त- प्रतिपयस्यायनदेव मूलमिति भावः । ४ जनभ्यमानोजुन्यादितिवत् । सोऽयं स्मात निधानुवादः । स्मृत्या पुरुपयोपनयनावधिमरणं यावन्निपिद्वेऽनृतवदने दर्शपूर्णमासयो- रपि तत एव निपंधलाभेनुवादत्वस्यापरिहार्यत्वादिति भावः । ५ पुरुषः स्वार्थतया- नृतवदनं वर्जयतीति स्वार्थवान् कतावपि प्राप्तमेव वर्जनमिति तत्वम् । ६ लः कर्मणी- त्यादीनां करेकले सकारेकवचनमित्याअर्यादाख्यातानां भावनावाचिनया कर्तुरन- निभानादिति हरयम् । ७ जनभ्यमानमन्वपाठ: केवलपुरुषार्थः वाक्येन पुरुषार्थ- स्वातीतः महीनपदयवादशोपमदां प्रकरणविच्छेदपदित्यर्थः । ५.०।

·अधि. १३] तृतीयाध्यायः। ४९ अयगोरणस्य पुमर्थताधिकरणम् ॥ १० ॥ शंयौं च सर्वपरिदानात् ॥ १०॥ तर यो ब्राह्मणायावगुरेत्तं अनेन यातयात्तस्माद्राह्मणाय नावगुरेतेति अपगूरणं ताडनाय दण्डोद्यमनम् । अयं प्रतिपेय. मत्वर्थः फलाश्रवणा- दिति प्रामे-यातयादिति प्रत्यायप्रवणात्पुरुपार्थ इति सिद्धान्तः ॥१०॥ मलबद्वासता न संवदिस्यस्प पुमर्थताधिकरणम् ॥ ११ ॥ प्रांगपरोधान्मलबद्वाससः ।। ११ ॥ नौर मलयद्वासमा न संरटेदिति श्रुत, मलबद्वासा रजस्वला । अयं प्रतिपय प्रकरणावत्वर्थ इति प्राप्ते,-तामपस्थ्य यजेतेति वचनात् प्रता प्रसस्त्यभानात्पुरपार्थ एवेति मिद्धान्तः ॥ ११ ॥ सुवर्णधारणस्य पुमर्थनाधिकरणम् ॥ ११ ॥ अभैकरणे तु तद्धर्मस्ततो विशेषात् ॥ १२ ॥ अनारभ्याधीतं मुवर्ण हिरण्यं मार्यमिति हिरण्यधारणं गत्वहं फला- श्रवणात, स्तुगतहिरण्यानुवादेन धारणरिधि , हिरण्ये सुवर्णता विधि- बेति प्राप्ते,-प्रमग्णाभावापुम्पार्थमेव, पलं वार्थवाटिकटुवर्णोऽभ्य भ्रातृध्य इति सिद्धान्त ॥ १० ॥ जयाहोमादीना वैदिकामांनाधिकरणम् ॥ ३॥ 'शेपोऽभकरणेऽविशेपासर्वकर्मणाम् ॥ १३ ॥ येन कर्मणेसैंत्तन जयान् जुहुयादिनि जयादयो लौकिकवैदिकसम्ल- कांगमनारभ्याधीतत्वात्तस्मात्यादिनापीसत्तत्रानो जुहुयाजयानिति प्राप्ते, कयंचिताहवर्नाये जयानुष्ठानेऽपि श्रेने पिरावनाये च होम इति प्रधानभिन्नदात्या गुण्यमती वैदिक गति सिद्धान्त. ॥ १३ ॥ १ शप्यूपा गयागनिरपो न प्रारमाने यातयादिन्यनन युनतदितर- मानणगोपन्धिारा पतमानातरिय । मिदान्तमूत्रम् । मगद्वा- गग तुममा कारागेर गंगादिकारणा अवरोंन तया संगद प्रय । गिद्वान्नाम् । ३ भारभ्याधीन मुलाधार पुशप मनुका पी. पन्या भिलादिश्यय शिक्षालापूवम् । र मगाराधीन अश्शेिषासौरिक्त: दिरणी ।..।

·५० न्यायविन्दुः। [पादः ४ वैदिक्षाधप्रतिग्रहे इष्टः कर्तव्यताधिकरणम् ॥ १४ ॥ दोपाविष्टिलौकिके स्याच्छास्त्राद्धि वैदिके न दोप: स्यात् ॥ १४॥ यावतोऽधान प्रतिगृहीयात्तावतो वारुणांश्चतुष्कपालान्निपेदितीष्टिर- श्वदातुरिति वक्ष्यते । सा लौकिकेऽवदाने स्यात् तत्रैव दोपनिरासप्रयोज- नान् वरुणपाशान्मुञ्चतीति । वैदिके तु विधिवशान्न दोपोऽस्तीति न तने- ष्टिरिति प्राप्ते, वरुणपाशरूपजलोदरदोपस्य लौकिकदाने प्रमाणाभावात् वैदिकेऽपि त्यागादुःखदर्शनात्तदेव वरुणशब्देनोच्यते तस्य च मोचनं इष्टि- विनोदेनेति वैदिकत्यसाम्यात्तत्रैवष्टिः । किंच 'लौकिके पुरुषार्थत्वं वैदिके ऋतुगेपता । न चैकस्योमयार्थत्वं रुप्यादुपपद्यते' इति सिद्धान्तः ।।१४।। दातुरिणेष्टयधिकरणम् ॥१५॥ अचोदितं च कर्म भेदात् ॥ १५ ॥ इयमिष्टिः प्रतिग्रहीतुरेव प्रतिगृहीयादिति प्राप्ते,-प्रजापतिरुणाया- श्वमनयदित्यर्यवादे प्रजापतेर्दानुरुपक्रमात्सतं वारुणं चतुष्कपालमपश्यत्तः निरवपदिति तस्यैवेष्टिकर्तृत्वश्रवणात्तदनुरोधेन प्रतिगृह्णीयादिति हेतुक- तोच्यते इति सिद्धान्तः ॥ १५॥ वैदिकपानण्यापदि सोमेन्दचर विध्यविकरणम् ॥ १६ ॥ पानव्यापच तद्वत् ॥ १६॥ सौमेन्द्र चळं निपेद्यः मोमं यमतीतीष्टिलौकिकरमने दोपावति वैदिके तु पानमात्रेणेव कृतार्थत्वान्न दोप इति प्राप्ते,-लोके वमनार्थमेव पानाप्न दोषः । वैदिके तु सम्यग्जरणपर्यन्तपानबैगुण्यात्तत्रैव भवनाति सिद्धान्तः॥१६॥ सामग्दवरोः याममानपानविषयताधिकरणम् ॥ १॥ तसाविशेपात् ॥ १७ ॥ १ भमनिप्रदनिमित्ता यायटिरेरिएकापे कौकिके प्रतिग्रह एवं जलोदरण्याधि. गयगान शानिहितलाइदिकम्य तु साधाप्रतिग्रह इत्यर्थः । १. सू.। १ स्पोसिमियम्या प्रतिमदीनुरिति यः, अविदितमिदमिहिरप कर्म प्रतिप्रीतु- सदशानिरिडात्योर्मेन प्राले प्रतिगडात: प्रयोगादित्यपः पू. पू. सोमना- समननिमिणभूमेरिरपि लौरिदमनवियपः । .. ४ र बम सरामयितां यमान परिनिमित स्यान, विधानभिधानादिम्पर्षः। पू.गा।

·अधि. २०] तृतीयाध्याय । इयमिष्टि सपा धमने स्यानिति प्रासे, इष्टिरमनयो. समानानुसत्र वणाद्यजमान एमोति सिद्धान्तः ॥ १७ ॥ आग्रेयाटयपालादीना सनदानमात्रहोमाधिकरणम् ॥१५॥ सर्वपदानं हविपस्तदर्थत्वात् ॥ १८॥ दर्शपूर्णमासयो सकलपुरोडाशस्यैव प्रदान व्यवदानास्य तु द्विद्धि- रवदाय सरल्होम इति प्रकारपरमिति प्राप्ते,-यपदानप्रदानमात्रेण पुरो. डाशस्य आमेयत्वोपपत्तेर्न द्रव्यानुरोधेन प्रधानात्तिरिति सिद्धम् । वार्तिके तु सकलपुरोटाशस्य देवतोहेगेन त्याग चतुग्यत्त जुहोतीति प्रक्षेप सस्कारो विधीयते न तु होमे चतुरवत्तसापनविधि होमस्याप्राप्त- त्वात् । एवच वचनान् शेपदार्याणीत्युक्तम् ॥ १८ ॥ सर्वहवि शेपेण स्विष्टकृदनुष्ठानाधिकरणम् ॥ १९॥ अयोजकत्वादेकस्मात् क्रियेरन शेपस्य गुणभूतत्वात् ॥ १९॥ विष्टकृदादि कस्माञ्चिदेकस्माद्धविप कार्यमिति प्राप्ते, संस्कारत्वात्स- वैभ्य इति सिद्धान्तः॥ १९ ॥ प्राथमिक्शेपास्विटदादिप्रयोगाधिररणम् ॥ २०॥ एकस्माद्याथाकाम्यमविशेषात् ॥ २०॥ १ यो वमति स स्वीयकनुवैगुण्यपरिहाराय चरु कुर्यादित्यथबोधे यागर्नु वमनकनु वैस्याक्षिणाकीतानामृधिना तत्र स्वन्वाभावात् कर्तुव चारिति भाव । ५ यदानेर झ्यादिविहित पुरोडारा सरमदानममय जुमिन्यनन निखिल्हविप प्रदानार्थत्वादित्यर्थ । पू० सू० । ३ हविषा प्रायण होमप्रयोतनत्वादनिमुखा वै देवा इत्यर्थवादाच सकलस्य हविष देवतोद्देशेन विहितत्वम् । तर चतुरवत्त जहोतीति वाक्यात्तावन्मानस्यैवानी होम | तावतापि दवतासनधो हविष उपपन । एव हि शपात् खिते समवद्यतीत्यप्युपपद्यते । न च दरोशेन त्यक्ते पुरोडाशे तन स्वन्धाभावात्कथ स्विटवृदय वम् । वचनवलात्तावत्यय स्वत्वनिवृत्ते । अत एव ऋ विभ्योऽपि प्राशनार्थ पुरोडाशशेप प्रतिपाद्यत इति सर्वमनदातम् । ४ एक्स्मादव वरमाचिद्धविष खिस्दवदातव्य शेप प्रति हविष अप्रयोगकन्वान्, शपन्य गुणभु तत्वात् शपकाय प्रति हविष महन्बादित्यर्य । पू० सू०। ५ प्रतिपत्तिसस्कारत्वा दियथ । अय भाव अकीणकरम्य प्रतिपत्तिमापक्षस्य पस्य प्रतिपतिरय स्विष्ट कृयाग । एव च यस्यैव नावदीयत तस्यैव प्रतिपत्तिलोपत्रमा इति सर्वेभ्योऽवदानम् । ६ चेद्यकामादवदान तदा अस्मादेवेति विपनियामकाभावात् यथेच्छ यस्मात् करमाच्चिदवदातव्यमित्यय । पू० मूः।

·न्यायविन्दुः। [पादः ५ यदेकस्माचदा अनियम इति प्राप्ते,-मुख्यस्य प्रथमोपस्थितत्त्वात्तस्मा- देवेति कृत्वाचिन्ता ॥ २० ॥ पुरोगाविभागस्य मशार्थताधिकरणम् ॥२१॥ भक्षाश्रयणादानशब्दः परिक्रये ॥ २१ ॥ चतुर्धाकृतहविनमृविग्भ्यस्तदानत्यर्थमिति प्राप्ते, दत्ते वालन्ध्यामा- वाच्छेपप्रतिपत्त्यर्यमिति सिद्धान्तः ॥ २१ ॥ इति श्रीन्यायरिन् हतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥४॥ तृतीयाध्यायस्य पञ्चमः पादः। भुवाज्यानिमिः शेषकापांननुष्ठानाधिकरणम् ॥ १॥ आज्याच सर्वसंयोगात ॥ १ ॥ आज्यादपि शेरकार्याणांति प्राप्ते,-उपस्तरणाापयोगित्वेनास्वार्थत्वा- ग्नेति' सिद्धान्तः ॥१॥ साप्रस्थापीये स्विष्टाननुष्ठानापिकरणम् ॥२॥ सामस्थायीये स्विष्टकदिदं च सद्वन् ॥२॥ साम्यस्थायर्याये कुम्भीभिरभित्रमणमा होमस्तु जुधां चतुर्रहीतस्यति शेषकार्य स्यादिति ग्रामे,-अभिक्रमणस्य होमार्यत्वात्युम्माभिरेव होम इति शेपाभावाति सिद्धान्तः ॥२॥ सौरमण्या पानवठानाधिकरणम् ॥३॥ सौत्रामण्यां च ग्रहेषु ॥३॥ सौग्रामण्यां प्रहेषु रोगभावान शेपकार्यमित्यतिः ॥ ३ ॥ • सो विधवारीनो सहायोगापिकरणम् ॥ ५॥ ट्रैपरन्ट कर्मभेदात्यनिकर्म क्रियरन् ।॥ ४ ॥ । ধনীতমা যদি মুবি ঘাগলি:। पू..२ याम्याश्याय मागगारवा सिटामिन्यः । . मू। योगम्य वादिति उदयम् । ४ गापामायो . दिपारगुगंध्यागामाला संध्यमियः । [.. ५ गोमाग प्रतनिगियोमा पिसि भातश्यपः । ..! पुगे. दागवायर पर्मनी मंदावलम्मै Free सिन गा. रिपः...

·अघि ८] नृतीयाध्याय । सर्वपृष्टाया पट् कर्माणि इन्द्राय ग्यन्तराय निर्वपत्तीत्यादीनि तन सपा एक पुरोडाश कृत्वा समन्ततोऽवदाय प्रधानानुष्ठान तत्र स्विष्टक- गटिप्रधानभेदेन भिन कार्यमिति प्राप्ते,-शेषस्य साधारण्यान् सत्कृते सपा कृत भवतीति सिद्धान्त ॥४॥ दरायवग्रहे द्वि शेषभशाधिकरणम् ॥५॥ ऐन्द्रवायवे तु वचनात्मतिकर्म भक्षः स्यात् ॥ ५॥ गेन्द्रवायवे आहे तु वचनाहिर्भक्षणम् ॥ ५॥ दामे शेपमशाविकरणम् ॥६॥ सोमे वचनाद्भक्षो न विद्यते ॥६॥ सोमस्य नि शेपहोमात् प्रमाणाभावाच न भक्षणमिति प्राप्त, अल्प जुहोतीति वचनात् पुरस्तादैन्द्रवायव भक्ष्यतीति वचनात् समारयावपट्- कारहोमाभिपवरूपकारणाशन इति सिद्धान्त ॥ ६ ॥ चमसिना शेषभक्षाधिकरणम् ॥७॥ उदाहचमसमेक. श्रुतिसंयोगात् ॥ ७ ॥ प्रोद्गातृणा चमस इति मन्त्रप्रसिद्धया समाख्यया भक्षो बहुवचनादु- दातृसहितसविना भवतीति प्राप्ते,-उद्गातृशदस्योगातृप्रभृतिनिध्येय रक्षणा तेपामेस्तोनसबन्धात्सदोमण्डपे भक्षकाले व्यापारालित्यपमुग्र- ह्मण्यानामेव भक्ष इति सिद्धान्त ॥७॥ ग्रावस्ततोऽपि सोममाधिकरणम ॥८॥ ग्रोवस्तुतो भक्षो न विद्यतेऽनाम्नानाद ॥८॥ यथाचमसमन्याश्चमसाश्वमसिनो भक्षयन्तीत्युक्त्या अथैतस्य हारि- योजनस्य सर्व एव लिप्सन्त इति श्रुन, सत्र सर्वशदेन प्रकृतचमसिनामेन भक्ष इति प्राप्ते,-सर्वशत्सकोचायोगात्सर्वेषा भक्ष इति सिद्धान्त ॥८॥ १ अय भाव उत्तराधात् विष्टकतऽवधतीत्युत्तराधस्य तद्दशन्वात्तस्य यावद्यागशे- पत्वात्माधारण्यम् । २ ऐन्द्रवायवे तु प्रतिवपद्कार भक्षाद्विरेन्दवायवस्य भक्षयतीति वचनादित्यर्थ । सि० सू०। ३ सोमे न मक्षो विद्यते त प्रतिपादकरचनाभावादि त्यथ । पू० सू० । ४ एक उद्गानेव उद्गातृचमस भक्षयेत् उदातृणा चमम इति समाख्यया उद्गानेय सयोगादित्यर्थ । ५० सू०। ग्रावस्तुतो न भयो वियत अवि हितत्वादित्यर्थ । पू. सू. भक्षणस्यापूवकर्म वात् काकाडक्षाया प्राइते तृमि तच्छा तेतचमसिना पुनधिान वाक्यभेद ननयदिति मर्वेषा भक्षस यो युक्त इति न स्वार्थ सकोचनीय इति तात्पर्यम् । ट ·न्यायविन्दुः। [पादः६ इनिप्राम, यागाव्यसंस्काररूपमक्षणसंगतेः स्तिभिनीचमसो यागे द्रव्य- मित्यनवार्यते इति सिद्धान्तः ॥ १८ ॥ प्रामणानामेव राजन्यचमसानसपंणाधिकरणम् ॥ १९ ॥ अनुभसर्पिषु सामान्यात् ॥ १९ ॥ राजसूये दशपेयारयः सोमयागम्नत्र राज्ञोऽधिकारः । ज्योतिष्टोमादश चमसाः प्राप्तास्तेष्वेको यजमानचमसः । तत्र दश दशैकै चमसमनु- प्रमयुः शतं पाह्मणाः सोमं भक्षयन्तीति श्रुतं तत्र राजन्यचमसेपु दश- राजन्या. इतरेषु माझगाः, गतं ब्राह्मणा इति ब्राह्मणाम्राझणसमुदाये प्राणादोऽनुवाद इति प्राप्ते,-शनं ब्राह्मणा इत्यस्यानुवादत्वे आनर्थक्या- द्विचिन्वमेवेति राजन्यचमसे ब्राह्मणानामेव भक्ष इति सिद्धान्तः ।।१९।। इति श्रीन्यायविन्दी दृतीयाध्यायस्य पप्रमः पादः ॥ ५॥ तृतीयाध्यायस्य पष्ठः पादः । अनारभ्योकपर्णतादीनां प्रतिनिवेगापिकरणम् ॥ १॥ सर्वार्थमप्रकरणात् ॥ १॥ यम्य पर्णमयी जुहूर्भग्नीति अनाग्भ्य विहिनं पर्णत्वं गतिविकृति- माधारणमिति प्रामे,-प्रकृती विधानेनैव विहतावपि प्रामे पुनरिधिवे- यानावेव पर्णत्वविधिगिति सिद्धान्तः ॥ १॥ मामिधेनीनां सतयवस्प पितिगामिताधिकरणम ॥२॥ मकरणविशेपानु विकृती विरोधि स्यात् ॥ २॥ १राजन्यनमगानगरिंदा राम्न्या एवं एवागीश्वादित्ययः । पू ..। रापमानातिशितिरुपनयंत्रयोगाननारभ्याधीनपादिन्यः । . म.। चारपत्राप्तिः गा प्रातिः । यथा दर्गमागौ नपानानि. मासनम् । प्राय :भानमनिराधना या गोसायलि. हिनि मा कतिः । पपा गायघाः । पत्र प्रातिपदिन्यतिरोना । परनिराशामाया भनिगः । देशनियोहानि गानि गा प्रालि fa An टांपामेोगपिपरिया नदिनो नि दापि समाहरण गामिनीनां समारयापदयात.. रामराषि. I for।

·अधि.६] तृतीयाध्यायः। सप्तदा सामिधेनीरनुयूयादित्यनारभ्य श्रुतं सातदश्यमपि पूर्ववत्यकृता- बेवेति प्राप्ते,-हने: पाश्चदश्यावरुद्धलाद्विकनावेवेति सिद्धान्तः ॥२॥ वैश्यसातदश्यादीनां प्रतिगामितारिकरणम् ॥३॥ नैमित्तिकं तु मकृतौ तद्विकारः संयोगविशेषात् ।। ३ ।। सप्तदश वैश्यस्येति वैश्यनिमित्तं तु साप्तदश्यं विशेषरूपत्वात्पाञ्चदश्य- बाधेन प्रकृतावेव न विकृताबुत्रुप्यते एवं काम्यगोदोहनाद्यपीति ॥३॥ आधानस्य परमानेष्टयनहताधिकरणम् ॥ ४॥ इष्टयर्थमग्न्याधेयं प्रकरणात् ॥ ४॥ आधानमग्निसंस्कारद्वारेण पक्मानेष्टयम्' इष्ट्रयस्तु विश्वजिन्याया- स्वर्गार्या इति प्राप्ते,-कर्माङ्गाग्न्युत्पादकमाधानमिष्टयोऽपि फलवदग्न्यङ्ग माधानाङ्गं वा न स्वतन्त्रफला इति सिद्धान्तः ॥ ४ ॥ आपानस्य सर्वयागार्थताधिकरणम् ॥५॥ तत्मकृत्यर्थ यथान्येऽनारभ्यवादाः ।।५।। तेदाधानं न प्रकृत्यर्थ किंवग्न्यर्थमेवेति शिप्यहितार्थमुच्यते ।।५।। परमानेष्टीनामसंस्कृतेऽभावनुष्यानाधिकरणम ॥६॥ तासामग्निः प्रकृतितः प्रयाजयत् ॥ ६॥ पवमानेष्टिप्वपि पवमानेष्टयः कार्या अग्न्यर्थमिति प्राप्त, अनीनां पव- मानेष्टिसाध्यत्त्वान्न साधनत्वसंभव इति न कार्या इति सिद्धान्तः ॥६॥ १ प्रकरणपरितस्य प्राकृतापूर्वसाधकल स्वारसिकमिति पायदश्यस्य प्रारम्यम् , सासदश्यस्य तु विधानानर्थस्यादपूर्वसन्धमानमपेक्षितमिनि यथाक्थचित्तत्सबन्धवो. घकतया दविन्यमिति प्रकृती निवेशमलभमान सद्विकृतौ निविगत । तत्रापि न सर्व- त्रापि तु मित्रविन्दादिष्वेवति तत्त्वम् । २ नैमित्तिक साप्तदश्यादि प्रकृती निविष्ट सत्तद्विकारः तस्य पाञ्चददयादेविकारो निवर्तक, पगुफलापस्य विशेषम्य पूर्वापक्षा सत्त्वादित्यर्थः । मि०सू । ३ आग्न्याचमाधान पवमानश्या प्रकरणपाठादिन्यर्थः। पु. सू०। ४ तदाधान प्रत्यर्थ स्थान् अन्यस्यानारभ्यविहितस्य पर्णमयीलादे- लुल्यत्वादिन्यर्थः । पू. सू०। ५ आधान प्रत्यर्थ साथ वति द्वैत, पर्णमयीन्याय- नानारभ्य विहितत्वात्प्रकृतिमानार्यत्वे प्राप्त आहवनीयादिस्वापत्याचाच्च्यवग- ततास्वापार्थवेऽपि विधरानन्याभादान मायनांशलक्षणया कवचमेवाभानभ्य किंवन्यर्थन्वम् । अनः आधानोत्पन्नानामग्नीनां सर्वार्थत्वमिति सिद्धान्तः । ६ तासा पवमानेष्टीनां प्रकृतितः अमिरतिदिश्यतेहत्वेन प्रयाजातिदेशवदिन्यर्थ । पू० सू०। ७ अय भावः परमानेष्टिमस्कृतेऽमा पवमानेपनुष्टाने तथापि पवमानटपलरमेव तनामीत्यनदरवाभयान पुन.पुनस्तदिष्टिः ।

·६० न्यायविन्दुः। [पादः घ्यभावात्सोमप्रतिनिधित्वेन पूतीकनियमात्सोमावयवानामेव साधनत्वा- त्पूर्वसमानविधित्वमिति मिद्धान्तः ॥ १५ ॥ दीक्षणीयादिधर्माणामनिटामाङ्गताधिकरणम् ॥ १६ ॥ संस्थास्तु समानविधानाः प्रकरणाविशेपात् ॥ १६ ॥ ज्योतिष्टोमस्य चतमः संस्थाः अमिष्टोमः उक्थ्यः पोडशी अतिरात्र इति । तत्राग्निष्टोमसंस्था वा उपन्यादयस्तुत्वाश्रिताः फले विर्धायन्ले पशुकाम उक्थ्यं गृहीयादित्यादिना । तत्र दीक्षणीयाद्यनानि ज्योतिष्टोमम्य संस्थानां च तुल्यानीति प्राप्ते,-अलानामाश्रयभूनक्रियासंबन्धस्यावश्यक- वात्मस्थासंबन्धेऽपि उच्यमाने नित्यत्वानित्यत्वरैरुप्यापत्तेन च संस्थानां ममानविधित्वमिति सिद्धान्तः ॥ १६॥ इति श्रीन्यायरिन्दौ तृतीपाध्यायस्य पदः पादः॥६॥ तृतीयाध्यायस्य सप्तमः पादः । बहिरादीनां पूर्णमासतदोभपाहताधिकरणम् ॥१॥ मकरणविशेपादसंयुक्त प्रधानस्य ।। १ ।। वेदि सनति यहिलनाति इति वेदिवहिम्नद्धर्मा प्रपानद्दविगमेव प्रक- गणादिति प्राप्त, प्रकरणेनापि प्रधानोपकारिहविगत्वावगमादनदवियो- ऽपि' तयात्वादनप्रधानसाधारणमिति मिद्धान्तः ॥१॥ स्वामिसंस्काराणां प्रपानापंतारिकरणम ॥३॥ फैलसंयोगातु स्वामियुक्तं प्रधानस्य ॥२॥ ज्योनिष्टोमे केगम्मश्रुवपनादयो यजमानमस्कारास्नहारेणानुममा नायां इति प्रास, भोतृत्वम्य प्रधानत्यादलौकिकत्याच तदर्याः संरभाराः प्रधानाय एवंति मिसान्नः ॥२॥ सपा समातिः समाःगरपाः गोमन दयागिना ज्योरिटोमारप. रामवादिश्यपः । पू.मू. । २ आतिपय योनगाद प्रभा- नस्य प पर्पः । ५. ग. प्रामादिनीप्यपि लगाताराद्वारा मुक गायनान्समा गमिति मम समिरा युनं. समामे मारामनार फरोगासादिया...

·अधि.६] तृतीयाध्यायः । मामियादीनामङ्गप्रधानोमयायंताधिकरणम ॥ ३ ॥ चिकीर्पया च संयोगात् ॥ ३॥ मौमिकी वेदिः केवलप्रवानार्थी शक्ष्यामहेऽस्यां कर्तुमिति तुमुनो- क्तम्य चिकीर्पितत्वम्य प्रधान एवं फलबत्त्वेन सत्त्वादिति प्रामे, साङ्गप्रधान- म्यैव फलोपायकनया चिकीर्पितत्वात्मानप्रधानायवेति सिद्धान्तः ॥३॥ अभिमनस्योमयाङ्गताधिकरणम् ॥ ४ ॥ तथाऽभिधानेन ।। ४ ॥ 'चतुदोना पौर्णमासीमभिमशेत पञ्चहोत्राऽमावास्याम् । इति मन्त्रावपि अङ्गप्रधानार्थावित्यतिदेणैः ॥ ४ ॥ दीशदक्षिणयोः प्रधानाधनाधिकरणम् ॥ ५॥ दीक्षादक्षिणं तु वचनात्मधानस्य ॥५॥ दीक्षाः सोमस्य दक्षिणाः सोमस्येति वचनादीक्षादक्षिणं प्रधानाङ्ग- मेवेनि सिद्धान्त इत्यर्थः ॥ ५॥ अन्तदेपाननाधिकरपाम् ॥ ६ ॥ तथा यूपस्य वेदिः ॥६॥ अर्थमन्तवेदि मिनोति अर्थ पहिर्वेदाति वेद्येरदेशस्य प्रयोगत्वमिति प्राप्ते,-अर्थ बहिर्वेदीत्यस्य नियनप्रात्यभावाद्विधाने च वाक्यभेदादुमय- ललितविधानमेवेति मिद्धान्तः ।।६।। १ शक्ष्यामहेश्यां गर्नुमिति चिकीर्यापदपटिनवाक्याद्वेदिः प्रधानानमित्यर्थः । पू० मू० । २ पौर्णमासीमियादिप्रधानवाचन सयोगान्मन्त्री तथा प्रधानाङ्गम् । पू००। ३ पृथिवी होतेत्यादिको मन्त्रश्चनुहोता । अग्निहोतेत्यादि पर होतेति माधवः । मौ मन्त्री मुख्यहविविषयको पौर्णमास्यमावास्याशब्दयोमुख्यविचिकत्वादिति प्राप्त तयोः फर्मवाचिचात् कर्मण उपस्पर्शनासमवात् काललक्षणायां तत्सबन्धम्य मुख्यानसाधारण्याद्रुभयोरप्यभिसंबन्ध इति सिद्धान्तः। ५ सोमस्य दीक्षा सोमम्य दक्षिणेति वचनान् दीक्षाच दक्षिणा च दीक्षादक्षिणं प्रधानासमित्यर्थः । मि.सू. । दो डिप: ७ यथा म बहिवेदील्यस्यापि विधाने फुटो वाक्यभेदः ।

·न्यायविन्दुः। [पादः ७ हाविधनस्य सामिषैन्यनहताधिकरणम् ॥ ७ ॥ सोमिधेनीस्तदन्याहुरिति इविर्घानयोर्वचनात्सामिधेनीनाम् ॥ ७ ॥ उत्त यत्सुन्वन्ति सामिषेनीस्तदन्याहुरिति दक्षिणस्मिन्हविर्धाने स्थित्वा सामिधन्यनुवचनं विधीयत इति प्राप्ते,-आह्वनीयप्रत्यग्देशम्य प्राप्तस्यैव दक्षिणहविर्धानसामीप्यनियमो न तु हविर्धानस्याङ्गत्वमिति सिद्धान्तः ॥७॥ स्यागातिरिक्तस्य ऋत्विकर्तृत्वाधिकरणम् ॥ ८ ॥ शास्त्रफलं प्रयोक्तरि तल्लक्षणत्वात्तस्मात्स्वयं प्रयोगे स्यात् ॥ ८ ॥ दीपूर्णमासादिप्रयोग सर्व यजमान एव कुर्यादिति प्राप्ने,-दक्षिणादा- नस्य दृष्टार्थत्वात्प्रयोजकत्वेन यजमानस्य कर्तृत्वानपायाच द्रव्यत्यागा- दन्यत्र ऋत्विकर्तृकत्वमिति सिद्धान्तः ॥ ८॥ ऋत्विनां मंदपाविशेषनिपमाधिकरणम ॥ ॥ तंत्रात्कर्ट परिमाणं स्यादनियमोऽविशेषात् ॥९॥ दक्षिणावशादन्य एक एव स्यादिति प्राप्ते, बग्णभेदाचावद्धरणं याव- स्मज्ञ कर्तृभेद इति सिद्धान्तः ।। ९ ।। चमसाध्वर्गणा पृथक्त्वारिकरणम् ॥१०॥ चेमसाध्वर्यवश्च तैर्व्यपदेशात् ॥ १० ॥ ज्योतिष्टोमे पोडशविमः मिद्धास्तन्मध्य एव केचिद्योगमासाध्वर्युश- देनीच्यन्त इति प्राप्ते, उग्णभेदात्तेषामपि भेद इति सिद्धान्तः ॥ १० ॥ समसाध्वपूणां बहुधाधिकरणम् ॥ ११ ॥ त्पत्ती तु पहुश्रुतेः ॥ ११ ॥ हरिवनमायोजये या गोमे गुन्वन्ति तगामिनीनाम स्यात् यन् गुयन्ति तपन्बाहुरिनि गगनादिन्यः । ५. सू०। २ शारमोधितं फल प्रयोगकर्तरि को- भोपो गामानाशायात् नम्म प्रोगे अनुष्टाने सय यजमानस्य भ्यारियर्मः। १.सू. पति गम्यागिय भनियमः एमापन्त नीयताया भाव विनियोTAITET, एगमपार वार्यानुगाण दर्जुगस्यापरिमागि। पण माना ) मा म मनिया प्रकाशम् अप्रिम होण्याविहिन, भारको मौनीति नियम दर्गमागम्य यातोश्वार स्यादि ५ चमगाव मान्य भोः ने: पमगायमुनिः मादेगा पमपायान. गीत इति कानादियः । मि..। एतेन सम्यो मायान । (सपनिमा भाममाया गर्गत इनि बहुपचनश्रणाचनमायको गत पनि ।

·अधि. १७] तृतीयाध्यायः चमसावणां वग्णोद्देश्यन्वेऽपि वहुन्वं त्वङ्गतया विवक्षितम् ॥११॥ चमसाध्वर्गणा दशवसग्दयाधिकरणम् ।। १२ ।। दशत्वं लिङ्गदर्शनात् ।। १२ ॥ चमसाना दशवाचमसायर्यवोऽपि दौर ॥ १२ ॥ गमितुरस्यकत्याधिकरणम ॥१६ शैमिता च शब्दभेदात् ॥ १३ ॥ अध्वर्वादिभ्यः शामिताऽन्य एष संज्ञाभेदादिते प्रासे, वरणाभावा- दध्वयुञ्यतिरिक्तेषु प्रनेवर कश्चिन् , पगगावर्ततेऽपर्यु पयोः सज्ञप्य- मानादिति वचनादघोरसंभादिति सिद्धान्त. ॥ १३ ॥ उपगानामधन्वाविवरणम् ॥ १४ ॥ उपेंगाश्च लिगदर्शनात् ॥ १४॥ उपगातारः अन्य एवेति प्राप्त, यरणाभारात्त एवेत्यतिदेश. ॥ १४ ॥ सोमविक्रेतु पृपकत्वाविकरणम् ॥१६॥ विक्रंयी त्वन्यः कर्मणोऽचोदितत्वात् ।। १५ ।। सोमविनयी त्वन्य एव कर्मणो विन्यस्य त्वङ्गत्वेनानिहितत्त्रा- दित्यर्थ ॥१५॥ सप्तदशानामेव ऋविन्याधिकरणम् ॥१६॥ कर्मकार्यात्सर्वेपामृत्विक्त्वमविशेषात् ॥ १६ ॥ मतदार्विन इति वचनाचमसावणा न परत्विालम् ॥ १६ ॥ दक्षिणोक्त्या प्रमादीनामे सप्तदशऋत्विकत्वाधिकरणम् ॥१७॥ नियमस्तु दक्षिणाभिः श्रुतिसंयोगात् ।। १७ ।। १ अय भाव चमसाध्वqणा वरण प्रत्युद्देस्यतया बहुत्वविवक्षाया पास्यभेदो प्रहकन्यादतो बहुत्वमविवक्षितमिति प्राप्त प्रकरणसहस्तवनेन वरणमाकृतास्त तो रगत्वेन विधीयन्त इन्युपादयनया विवक्षित बहुलमिति सिद्धान्त । २ दश दशैकैक चमगमुपमर्पन्तीति लिङ्गम् । मिसू० । ३ शमिततिशब्दभेदाच्छमिता तभ्योन्य । पू० पू० १ ४ नाध्वर्युपगायदिति निपथपलिङ्गदर्शनापगाता नान्य , अन्य ऽध्वयोरपामेरित्ययं । मि. सू. । ५ सोमविकयी सामदशभ्योऽन्य सोमक्रयणान्य थानुपपत्त्या तमिद्धेविधानाभावादित्यय । सि० सू । ६ विहिलकर्मानुपानान्स. पामपि ऋत्विावमविशेषात् । पू० सू० । चममाञ्चयूणामपि कार्यकरत्वान् ऋविस्यमस्विति पूर्वपक्षोन घटव्य । ब्रह्मादीनामेव ऋविस्वनियम दक्षि गायोगानामभवणाचेत्यर्थ । सि. सू० । ८ ·न्यायविन्दुः। [पादः ८ ऋत्विाभ्यो ददातीत्युक्त्या ब्रह्मणे ददातीत्यादिना पोडशानां कीर्त- नात्तेपामृस्विक्त्वम् ।। १७ ॥ ऋत्विना स्वामिसप्तदशवाधिकरणम् ॥ १८ ॥ स्वामिसप्तदशाः कर्मसामान्यात् ॥ १८ ॥ सप्तदशः सदस्य इति प्राप्ते,-तस्य ऋतुयजनाभावात्स्वाम्येव सप्तदश इति सिद्धान्तः ॥१८॥ आध्वर्यवादिषु अध्वर्युप्रभृतीनां नियतत्वाधिकरणम् ॥ १९ ॥ ते सर्वार्थाः प्रयुक्तत्वादग्नयश्च स्वकालत्वात् ॥.१९ ॥ ऋत्विजः सर्वे सर्वार्था इति प्राप्ते,-समाख्यादिभिर्व्यवस्थिता इति अग्नयस्तु प्रकृतिविकृतिहोमसाधारणाः न तु पर्णतादिवत्प्रकृत्यर्थी एव प्रकृतिसमकालमेव विझतावप्यामनहोमोपदेशेन द्विरुक्तदोषाभावादिति सिद्धान्तः ॥ १९॥ संमाख्याप्राप्तस्य क्वचिदायाधिकरणम् ॥ २०॥ तस्योपदेशेन समाख्यानेन निर्देशः ॥ २०॥ उपदेशेन समाख्यावाघः यथा मैत्रावरुणः प्रेष्यति चानु चाहेति तथा याजमानमित्यादिविशेपसमाख्ययापि ॥२०॥ प्रैपानुवचनयोः समुचितयोमैत्रावरणकर्तृताधिकरणम् ॥ २१ ॥ पानुवचनं मैत्रावरुणस्योपदेशात् ॥ २१ ॥ प्रैपमात्रे अनुवचनमात्रे च मैत्रावरुणः उद्देश्यसाहित्यस्याविवक्षितत्वा- दिति प्राप्ते, प्रत्येकं निर्जातकर्तृत्वेनापेक्षाभावात्प्रैपान्तानुवचनेषु प्रैपांशे- नाध्वयोरनुवचनांशेन च होतुः प्राप्तरेकमन्त्रत्वेनानेककर्तृकत्वासंभवाद- पेक्षितो मैत्रावरुण एकः कर्ता विधीयत इति सिद्धान्तः ॥ २१ ॥ १ स्वामी सप्तदशसख्यापूरण, येपा ते, धर्मकरत्वेन तुल्यत्वात् । सि०पू०।२ ऋत्विज्ञः सर्वक्रियाकर्तारः स्वेच्छया मृत्या नियुक्तत्वान्, एवममयोऽपि स्वतन्त्रत्वादना- रम्याधीतत्वादित्यर्थ. । पू० सू । ३ होतुरिदं हौत्रमित्यादि यौगिकव्युत्पत्या स्त्र स्वे कर्मण्येव योगाः । न च दण्डी प्रेष्यति चान्वाहेत्या कये मत्रावरुणवर्तृत्वम् । वचनेन समाप्ठ्यावाधादिति भावः । ४ तस्य दण्डी प्रेष्यनि चानु चाहत्युपदेशम. हिनसमाख्यया व्यवस्थेत्यर्थः । सि० सू० । इद समाख्याविनियोगस्यातिप्रपनवारक नाधिकरणान्तरमितिशारदीपिकायाम् । ५ प्रेयानुवचनमेव मैत्रावरुणस्य प्रेष्यति बान्वाहति तयोस्तस्योपदशादित्यर्थः । पू. सू.1 ६ अय भाव , यत्र प्रैपे अनुश्चने चावयुद्दोतृककत्वं न सभवति तानि कर्तारं विनानुपपन्नानि स्वकर्तृत्वेन मित्रावरुणे-- नान्यय लभन्ति तदधिकारपटिनत्वात् । .

·अधि.२] तृतीयाध्यायः । चमसहमिऽध्यपो. कनाधिकरणम् ॥ २२ ॥ चमसांश्चमसावय॑वः समाख्यानात् ॥ २२ ॥ चमसेपु चममाध्वqणामेर समाख्यया कर्तृत्वे प्राप्ते अध्वर्युशब्दस्य तत्र गौणत्वान्मुरयामंभा एव ते कर्तार इति सिद्धान्तः ।। २२ ॥ दपेनवाजपेययोनानायकनाधिकरणम् ॥ २३ ॥ वेदोपदेशात्पूर्ववद्वेदान्यत्वे यथोपदेशं स्युः ।। २३ ।। औहाने श्येनो वाजपेयश्चाध्वयो पठित. । तत्र समाख्यया उदाता अध्वर्युश्च सर्वति प्रागे, अतिदेशस्य प्राथमिकत्वात्तदनन्तरमानिप्रयोग- निविस्तदनुरोधेन प्रकृतिवन्नानाकर्तृप्रापक इति सिद्धान्तः ।। २३ ।। इति श्रीन्यायविन्दौ तृतीपाध्यायस्य सप्तम. पाद || on तृतीयाध्यायस्याष्टमः पादः । परिक्रयरूप म्यामिकताधिकरणम् ॥ २॥ स्वामिकर्म परिक्रयः कर्मणम्तदर्थवाव ॥१॥ दक्षिणादानं आध्वर्यवादिसमाल्यावशादध्वयांदिकर्तृकं यजमानेन सं. पाद्यमिति प्राप्त, दक्षिणादानात्यागध्वा देग्भावात्तत्र यजमानस्यैव कर्तृत्वं अन्येषा तु दक्षिणावगेन कर्तृत्वमिति समास्यया तन्नियसमा क्रियते न त्र योग्त्यन्ताप्राप्तस्य परिम्यकर्तृत्वस्य विधिगिनि मिद्वान्तः ॥१॥ बपनादीना याजमानताधिररणम् ॥ २॥ संस्कारास्तु पुरुषसामर्थ्य यथावेदं कर्मयवतिष्ठेरन् ॥ २॥ १ चममाश्चममावर्यत्र इत्युपदशात् । पू० सू० । २ चमसाध्ययंत्र इत्यत्रा यच्चयों- रतितत्वादचयोंमुख्यत्वम्, चमसेवयवदासन्त इति तेपा गौणत्वम् । ३ बेड मामटे श्यनस्य पाठात् चमसेवध्वर्युक्नुकत्ववन मन्यन वेद पाटे-पि स्वीयवेदानुमा रेण तपोदानुक्र्नुनैवेत्यर्थ । ३० सू० । ४ परिकयो ऋत्विजा दक्षिणया स्त्रीकरण यजमानस्य कर्म, कर्मण: फार्थचादित्यर्थः । मि.सू. ५ अयमाव , पत्रन्तरमहा वेपि फार्थिवाद्यजमानेन किंचित् कर्नव्यमवश्यामिति तनियममिदं दक्षिणादानम् । एप चान्यन्नाधानाचम्बादिविधान न कर्तव्य भवतीति राघवम् । य एनामिष्टकामुष. द-यात् म तीन वरान् दादित्यादौ तु वचनावोंदानप्राप्तिरिति न समान्यया मानेर तम्य कतृत्वमिति सर्वमवदातम् । ६ सस्कारा वपनादय ममाध्यया यथावेद यत्र यो विहित तम्यावावादभवेयु पुरुषम्याधिकारसपादक्तयोपयुक्ता माया इयर्थ । पू० सू० ·न्यायविन्दुः। [पादः ८ वपनादिसंस्काराः समाख्यानादाध्वर्यवा इति प्राप्ते,-फलाधानयोग्यता संस्कारफलमतो यजमानस्यैवेति सिद्धान्तः ॥२॥ तपसो याजमानताधिकरणम् ॥ ३॥ तपय फलसिद्धत्वाल्लोकवत् ॥ ३ ॥ उपवासादिकं तपः समाख्यानान्नाध्वर्यवं किं तु लिङ्गप्रकरणाभ्यां फलप्रतिबन्धकदुरितनिरासार्थत्वाद्याजमानमिति सिद्धान्तः ॥ ३ ॥ हिरण्यमालित्वादीनां सर्वत्विग्घर्मताधिकरणम् ॥ ४ ॥ गुणत्याच वेदेन न व्यवस्था स्यात् ।। ४ ।। हिरण्यमालिन ऋत्विजः प्रचरन्सीति संस्कागः समाख्यानात्से- माख्यातानामेवेति प्राप्ते,-सर्वेषां संस्कार प्रति प्राधान्यात्कार्या इति सिद्धान्तः ॥ ४॥ टिकामनाया याजमानताधिकरणम् ॥ ५॥ तर्थी कामोऽर्थसंयोगात् ॥ ५ ॥ यदि कामयेन वपुकः पर्जन्यस्यान्नीचैः मदो मिनुयादिति गुणफल- मध्वर्योः, मिनुयादिति सामानाधिकरण्यादाध्वर्यवत्वाचेति प्राप्ते, परस्मैप- देन परार्थत्वावगमाद्यजमानस्यैव अन्यथा नाभिदा इत्यादिकत्वर्थगुण- वायो न स्यात् तस्य यजमानकर्तव्यत्वात् न स्वध्वर्युफलानुरोधेन यज- मानोऽङ्गहानि फुर्यादिति सिद्धान्तः ॥ ५ ॥ आधुदा इत्यादिमन्त्रपाठस्य याजमानताविकरणम् ॥ ६ ॥ मन्त्रीश्चाकर्मकरणास्तद्वत् ॥ ६ ॥ आयुर्दा अग्नेऽम्यायुमें देहीत्यादयः खाशी:प्रकाशका मन्त्रा: समा- १न हि योग्यतामाधातु पुरुषान्तरं कश्चित् परिफ्रीणीतेऽपि तु कार्यार्थम् । तेन परिकी नाना खेस्ले कर्मणि योग । सस्वारास्तु प्रधानम्यत्र । २ चशब्दोऽप्यर्थः । तप उपवासादि पापक्षयद्वारा फलसिध्यर्थवाद्यानमानम् , लौकिककृष्यादिवदित्यर्थः । मि.सू. १३ यदा वे दीक्षितः कृशो भवत्यर मेध्यो भवतीति लिङ्गम् । ॐ लोहितो- प्णीपात्वादीनामृत्विमस्कारार्थवान् वेदेन सामवेदपठितवेन ने संकोच त्यर्थः । मि. सू. १५ उदातृगणानाम् । ६ तपोवत् कामः यजमानस्य सारफलभोक्तृत्वादि. स्यर्थः । मि० सू०१७ परस्मैपदश्रुत्या कर्तृभोक्त्रोः सामानाधिकरण्यनियममझोन बीजम् । ८ अकरणा अनुष्टेयार्याप्रकाशकाः, तद्वत् कामनावाजमानाः 1 वि० सू।

·न्यायविन्दुः। [पादः८ होतुराध्वर्यवकरणमत्रानुष्ठानुत्ताधिकरणम् ॥१०॥ विमतिपेथे करणसमवायविशेपादितरमन्यस्तेषां यतो विशेप: स्यात् ॥ १० ॥ अग्नीपोमीयपशावध्वर्युणा होता च प्रयुत्तौ परिव्याणकरणक्रियमा- गानुवादिनी परिवारसि युवा सुवासा इति मन्त्री चोदकपरम्पग्या कौण्डपाणि प्रागै नत्र च कविकसंक्षेपोऽस्ति यो होता सोऽध्वर्यु- .. . धूयात् दिति प्राप्ते, आध्वर्यवे प्रत्यक्षवचनाद्धोत. प्राप्तहाँपु चातिदशात्प्रा. १पैलवादावर्यवमेव वदेत् परिधी तु पशुं नियुतिति वचन नियोजन- मारे न यूपचौविति वैषम्यमिति सिद्धान्तः ॥ १० ॥ पप्रैपाया भित्रकर्तृताधिकरणम ॥ ११ ॥ अपेणे च पराधिकारात् ॥ ११ ॥ अपेषु प्रेयार्थषु च प्रोक्षणीरासादयेत्यादिपु समाख्यानादर्युरेव कर्ता रोट् च प्राप्तकालतायामिति प्राप्ते,-पसमारयानालिट्लेन समाख्यााधे. नान्य प्रेपितति सिद्वान्तः ॥ ११ ॥ प्रेपप्रैपायो यथारममावर्यवाणीताधिकरणम् ॥ १३ ॥ अध्वर्युस्त दर्शनात् ।। १२॥ तत्र पदार्थेषु प्राधान्याहुत्याभ्या नावयुवाध, ये वकत्वाद्गुणत्वाधा- युबाधेनाग्नीत्कति प्राप्त,-अध्वयों प्रैपप्रयोजकत्वेन पदापि पर्तृ. बमभनान कस्यापि गध इति अध्वर्युः औषं अग्रीनपार्थ कुपादिति सिद्धान्त ॥१२॥ न होना प्रयागस्यानुष्ठानविराध अवमन्त्र व्यान् या हातात विषय गमगाय ITRACHNIना विगवान्, हारमानिशिर मेमारग एप पन. यसारिन ( अलावादिन्या होतृगामीप्यावर स्यादित्यय 1 गि-सू। ५ Aaja मुख्यत्वामहतिाना हाता जयन्याययुलक्षित कार्य मापन विधीयत, तु नोदन प्रातिरिति वाक्यबादामयामर पति दी. पुन कतुरन्य जां मध्यमपुरुषपटिशन परनि- (4 मासिदित्यर्थ । मि.R.सु प्रेगन्ना स्यात् समावे पाप पारयन् समातिनि दिनादिया। पू ..। अवयुम्नया लिसनादिनि पाटा था।

·न्यायविन्दुः। [पादः १ विकृतिपवित्रयोः परिभोजनीयरहिपा कर्तव्यताधिकरणम् ॥ १६ ॥ 'विरोधे च श्रुतिविशेपादव्यक्तः शेपे ॥ १६ ॥ संस्कृतस्य वहिपः सर्वस्य स्तरण विनियोगात्पवित्राद्यसंस्कृतादेव कार्यम् ।। १६ ॥ प्रास्तारोडाशादीनां निधानार्थताधिकरणम् ॥ १७ ॥ अपनयस्त्वेकदेशस्य विद्यमानसंयोगात् ॥ १७ ॥ पुरोडाशमकलमैन्द्रवायवस्य पाने निदधातीति न सवनीयपुरोडाशम्य तस्य यागे विनियोगात् किंतु पुरोडाशान्तरं कृत्वेति प्राप्ते,-चिनियुक्त स्यैव संस्कारविधानात्सवनीयस्यैव निधानं कार्यमिति सिद्धान्तः ॥१७॥ काम्येष्टिप्पांशुत्वस्य प्रधानार्थनाधिकरणम् ॥ १८ ॥ विकृतो सर्वार्थः शेपः प्रकृतिवत् ॥ १८ ॥ यनाथर्वणं वै काम्या इष्टयस्ता उपांशु कर्तव्या इति उपांत्वं काम्या इति वचनात्प्रधानाङ्गमेव नाङ्गप्रधानसाधारणम् ।। १८ ॥ श्येनाङ्गानां नवनीताज्यत्वापिकरणम् ॥ १९ ॥ सानिधानविशेषादसंभवे तदङ्गानाम् ।। १९ ।। श्येने दृतिनवनीतमाज्यं भवतीति सोमस्थाने प्रधानाङ्गमिति प्राप्ते, "विशिष्टविधिगौरवादतिदेशप्राप्तानुवादेन दृतिनवनीतत्वविधानादगार्थमे- बैति सिद्धान्तः ।। १९॥ सर्वेपामेव इनाङ्गानां नवनीताज्यत्वाधिकरणम् ॥ २० ॥ तत्काले वा लिङ्गदर्शनात् ॥ २० ॥ दृनिनवनीतमपि इयेनवैशेपिकाङ्गत्वात्सुत्याकालमेव सह पशूनाल- १ विरोध सस्कृतस्य स्तरणादन्या निषेधे विन्यादौ धमरहितो वर्हिाह्य सस्कृतस्य वैदि स्तुणानीति स्तरणधुतिविशेषाद्रित्यर्थः । मि. सू० । २ सदनीयपुरोडाशैकदेश स्थापनयः ऐन्द्रवायव्यमाने निधान विद्यमानस्यैव विपिसंयोगविषयत्वान् । सि. । ३ विकृतौ विहितः शेषः गुण. सर्वार्थ. दर्शपूर्णमासे वैदिवदित्यर्थः । पू० सू०। ४ दृतिनवनीतत्वविशिधाज्यविधानासभवे सनिधानविशेषात् आतिदे- शिकाज्यानुवादेनोक्तगुणविधानान् प्रधाने आज्याभावान् अहानां विधानमाज्य स्यात् । मि००। ५ विशिष्टविटी विशेषणविधार्थिकलागौख स्पष्टम् । ६ तिनवनीनं मन्यासले नुष्टेय लिङ्गस्यानुमानस्य दर्शनात् । प्रयोगस्तु येनविऋतिधर्मा. मुत्याका लयोगिनः सोमविकृतिविशेषधर्मत्वात् सद्द पशून'लभत इतिवन् । पू००।

·अधि.२] चतुर्थाध्यायः । भन ति साहित्यवदिनि प्राने, अनुमानस्याप्रयोजकत्वासनति मिद्धान्तः ॥२०॥ सवनीयाना मासमपताधिकरणम् ॥२१॥ मासं तु सवनीपानां चोदनाविशेषात् ॥ २१ ॥ शास्यानामयने तरममयाः मरनीयाः पुगेडागा भवनीति इदं मृग- माम सम्पुरोडाशेपु स्यादुद्देश्यविशेषणम्य सवनीयत्वम्याविवक्षिनत्वादिनि प्राप्ते,-सवनीयहवि.सामान्योद्देशेन तरसविधि. पुगेडागपई पुगेडाशा- पुगेटागसमुदाये गौणं पुरोडागानलंयुर्वितिपदिति सिद्धान्न. ॥ २१ ॥ इति धीमत्तत्सद्रामचन्द्रारमनभवैवनायकृते न्यायविन्दौ नृनीयाध्या. पस्पाटम. पाद । तृतीयाध्यायश्च समाप्त.॥३॥ चतुर्थाध्यायस्य प्रथमः पादः । नवर्यपुस्पानिज्ञाप्ताधिारणम् ॥ १ ॥ अथातः प्रत्यर्थपुरपायोर्जिज्ञासा ॥ १ ॥ अत्र प्रयोजकाप्रयोजकयोः कन्वर्थपुरपार्थान्यतरम्पत्वात् तयोजि- ज्ञासा अर्थात्प्रयोजस्लामयोजकत्वमारिका रियत इति प्रतिज्ञामू संगतिगोधनार्थम् अङ्गिनेवाङ्गाना प्रयुक्तिगिति तन्निरूपणम्य प्रयुक्तिहे- तुनोति ।। १॥ वर्णकान्तरसहित पुरसाधलक्षणाधिकरणम् ॥ २ ॥ यस्मिन्प्रीतिः पुरपस्य तस्य लिप्सार्थलक्षणाविभक्तत्वात् ॥ २॥ फ्ले फलसाधने च पुरुपातिरिति तत्पुरुषार्थ, तदिन्नं प्रवमयमा भावनाविशेषणत्वाकरणादिवफलस्यापि विधयत्वामा निगनियने,-रा- गत एव सत्र प्रवृत्तिसिद्धगिति । यद्वा गोदोहनेन पशुकामभ्य प्रणयेदिनि -- Imrikaभोप पम् । भाव साताभिसा रियत इयर्थ । पू. सू.।। यास्मन् म्वगादो तयाधन पधुपम्य योदमिति श्रीनिंगी गपुरुषार्थ तम्य पुरुषाय लिगा शानं दिलायय गिदापन गरमापरम्पंगारिमाया दस्यभिचाग दियकोय । यदा यस्मि- माहित मति पुरसम्म सस मुममाधन भनि म रुलार्य पूर्ववत् । एम।

·न्यायविन्दुः [पादः १ हनं फलहेतुत्वात्प्रणयनद्वारा अनुपकारकत्वाच्च पुरुषार्थ ऋत्वयं चेति प्राप्ते,- श्रुत्या पुरुषार्थत्वमेव न तु क्रत्वर्थमपि तदर्थतया विध्यभावादिति सिद्धम्। अथवा प्रतिग्रहादिना ब्राह्मणादेद्रव्यार्जननियमविधिः स्मृत्युक्तः क्रत्वर्थः पुरुषार्थत्वे नियमानर्थक्यादिति प्राप्ते, प्रत्यक्षेण पुरुपार्थत्वमेव क्रत्वर्थता त्व. नुमानेन स्यात् तच दुर्वलं क्रतोगपि पुरुषार्थत्वात्तदुपयोगेऽपि न ऋत्य- र्थता नियमस्तु प्रत्यवायपरिहारार्थ इति सिद्धान्तः ॥२॥ प्रजापतिव्रतानां पुरुषार्थताधिकरणम् ॥ ३॥ तदुत्सर्गे कर्मणि पुरुषार्थाय शास्त्रस्यानतिशकयत्वान्न च द्रव्यं चिकीर्ण्यते तेनार्थेनाभिसंवन्धात् क्रियायां पुरुपश्रुतिः॥ ३ ॥ नेक्षेतोद्यन्तमादित्यमित्यत्र निषेधैं एव वाक्यार्थः न तूद्यदादित्या- नीक्षणसंकल्पविधिः तंत्र क्रियान्वयस्यैव व्युत्पन्नत्वात् लक्षणापत्तेश्च तेन यत्र कर्मणि आदित्येक्षणं श्रुतं तत्रोद्यतस्तन्निषेधस्तत्कर्माङ्गमिति प्राप्ते- तस्य व्रतमित्युपक्रमेऽनुष्ठेयवाचित्रतशब्दवलादुक्तसंकल्पलक्षणाया आय. श्यकत्वात्पर्युदास एव पापक्षयार्थः नैतावताहैनसा युक्तो भवतीति वाक्यशेषादिति सिद्धान्तः ॥३॥ यज्ञायुधानामनुवादत्वाधिकरणम् ॥ ४ ॥ द्रव्याणि त्वविशेपेणानर्थक्यात्मदीयेरन् ॥ ४ ॥ स्पयश्च कपालानि चेत्युपक्रम्य तेषां एतानि वै दश यज्ञायुधानीति १ द्रव्यार्जन रागप्राप्त न शास्त्रव्यापारमपेक्षते इति लौकिकालौकिकपुरुषार्थभूत प्रत्यक्षेण पुरुषार्थमेव । कतुरपि पुरुषार्थ एवेति तदर्थत्वमायायिक न तु नियतमिति भानुमानेन क्रतुशेषतैव बोध्यत इति भावः।२ प्रतिग्रहादिना द्रव्यानरूपः) अयमाश्य., द्रव्यार्जनस्य दृष्टकार्यार्थत्वाभावे वरमदृष्टार्थत्व भवतु न तावता ऋत्वगत्वमपि तु निय- मस्यैव तदात्वमदृष्टार्थयापि पुरुषार्थत्वात् । एव सति विहितोपायातिरेकेण द्रव्यमर्जन् प्रत्यवेयादिति प्रत्यवायपरिहाद्वारा पुरुषार्थलेव नियमस्येति तत्त्वम् । ३ एतद्वाक्य- विहितकर्मणि प्रीत्यभावेऽपि निषेधः पुरुषार्थों भवति शास्त्रस्य तर्कावाध्यत्वात् , ऋत्वगभूत सस्कृत द्रव्यं न चिकीर्यते निष-यत्वेन निषेधस्यानारभ्याधीतत्वात् तेन इंतुना फलेनाभिसवन्धात् पुरुषस्य श्रुतिरित्यर्थः । सि० सू०। ४ निषेधे मुरया- मलामात् । ५ प्रतिषेधे । ६ ईक्षणात्य सकरपलक्षणापत्ते । किंच पुरुषाधिकारसिद्धये फलापि कल्यम् । ७ द्रव्याणि सयपालादीनि अविशेपेण श्रुतान्यपि वाक्यवैश्य- वितोद्देशेन दातव्यानीरयर्थः । पू० सूः ।

·अयि,७] चतुर्थाध्यायः। वाक्येन यज्ञसावनत्वं विधीयते स्स्येनोद्धन्तीत्यादिसिद्धानुवादकत्वेमकल- वाम्यानर्थस्यापत्तेः अतः पुरोडागादिभिर्विकल्प इति प्राप्ते,-यज्ञायुधानि मंभान्तीति विधिनैकवाक्यत्वादर्थवादत्वमिति सिद्धान्तः ॥४॥ पधेकत्लविवशधिकरणं, लिङ्गस्य च ॥६॥ तत्रैकन्यमयज्ञाङ्गमर्थस्य गुणभूतत्वात् ॥ ५ ॥ अनीपोमीयं पशुमालभेनेत्यत्र पश्चैकत्वं समानपदश्रुटया पश्चन्दिनं क्रियान्वयाभावादविवक्षितमिति प्राप्ते, समानाभिधानश्रुत्या प्रवलया कारकान्वितस्य क्रियान्वयाद्विवक्षितमेव तत्, पश्वन्वयस्तु पार्टिक इति सिद्धान्तः । एवं वो अलिड्ने विपरीतलिङ्गे च वृक्षमक्षिकादौ प्रयोगा- दिनमगन्दार्थ इत्यविवक्षितमिति प्रामे,-सिंहः सिंहीत्यादौ नियतलिङ्ग- प्रतीतेः शब्दवाच्यत्वात्तदपि विवक्षितमिति सिद्धान्तः ॥ ५॥ भाषयिणामदृष्टायनाधिकरणम् ॥ ६ ॥ आश्रयिप्वविशेषेण भावोऽर्थः मतीयते ॥६॥ म्वाहाकारस्विष्टकदादयो दत्र्यदेवतासंस्कारा एवेति प्राप्ते,-प्रक्षेपमन्त्रा- भ्यां संस्कारेऽपि लागांशेनादृष्टावश्यकत्वादुभयार्या इति सिद्धान्तः ॥६॥ दध्यानयनम्यामिशाप्रयोन्यताधिकरणम् ॥ एकनिष्पत्तेः सर्व समं स्यात् ।। ७ ।। तमे पयसि दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनमिति ऋतं, तत्रामिक्षा याजिनं चेत्युभयमपि दध्यानयनप्रयोजकं तन्माध्यत्वा- १ समुच्चय इत्यपि ज्ञेयम् । २ उदाहृतवाक्ये एकत्व संध्यामात्र यता न यागा- वित न यस्य पश्चादेस्ता विशेषणवादित्यर्थः । पू. सू.१३ एकत्वम् । पृष्टान् आरुण्यस्येव एक्हायनीद्वारा क्रये। ४ इदमधिकरणान्तरमिति शानदीपिसा- कारम्य मतम् । भाष्ये तु पूाधिकरणमेष अधिकरणान्तर वेत्युभयमुक्तम् । ५ अन्य- दीय द्रव्य देवतां वा ये आश्रयन्ति ते आश्रयिणः स्वाहाकारप्रभृतयः, तेषु अपूर्व कर्म प्रतीयते तेपामपूर्वकर्मत्व, कुतः अपूर्वाधरवलक्षण्यादित्यर्थः । गि० मू। * अर्थेन समवेपम्यमतो द्रव्यमणाम् ॥ अर्थेन फ्लेन सहान्वयवेलाया इव्यकर्मणा समारपम्य प्रदिजातीत इन्य एलादपर्यन्त पोमिनिप्लेव मृता अन अन्न प्रयोज्यप्रयोनकचिन्ताकरिष्यत इति प्रतिज्ञा क्रियते । अत एवाम्य प्रतिहाधिरुग्णमिति नाम शास्त्रदीपिकादिर दृश्यते । अत्र ग्रन्थे तदनुलेखे वीज मुम्बम् । ६ आमिनावा- जिनयोरुभयोररि एक्दैव निष्यतेः तयो मर्दै प्रयोजकत्वादि सम स्यादिन्यथं 1पूर सू० । धनीभूतं पर: आमिक्षा, जल वानिनम् । जातः, ·न्यायविन्दुः [पादः १ विशेषादिति प्राप्ते, सति तत्पदेन दध्यानयनं प्रत्यपि प्रधानतया परामृष्टस्य पंयसो देवतासंबन्धाद्धनाभावेन तस्यामिक्षापदार्थत्वात्तदर्थ दध्यानयनं श्रुतं न वाजिनार्थमिति न तद्दध्यानयनप्रयोजकमतो न तन्नाशादौ पुन- दध्यानयनानुष्ठानमिति सिद्धान्तः ॥ ७ ॥ गवानयनस्य पदकर्मप्रयोज्यत्वाभावाधिकरणम् ॥ ८॥ पैदकर्मामयोजकं नयनस्य परार्धत्वात् ।। ८॥ एकहायन्या क्रीणातीत्युपक्रम्य पट्पदान्यनुनिष्कामति सप्तमं पद- मध्वर्युर क्षलिना गृह्णाति तेनाक्षमुपाच्यादिति च श्रुतं, तत्र क्रयाक्षाभ्यन- नयोर्द्वयोरप्येकहायनीनयनसाध्यत्वात्तत्प्रयोजकत्वमिति प्राप्ते,-क्रयार्थ- खेनैकहायनावरणातत्संस्कारार्थ नयनमपि ऋयार्थमेव; अक्षाभ्यञ्जनं तु ऋयार्थानीयमानैकहायनीपदपांसूनुपजीवति तदभावे यकिंचित्पांसुभिः कार्यमिति सिद्धान्तः ॥ ८॥ कपाटानां तुपोपवापाप्रयोज्यताधिकरणम् ॥ ९ ॥ अर्थाभिधानकर्म च भविष्यता संयोगस्य तन्नि- मित्तत्वात्तदर्थे हि विधीयते ।। ९ ।। पुरोडाशंकपालेन तुगनुपथपतीत्यत्र तृतीयया पुरोडाशकपालस्य तुपोपवापार्थत्वावगमात्तपोषवापोऽपि तत्म्योजक इति प्राप्त, युरोडाशार्थ- तयोपात्तस्यैव विनियोगात्पुरोडाश एव प्रयोजको न तुपोपवाः अतस्तद्- संभवे हस्तादिना स कार्य इति सिद्धान्तः ॥ ९ ॥ यकृल्लाहितयोः पशवप्रयोजकताधिकरणम् ॥१०॥ पेशावनालम्भाल्लोहितशकृतोरकर्मत्वम् ॥ १० ॥ अग्नीपोमीयं पशु प्रकृत्य हृदयस्याप्रेऽवद्यति शकृत्संप्रविष्यति लोहिनं निरस्यतीति श्रुतं तत्र हृदयाद्यवदानं शकलोहितनिरसनं चाविपादा- १ तथा च मन्त्रः "जुपन्तां युज्य पय." इति। २ पदमै अक्षाभ्यञ्जन गवा- मयनस्य प्रयोना न तस्य सोमक्रयार्थत्वादित्यर्थः । सि. सू०। ३ बर्थेन फलेन सदाभिधान यस्य कपालस्य तत्साध्यं कर्म तुपोपवागादि अप्रयोजनम् , भविष्यता पुरोडाशेन सह यः संवन्धस्तस्यैव पुरोडाशकपालव्यवहारप्रयोजकत्वात् , अतस्तुषो- पवापप्रयोजनको भाविसंबन्ध एव विधीयत इत्यर्थः । सि. सू०। ४ प्रयुक्तस्य पुनः प्रयुक्तिर्न भवतीत्यभिप्रायः । ५ लोहिनशस्तो: पशावप्रयोजकत्वं तदर्य पशोरनाल. म्भादित्यर्थः । सि० सू।

·अधि. १३] चतुर्थाध्यायः । लम्भस्य प्रयोजकमिति प्राप्ते, हृदयादेहविष्वात्प्रयोजकत्वं शरलोहित- निरसनं तु प्रतिपत्तिमात्रमिति सिद्धान्तः ॥१०॥ पुरोडाशस्य स्विष्टकृष्प्रयोज्यताधिकरणम् ॥११॥ एकदेशद्रव्यश्वोत्पत्तौ विद्यमानसंयोगात् ॥ ११ ॥ उत्तरास्विष्टकृते समवद्यतीति स्विष्टकृत्पुरोडाशान्तरप्रयोजकः आप्रेयस्य देवतान्तरासंगतेरिति प्राप्त,-उत्तरादिशब्दानां संवन्ध्या- कालायां प्रकृतानेयादिपुरोडाशस्यैवान्वयाद्वचनाद्देवतान्तरसंबन्धोपपत्तेः प्रतिपत्तिः, स्विष्टकृदप्रयोजकः, अतस्तन्नाशे आज्येनैव समापनमिति सिद्धान्तः ॥ ११ ॥ अभिधारणे शेपधारणतत्पात्रयोरलनुष्टानाधिकरणम् ॥ १० ॥ अभिधारणे विभकर्पादनूयाजवत्पात्रभेदः स्पात् ।। १२ ।। वाजपेये ऋतुपशव' प्राजापत्याश्च प्रातःसक्ने तन्त्रणोपक्रम्यन्ते । पर्य- निकरणान्ते ब्रह्मसान्यालभन्त इति माध्यन्दिने प्राजापत्यानामुत्कर्षः ऋतुपशवस्तु प्रातःसरन एवालभ्यन्ते तर प्रयाजगेपेण हवींप्यभिधार- यतीति वचनाप्राजापत्यवपाभिधारणाय प्रातःकृतप्रयाजशेषः पात्रान्तरे धारयितव्यः जुह्वा व्यापृतत्वात् । न चाभिधारणं शेषस्य प्रतिपत्तिः सा प्रातर्भातैवेति वाच्यम् , उपयोक्ष्यमाणहविःसंस्कारस्योपयुक्तसंस्कारागल- वत्वात् विभक्तिश्रुतत्वाचेति प्रामे,-शेपप्रतिपत्तौ दृष्टार्थत्त्वाद्धविःसंस्कारस्य चादृष्टत्वादनपेक्षितत्वाच्च शेषप्रतिपत्तिरेव युक्ता हविराधारनियमस्त्वद- टार्थः तस्मान्न शेपधारणमिति सिद्धान्तः ॥ १२ ॥ समानपनस्याज्यप्रपोज्यताधिकरणम् ॥ १३ ॥ समानयनं तु मुख्यं स्याल्लिङ्गदर्शनात् ।। १३ ।। १ एक्देशः पुरोडाशोत्तराधों द्रव्य यस्य म स्विटकृत् पुरोटाशस्याप्रयोजकः, उत्सतो कर्मोन्पत्तिवाक्ये यदाप्नेयायक्पाल झ्यनेनाग्न्यादिभिस्तस्य क्लममरन्धात्वा- दित्यर्थ । मि०० १२ उत्तरार्धादिशदान स्वतन्त्रेणार्थप्रतिपादकाः, न च स्ववाश्ये प्रतिमबन्धी वनते भस्योत्तरार्धादिति तेन भवति सबन्ध्याकाक्षा । ३ अभिधारणेऽनुष्ट्ये सति कालान्तरभाविना हविषा विप्रान् दूरस्थत्वात् पानभेदः स्यादनुयाजमाधनपृ. पदाग्यधारणपानवदिन्यर्थः । पू० सू०१४ द्वितीयाविभक्तिभुतेरित्यर्थः । ५ शेयस्य प्रतिपत्तिरपेक्षिता तादयेऽभिधारण दृष्टार्थ भवति, हवि मस्कारवनपेक्षितोऽदृष्ट कन्यतेति शानदीपिका। ६ उपमृत सकाशात् जुड़ा ममानयन घृतम्य मुल्य ·न्यायविन्दुः। [पादः२ यज्जुहां गृह्णाति प्रयाजेभ्यस्तद्यदुपभृति प्रयाजानुयाजेभ्यः अतिहा- येद्धो बर्हिः प्रतिसमानयते जुह्वामौपभृतमिति श्रुतं तत्र प्रयाजानुयानेभ्य इत्यविशेषश्रवणादौपभृतं सर्वप्रयाजार्थमिति तदारम्भ एवानीतमुपभूति केवलमनुयाजार्थमेवास्ति तस्येदमानयनं संस्कारमात्रत्वादप्रयोजक जोह- वौपभृतयोराज्ययोः प्रयाजेषु विकल्प इति प्राप्ते,-समानयनमुद्दिश्य लाघ- वार्हिःप्रतीति कालमात्रविधानानुयाजार्थस्याप्राप्तस्यानयनस्य कालस्य च विधौ गौरवाददृष्टकल्पनापत्तेश्च प्रयाजार्थस्यैवेदमानयनं प्रयाजद्वयं कर्तुमिति प्रयोजकमेव । एवं च प्रयाजानुयाजेभ्य इत्युपरितनप्रयाजदयवि- पयं भवति जौहवं तु आद्यप्रयाजत्रयविषयमिति विषयभेदात्समुच्चय इनि सिद्धान्तः ॥ १३॥ औपभृतजौहवयोः क्रमेणोभपानुभयार्यताधिकरणम् ॥ १४ ॥ तैत्रोत्पत्तिरविभक्ता स्यात् ॥ १४ ॥ चतुर्जुवा गृह्णाति अष्टावुपभूति चतुर्दाबायामित्याज्यानि सर्वकार्या- थीनि प्रयाजेभ्यरतदित्यादिस्वनुवादः अथवीपभृतं केवलानुयाजार्थ जौहवं च प्रयाजार्थमिति प्राप्ते,-प्रयाजानुयाजेभ्य इति वचनादौपभृतमुभयाथ जौह्न प्रयानार्थम्, अनुयाजेभ्य इति वचनं त्वौपभृतस्यानुवाद इति सिद्धान्तः ॥१४॥ उपभृति द्विचतुहीताधिकरणम् ॥१५॥ तदष्टसंख्यं श्रवणात् ॥ १५॥ अष्टावुपभूति गृहातीति अष्टसंख्यैकमहणविधिः तेन चतुर्ग्रहीतं जुहो. प्रधानकर्म स्यात् " चतुर्गहीतान्याज्यानि भवन्ति न पत्रान्याजान्यस्यन् भक्तीति लिकदर्शनादिन्यर्थ । सि. सू.। . सर्वप्रयानार्थयोरकार्यवान् । ३ तथान्यायं विधान दृष्टार्थ च समानयन भवतीति भावः । ३ तन जौहवाधाज्य उत्पत्तिः प्रणोत्पत्तिबोधकं वाक्यम् अविभक्ता एतदर्थमेव प्रहणमिति विभागरहिता स्यात् । इदं प्रयाजेभ्य इदमनुयानेभ्य इति विभागाभावात्सर्वामिन्यर्थः प्रणवाक्य प्रयाजानुयाजादमनुवादकमिति भाव । पू. 1४ भय भावः, यम्मुहां गृहानि तयदि केवलप्रयानाथै तपापभृतमपि केवला. मुंयाना स्यात् । अय तत्रानुशनपदमनुवादनानापि गमानन्यायात् प्रयागादमनुवा- दकमेव स्यादिति । ५ अनुवादत्वे आनर्यक्यान् प्रमाणपलमाप्तम्य त्यागायोगान् मासिरियामालियभिप्रायः सदोषतसाव्यमापय स्थान अभूती. स्युशनिवारयेयम्य श्रवणादित्यर्थः।पू. सू० ।

·अधि.२] चतुर्याध्यायः । तीत्यम्य वाध इति प्राप्त:-चतुःसंख्यायाः प्रधानार्थत्वात्तया ग्रहणाना- टमाया अङ्गाहुत्याद्राध्यते अतोऽष्टत्वम्य निष्फलन्यापत्त्या चतु.संग्याद्वय- लक्षणार्थ चमिति मिद्धान्तः ।। १५ ।। इति श्रीन्यायविन्दौ चनुर्धाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ १ ॥ चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः । स्वरोग्छेदनायप्रयोजाताधिकरणम् ॥ १॥ स्वरस्त्वनेकनिप्पत्तिः स्वकर्मशब्दत्वात् ।। १ ।। पशी यूपस्य स्वरं कगेति स्वरुणा पशुमनतीति । अत्र स्वरं रंगे- नाति स्वरकमकभावनाविधिः । तर करणेतिकर्तव्यताकाहायां यूपस्यत्य- नन लक्षणया ग्वादिरादिकाष्ठं करणेत्वन, छेदनादि चेतिकर्तव्यतात्वेन योध्यते। तथाभूतस्य पश्वनने विनियोगः । एवं च स्वरुनाशे पुनस्तदुत्पा- दनमिति प्राप्त, अखनसाधनत्वेनावगतस्य स्वरोः प्राममुपादानं करोनि- नाऽन्द्य यूपस्येति तदनुनिष्पन्नशालस्य विधानादप्रयोजकः स्वरस्त्पत्ते- रिति सिद्वान्तः ॥ १॥ शाखाया आहार्यताधिकरणम् ॥२॥ शाखायां तत्प्रधानत्वात् ॥ २॥ प्राचीमाहरतीति प्राची दिशं प्रति शाखामाहरतीत्यर्थ इति प्राम- अध्याहार मानाभावामनगासैव प्राचीशब्देनोच्यते वृक्षस्य या प्राची- शासा तामिति सिद्धान्तः ॥ २ ॥ १ यूपच्छेदनवेलाया प्रत्रमपतितः काष्ठशकलास्वरुः, स. यूपक्रियान्यक्रियोत्पत्तिः स्थान, युपस्य स्वरु रोतीनि स्वतन्त्रवाश्येन तदुपत्तिबोधनादित्यर्थः पू० मू । अय भाव , स्वरुभावनाविधाने भावनायाः स्वमावत' करणाद्याकाक्षाया यूपश- दो लक्षणया यादिरादिम करणन्वेन छेदनादीनि च कर्मागीतिकतव्यतावना. यन्मुव्यस्य यूपस्यैव जघन्यत्तिव कुर्यात् । मम नु जघन्यस्य करोतक्षणा । रिंच एतेनैव वास्येन करणेतिक व्यतादीनामपि विधेयत्वादहुविधेय तव; मम तु विशे- पणमानविधानमियल्प विधेयमिति दिक। ३ शाखायामियम्याग्रे प्राची इति शेषः। तमा च शाखाया माचीगन्दो वर्तते शाखाया प्रधान वादिन्ययं । मि. मू। दिग्बोधमदे दिश आहरणासमपात दिश प्रत्याहरतीति व्याख्याने प्रतिशदा- ध्याहारदोषात् शामापदमामानाधिकरण्याचान वृक्षस्य प्राची शासव नाया। .

