·GOVERNMENT OF INDIA
ARCHÆOLOGICAL SURVEY OF INDIA
CENTRAL
ARCHÆOLOGICAL
LIBRARY
ACCESSION NO.
24079.
CALL NO. J Bz4/ vase su
D.G.A. 79
.
+

·No text on this page.

·2
*
.
OEN,
BRARY NEW DELHI
A01. fer
Date.
Doll No.
--
$
*
-

·श्रीवररुचिविरचितः
प्राकृतप्रकाशः
श्रीवसन्तराजकृत सजीवन्याख्यया टीकया
श्रीसदानन्दकृत सुबोधिन्याख्यया टीकया च
सनाथीकृतः
THE PRĀKRITA PRAKĀŠA
OF
VARARUCHI
With the 'Sanjivani' of Vasantarajan
ARCHE
ROO
AND
NTR
(New
The 'Subodhini' of Sadananda.
JPr4
Var S. Edited with Introduction etc.,
CE
LIB
BY
Batuk Nath Sharma, M. A., Sahityopadhyaya,
15
AND
Baladeva Upādhyāya, M. A., Sāhitya S'āstrī,
Professor's, Benares Hindu University.
Published under the authority of the Government
of the Unit.d Provinces by the Superintendent
of Government Press, Allahabad.
81

·OENT:
Ar
24079
9.7.56
JPx4 /var/ s.2c.
<

·FN) PREFATORY NOTE I have very great pleasure in presenting to the lovers of India and Indology, the first part of acafaris attat with two very important and hitherto un. published commentaries, viz., प्राकृतसंजीवनो of वसन्तराज and सुबोधिनी of सदानन्द. As far as my knowledge of the published Catalogues of Manuscripts goes, I have found the former noticed only in the Catalogue of the India Office Library and the latter, not even inentioned in any of them. The two commentaries have nothing in common with, and are in many respects far superior to, the published commentary of A. The wealth of information about Prakrit Philology which the great- Estat reveals, entitles it to our special consideration, I hope this fact at least renders it superfluous to offer any apology for their publication, My first interest in the statisttant was created by reading the description of it as given by Cowell in the Introduction to his edition of a 12). It was greatly increased by noticing the way it is referred to by later writers. These references, though a few in number, cannot but point to the fact that it was once looked upon as a very learned and authoritative work on Prakrit Grammar. I had been on the look-out and actually making a search here and there for a manuscript of this work for the last 15 years, but without any success at all. At last seeing no other better alternative, I thought I might have a look at the manuscript deposited in the India Office Library, just only to see what it way. The fact was that all my enthusiasm for it had been already chilled by Cowell's description and so naturally I could not hold out very high expectations of ·( 2 ) it, I hope it will not be out of place to give here a little portion of his description:-“The only MS.of the Prakrit- Sañjivani which I have met with, (No. 1:503 in the East India House Library ) is imperfect at the commencement, and is unfortunately very carelessly tran. scribed and is full of errors. Had it been accurate, it would have been of great service, as it seems to be a commentary on Vararuchi's Sutras which it generally gives in their proper order; but in some places with additions and alterations. The difficulty of deciphering the MS, has precluded my making that use of it which I would have otherwise done." I requested Pandit Gopi Nath Kaviraj for obtaining the manuscript on loan from the India Office Library. He, with his usual kindness, complied with my request. Our sincere thanks are due to the authorities of the India Office Library for the favour of sending the manuscript as promptly as they could. But before it was actually to hand, I had bere the good fortune of coming across two other manuscripts. My esteemed friend, Pandit Nārāyana S'āstrī Khiste of the Government Sanskrit College Library, favoured me with the manuscript of the सुबोधिनी of सदानन्द. Being mainly based upon the arenacstart, it was of very great help to us. At that very time, another friend of mine, Pandit Jagannātha S'āstrī Hoshing, discovered in the pall-mall heap of manuscripts in the Sanskrit College Library, the first chapter of the grant fisitarat. It was a unique discovery. It was helpful in enabling me, not only to complete the portion which was wanting in the manuscript of the India Office Library, but also to get familiar with the script of that manuscript. 7 ·( 3 ) The Mariuscript of greatistaat, belonging to the India Office Library, is a model of careless and slipshod penmanship. It is incomplete at the commencement and written in an extremely illegible script; the scribe has sometimes tried to test the imagination and memory of the readers by either leaving out or repeating letters, words, and even sentences. It originally belonged to Colebrooke who presented it to the India Office Library in 1821. For the last 100 years it has been lying there without attracting the notice of any editor towards it. In spite of some helpful material here obtained and my efforts to wade through all the available Prakrit Grammars, the task of deciphering the manuscript would have been beyond my powers, had not my learned colleague, Professor Baladeva Upārlhyāya, come to my help. His extraordinary knowledge of script and grammar, coupled with his usual habit of patient labour, has greatly contributed towards any success I may have been able to attain. I remember with a feeling of deep gratefuness how he willingly forewent the pleasure of going home and remained here, toiling over the manuscripts day and night in the burning heat of ta summer. I hope I shall be excused for making these personal references which are required by the extraordinary circumstances. I shall have occasion, in the Introduction to follow, to say much about the present texts and their authors. For the present, therefore, I beg leave of my kind readers, introducing in the meanwhile afereto and सदानन्द to say what they can for themselves. I cannot conclude this short note without remembering those whose help has been of great advantage to me, The person, who deserves the foremost mention in this $ ·( 4 ) connection is Professor Baladeva Upādhyāya, but as he has been always a brother-in-action to me, he would not, I am sure, relish very much any gratitude shown to him by me. So leaving him alone, I at once hasten to offer my best thanks to Pandit Nārāyaṇa S'āstrī Khiste who, with his characteristic politeness, allowed me, not only to utilise the resources available in his library, but also to draw upon his wide erudition. He favoured me this time with his own transcript of fifa's Grammar. I cannot forget Pandit Jagannātha S'āstri Hoshing whose unfailing kind courtesy towards me has often enabled me to tide safely through many difficulties. Last and best of all, I may refer to the revered name of the learned editor of this series, but my gratitude towards him can never be sufficiently expressed in words. BATUK NATH SHARMA Benares Hindu University, Ata waraTT, 8852 2nd February,1927.

·सूचीपत्रम्
*
प्रथमः परिच्छेदः ( अविधिः)
-४२
द्वितीयः परिच्छेदः ( अयुक्तविधिः )
तृतीयः परिच्छेदः (युक्तविधिः )
७४-१३१
चतुर्थः परिच्छेदः ( सङ्कर्णिविधिः )
१३२-१७८
7

·No text on this page.

·अथ प्राकृतप्रकाशः।
प्रथमः परिच्छेदः।
अज्विधिः।
सञ्जीवनी ॥
श्रीमहागणपतये नमः।
अविधिरयुक्तविधिः संयुक्तविधिस्ततस्तु मङ्कीर्णः ।
सुप्तिधातुनिपातजविधपो ऽष्टाविह परिच्छेदाः ।।
॥ सुबोधिनी ॥
श्रीसहस्रांशवे नमः ॥
मणम्य परमं धाम सदानन्देन तन्यते ।
वृत्तिः प्राकृतमूत्राणां शुद्धबोधानुबोधिनी ॥
अनिधिरयुक्तविधिरथ संयुक्तविधिस्तनश्च सङ्कीर्णः ।
मुप्तिधातुनिपातजविधयोऽष्टाविह परिच्छेदाः ॥
सिद्धशब्दः समाम्नायः ॥ प्रकृतिप्रसयविभागाः पाणिनी.
यानुसारेण वेदितव्याः । अथ तत्र महाराष्ट्री भाषाऽनुचर्यते ॥

·प्राकृतप्रकाशः। आदेरतः॥१॥ सञ्जीवनी। अधिकारोऽयम् । इत जई यदनुक्रमिष्याम आदेरादिभूतस्यातोऽकारस्य तद्भवतीत्यधिकृतं वेदि. तव्यम् । आ परिच्छेदपरिसमाप्तेरादेरित्यस्याधिकार।। अत इत्यस्यादातो यथादिषु वेत्यतः प्राक् । सुबोधिनी। यद्वक्तव्यं कार्यं तदादिभूतस्याऽतोऽकारस्य वेदितव्यम् । अधिकारसूत्रमिदम् । आदेरित्यस्या परिच्छेदसमाप्तेरधिकारः ॥ अत इत्यस्य तु अदात इत्यादिसूत्रात् प्राक् । 1- आ समृध्द्यादिषु वा॥२॥ सञ्जीवनी। आदिशब्दः प्रकारे । प्रकारः सादृश्यम् । तथा चोक्तम्-- सामीप्येऽथ व्यवस्थायां प्रकारेऽवयवे तथा । आदिशब्दं तु मेधावी चतुर्थेषु लक्षयेत् ॥ तेन समृद्धिशब्देन सदृशाः समृद्ध्यादयः। तेषु समृझ्यादिषु शब्देष्वादेरादिभूतस्यातोऽकारस्याऽऽका-

·प्रथमः परिच्छेदः ।
रादेशो भवति वा । सामिद्धी समिद्धी समृद्धिः ।
सुप्रत्यये कृते स्वजातीयापेक्षया आदिभूतस्याकारस्या-
नेन वा आत्यम् । एवमन्येषूदाहरणेषु । इदृष्यादिषु
वेति ऋकारस्यत्वम् । सुभिससुप्सु दीर्घ इति दीर्घत्वम् ।
अन्त्यस्य हल इति सुप्रत्ययस्य लोपः । पाडिसिद्धी
पडिसिद्धी प्रतिषिद्धिः । सर्वत्र लवरामिति
रलोपः । प्रतिसरवेतसपताकासु डः इति तकारस्य
डः । शषोः स इति षस्य सः । दीर्घसुलोपौ पूर्ववत् ।
एवं पासिद्धी पसिद्धी प्रसिद्धिः। माणंसिणी मणं.
सिणी मनस्विनी । वक्रादिष्विति नात्परोऽनुस्वार।।
सर्वत्र लवरामिति वलोपः । नो णः सर्वत्रेति नद्यस्य
प्रत्येकं णः । आहिआअं अहिआअं अभिजातम् ।
कगचजतदपयां प्रायो लोप इत्यादिना अनयोर्जतयो-
लोपः। खघवधभामित्यादिना भस्य हः। नपुंसके
सोर्विन्दुरिति विन्दुः । पासुत्तं पसुत्तं प्रसुप्तम् । सर्वत्र
लवरामिति रलोपः । उपरि लोप इत्यादिना पलोपः।
शेषादेशादिना तकारस्य बित्वम् । पूर्ववत् सोविन्दुः ।
पाडिवआ पडिवआ प्रतिपत् । पूर्ववत रलोपः । प्रति.
सरचेतसपताकासु ड इति तस्य डा। पोवः इति
पस्य वः। आदेस्तस्य न भवति तत्रायुक्तस्थानादावि-
स्यधिकारात् । नियमादित्यस्यान्त्यस्य हलः तस्य

·पाकृतप्रकाशः। । आत्वम् । अन्त्यस्य हल इति सुलोपः। पाअडं पअंडं प्रकटम् । कगचजादिना कलोपः। टो ड इति डः। सारिच्छं सरिच्छं सदृक्षम् । कचियुक्तस्यापीति ऋका. रस्थ रिः। अक्ष्यादिषु छ इति छः। तस्य द्वित्वे वर्ग युजः पूर्वः इति चकारः। समृद्धिः प्रतिषिद्विश्व प्रसिद्धिश्च मनस्विनी । अभिजातं प्रसुप्तं च प्रतिपत् प्रकटं तथा ॥ सदृक्षश्चैवमादिः स्यात् समृद्ध्यादिगणः किल । वाशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात कचिन्नित्यमात्वम्। वाससअं वासारत्तो वर्षशतवर्षारात्रयोः । शषोः स इति शषयोः सः । अदातो यथादिषु वेत्यत्र वा आ. स्वम् । सर्वत्र लवरामिति तयोः रेफलोपः। तत्रोपर्यध इत्यनुवृत्तेः केवलानां लवरां लोपाभावः । शेषादेशा- दिना तकारस्य द्वित्वम् । उभयत्रापि सकारस्य न भवति । 'विन्दादीदूनपरस्येह द्वित्वं शेषस्य ने- व्यते' इति द्वित्वप्रतिषेधात् । पासिण्णं सासू प्रस्विन्न- श्वश्रूशब्दयोः। मुबोधिनी। समृद्धयादिर्गणस्तस्याऽऽदेरकारस्याऽऽकारदेशाभवति वा । समृद्धिः प्रतिषिद्धिश्च पसिद्धिश्च मनस्विनी । . : अभिजातं प्रमुप्तश्च प्रतिपत् प्रकटं तथा ॥

·प्रथमः परिच्छेदः। सदृक्षमिति संप्रोक्तः समृद्ध्यादिगणः किल । सामिद्धी समिद्धी। पाडिसिद्धी पडिसिद्धी । पासिद्धी पसिद्धी । माणंसिणी मणंसिणी। आहिआअं अहिपाअं। पासुत्तं पसुचं । पाडिवा पडिवा। पाअडं पडं । सारिच्छं सरिच्छं। वाश- ब्दस्य व्यवस्थावाचित्त्वात् कत्विन्नित्यमाचम् । यथा वासस, वासारत्तं वर्षशतं वर्षारात्रम् । पासिणं अस्विनं । सासू श्वश्रूः । एवमन्ये लक्ष्याऽनुसारेण बोद्धव्याः ॥ इदीपत्पकस्वमवेतसव्यजन- मृदङ्गाहारेषु च॥३॥ सञ्जीवनी। ईषदित्यादिषु सप्तसु शब्देष्वादेरतः स्थाने इद् भवति । तकार उच्चारणार्थः । चकारादनादेरपि। ईसि ईषत् । सुप्रत्यये कृते अन्त्यस्य हल इति प्रत्येक सुतकारयोर्लोपः। पिकं पक्वम् । सर्वत्र लवरामिति वलोपः। शेषादेशयोरित्यादिना ककारस्य बित्वम् । सिविणो स्वमः । पूर्ववत् लोपः। आदेरस्य इत्वम् । श्रीही इत्यादिना पवयोर्विकर्षः। पूर्वस्य इकारः। पोव इति वः । नो ण इति णः। अत ओ सोरित्योत्वम् । वेडिसो वेतसः। प्रतिसरवतसेत्यादिना तस्य डः।

·माकृतप्रकाशः। मध्ये अस्येत्वम् । विअणअं व्यजनकम् । अधो मनं. यामिति यलोपः। स्वार्थे को वेति कप्रत्ययः। जस्य कगचादिना लोपः। मुइंगो मृदङ्ग । उदृत्वादिषु इति ऋकारस्थ उत्वम् । दलोपावशिष्टस्य अकारस्ये. त्वम् । नङोहलीति ङास्थाने बिन्दुः। तस्य कपि तद्वर्गा- न्त इति वा उत्वम् । इंगालो अङ्गारः । हरिद्रादीनां रो ल इति लः। पूर्वदन्यत् । अङ्गारशब्दः संस्कृतसमो. ऽपीति केचित्। चकारान्मध्यतोऽस्यत्वं मध्यमे चरमे तथा । मज्झिमं मध्यमम् । ध्यायोझ इति ध्यस्य झः। तस्य द्वित्वे वर्गे युजः पूर्व इति जः। चरिमं चरम् । चरमशब्दः सस्कृतसमोऽपि केचित् । मुबोधिनी। ईषदादिषु शब्देष्वादेरत इकारादेशः स्यात् । इसि । सिविणो । पिकं । वेडिसो । विअणं । मुइंगो ॥ इंगालो । अङ्गारशब्दः संस्कृतसमोऽपि कचित् । चकारान्मध्यगतस्याप्यकारस्येवं कचित् ॥ यथा मज्झिमं मध्यमं । चरिमं चरमं । चरमशब्द: संस्कृतसमोऽपि कचित् । - लोपोऽरण्ये॥४॥ -- ·प्रथमः परिच्छेदः। ७ सञ्जीवनी। अरण्यशब्दे अकारस्य लोपो भवति । रणं अरण्यम् । अघो मनयामिति यलोपः। शेषादेशादिना हित्वम् । 'स्यादिदानींपदे लोपः आर्योगविभागतः'। दाणि इदानीम् । इत्तीतः पानीयादिषु इतीत्वम् । मो बिन्दुरित्यादिना बिन्दुः । तस्य मांसादित्वाल्लोपः। मुबोधिनी । अरण्यशब्दे आदेरतो लोपो भवति । रणं ।। स्यादिदानीपद लोप आदेयोगविभागतः ! दाणिं । ए चशय्यादिषु ॥५॥ सहशाः सञ्जीवनी। शय्याशब्देन शय्यादयः । तेषु शय्यादिषु आदेरकारस्थ एकारादेशो भवति । चकाराद- नादेरपि । सेज्जा शय्या। आदेरकारस्यैत्वम् । र्यशय्या- भिमन्युषु ज इति य इत्यस्य जः । शेषादेशादिना जस्य द्वित्वम् । सुंदरं सौन्दर्यम् । उत्सौन्दर्यादिष्वि- ति औकारस्थोत्वम् । तूर्यधैर्यादिना यस्य रः। बेल्ली बल्ली । केत्तिअं कियत् । किं परिमाणमस्य किमो यत् । किंशब्दे किमः क इति कः । जेत्तिअं यावत् । यच्छब्दे ·प्राकृतप्रकाशा Verma अन्त्यस्य हल इति तलोपः। आदेयों ज इति जः । तेत्तिअंतावत्। तच्छब्देऽपि पूर्ववत् तलोपः। 'इष्टौ किं- यत्तदतेभ्यः परिमाणे त्तिअहहाविति त्रिभ्योऽपित्तिअप्र- त्ययः। त्रयोमीत्तिआन्ताः। उकेरो उत्करः। उपरि लोप इत्यादिना तलोपः। शेषादिना कस्य द्वित्वम् । मध्यस्यै. त्वम् । अच्छेरं आश्चर्यम् । अदातो यथादिषु त्यत्वम् । श्वत्सप्सा छ इति श्वस्य छः। तस्य द्वित्वे वर्गे युजः पूर्व इति च । तूर्यधैर्यादिना यस्य रः। थोअमेत्तं स्तोकमात्रम् । स्तस्य थः। कगचादिना कलोपः । अदातो यथादिषु चेत्यम् । वेण्टं वृन्तम् । ऋतोऽदित्यत्वे. कृते एत्वम् । तालवृन्ते ण्ट इत्यत्र केवलवृन्तशब्दे ण्ट इति वक्ष्यते । शय्यासौन्दर्यपर्यन्तवल्लीत्रित्तिान्तोत्कराः । आश्चर्यमाचवृन्तानि शय्यादयः स्युरीदृशाः ॥ सुबोधिनी। आदेरत एत्त्वं स्यात् ॥ शय्यासौन्दर्यपर्यन्त वल्लीतितामितो (त्रित्तिआन्तो?) स्कराः। आश्चर्यमात्रहन्तानि ज्ञेयः वाय्यादिरीशः ॥ सेजा, सुन्दरो, वेल्ली, केत्तिअं, जेतिरं, तेत्तिकं । अमी किंवत्तच्छब्दानां परिणामाः। उकरं, अच्छेरं, मात्रवृत्त- ·प्रथमः परिच्छेदः। ९ शब्दयोरदातो यथादिषु ऋतोऽदितिस्त्राभ्यां कृताकारयोग्रह- णम् । थोअमेत्तं, वेण्ठं ॥५॥ ओ बदरे देन ॥६॥ सञ्जीवनी। बदरशब्दे दकारेण सहादेरत ओत्वं भवति । बोरं बदरम् । नपुंसके सोबिन्दुरिति बिन्दुः । 'ओत्वं सह वकारेण लवणेप्यस्य चेष्यते। लोणं लवणम् । 'आ- देरोत्वं विकल्पेन स्यादार्पितशब्दयोः' । ओल्लं अ. ल्लं अोई अदं आर्द्रम् । यत्र पचे ओत्वं नास्ति तत्र अदातो यथादिषु बेत्यत्वम् । द्रे रों वेति रेफलोपः । 'आर्द्रशब्दे दकारस्य लादेशो वेष्यते बुधैरिति वा लत्वम् । पक्ष सर्वत्र लवरामिति रलोपः । शेषादेशा. दिना द्वित्वम् । ओप्पिअं अप्पिअं अर्पितम् । लोपे द्वित्वं पूर्ववत् ।। ६ ॥ सुबोधिनी । बदरे शब्दे दकारेण सह ओवं स्यात् । बोरं ।। ओवं सह वकारेण लवणेऽप्यस्य चेष्यते । लोणं । आदेरो विकल्पेन स्यादापित शब्दयोः ।। ओल्लं अल्लं ओई अई.। ओप्पि अप्पिअं॥६ २ ·१० प्राकृतप्रकाशः, मयूरमयूखयोर्खा वा ॥७॥ सञ्जीवनी रवा इति तृतीयान्तम् । ओ इत्यनुवर्तते उत्त. रत्रापि।एतयोः शब्दयोः वायूशब्देन सहादेरत ओत्वं था भवति । मोरो मऊरो मयूरः। अकारयकारयोरे- कत्र ओत्वम् । तेन मस्य सस्वरत्वम् । अन्यत्र कगचा. दिना यलोपः। मोहा मऊहा मयूखाः । जस्प्रत्यये कृते खथादिना खस्य हः। जसशसोर्लोप इति जसो लोपः । ततः प्रत्ययलोपपरिभाषया जस्डस्यांसु दीर्घ इति दीर्घः । पूर्ववदोत्वम् ॥ ७ ॥ मुबोधिनी। मयूरमयूखशब्दयोः यूशब्देन सह आदेरत ओवं स्याद्वा । मोरो मऊरी | मोहो मऊहो ॥ ७ ॥ - चतुर्थीचतुर्दश्योस्तुना ॥८॥ सञ्जीवनी। तुनति तृतीयान्तम् । वेत्यनुवर्तते । एतयोः शब्दयोस्तुना तुशब्देन सहादेरत ओत्वं वा भवति । चोथी चडस्थी चतुर्थी । अकारोकारयोरेकत्र ओत्वम् ।

·प्रथमः परिच्छेद। अन्यत्र कगचादिना तलोपः। चोद्दही चउद्दही चतु. दशी । दशादिषु ह इति शस्य हः । पूर्ववदन्यत् । अ. त्यस्य हल इति सुलोपः ॥ ८॥ मुबोधिनी। चतुर्थीचतुर्दशीशब्दयोः तुशब्देन सह आदेरत ओत्वं स्थाद्वा । चोत्थी चउत्थी । चोदही चउदही ॥ ८ ॥ अदातो यथादिषु वा ॥९॥ सञ्जीवनी। अत इति निवृत्तम् । यथा इत्येवंप्रकारेषु शब्देषुआत आकारस्य अकारादेशोभवति । वाशब्दे- ऽनुवर्तमाने पुनर्वाग्रहणात् अनादेरपि । स्थान्यादेशयो. स्तकारोऽसन्देहार्थः । जह जहा यथा । आदेर्यो ज इति जा। तह तहा तथा । खघधादिना थस्य हः। पवहो पवाहो प्रवाहः । पहरो पहारो प्रहारः । पअपाअ प्राकृतम् । ऋतोऽदित्यत्वम् । कगचादिना कतयोलोपः। पत्थरो पत्थारो प्रस्तारः । स्तस्य थ इति थः। त स्य बित्वे वर्गे युजः पूर्व इति तः। परिआओ पारि- आओ पारिजातः। कगचादिना जतयोलोपः । चमरं. चामरं चामरमेव । उक्खओ उक्खाओ उत्खातः ।

·१२
प्राकृतप्रकाशः।
.
1
"]
11
ग
उपरिलोप इत्यादिना तलोपः । शेषस्थ खस्य द्वि
त्वे वर्गे युजः पूर्व इति कः । हलिओ हालिओ हालि.
कः । व्यवस्थितविभाषया ब्राह्मणादौ तु नित्यमः ।
बम्हणो ब्राह्मणः । हहह्मेष्वित्यादिना हस्योपरि
मस्थितिः। ठाविओ स्थापितः। ष्ठा गतिनिवृत्तावित्यस्य
णिजन्तस्य क्तप्रत्यये परे आविः क्ते इत्यादिना णिच
आविरादेशः। अइदेशा बहुलमिति बहुलग्रहणात् स्था-
ध्यागा इत्यादिना स्था इत्यस्य ठादेशः।सन्धावचामिः
त्यादिना आवेराकारलोपः । कगचादिना तलोपः ।
ब्राह्मणदित्वात् आकारस्य नित्यमत्वम् । अथवा
स्थापितशब्दस्य संस्कृतसिडस्यैवाङ्गीकारात् । अन्य.
त्रापि कचित् ठत्वं स्थकारस्थेष्यते वुधैः ।।
इति स्थस्य ठः । पो व इति वः। पूर्ववदन्यत् ।
पत्तं प्राप्तम् । उपरि लोप इत्यादिना पलोपः। शेषादि-
ना तस्य द्वित्वम् । पंसू पांशुः । सुभिस्सुप्सु दीर्घ इति.
दीर्घः । अच्छारअंआश्चर्य। श्चत्सप्सां छ इति श्वस्य छः।
चौर्यसमेषु रिअ इति यस्य रिअआदेशः। पुवण्हो
पूर्वाह्नः । उदूतो मधुकादिषु इति उत्वम् । हहह्मोव
त्यादिना हस्योपरि णस्य स्थितिः । मज्झण्णो मध्या-
लः। ध्यायोझः इति ध्यस्य झः । अस्य द्वित्वे वर्ग
युजः पूर्व इति जः । मध्याह्ने हस्य इति हलोपः । नो

·प्रथमः परिच्छेदः। ण इति णः । तस्य शेषादेशादिना द्वित्वम् । अधरण्हो अपराह्नः। यथा तथा प्रवाहश्च प्रहारप्राकृते अपि । प्रस्तारः पारिजातश्च चामरोत्वातहालिकाः ।। यथादयः स्युरीदृक्षा एषां ह्रस्वो विभाषया॥ ब्राह्मणः स्थापितः प्राप्तपांश्वाश्चर्यादयश्च ये। ये पूर्वाह्लादयस्तेऽपि नित्यं ह्रस्वा यथादिष्ठ ॥ ९ ॥ मुबोधिनी। अत इत्यधिकारो निवृत्तः। यथादिष्वादेराकारस्य अकारा- देशः स्याद्वा। यथा तथा प्रवाहश्च प्रहारमाकृतेष्वपि । प्रस्ताव पारिजातश्च चामरोत्खातहालिकाः ॥ यथादयः स्युरीहक्षा येषां हखो विकल्प्यते । जह जहा। तह तहा । पवहो पवाहो । पहरो पहारो। पउअं पाउ। पत्थवो पत्थावो। परिआओ पारिआओ। चमरं चामरं । उक्खओ उक्खाओ । हलिओ हालिओ ॥ अत्र वाशब्देऽनुत्तमानेऽपि पुनर्वाग्रहणं यथादिष्वेव इस्वत्त्वविकल्प- संकोचार्थम् ।। तथा चोक्तम् ॥ ब्राह्मणः स्थापितप्राप्तपाश्र्वाश्वर्यादयश्च ये । ये पूर्वाह्नादयस्तेऽपि नित्यं इस्वा यथादिषु ।। १०.

·भाकृत प्रकाशः। बम्हणो ठविभो। पत्तं । पंसू । अच्छरि। पुधण्हो । मज्झण्णो ॥ अवरण्हो ॥ एते च पूर्वाह्नादयः ॥ ९ ॥ इत् सदा ॥१०॥ . .. सञ्जीवनी। सदा इति लुप्तसप्तम्यन्तम् । आत इत्यनुवर्तते वेति च । सदाशब्दे आकारस्य इदादेशो भवति वा । सह सभा सदा। कगचादिना दलोपः॥ १० ॥ सुबोधिनी। सदेति लुप्तसप्तम्यन्तं पदम् । सदाशब्दे आदेः आत इत्स्यात् वा ॥ सइ सआ। आत इसधिकारो निवृत्तेः ॥ १० ॥ इत एत् पिण्डसमेषु॥११॥ सञ्जीवनी। वेत्यनुवर्तते । पिण्ड इत्येवं सदृशेषु शब्देषु इका- रस्य एत्वं वा भवति । पेण्डं पिण्ड पिण्डमेव । सेंदूरं सिंदूरं सिन्दूरमेव । नो हलीति नस्य बिन्दुः । तस्य कपि तदूवर्गान्त इति वा नत्वम् । धम्मेल्लो धम्मिल्लो धम्मिल्ल एव । वेण्हू विण्हू विष्णुः । हलष्णक्षणश्नां इति ष्णशब्दस्य पह आदेशः सुभिस्सुप्सु दीर्घ इति ·प्रथमः परिच्छेदः। १५ दीर्घः। अन्त्यस्य हल इति सुलोपः। बेल्लं बिल्लं बिल्वम् सर्वत्र लवरामिति वलोपः । शेषादेशादिना लस्य द्वित्वम् । वेठ्ठी विठ्ठी विष्टिः । ष्ठस्य ठ इति ठः। पिण्डसिन्दूरधम्मिल्लविष्णुबिल्वाः सविष्टयः । इत्याद्याः पिण्डतुल्याः स्युर्येषामेत्वं विभाषया । व्यवस्थितविकल्पत्वात् किंशुके नित्यमेदितः । केशुओ किंशुकः । मांसादिषु वेति बिन्दुलोपः ॥११॥ --- मुबोधिनी। पिण्डसमेषु इस इकारस्य एत्वं स्याद्वा ॥ पिण्डसिंदधम्पिल्लविष्णुबिल्वा सावष्टयः । इसायाः पिण्डतुल्याः स्युर्येषामेवं विधीयते ॥ पेंडें पिंडं । सेंदूरं सिंदूरं । धम्मेल्लो धम्भिल्लो । वेण्हू विण्हू । बेल्लं बिल्लं:। वेठ्ठी विही। व्यवस्थितविकल्पस्वात् किंशुके नित्यमेदितः ॥ केमु॥११॥ - अत् पथिह रिदा थेवीषु॥१२॥ । सञ्जीवनी। इत इत्यनुवर्तते ईत् सिंहजिह्वयोरिति यावत् । एषु शब्देष्विकारस्य अकारादेशो भवति। पहो पन्थाः। नमोहलीति नस्य बिन्दुः । तस्य मांसादिसु वेति लोपः ·१६ प्राकृतप्रकाशः। खघथादिना थस्य हः । अनेन इकारस्य अत्वम् । तस्य अकारस्य कचिदपि लोप इति लोपः । हलहा हलही हरिद्रा। हरिद्रादीनां रो लः इति लः। द्रे रो वेति रेफ- लोपः। यदा हलद्दीति, तदाऽऽदीतो बहुलमिति ईप्रत्य- यः। पुहवी पृथिवी । उदृत्वादिष्विति ऋकारस्थ उः॥१२॥ -- -- मुबोधिनी । एष्विकारस्याऽकारादेशः स्यात् ॥ पहो । हलद्दा । पुहवी ।। १२ ॥ इतेस्तः पदादेः॥१३॥ सञ्जीवनी। अदित्यनुर्वतते । आदिभूत इतेः इतिशब्दसम्ब- न्धी यस्तिकारः तस्य इस्थाने अकारादेशो भवति । इस विहसन्तो अह । कगचादिना तलोपः । आद्रे रिति किम् ? हरो त्ति हर इति । हरशब्द अत ओत् सोरित्योत्वम् । इतिशब्दे नीडादिष्विति तस्य द्वित्वम् । ततःसन्धावचामित्यादिना इकारलोपः । एवं सुजणो त्ति सुजन इति । तेरिति किम् ? आदेरिका- रस्थ मा भृत् ॥ १३ ॥ - ·प्रथमः परिच्छेदः। सुबोधिनी। आदिभूतस्य इतिशब्दस्य यस्तिस्तस्याऽकारादेशः स्थाद्वा ।। इअ विहसंतो सुहवं ॥ आदेरिति किम् ? हरो त्ति हर इति । एरिति वक्तव्ये तेरिति तकारग्रहणं किम् ? प्रथमेकारस्य मा भूदिति ॥१३॥ उदिक्षुवृश्चिकयोः॥१४॥ सञ्जीवनी । एतयोरिकारस्य उत्वं भवति । उच्छू इक्षुः । अक्ष्यादिषु छ इति क्षस्य छः । तस्य द्वित्वे वर्गे युजः पूर्व इति चः। सुभिस्सुस्सु दीर्घ इति दीर्घः । विन्छुओ वृश्चिकः। वृश्चिके छ इति श्वस्य छः । इदृष्यादिषु वेति ऋकारस्य इत्वम् । कगचादिना कलोपः ॥१४॥ सुवोधिनी । एतयोः शब्दयोरिकारस्योत्वं स्यात् ।। उच्छू। विछुओ॥१४॥ - ओ च द्विधाकृञः॥१५॥ सञ्जीवनी। उदित्यनुवर्तते । कृषः डुकुन् करणे इत्यस्य धातोः सम्बन्धिनो विधा इत्येतस्य यः इकारस्तस्य उकारादेशो ३

·१८
प्राकृतप्रकाशः।
।
भवनि ओकारादेशश्च । दुहाइ दोहाइअं द्विधा.
कृतम् । सर्वत्र लवरामिति बलोपः। खघथादिना
धस्य हः । इदृष्यादिषु वेति ऋकारस्य इत्वम् । 'ओत्वं
सह नकारेण स्थादितो निर्झरेऽपि वा। ओज्झरो
णिज्झरो निझरः सर्वत्र लवरामिति रेफलोपः। शेषस्य
द्वित्वे वर्गे युजः पूर्व इति जः ॥१५॥
सुबोधिनी।
कुत्र इत्यस्य धातोरुपपदस्य द्विधाशब्दस्येकारस्तस्य ओत्वं
स्यात् चकारादुत्वमपि ॥ दोहाइअं दुहाइअं द्विधाकृतम् । 'ओत्वं
सह नकारेण स्यादितोनिझरेऽपि वा ॥ओज्झरोणिज्झरो ॥१५॥
ईत् सिंहजिह्वयोः॥१६॥
सञ्जीवनी।
इत इत्येव । एतयोः शब्दयोः इकारस्य ईकारा-
देशो भवति । सीहो सिंहः । मांसादिषु वेति बिन्दु-
लोपः। जीहा जिह्वा ॥१६॥
मुबोधिनी।
अनयोरिकारस्य ईकारः स्यात् । सीहो । जीहा । इत इत्य.
धिकारो निवृत्तः ॥१६॥
ऊदुत उपसर्गेविसर्जनीयेन॥१७॥

·प्रथमः परिच्छेदः। १९ सञ्जीवनी। हलि श्रुतानुमिताध्याहारैर्वाक्यापरिकल्पने हली. त्यध्याहियते उत्तरत्र च । उपसर्गे यो विसर्जनीयः तेन सह' वर्तमानस्य आदिभूतस्य उत उकारस्थ ऊत् ऊकारदेशो भवति हलि परतः । दूसिक्खिों दुःशि- क्षितम् । शषोः स इति शस्य सत्वम् । कस्कक्षां ख इति क्षकारस्य खकारः। तस्य शेषादेशादिना बित्वम् वर्ग युजा पूर्व इति ककार: । कगचादिना तलोपा । सूहवा सुभगा । खघथादिना भस्य हः । 'सुभगाया भवत्यत्र दुर्भगायाश्च गस्य वः' इति इति गकारस्थ वकारः । ननु कथमत्र ऊकारो विसर्जनीयाभावादि. ति चेत् ? विसर्जनीयेन तत्साहित्याधिवक्षणात् । हलीति किम् ? दुराआरो दुराचार । कगचादिना चलोपः । अत ओत् सोरिति ओत्वम । 'जदुतः सवि. सर्गस्य दुःसहादौ विभाषया' । दूसहो। ऊत्वामा. वपक्षे तु। 'लुग्वा दुरुपसर्गस्य विसर्गस्य कचित् भवेत्। इति विसर्गलोपे दुसहो दुःसहः । 'ऊदुतः सविसर्गस्थ दुर्जनादिषु नेष्यते । इति निषेधात् दुजणो दुर्जनः । सर्वत्र लवरामिति रेफलोपः। शेषस्य द्वित्वम् । नो णः इति नस्य णः । दुभरो दुर्भरः । रेफलोपशेषदित्वादिकं पूर्ववत् । दुत्तरो दुस्तरः ॥१७॥ • १.

