·No text on this page.

·નિશ્રામાં સકળ શ્રી સંઘે ચાતુર્માસ દરમિયાન સુંદર આરાધના કરી હતી. અને આ પ્રસંગે બાળમુનિશ્રી નવરત્નસાગરજીએ કલ્પસૂત્રનાં પાંચ વ્યાખ્યાને સુંદર છટાપુર્વક વાચીને શ્રી સંઘને સંતોષ આપે હતા. વ્યાખ્યાન શ્રવણદિ ધર્માનુષ્ઠાન કરવાને સુંદર લાભ શ્રીસંઘે લીધે. અને તે બને મુનિવરેની નિશ્રામાં પર્યુષણ મહાપર્વની ઉજવણી અને આરાધના અભૂતપૂર્વ રીતિએ અનુપમ ઉત્સાહ વર્ધકરૂપે થઈ હતી. વિવિધ આરાધના નિમિત્તે ધર્મ સેવન થયાં. તદુપરાંત સોળ ઉપવાસ, અઠ્ઠાઈ, પાંચ, ચાર અઠ્ઠમ-છઠ્ઠાદિ કરનાર તપસ્વીઓની સંખ્યા મોટા પ્રમાણમાં હતી સુપનની બેલીનું ઘી મણ ૪૦૪૧, અને સાધારણ ખાતાની તથા સાધર્મિક વાત્સલ્યની ટીપે ભૂતકાળમાં ન થઈ હોય તેવી રીતિએ પર્યુષણના ત્રણ દિનમાં તુરતમાં થઈ ગઈ હતી. જો કે આ બધી ટીપે સાંવત્સરિક પ્રતિકમણું થાય ત્યાં સુધી ચાલુ જ રહેતી હતી, પરંતુ પૂ, મુનિવર્યના સચોટ સદુપદેશથી ટુંક સમયમાં થઈ ગઈ એ પણ એક આશ્ચર્ય જેવુ ગણાય. પર્યુષણમાં શ્રીકલ્પસૂત્રની બેલી લઈને શ્રી ચીમનલાલ ભણશાળીએ શ્રી કલ્પસૂત્રને વાજતે ગાજતે પિતાના ઘેર પધરાવ્યું હતું. અને રાત્રિ જાગરણમાં સકળસંઘે સુંદર લાભ લીધે હતું, અને તેમના તરફથી પ્રભાવના કરવામાં આવી હતી. અને પ્રભુ જન્મદિને પારણાની બેલી બેલીને શ્રેષ્ઠિ કાંતિલાલ લાકડાવાળાએ પોતાને ઘેર પધરામણી કરાવીને રાત્રિ જાગરણ–પ્રભાવનાદિ પણ કર્યા હતાં. આ પર્યુષણાની આરાધના અને ચાતુર્માસમાં તપધર્મારાધન-વ્યાખ્યાનશ્રવણના અપુર્વ લાભની પ્રશંસા હરકોઈ ઘાટકોપરમાં નાના મોટા સૌ કરતાં હતાં. ખમત ખામણુદિ – ભાદરવા સુદ પંચમીના દિને સવારમાં અત્રે શ્રી અજવાળીબાઈ ચત્રભુજ ગાંધીના ઉપાશ્રયના વિશાળ વખતના ·श्री आनन्द चन्द्र ग्रन्थावधौ (ग्रन्थरत्नाकरे ) ग्रन्थरत्नम्-२१. ...स्व-पर-सिद्धान्तसिन्धुमन्थनमन्दरायमाण-शब्दावतार-कलिकालसर्वज्ञ-श्रीहेमचन्द्रसूरीश्वरविरचितम्', श्रीत्रिपटिशलाकापुरूपचग्नि-दशपर्वसमूहात्मकतन्मध्यवर्ति श्रीसप्तमपर्व संपूर्णम् । ॥ श्री जैनरामायणादि-पद्यमय चरित्रम् । सम्पादक - प० पू० ध्यानस्थ स्व. आगमोद्धारकाचार्य श्रीआनन्दसागरसूरीश्वरपट्टप्रभावकानां श्रीसिद्धचक्राराधन- श्रीचन्द्रप्रभासपट्टनतीर्थोद्धारकाणामानन्दवोधिनीवृत्तिकाराणां श्रीचन्द्रसागरसूरीश्वराणां चरणारविन्दचञ्चरीक-मुनिश्रीअभ्युदयसागरः ॥ ENS प्रकाशक: श्री सिद्धचक्ररााहित्यप्रचारक समितिद्वारा-श्री घाटकोपर जैनधे० मू० तपागच्छ संघः। वीर निः सं० २४८७, विक्रम सं० २०१७, इसुसं० १९६१-द्वितीयाचिः ।। [ पण्यम्-रू० ७-००] ·કરવાનું હોવાથી વ્યાખ્યાન શ્રવણદિ તે દરમિયાન બંધ રહેતાં હતાં. પુન ભાદરવા સુદ ૮ આવતાં પ્રવચનની શરૂઆત થતાં શ્રોતાઓની સંખ્યા પૂર્વવત્ ધીમે ધીમે વધવા લાગી. પૂ. મુનિશ્રી અભ્યદય સાગરજીની દેશના જિનાજ્ઞાનુસાર, ગર્ભિત વૈરાગ્યવાહિની, સચોટ દાખલા દલીલે, યુક્તિ પુરસ્સરની હોવાથી અને સાથે સાથે રોજ રોજ નવનવીન સિદ્ધાંતોની છણાવટ થતી હોવાથી શ્રોતાઓની સંખ્યામાં દિનપ્ર- તિદિન વધારે જ થતો રહ્યો પદર અઢાર દિન એક સરખી દેશના શરૂ રહી, તેવામાં શ્રી શાશ્વત આરાધના રૂપ નવપદજીની ઓળી નજદિકમાં આવવાથી આધિન માસની શરૂઆતમાં શ્રીનવપદની આરા- ધનાને પિષક અને વિરાધનાથી બચવા માટેની સચોટ દેશના શ્રી નવપદ ઉપર શરૂ થઈ. નવપદની આરાધના કરનારા તેમ જ છુટક આયંબિલ કરનારા અને શ્રી વર્ધમાન તપની ઓળી કરનારાઓની વિપુલ સંખ્યા નજરે પડતી હતી. અને આશ્વિન વદ-૧ ના દિને ઓળીના પારણું શ્રીસંઘ તરફથી કરાવવામાં આવ્યાં હતાં. અને આસો વદ ૨ ના દિને ઘાટકોપરથી વિહાર કરીને મુબઈ, કેટ, શ્રી શાંતિનાથજીના ઉપાશ્રયે પિતાના પરમ તારક પૂજ્ય ગુરૂદેવશ્રીને વન્દન કરવા માટે બને મુનિવર્યો (મુનિશ્રી અભ્યદય સાગરજી તથા મુનિશ્રી નવરત્ન સાગરજી) પધારી ગયા. થોડા દિનની સ્થિરતા કરીને પુનતે બને મુનિવર્યો આસો વદ ૧૪ લગભગ ઘાટકોપર પધારી ગયા હતા. શ્રાતા વર્ગ તે શ્રવણ માટે તલસી રહ્યો હતું. તેથી આસો વદ ૧૩ થી પ્રવચન શરૂ થતા દિવાળી કલ્પાદિ ઉપરના વ્યાખ્યા આપ્યા બાદ શ્રેતાઓ પૈકી ઘણા ભાઈબહેનોએ સમ્યકત્વ સહિત બાર વતે અને નિયમો લેવા માટે તૈયાર થઈ ગયા. ચાતુર્માસ દરમ્યાન બાળમુનિશ્રી નવરત્ન સાગરજીએ શ્રી વર્ધમાન તપની ૨૩-૨૪-૨૫ મી ઓળી કરી હતીશ્રી જ્ઞાનપંચમી આરાધન નિમિત્તે શ્રેષ્ઠિ કાતિલાલભાઈ લાકડાવાળાના સુંદર પ્રયાસથી શ્રીભાંડુપ નવયુવક મિત્રમંડળના ભાઈઓએ આવીને શ્રીજ્ઞાન આરાધન માટેની અભૂત ભવ્ય રચના કરી હતી, કે

·-
ગ્રન્થપ્રાપ્તિસ્થાન
૧ શ્રી સિદ્ધચક સાહિત્ય પ્રચારક સમિતિ
પ્રધાન સચાલક–જરીવાળા નરેશચંદ્રભાઈ
ચીમનલાલ કે ગોમડી, ગોળશોરી, સુરત
૨ શા, જસવંતલાલ ગિરધરલાલ શાહ
ઠે શ્રી. જેનપ્રકાશન મંદિર, ૩૦૯/૪ ખત્રીની
ખડકી, ડોશીવાડાની પોળ, મું અમદાવાદ ૧
૩ સરસ્વતી પુસ્તક ભંડાર
હાથીખાના, રતનપોળ–અમદાવાદ ૧
%
%%E%---
મુક્તક : કાન્તિલાલ ડાહ્યાભાઈ પટેલ, મગલ મુદ્રણાલય, ફત્તેહભાઈની હવેલી રતનપળ-અમદાવાદ

·હાજર થઈ ત્યાંના જૈન સમુદાયમાં ક્ષીરનીરની જેમ ભળી જઈ ઘાટકોપર જૈનસંઘના કલ્યાણકાર્યમાં તેમણે જે ઉત્તમ ફળે નેધા છે, તેને ઘાટકોપર જૈન મૂર્તિપૂજક સંઘ કદી પણ ભૂલશે નહિ. પૂજય અભ્યદયસાગરજી મહારાજ તથા પૂજ્ય નવરત્નસાગરજી મહારાજ ચાતુર્માસ પુરું થયા પછી આપને વિહારમાર્ગ ખુલ્લો થયો હોવાથી આ૫ આવતી કાલે અન્યત્ર પધારવા પ્રયાણ કરે છે. એ માટે આજે અમે અમારી કૃતરબુદ્ધિનું સ્મરણ કરીને આપને ભાવભીની વિદાય આપીએ છીએ. જે કે આપને આજે અપાતી વિદાય અમારા મને વસમી વિદાય છે, છતાં આજે અમારી આ ફરજ છે. સાહેબ ! આપનું જીવન કહે કે મુનિજીવન એક વહેતા ઝરા જેવું છે. આપ જ્યાં પધારશો. જ્યાં પગલાં કરશો ત્યાં ત્યાં ધર્મનો લાભ જ આપવાના છે તેથી “અહિં રોકાઓ” એમ કહેવું એ અમારા હિતનું હોવા છતાં ન્યાય સંગત તે ન જ ગણાય. માટે આપ ખુશીથી પધારે, પણ મુંબઈ પ્રદેશમાં હો ત્યાં સુધીમાં ગુરૂ આજ્ઞા મેળવી ફરીથી અહિં પધારી થોડા વખત લાભ આપવા કૃપાવંત થશે. છેવટે આ વિદાયનું વક્તવ્ય સમાપ્ત કરતી વેળાએ એટલું કહેવું જરૂરી થઈ પડશે કે આપના અહિના ચાતુર્માસ દરમ્યાન આ૫ની ભક્તિ કરવામાં અમારી જરૂર કેઈ ઉણપ રહી ગઈ હશે. અગર જાણતાં અજાણતાં આપના પ્રતિ કઈ અવિનય–અપરાધ થવા પામ્યું હોય તે અમે આપને ત્રિવિધે ત્રિવિધે ખમાવીએ છીએ. આશા છે કે આપ ખમશે. એટલું નિવેદન કરી અહિ અમે વિરમીએ છીએ. આથી વધુ શું ? ફિવાતે આપ જ્યાં પધારે ત્યાં શાસનદેવ આપની રક્ષા કરો. રક્ષા કરે, –ઘાટકેપર તપાગચ્છ સંઘ k

·પ્રકાશન અંગે આર્થિક સહાયકોની નામાવલિ
રૂ૧૦૦૧) શ્રી ઘાટકેયર જૈન છે. ભૂ તપાગચ્છ સંઘ
તરફથી પ્રમુખ વાડીલાલ ચત્રભુજ
રૂ. ૫૦૦) શ્રીકેટ, શ્રી જૈન શ્વે ભૂ તપાગચ્છ સઘ
તરફથી હ, શ્રી શાંતિનાથ જેન ,
દેરાસરની પેઢી, કેટ મુંબઈ
૨. ૭૫) શ્રી પાયધુની, નમનાથ જૈન દેરાસરની પેઢી
૨. ર૭૫) શ્રી ઘાટકોપર જૈન છે. મૂ. શ્રાવિકા સંઘ
તરફથી હ. ભાનુમતિબહેન.
૩ ૨૦૨) શ્રેષ્ઠિ હરખચંદ મકનચંદ હ. શ્રેષ્ઠિ
રાયચદ માણેકચંદ
રૂ. ૨૦૧) અલ્ડિ જેહભાઈ અમરચંદ હ શ્રેષ્ઠિ
મગનલાલ જેઠાલાલ
રૂ. ૧૨૫) શ્રેષ્ઠિ ચીનુભાઈ ધળીદાસ ડુંગરશી
રૂ. ૧૦૧) શ્રેષ્ઠિ અમરચંદ ઝવેરી–સુરતવાળા
રૂ. ૧૦) શ્રેષ્ઠિ રમણલાલ નગીનદાસ–દવાવાળા
૩ ૧૦૧) શ્રેષિ અમૃતલાલ (બાબુભાઈ) કેશવજી
રૂ. ૧૦૧) એષ્ઠિ તુલસીદાસ જગજીવન–સવાઈ
૩ ૧૦૦) શ્રેષ્ઠિ કલ્યાણભાઈ મનગલાલ
અમદાવાવાળી
૨
my
૫૧) શ્રેષ્ઠિ અમરચંદ લક્ષ્મીચદ દુધવાળા
પ) શ્રેષ્ઠિ પોપટલાલ મણીલાલ--સાંગલીવાળા
૧૫ શ્રેષ્ઠિ તુકારાયજી હરી સરવે
૨.

·SoSSERS ભાઈ–બહેનની મોટી સંખ્યામાં હાજરી હતી. ગામના છેડે આવીને મંગલિક સંભળાવ્યું ત્યારે બધાંની આ અશ્રુઓથી ભરપૂર હતી. આ અવસરે પૂ. મુનિશ્રી અભ્યદયસાગરજીએ એક વાતનું ઉચ્ચારણ કર્યું કે–“નૂતન જિનમ દિરના નિર્માણ માટે આપણે પ્રયત્ન આ ચોમાસામાં તનતોડ પરિપૂર્ણ હોવા છતાં ફળરૂપે નિર્ણિત થયું નથી. તેથી સૌ કોઈએ નાની મોટી બાધા નિયમરૂપે રાખવી જોઈએ અને તમારે ત્યાં નૂતન જિનમંદિર ન થાય ત્યાં સુધી એટલે કે વિ. સં. ૨૦૧૭ (ચાલુ) અને વિ. સં. ૨૦૧૮ છે વર્ષ સુધી હું કરીને ત્યાગ કરું છું. તમે પણ આ ઉજવળ કાર્યને વેગ આપવા હરકોઈ યથાશક્તિ નિયમ લઈને કૃતાર્થ થશે.” આ વાત સાંભળીને ઘણું ભાઈ-બહેનોએ નાના મોટા નિયમ લીધા છે. માટે શ્રી સંઘે નૂતન જિનમંદિરના બાંધકામ માટે વેગવંતે પ્રબંધ કરવાની હવે પ્રથમ તકે જરૂર એકંદરે આ ઘાટકોપરનું ચાતુર્માસ અભૂતપૂર્વ રીતિએ સુદર ઉજવાયું. એજ સુષ્માપુરી સમીપ-શ્રી ઘાટ પર જૈન છે. સૂટ તપાગચ્છ સંઘ સમસ્ત તરફથી– પ્રમુખ–વાડીલાલ ચત્રભુજ ગાંધી જે. પી. 25-% છે ·પ્રકાશકનું નિવેદન કેવા સગોમાં ચાતુર્માસ થયું ? શ્રી ઘાટકોપર જૈન કવે, મૂ, પૂ તપાગચ્છસંઘની કાર્યવાહક સમિતિએ ઘાટકોપર મુકામે શ્રી અંજવાળીબાઈ ચત્રભૂજ ગાંધી ઉપાશ્રયમાં વિ. સં. ૨૦૧૬ નું ચાતુર્માસ પૂ આચાર્ય દેવશ્રી ચન્દ્ર સાગરસૂરિવર્યના શિષ્ય સમર્થવતા . મુનિશ્રી ચન્દ્રપ્રસાગરજી મહારાજ આદિ ઠાણાનું કરાવવા માટે નક્કી કર્યું. અને તે નિર્ણય મુજબ શ્રીસંઘના આગેવાનોએ પૂજ્ય આચાર્યદેવશ્રીચન્દ્રસાગરસૂરીશ્વરજી મહારાજશ્રીને વિનતિ કરી. આ વિનંતિને પ્રત્યુત્તર આપતાં પૂ આ. શ્રીચન્દ્રસાગરસૂરિવર્ય મહારાજશ્રીજીએ જણાવ્યું કે–“શ્રીદર્શનસાગરજી ગણિવર્ય અને શ્રીચન્દ્રપ્રસાગરજી મુનિવર્ય આદિ પાંચ ઠાણાને મેં શ્રીનેમિનાથજી જૈન ઉપાશ્રયમાં ચાતુર્માસ કરવાની આજ્ઞા આપેલ છે, તથા આ બીના ત્યાંના (ગ્રીનમિનાથજી જૈન ઉપાશ્રયના) સઘના આગેવાનોને પણ મેં જણાવેલ છે. આ બીનાને સ્પષ્ટ જાણ્યા પછી શ્રીસંઘના આગેવાનોએ પુનઃ વિનંતિ કરી કે મુનિશ્રી ચન્દ્રપ્રસાગરજી મહારાજનું ચાતુર્માસ ન થાય તે, પૂજ્ય મુનિશ્રી અભ્યદયસાગરજીનું ચાતુર્માસ કરાવવાની આજ્ઞા આપે, કારણ કે ચિત્ર વદમાં ઘાટકે પર મુકામે પૂમુનિશ્રી અમ્યુદયસાગરજીનું પ્રવચન બે દિન સાંભળી અમે સૌ મુગ્ધ થયા હતા. અને શ્રવણ કરતાં સાથે સાથે એમ પણ થયેલુ કે કારણવશાત્ પૂ મુનિશ્રી ચન્દ્રપ્રભસાગરજીનું ચાતુર્માસ ન થાય તે આપણે ત્યાં ઘાટકોપરમાં પૂ મુનિશ્રી અભ્યદયસાગરજીનું ચાતુર્માસ થવું જ જોઈએ, અને છેવટે તે માટે પણ પ્રયત્ન કરે જઈએ.” આથી શ્રીસંઘે ઘાટકોપરના ચાતુર્માસ માટે પૂ. મુનિશ્રી અભ્યદયસાગરજી પૂ. 6 - ·www E%%-%E%%%%ER- સજી. સાથે સાથે સિદ્ધરાજ અને કુમારપાળના સંકાન્તિ કાળને આચારે અહિંસા, અને વિચારે અનેકાતની પ્રેરણા આપી પ્રજાને જીવંત રાખી. એવા કલિકાલ સર્વજ્ઞનું આ સર્જન છે. ત્રિષષ્ટિશલાકા પુરૂષ ચરિત્ર નામના મહાકાવ્યનું આ સાતમું પર્વ છે આ જૈન રામાયણ પર પઉમરિયમની છાયા છે જ, છતા આ કૃતિની મૌલિકતા અને પ્રાસાદિકતા અદ્ભૂત અને અપૂર્વ છે. આ ગ્રન્થનું પ્રકાશન આ પૂર્વે થયુ હતું, પણ આની માગ વધારે હોવાથી ગ્રન્થ અપ્રાપ્ય હતે. આ વાત પૂજ્યપાદ-મદીયગુરુવર્યશ્રી વર્ધમાનતપોનિષ્ણાત, શ્રી આનન્દબેધિનીના રચયિતા, શાસન- પ્રભાવક પૂજ્ય આચાર્ય મહારાજશ્રી ચન્દ્રસાગરસૂરીશ્વરજીને ધ્યાનમાં આવતાં, તેઓશ્રી અનેક પ્રવૃત્તિમાં રોકાયેલા હોવા છતાં તેઓશ્રીની પ્રેરણાથી આ કાર્ય તેઓશ્રીના વિદ્વાન શિષ્ય-કે જે હારા ગુરૂભાઈ થાય તે મુનિશ્રી અભ્યદયસાગરજી મહારાજે ઉપાડી લીધુ, અને તે સાગપાંગ પરિપૂર્ણ કર્યું. આ સંશોધિત આવૃત્તિની વિશિષ્ટતા એ છે કે આમાં સૂક્ષમ-રીતિએ સાધન છે. કઠિન શબ્દ માટે પર્યાયવાચક સરળ શબ્દોનું સૂચન. અને કેટલાંક વિશિષ્ટ સ્થળનું ટિપ્પણ અને પરિશિષ્ટ છે. અહિં ત્રિવેણી સંગમ છે. અપૂર્વગ્રન્થ છે, સમર્થ રચયિતા છે, અને વિદ્વાન-સંશોધક છે. પ્રાર્થના કરું છું કે આ અપૂર્વ સાહિત્યકૃતિને લાભ સૌ અધિકારી જનોને મળતું રહે-એજ. તા. ૫-૬-૬૧ છે. પાયધૂનીશ્રી નમિનાથજીનો ઉપાશ્રય, મુંબઈ–નં. ૩ છે ચિત્રભાનુ, -~- ·આ આદિ ઠાણુની માંગણી કરી. તેના જવાબમાં પૂજ્ય આચાર્યદેવશ્રી ચન્દ્રસાગરસૂરિવર્ય મહારાજે જણાવ્યું કે–“ભાઈઓ ! હજુ સુધી મુનિશ્રી અભ્યદયસાગરે જુદું ચોમાસું કર્યું નથી. દીક્ષા લીધા પછી અત્યારસુધી હારી સાથે જ તે રહેલ છે. અને ચાતુર્માસ પણ સાથે જ કરેલ છે, એટલે જુદું ચાતુર્માસ અભ્યદયસાગરજી પાસે કરાવ્યું જ નથી, તેથી તેના માટે કાંઈ પણ બની શકે તેમ નથી.” શબ્દો જવાબરૂપે સાંભળીને સૌ નિરાશ થયા. “અમે આપની આશા ઉપર રહેલા હતા, આપશ્રી સાધુ નહિ મોકલે તે નવીન માટે ઉપાશ્રય બંધ રહેશે, બંધ રાખો કે ખુલ્લો રાખવો તે આપની ઈચ્છાને વિષય છે. ” આ શબ્દ અને આવા ભાવવાળા શબ્દો વારંવાર સંઘના આગેવાન પૈકી શ્રેષ્ઠિ વાડીલાલભાઈ ચત્રભુજ ગાંધી વિગેરે ઉચ્ચારતા હતા. અને ચાતુર્માસ કરાવવા માટે તેઓ માટુંગા બે વાર અને પાયધૂનીનમિનાથના ઉપાશ્રયે પણ બે ત્રણ વખત આવી ગયા. છેવટે પૂ મુનિશ્રી ચન્દ્રપ્રસાગરજીએ પૂ આ. શ્રી.ચંદ્રસાગરસૂરિજીને વિનંતિ કરી કે “સાહેબ ! આ વખતે શ્રી અભ્યદયસાગરજીનું ચાતુર્માસ ઘાટકોપરમાં કરાવવું સારું છે. પાંચસો ઘર છે, ઘણું લાભ થશે, અને નહિ થાય તે ઘાટકેપરને સંઘ નિરાશ થઈ જશે, માટે વિચાર કરીને તેમનું (અભ્યદયસાગરજીનું) ચાતુર્માસ ઘટકેપરમાં કરાવવું ઉચિત છે.” પૂસ ખૂબ વિચારણાને અંતે પૂ. આ શ્રીચન્દ્રસાગરસૂરિજીએ મુનિશ્રી અભ્યદયસાગરજીને સમજાવ્યું કે–ત્યારે આ વખતે હારાથી છૂટા પડીને ચાતુર્માસ કરવું પડશે” અલ્યુદયસાગરજીએ કીધું કે–“સાહેબજી ! હુ તે આપશ્રીની નિશ્રામાં રહેવાને છું, અને મહારે અલગ ચોમાસુ કરવુ નથી.” પર તુ ઘાટકોપરના સંઘને સાત્વન કરવા ખાતર પૂ આ. મહારાજે કીધું કે–“અસ્પૃદયસાગર ! હારે અને હારી સાથે બાળમુનિશ્રી નવરત્નસાગરજી- બન્નેએ ચાતુર્માસ કરવું ઠીક છે.” આ શ્રવણ કરતાં તે બન્નેની હાદિક ઇચ્છા ચાતુર્માસ જુદું કરવાની ----- ·योगात्मक-द्वादशाङ्गमयागमाः मार्गदर्शक-प्रेरक-सहायक कल्याणपरम्पराप्रदायकस्वरुपेण विभिन्नीकृताः इति। तत्समयतोऽद्यापिपर्यन्तशास्त्ररचनोपद्धति-नीतिं दृष्ट्वा, तदनुसारेण विश्वविख्यातविद्वन्मुकुटमणय;, सकल- शासपारावारपारिणः, सकलशब्दावताराः, कलिकालसर्वज्ञनिरुदधारकाः, अष्टादशविषयवय॑नन्यशासनभूमि पालगुर्जरेश्वर-श्रीकुमारपालमहाराजप्रतियोधकाः, कलिकालसर्वज्ञश्रीहेमचन्द्रसूरीश्वराः विश्ववन्यतीर्थकर-चक्रवर्ति- वासूदेव-पतिवासुदेव-बलभद्र-चरित्रस्वरूपं, क्रमशः २४-१२-९-९-९-६३-पद्यमयचरित्रदशपर्वसमूहात्मक, सार्थकगुणनिष्पन्ननामधारकं च श्रीत्रिपटिशलाकापुरूपचरित्रं प्राणैपुः ॥ तन्मध्ये जगन्महामोहनिद्रानिरसनैकबद्धकक्ष-श्रीमुनिसुव्रतस्वामिशासनसमयवर्त्यष्टमवलभद्र-वासुदेव- प्रतिवासुदेवश्रीराम-लक्ष्मण-रावणाधनेकमहापुरूपचरित्रसमुच्चयं, शीलधर्मपालनैकबद्धकक्षसतीशिरोमणिश्रीसी- तादेव्यअनाविशल्यादिविस्तृतमहासती-चरित्रवर्णनसमेतं, तत्सम्बन्धि-जनक दशरथ-वालि-भामण्डल-विभीषण -लवणाङ्कुश-पवनभय हनुमदादिमहापुरूपचरित्रसम्मिलितं, विश्वजनमनोमाञ्छितपूरणकविश्वचिन्तामणि- सदृश-श्रीनमिनाथसमयवर्ति पश्चकल्याणकमहोत्सववर्णनसमुज्ज्वलं, तच्छासनातिचक्रवर्तिश्रीहरिषेणादिचरि- अवर्णनयुक्तं, विश्वविख्यातगुणनिष्पन्नपद्यमय-श्रीरामायणादिचरित्रस्वरूपं च; श्रीसप्तमपर्व तः कलिकाल सर्वज्ञमगवद्भिः भव्यजनोपकाराथ विरचितमिति । मदीयपूज्यगुरुवातमुनिवर्यश्रीचन्द्रप्रभसागरेण ( प्रसिद्धवत्रा श्रीचित्रभानुना) जैन नेतररामायणादि चरित्रग्रन्थानां सम्यकपर्यालोचनं कृत्वा तुलनात्मकदिव्यदृष्टथा " कइक" इति समीक्षात्मकगुर्जरभाषामय- प्रस्तावना-मध्ये न्यायपुरस्सरमालेखनं कृतमिति सम्यग्विवेक-धीमन्तैरवश्यमनुप्रेक्षणीयम् । - ·નહોતી છતાં દબાણપુર્વક આજ્ઞા કરવાથી તે કાને મુનિઓએ તેનો સ્વીકાર કર્યો. તે પછી શ્રીનમિનાથજીના ઉપાશ્રયમાં પ્રવચન અવસરે ઘાટકોપરના સંઘે ઉક્ત બને મુનિવરની ચાતુમાસાર્થે જય બોલાવી, અને વાસક્ષેપ નંખાવીને વિદાયગીરી લીધી. ચાતુર્માસને પ્રારંભ પૂજ્ય આચાર્ય મહારાજનું ચાતુર્માસ કેટના ઉપાશ્રમે હતું. ચાતુર્માર્થે શુભદિને પ્રવેશ હતું, તેથી બધા ઠાણા સાથે શ્રીનમિનાથજીના ઉપાશ્રયેથી વિહાર કરીને કેટના ઉપાશ્રયે શાસનપ્રભાવના વધે તે રીતિએ પ્રવેશ થયો. અત્રે ૫ આચાર્યદેવની સાથે થોડા દિન રહીને શુભ દિવસે ઘાટકોપર પહોંચવા નિમિત્તે અને કોટના ઉપાશ્રયમાંથી પૂજ્ય ગુરૂદેવ શ્રી આચાર્ય મહારાજશ્રી પાસે વાસક્ષેપ નખાવીને સાથે સાથે માંગલિક-શ્રવણ કરીને મંગળ આશીર્વાદ મેળવી પૂ. મુનિશ્રી અભ્યદયસાગરજીઓ અને બાળમુનિશ્રી નવરત્નસાગરજીએ વિહાર કર્યો. અને પાયધુની ભાયખલા-માટુંગા થઈને અસાડ સુદ ૪ના દિને બપોરના વિજય મુહૂર્ત શ્રેષ્ઠિ તુલસીદાસ ચત્રભુજ ગાંધીને બંગલે બને મુનિવરે પધાર્યા. અષાડ સુદ પના દિને બને મુનિવરેને શાસનપ્રભાવના વધે તે રીતિએ શ્રીસંઘે પ્રવેશ કરાવ્યો. અને માંગલિક પ્રવચન થયું. ત્યારબાદ શ્રીફળની પ્રભાવ કરવામાં આવી દરરોજ નિયમિત વ્યાખ્યાન પૂ મુનિશ્રી અભ્યદયસાગરજીના સુદર સચોટ શિલીમાં દાખલા-દલીલ– સિદ્ધાંનેની છણાવટપુર્વક થવાથી શ્રોતાઓની સંખ્યામાં દિનપ્રતિદિન વધારે થતું જ રહ્યો. સાથે સાથે સંસાત્તાપણુતપ ક્ષતપ, શ્રીશંખેશ્વર પાર્શ્વનાથજીના અઠ્ઠમ, શ્રીગૌતમસ્વામીજીના ઇ, સવા બે લાખ સમૂહ નવકાર મંત્રને જાપ, શ્રીઅક્ષયનિધિતપ, ચંદનબાળાના અઠ્ઠમ, અને છે.

·॥ सादर-समर्पणम् ॥ प्रातःस्मरणीय-परमवन्दनीयानां, पूज्यपादानां, परमतारकाणां, श्रीसिद्धचक्राराधनतीर्थ-श्रीचन्द्रप्रभास- पट्टनतीर्थोद्धारकाणां, सकलमन्त्र-तन्त्रयन्त्राधिराजराजेश्वर-श्रीसिद्धचक्राराधनं प्रति विश्वव्यापकसकलसङ्घस्था- राधकवर्गानधिकाधिकमुद्यमशीलकरणेकबद्धकक्षक-श्रीसिद्धचक्र-श्रीनवपदाराधकसमाजादिसंस्थासंस्थापकानां, भवस्थ--भव्यजनसमूहतारणैकसमर्थीभूतप्रवज्यादानैकरसिकदानवीराणां, परमशासनप्रभावकाणां, सच्चारित्रचूडा- मणीनां, मद्गुरुवर्याणामाचार्यदेवेश-श्रीचन्द्रसागरसरीश्वराणां पुनितसंस्मृतिनिमित्ताथ, विश्वविख्यातविद्वन्- मुकुटमणि-सकलशास्त्रपारावारपारीण-शब्दावतार-कलिकालसर्वज्ञ-श्रीहेमचन्द्राचार्यविनिर्मित-श्रीत्रिपष्टिशला- कापुरूपचरित्रसप्तमपर्व श्रीआनन्दचन्द्रग्रन्थाब्धि-एकविंशतितम ( २१ ) ग्रन्थरत्नं, तत्र भवद्भयोऽविस्मरणी- यानेकानेकोपकारोपकृतेन मयाऽनृणीभवनाथ बहुमान-प्रणति पुरस्सरं समर्म्यत इति शुभम् । भवच्चरणारविन्दचञ्चरीक- मुनिश्री अभ्युदयसागरः।

·શ્રી વર્ધમાન તપની ઓળીના નવેસરથી મંડાણ થતાં દિનપ્રતિદિન આરાધકોની સંખ્યા આરાધનમાં વધવા લાગી. અને ચાર માસ સુધી આયંબિલ કરાવવાની જોગવાઈ ચાર ભાઈએ પિકી શ્રેષ્ઠિ વાડીલાલ ચત્રભૂજ ગાંધી, શ્રેષ્ઠિ ચુનીલાલ ઝવેરચંદ, શ્રેષ્ઠિ છે ટાલાલ ભાયચંદ વેરા, અને શ્રેષ્ઠ મનુભાઈ સંઘવી તરફથી જાહેર થતાં આયંબિલ કરનારા ભાઈ બહેનોની સંખ્યા એક સરખી ચાલુ જ હતી. આ રીતિએ ચાતુર્માસને પ્રારંભ શ્રવણ અને આરાધનના અખલિત વેગે વૃદ્ધિ પામે. નૂતન ઉપાશ્રયનું ઉદ્ઘાટન – આ નૂતન ઉપાશ્રયનું નામ “શ્રીઅંજવાળીબાઈ ચત્રભુજ ગાંધી ઉપાશ્રય” રાખેલ છે. અને એ જ નામથી ઉદ્ઘાટન મહોત્સવ ઉજવવાનું અત્રે શ્રીઘાટકોપરના સંઘે પૂજ્ય મુનિવર્યશ્રી અભ્યદયમાગરજી અને બાળમુનિશ્રી નવરત્નસાગરજી મહારાજની નિશ્રામાં નકકી કર્યું અને શ્રીસંઘે “શ્રીસંઘ નિમન્ત્રણ પત્રિકાઓ” પણ મુદ્રણ કરાવીને પ્રસિદ્ધ કરી, તેમાં ઉદ્ઘાટન મહોત્સવને દિન શ્રાવણ પુર્ણિમા હતી. અત્રેના શ્રીસંઘની આગ્રહભરી વિનંતિને સ્વીકાર કરીને આ શુભ મહોત્સવ ઉપર વાલકેશ્વરથી પૂ આ. શ્રીવિજયધર્મસૂરિવર્ય મહારાજ આદિ ઠાણ, કોટ-મુબઈથી પૂ આ. શ્રીચન્દ્રસાગરસૂરિવર્ય મહારાજ આદિ ઠાણુ, માટુંગાથી પૂ. આ. શ્રી હેમસાગરસૂરિવર્ય મહારાજ અને દિ ઠાણા આ શુભ પ્રસંગ ઉપર પધાર્યા હતા. સાધ્વીજી નેમથી આદિ ત્રણ ઠાણું પણ પધાર્યા હતા. અને આજુબાજુના પરાઓમાંથી તેમજ મુંબઈથી અગ્રગણ્ય વ્યક્તિઓની હાજરી હતી. સાથે સાથે ઘાટ પર સકળ સંઘ તથા અન્ય નિમંત્રિત ગૃહસ્થની સુદર હાજરી લગભગ બે હજારની માનવ મેદની નજરે પડતી હતી. આ અવસરે શ્રીનવકાર મહામંત્રનું વારંવાર સ્મરણ ઉચ્ચારણ કરતાં શ્રેષ્ઠિ તુલસીદાસ ચત્રભુજ ગાંધીએ સ્વશુભહસ્તે ·त्वं दोष्माञ्च्छ्रावकश्वासि सैन्ययुद्धं विमुञ्च तत् । अनेकप्राणिसंहाराच्चिराय नरकाय यत् ॥ २१२ ॥ एवं सम्बोधितस्तेन दशास्योऽपि हि धर्मवित् । अङ्गेन योद्धमारेमे सर्वयुद्धविशारदः ॥ २१३ ॥ यद्यदलं दशग्रीवोऽक्षिपत्तत्तत्कपीश्वरः । स्वास्त्रैः प्रतिजधानोच्चैवह्नितेज इवार्यमा ॥२१४ ॥ सार्पवारुणमुख्यानि मन्त्राखाण्यपि रावणः । मुमोच तानि तोयेरस्त्रैर्वाली जघान च ॥ २१५॥ शसमन्त्रास्त्रवैफल्यक्रुद्धो दशमुखस्ततः। चकर्ष चन्द्रहासासि महाहिमिव दारुणम् ॥ २१६ ॥ एकशृङ्गो गिरिरिवैकदन्त इव कुञ्जरः । उच्चन्द्रहासोऽधाविष्ट वालिने दशकन्धरः ॥ २१७ ॥ सचन्द्रहास लङ्केशं सशाखमिव शाखिनम् । वामेन बाहुना वाली लीलयैव समाददे ॥ २१८॥ तं कन्दुकमिव न्यस्य विहस्तो हस्तकोटरे । चतुःसमुद्रीं बभ्राम क्षणेनापि कपीश्वरः ॥ २१९ ॥ तदानीमेव तत्रैत्य पावनतकन्धरम् । दशकन्धरमुज्झित्वा वालिराजोऽब्रवीदिति ॥ २२० ॥ वीतरागं सर्वविदमाप्तं त्रैलोक्यपूजितम् । विनाहतं न मे कश्चिन्नमस्योऽस्ति कदाचन ॥ २२१ ॥ अङ्गोत्थितं द्विपन्तं तं धिङ्मानं येन मोहितः। इमामवस्थां प्राप्तोऽसि मत्प्रणामकुतूहली ॥ २२२ ॥ पूर्वोपकारान् स्मरता मया मुक्तोऽसि सम्प्रति । दत्तं च पृथिवीराज्यमखण्डाज्ञः प्रशाधि तत् ॥ २२३ ॥ विजिगीपौ मयि सति तवेयं पृथिवी कुतः। क हस्तिनामवस्थानं वने सिंहनिषेविते ॥ २२४॥ तदादास्ये परिव्रज्यां शिवसाम्राज्यकारणम् । किष्किन्धायां तु सुग्रीवो राजास्त्वाज्ञाधरस्तव ॥ २२५ ॥ एवमुक्त्वा निजे राज्ये सुग्रीवं न्यस्य तत्क्षणात् । स्वयं गगनचन्द्रषिपादमूलेऽग्रहीद्वतम् ॥ २२६ ॥ १ गारुडाथैः । २ अव्याकुलः स त रावण हस्तकोटरे कक्षायां न्यस्य विक्षिप्य । ३ विजेतुमिच्छति मयि ।

·અંજવાળીબાઈ ચત્રભુજ ગાંધી ઉપાશ્રય” નું ઉદ્ઘાટન કર્યું, અને “સકળ તપગચ્છ સંધ ધાર્મિક કિયાએ પ્રવચનશ્રવણ કરવા માટે સુખે સમાધે લાભ લે તેમ તેઓશ્રીએ જાહેર કર્યું. અને તે પછી શ્રીનવકાર મહામંત્રનું સ્મરણ ઉચ્ચારણ કરનાર શ્રેષ્ઠિ દેવેન્દ્રભાઈ ચત્રભુજ ગાંધી અને શ્રેષ્ઠિશ્રી રજનીકાન્તભાઈ લલ્લુભાઈના શુભહસ્તેથી “શ્રીમતી નર્મદાબાઈ ચત્રભુજ ગાધી” આ ઉપાયથના ઉપરના હેલનું ઉદ્દઘાટન થયું, “સકળ તપગચ્છ સંવાદિ શ્રીધર્મક્રિયા-પ્રવચન શ્રવણદિને લાભ સુખે સમાધે હરદમ લે” એમ પણ જાહેર કર્યું. તેમજ આ નૂતન ઉપાશ્રયમાં કલિકાલ સર્વજ્ઞ શ્રી હેમચન્દ્રાચાર્યસૂરીશ્વરજી મહારાજજી” ની પ્રતિકૃતિની અનાવરણવિધિ પણ શ્રેષ્ઠિ ગુલાબચંદ ગફુલભાઈએ શ્રીનવકાર મંત્રના સ્મરણપુર્વક કરીને સકલસંઘના દર્શનાર્થે ખુલ્લી મુકી હતી. ઉપર પ્રમાણે નૂતન ઉપાશ્રય-હેલ અને પ્રતિકૃતિ સંબંધની વિધિઓ થયા બાદ ઉપાશ્રયના નજદિક કમ્પાઉન્ડમાં ઉભા કરેલા મંડપમાં પધારેલા પૂજ્ય આચાર્યોનું મંગલાચરણ થયું. અને ઉદારચરિત સુખીગૃહસ્થોએ ચંચળલક્ષ્મીને અચળ બનાવવા માટે આ મૂર્તિમન્ત ઉપાશ્રયાદિ સાટે લક્ષ્મીને સદુપયોગ કર્યો તે માટે પુના–નિવાસી શ્રેષ્ઠિ પિપટલાલ રામચંદ શાહે, શ્રેષ્ઠિ છેટાલાલ ભાઈચંદભાઈએ અને શ્રેષ્ઠ ગુલાબચંદ ગફુલભાઈએ સુદર વક્તવ્ય કર્યા હતાં અને આ વક્તવ્યના જવાબરૂપે પોતે કંઈ કર્યું નથી એવી લઘુતાભર્યા શબ્દોએ શ્રેષ્ઠિ વાડીલાલ ચત્રભુજ ગાધીએ અને શ્રેષ્ટિ મણીલાલ ચત્રભુજ ગાંધીએ પણ યાચિત વક્તવ્ય કરીને હરકેઈ અનુમોદન કરે તેવી રજુઆત કરી હતી. ત્યારબાદ આ ઉદ્ઘાટન મહોત્સવ લાભદાયક-પ્રેરણાદાયક બને એ હેતુપૂર્વક શ્રીસંઘને ઉપદેશ દેનાર પૂજ્ય મુનિશ્રી અભ્યદયસાગરજી મહારાજને બોલવા માટેની વિનંતિ થતાં શાસ્ત્રસંમત, અનેક બીનાઓથી ભરપુર, સુદર રેચક શૈલીથી ભરપુર પંદર મીનીટ સુધી એક સરખું પ્રવચન સંભળાવ્યું હતું. $ ·२६ नन्वद्यापि स एवास्मि त एव मम वाहवः । कृतप्रतिकृतं तत्ते प्राप्तकालं करोम्यहम् ॥ २४२ ॥ सचन्द्रहासं मामूदवा यथाभ्राम्यस्त्वमन्धिपु । तथा त्वां सादिमुत्पाट्य क्षेप्स्यामि लवणार्णवे ॥ २४३ ॥ एवमुक्त्वा विदार्य क्ष्मामष्टापदगिरेस्तले । प्रविवेश दशग्रीवश्युतो दिव इवाशनिः ॥ २४४ ॥ विद्यासहस्रं स्मृत्वा च युगपद्दशकन्धरः । धेरं दुर्धरमुद्दधे तं दोबलमदोद्भुरः ॥ २४५ ॥ तडत्तडितिनि?पं वित्ररतव्यन्तरामरम् । झलज्झलितिलोलाधिपूर्यमाणरसातलम् ॥ २४६ ॥ खंडत्खडितिविनश्ययावक्षुण्णवनद्विपम् । कडकडितिनिर्भननितम्बोपवनद्रुमम् ।। २४७ ।। गिरिं तेनोद्धतं ज्ञात्वावधिना स महामुनिः । अनेकलब्धिनद्यब्धिरिति दध्यौ विशुद्धधीः ॥ २४८॥ ॥ त्रिभिर्विशेपकम् ॥ आः कथं मयि मात्सर्यादयमद्यापि दुर्मतिः । अनेकप्राणिसंहारमकाण्डे तनुतेतराम् ।। २४९ ।। भरतेश्वरचैत्यं च भ्रंशयित्वैप सम्पति । यतते तीर्थमुच्छेत्तुं भरतक्षेत्रभूषणम् ॥ २५० ॥ अहं च त्यक्तसङ्गोऽस्मि स्वशरीरेऽपि निःस्पृहः । रागद्वेषविनिर्मुक्तो निमगः साम्यवारिणि ॥ २५१ ॥ तथापि चैत्यत्राणाय प्राणिनां रक्षणाय च । रागद्वेपौ विनैवैनं शिक्षयामि मनागहम् ॥ २५२ ॥ एवं विमृश्य भगवान् पादाङ्गुष्ठेन लीलया। अष्टापदामूर्धानं वाली किञ्चिदपीडयत् ॥ २५३ ॥ मध्याह्नदेहच्छायावत् पयोवाह्यस्थकर्मवत् । अभितः सङ्कुचद्गात्रो दशास्यस्तत्क्षणादभूत् ॥ २५४ ॥ अतिभङ्गुरदोर्दण्डो मुखेन रुधिरं वमन् । अरावीद्रावयनुर्वी रावणस्तेन सोऽभवत् ॥ २५५ ॥ १ पर्वतम् । २ खड खड इति शब्देन पतद्भिरश्ममि. क्षुण्णा वनगजा यस्मिस्तमिति गिरिविशेपणमेवं पूर्वोत्तराणि विशेपणान्यपि । -54-२ REG ·સુવર્ણ કલશ સમાન શુભ કાર્યો – આ નૂતન ઉપાશ્રયાદિના ઉદ્દઘાટન મહોત્સવને અનુરૂપ અને પરિસમાપ્તિને અનુમોદનરૂપ વાડીલાલ ગાંધીના તથા નવલાખ જાપની પૂર્ણાહુતિને નિમિત્તે સકળ મંત્ર-તત્ર્ય-ચન્દ્રાધિરાજ રાજેશ્વર શ્રીસિદ્ધચક્ર મહાયંત્રનું વિધિવિધાન પુરસર ગૃહપૂજન (એક સરખા ચાર કલાક સુધી વિધિવિધાન ચાલુ રહે તેવું પ્રાભાવિક બૃહપૂજન), અને સકળસંઘને સાધર્મિક વાત્સલ્ય કરવાનું શુભકાર્ય એટલે બને શુભકાર્યો સ્વર્ગસ્થ શ્રેષ્ઠિશ્રી ચત્રભુજ, ગાંધીના સુપુત્રએ કરીને શાસન પ્રભાવનામાં વૃદ્ધિ કરી હતી. આ બન્ને કાર્યો મહોત્સવ મંદિરના સુવર્ણ કલશ રૂપ હતાં. વિશેષતઃ અનિવાર્ય સંજોગોને લીધે પ. પૂ. આ. શ્રીવિજય ધર્મસૂરિવર્યશ્રીજી મહારાજ આદિ ઠાણ તથા પ. પૂ. આ. શ્રીમસાગર સૂરિવર્ય મહારાજ આદિ ઠાણું શ્રી સિદ્ધચક મહાયંત્રના પૂજનની સમાપ્તિ સાથે લગભગ સાંજના પાંચ વાગે વિહાર કરીને અહિંથી શિવ (સાયન); માટુંગા તરફ પધાર્યા હતા. અને શ્રાવણ વદ-૨ ના સોમવારે પ્રભુમદિરમાં અઢાર અભિષેકની ક્રિયા વિધિવિધાન પુરસ્સર કરાવવામાં આવી, તે અવસરે પ. પૂ આ શ્રીચન્દ્રસાગર સૂરિવર્ય મહારાજ આદિ ઠાણાની અને સાધવી ઠાણાની હાજરી હતી. પ. પૂ. આ શ્રીચન્દ્રસાગર સૂરિવર્ય મહારાજજી આદિ ઠાણું શ્રાવણ વદી-૨ ને દિને વિહારી કરીને માટુંગા પધાર્યા હતા. અને ત્યાં વ્યાખ્યાન આપીને શ્રીનેમિનાથજીના ઉપાધે થઈને શ્રીકેટ, શ્રી શાંતિ- નાથજીના ઉપાશ્રયે પધાર્યા હતા. પર્વાધિરાજની ઉજવણી – પૂ. મુનિશ્રી અભ્યદય સાગરજી મહારાજ તથા બાળમુનિશ્રી–નવરત્નસાગરજી મહારાજ બનેની - ·1-4.00 5 अर्हद्गुणस्तुतिमयं साधु गीतमिदं ननु । निजभावानुरूपं ते तेन तुष्टोऽस्मि रावण ॥ २७१ ॥ अर्हद्गुणस्तुतेर्मुख्यं फलं मोक्षस्तथाप्यहम् । अजीर्णवासनस्तुभ्यं किं यच्छामि वृणीष्व भोः ॥ २७२ ।। रावणोऽप्यभ्यधादेवं देवदेवगुणस्नवैः। युक्तं तुष्टोऽसि नागेन्द्र स्वामिभक्तिहि सा तव ॥ २७३ ।। यथा तव ददानस्य स्वामिभक्तिः प्रकृष्यते । तथा ममाददानस्य सा काममपकृष्यते ।। २७४ ॥ भूयो-प्युवाच नागेन्द्रः साधुमानद रावण । विशेषतोऽस्मि तुष्टस्ते निराकासतयानया ।। २७५ ॥ उवत्वेत्यमोघविजयां शक्ति रूपविकारिणीम् । सोऽदाद्विद्यां रावणाय जगाम च निजाश्रयम् ।। २७६ ॥ तीर्थनाथानमस्कृत्य नित्यालोकपुरेऽगमत् । व्यूह्य रत्नावली लङ्कामाजगाम दशाननः ॥ २७७ ॥ वालिनोऽपि तदोत्पेदे केवलज्ञानमुज्वलम् । केवलज्ञानमहिमा विदधे च सुरासुरैः ॥ २७८ ॥ क्रमेण कर्मणां सोऽथ भवोपग्राहिणां क्षयात् । सिद्धानन्तचतुष्टोऽगात् पदं तदपुनर्भवम् ॥ २७९ ॥ इतश्च वैताढ्यगिरौ पुरे ज्योतिःपुराभिधे । वभूव नाना ज्वलनशिखो विद्याधरेश्वरः ॥ २८० ॥ तस्याभूच्छीमती देवी श्रीमती रूपसंपदा। तस्यां च दुहिता जज्ञे तारा तारविलोचना ॥ २८१ ॥ तामेकदा तु चक्राङ्कविद्याधरनृपात्मजः । ददर्श साहसगतिः स्मरातः सहसाप्यभूत् ॥ २८२ ॥ ज्वलनं याचयाञ्चक्रे तां साहसगतिर्नरः । वानरेन्द्रश्च सुग्रीवो रत्ने हि बहवोऽर्थिनः ॥ २८३ ॥ अभिजातौ द्वावपीमौ रूपवन्तौ महौजसौ। तत्कस्मै दीयते कन्या पप्रन्छ ज्ञानिनं पिता ॥ २८४ ॥ अल्पायुः साहसगतिर्दीर्घायुश्च कपीश्वरः । इति नैमित्तिकेनोक्त सुग्नीवाय ददौ स ताम् ॥ २८५ ॥ १ साधूनां मान ददातीति तत्सम्बोधनम् । २ लक्ष्मीमती । ३ दीर्घलोचना। ४ कुलिनौ । ORY ·RAM तत्रान्यदाहमभ्यागामद्राक्षमथ पर्वतम् । व्याख्यानयन्तमृग्वेदं शिष्याणां शेमुषीजुषाम् ॥ ४१८ ॥ अजैर्यष्टव्यमित्यत्र मेषरित्युपदेशकम् । तमवोचमहं भ्रातर्धान्त्या किमिदमुच्यते ॥ ४१९ ।। निवार्षिकाणि धान्यानि न हि जायन्त इत्यजाः । व्याख्याता गुरुणास्माकं व्यस्मार्षीः केन हेतुना ॥४२०॥ ततः पर्वतकोऽवादीदिदं तातेन नोदितम् । उदिताः किं त्वजा मेपास्तथैवोक्ता निघण्टुपु ॥ ४२१ ॥ अवोचमहमप्येवं शब्दानामर्थकल्पना । मुख्या गौणी च तत्रेह गौणी गुरुचीकथत् ।। ४२२ ॥ गुरुधर्मोपदेष्टैव श्रुतिधर्मात्मकैव च । द्वयमप्यन्यथा कुर्वन्मित्र मा पापमय ।। ४२३ ॥ साक्षेप पर्वतोऽजल्पदजान्मेपान् गुरुजंगौ । गुरूपदेशशब्दार्थोल्लवनाधर्ममसि ॥ ४२४ ॥ मिथ्याभिमानवाचो हि न स्युर्दण्डभयान्नृणाम् । स्वपक्षस्थापने तेन जिह्वाच्छेदपणोऽस्तु नः ॥ ४२५ ॥ प्रमाणमुभयोरत्र सहाध्यायी वसुनृपः । प्रत्यौषमहं तच्च न क्षोभः सत्यभाषिणाम् ॥ ४२६ ॥ रहः पर्वतमूचेऽम्बा गृहकर्मरताप्यहम् । अजास्त्रिवार्षिकं धान्यमित्यश्रीपं भवत्पितुः ॥४२७ ॥ जिह्वाच्छेदं पणेऽकार्यिद्दत्तिदसाम्प्रतम् । अविमृष्य विधातारो भवन्ति विपदा पदम् ॥ ४२८ ॥ अवदत्पर्वतोऽप्येवं कृतं तावदिद मया । यथा तथा वृतस्याम्ब करणं न हि विद्यते ॥ ४२९ ॥ साथ पर्वतकापायपीडया हृदि शल्यिता । वसुराजमुपेयाय पुत्रार्थे क्रियते न किम् ॥ ४३० ॥ दृष्टः क्षीरकदम्बोऽद्य यदम्ब त्वमसीक्षिता। किं करोमि प्रयच्छामि किं वेत्यभिदधे वसु ॥४३१॥ सावादीदीयतां पुत्रभिक्षा मां महीपते । धनधान्यैः किमन्यमें विना पुत्रेण पुत्रक ।। ४३२ ॥ १ वुद्धिजुषाम् । २ कोशेपु । ३ अङ्गीचकार । R N * ·વર હોલમાં પૂ. મુનિવર્ય શ્રી અભ્યદય સાગરજીની નિશ્રામાં શ્રી તપગચ્છ સંઘ રામસ્ત, શ્રી અચલગચ્છ સ ઘ રસમસ્ત અને શ્રી સ્થાનકવાસી સંપ્રદાય સંઘ સમસ્ત, એટલે ત્રણે ફિરકાઓના ભાઈબહેને એકઠા મળ્યા હતા, અને પારસ્પરિક ખમતખામણુ ઉદાર ભાવે સૌએ કરી લીધાં. તે પછી પૂ. મુનિવર્યશ્રીજીએ મંગલાચરણ સંભળાવ્યું. અને શ્રેષ્ઠિ હરિભાઈએ, (સ્થાનકવાસી સંપ્ર- દાયના પ્રમુખે) શ્રેષ્ઠિ વીરજી લઘાએ, શ્રેષ્ઠિ વાડીલાલ ચત્રભૂજ ગાંધીએ અને શ્રેષ્ઠ ગુલાબચંદ ગફૂલ- ભાઈએ પ્રાસંગિક પામતખમણ પ્રસંગે ઉગિત વક્તવ્યો કર્યાં હતાં. અને તે પછી છે મુનિવર્યશ્રી અભ્યદવ સાગરજીએ પણ પ્રાસંગિક પ્રવચન શરૂ કર્યું - આજે મને ઘણે હર્ષ થાય છે કે, આપણે બધા આજે એક જ સ્થાને હૃદયના ખરાભાવે ક્ષમાપના કરવા એકત્ર થયા છીએ. દરેક સંપ્રદાયના ભાઈ–બેનેએ મનમાં એ ધારી રાખવું કે –“ આપણે બધા પ્રભુશ્રી મહાવીરના સંતાને છીએ.” અને આથી જ પ્રભુશ્રી મહાવીરના શાસન ઉપર આકમણે આવે તે અવસરે, સિદ્ધાંતને નાશ થતો હોય તે સમયે, અને પ્રભુ મહાવીરના ફરમાવેલા કિયા અનુષ્ઠાનેને લેપ થતું હોય તેવા પ્રસંગે તે પ્રભુશ્રી મહાવીર મહારાજાના શાસનરૂપ ઝંડા નીચે આવીને ખભેખભા મીલાવીને પ્રભુશ્રી મહાવીરના શાસનનું રક્ષણ કરવું જ જોઈએ, અને તે માટે પ્રયત્નશીલ બનવું જ જોઈએ. અને આ માટે આપણે ત્રણે ફિરકાઓના આગેવાને મળીને રચનાત્મક કાર્ય કરવું જોઈએ. તે પછી “સર્વમંગલાદિ શ્રવણ કરીને સૌ પોતપોતાના સ્થાન તરફ જવા માટે વિખરાયાં હતાં. ચાતુર્માસની પરિસમાપ્તિ – ભાદરવા સુદ પંચમીથી ભાદરવા સુદ ૭ સુધી એકબીજાને ત્યાં જઈ દૂર દૂર ખમતખામણાદિ ·असत्यवचसा तस्य क्रुद्धास्तत्रैव देवताः। 'दल्यामासुराकाशस्फटिकासनवेदिकाम् ॥ ४४८ ॥ वसुर्वसुमतीनाथस्ततो वसुमतीतले । पपात सद्यो नरकपातं प्रस्तावयन्निव ॥४४९ ॥ देवताभिरसत्योक्तिकुपितामिनिपातितः । जगाम नरकं घोरं नरनाथो वसुस्ततः ॥ ४५० ॥ वसोः सुताः पृथुवसुश्चित्रवसुश्च वासवः। शक्रो विभावसुर्विश्वावसुः सूरश्च सप्तमः ॥ ४५१॥ अष्टमश्च महाशूरो निपण्णाः पैतृके पदे। देवताभिरहन्यन्त तत्कालमपि कोपतः ॥ ४५२ ॥ सुवसुर्नवमः सनुनष्ट्वा नागपुरं ययौ। वृहद्धवजो वसोः सूनुर्दशमो मथुरां पुनः ॥ ४५३ ॥ हसित्वा बहुधा पौरैस्तस्याः पुर्याश्च पर्वतः। निर्वासितः समगृहे महाकालासुरेण सः॥ ४५४ ॥ कोऽयं महाकाल इति पृष्टो दशमुखेन तु । उवाच नारदोऽनास्ति चारणयुगलं पुरम् ॥ ४५५ ॥ राजा तत्रायोधनोऽभूदितिर्नाना च तत्प्रिया । तयोश्च सुलसा नाम दुहिता रूपशालिनी ॥ ४५६ ॥ पिग स्वयवरे तस्या आहूताः समुपाययुः। सर्वेऽपि पार्थिवास्तेषु पार्थिवः सगरोऽधिकः ॥ ४५७ ॥ सगरस्याज्ञया द्वाःस्था मन्दोदर्यभिधानतः । अयोधननृपावासे जगाम प्रतिवासरम् ॥ ४५८ ॥ एकदा च गृहोद्यानकदलीसदनेऽविशत् । दितिः समं सुलसया मन्दोदर्यपि चाययौ ॥ ४५९ ॥ लतान्तरविलीनाथ श्रोतुकामा तयोर्वचः। तस्थौ मन्दोदरी प्रोचे दितिश्च सुलसामिति ॥ ४६० ॥ वत्से मम मनःशल्यमस्ति तेऽस्मिन् स्वयंवरे । त्वदधीनस्तदुद्धारस्तत्सम्यक्च्छृणु मूलतः ॥ ४६१ ॥ रुपभस्वामिनोऽभूतामुभौ वंशधरौ सुतौ । भरतो बाहुबलिश्च सूर्यसोमौ ययोः सुतौ ॥ ४६२ ।। सोमवंशे मम भ्राता तृणविन्दुरजायत । सूर्यवंशे ते पितासाचयोधनमहीपतिः ॥ ४६३ ॥ MSRLS ·AKASH प्राणा अपि हि दीयन्ते परस्मै न पुनः प्रिया । इति दुष्करमेतद्धि कृतं तेनाय मत्कृते ॥ ५३६ ॥ पिशुनानामिवावान्यं नायाच्यं बत मादृशाम् । कल्पद्रुणामिवादेयं नास्ति किञ्चित्तु तादृशाम् ॥ ५३७ ॥ सर्वथा गच्छ मातासि नातः परमिमं जनम् । पश्य भापस्व सा पापराशिं पत्याज्ञयापि हि ॥ ५३८॥ तत्र च च्छन्नमागत्य राजा शुश्राव तद्वचः। सुहृदः सत्त्वमालोक्य प्रकर्षेण जहर्ष च ॥ ५३९ ॥ वनमालां नमस्कृत्य विसृज्य प्रभवोऽपि हि । स्वशिरच्छेत्तुमारेभे खडगमाकृष्य दारुणम् ॥ ५४० ॥ आविर्भूय सुमित्रोऽपि मित्र मा साहसं कृथाः। इति जल्पन्नपाहापौत् कृपाणं तस्य पाणितः ॥ ५४१ ॥ विविक्षन्निव वसुधां प्रभवोऽधोमुखो ह्रिया । कथञ्चन सुमित्रेण स्वस्थावस्थामनायि सः ॥ ५४२ ॥ चक्रतुस्तौ चिरं राज्यं प्राग्वन्मत्रीपरायणौ । सुमित्रस्तु परिव्रज्य मृत्वेशानसुरोऽभवत् ॥ ५४३॥ ततश्युत्वा मथुरेशहरिवाहणनन्दनः । त्वं सुबाहुर्मधुनामा माधवीकुक्षिभूरभूः ॥ ५४४ ॥ प्रभवोऽपि भवं भ्रान्त्वा चिरं विश्वावसोरभूत् । ज्योतिर्मत्यां श्रीकुमार इति नाम्ना तनूरुहः ॥ ५४५ ॥ निदानं तपः कृत्वा कालयोगाद्विपद्य च । अभवं चमरेन्द्रोऽहं पूर्वजन्मसुहृत्तव ॥ ५४६ ॥ इत्याख्याय स मेऽदत्त शूलमेतदुपेत्य यत् । आयोजनद्रिसहस्त्र्याः कृत्वा कार्य निवर्तते ॥ ५४७ ॥ इति श्रुत्वा दशग्रीवो भक्तिशक्तिविराजिने । ददौ मधुकुमाराय कन्यां नाम्ना मनोरमाम् ॥ ५४८॥ अथ लड्काप्रयाणाहाद्वर्षेष्वष्टादशस्वगात् । स्वर्णाद्रौ पाण्डके चैत्यान्यचितुं दशकन्धरः ॥ ५४९ ॥ सोत्कण्ठस्तत्र चैत्यानि दशकण्ठोऽभ्यवन्दत । ऋद्धथा महत्या सङ्गीतपूजोत्सवपुरःसरम् ॥ ५५० ।। दुर्लक्छनगरेऽथेन्द्रदिकपालं नलकूबरम् । ग्रहीतुं कुम्भकर्णाद्या दशग्रीवाझया ययुः ॥५५१ ॥ *HORRRRR ·જેના દર્શનાર્થે માનવમેદનીને જમ્બર ધસારે ચાલુ હતા. કારણ કે જેનારાએ બેલતા હતા કે આવી રચના ઘાટકોપરમાં આ પ્રથમ જ વાર થઈ છે. તે પછી કાર્તકી ચેમાસીની આરાધના, પાદિ, ચેમાસી પ્રતિકમણ નિર્વિદને થયાં. અને કાર્તિકી પુર્ણિમાએ શ્રેષ્ઠિ શાંતિલાલ છોટાલાલને ત્યાં અને મુનિવર્યોનું ચાતુર્માસ પરિવર્તન થવાની જાહેરાત થઈ. આ રીતિએ ચાતુર્માસની નિર્વિને પરિસમાપ્તિ થઈ. જાહેરાત થયા મુજબ કાર્તકી પૂર્ણિમાએ વહેલી સવારે અને મુનિવર્યો શ્રેષ્ઠ શાંતિલાલ છોટાલાલ, જીવણદાસ અને તેમના ભાઈ–કુટુંબ પરિવારની સંમતિથી તેઓશ્રીને ત્યાં મંદિરના દર્શન કરીને, ગામમાં ફરીને (મોટા દેરાસરે દર્શનાદિ કરીને) તેઓના બંગલામાં પધાયાં. તે અવસરે દેશના દીધી અને પ્રભા- વના થઈ. પરંતુ શ્રેષ્ઠિ શાંતિલાલભાઈના કુટુંબીઓના આગ્રહથી એક દિન વધુ રહેવાનું થયું અને કારતક વદ ૨ ના દિને મૂળ ઉપાશ્રયમાં અને મુનિવરે આવી ગયા શ્રી અજવાળીબાઈ ચત્રભુજ ગાંધીના ઉપાશ્રયે પ્રવચનના સમયે શ્રી સંઘે આગ્રહપુર્વક મૌન એકાદશી સુધી રહેવાની વિનંતી કરી. પરંતુ તે અવસરે પૂ મુનિશ્રી અભ્યદય સાગરજીએ જણાવ્યું કે–“તમારૂં ચાતુર્માસ નિર્વિને પૂર્ણ થયું છે. એટલે હવે અમારે બન્ને જણને પરમ તારક પૂજ્ય ગુરૂદેવશ્રીની શીતળ છાયામાં જવાની ખૂબ જ ભાવના છે. જણાવ્યા છતાં શ્રીસંઘના આગેવાનોએ કીધું કે અમે બધા કેટ (મુંબઈ) ને ઉપાશ્રયે જઇને આજ્ઞા લઈ આવીએ ત્યાં સુધી સ્થિરતા કરે તે પછી શ્રી સંઘના આગેવાનોએ મુંબાઈ કેટના ઉપાશ્રયે તેમના પૂ. ગુરૂદેવ શ્રી ચન્દ્રસાગર સૂરિવર્ય મહારાજને વિનંતિ કરી કે “ઘાટકોપરમાં તે બને મુનિવરેને મૌન આ ·15655 RH States सा समायातु विद्यां ते प्रयच्छतु स च द्विपन् । कश्योऽस्तु मा भजेथास्तां वाचोयुक्त्या परित्यजेः ॥५६७ ॥ यावद्विभीषणवचो नुमेने तद्दशाननः । तावदागादुपरम्भा तत्परीरम्भलम्पटा ॥ ५६८ ॥ ददौ चाशालिका विद्यां पत्या वनीकृतां पुरे। मोघेतराणि शस्त्राणि ध्यन्तराधिष्ठितानि च ॥ ५६९ ॥ दशास्यः साहाराग्निप्राकारं विद्यया तया । प्रविवेश च दुर्लछापुरं सबलवाहनः ॥ ५७० ॥ उत्तस्थे चाथ सन्नह्य रणाय नलकूवरः। विभीषणेन चाग्राहि चर्मभनव दन्तिना ॥ ५७१ ॥ देवासुरैरप्यजय्यं शक्रसंबन्धि दुर्धरम् । चक्रं सुदर्शनं नाम तत्र प्राप च रावणः ॥ ५७२ ॥ प्रणताय ततस्तस्मै दशास्यस्तत्पुरं ददौ । अर्थिनोऽर्थेषु न तथा दोष्मन्तो विजये यथा ॥ ५७३ ।। उपरम्भामप्युवाच दशास्यः स्वकुलोचितम् । भद्रे भजात्मभर्तारं कर्तारं विनयं मयि ॥ ५७४ ॥ विद्यादानाद्गुरुस्थाने मम त्वमसि सम्प्रति । स्वसृमातृपदे पश्याम्यन्या अपि परस्त्रियः ॥ ५७५ ॥ पुत्री कामध्वजस्यासि सुन्दर्युदरसम्भवा । कुलद्वयविरुद्धायाः कलङ्को मा स्म भूत्तव ॥ ५७६ ॥ तामित्युक्त्वार्पयामास नलकूबरभूभुजे । अदुपितां पितुर्गेहे रुपित्वेव समागताम् ॥ ५७७ ॥ नलकूबरराजेन कुम्भकर्णग्रजोऽर्चितः। चचाल सह सेनाभी स्थनू पुरपत्तनम् ॥ ५७८ ॥ आयान्तं रावणं श्रुत्वा सहस्रारा महामतिः। सुतमिन्द्रं सुतस्नेहात् स्नेहपूर्वमभापत ॥ ५७९ ॥ भवता वत्स जातेन वंशोऽस्माकं महौजसा । अन्यवंशोन्नतिं हृत्वा प्रापितः प्रोन्नति पराम् ॥ ५८० ॥ एकेन विक्रमेणव त्वया हीदमनुष्ठितम् । नीतीनामप्यवकाशो दातव्यः सम्प्रति त्वया ॥ ५८१ ॥ १ सफलानि । २ रोष कृत्वा । 5 ·માં એકાદશી સુધી સ્થિરતા કરવાની આજ્ઞા આપે.” આ વિનતિના જવાબમાં પૂ. આચાર્યદેવે જણાવ્યું કે હારે મલાડ મુકામે દીક્ષા આપવા જવાનું છે, મહત્સવની શરૂઆત પહેલાં પહેચવું જોઈએ, અને તે બને ઠાણું પણ મારી સાથે આવનાર છે. તેથી તે બને ઠાણને નહી રેકતાં વિહાર કરાવશે. ” જવાબ આવવાથી બન્ને મુનિવરના વિહાર કારતક વદ ૧૨ ને નક્કી થયે અને સકળ સંઘના ભાઈ બહેનોના દુભાતા હૃદયે અને મુનિવરોએ વિહાર કર્યો. વિહાર કરવા અગાઉ કારતક વદ ૧૧ ના દિને પ. મુનિશ્રીના પ્રવચન થયા બાદ શ્રેષ્ઠિ ભેગીલાલ ગીરધરલાલે શ્રી ઘાટકોપર તપાગચ્છ સમસ્ત સંઘ તરફથી પૂજ્ય બને મુનિવરેના વિદાય નિમિત્તે દુખપૂર્ણ હૃદયે નિવેદન કર્યું. કે જે નિવેદન શ્રવણ કરતાં કરતાં દરેક શ્રોતાઓના નયને અશ્રઓથી છલકાતાં હતાં. RSSON ·SRORS अपरं च ऋतुस्नातास्म्याच यदि मे भवेत् । गर्भस्तत्त्वत्परोक्षेऽपवदेयुः पिशुना मयि ॥११५॥ पवनोऽप्याललापैवं शीघ्रमेष्यामि मानिनि । मय्यायाते कथं क्षुद्रावकाशो भविता त्वयि ॥११६ ।। अथवा गृह्यतामेतन्मदागमनसूचकम् । मन्नामाङ्कमगुलीयं समये तत्प्रकाशयेः ॥ ११७॥ अर्पयित्वामुलीयं स्वमुत्पत्य पवनञ्जयः। जगाम मानससरस्तीरस्थे शिबिरे निजे ॥ ११८ ॥ तनोऽपि सह सैन्येन नाकीव व्योमवर्त्मना । जगाम लगानगरी रावणं प्रणनाम च ॥ ११९ ॥ रावणोऽपि प्रविश्याथ पातालं पृतनान्वितः । प्रययौ प्रति वरुणं तरुणार्क इव विपा ॥ १२० ॥ इतच तदिने गर्भ बभाराञ्जनसुन्दरी। विशेपेसुन्दरीभूतसर्वांवयवशालिनी ॥ १२१ ॥ मुखमापाण्डुगण्डत्रि श्यामवक्रौ पयोधरौ । गति नितान्तमलसां नेत्रे च प्रसृतोज्ज्वले ॥ १२२ ।। गर्भलक्ष्माणि चान्यानि तस्या व्यक्तानि वर्मणि। दृष्ट्वा केतुमती श्वश्रूः साधिक्षेपमदोऽवदत् ॥ १२३ ॥ ॥ युग्मम् ॥ हले किमिदमाचारीः कुलद्वयकलङ्ककृत् । देशान्तरगते पत्यौ पापे यदुदरिण्यभूः ॥ १२४ ॥ स्वपुत्रे त्वदवज्ञायामज्ञाय्यज्ञानदोषिता । इयचिरं त्वमस्माभिर्न हि ज्ञातासि पांसुला ॥ १२५ ॥ एवं निर्भत्सिता श्वश्वा साश्रुरञ्जनसुन्दरी। पत्युरागमचिह्नं तदङ्गुलीयमदर्शयत् ॥ १२६ ॥ १ विशेषेण सुन्दरीभूताः सर्वावयवास्तैः शालिनी । २ प्रसृते च त उज्ज्वले चेति समासः। ३ शरीरे। ४ गर्भिणी । ५ तव तिरस्कारविपये मया स्वपुत्रेऽज्ञानदोषित्वमशायि ज्ञातम् मम पुत्रस्तव तिरस्कारं करोति तत्र पुत्रस्यैव दोषो मया पुरा शात आसीदिति तात्पर्यम् ।

·શ્રી ઘાટકેપર તપાગચછ શ્રી સંઘ સમસ્તનું નિવેદન ચાતુર્માસ અર્થે પધારેલા પૂજ્ય મુનિવરેની વિદાયગિરિ પ્રસંગે– साधूनां दर्शनं पुण्यं, तीर्थभूता हि साधवः । तीर्थः फलति कालेन, सयः साधुसमागमः ॥१॥ ઘાટકોપરના જૈન તપાગચ્છ સંઘની વિનંતિને સ્વીકાર કરીને પૂજ્યપાદ આચાર્ય મહારાજ ૧૦૦૮ શ્રીમદ્ ચન્દ્રસાગરસૂરિજી મહારાજે ઘાટકેયરમાં ચાતુર્માસ અર્થે પોતાના સુશિષ્ય શ્રી અભ્યદયસાગરજી મહારાજ તથા શ્રી નવરત્નસાગરજી મહારાજને મેકલવા કૃપા કરી. તે માટે ઘાટકેપરને સમસ્ત તપાગચ્છ જૈન સંઘ હૃદયપૂર્વક આભાર માને છે. ચાતુર્માસ અર્થે મોકલાવેલ પૂજ્ય મુનિવરેએ અત્રે ચાતુર્માસ રહીને જૈન સંઘને વ્યાખ્યાનવાણું-ધર્મારાધના અને ધર્મકિયા કરાવીને શાસનની જે અપૂર્વ પ્રભાવના કરાવી છે તે ઘાટકેપરને જૈન સંઘ કદાપિ વિસરી શકે તેમ નથી. પૂજ્ય મુનિવરેની સીધી સાદી અને સરળતાભરી અને રચનાત્મક ધર્મોપદેશક શૈલિએ ઘાટકોપરના સંઘને ખરેખર મંત્રમુગ્ધ બનાવ્યું છે. ઘાટકોપરના જૈન સંઘને ચાતુર્માસ દરમ્યાન પૂર્વાધિકાર અને ઉત્તરાધિકારમાં અનુક્રમે શ્રાદ્ધ પ્રતિકમણુસૂત્ર અને જૈન રામાયણ જેવા વિશિષ્ટગ્રથનું રહસ્ય સંભળાવવા સાથે પ્રસંગોપાત્ જે જે બેધ તારવી કાઢીને કહેવાતે હતો તે જોતાં તેમના કા દીક્ષા પર્યાયમાં પણ તેમનું તે તે વિષયનું ઊંડું અધ્યયન દેખાઈ આવતું હતું. શિષ્યવર્ગની ગુરૂની સાથે ચાતુર્માસ કરવાની ભાવના સ્વાભાવિક રીતે હોય, છતાં ગુરૂ આજ્ઞા થતાં વેંત વિનયપૂર્વક સ્વીકાર કરીને મુંબઈ છોડીને મુંબઈને એક પર ઘાટકોપર જેવા સ્થાનમાં મને કે કમને ·ROSSARK भुक्त्वा स सुचिरं राज्यं तीर्थे श्रीविमलम्भोः । लक्ष्मीधरसुनेः पादमूले व्रतमुपाददे ॥ १७१ ॥ दुस्तपं स तपस्तप्त्वा मृत्वामुल्लान्तके सुरः । त्युत्वा ततोऽस्यास्त्वत्सख्या उदरे समवातरत् ॥ १७२ ॥ गुणानामालयश्चायं दोष्मान् विद्याधरेश्वरः । इश्वरमदेहोऽरया अनवद्यो भविष्यति ॥ १७३ ।। अन्यच्च कनकपुरे नगरेऽभून्नरेश्वरः। नामतः क्नकरथो महास्थशिरोमणिः ॥ १७४ ॥ पल्यौ तस्य च कनकोदरी लक्ष्मीवतीति च । अत्यन्तश्राविका तत्र लक्ष्मीवत्यभवत्सदा ॥ १७५ ॥ गृहचैत्ये रत्नमयं जिनविम् विधाय सा। अपूजयदवन्दिष्ट प्रत्यहं कालयोर्द्वयोः ॥ १७६ ॥ मात्सर्यात्कनकोदर्या हृत्वाहत्प्रतिमा तु सा । चिक्षिपेऽवकरस्यान्तरपवित्रे हताशया ॥ १७७ ॥ जयश्री म गणिनी विहरन्त्यागता तदा । तदृष्ट्वा तामुवाचेवमकार्षीः किमिदं शुमे ॥ १७८ ॥ भगवत्प्रतिमामत्र प्रक्षिपन्त्या त्वया कृतः । अनेकभवदुःखानामात्मायं हन्त भाजनम् ॥ १७९ ।। इत्युक्ता सानुतापा सा गृहीत्वा प्रतिमां ततः । प्रमृज्य क्षमयित्वा च यथास्थानं न्यवेशयत् ॥१८॥ तदादिसम्यक्त्वधरा जैन धर्म प्रपाल्य च । काले विपद्य सौधर्म कल्पे सा देव्यजायत ॥ १८१ ॥ च्युत्वा ततो महेन्द्रस्याभूत्सुतेयं सखी तव । अस्यास्तदईद या दुःस्थानक्षेपजं फलम् ।। १८२ ॥ अस्यास्तस्मिन् भवे जामिस्त्वमभूस्तस्य कर्मणः । अनुमन्त्री च तत्पाकमनुभुक्षेऽनया सह ॥ १८३॥ भुक्तप्रायमिदं चास्यास्तस्य दुःकर्मणः फलम् । गृह्यतां जिनधर्मस्तच्छुभोर्दों भवे भवे ॥ १८४ ॥ १ अवकर सङ्करः प्रमार्जन्यकीकृत तृणादि। २ हचित्ता। ३ अर्चा प्रतिमा। ४ भगिनी। ५ शुभ उदर्क उत्तरकालो यस्य स। *-*- *SHA ·स्नेहागरतशभाववियुक्तौ दिवानिशम् । बलदेववासुदेवावभातामपराविव ॥ २०६ ॥ रेजे राजा दशरथश्चतुर्मिरपि तैः सुतैः। गेजदन्ताकृतिनगैरिख मेरुमहीधरः ॥ २०७॥ इतभ जम्बूद्वीपेऽस्मिन् क्षेत्रे चात्रैव भारते। दास्यामे वसुभूतिरिति नानाभवद्विजः ॥ २०८ ॥ पल्यां तस्यानुकोशायामतिभूतिरभूत्सतः । अतिभूतेरपि पत्नी बभूव सरसाभिधा ॥ २०९ ॥ कयाननाम्ना विप्रेण जातरागेण सैकदा । अपजहे च्छलेनाशु किं न कुर्यात्स्मरातुरः ॥ २१०॥ तामन्वेष्टुं महीमाटातिभूतिभूतवभृशम् । सुतस्नुपार्थेऽनुकोशावसुभूती च चेरतुः ॥ २११ ॥ सुतस्नुषे अपश्यन्तौ पर्यटन्तावथान्यदा । एकं ददृशतुः साधु ववन्दाते च भक्तितः ॥ २१२ ॥ श्रुतधर्मा च तत्पाधै तौ द्वौ जगृहतुर्वतम् । गुर्वादिष्टानुकोशागादार्यिकां कमलश्रियम् ॥ २१३ ॥ तौ विपद्य च सौधर्मे कल्पे देवो बभूवतुः। व्रते काहमात्रेऽपि न स्वर्गादन्यतो गतिः ॥ २१४ ॥ वसुभूतिस्ततश्युत्वात्रैव वैताढ्यपर्वते । स्थनूपूरनाथोऽभन्नाम्ना चन्द्रगतिपः ॥ २१५ ॥ ततश्च्युत्वानुकोशापि तस्य विद्याधरप्रभोः । अभूत्पुष्पवती नाम भार्यचरिता सती ॥ २१६ ॥ तदा च सापि सरसा कामपि प्रेक्ष्य संयताम् । प्रव्रज्य मृत्वा चेशाने देवी समुदपद्यत ॥ २१७ ॥ सरसाविरहादा?ऽतिभूतिश्च विपद्य सः । चिरं भान्त्वा च संसारं हंसपोतः कदाप्यभूत् ॥ २१८॥ भक्ष्यमाणोऽन्यदा श्येनेनोपसाधु पपात सः । कण्ठस्थासोनमस्कारं तस्य साधुर्ददौ च सः ॥ २१९ ॥ विपन्नः स नमस्कारप्रभावेणातिभूयसा । दशवर्पसहस्रायुः किन्नरेपु सुरो भवत् ॥ २२०॥ १ गजदन्ताकारपर्वतैः । २ साध्वीम् । ३ कण्ठस्थप्राणस्य । KEE SERIES 25ww mpan- ·ઉપર મુજબનું લેખિત ભાષણ શ્રી ભેગીલાલભાઈએ વાંચી સંભળાવ્યું હતું. ત્યારબાદ શ્રષ્ટિ શ્રી ગુલાબચંદ ગફલભાઈએ મહારાજશ્રીએ ચાર મહિનામાં જે માર્ગદર્શન આપ્યું તે બાબતમાં તેમણે પિતાનું ભાષણ આપ્યું હતું. ત્યારબાદ શ્રી માવજી દામજી શાહે પિતાના હાથમાં ભણી ગયેલા મહારાજશ્રીના બાલપણની યાદિ આપી હતી. જૈન રામાયણપઘનું પુનર્મુદ્રણ – કારતક વદ ૧૨ ના દિવસે બન્ને પૂજ્ય મુનિવરને વિહાર થશે, તે અગાઉ અત્રે ભાવનાધિકારમાં શ્રી જેરામાયણપદ્ય (ત્રિશષ્ટિ શલાકા પુરૂષ ચરિત્ર પર્વ ૭ મું) વંચાતું હતું. આ પ્રતિનું વાંચન ગામેગામના શ્રી સંઘમાં થતું હોવાથી અને પ્રથમ આવૃત્તિનું મુદ્રણ થયાને ઘણા વર્ષો થયેલ હોવાથી આ ગ્રંથનું પુનર્મુદ્રણ બીજી આવૃત્તિરૂપે થવાની શરૂઆત આપણું શ્રીસંઘ તરફથી થાય તે ઈચ્છવા એગ્ય છે. આ બાબતની પુનર્મુદ્રણની પ્રેરણા પૂ. મુનિશ્રી અમ્યુદયસાગરજીએ આપેલ હોવાથી આ શ્રી જૈન રામાયણ પદ્ય મુદ્રણ કરાવવા માટે શ્રીસંઘે રૂા. ૧૦૦૧) એક હજાર એક આપવાની જાહેરાત કરીને, અને આ ગ્રંથના પ્રકાશક તરીકે શ્રી સિદ્ધચક સાહિત્ય પ્રચારક સમિતિ દ્વારા શ્રી ઘાટકેપર તપાગચ્છ જૈનસંઘનું નામ આવે એમ નિર્ણય કરીને, આ પૂનમુદ્રણનું કાર્ય શ્રીસિદ્ધચક્ર સાહિત્ય પ્રચારક સમિતિ (સુરત)ને સુપરત કરેલ છે. ધારકે પરથી વિહાર :- કારતક વદ ૧૨ ની સવારે વિહાર થવાના અવસરે બને પૂજ્ય મુનિવરને વિદાય કરવા માટે ·राज्येच्छुरेव मृत्वा समिथिलायां महापुरि । गर्भ जनकभार्यांया विदेहायाः सुतोऽभवत् ॥ २३५ ॥ सरसापि भवं भान्त्वा पुरोहितसुताभवत् । नाम्ना वेगवती तत्र प्रव्रज्य च विपद्य च ॥ २३६ ॥ ब्रह्मलोकेऽगमच्च्युत्वा विदेहायास्तदोदरे । कुण्डलमण्डितजीवयुग्मत्वेन सुताभवत् ॥ २३७ ॥ युग्मम् ॥ विदेहा समयेऽसूत युगपत्पुत्रकन्यके । मृत्वा तदा पिङ्गलर्पिः सौधर्मे त्रिदशोऽभवत् ॥ २३८ ॥ प्राग्जन्मावधिनापश्यद् द्विपं कुण्डलमण्डितम् । तदा जनकपुत्रत्वेनोत्पन्नं स उदैवत ॥ २३९ ॥ स प्राग्वैराजातरोपो जातमानं जहार तम् । दध्यौ च किं निहन्म्येनमास्फाल्याशु शिलातले ॥२४०॥ अथवा यद्भवे पूर्व दुःकर्माचरितं मया । फलं तस्यापि भूयस्सु भवेधन्वभवं चिरम् ॥ २४१ ॥ दैवाच्छ्रामण्यमासाद्य प्राप्तोऽहमियती भुवम् । हत्वा भ्रर्णममुं भूयः स्यामनन्तभवः कथम् ॥ २४२॥ इत्थं विमृश्य स सुरो भूषणैः कुण्डलादिभिः। भूपयित्वा च तं बालं पतज्ज्योतिर्भमप्रदम् ॥ २४३ ॥ वैताढ्यदक्षिणश्रेणौ स्थनू पुरपत्तने । शनकैनन्दनोद्याने तूंलिकायामिवामुचत् ॥ २४४ ॥ युग्मम् ।। किमेतदिति सम्भ्रान्तो दृष्ट्वा चन्द्रगतिश्च तम् । तन्निपातानुसारेण नन्दनोपवनं ययौ ॥ ४५ ॥ ददर्श तत्र तं बालं दिव्यालङ्कारभूपितम् । विद्याधरेन्द्रः सोऽपुत्रः पुत्रीयन्नाददे स्वयम् ॥ ४६॥ प्रेयस्याः पुष्पवत्याचार्पयामास तमकम् । देव्यय सुपुवे पुत्र मिति चाघोग्यत्पुरि ॥ २४७॥ उच्च न्मोत्सवं तस्य राजा पौराश्च चक्रिरे । स भामण्डलसम्बन्धानाम्ना भामण्डलोऽभवत् ॥ २४८ ॥ पुष्पवतीचन्द्रगत्योर्नेत्रकैरवचन्द्रमाः । स वर्षितुं प्रववृते खेचरीकरलालितः ॥ २४९ ॥ १ बालम् । २ शय्यायाम् । ३ पुत्रं कुर्वन् । 15RRORM LYR ·RSS- 5556 कण्ठे शिखायां वाह्रौश्च धृत्वा तुमुलकारिभिः । दासिकाद्वारपालाथै रुरुधे नारदस्ततः ॥ २९२ ॥ तेषां कलकलादेयुः शस्त्रिणो राजपूरुषाः । यमदूता इव क्रुद्धा हतैनमिति भाषिणः ॥ २९३ ॥ क्षुभितो नारदस्तेभ्यः स्वं विमोच्य कथञ्चन । ययावुत्पत्य वैताढ्यं तत्र चैवमचिन्तयत् ॥ २९४ ॥ व्याघ्रीभ्य इव गौर्जीवन् दासीभ्यो निरगामहम् । दिष्टया प्राप्तोऽस्मि वैतादयं बहुविद्याधरेश्वरम् ॥ २९५ ॥ अस्तीह दक्षिणश्रेणौ चन्द्रगत्यात्मजो युवा । भामण्डलो नाम दोष्मानाखण्डलपराक्रमः ॥ २९६ ॥ पटे लिखित्वा तत्सीतां दर्शयाम्यस्य येन ताम् । हठादपहरत्येष कृते प्रतिकरोम्यदः ॥ २९७ ॥ तथैव नारदः कृत्वा सीतारूपमदर्शयत् । भामण्डलकुमारस्यादृष्टपूर्व जगत्त्रये ॥ २९८ ॥ सद्यो भामण्डलो भूतेनेवाकामि मनोमुवा । लेभे न जातुचिन्निद्रां विन्ध्याकृष्ट इव द्विपः ॥ २९८ ॥ बुभुजे न हि भोज्यानि पेयान्यपि पपौ न सः। अवतस्थे च मौनेन योगीव ध्यानतत्परः ॥ ३०० ॥ तं तथा विधुरं प्रेक्ष्यावोचचन्द्रगतिर्नृपः । किमाधि धते कोऽपि त्वामथ व्याधिरुद्धतः ॥ ३०१॥ किमाज्ञाखण्डनं केनाप्यकारि भवतोऽथवा । अन्यद्वा हि हे वत्स यत्ते दुःखस्य कारणम् ॥ ३०२ ॥ भामण्डलकुमारोऽभूद्धिया द्वेषाप्यवाङ्मुखः । गुरूगां ताहगाख्यातुं कुलीनाः कथमीशते ॥ ३०३॥ ऊचुवयस्या अथ भामण्डलस्यार्तिकारणम् । कामनां नारदानीतपटालिखितयोषिति ॥ ३०४ ॥ वेश्मन्यानीय भक्त्याशु नारदं राजपुङ्गवः । का सा कस्यात्मजेत्यादि पप्रच्छ पटयोषितः ॥ ३०५॥ आचख्यौ नारदोऽप्येवं विदेहाजनकात्मजा । नामधेयेन सीता सा या मया दर्शिता पटे ॥ ३०६ ॥ यादृशी सास्ति रूपेण लिखितुं तादृशीं पुनः । नाभिज्ञोऽहं न चान्यो वा मूर्त्या लोकोत्तरैव सा ॥३०७ ॥ 49*********** ·% –: કંઇક :- ભારતીય સંસ્કૃતિની બે વિચારધારાઓ છે; એક શ્રમણ અને બીજી વિદિક. શ્રમણમાં જેન અને બૌદ્ધ આવે છે, જ્યારે વૈદિકમાં સાંય, ગ, વૈશેષિક, ન્યાય, મીમાંસા, અને વેદાંતને સમાવેશ થાય છે. આ બધા ભિન્ન ભિન્ન વિચાર પ્રવાહમાં પણ જૈનદર્શનની મૌલિકતા અને નિસર્ગિકતા અલૌકિક છે. કારણકે એની સૈધાનિક સૂક્ષ્મવિચાર અને તત્વજ્ઞાનના મૂળ તત્તે બીજ ગણિતના મૂળ અંક જેટલાં જ સ્પષ્ટ અને વ્યવસ્થિત છે. આ સિવાય વિશ્વજીવનને પણ એણે અહિંસા, સંયમ અને તપનું મૌલિક દર્શન આપ્યું છે. જેમાં વ્યવસ્થા અને સમન્વય છે, જેમાં શુદ્ધિ અને સાધના છે. આ શુદ્ધિારી સાધનાનું દર્શન જેમ એનાં તત્વજ્ઞાનમાં થાય છે, તેવું જ એના કથાનુગમાં પણ થાય છે, આ જૈન રામાયણ એ ધર્મકથાનુયોગને ગ્રંથ છે. ભારતીય કથાગ્રન્થમાં રામાયણની સંખ્યા કેઈ પણ કથાગ્રન્થ કરતાં વધારે છે, અને સમર્થ લેખકે આ ક્ષેત્રમાં પિતાની શક્તિ અનુસાર પ્રયત્ન કર્યા છે. એમાં પણ વાલ્મિકિ–રામાયણની પ્રસિદ્ધિ તે પ્રસિદ્ધ જ છે એનું વાંચન પણ ખૂબ પ્રચલિત છે, છતાં આ જોનારામાયણ શા માટે ? અને આની વિશિષ્ટતા શી ? વાલ્મિકિને રામ પૂર્ણ નારાયણમાંથી અપૂર્ણ નર બને છે, જ્યારે જૈન રામાયણને રામ અપૂર્ણ નરમાંથી સાધના દ્વારા પૂર્ણ નારાયણ પરમાત્મા બને છે. ત્યાં પૂર્ણમાંથી અપૂર્ણ બનવું છે, અહિં FE ·sto सोऽद्य ते राज्यदानेन कैकेय्या याचितोऽनघ । आज्ञा मम च मातुश्च नान्यथा कर्तुमर्हसि ॥ ४३६ ॥ रामो भरतमित्यूचे न ते गर्वोऽस्ति यद्यपि । तथापि सत्यापयितुं तातं त्वं राज्यमुद्वह ॥ ४३७ ॥ अथाश्रुभरितदृष्टिर्भरतो गद्दाक्षरम् । पतित्वा पादयो राममित्युवाच कृताञ्जलिः ॥ ४३८ ॥ तातपादार्यपादानां महेच्छानामदः खलु । उचितं ददतां राज्यमाददानस्य मे न तु ॥ ४३९ ॥ तातस्य सनुः किं नाहं किं वा नार्यस्य चानुजः। सत्यं मातृमुखोऽस्म्येप गर्वमेवं करोमि चेत् ॥ ४४०॥ रामो राजानमित्यूचे भरतो मयि सत्यसौ । राज्यं नादास्यते तस्माद्वनवासाय याम्यहम् ॥ ४४१॥ इत्यनुज्ञाप्य राजानं रामो नत्वा च भक्तितः। भरते च रुदत्युचैर्निर्ययौ चापतूणवान् ॥ ४४२ ॥ वनवासाय गच्छन्तं दृष्ट्वा दशरथः सुतम् । भूयो भूयो ययौ मूर्छामतुच्छां स्नेहकातरः ॥४४३ ॥ अथापराजितां देवीं नत्वा रामोऽभ्यधादिति । मातर्यथाहं तनयो भरतोऽपि तथैव ते ॥ ४४४ ॥ स्वां सत्यापयितुं सन्धां तस्मै राज्यमदात्पिता। मयि सत्येप नादत्ते तद्गन्तव्यं मया वने ॥ ४४५॥ तदृशा भरतं पश्येः सविशेषप्रसादया । कदाचिदपि मा भूस्त्वं मद्वियोगेन कातरा ॥ ४४६ ।। तामाकर्ण्य गिरं देवी पपात भुवि मूर्छिता । चेटीभिश्चन्दनाम्भोभिः सिक्तोत्तस्थावुवाच च ॥४४७ ।। आः केन जीवितास्म्येषा मूर्छा हि सुखमृत्यवे । सहिष्ये रामविरहदुःखं जीवन्त्यहं कथम् ॥ ४४८॥ वनं व्रजिष्यति सुतः पतिश्च प्रजिष्यति । श्रुत्वाप्येतन्न यदीर्णा कौशल्ये वज्रमय्यसि ।। ४४९ ॥ रामो जगाद भूयोऽपि मातः पल्यसि मत्पितुः । ततः किमिदमारब्धं कातरस्त्रीजनोचितम् ॥ ४५० ॥ . १ तस्मात्कारणात् । २ कौशल्येत्यपराजिताया अपरं नाम । 5. २ - ·SHOROS345678 અપૂર્ણમાંથી પૂર્ણ બનવું છે. અહિં રામ એક આદર્શ છે, ત્યાં રામ એક માત્ર અવતારી કથાપાત્ર છે. આ મુખ્ય વિશિષ્ટતા છે. આ સિવાય પણ વાલિમકિ રામાયણના કથાનાયકને અને એના પાત્રને ઝાંખા પાડે એવા કેટલાક પ્રસંગે એમાં આવે છે. જે કથાતંતુને ક્ષીણ કરવા સાથે રૂચિભેદ સર્જે છે. તે આ શ્રી જૈન રામાયણમાં નહિ મળે. અહિં તે લક્ષ્મણ અને સીતાની ઉજજવળ ગૌરવકથા છે. વાલ્મિકિમાં આવે છે કે સીતા સેનાના હરણને જુએ છે. અને એક સામાન્ય નારીની જેમ એની માંગણી કરે છે. અને શ્રીરામ એની ખાતર શિકારે નીકળે છે. અહિં વિચાર સહેજે આવે છે કે જે સીતાએ રાજ્યના સર્વ સુખને ત્યાગ કરી રામના પગલે વનવાસ આદર્યો, એવી સીતા સોનાના હરણની માગણી કરે? અને એના મેહ ખાતર રામને દોડાવે? અને જે રામ કરૂણાના સાગર છે, એ નિર્દોષ મૃગના શિકારે જાય? વળી એવા વિચક્ષણ પુરૂષને એટલી પણ ખબર ન હોય કે સેનાને મૃગ હઈ જ ન શકે, અને એવી હઠ સ્ત્રી કરતી હોય તે પણ તે ખોટી છે. શ્રીરામને હિંસક સૂચવ અને સીતાને લેભી સૂચવતે આ પ્રસંગ શ્રી જૈન રામાયણમાં આવતું જ નથી. બીજે પ્રસંગ: સીતાજી લક્ષમણજીને ઉપાલંભ આપતાં જે હલકા શબ્દ વાપરે છે, લામણ ઉપર આક્ષેપ કરે છે, ચારિત્ર ઉપર જે ઘા કરે છે, તે કોઈ પણ આર્ય નારીને મુખે ન શોભે એવા છે. ત્રીજો પ્રસંગ : પ્રેમની માંગણી કરતી આવેલી અબલા સૂર્પણખાનું નાક કાપવું.