·५८ न्यायविन्दुः। [पादः २ छेदनस्य मापाप्रयुक्तताधिकरणम ॥ ३ ॥ शौखायां तत्प्रधानत्वादुपवेपेण विभागः स्पाईपम्यात् ॥ ३ ॥ मूलत: शाखां परिवास्योपवेयं करोति उपवेपेण कपालान्युपद्धाति शाखया वत्सानपाकरोति इति श्रुतं, तत्र शाखाशब्देन मूलाप्रयोर्द्वयोर. प्यभिधानात् द्वयमपि छेदनादीनां प्रयोजकमिति प्राप्ते,-मूलापादानकस्य परिवासनस्याप्रसंस्कारवान्मूलमपि तदर्थमेव, तायुक्तेनैव तेन कपालमुप- धीयत इति सिद्धान्तः ॥३॥ शामाप्रहरणस्य प्रतिपत्तिकमताधिकरणम् ॥ ४ ॥ हैरणे जुहोतिर्योगसामान्याद्रव्याणां चार्थशेषत्वात् ॥ ४ ॥ सह शाखया प्रस्तरं प्रहरीति सहयोगेन शाखाया प्रस्तरवद्यागसा- धनत्वमिति प्राप्ते,-प्रहरणमात्रे साहित्येऽपि यागावणान्न तत्साधनत्वं सूतवाकेनेति वाक्ये तु मन्त्रविधिबलात्प्रहरतिर्यागलक्षणार्थो न त्वन मानाभावादिति सिद्धान्तः ॥ ४ ॥ निनयनस्य प्रतिपत्तिकर्मताधिकरणम् ॥५॥ उत्पत्यसंयोगान् प्रणीतानामाज्यवद्विभागः स्यात् ॥ ५॥ अप: प्रणयतीति प्रणीताभिहवापि संयौतीति अन्तर्वेदि प्रीता निन- यतीति च श्रुतं, तत्र संग्रवनं निनयनं च द्वयमपि प्रणीताप्रयोजकमिति प्राप्ते,-तृतीयया संयवने विनियुक्तानां द्वितीयया निनयनं प्रतिपत्तिर्विधी- यते अतस्तद्प्रयोजक्रमिति सिद्धान्त: ।।५॥ १ शाखायां शाखाच्छेदनप्रतिपादके वाक्ये शाखां छिनतीति द्वितीयायोगान् । शाखायाः प्राधान्यान् उपवेषण छेदनभेदः प्रतीयते तस्य करोतिकर्मत्वेन छेदनस्य तदर्थत्वेन शाखातो वैषम्यादित्ययः । मि. सू०। र हरणवाक्ये हरणपदं जुहोत्यर्थक प्रस्तरशारण्योः समं यागसाधनत्वात् , द्रव्याणां यागशेषत्वान्न शाखा प्रधान प्रेरणं - तीत्यर्थः । पू. सू. सूतवाकेनेति वाक्ये मान्नवर्णिकदेवताविधिलाद्यागकन्यनाया- मपि प्रहरणे सूनवाकसाधनकत्वाभावान यागविधिरिति भावः । ३ अपः प्रणयती. स्युत्पत्तिविधौ संयवनविमुश्चनयोरश्रवणान् प्रणीतानामपां ध्रुवाज्यवदुभयन तुल्यो विनियोग इत्यर्थः । पू० सू०। ४ अयं भावः, उत्पत्तिवाक्ये एतदर्थमेवेति विशे- पाथवणेऽपि प्रयोजनवशात् तृतीयया सयवनार्थत्वं प्रणीतानामपा प्रतीयते । तथा चकृतोपकाराणां पुनर्द्वितीयाभुत्या विधीयमान निनयनं प्रतिपत्तिग्वेति ।

·अधि.९] चतुर्याध्यायः। दण्डदानस्यामताधिकरणम् ॥ ६ ॥ पासनवन्मत्रावरुणाय दण्डपदानं कृतार्थत्वात् ॥ ६ ॥ मैत्रावरुणाय दण्ट प्रयच्छतांति दानं दण्डप्रतिपत्तिरिति प्राप्ते,-चतुर्ध्या मैनावरणस्याभिप्रेतत्वेन तप्रधान दान देण्टमिति तु अनीप्सितमणि द्वितीया अबलम्बनार्थत्वेन दृष्टार्थत्वमेव दानत्येति सिद्धान्तः ॥६॥ प्रासनस्प प्रतिपत्तिकमताधिकरणम् ॥७॥ उत्पत्तों येन संयुक्तं तदर्य नइतिहेतृत्वात् तस्यार्या- न्तरगमनेऽशेपत्वात्सतिपत्तिः स्यात् ॥ ७॥ चालाले कृष्णविषाणा प्रास्यताति कण्डूयनोपयुत्ताया वियाणाया: प्रतिपत्तिरेव कृनमार्यम्याप्यार्णितानिवृत्त्यर्थं तदपेक्षणादिति सिद्धान्त ७ भवभूषगमनस्य प्रनिपतिकमंताधिकरणम् ॥ ८॥ सॉमिक च कृतार्यत्वात् ॥ ८॥ यत्किंचित्सोमलिन तेनावभृथं यन्नीति तृतीयाअते. सोमलिम माय- नमिति प्राप्ते, वारणेनैकिपालेनावमयं यन्तीति पुरोडाशद्रव्यके सोम- लिमासंभवादयमयदेशनयनं नटातिपत्तिगिति मिद्धान्त ॥ ८ ॥ पदेशकालविधौना नियमानाधिकरणम् ॥ ९॥ कईदेशकालानामचोदनं प्रयोगे नित्यसमवायात् ।। ९॥ दसपूर्णमामयोश्चत्वार सविना समे यजेतेत्यादिर्तृदेशकाटनह्या- निद्रव्याणामादेव प्रासेन तद्विधि लिनुवाद इति प्रामे,-नियमार्थत्वेन तद्विधिग्वेति सिद्धान्नः ॥९॥ १ चावाले कृष्णविषाणा प्रात्यतीति वन्मनावरुणाय दण्डदान कृतार्थन्धान प्रति- पत्तिकर्मत्यर्थ । पू. सू. • उपयुत्तस्य सस्काराष्टुपयोनच्यस्य गरीयस्त्वात् । सफल तु नि पछौ दीक्षाया अभावेऽपि अार्य मैगावरुणाय दण्टप्रदानम् । गन्पत्तिवाक्ये यदा यत्पत्युनं तदर्थ तद् भवति, कुत तृतीयाश्रुते नवार्य प्रत्यावबोधने हेतुत्वान्, तम्य तु वाश्यान्तरण पदार्यान्तरमवन्धबोधने द्वितीयाया अनजन्यान् प्रतिपत्ति स्यादिन्यर्थ मि. सू० । ० सोममबन्धिन्यवभृथे सोमरिमपात्रा नयन प्रनिपत्ति कृतार्यन्वादित्यय 1 सि. सू०१६ उत्पत्तिशिटवारणैकल्पालापरहे याग मोमलिमाना हविष्टासमवादवन्यसोमलिसमबन्धविधाने गौरवान् प्रक्षेपन तेया त्या सपा प्रतिपत्तिरवेति हृदयम् । ७ अञ्चयुप्रवृति कत्दिना, समे यजन वमन्ते योवति देशकालयो, दिनानुनासिद्धया तेया सबन्धस्य नित्यन्वान् । पृ. ०। ८ सम विषमे, बमले अन्यन, सोमेनान्यन धैन्यनिम्मान समातिविगन ·८० न्यायविन्दुः। [पादः ३ द्रव्ये गुणविधानस्य नियमार्थताधिकरणम् ॥ १० ॥ तथा द्रव्येषु गुणश्रुतिरुत्पत्तिसंयोगात् ॥ १० ॥ 'मुक्कानां चरित्यावावपि द्रव्यद्वारेण गुणस्य नियमविधिः ।। १० ।। अवधातादिमस्कारविचनियमार्थताधिकरणम् ॥ ११ ॥ संस्कारे च तत्प्रधानत्वात् ॥ ११॥ श्रीहीनवहन्तीत्यत्राप्यपूर्वसाधनोद्देशेनाक्यातनियमविधिः ॥ ११ ॥ याग-होमस्वरूपनिरूपणाधिकरणे ॥ १२॥ १३ ॥ यजतिचोदना द्रव्यदेवताक्रिय समुदाये कृतार्थत्वात् ।। १२ ।। तदुक्ते श्रवणाज्जुहोतिरासेचनाधिक: स्यात् ॥ १३ ॥ देवतोदेशेन द्रव्यत्यागो यागः । तन्मात्रं यजतिशब्देनोच्यते । प्रक्षेपस्तु चतुरवत्तं जुहोतीति वचनादगम् । स एव प्रक्षेपाधिको होमो जुहोतिनो- च्यते अमिहोत्रं जुहोतीत्यादाविति लक्षणसूत्रम् ॥ १२-१३ ॥ वहिप आतिप्यादिमाधारण्याधिकरणम् ॥ १४॥ विधेः कर्मापवर्गित्वादर्थान्तरे विधिपदेशः स्यात् ॥ १४ ॥ यदातिथ्यायां वर्हिस्तदुपसदामित्यातिथ्यातोऽपहृत्योपसदां विधि: आतिथ्यायां विधिसाफल्याय वा तदुपयुक्तस्यैवोपसत्सु विधिः शिष्टा- चारविरोधाद्वा यादृशमानिथ्यायाम् आश्ववालादिकं तादृगेवोपसस्थिति स्यादित्यनियमव्यात्त्यर्थतया यत्र पक्षे न समादिप्राप्तिस्तत्र तेषां विधानम् । अतो नानुवादत्वं नापि समदेशविधाने विषमनिवृत्तिरूपा परिसंख्येति नियामकत्वमेवेति भावः। ५ बेतमालमतेत्यादौ पशुषु श्वेनादिगुणविधिनियमाः, उत्पत्तिशिष्टपशुमबन्धा. दित्यर्थः । १००।२यजतिचोदना यजतिधात्वर्य याग इति यावत्, द्रव्यदेवतश्रीः क्रियायाश्च संबन्धः समुदाय द्रव्यदेवतक्रियासमुदाय, कृतार्थत्वात् तन यागशब्दस्य शक्तेः सत्त्वात् यजतिधातुप्रतिपाय धर्मम्यासेचनाधिकः द्रवद्रव्यप्रतियोगिकवहिसयोगः अधिक: यत्र म होमः । तव याशिवव्यवहारादित्ययः । शास्त्रदीपिकादौ मूतभेदो न श्यते । कुत्रवित्-ददातिस्त्सर्गवंक: परस्वत्वेन सबन्धः-इत्यधिक मूवं पटिनम् । म्वादन्यनितिपूर्वक परस्वत्वापादन ददात्यर्थ इति तदर्थः । ३ वालः प्रस्तर इत्या- दिविधः यावधर्मसमामि मत्त्वात् कर्मान्तरे भाववालयस्तरः विरनिश इत्यर्थः । पू.म.

·भवि.२] चतुर्थाध्यायः । प्राप्ते, बर्हिगदेन धर्मलक्षणापत्तेः सर्वसाधारण्येन बहिरपादेयमित्यर्थ इति मिद्धान्तः ॥१४॥ इति श्रीन्यायविन्दौ चतुपांघ्यायस्य द्वितीय पाद ॥०॥ चतुर्थाध्यापस्य तृतीयः पादः । व्यसंस्कारकर्मणा करवर्धताधिकरणम् ॥१॥ द्रव्यसंस्कारकर्मसु परार्थत्वात् फलश्रुतिरर्थवादः स्पात् ।। १ ।। यस्य पर्णमयी जुहूर्भगति न स पापं श्लोकं शृणोतात्यपापशोकश्रवण- फलार्थ पर्णताविधिरिति प्रासे,-जुहद्वारा मत्वगत्वेन कामपदावणेन च न फ्लविधि । अतो न स पापमित्यादिरर्थवादः । एपमन्यत्रोप्यते फल- श्रुतिरर्थवाद इति सिद्धान्त. ॥ १ ॥ नैमित्तिकाना मृन्मयत्वादीनामनित्यताधिकरणम् ॥२॥ "नैमितिके विकारत्वात् ऋतुप्रधानमन्यत् स्यात् ॥२॥ अप. प्रणयतीति प्रकृत्य मृन्मयेन प्रतिष्ठाकामस्येति काम्यमेव मृन्मयं नित्यार्थेऽपीति प्राप्ते, धारणो यज्ञावचर इति नित्यविधिरलात्तदेव नित्यार्थे मृन्मयं तु फ्लाथै विशेषतो विहितं तौति सिद्धान्तः ॥२॥ १ यदातिथ्याय पहिलन्न कवलमातिथ्यार्थमव पिन्तूपमदर्थमनीयोमीयाथमपीत्यव विश्यर्थोऽवसेयोन्यथा वर्हि शब्दस्य धर्मलक्षात्व स्यादिति भाव । २ द्रव्यस- स्कारकर्ममु द्रव्यसस्कारप्रधानकर्ममु अपापलो प्रवणादिफलश्रवणमर्थवाद स्यान् पणनयोलादीना कन्वर्थवेन परार्थत्वादित्यर्थ । सि० सू० । ३ अनेव शास्त्रदीपिकादी पर्णमयीन्दम्य कन्वर्थचपुरुषार्थत्वतदुभयार्थत्वरक्षेपु कनरो युक्त इति सन्देहे अपापलो- कवणापफल्मगावान् पुस्पार्थत्वपमाय पक्षमुद्राव्य, जुहूद्देशन कन्वर्यत्व फलो- देशेन पुरुषार्थ वमपीति द्वितीय चौद्यमुव वा उभयविधाने वाक्यभेदादपापश्रवणस्याथ वादवमेवेति सिद्धान्तितम् । ४ यदइते चभुरेख प्रातृव्यस्य रहने, यत् प्रयाजा इत्याने जात यय लियान इत्यादी । ५ समयन निशाकम्पति शुद्ध मृन्मयन्वादि प्रतिष्टार्थे निमित्त विधीयमान विकारत्वात् ऋतु प्रधानमगी यायति व्युत्पत्या त्वज्ञ निस्य मन्यत् चममादि स्यादि । सि० सू०१६ प्रणयनस्य माधनाकाड्झायामश्रुतस्य साधनत्वावर काम्यस्य श्रुतस्य सवन्ध इत्यभिप्राय । मामान्यविहितेनाथांक्षिप्तेन वा नित्यस्य साधनाकाङ्क्षानिवर्नन इति नान्यन श्रुतस्य नित्याइन्वम् ।

·८२ न्यायविन्दुः। [पादः ३ दध्याइनित्यनैमित्तिकोभपापत्वं, संयोगप्पयाधिकरणम् ॥ ३ ॥ ऐकस्य तूभयत्वे संयोगपृथक्त्वम् ॥ ३ ॥ दनेन्द्रियकामस्येति काम्यमेव दधि नित्यमपि, दना जुहोतीनि पृथक् श्रवणादिति पूर्वापवादः ॥ ३ ॥ पयोवतादीनां रत्नधताधिकरणम् ॥ ४॥ दैव्याणां तु क्रियार्थानां संस्कारः क्रतुधर्मः स्यात् ॥ ४॥ ज्योतिष्टोमे पयो प्रतं ब्राह्मणस्येति पुरुषार्थमेव दृष्टार्थत्यादिति प्राप्ते,- नियमस्य दृष्टासंभवात् क्रत्वपूर्वार्थतैव युक्तेति तदर्थमेव ग्रतम् ॥ ४ ॥ विश्वजिदादीनां फलवरखाधिकरणम् ॥ ६ ॥ चोर्दैनायां फलाश्रुतेः कर्ममात्रं प्रतीयते नह्यशब्दं प्रतीयेत ॥५॥ विश्वजिना यजेतेत्यश्रुतफलेषु तदभाव एव निराकाङ्गत्वेनाध्याहार- स्याप्ययोगात् । तस्मानिष्फलमेवेदं कर्मति प्राप्ते,-निष्फले विध्ययोगादवयं फल्पनीयं फलं सर्वजने तया स्वर्ग एव कल्प्यते, प्रत्यवायाभावस्य पापक्ष- यस्य वा विलम्बिनोपस्थितित्वादिति सिद्धान्तः ॥५॥ रात्रिसत्रस्यार्थवादिकफलताधिकरणम् ॥ ६॥ ती फलार्थवादमङ्गवत्कार्णाजिनिः॥ ६ ॥ प्रतितिष्ठन्ति ह वा य एता रात्रीरुपयन्तीति गत्रिसत्रं पूर्ववत्कल्प्य- स्वर्गफलं प्रतितिष्ठन्तीत्यस्यार्थवादत्वेन फलायोधकत्वादिति प्राप्त, अनुप- १ एकस्य इव्यस्याभयाथत्व तु सयोगस्य वाक्यस्य पृथक्त्व भेदः स्यादिश्यर्थः । मि. सू० । २ दभेन्दियकामस्येति श्रुत दधि नित्यकाम्योभयाथै कामार्थमेव वेति विचारे पूर्वाधिकरणवदनापि श्रुतं कामार्थमेव नित्यार्थमन्यत् स्यात् । यनेन्दिर्य कुर्यात्तद्रोमाधितेन यच दना जुहोति तदिन्द्रियार्थमित्येकवाक्यत्वादिति पूर्वपक्ष होमानितत्वेन कामवाक्यस्य, लोकसिद्वत्वाधिस्वरूपस्य, फलवद्वोमसयुक्तत्वाधश्च निराकाङ्क्षत्वानेकवाक्यतेनि भवति दधि उभयार्थम् । ३ अग्निष्टोमादिसंबद्रव्याणां रास्कारः क्रत्वर्थः ऋतुसनिधेरित्यर्थः । सि० सू० । ४ विधौ फलस्थाश्रवणात् कमेव विधेय नहि अशब्द शब्दशक्या अनुपस्थितं प्रतीयत इत्यर्थः। पू. सू। ५ दु.साननुविद्वस्य अनतिशयप्रीतिरूपत्य स्वर्गस्य भवति सर्वजनप्रार्थनीयता, भूयांसो हि तमाभिलापिणः अपे एवाल्पमुस इति भावः । ६ प्रत्यवायपापसापेक्ष. त्वात् । अभावाने प्रतियोगिनः पूर्वमुपस्थितेः। ७ रात्रिसनद्वपक्रतुविधौ फलबो- धक वाक्यमार्थवाद इति काणा जिलेमतं पाएनोकामयणाभावप्रतिपादककालवाय- वदित्यर्थः । पू० सू।

·अधि.९] चतुर्थाध्याय.! ८३ स्थितनद्यध्याहारापेक्षयाऽर्थवादोपस्थितप्रतिष्ठाया एव फ्ल्त्व युक्त ये प्रतितिष्ठासन्ति त एता रानीरपेयुरिति विपरिणामे लघवात् अन्यथा स्तुतेरप्यनालम्वनत्वापत्तेरिति सिद्धान्त. ॥ ६ ॥ काम्याना यथोक्तकामपसकनाधिकरणम ॥ कोम्ये कर्मणि नित्यः स्वर्गों यथा यज्ञानें क्रत्वर्थः ॥ ७ ॥ सौर्य चरु निर्वह्मवर्चसाम इत्यादावपि सर्वेष्टत्वात्स्वर्गोऽपि फैल मिति प्राप्त, ब्रह्मवर्चसादेरपि काम्यमानत्वेन फलत्यात्तेनैवाकाडानिवृत्तेर्न रकल्पनेति सिद्धान्त ॥७॥ दर्शपूर्णमासादीना सर्वामार्यताधिकरणम् ॥ ८॥ सर्विकाम्यमङ्गकामैः प्रकरणात् ॥८॥ सर्वेभ्य कामेभ्यो दर्शपूर्णमासाविति गुणकामानुवाद स्तुत्यर्थ इति प्रा.-अनफलार्थत्वस्य दर्शपूर्णमासयोरसभवात्तादर्थ्यचतुर्थ्या तद्विधीयते कर्तव्यपदाध्याहारणेति सिद्धान्त. ॥ ८॥ दशपूर्णमासादे प्रतिपल पृथगवानाधिकरणम् ॥९॥ ते सर्वेऽविशेषात् ।। ९॥ एकस्मिनेव प्रयोगे सर्वे कामा भवन्ति कामनाया अनङ्गत्वेन तस्कृत- नियमासंभवात् युगपत्वामनाया नियमासभवाचेति प्राप्ते, कामानामुद्दे- श्यत्वेन साहित्यस्याविवक्षितत्यान्निरपेक्षसाधनाबैकस्यैव कार्यस्य दर्शना- त्पर्यायेणव कामा इति सिद्धान्त ॥ ९ ॥ १ स्वर्गाध्याहारे तत्स्य पश्रुतर्मयवधफलत्वादिकल्पने गौरव, प्रतिष्टायास्तु स्वापैकवाक्यतयो क्सत्वात् फ्लवसिद्धयर्थं विपरिणाममान कल्प्यमिति लाघवम् । यस्मान् प्रतितिष्ठन्ति तस्मात्स्वगकामा उपेयुरिति कि केन सगतमित्यर्थ । ३ नित्य मुग्यम्, कवर्ष पवादि शेप मुगमम् । पू० सू०। ४ न च श्रुतब्रह्मवर्चसफ्ला नर्थक्य तस्यानुपङ्गिकत्वात् । ५ विच विध स्वर्गार्थत्वे निश्चिते आनुङ्गिकरवेन तरान्वय तथात्वे च फलान्तरापेक्षाया स्वर्गार्थत्वमित्यन्योन्याश्रयादप्ययुक्ताऽयमुभ यफरत्वपक्ष । ६ दर्शपूर्णमासयो सार्वकाम्य सर्वार्थत्वम् अङ्गकामै अङ्गफलै सपादनीय प्रारणात् उपस्थितत्वादित्यर्थ । पू. सू. ७ गोदोहनादिगुणकाम पश्चादिमि दरापूर्णमासयो सबन्धमद्भावात्तदपेक्षोऽयमनुवादो दर्शपूणमासस्तुन्यर्थ । ८ प्रधानानुग्रहलाभेनाजाना प्रधानार्थत्वेऽपिप्रधानस्य तदर्थत्वासभवादित्यर्थ ।९ यत् दर्शपूर्णमासौ कर्तव्यो तन् सनिति पत्र वचनव्यत्ति 1१० तनैकस्मिन्नेव प्रयोग सर्वे कामा अन्विन्ति विशेषस्य अभवणादित्यथ । सि. सू०।

·८४ न्यायविन्दुः। [पादः३ फटानामहिकामुष्मिकोभयार्यताधिकरणम् ॥ १० ॥ योगेसिद्धिर्वाऽर्थस्योत्पत्त्ययोगित्वात् ।। १०॥ पश्वादि चित्रादिफलमामुष्मिकम् , अदृष्टजन्यत्वादिति प्राप्ते,-प्रति- बन्धकाभावेऽस्मिन्नपि जन्मनि पश्वादि भवति दृष्टादृशोभयहेतुसंभवान् प्रनिबन्धे तु अमुन्नेत्येवमनियम एवेति सिद्धान्तः ॥ १०॥ वृहस्पतिसवादेवाजपेयादिशेषताधिकरणम् ॥ ११॥ समवाये चोदना संयोगस्यार्थवत्त्वात् ।। ११ ।। वाजपेयेनेष्वा वृहस्पतिसवेन यजेतेत्यत्र वाजपेयोत्तरकालबमात्रं वृह- स्पतिसवे प्रसिद्ध विधीयत इति प्राप्ते, वाजपेयोत्तरकालस्यानुपादेयत्वेन प्रसिद्धबृहस्पतिसवस्यानुवादायोगात्प्रकरणान्तरनयेन वृहस्पतिसवधर्मके कर्मान्तरमेव वाजपेयागतया विधीयत इति सिद्धान्तः ।। ११ ॥ वैमृयस्य पूर्णमास्पङ्गताधिकरणम् ॥ १२॥ भयार्यमिति चेत् ॥ १२ ॥ संस्थाप्य पौर्णमासी वैमृधमनुनिपतीत्यत्र पौर्णमासीसमाप्त्यनन्तरं वैमृधविधानात्ममामस्य चालानपेक्षणान्न पौर्णमासीमात्राङ्गत्वं किंतु दर्शपूर्णमामप्रकरणादुमयार्थत्वमिति प्राप्ते,- पूर्णमासीसंयोगाद्वाक्येन तन्मात्रार्थत्वमेवेति' सिद्धान्तः ।। १२ ।। १योगम्बेदिकामुम्मिकफलस्य सिद्धिः उसत्तिवापयन सहास्य असंबन्धादित्यर्थः। मि. सू.। विशिष्टफलोपभोगयोग्यशरीरारम्भकत्वमेव तनुत्वमिति भावः । ३ देवपुरुषकारोभवहेनुन्त्रस्य संभवादिन्यर्थः । ४ समवाये अजागिमावमबन्धविषयिणी चोदना पूर्वकर्मविधिः वाजपेयमंबन्धम्यार्थवत्त्वादित्यर्थः । सि० ० । ५ वाजपेय. मात्र विधानेन कृतार्थवाभावात् पश्चादपि किंचिद विधिमित तच यत्वाप्रन्ययरलेन बाजपेयोत्तरभावि बृहस्पतिमवाट्यमिति कमान्तरवे स्थिते महाशित्व तयोः । न च लक्षामादोर.। मासानिमहोमवदनापि तस्या दोपवाभावान् । एव च बाजोपरान्दोग्य. नाहीती भरतीत्वम् । ६ मृश्यागो दर्शपूर्णमासांभयामिनि चदिन्यः १२० मू..मच गमाप्तस्य नावापेक्षेनम् । गत्यमुनम् , तथाप्युभयात्र गदोपः करावार यद । अतः यो साधारणमई ममाय वैमुधोनुष्टेय इति वाफ्यार्थ, । पैः पूर्णमाम ननिर्वायो भवति तेन पोर्गमामः सेन्द्रो भवतीत्यर्थवादोज्यमुमर्थ योप- यतीनि नि।

·८६ न्यायविन्दुः । [पादः ४ वाजपेयाई वृहस्पतिसवः प्रधानकाले शरदि तेन सहकप्रयोगः कार्यः कालस्य साङ्गप्रधानार्थत्वात् । अतः सोमातिदेशकालप्राप्तो वसन्तो बाध्यत इति प्राप्ते, बाजपेयेनेष्ट्रेति वाशब्देन वाजपेयकरणकभावनानन्तर्यस्यो- क्तत्वान्न तदेकप्रयोगता, अतो न स्वकालवसन्तबाध इति सिद्धान्तः।।१६।। इति श्रीन्यापरिन्दो चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥३॥ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः । राजसूयेन्यानां विदेवनायकत्वाधिकरणम् ॥ १ करणशब्दसामान्याचोदनानामनङ्गत्वम् ॥ १ ॥ राजसूये अनुमत्यादियागवदयागानामपि विदेवनादीनां प्राधान्यमप्र- सिद्धार्थतया प्रकृतमानपरेण राजसूयनाम्ना स्वाराज्यफलसंवन्धान नाम- वदोन यजेतेत्यस्योपलक्षणत्वादिति प्राप्त,-भावार्थाधिकरणे धात्वर्थस्यैव फलभावनान्चयोक्ते नश्वाख्यातपरतन्त्रत्वाद्यागानामेव प्राधान्यमिति मिहान्तः ॥१॥ विदेवनस्य कृताराजमयागताधिकरणम् ॥ २ ॥ मध्यस्थं यस्य तन्मध्ये ॥२॥ अभिषेचनीयाख्यसोमयागविध्यनन्तरमाम्नाता विदेवनादयस्तदीयमा- हेन्द्र स्तोत्रकाले अपकृष्टा मोहेन्द्ररतोत्रं प्रत्यमिपिच्यत इति अभिषेकाप- कण तदन्तापकोदतः प्राकृनागसंदशेनावान्तरप्रकरणादभिपेचनीयाग- मेव न तु प्रकरणाद्राजसूयाङ्गमिति प्राप्ते,-विधानकाले प्रयोजनापेक्षायां मंनिधानादलवता प्रकरणेन सर्वराजमूयाङ्गत्वमेव अनुष्टाने तु संदेशः न तु तदानी प्रयोजनाका ति नावान्तरप्रकरणविषयतेति सिद्धान्तः॥२॥ सौम्यादीनामुपसत्तालकत्वाधिकरणम् ॥ ३ ॥ प्रकरणाविभागे च विप्रतिपिद्धं घभयम् ॥ ३ ॥ १ पूर्वगाले विहितेनेति पूर्व शेप। २ प्रकरण शादानां समान्यात् इति विगाय राजसूयप्रकरण यागतदभावोधकरदाना समचान् चोदनाविश्याणां मपामर्थानाम- नान्यमिन्यय. । पू. सू०५३ माय इत्यस्याने, पटितत्वादिति पुरणीयम् । नया न यत् यस मन्यस्य संनिहिनं तस्य तवं मध्ये पटितन्यादित्यर्थः । पू. सु. । भत्र सूने चोश्यकः । उभयमित्यायाप्रे भुत्येति शेषः । प्राणस्य पनिकनन्यताराहाया अवेदाण्ये विरुद्धमप्युपगदात्वतत्पूर्वालविधिसमुभय उपगदा भुस्य यर्थः । ३० सू। .

·न्यायविन्दुः। [पादः४ भग्नौ श्रुतं-यो वै संवत्सरमुख्यमभृत्वाग्नि चिनुते यथा मामि गर्भो विपद्यते तादृगेव तदार्तिमान्छेवैश्वानरं द्वादशकपालं पुरस्तान्निपेदिति । तत्रापि पूर्ववदर्थवादमात्रं संवत्सराभरणमिनि नित्यतां मन्यते । यच्छब्दस्तु कर्तृसमभिन्याहतो निमित्ततां संवत्सराभरणरय प्रतिपादयतीति नैमि- त्तिकनैव स्थिना ॥६॥ पष्टवाचितेनैमित्तिकत्वाधिकरणम् ॥७॥ पैदचितिः पूर्ववत्त्वात्स्यात् ॥ ७॥ योऽनि चित्वा न प्रतितिष्ठनि पञ्च पूर्वाश्चिनयो भवन्ति । अथ प चिनुने । इति पष्ठी चिनिनित्यैव पष्ठीति पूरणप्रत्ययादिति प्राप्ते, यच्छ- ब्देनाप्रतिष्ठाया निमितत्वश्रवणान्नैमित्तिक्येव । पटसंख्यापूरणं तु अभिधा- नक्रियापेक्षमिति सिद्धान्तः ॥ ७ ॥ पिण्डपितृयागस्य दनिङ्गताधिकरणम् ॥ ८ ॥ पितृयज्ञः स्वकालत्वादनई स्यात् ॥ ८॥ अमावास्यायामपराहे पिण्डपितृयज्ञेन चरन्तीति पितृयज्ञोऽमा- वास्येप्रयङ्गं फलाश्रवणात् यस्त्वनाहितामिना कार्य इति विहितः स पुरुषार्थ इति प्राप्ते,-अमावास्यागन्दस्य कॉलवचनत्वात्कर्मणि लक्षणा- पत्तेम्तत्समभिव्याहाराभावादनलमिति विश्वजिन्यायेन स्वर्गार्थ इति सिद्धान्तः ॥ ८॥ रगनाया यपाङ्गताधिकरणम् ॥९॥ पैश्वझं रशनास्याचदागमे विधानात ॥ ९ ॥ आश्विनं ग्रहं गृहीत्वा त्रिता यूपं परिवीयामेयं सवनीयं पशुमुपाक- गेतीनि मवनीयानभूना द्वितीया रशना पश्व यूपाङ्गत्वेऽष्टार्थत्वापत्तः । तथा च पश्वर्या राना तदर्थ परिव्याणं तयों यूप इति प्राप्त, यूपार्य- १ पोचितिः पचिनि. सा पारितिवन् नित्या स्यादिन्यर्थः । । १निन्या: पगचितयो विहिताः इदानीमिय पष्टी नैमित्तिश्यभिधीयतत्यपंक्षा। पिः दर्शयागाई न भवति अमावास्यायाः पितृयज्ञशलन्यादिश्ययः । fi• • I४ अपरायामानाभिकरण्यान् । ५ रमना पो भवनि निशा पूर्व पालीपनि यायन पशुपकरणे पारादित्यर्थः । पू. सू.१६ नहि गाना युपम्य गिट फरमुत्पादयति पगोस्तूपफरोनि तदनतिक्रमणेनेति भावः ।

·अधि. १२] चतुर्थाध्यायः। २८९ वेऽपि दास्पदृष्टमंभवात् द्वितीयाश्रुतेश्च यूपार्थमेव रशनापरि- व्याणमिति मिटान्त. ॥ ९ ॥ सरोः पङ्गताधिकरणम् ॥ १० ॥ स्वरुश्चाप्येकदेशत्वात् ॥१०॥ यूपस्य गरुं करोतीति पाठया यूपार्थः स्वमस्तस्य पश्वचनं प्रतिपत्ति- रिति प्राप्ति, वरुणा पशुमिति तृतीयाद्वितीयाभ्यां स्वरोः पश्वसनाङ्गत्व- मेव पष्टी त्वयवावयविभाव इति सिद्वान्तः ॥१०॥ आधारादीनामानेयायतताधिकरणम् ॥ ११ ॥ दर्शपूर्णमासयोरिज्याः प्रधानान्यविशेषात् ।। ११ ।। दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकाम इत्यत्र सर्वयागप्राधान्यं, नाम्नो गजसूय- चदाख्यातपरतन्त्रत्वात्तस्य च सर्वसाधारण्यादिति प्राप्रे,-दर्शपूर्णमासा- भ्यामित्यस्य कालयोगिविद्वद्वाक्यसिद्धसमुदायद्वये प्रसिद्धत्वेनाख्यातवि- गेषकत्वमेव राजसूयपदं त्वप्रसिद्धार्थत्वादाख्यातपरतन्त्रम्, अत आग्नेया- दिषट्कम्यैव फलमंबन्धात्प्रयाजादीनां तदङ्गत्वमिति सिद्धान्तः ॥ ११ ॥ ज्योतिष्टोमे दीक्षीपादीनामहताधिकरणम् ॥१२॥ ज्योतिष्टोमे तुल्यान्यविशिष्टं हि कारणम् ॥ १२॥ ज्योतिष्टोमेन वर्गकामो यजेतेत्यत्र इष्टिपशुसोमयागानां सर्वेषां प्रा- धान्यं ज्योतिष्टोमपदस्यामसिद्धार्थत्वेन गजसूयसमत्वादिति प्राप्ते,-तानि चाच एतानि ज्योतीपि य एतस्य म्तोमा इति यास्यशेपेण ज्योतीरपत्रि- वृदादिस्तोमकत्वेन सोमयागे प्रमिद्धेर्न गजसूयपदतुल्यत्यम् । अनः सोमयागस्यैव प्राधान्यं ने रेपामिति सिद्धान्तः ॥ १२ ॥ इति श्रीमत्तत्सद्रामचन्दात्मनमवैशनापते पायचिन्दी चतुर्थाध्यापस्प चतुर्पः पशिऽध्यापथ ॥१॥ मिलिनि सुनीयावग्यापि परिव्याणार्धा रसानेत्यपि द्रव्यम् । २ चोव्यर्थे, स्वापि यूपा यूपम्य स्तर परीतीन्यन पेष्टपा यूपस्य प्राधान्यावगमादित्यर्थः । पू० सूर्णमायसवन्धिान: धागाः गर्ने प्रधानाः भाप्रधानयाधारिशेगादी- नादियः । पू. सू. ४ पत्रारयान तन्न नाम इति ब्यापयेत्यर्थः। ५ अपरंग- न तदहरयमित्यर्थः । ६ ज्योतिष्टोमयागरूपकर्माणि तुल्यानि समप्रधानानि यानपा पलसंपन्यस्वपप्राधान्यकारणम्पमित्यर्थः । 'म 1 सिरो वा मारय की क्षणीयति वाक्यशेषण तेषामात्वनाधान्यम् । ।

·९० न्यायविन्दुः। [पादः १ पञ्चमाध्यायस्थ प्रथमः पादः। कमनियमाधिकरणम् । शृतित्रलीयस्त्वाधिकरणं वा ॥१॥ श्रुतिलक्षणमानुपूयं तत्पमाणत्वात् ॥ १ ॥ इदानी विहितपदार्थानां क्रमश्चिन्त्यते । तत्र वेदं कृत्वा चेदि करोति अध्वर्युर्गृहपति दीक्षयित्या ब्रह्माणं दीक्षयतीत्यादौ क्रमो न विधेयः । संघातविशेपणत्वात्तस्य चौविधेयत्वादतो वैदिदीक्षादिकमेव विधीयते क्रमस्त्वनुवाद इति प्राप्ते,-वैदिदीक्षादिकरणस्य वेचनातिदेशाभ्यां प्राप्तः क्रम एवात्र विधेयः । एवमध्वर्युकर्तृकत्वस्यापि चोदकप्राप्तत्वादध्वर्युदी. क्षायां च चित्पतिस्त्वा पुनाविति मन्त्रलिङ्गविरोधादन्येषु च-न पूतः पावयेदिति निषेधादध्वोरसंभये इतरमन्यस्तेषां यतो विशेष: स्यादिति न्यायेन प्रतिप्रस्थातुः प्राप्तेः, एवमेव नृतीयिषु पादिपु च नेष्टुनेत्रोः प्राप्तेः ऋम एवात्र विधीयते । अतः श्रुतिक्रमोऽयं प्रत्यक्षवचन विधेयत्वादिनि सिद्धान्तः ॥ १॥ क्रमस्य कचिदायिकताधिकरणम् ॥२॥ अर्थाच ।। २ ।। यवाग्वामिहोत्रं जुहोति यवागूं पचतीति न क्रमविधिः अशा- च्दत्वात् । अतोऽनियम इति प्राप्ते,-प्रयोजनवशात्पक्त्वा होम इति सिद्धान्तः ॥ २ ॥ १ श्रुतिः लक्षण झापर्क यस्येति व्युत्पत्त्या, आनुपूर्व्य क्रमः श्रुतिज्ञाप्यः तत् क्रम- बोधवक्त्वादिप्रमाण यस्य तत्त्वान् क्रमबोधकान्याप्रन्ययादिप्रमाणत्वादित्यर्थः । सि. सू० । २ क्रमस्थैकैकपदार्यानाश्रयत्वेन समुदायविशेषणत्वम् । ३ शब्दावाच्यत्वेन । ४ वचनं च अतिदेशच, ताभ्याम् विधिचोदवाभ्याम् । ५ तृतीया दक्षिणा येषां ते तृतीयिनः पादः दक्षिणा येषां ते पादिनः तेषु । भित्राभिहितोऽपि प्राति- स्विकेन विधिना विधीयमानत्वाच्छुतिक्रम इति मा. दी. । ७ अर्थात् प्रयोजनानु. सारात् फ्रमनियम इत्यर्थः । सि• सू०1८ अमिहोत्रं जुहोतीनि विधिवाश्यम् । अन्यथा अधिकरणानुत्याननसः । १ यवागूवचनस्यामिहोनहोमस्य २ ययाय पल्लम्पयोः साकाङ्क्षत्वात् पाटकमत्यागेनार्यक्रमानुसरणम् । तदेयं पवनभ्यत्तिः, यवागू पचति तयामिहोयं जुहोतीति भावः।

·अधि.६] पञ्चमाध्यायः। ९२ प्रयाजानमन्त्रणे क्रमानियमाधिकरणम् ॥३॥ अनियमोज्यत्र ॥ ३ ॥ नियामकामावे लनियमः यथा वसन्तमृतूनामित्यादीनामेको ममका तस्येत्येवमादीनां च प्रयाजानुमन्त्रणमन्त्राणामिति सिद्धान्तः ॥३॥ पाठतः कमनियमाधिकरणम् ॥ ४॥ मेण वा नियम्येत ऋत्वेकत्वे तहणत्वात् ॥ ४॥ समियो यनतीत्यादौ अत्यर्थयोरभावान् क्रमानियम इति प्राप्त,-पाठ- ऋमात् नमनियम इति मिद्धान्तः॥४॥ प्रावर्तिममनियमाधिकरणम् ॥९॥ प्रत्या तुल्यकालानां गुणानां तदुपक्रमात ॥५॥ बाजपेये प्राजापत्याः पगः सह क्रियन्ते । तत्रोपाकरणादिपोडश- पदार्थानां मāपामुपाकरणं कृत्वा पश्चानियोजनमिति पदार्थानुक्रमः । तत्र नियोजनादीनामप्युपाकरणवद्यत: कुतश्चिदारभ्यानुष्ठानमित्यनियम प्राप्त पूर्वपदार्थप्रवृत्या नियमः। तथा सति पोदशभिः पदाधZरधानमुपाकरणा- दीनां भवति अनियमे त्वधिकैम्पीति साहित्याधः स्यात् । अतो येन कमेणोपाकरणं तेनैव क्रमेण नियोजनादीति सिद्धान्तः ॥५॥ स्थानत. मनियमाधिकरणम् ॥६॥ स्थानाचोत्पत्तिसंयोगात् ॥ ६॥ साधरने सहपशूनालभत इति साहित्यं सवनीयस्थान इति तृतीय स्थितम् । तत्रोपाकरणादिक्रमानियमः अग्नीपोमीयस्य वा प्रयमै प्रता दर्शनादिति प्राप्त, मवनीयस्य प्रथममुपाकरणादिः आश्विनग्रहणेनोपस्थित- त्वात् अमीरोमीयस्य स्वस्थानाचलितत्वेनानुपस्थितः । तदन्तरंतु अनीपो- मीयम्य प्रथमं तत मानुबंध्यस्येति प्रकृतिदृष्ट एव क्रम इति सिद्धान्तः ॥६॥ १ अय भाव प्रन्या क्रमनियम. क्तव्यः । न चानकमासाधीतानुमन्त्रणाम वाणा मिथः सामीप्यमान, यदनुरोधेन प्रतिनियम्येतेन्यनियम एवान । ३ एक- यागगतत्व पाठत अनुष्ठानक्रमनियमः श्मस्य अनुष्ठानाइत्वादित्यर्थः । मि० सू० । ३ स्वाध्यायविधिपरिगृहीतानेन यथार्थज्ञान तथार्थमरणेनानुष्यानं पाठक्रमे प्रसन्यत.। ४ एक्कालानामुपाकरणादिगुणाना प्रथमप्रतिकमेण द्वितीयादिपदार्थानुशननियमः तस्मादव प्रथमारम्भादित्यर्थः । सि.मू. । ५ वैश्वदेवीं कृत्वा प्राज्ञारन्यवन्तीनि बाक्यावगतस्य । ६ उत्पत्तिवाश्ये सयोगो यस्य तस्मान् स्थानान् अपि क्रमनियम इत्यर्थः । सि० । - ·अधि. १२] पश्चमाध्यायः। त्रक्रमेण पदार्थरमरणात्तैनर क्रमेण पदार्थानुष्ठानम् । अतो मन्त्रक्रमो बलीयानिति तदभावे विधिकम इति सिद्धान्तः ॥ ९॥ प्रयोगवचनात् चोदकस्य रल्वखाधिकरणम ॥१०॥ तद्वचनातु विकृतौ यथामधानं स्यात् ॥१०॥ आमावैष्णवमेकादशकपालं निर्वदभिचान्सरस्वत्याज्यभागा स्यात् बाईसत्पश्चारित्यत्र मुख्यनमात्मथममाज्यधर्मास्ततश्चरुधर्मा इति प्राप्ने,- प्रकृतितः प्राप्तानां पदार्थानां विकृतौ क्रम: कल्पनीयः । ते र प्राकृतक्रम- युक्ता एवं प्राप्यन्त इति न क्रमाकाडो । तेन क्रमान्तरस्याकम्पनान् प्राकृत एव क्रम इति औपषधर्मानन्तरमान्यधर्मा इनि सिद्धान्तः ।। १० ।। विकृती क्वचित् प्रतिधमानतिदेशाधिकरणम् ॥११॥ विकृतिः प्रकृतिधर्मलातकाला स्याद्यवाशिष्टम् ॥ ११ ॥ चातुर्मास्येपु साकमेघस्तृतीय पर्व प्रातरमयेऽनीकवनेऽष्टाकपालं पुरोडाशं निर्वपेन, मरुन्यः सान्तपनेभ्यो मध्यन्दिने चरं, मगायो गृहमेधिभ्यः सायमोदनमिति श्रुतम् । तत्र प्रकृतिवन् दाहकालता तेनाद्यतनेषु प्रात- रादिपूपरम्य श्वस्तनेषु प्रातगदिपु समापनीया इति प्राप्ते, साङ्गप्रधानस्य प्रातरादिषु विधानादेकरिमन्नेव प्रातरादिके सर्वप्रयोगपतीलेम्पदेशात्मध- स्कालतैवेति सिद्धान्तः ॥ ११ ॥ अनुपाजायुत्कर्षप्रयानान्तापपाधिकरणम् ॥ १२ ॥ अङ्गानां मुख्यकाललायथोक्तमुल्क स्यात् ।। १२ ।। अग्नीपोमीये पशो हविगसाइनोत्ता प्राप्तानां प्रयाजानां तिष्ठन्तं पशु प्रयजन्तीत्यमकपः श्रुनः । तथा सबनीय अन्याजानामानिमारवादृर्ध्वमन्- यानैश्वान्तीत्युत्कर्षः। स तायन्मात्रस्यैवेति प्राप्ते, अयाजमात्रापक आधा- रानन्वयम्य प्रकृतिप्राप्तस्य वाधापत्तेः बद्धक्रमस्य प्रयाजान्तकाण्डम्याप- १ आमाणवादिविकृतियागे प्रधानक्रमादनक्रमानुष्ठान स्यान् प्रधानवाक्या पाठसामात् । पू. पू.। नच शरमयं वहिनीस्पन शरण बहिबाधवन प्राप्तकमबाधः । उप कप्तत्वाच्छात्रस्य कुशवाकवेऽप्यन क्रमस्य कल्प्यत्वात् काय. नायाथाकाहसाधीनत्वादन त्वाकाक्षाया निवृत्तत्वात् । ३ अनीश्वयादयो विकने घ्यः प्रकृतिधर्मयुक्तस्वाद्ययोपदेश प्रकृतिकालाः प्रकृतिवन पदकालानुष्टेया ६. त्यर्थः । पू० सू० । “ प्रयाजानुयाजम्पाणामाना मुत्यकालसबन्धित्वात् याका श्रुतं तावत एवोकापवर्षों स्याताम् । पू० सू० ।

·९४ न्यायविन्दुः। [पादः १ कपः। एवमनुयाजमानोत्कर्षे तदुत्तरं मूक्तवाकादयः कार्या इत्यनुयाजादी- नामुत्कर्ष इति सिद्वान्तः॥ १२ ॥ प्रटत्या प्रोक्षणादीनां समिकपूर्वमाविताधिकरणम् ।। १३ ।। मंकृत्या कृतकालानाम् ।। १३ ।। प्रानरनुवाकपं होने दत्त्वा प्रतिप्रस्थातः सवनीयात्रिर्वपरवेति नै विधाय प्रचरणीहोमादयः सौमिकाः पठिताः । तत्र निर्वापः प्रतिप्रस्थान कर्तृकत्वान्नाध्वर्यवान्प्रोक्षणादीनुपरथापयति । मौमिकानामपि निर्वापत्र्यव- हितानां नोपस्थितिः । तस्मानिर्वापानन्तरं सौमिकाः प्रोक्षणादयो चेत्यनि- यम इति प्राप्त, निर्वाऽयध्वयोः प्रैपद्वारा कर्तृत्वानिर्वापानन्तरं तदुप. स्थिताः प्रोक्षणादयः पूर्व ततः सौमिका इति सिद्धान्तः ।। १३ ।। वैकृतयूपकममात्रापकाधिकरणम् ॥ १४ ॥ असंयोगात्तु वैकृतं तदेव प्रतिकृष्येत ॥ १४ ॥ अग्नीपोमप्रणयनोत्तरं यूपच्छेदनं विहितम् । दीक्षामु यूपं छिनत्तीत्यप- कृप्यमाणमग्नीपोमप्रणयनादीनपकर्पति तदन्तापकपन्यायादिति प्राप्ते,- पाशुकस्य यूपच्छेदनस्य सौमिकाग्नीपोमप्रणयनस्य च भिन्नप्रयोगविधि- विधेयत्वेन क्रमाभावात्तन्मात्रापर्प इति सिद्वान्तः ॥ १४ ।। दाक्षिणाग्निहोमानपकांविकरणम् ॥१५॥ मासनिक च नोत्कदसंयोगात् ।। १५ ।। सवनीयपशुतन्त्रं तत्पुरोडाशेषु प्रासङ्गिक, पिष्टलेपफलीकरणहोमी पुगेहाशार्थ कर्तव्यो । तावनुयाजोत्कर्षादुत्क्रष्टव्यौ प्रकृतौ तदनन्तरत्वेन क्लप्तत्वादिति प्राप्ते,-अनुयाजानां पाशुकत्यान्न तदानन्तर्य पौरोडाशिक- १प्रकन्या दर्शपूर्णमासानुष्ठानन विवशतकालानां निर्वाणोत्तरं पटितानां प्रोक्षण- भृत्यलङ्करणपर्यन्ताङ्गानामुत्कर्ष इत्यर्थः । मि० सू.१० भय भावः प्रातरनुवाक्प्रच. रणीहोमयोः मौमिकयोः पाटयातमनुक्रम विच्छिा प्रैपरलान् प्रवन ऐष्टिको निर्वाष: स्वोत्तरभाविप्रोक्षणादिकमेव पूर्वमुपस्थापयति न मौमिकान् नतु प्रचरणीहोमान् गौमिकान इनि प्रोक्षणादयः पुत्र पश्चात् सौमिका: । ? वैकृत यूपच्छेदन ताव. मान यावदुनः तावडेवाकृष्यत पाशुकाय सौमिकेररसयोगादित्यर्थः । सि.सू.। " श्यानाधारादीना प्रधान प्रत्यगत्वादेवप्रयोगान्तर्गतत्वान् क्रम आवश्यक इति । नत्र तदन्तारक-पि इह योभिनागकवान तदन्ताएकर । ५ प्रमप्राप्त शिष्टलेप. पलीकरणहोमादिक प्रासंगिकानुयानक नीत्कृप्यत प्राधिकागरिकत्वेन तयोरगयो गादियः । मि. सू.।

·अधि. १८] पञ्चमाध्याय । ९५ होमयोरस मिनप्रयोगविधिविहिननात्तम्मान्नोत्कर्ष 1 पौगेडाशिमास्त्व- नुयाजा नान प्रियन्त पाशुकग्य प्रसङ्गसिद्धरिति सिद्धान्त ॥१५॥ पुरोहाशाभिवासनान्तस्य दर्शनपरपाधिकरणम् ॥ १६ ॥ तथा पूर्वम् ।। १६ ॥ दर्शपूर्णमासयोर्हषिरभिमर्गनोत्तर दिस्ता-पारमावास्याया वदि- मित्यपऽभिमानातीनामप्यपपिका पादम्मादिति प्राप्ते,-अमावा- स्यायाविशेषविहितश्रुतिकमात्पाटनमाधानापर्प इति सिद्धान्त ॥१६॥ सातपनीयाया भग्रिहोत्रानुस्खपरत्वाविवरणम् ॥१७॥ सान्तपनीया तत्कदग्निहोत्रं सपनवद्वैगुण्यात् ॥ १७ ॥ मरलय सान्तपनभ्यो मध्यदिन चमिति सान्तपनीयेष्टिदेवात्सायं- कालं यावन्न जाता तदानन्तर ता कृत्वा पश्चादाग्निहोत्रम् । अन्यथा तदा नीमग्निहोत्रकरणे तदनप्रणयनलोपापत्ते । रालस्तु सागप्रयोगावगमोत्तर 'विधीयत इति दुर्वरत्वाद्वाध्यत इति प्राप्ते, कालम्यानुपादयत्वेन निमित्त- स्वात्तदनुग्रहेणानान्तरवार्धे । तस्मादग्निहोत्र हुत्वा मान्तपनीयेष्टिरिति मिद्वान्त ॥१७॥ ३५च्यावरोधेन शोडपत्वापिकरपाम॥१०॥ पोडशीचोरथसंयोगात् ॥ १८॥ त पराञ्चमुक्ष्येभ्यो गृहातीति उक्थ्योत्तर पोडमी शुन । तर देना- दुकयोस्क पोडशी नोत्कृष्यने तातोरस्याप्युत्कर्षापत्तो समयाथ्यु- पित सूर्ये पोडशिन स्तोत्रमुपारोतीति विहिनकालनाधापत्ते । उक्थ्यपर- भावस्तु पदार्थविशेषणवात्कारान् दुर्बल इति प्राप्ते, प्रधानाङ्गत्वन क्रमो- चलवान लोनाङ्गत्वन कालो दुर्वरस्तरमादुत्कर्ष इति सिद्धान्त ॥१८॥ इति श्रीयापरि दो पञ्चमाध्यायस्य प्रथम पाद ॥१॥ १ यया प्रासहिक पिटल्पहोमस्य नोकर्षक तथा अपदमपत्यथ । सि० सूः। ० उत्कृप्यमाणा मान्नपनीया अग्निहानमुकर्षन् स्वस्थानाचालयन् मवनवत् प्रात सक्न इव माध्यान्दिन वैगुण्याचैत्यथ । ५०० । ३ किंचिदहरहितमप्यमिहोत न. यमियभिप्राय | ४ अय भाष, सान्नपनीयाया स्वकारभ्रशत्यू दुरित्वात्तनुरो- धेन स्वकालप्रामम्याग्निहोत्रहोमस्य मुख्यकारवायोऽनुचित इति तदाममपि स्वकाले एवानुष्टयम् । ५ उयोर पोडशीप्युन्कृयेत् पोइस्या उक्थ्योत्तरकारमाविवेन पूर्वोत्तरमयोगादियर्थ । मि० सू। ६ अरते । ५ उभ्योत्तरत्वम् । ८ अनुको दि उपयोत्तरत्व प्रधानाङ्ग सदाभ्यत । नचानमत उत्कर्ष । 4 ·९६ न्यायमिन्दुः। [पादः २ पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। वाजपेयपमा सर्वेषामेकदेवोपाकरणादिधमानुष्ठानापिकरणम् ॥ १॥ सन्निपाते प्रधानानामकैकस्य गुणानां सर्वकर्म स्यात् ॥ १॥ वाजपेये सप्तदशानां प्राजापत्यपानामुपाकरणनियोजनादयः फाण्डा. नुममयेन कार्याः एकैकस्य पशोः स्वाहाव्यवधानस्य प्रकृतित्राप्तत्यान् । तम्मादेयम्योपाकरणादिम कृत्वा तनोऽपरस्य कर्तव्यमिति प्रासे, माता- पन्यैश्चरन्तीत्येकपदोपादानात्सर्वपशूनां साहित्यावगर्नेकस्योपाकरणं - त्याऽपरम्योपाकरणमित्येवं पदार्थानुममय गंव, काण्डानुममये साहि- त्ययाधापनः । एवमन्यत्राप्यनकमधानसाहित्ये पदार्थानुममय एवंति मिद्धान्तः । अश्वप्रनिग्रहयौ तु निमित्तवशात्पुगेडागबाहुल्ये श्रपणायुद्धा- मनान्नकाण्यानुसमयाव, पदार्थानुममये पुरोडा पित्त्या प्रधानविगे- वादिनि मेयम् ॥ २॥ मटिकपाटारीनां समुदापाइसमयाधिकरणम् ॥३॥ मुष्टिकपालावदानावनाभ्यञ्जनवपनपावनेषु च ।। २॥ आग्नेयानीपामीयनिर्वापरम एकैकन मुष्टिनेनि प्राने, चतुरश्चनुगे मुष्टीनिवपतीति चतुर्मुटिनियंपन्य विहिनत्वनाशत्वाचतुभिमुष्टिभिः प्रमो न तययः । एयमानेयम्पालान्यष्टाबुपधायातपोमीयोपधानं तथा क- दाननेवानुममयो नकवनेन्यादि शेयम् ॥ २॥ भवामस्य प्रहामान्लासमयाधिकरणम् ॥३॥ मयुक्त तु ममापदन्तं स्यादितास्य तदर्थत्वात् ।। ३ ॥ अपना गायन प्रधानानामेन मनिपात एकाय गुगस्य गरम याप- दशान काय 1. बारामादयतु भारादरकारकाणामिति ग तमिमा भारतिय प्रयोगगनारिणीवन प्रायशानुमानित नामिन बापाभा नागानुगमय एसय पसोपाराणादिपारन. निगान पन्नो लगने जागिदियानार्म मोदित गाडिम्या: म मिति मारः। ५ ले रहो सोहागु गरें पांना पुन विधितामा राही दुरिन गरि मदिनानुगमय । पम् । १. मन पॉर. कासार सो गन परिणादायोमेमो पामा म्पासनानसा हा 10 ·अधि.६] पश्चमाध्यायः ९७ व्यवदानमात्रेणानुसमयप्रामी, द्रवदानस्य चतुरवत्तहोमोपायतया वि- धानादवदानादिप्रदानान्तनानुममय इति सिद्धान्तः ॥ ३॥ अञ्जनादेः परिस्याणान्तानुसमयाधिकरणम्॥४॥ वचनात्तु परिव्याणान्तमञ्जनादि स्यात् ॥४॥ अचनादियूपधर्माणां यूपगणे पूर्ववत्पदार्थानुसमयः अञ्जनादिपरि- व्याणान्तं यजमानो यूपं नावसृजेदित्यनुत्सर्गस्तु प्रकृतावाथिको न विवक्षित इति प्राप्ते,-नियमेनाप्राप्तत्वादनुत्सगों विधेय एवेति न पदार्या- नुममयः किंतु काण्टानुसमय एवंति सिद्धान्तः॥४॥ देवतायवदानेषु पदार्यानुसमयाधिकरणम् ॥ ५॥ पशुगणे तस्य तस्यापवर्जयेत् पश्चकत्वात् ॥ ५ ॥ अनीपोमीये पशौ देवतान्यवदाय न तावत्यैव होवत्र्यं सौविष्टकृता- न्यवद्यति सौविष्कृतान्यवदाय न तावत्येव होतन्यं ऐडान्यवद्यतीति श्रुतम् । तत्रकदेवनेषु पशुगणप्यकम्य पशोरवदानत्रयं कृत्वा तथैवापर- म्येति काण्डानुसमयः प्रकृतिवदिति प्राप्ते, अंकनी पवैयादेवतादीनामार्थः ऋमः । ६ तु साहित्याथें देवनदेवनानां क्रम इति पदार्यानुसमय एवेति सिद्वान्तः ॥५॥ मानापरीभेटी उदखणादीनां तन्त्रताधिकरणम् ॥ ६ ॥ नानावीजेप्चेकमुलूखलं विभवात् ॥ ६ ॥ राजसूर्य नानावीगेष्टिः मनये गृहपतयेशाकपालं कृष्णानां त्रीहीणां सोमाय वनस्पतये श्यामाचरुमित्यादि । तर कृष्णाजिनास्तग्णादिपली- करणान्तानां पदार्यानामनुममय इन्युरपलभेद इति प्राप्त, तपां तण्डुली. द्विरानन्यायदाने विशेषमाप्रापायकरवान् घनुरवतस्येव होमशेपवम् । भय- दानं विना होमस्यामभवादाश्मियदान द्वित्वमान दिरित्यनेन यद्यपि विधीयते सभापि तुम्वतारतन्येणेव विधीयते । दया गति याना द्विग्यदानस्यान्यया- स्पना स्यादिति तस्य तायतति तत्वम् । २ भारिपनान्यजनावरलीकरणा- दीनां प्रहम् । शनादिरियाप्रन्तरगमय पर सामानाय तायपर्यन्तम. न्यारम्गाय पाना मासादिश्यपः । गि.सू. पशुगणे तस्य तात्य पयो: मः रामापयन् पशेलाय मालादिसामाशि वारियर्थः । पू.सू.। प्राप्ता. गरेपासापांना सध्यगंभिएपमिनि देवताविधानान्तमाथिकम् । ५ समा- नवासी समानानानामिन्यपि योयम् । ।

·९८ न्यायविन्दुः ।। [पादः२ करणांशत्येन पृथपदार्थत्वाभावात् अन्यथाऽदृष्टार्थत्वापत्तेः पलीकर- णान्तेन काण्डेनानुसमय इत्येकमेवोल्लखलमिति सिद्धान्तः ॥ ६॥ अनीपोमीयपगै प्रयाजाउयाजयोः पात्रभेदाधिकरणम् ॥ ७॥ विकारे त्वनूयाजानां पात्रभेदोऽर्थभेदात्स्यात् ।। ७ ॥ पशौ पृपदाज्येनानूयाजान्यजतीति श्रुतं, पृपदाज्यं दधिमिश्रमाज्यम्, अष्टावुपभृतीति प्रयाजानुयाजाज्ययोः प्रकृतिवदेकस्यामुपभृति प्रणे संकर इति कालभेदेन ग्राह्यम् , उपभृतीत्येकत्वश्रवणात् क्रमस्य तु पाठक: रूप्यत्वादिति प्राप्ते,-प्रकृतौ तथात्वेऽपि विकृतावानुमानिकत्वेन तुल्यत्वादन- याजाज्ये गृहीते तदुपस्थितस्यानूयाजाज्यग्रहणस्य वाधायोगत्पात्रान्तरमु. पादेयमिति सिद्धान्तः ॥ ७॥ नारिष्टहोमस्योपहोमपूर्वताधिकरणम् ॥ ८॥ मकृतेः पूर्वोक्तत्वादपूर्वमन्ते स्यानह्यचोदितस्य शेषान्नानम् ॥ ८॥ अग्नये कृत्तिकाभ्यः पुरोडासमिति नक्षत्रेष्टिं विधायोपहोमा विहिताः । मोऽत्र जुहोत्यग्नये स्वाहा कृतिकाभ्यः स्वाहेति । तत्र प्रकृतौ यद्यपि प्रधा- नानन्तरं नारिष्टहोमास्तथापीह प्रत्यक्षपाठेन प्रथममुपहोमास्ततो नारिष्ट होमा इति प्राप्ते,-विकृतेः क्लप्तोपकारसाकाङ्कत्वात्प्रथम प्राकृताङ्गसंबन्धः पश्चात् संनिधिपठिताङ्गस्य । तेन नारिष्टान् कृत्वा पश्चादुपहोमा इति सिद्धान्तः ॥८॥ विदेवनादीनाममिपेकपूर्वताधिकरणम् ॥ ९॥ कृतदेशातु पूर्वेषां स देशः स्यात्तेन प्रत्यक्षसंयोगात् मायमात्रमितरत् ॥९॥ १ भावनेश्यामति शेषः । न च कृष्णाजिनमधस्तादवस्तृणाति शूर्पण विविनती- त्यादितस्तरणादिभावनाप्रतीतेः कथं तदेकत्वमिति वाच्यम् । स्तरणादीनां तण्डुलमा- बनानिवर्तकरवेन ततो भेदाभावात् । २ अनूयाजानां श्रुतदव्यान्यद्रव्यकत्वे पानान्तरं स्यात् द्रव्यमेशादित्ययः । सि. सू. । ३ भतिदेशतः प्राप्तत्वेन । ४ प्राकृतधर्मा. गामुसत्तिवाश्याटितत्वात् वैतमहमन्ते स्यात् । नहि अचोदितस्यानुपप्रस्यापाठो युनत इत्यर्थः । सि• सू. १५ अय भावः, विकृतिमावनायाः प्रकार विशेष साका. सात्यात् संनिहितं पश्योपकार प्रकारमुपेक्ष्यारानिहितमपि प्रान्तं प्रारं स्वीकरोति क्यूमोपकारस्वान्, ततः संनिधिटिताइप्रयोजनापेक्षातो वैतमिति । ६ कृनदेशान् नाम माहेन्दस्तोपदेशात् अभिषेपूर्वनिविदेवनादीनां स एव देशः स्यादभिषेकेण सह प्रत्यक्षसंयोगात्, अभिपेचनीयाहोत्तरत्वं तु कल्पनामात्रमित्यर्थः । सि• सूः ·अधि. ११] पश्चमाध्यायः। राजसुये अभिपेचनीयानन्तरं विदेवनादयोऽभिपेकान्ता विहिताः । तत्रामिपेकोऽभिपेचनीयप्राकृताङ्गमध्येऽपकृष्टः 'माहेन्द्रस्य स्तोत्रं प्रत्यभि- पिच्यते' इति तदपकऽपि न तत्पूर्वपदापर्य: वैदिवदपूर्वत्वेनाक्लप्त- क्रमत्वात् । एवं च तेपामन्ते तु बादरायण इति न्यायात्सर्वप्राकृताङ्गोत्तर- मनुष्ठानमिति प्राप्ते,-अपर्यावस्थायां नमासिद्धावपि अभिपेकपूर्वत्वस्य विदेवनादीनां प्रत्यक्षपाठन प्राकृतानोत्तरता त्वनुमाननेति प्रत्यक्षप्रावल्या. दभिपेकात्पूर्वमेरानुष्ठानात्तदन्तापकर्ष इति सिद्धान्तः ॥ ९ ॥ सावित्रहोमादीनां दीक्षणीयापूर्वताधिकरणम् ॥ १०॥ प्राकृताच पुरस्ताद्यत् ॥ १०॥ अग्नौ सावित्रहोमाद्यपूर्वपदार्थान्विधाय पश्चादीक्षणीयादयः प्राकृताः सगुणाः श्रुताः । तत्र प्राकृताङ्गस्य पूर्वमन्वयात्प्रत्यक्षपाठस्य गुणार्थत्वात्त- दनन्तरं सावित्रहोमादिनकृतानुष्ठानमिति प्राप्ते, गुणार्थप्रत्यक्षपाठस्यापि गुण्युपस्थापकतया कर्मप्रयोजकत्याद्वैकृतानन्तरमेव दीक्षणीयादीति सि- द्वान्तः॥१०॥ याजमानसंस्थाराणां रुक्मप्रतिमोरपूर्वभाविताधिकरणम् ॥ ११ ॥ संनिपातश्चेत् यथोक्तमन्ते स्यात् ॥ ११ ॥ अग्नौ दीक्षणीयानन्तरं रुक्मप्रतिमोचनाद्यानातम् । प्रस्तौ तु दीक्षणी- यानन्तरं दीक्षितसंस्कागः । वत्र प्रत्यक्षपाठन दीक्षणीयाद्यनन्तरं रुस्मप्र- तिमोचनादिकमिति प्राप्ते, प्रकृतिहमक्रमवशेन दीमणीयानन्तरं दीक्षितसं- स्कारास्ततो रुक्मप्रतिमोचनादि। दीक्षणीयानन्तरपाठस्तु रुम्मादनान्तरी- यका पश्चादनुष्ठानेऽपि न विरुध्यते । सावित्रहोमादेस्तु पश्चादनुष्ठान पूर्व- पाठविरोध इति विशेष इति सिद्धान्तः॥११॥ इति श्रीन्यायरिन्दो पञ्चमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥२॥ १ यया पूर्वे(रमावास्यायों वेदि रोतीनि वैदिमानापक्षों न पूर्वेपामक्लुप्तकम- स्वात् । तयानाभिपेकमावस्यापर्य इति भाव.1 २ आगन्तूनामन्ने निवेश इतिवाद- रायणमतमित्यर्थः । ३ यद्वैरतमा प्राकृतान् पुरस्तान अमे पठितं तस्यापि स एवं देशः । मि० सू० । ४ गुणगुणिनोः समानदेशत्वात् । ५ प्राकृतरितमनिपाते यथोक्त प्रत्यक्षात सरमधारणमन्ते स्यादित्यर्थः । सि. सू०। ।

