·No text on this page.

·No text on this page.

·मुमुक्षुसर्वस्व डों श्रीगणेशाय नमः। सच्चिदानन्दरूपाय रामाय प्रत्यगात्मने। वेदान्तप्रतिपाद्याय दशास्थयातिने नमः ॥१॥ सारसंग्रहः संसारसागरेमनं कामादिननसंहृतम्। मासमुहृतवन्तो येतान्वन्देखगुरूनपि ॥ २॥ प्राप्तवाक्यं । अल्पेभ्यश्च महमञ्च ग्रन्येभ्योमतिमान्नरः । सर्वतः सारमादद्यात्पुष्येभ्यद्रवषट्पदः ॥३॥ वाक्यसङ्गहजडाक्यानि । इत्येवमादिवाक्यानाम) बुवा छसादरम्। सञ्जातातुचिकीर्षामे श्रुत्यादिवाक्यसङ्कहे ॥ ४॥ चिकाण्डात्मकशास्त्रस्य गोताख्यस्यतथामया। शारीरकस्यचा प्यर्थस्सऑयेणेहवच्यते ॥५॥ शास्त्रकदेशसम्बई शास्त्र कार्यान्तरेखितम्। इति लक्षणयोगोत्रनिःसन्दिग्धमवस्थितः ॥६॥ एवं वेदान्तशास्त्रीयैरनुबन्धैर्भवेदिदम्। अनुबन्धियतकस्य प्रकरणंषिदंस्मृतम्॥ ७॥ शास्त्रीयाः केनुबन्धास्युरितिचे छणुतानपि। अधिकार्यभिध्यौद्दौ सम्बन्धश्च प्रयोजनम्॥ ८॥ इत्येते धनुबन्धावचत्वारः सन्तिशास्त्रगाः। एतान्दृष्ट्वानु बुद्धिमान् शास्त्रादौ सम्प्रवर्तते ॥ ॥ चतुर्भिसाधनैर्युक्तोयोधिकारीस कथ्यते। जीवस्य ब्रह्मणैक्यं यत्तविषयहडो यते ॥ १०॥ अषानर्थनाशीयो नित्यानन्दस्य चाप्तिता। प्रयोजनमिहोन तत्सम्बन्धो वहुधास्मृतः ॥ ११॥ वेदान्तः ·प्रतिपाद्येन चक्येन ब्रह्मजीवयोः। तेषांचविदुः सम्बन्धंबोध्यवोधकतावुधाः॥१२॥ वेदान्तश्चै क्यवोधस्योत्या द्योत्यादकतांति दुः। शास्त्रमुक्तयोस्तुसम्बन्धः प्रयोजकायोज्यता ॥ १३॥ बोधमुक्तयोश्च सम्बन्धः साधनसाध्यतालयः। एवञ्चतुर्विधः प्रोक्तः सम्बन्धीचबुधःखलु ॥ १४ ॥ ननुभेदस्य सत्यत्वाइन्धस्यायनुषात्वतः । नस्याविषयसंसिद्धिः सिद्दोचनप्रयोजनम् ॥ १५ ॥ तदसिङ्घौ चनैवस्यात्मवृत्ति/मतामिछ। भेदयविषयत्वेतु न वेदासनिबन्धला ॥ १६॥ मैवम्वन्धो भिदाचापिनसत्यः कल्पितत्वतः। ततो विषयसिद्धिः स्यात्मलसिद्दिश्च सम्भवेत् ॥ १७॥ भेदवन्धदयोश्चापि कल्पितस्वंत्वविद्यया। सातुचिन्मात्रमाशझ करोत्यत्रभिदादिकम्॥१८॥ आशादितं परंबल स्वाज्ञानेन वलीयसा। विक्षिप्तत्युनतेन जी वेशजगदात्मना ॥ १६ ॥ आवरणादिशक्तया तत्समयमात्मसंसतौ। अपरञ्चवलंतस्थात्माश्रयत्वादिकंमहत् ॥ २०॥ एव मात्मास्वथाथास्यमखण्डाइयरूपकम्। अज्ञात्वात्मन्धनात्मानमध्यस्यायं प्रवर्तते ॥ २१॥ जगदिदमसावीशो जीवोह विधि नोदितः । कास्यादि कर्मणांकता भोक्तास्मितत्फलस्य च ॥२२॥ द्रष्टाहखेष्टरूपादेः श्रोतास्मि गीतवाद्ययोः। वक्ता कर

·मु० सा० हंसाङ्गवेदस्य गन्तास्मिस्वगुरुप्रति ॥ २३॥ मनुष्योहं पितायंमेमातेयं मे सुतोसिमे। युवायग्रहंतयावृद्दो ब्राह्मणोहं बहुश्रु
तः ॥२४॥ क्षचियोहं महांच्चरो वैश्यश्चाहं सुखादिमान्। शूद्रोस्मि बिजभक्तोहं ब्रह्मचारि नैष्ठिकः ॥ २५ ॥ गृह
स्थः पुत्रवानस्मि पुत्रेसुखिन्यहंसुखी। पुजनाशेच नष्टोहं धनाच्योहंचवैसुखी॥ २६ ॥ पुत्रादीन्रिहायाई बजेसिनकल
पर्णभुक्। तपस्यहं वनस्खोस्यय मिहोत्रीद्यातिथिग्रियः ॥२७॥ यतिश्चाहंपरोहंसो मुण्डोदण्डकुसुक्षवान्। मोक्षायैव
प्रवृत्तोहं संसाराभिधपाशतः ॥२८॥ इत्यादिव्यवहारोयंपण्डितमूढयोरपि। अध्यासमन्तरेणास्यनान्यत्कारणमी
च्यते ॥२९॥ अध्यासजननो ज्ञानसमर्थमेकमस्ति च। सादृश्यस्यत्वनै कान्त्यमात्मनिजातिकल्पने॥ ३०॥ करणगस्य
दोषस्यव्यभिचारोपि दृश्यते। घटज्ञानं ममोत्यन्नंनष्टमित्यादिभ्रमे ॥ ३१ ॥ तस्यादाविद्यकौवन्धभेदीप्रतीचिनस्वतः ।
स्वतस्त्वात्मासदाशुद्धः स्वप्रकाशोद्दयात्मकः ॥ ३२॥ नन्वज्ञानकुतः शुद्धेस्वप्रकाशेचिदात्मनि। नहिसूर्यतमोदृष्टं स्वक्षिमतातु
केनचित् ॥३३॥ अज्ञानेन विनानस्थादावृतिश्च चिदात्मनि। तामृतेच वदायासः कथमात्मनि सम्भवेत् ॥ ३४ ॥

·शृणुतमोयथासूर्यमुलकदृष्टिकल्पितम्। स्वप्रकाशे तथाज्ञानमन्नानुभूतिकल्पितम्॥ ३५॥ यथाचाभ्रावृतः सूर सर्यो भ्रादीनपि प्रकाशते। तथाऽज्ञानावृतोप्यात्मा सकायाज्ञानभासकः ॥ ३६॥ अज्ञानंस्वाश्रयानन्धविषयस्यात्तमस्वतः । वाद्यंतमोयथादृष्टं तथाचेदंततस्तथा ॥३७॥ आत्मस्थं सत्तदज्ञानमात्मनोऽनात्मनस्तथा। अन्योन्यन्तु मृषाऽध्या संजनयत्येवबन्धदम् ॥ ३८॥ नन्वितरेतराध्यासेत्यात्मापिस्याना पाध्वम्। अध्यस्तत्वाद्यथाशुक्तिरूप्यंरजूरगादिकम् । ॥ ३९ ॥ आत्मनः सतिमिथ्यात्वे शून्यवादः समापतेत्। मैवंवदशृणुष्वाच व्यवस्थांतेवदाम्यहम् ॥ ४०॥ नीलपृष्टचिको णत्वं यथा शुक्लेर्नभासते। तथाऽखण्डाद्वितीयत्व भालौनात्मनईच्यते ॥ ४१॥ शुक्ररेवेदमंशत्वं शुक्तिरूप्येयथेच्यते। तथा त्मनोपिचैतन्यमनात्मनिसमोच्यते ॥ ४२॥ यथा रूप्यस्यरूप्यत्वं शुक्तीदमिप्रपश्यति। धान्तोनरस्सथात्मापि कत्तृत्वाद्या त्मनीक्षते ॥ ४३॥ रूप्यंयथास्वरूपेण शुक्तयाध्यस्ततयामृया। तथाहमायोभावाः स्वरूपेण मृषाचिति ॥ ४४ ॥ इदमंशस्यसं सो कथ्योऽध्यसलवामृवा। वयातयामसंसोऽनामाश्यस्ततवामृत ॥ ४५ ॥ नीलगुटचिकोजस्ययक्षासम्यकप्रबोधतः । जाते ·सा० रूप्यस्य मिथ्यात्वे शुक्तिरेवावशिष्यते ॥४६ तथाऽयात्मवोधेनाऽहङ्कारादे षात्मता बुवायदातदात्मे वावशिष्यते सुखा इयः ॥ ४७॥ अतोनशून्यतावादप्रसङ्गोत्रकथचन। वाधाऽवधितयाशिष्टे चितिशून्यङ्गयंभवेत्॥४८॥ एवमाविद्यकः सर्वोभोग्यादिलक्षणश्चिति। अथसत्वास्वरूपेण मिथ्यास्याच्छु निरूप्यवत् ॥४९॥ नन्वयत्तस्यमिथ्यात्वं सिऽध्यासेहिसम्म वेत्। सोऽसिद्दोलक्षणादृष्टे रितिचे त्तददामिते ॥३०॥ अध्यासोचविधानेयो ज्ञानार्थाव्यासभेदतः। अन्यवा-यावभासादिनाना ध्यासादिलक्षणम्॥११॥ ततोऽज्ञानेन सम्भवेचिन्माचे परिकल्पितम्। मोक्तभोग्यादिकसर्वमज्ञानचापिकल्पितम्॥५२॥ अज्ञानमपिचिन्माचे ऽस्यध्यक्तनैववस्तुतः। स्वाध्यासेऽयेक्षतेनान्यत्संवित काशनेयथा ॥ ५३॥ स्वविषयं यथैवात्मा स्वञ्चाय यंप्रकाशते। परमतेतथाऽजानंस्वस्वकार्यञ्च निर्वहेत् ॥ ५४॥ चिद्रूपेोज्ञानसिद्दौहिमाननवोपलभ्यते। अजोहमिति बोधात्तु व्यतिरेकेण किञ्चन ॥ ५५ ॥ ततज्ज्ञानं सजायस्यान्मियैव शुविरूष्यवत् । एवं ह्यात्मास्वतः शुद्धोऽतोविषयादिसि थांत ॥५६॥ जीवस्य ब्रह्मणाऽभेदनानं मोहस्यसाधनम्। तयो तयोभेद सुमिथ्यवाऽध्यसत्वाच्चन्द्रोदयत् ॥५७॥ नत ·हितीयमस्तीति भेदासत्वं श्रुतिर्जगौ। स्वल्पयःकुरुते भेदंतस्यापराभयंजगौ ॥५८॥ नास्सिद्वैतं कुत्तोमयमित्याहस्था पराश्रुतिः। पञ्चधाभेदमिथ्यात्वेऽनुमानान्यपिसन्तिच ॥५६॥ विवादाऽध्यासितो भेदोमिथ्याभवितुमर्हति। भेदत्वार्षणा ऽबादौ गतमुखादिभेदवत् ॥ ६ ॥ विमताभेदसम्बिञ्च मिथ्याभवितुमर्हति। भेदसंवेदनत्वाचि स्वप्नार्थभेदधीयथा ॥ ६१॥ एवंहि भेदमाचस्य तज्ज्ञानस्यापिदर्शितम्। मिथ्यात्वंतविशेषाणां निषेधोग्यद्यकथ्यते ॥ १२ ॥ जीवात्मा ब्रह्मणोनैव तात्विक मेदवान्सदा। सच्चिदानन्दरूपत्वादात्मत्वाच्च परेशवत् ॥ १३॥ जीवात्मा सच्चिदानन्दो वेदवाक्यप्रमाणतः । तस्मान्नहेत्व ऽसिद्ध्यादेः शङ्कायुक्तहकाचन ॥ ६४॥ विवादाध्यासिता जीवास्तत्त्वतः प्रतिवादिनः । नभिन्ना जीवभावेनात्मत्वादाप्रतिवा दिवत् ॥ ६५ ॥ जगज्जीवात्मनो दो नसत्यास्यात्तुवस्तुतः । भेदत्वादिन्द्रजालान्तर्गतपदार्थभेदवत् ॥ ६६ ॥ ईशप्रपञ्चयोश्चा पिभेदः सत्योनवस्तुतः। भेदत्वात्सप्रभावानां परस्यरंभिदायथा॥ ६७॥ विवादाध्यासितोमेदो जगतोपीतरेतरम्। नता त्विकोहिमेदत्वान्मनोराज्यार्थभेदवत् ॥ ६८॥ तत्वमस्यादिवाक्यानां बहूनांखलुवाधत्तः। प्रत्यक्षादि प्रसिद्धत्वादफल ·मु० सा० त्वान्मृषात्वतः ॥ ६ ॥ इत्यादिभेदवाक्यानां नमित्तात्यय॑गोचरा। जीवादीनांततोभेदोमियैवनच संशयः ॥ ७० ॥ प्रकाशा दिवदित्यादिसूत्रध्वौपाधिकीभिदा। दर्शिता सूचकारेणभाष्यभाष्यकृतातथा ॥७१॥ ननुभेदस्यमिथ्यात्वे साङ्क्षयसुखदुःखयोः स्यादितिचेन्नभेदस्याप्यङ्गीकारादुपाधिना ॥ ७२ ॥ औषाधिकेन भेदेनस्याड्यवस्था सुखान्ययोः। प्रकाशेत्यादिसूत्रैश्चतामण्याह स्पसूचकृत् ॥ ७३॥ तस्माझेदश्रुतिवाध्या वाधिकाऽभेदगाश्रुतिः। रवमुक्तंभिदासत्वं वन्यस्याद्यतदुच्यते ॥ ७४॥ कत्तू खादिकबन्धोपसमयसालानाछु। बदितता जुलियादिकं कथा ॥ ३३ ॥ तस्याइव जिवकेगैशाकावा इवेच्यते। स्वतस्फु सर्वदामुक्ततत्त्वजैरवधायते ॥ ७६ ॥ औपाधिकन्तु कर्तृत्वाद्यात्मनिनैववास्तवम्। तद्गुणत्यादि सूत्राभ्यां सूत्रकृतापि दर्शितम्॥ ७७॥ स्वादात्मासुखरूपश्च परप्रेमास्यदत्वतः। यएवंनभवेन्नासौ प्रियतमोयथाधटः। ७८। सजातीयादिभेदस्य दुःखाचनतत्त्वतः। यात्मीयतायतस्तस्यसुप्तौलाप्तासुखात्मता ॥ ७ ॥ सुखमचाहमस्वासमिति सुप्तेः समुस्थिताः । स्मरन्तिच निजानन्दं प्रत्यहं सर्वमानवाः ॥ ८० ॥ स्मृतस्वनुभवाज्जन्मसंस्कारदारतोमतम्। अतः स्मृते

·निदानस्यानुभवण्यापि मानता ॥ ६३। नौकुशानुभवेने हा निहाकन, सुसाझता। दुःखादि भवेशिक्षा सुप्तावलुपल
बितः ॥ ८२ ॥ इत्यवैवेदम लेनानुमातेने इदर्शिता। भेदमा चरा भेदानांवव्यस्य च रूष मता ॥ ८३। जीवस्य ब्रहण
उमेदश्वंकत्युपद्यते। जातेतनि सदनानं सविल सचिनशति । ८४॥ तमिबष्टदेवास्यस्य विषय. तश्योजन ।
सिङ्गाबेहि शस्त्रेस्बिन्धीमत्प्रवृत्तिकारणम् ॥ ८ । गालीययोसको सिटौ ग्रन्यस्यास्यासिष्यति। सस्तो विषयोद
साचस्यावरणवम् ८६॥ विवादिविचारावं प्रचारपोरसादनम्। आइंप्रकरवपूर्ण जातं रामप्रसादतः ॥८७॥
इति श्रीमुमुचु सवस्वसारसद्व हाभिडन्थे विधवायुमणादकं प्रमं प्रकरणं समाप्तम् ॥ १० ॥

·मु० सा० जौ। विवेकादिचतुर्भिहिसाधनैः श्रुतिनोदितैः। सम्पन्नस्यैवशुद्धान्तःकरणस्ययतैरिह ॥१॥ अधिकारोक्सि वेदान्त ५ श्रवणेश्रुतिचोदिते। सम्यग्ब्रह्मात्मनोरक्यतुर्यस्य ज्ञातुमीणतः ॥२॥ अनाकरणसंशुद्धेः साधनानीहभूरिशः । वच्यन्तेता विनासिद्धिविवेकादेयतोनहि॥३॥ नन्वन्तःकरणस्यस्याच्छुद्धिः केनेहहेतुना। रागादिमलदिग्धस्य पद्देनेवपटस्यबे ॥४॥ तदभावेविवेकादिस्यादन्तःकरणेकथम्। पङ्कलिप्तेयथावस्त्रे दुर्लभारागरञ्जना ॥५॥ विवेकादेरभावेचन तत्त्वज्ञानसम्भवः । तभाषेमुधैवस्थाद्देदोक्न सर्वसाधनम् ॥ ६॥ याज्ञवल्क्यस्मृतिः। मलिनोहि यथादर्शो रूपाऽऽलोकस्यनक्षमः। तथाऽवि पञ्चकरण आत्मज्ञानस्य नक्षमः। वाक्यसं ०। इति स्मत्याचसम्प्रोक्तो ज्ञानाऽभावोहितांविना ॥ ७॥ शृणुत्व सत्वशु डेस्तु साधनं वेदसम्मतम्। फलाशांपरि हयादौ यत्वधर्माभिसेवनम् ॥ ८॥ पापादोनिनरस्येह सत्वाऽशुद्धिकराणिवे। धर्मेणेत्यादिवाक्यानि धर्मतनाशकंविदुः ॥ ॥ कार्यसत्वविशुद्ध्यर्थं स्ववर्णाश्रमकर्मणाम् ! अनुष्ठानं यथात्याज्यं तथादुष्टान्नमा सम्॥ १० ॥ अन्नमाश्रित्यतिष्ठन्ति पुंसांपापानिर्वयतः । तस्यात्सत्वविशुद्ध्यर्थी दुष्टान्झस्याशनल्यजेत् ॥ ११॥ दुष्टानभक्षण ·स्थापि सत्वाशुद्धेहिहेतुता। पराशरादिभिः प्रोक्तातडाक्यानि लिखाम्यतः ॥ १२॥ पराशरस्मृ ०। अन्नदोषणचित्तस्य कालुष्यं सर्वदाभवेत्। कलुषाकृष्टचित्तानां धर्म:सम्यङ्गभासते ॥ १३ ॥ दुःकृतंनिखिलंनृणामन्त्राधारेव्यवस्थितम्। तस्य प्रतिग्रहं कुर्यान्नाऽपरीच्यकथञ्चन ॥ १४॥ अकर्त्तयमकर्त्तव्यंग्राण करगतैरपि। कर्त्तव्यमेवकर्त्तव्यं प्राणै कण्णगतैरपि ॥ १५ ॥ याज्ञवल्क्य स्मृ ०। कर्त्तव्याशयशुद्धिस्तु भिक्षुकेणविशेषतः । ज्ञानोत्यत्तिनिमित्तत्वात्वातन्य करणायच ॥ १६ ॥ वाक्यसं ० । दुष्टान्नान्यपिचोक्तानि धर्मशास्त्रहिमानवे! भारतपि तथोक्तान्यनुवदास्यत्रतान्यपि ॥ १७॥ मनुः ०। राजा बंतेजादत्ते शूद्रानं ब्रह्मवचसम्। आयुर्हिस्वर्णकारानं यशश्चावकर्तिनः ॥१८॥ कारुकानप्रजाहन्ति वलंनिणे जक स्वच । गणान्नंगणिकानञ्च लोकभ्यापरिकृन्तति ॥१६॥ पूयचिकित्सकस्यान्नं पुंश्चल्यावन्नमिन्द्रियम्। विष्टावाई धिकस्यान्न शस्त्रविक्रयिणोलमम् ॥ २०॥ नराज्ञःप्रतिगृह्णीयाद राजन्यप्रसूतितः। सूनाचक्रध्वजवतां वेभेनैवचजीवताम्॥ २१॥ दशसू नासमंचक्रं दशचक्रसमोजः। दशध्वजसमोवेशो दशवेशसमोनमः ॥ २२ ॥ दशसूनासहस्राणि योववहतिसौनिकः । तेन ·मु० सा० तुल्या स्मृतोराजा धोरस्तस्यप्रतिग्रहः॥ २३ ॥ योराज्ञः प्रतिगृह्णाति खुब्यस्योच्छास्त्रवर्तिनः । सपर्यायेण्यातोमान्नर काने ६ कविंशतिम्॥२४॥ भारत ०। दीक्षितस्थकर्यस्थ ऋतुविक्रयिकस्यच। तक्षणश्चमीवकर्तुं शपुंचल्यारजकस्य च ॥ २५ ॥ वामहस्साहृतंचान्नं भुक्तंपर्युषितंचयत्। सुरानुगतमुछिष्ट मभोज्यंशेषितंचयत् ॥ २६॥ समानमेकपंक्तयांत भोज्यमन्नन रेखर। विषंहलाहलंभुक्ते योऽप्रदायसुहृज्जने ॥२७॥ मनु०। यरतेवभोज्यान्नाक्रमशः परिकीर्तिताः। तेषांत्वग स्थिरो माणिवदन्यनमनीषिणः ॥२८॥ वाक्यसं ० । क्षुधयापीयमानस्य मरणमापतेचदि। तदादुष्टान्नभुक्तौ नदोषी सौत्यनवोन्मनुः ॥२९॥ मनु०। जीविताऽत्ययमापन्नो योन्नमत्तियतरूतः । आकाशमिवपङ्केन नसपापेनलिप्यते ॥ ३० ॥ वाक्यसं ० । येनकेनाप्युपायेन स्वधर्मपरिपालयेत्। इतिमन्वादितात्यर्य मतोनाचविरोधता ॥ ३१॥ नन्वन्तःकरणस्य प्राग्य दुक्तंशुद्धिसाधनम्। स्वधर्मस्यामिसेवाख्यं तत्सम्यकस्यात्कथंन्विह ॥ ३२ ॥ यतोलक्षणमानाभ्यां वस्तुसिद्धिःप्रमण्यते। धर्मस्य लक्षणंचातो धर्म मानंचसंवद ॥ ३३॥ लक्षणंशृणुधर्मस्य तत्रमानंतथाशृणु। जैमिन्यावृषिवाक्याभ्यां तइयंहिवदामिते ·॥ ३४ ॥ चोदनालक्षणोधर्म इति धर्मस्यलक्षणम्। श्रीमजैमिनिनाप्रोक्त मानंतुमनुनेरितम्॥ ३५ ॥ मनु । वेदोखि लोधर्ममूलं स्मृतिशीलेचतविदाम्। आचारश्चैवसाधूना मात्मनसृष्टिरेवच ॥ ३६॥ वाक्यसं ०। स्वधर्मोऽनुष्ठितः सम्य निष्कामः सत्व शुद्धिदः। स्ववणाद्यनुसारेण कामोद्यनर्थकारणम्॥३७॥ कामात्मतानप्रशस्तेत्युक्तांश्चयतोमनुः । तस्मा काम म्यरित्यज्य कार्यस्वधर्मसेवनम् ॥३८॥ सदाचारस्तथासेयो धर्ममलोयतोस्तिसः। आचारप्रभवोधर्म इति वाक्या स्मृतीरितः ॥ ३९ ॥ तथान्तःकरणस्याच शुकिंकर्तुमभीसता। निष्कामकर्मकर्तव्यं गीताशास्त्रानुसारतः ॥ ४०॥ गीता० । कार्यनमनसाबुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि। योगिनःकर्मकुर्वन्ति सङ्गत्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये। युक्तः कर्मफलक्यत्वाशान्तिमानोतिनै ठिकीम्॥४१॥ वाक्यस ० । नन्वेवकर्मणांचास्तु सत्त्वशुद्धेहि हेतुता। तच्छु :किंफलंप्रोक्तं यदर्थंकर्मचोद्यते ॥ ४२ ॥ शूण विविदिधानानं वामुख्यकर्मणांफलं । तमेतमितिवाक्येन संयोगस्यपृथक्वतः ॥ ४३ ॥ स्याहारसत्वशुद्धिस्तु विविदिधादिसम वे। दारत्वात्कर्मजत्वेन तस्यास्सत्कलतेरिता ॥४४॥ सत्वशुद्धिप्रसूतत्वं विविदिधात्मसंविदोः। अतस्तत्फलताप्यस्ति ·७ मु० सा० तयोर्मु स्वेतिनिश्चिनु ॥ ४५ ॥ ननुचतद्यथेत्याचैवीओहिनिन्दितत्वतः । सत्वशुहेसुहेतुत्वं कर्मणांनोपपद्यते ॥ ४६॥ मैवमु तायतःश्रुत्या भगवगीतयातथा। निष्कामकर्मणांपुंसः सत्त्वगुड्यादिहेतुता ॥४७॥ तद्यथेत्यादिकानिन्दा साफलाशानिषे धिका। धर्मणेत्यादिवाक्यानि स्मत्वाचाशंकित्तोभव ॥४८॥ अविद्ययामृत्यु तीत्व तिश्रुत्येत्यवगम्यते । फलेछातुविनाकर्म कृतसत्त्वस्यशुद्धिकृत् ॥ ४ ॥ कर्मण्येवाधिकारस्ते माफलेषुकदाचन। इत्यादिस्मृतिभिश्चापि कलाशैवनिषिष्यते ॥ ५ ॥ इच्छुड्यादेहिनन्वस्तु कर्मजवंश्रुतेर्वलात्। नामज्ञानस्यतचुक्तं प्रमाणजयतोस्तितत् ॥५१॥ विमतंयात्मनोज्ञानं नैवकमा ग्यपेक्षते । स्वोत्यत्तिप्रतिमात्वेन घटचानादिकंयथा॥५२॥ वाका श्रवणमाचात्स्या तत्त्वज्ञानंयतोनृणां। तेनमोक्षोपिसंसिध्ये ज्ज्ञानायात क्रियाक्था ॥ ५३ ॥ सत्यंप्रमाणजन्यत्वं ज्ञानस्यास्माकमीसितम्। कर्मजवंतथाप्यस्य यज्ञेनेतिश्रुतेर्वलात् ॥ ५४ ॥ उत्यन्नमात्मनोज्ञानं त्वनपेक्षंफलंप्रति। स्वोत्यत्तिं प्रत्यपेक्षेत कर्मयोग्यतयाश्ववत् ॥ ५५ ॥ अज्ञानस्यनचोछेदे जानाभित्र मपेच्यते। तस्योत्यत्तौतनवान्य दिवेकादेरपेच्यते ॥ ५६ ॥ विवेकादस्तुसंजन्यै सत्वशुद्धिरपेक्ष्यते। सत्वशुद्दयतुनिष्काम ·कर्मभ्योनान्यदिश्यते ॥५७॥ पारंपर्ये णयुक्त ज्ञानस्यकर्मजन्यता। साधनस्यादतःकर्म तत्साध्यमात्मवेदनम्॥१८॥ स्मतिः। कषायपक्तिःकर्माणि ज्ञानंतपरमागतिः। कषायेकर्मभिःपक्के ततोचानप्रवत्तते॥५॥ वाक्यसं ०। इत्यादि स्मतिभिाप्रोक्ता कर्मणांचानहेतुता। तस्माज्जानार्थिनातावत्कार्यायागादिकाःक्रियाः ॥ ६॥ वेदव्यासोपिविद्यायाः कमज न त्वमुक्तवान्। सवापेक्षाचयादि श्रुतेरश्ववदित्यतः ॥ ६१॥ अशुद्धचेतसोभ्रान्त्या ज्ञानेभोगादिनाशक । भवेत्यापवतोडेघः प्रतिवन्धस्यसत्वतः ॥ ६२॥ यागाद्यौःशुद्धचित्तस्य विवेकासत्वशुद्धिजः । जिहासांसत्वलोका दौत्यनक्तयेवाशुनिमलाम्। तस्मा त्यापौधनाशाय कार्योधर्मोमुमुक्षुभिः ॥ ६३॥ ननुचित्तस्यकाऽशुद्धिास्वधर्मणनाश्यते। पापोपलेषरूपावा विषयाकारता थवा ॥ ६४॥ किल्विधानामनंतत्वा दिनाज्ञानादिनाक्षयः । नसम्भवतियस्माद्धि तस्मान्नाद्यस्यसम्भवः ॥ ६५ ॥ जलादेव तादीनां तत्सत्वेनयथाक्षयः चित्तसत्वेनतबल्या विषयाकारताक्षयः॥ ६६ ॥ धर्मिणिसतिधर्मस्य ननाशोसिस्वभावतः। तस्मि बष्टत्वयत्नेन धर्मनाशोपिसमवेत् ॥६७॥ द्वितीयासम्मवश्चैव मतोधर्माभिसेवने। राजानादेश्वसन्यागेजिज्ञासोःस्पाच्छ्र ·सा० मोवृथा ॥ ६८॥ सत्यकिल्विषबाहुल्यं यत्त्वयोक्तं तथापित विनाब्रह्मात्मविज्ञानयब्रह्मवधादिकाः ॥ ६॥ अधर्मी नाशमायान्ति प्रायश्चिताख्यकर्मणा। तबद्धर्मणसंनश्येत्यापंचित्तप्रदूषकम् ॥ ७०॥ अतश्चित्तप्रसादस्य जनकत्वेनहेतुना। धर्मोजिज्ञासुनाकार्यो यावज्ज्ञाननसंभवेत् ॥ ७१॥ भोगेनाप्यखिलाघानां यश्चादिनोदितःक्षयः। सनाख्यभिनवंयस्मा झोगकालोधमुभवेत् ॥ ७२॥ विषयाकारताख्याया चित्तस्याशुद्धिरीरिता। सापिनाशयितुंशक्या स्वाभाविकीयतोनसा ॥७३॥ खाथसंगोयथास्थूल विषयाकारतांप्रति। चित्तस्यजागरेहेतुहृदःखमेतथापुनः ॥ ७४ ॥ विषयाकारताहे तुर्मनोगताहिवासना। तदुभयात्ययेचित्तं सुप्तौनिविषयंयतः ॥ ७५ ॥ सुप्तौनलीयतेचित्तं विषयाकारतातदा। नि मित्तापगमादेव नाशंयातियतिस्फुटम्॥ ७६॥ सुप्तोलीयेतचेच्चित्तं नोत्थितस्यपुनर्भवः। तहिचित्तस्यसत्ताऽत: सुप्ता वस्तीतिगम्यते ॥ ७७॥ तदापीतेहिसंसारख्यप देशादितीरयन्। श्रीयासोपिजगौसुप्तौ मनःसत्तांभवोद्भवाम्॥ ७८ ॥ अपश्वीकृतभूतानां साचिकांशाहिनिर्मसात् । जुन्यबचित्तवतुल्या ऋतकुन्निनंककम् । ७६ । भितेश्याहतसुम्यो ·नाऽसितोजायतेपटः। विषयाकारताशुद्धिहदोन्तोनैववास्तवी॥ ८॥ अतःसमोनदृष्टान्तः पूर्वपक्षीयमुक्तवान्। द्रव वादे वादीनां स्वभावताऽक्षगोचरा ॥ ८॥ प्रथमाऽशुद्दिनाशाय धर्मानुष्ठानमीरितम्। द्वितीयाशुद्धिनाशाय ज्ञान शुचिनिवोधत ॥ ८२॥ आहारस्यैवसंशुद्धौ सत्त्वशुद्धिर्भवेब्रुवम्। इतिछांदोग्यवाक्येन ज्ञानशुद्धिःप्रदर्शिता। ८३। हेतु तासत्वशुद्धेहि तथाभाष्यकृतापिच। आहारोविषयज्ञानं भोनुभॊगाययद्भवेत्। ८४। रागद्देषादिराहित्यं तच्छुद्धिरिहो यते। तस्यांसत्यांचसत्वस्यांतःकरणस्यशुद्धिता॥ ८५॥ इतिछांदोग्यवाक्यार्थः संक्षेपणेहदर्शितः। ज्ञानशुद्धिश्चकर्त व्या चित्तशुद्ध्यै ह्यतोवुधैः ॥ ८६॥ रागद्देषादिनाचित्तं द्रुतंसविषयाकृतिम्। यात्यतरूत्परित्याज्यं चित्तशुद्यार्थिनासदा ॥८७॥ रागद्देषौविहायैवं दुष्टान्नमक्षणंतथा। स्वधर्मश्चसदासेव्य चित्तशुद्ध्यार्थिभिर्जनैः ॥८८॥ ननुघोरेकलौकाले सर्वधर्माभिभावके। वर्णाश्रमाश्रितोधर्मः प्रयेणाऽल्यत्वमागतः ॥८६॥ तेनचित्तस्यशुद्धिःस्यान्नैव कलियुगेनृणां। यथा त्यल्पेनक्षारणचक्रिवस्त्रनशुद्ध्यति । (०। जनायतःकलावाच प्रायेणस्त्रीपराजिताः । नानुतिष्ठतिधर्मान्खान्दैवीमायाविमो ·सा० हिताः हिताः ॥ ६॥ तेतुकुर्वतिचेद्धमख्यात्याद्यर्थनचेतसः ख्यात्याद्यर्थनचेतसः । शुद्धयेतंपरेशार्थ मर्पयंतिकलेवंशात् ॥ २॥ नन्वय पोपियथाव ( हिर्दहतितृणकूटकम्। तथास्वल्यःकृतोधर्मो ऽधर्मसनाशयेन्श्रुवम् ॥ ६३ ॥ सत्यमेवंत्ययोक्तं स्याद्यदिधर्म ससाधितः । भये संहिनसम्यङ्गाकलौसाधयितुंक्षमः ॥ ४॥ धर्मसंकरताचापि दृश्यतेहियतःकलौ। धर्म वर्णश्रमणांस्थाञ्चित्तशुद्धिरतः कथम् ॥ ६॥ ज्ञानशद्धिस्तयाप्रोक्ता सापीश्वरकृपांविना । नायल्यधर्मकस्याच युगेहच्छद्दिसाधनम् ॥ ६॥ पराशरा दिसर्वतैः कलेवलंनिरूपितम्। स्वोयेषुधर्मशास्त्रेषु तडाक्यान्यनुसंववे ॥ १७॥ पराशरवा ०। जितोधों द्याधर्मण जितंसत्यमन्तेनच। जिताश्चौरैश्चराजानः स्त्रीभिश्चपुरुषाःकलौ ॥ ८ ॥ विश्नुपुराणवा । भैक्षवृत्यातथाशूद्राः प्रव्रज्यालिंगिनोऽधमाः । पाखण्डसंश्रयांवृत्ति माश्रयिष्यंता संस्कृताः ॥ ६ ॥ सर्वब्रह्मवदिष्यन्ति समाप्हेतुकलियुगे। नानुतिष्ठन्तिमैत्रेयशिश्नोदरपरायणाः ॥ १० ॥ भविष्यत्यु छ। गृहेगृहेपुस्तकभार भारंपुरेपुरेपण्डितयूथयूथम्। महेमठे तापसवृन्द वृन्दंनचब्रह्मवेत्तानच कर्मकर्ता ॥ १५ ॥ भागवतयु । तप:शौचंदयासत्य मितियादाःकृतकृताः । अध ·मांशस्त्रयोभस्नाः स्मयसंगमदैसव ॥ १०२ ॥ इदानी धर्मपादस्ते सत्यंनिर्वतयेद्यतः। तंजिकृत्त्यधर्मोय मन्तेनैधितःक लिः ॥ १०३ ॥ वाक्यसं ०। इत्थंपराशरादीनां वाक्यैर्वर्णाश्रमाश्रितम् । धर्मतिरस्करोत्येवा धर्मणवहितःकलिः ॥ १०४ ॥ अतोन्यत्साधनंवाच्यं यत्कलिनाऽतिरस्कृतं । सर्वाधिकारकंयच्च सुकरंशास्त्रसंमतम् ॥ १०५ ॥ चित्तस्यशोधकंचाशुद्दिवि धाऽशुद्धिनाशकम् । तादृनुसाधनंनास्तिस्याइच्छुद्धिरतःकथम् ॥ १०६ ॥ मैवंभगवतोभक्ति योगोख्येवेश्वरेरितः। द्दिवि धाशुद्धिनाशाय श्रीमद्भागवतेखलु ॥ १०७ ॥ भक्तेश्चमहिमानैव कलिनायभिभूयते। इत्युक्तंधर्मराजेन यमस्मृतौतुवैस्फु टम् ॥ १०८ ॥ प्राणिमात्रोधिकार्यस्याः श्रीगीतायांसमीरितः । सुकरत्वं चमत्लेबै श्रीभारतेसमीरितम् ॥ १० ॥ पाप कर्मादिनिश्चित्तं मालिन्यमुपढौकते। भक्तेश्चाधविरोधित्वाद्भवेच्छुद्धिहेतुता ॥ १०१० ॥ यथाऽपांक्षारयुक्तानां वस्त्रादिशुद्धि हेतुता। इतियुक्तिस्तथैवोह्या भक्तश्चित्तप्रशोधने ॥ १११॥ प्रोक्नेयनवधात्वेन पुराणेवेदसमता। कैवाक्यैरुदितंचैतदितिचे छणतान्यपि ॥ ११२॥ भागवतवा । यथाऽस्मिनाहेममलंजहातिधातंपुनःस्वंमजतेस्वरूपं । आत्मानुकर्मानुशयंविधूय। मन ·० मु० साः नियोगेनभजत्यथोमाम् ॥११३॥ प्रोक्नेनभक्तियोगेन भजतोमामसकृन्मुनेः। कामाहृदय्यानश्यंति सर्वमयिहदिस्थिते ॥११॥ यमस्मृतिः। घोरेकलियुगेप्राप्ते सर्वधर्मविवर्जिते। वासुदेवपराराजस्ले कृतार्थानसंशयः ॥ ११५ ॥ गीता । महिपार्थव्यपा श्रित्ययेपित्युःपापयोनयः । स्त्रियोवैश्यालथा शूद्रासोपियांतिपरांगतिम् ॥ ११६ ॥ किंपुनर्ब्राह्मणाःपुण्याः भनाराजर्षयसथा। अनित्यमसुखंलोक मिमंप्राप्यमजस्वमाम् ॥ ११७ ॥ भारत०। पत्रेषुपुष्येषुफलेषुतोये। प्वकीतलभ्येषुसदैवसत्सु। भक्त्यैकली पुरुषेपुराणेमुक्त्यकथंनक्रियतेप्रयलः ॥ ११८॥ भागवतवा ०। श्रवणंकीर्तनंविश्नोः स्मरणंपादसेवनम्। अर्चनंवंदनंदास्यं संख्यमात्मनिवेदनं ॥ ११ ॥ इतिपुंसार्पिताविश्नौमतिश्चन्द्रवलक्षण। क्रियतेभगवत्यद्वातन्मन्येोधीतमुत्तमम् ॥ १२० ॥ वाक्य सं० । संकीर्तनास्यभक्तेस्तु महिमाब्रह्मणोदितः। कलिसंतरणाख्यायामुपनिषद्यपिस्फुटम् ॥ १२१ ॥ तामर्थतःपठामीह तस्था मन्त्रीचपाठतः । पठामिनु, प्रवृत्त्यार्थभक्तौहच्छद्धिमीप्ततः ॥ १२ ॥ इापतिसमश्येत्यनारदःपरिपृष्टवान् । ब्रह्माणंस्खोपदेष्टा रंकलिसंतरणेविधिम् ॥ १२३॥ कथन्नुभगवंश्चाहं पृथिवी'पर्यटनसदा। संतरेयंकलिंघोरं सर्वधर्मप्रणाशक ॥ १२४ ॥ साधुप ·॥ टोस्मिसर्वासांश्रुतीनांसुरहस्यकम्। शृणुयेनकलित्वंत्वऽनायासात्संतरिष्यसि ॥ १२५ ॥ नारायणस्यविश्नोवै नाम्नाभगवतोमु ने। परछनारदोभूयस्तन्नामभगवन्बद ॥ २६ ॥ सहोवाचघृणुष्वाद्यविश्लोनामानिनारद । यानिपठबरोयाति सलोकतादिकं हरेः ॥ १२७॥ मन्त्रौ। हरेराम हरेराम रामराम हरेहरे। हरेकृश्नहरेकृश्नकृश्नकृश्नहरहरे॥१२८ ॥ इतिषोडशकं नाम्नांकलिकल्मषनाशनम्। नातापरतरोपायः सर्ववेदेषुदृश्यते ॥ १२ ॥ काक्यसं ० । इतिघोडशकंजप्तं जीवाज्ञानं विनाश येत्। ततःप्रकाशतेब्रह्म मेघापायेरविर्यथा ॥ १३० ॥ पप्रछनारदोभूयः कोऽस्यविधि पेपितः। सहोवाचचनैवासि विधिरस्य जपेसुत ॥ १३१ ॥ शुचिःसन्नाशुचिर्वासन्यठन्नेतिसलोकताम्। सामीयंब्रह्मणसाइत्सायुज्यं चैतिवैनरः ॥ १३२ ॥ घोडशक स्यचेत्साईचिकोटिंजपतीक्ष्यः। तरतिब्रह्महत्यांसवीरहत्यांतथैवसः ॥१३३॥ मुच्यतेहेमचौर्यात्स वृषलीगमनात्तथा। पितृ देवमनुष्याणामृणाऽनपनयात्तथा॥१३४॥ स्वस्वधर्मपरित्याग पापात्सद्यःसमुच्यते। इत्युक्तवास्त्रिवारंवाब्जयोनिनौरदायवै॥ १३५ मनहिहिमायस्मा देदेनापीत्यमोरितः । तस्माद्धच्छुद्धयेका कायाकलौसासर्वथाबुधैः ॥ १३६ ॥ कस्यभक्तिर्विधेयेतिचेच्छृणुष्ववदा ·मिते। विश्नोःशिवस्यवाभक्तिविधेयाश्रद्धयाखया ॥१३७॥ नरःसत्वविशुद्ध्यर्थी कलौनामानिकीत्तयेत्। शिवस्यवाथवाविश्नो: स्वस्वप्रीत्यनुसारतः ॥ १३८॥ नतयोभे ददृष्टिस्तुकर्त्तयाहिकदाचन । त दक्षस्यशास्त्रेषुदुःखाऽवाप्तिश्रुतायतः ॥ १३८ ॥ ना रदीयपु ० वा ०। हरिरूपीमहादेवो लिंगरूपीजनाईनः । ईघदप्यंतरंनास्तिभेदकृन्नरकंव्रजेत् ॥ १४०॥ कर्मविषाकवा । योब्रह्मविश्नुरुद्राणां भेदमुत्तमभावनः । साधयेदुदरव्याधियुक्तोभवतिमानवः ॥ १४१ ॥ भविष्यपु ०। विश्नोरन्यंतुपश्यंतियेमां ब्रह्माणमेवच। कुतर्कमतयोमूढाः पयंतेनरकेष्वधः ॥ १४२॥ वाक्यसं ० । यथाभेदंपरित्यज्य कार्याभक्तिहरीशयोः । यस्यदे वइतिश्रुत्याभक्तिःकार्यागुरोक्तथा ॥ १४३ ॥ शिवरुष्टेगुरुस्वाता गुरौरुष्टेनकश्चन। इत्यादिस्मृतिवाक्यैश्चसाकार्याचित्तशुद्दये ॥ १४४॥ ननुलक्षणमानाभ्यांवस्तुसिद्धिर्भवेद्यतः । लक्षणभक्तरतोहिमानचाप्यधनाशने ॥ १४५ ॥ शृण्वस्यालक्षणंप्रोक्तंसंथेम तिरसायने । पापाद्यशुद्धिदग्धत्वंभागवतेसमीरितं ॥ १४६ ॥ मधुसूदनसरस्वतीवा ०। द्रुतस्यमगवद्धर्माद्धारावाहिकतांगता। सर्वशेमनसोवृत्तिभक्तिरित्यभिधीयते । १४७ । भागवत । यथास्मिासुसमिद्यार्चि करोत्येासिमस्मसात्। तथामविघया ·0 भक्तिरुयै सिकृत्नशः ॥१४८॥ वाध्यमानोपिमङ्गको विषयैरजितेन्द्रियः । प्रायःप्रगल्भयाभक्त्याविषयैर्नामिभ्यते ॥ १४ ॥ वाक्यस ० । तस्मादिश्वीशयोक्तिगुरुभक्तिस्तथैवच। वाक्कायमानस कार्यासत्व कार्यासत्वगुयार्थिनासदा॥१५०॥ पारंपर्यणमोक्षस्य साध नत्वंसमीरितं । इच्छुईनुयत अत्याभदौतासंपादयत्ततः ॥ ११॥ श्रुतिः । चित्तस्यहिप्रसादेनहतिकशुभाजुभम्। प्रस्त नात्मात्मनिस्थित्वासुखमययमश्नुते ॥ १५२ ॥ वाक्यसं ०। फलाशशंसर्वथाहित्यानित्यादिकर्मणांकृतिः। भगवतोगुरोसाइट्ट जुभावेनसेवनम् ॥ १५३ ॥ दुष्टानाशनसंहागो ज्ञान दिलवेवच । चलावेनानिमत्स्यशुद्धिहेतुतवामया ॥ ५४॥ साधना निहितीयास्मिनश्रुतिस्मत्यनुसारतः। निरूपितानिसल्यानि सत्वशुद्दिमभी मुभिः ॥ १५५ ॥ एवंमुमुक्षु सर्वस्वसारसंग्रहनाम हुच्छद्धिसाधनानांहिग्रन्थपूर्णनिरूपणं ॥ १६ ॥ २४३ इति सर्वस्वसारसंग्रहास्येनिबंधे सत्वशुद्ध्याय द्वितीयंप्रकरणं समाप्तम्॥

