·२ महाभारतम् । वयामि दुर्मतिः ॥ १० ॥ उक्तवान् विदुरो यन्मां धर्मात्मा.दिव्य- दर्शनः। दुर्योधनापराधेन कुलन्ते विनमिष्यति ॥ ११ ॥ खस्ति. चेदिच्छये, राजन् कुलस्य कुरु ने वचःत्यज्यतामेष दुष्टात्मा मुन्दो राजा सयोधनः ॥ १२ ॥ कसय, यकुनिश्चैव नैनं पश्यतु कहिचित्। यूतसङ्घातमध्ये घामप्रवादन वारय ॥ १३ ॥' अभि- पिचय राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । स पालयिष्यति वशी धर्मण पृथिवीमिमाम् ॥ १४ ॥ अथ नेच्छसि राजानं कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरम् । मेधौभूतः स्वयं राज्यं प्रतिरडीव, पार्थिव ॥ १५ ॥ समं सर्वेषु भूतेषु वर्तमानं नराधिप । अनुजीवन्तु सर्वे खां ज्ञातयो जातिबर्द्धन ॥ १६ ॥ एवं युवति कौन्तेयं विदुरे दीर्घ- दर्भिनि। दुर्योधनमहं पापमन्ववत्त वृधामनिः॥ १७॥ अश्रुत्वा तस्य धीरस्य वाक्यानि मधुराण्यहम् ! . फलं प्राप्य महदुःखं निमग्नः मोकासागरे ॥ १८॥ बहौ हि तेम्वपितरौ पश्य तो. दुःखितो नृप । न प्रोचितव्यं भवंता पश्यामोह जनाधिप ॥ १८ ॥ इति अश्वमेधपर्वणि प्राश्वमेधिकपर्वणि प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ वैशम्पायन उवाच । एवमुतस्तु राक्षास धृतराष्ट्रण धीमता। तूणीम्बभूव मेधावी तमुवाचाय केशवः ॥ १॥ . अतीव मनमा शोकः क्रियमाणो जनाधिप। सन्ताफ्यति वै , तस्य पूर्वप्रतान् पितामहान् ॥ २ ॥ .यजस्व विधिवद्या विविधैराप्तदक्षिणः । देवांसर्पय सोगेन संधया च पितृनपि ॥ ३ ॥ प्रतियोगनपाने, कामरन्चैरकिञ्चनान् । खविधस्य महावुथैर्नेतदद्योपपद्यते ॥ ४ विदित वेदितव्यं ते कर्तव्यमाप ते कृतम् ।.. गुताय राजधर्मार भीमानागौरयोसतात् । समादेवायनाशव नारदाहिदुरात्त

·अश्वमेधप।
॥५॥ मेमामहसि मूढ़ाना इत्ति बमनुवर्तितम् । पिटपैतामह
वृत्तमास्थाय धुरमुइह ॥ ६॥ युक्तं हि यशसा इवं स्वर्ग
प्राप्त
मसंशयम् । न हि कथिति शूराणा निहतोऽत्र परामुख ॥ ७ ॥
त्यज भोकं महाराज भवितव्यं हि तत्तथा। न मक्यास्ते पुनष्ट
बया येऽस्मिवणे हता॥८॥ एतावदुला गोविन्दो धर्मराज
युधिष्ठिरम् । विरराम महातेजास्तमुवाच सुधिष्ठिर ॥८॥
युधिष्ठिर उवाच । गोविन्द मयि या प्रौतिस्तव मा विदिता
मम। सौहदेन तथा प्रेम्ना सदा मम्यगुकास्यमे ॥ १० ॥ प्रियन्तु
मे स्यात् समहत् कृतं चक्रगदाधर। श्रीमान मौतेन मनमा
सवं यादवनन्दन । यदि मामनुजानीयाद्भवान् गन्तुं तपो-
वनम् ॥ १२॥ न हि मान्ति प्रपश्यामि पातयित्वा पितामहम् ।
कर्णञ्च पुरुषव्याघ्र संग्रामेष्वपलायिनम ॥ १२ ॥ कर्माणा येन
मुध्येयमशात् राजनार्दन। मर्मणा तहितिखेद धन शुध्यति
मन' ॥ २३ ॥ तमेव वादिन पाथं व्यास मोवाच धर्मवित
मान्तयन् सुमहातेजा शुभं वचनमर्थवत ॥ १४ ॥ अकृता ते मति
सात पुनर्बाल्येन मुघसे। किमाकाणे वय तात प्रलपाम मुह
मुंह ॥ १५ ॥ विदिता क्षत्रधर्गास्ते येषा युद्धेन जीविका । यथा
प्रहत्तो नृपति धिबन्धेन युच्यते ॥ १६ ॥ मोक्षधार निखिला
याथातथ्य न ते गुप्ता । असञ्चापि सन्देहान्निास्ते कामजा
मया ॥ १७॥ अथवानी दुर्मधा लुप्तम्म तिरसि ध्रुवम् ।
भव न ते युक्तमिदमचानमौहमम् ॥ १८ ॥ प्रायश्चित्तानि सर्वाणि
विदिसानि च तेऽनध। राजधर्माच ते सर्व दानधर्माता ते अता
॥ १८ ॥ स कथ सर्वधर्म सागमविमारद । परिसद्यसि
भूयस्वमशानादिव भारत ॥ २०॥
इति अश्वमेधपर्वणि पाश्वमेधिकपर्वणि
हितीमोऽध्याय ॥२॥

·ग 'महाभारतम् । व्यास उवाच । युधिष्ठिर तव प्रज्ञान सम्यगिति मे मति । न हि कथिव सनसा स्वयम कुरुते क्रियान || १ | ईपरण व चुक्तोऽय साध्वाध च नागद 1 करोति पुरुष कर्म तव का परिदेवना ॥२॥ प्रामान मन्यसे चाय पापकर्माणमन्तत । शृणु तव यथा पापमकृष्येत भारत ॥ ३॥ तपोभ तुभिश्चैव दानेन च युधिष्ठिर। तरन्ति नित्य पुरुपा ये सा पापानि कुर्वते ॥ 8 ॥ यज्ञेन तपसा चैव टानेन च नराधिप। पूयन्ते नरमार्दूल नरा दुष्कृतकारिण ॥ ५ ॥ असराश्च सराव पुणराहेतोर्मख प्रियाम् । प्रयतन्ते महात्मानस्तस्माद्यश परायणम् ॥ ६ ॥ य- रेव महात्मानो बभूवुरधिका सरा। ततो देवा क्रियावन्ती दानवानन्यधर्षयन् ॥ ७ ॥ राजस्थाश्वमेधौ च सर्वमेधञ्च भारत। नरमेधञ्च नृपते त्वमाहर युधिष्ठिर ॥ ८ ॥ यजव वाजिमेधेन विधिवदक्षिणावता। बहकामान्न वित्तेन रामो दाशरथिर्य था He ॥ यथा च मरतो राजा दौमन्ति पृथिवीपति । भाकुन्तली महावीर्यस्तव पूर्वपितामह ॥ १ ॥ युधिष्ठिर उवाच । असंभय वाजिमेध पावयेत पृथिवी- पतिम । अभिप्रायस्तु मे कश्चित्त व श्रोतुमिहाईसि ॥ ११ ॥ दुर्म ज्ञाविवध कृत्वा सुमहान्त हिजोत्तम । दानमल्प न मनोमि दातु वित्तञ्च नास्ति मे ॥ १२ ॥ न तु वालानिमान दौनानुत्सहे बस याचितम् । तथैवा व्रणान् कृच्छ्रे वर्तमानान्नृपात्मजान् ॥१३॥ 'स्वय विनाश्य पृथिवी यज्ञाथ दिजसत्तम। करमाहारयिष्यामि कथ शोकपरायण ॥१॥ दुर्योधनापराधेन वसुधाव सुधा- धिपा। मनष्टा योजयिलास्मानकीता मुनिसत्तम ॥ १५ ॥ दुर्योधनेन पृथिवी क्षविता वित्तवारणात । कोमयापि विग्री बोसो धार्तराष्ट्रस्य दुते ॥ १६ ॥ पृथिवी दक्षिणां पान. विधि. प्रथमकल्पित । विदति परिदृष्टोऽय मिष्टो विधिविप . ।

·'अश्वमेधपर्व। ध्ययः ॥१०॥ न च प्रतिनिधि कत्तं चिकीर्षामि तपोधन । अब में भगवन् सम्यक् साधिव्यं कर्तुमर्हसि ॥ १८ ॥ एवमुक्तस्तु पार्थन कृष्णो हैपायनस्तदा। मुहर्तमनुसचिन्त्य धर्मराजानमब्रवीत् ॥१८॥ व्यास उवाच । कोमयापि विशीर्णोऽयं परिपूर्यो भविष्यति । विद्यते ट्रविणं पार्थ गिरौ हिमवति स्थितम् ॥ २०॥ उत्स्ष्टं ब्राह्मणर्य मरुत्तस्य महात्मनः । तदानयख कौन्तेय पर्याप्त सद्भविष्यति ॥ २१॥ युधिष्ठिर उवाच। कथं यरे मरुत्तस्य द्रविणं तत् समा. चितम् । कमिंय काले स नृपो बभूव वदताम्वर ॥ २२ ॥ व्यास उवाच । यदि शुश्रूपसे पार्थ शृणु कारन्धमं सूपम् । यस्मिन् काले महावीर्यः स राजासीन्महाधन ॥ २३ ॥ इति अश्वमेधपर्वणि पाश्वमेधिकपर्वणि मरुत्तीय वतीयोऽध्यायः ॥ ३ ॥ व्यास युधिष्टिर उवाच । शुश्रूषे तस्य धर्मश राजधैं. परिकोत- नम्। हैपायन मरुत्तस्य कथां प्रदूधि मेऽनध ॥ १ ॥ उवाच । आसीत् कृतयुगे तात मनुईण्डधरः प्रभुः । तस्य पुवो महाबाद प्रसन्धिरिति विश्रुत ॥ २॥ प्रसन्धेरभवत् पुनः क्षुप इत्यमिविश्वत । तुपस्य पुत्र इचाकुर्महीपाखोऽभवत् प्रभुः ॥ ३ ॥ तस्य पुवमतं राजन्नासीत् परमधार्मिकम् । तांस्तु सर्वान् महीपालानिक्षाकरकरीत् प्रभुः ॥ ४॥ तेषा ज्येष्ठस्तु विमोऽभूत् प्रतिमानं धतुसताम् । विंगस्य पुवः कल्याणो विविंशो नाम भारत ॥ ५॥ विविंशस्य सता राजन् बभूवर्दभपञ्च च। सर्वे धनुपि विक्रान्ता ब्रह्मणाः सत्यवादिन' ॥ ६॥ दानधर्म- रताः भान्ता. सततं प्रियवादिन । तेया ज्येष्ठ. खनीनेवः मतान् ·- । -- महाभारतम् सर्वानपौड़यत् ॥ ॥ खनीनेवस्तु विक्रान्तो जिला राय मकण्ठकम् ।.', नाशकद्रक्षितु राज्यं नान्वरन्यन्त तं प्रजाः ॥८ 'तमयास्य च तद्राज्ये तस्य युवं संवर्चसम् । अभ्यपिश्चन्त, राजेन्द्र. मुदिता शमवंस्तदा ॥४॥ स पितुर्वि क्रियां दृष्ट्या राज्यान्निर सनच तत् नियतो वर्तयामास प्रजाहितचिकीर्षया ॥१॥ ब्रह्मण्यः सत्यवादी च शुचिः समंदमान्वितः। प्रजास्त चान्व- रज्यन्त धर्मनित्यं मनस्विनम् ॥ १९ ॥ तस्य धर्मप्रवत्तस्य व्यंशी- येत् कोशवाहनम् । तं क्षीणको समन्ताः समन्तात्. पर्य- पौड़यन् ॥ १२ ॥ स पीडामानो वहुभिः क्षीणकोभाखवाईनः । आर्तिमाछत् परां राजा सह भत्यैः पुरेण च ॥१३॥ मभिहन्तुन्ते शमुवन्ति बलाये। संप्रवत्तो हि राजा म. धर्मनित्यो युधिष्ठिर ॥ १४॥ यदा तु परमामात्ति गतोऽसी गपुरी नृपः । ततः प्रदध्मौ स कर मादुरासीत्ततो बलम् ॥ १५ ॥ ततस्तानजयत् सवान् प्रातिसीमान्नराधिपान् । एतमार कारणादांनन् विशुतः रा करन्धमः॥ १६॥ तस्य कारन्धमः पुरस्लेवासुगमुखेऽमवत् । इन्द्रादनबरः श्रीमान् देवैरपि सदुर्जयः। ॥ १० ॥ सस्य सर्व महीपाला यतन्ते स व तदा । स हि भम्राभूतेषां सत्तेन पवलेन च ॥ १८ ॥ अविचिन्नाम धर्मात्मा मौर्यगेन्द्रगमोऽभवत् । योलो धर्मरतिधृतिमान भयरीन्द्रियः ॥ १८ ॥ शैजमादित्य- समः शमया पृथिवीममः । हहसतिगमो सुना धिमवामिर गम्भिः ॥२॥ कर्मया मगमा वामा दोग प्रभमेन प । मना- स्याछायामास मशानां गा महीपतिः ॥२१॥ यईले जय. খ্যা মন বিষিষমু। याजयामाम पं विरान् सय गेगाभिरामः ॥ २२ ॥ सभ्य पुरोसिघनाम पितरं गुणात्तया। मरसी नाम धरमपी महायमाः। नागागुगरामंमागा: साधारितुरिवापरः ॥ २३ ॥ . यध्यमाणो धामा नाम- 1 ·अवमेधप । मयान्युत। कारयामास शुभ्राणि माजनानि सहस्रम ॥ २४ ॥ मेन' पर्वतमाय हिमवत्पाड उत्तरे। काञ्चन सुमहान् पादत्तात्र कर्म चकार स ॥ २५॥ तत कुण्डानि पानीय पिठरा- वासनानि च । चक्रु सुवर्म कत्तारो येपा संस्खा न विद्यते ॥२६॥ तस्यैव च समीपे तु यज्ञबाटो बभूव ह। ईजे तव स धर्मात्मा विधिवत् पृथिवीपति । मरत्त सहित सर्व प्रजापालेरा- धिप ॥२७॥ इति अश्वमेधपर्वणि आश्वमेधिकपर्वणि सम्बरीमरुत्तीय चतुर्थोऽध्याय ॥ ४॥ युधिष्ठिर उवाच । कथ वीर्य समभवत् स राजा वदताम्वर। कथञ्च जातरूपेण सममुच्यत स हिना ॥९॥ का च तत साम्पतं द्रव्य भगवन्नवतिष्ठते । कथञ्च शक्यममाभिस्तदवाप्नु तपोधन ॥२॥ व्यास उवाच । असराश्च सराव दत्तस्यासन प्रजापते । अपत्य बहुल तात तेऽसाईन्त परसरम् ॥३॥ तथैवाङ्गिरस पुवो व्रततुल्यौ बभूवतु । वृहस्पतिर्वहतेना सम्बतच तपो- धन ॥ ४॥ तावतिसद्धिनौ राजन् पृथगास्ता परस्परम । बह- सति स सम्बत वापते स्म पुन पुन ॥ ५॥ स वाध्यमान सतत भावा ज्येठेन भारत। अर्थानुतन्य दिग्यारण वनवासमरो- चियत् ॥ ६॥ वासवोऽप्यसरान् सर्वान् विजित्य च निपात्य च। हिन्द्रत्व प्राप्य लोकेषु ततो वन्ने पुरोहितम ॥ ७॥ पुर्वमग्निरमी ज्येष्ठ विपयेष्ठ हहसतिम् । याज्यस्वनिरस पूर्वमामौद्राना करन्धम ॥ ८॥ वीर्येणाप्रतिमो लोके हत्तेन च वलेन च । भत- । प्रातरियोजनी धर्मात्मा संमितव्रत ॥८॥ वाहनं यस्य योधाय मिवाणि विविधानि च । मयनानि च मुख्यानि महागि च