·MAHA पश्चिमायायिनं रामं प्रापुस्त्वरितमेव ते । निवृत्य चाभ्यधुभक्त्या राजाज्ञाख्यानपूर्वकम् ॥ ४९३ ॥ तैर्दीनः प्रार्थ्यमानोऽपि न न्यवर्तत राघवः । महतां हि प्रतिज्ञा तु न चलत्यद्रिपांदवत् ॥ ४९४ ॥ विसृज्यमाना अपि ते राघवेण मुहुर्मुहुः । सहैव चेलुः सर्वेऽपि कृताशास्तन्निवर्तने ॥ ४९५ ॥ अथोग्रश्वापदपदं निर्मानुष्यां घनद्रुमाम् । पारियांत्राटवीं प्रापुर्जानकीरामलक्ष्मणाः ॥ ४९६ ॥ अभिधानेन गम्भीरां गम्भीरावर्तभीषणाम् । पृथुप्रवाहां पथि ते समीक्षाञ्चक्रिरे नदीम् ॥ ४९७ ॥ तत्र स्थित्वावदद्रामः सामन्तादीनिदं वचः । इतः स्थानान्निवर्तनमध्वा कटो यतः परम् ॥ ४९८ ॥ अस्माकं कुशलोदन्तं गत्वा तातस्य शंसत । उपाध्वं भरतं मद्वत्तातवद्वाप्यतः परम् ॥ ४९९ ॥ धिगस्मात्रामपादानामयोग्यानिति भूरिशः । ते रुदन्तो न्यवर्तन्त वाष्पाम्भःस्तिमितांशुकाः ॥५०॥ उत्ततार ततो रामो दुस्तरां तां तरङ्गिणीम् । ससीतालक्ष्मणः सस्त्रैिः प्रेक्षितस्तैस्तटस्थितैः ॥५०१ ॥ रामेऽथ दृक्पथातीते सामन्तायाः कथञ्चन । अयोध्यानगरीमीयुस्तद्राज्ञे व्याचचक्षिरे ॥ ५०२ ॥ राजाप्युवाच भरतं नायातौ रामलक्ष्मणौ । राज्यं गृहाण मम तदीक्षाविनाय मा स्म भूः ॥५०३॥ भरतोऽप्यवदद्राज्यं नादास्येऽहं कथञ्चन । आनेष्ये तु स्वयं गत्वा प्रसाद्य निजमग्रजम् ।। ५०४॥ आगात्तदा च कैकेयी राजानमिति चात्रवीत् । भरताय त्वया राज्यं दत्तं सत्यप्रतिश्रव ॥ ५०५ ॥ परमेप न गृह्णाति राज्यं ते विनयी सुतः । अन्यासां चास्य मातॄणां महदुःख ममापि च ॥५०६ ॥ १ पश्चिमायां गामिनम् । २ निवर्तनाय । ३ पर्वतप्रत्यन्तवत् । ४ वद्वाशाः। ५ पारियात्रनामा कुलाच- लस्तस्याटवी, केचित् सोराष्ट्रदेशेषु प्रसिद्ध 'वरडा' इत्याख्यं गिरि पारियात्र वदन्ति । ६ सेवग्यम् । ७ वाष्पजलेनार्द्रवस्त्राणि येपां ते । ८ अश्रुसहितैः । HARA २ ·ચેથે પ્રસંગઃ રાવણને પરાજય અને ક્ષય કર્યા પછી શ્રીરામ લંકામાં પ્રવેશે છે, અને પછી સીતાને કહે છે, કે “મેં યુદ્ધ કાંઈ તારી ખાતર નથી કર્યું. મારી કીર્તિ અને યશને કલંક ન લાગે માટે મેં આ સંહાર સર્યો છે. છ મહિના તું રાવણના ઘરમાં રહી એટલે મને તારી નિર્મળતા માટે શંકા છે. તું હવે ગમે તેની સાથે જઈ શકે છે અને રહી શકે છે.” સીતાજી જેવાં સ્ત્રી રત્ન માટે શ્રીરામના મુખમાં આવા શબ્દો કવિએ મૂકયા, તે જરાય નથી શોભતા. અહિં રૂચિભંગ થાય છે, જે આ જૈન રામાયણમાં નહિ દેખાય. જૈન રામાયણમાં આદર્શની સ્વચ્છતા છે. અને નાયક નાયિકાની નિર્મળ અને ઉદ્યત જીવનની નિષ્કલંક વાર્તા છે. આ જૈનનરામાયણના સર્જક કલિકાલ સર્વજ્ઞ ભગવાન શ્રીહેમચન્દ્રાચાર્ય છે. જે સર્જન અને ચારિત્ર ક્ષેત્રે અજોડ અને અદ્વિતીય તિર્ધર છે. એમની જયંતિ પ્રસંગે એક સમર્થ બ્રાહ્મણ વિદ્વાને ઠીક જ કહ્યું હતું—“ કલિકાલ સર્વજ્ઞ શ્રીહેમચંદ્રા- ચાર્યનું સાહિત્ય બાદ કરે તે ગુજરાતમાં સંસ્કૃત સાહિત્ય જેવું છે જ શું? ગુજરાતને સાહિત્ય અને સંસ્કારથી સનાથ અને સમર્થ બનાવનાર તે શ્રી હેમચંદ્રાચાર્ય છે. અને એટલે જ ગુજરાતને પ્રત્યેક સપૂત એમને સાહિત્ય અને સંસ્કારપિતા કહી આજે આદરથી સત્કારે છે અને અભિવાદન કરે છે. આ સમર્થ તિર્ધરે વાણિજ્ય પ્રધાન ગુજરાતને શબ્દાનુશાસન, કાવ્યાનુશાસન, લિંગાનુશાસન, અભિધાનકેષ, ન્યાય સાહિત્ય, અને કાશ્રય જેવા સમૃદ્ધ ગ્રંથથી ભરી દીધું. અને ગુર્જરીની અસ્મિતા ·- नमस्कार्यों मया नान्य इति तावदभिग्रहः । सिंहोदरश्च मे वैरी भविष्यत्यनमस्कृतः ॥१३॥ एवं विमृश्योत्ोतिभः स्वाझ्गुलीये मणीमयीम् । मुनिसुनतनाथस्य प्रतिमां सन्न्यवीविशत् ॥ १४ ॥ तविम्ब स्वाड्गुलीयस्थं नमन् वश्चयते स्म सः । सिंहोदरं नरपति मायोपायो क्लीयसि ॥ १५ ॥ तं वनकर्णवृत्तान्त सिंहोदरमहीपतेः । आचचक्षे खलः कोऽपि खलाः सर्ववपाः खलु ॥ १६ ॥ सद्यः सिंहोदरोऽकुप्यन्महाहिरिव निःश्वसन् । बजकर्णाय तत्कोपं कोऽप्यागत्य शशंस च ॥१७॥ तस्य कोपो मयि कथं त्वया ज्ञात इति स्फुटम् । वजकर्णेन पृष्टः सन्नाचख्यौ स पुमानिति ॥ १८॥ पुरे कुन्दपुरे श्राद्धः समुद्रसङ्गमो वणिक् । यमुना नाम तत्पत्नी विद्युदङ्गोऽस्मि तत्सुतः ॥ १९ ॥ क्रमाच यौवनं प्राप्तो भाण्डमादाय चागमम् । उज्जयिन्यामहं पुर्यां क्रयविक्रयहेतवे ॥२०॥ तत्र कामलतां नानापश्यं वेश्यां मृगीदृशम् । सद्यश्च कामवाणानामभूवमहमास्पदम् ॥ २१ ॥ निशामेकां वसामीति तया कृतसमागमः। दृढं रागेण बद्धोऽहं मृगो वागुरया यथा ॥ २२ ॥ आजन्म कष्टेन धनं यन्मत्पित्राजितं बहु । तद्वशेने मया तत्तु पइभिर्मासैविनाशितम् ।। २३ ॥ सिंहोदरमहिष्याः श्रीधराया ये हि कुण्डले । तादृशे देहि मह्यं त्वमित्यूचे सान्यदा तु माम् ॥ २४ ॥ न मेऽः कश्चिदप्यस्ति ते एवापहराम्यहम् । इति रात्रौ साहसिकः खात्रेणागां नृपौकसि ॥ २५ ॥ सिंहोदरं श्रीधरेति पृच्छन्ती शुश्रुवे मया। नाथोद्विग्न इवेदानी निद्रां न लभसे कथम् ॥२६॥ १ उत्पन्ना प्रतिभा बुद्धिर्यस्य सः। २ माया कपटमेवोपायः । ३ सर्व कषन्ति नाशयन्तीति सवकषा- हुरिकातुल्या इत्यर्थः । ४ पाशेन । ५ वेश्यावशेन । HOME 456 ·Kw एवमुक्तवतस्तस्य दरिद्रस्य रघूद्वहः । रत्नस्वर्णमयं सूत्रमदत्त करुणानिधिः ॥ ४२ ॥ तं विसृज्य ततो रामो दशाङ्गपुरमीयिवान् । चन्द्रप्रभ बहिश्चैत्ये नत्वा तत्राप्यवास्थित ॥ ४३ ॥ रामादेशेन सौमित्रिस्तत्प्रविश्य क्षणात् पुरम् । वज्रकर्णान्तिकेऽगच्छदलक्ष्याणां ह्यसौ स्थितिः ॥४४॥ वज्रकर्णः सदाकारं ज्ञात्वा तं नरमुत्तमम् । ऊचे महाभाग भव भोजनातिथ्यभाग् मम ॥ ४५ ॥ रामानुजोऽप्यभिदधे सकलत्रो मम प्रभुः । स्थितोऽस्ति बहिरुद्याने तमादौ भोजयाम्यहम् ॥ ४६ ॥ ततः सौमित्रिणा साधं वज्रकों महीपतिः। भूयिष्ठव्यञ्जनं भोज्यमुपराममनाययत् ॥ ४७॥ भुक्तोत्तरे चानुशिष्य रामेण प्रेपितो ययौ । लक्ष्मणोऽवन्तिनृपति जगादेति च सौष्ठवी ॥४८॥ राजा दाशरथि सीकृताशेषमहीपतिः। विरोधं वज्रकर्णेन भरतस्ते निषेधति ॥ ४९ ॥ सिंहोदरोऽपि प्रत्यूचे भृत्यानां भरतोऽपि हि । भक्तानामेव कुरुते प्रसादं नान्यथा पुनः॥५०॥ अयं पुनर्वनको मत्सामन्तो दुराशयः । न मां नमति तेनास्य प्रसीदामि कथं वद ॥५१॥ भूयोऽपि लक्ष्मणोऽवोचन्नासावविनयी त्वयि । अस्याप्रणामसन्धा हि जज्ञे धर्मानुरोधतः॥५२॥ मा कुप्यो वजकर्णोऽयं मान्यं भरतशासनम् । आसमुद्रान्तमेदिन्या भरतः शासिता यतः॥ ५३॥ क्रुद्धः सिंहोदरः स्माह को नाम भरतो नृपः । यो वैज्रकर्णगृह्यः सन् वातुलो मां वदत्यदः॥५४॥ कोपारुणाक्षः सौमित्रिः स्फुरदोष्ठदलोऽवदत् । रे न जानासि भरतं ज्ञापयाम्येष मक्षु तम् ॥ ५५ ॥ उत्तिष्ठस्व युधे सर्वात्मना संवर्मितो भव । न भवस्येष गोधेव मद्भुजाशनिताडितः ॥ ५६ ॥ १ बहुतराणि शाकानि यस्मिस्तत् । २ प्रापयत् । ३ सौष्ठव भद्रत्वमस्यास्तीति । ४ प्रणामाकरणे प्रतिज्ञा । ५ वजकर्णस्य पक्षपाती। KURREGUSARS ·। किञ्चित्-प्रास्ताविकम् । अयि विविध विद्याविचार-चातुरीचतुराः सुविवेकवन्तः विद्वांसः धर्मकथानुयोगरहस्यादनेप्सवो भव्यगणाच सादरं निवेद्यते यत्- आसन्नोपकारि-चरमतीर्थकर-प्रभुश्रीमहावीरमहाराजसकाशात् त्रिपदीं लब्ध्वा प्रातःस्मरणीय-पूज्यपाद- सकलगणधर-भगवन्तः प्रभुमार्गदर्शक प्रेरक-सहायक--द्रव्य-गणित-धर्मकथा-चरणकरणानुयोगात्मकं द्वादशा- छगमयावचनं विरचयितारः। तन्मध्ये पञ्चमगणधरभगवच्छ्रीसुधर्मास्वामिविरचित-द्वादशाङ्मयप्रवचना- राधनां श्रीवर्तमानकालीन श्रीश्रमणसङ्घः स्वीकरोत्येव ॥ प्रभुवीरशासनसञ्चालकपञ्चमगणधरगुम्फितद्वादशाङ्गमय- प्रवचनाराधनप्रारम्भकालतः पूज्यपादाचार्य देव-श्रीआर्यरक्षितसूरिपुरंदर--समयपर्यन्तं द्रव्य-गणित--धर्मकथा-चरणकरणानुयोग-क्षीरनीरवत्सम्मिश्रित प्रत्येकाङ्गोपाङ्ग-श्रुतस्कंधाध्ययनोद्देश-सूत्रादिशब्दास्तन्मयभावेन वर्तन्ते स्म, अर्थव्याख्यानप्रदानादिसमयेऽपि व्याख्यानकारा अपि क्रमशः चत्वारानुयोगात्मक-प्रत्येकाध्ययनोदेश सूत्रशब्दादि-रहस्य-संदर्भ-स्पष्टीकरणं कथयन्ति स्मेति शासनव्यवस्था ॥ किन्तु भाविकाल-भावित-श्रमणसङ्घादिनां हीयमानसत्र-ग्रहण-धारणा-स्मरण-शक्ति-बुद्धि-बल--धैर्य- संघयणादीन् दृष्ट्वा स्वस्वविषयबोधदानैकसमर्थभूतप्रत्येकानुयोग पृथकरणतोऽविच्छिन्नलाभपरम्पराप्राप्ति भविष्यतीति संविचार्य च भाविश्रमणसङ्घोपकारकः तैः सरिपुरंदरेः श्रीआर्यरक्षितपूज्यैस्तद्लाभार्थ सर्वानु- ·तत्रादौ दक्षिणदिशि कण्टकिट्ठस्थितो द्विकः । ररास विरंसं क्षीदुस्थोऽन्यो मधुरं पुनः ॥ १०२॥ न विषादो न वा हर्षोऽभूद्रामस्य तथापि हि । शकुनं चाशकुनं च गणयन्ति हि दुर्वलाः ॥ १०३ ॥ गच्छन् ददर्श चागच्छन्म्लेच्छसैन्यमुदायुधम् । असव्येभरथाश्वीयं देशघाताय निर्गतम् ॥ १०४ ॥ युवा सेनापतिस्तत्र दृष्ट्वा सीतां स्मरातुरः । स्वच्छन्दवृत्तिः स्वान् म्लेच्छानुच्चकैरेवमादिशत् ॥ १०५॥ अरे रे पथिकावेतो नाशयित्वा विनाश्य वा । एतां वरस्त्रियं हृत्वा समानयत मत्कृते ॥ १०६ ॥ इत्युक्ताः सह तेनैवाधावन्त प्रति राघवम् । प्रहरन्तः शरणासप्रायैः प्रहरणैः शितैः ॥ १०७॥ उवाच लक्ष्मणो रामं तिष्ठाउँह सहार्यया । अमून शुन इव म्लेच्छान् यावद्विद्रावयाम्यहम् ॥ १०८ ॥ इत्युक्त्वा लक्ष्मणोऽधिज्यं कृत्वा धनुरनादयत् । तन्नादाचात्रसन्म्लेच्छाः सिंहनादादिव द्विपाः॥१०९ ॥ असह्यश्थापनादोऽपि शरमोक्षोऽस्ति दूरतः । इत्थं विमृश्य स म्लेच्छराजो राममुपाययौ ॥ ११०॥ विमुक्तशस्त्रो दीनास्यः स्यन्दनादवतीर्य सः । रामभद्रं नमश्चके क्रुधा सौमित्रिणेक्षितः ।। १११॥ सोऽवोचद्देव कौशाम्म्यां पुर्यां वैश्वानरो द्विजः । सावित्री नाम तत्पनी रुद्रदेवोऽस्मि तत्सुतः ॥ ११२॥ आजन्म क्रूरकर्मत्वात्तस्करः पारदारिकः । न तत्किमपि कर्मास्ति यत्पापो नाचराम्यहम् ।। ११३॥ अथैकदा खात्रमुख प्राप्तोऽहं राजपुरुपैः । शूलां समारोपयितुं नीतच नृपशासनात् ॥ ११४ ॥ उपशूलं च दीनोऽहमुपैशूनमिव च्छगः । दृष्टः श्रावकवाणिजा दत्वा दण्डं च मोचितः ॥ ११५॥ मा कापीचौरिकां भूय इत्युदीर्य महात्मना । विसृष्टो वणिजा तेन तं देशं त्यक्तवानहम् ॥ ११६ ॥ १ काकः । २ कठोरम् । ३ तीक्ष्णैः । ४ परखीरतः । ५ प्राणिवधस्थानसमीपम् । ६ मजः । mamam A ·ते गच्छन्त. क्रमात्मापुररण्यमपरं महत् । कजलश्यामजलदः कालश्च समुपाययौ ॥ १३२ ॥ वर्षत्यब्दे च काकुत्स्थस्तस्थौ वटतरोरधः । वर्षाकालं वटेऽत्रैव नयाम इति चावदत् ॥ १३३॥ आकर्ण्य तद्वचो भीतस्तन्न्यग्रोधाधिदैवतम् । इभकर्णाभिधो यक्षो गोकर्ण स्वप्रभुं ययौ ॥ १३४ ॥ तं प्रणम्येत्यभाषिष्ट स्वामिन्नुद्वासितस्ततः। कैश्चिदुःसहतेजोभिर्निजावासावटादहम् ॥ १३५ ॥ तत्कुरुष्व परित्राणमत्राणस्य मम प्रभो । ते हि स्थास्यन्ति सकलां प्रावृपं मद्रुमे ॥ १३६ ॥ गोकर्णोऽप्यवधि ज्ञात्वा चख्याविति विचक्षणः। अर्ध्यावेतौ गृहायातावष्टमी रामशाङ्गिणौ ॥ १३७॥ इत्युक्त्वा निशि तत्रत्य नवयोजनविस्तृताम् । द्वादशयोजनायामां धनधान्यादिपूरिताम् ॥ १३८॥ उत्तुङ्गवप्रप्रासादां भाण्डपूर्णापणावलिम् । पुरी रामपुरी नामाकृत रामाय सोऽमरः ॥१३९ ॥ ॥ युग्मम् ॥ प्रातर्मङ्गलशब्देन प्रबुद्धो राम ऐक्षत । तं वीणाधारिणं यक्षं महर्द्धिनगरी च ताम् ॥ १४०॥ सोऽवोचद्विस्मितं रामं स्वामी त्वमतिथिश्च मे । गोकर्णों नाम यक्षोऽहमकापं त्वत्कृते पुरीम् ॥ १४१॥ मया सपरिवारेण सेव्यमानो दिवानिशम् । इह तिष्ठ सुखं स्वामिन् यथकालं यथारुचि ॥ १४२ ॥ इति तेनार्थितो रामो यक्षपुम्मिनिपेवितः । अवतस्थे सुखं तत्र सीतासौमित्रिसंयुतः ॥ १४३ ॥ इतश्च विप्रः कपिलः समिदादिकृतेऽन्यदा। भ्रमंस्तस्मिन्महारण्ये पशुपाणिः समाययौ ॥ १४४ ॥ स ददर्श पुरीं तां च दध्यौ चेतसि विस्मयात् । मायेयमिन्द्रजालं वा गान्धर्षमयमा पुरम् ॥ १४५ ॥ १ तटस्याधिदैवतं देवता ।

·SEARS प्रातःस्मरणीय-पूज्यपाद-परमोपकारिमदीयगुरुवर्यानार्यदेवेभ्यः श्रीचन्द्रसागरसरिवर्येभ्यः पुनः पुनः सूचना-प्रेरणादिसामग्री लब्ध्वेदं ग्रन्थराम्पादनकार्य शुसरलरीत्या परिपूर्ण कृत्वा, रामग्र-ग्रन्थ-सम्पादन-परि. समाप्तियशोभाग्गुरुवर्योपकारं स्मृत्वा चेति मदीयपूज्यपादगुरुवयं प्रति राप्तम-पर्वगन्थप्रकाशनसमर्पणं सादर- बहुमानपुरस्सरं समर्प यत्किशिदनृणी भवाम्यहगिति । प्रान्ते संस्कार-वैराग्यवर्धकसागग्रीसंभाररामोपेताऽस्मिन्सप्तमपर्वमहाग्रन्थे प्रमादादिदोपतः यत्किश्चित्स्व- लनादिसम्भवस्थानानि वर्तन्ते, सद्विशोध्य स्वाध्यायकाले सम्यक विवेकवुद्धिमन्तः चतुर्विधसाश्रमणश्रमणी- श्रमणोपासक-श्रमणोपासिकाः अस्य महाग्रन्थस्य पठन-पाठन- श्रवण-चिन्तन--परिशीलन- परिभावनानुप्रेक्ष. णादिलाभपरम्परामाप्ति प्राप्नुवन्तु इति हार्दिकमहेच्छापूर्वकं आशास्यते. तदनन्तरं किश्चित् प्रास्ताविका- लेखनमिति समाप्यते चेति शुभम् ॥ भारतहिन्दिसच-साम्राज्यवर्तिमहाराष्ट्रदेशस्थ- जिल्ला धुलियान्तरवर्तिश्रीशीरपुरनगरे.श्रीजैन- श्वे० मू० उपाश्रयः- वि० संवत् २०१७--आपाढ-सु. पश्चमी भौमवासरे, ता. १८-७-६१ लि० पूज्यपादानां मद्गुरुवर्याणां श्रीचन्द्रसागर सूरीश्वराणां चरणारविन्दचश्चरीकगुनि श्रीअभ्युदयराागरेण ॥

·S ततः स विप्रो द्रविणैः कृतार्थीकृत्य भूरिभिः। राघवेण विसृष्टः सन् स्वग्राममगमत् पुनः ॥ १६१ ॥ प्रबुद्धो बामणः सो पि दत्वा दानं यथारुचि । नन्दावतंससरीणामन्तिके व्रतमग्रहीत् ॥ १६२ ॥ अथ प्रावृष्यतीतायां यियासु प्रेय राघवम् । गोकर्णयक्षो विनयादेवमूचे कृताभलिः ॥ १६३ ॥ यद्यतो यास्यसि स्वामिंस्तत्प्रसीद क्षमस्व मे । यद्भक्तिस्खलितं किञ्चिन्मनागप्यभवत्त्वयि ॥ १६४ ॥ तवानुरूपां कः पूजां कर्तुमीशो महाभुज । इत्युक्त्वादत्त रामाय हारं नाम्ना स्वयम्प्रभम् ॥ १६५ ॥ सौमित्रये च ताडके दिव्यरत्नविनिर्मिते । चूडामणि च सीतायै वीणां चेप्सितनादिनीम् ॥ १६६॥ रामोऽनुमान्य तं यक्षं प्रतस्थे स्वेच्छया ततः । तां पुरीमुपसंजते सोऽपि यक्षः स्वयं कृताम् ॥ १६७ ॥ ते कामन्तः प्रतिदिनं जानकीरामलक्ष्मणाः । त्यक्त्वारण्यानि विजयपुरं सन्ध्याक्षणे ययुः ।। १६८॥ तस्मिथ बहिस्याने मरुद्दिशि महीयसः । तले न्यग्रोधवृक्षस्य तेऽवात्सुर्वेश्मसन्निभे ॥ १६९ ॥ पुरे च तस्मिन्नभवद्राजा नाम्ना महीधरः । इन्द्राणी नाम तत्पत्नी वनमालेति तत्सुता ॥ १७० ॥ चनमाला च बाल्येऽपि सौमित्रेर्गुणसम्पदम् । रूपं चाकर्ण्य तं मुक्त्वा नान्यं वरमियेष सा ॥ १७१ ॥ तदा प्रबजितं श्रुत्वा नृप दशरथं तथा । निर्गतौ रामसौमित्री विषण्णोऽभून्महीधरः ॥ १७२ ॥ अदत्त चन्द्रनगरे वृपम मापजन्मने । नाना सुरेन्द्ररूपाय वनमाला महीधरः ॥ १७३ ।। वनमालापि तच्छत्वा मरणे कृतनिश्चया । तस्यां निश्येकिका दैवात्तदुद्यानमुपाययौ ॥ १७४ ॥ प्रविश्य तत्रायतनेपूजयद्वनदेवताम् । जन्मान्तरेऽपि सौमित्रिः पतिर्मेऽस्त्वित्युवाच च ॥ १७५ ॥ १ वृषभनृपस्य पुनाय ।

·स सम्मेते वन्दितुं चैत्यान्युदितो मुदितोऽपि च । प्रचेलतुः पथि भ्रान्तौ पल्ली तां च समेयतुः ॥ २८१ ॥ पूर्ववैराद्वसुभूतिजीयो म्लेच्छो निरीक्ष्य तौ । हन्तुं दधावे म्लेच्छाधिपतिना च न्यपिध्यत ॥ २८२ ॥ म्लेन्छेशः प्राग्भवे सोऽभून्मृगो व्याधाच मोचितः । मुदितोदितजीवाभ्यां कर्पकाभ्यां च तद्भवे ॥ २८३ ॥ तेन म्लेच्छाधिपेनातस्त्रातौ सम्मेतमेत्य च । तौ चैत्यानि ववन्दाते विजड़ाते चिराय च ॥ २८४ ॥ विधायानशनं मृत्वा महाशुक्र सुरोत्तमौ । तौ सुन्दरसुकेशाख्यावजायेतां महर्द्धिकौ ॥ २८५ ॥ भ्रान्त्वा भवं वसुभूतिजीवो म्लेच्छः कथञ्चन । अवाप मानुषं जन्म तत्र सोऽभूच तापसः ॥ २८६ ॥ स विपद्य समुत्पेदे ज्योतिष्केषु सुरेषु तु । धूमकेतुर्नाम देवो मिथ्यादृष्टिर्दुराशयः ॥ २८७ ॥ उदितमुदितजीवौ शुक्राच्च्युत्वात्र भारते । महापुरेऽरिष्टपुरे प्रियम्वदमहीपतेः ॥ २८८ ॥ पद्मावत्यां सधर्मिण्यामजायेतामुभौ सुतौ । विश्रुतौ नामतो रत्नरथचित्ररथाविति ॥ २८९ ॥ धूमकेतुरपि च्युत्वा पल्यां तस्यैव भूपतेः । बभूव कनकाभायां नाम्ना सूनुरनुद्वरः ॥ २९० ॥ अभूत्समत्सरो रत्नरथे चित्ररथे च सः । तस्योपरि न मात्सर्य बिभराञ्चक्रतुस्तु तौ ॥ २९१ ॥ न्यस्य रत्नरथे राज्य यौवराज्यं द्वयोः पुनः । प्रियम्वदः पइदिनानि प्रायं कृत्वा सुरोऽभवत् ।। २९२ ॥ राज्यं पालयतो रत्नरथस्यैको नृपो ददौ । श्रीप्रभा नाम कन्यां स्वां याचमानेऽप्यनुद्वरे ।। २९३ ॥ ऋद्धोऽथानुद्वरो रत्नरथस्योरींमलुण्टयत् । पातयित्वा रणे रत्नरथेन जगृहे च सः ॥ २९४ ॥ विडम्ब्य बहुधा रत्नरथन मुमुचेऽथ सः । तापसोऽभूच्च स्त्रीसङ्गान्मोघीचक्रे निजं तपः ॥ २९५ ॥ १ अनशनम् । २ विफलीचक्रे ।

·सप्तमपर्वणि विषयानुक्रमणिका । or ५९ विपयः पृष्ठम् १ राक्षसवंशवानरवंशोत्पत्तिः रावणजन्म च २ रावणादिधातत्रयेण विद्यासाधनाप्राप्तिश्च ३ रावणस्यामरसुन्दरेण सह युद्धम् १० ४ रावणस्य वैश्रवणेन सह युद्धम् ११ ५ रावणस्य यमेन सह युद्धम् १२ ६ गवणस्य वालिना सह युद्धम् विमान १३ स्खलनं वालिनः केवलशान च ७ रावणरय सदस्रांशुना सह युधम् दिग्याना च १७ ८ नारदकृतयशवर्णने शिष्यत्रयकथावर्णनं च ९ रावणस्य इन्द्रेण सह युद्धम् १० पवनाअनयोरधिकार २९ ११ हनुमजन्माधिकारः १२ जनकदशरथयोरुत्पत्तिः ४० १३ दशरथे कैकेय्यै घरदानदानम् ४६ १४ रामादीनां भ्रातृणां जन्म ४६ १५ सीताभामण्डलोत्पत्तिः ४८ PRESE655 विषयः पृष्ठम् १६ सीतायाः स्वयंवर ५१ १७ दशरथस्य वैराग्यः, पूर्वभववर्णनाधिकारश्च ५३ १८ जानकीरामलक्ष्मणानां वनवास: ५५ १९ वज्रकर्णसिहोदरयोः प्रसङ्गः २० कल्याणमालावारिखिलयोरधिकार: ६१ २१ फपिलब्रामणाधिकारः, रामपुर्या वर्षाकालापगमनम् २२ वनमालाधिकारः, अतिवीर्याधिकारश्च २३ कुलभूषणदेशभूपणमुन्योरधिकारः ६७ २४ दण्डकारण्यजटायुस्कन्दकाचार्याधिकारस ६९ २५ शम्बुकस्य शिरश्छेदः ७२ २६ रावणेन सीताहरणम् २७ रामलक्ष्मणाभ्यां सीताया अन्वेषणम् ७५ २८ सीताबोधनार्थ रावणप्रयासः ७९ २९ सीताऽऽनयनार्थ रामादिभिहनुमत्प्रेषणम् ८२ ३० हनुमतः सीताया मिलनम् RREERESERVE ·तदादि दण्डकारण्यमिदं दारणमुद्धसम् । दण्डकस्याभिधानेन बभूव भुवि विश्रुतम् ॥ ३७० ॥ दण्डकोऽपि भवे भ्रान्त्वा दुःखखानिपु योनिपु । गन्धाख्योऽयमभूत् पक्षी महारोगी स्वकर्मभिः ॥ ३७१ ॥ अस्यास्मदर्शनाजातिस्मरणं समजायत । अस्मत्स्पशैपिधीलब्ध्या रोगाश्च क्षयमासदन ।। ३७२ ॥ तच्छ्रुत्वा मुदितः पक्षी भूयोऽपि मुनिपादयोः । पपात धर्म चाश्रौषीच्छ्रावकत्वं च शिश्रिये ॥ ३७३ ॥ जीवघातपलाहाररात्रिभोजनकर्मणाम् । प्रत्याख्यानं ददौ तस्येप्सितं ज्ञात्वा महामुनिः ॥ ३७४ ॥ इत्यूचे च मुनी रामं साधर्मिक इहैष वः । साधर्मिके च वात्सल्यमुक्तं श्रेयस्करं जिनः ॥ ३७५ ॥ बन्धुन एप परम इत्युक्त्वा राघवेण तौ। वन्दितौ नमसोत्पत्य मुनी जग्मतुरन्यतः ॥ ३७६ ।। तं दिव्यं स्थमारुहा जानकीरामलक्ष्मणाः । विजहः क्रीडयान्यत्र सहचारिजटायवः ।। ३७७॥ इतः पाताललङ्कायां खरचन्द्रणखात्मजौ । शम्बूकसुन्दनामानावभूतां नवयौवनौ ॥ ३७८ ॥ पितृभ्यां वार्यमाणोऽपि दण्डकारण्यमन्यदा । शम्बूकः सूर्यहासासिसाधनार्थमुपेयिवान् ॥ ३७९ ॥ सोऽथ क्रौञ्चरवातीरे स्थित्वान्तवंशगह्वरम् । वारयिष्यति मां यस्तं हनिष्यामीत्यवोचत ॥ ३८० ।। एकानभुग्विशुद्धात्मा ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । अधोमुखो वटशाखानिवद्धचरणद्वयः ॥ ३८१ ॥ विद्यां जपितुमारेभे सूर्यहासासिसाधिनीम् । सप्ताहानद्वादशाब्द्या या सिद्धिमुपगच्छति ।। ३८२ ।। एवं च तस्थुपस्तस्य वर्गुलीस्थानकस्पृशः । वर्षाणि द्वादशातीयुश्चत्वारि दिवसानि च ।। ३८३ ॥ से कामः सूर्थहासः प्रेत्याकारतिरोहितः । स्फूर्जपरिमलो व्योम्ना तत्रागाद्वशगहरे ॥ ३८ ॥ १ पलं मांसम् । २ पक्षिणः । ३ सहचारी जटायुर्येषां ते। ४ वल्गुलोऽधोमुखस्थायी पक्षी तस्य स्थानमाश्रितः । ५ कोशच्छन्नः । *Rato ·विषयः ३१ लङ्कायामपि हनुमता पराक्रमप्रदर्शनम् , प्रत्यागमनन्ध ८८ ३२ रामादीनां युद्धार्थ लङ्कायामागमनम् ३३ रामरावणरौन्ययोर्युद्धम् ३४ रावणस्य शक्तिनाशार्थ विशल्यागमनम् ९९ ३५ रावणस्य मुत्युश्च १०२ ३६ रामादीनां लढायां भ्रमणम् १०३ ३७ रामादीनां अयोध्यायामागमनम् १०५ ३८ भरतभूवनालङ्कारयोः प्रसंगः १०७ ३९ मधुशत्रुघ्नयोयुद्धादिवर्णनम् १०८ ४० सीताया गर्भधारणं शीलकलवापत्तिश्च ४१ रामकृतसीतात्यागप्रसङ्ग विषयः ४२ लवणाकुशयोन्म, विवाहदिग्विजयादयः ११५ ४३ लवणाङ्कुशयो. पितृभ्यां सह युद्धम् ११८ ४४ सीतायाः कलकनिवारणायानो झम्पापातः १२० ४५ रामादीनां सर्वेषां पूर्वभववर्णनम् १२३ ४६ रामलक्ष्मणस्नेहयो परीक्षा ૨૨૭ ४७ लक्ष्मणस्य मृत्यु रामस्य चोन्माद: १२७ ४८ रामस्य संयमग्रहणम् , केवलप्राप्तिश्च १२९ ४९ सीतेन्द्रेण लक्ष्मणादिजीवानां प्रबोधनम् १३१ ५० श्रीनमिनाथचरित्रम् १३३ ५१ श्रीहरिषेणतक्रिचरित्रम् १३७ ५२ श्री जयचकिचरित्रम् १३९ ·7 प कन्यारूपं विकृत्याथ नागकन्यासहोदरम् । सा मन्मथार्ता काकुत्स्थमुपतस्थे सवेपथुः ॥ ३९९ ॥ वमापे रामभद्रस्तां भद्रे कुत इहागमः । दारुणे दण्डकारण्ये कृतान्तैकनिकेतने ॥४०॥ साप्युचेऽवन्तिराजस्य कन्याहं भवनोपरि। सुप्ता हृतास्मि केनापि खेचरेण क्षपान्तरे ॥ ४०१॥ इहारण्ये समायातो दृष्टः सोन्येन केनचित् । विद्याधरकुमारेण जगदे चेति सांसिना ॥ ४०२ ॥ सीरत्नमपहृत्येदं चिल्लो हारलतामिन । क गमिष्यसि रे पाप मृत्युस्तेऽहमुपस्थितः॥४०३ ॥ इत्युक्तः सोऽत्र मां मुक्त्वा तेनाजि सुचिरं व्यधात् । उभावपि विपेदाते मत्तौ वनगजाविव ॥ ४०४ ॥ एकाकिनी कान्दिशीका भ्राम्यन्त्यहमितस्ततः । प्राप्ता त्वां पुण्ययोगेन च्छायागुमिव जङ्गले ॥ ४०५ ॥ तन्मां परिणय स्वामिन् कुमारी कुलसम्भवाम् । महत्सु जायते जातु न वृथा प्रार्थनार्थिनाम् ॥ ४०६॥ ध्रुवं मायावनी काचिन्नटवद्वपधारिणी। कूटनाटकमुत्पाद्यागाद्वञ्चयितुमत्र नः॥ ४०७ ॥ चिन्तयन्ताविति चिरं बुद्धिसंवादिनी मुखम् । अन्योऽन्यमीक्षाश्चक्राते स्मेराक्षौ रामलक्ष्मणौ ॥ ४०८ ॥ ॥ युग्मम् ।। अथ रामः स्मितज्योत्स्नापूरस्तबकिताधरः । तामित्यूचे सभार्योऽहममार्य भज लक्ष्मणम् ॥ ४०९ ॥ तयार्थितस्तथैवैत्य लक्ष्मणोऽप्येवमब्रवीद् । आर्य गता त्वमायैव तदलं वार्तयानया ॥४१०॥ सा याश्चाखण्डनात् पुत्रवधाच रुपिताधिकम् । आख्यद्गत्वा खरादीनां तत्कृतं तनयक्षयम् ॥ ४११॥ विद्याधरसहस्रेस्ते चतुर्दशभिरावृताः । ततोऽभ्येयुरुपद्रोतुं रामं शैलमिव द्विपाः ॥ ४१२ ॥ १ कामार्ता । रात्रिमध्ये । ३ खड्गसहितेन । ४ पक्षिविशेषः । ५ युद्धम् । ६ प्रफुल्लनेत्रौ । RSS- ORMeer -ॐॐ ·S Ema- ॥ श्री॥ त्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित्रे सप्तमपर्वणि। ॥ अथ प्रथमः सर्गः॥ अथ श्रीसुव्रतस्वामिजिनेन्द्रस्याअनद्युतेः । हरिवंशमृगांकस्य तीर्थे संजातजन्मनः॥१॥ बलदेवस्य पद्मस्य विष्णोर्नारायणस्य च । प्रतिविष्णो रावणस्य चरितं परिकीर्त्यते ॥२॥ भरतेन रक्षोद्वीपे लंकायां धनवाहनः । आसीद्रक्षोवंशकंदो विहरत्यजितेऽहति ॥ ३॥ स महारक्षसे राज्यं सुधीर्दत्वा स्वसूनवे । अजितस्वामिपादान्ते परिव्रज्य ययौ शिवम् ॥ ४॥ महारक्षा अपि चिरं राज्यं भुक्त्वा स्वनंदने । देवरक्षसि संस्थाप्य प्रव्रज्य च शिवं ययौ ॥५॥ रक्षोद्वीपाधिपेष्वेवमसंख्येपु गतेपु तु । श्रेयांसतीर्थेऽभूत्कीर्तिधवलो राक्षसेश्वरः ॥ ६ ॥ तदा च वैताढ्यगिरौ पुरे मेघपुराभिधे । विद्याधरनरेन्द्रोऽभूदतीन्द्रो नाम विश्रुतः ॥ ७ ॥ श्रीमत्यां तस्य कान्तायां श्रीकंठो नाम नंदनः। देवीति नाम्ना दुहिता चाभूदेवीव रूपतः ॥ ८॥ विद्याधरेन्द्रस्तां पुष्पोत्तरो रत्नपुरेश्वरः । सूनोः पद्मोत्तरस्याथें ययाचे चारुलोचनाम् ॥ ९॥ गुणिने श्रीमतेऽप्यस्मै तामतीन्द्रो ददौ न हि । ददौ कीर्तिधवलाय किंतु दैवनियोगतः ॥१०॥ १ अञ्जनस्येव धुतिः कान्तिर्यस्य तस्य । २ हरिवशे चंद्रसमानस्य । FILMS IANE RS ·SHREE स्वयं दुःख्यपि तदुःखं छेत्तुं रामोऽभ्युपागमत् । स्वकार्यादधिको यत्नः परकायें महीयसाम् ॥१०२ ॥ सीताहरणवृत्तान्तं विराधेनावबोधितः। रामं विज्ञापयामास सुग्रीवोऽथ कृतालिः ॥१०३॥ त्रायमाणस्य ते विश्वं तथा द्योतयतो रवेः। न कापि कारणापेक्षा देव वच्मि तथाप्यदः ॥ १०४॥ त्वत्प्रसादात्क्षतारिः सन् ससैन्योऽपि तवानुगः । आनेष्यामि प्रवृत्तिं च सीताया नचिरादहम् ॥ १०५॥ ससुग्रीवः प्रतस्थे च किष्किन्धां पति राघवः । विराधमनुगच्छन्तं सम्बोध्य विससर्ज च ॥ १०६॥ रामभद्रेऽथ किष्किन्धापुरद्वारमधिष्ठिते । सुग्रीवो विटसुग्रीवमाह्वास्त रणकर्मणे ॥१०७॥ निनदन् विटसुग्रीवोऽप्यागादाह्वानमात्रतः । रणाय नालसाः शूरा भोजनाय द्विजा इव ॥ १०८ ॥ दुधरैश्चरणन्यासैः कम्पयन्तौ वसुन्धराम् । तावुभावप्ययुध्येतां मताविव वनद्विपो ॥१०९ ॥ रामः सरूपौ तौ दष्ट्वा कोऽस्मदीयः परथ कः । इति संशयतस्तस्थावुदासीन इव क्षणम् ॥ ११० ॥ भवत्वेवं तावदिति विमृशन् रघुपुङ्गवः । वनावर्ताभिधधनुष्टकारमकरोत्ततः ॥ १११॥ धनुष्टङ्कारतस्तस्मात् सा साहसगतेः क्षणात् । रूपान्तरकरी विद्या हरिणीय पलायत ॥ ११२॥ विमोद्य मायया सर्व परदार रिरंससे। पापारोपय रे चापमिति रामस्ततर्ज तम् ॥११३ ॥ एकेनापीपुणा प्राणांस्तस्याहापीद्रघूद्वहः । न द्वितीया चपेटा हि हरेहरिणमारणे ॥ ११४ ॥ विराधमिव सुग्रीवं रामो राज्ये न्यवेशयत् । सुग्रीवोऽपि स्वलोकेन प्राग्वदेवानमस्यत ॥ ११५ ॥ त्रयोदश निजाः कन्या दातुमत्यन्तसुन्दरीः । रामभद्रमयाचिष्ट प्राचलिर्वानरेश्वरः ॥ ११६ ॥ १ रन्तुमिच्छसि । CIS-56n R - ·ISROREGRESS तां कीर्तिधवलोढां तु श्रुत्वा पुष्पोत्तरो नृपः। वैरायते स्मातीन्द्रेण श्रीकंठेन च मानदः ॥ ११ ॥ श्रीकंठेनैकदा मेरोनिवृत्तेन व्युदैक्ष्यत । पुष्पोत्तरस्य दुहिता पद्मा पझेव रूपतः॥ १२ ॥ मनोभवविकाराब्धिसमुल्लासनदुर्दिनम् । अन्योऽन्यमनुरागोऽभून्सधः श्रीकंठपअयोः ॥ १३ ॥ तिष्ठते स्म कुमारी सा श्रीकंठायोन्मुखाम्बुजा । स्वयंवरस्रजमिव क्षिपन्ती स्निग्धया दृशा ॥ १४ ॥ विज्ञाय तदभिप्रायं श्रीकंठस्तां स्मरातुरः। आदाय व्योममार्गेण गन्तुं प्रववृते द्रुतम् ॥ १५ ॥ पां हरति कोऽपीति पूर्वन्ति स्म चेटिकाः। पुप्पोत्तरोऽपि सन्नह्यान्वधावत् संबलो बली ॥ १६ ॥ श्री ठोऽपि द्रुतं कीर्तिधवलं शरणं ययौ । पद्माहरणवृत्तान्तं कथयामास चाखिलम् ॥ १७ ॥ पुष्पोत्तरोऽपि तत्राशु प्राप सैन्यै निरन्तरैः। आंशाः प्रच्छादयन्नद्भिर्युगान्त इव सागरः ॥ १८ ॥ दूतेन कीर्तिधवलः पुष्पोत्तरमभाषत । अविमृष्य प्रयासोऽयं मुधा कः साम्परायिकः ॥ १९ ॥ कन्या झवश्यं दातव्या कस्मैचन तया यदि। स्वयं वृतोऽसौ श्रीकंठस्तदासौ नापराध्यति ॥ २०॥ न तद्वो युज्यते योद्धं बुदा स्वदुहितुर्मनः । कर्तुं वधूवरोद्वाहकृत्यमेव तु साम्प्रतम् ।। २१ ॥ दूतीमुखेन पापि तदैवेति व्यजिज्ञपत् । वृतो मया स्वयमयं हृताहं नामुना पुनः ॥ २२॥ इति पुष्पोत्तरः श्रुत्वा शांतकोपोऽभवत् क्षणात् । प्रायो विचारचञ्चूनां कोपः सुप्रशमः खलु ॥ २३ ॥ श्रीकंठपद्मयोस्तत्रैवोत्सवेन महीयसा । कृत्वा विवाहं प्रययौ निजं पुष्पोत्तरः पुरम् ॥ २४ ॥ १ कामविकार एव सागरस्तस्य समुल्लासने दुर्दिनम् , अनुरागविशेषणम् । २ सैन्यसहितः। ३ दिशः । ४ युद्धसंबंधी प्रयासो यत्नः । ५ युक्तम् । ६ विचारचतुराणाम् । Se 370632384053803 LORER REAKNE SEX ·एषा मन्दोदरी नाम दशाननमहिष्यहम् । पत्स्ये त्वयि दासीत्वं भजस्व दशकन्धरम् ॥ १३२॥ सीते त्वमेव धन्यासि यां सिंसेविषतेऽनिशम् । विश्वसेव्याधिकमलः पतिर्मम महाबलः ॥ १३३ ॥ अद्यापि तव रामेण भूचरेण तपस्विना । पत्तिमात्रेण किं पत्या प्राप्यते चेद्दशाननः ॥ १३४ ॥ रुषा बभाषे सीतवं क सिंहः क च जम्बुकः । क सुपर्णः क वा काकः क रामः क्व च ते पतिः ॥१३५ ॥ दम्पतित्वमहो युक्तं तव तस्य च पाप्मनः । रिंसुरेकोऽन्यस्त्रीपु दूतीभवति चापरा ॥ १३६ ॥ द्रष्टुमप्युचिता नासि किमु सम्भाषितुं हले। स्थानादितो गच्छ गच्छ त्यज दृष्टिपथं मम ॥ १३७॥ रावणोऽपि तदा तत्राजगाम निजगाद च । कुपितासि कुतः सीते दासी मन्दोदरी तव ॥ १३८ ॥ दासस्ते स्वयमप्यस्मि प्रसादं कुरु देवि मे । जानकि त्वं जनममुं प्रीणासि न दृशापि किम् ॥ १३९ ।। सीता पराङ्मुखीभूयेत्यभापत महासती । कृतान्तदृष्टया दृष्टोऽसि हरन्मां रामगेहिनीम् ॥ १४० ॥ धिगाशां ते हताशस्याप्रार्थितप्रार्थकस्य रे। जीविष्यसि कियद्रामे सानुजे द्विपदन्तके ॥ १४१ ॥ तयेत्याक्रुश्यमानोऽपि भूयो भूयो दशाननः । तथैवोवाच धिगहो कामावस्था बलीयसी ॥१४२ ॥ अत्रान्तरे विपन्मनां सीतां द्रष्टुमिवाक्षमः । निममज निधिर्धाम्नां पश्चिम लवणाम्बुधौ ॥ १४३ ॥ प्रावर्तत निशा घोरा घोखुद्धिश्च रावणः । सीतायै क्रोधकामान्ध उपसर्गान् प्रचक्रमे ॥ १४४ ॥ घूत्कारिणो महाधूकाः फेत्कुर्वाणाश्च फेरवः । वृका विचित्रं क्रन्दन्त ओतयोऽन्योऽन्ययोधिनः ॥ १४५॥ पुच्छाच्छोटकृतो व्याघ्राः फूत्कुर्वाणाः फणाभृतः । पिशाचप्रेतवेतालभूताश्चाकृष्टकत्रिकाः ॥ १४६ ॥ १ प्राप्स्यामि । २ सेवितुमिति । ३ की कर्तरी । ARMY RESORTS ·5 136788 श्रीकंठं कीर्तिधवलोऽब्रवीदत्रैव तिष्ठ यत् । वैताढ्यशैले युष्माकं भूयांसो विद्विपोऽधुना ॥२५॥ अस्यैव राक्षसद्वीपस्यादूरेण मरुद्दिशि । विद्यते वानरद्वीपो योजनत्रिशतीमितः ॥ २६ ॥ अन्येऽपि पर्वरकूलसिंहलप्रमुखाः सखे । द्वीपा मदीयास्तिष्ठन्ति भ्रष्टस्वःखंडसन्निभाः॥२७॥ तेषामेकत्र कुत्रापि राजधानी निधाय भोः। सुखमारस्वाविदूरत्वादवियुक्तो मया समम् ॥ २८॥ न यद्यपि द्विपद्भथस्ते भयमस्ति मनागपि । तथाप्यस्मद्विप्रयोगभयान्नो गन्तुमर्हसि ॥ २९ ॥ सस्नेहमिति तेनोक्तस्तद्वियोगातिकातरः । श्रीकंठो वानरद्वीपनिवासं प्रत्यपद्यत ॥ ३० ॥ कृत्वाधिवानरद्वीपं विष्किन्धाद्रौ महापुरीम् । विष्किन्धां नाम तद्राज्ये तं कीर्तिधवलो न्यधात् ॥ ३१ ॥ अद्राक्षीद्धाम्यतस्तत्र महादेहान् फलाशिनः । भूयसो वानरान् रम्याञ्छ्रीकंठपृथिवीपतिः ॥३२॥ तेषाममारिमाधोण्य सोऽन्नपानाधदापयत् । सच्चक्रुस्तानथान्येऽपि यथा राजा तथा प्रजाः ॥३३॥ चक्रश्चित्रे च लेप्ये च ध्वजछत्रादिलक्ष्मसु । विद्याधरा बानरांस्ते तदा प्रभृति कौतुकात् ॥ ३४ ॥ वानरद्वीपराज्येन वानरैर्लक्ष्मभिस्तथा । वानरा इति कीर्त्यन्ते तत्स्था विद्याधरा अपि ॥ ३५ ॥ श्रीकंठम्य सुतो जज्ञे वज्रकंठोऽभिधानतः। सोत्कंठो रणलीलासु सर्वत्राकुंठविक्रम ॥ ३६ ॥ नन्दीश्वरेऽथ श्रीकंठो यात्रायै शाश्वतार्हताम् । अमरान् गच्छतोऽद्राक्षीदास्थानीमास्थितो निजाम् ॥ ३७॥ वाजीव ग्रामपद्रस्थो वाजिनां मार्गयायिनाम् । तेषां दिविपदां सोऽथान्पचालीद्भक्तिसंयुतः ॥ ३८ ॥ विमानं गच्छतस्तस्य स्खलितं मानुषोत्तरे। तरंगिणीवेग इव भार्गपर्तिनि पते ॥ ३९ ॥ १ पतितस्वर्गखंडसदृशाः २ । सुखं तिष्ठ । ३ लक्ष्म चिन्हम् । ४ सभामंडपम् ।

·RSS 5 भरतस्य ममाप्येवमुत्पन्नः प्रत्ययः प्रभो । आ प्रत्यूषादानयत विशल्यास्नानवारि तत् ॥ २८२ ॥ त्वर्यतां त्वर्यतां तस्मात्प्रत्यूषे किं करिष्यथ । पर्यस्ते शकटे हन्त किं कुर्वीत गणाधिपः ॥ २८३ ॥ भामण्डलं हनूमन्तमगदं च रघूद्वहः । आदिशत्प्रतिभरतं विशल्यास्नानवारिणे ॥ २८४ ॥ प्रययुस्ते विमानेनायोध्यां पवनरंहसा । प्रासादाङ्के च ददृशुः शयानं भरतं नृपम् ॥ २८५ ॥ भरतस्य प्रबोधाय ते गीतं चक्रुरम्बरे । राजकार्येऽपि राजान उत्थाप्यन्ते ह्युपायतः ॥ २८६ ॥ विबुध्य भरतेनापि दृष्टः पृष्टः पुरो नमन् । ऊचे भाण्डलः कार्य नाप्तस्याप्ते प्ररोचना ॥ २८७ ॥ सेत्स्यत्येतन्मया तत्रेयुषेति भरतस्ततः । तद्विमानाधिरूढोऽगात् पुरं कौतुकमङ्गलम् ॥ २८८ ॥ भरतेन द्रोणघनो विशल्यामथ याचितः । सहोद्वाह्य स्त्रीसहस्रसहितां तामदत्त च ॥ ॥२८९ ॥ भामण्डलोऽप्ययोध्यायां मुक्त्वा भरतमुत्सुकः। आययौ सपरीवारो विशल्यासंयुतस्ततः ॥ २९० ॥ ज्वलद्दीपविमानस्थो भीतैः सूर्योदयभ्रमात् । क्षणं दृष्टो निजैः सोऽधाद्विशल्यामुपलक्ष्मणम् ॥ २९१ ॥ तया च पाणिना स्पृष्टालक्ष्मणात्तत्क्षणादपि । निर्जगाम महाशक्तिर्यष्टिनेव महोरगी ॥ २९२ ॥ समुत्पतन्ती सा शक्तिः समुत्पत्य हनूमता। प्रसभं जगृहे श्येनविहगेनेव वर्तिका ॥ २९३ ॥ साप्यूचे देवतारूपा न मे दोषोऽस्ति कश्चन । प्रदत्ता धरणेनास्मै प्रज्ञप्तिभगिनी ह्यहम् ॥ २९४ ॥ विशल्याप्राग्भवतपस्तेजः सोढुमनीश्वरी । एषा यास्यामि मां मुश्च प्रैष्यभावादनागसम् ॥ २९५ ॥ १ प्रस्तावना रोचकवाक्य वा। २ सह लक्ष्मणेनेत्यध्याहारः "स" "ह" इति पृथक् पदं वा तन हेति स्फुटार्थेऽव्ययम् । ३ किङ्करभावात् । RROREAw..

·प्राग्जन्मनि मया तेपे तपोऽल्पं खलु तेन मे। नंदीश्वराहयात्रायां नापूर्यत मनोरथः ॥४०॥ इति निर्वेदमापन्नः प्राबाजीत्सद्य एव सः। तपस्तीव्रतरं तप्त्वा सिद्धिक्षेत्रमियाय च ॥४१॥ श्रीकंठतो वज्रकंठादिष्वतीतेष्वनेकशः । मुनिसुव्रततीर्थेऽभूद्धनोदधिरथो नृपः ॥ ४२ ॥ लंकापुर्यामपि तदा समभूद्राक्षसेश्वरः । तडित्केश इति नाम्ना जज्ञे स्नेहस्तयोरपि ॥ ४३ ॥ अपरेधुस्तडित्केशः सान्तःपुरवधूजनः । ययौ क्रीडितुमुद्याने वरे नन्दननामनि ॥ ४४ ॥ क्रीडासक्ते तडित्केशे कोऽप्युत्तीर्य कपिर्दुमात् । श्रीचन्द्रायास्तन्महिण्या विलिलेख नखैः कुचौ ॥ ४५॥ रोषोछ्वसितकेशस्तं तडित्केशः प्लवंगमम् । जघानकेन बाणेनासह्यो हि स्त्रीपराभवः ॥ ४६॥ बाणप्रहारविधुरः किंचिद्गत्वा प्लवंगमः । एकस्य प्रतिमास्थस्य साधोरग्रे पपात सः ॥४७॥ सोऽदात्तस्मै नमस्कारं परलोकाध्वशंवलम् । मृत्वा च तत्प्रभावेणाब्धिकुमारो बभूव सः ॥४८॥ प्राग्जन्म सोऽवधेत्विाभ्येत्यावंदिष्ट तं मुनिम् । वंदनीयः सतां साधुर्युपकारी विशेषतः ॥ ४९ ॥ अन्यानपि तडित्केशभटैस्तत्र प्लवंगमान् । हन्यमानान् स ऐक्षिष्ट सद्यः कोपेन चाज्वलत् ॥५०॥ महाप्लवंगरूपाणि विकृत्यानेकशश्च सः । वर्षस्तरुशिलाजालैरुपदुद्राव राक्षसान् ॥५१॥ ज्ञात्वा दिव्यप्रयोगं तं तडित्केशस्तमुच्चकैः। आनहॊवाच कोऽसीति किमुपदे॒वसीति च ॥ ५२ ॥ ततः सोऽब्धिकुमारोऽपि शान्तकोपस्तदर्चया। स्ववधं च नमस्कारप्रभावं च शशंस तम् ॥ ५३॥ लंकेशस्तेन देवेन सहैवोपेत्य तं मुनिम् । इत्यपृच्छत्प्रभो वैरहेतुः कः कपिना मम ॥ ५४ ॥ १ शंवलं-पाथेयम् । २ उपद्वं करोषि ।

·नत्वा रामाग्रतस्तस्थुः कम्पमाना द्रुपत्रवत् । न तु विज्ञपयामाम राजतेजो हि दुस्सहम् ॥ २७८ ॥ तानूचे रामभद्रोऽपि भो भोः पुरमहत्तराः । अभयं वो ब्रुवाणानामेकान्तहितवादिनाम् ॥ २७९ ॥ तेष्वाद्यः सर्वसंविच्या विजयाख्यो महत्तरः । इति विज्ञपयामास सावष्टम्भः प्रभोगिरा ॥ २८० ॥ स्वामिन्नवश्यविज्ञप्यं यदि विज्ञप्यते न हि । पश्चितः स्यात्तदा स्वामी विज्ञप्तं चातिदुःश्रवम् ॥ २८१ ॥ देव देव्यां प्रवादोऽस्ति घटते दुर्घटोऽपि हि । युक्त्या हि यद्धटामेति श्रद्धेयं तन्मनीपिणा ॥ २८२ ॥ तथाहि जानकी हत्वा रावणेन रिंसुना । एकैन निन्चे तद्वेश्मन्यवात्सीच चिरं प्रभो ॥ २८३ ॥ सीता रक्ता विरक्ता वा संविच्या वा प्रेसह्य वा । सीलोलेन दशास्येन नूनं स्याद्भोगदूपिता ॥ २८४ ॥ लोकोऽपि प्रवदत्येवं प्रवदामो वयं तथा । युक्तियुक्तं प्रवादं तन्मा सहस्व रघूद्वह ॥ २८५ ॥ आजन्मोपार्जितां कीर्ति निजं कुलमिवामलाम् । प्रवादसहनेन त्वं मा देव मलिनीकृथाः ॥ २८६ ॥ कलङ्कस्पातिथीभूतां सीतां निश्चित्य राघवः । सद्योऽभूदुःखतूप्णीका प्रायः प्रेमातिदुस्त्यजम् ॥ २८७ ॥ धैर्यमालम्व्य काकुत्स्थस्तानुवाच महत्तरान् । साधु व्यज्ञपि युष्माभिर्न भक्ताः काप्युपेक्षकाः ॥ २८८ ॥ न स्त्रीमात्रकृते जातु सहिष्येऽहमिहायशः । इति पनः प्रतिज्ञाय विससर्ज महत्तरान् ॥ २८९ ॥ निशायामथ काकुत्स्थः प्रच्छन्नः सदनादहिः । निरगादिति चाोपीजनवादं पदे पदे ॥ २९० ॥ रावणेनापनीतेयं तद्गृहे च चिरं स्थिता । सीतानीता च रामेण सतीति च स मन्यते ॥ २९१ ॥ सीतारक्तेन तेनेयं नोपभुक्ता कथं भवेत् । नौदोऽपि व्यमृशद्रामो न रक्तो दोपमीक्षते ॥ २९२ ॥ १ वृक्षपर्णवत् । २ सवित्तिबुद्धिः । ३ बलात्कारेण । ४ अद एतद् Aram- ·आचख्यौ मुनिरप्येवं श्रावस्त्यां मंत्रिनन्दनः । दत्तो नाम पुराभूस्त्वं काश्यामेप तु लुब्धकः ॥५५॥ त्वमुपातपरिव्रज्योऽन्येधुर्वाराणसीमगाः । दृष्टोऽनेनापशकुनमित्याहत्य निपातितः ॥ ५६ ॥ माहेन्द्रकल्पे देवोऽभूश्युत्वा चेगिहाभवः । भ्रांत्वा नरकमेपोऽभूत्कपिस्तद्वैरकारणम् ॥ ५७ ॥ वन्दित्वा तं महासाधुमसागान्योपकारिणम् । अनुज्ञाप्य च लंकेश सोऽथ देवरितरोदधे ॥ ५८॥ तदाकर्ण तडित्केशः सुकेशे तनये निजम् । राज्यं न्यरय प्रवद्राज वबाज' च परं पदम् ॥ ५९॥ किष्किंधाराज्यमाधाय पुत्र किकिधिनामनि । दीक्षां घनोदधिरथोऽप्यादागेयाय निव॒तिम् ॥ ६ ॥ इतथ पैतान्यगिरौ नगरे स्थनू पुरे । अभूत्तदानीमशनिवेगो विद्याधरेश्वरः ॥ ६१ ॥ तस्यापि सूनुर्विजयसिंह इत्यभवजयी । विद्युद्वेगो द्वितीयस्तु तद्दोदंडाविवापरौ ॥ ६२ ॥ गिरी तत्रैव चादित्यपुरे मन्दिरमाल्यभूत् । विद्याधरनृपस्तस्य श्रीमालेति च कन्यका ॥ ६३ ॥ तस्याः स्वयंवरे तेनाहूता विद्याधरेश्वराः । ज्योतीपीवाधिविगानमधिमंचमुपाविशन् ॥ ६४ ॥ कथ्यमानान्' प्रतीहार्या तान् विद्याधरपुंगवान् । पस्पर्श दृष्या श्रीमाला कुल्या वृक्षानिवाम्भसा ॥६५॥ अन्यविद्याधरान् सर्वानतिक्रम्य क्रमेण सा। गत्वावतस्थे किष्किंधौ जाह्नवीव पयोनिधौ ॥ ६६ ॥ तस्य कंठे निचिक्षेप श्रीमाला वरमालिकाम् । भविष्यदोलता लेपरात्यकारमिवानघम् ॥ ६७॥ उच्चैर्विजयसिंहोऽथ सिंहवत्मियसाहसः। भृकुटीभीपणमुखः रारोपमिदमभ्यधाद् ॥ ६८ ॥ निर्वासिताः पुराप्येते सदा दुर्नयकारिणः । वैतादयराजधानीतः सुराज्यादिव देस्यवः ॥ ६९ ॥ १ विमानेषु । २ मंचेषु । ३ क्षुद्रनदी । ४ निष्कासिताः । ५ चौरा ।

·दुनिमित्तेष्वशकुनेष्वपि सीता स्थस्थिता । जगाम दूरमध्यानमार्जचादविशक्षिता ॥ ३०८ ।। गङ्गासागरमुत्तीर्यारण्ये सिंहेनिनादके । गत्वा कृतान्तवदनस्तस्थौ किश्चिद्विचिन्तयन् ॥ ३०९ ॥ साधु म्लानमुखं तं च प्रेक्ष्य सीताब्रवीदिति । कथमित्थं स्थितोऽसि त्वं सशोक इव दुर्मनाः ॥ ३१० ॥ कृतान्तः कथमप्यूचे दुर्वचं वच्म्यहं कथम् । दुष्करं कृतवांश्चैतत् ग्रेध्यभावेन दूपितः ॥ ३११ ॥ राक्षसावाससंवासापवादाल्लोकजन्मनः । भीतेन देवि रामेण त्याजितासि वनेऽनघे ॥ ३१२ ।। अपवादे चराख्याते रामं त्वत्यजनोद्यतम् । न्यपेधीलक्ष्मणो लोकं प्रति क्रोधारुणेक्षणः ॥ ३१३॥ सिद्धाज्ञया निषिद्धश्च रामेण स रुदन ययौ । अहं च प्रेपितोऽमुष्मिन् कार्ये पापोऽस्मि देवि हा ।। ३१४॥ अमुमिश्वापदाकीर्णे मृत्योरेकनिकेतने । जीविष्यसि मया त्यक्ता स्वप्रभावेण केवलम् ॥ ३१५ ॥ तच्छ्रुत्वा स्यन्दनात् सीता मूर्छिता न्यपतझुवि । मृतेति बुद्धया सेनानीः पापम्मन्यो रुरोद सः ।। ३१६ ॥ सीतापि बनवातेन कथञ्चित् प्राप चेतनाम् । भूयो भूयोऽप्यमूर्च्छच चेतनामाससाद च ॥ ३१७ ।। महत्यामथ वेलायां सुस्थीभूयेत्युवाच सा । इतोऽयोध्या कियदूरे रामस्तिष्ठति कुत्र वा ॥ ३१८ ॥ सेनानीरभ्यधारेऽयोध्या किं पृच्छयानया । उग्राज्ञस्य च रामस्य पर्याप्तं देवि वार्तया ॥ ३१९ ।। इति श्रुत्वापि सा रामभक्ता भूयोऽप्यभाषत । भद्र मद्वाचिकमिदं शंसे रामस्य सर्वथा ॥ ३२० ।। यदि निर्यादभीतस्त्वं परीक्षां नाकृथाः कथम् । शङ्कास्थाने हि सर्वोऽपि दिव्यादि लभते जनः ॥ ३२१॥ १ सिंहानां निनादो यस्मिस्तस्मिन् । २ किङ्करत्वेन । ३ प्रश्न । ४ मत्सन्देशम् । ५ पञ्चदिव्यानां मध्ये किमपि दिव्य करोति येन सत्यासत्ये परीक्ष्येते प्रति भावः । LOSSARYANA हूँ ·RS तत्केनामी इहानीता दूर्नीताः कुलपशिनाः । तदद्यापुनरावृत्यै निहन्म्येतात् पनिव ॥ ७० ॥ इत्युदीर्य महावीर्यः स उत्थाय यमोपमः । चचाल किष्किंधिनृपवधायायुधमुक्षिपन् ॥ ७१ ॥ किष्किंधितः सुकेशाद्या अन्ये विजयसिंहतः। रणायोत्तस्थिरे विद्याधराः पौरुपदुर्धराः ॥ ७२ ॥ दन्तादन्तिप्रवृत्चेभैरुत्स्फुलिंगीकृतांबरः । कुन्ताकुन्तिमिलत्सादी शराशरिमिलद्रथी ॥ ७३ ॥ खगखङ्गयोपतत्पत्तिरमृर्वपंकिलभूतलः । रणस्ततः प्रववृते कल्पान्त इव दारुणः ॥ ७४ ॥ ॥ युग्मम् ॥ चिरं युद्धाथ बाणेन किष्किन्ध्यवरजोऽन्धकः । शिरो विजयसिंहस्यापातयत् फलवत्तरोः ॥ ७५ ॥ सुश्च विजयसिंहगृह्या विद्याधरेश्वराः । निर्नाथानां कुतः शौर्य हतं सैन्यं घनायकम् ॥ ७६ ॥ श्रीमालां समुपादाय जयश्रियमिवांगिनीम् । ययावुत्पत्य किष्किन्धिः किष्किन्धां सपरिच्छदः ॥ ७७ ॥ श्रुत्वा पुत्रवधोदन्तमकाण्डाशनिपातवत् । वेगेनाशनिवेगोऽगादधिकिष्किन्धिपर्वतम् ॥ ७८ ॥ किष्किन्धा नगरी सैन्यैः स चावेष्टदनेकशः । महाद्वीपस्थली द्वीपवतीपूर इवाम्बुभिः ॥ ७९ ॥ गुहाया इव पंचाँस्यौ योध्धुकामौ सहान्धको । वीरौ सुकेशकिष्किन्धी किष्किन्धाया निरीयतुः ॥ ८० ॥ ततः सर्वाभिसारेणाशनिवेगोऽत्यमर्पणः । योद्धं प्रववृते वीरस्तृणवद्गणयन् परान् ॥ ८१॥ १ कुलाधमाः । २ दन्तादन्तियुद्धे प्रवृत्तर्गजैः। ३ सादी अश्ववारः । ४ शोणितेन पंकिलं भूतलं यस्मिन् स । ५ अवरजोऽनुजभ्राता। ६ नदीपूरः । ७ सिंहौ । ८ निर्जग्मुः।

·xxx श्रुत्वैवं सह तेनैव सेनान्या खेचरैश्च तैः। रामोऽगाद्वयोमयानेन तत्रारण्येऽतिदारुणे ॥ २९ ।। प्रतिस्थलं प्रतिजलं प्रतिशैलं प्रतिद्रुमम् । रामो गवेषयामास ददर्श न तु जानकीम् ॥३०॥ मन्ये व्याघेण सिंहेन श्वापदेनापरेण वा । सीता जेग्धेति सुचिरं दध्यौ रामोऽतिदुःखितः । ३१ ॥ सीताप्राप्तौ विमुक्ताशो निवृत्य स्वपुरीं ययौ । पौरः सीतागुणग्राहं निन्धमानो मुहुर्मुहुः ॥ ३२॥ प्रेतकार्य च सीतायाः पद्मोऽकार्षीदुदश्रुदृक् । पश्यन् सीतामयमिव सर्व शून्यमिवाथ वा ॥ ३३ ॥ सैका हृदि दृशोरग्रे तस्थौ रामस्य वाचि च । क्वापि तिष्ठति सीतेति तथापि न विवेद सः ॥३४॥ इतश्च तत्र वैदेही सुपुवे युग्मिनौ सुतौ । नामतोऽनङ्गलवणं मदनाङ्कुशमप्यथ ॥ ३५ ॥ वनजङ्घस्तयोश्चक्रे जन्मनाममहोत्सवौ । स्वपुत्रलाभादधिकं मोदमानो महामनाः ॥३६॥ धात्रीजनाल्यमानौ लीलादुर्ललितावुभौ । क्रमेण ववृधाते तावश्विनाविव भूचरौ ॥ ३७॥ कलाग्रहणयोग्यौ तावजायेतां महाभुजौ । कलभाविव शिक्षाहौँ नरेन्द्रनयनोत्सवौ ॥ ३८ ॥ तदा च नाम्ना सिद्धार्थोऽणुव्रती सिद्धपुत्रकः । विद्याबलसिंपन्नः कलागमविचक्षणः ॥ ३९ ॥ त्रिसन्ध्यमपि मेर्वद्रौ चैत्ययात्रासु चळमैः । आकाशगामी भिक्षार्थ चैदेहीगृहमाययौ ॥४०॥ ॥ युग्मम् ॥ वैदेह्या भक्तपानाद्यैः श्रद्धया स तु भोजितः । तथा सुखविहारं च तया पृष्टस्तदावदत् ॥४१॥ १ भक्षिता । २ सीताया गुणान् गृहीत्वा । ३ जन्मनो नाम्नश्च महोत्सवौ। ४ लीलया चपलौ । ५ कलास्वागमेषु शास्त्रेपु च विचक्षणः । ६ गमनैः । SRIRIK ·ततो विजयसिंहेभसिंहस्याजिमुखेऽच्छिदत् । शिरो-न्धकस्य रोपान्धोऽशनिवेगो महाभुजः ॥ ८२ ॥ ततो वानरसैन्यानि सदैत्यानि दिशो दिशम् । पवनास्फालिताम्भोदपटलानीव दुद्रुवुः ॥ ८३ ॥ सान्तःपुरपरीवारौ लंकाकिष्किन्धनायकौ । पाताललंकां ययतुः काप्युपायोऽपसर्पणम् ॥ ८४ ॥ निहत्य सुतहन्तारमाराधरमिव द्विपः। प्रशान्तकोपः समभूद्रथनू पुरपार्थिवः ॥ ८५ ॥ मुदितो वैरिनिर्घातानिर्घातं नाम खेचरम् । स राजस्थापनाचार्यों लंकाराज्ये न्यवेशयत् ॥८६॥ ततो निवृत्य पैताढये स्वपुरे स्थनू पुरे । अमरेन्द्रोऽमरावत्यामिवागादशनिनृपः ॥ ८७ ॥ अन्येधुर्जातसंवेगोऽशनिवेगनृपः स्वयम् । सहस्रारे सुते राज्यं न्यस्य दीक्षामुपाददे ॥ ८८॥ पुया पाताललंकायां सुकेशस्यापि सूनवः । इन्द्राण्यामभवन् माली सुमाली माल्यवानपि ॥ ८९ ॥ श्रीमालायां च किष्किन्धेद्वौ बभूवतुरात्मजौ । नानादित्यरजा रुक्षरजाश्चेति महाभुजौ ॥ ९०॥ अपरेधुश्च किष्किन्धिः सुमेरौ शाश्वतार्हताम् । यात्रां कृत्वा निवृत्तः सन्नपश्यन्मधुपर्वतम् ॥ ९१॥ किफिन्धेविष्वगुद्याने तत्र मेराविवापरे । मनोरमे मनो रतुं विशश्रामाधिकाधिकम् ॥ ९२ ॥ निधाय किष्किन्धपुरं तस्योपरि पराक्रमी । न्यवासीत् सपरीवारः कैलास इव यक्षराट् ॥ ९३ ॥ पुत्रास्तेऽपि सुकेशस्य राज्यं श्रुत्वारिभिट्टतम् । क्रुधा त्रयोऽमय इव जज्वलुर्वीर्यशालिनः ॥ ९४ ॥ ते समागत्य लंकायां निर्घात खेचरं रणे । न्यगृह्णन्मृत्यवे हि स्याद्वीरवर चिरादपि ॥९५ ॥ ततश्च पुयाँ लंकायां राजा माली तदाभवत् । किष्किन्धायां तु किष्किन्धिगिरादित्यरजा नृपः ॥९६॥ १ विजयसिंह एव गजस्तस्मिन् सिंहसदृशस्यान्धकस्य।२ मधुपर्वतोपरि।३ वीरै साकम् । ४ किष्किधिवचनेन ।

·R- YLOSE इतश्च तो क्षणेनापि दोष्मन्तौ लवणाङ्कुशौ । रामसैन्यं दुधुवतुः क्षयोद्धान्तोब्धिदुधरौ ॥ ११७ ॥ यत्र यत्र भ्रमतुस्तौ वने सिंहाविवोद्धतौ । स्थी सादी निपादी वा न तत्रास्थाद्धृतायुद्धः ॥ ११८ ॥ हतविद्रुतमेवं च रामसैन्यं विधाय तौ। केनाप्यस्स्वलितौ रामं सौमित्रिं चेयतुर्युधि ॥ ११९ ॥ सौ प्रेक्ष्य रामसौमित्री एवमन्योऽन्यमूचतुः । कावप्येतावभिरामौ कुमारौ विद्विषौ च नः ॥ १२० ॥ निसर्गात् स्निह्यति मनो बलाद्रुह्यति किं त्विदम् ' उद्यच्छावः किमाश्लेष्टुमेतौ योधयितुं नु वा ॥ १२१॥ इति व्याहारिणं रामं रथस्थं लवणो रथी । लक्ष्मणं चाङ्कुशोऽवोचत् सौष्ठवप्रश्रयान्वितम् ॥ १२२ ॥ जैत्रं जगदजय्यस्य रावणस्यापि दोष्मतः। दिष्टयाद्राक्षं वीरयुद्धश्रद्धालुस्त्वामहं चिरात् ॥ १२३ ॥ नापूर्यंत रणश्रद्धा रावणेनापि ते ध्रुवम् । एप तां पूरयिण्यामि त्वं च मे पूरयिष्यसि ॥ १२४ ॥ इत्युक्ते रामसौमित्री द्वौ तौ च लवणाकुशौ । आस्फालयामासतुः स्वं स्वं धनुर्धानभीषणम् ॥ १२५ ।। कृतान्तसारथी रामस्यन्दनं वज्रजवराट् । अनगलवणरथमभ्यढौकयतां मिथः ॥ १२६ ।। रथं विराधः सौमित्ररंकुशस्य पुनः पृथुः । अन्योऽन्यमभ्यमित्रीणं चक्राते वरसारथी ।। १२७ ॥ चतुरं भ्रमयामासुस्तेऽग्रसारथयो स्थान् । प्रजहूर्विविधं ते च चत्वारो द्वन्द्वयोधिनः ।। १२८ ॥ विज्ञातज्ञातिसम्बन्धौ सापेक्षौ लवणाङ्कुशौ । युयुधाते निरपेक्षौ त्वज्ञानाद्रामलक्ष्मणौ ॥ १२९ ॥ विविधैरायुधैर्युवा युद्धान्तेच्छू रघूद्वहः । ऊचे कृतान्तवदनं रथं प्रत्यरि वाहय ॥ १३० ॥ कृतान्तोऽपि वभाषेऽदः खेदं प्राप्ता ह्यमी हयाः। सर्वाङ्गं विशिखर्विद्धाः प्रतियोधेन तेऽमुना ॥ १३१ ॥ १ क्षये प्रलयकाल उद्घान्तसमुद्रवदुर्धरौ । २ आदौ हतं पश्चाद्विद्रुतम् । ३ अमित्रस्येमम् । RRER SILE ·इतच वैतादयगिरौ नगरे स्थन पुरे। राहसारनरेन्द्ररयाशनिवेगांगजन्मनः ॥ ९७ ॥ भार्यायाचित्रसुन्दर्या गर्ने कथित्सुरोत्तमः । प्रन्युत्यावातरत्सद्यो दृष्टे गुस्वानमंगले ॥ ९८ ॥ युग्मम् ॥ काले च दोहदस्तस्याः शक्रसंभोगलक्षणः । दुप्पूरो दुर्वचशाभूदेहदौर्बल्यकारणम् ॥ ९९ ॥ निबंधेन तु सा पृष्टा कथंचिदपि दोहदम् । कथयासास तं पत्ये लजावनमदानना ॥ १० ॥ सहसारः सहस्राक्षरूपं निर्माय विधया । तया शक इति ज्ञातः पूरयामास दोहदम् ॥ १०१॥ अरात सगये सूनुमनूनभुजविक्रमम् । इन्द्र' इत्युक्तनामानमिन्द्रसंभोगदोहदात् ॥ १०२ ॥ संप्राप्तयौवनायास्मै विवादोर्यिशालिने । ददौ राज्यं राहसारः स्वयं धर्मरतोऽभवत् ॥ १०३॥ स सर्वान् साधयागारा विद्याधरनरेश्वरान् । इन्द्रंमन्यच समभूदिन्द्रदोहदजन्मतः ॥ १०४ ॥ दिक्पालांचतुरचक्रे सप्तानीकान्यनीकपान् । तिराः परिपदो बज्रमसभैरावणं द्विपम् ॥ १०५॥ रंभादिका वारवधूमंत्रिणं च बृहस्पतिम् । नैगमेपिसमाख्यं च पत्त्यनीकस्य नायकम् ॥ १०६ ॥ ॥ युग्मम् ॥ एवं विद्याधरैरिन्द्रपरिवाराभिधाधरैः । इन्द्रोऽहमेवेति धिया सोऽखंड राज्यमन्वशात् ॥ १०७ ॥ माकरध्वजिरादित्यकीर्तिकुक्षिरामुद्भवः । तत्राभूत्सोमदिक्पाल: प्राच्यां ज्योति पुरेश्वरः ॥१०८ ॥ वरुणामेघरथयोः पुत्रः पश्चिमदिपतिः । बभूव वरुणो विद्याधरो मेघपुरेश्वरः ॥१०९ ॥ १ अशनिवेगपुत्रस्य । २ आग्रहेण । ३ इन्द्ररूपम् । ४ सप्त सेन्यानि सप्त सेनापतींश्च । ५ नेगमेषिणा तुल्याभिधा यस्य तम् । ६ मकरध्वजस्य पुत्रः । * - ----- ५.* 555 ·ततो रामाज्ञयोत्थाय पुण्डरीकपुरे स्वयम् । गत्वा नत्वा च वैदेहीमित्युवाच कपीश्वरः ॥ १७६ ॥ त्वत्कृते प्रेषि रामेण विमानं देवि पुष्पकम् । इदानीमिदमध्यास्स्व रामोपान्तमुपेहि च ॥ १७७ ।। साप्यूचेऽद्यापि मेऽरण्यत्यागदुःखं न शाम्यति । ततः कथं यामि रामं भूयो दुःखान्तरप्रदम् ॥ १७८ ॥ नत्वा भूयोऽपि सोऽवोचमा कुपस्तव शुद्वये । समं पौरनृपः सर्वैर्मचारूढोऽस्ति राघवः ॥ १७९ ॥ तेनेत्यूक्ते पूर्वमपि जानकी शुद्धिकाक्षिणी । आरोह विमानं तदयोध्यायां जगाम च ॥ १८० ॥ माहेन्द्रोदयमुद्यानं समुपेत्योत्ततार सा । दत्तार्या लक्ष्मणेनैत्य नमश्चक्रे नृपैरपि ॥ १८१ ॥ अग्रे निषद्य सौमित्रिनृपः सममदोऽवदत् । निजां पुरी निज वेश्म प्रवेशादेवि पावय ।। १८२ ॥ सीताप्यूचे प्राप्तशुद्धिः प्रवेक्ष्यामि पुरीमिमाम् । गह च नान्यथा वत्सापवादो जातु शाम्यति ।। १८३॥ इति सीताप्रतिज्ञां तेऽशंसन् रामाय भूभुजः। रामोऽप्युपेत्य वैदेहीमित्युचे न्यायनिष्ठुरम् ।। १८४ ॥ भोगा न चेद्दशास्येन तस्थुष्या अपि तद्गृहे । समदं सर्वलोकानां तद्दिव्यं कुरु शुद्धये ॥ १८५ ॥ स्मित्वा सीताप्युवाचैव विज्ञस्त्वत्तोऽपरो न हि । अज्ञात्वा यो हि मे दोपं त्यागं कुर्या महावने ॥ १८६ ॥ दण्डमादौ विधायाद्य कुरुषे मत्परीक्षणम् । विचक्षणोऽसि काकुत्स्थ सजा तत्रापि नन्वहम् ॥ १८७ ॥ ऊचे विलक्षो रामोऽपि जाने दोपस्तवास्ति न । जनोत्पादितदोपस्योत्तारणायेदमुच्यते ॥ १८८॥ जगाद जानकी दिव्यपञ्चकं स्वीकृतं मया। विशामि वह्नौ वलिते भक्षयाम्यथ तण्डुलान् ॥ १८९ ।। १ रामसन्निधौ । २ रावणगृहे तस्थुष्या वसन्त्यास्तव रावणेन सम भोगा न चेत्स्युरिति सम्बन्धः। ३ मन्त्रितांस्तण्डलानिति तात्पर्यम् । PLESHRESKRICK62-55- SE ·तनयः सरकनकावल्योरुत्तरदिक्पतिः । कुबेर इति विख्यातोऽभूत् कांचनपुरेश्वरः ॥११॥ कालाग्निश्रीप्रभासूनुः किफिन्धनगराधिपः । अभूदपाच्यां दिक्पालो यम इत्यभिधानतः ॥ १११ ॥ विद्याधरेन्द्रमिन्द्रं तमिन्द्रोऽहमिति मानिनम् । गन्धेभोऽन्यमिभमिव न सेहे मालिभूपतिः ॥ ११२॥ भ्रातृभिश्च मंत्रिभिश्च मित्रैश्चातुलविक्रमैः। स चचालेन्द्रयुद्धाय नान्यो मंत्रो हि दोष्मताम् ॥ ११३ ॥ सिंह द्विपाश्वमहिपवराहपभादिभिः । यानः प्रचेलुः खेऽन्येऽपि रक्षोवीराः सवानराः ॥ ११४ ।। रिष्टाः खराः फेवश्च सारसाथ ववाशिरे । दक्षिणस्था अपि फले तेषां वामत्वधारिणः ॥११५॥ अन्यान्यप्यशकुनानि दुनिमित्तानि चाभवन् । माली सुमालिनावारि प्रयाणाच्च सुमेधसा ॥ ११६ ॥ अवज्ञाय वचस्तस्य माली दोषलगर्वितः । जगाम वैताम्य गिराविन्द्रमाह्वास्त चर्चाजये ॥ ११७ ॥ इन्द्रोऽप्यरावणारूढः पाणिनोल्लालयन् पविम् । सेनानाथै नगमेपिप्रमुखैः परिवारितः ॥ ११८॥ सोमाद्यैलोकपालेश्च विविधायुधधारिभिः । विद्याधरभटैश्वान्यै रणक्षेत्रमुपाययौ ॥ ११९ ॥ इन्द्रराक्षससैन्यानां संफेटोभूत् परस्परम् । तडिन्निभास्त्रभीष्माणामभोदानामिवाम्बरे ॥१२०॥ निपेतुः स्यन्दनाः कापि शिखराणीव भूभृताम् । पलायन्त गजाः कापि वातोद्भूता इवांचुदाः ॥१२१॥ पेतुर्भटानां मूर्धानो राहुशंकाप्रदाः क्वचित् । कृत् कपादाः क्याप्यश्वाश्चेलुः सन्दानिता इव ॥ १२२ ॥ अमर्यादिन्द्रसैन्येन मालिसैन्यमभज्यत । बलवानपि किं कुर्यात् प्राप्तः केशरिणा करी ॥ १२३ ॥ १ आकाशे । २ गर्दभा. । ३ शृगालाः । ४ शब्द चक्रु.। ५ न्यषेधि । ६ युद्धाय । ७ छिन्न एका पादो येपां ते । ८ वद्धाः ।

·त्वं च मुश्च परिव्रज्यां रामस्य महिपी भव । त्वदादेशात्तस्य पल्यो भविष्यामोऽधुना वयम् ॥ २२३ ॥ अमूर्विद्याधरवधूस्तदुद्बह रघुबह । प्राग्वत्सह त्वया रंस्ये तां सहस्वावमाननाम् ॥ २२४ ॥ इति ब्रुवाणे सीतेन्द्रे वैक्रिय्यः खेचास्त्रियः। सङ्गीतं विविधं चक्रुः स्मरोजीवनभेषजम् ॥ २२५ ॥ सीतेन्द्रवचनैस्तैश्च तेन सङ्गीतकेन च । वसन्तेन च नाक्षुभ्यद्रामभद्रमहामुनिः ॥ २२६ ॥ माघस्य शुक्लद्वादश्यां तदा यामेऽन्तिमे निशि । उदपद्यत रामः केवलज्ञानमुज्वलम् ॥ २२७ ॥ रामस्य केवलज्ञानमहिमान सभक्तिकः । सीतेन्द्रो नाकिनोऽन्ये च विदधुर्विधिपूर्वकम् ॥ २२८ ॥ दिव्यस्वर्णाम्युजासीनो दिव्यचामराजितः । दिव्यातपत्रवान्नामो विदधे धर्मदेशनाम् ॥ २२९ ॥ देशनान्ते क्षमयित्वा सीतेन्द्रेण प्रणम्य च । सौमित्रिरावणगति पृष्टो रामपिरभ्यधात् ॥ २३० ।। अधुना नरके तुर्ये सशम्बूको दशाननः । लक्ष्मणचास्ति गतयः कर्माधीना हि देहिनाम् ॥ २३१ ॥ नरकायुश्चानुभूय तौ दशाननलक्ष्मणौ । नगर्यां विजयावत्यां प्राग्विदेहविभूषणे ॥ २३२ ॥ सुनन्दरोहिणीपुत्रौ जिनदाससुदर्शनौ । भविष्यतोऽहंद्धर्म च सततं पालयिष्यतः ॥ २३३ ।। ॥ युग्मम् ॥ ततो विपद्य सौधर्मे त्रिदशौ तौ भविष्यतः । च्युत्वा च विजयापुर्यां श्रावको भाविनौ पुनः ॥ २३४ ॥ ततोऽपि मृत्वा पुरुषौ हरिवर्षे भविष्यतः । तौ चावसानमासाद्य देवलोकं गमिष्यतः ॥ २३५ ॥ च्युत्वा च विजयापुर्यों जयकान्तजयप्रभौ। कुमारवार्तराइलक्ष्म्योस्तौ कुमारौ भविष्यतः ॥ २३६ ॥ १ विक्रिपया समुत्पन्नाः। 06320 RA ·kosteusties Hะวันวิ STORIES अथ रक्षःपतिर्माली सुमालिप्रमुखैर्वृतः । सयूथ इव वन्येभः ससंरंभोऽभ्यधावत ॥ १२४ ॥ गदामुद्गरनाराचैः करकैरिव वारिद । उपद्रावेन्द्रचमू स वीर्यद्रविणेश्वरः ॥ १२५ ॥ सलोकपाल सानीकः सानीकपतिरुचकैः । इन्द्रो प्यरावणारूढो बुढौके रणकर्मणे ॥ १२६ ॥ स इन्द्रो मालिना लोकपालप्रभृतयः पुनः । सुमालिप्रमुखैः साध योद्भुमारेभिरे भटाः ॥ १२७ ॥ तेषां चिरमभूद्यद्धं प्राणसंशयकृन्मिथः । जयाभिप्रायिणां प्रायः प्राणा हि तृणसनिभाः ॥ १२८ ॥ इन्द्रो द्रागथ निर्दभरणो दंभोलिनावधीत् । विद्युतेवांबुदो गोधां मालिनं वीर्यमालिनम् ॥ १२९ ॥ हते मालिनि चित्रेस राक्षसा वानराश्च ते । सुमात्यधिष्ठिताश्चेयुकां पातालवर्तिनीम् ॥ १३०॥ विश्रवःसनवे सद्यः कौशिकाकुक्षिजन्मने । लंकां वैश्रमणायादादिन्द्रः स्वं च पुरं ययौ ॥ १३१ ॥ पुर्या पाताललंकायां तिष्ठतश्च सुमालिनः। प्रीतिमत्यां सर्मिण्यां जज्ञे रत्नश्रवा सुतः ॥ १३२ ॥ सप्राप्तयौवनो रत्नश्रवा रग्यमथान्यदा । जगाम कुसुमोद्यानं विद्यासाधनहेतवे ॥ १३३ ॥ तत्रैकत्र रहास्थाने सो क्षमालाधरो जपन् । नासाग्रन्यस्तदृक् तस्थावालेगित इव स्थिरः ॥ १३४ ॥ इत्थं च तस्थुषे तस्मै कापि तस्थौ समीपतः । विद्याधर्यनवद्यांगी कुमारी पितृशासनात् ॥ १३५॥ तदानीं च महाविद्या नाम्ना मानवसुन्दरी । अस्मि सिद्धा तवेत्युन्चै रत्नश्रवसमभ्यधात् ॥ १३६ ॥ रत्नश्रवाः सिद्धविद्यो जपमालां मुमोच च । ददर्श च पुरस्थां तां विद्याधरकुमारिकाम् ॥ १३७ ॥ इंहागा हेतुना केन कस्य वा कासि वेति च । रत्नश्रवा बभापे तां साप्येवं प्रत्यभाषत ॥ १३८॥ १ वज्रेण । २ चित्रित इव । ३ आगतासि । 6575654 ·युवाभ्यां तत्कृतं पूर्व येने नरकं गतौ । पूर्ववैरं किमयापि दृष्टोदकं न मुञ्चितम् ॥ २५२ ॥ तावप्येवं निषिध्येन्द्रः सौमित्रे रावणस्य च । रामकेव लिनाख्यातगाचख्यौ बोधहेतवे ॥ २५३ ॥ तावष्यथ बभाषाते साध्बकापीः कृपानिधे । भवच्छभोपदेशेन जाता नो दुःखविस्मृतिः ॥ २५४ ॥ प्राग्जन्मोपार्जितैस्तैस्तैः अ॒रैः कर्मभिरर्पितः । दीर्थों नौ नरकावासस्तदुःखं कोऽपनेष्यति ॥ २५५ ॥ इत्युक्त्या करुणापूर्णः सीतेन्द्रः प्रत्यवोचत । नेष्यामि सुरलोके त्रीनपि वो नरकादितः ॥ २५६ ॥ इत्युक्त्वा पाणिनोद्दधे स तांस्त्रीनपि ते पुनः । विशीर्य कणशः पेतुः पाणेः पारदवत्क्षणात् ॥ २५७ ॥ भूयोऽपि मिलिताङ्गास्तानुद्दः स यथा यथा । पुनरेव पतन्ति स्म पूर्ववत्ते तथा तथा ॥ २५८ ॥ ततः सीतेन्द्रमूचुस्ते भवत्यधिकमेव नः । दुःखमुध्रियमाणानां तन्मुश्चास्मान् दिवं व्रज ॥ २५९ ॥ तान्मुक्त्वेयाय सीतेन्द्रो राम नत्वा ततोऽगमत् । शाश्वताहत्तीर्थयात्राकृते नन्दीश्वरादिषु ॥ २६० ॥ गच्छन्नयो देवकुरुपदेशे निरीक्ष्य भामण्डलराजजीवम् । प्राक्रस्नेहयोगात् प्रतिवोध्य सम्यग् निजं स सीतेन्द्र इयाय कल्पम् ॥ २६१ ॥ उत्पन्ने सति केवले स शरदां पञ्चाधिकां विंशति, मेदिन्यां भविकान् प्रबोध्य भगवाञ्च्छ्रीरामभट्टारकः । आयुश्च व्यतिलक्ष्य पञ्चदश चान्दानां सहस्रान् कृती। शैलेशी प्रतिपय शाश्वतसुखानन्दं प्रपेदे पदम् ॥२६२॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते त्रिप्रिशलाकापुरुपचरिते महाकाव्ये सप्तमे पर्वणि रामनिर्वाणगमनो नाम दशम सर्गः समाप्त । १ दृष्ट उदर्कः परिणामो यस्य तत् । * २२ CRE ·RS अनेककौतुकागारे पुरे कौतुकमंगले । विद्याधरपतियोमचिन्दुर्नामास्ति विश्रुतः ॥ १३९ ॥ तस्यास्ति ज्यायसी पुत्री कौशिका नाम में स्वसा। ऊढा यक्षपुरेशेन राजा विश्रवसा तु सा ॥ १४०॥ तस्या वैश्रमणो नाम बभूव तनयो नयी । राज्यं करोति लंकायां योऽधुना शक्रशासनात् ॥ १४१ ॥ अहं तु कैकसी नाम कौशिकायाः कनीयसी। नैमित्तिकगिरा पित्रा दत्ता तुभ्यमिहागमम् ॥ १४२ ॥ आहूतबन्धूस्तत्रैवोपयेमे तां सुमालिसः । पुष्पांतकं पुरं न्यस्य चास्थात् क्रीडंस्तया सह ॥ १४३ ॥ अन्यदा कैकसी स्वप्ने विशन्तं स्वमुखे निशि । कुंभिकुंभस्थलीभेदप्रसक्तं सिंहमैक्षत ॥ १४४ ॥ तया तं स्वप्नमाख्यातं व्याख्याद्रत्नश्रवाः अंगे। सूनुस्ते विश्वशीडीरो भविष्यति महाभुजः ॥ १४५॥ स्वप्नादनंतरं तस्माच्चैत्यपूजां चकार सा। बभार च महासारं गर्भ रत्नश्रवःप्रिया ॥ १४६ ॥ तस्य गर्भस्य संभूतेः प्रभृत्यत्यन्तनिष्टुरा । वाणी बभूव कैकस्या दृढं चांगं जितश्रमम् ॥ १४७ ॥ दपणे विद्यमानेऽपि सा खङ्गेऽपश्यदाननम् । आज्ञां दातुमभिपीत् सुरराज्येऽप्यशंकितम् ॥ १४८ ॥ विनापि हेतुं हुंकारमुखरं सा दधौ मुखम् । अनामयच्च मूर्धानं कथंचिन गुरुष्वपि ॥ १४९ ॥ विद्विषां मूर्धसु चिरं पादं दातुमियेप सा। इत्यादिदारुणान् भावान् दधे गर्भप्रभावतः ॥ १५० ॥ प्रतिपक्षासनोत्कंपं कुर्वाणस्तनयस्तया । साधिकद्वादशसमासहस्रायुरजन्यत ॥ १५१ ॥ उल्ललत्सूतिकातल्पे-नल्पोजाः कंपयन् महीम् । उत्तानशय उद्दामपादकोनदोऽथ सः ॥ १५२ ॥ भीमेन्द्रेण पुरा दत्तं नवमाणिक्यनिर्मितम् । चकर्ष पाणिना हारं पाश्वस्थितकरण्डकात् ॥ १५३ ॥ १ आहूता बन्धवो येन सः। २ कुंभिनो गजस्य कुंभस्थलभेदने प्रसक्त आसक्तस्तम् । ३ प्रात:काले। ४ कोकनदं रक्तकमलम् । ५ नवनिर्माणिक्यनिर्मितम् ।

·पुरोधोगहिहस्त्यश्वसेनानीवर्धकिस्त्रियः । पञ्चेन्द्रियाणि सप्तवं तस्य रत्नानि जज्ञिरे ॥ १३ ॥ दिग्यात्रार्थ सोऽनुचक्रं पूर्व पूर्वाब्धिमभ्यगात् । मागधतीर्थकुमारं तत्र चक्रे वशंवदम् ॥ १४ ॥ ततो निवृत्य याम्याब्धौ वरदामपति सुरम् । सोऽसाधयन्न देवोऽपि भुव्यलं चक्रवर्तिने ॥ १५ ॥ गत्वा च पश्चिमाम्भोधौ प्रभासाधीश्वरं सुरम् । क्षिसेनैकेन बाणेन वशीचके स लीलया ॥ १६ ॥ ततथासाधयत् सिन्धुं सिन्धुराज इवापरः । वैताढ्याद्रिकुमारं च सुरं, सुरवरोपमः ॥ १७ ॥ सोऽथ स्वयं वशीचक्रे कृतमालाभिधं सुरम् । सेनान्यातु महानद्याः सिन्धोः पश्चिमनिष्कुटम् ॥ १८ ॥ यथाविधि तमिस्रां स प्रविश्य च निरीय च । आपातनाम्नः किरातान्निर्जिगाय महाभुजः ॥ १९ ॥ पश्चिमं निष्कुटं सिन्धोः सेनान्या स विजित्य च । वशीचकार हिमवत्कुमारं देवविक्रमः ॥२०॥ काकिण्या ऋषभकूटे स लिखित्वात्मनोऽभिधाम् । सेनान्या निष्फुटं गाङ्गं प्राचीनं चलितोऽजयत् ॥ २१॥ साधयित्वा स्वयं गङ्गां जित्वा विद्याधरेश्वरान् । खण्डप्रपाताद्वारस्थं नाट्यमालमसाधयत् ॥ २२ ॥ खण्डप्रपातागुहया वैताब्यान्निर्जगाम सः । सेनान्यांसाधयञ्चाशु गाङ्गं प्राचीननिष्कुटम् ॥ २३ ॥ आवासितस्य गङ्गायां तेऽथ गङ्गामुखस्थिताः । नवापि निधयस्तस्य नैसर्पाद्या वशेऽभवन् ॥ २४ ॥ सोऽथ सम्पूर्णचक्रिश्रीराजगाम निजं पुरम् । चक्रे चक्रित्वाभिषेकश्चास्य देवैर्नृपैरपि ॥ २५ ॥ पट् खण्डां बुभुजे पृथ्वीमखण्डितपराक्रमः । क्रमेण च परित्रज्यां भवोद्विग्नः स आददे ॥ २६ ॥ एवं जयस्य कौमारे वत्सराणां शतत्रयम् । तदेव मण्डलित्वेऽब्दशतं तु ककुभां जये ॥२७॥ १ निर्गन्य। RRRREGISTRARMA २ 5 ·RS HE कंठे चिक्षेप तं हारं बाला सहजचापलात् । जगाम विस्मयं तेन कैकसी सपरिच्छदा ॥ १५४.॥ रत्नश्रवसे सा चख्यौ राक्षसेन्द्रेण यः पुरा । मेघवाहनराजाय दत्तस्त्वत्पूर्वजन्मने ॥ १५५॥ अद्य यावद्देवतावद्योऽपूजि तव पूर्वजैः । न शक्यो वोढुमन्यैर्यो नवमाणिक्यनिर्मितः ॥ १५६ ॥ यश्च नागसहस्रेण निधानमिव रक्ष्यते । हार आकृष्य कंठेऽसौ सोऽक्षेपि शिशुना तव ॥ १५७ ॥ ॥ त्रिभिविशेषकम् ॥ नवमाणिक्यसंक्रांतमुखत्वात्तस्य तत्क्षणम् । नामधेयं दशमुख इति रत्नश्रवा व्यधात् ॥ १५८ ॥ शशंस चैवं यन्मेरौ चैत्यवंदनहेतवे । सुमालिना गतवता पृष्टस्तातेन कोऽप्यपिः ॥ १५९ ॥ चतुर्ज्ञानभृदित्याख्यद्धारं त्वत्पूर्वजन्मनाम् । यो वोढा नवमाणिक्यं सोऽर्धचक्री भविष्यति ॥ १६० ॥ कैकसी सुषुवे चान्यं भानुस्वप्नेन सूचितम् । भानुकर्ण इति सूनुं कुंभकर्णापराभिधम् ॥ १६१ ॥ चन्द्रतुल्यनखत्वेन नाम्ना चन्द्रणखां पुनः । ख्यातां शूर्पणखां लोके कैकसी सुषुवे सुताम् ।। १६२ ॥ कियत्यपि गते काले पुनश्चासत कैकसी। पुत्रं विभीषणं नाम्ना शशांकस्वप्नसूचितम् ॥ १६३ ॥ साग्रपोडशधनुःसमुन्नतास्ते त्रयोऽप्यहरहः सहोदराः । रेमिरे गतभया यथासुखं क्रीडयाद्यवयसोऽनुरूपया ॥१६४ ॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते त्रिपष्टिशलाकापुरुषचरिते महाकाव्ये सप्तमे पर्वणि राक्षसवंशवानरवंशोत्पत्ति रावणजन्मवर्णको नाम प्रथमः सर्गः ॥ १ तव पूर्वजाय । २ नव माणिक्यानि यस्मिस्तम् । R ·॥ अथ द्वितीयः सर्गः॥ 535 अथान्येचुर्दशमुखः सानुजोऽपश्यदम्बरे । विमानारूढमायान्तमृद्धवैश्रवणं नृपम् ॥ १॥ कोऽयमित्यनुयुक्ता तु तेन माताबवीदिति । कौशिकाया मम ज्येष्ठभगिन्या खेप नन्दनः ॥२॥ विश्रवो नामधेयस्य विद्याधरपतेः सुतः। सर्वविद्याधरेन्द्रस्येन्द्रस्याग्रसुभटो घयम् ॥३॥ भवत्पितामहज्येष्ठं हत्वेन्द्रो मालिनं रणे। लङ्कां सराक्षसद्वीपां ददावस्मै च नः पुरीम् ॥ ४॥ ततः प्रभृति लङ्कायाः प्राप्त्यै कृतमनोरथः । इहास्ति ते पिता वत्स युक्तं शक्ते द्विपि ह्यदः ॥५॥ लङ्कां सराक्षसद्वीपां सह पाताललया । विद्यां च राक्षसी नाम पूर्वजन्मात्मजन्मजे ॥६॥ रंक्षोवंशादिकन्दाय मेघवाहनभूभुजे । राक्षसेन्द्रो ददौ भीमः प्रतीकाराय विद्विपाम् ॥ ७॥ युग्मम् ।। तस्यां हृतायामाम्नायराजधान्यामरातिमिः । पितामहस्तिष्ठति ते पितापि च परासुवेत् ॥८॥ अरक्षके क्षेत्र इवोक्षाणस्तस्यामरातयः। स्वै चरन्तीति सदा जीवच्छल्यं पितुस्तव ॥९॥ कदा नु सानुजस्तत्र गत्वा पैतामहासने । आसीनो द्रक्ष्यसे वत्स मयका मंदभाग्यया ॥ १० ॥ विलोक्य लङ्कालण्टाकांस्त्वत्कारायां नियन्त्रितान् । शिरोमणिभविष्यामि कदा पुनवतीष्वहम् ॥ ११ ॥ एवं मनोरथैवत्स खपुष्पावचयोपमैः । क्षामीभवाम्यहरहम लीव मरौ गता ॥ १२ ॥ १ तव पितामहस्य ज्येष्ठभ्रातरमित्यर्थः। २ राक्षसवशस्याद्यकुराय । ३ आनायेन पारंपर्यणागतायां राजधान्याम् । ४ शत्रुभिः । ५ मृतवम् । ६ वृपाः । ७ बद्धान् । ८ हंसी इव । S-45 .