·डों शुद्धसत्वाःपुमांसोहि विवेकादीन्प्रकुर्वते। यस्वरूपविचारायतं श्रीराममहंभजे ॥१॥ निष्कामकर्मसेवाद्यैईच्छु २ डिर्यस्यजायते। नष्टाघोषस्यतस्यैवविवेकादेहियोग्यता ॥२॥ नित्यानित्यविवेकस्सु सुदृढोयस्यजायते। इहामुत्रार्थवैराग्यं सम्यक्तस्यैवसम्मवेत् ॥ ३॥ ततःशमादिनासाईसंन्यासकस्यसमवेत् । शमादीनाहिसंपत्ते मोक्षेत्रातस्यसम्भवेत् ॥ ४ ॥ वेदां तश्रवणस्यै सूचकृदधिकारिणम्। अथातइतिशब्दाभ्यामाद्यसूचे द्यसूचयत् ॥ ५॥ सहेतुकामन:शुधिद्वितीयेप्रागुदीरिता। प्रया शतृत रेस्मिन्विवेकादिप्रपंचते ॥६॥ म लेनमनसापुंसोविवेकादिसुदुर्लभम् । अतत्त्वेतत्वधीत्वादीशुद्धिसज्जनिका ततः ७ कारणंहिभवेत्यर्वकायतदनंतरम्। हृच्छयादिनिबंधौद्यौपौर्वापर्य्यमतोऽईतः ॥८॥ नित्यंढगात्मतत्त्वंहिदृश्यं त्वनित्यमुच्यते । परोक्षोनिश्चयो वंयासविवेकउच्यते ॥६॥ श्रुतयस्तद्यथेत्याद्याविवेकेयांतिमानताम्। यत्कृतकंतदेवासदि तिन्यायसमन्विता १०। नित्यानित्यविवेकस्याऽभ्यासःसम्यगनुष्ठितः । जनयत्याशुवैराग्यंशमादिषट्क कारणम्। ११ । इहा मुचार्यभोगेषु सत्ता स्थचनाशः सूतो यथावहिंमथितादारुदाहकम् । १२ । विवेकस्यसमावृत्तिर्वसिष्टेनप्रदर्शिता।

·मोक्षधर्मेषुचाप्युक्तविवेकाभ्यसनमुहुः । १३ । वासिष्टवा० । अद्ययेमहतांमूद्धितेदिनैर्निपतंत्यधः । हंतचित्तमहत्तायांकेयंविश्व लतातव । १४ । कोटयोब्रह्मणोयातागताःसर्मपरंपराः। प्रयाता:पांशुवडूपाःकाधृतिर्ममजीवने । १५ । येनिमेषणोन्मेषौज गतांप्रलयोदयौ। तादृशाःसंतिवैनष्ठामादृशांगणनैवका ॥ १६ ॥ उत्यातवायुरेवायुमित्राण्येवातिशचयः । बन्धवोवन्धनान्थेवघ नान्येवातिनधनम् ॥ १७॥ सुखान्धेवातिदुःखानिसंपदःपरमापदः । भोगाभवमहारोगारतिरेवपराऽरतिः ॥१८॥ भोगावि षयसंभोगाभोगारवफणावतां। दर्शत्यपिमनाकस्पृष्टादृष्टानष्टाःप्रतिक्षणम् ॥१६॥भोगाशावइतृश्नानामपमान:पदेपदे। आलान मवलीनानांवन्यानामिवदंतिनाम्॥२०॥ संपदःप्रमदाश्चैवतरंगोत्संगभंगुराः। कस्तास्वहिफणाचशायासुरमतेवुधा २१॥ संसा रराचिदुःखमेशून्येदेहमयेभ्रमे । आस्थांचेदनुवघ्नामितन्ममास्तुधिस्थितिम् ॥ २२॥ संसाररवदुःखानांसीमातःकिलकथ्यते । तन्मध्यपतितेदेहेसुखमासाद्यतेकथम् ॥ २३ ॥ नतदस्तीहयदयंकाल सकलघस्मरः । ग्रसतेनजगज्जातंप्रोत्याधिमिववाडवः ॥ २४ ॥ येरम्यायेशुभारंमासुमेरुगुरवोपिये। कालेनविनिगोर्णस्नेगरुडे नेवपन्नगाः ॥ २५ ॥ शक्रोग्याक्रम्यतेवत्रयमोपिहिनि ·मु० यम्यते । वायुरप्येत्याऽवायुत्वं कैवास्थाममजीवने ॥ २६ ॥ परमेष्यपिनिष्ठावान्हियतेहरिरण्यजः । भवोग्याभावमायातिकैवास्था ममजीवने ॥२७॥ अद्योत्सवोऽयंमत्युरेषतथेहयाचा । तेवन्धवःसुखमिदंसविशेषभोग । इत्यंमुधैवकलयन्सुविकल्पजाल । मा लोलपेलवमतिर्गलतीचलोकः । २८॥ पर्णनिजोानियथातरूणां। समेत्यजन्माशुलथंप्रांति तथैवलोकाःखविवेकहीनाः समेत्यगतिकुतोग्यहोमिः ॥ २९ ॥ कास्नादृशोयासुनसंतिदोषाः कास्तादिशोयासुनदुःखदाहः । कास्ताःप्रजायासुनभंगुरत्वं कास्ताःक्रियायासुननाममाया ॥३०॥ वदंतेतावदेवैतभावाजगतिधीमते। यावत्स्मृतिपथंयातिनविनाशाकुराक्षसः ॥३१॥ विषं विषयवैषम्यंनविघंविषमुच्यते । जन्मांतरघ्नाविषयाएकदेहहरंविषम् ॥ ३२ ॥ मोक्षधर्मवा ० । वाकार्यमद्यकुर्वीतपूर्वारेचापरा हिक। नहिप्रतीक्षतेमृत्युः कृतमस्यनवाकृतम् ॥ ३३ ॥ तंपुजयशुसंपन्नव्यासक्रमनसंगरं। सुप्तव्याअंमहौधेवमृत्युरादायगछति ॥ ३४ ॥ इदंकृतमिदंकार्यमिदभन्यत्कृताकृतं । श्वमोहासुखासक्तंकृतांतःकुरुतेक्शे ॥ जरामत्यहिभूतानांखादितारौ वृकाधिव। वति दुवैतानाच स्वामिहतामणि ॥ ३४ ॥ स्वस्तरमूतात्मानिवतोऽभूत्रोच । कतिपयजातेषुभूतेषुच ·नसवरेत् ॥३७॥ फेनमारोपमेदेहेबीवेशकुनिवस्थिते। अनित्येप्रियसवासकथंस्वपिषिपुत्रक ॥३८॥ अप्रमत्तेषुजाग्रत्सु नित्ययुक्तेषुशत्रुषु। अंतरंलिप्समानेषुकथंनावबुध्यसे ॥ ३८ ॥ पुराशरीरमंतकोभिन्नतिरोगसारथिः । प्रसङ्घजीवितक्षयेतपो महत्समाचर ॥४०॥ वाक्यस । वैराग्यकारणत्वेनविवेकःसंमतोविदाम्। तदभ्यासस्यसंसिौवाक्योदाहरणंमुहुः ॥४१॥ अनित्यत्वादिदोषाणामालोचनंमुहुर्मुहुः । भवेनुभूतियुनिभ्यांविवेकाध्यसनस्मृतम् ॥ ४२ ॥ वैराग्यस्ययतोहेतुर्विवेकाभ्यास उच्यते। तस्मादुत्तप्रकारेणसकार्योऽर्थजिहासुना ॥ ४३॥ विवेकाभ्यासचिह्नादिवसिष्टेनोदितंतुयैः । तदाक्यानिलिखामीह विवेकाद्यवबुद्धये ॥ ४४ ॥ वसिष्टवा । विचारःसफलस्तस्यविनेयोयस्यसन्मतेः । दिनानुदिनमायातितानवंभोगगृध्रुता॥४५॥ यथास्यशेनपवनःसत्तामायातिनोगिरा। तथेचातानवेनैवविधकोस्यविबुध्यते ॥ ४६॥ यथादेहोपयुक्तहिकरोत्यारोग्यमौष धम्। तथेन्द्रियजयेभ्यस्तेविवेकःफलितोभवेत् ॥ ४७ ॥ विवेकोस्तिवचस्येवचित्रेोऽसिरिवभासुरः। यस्यतेनाऽपरित्यक्तादुःखाये वा विवेकिता॥४८॥ चिचामृतंनामृतमेवविधि चित्रानलंनानलमेवविधि। चित्रांगनानूनमनंगनेति वाचाविवेकश्वविवेक ·• सा० एव ॥४९॥ येहिग्राज्ञाःस्वानियताविदग्धाःशास्त्रशालिनः । रगद्देषमयास्तवैजम्बुकातेधिगस्तुतान् । ५० ॥ श्रूयतांज्ञानसर्वस्वं ६. श्रुत्वाचैवाऽवधार्यतां । भोगेशामात्रकोवंधस्तत्तागोमोक्षउचते ॥ ५१ ॥ किमन्यैः शास्त्रसंदर्भ :क्रियतामिदमेवतु । यद्यत्वादि हतत्सदृश्यतांविषवद्भिवत् ॥५२॥ पूर्वविवेकेनतनुत्वमेति रगोथवैरंचसमूलमेव । पश्चात्यरिक्षीयतरवयल: सपावनीयत्र विवेकितास्ति ॥ ५३॥ महाजडलवाधारेसंसारविषमार्णवे। इन्द्रियस्सामगहनेविवेकापोतकोमहान् ॥ ५४॥ धनानिनाभि वांच्यंतेतमांसीवविवेकिना। त्यांतेविद्यमानानिसंशुष्माऽमेध्यपर्णवत् ॥ ५५ ॥ वाक्यस छ । एवंविवेकचिह्नादिवसिष्टोक्तये हदर्शितम्। विवेकजंतुवैराग्यमधुनाग्रेप्रदर्थते ॥ ५६॥ भोग्येषुवीततृप्तत्ववैराग्यमितिकथ्यते। त्यनेषुत्तेवदैन्यंयत्तदैराग्य फलंविदुः ॥५७॥ ध्वांक्षोच्चार वाथेष्वनादरोयश्चसर्वथा। वैराग्यस्थावधिप्राहुसंविरना यतीश्वराः ॥ ५८॥ परीब्येत्येवमा वाश्चश्रुतयोयांतिमानतां । वैराग्येमुंडकादीनांलोकादिदोषदर्शकाः ॥ ५९ ॥ तदिदंशुक्रमित्याद्यागीपनिषदःश्रुतिः। वैरा म्याथजगादोन्चैदेहजन्मक्रासंस्काटं ॥ ६॥ तथागर्भस्थचिंतापितांबेश्वप्रकाशिता। देहाडिरागसंसिौमोगाधिष्ठानतोऽस्थि ·रात् ॥ ६॥ अस्थिपंजरतोऽनित्यादसृग्विरमबभाजनात्। संगृहामीहतान्मंचान्याठक्रमानुसारतः ॥ ६२॥ गोपनिषन्न चा: । आहाराविविधामुक्कापीतानानाविधाःस्सनाः । जातश्चाहंमृतश्चैवंजन्मजन्मपुनःपुनः ॥ ६३ ॥ मृतश्चाहपुनर्जातोजा हंपुनर्मृतः । नानायोनिसहस्राणिमयोषितानियानिवै ॥ ६४ ॥ मातरोविविधादृष्टाःपितरःसुहृदस्तथा। अर्वाङमुखपीडि इंजंतुभिश्चसमन्वितः ॥ ६५ ॥ यन्मयापरिजनस्यार्थकृतं कर्मभुभाऽशुभ। एकाकीतेनदऽहंगतास्सेफलमोगिनः ॥ ६६ ॥ यदि योन्या:प्रमुव्येहंतत्प्रपद्येपरमेश्वरं । अशुभक्षयकारकंपरिमुक्तिप्रदायकम् ॥६७॥ यदियोन्याप्रमुच्येहंतत्प्रपद्येनारायणं । अशु मक्ष ० ॥६८॥ यदियोन्याःप्रमुच्येहंतत्सांख्ययोगमभ्यसेत् । अशुभम ० ॥ ६ ॥ वाक्यसं ०। गर्भापनिषदोयर्थरामायभगवां च्छिवः । प्रोक्नांच्छिवतीतासुतइचांस्यनुब्रुवे ॥ ७० ॥ शिवगी। पञ्चभूतैःसमारभ्योदेहोयंपांचभौतिकः। तत्रप्रधानपृथिवी शेषाणांसहकारिता ॥ ७१॥ जरायुजोडजश्चैवश्वेदजश्चोशिजसथा। रवंचतुर्विधःप्रोक्तोदेहोयंपांचभौतिकः ॥ ७२ ॥ मान सोपिपरंप्रोक्तोदेवानामेवसस्मृतः। तत्रवन्यप्रथमंतृप्रधानत्वाज्जरायुजं ॥ ७३॥ यास्त्रीचावृतिःसूक्ष्माजरायुःसानिगद्य' ·मु० सा० शुक्रशोणितसंयोगसस्मिन्नेवभवेद्यतः ॥ ७४॥ तवग भवेद्यस्मात्तेनप्रोक्नोजरायुजः । अंडजापक्षिसोद्यावेदजामशकाद यः ॥ ७५ ॥ उभिजावृक्षगुल्माद्यामानसाश्चसुरर्षयः । जन्मकर्मक्शादेवनिषकंस्मरमंदिरे ॥ ७६ ॥ शुक्ररजःसमायुक्तंप्रथ मेमासितहवं । बुदुदंकलिलंतस्मात्ततःपेशीभवेदिदं ॥ ७७ ॥ पेशीधनंडितीयेतुमासिपिंडःप्रजायते। कर्राधिशीर्षिकादी नितृतीयेसम्भवन्तिहि ॥ ८७॥ अभिव्यक्तिश्चजीवस्यचतुर्थमासिजायते । ततश्चलतिगोपिजनन्याजठरेखतः ॥ ७९ ॥ मातु येद्दिषयेलोमतदात्तोंजायतेसुतः। प्रवृहपंचमेचित्तमांसशोणितपुष्टता ॥८॥ षष्ठोस्थिस्नायुनखरकेशलोमविविकता। क्ल वौँ चोपचितौसप्तमत्वंगपर्णता ८१॥ पादांतरितहस्साभ्यांशोचरंप्रेषिधायसः । उहिमोगर्भसंवासादस्तिगर्भमयाऽन्वितः ॥८२॥ आविर्भूतप्रबोधोसौगर्भदुःखादिसंयुतः। हाकष्टमितिनिर्विणःस्वात्मानं शुशोचत्यथ ॥ ८३॥ अनुभूताःपुरासया मयाममछिदोऽसकृत् । करमवालुकास्तप्तायादहंत्यशुभाशयान् ॥ ८४॥ जठरानलसंतप्तापित्ताख्यारसविश्लषः। गर्भाशये निममतदहंत्यतिभूतमाम् ॥ ८५। ओदकिमिवनाविकूठजात्यत्तिकटकैः । तुत्वानियतुईच्यातास्त्रित्रचाई ·तम् ॥८६॥ गभेदुर्गधिभूयिष्टेजठरामिप्रदीपिते। दुःखमयाऽऽप्यत्तस्मात्कनीयाकुंभिपाकजम्॥ ८७॥ पूयाऽसृक्श्लेष्मपा यित्वंवाताशित्वंचयद्भवेत् । अशुचौक्रिमिभावश्चतत्प्राप्तगर्भशायिना॥ ८८॥ रवंस्मरन्युराप्राप्तानानाजातीश्चयातनाः । मो क्षोपायमपिण्यायन्वर्त्ततेऽभ्यासतत्यरः॥८॥अष्टमेत्वश्रुतोस्यातामोजतेजश्चद्भवम्। शुद्धमापीतरक्तंचनिमित्तंजीवनेमतम् ॥ १०॥ किंचित्कालमवस्था संस्कारात्पीडितांगवत्। समयःप्रसवस्यस्यान्मासेषुनवमादिषु ॥१॥ मातुरसवहानाडीमाथि त्यावताडितः नाभिस्थानाडोगर्भस्यमाचाहाररसावहा॥२॥ तेनजीवतिगर्मोपिमाचाहारणपोषितः । अस्थियंत्रनिष्यिष्टाप सितःकृच्चिवर्सना ॥ ९३॥ मेदोऽमृदियोंगोजरायुष्ठसंवृतः । निष्त्रामनसुनंदुःखाचोरुडबुझेरचोमुखः १२ । बन्ना दिवचनिर्मुक्तापतत्युत्तानशायाधः । जातःसवायुनास्पृष्टोनस्मरतिशुभाऽशुभम् ॥ १५ ॥ वाक्यस । तदेवंगर्मदुःखानितस्यदो घाश्चदर्शिताः । देहावैराग्यसंसिद्धैतडीमत्साप्यथोचते ॥ ६ ॥ भोगानामाश्रयोदेहःसचदोषगणाऽन्वितः। विरमूचाख्या दयोदोषायतःसंतिशरोरगाः ॥ १७॥ तस्मिन्विष्टादिसंघातभोक्तुंनेछतिबुद्धिमान् । गत्तेविरमतिभुतकास्थित्वाखादीन्वि ·मु० सा० नापुमान् ॥ ८॥ मूढस्तुतत्रभुत्तेहिप्रत्युतविषयान्मदा। संमूढोऽतिशिभुर्यअद्भुनेस्वीयमलादिकम् ॥ ६ ॥ अस्यवाथस्य दार्थायश्रीरामवचनान्यहं । तथाव्यासशुकादीनांसंगृह्णामिसमासत्तः ॥ १० ॥ वासिष्टेश्रीरामवा ०। मांसस्त्रावास्थिव लितेशरीरपटहोदृढे। मार्जारवदहताततिष्ठाम्यत्रगतध्वनौ ॥ कलेवरमहंकारगृहस्थस्यमहागह। लुठत्वय्येवर बंकिमनेनमुनेमम ॥२॥ पंक्तिवडेन्द्रियपशुंचलत्तनगलागनम्। रागरचितसवीगनेष्टंदेहगुहंम॥३॥ 'चित्तभूत्यत्र तानंतचेष्टाऽवष्टब्यसंस्थितिम्। मिथ्यामोहमहास्ने०॥४॥ दुःखार्भककृतानंदसुखशय्यामनोरमंदुरीहादग्धदासीकने० ॥५॥ जिह्वामर्कठिकाक्रांतवदनबारभीषणम्। दृष्टदन्तास्थिशकलनेष्टंदेहगृहंमम ॥६॥ मानाऽवमानवहुलावहला भमनोरमाः । शरीरमाचबवास्थंनंतिदोषदृशोनरम् ॥ ७॥ कायोयमचिरापायोवुडुदोंबुनिधाविष। व्यर्थकार्यपरावत्तेप रिस्फुरतिनिष्फलः ॥ ८॥ वद्दाऽऽस्थायेशरीरेषुववास्थायेजगस्थितौ। तान्मोहमदिरोन्मत्तान्धिगस्तुपुनःपुनः ॥ ॥ व्या सवा ०। सर्वाऽशुचिनिधानस्यकृतघ्नस्यविनाशिनः । शरीरकस्यापिकृतेमूढाःपापानिकुर्वते ॥ १० ॥ यदिनामास्यकायस्थयदन्त ·सदनिभवेत्। दण्डमादायखोपोवंशनाकाकश्चिधारयेत् ॥१॥ गुरुदेववा। अमेश्यपूर्ण क्रिमिराभिसंकुलेखभावदुर्गंधितमोलम भुवे। कलेवरेमूत्रपुरीषभाजनेरमंतिमूढाविरमंतिमण्डिताः ॥१२॥ वृदिनुपु । नासासृजपूर्वावरणचस्माकुमज्जास्थिसंहतो। देहेचेत्प्रीतिमानमूढोभवितानरकेपिसः ॥१३॥ स्वदेहाऽशुचिगन्धेननविरज्येतयापुमान् । वैराग्यकारणंतस्यकिमन्यदुपदिश्यते ॥ १४ ॥ व्यासवा छ। स्थानाडीजादुपष्टंभान्निष्यन्दानिधनादपि। कायमाधेयशौचत्वात्पण्डिताःशुचिंविदुः ॥ १५ ॥ वाक्य सं ० ॥ मैचायणीयशाखायामपिदोषाप्रदर्शिताः। भगवन्नस्थिचर्मस्नायुमज्जेत्यादिवाक्यतः ॥ १६॥ एवंभोगाश्रयाङ्गस्यगर्भज नौतथास्थितौ। दोघादुःखानिवेदादिप्रमाणेनेहदर्शिताः ॥ १७ ॥ तस्मात्सर्वे रुपेच्योयंदेहखावादिपञ्जरः। तत्युष्टिहेतुभो ग्येषुत्याज्याचेछामुमुक्षुभिः ॥ १८ ॥ नन्वात्मत्वेनसांप्रसिद्धोदेहकोयतः । दुर्लभश्चोदितस्तस्मान्नोपेच्योविषयास्तथा ॥१६॥ भागवते । नृदेहमाद्यसुलभंसुदुर्लभम् प्लवंसुकल्यंगुरुकरणधारम्। मयानुकूलेननभस्वतेरितं पुमानभवाब्धिनतरेत्सआत्महा ॥ २० ॥ वाक्यत छ । सत्यहिदुर्लभ सोसूमच्यस्तापिसभनेत्। अनामत्वाद्यशामौकानोनिमेस्याङ्बधीकधम् ॥ २१ ॥ दुर्लभ ·त्वंहिशास्त्रेषुदेवस्ययत्प्रकीर्तितम्। तद्भवात्तरणचैवनात्मत्वेनानुपेक्षया ॥२२॥ आत्मत्वेनचतमत्वायोभोगार्थसमीहते। देहम्मेहमुष्टमङ्गतुत्यसकर,स्मृतः ॥२३॥ वटुबिषयाबामिनोपेकारतिक्षा। वतनदनुपेक्षायांचन योपलगाते ॥२४॥ ननुकैश्चिन्महाभाग्यैर्लन्यन्तेविषयायतः। अतस्तदनुपेक्षायांस्याहौलभ्यस्यहेतुता ॥ २५ ॥ मैश्वशकरैश्चापिपापिष्टेःसुरतादि काः। लभ्यन्तेविषयायस्मादतस्तेनैवदुर्लभाः ॥ २६ ॥ नदेहंदुर्लभलमाभोगायतंयुनक्तियः। आप्तैःप्रत्युतनुस्तस्यदर्शितामन्दमा ग्यता ॥२७॥ आप्तवा०। स्थाल्यांविर्यमांपचतितिलखखश्चांदनैरिन्धनौधैः । सौवणे लांगलायेबिलिखतिवसुधामर्कमूल स्यहेतोःछित्वाकर्पूरखंडान्वृत्तिमिहकुरुतेकोद्रवाणांसमंतात् । प्राप्येमाक्रर्मभूमिविचलतिमनुजः कसतोमन्दभाग्यः ॥२८॥ वाक्यसं ० । एवंसिद्धछुपेच्यत्वंविषयदेहयो( वम् । मुमुक्षुस्तचरागस्योच्छित्यैस्याहोघटतदा ॥२९॥ वाल्याद्याअपिदेहस्याव स्थायादुःखहेतवः। ताभ्यस्तथाविरक्तास्यादिछेच्छेदात्मनोहितम्॥३०॥ ननुवाल्याभिधाऽवस्थासुखरूपाहिसंभवेत् । सर्वग्री त्यास्महत्त्वावियवात्मासुपरूपमः ॥ ३१॥ सवयेलाचवायुन्याहारस्य संख्यया। मुन्नीदृष्टान्लभानशास्त्रस्य सुखलोहिता ॥

·॥३२॥ सर्वप्रीत्यास्यदत्वाडिवाल्यस्यसुखतेतियत्। तन्नयस्मान्नसर्वचधान्तप्रेमसुखान्वितम् ॥ ३३॥ वातादिदोषदुष्टानांस्ख
देहमर्दनादिकम्प्रीतिर्यथातथावाल्येनसासुखत्वसाधिका ॥ ३४ ॥ हेतुर्विशेषणाऽसिद्दोविबेकिनाञ्चसायतः । स्वात्मान्यदृश्य
माचेहिक्कापिप्रीतिर्नदृश्यते ॥ ३५ ॥ वाल्यस्यसुखरूपत्वेश्रुतिर्योदाहृतात्वया। नवाल्यस्यसुखात्मत्ववक्तिसापिकथंचन ॥ ३६ ॥
विक्षपाऽभावमाचांशेवालोपमातयोदिता। वक्तुं यस्मात्प्रवृत्तासाजीवस्यब्रह्मरूपताम्॥३७॥ सास्वार्थहिकथन्यक्कावाल्यस्थसु
खतांवदेत् । उभयोर्योधनेदोघोवाक्यभेदःसमापतेत् ॥३८॥ विक्रियतेसदावाल्यंविकारिणिचशंकुतः। तस्माद्दास्यहिदुःखा
यसुखायनकदाचन ॥ ३८ ॥ वाल्यदुःखानिदोषांश्चरामायप्राब्रवीच्छिवः । रामचन्द्रोपिवासिष्टेवाल्यदुःखानिचोक्तवान् ॥४०॥
तडाक्यानिलिखामीहवाद्याशंकापनुत्तये। वाक्यमानविचारणवैराग्यस्यचसिद्धये ॥ ४१ ॥ शिवगीतावा । अकिंचिङ्गस्तदावा
लोमांसपेशीसमास्थितः। श्वमाजारादिदंद्रिभ्योरच्यतेदंडपाणिभिः ॥ ४२ ॥ पितृवद्राक्षसंवेत्तिमातृवदडाकिनीमपि । पूर्वप
योवदश्वातिधिक्यापिष्टंहिशैशवं ॥ ४३ ॥ श्वेमणापिहितानाडीसुषुम्मायावदेवतत्। व्यक्तवर्णवचनवैतावदानशक्यते ॥ ४४॥

·सा० अतरवचगोपिरोदितुंनैवशक्यते ॥ वाक्यसं ० ॥ एवंवालोमहादुःखीतदक्तुमपिनक्षमः ॥ ४५ ॥ वासिष्ट छ । नमृतौनजरा ८ रोगेनचापदिनयौवने। ताश्चिन्ताविनिकृतंतिहृदयंशैशवेषुयाः ॥ ४६॥ सर्वाणिदुःखभूतानिसबंदोषादुराधयः । वालमेवोप जीवन्तिश्रीमंतमिवमानवाः ॥४७॥ वाल्यंरम्यमितियर्थबुद्धयःकल्पयन्तिये। तान्मूर्खपुरुषान्ब्रह्मन्धिगस्तुहतचेतसः ॥४८॥ शैशवेगुरुतोमोतिर्मातृतःपितृतस्तथा। जनतोज्येष्टवालाच्चशैशवंभवमंदिरम्॥ १९ ॥ वाक्यस ०। रवंबहुविधंदुःखवाल्येनुभू यतेजनैः । तस्माद्दाल्याविरज्येतस्वश्रेयश्चेदिहेछति ॥५०॥ वाल्यान्नायौवनंयातिप्रायेणदोषसंयुतम् । यद्दोघेनरकंयातिरति मचायतख्यजेत् ॥५१॥ दुःखान्यग्यचलन्यन्तेयेषांसंख्यानविद्यते । तस्मात्ततोविरज्येतश्रेयोर्थीनरकादिव ॥५३॥ यौवनस्यचये दोषास्तस्यदुःखानियानिच। त्यागायशिवरामाभ्यांसंक्षेपातैपिदर्शिताः ॥ ५३॥ तद्दाक्यानिलिखामीहविरत्येयौवनादधि । सर्वतःसारसंचित्यैप्रयत्नोयंयतोमम ॥ ५४॥ शिवगोता ०। दृप्तोऽथयौवनंप्राप्यमन्मथज्वरविह्वलः । गायत्याकस्मादुच्चस्तुत थाऽकस्मात्तुवनाति ॥ ५५ ॥ आरोहतितरून्नेगाच्छातानुद्देजयत्यपि। कामक्रोधमदांधासम्नकिंचिदपिवीक्षते ॥५६॥ अस्थि ·मांसशिराना युवामानामन्मथालये। उ जानपूतिमंजुक्रपाठितोहरमनि आसन्नः स्मरवाया आत्मनादचतेभृशम् ॥५७॥ बासिष्ठवा । असत्यंसत्यसंकाशमचिरादिप्रलंभदम्। स्वमांगनासंगसमयौवनमेनरोचते ॥५८॥ आपातमाचरमणंसद्भाव (हितातरम्। बेश्यास्त्रीसंगमास्वंयौ ।। । संनिर्मलापिविली पाकन्यपिचवौवने। मतिःक्षतामेतिप्रवृधीवतरंगिणी ॥ ६॥ तावदेवविवान्निरागद्देषपिशाचकाः। नास्मेतिसमलैपायावद्यौवनयामिनी ॥६१॥ हा न्धकारधारिण्याभैर वाऽकारवानपि। यौवनाऽज्ञानयामिन्याविभेतिभगवानपि ॥२॥ हर्षमायातियोमोहात्पुरुषःक्षणभंगिना। यौवनेनमहामु ग्धःसवैनरमृगःस्मृतः ॥ ६३॥ तपूज्यास्तेमहात्मानस्तरवपुरुषाभुवि। येसुखेनसमुत्तीर्णासाधोयौवनसंकटात् ॥६४॥ वाक्यसं ०। यौवनभोनुमभ्येतिजरान:शतिनाशिका ! समासपीसरंयइड्रोक्नुमभ्येतिवैरतः ॥ ६५ ॥ यौमनेऽलिववादुःखन्दोवाञ्चसतिभू रिशः । जरायतितथासंत्यातस्तत्रापिरतिन्यजेत् ॥६॥ ननुकामादिर्भिदोषैर्नुर्मास्तुयौवनेसुखम् । वाईिक्येतदभावा नतदुः खस्यसंभवः ॥ ६७॥ कायोतयाभवेहुःखमितिचेन्नयतःसुताः। पौचाद्याश्चापिवृद्धस्यसन्तिकार्यकराःप्रियाः ॥ ६८॥ सेव्यमा ·नसापुत्रादुिःखीस्यान्नकथं पंचन। वार्डिक्याचुरतोचैवविरागस्या सुधीमत मैवंयतोहियानामपिदोषासुचित्तगाः कामाद्यानैवनश्यन्यार्थविचारादिभिर्विना ॥ ७० ॥ विनावस्तुविचारेण वा रेणवाईिक्यमावतोयदि। नश्येयुस्तेतदावृद्धानवांछेयूरसा दिकान् ॥ ७१॥ वृद्धानांप्रत्युतवांछादृश्यतेहिविशेषतः। भोगैःशाम्यतिसानैवेतिमारतेसमीरितम्॥ ७२ ॥ भारतवा । नजातुकामःकामानामुपभोगेनशाम्यति। हविषाकृलवर्तमेवभूयएवाभिवईते॥ ७३ ॥ पूर्णवर्षसहस्रमेविषयासक्तचेतसः । तथा ग्यानुदिनंतृलाममैतेष्वमिजायते ॥ ७४ ॥ जीयतिजीर्यताकेशादंताजीतिजीर्थतः। गात्राणिशिथिलायंतेतृलैकातरुणायते ॥ ७५ ॥ वाक्यसं ० । जरायांवहबोदोषाःशिवादिमिरपीरिताः। श्लोकांसन्निर्मितानविरत्यै संलिखाम्यहम् ॥ ७६ ॥ शिव गोतावा ० । महापरिभवस्थानंजरांप्राप्यातिदुःखितः । श्वेमणापिहितोरस्कोजग्धमन्ननजीर्यति ॥ ७७ ॥ मम्मदंतोमंददृष्टिः कटुतिनकषायभुक्। वातभमकटिग्रीवाकरोरुचरणोऽवलः ॥ ७८॥ गदायुतसमाविष्टःपरिभूतःस्वबंधुभिः। वाक्यसं । इतिशिशेनसंग्रोनापुचा इतिरसूतिः ॥ ७९ ॥ धृतसपुत्रपौत्राची स्वाकुसमितिवचः। तन्मृतिशिवोक्यारिजायतेपवध ·क्षिणः ८० दृश्यतेचाद्यलोकपिप्रायेणपितरौसुताः। वृद्धौद्यशक्तिकौत्यक्षासेवंतेस्त्रीसुतादिकान् ८१ वृद्धयथावलीवईवदास चाऽयाशक्तिका स्वामीत्यजतितइञ्चबूइंदारसुतादिकाः ८२ वुद्धपितामहंदृष्ट्वापौवाद्यावालकाःखलु। प्रत्युतोपासन्येनंसेव लेप्रीततोनच ८३ आप्तवा० । अधःपश्यसिकिंवृकिन्तवपतितंभुवि। अरेमूढनजानासिगतंमेयौवनमौक्तिकम् ८४ वाक्यसं। इतिहासोपिवृद्धस्याऽऽप्तैःसंप्रदर्शितस्तथा। जरायाश्चविरागायदोषारामेणदर्शिताः ८५ वाशिष्ठवा०दुःप्रेच्यंजठरंदीनंहीनं गुणपराक्रमैः। गृप्रोवृक्षमिवाशदीर्घगर्दोघश्येतिवृद्धकम् ८६ दैन्यदोषमयीदीर्घाहदिदाहप्रदायिनी। सर्वाऽपदामेकसखी वाईकेवईतेस्पृहा ८७ कथंकदामेकिमिवस्वादुस्थानोजनंजनान्। इत्यजस्रंजराचैषाचेतोदहतिवाईके ८८ काचिदस्तिन गत्यस्मिन्नामंगलकरीतथा। यथाजराक्रोशकरीदेइजंगलजंबुकी ८( वाक्यसं। एवंदृष्ट्वाजरादोषान्विरज्यैवतत:सुधीः। स्वदेहाद्दिविरागायमृत्युदुःखंतथास्मरेत् ८० मृत्युदुःखानिचोक्तानिरामायश्रीशिवेनवै। तथैवा अपुराणेपिमृत्युदुःखंप्रदर्शितम् २१ संगृह्णामितयोश्चात्रश्लोकानण्यद्यकांश्चन। मृत्युदुःखान्यपिश्रुत्वाविरागःस्याद्यथैवनुः (२ जरयाकार्यमापन्नोमृत्यौसंनिहि ·२० 1. सा. तेसति। इमंदेहंपरित्यज्यान्यदेइंगतुमीमति (३ यथैवशकटासूपपिठरोखूखलादिभिः। संभृतोद्येतिमुचन्वैवठ्छब्दांसथा नरः ६४ वासनामारसंपूर्ण जवोच्छवासीभवेद्यदा। तदाकुर्वन्बहूच्छब्दान्यातिदेहादितःपरम् (५ शिवगीताल। दृष्टावाक्षीय माणायांसंचयाड्रियमाणया। मृत्युपाशेनवदस्यचातानेवोपलभ्यते (६ संरुध्यमानसमसामहच्चिवमिवाविशत्। अरोदन्तदाज्ञा तीनीक्षतेदीनचक्षुषा (७ हाकांतेहाधनंपुचाकंदमानःसुदारुणम्। मंडूकावसपेणमृत्युनागीर्यतेनरः (८ अयापाशेनकालेनने हपाशेनबंधुभिः। आत्मानंकृष्यमाणंतमीक्षतेपरितकथा र हिङ्गयावाश्यमानस्यश्वासेनपरिशुष्यतः। मृत्युनाऽकृष्यमाणस्यनख स्वस्लिपरायणम् १०० मातापितागुरुसुतःस्वजनोममेति मायोपमेजगतिकस्यभवेत्प्रतिज्ञा। एकोपदाव्रजतिकर्मपुरःसरोयं वि श्रामवृक्षसदृशाखलुजीवलोकः १ सायंसायंवासवृक्षसमेताः प्रातःप्रातस्तेनतेनप्रयोति। त्यज्ञान्योऽन्यंतचयज्ञविहंगायइत्तइज्ज्ञा तयोऽज्ञातयश्च रमर्मसूत्ळ त्यमानेषुमुच्यमानेषुसंधिषु। बहुःखंनियमाणस्यस्पर्यतांतन्मुमुक्षुभिः ३ आत्मपुराणवा०। इासप्ततिसह वाणिवृश्चिकारकहेलया। यथादर्शतिगात्रेषुपछःसूल्यग्रसंनिभैः। तथातज्जायतेदुःखंमुमोदेहमोचने ४ कोटईसहितालितः २०