·१.
महाभारतम् ।
.
चैमया राजग ब्रूहि मे पार्थिवर्षभ। व्यपनेष्यामि ते
वर्नराधिप । १३ ॥
वैशम्पायन उवाच । एवमुक्तो मरुतस्तु नारदेन महर्षिणा ।
विप्रलग्नमुपाध्यायात सर्वमेव न्यवेदयत् ॥ १४ ॥
मरुत्त उवाच । गतोऽस्मारिस पुत्र देवाचाये वहसतिम् ।
यज्ञार्थमदिन सच मा नाभ्यनादत ॥ १५ ॥ प्रत्याखातच
तैनाह जीवित नाय का मये। परित्यक्तथ गुरुणा दूपितयारिम
नारद ॥२६॥
व्यास उवाच । एवमुक्त स्तु राधा स नारंद प्रत्युवाच ह ।
प्राविचित महाराज वाचा सजीवचम्भिव ॥ १७ ॥
नारद उवाच । राजन्नतिरस पुव सम्वत्तों नाम धार्मिक ।
चक्रमौति दिभ, मर्वा दिग्यासा मोहयन् प्रजा ॥ १८॥ त पाकर
यदि चात्य बा न वाच्छति वसति । • प्रसन्नरवा महतिजा
सम्वत्ती यायिष्यति ॥ १८ ॥
मरुत्त उवाच । सजीवितोऽह भवता वायनानेन नारद ।
पश्येय व नु सम्वत शस मे वदताम्बर ॥ २०॥ कथञ्च तस्मै
वर्त्तय कथ मा न परित्यजेत । प्रत्याख्यातश्च तेनापि नाह जीवितु
मुलन्हे ॥ २१॥
नारद उवाच । उनात्तवेश विभ्रत स चक्रमौति यथा
सुखम् । वाराणस्या महाराज दर्शनेएमहेश्वरम् ॥ २२ ॥ तस्या
हार समासाद्य न्यथा कुणप वाचित । *त दृष्ट्वा यो निवर्तत
स सम्बत्तों महीपते ॥ २३ ॥ त पृष्ठतोऽनुगच्छेथा यत्र गच्छेत् स
वीर्यवान् । तमेकान्त समासाद्य प्राप्नलि भरण व्रजे ॥ २४ ॥
पृच्छेला यदि केनाह तवाण्यात इति स्म । यास्त नारद
नेति सम्पन बथितोऽसि मे ॥ २५ ॥ स चेलामनुयुनीत ममा.
नुगमनेच्छया। शसेथा वगिमानतमामपि लमज्या ॥ २६ ॥

·अखमेधपर्व । सतगडमा व्यास उवाच। स तथेति प्रतिशुम पूजयिला व नारदम् । अभ्यनुज्ञाय राजयियो पारागसो पुरीम् ॥ २७॥ यथोक्त म पूर्ध्या डारे महायत्रा । झणय स्थापयामास नार- दस्य वच मारन् ॥ २८ ॥ योगपोन विषय परौहारमधाविमम । ततस कुणापं हवा सहसा सम्बवत्तत ।। २८ ॥ म मं निहत मालोक्य प्राप्जलि पृष्ठतोऽन्वगात । प्राविचितो महीपाल सम्वत्तगुपशिक्षितुम् ॥ ३० ॥ स च त विज्ञने दृष्ट्वा पासुभि कई भेन च । क्षेपणा चैव राजान छीवनय समाकिरत ॥ ३१ ॥ तथा बाध्यमानो वै सम्वतन महीपति । अन्वगाव तमपि प्रावलि सपनादयन् ॥ ३२ ॥ ततो निवना सम्बर्स परिवान्त उपावित । भीतलच्छायमासाद्य न्यग्रोध बह गाखिनम् ॥ ३३ ॥ इति अमेधपूर्वणि आइमेधिकपर्व म्णि सम्वत्तमरुत्तीधे पष्ठोऽध्याय ॥६॥ सत्य ते सम्वत उवाच । कथममि लया शात केन वा कथितोऽमि ते। एतदाचच मे तलमिच्छसे चेन्मम प्रियम ॥ १ ॥ अबत सर्व संपतस्य ते मनोरथा । मिथ्या च ब्रुवता मूर्दा शतधा ते फुटेष्यति ॥२॥ मरत्त उवाच । नारदेन भवान्मधमाख्यातो घटता पथि । गुरुपुती ममेति ल ततो मे मोतिरन्तमा ॥ ३ ॥ सम्वत उवाच । सत्यमेतद्भवानाह म मा जानाति सविणम् । कथयस्व तदैतन्मे व तु सम्पति नारद ॥ ४ ॥ महत्त उवाच । भवन्त कथयिला स मम देवर्षिसप्तम । ततो 'मामध्यनुशाय प्रयिष्टो हव्यवाहनम् ॥ ५॥ अन्वा तु पार्मिषम्वत् गम्मत मनुट गत । , न्यारवाधा ·गाभारतम् । - । एतावदहमप्येवं मायामिति सोऽब्रवीत् ॥ ततो मरुत्तमुन्मत्तो वाचा निलयन्निव । रहया ब्राह्मणो राजन् पुनः पुनरया- ब्रवीत् ॥ ७॥ वातप्रधानेन मया खचित्तवरावर्तिनाः । एवं वितरण कथं या जितुमिच्छसि ॥८॥ भ्राता मम समर्थय बासवेन च मङ्गतः । बर्तत याजने चैव तेन, कर्मागि कारय ।।८।। गाई स्याञ्चैव याज्याय सर्वा गंधारा देवताः। पूर्वजेन समादिप्त शरीरं वर्जितन्त्विदन ॥ १० ॥ नापन्तेनाननुशासस्वामाधिक्षित काईचित्। याजयेयं कथञ्चिदै म वि पूज्यतमो 'ममः॥ १९ ॥ स वं हसति गच्छ.तमनुशाग्य, चाव्रज । ततोऽ याजयिष्ये खो यदि यष्टुमिच्छसि ॥ १२ ॥ मरुत्त उवाच । बहसतिं गतः पूर्वमहं सन्वत तत् शृणु ! न मां कामयते याज्यमसौ वासबकाम्यया ॥ १३ ॥ अमरं याज्य- मासाद्य याजयिष्ये ने मानुपम् । भक्रेण प्रतिषिद्धोऽहं मरुतं मा स्म यातयः ॥ १४ ॥ पईते हि मया विप्र सदा हि स तु पार्थिवः । एवमस्विति चायुक्तो भावा ते वलसूदनः ॥ १५॥ ममामभि- गतं प्रेम्ना याज्यले न युभूपति। देवराज समाथित्य तोडिद्धि मुनिपुङ्गव ॥ १६ ॥ . सोऽहमिच्छागि भवता सर्वस्वेनापि याजि-, तुम्। कामये समतिक्रान्तु वासवं लत्कृतैगणैः ॥ १७ ॥हि में वर्तते बुद्धिगन्तु अमन बहसतिम्। प्रत्यारयातो हि तेनानि तयानपकृते सति ॥ १८ ॥. सम्वत उवाच । चिकीर्षामि यथाकामं सर्वमेतत्तथि ध्रुवम् यदि सर्वानं भिप्रायान् कर्तासि मम पार्थिव ॥ १८ ॥ ' थान्धमानं मया वि लां दहसतिपुरन्दरौं। दिघेतां समभिद्धावेतदेक समयये ॥ २०॥ स्थैर्यमत्र कथं मे स्यात् स वं निःसंशयं कुरु । कुपितला न हौदानौं भनी कुथ्यों सवान्भवम् ॥२ ।। मरुत्त उवाच ! यावत्तपेत् रहस्रांशस्तिष्ठेरंयापि पर्वताः। . . .

·अवधपत्र । तावश्लोकान्न लभेयं त्यजेय सङ्गतं यदि ॥२२॥ मा चापि शुभ- वुद्धिलं लभेयमिह कहिंचित् । विषयः सङ्गतञ्चास्तु त्यजेय सङ्गतं यदि ॥ २३ ॥ सम्व उवाच । आविक्षित शुभा बुद्धिः श्रूयतां तव कर्मस । याजनं हि ममाप्येवं वर्तते हृदि पार्थिव ॥ २४॥ अभिधास्य च ते राजन्नत यं ट्रव्यमुत्तमम् । येन देवान् सगन्धर्वान् पक्रवामि- भविष्यसि ॥ २५ ॥ न तु मे वर्तते बुद्धिर्धने याज्यषु वा पुन । विप्रियन्तु करिष्यामि भातुश्चेन्द्रस्य चोभयोः ॥ २६ ॥ गमयिष्यामि पक्रण समतामपि ते ध्रुवम् । प्रियञ्च ते करिष्यामि तम्यकेतद्- ब्रवीमि ते ॥ २०॥ इति अश्वमेधपर्वणि प्राश्वमेधिकपर्वणि सम्वत्तमरत्तीय सप्तमोऽध्याय ॥ ७॥ सम्वत उवाच । गिरेहिमवत पृष्ठे मुम्नवान्नाम पर्वत । प्यते यत्र भगवांस्तपो नित्यममापति ॥१॥ वनस्पतीना मूलेषु शृङ्गेषु विषमेषु च। गुहास शैलराजस्य यथाकामं यथासुखम् ॥ २ ॥ उमासहायो भगवान् यव नित्यं महेश्वर । आस्ते शूली महातेजा नानाभूतगणावृत ॥३॥ सत्र रुद्राय साध्याय विश्वे- इथ वसवस्तथा यमय वरुणश्चैव कुवेरच सहानुग ॥ ४ ॥ भूतानि च पिशाचाय नासत्यावपि चाश्विनो। गन्धर्वाप्सरसथैव यक्षा देवर्षयस्तथा ॥ ५ ॥ आदित्या मस्तथैव यातुधानाय सर्वश। उपासन्त महात्मानं बहरूपममापतिम् ॥ ६॥ रमते भगस्तव कुवेरानुचरै सह। विकतैविकृताकारैः क्रौद्धि पृथिवीपते ॥ ७॥ श्रिया ध्वलन् दृश्यते वै वालादिस्यसमद्युति । न रूप, मक्यते तस्य संस्थान वा कथञ्चन ॥ ८॥ निर्देष्टुं प्राणिमि.