·पाकृतप्रकाशः । मुबोधिनी। अत्र हलीत्यध्याहार्य प्रयोगाऽनुरोधात् । उपसर्गे स्थि. तस्य उत उकारस्यादिभूतस्य विसर्जनीयेन सह ऊत् ऊकारा देशः स्याद्धलि परतः॥ दृसिक्खिअंदुःशिक्षितं । महवा सुभगा। ननु चात्र कथमृकारो विसर्जनीयाभावादिति ? विसर्जनीयेन तत्साहिन्याविवक्षणात् । हलीतिकिम् ? दुराआरो दुराचारः । 'ऊदुतः सविसर्गस्य दुःसहादौ विभाषया' । दूमहो। ऊत्वाभावपक्षे 'लुखा दुरुपसर्गस्य विसर्गस्य कचिद्भवेत्' । दुसहो दुःसहः । 'ऊदुतः सविसर्गस्य दुर्जनादिपु नेष्यते । दुज्जणो दुर्जनः दुब्मरो दुर्भरः दुत्तरो दुस्तरः ॥१७॥ ईदितः॥१८॥ सञ्जीवनी। उपसर्ग स्थितस्यादेरितः इकारस्य विसर्जनीयेन सह ईत् ईकारादेशो भवति । पीसंगो निःसङ्गः । नो पाः इति नस्य णः । अत ओत् सोरित्योत्वम् । हलीत्यापि अनुवर्तते तेन णिरन्तरो निरन्तरः । णत्यमोत्वं च पूर्ववत् । 'ईदितः सविसर्गस्य निर्ध नादिषु नादृतः' णिद्धणो निधनः । सर्वत्र लव. रामिति रेफलोपः । शेषस्य द्वित्वे बर्गे युजः

·प्रथमः परिच्छेदः।
।
पूर्व इति दः । नो णः इति नयोः णौ । णिग्ग-
ओ निर्गतः। रेफलोपशेषवित्वे पूर्ववत् । कगचा-
दिना तलोपः । अत ओत् सोरित्योत्वम् । 'ईदूता-
विदुतोः स्थाने स्यानां लक्ष्यानुरोधतः' । बीसासो
विश्वासः । सर्वत्र लवरामिति वलोपः । शस्य
सः । वीसंभो विश्रम्भः। सर्वत्र लवरामिति रेफलोपः।
मो बिन्दुरिति मस्य विन्दुः । ऊसुओ ऊसओ उत्सु.
कोत्सवयोः। नोत्सवोत्सुकयोरिति छत्वनिषेधः। कग.
चादिना ककारवकारयोः लोपः। उपरिलोप इत्या.
दिना तलोपे कृते 'बिन्द्रादीदूत्परस्येह द्वित्वं शेषस्य
नेष्यते' इति सस्य द्वित्वं न भवति ॥१८॥
.
सुबोधिनी।
उपसर्गे स्थितस्यादरित इकारस्य विसर्जनीयेन सह ईका-
रादेशो भवति । णीसंमोनिःमंगः। हलीति वर्चते तेन पिरन्तरो
निरन्तरः । 'ईदितः सविसर्गस्य निर्धनादिषु नादृतः' ।
गिद्धणो निर्द्धनः । णिग्गओ निर्गतः। णिहओ निर्दयः । 'ईदूता-
विदुतोः स्थाने स्याता लक्ष्यानुरोधतः' । वीसासो । विश्वासः ।
वीसंभो । विसम्भः । असुओ ऊसओ उत्सुकोत्सवयोः ॥१८॥
इदीतः पानीयादिषु॥१६॥

·२२ भाकृतभकाशः। सञ्जीवनी। पानीयादिषु ईतः ईकारस्य इत् इकारागमः स्यात् पाणिअं पानीयम् । नो णः इति नस्य णः । कग- चादिना यलोपः । विलिअं ब्रीडितं । सर्वत्र लवरा- मिति रेफलोपः । डस्य चेति डस्य लः । तस्य कगचा. दिना लोपः । अलिअंअलीकम् ।दुइअं द्वितीयं । तका. रयकारयोः कगचादिना लोपः । तइ तृतीयं । ऋतो.. ऽदिति कारस्य अः। द्वितीयतृतीयशब्दो तीयप्र- स्ययान्तौ । दाणि इदानीं। णिरिक्खिओ निरीक्षितः । कस्कक्षा ख इति क्षस्य खः। तस्य द्वित्वे वर्गे युजः पूर्व इति कः । नो ण इति नस्य णः । तस्य कगचादिना लोपः । गहिरं गृहीतं । ऋतोऽदिति ऋकारस्य अस्वम् गहिरं गंभीरं। खघथादिना भस्य हः । मांसादिषु वेति बिन्दुलोपः । आणि आनीतम् । पानीयवीडितालीकतीयेदानींनिरीक्षिताः। गृहीतानीतगंभीराः पानीयादय ईदृशाः ॥१९॥ मुबोधिनी। पानीयादिष्वीकारस्य इकारादेशः स्यात् । पानीयवीडितालीकतीयेदानीनिरीक्षिताः । गृहीतानीतगंभीराः पानीयादय ईदृशाः।। पाणि । विलिअं । अलिअं । दुइ । तइ ।

·प्रथमः परिच्छेदः। २३ द्वितीयत्तीययोस्तीयप्रत्ययान्तयोः। दाणि । णिरि- क्खिओ । गहिरं ॥१९॥ एनीडापीडकीदृगीदृशेषु॥२०॥ सञ्जीवनी। एषु ईकारस्य एत्वं स्यात् । णेड्डं नीडं । नो णः इति नस्य णः । नीडादिष्विति डस्य द्वित्वम् । आमेलो आपीडः। आपीडे म इति पकारस्य मः । डस्य लः : अत ओत् सोरिति ओत्वम् । करिसो कीदृशः । क्वचिद्युक्तस्थापीति ऋकारस्य रिः। शषोः स इति शस्य सः । एरिसो ईदृशः । ऋकारस्प रित्वं पूर्ववत् ॥२०॥ मुबोधिनी । एष्वीकारस्य एत्वं स्यात् । णेद्धं । आमेलो । केरिसो । एरिसो ॥२०॥ - उत ओत् तुण्डसमेषु ॥२१॥ । सञ्जीवनी। तुण्डसदृशेषु शब्देषु उतः उकारस्य ओकारः स्यात् तोंडं तुण्डं। पोक्खरो पुष्करः। कस्कक्षां ख इति स्कस्य । -- ·२४ प्राकृतप्रकाशः। खः । तस्य द्वित्वे वर्गे युजः पूर्व इति का। मोत्थं मुस्तम् स्तस्य थ इति थः । तस्य आदेशत्वात् द्वित्वे वर्गे युजः पूर्व इति तः। पोत्थअंपुस्तक। स्तस्य थकारादिक पूर्ववत् मोरगरी मुद्दरः। उपरि लोप इत्यादिना दस्य लोपः। शेषस्य गस्य द्वित्वम् । लोद्धओ लुब्धकः । सर्वत्र ल. वरामिति वलोपः । शेषस्य धस्य द्वित्वे वर्गे युजः पूर्व इति दः । कगचादिना कलोपः । सोमालो सुकुमारः। कगचादिना कलोपः। ततः सन्धावचामित्यादिना उकारस्य लोपः। हरिद्रादीनां रो ल इति रेफस्य लः । तुण्डः पुष्करशब्दश्च मुस्तपुस्तकमुद्गराः लुब्धकः सुकुमारश्च तुण्डतुल्याः स्युरीदृशाः ॥२१॥ सुबोधिनी । तुण्डतुल्येषु शब्देषु उकारस्य आवं स्यात् । तुण्डःपुष्करशब्दश्च मुस्तपुस्तकमुद्गराः। लुब्धकः मुकुमारश्च तुण्डतुल्या स्युरीदृशाः ।। तोंडं। पोक्खरो। मोत्या पोस्थी माग्गरो। लोद्धओ। सोमालो॥२१॥ उलूखले ल्वा वा ॥२२॥ सञ्जीवनी। उलूखलशब्दे ल्वा लूकारेण सह आदेः उकारस्थ

·प्रथमः परिच्छेदः।
२५
ओत्वं वा भवति । ओहलं उलूहलं । खघथादिना
खस्य हः ॥२२॥
सुबोधिनी।
उलूखलशब्दे ल्वा लकारेण सह उकारस्य ओत्वं वा
स्यात् । ओहलं उलूहलं ॥२२॥
।
अन्मुकुटादिषु ॥२३॥
सञ्जीवनी।
मुकुटादिषु शब्देषु आदेरुकारस्य अत् अकारा.
देशः स्यात्। मउडं मुकुटं । कगचादिना कलोपः। टोड
इति टस्य डा। मउलं मुकुलं । सोअमल्लं सौकुमार्यम् ।
कगचादिना कलोपः । औत ओदिति ओत्वम् । अदातो
यथादिषु धेति आकारस्य अकारः । पर्यस्तपर्याणसौकु-
मार्येषु लः इति यस्य लः। तस्य आदेशत्वात् बिस्वम् ।
अवरि उपरि । पोव इति पस्य वः । गरुझं गुरुकं ।
'बाहुशब्देऽप्युकारस्य विकल्पादत्वमिष्यते' । बाहा-
बाहू।
मुकुट मुकुलं चैव सौकुमार्य तथोपरि।
शब्दज्ञा गुरुषालादीन मुकुटादीन् प्रचक्षते ॥२३॥

·२६ प्राकृतप्रकाशः। सुबोधिनी। एप्वादेरुतोऽकारादेशः स्यात् ।। मुकुटं मुकुलं चैव सौकुमार्य तथोपरि । शब्दज्ञा गुरुबाहादीन मुकुटादीन प्रचक्षते ॥ मउडं । मउलं । सोअमल्लं । अवरि । गरु। 'बाहुशब्दे- प्युकारस्य विकल्पादत्वामिष्यते' । बाहा बाहू ॥२३॥ इत् पुरुषे रोः ॥२४॥ सञ्जीवनी। अत्र पुरुषशब्दे रुकारे उकारस्य इत् इकार: स्यात् । पुरिसो पुरुषः । शषो सः इति षस्य सः॥२४॥ सुबोधिनी । अत्र रुकार उकारस्य इत्वं स्यात् । पुरिसो ॥२४॥ उदूतो मधूकादिषु ॥२५॥ सञ्जीवनी। एषु शब्देषु ऊत: ऊकारस्य उत् उकारस्यात्। महुओ मधूकः । खघधादिना धस्य हः । कस्य कंगचादिना लोपः। मुक्खो.मूर्खः। सर्वत्र लवरामिति रेफस्य लोपः।

·।
प्रथमः परिच्छेदः।
खस्य शेषस्य द्वित्वम् । तस्य वर्गे युजः पूर्व इति
कः । कुम्हण्डं कूष्माण्डं । धमपश्मविस्मयेषु
म्हः इति ष्मस्य म्हः । अदातो यथादिषु वेति
आकारस्य अकारः । सुद्दो शूद्रः । सर्वत्र लघरामिति
रेफलोपः। शेषस्थ दस्थ शेषादेशादिना द्वित्वम् ।
शषोः स इति शस्य सः । उद्धं ऊध्वं । सर्वत्र
लवरामिति रेफवकारयोलोपः । ततः धस्य बित्वे
धर्गे युजः पूर्व इति दः । पुत्तो पूर्तः । रेफलोपः
शेषद्वित्वं च प्राग्वत । मुत्ती मूर्तिः। सर्वत्र लवरामिति
रेफलोपः । शेषस्य तस्य द्वित्वम् । मुभिस्सुप्सु दीर्घ
इति इकारस्य दीर्घः । अन्त्यस्य हल इति सुलोपः ।
भुजं भूर्ज । रेफलोपादिकं पूर्ववत् । सुण्णं शून्यम् ।
अधो मनयामिति यलोपः । नो णः इति नस्य
णः। ततः शेषादेशादिना द्वित्वम् । उम्मओ ऊर्मयः ।
सर्वत्र लवरामिति रेफलोपः । ततः जसो वेति जसः
ओत्वम् । चुण्णं चूर्ण । रेफलोपादिकं पूर्ववत् ।
उण्णा ऊर्णा।
मधूकमूर्खकूष्माण्डशूद्रोद्धपूर्तमूर्तयः
भूर्जशून्योर्मिचूर्णोर्णा मधूकादय ईदृशाः ।
मूल्यताम्बूलयोस्त्वोत्त्वमूकारस्येष्यते बुधैः ।
मोल्लं मूल्यं । अधोमनथामिति यलोपः । ततः
+
।
।

·प्राकृतप्रकाशः।
शेषस्य लस्य हित्वम् । तंबोलं ताम्बूलम् । मस्यानुस्वारे
अदातो यथादिषु वेति आकारस्य अकारः ॥ २५ ॥
भ
सुबोधिनी।
पषु ऊकारस्य उकारः स्यात् ।।
मधूकमूर्खकूष्माण्डयूद्रोदपूर्तमूर्तयः ।
भूर्जशून्योर्मिचूर्णोर्णा मधूकादय ईदृशाः ॥
महुओ । मुक्खो ॥ कुम्हण्डं ! मुद्दो ॥ उद्धं ॥ पुत्तो मुत्ती
भुजं सुणं उम्मओ । चुण्णं । उण्णा । 'मूल्यताम्बूलयोस्त्वो-
स्वमूकारस्यष्यतेबुधैः । मोल्लं तंबोल्लं ॥२५॥
अद् दुकूले वा लस्य
द्वित्वम्॥२६॥
सञ्जीवनी।
चुकूलशब्दे ऊकारस्प अकारो लस्थ द्वित्वं च
युगपद् विकल्पेन भवति । दुअल्लं । पक्षे कगचादिना
कलोपे दुऊलमिति ॥ २६ ॥
मुबोधिनी।
दुकूलाग्दै ऊकारस्य अकारो कस्य च द्विर्ण युगपद्वा
भवति ॥ दुअलं दुऊलं ॥ २६ ॥

·प्रथमः परिदः।
२९
एन्नपुरे॥२७॥
सञ्जीवनी।
नूपुरशब्दे ऊकारस्य एत्वं स्यात् । णेउरं नूपुरम् ।
नो णः इति नस्थ णः । कगचादिना पकारस्य
लोपः । ॥२७॥
--
मुबोधिनी।
ऊकारस्य एत्वं स्यात् । णेउरं ।। २७ ॥
ओत उद्वाप्रकोष्ठे कस्यवः॥२८॥
.
सञ्जीवनी।
प्रकोष्ठशब्दे ओकारस्य उत्वं ककारस्य वकारश्च
युगपछा भवति । पवुट्ठो पओट्ठो प्रकोष्ठः । सर्वत्र
लवरामिति रेफलोपः । ष्टस्य ठ इति ठः। तस्य बित्वे
वर्गे युजः पूर्व इति टः। पक्षे कगचादिना कलोपः॥२८॥
-
.
मुबोधिनी।
ओकारस्य उत्वं ककारस्य वकारश्च युगपदा भवेत ।
पवुठो पओहो ॥ २८॥
ऋतोऽत् ॥२९॥

·प्राकृतप्रकाशः। सञ्जीवनी। ऋकारस्थ अत्वं स्यात् । तण्हा तृष्णा । हनष्ण- क्ष्णश्नां पहः इति ण्हः ॥ २९ ॥ मुबोधिनी। ऋकारस्य अच्वं स्यात् । तण्हा । तृष्णा ॥ २९ ॥ इदृष्यादिषु वा ॥ ३०॥ सञ्जीवनी। ऋष्यादिषु शब्देषु ऋकारस्य इत्वं स्वाहा । इसी ऋषिः । शषोः स इति षस्य सः। सुभिस्सुप्सु दीर्घ इति इकारस्य दीर्घत्वम् । ततः अन्त्यस्य हल इति सुलोपः। व्यवस्थितविकल्पोऽयं तेन इत्त्वाभावपक्षेऽपि ऋषिशब्दे इत्वमेव । अन्यत्र सर्वत्र अत्वम् । मसिणं ममृ. णम् पक्षे मसणं । ऋतोऽदिति अत्वम् । एवं घिट्ठो घट्ठो धृष्टः । ष्टस्य ठः इति ठः तस्य द्वित्वे वर्गे युजः पूर्व इति टः। विसहो वसहो पिहुलं पहुलं वृषभपृथुलयोः। खघथादिना थभयोहत्वम्। दिढो दढो दृढः। मिओ मओ मृगः । गिट्ठी गट्ठी गृष्टिः । पूर्ववत् ठत्वं द्वित्वं च किअं कअं कृतम् । कगचादिना तलोपः। गिद्धो गद्धो गृध्रः । सर्वत्र लवरामिति रेफलोपः। शेषस्य धस्य हिरवे वर्ग युजः पूर्व इति दः ।

·प्रथमः परिच्छेदः। ऋषिर्ममृणधृष्टौ च वृषभः पृथुलो दृढः । मृगो गृष्टिः कृतं गृध्र ऋष्याद्या एवमादयः ॥ भृगभृङ्गारशृङ्गाराः कृपाणः कृपणः कृपा । शृगालहृदये वृष्टिदृष्टी इत्येषु नित्यमित् ॥ भिंगो भृङ्गः । नङोहलीति ङस्य बिन्दुः । तस्य कपि तद्वान्त इति वा उत्वम् । भिङ्गारो भृङ्गारः। सिङ्गारो शृङ्गारः । किवाणो किवणो कृपाणकृपणयोः । किवा कृपा । पो व इति वः। सिआलो शृगालः । हिअ हृदयम् । कंगचादिना दयोर्लोपः। विट्ठी दिठी वृष्टिदृष्ट्योः । ष्टस्य ठः । तस्य द्वित्वे वर्गे. युजः पूर्व इति टः ॥ ३०॥ सुबोधिनी । एषु ऋत इत्वं स्याद्वा ॥ ऋषिर्ममृणधृष्टौ च वृषभः पृथुलो दृढः ॥ मृगो गृष्टिःकृतो गृद्ध ऋष्याद्या एवमादयः । इसी मसिणं घिठो विसहो। पिहुलं । दिढो मिओ गिट्टी कि गिद्धो । इत्वाभावपक्षे ऋषिशन्दे रित्वं अन्यत्र अत्वमेव । व्यवस्थितविकल्पोऽयं तेन मृगभृङ्गारशृङ्गाराः कृपाणकृषणकृपाः भृगालहृदयेष्टिदृष्टी इत्येषु नित्यमिः । , भ ·न ह --- प्राकृतप्रकाशः। भिंगो भिमालोसिंगालो क्रिवाणो किवणो किवा सिआलो हिअ विहि दिश ॥ ३०॥ उदृत्वादेषु ॥३१॥ सञ्जीवनी। ऋतुशब्दसदृशाः ऋत्वादयः। तेषु ऋत्वादिषु शब्देषु ऋकारस्य उकारादेशः स्यात् । उदू ऋतुः । ऋत्वादिष्ट तो द इति दः । सुभिस्सुप्सु दीर्घ इति दीर्घः पिउत्ती प्रवृत्तिः । सर्वत्र लवरामिति, रेफलोपः। पूर्ववदन्यत । वुत्तन्तो वृत्तान्तः । अदातो यथादिषु वेत्यत्वम् । मुणालं मृणालम् । पुहवी पृथिवी । अत् पथिहरिद्रापथिवीष्वितीकारस्य अत्वम् । खघथादिना थस्य हः । मुओ मृतः । पाउसो प्रावृत् । दिक्प्रावृषीः स इति सः। नसन्तप्रावृदशरदः पुंसीति पुंस्त्वम् । अत ओत् सोरित्योत्वम् । परहुओ परभृतः। भाउओ जामाउओ भ्रातृजामातृशब्दयोः । स्वार्थ को घेति कप्रत्ययः॥ ३१ ॥ ऋतुप्रवृत्तिवृत्तान्तमृणालपृथिवीमृताः। मावर परभृती भ्राता जामातादयः स्मृताः॥ .

·प्रथमः परिच्छेदः। सुबोधिनी। ऋत उत्त्वं स्यात् । ऋतुप्रवृत्तिवृत्तान्तमृणालपृथिवीमृताः। प्रादृट्परभृतभ्रातृजामातवादयः स्मृताः । उद् पउत्ती वुत्तंतो मुणालं पुहवी मुओ पाउसो परहुओ भाउओ जमाउओ ॥ ३१ ॥ -- -- युक्तस्यापि रिः॥३२॥ -- सञ्जीवनी । युक्तस्यापि वर्णान्तरेण संयुक्तस्य ऋकारस्य रिरित्ययमादेशो भवति । अपिः समुच्चये । जारिसो यादृशः। आदेयों ज इति जः । तारिसो तादृशः। एरिसो केरिसो ईदृशकीदृशयोः । एनीडापीडकी. शेडशेष्विति ईकारस्य एत्वम् । सर्वत्र शषोः स इति शस्य सः ।। १२॥ मुबोधिनी। अयुक्तस्य रिः ॥ ३२ क ॥ वर्णान्तरेणासंयुक्तस्य ऋतो रिकार: स्यात् । रिणं ऋणम् । युक्तस्याऽपि मध्ये ॥ ३२ ख ॥ सुसंस्कृताधवर्णमध्यस्थितस्य ऋतो युक्तस्यापि रिकारादेशः स्यात् । यारिसो तारिसो। यादृशः । तादृशः ॥ ३२ ॥ *- - +- ·प्राकृतमकामा वृक्षे वेन रुर्वा ॥३३॥ सञ्जीवनी। वृक्षशब्दे वेन वकारेण सह कारस्थ : स्याद्वा । रुक्खो वृक्षः। कस्कनां खः इति क्षस्थ खः । तस्य दित्वे वर्गे युजः पूर्व इति कः । पक्षे वच्छो वृक्षः । क्ष्मावृक्षक्षणेषु छः द्वित्वं च पूर्ववत् । अत्वमित्वं तथा चोत्वं रित्त्वं रुत्वमृतो ऽत्र यत् । एषां लक्ष्यवशात् कार्यों निश्चयो न तु सूत्रतः ॥३३॥ सुबोधिनी। अत्र वेन वकारेण सह ऋतो रुत्वं वा स्यात् । रुक्खो क्षः। अत्वमित्वं तथाचोत्वं रित्त्वं रुत्वमृतोऽत्र यत् । एषां लक्ष्यवशात्कार्यों निश्चयो न तु सूत्रतः । ऋत इति निवृत्तम् ॥ ३३ ॥ लत इलिः ॥ ३४॥ सञ्जीवनी। लतालकारस्य इलिरादेशः स्यात् । किलितं क्लप्तम् । वेति वर्तते। सा च व्यवस्थितविभाषातेनेह न भवति । लिआलो लकारः । लकारऋकारयोः सावस्ि N ·प्रथमः परिच्छेदः। ३५ अयुक्तस्यापि लकारस्य रिः । तस्य हरिद्रादीनां रो लः इति लत्वम् ॥ ३४ ॥ मुबोधिनी। लकारस्य इलिरादेशः स्यात् । किलितं क्लुप्तम् । वेत्यनु. वर्चते । स च व्यवस्थितविकल्पार्थः । तेनेह न भवति । लिआरो लकारः॥ ३४॥ एत इद्वावेदनादेवरयोः॥३५॥ सस्नीवनी। एतयोः शब्दयोः एत एकारस्य इकारादेशो भवति वा। तकारोऽसन्देहार्थः । विअणा वेअणा वेदना । कगचादिना दलोपः। नो ण इति णः । दिअरो देअरो देवरः । अत ओत् सोरित्योत्वम् । पूर्ववदन्यत् । 'एकारस्य भवेदित्वं केसरेऽपि विभाषया'। किसरो केसरो केशरः ॥ ३५ ॥ मुबोधिनी। एतयोरेकारस्य इत्वं स्यात् । विअणा वेअणा। दिअरो देअरो ॥ ३५॥ ऐत एत् ॥३६॥ trada ·माकृतप्रकाशः। सञ्जीवनी। ऐत ऐकारस्य स्थाने एत्वं भवति । सेलो शैलः। शषोः स इति शस्य सः । केलासो कैलाशः । घेसअणो वैश्रवणः । सर्वत्र लवरामिति रलोपः। सेण्णं सैन्यम् । अधो मनयामिति यलोपः । नो ण इति णः। शेषादेशादिना द्वित्वम् । वरं बैरम् तेल्लं तैलम् । नीडादिषु इति लस्य द्वित्वम् ॥ ३६ ॥ " सुवोधिनी। ऐत ऐकारस्य स्थाने एत्वं भवति सेलो शैलः ॥३६॥ दैत्यादिषु अइत् ॥३७॥ सञ्जीवनी। ऐत इत्यनुवर्तते औत ओदित्यतः प्राक् । दैत्यादिषु शन्देषु ऐकारस्य अइत् स्यात् । पूर्वेण एत्वं प्राप्तम् । दहच्चो दैत्यः । त्यथ्यद्यां चछजा इति त्यस्य चत्वम् । तस्य शेषादेशेत्यादिना द्वित्वम् । कइअवं कैतवम् । कगचादिना तलोपः। वलोपो न भवति प्रायोग्र- इणात् । वइसाहो वैशाखः । शषोः स इति शस्य सः। खघथादिना खस्यहः । सहरं खैरम्। पूर्वोक्तपरोक्तयोः परोक्तो विधिर्वलवानिति उपरि लोप इत्यादिना ·प्रथमः परिच्छेदः। ३७ प्राप्त सलोपं वाधित्वा सर्वत्र लवरामिति बलोपः। कहरवं कैरवम् । भइरवं भैरवम्। वइसंपाअणो वैश- म्पायनः। पो व इति वत्वं न भवति तत्र प्रायोग्रहणा- नुवृत्तेः । वहदही वैदेही। दैत्यकैतववैशाखस्वैरकैरव भैरवाः । वैशम्पायनवैदेह्यौ दैत्याद्या एवमादयः । सिंहावलोकनन्यायेन उत्तरत्र वेति वर्तते तेन 'ऐतो लक्ष्यवशात् स्यातामइदेतौ कचित्तु वा। सहरं सैरं स्वैरम् । चइत्तो चेत्तो चैत्रः। वहज्जो वेजो वैद्यः । त्यध्यघांचछजा इति त्यस्य चत्वम् । भइरवो भेरवो भैरवः । इह न भवति दहच्चो दैत्यः ॥ ३७ ॥ * : मुबोधनी। एषु एकारस्य अइ इत्यादिश्यते । दैत्यकैतववैशाखस्वैरकैरव भैरवाः । वैशंपायनवैदेह्यौ दैत्याचा एवमादयः ।। दइच्चो कइअवं वइसाहो सहरं कहरवं वइसंपाअणो- वइदेही । सिंहावलोकितन्यायादुत्तरसूत्राद्वेति वर्तते । तेन 'ऐतोलक्ष्यवशात्स्यातां अइदेतौ कवित्तुवा' । सहरं सरं स्वैरम् । चइत्तो चेत्तो चैत्रः। वइज्जो वेज्जो वैद्यः । भइरको भेरवो भैरवः । इह तु न भवति । दइच्चो । दैयः ॥ ३७ ॥ -- --

·प्राकृत प्रकाश
दैवे वा ॥ ३८॥
सञ्जीवनी।
दैवशब्दे ऐकारस्य अइत् स्यात् वा। दइवं
देव्वं दैवम् । एकारादेशपक्षे सेवादिष्विति वस्य
द्वित्वम् ॥ ३८ ॥
सुबोधनी।
अइत्वं वा स्यात् । दइवं पक्षे । एत्वमेव देव्वं ॥ ३८ ॥
इत् सैन्धवे ॥३६॥
सञ्जीवनी।
सैन्धवशब्दे ऐकारस्य इकारादेशः स्यात् ।
एत्वापवादः । सिंधवं सैन्धवम् ॥ ३९ ॥
मुबोधनी।
इत्वं स्यात् । एत्वापवादः । सिंघवं ॥ ३९ ॥
ईत् धैर्ये ॥४०॥
सञ्जीवनी।
'धैर्यशब्दे ऐकारस्य ईत् स्यात् । धीरम् । तूर्यधै.
र्यादिना रः ॥ ४०॥

·प्रथमः परिच्छेदः।
३९
सुबोधनी।
इत्वं स्यात् । धीरं । ऐत इति निवृत्तम् ॥ ४० ॥
औत ओत् ॥४१॥
सञ्जीवनी।
औत औकारस्य प्रोकारदेशः स्यात् । तकारोऽ.
सन्देहार्थः । सोहरगं दोहरगं सौभाग्यदौर्भाग्ययोः ।
खघथादिना भस्य हः। अधो मनयामिति यलोपः ।
शेषादेशादिना गस्य द्वित्वम् । हकारस्य न भवति ।
न रहोरिति निषेधात् । जोवणं यौवनम् । आदेयों
ज इति यस्य जानीडादिष्विति वस्य द्वित्वम् । कोसंवी
कौशाम्बी। अदाती यथादिषु वेत्यत्यम् । कोत्थहो
कौस्तुभः। स्तस्य थ इति थः। तस्य छित्वे वर्ग
युजः पूर्व इति तः । सोमित्ती सौमित्रिः । कोमुई
कौमुदी ।। ४१ ॥
मुबोधनी।
औकारस्य ओत्वं स्यात् । जोवणं यौवनम् ॥ ४१ ॥
पौरादिषु अउत् ॥४२॥

·प्राकृतप्रकाशः। । च सञ्जीवनी। औत इत्यनुवर्वत उत्सौन्दर्यादिष्विति यावत् । पौर इत्यादिषु शब्दषु आदेरौकारस्य अउत् स्यात् । ओत्वयाधः । पउरो पौरः। परिसं पौरुषम् । इत् पुरुषे रोरिति रुकार उकारस्थ इत्वम् । मउणं मउली मौनमौलिशब्दयोः। रउरवो रौरवः । कउरवा कौरवाः । जस्प्रत्ययस्य जश्शसोर्लोप इति लोपः। जश्शम्ङस्थांसु दीर्घ इति दीर्घः । गउडा गौडाः । कउसलं कौशलम् । सउहं सौधम् । पौरपौरुषमौनानि मौलिरौरवकौरवाः । गौडकौशलसौधानि पौराद्या एचमादयः ॥ ४२ ॥ सुबोधनी। एषु औतो अउत् इत्यादिश्यते । पौरपोरवमानानि मौलिरौरवकौरवाः । गौडकौशलसौधानि पौराधा एवमादयः । पउरं पउरिसं मउणं मउली रउरवो । कउरवो गउडो। कउसलं। सउहं ॥ ४२ ॥ * आच्च गौरवे ॥४३॥ सस्त्रीवनी। अदित्यनुवर्तते । गौरवशब्दे औकारस्थ ·प्रथमः परिच्छेदः। ४१ आकारादेशो भवति अउञ्च । गारवम् गउरवं गौरवम् ॥ ४३ ॥ मुबोधिनी। औत आत्वं चकारात् अउदित्यपि । गारवं गउरवं ॥ ४ ॥ उत् सौन्दर्यादिषु ॥४४॥ सञ्जीवनी। सौन्दर्यसदृशेषु शन्देषु औकारस्य उत्वं स्यात्। सुन्देरं सौन्दर्यम् । शय्यादिषु इत्येत्वम् । तूर्यधैर्यादिना यस्य रः। सुण्डो शौण्डः । शषोः स इति शस्य सः । पुलोमी पौलोमी । उवविट्ठ अं औपविष्टकम् । पो व इति वः। ष्टस्य ठ इति ठः । तस्य द्वित्वे वर्गे युजः पूर्व इति टः । कगचादिना कलोपः । एवं मुट्ठिओ मौष्टिकम् । दुआरिओ दौवारिकः । सौन्दर्यशौण्डौ पौलोमी औपविष्टकमौष्ठिको । दौवारिकस्तयेत्याद्याः सौन्दर्याचा प्रकीर्तिताः॥४४॥ इति श्री वसन्तराजविरचितायां प्राकृत- सजीवियां प्रथमोऽविधिपरिच्छेदः । ६ ·प्राकृतप्रकाशः। सुबोधिनी। औत उत्वं स्यात् । सौंदर्यशौण्डौ पौलोमी औपरिष्टकमौष्टिको । दौवारिकश्चैवमाद्या सौन्दर्याद्याः प्रकीर्तिताः । मुंदेरं सुंडो पुलोमी उपरिठिमुटिओ दुआरिओ ॥४४॥ वृत्तौ प्राकृतसूत्राणां सदानन्दस्य निर्मिती । परिच्छेदः सुबोधिन्यामज्विधिः प्रथमो गतः ।। "

·द्वितीयः परिच्छेदः।
अथायुक्तविधिरुच्यते।
अयुक्तस्यानादौ ॥१॥
सञ्जीवनी ।
अधिकारोऽयम् । यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्याम-
स्तदयुक्तस्यासंयोगवतः अनादी मध्ये स्थितस्य इलो
भवतीति वेदितव्यम् । अयुक्तस्येति शषोः स इत्यतः
प्रागयमधिकारः। अनादावित्यस्य तु आदेर्यो ज इत्यतः
माक् ॥१॥
मुबोधिनी।
अतः परं यत्कार्य तदयुक्तस्य हलन्तरासंयुक्तस्या.
उनादौ मध्ये वर्णयोः स्थितस्य वेदितव्यम् । अधिकार-
सूत्रमिदम् ॥१॥

·४४ भाकृतप्रकाशः। कगचजतदपयवां प्रायो लोपः॥२॥ सञ्जीवनी। कगचादीनां व्यञ्जनमात्रं प्रत्येकं निर्दिश्यते । अकारस्त्वेषामुच्चारणार्थः । ततो बन्दः। एषां कादीनां नवानामयुक्तानामसंयोगवतां अनादौ मध्ये स्थितानां प्रायो बाहुल्येन लोपः । कस्थ-बउलो घराई बकुलव. राक्योः । गस्य-साअरो अरं सागरनगरयोः । चस्य-रअणा सुइरं रचनासुचिरयोः । जस्य-सुअणो रअणी सुजनरजन्योः । तस्य-असई सुरअं असती- सुरतयोः । दस्थ-मअणं सअणं मदनसदनयो । पस्व-रूअं भूओ रुपभूपयो । यस्य-आउहं सरऊ आयुषसरवोः ।वस्थ-कई कविः । सुभिस्सुम्सु दीर्घः। देअरो देवरः । अयुक्तस्येति किं ? कङ्कणो कङ्कणः । गङ्गा गङ्गैव । अञ्चलं अञ्चलमेव चञ्चलो चञ्चल इत्येवमादयः । 'प्रायः शब्दः कगादीनां लोपातिव्या- सिवाधक' । अकोवणो अकोपनः । पो वा इति पः। सगरं स्वगतं । सर्वत्र लवरामिति बलोपः। चूचुआं चूचुकं । सदअंसदयमित्यादयः। ईषत्स्पृष्टः प्रयोज्यो या