·न्यायविन्दुः।
[पादः ३
पञ्चमाध्यायस्य तृतीयः पादः ।
प्रयानादीनामेकादशादिसंख्यायाः सर्वसंपायताधिकरणम् ॥१॥
विटद्धिः कर्मभेदात्पृपदाज्यवत्तस्य तस्योपदिश्येत ॥ १ ॥
एकादश प्रयाजान्यजति पडुपसद इत्यादिसंख्याविवृद्धिः प्रतिप्रयागं
प्रत्युपसदं च कार्या उद्देश्यसाहित्यस्याविवक्षितत्वादिति प्राप्ते,-प्रयाजादि-
स्वरूपे प्रत्येकं समुदाय वा संख्यान्वयायोगात्प्रयाजप्रयोगे सर्वप्रयाजल-
शिते सा विधीयत इति सर्वसंपाद्या सेति सिद्धान्तः ।। १।।
प्रथमादीनां तिसृणामुपसदा स्वस्थानाटत्यधिकरणम् ॥ २॥
स्वस्थानात्तु विध्येरन् कृतानुपूर्व्यत्वात् ॥२॥
तिसृणामुपसदामनुष्ठानोत्तरं पुनरादितः करणमिति दण्डाकलितबदा-
वृत्या पटसंख्यासंपत्तिरिति प्राप्ते,-तृतीयोत्तरं प्रथमायां प्राकृतक्रमवाधा-
पत्रकैकस्या द्विरावृत्तिरिति स्वस्थानविवृद्धिरेवेति सिद्धान्तः ॥२॥
सामिषेनीप्वागन्तूनामन्ते निवेशाधिकरणम् ॥ ३॥
समिध्यमानवती समिद्धवती चान्तरेण धाय्याः स्युर्या-
वापृथिव्योरन्तराले समईणात ॥ ३ ॥
एकविंशतिमनुयूयादिति सामिधेनीवृद्धावागन्तूनामृचामन्ते निवेशः
इयं वै समिध्यमानवती असौ समिद्धवती यदन्तरा तद्धाय्या इति वच-
नात्समिध्यमानसमिद्धवत्योर्मध्ये धीयमानानां धान्यापदार्थत्त्वादिति
प्राप्ते,-घाय्यापदेन पृथुपाजवत्यौ धाय्या इत्यायुक्ता एव न त्वागन्तुमात्र
तेन घाय्यामिन्नानामन्ते निवेश इति मिद्धान्तः ॥ ३॥
बहिपवमाने भागन्तूनां पर्याप्तोत्तरकाटताधिकरणम्॥४॥
स्तोमविद्धौ वहिप्पवमाने पुरस्तात्पर्यासादागन्तवः
स्युस्तथा हि दृष्टं द्वादशाहे ॥४॥
यहिष्पवमान स्तोत्रीयोऽनुरूप: पर्यासश्चेति प्रयस्तृचा विवृद्धस्तोम-
केषु कतुपु अतिदेशातास्तत्रागंतूनामृचा पर्यासाठयाक् निवेश द्विादशाहे
वृपयतीनों . पर्यासायाफ् पाठदर्शनात् तत्रापि तथाऽनुमानात् पर्यासश-
दस्य चान्तवचनत्वप्रसिद्धेरिति प्राप्ते,-अनुमानग्याप्रमाणत्वादन्ते निवेश
एव न्यायादिति सिद्धान्तः ॥ ४॥

·अधि. १०] १श्चमाध्यायः। १०१ . वहिप्परमाने आगन्तुना सानामन्ते निदेशाधिकरणम् ॥६॥ अन्ते तूत्तरयोर्दध्यात् ॥ ५॥ विवृद्धस्तोमकेम्वेव यहिप्परमानोत्तरयोमर्माध्यदिनार्भवपक्मानयोः सामागमो वक्ष्यमाणोऽन्ते तृच इति प्राप्ते, त्रीणि ह वै यनरयोद- राणि गायत्री वृहत्यनुष्टुप् च अत्र होनावपन्ति अत एवोद्वपन्तीति वच- नात परमानगतगायत्र्यादिप्येव निवेश इति सिद्धान्तः ॥ ५॥ ग्रहेष्टवादीनां खनिशेषताधिकरणम् ॥६॥ ग्रहेष्टकमौपानुवाक्यं सवनचितिशेपः स्यात् ॥६॥ अंशु गृह्णाति चित्रिणीरुपदयातीति च ग्रहेष्टकमनाग्भ्याधीतं सवन- चितिशेपस्तदारम्भकत्वात् अतः प्रतिसननं प्रतिचिति वावर्तनीयमिति प्राप्ते, मयनचितीनां निफलत्वात्फलात्मोमयागाग्न्यनत्वमेवेति सकृदेवा- नुष्टेयमिति सिद्धान्तः ॥ ६ ॥ चित्रिग्यादीनां मध्यचितायुपधानाधिकरणम् ॥ ७॥ अन्ते स्युरव्यवायात् ॥ ७॥ चिनियादीनामन्ते निवेग इति प्राप्ते,-यां वै कांचन ब्राह्मणवतीमिष्ट- कामभिजानीयात्तां मध्यमायां चिताविति वचनात् मध्यमायामिति सिद्धान्तः ॥७॥ लोटणात पूर्व चित्रिण्याद्युपपानाधिकरणम् ॥ ८॥ प्राग्लोकंपृणायास्तस्याः संपूरणार्थत्वात् ॥ ८ ॥ चिविण्यादीनामन्ते निवेशेऽपि लोणायाः प्रागेव निवेशः यदे- वास्योनं यच्छिद्रं तदेतया पूरयतीति वचनालोकंणायाः संपूर्णापरवा- दिति सिद्धान्तः ॥८॥ पवमानेटिसंस्कृत माग्रिहोत्रानुष्ठानाधिकरणम् ॥९॥ संस्कृते कर्म संस्काराणां तदर्थत्वात् ॥ ९॥ अग्निहोत्रादीन्याधानानन्तरमेव कार्याणि तेनैाहवनीयनिष्पत्तेः पव- मानेप्यादिना तु तत्रैवापूर्वान्तरं क्रियत इनि प्राप्ते, पवमानेष्टीनामप्या- हवनीयोत्पादकत्वमेव आधानोत्तरं विधानाज न तेन विकल्प: अता मानेष्टधनन्नम्ममिहोत्राढीति सिद्धान्तः ॥ ९॥ अनिचिद्रतानां व्रत्तन्तेऽनुशानाधिकरणम् ॥ १६ संचिते त्वनिचियुक्तं पापणाच निमित्तस्य ।। 12473 Nn... VID

·१०२
न्यायविन्दुः ।
[पादः ४
वर्पति न धावेदित्यादीन्यग्निचिद्रतानि चयनानन्तरमेव कार्याणि
आहितामिव्रतवदिति प्राप्ते,-चयनक्रियायाः फलपर्यन्तत्वात्तन्निमित्तकं
तदनन्तरमेव कार्य फलं चयनक्रियाया अग्न्युपकारो होमसाधनार्धा-
रणमिति तत्समास्यनन्तरं नैमित्तकम्, आधानफलं तु अग्निगतमदृष्टमन-
न्तरमेव भवतीति विशेष इति सिद्धान्तः ॥ १०॥
दीक्षाया इष्टिसिद्धताधिकरणम् ॥ ११ ॥
परेणाघेदनादीक्षितः स्यात्सर्वैदीक्षाभिसंबन्धात् ॥ ११॥
आमावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपेद्दीक्षिष्यमाण इति दीक्षणीयेष्टिः
दण्डेन दीक्षयतीत्यादि च समुच्चयेन दीक्षाजनकमिति प्राप्ते, इलेव दीक्षा-
संस्कारः दण्डादि त्वक्रियारूपं तयञ्चकं तस्मादिष्टयन्त एव दीक्षितधर्मा
इति सिद्धान्तः ॥ ११ ॥
काम्यष्टीनामनियमेनानुष्ठानाधिकरणम् ॥ १२॥
अनवत् ऋतूनामानुपूर्व्यम् ॥ १२ ॥
क्रमपठितानो काम्यानां नैमित्तिकानां च पाठतः क्रम इति प्राप्ते,-
एकप्रयोगविध्यविषयत्वेनापेक्षाभावेनचन पाठक्रम इति सिद्धान्तः।।१२।।
यज्ञानामग्निष्टोमपूर्वकत्वाधिकरणम् ॥ १३ ॥
य एतेनेत्यग्निष्टोमः प्रकरणात् ॥ १३ ॥
एष वाव प्रथमो यज्ञो यज्ञानां यज्ज्योतिष्टोमः तस्मादेतेनैष्ट्वाऽन्येन
यजेतत्यत्रैतच्छन्दन सर्वसंस्थज्योतिष्टोमानन्तर्यमविशेपादिति प्रति, अग्नि-
टोमसंस्थाया नित्यत्वात्तत्संस्थस्यैव परामर्श इति सिद्धान्तः ॥ १३ ॥
ज्योतिष्टोमविकाराणामग्निष्टोमपूर्वकत्वाधिकरणम् ॥१४॥
अथान्येनेति संस्थानां संनिधानात् ॥ १४ ॥
अन्यशब्देन संस्था एवं प्रकृतत्वादुच्यते मर्वनामत्वादिति प्राप्ते,-सं-
स्थानामप्रकृतत्वाद्वाक्योपस्थसर्वयज्ञानां ज्योतिष्टोमभिन्नानां अज्ञशब्देन
ग्रहणमिति सिद्धान्तः।। १४ ॥
एकानेवस्तोमवां सपामग्निष्टोमपूर्वकत्वाधिकरणम् ॥ १९ ॥
एकस्तोमे वा ऋतुसंयोगात् ॥ १५ ॥
न सर्वयज्ञपणं किंतु त्रिदादोकैकस्तोमकानामेव यो वै त्रिदन्यं
यसकतुमापात इत्यादि वाक्यशेषादिति प्राप्ने, यो वै त्रिवदित्वादेरनेक-
स्लोमेऽप्यपि मंभवात्सर्ववाद एवेदि सिद्धान्तः ॥ १५ ॥
इति भीग्यायपिन्दी पनमा पापस्य तृतीयः पादः॥३॥

·आध.४] पञ्चमाध्यायः १०३ पञ्चमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । पाटकमापेश्या मृत्यर्पयोटबश्वाधिकरणम् ॥१॥ क्रमकोपोर्थशन्दाभ्यां श्रुतिविशेषादर्यपरत्वाच ॥ १ ॥ आश्विनो दशमो गृह्यत इति श्रौतमस्तृतीयस्थानपाठक्रमाप्रबलः तथार्थममबलादग्निहोत्रं जुहोति यवागू पचतीति पाठक्रमो वाध्यत इति सिद्धान्तः॥१॥ मुख्पमेणारेयस्य प्रथममवदानापनुपानापिकरणम् ॥ २॥ अवदानाभिधारणासादनेष्वानुपूर्य प्रत्या स्यात् ॥ २॥ दर्शपूर्णमासयो: म्बिष्टकृदयदानं मुख्यत्रमा प्रथममामेयस्य न तु सा- नाय्यस्य प्रथमप्रवृत्तत्यात् प्रवृत्तिकमांश्रयणे हि बहूनामझानां प्रयाजदो- पाभिधारणवेद्यासादनादीनां स्वप्रधानविप्रकर्षः स्यात् । मुल्यक्रमातु क्रमे बहूनां स्वप्रधानसंनिकपः अतः प्रवृत्तिकमस्य मुख्यम्मेण पाधः ॥२॥ इष्टिसोमयोः पौपियांनियमाधिकरणम् ॥ ३ ॥ वचनादिष्टिपूर्वत्वम् ॥ ३ ॥ सोमस्येष्टिपूर्वत्वं यथा दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा सोमेन यजेनि वचनान् तथा सोमस्याधानानन्तर्यश्रवणादर्थादिष्टेः सोमपूर्वत्वमपि । आधानानन्तर्य च मोमेन यक्ष्यमाणोऽग्निमादधीतंत्यनेन लभ्यते । सर्वो- ऽपि सोमेन यक्ष्यमाण इत्यनर्थक मदनन्तरं यस्यमाण इत्यर्थे पर्यवस्थति अतः सोमपूर्वत्वमपीति ॥३॥ प्राधणस्यापोष्टिसोमयोः पौर्यापयनियमाधिकरणम् ॥ ४॥ उत्कोब्राह्मणस्य सोमः स्यात् ॥ ४॥ आमेयो वै ब्राह्मणो देवतयास सोमेनेष्वाऽमीपोमीयो भवतीति वाक्या- दनीपोमीयोत्कर्ष एक्देशात्सलायोगेन समस्ते शुत्करणाद्राह्मणम्य सोमपू. चमेवेति पूर्वपक्षे मध्ये चिन्तान्तरं-सोमेन यक्ष्यमाणोऽग्निमादधीत नर्नु प्रतीक्षेन नक्षत्रमिति गनुनझनातिनम आधानस्य प्रकरणादिति प्राप्ते,- यदहरेवैनं श्रद्धोपनमेथादधीनेत्याधाने कालानादरस्योकत्वात्सोम- कालयाध एवायमिति सिद्धान्तः । अथ पूर्वस्योत्तरम् । अदःशब्दोकानीपोमीयमानोत्कर्प एव

·१०४
न्यायविन्दुः.
[पादः १
तेन तन्मात्ररहितष्टिस्तस्यापि पूर्व भवत्येव वचनाचकदशामलम्, अतो
ब्राह्मणस्यापि कल्पद्वयमिति सिद्धान्तः ॥ ४॥
आग्यस्य सोमादलत्कर्षाधिकरणम् ॥६
पुरोडाशस्त्वनिर्देशे तद्युक्ते देवताभावात् ॥५॥
अग्नीपोमीयस्य पुरोडाशस्येवोपांगुयाजाज्यस्याप्युत्कर्ष इत्ययुक्तं विष्णु-
प्रजापतिभ्यां सोमात्यागपि तद्नुष्ठानसंमवादिति सिद्धान्तः ॥५॥
विकृतानामेन्द्राग्रादीनां समस्काटतारिकरणम् ॥ ६॥ •
विकृतेः प्रकृतिकालत्वात्सद्यस्कालोतरा विकृति-
स्तयोः प्रत्यक्षशिष्टत्वात् ॥ ६॥
विकृतिप्वपि ब्यहकालत्वं य इट्या पशुना सोमेन वा यजेत सोऽमा.
वास्यां पौर्णमास्यां वा यजेतेत्यस्य प्रयोगैकदेशविषयत्वस्य प्रकृतिवदेव
संमवेनाविरोधात् । वचनं तु विकृतौ कालाव्यवस्थार्थमिति प्राप्ते, आति-
देशिकस्य ब्यकालत्वस्य विकृती प्रत्यक्षवचनेन वाघात्सद्यकालत्यमेव ।
प्रकृतौ तु व्यहकारत्वमप्यौपदेशिकमिति पूर्णमासीकालरय प्रयोगैकदेश-
विषयत्वमिति भेद इति सिद्धान्तः ॥ ६॥
सोमात्सानाप्पादनामुत्ताधिकरणम् ।। .
सानाय्यानीपोमीयविकारा ऊर्ध्व सोमात्मकृतिवत् ।। ७ ॥
सानाय्यानीपोमीययो रितीनामध्यविदेशात्मोमोत्तरत्वं नासोमया-
जी सन्नयेदित्यादिवचनादिति स्पष्टम् ॥ ७ ॥
सोमविकाराणां दर्शपूर्णमासारमा कर्तव्यताधिकरणम् ॥ ८॥
तथा सोमविकारा दर्शपूर्णमासाभ्याम् ॥ ८॥
सोमबत्तद्विकृतीनामपष्टेिः प्राय च संभवगडायामाधानानन्त-
योत्तया सोमस्येष्टेः प्रायमभयेऽपि तद्विकाराणामाधानानन्तर्याभावान्न
तथात्वमिति सिद्धान्तः ॥ ८॥
इति धीमत्तरमदामचन्द्रामममा वेपनापाते न्यायरिन्दी पम्माभ्यापस्य
चतुपः पारः। भन्यायथ समाप्त ॥६॥

·अधि.३] पष्ठाध्यायः॥ पष्ठाध्यायस्य प्रथमः पादः । यागादिरियाणां स्वर्गफटसाधनताधिकरणम् ॥१॥ द्रव्याणां कर्मसंयोगे गुणत्वेनाभिसंवन्धः ॥ १॥ दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेतेत्यादौ यागादेवपदश्रुत्या भावना. भाब्यत्वं न तु स्वर्गस्य वाक्येन, तस्य दुर्बलत्वात् । किंच स्वर्गशब्दस्य सुरसाधनचन्दनादिद्रव्यवाचित्वाव्यस्य च भूतभव्यसमुच्चारणे भूत. भन्यायोपकल्पत इति न्यायेन कर्मार्थत्वमेव युक्तम् । स्वर्गकाम इति तदर्ज- नकामनानुवादस्तेन स्वर्गेण यागं कुर्यादिति वाक्यार्थः । एवं च फलाभा- वात्तदोक्तृत्वरूपोऽधिकारो नास्तीति प्राप्ते,-पदश्रुतैलीयस्या एकाभि- धानश्रुत्या विध्यन्विताया भाबनाया इष्टभाव्यकत्वनियमास्वर्गादेव कामनाविषयसुसविशेपवाचित्वादाव्यत्वं न तु यागादेः किंतु तस्य साधनत्त्वमेव । तेन यागेन स्वर्ग पुर्यादित्यासिद्धोऽधिकार इति सिद्धान्तः ॥१॥ यागादिशु समर्थमनप्यस्यैवाधिकाराधिकरणम् ॥ २ ॥ फलार्थत्वात्कर्मणः शास्त्रं सर्वाधिकार स्यात् ॥ २॥ फलवाक्येन तत्कामानां सर्वेषामधिकारावगमात्तदनुरोधेनाद्वाक्यसं. कोचाच प्मन्तं प्रत्येवाच्यावेक्षणविधिः । अन्धस्य तु तद्रहित एव प्रयोगः । एवं वविरमूकादरपीति प्राप्ते,-अलानां ऋत्वन्वयात्तद्विशिष्टऋतुः सामर्थ्या- समथरव पुरुपैःसंवथ्यते । फलनाम्यं च समर्थविषयत्वेऽप्यविरुद्धम् । यत्र तु यावनीवमित्यादी विरोधस्तत्र ययातिप्रयोगादपि फलमिति वक्ष्यते । तिरश्वा तु प्रधानमात्रेऽप्यसामर्थ्यानाधिकारः । देवतानां च स्वोदेशेन त्यागासंभादनधिकारः । कपीगां तु पूर्वपूर्वमन्वादिवरणस्य उत्तरो त्तरमृरबादीनां संभवादस्त्येवाधिकार इति ऋप्युदाहरणमनादेयमिति सिद्धान्तः ॥ २॥ पागादिश मिलितपोः पीयुमोरपिशाराधिकरणम् ॥३॥ लिङ्गविशेष निर्देशात्पुंयुक्तमैतिशायनः ॥ ३ ॥ स्वर्गकाम इत्यत्र पुंस्वस्य प्रत्यर्यत्वाद्विवक्षितत्वमिति स्त्रिया नाधि- कारः 'भार्या पुत्रश्च दासश्च य एवाधनाः स्मृताः' इनि स्मरणायेति मासे,प्रत्यर्थत्वेऽपि उद्देश्यविशेषणवादविवक्षितमेव पुंस्त्वम् । डीवाद्यर्थ- ·न्यायविन्दुः। [पाद। स्वात्तु संख्यातुल्यत्यमेव । न चाधनत्वं पित्रादिदत्तसंभवात् धर्मे चार्थे त्यादिवचनाच पत्नीशब्दस्य यज्ञसंयोगे निष्पत्तेः भार्या । पुत्रश्चेति वचनं तु अस्वातन्त्र्यपरं तस्मानिया अप्यधिकार इति सिद्धान्तः ॥ ३ ॥ यागे दम्पत्यो। सहाधिकाराधिकरणम ॥en स्ववतोस्तु वचनादैककर्प स्पात ॥ ४ ॥ स्त्री पृथगेव यजेत न तु पत्या सह यजेतेत्येकत्वस्य कर्तरि विवाद- तत्वादिति प्राप्ते,-यजमानप्रयोगेपल्याज्यावेक्षणस्य पत्नीप्रयोगे च यजमा- नावेक्षणादेर्लोपप्रसङ्गात् ऋत्विग्न्यायेन पल्युपादाने स्वामिवचनपली- यजमानशब्दानुपपत्तेः संसृष्टद्रव्ययोविभागनिषेधाच्च न पृथग्यष्टत्वं कि तु सहैव दंपत्योरेक कर्तृत्वम् । तदैक्याञ्च यतैत्येकवचनम् अग्नीपोमो देव- तेतिवदिति सिद्धान्तः ।। ४ ।। एकस्य पुंस एवाधानेऽधिकाराधिकरणम् ॥५॥ घ्याधानं च द्वियज्ञवत् ॥५॥ क्षौमे वसानाग्निमादधीयातामिति द्विवचनं कर्तृत्वद्वित्ववाचीति द्वौ पुमांसौ सस्त्रीको सहाधानं कुर्यातां यसानावित्ति च द्वयप्रतीतेः स्त्रीस- द्वितीयत्वे च मिथुनादिशब्दरूपप्रमाणाभावात्तद्विध्यर्थमेवेदं वचनम् । उत्पत्तिवाक्ये त्वेकवचनमुपलक्षणं क्षौमति टुक्षुशब्द इति शब्दयत्त्वानुवाद इति प्राप्ते,-वसानक्षीमशब्दयोरानर्थक्यापत्तेः तद्विधाने च वाक्यभेदेन द्वित्वविध्यसंभवारकर्तृत्वैक्येऽपि तदाश्रयभेदादनीपोमो देवते इतिवन् द्विवचनोपपत्तेः बसनानुवादेन क्षौममात्रविधिः । अनुवादश्च स्त्रीसहितस्य पुंस एकस्यैव प्राप्तिवशादिति सिद्धान्तः ॥ ५॥ पत्न्या यापदुक्तब्रह्मचर्यादानेवाधिकाराधिकरणम् ॥ ६ ॥ तस्या यावदुक्तमाशीब्रह्मचर्यमतुल्यत्वात् ॥ ६ ॥ त्रिया अधिकारेऽपि याजमानं पुंसव कार्य स्त्रीणामध्ययनप्रतिये- धात् ।आज्यावेक्षणादिकं फलिसंस्काराश्च स्त्रिया अपि भवन्ति बचनात्फ- लभागित्वाचेति सिद्धान्त: ।। ६॥ पागे सदस्पानधिकाराधिकरणम ॥७॥ चातुर्वर्ण्यमविशेषात् ।। ७॥ अग्निहोत्रादिषु चतुर्णामपि वर्णानामधिकार । अध्ययनं तु ज्ञानद्वारा यदि ऋत्व तर्हि शूद्रस्य ऋविधिभिः प्रयाजवायुज्येत यदि नाङ्गं ·अधि. १२] पठाध्यायः। १०७ तदा तेन विना ऋतूनामवैगुण्यादविरुद्धः शूद्राधिकार इति प्राप्ते, अध्यय- नस्यानङ्गत्वेऽपि तजन्यार्थज्ञानस्य मत्वमवात्तद्वतां त्रैवर्णिकानामेवा- धिकारेण ऋतुविध्युपपत्ती शूइस्यापि विध्याक्षेपकल्पनानुपपत्तेः । तेनाव्यय- नविधिसिद्धमर्थज्ञानमेव गत्वमिति तच्छ्न्यस्य शूद्रस्य स्वेच्छया प्राप्त. विद्यस्यापि नाधिकारः । एवमग्न्यभावादपीति सिद्धान्तः ॥ ७ ॥ यागे निधनस्याप्यधिकाराधिकरणम् ॥ ८॥ त्रयाणां द्रव्यसंपन्नः कर्मणो द्रव्यसिद्धित्वात् ।। ८॥ एवमेव सिद्धद्रव्याणामेवाधिकारः । ऋतुभिर्द्रव्यार्जनाक्षेपे गौरवादिति प्राप्ते, द्रव्यस्य प्रयोजनक्शेनार्जनादोजनादियातूनामपि तदाक्षेपकल्य- मविरुद्धम् । विद्या तु न रागप्राप्ता किं तु प्रत्यक्षविधिसिद्धैव गृह्यत इति भेद इति सिद्धान्तः ॥८॥ अङ्गहीनस्यापि यागेऽधियाराधिकरणम् ॥ ९ ॥ अङ्गहीनथ तद्धर्मा ॥९॥ अङ्गहीनोऽपि तव्यतिसमाधानेनाद्रव्यदधिक्रियते ॥ ९॥ अचिकित्स्याङ्गवैल्यस्य यागानधिकाराधिकरणम् ॥ १॥ उत्पचौ नित्यसंयोगात् ॥ १०॥ यस्य त्वातिसमाधेयमवैकल्यं सोऽसमर्थत्वान्न काम्येष्वधिक्रियते नि- त्येपु त्वाहिताग्निश्चेद्यथाशक्ति कुर्वन्नधिक्रियत एव ।। १० ॥ दर्शपूर्णमासयोः व्यायस्यैवाधिकाराधिकरणम् ॥ ११ ॥ अव्यायस्य हानं स्यात् ।। ११ ॥ दर्शपूर्णमासयोरायें वृणीते एकं वृणीत द्वौवृणीते जीन्वृणीते न चतुगे वृणीत नपञ्चातिप्रवृणीत इति श्रुतं तत्रायमिति वरणमात्रे विहित चतुण- पडादीनां च प्रतिपेवेदिकद्वित्रिपञ्चानां प्राप्तं वरणमन्द्यते । अय वा. यमिति सामान्यस्यैकमित्यादिना विशेपणादेकादिवरणेनाधिकार इति प्राते, असंख्याकवियौ प्रतिपेधद्वयकल्पनं त्रीनिति च पाक्षिकं स्यान् । एकादिविधाने च वाक्यत्रयं विकल्पश्चेति दोपः तस्मात्रीनित्येव विधिः । अन्यत्सर्वमनुवाद इति त्रिसंख्यवरणवतामविकार इति सिद्धान्तः ॥११॥ रपकारस्याधानाधिकाराधिकरणम् ॥ १३ ॥ वचनाद्रयफारस्याधानस्य सर्वशेषत्वात् ॥ १२॥ वर्षामु रथकार आदधीनत्यन प्राह्मणादीनामेव रथार्तृत्वनिमित्तवर्ष-

·- [पादः२
'१०८
न्यायविन्दुः।
तुविधिः न तु हीनवर्णस्यैतत्संज्ञकस्य विशिष्ट्राधानविधिः गौरवात्
आनर्यस्याति प्रामे,-रूढया योगयाधादविदुपोऽप्याधानविविरर्थकर्मरूपः
खढिन्य नभुसौधन्वनापरपर्याये ऋभूणां त्वति मत्रवर्णान् । स च 'नात्यात्तु
जायते वैग्यात्मवन्वाचार्य एव च । भारूपश्च द्विजन्मा च मैनः सात्वत
एव च । दन्युक्तो ज्ञेय इति सिद्धान्तः ॥ १२ ॥
वर्णिकाभितस्प रौद्रयाग:धिकाराधिकरणम् ॥ १३ ॥
स्थपतिनिपादं स्याच्छन्दमर्थ्यात् ॥ १३ ॥
एनया निनादस्यपति याजयेदित्यत्र निपादानां स्थपतिः स्वामी प्रेय-
णिक एवं प्रायः कर्मधारयेऽग्निविद्याक्षेपकल्पनागौरवादिति प्राप्ते, दाक्त्या
निषादस्यैव स्थपनेविधिपतीनेः तत्पुरुषे च लक्षणाप्रसगाग्निगदम्यैवाषि-
कारः। अग्निविद्याक्षेपगौरवं तु फलमुग्यत्वाददोषः ।। १३ ।।
इति श्रीन्यायरिन्दी पठाध्यायस्य प्रथमः पारः समाप्तः ॥१॥
पष्ठाध्यायस्य दितीयः पादः ।
सरे प्रत्येकस्य सत्रिणः फलसंपन्यायिकरणम् ॥१॥
पुरुपाकसिदित्वात्तस्य तस्याधिकारः स्यात् ॥ १ ॥
ऋद्धिकामाः सत्रमासीरग्नित्यादिषु यहुफर्तृकेषु समुदायगतं फलं.
प्रत्येकं प फ्लैकदेश इति प्राप्ते, कर्तृत्वस्य व्यासत्तत्वेऽपि अधि.
कारस्य प्रत्येक सत्वात्प्रत्येकमेव सममाफलम् अधिकारिण उद्देश्यत्वेन तत्सा.
हित्यस्याविवभिनवानायग्नुयाटुत्वम्य कर्तृकारकान्वितत्वायत्येकमेव फर्मू-
खं तम्य व्यामनत्ये बढत्यानुपपत्तेः । फर्तृत्वोपलतिद्रव्यान्वयस्य
हिटत्वादिति सिद्धान्तः ॥१॥
एकपरिपमाधिकरणम् ॥१
प्रयोगे पुरुषतर्ययाकामी प्रयोगे स्यात् ॥ २॥
कामो योनिफामस्योदश्यत्येन तदनम्त्यम्याविषभिनत्या.
दको दी यहयो या योग्य न चाग्न्यानोपानमन्या क्रियानिमियो-
पर्ग फराय फटभारनाया गममामन्यादिनि माने, फरेन्छायामाम
ऽपि माश्नाया अप्रामवानदानिने फरि रिमभिनमेस्टयम् ।नादिप्रा.
माया पलमिनियोनी नियत सम्मादे पर पनि मिसान्गः ॥२॥

·अरि.७]
पष्टाध्याय..
आरज्याम्परमणोऽपि समाप्तिनियमायिकरणम् ॥ ३ ॥
प्रस्मात्तु नियम्येतारम्भस्य क्रियानिमित्तत्वात् ॥३॥
आरय काम्यं फलपानौ तदिच्छागिमे वा न कार्य प्रयोजनाभाना-
दिति प्राप्ते,-देवताभ्यो वा एप आवृश्यते यो यक्ष्य इत्युक्ता न यजेतति
तैगयश्रुते शिष्टाचाराचाल्यं समापनीयमेति सिद्धान्त. ॥३॥
आरम्पलौविश्कर्मण समात्यनियमाधिकरणम् ॥ १॥
लोके कर्माणि वेदवत्ततोऽधिपुरुपज्ञानम् ।। ४ ।।
लौकिक गृहकर्मादि प्रशान्तमपि न नियमेन समापनीय गगग्रामत्वे-
नाशाखीयत्वादिति सिद्धान्त ॥४॥
प्रतिपिफर्भानुशनेःनिष्टप्राप्यधिकरणम् ॥ ५ ॥
प्रतिपेयेप्वकर्मत्वात क्रिया स्यात्प्रतिपिद्धानां
विभक्तत्वादकर्मणाम् ॥ ५ ॥
न क्लच भक्षयेदित्यादी नार्यान्वितभक्षणस्य पदश्रुत्या विधि । स
चामावस्याननुष्ठेयत्वात्तत्संकल्पविषय. । तत्र च फलाकाहाया विश्वजि-
न्यायास्वर्ग इति प्राप्ते, संम्ल्पलक्षणाया गारवा परिपूर्ण पद पदान्तग्णा-
न्वैतीति न्यायाच यश्येत्तन्नेनि भक्षणप्रवर्तनान्वितनमर्थस्यैन विधि ।
सच निरर्तनारूप मक्षणप्रवृत्तिनिवर्तनाविषय इति नब्सत्त्वे प्रवर्तना-
विपरीतनिदर्तनाप्रतीत । सा च स्वनिपयस्यानिष्टसाधनता वोधयतीति
तत्परिहाराय संनिरिद्ध वर्जनीयमिति सिद्धान्त ॥ ५॥
गुगमनादीनामुपनपनोत्तरका कर्तन्यताधिकरणम् ॥ ६॥
तस्मिंस्तु शिष्यमाणानि जननेन प्रात्तन् ।। ६ ।।
प्राङ्मुसो भुखीनेत्यादय स्मार्ता धर्मा, प्रागप्युपनयनाटापर्तन्ते अग्न्य-
ध्ययनासाध्यत्वादिति मास, उपनयनादिनियम इति प्रागुपनयनालाम-
चार इति च स्मृतरपनयनानन्तरमेपनि सिद्धान्त ॥६॥
भनिहोत्रादियावनीवकर्मणा स्ववाउमात्रक्तव्यताधिकरणम् ॥ ७ ॥
अभ्यासोऽकर्मशेपत्वात्पुरपार्थो विधीयते ॥ ७ ॥
यारजीपमग्निहोत्र जुहोतीत्यादिजीवननिमित्तकं मायभावपूर्ण-
मासादिकाल विनापि कार्य, नैमित्तिकेाश्यानत्यागेऽवैगुण्यात.
सतवानुष्ठानमिति प्राप्ते,-अङ्गकालस्य कृत्यसाध्यत्वेन यथाकिन्याया-
विषयत्वात्तसालमेव नीवनं निमित्त भवतीनि न सततानुशानमिति
सिद्धान्त ॥७॥

·११० न्याययिन्दुः। [पादः३ अग्रिहोत्रादीनां स्थकालाटरयाटायधिकरणम् ॥ ८॥ तेपामौत्पत्तिकत्वादागमेन प्रवर्तेत ।। ८ ।। तहिं सदनुष्ठानेन कृतार्थत्यान्नावृत्तिरिति प्राप्ते, कालान्तर- व्यावृत्तावपि तत्कालिकजीवनरूपनिमित्तावृत्तिवशान्नैयमिकावृत्तिरिति मिद्धान्तः ॥ ८॥ दादी भेदाशया होमाटरयधिकरणम् ॥९॥ तथान्तः ऋतुसंयुक्तानि ॥९॥ पुरुषार्थेषु प्रत्यावृत्तिफल दादस्त्वावृत्तिः प्रसङ्गभेदनहोमादिषु तु ऋतूपकारस्य सदनुष्टानेनैव सिद्धेरेकस्मिन्नेत्र प्रयोगे भेदनावृत्तावपि न होमावृत्तिरिति प्रासे,-निमित्तावृत्तावावृत्तेनैव होमेन ऋतूपकारस्य शास्त्रा- र्थत्वादावृत्तिग्वेति सिद्धान्नः ॥ ९॥ गुनगमादीनां प्रतिनिमित्तमात्रयधिकरणम् ॥ १० ॥ आचारान गृह्यमाणेषु तथा स्यात् पुरुषार्थत्वात् ।। १० ।। गुरुगमननिमित्तानद्नुगमनाद्याचाराणां गुरुपीत्यर्थत्वेन नावृत्तिनियम इति प्राप्ते, दृष्टार्थत्वेऽपि नियमादृष्टार्थमावृतिरिति सिद्धान्त. ॥ १० ॥ द्विजानाम् ऋणप्रयापाकरणस्प निन्यताधिकरणम् ॥ ११ ॥ ब्राह्मणस्य सोमविद्यामनमृणवाक्येन संयोगात् ।। ११ ।। सोमवेदाध्ययनप्रजोत्पादनानि काम्यान्येव, वसन्ते वसन्त इत्यस्यका- लविषिपरत्वादिति प्राप्ते, चीप्सायुक्तवसन्तपदस्य निमित्तपरत्यात्सोमस्य नित्यत्वम् अध्ययनस्याप्यावश्यक्रार्थनानफलत्वात् । एवं प्रजोत्पादनस्याप्य- करणप्रत्यवायम्मरणानित्यत्वमिति। एवं जायमानो ह वै ब्राह्मणरिभित्र- गया जायने ब्रह्मचर्येण ऋपिभ्यो यजेन देवेभ्य इत्यादि ऋणश्रुतिरपि नित्यत्वे मानम् । ग्राह्मणग्रहणं च त्रयाणामुपलक्षणमिति सिद्धान्तः ॥११॥ इति श्रीन्यायविन्दौ पठाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥२॥ पष्टाध्यायस्य तृतीयः पादः । नित्ये यधारावस्यगावष्टानाधिकरणम् ॥१॥ सर्वशक्ती प्रवृत्तिः स्यात्तयाभूतोपदेशाद् ॥ १॥ नित्यनैमित्तिकैप्वपि सर्वाङ्गोपसंहारशक्तस्यैाविकारः इतिकर्तव्यताका-

·भधि.६]
पष्टाध्यायः।
दायामविशेपेण सर्वान्वयादिति प्राप्ते,-आवश्यकस्य प्रधानस्य सर्वाङ्गसा-
हित्यस्य सर्वदाऽसंभवान् यथाशक्तिप्रयोगणेवाधिकार इति सिद्धान्तः॥१॥
भगवैकल्ये काम्यस्य निप्टपात्वाधिकरणम् ॥२॥
काम्येषु चैवमर्थित्वात् ॥ २॥
काम्ये तु शास्त्रतोऽवश्यकर्तव्यत्वानवगमात्सर्वाट्यसमर्थस्यैवाधिकार
इति विशेषः ॥ २॥
द्रव्यभेदेपि कर्माभदापिकरणम् ॥ ३ ॥
क्रियाणामाश्रयत्वात् द्रव्यान्तरे विभागः स्यात् ॥ ३ ॥
द्वन्यभेदे नियाभेदान्न प्रतिनिधिसंभव इति प्राप्ते, गुडपाकस्तण्डुलपाक
इति द्रव्यभेदेऽपि क्रियैकारगमाद्भवति प्रतिनिधिरिति सिद्धान्तः ॥३॥
नित्यकर्मणोऽनित्यपारध्यकर्मणव मृतदन्यापचारे प्रतिनिधिना
समापनाधिकरणम् ॥ ४॥
श्रुतिप्रमाणत्वाच्छिष्टाभावेऽनागमोऽन्यस्याशिष्टत्वात् ॥ ४ ॥
विहितत्रीह्याद्यलामे तत्प्रतिनिधित्वन द्रव्यान्तरपणे मानाभावः
शास्त्रेण तस्यासत्वानवगमादिति प्राप्ते,-यागादेव्यं विनाऽनुपपत्तेस्तद्वि-
धिना द्रव्याक्षेपे श्रीह्यादिगास्त्रं नियममात्रपरं तदसंभवे तु नित्यविधि-
घलाद्वीहिसदृशनीवारादिनापि भवति याग इति सिद्धान्तः ॥ ४॥
देवतानिमन्त्रक्रियाणामपचारे प्रतिनिध्यभागाधिकरणम् ॥५॥
न देवताग्निशब्दक्रियमन्यार्थसंयोगात् ॥५॥
देवताग्निमन्त्रक्रियाणामपि प्रतिनिविरिति प्राप्ते, मुख्यकार्यागक्तेन
प्रतिनिधिः देवताया विधिगम्यत्वात् आहवनीयादेरदृष्टार्थत्वात् मन्त्रस्य
धार्थत्वेऽपि ध्यानादिनापि तत्कार्यार्थप्रकाशनसिद्धेः । एवं प्रयाजादि-
क्रियाया अपि अदृष्टार्थाया नान्यतः कार्यसिद्धिरिति सिद्धान्तः ॥५॥
निपिदव्यत्य प्रतिनिधित्वाभावाधिकरणम् ॥६॥
प्रतिपिद्धं चाविशेषेण हि तच्छ्रुतिः ॥६॥
अयज्ञिया चै मापा इत्यनेन मापादीनां यज्ञानतानिपेधेऽपि प्रति-
निधित्वेनोपादाने न दोषः मुख्या? वा)वयवानां तद्गतानां (अ)निपि.
द्धत्वादिति प्राप्ते,-संसृष्टावयनानां विवेकस्याशक्यत्वान्न निपिद्धानामु-
पादानमिति सिद्धान्तः ॥६॥

·न्यायविन्दुः।.
[पादः ३
स्वामिनः प्रतिनिधित्वामानाधिकरणम् ॥ ७ ॥
तथा स्वामिनः फलसमवायात्फलस्य कर्मयोगित्वात् ॥ ७॥
यजमानामावं तदीयपदार्थकरणाय पुरुपान्तरं प्रतिनिधेयमिति प्राप्त
मृते यजमाने तदसंभवान् । प्रोपितादावाज्यावेक्षणादेः समास्ययाऽधर्य-
वादिभिरनुष्ठानसंभवान्न प्रतिनिधिः फलिमस्कारास्तु अन्येन क्रियमाणा
नयनमानयोग्यतां जनयन्तीति व्यर्थः प्रतिनिविरिति सिद्धान्तः ॥ ७ ॥
सने कस्यचिस्वामिनोपचारे प्रतिनिधिस्वीकाराधिकरणम ॥ ८ ॥
वहूनां तु मत्तेऽन्यमागमयेदवंगुण्यात् ।। ८ ।।
सत्रे सप्तदशमु प्रवृत्तेषु यदैकस्यापायस्तदा पूर्वन्यायेन न प्रतिनिधि-
रिति प्रामे,-स्वामिनः प्रतिनिध्यभावेऽपि कर्तृसाप्तदृश्यसंपादनाय तदंश
प्रतिनिधिः ॥ ८॥
सत्रे प्रतिनिधरस्वामिताधिकरणम् ॥ ९॥
स स्वामी स्यात्तत्संयोगात् ॥९॥
आनीनस्यान्यस्य स्वामिस्थानापत्त्या तत्त्वमिति प्राप्ते,-आदित आर
भ्य सर्वप्रयोगार्चलान स्वामित्वं किन्तु संख्यासंपत्त्यर्थ गुणभूत एवेति
सिद्धान्तः॥९॥
सप्रे प्रतिनिधेयजमानधर्मग्राहिताधिकरणम् ॥ १० ॥
स तद्धर्मा स्यात्तत्कर्मसंयोगात् ॥ १०॥
आनीवस्य फलाभावान्न फलिसंस्कारा इति प्राप्ते,-फलाभावेऽपि
इनग्यां सप्तदशकर्तृकसंस्कारयोग्यताजननार्थ तस्यापि कर्तव्या इति
सिद्धान्तः ।। १०॥
तत्र्याभावे तत्सदृशस्यैव प्रतिनियित्वाधिकरणम् ॥ ११॥
सामान्य तचिकी हि ॥ ११ ॥
प्रतिनिधी न सहशानियमः यागेन द्रव्यमानाक्षेपान् ब्रीह्यादियाघरयो।
भयथापि ममत्वादिनि प्राने, बीहित्वादिपरिच्छिन्नानामवयदानां साधन-
त्वावगमात्सदृशे च कतिपयतत्मत्त्वात्तस्यैवोपादानमिति सिद्धान्तः ॥११॥
श्रुतण्यापचारे वैकल्पिकानुपादानाधिकरणम् ॥ १३ ॥
निर्देशात्तु विकल्पे यत्मवृत्तम् ॥ १२॥
नीटारब्धप्रयोगे तदपचारे यवोपादानं मुख्यमंभवे प्रतिनिध्ययोगादि-
ति प्राते-येनोपक्रान्तं तदेव तप्रयोगाङ्गम् । अतोऽनङ्गत्वान्न यबोपपदानम्।
एवं संकल्पमिथ्यात्वप्रसंगादपि तस्मात्यानिनिधिरवत्ति सिद्धान्तः ॥१२॥

·मधि. १७] पष्टाध्यायः ११३ पूतीरस्य मोपप्रतिनिधिलाधिकरणम् ॥ १३ ॥ वचनाचान्याय्यमभावे तत्सामान्येन प्रतिनिधिर- भावादितरस्य ।। १३ ॥ यदि सोमं न विन्देत पूतीकानभिपुणुयादित्यत्र सोमाभावे पूतीकानां विधिरिति प्रापे,-अपूर्वविधौ गौरवानियमोऽयमयमेव प्रतिनिधिरिति एतत्प्रयोजनं यक्ष्यने ।। १३ ॥ प्रनिनिधिनाणे दपात्तसशस्याप्रतिनिधिताधिकरणम् ॥ १४ ॥ न प्रतिनिधौ समत्वात् ॥ १४ ॥ प्रतिनिध्यपचारे तत्सां ग्राह्यं न मुग्न्यसदृशं तस्मिन्प्रयोगे प्रति- निधैरङ्गत्वादिति प्राप्ते,-मुरयावयवबुद्ध्या प्रतिनिध्युपादानात्प्रतिनिधे- रहवं मानाभायान्मुख्यमहशमेवोपादेयमिति सिद्धान्तः ॥१४॥ मृतप्रतिनिधिनाशे मुम्व्यसदृशस्यैव प्रतिनिधित्वायिकरणम् ॥ १५ ॥ स्याच्छुतिलक्षणे नियतत्वाद ॥ १५ ॥ पूतीकादेः अत्याङ्गत्वात्तदपचारे तत्सदृशमेव ग्राह्यमिति प्राप्ते, पूती- कगतसोमावयवानामेव श्रुत्या नियमान पूतीकानामङ्गत्वम् । अतस्तदप- चारेऽपि सोमसहास्यैवोपादानमिति सिद्धम् । इदमेव च प्रतिनिधि- नियमोऽयं नाभावे विधिरिति पूर्वोक्तस्य प्रयोजनम् ।। १५॥ मुख्यना पुनस्तत्वातौ तस्पैर स्वीकारापिकरणम् ॥ १६॥ मुख्याधिगमे मुख्यमागमो हि तदभावात् ॥ १६ ॥ प्रतिनिभ्यर्थ प्रवृत्तो यदि देवान्मुख्यं लभते तथापि प्रतिनिधिग्व प्रायः तम्य संकल्पितत्वान् अन्यथा मिथ्यासंकल्पापत्तेरिति प्राहे, यथा- आक्ति शास्त्रार्य एव संकल्पयितव्यो न प्रतिनिधिस्वरूपम् । न च मुख्ये सनि प्रतिनिधिः शास्त्रार्थो येन संकल्पबाधः, मतो मुख्यमेवोपादेयमिति सिद्धान्तः॥१६॥ प्रनिनिधिना प्रारब्धे क्मणि पुनमुख्यलाभ:पि प्रतिनिधिनत्र कर्मममापनाविकरणम् ॥१७॥ प्रहत्तेऽपीति चेत् ॥ १७॥ सदिगलामे वयतिनियों तक्ष्णादिसंस्कारपु कृतेषु पश्चान् सदिर- लामेऽप्युपाते प्रतिनिधावेव पशुपन्धनमनुष्धानोत्तरं शाखव्यापाराभावा- दिति प्राप्त, प्रधानार्थत्वाच्छात्रस्य प्रधानस्य च मुख्य सति अन्येन करणे वैगुण्यान्मुख्य एव पमुनन्धनमिति सिद्धान्तः ।। १७ ॥

·११४ न्यायविन्दुः। [पादः४ पूपप्रतिनिधी पानिपोजने पदिरटापि प्रतिनिधान नियोजनाधिकरणम् ॥१८॥ नानर्थकत्वात् ॥ १८॥ प्रतिनिधिना नियोजनोत्तर मुख्यलाभे पुनस्तत्र ताद्गुण्याय नियोजन कार्यमिति शदायां कार्यसिद्धौ अङ्गप्रयोजकाभावान्न पुनरनुष्ठानमिति सिद्धान्तः ॥१८॥ संम्कारपोपेप्पमुख्ये मुरूपस्यैवोपादानाधिकरणम ॥ १९ ॥ द्रव्यसंस्कारविरोधे द्रव्यं तदर्थत्वात् ॥ १९ ॥ तरणादिसंस्कारयोग्ये सदिरे पशुवन्धनमात्रयोग्ये संस्कारयोग्यप्रति- निधेग्वोपादानं यहूनामनुप्रहादिति प्रासे, बहुत्वेऽपि तेषां द्रव्यगुणत्या- सानवशेन तद्वाप इति यदिर एव बन्धनामिति सिद्धान्तः ॥१९॥ प्रयोजनायोग्यमुपसापेऽपि प्रतिनिध्यासनापिकरणम ॥१०॥ अर्थद्रव्यविरोधेऽयों द्रव्याभावे तदुत्पत्तिद्रव्याणामशेषत्वात्।।२०।। मूक्ष्मत्वाइन्धनायोग्य सदिरे तु प्रयोजनक्शात्प्रतिनिधियति सि. द्वान्तः ॥ २० ॥ अगानियापाननिस्किमुम्योपादानाधिकरणम् ॥२१॥ विपिरप्येकदेशे स्यात् ॥ २१ ॥ अल्पपीहिलामे नीपाग एवं प्राहाः अन्ययाऽश्चमपरिमाणशेषकार्या- देषांभापस: अत एफम्यैर प्रीहियायस्य किश्चिदाभो युएफ इति प्रामे,- प्रीहीगां प्रीहिमियंगेनेति प्रसनयागाद्गत्यात्यायल्यम् । अषका- गादिमु यागाद्यानमिति दुपटमास्तद्वाप एर न्यायः । तम्मार- सतीदीगारमाणमिति मिदान्तः ॥ २१ ॥ निधापापविणोपायाप तमीपः पार पठाप्पापस्य पतुर्यः पादः। भातरा पुरषासानिमिपामापिपरम्.. पानपदाननारे स्पासवान् ॥ १॥ पानगागपांगंगानगान मागसंगभग एप गुनगयांगम । गम्य मनिपापि मापे पुरिति पारिदिनात मा. ) परिपारिनि माने,-समभ्यम्पाईपनि दक्षिणमा

·अधि. ६
पछाध्यायः।
११५
पुरोहागान्तरप्राप्ती वचनादाज्यं विधीयत इति तदेव ग्राहमिति सि-
द्धान्तः॥१॥
स्विष्टकृदाश्त्तनाशे पुनरवदानामानाधिकरणम् ॥ २॥
अपि वा शेपभाजां स्याद्विशिष्टकारणत्वात् ॥ २॥
स्विष्टकद्वदाननाशे पुनः पादपदेयं प्रतिपत्त्यर्थत्वादिति प्राप्ते,दोपा-
न्तरस्य प्रतिपत्यन्तरसत्त्वान्नावदानम्, न वा पुनद्रव्योत्पादनं प्रतिपत्सित्वे-
नामयोजकत्वात् । अतो वाचनिफेनाज्येनैव समापनम् । इडाद्यर्थगृही-
तस्य तु हविष्ठाभागहोप एवेति सिद्धान्तः ॥२॥
ऋत्विजामेन शेपमशाधिकरणम् ॥३॥
निर्देशाच्छेपभक्षोऽन्यः प्रधानव ॥ ३ ॥
यजमानपञ्चमा इड़ां भक्षयन्तीति प्राप्तानामेन ऋत्विजां पुनः श्रवणं
भक्षान्तरपरिसरयाथ तस्माचेप्यन्ये भक्षयितार इति शङ्कायां वचनस्या-
प्राप्तयजमानप्रापकत्वात्मर्वभक्षे मात्विज एवेति सिद्धान्तः ।। ३ ।।
पत्तोक्देशमैदे प्रायश्चित्तादृष्टानायिकरणम् ॥ ४ ॥
अर्थसमचायात्सायश्चिचमेकदेशेऽपि ॥ ४॥
मिन्ने जुहोतीत्यत्र कृत्सकपालभेद एनानिमित्तमेकदेशभेदस्य संघर्पणा-
दिना नित्यसेन निमित्तत्वायोगादिति प्रासे,-संघ भिन्नमित्यरतीतेरेक-
देशभेदोऽपि निमित्तमेन । न च होमस्य भिन्नसंस्कारकलान् सर्वभेदने च
कार्याक्षमत्येनासंस्कार्यत्वादेकदेशभेद एव होम इति वाच्यम् । तथा सति
होमस्य नित्यत्वङ्गत्वं स्यान् संस्कार्यं च द्वाग्मनित्यमिति नित्यानित्य-
संयोगविरोधः तस्मादकदेशभेदे कृत्लभेदे च निमित्वमाद्धोम इति
सिद्धान्तः ॥४॥
थामे सवंदाहे प्रायश्चित्तानुष्टानाधिकरणम् ॥५॥
क्षामे तु सर्वदाहे स्यादेकदेशस्यावर्ननीयत्वात् ॥ ५॥
यस्य पुरोहागःक्षामति नं यज्ञं नितिहाति अथ तदेव हविनिपे-
दिति पुडाशवाहानिमित्तः पुनः प्रयोगः कृस्नैकदेशदायोरविशेपेणेति
प्राप्ते, एकदेशदाहस्यावर्जनीयत्वात्कृत्वदाह एव निमित्तमिति तत्रैव पुनः
प्रयोग इति मिद्धान्तः ॥५॥
एक्वपितावपि पन्नशानियांपाधिकरणम् ॥ ६ ॥
पधाश्रुतीति चेत् ॥६॥

·न्यायविन्दुः।
[पादः ५
दोही प्रकृत्य यस्योभयं हविरातिमाछेदैन्द्रं पञ्चशरावमोदनं निर्व-
पेदिति पञ्चशराव उभयार्तावेव उभयशब्दाम्नानादिति प्राप्ते, हविप आते-
निमित्वायोगाद्धविरातिनिमित्तमित्यावश्यकं, तावतैव पर्यवसाने उभय-
मिति न विवक्षितं निमित्तविशेषणत्वादिति सिद्धान्तः ॥ ६॥
होमाभिपयोभयकर्तुरेव भक्षणाधिकरणम् ॥ ७ ॥
होमाभिपवभक्षणं च तद्वत् ॥ ७॥
ज्योतिष्टोमे अभिपुत्य हुत्वा भक्षयन्तीति होमाभिपवौ प्रत्येकमेव निमित्तं
न सहितौ साहित्यविधाने वाक्यभेदादिति प्राप्ते,-होमाभिषवकर्तुर्भक्षाङ्ग-
त्वेन विधानाद्धोमाभिषययोरानिमित्तत्वं न शब्दान्। होमाभिपवसमान-
कर्तृकत्वं मिलितं भक्षणाङ्गमित्युभयकतैव भक्षयेदिति सिद्धान्तः ॥ ७ ॥
पुनराधानं प्रति वाहिद्वपानगतस्य निमित्तताधिकरणम् ॥८॥
पुनराधेयमोदनवत् ॥ ८॥
यस्योभावनी अनुगतावभिनिम्लोचेदभ्युदियाद्वा पुनराधेयं तस्य
प्रायश्चित्तिरित्यत्र पञ्चशराववदन्यतरानुगमे प्रायश्चित्तमिति प्राप्ते,-पुन-
राधेयस्योभयाग्न्युत्पादकत्वेनावगमानमित्तिकानुरोधेनोभयाग्न्यनुगम एव
निमित्तमिति सिद्धान्तः ॥८॥
पञ्चशरावनिर्वापस्य फर्मान्तरताधिकरणम् ॥९॥
पञ्चशरावस्तु द्रव्यश्रुतेः प्रतिनिधिः स्यात् ॥९॥
पञ्चशराव आतौ दाहे प्रतिनिधित्वेन विधीयते नतु कर्मान्तरम् । नय
परिमाणद्रव्यदेवतारूपयर्थविधाने वाक्यभेदः । पञ्चशरावशब्दार्थस्यैक-
स्यैव विधानान् सान्नाय्यस्थानापत्त्या देवताप्राप्तेश्चन्द्रमिति नित्यानुवाद
इति प्राप्ते, स्थानापत्त्यामहेन्द्रस्यापि प्राप्तेरिन्द्रो विधेयः पश्यारावधेति
वाक्यभेदाद्विशिष्टकर्मविधिरैवेति सिद्धान्तः ॥ ९॥
परशरावयागस्य नैमित्तिकदर्भयागाङ्गताधिकरणम् ॥१॥
स प्रत्यामनेस्थानात् ॥ १०॥
पञ्चशरावः प्रयोजनाकालायां दर्शष्टिकायें तात्यानायस्वेन विधी-
चन इति प्राप्ते,-सानाय्यान्तरण दशेष्टितत्कार्ययोः संभवान्न तात्याना-
यापेक्षा, अती द्रव्यनाशकृतवैगुण्यसमाधानार्थ एव पञ्चशगव इति
सिद्धान्तः ॥१०॥
सत्रापागांप्रदत्तस्य विजिदावश्यकस्याधिकरणम् ॥ ११ ॥
विश्वमित्वमहत्तेर्भावः कर्मणि स्यात् ॥ ११ ॥

·अधि.१] पष्टाध्यायः । य समायागुरतं स रिश्वजिना यजेनेति । आगूगणं संकल्पः अत्र स सालयताप्रत्तोपत्तश्च विश्वजिन कुर्यात् प्रवृत्त एप वा कुर्यात् तथा सति समाङ्गन्वसभवेन फलाकल्पनादिति प्राप्ते,-संकल्प्य कुतश्विद्धे- तोरतनाप्रवृत्तस्य सत्रफलासये पार पाचरणदोपहानाय का विश्वनि द्विधानमपेक्षितत्वायत्तमिति सिद्धान्त ॥ ११ ।। बाईपेत्यादिश्रुते उतरालविधानार्थताधिकरणम् ॥ १२ ॥ वत्ससंयोगे बतचोदना स्यात् ।। १२ ।। वत्सग्मावाम्याया उतमुपैतीत्या वन्सस्य भोजनमावनत्वायोगा- होज्यत्वायोगाञ्च यत्सापारणं प्रतकालोपलक्षणम् । पुग वत्सानाम- पारार्दम्पती अभीयातामिति पिघ्यन्तराञ्चेति मिद्धान्तः ।। १२ ।। बहिपत्यागुताटस्प मनपदप्सनयभयतावारण्याधिकरणम् ॥१३॥ कालश्चेत्सन्नयत्परले तल्लिङ्गसंयोगान् ।। १३ ॥ अयं काल सन्नयत एव असन्नयतो वरमापारणाभावादिनि प्राप्त उपलक्षणापायेऽपि तदुपलक्षितकालस्यानपावादमन्नयतोऽपि स एर काल इति सिद्धान्त ॥ १३ ॥ साशास्त्र येत्यस्य पाविधानार्थताधिकरणम् ॥ ४॥ मस्तरे शाखाश्रयणवन् ।॥ १४ ॥ सह शासया प्रस्तर प्रहरतीत्यत्र शाखाया. प्रहरणाइत्वासन- यतापि भासा आहर्तव्यनि प्राने, प्रहरणेन प्रस्तरप्रतिपादने शासासा- हित्यश्रुते. शारगापि प्रतिपाद्यैर अन' सनयत एवं भाग्पामग्णमिति- सिद्धान्त ॥१४॥ इति भीन्यापत्रिन्दी पठाध्यायम्य चतुर्थ पार ॥४॥ पठाध्यायस्य पञ्चमः पादः । सम्पदयेटी नैमित्तिकदेवतापनयापिकरणम् ॥ १॥ अशुदपे पापपराधादिश्याचोदना स्थापनापश्चरावे ॥१॥ पर्दश्याममाान्त्या दारंभे श्रुतं यस्य हविर्निरत्र पुरस्ताबन्द्रमा अभ्युदिगम या सण्डुलाधिभनेत् , ये मध्यमास्तानग्नये दाने पुरोडा. समारपाल निपिन् , ये स्थविष्ठाम्नानिन्द्राय प्रदान धनि चर, येडमिष्टानामिण शिपिविष्टाय शृते चलमिति । इदं च कर्मान्तरं -

·११८
न्यायबिन्दुः।
[पादः५
पूर्वकर्माण अग्न्यादिदेवता तद्गुणदातृत्यादि दधिश्तयोश्चाधिकरणत्वं स्थवि.
प्ठादीनांच चरुत्वमिति बह्वर्थविधाने वाक्यभेदान् अत: कर्मान्तरमेव प्राय-
श्चित्तत्वेन विधीयते इति प्राप्ते,-विभदित्यनेन मध्यमादिविभागो ने
विधीयते ये मध्यमा इत्यादिवाक्यैरसिद्धत्वात् , किञ्च तण्डुलशब्देन प्रक
तहविस्त्रयमुपलक्ष्य तस्य पूर्वदेवताभ्योऽपनयो विधीयते, न तु कर्मान्तरं
गौरवात् । मध्यमादिवाक्यदेवातान्तरविधिः दातृत्वादिगुणानां सामाना-
धिकरण्येनैकदेवताकारकान्वयात्तस्य च विशिष्टस्यैकेन विधौ न वाक्य-
भेदः एतयकरणे सह अपयतीति वचनाधिस्थविष्ठयोः शृताणिष्टयोध
देवतैक्येन सह पाकादर्थप्राप्तं चरुत्वं दधिश्तयोश्चाधिकरणत्वमनूद्यते,
अती न कर्मान्तरत्वमिति सिद्धान्तः ॥ १॥
उपांशयागेऽपि देवतापनयाधिकरणम् ॥ २॥
उपांशुयाजेऽवचनाद्यथाप्रकृति ॥ २ ॥
अत्राज्यस्य देवतान्तरासंयोगान्न पूर्वदेवतापनय इति प्राप्ते, तण्डुलप-
देन प्रकृतहविर्मात्रस्य पूर्वदेवतापनयादाज्यस्यापि सः । देवतान्तराव
चनाचोपांशुयाजलोप इति सिद्धान्तः । यद्यप्युपांशु पौर्णमास्यामित्युपांशुया-
गे पूर्णमासीविधानान्न दशैं सोऽस्ति तथापि कृत्वाचिन्तेयम् । उपवर्ष.
त्तिकारस्तु यदृचग्राह्मणेऽमायास्यायामप्युपांशुयाजविधिररतीत्या ॥२॥
अनिरोऽप्यम्पदयष्टयधिकरणम् ॥३॥
निरुसे स्यात्तत्संयोगात् ॥ ३ ॥
हविपि निरुप्त एव चन्द्राभ्युदयेष्टिरिति प्राप्ते,-अप्रवृत्तस्य हविषोऽभ्यु-
दयोपलक्षणवायोगायत्तं विरान्निमित्तं न तु निर्वापस्वरूपं विर-
क्षितं वाक्यभेदापत्तरिति सिद्धान्तः ।। ३ ।।
भनिएपदये परतीम्यो निर्वापाधिकरणम ॥४॥
अनिरुतेऽभ्युदित माकृतीभ्यो निपेदित्पाश्मरथ्य-
स्तण्डलभूतेप्वपनयात् ॥ ४॥
अस्तु निर्वापावागभ्युदयेऽपीष्टिः, निर्यापस्तु पूर्वदेवताभ्य एव ताट-
लावस्थायामेवापनयविधरिति प्राप्ते,-तण्युलपाहणस्य हविरुपलाणवा.
मिर्यापात्यागभ्युदये वैनीभ्य एव निर्वाप इति सिद्धान्तः ॥ ४॥
विभिनिएम्पायशिष्टस्य नपा निर्वापाधिकरणम्॥६॥
विनिरुप्ते न चतुर्मुष्टीनामपनयस्तगुणत्वात् ॥५॥

·मवि.१०] पष्टाध्यायः। ११९ पूर्वदेवताभ्य एपद्विमुष्टिनिर्वापोत्तर चन्द्रोदये शेपमपि प्राकृतीभ्य मा निर्वपणीयम् । अथवा निमित्तगाद्वैकृतीभ्य इति प्राप्ते, नैमित्तिम्म्य संयोगस्य पदार्थसंगन्धित्वात्तस्य चानासंभपादपनीतो निर्मापोऽवशिष्टस्य तुणी कर्तव्य इति सिद्धान्त' ॥५॥ सन्नयसमयमयस्पैनापुइये प्रायश्चित्ताधिकरणम् ॥ ६ ॥ सान्नाय्यसंयोगानासन्नयतः स्यात् ॥ ६॥ अभ्युदयेष्टिं. सन्नयत एव शृते चरमित्यादिश्रवणादसन्नयतस्तदयोगा- दिति प्रासे,-तण्डुलशृतादरुद्देश्यत्वेन साहित्यम्याविवक्षितत्वादमन्नयता- पि तण्डुलाना देवतान्तरसयोग कार्य इति सिद्धान्त ॥६॥ समाय प्रष्टत्तमात्रस्य विश्वजिदधिकरणम् ॥७॥ साम्युत्याने विश्वजित् क्रीते विभागसंयोगात् ॥ ७ ॥ यदि सत्राय दीक्षिताना साम्युत्तिष्ठासेत्सोममय विभज्य विश्वजिता यजेतेति सपमध्यात्वस्यचिदुत्याने विश्वजित् नीतसोमरस्यैव अन्यस्य त- द्विभागासंभवादिति प्राप्ते, सोमविभागस्यार्थप्राप्तत्वेनाविधानादनुवादमा- घंसोमग्रहणमुपलक्षणम् अतोनीतसोमस्यापि भवतीति सिद्धान्त ॥७॥ दशापरिमाणस्प द्वादशाहत्यनियमाधिकरणम् ॥८॥ दीक्षापरिमाणे ययाकाम्यमविशेषात् ।। ८ ।। ज्योतिष्टोमे श्रुताना एका दीक्षा तिम्रो दीक्षेत्यादिपरिमाणानामवि- शेषाद्विकल्प इति ग्रामे, द्वादमरानीक्षितो भृति वन्वीतत्यस्य पक्षान्त- रेप्यमभपान द्वादशपरिमाणमेर अन्येपा तु मितायुत्पर्प इति भाष्य. काग. । वार्ति कारस्तु द्वादमपझे मृतिवननं द्वादशमहणमुपलक्षणं वा । अतो विल्ल ए नोत्कर्ष इत्याह ।।८।। वादगाहम्य द्वादशाधिकरणम् ॥ ९॥ द्वादशाइस्तु लिङ्गात्स्यात् ॥ ९॥ द्वादशादेऽपि प्रतिबद्विरस्पे प्राप्ते, शर्तिगतहो वा एप यहादशाह इति लिदास द्वादशपरिमाणमेर उपसत्सुत्यादीक्षाणा प्रत्येां द्वादग- खादि पनिशदह साध्यतति सिद्धान्त ।। ९ ।। गवामपने मापपीणंमारपा पुरस्तात् दशपिशरणम् ॥ १०॥ पौर्णमास्यामनियमोऽविशेषात् ॥ १० ॥ गरामयने चिनापागमासे दी गन्मु का गनमाम्य यश्चिा

·१२०
न्यायविन्दुः
[पाद: ५
पौर्णमास इत्यनन्तरं चतुरहे पुरस्तात्पौर्णमास्या दीक्षेरन् तैपामेकाष्टकायां
क्रय: संपद्यत इत्यत्र चतुरहवाक्ये पूर्णमासी या काचिन् चैत्रीस्तुतिस्तु
चिनापौर्णमासे दीक्षेरनित्यस्य शेषो न त्वस्य,न काष्टकाश्रुतिवशान्मा-
घीविपयत्वम, सर्वकृष्णाष्टमीनां तद्वाच्यत्वान् द्वादशैकाएका इति वच-
नान् । यद्वा चैत्रीस्तुतिसन्निधानाचैत्र्येव स्यादिति प्राप्ते,-उपक्रम एकाष्ट-
कायां दीझरनेपावै संवत्सरस्य पत्नीति माघाटकायामेव एकाष्टकापदप्रयो-
गात्तन्मन्त्र एव संवत्सरस्य या पत्नीति मन्त्रानानात् सत्र च दीक्षायामात
वा एते संवत्सरस्याभिधीक्षन्ते य एकाष्टकायां दीक्षन्त इति दोपमुक्त्या
काका क्रमेणानग्रहाति तपामेकाष्टकायां ऋयः संप.
। अतो माध्याः पुरस्ताचतु-
दीशोत्क तनियमानामप्युत्कपाधिकरणम् ॥ ११ ॥
दीक्षाकालस्य शिष्टत्वादतिक्रमे नियमानामनुत्कर्षः
प्राप्तकालत्वात् ॥ ११॥
दीक्षितनिपिद्धाः अग्निहोत्रादयोऽवभृथोत्तरं दीक्षामुक्तौ कार्याः कदा-
चिदवभूथोत्कर्षे तु शास्त्रतो दीक्षानुवृत्तरभावादग्निहोत्रादयः कार्या इति
शङ्कायां-काललक्षणायां मानाभावात्कारणान्तरेणापि दीक्षानुवृत्तौ निपे-
धवशेन न कार्यमग्निहोनादीति सिद्धान्तः ॥ ११ ॥
ज्योतिटोमोत्क प्रतिहोमानामनछानाधिकरणम् ॥ १२ ॥
तत्र प्रतिहोमो न विद्यते यथापूर्वेषाम् ॥ १२ ॥
अवमृथोत्क दीक्षानुवृत्तेः पुरुपापराधकृतत्वात्तत्कृताग्निहोमलोपे प्र.
तिहोम एव स्वकालाविकान्त: कालान्तरे प्रतिहोमः कार्य इति प्राप्त,
कश्चिदपि दीक्षावत अग्निहोत्रस्याकर्तव्यत्वान् कर्तव्याकरणनिमित्तः
प्रतिहोमो नेति सिद्धान्तः॥ १२॥
उदघासानीयोकपि प्रतिहोमानामननुष्ठानाधिकरणम् ॥ १३ ॥
प्रतिहोमचोर्ध्वमवभृयादिऐः ।। १३ ।।
अवभृथे जाते देवादुदक्सानीयोत्कर्षे दीक्षानिवृत्तावपि एतया पुन-
गधेयसमितयेप्येष्ठा अग्निहोत्रं जुहोतीति वचनात्ततः पूर्वमनधिकारात्
तत्रापि न प्रतिहोम इति सिद्धान्तः ॥१३॥
प्रतिहोमे सायमशिहोरप्रभृत्यारम्भारिशरणम् ॥ १४ ॥
मतिहोमवेत्सायमग्निहोत्रप्रभृतीनि हुयेरन् ।॥ १४ ॥

·अघि.२०]
पष्टाध्यायः।
.१२१
पोशिसंस्थे प्रातरनिहोत्रप्रभृत्यारम्भाधिकरणम ॥१५॥
मातस्तु पोडशिनि ॥ १५॥
कृत्वाचिन्तया प्रतिहोमपक्षे क्रमः कथ्यते । येन क्रमेण लुभा होमास्ते.
नैव प्रतिहोमास्तनामिष्टोमादिपु सार्यहोमप्रभृति, पोइशिनि प्रात:-
प्रमृतीति ॥ १४-१५॥
भेदनादिनिमित्तकहोमस्य दर्शपूर्णमासागत्वाधिकरणम् ॥ १६ ॥
प्रायश्चित्तमधिकारे सर्वत्र दोपसामान्यात् ॥ १६ ॥
भिन्ने जुहोतीति ऋतुमध्ये भेदन एव, अन्यथा फलकल्पनागौरवादिति
ऋत्वङ्गत्वमेव ।। १६ ।।
ध्यापनशब्दार्थनिर्णयाधिकरणम् ॥१७॥
व्यापनस्याप्मुगती यदभोज्यमार्याणां तत्मतीयेत ॥ १७ ॥
व्यापन्नमप्सु प्रहरतीत्यत्र व्यापनादेन केराकीटाविष्टमु-
च्यते ।। १७ ॥
अपच्छेदयोगपये:पि प्रायश्चित्ताधिकरणम् ॥ १८॥
विभागश्रुतेः मायश्चित्तं योगपये न विद्यते ॥ १८॥
ज्योतिष्टोमे परस्परं संवन्य स्तोत्राय गच्छत्सु ऋत्विक्षु यदि प्रतिहर्ता-
'पच्छिद्यात्सर्ववेदसं दद्यात् ययुगाताऽदक्षिणं यज्ञमिष्ट्वा तेन पुनर्यजेत तन
तद्दद्याद्यत्पूर्वस्मिन्दास्यन्स्यादिति श्रुतं ( तदुद्रातृप्रतिहोर्युगपदपच्छेदे
तस्यैकेन व्यपदेष्टुमशस्यत्वात् ) न कर्तव्यमिति प्राप्ते,-योगपद्येऽपि तन्नि-
मित्तसत्त्वात्कर्तव्यमिति सिद्धान्तः ॥ १८ ॥
अगपदपच्छेदक्षिणस्वसर्वस्वदक्षिणत्वयोविंकल्पाधिकरणम् ॥१९॥
तत्र प्रतिपेधाद्विकल्पः स्यात् ॥ १९ ॥
योगपद्ये पूर्वप्रयोगेऽाक्षिण्यमुत्तरस्मिन्सर्ववेदसमिति ममुख्यप्राप्ती
एकस्मिन्प्रयोगे द्वयासंभवादन्यत्र कृतस्यान्यत्रानङ्गत्वाद्विकल्प एवंति
सिद्धान्तः ।। १९॥
क्मेणापच्छेदे उत्तरावच्छेदनिमित्तप्रायश्रित्तावधानाधिकरणम ॥ २०॥
पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्यं प्रकृतियत् ॥ २० ॥
अमेणापच्छेदे पूर्वनिमित्तम्संजातविराधित्वात्प्रवलमिति प्राप्ते,-पू-
णोत्तरज्ञानस्य प्रत्यक्षवाक्यजन्याय विराधासंभवादुत्तरज्ञानस्य च पूर्व-
वाधं विनाऽसंभवादुत्तरमेव प्रबलं पूर्व नूत्तरवाधं विनाशपि भवतीति
दुर्बलमिति सिद्धान्तः ॥ २०॥

