·No text on this page.

·THE KUPPUSWAMI SASTRI RESEARCH INSTITUTE, उत्तरषटकम् । सत्तमाध्यायस्य प्रथमः पादः। अतिप्रमाणत्वात् ॥ एवं माधिकारे उपदेशेऽवगतेऽधुना तद धौनपिद्विरतिदेयो निरूप्यते । अतिदेशोनाम, यः पदार्थी- धाइयोपकारद्वारा यदावेनावधारितस्तस्य पदार्थस्य तत्सम्बन्धि- वेन रूपेण तादृशोपकारद्वारैवान्याजताबोधकं प्रमाणम्। भवति हि प्रतिवदिकतिः कर्तव्येत्येवमादिवाक्यं प्रथाजादिपदार्थानां यादृशोपकारद्वारा पानेयायङ्गत्वेनावधारितानामानेयादिसम्बन्धित्वेन रुपेण ताइशोपकारद्वारा मौर्याधत्वबोधकम् । एतट्वाधान्येव पच्च वौंपौत्यपि च तदीयब्राह्मणवत्त्वज्ञापनदारा तदौषधर्माण प्राच- पार्थभूतानामुकरीत्येव विकृत्यङ्गत्वबोधकम। माममेकमग्रिहोत्र- मित्यनिहोचनामापि तदीयधर्मवत्वलक्षणया गौयैव चोकविधान- वबोधकम् । एवं स्थानापत्यतिदेशे पायतो धर्मातिदेशेऽपि बचणसमन्वयो बोध्यः । पदर्शपूर्णमामादौनां खर्गाद्यावेनावधारितानां तेनैव हारेण पापचयाधताबोधके यावनीवादिवाक्येऽतिप्रमावारणाय तसम्बन्धिलपेणेति विशेषणम् । न हि दर्शादेः सर्गसम्बन्धिवेग स्पेण पापणार्थना। प्रमाणभावात् । अपितु दर्शनादिनैव ।

·भादौपिका। प्रथाजादौनामानेयेतिकर्तव्यतात्वेनेवानगमात्तदेव विकृति- मम्बन्धितावच्छदकम । पुरोडाशकपालादेच पुरोडाशमम्बन्धित्वे- मावधारितम्य तेनव रूपेण तुषोपवापाङ्गत्वात्तबोधकवाक्येऽति- प्रमजवारणाय नादृशोपकारद्वारेति विशेषणम् । पुरोडाशे पधि- करणत्वेन तुषोपवापे करणवनेति' तत्र द्वारभेदात् । केचित्त मादृष्यकम्पितवाक्यत्वमतिदेशत्वमित्याः । तदर्तिदेशान्तरेश्वव्याप- कलादपेचितम । अतिदेशनिरूपणोपोहानत्वेन चेदं निरूयते । किं प्रयाजा- दौमामुपदेशेन प्रतिमाचार्थत्वमुत प्रकृतिविकृतिमाधारणमिति । माधारणे हि पतिदेशवेयर्थमित्युपोहानता। तत्र यद्यपि प्रया- जादिषु चानचादिमाविषयकप्रकरणादजिविषयत्वं, तथापि नकल्यस्य वाक्यम्य प्रयानादिभिर्यसे तेत्यतादृशम्येव कन्नम, न त प्रथाजादिभिराथादिः कार्य इति। पामेयादिभेटेनानेकवाक्य. कम्पमापनः । नापि दशपूर्णमामौ कार्याविति । तथात्वे तु उद्देश्य- वापक विधिवाचकस्य पदयस्य कल्पनापतेः। तपस यागत्वस्यवोदेश्यतावचंदकत्वात्सर्वार्थत्वमितिः । म हि तप प्रयावादिविशिष्टयागकरणकप्रातभावनाविधिर्यन विभिटायविधिवत्प्रयाजादौनां प्रातभावनापामेवान्चयात्यार्टिका- पऽपि प्रतयाग एवषय रत्यायेत। भावनामा पनि वास्पादिय प्राप्तत्वाय विभिष्टविधापना । उत्पत्तिवावेव तु पुरोग सप्रयोगकोभूतस्पाधिकरमत्वेन तुषोपवाये स्वाप्रमो. अकोलोपवापरखनेति-ति सो• पुस्तक पाठः ।

·सप्तमोऽध्यायः । प्रयावादिवैशिष भिषवाक्यत्वादेवासम्भव । न हि तन्नदायाम- बोधवेलायामनवितस्य प्रयाजादेवायकवाक्यतावेलायामन्वयमावः। महादचरितस्य विधेरैकम्प्येणे कशाम्दयोधजनकमिति नियमात् । मनोन प्रयाजादौना प्रातिमागामित्वम् । अथवा दर्शपर्णमामाभ्यां पकामो यजे तेति वाकां न सर्ग- मम्बन्धपरम्। मार्वकाम्यवाका नव प्राप्तः। पपि तु ममिदादि- वाकवाक्यतया धागोहगेन प्रयानादिविधिपरम् । अतसता वागत्वस्येवोग्यतावटकत्वात्मार्थता न - तब दर्शपूर्णमामपदं संयविशेषणं उज्यममर्पकमेव गामिति घडलम् । विधियोरेगे वायभंदापनः। धातोरण्य- परत्वं मम्मति उपपदम्याऽन्याय्यत्वाच्च । पतय नपत्यदर्शपूर्णमामपदं बा कालपरमेव मत्सर्वयांग व पनि वाक्यप्राप्तकाणानुवाद- कम्। अधिकरणम्यापि करणयाच तोया। सपा सर्गकामपदं सावयत्यानुवादः । मर्वथा मर्वधर्माणां मकानवदर्थत्वमुपदेशेमेवेति म कढिलिंदशः । एवं च ममामिनग्न मेनेत्यानुवाद एव । अग्रिमोमित्यादि नामापि मिहो देवास रतिवमिहमार नप्रस्थन्यायमेव नारायानबाट मिति प्राप्ने यपि यागानुवादन धमविधिम्नथापि अनुवादम्य . मति मम्भवे मविहितगामित्वनियमारिभिर्यवेते निवप्रतिमाषगामि. त्वम् । विशेषतव मवमायन्यायम यागस्व कप पानघाटपूर्व- गाधनवनवणार्थमपि प्रकरणानुप्रथमः । बस्तनपतिवाचबाकाहायलनेमामान्यम्य भाववकपन ·भादौपिका । खिोदनादयम्त दहातिदिश्यन्ते । ये वा ज्येने प्राकृताडानुवादेन विहित लोहितोचौषादयस्त वातिदिश्यन्ते । यत्चम्मिन पर्ने नेतेषामेव नियम इति तन्त्ररखोक, तदवा- नरमादृश्यत्याग प्रमाणाभावादपेक्षितम् । अम्मिंश्च पक्षे इषु- यागोहेनानेकपदार्थविधानायोगात्पढयेन लक्षणया ज्येमौयप्राह- ताङ्गमम्बन्धिविकारमात्रम्येषन विधामम् यहा एतरपद मन्त्रि- हितत्यागे प्रमाणाभावात्माहताङ्कानामपि चोदृश्यतया पूर्वमुक्त्वा- पूर्वोकप्राकृताङ्गभिन्नतत्मदृशप्राकृताङ्गान्तराणामेवेतरपदेन' णम् । तेषामतिदेशेन मन्निहितत्वात् । तादृशप्राकृताङ्गोद्देशनव च ग्येनमादृग्यविधिः । मादृश्यं नाम्मिन पचे ज्येनौयप्राशनाङ्गनिधर्मममानधर्मवचम् । म र धर्मः ग्रेने पाहताशानुनादन विहितो विकारो लोहितो- ष्णौषा दिः । प्रतण्न मादृग्य न ननिकपितम् । अपि तु ज्यनीय- प्राकृतानिकपितमेव । उपमानतावकेटकमम्बन्धेन नति. धर्मम्य मोहितोपौषादम्तेनत मम्बन्धन प्राकृताङ्गब्वभावात् । उप- मानताकेटकमम्बन्धनःपमेयवृत्तित्वे एवोपमानियमात । अतएवा- म्मिम् पर्व समपद ग्यनीयप्राकृताङ्ग परम् । ततश्च फलतम्तादृशधर्मा- व इवपूर्वमाधनाभूततादृशप्राकृताङ्गोन विधीयते । प्रतन विधयमामथ्यानरोधेन ग्यने यो विकारो यत्प्राकनाई विहितम्नप्राशता एव मोऽत्र विधीयते । इतरथा प्राइतकार्य प्रामादिं..- आ. पम्तक पाठः ·मतमाऽध्यायः कारितापसः। प्रतोऽमिमपि पदे निर्वाचतगत्या इमम्बनिन नंव तादृशम्य नीयविकारविधिः । न चत्रमभ्यातिदेशस्य कम्पितित्वा- भावादानमानिकवचनातिट शापेक्षया प्रायोऽपि कोने ममाम मिति पददये तादृविकारम्नक्षणाया अावश्यकत्वाबामानिंदेशा पेच्या प्रावध प्रमाणाभानः । नामानिंदायले निहोत्रपदनाम भिहितानामेव धमाणां लक्षणा. वचनानिंदंश तु ममानपद- नोकामामेव तादृशधर्माणां विधयताव कंद कौमतज्यमौयपासना वृत्तिविकारत्वावनिवमि हाथ मलणकि तम्य तद पेपया प्राव पञ्चमश्चरेषु ॥ चातुमाम्यषु वनवे पर्वणि पाद्यानि पक्ष हवापि मधमकाणि विधाय वरूपाप्रघामेषु विहितामि। तेषां व विनिगममाविरण अभ्यामाकमानारत्वम् । वाणाप्रघामन्य हवि:मनिधी चतडाह्मणान्यव पच इवॉषि यहाह्मणानौतगणि इति श्रुतम् । एतराणि देविकानौत्यर्थः । पत्र प्राधण- म्यवानिदमः। यद्यपि चान्यचोपकारन्य तत्पृष्ठभावन पदार्थानामेव चाति देशो न तु पदार्थबोधक मात्राणां प्रयोजनाभावासयापा मा- गायां प्रमाणाभावाकाम्नम्यवानिंगः। न च गावग्यवानिंदणे नहोधितपदायांनां प्राहतोपकारामाचे उपकागारकपनाप- कावापानुपपत्तिः । सामान्यापि विज्ञानायोपकारजमकविमानौष- पढार्यप्रतिपादकतया निरूपितरूपश्यैवानिंदपादपकारामारकव्य- मानुपपन्योहबाधोपपत्तेः। वस्ततम्त माधणपदमार्थविधायकवाय- ·भादोषिका स्योकत्वासातवा दपेक्षितत्वाचाचाप्यर्थम्यैवातिदेशः । अतएवातिदेश- परमपि मामङ्गतम् । नदिह हविविधायकवाक्यम्यवे। बाह्मणपदेनोकत्वात्मार्थवादक- म्यैव विधायकवादाकाङ्गाऽभावेन प्रधानातिदशाभावेऽपि स्तुति- मात्रस्यातिदेशो न त्वङ्गानाम् । तेषां स्वखाङ्गविधिविधेयत्वेन हवि- विधिविधेयत्वाभावात् । अतएव वरूणप्रघामेषु पग्निं मन्यात प्रसवो भवन्ति, इत्यादिविधयोऽयुपपद्यन्ते । अन्यथाऽनिदेशादेव प्राप्तत्वेन वैयर्यमिति प्राप्त। पाविधौनामप्येतहविःसम्बन्ध्या विधायकवेतनाचणवोपपतः जास्वम्य महाविषयत्वमिद्यथं प्रजानां स्तुतेशातिदशः। न चापेक्षाकमेणैव मर्वचावयादर्थभावनाया इतिकर्तव्यतापेशाथा- महानिदेवगते पक्षातदिगिटार्थभावनाया विधिमम्बन्धावग- मोजरं तस्य स्तुत्यपेक्षायां स्तुत्यतिदेश रति विरम्य थापारवा- पत्तिः। रमामान्यवदितिकर्तव्यतासामान्यापादेव तडिशिष्ट- भावनाविधिमिद्धिः सत्य पेलावेलायामेवानिदेशप्रहः। अतएवानु- मानिकवचनापतिदेशेऽपि पर्थवादानिदेशमिहिः । या वेवं मति विमिति पानिदेशिकार्थवादिकपसकल्पमाप्रमणिः, मा कौस्तुभे एवं निरसा। वसमस्त वाचनिकातिदेशस्य भिषवाक्यविधया प्रमाणत्वादत्य- सिवाको इतिकर्तव्यतामामान्याडेप पावशक एव । न. प्राध- लाघवाद, इति या• पुलक नाति ।

·मतमोऽध्यायः । म्सानिदेश तम्य निरुकाजवे प्रमाणाभाना निंदनवणम्याया। लक्षणेऽङ्गत्वपर्दन भावनेतिकर्तव्यतालमोचितत्वम्य विचितावान् । प्रतवार्थभावनेतिकर्तयतावन्य तस्करणोपकारजनकत्वकपन्य ग्राम भावनेतिकर्तव्यतावन्य व चिकप तकरणोपकारजमकाजामविषय- नाम्यम्य दिविधम्य मसः पचितपटोपादामाचार्थिकप्राषिको- पकारजमऽपि मानिदेशः । तम्य प्रयतभावमानचितवान् । नमादयातिदेशः अग्रिमन्धनादीनां तु दक्षिणविहारे प्राण्य- भावाधुजस्तदर्थे पुनर्विधिः। अतएव नवप्रया जन्वादरनिदेशाराणिनो- यजति पाहतौनां मम्पत्य जिवानि बिमयुपपद्यते । रत- रथा चिनमानुपपारिति सूचकारभाध्यकारी। वनतम्त मापतौयागम्यापि संदविकामिलायागविकारवा- नवप्रयाजत्वादिदेवाग्रिमन्यमादीनामपि प्राप्तिमभवाचायं वैयर्थ- परिधारः । पामिककपामानरोधमत्र व नवप्रयाजवादिमिड खिजवण्यायपपभिः । न च भयमाः दर्शपूर्ण माविकारत्याजदन- रोधेन पक्षप्रयाणवम् । परपुरोगावचवारमावपि पक्षवाविर्ग- धान्। तो भायमनाइत्य सबमेवं याब्येयम् । निमन्च- नादियाघानामौचित्येनानिदेशविधिस्तुत्य वाचतरावादिनि म विधायकवानिरिणतावकवरूपप्रयोजनकथनार्थम् । नंव चाति- निगमायामाग-1 मी. पर पाठ मचिप, इति नाति मो. + भबमा, इति पा. एमके पाठः .

·भादौपिका। - देवाक्यम्याङ्गविधिपरत्वे स्लिामिति लिङ्गदर्शनसूत्रम्यार्थः । अतः मिट्टै अङ्गानामयतिदेश दति। न चामिक्षककपालयागानुरोधेनैव वैश्वदेविकधर्मप्राप्तिमिद्धेर निदेशविध्यानचक्यम् । यत्र धाय्याविरा जादिविरुद्धधर्मविषये मुख्यत्वयम्वाभ्यां ढाहिकधर्मप्रमनिस्तद्विषये वैश्वदेविकधर्मप्राप्यर्थत्वेन मार्थक्यात् ॥ ॥ ॥ ३ ॥ एककपाल ॥ एवं माकमेधे श्रुतयोरेन्द्राग्नेकपालयोरपि एत- द्वाहाण ऐन्द्रानो यहाधण इतर:. एतद्वाझा एककपालो बढ़ाखण इतर इति वाक्याभ्यां मावादकमाङ्गविधिकाण्डम्यातिदेश इत्यत्तर- विवक्षया मार्यते ॥ एककपानानां ॥ एककपालम्य प्रतिभूतपककपालो वालपा प्रघामिक एन । म त धर्मभृयावऽपि वैश्वटे विकः । वक्ष्यमाणा- सर्वेक कपालेषु चोदनालिङ्गानिदेशादेव वैदेविकधर्मप्राप्तिमिद्धेः । अनन्यलभ्यकतिपयधर्मप्राप्य वारणप्रघामिक एव । एवं संन्द्राम- प्रायपाठोऽप्यपपद्यते। तत्र हि न दार्शिकडानानिदेशविधिः । चोदनाविनातिदेशादेव मिद्धेः । नाप्यंन्द्रामानराणाम् । अनु- पस्थितत्वात् चानाम्यप्रकरणम्यत्वेनोपस्थितत्वाबदेवे चन्द्रानाभावादारुणप्रथामिकम्येव । अतम्तयायपाठादपि माकमेधैक कपासम्य वारुणप्रधामिकैककपाल प्रतमित्वम् । धांश्च हिरण्मय: मचो भवम्सौम्यादयः मामान्यविहिता इति भाष्यकार: । वस्तुतस्तु माकमेधम्यपञ्चमवगेषु पतिदे प्रविधिरम्ति न वा पन्य दर्शपूर्णमामविकारत्वापत्ते योऽनुयहाय हिरण्मयत्वादि- प्रमतिः। पायपि एतदधिकरणन्यायस्यान्यमभ्यवस्थाभावाधर्मभय- पतन ·मनमोऽध्यायः । ससाभाय वैषदेविकपक्षमवराणमेव धमातिदेशानव वाण- प्रघापिकहिरण्मयत्वापप्राप्तिः । वस्तुतम्न थाजिकाचाराधब वरुणप्रघासेषु मुसुगारोत्पत्ति प्रमकि मार हिरण्मयत्वप्रमोमयत्वादवियोचियेन दक्षिणविहार- एवं षिवेधार्दन्डामेककपालयोरपि न हिरण्मयत्वाधनिदेशः । अस्तु वा मः, तथापि यचद्रामाचतिंदविधियर्थभियव भृयमा- मनुग्रहमण्यनगौलत्य हिरण्मयत्वाचमुष्ठानमित्येत, नत ऐन्द्रायक- कपाबायोमध्ये न्यारासिंद नैव तत्प्राप्तिमिडरितगमर्शक्यम् । पतो- विश्यं तत्तविषविहितधर्मप्राप्तिमिहामेवेदमतिदेयम् । विशेष विहितावहान याच्यादयः । एककपानेऽपि पिकाखामाखन- मया रति ध्येयम् ॥ .॥१॥ रति औखपादेवकतो भारदीपिकायां मप्तमाध्यायन्य प्रथमः पादः॥ याधिकममाचागत् यत्र मामान्यविधिना मग त्यतिपति- इति मा. पन्तक पाठः।

·भाट्टदीपिका अथ सप्तमाध्यायस्य हितोयः पादः । मायः ॥ प्रातौ व्योतिष्टोमे अभिवत्यामुत्पन रथन्तर विकृति- विशेषे अविवाक्याटो कवतौषु कर्तव्यत्वेन श्रूयते, कवतीषु रथन्तरं गावतीत्यादिना । तथा यद्योन्या गायति तदत्तरयोर्गायतीत्यादि र श्रुतम् । तत्र रथन्तरादिशब्दानागौतिविशेषविभिष्टायां पति- प्रयोगादिपिस्वामित्वे प्राप्ते । पाहत्यधिकरणान्यायेनेव गौति- विशेषमा विजातीयगौतित्वमाचं वा वाच्यम् । एवं मामभन्द- चापि गौतिमा गौतित्वमात्र वा वाघम् । न तु गौतितरि- मिटा वा पक् । तम्या यकिन्यायेनारपद एव पति मुख्यार्थबाधे बाया बोधोपपत्तेः। पाहत्यधिकरम्येव तु प्रयोजनकथनार्थानि सूपाणि । यदि हि सम्मारित्वं भवेत्तदा पचि सूचतिदेशामभवात् कवतोमदः कार्यसपणार्थ: । तत्कार्यमर्थप्रकाशनं लक्षणादिना अभिवत्या कुया- दितिकवतो कार्य अगारम्यातिदेशः । देशलक्षणार्थी वा । कवतौ- देश अभिवतौं पठेदिति । जघन्यं रथारपदं वा तहमसषणा पहानिदेशाचे कवनौषु मौलनादौन रचतरधर्माम् कुर्यादि- त्यर्थः । अन्ये तु भाथस्वाः पचा सम्भवदनिकत्वाब लिखिताः । त्वमेव पाठः मर्वत्र चि ऋषोऽतिट शासम्भवात्.-इति तु भवितुषितं प्रतिभानि ·सामोऽध्यायः मिहान्ने तु सक्षणार्या प्रमाणाभावाद र बोधस्यैवाभावेन गौतिमाचम्येव कवतोम्बनिदेश इति । प्रयोजनम्. प्रमजादात्यधि- करणमिहम्येव गौतियाचित्वस्योपहलकानि कानिचिनिनादर्शन- सूपाणि रति दृष्टयम्। म यद्योन्यानायतोत्यादौ योनिमम्बन्धितेन रूपेण विधय- बादनिदेशासक्षणोपपत्तावपि कवतोष रथन्तरं गायतोत्यादौ रथ. मारत्वम्येव विधयतावच्छेदकवादतिर्दमत्वान्पपतिरिति वाचम् । तपापि धर्मग्राहककृतोपकारम्नाभार्थमभिवतोमम्बन्धित्वम्यत्र विधय- तावच्छेद कत्वात् । वनतम्नु ग्रहमेधोये पाच्यभागविधानिदेशवा- भाववदम्याप्यतिंदं गत्वाभाव म काचित्दा तिः । सामाभिवता येन पेणोपकारकत्वं तेनैव कपेण कवता उपकारकत्वस्वीकारणो- पोपपत: ॥ ॥ ॥ । ॥ पति प्रोम्ब पडदेवाती भादौपिकायो पतमायायम्य रितोयः पादः ।

·१७ भादीपिका अथ सप्तमाध्यायस्य तृतीयः पादः । उक्रम ॥ इदानौं नामातिदेशः प्रखयते । माममग्रिहोत्रं होतीत्यादौ नैमिका ग्रिहोत्रवाचिमोनानो न तावत्कर्मान्तर- वाचकत्यम् । अनेककिकम्पमापत्तेः । दर्विशोमत्वेन चोदनालिका- निदेशाभावाचामानिदेशाभावेऽनिदेवताकत्वे प्रमाणाभावेन तत्प- ग्व्यन्यायानुपपत्तेख। न र यदाहवनौये जुहोतीत्यनेनाः प्राप्तवादग्न्यधिकरणकत्वेन योगोपपतिः। तथातिप्रसवेन ब्यादिकल्पने पुनर्गौरवता- दवस्यात् । अन्तोदात्तखरस्य सप्तमौवहौशवनुपपत्तेन । मनमौ तत्पुरवस्य शौण्डादिगणे पाठाभावेनानुपपत्तेश्च । यदि तु नित्या- ग्रिहोगे रवानेहाचं होम इति व्युत्पत्त्या अधिकरणत्वं पधार्थ मझौ- कृत्य मामामिहोऽपि योग पात्रौवेत, तचापि प्रचुरप्रयोगादनि- होत्रपदस्य निसवणया नित्याग्रिहोगे प्रयोगासनास त्रि- तुखावन मामाग्रिहोंचे तदसम्भवाहौणत्वमावण्यकम् । पमयेवर दिमा मास दपूर्णमामाभ्यामित्यादौ गौणत्वोपपादनं द्रष्टव्यम् । पन्यथा य एषत्यादिमा पौर्णमामौकामकत्वमाप्रभयत्र सास- णिकलाविशेषात् । दर्मादिकासाप्राप्तावपि वा एका मुख्यधापरण गौणत्वनियमात् । प्रगिलदर्शादौ निखक्षणाया पावश्यक . पौमिकचोदनाविनातिदेव कपसाभोपपत्तौ तदभावस्थाणा- ·मामोऽध्यायः। १५ माधकपास। एतेन गौणवाभावेऽपि एकनामकन्यसाम्येन चोदमाणिङ्गातिदेशादेशानिहोचधर्मलाभरत्यपालम् । उभयच नि- दमकणायां प्रमाणाभावेनैकनामकवामिद्धेः । तथापि देवताकामादिष्पगुणविधायकत्वेनैवोपपत्ती गौणत्व प्रमाणामान: । तत्प्रत्याधिकरणोगकौम्तभरीत्या ममामामा- बम देवताविधनपपनेः। कानन्य प्रामवादिना विशनपपत्तेखा। पनवाग्रिहोगादिगम्दा: कामरे गौणाः। न बायपधर्म- मासणापूर्वक कर्माको गौणौति प्रायः। तमिहसूचोककौस्तुभ- गेत्या तु गौणोजानकायंतावदकमेवा ग्रिहोचौथधर्मविशिकर्मा- नरमाम्योधत्वमित्यपि शक्यं वकम् । तच र मिहो देवदन- নিন্মমামিনুল গীবি অজি বা नदौयधर्मविशिष्टकमांजर विधानेन माणमाम्येन गौणत्वोपपति- रिति मिड्ढो मामानिदेशः । पदार्थानिदेशेऽपि च मिपिताप- म्यवातिदे पाहबाहिः ॥ ॥ ३ ॥ १ ॥ अपि वा ॥ बादमाहे प्रथममहः प्रायणौयं मधर्मक विधाय गवामयने वैश्वानरो ज्योतिष्टोमः प्रायणीयमहर्भवतीनि चैतम । देते हे कर्मणो विभिगमनाविरहादिति निर्णन प्रकरणामा- गधिकरणे कौमतभे । नदर गावामयनिकमायणौचपदं प्रन्यानव दादचारिकमायणयधमानिदेशार्थम् । न च नोटमाणिजानि- देशादेव तत्प्राप्तिमिहनामानिदेशवेयर्थम् । गणवमान्यऽपि राया- हामार्गमद पाहण्येव चोदनानिहानिदेशेन धर्मप्राप्नेर्वध्यमाखवा- दिति प्राप्ने । ॥

·१६ भादौपिका। येनैव प्रथममयन्यनेनेति व्युत्पन्या प्राथम्यगुणयोगेन दादशा- हिनि प्रवृत्तिम्तेनैव गावामयनिकेऽपौति प्राथम्ययोगेनोभय- त्रापि मुख्यतयेव प्रवृत्तौ गौणत्वे प्रमाणाभावः । न चात्र पूर्व- ववादमाहिक प्रचुरतर: प्रयोगो येन नत्रव कढिनिकढलक्षणा वा अन्यत्र तु गौणौत्याौयेत । अतोऽत्र न नामानिदेशः प्रायणीय- पदे । वैश्वानरपदं तु प्रकरणे वैश्वानरग्रहविधानात्तत्प्रस्यन्यायेन मामधेयमपि वैश्वानरमंजकम्य मधर्मकम्य कर्मातरम्याप्रमिद्धेनै- वातिदेयकम् । ज्योतियोमपदं तु व्योतिष्टोमधर्मप्रतिप्रमवाथ मा- वन्धवातिदेशाकम् । तेनैव तत्सत्याया विरीधे म गावमामान्यावाद शाहिकरिती- यापर्धर्माः ! अपितु व्योतिष्टोमिकाः । माधारणास्तु भूयोऽनुग्रहाय दादगाहिका एव । रदं चाधिकरणां गावामयनिके प्रथमेशानि पायौयपदन्य भाष्यकार कारादिभिब नादवगनयम् । इन्दोगसूचानमारेण प्रायणीयपदम्य गावामयनिचे रितीये बसु- विशेऽनि प्रयोगमादाऽतिदेशो भवत्येवेति येयम् । ७ ॥ ७ ॥ २ । विजिति ॥ विश्वजित्सर्वप्रष्ठोऽतिगच इत्या मर्वपृष्ठमन्दोऽनु- वादोऽथवा पारिकानां रथमार राष्पवैगजधाकररवतानां मायां विधिरिति चिन्तायाम् । पृष्ठपदम्य सोयाचित्वात्मामपरत्वे विधौ बाणपत्नव्या निष्टोमेर : नवन रत्यनेन पो पृष्ठतो- पाण विधानस्य विषाधिकरणे कोलभे यत्पादितत्वादिहानिदेशेन बडत्वप्राप्युपपनर्विशिविधिगौरवाचानुवाद एवायमिति प्राप्ने । तनतत्सम्बामां-ति मो• पुस्तके पाठः यदा त ·मनमोऽध्यायः। १७ - अनुवाढत्व वैयापन: । पक्माने रबारमार्भ रहमत- इतराणि पंकोतः पृष्ठ वैराज मैनावरणम्य रक्त ब्राह्मणामिमः पाकरमहावाकयति मभिवेशमाविधिपतात्पर्यग्राहकवलेनमर्व- पृष्ठम्दम्य मिष्यानमाया पाड़किरथन्तम दमामपरत्वावगतेम्नेषा- मेव विधिः। निकपितस पृष्ठान्दम्य निकढम्मलाणायाम्यामांशीऽर्थ- वाद: कौस्तुभे। पतएव मत्रपदनानिदेशाप्राप्तयो कम्पिकोन्द्रिय- भाग्यो: ममुच्चयविधिरित्यप्यपाम्तम् । होतुः प्रवकपम्योपदेशिक वन नयोबांधान । मर्व शब्दम्य बत्यापेक्षा न दयोर मम्भवास । पत: पाशिकामां विधिः । यन्मते तु एकमेव प्रती प्रष्टो पृष्ठ ना. तम्मते प्राप्तत्वापि मानवादः । पय च यद्यपि न नामानिदेशः, मवादम्य परमवाभिमा- भावात् विजिनि बमोहिणव प्रवृत्तगौणत्वाभावाम । न सायं वरनातिदनः । सामेधोये पाठ्यभागी बनतोनियंदेव पहाय- वन्य विधयनामवदत्वात् । तथापि उपदंश एवायं रथारा- दौनाम। पतएव न पड़ाधमानागपामिह करणम् । अन्य- काङ्गत्वज्यत दाक्यप्रवृत्तः पूवावगममाम्यान : कमममानाधिकरणा- पदगम्बत्वमाम्याच । मतम नामानिदेशाप्रममा ममारम्भः। प्रधान नौयमानमिति न्यायमेव च रथागदिधमांणां पावण्यकमाभा- दाना र पवमानाटिकायांनगंपयोगिरथनगदिमाधमत्वाप प्रानि- रविरहा ॥ ॥॥॥ नपावभवः ॥ बमणप्रघामेषु वारणानिकामन तुवावमय बनौति श्रुतम् । तत्र दार्थपूर्णमामिकमा व्यामकमामथपदनानुए ·भाट्टदोपिका। ५. माधवात्तपनिकामी विधीयते । षष्ठीवशात् । पशब्दस्य निपात- बाच्च परस्परान्वयस्य व्युत्पनत्वेन न विधेयानेकता दोषाय । प्रति चापां व्युत्मे केऽप्यवस्थपदप्रयोगः, एष वै दर्शपूर्णमासयोरवमय- इत्यादौ। अतो नात्र विशिष्ट कर्मान्तरविधिः । अवस्थाम्दस्य विधी गौणत्वमझौलत्य नामानिदेशकवमिति प्राप्ने । अनेक मकिकम्पमाभिया अपां व्युमके प्रार्थवादिकावभृथशब्दस्य जसमम्बन्धित्वमादृश्येम गौणत्वात्याप्तकमांनुवादनानेकरापाविधाने वाच्यभेदापत्तय कर्मान्तर विधिरेवायम् । मत्यामपि च निपात- स्योपपदार्थाश्वयव्युत्पत्तौ उपपदार्थद्वयम्य परस्परामव्युत्पत्यभावा- विधेयानेकता स्पष्टव । अतय गुणात्प्रकरणानरावाऽत्र कर्मभेदः । पारणौमिकामय मृधन्यायम पदान्तरकल्पनया मस्कार्यत्वात् । एकादश वक्ष्यमाणमर्थकमत्व परं तुषांश रत्यक प्रकरणातरा- धिकरणे कौसभ। अतस तवावस्थमाचा मौमिकावभषधांति- देशः । अतएव, नायुध्रुिहोति, न माम गार्यात, न गमनमा जपतीत्यादिभिषेधोऽपि शकते । प्रतिदपि न तदीयद्रय- ध्यककपालथालिंदनः । श्रौपदेशिकेन विशेषविहितेन तुष- निकामद्रव्यण लाणिकम्य मामान्यविहितम्बातिदेशप्राप्तम्य द्रव्यम्य बाधात् ॥ ० ॥ ३ ॥ ४ ॥ गुणविधिन : सोमे पानिहिणवो नवकपाल इत्यनेन वैषिकधर्मयुका विहिता । राजसूर्य र वैष्णवस्तिकपान रति श्रुतम् । तत्र वैचाम्दस्य न धांतिदेवकत्वम् । मत्यपि उत्पत्ति- शिष्टगुणावरोधादिमोभयक प्रविधित्वे वैष्णवाब्दस्योभयत्रापि देवता- ·मनमोऽध्याय . विधायकवन धानिदेशकलानुपपत्तेः । न सानिंद जैन देवतायाः प्रामिम्भवेन कहनाभाय धर्मानिदेशकवाङ्गीकरणम। गौमत्वे प्रमाणाभावात् । बर्थलाभाय जघन्य यौकारे पतिप्रमात् । म निर्मथ्यादिषु चत्रम् ॥ यो मिर्मग्य नेटका: पनि पौ बहिषा यूपावटमवतणाति. पाध्येन पाएमनकि रति श्रुतम् । नत्र पूर्ववंदव निर्मम्यादी मन्यन क्रिया विधायकलन गोपाबायोगाम पाराकामां मगनधाणामनिंदगार्थ: । बगिव्यासदौर द्रय विधिवान दाग पूर्णमामिकगियधमानिदेशार्थी । किपाशम्य नामानिर्देशन धर्मप्रायभावेऽपिष्टिकधानिदे गेम 'मराकाहन्वान गौपावाडौकारः । प्रकते न धर्माकागायत गौण- वामौकारामामालिंदशोपपत्तिरिति वाचम । मोकोऽपि मन्य- नादिधर्मपाभेन श्रवणत्या प्रमाणाभावात् ॥ २ ॥ ३ ।' मोमिकन्त । चातुमान्यष वंदेवमणप्रघाममाकमेधाना- मौगयायानि चत्वारि पाणि । नप, ढयो: प्राथमि नमार राभ्यामेनौति श्रुतम् । नच भाष्यकारः मतभिः सरधिकरण इयमेवं याचस्यौ । तवा तावमौमिक मधमक प्रणयनमिदं, उत. प्रासतमधर्मक गायादारावनौयं प्रतीति रिमायाम् । সান তানৰ সলন বিধিমালাখা प्रणपतिर मोमिकप्रणयमपरसरिधानार्थ: । पाप नषोभरबंद: मचन,-विसो. एक पाठः । पपामांच ·भादृदोषिका । मत्त्वेन न प्राप्तो, न वैश्वदेव उत्तरवैदिमुपवपति' न नामोरीय- रति नत्पर्युदामोऽपि मङ्गच्छते । तेन नयोरुत्तरवेदिव्यतिरिकाः मौमिकप्रणयनधर्माः कार्याः । यत्तु उपाच वपन्तीत्युत्तरवेदे- उत्पत्तिवाक्यं यच्चोत्तरवद्यामग्निं निदधातोति तम्या विनियोग- वाक्यं तन्मध्यमयोः पवणो: प्राकृतप्रणयने एवोत्तरवेदिविधायक- मिति पाने । न प्रणयनि: मौमिकप्रणयनम्यंत्र विशिष्योपम्यापकः । मषि- हितत्वात्तु प्रारुतमेवोपम्यापयति । अतम्तम्यवाति प्राप्तः पूर्वप्रवृत्त्या विधिरनुवाद एव ना। तत्प्रयोजन च यद्यपि नेतरयोः परिमख्या, दोव्याधापनेः। प्रणयनाभाव इतरपर्वणोरम्यभावेन यागानुप- पत्तय। नाप्यथवाटोपपत्ति:. विधभाव अर्थवादत्ववानुपपत्तः । तथाप्युत्तर दिरूपगणार्थं पुन: अतिः । एतदभाव हि चतुर्बपि प्राकृतप्रणयनप्राप्नो देशापेक्षायामुत्तरवदिविधानं चतुर्वपि प्राप्न- यात् । एतमत्व तु पादयत्तिप्रणयनम्यैव विशिष्योपदेशनोपस्थित- वातंत्रवीत्तरवदिस्तदायानिनिधाममेव च द्वारमित मियति । प्रत इतरपवणोत्तरवदिपरिमण्यवानुवादप्रयोजनमिति ॥ दितीयाधिकरणे तु मोऽयमनुवादः प्रथमोत्तमयोर्मध्यमयोति चिम्लायाम् । मध्यमविषयत्व वासरवेदिप्राप्तः प्रथमोसमयो- नपर्युदामानुपपत्तिप्रमात्प्रथमोत्तमविषयत्वमेव । मारवेदिप्राप्तौ तवायं निषेध इति तयोगतरवेदविकल्पः । ततस तवैवी- मुपन्ति, इति सो• पुस्तक पाठः ।

·मतमोऽध्यायः । हावामेत्युक वा एतराजस्य यदमणप्रघामाः माकमेधाति प्रणय- मार्थवादस्तु लक्षणया प्रथमोत्तमपर रति प्राप्ने । लक्षणाया विकम्पम्य चान्याय्यत्वामध्यमविषय एवायमनुवाद- उत्तरबेधुपमहारार्थ. । एवं र प्रथमोसमयोस्तरवेदिप्राप्यभावानर नतिषधी नित्यानुवादः । तत्प्रयोजनं चौपाच वपतीत्यादेक्षण- प्रघामावाम्मरप्रकरणबाधः । एतदभावे जितदवामारप्रकरण पहि- नाया उत्तरवेदमन्माचाङ्गत्वप्रमको तदितरेष विष पर्षस नित्यान- बादः म्याम दयोः। षतो योनिन्यानवाटयमाटवाकारप्रकरणाबाधेन महाप्रकरणात्मवाजत्वप्रमको दयोः प्रणयनौत्यनेन मध्यमयोत्तर- बेधुपमहागयुष्यते । नवमपि प्रथमोत्तमयोः पर्यदामामावामारप्रकरपावाधव- मध्यममाविषयत्वस्यापि पुत्रवेद्युत्पतिविनियोगयो: मिडईयो: प्रणयन्नात्यम्य यर्थमिनि बाथम । उत्सवद्याममिं निदधान'- त्यनेन हि न निधानानुवादनोजवदिविधीयते । पतिप्रमात् । माणिनिधानानुवादन, विशिष्टोरगापः । नानिमाकोरेशन, गाईपत्यादावयत्तवेद्यापत्तेः । किं तु प्रतिदमप्राप्नेः पूर्व प्रकृया असरवेदिविभिप्राशन- निधानमेवाम्यहरोम विधीयते उतरवेदिमाषफसकम । अनयौप- दषिकप्रणयनविधभावं प्रणतानिनिधान व कपास-तापायांनि- निधानेपि तदापतिः । चौपदणिकप्रणयविधिमा तु तव पुर:म्पूर्तिकस्य देमापेक्षायामातिदेशिकविधिनः पूर्वमुत्तरमेटिकप- विधानाब नापारपांणिनिधाने उत्तरदिपायापतिः । पन- .

·भाट्टदीपिका। . एवौपद शिकप्रणयनविधिमत्त्वेऽपोतरयोरातिदेशिकप्रणयनसत्वादुत्त- रवेद्यापत्तिरित्यपास्तम् । औपदेशिकप्रणायनम्य पुरःस्फूर्तिकत्वेन तत्रै- वोत्तग्वेदिविधानात् । अतो भाष्यकारमतेऽपि न वार्तिकोक- दूषणावकाशः ॥ वार्तिककारमतोपपादनं त्वेवम् । मतभिः सूत्रस्त्रिपक्षमेक- मधिकरणाम् । नत्र प्राकृतं मौमिक वा प्रणयनमिति पूर्व पनवयं कृत्वा । अपूर्व प्रणयनान्तरमत्र विधीयते । न तु मौमिकम् । तम्या- नुपस्थितत्वात् । नापि प्राकृतम् । प्राकृतप्रणय नस्या हवनौयोत्पादक- त्वमाहवनौथापादानकत्वामम्भवान् । श्रावनौयावावनौ प्रणयतो- ध्वर्युव प्रतिप्रम्याना चेति शाखान्तरणने अवश्यं प्राकृतप्रणयनो- सरमाहवनौयापादानकप्रणयमान्तरविधानावगतः । माकमेधेऽपि च बोधायमादिकन्पसूत्रानमारणेतत्समानार्थकन्याश्वनौयापादानक- प्रपायनाम्तरविधायकविधेः कम्पनेन प्रणयनान्नाविधानावगतेः । नभयममानार्थकतया द्वयोः प्रणायनान्यस्यापि आहवनौयापादान- कप्रणयमान्तर विधायकत्वम्यैव निययेन प्राकृतप्रायमानुवादकत्वानुप- पत्तेः । पत: प्रारुतप्रणायणोत्तरमाहवनौयापादानकं प्रणायनामार- मपूर्व विधीयते । तच गत्यर्थवादामध्यमयोरेव । तम्य सापेक्षितो देशविशेष- उत्तरवेदित्पत्तिविनियोगविधियां विधीयतरति तावपि मध्यम- विषयावेव । एवं च प्रथमोत्तमयोम्त प्रतिषेधोऽपि नित्यानुवाद- एव. भाष्यकारमते रवावाम्मरप्रकरणबाधा रति मर्वमनाकुलम् । बाधिकाम्नु पावन्धवसौमिकानेव धर्मामनु तिमि । उत्तरवेदि- ·मनमोऽध्यायः परिमाणं परं गम्यामाघमौपदेभिकं कुर्वन्ति । तन्मते प्रणयन्तौति बहुवचनमपि ब्राहोगादिमझावादपपद्यत इति ध्येयम् ॥ १ ॥ ३ । । म्वरमाम ॥ पूर्व उत्तरवेदिप्रतिषेधरूपेण मिनि मौमिकप्रणय- नातिदेय निरमधुना लिङ्गादयनिंदेशोऽम्तोत्यवं तद पवादः प्रस्थ यते । गवामयने बयः म्बरमामान: मतदानोमकवादिधर्मका- यागाः ममाचाताः । अन्यत्रापि दो स्वरमामामानिति । तथा वैन देवे पर्वणि. वेदयामिना. द्यावाणिव्य एककपाल पनि मधर्मको यागौ। अन्यचापि मंचावरुणामिका काय एककपाल रथाचा- मिककपान्नद्रयकायागाः श्रुताः ते कि सरमामानो गावामय निकसरमामविकतयः । पन्य श्रामिक्षायागास वदनिकामिला- पन्य ककपानाथ नंदविकककपाम्नम्य । उत नेति चिन्तायाम् । गणवादिनव कश्यितेनातिदेगनेतिकर्तव्यताकासासामः म्बर- मामादिादानां च म्न माध्यमामादिकपाणविधायकत्व नाति देयकत्वाचायागप्रतिकवमिति प्राप्त । गणवादिमादृण्या पेजथा बरमामकत्वादिविषमायन मिझोपतिनानिदेशकन्यनामोद नामिजालिंदशन तत्प्रतित्वम् । विज्ञानिक, स्वरमामस तावत्ययः षाही दी म्बरमामाना- वियुका पाहे यन्तीय मनिटामाम्नद लाम्य त्रयस्विजनोमकम्य यागम्य । आकिकारमत नावाधिका मास्यं कि मेनारक. याम । बामामप्रकृनिकाः,-ति मां• पन्तक पाठ.

·२४ भाट्टदीपिका। स्थानेऽभिपर्याहरन्ति त्रयाणां मतदशानामनूचनताया इति इयो: खरमावोः मतदशम्तोमकत्वदर्शनम् । मैत्रावरुण्यामिचायाञ्च न वाजिनेन प्रचरन्तीति प्रतिषेधवचनम् । प्राग्रयणे द्यावापृथिव्यैक- कपालं विधाय यत्मर्वडतं जुहोति मा त्वेका परिचचाडतो हुत: पर्यावर्तते मा द्वितीया पाव्यम्यैव द्यावापृथिव्यौ यजेतेति एक- कपालयाग मर्वहुतत्वादिप्रयुकं दोषमभिधाय वैकन्धिकाज्ययाग- विधिपरं वचनम्। न हि उकातिदेशाभावे मतदमस्तोमकत्ववाजिनेज्यामर्वहुत- बादौनां प्राप्तिः मम्भवति । तस्मादनिदेशः । अयं च तत्तदमाधा- रणधमा पाधारणधर्माणां च नवप्रथाजत्वप्रमूनमयत्वादौना पातिदशः । मुख्यानां भूयसां च प्रधानान्तराणामनुरोधेन तु कपिदिरोधे माधारणधर्माणां बाधः । याजिकास्तु असाधारणा- मामेवातिदेश मन्यो ॥ ॥ ॥ ६ ॥ कर्मजे ॥ कर्ममामधेयानामग्रिहोत्रादिपदामामनिदेशकत्व- मुकम् । तदेव च सरकारनावामपि यूपादिभन्दानां खले वासी धूपो भवतीत्यादौ मिहमेवातिदेशकत्वम् । तदत्तु अनोवाम: प्रभृतौनां पदामा कि तत्तदत्पादकक्रियानिमित्तत्वमुत जातिनिमि- मतेति पतिर्दशमिपथं विचार्यते तत्र तक्षणादिक्रियाऽभावे तपरप्रयोगाभासतकियानिमित्तका एवं प्रदाः । निर्मग्य- यूपादिशब्दवत् । पतब तहदेवानोददातिवामोददातीत्यादौ ताण- वामरूपक्रियाविशिष्टट्रय म्यैव दामातथा विधानातक्षणं वाम . प्रयोगमथे हत्या बनोवार देयम् । परतत्तक्रियाया वस्तत- ·सामोऽध्यायः उपदेशेऽपि पन्यच सोकादौ ऋताया एव विधामाद निदेशालयव- हारोभाक रति ध्येयम् । मर्वथा तषणादि प्रयोगमशेऽनुमिति प्राप्त । कियानामोरमपि जातिदायां प्रयोगामात्रायोगिकला- भावार जामायन शामिः । जातिम्त पर क्रियाभिष्यका सबमित- मयोगविशेषादिष्पफलाभियया बनि तदतारमेव गम्दप्रयोगः । न वंतावना जम्द: कियावाचोनि तम्या विधयत्वमामलाचौकिकमेव मिडमनोवामय देयम् । निर्मध्यान्नम्न यौगिक इति युक तस्य मधमकियाविधायकत्वम । यप यूपणन्द कियानागोमा प्रयोगेऽपि तान्यादृष्टविशिएका प्रवाचिवाब जातिवाचिन्तामणि यक एव नब मंस्कारानिदेशः। वनतम्त युपकार्य लेवानौ विधामायुपगम्दम्य न मंकागति- देशकावम् । मकागनिद जम्न म्यानापनि पश्चंपल सुपोकयुपपद- इटान्नोऽप्यमान एव ॥ ॥ ३ ॥।॥ विषये ॥ गर्गचित्र पाश्चटोपानि मामानि प्रत्याशि- मुपनिधाय नवौतेनि अनम । तत्रानि: कि वैदिको नौकिको- वति चिमनायाम । यद्यपि दादा पावनौयादौनां योग्यतया मौकिकपाकापर्यत्वं निगमिष्यते. तथापि यंग्मयधिनायाय मध्य प्रयोकमिति मामान्यवरनेम वैदिककर्ममात्रार्थवावगदिक एति प्रा। हमातिममिनि-इति मो. + पाटः । पञ्चेपत-नि नाति बारपाक ·भादौपिका। शाहवनौये जुहोतीत्यादिविशेषवचनानामुपश्चक्षणत्वे प्रमाणा- भावारमयधिकत इत्यस्य च होममाविषयत्वेऽपि मार्थक्या- লিখালবি লীন্ধিান্সিয়লাবি অভিনঘন স্বাব- मौयादौनां, वि वा एष इन्द्रियेण वीर्यमा अर्थते यस्याहितागेरगिर- पचायतीति वचनेन निषिद्धस्यायतनाचाक्षमस्याक्षेतमशक्यत्वालौकि- कामेरेव पाणाम् । अतएव धिष्ण्यानौनामपि याधारणमात्रप्रया- जनवादग्रहणाम । यदि परं व्याघारणोत्तरं लौकिकत्वाविशेषा- दुपस्थितत्वान्तेषामेव ग्रहणमित्यानवेन, तदाऽस्तु नाम तत् ॥ ७ ॥ मतम् ॥ यूपेकाभिन्या यूपममोपे एक काष्ठं स्थापनीय- मिति विधायोपभयो यूपो भवनौति श्रुतम् । तत्रोपाये काष्ठे यूपधर्मान गोषणादौन मस्कारनिमित्तत्वादमत्यपि म्यानापयति- देश यूपपदं नामानिदेशविधयाऽनिदिदिति प्राप्त । पम्य गौणा प्रत्येव वा धर्मविधायित्व वाक्यभेदाप मेरुपाय- सत्यर्थत्वेन तदिध्येकवाक्यतापत्रस्य पृथम्बिधित्वानुपपत्नरर्थप्राप्त- कतिपयचंदनादिधर्मयोगन गौच्या वृत्योपजायततिरेवेढे न त नामानिदेशकम् ।' ॥ ॥ ॥ कर्मणः । पनौ पृष्ठेरपतिष्ठत रति ऋतम् । तर पृष्टयम्। कि विधोपन इति चिन्तायाम् । पृष्ठपदम्य सोपविशेषवरमवा. सस्य र बहत्वाभावेन पवनातया विधानानुपप से:. प्रत्ययाभि तिभावनानाराव पृहधर्मकाणि धावपातममोपावस्यानेतिक यताकानि विधीयते । ठधर्मकत्वास तेषां नरूपतामितिः ·मनमोऽध्यायः . धावपानमपि च ममोपावस्थानमकप्रकार्यवाकमान्नगामेव । पथ- वा पायाधिकरणन्यावेन पवनानगरोधम प्रातिपदिक गौशौ कारम्यायकत्वाइनचकन्यादि वयित्वा चयनातया व्यौनिष्टोमिकपृष्ठ विधिरेवायम । समोपस्थितिम्त पर्ववत्पष्टमोच- प्येवानाम् । वम्तनम्न बहत्वस्यापि ज्योतिधाम माधिनत्वात्माष्य 98- सोचाणि चयनातया विधीयम् । न त प्रामबाणां रथमारा. दिमाया वा विधामम । उपक्रमथपष्टपंद मरणप्रमझान । एवं अघन्यमात्मनेपदमेव बाहनकतया माधुत्वार्थ यास्यमिति प्राप्ने । पृष्ठ सदस्य गरीरावयवेऽपि कलम सस्करणकममोपापम्बिते- गपि विधिमम्भवेन मोचविधावव नियामकाभावेन सन्दिग्ध- बाविममिग्वात्मनेपदानुरोधन प्रहपदमेवान्यथा नेतुमुचितम । नपा लि। उपानामाकरण रति माया पात्मनेपदयनाममो- पावसाने मन्त्रय करणत्वावगतेः माक्षात्मम्बन्धमाभिधानातिरिक यापार मन्बय करपात्यामम्वपि ममोपावधानप्रयोजनोभनाभि- धामहारा ममोपावम्यानं प्रति करपात्यागोकागजटमुरोधेन पृष्ठ- मम्दम्य मन्त्रपरवानगतिः । अतएव ममौपायानजन्याभिधानजन- कत्वमंगेश मन्त्राणां ममोपावचामं प्रति करणमिति नाभि- धामपि। वस्तुतस्त ऐधिकरणायकौस्तुभोन्यायेन सरपया भिधान- मेव प्रताप्रिकर्मक धातुमा विधीयते । तव पृष्ठपदार्चय करपा यम। मौपावसानं परमा अभि वेत्यादिमबाणादव प्राप्त ·भादपिका। मनुद्यते । पृष्ठपंदन तु पात्मनेपदानुरोधेन पृष्टम्तोषमाधनोभता- मन्त्रा साक्ष्यन्त । वस्तुतस्तु पाइहिकेषु रथन्तरादिषु षटस मामस पृष्ठशब्दस्या- खात्यामार्थवादवशेन निकढमाक्षणायाचित्राधिकरणो कौस्तुभे व्यव- स्थापितत्वाचान्येवाभिधानं प्रति करपावन विधीयन्ते। मम्भवति च स्तोत्र वाभिधानं प्रति मान्नः करणत्वं गहराभिव्यकिद्वारा। अनएव तदाधारभूतानां योन्यूचामभिधानाङ्गत्वम् । उत्तरयोम्न एक माम हच कियते म्तोत्रोवमिति म्तोष एव विनियोगा- बाभिधानाङ्गत्वप्रमतिः । अतश्च योन्याधारकरथन्तरादिषाधिक- मामविशिष्टाभिधानमेवार थण्डिनमस्कारकत्वम विधीयत इति मिद्धम् । मामांगे उपदेशोऽययं अन्याङ्गत्वम्य पर्वावगममाचेणेह पिमितः ॥ ॥ इति श्रीस्वगडंदवहतो भादौपिका मतमाध्यायस्य रतौयः पादः ।।

·मतमोऽध्यायः अव मप्तमाध्यायस्य चतुर्थः पादः । इतिकतन्यता नंदनं मप्रमानामानिटंगो मिपितः । रदामा कपिलवचमानिंदा निरूयते । यत्र शिमोयादौ नैतिकतयता माना. यत्र वा द्रव्यदवतापहोमादिकपा ममावा- नाऽपि न मिगकामाकरणममथा, नत्र भाननास्वाभायन तम्या: करणानुपाकव्यापारक पेनिकत्यताकाजाया वक्ष्यमापामाध्यम प्रतिभावनोपस्थिती नदात्रयम्यायपम्यितेः. तत्र जयारनपचितवादिनानिंदाम्य निगाकरिष्यमाणावादिनिकायमेव प्रतिदिन्यव कम्पितम तितिवाक्षरूपासिंद न विकत्या- तया विधीयते। न प्रवनप्रमाणन प्रसत्यतयाऽवगतायाः कथं विन्यजत्वमिति वाचम् । प्रबनम्यापि विकृतिविमितिकतयता- कामगावभावनानाक्यप्रमादुम्नप्रमाणबाधक वामपनः । अतः मवचामाबात निकतंचनाकथन पानात निर्मथनाया प्रतिदशः। पानातनिकर्तव्यताकाय मोमदपूर्णमामादय: श्रोता: भौतानिमायाः। पार्वणायामोपाकास्यय ममामांग्रिमाध्याः । त एवं मन कौकिकपद मोचन्ते । नचाविशेषात्मीयादाबुभयोरनिंदनः । यटि न प्रकतावककम्य: प्रत्यक मिराकाऔकरणाममाया " पमुख्येन मिबिताया निगकागकरणामामध्यंकल्पने प्रमाण- भावादकण्या पवानिदेय रत्यागत। ततोऽन्त पौकिच्या पवा- निंदनः । तम्या: कल्पसूचकागढिवरमेराययणकमांदावनिमय कृप्तन्वन दृष्टप्रतिकतया पौयांदावपि तस्या एवानिदेशान् ।