·१४ महाभारतम् । कैथित् प्राकृत मामलोचनैः। नोषण न मिशिरतत्र न वायुनं च भास्करः॥॥ न जरा चुतिपसि वा न मृत्युन भयं नृप । तस्य शैलस्य पार्वेषु सर्वेषु जयताम्वर ॥ १. धातवो आत- रूपस्य रश्मयः सवितुर्यथा। रच्यन्ते ते कुबेरस्य सहायैरयता- युधैः॥१॥ चिकीर्षद्धिः प्रियं रानम् कुवेरस्य महात्मनः । तस्मै भगवते कृला नमः सर्वाय वेधसे ।। १२ ॥ रुद्राय गिति- • कण्ठाय सुरूपाय सुवर्चसे । कपर्दिमे करालाय येते वरदाय च ॥ १३ ॥ वाो पूष्णोदन्तभिदे वामनाय शिवाय च । य्याभ्या- याव्यक्तरूपाय सदृत्ते प्रसाराय च ॥ १४ ॥ क्षेम्याय हरिकेशाय स्थानवे पुरुषाय च । हरिनेवाय मुण्डाय कृपायोत्तरणाय च ॥ १५ ॥ भासराय सतीर्थाय देवदेवाय रंहसे। उष्णीपिणे. सवत्राय सहस्राक्षाय मौदुप ॥ १६॥ गिरिशाय प्रशान्ताय यताय चौरवाससे। विलुदण्डाय सिद्धाथ सर्वदण्डधराय च ॥ १७ ॥ मृगव्याधाय महते धन्विनेऽथ भवाय च। वराय सोमवत्राय सिद्धमन्त्राय चक्षुध ॥१८॥ हिरण्यवाहवे राजन्नग्राय पतये दिशाम् ।. लेलिहानाय गोष्ठाय सिद्धमन्याय विष्णवे । 'पशूनां. पतये चैव भूतानां पतये नमः । १e.॥ पाय मालमताय सेनान्ये मध्यमाय च। अवहस्ताय यतये धन्विने भार्गवाय. चं अजाय कृष्णानेवाय विरूपाक्षाय चैव ह । तौहादंष्ट्राय तौहणाय वैश्वानरमुखाय च ॥ २१॥ महाद्युतयेऽनङ्गाय सर्वाय पतये दिशाम् । पिलोहिताय दीप्ताय दौसाक्षाय महौजसे ॥२२॥ कपालमालिने निलं सुवर्णमुसुटाय च । महादेवाय कृष्णाय वाम्य काथानपाय च ॥ २३ ॥ क्रोधनाय नृशंसाय. मदवे बाहु- शालिने । दण्डिने तप्ततथसे तथैषा रकमणे ॥ २४ ॥ संहस्र- शिरसे चैव सहसंचरणाय च । नमः स्वधास्वरूपाय बहुरूपाय दैष्ट्रिग ॥ २५ ॥ पिनातिनं महादेवं महायोगिनमव्ययम् । . '। ॥२०॥ k ·अमेवप। त्रिशूलहस्तं वरदं ग्राम्य कं भुवनेश्वरम् ॥ २६ ॥ त्रिपुर त्रि- नयनं विलोकेश महौजसम् । प्रभवं सर्वभूताना धारण धरणी- धरम् ॥ २७॥ ईभान शङ्करं सर्व भिवं विश्वेश्वरं भवम् । उमा- पतिं पशुपति विश्वरूपं महेश्वरम् ।। २८॥ विरूपा भुज दिव्यगोवृषभध्वजम् । उग्रं स्थाणुं शिवं रौद्रं शव गौरीशमी- 'बरम् ॥ २८ ॥ भितिकण्ठमजं शुक्र पृथं पृथुहरं वरम् । विश्व- रूपं विस्तूपाचं बहुरूपमुमापतिम् ॥ ३० ॥ प्रणम्य शिरसा देव- भनाशहरं हरम। मरण्यं शरणं याहि महादेवं चतुर्मुखम् ॥ ३१॥ एवं लला नमस्तमै महादेवाय रहसे। महामने क्षितिपने तत्सबर्णमवाप्मासि ॥ ३२ ॥ सवर्णमाहरिष्यन्तस्तत्र गच्छन्तु ते नरा । इत्युक्तं स वचस्तेन चक्र कारन्धमात्मज ॥३३॥ ततोऽतिमानुपं सवं चक्र यज्ञस्य सविधिम् । भौवर्णाधि च भारहानि যন্ত্র। शिलिन ॥ ३४॥ वृहस्पतिस्तु ता शुल्ला मरत्तस्य महीपते । सममितिदेवेभ्य सन्तापमकरोड़,णम् स तप्यमानो वैवयं काल चागमत परम् । भवि- वति हि मे शत्रु सम्बों वसमानिति ॥ ३६ ॥ भशमन्तप्त देवराजो वृहसमिम् । अभिगम्यामरहत प्रोवाचेदं बचस्तदा ॥३७॥ বুনি অনুষদশি মাবিয্যি মূলধীয় अष्टमोऽध्याय ॥८॥ - ও সূত্রা , इन्द्र उवाच । कञ्चित् सुखं स्वपिपि ख वृहसते कभिमनोज्ञा परिवारकास्ते। कञ्चिदेवाना सुखकामोऽसि विप्र कच्चिद्देवास्ता परिपालयन्ति ॥१॥ वसतिरुवाच । सुखं स्वपे मयने देवराज तथा मनोशा:

·१६ महाभारतम। परिचारका मे। तया देवाना मुखकामोऽसि नित्यं देवाय मा सभग पालयन्ति ॥ २॥ इन्द्र उवाय। कुतो दुःख मानसं देहनं वा पाण्डर्विवर्णय कुतस्वमदा। पाचन मे पाषण यावदेतानिहन्मि सवास्तव दुखकर्तन ॥ ३॥ वृहसतिरुवाच । मरुत्तमाहुर्मयवन् यध्यमाग महायज्ञ- नोत्तमदक्षिणेन। तं सम्बत्तों याजयतीति में अत सदिच्छामि नसत याजयेत॥४॥ इन्द्र उवाच । सर्वान् कामाननुयातो.मि विन यस्वं देवाना मन्त्रवित् सपुरोधा । उभौ च ते जरामृत्यू व्यतीतो कि सम्बत स्तव विप्र ॥५॥ दृइसतिरुवाच । टेवै सह त्वमसुरान् प्रणुद जिधास चाणुत नानुबन्धान् । य य समद पश्यसि तव तव दुख सपने षु समद्धि भाव ॥६॥ अतोऽनि देवेन्द्र विवर्णरूप सपनो मे बहते त निशम्य। सोपायेमघवन् सन्नियच्छ सम्बत्तं वा पार्थिव वा मरुत्तम् ॥ ७ ॥ इन्ट्र उवाच । एहि गच्छ प्रहितो जातवेदो वृहसति परि- दातु मरुत्ते। अय वै ला याजयिता वृहस तिस्तथामरजैव करिष्यतीति ॥८॥ अग्निवाच । अह गच्छामि भगवन् दूतोऽद्य वृहस्पति परि वाच सत्या पुरुइतस्य कत्त, वृहसतेशापचिति चिकीर्षु ॥८॥ व्यास.उवाच। तत प्रायाडूमकेतुर्महात्मा वनानि सर्वाणि वीरुधथावरदन् । कामाडिमान्ते परिवर्तमान काष्ठातिगो मातरिश्व नर्दन ॥१॥ मरुत्त उवाच। शर्यमद्य पश्यामि सपिग वह्निमागतम्।। आसन मलिल पाटा गाचो पानय वै भने हात मरुत्ते।

·मागेधप। अग्नित्वाच। प्रासनं मसिल पायं प्रतिमन्दामि रोनिध । इन्ट्रेण तु समादिष्टं विहि मां दूसमागतम् ॥ १२ ॥ मरुत्त उवाच । कञ्चित् यीमान् देवराज सखी च कञ्चि- चामान् प्रीयते धूमकेतो। कञ्चिदेवा अस्य वशे यथावत् प्रदूधि खं मन कात् गन देव ॥ १३ ॥ अग्निस्वाच । गो र ससखी पार्थिवेन्द्र प्रीत छत्य- जरा वै बया सः । देवाय सर्वे बसगास्तस्य राजन् मन्दे लं शृणु मे देवराज्ञ. ॥ १४ ॥ यदा मां प्राहिणवत्सकाणं वर- सति परिदात मरते। अयं गुरुजयता नृप वा मत्ता सन्त- ममरं खां करोतु ॥ १५ ॥ मरुन उवाच । सम्बत्तीऽयं याजयिता हिजो मा वसो- रचलिरेय तस्य । न चैवासी याजयित्वा महेन्द्र मत्ता सन्तं याजयन्नद्य शोभेत् ॥ १६ ॥ अग्निवाच । दैलोका देवलोके महान्त संप्राप्यासे तान् देवराजप्रसादात्। खाछेदसो याज्ञयदे बाप तिर्नून वर्ग वं नये कीर्तियुक्तः ॥ १७ ॥ तथा लोका मानुप्रा ये च दिव्या प्रजापतेथापि ये वे महान्त । ते ते जिता देवराज्यच्च कत्ल इसतिर्याजयञ्चनरेन्द्र ॥ १८॥ सम्वत रवाच । माम्मैवं त्वं पुनरागा कश्चिदृहस्पति परि- मा ला धध्ये चक्षुषा धारणेन संग्राद्धोऽह पावका खं निबोध ॥ १९॥ व्यास उवाच। ततो देवानगमभूमकेतुर्दाहाडीतो व्यथितो- अश्वत्यपर्णवत्। तं वै दृष्ट्वा प्राह पक्रो महात्मा वापसे सन्निधी दातुमरुत्ते। हव्यवाहम्॥२०॥ इन्द्र उपाच । यस्वं गत महिनो जातवेदो एसति परि- ·महाभारतम् । दात्मवत्ते। तत कि प्राह स नृपी यच्यमान कश्चितच प्रति- गङ्गाति तश्च ॥ २१ ॥ अग्निस्वाच । न ते पाचं रोचयते महत्तो हसतेरनलिं प्राहिणोत् स । सम्बत्तों मा थाजयितेत्युवाच पुन पुन स मया प्रोच्यमान ॥ २२ ॥ उवाचेद मानुपा ये च दिव्या प्रजापतेर्य च लोका महान्त । तालमेय सम्बिदन्तेन कृता तथापि नेच्छय- मिति प्रतीत ॥२३॥ इन्द्र उवाच। पुनर्गखा पार्थिव ब समेत्य वाक्यं मदीयं प्रापयस्वार्थयुक्तम। पुमर्ययक्ती न करिष्यते वचस्ततो व संप्र- इत्तास्मि तस्म ॥२४॥ अग्निरुवाच । गन्धर्वराट याबय तत्र दूतो विभेम्यह वासव तत्र गन्तुम् । संरब्धो मामब्रवीत तौधारोप सम्वन्तों वाक्य- वरितब्रह्मचर्य ॥ २५ ॥ यद्यागच्छे पुनरेव कथञ्चिदृहसति परिदातु मरुत्ते। दहेयन्त्वाञ्चक्षुषा दारुणेन सक्रुद्ध इत्येतदहि भक्र ॥ २६॥ पक्र उवाच । खमेवान्यान्दहसे जातवेदो न हि बदन्यो विद्यते भस्मकत्ता। वत्ससात् सर्वलोका विभेति अश्रद्धेय वदसे हव्यवाह॥२७॥ अग्निरुवाच। दिव देवेन्द्र पृथिवीञ्चान्तरीम संवेष्टयेस्त वजलेनैव शक्र । एवम्धिस्येह सतस्तवामी कथ ववस्तिदिव मागजहार ॥ २८॥ इन्द्र उवाच । नगण्डिकाकारयोग करेण न चारिसोमं प्रपिवामि वझे ।। न दुर्बले वै प्रहरामि वष को मे सुखाय प्रह- रेत मचा ॥ २८॥ प्रदानयेय कालकेयान् पृथिव्यामपाकर्ष दानवान्तरीघात। दिव प्रहादमवसानमानय को मे सुखाय प्रदरेत मानन ॥ ३ ॥ 7 .