·द्वितीयः पारच्छेदः।
कचिल्लुप्तेषु कादिषु' । कणयं कनकं चणया चणकाः ।
जश्शसोलोप इति जसो लोपः । जश्शम्ङस्यांसु
दीर्घः इति दीर्घः । गधणं गगनं । वयणं धदनं ।
मयणो मदन इत्यादौ । 'गत्वं मदकले कस्य तथा
मरकते ऽपि च । मधगलो मदकलः । मरगयं मरकतं
तयोर्लोपे कृते ईषत्स्पृष्टयकारः ॥ २ ॥
सुबोधिनी।
कादीनां व्यञ्जनमात्राणां लोपविधौ ग्रहणम् अकारस्त्वेषामु-
चारणमात्रार्थम् । यथा तम्माच्छमो नः पुंसीयादौ नकाराग्रुत्तर-
मकारः ।.कादीनामसंयुक्तानामनादौ स्थितानां लोपः स्यात् ।
वउलो वकुलः साअरो सागरः रमणा रचना रअणी रजनी
सुरणं सुरतं मअणो पदनः कथं रूपं आउहं आयुधं कई
कविः । अयुक्तस्येति किम् ? अनादाविति किम् । कंकणो कङ्कणः ।
मंगा गोत्यादयः । प्रायः शब्दः कगादीनां लोपातिव्यातिवाद-
कः । तेन अकोवणो अकोपनः सग स्वगतं चूचुअं चूचुकं सद
सदयामित्यादयः सिध्यन्ति । 'ईषत्स्पष्टः प्रयोज्यो यः कचिल्लु-
प्लेषु कादिषु ।' कणयं कनकं चणया चनकाः । गयणं गगनं
वयणं वदनं मयणो मदनः इत्यादौ ॥ २ ॥
यमुनायां मस्य ॥३॥

·प्राकृतप्रकाशः।
सञ्जीवनी।
लोप इत्यनुवर्तते । यमुनाशब्दे मस्य लोपो
भवति । जउणा । आदेर्यो ज इति जः ॥ ३ ॥
मुबोधिनी।
मकारस्य लोप: स्यात् । जडणा ॥ ३ ॥
स्फटिकनिकषचिकुर-
सीकरेषु को हः॥४॥
सञ्जीवनी ।
क इत्यक्षरं षष्ट्यन्तम् । एषु चतुषु शब्देषु कस्य
हत्वं स्यात् । पूर्वेण लोपः प्राप्तः । उत्तरसूत्रेषु च
आदेशस्याकार उच्चारणार्थः। एवमादिपरिच्छेद-
परिसमाप्तः । फलिहो स्फटिकः । उपरि लोपः इति
सलोपः। स्कटिके लः इति टस्थ लः । णिहसो निकषः।
चिहुरो चिकुरः । सीहरो शीकरः ॥ ४ ॥
सुबोधिनी।
एषु ककारस्य हकारः स्यात् । फलिहो निहसो चिहुरो
सीहरो ॥ ४॥

·द्वितीयः परिच्छेदः। चन्द्रिकायां मः॥५॥ सस्त्रीवनी। क इत्यनुवर्तते। चन्द्रिकाशब्दे कस्य मत्वं भवति । चंदिमा । द्रे रो वेति रलोपः ॥ ५॥ सुबोधिनी। ककारस्य मकारः स्यात् । चंदिमा ॥ ५॥ ऋत्वादिषु तो दः॥६॥ सञ्जीवनी। त इत्यक्षरं षष्ठ्यन्तम् । ऋतुतुल्येषु शब्देषु तकारस्य दकारादेशो भवति । उदू ऋतुः । उहत्वादिषु इति ऋकारस्थ उत्वम् । मुभिस्सुप्सु दीर्घः इति दीर्घः। आआदो आयातः । सुदं श्रुतम् । सर्वत्र लवरामिति रलोपः । शषो सः इति शस्य सः । नपुंसके सोबिन्दुरिति बिन्दुः । खादी ख्यातिः । अधो मनयामिति यलोपः । पूर्ववत् दीर्घः । अन्त्यस्य हल इति सलोपः। तदो ततः । संपदं साम्प्रतं अदातो यथादिषु वेत्यत्वम् । सर्वत्र लवरामिति रलोपः । 'बिन्दादीदूत्परस्येह बित्वं शेषस्य ·प्राकृतप्रकाश नेष्यते' इति पत्य द्वित्वं न भवति। णिव्वुदो निर्वृतः। उदृत्वादिषु ऋकारस्य उत्वम् । रलोपे कृते शेषादे- शादिना वस्य द्वित्वम् । नो णः इति णः। पदारिदो प्रतारितः । रदी पीदी रतिप्रीत्योः । ऋत्वागतश्रुतिख्यातिततःसाम्प्रतनिषताः। प्रतारितरतिप्रीत्य ऋत्वाद्या एवमादयः ।। अयं दकारादेशः प्रायेण सौरसेनीमागध्यो- द्रष्टव्यः । इह तु कगचादिना तलोपः॥६॥ सुबोधिनी। एषु तकारस्य दकार: स्यात् । ऋत्वागतश्रुतख्यातिततःसाम्प्रतनिर्वृताः । प्रतारितरतिप्रीत्य ऋत्वाचा एचमादयः। उदृ आअदो मुदं खादी तदो संपदः णिचुदो पदारिदो रीदि पीदी। अयं दकारादेश प्रायेण सौरसेनीमागध्योर्द्रष्टव्यः । महाराष्ट्या तकारलोप एक ॥६॥ न प्रतिवेतसपताकासु डः॥७॥ सञ्जीवनी। त इत्यनुवर्तते ऐरावते घेति यावत् । एषु शब्देषु तकारस्य डत्वं स्यात् । पडिहरं प्रतिहतं । पडिवअर्थ ·द्वितीयः परिच्छेदः। प्रतिवचनम् । कगचादिना चलोपः। 'प्रतिशब्दे तकारस्य रेफलोपावपि कचित्' । परिट्ठिअं. प्रतिष्टितम् । उपरि लोप इत्यादिना पलोपः। पूर्ववदन्यत् । एवं पहण्णा प्रतिज्ञा । नज्ञपञ्चाशत्पञ्चदशसु ण इतिज्ञ इत्यस्य णः। तस्य शेषादेशादिना द्वित्वम् । वेडिसो वेतसः । इदीषदित्यादिना इत्वम् । पडामा पताका । 'तस्य डत्वं हरीतक्यां प्राभृते मृतके तथा'। हरडई हरीतकी । डस्य (?) वशादीकारस्य अत्वम् । पाहुडं प्राभृतम् । सर्वत्र लवरामिति रलोपः । खघथादिना हत्वं भस्य । उदृत्वादिष्वित्युत्वम् । मडओ मृतकः । ऋतोऽदित्यत्वम् ।। ७ ॥ मुबोधिनी। एषु डः स्यात् तस्य । पडिवअणं प्रतिवचनम् । वेडिसो । पडाआ। 'प्रतिशब्दे तकारस्य रेफलोपावपि कचित्' । परि. हि प्रतिष्ठितम् परिहानं प्रतिष्ठानम् । पइण्णा प्रतिज्ञा । तस्य डत्वं हरीतक्या प्राभृते मृतके तथा' । हरडई पाहुडं मडओ ॥७॥ वसतिभरतयोर्हः॥ ८॥ सजीवनी। एतयोः शब्दयोस्तकारस्थ हत्वं स्यात् । वसही भरहो ॥ ८॥ .

·भाकृतप्रकाशा
मुबोधनी।
बसही भरहो ॥ ८॥
गर्भिते णः ॥ ६ ॥
सञ्जीवनी।
गर्भितशब्दे तकारस्य णकारादेशो भवति ।
गभिणो । सर्वत्र लवरामिति रलोपः। शेषस्य भस्थ
हित्थे वर्गे युजः पूर्वः इति वः ॥ ९ ॥
मुबोधनी ।
तस्य णः स्यात् । गम्भिणो ॥ ९ ॥
---
-
-
ऐरावते वा ॥१०॥
---
-
-
सञ्जीवनी।
पण इत्यनुवर्तते । ऐरावतशब्दे तकारस्य
णकारादेशो भवति वा । एरावणो । पक्षे एरावओ।
'ऐत एत्' इति एत्वम् । पक्षे कगचादिना तलोपः ॥१०॥
सुबोधनी।
तस्य णो वा स्यात् । एरावणो । एरावओ ॥ १० ॥
प्रदीप्तकदम्बदोहदेषु दोलः॥११॥

·द्वितीया परिच्छेदः
सञ्जीवनी।
द इत्यक्षरं षष्ठ्यन्तम्। एषु दकारस्य लत्वं स्यात् ।
पलितं । इदीतः पानीयादिषु इति इत्वम् । उपरि
लोपः इत्यादिना पलोपः । शेषस्य बित्वम् ।
णिजन्तेऽपि इष्यते। पलावि प्रदीपितम् । कलम्बो
कदम्बः । दोहलो दोहदः यावत् सान्तवद् विधिरिति
द्वितीयस्यापि लत्वं न भवति। अनादावधिकारात् ॥११॥
मुबोधिना।
एषु दस्य लः स्यात् । पलित्तं णिजंतेऽपीष्यते पलाविअम् ।
कलंबो दोहलो ॥ ११ ॥
गद्गदे रः॥ १२॥
सञ्जीवनी ।
द इत्यनुवर्तते अयुक्तस्येति च । गनदशन्दे
अयुक्तस्य दस्य रेफादेशो भवति । गग्गरं । उपरि
लोप इत्यादिना दलोपः। शेषादेशादिना गस्य द्वित्वम् ।
नपुंसके सोबिन्दुरिति बिन्दुः ॥ १२ ॥
मुबोधनी।
दस्याऽयुक्तस्य र स्यात् । गग्गरो ॥ १२ ॥
संख्यायाश्च ॥ १३॥

·५२
प्राकृतप्रकाशः।
.
सञ्जीवनी।
---
द इति वर्तते । र इति च । अयुक्तस्यानादाविति
च । संख्यावाचिनि शब्दे अयुक्तस्यानादौ स्थितस्य
दस्य रेफादेशः स्यात् । एआरह एकादश । कगचादिना
कलोपः। दशादिषु हः इति शस्य हः । अन्त्यस्य
हलः इति नलोपः । बारह तेरह द्वादश त्रयोदश ।
'लोपः साचो यकारस्य कचिन्नित्यं कचिन्न वा' इति
यलोपः। सन्धावचामित्यादिना अकारविसर्गयोरेत्वम्।
पण्णरह पञ्चदश । नज्ञादिना श्वस्य णः
। सत्तरह
सप्तदश । उपरि लोप इत्यादिना पलोपः। अठारह
अष्टादश । ष्ठस्य ठः इति ठत्वम् । ष्णान्तां सख्यां
विना भवेदिति जश्शस्ङस्यांसु दीर्घः इति
प्राप्तस्य दीर्घस्याभावः । अयुक्तस्यति किम् ? चउद्दह
चतुर्दश । अनादाविति किम् ? दह दश ॥ १३ ॥
भ
मुवोधनी।
संख्याशब्दे अयुक्तस्यानादौ स्थितस्य दस्य रः स्यात् ।
एआरह एकादश । अयुक्तस्येति किम् ? चउदह चतुर्दश ॥१३॥
पो वः ॥१४॥

·द्वितीयः परिच्छेदः। सञ्जीवनी। , प इत्यक्षरं षष्ठ्यन्तम् । अयुक्तस्यानादौ स्थितस्य पकारस्य चकारादेशो भवति । कवालो : उल्लावो कपालोल्लापयोः । कवोलो उवमा कपोलोपमयोः । अयुक्तस्येति किम् ? विप्पो सप्पुरिसो। विप्रसत्- पुरुषयोः। ननु रेफतकारयोर्लोपे कृते यावद् द्वित्वं न प्रवर्तते तावत् पस्य वत्वं कथं न स्यादित्युच्यते । कृताऽकृतप्रसङ्गित्वात् द्वित्त्वस्यैव प्रवृत्तः । अनादाविति किम् ? पई पंडिओ पतिपण्डितयोः । पलोपं प्रति कगचादिसूत्रस्थाविषयविभागो लक्ष्यवशात् । 'सु. भगाया भवत्यत्र दुर्भगायाश्च गस्य वः' । सहवा सुभगा दूहवा दुर्भगा। 'ईदूताविदुतोः स्थाने स्यातां लक्ष्यानुरोधतः' इति ऊत्वम् । खधथादिना भस्य इः । दूहवेत्यत्र ऊदुत इत्यादिना ऊत्वम् ॥ १४ ॥ . सुबोधिनी । अयुक्तस्यानादिस्थितस्य पस्य वः स्यात् । कवालो कपालः । अनादाविति किम् ? पई पतिः अयुक्तस्येति किम् ? विणो विषः । ननु रेफलोपे कृते यावद् द्वित्वं न भवति तावदेव वत्वं कथं न स्यादित्युच्यते कृताकृतपसङ्गिवाद्वित्वस्यैव प्रवृत्तेः।

·६४ प्राकृतप्रकाशः। . पस्य लोपस्तथा वत्वं ज्ञेये लक्ष्याऽनुसारत: मुभगाया भवसत्र दुर्भगायाश्च गस्य वः ॥ १४ ॥ - man... - Home * - - - - - - - आपीडे मः॥ १५॥ सञ्जीवनी। प इत्यनुवर्तते । आपीडशब्द पस्य मत्वं स्यात् । वत्वं प्राप्तम् । आमेलो आपीडः । एनीडापीडेत्यादिना ईकारस्य एत्वम् ।। डस्य चेति डस्य लः ॥ १५ ॥ सुबोधिनी। अत्र मः स्यात् । आमेलो ॥ १५ ॥ weakimaratRESIAN MIRRER THE ARREKKKARom उत्तरीयानीययोर्यो जो वा॥१६॥ सनीवनी। य इत्यक्षरं षष्ठ्यन्तम् । उत्तरीयशब्दे अनीयप्रत्यये च यकारस्य बित्वापन्नो ज्ज इत्यादेशो भवति वा । उत्तरिजं उत्तरीअं उत्तरीयम् । यत्र पक्षेज इत्यादेशः तत्र इदीतः पानीयादिषु इति इत्वम् । रमाणिज्ज रमणीअं रमणीयम् । करणिज्जं करणीअं करणीयम् । ननु शेषादे. शयोदित्वमनादाविति हिरवे सिद्ध किमों द्विजकारक आदेशः ? असदेतत् तत्र युक्तस्येत्यधिकारात् युक्त

·द्वितीयः परिच्छेदः ।
वर्णादेशानां तत्र विधिः । अन तु युक्तानां वर्णाना.
मादेश इति कथमेषां द्वित्वं स्यात् ॥ १६ ॥
सुबोधनी ।
उत्तरीयशब्दस्यानीयस्य च सम्बन्धी यो यकारस्वस्य जो
इयादिश्यते । उत्तरिज्ज रमणिज्जं उत्तरीअं रमणीअं ॥ १६ ॥
छायायां हः ॥१७॥
सञ्जीवनी।
य इत्यनुवर्तते । वेतिच । छायाशब्दे यकारस्य
हकारादेशास्यात् वा। छाही छाहा छाआ छायैव । हत्व-
पक्षे एकत्र आदीतो बहुलमिति ईप्रत्ययः । आतपाभाव
इति वक्तव्यम् । तेन कणअछाअं अंगं । पउमछाअं
मुहं इत्यादौ न भवति ॥ १७ ॥
सुबोधनी।
अत्र यस्य हः स्याद् वा। छाही छाहा छाआ। आतपा-
ऽभाव इति वक्तव्यम् । तेन कणअछाअमियादौ कातिवाचित्वान्
न भवति ।। १७॥
टो डः॥ १८ ॥

·..
भाकृतप्रकाशः।
।
सञ्जीवनी।
द इत्यक्षरं षष्ठ्यन्तम् । अयुक्तस्य अनादौ स्थितस्य
टस्य डकारादेशो भवति । रडिअं फुडं कुक्कुडो ।
रदितस्फुटकुक्कुटेषु। अयुक्तस्येति किम् ! भद्दो घण्टा ।
अनादाविति किम् ? टंकारो टङ्कारः । 'अदातो
यथादिषु वा' इत्याकारस्य न अत्वम् ॥ १८ ॥
मुबोधनी।
अयुक्तस्यानादिस्थितस्य टस्य डः स्यात् । फुडं । अयुक्त.
स्येति किम् ? घण्टा । अनादाविति किम् ? टंकारो ॥ १८ ॥
सटाशकटकैटभेषु ढः॥१९॥
सञ्जीवनी।
ट इत्यनुवर्तते उत्तरत्र च । एतेषु टस्य ढकारः स्यात् ।
डत्वस्यापधादः । सढाओ सटाः। 'जसो वा' इति
ओत्वम् । सअढं शकटम् । 'शषोः सः' इति शस्य
सः । कढवो कैटभः । 'ऐत एत्' इति एत्वम् । 'के
'कैटभे.
वः इति भस्य वः । 'अत ओत् सोः' इति ओत्वम्॥१९॥
सुबोधनी।
एषु ढः स्यात् । डत्वापवादः । सदा सअढं केढवो ॥१९॥

·द्वितीयः परिच्छेदः। स्फटिकेलः ॥२०॥ सञ्चीवनी। स्फटिकशब्दे टस्थ लादेशो भवति । फलिहो स्फटिकः । स्फटिकादिना कस्य हः।। २० ॥ सुबोधिनी। टस्य लः स्यात् । फलिहो ॥ २० ॥ डस्य च ॥२१॥ . सञ्जीवनी। ल इत्यनुवर्तते । अयुक्तस्यानादौ स्थितस्य डस्य ल आदेशः स्यात् । तलाओ . णिअलम् तडाग- निगडयोः । कगचादिना गलोपः । सोलह षोडश । 'शषोः सः' इति षस्य सः । 'दशादिषु ह.' इति । 'अन्त्यस्य हल!' इति नलोपः । 'जश्शसोलोपः' इति जसो लोपः। अयुक्तस्येति किम् ? उड्डीणो मण्डवो उड्डीनमण्डपयोः । अनादा. विति किम् ? डाइणी डकारो डाकिनीडकारयोः । व्यवस्थितविभाषया कचिदा इस्य लादेशः । गुलो गुडो गुडः दालिमं दाडिमं दाडिममेव । आपीलिअं शस्य

·५८
प्राकृतप्रकाशः।
अापीडिअं आपीडितमित्यादिषु । कचिन्नैव लः। लउडो
णिविडो लगुडनिविडयोः । इत्यादिषु ॥ २१ ॥
मुबोधिनी।
डस्य च लः स्यात् अनादिस्थितस्यायुक्तस्य । तलाओ
तडागः । अयुक्तस्येति किम् ? उड्डीणो। अनादाविति किम् ?
डाइणी डाकिनी ।
'कचिद्वा डस्य लादेशः कचिद्वा नेष्यते बुधैः'। गुलो गुडो
गुडः। दालिमं दाडिमं पीडिअं पीलिअं पीडितं । लउडो लगुडः।
निविलो निविडः । इत्यादौ ॥ २१ ॥
ठो ढः २२॥
सञ्जीवनी।
ठ इत्यक्षरं षष्ट्यन्तम् । अयुक्तस्यानादौ स्थितस्य
ठकारस्य ढकारादेशः स्यात् । पढिअं कढिको पठित-
कठिनयोः । लुढिओ कमढो लुठितकमठयोः ।
अयुक्तस्येति किम् ? कण्ठो णिहो । अनादाविति
किम् ? ठक्कुरो ठआरो ॥ २२ ॥
मुबोधिनी।
अयुक्तस्याऽनादौ स्थितस्य ठस्य ढः स्यात् । कढिणो कठिनः
अयुक्तस्येति किम् ? कण्ठो। अनादाविति किम् ? ठक्कुरो ॥२२॥

·द्वितीयः परिच्छेदः । अंकोठे लः ॥२३॥ सञ्जीवनी। अंकोठशब्दे ठस्य द्वित्वमापन्नो ल्ल आदेश: स्यात् । अंकोल्लो॥ २३ ॥ सुबोधिनी। अत्र ठस्य ल्लः स्यात् । अंकोल्लो ॥ २३ ॥ खघथधफभां हः ॥२४॥ खस्य सस्त्रीवनी। एषां खादीनां अयुक्तनामनादौ स्थितानां हादेशः स्यात् । तावत-मुहला मेहला मुखरामेखलयोः। घस्य-अमोहो मेहो अमोघमेघयोः। थस्य-पहिओ महिओपथिकमाथिकयोः। धस्य-अहरो बहिरो अधरबधिरयोः। फस्य-सुहला सेहालि आ सुफलासेफालिकयोः। भस्य-वल्लहो करहो वल्लभ- करभयोः। अयुक्तस्येति किम् ? सङ्खो णिग्योसो पत्थरो बन्धणो णिप्फलो णिभरो। अनादाविति किम् ? खलो घणो पिरो धीरो फणा भीसणो। 'न हत्वं खघथादीनां परेषां बिन्दुतो भवेत् । --- । ।

·६० प्राकृतप्रकाशः । है. MS संखो लंघणं मंथरा बंधुरो किंफलो कुंभो । कचित् तदूवर्गान्तः इति तद्वादन्यत्रायं निषेधः । तद्वर्गान्ते तु अयुक्तस्येति तत्राधिकारात हत्वा. भाव: । 'प्रायः शब्दानुवृत्या पि हत्वाभावः कचिद् भवेत्' । अखंडो णिग्घणो थिरो अधमो बहुफलो अभओ इत्यादयः । 'ककुदे तु दकारस्थ हकारादेश इष्यते' । कउहं ॥ २४ ॥ . । -- सुबोधिनी । एषामनुक्तानामनादिस्थितानां : स्यात् । मेहला मेखला । मेहो मेघः पहिओ पथिकः अहरो अधरः सेहालिआ शेफा- लिका वल्लहो वल्लभः । अयुक्तस्येति किम् ? सङ्खो णिग्योसो इत्यादि । अनादौ किम् ? खलो घणो इत्यादि । 'न हलं खघथादीनां परेषां विंदुतो भवेत्। संखो लंघनमियादौ। 'मायः शब्दानुवृत्याऽपि हत्त्वाऽभावः कचिद्भवेत्' । अखण्डो अपघणो अधमो बहुफलो अभो 'ककुदे तु दकारस्य हकार: परिदृश्यते कउहं ॥ २४ ॥ प्रथमशिथिलनिषधेषु ढः॥२५॥ सञ्जीवनी। एषां थकारस्य धस्य च ढादेशः स्यात् पदमो ।

·द्वितीयः पारच्छेदः। : प्रथमः । सिढिलो निसढो शिथिलनिषधयोः 'शषोः सः' इति सः ॥ २५ ॥ मुबोधिनी। एषु थधयोदः : स्यात् । पढमो सिढिलो निसढो ॥ २५ ॥ कैटभे वः॥२६॥ सञ्जीवनी। कैटभशब्द भस्थ वादेशः स्यात् । हत्वस्य बाधकः। केढवो सटाशकटादिना टस्थ ढः । 'ऐत एत्' इति एत्वम् ॥ २६ ॥ सुबोधिनी । अत्र भस्य वः स्यात् । केढवो ॥ २६ ॥ हरिद्रादीनां रो लः ॥२७॥ त सञ्जीवनी। र इत्यक्षरं षष्ट्यन्तम् । हरिद्रासदृशेषु शब्देषु रेफस्य लादेशः स्यात् । हलद्दी हरिद्रा । अत्पथि. हरिद्रापृथिवीष्विति इकारस्य अत्वम् । द्रे रो वा इति रलोपः। शेषादिना दस्य द्वित्वम् । अन्यस्थ हल:

·६२
प्राकृतप्रकाशः।
इति सुलोपः। मुहलो मुखरः। खघथादिना खस्य हः ।
इंगालो अङ्गारः। इदीषदित्यादिना अकारस्य इत्वम् ।
सोमालो सुकुमारः।
उत ओत तुण्डरूपेषु इति
अतः ओत्वम् । कगचादिना कलोपः । सन्धावचा.
मित्यादिना उलोपः । जुहि ठिलो युधिष्ठिरः। आदेयों
जः इति जः। खघथादिना धस्य हत्वम् । उपरि
लोपः इत्यादिना षलोपः । चिलाओ किरातः ।
किराते च' इति कस्य चः। कगचादिना तलोपः।
फलिहो परिघः । पुरुषपरिघादिना. पस्य
खघथादिना खस्य हः।
हरिद्रामुखराङ्गारसुकुमारयुधिष्ठिराः ।
किरातपरिघौ चैवं हरिद्रादीन् प्रकल्पयेत् ॥२७॥
सुबोधिनी।
एषां रस्य लः स्यात्
हरिद्रामुखरांगारसुकुमारयुधिष्ठिरान् ।
किरातपरिघौ चैव हरिद्रादीन् प्रचक्षते ।
हलिद्दा मुहलो इंगालो सोमालो जुहिहिलो किलाओ फ.
लिहो । अनादावित्यधिकारो निवृत्तः ॥ २७ ॥
आदेर्यो जः ॥२८॥

·द्वितीयः परिच्छेदः। सञ्जीवनी। य इत्यक्षरं षष्ट्यन्तम् । आदिभूतस्य यकारस्य जादेशो भवति । जोवणं यौवनम् । औत ओत इति ओत्वम् । 'नीडादिषु' इति वस्य द्वित्वम् । नो गः इति णः । जुअई युवतिः। कगचादिना तवयोलोपः। सुमिासुप्सुदीर्घः इति दीर्घः । जामिनी यामिनी । आदेरिति किम् ? अवअवो अवयवः । अअणं अयनम् । 'भूनपूर्वादिकस्यापि यस्य जादेश इष्यते। गाढजोव्वणा । बालजुअई बालयुवतिः। सजामिणी सयामिनी। संजमो अजोग्गो संयमायोग्ययोः ॥ २८ ॥ सुबोधिनी । पदादिस्थितस्य यस्य जः स्यात् । जुअई युवतिः। आदेरिति किम् णअणं । 'प्रक्षिप्तपूर्वकस्यापि यस्य जादेश इष्यते' । गाढ- जोवणा ॥२८॥ यष्ट्रयां लः॥२९॥ सञ्जीवनी। यष्टिशब्दे अकारस्य लादेशः स्यात् । लट्ठी यष्टिः। ष्टस्य ठः इति ठः । तस्य द्वित्वे वर्गे युजः पूर्वः इति टः। सुभिासुपसु दीर्घः इति दीर्घः । अत्यस्य हल:

·६४ प्राकृतप्रकाशः। इति सुलोपः । तदन्तोऽपि । खग्गलट्ठी महुलट्ठी खडगयष्टिमधुयष्योः ॥ २९ ॥ सुबोधिनी। अत्र यस्य लः स्यात् । लट्ठी खग्गलही ॥ २९ ॥ किराते चः॥३०॥ सञ्जीवनी। आदेरित्यनुवर्तते नो णः इत्यतः प्राक् । किरात- शब्दस्यादेवर्णस्य चादेशः स्यात् । चिलाओ । हरिद्रा- दित्वात् लः। कगचादिना तलोपः 'म्लेच्छवाच्ये लचादेशी न हरे कामरूपिणि । तेन किराओ हरः ॥३०॥ सुबोधिनी। अत्रादिवर्णस्य चः स्यात् । चिलाओ । 'म्लेच्छे वाच्ये लचादेशौ न हरे कामरूपिणि' । हर- किराओ ।। ३०॥ कुब्जे खः ॥३१॥ १ सञ्जीवनी। कुब्जशब्दे आदेणस्य खादेशो भवति । खुजो।

·द्वितीयः परिच्छेदः। सर्वत्र लवरामिति घलोपः । शेषादेशादिना बित्वम् । 'खादेशो नम्रदेहत्वे न कुजे पुष्पवाचिनि' । फुल्ला कुब्ज वसंतम्मि ॥ ३१ ॥ -.. सुबोधिनी। अत्रादेः खः स्यात् । खुज्जो । 'खादेशो नम्रदेहत्वे न कुब्जे पुष्पवाचिनि । फुल्लइ कुजं वसंतम्मि ॥ ३१ ॥ दोलादण्डदशनेषुडः॥३२॥ सञ्जीवनी। एषु शन्देषु आदेर्वर्णस्य डकारादेशो भवति । डोला डंडो डसणो। दशनशब्दे जमशसोलोपः । जस्शम्ङस्यांसु दीर्घः इति दीर्घः॥ ३२ ॥ सुबोधिनी। एष्वादेर्डः स्यात् । डोला डंडो डसणो ॥ ३२ ॥ परुषपरिघपरिखासु फः॥३३॥ सञ्जीवनी। एषु शब्देषु आदेर्वर्णस्य फास्यात् । फरुसं परुषम् फलिहो फलिहा परिघपरिखयोः। हरिद्रादीनां रो

·६६
प्राकृत भकाशा
।
ल' इति लः। खघथादिना खघयोहत्वम् 'पनसेऽपि
पकारस्य फकारादेश इष्यते । फणसो ॥ ३३ ॥
सुबोधिनी ।
एवादेः फः स्यात् फरुसं फलिहो फलिहा ।
'पनसेपि पुकारस्य फकारादेशश इष्यते' । फणसं ॥ ३३ ॥
बिसिन्गंभः॥३४॥
सञ्जीवनी।
विसिनीशब्दे आदेर्वर्णस्य भः स्यात् । भिसिणी।
'प्राधन्याद् विसशब्दस्य स्थादू भादेशोऽस्त्रियां तु
घा | भिसं विसं थिसमेव ॥ ३४ ॥
सुबोधिनी।
अत्रादेर्भः स्यात् भिसिणी । 'प्राधान्याद्विशब्दस्य स्याद्-
भादेशोऽस्त्रियां तु वा । भिसं विसं ॥ ३४ ॥
मन्मथे वः॥३५॥
.
सजीवनी।
मन्मथशब्दे आदेर्वर्णस्य धादेशः स्यात । चम्महो।
न्मो मः इति मः । तस्य शेषादेशादिना बित्वे
खघथादिना थस्य हा ॥३५॥

·द्वितीयः परिच्छेदः! . सुबोधिनी। अत्रादेवः स्यात् । वम्भहो ॥ ३५ ॥ लाहललागललाङ्गुलेषु वा णः॥३६॥ सञ्जीवनी। एषु शब्देषु आदेर्वर्णस्य णकारादेशो भवति था। गहलो लाइलो लाइलमेक | पांगलं लांगलं । णांगूलं लांगूलं । अदातो यथादिषु वा इत्यत्वम् । नपुंसके सोबिन्दुः इति बिन्दुः ।। ३६ ॥ सुवोधिनी। एवादेणः स्यात् । णाहलो लाहलो । जंगणं लंगलं गंगूलं लंगूलं ।। ३६ ।। षट्शावसप्तपर्णेषु छः॥३७॥ सञ्जीवनी। एप्वादेर्वर्णस्य छः स्यात् । छट्ठी षष्ठी । उपरि लोप इस्वादिना षलोपः। शेषस्य द्वित्वे वर्गे युज पूर्वः इति टः । छप्पओ छम्मुहो षट्पदषण्मुखयो । 'उपर्षपि च ·प्राकृतप्रकाशः। वक्तव्यो लोपो वर्णान्तरस्य च' इति टणयोर्लोपः शेषादेशादिना द्वित्वम् । छाओ शावः। छत्तवण्णो सप्तपर्णः । उपरि लोपः इत्यादिना सर्वत्र लवरामिति परेफयोलोपः। शेषादेशादिना तणयोर्बित्वम् । पो वः इति वः ॥ ३७ ॥ मुबोधिनी। एष्वादेः छः स्यात् । छट्ठी षष्ठी। छाओ छत्तवण्णो। आदे- रिति नाऽनुवर्तते ॥ ३७ ॥ नो णः॥३८॥ सञ्जीवनी। अयुक्तस्येत्येव । न इत्यक्षरं षष्ट्यन्तम् । अयुः तस्य वर्णान्तरेणायुक्तस्य नकारस्य णकारादेशो भवति । घणत्यणी घनस्तनी । स्तस्य यः इति थः। तस्य बित्वे वर्गे युजः पूर्वः इति तः । अणं वअणं । अयुक्तस्येति किम् ? अन्तरा अन्तरा कन्दरा कन्दरा । बन्धुरा बन्धुरा । कथं तर्हि उण्ण पण्णअं इत्यादी णत्वम् । वर्णान्तरेणयुक्तमिति विशेषयितव्यम् । तेन यत्रान्येन वर्णेन सह योगः सत्रायुक्तस्येत्यनेन विशेषः । 'आदौ कापि नकारस्य णत्वभावोऽपि दृश्यते । णूणं नूनम् ॥ ३८ ॥ ? . नकारस्य ·द्वितीयः परिच्छेदः। ६९ . मुबोधिनी। अयुक्तस्य नस्य णः स्यात् । घणस्थणी । अयुक्तस्येति किम् ? अन्तरं । अत्राऽयुक्तत्वं खभिन्नहलन्तरेण सम्बोध्यं बोद्धव्यम् । तेनं उण्णअपओहरेत्यादौ नकारेणैव युक्तस्य स्यादेव । अयुक्त- स्येति अधिकारी निवृत्तः ॥ ३८ ॥ शपोः सः॥३६॥ सञ्जीवनी। अयुक्तस्येति निवृत्तम् । शषयोः सकारादेशः स्यात् । ससओ सोहिओ शशक शोभितयोः । अस्सो अस्समो अश्वाश्रमयोः। सर्वत्र लवरामिति वरयो- लोपः। शेषादेशादिना सस्य बित्वम् । अदातो यथादिषु वा' इति अत्वम् । महिसो वसहो महिष- वृषभयोः । सेसो मेसो शेषमेषयोः ॥ ३९ ॥ । सुबोधिनी। एतयोः सः स्यात् । सेसोः शेषः । अस्सोः अश्वः ॥ ३९ ॥ दशादिषुहः॥४०॥ t सञ्जीवनी। श इत्यनुवर्तते । दश आदिर्येषां ते दशादयः ।

·। माकृतप्रकाशः
M
तेषु दशादिषु अष्टादशपर्यन्तेषु शस्य हादेशः स्यात्।
दह दश । एआरह एकादश । कगचादिना कलोपः।
बारह । उपरि लोप इत्यादिना दलोपः । तेरह ।
'लोपः साचो यकारस्य क्वचिन्नित्यः कचिन वा'
इति साचो यस्य लोपः ।., सन्धावचामित्यादिना
अकारविसर्गयोरेत्वम् । चउद्दह । कगचादिना सर्वत्र
लवरामिति तरयोलोपः। शेषस्य बित्वम् । पण्णरह।
नज्ञादिना श्वस्य णः । शेषादेशादिना द्वित्वम् ।
सोलह । डस्प चेति लः। सत्तरह । उपरि लोप
इत्यादिना पलोपः । शेषादेशादिना बित्वम् ।
अट्ठारह । ष्टस्य ठः। पूर्ववत् बित्वम् । सर्वत्र अनेन
सस्य हः । संख्यायां चेति दस्य रः । अन्त्यस्य हल
इति नलोपः। जश्शसोर्लोपः। 'जसि दीर्घः शसि त्वेत्वं
ष्णान्तां संख्यां विना भवेत्' इति जश्शम्ङस्यांसु
दीर्घः इति प्राप्तस्य दीर्घस्याभावः 'संख्यावाची
दशेत्यत्र व्याख्यानादवगम्यते । तेनेह न भवति ।
। दसाओ दशाः । जसो वा इति जस ओत्वम् ।
अदर्श वीरम् । अविद्यमाना दशा यस्य तं अदशम् ।
इह कस्मान्न भवति दसमी अवस्था दससु दिसासु ?
उच्यते-उत्तरसूत्रात् सिंहावलोकितन्यायेन वेत्यनु.
वर्तनेन कापि न भवति। 'पाषाणेऽपि षकारस्य