·GE ६ अथैवमवदद्रोपभीषणाक्षी विभीषणः । अलं मातर्विषादेन न वेत्सि सुतविक्रमम् ॥१३॥ आर्यस्य दशकण्ठस्य पुरस्तादेवि दोष्मतः। क इन्द्रो वैश्रवणः कः केऽन्ये विद्याधरा अपि ॥ १४ ॥ अज्ञातपूर्विणा लङ्काराज्यं सोढं द्विषामिदम् । दशास्येन प्रसुप्तेन सिंहेनेवेभगर्जितम् ॥ १५ ॥ आस्तामार्यों दशग्रीवः परानतिभटानपि । अप्यायः कुम्भकर्णोऽयं निःशेपीकर्तुमीश्वरः ॥ १६ ॥ अस्त्वार्यः कुम्भकर्णोऽपि तदादेशात् करोम्यहम् । द्विपामकाण्डे संहारं मातः पातः पवेरिव ॥ १७ ॥ अथोचे रावणोऽप्येवं दशनैरधरं दशन् । त्वं वज्रकठिनास्यम्ब यदुःशल्यमधाश्विरम् ॥ १८ ॥ अप्येकबाहुस्थाम्ना तान् हन्यामिन्द्रादिकान् द्विपः । शस्त्राशस्त्रिकथाप्यस्तु वस्तुतस्ते तृणं हि मे ॥ १९ ॥ दोर्वीर्येणापि निर्जेतुं यद्यप्यलमहं परान् । तथापि हि प्रयोक्तव्या विद्याशक्तिः क्रमागता ॥ २० ॥ तद्विद्याः साधयिष्यामि निरवद्याः समन्ततः। अनुजानीहि यास्यामि तत्सिद्धथै सानुजोऽप्यहम् ॥ २१॥ एवमुक्त्वा नमस्कृत्य पितरौ सानुजोऽपि सः । ताभ्यां च चुम्बितो मूर्ध्नि भीमारण्यमुपाययौ ॥ २२॥ शयानशयुनिश्वासकम्पमानान्तिकद्रुमम् । सशार्दूललाफूलाच्छोटस्फोटितभूतलम् ॥ २३ ॥ अस्तोकघूकघूत्कारघोरभूरुहगह्वरम् । नृत्यद्भुतपदाघातपतदिगरितटोपलम् ॥ २४ ॥ भयङ्करं दिविपदामप्येकं पदमापदाम् । भ्रातृभ्यां सहितस्ताभ्यां तदरण्यं विवेश सः ॥ २५ ॥ ॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥ ते जटामुकुटान्मूनि धारयन्तस्तपस्विवत् । अक्षसूत्रधरा नासावंशाग्रन्यस्तदृष्टयः ॥ २६ ॥ १ एकहस्तवलेन । २ शयुरजगरः। RRRR ·श्वेतांशुक्रभृतो यामद्वितयेन त्रयोऽपि हि । सर्वकामप्रदामष्टाक्षरी विद्यामसाधयन् ॥ २७ ॥ युग्मम् ॥ दशकोटीसहस्राणि जपो यस्य फलप्रदः। आरेभिरे ते जपितुं तं मन्त्रं पोडशाक्षरम् ॥ २८ ॥ तदा त्वनाहतो नाम जम्बुद्वीपपतिः सुरः । सान्तःपुरः क्रीडनाय तत्रायातो ददर्श तान् ॥ २९ ॥ विद्यासाधनविनाय तेपां यक्षाधिपः स तु । अनुकूलोपसर्गाय प्रजिघाय ग्वयोपितः ॥ ३० ॥ तेषां क्षोभार्थमायातास्तद्रूपरतिसुन्दरैः । ताः क्षोभ स्वयमेवेयुर्विस्मृतस्वामिशासनाः ॥ ३१ ॥ निर्विकारान् स्थिराकारांस्तूष्णीकानवलोक्य तान् । अकृत्रिमस्मरावेशविवशास्ते वभापिरे ॥३२॥ भो भो ध्यानजडा यूयं यत्नतः पश्यताग्रतः । देव्योऽपि च वशीभूताः का वः सिद्धिरतः परा ॥ ३३ ॥ किं विद्यासिद्धये यत्नस्तत्क्लेशेनामुना कृतम् । किं करिष्यथ विद्याभिर्देव्यः सिद्धा वयं हि वः ॥ ३४ ॥ स्मध्वं स्वैरमस्माभित्रयाणां जगतामपि । रम्यरम्यप्रदेशेषु सुरदेश्या यथारुचि ॥ ३५ ॥ सकाममिति जल्पन्त्योऽनल्पधैर्येषु तेषु ताः। विलक्षा जज्ञिरे यक्षास्तालिंका नैकहस्तिका ॥ ३६ ॥ जम्बुद्वीपपतिर्यक्षस्ततस्तानब्रवीदिति । मुग्धैः किमेतदारब्धं युष्माभिः कप्टचेष्टितम् ॥ ३७॥ मन्ये पाखण्डिना केनाप्यकाण्डे मृत्युहेतवे । पाखण्डं शिक्षिता यूयमनाप्तेन दुरात्मना ॥ ३८ ॥ यात याताधुनाप्येतं मुक्त्वा ध्यानदुराग्रहम् । ताहमपि यच्छामि वाञ्छितं वः कृपापरः ॥ ३९ ॥ इत्युक्तेऽपि हि तूष्णीकांस्तान क्रुद्धः सोऽब्रवीदिति । मुक वा प्रत्यक्षदेवं मां किमन्यं ध्यायथापरम् ॥ ४० ॥ इति स क्रूखाग्यक्षस्तत्परिक्षोभहेतवे । भ्रूसङ्घया समादिक्षत् किद्वरान् वानमन्तरान् ॥४१॥ अंशुकं वस्त्रम् । २ देवसदृशाः । ३ एकहस्तेन तालिका न भवेदिति यावत् ।

·ततः किलकिलारावकारिणो बहुरूपिणः । उत्पाट्य गिरिशृङ्गाणि तदने केऽपि चिक्षिपुः ॥ ४२ ॥ चन्दनद्रुमवत् सीभूय तान् केऽप्यवेष्टयन् । सिंहीभूय पुरस्तेषां पूचकः केऽपि दारूणम् ॥ ४३ ॥ अच्छभल्लवृकव्याघ्रनिडालादिवपुर्धतः । चकृर्विभीपिका केचिन्नाक्षुभ्यंस्ते तथापि हि ॥४४॥ कैकसी रत्नश्रवसं जोमि चन्द्रणखां च ते । विकृत्य बद्ध्वा च पुरस्तेषां सपदि चिक्षिपुः ॥ ४५ ॥ रत्नश्रवःप्रभृतयस्ते च मायामयास्तदा । उदश्रुनयना एवं चक्रन्दुः करुणस्वरम् ॥ ४६॥ वयं हन्यामहे बध्वा तिर्यञ्चो लुब्धकैरिख । एभिर्गतघृणैः कैश्चियुष्माकं पश्यतामपि ॥ ४७॥ उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वत्स त्वं त्रायस्व दशकन्धर । एकान्तभक्तस्तादृक् त्वमस्मान् कथमुपेक्षसे ॥४८॥ यो वालोऽपि महाहारं तं कण्ठे विन्यधाः स्वयम् । तस्य बाहूबलं वाद्य वाहंकारश्च ते गतः ॥४९॥ कुम्भकर्ण त्वमपि नो नाकर्णयसि किं वचः। यदेवमस्मान् दीनास्यानुदासीन इवेक्षसे ॥ ५० ॥ विभीषण क्षणमपि न भक्तिविमुखोऽभवः । किं परावर्तित इव दुष्टदैवेन सम्प्रति ॥५१॥ विलपत्स्वपि तेष्वेवं न चेलुस्ते समाधितः । ततस्तदने तन्मौलींश्चिच्छिदुर्यक्षकिङ्कराः ॥५२॥ अपश्यन्त इवाग्रस्थमपि तत्कर्म दारुणम् । न मनागप्ययुः क्षोभं ते ध्यानाधीनचेतसः ॥ ५३॥ रावणाग्रेऽपातयंस्ते मौली तदनुजन्मनोः । दशग्रीवस्य मूर्धानं तयोरये तु मायया ॥ ५४ ॥ किञ्चिच्चुक्षुभतुः कोपात्कुम्भकर्णविभीपणौ । गुरुभक्तिस्तत्र हेतुर्न पुनः स्वल्पसच्चता ॥ ५५ ॥ रावणः परमार्थज्ञस्तमनर्थमचिन्तयन् । विशिष्टध्याननिष्ठोऽभूद्गिरीन्द्र इव निश्चलः ॥ ५६ ॥ १ भगिनीम् । २ तस्य लघुभ्रात्रो ।

·साधु सावित्यभूद्वाणी गीर्वाणानामधाम्बरे । ते च द्रुतमपासपंचकिता यक्षकिङ्कराः ॥ ५७ ॥ तव स्मो वशवर्तिन्य इति जल्पन्त्य उच्चकैः । विद्याः सहस्रमभ्येयुर्दशास्यं घोतिताम्बराः ॥ ५८ ॥ प्रज्ञप्ती रोहिणी गौरी गान्धारी च तथा परा । नभःसञ्चारिणी कामदायिनी कामगामिनी ॥ ५९॥ अणिमा लघिमाक्षोभ्या मनःस्तम्भनकारिणी । सुविधाना तपोस्पा दहनी विपुलोदरी ॥६॥ शुभप्रदा रजोरूपा दिनरात्रिविधायिनी । वजोदरी समाप्टिरदर्शन्यजरामरा ॥ ६१ ॥ अनलस्तम्भनी तोयस्तम्भनी गिरिदारणी । अवलोकनी तु पहि?रा धीरा भुजङ्गिनी ॥ ६२ ॥ वारिणी भुवनाऽवन्ध्या दारुणी मदनाशिनी। भास्करी रूपसम्पन्ना रोशनी विजया जया ॥ ६३ ॥ वर्धनी मोचनी चैव वाराही कुटिलाकृतिः। चित्तोद्भवकरी शान्तिः कौवेरी वशकारिणी ॥६४ ॥ योगेश्वरी बलोत्सादा चण्डा भीतिः प्रधर्पिणी । दुर्निवारा जगत्कम्पकारिणी भानुमालिनी ॥६५॥ एवमाद्या महाविद्याः पुरा सुकृतकर्मणा । स्वल्पैरेव दिनैः सिद्धा दशास्यस्य महात्मनः ॥६६॥ ॥ अष्टभिः कुलकम् ॥ संवृद्धिMम्भणी सर्वाहारिणी व्योमगामिनी । इन्द्राणीति पञ्च विद्याः कुम्भकर्णस्य चासिधन् ॥ ६७ ॥ सिद्धार्थी शत्रुदमनी निर्व्याघाता खगामिनी । विद्याश्चतस्रः संसिद्धाः कुम्भकर्णानुजन्मनः ॥ ६८ ॥ जम्बुद्वीपपतिः सोऽपि क्षमयामास रावणम् । महतामपराद्धे हि प्रणिपातः प्रतिक्रिया ॥ ६९ ॥ स यक्षोऽकृत तत्रैव रावणस्य कृते कृती । स्वयम्प्रभं पुरं विघ्नप्रायश्चित्तचिकीरिव ॥ ७० ॥ १ देवानाम् । २ अनश्यन् ।

·45 55 **5SReg विद्यासिद्धिं तु तां तेषां श्रुत्वा तो पितरौ स्वसा । बन्धवश्चाययुस्तत्र प्रतिपत्तिश्च तैः कृता ।। ७१ ॥ पित्रोदृशां सुधावृष्टिं बन्धूनामेकमुत्सवम् । जनयन्तः सुख तस्थुर्धातरस्ते त्रयोऽपि हि ॥ ७२ ॥ उपवासैरथो पड्भिश्चन्द्रहासमसिं वरम् । दशास्यः साधयामासौपयिकं साधने दिशाम् ॥ ७३ ॥ इतश्च वैताढयगिगै दक्षिणश्रेणिभूपणे । पुरेऽभूत्सुरसङ्गीते मयो विद्याधरेश्वरः ॥ ७४ ॥ तस्य हेमवती नाम गुणानां धाम गेहिनी । तत्कुक्षिजन्मा दुहिता नाम्ना मन्दोदरीत्यभूत् ॥ ७५ ॥ तां प्राप्तयौवनां प्रेक्ष्य तद्वरार्थी व्यचिन्तयत् । विद्याधराकुमारणां मयराजो गुणागुणान् ॥ ७६ ॥ अनुरूपमपश्यंश्च वरं मयनरेश्वरः । यावद्विषादममोऽस्थात्तावन्मन्त्र्येवमब्रवीत् ॥७७ ॥ स्वामिन्मा विषीद किञ्चदस्त्यस्या उचितो वरः। रत्नश्रवःसुतो दोष्मान् रूपवांश्च दशाननः ॥ ७८ ॥ सिद्धविद्यासहस्रस्याकम्पितस्य सुरैरपि । विद्याधरेषु नास्यास्ति तुल्यो मेरोरिवादिषु ॥ ७९ ॥ एवमेतदिति प्रोच्य मयो हर्षमहामनाः । सवान्धवः ससैन्यश्च सान्तःपुरपरिच्छदः ॥८॥ मन्दोदरीमुपादाय प्रदातुं दशमौलये । पुरुषैपियित्वा स्वं स्वयम्प्रभपुरं ययौ ॥ ८१ ॥ युग्मम् सुमालिप्रमुखास्तत्र गोत्रवृद्धा महाशयाः । मन्दोदरी दशास्याय ग्रहीतुं प्रतिपेदिरे ॥ ८२॥ विवाहं कारयामासुस्तयोरथ शुमे दिने । वैवाहिकाः सुमाल्याया मयप्रभृतयश्च ते ॥ ८३ ॥ ययुर्मयाद्याः स्वपुरं कृतोद्वाहमहोत्सवाः । रावणोऽपि चिरं रेमे रमणीवरया तया ॥ ८४ ॥ १ उपयोगिनम् । * 6559 ·HERS जसज रावणः क्रीडयान्येधुययौ मेघवं गिरिम् । उत्पक्षमिव पावलम्विभिर्मेधमण्डलैः ॥ ८५ ॥ सरस्यपश्यन्मजन्तीस्तत्र खेचरकन्यकाः। पटू सहस्रान् सोऽप्सरस इव क्षीरसरस्वति ॥ ८६ ॥ पद्मिन्य इव मार्तण्डं स्मेरलोचनपङ्कजाः । नांथीयन्त्यः सानुरागास्तमीक्षाञ्चक्रिरेऽथ ताः ॥८७ ॥ सद्योऽप्यपास्य मन्दाक्षममन्दस्मरपीडिताः। भर्ता नस्त्वं भवैवं ताः प्रार्थयाञ्चक्रिरे स्वयम् ॥ ८८॥ तत्र पद्मावती सर्वश्रीसुरसुन्दरोद्भवा । मनोवेगावुधसुता चान्याशोकलताभिधा ॥ ८९ ॥ अन्या विद्युत्प्रभा नाम सुता कनकसन्ध्ययोः । एवमन्या अपि जगत्मख्यातान्वयसम्भवाः ॥ ९० ॥ ताः सरागाः सरागेण दशग्रीवेण कन्यकाः। गान्धर्वेण विवाहेन सर्वा अप्युपयेमिरे ॥९१॥ तत्सौविदोस्तस्पितृणामिदमेत्य व्यजिज्ञपन् । कोऽप्येष कन्या यौष्माकीः परिणीयाध गच्छति ॥ ९२ ॥ समं तपितृभिर्विद्याधरैरमरसुन्दरः । क्रुद्धोऽन्वधावद्रभसा जिंघांसुर्दशकन्धरम् ।। ९३ ॥ नवोढास्ता दशग्रीवमूचुः प्रकृतिकातराः । त्वरितं प्रेरय स्वामिन् विमान मा विलम्बय ॥ ९४ ॥ एकोऽप्यजग्योऽयं विद्याधरेन्द्रोऽमरसुन्दरः । किं पुनः कनकवुधप्रमुखः परिवारितः ॥९५ ॥ दशास्यस्तद्गिरा स्मित्वा व्याजहारेति सुन्दरीः । पश्यतार्जि ममामीभिर्गरुडस्योरगरिव ॥ ९६ ॥ इति ब्रुवाणमेयुस्तं कुर्वाणाः शस्त्रदुर्दिनम् । घना इव महाशलं विद्याधरमहाभटाः ॥९७ ॥ अस्त्राण्यत्रैः खण्डयित्वा रावणो वीर्यदारुणः । सद्यः प्रस्थापनानेणार्जिघांसुस्तानमोहयत् ॥ ९८॥ १ सरोवरे। २ नाथमिच्छन्त्य, । ३ लज्जाम् । ४ सौविदा अन्तःपुररक्षका नपुंसकनराः। ५ हन्तुमिच्छुः । ६ जेतुमशक्यः । ७ सङ्घामम् । ८ हन्तुमनिच्छुः । 25 ·K SRO नागपाशैरवनाच पशूनिव दशाननः । प्रेयसीभिः पितृभिक्षां याचितस्तान्मुमोच च ॥ ९९॥ ततस्ते स्वपुरं जग्मुः समं ताभिश्च रावणः । स्वयम्प्रभपुरं प्राप दत्तार्यों मुदितैर्जनैः ॥१०॥ अथ कुम्भपुरेशस्य महोदरमहीपतेः । सुरूपनयनादेवीकुक्षिजां नवयौवनाम् ॥ १०१ ॥ सुतां नाम्ना तडिन्मालां तडिन्मालोपमद्युतिम् । पूर्णकुम्भस्तनाभोगां कुम्भकर्ण उपायत ॥१०२ ॥ ॥ युग्मम् ॥ वैताढयदक्षिणश्रेण्यां ज्योतिष्पुरपुरेशितुः । वीरनाम्नो नन्दवतीदेवीकुक्षिसमुद्भवाम् ॥ १०३ ।। पङ्केजश्रीदस्युदृशं नामतः पङ्कजश्रियम् । कन्यां सुरस्त्रियमिव पर्यणैपीडिभीषणः ॥ १०४ ॥ युग्मम् ॥ अथ मन्दोदरी देवी देवेन्द्रसमतेजसम् । पुत्रमिन्द्रजितं नाम सुषुवेऽद्भूतविक्रमम् ॥ १०५ ॥ कियत्यपि गते काले द्वितीयमपि नन्दनम् । मेघवन्नयनानन्दं सुपुवे मेघवाहनम् ॥१०६ आकर्ण्य पितृवैरं तत्कुम्भकर्णविभीपणैः । वैश्रवणाश्रितां लङ्कामुपदुद्रुवतुः सदा ॥ १०७ ॥ वैश्रवणोऽथ दूतेनेत्यवोचत सुमालिनम् । निजौ शांधि शिशू हन्त रावणावरजाविमौ १०८ ॥ स्वान्यशक्ती न जानीतो दुर्मदौ वीरमानिनौ । एतौ पाताललकास्थौ भेको कूपोद्भवाविव ॥ १०९ ॥ अस्मत्पुर्यामवस्कन्दं ददाते छलकर्मणा । जितकामितया मत्तौ मया चिरमुपेक्षितौ ॥ ११० ॥ न चेच्छिक्षयसि क्षुद्र तदिमौ मालिवम॑ना । त्वया सहैव नेष्यामि त्वं वेत्स्यस्मगलं न तु ॥ १११ ॥ इत्युक्त्या रावणः क्रुद्धोऽभ्यधादिति महामनाः । रे क एष वैश्रवणः करदो यः परस्य हि ॥ ११२ ॥ १ कमललक्ष्म्याश्चोरयिच्यौ दृशौ नेत्रं यस्यास्ताम् । २ शिक्षय । ३ जेतुमिच्छया । RSS RESS ·अन्यस्य शासनालकां यः शास्त्येवं वदन्स किम् । न लज्जते स्वात्मनोऽपि तस्य धाष्ठयमहो महत् ॥ ११३॥ दूतोऽसीति न हन्मि त्वां याहीति दशमौलिना । उक्तो वैश्रवणं गत्या दूतोऽशंसद्यथातथम् ॥ ११४ ॥ दूतानुपदमेवाथ दशकण्ठः ससोदरः। ससैन्यः प्रययौ लङ्काममर्पण गरीयसा ॥११५ ॥ अग्रे गतेन दूतेन तेनाख्यातप्रवृत्तिकः । ससैन्यो निर्ययौ लङ्कापुर्या वैश्रवणो युधि ॥११६ ॥ वन्यामिव महावातः प्रसरननिवारितम् । क्षणादभाङ्कीच तस्याक्षौहिणी दशकन्धरः ॥ ११७ ॥ रावणेन बले भने भगंमन्यः स्वयं ततः। एवं वैश्रवणो दध्यौ विध्मातकोधपावकः ॥ ११८ ॥ सरसो लूनपास्य भनदन्तस्य दन्तिनः । शाखिनश्छिनशाखस्यालङ्कारस्य च निर्मणेः ११९ ॥ नष्टज्योत्स्नस्य शशिनस्तोयदस्य गताम्भसः । परैश्च भनमानस्य मानिनो धिगवस्थितिम् ॥ १२० ॥ ॥ युग्मम् ॥ तस्याथवास्त्ववस्थानं यतमानस्य मुक्तये । स्तोकं विहाय बहिष्णुन हि लज्जास्पदं पुमान् ॥ १२१ ॥ तदलं मम राज्येनानेकानप्रदायिना । उपादास्ये परिव्रज्यां द्वार निर्वाणवेश्मनः ॥ १२२ ॥ अप्येतावपकर्तारौ कुम्भकर्णविभीषणौ । जातौ ममोपकारावीहक्कूपयनिदर्शनात् ॥१२३॥ रावणोऽग्रेऽपि मे बन्धुर्वन्धुः सम्प्रति कर्मतः । विनास्योपक्रममिमं न हि स्यान्मम धीरियम् ॥१२४ ॥ एवं ध्यात्वा वैश्रवणस्त्यक्त्वा शस्त्रादि सर्वतः । तत्वनिष्ठ परिव्रज्यां स्वयमेव समाददे ॥ १२५ ॥ रावणोऽप्येवमुवाच रचिताजलिः । ज्येष्ठो भ्राता त्वमसि मे सहस्वागोऽनुजन्मनः ॥ १२६ ॥ १ वनानां समूहो वन्या, ताम् । २ मेघस्य । ३ अपराधम् । ESSIFISAR त नत्वा ·-* राज्यं कुरुन निशाहो लझायामपि बान्धव । वयमन्यत्र यास्यामो न हीयत्येव मेदिनी ॥ १२७ ।। तस्मिन्नेव नाणेऽपि गहात्मा प्रतिमास्थितः । किञ्चनोचे वैश्रवणस्तद्भवेऽपि शिवगमी ॥ १२८ ॥ ज्ञात्वानीहं वैश्रवण क्षमयित्वा प्रणम्य च । विमानं पुष्पकं तस्य सोऽग्रहीत्सह लड़या ॥ १२९ ॥ जयलक्ष्मीलतापुष्पं सोऽधिरुयाथ पुष्पकम् । सम्मेतशैलशृङ्गेहातिमा वन्दितुं ययौ ॥ १३० ॥ वन्दित्वा प्रतिमाः शैलाद्रावणस्यावरोहतः । सेनाकलकलेनैको जग वनकुञ्जरः ॥१३१ ॥ अथ प्रहस्त इत्यूचे प्रतिहारो दशाननम् । हरितरत्नमसौ देव देवस्याहति यौनताम् ॥ १३२ ॥ ततःपिझोत्तुङ्गदन्तं मधुपिङ्गललोचनम् । उदग्रकुम्भशिखरं गदनिहरिणीगिरिम् ॥ १३३ ।। सप्तहस्तमुच्छायं नवहस्तायतं च तम् । क्रीडापूर्व वशीकृत्याध्यारुरोह दशाननः ॥ १३४ ॥ ॥ युग्मम् ॥ चकार तस्य भुवनालङ्गार इति नाम सः । ऐरावणगजारूढशनलक्ष्मी विडम्बयन् ॥ १३५॥ गजमालानितं कृत्वा तत्रैवोवास तां निशाम् । दशास्यः प्रातरध्यष्ठादास्थानी सपरिच्छदः ॥ १३६ ।। तत्रोपेत्य प्रतीहारविज्ञप्तो घातजर्जरः । विद्याधरस्तं पवनवेगो नत्वैवमब्रवीत् ॥ १३७ ॥ देव पाताललायाः किष्किन्धिनृपनन्दनौ । किष्किन्धायां गतो सूर्यरजा ऋक्षरजा अपि ॥ १३८ ॥ अभूयुद्धं तयोस्तत्र यमेन सह भूभुजा । यमेनेवातिधोरेण प्राणसंशयदायिना ॥ १३९ ॥ १ शिवं मोक्षं गमिष्यतीति । २ इन्छारहितम् । ३ जयलक्ष्मोरेव लता तस्या' पुष्परूपम् । ३ अवतरतः। ५ वाहनताम्।। ६ मधनधाउत्पन्नत्वेन गिरिसमदृशम् । RS ·RSS चिरै युध्ध्या यमेनोचैर्यध्ध्या कारानिकेतने । क्षिप्तो सूर्यरजा स्वरजाः सपदि दस्युयत् ॥ १४० ।। विधाय नरकावासांस्तेन वैतरणीयुतान । छेदभेदादिदुःखं तो प्राप्येते सपरिच्छदौ ॥ १४१ ॥ तौ त्वदीयो क्रमायातौ सेवको दशकन्धर । मोचय त्वमलव शाइस्तवैव स पराभवः ॥ १४२ ॥ रावणोऽपि जगादैयमेवमेतदसंशयम् । आश्रयस्य हि दौर्बल्यादाश्रितः परिभूयते ॥ १४३ ।। परोक्षतः पत्तयोऽमी यद्रद्धास्तेन दुधिया। कारायां यच निक्षिप्ता एप यन्छामि तत्फलम् ॥ १४४ ॥ इत्युदीर्योग्रदोर्वीथः सानीकोऽनीकलालसः । पुरी जगाम किष्किन्धां यमदिक्पालपालिताम् ॥ १४५ ॥ वपुपानशिलास्फालपर्युच्छेदादिदारुणान् । ददर्श नरकांस्तत्र सप्तापि दशकन्धरः ॥ १४६ ।। लिश्यमानान्निजान पत्तीन् दृष्ट्वा रुष्टो दशाननः । परमाधार्मिकांस्तवात्रासयद्रुडोऽहिवत् ॥ १४७ ॥ स्वपत्तीन मोचयामास तत्रस्थानपरानपि । महतामागमो ह्याशु कटेशच्छेदाय कस्य न ॥ १४८ ॥ यमाय नरकारक्षास्तत्तु नारकमोक्षणम् । क्षणाद्गत्वा समाचख्युः सपूत्कारोर्धवावः ॥ १४९ ॥ क्रोधारणाक्षः सद्योऽपि यमो यम इवापरः । नगर्या निर्ययौ योद्धं युद्धनाटकसत्रभृत् ॥ १५० ॥ सैन्याः सैन्यैः समं सेनाधिपः सेनान्य आहवम् । चक्रुर्पमः पुनः क्रुद्धः क्रुद्धन दशमौलिना ॥ १५१ ॥ शराशरि चिरं कृत्वा यमोऽधाविष्ट वेगतः । शुण्डादण्डमिव व्यालो दण्डमुत्पाट्य दारुणम् ॥ १५२ ॥ खण्डशः खण्डयामास नालकाण्ड मिवाथ तम् । क्षुरप्रेण दशग्रीव क्लीववद्गणयन परान् १५३ ॥ यमः पृपत्कर्भूयोऽपि च्छादयामास रावणम् । अवारयद्रावणस्ताल्लोभः सवगुणानिव ॥ १५४ ॥ १ युद्धलालस• । २ युद्धनाटके सूत्रधार. । ३ वाणविशेपेण । ४ वाणः ।

·R-RECR56 RegRER युगपद्भ्यसो वाणान् वर्षन्नथ दशाननः । यमं जर्जरयाञ्चके जरेवं बलनाशकृत् ॥ १५५ ॥ अथ प्रणश्य सङ्ग्रामाद्यमस्त्वरितमभ्यगात् । स्थन् पुरनेतारमिन्द्रं विद्याधरेश्वरम् ॥ १५६ ॥ यमः शक्रं नमस्कृत्य जगादेति कृताञ्जलिः । जलाजलिर्मयादायि यमत्वाय प्रभोऽधुना ॥ १५ ॥ रुष्य वा तुष्य वा नाथ करिष्ये यमतां न हि । उत्थितो हि दशग्रीवो यमस्यापि यमोऽधुना ॥ १५८ ॥ विद्राव्य नरकारक्षान्नारकास्तेन मोचिताः । क्षत्रव्रतधनेनोच्चैीवन्मुक्तोऽस्मि चाहवात् ॥ १५९ ॥ जित्वा वैश्रवणं तेन लङ्कापि जगृहे युधि । तद्विमानं पुष्पकं च जितश्च सुरसुन्दरः ॥ १६० ॥ क्रुद्धोऽथ शक्रो युद्धेच्छनिषिद्धः कुलमन्त्रिभिः । तैस्तैरुपायैलिना सह विग्रहभीरुभिः ॥ १६१ ॥ यमाय सुरसङ्गीतं पुरमिन्द्रोऽथ दत्तवान् । स्वयं तथैव तस्थौ च विलसनथनू पुरे ॥ १६२ ॥ इतश्चादित्यरजसे किष्किन्धां नगरीं ददौ । दशास्य रुक्षरजसे पुरमृक्षपुरं पुनः ॥ १६३ ॥ जगाम तु स्वयं लङ्कामलङ्कर्मीणविक्रमः । स्तूयमानो देवतेव बन्धूभिर्नागरैश्च सः ॥ १६४ ॥ अमरेन्द्रोऽमरावत्यामिव तस्यामवस्थितः । दशास्यः प्रशशासाथ राज्यं पैतामहं महत् ॥ १६५ ॥ इतश्चादित्यरजसः कपिराजस्य नन्दनः। महिण्यामिन्दुमालिन्यां वाली नामाभवद्वली ॥ १६६ ॥ जम्बुद्वीपं समुद्रान्तं वाली बाहुबलोल्वणः । नित्यं प्रदक्षिणीकुर्वन् सर्वचत्यान्यवन्दत ॥ १६७ ॥ सुग्रीव इति चान्योऽभूदादित्यरजसः सुतः । कन्यां कनीयसी तस्य सुप्रभेति च नामतः ॥ १६८ ॥ अभूतामृक्षरजसोऽप्युभौ भुवनविश्रुतौ । भार्यायां हरिकान्तायां नलनीलाभिधौ सुतौ ॥ १६९ ॥' १ बलनाशकारिणी वृद्धावस्थेव । २ अलं समर्थः कर्मणे कार्याय विक्रमो यस्य सः । ज ·नरेन्द्र आदित्यरजा वालिने बलशालिने । दत्वा राज्यं प्रवनाज तपस्तप्त्वा ययौ शिवम् ॥ १७० ॥ सम्यग्दृष्टिं न्यायवन्तं दयावन्तं महौजसम् । स्वानुरूपं यौवराज्ये सुग्रीवं वाल्यपि न्यधात् ॥ १७१॥ अन्यदा तु दशग्रीवश्चत्यवन्दनहेतवे। सकलत्रो गजारूढः प्रययौ मेरुपर्वते ॥ १७२ ॥ अत्रान्तरे चन्द्रणखामपश्यत् खेरखेचरः । जातरागो जातरागां जहे मेघप्रभात्मजः ॥ १७३ ॥ ययौ पाताललङ्कां च तत्र चन्द्रोदरं नृपम् । आदित्यरजसः सूनुं निर्वास्यादत्त तां स्वयम् ॥ १७४ ॥ क्षणेनाप्याययौ मेरोर्लङ्कायां दशकन्धरः। आकर्ण्य तचन्द्रणखाहरणं प्रचुकोप च ॥ १७५ ॥ खरखेचरघाताय चचालाथ दशाननः । पञ्चानन इव क्रुद्धो गंजाखेटककर्मणे ॥ १७६ ॥ अथ मन्दोदरी देवी निजगादेति रावणम् । संरम्भः कोऽयमस्थाने मनाग्विमृश मानद ॥ १७७ ॥ कन्या ह्यवश्यं कस्मैचिद्दातव्या यदि सा स्वयम् । वरं वृणीते रुचितमर्भिजातं च साधु तत् ॥ १७८ ॥ अनुरूपो वरश्चन्द्रणखाया दूपणात्मजः । अदूपणश्च ते पत्तिर्भविष्यत्येप विक्रमी ॥ १७९ ॥ प्रेष्य प्रधानपुरुषांस्तदुद्वाहय तं तया । अस्मै पाताललङ्कां च देहि धेहि प्रसन्नताम् ॥ १८० ॥ एवं शोऽरजाभ्यामप्युक्तो युक्तविचारकृत् । प्रस्थाप्य मयमारीचौ तेन तां पर्यणाययत् ॥ १८१॥ ततः पाताललङ्कायां स चन्द्रणखया समम् । निर्विघ्नं बुभुजे भोगान् दधद्रावणशासनम् ॥ १८२ ॥ निर्वासिते तदा तेन कालाचन्द्रोदरे मृते । अनुराधेति तत्पत्नी नंष्ट्वागाद्गर्भिणी वने ॥ १८३ ॥ १ खरनामा विद्याधरः। २ निराकृत्य । ३ गजमृगयाकर्मणे। ४ कुलिनम् । ५ अनुजाभ्याम् । ६ तेन खरेण निर्वासिते चन्द्रोदरे कालान्मृते सतीत्यन्वयः ।

·asics च सास्त च वने तस्मिन् सिंही सिंहमिवोल्वणम् । विराधं नाम तनयं नयादिगुणभाजनम् ॥ १८४ ॥ सम्प्राप्तयौवनः सर्वकलाजलधिपारगः। अस्खलत्प्रसर. पृथ्वी विजहार महाभुजः ।। १८५ ॥ इतः कथाप्रसङ्गेन सभायां रावणोऽशृणोत् । प्रौढप्रतापं बलिनं वालिनं वानरेश्वरम् ॥ १८६ ॥ रावणोऽन्यप्रतापस्यासहनो भानुमानिव । प्रजियायांनुशिष्यैकं दृतं वालिमहीभुजे ॥ १८७ ॥ स गत्वा वालिनं नत्वा व्याजहारेति धीरवाक् । दूतोऽहं दशकण्ठस्य राजस्तद्वाचिकं शृणु ॥ १८८ ॥ अस्माकं पूर्वजं कीर्तिधवलं पूर्वजस्तव । शरण्यं शरणायागाच्छीकण्ठो वैरिविद्रुतः ॥ १८९ ॥ त्रात्वारिभ्यः श्वशुय तं तद्वियोगेककातरः । इहैव वानरद्वीपे श्रीकीर्तिधवलो न्यधात् ॥ १९० ॥ तदादि चावयोर्भर्तृभृत्यसम्बन्धतो मिथः । भूयांसः क्ष्माभुजो जग्मुः पक्षयोरुभयोरपि ॥ १९१ ॥ अथाभवत्क्षितिपतिः किष्किन्धिस्ते पितामहः । सुकेश इत्यभिधया मग तु प्रपितामहः ॥ १९२ ॥ तयोरपि हि नियूढः स सम्बन्धस्तथैव हि । ततो नृपः सूर्यरजास्त्वदीयस्त्वभवत्पिता ॥ १९३ ॥ यमगुप्तेस्तमाकर्ष यथाहं वेत्ति तजनः । यथा च किष्किन्धाराज्ये न्यधां तदपि विश्रुतम् ॥ १९४ ॥ नयवांस्तनयस्तस्य वालिंस्त्वमधुनाभवः । प्राग्वत्स्वस्वामिसम्बन्धादस्मत्सेवां कुरुष्व तत् ॥ १९५ ॥ क्रुद्धोऽप्यविकृताकारो गर्ववह्निशमीतरुः । एवं गम्भीरगीली व्याजहार महामनाः ॥ १९६ ॥ अन्योऽन्यं स्नेहसम्बन्धं जानामि कुलयोर्द्वयोः । रक्षोवानरराजानामद्य यावदखण्डितम् ॥ १९७ ॥ १ अकुण्ठितगमनः । २ प्रेपयामास । ३ शिक्षयित्वा । ४ श्वशुरपुत्रम् श्यालकम् । ५ निर्वाहीकृतः। ६ स्थापितवान् । ७ सेव्यसेवकसम्बन्धात् । ८ गर्व पवाग्निस्तस्मिन् शमीवृक्षसमः । 5 ·सम्पद्यापदि चान्योऽन्यं पूर्वे साहायकं व्यधुः । स्नेहो निवन्धनं तत्र सेव्यसेवकता न तु ॥ १९८ ॥ देवं सर्वज्ञमहन्तं साधुं च सुगुरुं विना। सेव्यमन्यं न जानीमो मोहः कः स्वामिनस्तव ॥ १९९ ॥ मन्यमानेन सेव्यं स्वमस्मानपि च सेवकान् । कुलक्रमागतः स्नेहगुणस्तेनाद्य खण्डितः ॥ २० ॥ तस्य मित्रकुलोत्पत्तेनिजां शक्तिमजानतः । न करोमि स्वयं किञ्चिदपवादैककातरः ॥ २०१॥ विमियं कुर्वतस्तस्य करिष्यामि प्रतिक्रियाम् । अंग्रेगून भविष्यामि पूर्वस्नेहेद्रुकर्त्तने ॥ २०२ ॥ यथाशक्ति तव स्वामी स करोतु बेंजाररे । वालिनैवं विसृष्टः स गत्वाख्यदशमौलये ॥२०३ ॥ तद्गिरोद्दीपितक्रोधपावकोऽथ दशानन । ससैन्य उद्धरस्कंधः किष्किन्धामाययौ दुतम् ॥ २०४ ॥ सन्ना वालिराजोऽपि राजमानो भुजौजसा। तमभ्यागाहोष्मतां हि प्रियो युद्धातिथिः खलु ॥ २०५॥ ततः प्रववृते युद्धमुभयोरपि सैन्ययोः। गण्डशैलागण्डशेलि द्रुमाद्भुमि गदागदि ॥ २०६ ॥ तत्राचूर्यन्त शतशो भ्रष्टपर्पटवद्रथाः। मृत्पिण्डवदभिद्यन्त महान्तो पि मतङ्गजाः ॥ २०७ ॥ कुष्माण्डवदखण्ड्यन्त स्थाने स्थाने तुरङ्गमाः। चञ्चापुरुषवद्भूमावपात्यन्त च पत्तयः ॥ २०८ ॥ तं प्रेक्ष्य प्राणिसंहारं सानुक्रोशः प्लवङ्गराट् । वीरः सत्वरमभ्येत्य जगादेति दशाननम् ॥ २०९ ॥ युज्यते न वधः प्राणिमात्रस्यापि विवेकिनाम् । पञ्चेन्द्रियाणां हस्त्यादिजीवानां वत का कथा ॥ २१० ॥ द्विपजयाय यद्येप तथाप्यहो न दोष्मताम् । दोष्मन्तो हि नि रेव दोभिर्विजयकाक्षिणः ॥ २११ ॥ १ पूर्वजाः। २ कारणम् । ३ अग्रेसरः। ४ पूवस्नेह एव वृक्षस्तस्य च्छेदने । ५ अररे इति क्षुद्रसंयोधनेs- व्ययम् । ६ दढस्कन्धः । ७ अग्निना भ्रष्टाः ये पर्पटाः भाषायां 'पापड" तद्वत् ।८ सकरुणः।९एष प्राणिवधः। 56356wdk ·विविधाभिग्रहस्तपस्तत्परः प्रतिमाधरः । ध्यानवान्निर्ममो वाली मुनिर्व्याहरतावनी ॥ २२७ ॥ वालिभट्टारकस्याथोत्पेदिरे लब्धयः क्रमात् । सम्पदः पादपस्येव पुप्पपत्रफलादयः ॥ २२८ ।। अष्टापदाद्रौ गत्वा च कायोत्सर्गमदत्त सः । लम्बमानभुजो बद्धदोलादण्ड इव द्रुमः ॥ २२९ ।। कायोत्सर्ग समुत्सृज्य मासान्ते पारणं व्यधात् । तत्सर्गपारणान्येवं भूयोभूयश्चकार सः ॥ २३० ॥ इतश्च दशकण्ठाय सुग्रीवः श्रीप्रभां ददौ । संशुप्यत्प्राक्तनस्नेहतरोः सारणिसन्निभाम् ॥ २३१ ॥ यौवराज्ये तु सुग्रीवो वालिपुत्रं महौजसम् । चन्द्ररयम्युज्वलयशाश्चन्द्ररश्मि न्यवीविशत् ॥ २३२॥ सुग्रीवप्रतिपन्नाज्ञः श्रीप्रभा तत्सहोदराम् । उपयम्य गृहीत्वा च ययौ लङ्कां दशाननः ॥ २३३ ॥ विद्याधरनरेन्द्राणामन्येपामपि कन्यकाः । उपयेमे रूपवतीलादपि हि रावणः ॥ २३४ ॥ नित्यालोकपुरे नित्यालोकविद्याधरेशितुः । कन्यां रत्नावली नाम्ना तदोद्वोढुं चचाल सः ॥ २३५ ॥ अष्टापदानेपरि गच्छतस्तस्य पुष्पकम् । विमानं स्खलितं सद्यो वने चलमिव द्विपाम् ॥ २३६ ।। न्यग्राङ्गा महापोतमिव बद्धमिव द्विपम् । विमानं रूद्धगतिकं प्रेक्ष्याकुप्यद्दशाननः ॥ २३७ ॥ को मद्विमानस्खलनाद्विविक्षति यमाननम् । एवं वदन् समुत्तीर्य सोऽद्रिमूर्धानमैक्षत ॥ २३८ ॥ अधस्तात् स विमानस्य ददर्श प्रतिमास्थितम् । वालिनं तस्य शैलस्य नवं शृङ्गमिवोत्थितम् ॥ २३९ ॥ ऊचे च रावणः बुद्धो विरुद्धोऽद्यापि मय्यसि । व्रतं वहसि दम्भेन जगदेतद्दिदम्भिपुः ॥ २४०॥ कयापि माययाग्रेऽपि मां वाहीक इवावहः । प्राबाजीः शङ्कमानोऽस्मत्कृतप्रतिकृतं खलु ॥ २४१॥ १ सुप्रीवेन प्रतिपन्नाज्ञा यस्य सः । २ वेष्टुमिच्छति । ३ अस्माकं कृतस्य प्रतिक्रियाम् । S ·तस्य चारटनं दीनं श्रुत्वा वाली कृपापरः । तं मुमोचार तलम शिक्षामात्राय न क्रुधा ॥ २५६ ॥ निःसृत्य दशकण्ठोऽथ निःप्रतापोऽनुतापवान् । उपेत्य वालिनं नत्वा व्याजहारेत्युदालिः ॥ २५७ ॥ भूयो भूयोऽपराधानां कर्ताहं त्वयि निस्त्रपः । उत्कृपस्त्वं च सोहासि महात्मन् शक्तिमानपि ॥ २५८ ॥ मन्ये मयि कृपां कुर्वन्नुवर्वी प्रागत्यजः प्रभो। न त्वसामर्थ्यतस्तत्तु नाज्ञासिपमहं पुरा ॥ २५९ ॥ अज्ञानान्नाथ तेनेयं स्वशक्तिस्तोलिता मया । अद्रिपर्यसने यत्नं कलभेनेव कुर्वता ॥ २६० ॥ ज्ञातमन्तरमोदं भवतश्चात्मनोऽपि च । शैलवल्मीकयोर्यादृग्यादृग्गरुडभासयोः ॥ २६१ ॥ दत्ताः प्राणास्त्वया स्वामिन्मृत्युकोटिं गतस्य मे। अपकारिणि यस्येयं मतिस्तस्मै नमोऽस्तु ते ॥ २६२ ॥ दृढभक्त्येति भापित्वा क्षमयित्वा च वालिनम् । त्रिश्च प्रदक्षिणीकृत्य नमश्चके दशाननः ॥ २६३ ॥ तादृङ्माहात्म्यमुदिताः साधु साधिति भापिणः । उपरिष्टाद्वालिमुनेः पुष्पवृष्टिं व्यधुः सुराः ॥ २६४ ॥ प्रणम्य वालिनं भूयस्तच्छेलमुकुटोपमे । जगाम रावणश्चैत्ये भरतेश्वरनिर्मिते ॥ २६५ ॥ चन्द्रहासादिशस्त्राणि मुक्त्वा सान्तःपुरः स्तयम् । अहंतामृपभादीनां पूजां सोप्टविधां व्यधात् ॥ २६६ ॥ समाकृष्य स्नसां तन्त्री प्रमृज्य च दशाननः । महासाहसिको भक्त्या भुजवीणामवादयत् ॥ २६७ ॥ उपवीणयति ग्रामरागरम्यं दशानने । गायत्यन्त पुरे चास्य सप्तस्वरमनोरमम् ॥ २६८ ।। चैत्यवन्दनयात्रायै धरणः पन्नगेश्वरः । तत्राययावहतश्च पूजापूर्वमवन्दत ॥ २६९ ॥ युग्मम् ॥ अर्हद्गुणमयेगीतैः करणध्रुवकादिभिः । गायन्तं वीणया प्रेक्ष्य रावणं धरणोऽब्रवीत् ॥ २७० ॥ १ अनुताप पश्चात्तापस्तद्वान् । २ निर्लजः। ३ अधिकदयावान् । ४ भासः गृध्रः । ५ मृत्योरग्रम् । ६ स्नायुम् । ७ वीणां वादयति सति । R ·अभिलाषविप्रलम्भात् साहसोऽपि दिने दिने । अङ्गारचुम्बित इव न पाप क्वापि निवृतिम् ॥ २८६ ॥ तारायां रममाणस्य सुग्रीवस्य बभूवतुः । द्वावङ्गदजयानन्दावङ्गजौ दिग्गजोर्जितौ ॥ २८७ ॥ स चापि साहसगतिस्तारायामनुरागवान् । मन्मथोन्मथ्यमानात्मा चिन्तयामासिवानिदम् ॥ २८८ ॥ चुम्बिष्यामि कदा तस्या मृगशावकचक्षुपः । पक्कविम्वाधरदलच्छदनं वदनाम्बुजम् ॥ २८९ ॥ कदा स्त्रक्ष्याम्यहं तस्याः कुचकुम्भौ स्वपाणिना। कदा च तौ करिष्यामि गाढालिङ्गनवामनौ ॥ २९०॥ बलेनोपि च्छलेनापि तां हर्तास्मीति चिन्तयन् । सस्मार शेमुपी विद्यां रूपस्य परिवर्तिनीम् ॥ २९१ ॥ गत्वा च क्षुद्रहिमवनिरौ स्थित्वा गुहान्तरे । तां साधयितुमारेभे चक्राङ्कनृपनन्दनः ॥ २९२ ॥ इतश्च पुर्या लङ्काया दिग्यात्रायै दशाननः । विकर्ननः पूर्वशैलतटादिव विनिर्ययौ ।। २९३ ॥ विद्याधरानरेन्द्रांश्च द्वीपान्तरनिवासिनः । वशीकृत्य स पाताललकां नाम पुरीं ययौ ॥ २९४ ॥ तत्र चन्द्रणखाभर्ना खरेणांखरभापिणा । प्राभृतर्भूत केनेव निभृतं सोऽभ्यपूज्यत ॥ २९५॥ रावणेन सहाचालीत् खर इन्द्रजिगीषया । विद्याधराणां सहस्रेश्चतुर्दशभिरावृतः ॥ २९६ ॥ ततः सुग्रीवराजोऽपि रक्षोराजस्य दोष्मतः। अन्वचालीत्ससैन्योऽपि वायोरिव विभावसुः ॥ २९७ ॥ अनेकपृतनाच्छन्नरोदसीको दशाननः । पयोराशिरिवोद्धान्त. प्रययावस्खलद्गतिः ॥ २९८ ॥ कूजन्मरालमालाभिरावद्धरसनामिव । पुलिनोा विपुलया नितम्बेनेव शोभिताम् ॥ २९९ ॥ अलकानिव बिभ्राणां तरफ़ैरतिभङ्गुरैः । कटाक्षानिव मुञ्चन्तीं शफरोद्वर्तनैर्मुहुः ॥ ३०० ॥ १ अभिलापविरहात् । २ सूर्यः । ३ मृदुभापिणा । ४ भृत्येनेव । ५ अग्निः । ६ रसना कटिमेखला । .

·कामिनीमिव चतुरां रेखां नाम तरङ्गिणीम् । विन्ध्यसैलादुत्तरन्ती ददर्शाथ दशाननः ॥ ३०१॥ ॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥ रोधस्युवास रेवायाः ससैन्यो दशकन्धर । सिन्धुरग्रामणीर्यथसमावृत इवोधुर ॥ ३०२ ॥ सोऽथ तस्यां कृतस्नानो वसानो धौतवाससी । अहदिम्ब रत्नमयं न्यस्य पट्टे मणीमये ॥ ३०३॥ रेवाम्भोभिः स्नापयित्वा तदम्भोजर्विकासिमि । समारेमे पूजयितुं समाधिसुदृढासन ॥ ३०४॥ ॥ युग्मम् ॥ ततश्च पूजाव्यग्रस्य दशग्रीवस्य तस्थुषः । अकस्मादधिवेलेव महापूर समाययौ ।। ३०५ ।। उन्मूलयन्मूलतोऽपि गुल्मानिव महीरुहान् । तटीनामुन्नतानामप्युपरि प्रासररपयः ॥ ३०६ ।। आस्फोटयंस्तटाघातस्तरीस्तनियन्त्रिताः। विष्वक्छुक्तिपुटानीवालिहा वीचिपकत्तयः ॥ ३०७ ॥ रोधोगन्मिहतोऽपि पातालकुहरोपमान् । स पूर पूरयामास भक्ष्यं कुक्षिम्भरीनिव ॥ ३०८ ॥ समन्तादन्तरीपाणि स्थगर्यामास सा नदी । ज्योतिब्र विमानानि चन्द्रज्योत्स्नेव पार्वणी ॥ ३०९॥ मत्स्यानुच्छादयामास प्रोच्छल द्भिर्महोर्मिभिः । पूरो महावात इन वेगवान् द्रुमपल्लवान् ॥ ३१० ॥ तत्फेनिलं सावकरं पूरवारि स्यागतम् । अर्हत्पूजामपानषीद्दशकप्ठस्य कुर्वत ॥ ३११॥ तेन पूजापहारेण शिर छेदाधिकेन स । जातकोपो दशग्रीवः साक्षेपमिदमभ्यधात् ॥ ३१२ ॥ अरे रे केन वारीदं दुरिमतिवेगतः । अर्हत्पूजान्तरायायामुच्यताकारणारिणा ।। ३१३ ।। १ तीरे । २ गजनायकः। ३ तृणगुच्छान् । ४ नाव । ५ द्वीपनि। ६ छादयामास। ७ सपकम् । ८ अकारणशत्रुणा। है ·परस्तादस्ति किं कोऽपि मिथ्यादृष्टिनराधिपः। किं वा विद्याधरः कश्चिदसुरो वा सुरोऽथवा ॥ ३१४ ॥ अथ विद्याधरः कश्चिदाचरख्यौ दशमौलये । इतः पुरस्तादस्त्युच्चैदेव माहिष्मती पुरी ॥ ३१५ ॥ तस्यां नाना सहस्रांशुः सहस्रांशुरिवापरः । सहस्रशो नृपैः सेव्यः पार्थिवोऽस्ति महाभुजः ॥ ३१६ ॥ सेतुबन्धेन रेवायां वारिवन्धं व्यधादसौ। जलक्रीडोत्सवकृते किमसाध्यं महौजसाम् ॥ ३१७ ॥ समं राज्ञीसहस्रेण सहस्रांशुरसावितः । वशाभिर्वरदन्तीव सुखं क्रीडति वारिभिः ॥ ३१८ ॥ आत्मरक्षा लक्षसङ्खया द्वयोरपि हि तीरयोः । संवर्मिता उदोश्च तिष्ठन्त्यस्य हरेखि ॥ ३१९ ॥ अदृष्टपूर्वोऽवष्टम्भः कोऽप्यस्याप्रतिमौजसः । शोभामात्र यथा तेऽपि यदि वा कर्मसाक्षिणः ॥ ३२० ॥ क्षुमितं जलदेवीभिर्यादोभिश्च पलायितम् । जलक्रीडाकरापातैर्जितस्तस्य दोष्मतः ।। ३२१ ॥ इदमत्यन्तरुद्धत्वात् स्त्रीसहस्रयुतेन च । तेन पर्यस्यमाणत्वात् कामसुलुठितं पयः ॥ ३२२ ॥ रोदसी प्लावयित्वोमे वेगाद्वारीदमुद्धतम् । इह ते प्लावयामास देवपूजां दशानन ॥ ३२३ ॥ पश्यैतानि च तत्स्त्रीणां निर्माल्यानि दशानन । रेवातीरे तरन्त्युच्चैस्तदभिज्ञानमादिमम् ॥ ३२४ ॥ तदङ्गनाजनस्याङ्गरागैर्मृगमदादिजैः । इदमत्यांविलं वारि दुर्वारं वीरवारण ॥ ३२५॥ इति तद्रिमाकणं प्राप्याहुतिमिवानलः । उद्दिदीपेऽधिकं चैवमुवाच च दशाननः ॥ ३२६ ॥ अरे मुमूर्षुणा तेन वारिभि स्वागदूपितः । दूपिता देवपूजेयं देवदुष्यमिवाअनैः ॥ ३२७ ॥ तद्यात राक्षसभटा पापं भटमानिनम् । वधा समानयत भो मत्स्यमानायिका इव ॥ ३२८ ॥ १ ऊर्वशस्त्राः । २ प्रारम्भः । ३ मुच्यमानत्वात् । ४ चिन्हम् । ५ अतिपद्धिलम् । ६ धीवराः । - ·उच्चैम्तेनैवमादिष्टा अनुचरास्ते दधाविरे । लक्षशो राक्षसभटा रेवोर्मय इवोद्भटाः ॥ ३२९ ॥ तीरस्थितैः सहस्रांशुसैनिकैः सह ते रणम् । गजा वनान्तरगजैरिव चनुनिशाचराः ॥ ३३० ॥ विद्याभिर्मोहयन्तस्ते भूमिष्ठांस्तान्नभःस्थिताः । उपदुद्रुवुरम्भोदाः शरभान् करकैरिख ॥ ३३१॥ खानुपद्रूयमाणांस्तु प्रेक्ष्य क्रोधधुताधरः। चलत्पताकहस्तेनाश्वासयत् प्रेयसीनिजाः ॥ ३३२ ॥ ऐरावणः सुरसिन्धोरिव रेवात उच्चकैः । निर्जगाम सहस्रांशुरधिज्यं च धनुर्व्यधात् ॥ ३३३ ॥ बाणैविंद्रावयामास रक्षोवीरान्नभ स्थितान् । सहस्रांशुमहाबाहुस्तृणपूलानिवानिलः ॥ ३३४ ॥ व्यावृत्तांस्तान् रणात्प्रेक्ष्य सङ्घद्धो रावणः स्वयम् । उपतस्थे सहस्रांशुमभिवर्षञ्छिलीमुखान् ॥ ३३५॥ द्वावप्यमर्पणौ द्वावपूर्जितौ द्वावपि स्थिरौ। विविधैरायुधैर्युद्धं विदधाते चिराय तौ ॥ ३३६ ॥ दोर्वीर्येणांविजय्यं तं ज्ञात्वा जग्राह रावणः । विद्यया मोहयित्वेभमिव माहिष्मतीपतिम् ॥ ३३७ ॥ तं प्रशंसन्महावीर्य जित्वापि जितमान्यथ । अनुत्सिक्तो दशग्रीवः स्कन्धावारेऽनयत्स्वयम् ॥ ३३८ ॥ सभायां यावदासीनस्तस्थौ हृष्टो दशाननः । चारणश्रमणस्तावच्छतबाहुः समाययौ ॥ ३३९ ॥ सिंहासनात्समुत्थाय त्यक्त्वा च मणिपादुके । अभ्युत्तस्थौ दशास्यस्तं पयोदमिव बहिणः ॥ ३४० ॥ पपात पादयोस्तस्य पञ्चाङ्गस्पृष्टभूतलः । रावणो मन्यमानस्तमर्हद्गणधरोपमम् ॥ ३४ ॥ आसने चासयामास तं मुनि स्वयमर्पिते । प्रणम्य च दशग्रीवः स्वयमुर्त्यांमुपाविशत् ॥ ३४२ ॥ १ अष्टापदमृगान् । २ बाणान् । ३ विजेतुमशक्यम् । ४ आत्मान जितमन्येनेति यावत् मन्यत इति तथा। गर्वरहितः । ६ मयूर।

·RE विश्वास इव मूर्तिस्थो विश्वाश्वासनबान्धवः । धर्मलाभाशिषं तस्मै सोऽदात् कल्याणमातरम् ॥ ३४३॥ बवामलिं रावणेन समागमनकारणम् । मुनिश्रेष्ठः परिपृष्टोऽभाषिष्टादृष्टया गिरा ॥ ३४४ ॥ शतवाहुरहं नाम्ना माहिष्मत्यां नृपोऽभवम् । भववासादितो भीतः शार्दूलः पावकादिव ॥ ३४५ ॥ सहस्रकिरणे राज्यमारोप्य निजनन्दने । मोक्षाध्वस्यन्दनप्रायमहं व्रतमशिश्रियम् ॥ ३४६ ॥ इत्योक्ते दशग्रीवो नमद्ग्रीवोऽब्रवीदिति । किमसौ पूज्यपादानामङ्गजन्मा महाभुजः ॥ ३४७ ॥ ओमित्युक्ते मुनीन्द्रेण निजगाद दशाननः । दिग्जयाय क्रमेणाहमिहागच्छं नदीतटे ॥ ३४८ ॥ दत्तावासस्तटेऽमुष्मिमिनार्चा विकचाम्बुजैः । अर्चित्वा यावदेकाग्रमानसस्तन्मयोऽभवम् ॥ ३४९ ॥ अमुना तावदुन्मुक्तैर्निजस्नानमलीमसैः । वारिभिः प्लाविता पूजा तेनाकार्पमिदं क्रुधा ॥३५० ॥ अज्ञानादमुनाप्येतत् कृतं मन्ये महात्मना । त्वत्सनुरेप किं कुर्यादर्हदाशातनां क्वचित् ॥ ३५१ ॥ एवमुक्त्वा सहस्रांशु नत्वानेपीद्दशाननः । लज्जानम्राननः सोऽपि ननाम पितरं मुनिम् ॥ ३५२ ।। रावणस्तं बभाणैवं भ्राता में त्वमतः परम् । तवेवायं ममाप्येप शतबाहुमुनिः पिता ॥३५३ ॥ गच्छ शाधि निजं राज्यं गृहाणान्यामपि क्षितिम् । अस्माकं हि त्रयाणां त्वं चतुर्थोऽस्यंशभाक श्रियः॥३५४॥ एवमुक्तश्च मुक्तश्च सहस्रांशुरदोऽवदत् । न हि राज्येन मे कृत्यं वपुपा वाप्यतः परम् ॥ ३५५ ॥ पित्राश्रितं श्रयिष्यामि व्रतं संसारनाशनम् । अयं हि पन्थाः साधूनां निर्वाणंमुपतिष्ठते ॥ ३५६ ॥ इत्युदीर्य दशास्याय समर्प्य तनयं निजम् । व्रतं चरमदेहः स पितृपादान्तिकेऽग्रहीत् ॥ ३५७ ॥ १ मुनीनां प्रष्ठ-श्रेष्ठः । २ मोक्षम् ।

·S RE अनरण्यनरेन्द्राय वाचिकेन तदैव सः। स्वयमात्तां परिव्रज्यां कथयामास सौहृदात् ॥३५८ ॥ सोऽप्ययोध्याधिपो दध्यौ प्रियमित्रेण तेन मे । सङ्केत एवमभवदादेयं युगपद्वतम् ॥ ३५९ ॥ स्वप्रतिज्ञामिति स्मृत्वा राज्यं दशरथाय सः । दत्वा स्वसनवे सत्यधनो व्रतमुपाददे ॥ ३६० ॥ शतबाहुसहस्रांशू वन्दित्वर्षी दशाननः । सहस्रांशोः सुतं राज्ये न्यस्य चाचलदम्बरे ॥ ३६१ ॥ तदा च नारदमुनिर्यष्टिघातादिजर्जरः । अन्याय इति पूत्कुर्वन्नित्यभापिष्ट रावणम् ॥ ३६२ ॥ राजन् राजपुरेऽमुष्मिन्मरुत्तो नाम भूपतिः । मिथ्यागस्ति कुर्वाण ऋतुं दुजिवासितः ॥ ३६३ ॥ यज्ञे वधाय चानीतान् सौनिकैरिच तद्विजः। पशूनारटतोऽपश्यं पाशबद्धाननागसः ॥ ३६४ ॥ ततो व्योनोऽवतीर्याहं मरुत्तं ब्राह्मणावृतम् । अहो किमिदमारब्धमित्यपृच्छं कृपापरः ॥ ३६५ ॥ अथोवाच मरुत्तोऽपि यज्ञोऽयं ब्राह्मणोदितः। अन्तर्वेदीह होतव्याः पशवो देवतृप्तये ॥ ३६६ ॥ अयं खलु महाधर्मः कीर्तितः म्वर्गहेतवे । यक्ष्यामि पशुभिर्यज्ञं तदेभिरहमद्य भोः ॥ ३६७ ॥ ततस्तस्याहमित्याख्यं वपुर्वेदिन्दीरिता । आत्मा यष्टा तपो वहिर्ज्ञानं सर्पिः प्रकीर्तितम् ॥ ३६८॥ कर्माणि समिधः क्रोधादयस्तु पशवो मताः । सत्यं यूपः सर्वप्राणिरक्षणं दक्षिणा पुनः ॥ ३६९ ॥ त्रिरत्नी तु त्रिवेदीयमिति वेदोदितः क्रतुः । कृतो योगविशेषेण मुक्तेर्भवति साधनम् ॥ ३७० ॥ व्यादतुल्या ये कुर्युर्यज्ञं छागवधादिना । ते मृत्वा नरके घोरे तिष्ठेयुर्दुःखिनश्चिरम् ॥ ३७१ ॥ उत्पन्नोऽस्युत्तमे वंशे बुद्धिमानृद्धिमानसि । राजन् व्याधोचितादस्मानिवर्तस्व तदेनसः ॥ ३७२ ॥ १ चाण्डालः । २ निरपराधिनः । ३ यशकर्ता । ४ शानदर्शनचारित्राणि । ५ राक्षसतुल्याः । RUS ·- यदि प्राणिवधेनापि स्वर्गों जायेत देहिनाम् । तच्छ्न्यो जीवलोकोऽयमल्पैरपि दिनैर्भवेत् ॥ ३७३॥ इदं मम वचः श्रुत्वा यज्ञामय इव द्विजाः । क्रुधा ज्वलन्तः प्रोत्तस्थुर्दण्डपट्टकपाणयः ॥ ३७४॥ ततस्तैस्ताड्यमानेन मया प्राप्तोऽसि नश्यता । नदीपूराभिभूतेनान्तरीपमिव रावण ॥ ३७५ ॥ निरागसो वध्यमानांस्तत्तैर्नृपशुभिः पशून् । त्रायस्व त्रात एवाहं पुनस्त्वदवलोकनात् ॥ ३७६ ॥ ततो विमानादुत्तीर्य दशास्यस्तविक्षया । आनर्चे भूभुजा तेन पाद्यसिंहासनादिना ॥ ३७७ ॥ युद्धो मरुत्तभूपालं जगादेवं दशाननः । अरे किमेप क्रियते नरकाभिमुखैमखः ॥ ३७८ ॥ धर्मः प्रोक्तो गहिंसातः सर्वखिजगद्धितः । पशुहिंसात्मकाद्यज्ञात् स कथं नाम जायताम् ॥ ३७९ ॥ लोकद्वयारि तयज्ञं मा कार्षीश्चत्करिष्यसि । मद्गुप्ताविह ते वासः परत्र नरके पुनः ॥ ३८० ॥ विससर्ज मैखं सद्यो मरुत्तनृपतिस्ततः। अलङ्ख्या रावणाज्ञा हि विश्वस्यापि भयङ्करा ॥ ३८१॥ अमी पशुवधात्मानः कुतः सजज्ञिरेऽध्वराः । इति पृष्टो दशास्येन निजगादेति नारदः ॥ ३८२ ॥ अस्ति च दिक्षु विख्याता नाना शुक्तिमती पुरी । शक्तिमत्याख्यया नद्या नर्मसख्येव शोभिता ॥ ३८३ ।। गतेष्वनेकभूपेषु सुव्रतान्मुनिसुव्रतात् । अभिचन्द्रोऽभवत्तस्यां राजा राज्यभृतां वरः ॥ ३८४ ॥ अभिचन्द्रस्य तनयो वसुरित्यभिधानतः । अजायत महाबुद्धिः प्रसिद्धः सत्यवांकतया ॥ ३८५ ॥ पाश्व क्षीरकदम्बस्य गुरोः पर्वतकः सुतः। राजपुत्री वसुश्चाहं चापठामस्रयोऽपि हि ॥ ३८६ ॥ सुप्तेष्वस्मासु सदनोपरि पाठश्रमान्निशि । चारणश्रमणौ व्योम्नि योन्तावित्यूचतुर्मिथः ॥ ३८७ ॥ १ मम कारागृहे । २ यशम् । ३ सत्यवादित्वेन । ४ गच्छन्तौ । 59555SMS ·एपामेकतमः स्वगं गमिष्यत्यपरौ पुनः । नरकं यास्यतस्तच्चाौपीरक्षीरकदम्बकः ॥ ३८८ ॥ तच्छ्रुत्वा चिन्तयामास खिन्नः क्षीरकदम्बकः । मन्यप्यध्यापके शिष्यौ यास्यतो नरकं हहा ॥ ३८९ ॥ एभ्यः को यास्यति मग नरक की च यास्यतः । जिज्ञासुरित्युपाध्यायोऽस्नांसीन युगपदाह्वयत् ॥३९० ॥ सगप्प गुरुरस्माकमेकैकं पिष्टकुकुटम् । उवाचामी तत्र वध्या यत्र कोऽपि न पश्यति ॥ ३९१ ।। वसुपर्वतको तत्र गत्वा शून्यप्रदेशयोः । आत्मनीनां गतिमिव जनतुः पिष्टकुकटौ ॥ ३९२ ॥ दैवीयसि प्रदेशे तु गत्लाह नगराबहिः । स्थित्वा च विजने देशे दिशः प्रेक्ष्येत्यतर्कयम् ॥ ३९३ ॥ गुरुपादैरदस्तावदादिष्टं वत्स यचया । वध्योऽयं कुकुटस्तत्र यत्र कोऽपि न पश्यति ॥ ३९४ ॥ असौ पश्यत्यहं पश्याम्यमी पश्यन्ति खेचराः । लोकपालान पश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानिनोऽपि हि ॥ ३९५ ॥ नास्त्येव स्थानमपि तद्यन कोपि न पश्यति । तात्पर्य तद्गुरुगिरां न वध्यः खलु कुकुटः ॥३९६ ॥ गुरुपादा दयावन्तः सदा हिंसापगङ्मुखाः । अस्मत्मज्ञां परिज्ञातुमेतर्शियतमादिशन् ॥ ३९७ ॥ विमृश्यैवमहत्वैव कुकुटं चाहमागमम् । कुकुटाहनने हेतुं गुरोर्व्यज्ञपयं च तम् ॥ ३९८ ॥ स्वर्ग यास्यत्ययं तावदिति निश्चित्य गौरवात् । आलिङ्गितोऽहं गुरुभिः साधु साध्विति भापिभिः ॥३९९॥ वसुपर्वतको पश्चादागत्यैवं शशंसतुः । निहतौ कुक्कटौ तत्र यत्र कोऽपि न पश्यति ॥ ४००॥ अपश्यतं युवामादावपश्यन् खेचरादयः । कथं हतौ कुकुटौ रे पापावित्यशपद्गुरुः ॥ ४०१॥ ततः खेदादुपाध्यायो दध्यौ विध्यातपाठघीः । मुधा मेऽध्यापनक्लेशो वसुपर्वतयोरभूत् ॥ ४०२ ॥ १ आत्मने हिताम् । २ अतिदूरे । ३ असौ फुक्कुटः । ४ निश्चितम् निश्चयेनेति यावत् ।

·गुरुपदेशो हि यथापानं परिणमेदिह । अभ्राम्भः स्थानभेदेन मुक्तालवणतां ब्रजेत् ॥ ४०३ ॥ प्रियः पर्वतकः पुत्रः पुत्रादप्यधिको वशुः । नरकं यास्यतस्तस्माद्गृहवासेन किं मम ॥ ४०४ ॥ निर्वेदादिन्युपाध्यायः प्रवज्यामग्रहीत्तदा । तत्पदं पर्वतोध्यारत व्याल्याक्षणविचक्षणः ॥ ४०५ ॥ भूत्वा गुरोः प्रसादेन सर्वशास्त्रविशारदः । पुनरेव निजं स्थानमहं तु गतवांस्तदा ॥ ४०६ ॥ नृपचन्द्रोऽभिचन्द्रोऽपि जग्राह समये व्रतम् । ततशाभूवम् राजा वासुदेवसमः श्रिया ॥ ४०७ ॥ सत्यवादीति रा माप प्रसिद्धिं पृथिवीतले । तां प्रसिद्धिमपि त्रातुं सत्यमेव जगाद सः॥ ४०८ ॥ अथैकदा मृगयुणा मृगाय मृगयाजुपा । चिक्षिपे विशिखो विन्ध्यनितम्बे सोऽन्तरास्खलत् ॥ ४०९ ॥ इपुस्खलनहेतुं स ज्ञातुं तत्र ययौ ततः। आकाशस्फटिकशिलामज्ञासीत् पाणिना स्पृशन् ॥ ४१०॥ स दध्याविति मन्येऽस्यां सङक्रान्तः परतश्चरन् । भूमिच्छायेव शीतांशावदर्शि हरिणो मया ॥ ४११॥ पाणिस्पर्श विना नेयं सर्वथाप्युपलक्ष्यते । अवश्यं तदसौ योग्या वसोर्वसुमतीपतेः ॥ ४१२ ॥ रहो व्यज्ञपयद्राज्ञे गत्वा तां मृगयुः शिलाम् । हृष्टो जग्राह राजापि ददौ चास्मै महद्धनम् ॥ ४१३ ॥ स तया घटयामास च्छन्नं स्वासनवेदिकाम् । तच्छिल्पिनोऽघातयच नात्मीयाः कस्यचिन्नृपाः॥४१४ ॥ तस्यां सिंहासनं वेदो चेदीशस्य निवेशितम् । सत्यप्रभावादाकाशस्थितमित्यबुधजनः ॥ ४१५॥ सत्येन तुष्टाः सान्निध्यमस्य कुर्वन्ति देवताः । एवमूर्जम्विनी तस्य प्रसिद्विानशे दिशः ॥ ४१६ ॥ तया प्रसिद्धथा राजानो भीतास्तस्य वशययुः । सत्या वा यदि वा मिथ्या प्रसिद्धिर्जयिनी नृणाम् ॥४१७॥ १ व्याधेन । २ अन्यतः ।

·वसुरूचे ततो मेऽम्ब पाल्यः पूज्यश्च पर्वतः । गुरुवद्गुरुपुरेऽपि वर्तितव्यमिति श्रुतेः ॥ ४३३ ॥ कस्याद्य पत्रमुत्क्षिप्तं कालेनाकालरोपिणा । को जिघांसुवा॒तरं मे ब्रूहि मातः किमातुरा ॥ ४३४ ॥ अजव्याख्यानवृत्तान्तं स्वपुत्रस्य पणं च तम् । त्वं प्रमाणं कृतश्वासीत्याख्यायार्थयते स्म सा ॥ ४३५ ।। कुर्वाणो रक्षणं भ्रातुरजान्मेपानुदीरय । प्राणैरप्युपकुर्वन्ति महान्तः किं पुनर्गिरा ॥ ४३६ ।। अबोचत वसुर्मातमिथ्या वच्मि वचः कथम् । प्राणात्ययेऽपि शंसन्ति नासत्यं सत्यभापिणः॥ ४३७॥ अन्यदप्यभिधातव्यं नासत्यं पापभीरुणा । गुरुवागन्यथाकारे कूटसाक्ष्ये च का कथा ॥ ४३८ ॥ वहूकुरु गुरोः सूनुं यद्वा सत्यत्रताग्रहम् । तया सरोपमित्युक्तस्तद्वचोऽमस्त पार्थिवः ॥ ४३९ ॥ ततः प्रमुदिता क्षीरकदम्बगृहिणी ययौ । अयाव पर्वतोऽहं च वसुराजस्य पर्पदि ॥ ४४० ॥ सभायाममिलन सम्या माध्यस्थ्यगुणशालिनः । वादिनां संदसद्वादक्षीरनीरसितच्छदाः ॥ ४४१ ॥ आकाशस्फटिकशिलावेदिसिंहासनं वसुः । सभापतिरलञ्चके नभस्तलमिवोडपः ॥ ४४२ ॥ ततः पर्वतकोऽहं च व्याख्यापक्षं निजं निजम् । अशंसाव नरेन्द्राय सत्यं बहीति भापिणौ ॥ ४४३ ॥ विप्रवृद्धेरथोचे स विवादस्त्वयि तिष्ठते । प्रमाणमनयोः साक्षी त्वं रोदस्योरिवार्यमा ॥ ४४४ ॥ घटपभृतिदिव्यानि वर्तन्ते हन्त सत्यतः । सत्यावर्षति पर्जन्यः सत्यात् सिध्यन्ति देवताः ॥ ४४५ ॥ त्वयैव सत्ये लोकोऽयं स्थाप्यते पृथिवीपते । त्वामिहार्थे महे किं ब्रूहि सत्यव्रतोचितम् ॥ ४४६ ॥ वचः श्रुत्वेति तत्सत्यप्रसिद्धिं स्वां निरस्य च । अजान्मेपान् गुरुाख्यदिति साक्ष्यं वसुर्व्यधात् ॥ ४४७ ॥ १ सत्यासत्यौ च तौ वादौ च तावेव दुग्धजले तयोः पृथकरण इति शेपः सितच्छदा हंसाः । MISS ·अयोधनस्वसा सत्ययशा नाम महीपतेः। तृणबिन्दोरभूद्भार्या मधुपिङ्गस्तयोः सुतः॥ ४६४ ॥ तस्मै प्रदीयमानां त्वामहमिच्छामि सुन्दरि । प्रदिसते त्वत्पिता त्वां स्वयंवरवराय तु ॥ ४६५ ॥ जाने के वृणोपि त्वं मनःशल्यमिदं मम । वरणीयस्त्वया राजमध्ये मद्भातजस्ततः ॥४६६ ॥ सुलसापि हि तच्छिक्षां तथैव प्रत्यपद्यत । मन्दोदर्यपि तच्छुत्वाचख्यौ सगरभूपतेः ॥ ४६७ ॥ सगरोऽप्यादिशद्विश्वभूतिं निजपुरोधसम् । सद्यः कविः सोऽपि चक्रे नृपलक्षणसंहिताम् ॥ ४६८ ॥ तंत्रोचे स तथा येन समस्तै राजलक्षणैः । सगरो जायते युक्तो हीनस्तु मधुपिङ्गलः ॥ ४६९ ॥ तत्पुस्तकं तु पेटायां स चिक्षेप पुराणवत् । राजाज्ञयान्यदाकृष्टं तेन तद्राजपर्पदि ॥ ४७० ॥ तत्रादौ सगरोऽवोचद्वाच्यमानेत्र पुस्तके । भवेल्लक्षणहीनो यो वध्यस्त्याज्यश्च सोऽखिलैः ॥ ४७१ ॥ यथा यथावाचयत्तत्पुस्तकं स पुरोहितः । तथा तथा स जिहाय मपिङ्गोऽपलझणः ॥ ४७२ ।। निर्ययौ मधुपिङ्गोऽथ सगरं सुलसावृणोत् । जज्ञे विवाहः सद्योऽपि सर्वे स्वं स्थानमभ्ययुः ॥ ४७३ ॥ मधुपिङ्गोऽप्यपमानात् कृत्वा बालतपो मृतः। महाकालाभिधः पष्टिसहस्रशोऽसुरोऽभवत् ॥ ४७४ ॥ अज्ञासीदवधेः सोऽथ सगरस्य विजृम्भितम् । स्वयंवरे सुलसाया नि न्यकारकारणम् ॥ ४७५ ॥ राजानं सगरं राज्ञोऽन्यांश्च हुन्मीति सोऽसुरः। छिद्रान्वेपी शुक्तिमतीनयां पर्वतमक्षत ॥ ४७६ ॥ विश्वेपस्ततो भूत्वा गत्वा पर्वतमभ्यधात् । शाण्डिल्यो नाम मित्रं लत्पिनुरस्मि महामते ॥ ४७७ ॥ थीमतो गौतमाख्यस्योपाध्यायस्य पुरः पुरा । अहं क्षीरकदम्मथापठाव सहितावुभौ ॥ ४७ ॥ १ तत्र पुस्तके स विश्वभूतिस्तथोचे रचयामास । २ तिरस्कारकारणम् ।

·-SIL नारदेन जनैश्च त्वां श्रुत्वा धर्पितमागमम् । त्वत्पक्षं पूरयिष्यामि मन्त्रैश्विं विमोहयन् ॥ ४७९ ॥ इत्युक्त्वा पर्वतयुतः ३ धर्मेणारिल उनम् । अस्रो मोहयामास दुर्गतौ पातनाय सः॥ ४८० ॥ व्याधिभूतादिदोषांश्च सवत्राजनयजने । प्रेपन्नपर्वतमतं निर्दोषं च चकार सः ॥ ४८१ ॥ शाण्डिल्यस्याज्ञया सोऽपि रक्छान्ति पर्वतो व्यधात् । उपकृत्योपकृत्य स्वमते चास्थापयज्जनम् ॥४८२ ॥ सगरस्यापि नगरेऽन्तःपुरेऽथ परिशदे । विचने सोऽसुरो रोगान् दारणानतिभूयसः ॥ ४८३ ॥ लोकप्रत्ययतो भेजे पर्वतं सगरोऽपि हि । चकार शाण्डिल्ययुतो रुकुछान्ति सोऽपि सर्वतः ॥ ४८४ ॥ सौत्रामण्यां विधानेन सुरापानं न दुष्यति । अंगम्यागमनं कार्य यज्ञे गोसवनामनि ॥ ४८५ ॥ मातृमेधे वध मातुः पितृमेधे वधः पितुः । अन्तर्वेदि विधातव्यो दोपस्तत्र न विद्यते ॥ ४८६ ॥ आँशुशुक्षणिमाधाय पृष्ठे कूर्मस्य तर्पयेत् । हविषा जुवकाख्याय स्वाहेत्युक्त्वा प्रयत्नतः ॥ ४८७ ॥ यदा न प्राप्नुयात् कूर्म तदा शुद्ध द्विजन्मनः । खेलतेः पिङ्गलाभस्य विक्रियस्य शुचौ जले ॥ ४८८ ॥ स्यदघ्नेऽवतीर्णस्य मस्तके कूर्मसन्निभे । प्रज्वाल्य ज्वलनं दीप्तमाहुति प्रक्षिपेद्विजः ॥ ४८९ ॥ ॥ युग्मम् ॥ सव पुरुष एवेदं यद्भूतं यद्भविष्यति । ईशानो योऽमृतत्वस्य यदन्नेनातिरोहति ॥ ४९० ॥ एवमेकत्र पुरुषे किं केनात्र विपद्यते । कुरुतातो यथाभीष्टं यज्ञ प्राणिनिपातनम् ॥ ४९१ ॥ १ अङ्गीकृतं पर्वतस्य मतं येन त नरम् । २ यविशेषे । ३ अगम्यायाः स्त्रियाः गमनं सङ्गः। ४ अग्निम् । ५ खलतिः खल्वाट. "टालीयो" इति भाषायाम् । ६ मुखपर्यन्तप्रमाणे जले। ७ मोक्षस्येशान ईश्वरः। ARY 1976tOS 9102079678 %E ·R मांसस्य भक्षणं तेषां कर्तव्यं यज्ञकर्मणि । यायजूकेन पूतं हि देवोद्देशेन तत्कृतम् ॥ ४९२ ॥ इत्यादि समुपादिश्य सगरे स्वमतस्थिते । अन्तर्वेदि कुरुक्षेत्रादिपु सोऽकारयन्मखान् ।। ४९३ ।। स लब्धप्रसरोकापीद्राजसूयादिकानपि । असुरोऽप्यध्वरहतान् विमानस्थानदर्शयत् ॥ ४९४ ॥ ततः सप्रत्ययो लोकः पाणिहिंसात्मकान् मखान् । निःशकमकरोत्तस्य पर्वतस्य मते स्थितः ॥ ४९५ ॥ तत्प्रेक्ष्याहं तदा विद्याधरं नाम्ना दिवाकरम् । अवोचं यत्त्वया यज्ञे हर्तव्याः पशवोऽखिलाः ॥ ४९६ ॥ प्रतिपद्य स मे वाचं जहे यावत्पशन मखे । परमाधार्मिकस्तावत्तदशासीत्सुराधमः ॥ ४९७ ॥ रुपमप्रतिमां तत्र तद्विद्याधातनाय सः। आस्थापयन्महाकाल उपारंसीच खेचरः ॥ ४९८॥ ततोऽहमपि तूष्णीकः क्षीणोपायोऽन्यतोऽभ्यगाम् । यज्ञेषु भावयामास सगरं सोऽथ मायया ॥ ४९९ ॥ सगरं सुलसायुक्तं स जुहावाध्वरानले । कृतकृत्यो जगामाथ महाकालः स्वमाश्रयम् ॥ ५०० ॥ एवं च पर्वतात्पापपर्वतादध्वरा द्विजः। हिंसात्मका अक्रियन्त ते निषेध्यास्त्वयैव हि ॥ ५०१ ॥ तद्वाचमुरीकृत्य प्रणिपत्य च नारदम् । मरुत्तात् क्षमयित्वा च विससर्ज दशाननः ॥ ५०२ ॥ मरुत्तो रावणं नत्वोवाच कोऽयं कृपानिधिः । पापादमुष्माद्यो ह्यस्मांस्त्वया स्वामिन्न्यवारयत् ॥ ५०३ ॥ आचख्यौ रावणोऽप्यासीन्नाम्ना ब्रह्मरुचिद्विजः । तापसस्य सतस्तस्य भार्या कूर्मीति गुर्व्यभूत् ॥ ५०४ ॥ तत्रेयुः साधवोऽन्येास्तेण्वेकः साधुरब्रवीत् । भवभीत्या गृहवासस्त्यक्तो यत्साधु साधु तत् ॥ ५०५॥ भूयः स्वदारसङ्गस्य विषयेषुप्तचेतसः। गृहवासाद्वने वासः कथं नाम विशिष्यते ॥ ५०६ ॥ १ पुनः पुनर्यजतीति यायजूकस्तेन । २ गर्भवती । S N- ·श्रुत्वा ब्रह्मरुचिस्तत्तु प्रपन्नजिनशासनः । तदैव प्रावजत्सा च वयंभूच्छाविका परा ॥ ५०७ ॥ मिथ्यात्ववर्जिता तत्र सा वसन्त्याश्रमे सुतम् । सुषुवे नारदं नाम रोदनादिविवर्जितम् ॥ ५०८ ॥ गतायाश्चान्यतस्तस्यास्तं जहर्जुम्भकामराः। पुत्रशोकादिन्दुमालासविधे प्राबजच्च सा ॥ ५०९ ।। तेऽमराः पालयामासुः शास्त्राण्यध्यापयंश्च तम् । आकाशगामिनी विद्यां ददुस्तस्मै क्रमेण च ॥ ५१० ॥ अणुव्रतधरः पाप यौवनं च मनोहरम् । स शिखाधारणान्नित्यं न गृहस्थो न संयतः ।। ५११ ॥ कलहप्रेक्षणाकाङ्क्षी गीतनृत्यकुतूहली। सदा कन्देर्पकौकुच्यमौखात्यन्तवत्सलः ॥ ५१२ ॥ वीराणां कामुकानां च सन्धिविग्रहकारकः । छत्रिकाक्षवृपीपाणिरारूढः पादुकासु च ॥ ५१३॥ देवैः संवर्धितत्वाच्च देवर्षिः प्रथितो भुवि । प्रायेण ब्रह्मचारी च स्वेच्छाचार्येप नारदः ॥ ५१४ ॥ इत्युक्तवन्तं लद्देशमज्ञानमात्मनः । मरुत्तः क्षमयामासापराधं मखसम्भवम् ॥ ५१५ ॥ मरुत्तराजः स्वां कन्यां नामतः कनकप्रभाम् । तदा ददौ दशास्याय दशास्योऽप्युदुवाह ताम् ॥ ५१६ ॥ प्रभअन इवौजस्वी मरुत्तमखभजनः । ततो जगाम मथुरा नगरी गुरुविक्रमः ॥५१७ ॥ उपतस्थे दशग्रीवं तन्नृपो हरिवाहनः । पुत्रेण मधुना सार्धमोशानेनेव शूलिना ॥ ५१८ ॥ तं भक्त्योपस्थितं प्रीतोऽवार्तयद्दशकन्धरः । पप्रच्छेवं भवत्सनोः कुतोऽदः शूलमायुधम् ॥ ५१९ ॥ पित्रा भूसंज्ञयादिष्टो मधुरं मधुरभ्यधात् । इदं मे चमरेन्द्रेण प्राग्जन्मसुहृदार्पितम् ॥ ५२० ॥ १ कामचेष्टितवाचालत्वयोरत्यन्तवत्सलः । २ दर्भासनविशेषो वृपी । ३ ईशानेन्द्रेण ।

·*5 अवोचचमरश्चैवं धातकीखण्डनामनि । द्वीप ऐरावतक्षेत्रे शतद्वारे महापुरे ॥ ५२१ ॥ सुमित्रो राजपुत्रोऽभूत्प्रभवः कुलपुत्रकः । उभावभूतां ते मित्रे वसन्तमदनाविव ॥ ५२२ ॥ युग्मम् ॥ गुरोरेकस्य पार्थे तौ बाल्ये जगृहतुः कलाः। सह चिक्रीडतुश्चाविप्रेयुक्तावश्विनाविव ॥ ५२३ ॥ उद्यौवनः सुमित्रोऽथ तत्राभून्नगरे नृपः। महद्धिर्विदधे तेन प्रभवोऽप्यात्मसन्निभः ।। ५२४ ॥ राजैकदा तुरङ्गे हृतः प्राप महाटवीम् । पल्लीपतिसुतां तत्र वनमालामुपायत ॥ ५२५ ॥ तामादाय समायातः स राजा स्वपुरे पुनः । प्रभवेण च सा प्रैक्षि रूपयौवनशालिनी ॥ ५२६ ॥ तद्दर्शनात्प्रभृत्येव स मनोभवपीडितः। दिने दिने कृशो जज्ञे कृष्णपक्ष इवोडुपः ॥ ५२७ ॥ असाध्यं मन्त्रतन्त्राणां तं ज्ञात्वातिकृशं नृपः । इत्यूचे बाधते किं ते सम्यगाख्याहि वान्धव ॥ ५२८ ॥ अभ्यधात्प्रभवोऽप्येवं वक्तुमेतन्न शक्यते । अलं कुलकलङ्काय यन्मनास्थमपि प्रभो ॥ ५२९ ॥ निर्बन्धाद्भभुजा पृष्टः स आख्यत् कुलपुत्रकः । वनमालानुरागो मे देहदौर्बल्यकारणम् ॥ ५३० ॥ राजाप्यूचे राज्यमपि त्वदर्थे सन्त्यजाम्यहम् । किं पुनर्महिलामात्रमियमद्यैव गृह्यताम् ॥ ५३१ ॥ इत्युक्त्वा तं विसृज्याथ तस्यानुपदमेव ताम् । स्वयं दूतीमिव प्रेपीत्तदोकसि निशामुखे ॥ ५३२ ॥ इत्यूचे सापि राज्ञाहं तुभ्यं दत्तास्मि सीदते। जीवातुरिव तच्छाधि पत्याज्ञा मे वलीयसी ॥ ५३३ ॥ मम भर्ता त्वदर्थे हि प्राणानपि विमुञ्चति । किं पुनर्मादृशीं दासीमुदासीनः किमीक्षसे ॥ ५३४ ॥ बभाषे प्रभवोऽप्येवं विग्धिङ्मां निरपत्रपम् । अहो स तु महासत्त्वो यस्येहक सौहृदं मयि ॥ ५३५ ॥ १ अवियोगिनौ । २ दुःखिने ।

·आशालीविद्ययां वह्निमयं वप्रमथ व्यधात् । स्वपुरे योजनशतप्रमाणं नलकूबरः ॥ ५५२ ॥ हुताशनमयान्येव चक्रे यन्त्राणि तत्र च । प्रदीपनमिव व्योम्नि कुर्वाणानि शिखोत्करैः ॥ ५५३ ॥ तं च वनमवष्टभ्यावतस्थे नलकूवरः । भटैः परिवृतः कोपाज्ज्वलन् वह्निकुमारवत् ॥ ५५४ ॥ तेऽप्येत्य कुम्भकर्णाद्यास्तं द्रष्टुमपि नाशकन् । ग्रीष्ममध्याह्नमार्तण्डमिव सुप्तोत्थिता नराः ॥ ५५५ ॥ दुर्लध्यमेतदुर्लचपुरमित्यपसृत्य ते । भग्नोत्साहाः कथमपि दशारयाय व्यजिज्ञपन् ॥ ५५६ ॥ स्वयं दशास्यस्तत्रागात्तं वगं प्रेक्ष्य तादृशम् । अपश्यंस्तद्ग्रहोपायं चिरं दध्यौ सबान्धवः ॥ ५५७ ॥ अनुरक्ता दशास्यस्य नलकूबरपल्यथ । प्रेषीतीमुपरम्भा सा तमेत्यैवमत्रवीत् ॥ ५५८ ॥ जयश्रीरिख मूर्तोपरम्भा त्वयि सिंसते । सा त्वद्गुणैर्हतमनास्तत्र मूत्यैव तिष्ठति ॥ ५५९ ॥ इमां च विद्यामाशालीमस्य वप्रस्य रक्षिकाम् । करिष्यति तवायत्तामात्मानमिव मानद ॥ ५६०॥ ग्रहीष्यसि तया चेदं पुरं सनलकूबरम् । सेत्स्यत्यत्र च ते चक्रं देवं नाम्ना सुदर्शनम् ॥ ५६१॥ सपहासं दशास्येन वीक्षितोऽथ विभीषणः । एवमस्त्विति भापित्वा दूतिका विससर्ज ताम् ॥ ५६२॥ अक्ष क्रुद्धो दशग्रीव आबभापे विभीपणम् । अरे कुलविरुद्ध किं प्रतिपन्नमिदं त्वया ॥ ५६३ ॥ हृदयं जातुचिदत्तं परस्त्रीणां न कैरपि । अस्मत्कुलभवमूढ रणे पृष्ठं द्विपामिव ॥ ५६४ ॥ नवः कुलकलकोऽयं वचसापि कृतस्त्वया । रे विभीषण केयं ते मतियेनेदमब्रवीः ॥ ५६५ ॥ विभीषणोऽप्युवाचैवं प्रसीदार्थ महाभुज । न वाग्मात्रं कलङ्काय विशुद्धमनसां नृणाम् ॥ ५६६ ॥ १ स्वगृहे मूर्त्या केवलशरीरेणव तिष्ठति, मनस्तु त्वयि वर्तत इति भावः । SOS SOSTOS*06*053 مولاو ·एकान्तविक्रमः क्वापि विपदेऽपि प्रजायते । एकान्तविक्रमान्नाशं शरभाद्याः प्रयान्ति हि ॥ ५८२ ॥ बलीयसो बलिभ्योऽपि प्रसते हि वसुन्धरा । सर्वेभ्योऽप्यहमोजस्वीत्यहवारं स्म मा कृथाः ॥ ५८३ उत्थितोऽस्त्यधुना वीरः सर्ववीरत्वतस्करः । प्रतापेन सहस्रांशुः सहस्रांशुनियन्त्रकः ॥ ५८४ ॥ हेलोत्पाटितकैलासो मरुत्तमखभजनः । जम्बूद्वीपेशयक्षेन्द्रेणाप्यक्षोभितमानसः ॥ ५८५ ॥ उपार्हन्निजदोवीणागीततोपितचेतसः । धरणेन्द्रादमोघाप्तशक्तिः शक्तित्रयोर्जितः ॥ ५८६ ॥ भ्रातभ्यां स्वानुरूपाभ्यां स्वभुजाभ्यामिवोत्कटः । रावणो नाम लङ्केशः सुकेशकुलभास्करः ॥ ५८७ ॥ स यमं हेलयाभासीत् पति वैश्रवणं च ते । पत्तीचके वानरेन्द्र सुग्रीवं वालिसोदरम् ॥ ५८८ ॥ दुर्लद्ध्यवहिप्राकारं दुर्लछापुरमस्य च । प्रविष्टस्यानुजो बवा जग्राह नलकूबरम् ॥ ५८९ ॥ स त्वां प्रापतन्नस्ति युगान्ताग्निरिवोद्धतः। प्रणिपातसुधावृष्ट्या शमनीयोऽन्यथा न तु ॥ ५९० ॥ रूपिणी च सुतामस्मै यच्छ रूपवतीमिमाम् । एवं धुत्तमसन्धान सम्बन्धात्ते भविष्यति ॥ ५९१ ॥ एवं पितृवचः श्रुत्वा कुप्यन्नेवमुवाच सः। कन्यका स्वा कथङ्कारमस्मै वध्याय दीयते ॥ ५९२ ॥ किं च नाधुनिकं वैरममुना किं तु वंशजम् । तातं विजयसिंहं प्रागेतंद्गृह्यहतं स्मर ॥ ५९३ ॥ एतत्पितामहस्यापि मालिनो यन्मया कृतम् । तदस्यापि करिष्यामि समायात्वेषको ह्ययम् ॥ ५९४ ॥ स्नेहतः कातरो मा भूः सहजं धैर्यमाश्रय । स्वमनोः सर्वदा दृष्टं किं न वेत्सि पराक्रमम् ॥ ५९५ ॥ १ अष्टापदाद्या. । २ सहस्रांशु सूर्यः। ३ सहस्रांशु म राजा तनियन्त्रिकः। ४ कैलासोऽष्टापदगिरिः । ५ अर्हत्समीपे निजदोर्वीणाया गीतेन प्रसन्नं चित्तं यस्य तस्मात् । ६ प्रभुमन्त्रोत्साहरूपास्तिस्रः शक्तयः। ७ अस्य रावणस्य । ८ अभ्यागच्छन् । ९ पतत्पक्ष्यैः ।

·तस्यैवं वदतोऽभ्येत्य नगरं स्थनूपुरम् । चमूभिर्वेष्टयामास दुर्धरो दशकन्धरः ॥ ५९६ ॥ पूर्वमेव दशास्येन प्रहितो महितौजसा । अथ दूतोऽभ्युपेत्येन्द्रमित्युवाच ससौष्ठवः ॥ ५९७ ॥ ये केचिदिह राजानो विद्यादोर्वीर्यदर्पिताः। तैरुपेत्योपायनाद्यैः पूजितो दशकन्धरः ॥ ५९८ ॥ दशकण्ठस्य विस्मृत्या भवतश्चार्जवादयम् । इयान् कालो ययौ तस्मिन् भक्तिकालस्तवाधुना ॥ ५९९ ॥ भक्तिं दर्शय तत्तस्मिन् शक्तिं वा दर्शयाधुना । भक्तिशक्तिविहीनश्चेदेवमेव विनक्ष्यसि ॥ ६०० ॥ इन्द्रोऽपि निजगादैवं वराकैः पूजितो नृपैः । रावणस्तदयं मत्तः पूजां मत्ताऽपि वाञ्छति ॥ ६०१॥ यथा तथा गतः कालो रावणस्य सुखाय सः। कालरूपस्त्वयं कालस्तस्येदानीमुपस्थितः ॥ ६०२ ॥ गत्वा रचस्वामिनो भक्तिं शक्ति वा मयि दर्शय । स भक्तिशक्तिहीनश्चेदेवमेव विनयति ॥ ६०३ ॥ दूतेनागत्य विज्ञप्तो रावणः कोपदारुणः । समनयन्महोत्साहः समं सकलसैनिकैः ॥ ६०४ ॥ द्रुतमिन्द्रोऽपि सन्नह्य निर्ययौ स्थनू पुरात् । वीरा हि न सहन्तेऽन्यवीराहकारडम्बरम् ॥ ६०५ ॥ सामन्ताः सह सामन्तैः सैनिका सैनिकैः पुनः । सेनानीभिश्च सेनान्यो द्वयोर्युयुधिरे तयोः॥६०६॥ तयोर्बलानामन्योऽन्यं सम्फेटः शस्त्रवर्षिणाम् । संवर्तपुष्करावर्तवारिदानामिवाभवत् ॥ ६०७ ॥ वराकैः सैनिकरेभिः कि हतैर्मशकैरिख । इति ब्रुवाणो भुवनालङ्कारकरिपुङ्गवम् ॥ ६०८ ।। स्वयमारुह्य युद्धायाधिज्यीकृतशरासनः । अढौकतैरावणस्थेन्द्रेण सह रावणः ॥ ६०९॥ ॥ युग्मम् ॥ नागपाशमिवान्योऽन्यः मुखयोः करवेष्टनैः । वितन्वानौ मिमिलतुः करिणौ रावणेन्द्रयोः ॥ ६१०॥ XKgwhRRRRRESTEM REER5g RECR5R-R ·397&tusties द्वावपीभौ महाप्राणौ दन्तैर्दन्तान् प्रजन्नतुः । उत्थापयन्तौ स्फुलिङ्गानरण्युन्मथनादिव ॥ ६११ ॥ मिथोघातेविपाणेभ्यः सौवर्णवलयावलिः । पपातोल् विरहिणीबाहुभ्य इव तत्क्षणम् ॥ ६१२ ॥ तदन्तघातक्षुण्णेभ्यः शरीरिभ्यो निरन्तरम् । गण्डेभ्यो मदधारावद्रक्तधाराः प्रसुवुः ॥ ६१३ ॥ क्षणाच्छल्यैः क्षणादाणेः क्षणादपि च मुद्गरैः । गजाविवाद्वितीयौ तौ रावणेन्द्रौ प्रजामतुः ॥ ६१४ ॥ महाबली पिपिपतुरतरत्राणि तो मिथः। नेकोऽप्यहीयतेकस्मादब्धी पूर्वापराविव ॥ ६१५॥ बाध्यबाधकतामाग्भिागुत्सर्गापवादवत् । मन्त्रालेरप्ययुध्येतां तौ रणक्रतुदीक्षितौ ।। ६१६ ॥ गाढं मिलितयोरेकवृन्तस्थफलयोरिव । ऐरावणभुवनालङ्कारयोः करिणोरथ ॥ ६१७ ॥ छलज्ञो रावणः स्वेभादुत्पत्यैरावणं ययौ । हत्वा च तन्महामानं वबन्धेन्द्रं करीन्द्रवत् ॥ ६१८ ॥ युग्मम् ॥ स हस्ती परितोऽधस्ताद्रक्षोवीरैरवेष्टयत । हांदुत्तालतुमुलैर्मधुमण्ड इवालिभिः ॥ ६.९॥ रावणेन धृते शके तत्सैन्यमपि सर्वतः । विदुद्राव जिते नाथे जिता एव पदातयः ॥ ६२० ॥ सहरावणेनेन्द्रं रावणः शिविरे निजे । निनाय नायक्यभवत्स्वयं श्रेणिद्वयेऽप्यथ ॥६२१ ॥ ततो निवृत्य लड़ायां जगाम दशकन्धरः । कारायां चाक्षिपच्छकं कीरवत्काष्ठपअरे ॥ ६२२ ॥ सहस्रारः सदिक्पालो लङ्कायामेत्य रावणम् । नमरकृत्येत्यभापिष्ट पत्तिवद्रगचिताअलिः ॥ ६२३ ॥ कैलासमुदधापीयो लीलया ग्रांवखण्डवत् । दोण्मता तेन भवता विजिता न त्रपामहे ॥ ६२४ ॥ तादृशे त्वयि याश्चापि न पायै मनागपि । तद्याचेऽहं मुञ्च शकं पुत्रभिक्षां प्रयच्छ मे ॥ ६२५ ॥ १ अरणिः काष्ठविशेप. । २ विरहवत्याः स्त्रियाः बाहुभ्य' । ३ पापाणखण्डवत् । -- ·RSSEX SARSUs उवाच रावणोऽप्येवं शक्रं मुश्चामि यद्यसौ । सदिक्पालपरीवारः कर्म कुर्यात् सदेदृशम् ॥ ६२६ ॥ परितो पि पुरीं लङ्कां करोत्वेप क्षणे क्षणे । तृणकाष्ठादिरहितां वासागारमहीमिव ॥ ६२७ ॥ प्रातः प्रातर्दिव्यगन्धैरम्बुवाह इवाम्बुभिः । चेलोत्क्षेपं पुरीमेतामभितोऽप्यभिपिञ्चतु ॥ ६२८ ॥ मालाकार इवोच्चित्य ग्रन्थित्वा च सदा स्वयम् । पुष्पाणि पूरयत्वेप देवतावसरादिपु ॥ ६२९ ॥ एवं विधानि कर्माणि कुर्वन्नेप सुतस्तव । पुनगृह्णातु राज्यं स्वं मत्प्रसादाच नन्दतु ॥ ६३०॥ एवं करिष्यतीत्युक्ते सहस्रारेण रावणः । मुमोच शक्रं कारायाः सत्कृत्य निजवन्धुवत् ॥ ६३१॥ स्थनू पुरमेत्येन्द्रस्तम्थावुद्विग्न उच्चकैः । तेजस्विनां हि निस्तेजो मृत्युतोऽप्यतिदुःसहम् ॥ ६३२ ॥ निर्वाणसङ्गमो नाम ज्ञानी तत्रान्यदा मुनिः। समवासरदिन्द्रोऽपि तं वन्दितुमुपाययौ ।। ६३३ ॥ भगवन् कर्मणा केन रावणादिममासदम् । न्यकारमिति शक्रेण पृष्टः स मुनिरब्रवीत् ॥ ६३४ ॥ श्रीमत्यरिअयपुरे पुरा विद्याधराग्रणीः । नाम्ना ज्वलनसिंहोऽभूद्वेगवत्यस्य तु प्रिया ॥ ६३५ ॥ अहिल्या नाम दुहिता रूपवत्यभवत्तयोः । तस्याः स्वयंवरेऽभ्येयुः सर्वे विद्याधरेश्वराः ॥ ६३६ ॥ आनन्दमाली तत्रागाचन्द्रावर्तपुरेश्वरः । सूर्यावर्तपुरेशस्त्वमागान्नामा तडित्प्रभः ॥ ६३७ ॥ सहायातमपि त्यक्त्वा त्वामहिल्या निजेच्छया । आनन्दमालिनं वत्रे तवाभूच्च पराभवः ॥ ६३८ ॥ आनंदमालिनीर्ष्यालुस्त्वमभूस्तत्प्रभृत्यपि । मयि सत्यप्यसावेतामहिल्यामूढवानिति ॥ ६३९ ॥ आनन्दमाली निर्वेदादन्यदा व्रतमग्रहीत् । तप्यमानस्तपस्तीनं व्यहापीच सहर्षिभिः ॥ ६४० ॥ विहरन् स स्थावत जगाम गिरिमेकदा । त्वया च ददृशेऽस्मारि चाहिल्यायाः स्वयंवरः ।। ६४१ ॥

·HERS तद्वधूवरमादाय सदायादः प्रमोदभाक् । महेन्द्रेणार्चितः स्नेहात् प्रहादः स्वां पुरीं ययौ ॥४४॥ प्रहादोऽअनसुन्दर्याः प्रासादं सप्तभूमिकम् । अर्पयामास वासाय विमानमिव भूस्थितम् ॥ ४५ ॥ तां न सम्भावयामास वाचापि पवनञ्जयः। मानिनो घवलेपं न विस्मरन्ति यतस्ततः ॥ ४६॥ विना शशाङ्क श्यामेव सा विना पवनञ्जयम् । वाष्पान्धकारवदना तस्थावस्वास्थ्यभाजनम् ॥ ४७ ॥ पार्श्वद्वितयमानन्त्याः पर्यङ्गस्य मुहुर्मुहुः। तस्याश्च संवत्सरवद्राधीयस्योऽभवन्निशाः ॥ ४८॥ अनन्यमानसा जानुमध्यन्यस्तमुखाम्बुजा। भर्तुरालेखनैरेव व्यतीयाय दिनानि सा ॥४९॥ मुहुरालप्यमानापि सखीभिश्वाटुपूर्वकम् । परपुष्टेव हेमन्ते न सा तूष्णीकतां जहौ ॥ ५० ॥ एवं च काले व्रजति प्रह्लादनृपमन्यदा । दूतो राक्षसराजस्य समुपेत्यैवमब्रवीत् ॥ ५१॥ समं राक्षसनाथेन यादोनाथः स दुर्मतिः । वैरायतेऽद्य नितरां प्रणिपातममानयन् ॥ ५२ ॥ याचितः स नमस्कारमहङ्कारमहागिरिः । दोर्दण्डो चक्षुपा पश्यन्निदं वदति कैद्वदः ॥५३॥ अरे को रावणो नाम तेन किं ननु सिध्यति । नाहमिन्द्रः कुरो वा न चास्मि नलकूबरः ॥ ५४॥ सहसरश्मि प्यस्मि न मरुत्तो न वा यमः । न च कैलासशैलोऽस्मि किं त्वस्मि वरुणो ननु ॥ ५५॥ देवताधिष्ठित रत्नैर्यदि दोऽस्य दुर्मतेः । तदायातु हरिष्यामि तदर्प चिरसन्नितम् ॥ ५६ ॥ इत्युक्त्या रावणः क्रुद्धः समरायाभ्यषेणयत् । अरौत्सीत्तत्पुरं चाधिवेलेव तटपर्वतम् ॥ ५७ ॥ पुरान्निःसृत्य वरुणो रणायारुणलोचनः। राजीवपुण्डरीकाधैर्यतः पुत्रैरयुध्यत ॥ ५८ ॥ १ सकुटुम्बः । २ रजनी । ३ कोकिला ४ । मौनम् । ५ कुत्सित वदतीति फवदः । 5 ·KHARA तस्मिन्महति सङ्ग्रामे वीरैर्वरुणसूनुभिः । योधयित्वा च बध्वा च निन्याते खरदूषणौ ॥ ५९ ॥ अभज्यत ततः सैन्यं राक्षसानामशेषतः। कृतार्थमानी वरुणोऽप्यविशन्नगरी निजाम् ॥६॥ विद्याधरेन्द्रानाह्वातुं प्राहिणोद्रावणोऽपि हि । दूतान् प्रत्येकमप्यद्य भवते प्रेषितस्त्वहम् ।। ६१ ॥ प्रहलादोऽथ दशास्याय साहायककृते स्वयम् । यावच्चचाल तावत्तमुवाच पवनञ्जयः॥ ६२ ॥ इहेव तिष्ठ तात त्वं दशग्रीवमनोरथम् । पूरयिष्याम्यहमपि तवास्मि तनयो ननु ॥ ६३ ॥ इत्युदीर्य सनिर्बन्धं पितरं चानुमान्य सः । लोकं चाशेपमाभाष्य चचाल पवनञ्जयः॥६४॥ श्रुत्वाञ्जना जनमुखात्पत्युर्यात्रामथोत्सुका । देवीव व्योमशिखरात् प्रासादादवरह्य च ॥६५॥ तमीक्षितुमवष्टभ्य स्तम्भं पाञ्चालिकेव सा। निनिमेषेक्षणा तरथावस्वास्थ्यमथिताशया ॥६६॥ युग्मम् ।। द्वारस्तम्भनिपप्णाङ्गी प्रतिपचन्द्रवत्कृशाम् । लुलितालकसञ्छन्नललाटां निविलेपनाम् ॥ ६७ ।। नितम्वन्यस्तै विस्रस्तश्लथलम्विभुजालताम् । ताम्बूलरागरहितधूसराधरपल्लवाम् ॥ ६८ ॥ बाष्पाग्बुक्षालितमुखीमुन्मुखां पुरतः स्थिताम् । अञ्जनां व्यञ्जनदृशं ददर्श पवनो व्रजन् ॥ ६९ ॥ ॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥ त निध्यायन्निदं दध्यौ सद्यः प्रहलादनन्दनः । अहो निहीत्वमेतस्या निर्मीत्वमपि दुधियः ॥७॥ अथवा ज्ञातमेतम्या दौर्मनस्यं पुरापि हि । उढा तु मया पित्रोराज्ञालवनभीरणा ॥ ७१॥ १ अस्वास्थ्येन मथितं चित्तं यस्याः सा । २ नितम्बे न्यस्ता धारिता विसस्ता श्लथा लम्बिनी भुजलता यया सा । ३ अञ्जनरहितनेत्राम् । ४ पश्यन् । 5555 1-5695 . 4 ·روووح पतित्वा पादयोरतस्य साप्णुगे रचिताजलिः । त्वया राम्भापितः सोऽप्यहं तु न गनागपि ॥ ७२ ॥ विज्ञप्यसे तथापि त्वं विस्मा न हा त्वया । पुनरागगनेनाश पन्थानः सन्तु ते शिवाः ॥७३॥ इति अवाणां तां दीनागहीनचरितामपि । ययावगणस्येव जयाय परनन्जयः ॥ ७४॥ पेत्यवशानियोगार्ता गत्वान्तवम भूतले । वारिभिमतला सिन्धुतटीव निगपात सा ॥७५ ॥ पवमानवदुत्पत्य तदा प्रालादनन्दनः । जगाग गानससरस्युनास च निगामुखे ॥ ७६ ॥ विकृत्य तत्र मासादगभ्यास्त पवनञ्जयः । 'वियाधराणां विगत रार्वसिद्धिए कामधुक् ॥ ७७ ॥ तत्र पर्यकगारूढः रारम्परिरारावनौ । आता पियवियोगेन चकवाकी ददर्श राः ॥ ७८ ॥ पूर्वीपातामगुञ्जानां मृणाललतिकामपि । तप्यमानां हिमेनापि फशितेनेव वारिणा ॥ ७९ ॥ दूयमानां ज्योत्स्नयापि वागछिटयेव ताम् । क्रन्दन्ती करुणं प्रेक्ष्य रा एवं पर्यचिन्तयत् ॥८०॥ युग्गम् ॥ सकलं वासरं पत्या रमन्ते चक्रवाकिकाः। न सोडमीशते नक्तगपि तद्विरहं पुनः ॥ ८१॥ उद्वाहतोऽपि या त्यक्ता भापिता या न जातुनित् । आगच्छताग्यवशाता परनारीव या गया ॥ ८२॥ आक्रान्ता दुःखमारेण पर्वतेनेव मूलतः । अष्टमत्सजसुखा या कथं का भविष्यति ॥ ८३ ॥ धिग्धिङ्गमगायिवेकेन म्रियते सा तपस्विनी । तद्वत्यापातकेनाहं क गमिष्यामि दुर्मुखः ॥ ८४ ॥ इति चिन्तितमात्मीयमाख्यत्महसिताय रा:। स्वदुःखाख्यानपानं हि नापरः इदं 'विना ॥ ८५ ॥ प्रोचे प्रहरितोऽप्येवं साध्वशारीधिरादपि । नूनं विपद्यते साग सारसीव वियोगतः ॥ ८६ ॥ १ पत्युरवाया वियोगेन च पीडिता । २ विवाहाए । 5655 mamera ·आश्वासयितुमद्यापि सखे सा तव युज्यते । प्रियोक्त्या तामनुज्ञाप्य स्वार्थाय पुनरापतेः ॥ ८७ ॥ हृदेव सुहृदा तेन भावसंवादिनेरितः। ययावञ्जनसुन्दर्या वेश्मन्युत्पत्य मारुतः ॥ ८८॥ किञ्चितिरोहितस्तस्थौ द्वार्येव पवनञ्जयः। अग्रे भूत्वा प्रहसितः प्राविशच तदोकसि ॥ ८९ ॥ वेल्लन्तीमधिपर्यङ्गं तोयेऽल्पे शफरीमिव । पीड्यमानां ज्योत्स्नयापि हिमेनेव सरोजिनीम् ॥ ९० ॥ अन्तर्हृदयसन्तापप्रस्फुटद्धारमौक्तिकाम् । उन्मुक्तदीर्घनिःश्वासतरलालकमालिकाम् ॥ ९१॥ अधिनिषण्णनिःस्रस्तदोर्लग्नमणिकङ्कणाम् । वसन्ततिलकासख्यावास्यमानां मुहुर्मुहुः ॥ ९२ ॥ शून्यदत्तदृशं शून्यचित्तां काष्ठमयीमिव । ईक्षाञ्चके प्रहसितस्तत्र चाञ्जनसुन्दरीम् ॥ ९३ ॥ ॥ चतुर्भिः कलापकम् ॥ अकस्माद्वयन्तर इव को नामेह समाययौ । इति भीतापि सा धैर्यमवलम्व्येदमब्रवीत् ॥ ९४ ॥ अहो कस्त्वमिहायासीः परपुंसाथवा त्वया । अलं ज्ञातेन मेह स्थाः परनारी निकेतने ।। ९५ ॥ वसन्ततिलके दोणा विधृत्यैनं बहिः क्षिप । क्षपाकरविशुद्धास्मि नैनं द्रष्टुमपि क्षमा ॥ ९६ ।। पवनञ्जयमुज्झित्वामुष्मिन्मम निकेतने । न प्रवेशाधिकारोऽस्ति कस्यापि किमुदीक्षसे ॥ ९७ ॥ नत्वा प्रहसितोऽवादीद्दिष्टया स्वामिनि वर्धसे । चिरादायातसोत्कण्ठपवनञ्जयसङ्गमात् ।। ९८ ॥ तस्य मित्रं प्रहसितो मन्मथस्येव माधवः । अग्रेसरोऽहमायातोऽन्वायातं विद्धि च प्रियम् ।। ९९ ॥ १ चाटुवचनेन । २ भावो मनोगताभिप्रायस्त संवदति तेन । ३ लुठन्तीम् । ४ हृदय सन्तापेन प्रस्फुटन्ति हारस्य मौक्तिकानि यस्मास्ताम् । ५ अलकाः केशाः ।

·राना than तनपुनरगावाग रादागादा प्रयोदशा । गहेन्द्रेणानितः स्नेहार बहादः ना पुरी भगौ ॥ १० ॥ शहादो भागसुन्दः पासाद राशिकम् । गागा नासाग निगानगिन स्थितम् ॥ ९ ॥ तो सम्भानगागारा' गानापि गागः । मानिनो मामलेगन विस्मरन्ति गलत ॥ ॥ निar शशा अंगाशेन सा निता गाजागा । मामायाकारणाना तरभारतास्थ्यभाजन ॥ ७ ॥ पाधी वित्तगशाशनगाः पर्गरम शुद्धिः । तरगाय संगसरकारापीगरगोजगानिशा ॥ ॥ गगगगानसा जावगमगतागुखाग्ला । भारासोरेन नगतीमा दिनानिसा ॥ ९ ॥ सदरालणगानापि राणीमिशासकम् । परपुल हेगन्ने Arunal जही ॥ १० ॥ एवं काले बानि महादतगगदा । दूतो राजस्म रात्रीनगनती ॥११॥ राग राक्षरानाधेन गादोनामः स दुर्गतिः । राग निरा पणिपातगगानगर ॥५२॥ यानितः रा नगरकारगारगदागिरिः। बोली लक्षणा पश्मवि पदाति विदः ॥१३॥ भरे को रावणो नाम रोग नि रिष्यति । नाहगिता मेरो नानगारिम सरबरः ॥ ५ ॥ देवताविति स्नैर्गदि दोग नगरेः । सदागात रिगामि तद्ग निरराषितम् ॥१६॥ इरानमा रावणः कुतः रागरागाभ्मणगर । भरोसीतत्पुरं 'नाधिोलेन तगर्नतम् ॥ १७ ॥ पुरान्निग वरुणो रणागारणलोचनः । राजीनगुणधरीकाधवतः पुनरगुगत ॥१८॥ १ राकुलम्मा । २ रजनी । ३ कोकिलागोनार । ५ कुरियर बनतीति कविता ।