·भादोपिका। यन मौर्यादौ, प्रयाजे कृष्णलं जुहोति, ऐन्द्राबाईते अधै बर्डियो- सुनाति, पित्यजे न होतारं वृणुते, ग्टहमेधौये श्राव्यभागौ यजति इत्यादिग्लिङ्गदर्शनम् । तद्यत्र नित्यानुवादवचनानि म्यरित्येवं परि- इर्तव्यम् । तथा हि। यत्र प्रयाजा दर्शपूर्णमामादौ. तत्र सणस- होमविधिरिति तवरबकारः । वस्तुतम्त प्रयाजोगेन कृषणस्नहोमानविधावारादपकारकत्वेन मर्वप्रयाजाथ तन्त्रणानष्टामापतेः प्रयाजे प्रयाजे इति वौमानु- वादानुपपत्तिः। प्रथाजीयहोमोरेशन कृष्णसमाचविधौ विशिष्टो- हेशः । होममात्रोहन तद्विधावतिप्रमङ्गः । प्रतः प्रयाजोहोम सणस्लमाचं पूर्वपसे भाज्येन मह विकम्पन प्रतिनिधित्वेन वा विधीयते । मिद्धान्ते तु नहाधकत्वेन । प्रयाजाच पूर्वपचे दर्श- पूर्णमामौथा: मिडाम्ने मौर्याया इत्येतावाविशेषः । जुहोतिम मकारकत्वेन प्राप्तोऽनूयते । अत एव भाष्यकारोक्रमम्य वचनोदाहरणावमपि पक्षमविधि प्रकारापत्तरयुक्रम । याजिकास्तु श्राव्येनैव प्रयाजहोमे रुणलप्रक्षेप मधिकं कुर्वनि। एवं अधै बहिष रत्यचापि यत्र दर्शादौ वर्ष भवनं नच लवनानुवादेनार्धवविधिः । न होतारमिति तु नित्यान वादः । पाज्यभागविधिस्तु पपूर्वविधितया वचनमिति द्रष्टव्यम् या कि गणोपादानं भवेतच मर्वत्र बतौयविधिप्रकारकोभे यत्यम्यैवोदाहरणं भवेष वरमस्य । अस्तु वा तप. प्राकरणिक इत्यमेव पाठः मत्र । यत्र.- इति न भवितुमुचितम् ·सामोऽध्यायः। सुणावरहे गणानरस्थ प्रतिनिधित्वादिनापि कञ्चित्रिवेशासम्भव- सर चमोटाहरणम् । मर्वचालिंदशाभावऽपि लिनोपपत्तिरितिप्राप्त । साप्रत्यक्षपठितवेदविक्तित्वमादृग्यादतामिकाग्रिमाध्यत्वमादृश्यास दिया पवासिंदमः। अनिदेशाभावेऽपि हि मौर्यादौना - सूचनुकत्वाच मानांग्रिमायत्वम् । पत: मामान्यविहिताहव- मोयादिमायत्व बाधकाभावात्मादृग्योपपत्तिः । अत एवंजातीयक दापूर्णमामादिधर्मापामवानिदंग रति मिडम । सिमान्यप्यवं मत्युपपमानि भवन्ति । तिरथा प्रकरणबाधो वाक्यामर्थका वा प्रमयत ॥18॥ १ ॥ बादशादिकम ॥ नंदवं मिपितम्विविधोऽनिंद:। मष प्रत्यक्ष पनातिदगम्य दिविधादति देशपाययं धर्माणामुपानवा. वाक्य यध्यापनर पूर्वमेव प्रमादपपादितम् । श्रमाविषये चोदनालिजातिदेशम्य मंत्र कम्पना । नाबस्तु यदि ममामविषयत्वं सदा प्रत्यक्षाचनापादितमिडमाइग्यमादायत नाको गौणनोपपन मानिदेशकत्वम् । यदि न भित्रविषयत्वम मादृष्यमयसिमादा माबो विदुधमानिंदकत्वमवधयम् । एवं नामानिदेशमन्यपि ममाने अममाने वा विषये चोदनाविभानिदेशम्य मेव कपनम् । माव: प्रत्ययवन तमतिकर्तव्यताकाला जामः । अतन गवा- मयने श्योतिर्गौगरियेवमादिवा:म काहकापडपठितव्योति गदिमांण मावा प्राधिः । म तु गणात्यमादृष्टाहाटगार- धमांकाम। म. परमगर्थमवम्य कल्यन गणत्वमादृण्याहवामयननिष्ठ ·२२ भाट्टदोपिका। द्वादशाधिकातिदेशेनैव तद्धर्मप्राप्तिरावश्यकी। तत्तदहरुत्पति- वाक्यवंव भावनाया इतिकर्त्तव्यताकासायाङ्गणान्तर्गतत्वमादृष्येन चातुर्मास्यान्तर्गतामेयादिवत्प्रत्यकमेवातिदेशकन्यनेन ज्योतिरादौ नामातिदेशमत्वेन चोदनालिङ्गातिदेशस्यैवाकम्पनात् । न च साघ- वागवामयने एक एवातिदेशः । गवामयनत्वम्य प्रत्येकवृत्तित्वेन प्रत्येकमेव फम्तमम्बन्धात्माधनानां ममुच्चयेऽपि तत्तत्साधनामा प्रत्येक- मेवेतिकर्तव्यताकाक्षायां प्रत्येकमेव तत्कन्पमात् । अतो ज्योति- रादौ नैव चोदमालिङ्गानिदेशः । न चैवं तेषु युपमत्त्वम्यैव प्राप्नेभ्यां ग्लोमावति ठाभ्यां मांग- मित्यादिषद्धिकान्यनकम्य यहादशोपमदो भवन्तौति द्वादशाहिक- द्वादशोपमत्त्वदर्शनानुपपत्तिः । तम्य भूयोऽहरन्तरानुरोधम मामा- तिदेगापितचित्वबाधकत्वोपपत्तेः । द्वादशस तिहणामप्युपकारक- वोपपत्तेश्च । तम्मात्तनमत्याकालौनाङ्गामामन्येषां वा बित्वाति- रिकानामत मात्राऽतिदेश रति मिदम् । नवमयंकादशिन्या विहारदानानपपत्तिः । तथा हि। व्योतिष्टोमे मौन्येऽहनि कम्पिको एकादशिनौ ममाचाता । तम्याव दादगाई विहारः अतः । तम्यातिदेशन गवामयने एकषधिकमनत्रयसत्यात्मके प्राप्राविदं श्रुतम् । यस्यातिरिक- मेकानियामालभरनाप्रियं भायमतिरिनाथ यडौ दो पाए भमन्ययुः कनौय प्रायः कु.रन्या ते पाणउन्नो मवपनव पास- भयो नाप्रिय भावव्यमतिरिचते न कनौय प्रायः कुर्वत रति । गवामयने हि मम्पूर्णकादचिन्याः वाणिहारमात्तो रिपक्षान- ·मतमोऽध्यायः । . दधिक मतपयमहानि पूर्यते । पशिष्टानि मव । तच पुनरेका- दमौकरणे अतिरेकः ममामो वा पापयत । तो प्राण- वतां तेषु विधानम् । तद्यदि चोदनासिमातिदेशेन ज्योतिरादि- भूम्याम्बपि विहारः प्राप्यते, तत एतभिमुपपद्यते । यदि तु नामानिंद प्रावश्यं तदा तदलेग ज्योतिरादित्यामु मम्पूर्णाया- एकान्या एव प्राप्त विशारदर्शमानुपपत्तिरिति सत् । न । एकादगिमाविहारम्यानारभ्यासातम्य गवामयने भीप द कवन तदंग मामा निंदाबाधात् । तथालि। यथा४ि प्रभा: पण : मागनेतानमृचानामाम्नभरमाग्रयमेव प्रथमेहिन्यानभरममा रम्बतां मेवा दितीय मोम्यं व, हताय वामणमन्नतोऽथ पुममाति गदीनां पर्यावर्त प्रानयमेव प्रथमे मौत्याद्यनारम्याधीनम्यका दमिनीविहारम्य प्रकृती ज्योतिष्टोमे वादगाई वा ज्योतिगद्यमः ममहाभावेन निवेशानुपपत्तनुतीयप्रकृती गवामयने निशा: । अनान: एकादमि। प्रतीपदशिकतानामानिंद गम्त न बाभ्यन इत्युपपत्र लिङ्गम् ॥ ॥ ४ ॥ २ ॥ दनि श्रीवासुदेवानी भारदीपिकायां मनमायायम्य चतुर्थः पादः ।। मप्रमाध्यायः ममात्रः ॥

·अथ श्रष्टमाध्यायस्य प्रथमः पादः। पथ विशेष ॥ तदेवं विविधोऽतिदेशोनिरूपितः । तत्रापि प्रत्यक्षवचननामातिदेशयोः कास्यन चिन्ता वृत्ता। चोदनालिङ्गा- निदेशय सामान्यतोनिरूपितस्य प्रकृतिविशेषनिरूपणार्थमष्टम- पारभ्यते। नवकस्मिन् मौर्यादौ एकविध्यन्तेनैव निराकासवात्सर्व- वियन्तसमुपयायोगेऽपि नियामकाभावात् अनियमेनानेकप्रकृतिक- विधनप्राप्तिरितिप्राप्ते । अष्टदोषदृष्टविकायापत्तेर्यस्यैव मादृश्यविशेषेण गौघोपस्थिति- स्तन एव धर्मातिदेशः। तच मादृश्यं शब्दघटितमर्थघटित वोत्त- र प्रपञ्चयिष्यते । पत एव यत्र कथमपि न मादृश्यम्य नियाम- कता, यथा चावाप्रथिव्यैकादशकपाले, तबामौषोमोयन्द्राग्रयोवि- कायमैव प्रकृतित्वम् ॥ ८॥१॥ १॥' प्रत्तत्वात् ॥ यष द्रव्यदेवतादिमधिपत्योपकारकाङ्गमामग्री- साकचाचानकपं स विधानं, नाग्रिहोचदर्शपूर्णमामज्योतिष्यो- मादौ न परस्परं धर्मानिदेशः स्वमविधौ यावदानातैगरेवेति- कर्तव्यताकालागाः । माग्यस्यापि तादृशम्य नियामकस्थाभा- वाच । व्योतिष्टोमे तु तम्यैकगतं प्रयाजानयाजा रति प्रातिप्राप्त- प्रथाजापनुवादेन मतसंख्या विधानलिमाहौलोयादिषु दार्भिक- • भाशकारेशावरे धिकरविखिते ·परमोध्यायः। १५ धर्माण प्रहसनया नमध्यवर्जिनि पोमेऽपि दार्मिकवियामाप्ति मन्यमानस्योत्तरम। दौरणीयादिषु विद्यमानानामेव प्रथाजादीनां परम्परया मोममम्बन्धादाजपेयम्य यूप रतिवत्तस्येति षड्यनुवादोपपत्तेः प्रसन- त्वम्य हेतोराकाहानिबन्धत्वेन तदभावे घमाधवाय मोमेऽति- देशः । धन एव, एतं वै देवावगं कृत्वा मोममनन् मचौ बाह्र नम्मान मचि मोमहविन माद्यते नायेनाभिघार यतोति दर्शिकामादना. धभावानुवाद उपपद्यते । अयं पर्यदामविधिः । यदाशिरंगो देव मोमाप्यायतामित्येत दिध्येकवाक्यन्वेन तदर्थवादम्याम्य साता- विधित्वानुपपत्तेः । किं च पद नपोष्य प्रयायारपौवपमेनममु- भिन बोके नेनौयेरन्, तम्मादपोय प्रयायात् रति उपोषणविधि- रयनतिदेश उपपद्यते । अन्यथाऽतिदेगादेव नमाप्तिमि विधिव- यात् । तम्मान कस्याप्यनिदेशः मोमे ॥ ८ ॥ १ ॥१॥ रष्टिषु ॥ मौयादिषु टिममाग्यातेषु रएिममाण्याकाम- मामान्यात् निर्वपतिधातुमहाक्यमधिवात्ततिपदविहितदेवता- कत्याच दपूर्ण मामविकारत्वमेव । प्रतएव प्रयाने प्रयाने रति लिम्। एवं पचावयग्रीषोमाये देशमंजके, तद्धिनपदविहितदेवता- कन्वादेव । न च तच यूपादिबडतरधर्मविधानादेव निराकासखा- दननिदेशः। तथाप्यावाहमामादनकुम्म्यादिबहुतरदृष्टार्थधर्मानाबा- नेन माकाहत्वात्। किं च यमविधावाबातोनिर्धर्मकोदेवः प्रथमं तावदतिदे कल्पयत्येव । ततस प्रारुतधर्मनिराकारण एष चौपवमध्ये- ·३८ भावीपिका । ऽइनि.इत्यनेम औपवमध्येऽहन्यमुठानेऽवगतेऽनुष्ठानमादेण्यादपहोम- न्यायेन यपादिग्रहणेऽपि नानिदेशकम्पनाप्रतिबन्धः । एकादश- प्रयाजान्यजति, जौहव माघारमाघार्य पशुमनकी त्यादिसिङ्गम- प्येवमुपपद्यते । अन्येष तु मवनौयादिपशुषु देक्षम्यातिदेशः। बालभतिचो- दनाकन्वपशुद्रव्यकत्वाद्यधिकतरमादृग्यात् । यूपाद्यधिकधर्मलाभाच । अतएव वपया प्रात:मवने चरन्ति, श्रादम्बरो यूप इत्यादिलिङ्गम् । एकादशिनेषु न सूत्यादिनस्यत्वस्याधिक्यात् प्रचारविप्रकर्षादि- कपधर्माधिक्याच मवनौयपऽविकारत्वम् । श्रमिष्टा दे हे रशने पादाय हान्यो हान्यां रानाभ्यामेककं यूपं परिव्ययतोत्येतदपि दरगन्यरूपमवनौयधर्मानुवादकमुपपद्यते । न अयं विधिः । अनि- टायूपादित्यस्या विधेयवामित्वोपपत्तेः । पशुगणेषु तु मौत्येष्वमौत्येषु वा पशुगणान्तर्गतत्व मादृश्यारण- धर्माधिक्यमाभाचेकादमिनविकारत्वम् । अत एवामौत्येषु प्रचार- विप्रकर्षाद्यप्राप्तावपि गणधर्माम्नरप्राप्तिरविरुद्धा। अतएव मोबा- गयां प्रतिपशु वैकल्पिके यूपानेकत्वे प्राप्ते तत्प्रनिषिध्य यूपैकत्व- नियमविधिरेकयुप पालभतेत्य यमुपपद्यते । अहिदादिषु तु भव्यकत्वमादृश्यात् ज्योतिष्टोमविकारत्वम् । पयकत्वं च सातथाऽविहितदेवताकत्वम्। यहणाभताया ऐन्द्र- गौर.- इति मो. पुस्तके पाठः । पशुष सवनोयादिष,- इति सो. एसके पाठः ।

·चश्मोऽध्यायः । . आयादिदेवतायाः प्रमोंन मोमयागोपकारकत्वेऽपि ज्योतिष्टोमाज- लाभावात् । अनयायकत्वन नदतिदेगे मिट्टे धानिर्दशकयहणा- भनदेवताथा उभिदाएपकारकत्व कम्पनेन कपनाभः सम्लभः । प्रतएव ने दोनोयादिप्राप्ती दीवयाचा दादामानं हिरणं दक्षणा चतुविगतिमान प्रायणीयायामिति दक्षिणादामविधिः माछते । एवं गवामयनादिमष दिरा वायही नेप र मूत्यागपाषु दाद- शाहविकारत्यम् । पहाराचमाधकर्मवाचिपदनाचत्वमामान्यात् । पत्र निगचिाम्दोम्दयाहोगधिमाध्यकर्मविशेषपरः। मृत्यागणा- ननित्वमादृग्यास द्वादशाविकारतम। पतएव गवामयनादौ द्वाभ्यां नोमावतीत्यादिना दाद मोपमाचा मुनादो विध्यारम्नत्यर्थ: महाते । म्यिते च बादशाहविकारत्ये प्रथमांसमो वयित्वा दादशाहम्यैव प्रवृनिरिति वक्ष्यत । त:प मत्रेषु मचात्मक म्याकी नेम्वानात्मकम्य दादगाहण्या- वातम्यादृमादित्यपि वक्ष्यने । मम्वपि थामि मंवत्मरमाध्यानि मचाणि तप् मनामरममत्वमामानगादयनराम्दवाचमामान्याच मवमर- नियमादिधर्मनाभाय गवामयनम्य विध्यमाः । पाण्य गवामय- नान्तर्गतमायनिक ५मय उपगायनाति धर्म विध्यारम्नत्य मनमरमवाल नवदति। ये तु मारमा: माघरका र एकमंजायोगिनो यागायो मातरूपनिकाययोगान्त्रिकायिन उचन्ने । न य पर्वकोधर्म- वान् नयाधर्मवेष प्रवृत्तिः । एकमंजायोगिकमाइण्यात् । न पात्र ·भादीपिका। नावानिदेशः। सर्ववपि मुख्यत्वेन तदमम्भवात् । एकत्र मुख्यस्थ हि मानोऽपरच गौणत्वे नामातिदेशः । न तु सर्वत्र प्रवृत्ति- निमित्तमत्त्वेन मुख्यत्वेऽपि । म चैवं प्रायणीयस्थलेऽप्येकमज्ञायोगा- दतिदेशापत्तिः। तस्य प्राथमिहात्वेन द्वादशाहिकद्वितीयाह- धर्मदर्शनेनानतिदेशकत्वात् । अतएव प्रयोजनान्तररहित एवैक- मंजायोगोऽतिदेशमाधकः । पत्र च, य एवं धर्मवम्तिम्याधर्मकेषु प्रवृत्तिः । म पूर्वावा उत्तरो वा, युक्रिमाम्यात् । प्रायशः पूर्व एव तादृश इति सूत्रादौ तथोक्तिः । अतएव पूर्वपूर्वस्य किञ्चित् किञ्चिदधिकधर्मवत्वे उत्तरोत्तरेषु प्रवृत्तिः । अतएव पूर्वस्मिन् माह महमं विधायो- तरस्मिन् यावदम्य महसम्योत्तरा गौः ममाहिता भवति तावदम्मालोकादमौ लोक, इति महलं दक्षिणां दर्शयति । माद्यम्व च पूर्वमिान् मागडं मोमक्रयणं विधायोत्तरमिंस्तत्प्राप्तौ स्त्री गौ मोमायणौ व्याहत्ता द्वेषां स्पर्धितेत्यनेन स्त्रियो विधानं स्पर्धिता- व्यावृत्त्यनुवादस माछते ॥ ८॥ १ ॥ ३ ॥ कर्मणः ॥ एवं प्रकृतिविशेषे निरूपिते फलनियमकर्तृममुदा यां तेषां म प्रकृतित्वमतम्तेषामनतिदेशः । तथा हि प्रतिफल नावत् प्रभतेरमतिदेशादेव नातिदिग्यते । न हि प्रतिरयतिदे क्या। विकनिभावनायाविरुतिकरणोनेव निराकाहत्वात् । न । मौर्यादिवाक्ये द्रव्यदेवतामायिभिष्टभावनाविधौ कते सादृश्ये • भाष्यकारेणात्र दश अधिकरणानि लिखितानि ।

·पथमोऽध्यायः। प्रातभावनोपखितो तासम्बन्धिकरणस्यैव प्रथाजादिवदतिदेयोप- पत्तिरितिवाचम् । पमितिमामप्यायलवान सूर्यादिदेवतया थागानुमानथाप्यावश्यकतया शाम्दयोधे विजातीयथागस्थापि भावनाविशेषणतया विधरावष्यकत्वेन करणाकाहाऽभावादनिदेशा- नुपपत्तः । ल मच तथापि नवजात्ये पायभेद कम्पने गौरवानाधागे चामे- यत्वापत्तिः । विनिगमनाविरमाकृतविधिपुनःश्रवणेन वनात्यामा भेदमिद्धेः । अन्ययाऽनयेपि मौयत्वापती सूर्यादामा मारा- पत्तेव। अतः मौयांदाना भिनानामेव करणानां माभाव तेषा- मनिंदा रति मिद्धम् । प्रतय नदभावान नजन्यफलानिदेशः । म र तदभावेऽयवदितः फम्नाकाहानि । ब्रह्मावर्षमादि फसव निराकासात्वात् । यचापि विजिदादी म फलश्रवणं, नगापि मननिदेगः। म हिनानिदेशक प्रकृतिवचन्दन भवेत्, भित्रम वा । माधः । एक नव प्रतिवदितिः कार्यतिवाकान विकन्य गाविधान फनोरन विकृतिविधानमिति वयापनः । यद्यपि प्रति- वसम्माचम्य विकृतिविधियाय गेयत्वकम्पनया अंगषयविशिष्ट- विशतिभावना विधानेनावष्यमित्यायन। तथाप्यकप्रतिवाद- माचम्यागिविधेयममर्पकत्वं फसांगे ग्यममर्पक मिनिवस्या- पसिमादयम्व। अविध्युपश्यापिनविश्वजिव्यायेनैव पसकरपनोपपसावनिदेगकम्पने प्रमाणामावान पतो पायानिदेशः मान्यः । म ·भादी पिका। नियमोनिमित्तम् । तस्य तु विकृतिभावनया अनपेक्षितत्वा- देवानतिदेशः । न हि निमित्तमङ्ग, येन प्रयाजादिक्दतिदेशो- भवेत् । प्रमाणाभावात्कारकत्वाभावाच्च न तस्याङ्गत्वम् । एवं सत्यपि यदि प्रकृतिरतिदिश्यत ततो भेदनवद्विशतावेव निमित्तमविपाते नैमित्तिकं विकृत्यङ्गतया प्रत्यनुष्ठानं प्रमज्येत । भेदन होमानु- छानवत् । न त्वतदस्ति । सर्वथा म निमित्तातिदेशो मैमित्तिकत्वं वा विरुतेः । कती अधिकारी। तम्यापि प्रकृतावनङ्गत्वात् । अतथ तद्वि- शेषणानां वर्गकामवाहितानित्वादौमामनतिर्देश:। अतएव स्थप- तौशादावाहितामित्व म्यानतिंदेशः । राजत्वादन कर्तृविशेषणला- तम्य व प्रशतावङ्गत्वादिकतावतिदे। इष्ट एव । न हि तत्पकतावधि- कारिविशेषणाम् । अधिकारिण: गाब्दविधिबोधितत्वपचे उद्देश- विशेषणस्य राजवादेरविवक्षापत्तेः । वस्तुतस्तु प्रथमापेक्तित्वेन खारा- व्यकामपदस्य फलपरत्वादधिकारिपरत्वानुपपत्तेरधिकारी आर्थि- कविधिबोध्य एवेति तर न सान्दम्य राजलाढरम्बयभम्भव दति राजत्वादेः कर्तृविशेषणत्वमेव । अत एवाहिताग्नित्वादयो किकाम्या र्थिकेऽधिकारिविधी विशेषणत्वकल्पनम् । याजिकाम्नु गजवाद रधिकारिविशेषणात्व मौकत्याननिदेशं मन्यन्ते । ममुदायोऽमौषोमायादिप्रधानान्तरमानित्यम् । वावेऽपि परप्रयुक्राग्नीषो मायादिप्रतियोगिकवानदभाव विस्ती नातिदेशः । ८ ॥१॥४॥ पान्दमधिनात. निमी. Tribud तम्य प्रता ·परमोऽध्यायः । ११ गुणकामेषु ॥ वे प्रती गोदोहनादिगुणजन्याः कामातेषाम- महत्वादनुपकारकत्वास यद्यपि नातिदेवस्थापि तब्बनकौभूत- गोदोहनादिराणानां प्रणयमोपकारकत्येमातिदेविकतावपि काम- मायां मयां फलोत्पत्तौ न किं निवाधकम् । म चामेव विशतावनिदेष्टव्यमिति नियमे प्रमाणामति । करणोपकार- माकाहायावितिभावमायाम्तजनकापेक्षायामुपकारकमाचम्येवानि- देशात् । न हि वितिभातमागमपेपते। प्रमाणाभावात् । अतः ग्वादिनादिनदेन गोदोहनादौनामप्यनिदेशः पलोत्पति- यति प्राप्ने । मत्यम् । विकृतिभावनोपकारकमेवापेक्षते. तथापि मादण्यान प्रतिचोदना तार्थ व वा प्रथमत उपनिष्ठते। पथा नविन मुपकारकम् । तदत्र चोद नाणभृतायां प्रकृतिभावमायां यदलितं, नदतिदिग्यते । पनमितम्योपन्थिन्यभावनानिमायोगान। अमित चापागकामप्रयोग समलिगिएं प्रायनम। पाकामप्रयोग प्रगा- यनमात्रम् । प्रयोग सत्प्रयोगे प्रणयनम्य प्रणयनम्य परप्रयकगादोजनोपजीनियम ट्रयामाक्षपकनेम म्वरूपेणव प्रधामभावनापयान । चामेव प्रधान- भावनायामयतान्यभिप्रायण नयवानिंदा रति प्रवादः। अनय पवार्थगणामामनिदेशः । नवानिगाभावेयाप्रयम्य प्रणायनम्य विकतावपि मचानव काममायां मन्यां गोदोरमानुष्ठामोपपतिः। प्रकरणपाठवैया पत्तेः । गुणफलमम्बन्ध विधायप्रयोजकन्य किकम्पमागौरवप्रम- आच। प्रणयनमाचम्या प्रयम्या प्रयत्नानुपपरवग्यं दर्णमामान- ·४२ भाट्टदीपिका । माधनीभूतप्रणयनत्वेनेवाश्रयत्वात् । विकृतौ तदभावेन गोदोहनानु- छानामुपपत्तेः। अतएव खादिरत्वादेः संयोगपृथक्वन्यायेन छत्वर्थ- स्थापि मत्वादतिदेयोपपत्तावपि पौषोमौयापूर्वसाधनीभूतयपा- भावाब तेन वीर्यादिफलोत्पत्तिः । भाष्यकारस्य तु एतादृमविषये फलोत्पत्तिं मन्यमानस्याभिप्राय म विनः। या तु नाप्रयापेक्षा विजातीयप्रस्तरप्रहरणत्वादिनैव चायुरादिफलं प्रति साधनत्वम् । प्रायुरादिप्रकाशकमन्त्रस्य च खप्रकाम्यफसजनकत्वेन प्रहरणागत्वम्। न भवत्येव विकतावपि तस्मात् फलोत्पत्तिः ॥ ८॥ १ ॥ ५ ॥ एककर्मणि ॥ मौर्यादिरोषपद्रव्यकत्वैकदेवताकवाभ्यां भाग्नेय- विकार रति वक्ष्यते । पायेयवाक्ये पायदयं पौर्णमास्यमावास्या- कालकमित्युकं कौस्तुभे पौर्णमास्यधिकरणे। मौर्यव विनि- गममाविरहानुभयविकार इत्ययविवादम् । मौर्य र य दोति बचमाईकपिकः पौर्णमास्यमावास्थाकाशः । तदनानेययोः किं पौर्णमामौकालीममौर्यप्रयोगे पौर्णमामौकालौनामेयस्यामावास्या- कालीममौर्यप्रयोगे घामावास्थाकासोमस्य व्यवस्थितं प्रकृतित्वमु- सायवस्थितविकापनेतिरिमाथाम। तत्तत्कालवरूपावान्तरमादृश्यात् व्यवस्थितम् । एवं चतुवा पौर्णमासौमभिमपंचहोचाऽमावस्यामितिविहितत तदा मन्बयो- रपि व्यवसा। पत्र हि पौर्णमास्यादिसंज्ञकप्रधानसम्बन्धिविरेव पौर्णमाशादिपदेन सवयित्वा तदुरेरोग मन्त्रमाणविधिः । अभि- मन तुपामानि हवौंबभिममतौनि वाध्यान्तरप्राप्तं धात्रयत्वे.

·परमोऽध्यायः। मानूयते इति साधितं होवे। बतख मन्नयोरपि व्यवस्खोपपनेः प्रहतित्वयवोति प्राप्ने। भावमायाविजातीयवागत्वावशिवस्य वाऽनुयाएकरपेतिकर्म- स्थताकाहान तु प्रयोगविशेषम्य । पतसंकजातोयम्य मौर्यम्य वैक- पिकोभयकामवादेकम्पिकोभयविकारत्वावगतेरव्यवम्ययेव तत्तदा- प्रेयप्रतिकत्वं मन्त्राणाचाव्यवम्येति मिहम् । पान पार्यमारथिना वार्निकस्बारम्यादाने यैकत्वमभ्युपगम्य मन्त्र- पोईष्टार्थत्वेन विकल्पादेकमिाबामेये प्रधानाचारमारित्यानुरोधन प्रतौ वयायामपि विकतो तदभावेन वयाकारणाभावाद- व्याम्यिनविकल्पोमन्चयोरिति मिहामिनतम । तमन्नविकल्पचिन्ता- यादाद मानतया ऽनिदेशविचाराभावेनाध्यायमान्यभावापराने- यभेदम्य च स्थापितवनक्याम्पपरपेक्षितम् ॥ ८॥१॥६॥ सि॥ टिषु दर्शपूर्णमाषयोः प्रवृत्तिरित्युतम् । तथापि मौर्यादिषु औषधद्रव्यकत्व विभिटकदेवनाकवरूपविशेषधादृश्यादराय- विकारबम् । पर - मानाय्य येकदेवताकयेऽपि पौषद्रियकवा- भावादाचं विशेषणम्। भगोषोमीयादेरोषपद्रश्यकत्येऽप्यनेकदेवता- कत्वादपरम्। पप यपि एकदेवताकत्वं नाम नैकदेवतालकत्वम् । पनी- पोमीयादावपि याव्यहोर्देवतात्वीकत्वमातिप्रमात् । नाये- कदेवतात्वाधिष्ठानकत्वम । देवतावश सम्म मिहवन देवतालीयप- सामाय,-तिमो• पुन पाठः ।

·४8 भादौपिका। । । सम्बन्धन प्रत्येकाक्षराणामेव तदधिष्ठामतया पायेऽप्यव्याप्तः। पर्या- प्तिमम्बन्धावच्छिन्नाधिष्ठानवविवचायामग्रीषोमौयेऽप्यतिव्याप्तेश्च । स- म्बन्धयातिरेकेण पदमावाधिष्ठानकत्वस्य वक्रमशक्यत्वाच्च । तथापि देवतात्वाश्रयप्रतिपाद्यार्थकत्वमेवैकदेवताकत्वम् । एकत्वमेकसंख्या- कत्वम् । अर्थस्य देवतात्वपचे तु देवतात्वाधिष्ठानेकत्वमेव तत्। अस्ति घेदमाग्रेये मौर्य च। प्रथमातिकम कारणाभावेनेकवचनान्तेनैव तद्धितविग्रहात् । अग्रिमेव स्वेन भागधेयेन समर्द्धयति, अमुमेवा- दित्य५ खेन भागधेयेनोपधावतीत्याद्यर्थवादाच । अग्निमूर्धा, उदत्यं जातवेदममिति मन्त्रवाच । अमीषोमोयेन्द्राग्रयोस्तु तदभावान्चेक- देवताकत्वम् । श्रतएव मारुतं सप्तकपालमित्यादौ, मरुतो यस्य हि चये रति मन्त्रवर्णादनेक देवत्यत्वावगतः मत्यपि पर्दक्ये नाऽऽयवि- कारत्वम्। अपये कामवते चरुमित्यादौ च मत्यपि पदभेदे प्रमाणा- न्तरेणार्थकत्वावगमादायविकारत्वम् । अनेकदेवताकेषु तु अनौषो- मौयेन्द्रामयोः । तत्राप्यनीषोमदेवत्यस्य मोमपदघटितानेकदेवत्य म्य चतुरचरानेकदेवत्यस्य वाऽमौषोमीयविकारत्वमेव । इन्द्रामोदेवत्यम्ये- न्द्रपदघटितानेकदेवत्यम्य यवरानेकदेवत्यस्य चैन्द्रामविकारस्वमेवेति व्यवस्था । तथैन्द्राग्ने शाखाभेदेनैकादशकपालत्ववादशकपालत्वयो- विकल्पाद् द्वादशकपालायां तदधिकमंख्याककमानायां वा विकता- वन्द्रामविकारत्वमेव । तन्यूनमस्ककपाशायामएकपालभित्रायां तु विकल्प एवं व्यवस्थापकमामान्याभावे । अष्टरकपाल कायां तु मत्यय- नेकदेवताकत्वे व्यघटितसाम्यस्य बलवत्त्वादानेयविकारत्वमेवेत्या- ·पएमोऽध्यायः 8५ हत एकन- । घुम । पान्यद्र यकाया मुपरियाजम्य । दधिपयोरुपमाबाय्यद्रथ- कायां तत्तद्रव्य करत्यादि विशेषतः प्रकृतित्वं बोध्यम् ॥ ८॥ १ ॥ ७ ॥ "विप्रतिपत्नी ॥ एवं मादृष्य नियामकवे मिपितेऽधुना नयोर्वि- गोधे बन्नावचिन्यते । तचापि द्रव्यटिनदेवताटनमाम्ययो- यंत्र विप्रतिपत्तिय था। ऐन्द्रः पुरोडाश: पानेयं पय इत्यादौ । नब कम्य बलवत्वमिति चिन्तायाम। देवतायाः प्रथमोपस्थितत्वेन मुग्यत्वात् प्रधानत्वास नामादम्यमेव बन्नवत् । मिन्द्रः प्रजया पशुभिर नर्पयतोत्याध र्थवाद वगाद्धि चागोदेवता- राधनार्थः । पाराधिता च मा फलं ददाताति तस्याः प्रधानत्वम् । देवतामादृग्यश्च यद्यपि निमकैकदेवता कवकपं द्रव्यमादृग्यावि- रोधि । तथापि ममानपदार्थकता दिगंधोनितम्य बसवाय- मितिप्राप्त। प्रयमापम्यितत्व पि कविशारकाम्नमनिदेशकल्पमा सदा द्र व्यम्येव प्रन्यामनवम माघीपम्यितेम्म मादृशम्मेव पम्नवत्वम् । यागो- हि वृद्धव्यवहागत् देवता गविशिष्ट व्यत्यागकप: । नत्र द्रष्यन्य प्रधानते त्यांग विषणत्वं, देवतायाम्तु विशेष भने उगे। तो ट्रगं यागप्रत्यामन्त्रम् । यद्यपि च देवताप्रमादम्यैवार्थवादवगा- घागम्य फसमाधमत्व द्वारत्वं कम्यते । तथापि देताया: शाब्द- बोधे यागं प्रति ट्रव्यं प्रति वा प्राधान्य प्रमाणाभावात् प्रत्युत द्रय- म्येच पाटिकाबये विशेषत्वेन प्राधान्यावगतेम देवतामामान्यस्य वन- वत्वामहा । बम्नतम्त म देवताप्रमादम्य दारवमिति मिनिमतं वच्युत एव । अतोन्नगत्वमादेव द्रव्यमादृश्यम्य बसवत्वम् ।

·84 भादौपिका। एवं च धर्मानुयहोण्याचम्येन मङ्गकते । इतरथा पुरोखामादौ शाखाछेदादौना बाधापत्तेः । एवमन्यवाप्यन्तरजवादिना सर्वत्र मादृश्ययोर्बलावलं द्रष्टव्यम् । यत्र तु न्यायेनान्यादृशं बलाबलं, कल्प- सूचयाजिकाचाराश्चान्यादृशास्तत्र तन्मूलभूतश्रुतिरुपवचनातिदेशेन न्यायकस्यातिदेशस्य बाध इत्यपि द्रष्टव्यम् । श्रतएव सौम्यवरि- त्यादौ शब्दार्थगतममानवरूपमादृश्यस्य निहतकदेवताकवरूपमा- दृश्यापेक्षया अन्तरगन्वेऽपि मानौषोमीयविकारत्वमपि त्वानेयवि- कारत्वमेव । एवमानेयएकादशकपालइत्यादौ देवतासामान्यस्य कपालमख्यामादृश्याचपेक्षया पसरङ्गत्वेऽपि नायविकारत्वमपि वनौषोमौयादिविकारत्वमेव । केचित्त्वेतादृशविषये कपालकादम- बादौना व्यनिष्ठमाधमतावच्छेदककोटिप्रविष्टत्वात् द्रव्यमादृश्य- घटकत्वमेवेत्यग्रीषोमौयविकारत्वं समर्थयन्ते ॥ ८॥१॥८॥ हिरण्य ॥ द्रष्यनिष्ठमादृग्ययोः परस्परविरोधे तु देवतामादृग्यो- पष्टवस्वापि द्रव्यमादृश्यस्य श्रौतसिङ्गोपटधद्रव्यमादृश्यापेक्षया दुर्म- सस्वम् । यथा प्राजापत्यं एते चई निर्वपेच्छतवष्णशमायुष्काम- इत्यप मष्णमानान्दौप्तिमत्त्वपक्षणतेजस्विस्वमादृश्यस्य प्रजापतिदेवता- कत्वमाएम्योपरावस्थापि कठिनत्वापरपर्यायविशदत्वमादृश्यापेक्षया दुर्बलत्वम् । तेन मायं थागस्तेजखित्वमायादुपांण्याजविकारोऽपि तु कठिनत्वमादृग्यादानेयविकार एव। रुपन्दप्रयोगात्। एते अपयतीति अपविधानाच्च । यद्यपि नायं विकृत्यभावेन मुस्थ- वरः। तथापि पचरौ परमम्दानुवादसणधर्मयोगादुपपात रति पौषधधर्मप्रापकं भवति तिम् ।

·परमोऽध्यायः।
न पाये परोरभावादानेयधर्माण परगतलाभावेन कचं
चारमावधधर्मप्रापक रति वाच्यम् । मौर्वरोरायविकार-
मायधर्माणमपि परगतत्वावरमदय तनमापकत्वमभवान् ।
एवं अपपवापि यापन अपणामुगदेन एतविधिः । अपण-
प्यायविकारत्वेऽपि विक्रतिस्पप्रयोजनाभावेन बाधात् । एत-
स्योत्पतिवार प्राप्तत्वाच्च । तथाग्रिमंयोगमात्ररूपं अपणं माया
पषणया वा प्रतिप्रमवविधया विधीयते । तर एतविधिएं एवं
येत्यन्यदेनन् । विभिटविधित्वमित्य नियामकाभावान, सत्य-
सिवाक्ये एतस्य परम्परामम्बन्धन यागावये तस्य विम्यापचिति
कत्वादव विशिष्ट विधिरिति तु युकमुत्पश्यामः ।
यद्यपि र अपणम्योपांशयानविकारत्वेऽपि प्रतिप्रमाविधित्वं
युशत एव । पाज्येऽग्रिमयोगमवावात् । तथापि द्रथागतरमयोग
स्यात्याप्राप्तन्योपांगायामविकारखे বিশ্ববলায়থবা
ट्रयामारम्य जसम्य प्राप्तौ तर विधाने जाधवमिति शिवोप-
पतिः । एतदस्वरसेनेव वा भाष्यकारेण नमिंय अपणते रिति
सूत्रस्य एतद्रव्य कत्वमादृस्यादपांशुयाविकारखमागम एतस्याधि-
करणवश्रुतेः प्रदेयवाभावादिति याम्यामानरं कनम्। मया
प्रीतलिङ्गोपएमय मादृश्यम्य बनववाहिरण्ययाग बोषधविकार
एव । एवं र यर हिरणयागामारे निभावमान देवतामारण्या-
सदभावेऽपि पाव्यधर्माण भूयमामनुपहा मेखित्वमादम्य नाव्य-
विकारत्वमेव । पारम्य वा यापुमाकन्यायेन गमकबादौषध-
विकारत्वम् । गानोटिविकारत्वं वा । ८ ॥2॥ ८ ॥

·त भाट्टीपिका । मधूदकम् ॥ चित्रेष्टावनेके यागाः इत्युकं चित्राधिकरणे कौस्तुभे । तत्र दधिरतपयोधानातण्डलयागाना विवि प्रकृतिः । मधूदकयोस्तु वर्णमाम्यादुपांशुयाजविकारत्वम् । प्रकृतोदाहरणे देवतामामान्यम्याधिकत्वाच्च । न तु स्वाभाविकद्रवत्वमादृश्यात्ययो- यागविकारत्वम्। मत्यपि मादृश्यद्वये लिङ्गविशेषम्य निर्णायकत्वा- भावे बहुतराज्यधर्मानुग्रहम्यव नियामकत्वात् । नैमित्तिकद्रवत्व- म्याज्यपि मत्त्वाच्च । अतश्च मर्वयागानामेकफन्नकत्वनैकतन्त्रत्वार्य- मामन यहाय त्रयाणां मधुरतोदकानामुपांएयाजधर्मास्तत्रानुष्ठीय- मानविरुद्धधर्मविषये कार्याः । श्रावृत्यानुष्ठीयमान समस्कारविषये तु तत्तद्यागीयधर्मास्तत्तट्रव्येषु कार्याः ॥ ८॥ १ ॥ ८ ॥ इति श्रीवाडदेवकृती भादौपिकायां अएमम्य प्रथमः पादः ।।

·परमोऽध्यायः। t अथ हितोयः पादः। বাসিন। বাসিনবাগামিকানিজৰসিসমিমি- जोऽप्यनापेक्षायां कि मौमिकातिदंश उत दाकि रति चिरते। मौचामण्य देवतासंस्कारार्थ मुराग्रहेषु चैवमेव चिना । तब मोमो- वाशिमं सुरा मोम दस्यमो मे मोमान्दः मोमधमा निदेशार्थः । म चोपायोयपो भवता तिवदर्थवाद म्यवादननिदेशकत्वम् । नददिह मिद्धमादृग्याभावेन नामानिदेशावग्यकलात् । अतएवानुवषदारमन्त्री ममुपहय भक्षणमुभयत्र दर्शयति । सुरायां मामेन क्रयणं, कुवनमाभिः श्रयणं, एका पुरोगक, एका याया, 'उपयामंतिमन्त्री हावामादनं, छीमे वामपनहन दप्रयति । यहादयेवं मति सतरामुपपद्यत इति प्राप्त । पार्यवादिकम्य मोमादम्य प्रकट फम्नवाचकमिहमानोप- पत्तो वाक्यभदापादकविधिपरत्व प्रमाणाभावात् । यहादम्य प्राय- गोयवद्गह्मणयोपदेशिक नवोपपतमिशानाच वाचमिकायायुपप- नावप्रतिबद्धन चोदनानिजानिदेगान दाणिकविधन एव । नापि वाभिने पशुप्रभनवट्रवत्व मादृग्यात्पयोयागविध्यः। मुगया पोरी- गशिक पोषधद्रव्यकत्वात् । पतएव गायरेव दीक्षणीयामागोमानि दीषणीयाप्रिवचन मापते। इतरथा कि तम्या: प्रत्यदत्यन प्राप्तिवचनेन निम्मलेन भयात् । तथा नेतेषां पुगेागाविद्यन्न, • सब, हनि नामित चार पाक ·भाददीपिका। यहपुरोडाशा ते पगव इति ग्रहेषु पुरोडाशशब्दानुवादस्तद्ध- मकत्व मङ्गच्छते । यद्यपि चतेषां ग्रहयागान्तराणां वार्तिककारमते पाठपुरो- डाशकार्यापनत्वम्य दामे वक्ष्यमाणत्वात् म्यानापत्त्येव पुरोडाश- शब्दोपपत्तिम्नथापि स्थानापत्त्यापि तावत् पशुपुरोडागधर्मप्राप्ने- सिंङ्गोपपत्तिः । वस्तुतम्तु । अङ्गापेक्षायामङ्गघटितमादृश्यस्यैव पुर:- स्फूर्तिकत्व न म्यानापत्न्यनिदेशापेक्षया चोदनालिङ्गातिदेशस्य बस्त- वत्त्वादौषधद्रव्यकत्वेन मर्वप्रतिभृतदर्शपूर्णमामविकारत्वमेव । अतएव, "एषाममम्भव कुर्यादिष्टिं वैश्वानरौं बुधः" । इत्यादौ धातव्यादीषणीयेत्यादौ च न ज्योतियोमादिधर्माः । यदा तु दाशमिकसूचभाष्यकार त्या प्राकृतपशुपुरोडाशयाग एवं मुरादिद्रव्याम्मरमाचविधिरित्याश्रीयते । तदा मोमादिशब्दम्य मामातिदिशानिराकरणमात्रार्थमिदमधिकरणम् । न तु औषध- द्रव्यकत्व लिङ्ग कातिदेशमियर्थम् । एतदभावेऽपि पशुपुरोडास्य दर्शपूर्णमामविकारत्वमिद्धेरिति ध्येयम् ॥ ८ ॥ २ ॥ १ ॥ . पशुः ॥ देवः पादपूर्णमामविकार रत्यकम् । तत्रापि कि- मनौषोमौयपुरोडाशविकार उत मात्रायविकार इति चिन्तायां, घनत्वमाभ्यात् पुगेडामविकारः । न च पाप्रभवत्वमादृश्यम्य द्रव्यगतम्य मात्राय्य मत्वानियामकाभावः। घनत्वम्य लिङ्गोपटच- त्वात् । श्रावोषधाभ्योऽगोषोमाभ्यां त्वा जुष्टं प्रोक्षामानि पशु प्रोचतौति हि प्रोक्षणं पुरोडाशधर्मः । तथा पशु पनि करोनौति पर्यनिकरणं पुरोविकारत्वे मिङ्गम् । न च पशुप्रभवत्वमादृश्य - ·एमोसार । म्यापि उम्बादान पनिझोपरश्यत्वा नियामकाभावः । तथापि देवतामादृश्यम्येवाग्रोपोमायविकारत्वं गमकवादित प्राप्त । टतामामान्योपाधयापि द्रव्यमादृग्यम्यान्य थामिदृषिपष्ट- भवनामन्यया मिडलिङ्गीपरवद्रव्यमादृग्यापेक्या दौर्षयात् भाषा- यविकार व परः । तथा कि नाच प्रोक्षणानुवादंग मन्यो- विधीयते । येनेदं मित्रं भवेत्। तम्य तु निजादव प्राप्तत्वात प्रोहणभावमेवाचापा विधीयत इति विगतमाधकत्वम् । पर्य- निकरणं तु प्रदेयपुगेडागधर्मवन प्रहनो कप्तम्। नेश प्रदेष- प्रतिभनपणमस्कार कतया दृग्यमानं प्राकृतम् । पपि त्वमेवेति न तदपि निम्। प्रनो घनत्व मादृग्यं न मिलोपटश्यम् । यदि पशुरुवायां पद्यमानः स्कन्ददिति उम्बादाम तु अनुघमामला- दनन्ययामि नाम । अतः तदपश्यं पाए प्रभवत्वमेव बीयः ॥ .. दभः ॥ तचापि दधिविकारः पयोधिकारी वति किमाया. घननमाइग्नाधिविकारत्वमेव । नर माहात पशुप्रभवत्यमादृम्येन पयोविकारत्वाया। कारणात्वम्य यातिपतया पाश्यियान मामिकत्वम प्रत्यक्षगम्यघमत्यापेक्षया दौर्षयातिप्राप्त। दया दोना पयमयेकदिमानग्तिानां विकारदानादिकादमयायिय- मादृग्यं म्बतोगनिमन्चमादृश्य र प्रत्य मेवेति मारुतेन मालान पाप्रभवत्वेने कम्य घनत्वत्र बाधात्पयोविकारत्वमेव ॥ ॥॥ पामिक्षा ॥ श्रामिना नातवायांमरमपितु दधिपयोऽन्यतर- रूप मन मा धनं चतुयें। प्रतय नटनगरविकार रति तावदावि- ·- ५२ भादृदीपिका वादम् । तत्रापि तु विशेषचिन्तायां, तो पयसौत्यत्र दितीयानि- दिष्टदन एव मा वैश्वदेवौति तच्छब्देन परामर्शो न तु सप्तम्यन्तप- दनिर्दिष्टम्य पयमः । गुणभूतत्वात् । न चानयतेर्दिकर्मकत्वात्ययमो- च्याप्यमानत्वेन दध्यपेक्षयापि प्राधान्यावगतिः । द्विकर्मकधातस्थले अधिकरणत्वादिकारकान्तराविवक्षायां कर्मकारकमम्बन्धमावविव- ज्ञायां - मम्बन्धमामान्ये षष्ठीप्राप्तौ प्रकथितं चेति सूत्रेण कर्म- मंजाकरणात् । द्वितीयाविधानावगतावपि प्राधान्ये प्रमाणभा- वात् । प्रहते मप्तमौवणेनाधिकरणबविवक्षावगतेईितीयकर्मप्र- मत्यभावाच्च । प्रतश्च दधिरूपत्वादामिक्षायादधियागविकारत्वमे- वेति लौकिकम्य पयमोऽधिकरणत्वमिति प्राप्ते । मधुररमभूयम्त्वाइध्यभायेऽपि . प्रचामरेणामिलासम्पत्तर- वयव्यतिरेकाभ्यां जुषन्तां युज्यं पय इति मन्त्रवर्णाञ्च पयम एवा- वम्या विशोषापनम्यामिक्षापढवाच्यत्वावगतेस्तदनुरोधन नकदस्यापि मतम्यम्मपदनिर्दिष्टपयःपरामनिवस्यैवावगतेः पय एवामिला। प्रतय नवागविकारत्वमेव। एवं चतप्ते पयमीत्यत्र सप्तम्या प्राधान्यलक्षणा, वितीयया च मन्यायेन करणत्व मन्नणेत्यपि ध्येयम् । प्रवम्याविशेषकपामिचानता दिने नि तयार्पि विवक्षा। यदि तु तापं विमायामिक्षा लोके मम्भाव्यते, तदा न सप्तम्या प्राधान्याक्षणापि । मतपयोधिकरणत्वविशिष्टदयानयनस्यैवावधा- विशेष विशिष्टपयोपामिक्षोहेगेन विधेयत्वात् । उद्देश्यबारकपद- कम्पनया च वाक्यार्थपूर्तिः। तस्यैव वनवदेन परामर्शत सतरां लिङ्गोपपतिः । अधिकरणत्वमेव व दध्यानयनं प्रत्यावेऽपि पच- ·पएमोऽध्यायः दादा मोनाङ्गत्वं कृतप्रयोजनवादिति थेयम् । चतः पामिचाया अवस्था. विशेषविशिष्टपयोष्पत्वात्पयोयागविकारत्वम् । तेन पयस्व प्रात- दोहधमा:, दधित कौकिकमेव मंस्कारकम् ॥ मरमहीनय ॥ पहर्गणेषु बादशारण्य प्रवृभिरित्युम । बाद- चाहे चामि मचवमौनत्वं पति धर्मरयम्। तपामीरन्, उपेयुरि- त्यादिचोदनाचोदिते ममत्वममपडोपाधिः । पमियतखामिले यत्र- तिचोदनाचोदिते पाहीनत्वमबपडोपाधिकारात् । तत्तहर्म- कले निमित्तेचा धर्मविशेषाविपिताः । चान्येऽपि समंजका- শীল জায়গা অমা: অাম:। এ বিশ্ববি गायकम्य धर्मप्रतिः । अतोऽविरुद्धाः समुपौयफ विहार विकल्पमे । म अब दादमाहे भेदोऽमि । चनावामारमामान्या- मनदादशाहवदित्यनिदेशवाक्यं कल्यंन । भेद प्रमाणभावान बादशादित्यवानिदे गवाक्यकल्पनेऽव्यवस्थेत यकदिवं प्राप्ने । मत्यपि दादशाहवे नेवातिदेग मत्रत्वानिमित्ताभावासमि- सिकाधमानाकाने, बीमत्वकनिमित्नाभावाच संबंमितिका- धमान मचे प्रवर्ती। भंदनाभाव व होममायामयागादाविति फमतो व्यवस्थितं प्रकृतित्वम् । मचात्मक स्वहर्गणष मनात्मकम्य डादगारयाहीनात्मयोवहौनात्मकम्यति। हिरापादारभ्यकादपरा- चामलमहीनाः। हादसा भयात्मा । पयोदारापादारभ्य मा मरभूता एव । तोमणक्षणमचात् । अव्यवहाराच । परप्लेषु तेषु नतद्रूपम्य रादगारण्य प्रवृत्तिः ॥ ८॥ ९॥ १ ॥ पन्यारतोऽनिरापवान् ॥ पचदागषय कुणापायिनामयनय ·૫૨ भाट्टदीपिका। च न मत्रत्वम् । यदन्यतरतोऽतिरात्रस्तेनाहौन इति श्रुत्या अन्य- तरतोऽतिरात्रत्वम्याहौनलक्षणकरणादर्थाच्चोभयतोऽतिरात्रत्वस्य सत्र- मनक्षणत्वेन पञ्चदाराचादौ अहौनलक्षणमत्त्वेन तदनुपपत्तेः । अतएव न मत्राहीनयोर्भवलक्षणां, न वैकादशरात्रान्तमेव शुद्धाहौनत्वम्। पतश्च पञ्चदशरात्रादौ प्रहौनात्मकद्वादशाहस्यैव प्रवृत्तिरिति प्राप्ते । अहौनत्वाभावेऽपि प्राचर्यणा होनेऽन्यतरतोऽतिरात्रत्वाद मित्रपि पञ्चदशरात्रेऽन्यतरतोऽतिसरात्रत्वनाहीनत्वोपचारम्य स्तुत्यर्थत्वेनोपपत्ते- रभियुकप्रमिया मिस्कलक्षणकम्यैव मत्रत्वादेरङ्गौकारात् पञ्चदश- राजकुण्डपायिनामयनयोरपि मचत्वमेव । पतएव ग्रहपतिर्सहपति- रिति ग्रहपतिशब्दः मकान्तवृत्तिः कुण्डपायिनामयने । अतः मात्रात्मकवादशाहप्रकृतित्वमेवानयोः ॥ ८ ॥ ॥ ६ ॥ दति श्रीखण्डदेवविरचितायां भादौपिकायामयमय द्वितीयः ।

·परमायायः । अथ तृतीयः पादः। सविणे ॥ पानावपावमेकादकपा मारम्बन न पाम्पत्य व रस्यादिविणे क्रममामान्यात प्रथमतौययोः बाग्रावधान माईम्पत्ययोगमेयानोषोमौयविकारत्वमिति प्राप्त । कममामान्यम्या- गान्ट म्यान्यापेक्षत्वम विनम्बोपथितिकवादपत्तिवाक्यगतदेवतामा इम्यानन्या पेजवन यागम्बकपपरिचायकवन र जौघोपस्थितिकम्य बनवत्वासनामावैधातम्यागोषोमायविकारत्वं गाम्पत्यम्य चामेय विकारत्वम् ॥ ८॥ १ ॥ गाचोदमाया ॥ जनक मतां वत्वारि विल्यमान्यनिष्टोम. मुम्बानौति ऋतम् । तर चतुर्वण्याम दाद गाजिकदमाहामार्गत प्राथमिकम्य विकृतम्नोमकम्याकः प्रसिः । पिसिनात् । तु क्रममहानगणत्वमामान्य नान्यापेरणा दगाहामगेनामामाधाना चतु- जामको प्रकृत्तिः । तत्तहाईतिषितृत्वम्यान्यामपेजवन यमनाया- दिति प्रा । म्वर्गकामोजनकमतगांवा यंतति वचनमोत्पत्रानां मनाना कर्मणां मयं चन्वार्यभूध चितृ विधानेन चिनृत्य योत्पशिष्ट वन दमत्वात्पत्निगिटन गणाव व प्रथमम्य प्रथममित्यादिक्रममा- कतेग मनामामप्यत्र सादगाडिकदमाहामगनमताविकारत्वम् । २. प्राप्तकमांनुवादन विविधि मिष्टोममुखत्वम्य । विधिरिनि वाक्यभटः । दगाहामगंतची मध्य प्रथमम्याग्रिष्टीम- ·५८ भादोपिका। संस्थाकत्वेनाग्निष्टोममुखत्वस्य प्राप्तत्वात् । न चाद्येष्वेव चतुर्पु चिकृत्त्व- विधौ प्रमाणाभावेनानिष्टोममुखत्वस्यापि विधिरावश्यक इति वायम् । प्रथमातिकमे कारणाभावात्रयाणामन्येषां विध्यन्तरेण स्तोमविधानाचाद्येष्वेव चतुर्पु चिवृत्त्वप्राप्तेरिति भाष्यकाराभिप्रायः । वस्तुतस्त चतुःसंख्याकोहेन निवृत्वविधौ योग्यतया सप्तस्वप्य- हास चायेषु चतर्ष सोचेषु चितृत्वविध्यापत्तेरहर्मात्रोद्देशेन नदिधौ च सर्वच तदापत्तेः चतु:संख्या विशिष्टाहरुदेशे च वाक्यभेदापने- रयमेव संख्या भिकवित्वविशिष्ट कत्पितिविधिः । बयाणां चान्येषां विध्यसरेणा विधिः । सर्वेषां च पखवाक्येन सम्बन्धमात्रकरणम्। एवं चोत्पत्तिवाकये चतुर्णाणत्वातौतेस्तस्योत्पत्तिगतत्ववत् चित्त्वस्याप्युत्पत्तिगतत्वेन माम्येऽपि चिसत्त्वस्याङ्गतम्तोवृत्तित्वात् प्रधानतिगणवापेक्षया दुखत्वेन गणवसादृश्येनैवाघानां चतुर्णामतिदेशः प्रसाध्यः । मर्वथा माघस्यैव चतुर्वनिदेशः। एवं वाग्रिटोममुखानौत्यनुवादोपपतिः । रतरेषां पयाणामन्यमंस्थाकत्वात् । तरचाऽमिष्टोमानौत्येवावध्यत् । मर्वम्बनिटोमसंस्थाकत्वस्यैवातिदेशेन प्राप्नेः ॥ ८ ॥ ३ ॥ २ ॥ कामाभ्यामे ॥ शिट्राचे पाहा भवनि पवारो भवन्तीति श्रुतम् । सदभावानर्गतदशाहे चाच एकः परहः मधर्मकः श्रुतः । नदिश तस्यैव वारचतुष्टयमा प्रवृत्तिगत दमाहस्यावृत्त्येनि चिन्ता- पाम । न तावदा परमपदो नामानिदेशकः । तस्य संस्थाविशि- टापर्वाचक गुणविशिष्टकर्मविधायित्वेन नामवाभावात् । मन्येऽपि या पौगिकत्येमोकाविधायिनाचतेनामानिदेशकवायोगाए । मापि ·चश्मोऽध्यायः ५७ महतकाहानुवादेन मख्या विधिः । दाद माहत्वानुपपत्त्या तस्या- निवेजात्। अतः कमान्तरात्र मस्यया पतु गतिविधीयते । पतु पडलम्य चतुरारमिः। तथाले पतुः परहोमनतात किया- भारी ननिहितमत्प्रत्ययापतः। चत्वारो भवन्तोति श्रवणानु पृथक्- बनिन्या मम्यया भंद एन । अतय गणत्वमामानादादगाई हिरभ्यम्यावमिष्टष चतुर्ष दमाहाद्यानां चमणी प्रवृत्तिरिति प्राप्ने । यद्यपि तकारवरीत्या चतुगितिरेतानि कर्माण, तथापि पदवचमादन तम्य व चतुतार प्रतः । वनतस्तु नाप तावनि कमाण, चतु विगतमायाया नात् । पटमा लामा पत:मग्याया- कत्र इमिति न्यायन कमांन्वयमय भदायका कर्मदा- जापत्तिः । षटमायाया: ममामगनवन तयाचयानपपत्तय । अत- एकविशिष्ट पपरषिमिति न्यायनत्र पटमण्याविगए पत:- संग्याबयोवाचः । पाय मायकवाक्य प्रयाकादालन्यायेन निजांनमस्यत्वाचत:मन्या पायापादिन । नाता पृथगाण्यात- भवणादापि भिववाक्यत्वमेव । तन यामामंत्र कमणां सतनारमा निः। मुच प्रत्ययाभावपि च प्रमाणातगणानपने न कायहोप: प्रतः मुभाय्यबारम्बन पन्नामवायः घटमांयत्व पादृग्यादिना पडह म्यत्र वार मतपय धमाः ॥ ८॥ ३॥ ३ ॥ मंचागण । पनामभ्य, मताग्रिटोमं भवति तोक्यं गतानि- गपमिति त्रुतम । ताग्रिटोमादिगम्दानां ज्योतियोम पत्र प्रचर प्रयोगाननवादेन गतमंन्याश्यामापादिका निधीयते । न ग्रोमादिनानां मया विकतमामान्यता नवम । तथाव . -- ·५९ भादपिका अथातोऽनिष्टोमेनेत्यादौ प्राकरणिकोत्तरवेद्यवरोधेन चयनस्य विकृती निवेणापत्तेः । अतो ज्योतिटोमवानात्र हादशाहप्रवृत्तिः । अथवा, अनिष्टोमादिशब्दानां नाग्रहीतविशेषणान्यायेन मंन्यामात्रवाचित्वा- ज्ज्योतिष्टोमे निकढमक्षणाझीकारेऽपि प्रकृते तदाश्रयणे प्रमाणा- भावानित्यकाम्यमन्यानुवादेनैव शतावृत्तिविधिः। पम्मिपि पर्ने ज्योतिष्टोमम्यवाश्रयत्वादिना मत्वान्न गणातिर्दशः । अस्तु वेदं कर्मा- न्तरम् । तथाप्यन्यपदार्थम्यकवचनान्तत्वादे कमेव तत्। शतमख्यायाश्च मंग्यागतवेनाभेदकत्वात । अत: शतमम्याकमभ्यस्तमेकं कर्म ज्योति- टोमविकार इति न गणातिदा इति प्राप्ने । एकप्रमरतामापत्तेर्न तावज्योनिटो मोहेन मन्योहेन वा मंख्याविधिः। अतो वषट्कर्ट भवरदेव कर्मान्तरम् । तदपि नै कम्। तथात्वे एकम्य कर्मणोऽनेकमम्याकत्वम्याभ्याममन्तरेणानुपपत्तेरश्रत- सत्याभ्यामकन्पनापत्तेः । अतोऽग्निोमोक्यादिपदानां त्रिवृतनिष्टु- दमियोम उपयोवकपमामेत्यादौ विकृतियजमामानाधिकरण्ये- मापि काचित्कप्रयोगण माम्प्रतिकलक्षणया नन्त सम्याकयज्ञान्तर- परत्वमङ्गौहत्य तमंग्याभिन्नतावद्यजविधिरवायम। एवं चान्य- पदार्थो न कर्मापि तु तं उक्थामस्थाकायज्ञाः करणं यम्मिचिति- व्युत्पत्त्या फन मेवेति ध्येयम् । तदपि च नोहिण्य यजविधिरेक- प्रमरताभङ्गतादवस्यापत्तेः । अपि तु तात्पर्यगत्या अंशत्रयविशि- एतावद्भावनाविधिवेत युका गणम्यैवातिदेगादमवारमावृत्तिः दिगममामलादा न कशिदोषः। “एकवचनान्तवानन्तत्वे उपपत्ति - यात मारनास्ति मोक :

·प्रथम वचनाद वाक्यथ कमेकावपि पावत कलेन मुत्यागणवामपायाद दादाधमांविरोधः ॥ ८ ॥ ३ ॥ ४ ॥ गाणाद पतयः । शनानिष्टोमादी बादशाहगतदारापति- रित्यकम् । दाद माहे च प्रथमोत्तमानातरायमस्याको। दाराच- प्रथमोत्तमो नामिष्टोममन्याको। मधनमामि चाहो क्यमन्या कान। केषानिमोक्थमम्याकानि, एक: इगौ। दिल मता नियाम तावनिदे प्राप्तानामुक्यादीमा वाधाग्रिटोमभन्या नि न का पतिः। उक्यानिराचयोस्न दिनेषु ये अनिदानवाक्य नोवाद प्राप्तम. तेवप न काविधिन्ना। यय त पनिटोम- मंग्या कत्वप्राधिस्तष कतियप दाद माहिकायो- क्या तिरावम्तो बायपम्यिनन्यान्कत्तव्यानाति प्राप्त । न तावदान देगन तेषामुपस्थितिः । प्रथमम्य प्रथमियां कमेण प्रत्यकमेव तत्सदमाम तत्तदयामनिदान यान्गहानि क्यामम्या - कपाहताविकागणि तेष नदायोम्यप्राप्तापि मिष्टोममम्याक- प्रास्ताविकारेष न प्राप्तौ प्रमाणामानात । प्रयमोत्तमयोगवाति रामम्याकलम तयाँ: कायननिंदन गरिपायाप मुतगम प्राप्य । अतः गोक्यादी तेषु तेश्याम वाचनिकानि मोवाणि । न हि भित्रको भितकातरं याचते इति न्यायन मोतियोम प्यान्येव काणि । अयं च मानिदेशोपित कमान्तरता प्रमाणा- भावाघचौक्यामहिम्नत्यानि वमनन विधायन्त । विध धनि नाति मी . प .