·'भावमेधपन्न । १ अग्निस्वाच । यत्र मर्याति च्यवनोऽयाजयिष्यत् महाश्विभ्या सोमममहादिक । तवं क्रुद्ध प्रत्यपधी पुरस्ताच्छातिय सार तं महेन्द्र ॥ ३१ ॥ वर्षे राहीला च पुरन्दर वं समाहाी- शावनस्यातिधोरम् । स ते विस सह बजेण बाहुमपारना- तपसा जातमन्यु ॥ ३२ ॥ ततो रोगात् सर्वतो घोररूपं सपन ते जनयामास भूय । मद नामानमसुरं विश्वरूपं यं वं दृष्टा चक्षुयो सन्नामोल ॥ ३३॥ हनुरेका जगतिस्था तथैका दिवं गता महसी दानवस्य । सहस्र दत्ताना प्रतयोजनाना सती- प्याना घोररूपं बभूव ॥ ३४॥ तत्ता स्थूला रजतस्तम्भवर्णा दंष्ट्रावतस्रो हे गते योजनानाम् । सखा दन्तान विदमन्नस्य- धावनिधामया शूलमुद्यम्य घोरम ॥ ३५ ॥ अपयस्वतं तदा घोररूपं सर्व वै ला ददृशुदर्शनीयम् । तस्माद्रीत माजलिस्तं महर्षिमागच्छेया शरण दानवघ्न ॥ ३६॥ पवादलाइन धावलं गरीयो न ब्रानात किचिदन्यद्रीय । सोऽह जानन् ब्रा- रोजी यथावन्न गम्वत् जेतुमिच्छामि शक्र ॥ ३० ॥ इति अश्वमेधपर्वणि आवमेधिकपर्वणि सम्बनमरत्तीय नवमोध्याय ॥८॥ उन्द्र उवाच । एवमेतदवावलं गरीयो न ब्रावणात् किञ्चिा दन्यहरीय । आविचितस्य तु बल न मध्ये वचमी पहरियामि घोरम् ॥ १॥ धृतराष्ट्र गच्छ महितो मरुत्त' मबर्तन महतो वदख । वृहस्पतिं समुपविक्षस्ख राजन् वब वा ते प्रहरिष्यामि धोरम् ॥ २॥ व्यास उवाच । ततो गला धृतराष्ट्री नरेन्द्र मोवाचेदं वचनं ·महाभारतम् . । धृतराष्ट्र उवाच । गन्धर्व वैधृतराष्ट्र निबोध बामागतं. वक्त काम नरेन्द्र 'न्वाक्य शृणु ने राजसिंह यत् प्राइ लोकाधिपतिमहात्मा ॥ ४॥ वृहस्पति याजकं वं वृणीष्व वच्च वाते प्रदरिष्यामि घोरम् ।, वचयेदेतन करिष्यसे मे माहेतदेता: वदचिन्यकर्मा ॥ ५ ॥ मरुत्त उवाच ।, - वं वैतहे त्य पुरन्दर विश्वेदेवा वसव- वाश्विनौ च। मिवदोहे निष्कृतिर्नास्ति लोके महत् पापं ब्रह्मा- हत्यासमन्तत् ॥ ६॥ वहस तिर्याजयतां महेन्द्रं देवश्रेष्ठ वज़- भृतां वरिछम् । : सम्वत्तों मां याजयिता राजन्न ते वाक्यं तस्य वा रोचयामि ॥ ७॥ . गन्धर्व उवाच । । घोरो नादः श्रूयतां वासवस्य नभस्सले गर्जतो राजसिंह। व्यक्तं ,वज मोच्यते ते महेन्द्रः क्षेमं राज- शिन्यतामेष कालः ॥८॥ व्यास उवाच । इत्येवगतो धृतराष्ट्र-राण शुखा नाद नदतो वासवस्य। ततो नित्यं धर्मविदां वरिष्ठ सम्बत्तसं . ज्ञापयामास कार्यम् ॥ ४॥ 4 विममुख्य ॥१०॥ मरुत्त उवाच । इममश्मानं प्रवमानमारादहादूर तेन न दृश्यतेऽद्य । प्रपोऽहं मर्म विप्रेन्द्र बत्तः प्रयच्छ तमादमयं अयमायाति वै वची दिशो विद्योतयन् दम । अमानुष्येण धोरेण सदस्यास्वासिता हि नः ॥ ११ ॥ सम्वत उवाच ।' भयं भक्राहातु ते राजसिंह प्रग्योत्स्येऽई भयमेतत् सुघोरम् । संसम्भिन्या विद्यया क्षिप्रमेव मा भैल्लम- स्याभिभवात् प्रतीतः ॥ १२॥ अई संस्तम्भयिष्यामि माभैस्वं पक्रतो नृप। सर्वेषामेव देवानां क्षयितान्यायुधानि मे ॥ १३ ॥ दिश व भजतां वायुरेतु वर्ष भूला वर्षसां काननेषु । म्वन्तरीक्ष वृथा च ौदामिनी हसते मा. विमस्वम् ॥ १४ ॥ चापः नष- ·अश्वमेधप। , -- .. वह्निर्देवस्तात या सर्वलस्ते कामान् सर्वान् वर्षतु वासवो वा । वच्छ' यथा स्थापयतां बधाथ महाघोरं लवमानं जलोधेः ॥ १५ ॥ मरत्त उवाच । 'धोरयायं यूयते वै महास्वनो वचस्यैव महितो मारतेन ।, आत्मा हि मे प्रव्यथते मुहर्मुहुर्न मे स्वास्था जायते चाय विन ॥ १६॥ सम्वत उवाच । वादग्राहातु भयं तवाद्य वातो ‘भूला हमि वक्ष नरेन्द्र। भयं मला वरमन्यं वृणीष्वं कन्ते कामं मनसा साधयामि ॥१७॥ . मरुत्त उवाच । इन्द्रः साक्षात् सहसाभ्येतु विप्र इविर्य प्रतिगृहातु चैव। स्वखं धियां चैव जुषन्तु देवा इतं सोमं प्रतिग्रहन्तु चैव ॥१८॥ :: सम्वत उवाच । अयमिन्द्रो हरिभिरायाति राजन् देवैः सर्वे- स्वरितः स्तूयमानः । मन्त्राइतो यशमिमं मयादा पश्यस्यनं मसविसस्तकायम् ॥ १८॥ वैशम्पायन उवाच । ततो देवैः सहितो देवराजो रये चुक्तान तान् हरीन् वाजिमुस्यान्। आयादातमय राषः पिपा- सराविक्षितस्याप्रमेयस्य सोमम् ॥ २०॥ तमायान्तं सहितं देव- मृङः मत्युद्ययौ मधुरोधा मरुत्तः। चक्र पूजा देवराजाय चाग्र यथाभास्वं विधिवत्प्रीयमाणः ॥ २१ ॥ सम्वत्त उवाच । स्वागतन्ते पुरुइतेह विहन् यशोऽप्ययं सन्निहित बयोन्द्र सभामते बलवन भूयः पिवख सोमं सत- मद्य तं मया ॥ २२ ॥. मरुत्त उवाच। भिवेन मां पश्य नमय सेतु मानो यः, मफलं जीवितं मे। अयं य: कुरुते मे सुरेन्द्र हहसतेरवरजो विषमयः ॥ २३ ॥ इन्ट्र उवाच ।। नानामि ते गुरुमेतं तपोधनं वृहसतेरन

·महाभारतम्
।
.
'तिग्मतेजयम् ।' यस्याहानादागतो नरेन्द्र मोतिर्मय वदि
मन्युः प्रनष्टः॥ २४ ॥
सम्वत उवाच । यदि प्रौतस्त्वमसि व देवराज तमात् खरं.
पाधि यज्ञ विधानम्। स्वयं सर्वान् कुरु भागान् सरेन्द्र जाना-
खयं सर्वलोक्य देव ॥ २५ ॥
व्यास उवाच । एवमुक्तस्वाभिरसेन मक्रः समादिदेश स्वयं-
मेव दैवान् । सभाः क्रियन्तामावस्थाय मुख्याः सहस्रमशिवभूताः
समद्धाः ॥ २६ ॥ तृप्ताः स्थूलाः कुरुतारोहणानि गन्धर्वानामप्स-
रमाचं शीघ्रम् । यत्र नृत्येरन्नप्सरसः समस्ताः खर्गोपमः क्रियता
'यशवाटः ॥ २७ ॥ इत्युक्तास्ते चक्रुराशु प्रतीता दिवौकसः शक्र-
वाक्यानरेन्द्र। ततो वाक्य प्राह राजानमिन्द्रः प्रीतो राजन
पूज्यमानो मरुत्तम् ॥ २८ ॥ एप बयाहमिह राजन् समेत्य 2
• चाम्यन्ये तव पूर्व नरेन्द्र । सर्वाश्चान्या देवताः प्रीयमाणाः हवि-
स्तुभ्यं प्रतिरकन्तु राजन् ॥ २८ ॥ आग्नेयं वै लोहितमालभन्ता
वैश्वदेवं बद्रूपं विराजन् । नौलं चोक्षाणं मेध्यमप्यालभन्तां
चलच्छिनं संप्रदिष्टं हिजाग्राः ॥ ३० ॥। ततो यज्ञो वतधे तस्य
राजन् यव देवाः स्वयमन्नानि जङ्गः। यस्मिन् शक्रो ब्राह्मणैः
"पूज्यमानः सदस्योऽभूडरिमान् देवराजः ॥ ३१ ॥
• ततः सम्वत:
चैत्यगतो महात्मा यथा वह्निः प्रज्वलितों हितोयः। इवौंथुः
चैराधयन् देवसङ्गान् जुहावाग्नौ मन्त्रवत् सप्रतीतः ॥ ३२ ॥ ततः
पोखा बलभित् सोममग्रंट ये चाप्यन्ये सोमपा देवसङ्घाः । सर्वेनुः
शासाः प्रययुः पार्थिवेन यथाजोपं तर्पिताः, प्रौतिमन्तः ॥ ३३ ॥
ततो राजा जातरूपस्य रागोन् पर्द, पदै कारयामास हृष्टः ।
• हिजातिभ्यो विसृजन भूरिवित्तं रराज वित्तेम वारिहन्ता ॥३४॥
ततो वित्तं विविधं सन्निधाय' यथोत्साहं कारयित्वा च कोषम् ।
अनुशातो गुरुणा मनिवृत्य प्रभास गामखिलां सागरान्ताम् ॥३५॥

·अवमेधपर्व । रव गुण स बभूवह राजा यस्य प्रती तत्सवसं प्रभूतम् । तत् वं समादाय नरेन्द्र वित्त यनख देवास्तर्पयाणो विधाने ॥ ३६ ॥ वैशम्पायन उवाच। ततो राजा पाण्डवो हष्टरूप शुखा वाक्य सत्यवत्या सतस्य । मनचक्र तेन वित्तेन यछु ततोऽमाये- मंग्लयामास भूय ॥ ३०॥ इति अश्वमेधपर्वणि आश्वमेधिकपर्वणि सम्बर्तमरुत्तीय दशमोऽध्याय ॥ १० ॥ -- ततप वैशम्पायन उवाच । इत्युक्ते नृपतो तस्मिन् व्यासेना त- हमाणा। बासदेवो महातेजास्ततो वचनमाददै॥१॥ होनमनस निहतशातिबान्धवम । उपमुतमिवादित्य सममिव गावकम् ॥ २ ॥ निर्विगमनम पाथं ज्ञाखा वृषिकुलोदछ । प्रावासयन धर्मासत प्रवक्तुमुपचक्रसे ।। ३ ।। वासुदेव उवाच । सवं जिम मृत्युपदमाजय ब्रह्मण पदम । एतावान् शान विषय प्रलाप वि वारिष्यति ॥ ४ ॥ नैव ते निष्ठित अभी नेव ते पनवो जिता । कथ मनु शरीरस्थमात्मनो नाव- युध्यसे ॥ ५॥ अव ते वर्तयिष्यामि यथाधर्म यथा पृतम । इन्द्रस्य सह हवेण यथा युद्धमवर्तत ॥ ६॥ बोण प्रथिनी व्याप्ता पुरा दिल नराधिप । स दृक्ष पृथिवी व्याप्ता गन्धय विपये हृते ॥४॥ धराहरणदुर्गन्यो विषय समपद्यत । मतक्रतुशुकोपाथ गन्धस्य विश्य दुते ॥ ८॥ सवस्य स तत ऋद्धो घोर वचमवासजत । स वध्यमानो वक्षण सभा भूरितेजसा ॥६॥ दिवेश सहसा तोय जग्राह विषयन्तत । असु वगहीतास रसे च विषये हते ॥ १॥ पतक्रतुर तक डस्तव वसमबाटजत । स दयमानो नेगा तमनमिततेजसा ॥ ११॥ विवेप सहा व्यतग्राह ·महाभारतम् । , . विषयन्ततः । व्याप्त ज्योतिषितण समेऽथ, विधये हते ॥ १२॥ शतक्रतुरतिक दस्तव वयमवासनत् । स बध्यमानो वधेश तमि- नमिततेजसा ॥ १३ ॥ विवेश सहसा वायु जग्राह विष यन्ततः ।, व्याप्त वायौ तु हवेण स्पय विषये हते ॥ १४ ॥'' मततरति: ऋ ईस्तव वचमवारजत् । स वध्यमानी वशेण तम्मिन्नमिक्षतेजमा ॥ १५ ॥ प्राकानभिदुद्राव जग्राह विषयन्ततः । आकाण व भूतेऽथ गव्दे च विषये हते ॥ १६ ॥ शतक्रतुरतिक्रुद्धस्तव वन 'मवासृजत् । स बध्यमानो वजे ण तस्मिन्नमिततेजसा ॥ १७ ॥ विवेश सहसा शक्र जग्राह विषयन्ततः। तस्य ववरहौतस्य मोह मनभवन्महान् ॥ १८॥ रथन्तरेण तं तातावमिष्ठः प्रत्यवोधयत् । ततो हवं मरीरस्यं जघान भरतर्षभ। शतक्रतुरदृश्येन वर्ष- ऐतीह नः श्रुतम् ॥ १८ ॥ इदं धर्मरहस्यं वै पक्रोणोक्त मह- पिंषु । ‘ऋषिभिय मम प्रोक्तं तन्निवोध जनाधिप ॥ २०॥ इति अवमेधपर्वणि आश्वमेधिकपर्वणि कृष्णाधम संवाद एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ । : वासदेव उवाच । हिविधी जायते व्याधिः पारीरो मानस- स्तथा।' परसरं तयोर्जन्म निर्दई नोपपद्यते ॥ १॥ 'भरीरे जायते व्याधिः भारीरः स निगद्यते । मनसो जायते व्याधि- निसस्तुं निगद्यते ॥ २ ॥ शीतोष्ण चैव यायुध गुणा राजन् "शरीरजाः। तेषां गुणानां साम्यक्ष तदाहः स्वस्थ लक्षणम् ॥ ३॥.. धणोन बाध्यते शीत मोनोशाच्च बाध्यते । सत्वं रजस्तमति, वय आत्मगुणाः स्मृताः ॥ ४॥ तेषां गुणानां साम्यञ्चेत्तदाहः. वस्थलक्षणम् । तेषामन्यतमोतोके विधानमुपदिश्यते ॥ ५॥ हर्षणं बाध्यते शोको पपर भोकेन वाध्यते । काय खे वर्तमानः सुखस्य ।