·---56RUARURS तस्मिन्महति सङ्ग्रामे वीरैर्वरुणसूनुभिः । योधयित्वा च वध्वा च निन्याते खरदूषणौ ॥ ५९॥ अभज्यत ततः सैन्यं राक्षसानामशेषतः । कृतार्थमानी वरुणोऽप्यविशन्नगरी निजाम् ॥६०॥ विद्याधरेन्द्रानाहातुं प्राहिणोद्रावणोऽपि हि । दूतान् प्रत्येकमप्यद्य भवते प्रेषितस्त्वहम् ॥ ६१ ॥ प्रहलादोऽथ दशास्याय साहायककृते स्वयम् । यावचचाल तावत्तमुवाच पवनञ्जयः॥ ६२ ॥ इहैव तिष्ठ तात त्वं दशग्रीवमनोरथम् । पूरयिष्याम्यहमपि तवास्मि तनयो ननु ॥ ६३ ॥ इत्युदीर्य सनिर्बन्धं पितरं चानुमान्य सः.। लोकं चाशेषमाभाष्य चचाल पवनञ्जयः॥ ६४ ॥ श्रुत्वाञ्जना जनमुखात्पत्युर्यात्रामथोत्सुका । देवीव व्योमशिखरात् प्रासादादवरुह्य च ॥ ६५ ॥ तमीक्षितुमवष्टभ्य स्तम्भं पाञ्चालिकेव सा। निनिमेषेक्षणा तस्थावस्वास्थ्यमथिताशया ॥६६॥ युग्मम् ॥ द्वारस्तम्भनिषप्णाझी प्रतिषचन्द्रवत्कृशाम् । लुलितालकसञ्छन्नललाटां निर्विलेपनाम् ॥ ६७ ॥ नितम्बन्यस्तविस्रस्तश्लथलम्बिभुजालताम् । ताम्बूलरागरहितधूसराधरपल्लवाम् ॥ ६८॥ बाष्पाग्बुक्षालितमुखीमुन्मुखां पुरतः स्थिताम् । अञ्जनां व्यञ्जनदृशं ददर्श पवनो व्रजन् ॥ ६९ ॥ ॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥ त निध्यायन्निदं दध्यौ सद्यः प्रहलादनन्दनः । अहो निहीत्वमेतस्या निर्भीत्वमपि दुर्धियः ॥ ७॥ अथवा ज्ञातमेतम्या दौर्मनस्यं पुरापि हि । उढा तु मया पित्रोराज्ञालङ्घनभीरुणा ॥७१ ॥ १ अस्वास्थ्येन मथितं चित्तं यस्याः सा। २ नितम्बे न्यस्ता धारिता विनस्ता श्लथा लम्बिनी भुजलता यया सा। ३ अञ्जनरहितनेत्राम् । ४ पश्यन् । NEER ·पतित्वा पादयोस्तस्य साप्यूचे रचिताञ्जलिः । त्वया सम्भापितः सर्वोऽप्यहं तु न मनागपि ॥ ७२ ॥ विज्ञप्यसे तथापि त्वं विस्मार्या न यहं त्वया । पुनरागमनेनाशु पन्थानः सन्तु ते शिवाः ॥७३॥ इति ब्रुवाणां तां दीनामहीनचरितामपि । ययावगणय्येव जयाय पवनञ्जयः ॥ ७४ ॥ पेत्यवज्ञावियोगार्ता गत्वान्तर्वेश्म भूतले । वारिभिन्नतला सिन्धुतटीव निपपात सा ॥७५ ॥ पवमानवदुत्पत्य तदा प्रहलादनन्दनः। जगाम मानससरस्युवास च निशामुखे ॥ ७६ ॥ विकृत्य तत्र प्रासादमध्यास्त पवनञ्जयः । विद्याधराणां विद्येव सर्वसिद्धिषु कामधुक् ॥ ७७ ॥ तत्र पर्यकमारूढः सर परिसरावनौ । आता प्रियवियोगेन चक्रवाकी ददर्श सः ॥ ७८ ॥ पूर्वोपात्तामभुजानां मृणाललतिकामपि । तप्यमानां हिमेनापि कथितेनेव वारिणा ॥ ७९ ॥ दूयमानां ज्योत्स्नयापि वह्नर्चिश्छटयेव ताम् । क्रन्दन्ती करुणं प्रेक्ष्य स एवं पर्यचिन्तयत् ॥ ८०॥ युग्मम् ।। सकलं वासरं पत्या रमन्ते चक्रवाकिकाः। न सोडमीशते नक्तमपि तद्विरहं पुनः ॥ ८१ ॥ उद्वाहतोऽपि या त्यक्ता भापिता या न जातुचित् । आगच्छताप्यवज्ञाता परनारीव या मया ॥ ८२॥ आक्रान्ता दुःखभारेण पर्वतेनेव मूलतः । अदृष्टमत्सजसुखा सा कथं हा भविष्यति ॥ ८३ ॥ धिग्धिङममाविवेकेन म्रियते सा तपस्विनी । तद्वत्यापातकेनाहं क गमिष्यामि दुर्मुखः ॥ ८४ ॥ इति चिन्तितमात्मीयमाख्यत्महसिताय सः। स्वदुःखाख्यानपात्रं हि नापरः सुहृदं विना ॥ ८५॥ प्रोचे प्रहसितोऽप्येवं साध्वज्ञासीश्चिरादपि । नूनं विपद्यते साद्य सारसीव वियोगतः ॥ ८६ ॥ १ पत्युरवशया वियोगेन च पीडिता । २ विवादात् । 15 -- ·आश्वासयितुमद्यापि सखे सा तव युज्यते । प्रियोक्त्या तामनुज्ञाप्य स्वार्थाय पुनरापतेः ॥ ८७ ॥ हृदेव सुहृदा तेन भांवसंवादिनेरितः। ययावञ्जनसुन्दर्या वेश्मन्युत्पत्य मारुतः ॥ ८८॥ किञ्चित्तिरोहितस्तस्थौ द्वार्येव पवनञ्जयः । अग्रे भूत्वा प्रहसितः प्रापिशच तदोकसि ॥ ८९ ॥ वेल्लन्तीमधिपर्यङ्गं तोयेऽल्पे शफरीमिव । पीड्यमानां ज्योत्स्नयापि हिमेनेव सरोजिनीम् ॥ ९० ॥ अन्तहृदयसन्तापप्रस्फुटद्धारमौक्तिकाम् । उन्मुक्तदीर्घनिःश्वासतैरलालकमालिकाम् ॥ ९१ ॥ अधिनिपण्णनिःस्रस्तदोर्लग्नमणिकङ्कणाम् । वसन्ततिलकासख्याश्वास्यमानां मुहुर्मुहुः ॥ ९२ ॥ शून्यदत्तदृशं शून्यचित्तां काष्ठमयीमिव । ईक्षाञ्चक्रे प्रहसितस्तत्र चाञ्जनसुन्दरीम् ॥ ९३ ॥ ॥ चतुर्भिः कलापकम् ॥ अकस्माद्वयन्तर इव को नामेह समाययौ । इति भीतापि सा धैर्यमवलम्येदमत्रवीत् ॥ ९४ ॥ अहो कस्त्वमिहायासीः परपुंसाथवा त्वया । अलं ज्ञातेन मेह स्थाः परनारीनिकेतने ॥ ९५ ॥ वसन्ततिलके दोष्णा विधृत्यैनं बहिः क्षिप । क्षपाकरविशुद्धास्मि नैनं द्रष्टुमपि क्षमा ॥ ९६ ॥ पवनञ्जयमुज्झित्वामुष्मिन्मम निकेतने । न प्रवेशाधिकारोऽस्ति कस्यापि किमुदीक्षसे ॥ ९७॥ नत्वा प्रहसितोऽवादीद्दिष्टथा स्वामिनि वर्धसे । चिरादायातसोत्कण्ठपवनञ्जयसङ्गमात् ॥ ९८ ॥ तस्य मित्रं प्रहसितो मन्मथस्येव माधवः । अग्रेसरोऽहमायातोऽन्वायातं विद्धि च प्रियम् ॥ ९९ ॥ १ चाटुवचनेन । २ भावो मनोगताभिप्रायस्त संवदति तेन । ३ लुठन्तीम् । ४ हृदय सन्तापेन प्रस्फुटन्ति हारस्य मौक्तिकानि यस्मास्ताम् । ५ अलकाः केशाः । REAM ·अअनापि जगादैवं हसितां विधिनैव माम् । मा हसीस्त्वं प्रहसित क्षणोऽयं न हि नर्मणः ॥१०॥ अथवा नैप दोपस्ते दोपो मत्पूर्वकर्मणाम् । कुलीनस्तादृशो भर्ता त्यजेन्मां कथमन्यथा ॥१०१॥ पाणिग्रहात्मभृत्येव मुक्तायाः स्वामिना मम । द्वाविंशतिःसमा जग्मुर्जीवाग्यद्यापि पापिनी ॥१०२॥ अथ सङ्क्रान्ततद्दुःखप्राग्भारपवनजयः। अन्तः प्रविश्य व्याहापीद्वाष्पगद्गदवागिदम् ॥१०३ ॥ निर्दोपा दोपमारोप्य त्वमुद्वाहात्प्रभृत्यपि । अवज्ञातास्यविज्ञेन मयका विज्ञमानिना ॥१०४॥ मद्दोपादीदृशीमागा दुःसहां दुर्दशां प्रिये । मृत्यु प्राप्तापि मद्भाग्यैः स्तोकान्मुक्तासि मृत्युना ॥१०५॥ इत्युक्तवन्तं सा नाथमुपलक्ष्य पावती । पर्यवेपामवष्टभ्याभ्युत्तस्थौ विनमन्मुखा ॥१०६ ॥ लतां हस्तीव हस्तेन दोप्णा वलयितेन ताम् । आददानोऽधिपर्यकं न्यपदत्पवनजयः ॥१०७ ॥ भूयस्तां पवनोऽवोचन्मयातिक्षुद्रधुद्धिना। निरांगाः खेदितासि त्वं तत्सहस्व प्रिये मम ॥१०८॥ अवोचदञ्चनाप्येवं नाथ मा स्म ब्रवीरिदम् । सदैव तव दास्यस्मि क्षामणानुचिता मयि ॥ १०९ ॥ निर्जगाम प्रहसितो वसन्ततिलकाप्यथ । रहःस्थयोहि दम्पत्योन च्छेकोः पार्श्ववैर्तिनः ॥११॥ रेमाते तत्र च स्वैरमञ्जनापवनञ्जयो । विरराम रसावेशाच्चैकयामेव यामिनी ॥ १११॥ प्रभातां रात्रिमालोक्य तामूचे पवनञ्जयः । जयाय कान्ते यास्यामि ज्ञास्यन्ति गुरवोऽन्यथा ॥ ११२ ॥ खेदं मातः परं कापीः सुखं तिष्ठ सखीवृता। दशास्यकृत्यं सम्पाद्य यावदायामि सुन्दरि ॥११३ ॥ साप्युवाचेति तत्कृत्यं दोष्मतः सिद्धमेव ते । कृतार्थः शीघमागच्छेीवन्तीं मां यदीच्छसि ॥ ११४ ॥ १ ईषा पर्यवस्यावयवविशेषः । २ वलयमिवाचरितेन । ३ निरपराधा। ४ चतुराः। ५ पार्श्वस्थाः । 15 ·सा लजानम्रमुख्येवं श्वश्वा भूयोऽप्यभयंत । यस्तेऽग्रहीन्न नामापि कथं ते तेन सङ्गमः ॥ १२७ ॥ अङ्गुलीयकमात्रेण प्रतारयसि नः कथम् । प्रतारणाप्रकारान हि वहूजानन्ति पांसुलाः ॥ १२८ ॥ मद्गृहादद्य निर्गच्छ गच्छ स्वच्छन्दचारिणि । पितुर्वेश्मनि मात्र स्थाः स्थानमेतन हीदृशम् ॥ १२९ ।। तर्जयित्वाञ्जनामेवं नेतुं पितृनिकेतने । आदिक्षदारक्षनरान्निःकृपा राक्षसीय सा ॥ १३०॥ तां च ते यानमारोप्य वसन्ततिलकान्विताम् । महेन्द्रनगरोपान्ते नीत्वामुञ्चन्नुदश्रवः ॥ १३१ ॥ तां मातृवन्नमस्कृत्य क्षमयित्वा च ते ययुः । स्वामिवत्स्वाम्यपत्येऽपि सेवकाः समवृत्तयः १३२ ॥ तदुःखदुःखित इव तदा चास्तमगादविः । सन्तः सतां न विपदं विलोकयितुमीश्वराः ॥ १३३ ॥ घूकानां घोरघूत्कारः फेत्कारः फेरुयोपिताम् । क्रन्दितैर्वृकयन्दानां श्वांविधा विविधैः स्वनैः॥ १३४ ॥ तुमुलैः पिङ्गलानां च सङ्गीतैखि रक्षसाम् । स्फुटत्कर्णेव सा कष्टं तां जाग्रत्यनयन्निशाम् ॥ १३५ ॥ ॥ युग्मम् ॥ मातरुत्थाय सा दीना शालीनेव हिया शनैः । ययौ पितृ गृहद्वारे भिक्षुकीलापरिच्छदा ॥ १३६ ॥ दृष्ट्वा ससम्भ्रमस्तां च प्रतीहारोऽनुयुज्य च । अवस्थां तादृशीं सख्याख्यातां राज्ञे व्यजिज्ञपत् ॥ १३७ ॥ लआनतश्याममुखो राजाप्येवमचिन्तयत् । अचिन्त्यं चरितं स्त्रीणां हि विपाको विधेरिव ॥ १३८ ॥ इयं कुलकलङ्काय कुलटा गृहमागता । अञ्जनाञ्जनलेशोऽपि दुपयत्यंशुकं शुचि ॥ १३९ ॥ इति चिन्ताप्रपन्नं तमप्रसन्नीभवन्मुखः । प्रसन्नकीर्तिस्तनयो नयनिष्ठोऽब्रवीदिति ॥ १४०॥ १ श्वावित् भापायां 'शाहुडी' इति । २ नकुलानाम् । ३ निर्लज्जा । ४ पृष्ठा । 525% ·5- द्रुतं निर्वास्यतामेपा दूपितं घनया कुलम् । अहिदष्टाङ्गुलिः किं न छिद्यते बुद्धिशालिना ॥ १४१॥ अथावीचन्महोत्साहो नाम मन्त्रीति भूपतिम् । श्वश्रदःखे दहितणां शरणं शरणं पितुः ॥ १४२ ॥ किञ्च केतुमती श्वश्रूनिर्दोपामप्यमूं प्रभो । निर्वासयेदपि क्रूरा दोपमुत्पाद्य कञ्चन ॥ १४३॥ व्यक्तिर्यावद्भवेद्दोपादोपयोस्तावदत्र हि । प्रच्छन्नं पाल्यतामेपा स्वपुत्रीति कृपां कुरु ॥ १४४ ॥ राजापीत्यवदच्छ्वश्रूः सर्वत्र भक्तीशी । ईदृशं चरितं तु स्याद्वधूनां न हि कुत्रचित् ॥ १४५ ॥ किं च संशृण्महेऽग्रेऽपि द्वेष्येयं पवनस्य यत् । गर्भः सम्भाव्यतेऽमुष्याः पवनादेव तत्कथम् ॥ १४६ ॥ सर्वथा दोपवत्येषा साधु निर्वासिता तया। निर्वास्यतामितोऽपि द्राक् पश्यामस्तन्मुखं न हि ॥ १४७ ॥ इत्थं राजाज्ञया द्वाःस्थो निरवासयदञ्जनाम् । जनैरपि कृताक्रन्दैर्दीनास्यैः कष्टमीक्षिताम् ॥१४८॥ क्षुधिता तृपिता श्रान्ता निःश्वसन्त्यश्रुवर्षिणी । दर्भविद्धपदासृग्मी रञ्जयन्ती महीतलम् ॥ १४९ ॥ पदे पदे प्रस्खलन्ती विश्राम्यन्ती तरौ तरौ । सह सख्याञ्जनाचालीद्रोदयन्ती दिशोऽपि हि ॥ १५० ॥ यत्र यत्र पुरे ग्रामे सागच्छत्तत्र तत्र च । पूर्वायातनृपपुम्भिनिषेधान्नासदत् स्थितिम् ॥ १५१ ॥ पर्यटन्ती तु सा पाप कामप्येकां महाटवीम् । गिरिकुञ्ज तरोमले निपद्य विललाप च ॥ १५२ ॥ अहो मे मन्दभाग्याया गुरूणामविचारतः। अग्रे दण्डोऽभवत्पश्चादपराधविवेचनम् ॥ १५३ ॥ साधु केतुमति कुलकलको रक्षितस्त्वया। त्वयापि सम्बन्धिमयाचात साधु विचारितम् ॥ १५४ ॥ दुःखितानां हि नारीणां माताश्वासनकारणम् । पतिच्छन्दजुषा मातस्त्वयाप्यहमुपेक्षिता ॥ १५५ ॥ १ शोणितैः । २ पतीच्छानुवर्तिनी।

·भ्रातदोंपोऽपि नास्त्येव ताते जीवति ते ननु । नाथ त्वयि च दूरस्थे जज्ञे सर्वोऽप्यरिर्मम ॥ १५६ ॥ सर्वथा स्त्री विना नाथं मैकाहमपि जीवतु । यथाहमेका जीवामि मन्दभाग्यशिरोमणिः ॥ १५७ ॥ विलपन्त्यञ्जना सख्या निन्ये सम्बोध्य चाग्रतः । ददर्शान्तर्गुहं ध्यानस्थं चामितगतिं मुनिम् ॥ १५८॥ चारणश्रमणं तं च प्रणम्य विनयेन ते। निषेदतुः पुरो भूमौ सोऽपि ध्यानमपारयत् ॥१५९ ॥ मनश्चिन्तितकल्याणमहारामैकसारणिम् । धर्मलाभाशिष सोऽदात्करमुन्नम्य दक्षिणम् ॥१६॥ नमस्कृत्य पुनर्भक्त्या वसन्ततिलका तु सा । सर्वमप्यञ्जनादुःखमाचख्यौ मूलतोऽपि हि ॥ १६१ ॥ कोऽस्या गर्भेऽभवत्केन कर्मणा चेदृशीं दशाम् । सम्प्राप्तपेति तत्सख्या पृष्टः स मुनिरब्रवीत् ॥ १६२ ॥ अस्यैव जम्बूद्वीपस्य क्षेत्रे भरतनामनि । मन्दरे नगरे नाम्ना प्रियनन्दीत्यभूद्वणिक् ॥१६३ ॥ जयानाम्नां च जायायां तस्याजायत नन्दन । दमयन्तः प्रियदमः कलानां निधिरिन्दुवत् ॥ १६४ ॥ क्रीडन् सोऽन्येद्यख्याने स्वाध्यायध्यानतत्परान् । ददर्श साधूंस्तेभ्यश्च धर्म शुश्राव शुद्धधीः ॥ १६५ ॥ सम्यक्त्वं नियमांश्चाथ जग्राह विविधानसौ । यथोचितं च साधुभ्यो ददौ दानमनिन्दितम् ॥ १६६ ॥ तपःसंयमनिष्ठोऽसौ विपद्य क्रमयोगतः। अभूत्कल्प द्वितीयस्मिन्नमरः परमर्द्धिकः ॥ १६७ ॥ च्युत्वा ततो जम्बूद्वीपे मृगाङ्कनगरेशितुः । प्रियङ्गुल म्यां पुत्रोऽभूद्धरिचन्द्रमहीपतेः ॥ १६८ ॥ सिंहचन्द्र इति ख्यातो जैन धर्म प्रपद्य सः। विपद्य क्रमयोगाच देवेभुवमुपेयिवान् ॥ १६९ ॥ च्युत्वा चात्रैव वैताढये नगरे वारुणेऽभवत् । सुकण्ठराजकनकोदर्योस्तुक् सिंहवाहनः ॥१७॥ १ स्वर्गम् । २ पुत्रः।

·आयातो मातुलोऽकस्मादेतां नेता स्ववेश्मनि । मेलकवाचिरात्पत्या सहैतस्या भविष्यति ॥ १८५॥ एवमुक्त्वाहते धर्मे स्थापयित्वा च ते उभे । समुत्पपात नभसा स मुनीन्द्रः खगेन्द्रवत् ॥ १८६ ॥ अथ पुच्छच्छटाच्छोटैः स्फोटयन्तमिवावनिम् । वृत्कारपूर्णदिकुञ्ज कुंअरासकरालितम् ॥ १८७ ॥ दीपायमाननयनं वज्रकन्दाभदंष्ट्रिकम् । क्रकचक्ररदशनं ज्वालासोदरकेसरम् ॥ १८८ ।। लोहाङ्कुशोपमनखं शिलासगुरःस्थलम् । पञ्चाननयुवानं ते समायान्तमपश्यताम् ॥१८९॥ त्रिभिर्विशेषकम् ।। ततो वेपथुमत्यौ ते विविष इव भूतलम् । कान्दिशीके हारिणिके इव यावदतिष्ठताम् ॥ १९० ॥ मणिचूलाभिधस्तावद्गन्धर्वतद्गुहाधिपः। विकृत्य शांरभं रूपं तं पश्चास्यमनाशयत् ॥ १९१ ॥ संहृत्य शारभं रूपं स्वं रूपं पतिपद्य च । तयोः प्रमोदाय जगौ सप्रियोऽहंद्गुणस्तुतिम् ॥ १९२ ।। तेन चामुक्तसानिध्ये गुहायां तत्र सुस्थिते । मुनिसुव्रतदेवार्चा स्थापयित्वार्चतः स्म ते ॥१९३॥ अन्येयुः सुषुवे तत्र सिंही सिंहमिवोत्कटम् । कुलिशाङ्कुश्चक्राङ्कपादं तनयमअना ॥ १९४ ॥ तस्याच सतिकर्माणि वसन्ततिलकाकरोत् । स्वयं समाहृतहर्षवशादेधोजलादिभिः ॥१९५ ॥ आरोप्य सुतमुत्सङ्गे दुःखिताञ्जनसुन्दरी । उदश्रुवदनारोदीद्रोदयन्तीव तां गुहाम् ॥ १९६ ॥ महात्मन्नत्र विपिने तव जातस्य कीदृशम् । जन्मोत्सवं करोम्येषा वराकी पुण्यवर्जिता ॥ १९७ ॥ एवं तां रुदती प्रेक्ष्य समुपेत्य च खेचरः। प्रतिसूर्यो मधुरगीरपृच्छदुःखकारणम् ॥ १९८ ॥ १ गजशोणितेन भयङ्करम् । २ अष्टापदरूपम् । ३ भार्यासहितः । 5 15 ब ·SHRA अथाविवाहांदापुत्रजन्माचल्यावशेषतः । अञ्जनाया दुःखहेतुं वाष्पायितमुखी सखी ॥१९९ ।। सद्यो रुदन् सोऽप्यवादीदहं हनुपुरेश्वरः । एषोऽस्मि सुन्दरीमालाकुक्षिभूचित्रभानुजः ॥ २०० ।। भ्राता मानसवेगाख्यस्त्वजनन्याश्च बालिके। दिष्टया त्वां दृष्टवानस्मि जीवन्तीमाश्वसियतः ॥ २०१॥ ॥ युग्मम् ।। तं मातुलं विदित्वा साप्यरोदीदधिकाधिकम् । पुनर्नवीभवेत्प्रायो दुःखमिष्टावलोकनात् ॥ २०२।। रुदन्तीं वारयित्वा तां प्रतिसूर्यः सहागतम् । सूनोर्जन्मादि पप्रच्छ दैवज्ञमथ सोऽवदत् ॥२०३ ॥ भाव्यवश्यं महाराजो भवे चात्रैव सेत्स्यति । शुभग्रहबले लग्ने जातोऽयं पुण्यभाक् शिशुः ॥ २०४ ॥ तथाहि सुतिथिरियं चैत्रस्य बहुलाष्टमी । नक्षत्रं श्रवणं स्वामी वासरस्य विभावसुः ॥ २०५॥ आदित्यो वर्तते मेषे भवनं तुङ्गमाश्रितः । चन्द्रमा मकरे मध्ये भवने समवस्थितः ॥२०६ ॥ लोहिताङ्गो वृषे मध्ये मध्ये मीने विधोः सुतः । कुलीरे धिषणोऽत्युच्चैरध्याग्य भवनं स्थितः ॥ २०७॥ मीने दैत्यगुरुस्तुङ्गस्तस्मिन्नेव शनैश्वरः । मीनलमोदये ब्रह्मयोगे सर्वमिदं शुभम् ॥ २०८ ॥ ॥ चतुर्भिः कलापकम् ॥ प्रतिसूर्योऽथ यांमेयीं ससखी सात्मजां च ताम् । विमानवरमारोप्य प्रतस्थे स्वपुरं प्रति ॥ २०९ ॥ विमाने लम्बमानोच्चरत्नपालम्बकिङ्किणीः । जिघृक्षुर्मातुरुत्सङ्गादुत्पपाताथ बालकः ॥ २१ ॥ १ विवाहादारभ्य पुत्रजन्मपर्यन्तम् । २ सिद्धिमेण्यति । ३ कृष्णाष्टमी । ४ मङ्गलः । ५ कर्कराशौ घिषणो बृहस्पतिः । ६ भगिनीपुत्रीम् । ७ ग्रहीतुमिच्छुः । 5 ·SS-56015 पपात न गिरेमूनि व्योमः पविखि च्युतः। तत्पातनिर्यातवशात् रा गिरिः कणशोऽभवत् ॥ २११॥ आजघ्ने हृदयं सधः पाणिनाअनसुन्दरी । देरीरपि प्रतिरवै रोदयन्ती रुरोद च ॥ २१२ ॥ प्रतिसर्योऽनुपत्याशु भागिनेय्यास्तमर्भकम् । अक्षवाजमुपादायार्पयन्नष्ट निधानवत् ॥ २१३ ॥ प्रतिसूर्यो विमानेन मनोवेगेन तयुतः । ययौ पुरे हनुरुहे सधः कृतमहोत्सवे ॥ २१४ ॥ नीत्वा चोचारयामास स्ववेश्मन्यअनां गुदा । कुलदेवीमिवायातां तच्छुद्धान्तोऽप्यपूजयत् ॥ २१५ ॥ पुरे हनुरुहे यस्माजातमानोऽयमाययौ । तत् सनोर्मातुलशनोऽभिधानं हनुमानिति ॥ २१६ ॥ यच्छैलशूणितोऽनेन पतितेन विमानतः । ततः श्रीशैल इत्याल्यां तस्यान्यामपि सोऽकरोत् ॥ २१७ ॥ हनुमानप्यवर्धिष्ट तन क्रीडन् यथासुखम् । राजहंसार्भक इन मानसाम्भोजिनीवने ॥ २१८ ॥ दोषोऽध्यारोपितः श्वश्रवा कथं गमोत्तरिष्यति । सदैव चिन्तयाताम्यदन्तःशल्येव चाअना ॥ २१९ ॥ इतथ पवनः सन्धि विधाय खरदूपणौ । वरुणान्मोचयामास तोपयामास रावणम् ॥ २२० ॥ ततश्च रावणो लङ्का जगाम सपरिग्रहः । पवनोऽपि तगापृच्छय स्वमेव पुरमाययौ ॥ २२१ ॥ प्रणम्य पितरौ तत्राञ्जनावासगृहं ययौ। तचानअनमद्राक्षीद्वतज्योत्स्नमिवोडपम् ॥ २२२ ॥ काञ्जना सा नयनयोरमृताअनदर्शना । मत्प्रेयसीति तत्रस्थामेकां पप्रच्छ च सियम् ॥ २२३ ॥ साप्याख्यत्वयि यात्रायां गतेऽहस्सु कियत्स्वपि । निर्वासिता केतुमत्या गर्भसम्भवदोपतः ॥ २२४ ॥ महेन्द्रनगरासन्ने सा नीत्वारक्षपूरुपैः । अरण्ये मुमुचे पापैर्हरिणीव भयाकुला ॥ २२५ ॥ १ गुहाः। २ तस्यान्तःपुरम् । ३ अअनारहितम् । 5555 ·RS इति श्रुत्वाथ पवनो ययौ पवनरंहसा । पारापत इव प्रेयस्युत्कः श्वशुरपत्तनम् ॥ २२६ ॥ प्रियामपश्यस्तत्रापि पप्रच्छैकां स योपितम् । इहामना प्रेयसी मे किमायाताथवा न हि ॥ २२७ ॥ साचख्याविह सायासीद्वसन्ततिलकान्विता । परं निर्वासिता पित्रोत्पन्नदौःशील्यदोपतः ॥ २२८ ॥ पविनेवाहतस्तेन वचसा पवनभयः । प्रियामन्वेष्टुमभ्राम्यद् भृशं शैलवनादिपु ॥ २२९ ॥ तत्प्रवृत्तिं न च प्राप शापभ्रष्ट इवामरः। विषण्णः स जगादैवं मित्रं प्रहसितं निजम् ॥ २३० ॥ सखे गत्वा शंस पित्रोर्धाम्यतापि महीमिमाम् । मयाध यावदालोकि न काप्यञ्जनसुन्दरी ॥ २३१ ॥ पुनर्गवेषयिष्यामि तामरण्ये तपस्विनीम् । द्रक्ष्यामि चेत्साधु तर्हि नो चेद्वेक्ष्यामि पावकम् ॥ २३२॥ एवमुक्तः प्रहसितो गत्वादित्यपुरे तम् । प्रहलादकेतुमत्योस्तत् कथयामास वाचिकम् ॥ २३३ ॥ श्रुत्वा केतुमती तच्च ग्रोव्णेच हृदये हता। मूर्छिता न्यपतद् भूमौ सज्ञां लब्ध्वेत्युवाच च ॥ २३४ ॥ स किं त्वया प्रहसित व्यापत्ती कृतनिश्चयः। प्रियमित्र वने मुक्त एकाकी कठिनाशयः ॥ २३५ ॥ अथवा किं मया सापि निर्दोपा परमार्थतः । अविमृष्य विधायिन्या पापिन्या निरवास्यत ॥ २३६ ॥ लब्धं मयात्रैव साच्या दोपारोपणजं फलम् । अत्युग्रपुण्यपापानामिहेव ह्याप्यते फलम् ॥ २३७ ॥ एवं रुदन्ती प्रहलादस्तां निवार्य कथञ्चन । चचाल सवलः सूनुमन्वेष्टुं स इवाञ्जनाम् ॥ ३३८ ॥ सर्वविद्याधरेन्द्राणामातानां चान्तिके नरान् । अञ्जनापवनान्वेपहेतवे प्रजिघाय सः ॥ २३९ ॥ सह विद्याधरैः सूनुं स्नुपां चालोकयन् स्वयम् । प्रादुर्भूतत्वरो भ्राम्यम् सोज्गाद् भूतवनं वनम् ॥ २४०॥ १ प्रियायामुत्सुकः । २ प्रवेशं करिष्यामि । ३ उपदा । ४ प्रादुर्भूता त्वरा यस्य सः। HSRESSURE RSS ·पवनोऽनान्तरे तत्र विरचय चितां वने । ज्वलनं ज्वालयामास प्रहलादस्तं ददर्श च ॥ २४१ ॥ स्थित्वोपेचितं पवनः प्रोचे हे वनदेवताः। विद्याधरेन्द्रप्रहलादकेतुमत्योः सुतोऽस्म्यहम् ॥ २४२॥ महासत्यञ्जना नाम पत्नी मे सा च दुधिया । निर्दोपापि मयोद्वाहात्प्रभृत्यपि हि खेदिता ॥ २४३ ॥ तां परित्यज्य यात्रायां चलितः स्वामिकार्यतः । देवाज्ञात्वा तामदोपामुत्पत्य पुनरागमम् ॥ २४४ ॥ रमयित्वा च तां स्वैरमभिज्ञानं समर्प्य च । पितृभ्यामपरिज्ञातः पुनः कटकमापतम् ॥ २४५ ॥ जातगर्भा च सा कान्ता मद्दोपादोपशङ्किभिः । निर्वासिता मे गुरुभिः काप्यस्तीति न बुध्यते ॥ २४६ ॥ साग्रऽधुना च निर्दोपा सम्प्राप्ता दारुणां दशाम् । ममैवाज्ञानदोपेण धिग्धिक पतिमपण्डितम् ॥ २४७ ॥ मया भ्रान्त्वाखिला पृथ्वी सम्यड्मार्गयतापि हि । न साप्ता मन्दभाग्येन रत्नं रत्नाकरे यथा ॥ २४८ ॥ तदद्य स्वां तनुमिमा जुहोम्यत्र हुताशने । जीवतो मे यावजीवं दुःसहो विरहानलः ॥ २४९ यदि पश्यथ मे कान्तां ज्ञापयध्वं तदा पदः । त्वद्वियोगात्तव पतिः प्रविवेश हुताशने ॥ २५० ॥ इत्युक्त्वा तत्र चित्यायां दीप्यमाने हविर्भुजि । झम्पां प्रदातुं पवनः प्रोत्पपात नभस्तले ॥ २५१ ॥ श्रततद्वचनो वेगात् प्रह्लादोऽप्यतिसम्भ्रमी । वक्षःस्थलोपपीडं तं स्ववाहुभ्यामधारयत् ॥ २५२ ॥ मृत्योः पियवियोगार्तिप्रतीकारस्य सम्प्रति । को विनोऽयं ममेत्युच्चैरुवाच पवनञ्जयः ॥ २५३ ॥ प्रहलादोऽप्यब्रवीत्साश्रुरेप पापोऽस्मि ते पिता । निर्दोषाया यः स्नुपाया निर्वासनमुपैक्षत ॥ २५४ ॥ अविमृश्य कृतं तावत्त्वन्मात्रैवैकमादितः । द्वितीयं मा कृथास्त्वं तु स्थिरीभव सुधीरसि ॥ २५५ ।। १ चितासमीपम् । RECENSIX ·स्नुपान्वेपणहेतोश्वादिष्टाः सन्ति सहस्रशः । विद्याधरा मया वत्सागमयस्व तदागमम् ॥ २५६ ॥ अनान्तरे तत्प्रहिताः केऽपि विद्याधरोत्तमाः । गवेषयन्तः पवनाञ्जने हनुपुरं ययुः ॥ २५७ ॥ प्रतिसूर्याञ्जनयोस्तेऽञ्जनाविरहदुःखतः । पवनस्यामिप्रवेशप्रतिज्ञामाचचक्षिरे ॥ २५८ ।। दुःश्रवं तद्वचः श्रुत्वा पीत्वा विपमिवाञ्जना । हा हतास्मीति जल्पन्ती पपात भुवि मूर्छिता ॥ २५९ ॥ आसिक्ता चन्दनाम्भोभिस्तालवृन्तैश्च वीजिता । लब्धसज्ञा समुत्थाय सा रुरोदेति दीनगीः ॥२६० ॥ पतिव्रताः पतिशोकात् प्रविशन्ति हुताशने । तासां विना हि भर्तारं दु:खाय खलु जीवितम् ॥ २६१ ॥ नारीसहस्रभोक्तणां भर्तृणां श्रीमतां पुनः । क्षणिकः प्रेयसीशोकस्तत्कुतोऽग्निवेशनम् ॥ २६२ ॥ विपरीतमिदं जज्ञे त्वयि वहिप्रवेशिनि । विरहेऽपि मयि पुनहीं जीवन्त्यामियचिरम् ॥ २६३ ॥ महासत्त्वस्य तस्याल्पसत्त्वायाश्च ममान्तरम् । उपलब्धमिदं नीलकांचयोरिव सम्प्रति ॥ २६४ ॥ न मे श्वशुरयो>पो दोपः पित्रोन चाप्ययम् । ममैव मन्दभाग्यायाः कर्मदोपोऽयमीदृशः ॥ २६५ ॥ रुदन्ती बोधयित्वा तां प्रतिसर्यः सनन्दनाम् । विमानवरमारोप्य पवनान्वेषणे ययौ ॥ २६६ ॥ स भ्राम्यन् पाप तत्रैव वने भूतवनाभिधे । दूरादपि प्रहसितेनेक्षाञ्चके च साश्रुणा ॥ २६७ ॥ साञ्जनं तं समायान्तमारात् प्रहसितः स तु । आख्यत्प्रहलादपवनञ्जययोर्जयपूर्वकम् ॥ २६८ ॥ ततो विमानादुत्तीर्य प्रतिसूर्योऽञ्जनापि च । प्रहलादं नेमतुर्दुराद्भक्त्या भून्यस्तमस्तकौ ॥ २६९ ॥ प्रतिसूर्य परिवज्य पौत्रमके निवेश्य च । प्रहलादो जातसंहलादो जगादैवं ससम्भ्रमः ॥ २७० ॥ १ नीलमणे: काचस्य च ।

·मजन्तं व्यसनाम्भोधौ मामय सकुटुम्बकम् । समुद्धरंस्त्वमेवासि बन्धुः सम्बन्धिनां धुरि ॥ २७१ ॥ मद्वंशपर्वभूतेयं शाखासन्तानकारणम् । स्नुपा त्यक्ता विना दोपं साध्वियं रक्षिता त्वया ॥ २७२ ॥ सद्यो व्यसनवेलाया न्यवर्तत पयोधिवत् । प्रशान्तशोकज्वलनो मुदितः पवनोऽपि हि ॥ २७३ ॥ विद्यासामर्थ्यतस्तत्र सर्वविद्याधरेश्वराः। महान्तमुत्सवं चक्रुरानन्दाधिनिशाकरम् ॥ २७४ ॥ पुरं हनुरुहं जग्मुस्ततः सर्वेऽपि ते मुदा । विमानैर्विदधानाः स्वैदिवं ज्योतिष्मतीमिव ॥ २७५॥ महेन्द्रोऽप्याययौ तत्र समं मानसवेगया। सा च केतुमती देवी सर्वेऽप्यन्ये च बान्धवाः ॥ २७६ ॥ विद्याधरेन्द्र विदधे मिथः सम्बन्धिबन्धुभिः । पूर्वोत्सवादप्यधिकस्तत्रापि हि महोत्सवः ॥ २७७ ॥ ततश्चान्योन्यमापृच्छय सर्वे स्वं स्वं पुरं ययुः । तत्रैव पवनस्तस्थावञ्जनाहनुमद्यतः ॥ २७८ ॥ हनुमान् ववृधे तत्र 'पितुः सह मनोरथैः । कलाश्च जगृहे सर्व विद्याश्च समसाधयत् ॥ २७९ ॥ नागराजायतभुजः शस्त्रशास्त्रविचक्षणः । क्रमाच यौवनं प्राप हनुमान भानुमांस्त्विषा ॥ २८० ॥ इतथामर्षणप्रष्ठो रावणः सन्धिदूपणम् । उत्पाद्य वरुणं जेतुं प्रतस्थे स्थेमपर्वतः ॥ २८१ ॥ दूताहुतास्ततवेयुः सर्वे विद्याधरेश्वराः । केटकं तस्य कुर्वन्तो वैताढ्यकटकोपमम् ॥ २८२ ॥ पवनप्रतिसूया तो तत्र यावत्प्रचेलतुः । इत्यूचे हनुमांस्तावदवष्टम्भकसानुमान् ॥ २८३ ॥ इहैव तिष्ठतं तातौ जेष्याम्यहमपि द्विपः । प्रहरेद्धाहुना को हि तीक्ष्णे प्रहरणे सति ॥ २८४ ॥ बालत्वान्नानुकम्प्योऽस्मि ययुष्मत्कुलजन्मनाम् । पौरुषावसरे प्राप्ते न प्रमाणं वयः खलु ॥ २८५ ॥ १ क्रोधवत्सु श्रेष्ठः । २ स्थयपर्वतः ३ सैन्यम् । ४ गिरिमध्यभागः कटकम् ।

·एवं तावतिनिबन्धात् प्रतीक्ष्यापुन्छय चोचकैः । ताभ्यां च चुम्बितो मूनि कृतप्रस्थानमङ्गलः ॥ २८६ ॥ महासामन्तसेनानीसेनाशतसमावृतः । प्रययौ रावणस्कन्धावारे दुर्वारविक्रमः ॥ २८७ ॥ युग्मम् ॥ हनुमन्तं समायातं दृष्ट्वा जयमिव स्वयम् । प्रणमन्तं मुदा स्वाके निदधे दशकन्धरः ॥ २८८ ॥ अभ्यणे वरुणपुर्यास्तस्थौ युद्धाय रानणः । वरुणो वारुणेयाश्च दोष्मन्तो निर्ययुः शतम् ॥ २८९ ॥ अभ्येत्य योधयामास रावणं वरुणात्मजाः । सुग्रीवायैः समं वीरैर्युयुधे वरुणोऽपि हि ॥ २९० ॥ महौजसो वारुणयोऽरुणाक्षा दशकन्धरम् । जात्यश्वान इच क्रोडं खेदयामासुराहवे ॥ २९१ ॥ अत्रान्तरे च हनुमान् दारुणो वरुणात्मनान् । कुञ्जरान् केशरीवैत्यायोधयत् क्रोधदुर्धरः ॥ २९२ ॥ विद्यासामर्थ्यतोऽस्तन्नाद्वारुणींस्तान ववन्ध च । पशूनिव क्रुधा रक्तहनुको हनुमानथ ॥ २९३ ॥ तान् दृष्ट्वा वरुणः करोऽभ्यधाविष्ट हनुमते । सुग्रीवप्रभृतीन् धुन्चन्दन्ती मार्गतरूनिव ॥ २९४ ॥ रावणोऽप्यापतन्तं तं नदीरयमिवाचलः । अन्तरा स्खलयामास वपन विशिखधोरणीम् ॥ २९५ ॥ वृपभो वृपभेणेव कुञ्जरेणेव कुञ्जरः । वरुणो रावणेनोचैः क्रोधान्धो युयुधे चिरम् ॥ २९६ ॥ सवैजसाकुलीकृत्य वरुणं रावणश्छली । उत्पत्येन्द्रमिवावनात् सर्वत्र बलवच्छलम् ॥ २९७ ॥ ततो जयजयारावैर्मुखरीकृतदिङ्मुखः । स्कन्धावार पृथुस्कन्धो जगाम दशकन्धरः ॥ २९८ ॥ रावणो वरुणं तत्र सह पुत्रवशंवदम् । मुमोच प्रणिपातान्तः प्रकोपो हि महात्मनाम् ॥ २९९ ॥ १ वरुणपुत्राः। र किरिम् । ३ वाणश्रेणिम् KARE ·न 15RS पुत्री सत्यवती नाम वरुणोऽदाद्धनूमते । दृष्टसारः स्वयं हीटग्जामाता दुर्लभः खलु ॥ ३०० ॥ लङ्कायां रावणोऽथागाददत्त च हनूमते । हृष्टश्चन्द्रणखापुत्रीमनङ्गकुसुमाभिधाम् ॥ ३०१॥ सुग्रीवेण पदारागा नलेन हरिमालिनी । अन्यैः सहस्रसङ्ख्याश्च तस्मै दत्ताः स्वकाः सुताः ॥३०२ ॥ श्लिष्ट्वा दृढ दशमुखेन मुदा विसृष्टो दोष्मानथो हनुपुरे हनुमाअगाम अन्येऽपि वानरपतिप्रमुग्वाः प्रजग्मुर्विद्याधरा निजनिजं नगरं प्रहृष्टाः ॥ ३०३ ॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरांचते विपटिशलाकापुरुषचरिते महाकाव्ये सप्तमे पर्वणि हनुमदुत्पत्तिवरुणसाधनो नाम तृतीयः सर्गः । KAHANI ·-ORIAGcom ॥ अथ चतुर्थः सर्गः॥ इतश्च मिथिलापुर्या हरिवंशे महीपतिः। आसीद्वासवकेत्वाख्यो विपुला तस्य च प्रिया ॥ १॥ तयोः सूनुरनूनश्रीर्वभूव भुवि विश्रुतः । प्रजानां जनक इव जनको नाम पार्थिवः ॥ २ ॥ इतश्च पुर्ययोध्यायामृषभस्वामिराज्यतः । इक्ष्वाकुवंशान्तर्भूतादित्यवंशेषु राजसु ॥३॥ यातेषु केषुचिन्मोक्षं स्वर्ग यातेषु केषुचित् । सङ्ख्यातीतेषु विंशस्याहतस्तीर्थे प्रसर्पति ॥ ४ ॥ बभूव विजयो राजा हिमचूला च तत्प्रिया । तयोरभूतां द्वौ पुत्रौ वज्रवाहुपुरन्दरौ ॥ ५ ॥ इतश्चाभून्नागपुरे पुरे राजेभवाहनः । चूडामणिश्च तत्पत्नी तत्पुत्री च मनोरमा ॥६॥ गत्वोद्यद्यौवनां वज्रबाहुः परिणिनाय ताम् । मेहेन महता श्वेतमरीचिरिव रोहिणीम् ॥ ७ ॥ भक्त्या च श्यालेनोदयसुन्दरेणानुगामिना । मनोरमामथादाय प्रतस्थे स्वपुराय सः ॥ ८॥ स गच्छन्नन्तरापश्यत्तपस्तेजोभिरीश्वरम् । वसन्ताद्रिस्थमुदयाचलस्थमिव भास्करम् ॥९॥ मोक्षाध्वमीक्षकमिवोत्पश्यमातापनापरम् । गुणसागरनामानं तपस्यन्तं महामुनिम् ॥ १०॥ ॥ युग्मम् ॥ मयूर इव जीमूतं तं दृष्ट्वा जाँतसम्मदः । कुमार इदमाह स्म धृत्वा सपदि वाहनम् ॥ ११ ॥ अहो महात्मा कोऽप्येप वन्य एव महामुनिः। चिन्तामणिरिख मया दृष्टः पुण्येन भूयसा ॥ १२ ॥ १ महोत्सवेन । २ चन्द्रः । ३ ऊर्य द्रष्टारम् । ४ जातहर्पः ।

·उवाच चैवमुदयसुन्दरोज्थ कुमार किम् । आदित्ससे परिव्रज्यां सोऽवदचित्तमस्ति मे ॥१३॥ उदयो नर्मणा भूयः प्रोचे यद्यस्ति ते मनः। तदद्य मा विलम्बस्व सहायोऽहमपीह ते ॥ १४ ॥ कुमारो व्याजहारवं मर्यादामिव वारिधिः। मा त्याक्षीः स्वामिमां सन्धां सोऽप्योमेवेत्यभापत ॥१५॥ कुमारो वाहनान्मोहादिवोनीर्यारोह तम् । वसन्तशैलमुदयसुन्दरादिभिरावृतः ॥१६॥ वज्रबाहुमथावादीदिभवाहननन्दनः । स्वामिन्मा अवाजीरय धिग्मे नर्माभिभाषणम् ॥ १७ ॥ नर्मोक्तिरावयोरासीत् को दोषस्तद्वयतिक्रमे । नमोक्तिर्न हि सत्यैव प्रायो धवलगीतवत् ॥ १८॥ भविष्यसि सहायस्त्वं व्यसनेष्वखिलेष्वपि । इत्यकाण्डेऽपि मा भावीरस्मत्कुलमनोरथान् ॥ १९ ॥ इदमद्यापि माङ्गल्यं तव हस्तेऽस्ति कङ्कणम् । तद्विवाहफलं भोगान् सहसा कथमुज्झसि ॥ २० ॥ सांसारिकसुखास्वादवञ्चितेयं मनोरमा। जीविष्यति कयं नाथ त्वया तृगवदुज्झिता ॥ २१ ॥ ' वजवाहुकुमारोऽथ जगादोदयसुन्दरम् । सुन्दरं मर्त्यजन्मद्रोः फलं चारित्रलक्षणम् ॥ २२ ॥ नोक्तिरपि तेऽस्मासु बभूव परमार्थसात् । शुक्तिषु स्वातिजीमूतवारि मौक्तिकसादिव ॥ २३ ॥ त्वत्स्वसा च कुलीना चेत्तत्प्रव्रज्यां ग्रहीष्यति । नो चेदस्याः शिवः पन्था भोगैः पुनरलं मम ॥ २४ ॥ तद्बतायानुमन्यस्व मां त्वमप्यनुयाहि नः । कुलधर्मः क्षत्रियाणां स्वसन्धापालनं खलु ॥ २५ ॥ उदयं प्रतिबोध्यैवं वनवाहुरुपाययौ । सागरं गुणरत्नानां महर्षि गुणसागरम् ॥ २६ ॥ तत्पादान्ते वज्रबाहुः परिव्रज्यामुपाददे । उदयो मनोरमाथ कुमाराः पञ्चविंशतिः ॥ २७॥ १ सवपरमाथरूपा।

·वनवाई प्रवजितं श्रुत्वा विजयभूपतिः । वरं बालोऽप्यसौ नाहमिति वैराग्यमासदत् ॥ २८ ॥ ततश्च विजयः पुत्रं राज्ये न्यस्य पुरन्दरम् । निर्वाणमोहस्य मुनेः पार्थे व्रतमुपाददे ॥ २९ ॥ पुरन्दरोऽपि रवे राज्ये पृथिवीकुक्षिजं सुतम् । न्यस्य कीर्तिधरं क्षेमकर्ण्यन्तेऽभवद्यतिः ॥ ३० ॥ अथ कीर्तिधरो राजाभुङ्क्त वैपयिकं सुखम् । सहदेव्या समं पत्न्या पौलोम्येव पुरन्दरः ॥ ३१॥ अविवजिपुरन्येधुः स मन्त्रिभिरभण्यत । तवानुत्पन्नपुत्रस्य न व्रतादानमर्हति ॥ ३२ ॥ त्वय्यपुत्रे व्रतभाजि निर्नाथेयं वसुन्धरा । तत्प्रतीक्षस्व यावत्ते स्वामिन्नुत्पद्यते सुतः ॥ ३३ ॥ ततः कीर्तिधरस्यापि तथैव गृहवासिनः । काले गच्छत्यभूत्पुत्रः सहदेव्यां सुकोशलः ॥ ३४ ॥ ज्ञात्वा जातमिमं वालं पति, प्रव्रजिष्यति । सहदेवीति बुद्ध्या तं जातमात्रमगोपयत् ॥ ३५ ॥ विवेद मेदिनीनाथस्तं गुप्तमपि बालकम् । प्राप्तोदयं हि तेरणिं तिरोधातुं क ईश्वरः ॥ ३६ ॥ राजाथ स्वार्थकुशलो राज्ये न्यस्य सुकोशलम् । सूरेर्विजयसेनस्य पादान्ते व्रतमाददे ॥ ३७॥ तप्यमानस्तपस्तीवं सहमानः परीपहान् । स्वगुर्वनुज्ञयैकाकिविहारेणान्यतो ययौ ॥ ३८॥ साकेतमन्यदा मासोपवासी पारणेच्छया । स आजगाम भिक्षार्थ मध्याहने तत्र चाभ्रमत् ॥ ३९ ॥ सौधाग्रस्था सहदेवी तं च दृष्ट्वेत्यचिन्तयत् । पत्य प्रबजितेऽमुष्मिन् पतिहीना पुराभवम् ॥ ४० ॥ वत्सः सुकोशलोऽप्यद्य दृष्ट्वैनं प्रनजेद्यदि । तदा पुत्रोऽपि मे न स्यान्निवीरा स्यां ततः परम् ॥ ४१ ॥ तस्मान्निरपराधोऽपि भर्तापि व्रतधार्यपि । निर्वास्यो नगरात्सनो राज्यस्थेमचिकीर्पया ॥ ४२ ॥ १ सूर्यम् । RER ·इत्यन्यलिङ्गिभिः सार्ध तं राज्ञी निरवासयत् । लोभाभिभूतमनसां विवेकः स्यात्कियच्चिरम् ॥ ४३ ॥ धात्री सुकोशलस्याथ स्वामिनं व्रतधारिणम् । पुरान्निर्वासितं ज्ञात्वा रोदिति स्म निरर्गलम् ॥ ४४ ॥ किं रोदिपीति पप्रच्छ सुकोशलनृपोऽपि ताम् । कथयामास साप्येवमक्षरैः शोकगद्दैः ॥ ४५ ॥ राज्ये त्वां बालकं न्यस्य तव कीर्तिधरः पिता। प्रात्राजीत् सोऽध भिक्षार्थ प्राविक्षदिह पत्तने ॥ ४६ ॥ तद्दर्शनात्तवाप्यद्य व्रतग्रहणशङ्कया । निर्वासितः स ते मात्रा दुःखेनानेन रोदिमि ॥४७॥ सुकोशलोऽपि तच्छ्रुत्वा गत्वा च पितुरन्तिके । बद्धाअलिविरक्तात्मा तस्माद्बतमयाचत ॥ ४८ ॥ चित्रमाला च तत्पत्नी गुव्यत्य सह मन्त्रिभिः । उवाचास्वामिकं स्वामिन्न राज्यं त्यक्तुमर्हसि ॥४९॥ राजाप्यवोचद्गर्भस्थोऽपि हि सू नुर्मया तव । राज्येऽभिपिक्तो भाविन्यप्युपचारो हि भूतवत् ॥ ५० ॥ इत्युक्त्वा सकलं लोकं सम्भाष्य पितुरन्तिके । सुकोशल. प्रवनाज तपस्तेपे च दुस्तपम् ॥ ५१ ॥ निर्ममौ निःकपायौ तौ पितापुत्रौ महामुनी। विजहतुर्गुतावेव पावयन्तौ महीतलम् ॥ ५२ ॥ तनयस्य वियोगेन खेदभाक् सहदेव्यपि । आर्तध्यानपरा मृत्वा व्यावयभूगिरिगह्वरे ॥ ५३ ॥ इतथ तो कीर्तिधरसुकोशलमहामुनी । प्रायट्कालचतुर्मासीमन्येतुं दान्तमानसौ ॥ ५४॥ निःस्पृहौ स्वशरीरेपि स्वाध्यायध्यानतत्परौ । गिरे हायामेकस्य तस्थतुः सुस्थिताकृती ॥ ५५ ॥ सम्प्राप्ते कार्तिके. मासि प्रयान्तौ पारणाय तौ । दृष्टौ मार्गे तया व्याघ्रया यमदूत्येन दुष्टया ॥५६॥ सा व्याघ्रो शीघ्रमभितो दधावे रफारितानना । दूरादभ्यागमस्तुल्यो दुईदां सुहृदामपि ॥ ५७ ॥ १ व्यात्तमुखा ।

·आपतन्त्यामपि व्याघ्रयां तौ क्षमाश्रमणोत्तमौ । धर्मध्यानं प्रपेदानौ कायोत्सर्गेण तस्थतुः ॥ ५८॥ सा तु व्याघ्री विद्युदिव पपातादौ सुकोशले । दूरापातप्रहारेण पृथ्व्यां च तमपातयत् ॥ ५९ ॥ चटचटिति तचर्म दोर दारं नखाङकुशैः । पापा सापांदतृप्ताअं वारीव मरुपान्थिका ॥ ६० ॥ बोटयित्वा त्रोटयित्वा त्रटनटिति सा रदैः । जग्रसे मांसमपि हि वालुकमिव रङ्किका ॥ ६१ ॥ दन्तयन्त्रातिथीचक्र ककशा कीकसान्यपि । कटत्कटिति कुवन्ती सेथूनिव मतङ्गजी ॥ ६२ ॥ कर्मक्षयसहायेयमिति मम्लौ मुनिर्न सः। विशेषतस्त्वभूदुच्चावचरोमाञ्चकञ्चुकः ॥ ६३ ॥ व्याघयव खाद्यमानोऽपि शुक्लध्यानमुपेयिवान् । तत्कालोत्केवलो मोक्षं सुकोशलमुनिर्ययौ ॥ ६४ ॥ मुनिः कीर्तिधरः सोऽपि समुत्पादितकेवलः । क्रमादासादयामास सुखाद्वैतास्पदं पदम् ॥ ६५ ॥ इतश्च चित्रमालापि सुकोशलनृपप्रिया । हिरण्यगभ सुपुवे नन्दनं कुलनन्दनम् ॥ ६६ ॥ आगर्भवासनृपतेस्तस्य प्राप्तस्य यौवनम् । सधर्मचारिण्यभवन्मृगनेत्रा मृगावती ॥ ६७ ॥ राज्ञो हिरण्यगर्भस्य मृगावत्यामजायत । तनयो नघुषो नाम वपुषा स इवापरः ॥ ६८ ॥ हिरण्यगर्भः स्वेऽपश्यन्मौलौ पलितमन्यदा । तृतीयवयसः सत्यङ्काराभमुपसर्पतः ॥ ६९ ॥ तदैव जातवैराग्यः स राजा नघुषं सुतम् । स्वे राज्ये न्यस्य विमलमुन्यन्ते व्रतमग्रहीत् ॥ ७० ॥ नघुषस्य नृसिंहस्य सिंहिका नाम पल्यभूत् । तया च रममाणः स पैतृकं राज्यमन्वशात् ॥ ७१ ॥ उत्तरापथभूपालान्नघुषो जेतुमन्यदा। जगाम सिंहिकां देवीं निजराज्ये मुमोच च ॥ ७२ ॥ १ दारयित्वा दारयित्वा । २ अतृप्ता साऽध शोणितमपादपिबदित्यन्वयः । ३ दन्तः । ४ कठोरा । तत्कालम् उत्पन्न केवलशान यस्य सः। * + ·नास्तीह नघुप इति दक्षिणापथभूभुजः । तदायोध्यां रुरुधिरे छलनिष्ठा हि चैरिणः ॥ ७३ ॥ तदा च सिंहिका देवी पुंवत्तानभ्यपेणयत् । जिगायानाशयचाशु कि सिंही हन्ति न द्विपान् ॥ ७४ ॥ जित्वोत्तरापथं राजा नघुपश्चागतोऽन्यदा। शुश्राव च जयोदन्तं पत्न्या दध्याविदं च सः॥ ७५ ॥ स्पष्टधार्थमिदं कर्म दुष्करं मादृशामपि । महाकुलप्रसतानां महिलानां न युज्यते ॥ ७६ ॥ तन्नूनमसती सेयं सत्यो हि पतिदेवताः। पतिसेवां विना नान्यजानते क्वेशं पुनः ॥ ७७ ॥ इति चेतसि निश्चित्य सिंहिका प्रेयसीमपि । राजा परिजहाराशु न्यगितमतिमामिव ॥७८ ॥ नघुपस्यान्यदा दाहज्वरः समुदपद्यतः । दुष्टाविन्न चाशाम्यदुपचारशतैरपि ॥ ७९ ॥ स्वसतीत्वं ज्ञापनाय भर्तुरर्तिच्छिदेऽपि च। तत्समीपं तदेयाय तोयमादाय सिंहिका ॥ ८० ॥ सा संत्यश्रावणं चक्रे त्वां विना नाथ चेन्मया। पुमानैक्षि कदाप्यन्यो ज्वरस्तदपयातु ते ॥ ८१ ॥ ततश्च साम्भसा तेनाभिषिषेच निजं पतिम् । तदैव स ज्वरोन्मुक्तः सुधाधौत इवाभवत् ॥ ८२ ॥ सिंहिकाया उपरिष्टात् पुप्पवृष्टिं सुरा व्यधुः। राजापि बहु मेने तां ततः प्रभृति पूर्ववत् ॥ ८३ ॥ काले गच्छति जज्ञे च नघुपस्य महीपतेः । सिंहिकायां महादेव्यां सोदासो नाम नन्दनः ॥ ८४ ॥ सोदासे राज्यमारोप्यापरेवुनघुपो नृपः । एकमौपयिक सिद्धः परिवज्यामुपाददे ॥ ८५ ॥ सोदासनृपते राज्येऽहतामष्टाहिकोत्सवे । मन्त्रिणो घोपयामासुरमारि पूर्वराज्यवत् ।। ८६ ॥ सोदासमपि ते प्रोचुरहंदष्टातिकोत्सवे । नाखादि मांसं त्वत्पूर्वः खादीस्त्वमपि मा स्म तत् ॥ ८७ ॥ १ खण्डितां प्रतिमामिव । २ सत्यस्य श्रावणं ।

·सोदासोऽप्यवदत्सदं सदा मांसादनप्रियः । प्रच्छन्नं मांसमादेयं त्वयावश्यमतः परम् ॥ ८८॥ सूदोऽप्यमायाँ घुष्टायां मांसं न प्राप कुत्रचित् । न ह्यसत्प्राप्यते क्यापि केनाप्याकाशपुष्पवत् ॥ ८९ ॥ मांसाप्राप्तिरित इतो राजाज्ञा बाधते च माम् । किं करोमीति विमृशन् सदोऽपश्यन्मृतार्भकम् ॥ ९० ॥ मृतार्भकस्य तस्यैवादाय मांसं स वेल्लवः । संस्कृत्य तैस्तैर्विज्ञानः सोदासाय ददौ तदा ॥ ९१॥ सोदासोऽपि हि तन्मांसमश्नन्नेवमवर्णयत् । अहो हो अमुष्य मांसस्य कोऽप्यतित्रीणको रसः ॥ ९२ ॥ सूपकारं च पप्रच्छ जन्मापूर्वमिदं मम । कस्य जीवविशेषस्य मांसमाख्याहि सर्वथा ॥९३ ॥ नृमांसमिति सोऽप्याख्यद्राजावोचदतः परम् । अद्येव दद्याः संस्कृत्य प्रत्यहं नृपलं मम ॥ ९४ ॥ डिम्भान् सूदोऽप्यथाहापीत्तदर्थं प्रत्यहं पुरे। न हि भीराज्ञया राज्ञामन्यायकरणेऽपि हि ॥ ९५॥ इति दारुणकर्माणं नृपं विज्ञाय मन्त्रिणः। धृत्वात्यजन्नरण्यान्तहोत्पन्नमिवोरगम् ॥ ९६ ॥ तैश्च सोदाससूः सिंहरथो राज्येऽभ्यषिच्यत । सोदासोऽप्याट वसुधां मांस खादन्निरर्गलः ॥ ९७ ॥ सोदासेनापि चान्येधुर्ममता दक्षिणापथे। महर्षिः कोऽपि ददृशे सोऽथ धर्ममपृच्छयत ॥ ९८॥ बोधार्ह इति तं ज्ञात्वा जगौ तस्मै महामुनिः। मद्यमांसपरीहारप्रधानं धर्ममार्हतम् ॥ ९९ ।। सोदासोऽपि हि तं धर्ममाकर्ण्य चकितोऽभवत् । प्रसन्नहृदयो भूत्वा श्रावकः परमोऽभवत् ॥ १० ॥ इतो महापुरपुरे कोऽप्यपुत्रो नृपो मृतः । पञ्चदिव्याभिषिक्तोऽथ सोदासस्तत्र राडभूत् ॥ १०१॥ सोदासः प्राहिणोद्धृतमथ सिंहस्थं प्रति । सोदासस्य कुरुष्वाज्ञामिति दूतोऽप्युवाच तम् ॥ १०२ ॥ १ सूदः । २ मनुष्यमांसम् ।

·दूतः सिंहरथेनोचैस्तिरस्कृत्य विसृज्यत । आगत्याख्यच सोदासभूभुजे स यथातथम् ॥ १०३ ॥ सोदासोऽथ सिंहरथं सोऽपि सोदासपार्थिवम् । अभ्यषेणयतां योद्धं युयुधाते च तो मिथः ॥१०४॥ सोदासोऽपि सिंहस्थं जित्वा जग्राह पाणिना। तस्मै राज्यद्वयं चादात्प्रवनाज स्वयं पुनः ॥ १०५ ॥ सूनुः सिंहरथस्याभूद्राजा ब्रह्मरथस्ततः । चतुर्मुखस्ततो हेमरथः शतरथस्ततः ॥ १०६ ॥ अथोदयपृथुरिस्थ इन्दुरथस्ततः। आदित्यरथमान्धातवीरसेनास्ततः क्रमात् । १०७॥ प्रतिमन्युनृपस्तस्मात्प्रतिवन्धुनृपस्ततः । रविमन्युनृपस्तस्माद्वसन्ततिलकस्ततः ॥ १०८ ।। कुवेरदत्तोऽथ कुन्थुशरभद्विरदाः क्रमात् । ततश्च सिंहदशनो हिरण्यकशिपुस्ततः ॥ १०९ ॥ पुनस्थलः ककुस्थोऽथ रघुरेवं नृपेषु तु । केषुचिन्मोक्षमाप्तेषु स्वर्गमाप्तेषु केपुचित् ॥ ११ ॥ अनरण्यो नाम राजा शरण्यः शरणार्थिनाम् । आनृण्यकृत्प्रणयिनामभूत्साकेतपत्तने ॥ १११ ॥ तस्याभूतामुभौ पुत्रौ पृथ्वीदेव्याश्च कुक्षिजौ । एकोऽनन्तरथो नाम्ना तथा दशरथोऽपर ॥ ११२ ॥ इतोऽनरण्यस्य सुहृत्सहस्रकिरणो नृपः। रावणेन जितो युद्धे वैराग्याव्रतमाददे ॥ ११३ ॥ तत्सख्यादनरण्योऽपि श्रियं न्यस्य लघौ सुते । मासजातेऽनन्तरथसहितो व्रतमाददे ॥ ११४ ॥ अनरण्योगमन्मोक्षमथानन्तरथो मुनिः। तप्यमानस्तपस्तीनं विजहार वसुन्धराम् ॥ ११५ ॥ राज्यभृत्क्षीरकण्ठोऽपि राजा दशरथः पुनः। वयसा विक्रमेणैव वृद्धिमासादयत् क्रमात् ॥ ११६ ॥ राजा राजसु सोऽराजद्विजराज इवोडुषु । ग्रहेष्विव ग्रहराजः सुमेरुः पर्वतेष्विव ॥ ११७ ॥ १ चन्द्रः । २ सूर्यः । SRLOS ·SINGER तत्र स्वामिनि लोकस्य परचक्रादिसम्भवः । अदृष्टपूर्व एवासीत् खपुष्पवदुपद्रवः ॥ ११८ ॥ स वित्ताभरणादीनि यथेच्छं दददर्थिनाम् । कल्प?माणां मयाङ्गोदीनामेकादशोऽभवत् ॥ ११९ ॥ निजवंशक्रमायातं तत्साम्राज्यमिवानघम् । स दधावाहतं धर्म सर्वदाप्यप्रमद्वरः ।। १२० ॥ दभ्रस्थलपुरेशस्य सुकोशलमहीपतेः । कन्यां पवित्राममृतप्रभाकुक्षिसमुद्भवाम् ॥ १२१ ।। नामापराजितां चारुरूपलावण्यशालिनीम् । उदुवाह स भूपालो जयत्रियमिवाहवे ॥१२२ ॥ ॥ युग्मम् ॥ सुबन्धुतिलकस्याथ पुरे कमलसङ्कुले। मित्रादेवीकुक्षिजातां ककेयीमादिनामतः ॥ १२३ ॥ मित्राभूः सुशीला चेति सुमित्रेत्यपराभिधाम् । पर्यणपीदशरथः शशाङ्क इव रोहिणीम् ।। १२४ ॥ ॥ युग्मम् ।। पुण्यलावण्यसौन्दर्यवर्याङ्गीसुप्रभाभिधाम् । अन्यामप्युपयेमे स राजपुत्रीमनिन्दिताम् ॥ १२५ ॥ सुखं वैषयिक ताभिर्बुभुजे भूभुजां वरः । अवाधमानो धर्मार्थी स विवेकशिरोमणिः ॥ १२६ ॥ इतश्च भरतस्याधं भुञ्जानो दशकन्धरः । सभायामास्थितोऽपृच्छदिति नैमित्तिकोत्तमम् ॥ १२७ ।। अमरा अपि नाम्नैवामरा न परमार्थतः । भाव्यवश्यं तु सर्वस्य मृत्यु. संसारवर्तिनः ।। १२८॥ तत्कि मे स्वपरीणामाद्विपत्तिः परतोऽथवा । तन्ममाचक्ष्व नि शङ्कमाता हि स्फुटभाषिणः ॥ १२९ ॥ सोऽप्याचख्यौ भविष्यन्त्या जानक्याः कारणेन ते । भविष्यतो दशरथपुत्रान्मृत्युभविष्यति ॥ १३०॥ १ मधाशादीनि दश नामानि कल्पवृक्षाणाम् ।

·विभीपणो बभाषेऽथ यदप्यस्य सदा ऋतम् । वचस्तथापि हानृतीकरिष्यामि तदाश्वहम् ॥ १३१॥ जनकं दशरथं च कन्यातनययोस्तयोः । अनर्थयोर्वीजभूतं हनिष्याम्यस्तु नः शिवम् ॥ १३२ ॥ उत्पत्तिरेव हि तयोनिषिद्धा बीजनाशतः। वचो नैगित्तिकस्यातो मिथ्यैव हि भविष्यति ॥ १३३ ॥ आमेत्युक्तो रावणेन स्ववेश्मागाद्विभीषणः । तत्रस्थो नारदस्तच श्रुत्वा दशरथं ययौ ॥ १३४ ॥ तं देवर्षि दशरथोऽभ्युत्तस्थौ दूरतोऽपि हि । नमस्कृत्यासयामास गुरुवगौरवेण च ॥ १३५ ॥ त्वमायासीः कुतः स्थानात्पृष्टस्तेनेति नारदः। आख्यत्पूर्व विदेहेपु गतोऽहं पुण्डरीकिणीम् ॥ १३६ ॥ श्रीसीमन्धरनाथस्य द्रष्टुं निष्कमणोत्सवम् । सुरासुरकृतं तं च दृष्ट्वा मेरुमगामहम् ॥ १३७ ॥ तत्राभिवन्ध तीर्थेशान लङ्कायां गतवानहम् । तस्यां शान्तिगृहे शान्ति नत्वागां रावणालयम् ॥ १३८॥ रावणस्य वधस्तत्र जानक्यर्थे त्वदात्मजात् । नैमित्तिकेन केनापि कथ्यमानः श्रुतो मया ॥१३९ ॥ श्रुत्वा विभीपणस्तच हन्तुं त्वां जनकं तथा । कृतप्रतिज्ञो न चिरादिहैष्यति महाभुजः ॥ १४० ॥ एतत्सर्वं परिज्ञाय लक्षापुर्याः ससम्भ्रमः । साधर्मिक इति प्रीत्या तव शंसितुमागमम् ॥ १४१ ॥ तच्छ्रुत्वा भूभुजाभ्यर्च्य विसृष्टो नारदो द्रुतम् । तथैव कथयामास जनकायापि भूभुजे ॥ १४२ ॥ मन्त्रिणां तत्समाख्याय राजा राज्यं समर्प्य च । निर्ययौ योगविदिव चिकीर्षुः कालवञ्चनाम् ॥ १४३ ॥ मूर्ति दाशरथीं लेप्यमयीमन्तनुपालयम् । न्यधुश्च मन्त्रिणो ध्वान्ते विद्विषन्मोहहेतवे ॥१४४ ॥ जनकोऽपि तथा चक्रे तथा तन्मन्त्रिणोऽपि हि । तौ त्वलक्षौ दशरथजनको भ्रमतुमहीम् ॥ १४५ ॥ १ सत्यम् ।

·619STASRocente विभीषणश्च संरम्भादेत्य सन्तमसेऽसिना । लेपमय्या दशरथमूर्तेश्चिच्छेद मस्तकम् ॥ १४६ ॥ जज्ञे कलकलस्तत्र नगरे सकलेऽपि हि । आक्रन्दध्वनिरुत्तस्थावन्तरन्तःपुरं महान् ॥ १४७ ॥ सन्नह्य समधावन्त सामन्ताः सागरक्षकाः। विदधुर्मतकार्याणि गूढमन्त्राश्च मन्त्रिणः ॥ १४८ ॥ मृतं दशरथं ज्ञात्वा ययौ लङ्कां विभीषणः । अकिञ्चित्करमेकं तु नावधीन्मिथिलेश्वरम् ॥ १४९ ॥ मिथश्च मैथिलक्ष्वाको भ्राम्यन्तौ मिलितावुभौ । एकावस्थौ सुहृदौ तावुत्तरापथमीयतुः ॥१५०॥ राज्ञः शुभमतेस्तत्र पुरे कौतुकमङ्गले । दुहितुः कैकेयीनाम्नाः पृथ्वीश्रीकुक्षिजन्मनः ॥१५१ ॥ द्रोणमेघसोदराया द्वासप्ततिकलानिधेः । तौ स्वयंवरमाकर्ण्य तन्मण्डपमुपेयतुः ॥१५२ ॥ युग्मम् ।। हरिवाहणमुख्यानां तौ मध्ये पृथिवीभुजाम् । हंसाविवाधिपांथोजमधिमञ्च निषेदतुः ॥१५३ ॥ कैकेयी कन्यकारत्नं रत्नालङ्गारभूपिता । साक्षाल्लक्ष्मीरिवाभ्यागात्तं स्वयंवरमण्डपम् ॥ १५४ ॥ दत्तहस्ता प्रतीहार्या पश्यन्ती सा नृपान् क्रमात् । नक्षत्राणीन्दुलेखेव व्यतिचक्राम भूयसः ॥ १५५ ॥ क्रमेण सा दशरथं पाप गङ्गेच सागरम् । तस्थौ तत्रैव निर्मुक्तनागरा नौरिवाम्भसि ॥ १५६ ॥ सद्यो रोमाञ्चिततनुः कैकेय्यतनुसम्मुदा । तत्राक्षिपदरमालां निजां भुजलतामिव ॥ १५७॥ हरिवाहणमुख्याश्च नृपा न्यकृतमानिनः। मानिनो जज्वलुः क्रोधाज्ज्वलज्ज्वलनसनिभाः॥१५८ ॥ अयं वराक एकाकी वने कर्पटिकोऽनया। आच्छिद्यमानामस्माभिरिमिकां त्रास्यते कथम् ॥ १५९ ॥ साटोपमिति जल्पन्तोऽनल्पं स्वशिविरेषु ते । गत्वा संवर्मयामासुः सर्वे सर्वात्मनापि हि ॥१६०॥ १ गाढतमसि । २ पङ्कजे । ३ अतिहर्षेण । ४ तिरस्कृत आत्मानं मन्यन्ते इति । ५ इरामेवेमिकाम् । SORS ·महीपतिः शुभमतिः पक्षे दशरथस्य सः। सन्ननाह महोत्साहः सेनया चतुरङ्गया ॥ १६१ ॥ कुरु प्रिये सारथित्वं यथा मनाम्यमून द्विपः । इत्यवोचत कैकेयीं तदैकाकी हि राघवः ॥ १६२ ॥ कैकेयी रश्मिमादायाध्यारुरोह महारथम् । द्वासप्ततावपि कलास्वभिज्ञा सा हि धीमती ॥ १६३ ॥ धन्वी निपङ्गी सन्नाही राजा दशरथोऽपि तम् । अध्यास्त स्थमेकोऽपि तृणवद्गणयन् परान् ॥ १६४ ॥ हरिचाहणमुख्यानां स्थैनिजरथं स्यात् । प्रत्येकं युगपदिव त्वेका कैकेय्ययोजयत् ॥ १६५ ॥ शीघ्रवेधी दशरथोऽप्येकैकममि तान् स्थान् । अखण्डयदखण्डौजा आखण्डल इवापरः ॥ १६६ ॥ इत्थं विद्रावयामास सर्वानपि स भूपतीन् । उपयेमे च कैकेयी जगतीमिव जङ्गमाम् ॥ १६७ ॥ उवाच च नवोढां तां राजा दशरथो स्थी । वरं याचस्व देवि त्वत्सारथ्येनास्मि रजितः ॥१६८ ॥ याचिष्ये समये स्वामिन्न्यासीभूतोऽस्तु मे वरः । इत्यभापत कैकेयी राजापि प्रत्यपादि तत् ॥ १६९ ॥ समं श्रियेव कैकेय्या परसन्यैहठाहतैः। असङ्ख्यातपरीवारो राजा राजगृहं ययौ ॥ १७०॥ जगाम राजा जनकोऽप्यात्मीयां नगरीमथ । समयज्ञा हि धीमन्तो न तिष्ठन्ति यथा तथा ॥ १७१ ॥ राजा दशरथस्तत्र विजित्य मगधेश्वरम् । तत्रवास्थान्न तु ययावयोध्यां शङ्कया तया ॥१७२ ॥ तत्रापराजितामुख्यमन्तःपुरमिलांपतिः। निजमानाययामास राज्यं सर्वत्र दोमताम् ॥ १७३॥ राज्ञीभी रममाणोऽस्थात्पुरे तत्र चिरं नृपः। विशेषतः प्रीतये हि राज्ञां भूः स्वयमर्जिता ॥ १७४ ॥ अथापराजितान्येधुर्गजसिंहेन्दुभास्करान् । स्वप्नेऽपश्यन्निशाशेषे बलजन्माभिसूचकान ॥ १७५ ॥ १ बलादानीतः । २ पृथ्वीपति । R5R-R . - ·525 ब्रह्मलोकात्परिच्युत्य तथा देवो महर्द्धिकः । कुक्षाववातरत्तस्याः पुष्करिण्यां मरालवत् ॥ १७६ ॥ नृपुण्डरीकं वर्णेन पुण्डरीकविम्पिनम् । संपुर्णलक्षणं सूनुं सुपुवेऽथापराजिता ॥ १७७ ॥ प्रथमापत्यरत्नस्य तस्यास्यकमलेक्षणात् । राकेन्दुदर्शनाद धिरिवातिमुमुदे नृपः ॥ १७८ ॥ नृपश्चिन्तामणिरिव ददौ दानं तदार्थिनाम् । लोकस्थितिरियं जाते नन्दने दानमक्षयम् ॥ १७९ ॥ महान्तमुत्सवं चक्रुस्तदा लोकास्तथा स्वयम् । यथाभूवनतिमुदो राज्ञो दशरथादपि ॥ १८० ॥ नृपोकसि सनाथानि दुर्वापुष्पफलादिभिः । निन्युः कल्याणपात्राणि पूर्णपात्राणि नागराः॥१८१॥ सर्वत्र कलगीतानि सर्वत्र घुसृणच्छटाः । सर्वत्र तोरणश्रेण्यो व्यधीयन्त तदा पुरि ॥ १८२ ॥ अचिन्तितोपनीतानि प्राभृतानि महीभृताम् । तदा राज्ञे समाजग्मुस्तस्य सुनोः प्रभावतः ॥ १८३॥ पद्मा निवाससद्मस्य पद्म इत्यभिधां नृपः । सूनोस्तस्याकरोत् सोऽभूत्प्रथितो राम इत्यपि ॥ १८४ ॥ गजसिंहार्कचन्द्राग्निश्रीसमुद्रान्निशात्यये । स्वमेऽपश्यत् सुमित्रापि विष्णुजन्माभिसूचकान् ॥ १८५॥ देवलोकात् परिच्युत्य त्रिदशः परमर्द्धिकः । तदा देव्याः सुमित्राया उदरे समवातरत् ॥ १८६ ॥ समये माडम्भोदवर्ण सम्पूर्णलक्षणम् । सुमित्रापि जगन्मित्रं पुत्ररत्नमजीजनत् ॥ १८७ ।। पुरचैत्येषु सर्वेषु श्रीमतामहतां तदा । विशेपेणाप्टधा पूजां स्नानपूर्व व्यधान्नृपः ॥ १८८ ॥ नृपतिर्मोचयामास धृतान् वन्दिरिपूनपि । को वा न जीवति सुखं पुरुषोत्तमजन्मनि ॥ १८९ ॥ सोच्छ्वासः सप्रजो राजा न केवलमभूत्तदा। वसुमत्यपि देवी द्रागुच्छ्यासं प्रत्यपद्यत ॥ १९०॥ १ जनेषु पुण्डरीकसमानम् । २ मतिहर्षवन्तः। ३ सहितानि । ४ कुरकुमच्छटाः । ५ लक्ष्म्या निवासे कमलसदृशस्य । ६ मही । रा--- ·रामजन्मनि भूपाली यथाकृत महोत्सवम् । तथा तमधिकं चक्रे हर्षे को नाम तृप्यति ॥ १९१॥ नाम नारायण इति विदधे तस्य पार्थिवः । स लक्ष्मण इति ख्यातोऽपरनाम्ना च भुव्यभूत् ॥ १९२ ॥ तौ द्वावपि पितुः कूर्चकचाकर्पणशिक्षकम् । विशिष्टं प्रापर्वाल्यं क्रमेण क्षीरपायिणौ ॥ १९३ ॥ धात्रीमिाल्यमानौ तावपश्यत्परया मुदा । मुहुर्मुहुर्महीपालः स्वदोर्दण्डाविवापरौ ॥ १९४ ॥ सञ्चरतुः सैदस्यानामङ्कादकं महीभुजाम् । तेपामङ्गेषु वर्पन्तौ तौ स्पर्शेन सुधामिव ॥ १९५ ॥ क्रमेण तौ वर्धमानौ नीलपीताम्बरौ सदा । विजतुः पादपातः कम्पयन्तौ महीतलम् ॥ १९६ ॥ कलयामासतुस्तौ तु क्रमेण सकलाः कलाः । साक्षीकृतकलाचायौँ पुण्यराशी इवाङ्गिनौ ॥ १९७ ॥ लीलामुष्टिप्रहारेण हिमकपरलीलया। दलयामासनस्तौ च गिरीनपि महौजसौ ॥ १९८ ॥ श्रमस्थानेऽपि हि तयोरधिज्यीकृतचापयोः । चकम्पे तपनोऽप्युचस्तस्थौ वेधाभिशङ्कया ॥ १९९ ॥ तृणाय मन्यमानौ तौ दोःस्थाम्नापि द्विपां बलम् । कौतुकायेन मेनाते शस्त्रकौशलमात्मनः ॥२०॥ शस्त्रास्त्रकौशलेनोचैर्दोःस्थाम्ना च तयोर्नृपः । अपि दवासुरादीनां स्वमजय्यममन्यत ॥ २०१॥ अन्यदा धैर्यमालम्ब्य विक्रमेण कुमारयोः । इक्ष्वाकूणां राजधानीमयोध्यां नृपतिर्ययौ ॥२०२ ॥ अभ्रांत्यय इवादित्यो दुर्दशातिक्रमे भृशम् । द्योतमानः प्रतापेन महीं दशरथोऽन्वशात् ॥ २०३॥ तत्रापरेधुः कैकेयी शुभस्वप्नाभिसूचितम् । असत भरतं नाम सुतं भरतभूषणम् ॥ २०४ ॥ शत्रुघ्नमभिधानेन शत्रुघ्नभुजविक्रमम् । अजीजनत्सुप्रभापि नन्दनं कुलनन्दनम् ॥ २०५ ॥ १ श्मश्रुकेशाकर्पणे शिक्षकम् । २ सभ्यानाम् । ३ चरणघातैः । ४ हिमपात्रस्य लीलया। ५ सूर्यः। ६ मेघनिरासे।

·च्युत्वा पुरे विदग्धे स प्रकाशसिंहभूपतेः। सुतोऽभूत्प्रवरावल्यां पल्यां कुण्डलमण्डितः ॥ २२१ ॥ भोगासक्तः कयानोऽपि चिरं आन्त्वा भवाटवीम् । पुरे चक्रपुरे चक्रध्वजराजपुरोधसः ॥ २२२ ॥ धूमकेशाभिधानस्य स्वाहानाम्न्यामजायत । सूनुः सधर्मचारिण्यां नामधेयेन पिङ्गलः ॥ २२३ ॥ ॥ युग्मम् ॥ राज्ञश्चक्रध्वजस्यातिसुन्दरीनामया सह । पुच्या पपारीकगुरोरन्तिके स तु पिङ्गलः ॥ २२४ ॥ कालेन गन्छता जाते त्वनुरागे परस्परम् । तां छलात् पिजलो हत्वा विदग्धनगरे ययौ ॥ २२५ ॥ विज्ञानरहितस्तत्र तृणकाष्ठादिविक्रयात् । आत्मानमेजिजीवत्स निगुणस्योचितं ह्यदः ॥ २२६ ॥ तां चातिसुन्दरीं तत्राद्राक्षीत् कुण्डलमण्डितः। अन्योऽन्यमनुरागच तत्कालमभवत्तयोः ॥ २२७ ॥ अपजते च तां राजपुत्रः कुण्डलमण्डितः। पितुर्भिया दुर्गदेशे पल्लीं कृत्वा च संस्थितः ॥ २२८ ॥ विरहाचातिसुन्दर्या उन्मत्त इव पिङ्गलः। मां भ्रमन्नेकदाचार्यगुप्ताख्यमैक्षत ॥ २२९ ॥ श्रुत्वा धर्म च तत्पार्श्व व्रतं जग्राह पिङ्गलः । परं प्रेमातिसुन्दयाँ न मुमोच कदाचन ॥ २३०॥ पल्लीस्थितो दशरथभुवं कुण्डलमण्डितः । सर्वदा लुण्टयामास सारमेय इव च्छलात् ॥ २३१ ॥ सामन्तो बालचन्द्राख्यस्ततो दशरथाज्ञया । प्रदाय सौपिकं वध्ध्या तमानपीत्तदन्तिके ॥ २३२ ॥ कालेन तं दशरथोऽमुचत्कुण्डलमण्डितम् । कोपः शाम्यति महतां दीने क्षीणे परावपि ॥ २३३ ॥ पितृराज्याय स आम्यन्महीं कुण्डलमण्डितः । मुनिचन्द्रान्मुनेर्धर्ममाकर्ण्य श्रावकोऽभवत् ॥ २३४ ॥ १ आजीविकामकरोत् । S HS-15 ·इतचापहृते पुत्रे विदेहा करुणस्वरा । रुदती पातयामास बन्धून् शोकमहार्णवे ॥ २५० ॥ जनकोऽन्वेपयामास प्रेष्य प्रतिदिशं नरान् । तत्प्रवृत्तिं पुनः कापि न प्राप सुचिरादपि ॥ २५१ ॥ अनेकगुणसस्यानां प्ररोहोऽत्रेति मैथिलः । दुहितुर्युग्मजातायाः सीतेति विदधेऽभिधाम् ॥ २५२ ॥ कालेन गच्छता शोकस्तयोर्मन्दीवभूव च । शोको हर्षश्च संसारे नरमायाति याति च ॥ २५३ ॥ सीता च ववृधे साध रूपलावण्यसम्पदा । इन्दुलेखेव शनकैः कलापूर्णा बभूव च ॥ २५४ ॥ क्रमादुद्यौवना पुण्यलावण्यलहरी सरित् । सेरित्पतितनूजेव सालक्षि कमलेक्षणा ॥ २५५ ॥ अनुरूपो वरः कोऽस्या भवितेति दिवानिशम् । अचिन्तयत्तजनको जनकः पृथिवीपतिः ॥ २५६ ॥ राज्ञां कुमारान् प्रत्येकं स वीक्ष्य चरचक्षुषा । व्यचारयन्महामात्यैनं कोऽपि रुरुचे पुनः ॥ २५७ ॥ तदाबबरैरातरङ्गतमादिपार्थिवैः । दैत्यकल्पैरनल्पभूर्जनकस्योपदुवे ॥ २५८ ॥ तेषां रोधाय कल्पान्तवार्धिवारामिवाक्षमः। दूतं दशस्थाहूत्यै प्राहिणोन्मिथिलेश्वरः ॥२५९ ॥ ऐक्ष्वाको दूतमायातं तमाहूय ससम्भ्रमम् । सप्रसाद निपोद्याने जगादैवं महामनाः ॥ २६० ॥ तस्यास्मत्सुहृदो दूरस्थितस्यापि त्वदागमात् । मन्ये सौहार्दमद्वैतं मयीन्दाविव वारिधः ॥ २६१ ॥ कश्चिद्राष्ट्रे पुरे गोत्रे सन्ये स्वाङ्गेऽन्यतोऽपि च । कुशलं मिथिलाभबागमनकारणम् ॥ २६२ ॥ दूतोऽप्यवादीन्मद्भर्तुः सत्स्वप्याप्तेष्वनेकशः। सुदृधृदयमात्मा वा त्वमेवासि महाभुज ॥ २६३ ॥ जनकस्य सुर्खदुःखैर्यत्सदा गृह्यसे ततः । विधुरेऽद्य स्मृतस्तेन त्वं यथा कुलदेवता ॥ २६४ ॥ १ सरितां पतिः समुद्रस्तस्य तनूजा लक्ष्मीः । २ तत्पिता । ३ कल्पान्तसमुद्रजलानाम् । ४ उपवेश्य ।

·*RARE वैताढ्याद्रेर्दक्षिणतः कैलासस्योत्तरेण च । सन्त्यनार्या जनपदा भूयांसो भीषणप्रजाः ॥ २६५ ॥ तेष्वर्धवर्वरो नाम देशो बर्बरकूलवत् । विद्यते दारुणाचारैनरैरत्यन्तदारुणः ॥ २६६ ॥ मयूरमालनगरे तस्य देशस्य भूपणे । आतरङ्गतमो नाम म्लेच्छराजोऽस्ति दारुणः ॥ २६७ ॥ शुकमङ्कनकाम्बोजप्रभृतीन् विषयानपि । भुञ्जते तनयास्तस्य नृपीभूय सहस्रशः २६८ ॥ इदानीमातरङ्गस्तैः परितः परिवारितः । अक्षय्याक्षौहिणीनाथैरभावीजनकक्षितिम् ॥ २६९ ॥ प्रतिस्थानं च चैत्यानि बभञ्जुस्ते दुराशयाः। तेषां ह्याजन्म सम्पद्भयोऽप्यभीष्टो धर्मविप्लवः ॥ २७० ॥ अनारतमभीष्टस्य धर्मस्य जनकस्य च । तत्कुरुष्व परित्राणं प्राणभूतस्तयोरसि ॥ २७१ ॥ आकण्यवं दशरथो यात्राभेरीमवादयत् । सन्तः सतां परित्राणे विलम्बन्ते न जातुचित् ॥ २७२ ॥ रामोऽथोचे दशरथं म्लेच्छोच्छेदाय चेत्स्वयम् । तातो यास्यति तद्रामः सानुजः किं करिष्यति ॥ २७३॥ पुत्रस्नेहाच तातेनाक्षमो वा तर्कितोऽस्म्यहम् । आ भरताजन्मसिद्धं नन्विक्ष्वाकुषु पौरुषम् ॥ २७४ ॥ प्रसीद विरम म्लेच्छानुच्छेतुं मां समादिश । अचिराच्छोष्यसि स्वामिअयवार्ता स्वजन्मनः ॥ २७५ ॥ इत्थं कथञ्चिदाजानमनुज्ञाप्य सहानुजः। सेनापरिवृतो रामो जगाम मिथिलां पुरीम् ॥ २७६ ॥ चमूरूद्वीपिशार्दूलसिंहानिव महावने । पुरीपरिसरे-द्राक्षीद्रामो म्लेच्छमहाभटान् ॥ २७७ ॥ रणकण्डूलदोर्दण्डा म्लेच्छास्ते जितकोशिनः । रामं द्रुतमुपद्रोतुं प्रावर्तन्त महौजसः ॥ २७८ ॥ युगपद्रामसैन्यं तैरत्रैरन्धीकृतं क्षणात् । महावातैखिोद्धान्तैर्जगदुत्क्षिप्तरेणुभिः ॥ २७९ ।। १ जितेन जयेन काशन्ते शोभन्ते इति तथा । RSHREEREST HERE ·जितमानिपु सैन्येषु परेपे जयमानिषु । मृतमानिनि जनके लोके सेहतमानिनि ॥ २८० ॥ रामो हसितमानी स्वमधिज्यं विदधे धनुः । अवादयच्च तन्मौर्वी रणनाटकडिण्डिमम् ॥ २८ ॥ ॥ युग्मम् ॥ भूभङ्गमप्यकुर्वाणो गीर्वाण इव भूगतः। रामस्तान् कोटिशोऽप्यस्ौर्विव्याध व्याधवन्मृगान् ॥ २८२ ॥ अयं वराको जनकस्तत्सैन्यं मशकोपमम् । तत्साहाय्यागतं सैन्यं देन्यभागादितोऽप्यभूत् ॥ २८३ ॥ अरे कुत इमे वाणाश्छादयन्तो नभस्तलम् । पक्षिराजा इवायान्तीत्यन्योऽन्यमभिभापिणः ॥ २८४ ॥ आतरङ्गादयो म्लेच्छाधिपाः कुपितविस्मिताः । वर्षन्तोऽस्त्राणि युगपत्प्रतिरामं बुढौकिरे ॥ २८५ ॥ ॥ त्रिभिविशेषकम् ॥ द्रापाती दृढाघाती शीघ्रवेधी च राघवः । तान् म्लेच्छान् हेलयाभाशीच्छरभः कुञ्जरानिव ॥ २८६ ।। म्लेच्छाः प्रणश्य ते जग्मुः काका इव दिशो दिशि । बभूव स्वस्थो जनको जनैर्जानपदैः समम् ॥ २८७ ।। हृष्टोऽथ स्वसुतां सीतां रामाय जनको ददौ । द्वयं रामागमात्तस्य वरप्राप्ति योऽप्यभूत् ॥ २८८ ॥ तदा च जानकीरूपं जनादाकर्ण्य नारदः । तत्रागात्कौतुकाद्रष्टुं कन्यावेश्म विवेश च ॥ २८९ ॥ पिङ्गकेशं पिझनेत्रं तुन्दिले छत्रिकाधरम् । दण्डपाणिं सौपीनमपीनाङ्गं स्फुरच्छिखम् ॥ २९० ॥ भीपणं नारदं प्रेक्ष्य भीता सीता सवेपथुः । हा मातरित्यारटन्ती गर्भागारान्तरेऽविशत् ॥ २९१ ॥ ॥ युग्मम् ।। १ आत्मानं जितं मन्यन्ते तेषु । २ शपु।३संहारमानिनि। ४ दूरादापततीति तथा । ५वृहदुदरम् । ६ कृशानम् । 15 ·नामरीपु न नागीपु न गन्धर्वीपु तादृशम् । सीताया यादृशं रूपं का कथा मानवीपु तु ॥ ३०८ ॥ यायपं यथावस्थं विकतु नेश्वराः सुराः । नानुकतुं सुरनरा न च कर्तुं प्रजापतिः॥ ३०९ ॥ तस्या मधुरता काचिदाकृतौ वचनेऽपि च । कण्ठे च पाणिपादे च रक्तता काचिदुच्चकैः ॥ ३१० ॥ अथवा तां यथावस्थां यथा नालेखितुं क्षमः । नालं तथा वक्तुमपि वच्म्यतः परमार्थतः ॥३११ ॥ योग्या भामण्डलस्येति विचार्य मनसा मया । यथाप्रज्ञं समालिख्य दर्शितेयं पटे नृप ॥ ३१२ ॥ भविष्यति तवैवैषा पत्नी खिद्यस्व मा ततः । इत्याश्वास्य सुतं राजा व्यसृजन्नारदं मुनिम् ॥ ३१३ ॥ ततश्च चपलगति नाम विद्याधरं नृपः । इत्यादिदेश जनकमपहृत्यानय द्रुतम् ॥ ३१४ ॥ रजन्यां जनक हृत्वानुपलक्षित एव सः । समानीयार्पयामास राज्ञश्चन्द्रगतेस्थ ॥ ३१५ ॥ जनकं वन्धुवत्स्नेहाद्रधनू पूरपार्थिवः । समाश्लिष्यासयित्वा च ससौहार्दमदोऽवदत् ॥ ३१६॥ लोकोत्तरगुणा पुत्री तव सीतेति विद्यते । भामण्डलश्च मे सूनुरनूनो रूपसम्पदा ।। ३१७ ॥ द्वयोर्वधूवरत्वेन संयोगोऽस्तूचितोऽधुना । सम्बन्धादावयोश्चापि मिथो भवतु सौहृदम् ॥ ३१८ ॥ इत्यूचे जनको दत्ता रामाय स्वसुता मया । कथमन्यस्य यच्छामि दीयन्ते कन्यकाः सकृत् ॥ ३१९ ॥ अथ चन्द्रगतिः प्रोचे स्नेहवृद्धिकृते मया । आनीय याचितोऽसि त्वं तां क्षमो हर्तुमप्यहम् ॥ ३२० ॥ यद्यपि स्वसुता सीता त्वया रामाय कल्पिता । तथापि नः पराजित्य रामस्तां परिणेष्यति ॥ ३२१॥ वावर्तार्णवावर्ते धनुपी देवताज्ञया । सदा यक्षसहस्राधिष्ठिते दुःसहतेजसी ॥ ३२२ ॥ १ धनुर्नाम्नी पते ।

·HS २ पूज्ये ते नः सदा गोत्रदेवतावन्निकेतने । कृते भविष्यतो रामशाङ्गिणोस्तद्गृहाण ते ॥ ३२३ ॥ आभ्यामारोपयत्येकमपि दाशरथिः स चेत् । वयं जितास्तदा तेन स उद्वहतु ते सुताम् ॥ ३२४ ॥ प्रतिज्ञामित्यनुग्राह्य बलादपि हि मैथिलम् । मिथिलायामनैपीच चापे ते च सेनन्दनः ॥ ३२५ ॥ मुमोच जनक राजौकसि चन्द्रगतिर्नृपः । स्वयं तु सपरीवारोऽवात्सीत्पुर्या वहिर्मुवि ॥ ३२६ ॥ आचख्यौ जनकस्तच्च वृत्तं निशि तदैव हि । महादेव्या विदेहायाः सद्यो हृदयशल्यदम् ॥ ३२७॥ विदेहापि रुरोदैवं रे दैवात्यन्तनिघृण । पुत्रं हृत्वा न मे तृप्तः पुत्रीमपि हरिष्यसि ॥ ३२८॥ स्वेच्छयैव वरादानं लोके न हि परेच्छया। परेच्छया वरादानं दैवादापतितं मम ॥ ३२९ ॥ परेच्छया प्रतिज्ञातं कोदण्डारोपणं यदि । कुर्यान्न रामोऽन्यः कुर्यात्तदानिष्टो वरो भवेत् ॥ ३३०॥ अर्थत्थं जनकोऽवोचमा भैपीरेप राधवः । दृष्टसारो मया देवि लतावत्तस्य तद्धनुः ॥ ३३१॥ विदेहामिति सम्बोध्य प्रभाते जनकोऽमुचत् । अर्चित्वा चापरले ते मण्डपे मञ्चमण्डिते ॥ ३३२॥ सीतास्वयंवरायाथ विद्याधरनरेश्वराः। तत्रैत्य जनकाहूता अधिमञ्चमुपाविशन् ॥ ३३३॥ तत सखीपरिवृता दिव्यालङ्कारधारिणी। भूचारिणीव त्रिदशी तत्रोपेयाय जानकी ॥ ३३४ ॥ तत्र कृत्वा धनुःपूजां रामं मनसिकृत्य च । अतिष्ठजानकी तत्र जननेत्रसुधासरित् ॥ ३३५ ॥ नारदोदितसंवादिसीतारूपेक्षणात्तदा । भामण्डलकुमारस्य मारोऽभून्मारकात्मकः ॥ ३३६ ॥ अथोचे जनकद्वाःस्थो भो भोः सर्वेऽपि खेचराः। महीचराश्च राजानो जनकोऽयं वदत्यदः ॥ ३३७ ॥ १ सपुत्रः । २ रामो न कुर्यादन्यश्च कुर्यादित्यन्वयः । ३ कामदेव । न -- ·आरोपयति यः कश्चिदनयोश्चापदण्डयोः । अप्येकतरमथैव स उद्बहतु नः सुताम् ॥ ३३८ ॥ एकैकशोऽथ दोष्मन्तः खेचरा भूभुजोऽपि च । उपधन्वं समाजग्मुस्तदारोपणकाम्यया ॥ ३३९ ॥ वेष्टिते पन्नगै रौद्रेश्चापे ते तीव्रतेजसी। नालं बभूवुस्ते स्पष्टुमप्यादातुं तु का कथा ॥ ३४० ॥ धनुःस्फुलिङ्गज्वालाभिनिर्यान्तीभिरेनेकशः । प्लुष्यमाणा निवृत्त्येयुस्ते न्यतोऽधोमुखा हिया ॥ ३४१ ॥ अथ दाशरथी रामचलत्काश्चनकुण्डलः । गजेन्द्रलीलागमनश्चापोपान्तमुपासरत् ॥ ३४२ ॥ वीक्ष्यमाण सोपहास चन्द्रगत्यादिभिनृपः। जनकेन च साशई निःशको लक्ष्मणाग्रजः ॥ ३४३ ॥ वज्रमिव वज्रपाणिज्रिावर्त महाधनुः । शान्तोरगानलं सद्यः परिपस्पर्श पाणिना ॥ ३४४ ॥ ॥ युग्मम् ॥ स्थापयित्वाध्ययापीठं नमयित्वा च वेत्रवत् । अधिज्यं विदधे धन्वं तद्रामो धन्विनां वरः ॥ ३४५ ॥ आकर्णान्तं तदाकृष्य रोद कुक्षिम्भरिध्वनि । धनुरास्फालयामास स्वयशःपटहोपमम् ॥ ३४६ ॥ स्वयंवर रामे स्वयं चिक्षेप मैथिली । चापाचोत्तारयामास रामभद्रोऽपि शिभिनीम् ॥ ३४७ ।। लक्ष्मणोऽप्यर्णवावर्त कामुकं रामशासनात् । अधिज्यं विदधे सद्यः प्रेक्षितो विस्मितेजनैः ॥ ३४८ ॥ आस्फालयच्च तन्नादवधरीकृतदिङ्मुखम् । उत्तार्य मौर्वी सौमित्रः पुनः स्थाने मुमोच च ॥ ३४९ ॥ ददुः सौमित्रये विद्याधराश्चकितविस्मिताः । अष्टादश निजाः कन्याः सुरकन्या इवाद्भुताः ॥ ३५० ॥ सर्पः। २ दह्यमानाः। ३ लोहपीठोपरि। ४ अन्तरीक्षस्य कुक्षिम्भरिनिर्यस्य तत्तथा। ५ मौर्वीम् प्रत्यञ्चाम् ।

·LS विलक्षाश्चन्द्रगत्यायोस्ताम्यद्भामण्डलान्विताः। विद्याधरेन्द्राः प्रययुः पुरं निजनिज ततः ॥ ३५१॥ अथ मेथिलसन्देशादागाद्दशरथो द्रुतम् । महोत्सवेन जज्ञे च विवाहो रामसीतयोः ॥ ३५२ ।। तदा च जनकभ्राता कनकोऽपि निजां सुताम् । भरताय ददौ भद्रां सुप्रभाकुक्षिसम्भवाम् ॥ ३५३ ॥ समं सुतः स्नुषाभिश्च राजा दशरथोऽपि हि । ययावयोध्या नगरी नागरे प्रकृतोत्सवाम् ॥ ३५४ ॥ अपरेछुर्दशरथो राजा चैत्यमहोत्सवम् । ऋद्धथा महत्या विदधे शान्तिस्नानं चकार च ॥ ३५५ ॥ स्नानाम्भः सौविदल्लेन महिण्यै प्रथमं तदा। पश्चाचपरपत्नीभ्यो दासीभिः प्राहिणोन्नृपः ॥ ३५६ ॥ यौवनाच्छीघ्रगामिन्यो दास्यः प्रथममेव ताः । राजीनामार्पयन् स्नानपयस्ताश्च ववन्दिरे ॥ ३५७ ॥ वृद्धत्वात्सौविदल्ले तु शनिवन्मन्दगामिनि । असम्प्राप्तस्नानजला महादेवीत्यचिन्तयत् ॥ ३५८ ॥ सर्वासामेव राज्ञीनां जिनेन्द्रस्नानवारिणा । प्रसादो विदधे राज्ञा महिण्या अपि में न हि ॥ ३५९ ॥ तत्कृतं मन्दभाग्याया जीवितेनाप्यतो मम । ध्वस्ते माने हि दुःखाय जीवितं मरणादपि ॥ ३६० ॥ विमृश्येति प्रविश्यान्तमरणे कृतनिश्चया । वस्त्रेणोद्धुमात्मानमारेभे सा मनखिनी ॥ ३६१ ॥ तदैवागान्नरेन्द्रस्तां तदवस्थां ददर्श च । तन्मृत्युभीतः स्वोत्सङ्गे निवेश्यैवमुवाच च ।। ३६२ ॥ कुतोऽपमानादाब्धं दुःसाहसमिदं त्वया । किं नाम देवाद्विदधे मया काप्यर्वमानना ॥ ३६३ ॥ सापि गद्गदवागूचे जिनस्नानपयः पृथक । सर्वांसां प्रैषि राज्ञीनां भवता न पुनर्मम ॥ ३६४ ॥ इत्यवोचत सा यावत्तावदागाच्च कञ्चुकी। राज्ञाहत्स्नात्रवारीदं प्रस्थापितमिति ब्रुवन् ॥ ३६५ ।। १ ताम्यन् यो भामण्डलस्तेन युक्ता.। २ पुत्रवधूभि । ३ प्रकर्षेण कृत उत्सवो यस्यां ताम्। ४ कञ्चु- किना। ५ अपमानम् । CRORESERSHARE ·सोऽभ्यपिञ्चच तां मूर्ध्नि तेन पुण्येन वारिणा । विलम्वेन किमागास्त्वं राज्ञा चैवमपृच्छयत ॥ ३६६ ।। कञ्चुक्यपि जगादेवं वार्द्ध मेऽपराध्यति । सर्वकार्याक्षम स्वामिन्मां पश्य स्वयमप्यमुम् ॥ ३६७ ॥ ततो मुमूर्पमिव तं प्रस्खलन्तं पदे पदे । घेण्टान्तालिकालोलदशनं बलिभाजनम् ॥ ३६८ ॥ श्वेतसङ्गिरोमाणं धूलोमच्छन्नलोचनम् । शुष्कमांसासृजं प्रादुर्भूतसर्वाङ्गवेपथुम् ॥ ३६९ ॥ विलोक्याचिन्तयद्राजा स्मो यावन्नेदृशा वयम् । चतुर्थपुरुषार्थाय तावद्धि प्रयतामहे ॥ ३७० ॥ ॥ त्रिभिविशेषकम् ॥ एमनोरथो राजा विपयेभ्यः पराङ्मुखः । कमप्यनैपीत् समयं भयं वैराग्यतन्मयः ॥ ३७१ ॥ तस्यां नगर्यामन्येधुश्चतुर्ज्ञानी महामुनिः । सत्यभूतिरिति सधप्रावृतः समवासरत् ॥ ३७२ ॥ सपुत्रादिपरीवारो राजा दशरथोऽपि तम् । गत्वा ववन्दे शुश्रूपुर्देशनां निषसाद च ॥ ३७३ ॥ तदानीमेव वैतात्यगिरेश्चन्द्रगतिर्नृपः । सीताभिलापसन्तप्तभामण्डलसमन्वितः ॥ ३७४ ॥ विद्याधरेन्द्रैरन्वीतो स्थावर्ताचलेऽहंतः। वन्दित्वा विनिवृत्तः संस्तत्रायातो नमःस्थितः ॥ ३७५॥ ॥ युग्मम् ॥ तं मुनि समवसृतं वीक्षाश्चक्रेऽवतीर्य च । ववन्देऽथाग्रतो धर्म पुनिपसाद च ॥ ३७६ ॥ सीतामिलाप तापं ज्ञात्वा भामण्डलस्य तु । सत्यभूतिः सत्यवादी सरिः प्रस्तुत्य देशनाम् ॥ ३७७ ॥ १ घण्टाया. अन्तर्मध्ये या लालिका वादनवस्तु तल्लोलाश्चपला दशना दन्ता यस्य स तम् ।