·द्वितीयः परिच्छेदः।
अस्य कथं
.
म
५
इत्वं निर्दिश्यते बुधैः' । पाहाणो ।
समावेशः १ तस्य शषोर्मध्यात् शकार एव स्थितत्वे-
ऽप्यनुदीर्यमाणोऽनुवर्तते न षकारः। ब्रूमः-दशादिषु
षकारस्य सम्भवात् । तर्हि एवं स्थिते षोडश अष्टादश
शब्दयोर्षकारस्थ इत्वं स्यात् , सत्यं किश्च मण्डूकप्लुति-
न्यायेन अनादावित्यत्र सम्बध्यते तेन षोडश-
शब्दे न भवति । अष्टादशशब्दे प्रतिपदोक्तत्वेन
टस्य ठ इति ठकारेण प्रवृत्ते षस्य हत्वाभावः ॥ ४० ॥
सुबोधिनी।
दशादिष्वष्टादशान्तेषु शस्य हास्यात् । दह इत्यादि । उत्तर•
सूत्रासिहावलोकितन्यायेन घेत्यनुवर्तते तेन दशसु दिशामु इसा-
दौ न हत्वम् । 'पाषाणेपि षकारस्य इत्वं निर्दिश्यते बुधैः।
पाहाणो । अत्र शबोरेकसमासस्थयो मध्यात् शकारएव कथमनुव.
ते ? न च दशादिषु षकाराभावाचदनुवृत्तिरिति युक्तं षोडशाष्टा-
दशशब्दयोः षकारसत्वात् । यद्यप्येनं तथापि मण्डूकप्लुतिन्या-
येनानादावित्यत्रापि संबुध्यते तेन षोडशशब्दे न भवति ।
अष्टादशशन्देऽपि ठकारविंधेबलवस्वाचाऽभावः ।।४।।
संज्ञायां वा ॥४१॥

·७२
प्राकृतप्रकाश
*-
।
सञ्जीवनी।
दशेत्यनुवर्तते । ह इति च । संज्ञायां नानि
दशनशब्दे शस्य हत्त्वं वा स्यात् । दहमुहो दसमुहो।
दहरहो दसरहो . दशमुखदशरथयोः । खघथादिना
खथयोहः । अत्र एकादशादयो नानुवर्तन्ते । तेषां
संज्ञायामसंभवात् ॥ ४१ ॥
.
सुबोधिनी ।
नाम्नि दशशब्दे शस्य हः स्याद्वा । दहमुहो दसमुहो
दशमुखः ॥४१॥
दिवसे सस्य ॥४२॥
सञ्जीवनी।
ह इत्यनुवर्तते वेति च । दिवसे सकारादेशः
स्थाद्वा । दिअहो दिअसो ॥ ४२ ॥
सुबोधिनी ।
दिवसे सस्य हः स्याद्वा । दिअहो दिअसो ॥ ४२ ॥
स्नुषायां ण्हः॥४३॥

·द्वितीयः परिच्छेदः। ७६ सञ्जीवनी। मण्डूकप्लुतिन्यायेन बस्येत्यनुवर्तते नान्यत् । स्नुषाशब्दे षस्थ बहादेशः स्यात् । सोण्हा । उत ओत् तुण्डरूपेषु इति ओत्वम् । अधो मनयामिति नलोपः॥ ४३ ॥ इति प्राकृतसञ्जीवियां अयुक्तविधिः द्वितीयः परिच्छेदः। सुबोधिनी। मण्डूक लुतिन्यायेन पस्येत्यनुवर्तते नान्यत् स्नुषाशब्दे षस्य ह इति आदिश्यते । सोहा । वृत्तौ प्राकृतसूत्राणां श्रीसदानन्दनिर्मित्तौ । परिच्छेदः सुबोधिन्यां द्वितीयोऽगादयं विधिः ॥ २ ॥ १० ·है अथ तृतीयः परिच्छेदः युक्तविधिरुच्यते उपरि लोपः कगडतदपष सशाम् ॥१॥ सञ्जीवनी। कादीनां व्यञ्जनमात्रमत्र निर्दिश्यते । अकारस्तु उच्चारणार्थः। ततो बन्दः । एवं उत्तरसूत्रयोरपि । एषां कादीनामष्टानां व्यञ्जनमात्राणां वर्णान्तरोपरि स्थितानां लोपो भवति । कस्य-भत्तम् भुत्तं भक्तभु. क्तयोः । गस्य-दुद्धं मुद्धं दुग्धमुग्धयोः। डस्य-खग्गो छग्गुणो खड्गषड्गुणयोः। खड्गादिना षस्य छः । तस्य-उप्फुल्लं उप्पलं उत्फुल्लोत्पलयोः । दस्य-मुग्गरो मुग्गलो मुद्गरमुद्गलयोः । पस्य-गुत्तं लुत्तं गुप्तलुप्तयोः। षस्य-कुठं गोठं कुष्ठगोष्ठयोः । सस्य-खलिअं अप्फालिअं स्खलितास्फलितयोः । अदातो यथा- ·तृतीयः परिच्छेदः । ७५ दिषु.वेति अत्वम् । सर्वत्र उपरि लोप कृते शेषस्य शेषादेशादिना द्वित्वम् । 'उपरिस्थोऽपि वक्तव्यो लोपोवर्णान्तरस्य च । छप्पओ छम्मुहो षट्पदषण्मु- खयोः । टकारणकारयोर्लोपे कृते शेषयोः पमयोईि. त्वम् । खड्गादिना सस्य छः। णिच्चलो निश्चलः । पूर्ववत् द्वित्वम् । हरिअंदो हरिश्चन्द्रः । अत्रापि सलोपः । कगचादिना चलोपः। द्रे रोवेति रलोपः॥१॥ मुबोधिनी। कादीनां व्यंजनमत्राणां व्यंजनोपरिस्थिताना लोपः स्यात् । भत्ती भक्तिः । मुदं मुग्छ । खग्गा खड्गः । उप्पलं उत्पलं। मोग्गरो मुद्गरः । सुत्तं सुप्तं । जुठं जुष्टं । खलिअं स्खलितं । 'उपरि कापि वक्तव्यो लोपो वर्णान्तरस्य च । छप्पओ षट्पदः। छम्मुहोषण्मुखः । निचलो निश्चलः । हरिअंदो हरिश्चंद्रः ॥१॥ अधो मनयाम्॥२॥ सञ्जीवनी। - लोप इत्यनुवर्तते इमश्रुश्मशानयोरिति यावत् । मनयामित्येतेषां धर्मान्तरस्वाधः स्थितानां लोपो भवति । मस्य-रस्सओ। जस ओवा इति जस स्थाने वा ओस्वम् । मलोपे शषोः सः इति शस्त्र.सा।

·प्राकृतप्रकाशः अण्णा सामा शेषादेशादिना मित्वम् । नस्य-लग्गो लग्नः । यस्य- अन्याश्यामारस्थासु 'रेफस्याधो हकारेऽपि लोपो भवति कुत्रचित्' । दासारो दाशाहः ॥२॥ मुबोधिनी। मनय इत्येतेषां वर्णान्तरस्याधः स्थितानां लोपः स्यात् । रस्सओ रश्ममः। लग्गो लग्नः। सामा श्यामा। 'रेफस्यायो हकारेऽपि लोपो भवति कुत्रचित् । दासारो दाशाहः ॥२॥ सर्वत्र लवराम्॥३॥ सञ्जीवनी। लवर इत्येतेषां वर्णान्तरस्योपरि अधः स्थितानां लोपो भवति । उपरि तावत्-सेम्मली शाल्मलिः । अदातो यथादिषु धेति अत्वम् । तस्य ए च शय्या. दिषुइत्येत्वम् । ललोपे कृते शेषादेशादिना द्वित्वम् सुभिस्सुप्सु दीर्घ इति दीर्घः । न तु प्रथममेव अधो भनयामिति पलोपः कस्मान्न भवतीति उच्यते । सत्यं 'पाताल परोक्तो विधिबलवान्' इति वचनात्। पकलं वल्कलस् । लस्थाधा-सहं श्लक्ष्णम । 'हलष्ण- क्ष्णनां पहः' इति क्षणस्थ हः। विक्कओविक्लवः ।

·तृतीयः परिच्छेदः। ७७ वस्योपरि-लद्धो सद्दो लब्धशब्दयोः । वस्याधः- उन्जलो ईसरो उज्ज्वलेश्वरयोः । रस्योपरि- धम्माधम्मो धर्माधर्मयोः । रस्याधः-मित्तं कलत्तं मित्रकलनयोः ॥३॥ मुबोधिनी। लवर इत्येतेषां वर्णान्तरस्याध उपरि वा स्थिताना सर्वत्र लोपो भवति । सहं क्ष्णम् । सेम्पली शाल्मलिः । अत्र पूर्वापरयोः परो विधिबलवानिति लस्यैव लोपो न तु मस्य । इसरो ईश्वरः । सदो शब्दः । मित्तं मित्रम् । धम्मो धर्मः ॥३॥ . द्रे से वा॥४॥ सञ्जीवनी। र इत्यक्षरं षष्ट्यन्तम् । द्रकारे स्थितस्य रेफस्य लोपो भवति वा। पूर्वेण नित्यं प्राप्तः। इंदो इन्द्रो चंदो चन्द्रो इन्द्रचन्द्रयोः । रुद्दो रुद्रो समुद्दो सुमुद्रो रुद्रसमुद्रयोः । अत्र रेफलोपभावपक्ष प्रयोगाः पीडितसंयोगा घटनीयाः । तथा चोक्तम्- व्यञ्जनस्य हरेफाभ्यां योगे पूर्वो लघुर्मतः । इति प्राकृतभाषायां संस्कृतादतिरिच्यते ॥४॥ ....

·--------- माकृतप्रकाशः। सुबोधिनी। द्रशन्दे वा रस्य लोपेः स्यात् । रुद्दो रुद्रः । रुद्रः । अत्र व्यंजनस्य हरेफाम्पा योगे पूर्वो लघुर्मतः । इति प्राकृतभाषायां संस्कृतादतिरिच्यते ॥ ४ ॥ . सज्ञितुल्गेषु ञः॥५॥ '- । -- . सञ्जीवनी। रस्य वेति नानुवर्तते अनयोः अनपेक्षितत्वात् । सर्वज्ञशब्देन तुल्याः सर्वज्ञतुल्याः । तेषु सर्वज्ञतुल्येषु शब्देषु प्रकारस्य लोपो भवति | नज्ञादिना प्राप्तणत्वस्य पाधः। सच्च जो सर्वज्ञः । सर्वत्र लवरा. मिति रलोपः । शेषादेशादिना जवयात्विम् । अप्पनो आत्मज्ञः । अदातो यथादिषु वेति अत्वम् । 'प्रात्मनि पः इति त्मस्य पः। पूर्ववदन्यत् । देवजो दैवज्ञः । 'दैवे च' इति ऐकारस्य एत्वम् । मणोलो विजो मनोज्ञविज्ञयो। सर्वज्ञात्मज्ञदैवज्ञा मनोज्ञो विज्ञ ईदृशाः। येषां ज्ञस्य जलोपोऽस्ति ते सर्वज्ञसमा मताः ॥५॥ मुबोधिनी। सर्वज्ञसमशब्देषु अस्य लोपः स्यात् । सर्वज्ञ । स्मज्ञदेवज्ञा मनोज्ञोविज्ञ ईदृशाः । --

·तृतीयः परिच्छेदः।
येषां ज्ञस्य लोपः स्याद ते सर्वज्ञसमा मताः ।।
सव्वजो अपज्जो देवज्जो विजों मणोजो ॥ ५ ॥
मध्याह्ने हस्य ॥६॥
सञ्जीवनी।
मध्याह्नशब्दे हकारस्य लोपो भवति । हलष्ण-
क्ष्णनां पहः' इति प्राप्तस्य पहस्य बाधः । मज्झण्णो ।
अदातो यथादिषु वेति अत्वम् । 'ध्य ह्ययोझः' इति
शः। शेषादेशादिना झणयोईित्वम् ॥ ६ ॥
मुबोधिनी।
अत्र हस्य लोपः स्यात् । मज्झण्णो ॥६॥
श्मश्रुश्मशानयोरादेः॥७॥
सञ्जविनी।
श्मश्रुश्मशानघोरादेवणस्य लोपो भवति । अधो
मनयामिति मलोपः प्राप्तः । मस्सू । सर्वत्र लवरामिति
रलोपः । शेषस्थ द्वित्वम् । सुभिस्सुप्सु दीर्घ इति
दीर्घः । मसाणं । 'शषोः सः' इति सः । नो णः
इति णः ॥ ७ ॥

·८० प्राकृतप्रकाशः। मुबोधिनी । अनयोरादेर्वर्णस्य लोपः स्यात् । मस्सू मसाणं । लोप इति निवृत्तम् ॥ ७॥ हटेषु नलमां स्थिति- रुवम् ॥८॥ सञ्जीवनी। लोप इति निवृत्तम्। एषु संयोगेषु अधः स्थितानां नलमामित्येतेषां वर्णानां हकारस्य स्थितिरूवं भवति। संयोगवर्णयोः परिवृत्तिर्भवतीत्यर्थः । सर्वत्र लवरा- मिति अधो मनयामित्यनयोर्वाधः। ह्रस्य-पुठवण्हो पूर्वाहः। उदूतो मधुकादिषु इत्युत्वम् । अवरोहो अपरातः । हस्य-कल्हारं आल्हादो | कहाराहादयोः मस्य-जिम्हो बम्हणो जिपब्राह्मणयोः ॥ ८॥ सुबोधिनी। एषु संयोगेषु हस्याधःस्थिताना लादीनां तदुपरि स्थितिः स्यात् । पुषण्हो पूर्वाह्नः । कल्हारं कहारम् । जिम्हो जिमः॥८॥ . युक्तस्य ॥६॥ .

·तृतीयः परिच्छेदः। ८१ सञ्जीवनी। अधिकारोऽयम् । अत ऊर्य यदनुक्रमिष्यामः युक्तस्य सकलस्य तद्भवतीति वेदितव्यम् । पूर्व युक्तैकदेशस्थ विधिरासीत् । आ परिच्छेदसमाप्तेः अयमधिकारः ॥ ९ ॥ मुबोधिनी । अधिकारमूत्रमिदम् । अतः परं यत्कार्यं तद्युक्तस्य संपूर्ण- स्यैव युक्ताक्षरस्य वेदितव्यम् , न तु पूर्ववद्युक्तैकदेशस्य ॥९॥ . ष्टस्य ठः॥१०॥ -- . -- सञ्जीवनी। ष्ट इत्येतस्य ठ आदेशः स्यात् । दिट्ठी दृष्टिः । मुट्ठी मुष्टिः । दिट्ठीत्यत्र इदृष्यादिषु इति ऋकारस्थ इत्वम् । सुभिस्सुप्तु दीर्घः इति दीर्घः । अन्त्यस्य हल इति सुलोपः । णटुं दहें नष्टदृष्टयोः। सर्वत्र ठादेशस्य द्वित्वे वर्गे युजः पूर्व इति टः। 'इष्टायाम- प्रियायां तु ठादेशोनैव दृश्यते । इट्टा मृन्मयविशेषः । अप्रियायामिति किम् ? इट्ठा अभिमता । 'उष्ट्राब्दे विकल्पेनष्टस्य ठादेश इष्यते'। उट्ठो उदो उष्ट्रः। सर्वत्र लवरामिति रलोपः । ठादेशाभावपक्षे उपरि लोप ·८२ प्राकृतप्रकाशः। इत्यादिना षलोपः ॥ १० ॥ मुबोधिनी। ठ इत्यस्य ठकारः स्यात् । दिठी दृष्टिः । 'इष्टायाम- प्रियार्थायां ष्टस्य ठत्वं न दृश्यते' । इट्टा ईट इति प्रसिद्धा । अमियार्थायामिति किम् ? इटा इति प्रेयसीवाचिनि मा निषेधः। 'ष्ट इत्यस्य ठकारः स्यादुष्ट्रशब्दे विभाषया'। उट्ठो उट्टो ॥१०॥ अस्थनि॥११॥ सञ्जीवनी। इत्यनुवर्तते । अस्थिशब्दे युक्तस्य वर्णस्य ठः स्यात् । अट्ठी। ठादेशस्य द्वित्वे वर्गे युजः पूर्वः इति दः। एवं लिङ्गविपर्यासो ज्ञेयः शब्दान्तरेष्वपि' इति नपुंसकस्यापि स्त्रीत्वे सति सुभिस्सुप्सु दीर्घ इति दीर्घः । 'अन्यत्रापि क्वचित् ठत्वं स्थकारस्येष्यते बुधैः । विसंठुलं विसंष्ठुलम् । 'आदेशस्य भवेत् द्वित्वं नानुस्वारपरस्य च' इति ठस्थ द्वित्वाभावः । कचिद- ग्रहणादिह न भवति । सुत्थिओ दुत्थिओ सुस्थित- दुःस्थितयोः । थूलं थलं स्थूलस्थलयोः ॥ ११ ॥ . मुबोधिनी। अत्र युक्तस्य ठः स्यात् । अट्ठी अस्थि । 'अन्यत्रापि

·तृतीयः परिच्छेदः।
८३
कचित् ठत्वं स्थकारस्येष्यते बुधैः । विसंठुलं विसंष्ठुलम् ।
विसंपूर्वस्य स्थाधातोरिदं रूपम् । कचिदित्यनेन लक्ष्यानुसा-
रितामाहुः ॥ ११ ॥
स्तस्य थः॥१२॥
.
सञ्जीवनी।
स्त इत्यस्थ थ: स्यात् । उपरि लोपबाधः ।
कोत्थुहो कौस्तुभः। औत ओदिति ओत्वम् । खघथादिना
भस्य हः । थादेशस्य द्वित्वे वर्गे युजः पूर्व इति तः ।
थुई थवओ स्तुतिस्तवकयोः ॥ १२ ॥
मुबोधिनी।
स्त इत्यस्य थकारः स्यात् । कोत्थुहो कौस्तुभः ।। १२ ।।
तः स्तंवे ॥१३॥
सञ्जीवनी।
स्तस्येत्यनुवर्तते । स्तंबशब्दे स्तस्य तादेशः
स्थात् । थबाधः। तंबो स्तंबः ॥ १३ ॥
सुबोधिनी।
अत्र स्तस्य तः स्यात् । तंवो ॥ १३ ॥

·प्राकृतप्रकाशः । स्तम्भे खः ॥१४॥ सञ्जीवनी। स्तम्भशब्दे खादेशः स्यात् । खंभो। 'स्थूणार्थस्य च खः स्तम्भे तस्य बाधोऽन्यवाचके' । उरुत्थंभो। विअंबिसं । अग्गित्थंभो ॥१४॥ मुबोधिनी। स्तंभशब्दे स्तस्य खः स्यात् । 'स्थूणार्थे स्तस्य खः स्तंभे न त्वन्यस्मिन्कदाचन । ऊरुत्थमो ॥ १४ ॥ स्थाणावहरे ॥ १५॥ सञ्जीवनी। ख इत्यनुवर्तते । अहरे अमहेश्वरप्रतिपादके स्थाणुशब्दे युक्तस्य वर्णस्य खः स्यात् । खण्णुओ अदातो यथादिषु वा इति अस्वम् । नीडादिषु इति णस्य द्वित्वम् । स्वार्थ को वेति कः । तस्य कगचादिना लोपः । अत ओत् सोः इति ओत्वम् । कचिदपि लोपः इति अलोपः। अहरे इति किम् ? अच्चिओथाणू ॥१५॥ fre ·तृतीयः परिच्छेदः । ८५ मुबोधिनी। अहरे मद्देश्वरभिन्ने वर्तमाने स्थाणुशब्दे युक्तवर्णस्य खः स्यात् । खणुओ । अहर इति किम् ? थाणू ।। १५ ।। । क्षेटके च॥ १६ ॥ सञ्जीवनी। ख इत्यनुवर्तते । क्षेटकशब्दे युक्तपर्णस्य खः स्यात् । खेडओ। टो डः इति टस्थ डः । कगचादिना कलोपः॥ १६॥ । सुबोधिनी। अत्र युक्तस्य खः स्यात् । खेडओ ॥ १६ ॥ र्यशय्याभिमन्युषु जः॥१७॥ सञ्जीवनी। यस्य शय्याभिमन्यु इत्येतयोश्च यो युक्तो वर्णः तस्य जः स्यात् । सर्वत्र लवरामधो मनयामि. त्यनयोधिः । कर्ज पज्जंतं कार्यपर्यन्तयोः । अदातो यथादिषु वेति अत्वम् । सेज्जा शय्या । ए च शय्यादिषु इत्येत्वम् । अभिमज्ज अभिमन्युः । 'अभियुक्तस्य निर्देशाज्जत्वं मन्यौ न कवले' । मण्णू।

·८६ प्राकृतप्रकाशः। अधो मनयामिति यलोपः। सुभिस्सुपसु दीर्घ इति दीर्घः । 'रलोपोऽपीष्यते यस्य कापि प्राकृतकोविदैः । अय्यो अय्यउत्तो आर्यपुत्रयोः । एवं प्रायाश्च शब्दाः शौरसेन्यादिषु भाषासु प्रयुक्ता दृश्यन्ते । कचिदिति किम् ? शुद्ध प्राकृते न भवति। अजो॥१७॥ सुबोधिनी। कार्यशय्याभिप्रन्युषु जः ॥ १७ क॥ कार्यशब्दे शय्याभिमन्युशब्दयोर्यो युक्तस्तस्य जः स्यात् । कजं सेजा अहिमज्जू । 'अभियुक्तस्य निर्देशाजत्वं मन्यो न केवले' । मण्णू । 'रलोपोऽपाध्यते कापि यस्य प्राकृतकोविदैः। अय्यो आर्यः। एवंप्रायाः प्रयोगा: शौरसेन्यादौ दृश्यन्ते अत एवाह कापीति । शुद्धप्राकृते तु न भवति । अज्जो ॥१७॥ तूर्यधैर्यसौन्दर्याश्चर्य- पर्यन्तेषु रः ॥१८॥ सञ्जीवनी। यस्येति अपेक्षते तस्य टः इत्यतः प्राक् । एषु पञ्चसु शब्देषु रेफादेशः स्यात् । जादेशस्य बाधः । तूरं तूर्यम् । धीरं धैर्यम् । ईत् धैर्य इति ऐकारस्य

·तृतीयः परिच्छेदः।
८७
ईत्वम् । सुन्दरं सौन्दर्यम् । उत्सौन्दर्यादिषु इति
औकारस्य उकारः । ए च शय्यादिषु इति एत्वम् ।
अच्छेरं आश्चर्यम् । अदातो यथादिषु वेति अत्वम् ।
श्चत्सप्सां छः इति श्वस्य छत्वम् । परन्तो पर्यन्तः ।
पूर्ववदेत्वम् । 'शौटीयेऽपि र्यशब्दस्य र इत्यादेश
इष्यते'। सोडीरम् । टो डः इति डः। सर्वत्र रेफादेशस्य
न द्वित्वम्, न रहोः इति निषेधात् ॥ १८ ॥
।
मुबोधिनी ।
एषु यस्य सः स्यात् । तूरं धीरे सुंदरं अच्छर पेरतो ।
'शौंडीर्येऽपि यशब्दस्य र इत्यादेश इष्यते । सोंडीरं ॥ १८ ॥
सूर्ये वा ॥१६॥
-
सञ्जीवनी।
र इत्यनुवर्तते । सूर्यशब्दे यस्य वा रः स्यात् ।
सूरो सुज्जो । रेफादेशाभावपक्षे यशय्यामिमन्युष्ठ
जः इति यस्य जः । उदूतो मधुकादिषु इति
उत्वम् ॥ १९॥
।
:
.
सुबोधिनी।
अत्र यस्य रो वा स्यात् । सूरो मुज्जो ॥ १९ ॥

·८८ प्राकृतप्रकाशः। चौर्यसमेषु रिअः॥२०॥ सञ्जीवनी। चौर्यसदृशेषु शब्देषु रिअ आदेशः स्यात् । चोरिअं चौर्यम् । औत ओदिति ओत्वम् । महुरिअं माधुर्यम् । अदातो यथादिषु वेति अत्वम् । खघया. दिना घस्य हः । अच्छरिअं आश्चर्य । अत्रापि पूर्वव. दत्वम् । श्वत्सप्तामिति श्वस्य छः । सोरिअं शौर्यम् । औत ओदित्योत्वम् । थेरिअंस्थैर्यम् । ऐत एदित्येत्वम् । उपरि लोप इत्यादिना सलोपः । सर्वत्र नपुंसके सो बिन्दुरिति बिन्दुः । धोरिओ धुर्यः । उत ओत् तुण्डरूपेषु इत्योत्वम् । अत ओत् सोः इति सोरोत्वम् कचिदपि लोप इत्यलोपः । अरियो आर्यः । भरिआ भार्या । आआरिओ आचार्यः । कगचादिना चलोपः। ईषत्स्पृष्टप्रयोगः । 'ईषत्स्पृष्टो रिआदेशे यकारोऽकार एव वा' । भरिया भार्या । चौर्यमाधुर्षमाश्चर्यशौर्यस्थैर्यसमन्विताः। धुर्यार्यभार्याचार्याश्च चौर्यतुल्याः स्युरीदृशाः॥२०॥ मुबोधिनी। चौर्यतुल्यशब्देषु यस्य रिअ इत्यादिश्यते ।

·तृतीयः परिच्छेद। ८९ चौर्य माधुर्यमाश्चर्ये शौर्यस्थैर्यसमन्वितम् । आचार्यधुर्यभार्यायाः चौर्यतुल्याः स्युरीदृशाः । 'ईषत्स्पृष्टो रिआदेशे यकारो ऽकार एव वा चोरिअं चोरियं । पहुरिअं महुरियं । अच्छरिअं अच्छरियं । सोरिअं सोरियं । थेरिअं थेरियं । आचारिओ आचारियो । धुरिओ धुरियो । भारिआ भारिया । अरिओ अरियो ॥ २० ॥ - पर्यस्तपर्याणसौकुमा- र्येषुलः ॥२१॥ संजीवनी। एषु यस्थ लादेशः स्यात् । पल्लत्थं । स्तस्य थ इति थः । अस्य वित्वे वर्गे युजः पूर्व इति तः । पल्लाणं सोअमल्लं पर्याणसौकुमाययोः । औत आदिति ओत्वम् । कगचादिना कलोपः । अन्मुकुटादिषु इत्युकारस्थात्वम् । अदातो यथादिषु वेत्यत्वम् । पर्यस्तशब्दे निष्ठालादेशो न प्रधानं तेन अन्यत्रापि प्रत्यये र्यस्य लत्वम् । पल्लति पर्यस्यन्ति । यस्य लत्वम् । 'स्यस्तयोरपि वा टत्वं क्रियते क्वापि शाब्दिकैः' इति टः । तस्य द्वित्वम् । सेवादिपु देति लस्य द्वित्व विकल्पः । 'पर्य केऽपि भवेल्लत्वं पल्पक तु फिनुच्यते। . ૨૨

·९०
माकृतप्रकाशः।
पल्लंको । र्यस्य लत्वं द्वित्वं च । पल्यङ्कशब्दे तु अधो
मनयामिति यलोपसिद्धत्वात् नापूर्वोऽयं विधिः ।
'आईशब्दे कारस्य लादेशो वेष्यते बुधैः। ओल्लं
अल्लं ओई अहं । 'ओत्वमादेर्विकल्पेन स्थादादार्पित.
शब्दयो' । ओत्वापक्षे अदातो यथादिषु वेत्यत्वम् ।
द्रे रो वेति रलोपः। यत्र पक्षे द्रस्य लत्वं नास्ति, तत्र
सर्वत्र लवरामिति रलोपः। दलयोत्विम् । ननूपरि लोप
इत्यादिना दलोपे कृते हरिद्रादीनां रोल इति दलोपा.
वशिष्टस्य रस्प लत्वे शेषत्वात् द्वित्वे कृते प्रयोगाणां
सिद्धत्वात् अनर्थोऽयम् , नातः पूर्वोक्तपरिभाषया
दलोपं बाधित्वासर्वत्र लवरामिति रलोपः प्रयुक्तः॥२१॥
मुबोधिनी।
एषु यस्य लः । स्यात् । पल्लत्थं पल्लाणं सोअमलं । पर्यस्त-
शब्दे निष्ठा नाद्रियते । तेनान्यत्रापि भवति । पल्लईति पर्यस्यति ।
'पर्यङ्केऽपि भवेल्लत्वं पल्के तु किमुच्यते' । पल्लंको । पल्यंक-
शब्दे सूत्रादेव पल्लंकमिति रूपं सिध्यति इति नायमपूर्वो
विषिः। 'आईशब्दे कारस्य लादेशो वेष्यते बुधै। ओल्लं
अरलं । ओई अ६ ॥ २१॥
--
।
तस्य टः॥२२॥

·तृतीयः परिच्छेदः। ९१ - -- त सस्त्रीषनी। इत्यस्य टादेशो भवति ।रलोपयाधाय आदेशः प्रर्वतते । पअदृह प्रवर्तते। सर्वत्र लवरामिति रेफलोपः कगचादिना वलोपः। ततिपोरिदेताविति प्रत्ययस्येत्वम्। केहो कैतर्वः। वट्टी वर्तिः। वह वम । अघो मनयामिति मलोपः । लिङ्गविपर्यासात् स्त्रीत्वम् । तेन स्त्रियां आदीतौ इति आस्वम् । अहो ओ। सर्वत्र टादे- शस्य द्वित्वम् । कथं तर्हि णचणं ? चो ब्रजनृत्योरिति चविधानात् । 'स्यस्तयोरपि वा टत्वं क्रियते कापि शाब्दिकैः । पल्लहन्तो पर्यस्यन् । पर्यस्तपर्याणादिना यस्य लः । अनेन स्यस्य टः। शेषादेशादिना टलयो डित्वम् । न्तमाणौ शतशानचोः इति न्तआदेशः। वि. णशमाणो विन्यस्यत् । व्यवस्थितषिभाषया स्यादिह स्यस्य टत्वाभावः। पल्लहो पल्लत्थो पर्यस्तः । पर्यस्त. पर्याणादिना र्यस्थ लः। एकत्रानेन स्तस्य टः। अन्यत्र च स्तस्य थः इति यः । लरथादेशानां विस्वम् ॥२२॥ मुबोधिनी। तस्य टः स्यात् । पअ णडओ । प्रवर्तते नर्तकः । 'स्तस्ययोरपि वा टत्वं क्रिपते कापि शाब्दिकैः । पल्लटुंतो पर्य- -स्यन् । पल्लट्टो पल्लत्यो पर्यस्तः । कापीसनेन व्यवस्थितवि. भाषपाभिमैति तेनेह न भवति । विणस्सन्तो विन्यस्यन् । बेस- ·९२ माकृतप्रकाशः। नेन कचिदव्यवस्थितविभाषामप्यभिप्रेति उदाहृतम् ॥ १२ ॥ मृत्तिकापत्तनयोश्च ॥२३॥ सञ्जीवनी। ट इत्यनुर्चतते । एतयोर्युक्तस्य टः स्यात् । महिआ मृत्तिका । ऋतोऽदित्यत्वम् । कगचादिना कलोपः। पट्टणं पत्तनम् ॥ २३ ॥ सुबोधिनी। एतयोयुक्तस्य टः स्यात् । मट्टिा । पट्टणं ॥ २३ ॥ न धूर्तादिषु॥२४॥ सञ्जीवनी। तस्य ट इति वर्तते । धून इत्यनेन सदृशाः धूर्ता दयः। तेषु धूर्तादिषु शब्देषु तस्य टकारादेशो न भवति । धुत्तो धूर्तः । मुलुत्तं मुहूर्तम् । मुत्तं मूर्तम् उदूतो मधूकादिषु इति उत्वम् । कत्तरी कर्तरी । आवत्तो आवर्तः । कित्ती कीर्तिः। पानीयादिषु इति इत्वम् । वत्ता वार्ता । अत्तो आता आदातो यथा- दिषु चेत्यत्वम् । भत्तारो कतारो मतकर्तृशब्दयो।

·तृतीयः परिच्छेदः।
ऋत आर सुपीति आरादेशः। अत ओत् सोः इति
ओत्वम् ।
धूर्तमूर्तमुहर्नानि कर्तव्यावर्तकीर्तयः ।
वार्तिभर्तृकाख्या धूर्ताद्या एवमादयः ॥२४॥
सुबोधिनी ।
धूर्तादिषु शब्देषु तस्य टो न भवति ।
धूर्त्तमूर्तमुहूर्त्तानि कर्चावकर्तियः ।
वार्तिकर्तारो धूर्ताचा एवमादयः ।।
धुत्तो मुत्तं मुहुत्तं कचरी आवत्तो कित्ती वत्ता अत्तो भत्तारो
कतारो ॥ २४ ॥
गर्तेच डः॥२५॥
सश्चीवनी।
त इत्यनुवर्तते । गर्तशब्दे संशब्दस्य डादेशो
भवति । गड्डा गर्तः । 'एवं लिङ्गविपर्यासो ज्ञेयः
शब्दान्तरेष्वपि' इति स्त्रीत्वे आदीती बहुलमिति
आप्रत्ययः॥ २५ ।।
मुबोधिनी।
तस्य डा स्यात् । गहो ॥२५॥

·माकृतमकाशः। SA-AmananesamerawRANA गर्दभसंमर्दवितर्दि- विच्छर्दिषु र्दस्य ॥२६॥ --- ra --- सञ्जीवनी । ड इत्यनुवर्तते । एषु शब्देषु दस्य डादेशो भवति । रलोपधाधः । गडहो गर्दभः । खघधादिना भस्थ हः । सम्मको संमर्दः। विअड्डी वितर्दिः । कग. चादिना तलोपः । मुभिस्सुप्सु दीर्घ इति दीर्घः । विच्छड्डी विच्छर्दिः। सर्वत्र डादेशस्य बित्वम् । सूर्ये वे- त्यतो मण्डूकप्लुत्या वेत्यत्र सम्बद्धयते । तेन पक्षे रलोपोऽपि यथाप्राप्तो भवति । गइहो सम्मदो विअद्दी विच्छद्दी ॥ २६ ॥ सुबोधिनी। एतेषु र्दस्य डः स्यात् । गड्डहो सम्मडो विअड्डी विच्छड्डी मण्डूकप्लुतिन्यायेन वेत्यनुवर्तते । गद्दहो सम्मदो विअद्दी विच्छद्दी ॥ २६ ॥ . । त्यथ्यद्यां चछजाः॥२७॥ . सञ्जीवनी। त्यथ्यद्यामित्येषां यथासंख्यं चछजा इत्यादेशाः ·तृतीयः परिच्छेदः। भवन्ति । अधो मनयामित्यस्य बाधः । त्यस्य तावत् पच्चक्खो मच्चलोओ प्रत्यक्षमर्त्यलोकयोः । सर्वत्र लवरामिति रलोपः । कस्कक्षा खः इति क्षस्य खः । सच्चं णिचं सत्यनित्ययोः। थ्यस्य छ:-रच्छा मिच्छा रथयामिथ्ययोः । पच्छो पच्छो पथ्यनेपथ्ययोः द्यस्य जा-अज्ज विज्जा अद्यविद्ययोः । जूअं मज्जं द्यूतमद्ययोः । पडिवज्जइ प्रतिपद्यते। पद गतौ प्रति- पूर्वः । प्रतिवेतसपताकासु डः इति डः । ततिपोरिदेती इति प्रत्ययस्येत्वम् । 'यथाप्राप्तो यलोपोऽपि त्यथ्ययां कापि दृश्यते । अत्तओ वत्तासो अत्ययव्यत्यासयो। सामत्थं आइत्थं सामातिथ्ययोः । गई अवई गद्यावद्ययोः ॥ २७ ॥ सुबोधिनी। येषां यथासंख्यं चछज आदय आदिश्यन्ते। पञ्चक्खं नेवच्छो मज्ज प्रत्यक्षं नेपथ्यं मयं । 'यकारप्राप्तलोपोऽपि सथ्यचां कापि दृश्यते । अत्तओ अत्ययः सामत्थं सामर्थ्य गई गद्यम् ॥ २७ ॥ ध्यायोर्भः॥२८॥ सञ्जीवनी। ध्यययोशीदेशः स्यात् । ध्यस्थ-छा पंझा -- .