·कोशासूच्या सुतीचणकाः। यादृक्शरीरिणाम[सादृगदुःसंमृतौनयां ॥ ५ ॥ हकोषादौचिपंतश्चभूमिछानचेतनं । खज
नास्तंतुशोचंतिकाकंकाकायथातुरम् ॥ ६॥ वांधवेषुभशंशब्दान्मुंचत्सुयमकिंकराः। नयंत्येनंयथाराजभृत्याजाता पराधकम्
॥ ७॥ एवमेतदनौपम्यंदुःखंदुर्भार्गवर्तिनाम्। यथानरकजंदुःखंतादृग्वापिततोधिकम् ॥८॥ मुमूर्ष मामध्येतिक्वचिवा
पिप्रबुध्यते। विभेतिचभृशंदृष्ट्वादारुणान्धमकिंकरान् ॥८॥ तरनभयिन्यादावागत्यपुरतोभटाः। धिक्वांमनुष्यदेहस्वंपापिनं
स्वात्मघातकं। येनत्वयाशरीरेणनकृतस्वहितंक्वचित् ॥ १०॥ परदोषास्त्वयायदत्सावधानेननिश्चिताः। सर्वदेवतथात्माकिक्ष
णमाननिश्चित्तः ॥ ११॥ अपिचेन्निर्गुणब्रह्मनातुनेवभवानक्षमः । कस्मादुपासनंतस्यनकृतंसुखदंत्वया ॥ १२ ॥ त्वत्कृतंसकलं
विद्मोदुष्कृतंयमकिंकराः । वासरादिभिरत्यर्थश्रावितंयमसंसदि ॥ १३ ॥ वासरेणससूर्यणकथितंदिवसाकृतं । चंद्रादिनात
थाराच्याकथितंनिश्याऽनुष्ठितं। संध्ययोरपिसंध्याभ्यासर्वदाभूतपंचकैः ॥ १४ ॥ इदंत्वयाकृतंपापमेकांतेचलतात्विदं । इतिते
मर्मसदृशंपापंसर्ववदंतिहि ॥१५॥ वासराद्यायमचराःसर्वै सहचराःसदा। त्वादृशायान्नजानन्तिमोहितादेवमायया ॥१६॥

·at यवाक्य इत्यादवपना युवा ध्वापाशीसुदारुणैः । कशादिभिश्चसंतामनयनिायमसादनम् ॥ १७॥ वाक्यसं । एवंमृत्योहिंदुःखानि संक्षेपात्सङ्गुडीतानिविरत्यैतानिदेवतः ॥१८॥ पापिनोंऽगाइिरागायदुःखानिनरकस्यच। उक्नान्यात्म णय:श्न करतान Iअनुब्रुवे ॥ १९ ॥ आत्मपुराण०। अनेकशतकोटीनायो योजनानियमालयम्। स्वल्पेनैवसकालेननीयतेयम किंकरै २० अबदुःखान्यनेकानिमृतानन्यमशासनात् । भवन्तितानिकोनामवक्तश्रोतुञ्चवाक्षमः ॥ २२॥ दंद्रिणांशकरादी क्षणाम्। उपद्रवोमहान्मायमराजपुरस्थहि ॥ २२॥ पूविटादिपूर्णानांनदीनामपिलंघनम्। निमज्जनञ्च तचैवक्वचिन्नक्रादितोभयम् ॥ २३॥ वह्निशस्त्रजलेलानांवायोश्चापिविकारतः। यमालयेहिनरकादुःखदाःपापकारिणम् चबनादिषु । श्रूरपुनरवदुःखान्यामीनिष्पती ॥ २५ ॥ श्वसनारकंदुःखमनुभवावकास स। अमेत पुनव्रजेत् ॥ २६ ॥ सङ्गनीचसशस्वगेशनुमयमुखमहत्। मुकृतालेपतत्वास्मिलोकपर्जन्य लभवप्रसनेरपुरवस्यापीच दर्जितम्। मिरवैभवचक्रस्वरूपश्चायवादसे ॥ २८॥ योगत २४ अनकी पर क २७ ·त्वोपनिषन्मंत्राः । यःसन्यंपूर्वपोत्वापिनियोव्यचपयोधरान् । यस्मिन्जातोभगेपर्वन्तस्मिन्नेवभगेरमेत् ॥ २९ ॥ यामातासापुन भार्यायामायाजननीहिसा। यःपितासपुनःपुत्रोयःपुत्रःसपुनःपिता ॥ ३०॥ रवंसंसारचक्रेणकूपचक्रघटाइव । वाक्यसं ० । भ्रमं तोबान्तिजन्मानीतिश्रुतयोपिसंजगुः ॥३१॥ एवंदेहादिरागेणजगचक्रस्यशान्तये। गर्भदिनिरयान्तेषुभवेदोषादिदृक्सुधीः ॥३२॥ तथामत्योश्चचिह्नानितस्याऽगमनतःपुरा। ज्ञात्वायतेतमोक्षार्थसुधीरशास्त्रप्रमाणतः ॥ ३३ ॥ स्कन्दपुराण ० । सूतउ छ । अथा तःसंप्रवच्यामिसमासेननविस्तरात्। येनज्ञानविशेषेणमृत्युपश्यन्तिदेहिनः ॥ ३४॥ सोमछायांध्रुवञ्चैवमहापथमरुंधतीम् । अपश्यन्वत्सरादूदेनजीवतिनसंशयः ॥ ३५॥ कपोतोवाथगृध्रोवाकाकोवायदिमूईनि। स्थितःक्रयादसंशोवाषण्मासेनविन श्यति ॥ ३६ ॥ दर्पणेवाजलेवाऽपिपरेषांवाऽथचक्षुधि । अशिरस्कंतथात्मानंपश्यन्मासनजीवति ॥ ३७॥ कृताःकृलांवरा:स्वप्ने श्यामवस्त्रधराःस्त्रियः । येनैवसहगळंतिदक्षिणांसनजीवति ॥३८॥ कृतविकेगेपुरुषःस्वमेयापीडितःपुमान्। पाषाणैसाच्यते यस्तुमृत्युस्तस्यगृहंगतः ॥ ३९ ॥ घोषनशृणुयात्कणेज्योतिनचेनपश्यति। वज्रयोनिपतेल्समेतस्यमृत्युगृहंगतः ॥ ४० ॥ यस्य ·भुक्तमात्रस्यहृदयंपोडतेषुधा । जायतेदन्तधर्षश्वगतायुरचनसंशयः ॥ ४१॥ वाक्यसं ० । इत्यादिस्कान्दगैःश्लोकमृत्वाऽऽगमनवो धकः। मृत्युकालाऽपरिज्ञानाच्चिरजीवितवांच्या ॥ ४२ ॥ विरागःस्यात्काथपुंसदतिशंकानिराकृता। तस्माद्देहादितःशीघंविर जेदिहबुद्धिमान् ॥ ४३ ॥ विनवारिष्टवोधयः प्राग्जन्माऽभ्यासतोनरः । मोक्षायशुकदेवादिवद्यतेतोत्तमःसवै ॥ ४४ ॥ विधि धारिष्टवोधाद्यापरीक्षितादिवत्युमान् । यततेदुःखनाशायविज्ञेयःसतुमध्यमः ॥ ४५ ॥ ज्ञात्वापिमृत्युचिह्नानिभोग्यान्योनजिहा सति । सचाऽधमोनरोत्रेयःपितृविक्रिमिसंनिमः ॥ ४६॥ यानिदुःखानिजीवस्यप्रागिहदर्शितानित। तानिदेहाभिमानेन तस्मिन्नेवातिरागिणः॥४७॥भवन्तिदेहिनोयस्मात्तस्माद्देहेरतित्यजेत्।भोगाश्रयेरतित्यहाभोग्ये ध्वपिचतांत्यजेत् ॥४८॥ सो कामयतजीवात्माजायामेस्यादांगजः । मेस्याइित्तमितिश्रुत्याभोग्येषक्तोरतेःक्रमः ॥ ४ ॥ त्वंत्रिविधभोग्येषुप्राथम्यंयोषितां श्रुतं । तस्मात्ताभ्योविरागार्थस्त्रीनिन्दातावदुच्यते ॥ ५० ॥ योषितोरूपवत्त्यानु किनीन्योऽधिकंभयम् । डाकिन्योन्नन्तिवैवा सानसावजन्यायालयीवनान् ।।१॥ स्वासंगादुदिनयाभीसंगाइयधिकंतुष्पः । यामीहत्येनवाधियोषिहतिनरंमुहुः १२ ·व्याध्यात्तिहिनरन्दन्तैनायातितैर्विनापितम्। योनिरंश्रेणचाऽदत्नमदत्तमितिवैश्रुतेः ॥ ५३॥ त्याच्याहतोननायातिनरका दोन्प्ररस्त्रियः । संभोगाद्यातितान्कामीत्यादिकंभारतेस्मृतम् ॥५४॥ भारत०। परदारानगंतव्याःसर्ववर्णषुकहिचित्। नही शमनायुष्यंलोकेकिंचनविद्यते॥५५॥ यादृशंपुरुषस्येहपरदारोपसेवनम्। यावन्तोरोमकूपाःस्युःस्त्रीणांगाचेधुनिर्मिताः। तावडपस हखाणिनरकपर्युपासते ॥५६॥ परदाराऽभिमतकृत्वाजायतेचैवृकः। श्वशृगालस्ततोगप्रोग्यालाककोवकस्तथा ॥१७॥ स्मर गाज्जायतेकामोवधूनांधैर्यनाशनः । दर्शनाइचनात्स्यालकस्मादेषनसंभवेत् ॥५८॥ कत्या ह्येताघोररूपामोहयन्यविचक्षण न्। रजोद्यन्नहितामूतिरिन्द्रियाणांसनातनी ॥५६॥ अन्तकःपवनोमृत्युःपातालंवडवामुखम्। रुरधाराविषसोवहिरि त्येकतास्त्रियः ॥ ६॥ नामितृप्पतिकाष्ठानांनाऽपगानांमहोदधिः। नान्तकःसर्वभूतानांनपुंसांवामलोचना ॥ ६१॥ वाक्य सं० । बहुनाकिमिहोनेनस्त्रीसंगात्सर्वदेहिनाम्। प्रायेणजायतेदुःखंत्रोसंगसन्त्यजेदतः ॥ १२ ॥ स्त्रीमूलापण्डितैःप्रोक्कारको शाःप्रायेणदेहिनाम्। शंभुब्रह्मादिदेवानामन्येषांकाकथानृणाम् ॥ ॥६३॥ । सन्धृतमोहि इनोवेशविक्षुन्दृष्ट्वैवशंकरः । मोहिनी नु ·० साः सन्धावन्कामातःगुक्रमत्यजत् ॥ ६४॥ एवजेष्टायदाजातातताले शोऽधिकोऽस्यकः । इतिस्त्रीभ्योविरत्यर्थभागवतेसमीरि तम् ॥ ६५ ॥ ब्रह्माचस्वसुतांदृष्ट्वाकामायाकुलतांगतः । मृगरूपेणतान्धावन्सशिवेननिवारितः। इतीशमहिमस्त्रोचेगंधर्वनि मितेश्रुतम् ॥ ६६ ॥ अहल्यागमनादिंद्रासहस्रमगवानाभूत् । इत्यप्युक्तंपुराणेश्रीभागवतेशुक्रेनवै ॥ १७॥ चंद्रश्चन्द्रगुरोःपत्नी मातृसमांसमागमत्। तन्निमित्तंमहायुवमिंद्रादीनांसहासुरैः ॥ ६८॥ चन्द्रपक्षाश्रितःरैश्चन्द्रेणापितथाश्रुतम्। भारत तोमनुष्याणांस्त्रीसंगिनान्तुका कथा ॥ ६ ॥ कस्यशृङ्गसथावाल्याइह्मचारीवनेवसन्। _शितोब्रह्मचर्यात्मनारीभिरित्यपि तम्॥ ७० ॥ नारदोब्रह्मचारीसनसञ्जयाऽपत्थरागतः । शापितःपर्वतेनासौवानरमुखतांगतः ॥ ७१ ॥ मृगपुजसथाशुक्रोमह तितपसिस्थितः । स्वर्गस्त्रोदर्शनादेवसभ्रष्टोब्रह्मचर्यतः ॥७२॥ ब्रह्मचर्यात्परिभ्रष्टाभुक्तास्वर्गस्त्रियन्ततः । लब्धवान्बहुजनमा नीतिवासिष्ठेसमीरितम्॥७३॥ विश्वामित्रस्तपोनिष्ठोनुभूतस्त्रीसुखोपिसन् । स्त्रीसङ्गात्तपसोधष्टःसोऽजीजनच्छकुन्त साम् ॥ ३४ ॥ शतभिषाभिधोराजाराणनंगंगदर्जनात् । ब्रह्मणशामितरूस्थलोका इष्टोभुवंगत ॥ ७५ ॥ भुइंप्राप्यससञ्ज्ञातः ·शंतनुनामकोनृपः । इतिगाथाइयञ्चोक्तंभारतेयादिपर्वणि ॥ ७६ ॥ षष्टिसहस्रसंख्याकाऋषयश्चतपोधनाः । स्वर्गवीदर्शनादे वमुष्टिभिर्मरणंगताः ॥ ७७॥ मदीयेयंमदीयेयमितिवादात्परस्परम् । गीतायादशमाथ्यायमहात्म्यइतिकीर्त्तितम् ॥७८॥ वृन्दायाःसङ्गतोविलुःसाक्षादपीश्वरःखयम्। पाषाणत्वंगतोहीतिश्रुतंपद्मपुराणके ॥ ७ ॥ रामावतारमापन्नोविष्णुःस्त्रीस गिनास्थयम्। संदर्शयन्महाक्लेशंहासोतइतिचाब्रवीत् ॥ ८०॥ श्रीकृलोपिस्वयंविलुगोपी कन्धेनसंवहन्। स्त्रीसंगिनांमहा दुःखन्दर्शयामासलीलया ॥ ८॥ इत्येवमादिकागाथावड्याशास्त्रेषुसंश्रुताः। तासामिदंहितात्ययंस्त्रीसंगनात्यजेत्सुधीः ॥ ८२॥ स्त्रीणान्दोषास्त्वनंतास्मान्वक्तुं शक्यतकापुमान्। संक्षेपेणतथाप्याप्तैसेवैराग्यायदर्शिताः ॥ ८३॥ तदाक्यलेखनेना चनारीदोषप्रदर्शनम्। क्रियतेहिवतोनाहन्तदोषगणनेपटुः ॥ ८४ ॥ आप्तवा ० । अनृतंसाहसंमायामूर्खत्वमतिलोभता। अशुचित्वंनिर्दयत्वंचस्त्रीणन्दोषाःस्वभावजाः ॥ ८५॥ दर्शनाइरतेचित्तंस्पर्शनाइरतेवलम्। मैथुनाइरतेवीर्यनारीप्रत्यक्ष राक्षसी । ८६ । भगेगचर्मखंडेनदुगधनत्रणेनथे। पंडितहिनन्नवसदेवासुरमानुपम् ॥ ८७ ॥ तत्रमुग्धारमनैवेसदेवा - ·मु० सा० सुरमानवाः। तेयोतिनरकंधोरंसत्यमेवनसंशयः ॥ ८८॥ गौडीपेष्टीतथामाध्वीविजेयात्रिविधासुरा। चतुर्थीस्त्रीसुराने २४ यावयेदंमोहितंजगत् ॥ ८ ॥ चर्मखंडविधाछिन्नमपानोद्गारवासितम्। तत्रमूढारमन्तियेप्राणैरपिधनैरपि ९०॥ स्त्रीण मवायदेशस्यक्लिन्ननाडीव्रणस्यच। अभेदेपिमनोभेदाज्जनःप्रायेणवंच्यते ॥ १॥ वासिष्टवा । सत्कारोक्षवासमात्रेणभुज गदलनोत्लाया। कांतयोड़ियतेजंतुःकरण्येवोरगोविलात्॥ २॥ जन्मपल्वलमत्स्यानांचित्तकद्दमचारिणाम्। पुंसांदुर्वा सनारज्जु रीवडिशपिंडिका ॥ ९३ ॥ ज्वलतामतिदूरेपिसरसाअपिनीरसा। स्त्रियोनरकाश्मीनामिन्धनंचारुदारुणं॥ ८४ ॥ इतःकेशाइतोरक्तमितीयंप्रमदातनुः। किमेतयानिंदितयाकरोतिविपुलाशयः ॥ ५ ॥ वासोविलेपनोनिलालिता निपुनःपुनः । तान्यंगान्यंगलुंठतिक्रयदाःसर्वदेहिनाम् ॥ ६ ॥ आपातरमणीयत्वं केवलंकल्यतेस्त्रियः। ममतदपिनास्यत्र मुनमोहक्कारणम् ॥ १७॥ सर्वांदोषरब्रा सुकहितमानया। दुःसङ्कलवानिलमतमकुमस्त्रिया।। ६८।। बास्त्री तस्यमोगेच्छानिःस्त्रीकस्यकमोगभूः। स्त्रियंत्यक्ताजगत्यतंजगत्यक्त्वासुखीभवेत् ॥ ॥ वाक्यसंग्रहकृद्दा । सबै रेवाप्तवाक्यः ·A प्रागेवमेवात्रनिश्चितं । प्रायेणदेवमुख्यानांभवार्णवनिमज्जने ॥ ३०० ॥ मार्योऽत्युदकचक्राणिछतोविवेकदारुजम्। भवाब्धेः संतितीर्घ नीस्त्रीत्यागप्लवमाश्रयेत् ।। ३०१ प्रायस्त्रोसङ्गिनान्दुःखेनैवतत्त्यागिनान्तुतत्। क्वचिच्छ्रुतंगुहादीनामावाल्या ब्रह्मचारिणाम् ॥ २॥ अन्वयव्यतिरेकाभ्यामेवंप्रायेणयोषिताम् । सङ्गाद्भवन्तिसंक्लेशाःपुंसांविकृतचेतसाम्॥ ३॥ तत्सान्निध्यं ततस्य त्वाश्रेयोर्थीदूरतोवसेत्। नारीतसंगिसङ्गेनचित्तंविक्रियतेवतः ॥ ४॥ स्त्रीनिन्दादर्शिताह्यपुत्रनिन्दायकथ्यते । चितातोऽधिकचिन्तायाहेतुःपुषणायतः ॥५॥ यावद्यस्यनजायेतसुतसावद्दहत्यमुम्। जन्मोत्तरंतथातातंवरक्षाहिचि तया ॥ ६ ॥ अपुत्रःपुत्रिणोदृष्ट्वाचेत्यन्दन्दयतानिशम् । कृतपुण्याइमेधन्यापाप्यास्थ्यहमापुचकः ॥ ७ ॥ स्यादुपायेनयेनैवसुतो ममापितत्वहम्। करिष्याम्यद्ययत्नेनैवंचिन्तयतिनित्यशः ॥८॥ सुतेश्याप्तदासौतिविल्वादोन्मोक्षदानपि। याचतेचसुतन्ने भ्योमूर्खस्तकंपाद्यथा ॥६॥ तत्प्रसादात्सुतोजातोयदिस्वारब्धसंक्षयात्। नष्टोवालसदामोहात्तेषुश्रद्धांत्यजत्ययम् ॥ १० ॥ सात्विकेषुसदेवेषुश्रद्धान्तक्वाथराजसान्। यक्षादी सेवतेमूढःसुतेश्यात्वहर्निशम् ॥ ११॥ तेभ्योपिनसुताऽप्तिश्चेत्तवाताना ·N म० साः शुपण्डितान् । ज्योतिःशास्त्रस्यसंवेत्तनपच्छत्ययमुमुक्षुवत् ॥ १२ ॥ येनोपायेनमोविग्राश्चिरायुमसुतोभवेत्। तमुपायंवदध्वंमेयो २' तिःशास्त्रानुसारतः ॥ १३ ॥ चिरायुर्यत्प्रसादाइःसुतोमेसम्मविष्यति। तमहंपूजयिष्यामिधनवाक्कायमानसैः ॥ १४ ॥ इत्यन्त चनं श्रुत्वाग्रहपजावदन्तिते। बहुधनादिभिःसाध्यांतदेयञ्चिन्तयत्ययम् ॥ १५ ॥ इमेतुलोमिनोविप्रामवनसजिहोर्धवः । यतो बहुधनैःसाध्यांपूजांवदन्तिमेझलात्॥१६॥ इतिसंचिन्त्यतांख्यत्वाधनध्ययमयादयम्। सेवतोऽन्नादिदानेनमित्तून्प्रचाशयाऽनि शम् ॥ १७ ॥ तेभ्योऽपिनसुत्ताऽप्तिश्चेत्परित्यक्त्वाथतानपि। कुरुतेचवतादीनसपुत्राशयैवसंधुतः ॥१८॥ तैरपिनसुताप्तिश्चे चदाक्षुद्रान्प्रिशाचकान्। वेदेवांपरित्यज्यश्मशानेष्वपिसेवते ॥ १६ ॥ स्वहिजत्वंसविस्मृत्यसुतोत्यत्तत्राभिलाषया। पिशा चसेवकानीचायवदन्तिकरोतितत् ॥ २०॥ मांसमद्यादिकन्तेभ्योददात्यायथथेसितम्। तदानयापिशाचान्नंश्रद्दयास्वयमत्ति च ॥ २५ ॥ एवंबहुविधोपायैःकश्चिद्दिलभतेसुतम्। कश्चिञ्चनैवमभ्येतिहास्यचिन्तासुतेमूनाम् ॥ २२॥ संजातेयंगजेतेषाञ्चि ताप्रत्युतबईते। तज्जीवनायवहिवत्पुत्रिणोदहतेतूसा ॥ २३॥ भैरवशीतलादीनतेश्वादीन्सबाहनांस्तथा। अर्चच्यात्म ८ ·जरक्षार्थइिजाअपिपरेशवत् ॥ २४ ॥ ननुयौवनमापन्नाःपुत्राःस्युःसुखदायिनः । इतिचेन्नियमोनायव्यभिचारस्यदर्शनात् ॥२५॥ कंसोबवाहिवइंस्खपितरमुग्रसेनकम् । भूराज्यमकरोइष्टइतिभागवतेस्मृतम् ॥ २६ ॥ दीर्घतमऋधेपुत्रास्तववारज्जुभिर्ट ढम्। नाचिक्षिपुरानराःखल्यापराधकारणात्॥२७॥ इतिचभारतेप्रोक्तंमार्कण्डेयपुराणके। तथोक्तवान्स्ववत्तान्तसमा धिनामकोवणिक् ॥२८॥ देवीमहात्म्ये। समाधिनीमवेश्वोहमुत्यन्नोधनिनांकुले। पुत्रदारैर्निरतश्चधनलोभाकुरा त्मभिः ॥ २६ ॥ विहीनःखजनै रैपुरैरादायमेधनं । वनमभ्यागतोदुःखीनिरस्तश्चाप्तवन्धुभिः ॥ ३० ॥ वाक्यसं । युवानःसूनवोप्येवंपित्रोःप्रायेणदुःखदाः। तथापितेषुनोप्रीतिन्यजन्तिरागिणोजनाः ॥ ३१ ॥ यथापुत्रास्तथैवान्येवान्धवान पिदुःखदाः। तस्मात्प्राज्ञउपेच्येतयूकादिवत्सुतादिकान् ॥ ३२ ॥ नन्वीशंतपसाराध्ययासःसुतमवाप्तवान्। सगरश्च तथापुत्रान्सौमदत्तिञ्चतत्पिता ॥ ३३ ॥ भगवांश्चाप्तवान्कृलसपसेशप्रसादतः। पुत्रौप्रद्युम्नसावाख्यावित्यादिभारते मृतम् ॥ ३३ ॥ पुत्रस्वपितुरामवासनपया कमजेत्। भिजात्मापुषनामेतील रेवयुतिज्ञनौ ॥ ३५ ॥ तोस्वामाध्यमुष्ट ·योग्यःकर्मभ्यःप्रतिधीयते। अथास्येतरआत्माऽयंकृतकृत्योजहात्यासू ॥ ३६ ॥ श्रुतिश्चान्यातथैवास्तिस्मृतिश्चापियतोस्वतः । ६ कार्योधर्म:सुतोत्यत्त्यैनोपेक्षास्यकदाचन॥३७॥ मंचः। पतिजीवांप्रविशतिगोभूत्वाखमातरम्। तस्यांपुनर्नवोभूत्वादशमेमा सिजायते ॥ ३८॥ स्मृतिः। अपुत्रस्यगतिनासिखगेनैवचनेहच। येनकेनाप्युपायेनकार्यजन्मसुतस्यवै ॥ ३८ ॥ वाक्यसं । मैवत्वदुक्तगाथानांश्रुतिस्मृत्योक्सथापुनः। पुत्रष्टेरऽर्थवादत्वाल्वार्थतात्पर्यताहि ॥४०॥ पितुरात्मैवपुत्रश्चेत्तदाकंसादिभिः कथम्। खदुःखायोग्रसेनाद्यावडाइतित्वमीर ॥ ४१ ॥ गतिशब्देनमोक्षोबालोकइयसुखंहिवा। नाद्यःपुत्रवतांमुक्तीमुक्तास्युः खादयोखिलाः ॥ ४२ ॥ शुकदेवगुहादीनांबंधश्चत्वन्मतेभवेत्। पुत्राभावाच्छुकादीनांखादीनांपुत्रसत्त्वतः ॥ ४३॥ नद्वितीयः कुपुत्रेषुश्यभिचारस्यदर्शनात्। धर्मणपुत्रलामास्यादित्यपिनियमोनहि ॥४४॥ श्वादीनामपिदृश्यंतेसूनवोवहवोयतः । तैसे तोधर्मप्रतिनिर्णयतोवद ॥ ४५ ॥ धमात्मत्पुत्रलाभःस्यादितिचेन्नयतःकिल। व्यभिचारस्वदुक्त स्तुभारतेस्फुटमीरितः ॥ ४६ ॥ भारतवा । देवानिष्ट्वातपस्तवाकृपणैःपुत्रगुद्धिभिः । दशमासान्प्ररिष्कृताजायन्तेकुलपांसनाः ॥ ४७ ॥ प्रसक्तःपुत्रपशुधु ·धनधान्यसमाकुलः। स्नेहपाशसितोमूढोनमोक्षायकल्प्यते ॥ ४८॥ स्नेहेनतिलवत्सर्वसर्गचक्रेनिपीच्यते। तिलपीडैरिवाऽऽ कम्यक्लेशैरज्ञानसंभवैः ॥ ४ ॥ जीवन्तमपिचैवैनंभरणेरक्षणेतथा। असमाप्तेपरित्यज्यपश्चादपिमरिष्यति ॥५०॥ एवंविजा नेल्लोकोस्मिन्कः कस्येत्यभिनिश्चितः। मोक्षेनिवेशयमनइतिरानेडिजोब्रवीत् ॥५१॥ वाक्यसं ०। पुत्रायस्माविसबंधांजायंते स्वशुभाशुभैः । पिचोधर्मविनातस्मादुपेच्यास्तेमुमुक्षुभिः ॥ ५२ ॥ तस्मान्वृदेहमासाद्यखमोक्षस्याभिवांछया। यूकादिवत्सुताख्या ज्याशृङ्खलाबच्चवांधवाः ॥५३॥ सुतवाधवनिन्दैवप्रागिहसमुदीरिता। श्रौतक्रमानुसारेणवित्तनिन्दाथवच्यते॥ ५४ ॥ ननुमो क्षोधनेनस्याच्छीमतांकिन्नुदुर्लभम् । इत्यादेौकिकाडादाकिमर्थत्यागमाश्रयेत्॥५५॥ मैवमोक्षस्यसिद्धत्वान्नकेनाप्यस्तिसाध्य ता। मोहाऽवृतोऽदयानन्दःकैश्चित्तत्रागेनलभ्यते॥५६॥ ननुज्ञानस्या वित्तेनमानजत्वान्नसाध्यता। मुक्तसुधनसाध्यत्वंस्यात्सुख त्वेनहेतुना ॥५७॥ मैवमारण्यकेश्रुत्यामैत्रेयीब्राह्मणेयतः । मोक्षस्यवित्तसाध्यत्वंसाक्षादेवनिराकृतम् ॥५८॥ अमृतत्वस्यना शस्तियित्तेनेत्याद्ययात्तथा। नघनेनाऽमृतत्वमानशुरितिजगोश्रुतिः ॥ ५९॥ वनश्रीमतांत्रियुदुर्लभमितितकया। बुद्राख्य ८ ·साः पिसुतादीनिवतोधनेन तना॥ ६ ॥ जयश्चित्रकेतश्च राजानौचावा संगी। मुबंधनेननाधप्लोतंप्राप्तीनारदवाक्कतः ॥ ६॥ २७ धनेनगाधिपुनश्चब्राह्मणांनैवलब्धवान् । महतातपसातेनतत्वाऽवाप्तमितिश्रुतम्॥६२॥ परीक्षितस्तथाराजानष्टायु:षिशाप तः । धनेनलब्धवान्नायुरित्येवंभारतेश्रुतम् ॥६३॥ आरोग्यंचापिकश्चित्वानप्राप्नोतिधनेनवै। विचित्रवीर्यासीदिरोगातः शन्सनोःसुतः॥ ६४ ॥ नामोतिकाचिकायेनतेनामृतंलभेत्कथम्। प्रयत्नेनेतिदृष्टांतोष्यत्रबोध्यावादिभिः ॥ ६५ ॥ दृश्यन्तेधनि नोलोकेषुचाभावादिपीडिताः। दोषाश्चधनतइताभारतादिपुहीरिताः ॥ ६६ ॥ भारतवा०। ईहाधनस्यनसुखालव्याचिन्ता चभूयशो। लब्धनाशोयथामृत्युलधंभवतिवानवा ॥ ६७ ॥ धननाशेमहदुःखमन्येसर्वमहत्तरम्। ज्ञातयोयवमन्यन्तेमित्राणिच धनाचुअतम्। धनेसुखकलायातुसापिदुःखायकेवलम् ॥ ६८ ॥ धनवानक्रोधलोभाभ्यामाविष्टोनष्ठचेतनः। तिर्यगीचा शुष्कमुखः पापको कुटीमुखः ॥ ६ ॥ निदशन्नाधरोष्टम्चअद्दोदारुणभाषिता। कस्तमिछेत्यरिद्रष्टुंदातुमिछतिचेन्महीम् ॥७॥ वासि छवा । नतादृशंजगत्यस्मिन्दुःखेनरककोटिषु। यादृशंयावदायुष्कमर्थोपार्जनशासनम् ॥ ७१ ॥ भागवतवा ०। अर्थस्यसा ·धनेसि उत्कर्षरक्षणेश्यये। नाशोपभोगायासस्त्रासश्चिन्ताभ्रमोनृणाम् ॥ ७२ ॥ यहिंसाऽनृतन्दमःकामः क्रोधः योमदः भिदोवैरमविश्वासःसंस्य_व्यसनानिच ॥ ७३॥ रतेपञ्चदशाऽनाड्यर्थमूलामतानृणम्। तस्मादर्थमनर्थास्यंश्रेयोऽर्थीदूरत स्यजेत् ॥ ७४ ॥ वाक्यस ० । धनिनोरोगिणःप्रायोदृश्यन्तेक्षुद्धिवर्जिताः । राजचोरादिभ्योगीताअन्योन्यवैरिणभृशम् ॥७॥ तस्मादित्तेषणात्याज्यापुचेषणेवसर्वथा। मोक्षाख्यसुखलाभायमुमुक्षुभिःप्रयत्नतः ॥ ७६ ॥ ननुविशांधनाड्यानांराजचौरादितो स्तुभीः। राजांनास्तिततोमीतिर्यतस्तेवलिनःस्वयम् ॥ ७७॥ तस्माद्राज्याहिरागस्सुनकर्त्तव्यःसुखेमुना । इतिचेन्नयतोरानां भारतेदुःखमीरितम् ॥ ७८ ॥ मारतवा० । परतन्त्रासदाराजास्वल्पेसोपिप्रसज्जते। संधिविग्रहयोगेषुकुतोराजास्वतन्त्रता ७ ॥ स्वप्तुकामोनलभतेस्खप्तुंकार्यार्थिभिजनैः। शयनेवाप्यनुज्ञातःसुप्तउत्याप्यतेऽवशः ॥ ८० ॥ स्वाह्याऽऽलभपियप्राशजुहु ह्यमीन्यजेत्यपि । ब्रवीहिशृणुचापीतिविवशःकार्यतेपरैः ॥८२ ॥ अभिगम्याऽभिगम्यैनंयाचन्तेसततंनराः। नचाप्युत्सहतेदातुं वित्तरक्षोमहाजनान् । ८२॥ दानेकोशक्षयोप्यस्यवरच्या प्रयछतः । क्षणेनास्योपवत्ततदोषोवैराग्यकारकः ॥ ८३ ॥ प्राज्ञां ·सा० रास्तथैवान्यानेकस्थापिशङ्कते। भयमय्याभयेराज्ञोयैश्चनित्यमुपास्यते ॥ ८४॥ इतोदेशःपुरन्दग्धंप्रधानःकुञ्जरोमृतः । २८ लोकसाधारणेवेषुमियाज्ञानेनतप्यते ॥ ८ ॥ अमुक्तोमानसई रिझाबेषभयोङ्गवैः। शिरोरोगादिमीरोगैसथैवामिनि मंचिभिः ॥ ८६ ॥ ६ ससैरुपहतःसर्वतःपरिशङ्कितः। बहुप्रत्यर्थिकंराज्यमुपास्तेगण्यनिशाः ॥ ८७॥ तदल्यसुखमत्यर्थ बहुदुःखमसारवत्। तृणाऽग्निज्वलनप्रख्यंफेनबुडुसंनिभम्। कोराज्यमभिपद्येतप्राप्यचोपशमलभेत् ॥ ८८ ॥ साहमेतानिक माणिराजदुःखानिमैथिल। समर्थाशतशोवनुमाथवापिसहस्रशः ॥८६॥ ततोऽब्रवीत्कुण्डधारोदियतेचक्षुरुत्तमम्। पश्य रामांगतिविप्रलोकांश्चैवतुचक्षुषा॥४०॥ ततोराजसहस्राणिममानिनिरयेतदा। दूरादपश्यविप्रःसदिव्ययुक्तेनचक्षुधा ॥६॥ वाक्यसं०। इत्यंवित्तस्यदुष्टत्वविज्ञायभारतादितः । सन्न्यजेदैहिकंभोग्यन्तडच्चपारलौकिकम् ॥ २॥ नन्वैहिकस्यभोग्यस्यदुष्ट त्वादसुहेयता। अदुष्टत्वान्नहेयत्वंवर्गभोग्यस्यसंभवेत् ॥६३॥ अपामसोममक्षय्यमित्याद्याःश्रुतयोजगुः । स्वर्गभोग्यस्यनित्यत्व तथादियसुखात्मताम्॥ (४॥ श्रुतिः। वर्गलोकेनभयंकिंचनास्सिनतचत्वंजरयाविभेति। उभेतीोऽशनायापिपासेशेका ·तिगोमोदतेस्वर्गलोके ॥ १५ ॥ वाक्यसं० । तबवर्गसुखंयस्मादनित्यमैहिकयथा। राजसत्वाच्छुतिश्चाचप्राक्तद्यथेत्युदाह ता॥ ६ ॥ तत्सुखेतिशयश्चापिदर्शितसैतरेयके। सैवेत्यादिकयाश्रुत्यातोपिस्वर्गसुखंक्षयी ॥१७॥ भीतिश्चापिविराजोवे श्रुतापितुःसकाशतः। स्वादनादिनिमित्तेनतमित्यादेहिवाक्यतः ॥८॥ वजनकाच्चमीनातिशूकरादेरपिक्वचित् । कृते रोषणजाते.सायादृश्यासीत्प्रजापतेः ॥ ६॥ तथेन्द्रार्कादिदेवानांजगदीशङ्कयंश्रुतम्। तैतरेयत्यमंत्रणभीतानांस्यात् शंकु तः ॥ ४०० ॥ मन्त्रः। भीषास्माघातापवतेभीषोदेतिसूर्यः। भीषास्यादमिश्चेन्द्रश्चमृत्युर्धावतिपञ्चमः ॥ ४०१ ॥ वाक्यसं । इन्द्रवातादयोयेवंभयाऽऽविष्टायदातदा। पित्रादीनांतुभीतत्वंकिमुतन्यायढौकितम्॥२॥ प्रजापत्यादिदेवानांसंभीतत्वादि हेतुमिः । दुःखित्वंदिविनिश्चित्यनेच्छे स्वर्गसुखंसुधीः ॥३॥ अपामेत्यादियद्याक्वन्तञ्चिरस्थितिवोधकम्। आभूतसंप्लवंस्थानम मृतत्वमितिस्मृतेः ॥ ४ ॥ स्वर्गइत्यादियद्वाक्यन्सङ्गवेगुणवादकम्। स्वर्गसाधनलाभार्थनचिकेतायतोऽब्रवीत् ॥५॥ आब्रह्मभु वनाल्लोकाःपुनरावर्तिनोऽर्जुन। तेतंभुक्वावर्गलोकविश पालंक्षीणेपुण्येमर्त्यलोकविशति । इत्यादिवचनैरीशोप्यब्रवीत्स्वाक्षयि ·MS- सार झुताम्॥६॥ स्वर्गसुखस्यदिव्यत्वंयत्पूर्वपक्षिणेरितम्। किंस्यात्तत्तस्यदिव्यत्वंवक्तव्यमितितेनवै ॥ ७॥ किंदेवैरेवभोग्यत्वंसा त्विकत्वमथापिवा। उत्कर्षोऽन्यसुखादास्यादिविभवत्वमेववा॥ ८॥ नाद्योदैत्यायतोदेवान्जित्वावर्गसुखंगताः। हिरण्या क्षादयःशूराइतिपौराणिकाजगुः ॥ ९॥ राक्षसारावणाद्याश्चस्वर्गसुखमवाप्नुवन् । मनुष्यानहुषाद्याश्चभुजतेस्मदिवासुखम् ॥ १०॥ नहितीयोयतस्तस्यराजसत्वमुदीरितम्। भगवतास्वगीतासुखार्थसंयोगजत्वतः ॥ ११॥ गीतावा । विषयेन्द्रियसंयो गायत्तदग्रेऽमृतोपमम्। परिणामेविधमिवतत्सुखंराजसंस्मृतम् ॥ १२ ॥ वाक्यसं ० । नतृतीयोयतोनैवायुकोस्मात्सुखाद स्वर्गसुखस्यनिरुणर्वि सुखस्यनिस्तृणविचारेणोपलभ्यते ॥१३॥ त्वत्प्रोक्तंन्यनाऽधिक्यंसुखस्यवै। तत्तुरागिदृशासिद्धवैराग्यायय नूदितम् ॥ १४ ॥ तत्त्वदृष्ट्याउनैवास्तिविशेषोयहिकात्सुखात्। स्वर्गभोगसुखस्थापिखार्थजत्वाऽविशेषतः ॥ १५ ॥ आत्मपुराण उक्तोयमर्थोवैराग्यसिद्धये। दध्यंगाथर्वणस्योक्नेयाजेनैवसमासत्तः ॥ १६ ॥ आत्मपुराणवा । उत्पद्यतेसुखंयादृब्रह्मणःपरमे ठिनः । विष्टाक्रिमेस्तादृगेवस्याद्योगादिन्द्रियार्थयोः ॥१७॥ विक्रिमेरपिसंत्येवानंदाराःसुतास्तथा । ब्रह्मणोपिविशेषरस्याद ·नयो केनहेतुना ॥१८॥ जायतेवियतेब्रह्माविक्रिमिश्चतथैवहि। सुखदुःखकरतइत्सदेहत्वसमंदयोः ॥ १९ ॥ किंवहूतेन देवेन्द्रसंक्षेपेणावधारय। समःसंसारआत्माचममपिशुनोपिच ॥ २०॥ वाक्यसंग्रहकृद्दा ०। नतुरीयोयतःस्वर्गसन्तिदोषाम यादयः । सुखवत्तेप्यहेयास्युःस्वर्गभवत्वमाचतः ॥ २१॥ तेषामहेयतानेष्टाप्राणिमात्रस्यकस्यचित्। वंदिविभवत्वंनदिव्यत्व मपिसंभवेत् ॥ २२ ॥ तस्मादैहिकवचेयस्वर्गभोगसुखंयुधैः । वहुनाकिमिहोनेनसर्वान्शब्दादिकांख्यजेत् ॥ २३ ॥ नचैकान्ते नशब्दाद्याकुचापिसुखदायतः । स्वल्यसुखप्रदत्वेपिप्रायेणदुःखदासदा॥२४॥ येहिसंस्पर्शजाभोगादुःखयोनयरवते। इति श्रीकृष्णदेवोयर्थानामाहस्पदुष्टतां ॥ २५ ॥ विषयवासनाकृष्टंचित्तंत्वनादिकालतः । तासांततःप्रहाणायविषयाणांमुहुर्मुहुः ॥ २६ ॥ दोषाश्चिन्त्याःप्रयत्नेनतावदेवमुमुक्षुणा। बावन्ननाशमायान्न्यथेष्यखिलाहिवासनाः ॥ २७॥ भोगाधिष्ठानभोग्यानां दोषाःप्रागिहकीर्तिताः। भोगसाधनदोषास्वधुनोच्यन्तेसमासतः ॥२८॥ इन्द्रियाणितथासत्वंभोगानांसाधनानिवै। तेषु दोषाश्चवोदव्यास्तेभ्योवैराग्यसिद्धये ॥ २६ ॥ स्वस्वविषयसंसक्तिःप्रमाथित्वंतथात्मनः। सदापराङ्मुखत्वंचदोघाश्रोचादिषु ·३० सा० स्थिताः ॥ ३० ॥ वाचानृतादिभाषित्वंदेहीदमितिचयाचनम्। चौर्याद्याश्चकरांध्यादौदोषाकमेन्द्रियेष्वपि ॥ ३१॥ कामः ३ क्रोधसथालीभस्तृष्णामोहमदादयः। सन्न्यन्तःकरणेदोषावहवोनईहेतवः॥३२॥ दुष्टोत्रोचादिभिर्ने वमोक्नु स्यात्सुखंक्चचि त्। दुष्टैरवैयैथानेवरथिनोस्तिसुखंपथि ॥ ३३ ॥ मोगसाधनदोषाश्चवासिष्टेपिप्रदर्शिताः। तडाक्यसंग्रहेणाचकश्यन्तेतेधुना पुनः ॥३४॥ वासिष्टवा । चिरमासुदुरन्तासुविषयारण्यराजिषु । इन्द्रियैर्विप्रलब्धोस्मिधूत्तै वोलैरिवार्मकः ॥ ३५ ॥ आत्म भरीण्यनायाणिसाहसैकरतानिच। अन्धकारविहारीणिरक्षांसिस्नेन्द्रियाणिच ॥ ३६॥ मृदूनिपरितापीनिदृषड्ढवलानि च। छेदेभेदेचदक्षाणिसुशस्त्राणीन्द्रियाणिच ॥ ३७॥ यानिदुःखानिदोघाणिविप्रमाणिमहान्तिच । अहंकारात्प्रसूतानिता न्यगात्वृदिराइव ॥ ३८ ॥ चेतःपततिका विहंगःस्वामिषेष्विव। क्षणेनविरतियातिवाल क्रीडनकादिव ॥ ३८ ॥ भोगद वाकुराकांक्षीश्वभ्रपातमचिन्तयन् । मनोहरिणकोब्रह्मन्दूरविपरिधावति ॥ ४० ॥ वाक्यसं ० । इयमिष्टान्वहुविधान्प्रज्ञार्थी नध्यवस्थति । इत्यक्त्याभारतेदोघोबुझेरपिप्रदर्शितः ॥ १॥ भोगानांसाधनेष्वेवंप्राग्दोषाःसमनूदिताः। मोवृदोषास्तथोच्च ·न्लेधुनाकेचित्समासतः ॥ ४२ ॥ भोक्तारस्त्रिविधानेयाउत्तमाधममध्यमाः। उत्तमाइन्द्रमुख्यास्युर्दरिद्राअधमास्मृताः ॥ ४३ ॥ मध्यमाश्चतथानेयाराजानश्चक्रवर्तिनः । क्षयिष्णवश्चतेसर्वज्ञेयाभोगजिहासुभिः॥४४॥ चतुर्दशसुलोकेषुयतोमोक्तानकश्चन । ब्रह्मणोद्यायुषोनाशेस्थास्यत्येकमपिक्षणम् ॥४५॥ ब्रह्मरायागमोधास्थास्वर्गलोकादिवासिनः। मोक्तारःसंप्रलीयन्ततिपौरा णिकाजगुः ॥ ४६॥ दिव्यान्भोग्यानपित्यक्ताप्रलीयन्तेयतोखिलाः । इन्द्रादयोपिभोक्तारसमाज्जीवस्यजेधितान् ॥४७॥ एवं भोगाश्रयांगस्यमोगसाधनभोग्ययोः। भोक्तृणांचतथादोघाःप्रागिहसमुदीरिताः॥ ४८॥ तान्दोघान्सम्यगालोच्यविरकों गादिस्योगरः । तृशादोशंसाशादृष्ट्यामोग्येषुतालय के अधी॥४६॥ नृणायाधिवैःपत्तिनै वशिवतापुरा। करिथमिनचा नातभोग्यतृणांतत त्यजेत् ॥ ५० ॥ तृणावागाँवमानासिखानन्दाप्तिस्मोनका तामाखात्मसुरूमे शाजव्हादियुत्यजेत् ॥५१॥ तृष्णायावहवोदोषासम्मोक्तामारतादिषु। तदाक्यानिपठाम्यद्यत ष्णात्यागस्थसिद्धये ॥५२॥ भारतवा । यादुयजा दुर्मतिमियीनजीतिजीर्यतः। योसौप्राणान्तिकोरोगसांतृष्णांत्यजतःसुखम् ॥५३॥ यत्पृथिव्यांब्रीहियवंगोहिरण्यपशवास्त्रि