·१२२ न्यायबिन्दुः [पादः ६ उदातरुत्तरापच्छदेऽपि सर्वस्वदक्षिणादानाधिकरणम् ॥ ३१॥ याद्गाता जयन्यः स्यात्पुनर्यज्ञे सर्ववेदसं दद्याधयेतरस्मिन् ॥२१॥ उद्गातुः पश्चादपच्छेद पूर्वस्मिन्प्रयोगे दास्यमानं द्वादशशतं तदेव पुनः प्रयोगे देयम् । यद्वा पूर्वस्मिन्प्रयोगे यथा द्वादशशतं दास्यन्नासीत्तथा प्रतिहतरपच्छेदे सर्ववेदसमपि अतो द्वयमपि पुनः प्रयोगे देयमिति विकल्प इति प्राप्त, द्वादशशतस्य सर्वस्येन बाधितत्यान्न तत्पूर्वस्मिन्दास्य- न्भवति किन्तु सर्वस्वमेव तस्मात्तदेव पुनः प्रयोगे देयम् । न च तस्याप्यदाक्षिण्येन बाधः किन्तूत्तरप्रयोगे तत उत्कृष्य निक्षेप इति सिद्धान्तः।। २१॥ अर्गपच्छेदेन सर्वेषामावर्तनाधिकरणम ॥२२॥ अहर्गणे यरिमन्नपच्छेदस्तदावर्तेत कर्मपृथक्त्वात् ।। २२ ।। द्वादशाहादी कस्मिंश्चिदहनि उद्गात्रयच्छेदे कृत्स्नस्याहर्गणस्यावृत्तिः तस्यैव फलसाधनतया धर्मान्वयादिति प्राप्ते, गणरयाशाव्दत्वेन यागानामेव फलसारनवान् यस्यैवाह्रो निमित्तयोगस्तस्यैवावृत्तिरिति सिद्धान्तः।।२२॥ इति श्रीपापविन्दो पधाध्यायस्य पञ्चमः पादः ॥ ५ ॥ पष्टाध्यायस्य पष्ठः पादः । सो समानापानां सहाधिकाराधिकरणम ॥१॥ सन्निपाते चैगुण्यात्प्रकृतिवतुल्यकल्पा यजेरन् ॥ १ ॥ दर्शपूर्णमासयो राजन्यकासिष्ठानां नारागंसो द्वितीयः प्रयाजस्तनून- पादन्येषामिति शुनम् । तद्दीमणीयादिद्वारा सत्रेषु प्राप्नोति तत्र यसिधा- यमिः कृतो नागशेमो वसिष्टकर्तृकः संपन्न इति, एवं तनूनपादप्यन्यै- रिति कश्चित्कल्पमाश्रित्य भिन्नकल्पा अपि सनं कुर्युरिति प्राप्त,बासि- टायर्थवेन नाराशंसादिविधिः ऋतूपकारद्वारेण ताद_मिति न फला- न्नरफल्पना धात्वर्थस्य विधेयत्वं च युक्त मनिष्टत्वात् । एवं ककल्या. श्रयणेऽन्येषां ऋतुंरगुण्यात्समानकरूपानामेव सत्रमिति सिद्धान्तः ॥१॥ भित्रकम्पपाररि गजरोहितयोः इलायपजे सहारिकाराधिकरणम ॥१॥ वचनातु द्विसंपोगस्तस्मादेकस्य पाणिवत् ॥ २॥ एतेन गमपुरोहितो सायुधामी यायावामित्यहीनविशेष श्रुतम ।

·अवि.६]
पष्ठाव्यायः।
तत्र नत्पुरुपे लक्षणादोपान् एकस्य च गन: पुरोहितद्वयाभावात्कर्मधार-
यस्य चासमवाद्वन्द्व एवायम् । अतो राज्ञः पुरोहितस्य च भिन्नकल्पयो-
वंचनादधिकार इति सिद्धान्तः ॥२॥
सरे माधणमात्रस्याधिकाराधिकरणम् ॥३॥
सत्राणि सर्ववर्णानामविशेपाव ।। ३ ।।
सने प्रयाणामप्यविकारः ये यजमानास्त ऋत्विज इति यजमाने सं.
स्कारत्वेनालिंज्यविधिः गुणभूतकर्तृपरिच्छेदकतया ब्राह्मण्यमासिंन्या-
झम, अत्र नु कनप्राधान्यात द्वारलोपाहाय्यत इति प्राप्ते,-संस्कारत्वेना-
विज्यविधी अप्राकृतकार्यत्वापत्तनदुद्देशेनैव यजमाननिधिः तेनान्यस्त-
कलवायः प्राह्मणकर्तृकम्य तु न बाधकमस्ति । अतो ब्राह्मणानामेव सत्र-
मिति मिद्धान्तः ॥ ३ ॥
सो विश्वामित्रतरसमानापानामेवाधिकाराधिकरणम् ॥४॥
वासिष्टानां वा ब्रह्मत्वस्य नियमात् ।।४।।
तत्रापि वासिष्ठो प्रक्षेति प्रकृती यचनाद्ब्रह्मत्वस्यावैगुण्याय वासिष्टे
सति नसल्यानामधिकार प्रति प्राप्त,न्य नोमभागानवीयीन स एवं
वामिष्य इति वचनान्नावश्यं वासिष्टः किंतु वैश्वामित्रो होतेति वचना-
द्वैश्वामित्रनुल्यफल्सानामधिकार इति सिद्धान्तः ॥ ४॥
म आदिमानवारिगराधिकरणम् ॥ ६॥
बिहारस्य ममुत्सादनीनामपि स्यात् ॥५॥
अनाहिनापि कम्यचिदग्निभिः कार्यमिम्तेिन सह मोऽधिनियत
इति पाने, मोमविकागणामिधिपूर्वकलादनाहिताग्नेश्वेयभावानाधिकारः
आदधीतत्यान्मनेपदादाबानुग्वामयः कर्ममायनमनोऽपि नानपीनामवि-
कार इति मिद्धान्तः ।।५।।
जुद्रादीनां साधारणताधिकरणम् ॥ ६॥
जुवादीनामप्रयुक्तत्वाधयाकामी प्रतीयेत ॥ ६ ॥
यम्य पस्यचिनुवादिपाः मां कार्यमपिरोयादिति प्रामे,-आहि-
सानिमगिभिर्दहन्ति यज्ञपात्र भिणहरू जुहमामादयतीत्यादिवचनैः
पानाणां दाई गुणत्यम्य मादनानिराद्यत्वस्य च विधानात्पात्रस्वामिनः
प्रयोगमध्ये मरणे तातोपापना गया च प्रयोगवैगुण्यात सर्वमाधारणानि
पात्राणि हायानीति सिद्वान्तः ॥ ६॥

·१२४ न्यायविन्दुः। [पादः विकृतसप्तदशसामिनीपु वर्णवयाधिकाराधिकरणम् ॥ ७ ॥ पुरुपकल्पेन विकृतौ कर्तृनियमः स्याद्यज्ञस्य तद्गुणत्वा- तदभावादितरान्मत्येकस्मिन्नधिकारः स्यात् ॥ ७॥ इनि प्राप्ते,-प्रकरण एव वैश्यानुवादन साप्तदश्यविध्युपपत्ता उत्कपायागा- प्रकृतौ वैश्यनिमित्त साप्तदश्यमध्वरकल्पादौ तु स्वाभाविकमिति त्रया- णामप्यधिकार इति सिद्धान्तः ॥ ७॥ इति श्रीन्यायविन्दी पाध्यायस्य पष्ठ पादः॥६॥ पठाध्यायस्य सप्तमः पादः । विश्वजिति पित्रादीनामदेपत्ताधिकरणम् ॥१॥ स्वदाने सर्वमविशेषात् ॥ १॥ सर्वस्वं ददातीति विश्वजिति श्रुतम् । तत्र स्वशब्दवाच्यस्य पित्रादरपि दानमिति प्राप्ते,-पितृत्वादिरूपस्वत्वस्य त्यागाशक्तेदानयोग्यधनवाच्येवान स्वशब्दस्तेन धनस्यैव दानमिति सिद्धान्तः ।।१।। विश्वजिति महाभूमेरदेयत्वाधिकरणम् ॥ २ ॥ न भूमिः स्यात्सर्वान्प्रत्यविशिष्टत्वात् ।। २ ।। सार्वभौमस्य न महापृथ्वीस्वामित्वं किन्तु दंशपालनं करादानं शामर्न चति राज्यतया संबन्धः अतोऽसौ महापृथिवी माण्डलिकश्च मण्डलं न दद्यात् ॥ २॥ विवजिति अगानिामदेयताधिकरणम् ॥ ॥ अकार्यत्वाच ततः पुनर्विशेषात् ॥३॥ विश्वजित्येव न केसरिणो दहातीनि विहितप्रतिपिद्वत्यात्पक्षेऽश्वदान- मिति प्राप्त, केसरिभिन्नं मर्वस्वमिति पर्युटासान्नेति सिद्धान्त. ॥ ३ ॥ रिमजिति विद्यमानानाम सर्वस्वानां दानाधिकरणम् ॥४॥ नित्पत्वाचानिपर्नास्ति संवन्धः ॥४॥ विमानं सर्व देयं न तदर्यमविद्यमानार्जनमिति मिद्धान्तः ॥ ४॥ ।

·.
अधि.१०]
पष्टाध्यायः।
१२५
विवजिति धर्मापसेवकशदस्यादेयतापिपरणम् ॥ ५॥
शूद्रश्च धर्मशास्त्रत्वात् ।। ५॥
धर्मत सेवा कुर्वाण शूद्रोऽवत्वान्न देय. किन्तु दास एवेति
सिद्धान्त ॥५॥
विभजिनि दधिणाराटे विशमानानामेव सर्वस्वाना देयताविवरणम् ॥६॥
दक्षिणाकाले यत्स्वं तत्मतीयेत तदानसंयोगात् ॥ ६॥
दक्षिणामालात्पूर्व विद्यमानं चोपयोग्य मावित्वेन निश्चितं च
देयमिति प्राप्ते,दक्षिणाकालीनमेव सर्वशन्दार्य इति न देयमिति
सिद्धान्तः॥६॥
विश्वजिति दक्षिणादानोत्तराङ्गानामपदृष्टानाधिकरणम् ॥ ७॥
अशेषत्वात्तदन्तः स्याम॑णो द्रव्यसिद्धित्वात् ॥ ७॥
प्रत्यक्षपचनेन सर्वदानविधानादतिदेशप्राप्तकर्मपलोप इति प्रामे,
प्रधानाधायोगाद्दक्षिणार्थस्यैव सर्वस्य दानं प्रकृती हि इदं में भार्थम्
पद त्वमिद दक्षिणार्थमिनि या वाचनिम्घनविभागाटतो दक्षि-
णार्थस्यैव दानमिति मिदान्त ॥७॥
भार्गणानिरिणमिति सम्पदानाधिकरणम् ॥ ८ ॥
अहर्गणे च तदा स्यात्सर्वेपामविशेषात् ॥ ८॥
अष्टराजगने विश्वजिनामा प्रथमेऽहनि द्वादशानं दक्षिणा गणेषु
द्वादशाहस्यातिदेशादिनि मामे, नामातिदेगारल्यान्मम्वमेव दक्षिणेनि
प्राप्तं, तथापि भूयसा मप्तानामहामनुप्रहाय द्वादशातमेव देयम् । एन
च नन्त्रेण मर्वेशा दक्षिणेनि सिद्धान्त ॥८॥
शिषनिति द्वारयत पनपनापानाधिकारितायिकरणम् ॥ ९॥
विकारः सन्नुभयतो विपात् ॥९॥
माग्य द्वादशगनादनमपि दयमिति प्राप्त,-प्रकृती पक्षे रिदिनमः-
म्यम्यह नियममारिगनातन च योतावता न तृप्येयुरपि सर्वग्नेति
दादामादविरस्यगोम्नदानगति सिद्धान्तः ॥ ९॥
आगने भगतिमिनदो गापानररिपानाधिकरणम ॥१०॥
अपरिमाणे शिष्टम्य संख्यातिपेयातिवान् ॥ १० ॥
आघाने पाहिमहम्रान्तं दयमुस्त्वा मारिमितं देयमिति माया
यदानगुच्यने सानन्तगेनम मापभयानहमिति मिद्धान्त ॥१०॥

·१२६
न्यायविन्दुः।
[पादः ८
इति ह स्माइत्यादिपरएतिपुराकन्पानामर्थताधिकरणम् ॥ ११ ॥
परकृतिपुराकल्पं च मनुष्पवर्मः स्यादर्याय बनुकीर्तनम् ॥ ११ ॥
दर्श इति ६ स्माह बट्कुर्वाणिर्मापानेव मह्यं पचनेत्यस्य विधित्वे
चाणिकर्तृकत्वसंस्तवात्तहोत्राणामैवेति प्राप्ते, वाणिर्तृकत्यस्य स्तुत्यु-
पायत्वारस्तुत्यस्य मापपाकमात्रस्य विधानात्सपामधिकार इति सि-
द्धान्तः । वस्तुतस्त्वयं न विधिः किंतु तदु तथा न कुर्यादारण्यमेवानी-
यादिति विधेरर्थवादः ॥ ११ ॥
सहमसंवरप्सरशन्दस्य सहनदिनपरत्वाधिकरणम् ॥१२॥
सहस्रसंवत्सरं तदायुपामसंभवान्मनुप्येय ॥ १२॥
पञ्चपञ्चाशन स्त्रिवृतः संवत्सराः पञ्चपञ्चाशतः पञ्चदशाः पञ्च-
पञ्चाशनः सप्तदशाः पञ्चपञ्चाशत एकविंशाः विश्वमृजामयनं सह-
संवत्सरमिति । अत्र सहस्रायुपां गन्धर्वादीनामविकारस्याग्न्या-
धभावनासंभवान्मनुष्याणां सहस्रायुष्टस्य रसायनेना'यसंभवात्कुलक-
ल्प कस्यापि समग्रानुष्ठानाभावेन फलायोगादतत्मत्रारम्भादेवैतावदायुः-
कल्पनं मानाभावात्पञ्चपञ्चाशत इति यजमानसंख्या तेन चतुःसंव-
त्सरमिदं सरं सार्धशतद्वयैः क्रियमाणं महसूसंवत्सरमिति । इदमपि
चतुर्विशतिपरमाः सत्रमासीगन्नितिवचनविरुद्धम् । अतः संवत्सर-
शब्द एवाहःपरो मासपरत्वेऽपि आधानादूर्व तावजीवनासंभवादिति
सिद्धान्तः ॥ १२ ॥
इति श्रीन्यायविन्दौ पठाध्यायस्य सप्तमः पादः ॥ ७ ॥
पष्ठाध्यायस्य अष्टमः पादः ।
Eccccotecor-
अनाहिताप्रैव चतुहानहोमाधिकाराधिकरणम ॥१॥
इष्टिपूर्ववादक्रतुशेपो होमः संस्कृतेप्वग्निषु स्याद-
पूर्वोऽप्याघानस्य सर्वशेषत्वात् ॥ १॥
चतुहोतारं प्रयुखीन चतुहर्होत्रामजाकामो जुहुयादिति चतु)तृ-
संक्षामन्त्रैर्जपहोमाः श्रुताः । तत्र होमा आहितामेरैक, एपा ह वा अना-
हिताग्नेरिटिरिति तु जपविषयं जप एव म्नुन्यर्थमिष्टिशब्द इति प्राप्ते,
पचनसाफल्यायानाहिताग्नेरनाधिकागे वचनार्थ इति सिद्धान्तः ॥ १ ॥

·भत्रि.७] पष्टाध्यायः। अनाहितेवग्रिपनहोमाविकरणम् ॥ २॥ उपनयन्नादधीत दोमर्मयोगात् ॥ २॥ उपनयनादलोमा माणवकामौ कार्या इति प्रागुपनयनादाधीन तदर्थ माया चोरहेन । स्नानोत्तरं दारक्रिया नु अपत्याति प्राते,-अविद्रुप आधानासंभाविद्यायाश्योपनयनाधीनत्वाल्लौकिक एवाग्नौ उपनयनहोम इति मिद्वान्तः ॥ २॥ अनाहित नौ स्थपतीयधिकरणम् ॥ ३॥ स्थपतीप्टिः प्रयाजवदग्न्याधेयं प्रयोजयेचादर्थ्याचापटज्येत ॥ ३ ॥ निपादस्थपतीटिराहवतीय एव, तस्याधानविध्यभावेऽपीष्टिरैव तत्प्रयो- जिकेतिपाते, यथामाखमाधानेनाहवनीयोत्पत्तिः, शास्त्रं च ब्राह्मणादि- कर्तृकमेगावानं तदुसादसमिति प्रवीति, नान्यस्त॒मपीत्याहवनीयासम- याटौकिमानायव स्थपतीष्टिरिति मिद्धान्तः ॥ ३॥ अनाहित ग्रावधगिपचारनुष्टानाधिकरणम् ॥४॥ अपकीर्णिपशुश्च तद्वदाधानस्याप्राप्तकालत्वात् ॥ ४ ॥ यो ब्रह्मचार्यबरेित्म नैतं गर्दमं पशुमालभेतेति यागोऽपि लौकिक पानी पायागेन ब्रह्मचर्यभ्रंशममाधानं विना विवाहासंभवात् । अवि. प्रलुत्ग्रहाचयों गृहस्वाश्रममावसदिति वचनादिति सिद्वान्तः ॥ ४ ॥ देवरमणामुदायनशालताधिकरणम् ॥ ॥ उदगयनपूर्वपक्षादः पुण्याहेषु देवानि स्मृतिरूपान्यार्थदर्शनात् ॥५॥ चौलोपनयनादीनि देवानि स्मृतियशादुदगयनादिप्वे ।। ५॥ पिण्यकर्मणामपरपक्षालनाधिररणम् ॥६॥ इतरेषु तु पित्र्याणि ॥ ६ ॥ पिन्याणि तु श्राद्धादीन्यपरपक्षादिष्विति स्पष्टम् ॥ ६ ॥ ज्योतिष्टोमाङ्गयामात्रययोनित्यताधिकरणम् ॥ ७ ॥ यात्रामयणमविद्यमानेऽलोकवत् ॥ ७ ॥ ज्योतिष्टोम द्वादशगनदीक्षितो मृति इन्चतिति द्रव्ययाचनम् अरुणया श्रीणानीति सोमायश्चाविद्यमानद्रव्यसोमास्यैर तद्वतस्तदानर्थक्यादिति प्राप्ते,-अपूर्णस्य तदभावेऽनुत्पत्तनित्यं याञ्चायणविधिरिति सि- .

·१२८
न्यायविन्दुः।
[पादः १
ज्योतिष्टोमादौ पोलतादीनां नित्यताधिकरणम् ॥ ८ ॥
तया मसौपाच्छादनसंज्ञसदोमदेपम् ॥ ८॥
पयो प्रतमिति भक्षः, अनीदग्नीन्विहरति प्रैपः, अहतं वास:
परिधत्त इत्याच्छादनः, यत्पशुर्मायुमक्तेति संज्ञतहोमः, योऽरमान्द्रे-
टीति मन्त्रश्च, मक्षान्तराभावादिनिमित्त एवानुष्ठेय इति प्राप्ते,-पूर्वबद-
पूर्वार्थत्वानिमित्तायवणाच नित्यानीति सिद्धान्तः ॥ ८॥
अपरराने वसस्पानियमाधिकरणम ॥९॥
अनर्थक स्वनित्यं स्यात् ॥९॥
पयोभक्षणेऽनिष्टशङ्कायां तु शेपिविरोधान्न कार्यमिति सिद्धान्तः ॥९॥
छागस्यैवानीपोमीयपगत्वाधिकरणम् ॥ १०॥
पशुचोदनायामनियमोऽविशेषात् ॥ १० ॥
अग्नीपोमीयं पामित्यविशेषश्रुतयः कश्चिदेव ।
छागस्य वपाया
मैदस इति मन्त्रस्तु छागसत्त्वे अनुवादत्वादिति प्राप्ते, छागानियमेऽपि
पशुविधेरविरोधातन्नियम एवेति सिद्धान्तः ॥ १०॥
इति श्रीमत्तत्सद्रामचन्दात्मनभवैवनायकृत न्यायविन्दौ पधाघ्यायस्य
अष्टमः पादोऽध्यायश्च समाप्तः ॥ ६॥
सप्तमाध्यायस्य प्रथमः पादः ।
प्रयाजादिधर्माणामपूर्वप्नपुत्तनाधिकरणम् ॥१॥
श्रुतिप्रमाणत्वाच्छेपाणां मुख्यभेदे ययाधिकारं भावः स्यात् ।। १ ।।
दर्शपूर्णमासादिप्रकरणानाताः प्रयाजादयः सर्वयागार्थाः प्रकरणानुमि-
नवाक्येनावगतस्योद्देश्ययागस्य दर्शादिभिर्विशेषणे वाक्यभेदादिति प्राप्ते,-
कमायेदितीतिकर्तव्यताकाद्वारूपप्रकरणादनवाक्यैकवाक्यतापनप्रधा-
नविधिना तद्विशिष्टापूर्वभावनाविधानोत्तरमङ्गप्रधानयोः पार्टिकान्व-
यानाङ्गानामुपदेशत: कर्मान्तरसंवन्धः किंत्यतिदशादेवेति सिद्धान्तः ।
अतिदशश्च कविदुपदिष्टानामझानां कर्मान्तरे सादृश्याचद्वत्कर्तव्यमिति
विधिः । म च धचित्प्रत्यक्षवचनात् तथा नामधेयात् आनुमानिकवच-
नावति त्रिवियः॥१॥
समानमितरच्छयेनेनेति श्रुत्या यो पेनीपविशेषयमानिदेशाधिकरणम् ॥ २॥
समाने पूर्ववचादुत्पन्नाधिकारः स्यात् ॥ २॥

·अधि. ५)
सप्तमाध्यायः।
१२९.
इयुसंज्ञक एकाहे समानमितरच्छयेनेनेति श्रुतम् । तत्र ज्योतिष्टोमधर्मा-
णामतिदेशाच्छयेन इवहापि प्राप्तेरनुसादोऽयमिति प्राप्त, इतरशब्दस्य
मन्निहितसदृशपरत्वाज्यौतिष्टोमिमाना सन्निहितत्वेऽपि पूर्णताप्रारचा-
मादृश्यात्तत्सदशस्य चलोहितोष्णीपाद इयेनवैशेषिकस्यासन्निहितत्वेऽपि
वचनार्थवत्त्वाय सादृश्यमापरिप्रहेण श्येनवैशेषिक विवि. । यद्वा इतर-
मदनातिदेशप्रासमुद्दिश्य तस्य लोहिताणीपादिविकारः श्येनादतिदि-
श्यते । सोऽय प्रत्यक्षवचनातिदेश इति सिद्धान्त ॥२॥
एनद्रावणानीत्यादिना पचास इवि सार्थवादविध्यतिदेशाधिकरणम् ॥ ३॥
पञ्चसञ्चरेप्ववादातिदेशः सन्निधानात् ॥ ३ ॥
चातुर्मास्येषु एतगाह्मणान्येव पञ्च हवीपीति पैश्वदेरिम्परंगतानामा-
द्याना पञ्चाना हविया यदाह्मणं तद्वारुणप्रयासिरयु पञ्चस्वतिदिष्टम् ।
तन प्राह्मणगन्देन विधायक वाक्यमुच्यते । तत्र प्रधानाक्यस्यातिदेगा-
नुपयोगादद्गनिधीना च प्रधान विधायकवाभावात्प्रधान विध्यर्थनाद एवा-
तिदिश्यत इति प्राप्ते,-अनुविधीनामपि प्रधानसरन्ध्यद्गविधायकरलेन
ग्रहणसंभवात्तेपामप्यतिदेश इति सिद्धान्त ॥३॥
तद्धाक्षण इत्यनेन एक्यपान्दानयो सार्थवादविध्यतिदेशाधिकरणम् ॥ ॥
एककपालैन्द्रामौ च तद्वत् ।। ४ ॥
वैश्वदचे द्यावापृथिन्य एकपालो वरुणप्रघामेषु काय एफक्पाल'
गेन्द्रानो द्वादशम्पालय । तैपामङ्गातिदेशस्तत्सदोष एकरपालदिपु
पूचित् ॥ ४॥
सायमेधे यारणप्रयासिरपालातिदेशाधिकरणम् ॥ ५॥
एककपालानां वैश्वदेविकः प्रकृतिराग्रयणे सर्वहोमापरित्तिदर्श-
नादवभृये च सकृयवदानस्य वचनात् ॥५॥
साक्मेधेषु वैश्वकर्मण एककपाल ऐन्द्रान एकादशकपाल । तर
एतदाह्मण एकरपाल इत्यतिदेशो वैश्वदेवियोग्य, तपाङ्गनाहु-
ल्यादिति प्राप्ते. अग्रतानाचतवमान वाहणतघासिक्योरवेति
सिद्धान्त ॥५॥
इति श्रीन्यायविन्दो सप्तमाध्यापस्य प्रथम पाद ॥ १ ॥

·न्यायविन्दुः ।
[पादः २-३
सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।
रचन्नगदिशब्दम्य मानविशेषार्थताधिकरणम् ॥१॥
सानोऽभिधानशब्देन प्रवृत्तिः स्याद्यथाशिष्टम् ॥ १॥
स्थन्तरादिशब्झे गीतविशिष्टायाभूचि प्रयोगात्तद्वाचीति प्राप्त,-
लाघवाद्विशेषणगीतिमानवाची अतस्तस्या एव च कयतीपु रथन्तरं गा-
यतीत्यतिदेश इति सिद्वान्तः ॥ १॥
इति श्रीन्यायचिंदी सप्तमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ २ ॥
सप्तमाध्यायस्य तृतीयः पादः।
भग्रिहोत्रादिनामा धर्मातिदेशाधिकरणम् ॥१॥
उक्तं क्रियाभिधानं तच्छुतावन्या विधिप्रदेशः स्यात् ।। १ ।।
मासममिहोनं जुहोतीत्यग्निहोत्रशब्दस्य नित्यमासानिहोत्रसाधार-
ण्यात् गौणत्वामावेन नातिदेशकत्वमिति प्राप्ते,-नित्यामिहोन एवाग्नि-
देवत्यत्वेन अनत्यादन्यत्र तदनवगमाद्रीण्येव । सा च सादृश्यनिमित्तेत्य-
विदेशः कल्प्यत इति सिद्वान्तः ।।१।।
प्रायणीयतिमामा धर्मानतिर्दशाधिकरणम् ॥ २ ॥
अपि वा सत्रकर्मणि गुणापा श्रुतिः स्यात् ।। २ ।।
द्वादशाहिकप्रथमाहर्वाचकः प्रायणीयशब्दो गवामयनप्रयमेऽहनि गौण
इत्य निर्देश प्राप्ने,-प्राथायेन निमिचेन प्रायणीयपदस्य तत्रापि शत्तत्वेन
गौण्यभावान्नातिदेश इति सिद्धान्तः ॥ २॥
सपृष्टशम्देन पणां हानामतिदेणाधिकरणम ॥३॥
विश्वजिति सर्पपृष्टे तत्पूर्वकत्वात् ज्योतिष्टोमिकानि
पृष्ठानि अस्ति च पृष्ठशब्दः ॥ ३ ॥
विश्वजित्मपृष्ठ इति ज्योतिष्टोमानिदेशप्रामादिन्द्रादिनीनचतुष्ट-
यानुवादः । तेपु सप्तदमानि पृष्टानीनि नगदप्रयोगान । अथ वा पर-
द्रयन्तगालोयोग्य पृष्टशब्दोऽन्यत्र गाणानन शिपम्पन प्राप्तयोः मर्य
समुपयो विधीयत नि प्राप्ते,-याइयमगदम्य इयोरमभवासाहित
फानां पण पृष्टानां पचनादानिश नि मिद्वान्तः ॥३॥
যখাসা দিবাসিয়াবিগে।।
तथावभूयः सोपान ॥1॥

·अधि.९] मनमाध्यायः। १३१ । वरुणप्रयासे यारण्या निष्कामेन नुश्वावमृथं यन्तीत्यवभूयशब्द- नापां व्युन्सेकं दर्शपूर्णमासानिदेशप्राप्तमनूद्य तत्र तुपनिष्कासविधिरिति प्राप्ते, अवभृथशब्दस्य तत्परत्वे मानाभावाद्यन्तीनिविहितकर्मान्तरऽव- भृयशब्दो गौण इति मुख्यावमुथवर्मा निदेश इति सिद्धान्तः ॥ ४ ॥ वारणप्रयासिकादभूषस्य दुपनिष्कासद्वन्यात्वाधिकरणम् ॥५॥ द्रव्यादेशे तद्रव्यः थुत्तिसंयोगात्पुरोडाशत्त्वनादेशे तत्प्रकृतित्वात ॥५॥ पतञ्च कर्मान्तरमतिदेगान् पुरोडाराद्रव्यकमिति प्राप्ते, अपूर्वकर्म- विधावनेकविधिसंभवात्तुपनिष्कासाभ्यां पुरोडागवाधो वचनादिति सिद्धान्तः ॥ ५ ॥ वैष्णवन्दादातिय्यायां धर्मानतिदेशाधिकरणम् ॥ ६॥ गुणविधिस्तु न गृहीयात्समत्वात् ।। ६ ।। राजसूये वैष्णवत्रिरुपालतत्र वैष्णवशब्द आविष्यागतवैष्णवनर- कपालधर्माणामतिदेशक इति प्राप्ते,-विष्णुदेवतास्त्वेन मुख्यत्यावीण्य- मावान्नातिदकत्वमिति सिद्धान्तः ॥६॥ निर्मथ्यादिशदैमानतिदेशाधिकरणम ॥ ७ ॥ निर्मथ्यादिषु चैवम् ।। ७ ॥ निमन्ध्येनेष्टकाः पचन्ति, बर्दिया यूपावटमनम्नृणाति, आज्येन यूप- मनतीत्यादी वहिराज्यनिर्मन्यादाः पाशुकनिर्मन्थ्य-दानिकबहिरा- ज्य-धर्माविदेशकाः । अन्यथा धर्मालाभादितियाङ्कायां लोकतोऽपि मन्य- नादिप्रकारलाभान गौणत्वमिनि सिद्धान्तः ॥ ७ ॥ द्वयो. प्रणयन्तीत्पनन सोमिकधमाननिदेशाधिकरणम ॥ ८ ॥ सौमिकं तु प्रणयनमवाच्यं हीतरत् ॥८॥ चातुर्मास्यपु द्वयोः प्रणयन्ति तामाहाभ्यामनीति । इद प्रणयनं सौ- मिकधमकमुच्यने, प्राकृतपरत्वे आनर्थश्यादिनि मामे, लक्षणायां माना- भायात्राकृतानुवाद एव । स च द्वाभ्यामती पथवादार्थः । द्वयोवन चतुष्विति परिमंग्यायां दोपत्र्यापत्तेरिति मिद्धान्तः॥८॥ इयोः प्रणयन्तीत्यनेन मध्यमपोईयो प्रणपनाधिशरणम् ॥९॥ प्रथमोत्तमयोः प्रणयनमुत्तरवैदिप्रतिपेयात् ।। ९॥ द्वयोरित्यनियमः, अथवा प्रथमोत्तमयोः न वैश्वदेवे उत्तग्वेदिमुपर- ·“१३२ न्यायबिन्दुः। [पादः ३ । पन्ति न शुनासीरीय इत्युत्तरवेदिनिपेधस्य प्रसक्तिपूर्वकत्वेन तस्याश्च प्रणयनाङ्गनया प्रथमोत्तमयोः प्रणयनज्ञापकत्वादिति प्राप्ते, गत्यर्थवादा- मध्यमयोरेव तत्रैवोरुसंरतवात्-ऊरू वा एतद्यज्ञस्य यद्वरुणप्रयासाः साकमेधाश्चेति । एतदेवार्थवादप्रयोजनम् । प्रणयनानुवादश्च तत्रोत्तरवैद्या- मग्निं निदधातीति गुणार्थः । मध्यमयोः प्रणयनमिति तत्रैवोत्तरवेदिः । न वैश्वदेव इति तु उपात्र चपन्तीति वचनान्तरेण विहितोचरवंदेः प्रथमो- त्तमयोः प्रतिषेधार्थमिति भाष्यकारः । वार्तिककृत्तु नैतन्मन्यते विध्यभावे अर्थवादासंभवाद्वाक्यान्तरेण विहितोत्तरवेदेः सर्वत्र प्रसते तदुपसंहारा- योगान्न वैश्वदेव इति प्रथमोत्तमपर्युदासेन मध्यमयोरेव सव्यवस्थिती द्वयोः प्रणयन्तीत्यस्य धैयर्थ्यात् । तस्मादेकमेवाधिकरणमेवं वर्णनीयम् । प्राप्तप्रणयनानुवादे आनर्थक्यालझणया सौमिकं प्रणयनमुच्यते । एवं चोत्तरवेदिप्रतिपेवसंगतिः न वैश्वदेव इति । उपाति त्ववान्तरप्रकरणेन वरुणप्रघासमात्रविषयमिति न प्रथमोत्तमयोस्तत्प्रसक्तिः । एवं च प्रथमो- तमयोः सौमिकं प्रणयनं पर्युदस्तोत्तरवेदिकं विधीयत इति प्राप्ते,-प्रणय- न्तीत्यस्य सौमिकानभिधायकत्वादाहवनीयान् द्वावग्नी प्रणयत इति वचनैकार्थ्यात्माकृतप्रणयनोत्तरकालमाहवनीयादग्न्यन्तरस्य प्रणयनमपूर्व पशुवन्धवद्विधीयते । तच्च गत्यर्थवावशान्मध्यमयोः । उत्तरवेदिनिपेधस्तु उपात्र वपन्तीत्यस्य सामान्यविषयस्य पर्युदासार्थ इति सिद्धान्तः ॥९॥ स्वरसामादिशब्दाना धर्मातिदेशफवाधिकरणम् ॥१०॥ स्वरसामैककपालामिक्षं च लिङ्गदर्शनात् ।। १० ।। पृष्ठयः पडहो द्वौ स्वरसामानाविति स्वरसामशब्दो गुणविधियाद्वैष्णाद- शब्दयन्न गावामयनिकस्वरसामातिदेशकः, एवमककालामिक्षाशब्दावपी- ति प्राप्ते,-लिङ्गदर्शनादतिदेशकत्वमिति सिद्वान्तः ॥ १०॥ घासादिशन्दानां जातिनिमित्तकायाधिकरणम् ॥११॥ चर्मजे कर्मयूपवत् ॥ ११॥ वासो ददाति, अनो ददातीति वासःशब्दस्य वाननियानिमित्तत्वा- सैव दानाङ्गता विधीयते, एवं सक्षणक्रियापि, तस्मात्साऽनुष्ठेया दानं कुर्वतेति प्राप्ते, जातिवाचित्वान्न क्रियातिदेशकत्वमिति सिद्धान्तः ॥११॥ गधिरा टौकिकाग्रेरपनिधानाधिकरणम् ॥ १३॥ विशये लौकिकं स्पात्सर्वार्थत्वान्न वैदिकमर्थनिर्देशाव ॥ १२ ॥ . - ·अधि. २] सप्तमाध्यायः। अग्निमुपनिधाय स्तुत्रीनेत्यत्र अमिराहनीय इति प्राप्ते,-अमिमात्रा- भिधानान्न संस्कृतीपादानमिति सिद्धान्तः ॥ १२ ॥ उपथयो यूप इत्यादौ यूपसदस्य संस्काराप्रपोज्यत्साधिकरणम् ॥ १३॥ संस्कृतं स्यात्तच्छन्दत्वात् ॥ १३ ॥ उपायो यूपो भवत्रीत्यर्थवादः छेदनादिनिमित्तो न स्वातिदेगिक इति सिद्धान्तः।। १३ ॥ पृष्ठम्पतिधत इत्यादी शब्दस्य अगदम्पवाचिताधिकरणम् ॥१४॥ कर्मणः पृष्ठशब्दः स्याचथाभूतोपदेशात् ॥ १४ ॥ अग्नौ पृष्टैरुपतिष्ठत इत्यनामिसमीप तिष्ठन् पृष्ठसदृशः कर्मभिः कुर्या- दिल्यपूर्वकर्मविधानमिति प्राप्ते,-पृष्ठसाधनै रथन्तरादिभिरग्निसमीपे स्थित्वा तमभिदध्यादित्यभिधानविधानम् ' उपान्मन्त्रकरणे' इति स्मृते- रित्ति सिद्धान्तः ॥ १४॥ इति श्रीपापविन्दो सप्तप्राध्यायस्य तृतीय पादः ॥ ३ ॥ सप्तमाध्यापस्य चतुर्थः पादः ॥ ४ ॥ . सौय चरी इतिकर्तव्यतावायाधिकरणम् ॥१॥ इतिकर्तव्यताविधेर्यजतेः पूर्ववत्वम् ।।१।। सौर्य चरमित्यादारितिकर्तव्यताकालायां लौकिकस्थालीयाकादीति- कर्तव्यता ग्राह्या । दर्शादिगताया वैदिक्या अन्यसंबन्धित्वेनासंभवा- दिति प्राप्ते, वैदिकत्वेनौपचद्रन्यकत्वादिसादृश्येन चोपस्थिता दर्शादीति- कर्तन्यतैव प्रकृतिवच्छन्देन कल्पितेनादितिश्यते प्रतिवत्सोयण कुर्या- दिति नतु लौकिकीति सिद्धान्तः ॥ १॥ गवामयने ऐकाहिये तिकर्तव्यतादधानाधिकरणम् ॥ २॥ द्वादशादिकपदर्गणे तत्मकृतित्वादेकाहिकमधिकागमा- तदाख्यं स्यादेकाहवत् ॥ २॥ गवामयने ज्योतिगीरित्यादिसंज्ञकयागेयु गणेषु द्वादशाहस्येति द्वाद- शाहेतिकर्तव्यता, नाना च ज्योतिराधेकाहगता चाविरोध क्रियते विरो- धे त्वानुमानिकाचिदेशो बलरान् प्रयोगराक्यगत्वान् तत्रैव हि फलसंव- न्यादितिकर्वव्यताकाहा न च तर नाम श्रूयन इवि प्राने, नानः प्रत्य-

·१३४
न्यायविन्दुः।
[पादः १
क्षत्वान्न तद्विरोधेऽनुमानम् । प्रयोगवाक्यं चोत्पत्तिवाक्यालोचननैव प्रव-
तत इति तद्गतनानोपस्थितेतिकर्तव्यतैव वलवतीति सिद्धान्तः ॥ २॥
इनि श्रीमत्तत्सद्रामचन्दात्मजमवैशनायकन न्यायचिन्दी सप्तमाध्यायस्य
चतुर्थः पादोऽध्यापथ समातः॥४॥
अष्टमाध्यायस्य प्रथमः पादः
विशेपातिदेशप्रतिमाधिकरणम् ॥१॥
अथ विशेषलक्षणम् ॥ १॥
एकस्मिन् कर्मण्यग्निहोत्राद्यनेकातिदेशात्तत्तदितिकर्त्तव्यताया वि.
कल्प प्रामे,-नियमेनकस्यैवैकनेतिकर्तव्यता अन्ययाऽव्यवस्थापत्तेरिति
सिद्धान्तः॥१॥
विशेषकर्मणो धर्मातिदेशाधिकरणम ॥३॥
यस्य लिङ्गमर्थसंयोगादभिधानवत् ॥ २ ॥
नियमे कारणमुच्यते । यस्य कर्मणो लिङ्ग चिह्न शब्दगतमर्थगतं वा
यत्र विकृती दृश्यते तस्य तत्रातिदेशः । यथोपधद्रव्यकत्वात्तद्धितेन
देवतोक्तेराग्नेयस्य सौर्य, तथाऽनेकदेवतेप्वप्नीपोमीयेन्द्रामयोः, आज्य-
द्रव्यकपूपांगुयाजस्य, पयोध्यादिषु देवपशौ च सान्नाय्यस्य, पश्चन्त-
रेयु देशस्य, ऐकादशिनेषु मुत्याकालत्वात्सवनीयस्य, पशुगणान्तरेप्दै-
कादशिनस्य, अव्यक्तदेवतेषु सोमस्य, अगणेषु सत्रेषु अहीनेषु च
द्वादशाहस्य, संवत्सरादिपु गवामयनस्येत्यादि वोध्यमिति ॥ २॥
सोमे ऐष्टिाधर्मानतिदेशाधिकरणम् ॥ ३ ॥
प्रत्तत्वादिष्टेः सोमे प्रवृत्तिः स्यात् ।। ३
सोमे इष्टिपशुपु दौतिकर्तव्यताया उपस्थिनेः सोमेऽपि तदन्वयश-
कायामभिपवादिसन्निपत्योपकारकाङ्गनिराकाङ्गत्वान्न सोमे सदन्वयः ।
तस्यैकशतं प्रयाजानुयाजा इति तु दीक्षाघद्गद्वारकसंवन्धानुवाद इति
सिद्धान्तः॥३॥
ऐन्द्रामाझे ऐष्टिकधर्मातिदेगापिकरणम् ॥ ५॥
इष्टिषु दर्शपूर्णमासयोः प्रवृत्तिः स्यात् ॥ ४ ॥
अग्रीयोमीयपशी दाशंगणमासिकपातिदेणाधिकरणम् ॥5॥
पशी च लिङ्गदर्शनात् ॥५॥

·अधि. १४]
अष्टमाध्यायः।
१३५
"
परन्तरेणु अग्नीषोमीपधांतिदेशाधिकरणम् ॥ ६॥
देशस्य चेतरेषु ॥६॥
ऐकादशिनपयौ सपनपातिदेगाधिकरणम् ॥७॥
ऐकादशिनेषु सौत्यस्य द्वैरशन्यस्य दर्शनात् ॥ ७ ॥
पशुगणे ऐकादशिनपातिदेशाधिकरणम् ॥ ८॥
तत्सत्तिर्गणेपु स्यात्मतिपशु यूपदर्शनात् ।। ८॥
अध्यक्यतो सौमिश्यमांतिदेशाधिकरणम् ॥९॥
अव्यक्तास तु सोमस्य ॥९॥
भहर्गणेषु द्वादशादियधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥1॥
गणेषु द्वादशाहस्य ॥१०॥
सबरसरसवे गावमपनियमातिदेशाधिकरणम् ॥ १९॥
गन्यस्य च तदादिषु ॥११॥
एतानि सूनाण्युक्तानि गव्यस्य गवामयनस्यामिद्धान्त ॥४-११॥
निकायिनामुत्तर पूर्वनिवायियातिदेशाधिकरणम् ॥ १२ ॥
निकायिनां पूर्वस्योत्तरेषु प्रतिः स्यात् ।। १२ ।।
साहना साधरना इत्येकनान्ना युगपदुपरम्य पश्चात्क्रमेण विहिता
यागा निकाथिन । तेप्वेकसमूहबतित्वमेक्नामत्व चावान्तरमादृश्यमस्ती-
ति पूर्वस्योत्तरेषु विष्यन्तो न तु सोमस्यनि ।। १२ ।।
फलादीनामनतिदेशाधिकरणम् ॥१३॥
कर्मणस्त्वपत्तित्वात्फलनियमकसमुदायस्या-
नन्वयस्तद्वन्धनत्वात् ॥ १३ ॥
स्वर्गयावनीवनियमवर्गकामाग्न्येयादिसमुदायाना प्रधानत्वेन कर्मा-
नसन्चान्न विनावतिदेश इति सिद्धान्त ॥ १३ ॥
गुणकामतो गोदोहनादौनामनतिदेशाधिररणम् ॥१४॥
गुणकामेवानितत्वात्पतिः स्यात् ॥ १४ ॥
गोदोहनेन पशुकामस्येत्यादिफार्थगुणाना गोदोदनादीना प्रणयन-
द्वारा विकृतो प्रवृत्ति तथा तसव्यापीति ग्रामे, मर्याना त्वेष
प्रमत्यनवानातिदेश । प्रणयन तु चमसेनैव भवति स्वेच्या गोदो-
हनेन सद्वावायोगापूर्णमासापूर्वसाधनप्रणयनस्यैवाश्रयत्वेन विकृती
तदमानाय न गुणपलप्रवृत्तिरिति सिद्धान्त ॥ १४ ॥

·न्यायविन्दुः।
[पादः २
सौर्य चरावभिमनदयस्य विकल्पाधिकरणम् ॥१५॥
एककर्मणि विकल्पोऽविभागो हि चोदनैकत्वात् ॥ १५ ॥
आग्नेयविकारे सौयें चतुर्होत्रा पौर्णमासीमाभिमशेत्पञ्चहोत्रा अमा-
वास्यायामिति प्रकृतिवद्यवस्थेति प्रास, हविरन्तरानुरोधेन प्रकृतावार्षिकी
व्यवस्था न तु शास्त्रार्थः । समुदायद्वयेऽप्याग्नेयसत्त्वेन समुदायकृतव्यव-
स्थायाःशास्त्रीयाया असंभवात्तस्माद्विकृतावत्र्यवस्थैवेति सिद्धान्तः ||१५||
सौर्य आग्नेयधर्मानिदेशाधिकरणम् ॥ १६ ॥
लिङ्गसाधारण्याद्विकल्पः स्यात् ।। १६ ।।
इष्टिपु पण्णामाग्नेयादीनामनियमेनातिदेश इति प्राप्ते,-एक्दैवत्यासु
आग्नेयस्यानेकदैवत्यास्वग्नीपोमीयन्द्रामयोः आज्यादिद्रव्य पूपांशुयाजादे-
रिति नियमः सादृश्यविशेषादिति सिद्धान्तः ॥ १६ ॥
हविदेवतयोप्रितिपत्तो हविःसामान्यस्य बलीपस्त्वाधिकरणम ॥१७॥
विप्रतिपत्ती हविषा नियम्येत कर्मणस्तदुपाख्यत्वात् ॥ १७ ॥
ऐन्द्रपुगडाशे आग्नेये च पयसि मुख्यत्वप्राधान्याभ्यां देवतासार-
श्यात्सान्नाय्यस्यौपधस्य चातिदेश इति प्राप्ते, त्यज्यमानत्वेन हविषः
कर्मप्रत्यासत्तेस्तत्सादृश्यादेवातिदेशः, देवता तु प्रातिपदिकार्थतया मुख्या.
ऽपि बहिरङ्गं प्राधान्यं तु नास्त्येव यागगुणत्वात्, औषधे सान्नाय्य-
धर्माणां सान्नाय्ये चौपधधर्माणामसंभवाच्च । अतो हविःसाम्यं वलयदिति
सिद्धान्तः ।। १७ ॥
तकृष्णहिरण्ये औषधधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥१८॥
हिरण्यमाज्यधर्मस्तेजस्त्वात् ॥ १८॥
कृष्णलचरौ दीतिमत्त्वसाम्यादाज्यातिदेशे प्राप्ते,-विविक्तावयवत्वाच-
रुशब्दाचौपधातिदेश इति सिद्धान्तः ॥ १८ ॥
मपूरके टपाथ्याजीयाग्यधातिदेशाधिकरणम् ॥ १९॥
मधूदके द्रवत्वसामान्यात्पयोविकारः स्यात् ।। १९ ।।
चित्रेष्ठौ मधूदुकयोः स्वाभाविकद्रवत्वात्ययोविध्यन्तप्राप्ती वर्णसाम्या-
विम्यादाग्यविध्यन्त इति सिद्धान्तः ॥ १९॥
इति श्रीन्यायविन्दो अष्टमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥१॥

·अपि.६]
अपमाध्यायः।
१३७
अष्टमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ।
याजिनसावामण्पोरेटिकधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥१॥
वानिने सोमपूर्वत्वं सौगामण्यां च ग्रहेषु ताच्यात् ॥ १॥
चाजिने सौनामणिप्रहेपुच सोमातिदेशः । सोमो वै वाजिनं सुरा
मोम इति गौणप्रयोगादिति प्राप्त,-अर्थवादस्याविधायकत्वाद्वाजिने
पयोरिष्यन्तः सुराग्रहेषु चौपधविध्यन्त इनि मिद्धान्तः ॥१॥
पशी सामाप्यपमानिदेशाधिकरणम् ॥ २॥
पशुः पुरोटाशविकारः स्यादेवतासामान्यात् ॥ २॥
अग्नीपोमीयपशी देवतामाभ्यादग्नीपोमीयपुगेडाशविष्यन्तप्राप्तौ पशु-
प्रभनत्वसाम्याविश्यात्सान्नायरिध्यन्त इति सिद्धान्तः ॥२॥
पणे पयोधमांतिदेवाधिकरणम् ॥ ३ ॥
दनः स्यान्मूर्तिसामान्यात् ॥ ३ ॥
घनत्वान इति प्राप्ते, साक्षात्पशुप्रभरत्वात्पयस एवेति सिद्धान्तः ॥शा
आमिटाया पपोषातिदेशाधिकरणम् ॥४॥
आमिसोमयभाव्यन्वादुमयविकारः स्यात् ॥ ४॥
आमिनोमयजन्यत्वादुभयविकार, धन गाद्वा दधिविकार इति प्राप्ते,-
तमे पयमीति वाक्ये पयस एव प्राधान्यानदेवामिक्षा अत. पयोविकार-
समेति मिद्धान्तः ॥४॥
द्वारा सत्राहीनयो यवस्थया धर्मातिदेशाधिकरणम् ॥५॥
मत्रमहीनश्च द्वादशाहस्तस्योभयया प्रतिरककात् ॥५॥
समाग्येष्वर्गणेपु मरम्पद्वादगाहातिदेशः अहीनेषु तु अधीनस्येति
मिद्वान्तः॥५॥
पदयराशि समयमांतिदेशाधिकरणम् ॥ ६॥
अन्यतरतोऽतिरामवासश्चदशरारस्पाहीनत्वं कुण्डपायिनाम-
पनस्य च तदतेप्वहीनत्वदर्शनात् ॥ ६ ॥
पश्चदशरात्रस्य कुण्ड गयिनामयनस्य चामनोपायचोदनात्सत्रका.
महानानन्याय सत्रत्वमेव न त्वन्नेऽभिगमत्वमाणाहीनत्वम् । अत: सत्र-
विष्यन्न गति सिद्धान्तः ॥ ६ ॥
निभायापरिन्दो भष्टमापापम्पनीय: पार ॥१॥

·१३८ न्यायविन्दुः। [पादः४ अष्टमाध्यायस्य तृतीयः पादः । चिदैवते आगावैष्णवदैवते च क्रमेणायानीपोमीयधर्मातिदेशाधिकरणम् ॥१॥ हविर्गणे परमुत्तरस्य देशसामान्यात् ।। १ ।। आमावैष्णवमेकादशकपालं निर्वपदमिचरन् सरस्वत्याज्यभागा वाई- स्पत्यं चरुमित्यत्र प्रथमे प्रयमस्यामेयस्य तृतीयेऽनीपोमीयस्य स्थानसा- म्यादतिदेशप्राप्ती एकानेकदेववत्वाभ्यां प्रथमतृतीययोस्तृतीयप्रथमवि- ध्यन्त इति सिद्धान्तः स्थानक्यस्य वहिरङ्गत्वेन दुर्बलत्वात् ॥ १ ॥ जनकसप्तराधीयरित्स्वहस द्वादशाहपातिदेशाधिकरणम् ॥ २॥ गणचोदनायां यस्य लिङ्गं तदात्तिः प्रतीयेताग्नेयवत् ।। २॥ जनकसतराने चत्वारि त्रिवृत्यहान्यग्निष्टोममुखानीति श्रुतं तत्र पाठिनद्यानिवृत्वसाम्येन प्रवृत्तिरिति प्रा-चतुर्णामपि पृष्ठथाना- माद्यानां चतुर्पा संघातसाम्यात्प्रवृत्तिः अत एवाग्निष्टोममुखानीति युक्तम् । अन्यथा सर्वेपाममिष्टोमत्वं स्यात् पाप्टिकस्यान्वयस्य वथात्वादिति मिद्धान्तः ॥२॥ पशिदाने पहहयातिदेशाधिकरणम् ॥ ३ ॥ कालाभ्यासे च वादरिः कर्मभेदात् ॥ ३ ॥ पत्रिंशद्रात्रे पाहा भवन्ति चत्वारो भवन्तीति चतुर्विशतिरहानि वि. धीयन्ते । तत्र च गणत्वसाम्याहादशाहगतदशरात्रविध्यन्तप्राप्तौ चतुर्वि- शतिगणस्याशाब्दत्वात्पडहानां च प्रत्यक्षश्रुतेस्तद्विघ्यन्त एवेति सि. द्वान्तः ॥३॥ संस्थागणेषु वारणाहिकपमातिदेशाधिकरणम् ॥ ४ ॥ संस्थागणेषु तदभ्यासः मतीयेत कृतलक्षणग्रहणात् ॥ ४॥ गतोरण्यं भवतीत्यादावुस्थ्यादिशब्दानां ज्योतिष्टोमनामत्वात्तदनुवा- दन शतावृत्तिविधिरिति प्रामे, संस्थावाचकत्वान्न अत्यनुवादः किंतु संस्त्यासंस्योभयविशिष्टापूर्वकर्मविधिः प्रकरणान्तरात् । अतो गणरूप- खाडादशाहविष्यन्त इति सिद्धान्तः॥४॥ शतोरध्या ज्योतिटोमात्र स्तोगेश्यापिकरणम् ॥६॥ गणादुपचयस्तरकृतित्वात् ॥ ५॥ मतोपये द्वादनाहिकदागवावृत्तिः । सम्मिश्च प्रथमतामयोरप्रि- ·मषि.२] अष्टमाध्यायः। १३९ टोमसंस्था । इह तुध्यसंस्थाया औपदेशिकत्वादमिष्टोमस्तो गोत्तरमुक्थ्य- विद्धिः । तत्रागम्यमाने पूरभ्यस्तोनेषु द्वादशाहिकोक्थ्यविध्यन्त इति प्राप्ते,-ज्योतिष्टोम एवोक्थ्यवोपदेशात्तद्विकारत्नमेन न तु द्वादशाहि- कविकारत्वम् हि मियुको भिनुकान्तर याचते इति न्यायादिति सिद्धान्त !!५॥ गापत्रमेतदरित्यत्रोत्पत्तिगायत्रीणामागमाधिकरणम ॥६॥ गायत्रीपु माकृतीनामवच्छेदः प्रकृत्पधिकारात्संख्यात्वा- दमिष्टोमवदव्यतिरेकाचदाख्यत्वम् ॥६॥ बृहस्पतिसो गायत्रमेतदहरिति छन्दान्तरव्युदासेन गायत्री नियता। तर मारतीप्वातिदेशमामास्वझरलोपेन गायनीछन्दः संपादनमिति प्राप्ते, गायत्रीशदस्य संख्यान्वितत्रिपादृग्वाचित्वादुत्पत्तिगाय येवानेया इति सिद्धान्त ॥६॥ इति श्रीपापविदो अष्टमाध्यापस्य कृतीय पाद ॥३॥ अष्टमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । : दाहोमदस्य पमनामधेयताधिकरणम् ॥१॥ दर्विहोमो यज्ञाभिधानं होमसंयोगात् ॥ १॥ यदेक्या जुद्वयाविहोम कुर्यादिति दर्विहोमशदो जुहोतिचोदना. चोदिताना फर्मणा नामधेयं न तु दम्पिगुणनिधि शाखान्तरप्रामत्वा. दिति सिद्धान्तः ॥ १॥ दहोमपदस्पापूर्वतापिपरणम् ॥ ३॥ तस्मिन्सोमः प्रवर्तताव्यक्तत्वात् ।। २।। दपिहोमेष्वव्यगत्वेन सोमस्य, होमत्यविशेषादमिहोनादेर्या वि. ध्यन्तमानौ,मनिपत्योपफारफारसामन्यानिगाहवयाभूवमेवेनि सिद्धान्त ॥२॥ इति भीमसामपन्दामनमोपनापते पापविगी भामाण्यापस्य भर पाशेम्पाप माता ·१४० न्यायविन्दुः। [पादः १ नवमाध्यायस्य प्रथमः पादः। अग्निहोत्रादियुक्तधमांणामपूर्वप्रयुक्तताधिकरणम् ॥१॥ यज्ञकर्मप्रधानं तद्धि चोदनाभूतं तस्य द्रव्येषु संस्कार- स्तत्प्रयुक्तस्तदर्थत्वात् ।। १॥ अवघातादीनां ब्रह्मादिद्वाराऽपूर्वार्थत्वात् द्वाराभावेन नीवारादिषु नोह इति प्राप्ते,-अपूर्वसाधनत्वेनैव ब्रीह्यादीनां द्वारत्वादपूर्वसाधनत्वस्य च विकृती नीवारादिष्वपि सत्त्वात्तद्वारा प्रकृतिवदपूर्वोपकारकत्वस्याति- देशावगतत्वादूसिद्धिः। एवं प्रोक्षिताभ्यामुलूखलमुसलाभ्यामवहन्तीति प्रोक्षणस्य नखनिर्भिन्नचरौ नखेपूहः । एवमगन्मः सुवरित्यादिस्वर्गप्रका• शकमन्त्रस्यान्यफलायां विकृतावूह इति सिद्धान्तः ॥ १॥ प्रोक्षणस्यायपूर्वप्रपुराताधिकरणम स्वरस्य दीक्षणीयापूर्वप्रयुक्तत्वं च ॥३॥ संस्कारे युज्यमानानां तादात्तत्प्रयुक्तं स्यात् ॥ २ ॥ प्रोक्षिताभ्यामुलूखलमुसलाभ्यामित्यत्र प्रोक्षणस्योलूखलादिद्वाराऽव. पातार्थत्वान्नखनिर्मिनचरी च तदभावादनूहप्राप्तौ,-प्रोक्षणं विनाप्यवघा. तसिद्धेस्तण्डुलनिर्वृत्तिप्रणाड्या यदपूर्वसाधनत्वं तेनैव रूपेणावघातस्य द्वारत्वात्तस्य च नखविदलनेऽपि सत्त्वादूह इति सिद्धान्त: पूर्वोक्त एव प्रपञ्चितः । एवं वा यावत्या वाचा कामयीत तावत्या दीक्षणीयायामनु. ध्यादिति श्रुतः स्वरविशेषस्तु दीक्षणीयापूर्वप्रयुक्त एव सन्निहितत्वात् । ज्योतिष्टोमापूर्वस्य विप्रकृष्टत्वान्न तत्प्रयुक्त इत्यपि ज्ञेयम् ॥ २॥ फलदेवतासंबधर्माणामप्यपूर्वप्राक्तताधिकरणम् ॥३॥ फलदेवतयोश्च ॥ ३ ॥ सौर्यादिविकृतावगन्मः मुव इति स्थाने आन्म ब्रह्मवर्चसमित्यूहः । अप्रेरहमुनितिमनूजेषमिति मन्त्रे च सूर्यस्यामित्यूहः, फटदेवताप्रका- शनद्वारा ऋत्यपूर्वोपयोगादिति स्पष्टम् ॥ ३॥ धर्माणामदेवताप्रपक्षताधिकरणम् ॥४॥ देवता या प्रयोजयेदतिथिवद्भोजनस्य तदर्थत्वात् ॥ ४॥ यागेनाराधिता देवता फलप्रदेवि सेव प्रधानं यागस्तदयों भोजनमि. पातिध्यर्थम् । एवं च देवताप्रसादादेव कालान्तरेऽपि फलसिद्धेर्नापूर्व- कल्पनेति प्रामे, देवतासाघ्यत्वेन पालभायनाकरणत्वेन च याग एवं ·१४१ अवि.८] नवमाध्यायः॥ प्रधानं भोजनं तु दृष्टवगादतिघ्यर्थम् । तत्रापि फल भोजनादेव न त्वतिम्नस्यासामर्थ्यान् । देतायावाभोक्तृत्वान्न प्रसादसंभव । अर्थ- वादानामम्वार्थपरत्वान् । म्तोकमण्डूकादीनामपिदेवतात्वदर्शनान् । तम्मा- धागादेवापूनद्वारा फलमिति सिद्धान्त ॥ ४ ॥ प्रोक्षणादीनाम पूर्वप्रपुततापिकरणम् ॥६॥ द्रव्यसंरयाहेतुसमुदायं वा श्रुतिसंयोगात् ॥५॥ वीहीनित्यादिश्रुविरलादीद्यादिस्वम्पार्या एप प्रोक्षणादय न तु दुर्बलप्रकग्नापूर्वार्या इति प्राप्ते, एव सत्यानर्थक्याटपूसाधनत्वेनैव प्रोमणाद्यन्वय इति मिद्धान्त । तेन यवनीवारादिष्वपि प्रोक्षणा- दय ॥५॥ अनिष्टोमे उपाशत्वम्प प्राचीनपदार्थप्रयुक्ततापिकरणम् ॥ ६ ॥ देशसंवद्धमुपांशुत्वं तेषां स्यातिनिर्देशात्तस्य च तत्र भावात् ॥६॥ ज्योतिष्टोमे मरा वा एपा यज्ञस्य नुम्माद्यत्किचित्राचीनमानीपोमीया. तेनोपाशु चरन्तीति श्रुतम् । सरा छद्मगति । इदमुपाशुत्वमग्नीपोमीय. प्रास्तयनप्राग्भागधर्म यज्ञस्य प्राचीनमित्यन्वयात्। अतो विकृतौ तन्नागा रम्मकेप्रास्तऽपि पदार्थ कहितव्यमिति प्राप्ते,-यज्ञशब्दस्य त्सराशन्द- विशेषणव न तु प्राचीनमित्यस्य व्यवधानान् । यत्किंचिदित्यस्याने- कार्थत्वास अग्नीपोमीयप्राग्वर्तिनामङ्गानामेवोपाशुत्व धर्म । तेन विकृत तानमारते पदार्थे नोहितन्यमिति सिद्धान्त ॥ ६ ॥ इष्टकास समोशणानुष्ठानाधिररणम् ॥ ७॥ अग्निधर्मः प्रतीष्टकं संघातात्पौर्णमासीवत् ॥ ७॥ हिरण्यशक्लैनिं प्रोक्षतीति प्रोक्षण प्रतीष्टक कार्यम् अग्निश देनेष्टका- विरिकिारयविनोऽमभवेनानभियानादिति प्राप्ते, स्थण्डिलमित्येक्यु. द्धपकावयविसत्त्वात्तत्सरकारक प्रोक्षण सम्देवैति सिद्धान्त ॥ ७ ॥ उत्तमान्येपामता पलीसयानातत्याधिकरणम् ॥८॥ पत्नीसंयानान्तत्वं सपापविशेपात् ॥ ८॥ द्वादशाह पत्नीसंयाजान्तान्यहानि सतिष्ठन्त इत्यविशेषात्सर्वेषामना पत्नीसयाजान्तत्वम् मसस्थितो हि तर्हि यज्ञ इति तु चिरसंस्थितत्वेनी. पपयन इनि प्राप्ते,-अन्त्यादह प्रागेवाय विधि द्वादशयागाना मदः प्रयोगो हि कचित्सदार्थेऽवस्थाप्योत्तरोपक्रमणे स्यात् । पत्र ·१४२. न्यायविन्दुः। [पादः १ ऽवस्थापनमित्यपेक्षायां पत्नीसंयाजेष्ववस्थापननियमो विधीयते । तन वाक्यशेपोप्युपपन्न इति सिद्धान्तः॥ ८॥ विः प्रथमामन्याहेत्यादिन स्थानधर्मताधिकरणम् ॥ ९ ॥ अभ्यासः सामिधेनीनां प्राथम्यात्स्थानधर्मः स्यात् ॥ ९॥ दर्शपूर्णमासयोरैकादश सामिधेन्यः पठिताः । तत्र त्रिः प्रथमामन्वाह त्रिरुत्तमां ताः पञ्चदश संपद्यन्त इति श्रुतम् । अयं निरभ्यासः प्रवो. वाजेत्यादिग्विशेषधर्मः स्त्रीलिङ्गनिर्देशादिति प्राप्ते,-प्रथमशब्दाय प्राथम्याश्रय एव शक्तेः प्रथमस्थानगताया एवायं धर्मों न ऋग्विशेषस्य । तेन विकृती प्रथमस्थानगतऋगन्तरे त्रित्वोह इति सिद्धान्तः ॥९॥ यावजीवदर्शपूर्णमासपोरारम्भणीयायाः सदेवानुष्ठानाधिकरणम् ॥१०॥ इटघावृत्तौ प्रयाजवदावर्तेतारम्भणीया ॥१०॥ आरम्भणीयेष्टिदर्शपूर्णमासारम्भे विहिता सा तदावृत्तावावर्तनीया प्रयाजवदिति प्राप्ते,-आरम्भस्यैकत्वात्तदर्थान्वारम्भणीया सर्वप्रयोगसा- धारणीति नावर्तनीयेति वृत्तिकृत्सिद्धान्तः । अथवा आरम्भः प्रथमः पदार्थस्तदावृत्तौ तदङ्गभूतेष्टिरप्यावर्तत इति प्राप्ते,—आरप्स्यमानशब्दस्य प्रथमप्रवृतिरूपारम्भकर्तृवाचकत्वात् लट्प्रत्ययेन चारम्भार्थतोले: कर्तृसं- स्कारद्वारेण कर्माङ्गत्वात्प्रथमप्रवृत्तिरूपारम्भस्य चैकत्वान्नावृत्तिरिति भाष्यमतेसिद्धान्तः ॥ १० ॥ निवपिमन्ने सवित्रादिपदानामन हाधिकरणम् ॥ ११ ॥ अर्थाभिधानसंयोगान्मन्त्रेषु शेपभावः स्यात्तत्राचोदितममाप्त चोदिताभिधानात् ॥ ११॥ देवस्यत्वेत्यादिनिर्यापमन्त्रे सवित्रादिपदानां लक्षणया अग्न्यादिदेव- ताप्रकाशकत्वाद्विकृतावूह इति प्राप्ते,-लक्षणायां प्रमाणाभावान्निर्वापयि- शेषणमात्रार्थत्वान्नोहितव्या इति सिद्धान्तः ॥ ११ ॥ अनये जुष्टमित्यत्र विकृतिवनिशब्दस्योहाधिकरणम् ॥ १२ ॥ गुणशब्दस्तथेति चेत् ॥ १२ ॥ निर्वापमन्त्रे अग्नये जुष्टमिति भूतकालनिर्देशादमिना यत्सेवितं तदु. च्यते निर्वापवेलायां तभावादसमवेतवचनो जुष्टदाब्द इति तद्विशेषण- ममिपदमपि तथा सवित्रादिपवत्प्रशंसामात्रार्थमित्यनूह इति प्राप्ते,- यजुष्टं तन्निर्वापामोलि नार्थः किंतु निर्यापेमामये जुलं करोमीति तस्मा- ·भषि.१५] नरमाध्यायः। १४३ समरेववचनन्वाह इति मिद्वान्तः । यद्वा प्रनी धान्यमसि धिनुहि देवानिति तण्डुलपु धान्यानोऽममवतार्थत्वात्तग्समये हविपि नोहित य इति प्राप्ते, टक्षणया प्रस्तावपि समर्थत्वात् मासमसीति मुग्यमदगोहो न तु लक्षणया मृगगदस्य वस्या अविवभितत्वादिति सिद्धान्त ॥१२॥ हमेशद्वाने यमरतिसदस्यावहाधिकरणम् ॥१३॥ चोदिते तु परार्थत्वाद्विधिवतधिकारः ॥ १३ ॥ दर्शपूर्णमामयोरिटानिगदे उपहृता मनुष्या ये यनपति बानिति यापतिद्धिप्रकाशनेन तत्माहजननाचसम्झारजना लिशात् । अतो- ऽनैपयजमानापूहो यज्ञपतीनिति प्राम,-इडोपहानामनिगमध्यवर्तिन- सो भिनपास्यत्वासमाद्यच्छटेन च धृद्धः परार्थत्वावगमाप्राधान्या. योगेनेहास्तुत्यर्थत्वमेति सत्रादौ नोहः । यत्र तु यजमानप्रारान्यं न तु परार्थव तत्र भरत्येवोहः । या मूक्तवाके अयं यजमान आयुग- शास्त इति सिद्धान्त ॥१३॥ सपनाण्याद्वाननिगरे विदम्यानहाधिकरणम् ॥१५॥ अमंयोगात्तदर्थे। तद्विशिष्ट प्रतीयेत ॥ १४ ॥ ज्योविष्टोमे देवताप्रकाशनार्थ सुब्रह्मण्यानिगः इन्द्र आगच्छ हरिव आगरोत्यादि. । सोऽपिटुति यज्ञे आमेयो मुत्रमध्येनिवचनादले आग. न्टेत्यूमाने । द्दग्विदाशिता अपि देवतागुणार्या रोहिनव-म्पिंणो- दिनव्या इति प्राप्ते, देवनाभमन्य प्रमाणामागत्स्तुतिमात्रेणादृष्टार्याना नोद इति । एवं तस्यै गतं तस्ये दधीयाधेकहायनीमन्त्र माण्टे निनसे टायभायादृहितव्य इति प्राम,-पहायन्यारयाया शृनाधमावाड़ा- पिन्वेऽपि मानाभावारस्परिन्यर्थत्वम्य साण्डेऽपि गोजननद्वाग मंम- यादह इति सिद्धान्त ॥ १४ ॥ मारवस्या मध्यामनिगुपचनाभाराधिकरणम् ॥ १९ रिद्धाविशेषनिर्देशात्समानविधानेप्यपाता सारस्वनी स्त्रीत्वात् ॥ १५॥ मोनिटोगे सारम्यती मग अनिगो ध्रुवा। तत्र पर्माणा मा. माभारण्ये-ग्राम्मा अग्निं मरनेनि विस्य पदामिनायेग निया- मयुपपनव्यामपि म्यादमिगुरप इनि प्राम-रामदादा पुगे.