·. भादौपिका। स्तोत्राणामुत्पत्तिज्यातिष्टोम एव। द्वादशाहे तु अतिदेशप्राप्त- स्तोत्रानुवादन धर्मविशेषमात्रम् । अतस ज्यौतिष्टोमिकानामेवोप- देगेन विधानम् । अतएव राषिपर्यायादौनां ज्योतिष्टोमे फलार्थ- मम्याङ्गत्वेनेहानतिदेशेऽपि न काचित्क्षतिरुपदेशेनैव तद्विधानाङ्गो- कारात् ॥ ८॥ ३ ॥ ५ ॥ गायत्रीषु ॥ वृहस्पतिमवे प्रकृतितो गायत्रबेष्टुभादिनानाछन्दःस प्राप्लेषु छन्दोन्तरपरिमंख्यार्थ गायत्रमेतदहर्भवतीति श्रुतम् । तत्र गाययादिशब्दानां चतुर्विशत्याद्यहरसंख्यामात्रवाचिवानाम्टहीत विशेषणान्यायेन लक्षणयापि चतुप्रयोगोपपत्तेचापि न भक्तिः । प्रतव सश्च प्रारुतीष्वेव इन अधिकापरलोपं कृत्वा चतुर्विप्रत्यक्षराव पठमौयानि । अतएव, ये हि वे गाययौ मैका जगतौति सिन- मपि मण्यावाचिवपक्ष उपपद्यते न सम्वाचित्वपक्ष। तिस्रोऽनुष्टुभ- थतम्रोगाययो भवन्तौति च। अतश्च शताग्रिटोमे उक्थ्यादि- म्तोचलोपवदिहाप्यधिकाक्षरलोपप्रमको, न गाययादिशब्दानां मंख्यामात्रवाचित्वम् । तथावे घटादि- संख्यायामपि प्रयोगापत्तेः । प्रयोगानुमारेणादरमंख्यावाचित्वे तेनैव विशेषम्य वाचतापनः । इतरचा तावदहरे गोपि प्रयोगा- पत्तेः। अतोष्टशवरपादत्रयादियुक्रमबविशेष एव गायद्यादिपद- वाच्यः । मिरुकलिनेषु तु मख्यामाचे लावणिकः । तेन दामत- योभ्य एवोत्पत्तिगायथ पानेया न त्वचविलोपः । মহাল वाक्यार्यपरिपूर्त्यभावेनार्थप्रत्यायकवानुपपत्तेख । पूर्वाधिकरणे प्रकाशकत्वानुपपत्तेश-ति सो. पस्त के पाठः ।

·परमोधाय (" अधिकागमाप उपयचिनितम्तत्प्रमादिहापच्यवियत रति भाव नचायायसंगतो पतितयम् ॥ ८॥ ॥ रति बौखएदेवहनी भादौपिकापा- महमाध्याचम्य तोपः पादः ।।

·भादौपिका। अथाष्टमाध्यायस्य चतुर्थः पादः दविहोमे ॥ तदेवं मिद्धेऽतिदेशे दर्विहोमेषु तदपवादं वक्र दविहोमशब्दार्थी निरूप्यते। तत्र न तावदयं दर्याख्यस्य गुणम्य विधिरिति शङ्गितुं शक्यम् । मोमादिवदिधिवाको श्रवणाभावेन विधायकत्वशानुपपत्तेः । न च वास्तुहोमौयगुणविध्यर्थवादे, यदे- कया जुहुयादविहोम कुर्यादित्यव श्रुतस्य दर्विहोमपदस्य तादि- पदवत्पदान्तरकल्पनया विधायकत्वमम्भवः । पुरोऽनुवाक्यामनूच्य याच्यया यजतौति काग्दयरूपगुणविधेर्दळ पेक्षाभावात् । मच मिद्धवनिर्देशान्यथानुपपत्त्योपरि हि देवेभ्यो धारय तौतिवदाक्यान्तरकल्पनया होमोशनैव दर्वि विधायकत्वम् । वाम्न होमे तावत्ममुचः प्रत्यक्षशिष्टत्वेन विधातुमशक्यत्वात् । होमान्तरे- स्वपि स्मात्तेषु न्यविस्तया मूलदण्डया दा जुहोतौति मात वचनेनैव तत्प्राप्तः। श्रौतेष्वपि सवेण जुहोति जुका जुहोतीत्या- दिना तत्र तत्र पानान्तरमद्भावाच । अतश्च तत्प्रख्यन्यायेन गुण- विषित्वानुपपत्तेर्दर्विशब्दं पाचान्तरस्थोपलक्षणमङ्गोकत्येकदेशप्रवृत्ति निमित्तेन वा तामाध्यहोममावस्येदं नामधेयम् । तचापि बथैव स्मार्तानां पार्वणस्यालोपाकादौनां कर्तरि दार्वि होमिक इति प्रयोगदर्शनात् प्रवृत्तिनिमित्तमभावाच तेषां नाम धेयं. तथैव वास्तहोमेऽपि प्रयोगात् श्रौतानामपि। न च वास्तु ·परमोध्याय (७ होमम्यकया सचा करणे दर्विधीमत्व प्रमाभिधानारततो दर्वि- होमनाभावप्रतो तेरम्य प्रयोगम्य विमहत्वमिति वाचम् । दर्वि- शेमपदम्य स्मामाचनामत्व वानहोमे एकथा एका क्रियमाणेऽपि रहिमवानापरम्वार्थवादम्य जापविधया श्रौतेष्वपि होमेष होमपद प्रवृत्तिमाधकत्वात् । अतः मनमामधेयम् । तथापि सोमपदाणाडोमानामेव न तु यागानाम् । न च यागम्यलेऽपि पतुरवत्तं जमातीत्यनेन होमविधामाषामन्योपपतिः । समय- पुसोतिमा प्रक्षेपमाचीव प्रतिपत्तिमपन्य लक्षणा या विधेयत्येन तम्य म्य होमवाभावात् । पता होममामधयमे वेदम । रदं मिहमंत्र उत्तरविवक्षार्थ प्राणते ॥ ८ ॥ ४॥।॥ सम्मिन ॥ तेषुपयकत्वमामानन मोमयागविकारबम । व्यास सोत्पत्तिवाक्य देवताभावरूपम् । न तु बानया देवताशन्यत्वम् । मथान मिटान्न दविनों मेषु देवनाभावप्रमशात् । पतएवापाशु- चाविकारतापगापम । पयवा होमत्वमामान्याधियानारिए- होमविकारलम । पतएवानिहोत्र यदि कोटोवपद्यनामापरिधि लिनदिति परिधिदर्शनम् । परिधाई अङ्गप्रधानार्थत्वाचारिय- होमानवमपि मुनभमेव । तथा, मौ प्रमादि निष्ठन् माविषाणि बुतानि दिन नारिएकोमविकारत्वमाधकम् । यन मन्ने पवामयाजविकार गरिनं, नभषां यागत्वादपेक्षितम् । यदि परमुपांगुयानमाधार पठन, नदा तु . नदास्तु , पिष्ट पफनीकरणाकामयावां विकारः । मया नावाद शोमा इनि प्राप्त । ट्रय देवनादिमभिपयोपकार का मामग्रोमाकच्या पत्नविधा- ·भादृदीपिका। मवायेग यावदकतिकर्तव्यतथैव निराकाजत्वासादृश्यस्य च विनि- गमनाविरहेणानियामकत्वादपूर्वाः एव दर्विहोमा न प्रकृतिपूर्वाः । यत्तु परिधिवेदिदर्शनं, तद्देशोपशक्षणतयायुपपन्नम्। एवं च यम्बकहोमेषु पौचित्यन नामावहिः सनछते न प्रयाजानूयाजा- दुज्यते न मामिधेनौरग्वाहेति स्तुतिरप्युपपद्यते । अतिदेशपचे खत- मापर्युदामकल्पने विध्यारैकवाक्यताभापत्तेः । गोमयागाधविकारत्वे इदमपरं शिङ्गम् । श्रौदुम्बरोहोमे एतेन द्यावापृथिवौ श्रापणेति अन्तरा कौँ जुहोति भूमिगते पाव्ये स्वाहाकार इति । मोमयागादिविकारत्वे हि अतिदेशेन वषटारः प्रायेत । तर स्वाहाकारस्थापि विधिरपूर्वविधिः स्यात् । अममते साकारेण वा देवेन्यो पविः प्रदीयते वषद्वारेण वेति पनारम्याधीतवाक्येन विहितयोः स्वाहाकारवषट्कारयोर्विकल्येन प्रदाममात्र प्राप्तौ पाण्याचा अधि वषहरोतीति वचनेन थाव्याव- कर्मणि वषवारनियमासहिते परिशेषादेव स्वाहाकारप्राप्ने- मादनुवादेन भूमिगममोपलक्षितकासमा विधानालाघवम् । न चैवं परिशेषादेव सर्वत्र स्वासकारप्राप्ती नियातिरित्यादौ क्वचित्पुनः मासकारपाठवे वर्ण्यम् । तम्य मन्त्रात्वमिवार्थत्वन मार्थक्यात् । यदि बतिदेशपणेऽपि चौपदेशिकमलाबामादेव याव्यारारित्यारषदार- प्राप्यभावेन परिशेषगिह माहाकारमाप्तिबहायेत, नतो नेदं गि रति धेयम् । पतः दिविहोमा अपूर्वा रति ॥ ९॥ इति औषडदेवकतौ भादौपिकायर्या परमन चतुर्थः पाढोऽध्यायस ममातः ।

·नयमोऽध्यायः । (५ अध नवमाध्यायस्य प्रथमः पादः यजकम ॥ तदेवं मिद्धेतिदेश तन्ना पितपदार्थविषय जाषि- भयते । विविधयोहो निकयते । मन्त्रोहः, मामोहः. मंस्कारोश्य। पोहोमाम प्रस्तावन्यथा दृष्टम्य विकतावन्यथा भावः। तचं च, बन मम्बन्धन यद्धमांवच्छिन्नतिन्वं यम्य प्रती श्रुतं, तम्य तेन सम्बन्धन विकतो तहमांवछिनभिनमित्वम् । पनि चेदं देवम्य त्वादिममोप प्रोक्षणाटिमंकारेषु । मन्त्राणां हि ममारकत्वमम्बन्धमा ग्रिन्याकिस्तित्व अतं प्रतो, विकतौ च तेनेव मम्बन्धेन तहविचित्रभित्रस्यादिभियात् । एवं प्रोक्षणावधानादानामपि मंस्कार्यतामम्बन्धन प्रौहित्वावचित्र- इनित्वं प्रकृती श्रुतं, विकृतौ च तेमेव मम्बन्धन नहुमावचित्र- भिनयामाकादिवृत्तित्वात् । एवं मानामपि, भाई-भावादिकपाण बन मम्बन्धेन यत् म्यानगतकार भिवं प्रकृती अतं, विकतो तेषां लेनैव सम्बन्धन नतम्यानभित्रम्यानगर्तकारभिवादृपः । भा अनत्वं तात्पर्यमनपेक्ष्य प्रतीयमानत्यम् । तेगोतकार- भिवादेः प्रदाद नीतावपिन निः। पर मम्बन्धण्या- विवक्षायां पशुपुगेडाग यागायोगांशम्य प्ररुती मारकत्वमम्बन्धे- गोषोमदेवनामवंहनावनपयकान्यदेवनाविधानेमागदपकार- का सम्बवानरे कलपकारवृत्तिवादलिप्रमावारणाय मम्बन्ध ·भादोपिका। क्यविवक्षणम्। प्रकृतावेव नौहित्वाचवच्छिन्नवृत्तिवेम श्रुतानामव- घातादीनां तद्भिनयवादित्तित्वात्तद्दारणाय प्रकृतिविकृतिपदोप- दानम् । प्रतिस्थौहिव्यत्यपेक्षया मौर्यादिविकृतिस्थीडिव्यकौम भेदादातिदेभिकनौहिममौर्यादावेवावघादीमामूहवारणार्थं यद्धमा- वकिति विशेषणम्। सौर्यस्थबौदिषु तयाक्रित्वावचिनप्रति योगिताकोहिभेदसत्त्वेऽपि नौहित्वावछिनप्रतियोगिताकतङ्गेदा- भावात् । चबमाध्यविकतो वूगीकारेऽप्यदोषः । प्रकृतौ पोच- पादौना तात्पर्यगत्या अपूर्वसाधमत्वावविपत्तित्वस्यैव विवचिन- वेन विज्ञतावपि तेनैव स्पेष श्यामाकत्तित्वादसम्भवमपूर्वयोर्द- पूर्णमासीयवादिना भेदविवक्षायां सौर्यस्थमोहिम्वतियाप्तिमाश मुतपदं निमकप्रतीयमानस्वार्थकम् । अपूर्वसाधनत्वस्य तात्पर्यज्ञाना. धौनत्वेन निमुतत्वाभावात् । अत्र शामिपदस्याने सूर्यादिपद प्रक्षेपेऽपि पशिष्टमन्त्रस्य प्रारुतत्यानपायान सक्षणे तस्येति शम्दा- मुपपत्तिः। एवं च यत्र पाहत चक्याने पगमारोहस्तयो- अम्दोभाक इति थेयम् । अथवाऽस्तु तदनुरोधेन तथेति पदं प्रासततत्कार्यापमान्यतरपरमिति संक्षेपः । स चोरः प्रासनपदार्थानां प्रकृतौ यद्पावचिनोहेश्यसम्बन्धि- वेन विधान, नद्रूपावचिनसम्बन्धिवेनेवातिदेशे मिहोत् । न तु सस्पेवानिदे। नचावेऽग्रिपदस्वातिदेशेन मौर्य तस्यैवा- दृष्टादिप्रयोजनान्तरकल्पनया प्रयोगोपपत्तावूहानापतः। अतएवो- पकारभावेन पदार्थानां विहतावनिदेशः । प्रकृती निरुपित. पाशमेव वा विकतापनिदेश रति दसमे वध्यने ।

·स्वमोऽधायः।
(७
दिशोपोहानतवा किं पोषणवधातादीनामप्रवेबुष्टुं निर्वपा-
गोत्यादाववादिपदाना - प्रकती मोहिवामित्वाचवचिनोरन
विधानं, तब बोचवादिप्रयुकास्तेऽथवाऽपूर्वसाधमलावधियो-
प्रेम, नवापूर्वप्रयुका रनि पिण्यते । पौधादिप्रबुजाले मामाने
रौपौवा नौमादौनामभावान्योषणादौना सोप एव मदरः।
अपूर्व प्रयुको त स्यामाकादौनामपि तद्रूपावधिकलान्निध्यत्यूकः ।
कायचापि चारादपकारकसले म तमुमतावादकम, तपापि
ফানুয়াকান্ধাইসিকান্দার আলী
जायेव प्रयागादिविधामापागवमेवोदेश्यतावोदकम् । , अपूर्व,
अमप्राधान्यापत्तः। न लावता पारिभवत्यापतिः। पनुवाद
पति पम्म पविहितगामित्वमायादिवव्येवोरमतावदानात् ।
वा अनिदेशोदः। पूर्वविशेषाव व पायापर्णवापि
हारत् इयांदित्यनिदे माग्नेयवानापने पौर्य धर्मातिदेयोपपनेः ।
बातो बागप्रयुका एव। नदा किमु काय यहोवादिमयोगेमेव
বিষদাখিলাবিষামােমিমি।
नमोशियागादिवरूपाचवे धर्मापा पानयम । तेषामपि
अप्रिवत्यासवान नदभावात् । न लागौनामाधामयतिरेणोत्पत्ती
अमावाभावेन तदभावेऽपि पौत्रादौना प्रोपवादितिरेणापि
वमानतमानापतिदयति वाच्यम् । एतादृशामर्थका-
रितारा, प्रोपनिनिमोशियामेव कविपनवाच्यामारेक पागा-
बखापूर्वाचवस वा बोधोपपत्ती निवादापत्यधिकरणान्यायेन
पिपदे पवादिमाधारणेनापूर्वपापमपाया प्रमाणभावान् ।

·(0 भाट्टदीपिका। अस्तु वा ब्रौहिपदे लक्षणा, तथापि लाघवादपस्थितत्वाच्च विजातीययागमाधनबौहित्वादिकमेव वक्ष्यतां, न त्वपूर्वमाधनत्वम् । न च यागम्यापि विजातोपायत्वेन प्रोक्षणा दिव्यतिरेकेणापि जायमानत्वादानर्थक्यापत्तिः। यागत्वावच्छिन्नम्यापूर्वत्वावच्छिन्नम्येव जायमानत्वेऽपि विजातीययागत्वावच्छिन्नम्य प्रोक्षणादिव्यतिरेकेण जायमानत्वे प्रमाणाभावात् । न हि आग्नेयत्वावच्छिन्नं प्रति काचित्सामग्री कृप्ताऽस्ति, येन तन्जन्यव्यको भागेयत्वाभिव्यनिर्भवेत् । प्रोक्षणदेरेव तु विधानबलेन तमामग्रौत्वात्, तड्यतिरेकेण तदुत्पत्ती प्रमाणाभावेन न यागस्वरूपार्थवे बानर्थक्यं प्रोक्षणादौनाम् । अतएवारादपकारकणामपि यागस्वरूपार्थत्वे नानर्थक्यामितिप्राप्ते। यद्यपि तावद्विजातीययागमाधमत्वमेव प्रोक्षणादौनामुद्देश्य- तावच्छेदक, तथापि अपूर्वमाधमत्व एव वक्ष्यमाणरीत्या न तत्र बौहिलादिकं प्रविष्टमितिश्यामाकेष्वपि तत्सत्त्वादूमिद्धिनिवार्येव । वस्तुतस्तु न विजातीययागमाघनत्वं नया। विजातीयथागव्य- कौनामपि व्यापकोभतथागत्वावचित्रव्यत्यन्तर्गतत्वात्तदवच्छिन प्रति द्रव्यत्वावछिन्नम्य लोकत एव कारणत्वागतेः । मामग्रोवशेन पौधादिद्रव्यं विनापि द्रव्यान्तरेण कदाचिद्विजातीययागव्यकौना- मुत्पत्तौ पाधकाभावेनानर्थक्यस्य तदवस्यत्वात् । न च मामान्य मामय्या विशेषमामग्रौमहिलाया एव कार्यजनकत्व नियमः । अन्यत्र तथात्वेऽपि प्रकृते तथा कम्पनायर्या प्रमाणाभावात् । तदेव यादृक तादृक् होतयमिति लिङ्गानुपपत्तेय । श्रतएवानयव रीत्या पक्ष. प्राप्तिमुपपाद्य फसतो नियमविधित्वं बौचादिविधीनामुपपाच ते ·मनमोऽध्यायः । Ce प्रतिनिधिय' । पतो द्रव्यतसंस्कारविषधयः सर्वे पपूर्वमाधनीभूत- विषया एव । थापकौभतापूर्णत्वावकि प्रति द्रव्यलादिमा कारणवस्य लोकतोऽकृप्तत्वेन निरुकप्रतिबन्धानापत्तः। पारादप- कार काणामप्यनयेव दिशा पपूर्वजनमानकृमयोग्यतामंपादकत्वं न तु यागार्थवम्। भामर्थक्यापत्तेः । यागनियोग्यतामंपादकालाच प्राधान्यापत्तिरङ्गत्वविधातो वेद्यादि सब कौनभे। पन बौहित्वाचवकिबोरगेव प्रोक्षणादिनिधिः । गायोधे पक्षणाया भनौकरणात् । पयाम निषादम्यपनि न्यायेन प्रोत हादिविशिष्टकोण वाक्यामरक यनया पांचव कम्पमित्य काम् । नाप्रोक्षणादानन्यादरम्य वा बौहित्याधिषमायकले भयोग्यतानिय यम्य प्रतिबन्धकवाकाम्दयोधयानुपपक्षणा करणान् प्रत्यक्रम। तो गौशादिपदेनाप्रमाधमयावचित्र- क्षणासदहा मंत्र प्रोणादिविधिगिनि ते पूर्वका एवेनि मिशः सामाकादामः। न वमपि धमांनुष्टाने गोपिलादीमा- मपि नापकतया निमित्तवाहिती नदभावे भेदमाभात रस धमलोपापतिः । यचदायभावेन पौरियादीमा मिमितत्य प्रमाणाभावात्। वक्ष्यमापत्या उबग्यतावचंदककोटाववाना- ভাবনাথদানা। অন্য নাজিলিল। बस्ततम्त पोचाया अनुष्ठापकोऽपि फलम्यामिह म्यानुहा- पकत्व प्रमाणाभावान पोभतापूर्वमपि न मिमिनम् । पनव प्रतिनिधिल-तमामिपा. एकावे।

·७० भाट्टदीपिका। दिशा यागत्वस्याप्यारादुपकारकस्थले निमित्तत्वं प्रत्युकम् । अतो- बाधकाभावान् सिध्यदेवोषः। यानि चात्र मूले वर्णकान्यनेकानि कतानि, तानि पुनरुतत्वादनुपयुकत्वाञ्चोपेक्षितानि । मूलकारम्नु पन्थव्याख्यानर मिकतया सतानौति थेयम् ॥ ८ ॥१॥१॥ मंस्कारे । पत्र मूले पधिपत्योपकारकेषु पूर्वमुकमध्यपूर्वार्थत्वं चिभिरेभिरधिकरशैराषिष्य समाधीयते। तह वाक्यसंयुक्त अधि- माधिकरणदये च लिङ्गश्रुतिसंयुक्योरिति विवेकः । तदिह दर्श- पूर्णमामप्रकरणे श्रुते प्रोक्षिताभ्यामुलूखलमुमताभ्यामवहन्तीत्यादौ पोषणं नापूर्वार्थम्। वाक्येन तथावघातार्थत्वावगममेन प्रकरण- मागादपूर्वार्थवकल्पनानुपपत्तेः । न च निष्ठाप्रत्ययोकोलखामुसलो- মনৰ সীদ্বয় সীমী সাথীবিষৰ বিনাথে আমি नसावघातार्थत्वम्। द्वितीयावविष्या कर्मत्वस्य विशेष्यतथाऽनुक्केः कर्मवस्य द्रव्योपसर्जनत्वप्रतीत्या तयोरहे सत्वानुपपत्तेः। पतय प्रोक्षणस्थानर्थक्वतदान्यायेनोलखामुमलयोरवतारेऽपि वाक्यादव- घातोदेगेनैव विधानम् । अस्तु वा इनबक्षादावेवावतारे प्रमाणा- भावात् प्रोक्षणस्य पदत्या तद पवेऽपि हतीयया अन्यमाधनीभूत- पोरेव तयोः प्रतोते. प्रोक्षणस्यापि यदुपुखरामुमलयोः कार्य तदर्थत्वावगतेरवघातार्थत्वमिद्धिः। सर्वथा नापूर्वाधवम् । एवं , नैवारबरखावपूतानामित्यादाववधानसोक्षधमुग्णयोर्वाऽभावाब- मेषु न पोषणमितिप्राप्ने। पूर्वाधिकरणोकरीत्येवाघातसमपे उसूबसमुगलसरपे वाऽऽन- चयापत्तरपूर्वसाधमत्वमापण्या पूर्वार्थत्वावयाथारोपपत्तिरित्यु- ·733 नबमोऽधायः। । + कम् । तदनुपपत्रमा पापप्रकारमाधिकथाभावेन पौनतापनः। किच प्रोगन तावदयघातोहेन विषीयते । असमुश्म- विशेष नैव प्रतोतेः। न म प्रधान किषापयो प्युत्पनोऽपि त निहावितकिया पय एव । नायवधानमाधनौमतोमणमुमो- देन, विभिटोरेभापत्तेः । प्रसूतमुमबायोविभिहयोः परयो वे एकप्रसरताभप्रापलेख । तो नैवं पूर्वः परः सम्भवो। अपितु विधारप्राप्तावधातानुवादेनार्धात मनवन्याप्कियो- रपि उनम्बालमुमत्रयोः पूर्वप्रकृत्यङ्गोकारेण पोषणविभिष्टयोषिधा- पाकिम विशेषणविधिनोनयनामुमकोरेग प्रोषणविधिर्वाचः । गतयोगबनामुकत्वेनोरेशताऽपूर्वसाधनवन वेति विचारः कार्थः । शोऽपि तदा भवेचदि मकलापौराशिकपापसातारपणेन प्रोषण- प्रविधिर्म स्यात् । न त्वेतदमि। सत्तामानि पापापि प्रोसतीति विचारेण तव प्राप्तवान्। न हि मोममिकमते पौरोगाशिक- पाचपोषणाभावः। मन्नाभावश्येव परं बतौथे भावनात् । पत: प्रकारानरेण प्राप्तवार्थम्याथमनुवादः । पन्धुदपिरम्कनयोकण- चामुमविधामार्थः । ममायोपातलाच नानेकविधेयना दोषाय । पतएवं विचारोवाचः । पाचपोषणविधिमेवोनूमनमुमलपोरपि बोषणम् । नन पूर्वाधिकरपन्या बन्यायेनेवोव्यामुगनिहापर्वमा- नवप्रयुभम् । नयोग नमाधमना ग पापादपि तु यागपुरोगा- भोक्तिदवधानहारिकर प्रयोत्रकलापरपर्याया। ना चातिप्रमा अग्हिागथै पानतावोदकर यागवपुरोगालमोहित्वावधा- नाटेरपि विवीत ननद्यापारकमाधनतामापर्यवेनि पिनायाम् ।

·भाट्टदो पिका। व्यापारवदिनिगमनाविरहेण माधनत्वावच्छेदकस्यापि विवक्षा। इतरथा यवादावतिप्रसङ्गापत्तेः । अथवा माधनताया अवच्छेदक विना निरूपयितुमशक्यत्वादेव विवचितं तत् । न तु व्यापारः । तं बिनापि माधनतायाः सत्त्वेन निरूपयितुं शक्यत्वात् । अतय नखेषु अवघातत्वाधभावान प्रोक्षणम् । एवं च यद्यपि श्रुतस्योलूखल- त्वादेरपूर्वमाधनत्वलक्षणोपयिकतयोपक्षौणत्वात् अविवक्षा स्यात्, तथाप्यारालिकानां माधनतावच्छेदकानां यागत्वप्रमृतीनां विवक्षा दुर्निवारैरेवेतिप्राप्ते : अपूर्वनिष्ठकार्यतानिरूपितकारणतादिलक्षणायामतिप्रमङ्गपरि- हाराय मध्यवर्तितया झटित्युपस्थितव्यापारस्यैव व्यापारमत्त्वे विवक्षा न तु साधनतावच्छेदकस्य, तस्य कारपातायाः पश्चादप- स्थितेः। अतएव यच मध्ये यागादौ न यापारस्तच कारणताया- एवं ग्टनयाहिकया विवक्षणम् । न तु तदवोदकस्य गौरवात् । उपपादितचैतत् कौम्भे तेषामर्थाधिकरणे विस्तरेण । अतोऽत्र- धातवादेरविवक्षितत्वानखेषु प्रोक्षणमिद्धिरिति । एवं वा। एवं तावदुद्देश्यस्वरूपे पानर्थक्यप्रमको पूर्वमाध- मावलक्षणेत्युकम् । तत्र किं प्रधानजन्यापूर्वमेव लक्ष्यते उताङ्गजन्य- मपौति चिनायो, यत्र तावदयघातपेषणादौन बौद्यादिजन्यं मध्येऽपूर्वान्तरं, नत्र प्रधानमन्योत्पत्त्यपूर्वमाधमत्वलक्षणा अविवादेव । यत्र स्वदृष्टार्थमधिपत्योपकारिषु प्रोक्षणदोक्षणीयादिषु स्वजन्या- प्रोक्षगादी.- इति मा गुम्तक पाठः ।

·नवमोऽध्यायः । हिमशि, तापि तदशामामुत्पबमारीमा, यावत्या बात कामयीन वित्या दोषणीयाधामन्यूषादित्यादौनां च पराणां, दपूर्णमाम- बोधिोमागुत्पत्यपूर्वमाधमलाषा तदर्थत्वमेव । न तु पोषण- दोषणयादिजन्योत्यायपूर्णवम्। समिपि फलावाभावनाम- कादितिपाते। माहात्मनाचाभावेऽपि परम्परयाऽमितत्कालवाचोपपरणा- पूर्वाणामप्यनिजांनोपायत्वेन बाजाभावे मिष्यतो प्रमाणाभावा- पूर्वमपेण्यामयाभावेन समाधमत्वक्षणायामपि बाधका- भागात् । प्रधामापत्विवादिनापि पूर्वाणामनिममा परि- पारायं हारत्व यावण्यकत्वेन तदर्थतयोपपत्रको प्रधानापूर्वपर्यनग- भने प्रमाणाभावामहिमकणाप्रमान मटिकामियादीषणीया- समाधमत्वमेव दोषीयादिपदेच्या पति ते धर्माम्तन्य- एका एन । काण्वारादपकारकाङ्गानानि अभिवमणपादौना प्रथाज दिनन्यापूवमेव योनिटोमावास्यम् । पय. दिनापू स्यामयाभावात् । प्रयोजन, ज्योतिष्टोमविकारानामत. पारण मेथाविश्यकपाकरणादौनामहाभावादकरणं पूर्व पोनिष्टोमापूर्वग्यानापनापूर्वाभावेन RTERकार्याभावात् । मिडाको दापनि द्रव्यम् । एवं देवधांमतिदेगोऽपि पक्षप्रयोजन- नुपधयम । यक्त भावकारेायमेधे धानण्या दोषणीया भवतीति वर- नदोषणेयाकार्य यत्रमानमंकारे विस्मिाया पायाया पूर्व- ·भाट्टदौपिका। पक्षे दौरणैयाधर्मप्राप्तिः, मिथान्ने तु प्रसिद्धधातव्याधर्मा एवेति प्रयोजनमुकाम । तन्त्र, पूर्वपक्षवसिद्धान्तेऽपि स्थानापतौ बाधका- भावात् । यदि तु स्थानापत्त्यनिदेशापेचया विविधातिदेशस्यापि बलवत्त्वस्याष्टमे माधितत्वानामानिदेशेन प्रमिद्धधातव्याधर्मा एवे- त्यानयेत, ततस्तत्पूर्वपक्षेऽपि तुभ्यम् । वन्ततम्त नेयं धातव्या प्रसिद्धधातव्यातः कर्मान्तरम मत्यप्यनुपादेययोगे पाख्यातमामानाधिकरण्याभावात् । अतः प्रमि- डाया: मधर्मकायाएव धातव्यायाः यजमानसंस्कारार्थत्वेन विधा- नाद्धर्माकाङ्गाविरहेण क स्थानापत्यतिदेशप्रतिः ॥८॥१॥५। फलदेवतयोख ॥ पूर्वोकाया अपूर्वसम्बन्धित्वमोहे ग्यतायाः करित श्राषिप्य समाधामार्थमिदमधिकरणम् । दर्शपूर्णमामयोरगा सुवः सुवरगन्मेति स्वर्गप्रतिपादको मन्त्रोऽग्रेर मुनितिमनूब्जेषमित्या- दिवान्यादिप्रकाशको मन्त्रः श्रुतः। तयोस स्वर्गवामित्वादिनैव स्वर्गान्योर्सिङ्ग कल्प्यश्रुताबुद्देश्यता। उपस्थितत्वात्। न तु अपूर्वमम्बन्धि- त्वेन । मुख्य एवार्थ विनियोगस्यौत्सर्गिकतया माधितत्वेन तेन रूपेण खर्गादिपरैरनभिधानात् । न र स्वर्गादिस्वरूपे पामर्थ, पाक्षा- फसरूपस्य तस्यानि तोपायत्वाविशेषेण तदर्थत्वे वैयर्थाभावात् । मनजन्यप्रकाशनश्यतिरेकेणेतराङ्गयुतप्रधानमाचादेयोपनिमिडेरा- मर्थक्यमपूर्वऽपि तुल्यम् । प्रयोगविधिना सङ्गिमाहित्यावगतमा- जन्यप्रकाशमव्यतिरेकेणापूर्वानुत्पत्तिरिति वर्गऽपि तुखम् । एवं तस्य विलोपायवाविशेषा, इति पा• पुलके पाठः ।

·मनमोऽध्यायः बतायामपि मन्नार्थवादेशिकामादिवशामत्यप्यपूर्व नवनितदेवता- अमादादेव फलोत्पत्यवगतेः प्रसादम्य , मन्वन्यप्रकाशनयनि- रोषोत्पत्ती प्रमाणाभावातदर्थत्वम् । पतएव शिकल्यविनि- धोगविधौ उपसिनावाप्रमादायोभतामेरेव नयनोदेखता म अपूर्वायदेवताय नेति , भौयांदो भौयांदो प्रहावर्षमसूर्यादिपदोह- रति प्राप्ने। নাৰৰকাৰীযুষথিলবন্ধায় খিল विं, कौशादिपंदन प्रत्यामननया तेषामधिकरण- बायेनाग्रे याद्युत्पत्त्यपूर्वमानत्वम्व पक्षणात् । एवमपूर्वाङ्गीकारणा हवताप्रमादावमवधातादीनां निराकनयम। देवनाप्रमादन्या- पूर्वप्रन्यत्वमाप्रत्यावचत्वात् । उदातमायनेऽपि च न मार्गमगम्य गांचं त्वमम्भवः । नदि किं दर्शपूर्णमामजन्यम गति प्रदेव मन्त्र- बन्यप्रकासनम्योपयोग सम्बयानरं प्रतीति। नामयः। नचावे पूर्णमामाजवाभावात् मामान्यमम्मन- पोधकप्रमाणाभावेन शिकल्यतेवाकच्यनेन पर्थिव एवं प्रमाणभावान्। मकवाधिकार पर मामान्यमम्बन्धयोधक प्रमाणम् । वर्गम्य थागाग्यकरणमेव निराकानया नदधिकार- शाकम्पकाबात् । न च मन्त्रम्य प्रयोजनाकामयेव किन अति- सपनं. वासनामे विनियोगम निगकामवात् । पन एन मिr. भावेणापि न निकपनम् । पाके ममयापि देवदसम्या- पाहाभावे विनियोगादर्शनात् । मारः। तथावे हि पूर्णमामन्यवककोमा नसर्ग- ·भाट्टदौपिका। । वादिनोद्देश्यता, अतिप्रमङ्गात् । नापि दर्शपूर्णमामफसोपषितवर्ग- बेन । तत्फलोपहितम्यापूर्वदारकत्वेन गुरुभूतत्वात्। किंतु विजा- तौयापूर्वसम्बन्धित्वेनैव । श्रतएव मन्त्रिपत्योपकारकत्वेऽपि खर्गप्रत्या- मन्त्राबादपूर्वमपि परमापूर्वमेव, न त्ववान्तरापूर्व मुद्देश्यतावच्छेदक- कोटिप्रविष्टम् । खर्गत्वस्य तु बौहित्वादिदेवाप्रवेशो गौरवात् श्रतश्चैव मन्त्रलिजकल्या श्रुतिः, अनेन मन्त्रेण शक्तिजन्यबोधद्वारा परमापूर्वमाध्यं संस्कुर्यात्, इति । क्रिजन्यबोधन वस्तुतः स्वर्गत्व- प्रकार: स्वर्गविशेष्यक एव द्वारतायां प्रतिजन्यबोधत्वेन प्रविष्टः मतु अपूर्वसम्बन्धित्वप्रकारकः । तथाले पक्रिजन्यत्वानुपपत्तः । अतएव ब्रह्मावर्षमादौ द्वाराभावात्वर्गपदलोपे क्रिजन्यबोध- मिाथ ब्रह्मवर्चमपदोहः । इतरथा प्रसतावेव लक्षणया स्वर्गपदेना. पूर्वसम्बन्धित्व प्रकारकबोधानने ब्रह्मवर्चम म्यापि तेनैव रूपेण बोधो- पपत्तेकहानुपपत्तिः । अत एव च पुत्राद्यर्यदर्भपूर्णमामप्रयोगेऽपि मन्त्रलोपः । तत्रापूर्वसाध्या ध्यफलस्य वर्गवेन बोधानुपपत्तेः । अत एव च मुख्य एवार्थ मन्त्राणां विनियोग इत्ययुपपत्रम् । शकिजन्य बोधेन पापूर्वमाध्ये जातताया श्राधानात्तस्य संस्कार्यत्वं उद्देश्यत्वा- परपर्यायं मानुपपत्रम। तादृमयोधस्य च स्वजन्यप्रद्धाजन्यादृष्ट द्वारा परमापूर्व एव फलोत्पत्त्यनुकूलयोग्यताजनमात्यले उपयोगी- म त फलोत्पादकत्वम् । तथाले समप्राधान्यापल्या प्रकरणवाधापत्ते रित्यायन्यत्र विस्तरः । •गापि दर्शपूर्णमासोदेशस्तर्गत्वेन । तस्यापूर्वदारकत्येन-ति सा' पुस्तक पाठ ·नबमोऽध्यायः एवमम्यादिप्रकाशकमन्वपि स्वतम्यामिपका मनास्वस्थानुप- शुक्रवात सामान्यमम्बन्धयोधकप्रमाणभावा- पूर्ववत कल्पनानुप- अरवम्यमानेयममध्यमिप्रका मनार्थत्वस्येव कल्पनीयवादामेयख- स्पे पानयन प्रत्यामननया तत्पन्यपूर्वोयदेवताओमेवान्यादे. त्विकल्पना । न तु प्रमादायत्वेन, प्रमादस्य परमापूर्वजन्योन विप्रकटवानरदेव प्रयोजकत्वानुपपतेः । पतएव नामित्वादेरपि रयतावदककोटिप्रथमो गौरवात् । एवं र प्रमादाप्रयत्न यायाश्यतावादक कम्पनेऽपि अति- रप्रन्यूईव । परन्तु प्रमादमामान्याश्रयत्वस्यानिशीगादावनिप्रमशानो- दिम्यतावदकत्वम् । चायापूर्वजन्यप्रमादामयसापेक्षया नदीय- देवतात्वस्य सपत्याए । पायापायनेन मन्त्रण प्रक्रिपन्यबोधारा अचानयोत्पन्यपूर्वायंदेवता मंम्कयांत-नि विकल्यवर्ति कल्प- चिया जाहिः पूर्ववदपपादनीया। उपयोगोऽपि निर्वापादि- मषु मनिदान त्यागकाने परिनि देवनामानिमारोत्याय- प्रशेनकृषयोग्यतामन्पादन एवेत्यन्यत्र वितरः ॥ ८ ॥ १ ॥१॥ देवतायाःएवं तावदपूर्वमश्रीसत्येव देवनाप्रमादप्य प्रयोज- जावं मिरासनम् । स तुबदनौशल्य देवनाप्रमाद एक प्रयोज- कोऽस्त रत्यारा प्रमाधिक्रियते । नप देवतायाः ममदान- बातम्य - कर्मकारकापेक्षयाऽभिमेयमाणवेन प्रधान्याचागय पवारूपय नमस्कारबाबगतेस्तस्यायोपयोगापेक्षाया म एवं भति गमयति, सप्त एनमिकः प्रजया परभिस तर्पयत्यापर्थवादा- नुषाराप्रपायाः पादालागतेयांगयेव पसजनको प्रमाणा- ·भाट्टदीपिका। भावेऽपूर्वसत्त्वे सतरां प्रमाणाभावः । यद्यपि देवताया अभिप्रेय- माणत्वोकावपि तस्य ब्राह्मणाय गां ददातीत्यादौ ब्राह्मणस्य फल- दावामम्भवेन उपयोगाभावात्प्राधान्यामम्भवेन प्राधान्यव्यभिचारण तत्कल्पमानुपपत्तेः । प्रत्युत भावार्थाधिकरणन्यायेन यागकरणि- कायर्या भावनायां भाव्यापेक्षायां वर्गस्यैव तत्त्वेनान्यथाद्देवताया- अपि संस्कार्यत्वे उद्देश्यानेकलनिमित्तवाक्यभेदापत्तेदैवताया एवं थागाङ्गवम् । तथापि पागस्य फलजनकत्वे व्यापारापेक्षायामशुतापूर्वकल्पना- पेक्षया रात्रिमत्रवदार्थवादिकदेवताप्रमादम्यैव द्वारत्वकल्पनात् नत्प्र- युक्रत्वमिद्धिः । प्रमादम्य च वियहभोगादिव्यतिरेकेणानुपपत्तेरर्थ- वादाद्यनमारेण वियहभोगादिकल्पनेऽपि न दोषः रतिप्राप्ते । प्रमादो हि यदि इच्छारूपस्तदा तस्येच्छात्वेन तत्फलं प्रति कारणत्वे अतिप्रमापत्तेरवघ्नं दर्शादिकर्तस्तत्फलं भवत्वित्येवमाका- रिकेकावेन तदायम् । तथाच कारणावच्छेदके गौरवम् । दर्शादिजन्यफलभोगेऽपि तत्कटवानपायादन्यकृतदर्श पूर्णमासजन्य- प्रमादादन्यस्य फलापत्तिख । अतस्तत्फतव्यमित्वावछिवं प्रति नाभिकर्तः मा फलयर्भिववित्येवमाकारिकेच्छात्वेन कारणत्वं वायम् । तथा चानेककार्यकारणभावकम्पनं कारणतावच्छेद के गौरवञ्च । किश्चैतादृशः प्रमादो यदि ब्राह्मणतर्पणाने, तदा यागानां महत्वादेवोत्पत्त्यनापत्तिः। बदि तु समधागेभ्योऽयवा- मारप्रमादा पायर्यातकर्तस्तहाफिजन्यं फलं भवत्वित्याकारका- रयते, तदा देवानाममोघेचलस्थार्थवादेषु प्रतिपादनादवादयो- ·बचमोऽध्यायः । बोमोथापकरणेऽपि फलापतिः । पर्यतम्यार्थवादत्वमेवाभ्युपगम्य बादशमहाप्रमादम्य विजातीयेकावे मेवा वादिन रव विजातीय- सत्वावधि प्रति कारणाता। पयामारप्रमादानाच विजातीय. नदिकात्व नैव महाप्रमादं फलं - प्रति कारणता। कारणासा- पटकममन्वय सजनकयागममाथित्वं कार्यतावदकमम्बन्धव मां समवायः । मात: करारे फसापतिः । नानारप्रमाद- महाप्रमादयोः परम्परं कार्यकारणभावे प्रत्यामनिम्न उभयत्र सासमकयागममवायित्वमेव । देवतानिष्टमेव वा कार्यकारणभाव- मौकत्य ममवाय एवं प्रत्याभिरिति चेत् । मम्बन्धगगौरवयव दोषत्वात् । यागनिहकारणमामिकपिन- कार्यताघटकसम्बन्धम्य भवना निर्वक मान्यत्वाच । मन्यते । कार्यकारणभावामां ममवाय एक सम्बन्ध रति नाथाम् । एतेम प्रमादो नाम मुमविशेष इत्यपि पक्ष: प्रत्यकः । न चाम्य गौरवम्याचवारिक प्रमादाग्य थापारे मिडू फलमुमावमिति बाथम् । पर्यबादम्य मतावकरयाप्यपपतो तम्त कम्पकवाभावात्। वापारापेवायो गचिमबन्यायेम तापकपदामारकल्पनया तम्य पापारवान्यन . यापारत्वम्य कारणाघटितवन मनभावगमपकवासम्बन्धगौरवष्य पानमुपवानुपपनः । पता- नावाप्रमादादिप्रतिपादकामबामने दरम्य नादिमनदेव अपादादिविधिदेवताप्रकाशनाया: मन्ना विशेषण प्रकाशनम्या- दयावाबानुपपमाः। वैशिषपटकसम्बन्धन नरदेवासार्या वा अन्यो बेत्यन्वंदेनन्। पवादाच तेनेव मम्मोग फावका रनि तम्या:

·. भादौ पिका तेवपि न स्तुतिलक्षणातोऽन्या काविलक्षण । अस्तु वा मा, तथापि विधौ गौरवापत्तेः मा न दोषाय । वं विधनपेचितवादार्थवादिकप्रमादाद्यकल्पनेऽपि लक्षणया प्राशस्त्यतात्पर्यकस्याप्यर्थवादस्यामति प्रमाणातरविरोधे मायाऽपि प्रमाणाभ्युपगमावियहभोगप्रमादादिखौकारादपू- वन्ति एवं प्रमादखीकरणमस्विति वाच्यम्। अन्यतात्पर्यकम्य वाक्यन्यान्यत्र प्रामाण्यायोगात् । अन्यथा शुद्धपुरुषतात्पर्य के यष्टौः प्रवेशयेत्यादौ, परात्रभोजनमित्तितात्पर्य के मृदं मुंब्वेत्यादौ च प्रमाणातराविरोधाखाक्यार्थऽपि प्रमाण्यापतिः। अतः महादच्च- रितम्य शब्दस्याने कार्थबोधकत्वाभावनियमानुरोधेन शाब्दबोधवा- वधि प्रति तात्पर्यजानन्य कारणत्वानुरोधेन पार्थवादानां शाच्या प्रमाणानुपपत्ते देवताविग्रहादिखौकारः। न च तथापि भक्यार्थविभिप्राशस्ये एव लक्षणयार्थवादाना तात्पर्या विशेषणांणेऽपि प्रामायोपपत्तिः। लक्ष्यतावच्छेदकगौरवापत्तेः। अन्यथा बौहि- त्वादेरपि विवक्षापत्या ऊहानापत्तिः । पतः कथमपि न विग्रहा- दिसौकारः। किन शब्दमाचं देवता, वस्तु प्रातिपादिकानु- रोधाश्चेतमोऽचेतनो वा करिवीक्रियते न तु विग्रहादिमान् । उपासनादौ पर थानमाचमाहामास्यति नैमिनिमनिस्कर्षः । मम वेवं वदतोऽपि वाणो दृष्यति । तर हरिम्मरणमेव मरणम् ॥ द्रव्यमया ॥ अथ मुझे द्रयमबाहेतममुदायानां वा श्रुत्या पना त प्रोशित्वादिमेव न बपूर्वमाधमत्वेन, प्रकरणेन श्रुति- ·नबमोऽधायः। ५ । चायोगादित्याय परपे चामयापत्तरपूर्वसाधनवेनि पिशान्तिनम् । तर बौडीन प्रोनौति इथोदाहरणय पनि पौमाणमिति समुदाचोदाहरण कधिसम्मवेऽपि पशो- हारमोन परिधौमिति मन्वयागम सवरिति मन्त्रवदपूर्व- साधनौमतपरिधीयताप्रकाममार्णवस्त्र विवाददारणामिति पार्मिककारवोत्रम् । नग विदाहरणेऽपि। या शूर्पण जोति तेन च वियत रनि पपकरणहेतुमा तस थाप्यत्वावगमा छाप्या . प्राधान्यदर्शनादबकरोगेन सोमः मकारकतया विधीयते रत्याग हतोयथा होम पनि एपंण्य करणवावगतमोनप लिया रत्यय सार्थवादबाहोमोऽयमारादपकारकोऽपार्थ रति विचारितम् । नहायथापि जुझादेः कतुं प्रति प्राधान्यादर्शनादर्थ- बादस-बधिकरणे बापितवादरिधारयोहानुपयोगिला- घोषितम् । किवाय विचारण्यापाधिकरणेम गाते- अन्यचा वर्धते । यपि पाकमतिसमेत परिपत्योपकारकमा अपूर्वाधनल- पण हिा। संस्कारे निस्स चामरासिकानां पागलादि- पारनावदकानामविवधा पिहा । तथापि तम्य बोडिया कारणवायचेदकाय त्यागे प्रमाणाभावः। -- युगपहनिरय- रोधः । पूर्वाधनोभतोषियावधिमण्येव पोहण्यत्यागौ- कारात् । पनव नाइप्रय मोरादाबाचाबोधमिद्धिरितिप्राप्ते । सनावदो गौरवापत्तः जुना प्रोपिनस सपोप- 11 ·भादृदीपिका। योनिशक्यप्रतिपादकत्वेनापि परितार्थत्वाच विवक्षा । अतएव तत्त- द्यापारिकायाः विजातीयापूर्वसाधमताया एव लक्षणेति कौस्तुभे पष्टम् । तत्सह्यापारकसाधमतावावछिनमाधनताया एव सपणा पौषियवनिष्ठकारणताया गुणादिप्रमाणेन भेदेऽपि यवमाधारण- लाभोऽपौत्यपि तत्रैव व्यताम् । अतव प्रौहित्वादेरविवक्षितवायुको- नौवारादिषहो विकृतौ। एवं वापि नापूर्वसाधमत्वं प्रौरीनवहनौतिवत्पूर्वप्रमितं खवाक्य एव तु संस्कारविशिष्ट प्रौद्यादेः माधनताविधानं, यथा प्रोधिताभ्यामुलूखसमुषलाभ्यामित्यादौ तत्ममानजातीयवाक्याकरे था। सपापि प्रोषणविशिष्टस्य बौहित्यविशिष्टस्य विधेयक्रिया- विशेषणवेन विधौ हते पश्चादरलैकहावनौन्यायेन परस्परावधान तो सजातीय प्रोक्षणेऽपि विकतो तम्बातीयलोपेऽपि तत्- सानापनद्रव्यानर एव प्रोक्षणलाभानिध्यति प्रोक्षणं प्रति विशेषण- विधिवेलायां पपूर्वमाधनत्वस्यैवोद्देश्यतावच्छेदकत्वम् । सक्षणा पर न तवास्ति, बोरिपदेन नौहित्वस्यैवाभिधानात् । पूर्वसाधनत्वर अप्रत्ययेनाभिधानात्। एवं यचापि संस्कारवियुत्तरं नवदेन संजतस्य विनियोगो. बचा तो पपषि रत्यादौ, तचापि संस्कारवाक्ये पयस्वममानाधि- करणधर्मावश्मिोहेनैव दयानयनविधिः। न तु पयस्वाव- बिमोहेगेन । भानर्थयात् । स धर्म उत्पत्तिवाक्ये रष्टमामा न्यमिव सामान्यत एवं पयःपदेन प्रथमं प्रतीयते । पसाचनक देव पपसावणियापूर्ववानवे प्रमिते पोऽपूर्वसाधनावरूप ·नबमोऽधायः। इति प्रतीयते । तर पयःपद पति पवादवगम्यत रति कविदिरोधः । वसतम्त वापि सप्तमीणतापविशिष्टपयोधिकरणकरथा- पवनय वितिय प्रयोजनापेक्षा अध्यापक पदमनु- गोयते, तथापि मनवापनुरोधादवयाविशेषविभिपयोगाचा- मिलापदममभियानतपयन पवई एयोरेवावगतेमावि- वित्रातीयापूर्वमानववाधिपरम्येव कपमान ना पाणति वम रा॥४॥ : देगबहम । पोमे, मरा वा एषा पजन्य नमापत्किषिमा- जौनमनोषोमौवात् तेनोपांग परनोति युतम् । पोपाहा कि बोनिशेमममन्यापीयोमोवपारमागधर्मः पादौथपरमापूर्णप्रयुगम. नानीषोमौवाग्भागवतिलपदार्थधर्मः पम् नतमन्यावामारा. संयुबमिति चिन्तायाम् । विधेये उपासवे पोषमर्थकतावासम त्यविवादम । पूर्वप्रहातम ग्रोपोमोषमाग्भागमेव परामप्रति नत परा- बन्। प्राचीनतमम्यायाधिकरणन्यायेन प्राग्भागमाषवाभिमान । समानयोगेन भागयेव नामातचन्दन पराम। - सवमेव चमनोरेश्यवमर्पजात्यूपा महामने वाऽगोषोमोपाद- विषयवपिन विधिोरंमः। न भागं प्रति पोषो- पोषोऽधिवेन विशेषवं, या प्रयोगहारा मायधिवेग । एक कापदं न मरामविप्रेषणम् । अतिविशेषकरलापतः। । समापदन यापानापाय प्रगतिरित्येवमधी- ·२० भादौपिका। कारेण मराशम्दस्यैव विशेषणं यावदः । तथापि प्रकृतत्वानागो- यामम्वन्ध्येव । पावश्यक चेदं सिद्धान्तिनोऽपि । अनौषोमौयावधिकयाचप्रा- भागवर्तिपदार्थत्वस्यैव तन्मते उद्देश्यतावच्छेदकत्वात् । तच च पदा- र्थानामनुधवाचाग्रीषोमीयावधिकयज्ञमाग्भागत्वमेवोद्देश्यताव- पदकम् । तदवसियोहेमेनोपहियत्वविधिः । भागे चोपांशत्वस्थ मावादमबन्धासदारम्भकपदार्थानमन्वाणं हारत्वं योग्यतावल- सभ्यम् । उद्देश्यस्य च भागस्य खरूपे धानर्थक्ये प्रसके भागजन्या- पूर्वसहावे प्रमाणाभावादोषणयावानियमन्यायासम्भवेन भाम- मम्बन्धियाजन्यपरमापूर्वसाधनलमेव भागनिष्ट पक्ष्यत रति परमा- पूर्वप्रयुतमुपाएवम् । एवं चोपहियत्वस्य दृष्टार्थत्वं सम्पयते । पनौ- पोमौयावधि उपशिकरणे श्रमाभावेन दौत्येऽहनि बडकर्तव्यपदा. नामविक्षेपेण करणात् । एवं च तसत्पदार्थधर्मत्वाभावासहागा- रम्भके विकतौ चपूर्वऽपि पदार्थ दविहोमादौ उपांत्वस्योरः रतरथा तत्तत्पदार्थावान्तरापूर्वप्रयुक्त्वे चाहतकार्यापने वेदाकारी सानिदेशररिते च तलिनुपांत्वचा कथमयप्राप्नेः । य भाथकारण मामाग्रिहोगे तड़ागारम्भके उपांशुवयोग रति प्रयोजनमुकं, तबामातिदेशप्रापित विसरणाविकास वा पारस पाये चोदनामितिदेशप्रापितोपारावमाप्यनुपपत्र चितम् । यदपि वार्तिकादौ पुरस्तादुपदा गौम्वेग रनौत्याद पांबोज रत्यकम् । तदपि कौम्बमापपुरखारेण कल्पितवाति देवापामान्यविषिलोपाएनातिदेशापेषा पावसापेषितम् ।