·प्राकृतप्रकाशः। सन्ध्यावन्ध्ययोः । 'आदेशस्य भवेद् द्वित्वं नानुस्वार- परस्य च' इति झस्य द्वित्वाभावः। ह्यस्थ-सज्झं गुज्झं सह्यगुह्ययोः। संणज्झइ संनद्यते । संपूर्वे नह बन्धने तप्रत्ययस्य ततिपोरिदताविति इत्वम् । मुज्झइ मुह्यति मुह चित्ते । पूर्ववत् तिपः इत्वम् । उभयत्रापि यस्य झः । सर्वत्र झादेशस्य द्वित्वे वर्गे युज पूर्वः इति पूर्वस्य जः। 'साध्वसे ध्वस्य झादेशः झादेशस्तु विभाषया' सज्झसं। अदातो यथादिषु वेत्यत्वम् ॥२८॥ मुबोधिनी। अनयोः स्यात् । संझा संध्या गुझं गुह्यं । 'वक्तव्यः सा. ध्वसे ध्वस्य झादेशोऽपि विभाषया । सज्झसं साध्वसं ॥ २८ ॥ 12 कस्कक्षां खः॥२६॥ सञ्जीवनी। कस्कक्ष इत्येतषां खादेशोः स्यात् । उपरि लोपा. पवादः । 'स्कष्कयोरत्र खादेशो व्यवस्थितविभाषया' कचित् खस्य बाधः। सुक्खं सुकं पोक्खरं पोकरं शुष्क पुष्करयोः । खादेशो वा । पक्षे यथाप्राप्तं उपरि लोप इत्यादिना षलोपः । उत ओत् तुण्डरूपेष्विति पुष्कर- शब्दे ओत्वम् । एवं णिक्खओ णिकओ निष्कया। matar - - 3 -- - ·तृतीयः परिच्छेदः। ९७ सर्वत्र लवरामिति रलोपः । कचिन्नैव खः । दुकरं णिकयो । कस्य कचिदाधः । खंधो स्कन्धः। कचिन्नैव खः । सक्कअं संस्कृतं । मांसादिषु वेति बिन्दुलोपः । तोऽदिति अत्वम् । कगचादिना तलोपः । एवं संकारो संस्कार: । मक्कारो नमस्कारः । तकरो तस्करः । क्षस्य-जक्खो यक्षः । आयों जः इति जः । रक्खसो राक्षसः । अदातो यथादिषु वेत्यत्वम् ॥२९॥ मुबोधिनी। एषां खः स्यात् । 'स्कष्कयोरत्र खादेशो व्यवस्थितविभाषया' तेन न खंधो स्कंधः । पोक्खरं पोकरं पुष्करमित्यादौ विकल्पेन । दुक्करं दुष्करं णिकपं । निष्कम्पम् । सक्कों संस्कृतम् । संकारो संस्कारो णमक्कारो नमस्कारः। तकरः तस्करः। दुष्करादिषु न इत्येषु न भवत्येव । जक्खो यक्षः ॥ २९ ॥ अश्यादिषु छः॥३०॥ सञ्जीवनी। अक्षिशब्दसदृशाः अक्ष्यादयः । तेषु अक्ष्यादिषु क्षस्य छकारादेशः स्यात् । पूर्वेण खादेशः प्राप्तः । अच्छीइ अचीणि । द्विवचनस्य बहुवचनम् इति जस्प्रत्यये कृते इ जसोर्दीघ इति इ आदेशः। १३ -- ·.९८ माकृतप्रकाश - पूर्वस्य च दीर्घः । छादेशस्य द्वित्वं च । छीरं क्षीरं । छुरो क्षुरः । छेत्तं क्षेत्रं । छारं सारं । कुच्छी कुक्षिः । उच्छू इक्षुः । उद्विक्षुवृश्चिकयोः इति इकारस्यो- स्वम् । सुभिस्सुप्सु दीर्घः इति दीर्घः । मच्छिा मक्षिका । रिच्छो ऋक्षः । अयुक्तस्य रिः । लच्छी लक्ष्मीः । अधो ममयामिति मलोपः। छुहा क्षुधा खधयादिना धस्य हः । दच्छो दक्षः । अनिक्षीरक्षुरक्षेत्रक्षारकुक्षीक्षुमक्षिकाः । ऋक्षलक्ष्मीक्षुधादक्षा अध्याद्यास्ते स्युरीदृशाः ॥३०॥ सुबोधिनी। एषु छः स्यात् । अक्षिक्षीरशुरक्षेत्रक्षारकुक्षीक्षुपक्षिकाः । ऋक्षलक्ष्मीक्षुधादक्षा अक्ष्याचा एवमादयः ॥ अच्छीइ छीरं छुरं छेत्तं छारं कुच्छी उच्छू मच्छिा रिच्छो लच्छी छुहा बच्छो ॥ ३०॥ क्ष्मावृक्षक्षणेषु वा॥३१॥ सञ्जीवनी। एषु शब्देषु छकारादेशो वा भवति । कस्कक्षां ख इति नित्यं खप्राप्तः। छमा खमा क्षमा क्षमाशब्दे ·तृतीयः परिच्छेदः। ܕܪܝ आधमाश्लाघयोः इति क्षकरिमकारयोर्विप्रकर्षः। मध्ये च अकारागमः। छत्वविकल्पे कस्कक्षां ख इति खः । क्षमति केचित् पठन्ति । तेषामपि इदमेव रूपयम् । बच्छो रुक्खो वृक्षः। एकत्र ऋतोऽत् इत्यत्वम् । अन्यत्र वृक्षे वेन रुर्वा हति वृकारस्य रुः। खछादेशयोबित्वम् । छणो खणो क्षणः। यत्रात्वं तत्र वृक्षे छः खत्वं तत्र तु यत्र रुः । उत्सवाथै क्षणे छत्वं मुहूर्तार्थे तु खो भवेत् ॥ ३१ ॥ सुबोधिनी। एषु क्षक्ष्य छो वा स्यात् । छमा खमा । क्षमेति कचित्सूत्र दृश्यते । तत्राप्युत्तरमेव रूपम् । वच्छो रुक्खो । छणो खणो । यत्रात्वं तत्र वृक्षे छ। खत्वं तत्र तु यत्र रु: उत्सवार्थे क्षणे छत्थं मुहूर्तार्थे तु खो भवेत् ।। ३१ ।। ष्मपक्ष्मविस्मयेषु म्हः॥३२॥ सञ्जीवनी। हमस्य पश्मविस्मस्यशब्दयोश्च युक्तवर्णस्य म्हा. देशः स्यात् । मविस्मयशब्दयोः ऊर्ध्वलोपा प्राप्तः । पक्ष्मशब्दे अधो लोपे कृते कस्कक्षा ख। इति खादेशः प्राप्तः। मस्य-गिम्हो ग्रीष्मः । सर्वत्र लवरामिति

·१००
भाकृतप्रकाशः।
रलोपः। इदीतः पानीयादिषु इति इत्वम् । उम्हा
ऊष्मा । उदूतो मधूकादिषु इति उत्वम् । 'एवं लिङ्ग-
विपर्यासो ज्ञेयः शब्दान्तरेष्वपि' इति स्त्रीत्वे 'स्त्रिया.
मात्' इति तस्यात्वम् । अन्त्यस्य हल इति सुलोपः ।
पम्हो पक्षमा । पूर्ववत् सुलोपः । विम्हओ विस्मयः३२॥
सुवोधनी।
व्म इत्यस्य पक्षविस्मययोश्च संयुक्तस्य म्ह इति स्यात् ।
गिम्हो पम्हओ विम्हओ ॥ ३२ ॥
हस्नष्णक्षणश्नां ण्हः॥३३॥
सञ्जीवनी।
एषां पहः स्यात् । ह्रस्य-जण्हू जनुः । अधो
मनयामिति न लोपे सत्ययमादेशः। लस्य-हानं
स्नानम् । ष्णस्य-विण्हू जिण्हू विष्णुजिष्णवो। क्ष्णस्य.
तिण्हं तीक्ष्णम् । 'तीव्रार्थे तीक्ष्णशब्दे ण्हो निशितार्थे
भवेत्तु खः' । लण्हं इलक्षणं । 'उपरि कापि वक्तव्यो
लोपो वर्णान्तरस्य वा' इति शलोपः । श्नस्य-पण्हा
प्रश्नः । पृष्टाक्षिप्रश्नाः स्त्रियां वेति स्त्रीत्वम् । आदीती
बहुलमिति आप्रत्ययः। अण्हन्तो अश्नन् । अश
भोजने न्तमाणौ शतृशानचोरिति न्तः ॥ ३३ ॥

·तृतीयः परिच्छेदः।
१०१
मुबोधनी।
एषां हः स्यात् । जण्डवी जान्हवी । जोण्डा ज्योत्स्ना ।
विण्हू विष्णुः । तिण्हं तीक्ष्णं । 'तीव्रार्थे तीक्ष्णशब्दे हो निशि-
तार्थे तु खो भवेत्' । तिखं ! पण्हो प्रश्नः ॥ ३३ ॥
चिन्हे न्धः ॥३४॥
सञ्जीवनी।
चिन्ह इत्येतस्य न्धादेशः स्यात् । चिन्धं ॥ ३४ ॥
मुबोधनी।
अत्र न्ह इत्यस्य न्ध: स्यात् । चिन्धं ॥ ३४ ॥
प्पस्य फः॥३५॥
सञ्जीवनी।
प इत्येतस्थ फः स्यात् । उपरिलोपधाधः । उत्त.
रत्र च । पुष्पं सप्र्फ पुष्पशष्पयोः । णिप्फाओ नि.
प्फण्णं निष्पापनिष्पन्नयोः। सर्वत्र फादेशस्य बित्वे
वर्ग युज पूर्वः इति पः। श्लेष्मशब्दे तु फादेशः धम
इत्यस्य प्रचक्षते । सेप्फो श्लेष्मा । सर्वत्र लवरामिति
ललोपः। शषोः स इति शस्य सः । अन्त्यस्य इल
इति नलोपः। अत् ओत सोः इत्योत्वम् ॥ ३५ ॥

·१०२ प्राकृतप्रकाशः । सुबोधिनी। अस्य फः स्यात् । पुप्फ पुष्पं । 'शेष्मशब्द तु फादशः म इत्यस्य प्रचक्षते । सेप्फो ।। ३५ ॥ । स्पस्य॥३६॥ सञ्जीवनी। फ इत्यनुवर्तते । स्पस्य फादेशः स्यात् । फंसो स्पर्शः । वादिषु इति बिन्दागमः । सर्वत्र लवरा- मिति लोपे कृते 'विन्द्वादीदूत्परस्येह द्वित्वं शेष नेष्यते' इति सस्य न द्वित्वम् । फिहइ स्पृहयपि । स्पृह ईप्सायाम् । ततिपोरिदेतौ इति तिप इत्वम् । अडादेशा बहुलमिति ऋकारस्य इस्वम् । 'लोप: साचो यकारस्य कचिन्नित्यं कचिन्न वा' इति यलोपः। 'छादेशोऽपि स्पशब्दस्य पण्डिनरिष्यते क्वचित् । छिहा स्पृहा । इदृष्यादिषु वेति ऋकारस्य इत्वम् ॥३६॥ . सुबोधिना। स्पस्य फ: स्यात् । सो स्पर्श 'कचित्तस्य कचित्पस्य लो- साक्षर इष्यते परोप्परं परस्परं । वनस्सई कनस्पतिः। सिई स्पृश्यति । 'छादेशोऽपि स्पशब्दस्य क्रियते. कापि पण्डित छिहा स्पृक्षा॥३६ .

·तृतीयः परिच्छेदः।
१०३
बाष्पेऽश्रुणि हः॥३७॥
सञ्जीवनी।
बाष्पशब्दे अश्रुणि अर्थे रुप इत्यस्य हादेशः
स्यात् । बाहो वाष्पः । अश्रुणि इति किम् ? पप्फो।
'अज कस्स पुरदो बफमोक्खं करइस्सं' इत्यत्र
अश्रुण्यर्थे कथं फादेशः इति ? ब्रूमः-अश्रुणि हा इत्य-
व योगव्यावृत्तौ फादेशस्य बाध एव स्यात् । 'कचित्
दक्षिणशब्दस्य क्षस्य हादेश इष्यते। दाहिणो दक्षिणः।
आ समृद्ध्यादिषु वा इत्यात्वम् । कचिद् ग्रहणात्
सर्वत्र न भवति । दक्षिणो | कस्कक्षा ख इति खः ।
दक्खिपणं दाक्षिण्यम् । अदातो यथादिषु वेत्यत्वम् ।
अधो मनयामिति यलोपः । क्षस्य पूर्ववत् खः ॥ ३७॥
मुबोधनी।
अश्रुणि वर्तमाने वाष्पशब्दे प इसस्य हः स्यात् । वाहो ।
अश्रुणीति किम् ? मण्डूकप्लुतिन्यायावति संबध्यते । तेन अज्ज
फस्स पुरदो वफमोक्खं करइस्सं इत्यादाश्रुण्यपि फादेशः ।
'कचिदक्षिणशब्देऽपि तस्य हादेश इष्यते' । दाहिणो दक्षिणः॥३७॥
--
कार्षापणे ॥३८॥

·१०४ प्राकृतप्रकाशः। सञ्जीवनी। ह इत्यनुवर्तते । कार्षापणशब्दे युक्तवर्णस्य हादेशः स्यात् । रलोपः प्राप्तः । कहावणो कार्षापणः । अदातो यथादिषु वेत्यत्वम् । पो वः इति वः ॥ ३८ ॥ सुबोधनी। अत्र युक्तस्य हः स्यात् । कहावणो ॥ ३८ ॥ श्चत्सप्सां छः॥३६॥ सञ्जीवनी। इत्येतेषां छ आदेशः स्यात् । उपरि लोप इत्यादिना लोपः प्राप्तः । श्वस्थ-णिच्छओ पच्छिमो निश्चयपश्चिमयोः । स्सस्य-वच्छो उच्छाहो वत्सो. साहयोः। प्सस्य-लिच्छा जुउच्छा लिप्साजुगुप्सयोः। 'श्वस्सयोः कापि छादेशो न मन्यन्ते मनीषिणः । पिचलो निश्चलः । छादेशे निषिद्ध 'उपरि कापि वक्तव्यो लोपो वर्णान्तरस्थ च' इति शलोपः । इह तुवा। ऊसित्तो उसिक्तः। 'ईदूताविदुतोः स्थाने स्यातां लक्ष्यानुरोधता' इत्यूत्वम् । उपरि लोप इत्यादिना तकयोलोपः । तस्य द्वित्वम् । सस्य न भवति । विन्दा. दीदूत्परस्येह द्वित्वं शेषस्य नेप्यते' इति निषेधात् ।

·तृतीयः परिच्छेदः। पचे उच्छितो । 'सादृश्येऽपि इयशब्दस्य छरपमि. च्छन्ति केचन' । सारिच्छं । युक्तस्थापि मध्य इति ऋकारस्य इत्वम् ॥ ३९ ॥ मुबोधिनी। एषां छः स्यात् । णिच्छ ओ निश्चयः । उच्छाहो उत्साहः । जुउच्छा जुगुप्ता । 'छादेशश्वत्सयोः कापि न मन्यन्ते मनी- षिणः। णिचलो निश्चलः । ऊसित्तो उच्छित्तो उत्सितः ॥३९॥ वृश्चिके ज्छः॥४०॥ सञ्जीवनी। वृश्चिकशब्दे श्वस्य छ आदेशः स्यात् । पूर्वण छादेशः प्राप्तः । विछुओ। उदिक्षुवृश्चिकयोरिति इकारस्थ उत्वम् । इहष्यादिषु इति ऋकारस्थ इत्वम् ॥ ४०॥ मुबोधनी। अस्य छः स्यात् । विञ्छुओ ॥ ४० ॥ नोत्सुकोत्सवयोः ॥४१॥ सञ्जीवनी। उत्सुकोत्सवयोः त्सस्य छादेशो न भवति । .

·१०६
प्राकृत प्रकाशः।
श्वत्सप्सामिति छः प्राप्तः । असुओ उत्सुकः । जसओ
उत्सवः 'ईदूताविदुतोः स्थाने स्माता लक्ष्यानुरोधतः'
इत्यूत्वम् । उपरि लोप इत्यादिना तलोपे कृते 'बिन्दा.
दीदूत्परस्येह बित्वं शेषस्य नेष्यते' इति सस्य द्वित्वं
न भवति ॥ ४ ॥
सुबोधनी।
एतयोः त्सस्य छो न स्यात् । ऊसुओ ऊसओ ॥४१॥
न्मो मः॥४२॥
सञ्जीवनी।
न्म इत्यक्षरं षष्ठ्यन्तम् । न्मशब्दस्य मा स्थान् ।
अधोलोपबाधः । वम्महो मन्मथः । मन्मथे वः इति
मस्य पः । खघथादिना पस्य हः । उम्माओ उन्मादः ।
कगचादिना दलोपः । सम्मग्गो सन्मार्गः । अदातो
यथादिषु वा इति अत्वम् । सर्वत्र लवरामिति
रलोपः । गस्य द्वित्वम् | जम्मो जन्म । अन्त्यस्य हल
इति नलोपः । नसन्तप्रायटशरदः पुंसीति पुंस्त्वे अत
ओत् सोरिति ओत्वम् । कचिदपि लोपः इत्यलोपः।
सर्वत्र आदेशस्य द्वित्वम् ॥ ४२ ॥
सुबोधनी।
अस्प मा स्यात् । उम्माओ उन्मादः ॥ ४२ ॥

·तृतीयः परिच्छेदः। १०७ म्नज्ञपञ्चाशत्पञ्चदशसुणः॥४३॥ पण्णास सञ्जीवनी। प्रज्ञयोः पञ्चाशत् पञ्चदश इत्येतयोश्च युक्तवर्णस्य णः स्यात् । नस्य अघो मनयामिति मलोपः प्राप्तः । ज्ञस्य तु सर्वज्ञतुल्येषु षः इति लोपः प्राप्तः। तो बाध्येते । नस्य-पज्जुण्णो प्रगुम्नः । त्यथ्यद्यां चछजा इति धस्य जः। णिण्णा निम्नगा। ज्ञस्य-अहिण्णाणं विण्णाणं अभिज्ञानविज्ञानयोः पश्चाशत् । शषोः सः इति शस्य सः स्त्रियामात् इति तकारस्य आत्वम्। पण्णरह । जश्शसोलोप इति जरंशसोलोपः । सर्वत्र आदेशस्य बित्वम् ॥ ४३ ॥ मुबोधनी। नयोः पंचाशत् पंचदश इत्येतयोर्यों युक्तस्तस्य च णः स्यात् । णिण्णा निम्नगा। अहिण्णाणं अभिज्ञान: । पण्णासा पण्णरह ॥४३॥ A तालवृन् ण्टः॥४४॥ सञ्जीवनी। .:, . तालवृन्तशब्दे युक्तवर्णस्य पटादेशः स्यात् । तालवेंट । ऋतोऽत् इत्यत्वम् ।..ए. च. शरयादिषु ·१०८ प्राकृतप्रकाशः। इत्येत्वम् । वृन्तशब्दस्य प्राधान्येनाभिप्रेतत्वात् तालोपपदं विनापि ण्टादेशः स्यात् । धेन्ट वृन्तम् ॥४॥ सुबोधिनी। अत्र युक्तस्य ण्टः स्यात् । तालवेण्टं । वृन्तशद्रस्य प्राधान्ये- नाभिप्रेतत्वात्तालोपपदं विनापि ण्टादेशः स्यात् । बेंट वृन्तम् ॥४४॥ भिन्दिपाले ण्डः॥४५॥ सञ्जीवनी। भिन्दिपालशब्दे युक्तस्य ण्डादेशः भिंडिआलो ॥ ४५ ॥ स्यात् । मुबोधिनी। भिन्दिपालशन्दे युक्तस्य ण्डादेशः स्यात् । भिंडिआलो॥४५॥ विह्वले भो वा ॥४६॥ 4 Tam सञ्जीवनी। विह्वल शब्दै युक्तस्य भादेशः स्यावा । वलोपः प्राप्तः । भिन्भलो । आदेश्वेत्युत्तरसूत्रेण वा वस्य भः । पक्षे विहलो। 'हस्य भः कचिदन्यत्र गोजिहादावपी. ध्यते । गोहम्मा ॥ ४६॥ है ·तृतीयः परिच्छेदः। १०९ मुबोधिनी । अत्र युक्तस्य भी वा स्यात् । भिन्भलो विहलो विहलः। 'हस्य भः कचिदन्यत्र गोजिहादावपीष्यते । गोइन्भा ॥ ४६ ॥ आदेश्च ॥४७॥ सञ्जीवनी। विह्वले भो वा इत्यनुवर्तते । विह्वलशब्दे आदे. र्णस्य भः स्यात् वा । भिन्भलो। 'विहले योगपधेन स्यात् भो वियोर्न वा । ननु युक्ताधिकारे कथमयुक्त. विधिरुच्यते विह्वलशब्दस्थतावशात् ॥ ४७ ॥ सुबोधिनी। विहलशब्दे आदेर्भो वा स्यात् । 'विहले योगपद्येन स्याता तो विहयोर्न वा । उदाहृतं । युक्ताधिकारेऽयुक्तविधिः प्रस्तावा- ल्लाघनार्थम् । वयं तु नायमयुक्तविधिः स्वतन्त्रः। किं नाम यदैवादेर्भ- कारस्तदैव परं युक्तस्यापि इति युगपद्विधिबोधनार्थ युक्तविधेरेवा- ऽनुचर इति संदिष्टं सूत्रद्वयमित्युन्नयामः ॥ ४७ ॥ आत्मनि पः॥४८॥ सञ्जीवनी। वेत्यनुवर्तते । आत्मशन्दे युक्तवर्णस्य पः स्यामा ।

·११० माकृतप्रकाशः। . अधो मनयामिति मलोपः प्राप्तः । अप्पा अत्ता आत्मा। इत्वदित्वधर्जमित्यादिना राजबद्भावे राज्ञश्च इत्यन्त्यस्यात्वम् । पक्षे अप्पाणो । 'अविकल्पेन पादेशी माहात्म्ये प्रतिपाद्यते' । माहप्पं । अदातो यथादिषु वेत्यत्वम् । अधों मनयामिति यलोपः ॥४८॥ मुबोधिनी। अत्र युक्तस्य पः स्यात् । अप्पा अप्पाणो । एष निपातः 'अविकल्पेन पादेशो माहात्म्ये प्रतिपाद्यते। माहप्पं ॥ ४८ ।। क्मस्य॥४६॥ 4 सञ्जीवनी। प इत्यनुवर्तते । क्मइत्यस्य पकारादेशः स्यात् । रुप्पं रूपिणी रुक्मरुक्मिण्यो । योगविभागो विक- ल्पनिवृत्यर्थः । 'भवति स्थानिनः ड्मस्य कुड्मलेऽपि पकारता' । कुंपलं । वकादिष्विति विन्दागमः। 'त्वस्य स्थाने कचौ कापि ग्धध्येषु ढः कचित्' । स्वस्थ क:- मउकं मृदुत्वम् । ऋतोऽदिति अत्वम् । कगचादिना दलोपः । त्वस्य चः-चच्चरं चत्वरम् । ग्धस्य : -विअट्ठो विदग्धः । परिअड्ढी परिवृद्धिः । वुड्ढो वृद्धः । उद् ऋत्वादिषु इत्युकारस्य उत्वम् । थड्ढो स्तब्धः । स्तस्य थ इति था। कापीति वचनात् सर्वत्र न भवति। - . --- .

·तृतीयः परिच्छेदः। ११.. गत्तरोगत्वरः। संदिद्धो संदिग्धः। णिसिद्धो निषिद्धः । लद्धो लब्धः ॥ ४९॥ सुबोधिनी। अत्र पः स्यात् । योगविभागो विकल्पनिवृत्त्यर्थः । रुप्पिणी रुक्मिणी । 'भवति स्थानिनो ड्मस्य कुड्मलेऽपि पकारता' कुंपलं । 'त्वस्य स्थाने कचौ कापि ग्धद्धध्येषु ढः कचित् ।' मउकं मृदुत्वम् । चचरं चत्वरं । विअड्ढो विदग्धः । णिसिदो निषिद्धः । लद्धो लब्धः॥ ४९ ।। शेषादशयोर्द्वित्वमनादौ ॥५०॥ सञ्जीवनी। युक्तस्य इत्येव । शेषश्च आदेशश्च शेषादेशौ । अनादौ वर्तमानयोः युक्तवर्णसम्बन्धिनोः शेषा. देशयोः द्वित्वम् । उपरि लोप इत्यादिना सूत्रेण युक्तवर्णस्य एकदेशलोपे कृते यः शेषः अवशिष्टः तथा स्तस्य थ इत्यादिभिर्युक्तस्य विहितो य आदेशः, तयोदित्वं भवतीत्यर्थः । शेषस्य तावत्-आसत्तो आसक्तः । तकरो तस्करः । उपरि लोप इत्यादिना कसयोलोपे कृते शेषयोः तकयोः द्वित्वम् । लग्गं भोज्न लग्नभोज्ययोः । अधो मनयामिति नययोलोपे ·११२ पाकृतप्रकाशः। कृते शेषयोजयोः बिस्वम् । उक्का विप्पओ उल्का. विप्लवयोः । सर्वत्र लवरामिति ललोपे कृते शेषयोः कपयोदित्वम् । निविपणो निर्विणः । आदेशस्य- मानाआ मर्यादा । र्यशय्याभिमन्युषु जः इति यस्य जः । पल्लाणं पर्याणम् । पर्यस्तपणादिनार्यस्य लाग. डागतः ।गतस्य डापच्चओ आओजं प्रत्ययातोद्ययोः। त्यथ्यधां चछजा इति त्यधयोः चजौ । अनादाविति किम् ? शेषस्य-धविरो स्थविरः । उपरि लोप इत्या. दिना सलोपः । चवनो च्यवनः । धओ ध्वजः । सर्वत्र लवरामिति यवयोर्लोपः। आदेशस्य-पचओ स्तवकः स्तस्य थ इति यादो स्पन्दः। स्पस्येति स्पस्य फाझाणं ध्यानं । ध्यडयोझः इति ध्यस्य झः। खीणो क्षीणः । कस्कक्षा ख इति क्षस्य खः। युक्तस्येति किम् ? असई कामुओ असतीकामुकयोः । कगचादिना तकयोर्लोपे कृते यो शेषौ। तडो तटः। टोड इति टस्थ डः।तलाओ तडागः । डस्य ल इति लः। विसेसो विशेषःशषोस इति शषयोः सः। 'पिन्छादीदूत्परस्येह द्वित्वं शेषस्य नेष्यते । बिन्दोः-संखा संख्या। पंको बक्रः । पक्रादिषु इति विन्द्रागमः । आत-बाणसओपासिणं वर्णशत. प्रस्विन्नयोः । आ समृद्ध्यदिषु वेति आत्वम् । ईता- पणीसंदोनिष्यन्दः 'इदूताधिदुतोः स्थाने स्यातांलक्ष्या- ·तृतीयः परिच्छेदः। ११३ नुरोधतः' इति इत्वम् । ईसरो ईश्वरः। ऊतः-ऊसित्तो ऊसुओ उत्सित्तोत्सुकयोः। पूर्वेण ऊत्वम् । 'आदेशस्य भवेद्वित्वं नानुस्वारपरस्य तु' । संझा सन्ध्या । विंझा विन्ध्या ॥१०॥ सुबोधिनी। शेषश्च आदेशश्च तो शेषादेशौ। संयुक्तस्याधःस्थिते उपरिस्थिते चा व्यंजने लुप्ते यद व्यञ्जनं अवशिष्टं तच्छेपः । यच्च युक्तस्यैव स्थाने आदिष्टं तदादेशः। तयोदित्वं स्यादनादौ स्थितौ चेत् । पूर्वउदाहरण- प्रपश्चः पूर्वत्रैवानुसन्धेयः । दिमात्रमुदाहियते । भुत्ती भुक्तिः । रस्सओ रश्मयः। चेट्टा चेष्टा । युक्तस्येति किम् ? कामुओ कामुकः। मसिणं ममृणं । अनादाचिति किम् ? थविरा स्थविरा । धओ ध्वजः। थवओ स्तवकः । 'विन्द्वादीदृत्परस्य ह. द्वित्वं शेषस्य नेष्यते । संखा संख्या। पासिण्णो प्रस्चिन्नः। णीसंदो निस्पन्दः ऊसुओ । 'आदेशस्य भवेद्वित्वं नानुस्वारपरस्य तु । विंझो विध्यः ॥ ५० ॥ ? वर्गे युजः पूर्वः॥५१॥ सञ्जीवनी। 'अर्थवशात् विभक्तिपरिणामः' इति वचनात् द्वित्वशब्दे सप्तम्यन्ते पूर्वसूत्रमनुवर्तते । अनादौ ·११४ भाकृतप्रकाशः। स्थितयोः शेषादेशयोः वर्ग मध्ये युजः समसंख्यस्थ द्वितीयस्य चतुर्थस्य द्वित्वे क्रियमाणे तस्मादेव युजः पूर्व: यथाक्रमं प्रथमस्तृतीयो यो वर्णः स सर्वत्र भवति । वर्गाश्च कखगघङ इत्यादयः पश्च पञ्चकाः इति । शेषस्य द्वित्वम्-सोक्खं सौख्यं । अधो मनयामिति यलोपः । औत ओदित्योत्वम् । विरघो विघ्नः । अधो मनयामिति नलोपः। वरघओ व्याघ्रः । सर्वत्र लवरा- मिति रलोपः । अदातो यथादिषु चेत्यत्वम् । मुच्छिओ मूर्छितः । उदूतो मधुकादिषु इति उत्वम् । ओज्झलो निझरः । 'ओत्वं सह नकारेण स्यादितो निझरेऽपि वा'इत्यात्वम् । सर्वत्र लवरामिति रलोपः। गोट्ठी गोष्टी । उपरि इत्यादिना सलोपः । गुणड्ढी गुणाढ्यः । अधोमनयामिति यलोपः। अदाती यथादिष्वित्यत्वम् । पथिओ पार्थिवः । पूर्ववदत्वम् । अद्धओ अध्वगः । सर्वत्र लवरामिति रवयोर्लोपः । गुप्फो गुल्फः । पूर्ववत् ललोपः। अब्भासो अभ्यासः । अधी मनयामिति यलोपः। आदेशस्य बः। णखत्तं नक्षत्रम् । कस्कक्षा- मिति क्षस्य खः । लच्छी लक्ष्मीः । अक्ष्यादिषु छः उवज्झाओ उपाध्यायः । अदातो यथादिषु वा इत्य. स्वम् । ध्यायोझ इति ध्यस्य झः । धिठो धृष्टः । इह- प्यादिष्विति ऋकारस्यत्वम् । ष्टस्य ठः । वुड्ढो वृद्धः । - .

·तृतीयः परिच्छेदः । उदृत्वादिषु इति ऋकारस्थोत्वम् । 'त्वस्य स्थाने कची कापिरधद्धब्धेष्वपि ढः कचित्' इति डस्य ढः । धीसत्यो विश्वस्तः । 'ईदूनाविदुनोः स्थाने स्थातां लक्ष्यानुरोधतः' इतीत्वम् । सर्वत्र लवरामिति वलो- पः । स्तस्य थ इति थः । पुस्फिअं पुष्पितम् । स्पस्य. फः इति फः । भिन्भलो विह्वलः । विह्वले भो हो चा इति तस्य भः । आदेश्चति वस्थ भः ॥ ५१ ॥ -- सुबोधिनी। द्वित्वाभियर्थवशाद्विभक्तिविपरिणामेनानुवर्तते । वर्ग कवी- दिपंचकेषु युनः समाक्षरस्य द्वितीयस्य चतुर्थस्य वा पूर्व मंत्रण द्वित्वे क्रियमाणे पूर्वः स्वाव्यवहिन पूर्वस्थो वर्ण उपरिगतो भवति । दिङ्मात्रमुदाहियते । सोक्खं सौख्यम् । माक्खी मोक्षः । वग्यो व्याघ्रः । वर्गान्तरे स्वयमुदाहरणमह्यम् ॥ ५१ ।। नीडादिषु ॥५२॥ सञ्जीवनी। द्वित्वमनादौ इत्यनुवर्तते । नीडशब्देन सदृशाः नीडादयः । तेषु अनादौ स्थितस्य वा ऽस्य द्वित्वम् । अशेषादेशार्थ वचनम्। नीडम् । एन्नीडादिना इका- रस्यत्वम् । जोव्वणं यौवनं । आत ओदिति औत्वम् । । .