·१४४ न्यायविन्दुः । [पादः२ वर्तिद्रव्यस्य वीरूपस्य पुल्लिङ्गाविरोधायकाशनासंभवान्मप्यामप्रवृत्तिः । अग्नीपोमीयमात्रार्थत्ये तु सिद्धान्तेऽतिदेशादूह इति सिद्धान्तः ॥ १५ ॥ यशापहीये गिरापदस्थाने दरापदस्यैव कर्तव्यताधिकरणम् ॥१६॥ आन्नातादन्यदधिकारे वचनात्तद्विकारः स्यात् ।। १६ ॥ ज्योतिष्टोमे यज्ञायतीयसामनि श्रुतं-न गिरा गिरवि घूयात् ऐर कृतोद्नेयमिति ! उनेरापदमात्रं वचनेन विधीयते नोदानस्तोत्रसंबन्धः । किंतु प्रकरणकल्प्यः । स च गिरापदस्यापि तुल्य इत्युभयोर्विकल्प इति प्राप्ते,-इरापदस्य श्रुत्यैवोद्गानसंबन्धात्प्रकरणाच स्तोत्राद्गत्वात्यावल्यम् । गिरापदस्य तु प्रगाथैकवाक्यतया गानसंबन्धः । क्रमाच स्तोत्राङ्गत्वमतो दौर्बल्यम् । एवं प्रत्यक्षविधिविहितत्वादपीरापदं प्रबलमतस्तदेव नियत- मिति सिद्धान्तः ।। १६ ।। रापस्य प्रगीतताधिकरणम् ॥१७॥ अप्रगाणाच्छब्दान्यत्वे तथाभूतोपदेशः स्यात् ॥ १७ ॥ इरापदमप्रगीतमेव प्रयोज्यं तथाभूतस्यैव विधानान् । प्रगीतात्तद्धितो- स्पत्ती वृद्धं तालव्यं प्रथमस्वरं चेतीकारस्यायीभावे सति वृद्धाच्छ इति छप्रत्यये आयीरीयमिति स्यात् न त्वरमिति । अयं च स्वार्थतद्धितस्त- स्मादप्रगीतोपदेश इति प्रामे-गिरापदस्थाने विधानादपेक्षिततदीयगीति- लामः स्तुतेः सामसाध्यत्वान् । तरमात्मगीतप्रयोग इति सिद्धान्तः ॥१७॥ इति श्रीन्यायविन्दौ नवमाध्यायस्प प्रथमः पादः॥१॥ नवमाध्यायस्य द्वितीयः पादः । । गीतीनां सामनामताधिकरणम् ॥१॥ सामानि मन्त्रमेके स्मृत्युपदेशाभ्याम् ॥१॥ रचन्तरादिशब्दा गीतिमात्रयाचका इति स्मार्यते अथवा उहह्मन्थस्य पौरपेयत्वमुच्यते ॥ १॥ सान: ऋक्संस्कारफमताधिकरणम् ॥ ३ ॥ कर्म वा विधिलक्षणम् ॥ २॥ साम्नां न संस्कारत्वमकर्मकालेऽपि प्रयोगात् । अदृष्टसंस्कारत्वे ऋतु- मध्ये पुनः प्रयोगो न स्यात् । अकर्मकाल एव तदुत्पादात् तस्मात्प्रधान-

·हाधि.५]
नवमायोयः।
१४५
-
कर्म साम बहिः प्रयोगस्तु फलार्थः, अनुमध्ये तोरारादुपकारक इनि
प्रामे, अमरामिव्यक्तिद्वारा सान्नां स्तुतिसाधनता तस्मात्संस्कारकर्माणि
सामानि अकर्मकाले गानं वाचनिक शिक्षार्थमिति सिद्धान्तः ॥ २॥
तृचे प्रत्यर्च वृक्षसानः समापनाधिकरणम् ॥३॥
तृचे स्यातिनिर्देशात् ॥ ३॥
एक साम तृचे क्रियने स्तोत्रीयमिति ऋत्रित्वं सामोद्देशेन निष्प-
त्यर्यत्वेन विधीयते । तेन ऋक्त्रयेण मिलित्वा गेयं, प्रत्यूचं गीयमाने तु
अभ्यासलक्षणा स्यात् । तस्माद्व्यासज्य गानमिति प्राप्ते, साम्ना स्तुरीते-
'त्यादिभिः सानः स्तोनसावनत्वं तत्साधनशब्दाभिन्यत्तया वास्यं च
म्नुतिसाधनं न तत्समूहः, तस्मात्प्रत्यूचं गेयम् । एवं च स्तोत्रात्वनर
तत्साधनपरिच्छेदेन त्रित्वविधानात्तचे क्रियत इत्यनुरादः । अतोऽभ्यास-
लक्षणाऽपि न दोप इति सिद्धान्तः ॥३॥
समास्ने तिमृघु अव गानाधिकरणम् ॥ ४॥
तदभ्यासः समानु स्यात् ।। ४॥
तिमपु समासु वा विषमासु वा अनियमेन गानप्राप्ती संगरविलेश-
परिहाराय समास्वति सिद्धान्तः । संगरः सानो हिंसा । अधिकच्छन्द-
स्कायामुत्पन्नस्य हि न्यूनन्छन्दस्वायां गानेऽवशिष्टं सामाश्रयाभावा-
द्धन्येत न्यूनन्छन्दस्कायामुत्पन्नं चाधिकच्छन्दस्कया गायमानमल्पं
स्यान सोऽयं विलेशः ॥४॥
उत्तरयोगायतीत्पत्रीत्तरापन्यापीतयोरेव ऋचौग्रहणाधिकरणम ॥५॥
नमित्तिकं तूत्तरालमानन्तर्यात्मतीयेत ॥५॥
यद्योन्यां तदुत्तरयोगायतीति योन्युत्तग्योग्य ग्रहणं मंन्धिशब्दत्वा-
दिति प्रास, लोके तयात्वेऽपि उत्तराप्रन्ये संज्ञाकरणात्तस्याश्च निरपे-
क्षत्वेन प्रारस्यादयकरणाय वासामेव ग्रहणमिति सिद्धान्तः । अथवा
द्वादशाहिकं चतुर्थमहस्तर शोकं नाम प्रासामातिजगतीपु स्तुवत इति
तदतिजगत्यामुत्पन्नं द्वे अनिजगत्यावानीय ममासु गेयं न तु नेम नम-
न्तीत्याद्योगत्तरयोः वयोव्हतीत्वादतिजगतीष्विति च बहुलश्रुनेरिति
प्राप्ते, नवर्ययोगत्तग्योवृत्योरानर्थक्यादेवरिंगनोमात्यप्रवणातदय-
मेरेकस्याचि सतरतः पश्यमानायामविजगनीरहुत्वानुसादोपपतमत्त-
ग्यौरव मानमिति ॥५॥

·१४६ न्यायविन्दुः। [पादः२ वृहतीपट्टयोरेव अन्धनन स्पतिरस्य गानाधिकरणम् ॥६॥ मागाथिकं तु ॥६॥ ज्योतिष्टोमे वृहद्रयन्तरे वृहत्योरुत्पन्ने । अभित्या शूर नो नुमस्त्वामिद्धि हयामह इति, तयोः पङ्खी उत्तरे, न त्वा वा अन्यः सत्त्वनश्चिति च। तत्र म्-न वै वृहद्रथन्तरमेकन्दोयत्तयोः पूर्वा वृहती ककुभादुत्तर इति । तत्र पङ्खी परित्यज्य द्वे द्वे ककुभावानेतव्ये इति प्राप्त,-प्रगाथस्मरणात्तथा समाल्यानात्पत्रिपाठानर्थक्यापत्तेः । पादं पुनरारभत इति दर्शनात् बृहती पति च प्रप्रथ्य ककुप्संपत्तिरिति सिद्धान्तः । एवं रोरवयोधा- जये वाईते तृचे भवन इत्यादावपि विशेषतस्तृविधानादन्यागमशङ्काया- मुक्तहेतुभिरेव प्रप्रथनम् । तथा गवामयने चतुः शतमैन्द्राबाईताः प्रगाथा इत्यत्र प्रगाथवचनमृमप्रथनाभिप्रायम् । प्रथमे तृचे गीत्वा तत्रैकामृचमु- पादायापरे द्वे याचौ गृहीत्वा गानं पुनरप्येवमिति । एवं च तृचगानं प्रगाथशन्दश्वेत्युभयानुग्रह इति प्राप्ते,-अन्या अन्या ऋचो भवन्तीति वचनादेकस्या द्विर्गानासंभवाहयोः प्रमथनमेवेति सिद्धान्तः॥६॥ साना स्तवत्त इत्यस्यैव विधिलाधिकरणं वर्णकान्तरसहितम् ॥७॥ अर्थैकत्वाद्विकल्पः स्यादृक्सामयोस्तत्परत्वात् ॥ ७॥ विकृती कचिदप्राकृतानि स्तोत्राणि विहितानि तेपु प्राकृतरथन्तरा• दिसाम्नामप्राप्तर्यदृचा स्तुवत इति अमात्रेण स्तुतिरिति प्राप्ते,-एवं वि- द्वान्साम्ना स्तुवीतेति प्रत्यक्षसामविधानाद्यदृचेत्यस्यार्थवादत्वात्साम्ना स्तुतिः न केवलयति सिद्धान्तः। यत्र त्वेकैव ऋक् प्रगीताप्रगीताच पठिता तत्र प्रगीतेव'ग्राह्या । यथा अयं सहस्रभानव इत्येतया आहवनीयमुपतिष्ठत इति । अप्रगीतापाठस्तु स्वरूपावधारणार्थः । एवं वा त्रैस्वर्यचातुस्वर्याभ्यां शाखाभेदेनाम्नातमन्त्राणां फर्मणि तयोर्विकल्प इति प्राप्ते,-तानो यज्ञक- मगीति स्मृतेस्त्वैकश्रुत्यं स्वराध्ययनं त्वर्थज्ञानार्थमिति सिद्धान्तः ॥७॥ रथन्तरमुत्तरयोर्गायतीत्यत्रोत्तरावर्णवर्शन गानाधिकरणम ॥ ८॥ सामपदेशे विकारस्तदपेक्षः स्याच्छास्त्रकृतत्वात् ।। ८॥ रथन्तरमुत्तरयोर्गायतीति योनिवर्णवशेनोत्तरयोर्गानं योनावेकार निवांकारेकारी पठितो उत्तरयोरपि तत्स्थानगतं वर्ण निवांकारे- कारावुच्चार्याविति । अतो नोह इति प्राप्त, एकारस्यैव संध्यक्षरस्य विश्ले- पेण प्रदर्शनादुत्तरयोरपि यन्त्र स्थाने एकारस्तत्रैवायीभावः । भगक्षराभि- व्यक्तार्थत्वात् । तस्मादुत्तरावर्षदोनोह इति सिद्धान्तः ॥ ८॥ .

·अधि. २४] नरमाध्यायः। उत्तरयोः स्तोमातिदेगाधिकरणम ॥९॥ स्तोमस्यैके द्रव्यान्तरे निरत्तिमृग्यन् ॥ ९॥ सामातिदोस्रोमानांनसा असामवादिति प्राप्ते, सामासानदति- देश तपामयविदेश इति सिद्धान्तः ॥९॥ स्तोमटणापिकरणम् ॥ १० ॥ अधिकं च विवण च जैमिनिः स्तोमशब्दत्वात् ।। १०॥ यरगरंभ्योऽधिकं निवर्ण च वस्तीमगध्देनोच्यते ॥ १०॥ मीवराशि प्रोक्षणारयातादियमांनुदानाधिकरणम् ॥११॥ धर्मस्वार्थकतत्याद्रव्यगुणविकारव्यतिक्रममतिपेये चोदनानुवन्धः समवायात् ।।१२।। नीसरादीनां श्रीह्यादिस्थानापत्तौ कि मानमिति शहायामुच्यनेनी. वाराणां प्रीहिकायें तन्दुलनिष्पत्ती सामध्ये प्रत्यक्षमैन चरोध पुरोडाश- कार्ययागसाधनत्यम् । एवं मध्वगनं पहहामारे सत्कार्यातया विधाना- तत्स्थानापन्नम् । एवं नपानामुश्मलार्यापत्तिः परिधौ प{ नियुखीतति वचनाधूपस्थानापत्तिः । एवमिरापदम्य गिरापदस्यानापत्ति न गिरागिरे- ति निषेधान् । मनत्र तत्र प्राशनयमोह इति सिद्धान्तः ॥ ११ ॥ परिपोपमांउटानाधिकरणम् ॥ १३ ॥ वदुत्पनेस्तु निटत्तिस्तत्रुतत्वात्स्यात् ॥ १२ ॥ परिषी न यूपधाः परिधानार्यम्यैर पशुनियोजनोपकारित्यान् अतः सलवाल्यामिवामाथि नेनि पाते,-अन्यायस्यापि नियोजनाङ्गत्वायो- क्षगपरित्यागादिधर्मान्ययः तप साधनद्वारा नियोजनाइन्वान्। हेदना. दीना वसंमवालोप इनि मिद्धान्तः ।।१२।। तादी प्रणीतापमादधानापिकरणम ॥ १३॥ पराउँन वयसामान्यं संस्कारस्य तदर्यत्वात् ।। १३ ॥ अभ्युदयौ दवियोः प्रणीदाकार्य विन्यभावामगीतापमांकरण. मिति माते-विध्यमायऽपि मापनत्वसत्वात्तनिरगिनी धर्माः कार्या परपोपपरपाधिकरणम् ॥ १५॥ एकार्यतादम्मिागः स्यात् ॥ १४ ॥ ग्यन्ता प्रनयमाने समीरयेद पृति प्रस्तयमाने मग मनमा प्यायः ·१४९ न्यायविन्दुः ।। [पादः३ दित्यादयो धर्मा उभयोः संकीर्णाः कार्याः एकपृष्ठापूर्वमाधनत्वात् ग्रीहि- धर्मा यवेष्विर। न च शूरचित्रादिप्रकारभेदान्नैकसाधनवं प्रीहिनुवाद. रिवति वाच्यम् । अझराभिव्यक्षकत्वरूपसाघनत्वप्रकारक्यान् शूरत्वा- दिप्रकारभेदस्य ऋक्साधनत्यान्तर्गतस्य सामसाधनतायामनन्तर्भावा. दिति प्राप्ते,-रयन्तरे वृहतीति च निर्देशभेदात्तत्स्वरूपविवक्षाया अवगमाद्धर्मव्यवस्था । किञ्च रथन्तरवृहत्साध्यं नैकं पृष्टस्तोत्रं किंतु भिन्नं तयोश्च भिन्नार्थयोचनवशाद्विकल्पः । तस्मान्न धर्मसाङ्कयमिति सिद्धान्तः ॥ १४ ॥ कण्वरथन्तरे वृहदयन्तरधर्मसमुपयाधिकरणम् ॥ १५ ॥ अपाकृते तद्विकाराविरोधाद्व्यवतिष्ठेरन् ।। १५॥ वैश्यस्तोमे कण्वरथन्तरं पृष्ठं भवतीति वृहद्रथन्तरयोः स्थानापन्नं कण्वरथन्तरं तद्धर्मान्विकल्पेन गृह्णाति प्रकृतिवदिति प्राप्ते,द्वयोः कार्य विधानात्समुच्चयेन धर्मानुष्ठानं प्रकृतौ तु निदेशाब्यवस्थेति भाष्यकारः । कण्वरथन्तरं द्वयोः कार्ये विहितमपि यथामाप्तयोः कार्ये विधानात्या- तेश्च वैकल्पिकत्वात्कदाचित्कस्यचिद्धर्मान् गृहाति . न सर्वदा सर्वान् अतो विकल्प एवेति तु वार्तिककृत् ॥ १५ ॥ द्विसामके वृहदधन्तरधर्मभ्यवस्थापिकरणम् ॥ १६ ॥ उभयसान्नि चैवमेकार्थापत्तेः ॥ १६॥ यत्र तु संसव उभे कुर्यादित्यादी वृहद्रथन्तरयोः समुच्चयस्तत्रोभय- धर्माणामुभयत्रानुष्ठान द्वयोः संहत्यैककार्यजनकत्वादिति प्राप्ते,-विक- स्पेन प्राप्तयोः समुच्चयमात्रविधानानैककार्ये सामद्वयविधिः । अतो धर्माणां व्यवस्थैवेति सिद्धान्तः ।। १६ ।। सौर्यादित पार्वणहोमायनदृष्टानाधिकरणम् ॥ १७ ॥ पार्वणहोमयोस्त्वमवृत्तिः समुदायार्थसंयोगात्तदभीज्या हि ॥१७॥ दर्शपूर्णमासयोः खुवेश पार्वणौ जुहोतीति होमी पर्वदेवत्यौ आरा- दुपकारको विकृतिष्यतिदिश्यते इति प्राप्ते, दानार्थस्य पृणातेः कर्म- ण्यपि भावव्युत्पत्या मुख्यत्वाप्रकरणाकर्मसमुदायस्य देवतात्वं तत्सं- स्कारको च होमी विकृतिपु संस्कार्याभावान कार्यों अविकरणव्युत्पत्या कालदेवत्यत्वे खारादुपकारकत्वं दुर्वलमिति सिद्धान्तः ।। २७ ।।

·भवि.२] नममाध्यायः । २४९ दपूर्णमासयोहोमद्वपस्य व्यवस्पाधिकरणम् ॥ १८ ॥ उभयोरविशेपाच ॥ १८ ॥ एनौ च होमी मूतवाकन्यायेन पौर्णमास्याममावास्याया च विमज्य कार्याविति प्रयोजनमुक्तम् ।। २८ ॥ प्रयानानामारापासवाधिकरणम् ॥ १९ ॥ प्रयानेऽपीति चेत् ॥ १९॥ समिनो यजतीत्यादीना कर्मसन्धिसमिदाटीन्दवनात्येनोदिश्य उत्संस्वागयागविधित्वमिति प्राप्ते, देवताया. त्यागमत्यायोगाहिती. यानुपपत्ते उद्देशागर्मवस्य त्यागे विनायुपचारायोगाद्यागमानविधिः समिदादिशब्दास्तु मन्त्रमासदेवतानुवादिन इति लक्षणाप्यनुवाद न दोप । तस्मादारादुपसरता एव प्रयाशा इति सिद्धान्त ॥ १९॥ इति श्रीन्यायविदो नकमाभ्यायम्प द्वितीय पाद ॥३॥ नवमाध्यायस्य तृतीयः पादः । हिती मागतप्रामादिशम्दानामूहाधिकरणम ॥१॥ प्रकृती ययोत्पत्तिाचनमर्थानां तयोचरस्यां ततो तत्ल- कृतित्वाद चाकार्यवान् ॥ १॥ अमये उष्टं निपामि त्रीहीणा मेव इत्येती मन्त्री प्रनिरदेव विर- मी सौर्यादी पटनीयौ सूर्यादिप्रकाशक्लरूपेणैव विवक्षा न बरूपतः अष्टान्यापत्ते । अतो विश्ती प्रनिवदेवताप्रकाशकपदोचारणस्योहेनैव सिद्धि । व प्रीयादिपरम्याने नीवागदिपदोदा, ऐन्द्री तु स्वापेणैव गाईपये पिनियुत्तेति येपम्यमिति मिदान्तः ॥ १॥ पौरावि स्तरणमन्त्रस्योहापिररणम ॥२॥ जातिनमित्तकं यथास्थानम् ।।२।। पांगारीकानि यदीपि भवन्तीति पचिवम् । तत्र दर्भस्तृणीत हरि- गिी प्रायतमन्दो रयाने यया पुण्यपदोहस्तया हरितपदम्याने न रसपदोट मातो दर्भशनैव प्रकाशनमिहरितगदस्यादृष्टार्थवा. दिन प्रात:-गुण्डारण द्रव्यमानमो दृष्टान्चायोगद्रवपदोह इति सिद्धान्न |1011

·न्यायविन्दुः।
[पाइः३
अग्नीपोमीयपणे लौकिकपरप प्रायश्चित्ताधिकरणम् ॥ ३॥
लौकिके दोपसंयोगादपटक्ते हि चोद्य निमिचेन प्रकृती
स्यादविभागित्वात् ॥३॥
यद्येकं यूपमुपस्पृशेदेप ते वायो इति यूयादिति यूपम्पर्शप्रायश्चित
लौकिक वैदिक चाविशेषात्प्रकरणाद्वा वैदिक एव फलाकल्पनलाघवा-
दिति प्राप्ते, स्पर्शनिपेधस्य लौकिकविषयत्वात्तदोपपरिहाराय प्रायश्चि-
तमपि तत्रैवेति सिद्धान्तः ॥ ३ ॥
द्विपश्यांगे पायमन्त्रयोरेकवचनान्तवद्विवचनान्तपदयोद्विव.
चनान्तेनोहाधिकरणम् ॥ ४॥
अन्यायस्त्वविकारेणादृष्टपतिघातित्वादविशेपाच तनास्य ॥ ४॥
पशौ अदितिः पाशं प्रमुभोक्त्वेतं, अदितिः पाशान्प्रमुमोक्त्वेतानिति
मन्त्री द्विपशुकेष्वप्यतिदिष्टौ तत्रैकवचनान्ते द्विवचनोहप्रसंगात् बहु-
वचनान्तस्य त्वसमवेताभिधायित्वादनूहेन तस्यैव प्रवृत्तिरित्येक पक्षः।
प्रथमस्योहेन संख्याविशिष्टपाशप्रकाशनार्थमूहितस्य प्रयोगः द्वितीयस्य तु
पागमात्रप्रकाशकस्यासमग्रत्वादप्रवृत्तिरिति द्वितीयः । अतिदेशप्राप्तयोरू-
हेनानूहेन च विकल्पेन प्रयोग इति तृतीय इति प्राने, उभयोरूहेन प्र-
त्तिरिति सिद्धम् । बहुवचनस्यापि छन्दसि एकस्मिन्प्रयोगात्समर्थत्वात्
द्वयोस्त्वसामायुक्त एवोह इति ॥ ४ ॥
अग्रीषोमीयपशौ पाशकत्वबहुवाभिधायिमन्त्रयोर्विकल्पाधिकरणम् ॥ ९ ॥
विपतिपत्ती विकल्पः स्यात्समत्वाद्गुणे त्वन्याय्यकल्पनै-
कदेशत्वात् ॥५॥
प्रकृती बहुवचनान्तः पाशमन्त्रोऽसमर्थत्वात्पशुगणेपूत्कृष्यत इति
प्राप्ने,-प्रधानप्रातिपदिकार्यप्रकाशनसिद्धगुणभूतसंख्यावशेन नोत्कर्षः कि-
त्वेकम्मिन्बहुवचनं छान्दसत्वेन नेयमिति सिद्धान्तः ।। ५॥
द्विपलीके दर्शपूर्णमाप्ते परनी संनभेत्पस्यानहाधिकरणम् ॥६॥
अपूर्वे त्वविकारोअदेशात्मतीयेत ॥ ६ ॥
दर्शपूर्णमासयोः पत्नी मन्नोति मन्त्री द्विवहुपत्नीकायोगयोरूहीतव्य
एकपत्नीक समयताभिधायित्वादिति प्राप्त,-सर्वप्रयोगाणां समानत्वा-
त्तद्विपयस्य मन्त्रस्य" समवेतार्थत्वायोगानिर्देशमात्रार्थत्वेन नोह इति
सिद्धान्तः॥६॥

·अधि.११] नवमाध्यायः। नितियागेपि द्विपलीके मन्त्रालहापिकरणम् ॥ ७॥ विकृती चापि तद्वचनात् ॥ ७॥ विकनी पत्नीशब्दो नैकवचनान्त आफ्नाव: अतः पलाद्वित्वादावूहि- तन्य इति प्राप्ते, प्रमतावसमर्थस्य नोह: द्वयोरेकवचनस्य छान्दमत्वान्ना- साधुत्वं, पार्श च द्वयोबहुवचनं न छान्दसमिति विशेष इति सिद्धान्त सवनीपपानां समानविधानले प्रास्मा अनिमिति मन्त्राधिकरणम् ॥८॥ अधिगुः सवनीयेषु तद्वत्समानविधानावेत् ॥ ८॥ मंस्थापशूनां मामानविष्यपूर्वपक्षे द्वियहुपके सवनीयगणे प्रास्मा इत्यत्रिगुपगतमेरुवचनान्तं पनीशब्दवदेव नोहिनन्यमिति प्रयोजन सिद्धान्त तूह इति प्रसनादुक्तम् । प्रास्मा इति पुल्लिङ्गं त्वत्यन्तानुपपत्तेर्न सारस्वत्या प्रवर्तत इति वैषम्यम् ॥ ८॥ नीवापणां प्रीहिप्रतित्वे ग्रीहिसदस्यायाधिकरणम् ॥९॥ प्रतिनियों चाविकारात् ॥ ९॥ नीवारादिप्रतिनिधी नीहिपदस्यामामादूइ प्रामी, जीवारादि- गानीहाशानामेव साधनत्वान्नोद्द इति सिद्वान्तः ॥९॥ द्विपथयागे मर्ग धर्गमयतादितिमन्त्राणामनहाधिकरणम् ॥१०॥ संसर्गिपु चार्यस्यास्थितपरिमाणत्वात् ।। १० ।। अत्रिगुपे सूर्य बर्गमयतादित्यादी द्विवदुपगुरुपु द्विबहुवचनोहः एकवचनरय प्रकृती चपनजस्त्वेन जलयत्समर्गितया स्वरूपतः संध्या- नहत्येन पशूपाधिस्त्वात् अविष्टानोपाधिस्त्वं द्वित्वापत्ते. अतः पशुम- स्यावोनोइ इति प्राले, अधिष्ठानानिर्गतं तेज एकीभवतीत्यभिप्राय- मेकरपनं न त्यविष्ठानाभिप्रायं तयोः सूर्यगमनायोगान् द्वित्वाय । अत: पगुमदेऽपि उक्तस्यसंभवादनूह इति मिद्धान्तः ॥ १०॥ विपयाभिगुप्रैर एतिशम्दस्पाम्पासाधिकरणम् ॥ ११ ॥ एकत्येससंयोगादभ्यासेनाभिधानं स्पाइसरविश्यबाद।११॥ अविगुप्रैप एस्त्रास्य पचमान्यतादित्येस्वागद एफप्रयत्नमाया- र्थकत्वाचन्य च बहुपमुकायां कृिती यहीनां त्वचा तदभरपि देश- कालमाहित्याभिप्रायेण सादेव प्रयोग इति माते-पाही यया. मत्वं नदेव विस्ताविति सम्पाटे तदसंभवाइभ्याम प्रति मिसान्त: ११ ·१५२ न्यायविन्दुः। [पादः ४ द्विपचादिविकृती मेघपतिशब्दस्प देवतानुमारणोद्दाधिकरणम् ॥ १२ ॥ मेधपतित्वं स्वामिदेवतस्य समवायात्सर्वत्र च प्रयुक्तत्वात्तस्य चा- न्याय्यनिगदत्वात्सर्वत्रवाधिकारः स्यात् ॥.१२ ।। तत्रैव मेयपतिभ्यां मेघमिति श्रुतं फैपांचित्तु मेधपतये मेधमिति, तत्र मे- धस्यपशोः पतिर्यजमानः देवताभूती चाग्नीपोमावुभयत्र वाच्यौ तेन द्वि. वचनैकवचनयोयोरप्यसमर्थत्वादनूहः । अथवा द्विवचनान्तो देवतावच. नत्वात्तद्विवृद्धावूहनीयः अन्यस्तु यजमानविवृद्धाविति । यद्वा वचनभेदे. ऽपिमन्त्रैश्यात्तस्य च नियतार्थत्वौचित्यादेवतापरत्वे चैकवचनानुपपत्तेर्यज- मानपरत्वमेव । द्विवचनं तु पन्यभिप्रायम्। अतो द्वावपि यजमानक्शाहि- तव्याविति प्राप्ते,-मेवमाशासाना इत्युक्ते किमर्थमित्याकानायां मेधप- तिभ्यामिति संबध्यते । तेन देवतावचनत्वात्तस्य चैक्येनैकवचनम् । द्वि- वचनं त्यधिष्टानापेक्षम् । अतस्तत्संख्यावशात्तदूहः देवतासंख्यावशात्त्वे. कवचनोह इति सिद्धान्तः ॥ १२ ॥ बहुदेवत्यपशावप्येकवचनान्तमयपतिशब्दस्य विकल्पाधिकरणम् ॥ १३ ॥ नियमो या बहुदेवते विकारः स्यात् ॥ १३ ॥ वैश्वदेवादिवहुदैवत्ये एकवचनासामर्थ्यांदूहः इति शङ्कायां देवतात्वै- क्यात्प्रकृतिबदनूहु इति पूर्वाधिकरणप्रयोजनमुक्तम् ॥ १३ ॥ एकादशिन्यामेकवचनान्तमेधपतिशब्दोहाधिकरणम् ॥ १४ ॥ अर्थान्तरे विकारः स्याद्देवतापृथक्त्वादेकाभिसमवायात्स्यात् ॥१४॥ पशुगणे तु गणाभिप्रायेणैकवचनानूहं मन्वानस्योत्तरं देवतारूपभेदे ऊह एव तदक्ये परं नानूह इति सिद्धान्तः ॥ १४ ॥ इति श्रीन्यायविन्दी नवमाध्यायस्य तृतीयः पादः॥१॥ नवमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । पड्विंशतिरस्य पङ्क्तय इत्यादी समस्योहाधिकरणम् ॥ १॥ पड्डिंशतिरभ्यासेन पशुगणे तत्प्रकृतित्वादणस्य प्रविभक्तत्वाद- धिकारे हि तासामकारस्र्येनाभिसंबन्योविकारान्न समासः स्यादसंयोगाच सर्वाभिः ॥१॥ तत्रैव पदिशतिरस्य वक्रय इति श्रुतम् । वक्रय आन्त्राणि पार्श्वद्वय- ·नरमाध्यायः॥ अधि.३] १५३ गतानि । तत्र पहिंशतिसंप्यायाः पशुसंबन्धप्रकाशनाय पशुगणे पइिंश- तिपदमस्यपदं चावर्चनीयमिति मुस्यः पूर्वः पक्षः। द्वितीयस्तु अकरण- मूतोऽयमदृष्टायों मन्त्रस्तस्मादविकार इति । भयवा अवदानोद्धरणाय उत्साकल्यस्मृत्यों मन्त्रस्तेन सकलसंख्यामकामनाय पशुद्धये पदिशती इति अनयोरिति च द्विवचनमूझं पावभेदैन तहित्वान् । यद्वा विहितत्वा- त्यमुः प्रथानमिति प्रत्येकं संख्यायोधनायास्य पदमात्राभ्यास इति प्राप्ते- अन्यूनावदानोद्धरणाय वक्रीयत्तायाः प्राधान्येन प्रकाश्यत्त्वात्सर्वपशुवं- फ्रीणां समस्य संख्याभिवानमिति द्विपञ्चाशदनयोर्वक्रय इत्याह इति सिद्धान्तः ॥ १॥ चतुरिद्वाजिन इत्यनेना अमेधिकासवनीया-वस्य चतुर्विश्वकिर- परिशेपरचनापिकरणम् ॥२॥ अश्वस्य चनुत्रिंशचस्य वचनावशेपिकम् ॥२॥ अश्वमेधे चनुस्त्रिंशद्वाजिनो देवयन्धोर्वक्रीरश्वस्य स्वधितिः समेतीति मन्त्रपाठः। न चनुत्रिंगदिति घूयात्पविशतिरित्येव घूयादिति च युतम् । वत्र गिगपदवचतुर्विंशदिति बाधित्वा पविशतिग्त्येिन सदा याच्यमिति पाते, इरापदस्य न गिति निषेधाननुवादकत्वेन गिगपदस्याने विधाना- दुक्तं नित्यत्वम् । इह तुपतिनातिरिव्यवेत्येवकागेपतविचित्रात् 'न चतु- प्रिंशन्' इति प्रतिपयस्यैव विधिः तेनेतरोऽनुवादः । शास्त्रप्राप्तनिधाश विकल्प इनि मिद्धान्तः ॥२॥ आमंपिवसबनीयाश्वस्य न चतुर्विशदित्यनेन समस्ताया एवं मचौनिपेयापिकरणम ॥३॥ तत्मतिपित्य प्रकृतिनियुज्यते सा चतुस्त्रिंशद्वाच्यत्वात् ।। ३ ।। न चतुर्विशदित्यनेन चतुस्विंगत्पदं प्रतिपिथ्य योपिकमन्त्र एवं पविशतिपर्ट निक्षिप्यते न तु समस्तमन्त्रनिपेयः तेनातिदेशमासमन्त्र- निवृत्तिगिति प्राप्ते, एवकारवशेन पदिशतिविध्यसंभवाचतुम्निशनिपेधे चैतदनुवादायोगात्समस्वमन्त्रनिपेय एवं पदिशतिरिवि त्वनुवाद इति सिद्धान्तः । एवं च प्राकृतमन्त्रेऽश्वविपये न समस्य वचनं पदिशति- रित्यवति वचनादिति कश्चिचद्युक्तम् । निषेधमात्रे तात्पर्यात् पद्धि- शतिरित्यनुवादस्य यथाप्राप्तपरत्वान् । अतः समस्तवचनमेव । तच तूपरगो- मृगयोरपि सत्त्वात्पडीतिरपां वलय इति पझे च चनुनिशदितिमन्त्र इति सिद्धान्तः ॥३॥ .

·11- १५६ न्यायविन्दुः। [पादः४ देवतांन्तरसंबन्ध एवं विधीयत इति कार्या एवं प्रदेयधर्मा इति सिद्धान्तः ॥ ११ ॥ पशुकामेष्टी दधिरतयोः प्रदेयधर्माननुदानापिकरणम् ॥ १२. अपनयो या अर्थान्तरे विधानाचरुपयोवत् ॥ १२ ॥ यः पशुकाम: स्यात्सोमावास्यामिष्ट्वा यत्सानपाकुर्यात् ये मध्यमा- स्तान्विष्णवे शिपिविष्टाय शृत चर ये स्थविष्टास्तानिन्द्राय प्रदात्रे दधनि चरुभित्यत्राभ्युदयेष्टियदेव दधिपयसोः प्रदेयत्वशङ्कायामिहापूर्वक मैविधानाद्वाक्यभेदाभावेन अपणार्यतैव दधिपयसोर्न तु प्रदेयत्वमिति सिद्धान्तः ॥१२॥ ज्योतिष्टोमे श्रपणानां प्रदेयधर्माननुष्यानाधिकरणम् ॥१३॥ श्रयणानां त्वपूर्वत्वात्सदानार्थे विधानं स्यात् ॥ १३ ॥ सोमे पयसा मैत्रावरुणं श्रीणातीति पयसः सोममिश्रणं प्रदानार्थ दृष्टार्थत्वात्। सोमसंस्कारार्यत्वे त्वदृष्टार्थता स्यादिति प्राप्ते,-द्वितीयाश्रुति- वशाददृष्टकल्पने दोपाभावान्न पयसः प्रदेयत्वमिति सिद्धान्तः ॥ १३ ॥ अचमेधे ईशानाय परस्वत इत्यनेन यागान्तरविधानाधिकरणम् ॥ १४॥ पर्यग्निकृतानामुत्सर्गे तादर्थ्यमुपधानवत् ॥ १४ ॥ अश्वमेधे ईशानाय परस्वत आलभत इति प्रकृत्य पर्यग्निकतानारण्या- नुत्सृजतीति श्रुतम् । तत्रालम्ममात्रं देवतोद्देशेन पूर्ववाक्ये · विधीयते इतरत्र पर्यनिकरणविशिष्टरत्यागः । पूर्वत्र यागविधौ तूत्तरानर्थक्यं यागवि: बिनैवोत्सर्गप्राप्तः पर्यनिकरणस्य चातिदेशप्राप्तेः, तदुत्तरत्वस्याप्युत्सर्गे तेनैव प्राप्तेरानन्तर्यस्य चाशाव्दत्वात् । न च क्लसोपकारपर्यनिकरणविधाना दपूर्वत्वं तम्य सिद्धवदुपसर्जनत्वेन निर्देशान् । पर्यनिकरणान्तागरीतेरपि प्राप्तत्वादेव न विधिः, उत्तरपदार्थनिधधाशाब्दः, एवं पर्यग्निकरणका लोऽपि कालेन च कालान्तरं निवर्तेत नामान्तराणि । तेन सर्वाङ्गयुक्त उत्सर्गः पर्यनिकरणकाले न कर्तुं शक्येत तस्मादुत्तरवाक्य एव यागवि- विरिति प्राने,-देवतासंबन्धस्य या विनाऽनुपपत्तेः पूर्वत्रैव यांगविधिः उत्तरत्र तु मृतोपकारप्राकृतपर्यनिकरणान्ताङ्गरीतिविधानादपूर्ववमिति न वैयर्थ्यमिति मिद्धान्तः ॥ १४ ॥ भाग्येन शेष संस्थापयतीत्यनेन फमांन्तरविघानाधिकरणम् ॥ १५ ॥ आज्यसंस्था प्रतिनिधिः स्याद्रव्योत्सर्गात् ॥ १५ ॥ 1 ·अधि.२] दामाध्याय वाष्टं पानीपतमालभेतत्ति पर्यमित पानीवतमुत्सृजनीति आन्येन मेप सम्यापयत्तीनि च श्रुतं तमोत्सृष्टपशुप्रतिनिधित्वेनान्यविधि । न च पर्यनिकरणान्ताङ्गविधिना शेषाभावादनुपपत्तिरिति वाच्यं, एतदनुपप- त्यैव पूर्ववास्ये पर्यमित्तावन्याया पशुपरित्यागविधि त प्रतिनिधित्वेन चाज्यविधिरिति बीरारादिति प्राप्ते, पशुपरित्यागे तस्य देवतासरन्या- योगात्तहमाचे चानीपोमीयाङ्गातिदेशाभागात्पर्यमिहतोत्सर्गशेषमम्याप- नानुपपत्ति पशोर्देयतासन्यधेतु व्यर्थ प्रतिनिधि । तस्माकमान्तरविधिर- चाज्येन शेपमित्यत्र । न च देवताभार पानीरतपटानुपट्मात । पानश्च पूर्वयागस्य पर्यमिकरणमाने समापनादाज्ययागतच्छेप इयत्युपचारादिति मिद्वान्त ॥१५॥ इति श्रीमत्तत्सद्रामचन्द्रारमनभवनावश्त न्यायपिन्दौ नत्रमाध्यापस्य चतुर्थ पादौप्यायव समाप्त ॥ ४ ॥ दशमाध्यायस्य प्रथमः पादः। विकृती सप्तार्थाना प्राकृताना यायाधिकरणम ॥१॥ विधेः प्रकरणान्तरेऽतिदेशात्सर्वकर्म स्यात् ॥ १ ॥ ग्रानापत्यं धृन चरु निर्मपेच्छतहष्णलमायुकाम इति श्रुवम् । अन कृष्ण- तेवयवधात पर्तव्योऽतिदेशप्राप्तवान् अचरौ चरमस्य तदर्मविधा- नार्थत्वाच्च । अतो रमार्थोऽयवधातो वचनात्कार्य इति प्राप्ते,याणस्योप- काराकाहाया साहश्येन प्राटतोपकाराणा प्रथममतिदेश' तत्पृष्टभावन तु पदार्थाना तेनोपकारलोपे तन्जनकपदार्थस्य नातिदेश टति नावधात. कार्य । चरवादस्तु धर्मान्तरवैगयेन चोपपत्ते अपणतु घृत अपयतीति वाचनिकमिति पम्यमिति सिद्धान्त. एव या वैश्वदेव घर निप- भातृव्यमान् तं यर्हिषद् कृत्वा गम्यया स्स्येन च व्यूहेत् इहमहममु चामु च व्यूहामीति य द्विष्यात्त ध्यायेत् यदन्यो विमृधेद्यच स्क्य आशिये- तट विष्णव उरुम्मायावद्यतीति श्रुतम् । अन वैश्वदेवाबाहनकाले विष्णोरप्यााहन कार्यमन्यथा विष्णुयागबैगुण्यादिति प्राप्ते,-निमित्ता- निश्वये नैमित्तिानिश्चयान तार्थमावाहन विनीयत अतो न पामिति सिद्धान्त ॥१॥ दीशणीयादिप्यारम्भणीयारापाधिकरणम ॥१॥ इष्टिंरारंभसंयोगादङ्गभूतान्निवतेतारम्भस्य प्रधानसंयोगात् ·न्यायविन्दुः। [पादः१ सोमाङ्गदीक्षणीयादिपु चोदकपातेगरम्भणीया कार्येति प्राप्ते,-आर- म्भद्वारेण तस्या अङ्गत्वात्तस्य च दीक्षणीयादावभावान्न कर्तव्यनि सोमस्य हि तत्रारंभो न दीझणीयायाः पृथगिति सिद्धान्त: ॥ २॥ अनुयानादिवारम्भणीयावाधाधिकरणम् ॥ ३ ॥ प्रधानाचान्यसंयुक्तात्सर्वारम्भानिवःतानगात्वात् ॥ ३॥ राजसूयेइष्टीनामपि प्रधानत्वेनारम्भसत्त्वादारम्मणीया कार्येति प्राप्ते, आरम्मस्येष्टिपशुसोमव्यासक्तत्वेनेष्टिमात्रसंवन्धित्वाभावाद्वारलोपेन न कार्येति सिद्धान्तः ॥३॥ भारम्भणीयायां तद्वाधाधिकरणम् ॥४॥ तस्यां तु स्यात्मयानवत् ॥ ४ ॥ आरम्भणीयायाः प्रयोगहिमावास्वतन्त्रारम्भसत्त्वेन तत्रातिदेश- प्राता कार्येति प्राप्ते, तत्काले दर्शाङ्गत्वेनाज्ञातत्वान्नातिदेश इति न कार्येति सिद्धान्तः ।।४॥ सटेवाल्यां शाहनियाधाधिकरणम् ॥ ५ ॥ कर्म च द्रव्यसंयोगार्थमर्थाभावानिवर्तेत वादर्थं श्रुतिसंयोगात् ।।५।।। साधरने श्रुतं राटेयाली यूपो भवतीति सत्र यूपं छेत्स्यता होतव्य- मिति यूपाहुतिः प्राकृती कर्तव्येति प्राप्ते,-तस्याश्छेदनार्थत्वात्तस्य चेहामावान्न कार्येति सिद्धान्तः ॥५॥ सास्के स्थावाहुतिबाधाधिकरणम् ॥ ६ ॥ स्थाणी तु देशमात्रत्वादनित्तिः प्रतीयेत ॥ ६॥ स्थानाहुतिं जुहोतीत्याधुतिरारादुपकारिका खलेवाल्यां कार्येति प्राते, यूपच्छेदनार्थस्थाणुद्वारेण यूपसंस्कारिका द्वाराभावान कार्यति सिद्धान्तः ॥६॥ रामप्रयानस्य संस्कारकर्मताधिकरणम्॥ ७॥ प्रयाने च तन्यायत्वात् ।।७।। दर्शपूर्णमासयोः स्वाहाकारं यजतीति पञ्चमः प्रयाज आरादुपका- ग्क स्वाहाकारदेवताया अन्यत्रोपयोगादर्शनादिति प्राप्ते,-स्वाहानिमि- सादिमन्त्रसंवन्यान् स्वाहाकारमिति नामधेयं देवता तु मान्यवर्णिकी अग्न्यादिः सा चान्यभागादिपु विनियुक्तति तलमरणाथोऽयं यागः, अतः सौर्यादिप्पान्यादिपवाध इति सिद्धान्तः ।। ७ ॥

·-
अधि. ११]
दशमाघ्यायः।
१५९
अप्रियागस्यारानुपकारकस्वाधिकरणम् ॥ ८॥
तयाज्यभागाग्निरपीति चेत् ।। ८ ।।
आग्नेयाच्यभागः प्रधानदेवतायाः अग्नेः स्मारक इति प्राप्ते, अग्निमाव.
हेत्यादिनिगदे अग्निगन्दस्य द्विः पाठात्सोमात्पूर्व पठयमानस्य प्रधानाग्ने.
गन्यत्वावगमात्सोमसाहचर्याचाङ्गत्वेनैव विविः, अतः सौर्यादौ नाग्नि.
निवृत्तिरिति सिद्धान्तः ॥ ८ ॥
पशुपुरोदाथयागस्य देवतासंस्कारकत्वाविकरणम् ॥ ९ ॥
पशावपीति चेत् ॥ ९॥
अग्नीपोमीयस्य वपया प्रचाग्नीपोमीयं पशुपुगेडाशमनुनिर्वपतीति
पुरोडागः पशोरारादुपकारकम्तद्धितेन देवताया गुणत्वावगमादिति
प्राप्त, पशुदेवतास्मरणरूपष्टसंभवेऽदृष्टकल्पनायोगात्तहारेणैव पश्वङ्गमि-
ति देवतान्तरवस्यां विछतावनीपोमनिवृत्तिरिति सिद्धान्तः ॥ ९ ॥
सौर्यचरी घरुशम्दस्यौदनाचित्वाधिकरणम् ॥ १॥
चरर्हविविकारः स्यादिज्यासंयोगात् ॥ १०॥
सौर्य चमित्यत्र चरुशब्दः स्थाल्या लोकप्रसिद्धः सन्नोदने लक्षणया
याक्षिरुपयोगः, तैरपि कपालादिपितस्य चरुशब्देनाव्यवहारात स्थाली
च कपालस्थाने हविष्टवायोग्यत्वात् । तद्धितश्च परम्परासंबन्धे, अथवा तद्धि-
तबलादभक्ष्येणापि कृष्णलादिनेव याग: कार्यः, अतः स्याल्येव इविरिति
प्राप्ते, आदित्यचरोरदितिौंदनेनेनेति यास्योपादोदन एव चरुपदार्थ
इति, शास्त्रम्था वा तन्निमित्तवादित्यत्रोक्तम् । ओदनश्चानवम्नावितांत-
रूमपक्क एव याज्ञिकव्यवहाराद्वाच्यः स च स्थालीनियत इति तदादरः
न तु तद्वचने सतीति सिद्धान्तः ॥१०॥
सौर्यघरोः स्थान्यामेर पाकाविकरणम् ॥ ११॥
स कपाले प्रकृत्यास्पादन्यस्य चाश्रुतत्वात् ॥ १२॥
एनन् प्रयोजनसूत्रम् । एवं सति हि कपालनिवृत्तिः अन्यथा तस्योटक-
धारणरूपममारलं कार्य स्यात् । अथवा पंपणादीनां संभवादनुष्ठानमिति
शङ्कायां प्रयोजनामावादकरणमित्युच्यते । याज्ञिकास्तु कपालवस्याल्या
उपधान मन्त्रेण युर्वन्ति तद्युक्तम् । स्थाल्या उदकवारणार्थलेन कपाल-
कायें विधानामावादिति सिद्धान्तः ।। १२ ।।
इति श्रीन्यापदिन्दी दरमाध्पायस्प प्रथमः पादः ॥ १ ॥

·न्यायविन्दुः।
[पाद:२
दशमाध्यायस्य दितीयः पादः।
कृष्णलचरो पात्रानुष्ठानाधिकरणाम ॥१॥
कृष्णलेप्वयेलोपादपाकः स्यात् ॥ १ ॥
कृष्णले वाक्यत्वात् घृते अयपनीति विहितोऽपि पाको न कार्य
इति प्राप्ते,-वचनवलाल्लक्षणया उष्णीकरणमात्रमदृष्टार्थ कर्तव्यमिति
सिद्धान्तः ॥ १॥
कृष्णले उपस्तरणाभिधारणामावाधिकरणम् ॥ २॥
उपस्तरणाभिधारणयोरमृतार्थत्वादकर्म स्यात् ।। २।।
उपरनरणाभिधारणे कृष्णलेष्वपि कार्ये अमृताहुतिमेवैनां करोतीति
तयोः स्वादिमार्थत्ववचनमर्थवादमात्रमिति न लुमार्थना, न च तयोश्चतुर-
बत्तसंपत्तिः फलं तत्तु चत्वारि कृष्णलान्यवद्यति चतुग्वत्तस्यात्या इति
कृष्णल चतुष्टेनैव सिद्धमिति वाच्यम्, तस्य स्तुतिमात्रत्वात् । अन्यथा
द्विग्वदानमपि न स्यात् तस्य प्रकृतौ चतुरवत्तसिद्धयर्थत्वात् तत्र चत्वागि
चत्वारीति वी'सानुपपत्तिः । विधाने तु वाक्यं भियतेति प्राप्ते,-मुल्य-
मंसर्गार्थमुपस्तरणाभिधारणं दुष्टार्थत्यात्तदभावाकृष्णलेपु न भवति । प.
नुरवत्तं त्यविवभिनमर्थसिद्धानुवादत्वाचनुःगन्दयति सिद्धान्तः ॥२॥
कृष्णले भवानहानाधिकरणम ॥५॥
भक्षाणां तु मीत्यर्थत्वादकर्म स्यात् ॥ ३ ॥
कृष्णलानामभश्यत्वाम भन: चुश्चकारं भभयन्तीति लाग्यस्य
भी विधीयत इति प्रामे,प्राधान्येन कृष्णलानामेव भणपापये.
स्वातंगमेव पुस्चराफरणविशिष्टं भाग पपनपलाकामिति
मिद्धान्तः ॥ ३ ॥
Tण पाप्रमाणे परतीपोन तारिवापिपानाधिकरणम् ॥४॥
एकथोपहारे सदत्वं ग्राममक्षाणां प्रकृती पितत्वात् ॥ ४॥
भयका प्रमाण पदातीनि श्रुतं ना महर महले पैराशन-
गोगादनियम इति प्रार-पोदामातमभान्तापापाय सदत्यमेव विपी.
गो गाभित्रमिष्टामिनि द्वितीया रनिपस्यों भागलपापि
गोदान प्राप्नुवन्तीति मह सिीयत इति मिदानः ॥४॥

·अधि.१.]
दामाध्यायः।
कृष्णले ग्रह्मणे सर्वभवताधिकरणम् ॥ ५॥
सर्वत्वं च तेपामधिकारात्स्यात् ॥५॥
तत्रैव सर्वं ब्रह्मणे परिहरतीति श्रुतं तत्र चोदकप्राप्तपुरुपान्तराबा-
थार्थ ब्रह्मभागस्यैव देयस्य सर्वस्य ब्रह्मभागस्य वा दानं विधीयत इति
प्राप्ते,-एतदर्थस्य प्राप्तत्वाद्वचनानर्थक्यापत्तेर्यत्किचिदक्षजातं नत्मवै
ग्रह्मणे नान्येभ्य इति पुस्पान्तापरिसंस्येति मिद्धान्तः ॥ ५ ॥
भक्षमागानां स्वस्वकाठे ब्रह्मणा भक्षणाधिकरणम् ॥ ६॥
पुरुपापनयात्स्वकालत्वम् ॥ ६ ॥
मझदुपहतानां युगपदेय भक्षणमिति प्राप्ते,-प्रकृतिवनानाकालमैवेति
मिद्धान्तः।। ६॥
प्रद्यमशे चतुर्धाकरणादीनामभावाधिकरणम् ॥ ७ ॥
एकार्थत्वादविभागः स्यात् ॥ ७॥
कृष्णलेषु चतुर्दाकरणम् इदं ब्रह्मण इत्यादिनिर्देशश्च न कर्तव्यः एक-
न्यैव ब्रह्मणः सकलभक्षादिति स्पष्टम् ॥ ७ ॥
ज्योतिष्टोमे मात्विादानस्यानत्यर्थताधिकरणम् ॥८॥
ऋत्विग्दानं धर्ममात्र स्याददातिसामर्थ्यात् ।। ८ ।।
ऋविभ्यो दक्षिणादानं परिमाणमन्त्रादिनियमाददृष्टार्थमिति प्राप्ते,-
आनतिरूपदृष्टसंभो अदृष्टार्थत्वायोगान्नियम पवादृष्टार्थः न तु दानं
अतः सत्रेषु न कार्यमिति सिद्धान्तः ॥ ८॥
ज्योतिष्टोमे भक्षस्य प्रतिपयर्धताधिकरणम् ॥१॥
शेपभक्षाव तद्वत् ॥ ९॥
शेषभक्षाः पूर्ववत्विगानत्या इति प्राप्ते,-आनतिश्यविपनेरपि
दृष्टत्वात्तदर्था एव देवतायै त्यक्तेन ऋत्विगानत्यसंभवात, अनः मत्रे.
ध्वपि कार्या इति सिद्धान्तः ।। ९ ।।
म माविम्बरणाभावाधिकरणम् ॥ १॥
वरणमृत्विनामानमनार्थत्वात्सत्रे न स्यात्स्वकर्मत्वान् ।।१०।।
सत्रे वरणमृत्विक्त्वार्थ कार्यमिति प्राप्ते, यमवावानत्यर्थन्वानोपान्न
कर्तव्यम् । ऋत्विावं तु यागकर्तृत्वरूपं वरणामाऽपि न विद्धमिति
सिद्धान्तः ॥ १०॥

·१६२ न्यायविन्दुः । [पाद:२ सो परिक्रयामावाविकरणम् ॥ ११॥ परिक्रयश्च तादात् ॥ ११॥ एवं दानमयानत्यर्थमनपेक्षितत्वानिवर्तत इति स्पष्टार्यम् ।। ११ ।। एदवप्तानीये दानस्य परिक्रयार्थताधिकरणम् ॥ १२ ॥ उदवसानीयः सत्रधर्मा स्याचदङ्गत्वात्तत्र दानं धर्ममात्रं स्यात् ॥ १२॥ सत्रादुदवसाय पृष्टगमनीयन यजेन्निति श्रुतं तत्र फलवत्सत्रमम- मित्र्याहाराष्टगमनीयस्तदुत्तराद्गम् । अन्यया फलकल्पनागौरवादिति पाते,-उवमायति त्यागोनिःोपममात्यवगमान्न तदद्गत्वं किंतु त्यागे निमित्त नमित्तिकमिदं कति सिद्धान्तः । वाजपेयेनेष्टुति नु प्रयोगानन्तर्य वृद्दम्पविमवम्यागस्य संभवतीति वैपन्यम् ।। १२ ।। रहमानीपम्स ऋतिजामकेलादानाधिकरणम ॥१३॥ तेपां तु वचनाहियज्ञवत्सहमयोगः स्यात् ।। १३ ।। पृष्टशमनीयः समिलिवा कार्यः योरनिति कर्तृबहुत्वश्रवणादिति माने,-मध्ये चिन्तान्तरम् ॥ १३ ॥ उदयमानीय सविभ्योऽन्येारतिवारिकरणम् ॥ १४॥ तत्रान्याऋत्विजो वृणीरन् ॥ १४ ॥ यजमानग्य पृष्ठशमनीयः कार्यः समानकर्तृकत्यावगमात्त्यागं च नेपा- मेव कर्तृत्वादिति प्राप्त, कालिग्मिः क्रियमाणे यजमानम्य फर्तृत्ताविरो. धाट्यशनिवविमोऽपि म्युरिति महस्रदक्षिणेनेति दक्षिणावगांगनि । स्थिनादुनरं-साग फलंगामिह त्वात्तेषु च बहुत्वम्य प्रान यात्र विषिः । किंच यया त्याग पतंगां निरपेक्षता तया यागेप्युचिता, नम्मा- देकर एत्र शुगनिनि मिद्धान्तः ॥ १४ ॥ कामटौरावायाधानापिकरणम् ॥ १५० कामेष्टा च दानगन्दान् ॥ १५॥ सारम्बने मत्रे पार्थ प्रकां मायामये कामायाष्ट्रापालं निर्वाति अभ्यामश्वां प पुरी भनु दारिनि श्रुठम् । वग्राम्या इष्टेः प्रताय. मदनापूर्णत्वायजमानानामानि नानिदिन्यत यूगावटम्तरणदिपि ददर्मवा, तेन ऋतिगलग्मत्त्वादानन्य गश्वादिवानमिति प्राप्त, ये ·अधि. २०] दशमाध्याय । १६३ यजमाना इति प्रयोगे विधानात्तहारणापूर्वानेऽपि तैन्य प्रसङ्गसिद्धेन कर्नन्तरप्रातिरित्यदृष्टार्थमव दानमिति सिद्धान्त ॥ १५ ॥ दर्शपूर्णमासयौद्वैप्यदानस्यादृष्टाधताविकरणम् ॥ १६ ॥ द्वेप्ये चाचोदनादक्षिणापनयः स्यात् ॥ १६ ॥ ती मयाजयन्कपालमभिजुहुयाद्वैश्वानरं ता द्वेप्याय दद्यादिति । तत्र दक्षिणाशदादानत्यवत्वे प्राप्ते-भावजा द्वष्यत्यासभनात्तदिनाय दान- मदृष्टार्थमेति सिद्धान्त ॥ १६ ॥ जीवतामस्थिपशाधिकरणम् ॥ १७ ॥ अस्थियज्ञोऽविमतिपेयादितरेपा स्याद्विमतिपेधादस्थ्नाम् ॥ १७॥ यदि सनाय सदीस्थिताना प्रमीयत त दग्ध्या कृष्णाजिनेऽस्थीन्यु- पना योऽस्य नदिष्ट स्याच तस्य स्थाने दीक्षयित्वा तेन सह यजेरन् । तत सवत्सरऽस्थीनि याजयेयुरिति । वनास्थियागो मृताविकाग्नि अन्ये ऋत्विरस्थानीया , अत एव परस्मैपदमिति प्राप्ते, मृतस्य सर्वथा नर्तृत्वाभावान्नाधिकारस्तस्माजीनतामेवाधिकार इति सिद्धान्त ॥ १७॥ अस्थियो अस्वा जपानुष्टानाधिकरणम ॥१८॥ यदि तु वचनात्तेपा जपसंस्कारमर्थगुप्त सेष्टि तदर्थत्वात् ॥ १८ ॥ मृताधिकार, कृत्वा चिन्त्यते-जपवपनादयो यजमानससारा दीक्ष- शीयेष्टिन्य चोदकानुग्रहाय कार्या इति प्राप्ते, मृतस्य दीक्षाया असभ- वात्तदर्थीना लोप एव, जपादस्त्वशक्यत्वादपीति सिद्धान्त ॥२८॥ अस्थियशे शुक्रादिस्पर्श अस्या पर्तृत्वाधिकरणम्॥१९॥ प्रवर्धनु क्रियेत गुणभूतत्वात ॥१९॥ गुर यजमानोऽन्याग्भत इत्याद्यचेतनानामस्या कर्तृत्वासभना- उपर्तव्यमिति प्राप्ते, चैतन्याभारऽपि काष्ठादी तद्दर्शनालार्यमिति सिद्धान्त ॥ १९ ॥ अस्थियो अस्दा वाम्पकमायननुष्टानाधिकरणम् ॥ २० ॥ काम्यानि तु न विद्यन्ते कामाज्ञानाधयेतरस्यानुच्य- मानानि ॥२०॥ गुणमामाना निम्तो प्रवृत्ताचप्यन रोप कामाज्ञानात् । वस्तुतस्तु मिती न तपा प्रवृत्तिरिति मिद्धान्न ॥२०॥ " ·१६४ न्यायविन्दुः। [पादः२ अस्थिपने अस्मां सूकवाकगताशासनाननुष्ठानाधिकरणम् ॥ २१॥ ईहावाभावात्सूक्तवाकवत् ।। २१ ॥ आयुराशास्त इत्यादिमूक्तवाकपदानामपि लुमार्थत्वानिवृतिरिति सिद्धान्तः ।। २१ अस्थियो होतुः कामाभावाधिकरणम् ॥ २२॥ स्युहोसकामाः ॥ २२॥ यं कामयेत वसीयान्स्यादिति उच्चस्तरां तस्य यायया वपर्यादि. स्यपि यजमानफलमेव न होतुः अतस्तस्यापि निवृत्तिः ।। २२॥ पजमानस्य मृतावपि सर्वस्वारसमापनाधिकरणम् ॥ २३ ॥ सर्वस्वारस्य दिष्टगता समापनं न विद्यते कर्मणो जीवसंयोगात् ॥ २३ ॥ मस्वारयज्ञे आर्भवस्तोत्रकाले प्राह्मणाः समापयत मे यज्ञमिति प्रैप- मुगार्य यजमानो म्रियते तत्र कर्मशेषो न समाप्यः मृतस्य कर्तृत्वामभयेन ऋत्विजामप्रवृत्तेरिति प्राप्ते,-प्रेपद्वारेण मृतस्यापि कनृत्यात्तत्प्रयुक्ता ऋत्विजः कर्म समापयेयुरिति सिद्धान्तः ।। २३ ।। पनमानस्य मृतो सर्वस्यारस्य एकस्पानुष्टानाधिकरणम् ॥ २४ ॥ गते कर्मास्थियावत् ॥ २४॥ अवापि मृने यममाने पदार्यवाभायाधावम्थियतबद्दष्टव्यामित्य- निदेशः ॥ २४ ॥ सर्वस्वारे यजमानस्तारप्पाराशंसनाधिशरणम् ।। १५ ।। जीचन्यवचनमायुराशिपस्तदर्थत्याव ॥ २५ ॥ मर्वम्यारे गाणायागायुगवान इति न याच्यं मग्णाभ्युपगमादिति प्राप्त,-भाभवालायाग्मरणनितृत्त्यर्थमाशास्यमायुरिति मिहान: २५।। द्वारणो मनुयापापनाधिकरणम् ॥ २१ क्रिया स्याद्धर्ममात्राणाम् ।। २६ ॥ सत्रे यहाष्टा गनुयाम्यायाणम् भाग्रेयाय हिरण्यदानं च सततंय. मिनि प्रत्युतराहाणगुनम ।। २६ ।। पामारी निगमायाधिशरणम.॥ गुणगेप प मुम्पाय ॥ १७॥ ममिदोत्रवश्या वीगि निरंपतीति निर्माप: परमानेष्टिपुन पार्य.

·अधि. ३१] दशमाध्यायः। स्तदानीमग्निहोत्रहवण्यभावादिति प्राप्ते, अग्निहोनवणीरूपागलोप- ऽपि मुत्यो निर्वापः कार्यः, न च वैगुण्यम्, बाधितस्यानात्वादिति सिद्धान्तः॥ २७॥ वाजपेये मुष्टियोपाधिकरणम् ॥ २८॥ मुष्टिलोपात्तु संख्यालोपस्तद्गुणत्वात् स्यात् ॥ २८॥ वाजपेये वाईसत्यो नैवारः मप्रदाशरावः क्षीरे चर्भवतीति । तत्र चतुभिर्मुष्टिभिः सप्तदशगरावासंभवान्मुष्टिचतुःसंख्ययोगभयो यः, अथ- वा संख्याया एवं मुट्यङ्गत्वाद्वाध इति प्राप्ते,-संख्याया अपि चतुर इति द्वितीयया निर्यापाङ्गत्वान्न मुष्ट्यङ्गत्वम् । अनो मुरयत्वात्संख्यानु- प्रहः, जघन्यत्वाच मुष्टिवाघ इति सिद्धान्तः ॥ २८ ॥ धेन्वादिशब्दानां गवान्वितप्रतिपादरताधिकरणम् ॥ २९ ॥ औत्पत्तिके तु द्रव्यतो विकारः स्यादकार्यत्वात् ।। २९ ।। द्यावापृथिव्यां घेनुमालमत वायव्यं वत्समैन्द्रमृषभमिति श्रुतम् । अत्र धन्वादिगन्दानां गोगतगुणवाचकत्वेऽपि गोवाचकत्वामावादतिश- प्राप्ताजद्रव्यगुणलकत्वं यथा अजमृपभमित्यादिप्विति प्राप्ते, औप- देसिकगुणानुरोधेन आतिदनिकाजनाथ एवं उपदगमावल्यादिनि' सिद्धान्तः ।। २९॥ वायन्यं तमित्यवानस्यैवालम्मनाधिकरणम् ॥१०॥ नैमित्तिके तु कार्यत्वात्मकृतेः स्यात्तदापत्तेः ॥ ३०॥ वायव्यं श्वेनमालमेनेत्यादौ तु श्वेनादिगुणस्याजेऽपि संभवान त- द्वाय इति संयम् ॥ ३०॥ साथस्त्रष्टियोः संवाटीतण्डुलयो क्रमैण स्वादिरस्व. हरनियामक्ताधिकरणम् ॥३१॥ विप्रतिपेधे तद्वचनात्मकृतेर्गुणलोपः स्यात्तेन च कर्मसंयोगात् ॥३१॥ बलेवाली यूपो भवतीत्यर चोदकानुग्रहाय वझणादियुक्तसादिर-- यूपस्य सलेबालीकरणम् । एवं चिोटी त्रीहीणां तण्डुलीकरणमिति प्रासे,—सलेबालीकरणस्यादृष्टार्थत्वापत्तयास्थियारतस्या यूपकार्य- करत्वे दृष्टार्थवाद्ययास्थितेत्र यूपकार्ये विधीयते, तण्डुलानां च स्वतः सिद्धानां ब्रहाणामन्येषां चोपादानं अपगनिवृत्तौ तदनुसारि त्रीहि- नियमाप्रवृत्तेरिति सिद्धान्तः ।। ३१ ।।

·न्यायविन्दः। [ पादः३ खलेराल्यां तक्षणासमानाधिकरणम् ॥ ३२ ॥ परेपां प्रतिपेयः स्यात् ॥ ३२ ॥ खादिरवादियाधेऽपि सक्षणादीनामविरोधेनानुष्ठाने प्राप्ते,-प्रयो- जनाभावान्नानुष्ठानमिति सिद्धान्तः ॥ ३२॥ सलवाल्यां पदणापतुष्ठानाधिकरणम् ॥ ३३॥ अर्थाभावे संस्कारत्वं स्यात् ।। ३३ ।। अदृष्टार्यमञ्जनप्रोक्षणाद्यपि खलेवाल्यां न भवति तेषां यूपार्थत्वान् अत्र तदभावादिति प्राप्ते, छेदनादिसंस्काराणामेव काष्टगतानां यूप. शब्दार्थत्वात्पशुनियोजनाङ्गत्वम् । अतश्चालुमार्थानां न निवृत्तिरिति सिद्धान्तः ॥ ३३ ॥ महापितृयते धानास अवघातानुष्ठानाधिकरणम् ॥ ३४ ॥ अर्थे न च विपर्यासे तादर्थ्यात्तत्त्वमेव स्यात् ॥ ३४ ॥ महापितृयज्ञे श्रुतं पितृभ्यो वहिपझ्यो धाना इति, तत्र धानास्वव- घातो न कार्यों धानात्वविघातादिति प्राप्ते,-अपणात्पूर्वमवधाते विधा- ताभावात्कर्तव्योऽवघातः क्रममानं तु वाध्यत इति सिद्धान्त इति भाष्यम् । तद्युक्तम् । प्रकृतावपि तथैव क्रमसत्त्वात्, गुणलोपे च मुख्य- रयेत्यनेन पौनरुत्त्याच। अपणोत्तरमवयाते तु पूर्व हन्ति कृत्येति भाष्य- विरोधस्तरमापितृभ्योऽग्निष्वात्तेभ्यो अभिवान्याय (2) दुग्धे मन्थमिति मन्थ उदाहरणम् । तत्र अपणोत्तरं क्रियमाणं पेषणं न प्राकृतं पाकार्थत्वा- संभवान् अतो लौकिकमधर्मकं तदिति प्राप्ते, प्राकृतमेवैतन् उभयत्रापि विरथ, पौर्वापर्यभेदस्तुप्रतावत्र चार्थिकः । अतः पेपणधर्माः कार्या इति सिद्धान्तो वार्तिके वर्णितः ।। ३४ ।। इति श्रीन्यापविन्दौ दशमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ २॥ दशमाध्यायस्य तृतीयः पादः । किती मामिधेन्पादिमातेतिकर्तव्यतानुष्ठानाधिकरणम् ॥ १ ॥ विकृती शब्दवत्वात्मधानस्य गुणानामधिकोत्पत्तिः सन्निधानात्।।२।। पगी एकादशमयाजान्यजतीति न प्रयाजानुवादेन संरयाविधिः तेषां प्रानो पञ्चसंरयत्वान् , किंतु संग्याविशिष्टप्रयाजविधिः । एवंय ·अधि. ५] दशमाध्यायः। १६७ स्मोपाराङ्गश्रवणादविदेशबाध इति प्राप्ते-विशिष्टविधिगौरवात्पश्चा. नामप्यावृत्त्यैकादशत्वसंभगानातिदेशवाय इति सिद्धान्तः ॥ १॥ वायव्ये पशो हिरण्यगर्मादिमन्त्रस्य उत्तराधारे गुणत्वाधिकरणम् ॥२॥ हिरण्यगर्भे पूर्वस्य मन्त्रलिङ्गात् ।। २॥ वायव्यपशी हिरण्यगर्भः समवर्तताम इत्याधारमाधारयतीति प्राकृ- ताधारानुवादेन पूर्ववन्मन्त्रविविरिति स्थिते प्रजापतेः पूर्वाधार एव स: मन्त्रस्य प्रजापतिलिङ्गत्वादिति प्राप्ते, पूर्वस्यामन्त्रकार्यकल्पनायां गारव उत्तरत्र तु प्रती मन्त्राम्नानात्तन्नियमादृष्टं क्यामिति तत्रय मन्त्र- विधि मन्त्रस्त्विन्द्रपर एर व्याख्येय इति सिद्धान्तः ॥ २॥ चातुर्मास्यसोमयारासादननियोजनयो. प्राकृतगुणविधित्वाधिकरणम् ॥ ३ ॥ संस्कारे तु क्रियान्तरं तस्य विधायकत्वात् ॥ ३ ॥ उत्करे वाजिनमासादयति परिधी पशुं नियुक्षीतेत्यप्राकृतमासादनं नियोजनं च विधीयते प्राकृतस्य दृष्टार्थस्याशस्यत्वादिति प्राप्ते,-3- स्करस्य स्थूलाग्रता परिधेश्च स्थूलतामाश्रित्यासादननियोजनयोः शक्य- खात्याकृतत्वमेति सिद्धान्तः ॥ ३॥ अनिघपने प्राकृतवैश्तोमयागुत्यनुमानाधिकरणम् ॥ ४॥ पइभिदक्षियतीति तासां मन्त्रविकारः श्रुतिसंयोगात् ॥ ४ ॥ चयने प्रकृतितो दीक्षाहुतयः षट् तन्मन्त्राश्च आवृत्यै प्रयुजेऽप्रये खाहेत्यादयः प्राप्ताः, अत्र चाकूतिमग्निमिन्यादयः पण्मन्त्रा दीक्षाया विनि- युनाः पभिलियतीति, दीमाहुतयश्च द्वादश जुहोतीति वाफ्यात्तत्सं- ग्याः। तन प्रत्यक्षपाठपचनाभ्यां पैकृतमन्त्रैःप्राकृनाधः । तेन तैवाभ्यस्तै- दिशापि होतच्या इति प्राप्त-सहत्प्रयोगादेव होमद्वारेण दीक्षार्थत्यो- पपत्तो नाभ्यासः प्राकृत्तमाधी वेति सिद्धान्त. ॥ पुनराधाने प्रथमाधानविणानिटायधिकरणम् ॥५॥ आन्याधेयस्य नैमित्तिके गुणविकारे दक्षिणादानमधिकं स्याद्वाक्यसंयोगात् ॥ ५॥ नमित्तिक पुनराधेये पुनर्निकतो रथो दक्षिणा पुनरुत्स्यूतं वास इत्युक्तदक्षिणा, एका देये यादिप्राकृतदक्षिणाया न घाधिका उभयोर्ददा- तीति वचनादिति प्राप्ते,-पुनराधेये सति पूर्वमेका इदानी चैकेति दक्षि- णाद्वयसंपत्तिरित्यर्थादोऽयम् । अतो याध एवेति सिद्धान्तः ।। ५ । ।

·१६८ न्यायविन्दुः। [पादः३ आमयणे वासोवत्सपोः पाशाभावाधिकरणम् ॥ ६ ॥ दाने पाकोऽर्थलक्षणः ॥६॥ आग्रयणे वासोवत्सयोरन्वाहार्यकायें दक्षिणात्वेन विधानापाकप्राप्ती श्रुतवत्सनाशापोर्न पाक इति सिद्धान्तः ॥ ६॥ भापयण वाससि पाकाभावाधिकरणम् ॥ ७॥ पाकस्य चानकारित्वात् ॥ ७॥ चाससि तु प्रयोजनाभावान पाक इति स्पष्टम् ॥ ७ ॥ भाययणे वासोवत्सयोरभियारणाननुयानाधिकरणम् ॥ ८॥ तथाभिधारणस्य ।। ८॥ एवमभिधारणमपि स्वादिमार्थत्वात्तस्य चात्रासंभवान्न कार्यम् ॥ ८॥ ज्योतिष्टोमे गवामेव द्वादशशतस्य दक्षिणात्वाधिकरणम् ॥ ९॥ द्रव्यविधिसन्निधौ संख्या तेषां गुणत्वात्स्यात् ।। ९ ।। ज्योतिष्टोमे श्रुतं गौश्वाश्वश्चाश्वतरश्च गर्दभश्चाजाचावयश्च ब्रीहयश्च तिलाश्च मापाञ्च तस्य द्वादशशतं दक्षिणेति । तत्र तस्येति गवादीन्युद्दिश्य संख्याविधेः सर्वेषां प्रत्येकं द्वादशशतमिति । अथवा गवादिषु संख्याया- स्तेषां च दक्षिणात्येन विधी वाक्यमेदाद द्रव्यसंख्योभयविशिष्टा दक्षिणा विधीयते। सा च कुत्रचिदेकत्र संख्यान्वयेऽपि घटते तनानन्तर्यान्मापे- प्ववेति न युक्तं चशब्देनान्यसहितानां प्रतीतेवहुत्याच तस्येतिप्रतिनिर्देशा- योगात् । अतः क्रतोर्गवादिसमृहम्य वा तस्येति निदेशः । सहितानां च दक्षिणात्वात्सर्वसंपाद्या संख्या । वस्तुनो वाक्यगतेन द्रव्येण तस्येत्यन्वयः तश्चैकवचनादेकमेव पशुरूपं माषादिपु स्वरूपतः संख्याव्यवहाराभावान , आनतिकरत्वासंभवाच । तत्र यद्यपि तस्येत्येकवचनं एकवचनान्तानामेव ग्राहकमिति गवादीनि चत्वारि संभवन्ति तथाप्युपकाराविक्यादनिपि- द्धत्वान्मुरन्यत्वाच गवामेव ग्रहणं, नस्य गोदिशशतं दक्षिणेति । नामागवामेया संख्येति सिद्धान्तः ॥ ९ ॥ विभागेन यागं दक्षिणाया दानाधिकरणम् ॥१०॥ तत्र दान विभागेन प्रदानानां पृथक्त्वात् ॥१०॥ दक्षिणा चाविभज्यव सहितभ्यो दया न प्रत्येक ऋत्विगभ्य इति घहुवचनविरोधादिति प्राप्ते,-विभव्य प्रत्येकमैत्र दानं ऋत्विजां प्राधा- न्यान संग्व्याविवाहा, तुयो वो विश्ववेदा विमनविति मन्त्राच विभाग- ·अधि. १५) दगमाध्यायः। १६९ सिद्धिः। यत्र च धेनुर्दक्षिणेत्येन्मेर दन्यं तन परमसंभवादविभाग इति मिद्धान्तः ॥१०॥ ज्योतिष्टोमे समाख्यातो दक्षिणाविभागापिररणम् ॥ ११ ॥ समं स्यादश्रुतित्वात् ॥ ११ ॥ विभाग सम प्रयासानुरूपो वेति प्राप्ते, द्वादशाहे दीक्षानमराक्य- गतार्यादिसमाख्यानात्तदनुसारेण विभाग इति सिद्धान्त. ।। ११ ।। भूनामबाहे तस्य दक्षिणेत्यनेन कृतास्तुदशिणाराघाधिकरणम् ॥ १२॥ तस्य धेनुरिति गवां प्रकृती विभक्तं चोदितत्वात्तत्सामान्यात्त- द्विकारः स्याउथेष्टिगुणशब्देन ।। १२ ।। अर्थप भूविटेवस्तस्य धेनुर्दक्षिणति धेनुर्गवामेव निवतिका नाश्वा- दीना, गवादीना प्रत्येकं दक्षिणात्वान् चिनिगेनाप्यस्या उपपत्ते. गो- मामान्येन च नस्थानावसिद्धगिति प्राप्ते, दक्षिणा दम्य गवादिपि. गोषण बहुवचनान्तत्वापत्ते. स्वप्रधानत्वमेव, गरादीनि विशेषणानि । तेनागवाद्यात्मिर दक्षिणेति धेन्या सर्वनिवृत्तिरिति सिद्धान्त ॥१२॥ यम्य सोममपहरेपरिन्यादावेका गामित्यनेन गोगतसख्यायाधिकरणम् ॥१३॥ एका पञ्चेति धेनुवत् ।। १३ ॥ यदि सोममपन्युग्का गा दक्षिणा दद्यात् अमिनग्ये सोमे पञ्च गा दद्यादिति श्रुतम् । तौशामित्यस्य दद्यादित्यन्वयात्मर्वनिवृत्तिरिति प्राप्ते,गोगटे लक्षणाया पाक्षिकानुनादत्वे वा दोपात्, एका दयात्ता च गामिति विौ च वास्यभेदान्, गोरेव दाने विधा च तत्परिन्टेनक- द्वादशातसन्याया. प्रकृतित. प्राप्तैरेक्पञ्चदानन्याच गो-संग्या. सयन्ध एवं विधीयते । दाने तद्विधावपि गोपरिन्टेडक्त्वेनैव विधि। अतो न सर्वनिवृत्तिरिति सिद्धान्त ॥ १३ ॥ सायकत्रिरत्मेन सर्वक्रयार्यवाधाधिषरणम् ॥१४॥ त्रिासश्च ॥ १४॥ निमत्स साण्डः सोमस्यण इत्यत्र जयसाधनत्वेन निमत्सविधाना- सर्वक्रयद्रव्यनिवृत्ति ॥१४॥ अपमेधे प्राधाचादित्यस्याध्यभागरापाधिकरणम् ॥१॥ माकाशी तथेति चेत् ॥१५॥ अश्वमेधे प्रामाशापाध्वयं ददातीति श्रुतम् । तत्र प्राकागावियम्यु

·२७०
न्यायविन्दुः ।
[पादः ४
दानक्रिययान्वयः । न च साऽध्वर्युणा विशेष्टुं शक्या उद्देदयत्वान् । लेना-
ध्वयोगादनुवादोऽध्वर्युशब्दः ऋत्विग्मात्रस्य, तस्माद्दानमात्रे प्राकाश-
विधिरिति प्राप्ते,-अध्वर्युपदानर्थक्यावयुप्राफाशविशिष्टदानान्तरमेव
विधीयते । किं वाऽध्वर्युग्राकाशसंवन्ध एव पाटिकोऽपि विधीयते.
अतो न सर्वनिवृत्तिरिति सिद्धान्तः ॥ १५ ॥
उपदव्य अधेन वृत्तऋतुदाक्षिण्यरायाधिकरणम् ॥ १६॥
धेनुवचाश्वदक्षिणा स ब्रह्मण इति पुरुषापनयो
यथा हिरण्यस्य ।। १६ ।।
'उपहव्याख्ये यज्ञे श्रुतम्-अश्वः श्याको दक्षिणा, म ब्रह्मणे देय इति
तत्र पूर्ववन् ब्रह्मभागस्यैव प्राकृतम्य निवृत्तिरिति प्राप्ते,--एकेन वाक्ये-
नाम्मिन्नावश्व एव दक्षिणेति सर्वप्राकृनवायो धेनुन्यायेन, द्वितीयत्रा-
क्येन तु पुरुपान्तरनिवृत्तिः अतम्नेषां दक्षिणां विनोपायान्तरेणाननि.
रिति सिद्धान्तः ॥ १६ ॥
ऋतपेये सौमचमसन कृत्वरतुदाक्षिण्यस्य मापाधिकरणम् ॥ १७ ॥
तथा च सोमचमसः ॥ १७ ॥
ऋतपेये श्रुतम् औदुम्बरः सोमचमसो दक्षिणा स ब्रह्मणे देय इति ।
नत्र यत्पशून् दद्यादिति निन्दया प्रतिषेधः प्राप्त्यपेक्ष इति न सर्व-
निवृत्तिरिति शङ्कायाम्, अर्थवादत्वेन प्रतिपेवाभावात्सर्वनिवृत्तिरवैति
सिद्धान्तः।
'यदि तु ब्रह्मणः' इत्यादिसूत्रद्वयं प्रयोजनप्रदर्शनार्थम् । अथवा
एकवाक्यत्वेऽपि सफटनिवृत्ती प्राप्तायां ब्रह्मभागस्यव निवृत्तिः, अन्यथा
वास्यभेदप्रसङ्गादिति सिद्धान्तः कृत्वाचिन्तयोच्यते ॥ १७ ॥
वाजोये रपस्प पागनियामकतापिकरणम् ॥१८॥
यजुयुक्त वध्वर्योदक्षिणाविकारः स्यात् ।। १८ ॥
वाजपेये सरदशरथादिदक्षिणां विधाय यजुर्युक्तं रथमवर्यचे ददा-
तीति श्रुतम् । तत्र प्राकाशवध्वर्युभागम्य वाधे प्राप्ते, सप्तदयान्तर्ग.
तस्य यजुर्युक्तम्यानियमेन दानमापी अध्वर्युनियमोऽयं यद्यजुर्युक्तं ददाति
तदश्वर्यव इति द्रव्यान्तरमाहितस्य ग्रामस्य नियम इति न भागान्तर-
निवृत्तिरिति मिद्धान्तः ।। १८ ।।
इति धीन्यायचिन्दौ दशमाघ्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ३॥

·अधि.५]
दशमाध्यायः।
दशमाध्यायस्य चतुर्थः पादः।
भान्यादौ नारिष्टहोमादिमिनधरेष्टयादीना समुचयाधिकरणम् ॥ १ ॥
मकृविलिङ्गासंयोगात्कर्मसंस्कारं विकृतावधिकं स्यात् ॥१॥
नमोष्टी अग्नये स्वाहेत्यादय उपहोमा. प्राकृतनारिष्टहोमकार्यार्थ-
त्वात्तभिर्तिका इति प्राप्त, उपहोमाना भिन्नादृष्टार्थत्वान्नारिष्टकार्यला-
भावेन ते समुघय एवेति । एवं वाजपेये रथयोपेण माहेन्दस्य स्तोर-
मुबारगतीति श्रुनम् । तत्र रथघोष इति समाहारद्वन्द्वो न तत्पुरुषः
पूर्वपदे लमणापत्ते । तेन रथ' प्राशनदर्भस्थाने घोपस्तूपावर्तव्यमिति
मन्त्रग्थाने स च न रथस्यैवेति प्राप्ते, समाहारे पदद्वये लसणापेक्षया
पूर्वपदमारे लक्षणया पष्ठीसमास ण्व, तस्माद्रथस्य घोपेणोपाकरणम् ।
तेन पारनदर्भमन्त्रनिवृत्तिरिति सिद्धान्त ॥१॥
सरपतिसवादित पाहस्पत्यपहै प्रारतेन्द्रवापरादिपहाणा समुघयाधिकरणम् ॥२॥
सर्वत्र तु ग्रहान्नानमधिकं स्यात्मकृतिवत् ॥ ॥
पृढम्पतिमनादी याईरपन्यं ग्रहं गृहातीत्यायपूर्वप्रहाम्नानं प्राकृतप्रह-
नियनफमिति प्रामे,-माक्षाद्यागाङ्गतया प्रहविध्यमावादहाणामदृष्टार्थ-
वाग प्रयोगवचनेन प्राकृतीकृतसमुचय इति सिद्धान्त. ॥२॥
याजपेये मनुपश्ना प्राजापत्यपामि समुषपापियाणम् ॥३॥
माजापत्येषु चान्नानात् ॥३॥
वाजपेये सप्तदा प्राजापत्न्यात्पशूनालभत इति प्राजापत्ये प्रायनपशु.
यार प्रति प्राप्ते, असाधारण्येन सरनीयादिपशुरायोपस्थितग्दष्टार्थ-
वागन पाय इति सिद्धान्त ॥३॥
पाहण्यामामनोमानुपाभाना साधिकरणम ॥१॥
आमने लिङ्गदर्शनात् ॥ ४॥
गावरणाम आमनमम्यामनमस्य दया इति तिन आहना होती.
त्यनुगामयानुगदन मन्त्रविनिर्मिति प्रात-रिवारिशिष्टहोमानुयाद
विविधागायोपासमन्तगण्येव नर प्रिन्थमनेर साधारणमनुयाना
मा पुग्यापयितुं नामात्ममुराय इति पिद्धान्त ॥४॥
मारने कतिपगातस्प परगरगानेन सगुरुप ॥६॥
उपगेगु धरवत्स्यात्मतिलिहसंयोगात् ॥५॥

·१७२ न्यायविन्दुः । पादः४ गवामयनं महाप्रतं नाम एकाहः, तत्र पत्नय उपगायन्नीति श्रुतं तेन चोदकप्राप्तानां सामगानामृविजां निवृत्तिरिति प्राप्ते, पत्नय उपगा- यन्तीत्येतत्समीपे काण्डवीणाभिरुपगायन्तीति विधानात्तत्रैव कर्तृत्व पत्नीनां न समगाने इति ऋत्विजामनिवृत्तिरिति सिद्धान्तः ॥ ५ ॥ अक्षनाभ्यशाने नवनीताभ्यञ्जनस्य गौग्गुलवाभ्यानादिभिः समुच्चयः ॥ ६ ॥ संस्कारे चान्यसंयोगात् ॥ ६ ॥ अचनाभ्यञ्चने सत्रे 'गौग्गुलवेन प्रातःसवनेऽभ्यसते' इति गौ- ग्गुलवाभ्यसनं प्राकृतनवनीताभ्यश्चनस्य निवर्तकमिति प्राप्ते, नवनी- ताभ्यश्चनस्य स्नेहनार्थत्वेन; गौग्गुलवादेस्तु चन्दनादिवदूक्षीकरणार्थत्वेन भिन्नार्थत्वात्समुच्चय इति सिद्धान्तः ॥ ६ ॥ महारते आइतवासप्तस्तायांदिभिः समुच्चयः ॥ ७॥ आच्छादने त्वैकार्थत्वात्प्राकृतस्य विकारः स्यात् ।। ७ ] महानते 'तार्य यजमानः परिधत्ते दर्भमयं पत्नी ' इति श्रुताभ्यां प्राकृतम्याहतवाससो निवृत्तिः शरीराच्छादनरूपैककार्यत्वादिति प्राप्त- घृताक्तं कम्बलं हि तार्य तस्य दर्भमयस्य च गुहाच्छादनेऽतीवायोग्य- त्यात्तयोरुत्तरीयस्य स्थाने विधानम् , वासांसि विसंसयतीति वासोबहु- त्यानुवादश्चैवमुपपन्नस्तरमात्समुच्चय इति सिद्धान्तः ।।७।। महारते रचन्तरादिसामा टोकादिसामभिः समुपयः ।। ८॥ सामस्वर्यान्तरथुतेरविकारः प्रतीयेत ॥ ८ ॥ तत्रैत्र शोकेन पुरस्तात्सदसः स्तुवीनेति अनुलोकेन पश्चात् । दत्याम्नानं तेन प्राश्नानां गायत्रादिसान्ना निवृत्तिरिति प्राप्ते, प्रामस्तु त्यनुवादेन सामान्तरदेशान्तरयोविधाने यास्यभेदास्तुतिरेवान विधया सा चादृष्टार्या न प्रायनीनां निवर्तिका, एकार्थत्वानवामादिनि सिद्धान्तः ॥८॥ पितितो पौरमादिभिः प्रानानां पापः ॥९॥ अर्षे वध्यमाणे शेपत्यात्माकृतस्य विकारः स्यात् ॥ ५॥ कचित 'कोत्सं भरति काणं भवति यमिष्ठस्य अनि भवतः, इत्यादिना कौत्सादीनि सामानि विधीयन्तं तत्र च तेषां स्तुत्यर्थताया अप्रगावाहतानां स्तुत्यर्थानामनिवृत्तिरिति प्राम,-प्रकरणात्य.