·चन्द्रगतिपुप्पवत्यो सभामण्डलसीतयोः । समाचख्यौ पूर्वभवास्तेषां पापान्निवृत्तये ॥ ३७८ ॥ ॥ युग्मम् ॥ सीताभामण्डलयोश्च भवेऽस्मिन् युग्मजातताम् । भामण्डलापहारं च यथावदवदन्मुनिः ॥ ३७९ ॥ भामण्डलकुमारोऽपि तदाकर्ण्य मुनेर्वचः । सातजातिस्मरणो मूर्छितो न्यपतद्भुवि ॥ ३८० ॥ भामण्डलो लब्धसज्ञः कथितं सत्यभूतिना। स्वपूर्वभववृत्तान्तं शशंस स्वयमप्यथ ॥ ३८१॥ ययुः परमसंवेगं चन्द्रगत्यादयोऽप्यथ । स्वसेति सीतां च नमश्चक्रे भामण्डलः सुधीः ॥ ३८२ ।। जातमात्रो योऽपजह सोऽयं मम सहोदरः । इति हृष्टाशिषं तस्मै ददौ सीता महासती ॥ ३८३ ॥ नमश्चकार रामं च ललाटस्पृष्टभूतलः । भामण्डलो विनयवान् सद्यः सञातसौहृदः ॥ ३८४ ॥ समं विदेहया देव्या जनकं भूपतिं ततः। तत्रानेषीचन्द्रगतिः प्रेष्य विद्याधरोत्तमान् ॥ ३८५ ॥ जातमात्रापहारादिवृत्तान्ताख्यानपूर्वकम् । भामण्डलसुतस्तेऽसाविति तस्मै शशंस सः ॥ ३८६ ॥ जहर्ष वचसा तेन स्नैनितेनेव बहिणः। जनको जननी सा च विदेहा स्तन्यमक्षरत् ॥ ३८७ ॥ भामण्डलो नमश्चक्रे पितरावुपलक्ष्य तौ । चुम्ब्यमानो मूर्ध्नि ताभ्यां स्नाप्यमानोऽश्रुवारिभिः ॥३८८ ॥ अथ चन्द्रगती राज्यं न्यस्य भामण्डले सुते । भवोद्विग्नः प्रवत्राज सत्यभूतिमुनेः पुरः ॥ ३८९ ॥ सत्यभूतिं चन्द्रगति पितरावनरण्यजम् । सीतारामौ च नत्वागान्निजं भामण्डलः पुरम् ॥ ३९० ॥ सत्यभूतिं महर्षि तं नत्वा दशरथो नृपः । अपृच्छदात्मनः पूर्वभवानाख्यन्मुनिश्च सः॥ ३९१ ॥ १ मेघगजितेन । २ दशरथम् । SARH Steg ·सेनापुरे त्वं वणिजो भावनस्य महात्मनः । पल्यामभूदीपिकायामुपास्तिर्नाम कन्यका ॥ ३९२ ॥ साधूनां प्रेत्यनीका सा भूत्वा तत्र भवे चिरम् । परिवधाम कष्टात्तु तिर्यगादिषु योनिए ॥ ३९३ ।। तजीवस्त्वं भवं भ्रान्त्वा पुरे चन्द्रपुरे ततः । धनस्याभूत्युतः पल्यां सुन्दया वगाभिधः ॥ ३९४ ॥ तदोदारः प्रकृत्या वं साधुभ्य. श्रद्धयाधिकम् । निरन्तरमदा दानं कालधर्ममथासदः ॥ ३९५ ॥ द्वीपेऽथ धातकीखण्डे युग्म्युत्तरकुरुवभूः। मृत्ता चागा देवमयं परिच्युत्य ततोऽपि हि ॥ ३९६ ॥ विजये पुष्कलावत्यां पुष्फलायां च पुर्यभृः । नन्दिघोपनृपपृथ्वीदव्योस्तु नन्दिवर्धन : ।। ३९७ ।। नन्दिघोपः सुतं राज्ये न्यस्य त्वां नन्दिनर्धनम् । यशोधरमुनेराचदीक्षा ग्रेधेयकं ययौ ॥ ३९८ ॥ श्रावकत्वं पालयिता त्वं मृता नन्दिनर्धनः । विदगो बामलोके भूः परिन्युत्य ततोऽपि हि ॥ ३९९ ॥ प्रत्यग्विदेहे वैताढये चोत्तरश्रेणिभूपणे । पुरे शशिपुरे रत्नमालिनः सेचरेगितुः ॥ ४०० ।। विद्युल्लताभिधानायां सर्मिण्यां महाभुजः । सूनुः सूर्यभय इति नाना तं तनयोऽभवः ॥ ४०१ ।। ॥ त्रिभिविशेषकम् ॥ अन्यदा रत्नमाली स दृप्तं विद्याधरेवरम् । रिजेनुं वजनयनं पुरं सिंहपुरं ययौ ।। ४०२ ॥ स ज्यालयितुमारेभे पुरं सिंहपुरं ततः । सबालवृद्ध सवैग सपशपतनं हठात् ॥ ४०३ ॥ अभिधानेनोपमन्योः पूर्वजन्मपुरोधस । जीवो देवः सहस्रारानं तदेत्यनमत्रवीत् ॥ ४०४ ॥ भो भो महानुभावैवं मा कृथाः पापमुत्कटम् । त्वं भूरिनन्दनो नाम राजाभूः पूर्वजन्मनि ॥ ४०५ ॥ १ टेपिणी । २ पुत्रः।

·तदा मांसनिवृत्तिं त्वं प्रत्यज्ञासीविवेकतः । पुरोहितेन तेनोपमन्युनोक्तश्च भगवान् ॥ ४०६ ॥ पुरोधाः सोऽन्यदा पुंसा स्कन्दनाम्ना निपातितः । गजश्चाभूद्गृहीतश्च भूरिनन्दनभूभुजा ॥ ४०७ ॥ हतश्चेभो रणे सोऽथ भूरिनन्दनभूपतेः। गन्धारायामभूत्यल्यां सूनुर्नाम्नारिसदनः ।। ४०८ ॥ सातजातिस्मरणः प्रव्रज्य च विपद्य च । सोऽहं देवः सहस्रारे कल्पे जातोऽस्मि विद्धि माम् ॥ ४०९॥ भूरिनन्दनराजोऽभूद्विपद्याजगरो वने । दग्धो दावेन सोऽयासीद् द्वितीयां नरकावनिम् ॥ ४१० ॥ नरकेऽपि मया गत्वा स प्राक्रस्नेहात्मबोधितः । तस्मादुद्धत्य सोऽभूस्त्वं रत्नमालीह पार्थिवः ॥ ४११॥ मांसप्रत्याख्यानभङ्ग तदानीमिव सम्प्रति । अनन्तदुःखोदकं तत्पुरदाहं स्म मा कृथाः ।। ४१२ ॥ तदाकर्ण्य वचो युद्धाद्रत्नमाली न्यवर्तत । राज्ये न्यधत्त च कुलनन्दनं सूर्यनन्दनम् ॥ ४१३ ॥ सूर्यअयेन पुत्रेण सहैव व्रतमाददे । तत्कालमेव तिलकसुन्दराचार्यसन्निधौ ॥ ४१४ ॥ द्वावप्यभूतां तौ मृत्वा महाशुक्रेऽमरोत्तमौ । सूर्यअयस्ततच्युत्वा भोस्त्वं दशरथोऽभवः ॥ ४१५ ॥ अच्युत्य रत्नमाली तु जनकोऽयमजायत । अभूच्च्युत्वोपमन्युस्तु कनको जनकानुजः ॥ ४१६॥ नन्दिघोषः पिता यस्ते नन्दिवर्धनजन्मनि । सोऽहं प्रवेयकाच्च्युत्वा सत्यभूतिरिहाभवम् ॥ ४१७ ॥ तच्छ्रुत्वा जातसंवेगस्तं वन्दित्वानरण्यजः। प्रवित्राजिपुराधातुं राम राज्यं गृहं ययौ ॥ ४१८ ॥ अथ राज्ञीः सुतान्मन्त्रिमुख्यानाहूय पार्थिवः । आपप्रच्छे यथौचित्यं दत्तालापसुधारसः॥ ४१९॥ नत्वा बभाषे भरतोऽहं सर्वविरतिं प्रभो । त्वया सममुपादास्येऽवस्थास्ये त्वां विना न हि ॥ ४२०॥ १ सूर्यअयस्य पुत्रं कुलनन्दननामानम् । २ स्थापयितुम् । ३ दत्त आलाप एव सुधारसो येन सः ।

·ममान्यथा हि द्वे कष्टे स्वामिन्नत्यन्तदुःसहे । एकं त्वत्पादविरहोऽपरं संसारतर्पणम् ॥ ४२१ ॥ तच्छ्रुत्वा चाथ कैकेयी निश्रितं भाव्यतः परम् । न पतिर्न च मे सूनुरिति घात्वात्रवीदिदम् ॥ ४२२ ।। स्वामिन् स्मरसि योऽदत्तस्त्वया मह्यं स्वयं वरः । स्वयंवरोत्सवे तत्र तेन सारथ्यकर्मणा ॥४२३॥ तं प्रयच्छाधुना मा नाथ सत्यप्रतिश्रव । प्रेस्तरोत्कीर्णरेखेव प्रतिज्ञा हि महात्मनाम् ॥ ४२४ ॥ अथावदद्दशस्थः प्रतिपन्नं स्मराम्यहम् । याचस्व यन्ममाधीनं विना व्रतनिपेधनम् ॥ ४२५ ॥ ततो ययाचे कैकेयी त्वं चेत्प्रव्रजसि स्वयम् । स्वामिन् विश्वम्भरामेतां भरताय प्रयच्छ तत् ॥ ४२६ ॥ अद्यैव गृह्यतामेपा मद्भरित्यभिधाय ताम् । सलक्ष्मण समाहूय रामं दशरथोऽवदत् ॥ ४२७ ॥ अस्याः सारथ्यतुष्टेन दत्तः पूर्व मया वरः । सोऽयं भरतराज्येन कैकेय्या याचितोऽधुना ॥ ४२८॥ रामोऽपि हृष्टोऽभापिष्ट मानेदं साधु याचितम् । यन्मीत्रे भरताय राज्यदानं महौजसे ॥ ४२९ ॥ आपप्रच्छे प्रसादान्मामिदं तातस्तथाप्यदः । दुनोति मामविनयमूचनाकारणं जने ॥ ४३० ॥ अप्येकवन्दिने राज्यं तुष्टस्तातो ददात्वदः । निपेधेऽनुमती वा मे न स्याम्यं पत्तिमानिनः ॥४३१॥ भरतोऽप्यहमेवास्मि निर्विशेषावुभौ तव । अतोऽभिपिच्यतां राज्ये भरतः परया मुदा ॥ ४३२ ॥ इति रामवचः श्रुत्वा भूपतिः प्रीतिविस्मितः । आदिक्षन्मन्त्रिणो यावद्भरतस्ताचदत्रयीत् ॥ ४३३ ॥ स्वामिन् सह व्रतादानमादावयथितं मया। तात तन्नान्यथा कर्तुं कस्यापि वचसाहसि ॥ ४३४ ॥ राजाप्युवाच मा वत्स मत्प्रतिज्ञां मुधा कुरु । वरो मया हि त्वन्मातुर्दत्तो न्यासीकृतश्चिरम् ॥ ४३५ ॥ १ हे सत्यप्रतिश। २प्रस्तरः पापाण.।३ पृथ्वीम् । ४ अविनयसूचनस्य कारणम् । ५पत्तिसशस्य मम नाधिपत्यम् ।

·S वनान्यटितुमेकाकी याति केसरिणीसुतः । स्वस्था तु केसरिण्यास्ते न ताम्यति मनागपि ॥ ४५१ ॥ तातस्य ऋणमस्त्युच्चैः प्रतिपन्नवरो ह्ययम् । अत्र स्थिते च मय्यम्ब तस्यानृण्यं भवेत्कथम् ॥ ४५२ ॥ इत्यादियुक्तिवचनैर्वोधयित्वापराजिताम् । तां नत्वान्याश्च जननीनिर्ययौ लक्ष्मणाग्रजः ॥ ४५३ ॥ दादशरथं नत्वा, सीतोपेत्यापराजिताम् । नत्वा चायाचतादेशं रामानुगमन प्रति ॥४५४ ॥ ऊचेऽपराजिता देवी कोडमारोप्य जानकीम् । बालामिव स्नपयन्ती कवोष्णैर्नयनोदकैः ॥ ४५५ ॥ वत्से वत्सो रामभद्रो विनयी पित्रनुज्ञया। वन प्रयाति तस्यैतन्नृसिंहस्य न दुष्करम् ॥ ४५६ ॥ देवीव लालितासि त्वमाजन्मोत्तमवाहनैः । सहिष्यसे कथं वत्से पादचक्रमणव्यथाम् ॥ ४५७ ॥ तवाङ्गं सौकुमार्येण कमलोदरसोदरम् । क्लिष्टं तापादिना कुर्यात्क्लेशं दाशरथेरपि ॥ ४५८ ॥ स्वभर्तुरनुयानेनानिष्टकष्टागमेन च । न निषेधं न चानुज्ञा यान्त्यास्ते कर्तुमुत्सहे ॥ ४५९ ॥ सीताप्युवाच निःशोका नमस्कृत्यापराजिताम् । दधती प्रातरुत्फुल्लसरोरुहमिवाननम् ॥ ४६० ॥ अधित्वेदस्तु मे भक्तिनित्यं क्षेमङ्करा पथि । एपाहमनुयास्यामि रामं विद्युदिवाम्बुदम् ॥ ४६१ ॥ इत्युक्त्वा तां पुनर्नत्वा निर्ययौ जनकात्मजा । आत्मानमात्मारामेव ध्यायन्ती लक्ष्मणाग्रजम् ॥ ४६२ ॥ अहो अत्यन्तमनया पतिभक्त्याद्य जानकी । आद्योदाहरणं जज्ञे पतिदैवतयोपिताम् ॥ ४६३ ।। कष्टादभीता सीतेयं सतीजनमतल्लिका । अहो शीलेन महता पुनाति स्वं कुलद्वयम् ॥ ४६४ ॥ १ सिंहीपुत्रः। २ अङ्कम् । ३ पट्टराशीव । ४ रामस्यापि क्लेशं कुर्यात्तापादिना क्लिष्टं तवाङ्गम् कर्तु । ५ त्वयीत्यधित्वत् । ६ पतिरेव दैवतं यासां तासां नारीणाम् । ७ सतीसमूहे प्रशस्या ।

·इति व्यावर्णयन्तीभिः शोकगद्गदया गिरा। पौरीभिः कथमप्यैक्षि सीता यान्ती वैनं प्रति ॥ ४६५ ॥ ॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥ रामं वनाय निर्यान्तं श्रुत्वा सपदि लक्ष्मणः । सद्यः सन्धुक्षितक्रोधवह्निर्दष्याविदं हृदि ॥ ४६६ ॥ ऋजुस्तातः प्रकृत्यापि प्रकृत्यानृजवः स्त्रियः । इयचिरं वरं धृत्वा याचते सान्यथा कथम् ॥ ४६७ ॥ दत्तमेवावता राज्यं भरताय महीभुजा। अपनीतमृणं स्वस्य गता नश्च पितृणभीः ॥ ४६८ ।। निर्भयः साम्प्रतं हृत्वा भरतात् कुलपांसनात् । न्यस्यामि राज्यं किं रामे विरामाय निजक्रुधः ॥ ४६९ ॥ अथवासौ महासत्वस्तृणवद्राज्यमुज्झितम् । रामो नादास्यते दुःख तातस्य तु भविष्यति ॥ ४७० ॥ तातस्य मा स्म भूदुःखं राजास्तु भरतोऽपि हि । अहं त्वनुगमिष्यामि रामपादान् पदातिवत् ॥ ४७१ ॥ एवं विचिन्त्य सौमित्रिर्नत्वापृच्छय च भूपतिम् । ययौ सुमित्रामाप्रष्टुं नत्वा चैवमवोचत ॥ ४७२ ॥ गमिष्यति वनं रामोऽनुगमिष्यामि तं त्वहम् । मर्यादाब्धि विना द्यायं न स्थातुं लक्ष्मणः क्षमः ॥ ४७३॥ कथञ्चिर्यमालम्ब्य सुमित्राप्यत्रवीदिदम् । साधु वत्सासि मे वत्सो ज्येष्ठं यदनुगच्छसि ॥ ४७४ ॥ मां नमस्कृत्य वत्सोऽद्य रामभद्रश्चिरं गतः। अतिदूरे भवति ते मा विलम्बस्व वत्स तत् ॥ ४७५ ॥ साध्वम्ब साध्वम्ब मदम्बासीत्युदीर्य ताम् । नत्वा च लक्ष्मणोऽगच्छत् प्रणन्तुमपराजिताम् ॥ ४७६ ।। तां नत्वोवाच सौमित्रिरार्य एकाक्यगाच्चिरम् । त्वामामष्टुमहं त्वागामार्यानुगमनोत्सुकः ॥॥ ४७७ ॥ उदश्रुरूचे कौशल्या मन्दभाग्यास्मि हा हता । वत्स त्वमपि मां मुक्त्वा प्रस्थितोऽसि वनाय यत् ॥ ४७८॥ १. दीप्तः क्रोधाग्निर्यस्य सः। २ वकाः । ३ कुलाधमात् । ARRESS Sce ·त्वमेकोवावतिष्ठस्व मा प्रतिष्ठस्व लक्ष्मण । ममाश्वासकृते रामविरहार्दितचेतसः ॥ ४७९ ॥ प्रत्यूचे लक्ष्मणोऽप्येवं माता रामस्य नन्वसि । मातः कृतमधैर्येणार्हेण सामान्ययोपिताम् ॥ ४८० ॥ दूरे गच्छति मे बन्धुरनुयास्यामि तं द्रुतम् । तद्विघ्नं मा कृथा देवि रोमनिमः सदाप्यहम् ॥ ४८१॥ तामित्युक्त्वा च नत्वा च सौमित्रिरथ सत्वरम् । अनुधाव्यागमत् सीतारामौ कामुकतूणभृत् ।। ४८२ ॥ त्रयोऽपि निर्ययुः पुर्या विकस्वरमुखाम्बुजाः । विलासोपवनम्येन वनवासाय सोधमाः ॥ ४८३॥ प्राणैरिव विनिर्यद्भिमैथिलीरामलक्ष्मणैः । कष्टां नराश्च नार्यश्च नगयाँ लेभिरे दशाम् ॥ ४८४ ॥ वेगात्तानन्वधावन्तानुरागेण गरीयसा । नागराः क्रूरकैकेयी विध्योराक्रोशदायिनः ॥ ४८५ ॥ बाष्पायमाणो राजापि सान्तःपुरपरिच्छदः । द्रुतमन्वसरद्राममाकृष्टः- स्नेहरज्जुभिः ॥ ४८६ ॥ द्रुतं राशि जने चापि रामभद्रानुगामिनि । नगर्ययोद्धा सम दुद्वसेवसमन्ततः ॥ ४८७ ॥ अथावस्थाय काकुत्स्थः पितरं जननीरपि । न्यवर्तयत्कथमपि गिरा विनयसारया ॥ ४८८ ॥ तथा यथोचितालापैः पौरानपि विसृज्य सः । सीतासौमित्रिसहितस्त्वरितत्वरितं ययौ ॥ ४८९ ॥ ग्रामे ग्रामे ग्रामवृद्धमहेभ्यैश्च पुरे पुरे । प्राीमानोऽप्यवस्थातुं काकुत्स्थो न बवास्थित ॥ ४९० ॥ इतश्च भरतो राज्यं नाददे किं तु प्रत्युत । ककेयीं स्वं च चुक्रोश स्वभ्रातृविरहासहः ॥ ४९१॥ परिवज्योत्सुको राजा सामन्तान् सचिवानपि । प्राहिणोद्राममानेतुं राज्याय सहलक्ष्मणम् ॥ ४९२॥ १ रामाधीनः । २ क्रूरायाः कैकेय्या विधेरउष्टस्य च । ३ उद्वसा निर्जना 'उजड' इति भाषायां मनुकरणे।४ M ·अविमृश्य विधायिन्या पापीयस्या मया कृतम् । सति त्वयि सपुत्रेऽपि हहा राज्यमराजकम् ॥ ५०७ ॥ कौशल्यायाः सुमित्रायाः सुप्रभायाश्च दुःश्रवम् । रुदितं मम शृण्वन्त्या हृदयं भवति द्विधा ॥ ५०८॥ भरतेन समं गत्वा तौ वत्सौ रामलक्ष्मणौ । अनुनीय समानेष्याम्यनुजानीहि नाथ माम् ॥ ५०९ ॥ अथादिष्टा प्रहृष्टेन राज्ञा दशरथेन सा । ययौ सभरतामात्या प्रति रामं कृतत्वरा ॥५१० ॥ कैकेयीभरतौ पभिः प्रापतुस्तद्वनं दिनैः। अपश्यतां द्रुमूले च जानकीरामलक्ष्मणान् ॥ ५११॥ रथादुत्तीर्य कैकेयी वत्स वत्सेति भापिणी । प्रणमन्तं रामभद्रं चुचुम्बोपरि मूर्धनि ॥५१२॥ पादाब्जयोः प्रणमन्तौ वदेहीलक्ष्मणावपि । आक्रम्योपरि बाहुभ्यां तारतारं रुरोद सा ॥ ५१३ ॥ भरतोऽपि नमश्चक्रे रामपादावुश्रुक् । प्रत्यपद्यत मूर्थी च मूर्छत्खेदमहाविपः ॥ ५१४ ॥ बोधितो रामभद्रेण विनयी भरतोऽवदत् । अभक्तमिव मां त्यक्त्वा कथमत्र त्वमागमः ॥ ५१५ ॥ राज्यार्थी भरत इति मातृदोषेण योऽभवत् । ममापवादो हर तमात्मना सह मां नयन् ॥ ५१६ ॥ निवृत्य यद्वायोध्यायां गत्वा राज्यश्रियं श्रय । कोलीनशल्यं मे भ्रातरेवमप्यपयास्यति ॥५१७ ॥ जगन्मित्रं हि सौमित्रिस्तवामात्यो भविष्यति । अयं जनः प्रतीहारः शत्रुघ्नस्त्वातपत्रभृत् ॥ ५१८ ॥ एवं ब्रुवाणे भरते कैकेय्यप्यब्रवीदिदम् । कुरु भ्रातृवचो वत्स सदासि मातृवत्सलः ॥ ५१९ ॥ अत्र न त्वत्पितुर्दोषो न दोपो भरतस्य च । कैकेय्या एव दोषोऽयं सुलभः स्त्रीस्वभावतः ॥ ५२०॥ कौलट्यवर्जा ये केपि दोषाः स्त्रीणां पृथक पृथक् । ते सर्व कृतसंस्थाना मयि दोषखनाविव ॥ ५२१ ॥ १ मूर्छत् व्याप्तीभवत् खेद पव महाविष यस्य सः।२ कुलनाशकं शल्यम्। ३ कुलटायाः कर्म कौलट्य तद्वर्जाः।

·पत्युः सुतानां तन्मातृजनस्य च मया कृतम् । इदं दुःखाकरं कर्म तत्सहस्व सुतोऽसि यत् ॥ ५२२ ॥ इत्यादि सोच जल्पन्ती तामूचे लक्ष्मणाग्रजः । तातस्य सूनुर्भूत्वाहं प्रतिज्ञातं त्यजामि किम् ॥ ५२३ ॥ तातेन दत्तमेतस्मै राज्यं घनुमतं मया। अस्त्वन्यथा कथकारं वारद्वयोर्जीवतोरपि ॥ ५२४ ॥ तदस्तु भरतो राजा द्वयोरपि निदेशतः । अस्याम्यहमनुल्लछायो मम तात इवाम्बिके ॥ ५२५.॥ इत्युक्त्वोत्थाय काकुत्स्थः सीतानीतजलैः स्वयम् । राज्येऽभ्यपिञ्चद् भरतं सर्वसामन्तसाक्षिकम् ॥ ५२६ ॥ रामः प्रणम्य कैकेयीं सम्भाप्य भरतं तथा । विससर्ज प्रतस्थे च ककुभं दक्षिणां प्रति ॥ ५२७ ॥ ययावयोध्यां भरतस्तत्र चाखण्डशासनः । उरीचक्रे राज्यभारं पितुर्कीतुश्च शासनात् ॥ ५२८ ॥ महामुनेः सत्यभूतेः पार्श्वे दशरथोऽप्यथ । भूयसा परिवारेण समं दीक्षामुपाददे ।। ५२९ ॥ स्वभ्रातृवनवासेन भरतः शल्यितो हृदि । अर्हत्पूजोधतोऽरक्षद्राज्यं यामिकवत्सुधीः ।। ५३० ।। सौमित्रिमैथिलसुतासहितोऽथ रामो गच्छन्नतीत्य गिरिमध्वनि चित्रकूटम् । आसादयत्कतिपयैदिवसैरवन्तिदेशकदेशमवनिस्थितदेवदेश्यः ।। ५३१॥ MSRRECR5RSARKAR इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते त्रिपटिशलाकापुरुषचरिते महाकाव्ये सप्तमे पर्वणि रामलक्ष्मणोत्पत्तिपरिणयनवनवासगमनो नाम चतुर्थः सर्गः । १ अश्रुसहितं यथा स्यात्तथा । २ दिशम् ।

·॥ अथ पञ्चमः सर्गः॥ -bad- रामोऽथ विश्रमयितुं 'श्रान्तामध्वनि जानकीम् । वटस्य मूले न्यपदद् गुह्यकानामिवेश्वरः ॥१॥ तं देशं सर्वतो वीक्ष्य रामः सौमित्रिमभ्यधात् । देशः कस्यापि भीत्यायमधुनैवोद्वसोऽभवत् ॥ २॥ अशुष्ककुल्यान्युद्यानानीक्षुवाटाश्च सेक्षवः । सान्नानि च खलान्याहुनूतनोद्वसतामिह ॥३॥ तदा च रामः पप्रच्छ गच्छन्तं जनमेककम् । किमुच्चचाल देशोऽयं क चासि चलितोऽनघ ॥ ४ ॥ सोऽप्यूचेऽवन्तिदेशेऽस्मि पुर्यवन्त्यां नरेश्वरः । अस्ति सिंहोदरो नाम सिंहवद् दुःसहो द्विपाम् ॥ ५॥ तस्य च प्रतिबद्धोऽस्ति विषयेऽस्मिन्महामतिः। सामन्तो वज्रकर्णाख्यो दशाङ्गपुरनायकः ॥६॥ स पापद्धर्थां गतोऽन्येयुर्वनमध्ये महामुनिम् । कायोत्सर्गस्थमैक्षिष्ट नामतः प्रीतिवर्धनम् ॥७॥ कि तिष्ठसि द्रुम इवारण्येऽमुत्रेति तेन तु । अनुयुक्तो मुनिरात्महितार्थमिति सोऽवदत् ॥ ८॥ भूयोऽप्यूचे वज्रकर्णः खाद्यपेयादिवर्जिते । अत्र सम्पद्यतेऽरण्ये किं नामात्महितं तव ॥९॥ तं च योग्यं मुनित्विा धर्ममात्महितं जगौ। श्रावकत्वं सोऽपि सद्यः प्रपेदे तत्पुरः सुधीः ॥१०॥ विना च देवमहन्तं विना साधूंच नापरम् । नस्यामीति तदने स जग्राहाभिग्रहं दृढम् ॥ ११ ॥ ततश्च तं स वन्दित्वागाद्दशाङ्गपुरं पुरम् । पालयन् श्रावकत्वं च चिन्तयामासिवानिदम् ॥ १२ ॥ १ निर्जनः । २ अधीनः । ३ मृगयायाम् ।

·*** सिंहोदरोऽवददेवि तावन्निद्रा कुतो मम । प्रणामविमुखो यावद्वज्रक) न मार्यते ॥ २७ ॥ अमुं प्रातर्हनिष्यामि ससुहृत्पुत्रबान्धवम् । यात्वियं रजनी तावद्विनिद्रस्यापि मे प्रिये ॥२८॥ तदाकर्ण्य तवाख्यातुं त्यक्तकुण्डलचौरिकः । त्वां साधर्मिकवात्सल्यादिह त्वरितमागमम् ॥ २९ ॥ वज्रकर्णस्तदाकर्ण्य पुरी तृणकणाधिकाम् । सद्यो व्यधत्तापश्यच्च परचक्ररजोऽम्बरे ॥३०॥ क्षणाचावेष्टथत सिंहोदरेण प्रबलैर्बलैः । तद्दशाङ्गपुरं विष्वक् चन्दनद्रुरिवाहिभिः ॥ ३१ ॥ सिंहोदरोऽथ दूतेन वज्रकर्णमदोऽवदत् । प्रणाममायया मायिन् वश्चितोऽस्मि त्वया चिरम् ।। ३२॥ विना तेनाङ्गुलीयेन मामागत्य नमस्कुरु । अन्यथा सकुटुम्बस्त्वं यमवेश्माद्य यास्यसि ॥३३॥ प्रत्यूचे वज्रकर्णोऽपि मम ह्ययमभिग्रहः । विनार्हन्तं विना साधुं प्रणमाम्यपरं न हि ॥ ३४ ॥ न परुपाभिमानोज किं तु धर्माभिमानिता । नमस्कारं विना सर्व ममादत्स्व यथारुचि ॥ ३५ ॥ धर्मद्वारं देहि मह्यं यथा धर्माय कुत्रचित् । अहमन्यत्र गच्छामि धर्म एवास्तु मे धनम् ॥ ३६ ॥ इत्युक्ते वनकर्णेन न हि तत्प्रत्यपादि सः । जातु धर्ममधर्म वा गणयन्ति न मानिनः ॥ ३७॥ पुरं सवज्रकर्ण तद्रुध्ध्या सिंहोदरो बहिः। स्थितोऽस्ति मुष्णन् देशश्च तद्भयादयमुद्दसः ॥ ३८॥ अहं च सकुटुम्बोऽपि नष्टोऽस्मिन् राजविग्रहे । दग्धान्यत्राद्य सौधानि जीर्णा सा च कुटी मम ॥ ३९ ॥ शून्येभ्य इभ्यवेश्मभ्यो वेश्मोपकरणान्यहम् । आनेतुं क्रूरगेहिन्या प्रेपितो यामि तन्मुखः ॥ ४० ॥ तस्या दुर्वचसोऽप्येतत्फलं शुभमभून्मम । यन्मया देवंकल्पस्त्वं दृष्टो दैववशादसि ॥४१॥ १ गृहाण । २ देवसदृशः ।

·હશ - सिंहोदरः ससैन्योऽथ सौमित्रि हन्तुमुद्यतः । बालः परिस्पष्टुमिव भस्मच्छन्नं हुताशनम् ॥ ५७॥ लक्ष्मणोऽपि गोलानं भुजेनोन्मूल्य नालवत् । विद्विपस्ताडयामासोदस्तदण्ड इवान्तकः ॥ ५८ ॥ अथ सौमित्रिरुत्पत्य सिंहोदरमिभस्थितम् । तद्वाससा पशुमिवावनात् कण्ठे महाभुजः ॥ ५९॥ आश्चर्य पश्यतां तत्र दशाङ्गपुरवासिनाम् । तं निन्ये गामिवाकृष्य लक्ष्मणो रामसन्निधौ ॥६॥ दृष्ट्वा सिंहोदरो रामं नत्वा चेदमभापत । न ज्ञातस्त्वमिहायातो मया रघुकुलोद्वह ॥ ६१॥ अथवा किमिदं देव मत्परीक्षाकृते कृतम् । कृतं नः प्राणितेनापि यूयं छलपरा यदि ॥ ६२॥ क्षमस्वाज्ञानदो मे यत्कर्तव्यं तदादिश । भृत्ये कोपः शिक्षामात्रकृते शिष्ये गुरोरिव ॥ ६३ ।। सन्धेहि वजकर्णेनेत्यादिशत्तं रघूद्वहः । सिंहोदरोऽपि तां वाचं तथेति प्रत्यपद्यत ॥६४ ॥ तत्रागाद्वजकर्णोऽपि रामभद्रस्य शासनात् । विनयेन पुरोभूय कृताञ्जलिरुवाच च ॥६५॥ स्वामिनौ वृषभस्वामिवंशजौ रामशाङ्गिणौ। युवां दृष्टौ मया दिष्टया कि तु ज्ञातौ चिरादिह ॥ ६६ ॥ भरतार्धस्य सर्वस्य युवां नाथौ महाभुजौ । अहमन्ये च राजानो युवयोरेव किङ्कराः ॥ ६७ ॥ मुश्चनं मत्प्रभु नाथ शांधि चैनमतः परम् । यथासौ सहते मेऽन्यप्रणामाभिग्रहं सदा ॥ ६८॥ विनार्हन्तं विना साधुं नमस्यो नापरी मया । इति ह्यभिग्रहोऽग्राहि महर्षेः प्रीतिवर्धनात् ॥ ६९ ॥ रामभ्रूसङ्ख्या सिंहोदरस्तत्प्रत्यपद्यत । सौमित्रिणा विमुक्तः सन् वज्रकर्णं च सस्वजे ॥ ७० ॥ सिंहोदरोऽपि परया प्रीत्या राघवसाक्षिकम् । राज्याधं वज्रकर्णाय सोदरायेव दत्तवान् ॥ ७१॥ १ गजबन्धनस्तम्भ । २ ऊवीकृत दण्ड, । ३ शिक्षां देहि ।

·stoot2367 श्रीधराकुण्डले ते च याचित्वावन्तिपार्थिवात् । अदत्त विद्युदङ्गाय दशाङ्गपुरपार्थिवः ॥७२॥ सौमित्रये वजकर्णों ददावष्टौ स्वकन्यकाः । सिंहोदरः ससामन्तः पुनः कन्याशतत्रयम् ॥ ७३ ॥ अथोचे लक्ष्मणः कन्याः पाच वः सन्तु सम्प्रति । भ्राता नो भरतो राज्ये यतः पित्रा निवेशितः ॥७४॥ समयेऽङ्गीकृतराज्यः परिणेष्यामि वः सुताः । इदानीं तु वयं गत्वा स्थास्यामो मलयाचले ॥ ७५ ॥ ओमित्युक्त्या स्थितौ बजकर्णसिंहोदरौ नृपौ। विसृष्टौ रामभद्रेणेयतुर्निजनिजं पुरम् ।। ७६ ॥ रामस्तत्र निशां नीत्वा ससीतालक्ष्मणः प्रगे । गच्छन् क्रमेण सम्पाप देशं कमपि निर्जलम् ॥ ७७ ॥ पिपासितायां सीतायां विश्रान्तायां तरोस्तले । रामाशयाथ सौमित्रिर्जलमानेतुमभ्यगात् ॥ ७८ ॥ गच्छन् सरो ददशैकमनेकाम्भोजमण्डितम् । दूरादानन्दजननं वयस्यमिव वल्लभम् ॥ ७९ ॥ तदा च क्रीडितुं तत्रागात् कूवरपुराधिभूः । नृपः कल्याणमालाख्यः प्रेक्षाञ्चक्रे च लक्ष्मणम् ॥ ८० ॥ स कामबाणैः सद्योऽपि विभिदे भिदुरात्मकैः । नत्वा लक्ष्मणमूचे च भव मे भोजनातिथिः ॥ ८१ ।। विकारं मान्मथं देहलक्षणानि च लक्ष्मणः । निरीक्ष्य दध्यौ नाउँपा पुंवेषा कारणेन तु ॥ ८२ ॥ ध्यात्वेत्युवाच सौमितिः सभार्योऽस्ति मम प्रभुः । इतश्चादूरदेशेऽस्मिन् भुजे तेन विना न हि ॥ ८३ ॥ तेन प्रधानपुरुषैर्भद्राकारैः प्रियम्वदैः । तत्रानिन्ये समभ्यर्थ्य ससीतोऽपि रघूद्वहः ॥ ८४ ॥ सोऽनमस्यद्रामभद्रं भद्रधीमैथिलीमपि । तयोः कृते पँटकुटी तत्कालं च न्यवेशयत् ॥ ८५ ॥ तत्र रामं कृतस्नानभोजनं स उपाययौ । सहैकमन्त्रिणा युक्तः स्त्रीवेशो निःपरिच्छदः ॥ ८६ ॥ १ अधिभू राजा । २ मेदनशील आत्मा येषां तैः । ३ कूयरपतिः । ४ वस्त्रगृहम्, तम्बु इति लोके । -1945 ·JA लजानतमुखीं तां च निजगादेति राघवः । भद्र पुरुषवेषेण सीमावं निहनुषे कुतः ॥ ८७ ॥ ऊचेऽथ कूबरपतिः कूबरेऽस्मिन् महापुरे । वालिखिल्यो नाम राजा पृथ्वीनामास्य तु प्रिया ॥ ८८॥ आपनसत्वा सा जज्ञेऽन्येद्यर्लेच्छमहाभटैः । अवस्कन्दागतैनिन्ये वालिखिल्यो नियम्य सः ॥ ८९ ॥ पथाच पृथिवी देवी तनयां मामसत सा । पुत्रोऽजनीति चाघोपि सचिवेन सुबुद्धिना ॥ ९० ॥ तज्ज्ञापितः पुत्रजन्म प्रभुः सिंहोदरोऽवदत् । तत्र राजास्तु बालोऽयं वालखिल्यागमावधि ॥ ९१ ॥ फमेण वर्धमानाहं मूलात् पुवेपधारिणी । मातृमन्त्रिजनं मुक्त्वापरैरनुपलक्षिता ।। ९२ ॥ राज्यं करोमि कल्याणमालाख्या शथिता सती । मन्त्रिणां मन्त्रसामर्थ्यात् स्यादलीकेऽपि सत्यता ॥ ९३ ।। म्लेच्छानां भूरि यच्छामि द्रविणं पितृमुक्तये । द्रव्यमेते तु गृह्णन्ति मुआन्ति पितरं न तु ।। ९४ ॥ तत्मसीदत मे तातं तेभ्यो मोचयताधुना । सिंहोदरान्मोचितः प्राग्वजकों नृपो यथा ॥१५॥ रामोऽप्युवाच वेपैव स्वराज्यं प्रशासती । यावद्गत्वा मोचयामो म्लेच्छेभ्यः पितरं तव ।। ९६ ॥ महाप्रसाद इत्यूचे सा सी पुंचेपधारिणी। ऊचे सुबुद्धिमन्त्री तु लक्ष्मणोऽस्या वरोऽस्त्विति ॥ ९७ ॥ राघवोऽप्यनवीतातादेशाद्देशान्तरं वयम् । यास्मामोऽथ निवृत्तेपु लक्ष्मणः परिणेष्यति ॥ ९८॥ प्रतिपद्यति काकुत्स्थस्तस्थौ तत्र दिनत्रयम् । निशाशेपे सुप्तजने ससीतालक्ष्मणो ययौ ॥ ९९ ॥ सापि प्रातरपश्यन्ती जानकीरामलक्ष्मणान् । विमनाः स्वं पुरमगाचक्रे राज्यं तथैव तु ॥ १०० ॥ पाप क्रमेण रामोऽपि नर्मदामुत्ततार च । पथिकैर्वार्यमाणोऽपि विन्ध्याटव्यां विवेश च ॥ १०१॥ १ युद्धागतेः । २ बद्ध्या । ३ शासनं कुर्वती सती तिष्ठेत्यध्याचार्यम् । SSCRIES ·भ्रमन्नागामिमां पल्लीं काक इत्याख्ययान्यया । इह ख्यातः क्रमात्पल्लीपतित्वमिदमासदम् ॥ ११७ ॥ इह स्थितश्च लुण्टाकैर्खण्टयामि पुरादिकम् । आनयामि स्वयं गत्वा बन्दे धृत्वा नृपानपि ॥ ११८ ॥ वश्योऽस्मि व्यन्तर इव तव स्वामिन् समादिश । किङ्करः किं करोम्येप सहस्वाविनयं मम ॥ ११९॥ वालिखिल्यं विमुश्चेति रामेणोक्तः किरातराट् । तं मुमोच नमश्चक्रे वालिखिल्योऽपि राघवम् ॥१२०॥ रामाज्ञया च काकेन स निन्ये कूबरं पुनः । कल्याणमालां पुंवेपामपश्यच सुतां निजाम् ॥१२१ ॥ रामलक्ष्मणवृत्तान्तं मिथोऽकथयतां च तौ । कल्याणमालिकावालिखिल्यावखिलमप्यथ ॥ १२२ ॥ काकोऽपि स्वां ययौ पल्लिं ततो रामोऽपि निर्गतः। विन्ध्याटवीमतिक्रम्य प्राप तापी महानदीम् ॥१२३॥ वापीमुत्तीर्य च क्रामस्तद्देशप्रान्तवर्तिनम् । अरुणग्रामनामानं रामो ग्राममथासदत् ॥१२४ ॥ पिपासितायां सीतायां तत्र रामः सलक्ष्मणः । गृहे ययौ कोपेनस्य कपिलस्याग्निहोत्रिणः ॥ १२५॥ ब्राह्मणी च सुशर्माख्या तेभ्योऽदात् पृथगासनम् । स्वयं च पाययामास सलिलं स्वादु गीतलम् ॥ १२६ ॥ आगात्तदा च कपिल: पिशाच इव दारुणः। निरीक्ष्य चोपविष्टांस्तान् रुष्टोऽभाषिष्ट गेहिनीम् ॥ १२७ ॥ मलिनानां किमेतेषां प्रवेशो मम वेश्मनि । पापीयसि त्वया दत्तो निहोत्रमशुचीकृतम् ॥ १२८ ॥ एवमाक्रोशिनं विषं करं रामानुजः क्रुधा । करीवारमतोद्धृत्य परिश्रमयितुं दिवि ॥ १२९ ॥ रामोऽप्युवाच को नाम कोपोऽस्मिन् कीटमात्रके। द्विजब्रुवं विब्रुवन्तमप्यमुं मुञ्च मानद ॥ १३०॥ रामाज्ञया च सौमित्रिस्तं मुमोच शनैर्द्विजम् । ससीतालक्ष्मणो रामो निर्जगाम च तद्गृहात् ॥१३१॥ १ कोपवतः । २ अधमब्राह्मणम् ।

·तत्रैकां मानुषीरूपां चारुनेपथ्यवाससम् । सोऽपृच्छद्यक्षिणीं दृष्ट्वा कस्येयं नूतना पुरी ॥ १४६ ॥ सोचे गोकर्णयक्षेण कृतेयं नूतना पुरी । नाना रामपुरी रामसीतासौमित्रिहेतवे ॥ १४७ ॥ दीनादिभ्यो ददात्यर्थमत्र रामो दयानिधिः । सर्वः कृतार्थीभूतोत्र यो यो दुःस्थः समाययौ ॥ १४८ ॥ त्यक्त्वा सोऽपि समिद्भारं पतित्वा तत्पदाब्जयोः। ऊचे मया कथं रामो द्रष्टव्यः शंस मेऽनये ॥ १४९ ॥ साप्यवादीदत्र पुर्यामस्ति द्वारचतुष्टयम् । नित्यं च रक्ष्यते यक्षैः प्रवेशोऽमुत्र दुर्लभः ॥१५० ॥ पूर्वद्वारेऽत्र यचैत्यं तद्वन्दित्वा यथाविधि । श्रावकीभूय चेद्यासि प्रवेशं लभसे तदा ॥ १५१॥ तगिरा कपिलोऽर्थार्थी साधूनामन्तिके ययौ । अभ्यवन्दत तान् साधून धर्म तेभ्योऽशृणोच सः ॥१५२ ॥ ततः स लघुकर्मत्वाद्विशुद्धः श्रावकोऽभवत् । गत्वौको धर्ममाख्याय भार्यां च श्राविकां व्यधात् ॥ १५३ ॥ आजन्म दौस्थ्यदग्धौ तौ रामादर्थयितुं धनम् । उपेयतू रामपुरीं तच्च चैत्यं प्रणेमतुः ॥ १५४ ॥ राजवैश्म प्रविश्याथ मैथिलीरामलक्ष्मणान् । उपलक्ष्य विभायोचैर्दत्ताक्रोशान् द्विजः स्मरन् ॥ १५५ ॥ तं नंष्टुमनसं सानुक्रोश सौमित्रिवीत् । मा भैपीभौं द्विजोर्थी चेदेह्यर्थ प्रार्थयस्व तत् ॥ १५६ ॥ ततोऽपशङ्कः कपिलो गत्वा रामाय चाशिषम् । दत्वोपाविशदग्रे च गुह्यकैरपितासने ॥ १५७ ॥ कुतस्त्वमागतोऽसीति पृष्टो रामेण सोऽवदत् । किं मां न वेत्सि तं विप्रमरणग्रामवासिनम् ॥ १५८ ॥ यूयं येनातिथीभूता अपि दुर्वचसा मया। आक्रुष्टा मोचितोऽस्म्यस्माद्युष्माभिश्च कृपापरैः ॥ १५९॥ सुशर्मा ब्राह्मणी सापि प्राग्वृत्वाख्यानपूर्वकम् । गत्वोपसीतं दीनास्या प्रदत्ताशीरुपाविशत् ॥ १६ ॥ १ दुःखी । २ धनार्थी । ३ गृहम् । ४ दयासहितः । ५ द्विजेति सम्बोधनम् । ६ सीतायाः समीपम् । 5 ·ययौ च सा तं न्यग्रोधं ददृशे लक्ष्मणेन च । प्रसुप्तजानकीरामयामिकेन प्रजाग्रता ॥ १७६ ॥ इदं च दध्यौ सौमित्रिः किमियं वनदेवता। अधिष्ठात्री पटतरोरस्य वा कापि यक्षिणी ॥ १७७॥ एवं चिन्तयतस्तस्य साध्यारोहद्वटद्रुमम् । करिष्यति किमेपेति लक्ष्मणोऽप्यारुरोह तम् ॥ १७८ ॥ सा प्रोचे प्राभलिर्भूत्वा मातरो वनदेवताः। दिग्देव्यो व्योमदेव्यश्च सर्वाः शृणुत मद्वचः ॥ १७९ ॥ नाभूदिह भवे तावन्मम भर्ता स लक्ष्मणः । भूयाद्भवान्तरे तर्हि भक्तिस्तव ममास्ति चेत् ॥ १८०॥ इत्युदित्वा कण्ठपाशं विधायोत्तरवाससा। वन्वा च वटशाखायां द्राक् सात्मानमलम्बयत् ॥ १८१॥ भद्रे मा साहसं कापीलक्ष्मणोऽहमिति ब्रुवन् । लक्ष्मणोऽपास्य तत्पाशं तामादायोत्ततार च ॥ १८२ ॥ प्रबुद्धयोनिशाशेष लक्ष्मणो रामसीतयोः । शशंस वनमालाया वृत्तान्तं तमशेषतः ॥ १८३ ॥ हियावगुण्ठितमुखी वनमालापि तत्क्षणम् । जानकीरामचरणारविन्देभ्यो नमोऽकरोत् ॥ १८४ ॥ इतोऽपि च तदेन्द्राणी महीधरनृपप्रिया। वनमालामपश्यन्ती पूचके करुणस्वरम् ॥ १८५ ॥ वनमालान्वेषणाय निर्ययौ च महीधरः । इतस्ततः परिभ्राम्यंस्तत्रस्थां च ददर्श ताम् ॥ १८६ ॥ हत हत तान् कुमारीतस्करानिति भापिपु । उदनेषु च सैन्येषत्तस्थौ रामानुजः क्रुधा ॥ १८७ ॥ धनुष्यारोपयामास स ज्यां भाल इव श्रुवम् । अकारयच कारं वैर्यहङ्कारहारकम् ॥ १८८ ॥ चुक्षुभुस्तवसुः पेतुस्तद्धनुर्ध्वनिना परे । महीधरः पुरः स्थित्वा सौमित्रि स्वयमैक्षत ॥ १८९ ॥ उपलक्ष्य ततोऽवादीज्ज्यामुत्तारय धन्वनः । सौमित्रि मत्सुतापुण्यरिष्यमाणस्त्वमागतः ॥ १९० ॥ R-AR ·कर उत्तारितज्ये सौमित्रौ सुस्थितः सन्महीधरः । प्रेक्ष्य रामं नमश्चक्रेऽवतीर्य स्यन्दनोत्तमात् ॥ १९१ ॥ उवाच च तव भ्रात्रेऽमुष्म सौमित्रये मया । स्वयं जातानुरागेति कल्पितेयं पुराप्यभूत् ॥ १९२ ।। इदानीमनयो- ज्ञे मद्भाग्येन समागम । जामाता लक्ष्मणस्त्वं च सम्बन्धी दुर्लभः खलु ॥ १९३ ॥ इत्युदित्वा महत्या च प्रतिपच्या महीधरः । निनाय जानकीरामलक्ष्मणान्निजसमनि ॥ १९४ ।। तेषु तत्र च तिष्ठत्सु कदाचन सभास्थितम् । एत्यातिवीर्यराइदूतो नृपमूचे महीधरम् ॥ १९५ ॥ नन्द्यावर्तपुराधीशोऽतिवीर्यो वीर्यसागरः । साहाय्यायाह्वयति त्वां जाते भरतविग्रहे ॥१९६ ॥ भूयांसो भूभुजोऽभ्येयुस्तस्य दाशरथेले । तत्त्वमप्यतिवीर्येणाहूयसे सुमहाबलः ॥ १९७ ॥ अथवं लक्ष्मणोऽपृच्छन्नन्द्यावर्तमहीभुजः । भरतक्ष्माभुजा साधं कि विरोधनिबन्धनम् ॥ १९८॥ दूतोऽप्युवाच नः स्वामी भरताद् भक्तिमिच्छति । स तु प्रतीच्छति न तामिदं विग्रहकारणम् ॥ १९९ ॥ रामः पप्रच्छ तं दूतमतिवीर्यस्य सङ्गरे । समर्थों भरतः किं भोस्तत्सेवां यन्न मन्यते ॥ २० ॥ दूतोऽप्यूचे महावीर्योऽतिवीर्यस्तावदेष नः। भरतोऽपि न सामान्यस्तद्वयोः संशयो जये ॥२०१॥ इत्युक्तवन्तं तं दूतमागच्छाम्येप सत्वरम् । इत्युक्त्वा व्यसृजद्राजा रामं चैवमभाषत ॥ २०२ ॥ अहो अज्ञत्वमेतस्यातिवीर्यस्याल्पमेधसः । यदस्मानयमाहूय भरतं योधयिष्यति ॥ २०३ ।। तत्सर्वसेनया गत्वानुपेलक्षितदौहृदा । अमुमेव हनिष्यामो भारतादिव शासनात् ॥ २०४ ॥ ऊचे रामोऽत्र तिष्ठ त्वं त्वत्सुतैः सवलैः सह । तत्राहमेव यास्यामि करिष्यामि यथोचितम् ॥ २०५॥ १ अज्ञातेन शत्रुत्वेन ।

·एवमस्त्विति तेनोक्तस्तत्पुत्रचलसंयुतः । नन्द्यावर्तपुरं रामः ससीतालक्ष्मणो ययौ । २०६ ॥
उपितं बहिरुद्याने रामं तत्क्षेत्रदेवता। अभापत महाभाग किमभीष्टं करोमि ते ॥ २०७ ।।
न नः किमपि कर्तव्यमित्युक्ते राघवेण तु । साभ्यधादेवमेतद्धि तथाप्युपकरोम्यदः ॥ २०८ ॥
अतिवीर्यों जितः स्त्रीभिरिति तस्यायशस्कृते । ससैन्यस्य करिष्यामि स्त्रीरूपं कामिकं तव ॥ २०९॥
स्त्रीराज्यमिव तत्सैन्यं स्त्रीरूपमभवत्क्षणात् । सोरूपी रामसौमित्री चाभूतां सुन्दराकृती ॥ २१० ॥
महीधरेण स्व सैन्यं तव साहाय्यहेतवे । प्रैपीदमिति रामस्तं द्वाःस्थेनाज्ञापयन्नृपम् ॥ २११ ।।
अतिवीर्योऽप्युवाचैवं स्वयं नागान्महीधरः। कृतं तदस्य सैन्येन मुमूर्पोर्बहुमानिनः ।। २१२ ॥
जेष्याम्येकोऽपि भरत सहायाः किं ममापि हि । निर्वास्यतां द्रुतमिदं तत्सैन्यमयशस्करम् ।। २१३॥
अथान्यः कश्चिदप्युचे स्वयमागान्न केवलम् । स प्रत्युतोपहासाय स्त्रीसैन्यं प्राहिणोदिह ॥ २१४ ॥
तच्छ्रुत्वा सुमहाक्रोधं नन्द्यावर्तेश्वरोऽकरोत् । स्त्रीरूपधारिणस्ते च रामाद्या द्वारमाययुः ॥ २१५ ॥
आदिक्षदतिवीर्योऽपि दासीवदिमिकाः स्त्रियः । गाढं गृहीत्वा ग्रीवासु निर्वास्यन्तां पुरादहिः ॥२१६॥
समन्तात्तस्य सामन्ता उत्थाय सपदातयः । स्त्रीसन्यं तदुपद्रोतुं प्रावर्तन्त महाभुजाः ॥ २१७ ॥
रामभद्रो भुजस्तम्भेनेभस्तम्भमथोचकैः। समुत्पाव्यायुधीकृत्य तान् समन्तादपातयत् ॥ २१८ ॥
तेन सामन्तभङ्गेनातिवीर्यः कुपितो भृशम् । रणाय स्वयमुत्तस्थे खड्गमाकृष्य भीषणम् ॥ २१९ ॥
अथ तत् खड्गमाच्छिद्य लक्ष्मणस्तत्क्षणादपि । तमाचकर्ष केशेषु तद्वस्त्रेण वबन्ध च ॥ २२० ॥

·है मृगं व्याघ्र इवादाय तं नृव्याघ्रश्चचाल सः। दृश्यमानो जनैः पौरैरुत्त्रांसतरलेक्षणैः ॥ २२१ ॥ अथ तं मोचयामास मैथिली करुणापरा । सद्यो भरतसेवां च सौमित्रिः प्रत्यपादयत् ॥ २२२ ।। स्त्रीवेपमथ संजहे सर्वेषां क्षेत्रदेवता । अज्ञासीदतिवीर्योऽपि तौ तदा रामलक्ष्मणौ ॥ २२३ ॥ अतिवीर्यस्तयोः पूजां महतीं विदधे ततः । दध्यौ च मानध्वंसेन मानी वैराग्यमुच्चकैः ॥ २२४ ॥ कि सेविण्येऽहमप्यन्यमित्यहङ्कारभाग्घृदि । दीक्षार्थी विजयरथे पुत्र राज्यं न्यधत्त सः ॥ २२५॥ द्वितीयो भरतो मेऽसि शाधि क्षमा प्रव्रज स्म मा । रामेणेत्यं निषिद्धोऽपि स प्रावाजीन्महामनाः ॥ २२६ ॥ तत्सू नुर्विजयरथो रतिमालाभिधां निजाम् । लक्ष्मणाय ददौ जामि तां मैतीयेप लक्ष्मणः ॥ २२७ ॥ ययौ ससैन्यो विजयपुरं रामोऽपि पत्तनम् । अयोध्या विजयस्थो भरतं सेवितुं पुनः ॥ २२८ ॥ विज्ञाततदुदन्तोऽपि भरतो गरिमाचलः । सच्चकार तमायातं सन्तो हि नतवत्सलाः ॥ २२९ ॥ कनिष्ठां रतिमालाया नाना विजयसुन्दरीम् । ददौ स्वसारं स्त्रीसारं भरताय स भूभुजे ॥ २३०॥ तदा च विहरंस्तत्रातिवीर्यों मुनिराययौ । वन्दित्वा क्षमयाञ्चक्रे भरतेन स भूभुजा ॥ २३१॥ विसृष्टः सप्रसादेन भरतेन महीभुजा । सानन्दो विजयस्थो नन्द्यावर्तपुरं ययौ ॥ २३२ ॥ महोधरमनुज्ञाप्य रामे गन्तुं समुद्यते । वनमालामापप्रच्छे थियासुरथ लक्ष्मणः ॥ २३३॥ जगाद वनमालापि बाष्पपूर्णविलोचना । प्राणत्राणं तदाकार्पोः प्राणेश मम किं मुधा ॥ २३४ ॥ चरं भवेत् सुखमृत्युस्तदैव मम वल्लभ । न त्वर्धवेशसमिदं दुःखं त्वद्विरहोत्थितम् ॥ २३५ ॥ १ अधिकत्रासेन चपलनेत्रैः । २ स्वसारम् । ३ जग्राह । ४ अर्धवधसदृशम् । R rosso ·अद्यैव परिणीय त्वं सहैव 'नय मां प्रभो । त्वद्वियोगाच्छलं प्राप्य नेष्यत्यपरथान्तकः ॥ २३६ ॥ अन्वनैपीलक्ष्मणोऽथ भ्रातुः शुश्रूपको यहम् । शुश्रूपावितकृन्मा भूः सहायान्ती मनस्विनि ॥ २३७ ॥ प्रापय्याभीप्सितं स्थानं ज्यायांसं वरवणिनि । त्वां समेष्यामि भूयोऽपि वास्तव्या हृदये यसि ॥ २३८॥ घोरेभ्यः शपथेभ्यो यं त्वं कारयसि मानिनि । तं करोमि पुनरिहागमप्रत्ययहेतवे ॥ २३९ ॥ न चेदायामि भूयोऽपि तदहं रात्रिभोजिनाम् । गृोऽहसेति शपथं सौमित्रिः कारितस्तया ॥ २४० ॥ रात्रिशेपे ततो रामः ससीतालक्ष्मणोऽचलत् । क्रमाद्वनानि लछिन्त्या प्राप क्षेमाजलिं पुरीम् ॥ २४१ ॥ रामस्तरहिरुद्याने वन्याहारः फलादिभिः। भुजे लक्ष्मणानीतैर्जानकीकरसंस्कृतः ॥ २४२ ॥ तत्र राममनुज्ञाप्य कौतुकात्प्राविशत् पुरीम् । सौमित्रिस्तत्र चाश्रौपीदुच्चराघोपणामिति ॥ २४३ ॥ शक्तिप्रहारं सहते योऽमुष्य पृथिवीपतेः। तस्मै परिणयनाय ददात्येप स्वकन्यकाम् ॥ २४४ ॥ तेन चाघोषणाहेतुं पृष्ट एकोऽवदत् पुमान् । अत्रास्ति शत्रुदमनो नाम राजा महाभुजः ॥ २४५ ॥ तस्यास्ति कनकादेवीकुक्षिजा वरकन्यका। जितपझेति पायाः सझै पद्मलोचना ॥ २४६ ॥ वरस्यौजे परीक्षार्थमिदमारभ्यते ततः । प्रत्यहं क्ष्माभुजानेन तादृक्षो नैति कोऽपि ना ॥ २४७ ॥ श्रुत्वेत्थं लक्ष्मणोऽगच्छत्तं राजानं समास्थितम् । कुतो हेतोः कुतस्त्यस्त्वं तत्पृष्टश्चैवमब्रवीत् ॥ २४८ ॥ अहं भरतदूतोऽस्मि गच्छन्नर्थेन केनचित् । तव कन्यामिमां श्रुत्वा परिणेतुमिहागमम् ॥ २४९ ॥ सहिष्यसे शक्तिघातं ममेत्युक्तो महीभुजा । किमेकेन सहिष्येऽहं पञ्चत्यूचे च लक्ष्मणः ॥ २५० ॥ १ अन्यथा । २ वरः वर्णो यस्याः सावरवणिनी तत्संषोधने । ३पापेन । ४ लक्ष्म्याः सन गृहम । ५ बलपरीक्षार्थम् ।

·25 जितपद्मा तदानीं च तत्रागाद्राजकन्यका । बभूव लक्ष्मणं प्रेक्ष्य क्षणाच मदनातुरा ॥ २५१॥ तया सद्योऽनुरागिण्या वार्यमाणोऽपि भूपतिः। चिक्षेप लक्ष्मणायाशु दुःसहं शक्तिपञ्चकम् ॥ २५२ ॥ द्व कराभ्यां द्वे कक्षाभ्यां दन्तैरेकां च लक्ष्मणः । अग्रहीजितपद्मायाः कन्याया मनसा सह ॥ २५३ ॥ जितपदाक्षिपत्तत्र स्वयं वरणमालिकाम् । उदुह्यतामियं कन्येत्यब्रवीत्पार्थिवोऽपि तम् ॥ २५४ ॥ लक्ष्मणोऽप्यवदद्वाह्योपवनेऽस्ति ममाग्रजः । रामो दाशरथिस्तेन परतन्त्रोऽस्मि सर्वदा ॥ २५५ ॥ तौ रामलक्ष्मणौ ज्ञात्वा तत्क्षणं स क्षमापतिः। गत्वा रामं नमश्चक्रे स्ववेश्मन्यानिनाय च ॥ २५६ ॥ महत्या प्रतिपच्या स राजा राममपूजयत् । सामान्योऽप्यतिथिः पूज्यः किं पुनः पुरुषोत्तमः ॥ २५७ ॥ ततोऽपि चलिते रामे सौमित्रिस्तं महीपतिम् । उवाच, परिणेष्यामि व्यावृत्तस्त्वत्सुतामिति ॥ २५८ ॥ निशायां निर्ययौ रामः पाप सायं च पत्तनम् । वंशस्थलं नाम वंशशैलाल्याद्रितटस्थितम् ॥ २५९ ॥ तस्मिन् सभूपति लोकमालुलोके भयाकुलम् । पप्रच्छ च नरं कश्चिद्रामस्तद्भयकारणम् ॥ २६० ॥ आचख्यौ पुरुषः सोऽपि तार्तीयीकोऽद्य वासरः । अमुष्मिन् पर्वते रात्रौ रौद्रस्योच्छलतो ध्वनेः ॥ २६१ ॥ तद्भयाद्रात्रिमन्यत्र गमयत्यखिलो जनः । प्रातच पुनरायाति कष्टा नित्यमियं स्थितिः ॥ २६२ ॥ ततच कौतुकाद्रामः प्रेरितो लक्ष्मणेन च । तत्रारोहापश्यच्च कायोत्सर्गस्थितौ मुनी ॥ २६३ ॥ भत्त्या ववन्दिरे तौ तु जानकीरामलक्ष्मणाः । तदग्रेऽवादयद्रामो गोकर्णार्पितवेल्लकीम् ॥ २६४ ॥ हृद्यं जगौ च सौमित्रिमरागमनोहरम् । चित्राङ्गहारकरणं सीता देवी ननत च ॥ २६५ ॥ १ वल्लकी वीणा। SAXE ·CASSES तदा चास्तं ययावों जजृम्भे च विभावरी । विकृतानेकवेतालश्नागाद्देवोऽनलप्रभः ॥ २६६ ॥ स्वयं वेतालरूपः सोऽट्टहासैः स्फोटयनमः । महर्षी तायुपद्रोतुं प्रावर्तत दुराशयः ॥ २६७ ॥ मुक्त्वोपसाधु वैदेही सन्नधौ रामलक्ष्मणौ । उत्तस्थाते तं निहन्तुमकाले कालतां गतौ ॥ २६८ ॥ सोऽपि देवस्तयोस्तेजःप्रसरं सोढुमक्षमः । निज स्थानं ययौ साध्वोस्तयोथाजनि केवलम् ॥ २६९ ॥ देवैध केवलज्ञानमहिमा विदधे तयोः । नत्वा रामश्च पप्रच्छोपसर्गविधिकारणम् ॥ २७० ॥ तत्राख्यदेको महर्षिराख्यया कुलभूपणः । आसीन्नगयाँ पगिन्यां राजा विजयपर्वतः ॥ २७१॥ तस्यामृतस्तराख्योऽभूदूतो दूतस्य तस्य च। भार्योपयोगा तत्पुत्रावुदितो मुदितोऽपि च ॥ २७२ ॥ वयंस्यस्तस्य दूतस्य वसुभूतिरिति द्विजः । उपयोगा तदासक्ताजिघांसदमृतस्वरम् ॥ ७३ ।। नृपादेशा द्विदेशायान्यदागादमृतस्वरः । सह गच्छन् वसुभूतिर्मानें तं चावधीच्छलात् ॥ २७४ ॥ वसुभूतिः पुरीमेत्य जनायैवमवोचत । कुतोऽपि कार्यादमृतस्वरेणाई निवर्तितः ।। २७५ ॥ शशंस चोपयोगायाः स नौ सम्भोगविनकृत् । मया व्यापादितो मार्गे च्छलं लब्ध्वामृतस्वरः ॥ २७६ ॥ साऽप्यूचे साध्वकापीरत्वं जहि पुत्राविमावपि । अस्तु निर्मक्षिकमिति सोऽपि तत्प्रत्यपद्यत ॥ २७७ ॥ दैवान्छत्वा च तं मन्नं वसुभूतिसमिणी । ईमेयाख्यच्च तत्सन्वोर्मुदितस्योदितस्य च ॥ २७८ ॥ उदितेन रुपा सद्यो वसुभूतिनिपातितः । मृत्वैप नलपल्ल्यां स म्लेच्छः समुदपद्यत ॥ २७९ ॥ धर्म श्रुत्वान्यदा राजा महमतिवर्धनात् । प्रवज्यामाददे तावप्युदितो मुदितोऽपि च ॥ २८० ॥ १ यमत्वं प्राप्ती रामलक्ष्मणौ । २ इन्तुमैच्छत् ।

·ततो मृत्वा भवं भ्रान्त्वा चिरान्मत्यों बभूव राः। तापसीभूय भूयोऽपि चकाराज्ञानकं तपः ॥ २९६ ॥ मृत्वानलप्रभः सोऽयं ज्योतिष्फतिदशोऽभवत् । दीक्षां रत्नरथचित्ररथी जगृहतुथ तौ ॥ २९७ ॥ विपद्य चाच्युते कल्पेऽतिवलोऽथ महाबलः । नामधेयेन जज्ञाते त्रिदशो प्रवद्धिको ॥ २९८ ।। च्युत्वा च सिद्धार्थपुरे क्षेमकरमहीपतेः । महिण्या विमलादेव्यास्तौ कुक्षाववतेरतुः ॥ २९९ ॥ क्रमादजनिपातां च विमलायामुभौ सुतौ । कुलभूपण एपोऽहं तथायं देशभूपणः ॥ ३०० ॥ उपाध्यायस्य घोपस्यापितौ पाठाय भूभुजा । अपठाव कलाः सर्वा द्वादशाब्दीमवस्थितौ ॥ ३०१॥ त्रयोदशेऽन्दे घोपेण सहायातौ नृपान्तिके । राजवेश्यन्यपश्याव कन्यां वातायनस्थिताम् ।। ३०२ ॥ जातानुरागौ तस्यां च सयोऽपि विमनायितौ । अगमावान्तिक रामोऽदर्शयावाखिलाः कलाः।। ३०३॥ उपाध्यायो चितो राज्ञा जगाम निजमन्दिरम् । आवां च मातरं नन्तुं गतौ राजाज्ञया ततः ।। ३०४ ॥ तत्र चावामपश्याव तां कन्यां मातुरन्तिके । अशंराच्चाम्या युवयोः स्वसेयं कनकप्रभा ॥३०५॥ घोपोपाध्यायसदने युवयोस्तस्थुपोः सतोः । जातेयं वत्सौ तेनेमां नोपलक्षयथो युवाम् ॥ ३०६ ॥ तच्छ्रुत्वा लजितावावामज्ञानात् स्वसृकारिणौ । क्षणाद्वैराग्यमापन्नौ प्रावजावान्तिके गुरोः ॥ ३०७॥ तप्यमानौ तपस्तीवमिहायातौ महागिरौ । कायोत्सर्गेण चास्थाव निरपेक्षौ वपुष्यपि ॥ ३०८ ॥ पितावयोर्वियोगेन गृहीत्वानशनं मृतः। गरुडेशोऽभवद्देवो महालोचननामकः ॥ ३०९ ॥ विज्ञायासनकम्पेन चोपसर्ग स आवयोः । सम्प्रत्ययमिहायातः प्राग्जन्मस्नेहपीडितः ॥ ३१० ॥ १ न जानीथः । - ·KHERE *9*8220540 अनलप्रभदेवः सो नन्तवीर्यमहामुनेः । पार्श्वे केवलिनोऽगच्छत् सह देवैः कुतूहलात् ॥ ३११ ॥ देशनान्तेऽनन्तवीर्यः पृष्टः शिष्येण केनचित् । मुनिसुव्रततीर्थेऽस्मिन् कः पश्चात्तव केवली ॥ ३१२॥ सोऽप्याख्यन्मम निर्वाणे केवली कुलभूषणः । देशभूपण इति च भ्रातरौ द्वौ भविष्यतः ॥ ३१३ ॥ तच्चानलप्रभः श्रुत्वा निजं स्थानमुपेत्य च । विभङ्गेनान्यदा ज्ञात्वा कायोत्सर्गस्थिताविह ॥ ३४ ॥ मिथ्यात्वेनान्तवीर्यवचनं कर्तुमन्यथा। प्राग्जन्मवैराच स नांवुपदुद्राव दारुणम् ॥ ३१५ ॥ ॥ युग्मम् ॥ दिनान्यतीयुश्चत्वारि तस्योपद्रवतो दृढम् । अद्यायातौ युवामत्र युष्मद्भीत्यानशच सः ॥ ३१६ ॥ कर्मक्षयादावयोश्च केवलं समजायत । कर्मक्षये सहायोऽयमुपसर्गपरोऽप्यभूत् ॥ ३१७ ॥ महालोचनदयो पि तदोचे गरुडाधिप । काकुत्स्थ साध्वकास्त्विं कि प्रत्युपकरोमि ते ॥ ३१८॥ नार्थों नः कश्चिदप्यस्तीत्युक्ते रामेण सोऽमरः । तथाप्युपकरिष्यामि कापीत्युक्त्वा तिरोदधे ॥ ३१९ ॥ अथ वंशस्थलाधीशो राजा नाम्ना सुरप्रभः । तत्रागत्य नमश्चक्रे राममानर्च चोचकैः ॥ ३२० ॥ रामाज्ञया तत्र शैले सोऽर्हचैत्यान्यकारयत् । रामनाम्ना रामगिरिगिरिः सोऽभूत्तदादि च ॥ ३२१॥ सुरप्रभमथापृच्छय प्रतस्थे रघुपुङ्गवः । उद्दण्डं दण्डकारण्यं प्रविवेश च निर्भयः ॥ ३२२ ॥ विधाय तत्र चावासं महागिरिगुहारहे । काकुत्स्थः सुस्थितस्तस्थौ स्वकीय इव वेश्मनि ॥३२३ ॥ तत्र भोजनवेलायामन्येाश्चारणौ मुनी । नाना त्रिगुप्तसुगुप्तौ नभसा समुपेयतुः ॥ ३२४ ॥ १ नौ आवाम् । २ न प्रयोजनम् ।

·॥ द्विमासोपोपितौ तौ तु पारणार्थगुपस्थितौ । भवत्या ववन्दिरे रामसीतासौमित्रयस्त्रयः ॥ ३२५ ॥ यथोचितैरन्नपानैः सीता तो प्रत्यलाभयत् । तदा देवैर्विदधिरे रत्नगन्धाम्बुवृष्टयः ॥ ३२६ ॥ तदा रत्नजटी कम्बुद्वीपविद्याधरेश्वरः । द्वौ सुरौ चैत्य रामाय प्रीताः साश्वं रथं ददुः ।। ३२७ ॥ गन्धाम्बुदृष्टिगन्धेन तत्र गन्धाभिधः खगः । उत्तीर्य पादपादोगी तद्वास्तव्यः समाययौ ॥ ३२८ ॥ सातजातिस्मरणो मुनेदर्शनमात्रतः । पपात मूर्छया भूमौ सीताम्भोभिः सिपेच तम् ॥ ३२९ ॥ लब्धसज्ञः समुत्थाय साधुपादेषु सोऽपतत् । साधोः स्पर्शपिधीलब्ध्या नीरोगश्चाभवत्क्षणात् ॥३३०॥ पक्षौ हेमावजायेतां चञ्चूविद्रुमविश्रमा । पद्मरागप्रभौ पादौ नानारत्नप्रभं वपुः ॥ ३३१ ॥ रत्नाङ्कुरश्रेणिनिभा जटाः शिरसि चाभवन् । जटायुर्नाम तस्याभूत्ततः प्रभृति पक्षिणः ॥ ३३२ ॥ ॥ युग्मम् ॥ रामोऽपृच्छन्मही तौ गृधः =व्यादयं कुधीः। स्थित्वा वः पादयोः पार्श्व शान्तः कस्मादजायत ॥३३३॥ भदन्तावयमत्यन्तविरूपावयवः पुरा । कथमद्य क्षणाजातो हेमरत्नोत्करद्युतिः ॥ ३३४ ॥ सुगुप्तपिरथाचख्यावासीदिह पुरा पुरम् । कुम्भकारकटं नाम राजा तत्रैप दण्डकः ॥ ३३५ ॥ श्रावस्त्यां च तदा राजा जितशत्रुरजायत । धारिणी नाम तत्पत्नी स्कन्दको नाम तत्सुतः ॥ ३३६ ।। पुरन्दरयशा नामाभवच्च दुहिता तयोः । कुम्भकारकटेशस्तां पर्यणेपीच दण्डकः ॥ ३३७ ॥ अन्यदार्थेन केनापि जितशत्रुनृपान्तिके । प्राहिणोदण्डको दूतं पालकं नामतो द्विजम् ॥ ३३८ ॥ १ फव्य मांसमचीति क्रव्याद् किप्प्रत्ययान्तः । २ हे भगवन्तौ । SHE - स

·RER
जितशत्रुस्तदा चाहद्धर्मगोष्टीपरोऽभवत् । आरेमे पालकस्तं तु धर्म दूषयितुं कुधीः ॥ ३३९ ॥
स स्कन्दककुमारेण मिथ्यादृष्टिर्दुराशयः। युक्त्या निरुत्तरीचक्रे सत्यसंवादपूर्वकम् ।। ३४० ॥
तदा स हसितः सभ्यैरमपं स्कन्दकेऽदधत् । विसृष्टश्चान्यदा राज्ञा कुम्भकारकटं ययौ ॥ ३४१॥
विरक्तश्चान्यदा पञ्चराजपुत्रशतान्वितः । मुनिसुव्रतपादान्ते स्कन्दले व्रतमाददे ॥ ३४२ ॥
पुरन्दरयशोमुख्यलोकं बोधयितुं पुरे। कुम्भकारकटे यामीत्यापपच्छे स च प्रभुम् ॥ ३४३ ॥
उवाच प्रभुरप्येवं तत्र ते मारणान्तिकः । गतस्य सपरीवारस्योपसर्गों भविष्यति ॥ ३४४ ॥
वयमाराधकास्तत्र भाविनो वा न वेत्यथ । भूयोऽपि स्कन्दकोऽपृच्छत् स्वामिनं मुनिसुव्रतम् ॥ ३४५ ॥
त्वां विनाराधकाः सर्वेऽपीत्याख्यद् भगवानपि । सर्वमेतर्हि सम्पूर्णमित्युक्त्वा स्कन्दकोऽचलत् ॥ ३४६ ॥
क्रमेण स्कन्दकाचार्यों मुनिपञ्चशतीयुतः। गच्छन्नासादयामास कुम्भकारकटं पुरम् ।। ३४७ ॥
तं दृष्ट्वा पालकः क्रूरः संस्मरंस्तं पराभवम् । साधूपयोग्योद्यानेषु शखाण्युामखानयत् ॥ ३४८ ॥
उद्याने स्कन्दकाचार्य एकस्मिन् समवासरत् । आययौ वन्दितुं तं च दण्डकः सपरिच्छदः ॥ ३४९ ॥
स्कन्दको देशनां चक्रे जहपुर्ववो जनाः । प्रहृष्टो देशनान्ते च वेश्मागाद्दण्डको नृपः ॥ ३५० ॥
गत्वा रहसि राजानमित्यूचे पालकः कुधीः । स्वामिन्नेष वकाचारः पाखण्डी स्कन्दकः खलु ॥ ३५१ ॥
सहस्रयोधिभिः पुम्भिर्मुनिवेपरसौ । त्वां इत्वा राज्यमादातुमागादिह महाशठः ॥ ३५२ ।।
अत्रोद्याने स्वस्थाने च मुनिवेपैर्महाभटैः । छन्नं क्षिप्तानि शस्त्राणि दृष्ट्वा प्रत्येतु भूपतिः ॥ ३५३ ॥
ततश्चाखानयद्राजा मुनिस्थानानि सर्वतः । चित्राण्यत्राण्यपश्यच्च विषादं च परं ययौ ॥ ३५४ ॥

·अविचार्य ततो राजाप्यादिदेशेति पालकम् । साधु मन्त्रिस्त्वया ज्ञातं चक्षुष्मान् भवता यहम् ॥ ३५५ ॥ कर्तुं त्वमेव जानासि दुर्मतेरस्य चोचितम् । तत्कुरुष्व न भूयोऽपि प्रष्टव्योऽहं महामते ॥ ३५६ ॥ इत्युक्तः पालकः शीघ्रं गत्वा यन्त्रमकारयत् । स्कन्दकस्याग्रतः साधूनेकैकं च न्यपीलयत् ॥ ३५७ ॥ निःपील्यमानानेतांस्तु देशनापूर्वकं स्वयम् । अकारयत् स्कन्दकोऽपि सम्यगाराधनाविधिम् ।। ३५८ ।। उपयन्त्रं शिशौ नीते परिवारान्तिमे मुनौ । कारुण्यात् स्कन्दकाचार्य इत्यभापत पालकम् ॥ ३५९ ॥ आदौ पीलय मामेव कुरुष्वैतद्वचो मम । बालं मुनि न पश्यामि पील्यमानं यथा यमुम् ॥ ३६० ॥ तत्पीडापीडितं ज्ञात्वा स्कन्दकं पालकोऽपि हि । तमेव चालकमुनि तत्पीडार्थमपीलयत् ॥ ३६१ ॥ उत्पन्नकेवलाः सर्वेऽप्यवापुः पदमव्ययम् । प्रत्याख्याय स्कन्दकस्तु निदानमिति निर्ममे ॥ ३६२ ॥ दण्डकस्य पालकस्य तथात्र कुलराष्ट्रयोः । व्यापादनाय भूयासं तपसोऽस्य फलं यदि ॥ ३६३ ॥ एवं कृतनिदानः सन् पीलितः पालकेन सः । देवो वह्निकुमारोऽभूत् कालाग्निरिव तत्क्षये ॥ ३६४ ॥ पुरन्दरयशोदत्तरत्नकम्बलतन्तुजम् । तद्रजोहरणं रक्तेनाक्तं शकुनिकाहरत् ॥ ३६५ ॥ दोर्दण्डबुद्ध्या यत्नेन गृहीतमपि तत्त्वतः । पुरः पुरन्दरयशोदेव्या दैवात् पपात सः ॥ ३६६ ॥ विदाञ्चकार सा भ्रातुमहर्षेविपदं ततः । किमकापीः पाप पापमित्याक्रोशच दण्डकम् ॥ ३६७ ॥ तां शोकमग्नामुद्धृत्यानपीच्छासनदेवता । मुनिसुव्रतपादान्ते प्रवज्यामाददे च सा ।। ३६८ ॥ स्कन्दकाग्निकुमारो-पि प्राग्जन्मावधिना विदन् । सपालकं सपूर्लोकमदहद्दण्डकं नृपम् ।। ३६९ ॥ १ परिवारेऽन्तिमश्चरमस्तस्मिन् । ५ रक्तेन शोणितेनातं व्याप्तम् । ३ पक्षिणी ।

·क्रीडयेतस्ततो भ्राम्य॑स्तत्र सौमित्रिराययौ। ददर्श सूर्यहासासिं सूर्यस्येव करोत्करम् ।। ३८५ ॥ तं खड्गमाददे सोऽथ प्रत्याकाराचकर्प च । अपूर्वशस्त्रालोके हि क्षत्रियाणां कुतूहलम् ॥ ३८६ ॥ तत्तीःणत्वपरीक्षार्थ तत्क्षणं तेन लक्ष्मणः । अभ्यर्णस्थां वंशजाली नाललावं लुलाव च ॥ ३८७ ॥ वंशजालान्तरस्थस्य शम्बूकस्याथ कर्तितम् । भूतले मौलिकमलं सोऽपश्यत्पतितं पुरः ॥ ३८८ ॥ प्रविवेशाग्रतो यावत् सौमित्रिवंशगह्वरम् । तावत्कबन्धमैक्षिष्ट वटशाखावलम्बिनम् ॥ ३८९ ।। अयुध्यमानोऽशस्त्रश्च पुमान् कोऽपि हतो मया । अमुना कर्मणा धिङ्मामित्यात्मानं निनिन्द सः ॥ ३९० ॥ गत्वा च रामभद्राय तदशेष शशंस सः। असिं च दर्शयामास रामोऽप्येवमभापत ॥ ३९१ ॥ असावसिः सूर्यहासः साधकोऽस्य त्वया हतः । अस्य सम्भाव्यते नूनं कश्चिदुत्तरसाधकः ॥ ३९२ ॥ अत्रान्तरे दशग्रीवस्वसा चन्द्रणखाभिधा। मत्सनोः सूर्यहासोऽद्य सेत्स्यतीति कृतत्वरा ॥ ३९३ ।। पूजापानान्नसहिता तत्र प्रमुदिता ययौ । ददर्श च शिरः सूनोश्च्छिन्नं लुलितकुण्डलम् ॥ ३९४ ॥ ॥ युग्मम् ॥ कासि हा वत्स शम्बूक शम्बूकेति रुदत्यथ । अपश्यल्लक्ष्मणस्यामिन्यासपक्तिं मनोहराम् ॥ ३९५ ॥ मम सूनुर्हतो येन तस्येयं पदपद्धतिः। इति तत्पदपद्धत्या द्रुत चन्द्रणखा ययौ ॥ ३९६ ॥ यावत् किञ्चिदात्तावत् ससीतालक्ष्मणं पुरः। नेत्राभिरामं रामं सापश्यत्तरुतले स्थितम् ॥ ३९७ ॥ निरीक्ष्य रामं सा सद्यो रिंसांविवशाभवत् । कामावेशः कामिनीनां शोकोद्रेकेपि कोऽप्यहो ॥ ३९८॥ १ किरणसमूहम् । २ शीर्षकमलम् । ३ रन्तुमिच्छा रिरंसा । ४ शोकाधिके । है ·किमार्यः सत्यपि मयि योत्स्यते स्वयमीदृशैः। इति राममयाचिष्ट तेषां युद्धाय लक्ष्मणः ॥ ४१३॥ गच्छ वत्स जयाय त्वं यदि ते सहट भवेत् । सिंहनादं ममाहूत्यै कुर्या इत्यन्वशात्स तम् ॥ ४१४ ॥ रामाज्ञां प्रतिपद्योचर्लक्ष्मणोऽथ धनुःसखः । गत्वा प्रववृते हन्तुं स तांस्ताय इबोरगान् ॥ ४१५ ॥ प्रवर्धमाने तयुद्धे स्वभर्तुः पाणिवृद्धये । गत्वा त्वरितमित्यूचे रावणं रावणस्वसा ॥ ४१६ ॥ आयातौ दण्डकारण्ये मनुष्यो रामलक्ष्मणौ । अनात्मज्ञौ निन्यतुस्ते जामेयं यमगोचरम् ॥ ४१७ ॥ श्रुत्वा स्वसृपतिस्ते तु सानुजः सबलो ययौ। तत्र सौमित्रिणा साधं युध्यमानोऽस्ति सम्प्रति ॥ ४१८॥ कनिष्ठधातवीर्येण स्ववीर्येण च गर्वितः । परतोऽस्ति स्थितो रामो विलसन् सीतया सह ॥ ४१९ ।। सीता च रूपलावण्यश्रिया सीमेव योपिताम् । न देवी नोरगी नापि मानुष्यन्यैव कापि सा ॥ ४२० ।। तस्या दासीकृताशेपसुरासुरवधूजनम् । त्रैलोक्येऽप्यप्रतिच्छन्दं रूपं वाचामगोचरम् ॥ ४२१ ।। आंसमुद्रसमुद्राज्ञ यानि कान्यपि भूतले । तवैवार्हन्ति रत्नानि तानि सर्वाणि बान्धव ॥ ४२२ ॥ दृशामनिमिपीकारकारणं रूपसम्पदा । सीरत्नमेतद्गृह्णीया न चेत्तन्नासि रावणः ॥४२३॥ आरुह्य पुष्पकमथादिदेश दशकन्धरः । विमानराज त्वरितं याहि यत्रास्ति जानकी ॥ ४२४ ॥ ययौ चात्यन्तवेगेन विमानमनुजानकि । स्पर्धयेव दशग्रीवमनसस्तन गच्छतः ॥ ४२५ ॥ दृष्ट्वापि रामादत्युग्रतेजसो दशकन्धरः । विभाय दूरे तस्थौ च व्याघ्रो हुतवहादिव ॥ ४२६ ॥ १ धनुःसहायः । २ गरुडः। ३ पाणिः तेनापृष्ठभाग, । ४ अबुधौ । ५ युद्धस्थानादन्यत्र । ६ समुद्रपर्यन्त मुद्रया सहितक्षा यस्य यत्सम्बोधनम् ।

·HERE इति चाचिन्तयदितः कष्टं रामो दुरासदः। इतश्च सीताहरणमितो व्याघ्र इतस्तटी ॥४२७ ॥ विमृश्य च ततो विद्यामस्मापीदवलोकनीम् । उपतस्थे च सा मक्षु किङ्करीव कृताञ्जलिः ॥ ४२८॥ ततश्चाज्ञापयामास तत्कालं तां दशाननः । कुरु साहाय्यमह्नाय मम सीतां हरिष्यतः । ४२९ ॥ साबोचद्वासुकैमौलिरत्नमादीयते सुखम् । न तु रामसमीपस्था सीता देवासुरैरपि ॥ ४३०॥ उपायः किं त्वसावस्ति यायाधैनैपें लक्ष्मणम् । तस्यैव सिंहनादेन सङ्केतो ह्यनयोरयम् ॥ ४३१ ॥ एवं कुर्विति तेनोक्ता ब्रजित्वा परतस्ततः । सा साक्षादिव सौमित्रिः सिंहनाद विनिर्ममे ॥ ४३२ ॥ सिंहनादं च तं श्रुत्वा रामो दध्यौ ससम्भ्रमः । जगत्यप्रतिमल्लो मे हस्तिमल्ल इवानुजः ॥ ४३३॥ तं न पश्यामि सौमित्रिर्येन प्राप्नोति सङ्कटम् । तस्य सङ्कटसङ्केतक्ष्वेडा त्वत्र निशम्यते ॥ ४३४ ॥ एवं वितर्कव्यग्रोऽभूद्यावद्रामो महामनाः । सीता लक्ष्मणवात्सल्यात्तावदेवमवोचत ॥ ४३५ ॥ आर्यपुत्र किमद्यापि वत्से सङ्कटमागते । विलम्बसे द्रुतं गत्वा त्रायस्व ननु लक्ष्मणम् ॥ ४३६ ॥ इत्यादि सीतावचनैः सिंहनादेन चेरितः। जगाम त्वरितं रामोऽशकुनान्यप्यमानयन् ॥ ४३७ ॥ अथोत्तीर्य दशग्रीवो विमाने पुष्पकाभिधे । आरोपयितुरारेभे रुदन्ती जनकात्मजाम् ॥ ४३८॥ स्वामिन्येषोऽस्मि मा भैषीस्तिष्ठ तिष्ठ निशाचर । रोपादिति वदन् दूराजटायुस्तमधावत ॥ ४३९ ॥ स नोटिनखकोटीभिर्निशिताभिर्महाखगः । चकर्ष रावणस्योरः सीरैः कृषिमहीमिव ॥ ४४० ॥ ततः क्रुद्धो दशग्रीवः खड्गमारोप्य दारुणम् । पक्षा छित्वापातयत्तं पैतङ्गं पृथिवीतले ॥४४१॥ १ येनोपायेनैष रामो लक्ष्मण यायात् । २ लक्ष्मणस्यैव । ३ चंचूनखात्रैः । ४ हलै । ५ पक्षिणम् । - ·5 निःशङ्कोऽथ दशग्रीवः सीतामारोप्य पुष्पके । चचाल नभसा तूणं पूर्णप्रायमनोरथः ॥ ४४२ ॥ हा नाथ विद्विपेन्माथ राम हा वत्स लक्ष्मण । हा तातपादा हा भ्रातर्भामण्डल महाभुज ॥४४३ ॥ सीता वो ह्रियतेऽनेन काकेनेव वलिश्छलात् । एवं सीता सोदोच्चै रोदयन्तीव रोदसीम् ॥ ४४४॥ श्रुत्वा तद्रुदितं रत्नजटथर्कजटिनन्दनः । खेचरो विममशैवं नूनं रामस्य पल्यसौ ॥ ४४५॥ समुद्रोपरि शब्दोऽयं श्रूयते येन तेन तु । हियते रात्रणेनेयं छलितौ रामलक्ष्मणौ ॥ ४४६ ॥ प्रभो मण्डलस्याद्योपकरोमीति जातधीः । दधावे खड्गमाकृष्य दशकन्धरमाक्षिपन् ॥ ४४७ ॥ युद्धायाह्वयमानं तं हसित्वैप दशाननः । सद्यो जहार तद्विद्यां विद्यासामर्थ्यतोऽखिलाम् ।। ४४८ ॥ निकृनपक्षः पक्षोव हृतविद्यः पपातः सः । कम्बुद्वीपे कम्युशैलमारुह्य समवास्थित ॥४४९ ।। रावणोऽपि विमानस्थो गच्छन् व्योम्नार्णवोपरि । इति सानुनयं प्रोचे भैथिली मन्मथातुरः ॥ ४५० ॥ नभश्चरक्ष्माचराणां भर्तु, महिपीपदम् । प्राप्तासि रोदिपि कथं हर्षस्थाने कृतं शुचा ॥ ४५१ ॥ मन्दभाग्येन रामेण सह त्वां योजयन् विधिः। नानुरूपं पुरा चक्रे मयाकार्यधुनोचितम् ॥ ४५२ ॥ मां पतिं देवि मन्यस्व सेवया दाससन्निभम् । मयि दासे तव दासाः खेचर्यः खेचरा अपि ॥ ४५३ ॥ ब्रुवाणे रावणे त्वेवं सीता तस्थावधोमुखी। स्मरन्ती मन्त्रवद्भक्त्या राम इत्यक्षरद्वयम् ॥ ४५४ ॥ जानकीपादयोर्मूर्धा स पपात स्मरातुरः । साप्यपासारयत्पादौ परपुंस्पर्शकातरा । ४५५ ॥ आचुक्रोश च सीतवं निरनुक्रोश नित्रप । अचिराल्लप्स्यसे मृत्यु परस्त्रीकामनाफलम् ॥ ४५६ ॥ १ विद्विपतां शत्रूणां माथो मथन यस्मात्तत्सम्बोधने। २ अचिन्तयत् । ३ लूनी पक्षौ यस्य सः । ४ परपुरुपस्पर्शने कातरा । -- ·तदानी सङ्मुखा एयुर्मन्त्रिणः सारणादयः । अन्ये च रक्षःसामन्ताः समंतादाक्षसप्रभोः ॥ ४५७ ॥ महोत्सवां महोत्साहो महासाहसकृत्पुरीम् । आगमद्रावणो लङ्कामलकर्मीणविक्रमः ॥ ४५८ ॥ न यावद्रामसौमित्रिक्षेमोदन्तसमागमः। भोक्ष्ये न तावदित्युच्चैः सीताभिग्रहमाददे ॥ ४५९ ॥ लङ्कापूर्वदिशि स्थिते सुरवरोधानोपमे खेचर,-स्त्रीगां विश्रमधाग्नि देवरमणोद्याने स्वयं जानकीम् । रक्ताशोकतरोस्तले त्रिजटया चारक्षकैरावृतां, मुक्त्वागाद्दशकन्धरः प्रमुदितः स्वं धाम धाम्नां निधिः ॥४६०॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते त्रिपटिशलाकापुरुषचरिते महाकाव्ये सीताहरणो नाम पञ्चमः सर्गः ।

·॥ अथ षष्ठः सर्गः ॥ SURUNG इतश्च रामः सम्प्राप्तस्त्वरितं तत्र चापभृत् । अमित्रैः सह सौमित्रियंत्राभूद्रणकेलिकृत् ॥१॥ आयान्तं राममालोक्य सौमित्रिरिदमब्रवीत् । आर्यामेकाकिनी मुक्त्वा किमार्येह त्वमागमः ॥२॥ आहूतः सिंहनादेन तव वैधुर्यलक्ष्मण । लक्ष्मणाहमिहायातो व्याजहारेति राघवः ॥३॥ लक्ष्मणोऽप्यवदत्सिंहनादोऽकारि मया न हि । श्रुतश्चार्येण तन्नूनं वयं केनापि वञ्चिता ॥ ४ ॥ अपहर्तुं सत्यमार्यामपनीतोऽस्युपायतः । सिंहनादस्य करणे शके स्तोकं न कारणम् ॥५॥ तद्च्छ शीघ्रमेवार्य त्रातुमायौं महाभुज । हत्वारीनहमप्येप यावदायामि पृष्ठतः ॥ ६ ॥ इत्युक्तो रामभद्रोऽगात् स्वस्थानं तत्र जानकीम् । नापश्यच महीपृष्ठे मूच्छितो निपपात च ॥७॥ लब्धसंज्ञः समुच्छाय तं मुमुधू जटायुषम् । ईक्षाञ्चक्रे रामभद्रो दध्यापिति च तीक्ष्णधीः ॥८॥ केनापि दयिता नूनं जडू च्छलपरेण मे । तेनापहारक्रुद्धोऽयं महात्मा निहतः खगः ॥९॥ ततः प्रत्युपकाराय श्रावकस्य जटायुपः । ददौ रामो नमस्कारं परलोकाध्वशम्बलम् ॥१०॥ स विपद्याभवत् कल्पे माहेन्द्रे प्रवरः सुरः। रामोऽपि सीतामन्वेष्टुमाटाटव्यामितस्ततः ॥११॥ इतश्च लक्ष्मणो वीरः खरेण प्राज्यपत्तिना। योद्धं प्रावर्ततेकोऽपि न सिंहस्य सखा युधि ॥१२॥ १ शत्रुभिः । २ वैकल्यचिन्हेन । ३ हे लक्ष्मण । ४ दूरं नीतः । ५ प्राज्या बहवः पत्तयो यस्य तेन ।

·अत्रान्तरे च त्रिशिराः खरस्योवरजो भटः । को नामास्मिस्तवाक्षेप इति ज्येष्ठं न्यवारयत् ॥ १३ ॥ अथो स्थस्थं त्रिशिरोराक्षसं समरोद्यतम् । जघान रामावरजो गणयंस्तं पतङ्गवत् ॥ १४ ॥ तदा पाताललकेशचन्द्रोदरनृपात्मजः । विराधः सर्वसनाहिसैन्यस्तत्र समाययौ ॥१५॥ आरिराधयिपुर्नत्वा विराधो रामसोदरम् । इत्यूचे तव भृत्योऽहमेतेषां त्वद्विषां द्विषन् ॥ १६ ॥ चन्द्रोदराख्यं निर्वास्य पितरं मे महाभुज । पाताललकां जगृहुरमी रावणपत्तयः ॥ १७ ॥ कः सखांशोस्तैमोध्वंसे द्विपैद्विदलने च ते। तथापि भृत्यलेशत्वाद्रणायादिश मां प्रभो ॥१८॥ स्मित्वा च लक्ष्मणोऽवोचद्धन्यमानान्मया द्विपः । पश्यामून विजयो ह्यन्यसाहाय्याहोष्मतां हिये ॥ १९ ॥ अग्रप्रभृति ते स्वामी ज्येष्ठो मम रघूद्वहः । पाताललङ्काराज्ये च स्थापितोऽसि मयाद्य भोः ॥२०॥ विरोधिनं विराधं स्वं तं दृष्ट्वा लक्ष्मणान्तिके । क्रुद्धोऽधिकं खरोऽन्येत्याधिज्यधन्वैवमत्रवीत् ॥ २१॥ तनयो मम शम्बूकः वास्ते विश्वस्तघातक । विराधेन वराकेण सख्या किं रक्ष्यसेऽधुना ॥ २२ ॥ स्मित्वा चोवाच सौमित्रित्रिशिरा अपि तेऽनुजः। भ्रातुःपुत्रस्य सोत्कण्ठस्तमनुप्रेषितो मया ॥ २३ ॥ पुत्रे भ्रातरि चोत्कण्ठा चेत्तवापि बलीयसी। नेतुं त्वामपि तत्रास्मि सयः संज्यधनुर्ननु ॥ २४ ॥ मया प्रमादधातेन पादन्यासेन कुन्थुवत् । तव सूनुर्हतो मूढ तत्र मे पौरुषं न हि ॥ २५ ॥ अधुना त्वं भटम्मन्यश्चेत्पूरयसि कौतुकम् । त्वया प्रीणामि कीनाशं वनवासेऽपि संत्र्यहम् ॥ २६ ॥ १ कनीयान् भ्राता। २ सर्व सन्नद्धं सैन्यं यस्य सः। ३ आराधयितुमिच्छुः। ४ सूर्यस्य । ५ शत्रुदलने ६ ज्यया प्रत्यश्चया सहित सज्य धनुर्यस्य सः । ७ यमम् । ८ सत्री दाता । RE ka S ·इत्युक्तवति सौमित्रावमित्रो राक्षसः खरः। खरं प्रहर्तुमारेमे दन्तीव गिरिसानुनि ॥ २७ ॥ लामणोऽपि क्षणेनापि कङ्कपत्रैः सहस्रशः। अम्बरं तिरयामास भानुभिर्भानुमानिव ॥ २८ ॥ भयङ्करः खेचराणां गरीयान् सङ्गरस्तयोः । अजायत श्राद्धदेवदैवतैकमहोत्सवः ॥ २९॥ विष्णुनापि रणे यस्य शक्तिरीदृक् खरः स हि । प्रतिविष्णोरप्यधिको व्योमन्येवं गिरोऽभवन् ॥ ३०॥ कालक्षेणे वधेऽस्यापीत्यमल्लिजितः स्वयम् । सौमित्रिः खरमूर्धानं क्षुरप्रेणाच्छिदत् क्षणात् ॥ ३१ ॥ दूपणो लक्ष्मणेनापि ससैन्यो यो मुद्यतः। संजहे कुअर इव सयूथो दववनिना ॥ ३२ ॥ ततः साधं विराधेन ववले रामसोदरः । स्फुरद्वामेक्षणः काममाशंसन्नार्ययोः शुभम् ॥ ३३ ॥ गत्वा दूरमपश्यच रामभद्रं द्वमान्तरे । सीताविरहितं दृष्ट्वा विपादं परमं ययौ ॥ ३४ ॥ पुरःस्थमपि सौमित्रिमपश्यन् रघुपुङ्गवः। सीताविरहशल्येन पीडितः खेऽब्रवीदिति ॥ ३५॥ वन भ्रान्तमिदं तावन्मया दृष्टा न जानकी । युष्माभिः किं न सा दृष्टा ब्रूत हे वनदेवताः ॥ ३६ ॥ अमुष्मिन् भीपणेऽरण्ये भूतश्वापदसङ्कुले । विमुच्यैकाकिनी सीतां लक्ष्मणाय गतोऽस्मि हा ॥३७॥ रक्षोभटसहस्राने संयत्येकं च लक्ष्मणम् । मुक्त्वा भूयोऽहमत्रागामहो धीभम दुर्धियः॥ ३८॥ हा सीते निर्जनेऽरण्ये कथं मुक्ता मया प्रिये । हा वत्स लक्ष्मण कथं मुक्तोऽसि रणसङ्कटे ॥ ३९ ॥ एव ब्रुवन् रामभद्रो मूर्छया न्यपतत् क्षितौ । क्रन्दद्भिः पक्षिभिरपि वीक्ष्यमाणो महाभुजः॥४०॥ लःमणोऽप्यब्रवीदेवमार्याय किमिदं ननु । तवायं लक्ष्मणो भ्राता जित्वारीन् समुपास्थितः ॥४१॥ १ तीक्ष्ण यथा स्यात्तथा । २ किरण ।३ श्राद्धदेवो यमः। ४ आकाशे आकाशाभिमुख दृष्ट्वानवीदित्यर्थः। ५ रणे। -- २ ·पीयूषेणेव संसिक्तो रामभद्रस्तया गिरा । लब्धसंज्ञो ददर्शाये सस्वजे च निजानुजम् ॥ ४२ ॥ उदश्रुरूचे सौमित्रिः सिंहनादस्य कारणं । जानकीहरणमिद ध्रुवं कस्यापि मायिनः ॥४३॥ तस्य प्राणैः सहैवाहमाहरिष्यामि जानकीम् । तत्प्रवृत्युपलम्भाय सम्प्रति प्रयतामहे ॥४४॥ पाताललकाराज्ये च स्थाप्यतामेष पैतृके । विराधः प्रतिपन्नं हि मयामुष्मै खराहवे ॥४५॥ सीताप्रवृत्तिमानेतुं विद्याधरभटानथ । प्रजिघाय विराधस्तावारिराधयिषुः प्रभू ॥ ४६ ॥ काकुत्स्थौ तस्थतस्तत्र शोकानलकरालितौ । मुहुर्मुहुनिःश्वसन्तौ निर्दशन्तौ क्रुधाधरम् ॥ ४७ ॥ दूरं विद्याधरा भ्रान्त्वा विराधप्रहिताच ते । सीताप्रवृत्ति न प्रापुस्तत्रत्यास्थुरधोमुखाः ॥४८॥ तेषामधोमुखत्वेन ज्ञात्वा रामोऽब्रवीदिति । स्वामिकार्ये यथाशक्ति साधु युष्माभिरुद्यतम् ॥४९॥ सीताप्रवृत्तिन प्राप्ता को दोषस्तत्र वो भटाः । देवस्य विपरीतस्य के यूयं कोऽपरोऽथवा ॥५०॥ नत्वा विराधोऽप्यवदन्मा निवेदं कृथाः प्रभो। अनिर्वेदः श्रियो मूलं तव भृत्योऽस्मि नन्वहम् ॥५१॥ एहि पाताललङ्कायां निवेशयितुमद्य माम् । सीताप्रवृत्तिः सुलभा तत्र भर्तुभविष्यति ॥५२॥ विराधेन ससैन्येन ततो रामः सलक्ष्मणः । ययौ पाताललङ्कायाः पुर्याः परिसरावनौ ॥५३॥ तत्रारिसूदनः सुन्दो नाम रक्षः खरात्मजः । संमुखीनो रणायागान्महासैन्यसमावृतः ॥ ५४॥ पुरोगेण विराधेन समं पूर्वविरोधिना । सुन्दश्चक्रे रणं घोरं सद्यः पितृवधक्रुधा ॥ ५५ ॥ अथो रणस्थे काकुत्स्थे सुन्दश्चन्द्रणखागिरा । सद्यः प्रणश्य लङ्कायां रावणं शरणं ययौ ॥ ५६ ॥ १ प्रतिज्ञातम् । २ खरसङ्ग्रामे । है RS ·ततः पाताललावायां प्रविश्य रघुपुङ्गमौ । निवेशयामासतुस्तं विराधं पैतृके पदे ॥ ५७ ॥ प्रासादे खरराजस्य तस्थतू रामलक्ष्मणौ । युवराज इव पुनर्विराधः सुन्दवेश्मनि ॥५८ ॥ इतश्च साहसगतेश्चिरं ताराभिलापिणः । सिद्धा प्रतारणी विद्या हिमवानिरिकन्दरे ॥ ५९॥ तया सुग्रीवरूपः स कामरूप इवामरः । जगाम किष्किन्धपुरे द्वितीयोऽर्क इवाम्बरे ॥६॥ क्रीडा) बहिरुद्याने सुग्रीवे च गते तदा । स तदन्तःपुरमगाचारादेवीविभूपितम् ॥ ६१॥ आगाच सत्यसुग्रीवो द्वारि च द्वारपालकैः। स्खलितोऽग्रे गतो राजा सुग्रीव इति वादिभिः ॥ ६२॥ सुग्रीवद्वितयं दृष्ट्वा सन्देहाद्वालिनन्दनः । शुंद्धान्तविप्लवं त्रातुं तवारं त्वरितो ययौ ॥ ६३॥ शुद्धान्ते विटसुग्रीवः प्रविशन् वालिम् नुना। मार्गाद्रिणा सरित्पूर इव प्रस्खलितस्ततः ॥ ६४ ॥ अथामिलन् सैनिकानामक्षौहिण्यश्चतुर्दश । आहूतानि जगत्सारसर्वस्वानीन सर्वतः ॥६५॥ द्वयोरपि तयोर्मेंदमजानन्तोऽय सैनिकाः । सत्यसुग्रीवतोऽर्धेऽधै विटसुग्रीवतोऽभनन् ॥ ६६ ॥ ततः प्रववृते युद्ध सैन्ययोरुभयोरपि । कुन्तपातदिवं कुर्वदुल्कापातमपी मिव ॥ ६७ ॥ युयुधे सादिना सादी निषादी च निपादिना । पदातिना पदातिश्च रथिको रथिकेन च ॥ ६८ ॥ चतुरङ्गचमूचक्रविमर्दादथ मेदिनी । अवाप कम्पं मुग्धेव प्रौढप्रियसमागमात् ॥ ६९ ॥ एयेहि रे परगृहप्रवेशिनिति तं ब्रुवन् । विटसुप्रीपमुग्रोवः सुग्रीवो योद्भुमावत ॥ ७० ॥ ततच विटसुग्रीवो मतम इव तर्जितः। ऊजितं गर्जितं कुर्वन् सम्मुखीनो युवेऽभवत् ॥ ७१॥ १ अन्तःपुरस्योपद्रवम् । २ हे परगृहप्रवेशिन् इति सम्बोधनम् । 16 ·युयुधाते महायोधौ तौ क्रोधारणलोचनौ। विदधानौ जगत्त्रासं कीनाशस्येव सोदरौ ॥ ७२ ॥ तौ निशातैनिशातानि शस्त्रैः शस्राण्यथो मिथः। चिच्छिदाते तृणच्छेदं रणच्छेकाबुभावपि ॥७३॥ शस्त्रखण्डैरुच्छलद्भिर्दुवे खेचरीगणः । महायुद्धे तयोवृक्षखण्डो महिषयोरिव ॥७४ ॥ तौ छिन्नास्त्राक्थान्योऽन्यममर्पणशिरोमणी। मल्लयुद्धेनास्फलतां पर्वताविव जगमौ ।। ७५ ॥ उत्पतन्तौ क्षणाद्वयोनि निपतन्तौ क्षणामुवि । ताम्रचूडाविवाभाता वीरचूडामणी उभौ ॥ ७६ ॥ तौ द्वावपि महाप्राणौ मिथो जेतुमनीश्वरौ। अपसृत्य च दूरेण वृषभाविव तस्थतुः ।। ७७ ॥ साहाय्यकार्थ सुग्रीवः समाहूयाजनांसुतम् । भूयोऽपि युयुधे मायासुग्रीवेणोग्रकर्मणा ॥ ७८॥ हनूमतः पश्यतोऽपि द्वयोभेदमजानतः। कुट्टयामास सुग्रीवं विटसुग्रीव उत्कटः ॥ ७९ ॥ पुनयुद्धेन सुग्रीवः खिन्नः खिनतनुस्ततः। वहिनिर्गत्य किष्किन्धपुरादावासमग्रहीत् ।। ८० ॥ तत्रैव विटसुग्रीवस्तस्थावस्वस्थमानसः । अन्तःपुरप्रवेशं च न लेभे वालिनन्दनात् ।। ८१ ॥ सुग्रीवो न्यञ्चितग्रीवमथैवं पर्यचिन्तयत् । अहो स्त्रीलम्पटः कूटपटुः कोऽप्येष नो द्विषन् ।। ८२॥ आत्मीया अप्यनात्मीया द्विपन्मायावीकृताः। अहो बभूवुस्तदसावर्वस्कन्दो निर्हयैः ॥ ८३ ॥ मायापराक्रमोत्कृष्टः कथं वध्यो द्विपन्मया। घिग्मां पराक्रमभ्रष्टं वालिनाम्नस्त्रपाकरम् ॥ ८४ ॥ धन्यो महाबलो वाली योऽखण्डपुरुषव्रतः। राज्यं तृणमिव त्यक्त्वा जगाम परम पदम् ॥ ८५॥ चन्द्ररश्मिः कुमारो मे बलीयान् जगतोऽप्यसौ। किं तु द्वयोरभेदज्ञः कं रक्षतु निहन्तु कम् ॥ ८६ ॥ १ रणे छेको चतुरौ । २ वृक्षसमूहः । ३ हनूमन्तम् । ४ नम्रशीर्ष यथा तथा। • सग्रामः । *5*5555 ·इदं तु विदधे साधु साध्वहो चन्द्ररश्मिना । तस्य पापीयसो रुद्धं शुद्धान्ते यत्प्रवेशनम् ॥ ८॥ वधाय बलिनोऽमुष्य बलीयांसं श्रयामि कम् । यद्धात्या एव रिपवः स्वतोऽपि परतोऽपि वा ॥ ८८॥ भूर्भुवःस्वस्त्रयीवीरं 'मरुत्तमखभअनम् । भजामि विद्विपद्धातहेतवे किं दशाननम् ।। ८९ ।। असौ किं तु प्रकृत्या स्त्रीलोलस्त्रैलोक्यकण्टकः । ते च मां च निहत्याशु तारामादास्यते स्वयम् ॥९॥ ईदृशे व्यसने प्राप्ते साहाय्यं कर्तुमीश्वरः । आसीत् खरः खरतरो राघवेण हतः स तु ॥ ९१ ॥ तावेव रामसौमित्री गत्वा मित्रीकरोमि तत् । तत्कालोपनतस्यापि तौ विराधस्य राज्यदौ ॥ ९२ ।। तौ तु पाताललङ्कायामलङ्कर्मीणदोर्बलौ । विराधस्योपरोधेन तथैवाद्यापि तिष्ठतः ॥ ९३ ॥ एवं विमृश्य सुग्रीवोऽनुशिष्य रहसि स्वयम् । विराधपुर्यां विश्वासभूतं दूतं न्ययोजयत् ॥ ९४ ॥ गत्वा पाताललङ्कायां विराधाय प्रणम्य सः । स्वामिव्यसनवृत्तान्तं कथयित्वाब्रवीदिदम् ॥९५॥ महति व्यसने स्वामी पतितो नस्तदीशे । राघवौ शरणीकर्तुं तव द्वारेण वाञ्छति ।। ९६ ॥ द्रुतमायातु सुग्रीवः सतां सङ्गो हि पुण्यतः । तेनेत्युक्तो दूत एत्य सुग्रीवाय शशंस तत् ॥ ९७ ॥ प्रचचालाथ सुग्रीवोऽश्वानां अवेयकस्वनैः । दिशो मुखरयन् सर्वां वेगादूरमदुरैयन् ॥ ९८ ॥ पाताललङ्कां स पाप क्षणेनाप्युपवेश्मवत् । विराधमुपतस्थे चाभ्युत्तस्थौ सोऽपि तं मुदा ॥ ९९ ॥ विराधोऽपि पुरोभूय रामभद्राय तोयिने । तं नमस्कारयामास तदुःखं च व्यजिज्ञपत् ॥ १०॥ सुग्रीवोऽप्येवमूचेऽस्मिन् दुःखे त्वमसि मे गतिः । क्षुते हि सर्वथा मूढे शरणं तरणिः खलु ॥१०१॥ १ स्त्रीलम्पट.। २ मायासुग्रीवम् । ३ आग्रहेण । ४ कण्ठाभरणस्वनैः। ५ समीपीकुर्वन । ६ रक्षित्रे । ७ नष्टे । ८ सूर्यः ।