·११६ प्राकृतप्रकाशः। . प प तुहिको तूष्णीकः ।उदूतो सधकादिषु इति उत्वम् । हलष्णक्षणश्नां पहः इति पहः । कस्य द्वित्वम्। पेम्म प्रेम । अन्त्यस्य हल इति नलोपः । 'नान्तं नपुंसक विद्धि पुल्लिङ्गेऽपि प्रचक्षते' इति नपुंसकत्वात् नपुंसके सोबिन्दुरिति बिन्दुः। एक्को एकः । वाहित्तो व्याहृतः। अधो मनयामिति यलोपः । इदृष्यादिष्चिति ऋकार- स्येत्वम् । उज्जुओ ऋजुकः । उदृत्वादिष्विति ऋका- रस्थोत्वम् । स्वार्थ को वेति कः । तस्य कगचादिना लोपः । अत ओत् सोः इति ओत्वम् । कचिदपि लोप इत्यलोपः । सोत्तो मोतः । अन्त्यस्य हल इति सलोपः। नसन्तप्रावृदशरदः पुंसीति पुंस्त्वात् अत ओत् सोरिति ओत्वम् । चल्लिओ चलितः । मण्डुक्को मण्डूकः । उदूतो मधुकादिषु इत्युत्वम् नीडयौवनतूष्णीका प्रेमैकव्याहृतर्जुकाः । स्रोतश्चलितमण्डूका नीडाद्या एवमाद्यः ॥ ५२ ॥ । -- सुबोधिनी । नीडादिषु शव्देषु अनादेर्यअनस्य द्वित्वं स्यात् । नीडयौवनतृष्णीकाःमैकव्याहृतर्जवः । स्रोतश्चलितमण्डूका नीडाटा एवमादयः ॥ गड्ड जोव्वणं तुहिक्को पेम्मो एक्को वाहित्तो उज्जुओ सोचो चल्लिओ मंडुक्को ।। ५२ ।।

·तृतीयः पारच्छेदः। ११७ आम्रताम्रयोर्वः ॥५३॥ सञ्जीवनी। द्वित्वमित्यनुवर्तते । शेषस्य द्वित्वे वकारादेशः स्यात् । स चैकदेश एव लक्ष्यवशात् । अंवं तवं । अदातो यथादिषु त्यत्वम् ॥ ५३ ॥ सुबोधिनी। अनयोत्वेि वादेशः स्यात् । स चैकदेश एव लक्ष्यवशात् । अवो तंवो।। ५३ ॥ : न रहोः॥५४॥ सञ्जीवनी। शेषादेशयोबित्वमनुवर्तते । रेफहकारयोयुक्तक सम्बन्धिनोः शेषयोरादेशयोश्च द्वित्वं न भवति । सुंदरं सौन्दर्यम् । उत सौन्दर्यादिषु इत्यौकारस्पोत्वम् । ए च शय्यादिषु इति एत्वम्। तूयर्धर्यादिना र्यस्थ रः । अच्छेरं आश्चर्यम् । अदातो यथादिषु वेत्यत्वम् । श्वप्सत्सां छः इति छः । एत्वमत्वं च पूर्ववत् । पेरंतो पर्यन्तः । पूर्ववदेत्वरत्वे । विहलो विह्वलः ।

·११८ भाकृतमकाशः सर्वत्र लवरामिति घलोपः । काहावणो कार्षापणः । अदातो यथादिषु वेत्यत्वम् । कार्षापणे हः इति र्षस्य हः । पो व इति वः ॥ ५४ ॥ --- । सुबोधिनी। रेफहकारयोत्विं न स्यात् । शेषादिमूत्रेण प्राप्तस्य बाधः । सुंदेरं सौन्दर्यम् । काहावणो कार्षापणः ॥ ५४॥ मा आङो ज्ञादेशस्य॥५५॥ सञ्जीवनी। ज्ञस्य आदेश: ज्ञादेशः। नेत्यनुवर्तते । आङ: परस्थ ज्ञस्य यो ण आदेशः तस्य बित्वं न भवति । आणा आज्ञा । नज्ञादिना ज्ञस्य णः । आणत्ती आ. ज्ञप्तिः । पूर्ववत् ज्ञस्य णः। मुभिस्सुप्सु दीर्घ इति दीर्घः। आङ इति किम् ? अहिण्णाणं अभिज्ञानं । विण्णाणं विज्ञानम् ॥ ५५ ॥ . सुबोधिनी। ज्ञस्यादेशो ज्ञादेशः । आङः परस्य ज्ञादेशस्य द्वित्त्वं न स्यात् । आणा आज्ञा । आङ इति किम् ? विग्णानं विज्ञानम् ॥ ५५ ॥ ।

·तृतीयः परिच्छेदः।
११९
समासे वा॥५६॥
गृहस्य घरा
सञ्जीवनी।
शेषादेशयोरित्यनुवर्तते । समासः शब्दानामै-
कपद्यम् । तत्र स्थितयोः शेषादेशयोदित्वं वा भवति ।
शेषस्य-मरुत्थली मस्थली मरुस्थली । उपरि लोप इत्या.
दिना सलोपः। थस्य द्वित्वे वर्गे युज पूर्व इति पूर्वस्य
तः। गुणजेट्ठो गुणाजेहो गुणज्येष्ठः । अधो मनयामिति
यलोपः । घरद्दारं घरदारं गृहद्वारम् ।
ऽपतौ इति गृहस्य घरादेशः । सर्वत्र लवरामिति
वलोपः। अत्थरगहो अत्थगहो अर्थग्रहः । रलोपः
पूर्ववत् । आदेशस्य- घणस्थणी घणथणी घनस्तनी
विरहक्खमा विरहखमा विरहक्षमा । स्कष्कक्षामिति
क्षस्य खः । तस्य बित्वे वर्गे युजः पूर्व इति कः । अङ्ग-
फंसो अंगफंसो अङ्गस्पर्शः । स्पस्य फः इति फः ।
तस्य द्वित्वे बर्गे युजः पूर्व इति पः। पक्रादिष्विति
बिन्द्रागमः । 'द्वित्वं क्वापि समास स्यात् अशेषा-
देशघोरपि'। सप्पियासो सपियासो सह पिसया
वर्तते इति सपिपासः । वडप्फलो बद्धफलो बढ़
फलं येन यस्य वा स बद्धफलः । सिहरक्खण्डो
सिहरखंडो शिखरखण्डः । एवमादयः ॥ ५६ ॥

·१.२० प्राकृताकाशः। मुबोधिनी। समासवशादनादितामापनयोः शेषादेशयोत्विं वा स्यात् । णअणपिआ णघणपिआ । घशत्थणी घणयणी । 'द्वित्वं कापि समासे स्यादशेषादेशयोरपि । सप्पियासो सपियासो सपिपासः । बद्धप्फलो बद्धफलो । सिहरखंडो सिखरखण्डः । एवमादिषु ॥५६॥ सेवादिषु च ॥५७॥ सञ्जीवनी। द्वित्वमनुवर्तते । सेवाशब्देन सदृशाः सेवादयः । तेषु सेवादिषु शब्दषु शेषादेशयोश्चनादौ द्वित्वं वा भवति । अप्राप्तविकल्पोऽयम् । सेव्वा सेवा सेवैव । कोउहलं कोउहलं कौतूहलम् । औत ओदित्योत्वम् । उदूतो मधुमादिष्विति उत्वम् । देव्वं दइवं देवम् । बिस्वादन्यत्र 'दैवे वा' इत्यनेन ऐकारस्य अह आदे- शः। णिहित्तं णिहिअं। द्वित्वादन्यत्र कगचादिना तलोपः । णक्खा णहो नखः । एकत्र द्वित्वे वर्गे युजः पूर्व इति कः। अन्यत्र खघथादिना खस्य हः । संख- पिव, संखम्भिव, संखविव, संखव्व शंख इव । इवपिवमिवविव व्व इवार्थे निपातिताः । पक्षे संखो. - । . ल ·तृतीयः परिच्छेदः। १२१ । -- पिव, संखोमिव, संखोविअ संखोव । सन्धावचा. मित्यादिना शंख इत्यत्र अकारस्योत्वम् । अदातो यथादिषु वेति वाशब्दस्य अत्वे कृते द्वित्वम् । जण्णुअं जाणुअं जानुकम् । यत्र अदातो यथादिषु वेति अत्वं तत्र णस्थ द्वित्वम् । स्वार्थे को वेति कप्रत्ययः । तस्य फगचादिना लोपः । नपुंसके सोर्षिन्दुरिति बिन्दुः । तहलोक तइलोअं त्रैलोक्यम् । दैत्यादित्वादेकारस्य अइआदेशः। रेफलोपः। द्वित्वादन्यत्र कस्य कगचा. दिना लोपः। कपिणआरो कणिआरो कर्णिकारः। सर्वत्र लवरामिति रेफलोपः । वेस्सा वेसा वेश्या । अधो मनयामिति यलोपः। भुजा भुआ भूर्जा । उ- दूतो मधूकादिषु इत्युत्वम् । रलोपे कृतं द्वित्वादन्यत्र जस्य कगचादिना लोपः । दुक्खिओ दुहिओ दुःखितः । उपरि लोप इत्यादिना लोपे कृते बिस्वादन्यत्र खस्य खघयादिना हः । सेवा कौतूहलं देवं निहितं नखजानुनी। सेवादिपठिताः शब्दा एतदाद्यास्तथापराः ॥ त्रैलोक्यं कर्णिकारश्च वेश्या भूर्जा च दुःखितः। एवं जातीयकान् शब्दान् विदुः सेवादिकांस्तथा ।। ननु रत्ती राई रात्रिः। अदातो यथादिषु वेत्यत्वम् । अस्सो आसो अश्वः। आ समृद्धयादिषु ·१२२ प्राकृतप्रकाशः। घेत्यात्वम् । तथा दिग्धो दीहो दीर्घः । इस्सरो ईसरो ईश्वरः । इदीतः पानीयादिषु इति एकत्र पक्षे इत्वम् । तथा पुस्सो पुसो पुष्यः । उस्सासो ऊसासो उच्छ्वासः । पूर्ववत् एकत्र पक्षे ऊत्वम् । इत्यादयः किमिति नोदाहियन्ते । दृश्यते ह्येषां बित्वविकल्पः । न । प्रकारान्तरेण सिद्धत्वात् । यलोपे तावत् ईदूतौ परषां 'बिन्दादीदूत्परस्येह द्वित्वं शेषस्य नेष्यते' इति हित्वप्रतिषेधात् । अन्येषां तु शेषद्वित्वादेव द्वित्वं पर्यवस्यतीति नैवार्थ एतैरेवमुदाहरणैः ॥ ५७ ॥ 7 .. सुबोधनी। सेवादिशब्देषु शेषादेशयोश्वानादौ द्वित्वं स्यात वा । अपातपातविकल्पोऽयम् । सेवा कौतूहलं दैवं निहितं नखजानुनी । इवार्थका निपाताश्च एतदाद्यांस्तथापरान् ॥ त्रैलोक्यं कर्णिकारश्च वेश्या भूर्जश्च दुःखितः । एवं जातीयकान् शब्दान् विन्दुः सेवादिकान् बुधाः ॥ सेवा सेवा । कोउहल्लं कोउहलं । देव्वं दइवं । णिहितं णिहिअं। णखो गहो। जण्णुअंजाणुअं। संखप्पिअ संखम्मिअ संखविअ संखच शंखइव । एते इवार्था निपाताः । पक्ष संखोपिअ संखोमिअ संखोविअ संखोव । तइलोकं तइलोअं कण्णिारो कणिआरो । वेस्ता वेसा । मुज्जं भु --- . -- - । 1 ·तृतीयः परिच्छेदः। १२३ ... दुक्खिओ दुहिओ ॥ ५७ ॥ विकर्षः॥५८॥ सञ्जीवनी। अधिकारोऽयम् । पदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामस्तत्र युक्तवर्णस्य विकर्षों भवतीति अधिकृतं वेदितव्यम् । अयमधिकार आ परिच्छेदपरिसमाप्तः ॥ ५८ ।। मुबोधिनी। अतः परं युक्तस्य वर्णस्य विकर्षों विश्लेषो वेदितव्यः । अधि- कारसूत्रामिदम् ॥५॥ क्लिष्टश्लिष्टरत्नक्रियाशाङ्गैषु तत्- स्वरवत् पूर्वस्य ॥५६॥ सञ्जीवनी। क्लिष्टादिशब्देषु पञ्चसु युकवर्णस्य विकर्षों भवति । तस्य स्वरः तत्स्वरः। तत्स्वर इव तत्स्वरवत् । तस्य युक्तस्य यः स्वरः तद्वत् तत्सदृशः स्वरः विकर्षे पूर्वस्य युक्तवर्णस्य भवति । रत्नशब्दे अधो मनयामिति लोपः । अन्यत्र सर्वत्र लवरामिति लोपः प्राप्तः । किलिटुं सिलिटुं क्लिष्टश्लिष्टयोः । ष्टस्य ?

·१२४ माकृतप्रकाशः। इति ठः। तस्य द्वित्वे वर्गे युजः पूर्व इति ट: । अत्र क्रमप्राप्तत्वात् क्लिशिल एतयोरेव विकर्षः। न तु ष्टस्य । रअणं रत्नम् । तनयोर्षिकर्षः। पूर्वस्य तकारस्य तत्स्वरवत् स्वरे कृते कगचादिना लोपः । नो णः इति णः । किरिआ सारंगो क्रियाशाङ्गयोः ॥ ५९ ।। - 1 सुबोधिनी। एषु युक्तस्य विकर्षों भवति । तत्स्वरवत् युक्तवर्णस्य यः स्वरः स एव विकर्षावस्थायामपि पूर्ववर्णस्य भवति । किलिट्ट सिलिटूठं । अत्र क्रमप्राप्तविकरपत्वात् क्लिश्लि इत्येतयोर्विप्रकर्षों न तु हस्य । रअणं किरिआ सारङ्गो ॥ ५९॥ . कृष्णे वा ॥६॥ । . सञ्जीवनी। ततस्वरवत् पूर्वस्येत्यनुवर्तते । कृष्णशब्दे युक्त- वर्णस्य विकर्षः स्यात् । पूर्वस्य तत्स्वरवत् स्वरो भवति । हलष्णश्नां पहः इति पहादेशः प्राप्तः । कसणो । तोऽदित्यत्वम् । शषोः स इति षस्य सः । पक्षे कण्हो । 'कृष्णशब्दे विकर्षों वा वर्णेऽर्थे न तु नामनि' इत्यादिनात्र हलादिना ष्णस्थ पहादेशः॥६०॥ . .

·तृतीयः परिच्छेदः। १२५ सुबोधिनी। अत्र वा युक्तस्य विपकर्षः स्यात् । पूर्वस्वरवश्च स्वरः । कसणो कण्हो । 'कृष्णशब्दे विकर्षों वा वर्णेऽर्थे न तु नामनि । तेन वासुदेवार्जुनादौ वाच्ये नित्यं कण्ह इति ॥ ६० ॥ इत् श्रीह्रीक्लान्तक्लेशम्लान- स्वमस्पर्शादर्शहर्षाहेषु॥६१॥ सञ्जीवनी। पूर्वस्येत्यनुवर्तते 'ज्यायामीत्' इति यावत् । श्री इत्यादीनां युक्तस्य विकर्षः । पूर्वस्य तु इकारः । स्वमशन्दे अधो मनयामिति अन्यत्र सर्वत्र लवरा- मिति लोप: प्राप्तः। सिरी हिरी श्रीहीशब्दयोः । किलन्तो क्लान्तः । अदातो यथादिषु वेत्यत्वम् । इह क्रमप्राप्तस्य क्ल इत्यस्यैव विकर्षः। किलेसो मिलाणो क्लेशम्लानयोः। सिविणो स्थानः । इदीषदित्यादिना अत इत्वम् । सर्वत्र लबरामिति वलोपः। अथ कथं क्रमव्यतिक्रमे कारणाभावादिति क्रमप्रासं स्वप्न इत्यत्र स्वं परित्यज्य मस्य विकर्षः ? अस्त्येतत् किन्तु स्व इत्यत्र विकर्षे प्रयोगादर्शनात् । वैत्यनुवर्तते। फरिसो। फंसो स्पर्शः। अत्रापि पूर्वन्यायः । स्पस्थति स्पस्य :

·१२६ भाकृतप्रकाशः फः। विकर्षादन्यत्र स्पर्श इत्यत्र सर्वत्र लवरामिति रलोपः । वक्रादिषु इति बिन्द्रागमः । दरिसणं दसणं दर्शनम् । विकर्षादन्यत्र पूर्ववत् रेफलोप: बिन्दागमश्च । कचिन्नित्यम् । आअरिसोआदर्शः। कग- चादिना दलोपः । र्षस्य कचिन्नित्यम् । हरिसो हर्षः । अमरिसो अमर्षः । शषो सः इति षस्य सः । वरिसो वर्षः। वरिसवरो वर्षवरः । कचिन्नैव । वासारत्तो घाससअं वर्षा रात्रवर्षशतयोः । आ समृद्ध्यादिषु वेति आदेरत आत्वम् । सर्वत्र लवरामिति रलोपः। हस्य कचिन्नित्यम् । अरिहो अईः । वरिहिणो वर्हिणः । गरिहा गहा। क्वचिन्नैव । दासारो दाशाहः। 'रेफ- स्थाधो हकारस्य लोपो भवति कुत्रचित्' इति हलोपः । 'प्लोषे प्लुष्टे भवेत् स्लायौ श्लोके विश्लेष इस्तथा । पिलोसो प्लोषः । पिलुठो प्लुष्टः । ष्टस्य ठ इति ठः । तस्य वित्वे वर्गे युज पूर्व इति टः । सिणाज स्नायुः । कंगचादिना यलोपः। सुभिस्सुप्सु दीर्घः इति उकारस्थ दीर्घः। सिलोओ श्लोकः । पूर्ववत् कलोपः । सर्वत्र विकर्ष कृत्वा पूर्वस्य इत्वम् । 'विक- र्षोऽपि भवेद् वज्रे पूर्वस्येत्वं च पूर्ववत्' ।वहरं । विकर्षे इत्वे कृते कगचादिना जलोपः। पक्षे वजं । सर्वत्र लपरामिति रलोपः । शेषादेशादिना द्वित्वम् ।

·तृतीयः परिच्छेदः। १२७ । । 'पूर्वशब्दे 'विकर्षों वा पूर्वस्येत्वं च षस्य मा पु. रिमं पुवं पूर्वम् । उदूतो मधुकादिषु इत्युत्वम् ॥६॥ सुबोधिनी। एषु युक्तस्य विकर्षः स्यात् । विकृष्टस्य च पूर्ववर्णस्य च इकारः स्वरो भवति । तत्स्वरवदित्यस्यापवादः। सिरी हिरी किलंतो किलेसो सिणाणो सिविणो । अत्र स्व इत्यस्य विकर्षे प्रयोगादर्शनात् वेत्यनुवर्तमानबलात् व्यवस्थितविभाषा- श्रयेण क्रमप्राप्त व्यतिक्रम्यापि मइत्यस्य विकर्षः । लक्ष्याऽनु. साराच विकर्षो वर्तनीयः । फरिसो फंसो दरिसणं दंसणं । कचिनियम् । आअरिसो आदर्शः । बस्य कचिन्नित्यम् । हरिसो हर्षः । उकरिसो उत्कर्षः । अमरिसो अमर्षः । पवरिसो प्रवर्षः । कचिन्नैव । वासारत्तं वासस। ईस्य कचिन्नित्यम् । अरिहो अर्हः गरिहो गहः । परिहिणो वर्हिणः । कचिन्नैव । दासारो दशाहः । 'प्लोषे प्लुप्टे भवेत् स्नायौ श्लोके विश्लेष इस्तथा' । पिलोसो पिलुट्ठो सिणाऊ सिलोओ। 'वा विश्लेषो भवेद्वन्ने पूर्वस्य स्वर एव च । वरं वज्ज । 'पूर्व तस्य विकर्षों वा पूर्वस्यत्वं च वस्य मा' पुरिमं पुव्वं ॥६॥ अःक्ष्माश्लाघयोः॥६२॥ सञ्जीवनी। एतयोः शब्दयोर्युक्तस्य विकर्षः स्यात् । पूर्वस्थ ·१२८. प्राकृतप्रकाशः। चाकारः। अधो मनयामिति मलोपः । सर्वत्र लबरा- मिति ललोपः प्राप्तः । छमा खमा । क्षमाशब्दे क्षकारमकारयोर्विकर्षों भवति । क्षमाशब्दे क्ष स्थ छकारादेशो विधौ नानार्थत्वप्रसङ्गात् । सलाहा श्लाघा । 'वा विकर्षे विपर्यासो दीर्धेऽप्यत्वं च पूर्ववत्' । दिहरो दीहो । खघथादिना घस्य हः। विक- पांदन्यत्र सर्वत्र लवरामिति रलोपः ॥ ६२ ।। मुबोधिनी । एतयोः युक्तस्य विकर्षः स्यात् पूर्वस्य च अः । खमा सलाहा । 'वा विकर्षों विपर्यासो दीपेऽप्यत्वं च पूर्ववत्' । दिहरो दाहो ॥ ६२ ॥ स्नेहे वा ॥ ६३॥ सञ्जीवनी। .. अ इत्यनुवर्तते । स्नेहशब्दे युक्तस्य विकर्षों भवति पूर्वस्य चाकारः । सणेहो हो । विकर्षा- दन्यत्र उपरि लोप इत्यादिना सलोपः। ननु अघो मनयामिति परोक्तं नलोपमपि बाधित्वा हस्नादिना स्न इत्यस्य प्रतिपदोक्तो पहादेशः प्राप्तः । तत् कथं उपरिलोप इत्यादिना सलोपः । उच्यते, लक्ष्यवशात् । यतो लक्ष्यं दृष्ट्वा लक्षणं प्रवर्तते । 'धात्वर्धस्य ·तृतीयः परिच्छेदः। १२९ . -- - । - प्रधानत्वात् स्निग्धेऽपिस्नेहवविधिसिणिडो गिद्धो। उपरिलोप इत्यादिना सलोपः । तस्य द्वित्वे वर्गे युजः पूर्व इति दः ॥ ६३ ॥ मुबोधिनी । अत्र युक्तस्य विप्रकर्षों वा स्यात् । इश्च पूर्वस्य । सिणेहो अत्र अत्वं णकारलापो एहत्वं वा नाशंकनीयम् । प्रयोगाऽनुरो. धात् । 'धात्वर्थस्य प्रधानत्वास्निग्धेऽपि स्नेहवद्विधिः । सिणिद्धो णिद्धो ॥ ६३ ।। - उः पद्मतन्वीसमेषु॥६४॥ - सञ्जीवनी। पनतन्वीभ्यां समाः पद्मतन्वीसमाः । तेषु पद्मः तन्वीसमेषु शब्देषु युक्तस्य विकर्षों भवति । पूर्वस्य उकारः। पद्मसमेषु-पउमं पद्मम् । घसुमरो घस्मरः । कसुमीरा कश्मीराः । एवं लिङ्गविपर्यासो ज्ञेयः शब्दान्तरेष्वपि' इति स्त्रीत्वात् आदीतौ बहुलमिति आप्रत्ययः । अन्त्यस्य हल इति सलोपः । प्राकृत. लक्ष्यवशात् बहुत्वम् । वेसुमं वेश्म । सउमंसद्म। फग- चादिना दलोपः । अन्त्यस्य हल इति नलोपः । नपुंसके सोबिन्दुरित बिन्दुः । अउमरो अमरः पूर्ववत् दलोपः। --

·१३०
प्राकृतप्रकाशः।
पद्मघस्मरकश्मीरवेश्मसद्मा रादयः ।
समानाः पद्मशब्दस्य प्राकृतज्ञैः प्रदर्शिताः ॥
'द्वारे वा दवयोलॊपस्तद्विकर्ष इति त्रिधा' । दारं
गरं दुआरं । विकर्षपक्षे कगचादिना बलोपः ।
तन्वीसमेषु-तणुई तन्वी । लहुई लध्वी । खघथादिना
घस्य हः । असिसुई । अविद्यमानः शिशु यस्याः सा
शिश्वी । शषोः स इति शयोः सौ । मउई
मृद्धी । ऋतोऽदित्यत्वम् । पडुई पद्वी । टो डः । वहुई
ववी । गरुई गुर्वी । अन्मुकुटादिषु इत्युकारस्था-
त्वम् । पिहुई पृथ्वी। इदृष्यादिषु वेति ऋकारस्य
इत्वम् । खघथादिना थस्य हः । कगचादिना वलोपः ।
तन्वी लध्वी तथाशिश्वी मृद्वी पट्टी तथैव च।
वही गुर्वी च पृथ्वीच तन्वीतुल्याःप्रकीर्तिताः६४॥
मुबोधिनी।
पद्मसमेषु तन्वीतुल्येषु युक्तस्य विकर्षः पूर्वस्य च उः स्यात् ।
पद्मघस्मरकश्मीरवेश्मसमाबरादयः
समानाः पद्मशब्दस्य प्राकृतः प्रकीर्तिताः ।।
पउमं घसुमरो कसुमीरो वेसुमं सउमं अउमरो ।
तन्वी लम्बी तथाशिश्वी मृद्वी पट्वी तथैव च
वही गुर्वी च पृथ्वी च तन्वीतुल्याः स्युरीदृशाः ॥
तणुई लहुई आसिसुई पटुई वहुई गरुई पुहुवी ॥ ६४ ॥

·तृतीयः परिच्छेदः। ज्यायामीत् ॥६५॥ सञ्जविनी। ज्याशब्दे युक्तस्य विकर्षो भवति पूर्वस्य च ईकारः । जीआ ज्या । इत्यविकर्षेऽपि जीवाशब्दस्य सिड्यति । इति वसन्तराजविरचितायां प्राकृतसंजीवियां युक्तवर्णरिधिस्तृतीयः परिच्छेदः। सुवोधिनी। ज्याशब्दे विकर्षः पूर्वस्य च ईकारः स्यात् । जीआ इत्यविकर्षेऽपि जीवाशब्देऽपि सिद्ध्यति ॥ ६५ ॥ वृत्तौ प्राकृतसूत्राणां श्रीसदानन्दनिर्मिती । परिच्छेदः मुबोधिन्यां तृतीयो युम्बिधिर्गतः।

·चतुर्थः परिच्छेदः। अथ संकीर्णविधिरुच्यते । सन्धावचामड्लोपविशेषा बहुलम् ॥१॥ सञ्चीवनी। अच् अट् इति प्रत्याहारयोर्ग्रहणम् । अचः स्वराः । अटोऽपि हयवराधिकाः स्वरा एव । अट्च लोपश्च अडलोपौ । तयोर्विशेषा अड्लोपविशेषाः । सन्धौ कर्तव्ये अचां स्थाने अटो लोपस्य च विशेषाः भेदाः बहुलं प्रायो भवन्ति । अड्विशेषास्तावत् । कचिदेत्वविकल्प:-वासेसी वासइसी व्यासऋषिः । अधो मनयामिति यलोपः । इदृष्यादिषु चेति ऋका. रस्थ इत्वम् । राएसी राअइसी राजर्षिः । कपणेरो कण्णऊरो कर्णपूरः । सर्वत्र लवरामिति रलोपः। शेषादेशादिना णस्य द्वित्वम् । अत्र तु अऊ इत्ये-

·चतुर्थः परिच्छेदः ।
१३३
तयोः सन्धौ धा एत्वम् । कचिदात्वविकल्प:-चक्काओ
चक्कवाओ चक्रवाकः । सर्वत्र लवरामिति रलोपः।
शेषादेशादिना कस्य द्वित्वम् । कगचादिना प्रायो
ग्रहणाद् यत्र पक्षे वलोपः तत्र अआ इत्येतयो.
रात्वम् । कुंभारो कुंभआरो कुम्भकारः । अंधारो अ.
न्धआरो अन्धकारः।कगचादिना कलोपः। कचिदका.
रस्य अपूर्वेण सह दीर्घत्वमादिलोपश्च-ममावि मम
वि ममापि । अस्मदो मोमममहमज्झ ङसीति ममा.
देशः । केणवि केणावि केनापि । किमः क इति कः ।
टामोर्णः इति टाप्रत्ययस्य णः । ए सुप्यङिङसोरित्ये.
त्वम् । पो वः इति यः। कचिद्दीघविकल्पः-वारीमई
वारिमई । बारिणा निवृत्ता वारिमयी । धईमूलं
वइमूलं वृत्तिमूलम् । ऋतोऽदित्यत्वम् । कगचादिना
तलोपः । सन्धाविकारस्य वा दीर्घः । वेणूषणं वेणुवणं
घेणुवनम् । कचिद्रा हस्वः-जउणअडं जउणाअडं
यमुनातदम् । आदेोज इति जा। यमुनायां मस्येति
मलोपः । नो ण इति णः । टो ड इति डः । णइसोत्तो
णईसोत्तो नदीस्रोतः। कगचादिना दलोपः । सर्वत्र
लचरामिति रलोपः । नीडादिषु इति तस्य द्वित्वम् ।
अन्त्यस्य हल इति सलोपः । नसन्तप्रावृदशरदः
पुंसीति. पुंस्त्वे अत ओत् सोरित्योत्वम् । कचिदपि

·. १३४ माकृतप्रकाशः । । 1 . लोप इत्यलोपः । बहुमुहं वहूमुहं बधूमुखम् । खघथा- दिना खधयोहत्वम् । क्वचिदा ओकारस्य अत्वम्- सररुहं सरोरुहमेव । मणहरं मनोहरम्। सिरविअणा सिरोविअणा शिरोवेदना | शषोः स इति शस्य सः । एत इद्धा वेदनादेवरयोः इतीत्वम् । त्रिषु चा क्वचिन्नैवाकारस्य ओत्वम्-मणोरहो मणोहओ मनोरथमनोभवयोः । खघयादिना थभयोहः । अथ ‘लोपविशषा:--कचित्पूर्वपदान्तस्य वा अकारलोपः-राउलं राअउलं राजकुलम् कगचादिना जकयोर्लोपः । पावडणं पाअवडणं पादपतनम् । पूर्वपल्लोपः । पोव इति वः । पदिपत्योर्ड: इति उः । पावीढम् पाअवीढम् पादपीठम् । ठो ढ इति ढः । पूर्ववदन्यत् । कचित् हलपरथोरपि अचो. नित्यमादिलोप:-तुम्हे स्थ । यूयमत्र प्रथमावहुवचने जसि यूयमिति पदस्य तुम्हे तुज्झे जसीति तुम्हे आदेशः । एत्थ । एतदः परस्य सप्तम्येकवचनस्य डे: थ आदेशः । एत्थ इत्यत्र एकारलोपः । रइन्दो राजेन्द्रः । अन्त्यस्य हल इति न- लोपः । तदवशिष्टस्य अकारस्य सन्धौ नित्यं लोपः एवं गहन्दो गजेन्द्रः । महन्दो मृगेन्द्रः । ऋतो. ऽदित्यत्वम् । पूर्ववदन्यत् । उविंदो उपेन्द्रः। इन्दोओ । युस्मद *-

·चतुर्थः परिच्छेदः।
इन्द्रगोपः । कगचादिना गलोपः। सन्धौ न्द इत्यस्य
अलोपे कृते ओकारेण सस्वरत्वम् । पञ्चस्वपि द्रे रो
वेति लोपः। दीवुजलो दीपोज्वलः। पो व इति वः।
शेषादिना जस्य द्वित्वम् । सन्धावलोपः। उकारेण
सस्वरस्वम् । मअरंदुज्जाणं मकरन्दोद्यानम् ।
कगचादिना कलोपः । त्ययद्यां चछजा इति द्यस्थ
जः । जस्य शेषादेशादिना द्वित्वम् । सन्धिः पूर्ववत् ।
पमदुज्जाणं प्रमदोद्यानम् । अत्र सन्धावकारलोपः।
महूसओ महोत्सवः । अत्र सन्धावाकारलोपः।
कचिन्नित्यमिकारलोपः-तुह त्ति तव इति । युस्मदः
षष्टयेकवचने उस्प्रत्यये ङसि तुमो तुह तुज्झ तुम्ह
इति तुह आदेशः । मह त्ति । मम इति । पूर्ववदस्मदः
मो मम मह मज्झ उसीति मह आदेशः। गओ त्ति
गत इति । दइओ त्ति दयित इति । अत ओत्
सोरियोस्वम् । कगचादिना तलोपः। सर्वत्रैव इति-
शब्दे नीडादिषु इति तकारस्य द्वित्वम् । कचित्
यष्टिशब्दस्य वा ललोप:-चम्मट्ठी चम्मलट्ठी
चर्मयष्टिः। सर्वत्र लवरामिति रलोपः। शेषादेशादिना
मस्य द्वित्वम् । यष्टिशब्दे यष्टयां ल इति लः । ष्टस्य
ठ इति ठः। तस्य द्वित्वे वर्गे युजः पूर्व इति टः । कचिन्
न ललोपः। इह न भवति । असिलट्ठी असियष्टिः ।

·प्राकृतप्रकाशः।
कचिन्न सन्धिः-मुहअंदो मुखचन्द्रः। परिअरोपरिकरः।
उवआरी उपकारः। पईरो प्रदीपः । दुराआरो दुराचारः।
विआलो विकालः इत्यादयः। परोप्परं परस्परं ।
'कचित् सस्य कचित् पस्य लोपः शब्दस्य इष्यते'
इति सलोपः । शेषादेशादिना पस्य बित्वम् ।
सन्धावकारस्योत्वम् । कचिद् विसर्गेण सह पूर्वस्या-
कारस्पैत्वम् । अन्तेउरं अन्तःपुरं । कगचादिना
तलोपः। तेरह त्रयोदश। तेवीसा त्रयोविंशतिः ।
मांसादिषु चेति विन्दुलोपः । ईदूतावित्यादिना
ईत्वम् । अत्र तिकारस्य स्त्रियामादित्यात्वं वक्तव्यम् ।
तेत्तीसा त्रयस्त्रिंशत् । पूर्ववत् बिन्दुलोपः । अन्त्यस्य
हल इत्यादिना सलोपः। स्त्रियामादिति तकारस्था.
स्वम् । 'लोपः साचो यकारस्य कचिन्नित्यं कचिन्न
वा' इति त्रिइत्यस्य लोपः । सन्धावचामित्यादिना
एत्वम् । कचिदेकस्यापि पदस्थ विशेषा:-पुणो पुणा
पुण पुनः
। पक्षे विसर्जनीयेन सह अकारस्य
ओत्वम् । पक्षे आत्वम् । पक्षे विसर्जनीयलोपः । एवं
बहुल ग्रहणात् सन्धौ प्रकारान्तराण्यपि महाकवि
प्रयोगानुसारेणावगन्तव्यानि । तथाचोक्तम् ।
कचित् प्रवृतिः कचिदप्रवृत्तिः
कचिद् विभाषा कचिदन्यदेव ।
--

·चतुर्थः परिच्छेदः। १३७ विधेर्विधानं बहुधा समीक्ष्य चतुर्विध बाहुलकं वदन्ति ॥ १ ॥ सुबोधिनी। अट्च लोपश्च अड्लोपौ । तयोविशेषाः अड्लोपविशेषाः । अच्अप्रत्याहारौ गृह्यते । छायावाहीनि खलु प्राकृतसूत्राणि पाणिनीयानाम् । सन्धौ कर्तव्ये अचां स्वराणां स्थाने अटां हयवराधिकानां लोपस्य च विशेषाः प्रभेदा बहुलं प्रायो भवन्ति । तत्र विशेषास्तावत् । कचिदेत्त्वविकल्पः-वासेसी वास- इसी व्यासऋषिः । राएसी राअइसी राजऋषिः । अत्र इकारे। कण्णेरो कण्णऊरो कर्णपूरः । अत्र ऊकारे । कचिदात्वविकल्प:- चक्काओ चक्कवाओ चक्रवाकः । अत्र वलोपपक्षे अआ इत्येत. योरात्वम् । कुंभारो कुंभआरोक्कुम्भकारः। कचिदकारात्परस्यापि पूर्वेण सह दीर्घत्वं पूर्वलोपश्च वा । ममावि ममवि ममापि किणावि केणवि केनापि। कचिद्दीर्घविकल्प:-वारीमई वारिमई वारिणा नित्ता वारिमयी। वईमूलं वइमूलं वृत्तिमूलम् । वेणूवर्ण वेणुवर्ण वेणुवनम् । कचिद् हस्व:-जउणअहं जउणाअडं यमुनातटम् । णइसोत्तो पाईसोत्तो नदीस्रोतः । बहुमुहं बहूमुहं बधूमुखम् । कचि- दोकारस्य वा अत्वम्-सररुहं सरोरुहं मणहरं मनोहरं सिरविअणा सिरोविअणा शिरोवेदना । कचिन्नैव । मणोरहो मनोरथः । अथ लोपविशेषाः । कचित्पूर्ववदक्षरस्य वा अलोपः । १८