·अधि १३] दामाथ्याय । १७३ बागम उपरार्यामाया लिनेन प्राताना माना कार्यमगोपस्थाप्यते तम्मायारताना निवृत्तिगिनि मिद्धान्त ॥९॥ पौरमादिभियवस्थया एवादिवाय ॥१०॥ सर्वेपामविशेपाद ॥१०॥ पौत्सानिमियां प्राकृताना निवृत्तिरुना सा अविशेषान्सर्वन मवपा- गिनि प्राप्त, यत्र प श्रूयत तत्र पम्य यत्र द्वय ना द्वयोरिति श्रुत- मग्याप्रास्तनिवृत्तिमात्रेण निरर्यरत्त्योपपत्तावधिकनिनौ गमाणा- माय इति मिटान्त ॥ १० ॥ विश्वापिटदस्तोमवत्रता यथारम प्रारतसामावाधरायो॥१॥ स्तोमविन्द्धी त्वविकं स्यादविटद्धौ द्रव्यविकारः स्यादितरस्या- श्रुतित्वान् ॥१॥ या स्तोमविद्विर्यया द्वारिंग परमानोऽमिपेपयनीय हुन्यादी नत्रा- पि प्रन्यन्नत गनमामभि प्रास्तानि वाध्यन्न, विश्रद्धम्नोमरेवागमन मग्यापूरणम्य वयमाणत्वादिति प्राप्त, नद्यागमेन सख्यापूरण वाचनिक, विद्धपन्ययानुपपत्या त्यागम नियन, माचेद्विवृद्धिम्पटिष्टातिलिप्रसा मभिग्य मिष्यति को नामाश्रुतान्यागमायातिशिनि यावेत तस्मात्समु. गय इति मिद्धान्त' ॥ ११ ॥ परमान पर विटारिस्तामना मामावापोद्वापो ॥१०॥ परमाने स्याना तस्मिन्नावापोद्वापदर्शनात् ।। १० ॥ अयियुद्धी प्रत्याश्रुने मामभि तापमग्याना प्राश्नानागदाप , निराखी प्रत्यक्षतामानाप इति स्थित यम्या म्याचिनासा यन पविदायापनापनापि नपामर्थतत्त्वाा, ननिय पन मानानागदापीs- प्यपिपणपनि प्राप्त त्रीणि हवे यज्ञस्योदगगि गायग्री त्याप च अग्रहोबारपन्नि, अन ण्योदपन्तीति वचनन गाय यादिभ्योऽन्यत्र तयों परिमग्न्यानासयमानेवेरामापोद्वापी, म्तोमान्नग्यु स्वगायाऽस्यामनय मागापूरणमिति मिद्धान्त ॥ १२ ॥ पागाशे विपिशपमेव देवताभिधानम् UPun विपिनन्दस्य मन्त्रत्वे भारः स्यात्तेन चोदनान् ॥ १३ ॥ संपूर्णमागणे आमेरोटापार इति श्रुव तप आयरों नेयता कन- ग्य इत्यतावाधोदनार्य । दनि चानमिवानानि अनि गुपि पावर ·१७४ न्यायविन्दुः। [पादः ४ इत्यादीनि तन तद्वाचिषु यागनियंपादिमन्त्रेषु येन केनचिच्छब्दन तदुद्देोऽपि चोदनाभिहितमन्नेर्देवतात्वं संपादितं भवतीति प्राप्ते,- अर्यस्य देवतात्वं हि तस्य शब्देनोद्देश इति गन्दोचारणेऽपि पुरुष प्रवन- यन्ती चोदना सन्निहितस्य विधिगतस्यैव शब्दस्योचारणं विधत्त इति विधिमदनियम इति केचिन् । अस्मिन्पझे स्यादपि कथं चिद्विधिगन्द नियमः किंतु यत्र पर्यायशब्दद्वयेन देवनाविधिः, यथा 'अग्नये पावकाय निर्वदग्नये शुचये' इति, नत्र निरपेक्षयोरेककार्ययोरसमुश्याद्विकल्पे- नान्यतरेणैव शब्देनोद्देशः स्यात् , तस्मानात्र देवतात्वविधिः, अपितु सदस्वरूपमेव वाक्यान्वियित्वैन विधीयन, तेन चार्थस्य देवतात्वं प्राप्तमेवान्यने । येन हि गन्दनोद्दिश्य हविस्त्यज्यते तदर्थो देवता भवति तस्मान्न पर्यायप्रसक्तिमिति सिद्धान्तः ॥ १३ ॥ अतिदेशस्थलेपि विविशब्देनैर देवताभिधानापिकरणम् ॥ १५ ॥ तयोत्तरस्यां ततौ तत्मकृतित्वात् ॥ १४ ॥ सौर्यादिविकृतिपु प्राप्तपु अमेरहमुनितिमित्यादिनिगमेपु विधिगनमू- यंपवदादित्यातिभन्दा अपि वाच्या इत्यनियमः त्यागमान एवं विधि- दनियमादिति प्राप्ते,-विधिमन्दस्य यागकरणकभावनारूपयागभाव- नायामहन्येन नियमात्मवत्र तनियम पर्वति मिद्धान्तः ॥ १४ ॥ आपाने भनेः गगुणेनाभिधानाधिारणम् ॥ १५ ॥ प्राकृतस्य गुणश्रुती सगुणेनाभिधानं स्यात् ॥ १५ ॥ आधाने अपये पावफायेत्यादिपवमानेष्टी घोदकानुमहायामिगरद एवोगार्य इनि प्रात, भावनाद्गत्वेन नामदयविधानात्सर्वत्र मिलिनयोः प्रयोग इति सिद्धान्तः ।। १५ ।। भाषासायपोग्नमिनेनाभिपाणाधिकरणम् ॥ १ ॥ एपन्चान्परमानयादिपनिर्देवान् ॥ १६ ॥ परमानावाच्यमार्ग प्रात्य धन्वानाग्नेयः कार्य: पापच्यान्माम्य इति। तत्र भन्यागदेवनागुणत्याभवन्नमप्रिमायइत्यादिमगुणममि. धानमिनि माने,-पगर्मनीमूनार्या देयतायां वृषन्वतापन्ययायोगादा- प्रयोमन्त्री भन्यानिनि मन्प्रविनियमार्यो विभिदेवता तु निय. देवनि मिसान्नः ।। १६ ॥

·अधि. २०]
दामाध्यायः ।
गमावस्यपदाम्पयोनिविदाम्यामेगोसावनस्पतिशदायाम-
भिधानाधिारणम ॥१७॥
विधिनिगमभेदात्मकृती वत्मकृतित्वाद्विछतावपि भेदः स्यात् ॥१७॥
योनिप्रीम गौरनुवन्ध्यः तत्र उसाया वपाया मेट्स इति मन्त्रः श्रुतः
नेन पाएलच्यागम्य यपाया मेदस इति मन्त्री निवर्तते । तत्रानुनन्ध्या-
या इन्यवान विधिगदनियम इति प्रामे,-प्रकरणपटितेनोखागदे-
नैयाभिधानं नियामकसभऽनियमायोगादिति सिद्धान्तः । यस्नु
प्रती पागदन विधिः, टागगन्दन निगम इनि भेदः म आर्थिक इति
न सम्यानिदेश इति झयम ।। १७॥
भरभरणयोः रिटन्देनाभिधानाधिकरणम् ॥१८॥
स्त्रिष्टकदेवतान्यत्वे तन्छन्दत्वानिवर्तत ।। १८ ॥
अपभ्ये अग्नीररुणो रिवनी यननीति शुनम् । तर स्त्रिष्टय-
छन्दम्यानी रूढत्यान्नाप्नीचरणयोः मामयम् अतः स्विष्टककार्ये लक्ष-
णयानीवरणयोथिंधानम्। अनो निगमेऽनीवरुणावावत्यस्विष्टकच्छन्दक-
स्यगेनि माने,-भूनविष्टकरणाभाषेऽपि विष्टाणयोगसंभपाययो.
गान्तगया भूबालन्यायाप्युपपत्तेगमीयगणयोरपि तद्गुणस्योरेय
देवतात्वारियरमेयाभियानमिति मिशान्तः ॥ १८ ॥
भानामापे गायोगेश निर्गुणेनाग्रिपनागरभिधानाविकरणम् ॥ १९ ॥
मगुणस्य गुणोपे निगमेगु यायदुक्तं स्यात् ।। १९ ।।
पशुपुगेडाग मिटाणलोपः श्रुतः अग्निं यानीति तर यागमात्र
मातोपान मुनिगमेचिति माने,-प्रयोग ण्य निर्गुणयियः सर्व गुणलो.
१६ति मिवान्नः ॥ १५ ॥
भगवान गिर संसाररमताधिकरणम ॥२०॥
स्विष्टादागापिकोऽनुयाने स्यात्मयोजनबदलानामर्थसंयोगात् ००
गंगामामयोग्तीयोग्नुयाज. पिटारेवत्य स आगदुपाफ
इति माते-रिटायतामाग्यात्तमपागन्यमेवन चनिगम.
पाभारः प्रातिपरया इष्टदेवनारमार्णन प धमाधम्योत्तरार्धसिष्ट-
फा प्रयोगनानात्वादनु रामाय नुप्रयोगनानगमायातम्यरी.
पारवतामहारपत्यम्य युग्णयादिति मिसान्तः ॥२०॥

·- १७६ न्यायविन्दुः [पादः ५ दर्शपूर्णमासयोः याग्यापुरोनुवाक्यपोः संस्कारकर्मताधिकरणम् ॥ २१ ॥ अन्वाहेति शस्त्रवत्कर्म स्याचोदनान्तरात् ॥ २१ ॥ दर्शपूर्णमासयोस्तिष्ठन्यायामन्वाहेति अर्थप्राप्तस्यैवोधारणस्य पुन. विधानं दृष्टार्थ तदिति प्राप्त,-उच्चारणमनूद्य तिष्ठन्निति गुणविधानानो- चारणस्यादृष्टार्थ विधानमिति सिद्धान्तः ॥ २१ ।। मनोतायामूदाभावाधिकरणम् ॥ २२ ॥ मनोतायां तु वचनादविकारः स्यात् ॥ २२॥ अग्नीपोमीये पशौ वं ह्यने प्रथमो मनोति मन्त्रः तत्रैव ' यद्यप्यन्य- देवन्यः पशुराग्नेय्येव मनोता कार्या' इति वचनम् । तवानीपोमदेवत्ये केवे लानिदेवत्याया मनोताया असामर्थ्यादुत्कर्षमाप्ती तनिवृत्त्यर्थ न नु वि. तावृहनिवृत्त्यर्थ प्रकृताचेवार्थवत्त्वोपपत्तेः, अतो वायत्र्यादिषु यथादेवनमृ. हितन्यमिति प्राप्ते, केवलाग्नेः प्रकाशकस्यापि तहारेणानीयोमप्रकाशक- त्वसंभवान्न प्रकृतायाग्नेय्येवेति वचनमर्थवन् विकृतिषु मामान्यसंव- न्याभावाच नोकर्यप्राप्तिः तस्माद्विकृतिपूहप्राप्तेम्तन्निषेधार्थ ययनमिति मिद्धान्तः ॥ २२ ॥ कण्वरथन्तरस्य स्वयोनौ गानाधिकरणम् ।। २३ ।। पृष्ठाथैन्यद्रथन्तरात्तद्योनिपूर्वत्वात्स्याहचा प्रविभक्तत्त्वात् ॥२३॥ वैश्यम्नोमे कण्वग्थन्तरं पृष्ठं भवतीति श्रुतं साम वृहद्रधन्तग्योर्यो- न्योरन्यतरत्र गेयम् । अथवा अम्यापि स्थन्तरत्याद्रवन्तग्योनावत्र कण्वन्य रथन्तरमित्ति योगप्रतीतरिति प्रामे, कण्वसंबन्ध मानाभावन माम. विशेष रूढ़ एवायम् । अतः स्वयोनाय गेयम् । उनरानन्य तस्याः पाटम्य प्रत्ययवान् । मामाधारयोन्युत्तरापरिज्ञानाय हात्सराप्रन्यः यस्य तु कौल्मा- दयानि नगन्य तेषां प्राकृतीवर अक्षु गानमिति मिद्वान्तः ।।२३॥ पपरपन्ताम्य म्बयोन्यूत्तरपोग्यो गानापिकरणम् ॥ ३४॥ कार्यत्यादुत्तरयोर्ययाप्रति ।। २४ ।। फण्यग्यन्तरं वाहनोत्तयोग्य गंयं पाठमिद्धमापरित्यागस्याविगे. पाचोदकानुप्रदागेति प्राम,-उत्तराप्रन्धपटिनयोग्य गंयं नवोनगाद- गिनि मिदान्तः॥ २४ ॥ भगिनिजबोरधिकारपिकरणम् ॥ ३६ ।। ग्रहाणां देवनान्पले स्तुत गग्गयोः कर्मत्यादविकारः स्यात् ।।२।।

·अधि. २] दामाध्यायः। १७७ अमिश्रुति श्रुत आग्नेया प्रहा भयन्तीति तन प्राकृतस्तोनशस्त्राणाम- दृष्टार्थत्वादनुह इति स्पष्टम् ।।२५॥ चातुर्मास्यध्वाज्यशम्दस्याविशारणावाइनाधिकरणम् ॥२६॥ उभयपानात्पृपदाज्ये दनः स्यादपलक्षणं निगमेषु पातव्यस्योपलक्षणत्वात् ॥ २६ ॥ चातुर्मास्येषु पृपदाज्येनानुयाजान्यजतीति श्रुतं तर देवानाज्यपानार. हेत्यादिनिगमे आन्यदधिपानित्यूहः दविमिश्रिताज्यस्य पृपताज्यपदा- र्थत्वादुभयोरपि हविष्वान् अथरा द्विरुपम्तृणातीति वचनादधि प्रधानं तत्संस्कारार्थमाज्यमनो दधिपानित्येवोह, अथवा उभयसयोगे धूपदाज्यं व्यान्नम् तेन पृपढान्यपानित्येवोह इति प्राप्ते,-पच्छब्दस्य चित्रवाचि- स्वाधिमिश्रितमाज्यमेव यागसाधनं श्रुतम् अतो न कश्चिदूह. द्वयं वा इदं सर्पिश्च दधि चेति तुल्यनिर्देश उपनरणादिवादश्चार्थवादमात्रमिति सिद्धान्त ॥ २६ ॥ इति श्रीन्यापरिन्दी दशमाध्यायस्प चतुर्थ पाद ॥४॥ दशमाध्यायस्य पञ्चमः पादः। एर देशग्रहणे प्राथमिशानामेव पदणाधिकरणम् ॥१॥ आनुपूर्व्यवतामेकदेशग्रहणेप्वागमवदन्त्यलोप: स्यात् ॥ १ ॥ द्यावाविन्य एम्पाले आश्विनं द्विक्पाले वैष्णने च निम्पाले प्रतिप्राप्ताना बहना मध्ये कस्यचिदनियमनोपाढानम् । एवमेका सामि- भनीमिन्यत्र तथा द्विगगादिपु द्वादशाहपदंशस्येति प्राप्ते,-प्रथमातिकमे कारणाभावादादित उपादानम् । अवशिष्टाना लोप इति सिद्धान्त ॥१॥ पारि मारे सूये गानाधिकरणम् ॥ ३॥ एकत्रिके नचादिषु माध्यन्दिनच्छन्दसां श्रुतिभूतत्वात् ॥२॥ एकविकाग्ये प्रती एकस्या स्तोत्रीयाया यहिप्पयमान विभूपु होतु. राज्यमिन्यारभ्य निमूपु माध्यन्दिन पवमान इयन्त श्रुतम् । प्रता माध्यन्दिने परमाने प्रयस्तृया. गायत्रो याईतस्नेष्टुम इति तत्र त्रिच्छन्दा आपापो माप्यन्दिन परमान इति वचनादपतृघाधानां विमृणा महणं न त्याचम्य त्रिच्छन्दम्तहानादिति प्राप्ते, प्रश्न पचनाव- ·१७८ न्यायविन्दुः। [पादः ५ ल्येऽपि विकृतावानुमानिकत्वेन श्रुतिपाठयोः समत्वाद्विकृतौ चाद्य- चस्य शीयोपस्थितत्वात्तस्यैव ग्रामिति सिद्धान्तः ॥ २॥ एकस्याचि धूर्गानाधिकरणम् ॥ ३ ॥ त्रिकं स्तृचेषु धुर्ये स्यात् ।। ३ ॥ एकत्रिक एवं प्राकृतधूर्गानयुक्तस्तोत्राणि त्रिके कार्याणि तत्र अत्रयं पृथक, एकं साम तृचे क्रियत इति वचनात् , आवृत्तं धूर्षु स्तुवत इति तु एकस्य साम्नस्तिसृष्यावृत्तेग्नुवाद इति प्राप्ते,-स्तुवत इति स्तोत्रावृत्ति- श्रवणाहक्साध्यस्तोत्रावृत्तिरेव वचनार्थः । सा च मन्त्रावृत्तावेवेत्येकस्या एवं ऋचोऽभ्यास इति सिद्धान्तः ॥ ३ ॥ द्विगणादिऽ दशरात्रस्य विध्यन्तावानाधिकरणम् ॥ ४ ॥ चोदनानु त्वपूर्वत्वाल्लिङ्गेन धर्मनियमः स्यात् ॥ ४ ॥ द्विरात्रादिपु द्वादशाहातिदेशः द्वादशाप्यहान्यादितः प्रवर्तन्त इति प्रामे,-द्विरात्रे यत्प्रथम तद्वितीयं द्वादशाहरयेति शेषः । एवं यद् द्वितीयं तत्तृतीयं जगतीमन्तर्गच्छन्तीति लिङ्गदर्शनान्मध्यमदशरात्रस्यैव प्रवृत्तिः जगतीच्छन्दस्कं धादित आरभ्य चतुर्थः दशरात्रस्य तु तृतीयं तदन्तर्ग- च्छन्ति त्यजन्तीत्यर्थः। पूर्वपत्रे तु जागतमहश्चतुर्थ स्यादिति तस्य नानो- क्तिरसंगता स्यात् । मध्यमदशरात्रेऽपि प्रथमं द्वितीयमिति व्यवहारस- त्त्वान् रात्रिशब्दवत्त्वरूपावान्तरसादृश्याचेति सिद्धान्तः ।। ४ ॥ सप्तमिनोतीत्पनेनागौ पूननायकमन्त्राणामनियमेनोपादानाधिकरणम् ॥ ६ ॥ अपूर्वामु तु संख्याह विकल्पः स्यात् सर्वासामर्थवत्त्वात् ॥५॥ यत्र यहूनां प्रकरणपठिताना मन्त्राणां सप्तभिराधूनोति चतुर्दशभि- गपतीत्यत्र प्रहणं तत्राभ्यादित उपादाने प्राप्ते,-प्रकरणेन सर्वेपागल- स्वायगमान् कमानादितो मप्यतोऽन्ततो वा सप्तादिमणमिति मिद्वान्तः॥५॥ विरस्तोमामासाना सानामागमापिकरणम् ॥६॥ स्तोमविरदी प्राकतानामभ्यासेन तु संख्यापूरणमधिकारात्सं- रुपाया गुणशन्दत्वादन्यस्य चाश्रुतित्वात् ॥ ६॥ एकविनातिराति म्तोमवृद्धी सामान्तरागम एवं संख्यासाम- अत्यान् पातु नागमः अत्र होगरपन्तीत्यनेनावमन्यानां पायथ्याशापार. .

·१७९ अधि.१०] दशमाध्यायः। स्वनियमात् नयां मंभनात् । सामागमोऽप्यत त परमानस्तोत्रविषय पत्र स्तोत्रान्तरेप्वगत्याभ्यास इति शेयम् ।। ६ ॥ वहिप्पयमानेकगागमाधिशरणम् ." वहिप्पवमाने त्टगागमः सामैकत्वात् ॥ ७ ॥ वहिप्पवमाने पूर्वपत्मामागमे प्राप्ते, एकं हि तत्र सामेति वचनान्न- सामागमः किंगागमः य एकं वहिप्परमानेन स्तुबीतेत्यनभ्यासम्य पराक् शन्देनोरिति सिद्धान्त. ॥ ७॥ सामिनीप्ववमिष्टानामागमेन संग्ख्यापूरणम् ॥ ८॥ अभ्यासेन संख्यापूरणं सामिधेनीप्पभ्यासप्रकृतित्वात् ।। ८ ।। परविंशनिमनुश्रूयादिति सामिधेनीवृद्धाक दगानामेवर्चा प्रथमोन- मयोरभ्यामेन मंग्यापूरणे नि प्रयमामन्वाह निरुत्तमामिति वचने नित्रस्याविरक्षितन्याशामुक्तसरयापूरणार्थत्वम्यैर निशब्देनापलक्षणा- दिति प्रामे,-द्विशतुग्भ्यासेनापि पञ्चदशमग्यापूरणान्न निरभ्यामम्त- नियतो येनोपलमणार्थः स्यात्तस्मात्प्रथमोत्तमे निरभ्यम्यावशिष्टानामागम इति सिद्धान्तः मच गत्यागम्यमानाना काङ्गत्ये प्रमाणम् । अन्यथा संग्न्यायाः मामिनीपगिरोदद्वारकत्वङ्गत्यानुपपत्तेः । एवं सर्वत्रागमे शेयमिति ॥ ८॥ पौराशिनासारतत्वम् ॥९॥ पोडशिनो चानत्वं तर कृत्स्नविधानात् ॥ ९॥ गोनिष्टोमे पोइशिनं गृहातीति रिहित. पोदशिमहो विकृतियेर उसशनि दिरानग्य गृह्यत इत्यादिवचनान्, अन्यथा प्रकृतितः प्रामि. संभोग नदेययात् । अमिष्टोमे गजन्यम्य गृहीयादिति तामिष्टो. माभिप्रारम् । नग्मालारगणमान याक्याद्वियतायुत्कर्ष इति प्राम, अमिष्टोमादिगदानां दृगस्यापिकनिगलायोगादामन्यादिनिमित्त प्रम- भारम्त्येव विनी पुनःश्रुतिग्नमित्तिात्यायनि मिसान्तः ॥ ९ ॥ भापपणारेपोरशिपहणम् ॥ १० ॥ नस्यानपणादहणम् ।।१०।। पोटगी भापपणापण्यादा विपन समुगयेन या प्रायः मामयणा- इहानि, उग्थ्याहातीनि यचनद्वयादिति प्राम,-नभ्याट्टहानीन्यम्याप्यु- ·१८० न्यायविन्दुः। [पादः ५ ध्यादृर्घकाले गृहातीत्यर्थः तेन दिग्योगनिमित्तयेयं पञ्चमी न त्वपादाने तस्मादामयणादेव प्राह्य इति सिद्धान्त: ॥१०॥ मृतीयसवन एर पोडशिप्रहणम् ॥११॥ तृतीयसबने वचनात् स्यात् ॥ ११ ॥ प्रातःसबने गृह्णातीत्यादिवाक्यैः सवनत्रयेऽपि पोटशिग्रहणं तत्रा- हायोः सवनयोरुकध्याभावेन तदानन्तर्यासंभवेऽपि वचनबलादणमिति प्राप्ते,-प्रातःसवन इत्याधुक्तस्य प्रातःसवनादिनिन्दया नृतीयसबने पोट- शिविविपर्यवसानात्तत्रैवास्य ग्रहणमिति सिद्धान्तः ।। ११ ॥ पोडशियदस्यप्तस्तोत्रशत्रत्वम् ॥ ११॥ उक्थ्याग्निष्टोमसंयोगादस्तुतशस्त्रः स्यात्सति हि संस्थान्यत्वम् १२ अग्निष्टोमे राजन्यस्य गृह्णीयादिति विहितः पोयी स्तोनशस्त्ररहितः कार्यः अन्यथा पोडशिसंस्थत्वापत्तौ अनिष्टोम इत्येतद्विरोधान् अनिष्टो- मादिपदानां तत्तत्स्तोत्रशस्त्रसंस्थानिमित्तत्वादिति प्राप्ते, अमिष्टोमे प्राप्त राजन्यस्य न तत्संस्था किंतु पोडशिसंस्थेति वचनार्थः, तस्मात्स्तोना- खसहित एव कार्य इति सिद्धान्तः॥ १२ ॥ भहिरसां द्विरा पोहशिनः परिसंख्याधिकरणम् ॥ १३ ॥ अभावादतिरात्रेषु गृह्यते ॥ १३ ॥ अशिरसां द्विराने वैखानसं पूर्वेऽहन्साम भवति पोडश्युत्तर इति पोड- शिविधिः, न चोतरेऽहन्द्विरात्रस्य गृह्यत इति सामान्यवचनात्माप्तिः अस्य विशेषवचनत्वेन भीत्रप्रवृत्त्या विधिसंभवादिति प्राप्ते,-प्रयोजना- भावाच्छीवप्रवृत्तेः द्विरानान्तरपरिसंख्यैव सोडशिनियमस्य क्रियते । तेना- शिरसां द्विरान एव नियमः द्विरात्रान्तरे तु प्रकृतिवद्विकल्प एवेति- वृत्तिकृत् । भाष्यकारास्तु परिसंख्यायां त्रैदोप्याद्वैखानमविध्यर्थवादत्वमे- वेत्याहुः ॥१३॥ नानाहीने पोहशिनग्रहणाधिकरणम् ॥ १४॥ चतुर्थे चतुर्थेऽहन्यहीनस्य गृह्यत इत्यभ्यासेन प्रतीयेत भोजनवत् ॥ १४ ॥ चतुर्थे चतुर्थेऽहन्यहीनस्य गृह्यत इति श्रवणादेकरिमन्नहीने चतुर्थे गृहीत्वा पुनश्चतुर्थे पोडशी ग्राह्य इति प्राप्ते,-एकस्याहीनस्यैकमेव चतुर्थ-

·अधि. १८]
देशमाध्यायः।
१८१
मन्यत्त्वष्टममिति न वर ग्रहणं अहीनस्यस्येक्वचनं तु सामान्याभिप्राय
वीप्सा च नानाहीनाभिप्रायेति सिद्धान्तः ॥१४॥
विकृतौ ग्रहाणामापपणापताधिकरणम् ॥१६॥
जगत्सान्नि सामाभावाटतः साम तदात्यं स्यात् ॥१५॥
ज्योतिष्टोमे यदि जगत्मामा आग्रयणायान् गृह्णीयादिति श्रुत तत्र
प्रारणाजगत्मामगडेन ज्योतिष्टोम एपेति प्राप्ते,-जगत्यामुत्पन्नस्य
सानो न्योतिष्टोमेऽभागाद्विपुरत्येव त सत्त्वात्तयाग्रयणाप्रति सिद्धान्त ।
ग्थन्तग्मेन ईशानमस्य जगत. स्वामित्युन्युत्पन्नत्वाजगन्मामाडेनो-
च्यत इति तु न युक्तम् । लक्षितरक्षणाप्रसङ्गान् ॥ १५ ॥
सस उपवत्यप्रात्योरमावाधिकरणम् ॥ १६ ॥
उभयसानि नैमित्तिकं रिकल्पेन समत्वात् स्यात् ॥ १६ ॥
यत्र वृहद्रयन्तग्योः समुञ्चय मंसा उभे कुर्यादित्यादौ तत्र उपरती
ग्यन्नरस्य प्रतिपदं कुर्यादग्रस्ती बृहपृष्टस्येत्यागुभयधर्मानुष्ठान विक्ल्पे-
नेति मुख्यत्वाद्वा रथन्तरधमतेवेति प्राप्ते,-उभयमामकस्यैवैक्मामकत्वा-
भावानिमित्ताभावन तद्धर्माननुष्ठानमेवेनि सिद्धान्त. ॥ १६ ॥
ऐदवायरस्प सादावप्रतिपाधिकरणम् ॥ १७ ॥
ऐन्द्रवायवस्याग्रवचनादादितः प्रतिकपः स्यात् ।। १७ ॥
ज्योतिष्टोमे उपाश्वन्तर्यामानधारामही विधाय यदैन्द्रवायवाग्रा ग्रहा
गृह्यन्ते अण्व्या धारया गृहातीति श्रुतम् । तत्र प्रहाणा सपा विध्यन्तर.
प्राप्तानामग्रताविधि तेनोपाश्चन्तयोमाभ्यामपि प्रागैन्द्रवायनग्रहणमिति
प्राप्ते, चारासंयोगाद्वाराग्रहाणामेन गृह्णातिनोपाढानात्तेपा चन्द्रवायबा-
प्रतायाः पाटप्राप्तत्त्राद्वक्ष्यमाणाना धाराग्रहाणा संक्षेपेण कीननमिदमत
स्वस्थानस्थवन्दवायवस्येति सिद्धान्त ।। १७ ।।
कामयोगेऽप्यन्टवायवस्यादावभतिस्पाधिकरणम् ॥१८॥
कामसंयोगे तु वचनादादितः प्रतिकपः स्यात् ॥ १८ ॥
ऐन्द्रवारवाप्रान् महान् गृहीयाद्य. कामयेत यथापूर्व प्रजा. कम्पेर.
निति तदनन्तर काम्याप्रनाविधानमिति सर्वादित प्रतिरूप दति प्राप्ते--
प्रस्तुतधाराग्रहाणामेनाप्रतापिशिष्टाना पलसंन्यास्वस्थान एवैन्द्रवायत्र
इनि सिद्धान्त ॥ १८॥

·१८२ न्यायविन्दुः, [पादः५ आपिनानादिग्रहाणां प्रतिकतांधिकरणम् ॥ १९॥ परेषु चाग्रशन्दः पूर्ववत्स्यात्तदादिए ॥ १९ ॥ शुक्राणान् गृह्णीयात् प्रतिष्ठाकाम इत्यत्र तु न स्वस्थानस्थितिः अनाम- गुमाप्रताया एव फले विधानात् । तस्मादादितः प्रतिकर्षः ॥ १९॥ आधिनादिपहाणामेन्द्रनायवस्य पुराप्रतिकाधिकरणम् ॥२०॥ पुरस्तादैन्द्रवायवस्याग्रस्य कृतदेशत्वात् ॥ २० ॥ अविशेषात्सर्वादितः शुक्रग्रह इति प्राप्ते, ऐन्द्रयायवादिधारापहाणां प्रकृतत्वात्तदाश्रितैव शुक्रापतापले विधीयत इति न सर्वादितः प्रतिकर्षः । इमेव वक्ष्यमाणानामैन्द्रवायवामा प्रहा गृह्यन्त इति कीर्तनस्य प्रयोजनं यत्तेपामाश्रयत्वलाम इति सिद्धान्तः ॥ २०॥ सादनस्य प्रतिकाधिकरणम् ॥ २१॥ सादनं चापि शेपत्वात् ।। २१ ।। ग्रहाणामपक सादनादीनामपि तदङ्गानामपकर्ष इति स्पष्टम् ।।२१।। श्यनीकायामैन्द्रवायवाप्रोक्तः समानविघ्पर्धताधिकरणम् ॥ २२ ॥ प्रदानं चापि सादनवत् ॥ २२ ॥ ग्रहणस्य प्रदानार्थत्वात्प्रदानापक प्राप्ते,-अवदानग्रहणस्य न प्रदानो- पक्रमत्वं सर्वेषु गृहीतेपु पश्चात्तदनुष्ठानात् , अतो न प्रदानापकर्प इति सिद्धान्तः ॥ २२ ॥ श्पनीकायामैन्द्रवायवापतोक्तेः समानविध्यर्धताधिकरणम् ॥ २३ ॥ ज्यनीकायां न्यायोक्तेष्वान्नानं गुणार्थ स्यात् ॥ २३ ।। द्वादशाहे श्रुतम् 'ऐन्द्रवायवानौ मायणीयोदयनीयौ दशमं चाहः, अथेतरेषां नवानामह्नामैन्द्रवायवाग्रं प्रथममहरथ शुक्राप्रमथाप्रयणाप्रम- थैन्द्रवायवाप्रमधशुक्रामम् ' इत्यादि अन नवस्वहःसु यदप्रतात्रयं तत् त्र्यनीकेत्युच्यते त्रयाणामनीकानामग्रतानां समाहार इति व्युत्पत्तेः । अनीकान्तर्गतयोश्चाद्ययोरहोः अमेण रथन्तरवृहत्सामत्वात्प्रकृतित एव- न्द्रवायवापत्यशुक्रामत्वयोः प्राप्तिः । अतस्तत्वणमनुवादमानमर्थवादो वेति प्राप्ते, रथन्तरसामत्वादिनिमित्तकत्वेन प्रकृतितः प्राप्तावस्यनैमि- सिकत्वार्थ पुनर्विधानं, तत्फलं चैतदहर्विकृतावसत्यपि रथन्तरवृहत्सा- मत्वे ऐन्द्रवायवशुक्राप्रतयोः प्राप्तिरिति सिद्धान्तः ।। २३ ।।

·. अधि. २५ दशमाध्यायः । १८३ प्यदद्वादशाहस्प समाविकारत्याधिकरणम् ॥ २४ ॥ द्वादशाहस्य व्यूढसमूहत्वं पृष्टवत्समानविधानं स्यात् ॥२४॥ उक्तामतारूपं द्वादशाहस्य समूढत्वं नाम, ब्यूढरूपं तु ऐन्द्रवायवामी प्रायणीयोदयनीयौ, अथैतरेपां दशानामहामन्द्रवायवामं प्रथममहः अथ शुक्राप्रमथ द्वे आग्रयणामे अथैन्द्रवायवाप्रमथ द्वे शुक्राने अथाप्रयणाम- मथ द्वे ऐन्द्रवायवाने इति । तत्र व्यूढस्यापि त्वर्थत्वं फलार्थत्वं चेति प्राप्ते, ज्यूडस्वरूपस्याप्रसिद्धत्वात्तज्ज्ञापनायकं वाक्यं तस्य च फल- संवन्धो वाक्यत्रयेणेति न ऋत्वर्थत्यं किंतु समूढमेव मत्वर्थमिति सिद्धान्तः ॥२४॥ संवत्सरसोलीकानां विदृयधिकरणम् ॥ २५ ॥ ऐकादशिनवत व्यनीकापरित्तिः स्यात् ।। २५ ॥ गवामयने एकपाट्यधिकानि त्रीणि शतान्यहानि अशीतिशतं पूर्व पक्षः, तथोत्तरं, मध्ये विपुषान् । तबाहादति ताण्डकिनः समामनन्ति- प्रायणीयं प्रथममहः चतुविशं द्वितीय, ततश्चत्वारोऽभिप्लवाः पडहाः एकः पृष्ठयः पहहः स मासः, स द्वितीयः स तृतीयः स चतुर्थः स पञ्चमः, ततस्त्रयोऽभिप्लवा: पडहाः, एकः पृष्टयः पडहः, अभिजिन्नामैकाहः तत- स्वयः स्वरसामानः इत्यष्टाविंशतिरहानि, आद्याभ्यामहोभ्यां सह प- ग्रमासाः । तदिदं पूर्व पक्षः । ततो विपुवान् । अथोत्तरं पक्ष:-त्रयः स्वर- सामानः विश्वजिन्नामैकाहः पृष्ठयः पडहस्रयविशारम्भगः योभिप्लवाः पड़हाः तान्यष्टाविंशतिरहानि पुनः पृष्ठयः पडहस्त्रयस्त्रिंशारम्भण: च. स्वारोऽभिल्लवाः पडहाः स मासः स द्वितीयः स तृतीयः स चतुर्थः तत- स्त्रयाऽभिप्लवाः पडहाः आयुगौरिवि द्वे अहनी द्वादशाह्य दशाहानि महावतं चातिरात्रश्चेति द्वात्रिंशदहानि आद्यैरष्टाविंशत्यहोमिः सह पण्मासाः । अत्र भाप्यकृता द्वादशाहातिदेशेन प्राप्तामनीकामाश्रित्य विचारितम् अनीकाया आवृत्ति विना सकलाहःपूरणायोगानवस्वहसु त्र्यनीकामनुष्ठाय पुनर्नवमु तदनुष्टानमित्येवं रीत्या दण्डकलितबदावृत्तिः, अप्रतानामर्धमत्वादिति प्राप्ते,-उद्दिश्यमानस्य प्रथममित्यस्याहो विशे. पगायोगात्प्रथममैन्द्रवायवानमिति फलिनं, गवामयने पूर्वपक्षसो नवया विभागाप्रथमादिभागेषु नवस्वैन्द्रवायवाप्रतादीनां नवानामनीकानामनु. छानास्वस्थानविवृद्धिरिति सिद्धान्तः । एवं च सत्युत्तरपक्षसि पञ्चमै ·१८४ न्यायविन्दुः। [पादः६ पडहान्तर्गत त्रयस्त्रिंशस्तोमकेऽहन्याप्रयणाननादर्शनं युज्यने । पूर्वस्मि- न्पक्षस्यत्र नवमभागे आमयणामनाया अनुष्ठानादुत्तरे पक्षसि प्रावि- लोम्येनानुष्टीयमाने प्रथमभागऽहनवकरूपे आग्रयणाग्रतायाः संभवा. पञ्चमस्य च तदन्तर्गतत्वात् । दण्डकलितवदावृत्ती तूत्तरपक्षस्येकमह- ाप्य त्र्यनीकासमाप्तिः । ततः पुनरेन्द्रवायवाप्रत्वादारभ्यानुष्ठाने द्विती यमहरैन्द्रवायवा तृतीयं शुक्रामं चतुर्थ विश्वजिदाप्रयणामं त्रयस्त्रिंश पञ्चममहरैन्द्रयायवानं प्राप्नोतीति लिङ्गदर्शनानुपपत्तिरिति तदिदमुक्तम तिदेशतरुयनीकाप्रात्यभावात् । अभिप्लवे हि ज्योतिर्गौरायुरितिनामधेयरे- काहज्योतिरादिधर्मातिदशः। स च चोदनालिङ्गालवान् । एवं चरथन्त- रसामस्वैन्द्रवायवाग्रता । वृहत्सामसु च शुक्राप्रति अभिप्लवपडहेऽपि प्रथमतृतीयपञ्चमानां रथन्तरसामत्वादैन्द्रवायवाप्रता अन्येषां बृहत्साम- स्वाच्छुक्राग्रतैति न व्यनीकाप्रसङ्गः । तथा नवधाविभागोप्ययुक्तः । द्वाद- शाहे मायणीयोदयनीयान्तरालस्य दशभिरनीकैः पूरणाद्दशमे चैन्द्र- वायवाग्रतायाः सत्त्वादत्रापि पूर्वपक्षसि दशधाविभक्ते दशमो भाग एन्द्रवायवानः स्यादुत्तरार्धस्य च प्रातिलोम्येनानुष्ठाने प्रथमो भाग ऐन्द्र- वायवानः स्यादिति तदन्तर्गतपञ्चमाहे आप्रयणाप्रतानुपपत्तिः सिद्धान्तेऽपि स्यात् । किच पूर्वपक्षे त्र्यनीकाया अर्धर्मत्वात् पृष्ट्यपडहे च नामधेयेन द्वादशाहिकपृष्ठपडहधर्मप्राप्तरुययस्त्रिंशस्य च पञ्चमस्याह्न आग्रयणामत्वा. वापि सेति विपरीत लिङ्गमिति तस्माद्ययावार्तिकमुच्यते-गवामयने प्रत्यक्षवचनेनैव त्र्यनीका विहिता तत्र प्रथममहरित्यहःशब्दस्योत्तरना- प्यनुपडात्प्रथमादह्न आरभ्यासमाप्तेरेन्द्रवायवशुक्रामयणानां व्यतिपढ्नेणा- प्रता विधीयते । त्रिष्वहःस्वैन्द्रवायवाद्यप्रतात्रयमनुष्ठाय पुनस्त्रिषु तद- नुष्टानमिति प्राप्ते,-उद्देश्यस्य विशेषणायोगादहात्रोद्देशे चाथेतिनिर्देशा- योगात्प्रथममैन्द्रवायत्राममित्येवान्वयः । अहःपदं त्वहःसंघातानुवादः । एवं च भागधर्मत्वादप्रतानां नवधा विभागः अवान्तरप्रकरणाच पूर्वपक्षसि निवेशात्तदन्त्यभागे आग्रयणाग्रता उत्तरपक्षसि च प्रातिलोम्येनानुष्ठाने प्रथमभागे आग्रयणाग्रतेति लिङ्गदर्शनोपपत्तिः । दण्डकलितावृत्तौ त्वा- धाईये आह्त्यैन्द्रवायवाप्रताविधानात्तद्वर्जयित्वा प्रवृत्ता अनीका अन्त्यपर्याये सप्तानामा पूर्वार्धगतानामवशेपान्मध्यं विपुवन्तमुत्तरार्ध- गर्न चैकमाप्य समाप्येत अतल्यनीका न पूर्वपक्षसो धर्मः किंतु सामर्थ्यरूपलिङ्गान्महाप्रकरणाच अवान्तरप्रकरणं बाधित्वा गवामयन-

·अधि.२]
ददामाध्यायः।
२८५
स्यैवाङ्गामिति न तस्याः प्रातिलोम्यमुत्तरपक्षसि विधीयते यत्पूर्वपक्षसि
विहितं तस्यैोतरन प्रातिलोम्यविधानात् । आनुलोम्येन प्रवृत्तौ च त्रय-
चिो मारयणाप्रतानुपपत्ति. । सिद्धान्त बनिरोधादादित आग्भ्य
त्र्यनीका प्रवर्तते । उत्तरं च पक्षसि प्रातिलोम्य लभत इति लिट्रोपप-
त्तिरिति सिद्धान्त ॥२५॥
व्यद मन्त्राणा छन्दोत्पतिवमाधिकरणम् ॥२६॥
छन्दोच्यतिक्रमाद्वारे भक्षपवमानपरिधिकपालमन्त्राणां ययोत्पत्ति-
वचनमूहवत्स्यात् ॥२६॥
द्वादगाहे छन्दासि वान्योन्या लोकमभ्यध्यायन् गायत्री त्रिष्टुभ-
निधुजगत्या प्रगती गायच्या इति छन्दो यतिक्रमः श्रुतः । नत्र
भनपग्थ्यिादीनामपि गायत्रादिगदगदादिष्वमिलापाहायशदनि-
र्दिष्ट प्रात मपनीयभक्षत्रैष्टुभगब्दितस्य माध्यन्दिनीयभक्षम्य स्थाने
स्यात् । तथा श्येनोसि गायत्रन्छन्दा इत्यादिपु पणोऽमित्रिष्टुप्छन्द्रा इत्या-
दिस्याने सुपर्णोऽसि गायत्रटन्दा इत्येवमृहितन्यमिति प्राप्ते, सन्नगता-
नामेव गायत्रादिपदाना व्यतिम्मो नान्येषामिति सिद्धान्त ।। २६ ।।
इनि श्रीग्यापविन्दौ दशमाध्यायम्य पञ्चम पार ॥॥
दशमान्यायस्य पष्टः पादः।
रचन्तरादिसामा तृच गानापिकरणम् ॥१॥
एवस्थानानि यज्ञे स्युः स्वाभ्यापपत् ॥ १ ॥
ज्योतिष्टोमादी ग्थन्तरादीनि सामानि एक्म्याचि गेयानि तया-
मानान् । एकं साम तृचे नियत इति रिध्यभावादर्थवादमानमिति
प्राप्ते,
-सामोनाचेत्यादिस्तुनिकल्पितेन विधिना तृचे गाननिधानात्तत्र
गयानोति सिद्धान्त ॥ १ ॥
स्वशब्देन वीक्षणस्य कार्यताधिकरणम् ॥१॥
स्वदृशं प्रति वीक्षणं कालमा परार्थत्वात् ॥ २ ॥
ग्यन्तरे प्रस्तूयमाने समीरयेदिति विशाय स्पर्ट प्रति बीतेति
श्रुत तर वीक्षण सम दोचारणामिति प्राप्ते, सान्दवीक्षणयोः
स्तुत्यादिफलमसन निर्घातप्रयोजनयो. कालार्थ एव मान्य. प्रतिश-
ब्दान् । अत स्वमदारपि संमीलनम् ॥ २ ॥

·१८६
न्यायविन्दुः।
[पादः ६
गावामपनिके पृष्टयपहहे बृहदपन्तरयोविभागाधिकरणम् ॥३॥
पृष्टयस्य युगपद्विधरेकावट्विसामत्वम् ॥ ३ ॥
गवामयनादिपु पृष्टयः पडहो वृहद्रथन्तरसामा कार्य इति श्रुतं, नत्र
वैरूपवैगजशाकररवतानां प्रकृतिप्राप्तानां साम्नां निवृत्तिः वृहद्रयन्तरे
चैकैकम्मिन्नहनि समुचित वृहद्रथन्तरे सामनी अस्येति बहुव्रीहियट-
कद्वन्द्वेनेवरेतरयुक्तयोरेव पइहसंवन्यादिति प्राप्ते,-प्रथमे बृहद् द्वितीये
ग्थन्तरमिति रीत्या एकैकमेव कार्यम् । इतरेनरयोगोऽपि पाहापो न
तदवयवापेक्षोऽतिदेशविरोधादिति सिद्धान्तः ॥ ३॥
प्रापणीयोदयनीययारकादशिनानां विभागः ॥ ४॥
समासस्त्वैकादशिनेषु तत्मकृतित्वात् ॥ ४ ॥
द्वादगाई ऐकादशिनान्द्रायणीयोदयनीययोरालमेरन्निति श्रुतं तत्र
प्रायणीयोदयनीययोरिति द्वन्द्वावगनसाहित्यस्योद्देश्यगतत्वेनाविवक्षित-
वादेककस्मिन्सबैकादशिना आलब्धव्या इति प्राप्ते, द्वादशाहाङ्गत्वन-
कादशिनानां प्राकरणिकवचनादेव प्राप्तस्नेपामनुष्ठानदेशोऽयं विधीयने,
देशवानमिति न तदावृत्त्या प्रधानावृत्तिरिति मिद्धान्तः ॥ ४ ॥
विचमित्सर्वपृष्ठ इत्यत्रैकस्यैव पृष्ठदेशे निवेशः ॥ ६॥
सर्वपृष्ठे पृष्ठशब्दात्तेषां स्यादेकदेशत्वं पृष्ठस्य कृतदेशत्वात् ॥५॥
विश्वजित्सर्वपृष्ठो भवतीति श्रुतं तत्र पाइहिकानां रथन्तगदिपट-
पृष्टानां विविरिति मप्तमे स्थितं, पहं च तेषां पृष्टसाधनत्वादिहापि पृष्ट-
भन्दा पृष्ठदेश एवं माध्यन्दिनपवमानमैत्रावरुणसानोमध्ये प्रयोग इति
मामे,-ग्यन्नरं माध्यन्दिनपवमाने पुर्यादा वे बृहन्मध्ये इतराणि वैरूपं
होनुः पृष्टे इत्यादिवचनाद्वकपमेव पृष्ठमाधनम् । अन्यानि स्तोत्रान्तरसा-
धनानि । सर्वपष्टमन्दम्नु पृष्ठमाधनरयन्नगदिसामलक्ष्कः स्तुतंग्यत्येन
सर्वपदानन्ययान् अतो वैम्पमेव पृष्टदेश नान्यानोति सिद्धान्तः ||५||
चैम्पबराजमानोः पृष्ठका निवेशः ॥६॥
वैम्पसामा ऋतुसंयोगाविदेकसामा स्यात् ॥ ६ ॥
विनायुक्थ्यो वैरूपसामेति विहिनं रूपसाम मर्वन्तोत्रेषु कार्य-
मिति प्राने,-ग्यन्तासामेति निगसाम्या पृष्टम्नुनैरवोपस्थिनेस्तौर नि-
यंग इति मिद्वान्तः ॥ ६॥

·अधि. १७]
दशमाथ्याय:।
१८७
ब्रिटदग्निष्टोम इत्पत्र स्तोमगतसंख्याविकार ॥७॥
त्रिकृति संरयात्वात्सर्वसंख्याधिकारः स्यात् ।। ७॥
निवृदग्निष्टुदग्निष्टोम इत्यत्र निच्छन्दस्य त्रैगुण्यस्तोनीयानवकोभया-
र्थस्य वाक्यशेपाभाचे विशेषाप्रणाधैगुण्यार्थत्वे शाखस्य महाविषयत्व-
संभवेन सर्वव्याणा त्रैगुण्यविधिरिति प्राप्ते, योगाढेवलीयस्त्वात्स्तो-
मन्यैव विधिरिति सिद्धान्तः ॥७॥
उमयसानि वृदयन्तरयो समुश्चयः ॥८॥
उभयसान्नि विश्वजिद्विभागः स्यात् ॥ ८॥
वृद्रयन्तगेभयसाम ससवादाचेकमेव पृष्टसाधनमितरत्स्तोनान्तरसा-
धनम् , अतिदेशेन पृष्टविकल्पप्रारिति प्राप्ते, प्रचनेनैव पृष्टद्वयसमुन्धय-
विरानात् स्तोत्रान्तरनिपेशेऽपि चोदश्वावस्यावर्जनीयत्वात्पृष्ठ एवोभय-
निवेश इति सिद्धान्तः । विश्वजिति तु रयन्नरं माध्यदिने इति वचना-
स्तोत्रान्तरं निवेश इति वैपम्यम् ॥ ८॥
मध्ययनवृताशनयो पाहान्तेऽनुष्ठानम् ॥ ९॥
पृष्ठये रसभोजनमातृत्ते संस्थिते त्रयस्त्रिंशेऽहनि स्यात्त-
दानन्तर्यात्मकृतियन् ॥९॥
सस्थित पृष्ठये पडहे मयाशयेन् घृतं वति, यत्र पहहस्य प्रातिलोम्य
विहितं तनाये एव मस्थिने प्रकृतिन्मध्वशनमिनि प्रासे, पडसमाताव
विहितमेतन् पडहाइमेन न त्वन्त्यस्यैवाझं, प्रकृतागनुलोम्यायशिस्तो-
मझम्यान्त्यस्य ममामी कुनमपि प्रातिलोम्यस्यले त्रिवृत्स्तोमकस्यान्ते
स्यादिति सिद्धान्त ॥९॥
पहाटत्तारपि मध्वयनताशनयो सवधानम् ॥ १॥
अभ्यामे च तदभ्यासः कर्मणः पुनः प्रयोगान् ॥ १० ॥
पदहावृत्ती मध्यानावृत्तिरिति प्राप्ते,-सस्थाशब्देन तद्विपयनिवृत्ते-
रुतत्वात्तस्याश्च सर्वान्त एव सत्वात्तौर मध्यानमिति सिद्धान्त ॥१०॥
गवामयने मध्यशननाशनयो प्रतिमाममात्ति ॥ ११ ॥
आत्तिस्तु व्यवाये कालभेदात्स्यात् ॥ ११ ॥
यत्र पडहस्याहरन्नरैर्व्यरहितश्यावृत्तिम्तगापि सन्ति मध्वाशनामिति
प्राप्त अन्तरमहत्त्या पडदाविषयनिहत्तेनिमित्तस्य सत्वान्मध्वाना-
तिरिति सिद्धान्त. ॥११॥

·१८८ न्यायविन्दुः। [पादः ६ वादगद सविभिरपि मनसनम ॥१२॥ मधु न दीक्षिता ब्रह्मचारित्वाद ॥ १२ ॥ सत्राख्यद्वादशाहे मध्वानं न कार्य सर्वेषां यजमानत्वेन दीक्षान- झचर्यविधानात्तत्र मधुनिषेधादतो घृताशनमेवेति प्राप्ते,-पुरुषार्थनिषेधस्य न त्वर्थवाधमत्वं विषयभेदात्, सोमातिदेशप्राप्तकत्वनिषेधस्तु प्रत्यक्ष- विहितमध्वशनं न वाधते तम्मात्कर्तव्यं मध्वशनमिति सिद्धान्तः ॥१२॥ मानसस्य दमाहाशत्वम् ॥१३॥ मानसमहरन्तरं स्याद्वादशाइव्यपदेशाव ।। १३ ॥ द्वादशाहे दशमेऽहनि मानसं प्राजापत्यं प्रहं गृहातीति श्रुतम् । एनत्कर्मान्तरम् । वाग्वै द्वादशाहो मनो मानसमिति व्यपदेशभेदा- दिति प्राम, दगमस्यैवाहो प्रहाभ्यासान्तरमिदं दशमेऽहनि मानसाय प्रमर्पन्तीति लिशान, एकदेदात्वेन निर्देशभेदोपपत्तेश्चेति सिद्धान्तः।।१३।। मत्रस्य बद्ककत्वम् ॥१४॥ सत्रमेकः प्रकृतिवत् ॥ १४ ॥ मरं प्रकृतिवदेकैक व कुर्यान् , बहुवचनं त्यनुवादो बहुभिः प्रत्येक करणादिति प्रामे,-कर्तृपरिच्छेदकबहुत्वमरयया चोदकाकत्वबाधाद- हवः संहत्य कुर्युरिति सिद्धान्तः ।। १४ ॥ सो पनमानानामेव ऋत्विवस्वम् ॥१५॥ अन्ये स्युनविनः प्रकृतिवत् ॥ १५॥ सत्रेऽपि यजमानभिन्ना एवं ऋत्विजः प्रकृतिवत ये यजमानाम्न ऋविन इति तु यजमानसंस्कागर्थमाविन्यविधिः । अथना मत्विनां दीक्षामंस्कारयोगाघजमानत्वं गौणमनूचन इति प्राने,-उभयथाऽप्यमान- फार्यन्वापसेर्वचनानक्यागाविंग्यकाग्त्येिन यममानविरिः, अतोऽन्ये- पामनिदेशवामानां याच इति मिद्वान्तः ।। १५ ॥ मशीनपारिकः ॥१५॥ द्वादशाहस्य सत्रत्वमासनोपापिचोदने यजमानपद्धुत्वेन च सत्रशन्दाभिसंयोगात् ॥ १६ ॥ माहीनयोश्रणमुच्यते । तत्रासनोपायिचोदनेपासीर पेयुरित्या- स्यावविदिनप्रित्यर्थः । मयादवाच्यत्वम् । यमत्याज्यात विहितप्यह- गोपीनाप्दवाव्यत्वमिति ।। १६ ॥

·अधि. २१] दगमाथ्यायः। १८९ पौण्डरीके सहदेव दचिणादानम् ॥ १७ ॥ अहीने दक्षिणाशास्त्र गुणत्वात्प्रत्यई कर्मभेदात्स्यात् ।। १७ ।। पौण्डरीकास्ये एकादशाहे अयुतं दक्षिणाऽश्वसहसमेकादशमिति, तत्र प्रत्यहमियं दक्षिणति प्राप्ते,-एकप्रयोगविधिविहितानामहां तन्त्रेण सस्विगानतिः । अन एकैव दक्षिणेति । नच प्रकृतौ द्वादशाहे अन्वई द्वादागतं दृदातीति वचनात्तस्थानीयेयमपि दक्षिणा प्रत्यहं भिन्नति बाव्य, द्वादशाहेऽपि प्रत्यहं द्वादशगते दीयमाने यावती भाति ताव- त्येकैव दक्षिणकप्रयोगत्वादिति सिद्धान्तः ॥ १७ ॥ पौण्डरीके ताप्ती दक्षिणानां विभज्य नयनम् ॥१८॥ प्रत्यहं सर्वसंस्कारः प्रकृतिवत्सर्यासां सर्वशेपत्वात् ।।१८।। प्रस्ती माध्यन्दिने सबने दक्षिणानयनश्ररणादिहापि करिमश्चिद- हनि माध्यन्दिने नयनं न तु प्रत्यहं सझन्नयनेन संस्कृतायाः पुनः संस्कारानर्थक्यादिति प्राते, द्वादशाहे अन्वहं द्वादशशतमिति विभन्य नयनादिहापि विभज्य नयनमिति सिद्धान्तः ॥ १८ ॥ मनोच इत्यनेन पावदर्थएचामुपादानम् ॥ १९॥ लिनेन द्रव्यनिर्देशे सर्वत्र प्रत्यय: स्याल्लिद्गस्य सर्वगामित्वादाग्नेयवत् ॥ १९ ॥ मनोर्ऋचः सामिधेन्यो भवन्तीति कचिच्छुतं, तत्राविशेषेण सर्वासां घचनविहितत्वाञ्चोदकमाप्तसंख्यायाधेन सर्वोपादाने प्राप्ते, अग्निसमि- न्धनार्थमुपादयाना कपिचलन्यायेन नित्ये प्राप्ते,-चोदकनशात्पश्चदम उपादीयन्ते, मनो नाधिकानामागवाऽपीति सिद्धान्तः ॥ १९ ॥ बासति मानोपावहरणपोरदानम् ॥ २०॥ वाससि मानोपावदरणे प्रकृती सोमस्य वचनात् ॥२०॥ अहर्गणेऽह दे वातोन्तरम् ।। २१ ।। तत्राहर्गादासःमक्लुप्तिः स्यात् ॥ २१ ॥ सोमे वाससि मिनोति वाससोपानहरतीति च श्रुतम्, बदहाणे प्रत्यहमुपावहरणार्थमेर वास इति प्राप्त, हविर्षानशफ्ट स्थितस्य सोमस्य प्रत्यहमभिपवाद्यर्थमुपावहरणं वामसा कार्यमवनिपश्च नाट एव वाससा वष्टितस्तिष्ठतीसदेव वनमंद इति सिद्धान्तः।।२०-२१॥

·१९० न्यायबिन्दु। [पादः . पावहरणाधमैर वासोन्तरोत्पादनम् ॥ २२ ॥ मानं प्रत्युत्पादयेत्मकृतो तेन दर्शनादुपावहरणस्य ॥ २२ ॥ वस्त्रान्तरं च मानकाल एवोत्पाद्यं, प्रकृतो येन वाससा मानं तेनै- वोपावहरणदर्शनादिति प्राप्ते,-प्रकृती मानवाससोपावहरणस्यार्थिकत्वा- दहणे तु मानवेलायामनुपपत्त्यभावादकस्मिन्नेव वाससि मीत्वोपना स्थापितस्याभिपत्रकाले उपावहरणार्थमेवान्यद्वास इति सिद्धान्तः ।।२२॥ इति श्रीन्यायविन्दो दशमाध्यायस्य पष्ठः पादः॥६॥ दशमाध्यायस्य सप्तमः पादः। ज्योतिष्टोमे प्रत्यङ्गं इविभेद. ॥ १॥ पशोरेकहविष्टुं समस्तचोदितत्वात् ॥ १ ॥ अग्नीपोमीयं पशुमित्यत्र तद्धितेन पशोरेव देवतान्वययोधनात्समस्तस्य पशोः पुगेडाशवत्त्यागः हृदयस्यामे वद्यतीत्यादीन्येकादशावदानस्थानानि मध्यपूर्वार्धवत्तरमात्पमुरेकं हविरिति प्राप्ते, अपदीयमानत्वाद्धृदयादीना- मेव हविष्टम् । अवदानं हि हविष एव संस्कारः । पशुस्तु हृदयादिप्रह- नित्वेन देवतान्वयी, तस्मादृदयादीन्येव देवतायै देयानि तेभ्य एवं द्वपवदानग्रहणमिति सिद्धान्तः ।। १॥ पोईदयादिभिरेव यागः ॥२॥ हविर्भेदात्कर्मणोऽभ्यासस्तस्मात्तेभ्योऽवदानं स्यात् ॥२॥ समस्तैः पश्वर्यागः नत्वैकादाभिाव, एकादश वै पशोरवदानानि सानि द्विरवद्यनीति एकादगाना द्विग्वदाननियमः, अन्येषां तु पश्चाव. दानवचनान् निरवदानमिति प्राहे,-हृदयादीनामेवावदानश्रवणात्तेपामेव हविष्टुं नान्येषां मानाभावादिति सिद्धान्तः ॥ २॥ ज्यौनिष्टोमेनिग्याशेरेप स्थिपोमः ॥ ३ ॥ इग्याशेपास्विष्टकदिज्येत प्रकृतिवत् ।। ३ ।। स्विष्टात्प्रमृतयो हृदयादिभ्य एव कार्याः, योग: स्विटनं यमतीति वपनं तु तेषामे३ त्रित्वविध्यर्थमिति प्राप्ने-एकप्रसरतामनादानुवादन त्रिवविध्ययोगादोः पूर्षिम्य गुदमध्यन, श्रोणिजघनाबस्येति यास्यगंड-

·अधि.८]
दशमाय्यायः।
१९१
न्येषां कीर्तनात्तैरव त्रिभिः विष्टकृदादयः आकीर्णकरत्वेन तव्यतिपत्त्यर्थ
वचनेन स्विष्टकद्विनियोगादृदयादिवाध इति सिद्धान्तः ॥३॥
अध्यध्या इहामविकारता॥४॥
अध्यूधी तु होतुझ्यङ्गवादिडाभक्षविकारः स्यात् ॥ ४॥
पगा अथ्यूनी होने हरतीति श्रुतं, तत्र अत्रानस्थिभिरिडां वर्धयन्ती-
निश्चनादिडान्तर्गता अध्यूनी नाम उथम उपरितनभागरूपा होनृभागे
नियम्यत इति नेहाभक्षणाधिकेति प्राप्ते, अनस्थिभिरित्यस्य हृदयं प्राग्य
ति जिहां वक्षइत्याद्विवचनोक्तानुवादात्तत्र चाभ्यूनीकीर्तनाभाना-
द्यद्धोने हरति तदध्यूनीमिति अपूर्व विधानादिडाभक्षयापिविति
सिद्धान्तः ॥ ४॥
चनिठोविकारत्वम् ॥५॥
अमीघश्व वनिनुरध्यूनीयन् ।।५।।
वनिाममीधे हान्तीत्यत्र यनिष्ठोरिट्टायां सत्त्वान्न यापकत्वमिति
विशेपागवायाम्, इडासंस्कागय यनिष्ठुप्रामनं ननु तस्येडामझत्वमतो-
उनीथे प्राप्यमाण इडाभावाधक इति सिद्धान्तः ॥ ५॥
मैत्रावरुणस्यापि दामवितृत्वम् ॥ ६ ॥
अमातत्यान्मत्रावरुणस्यामक्षत्वम् ॥ ६ ॥
पगौ मैत्रावरुणस्यापूर्वत्वान्नेडाभक्ष इति प्राप्ते, पानुवचनरूपाध्वर्यु-
होनृशार्यकारित्वाकर्तृसंस्कारार्थों भक्षो भवतीति सिद्वान्तः।।६।।
मैत्रावरुणस्पैक्मागतम् ॥ ७॥
विभागः स्याद् द्विकर्मत्वात् ॥ ७॥
मैत्रावरुणम्य द्वौ भागाविति प्राप्ते, नन्गाध्वर्युहोतृतृप्तिहनोक-
स्यैर मागस्य भक्षार्थ दानमिति मिद्धान्तः ॥ ७ ॥
प्रतिप्रस्थातुर्भधाभाः॥८॥
प्रतिपस्यातुश्च वपाश्रपणात् ॥८॥
यपानपणस्याध्वर्युरार्यम्य करणान् प्रतिप्रथातुरिटाभनः स्यादिति
प्राने, यस्य यदपूरलं नस्य वरमलणं, तर प्रतिप्रस्थातुर्वपाया-
निगेपदोमान्न भन्नप्रसनिः, नव दक्षिणतो निकाय प्रनिप्रयाताया
भीति वचनादृदयायदानाविन मरक्षास्यादिति वाच्यम, सापत:
गविग्णं तु यन्टारगयागपोरगावदानं तद्विपयमिति ज्ञेयं, नाम
योग्यावदानपत्वपश्ये न निवरयातुम्हिामन इति सिद्धान्तः ॥ ८॥