·गबमोऽधायः। भोपांएवानिदेशव प्रधानसम्बन्धितथा प्रावधम् । पाधान- मावाविव प्रधानमम्बन्धिावस्यारेषु दोषप्रयोजकलात् । स्तरमा सामाग्रिहोगेऽपि तदापत्या भाष्यकारमतपक्षानुपपत्तेः। नवं समावेव दोषणीयाप नदनापतिः। पोपदेशिकत्वेन तपो- बांगुत्वण्य प्रावयात् । सरचा प्रनायेव नामानिदेशविषये बामि उपाएन्वायनापनः । पनः पूर्वागविषय एकोपारावमाप्तिः अयोमिनिप्राप्ने । । पस्किक्षिपरख गामान्यधर्मपुरस्कारेणोकेषु मनस्विधर्म- पुरस्कारेणगोषु पाप पदार्थमेव प्रयोगाचपुंसकनिहंगामाग्री- मोमीयावधिकत्वमाभागवर्मिकर्ममेव तत्तत्पदानासुदेश्यना । अन्यथा भागम्य पुंपिलानमकनिमो पारोमित्येतावनय विकिहिचरस यर्थ: स्यात् । एकवचनं - मामान्याभि- आयेणबहुवारणार्थम । पतस नानपदाचांनामेबोरेग्यवानापे पानाप्रमको तादवानगपूर्वमानवमेव नावाच्यते । रत- एचा पदार्थसमुदायम्य भागय मापायनापूर्वमापनाचे प्रमाणा- भावात् पदार्थहारा नहाय बच्चतावदो गौरवम् । पुनको- पासवा पापाहागे पनपयापदार्थमन्त्राण बारवकल्पन- नित्यायनगौरवम । पनसावत्पदार्थधर्म एवोपासनम् । पतर विहतो नहानारबो पर्व तयोः । इदं पोपा विशेष- तिमिरवकाप्रसारामाराक्पपाषणवादिपदाांतिरिकपदार्च- पमिति परांचा कौन थाम ॥॥॥ • पाममदापवपम्य-सिनो पन्तक पाठः।

·A भादौपिका। प्रणीतादि ॥ इदमधिकरणं सूचकारेण पूर्वाधिकरणे अन्तरा- गर्भिणीवेन हतमपि व्याख्यामौकार्यार्थ पृथगभिधीयते । दर्शपूर्ण मामयोः, यजन्तनिष्यन्तावध्वर्युयजमानौ वाचं यच्छतः यदध्वर्युयज- मानौ वा यातस्तत्प्रजापतिभूयातौ यचं तवाते तस्मात्प्रणीताः प्रणेश्यन् वाचं यच्छति तो स हविष्कृता विसृजनौति श्रुतम् । नवायं वाग्यमः प्रणौताप्रणयनाङ्गमेव विधिवाक्यस्थस्वट्प्रत्ययेन तन्माचार्थत्वावगमात् । अतो हविष्कृदाहानकालावधिकवाग्यमन्य तन्माचार्थवावगमान भागधर्मत्वं न वा तावत्पदार्थधर्मत्वम् । यदि तु प्रणीताः प्रणेविति वाक्यम्य वाग्यमोत्पत्तिपरत्वे उत्पत्तिशिष्ट- कर्षकत्वानुरोधेन* नच यजमानप्राप्यभावात् पूर्ववाक्यस्थार्थवादला. नुपपत्तेर्यजमानमापविधानस्य च सतरामनुपपसरवण्यं यज्ञं तनि- श्यताविति वाक्यम्यैव वाग्यमविधायकावमुचेत, ततोऽस्तु तवत्यमबाट- श्रुत्या याविमतारार्थत्वमेव । तदा कि उत्तरवाक्याभ्यां वाग्यमानु- वादेन प्रणेताप्रणयनाविकृदाहामणे: पूर्वोत्तरावधित्वेन विधौ । पतएव नपत्यमेकवचनमपि अनुवाचगतबाहर समातिवद- विवक्षितम्। पतय विधेयसामर्थ्यानुमारादहेण्यभूतो यजविस्ता- रापरानामधेयो बचभागोऽपि तदवधिक एव । पत्तु मूखे पूर्व- पक्षे पजसदस्य विस्तार विशेषणबमनौलत्य भागधर्मवमुत्रम् । तत् पजाम्दस्य विस्तारं विमाऽन्यवान्वयय दुरुपपादत्वाबागवाएक- पदावणचोपेधितम् । अतोऽध्वर्युषणमानकलकवाग्यम एवं यत्र- कर्वेकवावरोधेन,-इति सो पुस्तके पाठः + विधिः-इति पा• पुलके पाठः ।

·नयमोथावः। विस्तारपदवाचभागधर्मत्वेन विधीयते। न तु पदार्थधर्मवेन, राषकपदभावात् । परम पूर्वाधिकरणपूर्वपश्वदेव बनापूर्वप्रथु- कोभागधर्मव वाग्यम रति प्राप्त । बजमानावकविशिष्टवाग्यमय पभागाने पाविधि- प्रकारापन मधिपत्योपकारकबसाभाय रितीयविधिप्रकारनिया गावर्षयत्रमानसंस्कारकम्यमेव वाग्यमविधिः । यथा रेखानेकता नयो पोकवाधिकरचे कौम्भे । तय पदार्थ- सामनःप्रणिधानमेव मंबारः। पंचनयोष थोपयोगापेक्षा मतभाषककरिष्यमाणकर्मार्थत्वमेव कृतं न तु भागार्थवम् । 4 . तयोर्भागोपयोगित्वथापि तदारा कचिमचायण मनियमावितिविप्रेषणमामाजवितारोपयोग्यचयनमान- खारकालमेव वाग्यमय कस्यतामिनि बाचम। प सनि- पन्नावित्यायोरेशाविशेषणत्वमाविवधितवान् । बस विभयान बप नियमावियनवादो वाग्यमनत्यर्थः। पतो पावसाभाष पूर्णतरावधिकतावत्पदाधर्मवमेव। . चमत्या प्रणेता- प्रमथनमाचार्यत्वमेव कल्यतामिनि वाचम् । अविष्कदाहानावर- पष्टार्थनापतिभयेन तम्यापि कालोपसरणावान् । पतः मिर भाग्यमण्यापि नायपदार्थधर्मलम् ॥६॥१॥ अग्निधर्मः ॥ अमौ श्रुते हिरणाकसमहनेणाग्निं प्रोक्नोत्यादी किं पनिमम्देन मंचानविशेषमाधनोभता एका एवोचते। तदर्थ - पोषणम। उसकारचमवयस्यनारमेव विमर्ममो- यते, तद प्रेममिति वियते । तर, यकायषवाकर्षनेत- ।

·GC भाट्टदौपिका। रावयवाकर्षणं या वा न सन्धिदर्शनं तत्रैव शरीरघटादाववय- व्यन्तराभ्युपगमः । न चेहेकेष्टकाकर्षणेनेतरेष्टकाकर्षणम् मन्दिर पुरोषनानामपौष्टकानामनुमानेन दृश्यत एव । अतो व्यापका- भावात्पकामसंयोगो न द्रव्यानतरमिति । काश्यपवनाचावयव्यन्तरे प्रमाणभावादिष्टकासंस्कारार्थमेव प्रोक्षणम् । पतच इष्टकात्वममा- माधिकरणमेवापूर्वमाधमत्वमग्रिपदेन लक्ष्यत इति तस्य प्रत्येक- हस्तित्वात्प्रतीष्टकं प्रोक्षणमित्यपि सिद्धं भवति। न चैवं बौहि- पाचप्रोक्षणादावपि प्रत्येकं तदापत्तिः । न्यायतस्तथापत्तावपि अपये वो जुष्ट प्रोक्षामि एन्धध्वमितिमन्चे बहुवचनोपादानवसेन तम्बत्वातीतेः। प्रकृते तु तादृशगमकाभावाम्प्रत्येकमेवेति प्राप्ते । एकावयवाकर्षणेनेतरावयवाकर्षणस्य नावविव्यापकत्वं, नापि पन्ध्यदर्शनम्य । वृक्षपटादौ यभिचारात् । अतो यकाकार- प्रतीतिरबाधिता तवावयविस्वीकारः । इतरथा इष्टकाया अपि खोकारे प्रमाणभावः । कास्यपौयन्तु वचनं मूलाभावादनादर- पोयम्। वनमित्यादौ तु बाधिता एकाकारप्रतीतिः। तथानिपदे- नावयविन एवोकत्वात्तदर्थमेव प्रोक्षणं, तय कित्वात्महदेव प्रोक्षणम्। नवनिखरपे' धानर्थक्येऽपूर्वसाधनौभूताम्याधारण- लक्षणायां यवेषिवोत्तरवेशामपि हिरयाकलपक्षोणाधर्मापतिः । रएकादिसम्पादितलौकिकस्यसविशेषे पन्यादिपदप्रयोगाभावेना- दृष्टविशेषावचिषसमविशेषस्यैवान्युत्तरवेधादिमन्दाभिधेयत्वातच • नवमवयविखरूपे,-इवि सो पुलके पाठः ।

·नवमोऽधायः। र पडतर- - पानर्थक्याभावेनापूर्वपापनत्व बक्षणाया एवाभावात् । चनव मान्यू- तरवैदिधर्माणी माकर्षम। नवं उत्तरवैदिधर्मार्ण पौ पनिदेशकथनं मा विरुयतेति वाचम। देवादग्रौ बजेषिकधर्माखानेपि पेचिनविर्धानपूर्वदर्मियादिकनिषक- धिमांग खानापश्यतिदेओनोत्तरवेदितः प्रारविरोधात् । तर- 'बेषां तु यावदपेशितधर्ममाकण्याप वैपरोत्यारा। अतय प्रस्तौ नमोनमादिधर्माणामम्युनरवेदिमा चाऽपि का विकतो नभयकार्यापर्व उपरिमाणं बातमिमिक मति: मानमिक गित पम्याधारवेन ममावातं, तर प्रोक्षणादीनामहमिद्धिः। मम्दानशिपोपधायककियामाधनोमन- दवयवार्थत्वपूर्वपते तु कविततो सदभावान प्रोक्षणादौति विचारोपयोगित्वं चाधिकरणम् । यदि विधविशतिनं उम्भाव्यते, नहा वाभिमया उदाहरणारे वा जोपयोगोन- न्धयः । प्राषिकं वदमधिकरणाम र ॥१॥on पत्रोमयाजानवम् । द्वादमा पनामयाजामान्यज्ञानि मिष्ठन्न पम्वितो कि तहि या रति श्रुतम् । ता कि बोमयाजानत्वं सदगम्बयास विधायने, उन उत्समवजमिति मायां, पहचाविशेषात् म । न चामन्यायाः पनौमयात्रानाने हतुवागमातम्यत्तिमवर्णमेव मन्चन तव पामयात्रानामावतिः। नन्य, तेन अचं कियत इतिवईवर्षवाद लेनाईतुत्लान् । .. । तर-दति नाति या पुस्तके ।

·भाट्टदीपिका। ताई तेनैवाकाः शर्करा इतिवनिर्णयः । तददिह मन्दिग्धत्वाभावेन तस्थानिर्णायकत्वात् । प्रत्युद्देश्यं गुणस्यावश्यकत्वेन अविशेषप्रवृत्त- विधेरर्थवादेन सङ्कोचानुपपत्तेश्च । प्रतवार्थवादोऽपि बहुदिन- माध्यवाषिरसंस्थाभिप्रायेण गोण्या वृत्त्या व्याख्येयः । ननु विधेरेव स्वस्य नियमविधिलाघवानुरोधेनोत्तमभित्रविषयन प्रतीयते । तथा हि द्वादशानामप्यहां एकफलसाधनत्वात्प्रयोगैक्य- मवगम्यते। अत एवानौषोमौयान्तपदार्थानां तन्त्रण करणम् अभथाद्यानां च ब्राह्मणतर्पणन्तानाम् । प्रहःशब्दवाच्यमृत्यान' तु दादावसंख्यानुरोधादावृत्तिः । अहःशब्दो हि उपांशपहाभ्या- मादारभ्य हाजिनयागाभ्यामपर्यन्ने प्रयोगे क्षणया याज्ञिकान' प्रसिद्धः । श्रतएव तन्मध्यवर्तीनि मधिपत्योपकारकाणि पारादप- कारकाणि चाङ्गानि प्रतिमृत्यमावर्तन्त इति वक्ष्यते। एवम एकैकमहर्यस्मिन् कस्मिंश्चिदनेऽनियमेन ममाप्यापरमहरारम्भणीय- मिति प्राप्ने। पोमयाजानतत्वविधिरेकादशसु नियमविधिः सम्पद्यते अन्तिमे तु सर्वस्यैव समापनीयत्वात् पनौमयाजान्तत्वविधिरपूर्व- विधिरापद्येत । अतस मर्वार्थत्वे अपूर्वविधिनियमविधिकृतवैकण्या- पत्तनियमविधिलाघवानुरोधेनोत्तमवर्णमयं विधिरिति चेत् । सदशत्वसंस्थानुरोधेनाइःसन्दवाथहाजिनाम्नप्रयोगस्यैवावर्त- नौयत्वेन तशिबाने यस्मिन् कस्मिंश्चिममापनस्दैवाप्रमको सर्वचैवा- पूर्वविधित्वात् । पनौसंयाजानां हाजिनोत्तरमेव सर्वास्वध्वर्य- भाखावाचानेन पबौसंघाजानामपि अवस्थादिवतन्त्रणानुष्ठेय ·मतमोऽध्यायः खानेषु पक्षेपि ममापनम्याप्रमोथ। पतएव शामदीपिकाथान- बरवे , पनोमयाजोत्तरत्वक धनं पर्योत्रमन्य निर्मूलमेव । पतएवात्रत्याहापदम्य योजनामा प्रयोगवाचकम्य पनौमयाजाको प्रयोगे कदेश महणेति केषाधिदकमपानम । मयमेव पौ संयाजामा हायोजनोपरत्वयोकत्वमेकदेणाया पशि- महत्वात् । अतः माग्वाहानि पौमयाजामानि कायifण। तु अवमपादोनि पन्त मन्त्रण कार्याणि। पयोमयाजा- मालविधिमा तेषां पर्यदामात् । पोमयाजानाच नये प्रमाला- मामातिप्पफलप्रतिपादनादिति प्रा । अमंस्थितो हि या रति म प कियते रतिया रेत्वर्थवादः । तदिह हेतविधित्वे मसाभावात् । नातु होम- कालोनवर्तमानात्रकरणत्वम्य बाधितत्वापाटो भतापकत्व विधी पक्षणापत्तरगत्या हेत्वर्थवाढवागौकरणम् । पतो पायानाम् थिक्ष्यन् भवतीनिवदम्य इनुपरवादमस्या हेतु कपामयात्रामाव- विशियममापनभावमाया प्रवाह गेन विधामारिधयमामध्यान- रोधमोह ग्यानामा महोचोपपत्तः, पामे चामग्यापहवभावान पामयाजानवम्यायभावोपपतालमवा पामयाजामाता । न र हेत्वभावेऽपि थापकयभिचारयादोपत्वादतमे पनो यात्रामवष्यदोषः। विशेषणाभावप्रयुक्रविष्टिाभावात् माधक - माणाभावेनैव नप तम्यामिडः। पम्त वा शिदोच पथया- বামনকাঙ্খিলিল:। মা আলির সিসিমানালি- लिकाभावः मुनम एव ।

·६२. भाट्टदीपिका। एवं - निमित्तोपादामबलाद्यथैव द्वादशाई अन्तिमेऽहनि न पबीमयाजान्तत्वं, तथैव पञ्चदशराबादौ दादोऽहनि पत्नी- मयाजानत्वं, दिराबादौ च द्वितीयादिस्वरूपएवान्तिमे न तदित्यूहोपयोगिता बाधोपयोगितापि। अत एव प्रकृतौ नदि- भातौयापूर्वसाधनत्वस्यैवाहःपदेन सक्षणायामपि विकृतौ निमित्ता- भावादेव न पोमयाजानात्वम, निमित्तोपादानबसेन वा प्रस्ताव- मस्थावस्कन्वपूर्वसाधमत्व म्यैव लक्षणाध कोऽपि दोषः ॥६॥१॥८॥ अभ्यामः ॥ दर्शपूर्णमासयोः सामिधेन्यवान्तरप्रकरणे चिः प्रथमामन्यात वित्तमामिति श्रुतम् । तत्रानुवचनं तावत्प्रकरण- प्राप्तमनूछते चिरभ्यासमाचं तु विधीयते प्रथमामिति चोद्देश्य- समर्पकमित्यविवादमेव । तर प्रथमामिति विशेष्यनिघ्नं प्राथम्य- विशिष्टमभिधत्ते। एकादिपदवत् । तच विशेष्य स्त्रीलिङ्गनिर्देशात् मामिधेनौप्रकरणाच अगेव । प्राथम्यरूपविशेषणयोगाच्च शम्बि- शेषप्रतोतिरार्थिको। तु प्रवोवाजादित्वप्रकारिकोपस्थितिः भाग्दौ, नवाचकपदाभावात् । अत एव प्राथम्यमेवोहे श्यतावच्छेदक महत्वादिवत् । न तु सदुपक्षितप्रोवाजादित्वम्, विना कारणं लक्षणयां प्रमाणभावादित्यविवादमेव । दं तु विचार्यते । प्रथमाखरूपे पानर्थये प्रसके चपूर्व- माधमवलक्षणयां अपूर्वसाधनोभतामिममिन्धनप्रकाशकलकत्वमाष- लक्षणे प्रतिप्रजापत्तेस्तबिराकरण किमुद्देश्यतावचेदककोटौ सकत्वविशेषणतया प्रवोवाजादित्यय विवषण्मुत प्राचम्यस्येति चिन्तायाम् ।

·नबमोऽधायः! प्राचम्यकपथ अनम्योरेखतावच्छेदकस्य बौरियादिवदपूर्व- साधनवमरणोपयोगिसक्योपखिताबुपौषवेग नियमापूर्वसाधनाव- कपोहयतावच्छेदककोटिप्रवेश प्रमाणाभावाप्रवोवाजालमेवर्क- विशेषणम्। पतस विकतो यवतम्या प्रबोवाजव पिरम्पतिया म प्रचमचानपतितं गम्तरमिति प्राप्त । अतिप्रमापरिहारार्थमवस्यकल्पये जमविलमवापारकमाधम- सानिरिक्रन विशेषणे उपस्थितत्वादपदोणेमापि प्राधयमेव विशेषणम. म स्वनुपस्थितेन प्रोवालावन घानादौ तु तनिष्पत्ति थापार कमाधननामाचणवार यन्वपर्यतमामासवाना धमांकामावलेन यवमाधारण्यकम्पनऽपि र वाय भागामा- तिप्रमनपरिवाराण बारित्वप्रधः। प्रहते तुपतिप्रकारे प्रथमोजमापदर्घाटनवायदययापनमा: अत्यवादानुपपत्तय विशेषणविवक्षा पावण्यको। प्रतय या काचित प्रथमोत्तमा चिरभ्यमितव्ययहोपयोगोऽपि ८ ॥१६॥ रषावृत्तौ । दांपूर्ण मामयागपूर्णमामाधार यमानोऽचारभणी- आमिष्टिं निपेदिति श्रुतम्। तत्र न तावदियं प्रकरणान्प्रयात्रादि- समाचात् सत्वां। दांपूर्णमामावगरम्यमान रति पायवेयांपत्तः । पिवयमाणे भारनिमित्त भेदनहोमादिमिनिकी। किया- गयां कियायामुपपदं विहितेन बट प्रत्ययेमाम्या पारधार्थवानी- रिति तावदविवादम्। पारम्बार्थ योरेग्यकोटिप्रविष्टः क रति -नक्यते । प्रतिप्रयोगमावृत्यनाहतो तु सूचकागाक अपि फण- मिति नेशाधिकरणारीस्म्। एकादशोपयुकले गोहानुपयुभायात् । पश्चटम ·१४ भादीपिका तत्राग्न्यन्वाधानादिरूपे प्रथमपदार्थ याशिकानां दर्शपूर्णमामा. रम्भत्वप्रमिद्धेरन्यन्वाधानमेव तत्त्वेनारम्भपदार्थः । तदर्था चाम्बारम्भ- णोया तत्कार्यप्रयुका । न तु प्रथमपदार्थत्वेन रूपेण प्रथमपदार्था- जम् । येन पूर्ववदग्धन्वाधानरहितायां विकतावारम्भागतयो त । न चान्वाधानस्यायप्रवृत्तप्रवर्तनविषयत्वेनैवारम्भपदवाच्यता नाचा- धानत्वेनेति कथं न पूर्वाधिकरणविषयत्वमिति वाच्यम् । अवाधाने दर्भपूर्णमामविषयकाप्रवृत्तप्रवर्त्तनविषयत्वस्य बाधितत्वात् । तथा हि दर्शपूर्णमामविषयकप्रवृत्तिसामान्याभाववतः पुरुषस्य या दर्शपूर्णमासविषयिणौ प्रवृत्तिस्तद्विषयत्वं तत्। न तु निरुक्त- पुरुषस्य यत्किञ्चिदिषयप्रवर्तनविषयत्वम्। तस्याधामभोजनादावपि मत्त्वेनातिप्रमकत्वात् । अतश्च निरुकपुरुषनिष्ठदर्शपूर्णमासविषयक- कतिविषयत्वं दर्शपूर्णमामयोरेव नावाधाने। अङ्गप्रधामभेदेन तत्तद्विषयवत्योर्भदात् । म अत्र दर्शपूर्णमासकरणिका भावना श्रुता। ता उपांश कर्त्तव्या इति ववितीयानिई शेन दर्शपूर्णमास- कर्मकछतेरेवारम्भपदार्थघटकत्वस्य त्वया वाच्यत्वात् । प्रवाधाने तस्य बाधाद्याजिकप्रमिद्या रूढिरेव नचारम्भपदस्य । द्वितीया च षध्यर्था मती अनुवादः । ततश्च तदर्था बारम्भणौया न तद्रहितायां विशतावहितया। अतोऽग्वाधानस्य प्रतिदर्शपूर्णमासप्रयोगमावृत्ते- रावर्तनीया ति पाने कृत्तिकारेण तावदेवं सिद्धान्तितम् । माम्याधानमारम्भपदार्थ तदभावेऽपि देवताश्चैवं यज्ञमारभत इति ज्योतिष्टोमे पारम्भ- भन्दप्रयोगात् । किन्तु इदं मया कर्तव्यमिति पाल्पापरपर्यायो- ·नवमोऽध्यायः । १५ ऽध्यवसायविशेषः । तदर्थावारम्भणीधावाधानरहितायामपि विकतो मत्वात्कर्तव्येव । प्रकृती चाबाधामोसरं सर्वयावचौविकप्रयोगा मकदेव महम्पकरणात् महदेवाधारम्भणौयेति । तक, तत्तत्काशावस्थिततत्तब्बौवमाख्यनिमित्तवशेन तत्समि- त्तिकप्रयोगाणां तत्तत्काल एवोपस्थितत्वेनाध्यवमायापत्तौ मर्वमाधा- रणाध्यवसाये प्रमाणाभावात्। तच यथवैकस्मिन् पुत्रे जाते वैवा- मरौं निरूप्य पुत्रान्तरजन्मनि पुनर्निर्वापे माध्यवमायक्यं, तब- दियध्यवमायभेदान महत्करणामापतिः । सम्मादेवं भाष्यकारादिभिः मिड्ढान्तितम् । नाध्यवसायवाच- प्यारम्भमब्दः । तचायप्रवृत्तप्रवर्तमविषयत्वे मेवारम्भशब्दप्रयोगात् । अतोऽप्रवृत्तप्रवर्तनमेवारम्भः तद्विषयत्वात् तु पदार्थ वारम्भसम्द- प्रयोगः । अतस्तदाऽम्बारम्भणौया। मापि न माचादपि तु भानचा कर्तरुपात्तत्वात् गचभ्यमानवत् कर्तारमारम्भयोग्यं करो- तौति तद्वारा प्रारम्भार्था । यद्यपि च दर्शपूर्णमामाविति द्वितीयायाविषयत्वार्थकत्वाद- पूर्णमासविषयकाप्रवृत्तप्रवर्तनविषयत्वस्य च दपूर्णमामास्यप्रधानटेव सम्भवात् ततः पूर्वं प्रयोगमध्ये एवारम्भणयानुष्ठेयेत्यर्थो दर्शपूर्ण- मामावारश्यमान इत्यस्य प्राप्नोति, तथापि उकार्थम्य पाठादेव प्राप्तः पददयवैय्यर्थप्रमशन द्वितीयोद्देश्यत्वपरा । तेनाविषय- प्रवृत्तेरपि प्रधानोदेशकलाविधाताहर्शपूर्णमामोद्देश्यकाप्रवृत्तप्रवर्तन- विषयत्वं तत्पथमप्रयोगौयाद्यपदार्थ एवेति तदनमारमाणौवा । * हितोयोपरा,-इति सो• पुस्तके पाठः ।

·८६. भादृदीपिका तथाहि उविधप्रवर्तनविषयत्वं दर्शपूर्णमामोद्देश्यकप्रवृत्ति- ध्वंमाममानकालौनतदुद्देश्यकप्रवृत्तिविषयत्वम् । तच्च न दर्शपूर्ण- मामौयप्रथमप्रयोगाद्यपदार्थ भिन्ने सम्भवति। तदितरस्य सर्वस्य तद्देश्यकस्य तादृनध्वंससमानकासीनत्वात् । अतश्च दर्शपूर्णमासपदे अपूर्वसाधनत्वलक्षणायां तत्पदार्थरहितायां तादृश्यप्रथमप्रयोगौया- द्यपदार्थान्तरवत्यां विकृतावहितव्यैवावारम्भौया। स्टश्रुत्या च तादृशप्रथमपदार्थप्रागभावविधानात्प्रयोगवहिर्भावसिद्धिः। दिती- यादिप्रयोगे चोक्रविधधर्मावच्छिनपदार्थाभावादकरणम् । अत्र हि दर्शपूर्णमासयोर्न तत्तयनित्वेन प्रवृत्तिं प्रत्युद्देश्यता । येन तड्यक्रित्वावच्छिनोद्देश्यकप्रतिध्वंसासमानकालीनतयाद्देश्यक- प्रवृत्तिविषयत्वाद्वितीयप्रयोगौयाद्यपदार्थाङ्गवेनापि मा स्यात् । दर्शपूर्णमामाविति श्रवणात्तु दर्शपूर्णमामत्वमेवोद्देश्यतावच्छेदकम् । श्रावश्यकी चोभयत्रापि प्रवृत्तिनिरूपितोद्देश्यतावच्छेदकविवक्षा । इतरथा मामान्यतो विहितक्रिया मे आयतामित्याकारको- द्देश्यतया गङ्गाखानप्रवृत्तावपि दर्शपूर्णमासोद्देश्यकप्रवृत्तित्वात्तवाया- रम्भणीयापत्तेः । प्रतोदर्शपूर्णमासत्वावच्छिनोद्देश्यताकप्रवृत्तिध्वंमासमानकालीन- तदवचित्रोद्देश्यताकप्रवृत्तिविषयत्वेनैव प्रथमपदार्थस्य उद्देश्यता । पत्र सामान्याकारकेच्छया गडाचामानुष्ठानोत्तरमाद्यदर्भपूर्णमास- प्रयोगेयवारम्भणणेया न स्यात् । अतः प्रथमावछेदकविवक्षा । दर्शपूर्णमामाकरणेयुविधेच्छया मनाचानकरणे तदापत्तेर्दिनीया- वोदकविवचा। वस्तुतस्तु दर्शपूर्णमासौ मे बायेनामित्याकार ·Shumshita भाट्टदौपिका। नवमाध्यायः । कंकया गङ्गासान करणाऽपि तदापनिवारणाथं यस्मिन् पदार्थ मंकल्पाटिरूप क्रत दगणमामा पारधी पनि व्यवहारः तत्पदाथ प्रपतव उग्यतावादककाटिप्रवगम्य पावश्यकत्व सतव उम्थलपि वारणामहः मनहातिवादकहण्यतावादकत्ववार बाथमव प्रवदकविता प्रयिमावनाटकावित्वष्यत् अत्यनराधन सुनगं। प्रतण्व तत्पदाथम्य उरूपंगवारमकत्वात् न रिसोयादि अयोगऽन्वारम्भणाया। नन एवं "मानन ज्यानिटांमन यध्य" त्यविधमंकम्पविष काहस क्षणायात्वावनिवारण्य कप्रनित्व ममः पृथ्वमन्वारम्भ यापतिः। उद्दश्यतायास्तव मागच्यामिटीमा में यतामित्यवमाकारकंच्याविषयविटिनियन विशिष्टधाव- कवत्वात् नोकप्रकृत्तिवमित्यागपत, सता दासणीयया या यविधावान्तरमकम्पात् प्रवं पवाग्भणायाकरमापत्तिः, निगमप्रतिविषयत्वात्, भवान्तरमक पविषयप्रहमचाया जायतामित्वमा कारखाया दामनायात्वाशिवाय दिन ·भादौपिका। कत्वात्। एवं राजसूयगतेष्टिपशुयागेष्वपि पवारभणौयापत्ति- रिति चेत्- न, दोक्षणोया जायतामित्याकारच्छानुत्पत्तावपि साङ्गज्योति- टोमो जायतामित्याकारकमाङ्गत्वज्योतिष्टोमत्वप्रकारकेच्छात एव दोक्षणीयया यक्ष्य इत्येवंविधसंकल्पविषयकप्रहत्तः सम्भवेन तादृश- संकल्परूपाध्यवसायस्य दोक्षणोयात्वाद्यवच्छिन्नोद्दश्यकप्रत्तिविष- यत्वाभावेन हारलोपादव दोक्षणीयादौ राजसूयगतष्टिपशबन्धादी च अन्वारम्भणीयाभावस्य दशम वक्ष्यमाणत्वात् । एवं मोमो में जायतामित्याद्याकारकंकातण्व मामाद्य मम्भवे वखानरोध्यादी प्रवृत्तिमम्भवात् वंखानाध्या यत्य इति मंकल्पस्याऽपि वैश्वानरष्टित्वावच्छिद्रोहश्यकप्रतिविषयत्वाभावन हारलोपादेव न तत्राऽप्यन्वारम्भगोया इति द्रष्टव्यं । दशपूणमामत्वं तु माजा दशपूर्णमामा जायेतामित्याकारक- च्छायां प्रकारत्वाद् भवत्युद्द श्यतावदककाटिप्रविष्ट विशषः। अतः मिड अन्वारम्भणायाया उमाविधारभाङ्गत्वात् विकतावूहः। हितोयादिप्रयोग चाऽनङ्गत्वमिति । यत्तु मूले प्रथमप्रयोगारम्भ क्रियमाणाऽन्वारम्भगोया मव्वप्रया- गाणामुपकरोति । न चारपस्यमान इति अद्यतनवाचिन्न टप्रत्यय- प्रयोगात् प्रधानदिनकत्तव्यतावगतः कथं मव्वं प्रयोगापकारकमिति वाय अद्यतनानद्यतनमाधारणभविष्यत्कालमानवाचिलटोऽद्य- तनमात्रकालवाचित्वाभावात् । इतरथा भविष्यत्यनद्यतने लूट इति अत्र भविष्यतीति लूटप्रत्ययप्रयोगानुपपत्तः । प्रतः प्रथम- ·नवमाध्यायः। ३ प्रयोगारम्भे कतैव मर्वेषामुपकारिका इत्युक्तम् । तत् अन्वारम्भ- णोयाजन्यस्य उपकारस्य यावन्नीवं मत्त्व विकृतिष्वपि प्रसङ्गात् उप- कारकत्वापत्तेरमत्त्वे हितोयादिप्रयोगेऽप्यनुपकारकत्वानापत्तरुपे- क्षितम् । ८।११०। अर्थाभिधान ॥ एवं तावदुपोड्डातमग्वेन ऊहविषयश्चिन्तितः इदानीं मानादेव तहिषयश्चिन्यते । तत्र फलदेवतयोश्च इत्यत्र शत्याऽपृर्वमाधनोभूतदेवताप्रकाशकमन्त्रपदानां विकता तत्म्थाना- पत्रदेवताद्यन्तरी शक्त्या तत्प्रकाशनाथं पदान्तरोह इत्युक्तं। ततश्च यन्मन्वपदानां न शक्त्या अपृवमाधनीभूतदेवतादिप्रकाशकत्वं अपि तु लक्ष गया. शक्याथ म्यव वा अदृष्टार्थमन्यम्तुत्यथं वा उपादानं तत्र अममवेनायकत्वात् विक्रतावपि शुतपदरव तत्प्रयोजनोप- पत्त!हः। ममवेतार्थत्वञ्च अदृष्टाहारकसम्बन्धन खशक्याथ म्याऽपृब्बमाधनौ- भूतमम्बन्धित्वं । अस्ति चदं देवस्वत्वेति मन्त्र, अग्निनिर्बाप- पदयोः। अग्निनिर्बापया स्तादृशयागगतद्रव्यमम्बन्धित्वात्। जय- स्तोत्रशस्खादिमन्वपदानाञ्च स्वशक्याथस्य अदृष्टहारा तादृशयाग- मम्बन्धित्वेऽपि न ममवेताथत्व एवं देवादिपदानामपि न ममवेता. थत्वम्। न हि देवमविश्विपूषशदाना प्रकृतयागोयदेवताप्रति- पादकत्व मन्भवति उत्पत्तिशिष्टदेवतानुराधन मान्ववणिकदेवता- कम्पनानुपपत्त:। न चीपांशयाज तत्कम्पनं तथात्वे गम्यमान- निर्वापैकवाकासाभापत्त:। न च त्वा जुष्टं निव्वपामि इत्येतत् पदानुक्रमेण देवस्थ मवितः प्रमवे त्वाजुष्टं नियपामि, पखिनो.

·४ भादौपिका। हुभ्यां त्वा जुष्ट निबंपामि, पूष्णो हस्ताभ्यां त्वा जुष्टं निबंपामि, अग्नये त्वा जुष्टं निबंपामि इत्येवं मन्त्रभेदाङ्गीकारण निबंपामि पदैकवाक्यतोपपत्त: चतुर्थस्य आग्नेये उपयोगऽपि प्राद्यानां त्रयाणां मन्त्राणां उपांशयाजदेवताकल्प कत्वोपपत्तिरितिवाच्य, अनुषले वाक्यभेदाङ्गीकारस्यैव दोषत्वात् । षष्ठान्तपदानां प्रसववाहुहस्ता- पदैरनितानां देवताप्रतिपादकत्वे प्रमाणाभावाच्च । अतएव एतत्कल्पदेवतानामन्यत्रनिवेशासम्भवेऽपि यागान्तर- कल्पकत्वमित्याशङ्गाऽपि प्रतक्ता. तथात्वे तयागान्तरस्याऽऽग्नेयादि- यागाङ्गत्वापत्त : विक्रतावूहाप्रमक्तेश्च । एतेन या मूले सवित्रादिपदानां अग्न्यादिपरत्वं लक्षणया अङ्गो- कात्य समवेतार्थत्वशखा कता, मा आधन शक्यमम्बन्धन अग्न्यादि- परत्वे तेनैव शक्यमम्बन्धेनैव देवतापरत्वस्यापुरपपत्तौ ऊहाप्रमक्त रुपेक्षिता। अतएव समवेतार्थत्वे शक्यार्थस्य इति विशेषणं। अस्तु वा शक्यपदं वृत्तिप्रतिपाद्यपरं तथापि ममवेतार्थत्वे उत्तायुक्त्या ऊह- रूप फलाप्रमतरेव इयं शङ्का उपेक्षिता। तस्मात् कथमपि ममवेतार्थत्वासम्भवात् देवस्य त्वादिपदानां यः शक्योऽर्थस्तविशिष्ट प्रकाशनमेव देवस्य त्वेत्यादिम कलमन्वप्रयोजनं । तत्र येषां पदार्थानां दृष्टप्रयोजनमम्भव स्तत्प्रकाशनस्य दृष्टमेव प्रयोजनं, येषां तु तदसम्भवः तत्प्रकाशनस्य अदृष्टमेव प्रयोजन कल्या। अतएव तादृशपदानां निर्वापोपरि वैशिध्यमपि आहार्य सम्बन्धन एव इति ध्येयम्। तदित निर्बापपदस्य तावद् दृष्टमेव 'पृथक्करण प्रयोजन ।

·नवमाध्यायः। ५ सा अग्नये त्वापदार्थस्य च तदुपयोगितया, खातन्त्रेण च । जुष्टपदस्य तु वश्यते। तदन्येषान्तु अदृष्टार्थत्वमिति । केचित्त देवस्यत्वादिपदे निर्वापस्तुतिलक्षणया प्रतिपाद्यते । च अनुष्ठानकाले निर्वापारोचितुर्दष्टार्थव। तथा चाऽस्तु सर्वथा देवस्यत्वादिपदानि अमामवेतार्थानि नोहितव्यानि। यत्तु भाष्य- कारण यद्गोण्या अखिशब्द आधाने अवदानकरणात् दम्पतिपरः पूषशब्दश्च पोषकत्वात् यजमानपरः । अध्वर्यवाहुहस्तयोश्च नदी- यत्वं परिक्रौतत्वात्, एवं मविताऽपि लक्षणया यजमानः तस्य प्रमवे- ऽनुज्ञायामित्यर्थाङ्गोकारण निर्बापविशेषणत्वमपपादितं। तहदे आरोपकपुरुषाभावात् अन्यत्र पाहाऱ्यारोपाभावस्येव इहापि आरोपाभावमभिप्रेत्य । अन्यदातु अध्यर्यो: स्वात्मनिष्ठन पाहा-- रोपेण वैशिष्ट्यं सम्पाद्य खकर्तृकं निर्वापं प्रकाशयितुं लौकिक- वाक्य प्रयोगवत् वैदिकवाक्य प्रयोगेऽपि बाधकाभाव इत्यालोचते, तदा अपयुक्त नक्षणायां प्रमाणाभावात् अध्वर्युब्रह्मयजमानान्यतम- ग्रहणे नियामकाभावाच पूर्वोक्तापक्षाश्रयणमेव युक्तं । किञ्चैवं सत्रे देवसवित्रश्खिपषशब्दषु बहुवचनोहः प्रमज्यते। न च यज्ञपतिविदव पदार्थत्वमिति भाष्यकारसमाधानं युक्तं- अखिपूषपदयोः + तथा सम्भवेऽपि यजमानानुजायाः परकीय- द्रव्यविषये व्यलोकादिपरिहारार्थत्वमदृष्टार्थत्वादुदोचीनमस्यपदो निधत्तावित्यादाविव देवसविटपदयोरूहस्य अनिवार्यत्वात् । नवं देवस्य सवितुरुदयरूपे प्रसबे इत्याङ्गोकारण तस्य सम- * पशिषवाद ति पाठान्त ।

·भादौपिका। वेतार्थत्वात्। “महारावे हवींषि निवपेत्” इत्यादिविकतो अप- सवे इत्यूहापत्तिः। अमावास्यायां च प्रागुदयाविर्खापलोपापत्ति:- इति वाच्यं प्रसवे जाते जनिष्यमाणे वा इत्यर्थाङ्गोकारण बाधका- भावात्। सूर्योदयकालौनत्वप्रकाशनस्य दृष्टार्थत्वाभावाच्च। अतो न देवस्य त्वेत्यादिपदेषूह इति सिद्धम् ॥ ८ ॥ १ ॥ ११ ॥ ॥ गुण शब्दः ॥ तस्मिन्नेव मन्चे “अग्नये जुष्टं निवपामी” त्यत्र अग्निशब्दः ममवेतार्थको न वा इति चिन्तायां यद्यपि अग्निर्यागे ममवेतस्तथापि सम्प्रदानत्वेन श्रुतस्य निर्वापे यागाद्यतिरिक्तोऽनन- यात् तादा चतुर्थोमङ्गीकृत्य जुष्टपदार्थेऽनुयो वाच्यः। तत्र च जुषोप्रीतिसेवनयोरिति स्मत्या जुष्ट शब्टस्य मेवनार्थकत्वप्रतीतेरम्निना 5:7riali मेवितं यथा भवति तथा निवपामीत्यर्थाङ्गोकारण जुष्टशब्दस्य क्रियाविशेषणत्वमङ्गोकत्य निर्वापफलप्रकाशनेन इतरदेवत्यहवि- विवेकसम्पत्यर्थ नया निर्बाप देवतामयोगस्य ममवेतार्थत्वमितरथा कस्यै देवतायं निरुप्तमिति निर्णयानापत्तः । वस्त तस्त, तादर्थ्य चतुयपि इयं प्रधानान्वयस्याऽभ्यहितत्वात् क्रियान्वयिन्यव। अान्यर्थत्वञ्च निर्बापम्य विध्यनुरोधात् तदु- हश्यकत्यागमाधनोभूतद्रव्यमम्कारकत्वसम्बन इति न देवतार्थत्वा- पत्तिः। जुष्टपदं तु पृर्ववदेव क्रियाविशेषणं । भविष्यदर्थे वा तप्रत्ययो लाक्षणिकः । अग्नेस्त, तेन पार्णिक एवान्वयः । देवता- सम्बन्धकोत्तनप्रयोजनं तु निर्वापे पूर्ववदेव इति ममवेतार्थत्वं । अस्त, वा इयं मम्प्रदानचतुर्थो अपि देवतात्वरूपमम्प्रदानत्वैक- देशपरा। तथापि देवताया ग्रहण इव निर्वापऽप्यन्वयो निकाला- ·नवमाध्यायः। प्रयोजनार्थं न विरुध्यते। जुष्टपदं पूर्ववत् । सर्वथा अग्निपदे समवेतार्थ त्वादूहः। । एवं वा। दर्शपूर्णमामयो “र्धान्यमसि धिनुहि देवान्” इति मन्त्रः श्रुतः । “म च धान्यममि इति दृषदि तण्डुलानधिवपति” इति वचनेन तण्डुलाधिवापे विनियुक्तः, तत्र धान्यशब्दः सतुषट्रव्यवचन- स्तण्डुलावस्थायां प्रयुज्यमानः धान्यत्वारोपेण स्तुत्यर्थः सवित्रादिपद- वदेव असमवेतार्थ इति मांसऽपि तदारोपण प्रयोकव्य इति प्राप्त । शालयो भुज्यन्त इति विकार्येऽपि प्रक्रतिवाचकपदप्रयोगात् प्रयुक्तलक्षणोपलक्षणोपपत्तः --असिपदाक्षिप्ततण्डुलरूपकर्तुमामानाधि- करण्याच लक्षणया धान्यशब्दस्तण्डुलपरः मन् समवेतार्थक एव । नव वं ममवतार्थकत्वेऽपि मांमऽपि धान्यशब्दप्रयोगापत्त : नो. हप्रसक्तिः, धान्यपदस्येव प्रकृती तण्डलस्मारकत्वात् विकतो माम- म्मारकस्य प्रोक्षणादिवत् कञ्चिदूहलक्षणाक्रान्तत्वेऽपि वा धान्य- पदबाधन मांमपदप्रक्षेपरूपसिद्धान्तानापत्तिः । अग्निपदेन शत्या अपूब्बसाधनोभूतं प्रकाशयेदिति लिङ्गकल्पित- श्रुत्या मन्त्रविनियोगात् विकृतौ अग्निदेवत्यायां शक्त्या अग्निपद नव उक्तदवताप्रकाशनोपपत्त : न पदान्तरप्रक्षेपः. सत्यां गतो प्राकृतहतितहत्पदयोधि प्रमाणाभावात् । अपि तु अन्यदेव- तायामेव मः । तत्र शत्या अग्निपदेन तत्प्रकाशनानुपपत्त: । प्रकृती वृत्तिविवक्षासत्त्वात् विकतो च वृत्तापारत्वेन तन्मुखेनैव अग्नि- रूपपदार्थ प्राप्तः लक्षणयापि नाऽग्निपदेन तत्प्रकाशनम् । स्तत्र प्राकृतशक्तिनिर्वाहाथं मूर्यादिपदान्तरप्रक्षपएव शरणं। न यथैव हि प्रकृतो अत- ·. भादौपिका। सत्यं। त्वग्निदेवत्यायां विकृतौ। तथैव धान्यपदेन लक्षणया प्रदेयप्रवतिभूत प्रकाशयेदिति गौणसामर्थकल्पित श्रुत्या मन्त्रविनियोगादिकता. वपि मांसे उपकारपृष्टभावेन धान्यपदस्यातिदेशात् तदबाधाय धान्यपदेनेव मांमप्रकाशनोपपत्त : न पदान्तरप्रक्षेप इति चेत् । प्राकृत प्रकाशरूपापकारपृष्टभावेन प्रातत्तिरूप- व्यापारातिदेशः तत्पृष्टभावेन च अग्नवादिपदरूपपदार्थातिदेशः । इतरथा वृत्त्व नतिदेशे प्रकाशन पृष्टभावेनातिदिष्टपदस्य विकतो लक्ष णयापि प्रकाशकत्वोपपत्त: पदान्तरप्रक्षेपानापत्तिप्रसङ्गात् । तथापि प्राकृतपदनिष्ठप्राकृतहत्तिरव विकतावतिदिश्यते। नतु वृत्तिमा प्रमाणाभावात् । अतएव मौर्यप्राक़तपदस्येव प्राकृतहत्तरपि बाधसत्त्वेऽपि मूर्य- प्रकाशनकार्यानुरोधेनैव मन्त्रपदान्तरानुरोधात् मूर्यपदप्रक्षेपः । अतश्च धान्य प्रतिकत्वरूपशक्यसम्बन्धरूपायाः प्रातलक्षणाहते. मांसे बाध सम्बन्धन्तररूपलक्षणात्तिकल्पने प्रमाणाभावाट धान्य- पदस्य बाधावश्यम्भावे मांमप्रकाशनरूपकायानुरोधेन मन्वपदान्सरा नुरोधादेव मामपदपक्षेपः । अतएव न प्रकृतिवाचकमगपदप्रक्षेपोऽपि। शतपदप्रक्षेपसम्भव अप्राकृतलक्षणया पदान्तरप्रक्षेपस्याऽन्याय्यत्वात् । अतः “शाक्यानां अयनेतरमम याः सवनीयाः पुरोडाथा भवन्ति" इत्यत्र मांसे अधिवापे क्रियमाणे “मांसमसि" इत्यूहितव्यं । इदं च कवाचिन्तया। हतीये मवनौयोह शेन हविष्ट नव तिरसवि- धानस्यापि म्यापितत्वात्।

·नवमाध्यायः । ८ सत्यपि वा देय प्रकृतित्वे अथलोपन तत्राऽधिवापस्य चरौ इव बाधितत्वाञ्च। विस्तरेण चैतत् न्यायसुधाकरमनिरासपूर्वक- सुपपादितं “हितीये धर्ममात्रे तु कर्म स्या"दित्यत्र कौस्तुभ।॥१॥१२॥ चोदिते तु ॥ दर्शपूर्णमामयोरिडानिगदे श्रुतं "दैव्या अध्वर्यव उपहता उपहता मनुष्याः य इमं यज्ञमवान् ये च यज्ञपतिं वानुप- ते द्यावापृथिवौ"त्यादि। तत्र मत्र यज्ञपतिशब्दो बहुवचनान्त वनोहितव्यो न वा इति चिन्तायां । न तावदममेतार्थत्वादनूहः ! यज्ञपतेस्तवडेश्च मनुष्यरूपाध्वर्युपदवाच्यऋत्विकर्तृकायाः कर्मणि समवेतत्वात्। नचाऽस्येलोपाह्वनवाचकपदैकवाक्यतया तदर्थ- त्वावगमात् यज्ञपतिहाइप्रकाशनाथत्वाभावेन सत्यपि समवेतार्थवे परार्थत्वादनुहः । लिङ्गन मन्त्रगतवाक्यस्य “स्योन त” इतिवद्बाधन यज्ञपतिवद्दार्थत्वोपपत्तः । न च “ममो हैवविधानि उपाचरतो"ति विधाय * “अथ प्रपद्यते इला उपहता उपहता इला उपाऽम्मा इलाह्वयतामिलोपड़ता इत्याह" इति ब्राह्मणवाक्येन प्रतोकग्रहणेन कृतम्रस्य निगदस्य इडोपाहाने विनियोगात् तत्महकतेन मन्त्रगतवाक्यन मन्त्रलिङ्गस्यैव वा बाध इति वाच्यं। ब्राह्मणवाक्येन यावदुपात्तस्यैव विनियोगोपपत्ती प्रतीकग्राण प्रमाणाभावात् । अस्तु वा विनियोगान्तरकल्पनागौरव भिया प्रत्यक्षवाक्येनेव प्रतीक- पहणेन समस्तविनियोगकल्पनं । अतएव “स्यानं ते” इत्यादौ . भाष्ये न "मयो हेवं विहान् हड़या चरतो त्यभिधाय-"अथ प्रतिपद्यत डीपहता उपहनेडोपाम्मा पाहयामि रोपाहता त्याह" इत्येवं पाठी दृश्यते।

·भादीपिका। प्रत्यक्षविनियोजकवाक्याभावात् अपेक्षितविनियोगदयकल्पनेऽपि न क्षतिः । किञ्च “ये च यज्ञपतिं वन्”ि इत्यादौ यच्छन्दबलादेव यज्ञपति- हधिकत्तृ णां मनुष्यरूप-ऋत्विां उपह्वानकर्मत्वं प्रतीयते । अतो यच्छब्दसामर्थ्यात्मकलिङ्गादेवास्येडोपवानशेषता। अतएव “स्थानन्ते" इत्यत्राऽपि यदि पूर्वाई यच्छब्दः स्यात् तदास्या देव तत्रैकवाक्यता, नत्वेतदस्तीत्यतो मन्त्रभेदोऽङ्गीकृतः। प्रकृते तु यच्छब्दमद्भावादि- डोपहानशेषतव। तथापि प्रधनशेषभूतस्यापि “उरु ते यज्ञपतिः प्रयता मिति मन्त्रस्य भानुङ्गिकयनपतिप्रोत्साहनाथत्ववदस्याऽपि तबावोपपत्तः सो तहदेव अहोपपत्तिः। न हि प्रोत्साहनार्थेषु "प्रायुर्दाऽग्नेऽस्य प्राथुम देहो”त्यादिषु सत्र नोहः आत्तिर्वा। प्रतय यद्यपि नेदं प्रथनफलं । तथापि आनुषङ्गिकप्रोत्साहनमात्रणोहव- दिहाऽपौड़ोपह्वानशेषभूतस्याऽप्यस्य मन्त्रस्य भानुषङ्गिकयज्ञपतिप्रोत्- माहनाथत्वादूहापपत्तिरविकलव । वस्तुतस्तु प्रहरणाङ्गभूतस्याऽपि प्रस्तरतिपादकपदंकवाक्यतापवस्याऽपि “प्रायुराशास्त” इत्यादेः प्रहरणफलप्रतिपादकत्वाद्यथा सत्र जहः प्रत्युदाहरणमूत्र वक्ष्यते, तयेहाऽपि इडोपतानाङ्गस्याऽपि इडोपवानपदंकवाक्यतापवस्याऽपि बड़ोपानफलप्रतिपादकत्वाद युक्त एव सत्र ऊरः। न हि तोया- निहिष्टएव मान्नवर्णिकफलं नाऽन्यत्र इति नियम प्रमाणमस्ति. स्थानादिविनियुक्तस्याऽपि मन्त्रस्य देवताकल्पकत्ववत् फलकल्पकत्वेऽपि बाधकाभावात्। न च अपेक्षितकल्पकत्वेऽपि यत्र पडोपतानाद रिडामंम्कारार्थत्वेन कतार्थता. सब विना रतीयां न फलकल्पकत्व- ·नवमाध्यायः। ११ मिति वाच्च, हतीयास्थलेऽपि प्रहरणप्रतिपाद्यप्रस्तरप्रतिपादकतया सूतवाकप्रातिपदिकबलेन मान्नवर्णिकदेवतामात्रकल्पनेन वा तृती- यावगतकरणवनिर्वाहोपपत्तौ "इट द्यावा” इत्यादि * पदानामिव आयुरादिपदानामपि स्तावकत्वेनोपपत्तेः फलकल्पकत्वे प्रमाणाभावात् । "ममाग्ने वर्च इति पूर्वमग्निं परिग्रहातो”ति इतिकरणविनियुक्त- स्थले फलकल्पकत्ववदिडोपह्वानऽपि इतिकरणविनियुक्तत्वात् फल- कल्पकत्वोपपत्तश्च। नचैवमप्येवमादिस्थले सर्वत्रेव यज्ञपतेरुद्देश्य- वात् तहिशेषणस्य एकत्वादेवस्तुतोऽविवक्षितत्वेन प्रकाशनानहत्वात् सब्बयनपतीनाञ्च “ग्रहं मम्मार्टि” इतिवत् प्रातिपदिकेनैवोपपत्त: तो सावत्वाथस्येकवचनस्य कथं विकतावह इति वाच्य, प्रकृताव- वहितस्याप्यधिकार्यकत्वस्योपकारत्वमात्रेण तावत् मद्भावात् ताव- कवचनेन प्रकाशनोपपत्ती माधुत्वार्थकत्वकल्पने प्रमाणाभावात्, तश्च विकृतौ तहतबहुत्वप्रकाशनाथं मिध्यत्येवोह इति प्राप्त न तावद् यज्ञपतिविरुपाह्वानफलं हड़ाभक्षणाङ्गत्वेन कृतार्थस्य बरमतः फलानपेक्षत्वात् । एवं माप यदि तौयया इतिकरणेन कियां प्रति विनियोगः स्यात् ततः क्रियाकरणत्वं मन्त्रस्य सक- स्य प्रकाशनहारणव इति प्रथमतस्तावत् क्रियाप्रकाशकत्वमेव । दसम्भव तत्सम्बन्धिप्रस्तरादिप्रकाशकत्वं तस्याऽप्यसम्भवे मन्त्र- काश्यस्याऽनपेक्षितस्याऽपि क्रियासम्बन्धकल्पनं इतरथा सफलस्व वस्य श्रुतकरणत्वानिर्वाहात् तब च विनिगमनाविरहायथैव सूखा- कप्रतिपाबदेवतायाः कल्पनं तथा आयुरादेरपि फलस्य। यत्र तु * क्वचित् इति पदामामिति पाठः ।