·१३८
माकृतप्रकाशः।
।
.
--
।
-
राउलं राअउलं राजकुलं पावडणं पाअवडणं पादपतनम् ।
पापीढं पाअपीढं पादपीठम् । कचिद्धलपरयोरप्यतोनियमा-
दिलोपः । तपि तुम्पि त्वमपि । कचिद्वा एकारलोपः-तुम्हे
स्थ तुम्हे एत्थ यूयमत्र । सिअंचलं सिचयाञ्चलं पेडन्तो प.
यन्तः। हत्थन्तरं हस्तान्तरम् । करग्गं करायम् । रइन्दो राजेन्दः।
गइन्दो गजेन्द्रः । मइन्दो मृगेन्द्रः । उत्रिन्दो उपेन्द्रः । इंदोवओ
इन्द्रगोपकः । दीवुज्जलो दीपोज्ज्वलः। मअरंदुज्जाणं मकरन्दोद्यानं
पमदुज्जाणं प्रमदोद्यानम् । महूसवो महोत्सवः । वसंतुसको
वसन्तोत्सवः । कचिनियमिकारलोपः। तुम त्ति तव इति । मह त्ति
मम इंति । गओ ति गतइति । दइओ ति दयित इति । लोमा.
घल्लेकणालम् । रोमावलिरेवैकनालं यस्येति रोमावल्येकनालम् ।
कचिद् यष्टिशब्दस्य वा ललोपः। चम्मट्टी चम्मलठ्ठी चर्मयष्टिः । इह
न भवति । असिलही असियष्टिः । कचिन्न संधिः-मुहअंदो
मुखचन्द्रः। परिअरो परिकरः उवआरो उपकारः पईरो
प्रदीपः । दुरामारो दुराचारः । विआलो विकाल इति ।
कचिद्विसर्गेण सह पूर्वस्य अत एत्वम् । अन्तेउरं अन्तःपुरं । तेरह
त्रयोदश । तेवीसा त्रयोविंशतिः। तेतीसा त्रयस्त्रिंशत् । कचिदेक.
स्थापि परस्याङ्लोपविशेषः । पुणो अत्र विसर्जनीयेन सहाकार-
स्वौत्वम् । पुणा अत्रात्वं । पुण । अत्र विसर्गलोपः पुनः ।
एवं बहुलग्रहणात् सन्धौ प्रकारान्तराण्यपि महाकविप्रयोगा-
ऽनुमारेणावसेयानि ॥ १॥

·चतुर्थः परिच्छेदः । १२९ उदुम्बरे दोर्वा लोपः॥२॥ सञ्जीवनी। उदुम्बरशब्दे दोर्दुकारस्य साकस्य वा लोपों भवति । कगचादिना मात्रस्य प्राप्तः । इत आरभ्य सूत्रचतुष्टये साचो हलो लोपार्थी । उम्बरं उउम्बरं उदुम्बरमेव ॥ २॥ मुबोधिनी। उदुम्बरशब्द दोर्दकारस्य साकस्य वा लोप: स्यात् । उउम्बरं उम्बरं उदुम्बरं ॥ २ ॥ कालायसे यस्य ॥३॥ सञ्जावनी। त्यनुवर्तते अन्त्यस्य हल इति यावत् । काला- यसशब्दे साचो यकारस्य लोपः स्याद्वा । पूर्ववत्- प्राप्तिः। कालासं कालाअसं साचो यस्य लोपादन्यत्र यमात्रस्य कगचादिना लोपः। 'लोपः साचो यकारस्य क्वचिन्नित्यं क्वचिन्नवा' नित्यं तावद् वक्तव्यमित्यात्वम् । तेत्तीसा यत्रिंशत् । पूर्ववद् विन्दुलोप इत्दं च । अन्त्यस्य हल इति सुलोपः । स्त्रियामादिति तका-

·१४०
माकृतप्रकाशः।
रस्यात्वम् । त्रिष्वपि साचो यकारस्य लोपे सन्धाव.
चामित्यादिना सन्धौ विसर्गेण सह पूर्वाकारस्योत्वम् ।
सहिओ सहृदयः । इदृष्यादिषु वेति ऋकारस्य इत्वम् ।
कगचादिना दलोपः। अत ओत् सोरित्योत्वम् । कचि.
दपि लोप इति दलोपावशिष्टस्याकारस्य लोपः। पक्षे
सहिअओ । किसलं किसलअं । ओसो ओसाओ
अवश्यायः। ओदवापयोरित्योत्वम् । अधो मनया-
मिति यलोपे कृते सेवादिषु वेति शेषस्य द्वित्वाभावः।
कहवं कइयों कतिपयम् । कगचादिना तलोपः। पो व
इति वः। सुहाइ सुहाअइ सुखायते । धूमाइ धूमाअह
धूमायते । ततिपोरिदेवताविति तस्य इत्वम् ॥ ३ ॥
सुबोधनी।
अत्र साचो यकारस्य वा लोप: स्यात् । कालासं काला.
असं । 'लोपः साचो यकारस्य कचिनियं कचिन्न वा । तेवीसा
तेत्तीसा । इह तु वा । सहिओ सहिअओ सहृदयः । किसलं
किसलअं किसलयम् । ओप्लो ओसाओ अवश्यायः । कइयं
कइव कतिपयम् । मुहाइ सुहाअइ सुखायते । धूमाइ धूमाअइ
धूमायते ॥ ३ ॥
भाजने जस्य ॥४॥

·चतुर्थः परिच्छेदः। १४१ सञ्जीवनी। भाजनशब्दे साचो जस्य लोपो भवति वा। भाणं भाअणं भाजनम् ॥ ४ ॥ सुबोधिनी। अत्र जस्य साकस्य लोपो वा । भाणं भाअणं ॥४॥ यावदादिषु वस्य ॥५॥ सजीवनी। यावदादिषु शब्देषु साचो .वस्थ लोपो भवति । जा जाव यावत् । अन्त्यस्य हल इति तलोपः। ता ताव तावत् । जीअं जीविअं जीवितम् । देउलं देवउलं देवकुलम् । कगचादिना कलोपः। आन्तं आवहन्तं आवर्तमानम् । साचो वस्य लोपपक्षे अदातो यथा. दिषु वेत्यत्वम् । सस्य ट इति टः । शेषादेशा. दिना तस्य वित्त्वम् । न्तमाण इत्यादिना न्तआदेशः । सन्धावचामित्यादिना अलोपा । पारओ पाआ. रओ प्रावारकः । सर्वत्रेति रलोपः । कगचंति कलोपः। अत ओत् सोरियोस्वम् क्वचिदपि लोप इत्यलोपः। एमेअ एअमेअ एवमेव ! साचो वस्य लोपादन्यत्र कग- चादिना बलोपः । खंधारो खंधआरो स्कन्धावारः ।

·१४२ प्राकृतप्रकाशः। कस्कक्षा ख इति खः । यावत्तापजीवितदेव कुलावर्तमानशब्दा ये । प्रावारकैवमेवस्कधावारा यावदाद्याः स्युः । चकाओ चक्कवाओ चक्रवाकः । चक्रवाक इत्या. धपि यादवादिषूदाहरन्ति । साचोवस्य लोपपक्षे ककारेऽकारस्य दीर्घत्वमपि चिन्त्यम् ॥ ५ ॥ THREET सुबोधिनी। एषु साचो वस्य लोप स्याद् वा। यावत्तावज्जीवितदेवकुलावर्तशब्दा ये। पावरक एवमेव स्कंधावारो पावदादयो ह्येवम् । जा जाव । ता ताव । जीअ जीवि। देउलं देवउलं । अझ आअटुं । पारओ पाअ रओ । एमेअ एअमेव । खंधारो खंधा- आरो। केचित्तु चक्काओ चक्क्वाओ चक्रवाक इत्याद्यपि यावदादिषूदाहरन्ति ॥ ५॥ RAMASHAayuse- THARAMMARRAHMAnurse. अन्त्यस्य हलः ॥६॥ सञ्जीवनी। अन्ते भवः अन्त्यः । प्रतिपदिकानामन्त्यस्य तेभ्यः परस्य सुप्रत्यय सम्बन्धिनो हलो व्यञ्जनस्य था लोप: स्यात् । कम्मो चम्मो कर्मचर्मणोः जसो यशः।

·चतुर्थः परिच्छेदः।
१४३
।
आदेों ज इति जः । णमो नमः । सर्वत्र अन्त्यस्य
हल इति लोपे कृते नसन्तेत्यादिना पुंस्त्वे अत ओत्
सोरित्योत्वम् । एसो एषः । तदेतदोः स इति तस्य
सः । दलोपः । एतदः सोरोत्वं वा इत्योत्वम् । धणू
धनुः । अन्त्यस्य हलो लोपः । नसन्तेत्यादिना पुंस्त्वे
सुभिस्सुप्सु दीर्घ इतिदीर्घारमा रमणी रमारमण्योः।
अब सुप्रत्ययसम्बन्धिनो हलो लोपः। पाणी घेणू
पाणिधेनुशब्दयोः । सुभिस्सुप्सु दीर्घ इति दीर्घः ।
'कापि लोपानुबन्धस्य वुधा वाञ्च्छन्त्यदन्ताम्'
सक्खिणो साक्षी। अदातो यथादिषु वेत्यत्वम् ।
कस्कक्षा ख इति क्षस्य खः । पूर्वस्य वर्गे युजः पूर्व
इति कः । नकारस्थ अदन्तत्वेन अत ओत् सारित्यो.
स्वम् । कचिदपि लोपः इत्यलोपः । पचे सक्खी ।
अत्रान्त्यस्य हल इति लोपे कृते सुभिस्सुप्सु दीर्घ इति
दीर्घः । अन्त्यस्य हल इति सलोपः ॥ ६ ॥
सुबोधिनी।
प्रातिपदिकप्रविष्टस्य शेषव्यञ्जनस्य तदुत्तरवर्तिनः मुप्प-
त्ययसम्बन्धिनो हलो व्यञ्जनस्थ लोपः । जसो यशः । 'कापि
लोपानुबन्धस्य बुधा वाछन्त्यदन्तताम्' । सकिखणो सक्खी
साक्षी ॥ ६ ॥

·१४४ प्राकृतप्रकाशः। स्त्रियामात्॥७॥ सञ्जीवनी। अन्त्यस्य हल इत्यनुवर्तते दिक्प्रावृषोरिति यावत् । स्त्रियां वर्तमानस्य प्रातिपदिकस्य योऽन्त्यो हल् तस्याकारः स्यात् । पूर्वेण लोपः प्रासः । एसा सम्पआ एषा सम्पत् । एआवआ एतावती। इअं सरिआ इयं सरित् । इअं वाआ इयं वाक् ॥ ७ ॥ सुबोधिनी। मातिपदिकस्यान्त्यस्य हल आत्वं स्यात् । एसा सरिआ एषा सरित् ॥ ७॥ न विद्युति ॥८॥ EPHPriti taanKam on Motime tha50 PAEE NET सञ्जीवनी। विद्युच्छब्दे अन्त्यस्य हल आकारादेशो न भवति । पूर्वेण प्राप्तः । विज्जू । त्यथ्यद्यां चछजा इति जः । जस्य शेषादेशादिना बित्वम् । अन्त्यस्य हलो लोपः । सुभिस्सुप्सु दीर्घ इति दीर्घः । यावत् सम्भवस्तावद्विधिरिति वचनात् अन्त्यस्य हल इति सुलोपः ॥ ८ ॥ - REWARIES ·चतुर्थः परिच्छेदः। १४५ मुबोधिनी। विद्युच्छब्दे तन्न स्यात् । विज्जू ॥ ८ ॥ रोरा॥६॥ सञ्जीवनी। स्त्रियामित्यनुर्वतते।र इति षष्ठ्यन्तम् । स्त्रियां व तमानस्य प्रातिपदिकस्य योऽन्त्यो : तस्य रादेशो भवति । आत्वमेव प्राप्तमुत्तरत्रापि । गिरा गीः । पुरा पूः । धुरा धूः । अन्त्यस्य हल इति सुलोपः । 'बहिःशब्दे हलोऽन्यस्य रेफादेशो विभाषया वाहिरं बहिः । आ समृद्ध्यादिषु वेति आदेरात्वम् । नपुंसके सोबिन्दुरिति बिन्दुः ॥ ९ ॥ सुबोधिनी। स्त्रियां वर्तमानस्यान्त्यरेफस्य रात्वं स्यात् । गिरा गी। 'बहिः शब्दे हलोऽन्त्यस्य रेफादेशो विभाषया बाहिरं बहिः ॥९॥ क्षुधो हः॥१०॥ सञ्जीवनी। क्षुधा शब्दस्य ह इत्यादेशः स्यात् । वर्णान्त- ·१४६ प्राकृतप्रकाश:। रस्य विधिरिति वचनात् अन्त्यस्य भवति । छुहा क्षुधा ॥ १०॥ सुबोधिनी। अन्त्यस्य हः स्यात् । छुहा ॥ १० ॥ शरदोऽत् ॥११॥ . सञ्जीवनी । शरच्छब्दे अन्त्यस्य हलोऽकारादेशः स्यात् । लोपः प्राप्तः । सरओ शरत् । नसन्तप्रावृदशरदः पुंसीति पुंस्त्वे अत ओत् सोरित्योत्वम् । कचिदपि लोप इत्यलोपः । नन्वकारादेशमपि बाधित्वा यदि लोप: कर्तव्यः । तर्हि प्रथमं हलो लोपेन किमपराडम् । न वा अत ओत् सोरिति वा। प्रवृत्यर्थोऽयमादेशः। यतो लोपे कृते रेफेऽकारोऽस्त्येव । अस्त्येतत् । किन्तु क्वचिदपि लोप इत्यकारलोपः क्रियमाणाकारा. देशमन्तरेण रेफाकारस्यैव स्यात्। ततश्च सरोइत्यनिष्टं सिद्धयेत् ॥११॥ सुबोधिनी । अस्यान्त्यस्य अः स्यात् । सरओ । ननु सूत्रान्तरादेवेदं रूपं ·चतुर्थः परिच्छेदः। सिध्यतीदं सूत्रमनर्थम् ? न । कचिदपि लोप इत्यलोपे क्रिय- माणे सरो इत्यापत्तेः ॥ ११ ॥ दिमावृषोः सः॥१२॥ सञ्जीवनी। एतयोः शब्दयोरन्त्यहलः सादेशः स्यात्। दिक शब्दस्य स्त्रियामात् इत्यात्वं प्राप्तम् । प्रावृदशब्दे अन्त्यस्य इल इति लोपः प्राप्तः। दिसा दिक् । आदीतो बहुलमि- ति आप्रत्ययः । सन्धायचामित्यादिना अआ इत्यतयो- रात्वम् । पाउसो प्रावृट् । कगचादिना बलोपः। उदृ- प्यादिषु इति ऋकारस्थोत्वम् । नसन्तप्रावृतशरदः पुंसीति पुंस्त्वे अत ओत् सोरित्योत्वम् । कचिदपि- लोप इत्यलोपः। 'आयुरप्सरसोः सो वा हलोऽन्त्यस्य विधीयते' दिहाउसो दिहाऊ दीर्घायुः । सर्वत्र लवरा- मिति रलोपः । खघथादिना घस्य हः । कगचादिना यलोपः। सकारादेशादन्यत्र अन्त्यस्य हल इति सुलोपः। सुभिस्सुप्सु दीर्घ इति दीर्घः । पुनरपि यावत् मसम. स्तविधिरिति वचनात अन्त्यस्य हल इति सलोपः। अच्छरसा अप्सरा: । श्वत्सप्सा छ इतिछ । छस्य बिस्वे बर्गे युजः पूर्व इति च । सादेशे कृते आदीतो

·प्राकृतप्रकाशः ।
सुबोधिनी।
एकत्र त्रीणि मूत्राणि। अन्त्यस्य मस्य बिन्दुः स्यात् ।
किं । किमो रूपमिदम् ।
अचि परे अन्त्यस्य मोबिन्दुर्वा स्यात् । पडमवहरइ पडं
अवहरइ पटमपहरति ।
अन्त्यस्य मकारस्य लोपश्च न स्यात् । उक्तमुदाहरणम् ।
'अनुस्वारस्य मादेशो वा स्यादचि परे स्थिते । सच्चमिणं
सचं इणं सत्यमिदम् । अन्त्यस्येति निवृत्तम् ॥ १
नडोर्हलि॥१४॥
.
।
।
सञ्जीवनी।
बिन्दुरित्यनुवर्तते । ययि तद्वर्गान्तं यावत् । हलि
व्यञ्जने परे नकारङकारयोः बिन्दुरादिश्यते । संझा
बंझा सन्ध्यावन्ध्ययोः। ध्यायोझ इति झः। पंती
पतिः । उपरिलोप इत्यनेन कलोपः। सुभिस्सुप्सु दीर्घ
इति दीर्घः । अन्त्यस्य हल इति सुलोपः ॥ १४ ॥
WITPATRA
सुबोधिनी ।
नकारङकारयोईलि परे बिन्दुः स्यात् । संझा सन्ध्या ।
पंती पतिः ॥ १४ ॥

·चतुर्थः परिच्छेदः।
१५१.
वक्रादिषु ॥१५॥
सञ्जीवनी।
वक्रादिशब्देषु बिन्दुरागमः स्यात् । बंको वक्रः ।
तंसं व्यस्रम् । अधो मनयामिति यलोपः। सर्वत्र
लवरामिति रलोपः । वअंसा वयस्या। आदीती
बहुलमिति आप्रत्ययः। सन्धावचामित्यकारलोपः।
अंसुं अस्तु । नपुंसके सोबिन्दुरिति बिन्दुः। सोरभं
सौरभम् । 'प्रायः शब्दानुवृत्यापि हत्वाभावः कचिद्
भवेत् । औत ओदित्योत्वम् । माणसिणी मनस्विनी
आ समृद्धयादिषु वेति आदेरत आत्वम् । फंसो
स्पर्शः। स्पस्य फ इति फः । णिसणं निवसनम्
सुंकं शुल्कम् । सर्वत्र लवरामिति ललोपः।
'वक्र यस्रयस्याश्रुसौरभाणि मनस्विनी।
स्पर्शी निवसनं शुल्कं वक्रादयः स्युरीदृशाः ॥ १५ ॥
मुबोधिनी ।
वक्रादिशब्दे हलि परे बिन्दुरागमः स्यात् यथादर्शनम् ।
चक्रव्यसत्रयस्याश्रुसौरभाणि मनस्विनी ।
स्पर्शो निवसनं शुल्क स्युर्वक्रादय इंदृशाः ॥
वंको तसं वअंसो अंसू सोरभं मणिसिणी फंसो णिसणं
मुंकं ॥ १५॥

·१५२
पाकृतप्रकाशः।
मांसादिषु॥१६॥
सस्तीवनी।
उदुम्बरे दो लोप इत्यतो लोप इत्यनुवर्तते । बिन्दु-
रित्यनुवर्तमानमर्थवशात् विभक्तिविपरिणाम इति
षष्ठयन्तो जायते। मांसशब्देन सदृशामांसादयः। तेन
मांसशब्दे बिन्दुलोपः । मासं मंसं अन्यत्र अदातो
यथादिषु वेत्यत्वम् । नपुंसके सोबिन्दुरिति बिन्दुः ।
कह कहं कथम् । अन्त्यस्य हल इति मलोपः । मो
बिन्दुरिति बिन्दुः । तस्यानेन वा लोपः।
मांसादिषु कथं नूनमिदानी सम्मुखं तथा ।
संस्कारे संस्कृतायां तु नित्यं बिन्दुर्विलुप्यते ।।
सकारो संस्कारः। सकओ संस्कृतम् । उपरि
लोप इत्यादिना लोपः। शेषादेशादिना बित्वम् ॥१६॥
सुबोधिनी।
मण्डूकप्लुतिन्पायेन लोप इत्यनुवर्तते । बिन्दुरित्यनुवर्तमा-
नमर्थव शाद्विपरिणतविभक्तिः । मांसादिशब्दे बिन्दुलोपो वा
स्यात् । 'मांमादिकं कथं नूनमिदानी संमुखं तथा'। मासं मंसं ।
काह कहं । णूण णूणं । दाणि दाणी समुहो संमुहो। 'संस्कार-
संस्कृतादौ तु नित्यं बिन्दुर्विलुप्यते' । सक्कारो सक्कअं ॥१६॥

·चतुर्थः परिच्छेदः। १५३ कपि तद्वान्तः॥१७॥ सञ्जीवनी। घेत्यनुवर्तते । बिन्दुरित्येव । कपिति प्रत्याहारः कवगार्दारभ्य पवर्ग व्याप्य । तस्य वर्थः तद्वर्यः । अन्ते भवः अन्त्यः तद्वग्यस्यान्त्यः तान्त्यः । तदिति परामृश्यते । कपि परे बिन्दोस्तदन्त्य आदेशः स्याद् वा । यस्य वर्गस्य यः सम्बन्धी अन्त. गतो वर्णः स बिन्दोवो भवतीत्यर्थः । उस्तावत्-सङ्क- रो संकरो सङ्गमो संगमो संकरसंगमयोः प्रकारे-धण- आओ धणंजओ धनञ्जयः । णकारे-सण्ठिओ संठिओ संस्थितः। नकारे-चिरन्तणं चिरंतणं। मकारे-किम्पि किंपि। अत्र 'नपुंसके स्वमोः कत्वं न किमः स्यात्तु लुप्तयो।' इति सुलोपे किमश्च किमः क इति कस्याभावः । किम् अपि इत्येतयोः सन्धावचामित्यादिना अलोपः । मो बिन्दुरिति बिन्दुः । ततस्थाने तद्वर्या- त्यो मकारः । कपीति किम् ? अहं राआ। अहमिति अस्मदः सुप्रत्यये पदस्यास्मदोऽहमित्यादिना अहं आदेशः । राआ इति राजनशब्दे कगचादिना जलोपः अन्त्यस्य हल इति नसकारयोर्लोपः । राज इति जलोपावशिष्टस्य अकारस्यात्वम् ॥ १७॥ २० ·१५४ भाकृतप्रकाशः। सुवोधनी । कप इति प्रत्याहारः। तेन कवर्गादारभ्य पवर्ग व्याप्य गृह्यते । कादिपञ्चवर्गीयाक्षरे परे यो वर्णः परस्तद्वर्गीयः पञ्चमवर्णों बिंदोर्वा भवति । सङ्करो संकरो शङ्करः । धणञ्जओ धणजओ पनञ्जयः । सण्ठिओ संठिओ संस्थितः । चिरन्तणं चिरंतणं चिरन्तनम् । किम्पि किंपि किमपि । एव वर्णान्तरे स्वयमूह्यम् । कपीति किम् ? अहं राआ ॥ १७ ॥ नसन्तप्रावृटशरदः पुंसि ॥१८॥ सञ्जीवनी। नकारेऽकार उच्चारणार्थः । नसौ अन्ते ययोस्ती मसन्तौ ततो द्वन्द्वः। नकारान्तः सकारान्तः शब्दः प्राथष शरद् इत्येतौ च पुल्लिङ्गे भवन्ति। लिङ्गान्तरस्थ बाधः । चम्मो धम्मो चर्मवर्मणी । सर्वत्र लवरामीति रलोपः। शेषादेशादिना मस्य द्वित्वम् । अन्त्यस्य हल इति मलोपः । सर्वत्र नपुंसकत्वात् नपुंसके सोबिन्दु. रिति बिन्दुः प्राप्तः। तं बाधित्वा पुंस्त्वे अत ओत् सोरित्योत्थम् । 'नान्तं नपुंसके विद्धि पुल्लिङ्गेऽपि प्रशस्यते । चम्म वम्मं चर्म धर्म । पेम्मं प्रेम । नीडादिषु मस्थ हित्वम् । तमो तमःमहो महः । पाउसो प्रावृद। उदृत्वादिष्ठ इति ऋकारस्योत्वम् । दिक्प्रावृषोः स

·चतुर्थः परिच्छेदः।
१५५
इति अन्त्यस्थ हलः सस्वरत्वम् । अत्र स्त्रीत्वात्
आदीतौ बहुलमिति आप्रत्ययः प्राप्तः । तं बाधित्वा
पुंस्त्वात् अत ओत् सोरित्योत्वम् । सरओ शरत् ।
शरदोऽदिति दकारस्यात्वम् । पूर्वपदन्यत् ॥ १८ ॥
मुबोधिनी।
नकारे अकार उच्चारणाऽर्थः । नकारः सकारान्तः पाट-
शब्द: शरच्छब्दः पुंसि पुल्लिङ्गे भवति । वम्मो चर्म । 'नान्तं
नपुंसके विद्धि पुल्लिङ्गेपि प्रशस्यते' । चम्मो चर्म । तमो तमः ।
पाउसो सरओ ।। १८ ।।
न शिरोनभसी॥१६॥
सञ्जीवनी।
पुंसीत्यनुवर्तते । शिरस् नभम् इत्येतौ पुंसि न
भवतः । सान्तत्वात् पूर्वेण प्राप्तौ । सिरं। अन्त्यस्य
हल इति सलोपः । नपुंसके सोबिन्दुरिति बिन्दुः ।
णहं । खघथादिना भस्य हः । पूर्ववदन्यत् ॥ १९ ॥
मुबोधनी।
एतौ पुंसि न स्तः । सिरं णहं ॥ १९ ॥

·१५६ प्राकृतप्रकाशः। पृष्ठाक्षिप्रश्नाः स्त्रियां वा॥२०॥ सञ्जीवनी। एते शब्दाः स्त्रीलिङ्गे वा भवन्ति । पृष्ठ अक्षि इत्येतयोः प्रसिद्धं नपुंसकं विकल्प्यते । प्रश्नशब्दस्य तु पुंस्त्वम् । पट्टी । ऋतोऽदित्यत्वम् । उपरि लोप इत्यादिना षलोपः । वर्ग युजः पूर्व इति ठस्य द्वित्वे टः । अत्र स्त्रीत्वात् आदीतो बहुलमिति ईप्रत्ययः । सन्धावचामित्यादिना अकारलोपः । अच्छी । अक्ष्या- दिषु छ इति छः । अत्र स्त्रीत्वात् सुभिस्सुप्मु दीर्घ इति दीर्घः । अच्छि । नपुंसके सोबिन्दुरिति बिन्दुः । पण्हा प्रश्नः । हलनादिना श्नस्य ग्रहः । अत्र स्त्री- त्वात् आदीतौ बहुलमिति आप्रत्ययः । सन्धावचा- मित्यादिना अ आ इत्येतयोरात्वम् | अन्त्यस्य हल इति सुलोपः । पक्षे पाहो । पुंस्त्वात् अत ओत् सोरि- त्योत्वम् । एवं लिङ्गविपर्यासो ज्ञेयः शब्दान्तरेष्वपि' गुणाई बिन्दूई गुणाः बिन्दवः । पुंस्त्वेऽपि यदा नपुं. सकत्वं तदा इ जरशसो दीर्घश्चेति जस इ आदेशः । पूर्वस्य च दीर्घः । पक्षे गुणा विन्दू । जश्शसोर्लोप इति जसो लोपः। रस्सीओ रश्मयः । अधोमनया- मिति मलोपः। शषोः स इति शस्थ मः। तस्य ·चतुर्थः परिच्छेदः । १५७ शेषादेशादिना बित्वम् । अत्र पुंस्त्वेऽपि यदा स्त्रीलि. ङ्गता तदा जसो वेति जस ओत्वम् । जशम्ङस्यांसु दीर्घ इति दीर्घः ॥ २० ॥ सुबोधिनी। एते स्त्रियां वा स्युः । पट्ठी पढे । अच्छी अछि । पण्हा पण्हो । एवं लिङ्गविपर्यासो ज्ञयः शब्दान्तरेष्वपि' गुणाई गुणाः । बिन्दूई बिन्दवः । लोअणा लोचनो । रस्सीओ रश्मयः॥ २० ॥ ओदवापयोः ॥२१॥ सञ्जीवनी। घेत्यनुवर्तते । अव अप इत्येतयोः ओकारोदशी भवति वा । ओवासो अवकाशः । काशेवासः इति वासादेशः । पक्षे अवआसो । ओवाहिअं अवगाढम् । 'गाहू' विलोडने इत्यस्यावपूर्वस्य निष्ठायां तः । अव गाहे इति वाहादेशः।क्ते परे वाह इत्यका- रस्य इत्वम् । कगचादिना तलोपा । पक्षे अववाहिअम्। ओसिअं अवसिअं अपमृतम् । ओत्वादन्यत्र पो व: इति वः । ओअत्तं अवअत्तं अपवृत्तम् । अतोऽदि. स्यत्वम् । कगचादिना घलोपः । 'ओत्वं वा स्थान्निरो .

·१५८ माकृतप्रकाशः। माल्ये कचिदोत्वमुपस्थ वा' । ओमल्लं निर्माल्यम् । अधो मनयामिति यलोपः । पक्षे णिम्मल्लं । अदातो यथादिषु वेत्यत्वम् । रलोपे कृते शेषादेशादिना मस्य द्वित्वम् । ओहसि उपहासतम् । पक्षे उवहसिअम् । पो व इति वः । 'लुग्वा दुरुपसर्गस्थ विसर्गस्य कचिद् भवेत् । दुल्लहो दुर्लभः । खघथादिना भस्य हः । विसर्गलोपादन्यत्र सर्वत्र लवरामिति रलोपः । शेषादेशादिना लस्य द्वित्वम् । दुसहो दूसहो दुःसहः । अत्र तु विसर्गलोपादन्यत्र 'ऊदुतः सविस. र्गस्य दुःसहादौ विकल्प्यते' इत्यूत्वम् ॥ २१ ॥ मुबोधनी। अव अप इत्यनयोरुपसर्गयोरोकारादेशः स्याद्वा । ओ. आसो अवआसो अवकाशः । ओसरिअं अवसरिअं । 'ओत्वं वा स्यात् निरोमाल्ये कचिदोवमुपस्य वा' । ओमल्लं णिम्मल्लं । ओहसि उवहसि उपहसितम् ।। २१ ॥ तल्त्वयोर्दात्तणौ ॥२२॥ सञ्जीवनी । तलवयोः प्रत्यययोः यथासङ्ख्यं दात्तणौ भवतः । रम्मदा रम्यता । रम्मत्तणं तुह मुहस्स हरेइ चित्तं ।

·चतुर्थः परिच्छेदः। १५९ रम्यत्वम् । अधो मनयामिति यलोपः । शेषादे- शादिना मस्य द्वित्वम् । तणुदा तणुत्तणं तनुता तनुत्वम् । 'वकारस्य च लोपोऽपि यथाप्राप्तः प्रर्वतते। रम्मत्तं तणुत्तं रम्यत्वम् तनुत्वम् । . यथाप्राप्त सर्वत्र लवरामित्यनेन वलोपः। शेषादेशादिना तस्य द्वित्वम् ॥ २२॥ सुबोधनी। अनयोर्यथासंख्यमेतौ स्तः । रम्मदा रम्यता । रमत्तणं रम्यत्वम् ।। २२॥ क्त्व तूण॥२३॥ सञ्जीवनी। क्त्वेति लुप्तषष्ठ्यन्तम् । तूण इति लुप्तप्रथमान्तम् । काप्रत्ययस्य तूण आदेशः स्यात् । हंतूण हत्वा । हन्तेर्नस्य नङोहलीति बिन्दुः आणिऊण आनयनं पूर्व कृत्वा आनीय । नीञ् प्रापणे इत्याङ् पूर्वस्य अइ आदेशा बहुलमित्यनेन ईकारस्य इत्वम् । तृणादेशस्य कगचादिना तलोपः । काउण कृत्वा । पूर्ववत् तलोपः। कृतः का भूतभविष्यताश्चेति कादेशः। घेतूण गृहीत्वा । 'ग्रह उपादाने' इत्यस्य घेत् क्त्वा- ·प्राकृतप्रकाशः। तुमुन्तव्येष्विति घेत आदेशः । पूर्ववत्तलोपे कृते सन्धावचामित्यादिना ऊकारसन्धिः । 'कापि क्त्वाप्र- त्ययादेशे उआण इत्यपीष्यते । घेतुआण | सोउआण गृहीत्वा श्रुत्वा । श्रू श्रवणे इत्यस्य ओ आदेशा बहुलमिति खकारस्यौत्वम् । सर्वत्र लवरामिति रलोपः । 'उं वाशब्दस्य वादेशः क्त्वास्थितस्य कचिद् भवेत्' । दटुं दृष्ट्वा । ऋतोऽदित्यत्वम् । ष्टस्य ठ इति ठः । तस्य वर्गे युजः पूर्व इति टः । मोतुं मुक्त्वा । उपरि लोप इत्यादिना कलोपः । शेषादेशादिना तस्य विस्वम् । होउं भूत्वा । भू सत्तायामित्यस्य भुवो होहुवाविति हो आदेशः । वा इत्यस्य तुं आदेशे कृते कगचादिना तलोपः । 'असमासे अआदेशः क्वेत्यस्य प्रवर्तते । जाणिआ ज्ञात्वा । ज्ञा अवयो- धने इत्यस्य ज्ञो जाणमुणौ इति जाण अदेशः । ए च क्वादिना अकारस्य इत्वम् । पडिआ पतित्वा। पत्ल पतने इत्यस्य सदिपत्योर्ड । इति तस्य डः । पूर्वव- दित्वम् । ओसरिआ अपमृत्य । ओदवापयोरित्यो- स्वम् । स गताविति सुधातोः ए च क्त्वादिना अकारस्य इत्वम् । पूर्ववदन्यत् । शब्दः कगचादीनां लोपातिव्याप्तिधाधक इत्येतेषु उदाहरणेषु कगचादिना लोपो यादृच्छिकः ।। २३ ॥ । । . - । । प्रायः ·चतुर्थः परिच्छेदः। १६१ - । - मुबोधिनी। एते लुप्तषष्ठीप्रथमान्ते पदे। क्वाप्रत्ययस्य तूण इत्या- दिश्यते । घेत्तूण गृहीचा । 'कापि क्वाप्रत्ययादेश उआण इति दृश्यते' । घेत्तुआण गृहीत्वा । सोउण श्रुत्वा । 'उं वाशब्दस्य वादेशः क्त्वास्थितस्य कचिद् भवेत्। दलूं दृष्ट्वा । मोत्तुं मुक्त्वा । होउं भूत्वा । 'असमासे इआऽऽदेशः क्त्वा इत्यस्य प्रवर्तते'। जा- णिअ ज्ञात्वा । पडिअ पतित्वा परिहरिब परिहत्य । ओसरिअ अपमृत्य॥ २३ ॥ तृन इर शीले॥२४॥ सञ्जीवनिः। - शील इत्युपलक्षणम् । तच्छीलतद्धर्मतत्साधुका- रिष्वर्थेषु उत्पन्नस्य तृन्प्रत्ययस्य इर आदेशः स्यात् । घोलिरं घृणितुं शीलमस्य इत्याद्यर्थे उत्पन्नस्य तृन इरं आदेशः । आत् पूर्णो घोलघुम्मौ इति घोलादेशः । एवं जपिरं जल्पितुं शीलमस्य जल्पित । जल्पे लो मा इति मा विविरं पितुं शीलमस्येति वेपित । दुवेप कंपने। पो छः । ननु शीलाद्यर्थमन्तरेण तृण उत्पत्ति. र्नास्ति तत् किं शील इत्यनेन ? स्वरूपस्यैव द्योत. नार्थम् ॥ २४ ॥ २१ ·१६२ माकृतप्रकाशः। मुबोधिनी । ताच्छील्ये उत्पन्नस्य तृनमत्ययस्य इरादेशः स्यात् । शील- मित्युपलक्षणम् । तेन तद्धर्मतत्साधुत्वकारित्वयोग्रहणम् । नन्वेवं शीलं इत्यच्यानर्तकं शीलायर्थमन्तरेण तन्प्रत्ययाऽनुत्पत्ते- रिति किं शील, इत्यनेन ?. स्वरूपस्यैव द्योतनार्थम् । घोलिरं. धूर्णितुं शीलपस्येति पूर्णित ॥ २४ ।। आल्विल्लोल्लालवन्तेन्ता मतुपः॥२५॥ , सञ्जीधनी। मतुप इति भतुबादयो गृह्यन्ते । तेन सदस्यास्त्य- स्मिन्नर्थे विहितानां मतुबादीनां स्थाने यथादर्शनं आलु इल्ल उल्ल आल वन्त इन्त इत्येते आदेशा भवन्ति । आलुस्तावत्-ईमालू ईवान् । सर्वत्र लपरामिति अधोमनयामिति यरयोलोपः। शषोः स इति षस्य सः । तस्य बित्वं न भवति । 'बिन्द्रादी- दूरपरस्येह बित्वं शेषस्य नेष्यते' इति वित्वनिषेधात् । सन्धाच चामित्यादिना अकारलोपः । सुभिस्सुप्सु दीर्घः । हालू स्नेहवान् । स्नेहे घेति विकर्षादन्यत्र बस्नेत्यादिना स्नस्य बहादेशः। प्रतिलक्ष्यानुरोधात् ।