·अश्वमेधपत्र । सर्वामिति । कथित् सुख बत्तमानी दुखस्य मामिच्छति ॥६॥ सवं न दुखी दु खस्य न सुखी ससुखस्य च । स्मर्तमिच्छसि कौन्तेय किमन्यदु खविभ्रमात् ॥ ७ ॥ अथवा ते स्वभावोऽयं येन पार्यावष्यसे । दृष्ट्या सभागता कृणामेकवस्खा राखताम् ॥ ८ ॥ मिशता पाण्डवेयाना न तस्य मर्तुमिच्छसि । गन्नाजवञ्च नगरा- दजिनैश्च विवारनम् ॥ ८॥ महारण्यनिवासथ न तस्य सत्तुं- मईसि ॥ ११ ॥ नटारारात् परिशशिवसेनेन शाहव । सैन्ध- वाञ्च परिशेयो न वस्य शमईगि ॥ ११ ॥ पुनरातचाया कौचकेन पदा बध । याज्ञसेन्यास्तदा पार्थ न तस्य स्मत्तुमर्हसि ॥ १२ ॥ यच ते द्रोणभीमाभ्या युद्धमासीदरिन्दम । मनसकेन योद्धव्य तत्तं युद्धमुपस्थितम् ॥ १३ ॥ तस्मादभ्युपगन्तव्यं युद्धाय भरतर्षभ। परमव्यक्तरूपस्त्र पार युक्त्या स्वक्रमभि ॥ १४ ॥ यत्र नैव भरै कार्य न मत्यैनं च बन्धुभि । आत्मनैकेन योद्धव्यं तत्ते युद्धमुपस्थितम् ॥ १५ ॥ तम्मिन्ननिजिते मुद्दे कामवस्था गमिष्यसि। एतजज्ञाबा तु कोन्तेय कृतकृत्यो भविष्यसि ॥ १६ ॥ एता बुद्धिं विनिथित्य भूतानामागतिं गतिम । पितामह वृत्त माधि राज्यं वथोचितम् ॥ १७ ॥ इति अमेधपगि प्रामेधिकपर्वगि कृपाधसम्वाद द्वादशोऽध्याय ॥ १२ ॥ वासदेव उवाच । न वाधं द्रव्यमुत्न्य सिद्धिर्भवति भारत । 'पारीरं द्रव्यमुत्राच्य सिद्धिर्भवति ग नवा ॥१॥ वाघद्रव्यविमु- कस्य भारीरेषु च गृयत । यो धर्मो यत् सखच्चैव वियतामस्तु सत्तथा ॥ २ ॥ हाक्षरस्तु भवेन्मृयुस्ताक्षरं ब्रह्मायावतम् । ममेति च भवेन्मत्युने ममेति च शाश्वतम् ॥ ३॥ ब्रह्ममय तु तो राज- ·महाभारतम् । . मात्मन्येव व्यवस्थितो। अदृश्यमानौ भूतानि योधयेतामसंभयम् ॥8॥ अविनामोऽस्य सतस्य नियतो यदि भारत। भिवा भरीर भतानामहिमा प्रतिपद्यते ॥ ५॥ ला हि पृथियों कतना सहस्थावरजङ्गामाम्। ममल यस्य नैव स्मात् कि तया सकरिष्यति ॥ ६॥ अथवा वसत पार्थ वने वन्येन जीवत' । ममता यस्य ट्रव्येषु गत्योरास्ये स वर्तते ॥ ७॥ वाहातराणा शवणा खभाव पश्य भारत। यो न पश्यति तत मुच्यते स महाभयात ॥८॥ दामास्मान न प्रम मन्ति लोके नेसाकामा काचिस्ति पतति । सर्व कामा मनसोप्यभूता यान् परिडत संहरते विचिन्त्य ॥ ८॥ भूयो भूयो जन्मनोऽभ्यासयोगात योगी योग सगरमाग विचिन्त्य । दानञ्च वेदाध्ययन तपश्च काम्यानि कर्माणि च वैदिकानि ॥ १ ॥ प्रत यज्ञान्नियमान् ध्यानयोगान् कामेन यो नारभते विदिखा। यद्यचाय वामयते स धर्मो न यो धर्मों नियमस्तस्य मूलम ॥ ११॥ अव गाथा कामगीता कोत्त- यन्ति पुराविद । शृणु संकीर्तामानास्ता अखिलेन मुधिष्ठिर नाह शक्योऽनुपायन हन्तु भूमेन निचित। यो मा प्रयतते हन्तु शाळा महरणे बलम् ॥ १३ ॥ तस्य तस्मिन् प्रह रणे पुन प्रादुर्भवाम्यहम् । यो मा प्रयतते हन्तु य विविध- दक्षिणे ॥१४॥ सामेषित धर्माला पुग प्रादुर्भवाम्यहम् । यो मा प्रयतते हन्तु वेदवेदाइसाधगै ॥ १५ ॥ स्थावरेष्विर धर्मात्मा तस्य मादुर्भवाम्यहम। यो मा प्रयतते हन्तु धुत्या सत्यपरामम ॥ १६॥ भादो भामि तपाह स च मा नावयुध्यते । यो मा प्रयतते हन्तु तपा शशितल ॥ १७ ॥ ततस्तपसि तस्याय पुन' प्रादुर्भवाम्यहम । यो मा प्रयतते हन्तु मोक्षमास्थाय पण्डिस ॥१८॥ तय मोक्षरतत य नृत्यामि च हसामि च । अवध्य सर्वभूमानामहमेक सनातन ॥१८॥ तम बाप

·अश्वगंधपत्र ।
।
काम व विविधदक्षिणैः। धर्म कुरु महाराज तन ते स भवि-
यति ॥२०॥ यजस्व वाजिमेधेन विधिवदक्षिणावता। अन्य
विविधैः मनवैराप्त दक्षिणै. ॥ २१ ॥ मा ते व्यथास्तु निहतान्
बन्धून् वौच्य पुनः पुनः।
न पयास्ते पुनद्रष्टुं ये हतामिवणा-
निरे ॥ २२ ॥ स समिक्षा महायः समृराप्तदशिणैः । कौति
लोक परा प्राप्य गतिमग्रमा गमिष्यसि ॥ २३ ॥
১; খুনি মধুৰৰ যি আধিকাঘি ধামাই
ययोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥

·महाभारतम्। देवस्थानेन चव हि ॥ ११॥ नाभागधेय पुरुप कथिदेवम्बिधान गुरुन् । लभते व्यसनं प्राप्य सहदः साधुसम्मतान् ॥ १२ ॥ एव- मुक्तास्तु ते राधा सर्व एव महर्षय । अभ्यनुशाग्य राजानं तयोभी कृषाफालानो ॥ १३॥ पश्यतामेव सर्वपा तवैवादर्शन या । ततो धर्मसतो राजा तवैवोपाविशत् प्रभुः ॥ १७ ॥ नातिमहान् कालः स तेपामभ्यवर्तत। कुर्व तां शौचकार्याणि मोमस्य निधने तदा ॥ १५ ॥ महादानानि विप्रेभ्यो ददतामौतु - दैहिकम् । भीमकर्णपुरोगाना कुरुणा कुरुसत्तमः ॥ १६ ॥ सहितो धृतराष्ट्र ण स ददावोह देहि कम्। बतो दवा बहुधनं विप्रेभ्य पाण्डवर्षभ ॥ १७ ॥ धृतराष्ट्र पुरस्कृत्य विवेश गशमा- । हयम् । स समाश्वास्य पितरं प्रज्ञाचक्षुषमीपवरम्। अन्वाई सधर्मात्मा पृथिवी भाजभि सह ॥१८॥ इति अश्वमेधपर्वणि शाश्वमेधिकपर्वणि कृष्णाधासम्बाद चतुर्दशोऽध्याय ॥ १४ ॥ जनमेजय उवाच । विनित पाण्डवेयैस्तु प्रशान्त दिनसत्तम । राष्ट्र कि चतुझेरी वारदेवधनायो॥१॥ वैशम्पायन वाच । विजिते पाउवै राजन् प्रशान्ते ग विशाम्पते। राष्ट्र बभूपतुछटो वारदेवधनत्रयों ॥ २॥ ईयो जारी गुहा मुक्तो दिवि देवेसराविष। तो वनेषु विनिवे पर तानाच मानुषु ॥ ३॥ तो चैव पुणेषु पलुगोषु नदी पर संप्रम्यमा गंधावसिनाविव गन्दन ॥ ४॥ इन्द्रप्रस्थे महा. मानी रेमा जापाप्यो। प्रविन ता सभा रम्या विजात सद दुगनाधारिया परिशय पाणि । अपायोग यायोगे पयवामा पापोगा ता.' नाद मामासटा। प्रोमानो मामानी पुरावा. न ·अश्वमेधपर्च त सत्तमौ ॥ ७n मधुराम कथारिवायिवार्थपदनिश्या' । निय- यश. स पार्थाय कथयामास केमरः ॥ ८॥ पुपोकार्मिसन्ता' ज्ञातौनाच सहसमः । कथाभिः समयानास पाथ सौरिर्जना- हनः ॥८ स तमाश्वास्य विधिवत् विज्ञानशो महातपाः । अपहत्यात्मनो भारं विशयामेव सावतः ॥ १० ॥ ततः कथान्ते गोविन्दो गुड़ाकेभमुवाच ह। मान्तयन् मरणया वाचा हेतु- युक्तमिदं वचः ॥ ११ ॥ वासदेव उवाच । विजितेयं धरा कत्ता सव्यसाचिन् पर- न्तप, तहाहवलमायित्य राजा धर्मासतेन ह ॥ १२ ॥ असपना महौं भुडतो धर्मराजी युधिष्ठिर'। भीमसेनप्रभावन यमयोय नरोत्तम ॥ १३ ॥ धर्मेण राज्ञा धर्मज्ञ प्राप्त राज्यमकण्ठकम् । भदंगा निहतः सझा स च राजा सुयोधन' ॥ १४ ॥ अधर्म- रुचयो लुब्धाः सदा चाप्रियवादिन । धार्तराष्ट्रा दुरात्मान गनुवन्धा निपातिता ॥ १५ ॥ प्रशान्तामखिला पार्थ पृथिवीं पृथिवीपतिः । भुइक्त धर्मसतो राजा त्वया गुप्त कुरूदह ॥१६॥ रमेचाई बया साईमरण्येष्वपि पाण्डव । किमु यव जनोऽयं वै पृथा पामित्रकर्षण यत्र धर्मसतो राजा यत्र भीमी महाबलः। यत्र माद्रवती पुत्री रतिस्तत्र परा मम ॥ १८ ॥ थैव वर्गकल्पेषु सगोद्देशेषु कौरव । रमणीयेषु पुण्येषु सहितस्य बयानष ॥ १८॥ काली महाखतीतो मे शूरसूनुमपश्यतः । बलदेवच कौरव्य यथान्यान् पिणपुङ्गवान् ॥ २०॥ सोऽहं गन्तु- मभौसामि पुरी हारवतीं प्रति। रोचता गमनं मधं तवापि पुरुषभ ॥ २१॥ उक्ती बहुविधं राजा तत्र तत्र युधिष्ठिरः । सद मौभेण यद्युक्तमम्माभिः शोककारिते ॥ २२ ॥ शिष्टो युधि- हिरोऽस्माभिः शास्ता सन्नपि पण्डितः । तेन तच्च बच सम्यग- रमीत रामहालना . २३ ॥ धर्मापुरे हि धर्म हत सत्य-

·महाभारतम् ।
वनकानना॥ २८॥
धमण राजा
46
उपाय-
'वादिनि । तस्य धर्मों मतियाग्रा स्थितिय सततं स्थिरा ॥२४॥
सव गत्ला महात्मानं यदि ते रोचतेऽर्जुन। अम्महमनसंयुक्तं वचो :
ब्रूहि जनाधिपम् ॥ २५ ॥ न हि तस्याप्रियं नयां प्राणत्यागे-
ऽप्युपस्थिते । · कुतो गन्तुं महाबाहो पुरौं हारयतौं प्रति ॥ २६॥
सर्व विदमहं पार्थ दस्मोतिहितकाम्यया। ब्रवीमि सत्यं कौरव्य
न मिय्यैतत् कथञ्चन ॥ २७॥ प्रयोजनञ्च निहत्तमिहवासे ममा-
र्जुन । धार्तराष्ट्रो हतो राजा सवलः सपदानुगः ॥ २८॥ पृथिवी
च वथे तात धर्म युवस्य धीमतः। स्थिता समुहवलया सभेल.
चिता रत्न इविधैः कुरुराजत्य पाण्डव ।
धर्मशः
पातु
सी वसन्धराम ॥ ३ ॥
भानो बहुभिः सिद्यापि महात्मभिः। स्तूयमानश्च सततं वन्दिभि-
'भरतर्षभ ।। ३१॥ वं मया सह गवाय राजानं कुरुवर्द्धनम् ।
आपृच्छ कुरुमार्दूल गमनं हारका प्रति ॥ ३२ ॥ इदं शरीर
१. वस यस मे गहे निवेदितं पार्थ सदा युधिष्ठिरे। प्रियश मान्यय
हि मे युधिष्ठिरः सदा कुसयामधिपो महामतिः ॥ ३३ ॥ ' प्रयो-
जनञ्चापि निवासकारणे न विद्यते मे बहते नृपात्मज। स्थिता
..हि पृथी तब पार्थ शासने गुरोः महत्तस्य युधिष्ठिरस्य च ॥ ३ ॥
इतौदमक्तः स तदा महात्मना जनार्दनेनामितविक्रमोर्जुन ।
तथेति दुःखादिव वाक्यमैरयजनाईनं सम्पतिपूच्य पार्थिव ॥३५॥
বুয়ি আধঘবশি আনধিকাঘষি
पञ्चदशोऽध्यायः समाप्तच प्राश्वमेधिकपर्व ॥ १५ ॥
.
प्रय अनुगौतापर्व
जनमेजन उवाच । सभायां वसतीसव निहत्यारीनामा..
मनोः। केववार्जुनयोः का नु कथा समभवहिम ॥ १ ॥

·अश्वमेधपर्व । मम भवाथ द्वारका गन्ता न. वैशम्पायन उवाच । कृषोन सहित पार्थ रूराज्यं प्राप्य कैवलम् । तस्या सभाया दिव्याया विनहार मुदायुत ॥२॥ तत कच्चित समोद्देमं खगोंधम्म नृप । यदृच्छया तो मुदिती जग्मतु स्वजनाहतौ ॥ ३॥ तस प्रतीत कृशान सहित पाए:- योजन | निरीक्ष्य ता सभा रम्यामिद वचनमब्रवीत ॥ ४ ॥ विदितं मे महाबाहो संग्रामे समुपस्थिते । माहात्मा देवकी- মন্ত্রৰ ন কামাল। यत्तगवता प्रोक्ता पुरा कमव सौहृदात। तत् सर्व पुरुषव्याघ्र नष्ट में भ्रष्टचेतस ॥ ६॥ कौतूहल बस्ति तेष्वर्थेषु पुन पुन । चिरादिव माधव ॥ ७ ॥ वैशम्पायन उवाच । एवमुक्तस्तु त कृष्णा फालान प्रत्यभाषत। परिवज्य महातेजा वचन वदताम्वर ॥८॥ वासदेव उवाच। यावितस्त मया गुज्य शापित सना- तनम्। धर्म स्वसपिण पार्थ सर्व लोकाय शाश्वतान् ॥ ८ ॥ अबुदा नाग्रहीयत्व तमे समझदनियम । न च माद्य पुनर्भूय स्मृतिम संभविष्यति ॥ १० ॥ नूनमश्रद्दधानोऽसि दुर्मेधा असि न च मक्य पुनर्वसमशेषण धनञ्जय ॥ ११ ॥ स हि धर्म साप्तो ब्रह्मण पदवेदन। न शक्य तन्मया भूयस्तथा- वक्तुममेषत ॥ १२ ॥ पर हि ब्रह्म कथित योगयुक्तेन तन्मया। इतिहासन्तु वक्ष्यामि तम्मिन्नय पुरातनम ॥ १३ ॥ জিলা সকিম্বা লিঙ্গ। ' সূহ্ম ধর্মান্ত হব सर्वमेव मे ॥ १४॥ आगच्छमायण करित वर्गलोकादरि- न्दम। ब्रह्मतोकाक्ष दुद्धर्ष सोऽभाभि पूजितोऽभक्त ॥ १५ ॥ अामाभि परिपष्टय यदाह भरतर्षभ। दिव्येन विधिना पार्थ तत शृणुष्वाविचारयन् ।। १६ ॥ प्राण वाच । मोरधर्म समाथित्य कण वद्यार पाण्डवा यथा ता