·रामोऽप्युवाच सुग्रीवं सीतान्वेपणहेतवे । प्रयतस्व किमेताभिरपरेणापि वस्तुना ॥ ११७ ॥ इत्युक्त्वा पहिरुद्याने गत्वा तस्थौ रघूद्वहः । सुग्रीवोऽपि तदादेशात्प्रविवेश निजां पुरीम् ॥ ११८ ॥ इतश्च पुर्यों लङ्कायां रावणान्तःपुरस्त्रियः । खरादिहननोदन्तान्मन्दोदर्यादयोऽरुदन् ॥ ११९ ॥ रुदती सह सुन्देन स्वसा चन्द्रणखापि च । प्राविशद्रावणगृहं पाणिभ्यां कुट्टयन्त्युरः ॥ १२० ॥ दृष्ट्वा च रावणं कण्ठे लगित्वोच्चतरस्वरम् । रुदती निजगादेवं देवेन निहतास्मि हा ॥ १२१ ॥ हतः पुत्रो हतो भर्ता हतौ च मम देवरौ । चतुर्दश सहस्राणि हताश्व कुलपत्तयः ॥ १२२ ॥ पाताललङ्का चाच्छिन्ना राजधानी त्वदर्पिता । दर्पवद्भिर्विद्विपद्भिर्बन्धो जीवत्यपि त्वयि ॥ १२३ ।। जीवग्राहं प्रणश्याहं सुन्देन सह सू नुना । त्वां शरण्यमिहायाता कुत्र तिष्ठामि शाधि माम् ॥ १२४ ॥ अवोधयद्दशास्योऽपि रुदन्तीं तां ससौष्ठवः । त्वद्भतपुत्रहन्तारं हनिष्याम्यचिरादपि ॥ १२५ ॥ शोकेन तेन 'वैदेहीविप्रलम्भरुजापि च । फालच्युत इव द्वीपी तल्पे तस्थौ निपत्य सः ॥ १२६ ॥ अथ मन्दोदरी देवी तमुपेत्याभ्यधादिति । कथं प्राकृतवत् स्वामिनिश्चेष्ट इव तिष्ठसि ॥ १२७ ॥ रावणोऽप्यब्रवीदेवं वैदेहीविरहज्वरात् । न चेष्टितुं न वक्तुं च न चालोकयितुं क्षमः ॥ १२८ ॥ मया चेजीवता तेऽर्थस्तन्मानं प्रोज्झ्य मानिनि । गत्वानुनय वैदेहीं यथा मयि रिंसते ॥१२९ ॥ नान्यनारीमनिच्छन्ती भुजे जातुचिदम्यहम् । अर्गलानियमो छत्र ममास्ति गुरुसाक्षिकः ॥ १३०॥ पीडिता पीडया पत्युः कुलीना सापि तत्क्षणम् । जगाम देवरमणोद्याने सीतामुवाच च ॥ १३१॥ १ सीताविरहपीडया । २ त्यक्त्वा सरला ·उल्ललन्तो दुर्ललिता यमस्येव सभासदः । विकृता रावणेनेयुरुपसीतं भयङ्कराः ॥ १४७ ॥ ॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥ ध्यायन्ती मनसा पञ्चपरमेष्ठिनमस्क्रियाम् । सीता तस्थावभीतैव न तु भेजे दशाननम् ॥ १४८ ॥ विभीषणः प्रभाते तु निशावृत्तं निशम्य तत् । आगादुपदशग्रीवं सीतां चैवमवोचत ।। १४९ ॥ भद्रे का त्वं कुतः स्थानात्कस्य चासि किमत्र च । मा भैपीः सर्वमाख्याहि परस्त्रीसोदरस्य मे ॥ १५०॥ तं मध्यस्थं परिज्ञाय सीताप्याख्यदधोमुखी। अहं जनकपुन्यस्मि सीता भामण्डलस्वसा ॥ १५१ ॥ गृहिणी रामभद्रस्य स्नुपा दशरथस्य च । समं पत्या सानुजेन दण्डकारण्यमागमम् ॥ १५२ ॥ तत्रैकदा देवरो मे क्रीडयेतस्ततो भ्रमन् । खे महासिं ददर्शकं जग्राह च कुतूहलात् ॥ १५३ ॥ अभ्यर्णस्थां वंशजाली तेन चिच्छेद सोऽसिना । अज्ञानाच तदन्तःस्थतत्साधकशिरोऽच्छिदत् ॥ १५४ ॥ अयुध्यमानोऽनागस्कः कोप्ययं हा हतो मया । सानुताप इव भ्रातुः समीपं स उपागमत् ॥ १५५ ॥ तस्यासिसाधकस्यैव काचिदुत्तरसाधिका । मद्देवरस्यानुपदं तत्र कोपादुपागमत् ॥ १५६ भतारं मम दृष्ट्वा चाद्भूतरूपपुरन्दरम् । अयाचीदन्तुकामार्तावाज्ञासीतां च मत्पतिः ॥१५७ ॥ सागच्छदागमदथ रक्षसां बलमुल्बणम् । क्ष्वेडां वैधुर्यसङ्केतीकृत्यागालक्ष्मणो युधि ॥ १५८ ॥ मायाक्ष्वेडामथो कृत्वा दूर नीत्वा च मत्पतिम् । दुराशोऽहत मामेप स्ववधायैव राक्षसः ॥ १५९ ॥ तच्छुत्वा रावणं नत्वा बभाषे च विभीषणः । कुलस्य दूपणमिदं स्वामिन् कर्म त्वया कृतम् ॥ १६० ॥ १ उच्छलन्तः । २ दुर्विनीताः । ३ निरपराधी । ४ वैधुर्य सकटे सङ्केतभूतां कृत्वा । 5SRESSESAMEERS SAREES ·न यावदिह हन्तुं नः काकुत्स्थोऽभ्येति सानुजः । मुच्यतां तावदाश्वेव नीत्वा सीता तदन्तिके ॥१६१॥ इत्युक्ते रावणः क्रोधारुणाक्षोऽप्यब्रवीदिति । किमिदं भाषसे भीरो व्यस्मामिम पौरुपम् ॥ १६२ ॥ सीतानुनीतावश्यं हि मम भार्या भविष्यति । तो चायातौ हनिष्यामि वराको रामलक्ष्मणौ ॥ १६३ ॥ ऊचे विभीपणो भ्रातः सत्यं तज्ज्ञानिनो वचः । यद्रामपल्याः सीतायाः कृते नः कुलसहयः ॥ १६४ ॥ भक्तस्य बन्धोर्मे वाचं मन्यरो नान्यथा कथम् । मया हतो दशरथः स तावजीवितः कथम् ॥ १६५ ॥ न यद्यप्यन्यथाभावि भावि वस्तु महाभुज । तथापि प्रार्थ्यसे मुञ्च सीतां नः कुलघातिनीम् ॥ १६६ ॥ अनाकर्णितकेनेव विभीपणगिरामथ । आरोप्य पुष्पके सीतां भ्रमन्नेवमदर्शयत् ॥१६७ ॥ अमी क्रीडाद्रयो रेलसानवः स्वादुनिझराः । नन्दनोधानसोदर्याज्यमन्युपवनानि च ॥ १६८ ॥ यथाकामीनवृष्टीनि धारावेश्मान्यमूनि च । अमूच केलिकलिन्यः सहंसा हंसगामिनि ॥ १६९ ॥ एतानि रतिवेश्मानि स्वर्गखण्डोपमानि च । मया सह रमस्वैपु सुभ्र यत्र रतिस्तव ॥ १७० ॥ ध्यायन्ती रामपादाब्जे हंसीव जनकात्मजा । वसुन्धरेव धर्येण चुक्षोभ न हि तद्गिरा ॥ १७१॥ सर्वेषु रम्यस्थानेषु भ्रान्त्वा भ्रान्त्वा दशाननः । मुमोचाशोकवनिकामध्ये भूयोऽपि जानकीम् ॥ १७२ ॥ प्रेक्ष्योन्मत्तमिव ज्येष्ठ वाचोयुक्तरगोचरम् । विभीपणो मन्त्रयितुं कुलामात्यानथाह्वयत् ॥ १७३ ॥ ऊचे च भोः कुलामात्याः कामाद्या ह्यान्तरद्विपः । भूता इवते तेष्वेकोऽप्युन्मथ्नाति प्रमादिनम् ।। १७४॥ १ रत्नशिसरा । २ नन्दनोपवनसशानि । ३ यथेच्छवृष्टीनि । HORRORAKAR ·काम कामातुरः स्वामी कामस्त्वेको हि दुर्जयः । किं पुनः कृतसाहाय्यः परनारीरिंसया ॥ १७५ ॥ तदतः परमत्यन्तं महति व्यसनार्णवे । पतिष्यति पतिर्लकापुर्या दोष्मानपि द्रुतम् ॥ १७६ ॥ अथ ते मन्त्रिणः प्रोचुवयं नाम्नव मन्त्रिणः । त्वमेव मन्त्री मन्त्रात्तु यस्येदृग्दूरदर्शिता ॥ १७७ ॥ किं करोति पर मन्त्रः प्रभौ कामवशंवदे । मिथ्यादृष्टौ जने जैनधर्मस्येवोपदेशनम् ॥ १७८ ॥ सुग्रीवहनुमन्मुख्या मिलिता राघवस्य ते। महात्मनां न्यायभाजां कः पक्षं नावलम्बते ॥ १७९ ॥ सीतानिमित्तो यक्ष्वाकाज्ज्ञान्युक्तो नः कुलक्षयः । तथापि पुरुषाधीनं कर्तव्यं समयोचितम् ॥ १८० ॥ ततो विभीषणश्चक्रे वप्रे यन्त्रादिरोपणम् । अनागतं हि पश्यन्ति मन्त्रिणो मन्त्रचक्षुपा ॥ १८१ ॥ इतच कालं कमपि कथमप्यत्यवाहयत् । सौमित्रिणाश्वास्यमानो रामो विरहपीडितः ॥ १८२ ॥ अनुशिष्याथ रामेण प्रेपितो लक्ष्मणः स्वयम् । प्रतस्थे प्रति सुग्रीवं तूणचापकृपाणभृत् ॥ १८३॥ दलयन् क्ष्मां पदन्यासैः कम्पयस्तं च पर्वतम् । वेगान्दोलितदोःस्पर्शान्मार्गवृक्षांश्च पातयन् ॥ १८४ ॥ उत्कटभृकुटीभीमललाटोऽरुणलोचनः । भीतैःस्थैर्मुक्तमार्गः प्राप सुग्रीववेश्म सः ॥१८५ ॥ ॥ युग्मम् ॥ आयातं लक्ष्मणं श्रुत्वा निर्गत्यान्तःपुराद्रुतम् । उपतस्थे कपिराजः कम्पमानवपुर्भयात् ॥ १८६ ॥ ऊचे च लक्ष्मणः क्रुद्धः कृतकृत्योऽसि वानर । सुखं तिष्ठसि निःशङ्कः स्वान्तःपुरसमावृतः ॥१८७॥ स्वामी तरुतलासीनो दिवसानब्दसनिभान् । यथात्येति न तद्वेत्सि प्रतिपन्नं च विस्मृतम् ॥ १८८ ॥ १ परनारीरिरंसया कृतं साहाय्यं यस्यैतादृशः कामो दुर्जयस्तत्र किं वक्तव्यमित्यर्थः। २ पृथ्वीम् ।

·GR SHASIRECRACK सीताप्रवृत्तिमानेतुमुत्तिष्ठस्वाधुनापि हि । मा साहसगतेर्माग गमः सड्डुचितो न सेः॥ १८९ ॥ पतित्वा पादयोस्तस्य सुग्रीवोऽथाब्रवीदिति । प्रसीदैकं प्रमादं मे सहस्वासि प्रभुर्यतः ।। १९० ॥ एवमाराध्य सौमित्रिमग्रे कृत्वा कपीश्वरः । द्रुतं ययौ रामभद्रं नमश्चक्रे च भक्तितः ॥ १९१ ॥ इत्यादिशश्च स्वान् सैन्यान् भो भोः सर्वेऽपि दोर्भूतः । सर्वत्रास्खलिता यूयं गवेषयत मैथिलीम् ॥ १९२॥ इत्युक्तास्तेन ते सैन्या द्वीपष्वद्रिषु सिन्धुषु । भूमिरन्ध्रेष्वथान्यत्र त्वरितत्वरितं ययुः ॥ १९३ ॥ सीताहरणमाकर्ण्य तदा भामण्डलोऽपि हि । आगमद्राममस्थाच्च से इवात्यन्तदुःखितः ॥ १९४ ॥ विराधोऽपि समं सैन्यैः स्वामिव्यसनपीडितः । एत्य शुश्रूपमाणोऽस्थात्तत्रैव चिरपत्तिवत् ॥ १९५॥ सुग्रीवोऽपि स्वयं गच्छन् कम्बुद्वीपमुपाययौ । तं च रत्नजटी दृष्ट्वा दूरादेवमचिन्तयत् ॥ १९६ ॥ संस्मृत्य किं ममागस्तत्प्रेष्ययं दशमौलिना। मद्वधाय महावाहुः सुग्रीवो वानरेश्वरः ॥ १९७ ॥ हृता विद्या दशास्येन पुरा तावन्महौजसा । इदानीमेप मे प्राणान् हरिष्यति हरीश्वरः ॥ १९८ ॥ इति चिन्तापरं तं द्राक् सुग्रीवोऽगादुवाच च । नाभ्युदस्थाः कथं मां त्वं व्योमयानेऽलसोऽसि किम् ॥१९९॥ सोऽप्यभ्यधाद्दशास्येन विद्या मे सर्वतो हृता । जानकी हरतस्तस्य युद्धे ह्यहमुपस्थितः ॥ २००॥ ततश्च रामपादान्ते स नीतः कपिकेतुना । तेन विज्ञापितः सीतोदन्तमेवं व्यजिज्ञपत् ॥ २०१॥ देव देवी नृशंसेन सती सीता दुरात्मना । हृता लङ्कापुरीशेन विद्या च मम कुप्यतः ॥ २०२॥ हा राम वत्स सौमित्रे भ्रातर्भामण्डलेति च । देव्यां रुदत्यां सीतायामकुप्यं दशमौलये ॥२०३॥ १ स साहसगतेागों मृत्युरूपो न सङ्कुचितः तवापि मरणं भविष्यतीति ध्वनिः । २ राम इव । 6 ·सीतोदन्तेन तेनाथ मुदितो रघुपुङ्गवः । सुरसङ्गीतपुरेशं रत्नजटिनमाश्लिपत् ॥ २०४॥ भूयो भूयोऽपि पप्रच्छ सीतोदन्तं रघूद्वहः । भूयो भूयोऽपि सोऽप्याख्यत्तन्मनःप्रीतिहेतवे ॥ २०५॥ अपृच्छद्रामभद्रस्तान् सुग्रीवादीन्महाभटान् । इतः कियति दूरे सा लकापूस्तस्य रक्षसः ॥२०६ ॥ तेऽप्यूचुः किं तया पुर्यासन्नयाथ दविष्ठया । रावणस्य जगजिष्णोर्यत्सर्वे तृणवद्वयम् ॥ २०७ ॥ रामोऽप्यूचे कृतं तस्य जय्याजय्यविचिन्तया । दर्शनप्रतिभूवन्नस्तं दर्शयत केवलम् ॥ २०८ ॥ तस्य दर्शितमात्रस्य सामर्थ्य ज्ञास्यथाचिरात् । सौमित्रिमुक्तनाराचपीयमानगलासृजः ॥ २०९ ।। वभापे लक्ष्मणोऽप्येवं क एप ननु रावणः । सारमेय इवासारच्छलेनैवं चकार यः ॥ २१० ॥ क्षत्राचारेण तस्याहं छेत्स्यामि च्छलिनः शिरः। सङ्ग्रामनाटकं यूयं सभ्यीभूयैव पश्यत ॥ २११ ॥ जाम्यवान् व्याजहाराथ सर्व यो युज्यते परम् । यो हि कोटिशिलोत्पाटी स हनिष्यति रावणम् ॥ २१२॥ साधुनानन्तवीर्येणाख्यातं ज्ञानवता ह्यदः । अस्मत्प्रत्ययहेतोस्तत्समुत्पाटय तां शिलाम् ॥ २१३॥ एवमस्त्वित्युक्तवन्तं ते नयन्ति स्म लक्ष्मणम् । सपदि व्योमयानेन यत्र कोटिशिलास्ति सा ॥ २१४ ॥ उचिक्षेप शिलां दोष्णा लक्ष्मणस्तां लतामिव । साधु साचित्युच्यमानस्त्रिदशः पुष्पवर्षिभिः ॥ २१५ ।। सातप्रत्ययास्तेऽपि व्योमयानेन पूर्ववत् । किष्किन्धायां समानिन्युर्लक्ष्मणं रामसन्निधौ ॥ २१६ ।। कपिवृद्धास्ततः प्रोचुर्युष्मत्तो रावणक्षयः । आदौ प्रेष्यो द्विपां दूत इति नीतिमतां स्थितिः ।। २१७॥ १ समीपस्थया । २ दर्शने प्रतिभूवत् साक्षिवत् । ३ नोऽस्माकम् । ४ लक्ष्मणेन मुक्तेन नाराचेन पीययानं कण्ठशोणितं यस्य सः।

·सन्देशहारकेणापि यदि सिध्येत्प्रयोजनम् । पर्याप्त स्वयमुद्योगकर्मणा भूभुजां तदा ॥ २१८ ॥ समर्थः प्रेष्यतां तत्र कोऽपि दूतो महाभुजः । सा दुःमवेशनिष्काशा लड़का हि श्रयते क्षितौ ॥ २१९ ॥ गत्वा दूतः स लङ्कायां भणिष्यति विभीषणम् । सीतार्पणकृते रक्षःकुले स खलु नीतिवान् ।। २२०॥ सीतां मोचयितुं सोऽपि रावणं बोधयिष्यति । रावणेन त्ववज्ञातस्त्वामेष्यति तदैव हि ॥ २२१ ॥ एवं वचसि तेषां तु रामेणानुमते सति । श्रीभूतिं प्रेष्य सुग्रीवो हनूमन्तमथाह्वत ॥ २२२ ॥ अथ राम सभासीनं सुग्रीवादिसमावृतम् । नमश्चकार हनुमान् भानुमानिव तेजसा ॥ २२३ ॥ ततो रामाय सुग्रीवः शशंसेवमय हि नः । विधुरे परमो बन्धुर्विनयी पावनायिः ॥ २२४ ॥ नास्य तुल्यो द्वितीयोऽस्ति सर्व विद्याधरेष्वपि । सीताप्रवृत्तिलाभार्थ स्वामिन्नेनं तदादिश ॥ २२५ ॥ हनुमानप्युवाचैवं कपयः सन्त्यनेकशः। मंत्प्रायाः स्नेहतस्त्वेतद्वक्ति सुग्रीवभूपतिः ॥ २२६ ॥ गवो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः । नीलो द्विविदमैन्दौ च जाम्बवानङ्गदो नलः ॥ २२७ ॥ अन्ये-पि बहवः स्वामिन् सन्तीह कपिपुङ्गवाः। तेषां सङ्ख्यापूरणोऽहमपि त्वत्कार्यसिद्धये ॥ २२८ ॥ लङ्कां सराक्षसद्वीपामुत्पाटथेह किमानये । बवा सवान्धवमथानयामि दशकन्धरम् ॥ २२९ ॥ सकुटुम्ब दशग्रीवं हत्वा तत्रैव वा द्रुतम् । देवीं जनकजामेवानयामि निरुपद्रवाम् ॥ २३० ॥ रामो पि निजगादेवं सर्व सम्भवति त्वयि । तद्न्छ पुर्या लढायां सीतां तत्र गवेषयेः ॥ २३१ ॥ मैमिकामिमां देव्या मदभिज्ञानमर्पयेः । तस्याचुडामणिं चाभिज्ञानमत्र समानयेः ॥ २३२ ॥ १ पवनञ्जयस्यापत्य पुमान् पावनयिः हनुमान् । २ मत्सदृशा । ३ ममागुलीयकम् ।

·A इदं मेद्वाचिक शंसेर्देवि यल्लक्ष्मणाग्रजः। त्वद्वियोगातुरोऽत्यन्तं ध्यायंस्त्वामेव तिष्ठति ॥ २३३ ॥ मात्याक्षीमद्वियोगेन जीवितं जीवितेश्वरि । लक्ष्मणेन हृतं द्रक्ष्यस्यचिरादेव रावणम् ।। २३४ ॥ हनुमानप्युवाचैवं यावदाज्ञां विधाय ते । लहायाः पुनरायामि तिष्ठेस्तावदिह प्रभो ॥ २३५॥ इत्युक्त्वा राघवं नत्वा मारुतिः सपरिच्छदः । लकापुरी प्रत्यचालीद्विमानेनातिरंहसा ॥ २३६ ॥ स गच्छन्नभसापश्यन्महेन्द्रगिरिसानुनि । मातामहमहेन्द्रस्य महेन्द्रपुरपत्तनम् ॥ २३७॥ एवं च दध्यौ हनुमान्महेन्द्रस्य पुरं पदः । येन मेऽनपराधापि माता निर्वासिता तदा ।। २३८ ॥ इति संस्मृत्य सङ्घद्धो रणतूर्यमवादयत् । ब्रह्माण्डं स्फोटयदिव दिङ्मुखप्रतिशब्दितैः ॥ २३९ ॥ दृष्ट्वा परवलं राजा महेन्द्रोऽपीन्द्रविक्रमः । समं सैन्यनिरंगमत् सपुत्रो रणकर्मणे ॥ २४० ॥ महेन्द्रहनुमचम्बोरजायत महारणः । व्योमन्युत्पातजीमूत इवासृग्वृष्टिभीषणः ॥ २४१॥ प्राभन निर्वभनाथ प्रभान इव द्रुमान् । परसन्यान् क्षणेनापि भ्रमन् वेगेन सारे ॥ २४२ ॥ प्रसन्नकीतिर्माहेन्द्रिरयुध्यत हनूमता । निम्नन्नश जामेयसम्बन्धमविदन्नय ॥ २४३॥ उभावपि महावाहू उभावप्यत्यमर्पणौ । अन्योऽन्यं दृढयुद्धेन जनयामासतुः श्रमम् ॥ २४४ ॥ अथैव चिन्तयामास युध्यमानोऽपि पावनिः । आरम्भि धिग्मया युद्धं स्वामिकार्यविलम्बकृत् ॥ २४५॥ ये जीयन्ते क्षणात्तेऽन्ये मम मातुफुलं ह्यदः। तथाप्यारब्धनिर्वाहकृते जेतव्यमेन हि ॥ २४६ ॥ ध्यात्वेति हनुमान् क्रुद्धः प्रहारैर्मोहयन् क्षणात् । प्रसन्नकीर्ति जग्राह भग्नासस्थसारथिम् ॥ २४७ ॥ १ मम सन्देशम् । २ दिङ्मुखानां प्रतिध्वानः । ३ जीमूतो मेघः । ४ महेन्द्रपुत्रः । 51 ·अग्रहीभृशमायोध्य महेन्द्रमपि मारुतिः। नत्वा चैवं समाचख्यौ नतो तेऽस्म्यानासुतः ॥ २४८ ॥ रामाज्ञया च वदेहीशुद्धथै लकां व्रजन्नहम् । अत्रायातः समस्मार्प मातृनिर्वासनं चिरात् ॥ २४९ जातामण तत्तात योधितो सि सहस्व मे । स्वामिकार्याय यास्यामि याहि नः स्वामिसन्निधौ ॥ २५०॥ महेन्द्रोपि समालिङ्ग्य तमित्यूचे महाभुजम् । प्राकृच्छुतोऽसि जनश्रुत्या दिष्टया दृष्टोऽद्य विक्रमी ॥२५१ ॥ गच्छ स्वस्वामिकार्याय पन्थानः सन्तु ते शिवाः । इत्युदित्वा महेन्द्रोऽगात् ससैन्यो राघवान्तिके ॥२५२॥ व्योम्नाथ हनुमान् गच्छन् द्वीपे दधिमुखाभिधे। कायोत्सर्ग तस्थिवांसौ प्रेक्षाञ्चके महामुनी ॥ २५३॥ तयोरनतिदुरे चापश्यत्तिस्रः कुमारिकाः। ध्यानस्था निरवद्याङ्गीविद्यासाधनतत्पराः ॥ २५४ ॥ दवानलस्तदा द्वीपे प्रजज्वालाखिलेऽपि हि । तौ साधू ताः कुमार्यश्च निपेतुर्दवसकटे ॥ २५५ ।। तद्वात्सल्येन हनुमान विद्ययादाय सागरात् । त दवाग्नि मेघ इव शमयामास वारिभिः ॥ २५६ ॥ तदेव सिद्धविद्यारताः कन्या ध्यानस्थितौ तु तौ। मुनी प्रदक्षिणीकृत्य हनूमन्तं वभापिरे ॥ २५७ ॥ साधूपसर्ग साधूनामरक्षः परमाहत । त्वत्साहाय्येन विद्या न सिद्धाः कालं विनापि हि ॥ २५८ ॥ का यूयमिति तेनोक्ताः कन्यास्ता एवमब्रवन् । अस्मिन् गन्धर्वराजोऽस्ति राजा दधिमुखे पुरे ॥ २५९ ॥ स्मस्तस्य कन्याः कुसुममालाकुक्षिभवा वयम् । तातं ययाचिरेऽस्मांस्तु बहवः खेचरेश्वराः ॥ २६०॥ खेचरोऽङ्गारको नामोन्मत्तश्चास्मत्कृतेऽभवत् । ततस्तस्मै न चान्यस्मै ददौ तातस्त्वरोकी ॥ २६१ ॥ मत्पुत्रीणा पतिः कः स्यादित्यपृच्छत्पिता मुनिम् । यः साहसगतेर्हन्ता स स्यादिति च सोऽवदत् ॥२६२॥ १ दौहित्रः । २ अचिवान् । RS56*35*7SAR ·तगिरान्येपयंस्तातो नोपलमे तु तं वचित् । विद्यासाधनमस्माभिस्तं ज्ञातुं च प्रचक्रमे ॥ २६३ ॥ विद्याभ्रंशनिमित्तं चाङ्गारकेण कृतो दवः । त्वया च शमितः साधु भो निष्कारणबन्धुना ॥ २६४ ॥ मासः सिध्यति या पइभिस्त्वत्साहाय्यात् क्षणादपि । सा मनोगामिनी नाम विद्या नः सिद्धिमाययौ ॥२६५॥ आमूलात्साहसगतेर्वधं रामेण निर्मितम् । शशंस हनुमास्तासां लङ्कायां चात्मनो गतिम् ॥ २६६ ॥ मुदितास्ताः पितुर्गत्वा शशंसुस्तदशेपतः । सोऽपि ताभिः समं सद्यः ससैन्योऽगाद्रघूद्वहम् ॥ २६७॥ उत्पपाताथ हनुमानुपलई गतश्च सन् । ददर्शाशालिका विद्यां धोरां कालनिशामिव ॥ २६८ ॥ अरे कपे क यातासि यातोऽसि मम भोज्यताम् । इति ब्रुवाणा साक्षेपं व्याददाति स्म सा मुखम् ॥२६॥ हनूमांश्च गदापाणिः प्रविवेश तदाननम् । अभ्रमध्यमिवादित्यस्ता विदार्य च निर्ययो ।। २७० ॥ तया कृतं च प्राकारं लङ्कापुर्या मरुत्सुतः । विद्यासामर्थ्यतोऽभाक्षीन्मक्षु कर्परलीलया ॥ २७१॥ तद्वप्रारक्षमप्युच्चैः क्रुद्धं वनमुखाभिधम् । सोऽवधीत्सहयुध्वानं युद्धाध्वन्यधुरन्धरः ॥ २७२ ॥ हते वनमुखे लङ्कासुन्दरी तस्य कन्यका । विद्याबलवती कोपायुद्धायाास्त मारुतिम् ॥ २७३ ॥ व्योमनीव तडिल्लेखा साचारीचतुरं रणे । प्रहरन्ती मुहुः सानुमतीव हि हनूमति ॥ २७४ ॥ तदत्राणि निरौपिछदानः पावनअयिः । तां निरस्त्रीचकाराशु निष्पत्रामिव वीरुधम् ॥ २७५ ॥ क एप इति साश्चर्यादाअनेयमुदीक्षितुम् । सम्प्रवृत्ता च कामेन ताडिता च शिलीमुखैः ॥ २७६ ॥ सा हनूमन्तमित्यूचे मया पितृवधोत्थया । अविचार्य क्रुधा वीर योधितोऽसि मुधैव हि ॥ २७७ ॥ १ गमनम् । २ गच्छन्नसि । ३ कर्परो मृन्मयं जोर्णपात्रम् । ४ लताम् । ५ बाणैः ।

·आख्यातं साधुना पूर्व यस्ते जनकघातकः । भावी भर्तेति तन्नाथ मामुद्रह वशंवदाम् ॥ २७८ ॥ सकलेऽपि जगत्यस्मिन् कोऽन्यस्तव समो भटः । ततः स्थास्यामि नारीपु त्वया पत्यातिगर्पिता ॥२७९।। एवं चिनीतां तां कन्यां मुदितो हनुमानपि । गान्धर्वण विवाहेन सानुरागमुपायत ॥ २८० ॥ स्नातुकाम इव व्योमाटवीपर्यटनश्रमात् । तदा विपामधिपतिर्ममजापरवारिधौ ॥ २८१ ।। प्रतीचीमुपभुज्याशां गच्छता भानुमालिना। सन्ध्यानच्छाना तस्या वासांसीवापनिन्यिरे ॥२८२॥ चकाशे दिशि वारुण्यामरुणाभ्रपरम्परा । अस्तकाले रवि त्यक्त्वा तेजः पृथगिन स्थितम् ।। २८३॥ नवरागो नवरागां सिषेवे वारुणीमसौ। मां हित्वेत्यपमानेन म्लानास्या प्राच्यभूद्धृवम् ॥ २८४ ॥ क्रीडास्थानभुवा तासां परित्यागभुवा रुजा । खगैः कोलाहलमिपादाक्रन्दस्तत्र निर्ममे ॥ २८५॥ म्लानिमासादयामास चक्रवाकी वराकिका । दूरीभूतप्रियतमा ललनेव रजस्वला ॥ २८६ ॥ पद्मिनी कलयामास मुखसङ्कोचमुच्चकैः । पैतिनताव्रतेवास्तङ्गते पत्यावहर्पतौ ॥ २८७ ॥ तर्णकोत्कण्ठितास्तूर्ण गावो व्याजुधुदुर्वनात् । वायव्यस्नानसम्प्राप्तिमुदितैर्वन्दिता द्विजैः ॥ २८८ ॥ अस्तकाले विपामीशो निजं तेजो हविर्भुजे । राजेव युवराजाय राज्यसम्पदमार्पयत् ॥ २८९ ॥ नागरीभिः प्रतिपदमदीप्यन्त प्रदीपकाः । दिवोऽवतीर्णनक्षत्रश्रेणिश्रीपरिमोपिणः ॥ २९० ॥ अस्तमीयुषि चण्डांशी शशिन्यनुदिते सति । तमो जृम्भितुमारेभे छलच्छेकाः खलाः खलु ॥ २९१ ॥ १ परिणीतवान् । २ आकाशाटव्यां यद्धमणं तस्य श्रमात् । ३ प्रतीच्या वस्त्राणि सूर्योऽपजहे । ४ प्रतीच्याम् । ५ पतिव्रताया त यस्या सेव । ६ सूर्य । ७ वत्सेकण्ठिनाः । ८ प्रतिनिववृतिरे। OSTOSA ·किमानाद्रेश्चूर्णेन पूर्णमेतदथाअनैः । रोदसीभाण्डमभितस्तमःपूर्णमलक्ष्यत ॥ २९२ ॥ न हि स्थलं न हि जलं न दिशो न नभो न भूः । तदानीं कि बहूक्तेन स्वहस्तोऽपि न लक्ष्यते ॥२९३ ॥ तारा व्योमन्यसिश्यामे तमोलिप्ते विशेषतः। चिरं व्यडम्बयन् द्यूतकरित्रस्थवराटिकाः ॥ २९४ ॥ व्यक्तोड कलयामास कजलश्यामलं नमः । उत्पुण्डरीककालिन्दीह्रदसब्रह्मचारिताम् ॥ २९५॥ एकाकारकरे विष्वक् तमःपूरे प्रसर्पति । 'विश्वं विश्वमनालोकमभूत्पातालसन्निभम् ॥ २९६ ॥ स्फीतेऽन्धकारे निःशङ्काः कामिसचट्टनोत्सुकाः । स्वैरं जजृम्भिरे दूत्यो ह्रदे शफरिका इव ॥ २९७ ॥ आजानुत्क्षिप्तमभीरास्तमालश्यामलांशुकाः। मृगनाभिविलिप्ताङ्गयोऽभिससुरभिसारिकाः ॥ २९८ ॥ अथोदयाद्रिप्रासादे सुवर्णकलशोपमः। कराङ्कुरमहाकन्द उदियाय निशाकरः ॥ २९९ ॥ नैसर्गिकेण वैरेण लक्ष्मव्याजात्सहेन्दुना । नियुद्धमिव तन्वानमन्धकारमलक्ष्यत ॥३०० ॥ विपुले गोकुल इव क्रीडन्ति स्म नभस्तले। स्वैरं गोष्विव तारासु गवेन्द्र इव चन्द्रमाः ॥ ३०१॥ व्यक्तमन्तःस्फुरलक्ष्मा मृगलक्ष्मा व्यराजत । मृगेनाभिद्रवाधाररौप्यभाजनसन्निभः ॥ ३०२॥ स्वल्यमाना विरहिभिरन्तरा दत्तपाणिभिः । प्रसः शीतेंगुकराः शरा इव मनोभुवः ॥ ३०३ ॥ चिरभुक्तामपि प्रोज्य पद्मिनी प्राप्तदुर्दशाम् । भृङ्गाः कुमुद्वतीं भेजुधिगहो नीचसौहृदम् ॥ ३०४॥ १ खद्गवच्छयामे । २ जूतपट्टस्थितकपदिकाः । ३ स्पटनक्षत्रम् । ४ अधिकानि पुण्डरीकाणि यस्मिस्तस्य कालिन्दीहृदस्य समानताम् । ५ समग्रम् । ६ जानुपर्यन्तं धारिनानि मञ्जीराणि याभिस्ताः। ७ कलङ्कमिषात् । ८ वाहुयुद्धम् । ९ मृगमदस्य श्यामत्वात्कलङ्ककसादृश्यं रौप्यपात्रस्य च श्वैत्याचन्द्रसादृश्यम् । १० शीता गाव: किरणा यस्य तस्य चन्द्रस्य करा: किरणाः ।

·MIRMI- शेफाल्याः कुसुमानीन्दुः करपातैरपातयत् । प्रियमित्रस्य पुष्पेषोः सजीकर्तुमिवनिव ॥ ३०५ ॥ प्रवर्पयन्निन्दुकान्तान् कुर्वाणः सरसीनवाः । स्वानि शीतरुचिः पूर्तकीर्तनानीव निर्ममे ॥ ३०६ ॥ कुलटानामटन्तीनां पद्मिनीनामिवोचकैः। विततान मुखम्लानि सा ज्योत्स्ना धौतदिङ्मुखा ॥ ३०७ ॥ समं च लकासुन्दर्या पवनभयनन्दनः । रममाणो निराशङ्कस्तामतीयाय यामिनीम् ॥ ३०८ ॥ अथोदियाय किरणैः स्वर्णसूत्रसहोदरैः । मार्तण्डो मण्डयन्नाशां प्रियां प्रांचीनबर्हिषः ॥ ३०९ ॥ अव्याहतं निष्पतन्त्यो रुचयश्चण्डरोचिषः। कुमुद्वतीपु स्मेरासु ययुः प्रस्वापनास्त्रताम् ॥ ३१० ॥ त्यक्तानि मौलिमाल्यानि प्रबुद्धाभिः पुरन्धिभिः। केशपाशवियोगेनालिनादैररुदन्निव ॥३११॥ रात्रिजागरणायासकपायितविलोचनाः । निवर्तन्ते स्म गणिकाः कामुकानां निकेतनात् ॥ ३१२ ॥ स्मेरपङ्कजकोशेभ्यो निर्ययुभृगराजयः। खण्डिता मुखपझेभ्य इव निःश्वासवल्लयः ॥ ३१३ ॥ उदितादित्यतेजोभिर्द्धष्ठितद्युतिवैभवः । अभवद्रजनीजानिलतातन्तुपुटोपमः ॥ ३१४ ।। यद्ब्रह्माण्डेऽपि मातं न तत्तमश्चण्डरोचिपा । मेघश्चप्डानिलेनेव निधूय क्वाप्यनीयत ॥ ३१५ ॥ रात्रेरिखानुबद्धाया निद्राया अपसर्पणात् । स्वस्वकर्माणि निर्मातुं प्रावर्तत पुरीजनः ॥ ३१६ ॥ तदा च हनुमाल्लॅकासुन्दरी सुन्दरोक्तिभिः । आपृच्छय प्राविशल्लकानगरी गुरुविक्रमः ॥ ३१७ ॥ १ कामस्य । २ पीतत्वात सुवर्णरज्जुसदृशः । ३ इन्द्रस्य प्रियां दिश पूर्वाम् । ४ कुटुम्बिनीभि स्त्रीभिः । ५ या स्वपतिमन्यया सह रममाण दृष्ट्वेष्यां करोति सा खण्डितेत्युच्यते । ६ लूता ऊर्णनाभः तस्य मुखानि गतानां तन्तूनां पुट. पात्रं तत्सदृशः। म ·RESS विभीषणस्य सदनं द्विपंद्भटबिभीषणः । जगाम स्थामधामाथ पवनअयनन्दनः ॥ ३१८ ॥ विभीपणेन सत्कृत्य पृष्टश्चागमकारणम् । अवोचदानासूनुः सारगम्भीरगीरदः ॥ ३१९ ॥ यद्भाता रावणस्यासि शुभोदक विचिन्त्य तत् । रामपत्नी हृतां सीतां सती मोचय रावणात् ॥ ३२०॥ दुःखाकृदिहलोकेऽपि परलोके न केवलम् । काकुत्स्थपत्नीहरणं त्वद्भातुर्वलिनोऽपि हि ॥ ३२१ ॥ विभीषणोऽप्यभाषिष्ट साधूक्तं हनुमंस्त्वया । सीतां मोचयितुं पूर्वमप्युक्तः स्वाग्रजो मया ॥ ३२२ ।। भूयोऽपि हि सनिर्बन्धं प्रार्थयिष्ये स्वबान्धवम् । सीतां यदि पुनर्मुञ्चत्येप सम्प्रति मदिरा ॥ ३२३ ॥ एवं विभीषणेनोक्ते समुत्पत्याअनासुतः । जगाम देवरमणोद्याने वैदेह्यधिष्ठिते ।। ३२४ ॥ तत्राशोकतरोर्मूले कपोललुलितालकाम् । सन्तताश्रुपयोधारापल्वीकृतभूतलाम् ॥ ३२५ ॥ अम्लानवदनाम्भोजां हिमात पशिनीमिव । अत्यन्तक्षामवपुषं प्रथमेन्दुकलामिव ॥ ३२६ ।। उष्णनिश्वाससन्तापविधुराधरपल्लवाम् । ध्यायन्तीं राम रामेति निःस्पन्दा योगिनीमिव ॥ ३२७ ॥ मलिनीभूतवसनां निरपेक्षां वपुष्यपि । ददर्श देवी वैदेहीं पवनञ्जयनन्दनः ॥ ३२८ ॥ ॥ चतुर्भिः कलापकम् ॥ एवं च दध्यौ हनुमानहो सीता महासती । अस्या दर्शनमात्रेण पवित्रीभूयते जनैः ॥ ३२९ ॥ अस्याश्च विरहे रामः स्थाने स खलु खिद्यते । रूपवच्छलवच्चेटकलत्रं यस्य पावनम् ॥ ३३० ॥ १ शत्रुभटभयङ्करः । २ शुभपरिणामम् । ३ निश्चलाम् । ४ स्थान इति युक्ताथै व्ययम् । -अरब k ·द्विधापि हि वराकोऽयं पतिष्यत्येव रावणः । रघूद्वहप्रतापेन स्वपापेन च भूयसा ॥ ३३१ ॥ ततो विद्यातिरोभूतः सीतोत्सङ्गेऽङ्गुलीयकम् । हनुमान पातयामास तदृष्ट्वा मुमुदे च सा ॥ ३३२ ॥ तदैव गत्वा त्रिजटा दशकण्ठ व्यजिज्ञपत् । इयत्कालं विषण्णासीत् सानन्दा त्वद्य जानकी ।। ३३३ ॥ मन्ये विस्मृतरामेयं रिम्सुमयि सम्प्रति । तद्गत्वा बोध्यतामेवमूचे मन्दोदरी स तु ॥ ३३४ ॥ ततश्च पत्युदात्येन पुनर्मन्दोदरी ययौ । प्रलोभनकृते सीतां विनीता सेत्यवोचत ॥ ३३५ ॥ अद्वैतेश्वर्यसौन्दर्यवर्यस्तावदशाननः । त्वमप्यप्रतिरूपैव रूपलावण्यसम्पदा ॥ ३३६ ॥ यद्यप्यज्ञेन देवेन युवयोरुभयोरपि । न व्यधाय्युचितो योगस्तथापि ह्यस्तु सम्पति ॥ ३३७ ॥ उपेत्य भजनीयं तं भजन्तं भज जानकि । अहमन्याश्च तत्पल्यस्त्वदाज्ञां सुश्रु बिभ्रतु ॥ ३३८ ॥ सीताप्यवोचदाः पापे पतिदौत्यविधायिनि । त्वद्भतुखि वीक्षेत मुखं दुमुखि कस्तव ॥ ३३९ ॥ रामस्य पार्श्वे मां विद्धि सौमित्रिमिह चागतम् । खरादीनिव हन्तुं द्राँग्धवं तव सवान्धवम् ॥ ३४० ॥ उत्तिष्ठोत्तिष्ठ पापिष्ठे वच्मि नातः परं त्वया। सीतया तर्जितवं सा सकोपा प्रययौ ततः ॥ ३४१॥ अथाविर्भूय हनुमान् सीतां नत्वा कृताभलिः । इत्यूचे देवि जयति दिष्टया रामः सलक्ष्मणः ।। ३४२ ॥ त्वत्प्रवृत्तिकृते रामेणादिष्टोऽहमिहागमम् । मयि तत्र गते राम इहैष्यति रिपुच्छिदे ॥ ३४३ ॥ बाष्पायितेक्षणा सीतापृच्छत्त्वमसि को ननु । दुर्लक्ष्यमर्णवं चैतं कथं लखितवानसि ॥ ३४४ ॥ कञ्चित्माणिति मे प्राणनाथः सौमित्रिणा सह । क वा स्थाने त्वया दृष्टः कालं नयति वा कथम् ॥ ३४५ ॥ १ विस्मृतो रामो यया सा । २ पतिम् । ३ त्वया सह । ४ समुद्रम् ।

·15 आख्यच्च हनुमानस्मि पवनाअनयोः सुतः । विद्यया व्योमयानेन लछित्तो जलधिर्मया ॥ ३४६ ॥ समस्तवानराधीशं सुग्रीवं विद्विपद्वधात् । पत्तीकृत्याधिकिष्किन्धमस्ति रामः सलक्ष्मणः ॥ ३४७ ॥ रामोऽस्ति त्वद्वियोगेन तप्यमानो दिवानिशम् । गिरिर्दवानलेनेव तापयन्नपरानपि ॥ ३४८॥ गवेव वत्सो रहितस्त्वया स्वामिनि लक्ष्मणः। न जातु लभते सौख्यं शून्याः पश्यन्दिशोऽनिशम् ॥ ३४९ ॥ क्षणं सशोको सक्रोधी क्षणं ते पतिदेवरौ । सुग्रीवेणावास्यमानावपि न प्राप्नुतः सुखम् ॥ ३५०॥ भामण्डलो विराधश्च महेन्द्राद्याश्च खेचराः । पत्तीभूयोपासते तौ शक्रेशानाविवामराः ॥ ३५१॥ तव प्रवृत्तिमानेतुमहं सुग्रीवदर्शितः । रामेण प्रेपितो देवि समर्प्य स्वाङ्गुलीयकम् ॥ ३५२ ॥ चूडामणिरभिज्ञानं त्वत्त आनायितो मया । तद्दर्शनेन मामत्रायातं प्रत्येष्यति प्रभुः ॥ ३५३ ॥ हनुमदुपरोधेन रामोदन्तमुदा च सा । एकविंशत्यहोरात्रप्रान्ते व्यधित भोजनम् ॥ ३५४ ॥ प्रोवाचैवमभिज्ञानं चूडामणिमिमं मम । गृहीत्वा वत्स गच्छाशु तिष्ठतः स्यादुपद्रवः ॥ ३५५ ॥ अत्र त्वामागतं ज्ञात्वा क्रूरकर्मैप राक्षसः । हन्तुमन्तकवन्नूनं समुपस्थास्यते बली ॥ ३५६ ॥ स्मित्वा सप्रश्रयं सोऽपि जगादेति कृताञ्जलिः । त्वं मातर्मयि वात्सल्यादेवं वदसि कातरा ॥ ३५७ ॥ रामलक्ष्मणयोः पत्तिस्त्रिजगजत्रयोरहम् । तपस्वी रावणः कोऽयं ससैन्योऽपि ममाग्रतः ॥ ३५८ ॥ त्वामपि स्कन्धमारोप्य स्वामिनि स्वामिनोऽन्तिके । नयामि परिभूयैनं ससैन्यमपि रावणम् ।। ३५९ ॥ स्मित्वा सीताप्युवाचैवं न हि रुपयसि स्वकम् । रामभद्रं प्रभु भद्र वदन्नेवं ससौष्ठवम् ॥ ३६० ॥ १ तव तिष्ठतः सतः।

·CONS ३६७॥ 54 त्वयि सम्भाव्यते सर्व पदातौ रामशाङ्गिणोः । परन्तु परपुंस्पर्शी न मेहति मनागपि ॥ ३६१ ॥ तद्गच्छ शीघ्रमेवैवं सति सर्व कृतं त्वया । गते त्वयि यदुद्योगमार्यपुत्रः करिष्यति ॥ ३६२ ॥ अथेत्थं स्माह हनुमानेष गच्छाम्यहं परम् । रक्षसां दर्शयिष्यामि किञ्चिद्विक्रमचापलम् ॥ ३६३ ॥ जितकाशी दशास्योऽयं परवीर्य न मन्यते । जानातु रामभद्रीयपत्तरपि पराक्रमम् ॥ ३६४ ॥ आमेत्युक्त्वार्पयत्तस्य सीता चूडामणि निजम् । नत्वा सोऽपि चचालोच्चैः पादन्यासधुवन् धराम् ॥ ३६५ ॥ तदेव देवरमणोद्यानं भवतुं प्रचक्रमे । स वन वनद्विपवत् प्रसरत्करविक्रमः ॥ ३६६ ॥ रक्ताशोकेषु निःशूको बकुलद्रुष्वनाकुलः । सहकारेण्वकारुण्यो निष्कम्पश्चम्पकेष्वपि अमन्दरोषो मन्दारेष्वदयः कदलीष्वपि । अन्यद्रुष्वपि रम्येपु भङ्गलीलां चकार सः ॥ ३६८ ॥ तदुद्याने चतुर्दारि द्वारपालाः क्षपाचराः। अधावन्त निहन्तुं तं तदा मुद्गरपाणयः ॥ ३६९ ॥ हनूमति स्खलन्ति स्म तेषां प्रहरणानि तु । महाम्भोनिधिकल्लोला इव तीरमहीधरे ॥ ३७० ॥ पावनिः कुपितस्तेभ्यस्तैरेवोद्यानपादपैः । प्रजहार निरायासः सर्वमस्त्र बलीयसाम् ॥ ३७१ ॥ मधु वृक्षानिवाभाङ्क्षीत्तानारक्षक्षपाचरान् । क्षुद्रानैमाकुपत्तिः स समीरण इवास्खलन् ॥ २७२ ॥ हनूमता क्रियमाणमुद्यानारक्षसङ्क्षयम् । गत्वाचचक्षिरे केचित्क्षपाचरपतेस्तदा ॥ ३७३ ॥ ततः सह पलैरक्षकुमारं राक्षसेश्वरः। समादिक्षद्धनुमतो घातनायारिघातनम् ॥ ३७४ ॥ आक्षिपन्तं रणायाक्षं चभाषे पावनायिः। भोजनादौ फलमिव रणादौ मे त्वमापतः ॥ ३७५ ॥ १ जितेन जयेन काशते शोभत इति जीतफाशी । २ निशाचराः । ३ हनुमान् ।

·सुधा कपे गर्जसीति तर्जयन् रावणात्मजः । ववर्ष विशिखैस्तीक्ष्णैरक्ष्णोः प्रसररोधिभिः ॥ ३७६ ॥ श्रीशैलोऽपीपुवर्षेण समकर्पण रावणिम् । पिदधे वारिभिर्वीपमुद्वेल इव वारिधिः ॥ ३७७ ॥ शस्त्राशस्त्रि चिरं कृत्वा कौतुकादअनासुतः। रणपारम्परिभेप्सुरक्षं पशुमिवावधीत् ॥ ३७८ ॥ ततो भ्रातृवधामोदाययौ द्रुतमिन्द्रजित् । मारुते तिष्ठ तिष्ठेति ससौष्ठवमुदीरयन् ॥ ३७९ ॥ द्वयोरपि महाबाहोः कल्पान्त इव दारुणः। विश्वविक्षोभकरणश्चिरं प्रववृते रणः ॥ ३८० ॥ वर्पन्तौ वारिधाविन्नीरन्ध्राः शस्त्रधोरणीः । व्योमस्थौ तावलक्ष्येतां पुष्करावर्तकाविव ॥ ३८१ ॥ अन्तरीक्षं तयोरखैरास्फलद्भिनिरन्तरैः । क्षणादजनि दुःप्रेक्ष्यं यादोभिरिव वारिधिः ॥ ३८२ ॥ मुमोच यावन्त्यस्वाणि दुर्वारो रावणात्मजः। तदनेकगुणैरखैस्तानि चिच्छेद मारुतिः ॥ ३८३ ॥ हनूमदनक्षुण्णाङ्गाः सर्वेऽपीन्द्रजितो भटाः । अनश्यन् रक्तहदिनीपर्वता इव जङ्गमाः ॥ ३८४ ।। दृष्ट्वा नष्टं निजं सैन्यं स्वं च मोघीकृतायुधम् । अमुञ्चन्नागपाशास्त्रं श्रीशैलाय दशास्यसः ॥ ३८५ ॥ नागपाशैद्रढीयोभिस्तदैवापादमस्तकम् । अवन्धि चन्दन इवाभितः पवननन्दनः ॥ ३८६ ॥ स नागपाशवन्धोऽपि समसाहि हनूमता । कौतुकाद्धि क्षणं दत्ते शक्तो जयमपि द्विपाम् ॥ ३८७ ॥ हृष्टेनेन्द्रजिता निन्ये हनूमानुपरावणम् । निरीक्ष्यमाणः फुल्ला: राक्षसैयसाक्षिभिः ॥ ३८८ ॥ १ वाणै। २ हनुमान् । ३ युद्धस्य पारं प्राप्तुमिच्छु । ४ अन्तररहिताः । ५ शस्त्रपरम्पराः शस्त्रसमूहा. निति यावत् । ६ शोणितनदीनां पर्वताः । ७ विफलीकृतान्यायुधानि यस्य तम् । ८ असह्यत । ९ समर्थः पुरुषः कौतुकात् क्षणं यावत् शत्रूणां जयमपि दत्ते पराजयं तु दत्त एव ।

·मारुति रावणः स्माह दुर्मते किं कृतं त्वया। आजन्म मामकीनेनाश्रितौ यत्तौ तपस्विनौ ॥ ३८९ ॥ वनेवासी फलाहारौ मलिनी मलिनांशुको । किराताविव तौ तुष्टौ तुभ्यं कां दास्यतः श्रियम् ॥ ३९० ॥ तत्रापि मन्दबुद्धे त्वं तद्वाचा किमिहागमः । येनेहायातमात्रोऽपि प्राप्तोऽसि प्राणसंशयम् ॥ ३९१ ॥ दक्षौ भूचारिणौ तौ तु यत्ताभ्यां कारितोऽस्यदः। अङ्गारान् परहस्तेन कर्पयन्ति हि धूर्तकाः ॥ ३९२ ॥ यत्सेवकवरो मे त्वमद्य दूतः परस्य च । तदवध्योऽसि रे शिक्षामात्राय तु विडम्ब्यसे ॥ ३९३ ॥ हनुमानप्युवाचैवं कदाहं तव सेवकः । कदा ममाभूस्त्वं स्वामी वदन्नेवं न लजसे ॥ ३९४ ॥ एकदा युधि सामन्तो बहुम्मन्यः खरः स ते। त्वन्मैच्या वरुणबन्धान्मत्पित्रा मोचितः पुरा ॥ ३९५॥ साहाय्यार्थ त्वयाहूतोऽहमप्यभ्यागमं पुरा। रणे वरुणपुत्रेभ्यस्त्वामरक्षं च सङ्कटे ॥ ३९६ ॥ साहाय्यस्य न योग्योऽसि साम्प्रतं पापतत्परः। सम्भापोऽपि हि पापाय परस्त्रीहारिणस्तव ॥ ३९७ ॥ त्वदीये तं न पश्यामि यो हि त्वां त्रास्यतेऽधुना । एकस्मादपि सौमित्रे रे रामस्तदग्रजः ॥ ३९८ ॥ तद्गिरा कुपितो भालाहितभृकुटिभीषणः । दशाननो दशन्नोष्ठं दशनैरिदमभ्यधात् ॥ ३९९ ॥ मदरी यच्छूितोऽसि त्वं मां चारीकृतवानसि । तन्नूनं मकामोऽसि वैराग्यं तत्र कि तव ॥ ४००॥ यथा कुष्टविशीर्णाङ्ग मुमूर्षुमपि कोऽपि न । हत्याभयान्निहन्त्येवं हन्यात् को दूतमप्यरे ॥ ४०१ ॥ आरोप्य रासभे पञ्चशिखीकृत्य च सम्प्रति । अन्तर्लङ्क प्रतिपथं भ्राम्यसे लोकवेष्टितः ॥ ४०२ ॥ इत्युक्तो मारुतिः क्रुद्धोऽत्रोटयत् पाशपन्नगान् । बद्धो हि नलिनीनालैः कियत्तिष्ठति कुञ्जरः ॥ ४०३ तडिद्दण्ड इवोत्पत्य किरीटं राक्षसप्रभोः । कणशचूर्णयामास पादघातेन मारुतिः ॥ ४०४ ॥ १ वने वासो ययोस्तावलुक्समासः । २ आलापोऽपि । ३ तव परिवारे । ४ मामशशुं शत्रु कृतवान् विः।

·हन्यतां गृह्यतां चेष इति जल्पति रावणे । अनाथामिव सोऽभासीत्तत्पुरी पांददर्दरैः ॥ ४०५ ।। क्रीडां कृत्वमुत्पत्य सुपर्ण इव पावनिः । राममेत्यानमत्सीताचूडारत्नं समर्पयन् ॥ ४०६ ॥ सीताचूडामणिं तं तु साक्षात्सीतामिवागताम् । आरोपयामास हृदि स्पृशन् रामो मुहुर्मुहुः ॥ ४०७ ॥ आलिङ्ग्य दाशरथिना सुतवत्प्रसादात् पृष्टः शशंस दशवक्त्रविमाननां ताम् । सीताप्रवृत्तिमखिलां हनुमान् यथावदाकर्ण्यमानभुजविक्रमसम्पदन्यैः ॥ ४०८ ॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते त्रिषष्टिशलाकापुरुपचरिते महाकाव्ये सप्तमे पर्वणि सीतापवृत्यानयनो नाम पष्ठः सर्गः । (२E5 -- १ पादावेव दर्दराः पर्वतास्तैः । २ गरुड' । ३ रावणस्यापमानपर्यन्ताम् ।

·समुद्रस्था र ॥ अथ सप्तमः सर्गः॥ -RDOULOU अथ रामः ससौमित्रिः सुग्रीवाद्यवृतो भटैः । लङ्काविजययात्रायै प्रतस्थे गगनाध्वना ॥१॥ भामण्डलो नलो नीलो महेन्द्रः पावनअयिः। विराधश्च सुषेणश्व जाम्बवानगदोऽपि च ॥२॥ महाविद्याधराधीशाः कोटिशोऽन्येऽपि तत्क्षणम् । चेलू राम समावृत्य स्वसैन्येश्छन्नदिङ्मुखाः ॥३॥ ॥ युग्मम् ॥ विद्याधरौहतानि यात्रातूर्याण्यनेकशः । नादैरत्यन्तगम्भीरैर्बिभराञ्चक्रुरम्बरम् ॥४॥ विमानैः स्यन्दनरश्वैर्गजैरन्यैश्च वाहनैः। खे जग्मुः खेचराः स्वामिकार्यसिद्धावहयेवः ॥ ५॥ उपर्युदन्वतो गच्छन् ससैन्यो राघवः क्षणात् । वेलन्धरपुरं प्राप वेलन्धरमहीधरे ॥६॥ समुद्रसेतू राजानौ समुद्राविव दुर्धरौ । तत्र रामाग्रसैन्येनारेभाते योद्धमुद्धतौ ॥ ७ ॥ नलः समुद्र सेतुं च नीलोऽबध्नान्महाभुजः। उपराममनपीच्च मनीषी स्वामिकर्मणि ॥८॥ उषित्वा तां निशां सेतुसमुद्रानुगतः प्रगे । क्षणादासादयामास सुवेलादि रघूद्वहः ॥११॥ सुवेलं नाम राजानं जित्वा तत्रापि दुर्जयम् । उवासैकां निशां रामः प्रातर्भूयश्चचाल च ॥ १२॥ १ गर्विष्ठा । २ मनीषा बुद्धिरस्यास्तीति तथा। ३ रामासु स्त्रीषु मतल्लिकाः श्रेष्ठाः । Cote S ·उपलकमथो हंसद्वीपे हंसरथं नृपम् । जित्वा तस्थौ कृतावासस्तत्रैव रघुपुङ्गवः ॥ १३ ॥ आसन्नस्थेऽथ काकुत्स्थे मीनस्थित इवांकजे । लका क्षोभमुपेयाय विष्वर प्रलयशदिनी ॥ १४ ॥ सन्नह्यन्ति स्म युद्धाय सामन्ता रावणस्य ते । हस्तग्रहस्तमारीचसारणाद्याः सहस्रशः ॥ १५ ॥ रावणो रणार्याणि दारणान्यथ कोटिशः । किङ्करैरताडयामास द्विपत्ताडनपण्डितः ॥ १६ ॥ तदा दशास्यमभ्येत्य नत्वावोचद्विभीषणः । क्षणं प्रसीद विमृश शुभोदकं वचो मम ॥ १७ ॥ अविमृश्य पुरा चक्के लोकद्वितयघातकम् । परदारापहरणं लजितं तेन ते कुलम् ॥ १८॥ निजभायाँ समानेतुं काकुत्स्थोऽयमुपस्थितः । आतिथ्यमिदमेवास्गै तत्कलनापणं कुरु ॥ १९ ॥ सीतां त्वत्तोऽन्यथाकारमपि रामो ग्रहीष्यति । निग्रहीष्यति चाशेषं त्वया सह कुलं तव ॥२०॥ दूरे स्तां रामसौमिनी तो साहसखरान्तकौ । तत्पत्तिरेको हनुमान् दृष्टो देवेन किं न हि ॥ २१ ॥ इन्द्रश्रियोऽधिका श्रीस्ते तां सीताकारणेन मा । परिहापीभवेदेवमुभयभ्रष्टता तव ॥ २२ ॥ अथेन्द्रजिदुवाचवं त्वया याजन्मभीरुणा । दूषितं नः कुलं सर्व नासि तातस्य सोदरः ॥ २३ ॥ इन्द्रस्यापि विजेतारं नेतारं सर्वसम्पदाम् । तातं सम्भावयन्ने नूनं मूर्ख मुमूर्पसि ॥ २४ ॥ पुरापि छलितस्तातस्त्वया ह्यनृतभापिणा। प्रतिज्ञाय दशरथवधं यदकृथा न हि ॥ २५ ॥ इहायातं दाशरथिं ताताद्रक्षितुमिच्छसि । दर्शयन् भयमुत्पाद्य भूचरेभ्योऽपि निलप ॥ २६ ॥ तन्मन्ये रामगृह्योऽसि मन्त्रेऽप्यधिकरोपि न । आप्तेन मन्त्रिणा मन्त्रः शुभोदकॊ हि भूभुजाम् ॥ २७ ॥ १ शनौ मीनराशिस्थिते । २ रामपक्षपाती । S ·विभीषणोऽप्युवाचैवं शत्रुगृह्यो न खल्वहम् । पुत्ररूपस्तु शत्रुस्त्वमुत्पन्नः कुलनाशकृत् ॥ २८॥ अयमैश्वर्यकामाभ्यामन्धस्तावत् पिता तव । जन्मान्ध इव रे मुग्ध टुग्धास्य त्वं तु वेत्सि किम् ॥ २९ ॥ राजननेन पुत्रेण चरित्रंण निजेन च । पतिष्यस्यचिरादेव ताम्यामि त्वत्कृते मुधा ॥ ३० ॥ रावणोऽप्यधिकं क्रुद्धः खड्गमाकृष्य भीषणम् । विभीषणवधायोच्चैस्दस्थादेवदूषितः ॥ ३१ ॥ विभीषणोऽपि भ्रकुटीभीषणः स्तम्भमायतम् । उत्पाव्य गजवद्योद्भुमुत्तस्थावभिरावणम् ॥ ३२ ॥ कुम्भकर्णेन्द्रजिद्भयां तो पतित्वा द्रुतमन्तरा । युद्धान्निषिध्य नीतौ स्वं स्थानं शालामिव द्विपौ ॥ ३३ ॥ अरे निर्याहि मत्पुर्या आश्रयाशोऽसि वह्निवत् । इत्युक्तो रावणेनागाद्रामाभ्यर्णे विभीषणः ॥ ३४॥ रक्षोविद्याधराणां चाक्षौहिण्यस्त्रिंशदुत्कटाः। हित्वा लङ्काधिपं सद्योऽप्यनुजग्मुर्विभीषणम् ।। ३५ ॥ आपतन्तं च तं प्रेक्ष्य सुग्रीवाद्याः प्रचुक्षुभुः । यथा तथा हि विश्वासः शाकिन्यामिव न द्विपि ॥ ३६ ॥ आदौ स पुरुष प्रेष्य रामाय स्वमजिज्ञपत् । विश्वासपात्रसुग्रीवमुखं रामोऽप्युदैक्षत ॥ ३७ ।। सुग्रीवोऽप्यब्रवीदेते यद्यप्याजन्ममायिनः। प्रकृत्या राक्षसाः क्षुद्रास्तथाप्यायावसाविह ॥ ३८ ॥ ज्ञास्यामः प्रेषणैरेव भावमस्य शुभाशुभम् । दृष्टभावानुरूपं च करिष्याम इह प्रभो ॥ ३९ ॥ तदभिज्ञोऽभ्यधादेवं विशालो नाम खेचरः। महात्मा धार्मिकथैष रक्षःस्वेको विभीषणः ॥ ४०॥ सीतामोक्षाय जल्पंश्चानल्परोषेण बन्धुना । निर्वासितः शरण्यं त्वामागान्नैवैतदन्यथा ॥ ४१ ॥ श्रुत्वेति रामो द्वाःस्थेन विभीषणमवीविशत् । पादयोः क्षिप्तमूर्धानं परिरेमे च सम्भ्रमात् ॥ ४२ ॥ १ क्षीरकण्ठ । २ आभयमनाति भक्षयतीति तथा । ३ गूढपुरुषैः ।

·.. विभीषणोऽप्युवाचैवं हित्वा दुर्नयमग्रजम् । त्वामागतोऽस्सि भक्तं मां तत्सुग्रीववदादिश ।। ४३ ॥ लङ्काराज्यं तदा तस्मै प्रत्यपद्यत राघवः । न मुधा भवति कापि प्रणिपातो महात्मसु ॥४४॥ हंसद्वीपे दिनान्यष्टावतिवाह्य रघूद्वहः । कल्पान्तवातवल्लाहां प्रत्यचालीचमूवृतः ॥ ४५ ॥ चम्बा रुवा पृथुत्वेन पृथ्व्या विंशतियोजनीम् । रणाय सजो काकुत्स्थोऽवतस्थे स्थेमपर्वतः॥ ४६ ॥ रामसेनाकलकलो वेलाध्वनिरिवोदधेः । लक्षां बधिरयामास स्फुटब्रमाण्डभूरिव ।। ४७॥ दशकन्धरसेनान्योऽनन्यसाधारणौजसः । सद्यः संवर्मयामासुः प्रहस्ताद्या उदायुधाः ॥ ४८ ॥ केचिन्मतङ्गजोद्वारिपरे वाहवाहनः । शार्दूलवारिन्ये तु खरवायै स्थैः परे ॥ ४९ ॥ कुवेरवन्नरैः केचिन्मेपैः केचितु वह्निवत् । यमवन्महिपैः केचित्केचिद्रेवन्तवद्धयः ॥ ५० ॥ विमानैर्देववत्केचित्प्रेहाः समरकर्मणे । उत्पत्य युगपद्वीराः परिवत्रुर्दशाननम् ॥५१॥ ॥ त्रिभिविशेपकम् ॥ रोपारुणाक्षः सन्नद्य विविधायुधपूरितम् । अध्यास्त स्यन्दनं रत्नश्रवःप्रथमनन्दनः ॥ ५२ ॥ भानुकर्णः शूलपाणिर्दण्डपाणिरिवापरः। उपेत्य दशकण्ठस्य समभूत्पारिपाचकः ॥ ५३॥ कुमाराविन्द्रजिन्मेघवाहनावपराविव । दोर्दण्डौ दशकण्ठस्य पार्श्वयोरेत्य तस्थतुः ॥ ५४ ॥ सुनवोऽन्येऽपि दोष्मन्तः सामन्ताः कोटिशोऽपि च । शुकसारणमारीचमयसुन्दादयोऽभ्ययुः ॥ ५५ ॥ अक्षौहिणीनां सहस्रैरसङ्ख्यैः सङ्ख्यकर्मठैः । दिशः प्रच्छादयन् पुर्याः प्रचचाल दशाननः ॥ ५६ ॥ १ यलपर्वतः । २ उष्ट्रवाहनः । ३ अश्वैः । ४ शक्ताः । ५ युद्धचतुरैः ।

·शार्दुलकेतवः केचित्केचिच्छरभकेतवः । चमूरुकेतवः केचित्केचित्करटिकेतवः ॥ ५७ ॥ मयूरकेतवः केचित्केचित्पन्नगकेतवः । मार्जारकेतवः केचित्केचित्कुक्कुटकेतवः ॥ ५८ ॥ कोदण्डपाणयः केचित्केचिन्निस्त्रिंशपाणयः । भुशुण्डीपाणयः केचित्केचिमुद्गरपाणयः ॥ ५९॥ त्रिशूलपाणयः केचित्केचित्परिधपाणयः । कुठारपाणयः केचित्केचिच्च पाशपाणयः ॥ ६० ।। विपक्षवीरान् पृच्छन्तो नामग्राहं मुहुर्मुहुः । दशास्यवीराश्चतुरं विचेरू रणकर्मणि ॥ ६१॥ ॥ पञ्चभिः कुलकम् ॥ चताब्यस्येव सैन्यस्य प्रथिनाच्छाद्य मेदिनीम् । पञ्चाशयोजनान्यस्थाद्रावणो रणकर्मणे ॥ ६२॥ स्वनायकान् प्रशंसन्तो निन्दन्तः परनायकान् । परस्परं चाक्षिपन्तः कथयन्तो मिथोऽभिधाः ॥६३ ॥ अखाण्यस्वैर्वादयन्तः करांस्फोटपुरःसरम् । रामरावणयोः सैन्या मिमिलुः कांस्यतालवत् ॥ ६४ ॥ ॥ युग्मम् ॥ गच्छ गच्छ तिष्ठ तिष्ठ मा भैपीरुत्सृजायुधम् । कुरुष्वायुधमित्याजौ भटानां तत्र वागभूत् ।। ६५ ।। शल्यानि शङ्कयो वाणाश्चक्राणि परिधा गदाः । समुत्पेतुर्द्वयोश्चम्बोर्वनान्तविहगा इव ॥ ६६ ।। ख मिथो घातभनर्वेगात् कृत्तैश्च मौलिभिः । उच्छलगिरभूनानाकेतुरा व्हिव खं तदा ॥ ६७ ।। सुभटा मुद्गराधातैलॊठयन्तो द्विपान मुहुः । दण्डकन्दुकिनी क्रीडां तन्वाना इन रेजिरे ॥ ६८ ॥ १ शरभोऽप्रापदमृगः स केतौ येषां ते तथा । २ चमूरुगविशेषः । ३ करटी गजः । ४ नाना केतवो रावश्च यस्मिस्तत् ।

·कुठारघातराच्छिम्मा भटानामपरैर्भटैः । पञ्चशाखाः पतति स्म शाखाः शाखावतामिव ॥ ६९ ॥ वीराः शिरांसि वीराणां छित्वा भूमौ प्रचिक्षिपुः । बुभुक्षिताय कीनांशायोचितान् कवलानिव ॥ ७० ॥ रक्षसां वानराणां च युद्धे तस्मिन्महौजसाम् । दायादानां धनमिव जयः साध्योऽभवचिरम् ॥७१ ॥ चिरं प्रवर्तमाने च समरे तत्र वानरैः । अभजि राक्षसवलं काननवन्महाबलेः ॥ ७२ ॥ भने रक्षोपले हस्ताहस्तौ योद्धमुद्यतौ । वानरैः सह लद्देशजयप्रतिभुवौ सदा ॥ ७३ ॥ द्वयोरपि तयोर्युद्धाध्वरदीक्षितयोरथ । सम्मुखीनायुदस्थातां नलनीलौ महाकपी ॥७४॥ हस्तो नलवादितोऽपि सम्मुखीनी महाभुजौ । रथारूढावमिलतां चक्रावक्रग्रहाविव ॥ ७५ ॥ आस्फालयामासतुस्तावधिज्यीकृत्य धन्वनी । ज्यानादेन मिथो युद्धनिमन्त्रणपराविव ॥ ७६॥ तथा ववृपतुर्वाणांस्तौ द्वावपि परस्परम् । शरशूलैर्यथाभूतां रथौ श्वाविन्निभी तयोः ॥ ७७ ।। क्षणं नले क्षणं हस्तेऽभूतां जयपराजयौ । तदलान्तरमज्ञायि न तत्र निपुणैरपि ॥ ७८ ॥ सभ्योभूतस्ववीराणामने हीणो नलो बली । अविहस्तो हस्तशिरः क्षुरप्रेणाच्छिदत्क्रुधा ॥ ७९ ॥ सद्यः प्रहस्तं नीलोऽपि हस्तं नल इवावधीत् । दिवोऽभूत् पुष्पवृष्टियोपरिष्टान्नलनीलयोः॥८॥ हस्तप्रहस्तनिधनादशाननबले क्रुधा। मारीचः सिंहजघनः स्वयम्भूः सारणः शुकः ॥ ८१ ।। १ हस्तौ पादौ मस्तकं चेति पञ्चशाखाः । २ यमाय । ३ प्रतिभूः साक्षी । ४ धनुषी।। ५ श्वावि. उछल्यकः भाषायां "शाहुडी” इति ख्यातम् । ६ अव्याकुलः ।

·चन्द्रार्कोद्दामबीभत्साः कामाक्षो मकरो ज्वरः । गम्भीरः सिंहरथावस्था अन्येऽप्युपासरन् ॥ ८२॥ ॥ युग्मम् ॥ मैदनाङ्गुरसन्तापप्रथिताक्रोशनन्दनाः । दुरितानघपुष्पास्त्रविनप्रीतिकरादयः ॥ ८३ ॥ कपयो राक्षसैः सार्धमयुध्यन्त पृथक पृथक् । उत्पतन्तः पतन्तश्च कुक्कुटैरिव कुकुटाः ॥ ८४ ॥ । युग्मम् ॥ मारीचरक्षः सन्तापं नन्दनो ज्वरराक्षसम् । उद्दामराक्षसो विघ्नं शुकं दुरितवानरः ॥ ८५ ॥ राक्षसः सिंहजघनः प्रथितं नाम वानरम् । योधयित्वा दृढं जघ्नुर्ययावस्तं च भास्करः ।। ८६ ॥ ॥ युग्मम् ॥ द्वयोरपि हि सैन्यानि रामरावणयोस्ततः । निवृत्त्यास्थुः शोधयन्तः स्वान् हतानहतानपि ।। ८७ ॥ विभातायां विभावयाँ प्रत्यर्क दानवा इव । प्रति रामवलं रक्षोयोधा योद्धं डुबौकिरे ॥ ८८ ॥ मध्येसैन्यं दशास्यो भूमध्ये मेरुरिवाचलः । गजरथ्यरथारूढश्चचाल रणकर्मणे ॥ ८९ ।। बिभ्राणो विविधान्यस्त्राण्यन्तकादपि भीपणः । तत्कालारुणया शत्रून् दृशापि हि दहनिव ॥ १० ॥ पश्यन् प्रत्येकमप्यात्मसेनान्यं शतमन्युवत् । मन्यमानस्तुणायारीन् रावणोऽगाद्रणावनिम् ॥ ९१ ॥ ॥ युग्मम् ॥ १ रामपक्षीयाणां नामानि । २ प्रभाते । ३ प्रातः सूर्योदयात्माक सूर्य प्रति दानवा असुरा योद्धमा यान्तीति लौकिकशास्त्रे प्रसिद्धम् । ४ गजा रथवोढारो यस्यैतादृशं रथमारुढः । ५ इन्द्रवत् । KHORORS 35 ·S तेऽपि राघवसेनान्यः सेन्यैः सह महौजसः । वीक्ष्यमाणा दिव्यमरः समरायोपतस्थिरे ॥ ९२ ।। सनदीकमिव कापि रक्तवारिभिरुद्धतैः । उत्पतमिव कापि पतितैः कपिकुअरैः ॥ ९३ ॥ कचिचोन्मकरमिव मकरास्यै रथच्युतः । उदन्तमिव र कापि सांमिभनमहारथैः ॥ ९४ ॥ उत्ताण्डवैः कबन्धेय नृत्तस्थानमिव फचित् । अजायत धणेनापि समरा जिरभूतलम् ॥१५॥ ॥ त्रिभिर्विशेषकम् ॥ अथ रावणहुकारप्रेरित रजनीचरः । सर्वः सर्वाभिसारेण कपिमन्या बभनिरे ॥ ९६ ॥ कुद्धः स्वसैन्यभङ्गेन सुप्रीवोऽधिज्यकार्मुकः । स्वयं चचाल चलयन्नचला प्रपलबलः ॥ ९७ ॥ राजनिहव तिष्ठ तं ममैवेक्षम्ब विक्रमम् । एवं निपिध्य गुग्रीवं हनुमानचलाधि ॥ ९८ ॥ हनुमान् राक्षसानीकमनेकानीकदुर्मदम् । दुहिमप्यगाहिट महाब्धिमिव मन्दरः ॥ ९९ ।। अथ पर्जन्यवद्गर्जन्मूर्जितं युधि दुर्जयः । अढौकत धनुस्तूणमाली माली हनूमते ।। १०० ॥ हनुमन्मालिनौ वीरौ धनुष्टकारकारिणी । पुच्छास्फोटकरी सिंहानियोहामौ विरेजतुः ॥ १०१ ।। अस्वैर्मालिहनूमन्तौ प्रजहाते परस्परम् । चिच्छेदाते मियोऽस्राणि मिथोऽतर्जयतां च तौ ॥ १०२ ।। चिरं च युद्ध्वा हनुमान्मालिनं वीर्यशालिनम् । चक्रे निरस निस्तोयं ग्रीष्मार्क इव पल्वलम् ॥ १०३ ॥ गच्छ गच्छ जरद्रक्षः किं हतेन त्वया ननु । इति बुवागं श्रीशैलमेत्य वचोदरोऽवदत् ।। १०४ ।। अरे रे म्रियसे पाप वदन्ने हि केद्वद । एोहि युध्यस्व मया न भवस्येप मा स्म गाः ॥१०५॥ १ मकरमुलैः काष्ठमयमकराकृतयो रथे निक्षिप्यन्ते । २ अर्धभग्ने । ३ कुत्सितं यदतीति कठदस्तत्सम्बुद्धी।

·मारुतिस्तद्वचः श्रुत्वा हक्कामिव मृगाधिपः । बूत्कुर्वन्नुर्वहङ्कारश्छादयामास तं शरैः ॥ १०६ ॥ तद्वाणवृष्टिं निर्धूय शरैर्वज्रोदरोऽपि तम् । तिरयामास मार्तण्डं प्रावृट्काल इवाम्बुदैः ॥१०७ ॥ अहो वजोदरी वीरो योऽलमस्मै हनूमते । अहो वीरः पावनिर्योऽलं वज्रोदररक्षसे ॥ १०८॥ एव गिरो रणक्रीडासदस्यानां दिवौकसाम् । असहिष्णुषिअिणुईनुमान मानपर्वतः ॥ १०९ ॥ वर्पन युगपदस्त्राणि चित्राण्युत्पातमेघवत् । वज्रोदरं तमवधीत्पश्यतामपि रक्षसाम् ॥ ११० ॥ त्रिभिविशेषकम् ॥ वज्रोदरवधक्रद्धो रावणिर्जम्बुमाल्यथ । तर्जन्मारुतिमाह्वास्त प्रतिकार इव द्विपम् ॥ १११ ॥ उभावपि महामल्लावन्योऽन्यवधकारिणौ । युयुधाते चिरं बाणैः पन्नगेतिकांविव ॥ ११२ ॥ इपुभ्यः प्रतियच्छन्तौ द्विगुणद्विगुणानिधन् । परस्परं प्रापतुस्तावधमर्णोत्तमर्गताम् ॥ ११३ ॥ क्रुद्धोऽथ कृत्वा हनुमानरथ्यरथसारथिम् । तं द्विषं ताडयामास मुद्रेण गरीयसा ॥ ११४ ॥ मूर्छितो जम्बुमाल्युयॉं निपातोत्पपात च । रुषा महोदरो रक्षोवीरो वर्षञ्छिलीमुखान् ॥ ११५ ॥ अन्येऽपि राक्षसभटा हनूमन्तं जिघांसवः । जात्यश्वान इव कोडं वेष्टयामासुरुच्चकैः ॥ ११६ ॥ दोष्णोः केऽपि मुखे केपि केऽप्यध्योईदि केपि च । कुक्षौ केऽपि शरैस्तीक्ष्णैर्जमिरे ते हनूमता ॥११७ ॥ अन्तर्वणं दव इव मध्येम्भोधीव वाडवः । मध्यरक्षोबलं वीरश्वकासामास मारुतिः ॥११८ ॥ १ महागर्ववान् । २ हस्तिपक । ३ गारुडिनौ। ४ जम्बुपाली पपात महोदरश्चोत्पपाताभिजगामेति ॐS सम्बन्धः । ५ वराहम् ।

·क्षणादभासीद्रक्षांसि तमांसीव दिवाकरः । महौजसां शिरोरत्नं पवनभयनन्दनः ॥११९ ॥ रक्षोभङ्गेन सङ्क्रुद्धः कुम्भकर्णोऽथ शूलभृत् । ईशान इव भूमिष्ठः स्वयं योद्धमधावत ॥ १२० ॥ कानप्यधिप्रहारेण मुष्टिघातेन कानपि । कांचित्कूपरघातेन तलघातेन कांचन ॥ १२१ ॥ कांश्चिन्मुद्गरघातेन शूलघातेन कांश्चन । कानप्यन्योऽन्यघातेन कुम्भकर्णोऽवधीत्कपीन् ॥ १२२ ॥ ॥ युग्मम् ।। कल्पान्तार्णवकल्पं तमापतन्तं तरस्विनम् । रावणानुनमालोक्य सुग्रीवः समधावत ॥ १२३ ॥ भामण्डलो दधिमुखो महेन्द्रः कुमुदोऽङ्गदः। अपरेऽप्यन्वधावन्त प्रदीपन इवोद्यतः ॥ १२४ ॥ दशाननानुजं पंञ्चाननं व्याधा इवारुधन् । वपन्तोऽस्त्राणि चित्राणि युगपद्वानरोत्तमाः ॥ १२५ ॥ प्रस्थापनास्त्रं तेपूच्चैः कालरात्रिमिवापराम् । रात्रिश्चस्वरोऽमुञ्चदमोघं मुनिवाक्यवत् ॥ १२६ ॥ निद्रायमाणं स्वं सैन्यं दिवा कुमुदखण्डवत् । दृष्ट्वा सस्मार सुग्रीवो महाविद्या प्रबोधिनीम् ॥ १२७ ॥ अरे क्य कुम्भकर्णीऽस्तीत्युच्चैस्तुमुलकारिणः । उत्तस्थुर्वानरभटा खगा इव निशात्यये ॥ १२८ ।। उपाद्रवन् कुम्भकर्णमाकर्णाकृष्टकार्मुकाः । सुग्रीवाधिष्ठिताः सुष्ठुयोधिनः कपिकुझराः ॥ १२९ ।। सुग्रीवो दलयामास कुम्भकर्णस्य सारथिम् । रथं रथ्यांच गदयाऽगदारो गदानिव ॥ १३०॥ भूमिष्ठः कुम्भकर्णोऽथ हस्तेनोद॑स्तमुद्गरः । एकशृङ्गो गिरिवि सुग्रीवायाभ्यधावत ॥ १३१ ॥ युद्धार्थ धावतस्तस्याङ्गवातेन गरीयसा । भूयांसः कपयः पेतुः करिस्पर्शेन वृक्षवत् ॥ १३२॥ १ हनुमद्विशेषणम् । २ वलिनम् । ३ सिंहम् । ४ वैद्यो रोगानिय । ५ उदस्त ऊवारुतो मुद्गरो येन स ।

·Site LIKHEMA* * प्लवजमैरस्खलितः स्थलैखि नदीरयः । सुग्रीवस्थमाहत्याचूर्णयन्मुद्रेण सः ॥ १३३ ॥ खे समुत्पत्य सुग्रीवः शिलामेकां महीयसीम् । मुमोच कुम्भकर्णाय वजी वज्रमिवाद्रये ॥१३४॥ कुम्भकर्णो मुद्रेण तां शिलां कणशोऽकरोत् । उत्पातिकी रजोवृष्टिं कपीनां दर्शयन्निव ॥ १३५ ॥ तडत्तडिति कुर्वाणं तडिद्दण्डास्त्रमुत्कटम् । रावणावरजायाथ वालिनोऽवरजोऽमुचत् ॥ १३६ ॥ तडिद्दण्डाय चण्डाय तस्मै शस्त्राप्यनेकशः । कुम्भकर्णः प्रचिक्षेप मोघीभूतानि तानि तु ॥ १३७ ॥ कुम्भकर्णः पपातोया तडिद्दप्डेन ताडितः । जगद्भयङ्कराकरः कल्पान्त इव पर्वतः ॥ १३८ ॥ मूर्छिते भ्रातरि ब्रुद्धः स्वयमेव दशाननः । साक्षादिवान्तकोऽचालीद्भुकुटीभीषणाननः ॥ १३९ ॥ नत्वेन्द्रजित्तमित्यूचे स्वामिस्तव पुरो रणे । न यमो वरुणो नापि न कुवेरो न वा हेरिः ॥ १४० ॥ तिष्ठन्ति किं नु प्लवगा एवैते देव तिष्ठ तत् । गत्वैप तान् हनिष्यामि रुष्टो मशकमुष्टिवत् ॥ १४१॥ निषिध्यैवं दशग्रीवं मांनोद्ग्रीवः स शक्रजित् । आमानः प्रविवेशान्तःकपिसैन्यं महाभुजः ॥ १४२ कासारः कांसरस्येव मेकैरापततः सतः । कपिभिर्भमुचे तस्य समरोवी महौजसः ॥ १४३॥ स त्रस्यतः कपीनूचे रे रे तिष्ठत वानराः । अयुध्यमानान्नो हन्मि रावणस्यास्मि नन्दनः ॥ १४४ ॥ क्व मारुतिः क्व सुग्रीवस्ताभ्यामप्यथवा कृतम् । क्व नु तौ रामसौमित्री अभ्यमित्रीयमानिनौ ॥ १४५॥ इति ब्रुवाणं दोर्दादमांरुणितेक्षणः । रणायात सुग्रीवस्तं दशग्रीवनन्दनम् ॥ १४६ ॥ भामण्डलोऽपीन्द्रजितोऽवरजं मेघवाहनम् । आयोधयितुमारेभे शरभं शरभो यथा ॥ १४७॥ १ इन्द्रः । २ मानेनोलग्रीव । ३ महिपस्य । ४ वीरमानिनौ ।

·दिग्गजा इन चत्वारश्चत्वारः सागरा इन । आस्फालन्तः शुशुभिरे ते त्रिलोकीभयाराः ॥ १४८॥ गतागतैस्तथानामकम्पत वसुन्धरा । चाम्पिरे सानुमन्तशुशोभ न महोदधिः ॥ १४९ ॥ युयुधे नान्तरं तेषां वाणाकर्षणमोश्योः । अत्यन्तलघुस्तानामविहस्तत्वशालिनाम् ॥ १५० ॥ आयसदैवतैररयुध्यन्त चिराय ते । परं न कोऽपि केनापि तेषां मध्यादजीयत ॥ १५१ ।। अथो मुमुचतुः क्रुदाविन्द्रजिन्मेषवाहनौ । सुग्रीवभामण्डलयोनगिपाशास्त्रमुदतम् ॥ १५२ ॥ नागपाशैस्तथा पद्धौ भामण्डलकपीश्वरौ । अनीश्वरी निश्चसितमप्यभूतां यथा हि तौ ॥ १५३ ॥ इतक्ष लब्धसशेन कुम्भकर्णेन रोपतः । गदया ताडितः पृथ्न्यां मारुतिमूर्छितोऽपतत् ॥ १५४ ॥ दोष्णा तक्षककल्पेन तं करीव करेण सः । समुद्घ वलयितेनान्त:कक्ष न्यधत्त च ॥ १५५ ॥ ऊचे विभीषणो रामं स्वामिन्नेतौ हि ते वले । नलीयसौ सारभूतावानने नयने इव ॥ १५६ ॥ बद्धौ वैदेहिसुग्रीवौ रावणिभ्यां महोरगैः। यावल्लयां न नीयेते तावनी मोचयाम्यहम् ॥ १५७ ॥ हनुमान् कुम्भकर्णेन बद्धो दोष्णा महीयसा । लङ्कामप्राप्त एवायं मोचनीयो रघूद्रह ॥ १५८ ॥ सामिन् विना हि सुग्रीवभामण्डलहनूमतः। पीरमिय न: सैन्यमनुजानीहि यामि तत् ॥ १५९ ॥ एवं तत्र ब्रुवत्येव वेगादत्वानदो भटः । आक्षिप्य कुम्भकर्णेन युयुधे युद्धकोविदः ॥ १६० ॥ कोधान्ध्यात् कुम्भकर्णेन प्रोक्षिप्तगुजपाशतः। ययौ मारुतिरुत्पत्य विहङ्ग इव पारात् ॥॥१६१ ॥ १ अतिशीघहस्तवतामनाकुलिनत्वेन च शालिनां तेषां नतुर्णा वाणानां कर्पणे मोक्षणे च कियकाला- न्तरमस्तीति केनापि न बुबुधे इति भावः। २ कक्षायामित्यन्तःकक्षम् । ३ ऊर्थीकतो भुज एव पाशस्तस्मात् ।

·RSS RSSARE 355 विभीषणो मोचयितुं भामण्डलकपीश्वरौ। रावणिभ्यां समं योद्धमधावत स्थस्थितः ॥ १६२ ॥ दध्यतुश्चेन्द्रजिन्मेघवाहनावेष नः पितुः । अनुजः स्वयमभ्येति कर्तुमस्माभिराहवम् ॥ १६३ ॥ अनेन तातकल्पेन योद्धव्यं कथमद्य हा। इतोऽपसरणं युक्तं न हीः पूज्याद्धि विभ्यताम् ॥ १६४ ॥ पाशवद्धाविमौ चारी निश्चितं हि मरिष्यतः। इहैव हि तदासातां तातो नान्वेति नौ यथा ॥ १६५ ॥ विचिन्त्यैवं नेशतुस्ती धीमन्ती रावणी रणात् । पश्यन् विभीषणश्चास्थाद्भामण्डलकपीश्वरौ ॥ १६६ ॥ चिन्ताम्लानाननौ तत्र तस्थतू रामलक्ष्मणौ । हिमानीच्छन्नवपुपौ सूर्याचन्द्रमसाविव ॥ १६७ ॥ रामभद्रस्ततः पूर्वप्रतिपन्नवरं सुरम् । महालोचनमस्मापीत् सुपर्णामरपुङ्गवम् ॥ १६८ ॥ ज्ञात्वा चावधिनाभ्येत्य ददौ पैमाय सोऽमरः । विद्या सिंहनिनादाख्यां मुशलं स्यन्दनं हलम् ॥ १६९ ॥ लक्ष्मणाय ददौ विद्यां गारुडी स्यन्दनं तथा । गदां च विद्युद्वदनां समरे रिपुनाशिनीम् ॥ १७० ॥ वरुणाग्नेयवायव्यप्रमुखाप्यपराण्यपि । दिव्यान्यसाणि छने च स ददावुभयोरपि ॥ १७१ ॥ सौमित्रेहनीभूतं गरुडं प्रेक्ष्य तत्क्षणम् । सुग्रीवभामण्डलयोः प्रणेशुः पाशपन्नगाः ॥ १७२ ॥ जयजयारावो रामसैन्ये समन्ततः। रक्षोवलमिवास्तं च ययौ देवोऽब्जिनीपतिः ॥ १७३ ॥ प्रातर्भूयोऽपि सैन्यानि रघूद्वहदशास्ययोः । सर्वाभिसारसाराणि रणाङ्गणमुपासरन् ॥ १७४ ॥ तेषां कृतान्तदन्ताभस्फुरदस्खभयङ्करः । अकाण्डारुधसंवर्तः प्रावर्तत महारणः ॥ १७५॥ क्रुद्धरक्षोभि रक्षोभिनिराणां वरूथिनी। मध्याह्नतापसन्तप्तः सरसी सूकरैरिव ॥ १७६ ॥ १ महाद्धिमं हिमानी तया छन्नं वपुर्ययोस्तो । २ रामाय । ३ क्षुब्धम् । CARRC ·भग्नप्रायां च प्रेक्ष्य सुग्रीवाद्या महौजसः । रक्षोऽनीकेषु विविशुर्योगिनोऽन्यवपुःष्विव ॥ १७७ ॥ विदुद्रुव राक्षसास्तेऽप्याक्रान्तास्तैः कपीश्वरैः । नागा इव गरुत्मद्भिरद्भिरामधेटा इव ॥ १७८ ॥ रक्षोभङ्गेन सङ्घद्धो दधाचे रावणः स्वयम् । महारथप्रचारेण दारयन्निव मेदिनीम् ॥ १७९ ।। तस्य प्रसरतो दावववरिख तरस्विनः । मुहूर्तमपि नाग्रेऽस्थात् कपिवीरेषु कश्चन ॥ १८ ॥ तयुद्ध चलितं रामं निषिध्य प्रश्रयादथ । विभीषणः क्षणादेत्य रुरोध दशकन्धरम् ।। १८१ ॥ तं रावणोऽवदद्रे रे कं श्रितोऽसि विभीषण । क्रुद्धस्य मम येनाजी क्षिप्तः कवलवन्मुखे ॥ १८२ ॥ व्याधेनेव किरौ श्वानं मयि त्वां रे प्रहिण्यता । रामेण मन्त्रितं साधु साध्विदं ह्यात्मरक्षणम् ॥ १८३ ॥ अद्यापि मम वात्सल्यं सयि वत्सास्ति गच्छ तत् । एतौ ह्यद्य हनिष्यामि ससैन्यौ रामलक्ष्मणौ ॥ १८४ ॥ अमीषां वध्यमानानां मा सङ्ख्यापूरणः स्म भूः। एहि स्वस्थानमेव त्वं पृष्ठे हस्तोऽयमद्य ते ॥ १८५ ॥ विभीषणोऽप्युवाचैवं रामोऽन्तक इव स्वयम् । अचालीचां प्रति क्रुद्धो निषिद्धश्च मया बलात् ॥ १८६ ॥ त्वां बोधयितुकामोऽहं युद्धव्याजादिहागतः। अद्यापि मुच्यतां सीता प्रसीद कुरु मद्वचः ।। १८७॥ हन्त मृत्युभयान्नाहं राज्यलोमेन नापि वा। गतोऽस्मि रामं निदिभयात् किं तु दशानन ॥ १८८ ॥ सीतार्पणेन निर्वादं प्रणाशय यथा ह्यहम् । पुनरेव श्रयामि त्वां विहाय रघुपुङ्गवम् ॥१८९ ॥ क्रुद्धोऽथ रावणः प्रोचे किमद्यापि विभीपिकाम् । रे विभीपण दुर्बुद्धे प्रदर्शयसि कातर ॥ १९० ॥ भातृहत्याभयादुक्तोऽस्येवं नान्येन हेतुना । इत्युक्त्वास्फालयामास कार्मुकं दशकन्धरः ॥ १९१ ॥ १ अलै । २ अपक्वघटा इथ । ३ अपवादभयात् । ४ भौतिम् ।

·भ्रातृहत्याभयादुक्तोऽस्येवं नान्येन हेतुना। इत्युक्त्वास्फालयामास धनुः सोऽपि विभीषणः ॥ १९२ ।। ततः प्रववृताते तो भ्रातरौ यो मुद्यतौ । चित्राण्यत्राणि कर्पन्तौ वर्षन्तौ च निरन्तरम् ॥ १९३ ॥ अथेन्द्रजित्कुम्भकर्णी राक्षसा अपरेऽपि हि । स्वामिभक्त्याभ्यधावन्त कृतान्तस्येव किङ्कराः॥ ५९४ ॥ रामोऽरौत्सीत् कुम्भकर्ण लक्ष्मणो रावणिं पुनः । नीलस्तु सिंहजघनं दुर्मर्पश्च घटोदरम् ॥ १९५ ।। स्वयम्भूर्दुमति शम्भू नलवीरोऽङ्गदो मयम् । स्कन्दः पुनश्चन्द्रणखं विघ्नं चन्द्रोदरात्मजः ॥ १९६ ॥ केतुं भामण्डलनृपः श्रीदत्तो जम्बुमालिनम् । कुम्भकर्णसुतं कुम्भं पवनभयनन्दनः ॥ १९७॥ किष्किन्धेशः सुमालाख्यं कुन्दो धूम्राक्षराक्षसम् । वालिसूश्चन्द्ररश्मिश्च भटं सारणराक्षसम् ॥ १९८ ॥ राक्षसानेवमन्योऽन्यमरौत्सुः कपयोऽपरे । अयुध्यन्त च तैः सार्ध नत्रैर्नका इवार्णवे ॥ १९९ ॥ एवं युद्धे वर्तमाने भीषणेभ्योऽपि भीपणे । लक्ष्मणायामुचत्क्रोधादस्त्रं तामसमिन्द्रजित् ॥ २०० ॥ तदस्त्रं तपनास्त्रेण सौमित्रिः शत्रुतापनः । सद्यो विद्रावयामासा मिना मदनपिण्डवत् ॥ २०१॥ सौमित्रिर्नागपाशास्त्रं मुमोचेन्द्रजिते धा। तन्तुनाम्भसि हस्तीव स तेन द्रागवध्यत ॥ २०२ ॥ आक्रम्यमाणसाङ्गो नागास्त्रेण दशास्यसूः । निपपाताशनिरिव दारयन् सागराम्बराम् ॥ २०३॥ चिक्षेप स्वस्थाङ्के तं विराधो लक्ष्मणाज्ञया । कारापाल इवानपीन्निजे च शिविरे द्रुतम् ॥ २०४ ॥ नागपाशैः कुम्भकर्ण त्वबध्नालक्ष्मणाग्रजः । भामण्डलस्तं शिविरेऽनैवीद्रामाज्ञया ततः ॥ २०५ ॥ अन्येऽपि प्रतियोद्वारो बद्धा रामस्य सैनिकैः। मेघाहनमुख्यास्ते निन्यिरे शिबिरे निजे ॥ २०६ ।। १ मदनो भाषायां "मीण" इति ख्यात । २ स्परथमध्ये । ३ कारागृहरक्षकः । RE ·दृष्ट्वा दशमुखस्तत्तु क्रोधशोकसमाकुलः । विभीपणाय चिक्षेप शूलं मूलं जयश्रियः ॥ २०७ ॥ तच्छूलमन्तरालेऽपि कदलीकाण्डलीलया । चकार कणशो रामावरजः पत्रिभिः शितैः ॥ २०८ ।। धरणेन्द्रप्रदत्तां ताममोपविजयाहयाम् । विजयार्थी दशग्रीवो महाशक्ति समुद्दधे ॥ २०९ ॥ धगद्धगिति ज्वलन्ती तडत्तडिति नादिनीम् । संहाराब्दतडिल्लेखामिव खेऽभ्रमयत्स ताम् ॥ २१० ॥ अपसमुर्दिवि सुरा दृशं सैन्यान्यमीलयन् । तां विलोक्य न केऽप्यस्थुः सुस्थितं सुस्थिता अपि ।। २११ ॥ रामः सौमित्रिमित्यूचेऽस्माकमेप विभीषणः । आगन्तुर्हन्यते हन्त धिग्न आश्रितघातिनः ॥ २१२ ॥ इति रामवचः श्रुत्वा सौमित्रिमित्रवत्सलः । विभीपणाने गत्वास्थादाक्षिपन् दशकन्धरम् ॥ २१३ ॥ पुरःस्थं गरुडस्थं तं प्रेक्ष्योवाच दशाननः । न तुभ्यं शक्तिरुत्क्षिप्ता मा मृथाः परमृत्युना ॥ २१४ ॥ नियस्व यदि वा मार्यस्त्वमेवासि यतो मम । वराकस्त्वत्पदे शेप ममाग्रेऽस्थाद्रिभीपणः ॥ २१५ ॥ इत्युक्त्वा भ्रमयित्वा तां शक्ति रामानुजन्मने । मुमोच पतदुत्पाताशनिकल्पां दशाननः ।। २१६ ॥ तामापतन्ती सौमित्रिः सुग्रीवो हनुमान्नलः । भामण्डलो विराधोऽन्येऽप्यस्तैः स्वैः स्वैरताडयन् ॥ २१७ ।। सावज्ञाय तदखौघं व्यालद्विप इवाङ्कुशम् । उनिलः इवाम्भोधौ लक्ष्मणोरमस्थलेऽपतत् ॥ २१८ ॥ तया भिन्नो महीपृष्ठे निपपात च लक्ष्मणः । उत्पपात च तसैन्ये विष्वग्धा हा वो महान् ॥ २१९ ॥ क्रुद्धोऽथ ज्येष्ठकाकुत्स्थो जिंघत्सुखि रावणम् । आयोधयितुमारेभे पञ्चाननस्थस्थितः ।। २२० । क्षणाचकार विरथं पश्चाननरथो द्विपम् । दशाननोऽपि वेगेनाध्यारुरोह स्थान्तरम् ॥ २२१ ॥ १ पतत् यत् उत्पातवा तत्सदशीम् । २ वाडवाग्निरिव । ३ हन्तुमिच्छुः । ॐ ·+ k भक्त्वा भक्त्वा रथानेवं पञ्चवारान् दशाननम् । काकुत्स्थो विरथीचक्रे जगदद्वैतपौरुषः ॥ २२२ ॥ दशास्योऽचिन्तयञ्चैवं भ्रातृस्नेहादयं स्वयम् । मरिष्यत्येव तत्कि मे योधितेनाधुनामुना ॥ २२३ ।। दशग्रीवो विमृष्यैवं ययौ लकापुरीं द्रुतम् । अस्तं जगाम च रवी रामशोकादिवातुरः ॥ २२४ ॥ भग्नेऽथ रावणे रामो निवृत्येयाय लक्ष्मणम् । तं च दृष्ट्वा निपतितं पपात भुवि मूर्छितः ॥ २२५ ॥ सुग्रीवादिभिरासिक्तो रामचन्दनवारिणा । लब्धसज्ञो निपद्योपंसौमित्रीत्यगदद्रुदन् ॥ २२६ ॥ तव किं बाधते वत्स ब्रूहि तूष्णीं स्थितोऽसि किम् । सङ्घयापि समाख्याहि प्रीणयाग्रजमात्मनः ॥ २२७ ॥ एते त्वन्मुखमीक्षन्ते सुग्रीवाद्यास्तवानुगाः। नानुगृह्णासि किं वाचा दृशा वा प्रियदर्शन ॥ २२८ ॥ जीवन्त्रणाद्रावणोऽगादिति लजावशाध्रुवम् । न भापसे तद्भापस्व पूरयिष्ये तवेप्सितम् ॥ २२९ ॥ रे रे रावण दुष्टात्मंस्तिष्ठ तिष्ठ क्व यास्यसि । एप प्रस्थापयामि त्वां नचिराय महापथे ॥ २३०॥ इत्युक्त्वा धनुरास्फाल्योदस्थाद्यावद्रघूद्वहः । तावत् कपीश्वरेणैवमूचे विनयपूर्वकम् ॥ २३१॥ स्वामिन्निशेयमगमल्लङ्कां च स निशाचरः । शक्तिप्रहारविधुरः स्वामी नश्चैप वर्तते ॥ २३२ ॥ धैर्यमाधेहि जानीहि हतमेव दशाननम् । प्रतिजागरणोपायं सौमित्रेरेव चिन्तय ॥ २३३ ॥ भूयो रामो जगादैवं हृता भार्या हतोऽनुजः । तिष्ठत्यद्यापि रामोऽयं शतधा न विदीर्यते ॥ २३४ ॥ सखे सुग्रीव हनुमन् भामण्डल नलाङ्गद । विराधाद्याश्च सर्वेऽपि यात स्वौकसि सम्प्रति ॥२३५ ॥ सीतापहारात् सौमित्रिवधादप्यधिकं शुचे । सखे विभीपणाभूस्त्वं यत्कृतार्थीकृतोऽसि न ॥ २३६ ॥ १ जगत्यद्वितीयपराक्रमः । २ सौमित्रे समीपमुसौमित्रि । P3 RE ·25 प्रातः पश्य परं बन्धो निजबान्धववर्त्मना । नीयमानं स्वैबन्धुं तं वन्धुरूपेण वैरिणम् ॥ २३७ ।। प्रातः कृतार्थीकृत्य त्वामनुयास्यामि लक्ष्मणम् । लक्ष्मणं हि विना किं मे सीतया जीवितेनं च ॥ २३८ ॥ विभीषणो बभाषेऽथ किमधैर्यमिदं प्रभो। शक्त्या हतोऽपि बनया पुमान् जीवति यामिनीम् ॥ २३९ ॥ मन्त्रतन्त्रादिना घातप्रतीकाराय सर्वथा । प्रयत्यतां प्रभो यावन्न विभाति विभावरी ॥ ३४०॥ आमेति राघवेणोक्ते सुग्रीवाद्यास्तु विद्यया । सप्तवप्रांश्चतुरान् राघवौ परितो व्यधुः ॥ २४१॥ प्राच्या द्वारेषु तत्रास्थुः सुग्रीवः पावनायिः। तारः कुन्दो दधिमुखो गवाक्षो गवयः क्रमात् ॥ २४२ ॥ उदीच्यामङ्गदः कूर्मोऽङ्गो महेन्द्रो विहङ्गमः । सुषेणश्चन्द्ररश्मिश्च द्वारेण्वस्थुः क्रमादमी ॥ २४३ ॥ प्रतीच्यां नीलसमरशीलदुर्धरमन्म मन्मथाः । जयश्च विजयश्चैव सम्भवश्वावतस्थिरे ॥ २४४ ॥ भामण्डलो विराधश्च गजो भुवनजिन्नलः । मैन्दो बिभीपणश्चास्थुदक्षिणस्यां क्रमादमी ॥ २४५ ॥ मध्ये कृत्वेति काकुत्स्थौ सुग्रीवाद्या महाभुजाः। प्रजागरपरास्तस्थुरात्मारामा इवोद्यताः ॥ २४६ ॥ सीतायाः कश्चिदाचख्यौ यच्छक्त्या लक्ष्मणो हतः । प्रातर्विपत्स्यते रामभद्रोऽपि भ्रातृसौहृदात् ॥ २४७॥ वननिर्घोषवद्घोरं तच्छ्रुत्वा जनकात्मजा। पपात मूर्छया पृथ्व्यां लतेव पवनाहता ॥ २४८ ॥ विद्याधरीभिरम्भोभिः संसिक्ता लब्धचेतना । उत्थाय विललापैवं जानकी करुणस्वरम् ॥ २४९ ॥ हा वत्स लक्ष्मण क्वागास्त्यक्त्वैकाकिनमग्रजम् । मुहूर्तमपि हि स्थातुं विना त्वामेष न क्षमः ॥ २५० ॥ धिगहं मन्दभाग्यास्मि यतो मम कृतेऽधुना। स्वामिदेवरयोदेवतुल्ययोरीगागतम् ॥ २५१॥ १ लक्ष्मणवर्मना मृत्युरूपेणेत्यर्थः । २ स्वस्य तव वन्धुं रावणम् । ३ रात्रिः। ४ योगिनः ।