·३१
0
म० सा० यः । रकस्यापिनपर्याप्ततस्मात्तृणपरित्यजेत् ॥ ५४॥ सूच्यासूचयथावस्त्रेससारयतिवायकः । तइसंसारसूहितृष्णासूच्या
३१ निवष्यते ॥ ५५ ॥ वासिष्टवा । अपिमेरुसमंप्रान्नमपिशूरमपिस्थिरम्। तृणीकरोतितृणैकानिमेषेणनरोत्तमम् ॥ १६ ॥
भीषयत्यपिगंधीरमंधयत्यपिसेक्षणम्। खेदयत्यपिसानन्दंतृष्णाकृष्णवेशवरी॥५७॥ क्षणमायातिपातालंक्षणमायातिनभस्तलं
क्षणंभ्रमतिदिकुंजेतृष्णाहृत्पद्मषट्पदी ॥५८॥ वाक्यसं ०। तस्माद्दिषयरागोत्यातत्त्वज्ञानामिभाविका। तृष्णाश्रयोधिना
त्याज्यागौडीपेष्ठोसुरायथा ॥ ५ ॥ विरागेणविनानैवतणाहेतुक्षयोयतः । तस्माच्छुद्धविरागंनाकुयात्तृष्णाग्मिशान्तये ॥ ६ ॥
सविरागःपुराणेषुचतुर्विधःप्रकीर्तितः । यतमानवशीकारयतिरेकादिभेदतः ॥ ६१ ॥ तस्मादृदेहमासाद्यमोक्षदारंसुदुर्लभं ।
विधबेधुनसचेतविगधकादिवत् ।। ६२ । सनिषेतिसूचनरवासिरपीरिना। पापिनोनियामकगईभत्वचभारते ।
६३॥
॥ भारतवा ०। आत्मानमात्मस्थंनवेत्तिमूढः संसारकपेपरिवर्त्ततेयः। त्यक्त्वात्मरूपंविषयांश्चभुक्ते सर्वजनोगईभरवसा
क्षात् ।। ६४ ॥ वाक्यसंग्रहवृद्धा ०। रवंशब्दादिलाभायधीमान्नैवकदाचन । धनादिसंग्रहंकुर्याद्यदीच्छेदुत्तमंसुखम् ॥ ६५ ॥

·शरीरस्थितिमानुर्ने वसिहोडियैर्विना। तानन्नादी सुगृह्णीयादितिशुकेनचेरितम् ॥ ६६ ॥ भागवतवा •। सत्याक्षितौकि कशियोःप्रयासै वाहोस्वसिद्धेद्यपवहर्णै:किं । सत्यंजलौकिंपुरुषान्नपाच्या दिग्बल्कलादौसतिकिंदुकुलैः ॥ ६७॥ चीराणि किंपथिनसन्तिदिशन्तिभिक्षां। नैर्वाधिपाःपरभृतःसरितोयशुष्यन्। रुडाःगुहाःकिमाजितोवतिनोपसन्नान्। कस्माङ्गज न्तिकवयोधनदुर्मदांधान् ॥६८॥ वाक्यसं ० । विरागोदर्शितश्चैवमथषसंपदुच्यते। तचाप्याद्यशमस्ताबदिरागोभवउच्यते॥ ६८ ॥ शमश्चित्तप्रशांतत्ववासनात्यागसंज्ञितम् । शुद्धाशुद्धप्रभेदेनडिविधावासनेरिता ॥ ७०॥ तयोःशुद्दाछुपादेयादेवीसंपत्ति रूपिणी। मलिनातुसदाहेयावासनाहृच्छमार्थिना ॥ ७१ ॥ साचोक्तात्रिविधाप्राञ्जस्तनाद्यालोकवासना। द्वितीयादेहगासो लातृतीयाशास्त्र शास्त्रवासना ॥७२॥ परित्यागायतासांतुविचार साधनंपरं। एतत्सर्ववसिष्टेनतथान्यैश्चप्रदर्शितम् ॥७३॥ वास नालक्षणंचापिशमशान्तस्तुतिस्तथा । श्रीवसिष्ठेनसम्प्रोक्तातडाक्यानिलिखाम्यतः ॥ ७४ ॥ वासिष्टवा ० । दृढाभ्यस्तपदार्थं क भावनादतिचंचलं । चित्तंसंजायतेरामजरामरणकारणम् ॥ ७५ ॥ तस्मादासनयावहंमुक्तनिवासनमनः। रामनिर्वासनी ·सा० भावमाहराशुविवेकतः॥ ७६ ॥ सम्यगालोचनात्मत्याद्वासनापरिविलीयते । वासनाविलयेचेतःशममायांतिदीपवत् ॥ ७७ ॥ ३ दृढभावनयात्यतपूर्वापरविचारणं। यदादानंपदार्थस्यवासनासाप्रकीर्तिता॥७८॥ वासनादिविधाप्रोक्ताशुद्धाचमलिनात था। मलिनाजन्महेतुःस्याच्छुडाजन्मविनाशिनी ॥ ७९ ॥ मानसीर्वासना:पूर्वत्यक्वाविषयवासनाः । मैशादिवासनारामगृहा णाऽमलवासनाः । ८०॥ अस्यसंसारवृक्षस्यसोपवदायिनः । उपायएकश्वास्तिमनसस्खस्यनिग्रहः ॥ ८१॥ हस्त्रंहसेनसं पोव्यदन्तैर्दतान्विचूर्ण्यच । अंगरंगानिसमाक्रम्यजयेदादौखकंमनः॥८२॥ इच्छामाचं विदुश्चित्तंतच्छांतिर्मोक्षउच्यते। रता वन्येवशास्त्राणितपांसिनियमायमाः ॥ ८३॥ यस्विच्छातानवेयत्ननकरोतिनराधमः। सोंधकूपेस्वात्मानंदिनानुदिनमुझ ति॥ ८४ ॥ दुःखमुत्यादयत्युच्चैयितश्चित्तराक्षसः । सुखायानंतभोगायतंप्रयत्नेनपातय ॥ ८५ ॥ भोगाऽभोगतिरस्कारः काश्यनयशनमनः। रसाऽपहार सनकालेनाजणिपणबत् ॥८६॥ अनात्मन्यात्मभावनदहमानास्थयातथा। पुत्रदारकु टॅवैश्चचेतोगछतिपीनताम्॥८७॥ स्नेहेनधनलोमेनलाभेनमणियोधिताम्। आपातरमणीयेनचेतोग ०॥८८॥ अस्यचि ·त्तमहाव्याधेश्चिकित्सयामहौषधम् । स्वायतंभयुषच्यामिसाधुस्वस्वादनिश्चितम् ॥ ८ ॥ शमेनासाइतेश्रेयाशमोहिपरमपदम्। शमःशिवःशमः शान्तिःशमोभ्रान्तिनिवारणम् ॥ ६० ॥ पुंसःप्रशमतृप्तस्यशीतलाऽछतरात्मनः । शमभूषितचित्तस्यशचुरयेतिमि चताम्॥ १॥ स्वपौरुषैकसाध्येनस्वेशितत्यागरूपिणा। मनःप्रशममाणविनानास्तिशुभागतिः ॥ २॥ त्यजवाभिमतंवत् यस्तिष्ठतिनिरामयः । जितमेवमनसेनकुदन्तद्रवदन्तिना ॥१३॥ वाक्यसं ०। एवंस्खेप्सितसंत्यागहेतुर्विचारईरितः। प्राक्त नैर्मोगसंस्कारैविक्षिप्तचित्तस्यशान्तये ॥४॥ ऐहिकःखाऽवमानाश्चित्तविक्रियतेयदि। तदेत्यंतच्छमायाऽऽप्तैर्विचारक चुमीरितः ॥ ५ ॥ ज्ञानांकुशवा । मन्निन्दयायदिजनःपरिताधमेतिनन्वऽप्रयत्नजनितोयमनुग्रहोमे। श्रेयोथिनोहिपुरु घापरतुष्टि हेतो१खाऽर्जितान्यपिधनानिपरित्यजन्ति ॥ ६ ॥ आप्तवा ०। जीवन्तुमेशत्रुगणाःसदैवयेषांप्रसादासुविचक्षण ऽहम्। यदायदामेविकृतिंभजन्ते तदातदामांप्रतिवोधयन्ति ॥१७॥ आत्मानंयदिनिन्दन्तिस्वात्मानंस्वयमेवहि । शरीरंयदि निन्दन्तिसहायास्तेजनामम ॥ (८॥ वाक्यसं ० । विचाराख्योहिचित्तस्यशमोपायःप्रदर्शितः। योगिवाकौश्चयोगोपिहच्छमा

·.
0
साः याधुनोच्यते॥६॥ हठप्रदीपिकाकृदात्मारामवा । हेतुइयंतचित्तस्यवासनाचसमीरिणः । तोविनष्ठरकस्मिन्नुभावपिवि
नश्यतः ॥ ५०० ॥ पवनोवध्यतेयेनतेनैववध्यतेमनः । मनश्चवध्यतेयेनपवनस्सेनवध्यते ॥ १॥ वासिष्ठवा ०। प्राणायामदृढाऽभ्यास
युक्ताचगुरुदत्तया। आसनाशनयोगेनप्राणस्पन्दोनिरुयते॥२॥ शिववा०। ज्ञानकुतोमनसिजीवतिदेवियावत्। प्राणेऽपिजीव
तिमनोवियतेनतावत्प्राणोमनोइयमिविश्वयंप्रयाति। मोसंगछतिनरोनकथंचिदन्यः ॥ ३॥ वाक्यसं ० । ज्ञानाधिकारि
गोयस्मान्मध्यमस्यमनःशमः। योगाभ्यासविनानास्तितस्माद्योगससाधयेत् ॥४॥ योगेनप्राणसंस्पन्देक्षीणेसतिशनैः शनैः। मनः
प्रशमतामेतिपञ्चवृत्तिविरोधिनीम् ॥५॥ एवंमनाशमंकुर्याद्योगेनवाविचारतः । स्वश्रेयसेऽथवाह्यानाखानामप्युच्यतेदमः ॥६॥
मनःशमंविधायाथवहिरिन्द्रियसंयमम् । कुर्यान्नाहितावाप्यचरन्तितानिहृद्यतः॥ ७॥ वाद्योन्द्रियदमेतस्मात्कार्योयत्नःपृथ
बुधैः । तानिसर्वाणिसंयम्येत्युक्तांश्चयतोहरिः ॥ ८॥ शब्दादिविषयेभ्योथोवाद्येन्द्रियविनिग्रहः। सदमोभारतेप्रोक्तोदम
सुत्यादिकंतथा ॥ ९॥ भारतवा छ। दमलेजोवईयतिपठित्तंचदम,परम्। विषाप्मातेजसायुक्तःपुरुषोविन्दतेमहत् ॥ १०॥

·अदांतःपुरुषःक्लेशममीक्षणप्रतिपद्यते। अनीश्चवडूनन्यान्प्रसरत्यात्मदोषजान्॥११॥ इन्द्रियाण्येवमेध्यानिविजेतव्यानियत्न तः । शव्दनविन्देच्छोत्रेणस्पर्शत्वचानवेदयेत् ॥ १२॥ रूपनचक्षुषाविद्याज्जिह्वयानरसांसथा । घेवाण्यपिचसर्वाणिजयाड्या नेनयोगवित् ॥ १३ ॥ अभयंसर्वभूतेभ्यः सर्वेषामभयंयतः । नमस्यःसर्वभूतानांदांतोभवतिबुद्धिमान् ॥ १४ ॥ वाक्यसं ० ॥ दमंस मभिधायाथोपरतिस्वधुनोच्यते। शान्तस्यचेतसोनित्यंशब्दादेःप्रागुदीरितात् ॥ १५ ॥ दान्तानामिन्द्रियाणांचवाह्यानामपिस वथा । यदुपरमणंप्रोनाचार्यै रुपरतिस्तुसा ॥ १६॥ तथाऽखिलेषणान्यासःपरमोपरतिःस्मृता। सचाग्रेविस्तरेणाचषट्प्रकारे णवच्यते॥१७॥ विलापादीविनायातुसबइंइसहिष्णुता। विवेकेनैवसाप्रोक्तातितिक्षाब्रह्मवादिभिः ॥१८॥ तितिक्षार्थविधे कस्वेकादशेभिक्षुणेरितः। भागवतेतितिक्षायांविधिस्तुभारतेस्मृतः॥१६॥ भागवतवा • । नायंजनोमेसुखदुःखहेतुनदेवतात्मा ग्रहकालकर्म। मनःपरंकारणमामनन्तिसंसारचक्रंपरिवर्त्तयेद्यत् ॥ २०॥ मारतवा । धर्मपुत्रनिषेवस्वसुतीच्णौचहिमाऽऽ तपौ। क्षुत्पिपासेचवायुंचजयनित्यंजितेन्द्रिय ॥ २१ ॥ अतिपादोस्तितिक्षेतनाऽवमन्येत कञ्चन। क्रोश्यमानःप्रियंबूयादाक्र ·सात टाकुशलंवदेत् ॥ २२ ॥ अवकीर्ण सुगुप्तश्चनवाचावाप्रियंवदेत् । मदुःस्यादप्रतिक्रोवियस्पादकत्यनः ॥ २३॥ वाक्य ३ सं०। एवंसुधीर्विवकेनसर्वखंइसहिष्णुताम् । संपाद्यगुरुषाक्यादौकुर्याच्छयांप्रयत्नतः ॥ २४ ॥ ब्रह्मात्मैक्यपरेशास्त्रगुरुवाक्येत वाऽनिशम् । इत्यमेवेतिविश्वासोयासाश्रद्धेतिमण्यते ॥ २५ ॥ श्रद्धालुनैवसंभाव्यवेदान्तश्रवणार्थिना। श्रइहवेत्यादिवाक्यानि यहांचानायसंजगुः ॥ २६ ॥ ब्रह्मण्याचार्यवाक्येचे काग्रंयत्तुचेतसः। समाधानहितत्प्रोक्तं कर्त्तव्यंश्रवणेकुभिः ॥२७॥ शांला त्यादिवाक्यं याश्रित्यषट्पदीरिता। मोक्षेत्राधिकृतश्चाद्यविशेषणतयोचते ॥२८॥ शृङ्खलामिर्हिवइस्यष्टिमिताडित स्यचराजमृत्यैर्यथोदेतिमोचनेच्छामृशंडिनुः ॥ २९ ॥ तथासंसृतिपाशेनववस्थाऽज्ञानतोमशम्। प्रतीचोमोचनेच्छायामुमुक्षासा यतेषुः ॥ ३० ॥ ननुकोचात्मनोबंधःकश्चमोक्षः प्रकीर्तितः। मोक्षस्यसाधनंकिंचमानंतेषुतथैवकिम् ॥ ३१ ॥ वनात्मन्यतं भावोयःसबंधःप्रकथ्यते। मूलाऽविद्याविनाशोयासमोक्षइतिकथ्यते ॥ ३२॥ निरतिशयकास्याचप्रादुभावोहियोहदि । निःशे घानर्थनाशश्चसमोक्षासद्भिरुचते ॥ ३३॥ मोक्षस्यसाधनंसाक्षान्नानंतथाऽभयादयः। पारंपर्यणगीतासुकथितामोक्षहेतवः ·॥ ३४ ॥ गीतावा । अभयंसत्वसंशुद्धिानयोगव्यवस्थितिः। दानंदमश्चयज्ञश्चस्वाध्यायलपत्रार्जवम् ॥ ३५ ॥ अहिंसासत्य मक्रोधस्यागःशान्तिरपैशुनं दयाभूतेष्वालोलुत्वंमाईवंहीरचापलम्। तेजःक्षमाधृतिःशौचमद्रोहोनातिमानिता ॥ ३६ ॥ वाक्यस ० । बन्धाद्यर्थेषुमानंतश्रुतिःस्मृतिस्तथास्तिच । संगृह्णायद्यतेमत्तःसावधानमनाःशृणु ॥ ३७॥ श्रुतिः । बन्धोहिवास नावन्धोमोक्षःस्याबासनाक्षयः । भोगेशामात्रकोवन्धसत्त्यागोमोक्षउच्यते॥ ३८ ॥ शिवगीतासु। मोक्षस्यनहिवासोस्सिन ग्रामान्तरमेववा । अज्ञानहृदयग्रन्थिनाशोमोक्षदतिस्मृतः ॥ ३९ ॥ वाक्यसंग्रहकदा ०। यस्मान्मोक्षसुखादन्यत्सुखंज्ञापिनवि बसे। तस्मान्मुमच्यामायनबमोगेच्छनाचित् ॥ ४० ॥ मुमुचुःसंशयोधावयतेतब्रह्मण्यसुधीः। अन्यथाजन्न मुस्मुर्निवत्तता नकर्हिचित्॥४१॥ तस्माद्भावात्मकस्येहनित्यमोक्षसुखस्यया। इच्छाऽधिकारिणःसापिविशेषणंहिसंभवेत् ॥४२॥ ननुभावस्वरू पस्थयेच्छानित्यसुखस्यवै। सातुरागात्मकत्वेनप्रवृत्तिजनयेड्डुवम् ॥ ४३॥ रागात्प्रवत्तेमानस्यसंसार प्रत्यताऽऽप्यतेत् । तस्मात्ता दृक्सुखेछास्यान्नाधिकारिविशेषणम् ॥४४॥ नभावश्चसुखंतस्माकिंतुदुःखात्ययोहितत्। लोकेरोगादिदुःखस्याऽभावेहिसुखतो ·म चले ॥४५॥ स्वयक मुख्ता बायबलभिरात । देशलेमम्मतृत्व होपो कस्मचापतेत्। तस्माद्यःयवध्वंस मान्योचो नभावरूपकः ॥ ४६॥ मैक्सुखंचदुःखंचभावरूपंगजाश्ववत् । यतोनुभ्यतेलोकेसुखस्याऽभावताकृतः ॥ ४७॥ तदेतत्प्रेयइत्या दिश्रुतिभिभावतोदिता। तथात्मनस्तुकामायेत्युक्तासुखस्यभावता ॥४८॥ तदेवंसुखयोः सिद्दालौकिकवैदिकाख्ययोः । माव तालोकवेदाभ्यामैयाालोकवेदयोः ॥ १९ ॥ यदुक्तंभावरूपत्वेमोक्षेरागात्प्रवृत्तितः । मोक्षःसंसाररवस्यात्यचयक्तितत्स मम् ॥ ५० ॥ संसृतिदुःखविधेषाहुखध्वंसायमोक्षक। प्रवृत्तसंसृतित्वंतेमोक्षस्यनकुतोभवेत् ॥ ५५ ॥ पुरुषार्थाऽभियोगित्वा वेषस्थयदिसंसृतेः । उद्देगतातदामोरागोप्यासिक्यमववै ॥ ५२ ॥ यत्नमपुमर्थत्वमवेद्यत्वेहिकर्मता। कत्तृतकस्यवेद्यत्वे नेहदोघइयंहितत् ॥ ५३॥ सुखस्यवस्वरूपत्वाद्देद्यतातचनेष्यते। जडरवेष्यतेसाहिनतुचानसुखात्मके ॥ ५४॥ दृश्यतेविति तुश्रुत्यावृत्तिव्याप्यत्वमात्मनः । उच्यतेनैववेद्यत्वंयतइत्यादिवाक्यतः ॥ ५५ ॥ तदेवलोकवेदान्यांसुखस्यमावतेरिता। तान्यांत ष्टिर्नचेत्तर्हियुक्तिमपीहमेशृणु सुखंदुःखस्यनैवाऽख्याभावसदनिरूपणात्। यथाघटस्लथाचेदंतस्मादितत्तथाभवेत् ·॥ १२॥ येकदण्डकषायाणिन्यासलिङ्गानियानिवे। तेष्वधिकृतिमाहुःस्मविप्रस्यश्रुतयःस्फुटम् ॥ १३ ॥ निवेदब्राह्मणोड्याया अबजेदाह्मणोगृहात्। युत्यायब्राह्मणामिक्षाचर्यमित्यादिकाःकिल ॥ १४ ॥ क्षचियादिबयाणांतुनासिलिङ्गाधिकारिता। स्मृतयश्चतथाप्राहुर्लिङ्गेविप्राधिकारिताम् ॥ १५॥ अविस्म । कषायंब्राह्मणस्योक्तंनाऽन्यवर्णस्यकस्यचित् । मोक्षाश्रमेसदा प्रोक्तधातुरतंतुयोगिनाम् ॥ १६ ॥ विष्णुस्मृ । मुखजानामयधर्मोवैष्णवंलिङ्गधारणम्। बाहुजातोरुजातानांनाघधर्मोविधी यते ॥ १७॥ याज्ञवल्क्यस्मृ ०। चत्वारोब्राह्मणस्योक्नास्वाश्रमाःतिचोदिताः। क्षत्रियस्यचयःप्रोक्ताबावेकोवैश्यभूद्रयोः ॥१८॥ वाक्यसंग्रहकुवा । वंलिङ्गाऽधिकार्युक्तोऽलिङ्गस्याप्यधुनोचते। क्षत्रियवैश्य शूद्राद्याख्योगमाचाऽधिकारिणः॥१६॥ तेषांपुण्यविपाकेन विविदिषोद्भवेद्यदि। जन्मापादककर्मादेख्यागःकार्योपितैस्तदा ॥२०॥ त्यागमात्रात्मकोन्यासःशूद्रस्यापि समीरितः। प्रव्राज्योपनिषच्छ्रुत्याक्षचियादेसदाकिम् ॥ २१ ॥ श्रुतिः । वैराग्यमासाद्यतुपापयोनिःशूद्रोपिसंन्यासमुपेत्यमोहं। प्रामोतिपापंतुविधूयविप्रःसंन्यासमेत्यननुमुच्यतेवै ॥ २२ ॥ वाक्यसं । चतुर्णमपिवर्णनांशांत्यादिगुणधारिणाम्। त्यागमाचा ·. सा० मकंन्यासंस्थटमाहस्पतिस्तथा ॥ २३ ॥ स्मृतिः। भैक्षचर्यततःप्रा भैक्षचर्यंततःप्राहुरूतसङ्कर्मचारिणः । तथावैश्यस्यराजेन्द्रराजपुत्रस्यचैव हि ॥ २४ ॥ वाक्यस छ । त्यागमाचात्मकेन्यासेशूद्रस्न्योरधिकारिता। भाष्यकृतोयभिप्रेतेतिवार्त्तिकृदुतवान् ॥ २५ ॥ वा र्तिककृदा । विद्याङ्गतत्कलात्मानंगार्गीविदुरयोरपि। स्त्रीशूद्रयोभीष्यकार:संन्यासमनुमन्यते ॥२६॥ वाक्यसं ० । ननुलि विनान्यासोनन्यासइतिचेदसत् । तेनविनापियस्माइन्यासोभाष्यकृतेरितः ॥२७॥ माध्यवृद्दा । हठाभ्यासोहिसंन्यासो नैवकाघायवाससा। नाइंदेहोहमात्मेतिनिश्चयोभ्यासलक्षणम् ॥२८॥ वाक्यसं । एषणाचयसंन्याससुल्यो हिलिंग्यालिङ्गि नोः । सरवमोक्षहेतुश्चत्यागेनैकइतिश्रुतेः ॥ २६ ॥ खदेहस्योपभोगायलोकोपकृतयेतथा। दण्डादोनब्राह्मणस्यैवमुक्तवतीश्रु तिःस्वयम् ॥ ३० ॥ मनुः । अलिङ्गोलिङ्गिवेषेणयोवृत्तिमुपजीवति। सलिङ्गिनाइरत्येनस्सिर्यग्योनौचजायते ॥ ३१ ॥ वाक्य सं० । लिङ्गधृताऽवयोग्यानांवृत्तिलिङ्गेनकुर्वताम्। इत्यब्रवीन्मनुर्दोषंकषायादिप्रधारणे ॥ ३२ ॥ तस्मादिप्रेतरैर्वीलिं गनवचये। वमोचायत सत्यागस्तै कार्योविदुरादिवत् ॥ ३॥ जातिनिबन्धनोन्यासीधिकार एवमीरितः । गुणनिबन्धनोय

·॥५७॥ विवादास्पदअानन्दोभावोभवितुमर्हति। प्रतियोग्यानिरूप्यत्वाद्यथाघटसथाध्ययम् ॥५८॥ एवंदुःखात्ययोमोक्षर
पक्षपाइसंमतं । लोकागमानुमान प्रादिङमागेहदूषितम् ।। ९ । त्यभट्टाद मिश्रोतमोचेषुषणंसुधीः । जात्वाताधारि
त्यज्या खात्मसुखंशिवम् ॥ ६० । तस्साझावान्भवलोहानिरमोचमुखझवा । साथेवक वेदेवाधिकारिक्पेिरम् ॥६॥
बतोमोचावसंघाद्यादेवीसंभवाचरा। पारंपरिक ज्ञानमुक्केलल्या पुरोदितम्॥ ६२ ॥ येनहाइसवन्नोवैदेवीसपासमन्धि
ताः। आसुर्यासंपदाहीनास्तेनरामोक्षमागिनः नित्यभावसुखादन्यत्सुखंदुःखाऽन्वितंयतः। तस्माद्भोगसुखंत्यज्ञामो
चेच्छामाश्रयेधुः ॥ ६४ ॥ स्वरामप्रसादेनाकारांतृतीयकम्। समाप्तंसाधनावि चतुर्गीसुनिरूपकम् ॥ ५६५ ॥ ७९७ ॥
इतिश्रीमुमुक्षुसर्वस्वसारस नचतुष्टयनिरूपणाख्यंतृतीयंप्रकरणसंपूर्णम् ॥ ३॥०॥

·मु० साल श्रीगणाधिपतयेनमोनमः । चतुर्भिसाधनैर्युक्तायस्यज्ञातुमिहेच्छया। कुर्वन्तिद्विविधंन्यासन्तंवन्देरघुनन्दनम् ॥ १॥ अथ ३६. संन्यासिनोधर्मन्यासाधिकारिणस्तथा। वदन्तियानिवाक्यानिसंग्रहीष्येतान्यहम् ॥२॥ चतुःसाधनसंपन्नास्वगृहान्नापरित्र जेत् । प्रत्यग्ज्ञानायजिज्ञासुर्विद्यांश्चित्तशांतये ॥ ३॥ त्यागरवहिसर्वेषांमोक्षसाधनमुत्तमम्। इतिश्रुतिर्यतःपाहन्यासंज्ञानाय कर्मणाम् ॥ ४ ॥ त्यजधर्ममधमंचेत्याहन्यासन्तथाश्रुतिः । न्यासोब्रह्मेतिचाप्याहतैतरीयश्रुतिस्तथा॥ ५ ॥ ससंन्यासोडिधाने योलिङ्गाऽलिङ्गविभागतः । तयोश्चलिङ्गसन्यासोच्नयाघोढापुनर्बुधैः ॥ ६॥ कुटीचकोवहदश्वहंसापरमहंसकः । तुझंतीतो वधूतश्चषडेतेभिक्षवःस्फुटम् ॥ ७॥ पारिव्राजाभिधेयायामुपनिषद्युदीरिताः। तेषांधर्मासथातचाऽन्यास्वपिचप्रकीर्तिताः ॥ ८॥ घट्नुपरमहंसोयश्चतुर्थ समुदीरितः । जिज्ञासुज्ञानवांश्चेतिविजेयोदिविधोहिसः ॥६॥ प्रत्यम्बोधायजिज्ञासोन्या सारण्यकेश्रुतः । एतलोकमिच्छन्तोवैन्यासिनःप्रव्रजन्तिहि ॥ १०॥ जीवन्मुक्तेस्तुसंसिलौविइत्सन्यासईरितः । रतइस्लेति वाक्येनवाजसनेयिभिःस्फुटम् ॥ ११॥ किंग्रजयाकरिष्यामोऽतिदुःखहेतुभूतया। अयमात्मापरानन्दःसदास्मामिर्हिवीच्यते ·पाधिकारोऽद्यनिरूप्यते ॥ ३४ ॥ निष्कामत्वमकोपत्वंक्षमासत्यंशमादयः । यस्मिन्नित्यंहिवत्ततेससंन्यासेऽधिकारवान् ॥ ३५ ॥ लिङ्गसहकृतेन्यासेलिङ्गेनरहितेतथा। विविदिषाह्वयेतस्मिन्विदन्यासेतथैवच ॥ ३६ ॥ ऋतेकामादिसंत्यागानाधिकारो स्तिकस्यचित् । कामादीन्हिततख्यत्वासंन्यस्येत्कुशलोनरः ॥ ३७॥ इत्युक्तंवेदसारनैर्वृहस्पत्यादिभिःस्फुटम्। तत्स्मृतीचलि खाम्यद्यन्यासाऽधिकारिबोधिकाः ॥ ३८ ॥ वृहस्पतिस्मृ । यस्मिन्कामाप्रविशंतिविषयेभ्योऽपसंहृताः। विषयान्नएनयोति सकैवल्याश्रमेवसेत् ॥ ३८ ॥ यस्मिन्क्रोधःशमंयातिविफलःसम्यगुत्थितः। आकाशेऽसिर्वथाक्षिप्तःस ० ॥ ४०॥ अतीताबम रेनोगान्नतथानागतानपि । प्राप्तांश्चनाभिनन्देद्यास ॥ ४१॥ श्रवाध्यानंतप:शौचंयस्यवित्तंचतुष्टयम्। रमणंचाइितीयस्यस • ॥ ४२ ॥ अन्तःस्थानीन्द्रियाण्यंतर्वहिष्टान्विषयान्वहिः ॥ शक्नोतियःसदाकतुंस ॥४३॥ भारतवा •। यस्मिन्वाच:प्रविशं तिकूपेन्यस्ताद्दिपाइव ॥ नवकारंपुनयानिसकै ॥ ४४ ॥ यस्मिनचाति:शमःशौचसत्यंसंतोषआर्जवं । अकिंचनमदर्भचस. ॥ ४५ ॥ वशिष्ठस्मृ । प्राणेगतेयथादेहःसुखंदुःखनविन्दति ॥ तथाचेत्राणयुक्तोपिसकैः ॥ व्यासस्मृ । ब्रह्मचारी ·b सा० हस्थोवावानप्रस्थोऽथवापुनः । विरन:सवकामेभ्यापारिवाज्यसमाश्रयेत् ॥ ४७ ॥ वाक्यसंग्रहकदा । विरागस्यविभागेनसंन्या ८ सस्यापिभिन्नता ॥ जीवन्मुक्निविवेकवैविझरण्यै प्रदशिता ॥४८॥ जीवन्मुक्तिविवेकवा । संन्यासहेतुवैराग्ययदहर्षिरले तदा॥ प्रव्रजेदितिवेदोक्नेस्स दस्तुपुराणतः ॥ ४६॥ विरतिईिविधाप्रोक्तातीव्रातीव्रतरेतिच। सत्यामेवतुतीव्रायांन्यसे द्योगीकुटोचके ॥ ५० ॥ शक्लोवहूदकेतीव्रतरायहिंससंक्षिते ॥ मुमुक्षुःपरमहंसेसाक्षाविज्ञानसाधने ॥५१॥ अस्मिन्जन्मनि माभूवन्नदारादयोमम ॥ इतियासुस्थिरावुद्धिःसावैराग्यस्यतीव्रता ॥ १२ ॥ पुनरावृत्तिसहितोलोकोमेमासुकश्चन ॥ इति तीव्रतरत्वस्यान्मन्देन्यासोनकोपिहि ॥ ५३॥ पुत्रदारधनादीनांनाशेतात्कालिकीमतिः ॥ धिक्संसारमितीकस्यादिरले मैद ताहिसा ॥ ५४॥ याचाद्यशक्तिशक्तिभ्यांतीबेन्यासइयंभवेत् । कुटीचकोवादश्चेत्युभावेतौचिदण्डिनौ॥५५॥ इयंतीव्रतरेब्रह्मा लोकमोक्षविभेदतः ॥ तल्लोकेतत्त्वविद्युसोलोकेस्मिन्परहंसकः ॥ १६ ॥ वाक्यस छ । पारिव्राज्याभिधेयायामुपनिषद्युदोरिता। नियमाहिभिषणादर्शयाम्यद्यतानि ॥ ५७॥ कुटीचकत्रिवारवेस्त्रानं कुर्वीतयत्नतः ॥ वहूदकोडिवारंचैकषारतत्नुहंस ·६० कः ॥५८॥ नानपरमहंसस्यमानसमुदितंतथा ॥ तुर्यातीतस्थतनास्ममवधूतस्यवायुना ॥ ५९॥ कुटीघकयतेचौरमृतौ वहूदकस्यतत् ॥ ऋतुइयेचहंसस्यचौरंनचविधीयते ॥ ६ ॥ नापितत्पर हंसस्याऽस्तिचेत्तदयनेदयोः ॥ तुर्यातीतस्यनक्षौरम षधूतस्पतन्नच ॥ ६१॥ कुटीचकस्यचैकान्द्रमाधुकरीवजूदकः । हंसपरमहंसौतूमौकरयाचकौश्रुतौ ॥६२॥ तुर्याऽतीतच मिचायगोवन्मुखंविदारयेत् ॥ अनभूतस्यवृत्तिवेदेनाजनरीमृता।। ६३ । कठीचकस्यसाठीचेवहूदीकसाठिका ॥ तस्याबाई तुहंसस्यपरहंसोदिगम्बरः ॥ ६४॥ यदापरमहंसस्यकौपीनकस्यसंग्रहः। जातरूपधरत्वंतुझंतीतावधूतयोः ॥ ६५ ॥ कुटीचकादितुर्याणांनान्योपदेशयोग्यता। तुर्यातीतोऽवधूतश्चकुर्यादान्योपदेशनम् ॥ ६६॥ कुटीचकोवहूदश्ववेदान्तानां पुनःपुनः । कुयादिश्रवर्णनित्यं ब्रह्मज्ञानाभिवाञ्छया ॥ ६७॥ हंसापरमहंसश्चकुर्वीतमननंमुहुः। तुर्यातीतोवधूतश्चनिदि ध्यासनमाचरेत् ॥ ६८॥ कुटीचकादिभिःषड्यिाकार्यमात्मानुचिन्तनम् । श्रेष्ठस्वेषाहिविज्ञेयासदोत्तरोत्तरोयतिः ॥ ६ ॥ उपनिषत्वथान्यासुयतिधर्मायईरिताः। संक्षेपात्तानपीहाहंगृह्णामितेषुवृत्तये ॥ ७० ॥ कामादीनांनिरासायसदाकृशोमवे ·सा० यतिः ॥ वस्त्रंचधारयेज ननवग्रहत् ।। ७१॥ एकरावसं झामनगरपज गरेपचराचकम् । वर्षाभ्योन्यचनासीतैकचेत्युक्त कठश्रुतौ ॥७२॥ आसनशयनेभूमौखडायनिकदाचन। कुर्याद्यतिरितिप्रोक्तमारुण्युपनिषद्यपि ॥ ७३॥ भिक्षुश्चेद्योहिरा गेणहेमपश्यतिमूढधीः। सब्रह्महाभवेत्तत्तत्स्पष्टापौष्कसोभवेत् ॥ ७४ ॥ हिरण्यसंग्रहीभिक्षुर्मवेदेवात्महातथा। आत्म हाचातिषापीतिप्रसिद्धलोकवेदयोः ॥ ७५ ॥ तस्मादेतचयंत्याज्यंखस्यमोक्षायभिक्षुणा। इतिपरमहंसायोपनिषदपिसंज गौ॥ ७६ ॥ अखिलसंहिताख्यायामुपनिषादीरिताः। धर्मायेचापिभितणादर्शयास्पद्यतानिह ॥ ७७॥ देवर्षिीरदो श्येत्यब्रह्माणंपरिपृष्टवान्। भगवन्बूडिभिचूर्णानियमानुकृपयैवमे ॥ ७८ ॥ रवपृष्टःप्रजाधीशःपाहत्वंशृणुनारद । भिक्षुर्नया टनेकुर्यास्वनिरोधादिकंज्ञचित् ॥ ७९ ॥ ननद्युत्तरणंकुर्याइस्ताभ्यांचवचिद्यतिः। नास्निसेवांप्रकुर्वीतनैकवाशनमाचरे त्॥ ८०॥ भिक्षयाहृतमन्नंचसमश्नीयाद्यतिःसदा। मेदोवृद्दिनकुर्वीतकुर्याच्चप्राणरक्षणम् ।। ८१ ॥ त्यजेद्रुधिरवच्चाज्यमे कस्यान्नंचमांसवत्। चन्दनादिप्रलेपंतुविष्ठालेपमिवत्यजेत् ॥ ८२ ॥ केवलंलवणंभिक्षुरन्त्यजवत्परित्यजेत् । स्त्रीसंगमिवचा ·अभ्यङ्गवस्त्रंचोच्छिष्टपाचवत् ॥ ८३॥ मूलवच्चपरित्याज्यंभिक्षुणोणोदकंसदा। मलबच्चतनोःस्पर्शवर्जयेदात्मवान्यतिः ॥ ८४ ॥ देशोचातचरख्याज्यश्चाण्डालगृहवीथिवत् । नारीचाहिरिवत्याज्याभिषणास्वहितार्थिना ॥८५ ॥ सुवर्णविषवत्त्याज्यसभास्य लंध्मशानवत् ॥ कुंभीपाकमिवत्याज्याराजधानीचभिक्षुणा ॥ ॥ भिल्लानांहण्डिकादिस्थमन्नयथादिजादिभिः। संत्यज्य तेतथाभिक्षुर्मिचान्नचसदात्यजेत् ।। ८७॥ दर्शनंस्वान्यदेवस्यत्यनाथलोकरञ्जनं। विहायैवस्वदेशंचकुर्यात्वरूपचिन्तनम् ॥ ८८॥ चिन्तयन्वस्वरूपंचत्यक्त्वावन्धुभवस्थलम् । काराग्रहविनिर्मुकचोरवद्रतोवसेत् ॥ ८॥ पट्टणेचीणिराजाणिक्षेत्रेष डडाचकंवसेत्। तीर्थचसप्तराचाण्येवंचरेदनिकेतकः॥ ८०॥ मात्सर्यादींचसंदग्ध्वासदैकाकीयतिश्चरेत् । पट्टणनगरग्रामा बकुर्वीतकदाचन ॥ १॥ दाभ्यांग्रामासमाख्यातस्त्रिभिश्चपट्टणंभवेत्। चतुर्मिनगरंतस्मात्चयंत्यज्ञाचरेद्यतिः ॥२॥ ननुन्यासस्यधर्माणांस्यादुदाहरणेनकिम्। सतिकर्माधिकारेनुर्यतोनन्याससंभवः ॥ १३॥ कुर्वन्नेवेहकर्मणिजिजीविषेच्छतं समाः । आग्रहित्यादिषाधुन्यासःस्याज्जीवतःकयम् ।। ६६ । मवंश्रुत्वादिवाध्यिाससूचेगवैतथा। संन्यासाश्रमसभा