·महाभारतम् ।।
॥
म
নাভীন :
च्छया । भूतानामनुकम्पाय यन्मोहच्छदनं विभो । तत्त-
ऽहं संप्रवक्ष्यामि यथावन्नधसूदन । मृावावहितो भूला गहतो
मम माधव ॥ १८॥ कचिदिमस्तपोमुक्त काश्यपो धर्मवित्तमः ।
प्रासाद हिज कञ्चिदर्माणामागतागमम् ॥ १८ ॥ गतागतेषु
बहुमो ज्ञान विज्ञानपारगम्। लोकतत्त्वार्यकुशल शाताय सुख-
दुःखयोः ॥ २०॥ जातीमरगतत्व को वदं पापपुण्ययोः ।
द्रटारमुक्षनीवाना कर्मभिद्देहिनां गतिम् ॥ २१॥ चरन्तं सता-
बत सिई प्रशान्त संयतेन्द्रियम् । दीप्यमानं यिया प्राध्या
আসমাখা মৰমঃ। মনভুনিষিদ্ধ স্বনা সব জায়* J২২)
तवैवान्तचित. सियान्तं चक्रधरैः सह। गवाघमायकान्ते
सह ॥ २३ ॥ यदृच्छया च गच्छन्तममक्तं पवनं
यथा। तं समााध मेधावी स तदा हिजगत्तमः ॥ २४॥ चरणो
धर्मकामस्य तपसी सममाहित। प्रतिपदे यथान्यायं हमा
तग्महदहतम् ॥ २५ ॥ विग्मितयाइतं दृष्ट्वा कान्य पस्तं हिजो-
तमम् । परिंधारेगा महवा गुरु पयतोपया ॥ २६ ॥ उप-
पन्जन तत् मा असगारिवमयसम् । भावनातीपय गुरहत्ता
परन्तप ॥ २७ ॥ तमो तुष्ट. स मियाय प्रसन्नो वाक्यमग्रवीत् ।
शिद्धि पराममिप्रेश गागा मत्ती जनार्दन ॥ २८ ॥
मिद उवाच । विविधः भगा भिन्तात पुयोगेर केयन्तः ।
गन्ती गनि मत्ता दमानी न मंजितिम् ॥ २८ ॥ न कधित
संगमायन्न साधित गाजती म्पिनि। मानाय ममतो भंगो
दमलगात एन. एन...॥ परामा गतय माता: महामे
पाप मेरमा । काममन्यपरीरीन यशया मोहिग ॥३॥
ग. एमय माग जन्म पुग पग । पारिणिधा ताः
मोना मानाधिा माना ॥ २॥ मासरोधार.
मिधा ! मानि पिता दुजान ग मयागय ॥ २१॥

·मेधप ।
गय विवागो बहश संबाण्याप्रिय सह । धननाशाय सम्पाप्ती
सवा दुखेन तद्दनम् ॥ ३४ ॥ वापमाना' समाधाय राजत
सजनात्तथा। भारीरा मानसायापि वेदना महाराणा ॥३५॥
पाता विमाननायोग्रा बधवन्धार दारणा ।
पतन निरये सेव
यातनाय चमतये ॥ ३६॥ जरा रोगास सततं व्यसनानि च
भरिम । लोक जिन्ननुभूतानि इजानि भयं मया ॥ ३०॥
तत कदाचि वर्वेदानिराकारोधितेन च। लोकतन्तं परित्यक्तं
दुखार्तन भयं मया ॥ ३८॥ लोकोऽस्मिन्ननुभूयाहमिमं भार्ग-
मनुहित । सत सिद्धिरियं प्राहा प्रसादादात्मनो मया ॥ ३८ ॥
नाई गुगरिक्षागन्ता तोयानालोकयाम्यहम् । बासिरामजा-
गर्गारात्मनोऽपि गति शुभा ॥ १० ॥ उपलब्धा दिगोष्ठ सयेयं
दूत पर गमिष्यामि तत परतर पुन ॥ ४२ ॥
व्रक्षण पदमव्यमा तेऽभूत संशय । गाह पुनरिहागन्ता
मनालोक परन्तप ॥ ४२ ॥ प्रौतोऽणि ते महामाज यूधि किं
करवाणि ते। यदीपुरुपपन्नत तस्य कालोयमागत || ४३ ॥
अभिजाने च सदर यदा मामुपागत । अचिरान गमिष्यामि
না
लामचदम्
॥४४॥ गण प्रीतोऽमि भवतया रखेगा विन-
चण। परिपच्छल कल्याणं भापिय यत्तवेशितम् ॥ ४५ ॥ बह
मन्ये च ते शुधि भृश संपूजयामि च । येनाई भवता बुझो मेधावी
खसि वाश्यप ॥ ४६॥
মুনি ঋষি মীনাথৰয়ি
पोशोऽध्याय ॥ १६ ॥
गविरुत्तमा।
11
'दासदेव उपाच। ततस्तयो'संगन पादौ प्रशान् सुद्ध-
शान्। पाच ताय धर्यान् समाए धर्ममताम्बर ॥ १ ॥

·अश्वमेध्रपवं। मरणविनाः सात सर्वजन्तवः ॥ १८॥ दृश्यन्ते संत्यजन्तय गरीराणि हिजर्षभ । गर्भसंक्रमणे चापि मर्माणामतिसर्पणे ॥१८॥ माहौमेव लमते वेदना मानवः पुनः। भिन्नसन्धिरथ कदमशः स लभते नर ॥ २० ॥ यथा पञ्चसु भूतेषु संभूतखं नियच्छति । अत्यात् प्रकुपितः भारी तीन वायुसमौरित ॥ २१॥ यः स पञ्चरा भूतेषु प्राणापाने व्यवस्थितः । स गच्छत्यूई गो वायुः कृच्छ्रान्मुका भरी रिणाम् ॥ २२ ॥ शरीरच जहात्येवं निरच्छामश्च दृश्यते । स निरुमा निरुच्छासो नियोयो इतचेतनः ॥ २३ ॥ ब्रह्मया संपरित्यक्तो मृत इत्युच्यते नरः। सोसोमियविजानाति इन्द्रि- यार्थान् घरीरभत् ॥ २४ ॥ तैरेव च विजानाति प्राग्यानाहार- मम्मवान् । तवैव कुरुते काये यः स जीवः सनातनः ॥ २५ ॥ तथा यबद्धवेद्युक्तं सन्निपात शाचित् चित् । तत्तत्मम विजा- नौघि भास्वदृष्टि हि तत्तथा ॥ २६ ॥ तेषु मास भिन्नेषु ततः स समुदीरयन्। आविश्य हृदयं जन्तोः सत्त्वं चाशु रुणदिवे सत सचेतनो जन्तु भिजानाति विशन । सम्वृतज्ञान सम्वृतेष्वेव ममस ॥ २८ ॥ स जीवो निरधिष्ठान- थास्यते मातरिश्वना । तत स तं महोच्छासं मशगुच्छास्य दारु- पम् ॥ २८ ॥ निष्कामन कम्पयत्याशु तच्छरीरमचेतनम् । जीवः प्रध्युतः कायात् कर्माभिः खः समातः ॥ ३० ॥ अमित खै. शुभैः पुण्यै. वामेर्वाप्युपपद्यते । ब्राह्मणा धानसम्पन्ना यथावत् शनिश्चयाः ॥ ३६॥ इतरं कृतपुण्यं वा तं विजानन्ति लक्षणे। यथान्धकारे खद्योसं लीयमानं ततस्ततः ॥ ३२ ॥ चक्षुमन्तः प्रपश्यन्ति तथा च शनचतुपः । पश्यन्येवंविधं सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुपा ॥ ३३॥ च्यवन्तं जायमानञ्च योनिश्चानुप्रवेभितम् । सख स्थानानि दृष्टानि त्रिविधानीह भास्वतः ॥ ३४ ॥ कर्मभूमि- रियं भूमिर्यन तिष्ठनित जन्तवः। तरा, शुभाशुभ जना लभन्ते ॥२७॥ तमसा ·महाभारतम् । मोदेहिनः ॥ ३५॥ इवोचावचान भोगान प्राप्नु पन्ति वाम्मभिः इवाशुभकर्माणः कर्मभिगिरयं गताः ॥ ३६॥ भोगगतिरि पाहा.यत पचन्ति मायाः। तसार उदुलंगो मोसो रबारमा ततो भयम् ॥ ३० ॥ जन्तु अन्तशे गला येशु स्वानेवखिताः। कीर्तमानानि तानी तखाः संनिबोध मे ॥ ३८॥ तक्षा नेडिकी बुदि' ध्येयाः कर्मनिययम्। ताराक्षपाणि सदि पयेतचन्द्रमजलम् ॥ ३८॥ वन विभ्राजते लोकी रखमाण तर्य- নড়ল। সামাৰি অালীঘি জানালা খুষোঘা • कमरक्षयाच ते सर्व व्यवन्ते वे पुनः पुनः । तथापि प वियो- ऽस्ति दिदि नीचोधमधमा । . न प तत्रापि सन्तोपो पर दीपतरां थियम्। इत्येता गतयः गाः पृथक री गगहोरिणा: ॥४२॥ उपपत्तिन्तु वक्ष्यामि गर्भस्यासमतः परग। तया तो निगदतः समुन्नापहिती दिया ४३ ॥ . इति गांवमेधपर्वणि मयुगीतापर्वलि एमनमोध्यायः॥ १७॥ ।

·'प्रश्वमेधपत्र । ब्रह्म शाश्वतम् ॥ ६॥ तहीन सर्वभूतानां तेन नीवन्ति जन्तवः । सजीवः सर्वगात्राणि गर्भस्याविण्य भागमः ॥ ७॥ दधाति चेतसा सदाः प्राणस्थानेष्ववस्थितः । सतः स्सन्दयतेऽङ्गानि गर्भ- शेतनान्वितः॥८॥ यथा लोइस्य निस्यन्दी निपित्तो विव- विग्रहम् । उपति तहिजानौहि गर्भ जीवप्रवेमनम् ॥ ८ ॥ लोह- पिण्डं यथा वह्निः प्रविश्य घातितापयेत् । तथा लमपि जानीहि गर्भ जीबीपपादनम् ॥ १० ॥ यथा च दीपः भरणे दीप्यमानः प्रकापते। एपमेव शरीराणि प्रकापयति चेतना ॥ ११॥ यदाच कुरुते कर्म शुभ वा यदि वाशुभम् । पूर्वदेवकृतं सर्वमवश्यमुप- भुज्यते ॥ १२ ॥ ततस्तु चीयते चैव पुनश्चान्यत् प्रचीयते । याव- तमोक्षयोगस्थ धर्म नेवायुध्यते ॥ १३ ॥ तत्र कर्म प्रवच्यामि सखी भवति येन वै । वर्तमानी जातीषु यथान्योऽन्यासु सत्तम ॥ ९४ ।। दानं व्रतं ब्रह्मचर्य यथोक्तं ब्रह्मधारणम् । दम प्रशान्तता चैव भूतानाचानुकम्पनम् ॥ १५ ॥ संयमद्यानस्यच्च परखादान- वजनम्। व्यलोकानामबारणं भूतानां मनसा भुवि ॥ १६ ॥ मातापित्रोय शुश्रूषा देवतातिथिपूजनम् । गुरुपूजा घृणा शौचं नित्यमिन्द्रियसंयमः ॥ १०॥ मवर्तनं शुभानाञ्च तत् सतां वृत्त. मुच्यते । ततो धर्मः प्रभवति यः प्रजाः पाति प्राश्वती ॥ १८॥ एवं सत्र सदा पश्येत्सवाप्येषा ध्रुवा स्थितिः। प्राचारो धर्म- माचष्टे यासान् भान्ता व्यवस्थिताः ॥ १८ ॥ तेषु तत् कर्म निक्षिप्त यः स धर्मः सनातनः। यस्सं समभिपीत ग म दुर्गतिमाशु यात् ॥ २० ॥ अतो नियम्यते लोक. प्रच्यवन् धर्मवमस ! यश योगी घ मुक्ताय स एतेम्मो विषिष्यते ॥ २१॥ वर्तमानस्य धर्मण शुगं यन यथा तथा। संसारतारणं धस्य कालेन महता भवेत् ॥२२॥ एवं पूर्व कृतं कर्म नित्यं जन्तु प्रवर्तते । एवं तत् कारणं येग विकृतोऽयमिहागत. ॥ २३ ॥ शरीरगइयनास्य केन पूर्व प्रक- . .