·815 प्रसीद मत्प्रवेशाय द्विधा भव वसुन्धरे। प्राणनिर्वाणहेतोस्त्वं भव वा हृदय द्विधा ॥ २५२ ।। एवं रुदन्ती करुणं सीता कापि पावती। अवलोक्यावलोकिन्या विद्याधर्यब्रवीदिति ।। २५३॥ भविष्यत्यक्षताङ्गस्ते प्रभाते देवि देवरः। समं च रामभद्रेण त्वामेत्यानन्दयिष्यति ॥ २५४ ॥ स्वस्थावस्था तद्विरास्थात् काकुत्स्थगृहिणी तदा। सूर्योदयं चिन्तयन्ती चक्रवाकीव जाग्रती ॥ २५५॥ सौमित्रिर्मारितोऽयेति क्षणं जहर्ष रावणः। क्षणं स्मृत्वा भ्रातपुत्रमित्रवन्धं रुरोद च ॥ २५६ ॥ हा वत्स कुम्भकर्ण त्वं ममात्मैवापरः परः। द्वितीयाविव मे वाहू हेन्द्रजिन्मेघवाहनौ ॥ २५७ ॥ हा वत्सा जम्बुमाल्याद्या मम रूपान्तरोपमाः। अप्राप्तपूर्व प्राप्तास्स्थ कथं बन्धं गजा इव ॥ २५८ ॥ स्मारं स्मारं स्वबन्धूनामित्थं बन्धादि नूतनम् । भूयो भूयो दशग्रीवो मुमूर्छ च सरोद च ॥ २५९ ॥ इतच पद्मसैन्ये प्राक्प्राकारद्वाररक्षकम् । भामण्डलमुपेत्यैवं कोपि विद्याधरोऽवदत् ॥ २६०॥ पद्मपादान् दर्शय मे तदाप्तो ननु यद्यसि । अलं लक्ष्मणजीवातुमाख्यास्यामि हितोऽस्मि वः ॥ २६१ ॥ विधृत्य पाणिना दोणि नीतो भामण्डलेन सः। पद्मस्य पादपद्मान्ते प्रणम्यैवं व्यजिज्ञपत् ॥ २६२ ॥ सङ्गीतपुरनाथस्य शशिमण्डलभूपतेः । तनयः प्रतिचन्द्रोऽहं सुप्रभाकुक्षिसम्भवः ॥ २६३ ॥ क्रीडार्थ सकलत्रोऽहं चलितोऽन्येधुरम्बरे । दृष्टः सहस्रविजयनाम्ना विद्याधरेण च ॥ २६४ ॥ तेन मैथुनिकाद्वैरायोधितोऽहं चिरं तदा । पातितश्चण्डरवया शक्त्या चाहत्य भूतले ॥ २६५॥ साकेतपुर्यां माहेन्द्रोदयोद्याने लुठन् भुवि । दृष्टश्च भरतेनाहं त्वद्भात्रातिकृपालुना ॥ २६६ ।। REGISTRUGREATEREST ·सद्यो गन्धाम्बुभिस्तेन सिक्तोऽहं पृथिवीभुजा । मत्तश्च निरगाच्छक्तिर्दस्युः परगृहादिव ॥ २६७ ॥ सद्यो रूढप्रहारेण मया विस्मितचेतसा । पृष्टो गन्धाम्बूमाहात्म्यमित्यशंसत्तवानुजः ॥ २६८ ॥ सार्थवाहो बिन्ध्यनामाभ्यागाद्गजपुरादिह । एकस्तन्महिपो मार्गेऽतिभारत्रुटितोऽपतत् ॥ २६९ ॥ तन्मूर्ध्नि पादं विन्यस्य सञ्चचार पुरीजनः । उपद्रवेण महता विपन्नः सोऽथ सैरिंभः ॥ २७० ॥ सोऽकामनिर्जरायोगाच्छ्वेन्तङ्करपुरेश्वरः । सुरो वायुकुमारोऽभून्नाम्ना पवनपुत्रकः ॥ २७१ ॥ ज्ञात्वा चावधिना पूर्व मृत्यु प्रकुपितोऽथ सः। पुरे जनपदे चास्मिन् व्याधीन्नानाविधान् व्यधात् ॥ २७२ ॥ देशे गृहे च न व्याधिरभून्मन्मातुलस्य तु । द्रोणमेघनरेन्द्रस्य मन्महीवर्तिनोऽपि हि ॥ २७३ ।। अव्याधिकारणं पृष्टो मया द्रोणघनोऽवदत् । भार्या प्रियङ्करा मेऽभूत्पुरातिव्याधिवाधिता ॥२७४ ॥ जाते गर्ने तत्प्रभावाद्व्याधिनामुच्यताथ सा। सुपुवे च क्रमात्पुत्रीं विशल्यामभिधानतः ॥ २७५ ॥ त्वद्देश इव मद्देशेऽप्युद्भूते व्याध्युपद्रवे । विशल्यास्नानतोयेन सिक्तो लोकोऽभवद्विरुक् ॥ २७६ ॥ पृष्टो मया सत्यभूतशरणो मुनिरन्यदा । वदति स्म विशल्यायाः प्राग्जन्मतपसः फलम् ॥ २७७ ॥ व्रणरोहणं शल्यापहारो व्याधिसञ्जयः । नृणां स्नानाम्भसाप्यस्या भावी भर्ता च लक्ष्मणः ॥ २७८ ।। तया मुनिगिरा सम्यग्ज्ञानादनुभवादपि । विशल्यास्नानपयसः प्रभावो निश्चितो मया ॥ २७९ ॥ इत्युदित्वा द्रोणमेघो विशल्यास्नपनोदकम् । ममापि हर्पयत्तेनाभवद्भमिर्ममाप्यरुक ॥ २८० ॥ तस्याः स्नानाम्भसानेन मया सिक्तस्त्वमप्यहो । निःशक्तिशल्यः संरूढवणश्च त्वमभूः क्षणात् ॥ २८१॥ १ चौरः। २ महिषः । ३ रोगरहित ।

·इत्युक्तो मुक्तवान् शक्तिं मारुतिस्तां महाभुजः । मुक्तमात्रा च सा शक्तिले जितेव तिरोदधे ॥ २९६ ॥ विशल्यापि हि सौमित्रि भूयः पस्पर्श पाणिना। विलिलेप च गोशीपचन्दनेन शनैः शनैः ॥ २९७ ॥ रूढव्रणोऽथ सौमित्रिीक प्रसुप्त इवोत्थितः । सस्वजे रामभद्रेण वर्पताश्रुजलं मुदा ॥ २९८ ॥ सर्व विशल्यावृत्तान्तं रामस्तस्मै शशंस च । तत्स्नानपयसा चाशु स्वान् परांश्चाभ्यषेचयत् ॥ २९९ ॥ कन्यासहस्रसहितां विशल्यां रामशासनात् । तदानीमेव सौमित्रिरुपयेमे यथाविधि ॥ ३०० ॥ सौमित्रे वनोद्वाहोत्साहजन्मा महोत्सवः । विद्याधरनृपैश्चक्रे जगदाश्चर्यकारणम् ॥ ३०१ ॥ सौमित्रिर्जीवित इति चरनक्तञ्चराधिपः । विज्ञाय मन्त्रयाश्चक्रे समं मन्त्रिवरैरिति ॥ ३०२ ॥ अभवन्मम भावोऽयं सौमित्रिः शक्तिताडितः। प्रातर्मरिष्यति ततो रामोऽपि स्नेहपीडितः ॥ ३०३॥ यास्यन्ति कपयो नंष्वा ते च मद्वन्धुसूनवः । कुम्भकर्णेन्द्रजिन्मुख्याः स्वयमेष्यन्ति मामिह ॥३०४ ॥ अधुना दैववैगुण्यालक्ष्मणः सोऽपि जीवितः । मया मोचयितव्यास्ते कुम्भकर्णादयः कथम् ॥ ३०५ ॥ मन्त्रिणोऽप्येवमूचुस्तं जानकीमोक्षणं विना । न मोक्षः कुम्भकर्णादिवीराणां प्रत्युत्ता शिवम् ।। ३०६ ।। इयत्यपि गते स्वामिन् रक्ष रक्ष निजं कुलम् । उपायश्चात्र नान्योऽस्ति रामानुनयनं विना ॥ ३०७ ॥ रावणस्तानवज्ञाय दूतं सामन्तमादिशत् । सामदामदंडपूर्वमनुशिष्योपराघवम् ।। ३०८ ॥ स गत्वा द्वाःस्थविज्ञप्तः सुग्रीवादिसमावृतम् । पद्मनाभं नमस्कृत्य व्याजहारेति धीरगीः ॥ ३०९ ॥ दशास्यस्त्वां वदत्येवं बन्धुवर्ग विमुश्च मे । जानकीमनुमन्यस्व राज्याधं च गृहाण मे ॥ ३१०॥ १ निशाचराधिप. रावणः ।

·त्रीणि कन्यासहस्राणि तुभ्यं दास्यामि तेन च । सन्तुष्य नो चेत्त सर्व न ह्येतन्न च जीवितम् ॥ ३११॥ बभाषे पद्मनाभोऽथ नार्थों में राज्यसम्पदा । न चान्यप्रमदावर्गभोगेन महतापि हि ॥ ३१२ ॥ प्रेषयिष्यत्यर्चयित्वा जानकी रावणो यदि । तदा मोक्ष्यामि तद्वन्धुतनयानन्यथा न हि ॥ ३१३॥ सामन्तः पुनरप्यूचे राम नैतत्तवोचितम् । स्त्रीमात्रकस्यास्य कृते स्वं क्षेप्तुं प्राणसंशये ॥ ३१४ ॥ सौमित्रिरेकवारं चेजीपितो रावणाहतः । जीविष्यति कथं सोऽद्य त्वं चामी च प्लवङ्गमाः ॥३१५॥ एकोऽपि रावणो हन्तुमिदं विश्वमपीश्वरः । सर्वथा तद्वचो मान्यमुदकं विमृश स्वयम् ॥३१६ ॥ लक्ष्मणस्तगिरा क्रुद्धोऽभ्यधारे दूतपांशन । स्वशक्तिं परशक्तिं वा वेत्त्यद्यापि न रावणः ॥ ३१७ ॥ हतबन्धुपरीवारो भार्याशेषीकृतोऽपि सन् । पौरुषं नाटयत्येप एषा का तस्य धृष्टता ॥ ३१८॥ शेषकमूलमुशलच्छिन्नाशेषजटस्तरुः । यथा सोऽपि तथैकाङ्गः कियत्स्थास्यति रावणः ॥ ३१९ ॥ तगच्छ संवाहय तं युद्धाय दशकन्धरम् । कृतान्त इव सञ्जो मे तं व्यापादयितुं भुजः ॥ ३२०॥ लक्ष्मणेनैवमाक्षिप्तो विभाषितुमना स तु । उत्थाय धृत्वा ग्रीवायां वानरनिरवास्यत ॥ ३२१ ।। रावणाय स गत्वाख्यत् सर्व राघववाचिकम् । सचिवान् रावणोऽप्यूचे किं कार्य ब्रूत सम्पति ।। ३२२ ॥ अब्रुवन्मन्त्रिणोऽप्येवं सीतार्पणमिहोचितम् । व्यतिरेकफलं दृष्टं पश्यान्वयफलं प्रभो ॥ ३२३ ॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां सर्व कार्य परीक्ष्यते । एकेन व्यतिरेकेण किं स्थितोऽसि दशानन ॥ ३२४ ॥ अक्षता बहवोऽद्यापि बन्धवः सूनवश्च ते । सीतार्पणाद्विमुक्तैस्तैः सममेधस्व सम्पदा ॥ ३२५ ॥ १ सन्तुष्टो भव । २ जटाः शाखा.।३ सीतार्पणाभावेऽनर्थरूपं फल इष्टमिति व्यतिरेकः, सीतार्पणरूप- स्यान्वयस्य फलं पश्येति सम्बन्धः ।

·ARMA तेषां सीतार्पणगिरा मर्मणीव हतोऽधिकम् । अन्तर्दूनो दशमुखश्चिरं स्वयमचिन्तयत् ॥ ३२६ ॥ विद्याया बहूरूपाया हदि निर्णीय साधनम् । शान्तिचैत्यं ययौ शान्तकपायीभूय रावणः ॥ ३२७ ॥ स्नानं श्रीशान्तिनाथस्य पयस्कुम्भैर्दशाननः । स्वयमिन्द्र इवाकार्षीद्भक्त्या विकसिताननः ॥ ३२८ ॥ गोशीपचन्दनेनागरागं पुष्पैश्च देवतैः । पूजां विधाय श्रीशान्तेः स्तुतिमेवं विनिर्ममे ॥ ३२९ ॥ देवाधिदेवाय जगत्तायिने परमात्मने । श्रीमते शान्तिनाथाय पोडशायाहते नमः ॥ ३३०॥ श्रीशान्तिनाथ भगवन् भवाम्भोनिधितारण । सर्वार्थसिद्धमन्त्राय त्वन्नाम्नेऽपि नमो नमः ।। ३३१ ॥ तवाष्टविधां पूजां कुर्वन्ति परमेश्वर । अष्टापि सिद्धयस्तेषां करस्था अणिमादयः ॥ ३३२ ॥ धन्यान्यक्षीणि यानि त्वां पश्यन्ति प्रतिवासरम् । तेभ्योऽपि धन्यं हृदयं तैदृष्टो येन धार्यसे ॥ ३३३ ॥ देव त्वत्पादसंस्पर्शादपि स्यान्निर्मलो जनः । अयोऽपि हेमीभवति स्पर्शवेधिरसान्न किम् ॥ ३३४ ॥ त्वत्पादाब्जप्रणामेन नित्यं भूलुण्ठनैः प्रभो। शृङ्गारतिलकीभूयात्मम भाले किणावलिः ॥ ३३५ ॥ पदार्थः पुष्पगन्धाद्यैरुपहारीकृतैस्तव । प्रभो भवतु मद्राज्यसम्पद्वल्लेः सदा फलम् ॥ ३३६ ॥ भूयो भूयः प्रार्थये त्वामिदमेव जगद्विभो। भगवन भूयसी भूयात्वयि भक्तिर्भवे भवे ॥ ३३७ ॥ स्तुत्वेति शान्ति लङ्केशः पुरो रत्नशिलास्थितः । तां साधयितुमारेभे विद्यामक्षस्रजं दधत् ॥ ३३८ ॥ अथ मन्दोदरी द्वाःस्थं यमदण्डमदोऽवदत् । जिनधर्मरतोऽटाहान्यस्तु सर्वोऽपि पूर्जनः ॥ ३३९ ॥ न करिष्यति यस्त्वेवं तस्य दण्डो वधात्मकः । भविष्यतीति लङ्कायामाघोषय हैतानकः ॥ ३४० ॥ १ निश्चित्य । ३ जगदक्षिने। ३ तैरक्षिमिदृष्टः। ४ क्षतावलिः। ५हत आनको वाद्यविशेषो येन सः। 6655 15 ·Bosted तदादेशेन स द्वाःस्थः पुर्यामाघोषयत्तथा । तच चारनरैरेत्य सुग्रीवाय न्यवेद्यत ॥ ३४१॥ सुग्रीवोऽप्यब्रवीदेवं न यावद्वहुरूपिणीम् । विद्यां साधयति स्वामिंस्तावत्साध्यो दशाननः ॥ ३४२ ॥ स्मित्वा पद्मोऽप्युवाचैव शान्तं ध्यानपरायणम् । कथं दशास्यं गृह्णामि न ह्यहं स इव च्छली ॥ ३४३ ॥ इति रामवचः श्रुत्वा छन्नमेवागदादयः । विद्यामंशाय लड्वेशं शान्तिचैत्यस्थितं ययुः॥ ३४४ ॥ विदधुर्विविधांस्तत्रोपसर्गास्ते निरर्गलाः । मनागपि न तु ध्यानादचालीदशकन्धरः ॥ ३४५ ॥ अथाङ्गदो जगादैवं रामानीतेन किं त्वया। इदं पाखण्डमारब्धमप्राप्तशरणेन भोः ॥ ३४६ ॥ त्वया परोक्षे मद्भडैिता भार्या महासती । मन्दोदरी तु ते पत्नी पश्यतोऽपि हराम्यहम् ॥ ३४७ ॥ इत्युदीर्यामन्दरोषोऽकर्षन्मन्दोदरी केचैः। सोऽनाथामिव रुदन्ती कुररीकरुणस्वराम् ॥ ३४८ ॥ रावणो ध्यानसंलीनः प्रेक्षाञ्चक्रेऽपि तां न हि । प्रादुरासीच सा विद्या द्योतयन्ती नभस्तलम् ॥ ३४९ ॥ सेत्यूचे तव सिद्धास्मि ब्रूहि किं करवाणि भोः । करोमि ते वशे विश्वं कियन्मात्रौ हि राघवौ ॥ ३५० ॥ रावणः प्रत्युवाचैवं सर्व निष्पद्यते त्वया। स्मृता समापतेः काले स्वस्थानं गच्छ सम्मति ॥ ३५१ ॥ तद्विसृष्टा तिरोऽधत्त सा विद्या तेऽपि वानराः । स्कन्धावारं निजं जग्मुरुत्पत्य पवमानवत् ॥ ३५२ ॥ मन्दोदर्यङ्गदोदन्तं शुश्राव च दशाननः । चक्रे च सद्योऽहकारगर्भ हुङ्कारमुच्चकैः ॥ ३५३ ॥ स्नात्वा भुक्त्वा च लङ्केशोगाद्देवरमणे वने । ऊचे सीतां च सुचिरं मया तेऽनुनयः कृतः॥ ३५४ ॥ उज्झित्वा नियमभङ्गभीरुत्वमधुना पुनः। रमयिष्ये प्रसह्य त्वां हत्वा त्वत्पतिदेवरौ ॥ ३५५ ॥ १ केशैः ।

·तद्वाचा विषसंधीच्या मूञ्छिता जनकात्मजा । निपपात दशास्यस्य तस्यामाशेष तत्क्षणम् ॥ ३५६ ।। कथञ्चिल्लब्धसद्ज्ञा सा जग्राहेवमभिग्रहम् । मृत्युभेद्रामसौमित्र्योस्तदान्त्वनशनं मम ॥ ३५७ ।। तमलत्वा रावणो दध्यौ रामे स्नेहो निसर्गजः । अस्यास्तदस्यां मे रागः स्थले कमलरोपणम् ।। ३५८ ।। कृतं युक्तं मया तनावज्ञातो यद्रिभीपणः । नामात्याः मानिताः स्वं च कुलमेनकलङ्कितम् ।। ३५९ ।। मुञ्चाम्येतामद्य चेत्तन्न विवेकपदे पंतेत् । रामाकान्तेन मुक्तयमिति स्यात्प्रत्युतायशः ॥ ३६० ।। बवेह रामसौमित्री समानेष्ये ततस्तयोः । अपयिष्याम्यमं धम्यं यशस्यं न हि तरवेत् ॥ ३६१ ॥ इति निश्चित्य लकेशस्तामतीत्य विभावरीम् । युद्धे नचालाशकुनयमाणोऽपि दुर्मदः ॥ ३६२ ॥ भूयः प्रववृते युद्धं रामरावणसैन्ययोः । अत्युटिभटभुजास्फोटबासितदिग्गजम् ॥ ३६३ ॥ विध्याशेपरक्षांसि तूलानीय महाबलः । लक्ष्मणस्ताउयामास विशिरसर्दशकन्धरम् ॥ ३६४ ॥ सौमित्रविक्रमं दृष्ट्वा साशको दशकन्धरः । सस्मार बहुरूपां तां विद्यां विवभयराम् ।। ३६५ ॥ स्मृतिमात्रोपस्थितायां विद्यायां तत्र रावणः। विचक्र भैरवाण्याशु स्वानि रूपाण्यनेकगः ।। ३६६ ॥ भूमौ नभसि पृष्ठेऽने पार्श्वयोरपि लक्ष्मणः । अपश्यद्रावणानेच विविधायुधवर्षिणः ॥ ३६७ ।। तावद्रूप इबैकोऽपि नार्यस्थो लक्ष्मणोऽपि तान् । जघान गवणान् बाणधिन्तितोपनतः शरैः ।। ३६८ ॥ नारायणस्य तैर्णिविधुरो दशकन्धरः । सस्मार जाज्वलचक्रमर्धचक्रित्वलाञ्छनम् ॥ ३६९ ।। रोपारुणाक्षस्तचक्रं भ्रमयित्वा नभस्तले । मुमोच रावणः शस्त्रमन्त्यं रामानुजन्मने ॥ ३७० ॥ १ विपतुल्यया । २ सीतायां विषये रावणस्याशेव । ३ भवेत् । ४ वायुः । N -ape- ·कृत्वा प्रदक्षिणां तत्तु सौमित्रेदक्षिणे करे। अवतस्थे रविरिवोदयपर्वतमूर्धनि ॥ ३७१ ॥ विषण्णो रावणो दध्यौ सत्यं जातं मुनेवचः। तेषां विभीपणादीनां सत्यशालोचनिर्णयः ॥ ३७२ ।। विषण्णं भ्रातरं प्रेक्ष्य भूयोऽप्यूचे विभीपणः । भ्रातरयापि वैदेही मुश्न त्वं चेजिजीविषुः ॥ ३७३ ॥ मुद्धस्तं रावणोऽवोचत् कि मेऽसं चक्रमेव रे। द्विपं सचक्रमप्येनं द्राग्यनिष्यामि मुष्टिना ॥ ३७४ ॥ इति दर्पाद्विब्रुवतो रक्षोनाथस्य लक्ष्मणः । वक्षस्तेनैव चक्रग कूष्माण्डवदपाटयत् ॥ ३७५ ॥ तदा च ज्येष्ठकृष्णकादश्यामवय पत्रिमे। यामे मृतो दशग्रीववतुर्थ नरकं ययौ । ३७६ ॥ सपदि जय जयेति व्याहरद्भिर्युसद्भिर्व्यरचि कुसुमष्टिलक्ष्मणस्योपरिष्टात् । समजनि च कपीनां वाण्डवं चण्डहोत्थितकिलकिलनादापूर्णरोदोनिकुअम् ॥ ३७७ ॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते त्रिपप्रिशलाफापुरुषचरिते महाकाव्ये सप्तमे पर्वणि रावणवधो नाम सप्तमः सर्गः समाप्तः ।

·॥ अथाष्टमः सर्गः प्रारभ्यते ॥ अथो विभीषणस्तन कान्दिशीकान्निशाचरान् । एवमाधारायामास ज्ञातिस्नेहवशीकृतः ॥१॥ पणनारायणावेतावष्टमी बलशाजिणौ । शरण्यौ शरणायाशु श्रयध्वमविशहिता ॥२॥ ते सर्वे शिश्रियुः पासौमित्री तौ च चक्रतुः । तेषां प्रसादं वीरा हि प्रजासु समदृष्टयः ॥३॥ हतं च भ्रातरं दृष्ट्वा शोकावेशाद्रिभीपणः । मर्तुकामः स्वयमपि चकर्ष च्छुरिका निजाम् ॥ ४ ॥ तया स्वकुक्षिमाघातं दधे रामो विभीषणम् । हा भ्रातर्भातरित्युः क्रन्दन्तं करुणाक्षरम् ॥५॥ मन्दोदर्यादिभिः सार्धं रुदन्तमुपरावणम् । इति तं गोधयामास पगनाभः सलक्ष्मणः ॥ ६ ॥ ईपराक्रमः सोऽयं न हि शोच्यो दशाननः । यस्याशशहिरे दूरे समरेनमरा अपि ॥ ७ ॥ नीरवृत्यानया मृत्यु गतोऽसौ कीर्तिभाजनम् । तदस्योत्तरकार्याणि कुरुध रुदितैरलम् ॥ ८॥ इत्युदिला पानाभो महात्मा प्राप्तबन्धनान् । कुम्भकर्णेन्द्रजिन्मेषवाहनादीनमोचयत् ॥९॥ विभीषणः कुम्भकर्णः शक्रजिन्मेघवाहनः । मन्दोदर्यपि सम्भूयापरेपि पतदश्रवः ॥ १०॥ दशग्रीवाङ्गसंस्कारं सद्यो गोशीपचन्दनैः। कर्पूरागरुसम्मिर्विदधुर्बालितानलैः ॥ ११ ॥ ॥ युग्मम् ॥ पगः पासरस्येत्य 'ते च स्नात्वा जलाअलिम् । सममश्रुजलैः कोणः प्रददुर्दशमौलये ॥ १२ ॥ गिराभिरामया रामः किरनिव सुधारसम् । सलक्ष्मणः कुम्भकर्णप्रभृतीनित्यभापत ॥ १३ ॥ १ बिभीषणादयः । २ ईपदुष्णैः । 55 . - --- ·पूर्ववत् स्वस्वराज्यानि कुरुध्वमधुनापि हि । युष्मल्लक्ष्म्या न नः कृत्यं हे वीराः क्षेममस्तु वः ॥१४॥ इत्युक्ताः पद्मनामेन युगपच्छोकविस्मयौ। विभ्राणाः कुम्भकर्णाचा जगदुर्गद्गदाक्षरम् ॥ १५ ॥ नार्थों राज्येन नः कश्चित्माज्येनापि महाभुज । ग्रहीष्यामः परिवज्यां मोक्षसाम्राज्यसाधनीम् ॥ १६ ॥ अत्रान्तरे च कुसुमायुधोद्याने महामुनिः। अप्रमेयबलो नाम चतुर्ज्ञानी समाययौ ॥ १७ ॥ तत्रैव निशि तस्याभूत् केवलज्ञानमुज्वलम् । चक्रुश्च केवलज्ञानमहिमानं दिवौकसः ॥ १८ ॥ पातश्च रामसौमित्री कुम्भकर्णादयश्च ते । उपेत्य तमवन्दन्त ततो धर्म च शुश्रुवुः ॥ १९ ॥ पप्रच्छतुर्देशनान्ते शक्रजिन्मेघवाहनौ । परं वैराग्यमापन्नौ पुरातनभवान्निजान् ॥ २० ॥ मुनिः सोऽथाब्रवीत्पुर्यां कौशाम्व्यामिह भारते । निःस्वौ बन्धू युवां जातौ नाम्ना प्रथमपश्चिमौ ॥ २१॥ तावन्यदा भवदत्ताद्धर्म श्रुत्वा महामुनेः । व्रतं जगृहतुः शान्तकपायौ च विजह्रतुः ॥ २२ ॥ अन्येद्युस्तौ तु कौशाम्ब्यां गतौ दशतु पम् । पल्येन्दुमुख्या क्रीडन्तं नन्दिघोपं मेधूत्सवे ॥ २३ ॥ तं दृष्ट्वा पश्चिमोऽकान्निदानं तपसामुना । ईदृक्क्रीडापरः पुत्रो भूयासमनयोरहम् ॥ २४ ॥ साधुभिर्वार्यमाणोऽपि निदानान्न न्यवर्तत । मृत्वा च पश्चिमो जज्ञे तयोस्तुग्रतिवर्धनः ॥ २५ ॥ क्रमेणोद्यौवनः प्राप्तराज्यः स रतिवर्धनः । पितेव रेमे विविधं रमणीभिः समावृतः ॥ २६ ॥ मृत्वा प्रथमसाधुस्तु निर्निदानतपोवशात् बभूव पञ्चमे कल्पे त्रिदशः परमर्द्धिकः ॥ २७ ॥ १.वसन्तोत्वे । २ तुक पुत्रः । S - ·N सोऽवधेर्धातरं ज्ञात्वा तत्रोत्पन्नं महीपतिम् । तं बोधयितुमभ्यागान्मुनिरूपधरः सुरः ॥ २८॥ रतिवर्धनराजेनार्पिते पट्टे निपद्य सः। शशंस प्राग्भवं तस्य स्वस्य च भ्रातृसौहृदात् ॥ २९ ॥ सभातजातिस्मरणाद्विरक्तो रतिवर्धनः । प्रात्राजीदथ मृत्वा च ब्रह्मलोके सुरोऽभवत् ।। ३० ॥ च्युत्वा ततो विदेहेपु विबुद्धनगरे युवाम् । अभूतं प्रातरौ भूपौ प्रवज्यान्युतमीयथुः ॥ ३१॥ च्युत्वाच्युताद्दशास्यस्य प्रतिविष्णोस्तु सम्प्रति । पुत्रौ युवामजायेथामिन्द्रजिन्मेघवाहनौ ॥ ३२ ॥ रतिवर्धनमाता तु भवं भ्रात्वेन्दुमुख्यपि । मन्दोदरी समभवञ्जननी युवयोरियम् ॥ ३३ ॥ कुम्भकर्णेन्द्रजिन्मेघवाहनाया निशम्य तत् । मन्दोदर्यादयश्चापि तदैवाददिरे व्रतम् ॥ ३४ ॥ मुनि नत्वा तु तं रामः ससौमित्रिकपीश्वरः। विभीपणेन प्रवेणं वेत्रिणेवाग्रगामिना ॥ ३५॥ दयमानपथो विद्याधरीभिः कृतमङ्गलः । ऋद्धथा महत्येन्द्र इव लड्कायां प्राविशत्पुरि ॥ ३६ ॥ ॥ युग्मम् ॥ गिरेः पुष्पगिरेमूर्धन्युद्याने तत्र मैथिलीम् । गत्वा ददर्श काकुत्स्थो यथाख्यातां हनूमता ॥ ३७॥ तामुक्षिप्य निजोत्सङ्गे द्वितीयमिव जीवितम् । तदैव जीवितम्मन्यो धारयामास राघवः ॥ ३८ ॥ इयं महासती सीता जयविति मरुत्पथे। तदानीं जुधुपुः सिद्धगन्धर्वाद्याः प्रमोदिनः ॥ ३९ ॥ सीतादेव्या नमश्चक्रे पादौ प्रक्षालयन्निव । निरन्तरैरश्रुजलैः सुमित्रानन्दनो मुदा ॥ ४०॥ चिरंजीव चिरं नन्द चिरं जय मदाशिषा । इति त्रुवाणा वैदेही जघौ शिरसि लक्ष्मणम् ॥ ४१॥ १ भासने । २ नमेण । ३' माकाशे ।।

·भामण्डलों नमश्चक्रे सीता सीतापि ते मुदा । आशिषानन्दयामास मुनिवाक्यसमानया ॥ ४२ ॥ स्वनामाख्यानपूर्व च कपिराजो विभीषणः । हनुमानङ्गदोऽन्येऽपि प्रणेमुर्जनकात्मजाम् ॥ ४३॥ पार्वणेन शशाङ्केन चिरात् कुमुदिनीव सा। रामेण शुशुभे सीता विकाशं समुपेयुषी ॥ ४४ ॥ ससीतोऽध्यास्य भुवनालङ्कारं राघवो गजम् । जगाम रावणावासं सुग्रीवाद्यैः समावृतः ॥ ४५ ॥ तदन्तश्च मणिस्तम्भसहस्राकं जिनेशितुः। चैत्यं श्रीशान्तिनाथस्य प्रविवेश विवन्दिपुः ॥ ४६॥ विभीषणार्पितस्तत्र कुसुमाद्यैरुपस्करैः । शान्तिमानर्च काकुत्स्थः सीतासौमित्रिसंयुतः ॥ ४७ ॥ विभीषणाम्यर्थितोऽथ विभीपणगृहं ययौ। रामः ससीतासौमित्रिः सुग्रीवादिभिरन्वितः ॥ ४८ ॥ तत्र देवार्चनं स्नानभोजनादि च राघवः । चके सपरिवारोऽपि मानयन् रावणानुजम् ॥ ४९ ॥ रामं सिंहासनासीनमग्रासीनो विभीषणः । वाससी परिधायोमे वभापेऽथ कृताञ्जलिः ॥५०॥ रत्नस्वर्णादिकोशोऽयमिदं हस्तिहयादि च । अयं च राक्षसद्वीपो गृह्यतां पत्तिरस्मि ते ॥ ५१ ॥ राज्याभिषेकमधुना कुर्महे ते त्वदाज्ञया । पवित्रय पुरीं लङ्कां प्रसीदानुगृहाण माम् ॥ ५२॥ रामोऽप्युवाच दत्तं ते लङ्काराज्यं मया पुरा । व्यस्मापास्तदिदानी कि महात्मन् भक्तिमोहितः ॥५३॥ एवं निषिध्य तं पद्मो लङ्काराज्ये तदैव हि । अभ्यपिञ्चत् स्वयं प्रीतः प्रतिज्ञातार्थपालकः ॥ ५४ ॥ सीतासौमित्रिसुग्रीवप्रमुखैरावृतो ययौ । रामोऽथ रावणगृहे सुधर्मायामिवाद्रिभित् ॥ ५५ ॥ तत्र सिंहोदरादीनामुद्वोढुं प्राक प्रतिश्रुताः । कन्या रामाज्ञयानैपुस्तत्र विद्याधरोत्तमाः ॥ ५६ ॥ १ पूर्णिमासम्बन्धिना । २ इन्द्रः । ३ अङ्गीकृताः ।

·अथ स्वस्वप्रतिपन्नास्ताः कुमारीयथाविधि । राघवायुपयेमाते खेचरीगीतमङ्गलो ।। ५७ ॥ भोगांस्तत्रोपभुनानौ निर्विघ्नं रामलक्ष्मण । सुग्रीवाद्यैः सेव्यमानी पडब्दीमतिनिन्यतुः॥ ५८॥ अत्रान्तरे विन्ध्यस्थल्यामिन्द्वजिन्मेघवाहनी । तौ सिद्धिमीयतुर्जज्ञे तीर्थ मेघरथं च तत् ॥ ५९॥ नर्मदायां कुम्भकर्णी नद्यां सिद्धिमियाय च । पृष्टरक्षितमित्यासीत्तत्तीर्थ चाभिधानतः ॥ ६ ॥ इतश्च साकेतपुरे रामलक्ष्मणमातरौ । तद्वार्तामप्यजानन्त्यौ तस्थतुभृशदुःखिते ।। ६१ ॥ तदा च धातकीखण्डादागतस्तत्र नारदः। पप्रच्छ भक्तिनने ते विमनस्के कुतो युवाम् ॥ ६२ ॥ अथापराजितोवाच पुत्रौ मे रामलक्ष्पणौ । पित्राज्ञया वनं यातौ स्नुपया सीतया सह ॥ ६३ ॥ सीतापहाराल्लवायां जग्मतुस्तौ महाभुजौ। रावणेन रणे शक्त्या लक्ष्मणस्ताडितः किल ॥ ६४ ॥ शक्तिशल्योद्धरणाय विशल्यानायि तत्र च । न विद्मो यदभूत्किञ्चिद्वत्सो जीवति वा न वा ॥६५॥ अभिधायेति हा वत्स वत्सेति करुणस्वरम् । रुरोद सा रोदयन्ती सुमित्रामपि निर्भरम् ॥ ६६ ॥ ततस्ते नारदोऽवोचद्भवतं सुस्थिते युवाम् । युष्मत्पुत्रायुपेष्यामि तथानेष्यामि ताविह ॥ ६७ ॥ तयोरेवं प्रतिश्रुत्य नारदो गगनाध्वना । जनश्रुत्या ज्ञातवृत्तो लङ्कायां रामुमभ्यगात् ॥ ६८ ॥ सत्कृत्य पृष्टो रामेण किमत्रागा इति स्वयम् । तन्मातृदुःखवृत्तान्तमाचख्यौ नारदोऽखिलम् ॥ ६९ ॥ सद्यः सेरणरणकः पद्मोऽवादीद्विभीपणम् । विस्मृत्य दुःखं मातृणां त्वद्भक्त्यास्थामिहाधिकम् ॥ ७० ॥ अस्मदुःखाद्विपद्यन्ते न यावन्मातरो हि नः। तावत्तत्राद्य यास्यामोऽनुमन्यस्व महाशय ॥ ७१॥ १ रणरणकेनोद्वेगेन सहितः । w ·MISS नत्वा विभीषणोऽप्यूचे तिष्ठात्राहनि पोडश । यावत् स्वैः शिल्पिभी रम्यां तामयोध्यां करोम्यहम् ॥ ७२ ॥ एवमस्त्विति रामोक्तः स विद्याधरशिल्पिभिः । दिनैः पोडशभिश्चक्रेऽयोध्यां स्वर्गपुरीनिभाम् ॥ ७३ ॥ तदा रामेण सत्कृत्य विसृष्टो नारदो ययौ । आख्यच्च राममातृणां पुत्रागममहोत्सवम् ॥ ७४ ॥ अथानि पोडशे सान्तःपुरावारुह्य पुष्पकम् । शकेशानाविकस्थौ प्रतस्थाते रघूद्वहौ । ७५ ॥ रावणानुजसुग्रीवभामण्डलनृपादिभिः । अन्वीयमानौ नगरीमयोध्यां चेयतुः क्षणात् ॥ ७६ ॥ आयान्तौ पुष्पकारूढौ दूरादपि निरीक्ष्य तौ। अभ्यगात्कुभरारूढो भरतः सानुजोऽपि हि ॥ ७७ ॥ आयाति भरते रामाज्ञयोपक्षिति पुष्पकम् । जगाम पालकमिव पोकशासनशासनात् ॥ ७८ ॥ आदावप्युत्ततारेभाद्भरतो भ्रातृसंयुतः। उत्तरतुः पुष्पकाच सोत्कण्ठौ रामलक्ष्मणौ ॥ ७९ ॥ पादयोः पतितं रामो भरतं साश्रुलोचनम् । परिरेभे समुत्थाप्य मूनि चुम्बन् मुहुर्मुहुः ॥ ८० ॥ शत्रुघ्नमपि पादान्ते लुठन्तं रघुपुङ्गवः । उत्थाप्य परिमृज्य स्वांशुकेन परिपस्वजे ॥ ८१ ॥ ततो भरतशत्रुघ्नौ नमन्तौ लक्ष्मणोऽपि हि । प्रसारितभुजो बाढमालिलिङ्ग ससम्भ्रमः ॥ ८२ ॥ आरोहदनुजैः सार्धं त्रिभी रामोऽथ पुष्पकम् । समादिदेश चायोध्याप्रवेशाय कृतत्वरः ॥ ८३ ॥ तूर्येषु व्योग्नि भूमौ च वाद्यमानेष्वथोन्मुदौ । अयोध्या रामसौमित्री निजां प्राविशतां पुरीम् ॥ ८४ ॥ सोत्कण्ठैरुन्मुखैः पौरमयूरेरिख वारिदौ । निर्निमेषः प्रेक्ष्यमाणौ स्तूयमानौ च निर्भम् ॥ ८५ ॥ अवदीयमानाघौं स्थाने स्थाने पुरीजनैः । स्वं प्रासादं प्रसन्नास्यो जग्मतू रामलक्ष्मणौ ॥ ८६ ॥ युग्मम् ॥ १ इन्द्रशासनात् । २ स्ववस्त्रेण । ३ सूर्यवदीयमानोऽर्घः पूजोपचारविशेषो याभ्यां तौ । K ·उत्तीर्य पुष्पकात्तत्र रामः सौमित्रिणा सह । जगाम मातृसदनं सुट्टहृदयनन्दनः ॥ ८७॥ रामोऽपराजितां देवीं मातृवर्गमथापरम् । नमश्चक्रे ससौमित्रिस्ताभिश्चाशीभिरैध्यत ॥ ८८ ॥ अथ सीताविशल्याधाः प्रणेमुरपराजिताम् । श्वश्रूरन्याश्च तत्पादप पु निहितालकाः ॥ ८९ ॥ अस्मद्वीरैप्रकाण्डपसविन्योऽस्मदाशिपा । भूयास्त यूयमिति ताः श्वश्वोऽप्याशासतोचकैः ॥९॥ अथापराजिता देवी भूयो भूयोऽपि लक्ष्मणम् । स्पृशन्ती पाणिना मूर्धि चुम्वन्ती चैवमब्रवीत् ॥ ९१ ॥ दिष्टया दृष्टोऽसि हे वत्स पुनर्जातोऽसि चाधुना । कृत्वा विदेशगमनं विजयीह यदागमः ॥ ९२ ॥ तानि तानि च कंप्टानि वनवासभवान्यसौ । रामः सीता चातिनिन्ये तवैव परिचर्यया ॥ ९३ ॥ लक्ष्मणोऽप्यवदत्तातेनेवार्येणातिलालितः । त्वयेव सीतादेव्या च वनेऽप्यस्थामहं सुखम् ॥९४ ॥ स्वेच्छादुर्ललितमें चार्यस्य वैराणि जज्ञिरे । सीतापहारो यन्मूलः किमन्यदेवि गद्यते ॥ ९५॥ परन्तु युष्मदाशीभिलैच्छित्वा वैरिसागरम् । मातः सपरिवारोऽपि क्षेमेणार्य इहाययौ ॥ ९६ ॥ अथोत्सवमयोध्यायां भरतोऽकारयन्मुदा । पुरतो रामपादानां पत्तिमात्रत्वमाचरन् ॥ ९७ ॥ अन्यदा रामभद्रं तु प्रणम्य भरतोऽभ्यधात् । आर्य त्वदाज्ञया राज्यमियत्कालं मया धृतम् ॥ ९८ ।। प्रात्रजिष्यं तदैवाहं तातपादैः सह प्रभो । अर्गला नाभविष्यच्चेदार्याज्ञा राज्यपालने ॥ ९९ ॥ मां बतायानुमन्यस्व स्वयं राज्यं प्रतीच्छ च । भवोद्विग्नस्त्वयि प्राप्ते न ह्यतः स्थातुमुत्सहे ॥ १० ॥ रामोऽप्युदश्रुस्तं स्माह किमेवं वत्स भापसे । कुरु राज्यं त्वमेवेह त्वय्युत्का वयमागताः ॥१०१॥ १ स्थापितकेशा. । २ वीरपुत्रप्रसविन्यः । ३ गृहाण | ४ त्वयि उत्का उत्कण्ठिना । KS ·SRIRUSREKREGERMA त्यजन्नः सह राज्येन भूयस्त्वद्विरहव्यथाम् । किं दत्से वत्स तत्तिष्ठ कुर्वाज्ञां मम पूर्ववत् ॥ १०२ ॥ इत्याग्रहपरं रामं ज्ञात्वा नत्वा च सोऽचलत् । यावत्सौमित्रिणा तावदुत्थायाधारि पाणिना ॥१०३॥ भरतं च तथा यान्तं व्रताय कृतनिश्चयम् । ज्ञात्वा सीताविशल्याधास्तत्राजग्मुः ससम्भ्रमाः ॥ १०४॥ विस्मारयितुकामास्ता भरतस्य व्रताग्रहम् । जलक्रीडाविनोदार्थमर्थनां चक्रिरेतराम् ॥ १०५ ॥ उपरोधेन तासां च ययौ सान्तःपुरोऽपि सः । क्रीडासरसि चिक्रीड विरक्तोऽपि मुहूर्तकम् ॥ १०६ ॥ जलान्निर्गत्य भरतस्तीरेऽस्थाद्राजहंसवत् । स्तम्भमुन्मूल्य भुवनालङ्कारस्तत्र चाययौ ॥ १० ॥ मदान्धोऽप्यमदः सोऽभूत् सद्यो भरतदर्शनात् । तद्दर्शनेन भरतोऽप्यवाप परमां मुदम् ॥ १०८ ॥ सम्भ्रमाद्रामसौमित्री तस्योपद्रवकारिणः । करिणो बन्धनायाशु ससामन्तावुपेयतुः ॥ १०९॥ रामाज्ञया हस्तिपकैः स स्तम्भे हस्त्यनीयत । आगतौ च मुनी देशभूषणः कुलभूषणः ॥ ११० ॥ उद्याने समवसृतौ वन्दितुं तो महामुनी । प्रययुः पद्मसौमित्रिभरताः सपरिच्छदाः ॥ १११ ॥ वन्दित्वा तौ च पप्रच्छ रामो मम करी कथम् । अमदोऽजनि भुवनालङ्कारो भरतेक्षणात् ॥ ११२ ॥ अथाख्यत्केवली देशभूषणो नाभिसू नुना । समं सहस्राश्चत्वारो राजानः प्राव्रजन् पुरा ॥ ११३ ॥ ते तु स्वामिन्यनाहारे कृतमौने विहारिणि । निर्विष्णा जज्ञिरे सर्वे तापसा वनवासिनः ॥ ११४ ॥ प्रह्लादनसुप्रभराट्तनयो तेपु तापसौ। चिरं चन्द्रोदयसरोदयाख्यौ भ्रमतुर्भवम् ॥ ११५ ॥ चन्द्रोदयो गजपुरे राज्ञो हरिमतेरभूत् । भार्यायां चन्द्रलेखायां सूनुर्नाम्ना कुलकरः ॥ ११६ ॥ १ प्रार्थनाम् । २ तापसा जाता इति सम्बन्ध ।

·सरोदयोऽपि तत्रैव विश्वभूतेर्द्विजन्मनः । भार्यायामग्निकुण्डाया नाम्ना श्रुतिरतिः सुतः ॥ ११७ ॥ अभूत् कुलकरो राजा स गच्छंस्तापसाश्रमम् । अवधिज्ञानिनेत्यूचे चाभिनन्दनसाधुना ॥ ११८ ॥ तप्यमानेन पञ्चानितपस्तत्र तपस्सिना । दग्धुमानीतकाष्ठस्य मध्ये तिष्ठति पन्नगः ॥ ११९ ॥ सोऽहिः पुरा भवे क्षेमकराख्यस्ते पितामहः । तदारु दारयित्वा तं यत्नादाकृष्य रक्ष भोः ॥ १२० ।। आकुलस्तद्वचः श्रुत्वा गत्वा तदादारयत् । ददर्शान्तःस्थितं चाहिं राजा विस्मयते स्म च ॥ १२१॥ आदित्सते स्म प्रव्रज्यां यावदाजा कुलकरः । द्विजः श्रुतिरतिः सोऽथ तावदेवमवोचत ॥ १२२ ॥ धर्मो नोम्नायिको वोऽयं निर्वन्धवत्तवान्तिमे। दीक्षा वयस्युपादेया कि सम्प्रत्यपि खियते ॥१२३॥ राजापि तद्विरा भगदीशोत्साहो मनागपि । मया किमत्र काव्यमिति ध्यायन्नवास्थितः ॥ १२४ ॥ श्रीदामाख्याथ तद्राज्ञी सदा सक्ता पुरोधसा । नूतं मां ज्ञातवानेप इत्याशक्त दुर्मतिः ॥ १२५ ॥ आवां यावन्न हन्त्येष तावद्धन्मीति सा विपम् । पुरोधोऽनुमता दत्ता कुलकरममारयत् ॥ १२६ ॥ क्रमाच्छुतिरतिः सोऽपि मृतो भूयोऽप्युभावपि । चिरं भा भ्रमास्तौ नानायोनिनिपातिनौ ॥ १२७ ॥ पुरेऽन्यदा राजगृहे कपिलनमगः सुतौ । सावित्र्यां युग्मतोऽभूतां विनोदरमणाभिधौ ॥१८॥ रमणो वेदमध्ये ययौ देशान्तरं ताः । कालेनाधीतपेदः सन्नागाद्राजगृहं निशि ॥ १२९ ॥ अकालोऽसाविति धिया तदास्थाबहिरेव सः। सर्वसाधारणेऽस्वाप्सीदेकस्मिन् यक्षमन्दिरे ॥१३०॥ विनोदभार्या शाखाख्या दतेन ब्रजगा समम् । तत्रागात्कृतसहता विनोदोऽपि हि तामनु ॥ १३१ ॥ १ अयं धर्म आम्नायिको वैदिको नास्तीति सम्बन्धः ।

·894954588 सा दत्तबुद्धथा रमणमुत्थाप्यारमयत्तदा । विनोदोऽप्यसिमाकृष्य तं जघानाविशङ्कितः ॥ १३२ ॥ शाखया रमणच्छुर्या विनोदोऽपि हतस्तदा । चिरं भ्रान्त्वा भवं चाभूदिभ्यपुत्रो धनाभिधः ॥ १३३ ॥ रमणोऽपि भवं भ्रान्त्वा धनस्यैवाभवत्सुतः । लक्ष्मीकुक्षिसमुद्भूतो भूपणो नामधेयतः ॥ १३४ ॥ द्वात्रिंशदिभ्यकन्याः स धनोक्तः परिणीतवान् । ताभिः क्रीडन्नन्यदास्थान्निशि स्वगृह मूर्धनि ॥ १३५ तत्र यामे निशस्तुयें श्रीधरस्य महामुनेः । उत्पन्ने केवलेद्राक्षीदेवैरारब्धमुत्सवम् ॥ १३६ ॥ जातधर्मपरीणामः सद्योऽत्युत्तीर्य वेश्मतः । तं वन्दितुमचालीच मार्गे दष्टश्च सोऽहिना ॥ १३७ ।। शुभेन परिणामेन भ्रान्त्वा शुभगश्चिरम् । जम्बूद्वीपे त्र विदेहे पुरे रत्नपुरे पुरे ॥ १३८ । महिष्यां हरिणीनाम्न्यामचलाख्यस्य चक्रिणः । प्रियदर्शननामाभूत् स सूनुर्धर्मतत्परः ॥ १३९ ।। स प्रविजिपुः पित्रनुरोधात्परिणीतवान् । त्रीणि कन्यासहसाणि संविनोदात्तथापि हि ॥ १४० ॥ चतुःषष्टिसहस्राणि वर्षाणां स तपः परम् । चरित्वा गृहवासेऽपि ब्रह्मलोके सुरोऽभवत् ।। १४१ ॥ भान्त्वा धनोऽपि संसारं स पोतनपुरेऽभवत् । शकुनाग्निमुखब्रह्मपल्यां मृदुमतिः सुतः ॥ १४२ ॥ स पिना दुविनीतत्वाद्गृहान्निर्वासितोऽभ्रमत् । धूर्तः सर्वकलाकल्पो भूत्वा भूयोऽप्यगाद्गृहम् ॥ १४३ ॥ सदा दिदेवं द्यूतेन न त्वजीयत केनचित् । दिने दिने देवकेभ्यो भूयिष्ठमजयद्धनम् ॥ १४४ ।। वसन्तसेनया साधं भुक्त्वा भोगान् स वेश्यया। अन्ते गृहीतश्रामण्यो ब्रह्मलोके सुरोऽभवत् ॥ १,४५ ॥ च्युत्वा पूर्वभवमायादोपाढताट्यपवते । अयं बभूव भुवनालङ्कारो नाम कुअरः ॥१४६ ॥ १ शकुना चासौ अग्निमुखब्रह्मणः पत्नी चेति समास. तस्याम् । २ सर्वकलासु योग्यः।। ३।दिदेव चिकोड।

·प्रियदर्शनजीवोऽपि ब्रह्मलोकात् परिच्युतः । बभूव भरतो भ्राता भवतोऽयं महाभुजः ॥ १४७ ॥ भरतालोकनाजातजातिस्मृतिरसौ गजः । सद्यो गतमदो जज्ञे विवेके हि न रौद्रता .॥ १४८ ॥. इति पूर्वभवान् श्रुत्वा विरक्तो भरतोऽधिकम् । व्रतं राजसहस्रणाग्रहीन्मोक्षमियाय च ॥४९॥ सहस्रं तेऽपि राजानः पालयित्वा चिरं व्रतम् । नानालब्धिजुपो भूत्वानुरूप पदमासदन ॥ १५० ॥ कुअरः सोऽपि वैराग्याद्विधाय विविध तपः । प्रपन्नानशनो मृत्वा ब्रह्मलोके सुरोऽभवत् ॥ १५१ ॥ व्रत भरतमातापि कैकेयी समुपाददे । पालयित्वा निष्कलई प्रपेदे पदमव्ययम् ॥ १५२ ॥ भरते च प्रबजिते भूपा भूचरखेचराः । अर्थयाञ्चक्रिरे राममभिपेकाय भक्तितः ॥ १५३ ॥ लक्ष्मणो वासुदेवोऽयं भवद्भिरभिपिच्यताम् । तानेवमादिशद्रामस्ते तथैवाशु चक्रिरे ॥ १५४ ॥ बलदेवत्वाभिपेकं रामभद्रस्य च व्यधुः । राज्यं द्वावप्यपातां चाष्टमौ तौ बलशाहिणी ॥ १५५ ॥ पद्मो विभीपणायादाद्रक्षोद्वीपं क्रमागतम् । सुग्रीवाय कपिद्वीपं श्रीपुरं च हनुमते ॥ १५६ ॥ विराधाय तु पाताललङ्कामृक्षपुरं पुनः । नीलाय प्रतिसूर्याय पुरं हनुपुरं पुनः ॥ १५७ ।। देवोपगीतनगरं तद्रत्नजटिने पुनः । भामण्डलाय वैताढये नगरं रथनू पुरम् ॥ १५८ ॥ अन्येभ्योऽपि प्रदायचं रामः शत्रुघ्नमभ्यधात् । यस्तुभ्यं रोचते वत्स तं देशमुररीकुरु ॥ १५९ ॥ मथुरां मे प्रयच्छेति शत्रुध्नेनार्थितः पुनः । रामो जगाद दुःसाध्या सा वत्स मथुरा पुरी ॥१६॥ तत्र राज्ञो मधोः शूलं चमरेण पुरार्पितम् । दुरात् परवलं सर्व निहत्याभ्येति तत्करे ॥ १६१ ॥ शत्रुघ्नोऽप्येवमवददेव रक्षाकुलान्तक । तवास्मि नन्वहं भ्राता जाता.कस्तस्य मधुधि ।। १६२ ॥

·ARHECK प्रयच्छ मथुरां मह्यं स्वयमेव मधोरहम् । प्रतीकारं करिष्यामि व्याधेरिव भिषग्वरः ॥ १६३ ।। शत्रनमत्याग्रहिणं ज्ञात्वा रामोऽन्वशादिति । अपशूल: प्रमत्तश्च योधनीयो मधुस्त्वया ॥ १६४ ॥ अनुशिष्येत्यदाद्रामस्तूणावक्षय्यसायकौ । कृतान्तवदनं नाम सेनान्यं च सहादिशत् ॥ १६५ ॥ शिलीमुखाननिमुखानर्गवावर्तधन्व च । लक्ष्मणोऽपि ददौ तस्मायाशंसन् विजयं परम् ॥ १६६ ॥ ततः प्रतस्थे शत्रनः प्रयाणैश्च निरन्तरः । ययोवुपमधूपन्नमवात्सीच नदीतटे ॥ १६७ ॥ तत्रादौ प्रेषिताश्चारास्तस्याख्यन्नेत्य यन्मधुः । गतः कुबेरोधानेऽस्ति मथुरापूर्वदिकस्थिते ।। १६८ ॥ पल्या जयन्त्या साधं स तत्र क्रीडापरोऽधुना । अस्त्रागारे च तच्छूलं कालोऽयं तस्य योधने ॥ १६९ ॥ ततश्छलज्ञः शत्रुघ्नः प्राविशन्मथुरां निशि । प्रविशन्तं मधुं तत्र रुरोध च बलैः स्वयम् ॥१७० ॥ जधान समरे चादौ लवणं मधुनन्दनम् । रामायणरणरम्भे खरं नारायणो यथा ॥ १७१ ।। मधुः सुतवधक्रुद्धो धावित्वा स्कालयन् धनुः । युयुधे दाशरथिना रथिना रथिनां वरः ॥ १७२ ॥ अन्योऽन्यमस्त्ररस्त्राणि च्छिन्दानौ तावुभावपि । शस्त्राशस्त्रि प्रचक्राते चिरं देवासुराविव ॥ १७३॥ धनुः समुद्रावर्त चाग्निमुखांश्च शिलीमुखान् । सौमित्रिदत्तानस्मार्षीतुर्थों दशरथात्मजः ॥ १७४ ॥ तत्स्मृतोपनतं धन्वाधिज्यीकृत्याग्निपैत्रिभिः । तेघान मधुं वीरः शार्दुलमिव लुब्धकः ॥ १७५ ॥ तद्वाणघातविधुरो मधुरेवमचिन्तयत् । शूलं पाणौ न मेऽभ्यागान्न हतो लक्ष्मणानुजः ॥ १७६ ॥ गतं मम मुधा जन्म जिनेन्द्रो न यदर्चितः । कारितानि न चैत्यानि दत्तं पात्रेषु नो मया ।। ५७७ ॥ १ शूलरहित,। २ अक्षय्या सायका इषवो ययोस्नौ। ३ मधूपन्नस्य समीपम् । ४ अग्निशरैः ।, .

·5 इति ध्यायन्नात्तदीक्षो नमस्कारपरायणः । मृत्वा सनत्कुमारेऽभून्मधुर्देवो महर्द्धिकः ॥ १७८ ॥ मधुदेहस्योपरिष्टात्तद्विमानसुरा व्यधुः । पुष्पवृष्टिं जुघुपुश्न मधुर्देवो जयत्विति ॥ १७९ ॥ तच्छूलं देवतारूपमुपेत्य चमरान्तिके । शत्रुघ्नान्मधुनिधनं छलोत्पन्नं शशंस च ॥ १८० ॥ ततो मित्रवधामांचमरः प्राचलत् स्वयम् । पृष्टः क यासीति तार्क्ष्यस्वामिना वेणुदारिणा ॥ १८१॥ हन्तुं स्वमित्रहन्तारं शत्रुघ्नं मथुरास्थितम् । यास्यामीति तदाख्याते वेणुदार्यवदत्पुनः ॥ १८२ ॥ धरणेन्द्राद्रावणेन या लब्धा सापि निर्जिता। शक्तिः सौमित्रिणा पुण्यप्रकृष्टेनार्धचक्रिणा ॥ १८३ ॥ रावणोऽपि हतस्तेन तत्पत्तिस्तु कियान् मधुः । शत्रुघ्नो लक्ष्मणादेशादवधीत् पंधने मधुम् ॥ १८४ ।। उवाच चमरेन्द्रो यच्छक्तिः सौमित्रिणा जिता। कन्यकाया विशल्यायाः प्रभावेण तदा खलु ॥ १८५ ॥ तस्याथानाचारिण्याः स प्रभावो गतोऽधुना । किं वा तेनेनं यास्यामि तं हन्तुं मित्रघातकम् ॥ १८६ ।। इत्युक्त्वा चमरो रोपाच्छत्रुघ्नविषयं ययौ । सौराज्यसुस्थितं तत्र सर्व लोकं ददर्श च ॥ १८७ ॥ प्राक् प्रजोपद्रवेणोपद्रवाम्येतं मधुद्विपम् । इति बुद्धथा व्यधाद्वयाधीन विविधांस्तत्प्रजासु सः ॥ १८८ ॥ कुलदेवतया तच ज्ञापितो व्याधिकारणम् । शत्रुघ्नोऽगादयोध्यायां रामलक्ष्मणसन्निधौ ॥ १८९ ॥ तौ देशभूपणकुलभूपणावागतौ तदा । रामलक्ष्मणशत्रुघ्ना उपेत्य च ववन्दिरे ॥ १९० ॥ आग्रही हेतुना केन शत्रुघ्नो मथुरां प्रति । इति रामेण पृष्टः सन् बभापे देशभूपणः ॥ १९१ ॥ शत्रुघ्नजीव उत्पद्य मथुरायामनेकशः । विप्रोऽभूच्छ्रीधरो नाम रूपवान् साधुसेवकः ॥ १९२ ॥ १ गृहीतदीक्षो भावचारित्रवानित्यर्थः । २ युद्धे । ३ हे इन स्वामिन् ।

·प्रयच्छ मथुरां मह्यं स्वयमेव मधोरहम् । प्रतीकारं करिष्यामि व्याधेरिव भिपग्वरः ॥ १६३ ॥ USESEX सोऽन्यदाध्वनि यत्राजमहिण्या ललिताख्यया । दृष्टो रागादथानायि स्वान्तिके रन्तुकाम्यया ॥ १९३ ॥ आगाचातर्कितो राजा क्षुभिता ललितापि च । चौरोऽसाविति पूच्चक्रे राज्ञाधारि स तु द्विजः ॥ १९४ ॥ राजादेशाद्वधार्थ स वधस्थानमनीयत । प्रतिज्ञातव्रतोऽमोचि कल्याणमुनिना ततः ॥१९५॥ विमुक्तः प्रावजत् सोऽपि तपस्तप्त्वा दिवं ययौ । च्युत्वाभून्मथुरापुर्यां चन्द्रभद्रनृपात्मजः ॥ १९६ ॥ स काञ्चनप्रभाराज्ञीकुक्षिभूरचलाभिधः । अत्यन्तवल्लभश्वासीचन्द्रभद्रस्य भूपतेः ॥ १९७ ॥ भानुप्रभायैः सापत्नैः सोऽचलोऽष्टभिरग्रजैः। व्यापादयितुमारेभे राजायं मा स्म भूदिति ॥ १९८॥ तन्मन्ने मन्त्रिणाख्याते नंष्ट्वागादचलोऽन्यतः । भ्रमंश्चाविध्यत वने कण्टकेन गरीयसा ॥ १९९ ।। स क्रन्दन् पथि दृष्टच घुसा श्रावस्तिवासिना । पितृनिर्वासितेनाङ्कनाम्नैधोभारधारिणा ॥ २०० ॥ काष्ठभारं विमुच्याङ्कोऽपनिन्ये तस्य कण्टकम् । हृष्टः स कण्टकं दत्वोवाचाई साधु भोः कृतम् ॥ २०१॥ अचलं मथुरापुर्यां त्वं शृणोपि यदा नृपम् । तदा तत्र समागन्छः परमो ह्युपकार्यसि ॥ २०२ ॥ कौशाम्ब्यामचलोऽथागात्तत्र सिंहगुरोः पुरः । इन्द्रदत्तनृपं धन्वाभ्यस्यन्तं समुदैवत ॥ २०३ ॥ सिंहेन्द्रदत्तयोः सोऽपि धानुष्कत्वमदर्शयत् । तस्मै दैत्तामिन्द्रदत्तोऽदत्त पुत्री भुवाँ सह ॥ २०४ ॥ सोऽसाधयजातबलो देशानङ्गादिकांस्ततः । मथुरां चान्यदागच्छद्युयुधे चाग्रजैः सह ॥ २०५॥ भानुप्रभादीन् स भ्रातन् बबाष्टावपि चाग्रहीत् । तन्मुक्त्यै मन्त्रिणां प्रैषीचन्द्रभद्रोऽचलान्तिके ॥ २०६ ॥ आख्यत्तेपां स्ववृत्तान्तमचलस्तेऽपि मन्त्रिणः । विज्ञाय गत्वा चाचख्युश्चन्द्रभद्राय सत्वरम्।। २०७ ॥ १ गच्छन् । २ काटभारवाहकेन । ३ दत्तानाम्नीम् । ४ पृथ्व्या । 15 ·अचलं चन्द्रभद्रोऽपि हृष्टः पुर्यामवीविशत् । क्रमेण निजराज्ये तं लघीयांसमपि न्यधात् ॥ २०८॥ पित्रा निर्वास्यमानांस्तान् भ्रातन् भानुप्रभादिकान् । कथञ्चिदचलोऽरक्षचक्रे चांदृष्टसेवकान् । २०९ ॥ अन्यदा नटरङ्गस्थेनाको दृष्टोऽचलेन सः । हन्यमानः प्रतीहारैरांनायि च निजान्तिके ॥ २१० ॥ तस्मै तजन्मभूमि तां श्रावस्तीमचलो ददौ । तौ द्वौ सम्भूय चक्राते राज्यमद्वैतसौडदौ ॥ २११ ॥ तावन्यदा पावजतां समुद्राचार्यसन्निधौ । मृत्वा कालेन चाभूतां ब्रह्मलोके सुरोत्तमौ ॥ २१२ ॥ च्युत्वा ततोऽचलजीवः शत्रुघ्नोऽभूत्तवानुजः । प्राग्जन्ममोहनीयेन ततोऽसौ मथुराग्रही ॥ २१३ ॥ च्युत्वा ततोऽङ्कजीवोऽपि सेनापतिरयं तव । कृतान्तवदनो नाम समजायत राघवे ॥ २१४ ॥ इतश्च श्रीनन्दनस्य प्रभापुरपुरेशितुः । भार्यार्यां धारणीनाम्न्यां सप्ताभूवन् क्रमात्सुताः ॥ २१५ ।। सुरनन्दः श्रीनन्दः श्रीतिलकः सर्वसुन्दरः। जयन्तश्थामरश्चापि जयमित्रश्च सप्तमः ॥ २१६ ॥ मासजातं सुतं राज्ये न्यस्य श्रीनन्दनोऽन्यदा। गुरोः प्रीतिकरस्यान्ते प्राबाजीत्तैः सुतैः सह ॥ २१७ ॥ श्रीनन्दनो ययौ मोक्षं सुरनन्दादयस्तु ते । सप्ताप्यासंस्तपःशक्त्या जाचारणलब्धयः ॥ २१८ ॥ विहरन्तः पुरी जग्मुर्मथुरां ते महर्षयः । प्रादृट् चाभूत्तदा तस्थुरधिशैलगुहागृहम् ॥ २१९॥ चक्रुः पष्ठाप्टमादीनि ते तपांसि सदापि हि । उत्पत्य दूरदेशेषु पारणं चक्रिरे पुनः ।। २२० ॥ १ गुप्तसेवकान् । २ आनीतः। ३ पतच्छलोकानन्तरं-" इत्युक्त्वा मुनिवौँ तो ततोऽन्यत्र विजहतुः। रामचन्द्रादयः सर्वे स्वं स्वं स्थानं मुदा ययुः," इति भावार्थकः श्लोकोऽपेक्षित इति प्रतिभाति । ४. अष्टम सुतमित्यर्थः। बर ·': 'भूयोऽपि मथुराशैलगुहायां तस्थुरेत्य च। तत्प्रभावाचमरभूाधिस्तत्र क्षयं ययौ ॥ २२१ ॥ पारणायान्यदोपेत्यायोध्यायां ते ययुः पुरि। अहंदत्तवेष्ठिनध भिक्षार्थ प्राविशन् गृहे ॥ २२२ ॥ सावझं तान् स वन्दित्वा दध्यो श्रेष्ठीति के हमी। नेहत्याः साधुवेपास्तद्वर्षास्वपि विहारिणः ॥ २२३ ॥ पृच्छामि किममून् यद्वा पाखण्डै पितैरलम् । तस्यैवं ध्यायतस्ते तु तद्वध्वा प्रतिलम्भिताः ।। २२४ ॥ आचार्यस्य धुतेर्जग्मुर्वसतौ ते महर्षयः । अभ्युत्थाय धुतिनापि वन्दितास्ते सगौरवम् ॥ २२५ ॥ अकालचारिणः इति तत्साधुभिरवन्दिताः। दत्तासनास्ते द्युतिना तत्र पारणकं व्यधुः ॥ २२६ ॥ आयाता मथुरापुर्या यास्यामस्तत्र सम्प्रति । इत्याख्याय समुत्पत्य स्वं स्थानं ते पुनर्ययुः ॥ २२७ ॥ तेषां जछाचारणानां गुणस्तोत्रं द्युतिव्यधात् । तत्साधवः कृतौवज्ञाः पश्चात्तापं प्रचक्रिरे ॥ २२८ ॥ तच्छ्रुत्वा श्रावकः सोऽर्हद्दत्तोऽप्यनुशयं व्यधात् । कार्तिकश्वेतसप्तम्यां ययौ च मथुरां पुरीम् ॥ २२९ ॥ अर्चित्वा तत्र चैत्यानि सप्तपीस्तानवन्दत । क्षमयामास चावज्ञादोपं शंसन् स्वयं कृतम् ।। २३० ।। सप्तपीणां प्रभावेण शान्तरोग स्वमण्डलम् । विज्ञायेयाय कार्तिक्यां शत्रुघ्नोऽपि हि तां पुरीम् ॥ २३१॥ तानत्वोवाच शत्रुघ्नो भिक्षा मे गृह्यतां गृहे । प्रत्यूचुस्तेऽपि साधूनां राजपिंडो न कल्पते ॥ २३२ ॥ भूयोऽप्युवाच शत्रुघ्नो यूयं मय्युपकारिणः । मद्देशे दैविको रोगः शान्तो युष्मत्प्रभावतः ॥ २३३ ॥ तल्लोकानुग्रहायेह किञ्चिदद्यापि तिष्ठत । सर्वा प्रवृत्तिर्भवतां ह्यन्योपकृतिहेतवे ॥ २३४ ।। तेऽप्यूचिरे गतः प्रावृटकालोऽयं तीर्थयात्रया। अधुना विहरिष्यामो नैकत्र मुनयः स्थिराः ॥ २३५ ।। १ चमरेन्द्रकृत । २ अत्र वास्तव्याः। ३ तस्य हुतेः साधुभिः । ४ गुणस्तुतिम् । ५ कृताऽवशा यैस्ते । ६ पश्चात्तापम् । ७ २२RMACY ·गृहे गृहे त्वं गृहिणां कारयेविम्बमार्हतम् । पुर्यामस्यां ततो जातु व्याधिर्भावी न कस्यचित् ॥ २३६ ॥ इत्युक्त्वा ते समुत्पत्य ययुः सप्तर्पयोऽन्यतः । शत्रुघ्नोऽपि तथा चक्रे लोकश्चाभून्निरामयः ।। २३७ ।। तेषां सप्तऋषीणां च प्रतिमा रत्ननिर्मिताः । स चक्रे मथुरापुर्यां ककुप्सु चतसृष्वपि ॥ २३८ ॥ इतश्च वैताब्यगिरौ दक्षिणश्रेणिभूपणे । पुरे रत्नपुरे रत्नस्थो राजा तदाभवत् ॥ २३९ ॥ तस्य चन्द्रमुखीकुक्षिजन्मा नाम्ना मनोरमा । उद्यौवना कन्यकाभूपेणापि मनोरमा ॥ २४० ॥ दातव्या कस्य कन्येयमिति मन्त्रपरे नृपे । उपेत्य नारदोऽवोचल्लक्ष्मणस्येयमर्हति ॥ २४१ ॥ पुत्री रत्नरथस्याथ कुपिता गोत्ररतः । भृत्यान् भ्रूसङ्घयादिक्षद्विटोऽयं कुद्यतामिति ॥ २४२॥ उत्तिष्ठतो जिघांसंस्तान् धीमान् विज्ञाय नारदः । समुत्पत्य पंतत्रोव प्रययात्रुपलक्ष्मणम् ॥ २४३ ॥ लिखित्वा तां पटे कन्यां दर्शयामास नारदः । लक्ष्मणाय स्ववृत्तान्तं तं चाचख्यावशेषतः ॥ २४४ ॥ तद्रूपदर्शनाजातानुरागो लक्ष्मणः क्षणात् । समं रामेण तत्रागाद्रक्षोविद्याधरैर्वृतः ॥ २४५ ॥ जितः सौमित्रिणा चाशु तत्र रत्नस्थो ददौ । रामाय कन्यां श्रीदामां लक्ष्मणाय मनोरमाम् ॥ २४६ ॥ वैतान्यदक्षिणश्रेणिं जित्वा सर्वां च राघवौ । भूयोऽयोध्यामीयतुः क्ष्मां पालयन्तौ च तस्थतुः ॥ २४७ ॥ पोडशान्तःपुरवधूसहस्रं लक्ष्मणस्य तु । महिष्योऽष्टावभवंस्तत्र विशल्या रूपवत्यपि ॥ २४८ ॥ वनमाला च कल्याणमालिका रत्नमालिका । जितपद्मा भयवती चाष्टमा तु मनोरमा ॥ २४९ ॥ ॥ युग्मम् ॥ १ हन्तुमिच्छून् । २ पक्षीव ।

·सूनवो द्वे शते सार्धे तेष्वष्ट महिपीभवाः । श्रीधरोऽभूद्विशल्याभूः पृथिवीतिलकः पुनः ॥ २५० ॥ रूपवत्यङ्गजो वनमालाजोर्जुनसङ्घकः । श्रीकेशी जितपद्मायाः कल्याणायास्तु मङ्गलः ॥ २५१ ॥ सुपार्थकीर्तिरतु मनोरमाया विमलः पुनः । रतिमालाभूरभयवतीभूः रात्यकीर्तिकः ॥ २५२ ॥ रामस्यासन्महादेव्यश्चतस्ररतत्र मैथिली । प्रभावती रतिनिभा श्रीदामा तु चतुर्थिका ॥ २५३ ॥ सीतैकदा ऋतुस्नाता निशान्ते स्वप्नमैक्षत । च्युतौ विमानाच्छेरभौ प्रविशन्तौ निजानने ॥ २५४ ॥ व्याख्याद्रामस्तयाख्याते वीरौ ते भाविनौ सुतो । च्युतौ विमानाच्छरभौ यनु तन्न मुदे मम ॥ २५५ ॥ धर्मस्य ते च माहात्म्यात् सर्व भावि शुभं प्रभो । इत्यूचे जानकी देवी तदा गर्भ दधार च ॥ २५६ ॥ सीता प्राणप्रियाग्रेऽपि प्राप्तगर्भा विशेषतः । बभूव रामचन्द्रस्य लोचनानन्दचन्द्रिका ॥ २५७ ॥ ईलिवः सपल्यस्तो मायाविन्योऽब्रुगन्नदः । कीदृग्रूपो रावणोऽभूत्त लिखित्वा प्रदर्शय ॥ २५८ ।। सीताप्यूने मया दृष्टः सर्वाङ्गं न हि रावणः । दृष्टौ तचरणावेन कयं नान लिखामि तम् ।। २५९ ।। तत्पादावप्यालिख त्वं कोतुकं नस्तदीक्षणे । इत्युक्ता प्रकृतिऋज्वी दशास्याङ्छी लिलेख सा ॥ २६० ॥ स्थाने तत्रागमद्रामो बभापे ताभिरग्यदः । रावणस्य स्मरत्यद्याप्यसौ सीता तव प्रिया ॥ २६१ ॥ सीतारवहरतलिखितं रावणस्य क्रमद्वयम् । पश्यैतन्नाथ जानीहि सीता तस्यैन नाथते ॥ २६२ ।। दृष्ट्वापि तत्तथा रामो गम्भीरत्वान्महामनाः । तथैव ववृते सीतादेव्यामनुपलक्षितः ॥ २६३ ॥ अष्टापदमृगौ । २ प्रकृत्या स्वभावेन वानी सरला । ३ क्रमश्चरण । ४ पूर्ववत् ।

·सीतादोपपदं तच देत्यो दासीजनैनिजैः। जने प्राकाशयन् प्रायः प्रबादा लोकनिर्मिताः ॥ २६४ ॥ वसन्तेऽथाब्रवीद्रामः सीते त्वां गर्भखेदिताम् । विनोदयितुकामेव मधुलक्ष्मीरिहाययौ ॥ २६५ ॥ पुष्पन्ति बकुलमाया वृक्षाः खीदत्तदोहदैः। रन्तुं व्रजामो महेन्द्रोदयोयानं ततोऽधुना ॥ २६६ ॥ सीताप्यूचे दोहदो मे देवतार्चनलक्षणः । तं पूरयोद्यानभवैर्नानापुष्पैः सुगन्धिभिः ॥ २६७ ।। रामः सद्योऽपि देवानां पूजाचर्यामकारयत् । ययौ गहेन्द्रोदये च ससीतः सपरिच्छदः ॥ २६८ ॥ विचित्रनगरक्रीडं तत्रापश्यन्मधूत्सवम् । अर्हत्पूजोत्सवमयं सुखासीनो रघूद्वहः ।। २६९ ॥ अत्रान्तरे च सीताया दक्षिणं चक्षुरस्फुरत् । आचचक्षे च राबोऽपि साशहा राघवाग सा ।। २७० ।। नेदं साध्विति रामेणाख्याते सीताब्रवीदिति । कि रक्षोदीपवासान्मे सन्तुष्टोऽधापि नो विधिः ॥ २७१ ॥ त्वद्वियोगभवादुःखाददुःखमद्यापि मेऽधिकम् । किमसौ दास्यति विधिनिमित्तं नैतदन्यथा ॥ २७२ ॥ रामोऽपि तामुवाचैवं देवि मा खेदमुबह । अवश्यमेव गोक्तव्ये कर्माधीने सुखासुखे ॥ २७३ ॥ तद्गच्छ मन्दिरे स्वस्मिन् देवानामर्चनं कुरु । प्रयच्छ दान पात्रेभ्यो धर्मः शरणमापदि ॥ २७४ ॥ सीतापि सदनं गत्वा संयमेन महीयसा । अर्हतोऽपूजयद्दानं प्रददे चावदानवत् ॥ २७५ ॥ रघुनाथमथाजग्मू राजधानीमहत्तराः । यर्थीभूतपुरीवृत्तकीतनकाधिकारिणः ॥ २७६ ।। विजयः सूरदेवश्च मधुमानथ पिङ्गलः । शुलधरः काश्यपश्च काल: क्षेमश्च नामतः ॥ २७७ ॥ १ प्रायेणापवादा लोकैरेव निर्मिता भवन्ति, न तु तद्वास्तविकाः । २ पूजाचरणम् । ३ राजधान्या महत्तरा ग्रामकूटा ग्रामण्य इति यावत् । ४ यथाभूतं सत्य यत्पुरीवृत्तान्तं तस्य कीर्तनेऽद्वितीयाधिकारिणः ।

·इत्यादिसीतानिदिं शृण्वनामो गृहे ययौ। भूयोऽपि तच्छ्वणार्थमादिदेश चरान् वरान् ॥ २९३ ॥ एवं च दध्यौ काकुत्स्थो मया यस्याः कृते कृतः । रक्षःकुलक्षयो रौद्रस्तस्याः किमिदमागतम् ॥ २९४ ॥ जाने महासती सीता सीलोलः स च रावणः । कुलं च मे निष्कलई हा रामः किं करोत्वसौ ॥ २९५ ॥ द्राक् चरास्ते बहिः श्रुत्वा सीतानिर्वादमब्रुवन् । रामस्य सानुजकपिरक्षोराजस्य सुस्फुटम् ॥ २९६ ॥ क्रुद्धोऽथ लक्ष्मणोऽवोचद्दोपान सङ्कल्प्य हेतुभिः । ये निन्दन्ति सती सीतां तेपामेपोऽन्तकोऽस्म्यहम् ॥२९७॥ रामोऽप्यूचे मम पुरा व्यज्ञपीदं महत्तरः। स्वयं च शुश्रुये तस्य संवादोऽयं चरैः कृतः ॥ २९८ ॥ श्रुत्वा चामी समायाताः प्रत्यक्षं चापि भापिताः । सीतात्यागे मापवादीत् सीतास्वीकारवजनः ॥ २९९ ॥ ऊचे च लक्ष्मणो लोकगिरा सीतां स्म मा त्यज । यथा तथापवदिता यदबद्धमुखो जनः ।। ३०० ॥ लोकः सौराज्यसुस्थोऽपि राजदोपपरो भवेत् । शिक्षणीयो न चेत्तत्रोपेक्षणीयः स भूभुजाम् ॥ ३०१ ॥ रामोऽप्यूचे सत्यमेतदीग् लोकः सदापि हि । सर्वलोकविरुद्धं तु त्याज्यमेव यशस्विनः ॥ ३०२ ॥ इत्युक्त्योवाच सेनान्यं कृतान्तवदनं बलः। अरण्ये त्यज्यतां क्वापि सीतेयं गर्भवत्यपि ॥ ३०३ ॥ पतित्वा रामपादेषु बभाषे लक्ष्मणो रुदन् । सीतादेव्या महासत्यास्त्यागोऽयमुचितो न हि ॥ ३०४ ॥ नातः परं त्वया वाच्यमिति रामेण भाषिते । नीरङ्गीच्छन्नवत्रोऽगात् सौमित्रिः स्वगृहं रुदन् । ३०५ ।। कृतान्तवदनं रामोऽन्वशात् सीतां वने नय । सम्मेतयात्राग्याजेन तस्याः खल्येष दोहदः ॥ ३०६ ॥ सेनानीरपि सम्मेतयात्रायै रामशासनम् । आख्यायं सीतामारोप्य स्यन्दने पाचलंद्रुतम् ॥ ३०७ ॥ १ यथा सीतास्वीकारे जनोऽपवदति तथा सीतात्यागे मापववत्वतः सीतात्यागः कर्तव्य इतिभावः ।

·अनुमोक्ष्ये स्वकर्माणि मन्दभाग्या चनेऽप्यहम् । नानुरूपं त्वकास्त्विं विवेकस्य कुलस्य च ॥ ३२२ ॥ यथा खलगिरात्याक्षीः स्वामिन्नेकपदेऽपि माम् । तथा मिथ्यादृशां वांचा मा धर्म जिनभापितम् ॥३२३॥ इत्युक्त्वा मूर्छिता भूमौ पतितोत्थाय चाभ्यधात् । मया विना कथं रामो जीविष्यति हतास्मि हा ॥३२४ ॥ रामाय स्वस्त्यथाशंशेराशिर्ष लक्ष्मणस्य च । शिवास्ते सन्तु पन्थानो वत्स गच्छोपराघवम् ॥ ३२५ ॥ एवं विधेऽपि दयिते विपरीतवृत्तौ यैवंविधा तदियमेव सतीषु धुर्या । सञ्चिन्तयन्निति भृशं प्रणिपत्य मुक्त्वा सीतां कृतान्तवदनो ववले कथञ्चित् ॥ ३२६ ॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते विपटिशलाकापुरुपचरिते महाकाव्ये सप्तमपर्वणि सीतापरित्यागो नामाष्टमः सर्गः समाप्त । - P-RSH ·॥ अथ नवमः सर्गः ॥ अथ सीता भयोद्धान्ता बभ्रामेतस्ततो वने । आत्मानमेव निन्दन्तो पूर्वदुष्कर्मदूषितम् ॥ १ ॥ भूयो भूयश्च रुदती स्वलन्ती च पदे पदे। गच्छन्ती पुरतोऽपश्यन्महत् सैन्यं समापतत् ॥ २ ॥ मृत्युजीवितयोस्तुल्याशया प्रेक्ष्यापि तबलम् । सीता तस्थावभीतैव नमस्कारपरायणा ॥ ३ ॥ तां दृष्ट्वा विभयाञ्चक्रुः सैनिकाः प्रत्युतापि ते । का नाम दिव्यरूपेयं भूस्थितेत्यभिभाषिणः ॥ ४ ॥ सीताया रुदितं श्रुत्वा स्वरवित्तच्चमूनृपः। इयं महासती कापि गुर्विणी चेत्यवोचत ॥ ५॥ कृपालुः स महीपाल उपसीतं जगाम च । सीताप्याशङ्किता तस्य स्वं नेपथ्यमढौकयत् ॥ ६ ॥ राजाप्येवमभाषिष्ट मा भैषीस्त्वं मनागपि । तवैव भूषणान्येतान्यङ्गे तिष्ठन्तु हे स्वसः ॥७॥ का वं कस्त्वामिहात्याक्षीन्निर्पणेभ्योऽपि निघृणः । आख्याहि मा स्म शविष्ठास्त्वत्कष्टेनास्मि कष्टितः ॥८॥ तन्मन्त्री सुमतिर्नाम सीतामेत्याब्रवीदिति । गजवाहनराजस्य बन्धुदेव्याश्च नन्दनः ॥ ९ ॥ नृपतिर्वज्रजवोऽयं पुण्डरीकपुरेश्वरः । महाँहतो महासत्वः परनारीसहोदरः ॥ १० ॥ गजान् ग्रहीतुमत्रत्य कृतार्थीभूय च व्रजन् । त्वदुःखदुःखितोऽवागाद्दुःखमाख्याहि तन्निजम् ॥ ११ ॥ विश्वस्य सीताप्याचख्यौ स्ववृत्तान्तमशेपतः । रुदती रोदयन्ती तौ कृपालू राजमन्त्रिणौ ॥ १२ ॥ निर्व्याजो व्याजहारैवं राजा धर्मस्वसासि मे । एक धर्म प्रपन्ना हि सर्वे स्युर्वन्धवो मिथः ॥ १३॥ १ आगच्छत् । २ स्वरं वेत्तीति स्वरवित् स चासौ तत्सेनानृप । ३ निर्दयेभ्य । ४ महाईद्भक्तः उत्तमश्रावक इति यावत् । ५ विश्वास कृत्वा ।६ निष्कपटः ।

·मम भामण्डलस्येव भ्रातुरेहि तदोकसि । स्त्रीणां पतिगृहादन्यत् स्थानं भ्रानिकेतनम् ॥ १४ ॥ रामोऽपि लोकवादेन त्वामत्याक्षीन्न तु स्वयम् । पश्चात्तापेन सोऽप्यद्य मन्ये त्वमिव कष्टभाक् ॥ १५ ॥ गवेषयिष्यत्यचिरात्त्यां सोऽपि विरहातुरः । चक्रवाक इवैकाकी ताम्यन् दशरथात्मजः ॥ १६ ॥ इत्युक्ता निर्विकारेण तेनामेत्यभिधायिनी । सीता रुरोह शिबिकां सधस्तदुपनायिताम् ॥ १७ ॥ पुण्डरीकपुरं चागान्मिथिलामपरामिव । अहर्निशं धर्मशीला चास्थानदर्शिते गृहे ॥ १८॥ इतथ रामसेनानीर्गत्वा रामाय सोऽवदत् । वने सिंहनिनादाख्ये त्यक्तवानस्मि जानकीम् ॥ १९ ॥ मुहुर्मुहुः सा मूर्छित्वा चेतित्वा च मुहुर्मुहुः । कथश्चिर्यमालम्व्य वाचिकं चैवमादिशत् ॥ २० ॥ नीतिशास्त्रे स्मृतौ देशे कस्मिन्नाचार ईदृशः । एकपक्षोक्तदोषेण पक्षस्यान्यस्य शिक्षणम् ॥२१॥ सदा विमृश्य कर्तुस्तेऽप्यविमृश्य विधायिता। मन्ये मद्भाग्यदोषेण निर्दोपस्त्वं सदाप्यसि ॥ २२ ॥ खलोक्त्याहं यथा त्यक्ता निर्दोपापि त्वया प्रभो । तथा मिथ्याशा वाचा मा त्याक्षीधर्ममाहतम् ॥ २३ ॥ इत्युक्त्वा मूर्छिता सीता पतित्वोत्थाय चाबवीत् । मया विना कथं रामो जीविष्यति हतास्मि हा ॥२४॥ इत्याकर्ण्य वचो रामः पपात भुवि मूर्छया । सम्भ्रमालक्ष्मणेनैत्य सिपिचे चन्दनाम्भसा ॥ २५ ॥ उत्थाय विललापैवं क सा सीता महासती। सदा खलानां लोकानां वचसा ही मयोज्झिता ॥२६॥ अथोचे लक्ष्मणः स्वामिस्तस्मिन्नद्यापि सा वने । महासती स्वप्रभावत्राता नूनं भविष्यति ॥ २७॥ गत्वा गवेषयित्वा च स्वयमानीयतां प्रभो । सीता देवी त्वद्विरहान्न हि यावद्विपद्यते ॥ २८ ॥ १ आमेत्यहोकारेऽव्ययम् । २ दण्डः । ३ हीति खेदेऽव्ययम् ।

·तेनापि पृष्टा वैदेही सुतजन्मावधि स्वकम् । मूलादृत्तान्तमाचल्यौ तस्य भ्रातुरिवाग्रतः ॥ ४२ ॥
ऊचेऽष्टाङ्गनिमित्तज्ञः सिद्धार्थः करुणानिधिः । किं ताम्यसि गुधा यस्यास्तनयौ लवणाङ्कुशौ ॥४३॥
प्रशस्तलक्षणौ साक्षादिव तौ रामलक्ष्मणौ । मनोरथं तव सुतौ नचिरात् पूरयिष्यतः ॥४४॥
तेनेत्याश्वासिता सीता तमभ्यर्थ्य कृताग्रहा । स्वगृहे धारयामास पुत्राध्यापनहेतवे ॥ ४५ ॥
स भव्याविति तत्पुत्रौ सर्वा अग्राहयत् कलाः। तथा यथा तावभूतां दुर्जयो घुसदामपि ॥ ४६॥
तावधीताखिलकलौ प्रपेदाते च यौवनम् । नूतनाविव कन्दर्पवसन्तौ सहचारिणौ ॥४७॥
वज्रजधः शशिचूलां पुत्री लक्ष्मीवतीभवाम् । कन्या द्वात्रिंशतं चान्या लवणेनोदवाहयत् ॥४८॥
सोऽङ्कशाय ययाचे तु पृथ्वीपुरपतेः पृथोः । कन्यकाममृतवतीजातां कनकमालिकाम् ॥ ४९ ॥
वंशो न ज्ञायते यस्य तस्मै स्वदुहिता कथम् । दीयतामित्यभापिष्ट पृथुः पृथुपराक्रमः ॥ ५० ॥
वनजद्यस्तदाकर्ण्य तं क्रोधादभ्यषेणयत् । पृथुगृह्यं व्याघ्ररथं युद्ध बवाग्रहीन्नृपम् ॥५१॥
स्वमित्रं पोतनपति साहाय्यायायत्पृथुः । विधुरेपु हि मित्राणि स्मरणीयानि मन्त्रवत् ॥ ॥
वजजयोऽपि पुत्रान् स्वान्नरैरानाययाधि । तैर्वार्यमाणावपि तौ चेयतुर्लवणाङ्कुशौ ॥ ५३ ।।
अन्येयुर्ववृते युद्ध चम्वोर्मिलितयोद्वयोः । परैरतिबलैर्वजजधसैन्यं त्वभज्यत ॥ ५४ ॥
सङ्घद्धौ मातुलचमूभड्रेन लवणाङ्कुशौ। निरङ्कुशाविव गजौ प्रणियन्तावधावताम् ॥ ५५ ॥
तयोरोजस्विनो रहो मनागपि न सेहिरे । द्विपन्तः प्रावृडुत्पूरश्रोतसोरध्रिपा इव ॥ ५६ ॥
अभज्यत ससैन्योऽपि पृथुर्यावन्नरेश्वरः । ऊचतुस्तावदेवं तौ स्मेरास्यौ रामनन्दनौ ॥ ५७ ॥

·अपरिज्ञातवंशाभ्यामप्यावाभ्यामिहाहवे । विज्ञातवंशजा यूयं पलायध्वे कथं त्वहो ॥ ५८ ॥ इति तद्वचनं श्रुत्वा वलित्वा पृथुरब्रवीत् । व्यज्ञायि वंशो युष्माकं विक्रमेणामुना मया ॥ ५९॥ अङ्कुशायार्थिता कन्या वज्रजङ्घन भूभुजा । नूनं मम हितेनैव वरो हीदृक् क्व लभ्यते ॥६०॥ इति सानुनयं प्रोच्य सोऽङ्कुशाय तदैव हि । कन्यां कनकमालाख्यां प्रददौ पूर्वयाचिताम् ॥ ६१॥ सन्धानं वज्रजोन समक्षं सर्वभूभुजाम् । चक्रे पृथुनृपः पुत्र्याः स्पृहयन्नङ्कुशं वरम् ॥ ६२ ॥ तत्रास्थाच्छिबिरं न्यस्य वज्रजङ्घनरेश्वरः । आगाच नारदमुनिः सचक्रे तेन चोचकैः ॥ ६३ ॥ वज्रजको निपण्णेषु राजसूवाच नारदम् । अङ्कुशाय पृथुर्दास्यत्यसौ कन्यां निजां मुने ॥ ६४ ॥ लवणाङ्कुशयोवंशमस्मत्सम्बन्धिनोऽस्य तत् । आख्याहि ज्ञातजामातृवंशो येनैष तुष्यति ॥ ६५ ॥ अथोचे नारदः स्मित्वा वंशं को वेत्ति नानयोः। यस्योत्पत्त्यादिकन्दः स भगवानृषभध्वजः ॥ ६६ ॥ चक्रिणो ह्यनयोवंशे भरताद्याः कथाश्रुताः। को न वेत्यनयोस्तातौ प्रत्यक्षौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६७ ॥ गर्भस्थयोरप्यनयोरयोध्यालोकजन्मनः । अपवादाचकितेन त्यक्ता रामेण जानकी ॥ ६८॥ अथाङ्कुशो हसित्वोचे ब्रह्मन्न खलु साधु तत् । चक्रे रामेण वैदेहीं त्यजता दारुणे वने ॥ ६९ ॥ भूयांसि ह्यपवादस्य कारणानि निराकृतौ । भवन्ति तत्र किं न्वेवं विद्वानपि चकार सः॥ ७० ॥ पप्रच्छ लयमोऽथैवं दूरे कियति सा पुरी। यस्यां वसति मे तातः सानुजः सपरिच्छदः ॥ ७१॥ मुनिश्चीचे तब पिता यस्यां विश्वैकनिर्मलः । सायोध्या पूरितः पष्टियुग्योजनशतं खलु ॥ ७२ ॥ १ अयोध्यालोकाज्जन्म यस्य तस्मादपवादात् । RE ·वत्तजनामथोवाच लवणः प्रश्रयं श्रयन् । इच्छावस्तत्र गत्वावां प्रेक्षितुं रामलक्ष्मणौ ॥ ७३ ॥ प्रतिपय स तद्वाचमङ्कुश पर्यणाययत् । महोत्सवेन पृथुराट्पुच्या कनकमालया ॥ ७४ ॥ वचजब पृथुभ्यां तावन्वितौ लवणाङ्कुशौ । साधयन्तौ चहून देशान् लोकाख्यपुरमीयतुः ॥ ७५ ॥ युद्धभूमौ च तद्भूपं धैर्यशौण्डीर्यशालिनम् । कुवेरकान्तनामानं तत्र मानिन जिग्यतुः ॥७६ ॥ लम्पोकेष्वेककर्णाख्यं विजिग्याते नृपं च तौ। ततश्च विजयस्थल्यां भूपं भ्रातृशताभिधम् ॥ ७७ ॥ गङ्गायुतीय कैलासस्योत्तरां दिशमीयतुः । तत्र नन्दनचारणां देशानां चक्रतुर्जयम् ॥ ७८ ॥ रुपकुन्तलकालाम्बुनन्दिनन्दनसिंहलान् । शलभाननलाञ्ठूलान् भीमान् भूतरवादिकान् ॥ ७९ ॥ तौ जयन्तौ नृपान् सिंधोः परकूलमुपेयतुः । तत्र चार्याननार्यांश साधयामासतुपान् ॥ ८० ॥ युग्मं ॥ बहुदेशेश्वराने साधयित्वा सहैव तैः । निवृत्योपेयतुस्तौ तत्पुण्डरीकपुरं पुरम् ॥ ८१॥ अहो धन्यो वनजको यदीयो यांमिनन्दनौ । ईदृशाविति जल्पद्भिर्वीक्ष्यमाणौ पुरीजनैः ॥ ८२ ॥ जग्मतुः स्वगृहं वीरौ भूपवीरः समावृतौ । प्रणेमतुश्च जानक्यावरणौ विधपावनौ ॥८३ ॥ ॥ युग्मम् ॥ चुचुम्ब मूनि तौ सीता स्नपयन्ती मुदश्रुभिः। रामलक्ष्मणयोस्तुल्यौ भूयास्तमिति चावदत् ॥ ८४ ॥ ऊचतुर्वज्रजच तौ मातुल पाक त्वयावयोः । मेने यानमयोध्यायामिदानीमनुतिष्ठ तत् ॥ ८५ ॥ आज्ञाप्यन्तां च लम्पाकरुपकालाम्युकुन्तलाः । शतभानलशूलायाशापरेऽपि महीभुजः ॥ ८६ ॥ १ लम्पाकदेशेषु । २ देशनामान्येतानि । ३ भगिनीपुत्रो । RSS ·KRISRG प्रयाणभम्भा वाद्यन्तां छाद्यन्तां च दिशो बलैः। त्यक्ता येनावयोर्माता वीक्ष्यस्तस्याद्य विक्रमः ॥ ८७ ॥ सीतापि सद्यो रुदती जगादेवं सगद्गदम् । वत्सौ केयमनर्थेच्छा युवयोः कर्मणामुना ॥ ८८ ॥ वीरौ पितृपितृव्यौ वां दुर्जयो द्युसदामपि । यकाभ्यां निहतो रक्षपतिस्त्रैलोक्यकण्टकः ॥ ८९ ॥ उत्कण्ठा पितरं द्रष्टुं युवयोर्यदि बालको। विनीतीभूय तद्यातं पूज्ये हि विनयोऽर्हति ॥९० ॥ ततस्तावेवमूचाते विनयः क्रियते कथम् । तस्मिन् द्विपत्पदप्राप्ते त्वत्त्याजिनि पितर्यपि ॥ ९१ ॥ पुत्रौ तवावामायाताविति तस्य पुरः कथम् । गत्वा स्वयं वदिष्यावस्तस्यापि हीकरं वचः ॥९२ ॥ आनन्दजनकं तस्य जनकस्यापि दोष्मतः । युद्धाह्वानं युज्यते तु कुलद्वययशस्करम् ॥९३ ॥ अभिधायेति सीतायां रुदन्त्यामपि चेलतुः । महोत्साही महासैन्यौ तौ रागनगरी प्रति ॥ ९४ ॥ कुठारकुद्दालभृतां सहस्राणि नृणां दश । तयोः पथ्यच्छिदन वृक्षादिकं मां च समां व्यधुः ॥९५ ॥ क्रमेण गत्वा सेनाभी स्न्धानौ सर्वतो दिशः । तावूपतुरुपायोध्यं यो कामौ महाभुजौ ॥ ९६ ॥ विरुद्धं तदलं भूरि श्रुत्वायातं पुरो बहिः। उभौ विसिष्मियाते च सिमियाते च राघवौ ॥१७॥ अर्थत्थमूचे सौमित्रिः परे केऽमी पतङ्गवत् । मर्तुकामाः समापेतुरार्यविक्रमपावकम् ॥ ९८ ॥ इत्युक्त्वा सह रामेण सुग्रीवादिभिरावृतः। युद्धे चचाल सौमित्रिरमित्रध्वान्तभास्करः ॥९९ ॥ इतश्च नारदाच्छत्वा तद्भामण्डलभूपतिः । पुण्डरीकपुरे सीतामु पयाय ससम्भ्रमः ॥१०० ॥ तस्याख्यद्रुदती सीता रामो मां भ्रातरत्यजत् । मत्यागमसहिष्णू च त्वद्यामेयौ युधे गतौ ॥ १०१॥ १ शत्रुस्थानप्राप्ते । २ आर्यस्य रामस्य विक्रम एव पावकोऽग्निस्तम् ।

·* भामण्डलोऽप्युवाचैवं त्वयागं रभसावशात् । चक्रे रामो द्वितीयं तु मा कात्पुित्रयोर्वधम् ॥ १०२ ॥ आत्मजौ तावजानानो न यावद्धन्ति राघवः । उत्तिष्ठ तावद्गच्छावस्तत्रावामविलम्बितम् ॥ १०३ ॥ इत्युक्त्वा जानकीमात्मविमानमधिरोप्य च । लवणाङ्खुशयोः स्कन्धावारे भामण्डलो ययौ ।। १०४॥ तो नमश्चक्रतुः सीतां कुमारौ लवणाङ्कुशौ । मातुलोऽयमिति सीताख्यातं भामण्डलं तथा ।। १०५ ॥ स तौ शिरसि चुम्बित्वा स्वोत्सङ्गमधिरोप्य च । हर्परोमाञ्चितवपुरित्यूचे गद्गदाक्षरम् ॥ १०६ ॥ वीरपत्नी पुराप्यासीद्दिष्टया सम्प्रति वीरसः । अभूयुवाभ्यां मे यामिर्यामिनीजानिनिर्मला ॥ १०७ ॥ वीरपुत्रौ च वीरौ च युवां यद्यपि मानदौ । रणं पितृपितृव्याभ्यां मा कृपाथां तथापि हि ॥ १०८ ॥ न रणे रावणोऽप्यासीययोर्मल्लस्तयोः कथम् । युद्धं युवाभ्यामारेभे दोःकण्ग्भसावशात् ॥ १०९ ॥ तायूचतुर्मातुलालं स्नेहभीरुतयानया । त्वत्स्वसाप्यस्मदम्बेयमूचेऽदः कातरं वचः ॥ ११० ॥ आवामपि हि विद्वो यन्न मल्लः कोऽपि तातयोः । युद्धं त्यक्त्वा तयोरेवोत्पादयावः कथं ह्रियम् ॥१११॥ तयोर्बुवाणयोरेव सैन्यानां रामसैनिकः । समं प्रववृते युद्धं संवर्तावर्तदर्शकम् ॥ ११२ ॥ सुग्रीवाद्यैः खेचरेर्मानयोः सैन्यं महीचरम् । हन्यतामिति साशको ययौ भामण्डलो युधि ॥ ११३ ॥ उत्तस्थाते कुमारावप्याहवाय महावलौ । उच्छ्वास्यमानवाणी रोमाञ्चनातिशायिना ॥ ११४ ॥ निःशवं युध्यमानास्ते सुग्रीवाद्या नभश्चराः । युधि भामण्डलं दृष्ट्वा पप्रच्छुः काविमाविति ॥ ११५ ॥ भामण्डलाच ते ज्ञात्वा रामपुत्राविमाविति । गत्वा सीतां नमश्चनुय॑पदंश्च पुरो भुवि ॥ ११६ ।। १ वीरं सूते इति वीरसूर्वीरमातेत्यर्थः । २ यामिनी रात्रि या यस्य स चन्द्रस्तद्वनिर्मला ।