·१२ भादौपिका। । सर्वथा असम्भवस्तत्र “इदंद्यावा" इत्यादौ अगत्या सावकत्वमिष्टमेव । पनयैव च दिशा “ममाम्न" इत्यादौ वर्चःप्रभृतौनामपि फलत्वं बोध्य । तत्राऽपौतिकरणविनियुक्तत्वस्य कौस्तुभे स्थापितत्वात्। अतएव कौस्तु- भोक्तरीत्येव यत्र प्रथनमन्त्रादौ न इतिकरणेन विनियोगः अपि तु लिङ्गादेव सः। तत्र “प्रथख"तिभागस्य प्रथनप्रकाशकत्वेन प्रयोजन- वत्त्वलामेऽवशिष्टभागस्य प्रोत्साहनस्तावकत्वादिनैव तदेकवाक्यत्वोप- पत्ती न प्रथनफलकल्पकत्वं लिङ्गन एकदेशेऽपि प्रयोजनलाभे सकलस्य प्रयोजनवत्त्वोपपतरिति मोमासकमर्यादा। तत्रापि तु लिङ्ग- वशात् फलकल्पकत्वाङ्गीकार नाऽतीव काचिदनुपपत्तिः । परन्तु तत्र क्रियाजन्यत्वं फलस्य लिङ्गवशात् प्रतीयते यथा प्रथनमन्त्रादौ. प्रकृते तु प्रथम तावतिकरणन क्रियाका विनियोगः । “अथ प्रपद्यते इत्या- हे"त्यादिना मन्त्रोच्चारणस्येव इडाभक्षणाङ्गत्वेन विधिः। सर्वथा न उपह्वान नाम किञ्चिदस्ति क्रियानं यत्फलं यज्ञपतिभिवेत् द्यावा- पृथिव्याधुपह्वानप्रकाशनस्यवोतविधमनुष्योपह्वानप्रकाशनस्य॑व घट्ट ष्टार्थत्वात्। वस्तुतस्तु मत्यपापह्वानस्य भक्षणाङ्गत्वे न तत्फलत्वं यापतिहरन मन्त्र प्रतीयते । येन मान्त्रवर्णिकफलकल्पना शङ्कयत । न हि डाभक्षणार्थ यज्ञपतिहिकर्ट मनुष्योपतानमात्रेण यजपति- वृदिर्जायते इतिशन स्वारस्यात् प्रमाणमन्तरेण प्रतीयते ये यज्ञपति- हहिं कत्तुं समर्था से उपहता इति हि तदर्थः। न च यद्यत्कत्त समर्थ तदाह्वान तन्नायत इत्यत्र प्रमाणमस्ति प्रतो न तावदस्य फलप्रतिपादकत्वं प्रतएव न प्रोत्माइनार्थत्वमपि दृषिगतखनिष्ठत्व- जानमन्तरण प्रोत्माहनानुपपत्तः। अतोऽत्र यज्ञपतिहररुपवान ·नवमाध्यायः। m अतएव यत्र विशेषणत्वेनोपात्तायाः परार्थत्वात् अदृष्टार्थप्रकाशनविषयत्वेन अदृष्टा- र्थत्वाच्च सत्र प्रताप्रकृतसाधारणकयनपतिप्रकाशनमात्रेण च तद- दृष्टोपत्तेरनुहः। यत्राऽपि यजमानः न खरूपेणोपयुज्यते परन्तु गुण- भूतो यथोदुम्बरीसम्मानादिषु। तत्राऽपि आग्नेयोन्यायात् प्रकृत- ग्रहणेऽपि एकस्यव ग्रहणं न सर्वेषां यजमानसंस्कारकत्वाभावात्। तत्र का कथा अदृष्टार्थप्रकाशनविषयभूते यज्ञपताविति । यजमानस्य मान्ववर्णिकायुरादिफलभोक्तत्वेन प्राधान्यं यथा सूक्त वाकादो “प्राशास्ते यं यजमान” इत्यादौ, यत्र वा प्रोत्साहनार्थत्वेन यजमाननिष्ठयहाजननात् तस्य प्राधान्यं यथा “आयुर्दा अग्ने उरु ते यज्ञपति: प्रथता"मित्यादौ, तत्र उभयत्रापि सत्र अहः । तदिदमुक्त "विकारस्तत्प्रधान स्या"दिति प्रत्युदाहरणसूत्र ण । ८ । १ १३ । असंयोगात् । ज्योतिष्टोमऽस्ति सुब्रह्मण्यानिगदः “इन्द्र आगच्छ हरिव प्रागच्छ” इत्यादिरिन्द्रप्रकाशकः। इन्द्रदेवत्यश्च यागाभ्यासो दशभिसमस: सहशुक्रान्यिग्रहाभ्यां क्रियमाणः सवनमुखीयमंशकः । तन्मात्राङ्गमेव तु सुब्रह्मण्यानिगदो, लिङ्गात्। न तु अन्यदेवताभ्या- साङ्ग "ब्रोहीणां मेध” इतिवत्। अग्निष्टुट्यागे च “आग्नेया ग्रहा भवन्ति" इति वचनात् प्राक्ततग्रहोयदेवताबाधिन अग्निदेवता- विधानात् सवनमुखोयेऽपि अग्निर्देवता। ततश्च सदङ्गभूतः सुब- झण्या यामिन्द्रपदस्थानेऽग्निपदप्रक्षेपण अद्यत एव । न चैवं न्यायादेव जहसिहौ "पाग्नयो सुब्रह्मण्या" इति वचनवैयापत्तिः। प्रकृती सवनमुखीयवत् सवनीयहविषामपि इन्द्रदेवत्यत्वात् वेदिबहिर्यायन सुब्रह्मण्यानिगदस्य उभयार्थत्वप्रसक्ती विकतावपि तदर्थ भेदेन ·१४ भादौपिका। अभेदेन वाऽनहितसुब्रह्मण्यानिगदपाठप्रसक्तराग्नेय्य व सुब्रह्मण्या कार्या इत्येतत्फलकत्वाङ्गीकारेण वचनसार्थक्यात् । अतएवैतवचन- रूपतात्पर्यग्राहकानुरोधेन प्रकतावपि न सवनौयहविरर्थत्वं । अपि तु सवनमुखौयशुक्रामन्यिप्रचारार्थत्वमेव सुब्रह्मण्यानिगदस्येत्यपि परं ध्येयं। केचित् तु सवनमुखोये चमसैरेव होम, इन्द्रदेवताक: न तत्राग्निष्टुत्यग्निदेवताकत्वं ग्रहेष्व व तद्दिधानात् , अतश्च न्यायन अप्राप्त एव सुब्रह्मण्योहः । वचनेन तु अग्निदेवत्य ग्रहयागा- भ्यासाङ्गतया आग्नेयो सुब्रह्मण्या सवनमुखीयादाच्छिद्य विधीयत इत्याहुः। तब । सवनमुखीयहोमस्याऽपि शुक्रामन्थिग्रहकरणकत्वेन सकलयाज्ञिकप्रसिहत्वात् । वचनेन अग्निदेवत्यग्रहयागाभ्यासे प्रौपदेशिकसुब्रह्मण्याविधानऽपि सवनमुखीये प्रातिदेशिकैन्द्र- सुब्रह्मण्याबाधे प्रमाणाभावाच, सुब्रह्मण्यायास्तत्र औपदेशिकत्वे ऊहानूहविचारस्य अमङ्गतत्वापत्तश्च, अतोऽस्मदुक्तप्रकार एव श्रेयान्। इदं तु चिस्यते। किमिन्द्रपद इव हग्विदादिपदेऽपूरहो भवति उत नेति। तत्र देवताविग्रहादिवदेव मन्त्रार्थवादेतिहास- पुरावप्रामाण्यात् हरिवदादिगुणानामपि इन्द्र समवेतत्वादम्निष्टात अग्निगुणप्रकाशनाथं रोहितादिपदानामूह पति प्राप्ते- देवताधिकरणन्यायेनैव मन्त्रादीनां तत्परत्वे प्रमाणाभावात् हरिवदादिपदानां असमवेतार्थकत्वेन आहार्यारोपणेन्द्रस्तुतिवदग्नि- सुतेरपुरपपत्त!हः। तदेतदेवताधिकरणस्य प्रयोजनमापकथ- नाथं प्रयोजनमपि चेदमूहस्मृत्यभावंचत्वाचिन्तया। यदा तु छन्दोग ·नवमाध्यायः। १५ . सूत्रे “अग्निटुति अग्न आगच्छ रोहिताखो वृहद्भानो धूमकेतो जात- वेदोविचर्षण” इति ऊहितस्येव पाठः समानातस्तदास्याः स्मृतायो- पन्यासपूर्वकत्वाभावेन अष्टकादिस्मृतिवत् श्रुतिमूलकत्वावश्यम्भा- वात् तया चैतदधिकरणन्यायस्याभासौकरणादूहितपाठ एव युक्तः । तदा च मन्त्रान्तरस्थ देवताविशेषणविषयमिदमधिकरणं द्रष्टव्यम् । अतएव यवैव न्यायोपन्यामपूब्बिका स्मृतिस्तत्रैव स्मृतिमूलत्वे न्याया- पन्यासवैयर्थापत्त “र्मीमामास्थमन्यायविरोधे आभासत्व स्मृते”रित्युक्त कल्पसूत्राधिकरणे। देवताधिकरणगतार्थत्वादिनव वर्णकान्तरं- साद्यस्के "त्रिवत्सः साण्डःसोमक्रयण” इति सोमक्रयसाधनतया विहित विवत्सऽतिदेशप्राप्त “इयं गौस्तया क्रोणामि तस्य शृतं तस्य शरस्तस्य दधि तस्य मस्तु तस्या आतञ्चनं तस्यै नवनोतं तस्य धृतं तस्या आमिक्षा तस्य वाजिनम्" इत्यकहायनोमन्त्र स्त्रीलिङ्गांश पुंलिङ्गोहस्वविवाद एव, शृतादिपदेष्वपि किं तस्य शुक्र तस्य बलं तस्य युवं तस्य जय स्तस्य हमारवस्तस्य पलायनं तस्य लोला तस्य भारोहहनं इत्येवमूहितव्योनति सन्दहे शृतमित्यादो छिनत्यादिव- वदध्याहार्य क्रियापदं यद्यपि अस्तोति नाऽध्याह शक्यते, एक- हायन्यवस्थायां शृतादेरभावात्तथापि भविष्यतीत्यध्याहर्त्तव्यं । ततथ भविष्यत्तायाः समवेतत्वाहिकवानमनार्थत्वेन च दृष्टार्थत्वाचिवत्से- ऽपि विक्रेत्रानतिहेतुषिवत्सगुणप्रकाशनार्थ कर्त्तव्य एवोह इति प्राप्त - भविष्यत्ताया अपि मरणबध्यात्वादिना नियतत्वाभावात् सम्भवौत्येव पदं प्रकतायध्याहार्य -गोः स्तावक विक्रेतानमनायें ·भादौपिका। वेत्यन्यदेतत्। उभयथापि त्रिवत्से अविकृतस्यैव प्रयोगादनहः । शक्यते हि साण्डाद्या गौ निष्यते तस्या जायमानं शृतादि माण्डीय- मिति व्यपदेष्टुं। तस्मात् सम्भावनाया विकृतापि सम्भवादनुह एव ।८।१ । १४ । लिङ्गविशेष- । ज्योतिष्टोम क्रतुपशवः समानाताः । “आग्नेय- मजमग्निष्टोमे आलभेत ऐन्ट्राग्नमुक्थे हितोयमेन्द्र वृषिणं षोडशिनं हतीयं मारखती मेषोमतिरात्रे चतुर्थोमिति” अत्र तत्तत्संस्थाकत्व- निमित्त प्रकरणात् क्रतुपशुसमाख्याबलात् ज्योतिष्टमाङ्गत्वेन पश्यागा विधोयन्त न तु तत्तत्संस्थोद्देशनैव तेषाञ्च अग्नीषोमीया- हमातिदेशो न तु तेन ममानविधानत्वमित्युक्तं टतोये, अग्नीषोमो- याङ्गच “अध्रिगुप्रषः प्रास्मा अग्निं भरत” इत्यादिः । म क्रतुपशु- थतिदेशेन प्राप्तोऽतिरावे तन्त्रेण चतुर्णामर्थे पठनीयः, “प्रेभ्योऽस्या अग्निं भरता दित्यहितव्य एव मष्वामपौत्यविवादं। यदा तु पशूनां समानविधानत्वं तदा मेष्यर्थत्वमस्याऽस्ति नवेति चिन्यते । पुंलिङ्गस्य मेष्यसमवेतत्वऽपि अस्मा इति प्रातिपदिकार्थ चतुष्यर्थयोः प्रधानभूतयोमथाः समवेतत्वात् पुंलिङ्गस्य च गुगभूतस्य पाशाधि- करणन्यायेन निर्देशमावार्थत्वात् ममस्तस्य मन्त्रस्य प्रकरणामंथ- यत्वमविरुह, न च पुंलिङ्गस्य क्वचिद्विभक्त्यर्थत्वेऽपि क्वचित् प्राति- पदिकाद्यर्थत्वस्यापि सत्त्वात् कथं प्रातिपदिकाथं प्रति लिङ्गस्य गुणत्व- मिति वायं विभक्त्यर्थत्वेऽपि संख्थायामिवानुभवस्य मत्त्वममाख्या । वा लिङ्गऽपि गुणत्वनियामकत्वात् न हि मख्यायामपि विभक्त्यर्थत्वं गुणत्वनियामकं विकत्वात्, अतो लिङ्गस्य थकिञ्चिदर्थत्वेऽप्यनुभव तत्र ·नवमाध्यायः। १७ बलेन प्रातिपदिकाथ प्रति कारकं प्रति च गुणत्वात् पाशाधिकरण- प्रत्यनुपपत्तः मन्त्रस्य मेष्यामपि प्रवृत्तिः। न च पुंलिङ्गस्य पुंपशषु प्रकृतेऽप्यर्थवत्वेन तदनुरोधेन "ब्रोहीणां मेध" इत्यत्र गुणभूतव्रीषि- पदानुरोधेनेव इतरमन्त्रस्य सङ्कोचोपपत्तिः “पत्नों संनद्य इत्यस्य एकवचनानुरोधन एकपनौकप्रयोगमात्रविषयत्वाकल्पनवदस्याऽपि पुंपशुमावविषयत्वाकल्पनात्। अतएव प्रकृतमन्त्रऽप्य कवचनानुरोधन न देक्षमावविषयत्वं । गुणानुरोधेन प्रधानसोचस्य अन्यायत्वात्। इतरथा मेष्यविषयत्ववत् सर्वपशविषयत्वस्याऽप्यनापत्तः। प्रतएव एवंविधेषु सर्वेषु वचनस्य वा लिङ्गस्य वा साधुत्वमावार्थ प्रयोगः । न च “जात्याख्यायामकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्या"मिति स्मृत्वा जाति- माषाभिधाने विवक्षिते तस्या एकत्वेऽपि बहुवचन विकल्पेन भवतीत्यर्थिकया बहुष्वप्यर्थेषु जात्यभिप्रायेणेकवचनस्याऽनुशासितत्वा- देकवचनप्रयोगसम्भवेऽपि लिङ्गस्य कथं विलिश माधुत्वार्थ प्रयोग प्रति वार्थ लिङ्गस्याऽपि “सुप्तिकुपग्रहलिङ्गनराणा"मित्यनेन चन्द स्यनुशासितत्वात् “प्रास्मा” इति सर्वनाम्न उपस्थितव्यक्तिवाचित्वेन जात्यभिप्रायत्वानुपपत्तच । प्रस्य सूपस्य भाषकारण प्रत्याख्यातत्वाच! अतो वचनवशिङ्गस्याऽपि प्रातिपदिकार्यगतलिङ्गमाचोपलक्षणतया साधुत्वार्थमुपादानात्तदनुरोधेन प्रधानभूतसवमन्त्रसहोचानुपपत्ते- युत्तोमेश्यामप्यध्रिगुः। “बोहीणां मेध' इत्यत्र तु यवप्रयोगे साधुत्वार्थे प्रयोग इत्यस्य वानुमशक्यत्वात् पदहयरहितमयप्रयोगस्वर यावन्ति वाक्ये पदानि श्रुतानि तावतां संभूयार्थप्रतौतिकारित्वनियमन बाबु- मशक्यत्वापत एव बौषिप्रयोगमा सोचः। एतादृशनियमा- ३ ·८ भादौपिका। नङ्गोकार च इष्ट एव पदहयरहितमन्त्रप्रयोगः केषाञ्चिद्याज्ञिकानां । वस्तुतस्तु पुंलिङ्गमपि मेष्यां प्रातिपदिकस्य चोदनागतपशुशब्दाभि- प्रायत्वात् पशुशब्दस्य नित्यं पुंलिङ्गत्वात् “प्रास्मि पशवे” इत्युपपत्तेः समवेतमेवेति प्राप्त- मन्त्र पशुशब्दाश्रवणात् “प्रास्मा" इतिशब्देन प्रयोगकाले यद- परोक्षतया स्थितं सत् परामर्टव्यं । तदा च व्यक्तिरेव अभिधीयते न स्त्रोद्रव्यं मेषो। अतो न तावत् समवेतमेव मष्यां लिङ्ग, नाऽपि असमवेतत्वेऽपि एकवचनवत् साधुत्वार्थ मष्यां प्रयोगः स्त्रियां पुंलिङ्गस्य अनुशासनाभावेन साधुत्वे प्रमाणाभावात् प्रकृते पुंपशूना- मपि सत्त्वेन व्यत्ययानुशासनस्य अप्रहत्तः । अतएव यत्र स्त्रीमात्र- विषयं पुंलिङ्गं तत्रैव व्यत्ययानुशासना प्रकृत्तिः । न हि "दृष्टान- विधिश्छन्दसौ"तिविधानं दर्शनानावे प्राप्रोति । नाऽपि पुंलिङ्गस्य प्रातिपदिकाथगतलिङ्गमात्रोपलक्षणत्वं । लक्षणायां प्रमाणाभावात् इतरथा बहुतरपदसङ्कोचानुराधिन एकस्य “ब्रोहीणां" इत्यस्येव पदस्य प्रकृतपुरोडाशोयप्रतिद्रव्योपलक्षणत्वापत्तः । अतो मन्त्रपदानां असति वचने मुख्यएवार्थ विनियोगात्तदनुरोधन सङ्कोचोऽपि न युक्ताः । वचने तु “पत्नींमब्रह्य प्राम्मा अग्निभरतं” इत्यादी पत्नवादः मंस्कार्यत्वात् प्रातिपदिकस्य अनेकव्यक्तिपरत्वपि प्रत्येकात- वृत्त्येकत्वविवक्षया एकवचनस्याऽपि लक्षणां विनवोपपत्तेने मकलस्य मन्त्रस्य सोचः। सम्भवति हि अनेकाखपि व्यक्तिषु शलगुणस्य प्रत्यकत्तितया ना घटा इत्यादी विशेषणत्ववदेकत्वस्य प्रत्येक हत्तितया सर्वप्रातिपदिकार्थविशेषणत्वम् । नाम लिङ्गस्य मेषोका ·नवमाध्यायः। १८ प्रातिपदिकार्थे अत्तित्वादेकस्य कस्यामपि पत्नयां पशौ वा अव- त्तित्वमस्ति। नचैवं प्रातिपदिकार्थबहुत्वेऽपि बहुवचनानापत्ती "बहुषु बहुवचन"मित्यस्य निर्विषयत्वापत्तिः । बहुत्वस्य शाब्दप्रतीति- विषयत्वविवक्षायां तदुपपत्तेः। नचैवं “पशना यजेत” इत्यादावपि एकवचनस्य प्रत्येकवृत्तित्वेनाप्युपपत्तेरनेकद्रव्योपादानेऽपि बाधाना- पत्तिः तत्र गुणानुरोधेन प्रधानावृत्तरन्याय्यत्वात् प्रथमातिक्रमे- कारणाभावाचानेकद्रव्योपादान प्रमाणाभावेन एकवचनेन ऐच्छिक- ट्रव्यान्तरव्यावृत्त्युपपत्तेः। अतश्च “पत्नी मन्ब्रह्म प्रास्मै” इत्यादी एक- वचनस्याऽनेकेषु लक्षणां विनवोपपत्तन मन्त्रमङ्गोचकत्वम् । नचैवं गुण- भूतेऽपि लक्षणापरिहाराथं प्रधानस्य मनोचाभ्युपगमे “अदितिः पाशान्” इत्यादी बहुवचने लक्षणापरिहारार्थ प्रधानभूतस्य प्राति- पदिकादेरुत्कर्षोऽपि किं न स्यात् नह्यकस्मिन् बहुवचनं लक्षणां विना उपपद्यते इति वाच्य गुणभूतानुरोधेन प्रधानभूतस्य मजोचेऽपि प्रकरणबाधप्रसङ्गनोत्कर्ष प्रमाणाभावात् सङ्काचे तु अवजनोयत्वाबान्तरोयकसविधिबाधेऽपि उत्कर्षे नान्तरोयकत्वा- भावन तडाधस्य अन्याय्यत्वात् । मामान्यसम्बन्धबोधकप्रमाणा- भावनोत्कर्षानुपपत्ते। अतः सिद्ध मेष्यामध्रिगुप्रेषोऽनङ्गमिति ! प्रयोजनं "स्यूलपृषतो"मित्यादो अध्रिगुप्रेषे “प्रास्या" इत्यूहः लिङ्गस्य प्रकता समवेतत्वात् पूर्वपक्षे त्वनूहः साधुत्वार्थत्वादत एवोहोप- यागोऽपि । स्त्रोद्रव्यकत्वसादृश्याम षोयागमात्रप्रकृतित्वाङ्गीकार तु अधिगुप्रषस्य प्रकृत्तिरेव । सिमान्त । नत्वाचिम्सोहाटने तु मेष्या- मप्यूहः प्रार्गव दर्शितः। वस्तुतस्तु पाखलायनेन “पुवन्मिथन" ·२० भादोपिका। इत्यनेन बोपुंसमवाये पुंलिङ्गस्यैव विधानात् छत्वाचिन्तोकाटनेऽपि पचूह। लपल्यैव तु उभयलिङ्गप्रकाशन वाचनिकम् । ८ ।११६ । पानानादम्बत्-मन्बोहप्रसङ्गात् साममन्बोहं विचारयितु उपोषातमारभते। ज्योतिष्टोमे पग्निष्टोमस्तोत्रावान्तरप्रकरणे श्रुतं न गिरागिरेति ब्रूयात् ऐरं कला उय” इति, तब गिरापद- गोती,रापदे जह इति वचते। स च इरापदस्य गिरापदस्थाना- पत्ति विना नेति साऽपि वक्ष्यते। तत्रेह सा कि नियता स्थाना- पत्तिस्त पनियता इति चिखते। तर यद्यपि तावबैर कत्वा जायं प्रखर रापदविशिष्टोहानान्तरस्व स्तोत्रातया पारादुप- कारकत्वादिना विधिः । अग्नीष्टोमस्तोत्राभूतयज्ञायत्रीयगाना- पेच्या गामान्तरत्व प्रमाणाभावात्। न गिरति निषेधानुवादानुप- पत्ते पत एव न गानोशन रापदावधिः। तथात्वे इरापदस्य सोभाचरविधया गानाङ्गत्वेऽपि तत्संस्कार्यस्य गिरापदस्य बाध प्रमालामाबेन निषेधानुवादानुपपत्तः। प्रतो निषेधानुवादवलेन इरापदमावं गुहाभिधानात्मकरतोत्ररूपे गिगपदकार्ये विधीयते यमिति तु तत्मस्कारतया प्राप्तगानानुवादः । सम्भवति च रापदख गिरापदकार्यकारित्वं तदर्थाभिधानात्। यथैव हि कारिमितिपदं महाभाथकारण नकारलोपेन निष्करिमित्य- साथै व्याख्यातं तथैव गकारलापन इरापदस्याऽपि गिरापदार्थ व्याख्यानं नाऽनुपपर्व। ततब यद्यपि प्रत्यविधिना रापदस्योत्पत्तिः सोचावच। गिरापदस्य तु पाठात् उत्पत्तिः क्रमात् सोताङ्गत्वं “यत्रायत्रीयेन सुवीत" इति सामविध्ययचानुपपत्या वा पाक्षिप्तम् ·नवमाध्यायः। २१ सानो हि ऋगक्षराभिव्यक्तिहारैव स्तोत्राङ्गता इति ऋगक्षराणमपि तदात्वसिधिः। उभयथाऽपि गिरापदस्य ऋक्पदान्तरसाधारण- मङ्गत्वमित्यपि दुबलमेव । तथाऽपि गिरापदकार्य रापदं विधौयमानं तत्काय॑स्य गिरापदीयत्वप्रमिचिमुपजीवति "उपजोव्यविरोधापत्त न गिरापदस्य नित्यं बाधः अपि तु “न तो पशो करोतो"तिवहिकल्प एव इति प्राप्त न तावदप गिगपदकायंस्य उद्देश्यत्वं श्रुतम् । अपि तु निषेधानु- वादबलेन गिरापदबाधकत्वमा। तेन च यथैव तत्कायस्य साधन- साकारत्वादिरापदस्य च कार्यमाकाइत्वात् कार्यजनकत्वं कल्पते तथा तहलेनैव गिरापदपाठस्थाऽपि अग्निष्टोमस्तोत्रापूर्वसाधनत्व- प्रतिबन्धोऽपि। अतएव कार्यस्याऽप्युहेश्यता न गिरापदीयत्वेन अपि तु अग्निष्टोमस्तोत्रापूर्व साधनीभूतविजातोयगुणाभिधानत्वेन तत्- कार्यापनत्वव्यवहारस्तुमानिषेधानुवादाभावे तत्कार्यव्यक्तगिरा- पदोयत्वप्रतिमावण । अतएव पाठोऽपि गिरापदस्य यत्र “यना- यज्ञोयं पुछ गायती"ति चयने यत्रायत्रोयं साम विहितं, तत्र तस्य दृष्टविधया पुकाभिधानजनकऋगक्षराभिव्यक्तिजनकत्वेनैवोपयोगात् तब चरापदविध्यभावेन गिरापदस्यैव प्रामानसिहस्य विनियोगात् सार्थकत्वम् । पतः सिहं निषेधानुवादबलेन गिरापदपाठादेरग्निष्टोम- सोबाणतया गिरापदविनियोजकत्वाभावादिरापदस्य “ऐरं कृत्वा उडेयं “ति प्रत्यक्षविधिना विशिष्य विहितस्य नियतमेव तहाध- कत्वं तत्का•पत्तियति। यत्त्वत्र सबरवशास्त्रदीपिकयोरहान- मुहिश्य दरापदविधिरित्युक्तं तत् सोभविषयागानाङ्गत्वे गानसंस्कार्य- ·२२ भादोपिका। गुणाभिधानजनकगिरापदबाधकत्वानुपपत्त रुत्तरयोरपि च गानाति 'देशे तदङ्गास्तोभातिदेशवदतिदेशापत्ते रुपेक्षितं। यदपि कैविहान- संस्कायेरापदस्य स्तोबाङ्गतया विधिरभिषवसंस्कृतपूतोकानामिव यागसाधनतया तहदेव च सम्भवत्प्राप्तिकस्याऽपि गानस्य शोघ्रप्रवृत्त्या पुनर्विधानं गिरापदस्य गानसम्बन्धवारणार्थमित्युक्तम्। तदपि गान- वारणेऽपि गिरापदवारणानापत्त रस्य प्रकृतगानसम्बन्धेऽपि गिरापद- मात्रगानवारण तविषेधानुवादस्यैव शरणीकरणीयतया ततएवो- भयवारणे गानविधिवैयदिपेक्षितम् । तस्मादस्य इरापढमात्र- विधायकत्वं उद्यमिति च स्थानापत्तिप्राप्तानुवाद इत्येव तत्त्वम् । या११७ अप्रगाणात् --तदिरापदं प्रप्रगीतं प्रयोक्तव्यं प्रगीतं वा इति मन्देह- ऐरमित्यप्रगीतश्रवणात् अप्रगीत। यदि त्वयं स्वार्थ सहितस्तदा हरां कृत्वा इत्यर्थावगमात् इरापदमावविधिः स्पष्ट एव । न हि प्रगोते. रापदादयं तहितः तथात्वे कारस्य तालव्यत्वात् गीसिदशायाञ्च हात्वापत्तेः “तालव्यमायि यह"मिति छन्दोगमूत्रण गौतिदशायां यचिमावात्मकतया वृहतालव्यं तदायिभवतीत्यर्थकेनाऽयोभावविधा- नात् “प्राकारादित्वेन वृहाच्छ" इति पाणिनिसूत्रेण प्रत्ययोत्पना- वायोरोमिति रूपापत्तः। अथ खार्थसहित वयापनर्विकाराथ एवायं तदिती विकारच गपदम्य प्रगागरूपी धर्म एवेति चत् । तथात्वेऽपि प्रगाणरूपधम्कीका विशिष्टविधिगौरवापत्तरप्रमाण- रूपम्य गिगपदबावावरूपस्य वा धर्मस्य सहितार्थत्वमङ्गोवत्य तहितस्याऽनवादोपपत्त: । न च पपगीत-गपदमावविधाने उडेय ·नवमाध्यायः। २३ ३ मित्यनुवादानुपपत्तिः। तस्य दरां कृत्वा अक्षरान्तर उड्यमित्येव- मङ्गोकारण अनुवादोपपत्तः। न च प्रकारान्तरण गोतेरप्राप्ता- ' वपि गिरापदका-पत्त्या तत्प्राप्तिः गिरापदस्य अग्निष्टोमस्तोत्र- साधनत्वाभावेन इरापदस्य तत्काऱ्यांपत्ती प्रमाणाभावात् , तहोते- स्तद्वारा तदपूर्वसाधनत्वाभावेन इरापदप्रसत्यभावात् । अतएव ऊहग्रन्थ “पाडग डरा चाइदाक्षा मा” इति गानाम्नानमपि अप्रमाण- मेव। न च एतस्य अतिमूलकत्वात् न्यायस्यवाऽप्रामाण्यं जह- ग्रन्थत्वममाख्यया अस्य तक मूलत्वन श्रुतिमूलत्वाभावात्। अतः मच्याविरोधे अस्य अप्रामाण्य मेव । यत्तु तन्त्ररत्नादिग्रन्यवशात् अस्य गोत्याम्नानस्य वेदत्वकथनं तद्वंदिकानामूहअन्य ऽपाठादनादरणीयं इति प्राप्त- सत्यं रापदस्वरूपस्यैव विधिन तु प्रगाणस्य । तथाऽपि प्रगाणा- भावस्थाऽपि विधयत्वात् कार्यापत्त्या गौतेरपि प्राप्तिन विरुध्यते । तथा हि यद्यपि न गिरापदस्य स्तोत्रापूचे उपयोगस्तथाऽपि गुणाभिधानरूपस्य कार्यस्य गिरापदेरापदयोरेकत्वाद्युतस्तया धर्मालामः। यद्यपि न गुणाभिधानस्वरूपार्था धर्माः, तथाऽपि गुणाभिधान जन्यस्य अपूर्वम्यकस्य एव अग्निष्टोमस्तोत्रे चयनादी च उपयोगाहर्माणाञ्च गोत्यादीनां गिरापदकार्यगुणाभिधानजन्या- वान्तरापूर्व प्रयुकत्वस्यै एव दीक्षणोयावानियमन्यायेन अङ्गीकारा- चयनापूर्वसाधनीभूतगिरापदावान्सरकाापवे अग्निष्ठोमस्तोत्रा पर्वमाधनोभूततादृशकार्यजनकेरापद युक्तव तहर्मप्राप्तिः। माऽस्तु वा अवान्तरकायें भेदमौलत्य कार्यापत्तिः । तथाऽपि गिरापदबाधक- - ·भादौपिका। प्रतम इरापदस्थ तया तत्स्थानापत्तिस्तावदस्य व इरापदस्य । प्रकरणात् स्तोचाङ्गत्वेऽवगते गौतिरूपधर्माकाक्षायां बाधकत्वरूप- स्थानापत्या उपस्थितस्य गिरापदस्य धर्मातिदेशेन किचिहाधक- मस्ति। पावश्यकच गौतेश्यनापूर्वसाधनोभूतगिरापदाङ्गत्वं । वस्तुतस्तु यथैव "यज्ञायज्ञीयं पुच्छ गायतीति वचनेन यज्ञायज्ञीयस्य चयने उपयोगस्तथैव “यत्रायत्रीयन स्तुवौत” इति वचनेन अग्निष्टोम- स्तोत्रेऽपि। प्रतय गोत्यंशस्य यावश्चयने स्वायगिरापदोपयोग- कल्पनहारा दूरस्थचयनोपयोगकल्पनं तावत् तत्पूर्वमेव वाऽग्निष्टोम- स्तोचाङ्गभूतेरापदहारकत्वकल्पनया स्तोचोपयोगोऽपोति उपदेशेनैव तत्प्राप्तेन गिरापदगोतेरिरापदेतिदेशः। यद्यपि च पग्निष्टोम- स्तोत्रेऽपि पार्षिक पुरस्तादपरिष्टाञ्च गिरापदस्याऽपि उपयोगात् तत्स्थानापत्तिरिरापदस्थ अग्निष्टोमस्तोषसाधनत्वस्य समानत्वादित्या- शयेते। तथाऽपि प्रार्चिकोहीधयोरवान्तरका-भदादभेदेऽपि वा अप्रगीतस्य एव गिरापदस्थानिक पाठाद गिरापटगीतेगिरापद बारा चयनादावेवोपयोगेन अग्निष्टोमस्तोत्र उपयोगाभावाब तत्- कार्यापत्तातिदेशेन सहोरिरापदेऽतिदेश जहो वा। अपि तु उत. रीत्या उपदेशेनैव । तत्त्वं तु “रं कृत्वा उहय"मित्यत्र न इरापदाक्ष- राणि विधीयन्ते। गिरापदयुक्तपाठऽपि तत्सत्त्वात्। अपितु निषेधान- वादबलात् गकारपरिमंख्यामाधमिराविधिकलं । दरावादाक्षासा" इत्येवं विधाय गिरापदहत्तित्वेन सम्मताया वस्तुत इराक्षरधर्मवाहकारसत्त्व इव सदमत्त्वापि स्वावयत्तित्वाचते न गिराएदगोरिरापदे स्वतन्त्र उपदेशों गौते सर्वथा प्रगोतमेव रापदम् ।।१।१८।। इति श्रीखरखदेवकतो भादोषिकायां नवमाध्यायस्य प्रथमः पादः । प्रतम "गोते ·नवमाध्यायः। हितोयपादः। । सामानि ॥ रथन्तरादिशब्दानां मामादिशब्दानाच गीति- मानवाचित्वं गोतिविशेषत्वादिधर्मवाचित्वं वा सिमेवोत्तर विवक्षया स्मार्यते। अथवा योऽयमूहोनाम ग्रन्थविशेषः सामगैः पठ्यते स किं पौरुषेय उत अपौरुषेय इति चिन्तायाम्-कर्तृस्मरण भावरूपवेदापौरुषेयत्वहेतोरवाऽपि तुल्यत्वादितरथा तस्थाऽनैका- न्तिकत्वेन वेदस्याऽपि अपौरुषेयत्वानापत्तः खाध्यायानध्यायपरिपाल- नस्य च तुस्यत्वादूह पति समाख्यायाश्च रूढत्वेनाऽपि नेतुं शक्यत्वा- दितरथा कर्तुम्मरणाभावेऽपि समाख्याबलेन पौरुषेयत्वाङ्गीकरण काठकादिसमाख्यया वेदस्याऽपि पौरुषेयत्वापत्तेः अपोषय उहयन्य इति प्राप्त जह वितक इति स्मत्या तकप्रसवत्वरूपयोगेनैव समाख्योपपत्ती रूढत्वप्रमाणाभावात्। ऊहान्ये च योनिग्रन्ये योन्युत्पत्रस्यैव साम्रो “यद्योन्यां गायति तदुत्तरयोर्गायति” इत्यादिना प्रतिदिष्टस्य न्यायेन यादृशस्योत्तरादौ पठनीयस्य सौकर्यार्थ पाठाद स्थाऽपि वेदत्वे सर्वासा पानानसिकतया योनित्वप्रसङ्गन योन्युत्तरादि- विभागस्य अतिदेशशास्तस्य च वयापत्तेः पौरुषेयत्वमेव। अतएव बलाबवत पौरुषेयत्वसाधकप्रमाणान्तराभावविशिष्टकर्तृस्मरणभाव एव पौरुषेयत्वाभावसाधक इति नाऽनेकान्तिकता। यद्यपि च तबत्या ·'२६ भादौपिका। भावस्तु मूलश्रुतिकल्पनार्थ ऋचः सामानि च स्वरूपेण अपौरुषेयाण्येव । तथाऽपि उत्तरादिषु न्यायसिद्धातिदिष्टसामरचनाप्रकारः पौरुषयः । प्रतएव स्वाध्यायान- ध्यायादिपरिपालनं ऋगादिविषयत्वादन्यथासिई। कत॒स्मरणा- मूलश्रुतिकल्पनाभावादपुरपपद्यते । मन्वादिस्मृतिषु मन्वादिवैशिष्ट्येन अतिकल्पनाय कर्तृस्मरणमावश्यक, प्रकते तु न्यायमूलत्वात्तदभावेऽपि न काचित् क्षतिः। प्रतएव सध्यायविरोध प्रस्थ अप्रमाश्य। नतु पन्यस्मृतिवमूलभूतश्रुति- कल्पनया न्यायस्यैव पाभासोकरणं प्रतएव अग्रे मामोहन्याय- विचारोऽपि सङ्गच्छते।१।२।१। । कौवा । सानां किं चं प्रति प्राधान्यं उत गुणत्वं इति मन्देह सत्यपि क्रमप्रकरणाभ्यां ऋचां स्तोत्राङ्गत्वेन विनियोग मानापि तत एव स्तोत्राङ्गत्वोपपत्तेन तावत् परस्परं गुणप्रधानभावः । यदि तु योग्यतारूपलिङ्गं पुरस्क्रियते ततस्तोभाक्षरवदृगक्षराणामपि गौति- कालपरिच्छेदकत्वयोग्यत्वात् सामाङ्गत्वं, न च सानामपि ऋगक्षरा भिव्यन्नकत्वलिङ्गन ऋगलता उभयथोपपत्तौ “ऋचि अध्य ८ माम ज गायति यद्योन्या गार्यात तदुत्तरयोर्गायति करतोष रथन्तरं गायतो”त्यादी सप्तमोश्रुत्या ऋचा मामाङ्गत्वप्रतीतः। मंयुक्ताक्षर स्यैव गुणाभिधानरूपस्तोवजनकत्वेन विशिष्टाक्षराभिव्यञ्जकसान: प्रयोजनविरोधितया अभिव्यन्त्रकत्वानुपपत्तेच। प्रतएव प्रयाजशेष ग्यायन सप्तम्याः प्राधान्ये लक्षणा इत्यपि पपारतं निषादस्थपत्यधि करणन्यायेन प्राचीनप्रयाजशेषन्यायस्व अपहस्तितत्वाच। एवञ्च स्तोबाङ्गतया ऋचा पयगुचारणं क्रत्वा मामाधारतया पुन: कार्य।

·नवमाध्यायः। किञ्चैवं क्रमप्रकरणसहकतलिङ्गनैव साम्नां ऋगक्षराभिव्यक्तिद्वारा स्तोत्नोपयोगे “यज्ञायजौयेन स्तुवीत वृहत् पृष्ठं भवति रथन्तरं पृष्ठं भवति" इत्यादि स्तोत्रे विनियोगवैयर्थं। अतश्च वैयथ्यपरिहारार्थ- मपि पारादुपकारकतया साम्नः स्तोत्राङ्गत्वं । न चैवं करणत्वनिर्देशा- नुपपत्तिः पारादुपकारकस्थाऽपि वृहस्पतिसवनवदपूर्वहारा स्तोत्री- पकारं प्रति करणत्वोपपत्तेः । ऋचान्तु सामाङ्गभूतानामपि पृथगुच्चा- रणाभावेऽप्यानुषङ्गिक स्तोत्रोपकारकत्वं इत्यपि सुवचमिति प्राप्ते। स्तोत्रशब्दस्य याचिकव्यवहार प्रगौतमन्त्रसाध्यगुणाभिधानत्वा- वगते रितरथा शास्त्रापेक्षया स्तोत्रस्य भेदानुपपत्तेरवश्यं गानविश्लि- टाक्षरत्तिसंश्लेषज्ञानजन्यगुणाभिधानस्यैव स्तोत्रत्वाध्यवसायात् तादृशस्तोत्रस्य च गानाभिव्यक्ताक्षरसाध्यत्वेन गानं विना अनुपपत्त. युक्त मेवसानः ऋगक्षराभिव्यक्तिहारा स्तोत्रसाधनत्वमिति क्रमप्रकरण महातलिङ्गनेव ऋचा स्तोत्राङ्गत्वमिव मात्रामपि ऋगक्षराभि- व्यक्त्यर्थ, अतएव ऋगक्षराभिव्य त्यथस्यैव साम आनुषङ्गिकतया ऋगाधारत्वस्याऽपि प्राप्ते "ऋचि अधूपढ़ साम गायति" इत्यनुवादः । आवश्यकश्चास्य अनुवादकत्व तत्तत्साम्रो सत्तहगाधारत्वस्य पाठादि- नैव प्राप्ते ऋचः सामणतत्वादिलोपि । “यद्योन्यां गायति तदुत्तरयो"- रित्यादी तु सप्तम्याः प्राधान्यलक्षणा अन्यथा अतिदेशानुपपत्तः । न हि पत्र उत्तरयाः सामाधारत्वविधिः सम्भवति। गुणानुरोधन प्राधानाहत्तरन्यायत्वात्। “एक साम हचे क्रियते” इत्यनेन चाधार- त्वस्य भवन्तं विधानन ऋक्लयस्य विकल्पानुपपत्ते। एवं "माम हचे क्रियते" स्वमेव चाधारत्वसिह पाठादिना च ·भादौपिका। विवक्षितऋक्प्राप्त्युपपत्तयद्योन्यां इत्यस्य वैयापत्तेश्च । अतो तिदेश एवानेन उत्तरयोर्विधय इति तयोः प्राधान्यसिहाथ लक्षणा पावश्यको। एतेन ऋचामुक्तवचनैः सामाङ्गत्वेऽपि प्रानुषङ्गिक्या अक्षराभिव्यक्तरपि जायमानत्वात् समादायैव स्तोत्रपदार्थनिर्वाहोप- पत्ते नसानाऋचं प्रति प्रङ्गत्वं इति परास्त। ऋगङ्गत्वाभावे साम्रो ऋगन्सरे अतिदेशानुपपत्तेः । अत ऋचा प्राधान्यादुत्तरावर्णवशेन सानोऽन्यथाभावात्मक अहोऽपि वक्ष्यमाणो न अनुपपनः । ८।२।२। । बचे ॥ तञ्च सामयोन्यामुत्पनमपि उत्तरयोरतिदिष्टत्वात् सच गमित्यविवादमेव । तताऽपि च यद्यपि ऋचां प्रधानत्वात् प्रतिप्रधानं गुणाहत्त न्याय्यत्वात् प्रत्यूचं समापनीयमित्यपि मिदमेव । सवाऽपि तदेव पाक्षिप्य समाधीयते । “एक माम हचे क्रियते स्तोत्रीय"मिति वचने नहि तावदृगुइन सामविधिः तस्य लिङ्गादेव प्राप्तः । नाऽपि चित्वविशिष्ट ऋगुहेशेन विशिष्टोहेशे वाक्यभेदात् । नाऽपि स्तोत्रीय ऋगुहशेन त्रित्वविधिः एकप्रमरभङ्गापत्तः। तत्तत् स्तोवेषु स्तोमान्तरविधानेन चित्वबिध्यनुपपत्तेव। अतएव स्तोत्रो न इशनापि वित्वस्थ ऋक्परिच्छेदहारा माशाहा विधिः । अस्य ज्योति- टोमप्रकरणे ममामानेऽपि स्तोत्रविशेषप्रकरणाभावात् प्रकरणन स्तोवस्त्र उद्देश्यत्वानुपपत्तेश्च । स्तोत्रस्य मामविशेषणत्वेनोपादानात् स्तोत्रीयपदेनापि तत् प्रतिपादनानुपपत्तन। वित्वस्थ ऋग- विशेषणत्वेनोपात्तस्य खोवोह शेन विध्यनुपपत्तेच। स्तोपोह पान वित्वविशिष्ट ऋविधानन्तु ऋचा क्रमप्रकरणादेव स्तोत्र प्राप्तत्वात् पूर्वोक्तदूषणगणापत्तंच अनुपपन्न । अतः सप्तमौबलात् पित्वविशिष्ट ·नवमाध्यायः। गयं। ऋचामव सामोहेशेन विधिः। उद्देश्यसमर्पकञ्च स्तोत्रीयपदम् । स्तोत्रीयाञ्चयोग्यताबलात् सामवेति समित्यनुवादः। सामपदमेव वा तथाऽस्तु। अवभृथाद्यङ्गसामखपि च चाधारविधिरस्तु । स्तोत्रपदञ्च उ० लक्षणम्। मवथा वित्वविशिष्टानामृचा साम प्रति गुणत्वाद् गुणानुरोधन प्रधानावृत्तरन्याय्यत्वात् व्यासज्य अवयवशो एवञ्च यद्योन्यां इति वाक्य नातिदेशविधिपि तु साम- साधारण्यानुवादस्त्रित्वापेक्षित ऋग्विशेषसमर्पक इति प्राप्त- साधारणतया टचविधी पाठादेव योनिऋक् प्राप्तेरुत्तरयोरपि उत्तरा ग्रन्थपठितयोः क्रमप्रकरणादिना तत्तत्सामाधारत्वेन प्राप्ति- सम्भवात इतरथा तत्तत् मामाधारत्वेन तत्तदुत्तराप्राप्त स्तवाऽप्य- सम्भवापत्त “यद्योन्यां गायति तदुत्तरयोर्गायतौ”त्यस्य वैयर्थापत्तिः । अतोऽवश्यं क्रमप्रकरणादिना तत्तत्स्तोत्राणतया प्राप्तायां योन्यु- तरादिरूपाणां ऋचां स्तोमविधिवशेन समुच्चयावगतो उत्तरयोरपि स्तोत्राङ्गत्वनिर्वाहाथं यत्किञ्चित् सामप्राप्ती यद्योन्यामित्यतिदेशन योनिसाम नियम्यत। यथाप्राप्तस्यैव च नियम इति सानो ऋग- राभिव्यक्त्यर्थत्वनैव प्राप्तत्वात् ऋचा प्राधान्यावगतेः प्रतिप्रधान गुणात्तिन्यायन प्रत्येकमेव गेयम्। एवञ्च “एक साम टचे क्रियते" इत्यनेन चोहेशन स्तोत्रीयविधानादवभृथाद्यङ्गभूतफरिसानां चयनाद्याभूतषाड़हिकसानां च नोत्तरासु गानम्। अत्र हि चित्वस्य ऋचन्वयव्युत्पत्ते न विशिष्टोदोश वाक्यभेदः। यद्योन्या- मित्यनेन उपसंहाराच्च स्तोत्रीयस्य सामरूपतासिद्धः सामेत्यनुवादः । वस्तुतस्तु उत्तराणां भवान्तरप्रकरणात् तत्तत् स्तोत्राङ्गत्वेनैव प्राप्त- ·.. भारदीपिका। रवस्यायनले प्रमाषाभावात् तच वृचगानाप्रसक्तरेकं साम इत्यादे नोक्षप्रयोजनलाभः । अतएव तत्र सामविध्यन्यथानुपपत्या तदाश्रय- योनिमावस्यैव विनियोगात् तनन्धगुण्याद्यभिधानस्यैवाऽवभृथादा- दुपयोगः। किन्तु हचोहेन सामैकत्वविधिः। सामेति विशिष्ट- कारकविधानेऽपि सामैकवविधतात्पर्थात्। एकपदं स्तोत्रीय पदच अनुवाद एव सामेकत्वविधिप्रयोजना या विकतो अग्नि- टु दादौ “भाग्नयोषु स्तुवते” इति प्राक्कतयोन्युत्तराबाधन ऋगन्तर- विधानं । तासाच विकृतिप्रकरणे पाठोऽपि तु दाशतयोभ्यो पान- यनं तब तु स्तोमसंख्थानुरोधनानौतासु ऋतु प्राकृतसामपाठे पनि- यमेन हिषितावत्संस्थाकसानां विनवादिसंख्याक ऋतु पाठ- प्रसती च एव एकंकसानां पाठ ऋगन्तरेषु माध्यन्दिनादिपवमान सामान्तरागम इति।८।२।३। । तदभ्यासः ॥ तिसृषु प्रत्येक गौयमानं एक माम समावव गेयं न विषमासु। न्यूनासु गाने सामैकदेशस्य लोपाख्यमंशरापत्तः । ले अधिकपरिमाणासु गाने कशेषे सामदर्शनरूपविनाशापत्ती तत्र सामकदेशस्थाहत्वापत्तः। तस्मात् समासु गानम्। इदश्च अम्निष्ट दादिविषयमेव। तचाऽगम्यमानानां ऋचा सामपरिमित- इन्दसीमेव आनयनात्। न त अन्यत्र समयोर्विषमयो उत्तराप्रन्यपठितोतारयोर्योनच क्रमप्रकरणादिविनियुनत्व त्यागा योगात् तत्र साम्यवंषम्यचिन्तामुपपत्तः । ८।२। ४ । निमित्तिकं ॥ - “ययोग्यां गायति तदुत्तरयो"रित्या उत्तराशब्दन योन्युत्तरयोगतरामन्वपठितयोबोत्तरयोहण उत उत्तरापन्यपठि- ·नवमाध्यायः। ३१ तयोरेव इति सन्देहे उत्तरशब्दस्य प्रस्तरमुत्तरं वर्हिषः सादयति तूष्णोमुत्तरा दोहयतीत्यादी सम्बन्धिशब्दत्वदर्शनात् यैव योनेः परत: पठिता सैवोत्तरा सतब योनिग्रन्य रथन्तरयोनेः परतः वृहद्यो: पाठात् तस्यां रथन्तरस्य गानं उत्तराग्रन्ये च रथन्तरयोनेः परतो “नत्वा वा अन्यो दिव्यो न पार्थिव" इत्यस्याः पाठात् तस्यामपि विकल्पेन इति प्राप्त- वृहद्योनेरवन्तरयोन्युत्तरत्वेऽपि तस्थामुत्तराशब्दस्य वैदिकैरप्र- युज्यमानत्वात् उत्तराशब्दोऽयं उत्तराप्रन्यपठितोत्तराम वैदिकप्रयो- गात् असम्बन्धिकतयैव रूढ़ः। ततश्च सम्बन्धिशब्दस्य प्रतिसम्बन्धि- सन्धानमापनत्वेन विलम्बन अर्थोपस्थापकत्वात् अन्यत्र सम्बन्धि- शब्दत्वेऽपि प्रतते असम्बन्धिशब्द एवायं। नतम उत्तराग्रन्यपठितो. तराणमिव झटित्युपस्थापक इति तासामेव ग्रहण प्रकरणक्रमाभ्यां च उत्तरापन्यपठिताना उत्तराणां तत्तत् स्तोत्राङ्गत्वप्रतोरिदमेव युनाम् ।८।२।४। । एवं वा ॥ हादशाहे षड़हगतचतुथ मह रेकविंशः षोड़शी वैरार्ज मामा इत्यानातं, अब प्रतिप्राप्तसम्बस्तोत्रषु एकविंशतोमः षोडशिसंस्था पृष्ठस्तोत्रं च वैराज साम इत्यनेकगुणविशिष्ट कर्म- विहितं तत्र च वैशोक नाम ब्रह्मासाम. “प्रतिजगतीषु स्तुवोत" इति ब्रह्मणा वसि स्तोत्र शोकं साम विहितं तच्च प्रतिजगत्यां उत्पवं उत्तगयन्ये च उत्तर हैं वहत्यो तव संशरपरिहारार्थ उत्तराप्रबपठितयोरपि उत्तरयोचिस्तोमादी सार्थक्यमनौकत्य- असिजगत्यावेव दाशतयोभ्यः समानीय समावेव गान। न च ·३२ भादीपिका। प्रतएव पानीतानां अङ्गत्वे प्रमाणाभावः न्यायसहकतचगानविधेरैव निया- मकत्वात्। न च प्रकरणेन न्यायबाध: “अतिजगतीषु स्तुवीत" इति भतिजगतोबहुत्वविधिना न्यायस्य उज्जीवनात्। न च प्राप्तस्तोत्रानु- वादेन शोकातिजगतोबहुत्वयोर्विधाने वाक्यमेदः अतिदेश- प्रहत्तेः पूर्वमस्य प्रवृत्त्या विशिष्टस्तोत्रविधुपपत्तेः । यद्योन्यामिति सामान्यवचनं सामान्तर विषयमिति प्राप्त- वहिः पवमानातिरिकास्तोत्र एकविंशस्तोमानुरोधेन ऋग- भ्यासस्य पावश्यकत्वात् एकस्या पपि प्रतिजगत्याः सप्तकत्व पाहत्ते बहुत्वस्य प्राप्ततया अनुवादोपपत्तेरस्य माममात्रविधिपरत्वादुत्तरा अन्यपठितहहतीप्रकरणाद्यनुरोधेन न्यायस्यैव बाधात् मंशरमपि खौलत्य वृहत्योरेव गेयम् । ८।२।५।। । प्रागाधिकन्तु ॥ ज्योतिष्टोमे वृहद्रथन्तर सामनी कृत्योरुत्- पत्र। तयोरुत्तराग्रन्ये एकैकस्य एकैका पति छन्दम्कोत्तरा। तत्रेदं वचनं "नवे वृहद्रथन्तरं एकच्छन्दः यत्तयोः पूर्वा वृहती ककुभावत्त" इति। तब किं पतिच्छन्दम्का उत्तगं परित्यज्य हे हे ककुभी दाशतयोभ्यः समानतव्ये उस बहतों योनि उत्तरां च पक्तिं प्राथ्य ककुभावुत्तरे मम्पादनौये प्रति चिन्तायामाह- प्रग्रथनेन मुख्थककुपमम्पत्त्वभावात् पचरसाम्यमावेण मुख्य- ककुपशब्दख गौणत्वापत्त:-जघन्योत्तराशब्दस्यैवासम्बन्धिषब्दत्वं परित्यज्य लक्षणां योन्युत्तरकाललक्षणां वा पोवत्यककुविध्यङ्गी कारात् स्वाभाविकककुभोग्वाऽऽनयनम् । एवच मुख्यतचगानसम्पत्ति पिइति प्राप्त ·नवमाध्यायः। तथात्वे “पादं पुनरारभते" इत्यस्य वैयपित्तः ककुपपदं एव गोणं अनोखत्य उत्तरोहेशन ककुप्वविधानात्-तयोरेव प्रथनेन कपत्वसम्पादनम्। एवं वैदिकानां-वाहत्पागाथसमाख्या उत्तरायन्ये पतिः पाठव उपपद्रो भवति, वचत्वोपपत्ति. सामान्य- विधिवात् तथाऽनुपपत्राऽपि न दुथति। प्रमथनं च पाद्यां वृहती सात् पठित्वा तस्या प्रत्यपादेन सह हितोयाया च पठित्वा तदस्थपादन सह द्वितीयान्त्याईपठनरूपं बोध्यम्। तेन द्वितीया ककुप अष्टाविंशत्यक्षरेव। प्राधायाः सप्तविंशत्यक्षरत्वेऽपि पल्या तरवावदोषः । ८।२।। एवं वा॥ जोतिष्टोम एव माध्यन्दिनपवमाने “त्रिचन्दा पावापोमाध्यन्दिनः पवमानः पञ्चसाम” इति श्रुतं । तदर्थ- विवरणानि च “गायबामहोयवे गायत्रे हचे भवतः रोरवयोधाजी बाईते हवे. भवत पौधनसमस्त्यं विष्टुपखिति पत्र रौरवयोधा- जत्योः पूर्खा हरतो उत्तरा विष्टारपक्तिः ममानाता। तदा विशिव वाहते हचे इति बाईतचानानात् उत्तरे के दहतो. छन्दस्के एव समानतव्ये प्रति प्राप्त नाऽव गैरवयोधाजमेहन बातिविधिः योनेतादृश्याः प्राप्तत्वात्। नाऽपि वचाधिकरणत्वविधि: प्राप्तत्वादेव। नाऽपि बाईतवचाधिकरणत्वविधिः विशिष्टस्वाऽव्युत्पनत्वात्। पतएव न विशिष्टोदेशन सामयविधिः। तृचोहेशेन वृहसोच्छन्दस्वत्वविधिः होभवत इति पाठाबरम योपासपीरिति पाठागरम् ।