·३८ महाभारतम् । ल्पितम्। इत्येवं संभयो लोके वच्च वच्याम्यशेयत ॥ २४ ॥ भरीरमामन कला सर्वलोकपितामह । वैलोक्यमरजत प्रक्षा कृतवं स्थावरजङ्गमम् ॥ २५ ॥ सत प्रधानमरजत प्रशति स भरीरिणाम् । यया सर्वमिद व्याप्तं या लोके परमा विदु ॥२६॥ इदं तत् धरमित्युक्तं परन्त्वमतमक्षरम् । त्रयाणा मिथुनं सर्व- मेकैकस्य पृथक् पृथक् ॥ २७॥ अरजत सर्वभूतानि पूर्वदृष्ट', मजापति । स्थायराणि च भूतानि इत्येपा पौविकी युति ॥२८॥ तस्य कालपरीमाणमकरोत् स पितामह । भूतेषु परिवत्तिञ्च पुनरावृत्तिगेव च ॥ २८ ॥ यथाव कथिन्मेधावी दृष्टामा पूर्व- जन्मनि । यत् प्रवध्यामि तत सर्व यथावदुपपद्यते ॥ ३०॥ सुख- दुखे यथासंभ्यगनित्ये य प्रपश्यति । कायं वा मध्यसमात विनाएं कर्मसंहितम् ॥ ३॥ यच्च किञ्चित् सुख तञ्च दु खसर्वमिति सारन् । संसारगागर घोर तरिष्यति सदुस्तरम ॥ ३२ ॥ जरा- मरणरोगैश्च समाविष्ट प्रधानवित। चेतनावत्स चैतन्यं सर्म भूतेषु पश्यति ॥ ३३ ॥ निविद्यते तत कृतत मार्गमाण परं पदम् । तस्योपदेश वच्यामि यायातथ्येन सत्तम ॥ ३४ ॥ भाव- तस्याव्ययस्याथ यदस्य ज्ञानमुत्तमम् । प्रोच्यमान मया विन निवोधेदमभेषय ॥ ३५ ॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगीतापर्वणि अष्टादशोऽध्याय ॥१८॥ -- 1 4 प्राखा उवाच । य स्यदिकायने लीनस्तष्णो किञ्चिदधि- म्तयन् । पूर्व पूर्व परित्यज्य स तीयों बन्धनाद्भवेत ॥१॥ सर्व- मित्र सर्वस भमे रक्तो जितेन्द्रिय । व्यपेतभयमन्युश्च आता वाम प्यते नर ॥२॥ आत्मवत सर्वभूतेषु यथरेन्नियत शुचि । .

·अश्वधपन्न । अमानी निरभौमाणः सर्वतो मुक्त एव सः ॥ ३ ॥ जीवितं मरण- यो सुखदुःख तथैव च। लामालाभे प्रियदेष्ये यः समः स चं मुच्यते ॥ ४ ॥ न कस्यचित् सृष्यते नावजानाति कञ्चन । निईन्दी वीतरागात्मा सर्वथा मुक्त एव सः ॥ ५॥ अनमित्य निबन्ध - रनपत्यथ यः क्वपित्। त्यक्तधर्मार्थकामय निराकोसी च'गुच्यते ॥६॥ नैव धर्मी न चाधर्मी पूर्वोपचितहायकः। धातुक्षय- 'प्रमान्तात्मा निईन्छः स विमुच्यते ॥ ७॥ अकर्मवान् विकाझ्य पश्येनगदमावतम् । अवस्थमव मूढ़ अममयुजरायुतम् ॥८॥ वैराग्यबुद्धिः सततमात्मदोषव्यपेक्षकः। आत्मवन्ध विनिर्मोक्षं स करोत्यचिरादिव ॥ ८ ॥ अगन्धमरसस्त मं ममब्दमपरिग्रहम् । अरूपमनभित्र यं दृष्ट्वात्मानं विमुच्यते ॥ १० ॥ पलभूतगुगौीन- ममूर्तिमदहेतुकम् । अगुणं गुणभोक्तारं यः पश्यति स मुच्यते ॥ ११ ॥ विहाय सर्वसङ्कल्यान् बुद्या भारीरमानसान्। भने- निर्वाणमासोति निरिन्धन इवानलः : १२ ॥ सर्वसंस्कारनिर्मुलो निर्दम्दो निष्परिग्रहः। तपमा इन्ट्रियग्रामं यथरेन्म क्त एव सः ॥ १३ ॥ विमुक्तः सर्वसंस्कारस्ततो ब्रह्मासनातनम् । परमानोति संपान्तमत्तवं नित्यमतरम् ॥ १४ ॥ अतः पर' प्रवच्यामि योग- भास्त्रमनुत्तमम् । युजन्तः सिद्धमात्मानं यथा पश्यन्ति योगिनः ॥ १५ ॥ तस्योपदेशं वक्ष्यामि यथावत्वं निबोध गे। थारयन्नित्यं पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १६ ॥ इन्द्रियाणि तु संहृत्य. मग प्रारमनि धारयेत् । तोनं तप्ता तपः पूर्व मोक्षयोगं समा- घरेत् ॥ १७ ॥ तपखी सततं युक्तो योगशास्तमथाचरेत् । मनीपो मनसा विप्र पश्यन्नात्मानमात्मनि ॥ १८॥ म चे छतोत्ययं माधुर्योक्तमात्मानमात्मनि । तत एकान्तगील. स पसत्यात्मान- मात्मनि ॥ १८॥ संयतः सततं युक्त भात्मवान् विजितेन्द्रियः । तथायमानामा संप्रयुक्तः प्रपति ॥ २० ॥ यथा हि पुर पः यहरित ·. महाभारतम् । 11२४॥ खाने का पसत्यसाविति । तथानपमिवामानं साधु गुतः प्रपश्यति ॥ २१॥ दूधी जान यया मुन्नात् कसिनिष्कृय दर्शयेत् । योगी निष्कृष्य पात्मानं तथा पश्यति देहत ॥ २२ ॥ गुलं शरीर मत्याहुरिपोकामातानि बिताम् । एतनिटानं प्रोत चोगविहिरनुत्तमम् ॥ २३ ॥ यदा हि युक्तमात्मानं सन्यक पश्यति देहभत् । न तस्येहेबर' कशिलोक्यस्यापि य प्रभु अन्यान्यायर तनवो यथेष्ट प्रतिपदाते। विनिवृत्य जाराम यून न शोचति न हपसि ॥ २५ ॥ देवानामपि देवत्वं युक्त कारयते वी। ब्रहा चाव्ययगानोति हिला देहमशाश्वतम् ॥२३॥ विनश्यत्म च भूतेषु न भयं तस्य जायते। हिसमानेषु भूतेषु न स शिश्यति चोनचित् ॥ २७ ॥ दुखशोकभवघारे सङ्गह- समुद्भवै । न पिचायत युक्तात्मा निस्पृह शन्तमानन ॥२८॥ नैन प्रस्ताणि वध्यन्ते न म्युचान्य विद्यते । नात सुखत किञ्चिलोके छावन दृश्यते ॥ २८ ॥ सभ्यग्युका स आतागमात्म- न्येव प्रतिष्ठते । विनिवृत्तजरादु खसुखं खपिति चापि रा ॥३०॥ देशान्. यथेष्टमभ्येति हिनेमा मानुषी तनुम् । निर्वदन्तु न कर्तव्यो भुलानेन कथञ्चम ॥ ३१ ॥ सम्यगयुवा यदात्मानमात्म- न्येव प्रपश्यति । तदैव न पृचयत साक्षादपि शतक्रतो ॥ ३२ ॥ चोगगेकान्तौलस्तु यथा विन्दति तच्छा। दृष्टपूर्वी दि .पिल बसिन् सन्निवरीत पुरे ॥ ३३ ॥ पुरत्याभ्यन्तरे तस मन स्थाप्यं न वाचत । पुरस्याभ्यन्तरे तिष्ठन् यस्मिन्नावसपे वसेत् ॥ ३४ ॥ तजिन्नाक्सचे धार्य समाधाभ्यन्तरे मन । प्रपित्या- यसथे कृत्रतं यस्मिन् कारी स तिष्ठति ।। ३५ ॥ तस्मिन् काले मनशास्य न वाथञ्चन वाधत । सनियम्येन्ट्रिय ग्राम नि?पि निजने बचे ॥ ३६॥ कायमभ्यन्तर कृत् तमेवाग्र परिचिन्तयेत् । दन्तास्ता च जित्ताञ्च गत ग्रीवा तथैव च ॥ ३० ॥ हृदयं - ·अश्वमेधपर्य। 8. चिन्तयेसापि तथा हृदयबन्धनम् ॥ ३७॥ इत्युका स मया भियो मेधावी मधुसूदन । पप्रच्छ पुनरेवेम मोक्षधर्म सुदुन्दम् ३८ भुक्त भुक्तामिद कोई कथमन्त विपचते। कथ रसल व्रजति 'मोणितल कथ पुन ॥ ३ ॥ तथा मासञ्च मेस्य स्नायुस्थीनि: प पोपति। कथमेतानि सर्वाणि शरीराणि परीरिगाम् ॥ ४ ॥ बन्ते बर्धमानस्य बईते च कथं बलम् । निरोजमा निर्गमनं मलानाञ्च पृथक् पृथक् ॥ ४१॥ कुत्तो वाय विसमिति उपि- त्यपि वा पुन । साच्च दशमधिष्ठाय तिष्ठत्यात्मानमात्मनि ॥ ४२ ॥ जीव, काय वदति चेष्टमाग कलेवरम्। कि घसं कोणाव निवेमयति बै पुन ॥ ५३ ॥ याथातय्ये ग भगवन् वामई मि मानघ । इति सम्परिपृष्टोहिरोन विप्रेण माधर ॥४४॥ प्रत्यक्ष महाबाहो यथाशुतमरिन्दम । यथा वोठे प्रक्षिप्य भाण्ड भाण्डमना भवेत ॥ ४५ ॥ तथा खकाय प्रक्षिप्य मनोहाररनि पआरमाग तत्र मार्गत प्रमाद परिवजरोत ॥ ४ ॥ सततमसुक्ता गौतात्मा न पिरादिव। भागास्यति सद्ब्रह्म यदृष्धा स्यात प्रधानवित ॥ ४०॥ म खसी चतुपा ग्रामोनच संचरयौन्द्रिय । मगरीव प्रदीपेन महामात्मा मदृश्यते ॥ ४८ ॥ सर्वत पाणिपादान्त सर्वतोऽचिशिरोमुख । सर्वत शुतिमाहोके सर्पमात्य तिष्ठति ॥४८॥ जीयो निष्क्रान्तमात्माम शरीराव समपश्यति । स तगत एज्य देहे स धारमन् वा केवलम् ॥५॥ भारतातसलोवति स्तमा पनि हामार For मोक्ष याति तती मयि ॥ ५१ ॥ इद सर्वरहस्यन्ते मया पोक्त दिजोसम । प्रापच्छे साधयिष्यामि गच्छ विप्र यथासुखम् ॥ ५२ ॥ इत्युक्त र सदा या मया शिष्यो गहातया । अगच्छत यथा काम ब्राह्मण संमित व्रत ॥ ५३ ॥ चाराव उवाच। इत्युका स तदा वाक्य मा पार्थ हिज एव ·पर महाभारतम्। इम धर्म सत्तम । मोक्षधर्मानित सम्यक् तत्रैवान्तरधीयत ॥ ५॥ कशि- देतत्वया पार्थ श्रुतमेकाग्रचेतसा। तहापि हि रथस्यस्व' असा वानेतदेव हि ॥ ५५ ॥ नैतत् पार्थ सुविय व्यामिणति में मति । नरेणाकृतसंन विदग्धेनाकसामना ॥ ५६ ॥ सरहस्य- भिरं प्रोता देयाना भरतर्षभ । कचिन्नेद शुरा पार्थ मनुष्येणेह कर्हिषित् ॥५०॥ न झेलत योतुमर्दोऽन्यो मनुष्यस्वामृतेऽनघ । নষত্র ৱৰিমৰ মামিস্বনালনা ৷ খুe | ৱািৰাধুৰি कौन्तेय देवलोक समावृत । न चैतदिष्ट देवाना मत्तारुपनिव- तिनम् ॥ ५८॥ परा हि सा गति पार्य यत्तग्राह्य सनातनम् । यवामतत्व प्राप्नोति त्यला देह सदा सुखी ॥६॥ समास्थाय येऽपि स्यु' पापयोनय । खियो वैखास्तथा शूद्रा- तेऽपि यान्ति परा गतिम् ॥ १ ॥ कि पुनधिणा पार्थ क्षत्रिया वा बहशुता । स्वधर्मरतयो मित्यं ब्रह्मलोकपरायणा ॥ २ ॥ हेतुमचेतद्दिष्टम्पायथास्य साक्षने। सिडि फलच मोक्षच दुःखस्य च विनिर्णय ॥ ३ ॥ नात पर सख बन्यत् किञ्चित स्याद्भरतर्षभ । बुद्धिमान् अद्दधानय पराक्रान्तथ पाण्डव ॥६॥ य' परित्यजते मत्तों लोकसारमसारवत । एतैरुपायै सतिप्र परा गतिमवा यात ॥ ६५ ॥ एतावदेव वक्तव्य नातो भूयोऽस्ति किचन । मण्मासान्नित्ययुक्तस्य योग पार्थ प्रवर्तते ॥६६॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगौलापर्वणि एकोनविमोऽध्याय ॥ १८ ॥ वासुदेव उवाच । अवाप्युदाहरन्तीममितिदास पुरातनम् । दम्पत्यो पार्य सम्वादो योऽभवद्भरतर्षभ ॥ १॥ ब्राह्मणी ब्राह्मण कचित ज्ञानविधानपारगम् । दृशा विविक्त आधीन भार्या ·प्राइमेधपर्व। यव वर्मस। भरिमब्रवीत् ॥ २॥ कन्न, बोकं गमिष्यामि बामहं पति- माश्रिता । म्यस्तकर्माणमासीनं कीनासमविचचाम ॥ ३॥ भाऱ्या पतिकतालोकानाप्नु वन्तीति न. श्रुतम् । त्यामह पतिमासाद्य का, गमिष्यामि वै गतिम् ॥ ४॥ एवमुता समान्तारमा सामुवाच इसन्निव । रामगे नाभ्यसूयामि वाक्यस्यास्य तवानथे ॥५॥ ग्राचं दृश्यञ्च सत्यं वा यदिदं कर्म विदाते। एतदेव व्यवस्यन्ति कर्म कर्मति कर्मिण ॥ ६॥ मोहमेव नियच्छन्ति काणा घान- वलिता । नैष्कम्यं न च लोकेऽसिन्मुहर्तमपि सम्यते ॥ ७ ॥ कर्मणा मनमा वाचा शुभं ना यदि वाशुभम् । जम्मादि मूति- मेदान्तं कर्म भूतेषु वर्तते ॥ ८॥ रसोभिर्वध्यमानेषु दृम्यव्येषु आत्मस्थमात्मना तेभ्यो दृष्टमायतनं मया ॥८॥ तब ख निईयन सोम महाग्निना । व्यवाय कुरुते नित्य धीरो भूतानि धारयन् ॥ १० ॥ यव ब्रह्मादयो युक्तास्तदक्षर- मुपासते। विदास सव्रता यव भान्तात्मनो जितेन्द्रिया ॥११॥ घ्राणेन न तदाप्रेयं नाखायञ्चैव जिलया। सर्भनेन तदस्पृश्य मनसा लवगम्यते ॥ १२ ॥ चक्षुषा खविपक्षञ्च यत् किश्चित् श्रव- णात् परम् । अगन्धमरससमरूपाभन्दलक्षणम् ॥ १३ ॥ यत प्रवर्तते तन्त्र यत्र च प्रतितिष्ठति। प्राणोऽपान समानय व्याम- शोदान एव च ॥ १४ ॥ तत एव प्रवर्तन्ते तदेव प्रविगन्ति च । समामव्यानयोर्मध्ये प्रानापानी विचरतु ॥ १५ ॥ तस्मिन् सप्त प्रलीयेत समानो व्याम एव च। अपानप्राणयोर्मध्ये उदानो वाप्य तिष्ठति ॥ १३॥ समात् शयामं पुरुषं प्राणापानौ न. मुञ्चत । माणानामायतखेन तमदानं प्रचक्षते ॥ १७ ॥ तमासपो व्यव- स्यन्ति महतं ब्रह्मवादिन । तेषामन्योऽन्यमशाणा सर्वेषा देह- नारिणाम् ॥१८॥ अग्निश्वानरो मध्ये सप्तधा दीप्यतेऽन्तरा। घ्राणं निहा च चतुय बद च योनच पञ्चमम् ॥ १८ ॥ मनी -- ·अश्वगंधपञ्च। दश भामिनि । विपया नाम समिधी हवन्ते तु समाग्निषु ॥ ५ ॥ चिन्त अवञ्च 'वित्तञ्च पवित्रं भानमुत्तमम् । सुविभक्तमिद गर्न जगदासीदिति श्रुतम् ॥ ६॥ सर्पमेवाय विज्ञय पित्त शानमवे इते। रेत शरीरमत कार्य विज्ञाता तु शरीरभूत ॥७॥ शरीरभृहाईपत्यस्तमादन्य पलीयते । मनाइवनीयस्तु तमि प्रतिप्यते हवि ॥८॥ ततो पाचसतिन त मन पर्यवेक्षते । रूप भवति वैवा समतुवते मन ॥ ९ ॥ बोलण्णुवाय। करमाडागमयत एवं कम्मास पश्चान्नानोमवत । मनमा चिन्तितं वाक्य यदा समभिपाते ॥१॥ कैन विधान योगेन मतिशित समास्थिता। समुन्नीता नाध्यगच्छत् को वै ता पतिवाधते ॥ ११ ॥ वादाण उवाच । सामपान पतिमूला तमात प्रेष्यत्यपान ताम् । ता गति मन प्रागर्म गस्तस्मादपेक्षते ॥ १२ ॥ प्रशन्तु वामनगोमा यस्मालमनुपच्छसि। समाते वर्तयिष्यामि तयोरख समाशयम् ॥ १३ ॥ उभे वानसी गवा भूतात्मानगपच्छताम । प्रावयो हमाचच हिन्धि नौ समय विभो ॥ १४ ॥ मन इत्येब भगवाखदा प्राह सरस्वती। कामधुव तुभ्यमिति त पाहवागथ ॥१५॥ प्राबरत उवाच । स्थावर अङ्गमञ्चैव विडाभे मनसौ मम । स्थावर मत् सकाय वै जनम विषये तव ॥ १६ ॥ यस्तु त . विषय गच्छ मन्त्रो वर्ण स्वरोऽपि वा। तन्ममो जगम नाम तस्मादपि गरीयसी ॥ १७॥ समादपि समाधिस्ते स्वयमभ्येत्य भोमने । तमादुच्छाममामाय प्रवक्ष्यामि सरखती ॥ १८ ॥ प्राणापावान्तरे देवी वाग्यै नित्य सा तिष्ठति। प्रेर्यमाणा महा- भागे विना माणानपानती ॥ १८॥ प्रजापतिमुपाधावत प्रसौद भगवन्निति । तत, माग प्रादुरमहाचमाप्याथयन् पुन । तमा .