·॥
मु० साल वोपिलभ्यतेयतःस्पाटम् ॥ ५ ॥ उदाहराम्यहंचेहश्रुत्यादिवचनानिवै। न्यासासंभवशङ्कायाविच्छित्येतानिसंशृणु ॥ ६ ॥
ब्रह्मोपनिषच्छुतिः । सशिखवपनंकृत्वावहि:सूत्रत्यजेदुधः । यदक्षरंपरब्रह्मतत्वमितिधारयेत् ॥ १७॥ वाक्यसं ०। इावे
तिश्रुति-संप्रबजेदितिचाहतम्। इत्याद्याःश्रुतयासंतिस्मृतीश्चापिशृणुष्वभो ॥८॥ अंगिरसस्म । संन्यसेइह्मचर्यणसं
न्यसेदागृहादपि । वनादासंन्यसेडिझानातुरोऽयवादुःखितः ॥ ६ ॥ यमस्मृती। संन्यस्तमैजगन्नाथपाहिमांमधुसूदन । चा
हिमांसर्वदेवेशवासुदेवसनातन ॥ १०० ॥ अहंसर्वाभयंदत्वाभूतानांपरमेश्वर । युसच्चरणमापन्नस्त्राहिमांपुरुषोत्तम ॥१॥
लिङ्गपुराणवा ०। निःकृत्यशिखान्केशानुपवीतं विसृज्यच। पञ्चभिर्जुहुयाद मुश्वाहेतिचवाक्रमात् ॥२॥ वाक्यस छ ।
उर्द्धरेतस्तुशब्देहीतिसूत्रेणचसूत्रकृत्। संन्यासस्थापिसद्भावंभगवानस्फुटमूचिवान् ॥ ३॥ कुर्वन्नेवेतिमन्त्रस्ययावज्जीवमि
तिश्रुतेः । तर्हित्यागतिर्वाचेतिचेकृण्वदामिताम् ॥ ४॥ कुर्वन्नित्यादिवाक्यान्यऽविरत्नविषयाणिभो। वौक्षषियवैश्यौ
वातेषांचंविषयौतयोः ॥ ५॥ लिंगऽनधिकृतत्वाईंकषायमितिचस्मृतेः। वृहदारण्यभाष्ये पिभाष्यकृतातधेरणात् ॥ ६॥

·जायमानश्रुतिरेवमणानीतिस्मृतिस्तथा। गृहस्थत्वेनयोजातस्मद्विषयेत्ते भै ॥ ७॥ स्वाध्यायश्राद्धदानाद्यैर्ऋणाऽपाकरण स्मृतम्। तानिकत्तुं नशक्नोतिजातमाचोहिकश्चन ॥ ८॥ एवंसंन्याससद्भावः सम्यगननिरू पितः । तद्धर्मकथनाप्रक्षेपोवृथाऽ तापूर्वपक्षिणः ॥ ॥ श्रुत्यर्थसंग्रहेणप्राग्यतिधर्मा:प्रदर्शिताः । श्रुतिस्मृतिग्रहेणेहवच्यंतेतेपुनरूथा ॥ १०॥ विविदिघोर्यते धमायाक्थैःप्रतिपादिताः। प्रायेणतानिवाक्यानिग्रहीष्यामीहविस्तरात् ॥ ११॥ धर्मवोधंविनानास्तियतेःखधर्मसेवनम्। तेन विनानमोक्षास्यात्तस्मात्सेप्यायमादयः ॥ १२ ॥ यमादयोयतेमा:श्रुत्यादिभिःसमीरिताः । यमानिवृत्तिरूपास्युःप्रवृत्त्यानियमा युताः ॥ १३ ॥ यमादशविधाःप्रोक्तानियमाश्चदशस्मृताः । यान्नवल्क्यस्मृतौतावत्तानवानुवदाम्यहम् ॥ १४ ॥ याज्ञवल्क्यस्मृ अहिंसासत्यमस्तेयंब्रह्मचर्यदयाऽऽर्जवम्। क्षमाधृतिर्मिताहारःशौचंत्येतेयमादश॥१५॥ तपःसंतोषमास्तिक्यंदानमीश्वरपूज नम् । सिद्धांतश्रवणंचैवहीमतिश्चजपोहुतम्। रतेचनियमाप्रोक्तायाज्ञवल्क्येनयोगिना॥१६॥ सनत्सुजातीयोपनिषच्छ्रुतिः। सर्वभूतसुहृच्छांतःसर्वभूताऽभयप्रदः । भयस्थानानिसंचित्यवर्जयोतविचक्षणः ॥ १७॥ कठश्रुत्युपनिषतिः । नदीपुलिनशा ·साः यीस्याद्देवागारेषुवास्वपेत् । नात्यर्थसुखदुःखान्यांशरीरमुपतापयेत्॥१८॥ अचिन्म । अहिंसासत्यमस्तेयंब्रह्मचर्याऽपरिग्रहो। भावशुद्धि मनिःसंतोषःशौचमार्जवम् । १९ । माहारशुद्धिपैराग्यसंप्रसादीदयालुवाम्। कसैकोगुरुषव्यायवाति दम:शमः ॥ २० ॥ हीस्सपोज्ञानविज्ञानयोगोलध्धाशनंतिः । अदीनत्वमनुइर्षीब्रह्मधोःसमदर्शनम् ॥ २१ ॥ एषस्वधर्मोया खातोयतीनांमुक्तिमिछताम्। अभ्युयानंग्रियालापंगुरुवत्प्रतिपूजनम्॥ २२॥ यतीनांवृत्तवृद्धानांस्वीयधर्मषुवर्त्तिनाम्। कर्त्तव्यमन्यथायोगीस्वधर्मात्प्रच्युतोभवेत् ॥ २३॥ छेदभेदोयमदंचप्राकारंगृहमाश्रमम्। स्वाहास्वधावषट्कारोविषयाणांच संनिधिः ॥ २४ ॥ सुतिनिंदाक्रियावादापरमर्मावघाटनम्। तृष्णाक्रोधोऽनृतंमायालोभमोहौप्रियाप्रियौ॥२५॥ शिल्यव्याख्या नियोगश्चकामोरागःपरिग्रहः । अहंकारोममत्वंचचिकित्साधर्मसाहसम् ॥ २६॥ प्रायश्चित्तंप्रदानंचमंत्रौषधमथाशिषः । एकान्नमदमात्सम्यगंधपुष्यविभूषणम् ॥ २७ ॥ तांबूलाभ्यंजनेक्रीडाभोगकांक्षारसायनम्। कत्यनंकुत्सनंस्वस्तिज्योतिषंक्रय विक्रयम् ॥२८॥ क्रियाकर्मविवादांश्चगुरुवाक्यादिलंघनम्। संधिश्चविग्रहोयानंमंचकःशुलवाससी ॥ २६ ॥ शुक्रोत्स!

·दिवास्वापोमिक्षाधारस्तुतैजसः । विषंचैवायुधवीजहिंसातैलादिमैथुनम् ।। प्रतिषिद्धानिचैतानिसेवमानोव्रजत्यधः मैक्षदेशनृपजातिपुत्रमित्रादियोषिताम् ॥ ३१ ॥ उपचारकथास्वन्यामनसापिनचिंतयेत् । आगच्छागच्छतिष्ठेतिस्वागतंतुक दोपिवा। संमानंचनप्रयान्मुनिर्मोक्षपरायणः ॥ ३२ ॥ मेधातिथिस्म । आसनंपात्रलोपश्चसंचयःशिष्यसंग्रहः। दिवा स्वापोवृथालापोयतेवेंधकराणिषट् ॥ ३३॥ एकाहात्परतोग्रामपंचाहात्परतःपुरे। वर्षाभ्योन्यत्रयस्थानमासनंतदुदाह तम् ॥ ३४ ॥ उक्तालाबादिपाचाणामेकस्यापिनसंग्रहः । भिक्षोभेक्षभुजश्चापिपावलोपासउच्यते ॥ ३५ ॥ शुश्रूषालाभपूजाथ यशोऽर्थवापरिग्रहः। शिष्याणांनतुकारुण्यात्मज्ञेयःशिष्यसंग्रहः ॥ विद्यादिनप्रकाशत्वादविद्याराविरुच्यते। विद्या ऽभ्यासेप्रमादोयः सदिवास्वापउच्यते ॥३७॥ अध्यात्मिकी कथांमुक्वाभेक्षचयींसुरस्तुतिम् । अनुग्रहंपरिप्रश्नानवृथालापासउ व्यते ॥ ३८ ॥ स्थावरंजंगमंवीजंतैजसंविषमायुधं। घडेतानिनगृह्णीयाञ्चतिमूत्रपुरीषवत् ॥ ३८ ॥ स्मृती। मधुमांसंचम चांवृततेलमौषधम्। वान्यष्टोवते दूंगत्तवाशांतांचकांचन ॥ ४ ॥ नशिशानभुवनीसमठाचारभेतकचित् । नयारस्था ·मु० सा० मुपयुञ्जीतनसेवेतराजमन्दिरं ॥ ४५ ॥ विष्णुस्मृ । वानप्रस्थगृहस्थाभ्यांप्रीतियत्नेनवर्जयेत्। नामांतेनिर्जनेगेनित्यंकिल निकेतन ॥ ४२ ॥ वृद्धानामातुराणांचमीरूणांसङ्गवर्जितम्। ग्रामेवाथपुरेवापिकासोनैकत्रदुष्यति ॥ ४३ ॥ अङ्गिराः । नती र्थसेवीचात्यंतोनोपवासपरोयतिः। नचाऽध्यापनशीलःस्यान्नव्याख्यानपरोभवेत् ॥४४॥ प्रतिग्रहंनगृहीयान्नचैवान्यंप्रदापयेत् । प्रेरयेहातथाभिक्षुर्नस्मेपिकथंचन ॥४५॥ ऋतुः । दासीदासंगृहयानगोभूधान्यंधनंरसान्। प्रतिगृह्ययतिमंहन्याकुलश तचत्वं ॥ ४६॥ प्राविमढकंवाभलिकामर्शमधु । पक्रानांचयामंचामृमियमेश्च । प्रतिगृह्याकुलंजनात्प्रतिगृह्णाति यस्यच ॥ ४७॥ पुष्पशाखापल्लवंवाफलमूलतृणादिकम् । भंज्याड्वियस्तुसंन्यासीनर कोपततिध्रुवम् ॥४८॥ अङ्गिराः। क्षेत्र गावोहिरण्यंचयतेर्यस्यपरिग्रहः । तादृशंकल्मषंदृष्ट्वासचेलोजलमाविशेत् ॥ ४९ ॥ जावालः। अन्नदानपरोभिक्षुर्वस्त्रादीनां चसंग्रही। उमौतमंदबुद्धित्वात्पुतिनरकशायिनौ ॥ ५० ॥ मनुः आविकांत्यधिकंवस्त्रंतूल्यांतूलिपटी तथा। प्रतिगृह्यय तिश्चैतान्यततेनाचसंशयः ॥ ५१॥ यासः । क्रोधलोभपरोनित्यंनिद्रालस्यपरस्तथा। विषादीच्छेश्वरश्चेवप्रेयसोभ्रश्यतेद्विजः ·॥५२॥ यतीनांकांचनंदत्वातावूलंब्रह्मचारिणां। चौराणाममयंदत्वादातापिनरकंब्रजेत् ॥ ५३॥ हारीतः । छेदनेभेदनेपा केयतिर्यस्तुप्रवर्तते । तादृशंकश्मलंदृष्ट्वाप्रेतशौचविधीयते ॥ ५४॥ अङ्गिराः। विधवांकंचुकोपेतांसधवांकंचुकंविना। यति चकंचुकोपेतंदृष्ट्वाचक्षुर्निमीलयेत् ॥ ५५॥ चत्वारिपातनीयानियतीनांमनुरब्रवीत्। औषधंसंनिधानंचरकान्नकांस्यमोज नम् ॥ ५६ ॥ रकान्नीकांस्यमोजीचभेषजीवस्तुसंग्रही। चत्वारोनरकयांतिमनुःस्वायंभवोऽब्रवीत् ॥ ५७ ॥ मनुः । वालमा कृतघ्नांश्चशुद्धानपितुधर्मतः । शरणाऽगतहंतृ शस्त्रीहंतृश्चनसंविशेत् ॥ ५८॥ मारतेब्राह्मणगीतावा । अहिंसाब्रह्मचर्य चसत्यमार्जवमेवच । अक्रोधश्चानसूयाचदमोनित्यमपैशुनम् । अष्टलेतेषुयुक्तास्याइतेषुसंयतेन्द्रियः ॥ ५९ ॥ नाददीतपरस्खा निनगृह्णीयादयाचितः । नकिंचिविषयंभुक्तास्पृहयीततस्यवैपुनः॥ ६ ॥ नशिल्पजीविकांजीवेचिरण्यनीतकामयेत् । नद्देष्टा नोपदेष्टाचमवेदेवनिरुपस्कृतः॥ ६॥ आशीर्युक्तानिसर्वाणिहिंसायुक्तानियानिच। लोकसंग्रहधर्मचनकर्यान्नचकारयेत्॥६॥ अनागतंचनध्यायेन्नातीतमनुचिंतयेत् । वर्तमानमुपेक्षतकालाकांक्षीसमाहितः ॥ ६३॥ अचिः। कौपीनयुगलंकन्थादण्ड ·४३ मु० सा० मेकंपरिग्रहः। यत्तेःपरमहंसस्यनाधिकंतुविधीयते ॥ ६४ ॥ यदिवाकुरुतेरागाधिकस्यपरिग्रहम्। नरकरौरवंगत्वातिये ४३ ग्योनिषुजायते ॥ ६५ ॥ विशीणन्यमलान्येवचैलानिग्रथितानितु । कृत्वाकांवहिवासोधारयेचातुरचिताम् ॥ ६६ ॥ जावा लस्म । भूतानांप्रियकारीस्यान्नपरद्रोहकर्मधीः। नरावशीकृतायेनतेनदेवावशीकृताः ॥ ६७॥ अजिह्वषंडकःपंगुरंधोव धिररवच । मुग्धश्चमुच्यतेभिक्षुःषड्भिरतैर्नसंशयः ॥ ६८॥ इदमिष्टमिदंनेतियोग्नन्नपिनसज्जते। हितसत्यप्रियंवक्तितमजि हुप्रचक्षते ॥ ६ ॥ अद्यजातायथानारी तथाघोडघवार्षिकी। शतवर्षीचयोदृष्ट्वानिर्विकारःसखंडकः ॥ ७० ॥ भिक्षार्थम टनंयस्यविण्णूचकरणायच। योजनान्नपरंयातिसर्वथापंगुरेवसः ॥ ७१ ॥ तिष्ठतोबजतोवापियस्यचक्षुर्नदूरगम्। चतुर्युगांभु प्रत्यक्तापरिव्राट्सोधउच्यते ॥ ७२॥ हितंमितंमनोहारिवचःशोकावरूंचयत्। श्रुत्वापिनष्णोतियोबधिरःसप्रकीर्तितः ॥ ७३॥ सान्निध्येविषयाणांचसमर्थोऽविकलेन्द्रियः। सुप्तवदर्ततेनित्यंभिक्षुर्मुग्धउच्ते ॥ ७४ ॥ रथ्याथांवह वस्त्राणिमि क्षासर्वपलभ्यते । भूमिःशय्यासुविस्तीर्णयतयाकेनदुःखिताः ॥ ७५ ॥ दत्ताचेयस्मृतिः। जायाभ्रातृसुतादीनांबधूनांचगुमा raam ·शुभ। दृष्ट्वाश्रुत्वानकंपेतशोकहोत्यजेद्यत्तिः ॥ ७६ ॥ शंखस्मृ०। इष्टानिष्टेषुभोगेषुव्यसनाऽभ्युदयेषुच। उपशांतांवदेहाच मपिवाणैर्हतोभृशम् ॥ ७७॥ सत्यवाचमहिंखांचवदेदनपवादिनी। अतिबादास्तितिक्षेतअनृशंसामपैशुनाम्॥ ७८॥ पराशर ०। ब्रह्मचर्यमहिंसाचसत्यमलेयमार्जवं । वेदांतश्रवणंच्यानंभिन्नो कार्यणिनित्यशः ॥ ७९ ॥ वृहस्पतिः । नैवाददी तपाथेयंयतिः किंचिदनापदि । कथमापत्सुगृह्णीयाद्यावदलायंभुज्यते ॥ ८० ॥ देवल ०। आददीतप्रवृत्तेभ्यःसाधभ्योधर्मसा धनम्। नाददीतनिवृत्तेभ्यःप्रमादेनापिकथञ्चन ॥ ८१॥ यतिधर्मसमुच्चये। परमापङ्गतेनापिनकार्य-स्तेयअल्पकः । स्याद प्यधिकःकश्चिन्नास्यधर्मइतिस्मृतः ॥ ८२॥ ब्रह्मा। दशब्रतान्यनुष्ठायतिःकल्याणमश्नुते। तेषामेवाननुष्ठानान्नरकंससम श्रुते ॥ ८३॥ दशवतानिसषयितीनाविहितानिच। अहिंसासत्यमरूयब्रह्मचर्चाऽपरिग्रहाः ॥ ८४ ॥ अक्रोधोगुरुशुश्रूषा शौचंदुभुक्तिवर्जनम्। वाङ्मनःकायचेष्टासुप्रमादस्यचवर्जनम् ॥ ८५॥ वर्णाश्रमाणांधर्मोहिदेवस्थानेषुकारणम्। लिंगा भावात्मैवस्वमितिजमानुजासनम् ॥ ८६ । नायकक्षामुखमामोतिन सञ्चाचिंइतेपरम् । नात्यल्लामयी ते सर्वाज्ञामुखीम ॥

·मु० सा. वेत्॥८७॥ मेधातिथिः। नसंभाषेस्त्रियंकांचित्यूर्वदृष्टांनचस्मरेत्। कथांचवर्जयेत्तासांनपश्येल्लिखितामपि ॥ ८८ ॥ ४४ रतञ्चतुष्टयमोहात्स्त्रीणामाचरतोयत्तेः। चित्तंविक्रियतेऽवश्वंतधिकारात्प्रणश्यति ॥ ८ ॥ सुजीर्णोपिसुजीर्ण सुविद्वान्स्त्री पुनविश्वसेत्। सुजीर्णास्वपिकंथासुसज्जतेजीर्णमंवरम् ॥ १०॥ भागवते। स्त्रीणांतत्संगिनासंगत्यत्वादूरतात्मवान् । क्षेमेविवितासीनश्चिंतयेन्मामतंद्रितः ॥ १॥ वायुपुराणे। यस्तुप्रबजितोभूत्वापुनःसेवेतमैथुनं। घष्ठिवर्षसहस्राणिवि छायांजायतेक्रिभिः ॥ २ ॥ शुन्यागारेषुयोरेषुआखुर्भवतिदारुणः । सतिर्यकस्यात्ततोगुनःश्वावैद्वादशवत्सराः ॥ (३॥ खरो विंशतिवर्षाणिदशवर्षाणिशकरः । अपुष्पोऽफलितोवृक्षोजायते कंटकान्वितः ॥ ८४ ॥ ततोदावाग्मिनादग्धःस्वाणुर्भवतिका मुकः । स्थावराच्चपरिधष्टोयोनिष्वन्यासुगच्छति ॥६५॥ पूर्णवर्षसहस्रांतेजायतेब्रह्मराक्षसः। क्षुत्पिपासापरिश्रांतःकथा दोरुधिराशनः ॥ ६ ॥ क्रमेणलभतेमोक्षंकुलस्योत्सादनेनच। चाण्डालग हालगर्भसंमृतोजायतेनात्र संशयः ॥ (७॥ आहारशुद्धि नियःशौचमप्रतिकर्मच। सम्यग्दर्शनमित्येवपंचैवोपनतानिच ॥ ८॥ व्यासः। अहिंसासत्यमस्तेयंब्रह्मचयतपःपरं ।

·SHAN क्षमादयाचसंतोषोव्रतान्यस्थविशेषतः ॥ ॥ याज्ञवल्क्यः । अध्यात्मपुस्त विगैर्दत्तंगृहीतभिक्षुकः । नवयंव्यमादायले खयेहोषदर्शनात् ॥ २०० ॥ अचिः । मौनयोगासनंयोगस्तितिक्षकांतशीलता। निःस्पृहत्वंसमत्वंचसप्तैतान्येकडिनः॥१॥ दक्षः। वैणवेनचिदंडेननचिदंडीतिचोचते। अध्यात्मदंडयुक्तोयःसचिदंडीतिकथ्यते ॥२॥ वागादिदंडयुक्तस्तुप्रत्यगा मन्यावस्थितः। परेब्रह्मणिलीनीयासचिदंडीव्यवस्थितः ॥ ३॥ वाग्दंडेमौनमातिष्ठेत्कर्मदंडोल्पभोजनम् । मानसेतुकृतेदं डेप्राणायामोविधीयते ॥ ४ ॥ एकोभिक्षुर्यथोक्तास्याद्दितीचंमिथुनंस्मृतम्। चयोग्रामासमाख्यातऋतजाई नगरायते ॥ ५ ॥ नगरं तुनकर्त्तव्यंग्रामोवामिथुनंतथा। रतत्यप्रकुर्वाणःस्वधर्माच्यवते यतिः ॥ ६॥ राजवा दिवातेषांभिक्षावातीपरस्परं । स्नेह पैशुन्यमात्मयंसन्त्रिकर्षात्प्रवर्तते ॥७॥ कथाचारेखलेसाथैपुरंगोठेल्वसदृहे। निवसेन्नयतिःघटसुस्थानेष्वेतेषुकर्हिचित्॥८॥ यमः । रकवासाअवासावारकदृष्टिरलोलुपः । एकरवचरेन्नित्यंवर्षाखेकच संवसेत् ॥ ६ ॥ जलेजीवाःयलेजीवाआकाशेजीव मालिनि। जीवमालाऽऽकुलेलोकेवास्येकवसंवसेत् ॥ १० ॥ मेधातिथिः । यावदर्घत्याकालेषियावस्तिवाचमदिनी। ताद ·मु० सा. नविचरेशिनुःखधर्ममनुपालयन् ॥ ११ ॥ अचिः । चतुरोऽयंवसेन्मासान्दौवाकौशिकवार्षिकी। वृद्धाननुक्रमेणैवनमस्कृत्यवि धानतः ॥ १२ ॥ वृद्धेश्योनमस्कारानुक्रमश्चयतिधर्मसमुच्चयेदर्शितः । देवकृष्णमुनिव्यासंभाष्यकारंगुरोर्गुरुम् । गुरुदेवंगणाध्य खंडुगादेवी सरस्वतीम् ॥ १३ ॥ अधिः। द्वादश्यांपौर्णमास्यांवाकुर्यात्संकल्पमात्मवित्। अनेनविधिनाभिक्षुराधाश्यांसुसमा हितः ॥ १४ ॥ स्थानाभावाइजे तावद्यावद्भवतिपंचमी। प्रायश्चित्तेनपज्येतपंचम्य इंग्रजेद्यदि ॥ १५ ॥ नाऽसमानसहायेधुनि वसेद्योगवित्वचित् । वसेत्समानशीलेषुसुशीलेषुतपस्विषु ॥ १६ ॥ पितामाताखसानातानुषाजायासुतस्तथा। ज्ञातिबंधु सुहृर्गोदुहितातसुतादयः ॥ १७॥ यस्मिन्देशेवसंत्येतेनतबदिवसंवसेत् । गोकोमवेत्तत्ररागहषादयोमलाः॥१८॥ अश्रुपातंयदाकुर्याभिक्षुःशोकेनचाद्रितः। योजनानांशतंगत्वातदापापात्प्रमुच्यते ॥ १९ ॥ कार्तिक्यांवापयित्वातस्त्रापयित्वाचि विक्रमं। परस्परंचसंपूज्यक्षमापयित्वापरस्परम् ॥ २० ॥ आत्मवत्सवभूतानिपश्चभिक्षुश्चरेन्नहीं। अंधवत्तजवदापिवधिरो नात्तपिशाचवत् ॥ २१॥ नचैकस्मिन्बसेड़ामेनचेकस्मिन्सरित्तटे। शून्यागारेनचैकस्मिन्वसेच्छ्न्यालयेतथा ॥ २२॥ हिम ·वाईथयोर्मध्येख्यातःपुण्यतमःश्रुतौ । देशःसरस्वतीती गीरकर दायास्तुपश्चिमे ॥ २३ ॥ दग्धंचालनापूर्वपवित्रीकरणायवै योगज्ञानतपोध्यानसिड्यर्थवैमहात्मनां ॥ २४ ॥ तस्मिन्देशेसदाभिक्षुःस्वधर्मपरिपालयन् । पर्यटेईसदायोगीवीक्षयन्वसुधात लम् ॥ २५ ॥ नराचीनचमध्याहेसंध्ययोनैवपर्यटेत्। नशून्येनचदुर्गेवाप्राणवाधकरतथा॥२६॥ नामगोचादिचरणंदेशवासं श्रुतंकुलम्। वयोवृत्तवलंशोलंख्यापयेत्नेवसद्यतिः ॥ २७ ॥ स्कंदपुराणे। गंगाकूलेवसेन्नित्यंभिक्षुर्मोक्षपरायणः । सिहं बंतुविनेयंयावधनुशतत्रयम् ॥ २८ ॥ भविष्ये। ब्रह्मादिदेवलोकानांमुक्तेश्चप्राप्तयेनृणां। गंगेवपरमोहेतुःकलिकालेविशेष तः ॥ २९ ॥ मनुः। संरक्षणार्थजंतूनांराचावहनिवासदा। शरीरस्यात्ययेचैवसमीच्यवसुधांचरेत् ॥ ३॥ दृष्टिपूतंन्यसेत्या दंबस्त्रपूर्तपिवेज्जलं। सत्यपूतावदेवाचंमनःपूतंसमाचरेत् ॥ ३३॥ भारते। आत्मोत्कर्षनमागेतपरेषापरिनिंदया। स्वगुणे रेवमार्गतविप्रकर्षपृथम्जनात् ॥३२॥ निर्गुणाख्येवभूयिष्ठमात्मसंभावितानराः। दोषैरन्यानगुणवतःक्षिपंत्यात्मगुणक्षयात् ॥३३॥ अब्रुवनकस्यचिनिंदामात्मपूजामवर्णयन् । विपश्चिगुणसंपन्नःप्राप्नोतिसुमहद्यशः ॥३४॥ आकाशस्थाध्रुवंयत्रदोषयु ·88 मु० साः विपश्चिता। आर.जाऽभिका वैकोवसेत्तवपंडितः ॥३५॥ मध्यस्थरव तिठेतप्रशंसानियोःसमः। एतत्यविचंपरमंपारि ब्राजकाश्रमे ॥ ३६ ।। (यह गुणवादीयापरोक्षेचापिनिंदकः । समानवःश्वल्लोकेनष्टलोकपराराचरः ॥ ३७॥ तांदृग्ज नशतस्यापियद्दद तिजुहोतिच । परोक्षणाऽपवादीयसन्नाशयतितत्क्षणात् ॥ ३८॥ तस्मात्प्राचोनर सद्यस्सादृशंपायचेत सं। वर्जयेत्साधुभिवेज्यंसारमेयामिषंयथा ॥ ३९ ॥ तस्वकर्माणिकुर्वाणंप्रतिकत्तुयइच्छति। भम्मकूटप्रवाऽबुद्धिःखरोरज सिमज्जति ॥ ४० ॥ ऋतुः । वोज तेजसंपाचंशुक्रोत्सगसितांवरं। निशानंचदिवास्वमंयतीनांपातनानिषट् ॥ ४१॥ वाक्य संग्रहदाये। रवंश्रुग्यादिवा यानिधर्माणांवोधकानिवै । यतेर्यमप्रधानानांसंगृहीतानिखस्विह ॥४२॥ अथसंन्यासिधर्मा णांप्रायेणनियमात्मना । बोधकान्यधिवाक्यानिगृह्णामीहसमासतः ॥ ४३ ॥ मेधातिथिः । भिक्षाटनंतपोध्यानंसानशौचंसुरा च । कर्तव्यानिषडेतानियतीनांनुपदंडवत् ॥ ४४ ॥ अथशौचविधिः। मनुः। सूत्रोचारसमुत्सर्गदिवाकुर्यादुदमुखः । दक्षिणाऽभिमुखोराचौसंध्ययोश्चयशादिवा ॥ ४५ ॥ छायायामंधकारेवाराचावहनिवाद्विजः। यथासुखमुखःकुर्यात्प्राणवाध ·मयेषुच ॥ ४६॥ नमूबंपथिकुर्वीतनभस्मनिनगोबजे। नफालकृष्टेनजलेनचित्यांनचपर्वते। नजीर्णदेवायतनेनवलीकेकदा चन ॥ १७॥ नसस त्वेषुगत्तेषुनगच्छन्नापिचस्थितः । ननदीतीरमासाद्यनचपर्वतमसके ॥ ४८ ॥ वावानिविप्रमादित्यमप: पश्यंस्तथैवगाः। नकदाचनकुर्वीतविरमवस्यविसर्जनम् ॥ ४६ ॥ प्रत्यग्नि प्रतिसूर्यचप्रतिसोमोदकडिजान् । प्रतिगांप्रतिवा तंचप्रज्ञानश्यतिमेहतः ॥ ५० ॥ आप्तवा ०। शतहस्तंपरित्यज्यमूत्रं कुर्याज्जलाशयात्। शतइयेपुरी_तुतीर्थचैवचतुर्गुणम् ॥ ५१॥ अचिः । शुयायचत्रिभिःकाडैस्तृणैवीपिनिकर्षयेत् । इतिपुरामलोत्सर्गात्प्रोक्तापथ्याःसमावृतिः ॥ ५२ ॥ विष्णुपुराणे । वल्मीकमूषकोत्खातांमृदमंतर्जलांतथा। शौचाऽवशिष्टांगेहाच्चमृदंशौचेविवर्जयेत् ॥५३॥ विष्णुस्मृतिः। अंतःप्राण्यावपन्ना चहलोत्खातांचवर्जयेत् । अधिः। यस्मिन्देशेचयत्तोयंयाचयचचमृत्तिका। सैवतचप्रशस्तास्यात्तयाशीचंविधीयते ॥५४ ॥ तीथशौचनकुर्वीत कुर्वीतोद्धृतवारिणा। उदकपाचाऽभावेत्वादित्यपुराणेतीथेपिशौचप्रकारउन्नतः । आदित्यपु० । रनिमाचंज संत्यताकृषी छौचमनुद्दतः । पथातच्चोधवेत्तीर्थमन्यात्मशुधिर्मवेत् ॥ ५६ । दयः । रकालिंगेतिम्रोवामेडमवो इनमुत्ति ·हा नि मु० साल के पंचाऽपानेदशैकस्मिन्नुभयो'सप्तमृत्तिकाः ॥५६॥ रतच्छौचंगृहस्यस्यदिगुणब्रह्मचारिणः व प्रस्थस्या नगुणयतीनां ४७ चचतुर्गुणम्॥५७॥ एतच्छौचमदृष्टांर्थदृष्टायंश शिौचंतुमनुनादर्शित मनुः। यावन्नाऽपत्यामेधातोर ध पश्च कृतः रिदेयस्यात्सवासुद्रव्यशुद्धिषु ॥५८॥ देवलः। धयंदक्षिणंहस्तमध नयोजयेत्। तथैवव हा मेरूद्धनशाय त् तास्थातर पास्यात्कारणादुमयति ॥५६॥ दक्षः। यदिवाविहितंशोचंतदहनिशिकीर्तितं । तदईमातुरेप्रोक्तमातुरस्या ६. अथदताव विधिः । वृद्धशातातपः । मुखेपर्युषितेनित्यंभवत्यप्रयतोनरः। तस्मात्सर्वप्रयत्नेनभक्षयेदंतधा ६. विष्णुः। द्वादशांगुलंविप्रेषुकाष्टमाहुर्मनीषिणः । क्षचविट्शूद्रजातीनांनवषट्चतुरंगुलम् ॥ ६२ ॥ कंटकिक्षीर १. त्य६ दशांगुलमरण कनिष्ठा स्थलंकूचाग्रंसत्वगऽपर्वकम् ॥ ६३ ॥ नसिंहपुराणे। अलाभेदंतकाष्टस्यप्रतिषि तथा दिने । अ६ डूधमुखशुद्धिर्भविष्यति ॥ ६४ ॥ निषिदिनानिचलंदपुराणेदर्शितानितथाचकाशीखंडे। प्रतिपदर्शष ४संयोगोदहेदाऽसप्तमंकुलम् ॥ ६५॥ दंतधावनार्थवानिद्रव्याणिचयाज्ञवलक्येने आयुनायारावास

·८
तानि। याज्ञवल्क्यः । इष्टिकालोटपाषाणैनखैरंगुलिभिस्तथा। मृतकांचानामिकांगुष्ठोवर्जयेदंतधावने ॥६६॥ अथस्नानवि
धिः। पराशरः । स्नानानिपंचपुण्यानिकीर्तितानिमनीषिभिः । आग्नेयंवारुणंब्राहगवायव्यंदिव्यमेवच ॥६७॥ आग्नेयंमस्य
नानानमवगायतवारुणम्। आपोहिष्टेतिचब्राह्मवायव्यंगोरजास्तम्॥६८॥ यत्तुसातपवर्षणतत्स्वानंदिस्यमुच्यते ।
तनस्नात्वाचगंगायांखातोभवतिमानवः ॥ ६ ॥ व्यासः । चतस्रोघटिकाःप्रातररुणोदयउच्यते। यतीनांस्नानकालोयंगंगां
भासदृशःस्मृतः ॥ ७० ॥ कपिलः। प्रातःस्नानेवाशक्तश्चेत्कापिलं स्नानमाचरेत् । तत्राप्यऽसामर्थ्ययुक्त संजनानविधीयते ॥ ७१॥
नामेरधःप्रविश्याप्सुकटिंप्रक्षाल्यमुज्जलैः। जलाकर्णाटेनोगशोधनकापिलंस्मृतम्॥७२॥ सायंप्रातरसामर्थ्यसायमेवाऽथवा
पुनः । परिवर्त्य चकौपीनमंत्रस्नानविधीयते ॥ ७३ ॥ पराशरः । चक्षुरोगीशिरोरोगीकंठरोगीकमाऽधिकः । कंठखानप्रकु
तिशिरःस्त्रानफलंलभेत् ॥ ७४ ॥ स्नानेण्याशक्तःस्रायोतनित्यमुणोनवारिण। तैलाऽग्यंगोनदुष्येतत्रणीनांवातरोगिणाम्॥
७५ ॥ अथाचमनविधिः । शंखः । दक्षिणंतुकरंकृत्वागोकर्णाऽऽकृतिवत्युनः । माघमज्जनमाचास्तुसंगृह्यचिः पिवेदपः ॥ ७६ ॥