·k तुरङ्गा न त्वरन्तेऽमी कशाभिस्ताडिता अपि । स्थश्च जर्जरस्तेऽभूदसौ वैर्यस्त्रताडितः ॥ १३२ ॥ एतौ च मम दोर्दण्डौ द्विट्काण्डाघातजर्जरौ। न हि रश्मि प्रेतोदं वा क्षमी चालयितुं प्रभो ॥१३३ ॥ पद्मनाभोऽप्यभाषिष्ट ममापि शिथिलायते । धनुचित्रस्थितमिव वज्रावर्त न कार्यकृत् ॥ १३४ ॥ अभून्मुशलरत्न च वैरिनिर्दलनाक्षमम् । कणकण्डनमात्राहमेतदपि सम्प्रति ॥ १३५ ॥ अनेकशोऽङ्कुशीभूतं यदुष्टनृपदन्तिनाम् । हलरत्नं तदप्येतदभूद्भपाटनोचितम् ॥ १३६ ॥ सदा यक्ष रक्षितानां विपक्षक्षयकारिणाम् । तेषामेव ममास्त्राणामवस्था केयमागता ॥ १३७ ॥ यथापराजितासनोरभून्मोधास्त्रता तदा। तथैव लक्ष्मणस्यापि मदनाङ्कुशयोधिनः ॥ १३८॥ अत्रान्तरे च सौमित्रिरङ्कुशेनोरसीपुणा । ताडितः कुलिशेनेव मूछितो न्यपतद्रथे ॥ १३९ ॥ सौमित्रिमूर्छाविधुरो विराधः स्यन्दनं रणात् । अचालयत्प्रत्ययोध्यं सज्ञां लेभेऽथ लक्ष्मणः ॥ १४० ।। साक्षेपं लक्ष्मणश्वोचे किं विराधाकृथा नवम् । रामभ्रातुर्दशरथमनोरनुचितं ह्यदः ॥१४१ ॥ तच्छीघ्रं नय तत्रैव रथं यत्र स मे द्विपन् । एप छिनशि तश्छीपं चक्रेणामोघरंहसा ॥ १४२ ॥ एवमुक्तो विराधोऽथानपीरात्यङ्कुशं रथम् । तिष्ठ तिष्ठेति जल्पंश्च चक्रं जग्राह लक्ष्मणः ॥ १४३ ।। भ्रमदभ्रमकरं भ्रमयित्वा च तद्दिवि । क्रुद्धो मुमोच सौमित्रिरङ्कुशायास्खलद्रयम् ॥ १४४ ॥ आपतत्ताडयामासानकशोऽस्त्रैस्तदङ्कुशः। सर्वात्मना लवणोऽपि न तु तत्प्रत्यहन्यत ॥ १४५ ॥ वेगेनापत्य तचक्रमङ्कुशस्ग प्रदक्षिणाम् । कृत्वा लक्ष्मणहस्तेऽगात् पुनर्जीड इवाण्डः ॥ १४६ ॥ १ कशाम् । २ पक्षी ।

·R-5 RRC तद्भ्यो लक्ष्मणोऽमुञ्चत् कृत्वा तद्वत्प्रदक्षिणाम् । पुनस्तत्पाणिमेनागाच्छालां भग्न इव द्विपः ॥ १४७ ॥ चिन्तयामासतुश्चैवं विपणौ रामलक्ष्मणौ । कि सीरिशाङ्गिणावेतौ न त्वावा मिह भारते ॥ १४८ ॥ अनान्तरे नारदर्पिः सिद्धार्थन राहव हि । तत्रोपेत्यावोचदेयं खिन्नं तमं सलक्ष्मणम् ॥ १४९ ।। हर्षस्थाने विषादोऽयं युवयोः किं रघूनही । पुत्रात्पराजयो वंशोद्योतनाय न कस्य हि ॥ १५० ॥ सीताकुक्षिभवौ पुत्रौ ताविमौ लक्ष्णाकुशौ । त्वां द्रष्टुमागतास्त्र युद्धव्याजेन न त्वरी ॥१५१ ॥ अभिज्ञानमिदं तेन यच्चक्र प्रवभूव न । मुाभूभारतं चक्र पुरा बाहुबलावपि ॥ १५२ ।। त्यागात्प्रभृति सीताया वृत्तान्तं नारदोऽखिलम् । पुत्रयुद्धान्तमाचख्यो विश्वविस्मयदायकम् ॥ १५३॥ रामोऽपि विस्मयबोडाखेदहर्पसमाकुलः । मुमूर्छ सज्ञा लेमे च संसिक्तचन्दनाम्भसा ॥ १५४ ॥ लक्ष्मणेन सहोदश्रुः पुत्रवात्सल्यपूरितः। जगाम रामो लवणाशयोद्धृतमन्तिके ॥ १५५ ॥ अवतीर्य स्थात्सद्यो विनीतौ लवणाकुशौ। पादेषु पनसौमित्र्योस्त्यक्तास्त्रौ पेततुः क्रमात् ॥ १५६ ॥ तावालिङ्ग्य निजोत्सङ्गमारोप्य च रघूद्वहः । मूनि चुम्बन रुरोदोषैः शोकस्नेहसमाकुलः ॥ १५७ ॥ रामोत्सङ्गानिजोत्सङ्गं ताबारोप्याथ लक्ष्मणः । चुम्वन् शिरसि बाहुभ्यां परिरेमेनपूर्णदृक् ।। १५८ ॥ विलुठन्तौ पितुरिव विनीतौ पादपद्मयोः । दुरात्प्रसारितभुजः श्नो प्यालिलिङ्ग तौ ॥ १५९ ॥ अपरे पि हि भूपालाः सेनयोरुभयोरपि । प्रमोदन्ते रम सम्भूय विवाहमिलिता इन ॥ १६० ॥ १ अरी शत्र । २ भरतचक्रिसम्बन्धि । : पुत्रपगर मेण विस्मय. स्वप जयेन ब्रीडा सीतावियागेन खेदः पुत्रप्राप्त्या च हर्पस्तेन युक्त । ******* ·पुत्रयोविक्रमं दृष्ट्वा पित्रा च सह सङ्गमम् । हृष्टा सीता विमानेन पुण्डरीकपुरं ययौ ॥ १६१॥ सक्षपुत्रलाभेन मुदितौ रामलक्ष्मणौ । पुः स्वाभिहर्षेण भूचरा खेपराश्च ते ॥ १६२ ॥ भामण्डलनृपाब्यातो वज्रजा नृपोऽपि हि । ननाम रामसौमित्री विनीतभिरपत्तिवत् ।। १६३ ॥ रामस्तमाललापैवं भामण्डलरामो सि मे। पुत्रौ योऽवर्षयस्त्वं मेऽनपीः काष्ठामिमां च यः ॥ १६४॥ इत्युक्त्वा पुष्पकारूढः पमनाभः सलक्ष्मणः । अर्धासनोपविष्टाभ्यां पुत्राभ्यां प्राविशत्पुरीम् ॥ १६५ ॥ उद्ग्रोवपाणिभिः पौर राजमार्गे च विस्मितः। प्रेक्ष्यमाणः स्तूगमानसुतो रामोऽगमद्गृहे । १६६ ॥ तमोत्तार पुत्राभ्यां सह रामः सलक्ष्मणः। ग.न्तिमत्रान्तमुदा कारयामास चोत्सनम् ॥ १६७ ॥ अथ रामं सुमित्राभूः कपीश्वरविभीपणौ। हनूमानङ्गदाधाश्च सम्भूगैवं व्यजिज्ञपन् ॥ १६८ ॥ परदेशे स्थिता देवी त्वया विरहिताधुना । विनामूभ्यां कुमाराभ्यामतिकष्टेन तिठति ॥ १६९ ॥ यद्यादिशसि तत्स्वामिन्नानयामोऽद्य तामिह । विपत्स्यतेऽन्यथा सा तु पतिपुत्रोज्झिता सती ॥ १७० ॥ किञ्चिद्रामो विचिन्त्योचे जानक्यानीयते कथम् । लोकापवादोऽलीकोऽपि बलवानन्तरायकृत् ॥ १७१ ॥ जानेऽहं यत्सती सीता सापि रवं वत्ति निर्मलम् । दिव्यं दातुमथादातुं तद्वयोरपि नास्ति भीः ॥१७२ ॥ प्रत्यक्षं सर्वलोकानां दिव्यं देवी करोतु सा। शुद्धया च तया साधं गृहवासोऽस्तु मे पुनः ॥ १७३ ॥ एवमस्त्वित्युदित्वा ते पुर्या बहिरकारयन् । विशालान्मण्डपानुस्तदन्तमञ्चधोरणीः ॥ १७४ ॥ तेपु चोपाविशन् भूपाः पौरामात्यादयोऽपि च । ते विभीषणसुग्रीवप्रमुखाः खेचरा अपि ॥ १७५ ॥ १ दिशाम् । २ ऊर्धा ग्रीना पायश्च येषां तैः । ३ मञ्चश्रेणी । 65 ·तुलां समधिरोहामि तप्तं कोश पिवाम्यहम् । गृह्णामि जिह्वया फालं किं तुभ्यं रोचते वद ॥ १९० ॥ ॥ युग्मम् ॥ अत्रान्तरेऽन्तरीक्षस्थः सिद्धार्थों नारदोऽप्यथ । लोकः सर्वश्च तुमुलं निपिध्येदमभाषत ॥ १९१ ॥ भो भो राघव सीतेयं निश्चयेन सती सती । महासतीति मा कार्कीविकल्पमिह जातुचित् ॥ १९२ ॥ रामोऽप्युवाच हे लोका मर्यादा कापि नास्ति वः । सङ्कल्प्य दोष युष्माभिरेवेयं दूपिता पुरा ॥ १९३ ॥ बूथान्यत् पुरतो यूयमन्यद्रे स्थिताः पुनः । तदा कथं सदोपासीच्छीलवत्यधुना कथम् ॥ १९४ ॥ भूयोऽपि गृनतां दोपमगला नास्ति कापि यः । प्रत्ययाय ततः सीता 'विशतु ज्वलितेऽनले ॥ १९५ ॥ इत्युक्त्वाखानयद्रामो गर्त हस्तशतत्रयम् । पुरुषद्वयदघ्नं चापूरयचन्दनेन्धनैः ॥ १९६ ॥ अत्रान्तरे च वैताव्यस्योत्तरश्रेणिवर्तिनः । हरिविक्रमराजस्य कुमारो जयभूषणः ॥ १९७ ॥ ऊढाष्टशतनारीकः पत्नी किरणमण्डलाम् । सुप्तां हेमशिखाख्येन समं मातुलसूनुना ॥ १९८॥ दृष्ट्वा निर्वासयामास तदैव प्रावजत् स्वयम् । सापि मृत्वा समजनि विद्युइंष्ट्रति राक्षसी ॥ १९९ ॥ अयोध्यावहिरभ्येत्य स तदा जयभूषणः । तस्थौ प्रतिमया विद्युद्दष्टा च तमुपाद्रवत् ॥ २०० ॥ केवलं अस्य चोत्पेदे तदुत्सवविधित्सया । तदानीं च समाजग्मुः सुनासीरादयः सुरा २०१॥ सीतायाः प्रेक्ष्य तद्देवाः शक्रमेवं व्यजिज्ञपन् । लोकालीकापवादेन सीता वह्नौ प्रवेक्ष्यति ॥ २०२॥ १ सीसकम् । २ शस्त्रधारम् । ३ जयभूषणः । ४ सुनालीरः इन्द्रः। SRIS ·- पत्त्यनीकपति सीतासान्निध्यायादिशद्धरिः । तस्यः केवलज्ञानोत्सवं तु विदधे स्वयम् ॥ २०३॥ रामाज्ञयाथ भृतकास्तं गतं चन्दनाञ्चितम् । परितो ज्वालयामासुर्दुःप्रेक्ष्यं चक्षुपामपि ।। २०४।। ज्वालाकरालं तं प्रेक्ष्य रामो दध्याविदं हदि । अहो अत्यन्तविपमं कि ममेदमुपस्थितम् ॥ २०५॥ इयं महासती नूनं निःशङ्कामी प्रवेक्ष्यति । दैवस्येव हि दिव्यस्य प्रायेण विपमा गतिः ॥ २०६ ॥ मया सहास्या निर्वासो हरणं रावणेन च । चने त्यागो मया भूयो भूयोऽप्येतच्च मत्कृतम् ॥ २०७॥ एवं सोऽचिन्तयद्यावत्तावत्सीतोपपावकम् । स्थित्वा स्मृत्वा च सर्वज्ञं चक्रे सत्यापनामिति ॥ २०८ ॥ लोकपाला लोकाश्च सर्वे शृणुत यद्यहम् । अन्यमभ्यलपं रामात्तदाग्निर्मो दहत्वयम् ॥ २०९ ॥ अन्यथा तु सुखस्पर्शी वारीवास्त्वित्युदीर्य सा । झम्पा स्मृतनमस्कारा ददौ तस्मिन् हुताशने ॥ २१० ॥ यावत्सा प्राविशत्तावद्विध्यातो वह्निराश्वपि । गतः स्वच्छोदकापूर्णः स तु वापीत्वमाययौ ॥ २११ ॥ सीता त्वधिजलं पद्मोपरि सिंहासनस्थिता । पञवास्थात्सतीभावतुष्टदेवप्रभावतः ॥ २१२ ॥ कुर्वाणं कापि हुङ्कारं कचिद्गुलगुलारवम् । कापि भम्भायितध्वानं कचित्पटपटाध्वनि ।। २१३ ॥ क्वचिदिलिदिलिस्वानं क्वचित् खलखलास्वनम् । समुद्राम्भ इवाम्भस्तत्तत्र सावर्तमैक्ष्यत ॥ २१४ ॥ ॥ युग्मम् ॥ तदुच्छलजलं वाप्या उद्वेलस्येव वारिधः । आप्लावयितुमारेमे मञ्चानपि गरीयसः ॥ २१५ ॥ १ सेवकाः । २ अग्निप्रवेशनम् । ३ लक्ष्मीरिव । Sostest SSS ·विद्याधरा भयोद्धान्ताः समुत्पत्येयुरम्बरे । भूचराचुक्रुशुश्चैवं पाहि सीते महासति ॥ २१६ ॥ सीताप्युत्तीर्णमम्भस् त् स्वपाणिभ्यामवालयत् । पुनर्वापीप्रमाणं तदभूत्तस्याः प्रभावतः ॥ २१७ ॥ उत्पलैः कुमुदैः पद्म पुण्डरीकैनिरन्तरा । सौरभोद्भ्रान्तभृङ्गालीसङ्गीता हंसशालिनी ॥ २१८ ॥ आफैलद्वीचिनिचयमणिसोपानबन्धुरा । बद्धोभयतटा रत्नापलैर्वापी बभूव सा ॥ २१९ ॥ ॥ युग्मम् ॥ ननृतुर्नारदाद्याः खे सीताशीलप्रशंसिनः । सीतोपरिष्टात्तुष्टाश्च पुष्पवृष्टिं व्यधुः सुराः ॥ २२० ॥ अहो शीलमहो शीलं रामपल्या यशस्करम् । इति लोकप्रघोपोऽभूद्रोदाकुक्षिम्भरिः क्षणात् ॥ २२१ ॥ मातुः प्रभावं तं दृष्ट्वा मुदितौ लवणाङ्कुशौ। हंसाविव तरन्तौ तौ तत्समीपमुपेयतुः ॥ २२२ ॥ तौ मूर्ध्याघ्राय वैदेया पार्श्वयोरुपवेशितौ । कलभाविव रेजाते नदीतीरद्वयस्थितौ ।। २२३ ।। गत्वा सौमित्रिशत्रुघ्नभामण्डलविभीषणाः । सुग्रीवाद्याश्च वैदेहीं नमश्चक्रुः सभक्तयः ॥ २२४ ॥ सीतामुपाययौ रामोऽप्यभिरामतरद्युतिः। पश्चात्तापत्रपापूर्ण इत्यूचे रचिताअलिः ।। २२५ ॥ स्वभावादप्यसद्दोषग्राहिणां पुरवासिनाम् । छैन्दानुवृत्त्या त्यक्तासि मया देवि सहस्व तत् ॥ २२६ ॥ त्यक्तोग्रश्वापदेऽरण्येज्जीवस्त्वं स्वप्रभावतः । एकं दिव्यं तदप्यासीन्नाज्ञासिपमहं पुनः ॥ २२७ ॥ क्षान्त्वा सर्व ममेदानीमिदमध्यास्स्व पुष्पकम् । चलस्व वेश्मनि प्राग्वद्रमस्व सहिता मया ॥ २२८ ॥ १ ईयुजग्मुः। २ उच्छलितम् । ३ सौरमेण सुगन्धेनोद्धान्ता या भृङ्गाली, भ्रमरसमूहस्तस्याः सङ्गीतं यस्यां सा ४ आस्फलन्तो वीचिनिचयास्तरसमूहा यताहशमणिसोपानर्यन्धुरा व्याप्ता। ५ इच्छानुवर्तनेन ·SRKook सीताप्यूचेन ते-दोषो न च लोकस्य कश्चन"। चान्यस्यापि कस्यापि किंतु मत्पूर्वकर्मणाम् ॥ २२९ ।। निर्विष्णा कर्मणामीहन्दुःखावर्तप्रदायिनाम् । ग्रहीष्यामि परिव्रज्यां तेषामुच्छेदकारिणीम् ॥ २३० ।। इत्युक्त्वा मैथिली केशानुचखान स्वमुष्टिना । रामस्य चार्पयामास शक्रस्येव जिनेश्वरः ॥ २३१॥ सघो मुमूर्छ काकुत्स्थो नोत्तस्थौ यावदेप च । तावत्सीता ययौ साधुजयभूपणसन्निधौ ॥ २३२ ॥ केवली स जयभूपणो मुनिमैथिली विधिवदप्यदीक्षयत् । सुप्रभाख्यगणिनीपरिच्छदे तां चकार च तपःपरायणाम् ॥ २३३ ॥ ॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते त्रिपष्टिशलाकापुरुपचरित्रे महाकाव्ये सप्तमे पर्वणि सीताशुद्धिवतग्रहणो नाम नवमः सर्गः । S S 560555ERSAR 5* ·॥ अथ दशम-सर्गः ॥ अथ सिक्तचन्दनेन लन्धराजशो रघूनहः । व्याजहार क्व ननु सा सीतास्वी मनस्विनी ॥ १॥ भो भूचराः खेचराश न चेयुयं मुमूर्पवः । तन्मे लुश्चितकेशामप्याशु दर्शयत प्रियाम् ॥ २ ॥ वत्स वत्सहि सौमित्रे तूणौ तूणौ धनुर्धनुः । यदमी सन्त्युदासीनाः सुस्थिता दुस्थिते मयि ॥३॥ इत्युक्त्वा धन्य गृमन्तं तं नत्वा लक्ष्मणोऽब्रवीत् । आर्याय किमिदं लोकः खल्वेप तव किरः ॥४॥ सीतां यथा दोपभीतोऽत्याक्षीस्त्वं न्यायनैष्ठिकः । भवभीता स्वार्थनिष्ठा तथा सा सर्वमत्यजत् ।। ५ ॥ प्रत्यक्षमिह वः सीता स्वयमुत्पाट्य कुन्तलान् । आददे विधिवदीक्षां जयभूपणसन्निधौ ॥ ६ ॥ इदानीमेव तस्यरुदपद्यत केवलम् । तज्ज्ञानमहिमावश्यकृत्यमस्ति तवापि हि ॥७॥ तत्रास्ते स्वामिनी सीता स्वामिन्नात्तमहावता । दर्शयन्ती मुक्तिमार्ग सतीमार्गमिवानघा ॥८॥ रामः प्रकृतिमालम्ब्योवाच साधु मम प्रिया । उपाददे परिव्रज्यां तस्य केवलिनोऽन्तिके ॥९॥ इत्युक्त्वा सपरीवारो जगाम जयभूपणम् । नत्वा च देशनां तस्माच्श्राव रघुपुङ्गवः ॥ १० ॥ देशनान्ते च पप्रच्छ नात्मानं वेम्यहं प्रभो । भन्योऽहं किमुताभव्यस्तदाचक्ष्व प्रसीद मे ॥ ११ ॥ अथाख्यत्केवली सोऽपि भव्योऽसि त्वं न केवलम् । सिद्धि यास्यस्यनेनैव जन्मनोत्पन्नकेवलः ॥ १२ ॥ रामः पप्रच्छ भूयोऽपि मोक्षः प्रव्रज्यया भवेत् । सर्वत्यागेन सो किं तु लक्ष्मणो दुस्त्यजो मम ॥१३॥ १ सा प्रव्रज्या सर्वत्यागेन भवेत्, परन्तु लक्ष्मणः मम दुस्त्यजोऽतः सर्वत्यागः कथं भवेदिति तात्पर्यम् । SALE

·g२ 4
मुनिराख्यदवश्यं ते भोक्तव्या बलसम्पदः। तदन्ते त्यक्तसङ्गः सन् प्रव्रज्य शिवमाप्स्यसि ॥ १४ ॥
नत्वा विभीषणोऽपृच्छत् केन प्राग्जन्मकर्मणा । जहार रावणः सीतां लक्ष्मणस्तं न्यहन् युधि ॥ १५ ॥
सुग्रीवो भामण्डलश्च तथेमौ लवणाङ्कुशौ । अहं च कर्मणा केनात्यन्तरक्ता रघूद्वहे ॥ १६ ॥
भगवानाचचक्षेऽथ भरतार्धेऽत्र दक्षिणे । पुरे क्षेमपुरे नाम्ना नयदत्तोऽभवद्वणिक् ॥ १७ ॥
धनदत्तवसुदत्तौ सुनन्दाकुक्षिजौ सुतौ। तस्याभूतां तयोमित्रं याज्ञवल्क्योऽभवद्विजः ॥ १८ ॥
नाम्ना सागरदत्तश्च पुरे तस्मिन्नभूद्वणिछ । तस्य सूनुर्गुणधरः कन्या गुणवती पुनः ॥ १९ ॥
दत्ता सागरदत्तेन नयदत्तात्मजन्मने । धनदत्ताय गुणवत्यनुरूपगुणाय सा ॥ २० ॥
श्रीकान्तनाम्ने चाढ्याय तत्रत्यायार्थलोभतः। ददौ गुणवती छन्नं माता रत्नप्रभा पुनः ॥ २१॥
याज्ञवल्क्यस्तु तज्ज्ञात्वा नयदत्तात्मजन्मनोः । स्वमित्रयोः समाचख्यावसहो मित्रवञ्चने ॥ २२ ॥
वसुदत्तस्ततो गत्वा श्रीकान्तमवधीन्निशि । श्रीकान्तेनापि खड्गेन वसुदत्तो निपातितः ॥ २३ ॥
विन्ध्याटव्यामभूतां तावुभावपि कुरङ्गको । गुणवत्यप्यनूढैव मृत्वा तत्राभवन्मृगी ॥ २४ ॥
तस्याः कृते च तत्रापि युद्धवा पञ्चत्वमीयतुः । मिथो वैरेण तावेवं भूयांसं भ्रमतुर्भवम् ॥ २५॥
तदानीं धनदत्तोऽपि स्वभ्रातृवधपीडितः। निर्धर्मोऽटन्निशि साधून् ददर्श क्षुधितोऽन्यदा ॥ २६ ॥
ययाचे भोजनं तेभ्यस्तेष्वेको मुनिरब्रवीत् । दिवापि न हि साधूनां भक्तपानादिसंग्रहः ॥ २७ ॥
तवापि नोचित रात्रौ भोक्तुं पातुं च भद्रक । को वेत्ति जीससक्तिमन्नादौ तमसीदृशे ॥ २८ ॥

·इत्यादि बोधितस्तेन सुधयेवोक्षितो हृदि । श्रावकीभूय मृत्वा च सौधर्मे त्रिदशोऽभवत् ॥ २९ ॥ च्युत्वा महापुरपुरे धारणीमेरुनन्दनः । नाम्ना पारुचिः श्रेष्ठी परमश्रावकोऽभवत् ॥ ३०॥ सोऽन्यदा गोकुलं गच्छन्नधारूढो यदृच्छया । जरदृपभमद्राक्षीन्मुमूर्षु पतितं पथि ॥ ३१ ॥ कृपालुः सोऽवरुह्याश्वान्निकटीभूय तस्य तु । कर्गमले ददौ पश्चपरमेष्ठिनमस्कृतीः ॥ ३२ ।। मृत्वा च तताभावेण तत्रैव स शुतोऽभवत् । छत्रच्छायनरेन्द्रश्रीदत्तयोवृषभध्वजः ॥ ३३ ॥ स्वैरं भ्रमन् सोऽन्यदा तां जरदृपभुवं ययौ । लेभे च जातिस्मरणं प्राग्जन्मस्थानदर्शनात् ॥ ३४॥ तत्र चाकारयच्चैत्यं तस्य चैत्यस्य चैकतः । भित्तावालेखयामास मुमूर्षु तं जरद्वम् ॥ ३५ ॥ तत्कर्णान्ते नमस्कारदायिनं पुरुष च तम् । तदभ्यणे तदीयं च सपर्याणं तुरङ्गमम् ॥ ३६॥ युग्मम् ॥ आरक्षास्तत्र चादिक्षयश्चित्रं परमार्थतः । इदं विदन्नुदीक्ष्येत स ज्ञाप्यस्त्वरितं मम ॥ ३७॥ इत्युक्त्वा स ययौ वेश्म चैत्ये तत्रान्यदा पुनः । वन्दनायाययौ पगरुचिः स श्रेष्ठिपुङ्गवः ॥ ३८॥ वन्दित्वा तत्र सोऽर्हन्तं भित्तिचित्रमुदैवत । सर्व मे संवदत्येतदित्यूचे च सविस्मयः ॥ ३९ ॥. विज्ञप्तोऽथ तदारक्षस्तत्रागाद्वृषभध्वजः । किं वेत्सि चित्रवृत्तान्तमित्यपृच्छच्च तं नरम् ॥ ४० ॥ गवेऽस्मै नियमाणाय नमस्कारानदां पुरा । इहाभिज्ञेन केनापि लिखितोऽस्मीत्युवाच सः ॥ ४१ ॥ तं नत्वोवाच वृषभध्वजो योऽयं जरद्वः । राजपुत्रोभवं सोऽहं नमस्कारप्रभावतः ॥ ४२ ॥ कामयास्यमहं योनि तिर्यग्योनिरतदाप्यहम् । कृपालुस्त्वं न चेन्मह्यं नमस्कारानदास्यथाः ॥ ४३ ॥ १ सिक्तः।

·सर्वथा त्वं गुरुः स्वामी दैवतं चासि मे खलु । भुक्ष्व राज्यमिदं प्राज्यं त्वयायत्तं ममापि यत् ॥ ४४ ॥ इत्युक्त्वा पद्मरुचिना सहव वृपभध्वजः विजहारांकृतद्वैधः पालयञ्च्छ्रावकव्रतम् ॥ ४५ ॥ श्रावकत्वं चिरं सम्यक पालयित्वा विपद्य च । ईशानकल्पे जज्ञाते तो देवो परमर्द्धिकौ ॥ ४६॥ च्युत्वा ततः पारुचिमरोरपरतो गिरौ । वैताढये नगरे नन्दावर्ते नन्दीश्वरात्मजः ॥ ४७ ॥ कनकाभाकुक्षिजन्मा नयनानन्द इत्यभूत् । राज्यं भुक्त्वा परिव्रज्य माहेन्द्र त्रिदशोऽभवत् ॥ ४८॥ ॥ युग्मम् ॥ च्युत्वा च प्राग्विदेहेषु मायां पुरि भूपतेः। विपुलवाहनस्याभूत्पद्मावत्यां स नन्दनः ॥ ४९ ।। श्रीचन्द्रो नाम भुक्त्वा च राज्यं प्रव्रज्य चान्तिके । समाधिगुप्तस्य मुनेब्रह्मलोकेन्द्रतां ययौ ॥ ५० ॥ ॥ युग्मम् ॥ च्युत्वा ततोऽयं पोऽभूगलभद्रो महाबलः । सुग्रीव एष वृषभध्वजजीवस्त्वभूत्क्रमात् ।। ५१ ॥ भ्रान्त्वा श्रीकान्तजीवोऽभून्मृणालकन्दपत्तने । राजस नुर्ववकण्ठो शम्भुहेमवतीभवः ॥ ५२ ॥ भ्रान्त्वा च वसुदत्तोऽभूच्छम्भुराजपुरोधसः । विजयस्य रत्नचूडाभवः श्रीभूतिरात्मजः ।। ५३ ॥ गुणवत्यपि सा भ्रान्त्वा श्रीभूतेस्तस्य नन्दना । सरस्वतीकुक्षिभवा नाम्ना वेगवतीत्यभूत् ॥ ५४ ॥ सोद्यौवनान्यदा साधु प्रनिमास्थं सुदर्शनम् । वन्द्यमानं जनदृष्ट्वा सोपहासमदोऽवदत् ॥ ५५ ॥ अहो साधुरयं दृष्टः पुरा क्रीडन्महेलया। सानेन प्रेपितान्यत्र तं वन्दध्वं कथं जनाः ॥ ५६ ॥ १ न कृतं द्वैध येन सोऽभिन्न इति यावत् । २ स्त्रिया ।

·श्रुत्वा विपरिणम्याशु लोकः सर्वोऽपि तं मुनिम् । विप्लापयितुमारेभे कलशोझोपपूर्वकम् ॥ ५७ ॥ न मे यावत्कलकोऽयमुत्तरिष्यति सर्वथा । न तावत्पारयिष्यामीत्यभिजग्राह सोऽप्यपिः ॥ ५८ ॥ ततश देातारोपाच्छ्नं वेगवतीमुखम् । साधुव्यतिकरं ज्ञात्वा सा पित्रा भत्सिता भृशम् ।। ५९ ॥ रोपात् पितुभ सा भीता सुदर्शनमुनेः पुरः । प्रत्यक्षं सर्वलोकानामित्युनःस्तरमब्रवीत् ॥ ६॥ निर्दोपः सर्वशासि त्वं दोपोऽलीकोऽयमेन ते। गवारोपितः सामिस्तितिक्षस्व क्षमानिधे ॥६१ ॥ श्रुत्वैति तद्ववो लोको भूयोऽप्यानर्च तं मुनिम् । उल्लाघाभूदेगवती तदादि श्राविका च सा ॥ ६२ ॥ तां च रूपवती वा ययाचे शम्भुभूपतिः । दास्ये मिथ्याशे नेति श्रीभूतिः प्रत्युवाच तम् ॥ ६३ ॥ शम्भुनिहत्य श्रीभूति बुभुजे तां बलादपि । भवान्तरे ते वधाय भूयासभिसि साशपत् ॥ ६४ ॥ शम्भुनापि विमुक्ता सा हरिकान्तार्यिकान्तिके । अवबाजाथ पूर्णायुलालोमुपाययौ ॥६५॥ ततश्युत्वा शम्भुजीवरक्षोनाथस्य मृत्यवे । निदानवशतो जज्ञे सीतेयं जनकात्मजा ॥ ६६ ॥ सुदर्शनमुनेस्तस्यालीकदोपाधिरोपणात् । अस्याः कलकोऽलीकोऽयं लोकेनेहाधिरोपितः ॥ ६७ ॥ भवं भ्रान्त्वा शम्भुजीतोऽप्युदपादि द्विजन्मनः । कुशध्वजस्य सावित्र्यां प्रभासो नाम नन्दनः ॥ ६८ ॥ स अवबाज विजयसेनप्रन्तिकेऽन्यदा । परमं च तपस्तेपे सहमानः परीपहान् ॥ ६९ ॥ सम्मेतयात्राचलितं विद्याधरनरेश्वरम् । कनकप्रभमद्राक्षीदिन्द्रवत्परमादिकम् ॥ ७० ॥ तपसानेन भूगारामीगृद्धिरिति व्यधात् । स निदानं विपद्यायोत्पेदे कल्पे तृतीयके ॥ ७ १ श्यामम् । २ निर्मला ।

·ततश्चयुत्वा रावणोऽभूत् खेचरेन्द्रस्तवाग्रजः । कनकम्मऋद्धेर्यो निदानमकरोत्तदा ॥ ७२ ॥ धनदत्तवसुदत्त मित्र यस्तु द्विजोऽभवत् । याज्ञवल्क्यो भवं भ्रान्त्वा त्वमभूः स विभीषणः ॥ ७३॥ राज्ञा हतस्तु श्रीभूतिओं जगाम ततश्चयुतः । सुप्रतिष्ठपुरे विद्याधरोजनि पुनर्वसुः ॥ ७४ ॥ स पुण्डरीकविजयेऽपजहार स्मरातुरः । कन्यां त्रिभुवनानन्दचक्रिणोऽनजसुन्दरीम् ॥ ७५ ॥ चक्रिणा प्रेषितैविद्याधरैर्युध्याकुलस्य तु । विमानात्तस्य चापप्तन्निकुञ्जेऽनङ्गसुन्दरी ।। ७६ ॥ कृत्वा निदानं तत्प्राप्त्यै प्रवज्य च पुनर्वसुः । स्वर्ग ययौ ततश्चयुत्वा लक्ष्मणोऽयमजायत ॥ ७७ ॥ वनस्थिता साप्यनङ्गसुन्दर्युग्रं तपोऽकरोत् । विहितानशना चान्ते जग्रसेज्जगरेण सा ॥ ७८ ॥ मृत्वा समाधिना सामुद्देवी कल्पे द्वितीयके । ततश्युत्वा विशल्याभूल्लक्ष्मणस्य महिण्यसौ ॥ ७९ ॥ योऽभूद्गुणवतोभ्राता नाम्ना गुणधरः स तु । भवं भ्रान्त्वाभवद्राजपुत्रः कुण्डलमण्डितः ॥ ८०॥ श्रावकत्वं पालयित्वा चिराय च विपद्य सः । सीतासोदर एपोऽभूद्भामण्डलनरेश्वरः ॥ ८१ ॥ इतोऽभूतां च काकन्यां वामदेवद्विजन्मनः । श्यामलाकुक्षिजौ पुत्रौ वसुनन्दसुनन्दनौ ॥ ८२ ॥ एकदा च तयोगेंहे तिष्ठतोराययौ मुनिः। मासोपवासी ताभ्यां च भक्तितः प्रतिलम्भितः ।। ८३ ॥ मृत्वा तद्दानधर्मेणोत्तरेषु तु कुरुष्वथ । अभूतां युग्मिनौ मृत्वा सौधर्मे तौ सुरौ ततः ॥ ८४ ॥ व्युत्वाभूतां च काकन्यां रतिवर्धनभूपतेः । सुदर्शनाभवौ पुत्रौ प्रियङ्करशुभङ्करौ ॥ ८५ ॥ राज्यं चिरं पालयित्वा प्रव्रज्य च विपद्य च । सुरौ वेयकेऽभूतां च्युत्वा च लवणाकुशौ ।। ८६ ॥ सुदर्शना तयोः पूर्वभवमाता भवं चिरम् । भ्रान्त्वाभूदेष सिद्धार्थोऽध्यापको रामपुत्रयोः ॥ ८७ ।।

·KAR Free एवं मुनिश्चः श्रुत्वा संवेग बहवो ययुः । तदैव रामसेनानीः कृतान्तः प्रायजत्पुनः ॥ ८८ ॥ अथोत्थाय नमश्चक्रे काकूत्स्थी जयभूषणम् । उपसीतं च गत्वैवं चिन्तयामास चेनेसि ॥ ८९ ॥ असौ शिरीषमृद्वङ्गी राजपुत्री मम प्रिया । सीता शीतातपक्लेशं कथं नाम सहिष्यते ॥९० ॥ इमं संयमभारं च सर्वभारातिशायिनम् । उद्वक्ष्यति कथं नाम हृदयेनापि दुर्वहम् ॥ ९१ ॥ यद्वा सतीव्रतं यस्या न भक्तुं रावणोऽप्यलम् । सा नियूंढमति व भाविनी संयमेऽपि हि ॥ ९२ ॥ एवं विमृश्य चैदेहीं ववन्दे लक्ष्मणाग्रजः । लक्ष्मणोऽन्ये च राजानः श्रद्धानिधौंतचेतसः ॥ ९३ ॥ इतश्च सपरीवारो रामोऽयोध्यां ययौ पुनः। सीताकृतान्तवदनौ तेपाते च परं तपः ॥ ९४ ॥ तपस्तप्त्वा ब्रह्मलोके कृतान्तवदनो ययौ । सीतापि पष्टिं वर्षाणि विदधे विविधं तपः ॥ ९५ ।। त्रयस्त्रिंशदहोरात्रीं कृत्वान्तेऽनशनं मृता । द्वाविंशत्यर्णवायुः सोऽच्युतेन्द्रः समजायत ॥ ९६ ॥ इतश्च शैले वैतांढयेऽभूत् काश्चनपुरे पुरे। नामतः कनकरथो विद्याधरपतिस्तदा ॥ ९७ ॥ मन्दाकिनीचन्द्रमुख्योः कन्ययोः स स्वयंवरे । सपुत्रान् भूपतीनामलक्ष्मणादीनथाह्वयत् ।। ९८ ॥ तत्रासीनेषु भूपेषु मन्दाकिन्या निजेच्छया। अनजलवणो वने चन्द्रमुख्याङकुशः पुनः॥ ९९ ॥ लक्ष्मणस्य सुतास्तत्र क्रोधादुत्तस्थिरे युधि । सार्धे शते द्वे अपि ते युगपच्छ्रीधरादयः ॥ १० ॥ श्रुत्वा सन्नह्यतस्तांश्च प्रोचाते लवणाङ्कुशौ। को नाम योत्स्यतेऽमीभिरवध्या भ्रातरः खलु ॥१०१॥ यथा न तातयोर्भेदः कोऽपि ज्येष्ठकनिष्ठयोः। तत्पुत्राणां तथास्माकममीषामपि मास्तु सेः ॥ १०२ ॥ १ स मेद।

·एवं तयोवंचो ज्ञात्वा चरेभ्यो लक्ष्मणात्मजाः। वीक्षोपन्ना निनिन्दुः स्वं दुःकर्मारम्भसम्मुखम् ॥ १०३ ॥ सद्यः संवेगमापन्नाः पितरावनुमान्य ते । महावलमुनेः पादपद्मान्ते जगृहुतम् ॥ १०४ ।। जातोद्वाही तदानीं तावनगलवणाङ्कुशौ ।' सहैव सीरिशहिश्यामयोध्यामीयतुः पुरीम् ॥ १०५ ॥ इतथ स्वपुरे हर्म्यनि भामण्डलः स्थितः । कदाचिदेवं मनसा चिन्तयामास शुद्धधीः ॥ १०६ ॥ श्रेणिद्वयं वशीकृत्यास्खलन् सर्वत्र लीलया। विडत्यान्ते चात्तदीक्षो भवेयं पूर्णवाञ्छितः ॥ १०७ ॥ एवं चिन्तयतस्तस्य मूनि विद्युत्पपात खात् । स मृत्वा देवकुरुघु जज्ञे युगलधर्मिपु ॥ १०८ ॥ इतश्च हनुमांश्चो चैत्यवन्दनहेतवे । मेरुं गतो निवृत्तोऽस्तमैयन्तं सूर्यमक्षत ॥ १०९ ॥ एवं च दध्याबुदयो यथा ह्यस्तं तथा खलु । निदर्शनमयं सूर्यो धिग्धिह सर्वगशाश्वतम् ॥ ११० ॥ एवं विचिन्त्य स्वपुरे गत्वा राज्यं सुते न्यधात् । धर्मरत्नाचार्यपाधै प्रव्रज्यामाददे स्वयम् ॥ १११ ॥ तमनुप्रावजत्राज्ञां सार्थसप्तशतानि च । आर्यालक्ष्मीनतीपार्श्वस्थुस्तत्पल्यश्च दीक्षिताः ॥ ११२ ॥ ध्यानानलेन निर्दय क्रमात् कर्माणि मूलतः। श्रीशैलः प्राप्य शैलेशी जगाम पदमव्ययम् ॥ ११३ ।। हनूमन्तं प्रबजितं ज्ञात्वा दध्यौ रघूद्वहः । हित्वा भोगसुख कष्टां दीक्षां किमयमाददे ॥ ११४ ॥ तां रामचिन्तामवर्ज्ञात्वा सौधर्मवासवः । ऊचे मध्येसभमहो कर्मणां विपमा गतिः ॥ ११५ ॥ रामथरमदेहोऽपि यद्धर्भ हसति स्वयम् । सौख्यं विषयसम्भूतं प्रत्युतैप प्रशंसति ॥ ११६ ।। अथवा ज्ञातमनयो रामलक्ष्मणयोर्मियः । स्नेहो गाढतरः कोऽपि भानिर्वेदकारणम् ॥ ११७ ।। १ विस्मयं प्राप्ताः । २ अयति गच्छनि तमयन्तम् । ३ उपान्तः । 5R-- R-61 --- ·द्वौ देवौ कौतुकात्तत्र तयोः स्नेहं परीक्षितुम् । उपेयतुस्योध्यायां लक्ष्मणस्य निकेतने ॥११८ ॥ दर्शयामासतुः सद्यो मायया लक्ष्मणस्य तौ। सर्वमन्तःपुरस्त्रैणमाक्रन्दत् करुणस्वरम् ॥ ११९ ॥ हा पद्म पद्मनयन बन्धुपादिवाकर । अकाण्डमृत्युः कोऽयं ते विश्वस्यापि भयङ्करः ॥ १२० ॥ एवं रुदतीर्वक्षांस्यानाना मुक्तकुन्तलाः । अन्तःपुरवधूः प्रेक्ष्य विषण्णो लक्ष्मणोऽवदत् ॥ १२१ ॥ ममासौ कि मृतो भ्राता जीवितस्यापि जीवितम् । पिशुनेन कृतान्तेन किं कृतं छलघातिना ॥ १२२॥ एवं च भापमाणस्य वचसा सह जीवितम् । सौमित्रेनिर्ययौ कर्मविपाको दुरतिक्रमः ॥ १२३ ॥ स्वर्णस्तम्भमवष्टभ्य स्थितः सिंहासनेऽपि हिं। सोऽथ प्रसारिताक्षोऽस्थाल्लेप्यमूर्तिरियाक्रियः ॥ १२४ ॥ परासुं लक्ष्मणं दृष्ट्वा विषण्णौ तौ सुरावपि । मिथो जजल्पतुरहो किमावाभ्यामिदं कृतम् ॥ १२५ ॥ विश्वाधारः पुमानेप किमावाभ्यां हहा हतः । इति स्वं बहु निन्दन्तौ स्वकल्पं जग्मतुः पुनः ॥ १२६ ॥ परासु लक्ष्मणं प्रेक्ष्य तत्र चान्तःपुरस्त्रियः । चक्रन्दुः सपरीवारा विललत्कुन्तलालिकाः ॥ १२७ ।। तच्चानन्दितमाकर्ण्य तत्र रामः समाययौ । उवाच च किमारब्धमविज्ञायाप्यमङ्गलम् ॥ १२८ ॥ जीवन्नेवैप तिष्ठामि जीवत्येष च मेऽनुजः । कोऽप्यमुं बाधते व्याधिर्भपज तत्प्रतिक्रिया ॥ १२९ ॥ इत्युक्त्वाजुहवद्रामो वैद्याज्योतिपिकानपि । प्रयोग मन्त्रतन्त्राणां कारयामास चासकृत् ॥ १३० ॥ वैफल्ये मन्त्रतन्त्राणां मुछौं प्राप रघूद्वहः । कथञ्चिल्लब्धसज्ञः सन् विललापोचकैःस्वरम् ॥ १३१॥ ते विभीपणसुग्रीवशत्रुघ्नाद्या उदश्रवः । विमुक्तकण्ठं रुरुदुर्हताः स्म इति भापिणः ॥ १३२ ॥ १ बन्यव एव पद्मानि तेषु दिवाकर सूर्यस्तत्सम्बुद्धौ । २ मृतम् । ३ विलुलन् कुन्तलालि केश पक्तिर्यासां ताः । ORSRGREEKRE RERN5 ·कौशल्याधा मातरश्च स्नुपाभिः सह साश्रवः । भूयो भूयोऽपि मूर्छन्त्यश्चक्रन्दुः करुणस्वरम् ॥ १३३ ॥ प्रतिमार्ग प्रतिगृहं प्रत्यर्स्ट क्रन्दनात्तदा । शोकाद्वैतमभूत् सर्व रसान्तरमलिम्लुचम् ॥१३४ ।। नत्वाथ राममूचाते कुमारौ लवणाङ्कुशौ । भवादद्यातिभीतौ स्वः कनीयस्तातमृत्युना ॥ १३५ ॥ अकस्मादापतत्येप मृत्युः सर्वस्य तन्नरैः । तत्परैः परलोकाय स्थातव्यं मूलतोऽपि हि ॥ १३६ ॥ अनुमन्यस्व दीक्षायै न नो युक्तमतः परम् । कनीयस्तातमुक्तानां गृहे स्थातुं मनागपि ॥ १३७ ।। इत्युक्त्वा राममानम्यामृतघोपमुनेः पुरः। उभौ जगृहतुर्दीक्षां क्रमाच शिवमीयतुः ।। १३८ ॥ रामो भ्रातृविपत्त्या च वियोगेन च पुत्रयोः । मुमूर्छ भूयो भूयोऽपि मोहादेवं जगाद च ॥ १३९ ॥ मयापमानता काचित्कचिचक्रेऽद्य बान्धव । कस्मादकस्मादालम्बि भवता मौनमीदृशम् ॥ १४० ।। त्वयि हवं स्थिते भ्रातः पुत्राभ्यामपि चोज्झितः । प्रविशन्ति च्छिद्रशते नृणां भूतशतानि हि ॥ १४१॥ उन्मत्तभापिणं चैवं राममेत्य कथश्चन । विभीपणायाः सम्भूय जगदुर्गद्वादस्वरम् ॥ ॥१४२ ॥ धीरेष्वपि हि धीरस्त्वं वीरो वीरेष्विव प्रभो। लजाकरमिदं तस्मादधैर्य मुश्च सम्प्रति ॥ १४३ ।। लोकप्रसिद्धमधुना सौमित्ररोदैहिकम् । अङ्गसंस्कारपूर्व हि कर्तव्यं समयोचितम् ॥ १४४ ॥ इत्युक्त्या कुपितो रामस्तानूचे विधुताधरः । जीवत्येप हि मे भ्राता किमिदं वो वचः खलाः ॥१४५ ॥ सर्वेषां वः सबन्धूनां ज्वलने दाहपूर्वकम् । मृतकार्य विधातव्यं दीर्घायुस्तान्ममानुजः ॥ १४६ ॥ भ्रात तब्रूहि शीघ्रं वत्स लक्ष्मण नन्वयम् । दुर्जनानां प्रवेशोऽस्ति किं खेदयसि मां चिरम् ॥ १४७ ॥ यद्वा खलसमक्षं न वत्स कोपस्तवोचितः । इत्युक्त्वांसे तमारोप्य ययावन्यत्र राधरः ॥ १४८ ॥ स ·नीत्वा स्नानगृहे रामः कदाप्यस्नपयत् स्वयम् । ततश्च तं स्वहस्तेन विलिलेप विलेपनैः ॥ १४९ ॥ आनाट्य दिव्यभोज्यानि पूरयित्वा च भाजनम् । कदाचित्तस्य पुरतो मुमोच स्वयमेव च ॥ १५० ॥ कदाप्यारोपयदके निजेऽचुम्बच्छिरो मुहुः । कदाप्यस्वापयत्तल्पे वाससाच्छादिते स्वयम् ॥ १५१ ॥ कदापि स्वयमाभाष्य स्वयं स्म प्रतिभापते । स्वयं संवाहकीभूय ममर्द च कदाचन ॥ १५२ ॥ इत्यादि चेष्टा विकलाः स्नेहोन्मत्तस्य कुर्वतः। ययौ रामस्य पण्मासी विस्मृताशेषकर्मणः ॥ १५३ ॥ श्रुत्वा च तं तथोन्मत्तमिन्द्रजित्सुन्दसूनवः । खेचरा विद्विपोऽन्येऽपि रामस्येयुर्जिघांसवः ॥ १५४ ॥ अयोध्यां रुरुधुः सैन्यैरुन्मत्तरघुपुङ्गयाम् । सुप्तसिंहां गिरिगुहामिव व्याधा छलौजसः ॥ १५५ ॥ रामोऽपि लक्ष्मण स्वाके निधायास्फालयद्धनुः । वज्रावर्तमकालेऽपि संवर्तस्य प्रवर्तकम् ॥ १५६ ॥ तदा चासनकम्पेन माहेन्द्रान्नाकिभिः समम् । जटायुराययी राम दृढात्प्राग्जन्मसौदात् ॥ १५७ ॥ अद्यापि नाकिनो रामगृह्या इति विभापिणः । इन्द्रजित्पुत्रमुख्यास्ते दुद्रुवुः खेचरा द्रुतम् ॥ १५८ ।। अत्र देवसखा रामो हन्ता नोग्रेविभीषणः । इति भीता लज्जिताच ते संवेगं परं दधुः ॥ १५९ ॥ ते मुनेरतिवेगस्य पार्थे संवेगधारिणः । उपेत्य दीक्षां जगृहुर्गृहवासपराङ्मुखा ॥ १६० ततो जटायुरमरो बोधार्थ राघवस्य सः। पुरःस्थाय तरं शुष्कं सिषेच मुहुरम्भसा ॥ १६१ ॥ क्षिप्त्वा करीपं पदि रोपयामास पमिनीम् । चीजान्युवापाकालेऽपि मृतोक्ष्णा लागलेन च ॥ १६२ ॥ ६. अग्रे पुरस्-विभीषणो यस्य इति रामविशेषणम् । २ पुर स्थित्वा । ३ शुष्फगोमयादि। ४ मृतवृषभण।

·. रज यन्त्र , चालुको क्षिप्त्वा तैलीय पर्यंपीलयत् । इत्याचसापक रामस्यांन्यदप्युदभावयत् ॥ १६३ ] रामस्तमूचे किं शुष्कं तरं सिञ्चसि भो'मुधा । फलं दूरेऽस्तु किं नाम मुसलं कापि पुष्यति ॥१६४ ॥ 'शिलायां पद्मिनीखण्डमारोपयसि मुग्ध किम् । किं वा वपसि बीजानि निर्जलेऽपि मृतैवषैः ॥ १६५ ॥ न वालुकाभ्यस्तैलं स्यात् किं पीलयसि मूर्ख भोः । अनुपायविदस्तेऽसौ प्रयासः सर्वथा वृथा ॥ १६६ ॥ स्मित्वा जटायुरप्पूचे यदीयदपि वेत्सि भोः । अज्ञानचिन्हें मृतकं स्कन्धे वहसि तर्हि किम् ॥ १६७ ॥ सौमित्रिवपुरालिङ्ग्य रामस्तं प्रत्यभाषत । अमङ्गलं भापसे किं त्यज दृष्टिपथं मम ॥ १६८ ॥ एवं जटायुपं रामे भापमाणेऽवधेर्विदन् । कृतान्तवदनो देवस्तदोधार्थ समाययौ ॥ १६९ ॥ स्कन्धे स्त्रीमृतकं न्यस्योपरामं विचचार सः। रामोऽप्यूचे किमुन्मत्तोऽस्येवं स्त्रीमृतकं वहन् ॥ १७० ॥ प्रत्युवाच कृतान्तोऽपि भाषसे किममङ्गलम् । ममैपा प्रेयसी त्वं तु किं शवं वहसि स्वयम् ॥ १७१ ॥ मृतां जानासि मे भार्यामुद्यमानां मया यदि । निजस्कन्धस्थितं किं न मृतकं वेत्सि बुद्धिमन् ॥ १७२ ॥ तेनैवं दर्शितैस्तैहेतुभिर्जातचेतनः । रामो दध्यौ किं नु सत्यं न जीवति ममानुजः ॥ १७३ ॥ ततस्तौ लब्धबोधाय रामाय स्वमशंसताम् । देवौ जटायुःकृतान्तौ निजस्थानं च जग्मतुः ।। १७४ ॥ मृतकार्य ततो रामश्चकार स्वानुजन्मनः । दीक्षां प्रपित्सुः शत्रुघ्नं राज्यादानाय चादिशत् ॥ १७५ ॥ अहमप्यनुयास्यामि भवत्पादानिति ब्रुवन् । प्रेत्यादिदेश शत्रुघ्नो राज्यं भवपराङ्मुखः ॥ १७६ ॥ ततो लवणपुत्रायानङ्गदेवाय राघवः । ददौ राज्यं स्वयं तुर्यपुरुषार्थाय सत्वरः १ निविषेध । २ तुर्य पुरुषार्थो मोक्षस्तस्मै । RRORSRO ·मुनिसुव्रतवंशस्य सुव्रतस्य महामुनेः । अर्हद्दासश्रावकेणोपदिष्टस्यान्तिकं ययौ ॥ १७८ ॥ तत्र शत्रुघ्नसुग्रीवबिभीपणविराधितः । अन्यैश्च राजभिः साधं रामो व्रतमुपाददे ॥ १७९ ॥ रामभद्रे तु निष्कान्ते निष्क्रान्तान्यथ पोडश । महीभुजां सहस्राणि भववैराग्ययोगतः ॥ १८० ॥ सप्तत्रिंशत्सहस्राणि प्रावजन् वरयोपितः । श्रीमत्याः श्रमणायाश्च ता बभूवुः परिच्छदे ॥ १८१ ॥ पष्ठयब्दी गुरुपादान्ते विविधाभिग्रहोयतः । तेपे तपांसि रामर्पिः पूर्वाङ्गश्रुतभावितः ॥ १८२ ॥ अथ रामः प्रच्छन्नैकविहारो गुर्वनुज्ञया । एकाकी प्रययौ निर्भीरटव्यां गिरिकन्दरे ॥ १८३ ।। तस्यामेव विभावयाँ तत्र ध्यानजुप सतः । उदभूदवधिज्ञानं रामभद्रमहामुनेः ॥ १८४ ॥ पश्यश्चतुर्दशरज्जुप्रमं विश्वं करस्थवत् । देवाभ्यां हतमज्ञासीद्गतं च नरकेऽनुजम् ॥ १८५ ।। इदं च चिन्तयामास रामभट्टारकस्तदा । धनदत्ताभिधोऽभूवमहं पूर्वत्र जन्मनि ॥ १८६ ॥ वसुदत्तोऽभिधानेन लक्ष्मणो भून्ममानुजः । तत्राप्यकृतकृत्योऽसावेवमेव व्यपद्यत ॥ १८७ ॥ भवेऽस्मिन्मे वसुदत्तजीवोऽभूल्लक्ष्मणोऽनुजः । तत्राप्यमुष्य कौमारे मुधागाच्छरदां शतम् ॥ १८८ ॥ शतत्रयं मण्डलित्वे चत्वारिंशत्तु दिग्जये । वर्षैकादशसहस्राः सार्धा राज्येऽब्दषष्टि च ॥ १८९ ।। द्वादशाब्दसहस्राणि सर्वमायुरिति क्रमात् । ययावविरतस्यैव केवलं नरकावहम् ॥ १९० ॥ न दोपो देवयोः कोऽपि मायावधकयोस्तयोः । विपाकः कर्मणामीग्भवत्येव शरीरिणः ॥ १९१ ॥ एवं विचिन्तयत्रामः कर्मच्छेदेऽधिकोयतः । तपःसमाधिनिष्ठोऽभूनिर्ममः सन् विशेषतः ॥ १९२ ॥ १- मायया वधकत्रों । 56RURERS R ·अथ षष्ठोपवासान्ते प्राविशत् पारणाय सः । युगमात्रदत्तदृष्टिनगरे स्यन्दनस्थले ॥ १९३ ॥ निशाकरमिवावन्यामायान्तं नयनोत्सवम् । सम्मुखीनाः समापेतुः पौराः प्रचुरसम्मदाः ॥ १९४ ॥ पौर्यः स्वस्वगृहद्वारि भिक्षादानाय तस्य च । विचित्रभोज्यपूर्णानि भाजनानि पुरो दधुः ॥ १९५ ॥ पौराणां हर्षतस्तत्र तुमुलोऽभूत्तथा यथा । स्तम्भान् वभञ्जुः करिणो ययुश्चोत्कर्णतां हयाः ॥ १९६ ॥ रामोऽप्युझिंतधर्माभिरतत्वात् पौरढौकितम् । आहारं नाग्रहीत्तेभ्योऽभ्यागात्तु नृपवेश्मनि ॥ १९७ ।। तत्र चोज्झितधर्मेणाहारेण प्रत्यलम्भयत् । प्रतिनन्दिनृपो रामं विधिवत्रुभुजे च स ॥ १९८ ॥ अमेरैर्विदधे तत्र वसुधारादिपञ्चकम् । भगवान् रामभद्रोऽपि तदरण्यं ययौ पुनः ॥ १९९ ॥ मा भूद्भूयः पुरक्षोभः सचट्टो मे च मा स्म भूत् । इति बुद्धया शुद्वबुद्धिः सोऽभिग्रहमिमं व्यधात् ॥२०॥ अरण्ये त्रैव चेद्भिक्षाकाले भिक्षोपलप्स्यते । तदानी पारगं कार्यमस्माभिर्मान्यणा पुन ॥२०१॥ इत्यभिग्रहभृद्रामो निरपेक्षो वपुष्यपि । परं समाधिमापन्नोऽवतस्थे प्रतिमाधर ॥२०२ ।। तत्रान्येाविपर्यसशिक्षणाश्चेन वेगिना । आकृष्यमाण आयासीत्प्रतिनन्दी नरेश्वरः ॥ २०३ ॥ पङ्के नन्दनपुण्याख्यसरसोऽश्वो ममज सः । समापपातानुपदं सैन्यं च प्रतिनन्दिनः ॥ २०४ ॥ पड्कात्तमश्वमुत्तार्य शिविरं न्यस्य तत्र च । स्नात्वा च स नृपश्चक्रे भोजनं सपरिच्छदः ॥ २०५॥ तदा च पारितध्यानो रामर्पिः पारणेच्छया । तत्राजगाम भगवानभ्युत्तस्थौ च तं नृपः ॥ २०६ ॥ अवशिष्टभक्तपानः स रामं प्रत्यलम्भयत् । कृतपारणके तस्मिन् रत्नवृष्टिरभूद्दिवः ॥ २०७ ॥ १ प्रचुर सम्मदो हर्षो येषां ते । २ उझिनो धर्माय य आहारस्तस्मिन्नासक्तत्वात् । ३ विपरीतशिक्षेण ।

·Ko रामर्पिर्देशनां चक्रे प्रतिनन्यादयोऽथ ते। बभूवुः श्रावकाः सम्यग्द्वादशत्रतधारिणः ॥ २०८ ॥ ततः प्रभृति तत्रैव रामस्तस्थौ चिरं वने । देवीभिर्वनवासाभिः पूज्यमानो महातपाः ॥ २०९ ।। मासेनैकेन मासाभ्यां मासै स्त्रिचतुरैरपि । रामर्पिः पारयामास भवपारयियासया ॥ २१० ॥ पर्यङ्कस्थः कदाप्यस्थात् प्रलम्बितभुजोऽन्यदा । कदाप्युत्कटिकासीन ऊर्धवाहुः कदाचन ॥ २११ ॥ अङ्गुष्ठस्थोऽन्यदा तस्थौ पाणिस्थथ कदापि हि । इति नानासनो ध्यानी स तेपे दुस्तपं तपः ॥२१२।। विहरन्नन्यदा रामो ययौ कोटिशिला शिलाम् । विद्याधरसमक्षं या लक्ष्मणेन पुरोद्दधे ॥ २१३ ॥ तामध्यासीच्छिलां रामः क्षपकश्रेणिमाश्रितः । शुक्लध्यानान्तरं भेजे निशायां प्रतिमाधरः ॥ २१४ ॥ तदा चावधिना ज्ञात्वा सीतेन्द्रः पर्यचिन्तयत् । अयं भवी भवति चेद्रामो युज्येऽमुना पुनः ॥ २१५ ॥ अनुकूलैरुपसर्गः क्षपकश्रेणिवर्तिनः । उपद्रवं करोम्यस्य यथा स्यान्मत्सुइत्सुरः ॥ २१६ ॥ इति सञ्चिन्त्य सीतेन्द्र उपरामं समाययौ । विचके च महोग्रानं वसन्त विभूपितम् ॥ २१७ ॥ चुकूज कोकिलकुलं वचौ च मलयानिलः । रणन्तो भ्रमरा भ्रमुः कुसुमामोदमोदिनः ॥ १८ ॥ चूतचम्पकककील्लिपाटला वकुलादयः । दधुः सद्योऽपि पुष्पाणि नव्यास्त्राणि मनोभुवः ॥ २१९ ॥ सीतारूयं च सीतेन्द्रो विकृत्य स्त्रीजनानपि । ऊचे प्रिय प्रिया तेऽस्मि सीतेह समुपस्थिता ॥ २२० ॥ रक्तं त्यक्त्वा तदानीं त्वामहं पण्डितमानिनी । प्रात्रज नाथ पश्चाच पश्चात्तापो ममात्यभूत् ॥ २२१॥ विद्याधरकुमारीभिराभिरवाहमथिता । प्रसीद नाथे सं नाथं राम नाथीकुरुष्व नः ।। २२२ ॥ १ ससारी।

·जिनोक्तं संयम तत्र पालयित्वा विपद्य च । गीर्वाणौ लान्तके कल्पे भविष्यत उभावपि ॥ २३७ ॥
तदा त्वमच्युताच्च्युत्वा क्षेत्रे चात्रैव भारते । सर्वरत्नमति म चक्रवर्ती भविष्यसि ॥ २३८ ॥
च्युत्वा तौ भाविनाविन्द्रायुधमेघस्थाभिधौ। सुतौ ते त्वं परिव्रज्य पैजयन्ते प्रजिष्यसि ॥ २३९ ॥
इन्द्रायुधः स तु जीवो रावणस्य भवत्रयम् । शुभं भ्रान्त्या तीर्थकरगोत्रकर्मा यिष्यति ॥ २४० ।।
ततो रावणजीवः स तीर्थनाथो भविष्यति । वैजयन्ताच्युतस्तस्य भावी गणधरो भवान् ॥ २४१ ॥
ततस्तौ यास्यतो मोक्षं स जीवो लक्ष्मणस्य तु । भवत्सूनुर्मेघरथो व्रजिष्यति गतीः शुभाः ॥ २४२ ॥
ततश्च पुष्करद्वीपे प्राग्विदेहविभूषणे । नगर्यां रत्नचित्रायां चक्रवर्ती भविष्यति ॥२४३ ।।
चक्रवर्तिश्रियं भुक्त्वा परिव्रज्य क्रमेण च । स तीर्थनाथो भविता निर्वाणं च प्रपत्स्यते ॥ २४४ ॥
एवमाकर्ण्य सीतेन्द्रो रामभद्रं प्रणम्य च । ययौ प्राक्रस्नेहवशतो दुःखभाग्यत्र लक्ष्मणः ॥ २४५ ॥
सिंहादिरूपैविकृतैस्तत्र शम्यूकरावणौ । लक्ष्मणेन समं क्रुद्धौ युध्यमानौ ददर्श सः ॥ २४६ ॥
नैवं वो युध्यमानानां दुःखं भावीति वादिनः । परमाधार्मिकाः क्रुद्धा अग्निकुण्डेपु तान्न्यधुः ॥ २४७ ॥
दह्यमानास्त्रयोऽप्युयैरटन्तो गलिताङ्गकाः। ततः कृष्ट्वा तप्ततैलकुम्भ्यां निदधिरे वलात् ॥ २४८ ॥
विलीनदेहास्तत्रापि भ्राष्ट्र चिक्षिपिरे चिरम् । तडत्तडिति शब्देन स्फुटन्तो दुद्रुवुः पुनः ॥ २४९ ॥
इत्यादि दुःखं तेषां स प्रेक्ष्योवाचासुरानिति । किं रे न वित्थ यदमी आसन् पुरुपपुङ्गवाः ॥ २५० ॥
अपयातासुरा दूरं मुञ्चतैतान्महात्मनः । निपिध्येत्यसुरानूचे सोऽथ शम्बूकरावणौ ॥ २५१ ॥

·Se*E**********

·श्रीरामलक्ष्मणरावणचरित्रसंवलितं श्री जैनरामायणं
समाप्तिमगात् ।
S

·॥ अथ एकादशः सर्गः ॥ श्रीनमिनाथचरित्रम् । नमो नमिजिनेन्द्राय सुरेन्द्रमहिताछये । कर्मद्रुमगजेन्द्राय धरित्रीकल्पशाखिने ॥१॥ तस्यैव कीर्तयिष्यामश्चरित्रमतिपावनम् । विश्वस्याप्युपकाराय परलोकेहलोकयोः ॥२॥ जम्बूद्वीपेऽत्रैव प्रत्यग्विदेहे भरताभिधे । विजये सम्पदा कोशः कौशाम्बी नामतोऽस्ति पूः ॥ ३ ॥ आखण्डल इवाखण्डशासनस्तत्र चाभवत् । सिद्धार्थीकृतसर्वार्थी सिद्धार्थो नाम पार्थिवः ॥ ४ ॥ गाम्भीर्यधैर्यमौदार्य चीय बुद्धिस्थापरे । अन्योन्यस्पर्द्धयेवासन् सर्वे तस्याद्भूता गुणाः ॥ ५॥ सम्पद्विस्तारमापन्ना तस्यात्युन्नतिशालिनः । अभूद्विश्वोपकाराय छाया मार्गतरोरिव ॥ ६॥ धर्मों मनसि तस्यैको नित्यमत्यन्तनिर्मले । निवासं कारयामास राजहंस इवाम्बुजे ॥७॥ भवाद्विरक्तः सोऽन्येदुरुत्सृज्य तृणवच्छ्यिम् । सुदर्शनमुनेः पादमूले दीक्षामुपाददे ॥ ८॥ आर्जयत्स्थानकैः कैश्चित्तीर्थकुनाम कर्म सः । सम्यग्नतं पालयित्वा मृत्वागादपराजिते ॥ ९ ॥ इतश्च जम्बूद्वीपेऽस्मिन् क्षेत्रे चात्रैव भारते । नगरी मिथिलेत्यस्ति धर्माशिथिलनागरा ॥ १० ॥ प्राकारवलयो रत्नस्वर्णहाट्टगर्भितः । तस्यामाभाति सर्वस्वसमुद्गक इवावनेः ॥ ११ ॥ १ सुरेन्द्रेण पूजितावन्नी चरणौ यस्य तस्मै । २ असिद्धार्थान् सिद्धार्थीकृता, सर्वेऽर्थिनो याचकाः येन सः । ३ स्वार्थज्यन्तस्य रूपम् । ४ धर्मेऽशिथिला अनलसा नागराः पौरा यस्यां सा । 21-5525*50* ·परितो रत्नखचितास्नस्यामुयानदीधिकाः । तटद्रुमपरागेण यान्ति पड्किलतां यदि ॥ १२ ॥ तस्यां सर्वारिविजयी विजयो नाम पार्थिवः । बभूव भूवासवतां दधानः परया श्रिया ॥ १३ ॥ भ्रूभङ्गमप्यकृत्वैवासन्नाह्यापि वरूथिनीम् । स लीलया पराजिग्ये परान् यून इव स्मरः ॥ १४ ॥ स सागर इवागाधोऽभिरामश्चन्द्रमा इव । समीरण इवौजस्त्री तेजस्वी भानुमानिव ॥ १५ ॥ वप्रेति नामतस्तस्य सर्वान्तःपुरमण्डनम् । मण्डनीभूतशीलाभूभृरिवाङ्गवती प्रिया ॥ १६ ॥ गङ्गेव स्वच्छगम्भीरा जगतोऽपि हि पावनी। ज्योत्स्नेव नयनानन्ददायिनी सा व्यराजत ॥ १७ ॥ ये ये सनृतशीलाद्या निरीक्ष्यन्ते गुणाः किल । अवदातरभूत्तस्तैः स्त्रीणां सैका निदर्शनम् ॥ १८ ॥ इतच सिद्धार्थजीवो विमाने सोऽपराजिते । स्वमायुः पूरयामास त्रयस्त्रिंशार्णवोपमम् ॥ १९ ॥ च्युत्वाश्वयुरपूर्णिमायामश्चकिन्यामवातरत् । वप्रादेव्याः स उदरे कृतोद्योतो जगत्त्रये ॥ २० ॥ तथा च यामिनीशेपे वादेवी चतुर्दश । उदेक्षत महास्वमांस्तीर्थकृजन्मसूचकान् ॥ २१ ॥ पितुर्भनोरथ इव गर्मः प्रववृधे क्रमात् । अतिलावण्यजननो जनन्याः सुखकृच्च सः ॥ २२ ॥ पूर्णे काले नभै कृष्णाष्टम्यां मे चाश्वदेवते । नीलोत्पलाई स्वर्णाभं देवी सुतमस्त सा ॥ २३ ॥ अथैत्यासनकम्पेन चक्रुर्देवीकुमारयोः । तदैव सूतिकर्माणि विधिवद्दिकुमारिका. ॥ २४ ॥ शको निन्ये मेरुमूर्धन्यच्युतायाच वासवाः । चतुःषष्टिरपि तीर्थाम्भोभिरस्नपयन् प्रभुम् ॥ २५ ॥ १ अगवती भूर्तिमती भूः पृथ्वीव । २ आश्विनस्य पूर्णिमायाम् । ३ अश्विनीनक्षत्रे । ४ श्रावणकृष्णा- एम्याम् । ४ अश्वो देवता यस्य तस्मिन्नश्विनीनक्षत्र इत्यर्थ । SE KHES ·- स्नपनान्ते जगन्नाथमभ्यर्य कुसुमादिभिः। रचितारात्रिकः शक्र इति स्तोतुं प्रचक्रमे ॥ २६ ॥ व्याहर्ता मोक्षमार्गस्य संहर्ता सर्वकर्मणाम् । प्रहर्ता च कपायाणां जय त्वं परमेश्वर ।। २७ ॥ कुमतस्यापनेतारं नेतारं जगतामपि । सद्रोधस्य प्रणेतारं त्वां नमामि जगद्गुरो ॥ २८ ॥ विश्वेश्वर्यस्याधिका न्यफर्ता विश्वपाप्मनाम् । अविकोपफळ च सनाथं भवता जगत् ॥ २९ ॥ धर्मवीजसमुद्धर्ने धतिशयसम्पदाम् । श्रुतस्कन्धविधात्रे च भगवन् भवते नमः ॥ ३० ॥ प्रत्यादेष्टुः कुमार्गाणामादेष्टुमुक्तिवर्मनः । धर्मः प्रभविता त्वत्त उपदेष्टुरतः परम् ॥ ३१ ॥ नव्यतीर्थप्रतिष्ठातुरनुष्ठातुस्तपःश्रियाम् । प्रभो जगदधिष्ठातुर्भवतः किङ्करा वयम् ॥ ३२ ॥ आंदातर्यपवर्गस्य विश्वस्याभयदातरि । त्वयि त्रैलोक्यशरणे प्रपन्नशरणोऽस्म्यहम् ॥ ३३ ॥ अस्मिन् भवे यथाभूस्त्वं प्रभुर्मम जगत्पते । भवान्तरेष्वपि तथा भूया नान्यो मनोरथः ॥ ३४ ॥ इति स्तुत्वा जगन्नाथं पुनरादाय वासवः । मुमोच वास्वामिन्याः पार्श्वे नीत्वा यथास्थिति ॥ ३५ ॥ राजापि विजयः प्रातः सूनोर्जन्ममहोत्सवम् । चकार कारामोक्षादिपूर्वकं परया मुदा ॥ ३६ ॥ प्रभौ गर्भस्थिते रुद्धा पुर्यासीन्मिथिलारिभिः । अधिप्रासादमारोहद्वप्रादेवी च तत्क्षणम् ॥ ३७॥ वप्रां प्रेक्ष्य च तद्गर्भानुभावाद्विजयं नृपम् । यन्नेमुर्द्विप इत्यस्य नमिरित्यभिधा ददे ॥ ३८ ॥ पाल्यमानोऽथ धात्रीभिः शक्रादिष्टाभिरन्वहम् । नमिनाथः प्रववृधे निशानाथ इवापरः ॥ ३९ ॥ १ कथयिता-वक्ता । २ दूरं कर्तारम् नाशकमितियावत् । ३ नायकम् । ४ कर्तारम् । ५ अविकारिणा । ६ आ समन्ताहातरि । ७ प्रपन्न शरणं येन सः । ८ स्वामी जातोऽसि । دوح ·-विमुक्तशैशवः स्वामी धनूंषि दश पञ्च च । उच्छ्रिताङ्गः: पर्यणैषोत् कन्यां पितृनिदेशतः ॥ ४० ॥ सार्धवर्षसहस्रे द्वे व्यतिक्रम्य स जन्मतः । दत्तं पित्राददे राज्यं--कर्मभोगफलं विदन ॥४१॥ पश्चस्वब्दसहस्रेषु राज्याघातेष्वथ प्रभुम् । तीर्थ प्रवर्तयेत्यूचुरेत्य लोकान्तिकामराः ॥ ४२ ॥ निवेश्य सुप्रभं नाम पुत्र राज्ये नमिप्रभुः । प्रददौ वापिकं दानं द्रविणैर्जुम्भका हतैः ॥ ४३ ॥ सुप्रभायैनूपैः शक्रादिभिर्देवैर्वृतः प्रभुः । देवकुळ शिविकया सहस्रामवणं ययौ ॥ ४४ ॥ केदम्बचुम्बनासक्तमधुव्रतकदम्बकम् । मल्लिकाकुसुमोचायव्याकुलोद्यानपालकम् ॥ ४५ ॥ विगलत्पाटलापुष्पपाटलीभूतभूतलम् । कामुकस्रस्तरीभूतशिरीपकुसुमोत्करम् ॥ ४६ ॥ वहमानारपट्टोत्थैः पोच्छलच्छीकरोत्करैः । ग्रीष्मेऽपि दर्शिताब्दतु तद्वनं प्राविशत्प्रभुः ॥४७॥ ॥ त्रिभिविशेषकम् ॥ आषाढकृष्णनवम्यामश्विन्यां चरमेऽहनि । समं राज्ञां सहस्रेण षष्ठेन प्राबजत् प्रभुः ॥ ४८ ॥ तदोत्पन्नमनोज्ञानो द्वितीयेऽहनि पारणम् । स क्षरेय्या वीरपुरे चक्रे दत्तनृपौकसि ॥ ४९ ॥ चक्रे च विबुधैस्तत्र वसुधारादि दत्तराट् । पीठं च व्यहृतान्यत्र नवमासांस्ततः प्रभुः ॥ ५० ॥ ततः सहस्राम्रवणं दीक्षास्थानं तदा ययौ । षष्ठेन बकुलस्याधस्तस्थौ च प्रतिमाधरः ॥ ५१ ॥ १ कदम्बपुष्पाणां चुम्वन आमक्तो मधुवतानां भ्रमराणां कदम्बक समूदो यस्मिस्तत् । २ मल्लिका पुष्पाणामवचये व्याकुला उद्यानपाला यस्मिस्तत् । ३ स्त्रस्तरमासनं शय्या वा । ४ अरघट्टो जलयन्त्रम् । ५ दर्शितोऽन्दानां मेघानामृतुर्येन तन् । RER SE ·मार्गस्य शुक्लैकादश्यामश्चिन्यां मे नमिप्रभोः । घातिकर्मक्षयादाविरभूत् केवलमुज्वलम् ॥ ५२ ॥ सद्योऽपि देवाः समवसरणं विदधुस्ततः । अशीत्यग्रशतधनुस्तुनाशोकद्रुभूपितम् ॥ ५३ ॥ तत्र प्रदक्षिणीकृत्याशोकं तीर्थाय चानमत् । न्यपदत्याङ्मुखः पूर्वरत्नसिंहासने प्रभुः ॥ ५४॥ रत्नसिंहासनस्थानि प्रतिबिम्बानि च प्रभोः। विचकुर्व्यन्तरसुरा दिक्ष्वन्यास्वपि तत्क्षणम् ॥ ५५ ॥ अवतस्थे यथास्थानं श्रीमान् सङ्घश्चतुर्विधः । भगवन्तं नमस्कृत्य सौधर्मेन्द्रोऽस्तवीदिति ॥ ५६ ॥ केवलज्ञानसझेन चक्षुपा वीक्षसेऽखिलम् । जगदेतत्तदेवं ते त्रिनेत्राय नमः प्रभो ॥ ५७ ॥ पञ्चोत्रिंशदतिशयवचसे परमेष्ठिने । चतुस्त्रिंशदतिशयान्विताय भवते नमः ॥ ५८ ॥ मालवकैशिकीमुख्यग्रामरागमनोरमाम् । सर्वभापानुगां नाथ तव वाचमुपास्महे ॥ ५९ ॥ त्वदर्शनात् प्रणश्यन्ति कर्मपाशाः शरीरिणाम् । ताविलोकनान्नागपाशा इव दृढा अपि ॥ ६० ।। त्वदर्शनादेहभाजोऽधिरोहन्ति शनैः शनैः । निश्रेणिमिव मोक्षस्य गुणस्थानकमालिकाम् ॥ ६१ ॥ स्मृतः श्रुतः स्तुतो ध्यातो दृष्टः स्पृष्टो नमस्कृतः। येन तेन प्रकारेण स्वामिन् भवसि शर्मणे ॥६२ ॥ स्वामिन् पुण्यानुवन्धीनि पूर्वपुण्यानि नः खलु । यस्त्वं दृग्गोचरं नीतोऽसाधारणगतिप्रदः ॥ ६३ ॥ यथा तथा ममास्त्वन्यत् स्वर्गराज्यादि सर्वतः । मा जातु हृदयाद्यान्तु नाथ त्वद्देशनागिरः ॥ ६४ ॥ इति स्वामिगुणस्तोत्रं विधीय विरते हरौ । जगत्त्रयगुरुधर्मदेशनामकरोदिमाम् ॥६५॥ असारः खलु संसारः चलर्मिचलं धनम् । विद्युद्विलाससदृशं शरीरमपि नश्वरम् ॥ ६६ ॥ १ पञ्चत्रिंशदतिशया यस्मिन्नेतादृशं वचो यस्य नस्ने ।

·अनास्था सर्वथा तेषु तद्विधाय विचक्षणः । यतेत यतिधर्माय मुमुक्षुर्मोक्षवर्मने ॥ ६७ ।। अशक्तस्तद्विधाने चेतदाकाली तथापि हि । सम्यकछावकधर्मायोत्तिष्ठेत द्वादशात्मने ॥ ६८ ॥ नयेन्नित्यमहोरात्रं श्रावकस्त्वप्रमद्वरः । धाभिरिति चेष्टाभिर्मनोवाकायजन्मभिः ॥ ६९ ॥ बाम 'मुहूर्त उत्तिष्ठेत् परमेष्ठिस्तुतिं पठन् । किंधर्मा किड्डुलथास्मि किंवतोऽस्मीति च स्मरन् ॥ ७० शुचिः पुष्पामिस्तोत्रैर्देवमभ्यर्च्य वेश्मनि । प्रत्याख्यानं यथाशक्ति कृत्वा देवगृहं ब्रजेत् ।। ७१ ॥ प्रविश्य विधिना तत्र त्रिः प्रदक्षिणयेजिनम् । पुष्पादिभिस्तमभ्यय॑ स्तवनैरुत्तमैः स्तुयात् ।। ७२ ॥ ततो गुरूणामभ्यगे प्रतिपत्तिपुरःसरम् । विदधीत विशुद्धात्मा प्रत्याख्यानप्रकाशनम् ॥ ७३ ॥ अभ्युत्थानं तदालोकेऽभियानं च तदागमे । शिरस्यालिमंत्रलेपः स्वयमासनढौकनम् ।। ७४ ॥ आसनाभिग्रहो भक्त्या वन्दना पर्युपासनम् । तद्यानेऽनुगमधेति प्रतिपत्तिरिय गुरोः ॥ ७५ ।। ततः प्रतिनिवृत्तः सन् स्थानं गत्वा यथोचितम् । सुधीधर्माविरोधेन विदधीतार्थचिन्तनम् ॥ ७६ ।। ततो मध्याहिकी पूजां कुर्यात् कृत्वाथ भोजनम् । तद्विद्भिः सह शास्त्रार्थरहस्यानि विचारयेत् ॥ ७७ ॥ ततश्च सन्ध्यासमये कृत्वा देवार्चनं पुनः । कृतावश्यककर्मा च कुर्यात् स्वाध्यायमुत्तमम् ॥ ७८ ॥ न्याग्ये काले ततो देवगुरुस्मृतिपवित्रितः । निद्रामल्पामुपासीत प्रावेणाब्रह्मवर्जकः ॥ ७९ ॥ निद्राच्छेदे योपिदङ्गसतंचं परिचिन्तयेत् । महात्मनां मुनीनां हि तन्निवृत्ति परामृशन् ॥ ८० ॥ १ संसारादिपु । २ चारित्राकासी । ३ को धर्मो यस्य स तथा । ४ आभिप नैवेद्यम् । ५ नार्यस्य सतत्व याथार्य वक्ष्यमाणमशुचित्वादि । ६ विचारयन् ।

·यंकृच्छकृन्मललेष्ममजास्थिपरिपूरिताः । स्नायुस्यूता बही रम्याः स्त्रियश्चर्मप्रेसेविकाः॥ ८१ ॥ बहिरन्तविपर्यासः स्त्रीशरीरस्य चेद्भवेत् । तस्यैव कामुकः कुर्याद्गृध्रगोमायुगोपनम् ॥ ८२ ॥ स्त्रीशस्त्रेणापि चेत्कामो जगदेतजिगीपति । तुच्छपिच्छमय शस्त्रं किं नादत्ते स मूढधीः ॥ ८३॥ सङ्कल्पयोनिनानेन हहा विश्वं विडम्बितम् । तदुःखनामि सङ्कल्प मूलमस्येति चिन्तयेत् ॥ ८४ ॥ ॥ चतुर्भिः कलापकम् ॥ यो यः स्यादाधको दोपस्तस्य तस्य प्रतिक्रियाम् । चिन्तयेद्दोपमुक्तेपु प्रमोदं यतिपु व्रजन् ॥ ८५ ॥ दुःस्थां भवस्थिति स्थेम्ना सर्वजीवेषु चिन्तयन् । निसर्गसुखसगं तेष्वपवर्ग विमार्गयेत् ॥ ८६ ॥ जिनो देवः कृपा धर्मो गुरवो यत्र साधवः । श्रावकत्वाय कस्तस्मै न श्लाघेताविमूढधीः ॥ ८७ ॥ जिनधर्मविनिर्मुक्तो मा भूव चक्रवर्त्यपि । स्यां चेटोऽपि दरिद्रोऽपि जिनधर्माधिवासितः ॥ ८८ ॥ त्यक्तसङ्गो जीर्णवासा मलक्लिनिकलेचरः। भजन्माधुकरी वृत्ति मुनिचर्या कदाश्रये ॥ ८९ ॥ त्यजन् दुःशीलसंसर्ग गुरुपादरजः स्पृशन् । कदाहं योगमभ्यस्यन् प्रभवेयं भवच्छिदे ॥ ९ ॥ महानिशायां प्रकृतकायोत्सर्गे पुरावहिः। स्तम्भवत् स्कन्धकपणं वृपाः कुर्युः कदा मयि ॥ ९१ ।। वने पद्मासनासीनं क्रोडस्थितमृगार्भकम् । कदा घ्रास्यन्ति वक्त्रे मां जरन्तो मृगयूथपाः ॥ ९२ ॥ शत्रौ मित्रे तृणे स्टेणे स्वर्णेऽश्मनि मणौ मृदि । मोक्षे भवे भविष्यामि निर्विशेपमतिः कदा ॥ ९३॥ १ चर्मगोणी । २ गृध्रशृगालाभ्यां रक्षणम् । ३ कामेन । ४ तत्तस्मात् अस्य कामस्य मूलं सङ्कल्पं अहं दु खनामि खनं करोमि । ५ स्थर्येण । ६ निसर्गसुखस्य सर्ग उत्पत्तिर्यस्मिन्नेतादृशमपवर्ग मोक्षम् । दोसः । ८ प्रकपण कृतः कायोत्सर्गो येन तस्मिन्मयि । न ·अधिरोदु गुणश्रेणी निःश्रेणी मुक्तिवेश्मनः । पेरानन्दलताकन्दान् कुर्यादिति मनोरथान् ॥ ९४ ॥ ।। सप्तभिः कुलकम् इत्यहोरात्रिकी चर्यामप्रमत्तः समाचरन् । यथावदुक्तवृत्तस्थो गृहस्थोऽपि विशुध्यति ॥ ९५ ॥ श्रुत्नेमां देशनां भर्तुबहवः प्रात्रजजनाः । कुम्भादयो गणधरास्तत्र सप्तदशाभवन् ॥ ९६ ॥ देशनान्ते जगद्भर्तुः कुम्भो व्यधित देशनाम् । तद्देशनान्ते नत्वेशं शक्रायाः स्वं पदं ययुः ॥९७॥ तत्तीर्थजन्मा भृकुटियक्षरत्यक्षश्चतुर्मुखः । स्वर्णवर्णों वृपस्थश्चतुभिदक्षिणभुजैः ॥ ९८॥ धृतमातुलिङ्गशक्तिमुद्राभयदैर्युतः । वामः पुनर्नकुलकपशुवनाक्षसूत्रिभिः ॥ ९९ ॥ ॥ युग्मम् ॥ तथैव देवी गान्धारी श्वेतागी हंसवाहना। दोभ्याँ वरदखड्गिभ्यां दक्षिणाभ्यां विराजिता ॥ १० ॥ वामाभ्यां वीजपूरिभ्यां बाहुभ्यामुपशोभिता । अभूतामित्युमे भर्तुर्नमेः शासनदेवते ॥ १०१ ॥ ताभ्याममुक्तसानिध्यो विजहार वसुन्धराम् । सार्धे वर्षसहस्र द्वे नवमासोनिते विभुः ॥ १०२॥ प्रभोरभूवन् साधूनां सहस्राण्यथ विंशतिः । तिनीनां पुनरेकचत्वारिंशत्सहस्रयपि ॥ १०३ ॥ चतुर्दशपूर्वभृतां सार्ध शतचतुष्टयम् । अवधिज्ञानभाजां तु सहस्रं षट् शताधिकम् ॥ १०४ ॥ पष्टयग्रा द्वादशशती मनःपर्ययशालिनाम् । शताति षोडश पुनः केवलज्ञानधारिणाम् ॥ १०५ ॥ जातवैक्रियलब्धीनां सहस्राः पञ्च सङ्ख्यया । तथा सहस्रमेकं तु वादलब्ध्युपशोभिनाम् ॥ १०६ ॥ १ पर श्रेष्ठो य आनन्द स एव लता तस्या कन्दा मूलभूतास्तान् । २ आचरणाम् । ३ बीज- पूरमस्ति अनयोरिति ।

·श्रावकाणां लक्षमेकं सहस्राणि च सप्ततिः । श्राविकाणां त्रिलक्ष्यष्टचत्वारिंशत्सहस्रयुक् ॥ १०७ ॥ मोक्षकालमथ ज्ञात्वा सम्मेताद्रिमगात्प्रभूः । समं मुनिमहस्रेणनशनं प्रत्यपादि च ॥ १०८ ॥ मासान्ते वैशाखकृष्णदशम्यामश्विनीयुजि । समं तैमुनिभिः स्वामी प्रपेदे पदमव्ययम् ।। १०९ ॥ कौमारेऽब्दानां सहस्रौ साधी राज्ये तु पञ्च ते । व्रते साधी सहस्रौ चेत्ययुतायुर्नमिप्रभुः ॥११० ॥ मुनिसुव्रतनिर्वाणान्निर्वाणं श्रीनमिप्रभोः । वर्षाणां पसु लक्षेपु व्यतिक्रान्तेष्वजायत ॥ १११ ॥ निर्वाणकल्याणमुपेत्य तत्र गीर्वाणनाथाखिदशैः समेताः। शरीरसंस्कारपुरःसरं श्रीनमेरकार्पः सपरिच्छदस्य ॥ ११२ ॥ ॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते त्रिपष्टिशलीकापुरुषचरिते महाकाव्ये सप्तमे पर्वणि नमिनाथचरितवर्णनो नामैकादशः सर्गः । RAMMAR -- ते सहसाः। पर ·॥ अथ द्वादशः सर्गः ॥ श्रीहरिषेणचक्रिचरितम् इतश्च विरहत्येव नमिनानि जिनेश्वरे । हरिपेणोऽभवच्चनी चरितं तस्य कीर्वते ॥१॥ इहैव भरतेऽनन्ततीर्थे नरपुरे पुरे । नराभिरामो नृपतिरभिरामो नरेष्वभूत् ॥ २ ॥ क्रमेण च भवोद्विग्नः परिव्रज्यां प्रपद्य सः । सनत्कुमारकल्पेऽभूदमरः परमद्धिकः ॥ ३॥ इतश्च पश्चालदेशोकल्पः स्वाकल्पमृद्धिभिः । परैरकम्प्यं काम्पील्यमित्यस्ति प्रवरं पुरम् ॥ ४ ॥ तस्मिन्महाहरि म राजा हरिरिवौजसा । इश्वाकुवंशतिलको बभूव भुवि विश्रुतः ॥ ५ ॥ तस्याभून्महिषी नाम्ना मेरा स्मेराम्बुजानना । शीलालङ्करणा रूपेणालङ्कृतमहीतला ॥६॥ नराभिरामजीवोऽपि तस्याः 'कुक्षाववातरत् । चतुर्दशमहास्वप्नाख्यातश्चक्रधरद्धिकः ॥७॥ सा, कालेऽस्त हेमामें हरिषेणोभिधं सुतम् । पञ्चदशधनूच्छायो युवराज्येऽभ्यषेचि सः ॥८॥ पैतृकं शासतस्तस्य राज्यं प्राज्यभुजौजसः । अन्येचुरस्त्रशालायां चक्ररत्नमजायत ॥ ९ ॥ पुरोधोवर्धकिगृहिसेनानीप्रभृतीन्यपि । तस्य त्रयोदशान्यानि क्रमाद्रत्नानि जज्ञिरे ॥१०॥ चक्रमार्गानुगः प्राच्यां गत्वा तीर्थे स मागधे । भागधतीर्थकुमारं दिग्जयादावसाधयत् ॥ ११ ॥ दक्षिणस्यामोंपेत्य दक्षिणाम्भोधिवर्तिनम् । वरदामपति देव वशीचक्रे महाभुजः ॥ १२ ॥ १ पञ्चालदेशस्याकल्पो भूषणम् । २ स्वर्गतुल्यम् ३ स्वर्णकान्तिम् ।

·उपेत्य दिशि वारुण्यां प्रभासाधिपतिं सुरम् । सोऽसाधयदलण्डौजा विडोजा इव भूस्थितः ॥ १३ ॥ महानदीमेत्य सिन्धुं दिसिन्धुरपरानमः । नामावशवदीचक्रे चक्रभृद्दशमोऽथ सः ॥ १४ ॥ ततोऽभिसृत्य वैताढयं वैताढ्याद्रिकुमारकम् । विधिना साधयामास स दिक्साधनपण्डितः ॥ १५ ॥ कृतमालामरं चाथ कृती स्वयमसाधयत् । पश्चाच सेनापतिना पश्चिमं सिन्धुनिष्कुटम् ॥ १६ ॥ वामान्यकुम्भविन्यस्तमणिरत्नेन कुम्भिना । सेनान्युद्घाटितद्वारां तमिस्रां प्रविवेश सः ॥१७ ।। काकिणीरत्नलिखितमण्डलोयोतितान्तराम् । पयोत्तीर्य चोन्मनानिमग्ने तामलञ्चयत् ॥ १८॥ स्वयमुद्घाटितोदीच्यद्वारा तस्या विनिर्ययौ । आपातसज्ञान्म्लेच्छांस्तान् स्वच्छन्दानजयच्च सः ॥ १९ ॥ अज्ञापयच सेनान्या सिन्धोः पश्चिमनिष्फुटम् । गत्वा च क्षुद्रहिमवत्कुमारमजयत् स्वयम् ॥ २० ॥ काकिण्या ऋपभकूटे स्वनामालिख्य सञ्चलन् । जगाम साधयगाङ्गं सेनान्या पूर्वनिष्कुटम् ॥ २१॥ विद्याधरैर्दत्तदण्ड उभय श्रेणिवर्तिभिः । स्वयं चासाधयामास नाट्यमालमथापरम् ॥ २२ ॥ सेनान्योद्घाटितां खप्डप्रपातां प्राविशद्गुहाम् । चक्रानुगश्चकावर्ती निर्जगाम च पूर्ववत् ॥ २३ ॥ सेनान्या साधयामास गाझं प्राचीननिष्कुटम् । स्वयमावासयामास गङ्गायां वसुधाधिपः ॥२४॥ नवापि निधयो गङ्गामुखमागधवासिनः । सिध्यन्ति स्म स्वयं तस्योत्कृष्टपुण्यानुभावतः ॥ २५ ॥ सम्पूर्णचक्रवर्तिश्रीजितपट्खण्डभारतः । अथाजगाम काम्पील्यपुरै स श्रीपुरन्दरः ॥ २६ ॥ तस्य चक्रित्याभिषेकश्चक देवैनरैरपि । महोत्सवः पुरे चासीद्यावद्द्वादश वत्सरान् ॥ २७ ॥ १ सिन्धुरो गजः । २ वामान्य दक्षिणम् । ३ पद्यया सेतुना ।

·RRY भूपालैः पाल्यमानाज्ञो भरते सकलेऽपि ह । धर्माविबाधया भोगान् बुभुजे स महाभुजः ॥ २८ ॥ भवाद्विरक्तः सोऽन्येयू राज्यमुत्सृज्य लीलया । उपादत्त परिव्रज्यां शिवव्रज्योत्सवोत्सुकः ॥ २९ ॥ हरिषेणस्य कौमारे सपादाब्दशतत्रयी । मण्डलित्वेऽपि सैवाथ सार्धमब्दशत जये ॥ ३०॥ चक्रभृत्त्वे पुनरष्टौ सहस्राणि शताष्टकम् । पञ्चाशच व्रतकाले पुनः सार्ध शतत्रयम् ॥ ३१ ॥ वर्षायुतायुः परिपाल्य सम्यक् तीनं व्रतं घातितघातिकर्मा । उत्केवलज्ञान इयाय नित्यसुखं पदं तद्धरिषेणचक्री ॥ ३२ ।। इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते त्रिपटिशलाकापुरुषचरिते महाकाव्ये सतमे पर्वणि हरिषेणचक्रवर्तिः चरितवर्णनो नाम द्वादशः सर्ग समाप्तः । Re-52अर RROR -- १ शिवं मोक्ष प्रति व्रज्या गमन तस्योत्सव उत्सुकः ।

·RSSRURUS SSS ॥ अथ त्रयोदशः सर्गः॥ (जयचक्रिचरित्रम् ) नमेभगवतस्तीर्थे समुत्पन्नस्य चक्रिणः । जयस्य जेयिनः पुण्यं चरित्रमिदमुच्यते ॥१॥ अस्यैव जम्बूद्वीपस्यैरवते श्रीपुरे पुरे । ससुन्धरापतिरभूत् ख्यातो नाम्ना वसुन्धरः ॥ २ ॥ स प्रेयस्याः पद्मवत्या मृत्युनोद्विग्नमानसः । राज्ये निवेशयामास तनयं विनयन्धरम् ॥ ३ ॥ मनोहरवने पावे वरधर्ममहामुनेः । तत्वं श्रुत्वा प्रतिबुद्धः परिव्रज्यामुपाददे ॥ ४ ॥ चिरकालं परिव्रज्यां स यथावदपालयत् । विपद्य सप्तमे कल्पे देवभूयमियाय च ॥५॥ इतश्चास्ति राजगृहं पुरं मगधमण्डनम् । श्रियामेकं कुलगृहं स्वःपुर्या इव सोदरम् ॥ ६ ॥ इक्ष्वाकुवंशप्रभवः प्रभवो न्यायवर्त्मनः । विजयी विजयो नाम तत्राभूत्पृथिवीपतिः ॥७॥ वग्राभिधाना तस्याभून्महिपी शीलशालिनी । भूगता कापि देवीव रूपलावण्यसम्पदा ॥८॥ काले गच्छति तस्याश्च कुक्षाववततार सः । वसुन्धरमहीपालजीवः शुक्रात् परिच्युतः ॥९॥ जज्ञे तस्यां जयो नाम धनुदिशकोन्नतिः । सूनुश्चतुर्दशस्वप्नसूचितः काञ्चनच्छविः ॥ १० ॥ पित्रा राज्ये भिपिक्तश्च तस्यायुधगृहेऽन्यदा। चक्ररत्नं सगुत्पेदे प्रथम चक्रिलक्षणम् ॥ ११ ॥ तथा च्छत्रं मणिर्दण्डो निस्विंशश्चम काकिणी । जज्ञिरे तस्य सप्तवं रत्नान्येकेन्द्रियाणि तु ॥ १२ ॥ १ जयनशीलस्य । २ मनोहरनाम्नि वने ३ चक्रेण सह सप्त ।

·एकोनविंशतिशती वर्षाणां चक्रिसम्पदि । व्रतकाले तु चत्वारि संवत्सरशतान्यगुः ॥ २८॥ समासहस्रनयमायुरात्मनः स पूरयित्वा परिपाल्य च व्रतम् । घातिक्षयाविष्कृतकेवलो ययौ कैवल्यमक्षीणसुखास्पदं जयः ॥ २९ ॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्रविरचिते त्रिपष्टिशलाकापुरुपचरिते महाकाव्ये सप्तमे पर्वणि जयचक्रवर्तिचरितवर्णनो नाम त्रयोदश सर्गः ॥ रामलक्ष्मणदशानना नमिस्तीर्थकृच हरिषेणचक्रभृत् । चक्रभृच्च जय इत्यामुत्र पडू वर्णिताः श्रुतिसुखाय सन्तु वः ॥१॥ ॥ समाप्तं चेदं सप्तमं पर्वम् ॥ 51LRESS

·SHES
SAREER
FOOD00000000000DIODODCDDDDDDDOg
इति श्रीत्रिषष्टिशलाकापुरुषचरित्रम्.
सप्तम-पर्व.
MOOOOOOOOC
DOOOOOOOO
Dock
0am KNOK

·SAR शुद्धिपत्रकम् । परशक्तिः ८ অগ্রন্থ पुया गुन्हा जलारालि भादली २ ४ पुयाँ रन्तु पर्व साध प्रगे सप्तमे श्वशुयं पृष्ठ १२।२ १२।२ १३२ १५।२ १७२ १७२ १९६२ २०११ ૨૯le २२।२ १४ स्या १२ पृष्ठः ४।१ ४१ કાર ५।२ ६१ ६२ ८११ सार ૮૨ ९।२ ९।२ १०१ १०११ ११।१ ११।२ ११।२ १११२ १२।१ ११ ३ ८ पक्ति अशुन्दः ३ जलाजलि ૨૨ भवाली ७ মুম্বই २ मामूदया तदम्भोज १४ शिरच्छेदा १६ चापडालः १४ पाश्च १४ गजपुत्री वृद्धवजो १३ सघ १४ १३ गुंयंभूत् ५ खड्ग विधयां १२ शरीरेणव १२ कर्णग्रनो सहस्त्रारा प साध प्रगे सप्तमे रव मनाप्तेन् चक फिचद कुमारणां ययो स्तस्पितॄणा ताज्जलि किञ्चन्नो हरितरत्न भुवनालकार कुचन सवगुणा w २३॥ १ यश मनाप्तेन चकु किञ्चिद कुमाराणां र्ययो स्तपितृणा ताज्जलि किञ्चिन्नो हस्तिरत्न भुवनालकारः कन सर्वगुणा ८ मामृन्दवा तदम्भोजे शिरच्छेदा चाण्डाले पाय राजपुत्रो नृपध्वजो मव यो गुन्यंभूत् खड्ग विद्यया अथ शरीरेणेव पानिजो सहस्रारो . २३१२ २४|१ २५/२ २दार २९१२ २दार २६२ २६०२ २ ow १० १२ ·साये सर पृष्ठः २७/२ २००२ २७२ २८ार २८/२ २९।१ २९।२ ३०११ ३०।१ ३०११ ३२॥२ ३३र Rવાર ३४ ૨ષા ૨ पङ्क्तिः વા मत्ताऽपि १३ सैनिकरेभिः न्योऽभ्यः २ मिथोघाते पितृभिक्षा विद्यत् वर प्रापस्त्व १६ त त्यध्याहारा मत्तोऽपि सैनिकरेभिः न्योऽन्यं मिथोधात पुरभिक्षा विद्युत् वरं प्रापरत्व पृष्ठः ३८६१ ३८११ ३८२ ३९॥र ३९॥ ३२।२ ४११ ४०१ ४१२ ४२११ ४२१२ ४२२ ४।२ ४२।२ કરાર तु त्यध्यहार. 9550 पङ्क्तिः अशुद्धः ७ सान १२ थततद्वचनो श्रुततद्वचनो ७ भोक्तणां भोक्तृणां ८ हनुमद्यतः हनुमद्यतः स्थयपर्वतः स्थैर्यपर्वतः १४ पुत्रवशंवदम् पुत्रशंवदम् पञ्चविंशतिः पञ्चविंशतिः सवपरमार्थरूपा सर्वपरमार्थरूपा १३ पत्य पत्यौ गुव्यत्य गु त्य निथीचक्र तिथीचके ककशा ४कर्कशा कुवन्ती कुर्वन्ती हिरण्यगम हिरण्यगर्भ उत्पन्न उत्पन्न केवलज्ञान केवलशान १० दशरथोऽपर दशरथोऽपरः ग्रहराजः ग्रहराजा ककेयी कैकेयी ૨૨ भुजानो भुजानो १२ तनवास्थान तनवास्थान श्वध्वा ૨ श्वशुदु खे वत्रा श्वश्या चित चिह्न श्चरत्रा श्वश्रदुःखे दहितणां दुहितॄणां न्येद्यरुद्याने न्येधुरुद्याने क्रकचकरदशनं क्रकचकुरदशनं प्रियमित्र वन प्रियमित्रं बने भ्राम्यम् देवाज्झात्या देवाशात्वा ३५।१ १० ४ ૨૭૨ ૨૭૨ ૨૮૨ ४४ार ४४ार ४४१२ ४४२ ४६१ RE ·१२ १२ ८ अवेयका १२ ९ १३ ९ ७१०२ २२ ७२।१ ७३२ ७६१ ઉદાર C७१ ७७२ २ ४६२ ४९/२ ५०।२ ५२।१ ५५/२ ५७११ ५७१ ५९।१ ५९।२ ६३११ ६३१२ ६४ार ६५.२ ६६१ ६६।२ ६६२ ६७१ ६७१ ६८२ ६९।२ १३ १२ १२ ૨ १२ १३ म्भोदवणं म्भोदवर्ण कथञ्चिदाजान कश्चिद्रानान बायोश घाशोश्व भिरेनेकशः भिरनेकशः ग्रवेयका नगययोद्धा नगर्ययोध्या ककेयों कैकेयीं कि कि मनपा सर्वकपा कर कर यथकालं यथाकाल थत्मा थुत्ता भ्रात्रेऽमुम भ्रात्रऽमुष्म स्त्रीसंन्य स्त्रीसेन्य महोघर महीधर दताकापोः नदाकापी क्षेमाम्जलि क्षेमाज्जलि सावरवर्णिनी सा घरणिनी मोघीचके मोघी'चके महालोचनदवोऽपि महालोचन देयोऽपि तस्येसित तस्येप्सितं ८१०१ ८२२ ८२ १३ १६ ४ १० ५ २ विजाः विजतः वशगतरे হাই इत द्रुतं पक्षा पक्षी तीक्ष्ण तीक्षण करणमिद हरणमिदं भत्तेभ घिरमां धिमा छेको परं फम्पयस्त कम्पयंस्त द्विपायद्रिपु द्विपेण्यद्रिपु श्रयते श्रूयते पवमय पवमयं राकुटुम्य सकुटुम्ब वदेहीशुद्धय वैदेहीशु स्थै दवाग्नि दवागि ज्जत्रयोरहम् ज्जैनयोरहम् तालाप वर्वार्तालाप: लामागतोऽस्सि त्वामागतोऽस्मि वनाढयस्प्रेच वैतादयस्येव फुात्सतं कुत्सितं २ ९ ૮૧૨ ૮૨૨ ८३१२ ८३१२ ८७१ ૮ન્કાર ९११ ९६०२ ४ ९ ७१०२ ५ ·HERE पइक्तिः अशुद्ध समीपमुसौमित्रि ९२ १० १३ १ or ९९१ ૨૦૦૨ १०२।१ १०२।२ १०३१२ ५ ७ पक्तिः अशुद्धः १२ युद्धवा ११ सविरमयः सवथासि ततश्चयुत्या १३ तदानधमेणो १० वताढये ७ हनुमाश्चेत्र जसायुरप्मूचे ध्यानमुप २ प्रचुरसम्मदा पालयिप्यत दोधिकाः सवजीवेपु ७ दोर्स सदस्रयपि पष्टपणा सहस्रेणनशनं देव ३ युवा सविस्मय: सर्वथासि ततश्चयुत्वा तदानधर्मणो वैताढये हनुमांश्चने जटायुरप्यूचे ध्यानजुपः 'प्रचुरसम्मदाः पालयिष्यतः दीर्घिता सर्वजीवेषु दोभ्या सहनयपि पट्यग्रा सहनेणानशनं CASANEMA पृष्ठः १२३३२ १२४।१५ १२५११ १२५।१ १२५।२ १९६२ १२६२ १२८/२ १२२१२ १२९।२ १३०२ १३३.२ १३६१ १३६२ ३६ार १३दा२ १३७ १३७१२ १३८१ १३वा२ समीप- मुपसौमित्रि ह्यहम् चेत्ते तावप चक्रण वसन्तोत्मये मिन्द्रजित् तिष्ठात्राहानि दुविनीत जातिस्मृति भ्रान् मानिनं गड़ा अथेत्थ च्छ्रुत्वा मुपेयाय प्रत्यङमुश हर्पस्थाने मम्भस्तत् महम् चेत्त तावद्र्प चक्रण वसन्तोत्वे मिन्द्वजिन् तिष्ठात्राहनि दुविनीत जातिरमृति भ्रातन् मानिन गड़ा अथत्थ च्छुत्वा मुण्याय त्पत्यकुश हपरथाने ૨૨ २ १०५।२ ૨૦૭૨ १०८।१ १०९।२ १९७१ १९७१ ११ १४ ४ १० ६ १२ و ل س ه س م देवं रम ११७१२ ११७।२ ११९६१ ११९।२ १२२/१ १२ हि hd २ ४ २ मम्भस्त

·No text on this page.