·३४ भाटोपिका। प्रमाणाभावः परं भवेत्। सोऽपि अवच्छेदकावच्छेदेन सामानाधिकरण्येन वा उभयचों सम्भवन् अवच्छेदकावच्छनाऽऽश्रीयमाणे-प्रगाथस्मरणसमा- स्योत्तरापाठादिवाधप्रसङ्गापत्तेः तदनुरोधेन मामानाधिकरण्येनैव पात्रीयते। ... एवंच वस्तुतस्तस्य प्राप्तत्वात् एतानि वाक्यानि पूर्ववाक्याथ- विवरणार्थानि अनुवादकानि इत्येव ध्य यम् * 1 नद्यतानि उत्तरास्वसामप्राप्त्यर्थानि इति केषाञ्चिदुक्तं युक्तं तद्योन्यामित्यन- नैव तत्प्राप्तेः । सर्वधा मिहमत्रापि प्रग्रथनम् । नवं वाहत इतिवचनस्य योनिहतोमत्त्वनैवोपपत्ती प्रग्रथने हचसम्पत्तिग्रथनम्मरणादिनव तमिः । पवंच अथितहहतीत्वस्याऽवच्छंदकावच्छेदन विशेषणत्वोपपत्तावपि लक्षणा- पत्तस्थानावितमिति ध्य यम् । तञ्च पाद्यां बहती षट्त्रिंशदक्षगं पठित्वा तदन्त्यपादस्य विरा- इल्या उत्तरायाविष्टारपतः चत्वारिंशदक्षराया प्राद्याडर्चन एका वृहती तदन्तापाद हिरावृत्तया हितोयाईर्चनाऽपग इत्येव' रूपं प्रग्रथनं बोध्यम्। अतएव मव्वंत्राऽल्पान्तरत्वात् किञ्चिदक्षरन्यूनत्वेऽपि न तच्छन्दस्कत्वविघातः । यत्तु भाथकारण पटिस्तिष्टभोमाध्यन्दिनं मवनं इति लिङ्गमपि प्राथनण्वोपपद्यते। तथा हि मान्दिन मवने पञ्चस्तोत्राणि एकोमाध्यन्दिनः पवमानः पञ्चदगम्तामकः। बादशानि चत्वारि पृष्ठानि। तत्र पवमान गायबामहोयवमानोः षट् गायना: गैग्व अनुवादका वधयम निपटान ·नवमाध्यायः। योधाजययोः षड़वहत्यः * ओशनसमाम्नः त्रिसःत्रिष्टुभः । होतुः पृष्ठे पञ्चहत्योहादश ककुभः । विष्टतिप्रकार तथैवाऽऽनानेन टचस्व तावहारं अभ्यामात्। मंत्रावरुणपृष्ट मप्तदश गायत्त्राः ब्राह्मणाच्छं- स्यच्छावाकपृष्ठयोरपि मप्तदश मतदश वृहत्य एकैकटचाभ्यासेनव एवंच पञ्चचत्वारिंशद्दहत्यो मुख्या:षमां गायत्रोण चतुर्विशत्यक्षराणां विपादानां मध्ये चतमणां गायत्रोणां हादशभिरष्टाक्षरैः पाट: महिताहादश पर्वाता अष्टाविंशत्यक्षराः ककुभोहादशषट्त्रिंशदक्षरा- त्मिका वृहत्या भवन्ति । तंदवं मप्तपञ्चाशवहत्यः ता आसां + षणा गायत्रोणां मध्य अवशिष्टाभ्यां दाभ्यां स ह सप्तदशभिर्गायबोभि- रेककन पादन मिलिता: मतपञ्चाशहहत्यः चतुश्चत्वारिंशदक्षरा- मिकाः मप्तपञ्चाशत्विष्ट भोभवन्ति एवमाद्याभिस्तिभिः विष्ट भिः षष्टिस्त्रिष्ट भः। तदतलिङ्गं प्रग्रथनएवोपपद्यते। अन्यथा पवमाने' अन्यामा वृहतीनां होतः पृष्ठ च अन्यामा ककुभां दाशतयोभ्यः समा- नयने षष्टिमंख्यानुपपत्तेः । अत्र हि न विष्ट भोमाध्यन्दिनं सवनमिति यथाश्रुतं मामानाधिकरण्यं उपपद्यते . बाधात् । अतो जघन्य माध्यन्दिनवनपदएक लक्षणामङ्गीकृत्य माध्यन्दिनसवनाङ्गः भूता-या: सामवेद समानातास्ताः षष्टिरित्यर्थावगतेदशितयोभ्यः ममानधन लिङ्गानुपपत्तिरित्युक्तम् । तल्लक्षणायामावश्यकत्व लाघवान्माध्यन्दिनसवनस्तोत्रीयाणां एव लक्षणा तत पानोतानाम ितत्त्वापपत्तरुपेक्षितम् । ८ । २ ।। . • धोशनसममानम्तिनः विष्टुभः इति पाठातरम् । एषामित पाठान्न।

·॥ भादीपिका। एवंवा। पवच्छन्दा पावाप पार्भवः पवमानः सप्तसामा" प्रस्खेतहिवरलायेंषु-“गायतसंहिते गायत्रे तचे भवतः स्यावाखान्यो- मवे पानुष्टुभे बचे उणिहि सर्फ पोष्कलं ककुभि कावमयं जगतोषु" रत्वेतेषु-यावाखाधोगवयोः पूर्वानुष्ट वुत्तरी गायवधौ श्रुते। सब किताव प्रमथनं विनैव च हवेगानं उत प्राथनेन इति चिन्तायाम् पूर्वव लक्षां विनैव दृचत्वसामानधिकरण्येन बहतीच्छन्दस्क- त्वोपपत्तावपि एकस्या एवोत्तरायां पाठन उचगानानुपपत्तयुक प्रपवनं। प्रखते तु उत्तराध्यस्याऽपि पाठात् वृचगानोपपत्तेः प्रप्रयने प्रमाणभाव रति प्राप्त--- प्रमाणान्तराभावेऽपि प्रगाथसारणमाख्ययोरेव प्रमाणत्वात् प्रवचनं। तब न पूबवहिराहता। पपि तु पन्त्यायपादस महदाइत्वैव तावतेव वृचस्व अनुष्ट प्त्वोपपत्तेः। अष्टाधरण हि पादन पविता गायत्रो द्वाविंशदक्षरा पनुष्ट,भवति! स्मरण पवादपि चैत्र प्रपथनम् । लिए “चतुबिंगतिजंगस्वस्तृतीयमवनमेका च ककुद पति प्रबनएवोपपयते। तथा हि तीयसवने तोषायं सप्तदय पार्भवः पवमानः एकविंशव पम्निष्टोमस्तोवं । भाई पाबमानोः पडूगायवाः तास्तिमोजगत्यः प्रष्टचत्वारिंगदक्षरामिकाः । स.तोयचतुर्थसानो पड़नुष्टभः तावतमोजगवः। पंचमषष्ठ. सामोरशिक्ककुभ ऋचौ अष्टाविंशस्यचर सेका जगतो पष्टी पतराखि पशिचन्त। सप्तम मानि तिमोजगस्खोऽग्निष्टोमस्तोत्रे तत. प्रमावाभावामीवित पाठामा।

·नवमाध्यायः। च प्रपथनपूष्यकामासे सप्तबहत्यचतुर्दश ककुभः । तत्र सप्त वृहत्य: पञ्च जगत्यः हादशाक्षराणि अवशिष्यन्ते। चतुर्दशानाच्च ककुभां अष्टो जगायः । अष्टो अष्टाक्षराण्येव अशिष्यन्ते । तदेव चतुर्विंशति जगत्योऽवशिष्टाचरेव मिलितैरेका ककुप् । सदिदं प्राथनएवोपपद्यते, नतु यथाश्रुतगायत्रीपाठे अल्पा- वरत्वापत्तः। तस्मादपि प्रमथनम् । यत्तु भाष्यकारेण पूष्ववदन्ययोर्वाऽनुष्ट भोः समानयनं प्रग्रथनं बा इति चिन्तितम् । तत् पोनरुत्यापत्तेरुपेक्षितं । यद्यपि तम्बरबादौ लिङ्गान्सरप्रदर्शनार्थ वर्णकान्तरमित्युक्त तदपि भायोलविचार लिङ्गानुपपत्तेः पूर्ववर्णक एव प्रदर्शितत्वाद- युतम् ।।२।। एवं वा॥ गवामयने एकषध्यधिकशतत्रयसुत्यात्मक प्रशोति- गतं पूर्व पक्ष: तबोत्तरं । मध्ये विल्सना तत्र पूर्वस्मिन् पक्षेमिप्रायणोयं प्रथममहः चतुर्विशं हितोयं चत्वारोऽभिप्लवाः षड़हा एकः पृष्ठः षड़हः समासः सहितीयः सटतोयः सचतुर्थः सपञ्चमः पयोभिनवा एकाहः पयः खरमामानः इत्यष्टाविंशतिरहानि प्राद्याभ्यामहोभ्यां सह षड़ामा: गवामयनप्रकरण ब्रह्ममामस्त्रोत्रा- वान्तरप्रकरणे च चतुःयतमन्द्राहिता: प्रगाथाः इतिश्रुतं। तत्र- तिमषु क्षुगानं उतच्योः प्रयधनेन इति चिन्तायां प्रागाथस्मरणात् पित पुनपरी तिमहत। पाराविषने पति कचित् पाठः । पूर्ण पाठातरम।

·भादीपिका। A प्रग्रथनेन इति सिद्धान्तः । प्रग्रथनं च रौरवादिवहिराहत्त्या वोध्यम् । एवञ्च पञ्चसु मा:सु वाहताः प्रगार्थी चाप्यन्त इति लिङ्गमुपपद्यते । तथाहि सत्यपि ब्रह्मसामस्तोत्रावान्तरप्रकरणे त्रयः प्रगाथा न ब्राह्मणाच्छसिस्तोत्रा अपितु बहद्रथन्तरकालेयस्तोत्रीया इन्द्रक्रतु. शान्यवस्थाना इति वाक्यादवान्तरप्रकरणं बाधित्वा ज्योतिटोमात्मक प्रथमदिनस्थस्तोत्रान्तरेष्वव निविशन्त भाष्यकालिखनात् । छन्दोगमूत्रानुसारात्त चतुत्तिशतिस्तोमक हितोयदिनस्थ स्तोत्रा स्तरेष्वव। तत्रऽपि पवमान रथन्तरस्य प्रागाथः । होतु. पृष्ट वृहतः । अच्छावाकस्य पृष्ठ कालेयस्यत्य वं बोध्यम् । एवमुक्तवचनादव इन्द्रऋतुप्रागाथापि उत्तरस्मिन् मम्मिन् पक्षेऽपि एतस्य ब्रह्ममामम्तोत्रस्यत्वऽपि तबाभोवतमामाभावात् अभा- वत्तादन्य स्थाना इति वचनार्था न विरुध्यत । भवशिष्टाः शतं प्रागाथास्तत्र शतम्य को भाष्यकालिखनात् । प्रथमदिनीयव्रह्म मामस्तोत्र। परन्तु भाष्यकारायं नोधमग्रहणं नोधसस्थानक- ब्राह्मणाच्छंमिस्त बोपलक्षणार्थम् । वस्तुतस्तस्य हहत्मामक पृष्ठ उवत्त्वेन श्येतस्य॑व प्रसकी नोधम प्रमत्यभावात् गवामयने प्रभोवत्तस्यव ब्रह्ममामत्वेन विशिष्य विहितत्वाच। छन्दोगसूत्रानुसागत्तु हितीदिनोयब्रह्ममामस्तोत्र शतम्यकः प्रगाथो बोध्यः। अवशिष्टा नवनवतिप्रगाथा: स्त पञ्चम- मामिषु यावन्तोऽभिस्तवा तेषां प्रतिषड़ा वतीयदिनवज प्रतिमाम विंग यहानि पञ्च मासेष पतं तेषु उत्तमवज्ज नवनवतिप्रगाथा इन्द्रदवत्याः बहनोच्छन्दम्काच ममाप्यन्ते। षड़हलतोयेषु उनमें ।

·: नवमाध्यायः। ३८ नतु क्वाऽपि च मातोपाहतानां .लचानामानानात्। अतएव तान्येकविंशति- दिनानि षष्ठमामस्य चाऽऽद्यानि हादश इत्येवंत्रयस्त्रिंशत् सातोवाहता स्तृचा इति वाक्येन तेषु सतोरहतीनां विधानं। एवञ्च पञ्चमास- पर्यन्तं पृष्ठा षढ़हेषु अपि मतोवहतीनां विधान भाष्यकालिखना- दवगन्तव्यम्। शेषेषु त्वहःसु विशेषवचनाभावे तिहणां उष्णिहां त्रिभिर्गायत्रोपादः मंयोगेन वृहतोत्रयमम्पादनम् । ब्रह्ममामस्तोत्रे प्रागाथः । तदेतत् पञ्चस मा:सु वाहताः प्रागाथा प्राप्यन्ते इति लिङ्ग इयोः प्राथने उपपद्यत नतु तृचगाने क्रियमाणे भाष्यलिख नात् + अष्टोत्तरशतहयसंख्याकानामचा पञ्चप्रागाथसम्पादकदर्शक न्यूनत्वादष्टनवत्यधिकशतावशिष्टानां षट्षष्टिस्तचा भवन्ति । तेच ममाधिकेषु मामेषु ममाप्य रन्। तथा हि पूर्वोक्तरोत्या प्रतिमासं दशदिनानां मतोवृहतोच्छन्द- म्कत्वाहिंतिदिनानि अवशिष्टानि तानि मासत्रयेण षष्टिः मम्पाद्यन्ते। अवशिष्टानि षट चतुर्थ मासस्याऽभिप्लवटतोयवज्ज उपादेयानोति मताधिकेषु विषुमामेषु समाप्तिःस्यात्। यदा तु तुल्यन्यायत्वात् पश्चस्वपि प्रागाथेषु च गानं तदा पञ्चदशानामचा न्युनत्वात् प्रवशिष्टास्त्रिनवतिशत ऋचः, तामां चाचतुःषष्टिरेकाच ऋगिति पश्चाधिक स्विभिर्मासैस्तृचसमाप्तावपि एका ऋगवशिष्यते इति तहययंच। मम्वचालिङ्गानुपत्तिः प्रागाथशब्दानुपपत्तिश्च । नचैकं हृचं पठित्वापस्यामचं पुनरुपादाय अग्रिमऋक् यग्रथनमेव किं न स्यात् इति वाच्यं “चन्या अन्या ऋचोभवन्ति" ·४० भादौपिका। इति वचनेन तविरासात्। प्रतः पादप्रमथनमेवेति सिहं। यच्च लिङ्गानुपपत्तिर्भाष्यकारलिखनानुसारात् प्रकरणे एतावत् संख्याक- पाठमङ्गोवत्य । यदा “चतुःशतमन्द्रावाईताः प्रागाथा दाशतयोषु' इति कल्पसूचकारवचनात् दागतयोभ्यः समानयनम्, सदा पूर्वपक्षिणोऽपि चतुःशत * वृचानामेव समानयनोपपत्तेः लिङ्गोपपत्तिविकलैव इति प्रागाथपदादेव प्रपथनम् । ८।२।। पकत्वात् ॥ सामवेदशाखाभेदेन एकस्यैव स्वरसमूहात्मकस्य सानपारोहावरोहादिभेदेन प्रकारभेदा पानाताः। एकस्यैव रागस्य देशभेदेन प्रकारभेदवत् । तेषाच प्रकाराणां एकगीत्यर्थ त्वात् ब्रोहियवादिवविकल्पः सिहएव प्रसङ्गात् स्मार्यते । ८ । २.७ । अर्थकत्वात् ॥ विततिविशेषे कानिचित् प्राकृतानि स्तोत्राणि विहिनानि, नेषु च यूपावटस्तरणहिन्यायेन न पालताना रथन्त- गदिसाम्रांचा वा प्राप्तिः प्राकृतस्तावविशेषेष्वेव तेषां निवहत्वात्। नत्प्रकरणे चेदं श्रुतं “यहचास्तुवते तदसुरा पन्धवायन् यत् मावास्तु- वते तदसरा नान्ववायन् तस्माद यएवं विहान् साना स्तुवोत" इति। तब ऋकशब्दोऽप्रगौतऋकपरः प्रगीतायाः सामविधिनैव प्राप्तः। नहि ऋगाश्रयत्वं विना सानः स्तोत्रसाधनता सम्भवति। स्तोमानामर्थशून्यत्येन तदाधितानुक्सानां गुणाभिधानरूपस्तोव- माश्चत्वासंभवात्। अतस्तत्र प्रगीताप्रगीतो:विकल्पेन सोव- साधनता उत प्रगोताया एवेति चिस्यायाम् - चनःमत नि पाठानम्। । बहिन्यायम रसिकचित् पाठ. ।

·नवमाध्यायः। ४१ एवं च अन्तिमस्य पाखातस्य यच्छब्दोपरत्वेन सामविधायकत्वा- भावाद् इयोरेवाऽप्राप्तार्थत्वादिना लेट्त्वनिश्चयाट्टक्सानो * रुभयो- रपि विधिः । अर्थाञ्च तुल्यकार्यत्वेविकल्पः । नचाऽसुरागमनेन ऋचो निन्दितत्वात् कथं तहिधि: निषेधैकवाक्यतां विना निन्दात्वस्यैवाऽ प्रतोतेः। अतोऽत्यन्तदुराराध्यानां अपि ऋचा वशीकरणाविध्य क वाक्यतया अस्य स्तुतित्वमेव इति प्राप्त- वाक्यभविषशिष्टविकल्पादिदोषभिया यच्छब्दोपरहस्याऽपि लिङ एव मामविधायकवं। नतु लटत्वेन सन्दिग्धयोः । मान एव इयं मा स्तुतिः। ऋनिन्दाऽपि “न हि निन्दा" न्यायेन विधेयमामस्तुत्ययं वा इति तस्याः प्रगीताया एव माधनत्व। इदाऽधिकरणं -यत्र स्तोत्रान्तरप्रकरणे -माम तद्योनिरुत्तराच न पठिताः तहिषयम्। इतरत्र माना ऋचा च प्रकरणादिनैव अङ्ग- त्वोपपत्तेः मामविधिवेयर्थ्यात् । अतएव प्रक्कतोदाहरण -मानेति एकवचनोपादानात् एकमेव माम मामवेदादानेयम्। ऋक् च तत्र योनिरूपैव। “एक साम ढच क्रियते यद्योन्यां गायति" इत्यादेर्दीक्षणीयावानियम-न्यायेन प्राकृततत्तत्स्तोत्रौयमिवोद्देशन अपाङ्गते अप्रवृत्त क्रतु. गत प्राक्कतचतुःम्तीमत्वादिगुणानुरोधात् तु एकस्या एव प्रगौताया ऋचः तावहारमभ्यासः । नवं यवा प्रासनस्तोत्रावान्तरप्रकरण योनिरुत्तरा च प्रामाता वोत्तरयोः मानि प्रमाणाभावः। यत्र च संज्ञादिभिर्न स्तोत्रान्तर- - मक सामयोरिति कचित् पाठः।

·४२ भादौपिका। मुपातं न च. प्रकरणे च ऋचः पठिता: न वा प्रतोदाहरणवत् सामविधिः, तत्र स्तोत्रविध्यन्यथानुपपत्त्था ऋचामानयनेऽपि सामा- नयने प्रमाणाभावः। अथ तत्र प्रगोतमन्वसाध्यगुणाभिधानस्यैव स्तोत्रतया स्तबिविध्यन्यथानुपपत्त्यैव सामानयनं ततोऽत्रापि तत एव सामप्राप्तेः “साना स्तुवौत" इति विधिवैयर्थ्यापत्तेरिति चेत् । साना सवोत इत्यस्य अनारभ्याधिौतत्वेन प्रकतावानर्थक्वेनाऽनिवेशे सर्व- व विक्षती अप्राकृतस्तोत्रविषये सामविधायकत्वोपपत्तेः । भाष्यकाराटिलिखनखारस्यादस्य विततिविशेषप्रकरणे पठित- त्वानोकारे तु नाऽयं वस्तुतः सामविधिरपि तु स्तोत्रपदशनिवाहक यानिकपसिङ्घरपोचलकः सबनुवाद एव अप्राक्ततस्तोत्रविधिस्तुत्यर्थ एकत्वविधानार्थो वा इति ध्येयम् । एतदस्वरमादेव वर्णकान्तरम् । कचित् कर्माविशेषे “अयं महसमानव" पति इयं ऋक् प्रगोता अप्रगीता च पठिता। पुनच “प्रयं सहसमानव इत्येतया पाहव- नौयमुपतिष्ठते" इत्यनेन विनियुक्ता मा । हिविधायाः पठिनत्वात् विविधाऽपि विकल्पेन विनियुज्यते इति प्राप्ते अप्रगोताया: प्रगाणाथ एव पाठः। नानवधारितखरूपायां सुखं गानं पर्थावबोधो वा सम्भवति। प्रगोतत्वेनाऽन्या प्रयोजनमपेक्षमाणा उपस्थाने विनि युज्यते इति मैव प्राधा। योऽषि अप्रगौताया एव शाखान्ता पाठः सोऽपि तत्पुरुषान् प्रति ऋक्मरूपत्रानाथं एव इति न शाखान्तरीयप्रगाणाख्यमंस्कारविरोधः । ८।२।। एवं वा ॥ माममन्वप्रमात् ऋग्यजुर्मन्बयोः स्ववियत । ते हि कचिदुदात्तानुदात्तमरितप्रचयरूपचातःवर्यच धीमाः ।

·४३ तएव शारवान्दारे नवमाध्यायः । क्वचित् सल प्रचयवनं स्वयंण। तत्रोभयोरपि गौतिप्रकारवद विकल्प एव । न च "तानो यज्ञकर्माणि अजपन्यूखसामसु” इति स्मल्या तानवरस्य विहितत्वात् उभयबाध इति वाच्च श्रोतानामध्ययन- विध्यध्यापिताना स्वराणां पाठादिना तत्तत्क्रत्वपूर्बसाधनौभूत- मन्त्रवृत्तित्वस्य प्रबलप्रमाणप्रमितत्वेन स्मृत्या बाधायोगात्। अन्यथा “अग्निर्मू;" इत्यादीनां स्मृत्या नवग्रहाङ्गभीमाचने विनियोगात् क्रमादिना भाग्नेयाद्यङ्गत्वानापत्तः । नचैव नवयहहोमाङ्गत्वानापत्तिः। सो-काझ्येव नवग्रह- होमाकाइयैव वाक्येन विनियोगोपपत्तः। प्रकृतं तु श्रौतस्वरविरो- धात् तानसमातेरप्रामाण्यमेव इति प्राप्त- श्रोतस्य खरस्य अध्ययनविधिना अध्यापितस्य प्रयोजनापेक्षायां "यद्यच्नुयात् तत्तत् कुर्यात्" इत्युपबन्धन प्रकरणादिसहकत- मन्त्रवृत्तिपाठेन च प्रयोजनइयमवगम्यते । एकं तावत् प्रयोगकालात् पृव्यमव प्रविशनिर्णायकत्वं । न च मन्त्राणां प्रयोगकाल एव अथ स्मारकत्वात् पूर्वमविशेषावधारणाभावेऽपि बाधकाभावः विध्यवगतस्थाऽपि पविशेषस्व प्रयोगकाले मन्त्रप्रतिपाद्यत्वसन्दाहे प्रयोगप्रभावभक्तापत्तः। प्रतस्तदा प्रयोगाद् वहिरव मन्त्राथ- निर्णयाचं-बहुव्रोही प्रक्लत्या पूर्वपदं” इत्यादिस्वरोपयोगः । पूष्यमवधारितस्वाऽपि प्रथस्य प्रयोगमध्ये विस्मरण अपग्स . पपरति पाठाना।

·४४ भादौपिका। पुनर्निर्णायकत्वं * तस्य च कादाचित्कत्वेऽपि मन्बनेयत्यवदेव स्वर- नैयत्योपपत्तिः । मन्त्रोच्चारणवदेव स्वरोच्चारणसिद्धन स्वरानुसन्धान मात्रेण निर्णायकाशङ्का। तदेव विविधः स्वरस्य ऋतूपयोग: प्रकरणादिना मिध्य त् । तत्र च विशेषरूपेण स्मृत्या यज्ञप्रयोग तानस्वरविधायिकया । बाधात् सामान्यरूपस्य प्रकरणादः प्रयोगवहिर्भूतानिर्णयोपयोगित्व विषयतव कल्पाते। प्रयोगमध्ये विस्मरणादो तु स्वगनुमन्धानव अर्थविशेषम्मरणम् । पत्र च तानस्य अविशषापयोगाभावेन अदृष्टार्थत्वऽपि एकमन्त्र- वृत्तित्वादेव स्वादिबाधकता। इतरथा गुणानुगंधन मन्त्रावृत्त्या पत्तेः। अजपेत्यादिना तानपय्यदासाच्च जपादा त्रैम्बयादिप्रति- प्रमवः। जपाः जपतिचीदनाचोदिता मन्त्राः न्यूज: शस्त्रषु मन्त्र विशषा:।८।२६ । ॥ मामप्रदर्श॥ एवं मामाहापघातं मप्रमङ्गं निरूप्य अधुना सामाही निरूप्यत। “कवतीषु रथन्तरं गायति" “यदयोन्या गार्यात तदुत्तग्यो"रित्यादी यत्र मामातिदंश: तत्र मानः ऋगक्षराभि- व्यत्यर्थत्वाद यत्र स्थान यांनी एकागद्यक्षरमम्कारिका प्राईभावादि रूपा गौतिः श्रुता, नत्र म्यानान्सर यत्रकारपाठ उत्तगदी तत्रव प्रा पाईभावरूपा गोतिरुहितध्या। नतु प्रशसस्थानपठिताक्षगन्तर कतव्या तत्र गतिम्तदक्षगभिव्यचकत्वामभवन पागदुपकारकत्व -- निकांयकता इति कापत पाठः । + नवधायकया किचिन पाठः ।

·नवमाध्यायः। ४५ प्रमङ्गात्। आईभावो हि प्रकृता अवर्णइवर्णात्मकस्य सन्ध्यक्षर- स्यैकारस्य विशेषरूपसंस्कारार्थः। न हि एकारो नाम वर्णान्तरं प्रमाणाभावात् अपि तु स्मृतिमहक्कतप्रत्यक्षेण अवणं इवर्णात्मक एव । अतश्च विश्लेषकस्य आईभावस्य ततम्थानपठिताक्षरान्तरविश्लेष- कत्वामम्भवाद् यदेवोत्तरादावकारः तदेव आईभावः कार्यः । यद्यपि च अयं विश्वषादिरूपः मंस्कारो नाऽर्थाभिधानोपयोगि- तया दृष्टार्थम्तातिर कणव मध्यक्षरंगाऽर्थाभिधानम्य जायमानत्वात्। तथाऽपि गानमस्कृतमन्त्र जन्यगुण।। भिानव्यक्त रव म्तात्रतया स्तोत्रत्व मिययतयवोपयुज्यत। नचव न विशेषादिरूप एव मंम्कारः प्रमाणाभावात् अननु- न हि विनष एव मवत्र मंस्कार: "एड एई इत्यतानि तालव्य"मिति मम त्या इईकाग्यापि तालव्यत्वात् "तालव्यमाई यह चिमिति म्म त्या च तत्रापि प्राईभावविधानिन तत्र मन्ध्यक्षरत्वा- नविन विश्वषामभवात्। अतः मचानुगता वणान्तरागमन पृञ्चाक्षरपरिलाप एव मंकारः म्तोत्रत्वघटकः । पकारस्थान स्थितवर्णाऽपि मम्भवात् नाहमिचिरिति वाच्यम् । तथापि संस्कार्यतावच्छ दकम्यकारत्वस्य अक्षरान्तरष्वभावेन गमाच्च। तस्य च ऊहापपत्तः। वस्तुतस्तु पग्लिोपाख्यमंम्काराङ्गोकार श्रुतस्य वर्णस्य स्तोत्र- माधनवानापत्तलापस्य काऽपि संस्कारत्वादशनाच्च विश्लेषादिरेव मामगमिकाऽननुगमोऽपि संस्कार इति मिह अहः । एवञ्च प्रधानभूतात्तरादिऋगक्षरानुराधन यत्र ऋगक्षराल्पत्वं ·४८ भादीपिका। सान्त्रः न च तनावशिष्टगीत लोपो यत्र वा ऋगक्षराधिक्यं तत्र गौतिविशेषस्या- पत्तिरित्याद्यापद्यमानमपि न दुश्थति । ८ । २ । ७ । ॥ स्तोभस्यक ॥ कश्चिदंशऋगक्षराधिरूढ़ः कषिच्च स्तोभाक्षराधिरूढः । प्रजापतिहृदयादी स्तोभाक्षराधिरूढ़ एव। तत्र सामातिदेशे स्तोभानामप्यतिदेशो भवेत्रवेति चिन्तायां साम्न ऋग- क्षराभिव्यत्ययंत्ववत् स्तोभाक्षराभिव्यक्त्यर्थत्वस्य तुल्यत्वाद् गुणानु- रोधेन प्रधानभूतानां ऋचामिव स्तोभानामपि नाऽतिदेशः । स्तोमानां प्रायशोऽनर्थ कत्वात् स्तोत्रसाधनत्वासम्भवेन निष्पयोजनानां प्राधान्यानुपपत्तीतिकालपरिच्छदकत्वेन गोत्यात्वात्तदसिटश पतिदेशोपपत्तिरिति वाच्य । अग्निष्टपतीत्यादिभाष्यकारोक्त- स्तोभाक्षराणां ऋगकवाक्यत्वामम्भवेऽपि स्वातन्त्रणव गुणाभि- धानरूपस्तोत्रकरणत्वमभवेन ऋग्वादेवप्राधान्योपपत्तेः येषामपि हु'फड़ादि स्तोभाक्षराणामर्थशून्यत्वं तत्रापि तदुच्चारणस्थादृष्टहारानु ठानमाटेग्यात् प्रधानऋगङ्गत्वं प्रकरणादिना स्तोत्राङ्गत्वमेव वेति न सामात्विकल्पनावसरः । नच माम्रोवादृष्टायत्वं स्तामानां वेत्यत्र नियामकाभावः। माम्रोशे अदृष्टार्थत्वमश चदृष्टार्थत्वमित्यवं विधवकप्यापत्तरेव नियामकत्वादिति प्राप्ते यत्रायजोयेन स्सुवोते. त्यादौ तत्र तत्र मानां सामान्यतो विशेषतच विनियोगस्यैव निया- मकत्वेन सामोच्चारणस्यैव तदंशेऽदृष्टार्थत्वं स्तोभानां त्वयंन्यानां गोतिकालपरिच्छेदकत्वेन दृष्टार्थत्वमेव अन्यथा हिमानःप्रकरणादि- नैव मबस्थाऽपि विवक्षितार्थत्वलाम विनियोगविधिवयापत्तिः । प्रतो विनियोगवर्शन मार्टितिप्रयोजनलाभ हारभूतादृष्टस्वाऽपि तवंव ·नवमाध्यायः। ४७ ।८।२।७। झटितिकल्पना नतु स्तोमेषु स्तोत्रादिरूपहारिसम्बन्धकल्पनसापेक्ष- त्वात्। अतः स्तोभानां गोत्यङ्गत्वात्तदतिदेशनाऽतिदेशोपपत्तेन तदंशस्य लोपाख्योन्यथाभावः । अर्थवत्स्तोभाक्षरेषु तु ऋगक्षर- वदेव सोताद्यपयोगोपपत्तेतिरेव तदङ्गत्वमिति तु प्रतिभाति ! अतएवाऽनर्थकस्तोभेषु ऋक्मत्त्वं साम्न आश्रयिकर्ममत्वं तदभावे तु शुचादृष्टार्थत्वमेव ॥ अधिकं ॥ प्रसङ्गात् स्तोभलक्षणमुच्यते। ये ऋगक्षरेभ्य अगाभिधानोपयोगिभ्योऽधिका ऋगक्षरविलक्षणावर्णास्के स्तोभाः । प्रवानि अत्र ऋगक्षरेभ्योऽधिकत्वेऽपि (चान्द्रिश्वान्द्रिरित्यभ्यासे ऋगक्षरविल- क्षणत्वाभावादस्य विशेषणम् । ओनाईत्यादिविकार ऋगक्षरविल- क्षणत्वेऽपि त्राधिक्याभावादाद्यं। वस्तुतस्तुविलक्षणत्वस्यानिभिधाय- कत्वरूपत्वे अर्थाभिधायकषु अग्निष्टपतीत्यादि स्तोभेष्वव्याप्तेरन्यस्य च विलक्षणत्वस्य निर्वतमशक्यत्वाद्यवाभियुक्तानां स्ताम इति प्रसिद्धिस्त स्तीभाः। स्तीमत्वच मन्त्रत्वादिवदेवाखण्डोपाधिर्धारीत न शक्य- तावच्छदकाप्रमितिः। अत्र च येऽर्थवन्तःस्तोभास्तषां ऋमन्त्र- वर्दवगुणिनिष्ठगुणाभिधानजनकत्वादेव प्रामाण्यं , गुणाभिधानस्य चाऽदृष्टार्थत्वापि ज्ञानस्य स्वतःप्रमाणत्वादोषाभावेन चाऽप्राण्यायोगा विषयमिक: प्रमात्वाविघातो ऋग्वदेवनाऽनुपपत्रः। यदि तु देवता- विगहादिप्रसङ्गभिया तात्पर्यविषयोभूतस्यैवाऽथस्य सिद्धिः। प्रकृते न मदृष्टान्त गुणाभिधानस्य अदृष्टार्थत्वाव तात्पर्यकल्पना। अपि तु पाहार्य जानजनकत्वमेव । तदाऽस्तु पदार्थविधया प्रामाण्यं अनट कस्तोमारवत् । वा सर्व वमादिस्थले प्रामास्याभावेऽपि ·४८ भादौपिका। तत्र प्रयोजनवत्त्व मात्रेण स्वाध्यायविधरुपयोगः । नहि वेदत्वावच्छेदेन प्रामाण्यमिति राजाज्ञा वेदोखिलो धर्ममूलमिति मूलपदस्य जन- कत्वज्ञापकत्वोभयसाधारण्येनाऽप्युपपत्तेः । ८ । २।८। ॥ धर्मस्य ॥ तदेव त्रिविधस्याऽप्यूहस्य प्राकृतदेवतादिस्थाना- पन्न एव वैकतदेवतादौ प्रसक्त : स्थानापत्तिरिदानीं निरूप्यते । मूले तत्कार्यकारित्व रूपां स्थानापत्तिमङ्गोकत्य तस्याः पञ्चविधत्व- मुक्त । यद्यपि च सर्वविधिरेव स्थानापत्ती वीजं । तथाऽपि तत्मह- कारीणि पञ्चेति पञ्चविधत्वं प्रत्यक्षादनुमानाच्छुतखशब्दात् प्रति- षेधानुमितस्त्रशब्दादभावे विध्यनुमितप्रतिषेधकल्पितखशब्दादिति तेषाञ्चोदाहरणानि नवारश्चरुरिति नौवाराणां ब्रीहिकार्यकारित्वं प्रत्यक्षात्। न च नेवार इति विकारार्थतचितरूपस्खशदादेवदिति शय तस्य मम्बन्धमामान्यवाचित्वेनाऽपापपत्ता चगै नोवारविकृति- त्वस्य प्रत्यक्षाधीनत्वात्। तथा नग्नावपूतश्च भवतीत्यत्र नवानामुल- खलमुवलस्थानापनत्वमनुमानात् नखानां हि प्रवपवनमव प्रत्यक्षण कार्यमवधार्यते। उन्लखलममलयोसावघातः । प्रवपवनावघात योचकवितुषोभावकार्यत्वात्तत्माधनयोरपि एकवितषीभावप्रया जकत्वमनुमयमव। तथा पाशकचातुमास्यषु “परिधी पशु निय- जाते”ति श्रुतस्य परिध£पकार्यकारित्वं श्रुतखशदादेव नात्रा प्राशनियोजनान्तर्गवधिविशिष्टविध्यादिगारवापत्तेः । गिरागिरेरीत निषधानुवादवलाहिरापदकार्यवाचि स्वशष्टानमान नेरापदस्य गिरा पदस्थानापनत्वं, तथा मंस्थिते षड़हमध्वाशयेतं वैत्यत्रषड़हाभावे मध्वशनविधिना षड़हमतिषेधमनमाय लेन षड़ह तथा न ·नवमाध्यायः। ४८ वाचिख गब्दानुमानेन षड़हस्थानापन्नत्वं मध्वशनादः। भाष्यकारोक्तमपि कलाचिन्तयोदाहृतमिति मन्तव्यं । षड़हसमा- स्य त्तरं तदङ्गत्वेनाऽत्र मध्वगन विधानेन षड़हाभावे मध्वशनविधी प्रमाणाभावात् स्थिरादाहरण न्तरं तु मृग्यमित्युक्त पत्र प्रतिभाति । न तावत्तत्कार्यकारित्वं तत् स्थानापन्नत्वं ब्रह्मवर्चसादिफलस्य मौर्यादिकरणस्य च स्वर्गाग्नेयादिकार्यकारित्वामान स्थाना- पत्त्यनापत्तः । नचेष्टापत्तिः । “अगन्मसुवि"त्यादो यागानुमन्त्रणादो चाहानापत्तः । “सूर्यस्याऽहं देवयज्यये"त्यादियागानुमन्त्रणे यज्यापदे पदान्तरप्रक्षेपरूपभाक्ताहाभाविऽपि यागान्तरपरत्वेन अन्यथाभावा- त्मकस्य मुख्य स्योहस्य तादवस्थ्यात् । चिरुनौवारनखादौनामवा- न्तरकार्यभेदन स्थानापत्य नापत्तेश्च तथोदाहरणान्यप्ययुक्तानि । तथा हि नोवाराणां चरुविशेषजनकत्वस्याऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामनु- मयत्वन प्रत्यक्षाविषयत्वात् । न हि साधनसमानाधिकरणात्यन्ता- भावप्रतियागितानव छेदकत्वादिरूपप्रत्यक्षायोग्यपदार्थ घटितव्याप्तिच- टितजनकत्वस्य लोकिकपत्यवं सम्भवति । अलोकिकप्रत्यक्षं नखादिष्वपि तुल्यं । किञ्चैवं नखेवपि उलूखलमुसलप्रयोज्यवितुषो- भावप्रयोजकत्वस्य प्रत्यक्षत्वापत्तिः । हतोयादाहरणेऽपि यद्यपि परिधः पशुनियोजनसाधनत्वं श्रुतं, तथाऽपि नियोजनस्य यूपोयत्वं न श्रुतमिति न यूपकार्यकारित्वस्य युतखशब्दगम्यता। चतुर्थ तु गिरापदस्याऽग्निष्टोमस्तोत्रसाधनत्वाभावेन तत्कार्य- म्यवाऽप्रसहरभिधानमात्ररूपकार्यस्य च गोत्यादिधर्मग्राहकत्वा- ·भादीपिका। यस्य भावात् सत्यपि तत्रिवर्तकत्वे इरापदस्य नैव तत्का-पत्ति- रित्युक्तमेव । पञ्चमेऽपि सत्यामपि षड़हादिकायापत्तो प्रभावे विधिनवा- ऽसत्यादिना तदकरणे स्वशब्दमाचकल्पनया तत्कायें मध्वशना- दिविधापपत्तेः प्रतिषेधानमानवैयय॑म् । प्रतो मूलोन प्रकारानु: पपत्तरेवं वाच्य न् । यस्य पदार्थस्य येन रूपेण याहाहाकाका- पूरकत्व तेनैव रूपेण तस्याम्तत्मदृशश्या वा भावनायास्तादृशा- काङ्गापूरकत्वं पदार्थ स्य, तस्य तत्पदार्थ स्थानापन्नत्वं । अस्ति चेदं ब्रह्मवचमादी। स्वर्गादहिं येन रूपेण भाव्यत्व करणवादिना किमम्य भाव्यं करणं वेत्यादिभावनाकाजापूरकत्वं प्रकतो तेनैव रूपेण तद्भावनामदृशयां मर्यादिभावनायां ब्रह्म वचमादम्तादृशाकासापूरकत्वात् स्वर्गादि स्थानापन्नत्वमिहिः । मौर्यम्य चाऽग्नयस्थानापनत्वं नावारनम्वादानाञ्च किमस्य प्रदेय प्रतियवतृष्यमाधनोभूतक्रियामाधनत्वञ्चत्यवमाद्याकाङ्गापुर- कत्वं तेन तेन रूपेग वाहिममन्नादिवदेव ममानमिति तत्म्थाना पनत्वमिहिः । षड़हम्य च येन रूपेण यम्यमिव भावनायां यादृशा- काहापूरकत्व तम्यामिव तेन मध्वशनयति तम्याऽपि तत्स्थानापत्तिः कृत्वाचिन्सया न विमध्यने । ईदृशस्थानापत्तिघटकच भाव्यत्वादिकं रूपं पञ्चधाऽवगम्यते । कचिदनुमानात्, कचिकृतास्व गब्दात्, कचित्राक्षणिकात्. चित् प्रतिषेधानुमितात्, क्वचिदभावैविध्यमितात्। तवाद्योदाहरण नौवाराः। अनुमानप्रकारथ नावाचा: प्रदयचरुप्रतिभूताः ·नवमाध्यायः। ५१ चवन्वयव्यतिरेकानुविधायकान्वयव्यतिरेकवत्त्वे सति समवायित्वात् मामान्यमुखव्याप्त्या मृत्पिण्डवदिति न विष्वपि चैवमेवाऽनुमान- प्रकारो बोध्यः। नखा वैतुष्थप्रयोजका: वैतुष्यान्वयव्यतिरेकानुविधा- यकान्वयव्यतिरकवत्त्वात्। कुलालपिटदण्ड दवदिति। हितो- योदाहरणन्तु परिधिरेवायुपीयत्वस्य शक्त शब्दगम्यत्वाभावेऽपि परिधिजन्यत्वस्य तहम्यत्वात्। टतीयोदाहरणं शरमयं वहिरित्यत्र वहिःपदेन तत्कार्य लक्षणाच्छगणां वहि:स्थानापन्नत्वम्। चतुर्थी दाहरणं "धकमोमखम्तय” इत्यादि ऋचा प्रकती वहिष्यवमानस्तोत्र लातकार्याणां उपहव्याख्य विकृती अनिदेशन प्राप्ती “न मोमेति ब्रूयादिन्द्रो इति ब्रूयादिनि निर्वधानवादब लेने न्द्रपदस्य मोमपद- स्थानापवत्वं एवं "न मित्रम्यति ब्रूयाद्यजस्यति ब्रूयादि” त्याद्यपि वैकृतमदाइत्तव्यं । पञ्चमं तु निषधकल्पनाभावेऽपि कृत्वाचिन्तया तंदव ! स्थिरोदाहरणन्तु “यदि सत्राय दीक्षिताना साऽसात्तिष्ठासेत् मोममभन्य विश्वजिता यजेत । य: मनायाऽनुते से विश्वजिता यजे- तत्यादी/मोमाद्यभाव वखानयंट्यादी बोध्य । अत्र च स्थानापत्ति मत्त्वेऽपि न मनादिधम्मप्राप्तिः। अङ्गापेक्षायामटितसाह यस्यैव पुरःस्फूर्तिकत्वेन स्थानापत्यतिदेशापेक्षया चोदनालिङ्गातिदेशस्य बलवत्त्वात्।८।२।८। ॥ तदुत्पत्तः ॥ परिधी पुनराक्षिप्य समाधोयते न परिधयूप- स्थानापनत्वं “परिधी पश नियुचोत” त्यत्र परिधनियोजनानुवादेन विधावतिप्रमहापत्तः। पशनियोजनानुवादेन विधी विशिष्टो- गापत्तनियोजनान्तरस्यवाहप्राक्कलस्य विधेयत्वात् । अस्तु वा स्थाना- ·५२ भादौपिका। पत्तिस्तथाऽपि न परिधी यूपधर्माः। सत्यपि परिधः पशुनियोजन प्रति सप्तम्याऽङ्गत्वे पुरोडाशकपालन्यायेनाऽग्निपरिधान प्रयुतास्यैव परिधः पशुनियोजनशेषत्वेन तत्प्रयुक्तत्वाभावाधर्माणाचाऽपूर्वीय- पशुनियोजनप्रयुक्ताधिकरणार्थत्वेन तदप्रयुक्ताधिकरण परिधावसम्भ- वात्। न च गौरवेण प्रयुक्तत्वस्य नोद्देश्यतावच्छेदककोटिप्रवेश: शेषत्वसाधनत्वसम्बन्धित्वाद्यपेक्षया प्रयुक्तात्वस्यापि तदर्धाटतत्व न लघुत्वात्। किश्च । अदृष्टघटिते यूपस्वरूपे वैयर्थाभावाहाणां दना- दोनां युगोत्पत्त्यर्थ चमेव नत्वपृवीयमाधनविशेषार्थत्वमाधानवत् । न च परिधी यूपत्वमस्ति । तहि दृष्टादृष्ट मंस्कारममदायो वा स्यात्तावत् संम्कारजन्यादृष्टान्तरं वा तहिशिष्ट काष्ठं वा। मर्वथा परिधी न तत्मम्भवः। परिधानप्रयुक्तधर्माणामपि मत्वकत्वादोनां तत्वाऽवश्यकत्वस्य वक्ष्यमाणत्व न जोषणादीनां यूपधर्माणां बाधावश्यं भावन तावत् मंस्कारममदायामम्भवात् । नहि यूपशब्द :प्रत्येकमकैक- संम्कारवाची अनेकशक्तिकल्पनापत्तेः। कतिपयमम्कारयुक्त यूप- शब्दप्रयोगाभावाच्च। युपं छिनत्तोत्यादम्तत्तत्मंस्कारंण यूपंसम्पा- दयेदित्यर्थाङ्गोकारण ममुदायादिवाचित्वे ऽपापपत्तः । एकैकसम्कारस्याऽपि यूपत्वे तजनक छेदनादीनां विकल्पापत्तेः । प्रतोयूपोड्पादकानां धर्माणामर्थलोपादेव परिधावमभव इति प्राप्ते न तावत् स्थानोपपत्त्यसम्भवः। मत्यपि नियोजनान्तरविधी प्राकाशावयुदानवत् प्राकसनियोजनकार्य एव सहिधानन तदपपत्तेः । अन्यथा ·नवमाध्यायः। वस्तुतस्तु यावदतिदेशेन प्राप्यते तावत् पूर्वमेव परिधि- विशिष्टप्राक्कतनियोजनस्यैव परिधिप्राप्तिफलकतया पशूद्दे शेन विधा- T नोपपत्तेः मानापविरोधः । न च धम्मासम्भवः । उद्देश्यस्वरूप आनर्थ क्यप्रसक्ती शास्त्रस्य महाविषयत्वमिनाथं अपूर्वसम्बन्धित्वस्य- वोहेश्यताघटकत्वात् सम्बन्धत्वा मम्ब हाविति प्रतातिसाक्षिकः- सकलतत्तत्मम्बन्धत्वव्यापकोऽखण्डोणधिरूपो धर्मः। तेन तत्तत्- म बचान्यतरत्वरूपतया मानधत्वस्य न गुरुभूतकाला। वत्यो चैत- टग मेत्यादि मन्त्रम्याऽपूर्वाथमुत्तराधिकरण यत्तु छेदनादोनां वृपोत्पादकतया नाऽयूपे परिधी धर्मप्राप्तिरिति, तत्र पाथ मारथिः । तदुतरोत्यंव यूपगब्दम्य दृष्टादृष्टमस्कारममुदाये शक्तिः। नतु तावत् मंम्कारजन्यादृष्टान्तर प्रमाणाभावात्। तावत् मम्कागणमिव च नियोजनाङ्गत्वम्। अतश्च परिधिखलेवाल्यादी कतिपयधर्मवाधऽपि धर्मान्तरकरणं न!ऽनुपपत्रमिति। तन्न। समु- दायस्यातिरिक्तत्व तस्यव नियोजनाङ्गत्वापत्तेः संम्काराणां सम्- दायोत्पादकत्वापत्नी परिध्यादी तदभावन धर्मप्राप्त्यनापत्तेः । अतिरिक्तत्वे शक्यतावच्छेदकभेदेनानकशक्तितादवस्थ्यात् । ग्या लक्षणोच्छेदापत्तेः। अतो लाघवादाहवनोदिपदवदेवा- दृष्टान्तर सहिशिष्ट काष्ठ एव वा यूपपदस्य शक्तिः । तवादृष्टं नाच्छयणाचनादिक नमस्कारजन्यं अपि तु यूपाहुयाद्यङ्गकछेदन- जोषणाष्टाम्रोकरणजन्यमेव । अतएव यान्तिकानां दीक्षाकाले ताव. तामेवाऽपकर्षः। युक्तञ्चतत् "दोक्षास यूपं छिनत्तो"त्यत्र यूपोत्- पत्त्यनुवादेनेव दीक्षाकालविधानात् । इतरथा यूपच्छेदनो- इत- ·५४ भादीपिका। . हेशन सविधान वाक्यभेदात्। उच्छ्रयणादौनान्तु अग्निसम्मानन्याय- नोत्पवयूपसंस्कारकत्वादपूर्वसाधनोभूत पशुनियोजनाधारत्वलक्षणा- वश्यम्भावनायूपे परिध्यादावपि प्राप्त्युपपत्तिः। उच्छ्रयणमात्रं पर- मर्थलोपादिना निवर्त्तते । नचैवं “यूपायाऽज्यमानाये"तिमन्त्रे ऊहा- पत्तिः। भवमतऽपि समानत्वात्। पग्धिये अज्यमानायेत्याचूह- स्पेष्टापत्त्यैव सपरिहग्त्वाच । सूत्रस्य चोहपरत्वेनाऽपि व्याख्यान- सभवात् । ८।२।१०।। ॥ परार्थ ॥ प्रभुदिनोष्टी दधिशृतयोः प्रदानार्थत्वात् प्रदयधम्मा- स्तावद्दो हादयो भवन्त्यव। तण लथपणमाघनत्वस्याऽपि तु महश्रप यतोति विधिबलेनाथमिहत्वादमयपि तत्प्रयुक्तत्व तजेपत्व वा माधनत्व सम्बन्धेनापूवमम्बन्धिश्रवण मम्बन्धित्वम्य मत्त्वाधिशृतयाः प्रणोता धम्मा आँप उत्पवन प्रणयनादयो भवन्ति न हि धर्ममम्बन्ध उद्देश्यस्याऽपृवशेषत्वमपि प्रयोजक गौरवात् अपि तु शास्त्रस्य महा- विषयत्वमिही अपृब्बमम्बन्धित्वमेव । अतएवाऽगमत्यादिमन्त्रस्याऽप्य पूर्वमाध्यफलाथ त्वं म च मम्बन्धःप्रकृत श्रवणमाधनताख्यः ममत्येव । ननु दधिक्तयोम्तण्डलथपग माधनत्वऽपि न प्रणोताधर्माप्राप्तिः । प्रणोतानां हि मंयवनाथत्वन विनियोगात्। न च मंयवन! भावन तदनुपपत्तः । अतएव मौर्यादिचस्वपि वहिकपणापाका. भावात् कपालतहमनिवृत्तिवत् मंयवनाभावात् प्रणोतास हमा नितिति चेत् । प्रणोतानां वाक्यंन पिण्डमंयवनमाधनत्वा गमेऽपि पानङ्गिकविःपाकमाधनत्वस्यापि मत्त्वात् मार्यादि नाम प्रकले च प्रणीताधपिपत्तः । कत्वाचिनया वाऽयं विचारः। इयच ·नवमाध्यायः। ५५ माधनत्वस्य पणोताधर्माप्राप्तिः मत्यप्यकमान्तरत्वेदधिशृतयोराग्नेयहविः श्रवण- नैमित्तिकमहश्रवणप्रयुक्तत्व नैमित्तिकतुल्यत्वात् फलचम- मन्यायेन स्थानापत्ताव नतु ब्रोहियवन्यायेनेति ध्ये यम्। ८।२ । ११ । ॥ एकार्थत्वे ॥ ज्योतिष्टोम पृष्ठ: स्तुवत” इत्यनेन षटपृष्ठस्तोत्राणि विहितानि। तत्र वृहद्रथ न्तरमाममाध्ययावृहहा रथन्तरं वा पृष्ठ भवतीति वचनादिकल्पः । तथा नोधमध्य तमाध्ययोरपि । तथा च नियतानि चत्वागन्यादि चित्राधिकरणे कास्तुभे स्पष्टं । तत्र च रथ- न्तरपुरस्कारंण केचि हर्ममा विहिताः। रथन्तरे प्रस्त्रयमाने सम्मोले- नोच्चगमित्यादयः । कचित्तु वृहत्पुरस्कारण वहति प्रस्तुयमाने ममद्रं मनमाध्यायेदु गयमित्याद्याः । अत्रोभयत्रापि माम्न शेषित्व- मिव नतु निमित्तत्वं उच्चमत्त्वादिप्रायपाठात्। ते किमुभयनाऽपि मङ्गो उत व्यवस्थिता इति चिन्तायां मत्यपि स्तोत्रभेदे तज्जन्या- लाघवादकजातोयम्यव कल्पनादकापूर्वसाधनोभूनार्थत्वेन धमाणामवधातादिवत् मङ्करः। ननयोः प्रयाजानुयाजवत् सम- वया ये नाऽदृष्टवजात्यमावग्यकं स्यात्। अतएव विकल्पवचनस्याऽपि अदृष्टत्व एव तात्पर्य भित्यपि सुवचं । अतश्वाऽपूचस्यैकत्वात्तत्तत् म्तात्रमाम्रीय स्वरूपेण प्रवेशायुक्ता धमङ्गरः। अतएव रथन्तरस्य- "अभित्वाशूरं” त्यस्यामृश्यतपनत्वेन शूरादिप्रकारस्य “वृहतश्चत्वा- मिहिवामह" इत्यस्यामुत्पनत्व न सानादिप्रकारस्य च भेदेपि न प्रवेशः। अप्य ककमाधनताप्रकारत्वेन सामसाधनताघटकत्वा- भावाच न हि जगभेदापि मानाऽक्षराभिव्यञ्जकता भिद्यते कण्व- ग्य तो प्रकारहयथाऽप्यभावेन धर्मापास्य नापत्तश्च । अतएव केषुचि- दृष्टम्य ·भादौपिका। बर्मेषु रथन्तरोपादानं केषुचिहत इति प्रतिनियतनिवेशाद्रथन्तर- त्वादि विवक्षया धर्मव्यवस्थेत्यप्यपास्तम् । नचैवर्माप रथन्तरादिगोतः ऋगक्षरहत्य शस्य दृष्टार्थत्वेऽप स्तोभाक्षरवृत्त्य शस्यादृष्टार्थत्वात्तददृष्टयोश्च गोति देनदात्तत्ता पूर्व साधनत्वलक्षणया धमाणां प्रकृती न सायं । कगवरथन्तरस्य द्रश्न- न्तरस्थाऽनापन्नत्वेन तहतस्तोभावितगीत्यंशस्य प्राकृतस्तोमाथित गोत्यंशजन्यादृष्टार्थत्वेनैव हिरण्यगर्भमन्वन्यायेन कल्पनात्तत्रापि धमाप्तुरपपत्तिरिति वाच्यम् । एवमपि ऋगक्षराधिरूढ़गोत्यंश उन्मत्त्वादिरूपधर्ममार्थस्याऽनिवारणात् । न च तथाऽपि मामहय- जन्यनियमादृष्टभेदात्तत्तनियमादृष्टसाधनत्वस्यैव च तत्तव विधा- वुद्द श्यतावच्छेदकत्वात् कगवरथन्ता च हिरण्यगर्भमन्वन्यायन नद्भेदाभावात् माझाद्यनापत्तरिति वाच्यम् । नियमादृष्टम्य नियमजन्यवन मामजन्यत्वाभावात् । तज्जन्यत्वेऽपि वा दृष्टप्रया जनस्यवाऽभिव्य त्यादः पुनःम्फ तिकतया माधनत हम्म प्रयोग क- त्वेन नियमादृष्टस्य तत्प्रयोजकत्वाभावात् इतरथा कृष्णलचरापि अवघाततह मायापत्तेरितिप्राप्त - नयाप म्तोत्रहयजन्यापूर्वक्य अवा- तरकार्यभदाहाव म्यामिविः । तथा हिस्तानत्वं तहायवेजात्यं वा न तावत् प्रतिगुणाभिधानव्यक्तिविश्रान्स हादगम्तोत्रत्वानुपपत्त । अपि तु तत्तत्स्तोम कगुणाभिधानतिषु व्याम ज्यशत्ति । न योगपद्यं चणिकत्वात् क्रमिकत्वाच। अतस्तत्तद्गुणाभिधानभ्य मंस्काररूपाण्यदृष्टानात्पद्यन्त तेच मकलगुणसमूहालम्बनामिका तत्तद्विजातीयस्तोत्रत्वावकिवा अभिधानव्यक्तिरेकोत्पद्यत इति तामा ·नवमाध्यायः। । अवश्यं वाचम्। सब च विजातीयस्तोत्रजनकतावच्छेदकतया संस्कारेष्वपि वैजात्यावश्यंभावाहोक्षणीयावानियमन्यायेन तत्तत्- संस्कारसमूहप्रयुक्ता एव तत्तहमा इति न प्रकृतो सार्यम् । कगख ग्थन्ती च हिरण्यगर्भमन्नन्यायेन तत्तत्मम्कारममूहद्दयजनकतयैव ऋगन्तरजन्यमप्तदशमंख्यके गुणाभिधानव्यक्तिविधानात्तत्ततमस्कार प्रयुक्तधर्मप्रात्य पत्तिरिति मब्बमनाकुलम् । ६ । २ । १२ । । अप्राकृति ॥ वैश्यस्तोम “कगवग्थन्तर पृष्ठं भवतीति श्रुतम् । तच प्रक्कतो वृहद्रथन्तरयोग्य पष्ठमामाधिकरण्यात् पृष्ठपदममानाधि- करणमामत्वमादृश्येन होतः पृष्ठ एव निविशर्त, नतु मैत्रावरुणादि- पृष्ठवितीति तब कौस्तभे स्पष्टम् । अनश्च वृहद्रथविकारत्वात्तधर्म- प्राप्तिप पूर्वाधिकरणोक्तगत्या विवादेव । मा च किं समुच्चये- नोभयधर्मप्राप्ति: उन विकल्पनेति चिन्तायां स्तोवद्दयजनकविजातीय- मम्कारसमूहाया: प्रकृती सत्तटकमामादिमामग्रोभेदेन विकल्पनोत् पत्नावपि वैग्यम्तोम करावग्थन्तरतदाश्रयभूतऋगादिरूपसामग्राक्य नेमिप्रवेव मतदशमख्यक मंम्कारममूह तज्जन्यगुणाभिधानममूहा- लम्बन वा वैजात्ययाभिव्यक्ती बांधकाभावात् प्रयोजकद्दयमत्त्व- नाऽविरुामनोमनाइमाणां ममन्नयोविकहोच्चैस्त्त्वादीनां तु विकल्प নি সাম भाष्यकारीण सादिष्टापत्त्येव ममाहितम्। वार्तिककारस्तु पृष्ठ- इयजन्यापूर्वस्यैकजातीयत्वनाऽतिदशेनेह प्राप्तो तत्साधनत्वेन विकल्प नव पृष्ठस्तोवयस्य तत्साधनीभूतसंस्कारसमूहद्दयस्य च प्राप्त- म्तादृशमाधमत्वनैव चोपदिश्योः कगवरचन्तरादिसामतचोविकल्प- ·भादौपिका। तत्र नैव सब्जनकत्वम्। न च सामग्रीवशाईजात्ययावच्छिनोत्पत्तिः, निमौलनादेरपि सामग्रौत्वसम्पादकतया ऋक्साममात्रस्य तद- भावात्। न च मम्मौलनादेरपि समुच्चयः सम्मीलनादिसमुच्चये सामग्रोसत्त्वाईजात्यहयावच्छिवोत्पत्तिस्तदुत्पत्तौ च प्रयोजकसत्त्वात् सम्मौलनादिसमुच्चय इति इतरेतरात्रयत्वात् एकश्यतो जातिहयाडी. कार सार्यप्रसङ्गाच्च। प्रतः सम्मौलनादौनामैच्छिको विकल्प एवेति । ८।२।१३। । उनयमानि॥ यत्र संसवगोसवश्यनादौ वृहद्रथन्तरयोः प्रकती विकल्ये प्राप्त “उभे वृहद्रथन्तरे भवत" इति श्रुतम्। यन्मते तावदेकं पृष्ठस्तोत्रं साम्ररिव च तस्मिन् विकल्पस्तदाऽनेन वचनेन तयोः समुच्चयमावविधानादेकस्मिवेव सप्तदशस्तोमर्क पृष्ठ घंशतः मामयं तत्र च व्यवस्थिता एव तत्तबमाः । यदा तु प्रकता- वेव पृष्ठस्तोत्रदयं वैकल्पिकं डह च तयोरव वृहद्रयन्तरपदलक्षितयोः समुच्चयम्तदा तत्तत्स्तोमकपृष्ठहयस्य प्रत्येकसप्तदशस्तोमकस्य करणा- हमाणां व्यवस्थेव। नाकककार्य ममुचितस्तात्रयविधानं येन- कैककार्य उभयविधानादुभयनोभयधमाः स्युः । विशिष्टविधिगीर- वादप्राक्तकार्यतापत्त। यथावस्थितयोरव समुच्चयमावविधा नाङ्गीकरणात्। अतस्तत्तत् मानि तत्तनम्मा एव सम्मौलनादयः । नैमित्तिकग्रहाग्रतानियमस्तु मयपि सामहये तयोविरोधित्वाभावन निमित्तत्वाभावात्रभवतोत्युक्तं कौस्तुभ । पत्र च एष्टहयजन्यापूर्वस्यक जातोयत्वेऽपि समुच्चयानुराधिन व्यक्तिहयोत्पत्तिरिति ध्येयम् । इदश्च पृष्ठइयसमुच्चयोदाहरणां संसबगोमवादिरूपं मूले लत्वा- ·नवमाध्यायः । ५८ चिन्तयेति द्रष्टव्यम्। वस्तुतस्तु तेषु उभ वृहद्रथन्तर भवत इति प्रचात्य “पवमाने रथन्तरं कुर्यादृहत् पृष्ठं भवतो”ति पञ्चविंशब्राह्म- णानुरोधेन लाचायनिकल्ये रथन्तरस्य पवमानस्तोत्र निवेशाभिधा- नाब पृष्ठस्तीचे उभयोः साम्बोर्न वा एकस्मिन् क्रतावुभयोः पृष्ठस्तोत्रयोः समुच्चयः । अतएव पवमानेऽपि रथन्तरं विधीयमान न सम्मोलना- दौन धम्मान् यतातिरथन्तरस्य तैर्विनाऽपि जायमानत्वेन रथन्तर स्वरूप पानर्थवादपूर्वसाधनत्वलक्षणायां पृष्ठजनकसंस्कारसमूह- साधनत्वस्यैव लक्षणीयत्वात्तदभावे यूपावटस्तरणवहिवंदप्राकृत- कार्यापने रथन्तरादावप्राप्तः । अतएव यैर्विना रथन्तरमेव पठित न शक्यं यथा स्तोभादिभिस्तवेतगक्षेपकत्वे प्रमाणाभावाद्यदा तदा- श्रयभूता चोऽपि ऋगन्तरग्राहकप्रमाणाभावे आक्षिप्यरन्। तदा तदङ्गभूतस्तोभादौनां “प्रधानं नीयमानं हि तत्राऽङ्गान्यपकर्ष तो"ति न्याय नाऽनुष्ठाने न काचित् क्षतिः । अतः क्रत्वन्तरे एतादृशवाक्यमत्त्वे म्तोत्रान्तरे विनियोगाभावे चेदमधिकरणं द्रष्टव्यम् । ८ । २ । १४ । ॥ पावणहोमयोः ॥ टर्शपूर्णमासयोः “सवेण पावणो होमी जुहोतो"ति श्रुतम् तत्र संख्याभिवं कर्मयं सुवपर्वदेवताविशिष्ट विधीयते। नच हविःसमभिव्याहाराभावावाऽयं देवतातद्धितः । मम्बन्धसामान्यवाचिन एव योग्यतया देवतात्वपरत्वोपपत्तः। तदिदं होमाय विज्ञतावसिदिश्यते न वेति चिन्तायां प्रयाजादिवतिदेशः। न च पर्चशब्दवाचकर्मसमुदायस्यैवाऽत्रदेवताभूत स्योह शांशेन संस्का- गत्तस्य च विक्षतावभावावाऽतिदेशः । पञ्चशब्दस्य काले मुख्यतया कर्माणि लक्षणाङ्गीकार प्रमाणाभावात्। अतोऽत्र कालस्यैव देवता- ·भादोपिका। ० त्वात तस्य चाऽमस्कायवादारादुपकारकयोयुक्तएवातिदेयः । यदि तु कालस्याऽपि कमाङ्गतयोपयोगात् स्मृतिबलेन सर्बादी स्मृत स्थाऽपि पुनरकालकत्वसम्भावनानिमित्तकासापरिहारार्थ कर्म- वदेव स्मरणोपपत्तः सामवायिकत्वलाभाय कालसंम्कारत्वमिष्यत । तथाऽपि विकतो तत्कालोनायामतिदेशे बाधकामावादन्यकाली- नायामपि पशुपुरोडासादिवदूहनाऽतिदेशोपपत्तेर्न काचित् क्षतिः । प्रस्तु पाव्यशब्दस्य पृणातेर्दानवाचित्वादधिकरणव्युत्पत्त्या काल वाचित्ववझावव्युत्पत्त्या कर्मवाचित्वस्याऽपि सम्भवात् प्रकरणात् कर्मम परत्वमेव। तथापि पर्वशब्दवाचस्याऽऽग्नेयादिसमुदायस्य विकतावपि देवतात्वसम्भवादारादुपकारयोरनयोरतिदेशे न किश्विहाधकम् । यदि तु मविपत्योपकारकत्व लाभाथं देवतामकारकत्वमिष्यत । तथाऽपि पबत्वस्य दानवापरपयायस्य प्रत्यकमाग्नयादितितया समुदायत्तित्वाभागदपूर्वसाधनरूपणाऽग्नयादीनां प्रत्यकमेवो. देखत्वावगतहविभिमर्णनमन्त्रहिकतातिदेशोपपत्तिः । न च सत शब्दत एव हविषामुद्देश्यत्वावगतरहश्यमाहित्यस्य चाऽविवक्षितत्वायुकोऽतिदशः । प्रकृति तु हितशब्दन देवतात्वेन तेषामुपादानात् माहित्यविवक्षोपपत्तः सत्यपि वैमधन्यायनोद्देश्य वाचकपदान्तरकल्पनयाऽऽग्नयादीनां प्रत्येकमुद्दश्य त्वं उपादयता. दशायां विवचितमाहित्यानामाग्नयादानामेव देवतात्वावगमाहिती च तेषामनुपयोगित्वेन मंस्कार्यत्वानुपपत्तदेवतासंस्कारकयोः पार्वण- होमयोरनतिदेश इति वाच्यम्। उद्देशामामर्थ्यानुरोधेनाऽऽग्नया- दीनामपि अपूर्वमाधनत्वनैव रूपेण देवतात्वावगतविकतावति- ·.. नवमाध्यायः । दशोपपत्तः। इतरथा स्वाहाकारपशपुरोडाशादावपि प्रग्नाग्नी- षोमत्वादिनैव देवतात्वोपत्तः सौर्यसवनौयादौ तेषामतिर्दशा- नापत्तिः। इदश्च म तहितस्य देवताविधायकत्वमङ्गोवत्योक्तम् । वस्तुतस्तु विशिष्टविधी गौरवापत्त हवि:ममभिव्याहाराभावेन च देवतासहित तत्वानिधयात् पणि भवो पव्यसंस्कारको वेत्येवमपि तहितोपपत्ते- योग्यतयाऽपि सदवधारणायोगाबाऽय देवताविधि: मन्त्रवर्णादव तु क्रमावगतातभावाद्देवताप्राप्तिसिंहः पार्वणपदं नामधेयमेव। अतएव याधिकानां “ऋषभं जिनं वय पूर्णमासं यजामहे । अमावास्या सुभगा सुषेवेति मन्त्रगतपूर्णमामामावास्या- शब्दयोरेव त्यागवेलायामुद्देशी न तु पर्वशब्दस्य। एवञ्च तत्रत्यपूर्ण- मासामावास्याशब्दया: काले प्रयोगाभावाम्मन्नाथपालोचनया कर्मापरत्वावगतरकैकम्याऽऽग्नयादित्रिकसंस्कारकत्वेऽपि पूर्वोत गौत्या पशपुरोडाशादिवत् मौर्यादातिदर्श बाधकाभावः । न हि उद्द- शांशस्य प्रयोजकमत्त्व परप्रयुक्त दवतोपजीवित्यागशि स्वरूपेणाऽऽग्नेया- दैवतात्वं सम्भवति। अतो येनैव अपूर्वसाधनविशेषरूपेणोहेशांश प्रति मंस्कार्यता, तेनैव रूपेण त्यागांशं प्रतिदवतात्वमिति युक्त एव पशुपुगेडागारिव पार्वग होमयोरप्यतिदेशः । एवं वैमधेऽपि येनव रूपेणाऽपूबसाधनविशेषत्वादिना पोर्णमास्या उद्देशाता, तेनेव रुपेणोत्तरकालप्रतियोगित्वं दृष्टार्थत्वावतु समुदिताग्नेयत्वादिरूपे ऐति उद्देशातावच्छेदककोटी साहित्यस्याऽऽग्नेयत्वादेवाऽविवक्षित- त्वाअत एव मधस्याऽपि विकतातिदेशः । अस्तु वा तत्रोद्देशाताव- ·६२ भादौपिका। तब च्छेदककोटौ साहित्याद्यविवक्षायामपि उत्तरकालप्रतियोगित्वे उपा- देयत्वाद्दर्शपूर्णमासाभ्यामि "तिवत्तविवक्षा । प्रतच सोमे विक्रत्युत्तरत्वप्रसङ्गवत् सौदावपि पौर्णमास्य- त्तरत्वाभावाबाऽतिदेशप्रसनः। अन्वारम्भणीयायां तु साहित्यादे- रविवक्षा दर्शपूर्णमासस्योद्देश्यतावच्छेदककोटिप्रविष्टत्वादिति युक्त- स्तस्याप्रतिदेशः। प्रकते पार्वणहोमयोस्तु प्रायिकर्मत्वेन परप्रयुक्तदेवतोपजीवित्वात् स्वरूपेणाऽऽग्नेयादीनां देवतात्वानुपपत्ते युक्तएवाऽतिदेशः। यत्त समुदायापूर्वप्रयुक्तत्वात् पार्बणहोमयो- विकतौ च सौर्यादौ तदभावादनतिदेश इति । एवमपि वैखदेवादिपर्वणे तत्सत्त्वेनाऽतिदेशापत्तेः। प्रयाजादेरपि सत्प्रयुक्तत्वेन मोर्यादावनतिदेशापत्तश्च। न हि प्रयाजादौनां प्रकृती परमा- पृव्वेप्रयुक्तात्वं हिःकरणानापत्तः । अपि तु ममुदायापूर्वप्रयुक्तत्वमेव । अथ तस्य प्रयोजकता न समुदायापूर्वत्वनाऽपि तु उत्पत्य- पूर्वाव्यवहितापूर्वत्वनेति तेषां सौर्खादावतिदेशस्ततः पावणहोमयो- रपि तुस्यातिप्राप्त। सत्यमेवं। तथापि केषामपि याचिकानां विकतो पार्वणहोमाननुष्ठानादाचारस्येव प्रततो साहित्य स्याम्नेय- त्वर्दियोद्देश्यतावच्छेदककोटी विवक्षा न बौहित्वादिवविवरेत्येवं तात्पर्यग्राहकत्वावसायातस्य च विकतावभावादनतिर्दशः पार्वण- होमादौना। अतएव नाऽऽचारेण तत्तहिकतिपयुदामरूपेणाऽनन्त- श्रुतिकल्पनागौरवापत्तिः । सूत्राथप्याचारमेवोररोवत्य सम- दायार्थतारूपहेतुपरतया व्याख्येयानि । ८ । २ । १४ । ॥ उभयोः ॥ संख्यया कर्मभिदावगरेकवाक्योपातकर्मादयस्वाऽपि ·नवमाध्यायः। सविधानादवान्तरप्रकरणाहा एकैकमन्त्र प्रति शेषित्वावगतेः कर्मयस्याऽपि पूर्णमासदेवताकतया तसंस्कारकत्वम् अमावास्या- देवताकतया चाऽमावास्यासंस्कारकत्वं प्रधानदयानुरोधेन च मन्त्र इयस्याऽपि तत्र तबाऽऽहत्तिः। एकपदोपादानावगतकर्मा हयसाहित्य- बलाञ्च सत् स्मृतस्याऽपि पुनःस्मरणं "ताच्चतुर्भि"रितिवन्नाऽनुपपन्नम्। नद्यत्र यथाक्रम पाठो येनै कस्य कर्मण एक एव मन्त्रोऽङ्गं भवेत् । एकपदोपादानात् तु उभयोरप्युभयाङ्गत्व अतएव नाऽत्र सूक्तवाकवि- भाग इतिप्राप्त। “समसंख्याङ्गप्रधानविषये यथाक्रममेव सम्बन्ध" इति न्यायस्योत्सर्गिकत्वादकस्य प्रधानस्यैकेनैव मन्त्रेण निराकाङ्त्वाच्चा- श्रुतमन्त्रावृत्तिकल्पने पुनःस्मारकाकाहा कल्पने च प्रमाणाभावादेक- स्यैकसंस्कारार्थत्वमेवेति प्रयोजनवशाहिभागः । ८ । २ । १५ । ॥ प्रयाज पौति चेत् ॥ समिदादोनां चतुणी प्रयाजाना यटि समिदादिपदैहितोयान्ते विष्णुयजतीतिवद्दवताविधिर्यदि वा विशिष्टविधिगौरवापत्तमंन्त्रवर्णादेव समिदादिदेवताविधिरुत्- पत्तिवाक्यस्थन्तु समिदादिपद देवतानुवादोनामधेयमेव वा, सबथा सविपत्योपकारकत्वलाभाय तत्तवतासंस्कारार्थत्वमेव पावणहाम- स्वाहाकारोत्तमानुयाजादिवत्। न च समिदादौनामुपभोगाभावः । वेदे सर्वत्र समिदादिपदानामग्निसामानाधिकरण्यदर्शनेनाऽग्नये उपयोगसम्भवात् । समिमावस्यैव वा समिन्धनादावुपयोगसत्त्वेन तस्यैव सविपत्योपकारकत्वमितिप्राप्त। सत्यपि वेदे समिदादिपदाना- मग्निपदसामानाधिकरखे इन्द्रमहेन्द्राधिकरणन्यायन समिदादि- पदेखत्प्रकाशनानुपपत्तिः। शब्दस्य देवतात्वेन तद्भदे पदान्तर- ·भादोपिका। प्रयोगानुपपत्तः । न च पूर्णमासादिशब्दस्य पार्वणहोमयोर्देवतावेऽपि तदर्थ स्वाऽपि पाग्नेयादेरशाशविषयशब्दप्रतिपाद्यत्वसम्बन्धेनोद्देश- सम्बन्धित्वात् पार्षणहोमसंस्कार्यत्ववदिहाऽपि ममिदादिपदस्य देव- तात्वं तत्प्रतिपाद्यस्याऽग्नःसंस्कार्यत्वोपपत्तिरिति वाच्यम् । तथात्वेऽपि "समिधोग्न पाज्यस्य व्यन्तु तनूनपादग्न पाज्यस्य वेत्त्वि"त्यादिमन्त्र वर्णेष्वग्नः सम्बोधनेन ततो भिवस्यैव ममिदादिपदार्थस्य क्रियान्वय- प्रतोते: समिदादिपदस्याऽग्निप्रतिपादकत्वाभावात् अग्निमम्कारकत्वे पशावतिदेशानुपपत्तेय। यत्त्वितरप्रयाजानामारादपकारकत्वेऽपि समियागस्य सामिधेन्याभूतममित्स्मारकत्वमिति। तब। तथात्व “यो वै प्रयाजाना मिथनं वेद ममिधो बहोरिव यजतो”ति लिङ्गान पपत्तेः । पव हिरवशब्देन वस्ततो बहुत्वाभावेनाऽ गेपितं बहुत्वमिति सूयते। न च तत्ममिन्धनागममित्स यज्यते वस्तत एव तामां बहुत्वात्। पारादुपकारकत्वपक्षे तु मत्यपि बहुवचनान्तमित्पदस्य देवतात्वे प्रातिपदिकमंशावलेन कस्यव ममित्पदार्थस्य मिही लिङ्ग वशन युक्ता बहुत्वागेपः । तम्माश्चत्वारोऽपि प्रयाजा पागदपकारका एवेति न विकतावृहितव्याः । ८ । २ । १६ । इति योखण्डटेवविचितायां भादीपिकायां नवमस्य हितोयपाटः ।।