·मा सा० यतिश्चब्रह्मचारीचनाचमेच्चमवारिणा। वानप्रस्थोगृहस्थश्चदैवेपिञ्चेचकर्मणि ॥ ७७॥ अथाचमननिमित्तानि। मनुः ।
४८ सुस्वाक्षुत्वाच वाचनिष्टीव्योत्वाऽनृतंवचः । पोत्वाऽपोऽध्येष्यमाणश्चआचमेत्प्रयतोपिसन् ॥ ७८ ॥ शासातपः। दंतलोफले
मलेअनुयागाहुतीषुच । स्नेहेसोमेचेक्षुदंडेनेवोच्छिष्टोमवेदिजः ॥ ७९ ॥ स्पतिविंदवापादौयाचामयतःकरात् । नतै
रुच्छिष्टभावःस्यात्तु वास्तेभूमिगैः सह ॥ ८० ॥ अथसुराचनविधिः । शौनकः। ज्ञानमहेश्वरादिछेन्मोक्षमिछेज्जनाईनात् ।
प्रणमेहंडवझूमौनम कारेणचार्चयेत् ॥ ८१ ॥ व्यासः । पहंहितुलसीपवंशुष्कंपर्युषितंचयत् । आनीयतत्प्रयत्नेनपूजयेत्यरुषो
तमम् ॥ ८२॥ भावपुष्पैर्यजेद्योगीवाी श्रद्धयान्वितः। तदर्थव्यहिंसायांनभवेडिंसक क्वचित् ॥ ८३॥ खंदपुराणे ।
अयमेवपरोधर्मश्विदमेवपरंतपः । इदमेवपरंतीविष्णुपादांबुजंपिवेत् ॥ ८४ ॥ अथप्राणायामविधिः । यमः। द्वादशावर्त्तमें
यत्तुसप्रणवस्यमनोहदि। प्राणायामोयते प्रोतःप्राणानायम्योमिति। कूर्मपुराणे। प्राणसुदेहजोवायुरायामसन्निरोधनम् ॥
८५॥ अथजपविधिः । कूर्मपुराणे। जपकालेनमाषेतनान्यानिसेवयेदुधः। नकंपयेच्छिरोग्रीवदिताजैवप्रकाशयेत् ॥ ८६ ॥

·पद्मपुराणे। परमहंसबतिनसुप्रणवाऽभ्यासशालिनः । यद्यनुत्पन्नमात्मनो ज्ञानविरत संयतेंद्रियः । यावज्जीवंजपेन्मज्ञप्रणव ब्रह्मणोवपुः ॥ ८७॥ याज्ञवल्क्यः । जपश्चद्विविधःप्रोक्कोवाचिकोमानसस्तथा। वाचिकोपांशुरुच्चैश्चद्धिविधःपरिकीर्तितः ॥ ८८॥ उच्चैर्जपादुपांशुश्चसहसगुणउच्यते। मानसश्चतथोपांशोःसहस्रगुणउच्यते ॥ ८ ॥ संप्रदायविदः । यतुद्वादशसाह खंनित्यंप्रणवमभ्यसेत् । तस्यद्वादशमासैस्तुपरब्रह्मप्रकाशते ॥ १०॥ यःशब्दोवोधजननःपरेषांशखतांस्फुटम्। स्वाध्यायोवा चिक प्रोक्तउपांशोरथलक्षणम् ॥८१ ॥ ओठयोःस्मंदमाचेणपरस्याऽशब्दबोधकः । उपांशुरेघनिर्दिष्टःसाहस्रोवाचिकाजपात् ॥ (२॥ अथण्यानविधिः । शून्यागारेगुहायांवापर्वतेषुवनेषुच। तत्रासोनःप्रसन्नात्माथ्यानं विधिवदाचरेत् ॥ ३॥ ब्रह्मोप निषच्छ्रतिः । आत्मानमरणिं कृत्वाप्रणवंचोत्तरारणिं। ध्याननिर्मथनाभ्यासाद्दे वपश्येन्निगूढवत् ॥८४॥ अथनतिविधिः । योभ वेत्पूर्वसंन्यासोतुल्योवैधर्मतोयदि। तस्मैप्रणामःकर्तव्योनेतरायकदाचन ॥ ५ ॥ अथभिक्षाविधिः । यानवल्क्यः । अप्रमत्त श्वरेनेसायानभिलक्षितः । रहितेभिक्षुग्रामेयात्रामाचमलोलुपः ॥ ६ ॥ मनुः । नचोत्पातनिमित्तान्यांननक्षत्रांगवि ·म० सा. यया। नानुशासनवादाभ्यांभिक्षालिसेतकहिचित् ॥ ८७॥ अभिपूजितलाभांसुजुगुसेतैवसर्वशः । अभिपूजितलामैश्चयति मुक्नोपिवष्यते ॥ ८॥ एककालंचरे क्ष्नप्रसज्जेतविस्तरे। भैक्षेत्र सक्नोड़ियतिर्विषयेष्वपिसज्जते ॥ ६ ॥ दत्ताचेयः । याचिताज्याचितान्यांचभिक्षाभ्यांकल्पयेत्स्थितिं । माधुकरंयाचितस्यात्प्राक्प्रणीतमधाचितम् ॥ ३० ॥ उशनाः । माधुकर मसल संप्राक्प्रणीतमयाचितम्। तात्कालिकंचोपपन्नमैज्ञपंचविधंस्मृतम्॥१॥ मनःसंकल्परहितान्ग्रहांस्त्रोन्यंचसप्तवा। मधु वदाहरणंयत्तन्माधुकरमितिस्मृतं ॥२॥ शयनोत्यापनात्प्राग्यत्प्रार्थितंभक्तिसंयुतैः। तत्प्राक्प्रणीतमित्याहभगवानुशनामुनिः ॥३॥ भिक्षाटनसमुद्योगात्प्राक्वेनापिनिमंत्रितम् । अयाचितंतृत शंतभोक्तव्यमनुरब्रवीत् ॥ ४॥ उपस्थानेनयत्प्रोक्तंभिक्षार्थ ब्राह्मणेनहि । तात्कालिकमितिख्यातंतदत्तव्यंमुमुक्षुणा सिद्धमन्नभक्तजनैरानीतंयन्मठप्रति। उपपन्नतदित्याहुमुन योमोक्षकांक्षिणः ॥ ६ ॥ भिक्षापंचविधा तासोमपानसमास्मृताः । तासामेकतमयापिवर्तयन्सिद्धिमामुयात् ॥ ७ ॥ संव तः । अष्टौमिक्षासमादायसमुनिःसप्तपंचवा। अभिप्रक्षाल्यताःसर्वास्ततोऽश्नीयाचवाग्यतः ॥ ८॥ याचवल्क्यः । संभव ·हुगेहानांनद्वतघेवनित्यशः । मिचाटनमुपास्यचिल्लोभेनमेचमुक्। नातिनमेषमोवाचनाधोनवियते ॥ ॥ गृहा क्रमणं कुर्याद्यत्रलोभादिनायतिः। प्राणायामशतं कुर्यात्प्रायश्चित्तंतथायतिः ॥ १० ॥ दत्तात्रेयः। भिक्षाटनेस्त्रियःकाश्चिच्छ्रो वाणांगृहेगृहे। तासांविलोकनकाययथामातुःस्वसुस्तथा ॥ ११॥ आत्मसमितमाहारमाहरेदात्मवान्यतिः। अत्यंत स्थापिसमाधिनवजायते॥१२॥ यमः। श्राहारस्यचतुर्भागमईवाण्याहरेद्यतिः। युवाचैवारुजःशक्तःप्रसंगंतववर्जयेत्॥१३॥ प्रसंगाइलंदर्षीविषयाऽऽसक्तिरेवच। काम क्रोधस्तथालोभापतननरकेतथा॥१४॥अधिः। अनिंद्यवैव्रजेङ्गेहंनिं_गेहंतुवर्जयेत्। अनावृतेविशेड़ारिगेहेनैवावृत्तेब्रजेत् ॥ १५ ॥ नवीच्येद्दार श्रेणभिक्षांलिशुःक्वचिद्यतिः । नकुर्याद्ववचिद्घोषंनदारताडयेत् क्वचित् ॥ १६॥ मेधातिथिः। अकार्पण्यंतुववन्नमन्यतयत्रमानवाः। निरीक्ष्यंतेत्वनुदिनासङ्ग्रहंयत्नतोबजेत् ॥ १७॥ शौ नकः। पीडयित्वापिस्वात्मानमल्यान्नसंप्रयछति। साभिक्षाहिसिताञयातादृशीं वर्जयेद्यतिः ॥१८॥ पंचाहंसप्तराचवायचमि क्षानलभ्यते। तहवर्जयेभिक्षुश्चांडालगृहवत्सदा ॥ १६ ॥ अधिः । गोदोहमन्नपार्कवासन्नुपेषणमेववा। रकंकालंप्रतीक्षेत ·मु० साः दर्शनेनविनायतिः ॥ २०॥ क्षणमेकंनतिष्ठदेगृहिणोदर्शनाद्यतिः । ससंधमंघनेक्षेतभिक्षादानार्थमुत्तमम्॥२१॥ नकुष्येन चकंपेतनहथेन्नैवकुत्सयेत्। अतिक्राम्यगृहंलोमान्नपुनस्सङ्ग विशेत् ॥२२॥ मेधातिथिः। अदुडाऽपतितंसाधुयतिश्परि वर्जयेत्। सतस्यसुकृतंदत्वादुःकृतंप्रतिपद्यते ॥ २३ ॥ तथवचगृह स्थस्यनिराशोभिक्षुकोगतः। हुतंदत्तंतपोऽधीतंसर्वमादा यगछति ॥ २४ ॥ वौधायनः । चरेन्माधुकरी वृत्तियतिम्लेंच्छगृहादपि। एकान्नंतुन जोतवृहस्पतिसमादपि ॥ २५ ॥ मैक्षं सर्ववणेपुरकान्नबादिजेषुच। नचैकान्–डिजेषुस्यात्का स्यात्सार्ववर्णिकं ॥ २६ ॥ अविः। श्रोत्रियान्ननभिक्षेतश्यामनिवहि कृतं । व्रात्यस्यापिगृहेभिक्षेच्छ्वाभक्तिपुरष्कृतम्॥२७॥ व्यासः । श्रद्दधानस्यभोक्तव्यंचौरस्थापिविशेषतः । नत्वेववहुयाज्य स्ययश्चोपनयतेवहून ॥२८॥ मनुः । गर्भाष्टमोऽब्दं कुर्वीतव्राह्मणस्योपनायनं। गर्भदेकादशेराज्ञोगात्तुझादशेविशः ॥ २९ ॥ आषोडशादाह्मणस्यसावित्रीनातिवर्त्तते । आदिविंशात्क्षचबंधोराचतुर्विशतेर्विशः ॥३०॥ अतऊ चयोप्येतेयथाकालमसंस्कृ ताः। सावित्रीपतितानात्याभवत्यार्यविहिताः ॥ ३१ ॥ अचिः । इावेबाश्रमिणौमोज्यौवानप्रस्थोगृहीतथा। अभोज्यमन्त्रम ·मन्येषांसर्वेषामपिलिंगिनाम् ॥ ३२ ॥ वृहस्पतिः । यत्यन्नब्रह्मचार्यन्नमवीरानंतथैवच । शूद्रानंचतथाभिक्षुर्वर्जयेत्यरदारवत् ॥ ३३॥ व्यासः ! यत्यजंतुनभोक्तव्यप्राणैःकंठगतैरपि । गोमांसस्यसमंज्ञेयंसुराविंदुसमंजलम् ॥ ३४ ॥ जावालः। स्वधर्मात्म च्युतायेवैपुरुषायोषितोपिवा। अवीरास्तेसदानेयानित्यंसद्भिविगर्हिताः ॥ ३५ ॥ मेधातिथिः । ब्राह्मणक्षत्रियविशांमध्यानां भैक्षमाचरेत्। तत्राप्यऽसंभवेपूर्वादाददोतोत्तरोत्तरात्॥ ३६॥ डिजाऽभावेतुसंप्राप्ते उपवासचयंगते। भैसंशूद्रादपिग्राह्यं रक्षत्प्राणाद्विजोत्तमः ॥ ३७॥ पराशरः । दासनापितगोपालकुलमित्राणिसोरिणः । रतेशूद्रेषुभोज्यान्नायश्चात्मानं निबेद येत् ॥ ३८॥ मद्यमांसरतं नित्यंनीचकर्मप्रवर्तकम्। संशूद्रवर्जयेरंश्वपाकमिवदूरतः ॥ ३९ ॥ विजशुश्रूषणरतान्मद्यमांस विवर्जितात् । स्वकर्मनिरतान्नित्यंभूद्रान्नान्नंत्यजेबुधः ॥ ४० ॥ अचिः । कुटंबसंकटंचैवमलिनोपहतंगृहम्। पीडयाऽन्नप्रयछे यस्साहवर्जयेद्यतिः ॥ ४१॥ नाश्तंतियशुचेदेवानानंतिवृषलीपतेः। स्त्रीजिता नचाश्चंतितदन्वर्जवैद्यतिः ॥ ४२ ॥ चि कित्सकस्यमृगयाशल्यहर्तुचपाशिनः । कुलटा,डयोरन्नमुद्यतसंत्यजेदतिः ॥४३॥ यातुपर्युषिताभिक्षानैवेचेकल्पितात्या।

·सु० साः तामभोज्यांविजानीयाहाताचनरकंत्रजेत् ॥ ४४ ॥ आयसेनतुपाचेण्यदनमुपदीयते । मोक्ताविष्ठासमभुक्तदाताचनरकंबजेत् ॥ ४५ ॥ उद्यतामाहृतांभिक्षापुरसादप्रचोदिताम्। मोज्यांप्रजापतिमनेअपिदुष्कृतकर्मणः ॥ ४६॥ पितामहः। सौवर्ण लोहरौप्येषुतामाइध्ममयेषुच। अनभिक्षु दुष्येतटुप्यतेतुपरिग्रहात् ॥४७॥ आदित्यपुराणे। एकवासाविशुद्वात्मा मंदगामीयुगांतदृक्। यथालव्यंतदश्वीयात्पूजासंस्कारवर्जितः ॥ ४८॥ विष्णुः । यदिमासमादायपर्युषेद्योगवित्तमः । सप युषितदोघेणभिक्षुर्भवतिकिल्विषी ॥ ४ ॥ जावालः। यत्किंचिद्दीयमानंतगृहिणीकरसंस्थितं। भिक्षुर्भिक्षांनगृह्णीयाला कयोनिषुजायते ॥ ५० ॥ नारदः। इथंकव्यंचराजेंद्रनाश्नीयादात्मवान्यतिः । हव्यकव्यपरोभिक्षुःपतत्येवनसंशयः ॥ ५१॥ प्राइमोजीयतिनित्यमाशुगच्छतिशूद्रताम्। तादृशंकश्मलंदृष्ट्वासचैलोजलमाविशेत् ॥ ५२ ॥ जैमिनिः। श्राद्दान्वंयस्यकुक्षौ तुमुहूर्तमपिवर्त्तते । भिक्षोश्चत्वारिनयंतित्रायुःप्रज्ञायशोवलम् ॥ ५३॥ वृहस्पतिः । श्रवणमननं ध्यानस्वाध्यायंज्ञानमेवच । संध्येनश्वरतांयातिसकृच्छ्राद्यान्नभोजनात् ॥ ५४॥ अंतःकरणशुद्धिस्सुनस्यात्तस्यैवसर्वदा। यदान्नंप्रेतयोग्यंचभवेत्संकल्पमात्र ·तः ॥५५॥ परान्नं नैवगृह्णीयाङ्गितुःखाश्रमपालकः। पराबवजनादेवभिक्षुर्भिक्षुरितिस्मृतः ॥५६॥ अथभिक्षाद्यर्थयति पानविधिः । याज्ञवल्क्यः । यतिपात्राणिमृदेणुदावलावुमयानिच। सलिलंशुद्धिरेतेषांगोवालैश्चावघर्षणम् ॥५७॥ तक्षणंदा रुशृंगास्नांगोवालैःफलसंभुवां। अमेध्याऽक्तस्यमृत्तोयैःशुद्विगंधादिकर्षणात् ॥५८ ॥ अमेथ्या शरीरजामलास्तैरकस्यलिप्त स्यपात्रस्यतेचमनुनादर्शिताः । वसाशुक्रमसृङमज्जामूत्रविट्कर्णविस्मखाः । श्लेष्माऽश्रुषिकास्वेदोडादशैतेनृणांमलाः॥ ५९॥ ब्रह्मा। द्वापरादियुगेष्वेवपानभोजीभवेद्यप्तिः। कलौनेवतुर्भुजीतस्वपाचेयोगवित्तमः ॥ ६ ॥ अत्रिः। मुद्दा लावुजंपाचंवै णवंतांतवौपले । पाणताणतथाक्षौमपाचपर्णपुटतथा। उक्तानियतिपात्राणिब्रह्मणाविश्वयोनिना ॥६॥ करेकर्षटकेचैवत्रा यसेताम्नमाजने। जन्भिनलिष्येतलिप्यंतेगृहमेधिनः ॥६२॥ अथविद्यद्यतिमिक्षाविधिवाक्यानिशौनकः। पाणिपाचंचरन्यो गीनासकृनैक्षमाचरेत् । तिष्ठन्मुंज्याच्चरन् च्यान्मध्येनाचमनंतथा॥ ६३॥ गौतमः । पाचमस्यभवेत्याणिस्तेननित्यंगृहानटेत् । इविःप्राश्चयवाचनिराहारीमवेगुही। प्राश्याचम्यतथामिनिराहारोगगुरे ॥ ६४ ॥ वशिष्ठः। मिचाटनंप्रकर्षणोडले ·१० सा० ध्यंश्वादिवास्युशेत् । भिक्षागृहीत्वाखावाचप्राणायामाघडाचरेत् ॥ ६५ ॥ अमेध्यनिचयंचैवस्पृष्ट्वादैवलकंयतिः। सपाचोषि ५२ धिवत्स्नात्वाविष्णुंध्यात्वाविमुच्यते॥ पादनाणेस्थितौपादावस्पृश्यंस्पृशतोयदि। पादचाणपरित्यागेआचांतःशुद्धिमान यात्॥६७॥ उदक्याशावचांडालचौरनसकपालिमिः । स्पृष्टांभिक्षांत्यजेभिक्षुःसचैलोजलमाविशेत् ॥ ६८ ॥ कुछ काष्ठे रथेमंचनौकायांगजवृक्षयोः । तृणौधजलसंधातेस्पृष्टाऽस्पृष्टिर्नविद्यते ॥ ६ ॥ जमदग्निः । वकाकक्रोडवेश्याऽविखरोष्ट्रस्य यतिः । समिक्षुस्तुजलेमसागुयेज्जवाघमर्षण ॥ अचिः। ध्वकाकगर्दमैरुष्ट्रजंबुकैर्वानरैस्तथा। चांडालपतितःस्मृ टंयतिःपाचं विसर्जयेत् ॥ ७१ ॥ पराशरः। मार्जारमक्षिकाकीटपतंगक्रिमिदर्दुराः। मेध्याऽमेध्यंस्पृशंतोपिनोच्छिष्टंमनुर ब्रवीत् ॥ ७२ ॥ आप्तवा ० । नस्पृशेत्मस्थहस्तेन जानोऽन्नकदाचन । नपादौनशिरोवस्सिनपदामांजनस्पृशेत् ॥ ७३ ॥ यमः । अष्टौग्रासायतेःप्रोक्ताःघोडशवनवासिनः । इाविंशत्तुगृहस्थानांयथेष्टंब्रह्मचारिणः ॥ ७४ ॥ व्याघ्रः । चतुरंगुलमुत्सेधंचतुरंगु लमायतं। रतगासप्रमाणंतुव्याघेणपरिभाषितं। भक्काभलोपमुंजीतनियमार्थयतिरात्मवान् ॥ ७५ ॥ अथमिक्षास्तुतिः ।

·मनुः। नापोमूत्रपुरीषाभ्यांनाग्निदहनकर्मणा। नवायुःस्पर्शदोषेणनान्नदोघेणमस्करी॥ ७६ ॥ यमः । गङ्गातोयाऽभिविनाभि क्षायोनातियोगवित्। नतुक्रातशतैरिष्टंफलंपामोतिमानवः ॥ ७७ ॥ गङ्गातोयंचभैक्षचवैष्णवान्नंविशेषतः । आनखाग्रान्मो चयेत्यापंमन्त्रपूतंहविर्यथा ॥ ७८ ॥ शातातपः । भिक्षामाधुकरीनामसर्वपापप्रणाशिनी । अवधूताचपूताचसोमपानंदिनेदिने ॥ ७॥ मिक्षाऽऽहारोनिराहारोभिक्षानैवप्रतिग्रहः । श्रोत्रियान्नंचमेहंघहुतशेषंचयविः । आनखाग्राच्छोधयेत्यापंतुषाऽ मिरिवकाञ्चनम् ॥ ८०॥ गङ्गायाःसलिलंपुण्यंशालग्रामशिलातथा। मिक्षान्नपञ्चगव्यंचपवित्राणियुगेयुगे॥ ८१॥ कण्वः । अनिन्द्यःकुशाग्रेणमातिमासिसमन्नुते । निरपेक्षस्तुभिक्षाशीसतुतस्यादिशिष्यते ॥ ८२ ॥ याचवल्क्यः । ननात्यरश्चोपवास उपवासादयाचितम्। अयाचितात्परंभेक्षतस्माईक्षणवर्त्तयेत् ॥ ८३॥ अथनिषिद्धसेविनिन्दाऽशक्तयतिभिक्षापरवाक्यानि । अचिः । अपक्वंयदिवापक्वांपाचयेद्यःक्वचिद्यतिः । स्वधर्मस्यतुलोपेनतिर्यग्योनिनजेद्यतिः ॥ ८४ ॥ आप्तवा०। तितिक्षाचान वैराग्यशमादिगुणवर्जितः । भिक्षामाचेण्योजीवेत्समिचर्यतिवृत्तिज्ञा ॥ ८५॥ सपापीपशुवन्नरइत्यपिक्वचित्याठः । एकाना

·१० सा. शोभवेद्यस्तुकदाचिन-पटोयत्तिः । तस्यवैनिष्कृतिनास्तिप्रायश्चित्तायुतैरपि॥८६॥ पराशरः । यतीनामातुराणांचवृद्धानां
दीर्घरोगिणां । एकान्नेनैवदोषोसिएकस्यापिदिनेदिने ॥ ८७॥ ऋतुः। अयाचितंयथालामंभोजनाछादनंभवेत् । निमन्त्रि
तोऽयवान्नीयात्वगुणंनप्रकाशयेत् ॥ ८८॥ सुजीर्णोऽतिकृशोयोगीदेशान्ताइिकिलेन्द्रियः। पुत्रमित्रगुरुधातृपत्नीभ्योमैक्ष
हरेत् ॥ ८६ ॥ पुन:शक्तंप्रतिदत्तात्रेयः। कृतेदेशंत्यजेङ्गामंचेतायाघापरेकुलम् । कारंतुकलौदुष्टुत्यक्वामेहंसमाचरेत् ॥
( ॥ अङ्गिराः । संन्यासंचैवयःकृत्वापुनरुत्तिष्ठतेडिजः । नतस्यनिष्कृतिःकायस्वधर्मात्प्रच्युतस्यवै ॥ ११ ॥ विष्णुः। आर
ढं नैष्ठिकंधर्मपुनरावर्त्तवेद्यदि। आरूढपतितोत्रेयःसर्वधर्मवहिष्कृतः ॥ २ ॥ चाण्डालाःप्रत्यवसितापारिव्राजकतापसाः ।
ते जातान्यपत्यानिचाण्डालैः सहवासयेत् ॥ १३ ॥ अङ्गिराः। आरूढपतितोहन्तिदशपूर्वान्दशपरान् । निस्सारयतितानेव
हिसम्यग्यवस्थितः॥४॥ परमहंसोपनिषच्छृतिः। काष्ठदण्डोटतोयेनसर्वाशीज्ञानवर्जितः। सयातिनरकान्योरामाहारी
संतिकान् ॥ ६५ ॥ दक्षः । पारिव्राज्यंगहीत्वातुयःखधर्मनतिष्ठति। अपादेनाङ्कयित्वातंराजाशीध्रप्रवासयेत् ॥ ६॥

·व्यासः। झाविमौनविराजेतेविपरीतेनकर्मणा। विरारोगृहस्थश्चकार्यवांश्चैवभिक्षुकः ॥ ७॥ लिङ्गेसत्यपिखल्वस्मिन्नानमे वहिकारणम् । निमोक्षायचेद्भूतानांलिङ्गग्राहोनिरर्थकः ॥८॥ अथप्रायश्चित्तविधिाजमदग्निः। मूलाकुरेषुपत्रेषुपुष्येषुचफ लेषुच। स्थावराणांचोपमहप्राणायामास्त्रयस्त्रयः॥ ८॥ धान्यंवृहंलतांयस्तुस्थावरजङ्गमंतथा। उत्पाटयतिमूढात्माअवीचीन रकंत्रजेत् ॥ ४०० ॥ कृकलासेक्षीरगलेमण्डूकेग्रहगोधिके । कुक्कुटादिषुभूतेषुदशाहंचाईभोजनम् ॥ १॥ माजोरमूषके सयेस्थल मत्स्येषुपक्षिषु। नकुलादिषुभूते धुचरेचान्द्रावणंयतिः ॥२॥ पिपीलिकायांसूक्ष्मायांप्राणायामास्त्रयस्त्रयः । यूकामित्कुणे चव मसकेपञ्चनिदिशेत् ॥ ३॥ अकामादपिहिंसेतपशून्मगादिकान्यतिः । वृङ्गातिकृछौकुर्वीतचान्द्रायणमथापिवा॥ ४॥ मनुः। चरनविप्रोजलक्षीरसृतानिलान् । प्रतिव्यहपिवेदुष्णान्सकृत्स्नायात्समाहितः ॥ ५॥ पराशरः । अपांपिवेत्तुचिपलं डिपलंतुपयःपिवेत्। पलमेकंपिवेत्सपिस्विराचंचोणमारुतम् ॥ ६॥ आप्तवा०। दशाईगुञ्जप्रवदन्तिमाघ माघायघो शभिवकर्षम्। कप चतुर्भिक्नुपरुनुलानाः का मुव स्वस्थकरूपम् ॥ ७ ॥ हारीतः । अहोराचाचयान्जलन्हिनयाज्ञा न ·स्त मु० सा. नतोयति । प्राणायामान्दशाष्टौचप्रायश्चित्यतिश्चरेत् ॥ ८॥ चाक्षुषेदशकुर्वीतवाचविंशतिमेवच । मानसेचिंशतिंचापिया नेपणस न् ॥ ६॥ यमः। कणपिण्याकतक्रवाशाकमूलफलादिकम् । पावाप्यथवाऽपषचन्द्रज्ञानतोयतिः ॥ १० ॥ श्रा चरे वाणिकृशाणिप्राकृतान्येवशुद्दये। अभ्यासाबुद्धिपूर्वहिपाकदोषान्त्रमुच्यते॥१॥ देवलः। अस्कतोदुर्बलत्वात्प्राणायामा स्त रोडश । रेत से कंक्वचिनिनःकुर्यात्मोहा तुकामतः । प्राजापत्यंचयं कृत्वाप्राणायामांसुशतंचरेत् ॥ १२॥ मनुः । यइंग्रात स्त्र्यहंसायव्यहमद्यादयाचितम्। यहपरंतुनाश्नीयात्प्राजापत्योयमुच्यते ॥ १३ ॥ पराशरः । सायंतुझादशग्रासाःप्राप्तःपञ्चदश सत । चतुर्विंशतिरयाच्यापरंनिरशनस्पतम् ॥ १४ ॥ अशकंप्रत्यापस्तम्बाहम्म। सायंशाविंशतिग्रासाप्रातःघडिंशतिःस्म ता. चतुर्विंशतिरयाच्या,परेनिरशनास्त्रयः। कुकुटाण्डप्रमाणास्तुयथा चास्येविशेसुखम् ॥ १५ ॥ देवलः । स्त्रियंदृष्ट्वायदाख मेरेतःक्षरतिवेक्वचित् । सवासाऽनुत्यशुद्धाकुर्यात्षोडशसंयमान् ॥ १६ ॥ उपवासंयतिःकात्पुनःसुप्तेक्षरे द्यदि। प्राणाया हात्मा। जोजायतेपुन १७॥ दत्ताचेयः। उपेत्यतृस्त्रियंकामात्प्रायश्चित्तंविधीयये । प्राणायामसमायुक्त कुछमब्द ५४ ·समाचरेत् ॥१८॥ तथैवचपुनःप्रान्तःकुर्याच्चतपनंवतम्। ततश्चरितनिर्देशात्कृस्यान्तेसमाहितः ॥ १६ ॥ पुनश्चाश्रममागत्य चरेब्रिक्षुःसमाहितः। इच्छयायदितांपश्येत्प्राणायामारुषोडश ॥ २० ॥ विष्णुः। नैष्ठिकानांवनस्थानांयतीनामवकीर्णिनां । शुद्धानामपिलोकेस्मिअत्यापत्तिर्नविद्यते ॥२१॥ आरूढोनैडिकंधर्मयदिप्रच्यवतेपुनः । प्रायश्चित्तंनपश्यामियेनशुद्दोत्सआत्म हा॥२२॥ अधिः । वर्षाभेदयतिःकुर्याइदिकश्चिदनापदि। प्राजापत्येनकुछ णमुच्यतेनाचसंशयः ॥ २३॥ स्थितियोग्यान्व हुम्यामान्यदिवीसुलझेत् । प्रविधियाधरेनुकूमत त्यामानमुक्तये ॥ २४ ॥ वृहया नवसानः ! चौरैरुपसंदेशंदुर्भिच्चाधिपी डितम्। चक्रेणाऽन्येनवाऽऽक्रान्तंवर्षास्वप्याधुसन्त्यजेत् ॥ २५ ॥ मुहूर्तमपिनासीतदेशेसोपवेयतिः। उपद्रतेतमनसिसमा धिर्नोपजायते ॥ २६ ॥ यत्तीर्थमनुसंप्राप्यचित्तमत्यप्रसीदति। तत्रतिष्ठेन्नरोविडान्मोक्षमागेव्यवस्थितः ॥ २७॥ वृद्धशाता तपः । निगृहीतेन्द्रियग्रामोयचयनिवसेद्यतिः। तबतकुरुक्षेत्रनैमिषंपुष्करंतथा ॥ २८ ॥ दत्तात्रेयः। चौरंमेद्धप्रदेशेत कृत्वाकृ'समाचरेत् । प्राणायामशतंकृत्वातस्माझिविशुद्धाति । २९ । अधिः । नसानमाचरेडिटचादिपिक

·सा. पितृमातृक्षयंश्रुत्वास्नात्वाशुद्ध्यतिसास्वरः । नकुर्यात्स्तकभिक्षुःश्राइपिण्डोदकक्रियाः ॥ ३० ॥ वायुः । प्रातःस्त्रानंविनाकामानु
वाचान्द्रायणंचरेत् । बहुमोज्येयति क्लाकुर्यादेतदत्तंपुनः ॥ ३१ ॥ प्रयोगसारे । पाचेतुपतिते क्षेत्रकभिक्षांकरोतियः। सकु
याच्छतमश्रान्तःप्राणायामान्विशुद्धये ॥ ३२ ॥ जमदग्निः । अश्वन्माधुकरी मिक्षनिवेद्येतविसर्जिते। परपाकंनगृह्णीयात्किञ्चि
दन्नमुपस्थितम् ॥ ३३ ॥ अभिः । भैक्षंचपरमाकान्नसम्मिश्रयोत्वैियतिः। विरुपोषितोभूत्वाप्राणायामशतंचरेत् ॥ ३४॥ जम
दग्निः । अथवायरिया तत्काळमविशङ्कया। निग्रहेऽनुग्रहेवापिगुरुःसर्वचकारणम् ॥ ३५ ॥ यमः । यदिपर्युषितंभक्षमद्यानि
क्षुःकथञ्चन । तदाचान्द्रायणंकुर्याद्यतिःगुड्यर्थमात्मनः ॥ ३६ ॥ भिक्षुर्बिभोजनं कुर्यात्लदाचिज्ञानदुर्बलः । स्वस्थावस्थोयदाली
त्यात्तदाचान्द्रायणंचरेत् ॥ ३७॥ अशक्तःप्राणरक्षा राथपुनर्मूलफलादिकम् । अक्षयेन्नैवदुष्येतदुष्यतेदन्तधावनम् ॥ ३८ ॥ वृद्ध
याज्ञवल्क्यः । अष्टौतान्यावतघ्नानिापोलंफलंपयः। हविर्ताह्मणकाम्पाचगुरोर्वचस्तथौषधम् ॥ ३९ ॥ जाबालः । एका
नमधुमासंचअन्नविडादिदृषितम् । हत्तकारंचनैवेइंप्रत्यक्षंलवणंतथा। एतामुक्वायतिर्मोहात्प्राजापत्वंसमाचरेत् ॥ ४ ॥

·यत्यन्नयतिपाचस्थंयतिनाग्रेरितंचयत् । अन्नत्रयंनभोक्तव्यंभुत्वाचान्द्रायणंचरेत् ॥४१॥ संन्यासंकुरतेयस्तुश्राद्यतस्यविधीयते । तस्यान्ननैवभोक्तव्यंभुक्त्वाचान्द्रायणंचरेत् ॥ ४२ ॥ विश्वामित्रः । रकस्यान्नं अहंभुक्तानिरन्तरमनापदि । प्राणायामशतंकुा यथयतिरात्मवान् ॥ ४३ ॥ अधिः। ज्ञातीनांतुकुलेभिक्षुर्नमितकथञ्चन । आचरेच्चयदामिक्षांतदाचान्द्रायणंचरेत् ॥ १४ ॥ सगोत्रमसगोचवायगृहे सूतकंभवेत्। नतावच्छुध्यतेभूमिर्यावन्नस्यादनिर्दश। भिक्षांचेभिक्षुभिक्षेतमुवाचान्द्रायणंचरेत् ॥ ४५ ॥ निषिट्वान्नंयदाश्रीयादनुज्ञायचनास्तिवै। अतिकृछतदामिक्षुःकुर्याच्कुड्यर्थमात्मनः ॥ ४६॥ सक्नुपेषणगोदोहादन्नपाकादि कालतः । जळयदिप्रतीक्षेतभिक्षार्थभेक्षमाचरन् ॥ ४७॥ द्वादशैवतदाकुर्यात्प्राणायामान्विशुद्धये । प्राणायामशतं कुर्याङ्गक्ता शूद्रान्नमापदि॥४८॥ जमदग्निः। आहारग्रहणेराचौप्राणायामादशस्मृताः ॥ जलप्रग्रहणेरात्रौप्राणायामास्तथैवच ॥ ४( ॥ भुक्तशेषंनकुर्वीतप्रमादात्कुरुतेयदि। प्रतिग्रासंतदाकुर्याची स्त्रीन्प्राणायामान्यतिः ॥ ५० ॥ देवलः । पतितान्नंसक झुक्वाप्रायश्चित्तीभवेद्यतिः। तप्तकृछंचयंकृत्वाशुद्ध्यतेनाचसंशयः १॥ यमः। ताम्बूलाऽभ्यञ्जनंचैवकांस्यपाचेतुभोजनम् ·८ साः कृत्वाचीपरमेडियामानन्धादिचभूपरम्॥५२॥ उपानहीविना विचङ्गाचामिचाटनादिकम्। मारेमचममाफीसमक्वाने ६ नशुयति ॥ ५३॥ ज्ञानेनमुव्यतेभिनुरूपसास्वर्ग मवाप्नुयात् । नरकंविषयासकाचयोमार्गास्तपस्विनाम् ॥ १४ ॥ जमदग्निः । उद्धृत्यवामहसेनभाजनंयोन्नमत्तिकै। गृधोशिष्टंचविज्ञेयंभुलाचान्द्रायणंचरेत् ॥ ५५ ॥ यमः । उद्धृत्वामहस्सेनयापिरेड़ा ह्मणोजलम्। सुरापानेनत तुल्यंमनुःस्वायसवोऽब्रवीत् ॥ १६ ॥ शौचशेषंपीतशेषंपादपंतथैवच । मदतुल्यंततत्तोपर्युक्षक रणविना ॥५७॥ जमदग्निः । विनाडेजनाश्नीयान्नलिहेजिह्वयाकरम्। अनन्यदिलिहे इस्संतदाचान्द्रायणंचरेत् ।। ५८॥ भुजानस्ययदामिक्षोःकदाचिच्छ्रवतेगुदम्। अन्नध्वास्थगतंत्यताकृत्वाशौचसमाहितः ॥ ५६ ॥ स्वानंकृत्वायथान्यायं त्रिंशत्प्राणायामांश्चरेत् । अहोरात्रोपोषितोभूत्वापञ्चगलं पिवेत्ततः ॥ ६ ॥ पञ्चगव्यपानमन्त्रश्चान्यैर्निर्दिष्टः । यत्त्वगस्थिगतं पापंशरीरेपूर्वसञ्चितं । तन्मेषापञ्चशोकञ्चपञ्चगव्याएनन्माम् ।। ६१॥ विश्वामित्रः। अज्ञानादुक्तमेवैतत्प्रायश्चित्तविधीयते । अभ्यासादधिकंकिञ्चिइ तेदिनसंख्यया ॥ १२॥ विष्णुपुराणे । कृतेपाऽनुतापोवेयस्यपुंसःप्रजायते। प्रायश्चित्तंतुतत्तस्यह

·६८॥
रिसंस्मरणपरम् ॥ ६३॥ तस्मादहर्निशंविष्णुसंस्मरेत्युरुषोमुने। नयातिनरकंशुद्धःसंक्षीणाखिलपातकः ॥ ६४ ॥ कन्दपु
राणे। अभच्यभक्षणात्यापमगम्यगमनादिजम् । नश्यतेन चसन्देहीगोविन्दस्यप्रकीर्तनात् ॥६५॥ तन्नास्तिकर्मजंलोकेवाग्ज
मानसमेववा। यत्तुनक्षीयतेपाषंकलौगोविन्दकीर्तनात् ॥ ६॥ प्राप्तवा० । जयाज्ज्ञाना तथाध्यानानान्यशिक्षोस्तुशोधनम्।
तस्मात्तानिसदाकुर्यादतिःगुड्यर्थमात्मनः ॥ १७॥ यानेनसदृशंनास्तिशोधनंपापकर्मणाम्। वपाकेष्वपिभुञ्जानोशायीनैव
तुलिप्यते॥ इतिप्रायश्चित्तविधिः । वाक्यसंग्रहकृद्दा ० । किम्बहु लेखनेनेहसझेपादिदमुच्यते। त्यागोविषयमाचस्यक
तयोऽखिलभिक्षुभिः ॥ ६ ॥ सन्यासाश्रममासाद्ययोवियेषुसज्जते । स्वगुणख्यातिसञ्जीवीसभिक्षुःसर्वतोधमः ॥ ७० ॥ वने
योऽर्थकृताऽऽयासःस्वधर्माणाञ्चगृहकः। परदोषाऽप्रवादीचसभिक्षुस्तूत्तमःस्मृतः ॥ ७१॥ सर्वारझपरित्यागीसदैवान्तर्मुख
श्चयः । ब्रह्माभ्यासपरोनित्यंसमिक्षुभिक्षुरुचते ॥ ७२॥ भिक्षान्नमानसम्मोजीकन्याकोपीनसङ्ग्रही। श्रवणादिरतोयश्चस
भिक्षुर्मोक्षमाप्नुयात् ॥ ७३ ॥ तुष्टयोभिक्षुणाहेयामोक्षाध्वप्रतिवन्धिकाः । अन्यथान्यासतुयायमोक्षमार्गात्यतेद्यतिः॥ ७४ ॥