·चतुर्थः परिच्छेदः । १६३ . उपरि लोप इत्यादिना सलोपः । इल्ला-गहिल्लो ग्रहवान् । सणेहिल्लो स्नेहवान् । स्नेहे बेति. सनयोः विकर्षः । पूर्वस्य च अत्वम् । सन्धावचामित्यादिना अकारलोपः । उल्ल:-विआरुल्लं विकारवत् । विहा- रुल्लं विहारवत् । आल:-वणालं बनवत् । चोरालं चौरवत् । औत ओदित्योस्वम् । सन्धावात्वम् । वन्त:- जसवन्तो यशस्वी । आदेयों ज इति जः। अन्त्यस्य हल इति सलोपः । घणवन्तो धनवान् । धनी का । इन्तो-घरहन्तो गृहवान् । गृही पा । गृहस्थ घरोऽप- ताविति घर आदेशः । पुत्त इन्ता पुत्रवती । इन्त आदेशे कृते आदती बहुलमिति आप्रत्ययः । 'अर्थे तस्येदमित्यस्मिन्नुल्ल इल्लस्तु तद्भवे । अप्पुलं आत्मी. यम् । अदातो यथादिषुवेत्यत्वम् । आत्मनि पः इति इति तमस्य पः। तस्य शेषादेशयोयित्वमिति नित्वम् । गामेल्लिा प्रामे भवा ग्रामीणाः। तत्र भव इत्यर्थे प्रत्य यस्य इल्लादेशः । सन्धावचामित्यादिना अ इ इत्ये- तयोरेस्थम् । पुरिल्लं पुरोभवं पौरस्त्यम् । इत्यर्थे । अन्त्यस्य हल इति सलोपः । सन्धाधकारलोपः । भवेतां मतु. पोऽन्त्यस्य आकारस्तु तथा क्वचित्' । हणुमा हणु- मन्तो हनुमान् । 'संख्यायाः कृत्वसो हुत्तं आभि- . : भद प्रत्ययः J ·। 1 । भाकृतप्रकाशः। मुख्येऽपि दृश्यते' । पंचहुत्तं पश्चकृत्वा । छहुत्तं षद् कृत्वः। षट्शावकसप्तपर्णेषु छः इत्यनेन छः। सअहुत्तं शतकृत्वा । पिअहुतं प्रियाभिमुखम् । 'इष्टौ किं पत्तदेतेभ्यः परिमाणे त्तिअहहौ' । केत्ति केहहम् । किं परिमाणमस्य कियत् । किंशब्दे किमः क इति क आदेशः । जत्तिअंजेहहं यावत् । आदेों ज इति जा। तेत्तिसं तदहं तावत् । ए च शय्यादिषु इति आदेरत एत्वम् । एत्ति एदहं एतावत् । एत. च्छब्दे त्तत्थयोस्तलोप इति तलोप! । विष्वपि अन्त्यस्य हल इति दलोपः ॥ २५॥ • मुबोधिनी । तदस्यास्त्यास्मिन्नित्यर्थे विहितप्रत्ययानां सर्वेषां ग्रहणम् । मतुप्पदेन मतुबादीनां यथादर्शनं अल्वादय आदेशाः स्युः । ईसालू ईयावान् । हालू स्नेहवान् । गहेल्लो गृहवान् । सिणहिल्लो स्नेहवान्। विआरुल्लं विकारवत् । विहा रुल्लं विहारवत् । चोराळं चौरवत् । वणालं बनवत् । जसवन्तो यशस्वी । धणवन्तो धनवान् धनी वा । घरइन्तो गृहवान् गृही वा। पुत्तइन्ता पुत्रवती । 'अर्थे तस्येदमित्यस्मिन्नुल्ल इल्लस्तु तद्भवे' । अप्पुल्लो आत्मीयः। गामेल्लिा ग्रामीणा । पुरिल्लं पौरस्त्यम् । 'भवेता मतुपोऽन्त्यस्य न्तआकारस्तथा कचित्' । हणुमन्तो हणुमा हनुमान् । संख्यायां क- स्वसो हुत्तमाभिमुख्येऽपि दृश्यते' । पञ्चहुत्तं पञ्चकृतः। छहुत्तं षद् ·चतुर्थः परिच्छेदः। कृत्वः । सबहुत्तं शतकुच्चः । पिअहुत्तं प्रियाभिमुखम् । घरहुच गृहाभिमुखम् । 'इष्टौ किंयत्तदेतेभ्यः परिमाणे तिअवहौ। कोत्तरं केदहं कियत् । जेत्ति जेद्दहं यावत् । तेत्ति तेदई तावत् । एत्तिअंगद्दहं एतावत् ।। २५ ॥ स्वार्थे को वा॥२६॥ सस्त्रीवनी। . अस्मिन्नर्थे प्रातिपदिकात् कप्रत्ययो भवति वा । भमरओ भ्रमर एव भ्रमरकः । पक्षे भमरो। कसणओ कृष्ण एव कृष्णकः । पक्षे कसणो । ऋतोऽदित्यस्त्रम् । कृष्णे घेति षणयोर्विकर्षः । पूर्वस्य चकारः । एवं चन्दओ चन्द्रकः । पक्षे चन्दो । रे रो वेति रेफलोपः। गअणांअणअं गगनाङ्गणकम् । सर्वत्र प्रत्ययस्य कग. चादिना कलोपा । इत्यादया प्रयोगा। स्कन्धकादिषु बाहुल्येन द्रष्टव्याः। कुसुमाउहपियदूअओ मउलाविअघणचूअओ। सिढिलिअमाणग्गहणओ वाहअइ दाहिणपवणओ । 'वेष्यते स्वार्थ इल्लोल्लौ आभ्यां का स्वार्थ एक था। सच्चं सचिल्लं सच्चिल्लअं सत्यम् । त्यथ्यां चछजा इति त्यस्य चः। तस्य शेषादेशादिना बित्वम् । कंग- चादिना लोपः । नपुंसके सोबिन्दुरिति बिन्दुः । करहो

·प्राकृतप्रकाशः।
।
करहुल्लो करहुल्लओ करभकः । खघथादिना भस्थ
हः । पूर्ववत् कलोपः । अत ओत् सोरित्योत्वम् ।
कचिदपि लोप इत्यलोपः। एवं भमरो भमल्लो
भमल्लओ भ्रमरकः । सर्वत्र इल्लउल्लप्रत्यययो।
कृतयोः सन्धावकारलोपः। 'स्वार्थ का स्यात् डकारोऽपि
को वा तस्मादपि स्मृतः । पुत्तो पुत्तडो पुत्तडओ
पुत्रका । घच्छो पच्छडो वच्छडओ वत्सकः ।
वत्सप्सा छ इति स्सस्य छः । तस्य बित्वे धर्गे युजः
पूर्व इति च।। हत्था हत्थडा हत्थडआ हस्तौ ।
हस्तशब्दात द्विवचनस्य बहुवचनं नित्यमिति जस्
प्रत्ययः । तस्य जइशसोलाप इति लोपः । जस्शस्
उस्यांसु दीर्घ इति दीर्घः । स्तस्य थः इति थः। तस्य
बित्वे धर्गे युजः पूर्व इति तः । 'छित्वापन्नो लंकारोऽपि
कचित् स्वार्थ इतष्यते । एकल्लो एकाकी एकको
एको वा । नीडादिष्विति कस्य बित्वम् । णघल्लो
नवकः। स्थार्थ इत्यस्य उपलक्षणपरार्थत्वेनाभिमतत्वा-
दजातादिष्वर्थेषु प्रयोगोऽयं द्रष्टव्यः । तथा चोक्तं--
अज्ञाते कुत्सिते चाल्पे तथा हस्थानुकम्पयोः ।
संज्ञायामपि विद्भिः प्रत्ययोऽयं विधीयते ।।
5
नान्येषोदाहरणानि ॥ २६ ॥

·का चतुर्थः परिच्छेदः। १६७ * मुबोधिनी। अस्मिन्नर्थे प्रातिपदिकात् को वा स्यात् । भमरओभ्रमरकः । पक्षे भमरो । इत्यादयः प्रयोगा बाहुल्येन द्रष्टव्याः । यथा कुसुमाउहापअदूअओ मउलाविअघणचूअओ । सिठिलिअमाणग्गहणओ वाहअइ दाहिणपवणओ ॥ 'वेष्यते । स्वार्थ इल्लोल्लौ आभ्यां का स्वार्थ एवं वा' । सच्चं सच्चिलं सचिल्लअं सत्यम् । करहो क- रहुल्लो करहुल्लओ करभकः । भमरो भमरो भमरुल्लो भमरुल्ल ओ भ्रमरकः । 'स्वार्थे कः स्यात् : डकारो वा. को वा तस्मादपीष्यते' । पुत्तो पुत्तडो पुत्तडओ पुत्रकः। वच्छो वच्छडो वच्छडओ वत्सका। हत्था इत्थडा हत्थडआ हस्तौ। 'द्वित्त्वापनो लकारोऽपि कचित् स्वार्थ इतीष्यते' । एकल्लो एकाकी एकको वा। णवल्लो नवकः । स्वार्थ इत्युपलक्षणम् । संथा चोक्तम् । अज्ञात कुत्सिते चाल्पे तथा इस्वाऽनुकम्पयोः। संज्ञायामपि विद्वानः प्रत्ययोऽयं प्रकीर्चितः ॥ २६ ॥ . -- -- विद्युत्पीतयोर्लः ॥२७॥ सञ्जीवनी। स्वार्थे इत्यनुवर्तते । धेति च । विद्युत पीत इत्ये.

·माकृतप्रकाश:। तयोः तस्मिन्नर्थ लप्रत्ययो वा भवति । पृर्पण का प्राप्ता। विज्जुला । त्यथ्या चछजा इति धस्थ जः। तस्य शेषादेशात् द्वित्वम् । अन्त्यस्य हल इति तलोपः। आदीतो बहुलमिति आप्रत्ययः । सन्धावात्वम् । पक्षे विज्जू । अत्र सुभिस्सुप्सु दीर्घ इति दीर्घः । प्रअिलं पीअं । कगचादिना तलोपः ॥ २७॥ सुबोधिनी। 3. एतयोः स्वार्थे लपत्यवो वा स्यात् । विजुली विज्जू । पीअलं पीयं ॥ २७ ॥ वृन्दे दो वः॥२८॥ सञ्जीवनी। स्वार्थ इत्यनुवर्तते । धेति निवृत्तम् । द इत्यक्षर पश्चम्यन्तम् । वृन्दशब्दे दकारात् परः स्वार्थे व: प्रत्ययो भवति । अत्र अकारदकारयोर्मध्ये इत्यर्थः । बन्छ । ऋतोऽदित्यत्वम् ॥ २८ ॥ 1 सुबोधनी। वृन्दे रः॥ २८ क॥ वृन्दशब्दे दकारादुत्तरं पातिपदिकात् पूर्व रप्रत्ययः स्यात् । पन्द्रः ॥ २८॥ . -- ·चतुर्थः परिच्छेदः । १६९ करण्वांरणोः स्थितिपरिवृत्तिः२६ । सञ्जीवनी। करेणुशब्दे रेफणकारयोः स्थितिपरिवृत्तिः स्थान व्यत्ययो भवति । एसा कणेरू हस्तिनी । सुभिस- सुप्तु दीर्घ इति दीर्घः । स्त्रीलिङ्गनिर्देशात् पुंसि न भवति । एस करेणू हस्ती । उभयत्र अन्त्यस्य हल इति सुलोपः ॥॥ २९ ।। सुबोधिनी। अत्र रेफणकारयोः स्थानव्यत्ययः स्यात् । एसा कणेरू हस्तिनी । स्त्रीलिङ्गग्रहणात् पुंसि न । इस्ती ॥ २९ ॥ एस करेण आलाने लनोः॥३०॥ " ܝ ܠܢ सञ्जीवनी। स्थितिपरिवृत्तिरित्यनुवर्तते । उत्तरत्र च । लकारे अकार उच्चारणार्थः । आलानशब्दे लकारनकार- योर्व्यत्यय: स्यात् । आणालो । 'स्थितयोः परि- वृत्तिर्वा हरिताले लरेफयोः' । हलिआरो हरिआलो। कगचादिना तलोपः ।। ३० ॥ ૨૨ ·प्राकृतप्रकाश। सुबोधिनी। अत्र लनो स्थानव्यत्ययः स्यात् । आणाल । 'स्थितयोः परिवृत्तिर्वा हरिताले लरेफयो । हरिआलो हलि. आरो॥३०॥ महाराष्ट्रे हरोः॥३१॥ *- सञ्जीवनी। महाराष्ट्रशब्दे हकाररेफयोर्व्यत्यय: स्यात् । मरहहो । टस्य ठ इति ठः । अदातो यथादिषु घेति हस्वः । विस्वे वगै युजः पूर्व इति टः ॥ ३१ ।। । मुबोधिनी। महाराष्ट्र हरोः व्यत्यया स्यात् । मरहट्ठो ॥ ११ ॥ वृहस्पतौ वहोः॥३२॥ सञ्जीवनी। बृहस्पतिशब्दे धकारहकारयोर्पथासंख्यं भकारप- कारादेशौ भवता । भपप्फई । तोऽदित्यत्वम् । स्पस्प फ इति फर। तस्य द्वित्वे धर्गे युजा पूर्व इति पः । कगचादिना तलोपः । सुभिस्सुप्सु दीर्घ इति ·चतुर्थः परिच्छेदः दीर्घः। । केचित्तु भपस्सई इत्यपीच्छन्ति । . सच 'कचित् सस्य कचित् पस्य लोपा शब्दस्य इष्यते। इति पलोपः । शेषादेशादिना द्विस्वम् । अन्यत् समानम् ॥ ३२ ॥ मुबोधनी । अत्र क्रमेण षकारहकारयोर्मपौ स्याताम् । भपहुँ । केचित्तु भपस्मई इत्यपीच्छन्ति ॥ ३२ ॥. मलिने लिनोरिलौ वा ॥३३॥ सञ्जीवनी। मलिनशब्दे लिकारनकारयोर्यथासंख्यं इकारल- कारादेशौ भवतो वा । महलं मलिणम् ॥ ३३ ॥ सुबोधिनी। अत्रानयोरिकारलकारी का स्याताम् । पडलं मलिणं॥३३॥ गृहस्य घरोऽपतौ॥३४॥ 1 सञ्जीवनी। गृहस्य घरादेशो भवति अपतौ परे । अनेकवर्ण: सर्वस्पोति वचनात् । घरं गृहम् । राअहरं राजगृहम् ।

·पाकृतप्रकाशः। घरादेशे खर्घधादिना घस्य ह । घरसामी गृहस्वामी। अन्त्यस्य हल इति नलोपः । सुभिस्सुप्सु दीर्घः इति दीर्घः। अपताविति किम् ? गहवाई गृहपतिः । ऋतोऽदिस्यत्वम् ॥ ३४ ॥ मुबोधिनी। ३ गृहशब्दे घरादेशः स्यात् पतिश्चेद न परस्तात् । घरसामी गृहस्वापी। अपताविति किम् ? गहई ॥ ३४ ॥ दाढादयो बहुलम् ॥३५॥ सचीवनी। श्रुतानुमित्यध्याहारैर्वाक्यापरिकल्पनमिति ई- ष्ट्रादीनामित्याहियते । तेन दंष्ट्रा इत्येवमादीनां स्थाने दाढा इत्येवंरूपा निपात्यन्ते । प्रत्ययलोपांगम- वर्णविकारा ये लक्षणेनानुपपन्नाः ते निपातनात् साध्यस्ते इत्यर्थः । बहुलस्य कचित्प्रवृत्तिः कचिद- प्रवृत्तिरित्यादिकोऽर्थोऽवगन्तव्यः । तथा कचिन्नित्यम्- दंष्ट्राललाटपत्तीनां स्युर्भुप्रो व्याकुलस्य च । दाढा णिडाल पाइक भुमआ बावला: क्रमात् ।।

·चतुर्थः परिच्छेदः। कचिहा- अधोवैदूर्यशुक्तीनां वधूभ्रमितशब्दयोः । हे वेरुल्लिअं सुप्पी अउज्झा चाथ भामिअम् ॥ दुहिनाकृष्टयोस्तवत् स्यात् श्वश्रूलेलिहानयोः धूआ आअहिरं चैव अत्ता लल्लकमेव च । मण्डलीसमयेदानींनिलयानां भवन्त्यमी। विचिल्लिअंच अच्छुक एपिहं चाथ निहेलणं ॥ कडसी अवहोआसं श्मशानोभयपाइर्थयोः । उत्पलस्य तु कंदोर्ट कोडुं कौतुहलस्य च ॥ लजालुइणी चैव लज्जावत्यां निपात्यते । शातवाहनशब्दस्प हालो शालाहणो तथा गोदावर्याश्च गोला स्यादित्याद्याः प्राक्षिकाः पुनः। अहो घेदुजअं सुत्ती बहाद्या एषमादयः ॥ मातृष्वमृपितृष्चस्रोत इत्वं सलुक ततः। पक्षं च स्वमृशब्दस्य छा इत्येतन्निपात्यते ॥ a . माउस्सिा-पिस्सिआ । 'मातृष्वसृपितृष्वस्रो रप्यात्वं स्याहतः सुपि'इति आत्वम् । माउच्छा पिउच्छा । इत्यादयोऽन्येऽपि निपाता आताः । केचित्तु दुःखश्रवः दुर्भाणिकोऽयमर्थ इति दुरधिगम- स्वादिदोषदुष्टत्वेन सत्प्रयोगा अपि हेयाः । यथा- ·१७४ प्राकृतप्रकाशः। भस्मभीष्मव्रजवात्यप्रेतप्रोक्तविपश्चितः। वाक्यक्रुष्टाक्षरादित्वात् एते नैतादृता बुधैः ।। आदिशब्दश्च प्रकारे । प्रकारः सादृश्यम् । तेन अन्येऽपि ये शब्दा इह सामान्यविशेषलक्षणाः संगृही- तविदर्भादिदेशगृहीतसम्बन्धाः महाकविपरम्परावि- धीयमानाइच दृश्यन्ते तेऽपि प्रायो लोपागमवर्णविका- ररूपतया निरूप्यमाणा दादादिवत् सङ्गच्छन्त एव । तथा चोक्तं-'यन्न पदार्थविशेषसमुत्थं प्रत्ययता प्रकृ. तेश्च तद्यमिति । केचित व्यवस्थावाचिनमादिशब्दं व्याचक्षते । NAAGINorminist:---- तथा चोक्तं . सामीप्येऽथ व्यवस्थायां प्रकारेऽवयवे तथा । आदिशब्द तु मेधावी चतुर्वर्थेषु लक्षयेत् ।।" तन्मतेनाथ अनुकारिधिकारिभेदेन विविधं प्राकृ- तम् । तत्रानुकारिणस्तावत् विभक्तिविशेषपरिणाम मात्रेण मनाक्ये संस्कृताद्भिद्यन्ते। हरिणं अरुणं लीला सारङ्ग सुन्दरी रामा इत्याद्याः संस्कृतस- दृक्षाः । तथा कचन: संस्कृतप्राकृतयो राजविदूषकयो। सदृशः पाठो यथा- इहःहि नववसन्ते मारीपुञ्जरेणु- छुरणधवलदेहा बद्धला वसन्ति । .. -- dh .

·चतुर्थः परिच्छेदः। तरलमणिमयूरा हारिहुंकारकण्ठा पहलपरिमलालीसुन्दराः सिन्दुवाराः ।। कुन्दं विहाय विमलं भसला बसन्ते। गन्धालयं बहुरसं कमलं भजन्ते । इन्दिन्दिरागुणमये गुणभालसा हि मञ्जीरपुतरमणीयरवा रमन्ते ॥ - इह विकारिणस्तावत् आ समृद्ध्यादिषु घेत्यनेन प्रतिपादितश्चाने प्रतिपादयिष्यमाणश्च तो। तव्या- प्तिमन्तरेण ये यावदुक्तास्तद्रूपा एव दाढादयः । प्राकृतस्य सर्वमेव संस्कृतं योनिः । यद्येवं तर्हि प्रकृतिः संस्कृतमितिं यथा प्रतिपादित तथा विविधमेव प्राकृत भवितुमर्हति। ये तु इह उत्पलादीनां निपाता नानुका- रिणो नापि विकारिणस्ते कथं प्राकृतत्वेन निर्दिश्यन्ते । कथं वा तथा चेहद बोले देश्यामेवंविधा क्रिया:? उक्तं च- मरहहदेस भासाअ संकइ जो राहिइस्सं देहिहजा गोहिलं पसिद्ध। सो दावेण णसाबेइ कविअणचिर साइ भणइं॥ अथैवंविधानां प्राकृतत्वेनातिप्रसिद्धत्वात् पर्यनु- पोगस्यानवकाश एव । तथा चोक्तं-'महाराष्ट्राश्रयां भाषां प्रकृष्टं प्राकृतं विदुरिति । . . " ·। प्राकृतप्रकाश इदं सकलप्राकृतसाधारणलक्षणम् । ऐ औ स्फष्य ल ल प्लुतशषा बिन्दुश्चतुर्थी कचित प्रान्ते हल्ङननाः पृथक् द्विवचनं नाष्टादश प्राकृते । रूपं चापि पदात्मनेपदकृतं यहा परस्मैपदे भेदी नैव तयोश्च लिङ्गनियमस्तादृा यथा संस्कृते ॥३५॥ इति प्राकृतसञ्जीविन्या संकीर्णविधिश्चतुर्थः परिच्छेदः । and 12 1 । • . सुबोधीनि । श्रुतानुमित्यध्याहावाक्यार्थपरिकल्पनमिति न्यायात् दंष्ट्रा- दीनामियध्याहिपते । दंष्ट्रादीनां स्थाने दादादयः शब्दा निपात्यन्ते । कचिस्मचिरित्यादिको बहुलशब्दार्यः । तथा च कचिन्नित्यम् । इंष्ट्राललाटपत्तीनां स्याद् भुवो व्याकुलस्य च । दाढा लिलार पाइक भुमआ वाउला: क्रमात् ।। कचिद्वा । अधोवैयेशुक्तीनों वधूभ्रमितशब्दयोः । हे वेरुल्लिअं सिप्पी अउज्झा. चार्थ भामि ॥ दुहिनाकृष्टयोस्तद्वत् स्यात् श्वश्रूलेळिहानयो।। धूआ आअहिअं चैवं अत्ता लल्लक्कमेव च ।। मण्डलीसमयेदानींनिलयानां भवन्त्यमी। + ·। चतुर्थः परिच्छेदः। विचिल्लिअं च अच्छुकं एण्हि वाथ णिहेलणं । कडसी अवहोआसं श्मशानोभयपार्श्वयोः । उत्पलस्य तु कंदोर्टे कोडे कौतूहलस्य च ।। लज्जालुइणी चेति लज्जावत्यां निपात्यते । शालिवाहनशब्दस्य हालो शालाहणो तथा ।। गोदावय्यांश्च गोला स्यादित्याद्याः पक्षिकाः पुनः ! अहो वेदुजअं सुत्ती सुखाद्या(?) एवमादयः ।। मातृष्वसृपितृष्वस्रोरत इत्वं सलुक्ततः । पक्षे च स्वमृशब्दस्य छा इत्येतन्निपात्यते ॥ - । - माउच्छा पिउच्छा। अत्र दाढादय इत्यादिशब्दः प्रकारे । प्रकारः सादृश्यम् । अथान्येऽपि ये शब्दा इह सामान्य- विशेषलक्षणाः संगृहीतविदर्भादिदेशगृहीतसंबन्धा महाकविप- रम्पराप्रयुज्यमाना दृश्यन्ते तेऽपि प्रत्ययलोपवविकाररूप- तया निरूप्यमाणा अत्र सङ्गच्छन्त एव । तथा चोक्तम् 'यन्न पदार्थविशेषसमुत्थं प्रत्ययतः प्रकृतेश्च तदृह्यम्' । वस्तुतस्तु व्यवस्थायामेवादिशब्दः। नन्वेवं कथं मरहट्ठादिशब्दानां बहूनां महाकविप्रयुक्तानां साधुता प्राकृतलक्षणाक्रान्तत्वात् इति तत्वातत्त्वानवबो- धात् । तथाहि त्रिविधं प्राकृतमनुकारिविकारदेशीभेदात् । तत्राऽनुकारि संस्कृतसमं विभक्तिविशेषपरिणामादिमात्र- कृते वैलक्षण्यम् । हरिणवरुणवेला मञ्जरी पुंजकुंजमित्यादि । - २३ ·प्राकृतप्रकाशः। विकारि संस्कृतोद्भवम् । आ समृद्ध्यादिषु वेत्यादिसूत्रजातलक्षि- तविकारं सामिद्ध्यादिपदम् । एतदुभयभिन्नं तत्तदेशगृहीतसम्बन्धं महाकविप्रयुज्यमानं तद्देशीति निर्देश्यते तत्र | मरहठादिशब्दानाम- न्तर्भावः । अतएवाहुः तद्भवं तत्समं देशी त्रिविधः प्राकृतक्रम' इति । न चैवं प्राकृतसंस्कृतयोरतिविशेषः तस्याऽनुकारि- मात्रपरत्वात् । न च देशी संस्कृतादिवत् प्राकृताद्भिन्न एव प्रकार इति कस्यचिद्वचनं नादर्तव्यम् । 'महाराष्ट्राऽश्रयां भाषां प्रकृष्टं प्राकृतं विदुरिति' विरोधात् व्यवहारातिक्रमाच्चेति । इदं तु सकलपाकृतसाधारणम्- ऐ औ ष्य स्फ ऋऋललप्लुतशषा विंदुश्चतुर्थी कचित् प्रान्ते हल्ङबनाः पृथक् द्विवचनं नाष्टादश प्राकृते। रूपं चाऽपि यदात्मनेपदकृतं यद्वा परस्मैपदे भेदी नैव तयोश्च लिङ्गनियमस्तादृग्यथा संस्कृते ॥ ३५ ॥ वृत्तौ प्राकृतमूत्राणां श्रीसदानन्दनिर्मिती । परिच्छेदः सुबोधिन्यां सङ्कीर्णोऽगात्तुरीयकः ।।

·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA TEXTS. Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M. A. No. 1-The Kiraṇāvāli Bhaskara, a Commentary on Udayana's Kiraņävali, Dravya section, by Padmanabha Miśra. Ed.with Introduction and Index by Gopinath Kaviraj,M.A. Rs. 1.12 No. 2-The Advaita Chintāmaņi, by Rangoji Bhatta, Ed, with Introduction etc, by Nárâyana S'âstri Khiste Sahityachārya. Rs. 1-12 No. 3-The Vedānta Kalpalatikā, by Madhusudana Sarasvati. Edited with Introduction etc. by Rāmājňa Pāņdeya Vyäkaraṇāchārya. Rs. 1-12 No. 4 The Kusumänjali Bodhani, a Commentary on Udayana's Theistic Tract, Nyāya Kusumāñjali, by Varadarāja. Ed. with Introduction etc. by Gopinath Kaviraj, M.A, Rs. 2-0 No.5_The Rasasära, a Commentary on Udayana's Kiraņāvali, Guņa Section, by Bhatta Vādindra. Ed, with Introduction etc.by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs. 1-4 No. 6-(Pārt I)-The Bhāvanā Viveka by Mandana Miśra,with a Commentary by Bhatta Umbeka. Ed. with Introduction etc. by M, M. Gangānātha Jhā, M. A., D. Litt. Rs. 0-12 No. 6-(Part II)-Ditto Ditto Rs. 0-12 No. 7-(Part I)-Yoginihrdaya dipikä, by Amộtānanda Nătha, being a Commentary on Yoginihțdaya, a part of Vāmakesvara Tantra Ed.with Introduction etc by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs. 1-4 No. 7- Part II ) Ditto Rs, 1-8 ·( 2 ) No. 8-The Kāvyaļākini, by Gangānanda Kavindra. Ed, with Introduction etc. by Jagannātha S'āstri Hoshing Sāhityopādhyāya, Rs. 0-1046 No. 9-(Part 1)-The Bhakti Chandrikā,a Conmentary on Sāņdilya's Bhaktisūtras, by Nārāyaṇa Tirtha. Ed.with a Prefatory Note by Gopināth Kaviraj,M.A. Rs. 0-15 No. 10-(Part I)-The Siddhäntaratna, by Baladeva Vidyābhūşaņa. Ed. with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M.A.Rs. 1-2 No. 10-(Part-II)-The Siddhāntaratna by Baladeva Vidyābhūşaņa. Ed, with Introduction by Gopinath Kaviraj, M. A. No. 11-The S'ri Vidyā Ratna Sūtras, by Gaudapāda, with a Commentary by Sankarāraṇya. Ed. with Introduction eto. by Nārāyaṇa S'āstri Khiste Sahityācharya. Rs. 0.9 No. 12-The Rasapradipa, by Prabhākara Bhatta. Ed, with Introduction etc. by Nārāyaṇa S'āstri Khiste Sāhityācharya. Rs. 1-2 No. 13-The Siddhasiddhanta Sangraha, by Balabhadra. Ed, with Introduction by Gopinath Kaviraj, M. A. Rs. 0-14 No. 14-The Trivenikā, by Aśādhara Bhatta, Ed. with Introduction by Batukanātha S'armā Sāhityopādhyāya, M. A. and Jagannātha S'astri Hoshing Sāhityopādhyāya. Rs. 0-14 No. 15-(Part 1)-The Tripurārahasyan (Jnana Khanda) Ed.with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj,M.A. Rs.0-14 No. 15-( Part-II )-The Tripurärahasya (Jnānakhanda ) Ed. by Gopinath Kaviraj, m. A.

·$
( 3 )
No. 16-The Kávya Vilāsa, by Chiranjiva Bhattacharya.
Ed. with Introduction etc. by Baţukanātha S'armă
Sāhityopādhyāya, M. A. and Jagannätha S'ästri Hoshing
Sāhityopādhyāya.
Rs. 1-2
No. 17-The Nyāya Kalikā, by Bhatta Jayanta.
Ed. with Introduction by M, M. Gangånātha Jhā, M, A.,
D. Litt.
Rs. 0-14
No. 18-(Part I)-The Gorakṣa siddhānta Sangraha.
Ed, with a Prefatory Noto by Gopinath Kaviraj,
M. A.
Rs, 0-14
No. 19- Part. I )-The Prākrita Prakāśa by Vararuchi with the
Prākrita Sanjivani by Vasantarāja and the Subodhini by
Sadānanda,
Ed, with Introduction etc. by Batuk Nath Sharma, M. A.
and Baladeva Upādhyāya, M. A.
4
ܙܡܪ̈ܢܝ

·華 ·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA STUDIES : Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M. A, Vol. I- (a) Studies in Hindu Law (1): its evolution, by Gangănātha Jh. (b) The View point of Nyāya Vaiếoşika Philosophy, by Gopi nath Kaviraj. (c) Nirmāņa Kāya, by Gopinath Kaviraj. Rs. 5 Vol. II- (a) Parasurama Miśra ALIAS Vāņi Rasāla Rāya, by Gopinath Kaviraj. (b) Index to S'abara's Bhāşya, by the late Col. G. A. Jacob. (c) Studies in Hindu Law (2):-its sources, by Gangānāth Jha. (d) A New Bhakti Sūtra, by Gopinath Kaviraj. (o) The System of Chakras according to Gorakṣa nātha, by Gopinath Kaviraj. (f) Theism in Ancient India, by Gopinath Kaviraj. (g) Hindu Poetics, by Batuka nātha Sarmā. (h) A Seventeenth Century Astrolabe, by Padmākara Dvivedi. (i) Some aspects of Vira S'aiva Philosophy, by Gopinath Kaviraj (j) Nyāya Kusumānjali (English Translation ), by Gopinath Kaviraj. (k) The Definition of Poetry, by Nārāyaņā S'āstri Khiste. (1) Sondala Upādhyāya, by Gopinath Kaviraj. Rs, 5 Vol. III- (a) Index to S'abara's Bhāşya, by the late Col. G.A.Jacob. (b) Studies in Hindu Law (3) Judicial Procedure: by Ganga nātha Jha. (c) Theism Ancient India, by Gopinath Kaviraj. (d) History and Bibliography of Nyaya Vaiſeșika Literature, by Gopinath Kaviraj. (6) Naişadha and S'ri Harşa by Nilakarnala Bhattachārya. (f) Indian Dramaturgs, by P. N, Pátankar. Rs. 5

·( 2 )
w
1
Vol. IV
(a) Studies in Hindu Law (4): Judicial Procedure: by Gangão
nätha Jha,
(b) History and Bibliography of Nyāya Vaišeşika Literature,
by Gopinath Kaviraj.
Analysis of the Contents of the Rgveda Prátišākhya, by
Mangala Deva Săstri,
(a) Nárayana's Gaạita kaumudi, by Padmākara Dvivedi.
(6) Food and Drink in the Rāmāyanic Age, by Manmatha
nātha Roy
(1) Satkāryavāda: Causality in Sankhya, by Gopinath Kaviraj,
(g) Discipline by Consequences, by G. L. Sinha.
(h) History of the origin and expansion of the Aryans
by A, C. Ganguly.
(1) Punishments in Ancient Indian Schools by G.L. Sinha Rs, 5
Vol. V.— In progress)
To þe had of
The Superintendent, Government Press,
ALLAHABAD, U. P. (INDIA).
New Deli
*CF
119

·整 ·N | ૨(24

·ARCHAEOL
CENTRAL
ARC
Central Archaeological Library,
NEW DELHI
24019
Call No.JP24
24/var/ s.c.
Sharma
Author
Upadhyaya
8
Title-The Prabrita Prakada.
ملتبدليها و
Barrowar No.
Date of Ingue Date of Retura
"A book that is shut is bict a block"
GOVT. OF INDIA
: Department of Archaeology
NEW DELHI.
LIBRARY
Please help us to keep the book :
clean and moving.
149. H. DELHI