·१९२ न्यायविन्दुः। [पाद: ७ भाज्यभागा यजतीत्यनेनापूर्वगृहमेधीयविधानम् ॥९॥ विकृती प्राकृतस्य विधैर्ग्रहणात्पुनःश्रुतिरनधिका स्यात् ॥९॥ साकमेधे पर्वणि गृहमेधीयेष्ठी आज्यभागौ यजतीतिवचनमतिदेशमा- सानुबादः, एवं सत्यानर्थक्यादाज्यभागविधाने सति प्रकृतिसादृश्यादति- देशकल्पनेति द्वितीयः पक्षः । औपधद्रव्यकत्वसादृश्यादेवातिदेशमिद्धे- रतस्तुतिमात्रमिदमिति तृतीयः । विध्येकवाक्यत्वाभावान् स्तुत्यसंभवेन कर्मान्तरविधित्वं वा । अभेदप्रत्यभिनानादेतस्याप्यसंभवादनान्तरपरिसं- रयेति पञ्चमः पक्षः। दोपत्रयापत्तरेतद्भिन्नानामेवातिदेश इति पष्ठः। अति- देशस्य प्रत्येकपदार्थाविषयत्वेन नैतत्संभवः प्राकृतप्रकारमात्रप्रतिपादक त्यान, अतोऽतिदेशोपसंहारोऽयं प्रकृतिवदाज्यभागौ यजनीति मनमः । एवं सत्यतिदेशानर्थक्यात् चोदकलोपार्थत्वेनापूर्वतापरमिदमिति सि- द्वान्तः॥९॥ गृहमेघीये स्विटकृदायनुष्ठानम् ॥१०॥ ततोऽपि यावदुक्तं स्यात् ॥ १०॥ गृहमेधीय एव स्विष्टकृदिडादि व प्रत्यक्षश्रुतं कर्तव्यं तदितरन्न कार्य- मिति सिद्धान्तः ॥१०॥ गृहमेधीये प्रावित्रादिभवणाभावः ॥ ११ ॥ स्विष्टकृति भक्षमतिपेषः स्यात्तुल्यकारणत्वात् ॥ ११ ॥ गृहमेधीय एवं प्राकृनाङ्गवणं परिसंख्यार्थमिति कृत्वा चिन्ता तदा हिसजानीयमेव यागान्नरं परिसरयेयमाज्यभागाभ्यां, स्विष्टकता तु प्राभित्रादिगेपकार्य वचनात्तु इडोपतानमिति सिद्धान्तः ॥११॥ प्रायणीयातिप्पयोः प्यिरातस्थम् ॥१३॥ शरिबहान्तत्वे विकल्प: स्पात्परेपु पल्यनूपानमति- पेधोऽनर्थकः स्यात् ॥ १२॥ ज्योतिष्ट्रोमे श्रुतं शंप्यन्ता प्रायणीया संतिटने, न पत्नी: संयाज- यन्ति, इवान्ता आतिघ्या संतिधने, नानूयाजान्यजनीति । नत्र न पत्नी: संयामयन्तीत्यादिना पत्नीमयाजा न, सयानुयाजानेव न पुर्यात् अन्यनु पुर्यादिति विधिः । एवं च पत्नीमयाजव्यतिरिक्तनविरानं, मंम्बिडान्तसम्याविधान पेनि यो विकल्प पनि प्राप्त.न्यान्यभेदविका "पंपदनकोरि' इनि पटः ।

·१९३ अधि. १५] दगमाध्यायः। न्श्योत्रिदोपपरिमंख्यायाञ्चायुक्तबाच्छविडान्तविपरैव न पत्नीरि. त्याद्यर्थनादः । अतो नियमेन गाम्बडान्तवति सिद्धान्तः ।। १२ ।। प्रापणीयातिध्यपोः पूर्वाभ्यां शविहाम्यां संस्था ॥१३॥ प्रनिषेधार्थवत्वाद्वोत्तरस्य परस्तात्मतिपेयः स्यात् ।। १३ ॥ अपनी द्वौ शंयू पन्नीसंयाजानां पुरस्तादेकः पश्चादन्यः । तथा इडे अपि । अनृयाजानां पुरस्तादेका पश्चादपरा । तत्रोत्तगभ्यामेव मंय्यि- द्वाभ्यां तदन्नतारिधिः । एवं च फ्लीसंयाजानुयानियोऽप्यर्थवान्, अन्यया दमानन्वापत्तेरिति प्रासे, विडाभावनायामुपरमविधा- नात्पूर्वयोगपि तयोः कृनयोम्परमो युक्तः । नपत्नीरित्यादिनिधन्या- वास्य यादर्थवादो युक्त एवेति मिद्धान्तः ॥ १३ ॥ उपमर्मनिषौ पटितानामापारादीनामपूर्वागतम् ॥ १४॥ उपसत्सु यावदुक्तमकर्म स्यात् ॥ १४ ॥ असगु श्रुतम्-अग्रयाजास्वा ममन्याजास्ता इति । नधा गावाग्यतीनि । नत्राघागदीनामभावमागस्य गणेति नयतिप्रसव- विधिः । अतो नापूर्वतादेनु अनिदेशाप्राप्तानुवादो वा । नचानस्य समगा, अपूर्वतापक्षेऽपि अप्रयामा इति वचनद्वयानर्यकत्वस्य प्राप्त गम्यव सौचित्यान । सरमाययागानुयाना सर्व कार्यमिमि माने,- आधारप्रतिपंधाभायेन मत्प्रतिप्रमवायोगादपूर्वन्वार्थमेव तच्छयणम् । अप्रयामा इति तु मनुवाद एव । आरयातामागन् । अन आधारश्रय- नमार्यमेति सिद्धान्तः ॥ १४ ॥ अवमधम्पापूर्वमिस्वम् ॥ १५॥ अवभृये यहि मतिपेघाच्छेपर्म स्यात् ॥ १५ ॥ भगमधे मम्-गगुमनायाभ्यभागी यजनीति, नया अपर्यायः प्रयामान्यतनानि, अपरहिपापन्यागी यजतीति । तनाज्यभागवचन- मामुमगागुणविधाना गापूनां पापपनि, अनो यर्गिमन्चर्य पार्गमिति प्राप्त लिममायागय अमले गमियागु मे मामी अप्र. पीदिनि मन्त्रमाननामगापिपिरित्याग्यभागविप्पर पपनमतो. गजभ्यः । दिपायादियां तु यिनिरिणप्रयाभानुपान. वियन पहियनियमानामिनि गिद्धान्तः ॥ १५ ॥ -

·न्यायविन्दुः।
[पादः ८
वाजपेयादौ यूपादीनां खादित्वादिनियमः ॥ १६ ॥
विरोधिनामेकश्रुतौ नियमः स्यादग्रहणस्यार्थवत्त्वाच्छर-
वच्छतितो विशिष्टत्वात् ॥ १६ ॥
यत्र चोदकेनानेकवातावकं श्रूयते यथा खादिरो यूपो बृहपृष्ठं यव०
मयः पुरोडाग इत्यादि तत्रापि प्रकृतिवद्विकल्प एव सदिरादेः प्रास-
स्वनानुवादत्वात् । पलाशादिनिवृत्त्यर्थत्वे त्रिदोपपरिसंख्यापत्तेरिति
प्राप्ते,-अनियमेनातिदेशप्राप्तस्य खादिरादेः प्रत्यक्षवचनेन नियमनादि.
तरनिवृत्तिरिति न दोपत्रयमचो न विकल्प इति सिद्धान्तः ॥ १६ ॥
काम्पटिए प्राकृतद्रव्यदैवतनिटत्तिः ।। १७ ॥
सर्वासां च गुणानामर्थवत्वाद्ग्रहणमप्रवृत्तेः स्यात् ॥ १७ ॥
पूर्वमर्थलोपाद्वाध उक्तः प्रत्याम्नानादिवानीमुच्यते । तत्र प्रत्यक्षश्रुतेन
श्यामाकादिनाऽतिदेशमात्रीद्यादेविकल्पः समुञ्चयो वा । नच प्रत्यक्षे.
जानिदेशवायः द्वयोरपि प्रमाणत्वाविशेषात् । अत एव नायं वृणीन
इति प्रतिषेधः पक्षे चोदकमान वरणेन विकल्प्यत इति वक्ष्यत इति
प्राते, प्रत्यक्षविशेपश्रुतेस्तद्विरोधेनानुमानिकातिदेशस्येनराङ्गपरत्वकल्प
नान्न विकल्पः । नच समुच्चयादविरोधः, नैरपेक्ष्यबाधेन तदयोगान् ।
तम्मात्यक्षश्रुतेन चोदकप्राप्तयाधः प्रत्याम्नानादिति सिद्धान्तः ॥१७॥
औदुम्परत्वस्य वादिरतानाधकरवम ॥ १८ ॥
तथैकार्थविकारे प्राकृतस्याप्रवृत्तिः प्रवृत्ती हि विकल्पः स्यात् ।।१८।।
विकृतावोदुम्बगे यूपो भवतीति न खादिरादिवाधकं द्वयोरपि समु-
दिनयोः पशुवन्धनसंभवादिनि प्राप्ते,-निरपेक्षसाधनवारवादिरत्वस्थाने
प्रत्यभवचनेनौद्रुम्बग्त्वविधानाग सादिग्त्वयाध इति सिद्धान्तः ॥ १८॥
उत्पत्तियारये अनेन गुणान्तरमहितप्रानकल्पिकदध्येण वैर-
लिपादपान्तरवायः ॥ १९॥
विकृती त्यनियमः स्पान्यपदाज्यवद्ग्रहणस्य गुणार्थत्वादुभयोश्च
पदिष्टन्याद्गुणशास्त्रं यदेति स्यात् ।। १९ ।।
मामागद्रं च निर्वपेच्छुटानां प्रीदीयामित्यत्र श्रीयनुपादन गुटगु-
विधानान यायाधः, प्रीदिपक्षं तदुपपत्तेरिनि प्राप्ते,कन वारयन
पागण चोदाप्रामीयुगेन गुणम्य परिध्ययोगाइमागविशिष्टकर्म-
विधि, नेनोपदिष्त्रीहिभियंगनां पापनि मिद्धान्तः ॥ १५ ॥

·अधि.१] दशमाध्यायः1 १९५ पश्चात्तवापासात्यत्रापापदस्याझोपण्यवतम् ॥ १० ॥ यथाश्रुतीति चेत् ॥ २०॥ अग्नीपोमीये पशौ श्रुतं यद्यपि चतुम्वत्ती यजमानः पञ्चावत्तेव वपा फायति तन वपायामेव पञ्चावदानं न हृदयाद्यङ्गेपु, चममाधिकरणन्या- येन प्रातिपदिकार्यस्य विनभितत्वाद्वपाऽपूर्वमंदाधेति प्राप्ते,-अपदानस्य- प्राप्तत्वात्तदुद्देशेन पञ्चमरयाविधिः, उद्देश्यविशेषणत्वाद्वपा न विवक्षिता तेन वपाग्रहणमुपलक्षणम् । यद्यपि पञ्चावत्तेति समस्तैकपदनोदेश्यविधे- यभावोऽयुक्त इति संख्याविशिष्टावदानापग्मेर विधेय, वपाहणं चत्र. मर्थवद्भवति हृदयादिन्यावर्ननान, जथापि एवं सत्यंकादग चे पगारवडा- नानि तानि द्विढिरपद्यतीति वचनं व्यर्थ स्यान् प्रकृतित एव प्राप्ते', पञ्चायत्तस्य वपामानविषयत्वान, सविपयत्वे तु पञ्चत्वमंग्यासिद्धये हनिष्येऽपि त्र्यम्दाने प्राप्त व्यवदानावनमर्यटनस्मात्सरलपचनानर्थक्या. द्वपापहणमुपलक्षणमित्येव युक्तम् । अतोऽङ्गेपु ब्यरदानरचनाटपरनरणनि- वृद्धयाऽभिधारणनिध्या वा पश्चावदानसंपत्तिरिति सिद्धान्त, १२०॥ इति श्रीन्यापरिन्दो दशमाध्यापम्प सप्तम पार ॥७॥ दशमाध्यायस्य अष्टमः पादः । - पशाखाधिकरणम् ॥ १॥ मतिषेधः प्रदेशेनारभ्याविधाने च मासमतिपिद्धत्वा- द्विकल्पः स्यात् ॥१॥ महापितृयो नायं गृणीने न होनारमिति, तथाऽनारम्य यननियु ये पगामहं करोनि नानुयायिति शुनम । तत्रायवरणम्य य यनाम- इम्य चानिदेशप्रत्यश्चनप्राप्तग्य प्रनिषेधाहिपल्पः । वरणमिनस्यानुया- मभित्रम्य च पयुदामरीया रिध्यन्यये लसणा स्यान्। तनध प्रधानमिवा. न्वयत्यागेनापपरमंन्यधान्याय: स्यात् ।पिच नमुयन्तसंयन्त्र निय. ममाम इति पानिमायनादननुयावितिम्पमा नब मामा. न्यविषयम्य शिविरोगः प्रनिषेधाद्वारा एप, तया मानिकचोदास्य प्रत्यक्षपनि युग, विशेषरूपप्रनिषेषस्यापि सात्मरामार्य सिभिगाप- भलेन महावस्त्यायोगान् । नयनातस्य प्रतिपंधी पटनं । पदभार ·न्यायविन्दुः । [पादः ८ वाहबनीयशास्त्रनिरपेक्षं तद्वाधकमिति वैपम्यमतो विकल्प एवेति प्रासे,- विकल्पदोपपरिहारायंत्र पर्युदासाश्रयणम् । नच नसमासापत्तिः, पाणिनिना विभाषाधिकारोक्तेः । कात्यायनीयं तु यावचनानर्थक्यवचनं न्यायविरुद्ध, वृत्तिवाक्ययोरैकार्थ्यात् । सापेक्षवनिरपेक्षत्वमानेणैव हि तझेदः ऋद्धस्य राज्ञः पुरुष इति वाक्यस्य प्रद्धसापेक्षत्वान् । राजपुरुष इनि समासस्तु नविशेपणसापेक्षः, असामर्थ्यान् । प्रतिपाद्यस्त्वक एवार्थः। अतश्च वाक्यनिवृत्तिप्रसक्ती विभापावचनमावश्यकमेवेति तस्मान्न वि- कल्यः किंनु वाध एवेति सिद्धान्तः ॥ १॥ न तो पावित्यस्यनिषेधत्वम् ॥ २ ॥ अपूर्वा वार्थवादः स्यात् ॥ २ ॥ दर्शपूर्णमामयोराज्यभागी प्रकृत्य श्रूयते न तो पशौ करोति न सोम इति । अन्न यद्यपि पशुसोमाभ्यामन्यत्र आन्यभागविधिपर्युदासः सोमे तटाम्यभायेन न संभवति तथाऽपि सोमालदीक्षणीयादौ तदासत्तेस्त- हारा मोम प्रमक्तिः । अतस्तग्निवृत्त्यर्थं पर्युदास इति प्राप्ते,-तयाप्रमत्तय- गीकार न पशावित्यनर्थकं स्यान । सोमाद्गत्वेन न मोम इत्यनेनैव सिद्धेः । सोम इति समन्या: पष्टीवत्परंपरयाऽनुपपत्तेश्च । तस्मान्न पशावित्यस्य न सोम इत्यर्थवादः । पशी च निषेध एव न पर्युदासः, पाशुकप्रयोगवचनम्यासग्निभानेनाभ्यभागव पशौ कुर्यादिति पर्युदासासं• भवान् । तस्मात्पमात्राज्यभागयोर्विकल्प इति सिद्धान्तः॥२॥ नातिरा न्यारी ममः प्रतिपंपासादिकल्पः ॥३॥ शिष्ट्वा तु प्रतिषेधः स्यात् ।। ३ ।। भनिगडे पोहशिनं गृहानि नत्यनागल्या विकल्पः निपंथार्थवत्त्वाय पाकगडपि ऋमिद्धिरम्नीनि फलप्यते 1 विध्यर्थवत्ताय च करणे फल- भूपम्ममिन्युभयोपपतिरिनि मिद्धान्तः ।। ३ ।। भना िनतिलापारेरपंवारत्वम् ॥ ४॥ न गंदा प्रकल्पयेत्सारमार्थवादास्यादानापात्परसामाग भमिलो मनिलयायाया जुहुयान, गोमुस्यामा गुस्सा माना। दुनिी मनिटाभ गधुगधन्युग, मनः पयमाऽपिता जुरयाविति धुनं, मन पिहितानां अनिलादीनामनानिनियनिक, पयोनिनिधान्य नि.-मनि-विधायपि अनानिनिभाउनम: म्याग जि.

·अधि.७] दामाध्याय १९७ ल्पस्य पयोविविनैव मिद्धे । तस्मादनाहुतिति जतिलादिनिन्दाद्वा- रेण पय स्तुतिरित्येक्वाम्यतैर राधनादिति मिद्वान्त ॥ ४ ॥ म्यम्बकादारभिधारणानभिधारणवाक्पयोरपनादत्वम् ॥ ६ ॥ पूर्वेश्च तुल्यकालत्वात् ॥ ५॥ आधाने होतव्यमग्निहोन न होतव्यमिति मीमासन्ने यद्यजुषा जुहु- यादयथापूर्वमाहुतीर्जुहुयान, यन्न जुड्यादग्नि. पराभवेत्तस्मात्तूष्णीमेर होतव्यमिति श्रुतम् । एव चातुर्मास्येषु न्यम्बनधिकृत्य अभिधार्या अनभिधार्या इति प्रस्तुत्य अभिधार्या एवेति च । तर उभयनापि विधिनिषेधाभ्या रिफ्ल्प । तत्र चैकपक्षपरिग्रहे मीमासेति तदनु- बाट । नूष्णींभावविध्यर्थे वचनमिति प्राप्ते,-मीमासाविशेषणत्वेनोपरमे श्रण न विध्यर्थं स्त्विन्ते श्रवणमेवानन्यपर विध्यर्थं तदर्थवाद शेष- स्तस्मान्न विकल्प किंत्वनुष्ठानमवति सिद्धान्त ॥५॥ आघाने उपवादस्य विकल्पपरत्वम् ॥ ६ ॥ उपवादच तदत् ॥६॥ अन्याधये वारवन्त्यादिसाम विधाय न ब्रह्मा सामानि गायेदिति । तत्र प्रह्मणो गानाभावानिपेधोऽनुवाद , अतो नित्य गानमिति प्रामे,- अनुवादानयस्याहाननिपंध एवार्य, ब्रह्मशब्दस्तु ब्राह्मणपर इति सिद्धान्त ॥६॥ दीक्षितो न ददातीयाद ततया प्रतिपेपत्त्रम् ॥ ७ ॥ दीक्षितस्य दानहोमपाकप्रतिषेधोऽविशेपात्तस्मादानहो- मपाकमतिपेषः स्यात् ॥ ७॥ ज्योतिष्टोमे दीक्षितो न ददाति न जुहोतीत्यादिप्रनिषेध मोपा. मुपदिष्टातिदिष्टाना प्रत्यर्थाना पुरुषार्थाना च होमादीनामिति प्राप्ते,- कन्वर्थनिषेधे विस्न्यापत्ते, पुस्पानिपेपि तदोपतादवाथ्याददीक्षितो जुहोनीति पर्युदासम्याग्निहोत्रादारसभंवालवर्षपुम्पार्थविषयमेंटेन कि- कल्प परिहत्य श्रुत्या प्रतिपेय एष युक्त. । दीक्षितो होमादिव्यतिरि- तानि प्रायणीयादीन्यङ्गानि र्यादिति पर्युदासो वा प्रायणीयादि- विधिशेष रक्षणापरिहारातु पुरुषार्थनिपेघ. अत्यङ्गतया विधीयन इत्ये- तदेव युक्तम् ॥ ७॥ १त्तदिधामंनिहितत्वादिति भाव । .

·१९८ न्यायविन्दुः। [पादः ८ विशेषगानस्य सामान्यारवायकत्वम् ॥८॥ अविशेषेण यच्छास्त्रमन्याय्यत्वाद्विकल्पस्य तत्सं- दिग्धमाराद्विपशिष्टं स्यात् ।। ८ ।। यदाहवनीये जुहोतीति सामान्यगात्रस्य पदे जुहोतीति विगेपण न यायः, क्नमलेन लिङ्गादिवलक्षण्यान् । नाप्युपदेशेनातिदेशस्येव सामा• न्यन्य याधः, सामान्यविशेषयोर्द्वयोरपि प्रत्यक्षत्वान्, अतिदेशस्य त्वनुमेयत्वेन वैषम्यमतो विकल्प इति प्राप्ते, सामान्यशास्त्रस्य सामान्ये श्रौतत्वेन विशेपे लाक्षणिकत्याद्विशेपशाम्रस्य श्रुत्यैव विशेपे प्रवृत्तम्य नतो बलवत्त्वमतो विोपेण तद्वाघ एवेति सिद्धान्तः ॥ ८॥ विती शृतस्य सातदश्यस्यानारम्याधीतविष्णुपसंहारापत्वम् ॥ ९॥ अमकरणे तु यच्छास्त्रं विशेपे श्रूयमाणमविकृतमाज्य- भागवत्माकृनप्रतिपेधार्थम् ॥ ९॥ समदा मामिषेनीरनुयादित्यनारभ्य श्रुतं मातदश्यं पाश्चदृश्या- यद्धायां प्रसनामंभवाद्विकन्यमिति स्थित विकृतिविशेष मागमा- मिर्धनीरिति वचनं क्रोपकारमामिनीपुनर्वचनादपूर्वनापरमिति मामे, न मामिनीविधिः किंतु मातदश्यविधिः । अतो न चोदफलोपः । मामव्यं त्वनाग्भ्यविधेमपसंदागर्यमिति न वैयर्यमिनि सिद्वान्तः॥९॥ थिये स्वादेन्यादिमन्या स्याहाबारामानस्य नियमान्वम् ॥१०॥ मन्त्रवाक्यशेपत्वं गुणोपदेशात्स्यात् ।। १० ।। म्वाहाकारण वादकांग्ण वा देवेभ्यो हविः प्रदीयत इत्यनारभ्य वचनं, नन्केचिदवियोमेषु स्वाहाकारपुनःश्रवणेनोपसंद्वियन इति मामे, सान्गिकवादशानिवृत्त्या म्यादाफारनियमार्यत्वात्पुनःश्रवणं नोपमहागामिनि मिसान्नः ॥१०॥ प्राया नामानविष्यामिरर गिलासम्पनियासयोगः ॥११॥ पनिप्राशस्य विनायुपदेशादमतिः स्पात् ।। ११ ॥ अनार य विहिन: स्पण्टिलम्पोजतिः अथातोऽमिममिष्टोमेनानुया. निमगुपयन द्विगगेत्यादिना प्राती वितीय फनिद्रिनि. TEI नानिमाना नाम महविगतः रिलायपि कचिदुपदिष्टा:-अध्ये गृहीपादिमिनि प्राथा इनि । मदिदमम्पनिमाहां पत्र नोपरेशन

·अधि, १३]
दशमाध्यायः
१९९
नानिदिश्यते । अन्यथा कचिद्विनायुपदेशस्यानर्थक्यापत्तरिति प्राप्ते,-
कचित्युन श्रवणम्य समाननिधानार्थत्वान्नातिदेवानिवृत्ति. गुणकाम-
प्रत्त्य च समानविधानं, श्येनचिति चिन्वीन म्वर्गकाम इत्यादीनाम-
ग्न्याश्रितस्वात्तस्य विकृनिसाधारणले नत्र कामप्रवृत्ति । अन्यथा
विकताअयोपस्थितिविलम्यात्तत्प्रवृत्तिर्न म्यात्तस्मादस्पतिदेश दति
मिद्धान्तः । तर साद्यरनेपु सारस्वतेपु च मनेवशक्यत्वान्न चयनं
याजपेयादौ तु भवतीति नेयम् ।। ११ ॥
उपस्तरणाभिधारणाम्या सदैव धतुरवत्तम् ॥ १२ ॥
उत्पचितादचितुरवत्तं प्रधानस्य होमसंयोगादधिकमाज्य-
तुल्यत्वाल्लोकवदुपपत्तेर्गुणभृतत्वात् ॥ १२ ॥
दगंपूर्णमासयोरपस्तृणाति दिर्हरियो पद्यति अभियाग्यतीनि विधाय
चतुग्वत्तं जुहोतीति श्रुतम् । अत्र द्वितीयाश्रुत्या चतुरवत्तसंस्कृतम्य
होतव्यत्वावगमावविप एर चतुग्यदानम् । उपन्तरणादि त्वधिक
मिति प्रामे, न च तेन होमागचतुग्नत्तानुगदेन तत्मस्वागतया
प्रक्षेपो विपीयने, अप्रामवान् । होमाइतया चतुग्वत्तविधावन्यस्त्तमान
विधीयेन न सग्या, क्यान्नप्राप्तानुवादत्वात् । मरत्याविधानेऽपि वा
होमसाधनाज्यपरिच्छेदद्वाराऽपि होमानवसिद्धरुपम्तरणाभिधारणाभ्या
चनुग्वत्तमित्यङ्गीकार्यम् । ग्यं च ब्यवनानम्य न पाक्षिकाध इति
सिद्धान्तः॥ १२॥
उपाण्यापि चतुरखदानम् ॥१॥
साप्तदश्यवनियम्येत् ॥ १३ ॥
चतु सख्याया होमानत्वपक्षे न सपादनायोपन्तरणादिप्रकानिया.
नानद्विपय एम चनुग्चदानं, न त्वाज्यदन्यो उपाशुयाज इति माते,-
उपस्तग्णादेहविमस्वागयतया विधि, न चनुग्वत्तार्थतया । अर्थान
पुगेडागादायुपस्तरणादिना चनुग्पत्तसपत्तेर्न हरिपश्चतुरवढीयन आज्ये
नु नवभागद्धविए एव चतुग्वदानम् । रस्तुनम्त्व (प्राप्त नुवाद)बान
चतुसंग्याविधि, मिन्वयत्तानुवाटेन होमविधिः । उपाशुयाजाज्ये च
चतुगृहीतं जुहोतीति वाक्याचहीतविपि न तु चतुरपत्तवाक्यादिति
सिद्धान्तः ॥ १३ ॥

·न्यायविन्दुः।
[पादः ८
दर्शपूर्णमासयोरायैन्द्राग्नयोरवादत्वम् ॥ १४ ॥
पुरोडाशाभ्यामित्यधिकृवानां पुरोडाशयोरुपदेश-
स्तच्छ्रुतित्वाद्देश्यस्तोमवत् ॥ १४॥
दर्शपूर्णमामयोः पुरोडागाभ्यामेवासोमयाजिनं याजयेद्यावेताबाग्ने-
यश्चन्द्राग्नश्च सान्नाय्येन तु सोमयाजिनमिति श्रुतम्, तत्र पुरोडागा-
भ्यामेवासोमयाज्यधिक्रियते, न सान्नाय्येन, यद्वा पुरोडाशाभ्यामसोमः
याज्येवायिक्रियते न सोमयाजीति पक्षद्वयमयुक्तं, विहितसान्नाय्येन
विनाऽसोमयाजिनः फलोत्पत्त्ययोगानित्यतया विहितयोः पुरोडाशयो.
रनित्यमसोमयाजिनं प्रति विध्यसंभवाच्च । तस्मात्कर्मान्तरविधिरिति ।
तदपि न प्रकृतप्रत्यभिज्ञानादेवकारानर्थक्याच । न च याजनविधिः,
फलावणान् । परम्मैपदनिर्देशाय न कल्पनाया अपि संभवः । तस्मा-
दाग्नेयस्यानुवाद ऐन्द्राग्नस्य स्वमावास्यायां विहितस्य पूर्णमास्यामप्राप्तस्य
विधिरित्यपि न युक्तमेवकारानर्थक्यान्, विध्यनुवादवैषम्याथ । तस्माद-
सोमयागकाले पुरोडाशाविति कालविविः । न च तत्प्राप्तिः, असो-
मयाजिनोऽपि नदु सन्नयेदिति सान्नाय्यविधानात्तद्वैकल्पिकम्यैन्द्रामस्य
प्रागचे च सोमात्याप्तो प्राकाल एव नियम्यने, तेन प्रागेव विकल्पः
पश्चात्तु मान्नाग्यमेवेति प्रामे, असोमयाजिना काललक्षणायां मानाभा-
वात्मान्नाय्येन सोमयाजिनमित्यस्यार्थवाद एवायमिति सिद्धान्तः ।।१४।।
उपारयाजस्य श्रीवास्यद्रष्यत्वम् ॥ १५॥
उपांशुयानमन्तरा यजतीति हविलिङ्गाश्रुतित्वाद्य-
थाकामी प्रतीयेत ॥ १५॥
उपांशुयाने विशेषाश्रवणाद्यस्किचिद्रव्यमनियतमाग्यम्यैव तावुपांशु
पौर्णमास्यामित्यस्य कालविधिपरत्वेन आज्यविधावसामर्थ्यात्मर्वस्मै वा
पतयज्ञाय गृहाने यनुवायामाज्यमित्यस्य च वैगदोपबन्धेन विधा.
वमामर्थ्यादिनि प्रामे,-विध्यभायेऽपि धौवाग्यम्य प्रयोजनाकालायां प्रकृ.
नोपांशुयाने त्र्यसापेक्षे विनियोगः स्यान् । इह तु सर्वस्मा इति वचना-
दप्रामार्थत्वेन विधिसमर्यादाम्यनियम एवेति सिद्धान्तः ॥ १५॥
उपांशुयागस्य प्रातदेवतानियमः ॥ १६ ॥
तच देवनायां स्यात् ॥ १६ ॥

·अधि.१८]
दशमाध्यायः।
२०१
उपाशुयाजे देवताया अश्रुतर्विष्णुरुपाशु यष्टव्य इत्यादेश्वार्थवादत्वा-
दनियम इति प्राप्ते,-अविहिताया देवतावासभनासावरणिकीभिदेव-
ताभि संबन्ध इति सिद्धान्त ॥ १६ ॥
उपाण्याजस्य विष्ण्वादिदेवताकन्वं पौर्णमासीवत यत्वं च ॥१७॥
धर्माद्वा स्यात्मजापतिः ॥ १७ ॥
नचोपाशुधर्मत्वात् प्रजापतिदेवताक्त्वं प्रजापतिं मनसा ध्यायेदिति
विधेर्यविचिनाजापत्यमुपाश्चैव तस्त्रियत इत्यर्थवाद इति न प्रजापतरुपा-
शुधर्मत्व तस्मादाग्नेयैन्द्राग्नयाज्यानुवाक्यायुगलयोम ये वैष्णनस्य तस्याना-
नास्थानसाम्येन तस्योपाशुयाजागत्वाद्विष्णुदेंवतंति वैष्णवमन्त्रस्य चामा-
वास्याकालत्वात्तदशेनोपाशुयानाङ्गत्वाद्विष्णुदेवतति वैष्णवमन्त्रस्य चा-
मावास्याकालत्यात्तद्वदोनोपामुयानोऽप्यमावास्यायामेव । यदि तु अविशे-
पत पुरोडाशद्वयान्तगले विधानादुभयनोपाशुयाज तदा पूर्णिमाया
तावतामनीपोमाविल्यग्नीषोमदेवनाविधानान्मन्त्रपाठाच तयोर्देवतात्वम् ।
एवमानेयानीपोमीयमन्त्रमध्ये प्राजापन्यमन्त्रानानात्प्रजापतेरपि विष्णु-
स्त्यमावास्यायामेवेति प्रास,-उपाशुपौर्णमास्यामिति प्रत्यक्षपचनेन विधा-
नात्पौर्णमास्यामेवोपागुयाजः कालविशिष्टयागानुवादेन देवताविधी वि.
शिष्टानुवाददोपान्मन्त्रवर्णादेव तत्प्राप्तेश्च कालस्यैर निधेयत्वान् । अमा-
वास्यायामपि तदङ्गीकारे प्रयोदशामावास्यायामिति लिङ्गदर्शनानुप-
पत्ते । अस्पष्टकारकत्वेन फलवाक्यानुपात्ततया प्राधान्याभावप्रसङ्गाच्च ।
अतो मन्त्राणा प्रधानानुसारित्वात्सृर्णिमायामेव तिमृणामपि देवताना
पिकल्प इति सिद्धान्त ॥ १७ ॥
एकपुरोडागायामप्पाण्याग ॥१८॥
द्विपुरोडाशायां स्यादन्तरालार्थत्वात् ॥१८॥
असोमयाजिन' अग्नीपोमीयपुरोडागाभावान्नोपायुयान पुगेडाशव-
यान्तगलाभागादिति प्राप्ले,-पुगेडागद्वयस्यान्तगलोपलक्षणवादुपलक्ष-
णापायेऽयुपलभीयानपायस्य शबैलायामागन्तव्यमित्यादौ प्रसिद्ध-
वादकपुगेडाशायामप्युपाशुयाजो भरत्येति सिद्धान्त ॥ १८ ॥
इति श्रीमतत्सदामचन्दात्मजप वैशनाथकृते न्यायविन्दौ दशमाध्यायस्य
अटम पादोऽध्यापश्व समाप्त ॥८॥

·२०२
न्यायविन्दुः ।
[पादः १
एकादशाध्यायस्य प्रथमः पादः।
भानयादीनां समुदितानां तन्त्रेण स्वर्गफटकस्वम् ॥ १॥
प्रयोजनाभिसंबन्धात्पृथक्सतां ततः स्यादेककर्नामे-
कशब्दाभिसंयोगात् ॥ १॥
आग्नेयादीनां पण्णां मिलितानामेव फलसाधनत्वं विधीयमानसाहि-
त्यस्य विवक्षितत्वान् । अतो न प्रत्येकं फलसंबन्ध इत्यधिकरणार्थः ।।१।।
अङ्गानामैककार्यत्वम् ॥२॥
अङ्गानां तु शब्दभेदाकर्तृवत्स्यात्फलान्यत्वम् ।। २॥
अङ्गानां तु ऋतूपकारकत्वं परस्परनिरपेक्षाणामेव तत्तद्वाक्यैरवग-
म्यते, तेन चित्रोनिदादीनामिव पशुफलेऽङ्गानामपि ऋतूपकार समुच्चय
इति अथवा एकद्विवहङ्गकरणादुपकारतारतम्यमिति प्राप्ते,-भेन विनि-
योगामित्रोद्धिदादीनां निरपेक्षपशुफलसायनता, अनानां तु प्रधानवि.
विनैकेन युगपदितिकर्तव्यतात्वेन विधानात्सहितानामेव ऋतूपकारक-
त्वमिति समुच्चय इति सिद्वान्तः ।। २ ।।
काम्यकर्मणां भूयोभ्पामाधिकरणम् ॥ ३ ॥
कर्मण्यारम्भभाव्यत्वात्कृपिक्मत्यारम्भ फलानि स्युः ॥ ३॥
अपूर्वकल्पनायां तम्य कर्मजन्यत्वं फलजनकत्वं फलपर्यन्तस्थायित्वमि-
त्यनेककल्पनादरं कृतयागादात्मनः फलं सत्प्रयोगेऽपि च कृतयागत्वम.
भवान्न पुनः प्रयोग इति प्राप्ते,-यागजन्यातिशयं विना कृतयागाकृतया-
गोविशेषादपूर्वावश्यकत्वं तस्य फलनाध्यतया फलान्तरार्थ बहुफले-
प्मुनाऽमकृत्प्रयोगः कर्तव्य इति सिद्वान्तः ॥ ३ ॥
अग्यातादीनामातहटनिष्पत्तरस्यामः ॥ ४ ॥
क्रियाणामर्थशेपत्वात्मत्येकं नित्यापवर्गः स्यात् ॥ ४ ॥
सकृवतेऽपि नाहीमवन्तीति शाखार्यसिद्धेस्तद्वशनादृष्टकल्पना-
सहदेवावघात इति प्राप्त, अवघातेनेष्टं कुर्यादित्यवगतौ दृष्टविनुषी-
भावस्य प्रयोजनवावगमात्तस्य चावृत्तिसाध्यत्वादश्रुताप्यावृत्तिः कार्या ।
सापधावपातस्य त्वदृष्टान्वान्नावृत्तिरिति सिद्वान्तः ॥ ४ ॥

·भधि.९] एकादगाध्यायः। २०३ प्रपाजाचताना सदनुठानम् ॥ ६॥ क्रतुवद्वानुमानेनाभ्यासे फलभूमा स्यात् ॥५॥ अङ्गानां पुनः पुनः प्रयोग: प्रधानोपकाराऽतिगया फलभूमाथिना कार्य इति प्राप्ते,-अलानामफलसाधननया तन्मात्राभ्यासन फलभूय. म्त्वासंभवाटुपकारातिशयस्य चाविहितयाऽऽत्याऽमंभवान्न तत्तन्मात्रा- वृतिः किंतु साङ्गप्रधानावृत्तिग्य फ्लभूमार्थिन इति सिद्धान्त: ।। ५ ।। बगुवचनस्य नित्वपर्यवसायित्वम् ॥६॥ बहुवचनेन सर्वप्राप्त विकल्प: स्यात् ।। ६॥ वसन्ताय कपिचलानालभत इत्यादिषु यहत्वस्य श्रवणाधिकसं. त्यया पलभूयम्त्वं विनाऽनुष्ठानानुपपत्तेस्तत्कल्पनमिति प्राप्ते, बहुत्वन- वणेऽपि प्रायमिकत्रित्वसंख्यया चरितार्थत्वान्न शास्त्रम्याधिकमरया- परत्वं, तेन न हिंस्यादिति निषेधशास्त्रविषयत्वान्न चतुराद्यालम्भ इति सिद्धान्तः ।। ६॥ उत्तरा दोहायतीत्यर सर्वासां गवा दोहनविधानम् ॥ ७ ॥ उत्तराम तु यावत्स्वमपूर्वत्वात् ।। ७ ।। सान्नायदाहे श्रुतं वाग्यतस्तिम्रो दोहयित्वा विसृष्टवागनन्याग्भ्य तूष्णीमुत्तरा दोहयतीति तत्र तिसृणामेवोत्तरासां पूर्ववद्दोह इति प्राप्ते- नास्यैतां रात्रि सुमाग अपि पयो लभेरनित्यनेन कृल्मस्य पयसो हवि- ट्वावगमात्सर्नासां दोहयतीति सिद्धान्तः ॥ ७ ॥ प्रधान मेदेऽप्यगाना तन्त्रम् ॥ ८॥ प्रधानकर्मवादगानां तद्भेदात्कर्मभेदः स्यात् ।। ८॥ दर्शपूर्णमासयोः प्रयाजादीनि प्रतिप्रधानं भेदेन कार्याणीति प्राप्ते,- संहृत्य फलसाधनत्वाकर्तृदेशकालैक्याच युगपद्नुष्ठीयमानेषु प्रधानेपु म- वर्धितया क्रियमाणं प्रयाजादि विशेषाग्रहणात्तन्त्रेणोपफरोति भेटेनानु- शने पूर्णमास्यां पूर्णमाम्येत्येकपयोगत्वं वाध्येत, तस्मादेकदेशकालमर्नु आणामनतन्त्रतेति सिद्धान्तः॥ ८॥ अफ्रीको प्रयमपियो देन प्रदान " व्याख्यातं तुल्यकालानां योगपद्यमगृममाणविशेपाणाम् ॥ ९॥ आग्नेयं कृष्णप्रीवमालभेत, सौम्यं वर्धमाग्नेयं कृष्णप्रीपमित्याग्नेय. योस्तन्त्रेणानुष्ठानं देवतैक्यादिनि प्राप्ते, सौम्यात्पूर्वमननन्तरं या मा.

·२०४ न्यायविन्दुः [पादः २ दाग्नेयानुष्ठाने सौम्यानन्तर्यस्याग्नये, आग्नेयानन्तर्यस्य च सौम्ये वाघापत्तेः, पृथगेवानुमानमिति सिद्धान्तः ॥ ९ ॥ इति श्रीपापविन्दो एकादशाध्यायस्य प्रथमः पादः॥१॥ एकादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः । भाग्नेयादीनां प्रधानानां तन्त्रम् ॥१॥ एकदेशकालकर्तृत्वं मुख्यानापेकशब्दोपदेशात् स्यात् ।। १ ।। दर्शपूर्णमासयोदेशकालमर्तृफलानां कर्मस्वरूपान्वयित्वेनाग्नेयादिभिर- न्योन्यनिरपेरुत्पतिवाक्यागतः संवन्धान तन्त्रता य इष्टयेतिवाक्ये पूर्णमास्यादिकालस्येष्टिष्विव, तस्मादेकस्यां पूर्णमास्यामाग्नेयोऽन्यस्यामग्री- पोमीय इतिरीत्या पट्मु पर्वसु पड्यागाः कार्याः । एवं च प्रधानमाने कालाद्यन्वयानाहाना प्रधानकालत्वादिनियमः । न चैवं सति फलवा- क्यावगनस्य पणां साहित्यस्य वाधः, प्रत्येकं फलजनकत्वस्याननीका- रादिति प्राप्ते,-प्रथमतो भाव्याकालायां फलवाक्येनान्वयात्तत्र च साहित्येन कर्तव्यत्वावगतौ कालाद्यन्वयात्महितानामेव तन्त्रेण काला- दयः साङ्गप्रयोगस्य कालाधन्वयादङ्गानामपि प्रधानकालकत्वादिनि सिद्धान्तः ॥१॥ दर्शपूर्णमासेटिए संघभेदेनाङ्गानां भेदेनानुष्टानम् ॥ २॥ इष्टिराजसूयचातुर्मास्येष्वैककादङ्गानां तन्त्रभावः स्यात् ॥ २ ॥ दर्शपूर्णमासयोः पर्वद्वये क्रियमाणयोरङ्गानि तन्त्रं, प्रयोगविप्रकरें- ऽप्यनावृत्ती मानाभावात् । वपया प्रातःसवन इत्यादिपशुयागविप्रक- ऽप्यनतन्त्रताङ्गीकारादिति प्राप्ते,-पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यशेत, अमा- वास्यायाममावास्यया यजेतेति त्रिकद्वयस्य सागस्य पर्वद्वये प्रयोग- रिवानादशावृत्तिः पगौ तु वाप्रचारादिमात्रस्य भिन्नकालाविपिन तु पशुप्रयोगस्य, अतो नामावृत्तिः । एवं चातुर्मास्ये राजसूये च द्रष्टव्य- मिति मिद्धान्तः ॥२॥ अध्यतापायां वि संघवदानां भेदेनाइष्टानम् ॥ ३॥ तथा स्यादध्वरकल्पायां विशेषस्यैककालस्यात् ।। ३ ॥ अवरकल्पाख्यायामिनी आग्नावष्णवमष्टाकपालं निपेपूर्वाहे मर- ·अधि.८] एकादशाध्यायः २०५ स्वतीमाज्यस्य यजेत वाहस्पत्यश्चतः एवमव मध्यन्दिने अपराहे च निक- द्वयं पुरोडागयोः परमेशदाकपालच द्वादशकपालत्वं चेति विशेष । तर पुरागच. प्रदितोनिर्वदिति श्रुतं तत्र प्रकरणाविशेषास निर्ग- पापर्प तेन च तदन्तस्यान्वाधानाद्यङ्गकाण्डस्यापकों बचनादन्य- कालमप्यनकाण्ड प्रधानोपकारकमिन्यविगेपाटवतन्त्रतति प्राप्ते, कालनिर्वापस्यैर पुगवाच इति विशेपविरानानान्यकालानापार्ष, मत प्रथानकालमैदेनाझावृत्तिरिति सिद्धान्तः ॥ ३ ॥ वसाहोमस्य तन्वेणानुष्ठानम् वसाहोमस्तन्त्रमेकदैवतेषु स्यात्मदानस्यैककालत्वात् ।। ४ ।। अग्नीपोमीय पशौ याया चीन्ते वसाहोम जुहोतीति श्रुतो वसा- होम प्राजापत्यपगुपु सहअपणावसाया एक्वाटक्यतत्वाञ्च याज्यार्द्ध- चन्तिक्याच सत्कर्तव्य इति स्पष्टम् ।। ४ ।। देवताभेदे यमाहोमाना भेदेनादृष्टानम् ॥ ५॥ कालभेदाचारत्तिर्देवताभेदे ॥ ५ ॥ मिन्नदेवतेपु तु पशुपु या यार्द्धर्थान्तमैदान्न सरद्वसाहोम. किंतु भेदेनेति सिद्धान्त. ।।५।। प्रकाशिन्या तन्त्रेण पृराहुति ॥६॥ अन्ते यूपाहुतिस्तद्वत् ॥ ६॥ पयौ यूपान्तिकेऽग्निं मथित्वा यूपाहुति जुहोतीति यूपाहुति श्रुता, सा यूपैकादशिन्या यूपान्तिरदेशभेदाभेदेन कार्यति प्राप्ते, सर्वयूपा- न्तिरदेशस्यैकस्यैव सभासदेव यूपाहुतिरिति मिद्धान्त ॥ ६॥ साझावभृथभ्याम्वधानम् ॥७॥ अवभृथे प्रधानेऽग्निविकारः स्यान्नहि तद्धेतुरगिसंयोगः ॥ ७॥ अप्स्ववभृथेन चरन्तीति प्रमानमानमास्वनानि त्वावनीय एवंति प्राम,-नृतीयानिर्देशादवभूधकरणिकाया नापनाया श्रुता आपस्तद्- न्तर्गतानामझानामपि भवन्ति । काम्या इष्टयस्ता उपाशुतन्या इत्यत्र तु प्रधानमानश्रुतस्तन्मात्रामुपाशुत्वमिति भेद इति मिद्धान्न. ॥ ७!! उत्तरदक्षिणविहारयोदनानुष्ठानम् ॥ ८ ॥ दक्षिणेऽमा वरुणप्रघासेषु देशभेदात्सर्वतन्त्र विक्रियेत ॥ ८॥ वरुणप्रधामपु विहारये विभज्याहानीय' स्थाप्यने, नत्रोत्तरं विहा- ·२०६ न्यायविन्दुः। [पादः २ ऽष्टी हवापि अध्वर्युश्च । दक्षिणे तु मामत्यामिक्षा प्रतिप्रश्वाता च । तत्रालानां तन्त्रवा । न च देशभेदः मारुत्या दक्षिणे आसादनेऽपि होमा. भावादुत्तरविहार एव तदनुष्ठानादिति प्राप्ते,-होमार्यनया प्रामस्यामा दनस्य नियमविधानाद्धोमार्थमेव तन् अत: प्रधानदेशभेदादगावृत्तिरिति मिद्धान्तः । नचोत्तरवहारिकालोपकारैः प्रसङ्गसिद्धिः, अन्यतन्त्रमध्य- पनित हि प्रसङ्गः, अत्र तु युगपदेव सर्वविधिरित्यगृह्यमाणविगेपत्वादा- वृत्तिरेय युनेति सिद्धान्तः ।। ८॥ उत्तरपविणरिहारपोः कर्वमेवः ॥९॥ कर्तृभेदस्तथेति चेत् ॥ ९॥ अध्वर्युप्रतिप्रस्थातागयुत्तरदक्षिणविहारयोरठ्यवस्थिती । ब्रह्मा होता. ऽऽग्नीघ्रश्च भिन्नाः म्युदेशभेदादिति प्राप्ते,-त्रिभिरखोमयत्रापि कार्य- सिद्धर्न भेदः चातुर्मास्यानां पञ्चविज इति वचनाधेति सिद्धान्तः ।।९।। उत्तरदक्षिणविहारयोरापरानिकहोमानां भेदनानुधानम् ॥१०॥ एकाग्नित्वादपरेषु तन्त्र स्यात् ॥ १० ॥ आपरानिकपत्नीसंयाजादीनां देशाभेदात्तन्त्रत्वप्राप्ती कर्तृभेदानेद इति सिद्धान्तः ॥ १०॥ वाजपेये प्रवासाम्ग्यालम्भस्य फर्मशेषप्रतिपेयाचं त्वम् ॥ ११॥ पर्यग्निकृतानामुत्सर्गे प्राजापत्यानां कर्मोत्सर्गः श्रुतिसामान्यादार- पवत्तस्माद्ब्रह्मसान्नि चोदनापृथक्त्वं स्यात् ।। ११॥ बाजपेये प्राजापत्यान्प्रकृत्य तान् पर्यग्निमतानुल्मृजनि ब्रह्मसाध्या- ऽलभत इति श्रुतं, नत्र पर्यनिकरणान्तागरीतिविधानानिराकाद्धाः प्राजापत्या ब्रह्मसान्नीति कर्मान्तरविधिरिति प्राप्ते, वाक्यभेदानेका- दृष्टकल्पनाप्रसङ्गात्पर्यग्निकरणोत्तरं प्राप्तस्यालम्भस्य ब्रह्मसामकाले उत्कर्ष विधिरयमुत्सृजतिस्तु तत्कालेऽर्थप्रामानुवाद इति सिद्धान्तः ॥ ११॥ अहीने उभणामुत्मर्गस्य कर्मशेषप्रतिषेधार्थत्वम् ॥१२॥ पञ्चगारदीयास्तथेति चेत् ।। १२ ॥ पञ्चशारदीयो नाम पञ्चाहः तत्र वैशाख्याममावास्यायां सप्तदश मारुतीविवत्मा अप्रवीता उपाकरोति । सप्तदशपृश्नीनुक्ष्णस्तान्पर्यग्नि कृतानितर आलभन्ते प्रेतरानुत्सृजन्ति तत: संवत्सरे राजीवा मानय- न्ति तथियोशातानपरिमारित्याटिपूर्वकम् । एवं तृतीय चतुर्थे च ५-

·मधि. १४]
एकादशाध्याय ।
२०७
मी स्त्रीपशुयागाना समम्नानुष्ठानम्, उदमा पर्यग्निकृतानामुत्सर्गमुक्त्वा
पञ्चमे वर्षे दीक्षित एतानुश्यत्रींस्त्रीनन्वहमालभेन पञ्चोत्तमेऽहनीति-
श्रुत नित्सा. निना. अप्रचीत्ता अप्रसूता, पृश्नीन् अल्पशरीरान्, रा.
जीवा राजीनवर्णा नगोत्सृष्टानामेवोक्ष्णा त्रीस्त्रीनित्यालम्भोत्कर्षवि.
वि। वचनात्तु पर्यमितानामपि पुन पर्यनिकरणं न पिरध्यत इति
प्रांगे,त्रींग्नीनिति चान्यहमिति चानकायविधी वास्यभेदात् पञ्चोत्तमे
नीति चाभदात्तत्मसात्सल्याकालविशिष्टापूर्वकर्मविधिग्वायम् ।
ग्य चालम्भोत्तरीभावात्तदन्ताङ्गगतिविधानेन प्रथमरपोपरान्तानामुक्ष-
यागाना तर समाप्ति । द्वितीयादिप्यन्य एस यागा देवतानुपनेन
चतुम्गित् । पञ्चमे चान्येपामेवोगामालम्भ इति सिद्धान्त ॥ १२ ॥
अभिपेचनीपाशपेयपादन प्रयोग ॥ १३ ॥
दशपेये क्रयमतिकात्मतिकर्पस्ततः माचा तस्मा-
समानं तन्नं स्यात् ।। १३ ॥
राजसूये अभिपेचनीयास्यसोमयागानन्तरमिष्टिविशेषाम्तन पुनर्द-
आपयाग्य मोमयाग, तन सह सोमो वीणाति अभिपेचनीयस्य दश
पेयम्प चेति वचनादभिपेचनीयमोमायकाले दापयायोऽप्यत तन
नापानामपर्ष नदन्तमपप स्यादिति न्याया। अत समानत-
मावनापिति प्राप्ते,-उपसगादगानस्यान तन्वनोन्यन नतु मुग्न्यनन्यस्य
पदापय मा मोम प्रोणातीनि वचनात् द्वयोस्तत्रत्वेऽभिपेचनीया.
मधनानुपरध सम्मान्गुग्यम्त्यापपर्यभावान सन्तापर्ष इनिन
महोपामर सयो तुपालभाविनतन्त्रत्वमेवी मिद्धान्त ॥१३॥
पाया निशान तुपे गाम मन्तीत्यस्य पातलम् ॥१४॥
निवासस्यारभूधे तदेकदेशत्वात्परमदान-
विमापः स्यात् ।।१४
परणार पाणीमामिझा विराय यामण्या निष्कासन तुरंधा-
धभूध यन्तीनि श्रा, नत्र निरामयामिभवदेशयात्सम्यय पगंगोऽयम-
भ्याग । भामशानुपाणयामामान्याहीण । मोनाशिदे.
पुरा पाणमिति प्राम-गरमशानदानस्यापत्तेमधर्मरमाननरविधि ।
सान निशिगंगु प्रगान मामदायमयमाम्यान अन्यदीपस्थापि
प्रपश्यालो पालादन्यत्र विनिमुन्यत शी मिसान्तः ॥ १४ ॥

·२०८ न्यायविन्दुः। [पादः३ प्रापीयनिषा उदयनीयनिपिस्पापकमलम् ॥१६॥ उदयनीय च तद् ॥ १५ ॥ ज्योतिष्टोमे प्रायणीयश्वरुग्दयनीयश्च तत्र प्रायणीयनिश्कासे उदयनी- यमनुनिपतीनि शुनं, तत्र प्रायगीयनिकासस्येयं प्रतिपत्तिः यदुदयनी. यनिर्वापाधारतति प्राप्ते, सप्तम्या निष्कासम्य गुणत्वं द्वितीययोदयनी- यम्य भाय्युपयोगिचात्संस्कार्यत्वम् । नच प्रयाजोपरनिकासे किंचिदृष्टं प्रयोजनमस्ति तम्मादुदयनीयमस्कारार्थः प्रायणीयनिष्कामे निर्वाप इति मिदान्तः ॥ १५॥ इनिभान्यायविन्दी एकादशम्यायस्प द्वितीय. पादः ॥२॥ एकादशाध्यायस्य तृतीयः पादः। देशपलाना प्रधानवागन्यकाटकर्तपतम् ॥१॥ अङ्गानां मुख्यकालत्वाद्वचनादन्यकालत्वम् ॥ १॥ पटम् ॥ १॥ भाधानस्य तन्जानुगनम् ॥ द्रव्यस्याकर्मकालनिष्पनः प्रयोगः सर्वार्थ: स्यात्स्वकालत्यात् ॥२॥ भाभानम्य कर्माद्य प्रतिकर्म प्रयाजादियदात्तिः, ननु तन्त्रवं तत्त- त्मनिवानेन विसरमणादिनि प्रात, स्वतन्यकालल्यान् आघानकाले फर्मविशेगमिसंधानाभागादरम्माणविशेषतया नन्त्रत्वमेवेति मिद्धान्तः३ अधीमीयाति पस्य तगाराम ॥३॥ यूपधारर्मकारयात् ॥३॥ यूपोऽनीरोमीयादिपाण्याय मन्त्रं न भवनि दीभामु यूपं जिननी. स्थामीमीयार्थस्यापकान | आपेगं मकान पर नानुमानासो रिमणारे इति प्रांत, अविशेषग म गएर मागमापार- এধি নানাভােব বিধিবামা। 5াধান: दिनारित्या नु दीरयाप्रमाणापनिरभ्यास इति भाः । अती युरः मरे समिनि मिदान्नः ।।३।। पापागारम॥ संसाराम्यानमालत्यान् ॥ ४ ॥ বানেশ্বাবিলা এখানে

·अधि.७]
एकादगाव्यायः॥
-य:
पश्वन्तर पुनः प्रयोग इति प्राप्ते,यूपं छिनत्तीत्वस्य छेदनेन यूपं कुर्या-
दित्यर्थः यूपम्यामिद्धत्लान् । नच छेदनमात्रेण तत्करणं संभवतीति तक्ष-
णादीनामपि छिनत्तीत्युपरणं छेदनमात्रापऽपि या द्वारस्य यूपम्य
साधारणलातेवामपि तन्त्रमिति सिद्धान्तः ॥ ४॥
स्वरोःसाधारण्यम ॥६॥
स्वरुस्तन्त्रापवर्गः स्यादस्वकालत्वात् ॥ ५ ॥
पश्वसनापर, स्वरारपरगांदवनान्तरेऽन्यस्योपादानमिति प्रासे,-
प्रथमः शरदः स स्वमगिति वचनान्नान्यामलोपादानं यूपच्छेदनकाल एवं
व्यामोहनिवृत्त्यर्थ तदुपादानमिति न पिपग्रहणम् , अतस्तन्त्रवेति
मिद्धान्तः ॥५॥
द्वादशान्तिपाद एर विषाणामासनम् ॥ ६॥
अहर्गणे बिपाणामासनं धर्मविमनिषेधादमयम वादनि
विकल्पः स्यात् ।। ३॥
मोमे कृष्णविषाणया कण्डयन इनिन नामु दक्षिणामु चाल्वाले कृष्ण-
विपाणां ग्राम्यतीति च श्रुतं, नगाहर्गणेपु प्रथमेऽनि विषाणामासने उत्त-
बहमु दक्षिणानननप्राम्भाविपदार्थानां निपाणारयनमगत्वाद्वाध्यत,
अन्तशनि ग्रामने नु पूर्वप्वहमः दक्षिणानयनोत्तरपदार्थानां पाणिकण्डूय-
नमहं वाध्येत विगणामन्ये तय पाट्यननियमादतः प्रथमेऽन्त्ये या
प्रामनमिति विकल्प इनि प्राप्ते, अन्यजन्यर प्रासनं पाणिरण्डूयनं
चन शास्त्रीयमिनि न नहाये दीप इति मितान्तः ॥ ६ ॥
गजम्यन्न्य व हविता पाधिमग...॥
वाग्विमा हविप्कना वीजभेदे तया स्यात् ।। ७ ।।
दर्यो प्रणीनाः प्रणेप्यन्नाचं यति सा महविरता विम्जतीति श्रुतं
रविदासानकाल, न्यर्थः । नर नानानीभेषु णाजिनादिपली-
करणान्तेनानुसमय इन्युनस । नत्र प्रथमेनान्त्यनवा हविष्कृत्वा वाग्विसर्ग
प्रति विश्न्यः । प्रथमपिमर्गे उनषा योजानां हरिकृयाग्भाविना
पाचवदन्तिमविमर्ग पूपीगानापिनापदार्थानां वाम्बिसर्गयाभस्य
नुन्यवान याविमाय बिग्रज तीतिशास्त्रीय गदिति प्रामे, बाग्यमाव-
विमानं विनंति विधीयते न रिमर्गः, याक्यमेदादृष्टरल्पनयोग-
पत्तेः । विसर्गम्याग्राम याच न सहा दोष इति मिशान्यः ॥ ७ ॥

·२१०
न्यायविन्दुः।
[पादः ३
भाषामाये पौरोडाशिककाटे एव वाग्विप्तर्गः ॥ ८॥
पशौ च पुरोडाशे च समानतन्त्रं भवेत् ॥ ८॥
हविरूदाद्वानं पशावप्यस्तीति कृत्वा चिन्त्यने-पुरोडाशस्य प्रासङ्गि-
फत्वात्यागुकेनैव वाग्यमेन कार्यसिद्धेः पशुकाल एव वाग्विसर्ग इति -
वायां, याग्यमस्य कर्तृसंस्कारवाद्विमृष्टवाचा क्रियमाणाः पौरोडाशिका
विगुणाः स्युः मतः पुरोडाशकाले वाग्विसर्ग इति सिद्धान्तः ॥ ८॥
अनिचयने निविमोकस्य प्रधानापवर्गशटता ॥९॥
अग्नियोगः सोपकाले तदर्थत्वात्संस्कृतकर्मणः परेषु साङ्गस्य
तस्मात्कर्मापवर्गे विमोकः स्यात् ।। ९॥
अग्नौ श्रुतम् । अग्नि युनभि शवसा घृनेनेति जुहोति अग्निमेव ता-
नक्ति पालो यन इति तथा इम : ननमूर्जस्वन्तं धयामि इत्याध्यम्य पूर्णा
मुचं जुहोति एपाऽयाग्नेविमोक इति, नत्राग्नेः मर्थित्वात्तत्संस्कारो
योगोऽपि तथा । अनः सर्वापवर्गे विमोक इति प्राप्ते,-पाङ्गो या इति
वास्योपाद्यज्ञार्थो योगः। अतः प्रधानापत्र विमोक इनि। अन एव
सौमिकमपि वरणं भ्रानृत्यमेव यज्ञस्याशीगच्छेदिति वाक्यहोपात्तुल्यन्या-
येन केवलप्रधानार्थ, नेनावमृ तदभावाद्धोतृवरणमवायिनं ग्राममिति
तत्यतिरेयस्य न होतारं नृणीन इत्यस्य मंगनिः । मन्यया सौमित्ररणम्या-
यथार्थत्वे होनृवरणप्रात्यभावात्प्रतिषेत्रानुपपत्तिः । द्वादशा च प्रत्यहं
योगविमोकदर्शनं लिहं, नन्वयमपि अवमृथस्यापूर्वत्वाद्धोतृवरणस्यामामिल
ग्येति चेत् अत्राहु:-अपूर्वताया एवयं म्नुतिः नतु निपेष इति । वस्तुनम्नु
अवश्यम्यापूर्वत्वेऽप्यान्यभागार्थत्वेन होतृवरणं प्राप्नोनि सानप्रधानार्थ-
स्वादतो युक्तः प्रनिषेत्र इति । तदतझाप्यत्र्याग्यानम् । वार्तिकेतु
विपरीनं, वाश्यपालिाग केवलप्रधानाथों योग इनि पूर्वः परः । अमः
मार्थत्वात्तद्योगोऽपि मर्याधः वाक्यशेषस्तु पश्चभियुननीति गुण-
विधौ श्रुतः । नचामावु पनिवाक्यावगनमर्वार्यन्वनिवर्तनमः, किंच
यसमन्दी न प्रयानमात्रश्चनः किंतु यागमात्रश्चन. । अतो न केवल
प्रधानार्थत्वम् । अवभृये घ मामिकवरणमत्त्वेऽपि प्रवृत्ते होतरि प्रिय.
माणमदृष्टाय तदरणं प्रामोत्येति युगस्तनिषेधः । द्वादमा तु प्रत्यहं
योगविमोक्योविधिग्य न लनुवादो वैयर्यादिनि ॥९॥

·अवि. १४]
एकादगाध्यायः।
२११
उपसाटम्य पत्रमण्याद्वारस्याइगभेषु तत्वम् ॥१०॥
मुब्रह्मण्या तु तन्त्रं दीक्षावदन्यकालत्वात् ॥१०॥
ज्योतिष्टोमे उपसत्याले मुग्राण्याहानं तदहर्गणेपु प्रधानमैदान
भिद्यत इति प्राप्ते,-अप्रधानकालकत्वेन विशेशमणात्तन्त्रमिनि
सिद्धान्तः ॥ १० ॥
সুযােধ্যায় মুম্বাব মৰাৱধান
नत्कालत्वादावर्तत प्रयोगतो विशेषसंयोगान् ॥ ११ ॥
मुत्याकालीनमाहानमपि पकन कृतं मर्वमुत्योपकारकं मंनिधिविशे-
पस्य यूपाहुतिद्वतन्त्रत्वादिति प्राप्ते, कर्मकालवेन विशेषपदणादहावरे
पुनः कार्यमिनि सिद्धान्तः ।। ११ ।।
देशपाविमामन्यप्रयोगे पूदेणगदानगरियम् ॥ १२॥
लौकिकेप तु यायाकामी संस्काराालोपात्स्यात् ।। १२ ।।
गरविग्दगादीनां प्रयोगान्तरे भिन्नानामुपादानं पूर्वेषामेव
चेन्यनियमः निरिष्टिकत्यदोषम्यैतादृगन्यले शिप्रेग्नंगीकागदिति
मिद्धान्तः ।। १२॥
पात्राणामार्मसमाप्ति धारणम् ॥ १३ ॥
यज्ञायुधानि धार्यरन्मतिपत्तिविधानाहजीपयत् ।। १३॥
वादिपाययेवमेव । नादिनानिमग्निमिर्दहन्ति यज्ञपानश्वेति
प्रतिपतिः परित्यागे लुम्यनेनि यान्यं, नृतीयया गुणत्वावगमात्यनि-
पालवामायादिति प्राप्ते, गिद्धानपदश्या. पूर्वपरित्यागे उत्तरगयो-
गावागेर यममानमरणे यायामामागदावगुण स्यादन उत्तग्पालं
यायनामे पारणं तय पानिनीयोपासनमियर म्यिने चिन्ता
न्तांगमामरभूमि भारणमिति नहाया परमानपिप्रमृति भाग्ण.
मिति सिद्धान्तः । अन्यथा दर्शपूर्णमामाच्या प्रागच यजमानमृती
दाहरगुण स्यादिति । स्थितादुत्तम्-पात्राथामिह प्रनिपारत्वमा यम्नि
भिगे न जुमामादयतीन्यादि। तम्मानन्मनेर पानागामिति मि.
द्वान्तः ॥ १५ ॥
सर्वमोमानापष्टिानामापस्पप्रधारः॥ १६॥
उपरिष्टात्मोमानां मानापन्चरन्तीति मपामविशेषाद-
वान्यो हिमतिबाटः ॥१४॥

·२१२ न्यायविन्दुः । [पादः४ वाजपये प्राजापत्यान्प्रकृत्य श्रुतम्-उपरिष्टात्सोमानां प्राजापत्यै- भरनीति । तत्र प्रकृनिवदामवपवमानकालेऽनुष्टाने चोदकेनैव मिद्धे वचनवार्यम् । अतः शम्नवतां सोमानामुपरिष्टान् प्रचारः प्राकृतकाल- सन्निविलोमान् । अथवा तावताऽपि चोदकवाधादमिष्टोमप्रचारादूर्ध्वमा- गन्तुकोथ्यादिविकारस्याने प्रचार इति प्राप्ते, सोमविकाराणां तत्का- लत्वेऽपि पशुविकाराणां तदमावात्सामान्यतोटष्टस्य धर्मप्रमाणत्वाभावाच सर्वसामानामुपर्गनि सिद्धान्तः । नेन कालभेदात्मनुपशूनां प्राजापत्यानां च मनोनामन्त्रावृत्तिः । पूर्वपक्षे तु आर्भवकालैक्यपक्षे तन्त्रमिति ॥१४॥ मवतीय पुरोडा देवताकपः॥१५॥ उत्कर्ष सूक्तवाकस्य न सवनीयदेवतानामुत्कर्पः पश्चनङ्गत्वाद्यथा निष्कर्षेऽनन्वयः॥१५॥ मवनीयपनी प्राकृनमूतवाकस्य विकृतस्य पाटः । स चानुयाजोत्को. दाग्निमाम्नादूर्ध्वमुत्कृप्यते तस्मिन्नुत्कृष्यमाण च पुरोडागदेवतानां भून- निन्द्राय हरिवने धाना इत्यादीनां नोत्कर्षः, प्रासादिकत्वादिति प्रामे,- थमिमद्यहोतारमवृणीतायं मुन्वन् यजमान इति तन्त्रपदापनत्वात्तदु. त्कर्षे तदपश्नाणाम'युत्कर्ष इति मिद्धान्तः ॥ १५ ॥ विभीन्यापरिन्दी एकदाप्यापस्य तृतीयः पादः ॥३॥ एकादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः । राजसपे भानावैष्णवादिप्वाला भैदैनानुष्ठानम् ॥१॥ चोदनकत्वादानमूर्य ऽनुक्तदेशकालानां समवापातन्त्रमणानि ।।१।। गगम्ये भिन्नभिणानि कर्माणि, आमावैष्णवमेकादमकपालं निर्व- पनि वामनी दक्षिणा । मामापाणं च निरंपनि श्यामा दधिमकि नत्र वंशकालालामदात्तेभ्य एवं कर्तृभ्यो गितभिमदलिगामंग सन्यनेमि प्राप्त-दक्षिणामदादाननिभेदानवृतावस्यभेदः अन्यथा द. भिगाभदन्यसम्या न स्यान । मनः प्रतिक्षिणं तन्त्रभेद इति मिद्धान्तः१ गलमये नाम अनियमः स्पादिनि चेत् ॥ २॥ दभिषाभदायलभेद प्रयोगभेदात्तप्रभूतगणग्यापि भेदः, नन ·अधि ५] एकादशाध्याय । २१३ तप्षेत्र कर्तृप्यन्येषु वा तत्समपादनियम इति प्राप्ते,-एकफलसाधनला- द्राजसूयार्थ समृदय वरणमतस्त एप कार । ननु विहितस्य वरणस्य प्रयोगभेदात्कर्मकालीनस्य पूर्णमास्यमावास्ययोखि भेद एव स्यादिति चेन्, सत्य, लोक्किस्य तु वरणरयाविनसमाप्त्यर्थ तन्त्रतैपति त एय कनार इति नियमसिद्धिरिति सिद्धान्त ॥२॥ भवेष्टावताना भेद ॥३॥ अवेष्टौ वैकतन्त्र्यं स्याल्लिङ्गदर्शनाव ॥३॥ राजसूर्य अवष्टि म पञ्चहनिष्का तदङ्गता पश्चाना हविपा समानत- न्त्रतैव, एक्स्या एवापष्टे स्तुमध्ये भिन्नतन्त्रत्व 'यदि ब्राह्मणो यजेन् । इत्यादिवतुरहि प्रयोगे 'वाहम्पत्य मध्ये निघाय' इतिवचनादेकतन्त्रत्व- मिनि वैरूप्यानौचित्यादिति प्राप्ते, ऋतुमध्ये दक्षिणाभेदाजिन्नतन्त्र- त्वमेव, यहि प्रयोग तु मध्यनिभानान्यथानुपपत्त्या समानतन्त्रत्वमिति प्रमाणलाच वैरूप्य न दोष इति सिद्वान्त ॥ ३ पवमानेष्टिहविषा भदन नुटानम् ॥ ४॥ पवमानहविःप्वकतन्त्र्यं प्रयोगवचनैकत्वात् ।।४।। आधाने य कामयेतोत्तरोत्तर वसीयान्स्यादिति तस्यामये पर- मानाय निरुप्य पावस्शुचिभ्या समानवहिंपी हविपी निर्मपरिति पत्र- मानेष्टीना काम्यमयोग । तत्र सहनिरूप्याणीति वचनात्मपा समा नतन्त्रतव य कामयेतेत्यनेन फ्लार्थत्वत्प्रयोगभेनस्यापि विधाने वास्य भेगदिति प्राप्ते, नात हरिपा फ्ले विधि, स्नुि तदाश्रित प्रयोगभेल एव फ्ले विधीयते तस्मात प्रथम निरप्य पश्चादुत्तर समानतन्ने पुर्या- दिति सिद्धान्त ॥४॥ द्वादशा दीपसरगन्पाना प्रत्या द्वादशदिनसाध्यत्वम् ॥ ५॥ द्वादशाहे तत्मकृतित्वादेकैकमहरपटज्येत कर्मपृथक्त्वात् ॥५॥ द्वारशाह एकैरस्य यागस्य ज्योतिष्टोमप्रकृतिस्वादरमहादश- दीक्ष द्वादशोपसक च कार्य, द्वादशवमख्याया दीयोपसङ्गत्वात् । द्वादमाशब्दस्य गुणविविवाहादशास्ववाह मु दीलोपसा तयागानुमान सर इति एवं सति साहित्यसायप्रसगाहादशस्वाह सु साङ्गमधानानुमान कार्यमतश्चनुरहे दीक्षा चतुरह चौपसद चतुरह च मुत्या इति युत्तमिति प्राप्त दादगाहेन यजेतति सामानाधिररण्या- . अयका