·म. सा. उपादानाभिधायासान्यासतुष्टिर्निगद्यते। न्यासलिङ्गेनबोधास्यात्तेनमोक्षोषिसम्भवेत् ॥ ७५ ॥ अतोयानविरागाभ्यांजा १७ दिमिश्चकिमम । इतिवृष्टिःसदाहेयातथान्याशाहतुष्टयः ॥ ७६ ॥ ताःसांस्वतत्त्वकोमुद्यामीशकृष्णेनदर्शिताः। तदाक्यंस लिखामीहनवदृष्टिप्रदर्शकम् ॥ ७७॥ ईश्वरकृष्णवा० । अध्यात्मिकाश्चतस्त्र प्रकृत्युपादानकालमागाख्याः । वायाविषयो परमात्यञ्चनवतुष्टयोऽमिमताः ॥ ७८ ॥ याज्ञवल्क्यः । नाश्रमःकारणंधीक्रियमाणोभर्वद्धिसः। अतोयदात्मनोऽपथ्यपरेषांन समाचरेत् ॥ ७ ॥ वाक्यसं०। अथविद्यतेधर्मायैवाक्यैः संग्र वैःसंप्रदर्शिताः । सङ्ग्रेपात्तान्यपीहाइंसंगृह्णामिप्रसङ्गतः ॥ ८० ॥ ब्रह्मोपनिषडा० । अमेरिवशिखानान्यायस्यज्ञानमयोशिखा। सशिखीत्युच्यतेविडान्नेतरेकेशधारिणः ॥ ८१॥ ज्ञानशिखि नोज्ञाननिष्ठा ज्ञानयज्ञोपवीतिनः । ज्ञानमेवपरंतेषांषविज्ञानमुत्तमम्॥ २॥ परमहंसोपनिषडा । सर्वान्कामान्परित्य ज्याइतेचपरमास्थितिः । ज्ञानदण्डोधृतोयेनएकदण्डीसउच्यते ॥ ८३॥ ब्रह्मोपनिषडा०। यदाऽन्माप्रजयाऽत्मानसन्यत्ते परमात्मनि। तेनसन्याश्यानमेवतस्मात्सन्ध्याभिवन्दनम् ॥ ८४ ॥ निरुदकाथ्यानसन्ध्यावाक्कायक्लेशवर्जिता। सन्धिनीसर्वम ·तानांसासन्ध्याछोकदण्डिनाम् ॥ ८५ ॥ श्रुतयः । आत्मानमात्मनासाचा बुड्वासुनिश्चलम्। देहजात्यादिसम्बन्धान्वोच मसमन्वितान् ॥ ८६ ॥ वेदशास्त्रपुराणानिपादपांशुमिवत्यजेत्। एकाकीनिःस्पृहसिष्ठेन्नहिकेनसहालपेत् । दद्यान्नारायणे त्येवंप्रतिवाक्यंसदायतिः॥ ८७॥ मुनिःकौपीनवासास्यान्ननोवाध्यानतत्परः। अध्यात्मरतिरासोनोनिरपेक्षोनिराशिषः । प्रात्मनैवसहायेनसुखार्थीबिचरेदिह ॥ ८८॥ सन्दिग्यासर्वभूतानांवर्णाश्रमविवर्जितः। अन्धवज्जडवच्चापिमूकवञ्चमहीं चरेत् ॥ ८९ ॥ देवाग्न्यागारतरुमलेगुहायां वसेदसङ्गोलक्षितशीलवृत्तः । निरिन्धनज्योतिरिवोपशान्तो नचोदिजेदु बिजेद्यचकुच॥ त्यक्तैषणोयनृणसंविदित्वा मौनीबसेदाश्रमेयत्रकुच॥ ॥ भारते। कपालंवृक्षमूलानिकुचैलमसहायता। उपेक्षासर्वभूतानामेतावनिक्षुलक्षणं॥१॥ अरोधमोहासमलोष्टकाञ्चनः प्रहीणकोशोगतसन्धिविग्रहः । अप्तनिन्दा कुतिरप्रिवाप्रिवचरबुदासीनवदेषभिचुकः ॥ ९॥ कपिलाजीवीरगवांश्चकित्वं जितेन्द्रियासर्वतोकिप्रयुक्तः। बनो शायीलपुरत्यप्रचार करदेशनेवधर, मनिचुकः ॥ ९९ । ला साधार मिळेनाभिमुनीतपूजितः। अभिपूजितलाडि ·मु० सा. जुगुसतैवतादृशः ॥ ६४ ॥ धून्यागारंवृक्षमूलमारण्यमथवागुहाम्। अज्ञातचयांगत्वान्यांततोन्यवैवसंविशेत् ॥ ५ ॥ याज्ञव ५८ रुक्यः । अकार्यकारिणादानंवेगोनद्याश्वशुद्धिकृत् । शोऽयस्यमुचतोयञ्चसन्यासोऽथदिजन्मनाम् ॥ १६ ॥ अङ्गिरस० । षष्टि कुलान्यतीतानिधष्टिआगामिकानिच । कुलान्युइरतेप्राचासन्यसमितियोवदेत् ॥ १७॥ वाक्यसं० । एवं विवद्यतेधर्माःसङ्के पेणेइदर्शिताः। तेचसेव्याःप्रयत्नेनान्यैरपितिभिःसदा ॥ ८८ ॥ विविदिएस्सुसच्यासीतत्ववेदपारगं। उपेवाइह्मवोधावा चार्यशुश्रूषयान्वितः ॥ ६ ॥ ननुब्रह्मविदाचार्यविनाप्राकश्रुतशास्त्रतः। तकेणवात्मवोधास्यात्तस्यैवत्व पुनथा ॥ ५० ॥ मैवं ब्रह्मविदाचार्यविनावोधोनसमवेत्। प्राक्थुततर्कशास्त्रेण्ड्याचार्यवानितिश्रुतेः ॥ १॥ तस्यवेदवायस्यनाख्यात्मज्ञानहेतु ता। नैघातकैणचाप्याधीरितिश्रुत्यानिषेधनात् ॥२॥ तज्ज्ञानार्थमितिश्रुत्यातद्दिद्दीतिस्मृतेसथा। गुरूपगमनंकायब्रह्मज्ञाना यभिक्षुणा ॥३॥ अमानित्यादिभिर्युक्तस्तथाऽद्देष्टादिभिर्यतिः । णादोनिकार्याणीत्यब्रवीच्छृतिः। तथातल्लक्षणादीन्याचायरक्तानिवस्फुटम्॥५॥ तथाचश्रुतिः श्रोतव्याश्रुतिवाकोभ्योमन्तव्य FERENTNEmal । पात्मवादामित्रो का जाव ५८ ·श्वोपपत्तिभिः । श्रुत्वाचसततंथ्यायेदेतेदर्शनहेतवः ॥ ६॥ सर्वज्ञमुनिवा०। शब्दशक्तिविषयंनिरूपणं युक्तितःश्रवणमुच्यते बुधैः । वस्तुतत्त्वविषयंनिरूपणं युक्तितोमननमित्युदीर्यते ॥ ७॥ चेतसस्तुचितिमात्रशेषता ध्यानमित्यभिवदन्तिवेदिकाः । अन्तरङ्गमित्यमीरितं तत्कुरुष्वपरमात्मवुद्धये ॥ ८॥ आप्तवा० । श्रुतेःशतगुणंविद्यान्मन-मननादपि। निदिध्यासोलक्ष गुणोथानन्तनिर्विकल्पकम् ॥ ॥ वार्त्तिककृद्धा० । श्रवणादिक्रियातावकर्तव्येहप्रयत्नतः। यावद्यथोक्तविज्ञानमाविर्भवतित त्वतः ॥ ॥ १० ॥ नियम:परिसंख्यावाविध्यर्थोपिभवेद्यतः। अनात्माऽदर्शनेनैवपरात्मानमुपास्महे ॥ ११॥ वाक्यसं० । अन्नानं बब्चहेतुर्हिविज्ञानवन्धनाशकम्। तस्माद्ब्रह्मात्मविज्ञप्तप्रकर्त्तव्यंश्रवणादिकम् ॥ १२॥ व्यासः । गुरुमूलाःक्रिया:सर्वाभुक्तिमु क्तिफलप्रदाः। तस्मात्सेच्योगुरुर्नित्यंयुक्तार्थस्तुसमाहितैः ॥ १३॥ श्रद्दयापरयायुक्तःसदाबादशसन्धयोः। दण्डप्रणामानकुर्वी तदेवतागुरुसन्निधौ ॥ १४ ॥ गुरोनेवाऽप्रियंकुर्यात्पण्डितेऽपण्डितेपिवा। नाभासयेच्चतडाकांनावमानसमाचरेत् ॥ १५ ॥ गुरो वचक्षुर्विश्वेनवशेष्ठासनोभवेत् । नकुश्यनियमारसमणिभेद्यस्वसंशुकम्। झायाभूतोऽपरित्यागीनित्यमेश्वरूहुरौ॥ १६॥ मनुः ।

·म. सा. नदेशोनचकालोस्सिनहिंसागुरुकर्मणि। सर्ववैवानुकूलःस्थादेतावान्धर्मसंग्रहः। नोदाहरेदस्यनामपारोक्षमपिकेवलम्॥ १७॥ गुरोर्यजपरिवादोनिन्दावापिप्रवर्तते । कणतत्रपिधातयौगन्तवाततोऽन्यतः ॥१८॥ संप्रदायविदः। वेदान्तश्रवणारभे प्रणामादादशस्मृताः । गुरोर्यथावदन्तेतुषट्प्रणामाप्रकीर्तिताः ॥ १६ ॥ उरसाशिरसादृष्ट्यामनसाश्रइयाऽपिच। पझांक राज्यांकर्णन्यांप्रणामोष्टाङ्गउच्यते ॥ २०॥ अष्टाक्षरेणमन्त्रेणयतयोदैनमस्कृताः। स्मृतनारायणानन्तिनराणांपाषपञ्चरम् ॥ २१ ॥ वाक्यसं० । एवंगुरुमुपागम्यततोज्ञानमबाण्यच । ब्रह्मात्माऽज्ञाननाशेनब्रह्मेवभवतिस्वयम् ॥ २२॥ नन्वेवंब्रह्मवोधोऽस्तु शिष्यस्यगुरुवाक्यतः । अधिकारीतथाप्यस्यजीवोन्योवेतिसम्बद ॥ २३ ॥ शृणुवंब्रह्मवोधस्याधिकारीब्रह्मनापरः। यतोऽज्ञा नेनजीवत्वंब्रह्मणास्त्रेप्रकल्पितम् ॥ २४॥ राधेयतेवकौन्तेयेसिंहचाप्यजतायथा। राजपुत्रेचभिन्नत्वंतथाब्रह्मणिजीवता ॥ २५ ॥ ब्रौववस्तोमुक्तंनेयत्वंप्रतिपद्यते। जोवत्वंचाप्यवोधेनातोऽर्हतितन्मुमक्षुताम्॥ २६ ॥ ननुविद्याधिकारित्वंब्रह्मणि नार्हतीतिचेत् । किंनेब्यसेजगात्सर्वमज्ञानात्तत्रकल्पितम् ॥ २७॥ अविद्योपाधिकवेत्तवेद्यच्चनिरुषाधिकम्। ब्रह्मातःकर्म ·कतृत्वमेकस्याचनदूषणम् ॥ २८ ॥ अतोऽविद्याविनाशायगुरुतोज्ञानलब्धये। विविदिषुर्गुरु ब्रूयाहुरोध्यापयमामिति॥२६॥ सचेदाहपृच्छत्वंमांतदापृच्छेत्तुभक्तितः । लिङ्गप्रालिङ्गप्रथवान्यासीयोनोक्तसाधनान्वितः ॥ ३० ॥ एवंरामप्रसादेनप्रकरणंचत र्थकम्। समाप्तंयतिधर्माणांविस्तरेणनिरूपकम् ॥ ५३१ ॥ १३२८ ॥ इतिश्रीमुमुक्षुसर्वस्वसारसंग्रहास्येनिवन्धेसच्यासप्रकर पंचतर्थसंपूर्णम् ॥ हरिरोन्तत्सत्। श्रीगणेशायनमः । यतउत्पद्यतेविश्वंयत्सत्याचसंस्थितम्। यस्मिंश्चप्रलयंयातितंश्रीरामनमाम्यहम् ॥१॥ येषांवाक्योपदेशेनाऽज्ञानं विगलितंमम। तान्यरब्रह्मरूपान्दैनौमिस्वसङ्गुरूपि॥२॥ चतुर्भिःसाधनैर्युक्तःकश्चिच्छु इमनायतिः। प्रणम्यस्वगुरुभक्त्यापृष्टवास्तंमुमुक्षया ॥३॥ भोभगवन्नईभीतोजन्मादिदुःखसागरात्। अतसत्तरणोपायंसं क्षिप्पकृपयावद ॥ ४ ॥ सचत्तइचनंश्रुत्वागुरुराहदयानिधिः । माभैष्टसोम्यदुःखात्वत्वयापृष्टंवदाम्यहम् ॥५॥ तत्त्वमस्यादि वाक्योत्यमात्मब्रह्मक्यगोचरम्। यज्ज्ञानंतत्तुदुःखाश्चेःसन्तरणस्यसाधनम्। ॥ रे क्यज्ञानविज्ञानान्यदल्यात्माज्ञाननाशकम्।

·S साः तम्बाशञ्चविनानास्तिजन्मादिदुःखसङ्ग्यः ॥ ७ ॥ ऋते ज्ञानान्नमोक्षोक्तिनान्यःपन्थाविमुक्तये। ज्ञात्वातंमृत्युमत्येतीत्याचाहि श्रुतयोजगुः ॥ ८॥ श्रुतिः । यदाचर्मवदाकाशंवेष्टयिष्यन्तिमानवाः । तदादेवमविज्ञायदुःखस्यान्नोभविष्यति ॥ ६॥ वाक्य संग्रहकृडाक्यानि । तस्मात्स्वीकुरुहेसोम्यजन्मादिदुःखसागरात्। जीवब्रह्मक्यविज्ञानप्लवंसन्तरणायवै ॥ १०॥ कोजीवःकि परब्रह्मचक्वंस्खामिंस्तयोः कथम्। कथञ्चतत्वमस्यादिवाक्यंतत्प्रतिपादयेत् ॥ ११॥ शृणुष्वसावधानःसन्नान्योजीवश्वमेव हि। अहमेवास्मिकाःस्वामित्वंब्रह्मासीतिनिश्चिनु ॥१२ ॥ वेदवाक्यानिभायन्सेवत्सतेब्रह्मरूपताम् । दुःखशान्टचसन्यागंशृणु तानिवदामिते ॥ १३ ॥ श्रुतयः। रकमाद्यन्तरहितचिन्माचममलंततं । खादयतितरांसूक्ष्ांतह्मासिनसंशयः ॥ १४ ॥ चिदिहातीतिचिन्मानमिदंचिन्मयमेवच। चित्वंचिदमितिचलोकाचिदितिविभावय ॥ १५ ॥ यत्परब्रह्मसर्वात्माविश्व स्यायतनमहत् । सूक्ष्मात्सूकतरं नित्यंतत्वमेवत्वमेवतत् ॥ १६ ॥ आदिमध्यावसानेषुदुःखसर्वमिदंयतः। तस्मात्सर्वपरित्य ज्यतत्वनिष्ठोमवानध ॥ १७ ॥ सवव्यापारमुत्सृज्यअहंब्रह्मेतिभावय। अहंब्रह्मतिनिश्चित्यअहंभावपरित्यज ॥१८॥ निद्रा ६० ६० ·यालोकवार्तायाःशब्दादेरात्मविस्मृतेः । क्वचिन्नावसरंदत्वाचिन्तयात्मानमात्मनि ॥ १६ ॥ वाक्यसं० । भगवन्सम्यगाद्यापिप दार्थान्नैववेझयहम्। तत्त्वमेवेतिवाक्यार्थजानीयांतुकथंबद ॥ २०॥ सत्यंयदात्यवत्सत्वंवाक्यार्थप्रमिताविह। हेतुःपदार्थवोधो स्तिपदार्थान्वियहंदुवे ॥ २१॥ त्वंपदार्थप्रत्यक्तत्पदार्थोमहेश्वरः । असीतिचतयोरैक्यमेवंज्ञेयंतृतच्चिकम् ॥ २२ ॥ यो देहेन्द्रियहत्साक्षीसच्चिदानन्दलक्षणः। तंनित्यानन्दमात्मानंजानीपेनकथंवद ॥ २३ ॥ बाह्येयात्मन्यहंभावंत्यत्वातथान्तरा त्मनि। कारणाऽङ्गेचतंत्यत्वातेषांस्वविदिसाक्षिणम् ॥ २४ ॥ अन्नमयाऽभिधाकोशोदेहोरूपादिमत्त्वतः । भौतिकत्वाञ्चनात्मा यंघटादिवत्सदैवहि ॥ २५ ॥ उपदेशसहस्त्रां। पार्थिवःकठिनोधातुईवोदेहेस्मृतोमयः। पक्तिचेष्टाऽवकाशाःस्पृर्वहिवा बम्बरोद्भवाः ॥ २६॥ वाक्यसं० । इतिभाष्यकृताचोक्तादेहस्यभूतकार्यता। तस्मादनात्मकेदेहेत्यजत्वमात्मभावनाम्।। २७॥ अनात्मायदिदेहोयरूपवत्त्वादिहेतुभिः । तहिनिन्नमात्मानंस्पष्टस्वामिन्समीरय ॥२८॥ देहद्रष्टासदाभिन्नोघटद्रष्टेव देहतः। द्रष्टुत्वात्वंस्वमात्मानंदेहाशिवंविनिश्चिनु ॥ २६ ॥ स्वभिन्नद्रष्टकोदेशोदृश्यत्वीडिघटादिवत्। देशद्रष्टारमेवंधा ·साः तन्नाशञ्चविनानासिजन्मादिदुःखसञ्जयः ॥ ७ ॥ ऋते ज्ञानान्नमोलोस्तिनान्यःपन्याविमुक्तये। ज्ञात्वातंमृत्युमत्येतीत्याचाहि श्रुतयोजगुः ॥ ८॥ श्रुतिः । यदाचर्मवदाकाशंवेष्टयिष्यन्तिमानवाः। तदादेवमविज्ञायदुःखस्यान्नोभविष्यति ॥ ६॥ वाक्य संग्रहकझाक्यानि। तस्मात्स्वीकुरुहेसोग्यजन्मादिदुःखसागरात्। जीवब्रह्मक्यविज्ञानं प्लवंसन्तरणायवै ॥ १०॥ कोजीवकि परब्रह्मचकांस्वामितयो कथम्। कथञ्चतत्वमस्यादिवाक्यंतत्प्रतिपादयेत् ॥ ११॥ पुणुष्वसावधानःसन्नान्योजीवस्वमेव हि । अहमेवास्मिकःस्वामित्वंब्रह्मासोतिनिश्चि ॥१२ ॥ वेदवाक्यानिभाधन्तेवत्सतेब्रह्मरूपताम् । दुःखशान्त्यैचसत्यागंगुरा तानिवदामिते ॥ १३ ॥ श्रुतयः। रकमाद्यन्तरहितंचिन्माचममलंततं। खादप्यतितरांसूक्ष्मातब्रह्मासिनसंशयः ॥ १४ ॥ चिदिहातीतिचिन्माचमिदंचिन्मयमेवच। चित्वंचिदमितिचलोकाश्चिदितिविभावय ॥ १५ ॥ यत्परब्रह्मसर्वात्माविश्व स्यायतनमहत् । सूक्ष्मात्मजात नित्यंत त्वमेवत्वमेवतत् ॥ १६ ॥ आदिमध्यावसानेषुदुःखसर्वमिदंयतः। तस्मात्सर्वपरित्य ज्यत त्वनिष्ठोमवानः ॥ १७ ॥ सबव्यापारमुत्सृज्यअहंब्रह्मेतिभावय। अहंब्रह्मेतिनिश्चित्यअहंभावपरित्यज ॥ १८॥ निद्रा ।

·यालोकवार्तायाःशब्दादेरात्मविस्मृतेः । क्वचिन्नावसरंदत्वाचिन्तयात्मानमात्मनि ॥ १८ ॥ वाक्यसं०। भगवन्सम्यगऽद्यापिय दार्थान्दैववेगाहम्। तत्त्वमेवेतिवाक्यार्थजानीयांतुकथंवद ॥२०॥ सत्यंयदात्यवत्सत्वंवाक्यार्थप्रमिताविह। हेतुःपदार्थवोधो सिपदार्थान्वियहंदुवे ॥ २१ ॥ त्वंपदार्थहप्रत्यक्तत्यदार्थोमहेश्वरः । असीतिचतयोरैक्यमेवंज्ञेयंतृतच्चिकम् ॥२२॥ यो देहेन्द्रियहृत्साक्षीसच्चिदानन्दलक्षणः। तंनित्यानन्दमात्मानंजानीपेनकथंवद ॥२३॥ वाद्येयात्मन्यहंभावंत्यक्त्वातथान्तरा त्मनि। कारणाशचतत्यक्त्वातेषांखंविदिसाक्षिणम् ॥ २४ ॥ अन्नमयाऽभिधाकोशोदेहोरूपादिमत्त्वतः । भौतिकत्वाञ्चनात्मा यंघटादिवत्सदैवहि ॥ २५ ॥ उपदेशसहस्रयां। पार्थिवःकठिनोधातुवोदेहेस्मृतोमयः। पक्निचेष्टाऽवकाशा:स्पर्वहिवा बम्बरोद्भवाः ॥ २६॥ वाक्यसं० । इतिभाष्यकृताचोक्लादेहस्यभूतकार्यता। तस्मादनात्मकेदेहेत्यजत्वमात्मभावनाम्।। २७॥ अनात्मायदिदेहोयरूपवत्त्वादिहेतुभिः । तर्हितभिन्नमात्मानंस्पष्टंस्वामिन्समीरय ॥२८॥ देहद्रष्टासदाभिन्द्रोघटद्रष्टेय देहतः। द्रष्टुत्वात्स्वमात्मानंदेहानिविनिश्चिनु ॥ २६ ॥ स्खभिन्नद्रष्टुकोदेवोदृश्यत्वाविघटादिवत्। देइंद्रष्टारमेवंधा ·स्वात्मानमवधारय ॥ ३०॥ किच्छात्मामास्यदेहादैमासकत्वादिभिद्यते । काष्ठादेहियथैवामिसथाचार्यततरूथा ॥ ३१ ॥ नाऽधीनचेष्टावान्देहोनात्मारथादिवत्। जडत्वात्वंततस्तस्यप्रेरकमवधारय ॥ ३२ ॥ एवमन्नमयाङ्गिनज्ञात्वात्मानहिचिव नम्। देहेवात्ममतित्यत्वाप्राणमयेपितांत्यज ॥ ३३ ॥ भौतिकत्वात्तथाप्राणोऽनात्माजडतयापिच। सुप्तौयतोनजानातिची रादीन्सञ्चलन्नपि ॥ ३४॥ स्पर्शवत्त्वात्तथाप्राणोनात्सायजनवातवत्। करणत्वाञ्चनात्माऽस्यप्राणेनेतिश्रुतेस्तुतत् ॥ ३५ ॥ नप्राणेननापानेनमयोजीवतिकश्चन। इत्युक्ताकाठकश्रुत्याप्राणस्याऽनात्मतातथा ॥ ३६॥ क्षुत्पिपासावतःप्राणात्तथाऽपाना दितोजडात्। मिन्नंप्रेरकमाधारं चैषांस्वमवधारय ॥३७॥ वागादयोण्यानात्मानःकरणत्वाल्कुठारवत्। यत्सान्निध्यादिचेष्ट तेसोहँचिदितिनिश्चिनु॥३८॥ प्राणमयस्थकोशस्यबुद्धवंस्वहिसाक्षिणम्। मनोमयास्यकोशेपित्यजसौम्यात्मभावनाम् ॥३९ ॥ मनोमयोपिनैवात्माकरणत्वात्कुठारयत्। भौतिकवाचनात्मासदृश्यत्वाच्चप्रदोपवत् ॥ ४०॥ चक्षुर्भवतिनैवात्माकरणत्वात्न दोपवत् । रूपयथैवदीपेनलभ्यतेचक्षुषातथा ॥ ४१ ॥ योचादिप्येवमेवोयमनात्मत्वंत्वयासदा। मत्प्रत्ययास्पदत्वा भौतिक ·त्वाच्चदात्रवत् ॥ ४२ ॥ श्रोचादोनिमनश्चर्ववात्मेतिविचारयन्। तेषांसाक्षिणमात्मानंसदास्वमवधारय ॥ ४३॥ विकृतिम ननुप्राप्तःसन्नध्यस्कान्तवत्तुयः। चालयेन्मनादीनिसोहंचिदितिनिश्चिनु॥ ४४॥ मनोमयस्यकोशस्यज्ञात्वैवस्वंहिसाक्षिणम्। विज्ञानमयकोशेपिजहिसौन्यात्मभावनाम् ॥ ४५ ॥ वुद्धिरपिचनैवात्मादृश्यत्वाकरणत्वतः । तथायथाप्रदीपादितथाचेयंतत स्था ॥ ४६॥ विज्ञानमयशब्देनश्रुत्याकर्ताप्रकीर्तितः । विज्ञानंतनुतेयनमित्येवमाद्ययास्फुटम् ॥ १७॥ भोक्ताऽऽनन्दमय सहकार्यात्मामयटेरितः । कर्तामोक्काचनैवत्वं किन्वानन्दोसिकेवलः ॥४८॥ विज्ञानमयकोशस्यबुझैवंत्वमनात्मता। सौम्या नन्दमयेकोशेतथात्यजात्मभावनाम् ॥ ४ ॥ नात्मानन्दमय कोश:शिरःपक्षादिमत्त्वतः । यथैवान्नमय कोशलथाचायंततस्था सौम्यानन्दस्वमेवासिकेवलोनन्तचिवनः। द्रष्टैवपञ्चकोशानांनत्वकोशाकदाचन ॥५१॥ नत्वंहानेन्द्रियाणित्वंन जाग्रदादिमांस्तथा। अवस्थाचयसाक्षीयःसोहमित्यवधारय ॥ ५२ ॥ देहादिभिःसहाथ्यासाभोलत्वतेनतुखतः। आन्नेन्द्रि व गोयुक्रमोने याहुरितिश्रुतः ॥ ५३॥ भगवनजादादीनांतचत्वं समीरव। तार्मिकञ्चतामांजानीयाँदिनसाचिनम् ॥

·मु० सार ५४॥ जाग्रतोलक्षणंसौम्यतथातद्धर्मिणंशृणु। श्रुत्वातयोश्योद्रष्टासोहमित्यवधारय ॥ ५५ ॥ धीन्द्रियैर्विषयज्ञानसत्वेनघतथै वयत् । तत्तद्देवप्रसादेनबुधैर्जाग्रत्तदीरितम् ॥ १६ ॥ ससत्वेन्द्रियसङ्का तोजाग्रधर्मातिकथ्यते । नत्वंसत्वेन्द्रियग्रामसत्साक्ष्य सिनसंशयः ॥ ५७॥ रक्सौम्यनतेधर्मोजाग्रपितुचेतसः । सेन्द्रियस्यैवतद्धर्मस्वंतत्माच्येवकेवलः ॥५८॥ यथाजाग्रन्नतेधर्म स्थास्वप्नोयिनैवते । त्तुस्वप्नेस्वयंज्योतिरत्रायमितिचश्रुतेः ॥५६॥ वाद्येन्द्रियोपसंहारेजाग्रत्संस्कारजोहियः । वोधासवि षयासोऽसौखमोमाध्य कृतेरितः ॥ ६० ॥ यथास्वप्नोमनोधर्मोधर्म:सुप्तिसथाधियः। बुद्धेःकारणरूपेणाऽवस्वानंसुप्तिरीरिता । ६१॥ जाग्रत्वमसुषुप्तीनांतथादेहत्रयस्यच । विश्वाद्यायभिमन्सारसदृष्टात्वं ह्यलुप्पटम् ॥ ६२ ॥ स्वग्मोजागरणेनास्तिजाग्रस्त मेतथैवन। सुप्तौतञ्चइयंनास्तिसुप्तिश्चापितयोर्नहि ॥ ६३॥ अतस्त्वयंमिथ्यागुणचयसमुद्भवम्। तासांयोनिर्गुणःसाक्षीसो इमित्यवधारय ।। ६४ ॥ जाग्रस्वामसुषुप्तीनांभावाभावौधियांतथा। जागरस्वमथोवत्तिमनसश्चगमागमौ। सुप्तौचतवयंवेत्ति सो० ॥ ६ ॥ घटप्रकाशकोदोपोयथानघटधर्मवान् । सुप्तादिमासकसइन्नात्मासुप्तादिधर्मवान् ॥ ६ ॥ अदेहत्वाञ्चजन्मा ·द्यापड्किारानतेतथा । गोचवर्णाऽऽश्रमाद्याश्चनतेधर्माहिसौम्यभो ॥६७॥ क्षुत्पिपासेनतेधमाशोकमौहौतथानते । अग्रा णाह्यमनाःशुभ्रइतिश्रुत्यनुशासनात् ॥६८ ॥ दारपुत्रादयोभावायदर्थत्वे ननुःप्रियाः। सर्वेभ्योतिप्रियोद्यात्मासोहमित्यवधारय ॥ ६ ॥ परप्रेमास्पदत्वेनमानभूवमहंसदा। भूयासमितियोवेत्तिसोहमि ॥ ७० ॥ भगवन्सुखरूपश्चेदात्माऽयंसंसरेत्कथं । स्वतोवापरतोबाऽस्यसंसारोस्तीतिमेवद ॥ ७१ शणवत्सखतोनास्तिसंसार प्रत्यगात्मनः। किंत्वङ्गाद्याविवेकेनसंसारोस्या विकारिणः ॥ ७२॥ घटजन्मादिकंयइवटाकाशेप्रकल्यते। देहजन्मादिकंतइकूटस्थेत्वयिकरुप्यते ॥ ७३॥ साक्षित्वम पितइत्यादविद्योपाधिनाऽत्मनि। अविद्यामाचसंयुक्तःसाच्यात्मेतिशियोक्तितः ॥ ७४ ॥ अतोऽन्तःकरणाऽध्यासादविद्याया अयोगतः। संसारित्वञ्चसाक्षित्वमात्मनोनतुवस्तुतः ॥ ७५ ॥ वुद्धिकृताऽवच्छेदेनजीवत्वंचितिकंचन। प्राहुस्तञ्चप्रतीच न्येबुद्धौचित्प्रतिविम्वनात् ॥ ७६॥ बन्धमोक्षव्यवस्थार्थप्रतिदेहञ्चभिन्नता। बदन्त्येकेहिजीवस्यप्राहुश्चान्येतदेकताम्॥७७॥ त्वमर्थोदर्शितोयेवंविस्तराइसतेमया। अधुनातत्पदार्थतेब्रुवेश्रुत्यनुसारतः ॥ ७८ ॥ खादिभूतानिजायन्तेयतोधृतानिये ·मु० सा. नच। यस्मिन्नन्तेचलीयन्तेतब्रह्मत्यवधारय ॥ ७९ ॥ जन्माद्यस्ययतश्चेतिसूत्रयस्थाहलक्षणम्। तटस्थंसवहेतुत्वंतहा ८०॥ जोवरूपेणदेहेषुप्रवेशोयस्यचेरितः । प्रेरयतिचयोजीवांसब्रह्म ० ॥ ८॥ जीवान्यश्चापिकर्माणिकारयत्यवचेत.. । तत्प्राज्ञमाऽनुरोधेनतब्रह्म ॥ ८२ ॥ यज्ज्ञानेनाखिलज्ञानंशन्दोग्यादिषुकोतितं । मुदादिबहु दृष्टान्तैन ॥ ८३॥ वेद शापियतोजातःसर्वज्ञाच्छ्वासवकृितः । महत्तमाज्जगद्योनेस ॥ ८४ ॥ घटादयोयथाऽनन्यामृदादेखखकारणात् । तथाज गद्यतोऽनन्यत्त ॥ ८५॥ ब्रह्मसर्वात्मविवि सजगचचिन्मयम् ॥ ब्रह्मसर्वात्मताचप्रश्रुतीरपिवदामिते॥ ८६॥ श्रुतयः । स्वयंब्रह्मास्वयंविष्णुःस्वयमिन्द्रःवयंशिवः। स्वयंविश्वमिदंसवस्वस्मादन्यन्नकिञ्चन॥८७॥ मरूममौजलंसर्वमरूभमानमेवतत्। जगचयमिदंसवचिन्माचंहिविचारतः ॥ ८८ ॥ रकंब्रह्मइयंब्रह्ममोहोब्रह्मशमादिकम् । दोषोब्रह्मगुणोब्रह्मदमःशान्तंत्रिभुः प्रभुः। लोकोब्रह्मगुरुर्ब्रह्मशिष्योन्द्रासदाशिवः ॥ ८ ॥ सर्वचखल्विदंब्रह्मनित्यचिव नमक्षतम्। नत्वंनाहनचान्यदास ब्रह्मवकेवलम् ॥ ६ ॥ वाक्यसं० । इत्यादिश्रुतिभिःप्रोक्तायस्यसर्वात्मतेशितः। सच्चिदानन्दरूपस्थत ब्रह्मत्यवधारय ॥ १ ॥ .