·भाट्टदीपिका। नवमाधाायः। ॥ तृतीयपादः । प्रक्कतो॥ “अग्नेरहं देवयज्यया ब्रोहीणां मेधे"त्यादिमन्वेषु समवेतार्थत्वादियुक्तिबलेन अग्निद्रोह्यादिपदानां सौर्यनीवारादिषु हारान्तरसम्बन्धनिमित्तान्यथाभावात्मक ऊहः सिद्ध एव प्रोक्षणादिवत्। तहशेन पदान्तरप्रक्षेपात्मको भात ऊह अयमर्थसिद्धोऽप्याक्षिप्य समा- धीयते। प्रकृती हि अग्निवौधादिपदेनाऽग्निव्रौद्यादौनां लक्षण- यैवाऽपूर्वसाधनत्वेन रूपेण प्रतिपादनात् सूर्यनीवारादीनामपि तेनैव रूपेण प्रकाशनत्वोपपत्तन पदान्तरप्रक्षेपो युक्तः। अतएव पाशानिति बहुवचनान्तस्य मन्त्रस्य प्रकताविवेकपाशिकायां विकता- वपि लक्षणयैवैकत्वप्रकाशकत्वाबोहः। नह्यग्निवौद्यादिपदं शक्त्या अपूर्वमाधनीभूतद्रव्यदेवतादिपरं अपि तु लक्षणयेव । “शक्यादन्येन रूपेण भाने भवति लक्षणे"ति न्यायात्। विशेषतश्च शब्द स्यैव देव- तात्वात्तस्य चाऽग्निपदन लक्षणयैव प्रतीतेः सूर्यस्याऽपि तयैव प्रतीति सिद्धो नोहसिपिरितिप्राप्त। मत्यप्यपूर्वसाधनत्वस्य प्रकतावुद्देश्यतावच्छेदकत्वे अग्निवौह्यादि- पदेन स्वशक्तिजन्यबोधद्वारा अपूर्वसाधनोभूतद्रव्यदेवतादि संस्का- दित्यर्थोऽवगम्यते। प्रतएव शक्तिजन्यो बोधोऽपि व्रीहित्वाग्नि- वादिकारक एव न त्वपूर्बसाधनत्वप्रकारकः । लिङ्गकल्पाश्रुतिवाक्ये .

·भादोपिका। तदवच्छिवस्योहश्यत्वेऽपि मन्त्रान्तर्गतबौद्यन्यादिपदै लक्षणायां प्रमाणाभावात्। अतएव तादृशबाधेनाऽपि प्रोक्षणजन्यादृष्टवशिष्य एव द्रव्यदेवतादो संस्कारो जन्यते न तूद्देश्यतावच्छदकेऽप्यपूर्व- माधनत्व। प्रतश्योपकारक्रपृष्ठभावेन द्वारस्य शक्तिजन्यबोधस्य विकतावतिदेशे तत्पृष्ठभावेन प्राप्यमाणस्याऽग्न्यादिपदस्य मौयादी बाधात् हारमिद्यार्थ पदान्तरप्रक्षेपो युक्ता एव। अतएवाऽग्निव्रीह्यादिपदानामवघातादिवत् तत्त्वनं व रूपेण प्रकती निरुक्तकार्यजनकत्वेन विधानेऽपि तत्काऱ्याभाव इव तत्कार्यस्य तेन कर्तुमशक्यत्वेऽपि युक्त एव तस्य विकृती लोपः । तत्र त्वेतावान् विशेषः। कार्याभावे लोप एव। अशक्त्यत्वे तु तजनकोपायान्तरानुष्ठानमिति । यत्तु मूले प्रकृतावेव नोपायस्य तत्त्वेन विधयता। अपि तु अपूर्वसाधनविशेषोपायत्वेन ' इतरथा अदृष्टार्थत्वापत्तेः । साऽग्न्यादिपदस्थ खरूपेणाऽविवक्षितत्वाद्युक्त एव पदान्तरप्रक्षेप इति । तन्त्र। तथाले प्रकतावेव व्रीहिपर्यायाणां दलनादेशानिष्ठान वैग ण्यानापत्तः। येनैव रूपेण मुख्यकार्य प्रति जनकता तेनैव रूपेण नियमादृष्ट प्रत्यपि जनकत्वीचित्याच्च। यत्त अग्निपदेन शब्दरूप देवताप्रकाशनाथं लक्षणावश्यम्भाव इति। अत्र ब्रूमः। मत्यामपि लक्षणायां येन स्वशक्यवाचकत्वसम्बन्धन प्रकती शब्द लक्षणा न तेनैव मम्बन्धन विकताविति हारभेदाधुक्तः पदान्तरप्रक्षेपः । वस्तुतम्त शब्दस्य देवतात्वेऽपि अपूर्वीयदेवतारूपशब्दवाच्यत्व सम्बन्धेनाऽर्थस्थाऽप्यपूर्वमम्बन्धान प्रकाश्यत्वोपपत्तेन मन्वान्तगता अत- ·नवमाध्यायः। अन्व ऽग्न्यादिशब्द शब्द लक्षणति युक्तो व्रीहिपदइव पदान्सरप्रक्षेपः । अतएव मव्वत्रैव तत्प्राप्तो “पूति वा एतदृचोऽक्षरपदेन यदूहति तस्मादृचं नोहे"दिति ऋगरोहपर्युदासोऽपि सङ्गच्छते। अतएव নাসামনাথ तत्प्रकाशनसमर्थऋगन्तरोहएव कार्यो वैदिकत्वसामान्यात्। तदसम्भवे लौकिकवाक्योहः तथा “नं माता- मन्यता मिन्यायध्रिगुष मात्रादिशब्दोहप्रतिषधोऽपि “न माता वईते न पित"त्यादिरूपोऽन्यत्रोहलिङ्गम् । यद्यपि च नाऽयं प्रतिषेधविधि- ायप्राप्तत्वादित्युक्तम् मन्त्राधिकरण कौस्तुभे। तथाऽपि नित्यानु- वाद एवाऽयमन्यत्रोलिङ्गम्। नचोहस्य न्यायमिहत्वे विकृतिविशेषे "विश्वषां देवानामुम्राणां वपानां मेदसोऽनुब्रूहि,अग्नये च्छागस्य वपायामेदसाऽनुहो”त्यादिमन्वपाठवैयर्थं तस्य मन्त्रभेषप्रायश्चित्त- प्राप्तिफलकमन्त्रत्वमिययत्वात् । ८ । ३ । १ । ॥ जाति ॥ मोहचरी “पौण्डरीकाणि वहीं षि भवन्तौ”ति श्रुतं । तत्र वहि:पदेन तत्का-णि हविरासादनवेदिस्तरणहोटषदन- पवित्रकरणादोनि लक्षयित्वा तदुद्देशेन पुण्डरोकाणि विधोयन्ते जन्यत्वमम्बन्धाथकश्च तद्धितः । तत्र वेदिस्तरणे प्रकृतिप्राप्ते “स्तृणोत- वहिःपरिधत्त वेदिं जामि मा हिंसोरमुपाशयाना * दर्भे स्तुणौतह- रितःसुपर्णः निष्का इमे यजमानस्य व्रध्नस्य" इति मन्त्रोवश्यं वहि:पदे दर्भपदे चोहितव्य एव हरितपदेऽपूहितव्यो न वेति चिन्तायां गुणस्य प्रकतावविहितत्वेन तत्प्रकाशकपदस्याऽसमवेतार्थत्वाददूहः । कथञ्चिन्मान्ववणिकगुणविधिकल्पनया वा समवेतार्थकत्वेऽपि इह जयामि मा हिंसोरिति भाष्यसम्मत: पाठः ।

·40 भादीपिका। पुण्डरीकपदस्य गुणविशिष्टपद्मवाचित्वार्भपदस्थाने जहितेन पुण्ड- रोकपदेनैव तविष्ठगुणप्रकाशनोपपत्तन पुनःपदान्तरेण प्रकाश- नापेक्षा। प्रताहरितपदस्य लोप एव नतु तत्स्थाने पदान्तर- प्रक्षेप इति प्राप्त विधी श्रुतस्य पुण्डरोकप रस्य गुणविशिष्टपद्मवाचित्वेऽपि प्रकृती दर्भादिपदस्य जातिमात्रवाचित्वात् तन्मात्रप्रकाशनाथं जातिमात्र- वाचकस्य पद्मादिपदस्यैव दर्भादिपदस्थाने अहितत्वात् प्रकता- विव पदान्तरेण गुणप्रकाशनाथं हरितपदस्थाने पुण्डरीकपदशक्य- निष्ठगुणवाचिपदान्तराह आवश्यक एव । तञ्च यद्यपि “पुण्डराकं सिताम्भोज"मिति विकाण्डोयस्मरणात् मितपदं प्रमज्यते, तथापि “यथाकप्यामं पुण्डराकर्मवक्षिणो” इति वेद प्रयोगात् पुण्डरी- काक्ष इत्यादी रक्ताम्भोज एव शास्त्रस्थानां पुण्डरीकपदप्रयोगाच्च रक्ताम्भोजस्यव विधयत्वेन रक्तपदमेवोहितव्यम् शास्त्रदीपिका- यान्तु दभपदस्थान परहरीकपदोयमतापाथसारथरक्तगुणस्याऽपि तेनैव प्रकाशनाव रत्तपदोह: सिदिति ध्येयम् । ८ । ३ । २ । ॥ लौकिकं ॥ दक्षे पशी “यूपो यन्त्रस्य दुरिष्टमामुञ्चत यधुप- न्यसेद्य जस्य दुरिष्टमामुञ्चत तमायूपोनोपस्पृश्योयद्यकं यूपमुप- स्पृशंदेष ते वायो इति. ब्रूयाद्यदि हावतो ते वायू इति, यदि बहनेत ते वायव" इति श्रुतम्। तत्र यूपस्य प्रकरणादिना प्राप्तत्वात् तत्तत् मंख्याकस्पर्शएवेदं मन्त्रविधानमिविवादम्। स्पर्शः परं विहितः अविहितो वेति चिन्तायां प्रकरणादनप्रतिग्रहेष्टिन्यायेन च विहितम्पतिया निमित्तकतया वा नैमित्तिकमिदं कम्माऽणतया ·नवमाध्यायः । विधीयते। नहीदं दोषनिर्घातार्थं येन विहित तदभावादप्रवृत्तिः । यज्ञस्य विहितत्वेन अरिष्टजनकत्वासम्भवेनाऽर्थवादमावत्वात् । यदि- त्वत्र स्पर्शनिषेधाधिक्याद्यदिशब्दोपादानाच्चाऽखप्रतिग्रहेष्टिवलक्षण्य माशयत। ततोऽस्त्वयं विहितस्येव यूपान्वारम्भादः स्पर्शस्य ग्रहणा- ग्रहणवत् पाक्षिकत्वसिद्दार्थो निषेधः । ततश्च तत्करणपक्षे अयं मन्त्र गाठोऽङ्गमिति यदिशब्दाविरोधः। यदि त्वष्टदोषदुष्टविकल्प- भिया निषेधस्य रागप्राप्तयूपस्पर्शविषयत्वमाशङ्कयत, ततो निषेधस्याऽपि ऋतुमध्यप्रमतगमनागमनादिप्रयुक्तयूपस्पर्शविषयत्वेन “नाऽनृतंवदेन्न- स्त्रियमुपेया"दित्यादिवत् क्रत्वङ्गत्वोपपत्तः। स्पर्शस्य क्रतुवैगुण्यापाद- कत्वावमायात् तत्प्रायश्चित्तत्वेनाऽयं मन्त्रविधिः क्रत्वर्थ एव । एवञ्च यूपानेकत्वन्यायादव तीन” इत्याचूहोमन्त्रवसिद्धार्थं पुनः नचैवपि अहितमन्त्रपाठमात्रस्य प्रयोजनलामेऽपि यदि हावित्यादिविनियोगप्रयाजनाभावः देक्षमविधिपठितानां त्रयाणा- मेषा पाणाधिकरणन्यायेन तव विकल्पप्रसक्तावुत्कर्षसियर्थत्वा- दिति प्राप्त वस्तुतो यजस्य पापापरपायदुरिष्टजनकत्वाभावेऽपि निन्दार्थवादे यज्ञप्रयोगजन्ययूपनिष्ठदुरिष्टस्य यूपस्पर्शकर्त्तरि सञ्चारसङ्कीर्तनेनाऽस्य निषेधस्य यज्ञप्रयोगसमाप्तुरत्तरकालोनत्वावगमात् पुरुषार्थत्वावगते- रस्थापि तद्दोषनिवारणार्थस्य प्रायश्चित्तस्य लिङ्गन प्रकरणं बाधित्वा पुरुषार्थ त्वमेव। अतएव सूवभाथस्य स्वारस्या पकायापवर्गोत्तर- मवेद प्रायश्चित्तं नतु वार्त्तिकादिस्वारस्यात् ऋतुमध्यगतलौकिकस्पर्श- पठ्यते । ऽपौति ध्य यम्।

·भादौपिका। अस्तु वा तस्य अतएव यत्तस्यैव यूपनिष्ठदोषजनकत्वाद्यज्ञात् पूव्वं कारणा- भावन प्रशुचित्वापरपयायदोषाभावात् ऋतुमध्यगतलौकिकस्पर्शऽपि न दोषः। अतएव “यूपचित्याधुपस्पशने नाया"दिति स्मात्तमपि प्रायश्चित्तं वहिःकतुविषयमेव । निषेधस्य मूलान्तराकल्पनात् । सामान्यविषयत्वादन्तःकतुगतलाकिकविषयत्व: मपि। तदा तु ऋत्विकर्तृको विहितोऽपि स्पर्श: शामित्रव- विषेधविषय एव तमतिकम्य प्रवृत्तस्याऽऽविज्यविधानोपपत्तेः । सर्वथा यूपकार्यापवर्ग एवाऽयं पुरुषार्थो मन्त्रपाठः । अतएव निषेधवाक्य- प्राप्तयूपमनूद्य मन्त्रत्रमिदं स्वतन्त्रमेव तत्तत्संख्याकस्पर्श निमित्ते तजन्यदोषनिर्धाताथं विधीयते । नतु कश्चित् कस्यचिदूह इति सिद्धम् । ८ । ३ । ३। देक्षएवपशुपाशप्रमोचनेऽनुमन्त्रणहयमाबातम् । “अदिति:पाशं प्रमुमोलेत"मित्येकवचनान्तमकं । “अदितिःपाशान् प्रमुमोक्तानि"ति बहुवचनान्तमपरं। तत्राऽन्त्य न्याऽपि विकल्पनैक- पाशकायामिव प्रकृती निवेश इति वक्ष्यत । तदतनमन्त्रहयं हिपशुकायां विकतावतिदेशेन प्राप्त तत्रैकवचनान्तस्य तावत् प्रकतावेव ममवेत- पाशसंख्याप्रकाशकत्वादहिवचनेनोह विवादमेव । न च प्रति- पागमोचनमस्याहत्तरनूहःशंक्यः । अस्याऽनुमन्त्रणमन्यत्वेन तन्त्रणव प्रयोगात्। बहुवचनस्य तु प्रकृतावसमवेतार्थकत्वेन प्रदृष्टार्थ वा माधुत्वार्थ वा प्रयोगाहिकतावनूहः । अस्तु वा लक्षणयाऽप्यर्थप्रकाशकत्वे मम्भवति माधुत्वाद्यर्थक- त्वस्थाऽन्याय्यत्वारहुवचनस्यकत्वलक्षणार्थलम्। तथाऽपि स्वशक्या ॥ अन्याय॥

·नवमाध्यायः। ७१ श्रयावयवजन्यावयवित्तिसंख्यात्वसम्बन्धन प्रवतावकत्वलक्षणाया इव विकता हित्वलक्षणाया अपि सम्भवादनुह। नत्र, “निषिता मुपाश्वित्यनुशासनेनैव विहितत्वात् न च दृष्टानुविधि छन्दसि भवतोत्यनुशासनात् प्रकृतावस्य दृष्टत्वेनैकत्वलक्षकत्वेऽपि विकता- वदृष्टत्वेन हित्वलक्षकत्वानुपपत्तिरिति । वाच्यम् । प्रकरणेन पकतो दृष्टत्ववदतिदेशन विकतावपि दृष्टत्वात् इतरथोत्कर्षेणाऽस्य मन्त्रम्योपपत्तेरेकत्वस्याऽपि लक्षणानापत्तेः । अतो हिपाशकायामपि विकल्प न द्विवचनबहुवचनप्रयोग इति प्राप्ते–मत्यं। निरुक्त- मम्बन्धेन द्वित्वे लक्षणासम्भवस्तथाऽपि मा किं "सुपांमु” इत्यनु- शामनशिष्टतया निरुतालक्षणा वा स्या हङ्गायां घोष” इतिवत् साम्प्र- तिको वा, नाऽऽद्यः अनुशासनस्य “दृष्टानुविधिः छन्दसो”त्यनेन यत्रैव पाठाव्यं दशनं तहिषयत्वेनेव नियतत्वात् । अन्यथा वैदिकप्रमाण- प्रमितमात्रस्य दृष्टपदार्थत्वं विश्वजिति वर्गकामपदं जहादी च छान्दविधिप्रवृत्त्यापत्तः । अतश्छान्दमविधः पठितमात्रविषयत्वा- हिकतावतिदिष्टमन्त्र अप्रवृत्ते ऽनुशासनिकनिरूढलक्षणया हित्वोप- स्थितिः । ८।३।४। ॥ नान्यः ॥ अनुशासनाविषयोभूतेऽपि बहुवचनस्य लक्षणाङ्गो- कार अनुशासनवैयर्थ्यापत्तेः अस्तु वा सा। तथाऽपि प्रकृतो यया वृत्त्या एकत्वोपस्थिनिन नया विक्रतो हित्वोपस्थितिरिति प्राकृत- वृत्तिबाधात्तहारकस्य बहुवचनस्याऽपि बाधे हित्वप्रकाशनरूपकार्यानु- रोधन शक्तदिवचनप्रक्षेपावश्यम्भावः । स्वाधीने शब्दप्रयोग किमित्य- वाचकं पदं प्रयोल्यामह इति न्यायात्। अतएव हित्वोपस्थित्यर्थम् ·७२ भादोपिका। अङ्गलिविन्यासोप्यनाशङ्काः मन्त्रपदातराणामर्थबोधकत्वानापत्तेः । अतएव बहुपाशकस्थले बहुवचनप्रयोगऽपि न तस्य मन्नत्वं प्रकृती निरूढ़लक्षणया एकत्वप्रकाशक एव तस्मिन्मन्नत्वात् इह शक्त्या बहुत्वप्रकाशके तस्मिन्मन्नत्वानुपपत्तेः । ८ । ३ । ५ । ॥ विप्रतिपत्ती ॥ बहुवचनान्तपाशमन्त्रस्य टैक्षएव निवेशमङ्गौ- कृत्य विकतावहश्चिन्तितः । स एव विह चिन्त्यते किं बहुपाशकाया- मुत्कर्ष उत दक्ष एव निवेश इति । तत्र बहुत्वप्रकाशनलिङ्गादनुष्ठान- मादेश्यादेर्बाध पूषानुमन्त्रणादिवविकतावुत्कर्षः । न च तहत् सामान्यसम्बन्धबोधकप्रमाणाभावः । ज्योतिष्टोममहाप्रकरणस्यैवा- नर्थक्यतदङ्गन्यायमहकृतस्य क्रतुपशुषु सामान्यसम्बन्धबोधकस्य मत्त्वात्। नचैवमपि पाशप्रातिपदिकार्थस्य पाशस्य हितोयार्थस्य कम- त्वम्य प्रमोचनभावनायाश्च प्रधानभूताया दक्षपि सम्भवेन तत्प्रति- पादकांनां लिङ्गविरोधाभावेनाऽनुष्ठानमादश्यादिबाध प्रमाणाभावान गुणभूतबहुवचनमात्रानुरोधनोत्कर्षकन्पना युक्तति । वाच्यम् । अन- केषामपि पदानामकवोद्यादिपदानुरोधेन वाहिप्रयोग एव मङ्काच- वदत्कर्षस्याऽपुरपपत्तेः। इतरथा एकपूषपदानुराधनतरपदाना- मुत्कर्षानापत्तश्च । गुणभूतलिङ्गानुराधन प्रातिपदिकादमषावज्यं सङ्काचवदगुणभूतवचनानुराधनाऽपि तदुत्कर्षापपत्तश्च प्रातिपदि- कार्थवलिङ्गसंख्यादपि कारकएवाऽन्वयेन प्रातिपदिकार्थ प्रति संख्यादगुणत्वे एवञ्चकवचनान्तपाशमन्त्रण विकल्पोऽप्यष्टदोषदुष्टो न भवेदितिप्राप्त । नात्रोत्कर्षः । गुणभूतबहुवचनानुरोधन प्रधानभूतानां बहना- प्रमागाभावाचा ·नवमाध्यायः। मुत्कर्ष प्रमाणाभावात्। विभक्तपातलिङ्गसंख्यान्वयित्वरूपसत्त्व- समाख्यानुरोधेन पार्णिकान्वयवेलायां लिङ्गसंखयादेः प्रातिपदि- काथं प्रत्यप्राधान्य नेवाऽन्वयाच्च । नचेवं लिङ्गाद्यनुरोधेन प्रधान- भूतबहुतरेतरपदसङ्कोचस्याऽप्यनापत्तिः गुणभूतानुरोधन प्रधान- भूतस्य सङ्कोचेऽपि प्रकरणादिबाधपसङ्गनोत्कर्ष प्रमाणाभावात् । सङ्कोचे अवजनोयतया नान्तरोयकमबिधिबाधऽपि उत्कर्षे नान्त- रोयकत्वाभावेन तहाधस्याऽन्याय्यत्वाच्च। यूठादिपदानान्तु गुण- वाभावात् तातिरेकेणेतरपदानां प्रक्कतोपयोग्यर्थप्रतिपादकत्वा- भावाञ्चोत्कर्ष इति वैषम्यम्। प्रकृते तु पशुपाशकमकोन्मोचन- मात्रप्रकाशनस्यैवोपयोगित्वात् संखााया: खरूपेण प्रकाशना- नपेक्षत्वात् मखयावाचकपदवैयर्थ्यपरिहाराथं तस्य पाशसंखया- प्रकाशनोपयोगकल्पनऽपि नतरपदानां तातिरकेण प्रकतोप- योग्यर्थाप्रतिपादकत्वमिति विशेषः। अतएव बहुवचनं "सुपांसु" इत्येवं स्वशक्यबहुत्वाश्रयीभूतपाशावयवजन्यपाशरूपावयविवत्तित्व- सम्बन्धनकत्वलक्षणार्थ मेव । एवञ्च फलमुखत्वाहिषमशिष्टोऽपि विकल्पो न दोषायति धेयम्। इतरथोत्कर्षपक्षेऽपि एकवचनान्तमन्त्रस्यैवोहेन बहुपाश- कायामन्यस्यामिव क्रतुपशुष्वपि बहुवचनान्तत्वोपपत्तेस्तत्पाठफल- मम्त्रत्वमावमिडिरूपं मन्दं स्यात् । ८३ । ६ । ॥ अपूर्ख ॥ अतएव दर्शपूर्णमासयोः “पत्नीसन्नी"त्येकवचनान्तो मन्त्रण्कपत्नीकप्रयोगइव दिबहुपत्नीकप्रयोगयोरप्यविकारणैव प्रयो- न च लिङ्गनैकपनीकप्रयोगएव मन्त्रोऽङ्ग हिबहुपत्नोक- साव्यः।

·७४ भादपिका। प्रयोगयोस्तूहेनाऽतिदिश्यत इति युक्त प्रयोगयोः परस्पर प्रकृतिविकार भावे प्रमाणाभावात्। लिङ्गस्य वक्ष्यमाणरीत्या सर्वसाधारणत्वाच्च । यत्र हि उपदंशाख्यप्रापकप्रमाणस्यैकमावविषयत्वम् अन्यत्र च कार्यसुखेनाऽतिदेशतः प्राप्तिस्तत्रवोहः। न च प्रापकप्रमाणस्य मब्व- विषयत्वे अत्र च पाशन्यायेन प्राप्तिपदिकादिलिङ्गस्य मवविषय- त्वोपपत्तेरेकवचनानुरोधेन सङ्गोचायोगानाऽस्य प्रापकप्रमाणस्यकपत्नो- प्रयोगमात्रविषयत्वम् । न च क्रतुपशूनां ममानविधानत्वकत्वा- चिन्तायां “प्राम्मा" इत्यस्य लिङ्गानुरोधन मेषोवज मङ्गोचदिहा- प्येकवचनानुरोधन मन्त्रमकोचोपपत्तिरिति वाच्यम् विना कारणं पुंलिङ्गस्य लक्षणायां प्रमाणाभावन तत्र मङ्गोचोपपत्तावपि प्रकृत मङ्काचे प्रमाणाभावात्। नाव दिबहुपत्नीकप्रयोग एकवचनस्य प्रत्येकव्यक्तिगर्तकत्वाभिप्रायेण तदुपपत्तेः। यर्थव हि शुक्ला घटा इत्यादी शक्ल गुणस्य प्रत्यकत्तित्वनाऽन्वयः। तथकवच नाभिहतस्य कत्वस्याऽपि प्रत्यकव्यतित्तित्वेनाऽन्वये न काचित् नववं “बहुषु बहुवचन"मित्याद्यनगाम न स्य निविषयत्वा पत्तिः। बहुत्वम्य शाब्दबाध विवक्षायां तदपपत्तः नवं यजतत्यादी हिविपशग्रहणऽपि बाधकानापत्तिः । प्रथमातिक्रम कारणाभावेनैकवचनम्यच्छिकपवन्सम्यातिफलकत्वोपपत्नः । प्रतथ हिबहुपत्नोकप्रयोग एकवचनान्तम्यव मन्त्रस्य प्रयोगोपपत्तेन तबाही न वा "बोहोणा मध"तिवलोप इति मिहम् । ८।३।५। विक्षती ॥ एवं प्रकलावेव ममवतार्थकत्वेन दिबहुपत्नाप्रयां गयोगपि मन्त्रस्याऽविकार मिई विक्रती हिबहुपनोकप्रयोगयोरपि लक्षणा। बतिः। पशुना ·नवमाध्यायः। ७५ । प्रत्येकव्यक्तिगतत्वेनैवैकवचनस्य प्रयोगोपपत्ते!हः। नचैवमनक- पाशकायां विकतावपि एकवचनान्तस्य पाशमन्त्रस्योहानापत्तिः एकवचनस्य प्रत्येकव्यक्तिगतत्वेनोपपतरिति वाच्यम् प्रकृती पाश- स्यैकत्वेन तहतैकवचनस्याऽपृवसाधनवृत्तिपरिच्छेदकीभूतसंख्याप्रका- शकत्वेन विकतावपि तादृशमंख्याप्रकाशनार्थमूहावश्यम्भावात् । प्रकृते त्वेकवचनस्य प्रमाणान्तरावतपत्नानेकत्वावरुद्धप्रयोगविषयेऽपि पाशाधिकरणन्यायन प्रवृत्त्यवगतेनै परिच्छेदकोभूनसंख्याप्रकाशकत्व- मिति वैषम्यम् । ८ । ३।८। ॥ अध्रिगः ॥ एवं क्रतुपशूनां ममानविधानत्वपूर्वपक्षे “प्रास्मा" इत्यधिगप्रेषएकवचनान्तएव तंषु प्रयोक्तव्यः । पनौशब्दवत् । नत्वकवचनानरोधनेकपशक एव टैक्षादी एकवचनस्य प्रत्येकव्यक्त्यभि प्रायेण गणऽपि श्रुत्यंव सम्भवात् । अतएव यस्य पुंलिङ्गस्य श्रुत्या स्त्रीपुंगण अमम्भवम्तनाऽत्यन्तनिषिद्धलक्षणायां प्रमाणाभावान्मेषीवज- पंपशष्वेव मङ्कोच इति वैषम्यम् । असमानविधानत्वसिद्धान्ते तु "प्राम्मा” इत्ययं वचने लिङ्ग च "प्रेभ्यो स्याग्निं भरतादित्येवमूहितव्य एव। तदेत तातोयस्य समानविधानत्वविचारस्य प्रयोजनमाच- कथनम्।८।३।। ॥ प्रतिनिधी ॥ यत्र तु अवयवसादृश्येन प्रतिनिधिनियमो यथा नोवारत्तोकादी तत्र बोह्यादिशास्त्रेणेव नौवारादिगतव्रौद्यवयव- ममानजातीयावयवानामपि माधनत्वावगतः संस्कारविधीनां मुख्य- द्रव्यममानविधानत्वस्य टतीये स्थापितत्वात् “व्रोहीणां मेधे"ति मन्नोऽपि पविकारेणैव प्रवर्तते। नतु नीवाराणामित्येवमूहितव्यः ।

·भादोपिका। एवं सोमपदघटितमन्ना अपि, प्रतिनिधी मुख्य स्थानापत्यतिदेशे प्रमाणाभावात्। न च नोवारगतव्रीह्यवयवादी बौहित्वजाती प्रमाणाभावेन तत्र कथं वोहिपदप्रयोग.। पुरोडाशप्रकृतित्वस्य षष्ठात्वेन वाहिपदवाच्यतीहित्वजात: प्रकृतित्वायोग बौहिपदन लक्षण्या बौहित्वमाधन तानिप्तमाधनताकत्वमम्बन्दन व्रोह्यविन इव तदवयवानामप्युपादानेन नौवारगतबीयवयवानामपि प्रका- शनोपपत्तः। बीहिभिर्यजतत्यनेन हि बौहित्वजाते: माधनता शब्देनोयते तदाश्रयावयविनस्तदवयवानाञ्च साधनता त्वदाक्षि- प्यते इत्युक्तं तीये। वस्तुतः पुरोडाशस्य व्रौद्यवयवतण्डुलप्रकृतित्वस्यैव मत्त्वेन व्रीहि- पदेन बोधवयवानामेव लक्षणाच्च। सोमत्वादिकं त्ववयवावयवि- वृत्तिजातिरिति पूतोकगतमोमावयवेष्वपि माऽस्त्यव पुतोकगत- विजातोयावयवबाहल्यात् तु मा नाऽभिव्यज्यते। अतस्तत्राऽपि नोहः। यदि हिनावारवादिना नौवागणां प्रतिनिधी माधनत्वं भवेत् तदा तेषां माङ्गप्रधानकरणामम्भवे कविध्याक्षितानां संस्कारी धुत्तरप्रवृत्तिकतया ममानविधानत्वाभावाद्भवेदपाहः । वस्तुतस्तु तदाऽपि नोवारषु बोहिधम्मातिदेश प्रमाणाभावः । सत्यापि बोहिकायापनत्व लौकिकधर्मग्रहणेनैव तेषां निराकार त्वायूपावटम्तरण वहिषावाऽतिदेशकल्पनानुपपत्तेः । अन्यथा यूपा- वटम्तरणऽपि वहि:माध्यत्वमादृश्यादतिदेशापत्तेः । फलचममे तु "तमम्मभक्ष प्रय"दिति लिङ्गादेवातिदेश इति वैषम्यम्। यदि तु द्रव्यमावासम्भवे कर्मविधिमात्र लोचनयैव मंस्कारविधिभ्यः पृर्वमेव ·नवमाध्यायः । ॥ नोवाराणां माधनत्वावगम इति विभाव्यते तेषां प्रोक्षणादिधमांश ममानविधानत्वेऽपि "ब्रोहीणां मध" इति मन्त्रस्य यवप्रयोग इव नोवारप्रयोगऽपि लोपो भवेन्न तूहः । इयमेव च हयो गतियंत्र नाऽवयवघटितमादृश्येन प्रतिनिधियथाऽव- घातप्रतिनिधितयानवनिनिलञ्चनादो। तत्र मब्वथैव धर्माणां लोपोऽ"धिसवनममि वानम्पत्य"मित्यादिमन्त्रमात्र लोपो वा। प्रकृति तु नोवारपूतोकादीनाम् अवयवटितमादृश्येन प्रतिनिधित्वाद् द्रव्य- शाम् गणेव साधनत्वावगतः संस्काराणामिव ब्रोह्यादिपदघटितमन्त्र- स्याऽपि अनूहेन प्रात्यविधातः। तदेतदपि तातॊयाधिकरणस्य प्रयोजनमात्रकथनम् । ८३।१० । ॥ ममगिषु ॥ दक्षे अध्रिगुप्रेषे “उदीचीनाम् अस्य पदोनिधत्तात् मूर्य श्चक्षुर्गमयताहातं प्राणमन्ववमुजनादन्तरिक्षमसुन्दिशः श्रोत्रं पृथिवों शोर"मिति श्रुतं तत्र पशुगण अस्यत्येकवचन द्विवचनबहु- वचनाही निरपवादः। पद इत्यत्राऽनूहोऽपि चक्षुरादिपञ्चकविषये तूहानूह चिन्तायां मत्यऽपि अधिष्ठानभेदे इन्द्रियं लाघवाद्यासज्य- वृत्त्यकर्मव कथ्यते। अभिमतञ्च परषामपोदं प्राणवायो। तस्यकत्वादकवचनं ममवेताथकमेव पशुभेदे तद्भ दादूहितव्यम् । प्राणपदवा घाणन्तु अधिष्ठानस्याऽपकत्वादेकमेवेति तत्र सुतरा- मूहः। शरीरस्य तु प्रत्यक्षत एकत्वात् ततोऽपि । न च चक्षुषो व्यामध्यत्तित्व एकगोलकविनाशऽपि चाक्षुषानापत्तिः एक- गोलकमात्रवृत्तिखण्ड चक्षुरन्तरेणैव चाक्षुषोपपत्तेरितिप्राप्त, भिन्न- दंगास्थिताश्रयभेदं तदाधेधभेदस्य रूपादावीत्मर्गिकस्य त्यागन अतश्च .