·२१४
न्यायबिन्दुः।
[पादः ४
नामधेयत्वमेव तस्माद्वचनात् द्वादशाहःसु दीक्षाः तथोपसदस्तन्त्रणे
कृत्वा द्वादशस्वहस्सु मुत्याः कार्याः प्रधानकालनिमित्तं च द्वादशाह
इति नामधेयं तेन पत्रिंशता दिनैः प्रयोगसमाप्तिरिति सिद्धान्तः ।।५।।
प्रधानरपृथकाटानामङ्गानां भेदनानुष्ठानम् ॥ ६ ॥
भेदस्तु तद्भेदात्कर्मभेदः प्रयोगे स्यात्तेपां प्रधानशब्दात् ।। ६॥
मुत्याकालीनानां सवनीयपश्वादीनां प्रयोगैक्यात्तन्त्रत्वे प्राप्ते, मुत्या-
भदाद्विशेपाहणादावृत्तिरिति सिद्धान्तः ।। ६ ।।
उपसत्ताले सुब्रह्मण्याह्वानस्याविकारेण कर्तव्यत्वम् ॥ ७॥
मुत्याविटद्धी मुब्रह्मण्यायां सर्वेपामुपलक्षणं
मकृत्यन्ययादावाहनयत् ॥ ७॥
प्रतायुपसत्कालं मुब्रह्मण्याहानमित्यहे सुत्यामागच्छ मघवन्निति
इतिकरणेन संग्योच्यते । चतुरह इत्यादि । तदिदमफर्मकालत्वाहाद-
शाह तन्त्रं तेन त्रयोदगाहे चतुर्दशाह इत्यावृत्तिः संख्यया विशेष-
ग्रहणादिति प्राप्ते,-मुत्यामागच्छेति मुत्यासंबन्धिदेवतासंस्कारमानं
विवक्षितं मंख्याशब्दोऽहमदश्वार्थसिद्वत्वान्न विवक्षितः अतो नाय.
त्तिरिति सिद्धान्तः ॥ ७ ॥
वाजपं प्राजापत्या शवादीनां तम्बस्वम् ॥ ८॥
पशुगणे कुम्भीशूलवपाश्रपणीनां प्रभूतत्वातन्त्रभावः स्यात् ॥८॥
एकदेवतेपु पशुपु युम्यादरनन्त्रत्वमिति स्पष्टम् ॥ ८॥
मिनदेवताकपशुप्यपि शादीनां तन्त्रायम् ॥ ९ ॥
भेद संदेहादेवतान्तरे स्यात् ॥ ९॥
भिन्नदेवन्येषु सनातीयपगुपु मह अपणास्कम्या देवतायाः किमित्यक्षा-
नाम्भ्याभिद इनि प्राम,-चिटकरणेनापि विवेकप्रहात्तन्त्रत्वमेत्र
यमाना तु चिदामभंऽपि समष्टाना म्यन्वयाग्गाधनान्नेषु यमानानां
न किचिद्गुष्पमिनि मिदान्नः ॥ ९॥
भित्रमानिस म्पादन मेंदेवावशनम् ॥१॥
नात्यन्तरेषु भेदः स्यात्पत्तिवपम्याच ॥ १० ॥
नानागातीयेषु पान पुग्भ्यादितन्त्रत्वं, पास्वपम्यंग मधपणे
केचिदपकता पापिदिलीन म्यापरिनि मिदान्नः ॥१०॥

·अधि. १५]
एकादशाध्यायः।
२१५
अप्रतिग्रहेमा प्रनिपुरो कपालचनुष्टुम् ॥ ११॥
कपालानि च कुंम्भीवतुल्यसंख्यानाम् ॥ ११ ॥
बश्वप्रतिग्रहे यावतोऽश्वान्प्रतिगृहीयात्तावतो वारुणांधनुष्कपाला-
निपेदिति चतुष्कपालाः पुरोडागाः तत्र दीर्धेषु चतुर्वेद कपालेपु सर्वेषां
अपणसंभवाचतुष्कपाटतन्त्रत्वप्राप्ती, सर्वेषां कपालावयवेपु श्रपणमेव स्यान्न
चतुर्पु कपालेषु कस्यचिदतः प्रतिपुगेडागं कपालभेद इति सिद्धान्तः ११
नौवहननादौ प्रतिप्रहार मन्त्रानादत्तिः ॥ १३ ॥
एकद्रव्यसंस्काराणां व्याख्यातमेककर्मत्वं तस्मिन्मन्त्रार्थनानात्वा-
दाटत्ती मन्त्रस्य सकृत्मयोगः स्यात् ।। १२ ॥
अपरक्षो दिवः सपत्नं वव्यासमित्यवघातमन्त्रस्य प्रतिग्रहारमावृत्तिः
प्रधानावृत्तौ अनावृत्तेरिति प्राप्ते,-अवघातकरणिका तन्दुलीभायफलिका
भावना अवहन्तीति विहिता । तदहं मन्त्रः, न च सदासिरिक्ति नाम-
न्त्रावृत्तिरिति सिद्धान्त. ॥ १२ ॥
नानावीजेष्टी प्रतिप्रहारं मन्त्राटत्तिः ।। १३ ।।
द्रव्यान्तरे कृतार्थत्वात्तस्य पुनःमयोगान्मन्त्रस्य तहणत्वाद
पुनःमयोगः स्यात्तदर्थेन विधानात् ॥ १३ ॥
नानायीजेपु व्रीहिश्यामाकादिप्येकदाऽनुष्ठीयमानेषु विशेपाग्रहणाद-
वयातमन्त्रस्तन्त्रमिति प्राप्ते,-वीजभेदेन विशेषग्रहणाद्वीनान्तरं पुनः।
प्रयोग इति सिद्धान्तः ॥ १३ ॥
दर्शपूर्णमासादौ प्रतिनिर्वपणादि मन्त्रावृत्ति ॥१४॥
निर्वपणलवनस्तरणाज्यग्रहणे त्वेकद्रव्यवत्मयोजन-
कत्वात् ॥ १४ ॥
दापूर्णमासयोश्चतुरो मुलीनिर्वपति,अयुग्मायुग्नामुष्टिलुनाति विधानु
एञ्चधातु वा वेदि स्तृणाति, चतुर्जुवा गृहातीति श्रुतं, तत्र ससंन्याना-
मेकर्मकत्वादण्यातमन्त्रवन्निपादिमन्त्राणा देवस्य त्वा घहिदेवसदनम
मी प्रसं त्या स्तृणामि, शुक्रं त्वेन्यादीना, समायोगप्राप्ती,-प्रति-
मुष्टि प्रतिस्तरणं प्रतिग्रहणं च निर्गप्यादिभेदान्मुष्ट्यादिभेदान्मन्त्रभेद
इति सिद्धान्तः ।। १४ ॥
पदिप्रोक्षणे प्रत्यायत्ति मन्त्रानारत्ति. ॥१५॥
वेदिपोसणे मन्त्राभ्यासः कर्मणः पुनः भयोगात् ॥ १५ ॥

·न्यायविन्दुः
[पादः १
वेदिसि यहिपत्वेति त्रिवदि मोक्षतीत्यन प्रोक्षणार्थमन्त्रस्य तदात्र-
तावावृतिरिति प्राप्त,-त्रिरभ्यस्तप्रोक्षणक्रियायां मन्त्रस्याङ्गत्वात्तस्याश्चै-
यत्वात्सदेव मन्त्र इति सिद्धान्तः ।। १५॥
कण्डयनमन्वस्य सत्प्रयोगः ॥१६॥
कण्डूयने प्रत्यङ्गं कर्मभेदात् ॥ १६ ॥
कृष्णविषाणया कण्डूयने मंत्र:-कृप्य त्वा मुसस्याया इति, तत्र
पाण्याद्यनेषु युगपत्कण्डूत्पत्तौ कण्डूयनस्य तदपनेयदुःखस्य संस्कार्याणा
महानां च भेदात्प्रत्यहं मन्त्रावृत्तिरिति प्राप्ते, स्वस्य कण्हूतिदुःखाम-
नाय कण्डूयनं तदयों मन्त्रोऽगृह्यमाणविशेषत्वात्तन्त्रमेवेति सिद्वान्तः।।१६
ज्योतिष्टोमे समादिपु मन्त्रानातिः१७॥
स्वमनदीतरणाभिवर्पणामध्यप्रतिमन्त्रणेषु चैवम् ॥ १७ ॥
ज्योतिष्टोमे स्वप्नाओं मन्यः, त्रमग्ने प्रतपा असीति, तथा नदीतरण-
मन्त्री देवीगपो अपानपादिति, तथाभिवृष्टस्य उन्दती वलं धत्तेत्ति, नया-
मध्यप्रतिमन्त्रणमन्त्रः अवद्धं मनो दरिद्रं चारिति, तेषां प्रबुध्य पुनः स्वापे
स्रोतोभेदः । मनानेनाभिवर्पणभेदं युगपदनकामध्यदर्शने वाऽऽवृत्तिप्राप्ती,-
अयान्नास्वापार्दरचिकीर्पिनत्याचिकीर्षितरात्रिनिद्रादेरेकत्वान्मन्त्रतन्त्रते-
ति सिद्धान्तः ॥१७॥
पोधितस्प प्रमाणे मन्त्रानाशतिः॥१॥
भयाणे त्वार्थनित्तेः ।। १८ ॥
दीक्षित स्थान मन्त्रः-भद्रादभिश्रेय इति । तत्राप्यवान्तरप्रयाणम-
नन्त्रीकृत्येष्टदेशापरायाणक्यात्गन्मन्त्र इति स्पष्टम् ।। १८ ॥
पररमन्त्रापारतिः ॥ १९॥
उपरयमन्त्रस्तन्त्र स्यालोकरदाहुवचनात् ॥ १९ ॥
ज्योतिष्ठोमे पत्यार उपरवान्या गर्नाः तमननायों मन्यः ग्राहगो
परगहनो बेगवान्यनामीति, म तुर्गामपि नन्गं, येणयानिनि यय-
पनान्तत्वात्पर्गमित्रानोपपत्तेः, अन्यथा यहुवचनानुपपत्तेरिति प्राप्ते,-
सननक्रियाणां भिन्नानामेय प्रमेयोपत्रमाद्विशेषाहणेन मन्त्रावृत्तिय
पटुवचनं नु पूमार्थमिनि मिदान्तः ॥ १९ ॥
हविगहादिमागणामारमिः ॥१०॥
रविष्कदधिगुपुरोनुवाश्यामनोनस्यारनिः कालभेदान् ॥ २० ॥

·अषि १] द्वादगाध्यायः॥ २१७ ज्योतिष्टोमे प्रतिसवनं पुरोडाशेपु हविष्यवाहानं तन्त्रं, तथा याज- पये अनुपगुमि महारब्धाना प्रानापत्याना पर्यग्निरुवोत्सृज्य ब्रह्म- मामकाले आरभ्यमानाना कनुपवालम्मकाले प्रात.सग्ने कृतमध्रिगु. चन प्राजापन्यानामपि तन्त्रम्, एवमामेयं कृष्णप्रीव, सौम्य बभ्रम् आमेय कृष्णप्रारमिति कृष्णमीवयोांगद्वये अनुनाक्याया मनोताम- न्त्रम्य च करणमन्त्रवद्विशेषाग्रहादिनि प्राप्ति,-यालभेदेन विशेपग्रहादा- वृत्ति करणउत्सन्निपातित्वाभावेऽप्यर्थप्रकाशनस्य कालान्तरं प्रणागा- दिति सिद्धान्त ॥२०॥ इति श्रीमत्तत्सदामचदात्मजमष्टवैयनाथकने न्यापरिन्दी सादशाऽध्यायम्य चतुर्थ पादोऽध्यायच समाप्त ॥११॥ द्वादशाध्यायस्य प्रथमः पादः। अनीपोमीयप्रयानादिभि पुरोडाशस्पोपकार ॥१॥ तन्त्रिसमवाये चोदनातः समानानामैकतन्त्र्यमतुल्येषु तु भेदः स्यादिधिप्रक्रमतादर्थ्यात्तादर्थ्य श्रुतिकालनिर्देशान् ॥ १॥ विशेषामहणे सत्कृतस्यानेोपकारका तन्त्रत्वमुक्त तदुपजीव्य प्र. सनो निरूप्यने ।म च विशेषग्रहणादन्यार्थस्याप्यन्योपकारकत्वम् । अग्नी- पोमीये पगावग्नीपोमीयं पुरोडा निर्वपतीनि पुरोहागोऽङ्ग, वन पशुका- रानामझाना तदर्थत्वमेव नतु भारिपुरोडामार्थत्वमन्यार्थस्यान्यार्थवा- दर्शनात, किंच कारे सागस्य निधिः । अत म्वारे साझ पुरोडाश: कार्य । एव प्रसनाश्रयणे प्रयाजानन्तर्यस्याज्यभागामस्य तदानन्तर्यस्य च प्रधानाङ्गस्य हानि तस्मात्स्यगेव पुगेडाशे प्रयाजाद्यमानीनि पाते,-पासुस्तन्त्रेऽममाते तन्मध्यगतस्य पुरोडाशग्य तदनोपकारणर निगकादत्वान पृथक् तदनुष्यानं पुगेडागप्रयोगविधिनाधयति अत उपवारलामान प्रयाजक्रमादेग्नत्वमिति न वैगुण्यम् । उपकारं चन नादर्यापेक्षा गोटोहनेनापि प्रणयनोपकारनादिति सिद्धान्त ॥१॥ पुरोगग्रे आग्पभागयो क्तव्यत्वम् ॥ २॥ जैमिनेः परतन्नापतेः स्वतन्त्रप्रतिपेयः स्यात् ।।२।। आयमागावधानादिकमत पगो नाम्नि तनपि पुगेडाशे न कार, ·[पादः १ २१८ न्यायविन्दुः। विद्यमानैम्पकारलाभेनातिदेशाकल्पनादिति प्राप्ते, अतिदेशेनोपका- राणां पुरोडाशान्वयावगनौ पश्चात्प्रयोगविधिना तद्विधिः विनियोगो- त्तरभावित्वात् तनातिदेशेन पदार्थोपकारप्ववगतेषु येषां न प्रसङ्गतो लामस्तानेव विधत्ते नतु प्राप्तानिति सिद्धमाज्यभागावघाताद्यनुष्ठान- मिति सिद्धान्तः । अप्रयोनके न प्रयुक्तिसामर्थ्य, प्रसङ्गी तु प्रयुक्तिस. मर्थ ग्य लाघवादन्यार्थमुपजीवतीत्यनयोविशेषः ॥ २ ॥ सोमे दार्शिकदेरकरणम् ॥ ३ ॥ नानार्थत्वात्सोमे दर्शपूर्णमासमकृतीनां वेदिकर्म स्यात् ॥ ३ ॥ सोम ऐष्टिककर्मार्थ महादर्भेदन प्राकृती वैदिः कार्या, महावेदः प्रचारार्थत्वेन हविरासादनार्थवाभावादिति प्राप्ते,-प्रचारार्थयापि प्रस. गाद्धविरासादनसिद्धेनं पृथक् प्राकृती कार्येति सिद्धान्तः ॥३॥ दार्यिकमुगादिभिः पात्रः सोमे तदनेटिषु होमः ॥ ४ ॥ पात्रेषु च प्रसङ्गः स्याद्धोमार्यत्वात् ॥ ४ ॥ सोमानेष्विष्टिकर्मसु सौमिरेय पात्रहोंमादिकार्यसिद्धिः प्रमा इति प्राप्ते,-जुहादिकार्याणां होमादीनां ग्रहादिभिः करणे वैगुण्यान नैः नसह इति मिद्धान्तः ॥ ४॥ शामित्र पुरोराथाश्रपणम् ।। ५ ।। शामित्र च पशुपुरोडाशो न स्यादितरस्य प्रयुक्तत्वात् ॥५॥ पगौशामित्रोऽग्निः प्रापणार्थः अत: पुरोडाशोऽपि तत्रैव अपयितव्यः, पातन्त्रोपजीवित्वादिति गवायां पशुनपणन पुरोडाशस्योपकारालाभा- राबरः श्रपणे कार्ये गार्हपत्य एव तत्कार्यमन्यथा बैगुण्यादिति मिद्धान्तः ॥५॥ पाण्डपावित्रामयने निहोरदयस्य प्रामहिते पणम् ॥६॥ अपणं चाग्निहोत्रस्य शालामुखीये न स्यात्मानहितस्य विद्यमानत्वात् ॥ ६ ॥ कोण्डपायिनामयनगन मामाग्निहोत्रे हविःपणं शालामुग्पीये ग्यात् ज्योनिष्टोमे गाटामुग्पीय एन अन उथै गाईपत्यो भयनीति मालामुग्नीयम्य गाईपगफायें विधानेन चोदकपरंपग्या फुटपायिनाम- यनेऽपि तमामेरिति प्राम, नामानिदंगायल्यानु अग्निहोत्रया मुग्य- गाईपत्य पर अगामिनि सिद्धान्तः । यतु गाईपत्ये हयापि अपयन्ती.

·अधि, ११] द्वादशाध्यायः। २१९ त्यनारभ्यविधेः सर्वार्थत्वादोपदेशिकत्वेन मुरत्यगार्हपत्यम्यातिदेशिका. सावल्यमिति तन्न अनारभ्याधीतस्य श्रपणद्वारकत्वात्तस्य च प्रस्ताव श्रुतत्वात्तत्रैव निशः अन्यथा द्विरुक्ततापत्तेः । तस्मानामप्राबल्यादेव सिद्धान्तः प्रसङ्गनिरासायोक्त इति संक्षेपः ॥ ६॥ इविधानातिरिकयकटे पुरोडायनां निरापः ॥ ७॥ हविर्धाने निर्वणार्थ साधयेतां प्रयुक्तत्वात् ।। ७ ॥ ज्योतिष्टोमे हविर्धानाख्ययोः शकटयोः प्रवर्तने कृतं पुगेडाशनिर्वाप: प्रसवात्तत्रैर कार्यः । अनसोऽधिनिर्वपतीति विधेस्ताभ्यामेव मिद्धेरिति प्राप्त, अपरंण गाईपत्यं निर्वपतीति प्रामृतदेशस्य हविर्घानाभ्यामसिद्धे- ग्नोऽन्तरमुपादेयम् मन्त्रमन्महावेद्यामरस्थापितयोर्हविर्धानयो. पनीमा- लाया नयनायोगादिति मिद्धान्तः ॥७॥ प्रायणीपाशिदीवानापरणस्यामा ८ ॥ तयुक्तं च कालभेदात् ॥ ८॥ मामे दीक्षाकालं जागरणमुक्तं तेनैव प्रसङ्गसिद्धेनं मायणीयादिषु चौदक्प्राप्तं तत्कार्यमिति प्राप्ते, दीक्षाकालमनेन तदुत्तरभाविप्रायणीया- दिवप्रमादरूपोपकाराभावात्तदर्थं पुनर्जागरणम् । अदृष्टार्थत्वेऽपि यो- र्जागरणयोरेंकादृष्टार्थत्वं मानाभावादावृत्तिग्वति सिद्धान्तः ॥ ८॥ विहारभेदे मन्त्रभेदः ॥ ९॥ मन्त्राश्च सन्निपातित्वात् ॥ ९॥ वरुणप्रघासेषु दक्षिणोत्तरविहारयोनिर्वापादिमन्त्रा अश्वयुप्रनिप्रस्था- बोरन्यतरेण पठनीयाः दन्त्रेण स्मारकत्वसंभवादिति प्राप्ते,-निर्वामीत्या- देवप्रकाशकत्वान्न तन्त्रतेत्यावृचिरैवेति सिद्धान्त; ॥ ९॥ दीक्षणीपारिवान्यन्वाधानस्यामारः॥ १० धारणार्थत्वात्सोमेजन्यन्वाधानं न विद्यते ॥१०॥ सोमाने वैष्टिकेवग्न्यन्वाधानं कार्यमिति प्राप्त,-तस्य धारणार्थत्वा- मोमार्थधारणनैव च प्रसङ्गसिद्धेनं कर्तव्यमिति सिद्धान्तः ॥ १०॥ दीक्षणीयादिशु प्रतोपायनमाव.॥ ११॥ तया व्रतमुपेतत्त्वात् ॥११॥ एवं ब्रतोपायनमपि न पुनः कार्य सौमिकेनैव प्रसद्गसिद्धेरिवि ।।११] ·न्यायविन्दुः। [पादः१ शेकवान्यन्वाधानाननुष्टानम् ॥१३॥ ग्रहणार्य च पूर्वमिष्टेस्तदर्यत्वात् ।। १२ ।। अग्न्यन्वाधानं देवतापरिप्रहार्थमपि ममाने वर्च इति पूर्वमपि गृहानि देवता एव तत्पूर्वेाहीत्वा श्वोभूते यात इति श्रुतेः । अतः प्रायणीया- दिवपि तदर्थमग्न्यन्वाधानं कार्यमित्युक्ताक्षेपे प्राप्ते,-अमिधारणरूपदृष्टफ- लसंभवे सत्यदृष्टदेवतापरिग्रहार्थत्वस्यार्थवादात्कल्पनाया असंभवात्संभवे. ऽपि वा दीक्षणीययैव तत्सिद्धिः 1 अग्निरवमो देवानां विष्णुः परमो देवता एव तदुभयतः परिगृह्य दीमत इति तदर्थवादश्रवणान् । यद्यपि दीक्षा सोमस्येति वचनात्सोममात्राी दीक्षणीया प्रधानदेवता एवं गृह्णाति तथापि तत्र विश्वेदेवदेवतासत्त्वाददेवना अपि गृहाति अस्मिंश्च पक्षे दीक्षणीयायां कर्तव्यमेवाग्न्यन्याधान स्वदेवतापरिग्रहार्थ ततः परंतु न कार्यमिति विशेष इति सिद्धान्तः ।। १२॥ सोमे प्रायणीयादिपु ऐष्टिकसत्रहनानदृष्टानम् ॥ १३ ।। सन्नहनं च वृत्तत्त्वात् ॥ १३ ।। प्रायणीयादिपु योक्त्रेण पत्नी संनह्यतीति सन्नहनं प्राकृतं कार्यमिति प्राप्ते, सोमार्थेनैव संनहनवासोधारितत्वान्न पुनः कार्य वासोधारणार्थ- त्वाभावेऽपि वा संनद्धयैव कार्याणीत्यर्थस्यान्यार्थेनापि सिद्धिरिति न तदावृत्तिरिति ।। १३ ।। सोमे प्रायणीयादिप चौदकप्राप्तारण्याशनस्य प्रसङ्गसिद्धिः ॥ १४॥ अन्यविधानादारण्यभोजनं न स्यादुभयं हि मृत्यर्थम् ॥ १४ ॥ आरण्याशनमपि सौमिकेनैव प्रयोजनादिना कार्यसिद्धेन पृथक् कार्य- मिति स्पष्टम् ॥ १४ ॥ सोमे ऐष्टिकेषु इहामशेगु यजमानस्यानिवृत्तिः॥१५॥ शेपभक्षास्तथेतिचेनान्यार्थत्वात् ॥ १५ ॥ एवं सतीडाभक्षणादयोऽपि न कायर्या इति प्राप्ते, इडां भक्षयन्तीनि द्वितीया युत्या संस्कार्यत्वावगमात्कार्यमेवेति सिद्धान्तः। तदेतत्पष्टोक्तस्य प्रतिपत्त्यर्थत्वस्य प्रयोजनमुक्तम् ॥ १५॥ सोमे ऐष्टिकेचन्याहार्याभावः ॥ १६ ॥ भृतत्वाच परिक्रयः ॥ १६ ॥ दीक्षणीयादिपु प्राकृती अन्याहार्य दक्षिणा देया दक्षिणा सोमस्ये- ·अधि. २१] द्वादशाध्यायः। २२१ निरचनेन भौमिरदक्षिणाया प्रघानमानार्थत्वादिति प्राप्ते, अन्यार्थयापि प्रसङ्गसिद्धर्न प्राकृती देयेति सिद्धान्त ॥ १६ ॥ सोमे ऐटिया शेपमक्षस्य कर्तश्पत्वम् ॥१७॥ शेपमक्षस्तथेति चेत् ॥ १७ ॥ मविरभक्षा अपि दोपप्रतिपत्त्यर्या नत्वानत्यर्थी अतो न प्रधानद- क्षिशया तेपा निवृत्तिरिति मिद्धान्त ॥ १७ ॥ सोमे ऐष्टि होटवरपासद्भाव. ॥१८॥ प्रत्तवरणत्वात्मतितन्त्रं वरणं होतः क्रियेत ॥१८॥ दीक्षणीयादिपु प्रानं होतृवरण न कार्य सौमिकेनैव तेन प्रसङ्ग- सिद्धेरिति सिद्धान्त ॥ १८ ॥ आतिथ्याचदिप प्रतिकर्म प्रोक्षणायभाव ॥१९॥ योत्पत्त्युपदेशे निष्ठितकर्ममयोगभेदात्मतितन्त्रं क्रियेत ॥ १९ ॥ यातिथ्याया पहिस्तदुपसदा तदग्नीपोमीयस्येति वचनापयाणाम- चैनोपात्ते हिंपि मोक्षणादिसस्कारा अप्यातिथ्याया कृता एरन प्रस- हादुपमदनीपोमीययोग्प्युपकारका मध्यपाताभावेन प्रसङ्गायोगान् । नापि तन्त्रमातिथ्याकालस्येन विपाहणादिति प्राप्ते, तन्त्रमध्यपाता- भावेऽपि यहिप साधारणलात्तदर्थाना संस्काराणामप्यनपत्तत्वान भे- टेनानुष्टानमिति सिद्धान्त ॥ १९ ॥ आतिथ्यावहिपोऽनीपोमीयादिषु स्तरणे मन्त्रसदार ॥२०॥ देशपृथक्त्वान्मन्त्रोऽप्यावर्तते ।।२०।। अति याथै प्राग्वशे रतीर्ण तत आनीयापरणोत्तरवैदि पुनरनीपोमी. पार्थ नहिस्तीर्यने । तमोण सदस ला स्तृणामीनि म्तरणमन्त्र पूर्वरत ग्य प्रसन्यने नहि माधारण्यादिति प्राप्ते,-स्तरणस्य बर्हिपा वैदि तृणाती- ति वेद्यर्थ चात्तस्याश्च भेदान्मन्त्रावृत्ति पहिग्यत्वेऽपि स्तग्णावृत्तेस्तनन- मन्त्राप्रनि अन्यथा तद्वैगुण्यापत्तेरिति सिद्धान्त ।।२०।। गहियो देवा तरनयने सत्रहनहरणमत्रयोरप्रपोग ॥ २१ ॥ सनहरणे त्येति चेत् ॥२१॥ प्राग्यो स्तीर्ण पुन सनझोत्तरर्वद्या नीयमाने पूपा त प्रन्थि अन्या. स्विनि मनहनमन्त्रस्य वृहस्पनेमा हगमीति हरणमन्त्रस्य च पूर्ववदा- गृत्तिरिति प्रासे,-प्रहती टूनस्य वहिपो विहारदेशमारणार्थ यसनहन

·२२२
न्यायविन्दुः
[पादः २
हरणं च तदाँ मन्त्री नस्वेतयोः सन्नह्नहरणयोर्वदिवास्यर्थयोरतो न
मन्त्रावृत्तिरिति सिद्धान्तः ॥ २१॥
इति श्रीन्यायचिन्दौ द्वादशध्यायस्य प्रथमः पादः॥१॥
दादशाध्यायस्य दितीयः पादः।
विहारानेवैदिककर्ममात्रार्थत्वम् ॥१॥
विहारो लौकिकानामर्थ साधयेत्मभुत्वात् ॥ १॥
गार्हपत्यादिः सामर्थ्यालौकिकवैदिकस्मार्तानां सर्वेषां कार्याणामङ्ग-
मिति प्राप्ते,-गार्हपत्ये हवींपि अपयन्तीत्यादिवचनोत्तप्रयोजनैरेव
निराकाहाणां न लिङ्देन सर्वार्थत्वं स्मार्तहोमा अप्यौपासने विहिता न
गार्हपत्यादिप्राहका इति सिद्धान्तः ॥ १॥
सवनीपपी पुरोटाशस्य कर्तव्यत्वम् ॥२॥
सवनीये छिद्रापिधानार्थत्वात्पशुपुरोडाशो न
स्यादन्येषामेवमर्थत्वात् ॥ २॥
सवनीये पशावग्नीपोमीयपशोश्चोदकप्रातः पशुपुरोडाशो न कार्यः,तस्य
मुपिरो ह. चा एतर्हि पशुर्यहि वपामुत्विसदति यदीहिमयः पुरोडाशो
निरुप्यते अपिहित्या अच्छिद्रताया इति छिद्रापिधानार्थत्वावगमात्तस्य च
सवनीयपुरोडागैरेव सिद्धेरनुसवनं सवनीयाः पुरोडाशा निरुप्यन्ते अपि-
पिहित्या अच्छिद्रताया इति वचनात् । यदि तु 'पुरोडाशेन माध्यंदिने सब-
ने' इति लिङ्गात्पशुपुरोडाशः कर्तव्यस्तर्हि सवनीयानां तस्य च विकल्पः,
एकार्थत्वादिति प्राप्ते, अच्छिद्रतावचनस्य स्तुत्यर्थत्वादेवनासंस्कारार्थ
कर्तव्य एवेति सिद्धान्तः ॥२॥
सवनीयपुरोडा हविष्कृवाहानामावः ॥३॥
हविष्कृत्सवनीयेषु न स्यात्मकृतौ यदि सर्वथा पशु
प्रत्याहृता सा कुर्याद्विद्यमानत्वात् ॥३॥
हविष्मदाह्वानस्याज्यौपधसान्नाय्यङ्गत्वमिति कृत्वा चिन्त्यते तदा स.
वनीयपश्वर्थतयाऽहूता हविष्कृत्यसङ्गात्तन्मध्यपातिसवनीयपुरोटाशोप-
कारकत्वान्न पृथगाह्वातव्येति ॥ ३ ॥

·अनि..] द्वादगाध्यायः। तृतीयसपने रिसादानस्प पुनरारत्तिः ॥४॥ पनौ तु संस्कने विधानाचानीयमवनिकेषु स्यात्सौम्या- विनयोथापक्तवान् ॥ ४॥ एवं सति मृतीयसश्ने सबनीयपशुपाकोत्तरं मवनीयपुगेहामार्थ- स्वेन पुनविदासानं पफ पगौ हविवरणम्पार्यममातरिति प्राने,- सहाया नदालानम् आहनायाश्च पनीमयाजानन्तरमुत्यानविधानान- पुनगानं इविकृतिति ममात्या तु हविष्फग्णस्य मुग्यत्वादिति मिशान्तः ॥४॥ निधि यो:मावस्यानन्त्रम् ॥५॥ निशि यझे प्राकृनस्यामचिः मन्यसशिष्टत्वान् ॥ ५ ॥ अपये रोने पुगेटासमक्षकपालं नियंपेन, प्रमानाम्यायां निमि य. शेनेति प शुगं सदगोरियायभावापरणामायाप नसन्तापविना- मंगवाल्पायुओर निनोटिः फायनि मारे,-याश्याप्रकरणाभ्यां दर्मानु- पग्थिनायपि पालारोनय तान्यग्य मध्यपानातदुपर्धापनीति युमममित्र- जपनमनीपायमा पुनः परणागतेयाविशत्यन्तगगिनु प्रत्यारम्भा- धागेवानुमानमंमयान प्रायद्विपानीनि भेद इति मिदान्नः ॥ ५॥ विनिमीपावटाम आरम्भणीया रिछनी न स्पान्मकृनिकायमध्पत्याक्तता पुनस्तदर्थेन ॥६॥ मोगादिप्यारम्भनीया न म्यान गाणे व पांगारमिद्धपा मानामिदिरताप गंगारामपयर्गेण फायमिटेरिति प्रा- भन्नारमनीगाया भारमान्यागस्य स पर्ममन भाटिरमा मा पात्र यानिमिगी मिसान्तः ॥६॥ খােনা বা লো দাম ৫ * विसतिपिपाणां समवाये भूपमा स्यात्ममन्यम् ॥ ७॥ पागामिपमहाना नाना गलमिटाः, निनादा- गुनमाया পৰা বাৰিাঘি ফানি না सरगिदगुमानादानिदेशीर, तापमानाप्रमा मानन्यानापानिपमा मुग्यदादिमांनुमा निमा, शु. भदायेन्द्रीति भायला मिहानि नपुगम्, भन्यायपा अन्य ·२२४ न्यायविन्दुः। [पादः २ तायाः संस्कारासिद्धभेदेनाहानस्यैव युक्तवान् अतो न तदुदाहरणं, किं तु अग्नये दात्रे पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेदिन्द्राय प्रदान्ने पुरोडाशमेकाद- शकपालं दधि मधु घृतमापो धानास्तरसंसृष्टं प्राजापत्यं पशुकाम इति, तत्रा- प्रेयस्य धानानां चाग्नेयविकारत्वादविरोषः । ऐन्द्रस्य पुरोडाशस्य प्राजा. पत्यस्य दधश्च ऐन्द्राग्नसान्नाय्यविकारत्वाद्दर्शधर्म मधुघृतापां तूपांशुया- जविकारत्वात्पौर्णमासीधर्मकत्वं, तदन्न सहप्रयोगे वानवृधन्वन्मन्त्रयो- गज्यभागयोरन्यतरानुष्ठानं मुख्यत्वाद्वैन्द्रनोरतद्धर्मानुग्रह इति प्राप्त, भूयसां मध्वादीनां वार्चनानुग्रहाय तावेव कार्याविति सिद्धान्तः ।। ७ ।। समसंख्यानां धर्मविप्रतिषेधे प्रथमस्य धर्मानुष्ठानम् ॥ ८॥ मुख्यं वा पूर्वचोदनाल्लोकवत् ॥ ८॥ अध्वरकल्पायामानावैष्णवं द्वादशकपालं निर्दपेदपराढे सरस्वतीमा- न्यम्य यजेनेति श्रुत, तत्राद्यस्य द्वादशकपालत्याहार्शिकैन्द्रामविकारत्व- माज्यस्य तूपांशुयाजविकारत्वमतः पूर्ववदाज्यभागमन्त्रविरोधे मुख्यानुग्रह इति मिद्धान्तः । पूर्वेण सहकाधिकरण्यं वन्याय्यत्वात्परमतमेवेति ॥८॥ अङ्गगुणविरोधे प्रधानगुणस्पैर प्रारल्पम् ॥९॥ अङ्गगुणविरोधे च तादाद ॥ ९ ॥ दीक्षणीयायाः सोमस्य च पर्वकालत्वं यदिष्या पगुना सोमेनेत्यादि- वचनात् , तत्र द्वयोस्नदसंभवान्मुग्न्यत्वेन दीक्षणीयानुग्रहमाप्ती, तयासोमानानुग्रह इति सिद्वान्तः ॥ ९॥ परिधी विरोधिपधमानतृष्ठानम् ॥ १०॥ यौप्यस्तु विरोधे न स्यान्मुख्यानन्तर्यात् ।। १० ।। परिधी पशुं नियुक्षीतति वचनापरिविधर्मा यूपधर्माश्च संमार्जना- दयः परिव्याणादयश्चाविरोधिनम्नत्र क्रियन्ते विगेधे तु यूपवर्मानुगेधः हविषा पशुना संबद्धत्वेन यूपस्य प्रधानप्रत्यासत्तेरिति प्राप्ने,-परिचित्या- नुपमर्दैन नियोजन विधानात्परिधिधर्मानुप्रह इति सिद्धान्तः ।। १० ।। सरनीयपयारोदागयोः पायक तन्यम् ॥ ११ ॥ पशुमवनीयेषु विकल्पः स्पाकृतश्वेदुभयोरथुनिभूतत्त्वात् ।। ११ ॥ सवनीयपशुः प्रानगरम्य तृतीयसवन समाप्यते यपया प्रातःसबने पुगेडामेन माध्यन्दिने अम्नृतीयसवन इति अनुमवनं च मपनीया. पुमेहास नरामयनपुगेरामानां पोशालिसेपोषाग, सन्ति -प्रधान ·अधि.१४] द्वादशाध्यायः। २२५. वमन्यम्य च प्रसहितम् । नच पशोस्तृतीयसबने समातेस्तन्त्रित्वं पुरोडा- शानां च प्रात:सवन समाप्तेः प्रसनिलमिति वाच्यम् । मानिमारतादू- र्वमनूयाजैश्चरन्तीत्यनुयाजोत्कर्षेण पुगेडागानामपि नृवीयसबने समाप्त. गिनि प्राप्त,-युगेडाशानां तन्त्रित्वे मवनीयपशी मैत्रावरुणकर्तृकसूक्तवा. कौपम्याग्निमधहोतारमित्यादः पाठोऽनर्धक: स्यात् तस्य पुरोडागान- इन्वान् मैत्रावरुणाभावाच पुरोहाशानाम् । अतः पशुवैगेपिफागाम्ना. नेन पारेव तन्त्रीति निश्चीयने तदानामंत्र चानुयाजानामुत्कर्षः । तृतीयसवनसंवन्धस्यानयागानुरोथेन प्राप्तौ विशेषमात्रविधी लापवा. तस्मादार्यकालवात्सगोलन्मध्यपातेन पुगेडाशानामेव प्रसद्वित्वमिति मिद्वान्तः ॥११॥ समानतन्त्रयोः प्रातिविकृत्यौविकृतितन्त्रोपादानम् ॥ १२॥ अपूर्व च विकृती समानतन्त्रा चेदनित्यत्वादनर्थक हि स्यात्।।१२॥ प्रकृतिविन्योरेकस्मिन्पर्वणि तन्त्रण प्रयोग कृत्वा चिन्त्यते । राक्षा- श्री मामिधेनीत्यादिपु विरुद्धधर्मपु प्रकृतिधर्मानुमहः तस्याः पूर्व प्रवृ. तल्लेन तन्नित्वान् विनेनु प्रसद्भित्वादिति प्राप्त,-तथासति वैठनवि- शेषविधीनामानर्थक्यात्प्रतिपर्व प्रयोगभेदन प्रहनेः पूर्वप्रवृत्तवाभावाच न नन्त्रित्वं, किंवागन्तुकाया विकृतग्व बलमत्त्वाकृतमेव तन्त्रं प्रकृताविति सिद्धान्तः ।। १२ ।। भायणे प्रस्तबर्दिषामेव ग्रहणम् ॥ १३ ॥ अधिकच गुणः साधारणेऽविरोधात्कांस्यभोनिवदमुग्येऽपि॥१३॥ आग्रयणे ऐन्द्रामवैश्वदेवद्यावाष्टचित्र्यानि हवींपि तत्र द्यावापृथिव्यै वैश्वदविकपत्रंगतद्यावापृथिव्यविकारत्यापुष्पिनं वर्हिः प्रातमिनरेषां तु बहिर्मानं तत्र मुख्यत्वायम्त्वाचापुष्पित्तमेव वहिदिमिनि माप्त,- मुणितबहिणेऽयन्येपामवैगुण्यादपुषितमहणे द्यावापृथिवीयस्य वैगु- ण्यापुष्पितस्यैव नियमः यथा शिष्यस्य कांस्ये गुरुन्टिटभोजननियमा- नुरोधेन गुरोः कांस्यभोजननियमेन कश्चिद्विरोधस्तद्वदिति सिद्धान्त: १३ पापियादीनां सर्वेषामेव सन्त्रित्वम ॥१४॥ तत्या तन्त्रिनियमः स्याद्यथा पाशुकं सूक्तवाकेन ।। १४ ।। एवं सत्यनेनैव लिन शारायिवीयमत्र तन्त्रमन्येषां प्रसाहित्यमतो विरुद्धधर्मवपिशावापृथिवीयानुप्रह इतिप्रासे, अविरोधाद् द्यावापृथिवी-

·२२६
न्यायविन्दुः।
[पादः३
यधर्मग्रहणमुक्तं न त्वेतावता द्यावापृथिव्यं तन्त्रमिति नियमः तस्मात्स-
वेप तन्त्रित्वाद्विरोधे मुख्यभूयरत्वाभ्यां निर्णय इति सिद्धान्तः ॥ १४ ॥
इति श्रीन्यायचिन्दी द्वादशाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥२॥
दादशाध्यायस्य तृतीयः पादः।
अष्टरात्र वत्सत्वगहतवाप्सतोः समुच्चयः ॥१॥
विश्वनिति वत्सत्वङ्नामधेयादितरथा तन्त्रभूयस्त्वादहतं स्यात् १॥
अष्टराने विश्वजिप्रथममहः, ततोऽभिप्लवः पडहः, ततोऽभिजित् ।
तत्र विश्वजिति ऐकाहिकविश्वजिद्धों वत्सत्वचं परिधत्त इति । इतरंपु
तु ज्योतिष्टोमादह्तं वासः । तत्र भूयोनुग्रहायात वास एवेति प्राप्ते-
कौपीनाच्छादने वत्सत्वचोऽयोग्यत्वात्तत्राहतं वासः, उपरिधारणे वत्स-
त्वगिति भिन्नकार्यत्वात्समुच्चय इति सिद्धान्तः ॥ १ ॥
अनुनिर्वाप्याएरोडायानां पुरोहाशस्यैव तन्त्रिबम् ॥ २॥
अनुनिर्वाप्येषु भूयस्त्वेन तन्त्रनियमः स्यात् ॥ २ ॥
पशुपुगेडाशानन्तरं निर्वाप्याणां देवसुवां हविपां बहुत्वात्स्वधर्मत्य-
मिति प्राप्ने,-पुरोडाशतन्त्रमध्यविधानाद्विस्पष्टं प्रसङ्गित्वं तेषां पुरोडा-
शस्य च तन्त्रित्वमतः पुरोडाशस्य स्वधर्मलेति सिद्धान्तः ॥ २ ॥
आगरयोहलत्वऋजुत्वादीनां समुच्चयः ॥३॥
एककमणि शिष्टत्वाद्गुणानां सर्वकर्म स्यात् ॥ ३ ॥
आधारे ऊर्धत्वसन्ततत्वादीनां सह मंभवात्समुश्य एव न विकल्प
इति सिद्धान्तः ॥३॥
प्रयोजनक्ये गुणानां विकल्पः॥४॥
एकार्यास्तु विकल्पेरन्समुच्चये ह्याटत्तिः स्यात्मधानस्य ।। ४॥
ग्रीहियवयोर्यागावृत्त्या परस्परमिश्रणेन वा समुच्चयप्राप्ती अङ्गानुरो-
धेन प्रधानावृत्तेरयोगानिरपेक्षविधानेन च मिश्रणायोगादगत्या विकल्प
एवेति सिद्धान्तः ॥४॥
वैगुण्यसमाधानानां प्रापचितानां विकल्पः॥६॥
मायथितेषु चैकार्थ्यानिप्पनेनाभिसंयोगस्तस्मात्सर्वेषु
निर्यातः॥५॥

·अधि.१०]
द्वादशाध्यायः।
२२७
दर्शपूर्णमासातिपातादिरूपे पृथगेककस्मिन्वगुण्ये निमित्ते तत्समाधा.
नार्थतया विधीयमानाना पविद्वैश्वानरेष्टयादीनामदृष्टार्थत्वात्ममुभय-
प्राप्ती, तत्तद्वाक्येन निरपेक्षतेन विधानाद्विक्स्प इति सिद्धान्तः ।।५।।
नैमित्तिकप्रायश्चित्ताना समुञ्चप ॥६॥
समुच्चयस्त्वदोपनिर्याताए ॥६॥
अदोषनिर्यातार्याना तु भिन्ने जुहोतीत्यादिनैमित्तिकाना समुच्चय
इति प्रत्युदाहरणम् ॥ ६ ॥
फर्मवाटेनध्पायेऽपि मन्त्राणा प्रयोग.॥७॥
मन्त्राणां कर्मसंयोगे सधर्मण प्रयोगः स्याद्धर्मस्य तन्निमित्तत्वात ७
अनन्यायवर्जनाद्यध्येयमन्त्रधर्माणामुधारणार्थत्वात्कर्मकालेऽपि प्रा-
सौ,-निर्विनाध्ययनसमान्यर्थत्वान्न कर्मणि तत्प्रसङ्ग । अध्ययनप्रक-
रणगतत्वेन कर्मप्रकरणाभावादिति सिद्धान्त. ॥ ७ ॥
क्माण मन्त्रकाण्डस्वरणव मन्त्रोचारणम् ॥ ८॥
भापास्वरोपदेशेवरवत्प्रवचनप्रतिपेयः स्यात् ।। ८॥
मन्त्राण्डे स्वगन्तरण पठिला. ग्राह्मणे च स्वरान्तरणोपात्ता ये
मन्त्रौस्तपा वाचनिकेन प्रामाणस्वरेणर प्रयोग इति प्राप्ती,-ग्राहाणस्य
मन्त्रम्वरूपमानगिनियोगपरत्व स्वरान्तरोपादानं तु ब्राह्मणे प्रवृत्तस्य स्वर-
स्याविच्छेदार्थमतो मन्त्रकाण्डम्बरणैर कर्मणि प्रयोग इति सिद्धान्त ॥८॥
नापणोत्पानमन्वाणा प्रामणस्वरेण प्रयोग ॥९॥
तन्यायवाददृष्टेऽप्येवम् ॥९॥
ब्राह्मणे एवोत्पन्नाना मन्त्राणा न माझणवरेण प्रयोग, ग्राह्मणस्त्र
मन्त्रविनियोगमानपरत्वादिति प्राप्त, यथाविज्ञातस्वरूपस्यैर निनियु-
यस्य प्रयोगाद्रायणस्वग्णव प्रयोग इति मिद्वान्तः ॥९॥
परणमन्त्राणामन्ते पार्थानुनम् ॥ १.५
मन्त्राणां करणार्थत्वान्मन्नान्तेन कर्मादिसन्निपातः स्यात्सर्वस्य
वचनार्थत्वात् ॥ १०॥
परणमन्त्रैपु समवनायभिधायिपदानन्तरमेव कर्मानुष्ठान तानिय
ग्मरणस्य जातस्त्रादित्ति प्राप्ते,-सालमन्त्रविनियोगात्तकृतं स्मरण पा-
हमन. सान्ते फर्माटे. मनिपात, अन्यथा मरणाय नाशे गुण्याप.
त्तेरिति सिद्धान्त. ॥ १०॥

·२२८ न्यायविन्दुः । [पादः ४ वमाधारायां मन्त्रान्ते फर्मसंनिपातः॥ ११॥ सन्ततवचनाद्धाराणामादिसंयोगः ॥११॥ सन्ततां वसोर्धारां जुहोतीत्यत्र साहित्यरूपसंततत्वस्य मन्त्रकर्मसं- अन्धित्वात्तयोर्योगपद्येन प्रयोग इति प्राप्ते,-सन्ततत्वस्याविच्छेदरूपत्वान्न साहित्यापेक्षा । तदपेक्षायामपि द्वादशैतानि जुहोतीति संख्यया कुर्म- भेदात्तेपामेवाविच्छेदः संततशब्दार्थः । जुहोतीति शब्दोपात्तत्वान्मन्त्र- स्यानुपादानाच, अतोऽनापि पूर्ववदेवेति सिद्धान्तः ॥ ११ ॥ आधारेपि मन्त्रान्ते कर्म ॥१३॥ आधारे च दीर्घधारत्वात् ॥ १२ ॥ एवमाधारऽपि सन्ततमाघारयतीति घृतधाराया अविच्छेद एवार्थ इति न मन्त्रसाहित्यमर्थ इति सिद्धान्तः ॥ १२ ॥ एककार्यार्थानां मन्त्राणां विकल्पः ॥१३॥ मन्त्राणां संनिपातित्वादेकार्थानां विकल्पः स्यात् ।। १३ ।। एकार्थानां करणमन्त्राणां भगो वां विमजत्वित्यादीनां विकल्प इति स्पष्टम् ॥ १३॥ संख्यापुक्तमन्त्राणां समुषयः॥ २४ ॥ संख्याविहितेषु समुच्चयोऽसंनिपातित्वात् ॥१४॥ चतुभिरभ्रिमादत्त इत्यादौ तु संख्यावशात्समुच्चयः । तेन बिना कर्माट्चतुःसंख्याया असंभवात्तत्र मन्त्रत्रयस्य संस्कारद्वारेण करणत्वं. चरमस्य तु साक्षादिति वचनसामान्निश्चीयते इति सिद्धान्तः ॥१४॥ अरुप्रथस्वेत्यादीनां निरपेक्षसाधनत्वावगमाद्विकल्पः॥ १५ ॥ ब्राह्मणविहितेषु च संख्यावत्सर्वेषामुपदिष्टत्वात् ॥ १५ ॥ प्राह्मणविहितानां वाचनिकत्वात्समुच्चयः, लिङ्गादेव प्राप्तिसंभवाद्वा समुच्चयार्थमेव वचनमत: समुच्चय इति प्राप्ते,-वाक्याल्लिङ्गादपि निर- पेक्षत्वावगमात्संख्याया अश्रवणाञ्च न समुशयः । वचनं त्वर्थवादाद्यर्थ- मिति सिद्धान्तः ॥१५॥ होत्राख्यमन्त्राणां समुघयः ॥ १६ ॥ हौत्रास्तु विकल्पेरन्नेकार्थत्वात् ॥ १६ ॥ उच्छ्रयस्व वनस्पत इत्यादयोऽवर्युक्रियमाणयूपोच्छ्यानुवादिनी हौत्राः पठ्यमाना एकार्थत्वाद्विकल्पन्त इति प्रामे, अध्वर्युणा क्रियमाणस्य कर्मणः

·अधि.४]
द्वादशाध्यायः।
२२९
म्मृत्यविच्छेदार्थयात्तस्य चात्रापेक्षितत्वात्सर्वेषां समुञ्चयः, करणानां
तु कर्मारम्भार्थस्मृतिजनम्त्वाद्विकल्प इति भेद इति सिद्धान्तः ॥१६॥
इति श्रीन्यायविन्दौ दादाध्यापस्य तृतीयः पादः॥३
बादशाध्यायस्य चतुर्थः पादः ।
जपस्वत्यागरभिधानानां समुच्चयः॥१॥
जपाथाकर्मयुक्तास्तुत्याशीरभिधानाच याजमानेषु
समुचयः स्यादाशी:पृयस्त्वात् ॥ १ ॥
जपस्तुत्याशीरूपाणामन्येषां चादृष्टार्थानां समुञ्चय इति सिद्धान्तः।।१।।
ऐन्द्राबादस्पत्ये द्विविधयाग्यानुवाक्ययोकिल्प ॥ २ ॥
याज्यानुवाक्यासु तु विकल्पः स्यादेवतोपलक्षणार्थत्वात् ॥ २॥
ऐन्द्रावाहस्पत्ये कर्मणि इदं वामास्ये हविः, अयं यां परिपिन्यत इत्येकं
याभ्यानुवास्यायुग्मम् , अस्मे इन्द्रावृहस्पती, वृहस्पतिनः परिपावित्य-
परं तयोः समुभयो याज्यानुवाक्यावदिति प्राप्ते,-देवतास्मरणार्थत्वाद्वि-
फल्म एव पुरोनुवास्यासमास्यवशात्तु अनुवाफ्यायाः समुच्चय इनि भेद
इति सिद्धान्तः ॥२॥
सोमयसापनानां समुच्चयः ॥ ३॥
क्रयणेषु तु विकल्पः स्यादेकार्थत्वात् ॥ ३ ॥
पाहायन्यादिशद्रव्यविशिष्टा दश कयाः उत्पत्तिशिष्टद्रव्यावरुद्धे
दव्यान्तरमात्ररिधेरयोगात्, तेषां चैकसोमप्राप्त्यर्यन्वाद्विकल्प प्राप्ते, स-
मुच्ये सत्यानतिमौकात्तदनुरोधेन समुच्चय एवं प्रीहियवादौ तु नैव-
मिति वैयम्यमिति सिद्वान्तः ॥३॥
उपपजनाशनां प्रतिपत्तिकर्मणां सममयः॥४॥
संस्कारे च तत्मधानलात् ॥ ४॥
पगौ गुदेनोपयजतीति श्रुतं, पशुगणे अनेकगुदसन्निपाते गुदसाधन-
कयागस्योनैव सिद्धेविकल्पमाती प्रयाजशेषपदप्रतिपत्यर्थत्वात्समुख्य
इति मिद्वान्तः॥४॥

·न्यायविन्दुः। पादः४ आयाने संख्यावतीनां दशिणानां विकल्पः॥ ६॥. संख्यामु तु विकल्प: स्याछुतिविप्रतिपेयात् ॥ ५॥ एका देया पड् देयेत्यादीनामाधानदक्षिणानामानतिसौकात्कयवत्स- मुच्चयप्राप्तौ संख्याश्रुतिविरोधाद्विकल्पः समुञ्चये श्रुतसंख्याहानिप्रसङ्गा- दिति सिद्धान्तः ॥ ५ ॥ पशुगणे जापनीनां विकल्पः ॥६॥ द्रव्यविकारात्तु पूर्ववदर्यकर्म स्यात्तथा विकल्पे नियमः प्रधानत्वात् ॥ ६॥ जापन्या पत्नी: संयाजयन्तीति प्रकृताज्येन सह वैकल्पिकी जापनी पशौ प्राप्ता । तत्र पुनर्जाघन्या पत्नीः संयाजयन्तीति श्रुतं; तत: पशुगणे चोदकेन प्राप्तानां बबीनां जाघनीनां समुच्चयः दर्शपूर्णमा- सयोर्गुणत्वेऽपि पशौ प्रतिपत्त्यपेक्षवेन प्राधान्यात् । एतदर्थमेव पुनर्वच. नमिति प्राप्ते,-पुनर्वचनस्याज्येन वैकल्पिक्या नियमार्थत्वान्न प्रतिपत्य- र्थत्वमतः पशुगणे विकल्प एवेति सिद्धान्तः ॥ ६॥ उखायां काम्येन नित्याग्नेर्विकल्प. ॥७॥ उखायां काम्यनित्ययोः समुच्चयो नियोगे कामदर्शनात् ॥ ७ ॥ आमाबुखायां स्थाप्यममि प्रकृत्य श्रुतं वृक्षामाज्ज्वलतो ब्रह्मवर्चसका. मस्याहृत्यावद्ध्याभावादनाद्यकामम्येति । तत्र नित्यकाम्ययोः समु- चयो नित्यस्य होमार्थत्वात् , काम्यस्यावधानमानश्रवणेन होमार्थत्वाभावा- दिति प्राप्त होमार्थावधानमाश्रित्याग्न्यन्तरमात्रस्य फले विधिः, अत: काम्येन नित्यस्य वाध इति सिद्धान्तः ॥ ७॥ वैकारिकाग्रेराहवनीयत्वाभावः ॥4॥ स आहवनीयः स्यादाहुतिसंयोगात् ॥ ८॥ सोऽयं काम्योऽन्याहवनीयः आहूयतेऽस्मिन्निति व्युत्पतेः । तेन आह- वनीयधर्मा गतश्रीधारणादयोऽत्र कर्तव्या इति' प्रासे,-आधानजन्यसं- स्कारविशेपस्याह्वनीयपदार्थत्वान्नात्र तद्धर्मा इति सिद्धान्तः ॥ ८॥ वैकारिकानेरापानिकसंस्कराभावः ॥९॥ तस्मिन्संस्कारकर्माविशिष्टत्वात् ॥९॥ एवं सति तत्राधानादिसंस्काराः कार्याः होमार्थत्वात्तेपामिति प्राप्ते- ·अधि. १४] द्वादशाध्यायः। २३१ होमसावनत्वेऽपि वृक्षादाहतस्य मन्यनादिसंस्कागशनान संस्कारा इति सिद्धान्त. ॥९॥ नित्यम्पोरूपस्यानधारणम् ॥ १० ॥ नित्यधारणे विकल्पो नद्यकस्मात्सतिषेधः स्यात् ॥१०॥ उरन्यस्य विकल्पेन नित्यवारणं न प्रतिसंथ्यादिति धारणनिपयस्य प्रातिपूर्वरत्वेन धारणविष्यनुमानाद्विति प्राप्ने,-आह्वनीयस्थापनत्वात्त- दूतप्रियो धारणमुर येऽपि प्राप्तमनेन प्रतिपिध्यत इति नाश्रुतविध्यनु- मानं तस्मादधार्य एयोग्य इति सिद्धान्तः ।। १० ।। सत्रै भौदम्बरीसमानादीनामेक्यजमानकर्तृफयम् ॥ ११ ॥ परार्थान्येको यजमानगणे ।। ११ ।। पनेरुयजमानकेषु यजमानगुणसन्यौदुम्बरीसंमानादीन्येकनैव फेन- चित्तायांणीति सिद्धान्तः ॥ ११ ॥ तत्रापि गृहपतिक्तस्त्रम् ॥१२॥ मुख्यो वा विप्रतिपेघात् ॥ १२॥ सोपु तु गृहपतिरवैकः कुर्यान् इतरेपामालियानरोधादिति सिद्धान्त ॥ २२॥ तत्रवानादीनां सर्वक्रत्वम् ॥ १३ ॥ सने गृहपतिरसंयोगादौत्रवत् ॥ १३ ॥ सो यजमानसंस्कारा अश्वनादयो गृहपतरेख समास्याविडोपात् । गृहशब्दन कोच्यते तस्य पतिगृहपति. । सर्वेशा तथाल्येऽपि कस्यचिदिय समारया फलभूयन्त्रनिमित्ता । तच संस्काराधिस्यादिति तम्यन संस्का नेतरपामिति प्राप्ते,-फलिसंस्काराः सर्वेश कार्यास्तदभावे फलानुद- यात् । गृहपतिसमारया तु केवव्याजमानकग्णान् । फलमूयस्त्वं तु स हिं भूयिष्ठामृद्धिमनोतीति वचनान्, नतु मंधाराधिक्यात् । यत्र तु माविन्ययाजमानयोचिंगेयस्तताविज्यमेन कुर्युः कर्मण. प्राधान्यावर्नु- गुणत्वात्तगुणत्याच मरकागणां ये यजमानास्त ऋतिन इति चार्तिव्यस्य प्रत्यक्षविहिनत्याद्याजमानस्य चातिदेशिस्त्वादिति सिद्धान्तः ॥ १३ ॥ গাল্লার্যবিধা । प्रभुत्वादाविज्यं सर्ववर्णानां स्यात् ।। १४ ॥

·न्यायविन्दुः। [पादः ४ -- आविज्यं च त्रयाणामपि वर्णानां विद्वत्त्वाविशेषात् याजनं ब्राह्म- णस्यैवेति स्मृत्युक्तस्तु नियमः पुरुषार्थ इति न तदतिक्रमे ऋतुवैगुण्यमिति प्राप्ते,-यज्ञ व्याख्यास्याम इत्युपक्रम्य प्राह्मणानामाविग्यमिति यज्ञसूत्र- काररमरणं क्रत्वर्थत्वेनैव नियमबोधकम् । अत एव रामायणे-'क्षत्रियो याजको यस्य चण्डालस्य विशेषतः ॥ कयं सदसि भोत्तारो हविस्तस्य मुरर्पयः' इति सुरादेवताभूताः ऋषयश्चविंग्भूता इत्यर्थः देवताया अभी- क्तृत्वात्क्रतुवैगुण्य एव तात्पर्य, तथा 'राजयाजकयाज्यस्य विनश्यति यथा हविः' इत्यपि वचनं ऋतुवैगुण्यवोधकमेव । एवं वैदिकलिङ्गान्यपि ब्राह्मणानामिदं हविरित्येवमादीनि द्रष्टव्यानि । तरमाद्राह्मणानामेवा- वित्र्यमिति सिद्धम् ।। १४ ॥ प्रति श्रीमत्तत्सदामचन्दात्मजभवैधनाथक्ते न्पायबिन्दौ द्वादशाध्यायस्य चतुर्थः पादोऽध्यायश्च समाप्तः ॥ १२ ॥ समाप्तमिदं पूर्वमीमांसादर्शनम् ।

·. 'गुजराती' मुद्रणालयस्थानि फय्यसंस्कृतपुस्तकानि । १ श्रीमद्भगवद्गीता प्रथमो गुच्छ: Bhagav• मूल्यं मार्गव्ययः At.Geeta with 7 CODomentaries-आनन्दगिरिकृत्तटीकासवलिनशविरमाध्य-जय- तीर्यविरचितीकासवलिदानन्दतीर्थाय (माध) भाष्य- रामानुजभाष्य-पुष्पोत्तमजीप्रकाशितामृततरङ्गिणी- नीलकण्टोसमेता । मञ्जलेरायमाक्षरैर्मुद्रिता 1 पृष्टान्यट- शतपरिमितानि सुचिकृष्णानि । मूल्यम् रू. ... ६-0-00--. २ श्रीमद्भगवद्गीता द्वितीयो गुच्छ: Bhagav. at-Geeta with 8 other com. mentarles-निम्बार्वमतानुयायिश्री केशवका. मीरिमाचार्यपादप्रणीता-'तत्वप्रकाशिका, श्रीम- धुमूदनमरस्वतीस्ता-'गूढार्थदीपिका,' श्रीशङ्करा- नन्दप्रणीता-'तात्पर्ययोधिनी, श्रीधरस्वामिकता- 'सुबोधिनी, श्रीमदानन्दविरचित.-'भावप्रकाश श्रीधनपतिमूरिविरचिता'माम्योत्कर्पदीपिका, देव- सपण्डित श्रीसूर्यविरचिता-'परमार्थप्रपा, पूर्णप्रहमता- नुमारित्रीराघवेन्द्रकृत--'अर्यसंग्रहः'इयेताभिचा- ख्यामिः सहिता । अत्र श्लोकाः स्थूलतमाठरेटीराव स्थलाक्षरैर्मुद्रिता., वृद्धा मा ग्लेशिपतेति । मू.. १०-०-० ०-१५-० उत्तरगीता Uttara-Geeta with a commentary--ौडपादीयदीपिकास्यव्या- न्यायुत्ता । भगवत्यादीशकराचार्याणा परमगुरुनिःश्री. शुकाचार्याणा च शिष्यैः श्रीगौडपादाचाय: प्रतिय न्यायेत्येतावकयनमलमस्या महिमानमवगमयितुम् । मूयम् ५ श्रीमहाल्मीकिरामायणम्। Valmiki Ra. mayana with 3 well-known commentaries, सर्वतन्त्रस्वनन्तप्रतिभेन दादेन्दुशेयरादिनानानिवन्धप्रणेता धीमामागेदामन स्वसिष्यभ्य सतो जीविकाप्रदातुः शृगवेरपुराधीशश्य ...

·२ ... । ... वीरमणेः श्रीरामराजस्य नाना प्रणीतया रामायण- मूल्यं मार्गव्ययः दिलख्यया टीकया, पण्डितश्रीवंशीधर-शिवसहा. याभ्यां प्रणीतया रामायणशिरोमण्याख्यया टीकया, श्रीगोविन्दराजप्रणीतया भूपणाख्यया टोकया च सह मुदयितुमारब्धमस्माभिः श्रीमद्वाल्मीकिरामायणम् । तच सप्तमिः एण्डे: समापयिष्यामः। यालकाण्डम् । प्रयम खण्डम् Bal Kauda उपरिनिर्दिष्टीकात्रयोरेतम् । मूल्यम् रू.... अयोध्याकाण्डम् । द्वितीयपण्डम् Ayodhya Kanda,-उर्वनिर्दिष्टीकात्रयोपेतम् । मू... अरण्यकाण्डम् । तृतीयपण्डम् । Aranya Kanda उपरिनिर्दिस्टीवाश्योपैनम् । मूल्यम् रू. २-१२-० .---. किष्किन्धाकाण्डम् । चतुर्थ सदम् Kishki. ndha Kanda उपरिनिर्दिष्टीशत्रयोपेतम् । मूल्यम्क. ... २-१.-..-४-. ५ स्तोत्रमुक्ताहार-Stotra-muktahar containing 256 Stotras aff २५६ स्तोत्राणि सग्रहीतानि । यद्यपि गन्ति भूगणि स्तोत्रपुस्तकानि मुदितानि भूरिभिस्तथापि न तेप्वियतां लोमानाना सग्रहः । सम्माभिः पूर्वममुहिताना लोत्राणां पुग्नकानि वाश्यादिशेत्रेभ्यो भूयमा प्रयासेन प्रविणध्ययन च समागाय न्यथ प्रमादगुणयुतानि मोग्राणि संकलव्य सशोथ्य च तानि माविषजनानां जन्म गमावेशितानि तदाशाम्मई प्रान्तो जनाः मालविग्यन्ति प्रयन्नमामाश्ममुमिति । मूल्यम् ८. संस्कारमयू-3omsxar Mayu. khe मीमागरनीरकण्ठभागुतरभारतः । अय मस्कारामा सकारातियतापधर्मा आनन- धर्माय पितरनो मूलपपनोपन्यामपुरःसर निररिताः। मूलश्यनानि पाप्रतिरतिविलिपतिमापनास्य प्रमेण पर्यायान्दमानिन मौमामामिमनन्यायानुगर• नयास्यानानि । भन्ने सनीयवावगारिप्रयो। गाय दाता । पू बारामारि दिलोन्य प. दपारगपियामिपुरनामविनाशिवरया ०-८-..-२-.

·३ च भृश टुर्बाधो विपरीतयोधकरश्वासीत् । भस्मामिस्तु मूल्य मागल्यय' अन्यतेव पुन शोधितस्य वर्धितस्य चास्य प्रन्यस्य पुस्तकमासाद्य विषयाय प्रविभव्य शोधने च महान्तमा- याममास्थाय मुदितः । मू ६. ०-१२-..-१-० " आचारमयूप:-Achara Mayukha नीलकठभकृत । प्रात स्मरणादिशयनान्तस्याज्ञिकक्रि- याकलापस्य निरूपणपरो अन्य । मूयम् मनुस्मृति:--Manu Smritiपुलभ कृत- टीश्या,प्रन्थान्तरेषु मनुनानोलियितैरिदानीवनमनुस्मृ. तिपुस्तके अनुपलभ्यमाने श्लोके , पद्याना वर्णानुक्रमको- शेन, विषयानुक्रमेण च सहिता । सूरमक्षिकया सशो ८ धिता च । मूक ... .. ... ... fagtita.-Vidura-Niti with a cornmentary सस्कृतीकोपेता नीतिशास्त्रा. भ्यासिना विद्यार्थिनामतीवोपयोगिनी । मूक १. वेदान्तरहस्यम्-Vedanta Rahasya वेदान्तमागीदाभाचायविरचितम् । मनातमतमि- द्धान्तो निस्ति । उपरतिच प्रदर्शिता । भाषाति सरला मोढा च । मूल्यम् ८... ११ विशिष्टाद्वैतमतविजयवाद:-Vishisht advaita. Mata-Vijaya-Vada नरहरिपण्डितहत । अन विशिष्टाद्वैतमः परयामाक्षे पानिराहत्य विशिष्टाद्वैत एवोपनिषदा तात्पर्य व्यवस्था- पिनम् । मूल्यम् रू. १२ रघुवंशमहाकान्यम्-Raghuvamsha With Malllgatha's commen tary श्रीरालिदामहतम् । मत्रिनायतमतीविन्या- एयीकासहितम् । मू ६... " रघुवंशमहाकान्यं--Only First Five Sargas of the Same with commentary मरिनाथक- तरीकोपेतम् । सग १-५ मूल्यम् रू ... १५ युमारसंमतं महाकान्यम्-Kumar sa. mbhavwith3known comm. eotarles विवरश्रीकालिदासविरचितमिदं ... ... ...

·४ सप्तमसर्गपर्यन्तं मलिनायकृतसंजीविन्या चारित्र्यवर्धन• मूत्यं मार्गव्ययः वृतशिशुहितैपिण्या च संवलित तत आसमाप्ति मोतारामकृतमंजीविन्यालंकृतं सुललितैरायसाक्षरैर्मुद्रि- तमतीव दर्शनीयमस्ति । मूल्यम् रू. १६ कारिकावली सिद्धान्तमुक्तावलीसहिता- Karikavalee with Siddhanta. Muktavalt and other notes न्यायवैशेषिकदर्शनयोर्युपिन्सूनां कृते प्रणीतेषु प्रकरण- मन्येषु सिद्धान्तमुक्तावलीममुद्भासिता कारिकावली मूर्धाभिषिनेत्यत्र न विदुपां वैमन्यं किंतु नत्र दीधि- निदुपसृतया विवेकमरण्या मशेषतः सूक्ष्मतमानाम- र्धानामुपनियद्धतया प्रायः खियन्ति नव्याइछात्राः, इनि तेषामुपकारायास्माभिः प्रायः सर्वेषु विषमस्थले. स्वतिविम्तृता सरलां मुबोधां च टिप्पी पण्डित-जी. बरामसानिभिकारयित्वा तया सहेयं स्टतरेषु मुविध- गेषु पत्रेषु स्थूलाक्षरेर्मुद्रिता । मार्चशताभ्यधिकपत्र- युतामपीमा सर्वगोलभ्यायाल्पीयमा मून्येन वितरामः । मू.६.... 0-७-..-१-३ १६ बैशेषिकदर्शनम् -Valsheshika DA. rshana with several comm. entaries श्रीशंकरमिन-चैशेषिकसूत्रोप- स्कार-जयनारायण पचाननमधाचार्यप्रणीत- विवृति-चन्द्रकान्तमाचार्यप्रणीत-माप्यमहिनम् । ... ... २. बादार्थसंग्रहः (अयमो मागः)-Vadartha Sangraha First Part अय पर- पात (फोटतत्त्वनिरपर्ण, श्रीकृष्णमौनिकृता सोटच. दिशा,गोडबोलतःप्रातिपदिकक्षावारः,वाक्यवार, हरियशोमियाता माश्यापिकति पय अन्याः सह- लिनाः । पणितानां प्रौटमात्राणाय बहुतरमुप. ... ... १८ यादार्यसंप्रदः (दिलायोमाग.)-Second Part भर मनानन्दगिद्धान्तवागीगानं पधार रविवेचनम्, ·जयराममाचार्यकृतः कारकपादः समामवाद, एव. मूर्य मार्गम्यरः कारवादयति चारो प्रन्याः गन्ति । मू..... १९ वादार्थसंग्रहः (तृतीयोभागः )FThird Part भत्र कृष्णाचार्यकृत 'वादसुधाकरः' मोनिश्री पात 'लघुविभत्स्यर्थनिर्णयः' रामकिशोरक्त-शान्द- योधप्रकाशिका चेति शान्दिकानां प्रयो प्रन्याः सन्ति । मृ..... ०-८-००-१-. ... ... .. २. महाभागवतम्-Maha Bhagavata देवीपुराणम् । अस्मिन् भगरन्या ब्रह्मम्वरूपिम्या महा- कान्या दासायणी–गङ्गा-पार्वती-श्रीकृष्णेत्यत्रता- रचतुष्टयवरितानि,महाकाल्या मूलस्यान व प्रधानतयो- पवर्णितानि प्रमहादामचरित स्कन्दचरितं पाण्डवचरित गणेशोत्पत्तिर्गलावतरण भगवताना लालितासहस- नाम शिवमहन्ननामादयश्च विपरा निरूपिता. । सार्थ. पञ्चसाहती सहितेयम् म ६... २१ तैत्तिरीयोपनिषद-Taittiriya-Upa. alsbat श्रीमच्छवरभगवत्पादकृतभाप्यणानन्दगि- रिकृतीकायुतेन तैत्तिरीयविद्याप्रकाशेन च सहिवा । ...1-4-0०-२-० २१ दशरूपकम्-Dasha Rupaka नाव्य- शाप्त धनध्यविरचिनमवलोक्सहित पञ्चनदीयपण्डित. मुदर्शनाचार्यप्रणीतप्रभात्यव्याख्यामहित च । मू. रू. १-5-0०-२-० ५३ ब्रह्मसूत्रवृत्तिः-Brahma Sutra vri tti अद्वैतमतरी | भगवत्पाद(आयशकराचार्य)शिष्य- मुना मू... ०-१२-० ०-२-० २५ चन्द्रालोका-Chandraloka with a commentary श्रीरीयूपवर्षजयदेवकवि- विरचितोलकारप्रन्यः । पायगुण्डोपाइवैद्यनाथ (बाळभट्ट) विरचितरमाख्यव्याख्यासहितः म. छ. २६ महाभारतविराटपर्व-Mahabharata- Virate Parvan with eight commentaries नीलकण्यनमारतभावदीप- अर्जुनमित्रतदीपिका-चतुर्भुजमिश्रकृतप्रकाश-सर्व. ... ...

·६ ... ... ... इनारायणकृतमारतार्यप्रकाश-पिमलोधन्दुर्घटार्यप्रका- मूल्यं मार्गव्ययः शिनी-रामकृष्णकृतविरोधाभपनी-विरमादविवरण- वादिगडीयविरचितल्लाभरणेत्यष्टीकोपेतं विपुलपा- टमेदसहित च । मू.. २६ चन्द्रकान्त Chandrakanta (Hindi) (वेदान्त मानका मुराप्रन्य) प्रथम भाग. यह वह प्रन्य है कि, जो नितान्त नितान्त वेदान्त सिद्धान्त एकात प्रतिपादक "चन्द्रकान्त” मशि वम्बई प्रान्तके प्रसिद्ध सामाहिक 'गुजराती ' पत्रके मुख्य-आय सपादक गुजराती भाषाके सुविख्यात लेगक, अनेक प्रन्योंके निर्माता देशभन्नुरीग, सारासारविवेकप्रसाण, येश्यकुलभूषण श्रीमान् गेट इच्छाराम सूर्यराम देगाइके शुद्ध हृदय में देदीप्यमान प्रवोधान- भाग्डागारका चमचमाता हुना एक अमूल्य रत्न है. ५० युक्तिप्रकारा-Yukti Prakasha(HI. म) विचारणागरफा का साधु श्रीनिश्चलदाराजीने किया हुआ यद् प्रन्प हिन्दम्नानी भाषामें है. इसमें वेदान्तका ३९ सिद्धान्त बहुत अच्छीतरहसे मिद्ध किये गये है. निधदागर्की पाणी गब जिज्ञामुलो. कोंको शत होनेसे निरूपणकी पट जात नहीं. और जिजामुणकी ये अन्य यन उपयुग हे पी जिद और भच्या बागज. नौपदी.पी. गरजूदा पडेगा. ... . 'गुजपती मुद्रभासपाधिपतिः । फोट मा सामून विनिंग-मुंबई ·{ -