·सत्यंज्ञानमनसञ्चेत्याहस्वरूपलक्षणं । तैतरेयश्रुतिर्यस्यतब्रह्म ॥२॥ तटस्थलक्षणंचैवस्वरूपलक्षणंतथा। ब्रह्मण सौम्यते प्रोक्तंमयावेदप्रमाणतः ॥ (३॥ तत्वमोोहिवाचार्थोलच्यार्थश्चगुरोत्वया। विस्तरेणपुराणोक्तःसङ्गेयात्तंपुनर्वद ॥ १४ ॥ शृणुसौम्यब्रुवेतेहंतत्त्वमीसमासतः । पुनस्तेसुखबोधार्थवाक्यार्थेचप्रवृत्तये॥ ५॥ चेतनोङ्गादिधर्मान्योध्यारोग्यात्मन्यविद्य या। कर्तृत्वाभिमानीसत्वंपदवाच्यईरितः ॥ ६६ ॥ सर्वदेहेषुयःप्रत्यग्वोधोदेहादिभासकः । कर्तृत्वादिभिरस्पृष्टोलच्यार्थ स्त्वंपदस्यसः ॥ (७॥ वेदवेद्यंजगडीजंसव चत्वादिधर्मकं । यचैतन्यंहितविधिवाच्यार्थतत्पदस्यवै ॥८॥ सर्वोपाधिविमुलंय त्कार्यकारणवर्जितम्। निर्विशेषंचिदानन्दलच्यार्थसत्यदस्यतत् ॥ ॥ पदानांत त्वमादीनांप्रागवार्था:प्रदर्शिताः । वाक्या र्थवोधसंसिौवाक्यार्थत्वद्यसंशृणु ॥ १० ॥ तत्त्वमस्यादिवाक्येषुतत्त्वमादिपदार्थयोः। तादात्म्यमेववाक्यार्थोख्यखण्डैक्यरसा त्मकः ॥ १॥ प्रत्यग्वोधस्वमर्थोयासोदयानन्दरूपकः । तदर्थोयोइयानन्दःसप्रत्यग्वोधरूपकः ॥ २॥ एवंपरस्पराभेदज्ञानयदा हिसम्भवेत्। अब्रह्मत्वमनात्मत्वं निवर्ततेतदातयोः ॥३॥ अखण्डरववाक्यार्थोवाक्यंचाखण्डवोधकम् । त्वंचाखण्डस्वरूपो ·साः सिप्रत्यग्ब्रह्मैक्यविग्रहः ॥ ४ ॥ संसोवाविशिष्टोवावाक्यार्थोनाचसम्भवेत् । भाष्यवार्तिककारान्यांतनिषेधोयतःकृतः ॥ ५॥ यस्मादखण्डमेवाहतत्वमस्यादिकंवचः । नसंसर्गविशिष्टाथाततोखण्डविनिश्चिनु ॥ ६ ॥ वाच्याथातत्त्वमोर्हित्वालच्या परिगृह्यच हाच। तत्त्वमस्यादिवाक्यंहिसमर्थमेव ॥७॥ सर्वज्ञवाल्यवोद्धत्वेतथाप्रत्यक्यरोक्षते। एकस्यहिविरुद्धोतेल क्षणाऽतःप्रवर्तते ॥ ८॥ प्रत्यक्षादिविरोधेनशक्यार्थस्यापरिग्रहे। याशक्याथेनसंबडेवृत्तिःसालक्षणोचते ॥ ॥ लक्षणात्रि विधाप्रोक्ताजहत्यादिप्रभेदतः । तत्वमस्यादिवाक्येषुलक्षणाभागलक्षणः ॥ १०॥ गङ्गायांघोषइत्येवंजहतीहनलक्षणा । भवेन्ना जहतीचारशोणोधावतिवाक्ववत् ॥ ११॥ सोय्पुरुषद्वत्यादिवाक्येष्विवाचकीर्तिता। जहदजहदाख्याहिलक्षणावाक्यकोविदः ॥ १२ ॥ मागलक्षणयाचैवंसोयमित्यादिवाक्यवत् । तत्त्वमस्यादिवाक्यानिवोधयन्यैक्यमादरात् ॥१३॥ पदयोरिहसम्बन्धःसा मानाधिकरण्यकः । पदार्थयोस्तुसम्बन्धोविशेषणविशेश्वता ॥ १४॥ लब्यलक्षणसम्बन्धःपदार्थप्रत्यगात्मनां। सम्बन्धैस्त्रिमि राहेवमखण्डायंश्रुतिःस्फुटम् ॥ १५ ॥ स्वंतत्वमसीत्यादिवाक्यमखण्डवोधकं। अतोचसंप्रयोनास्तित्वंब्रह्मास्यइबंसदा॥ १६ ॥ ६४ ·त्यसन्मात्रात्मकःसौम्यपूर्णोऽद्वितीयचिव नः । सुखरूपोस्यसंसारीमहावाक्यर्हिलक्षितः ॥१७॥ यथातत्त्वमसोत्यादेरखण्डे कार्थतोदिता। तथासत्यादिवाक्यानांवोध्याखण्डार्थनिठता ॥ १८ ॥ अखण्डार्थस्यवोधिन्योऽन्याअपिसन्तिभूरिशः। श्रुतयस्ता बदामीहकाश्चन शृणुवत्सभो॥१६॥ श्रुतयः। अखण्डैकरसंशास्त्रमखण्डैकरसाचयो। अखण्डेकरसोदेशअखण्डैकरसंमनः॥२०॥ अखण्डकरसंसूत्रमखण्डेकरसोविराट् । अखण्डैकरसाविद्याअखण्डैकरसोऽव्ययः॥२१॥ ननिरोधोनचोत्यत्तिर्नवदोनचसाध कः । नमुमुक्षुर्नवैमुक्तइत्येषापरमार्थता ॥ २२ ॥ पादाभावाङ्ग तिर्गस्तिहस्साऽभावास्क्रियानच । मृत्युनास्तिजन्माऽभावाड्यामा वात्सुखादिकम् ॥ २३ ॥ येनेक्षतेशृणोतीदंजिप्रतिव्याकरोतिच। स्वादास्वादुविजानातितत्प्रज्ञानमुदीरितम् ।। २४ ।। चतुर्मुखेन्द्रदेवेषुमनुष्याश्चगवादिषु । चैतन्यमेकंब्रह्मातःप्रज्ञानं ब्रह्ममयपि ॥ २५ ॥ परिपूर्ण:परात्माऽस्मिन्दे हे विद्याधिकारि णि। बुद्धेःसाक्षितयास्थित्वास्फुरबाहमितीर्यते ॥२६॥ स्वतःपूर्ण:परात्माचब्रह्मशब्देनवर्णितः। अस्मीत्यैक्यपरामर्शात्तेन ब्रह्मभवाम्यहं ॥ २७॥ रकमेवाऽद्वितीयंसन्नामरूपविवर्जितम्। सृष्टेःपुराधनाप्पस्यतादृक्त तदितीर्यते ॥२८॥ श्रोतुदहे ·सा० न्द्रियाऽतीतंबस्वचत्वंपरितम्। एकतागृह्यतेऽसीतितदैक्वमनुभूवताम् ॥ २६ ॥ स्वप्रकाशाऽपरोक्षत्वममित्युक्कितोमतम्। अहङ्कारादिदेहान्तात्प्रत्यगात्मेतिगीयते ॥ ३०॥ दृश्यमानस्यसर्वस्यजगतसत्त्वमीयते। ब्रह्मशब्देनतद्ब्रह्मवप्रकाशात्मरूप कम् ॥ ३१॥ मायाऽविद्येविहायैवउपाधीपरजीक्योः । अखण्डंसच्चिदानन्दंपरब्रह्मविलच्यते ॥ ३२ ॥ आद्योरातत्यदार्थस्या न्मकारस्वव्यदार्थवान्। तयोःसंयोजनमसीत्यर्थतत्त्वविदोविदुः ॥ ३३॥ चीरंदीरेयथाक्षिप्ततैलंतैलेजलंजले। संयुक्त मेकतांयातितथात्मन्यात्मविन्मुनि ॥३४॥ घटेनष्टेयथायोमथोमैवभवतिस्वयम्। तथैवोपाधिविलयेब्रह्मवब्रह्मविस्वयम्॥ ३५॥ वाक्यसं० । एवंवान्यैः परिजात्वावस्यब्रह्मस्वरूपताम्। सर्वथासर्वकालेषुतन्निष्ठस्वंभवानघ ॥ ३६॥ बहुनाकिमिहोतेनसंक्षे पानिणर्यशृणु। अहंब्रह्मजगन्मिथ्यवेतिज्ञात्वाविमुच्यते ॥ ३७॥ जीवस्यब्रह्मणाभेदस्वयागुरोप्रपञ्चितः। विसराजगतो ऽसत्वंनोक्तमतस्तुतइद ॥३८॥ शृणुसौम्यबदामिते मिथ्यात्वंजगतोष्यह। जगन्मिथ्यैवदृश्यत्वाद्रज्जुसर्यादिवत्सदा ॥ ३९ ॥ श्रुतवश्नथाप्राहुर्जगतोऽसस्वरूपताम्। ताअपिशृणुसौम्यत्वंजगतोऽसत्वयुद्धये ॥ ४० ॥ श्रुतयः। प्रपञ्चोयदिविद्येतनिवत्ते ·तनसंशयः । मायामात्रमिदंदैतमद्वैतपरमार्थतः ॥ ४१॥ विकल्पोविनिवर्ततकल्पितोयदिकेनचित्। उपदेशादयवादोजाते इतनविद्यते ॥४२॥ द्वितीयकारणाभावादनुत्पन्नमिदंजगत् । यथैवेदनमाशून्यंजगच्छन्तथैवहि ॥ ४३॥ वन्थ्याकुमारवचने भीतिश्चेदस्विदंजगत् । शशशृङ्गेणनागेन्द्रोमृतश्चेजगदस्तितत् ॥ ४४ ॥ मृगतृष्णाजलंपीत्वातृप्तिश्चेदखिदंजगत् । गन्धर्व नगरे सत्ये जगद्भवतिसर्वदा ॥ ४५ ॥ गगनेनीलिमासत्येजगत्सत्यंभविष्यति। मासात वमतोमत्योह्यागतचे जगभवेत्॥ ४६॥ गोसनादुभवंक्षीरंपुनरारोपणेजगत्। ज्वालाग्निमण्डलेपद्मवृद्धिश्चेज्जगदस्त्विदम् ॥ १७॥ ज्ञानिनोहृदयंमूढजातं चेदस्विदंजगत् । अजाकुक्षौजगन्नास्तिब्रह्मात्मकुक्षौजगन्नहि ॥४८॥ सर्वथाभेदकलनंदैताग्दैतनविद्यते। नासिनासि जगत्सर्वगुरुशिष्यादिकंनहि ॥ ४ ॥ वाक्यसं०। मिथ्यात्वेजगतःस्वामिन्स्याइदादेमेषात्मता। मिथ्याभूतात्ततोजानंब्रह्म णःस्यात्कथंवद ॥ ५० ॥ शृणुस्खमस्यसिंहेनमिथ्याभूतेनवोधनम्। दृष्टयथैवनिद्रातोवेदादेऽस्यात्तथात्मधीः ॥५१॥ एवंश्रुत्यादि भिवाक्यं ज्ञात्वाजगन्मृषात्मताम्। परिशिष्टञ्चयब्रह्मतत्त्वनेतोतिबोधितम् ॥ १२॥ भगवन्नेतिमेतीतिश्रुतेरयर्थमीरय । येन ·म. सा. स्वान्यनिषेधेनाइविद्यास्वपरमात्मताम्॥ ५३॥ उच्यतेऽनात्ममावस्यनिषेधावधित्वेनयत्। उर्वितंतत्परब्रह्मनेतिनेतीतिवो धितम् ॥ ५४ ॥ इतिशब्दइयेनानाखिलंदृश्यमनद्यते । नकारेणनिषेधश्चवीशयातस्यकथ्यते ॥ ५५ ॥ मूतवामुर्तमन्चानवास नावाधिदैवतम्। अध्यात्मवाऽखिलंतहिनकाराभ्यांनिषिष्यते ॥ १६ ॥ वार्त्तिकसारवा । अहंशब्दोबुद्दिवाचीसाक्षिणंल क्षयेद्यथा। निषेधकोनकारोपिसाक्षिणंलक्षयेत्तथा ॥५७॥ ब्रह्मशब्दोजगहेतुवाचीचिन्माचलक्षकः । इतिशब्दोजगन्माचवा चोचिस्मावलक्षः ॥ ५८ ॥ अखण्डैक्यरसस्तुल्योवाक्याथोंवाक्पयोईयोः । उक्तार्थस्यैवदा यहिनतीतिवचःश्रुतम् ॥ १९ ॥ अथवाचेतिशब्दौड़ौजीवेशोषाधिवाचिनौ। नकाराभ्यामुपाधिद्यौनिषिध्यब्रह्मलच्यते ॥ ६ ॥ वाक्यसं ० । इतिवार्त्तिकसारे त्वहंब्रह्मास्मीतिवाक्यवत् । तत्त्वमोरैक्यविज्ञप्तैत्रयोजितनेतिनेत्यपि । सर्वथान्यनिषेधेनयच्छिष्टचित्त्वमेवतत् ॥ ६॥ स्वामि न्दृश्यनिषेधेनावशिष्टब्रह्मवोधिकाः । श्रुतीश्चापिवदाद्यवमितिचेच्छृणुताअपि ॥ ६२ ॥ श्रुतयः । कायोपाधिरयंजीवाकारणो पाधिरीवरः। कार्यकारणाहित्वपूर्णवोधोऽवशिष्यते ॥ ६३॥ यावद्यावमुनिश्रेष्ठःस्वयंसन्त्यजतेऽखिलम्। तावत्तावत्यरो ६ ·लोकापरमात्मैवावशिष्यते ॥ ६४ ॥ जेयवकुपरित्यागेविलयंयातिमानसम्। मानसेविलयंयातेकैवल्यमवशिष्यते ॥ ६५॥ सर्व वेदान्तसिद्धान्तसारंवच्मियथार्थतः । स्वयंभूत्वास्वयंमृत्वास्वयमेवावशिष्यते ॥६६॥ वाक्यसं ० ॥ यरवंसौम्यजानातिवंसदान दचिवनम्। विमुच्यतेससंसारादित्यपिश्रुतयोजगुः ॥६७॥ श्रुतयः । जाग्रस्वमसुषुप्त्यादिप्रपञ्चयत्प्रकाशते । तद्ब्रह्माह मितिज्ञात्वासर्ववन्यैःप्रमुच्यते॥६८॥ ज्ञात्वातंमृत्युमत्येतिनान्यःपन्थाविमुक्तये। तब्रह्माहमितिज्ञात्वाब्रह्मसंपद्यतेतदा॥६॥ तृणाग्रेष्वन्चरेभानौनरनागामरेषुच। यस्तिष्ठतितदेवाहमितिज्ञात्वानशोचति ॥ ७० ॥ तद्ब्रह्मानन्दमइन्ईनिर्गुणंसत्यचिव नम्। विदित्वाखात्मनोरूपनविभेतिकुतश्चन ॥ ७१ ॥ भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्तेसर्वसंशयाः। क्षीयन्तेचास्यकर्माणितस्मि न्दृष्टेपराऽवरे ॥ ७२ ॥ प्रियेषुस्खेषुसुकृतमप्रियेषुचदुष्कृतम्। विसृज्यध्यानयोगेनब्रह्माप्येतिसनातनम् ॥ ७३ ॥ यत्रयचमृतो ज्ञानीपरमाक्षरवित्सदा। परब्रह्माणिलीयेतनतस्योत्क्रान्तिरिष्यते ॥ ७४ ॥ स्वायत्तमेकान्तसुखंखेभितत्यागवेदनं । यस्यदु करतांवातंधिक्तंपुरुषकीटकम् ॥ ७५ ॥ अतिवर्णाश्रमरूपंसच्चिदानन्दलक्षणं। योनजानातिसोऽविहान्कदामुकोभविष्यति ·सा० ॥७॥ शास्त्राण्यधीत्यमेधावीअभ्यस्यचपुनःपुनः । परमंब्रह्मविज्ञायउल्कावत्तान्यथोत्सृजेत् ॥ ७७॥ स्वप्नेषियोहिमुक्तास्याज्जा ६७ गतीवविशेषतः। ईटक्चेष्टः स्मृतःश्रेष्ठोवरिष्ठोब्रह्मवादिनाम् ॥ ७८ ॥ इहैवसन्तोऽथविज्ञस्सइयंनचेदवेदिहतीविनष्टिः । यस्तद्दिदुरमृतास्तेभवन्यथेतरेदुःखमेवापियन्ति ॥ ७९ ॥ वाक्यसं० । एवंसौम्यमयातुश्यंज्ञानान्मोक्षप्रदर्शिकाः । श्रुतयोदर्शि ता:कित्वंभूयः प्रष्टुंहिवाञ्चसि ॥ ८०॥ गुरोकिंविदुषःकर्मकर्तभंस्थेष्टलब्धये। तथानिष्टप्रहाणायाऽस्तिनवेत्यद्यमेवद ॥ ८ ॥ सौम्यनैवास्तिकतैयासम्यग्ज्ञानवतःक्रिया। इष्टानिष्टस्यमिथात्वात्तिमिच्छत्तित्यजेद्धः ॥ ८२ ॥ श्रुत्यास्मृत्यापिचार्थोत्रं सौम्यस्पष्टंप्रदर्शितः। संगृह्णायचतेप्पद्यतेसंशयस्यछित्तये ॥ ८३॥ श्रुतिः। नैजयेणनतस्थार्थस्तस्यार्थोऽसिनकर्मभिः । नसमाधानजण्याभ्यांयस्यनिवासजमनः ॥ ८४॥ स्मृतिः। ज्ञानामृते नतृप्तस्यकृतकृत्यस्ययो गिनः। नैवासिकिञ्चिकर्तयमस्ति चेन्नसत त्ववित् ॥ ८५ ॥ वाक्यॐ । बहुनाकिमिहोनेनसङ्केपा त्वमिदंशृणु। विधिनिषेधवा ज्वेश्चनात्मज्ञानीनियुज्यते॥८६॥ ६७ ननुविधिनिषेधाभ्यांनओर्योब्रह्मविद्यदा। यथेडाचरणंतस्यतदापतेइलादिह ॥८७॥ मैवंरागवतोदृष्टयथेष्टाचरणंयतः ।

·ब्रह्मविदोविरक्तस्यतत्प्रसक्तिः कुतोभवेत्॥ ८८ ॥ नै कार्यसिद्धिकर्तृभिरर्थोयंसुनिरूपितः । तदाक्यानिपठामित्वत्कृताऽऽक्षे निवृत्तये ॥८६॥ बार्त्तिककृद्दा० । बुद्धाद्वैतसतत्त्वस्थयथेष्ठाचरणंयदि। शुनांतत्त्वविदांचैवकोभेदोऽशुचिमक्षणे ॥ ९ ॥ अधर्माज्जायते ज्ञानयथेष्टाचरणंततः। धर्मकार्यकर्थतत्याद्यचधर्मोपिनेष्यते ॥ १॥ क्षुधयापीच्यमानोपिनविधंद्यत्तुमिछति। मिष्टान्नध्वस्तृड्जाननामूढसज्जियत्सति ॥ २॥ वाक्यसं ० । तस्माद्रागवदज्ञानायथेष्ठाचरणंभवेत्। नैवतद्दीतरागाणां जीवन्मुक्तमहात्मनां ॥ ८३ ॥ जीवन्मुक्तिस्वरूपमैजीवन्मुक्तस्यलक्षणम्। तथात्वंकृपयाहिगुरोश्रुत्यादिमानतः॥ ८४ ॥ सौम्य रागादिदोषाणांब्रह्माभ्यासादिनाहिया। चित्तातिरष्कृतिःसम्यक्साजीवन्मुक्तिरुच्यते ॥ ५॥ रागादिदोषशून्योयश्चिन्मात्र निष्ठमानसः । सर्वचसमवुद्धिश्चसजीवन्मुक्तउच्यते ॥ ६ ॥ श्रुतिस्मृत्यादिवाक्यानिमानान्याचभूरिशः। सन्तितेषुश्रुतीस्ताव वत्समासतोवदामिते ॥ (७॥ श्रुतयः। अहंब्रह्माऽस्यहंब्रह्मास्म्याहं ब्रह्मतिनिश्चयः। चिदहंचिदहंचेतिसजीवन्मुक्त उच्य ते॥८॥ मौनवानिरहंभावोनिर्मानोमुक्तमत्सरः । यःकरोतिगतोडेगःस० ॥ ॥ सर्वेच्छाःसकला:शङ्काःसर्वहाःसर्वनि ·• सा श्चयाः । धियायेनपरित्यक्ताःस ॥ २०० ॥ यस्यनाहतोमावोबुद्धिर्यस्यनलिप्यते। कुर्वतोऽकुर्वतोवापिस ॥१॥ यावतीदृष्य कलनासकलेयेविलोक्यते । सायेनसुष्टु सन्त्यक्तास ॥२॥ साधुभिःपूज्यमानोपिपीड्यमानोपिदुर्जनैः। सममेवभवेद्यस्यस० ॥ ३॥ देहेन्द्रियेप्वहंभावइदभावस्तदन्यके। यस्यनभवतःचापिस ॥४॥ वाक्यसं० । रवंश्रुतिवचोमिस्तेजीवन्मुक्तस्यलक्षणम् । मयेहदर्शितंसौम्यस्मृतिवाक्यान्यथनु ॥५॥ भारतवा० । प्रजहातियदाकामान्सर्वान्यार्थमनोगतान्। आत्मन्येवात्मनातुष्टः स्थितप्रज्ञस्सदोच्यते ॥ ६ ॥ अहेरिवगणाझीतःसौहित्यान्नरकादिय । कुणपादिवयास्त्रीभ्यसंदेवाब्राह्मणविदुः ॥ ७॥ काम क्रोधानृतद्रोहलोभमोहमदादयः । नसन्तियस्मिनराजेन्द्रतदेवाः ॥ ८॥ नजातिःकारणंतातगुणाकल्याणकारण। वृत्तस्थ मपिचाण्डालतं० ॥ ६ ॥ पठकापाठकाश्चैवयेचान्येशास्त्रचिन्तकाः । सर्वव्यसनिनो मूर्खायः क्रियावानसपण्डितः ॥ १० ॥ सूत संहितावाक्यं । विनष्टदिग्धमस्यापियथापूर्वविभातिदिन। तथाविज्ञानविध्वसंजगन्मेभातितन्नहि । इतियोवेदवेदान्तःसो तिवर्णाश्रमीभवेत् ॥ १॥ वाज्यसं० । वशिष्ठेनापिसंप्रोक्तंजीवन्मुक्तस्थलक्षणम्। तथातन्महिमाचोनकडाक्यान्यपिमेणु ॥ 64 ·१२॥ वाशिष्ठवा०। येतुविज्ञातविजेयास्तादृशाःपातनाशयाः। जानन्तितांसवान्तरहे:पादानिवाइयः ॥ १३ ॥ भावनि गृहयन्त्येतेतमुत्तममनुत्तमाः। ग्राम्यैर्धनैःकिलाऽनर्थःकश्चिन्तामणिरापणे ॥ १४॥ तस्मिन्निगृहनेभावोयतस्तेषादिदर्शने । निर्वासनागतद्वैतागतमानाःकिलाङ्गते॥ १५॥ रकान्ताऽमानदोगत्यन दौर्गत्यजनाऽवज्ञप्तयस्तुतान्। सुखयन्तियथारामनतथैवमहईयः । १६ ॥ गुणंममेमंजानातुजनःपूजांकरोतमे। इत्यहङ्कारिणामीहानतुतन्मुक्तचेतसां ॥ १७॥ शीताऽतपादिदुःखानिनिज देहगतान्यपि। अन्यदेहगतानीवनःपश्यत्यवहेलया ॥ १८॥ परमात्मनिविश्रान्तंयस्यव्यावृत्त्वनोमनः । रमतेस्मिन्पुनदृश्येस जीवन्मुक्कउच्यते ॥ १९ ॥ एकरवविशेषोस्यनसमोमूढवुद्धिभिः। सर्वचाऽस्थापरित्यागानीरागममलंमनः ॥ २०॥ यस्याऽनु भवपर्यन्ताबुद्धिस्तत्त्वे प्रवर्तते । तदृष्टिगोचराःसर्वमुच्यन्तेसर्वपातकैः ॥ २१॥ वाक्यसं० । यसमाधिंसदाऽथित्यस्वस्वरू त्या स्थितः संशान्तसर्वसङ्कल्यासजीवमुक्तउयते ॥२२॥ जीवन्मुस द। स्वरूपावस्थितश्चापितइद २३ भातृध्याने परित्यज्यनिर्यातस्कप्रदीपवत् । यो माधिरुच्यते ॥ २४॥ समाधे 7 २३

·साः लक्षणंसौम्यस्वरूपावस्थितेसथा। लक्षणंश्रुतिभिप्रोक्तयामिताअपिमेधुषु ॥ २५ ॥ श्रुतयः। अहमेवपरब्रह्मब्रह्माइमिति
संस्थितिः। समाधिःसतुविज्ञेयःसर्ववृत्तिनिरोधकः ॥२६॥ ब्रह्माकारमनोवृत्तिप्रवाहोऽहकृतिबिना। संप्रज्ञातसमाधिः
स्याङ्यानाऽभ्यासप्रकर्षतः॥२७॥ प्रशान्तवृत्तिकंचित्तपरमानन्ददीपकम्। असंप्रज्ञातनामाऽयंसमाधियोगिनांप्रियः॥२८॥
संशान्तसर्वसङ्कल्यायाशिलावदवस्थितिः। जाग्रन्निद्राविनिर्मकासास्वरूपावस्थितिःपरा ॥२६ ॥ सरूपोऽसौमनोनाशोजीव
मुनस्यविद्यते। निदाघारूपनाशस्तुवर्त्ततेऽदेहमुक्तके ॥ ३० ॥ वाक्यसं०। समाधिलक्षणंसौम्यमयैवंतेप्रदर्शितम्। श्रुति
वाक्यप्रमाणेनश्रोतुंवाञ्छसिकिंपुनः॥ ३१॥ गुरोविदेहमुक्तस्वलक्षणमेवदाधुना। तथाविदेहमुनस्यलक्षणंश्रुतिमानतः॥ ३२॥
भृणुसौम्यवदाम्यद्यत्वयापृष्टंक्रमादहं । प्रारम्भकर्मणांनागेभोगेनाङ्गचयक्षये ॥ ३३॥ जीवन्मुक्रिपदहित्वायापूर्णात्मतयास्थि
तिः। ज्ञानिनःसाविदेहाख्यामुक्तिःश्रुतिभिरीरिता ॥ ३४ ॥ ब्रह्मवाहंसदानन्दइतिचिन्ताप्रियस्थन। यश्चिन्माचतयासंस्थः
सविदेह'समीरितः ॥ ३५॥ मानानिश्रुतयःसन्यचवशिष्ठवचांस्यपि। श्रुतीसावत्यठामीहवशिष्ठोक्कीसतःपरम् ॥ ३६ ॥

·श्रुतयः । विदेहमुक्तौविमलैपदेपरमपावने । विदेशमा हमुक्तिविषयेतस्मिन्सत्त्वक्षयात्मके ॥३७॥ चित्तनाशेविरूपास्येनकिञ्चि दिहविद्यते। नगुणानागुणास्तवनश्रीनाऽश्रीनचैकता ॥३८॥ शास्त्रेणनश्येत्परमार्थदृष्टिः कार्यक्षमनश्यतिचाऽपरोक्षात्। प्रारब्धनाशाड्यवहारनाश एवंविधानश्यतिचात्ममाया ॥ ३९ ॥ जीवन्मुक्तिपदत्यशास्वदेहेकालशात्कृते। विशत्यादेहमुक्ति त्वंपवनोऽस्पन्दतामिव ॥ ४० ॥ व्यपगतकलनाकलङ्कशुद्धेस्वयममलात्मनिपावनेपदेऽसो। सलिलकणद्रवाम्बुधौमहात्माविगलि तवासनमेकतांजगाम ॥ ४१॥ इदंचैतन्यमेवेतिअहंचतन्यमित्यपि। तिनिश्चयशून्योयोवैदेहीमुक्तण्वसः ॥ ४२॥ यस्यप्रप वमाननब्रह्माकारमपीहन। अतीताऽतीतभावोयोवै० ॥ ४३ ॥ जीवात्मापरमा तिचिन्तासर्वविवर्जितः। सर्वसङ्कलाही नात्मावै ॥ ४४ ॥ वशिष्ठवा० । दिविधश्चित्तनाशोसिसरूपोऽरूपरवच। जीवमुनौसरूपस्यादरूपोऽदेहमुक्ति के॥ ४५ ॥ सुखदुःखादयोधीरसाम्यान्वप्रोचरन्तियम्। निःश्वासाइवशैलेन्द्रचित्तंतस्थमृतंविदुः ॥ ४६॥ भूयोजन्मविनिर्मुक्तंजीवमुक्तस्य सन्मनः । सरूपोसौमनोनागोजीवकुलायचोचते ॥ ४७ ॥ अरूपशुमनोनाशीयोमयोपोरबह । विदेशमुक्तावेवासौषि ·म. सा. बतेनिकलात्मकः ॥ १८ ॥ वाक्यसं० । एवंविदेहमुक्ते सेविदेहस्यचलक्षणम्। मानचापितयोसवत्संक्षेपात्सौम्यदर्शितम् ॥ ४६ ॥ प्राक्चसौन्थमयोक्तंतेतत्तवाक्यप्रमाणतः । पदार्थशुद्धिमारभ्यसफलतत्त्वदर्शनम् ॥ ५० ॥ मयोक्नस्यार्थजातस्यत्त्वयाम ननंकृतं । त्वदाक्यैःश्रुतिवाक्यैश्चतत्सर्वमेनिवेदय ॥ ५५ ॥ स्वामिन् मतिवाक्यानितुभ्यंनिवेदयाम्यहम् । स्ववोधस्यैवदार्थनमे पाण्डित्यख्यातये ॥ ५२ ॥ नैवाऽहंस्थूल देहोस्मिकूटस्थेकस्वभावतः । सूक्ष्मदेहलथानाहंबुड्यादीनांयतोस्मिटक् ॥ ५३॥ तथा कारणदेहोपिनैवाहचिडनोयतः। तस्माद्दे हजयद्रष्टातङ्गमैरहितोस्याहम् ॥ ५४॥ अतिभातिप्रियत्वेनसर्ववाहमवस्थि तः। नामरूपादिकंसर्वमय्याध्यस्ततयानसत् ॥ ५५॥ रका प्रत्यकस्वरूपोस्मिसर्वदेहेषुचेतनः। परब्रह्माहमेवास्म्यहंब्रह्मा स्मीतिवाक्यतः ॥ ५६ ॥ श्रुतयः । ब्राह्मण्यंकुलगोचेचनामसौन्दर्यजातयः । खुलदेहगतारतेस्थूलाङ्गिबस्यमेनहि ॥ ५७॥ क्षुत्पिपासान्ध्यवाधियकामक्रोधादयोऽखिलाः । लिङ्गदेहगतारतेयालिङ्गस्यनविद्यते ॥५८॥ जडप्रियमोदत्वधर्मसाकार गदेहगाः । नन्तिममनित्यस्यनिर्विकारस्वरूपिणः ॥१९ ॥ चिद्रूपत्वान्नमेजाझंसत्यत्वान्नानृतंमम। आनन्दत्वान्न दुःख ·मन्नानाभातिसत्यवत् ॥ ६ ॥ अनात्मदृष्टेरविवेकनिद्रा महंममस्वमगतिंगतोहम्। स्वरूपसूर्योन्युदितेस्फुटोक्नै गुरोर्म हावाक्यपदैःप्रवुद्धः ॥ ६१॥ आत्मानमञ्जसावेशिकाय्याज्ञानंपलायितं । कर्तृत्वमद्यमेनटंकर्त्तव्यवापिनक्वचित् ॥ ६॥ नमे बन्धोनमेमुक्ति नशास्त्रनमेगुरुः । मायामाचविकारत्वान्मायाऽतीतोहमद्दयः ॥६३॥ देवार्चनम्नानशौचभिक्षादौवर्त्ततांवपुः । तारंजपतुवाक्तइत्पठत्वाम्रायमस्तकं ॥ ६४ ॥ विष्णुध्यायतुधीर्याब्रह्मानन्देविलीयताम्। साच्य हकिंचिदण्यचनकुर्वनचका रये ॥ ६५ ॥ किंकरोमिक्कगच्छामिकिंगृह्णामित्यजामिकिं । यन्मयापूरितविश्वमहाकल्याम्बुनायथा ॥ ६६ ॥ वाक्यसं० । मो भगवन्यायसुखतर्धमननीकृत। निवेदितानितानितेमनाननवामि॥६७॥ बडाक्यैश्चमयाधुईब्रह्मा अयंगुरोधुनी । तेनाज्ञानंचमेनटंप्रानित्यवोधपीडितम् ॥ ६८ ॥ श्रवणादिविभिनष्टाःप्रतिबन्धाश्वतेचयः । गुरोमेसंशयाद्यायेपुरुषापराधा वयाः ॥ ६ ॥ ज्ञानेनाऽज्ञाननाशामेतथाऽहङ्कारनाशतः। सञ्चितक्रियमाणानिकर्माण्यपगतानिमे ॥ ७० ॥ प्रारब्याख्यानि कर्माणितभागेनविनानमे। यावन्द्रष्टानितावत्वंवन्द्योसिमेसदागुरो॥ ७१॥ गुरुशिष्यादिभावोपियद्यपिवस्तुदृष्टितः। नास्ति ·मु० सार गुरोतथाथसिव्यवहारदृशानुसः ॥ ७२ ॥ यावदायुस्त्रयोवन्दावेदान्तोगुरुरीवरः । श्रादौविद्याप्रसिद्ध्यर्थंकृतघ्नत्वापनुत्तये। ७१ इतितेनित्यवन्दात्वंशिववाक्यंगुरोजगौ ॥७३॥ स्वामिंस्त्वत्वोधेनकृतकृत्योमियद्यपि। भवदाजांकरिष्योहतथापिजन कादिवत्॥ ७४ ॥ वद्येवंतर्हिमेत्वंभोस्वानुभवनिवेदय। येनतईविजानीयांदाादाश्चेद्यबोधगे ॥ ७५ ॥ गुरोममानुभूति तेतावन्निवेदयाम्यहम्। तच्चश्रुतिवाक्यानिवदिष्यामिततस्तथा ॥ ७६ ॥ गुरोल्यहंपरब्रह्मनित्यमुक्तोहमइयः । शुद्धोबुद्धो स्मिचिन्मानोनित्यानन्दोनिरामयः ॥ ७७ ॥ परिपूर्णास्मिसर्वचसच्चिदानन्दविग्रहः । जाग्रदादिवयाध्यक्षःकूटस्थासर्वदृक्स दा॥७८॥ निर्विशेषोनिराकारोनिरंशेहंनिरञ्जनः । निर्गुण निर्मल शान्तोऽसंगोऽस्यहंसदाभयः ॥ ७ ॥ स्वयंप्रकाश रूपोहकेवलानन्दविग्रहः । केवलज्ञानरूपोहंकवलसहवरूपकः ॥ ८० ॥ अविद्याकार्यहीनोहंबन्धमोक्षौनमेशचित्। काल चयविमुक्तोहंदेहादिरहितोख्यहम्॥ ८॥ घडूमिरहितोहंवैषट्कोशिकाश्मेनहि। षड्विकारविहीनोहंसदानन्दधनो ७ त्यहम्॥ २ ॥ वेदवेद्यमहंविइन्वेदागायन्तिमांसदा। वेदवाक्यानिमानानिसन्यचार्थगुरोतथा ॥ ८३॥ श्रुतयः । मय्येव ·सकलंजामयिसप्रतिष्ठित। मयिसवलययातितब्रह्माइयमख्यहम्॥ ८४॥ अहंशिष्यवदामामियहंलोकचयाश्रयः । अहंकालचयातीतोय हंवेदैरुपासितः ॥ ८५ ॥ अहंशास्त्रेणनिर्णीतःअहंचित्तेयवस्थितः। आनन्दधनरवाहमहंब्रह्मास्मि केवलम् ॥ ८६ ॥ आत्मनात्मनितृप्तोस्मियरूपोयाहमव्ययः । आकाशादपिसूक्ष्मोहमाद्यन्ताऽभाववानहम् ॥ ८७॥ ब्रह्मवा हंसर्ववेदान्तवेद्यं नाहवेचंव्योमवातादिरूपं । रूपंनाहनामनाहनकर्म ब्रह्मवाहसच्चिदानन्दरूपं ॥ ८८॥ चिषुधामसुय झोज्यंभोक्ताभोगश्चयङ्गवेत्। तेभ्योविलक्षणःसाक्षीचिन्माबोहंसदाशिवः ॥ ८ ॥ नित्यशुद्धोवुद्धमुक्त खभावः सत्यःसूक्ष्यास न्विमुञ्चाद्दितीयः । आनन्दाधिर्यत्वरस्सोहमस्मि प्रत्यग्धातु वसंशीतिरसि॥ ॥ अहमेवमहानात्माया हमेवपरात्परः। अहमन्यवदाऽऽभामियाहमेवशरीरवान् ॥ ६१ ॥ सर्वाधिष्ठानरूपोस्मिसर्वदाचिङ्वनोल्यह। चित्तवृत्तिविहीनोहंचिदात्मैक्य रसोल्यहम्॥१२॥ वाक्यसं०। मानुभववचांस्येवंतथावेदवचांस्यपि। स्वज्ञानदार्थविज्ञापमयाऽर्पितानितेगुरो॥ ३॥ इतःपरंमयाकार्ययत्तवाच्यंत्वयापुनः । वत्सत्वंकृतकृत्योसियस्यानुभवईदृशः ॥ ४ ॥ तोर्णस्वयाचदुःखाब्बिसवकार्यनशिष्य ·७ ८ ते। तथाफलंत्वयालयंशरणागमनस्थमे ॥ १५ ॥ यावत्प्रारब्बशेषस्त्रेतायत्त्वंवत्सवायुवत्। जीवन्मुक्तश्चरन्मौप्रारब्धान्त विमोच्यसे ॥ ६ ॥ गुरुशिष्योति संव्याजादेवरामप्रसादतः। जातंप्रकरणंपूर्णपञ्चमंज्ञाननामकम्॥ (७॥ अमुमुकुसर्वस्व साराभिधोनिवन्धकः । वृहन्मुमुक्षसर्वस्वानिवन्धादुद्दतोमया ॥ १८॥ सङ्क्षिप्तःस्वल्पबुद्धीनांमुमुतांहितेच्या। सारंवृह निवन्धानांसङ्घमाज्ज्ञातुमिच्छतां ॥ ६ ॥ वृहन्मुमुक्षुसर्वस्वपाठोचास्सिहिभूरिशः। सझेपेल्तथाऽन्यो पिपाठोचासोतिबुथ ताम् ॥ ३०० ॥ समाप्तश्चनिवन्धोयरामोमेशप्रसादतः। सौम्यकाश्या:समीपेत्रीभागीरथ्याकटेशुमे ॥ ३० ॥ श्रीमद्रामगुरु चापिभिन्नुभावेशनामक। नमामिदण्डवद्भक्त्याऽहमष्टाङ्गेषु इतिश्रीमुमुकुसर्वस्वसारसङ्ग्रहास्थे निवन्धेसफलज्ञाननिरूपणान्वितंपञ्चमंनानायंप्रकरणंसमाप्तम् ॥ समाप्तश्चाखिलोयग्रन्यः। भोम्यवाशा:समणिबंधनीरामचिनेन । नन मसिपितीमुफ़रोजनची मरि लाठे । सम्बत्सर १८१३ वैशाखसितपयां । ॥ ३०२ ॥ १६४१॥ ७२ ·शुद्ध सत्वा ८ पत्र श्लोक अशुई ४ चिकीषा चिकीर्षा २ १२ वाध्यवाधक बोध्यवोधक २ १२ चयन २२२ कचा ३ २० समथ कमाण्य पत्र श्लोक अशुद्ध पच श्लोक अशुई ४ ७४ श्रुतिवाध्या श्रुतिर्वाध्या ७ ४८ संयागस्य संयोगस्य ५ ७७ कत्तत्वा कर्तृत्वा ७ ५१ स्मृत्त्वा ८० समुस्थिताः समुस्थिताः ८ ५२ द्यादेहि द्यादेहि ८१ सवस्वसार सर्वस्वसार ८ ८ ५६ कमाण्य ६ १५ प्राणः ८ ५८ जाना ७ २१ प्राण प्राणः प्रवत्तते प्रवर्तते २२ गृह्णीया गृहीया ८ हद स्मतिभिः स्मतिभिः ७ ४३ दशध्वज ठेश दशध्वजवेश ८ ७५ निविषयं निर्विषयं कत्ता जाना प्राणा समथ ६० 4 8 ३ २५ सूब ४ ३६ सकाया सकाया ४ ६७ सर्वभावानां खमभावानां ·शुद्धिपत्रम्। पत्र श्लोक अशुद्ध ८७७ तहि ७३ स्यका स्थव सा मा दत प्रयेग (विश्नप० अशुद्ध शुद्ध पत्र श्लोक अशुद्ध तहि ११ १४६ दिग्धत्वं दिग्धवं १२ ११ १२७ विष्णोना विष्णोनी १३ वसिष्टेन वशिष्टेन प्रावण ११ १२८ कृत कृष्ण १३ १४ वासिष्ट वाशिष्ठ विष्णुपु० ११ १२६ सववेदेषु सर्ववेदेषु १३ २० तध्नानां तृष्णानां ११ १३८ सत्व सत्त्व १४ ३८ कर्थनावबुध्यसे कयंत्वनावबुध्यसे विष्णो लक्षणं ला १४ विष्णो १२ १५० विश्न्वी विश्वी १४ ५३ रग २ तस्थव तस्यव १४ ५६ बसिष्टो वशिष्ठो १० ११३ भगत भजत १० ११९ विश्नो १० १२० विश्नो ११ १४५ लक्षणं एगा राग AD राग ११ १२६ विश्नोवे विष्णो १२ २ ७३ ·शुद्ध १४ ५६ दर्शकाः १६ १०१ १०१ वासिष्टे पत्र श्लोक अशुद्ध शुद्ध पत्र श्लाक अशुद्ध पत्र श्लोक अशुद्ध शुद्ध १४ ५७ तृश्नत्वं तृष्णत्वं (२ त्याववाडितः त्यैवावताडितः १८ ४० वासिष्टे वाशिष्ठे दर्शिका (३ यंचनिष्यिष्टः यंत्रविनिष्यिष्टः १८ ४६ वासिष्ट वाशिष्ठ १४ ६० स्माटम અટલ वाशिष्ठे १८ ५१ रतिमात्र रतिभत्र चिंता १६ १०३ चलतुम्नग चलतृष्णागृ १८ ५८ वासिष्ठ वाशिष्ठ गीतासु १६ धिगस्तुपुनः धिगस्तुपुनः धिगस्वेवपुनः प्रवृषीव प्रावृषीव १५ ७० वचास्यनु बचांस्यप्यनु १७ ३ पुष्यर्थ पुधव सपः पर १७ २६ हकतदा हकसदा १९६७ बाडक्य बाइक्य १५ ८३ शुशोचत्यथ शुशोचित्यथ १८ ३४ मईनादिकं मईनादिके १६ १९ ७३ वतमेव १४ ६१ चिता १५ ७० तीतासु १६ १६ सपः १५ ७३ परं वत्मा ·पन गुपिनम्। 8 लाक अशु शुद्ध वाडिया वईखदासं २२ ४२ मृत्वा १६८० पव २० दर बद्ददास २० ८६ वासिष्ट २० ६९ वासिष्ट २० (६ वासिष्ट २० १०० १०० २० २४१ मत्य पत्र शाक अशु पत्र श्लोक अशुद्ध शुद्ध वाईक्या २० २०१ सरोय सरोयं २४ ८४ पटु पटुः २२ ३८ कृणेविकेशः कृणैर्विकंगैः २४ ८२ वासिष्ट वाशिष्ठ मत्वा २४ (६ कायदा: क्रयादाः वाशिष्ठ २३ ५५ कहि कहि २५ ११ २५ ११ तवा तवा त्यता वाशिष्ठ २३ ७१ नारद नारदो २५ २२ चिन्ता चिन्ता बाशिष्ठ २३ ७३ वासिष्ट वाशिष्ठे २५ २४ शीतलादीन् प्रवादीन २०० मूर्त २५ २४ दीसे दीस २४ ८० स्त्रीसंमिना स्त्रीसंगिनां २५ ३०५ भवा वेः भवा के २४ ४६ मति ७४ ६८

·पत्र रोष
लोक अशुद्ध
पत्र श्लोक अशुद्ध
शुद्ध
पच श्लोक अशुद्ध
शुद्ध
२६ २८ स्ववत्तान्तं
ववृत्तान्त ३० ३४ बासिष्टे वाशिष्ठ
२६ ३७ यताम्यतः यतोख्यतः ३० ३५ वासिष्ठवा वाशिष्ठ.
२६ ३८ पविशति प्रविशति ३० ४१ इत्यक्ता इत्युक्त्या
२७ ४८ नमोक्षाय नवमीक्षाय ३१ ५६ वासिष्ट वाशिष्ठ
२७ ७१ वासिष्ट वाशिष्ट
३१ ६४ विपयांश्च विषयांश्च
२८ ८३ वैरञ्चाप्रयच्छतः वैरंचास्या० ३२ ७३ वसिडेन वशिष्ठ
श्रीराम श्रीराम श्रीराम ३२ ७४ श्रीवसिष्टेन श्रीव०
२६ १७ विटक्रिमः विक्रि
३२ ७५ वाशिष्ठवा वाशिष्ठ
३२ ७७ परिविलीयते परिलीय.
३२ ८४ स्वात्मानं
स्वमात्मान
३३ ८६ योथिनो योर्थिनो
३३ (६ वासिष्टवा वाशिष्ठ
३३ २ बुधेः
बुधः
शांत
३६
३४ २८ प्रत्यत
प्रत्युत
साधन साधनैः

·TEN मुखः न VIRArea ८ धमा धमा ७ शुद्धिपचम्। पत्र श्लोक अशुद्धं शुई पत्र वाक अशुद्ध पत्र लकि अशुद्ध शुद्ध ४० (० षड्जान पात्र ४६ ४५ भुखः ६० ११ चेक्यं ४० (५ स्मार्ट स्फुट ४८८० तन्या तुल्या ६३ ८१ तब तद्रहा ४० ३ सहाव सद्भाव ५२ ५२ ६२ मिथुन भिक्षुर्न ४१ १८ निषच्छुति निषच्छृति ५४ ११ कृच्छाणि कृच्छ्राणि ६४ ७ वाच्याथा वाचाथा ४३ ६६ विशीणा विशीर्णा ५५ २६ भिक्षुधि भिक्षुर्वि ६५ १७ वाक्यहि १७ वाक्यहि वाक्यहि ४५ १२ दावा दौवा १६ १६ जश्त्य श्रोतुदहे श्रोतुदहे ४५ २२ चक ५८ ७० ५४ तहम तहम ५८ ५७ नियमाय नियमाये ७१ ७६ निगुण निर्गुणी ७१७१ भागन भागन ६५ २६ श्रोतुदहे NAR ५ चाये चाय ४६३० येचेव यच ७

·No text on this page.

·YBOYEE
ଅଥିଥିee
***
e
CE
इति श्रीमुमुक्षुसर्वस्वसारसङ्ग्रहा
भिधीग्रन्यासमाप्तः
hd
PE
PeeCE

·No text on this page.