·भादौपिका। व्यासज्यवृत्तित्वकल्पने प्रमाणाभावादन्यथासर्वप्राणिसाधारण्येनैक- चक्षुःकल्पनापत्तावस्मादिष्टसिद्यापत्तेः प्रत्यधिष्ठानं नानैवेन्द्रियम् । तच्च प्रमाणान्तरवशात्तैजसादोत्यन्यदेतत्। तत्र पत्नोन्यायेनैकत्वस्य प्रत्येकव्यत्यभिप्रायेणाऽपुत्रपपत्तेरनूह एव । वस्तुतस्तु गोलकाधिष्ठितस्य सूर्यगमनासम्भवात् ततो निर्गत स्यैवाऽव चक्षुःपदेनाभिधानं । न च पर्याग्निकरणोत्तरमेवाध्रिगुप्रैषात् तदानोच्च चक्षरादीनां गोलकस्थत्वान्न निर्गमनमिति वाच्यम् अनन्तरभाविसंझपनफलस्यैव पूर्वमुच्यमानत्वेन बाधकाभावात् । अतश्च निर्गतस्य चक्षुषः प्रदीपप्रभावदनेकस्थाऽपि संसर्गणे कोभावात् प्रक्वतावेकवचनं निर्बाह्यम् । ततश्च विकतावपि तथैव सम्भवादनूहः । न हि निर्गतचक्षुषां प्रदोपानामिव भिवदेशावस्थानस्यैवकल्पनाको- भावः ! एकगोलकनिमोलने तत्पुरःप्रदेशावस्थितघटादर्गोलकातर- स्थितचक्षषा दर्शनेन निर्गतचक्षुषो विम्फारणकल्पनादेकोभावोपपत्तेः। अत्र च तेजमत्त्वादिवञ्चक्षषष्टवादिकमपि अवयवाववित्तिजातिः । तेन तत्तहोलकस्थित तत्तच्चक्षभिरारब्धीवययऽपि चक्षरेवेति नोह प्रमतिः। एवं प्राणपदवाच्यघ्राणन्द्रियेऽपि बोध्यम् । शरोरे तु यद्यपि नैकोभावमम्भवस्तथापायमानस्य कारणोभूतसूक्ष्म पृथिव्यां लयापरपयायगमनम्य प्रत्यक्षबाधितत्वात् प्रकतावेव स्तुत्यर्थमच्य- मानतया असमवेतार्थकत्वादनुहो द्रष्टव्यः । शगेरे ऊई केचि- दिच्छन्ति।८।३ ११। ॥ एकधा ॥ तवेव प्रषे “एकधाऽस्य त्वचमा छता"दिति श्रुतम् । तत्र षष्ठयन्तं हितोयान्तञ्च पशगणे हिमहुवचनान्तेनोहितव्यमित्य ·नवमाध्यायः। ७८ विवादम् एकधाशब्दस्य त्वविकारोऽथ वा अभ्यासात्मको भाक्त जह इति चिन्तायां एकधाशब्दस्य एकप्रयत्नसाध्यत्वे एकदेशकालत्वे च लौकिकपयोगण नानार्थकत्वावगतः प्रकतावकत्वात्वचोद्देशत: कालतो वा माहित्यरूपार्थाऽमम्भवेन त्वचःमाकल्यसम्पत्तये एक- प्रयत्नमाध्यत्वस्यव ग्राह्यत्वेऽपि विकतावश्रुताभ्यामकल्पने प्रमाणा- भावादकधागदनार्थान्तरभूतं देशतः कालतो वाऽनेकत्वक्छेदन- साहित्यमेव शत्या प्रकाश्यत इत्यविकारादनूहः। यदि तु उपकार- पृष्ठभावेन पदार्थानामतिदशात् प्रकृती यस्य शब्दस्य योऽर्थो निर्णोत- म्तस्य तदयपृष्ठभावनंव प्राप्त्यवगतेार्थान्तरप्रकाशनस्य प्रयोजनत्व- कल्पनमुपपत्तिमदिति विभाव्यते । तदाऽन्तु एकप्रयत्नसाध्यत्वमेव विकतावपाकधाशब्दार्थः। तथाऽपि तु नाऽभ्यासः। सहृदुञ्चरिते- नवकधाशब्दन मब्वत्वग्गतकप्रयत्नमाध्यच्छेदनकत्वस्य वक्तुं शक्यत्वात् । यद्यपि च महितानां मामां त्वचर्मिकप्रयत्नमायछेदनकत्वं बाधितम् तथाऽपि प्रतिप्रधानं गुणावृत्तयुक्तत्वादुद्देश्यानां त्वचा साहित्याविव- क्षणाच्च प्रत्यकमेव मम्मार्गादिवत्तास्वेकप्रयत्नसाध्यच्छेदनकत्वस्या न्वयबोधोपपत्त र्नार्थाऽभ्यामति प्राप्त। प्रशती याहनिर्णयं प्रति यादृशपदज्ञानस्य यादृशसामग्रीमत्त्वे फलोपधायकता विकृतावपि तादृशसामग्रीसत्त्व एव तादृशपद- जानम्य तादृशनिर्णयोपधायकत्वं वायम् इतरथा प्रकतिवद्भावानुप- पत्तेः। तदिह प्रकता एकधागडेन सहकार्यान्तरनरपेक्ष्येणेकत्वक्त्वं विशेष्यतावच्छेदकोलत्य त्वग्विशेष्यकैकप्रयत्नसाध्यच्छेदनकत्वप्रकारकः पयाप्तिममर्गको निणयोजभितः। न चाऽसोविकतो सहृदुच्चरितेनैक- ·भादौपिका। धाशब्दन सहकार्यान्तरनरपेक्ष्य ण सम्भवति। तस्य समुदितत्वक्त्वं विशेष्यतावच्छेदकोशत्याऽपि तादृशबोधजनकत्वात्। अतश्च तादृश- बोधे बाधितविषयत्वप्रतिसन्धानस्याऽपि उक्तनिर्णये सहकारि- कारणता वाच्यति। अधिक सामग्रीकत्वात् प्रकृतिवद्भावबाधापत्तिः । प्राकृतसहकारिकारण मात्रण प्रत्येकत्वग्विशष्यकनिरुक्त- अतः बोधजननाथं एकधापदस्य यावत्त्व चमभ्याम पावश्यक एव। मिति। गतिः । मोऽयं अभ्यासमात्रेण प्रतितोऽन्यथाभावादूह इति व्यवहियते न तु अयं वस्तुत: मंस्कारोहादिसाधारणोहलक्षणाकान्त इति धायम् । ८ । ३ । १२ । ॥ मधपतित्वम् ॥ तत्रैव प्रेषे “उपनयत मध्यादुर आशामानामध- पतिभ्यां मेध"मिति शुतम् । कंषाञ्चित् तु शाखिनां “मेधपतयो मेध"- तत्र न तावशाखाभेदनाऽत्र मन्त्रभेदः । एकदशवैल- क्षयेऽपि शाखान्तराधिकरणन्यायेन प्रत्यभिज्ञानबलेन तंदकत्वाव- ततश्च तदर्थोऽपाक एव वाच्यः । तेन मेधस्य पशो: पति- यजमानो देवता वा अर्थी वाच्यो न तृभय न च मेधपतित्वस्य शक्य- तावच्छेदकस्यकत्वात् तदवचिनोभयाभिधानेऽपि न दोषः इति वाच्यम् तथात्वेऽपि इतरपदानां ततत्तदर्थघटिततनहाक्याविष- यकविलक्षगाबोधयजनकत्वानुपपत्तः । तथा हि यजमानपरत्वे यजमानाय यो मेधः पशभर्भागमाधनत्व नाऽऽमोत् तं मेध्या भवन्त ऋत्विजः दरो यन्नद्दारञ्चोत्तानोत्कग्योमध्य' उपनयत स्त्रीयदक्षिण यजमाननिष्ठ फलं वा आशामानाः मन्त इत्यर्थः । देवतापक्ष देवतायै मधं पशमाशामाना मेध्या भवन्तसं दरःप्रति उपनयतेत्यर्थः ।

·नवमाध्यायः। ८१ केचित्तु देवतापक्ष देवतायै पशुमाशासाना भवन्तो मेधास्तदीया दुरो यजदाराणि हृदयादीनुापनयतेत्यर्थ इत्याहुः। सर्वथा विल. क्षणबोधयजनकत्वानुपपत्तरेकरूपएवाऽर्थो वाच्यः । न च बोध- हयजनकत्वे सकच्छतस्य शब्दस्य सक्कदर्थ प्रत्यायकत्वमिति नियम- भङ्ग एव दूषकतावीजं न च तदत्राऽस्ति शाखाभेदेन दिःश्रुतस्य मकवणाभावादिति वाच्यम् तथाऽपि लिङ्गकल्पित श्रुतरनेकत्व- कल्पनागौरवभिया एकस्यैवाऽर्थस्य वाच्यत्वात् तदिह किपरत्व- मिति चिन्तायां देवताया विग्रहाद्यभावेन स्वामित्वापरपर्यायपति. त्वानुपपत्तेर्यजमानपरत्वमेव । न च तस्यैकत्वेन द्विवचनानुपपत्तिः पाशन्यायेन तदुपपत्तेः। वस्तुतस्तु दम्पत्योासज्यवृत्तिकर्तृत्वैक्याद्यजेतेतिवदेकवचनं पनोयजमानाभिप्रायेण च वसानावितिवद्दिवचनम् । अतएवैक- पत्रोकप्रयोगे विवचनान्तएव मन्त्रोऽन्यत्र वेकवचनान्तएवेति नाइसम्मते विकल्पोऽपोति प्राप्त- यजमानपरत्वे पशोराशासनस्य तावत् सिद्धत्वेनैव वैयथ्यं दक्षिणा- दोना चाऽश्रुताना कल्पनाब तदाशासनमपि सम्भवि । प्रतोदेव- खादिव्यवहारसिहाथं देवताया अपि खौकाराख्यसम्बन्धस्य तृतीय- साधितत्वात् तमादाय मेधपतित्वोपपत्तर्देवतापरत्वमेव। वचनन्तु त्वदुक्तरीत्येव देवतात्वस्य अग्नीषोमयोर्व्यासज्यवृत्तित्वादेकत्वोपपत्ते- रधिष्ठानभेदेन च हित्वोपपत्तेर्ममाऽपुरपपत्रमेव। कर्तृत्वइव च देवतात्वेऽपि मेधपतित्वं सामानाधिकरण्यादेवोपपत्रमिति न काचित् क्षतिः ।

·८२ भादौपिका। एवञ्च विकल्पोऽपि फलमुखत्वाब दोषाय। प्रयोजनं पूर्वपक्षे सत्रे इयोरपूरहो विकल्पश्च अर्थद्दयानुसन्धाने सिद्धान्त त्वग्रिमाधि- करणे वक्ष्यते । ८।३। १३ । ॥नियमो वा॥ यत्र देवतात्वमेकमधिष्ठानन्तु एक बहु वा तब दिवचनान्तस्याऽधिष्ठानपरत्वात् तदनुरोधेनोहः । एकवचना: तस्य त्वविचार एव देवतात्वस्यैकत्वात् यथा “वायव्यं खतमालभेत" “वैखदेवं धूममालभेत” “स एतान् पशूनादित्येभ्य आलभेत”त्यादी। अत्र वायुरेकमधिष्ठानं विश्वशब्दस्य ममस्तवाचित्वाइहवा देवा अधिष्ठानम्। यद्यपि च शब्दस्यैव देवत्वावाऽत्रशब्दानां बहुत्वं । तथाऽपि देवस्खादिव्यवहारसियर्थ कल्पास्य स्वीकारस्याऽप्यथ निष्ठ- स्यैव कल्पनात् स्वोकारघटितमेधपतित्वस्याऽप्यथ त एवापपत्तरथ एवाऽत्राधिकरण परम्परया देवतात्वाधिष्ठानपदनीयत इति तहहु- त्वोपपत्तिः। एवमादित्यानामपि बहनामेवाऽधिष्ठानत्वं बहुवच नानुरोधात् । न च शब्दस्य देवतात्वपक्षे चतुष्य पात्तदेवतात्वं प्राति- पदिकलख्यस्याऽऽदित्यप्दस्यवाऽन्वयात् तस्य चकवन बहुवचनना- ऽप्यकत्वस्यैव लक्षणात् कथमधिष्ठानानकवमिति वाच्यम् सत्यापि लक्षणायां खशक्याश्रयवाचकपदत्तित्वसम्बन्धेनैव लक्षणादाश्रयरूपे- थै बहुत्वोपपत्तेः। अतच तत्र देवताधिष्ठानमंख्यानरोधन हिवच- नालस्योहः। देवतात्वन्वेकम् अनेकत्वे प्रमाणाभावात्। आदि- त्यभ्य इत्यत्राऽपि न बहुत्वं विभक्त्युपात्तदेवतात्वान्वयि अपि तु बहु- त्वस्यार्थिकमर्थ मम्बन्ध राहीत्वा तत्तलक्षितैकत्वमवेति तत्रापि देवतात्वैकत्वम्। अस्तु वा बहुवचनबलात् तत्र देवतात्वभेद इति न ·नवमाध्यायः। तदिहोदाहरणं किन्त्वग्रिमसूत्रएव। तदेतत् पूर्वाधिकरणस्य प्रयोजनमात्रकथनमिति मन्तव्यम् । ८।३।१४। ॥ अर्थान्तरे ॥ यत्र तु देवतात्वान्यनेकानि अधिष्ठानं वेकमनेक वा तत्रैकवचनान्तस्याऽपूरहो यथा “त्वाष्ट्र पानीवतं अग्नये पावकाय पशमालभत”। "आग्नेयः कृष्णग्रोवः सारस्वती मेषीवभुः सौम्य" इत्यादी। अत्र त्वष्ट्रपत्नीवतोरग्निपावकयोश्चाधिष्ठानैकत्वेऽपि तचित- चतुर्थीभदाइवतात्वभेदः। टतोयोदाहणे तूभयभेदः । अतस्तत्र उभयापि मन्त्रयोस्तत्तत्संख्यावशनोहः । न चाऽनयोर्मन्त्रयोरर्थ- इयपरत्ववशनोहाङ्गोकार प्रकृती विकृती वा देवतात्वतदधिष्ठान- रूपार्थभेदात् समुच्चयापत्तिरिति वाच्यम् उभयोरपुरभयार्थप्रति- पादकत्वेन विकल्पोपपत्तेः। एकवचनान्तो हि देवतात्वे परम्परा- मम्बन्धेन मेधपतित्वं वदन् परम्परासम्बन्धघटकतया अधिष्ठानमपुरप- स्थापयत । अग्नीषोमत्वादिना तदुपस्थितिस्तु मेधपतिपदादश- क्यव । द्विवचनान्तोऽपि अधिष्ठाने मेधपतित्वं वदन्खौकाराख्यसम्ब- श्वस्य देवतात्वाधीनत्वाद्देवतात्वमपुरपस्थापयतौति सत्यऽपि विषयता- भेद उभयोरपामयापस्थापकत्वाहिकल्पोपपत्तिः । इति श्रीखण्डदेवविरचितायां भादौपिकायां नवमस्य तौयपादः ।

·भाट्टदीपिका। नवमाधाायः। चतुर्थपादः । ॥षविंशति ॥ तत्रैव प्रेषे “षड्विंशतिरस्य वक्रयस्तानुष्वाोया- वपतादिति” श्रुतं तवाऽस्य मन्त्रस्य करणमन्त्रत्वाभावेऽपि समवेत- प्रकाशकत्वसम्भवे असमवेतार्थत्वस्याऽन्याय्यत्वादविकार एव पशुगण इति तावदनाशङ्कर विकारोऽपि कौविध इति चिन्तायाम्- प्रकृतिदृष्टपदान्यथात्वे प्रमाणाभावादश्रुतपदान्तरकल्पनानुपपत्ते- वित् पशुगनसमस्तवक्रिप्रकाशनार्थ षड्विंशतिरस्येति पदयात्ति रेव । अतएव प्राकृतपदबाधे प्रमाणाभावाब कचिदपि एकवचनोहः । "अदितिःपाशं मेधपतये मेध"मित्यादावपि पभ्यासेनेव सर्वपाशादिप्र- काशनोपपत्तेः । अश्रुतहिवचनाद्यध्याहारापेक्षया श्रुतस्यैवाऽभ्यासकल्पने लाघवाच। अन्यथा द्विधा विधेत्येवमूहनैव प्रकाशनोपपत्ती एकधापद- स्वाऽप्यभ्यामानापत्तेः। न च एकत्वादीनां प्रक्वतावकत्वादिनाऽनुई- श्यत्वादपूर्वमाधनीभूतसंख्यात्वेन प्रकाशने च विकतावपि पशबहु- त्वादरपूर्वमाधनोभूनस्य प्रकागनाथं बहुवचनादिप्रक्षेपाव यम्भाव इति वाच्यम् । “प्राग्नयं क ग गावं सोम्यं वधु"मित्यादी पलकत्वस्यैव तत्तदपूर्बमाधनत्वेन बहुत्वस्याऽविहितत्वात् प्राजापत्यानित्यादापि यागबहत्वार्थमेव बहुवचनोपादानेनाऽतिदेशप्राप्तस्य पालकत्वस्यैव ·नवमाध्यायः। ८५ तत्तदपूब्बसाधनत्वाच्च। अतश्च तत्प्रकाशनार्थमावृत्तिरेव श्रुतपदस्य युक्ता। न तु सूर्यादिपदवत् पदान्तरप्रक्षेपः। यत्तु मूले एतत्- पक्षसाधनाथ षडूविंशतिसंख्या पशूभयसम्बन्धप्रधानमिदं वाक्यं प्रति- पशुभेदेन तत्सम्बन्ध प्रकाशयितुमभ्यसनीयमिति युक्तिरुपन्यस्ता। सा मम्बन्धस्य षष्ठार्थस्य गुणत्वेन प्राधान्यशङ्गानुपपत्तेर्वाक्यार्थरूपस्य चाs- शाब्दत्वेन सुतरां तदनुपपत्तः प्राधान्येऽपि च तस्य प्रतिपशूहनाऽपि प्रकाशनोपपत्तरभ्यासे प्रमाणभावादुपेक्षिता। अत उक्त युक्तैरव पद- हयाभ्यासः प्रसाध्य इति प्रथमः पक्षः । हितोयस्तु पशुगणे एकप्रयोगविधिपरिग्रहीतानामनेकेषां साङ्गानां यागानां योगपद्यावगतरर्थप्रकाशनकार्यस्याऽपि योग- पद्यावगमात् तदनुरोधेन युगपदनेकप्रकाशकप्रक्षेपस्याऽवश्यकत्वान- कचिच्छयमाणस्यैवाऽभ्यामः । “अदिति:पाश"मित्यादौ तु गुणानु- रोधन प्रधानप्रातिपदिकस्याऽभ्याम प्रमाणाभावादपि नाऽसौ अपि तु बहुवचनाचूह एव। यद्यपि च बहुत्वं न कस्यचिटङ्गं तथाऽपि पाशप्रातिपदिकेना. निकपाशोपादाने साधुत्वार्थ तत्प्रक्षेपस्यैवाऽवश्यकत्वात्। नचैक- वचनान्सपत्नीशब्दवत् प्रत्येकव्यत्यभिप्रायेणेकवचनप्रयोगः तस्य पाशकत्वानेकत्वसन्देहजनकतया निर्णायकत्वाभावात्। प्रकृतिवडाव- बाधप्रमङ्गनाऽप्रयोज्यत्वादतएव “विधानयोस्त्वचे”त्यायुहाङ्गीकारऽपि एकैकत्वचि प्रयत्नयमाध्यच्छदनकत्वशङ्काजनकतया निर्णायकत्वा- भावादगत्या एकधापदेऽभ्यासाङ्गीकरणम् । সন্ধন तु विवक्षि- तार्थविषये संशयजनकवाभावाद्योगपद्यसम्पत्तये ऊहाङ्गीकरणमेव ·भादौपिका। चुक्ताम्। तत्राऽपि षडूविंशतिपदिके अन्यथात्वे प्रमाणाभावात् ड्विंशती षड्विंशत इत्येवं वचनएवोहः । मंख्याप्रधानत्वाञ्चास्य वाक्यस्याऽयमर्थोनिर्णीयते। तथाहि। मर्वत्र हौ त्रय इत्यादयः संख्याशब्दाः मंख्येयप्रधाना एव विंगत्यादयस्त मंख्याप्रधानाः । दृष्टार्थता च तत्प्राधान्ये अन्यूनयोः पार्खयोग्वद्यतीति वचनात् ताकल्यावगमेन तत्प्रकाशनव्यङ्गयत्वात् अत: प्रधानभूतषड्विंशति- पातिपदिकेनाऽन्यथाभावः । नचैवं विंशतिर्गवामितिवईकोणां गुणत्वे वंक्रौशब्दस्य षष्ठान्तत्वापतिः। मंख्याप्राधान्येऽपि “देवदत्ता- इयःपर्षत्” “पञ्चपञ्चाशतस्वितः संवत्मरा” इत्यादी लक्षणया संग्वेधयशब्दस्य मंखामामानाधिकरण्यदर्शनेन वंक्रिमलतणया क्रिशब्दस्याऽपि मामानाधिकरण्योपपत्तेः । न च लक्षणाभियैव मंघियक्रिप्राधन्यं विंशतिर्गाव इति वदति वाच्यम् तथात्वेऽपि षडविंशति गटस्य मंग्वेषयमामानाधिकरण्य- मम्पत्तये तलक्षणाङ्गोकारस्यावश्यकत्वात्। नामार्थयोः पाणिका न्वयवेलायामपि अभेदनवान्वय इति नियमानगोकार त ममाऽपि वंक्रोणां ममतत्वमम्बन्धन मंग्वयायामन्वयोपपत्तन लक्षणा। न च वंक्रिशब्दम्य क्रिमल्लक्षणया मंखााविशेषणत्वे तम्या एकत्वेनक- वचनापत्तिः बहुवचनम्य स्वशक्याथयममवेतत्तित्वमम्बन्धेनैकत्व लक्षणार्थत्वात्। तव मतऽपि मविप्रयप्राधान्ये षड्विंशतिरित्येक- वचनेन खशक्याश्रयममवायित्तित्वमम्बन्धन बहत्वलक्षगाया पाव- श्यकत्वाच्च। नचैवं विनि मनाविरह: वंक्रिपद जघन्यत्वस्यैव नियामकत्वात् प्रतव प्रधानभूतषइविंशतिपदे अन्यथाभावा- ·नवमाध्यायः। नुपपत्तः। “षड्विंशती अनयी वक्रय” इत्यवं वचनोह एवेति प्राप्ति। "ता अनुष्ठयोच्चयावयता”दिति वंक्रोणामेव परामर्शात् तासामेव प्राधान्यं संखया तु शिषणत्वनोपात्ताऽपि साकल्यसूचिकेति नाऽह- ष्टार्थतापत्तिः । एवञ्च षड्विंशतिपदगतंकवचनम्य बहुत्वलक्षणाथत्वनाऽसम- वेतार्थत्वानवोहमम्भावना। अपि तु षडविंशतिप्रातिपदिक एव समवेताथ त्वादूहः। अतश्च "हिपञ्चाशदनयोवंक्रय” इति समस्य वचनमेव युक्तम्। किञ्च प्रकतावप्य कैकस्मिन् पार्श्व त्रयोदश त्रयो- दश वंक्रय: ममम्यव षविंशतिपदनाता इति इहाऽपि समस्यैव मा: प्रकायितव्या इति गम्यते । यद्यपि च न्यायमिद्धमपौदं ममामवचनं एकधा षडवितिरिनि “द्विहिबहना"मित्याखलायन- मूत्रमूलभूतथल्या सुब्रह्मण्यानुहवदामामाकत्तुमुचितम् । तथाऽपि “षड्विगतिरिति ममामन वे"ति माङ्खायनसूत्र मूलभूतश्रुत्या प्रक्षे ममामस्याऽप्यभ्यनुजानान्त्र विरोधः । अतएव पम्यासेऽपि हिवारमेव न तु य.वत्पश। एकधाशब्दपावमिति द्रष्टव्यम्। वीप्सयैव यावत् पख कप्रयत्नच्छद्यत्वनिणयोपपत्तः । । । ४ । १ । अश्वमेध मवनोयपशुरवस्तूपुरगोमगो चेतरी विहिती। तेषामकप्रयागत्वात् तन्त्रणाऽध्रिगुप्रषे पठनीये अश्वस्य चतुस्त्रि'शहं क्रिकवादितरयोः प्रत्यकं षड्विंशतिक्रिकत्वात् पूर्ववत् ममस्य वचन षड़शौतिरषां वंक्रय इति प्राप्तम्। तत्राय मन्त्रः समानातः । "चतुस्त्रिशहाजिनो देवबन्धो वंकोरवस्य स्वधितिः समेति। अच्छिद्रा- ॥ अश्वस्य॥

·भादौपिका गावा वयुना कृणोत परुष्परुरनुघश्थाविशस्तेति । अयश्च लिङ्गप्रक- रणाभां वंक्रिविशसनप्रेष एव विनियुज्यते न तु याज्यादौ अतथी- पदेशिकेनाऽनेनाऽतिदेशप्राप्तस्याऽध्रिगोरखविषये क्रिप्रकाशनमात्रांश बाधादखस्याऽयं मन्नान्ययोऽस्तु हिपञ्चाशदनयोर्वक्रय इति समास इत्यपि प्राप्तम् । तत्रेदमपरं वचन "न चतुस्त्रिंशदिति ब्रूयात् षड्विंशतिरित्येव बूया"दिति। तदनेन किं विधीयत इति चिन्तायां न ताव- दत्रप्रतिषेधविधिः। स हि चतुस्त्रिंशत्पदमात्रप्रतिषेधो वा स्यात्ताप्रतिषेधो वा। उभयथाऽपि विहितप्रतिषेधे विकल्पापत्त- रसम्भवः । अन्त्य ऋग्लक्षणापत्तिश्च प्रतिषेधे च षडशीति- रित्यवं समामस्यैव प्राप्तेः षड्विंशतिपदयुक्ताऽध्रिगुप्रैषस्याऽप्राप्तत्वेन तस्थाऽपि विधाने वाक्यभेदापत्तश्च षइविंशतिपदेन षड़शौतिपदो- पेताध्रिगुप्रेषलक्षणया तस्याऽनुवादत्वे च लक्षणैव दोषः। प्रतो न गिरागिरतिवत्र चतुस्त्रिंशदिति निषेधानवादः । षड्विंशतिरिति च षडविंशतिपदमावस्य पाठप्राप्त मन्त्र इरापदवहिधान । तहदेव च निषेधानुवादबलाच्चतुस्त्रिंशत्स्थानापनत्वं विधानवलाच मन्त्रान्त- गतषविंशतिपदेनाऽखवंत्रिमंखयालक्षणायामपि न दोषः । नचैवकारण विधिशक्तिप्रतिबन्धान षड्विंशतिरित्यस्य विधित्व- मिति वाच्यम् एवकारस्य विधिशक्तिप्रतिबन्धकत्वे मानाभावात्। “पत्र अवाऽवपन्तो"त्यादी तयुक्तऽपि विधिदर्शनाच। नचैवकारण स्वार्थ एव विधेयत्वापादनन षड्विंशतिपदे विधयत्वप्रतिबन्ध इति वाच्यम् षड्विंशतिपदस्यैव विधिमङ्गोवत्येवकारसोवा योगव्यात्तिरूप फल- ·नवमाध्यायः। ८९ मादाय षड. अतएव चतुस्त्रिंशत्पदव्याहत्त्याऽन्ययोगव्यात्तिरूपं फलमादा यैव वाऽनुवादत्वोपपत्तेः । अतश्चाखे “षड्विंशतिर्वाजिनी देवबन्धों" रिति मन्त्र इतरयोस्तु प्राकृत एव समासेनेति प्राप्ते । न तावदवैवकारोऽयोगव्यावृत्त्यर्थकतयाऽन्ययोगव्यावृत्त्यर्थकतया वाऽनुवादो वैयर्थ्यापत्तः, पदमात्रण स्तुत्यनुपपत्तश्च अन्ययोग- व्यावृत्त्यनुवादस्य निषेधेनैव मिही पुनग्नेन करणे सुतरां वैयर्थ्याच्च । निरुतहिविधैवकारार्थविधी चाऽयोगव्यावृत्तस्तावत् षड विंशति- पदस्य पोऽप्यप्राप्तत्वादयोगस्याऽप्रसक्तत्वेन विधानासम्भवः । विंशतिपदविधानावश्यकत्वे ततएव तस्याः प्राप्तत्वाच्च । नाऽन्यनिवृत्तः तहिधाने विकल्पस्याऽवश्यकत्वाच्च । अतएवा"s- वाऽवपन्तो"त्यादावेवकारार्थविधी “न तौ पशौ करोतो"ति तहि- कल्पापत्तिरित्यक्त कौस्तुभे। वस्तुतस्तु निषेधममभिव्याहृतैवकारले प्रतिप्रसवरूपता स्ववि- षयस्याऽनुवाद्यतेव वाऽनुभवमिहा। शब्दशक्तिवैचित्रास्याऽनुभव- मिहस्याऽपह्नोतुम गक्यत्वात्। न च वैशेषिके मन्त्र षड्विंशतिपदस्य प्रतिप्रमवः मम्भवति। न च प्राकृतएवाऽध्रिगो षड़ गोतिपदप्राप्ती तस्य प्रतिप्रमवः तथात्वे “न चतुस्विंग"दिति निषेधानुवादानुप- पत्तः । वैशेषिकमन्त्रेणाऽखांश प्राकृताऽध्रिगुबाधन तत्र षड्विंशति- पदप्रतिप्रसवानुपपत्तेच। तूपरगोमगयोईिपञ्चाशत्पदप्राप्ती नत्र षविंशतिपदप्रतिप्रसवेऽपि निषेधानुवादानुपपत्तिस्तदवस्थेव । पाखलायनमताङ्गोकार तु तत्र षड्विंशतिपदस्यैव सत्त्वात् प्रतिप्रमवानुपपत्तिः। प्रतएवकाररूपतात्पर्य ग्राहकानुरोधेन षड- १२ ·भादौपिका। प्रसवः। विंगतिपदोपवितषड़शोतिपदोपताध्रिगुप्रेषन न गया तस्यैव प्रति- सोऽपि न विधेयः । एवकारणाऽनुवाद्यत्वावगमात् । तत्प्राप्तिसत्यम् । “न चतुस्त्रिंश"दित्ययं वैशेषिकमन्त्रप्रतिषेधविधिः । चतुस्त्रिंशत्पदन लक्षणया तदादिसवमन्त्राभिधानात् । पदमाव- प्रतिषेधे तत्र षड विंशतिपदप्रात्यभावेन “षइविंशतिरित्येव ब्रूया"- दित्यस्याऽनुवादत्वानुपपत्तः । प्रतोषिकमन्त्रप्रतिषेधएवाऽयं ततस न तो पशो करोतो"तिवहिहितप्रतिषिद्धत्वादिकल्पः । प्रभाव- पक्षे च प्रतिदेशप्राप्तस्य षड़शोतिपदोपेतस्याऽध्रिगोरेव न्यायेन प्राप्त- त्वात् षविंशतिरित्यवेत्यनुवादः । पाखलायनमते तु “षविंशतिःषड्विंशतिचतुस्त्रिंशदेषां वंक्रय" इत्येवमाकारकाऽध्रिगुप्रेषस्य षड्विंगतिपदेन लक्षणात्तस्यैवाऽयमनु- वादः। एतेनैवकारयुक्तवाक्यनीतविधाऽध्रिगुप्रषस्यैव प्रतिप्रसव- विधिः। वाचनिकन चाऽधि गुप्रेषण पाठप्राप्तस्य वैशेषिकमन्यस्य बाधाब चतुस्त्रिशदिति निषेधानित्यानुवादः । वैशेषिकमन्त्रस्य वाचःस्तोमादी विनियोग च : वेयर्यमपि । एवच विकल्पोऽपि नाऽष्टदोषदुष्टोभविष्यति। एवकारखाऽयोगव्याहत्तरन्ययोगव्यात. र्वाऽनुवादो भविष्यतोत्यपास्ता। निषेधपूष्यवकारस्थले ण्वकार- सम्बन्ध स्थाऽनुवाद्यत्वप्रतीते: । तादृशस्थले यच्छुब्दादिवटवकारस्याsfo खसम्बन्धिविधिप्रतिबन्धकत्वात् । पतएव उपवासा:पतन्तीत्युक्त उपवासामेव कुरु न तु प्रवामं गच्छत्यत्र प्रवानिवृत्तिव विधया न तूपवास इत्यनुभवसितम् । यत्र तु न निषेधपूर्वकता तथाऽनुभवबलादेवकारसम्बन्धस्याऽपि विधाने न ।

·नवमाध्यायः। १ का चित् क्षतिः । यथा अत्रोवाऽवपन्ती” त्यादी। प्रकृते तु एवकार- सम्बन्धिनोऽध्रिगुप्रेषस्याऽविधेयत्वान्न चतुस्त्रिशदित्येव निषेधविधिः । शास्त्र प्राप्तस्य निषेधाच्च “न तो पशो करोती"तिवहिकल्पः । षड्विंशतिरित्येवेत्ययं अकरणपणे न्यायप्राप्तानुवादःसन्नकरणप्रशंसया करणस्यैव निन्दार्थवादः । एवञ्च वैशेषिकमन्त्रस्य प्रकरणमपि न बाधितं भवति । विकल्पस्तु बहुवचनान्तपाशमन्त्रवन विरुध्यते । नचैवमध्रिगुप्रेषस्य विधयत्वेऽपि एवकारार्थस्यैव वैशेषिकमन्त्रा- ख्यान्यनित्तिरूपस्य विधेयत्वोपपत्ते ने चतुरूंशदि त्यस्यैवाऽनुवादत्व किं न स्यादिति वाच्य एवमपि शास्त्रप्राप्तनिवृत्तविशेषण विकल्प- स्याऽपरिहार्यत्वात् । अतएवा वह्य वाऽवपन्ती”त्यादावप्राप्तपरि- संख्य वाऽङ्गोकता कौस्तुभे। तन्त्ररत्नकारस्य तु तत्रैवकारार्थविधि- मङ्गोकुर्वतस्तत्र विकल्पापत्तिस्तहदेव चेह तदनापत्तिरित्ययं पर्यनु. योगोदुरुडरो न तु मम। न च तवाऽपि विनिगमनाविरहताद- वस्थ्यम् एवकारस्यायोगव्याहत्त्यन्ययोगव्यात्तिरूपनानार्थकतया मन्दिग्धार्थकत्वेन निःसन्दिग्धार्थकनिषेधस्यैव विधित्वाङ्गमौकारात् । अतःसिखोऽश्वमेधेऽप्यऽधिगावूहः । पत्र च सूत्रव्याख्यानुरोधन किञ्चिलक्षण्येन च भाष्यकारणका- धिकरणं वार्तिककारण चाऽधिकरणहयमाश्रितं तत्प्रमेयमाव- लिखनप्रवृत्तेन मयोपेक्षितम् । ८ । ४ । २ । ॥ वनिष्ट ॥ अध्रिगुप्रैष एव “वनिष्ट मस्य माराविष्टोरूकं मन्य- माना" इति श्रुतं तबोरूकपदेन किं उलूकस्याऽभिधानं किंवा वपाया इति चिन्तायां वपायामुरूकशब्दप्रयोगाभावादन्यत्र वेदे लकारस्थान ·८२ भादौपिका। रकारदर्शनाझोकेऽपि च रोमाणि लोमानौत्यादी ग्लघटितपदयोः समानवृत्तिकत्वदर्शनादुरूकपदेनोलूकाभिधानं ततश्चोलूकबुद्ध्यावनिर्छ माच्छिदतति मन्त्राथैः । ततश्चवपनिकत्वनारूक गब्दस्योह इति प्राप्त न तावनिष्टोः सर्वथैव लवनं निषिध्यते । हृदयादिवत्तस्य हविष्टन लवनस्याऽवश्यकत्वात् । नाऽपि उलूकसादृश्यबुद्धि- लवनकाले निषिध्यते अदृष्टार्थत्वापत्तः । अत उरूकशब्देनाऽवयव- योगेन वपाभिधानमेव वपोहरणकाले वपां मन्यमाना भ्रान्त्या वनिष्टुं मा छिद्यतेत्यर्थः। वनिशेवपायोगोत्तरकालं लवितव्यत्वात् अत- स्तस्य पूबलवनप्रतिषेधवचनं दृष्टाथं भवति। अवयवयोगचोरु शब्दोविस्तीर्ण वाचो दोघश्छान्दमः। कशशब्दो मेदोवाची नामै क- देशे नामग्रहणात् कशब्दोऽपि तहचन एव ततश्च पद हमिदं समामी वा बिस्तीणं मदोवपाख्यञ्च तदथः। न च रूढ्या योगवाधः । रेफ- घटितस्य पदस्योलूकऽपि रूव्यभावात्। अतश्च वपानकत्वे उणिका. नौति पदहयपक्ष उरूकाणोति समासपक्षे च जहः कार्यः । ८।४।। ॥ प्रशसा ॥ तत्रैव प्रषे “प्रशसावाह” इति श्रुतं पत्र कृणुतादिति अनुषज्यते । तत्र प्रशसत्यनेन किं करणीभूतः शाम उच्चत उत प्रशस्तत्वमिति चिन्तायां प्रशंसायामदृष्टार्थत्वापत्तः प्रशति हतो. यान्तं प्रकारलोपन इखेन च शासवाचिशामशदश्वामि वैशाममाव- खते इत्यादिलिगामवचनः । तथामिना खान बाइछिन्द- तेति प्रषाथः । यद्यपि च स्वधितिरेव पशुप्रकरण मामान्यतश्छेदन विहितम्तथाऽपि बाहनंदन मान्त्रवाणकाविशेषविधिरनन न विरु- ध्यते। प्रतवाऽखमध “शतं वाजताहरितकावीमयो भवन्ता"ति ·नवमाध्यायः । असिबहुत्वस्य विधानात् तदनुरोधनोह इति प्राप्त भाष्यकारादिभिरवं समाहितं प्रत्यक्षविहितवधितिमत्त्व मान्ववणिकशासविधिकल्प- नायां गौरवात् प्रशसापदं प्रशस्तत्वपरमेवेति तन स्वयमेव “दश- प्रयाजानिष्टवाशाम माहो”ति वाक्यस्य लिखितत्वाच्छामस्याऽपि पशो विहितत्वेनोपेक्षितम् । वस्तुतस्तु वोधायनादिमकलकल्पपयालोचनया यमपदस्य खधितावपि शक्य वगमाहाहुच्छेदनऽपि स्वधितरव प्रसक्त मन- वर्णिकद्रव्यान्तकल्पना। यत्तु “अमिं वैशाममाचक्षत” इति लिङ्ग तत् स्वधितरव अमितुल्यत्वेन स्तुत्यथं अमिशब्दस्य निघण्टो स्वधितिपर्या- यत्वन पाठाहा शामशब्दस्य स्वधितिपयायत्व सूचनाथं न विरुध्यते । अतय शामस्य बाहच्छदन करणत्वप्नत्त्वाप प्रशमितिपादन न तदभि- धानं तकारमात्र लोपस्य बाहुलकत्वे मम्भवति अकारलोपस्य इखस्य च बाहुलकत्वाङ्गोकार प्रमाणाभावात् हितोयाद्विवचनान्तत्वाङ्गी करेण बाहुमामानाधिकरण्ये सम्भवति वेयधिकरण्यस्याऽन्याय्यत्वाच्च । हिवचनस्याऽकारादेशस्त स्वतन्त्र विहित इति न तस्य बाहुलकत्व एवञ्च शवादोषणोत्यादिप्रायपाठोऽपि सङ्गछते । पदन प्रशस्तत्वाभिधानात् तस्य चाऽविकलत्वसूचनार्थ तयाऽदृष्टार्थत्वा- हाविव डावूडः। तत्राऽपि प्राक्कतपदस्य बाहुद्दये छान्दसत्वाहाहु- बहुत्वं हिपाशकायां विकतो बहुवचनान्तपाशमन्त्रस्येवाऽप्रवृत्तेः स्वाधीन शब्दयोगन्यायेन प्रशस्तान् बाहनित्य हः। पृवपने च प्रशामंठित दृष्टव्यम् । एदश्च महाभाष्यस्वारस्यात् कान्तधातोरिव मान्धातोरपतुल्य- अतश्च प्रशमा.

·८.४ भादौपिका। न्यायत्वात् क्लिपविचौ नस्त इत्यङ्गोकत्य शासपदस्यैव शसेति छान्द- समित्यापाद्य प्रशंसार्थत्वमुक्तम् । यदा तु महावार्त्तिकखारस्या- बहुप्रयोगाच्च सान्तधातोः क्विविचावित्येतदापाबमानस्वरानुगुण्या- च्छसहिंसायामित्यनुशिष्टस्य हि सार्थकस्य शस्धातोर्लुप्तक्विवन्तस्य तौयान्तरूपाश्रयणेऽपि छान्दमत्वकल्पनाहिंसासाधनखधितिकर- णकत्वावगत र्याजिकसम्मत: शासवृद्धावेवोहोऽनुसन्धयः । ८ । ४ । ४ । ॥श्यन ॥ तत्रैव प्रेषे "श्येनमस्य वक्षःकणया"दिति श्रुतम् । तव श्येनपदं इवशब्दानुषङ्गण वक्षम उपमार्थमित्यविवादम्। इव- शब्दार्थश्च सादृश्यमियपि। तच्च बहुतरधर्मी: मम्भवे कतिपयधर्मरन्या- व्यत्वादाकारविशेषणव । अतश्च वक्ष उद्धत्य कतैनाटिना श्येनाकारतां सम्पाद्य यष्टव्यमिति पक्षो विधिस्तु पशुवत् प्रकृतित्वनैति प्राप्ते- अवदानवाक्य ऽथवक्षम” इति श्रवणात् तस्यैव हविष्टप्रतीतर्न कर्तनादिना तबाशः शक्यः कल्पयितुं तेन मादृश्यसम्पत्तिरविकलो- हरणादेव जायत इति अविकलोहरणं प्रकायितुमेव सादृश्यानुवादो दृष्टार्थत्वात्। इतरथा श्येनाकारताया मान्वर्णिक्या विधाने गौरव- मदृष्टार्थता वाऽपद्येत । एवं “शलादोषणोकश्यप वांसो कवषोरूस्रक- पर्णाष्ठोवन्तइत्यादि"वपि द्रष्टव्यम् । शला शलाके कश्यपे च कच्छपा- विव कवषा गतिमाधनाखादियानसदृशे स्रकपर्णाकरवीरपर्णा- कतो अष्ठीवन्तो अस्थिमंयुक्तो। अत्र च पूर्वपक्षे मिहान्स च श्येना- दोनामुपमानत्वस्याऽवश्यकत्वात् तत्रापि चेवशब्दश्रवणेन सिंहो देव- दत्त इतिवहीणत्वाभावात् सिंह इव ते वीरा इतिववक्षोविश्लो अहितश्येनपटनेवोपमानसिहरनूह एव श्येनादिपदानां न्याय- ·नवमाध्यायः। ८५ ---- . सिद्धः कल्पसूत्रकारसम्मतश्चेति यद्यपोदमधिकरणं नोहविचारोप- योगि तथाऽपि प्रासङ्गिकत्वात्र दोषः । ८।४।५। ॥ प्रासङ्गिके ॥ अग्निहोत्र “अग्नये ज्योतिमते पुरोडाशमष्टा- कपालं निवपेद्यस्याग्निरुद्ध तो हुतेऽग्निहोत्रे उद्दादिति श्रुतं तत्र किमिदं प्रायश्चित्तं दर्शाद्यर्थप्रणीतस्याऽग्नेरग्निहोत्रकाले उद्दाने भवति नेति चिन्तायां- यच्छब्दसमभिव्याहृतेन लिङा पदश्रुत्या निमित्तत्वमुद्दानस्य प्रतीयते। न च तदुद्दानमात्रस्य नाशापरपर्यायस्य सम्भवति यत्- किञ्चित्राशस्य सर्वदासत्त्वेन कादाचित्कत्वव्याप्यनिमित्तस्या- सम्भवात्। अतो हविरातिंन्यायेन प्रतियोगितासम्बन्धेनाऽग्नि- विशेषणं। सवाऽपि चाग्नेरवयवशोनाशस्य सर्वदा सत्त्वादग्नि- त्वावच्छिब्रजगतीतलवर्तिमर्वाग्निनाशस्य कदाप्यसम्भवा- दवश्यं करिष्यमाणाग्निहोत्रप्रयोगोपयोग्यग्नित्वावच्छिवप्रतियोगि- ताकनाशस्यैव प्रकरणादिना निमित्तत्वावसायादुक्त प्रयोगोपयोग्य- वयविनाश एवेदं अवश्यञ्चायमर्थोभेदनहोमादावपि वक्तव्य एव। प्रकलप्रयोगोपयोगिकपालनाशस्यैव निमित्तत्वात् अतस्तहदेवेद- मारादुपकारकं अग्निहोत्राङ्गम् । अस्त वा नष्टस्याग्नरुत्पादकाझायां वैमृधन्यायेन पदान्तर- कल्पनयाऽस्थाग्निहोत्रापेक्षितादृष्टरूपाग्न्युत्पादकत्वकल्पनया सवि- पत्योपकारकत्वमेव । भेदनहोमस्य दृष्टरूपकपालजनकत्वस्य बाधितत्वादारादुपकारकत्वमिति विशेषः । अतएवाऽग्नुत्पादन- प्रयोजनामावादग्निहोत्रे हुते एतत्प्रायश्चित्तवैयर्थापत्तेः अहुतेऽग्नि- ·भामुदापिका। होत्र इयन गदः। भेदनहोमस्त कपान कार्य निष्पनऽ यहासनात् पूर्व भवत्येवेति विशेषः । मर्चया दर्शायं प्रगोतस्याऽप्यग्नेरग्नि- होत्रोपयोगिवानिमित्त कार्य योरुभयोरपि मत्त्वेन तदर्थ कर्तव्य- वेष्टिः। न च तथाऽप दहा वैध मन्त्र कोडरणाभावाड़ नाग्नि नाशाभावेन निमित्ताभावः । उद्दात्वस्य हविग्यत्वग्निविश- षणत्वेनाऽविवक्षितत्वादिति प्राप्त । नाऽतोडतत्वं उद्देश्यविशषणं करिष्यमाणप्रयोगोपयोगाइ तत्वाव- छिनप्रतियोगिताक व नागस्यव निमित्तत्वात् वैधस्यैव चाहरणस्य निमित्नकोटिप्रवेशाच नातिप्रमङ्गः। उहतवाग्निरवेति अग्निपदं नित्यानुवादः। इनरथा अजमपन्ने उद्दनत्वाभावादहत इत्यस्य पासि- कत्वनानुवाद वापत्तेः . गाई पत्यादिनाशऽपि ज्योतिष्मतोट्यापत्तश्च । अतश्च दर्शाथं प्रणानने वाऽग्निहोत्रानुष्ठानाद हरणम्य प्रमङ्गमिड कार्यनया लोप निमित्ताभावाटव न नैमित्तिका नष्ठानं अपि तु अन्वास्तिाग्निनागप्रायश्चित्त व पत्र च पञ्चाक्षे उद्ध नाग्न्यभावमावणान्य यात्वाकांडप्रम: मिडान्त तटपवादात् मङ्गतिः । । । ४ ।। ॥धारण ॥ “अनारभ्य धार्यो गणिय अनवनोय" इति तं तत्र गतश्रोत्वं ग्रन्थान्ता अन्यथा व्याव्यातमपि तन्वा प्राप्तथीत्वमिति व्याख्यातं। तदिह यदा विमिन पाहनीयधारण कई ग्नहोत्र- काले म उहापत्तदा तदुत्पत्त्यथं ज्योतिमतोष्टिः कतव्या न वेति चिन्तायां निमित्तमम्कार्ययो: मत्त्वात् कर्तथा। न च धारण ते तत्प्रयोगोपयोगाहरणाभावाटकरणं अन इतम्य धारगायोगेन ततः - ·LIST OF BOOKS FOR SALE AT THE LIBRARY OF THE ASIATIC SOCIETY OF BENGAL. No..I, PARK STREET, CALCUTTA. AND OBTAINABLE FROM The Society's Agents- MR. BERNARD QUARITCII, II, Grafton Street, New Bond Street, London, W., AND.VR. OTTO HARRASSOWITZ, Bookseller, Leipsig, Germany. Complete copies of those works marked with an asterisk* cannot be supplied some of the Fasciculi being out af stock. BIBLIOTHECA INDICA. Sanskrit Series. Rs. A. I 14 .. 14 2 0 2 2 o O 8 10 12 10 2 O 3 ... 18 I 4 4 2 14 6 6 0 .. Mvaitachinta Kaustubha, Fasc. 1.3 @ /10/ each Aitariya Brahmana, Vol. I, Fasc. 1-5; Vol. II, Fasc. 1.5; Vol. III, fasc. 1.5, Vol. IV., Fasc. 1.8 @ 10 each litareyalocana Imarakosha, lasc. I *Anu Bhashya, t'asc. 2.5 @ /10/ each Anunjana Didhiti Prasarini, Fasc. I, @/10/ Antasähasrika l'rajnäpäramita, Fasc. 1.6 @ !10 each Almatattvaviveka, l'asc. I Acavaidyaka, Fasc. 1.5 @[10! each A vadina Kalpalata, (Sans. and Tibetan) Vol. I, Fasc. 1.9. Vol. II, l'asc. 1-9 @ 1! cach 1:alam Bhatti, Vol. I, fasc. 1.2, Vol. II, Fasc. I, @/10' each Brudhavana Srauta Súlra, Fasc. 1-3 ; Vol. II. Fasc. 1.4 @ /10/ each Bhatta Dipika, Vol. I, l'asc. 1-6 ; Vol. II, l'asc. I, @110 each Bauddhastotrasangraha Isthaddevata, fasc. 1.4 (& /10/ each Brhaddharma l'urana, Fasc. 1.6 @ !10) each Publicaryävaldra of (antideva, Fasc. 1-5 @ /10, each ('ri cantinatha (harita, l'asc. 1-3 Tatadisani, Fasc. 1-2 @ 10, each Catalogue of Sanskrit Books and MSS., Fasc. 1-4 @ 2/ each Matapathia Brahmana, Vol. I, Fasc. 1.7 ; Vol. II, Fasc. 1.5, Vol. III, Fasc. 1.7 : Vol. V', l'asc. 1-4 @ /10/ cach Ditto Vol. VI, l'asc. 1-3 @ 1/4! cach Ditto Vol. VII, Fasc. 1.5 @/10/ atesihasrik&-prajnaparamita, l'art I, Fasc. 1-16 /10! each Haturvarga Chintamani, Vol. II, Fasc. 1:25; Vol. III, Part I, Fasc. 1-18, l'art II, Fasc. 1-10 ; Vol. IV, Fasc. 1-6 /10/ each Ditto Vol. IV, Fasc. 7-8, @ 1/4/ each Ditto Vol. IV, Fasc. 9-10 @ 10/ 'lokavartika, (English), Fasc. 1.7 @ 1/4/ each (rauta Sitra of Cinkhiyana, Vol. I, Fasc. 1.7; Vol. II, Fasc. 1.4 ; Vol. III, fasc. 1-4 : Vol. 4, Fax. 1 /10/ cach Sri Rhtahua ... 2 3 3 1 12 2 14 .. I 8 O 6 2 ... 14 3 3 10 .. 2 O .. 36 2 1 14 8 .. .. 4 2 10 0 ..

·Rs. I 4 6 2 4 3 3 2 2 8 2 ( 0 10 14 1 1 4 4 17 6 S S 10 10 14 O 6 19 6 S 14 0 9 6 - 3 4 1 4 2 6 14 10 14 0 6 1 2 12 O Dina Kriya Kaumudi, Fasc. 1-2 @ // each Gadahara Paddhati Kelasāra, Vol. I l'asc. 1.7 @ !10/ each Ditto Acarasăra, Vol. II, Fasc. 1-4 Gobhiliya Grhya Sūtra, Vol. I, @ /10/ cach Ditto Vol. II, Fasc. 1-2 @ 14/ each Ditto (Appendix) Gobhila Parsista Ditto Grihya Sangraha Haralata Karmapradiph, Fasc. i Kala Viveka, Fasc. 1-7 @ /10/ cach Kitantra, Fasc. I-6 @ 2| each Kathă Sarit Sāgara, (English) Fasc. 1.14 @ 1/4) cach kurma Purana, Fasc. 1.9 /10/ each Kiranavali, Fasc. 1, @/10/ Madana l'ārijāta, Fasc. 1.11 @ /10/ each Maha-bhäsya-pradipodyota, Vol. I, l'asc. 1-9; Vol. II, Fasc. 1.12 ; Vol. III, Fasc. 1-10 @ 10 cach Ditto Vol. IV, Fasc. 1-2 1/4 each Manutikā Sangrahia, l'asc. 1-3 @ 15 each Märkandeya l'urāna, (English) Fasc. 1-9 @ 1/. each *Mimamă Darcana, Fasc. 10-19 @ /10/ each Mugdhahodha l'yakarana, Fasc. 1-2, 10/ each Nirukta, (2nd edition) Vol. I, Fasc. 1, @ Rs. 1-4 Nyavavārtika, Fasc. 2.6 @ Io' cach Sityācārapaddati, Fasc. I-7 @ of each Nitjācārapradlipa, Vol. I, lasc. 1-3, Vol. II, Fasc. 1-3 @ /10/ cach Rs. Nyāyabindutikā. Fasc. W10/ each * Nyāya Kusumānjali Prakarana, Vol. II, Fasc. 14 @ /10/ each Nyayasarah l'aduma wali, Fasc. 1-6 @ 2/ each Prākrita-l’aingalam, l'asc. 167 @ 10' cach Prakrta Laksanam, Fasc. I @ 1,8 each Parācara Smrti, Vol. I, fasc. 1-8, Vol. II, Fasc. 1-6; Vol. III, Fasc. 1-6/10! each Parăcara, Institutes of (English) @ teach l'ariksamukha Sutram Prabandhacintămani (English) Fasc. 1-3 @ 1/4/ cach kasarnavam, Fasc. 1.3 Kavisiddhanta Manjari, Fasc. I Saddarsana-Samuccaya, Fasc. 1-2 @ 110/ cach Samaraicca Kaha, Fasc. 1.4, @ 10cach Sankhya Sutra Vrtti, Fasc. 1.4 @ /10each Ditto (English) l'asc. 1-3 @ 11. cach Six Buddhist Nyaya Tracts Sraddha Krijă Kaumudi, l'asc. 1.6. /10/ cach Sucruta Samhita, (Eng.) Fasc, i (@, 1/. cach Suddhi Kaumudi, fasc. 1.4 , /10cach Sundaranandam Kavyam Suryya Suddhanta, fasc. 1.2 @ 1-4 cach Syainika Sastra Taittreya Brahmana, l'asc. 11-25 @ 10, each "Taittiriya Samhita, fasc. 27-45 , /10/ cach *Taudya Brahmana, fasc. 10-19 (W/10/ cach Tantr Vārtika (English) Fasc. 1.10 @/1/4 Tattva Cintamani, Vol. I, l'asc. 1.9; Vol. II. Fasc. 1-10 ; Vol. III, fasc. 1-2 ; Vol. IV, l'asc. I; Vol. V. Fasc. 1.5 ; Part IV, Vol, II, Fasc. 112 @ Fio cach Tattva Cintamani Didhiti Vivriti, Vol. I, Fasc. 1-4; Vol. II, Fasc. 1, @ to each Tattva Cintamani Didhiti Prakas, Easc. 1-4, @ /10/ each 4 S 12 S 1 0 3 12 12 10 1 S 2 2 3 () 0 ... 10 12 3 2 S () S 2 I 9 II 6 6 14 + 12 I. 6 24 3 2 2 8

·No text on this page.