·8. महाभारतम् सतत दुशासमासादा न वाग्मदति काहिषित् ॥ २०॥ योरिणी नात. निघोंषा नित्यगेव प्रवत्तते । तयोरपि च घोवेश निषेत्र गरी- यमौ ॥५॥ गौरिख प्रनवत्यर्यान् रसमुत्तममालिनी। सम्दते भेषा भावतं अक्षयादिनी ॥ २२ ॥. दिव्यादिव्यप्रभाव भारती गोः शुचियिते । एतयोरन्तरं पश्य सूक्ष्मयोः' स्यन्द- मानयोः ॥ २३॥ ग्रामण्युवाच । अमुत्पन्नेषु वाक्येषु चोधमाना विवक्षया। 'किन्न, पूर्व तदा देवी व्यानधार सरस्वती ॥ २४ ॥ ब्राह्मण उवाच । माणेन या सम्भवते भरौरे प्राणादपान प्रतिपदाते च । चदानभूता च विघ्य देह व्यानेन सर्व दिव- माणोति ॥ २५ ॥ ततः समाने प्रतितिष्ठतोह इत्येव पूर्व प्रज- जल्प वाणी। समान्मनः स्थावरखादिभिष्टं तथा देवी जगम- साहिषिष्टा ॥२६॥ খুবি স্মঘৰৰতি অনুশীনাথৰতি র্পাক্ষীয় एकविंशेऽध्यायः ॥ २१ ॥ -1 ब्राह्मण उवाच । अवाप्युदाहरन्तीममितिहास पुरातमम् । सुभगे सप्तहोतृणां विधानमिह यादृशम् ॥ १॥ घ्राणं चतुच जिद्धा च लक् योश्चैव पञ्चमम् । मनो बुद्धिय सप्त ते होतारः पृथ- गाश्रिताः ॥ २ ॥ सूक्ष्मेवका विन्तो न पश्यन्तीतरेतरम् । एतान वै सप्तहोत स्वं स्वभावाहिदि शोभने ॥ ३ ॥ आधण्युवाच । सूक्ष्मेषकाशे सन्तस्ते कथं नान्योऽन्यदर्शिनः । कथं स्वभावा भगवन्न तदापक्ष मे प्रभो ॥ ४॥ प्राक्षण उवाच । गुणाजानमविज्ञातं गुणज्ञानमभिशता । परसरं गुणानेते नाभिभागन्ति कहिंचित् ॥ ५ ॥ जिज्ञा चक्षु..

·अवमेधपर्व।
।
तथा श्रोवंबानो बुद्धिरेव च । न गन्धानधिगच्छन्ति प्राणं
तानधिगच्छति ॥ ६ ॥ घ्राणं चस्तथा श्रीवं बजनो बुदिरेव
न रसानधिगच्छन्ति जिहा तानधिगच्छति ॥ ७॥ भ्राणं
जिला तथा योवं वाजनो बुद्धिरेव च । न रूपाण्यधिगच्छन्ति
धनुस्तान्यधिगच्छति ॥८॥ घ्राण जिज्ञा ततया योवं इद्धि-
मनस्तथा। न सनिधिगच्छन्ति वक् च सानधिगच्छति ॥ ८ ॥
घ्राणं जिक्षा च चतुथ बमनो बुद्धिरेव च । न गव्दानधिगकृन्ति
योदतानपिगच्छति ॥१०॥ घ्राणं जिला च चतुप ला पोवं
खुहिरेव च। संभयं नाधिगच्छन्ति ममस्तमधिगच्छति ॥ ११ ॥
भ्राणं जिहा च चत्तथ बक थोत्रं मन एव न निठामधि-
गच्छन्ति वृद्धिस्लामधिगच्छति ॥ १२ ॥ अवाप्युदाहरन्तीममिति-
हासं पुरातनम् । इन्द्रियाणाञ्च सम्वादं मनसश्चैव भामिनि ॥१३ ।
मन उवाच । न घ्राति मामृते घ्राण रसं जिहान वैत्ति च ।
रूपं चतुर्न रजाति लक समं नावबुध्यते ॥ १४ ॥ न योव
बुध्यते भव्दं मया होनं कथञ्चन । प्रवर सर्वभूतानामहमम्मि
सनातनम् ॥ १५ ॥ प्रागाराणीब शून्यानि भान्ताचिप इवाग्मय ।
इन्द्रियाणि न भासन्ते मया होनानि नित्यश १६ ॥
गौवाई शुश्काणि यतमानरपोन्ट्रियै । गुणार्थानाधिगच्छन्ति
मामृते सर्वजन्तव ॥१०॥
इन्द्रियाण्यूचु । एवमेतद्भवेत् सत्य बर्थतन्मन्यते भवान् ।
प्रतेऽस्मानम्मदाय भोगान् भुड ते भवान् यदि ॥ १८॥ यद्यस्मास
प्रलौनेषु तर्पणं प्राणधारणम् । भोगान् भुक्ते मवान् सत्यं
अथ वास्मास लोनेषु तिष्ठतस विष
येषु प! यदि कल्पमावेण मुक्त भोगान् यथार्थवत ॥२०॥
अथ चेन्मन्यमे सिदिमम्मदर्थप, नित्यदा। घ्राणेन रूपमादत्त
रसानादत्म्य चक्षुषा ॥ २१ ॥ श्रोत्रेण गयानादत्म्ब सानादत्व
काठा-
यतमन्यते तथा ॥ १८॥

·महाभारतमा जिहूया। त्वचा च शब्दानाददस वुद्या स्पर्ममथापि च ॥२२॥ वलन्ती नियमा नियमा दुबलीयसाम् । भोगापूर्वानावतख नोच्छिष्टं भोक्तुमर्हसि ॥ २३ ॥ यथा हि मिष्य भास्तारं श्रुत्यर्थ- मभिधावति । तत शुतिमुपादाय शुत्यर्यमुपतिष्ठति ॥ २४ ॥ विषयानेवमजामिर्दर्भितानभिमन्यसे । अनागतानसौताय स्वप्ने जागरण तथा ॥ २५ ॥ वैमनस्यं गतानाच जन्तूनामल्पचेतसाम् । असादर्थं कृते कार्य दृश्यते प्राणधारणम् ॥ २६ ॥ बहनधि हि सल्यान्मला समानुपाय च। भुत्व या पीडामानो विषयानेव धावति ॥ २017 प्रागारमहारमिव प्रविश्य सङ्कल्पमोगान् विपये 'निवडान् । प्राय सबै मान्तिमुपैति नित्यं दारुचयेऽग्निज्वलितो यथैव ॥ २८॥ कामन्तु न खेष गुणेषु सङ्ग कामच नान्योऽन्य- गुणोपलब्धि असान् विना नास्ति तोपलाधिस्तावहत वा न भनेत मह ॥२८॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगौतापर्वणि प्रामणगौताया हाविमोऽध्याय ॥२२ ॥ माहा उयाच। अवाप्युटाहरन्तीममितिहास परानम् । सगगे पञ्चधोतृणा विधानमिट थाहगम् ॥ १॥ प्राणापानायुदा- भश्व समानो ध्यान एव ची पद्धोत तथैतान् वै परं भाव विदुधा ॥२॥ प्रामाण्युवाच । स्वभावात् समझोतार इति मे पूर्षिया मति । पच सोसार परो भावस्तदृश्यताम् ॥ ३॥ ग्राम उवाच । प्रागन सेमतो पागुरपाने आयो तत । अपाने मंगतो यामुस्ततो व्यान प्रतिते ॥ 8 ॥ व्यानेग गश्तो पागुस्सतोपान पवनते। उदाने संमतो वायु गमानो नाम ययावे ·भावमेधप । जायते ॥ ५ ॥ तपृच्छन्त पुरा सन्त. पूर्वजातं पितामहम् । यो नो ज्येठस्तमाचक्षु स न बेठो भविष्य ति ॥ ६ ॥ ब्रह्मोवाच । यमिन् प्रलौने प्रलयं ब्रजन्ति सर्व प्रागा' माण- भूतां भरीरे। यमिन् प्रचीर्णं च पुनशरन्ति स वै गेष्ठो गच्छत यत्र कामः॥७॥ प्राण उवाच । मयि प्रलीने प्रलयं ब्रजन्ति सबै माग्णा' प्राण- भृतां भरीरे। मयि प्रचीर्ण च पुगयरन्ति येठो वह पश्यत मां प्रलोनम् ॥८॥ ब्राह्मण उवाच। प्रागाः प्रालीयत ततः पुनय पचचार है। समान याप्यदानय वचोऽब्रूतां पुन' शुभे॥८॥ ग वं सर्वमिदं व्याप्य तिहमोह यथा वयम् । न त्वं ठो दिन प्रागा अमानो हिवसे तव । प्रचार पुन मागास्तमपानोऽभ्यभाषत ॥ १० ॥ अपान उवाच। मयि प्रलीने प्रलयं द्रजन्ति सर्व प्रागा प्राणभृता शरीरे। मयि प्रचीर्ण च पुमयरन्ति हो गई पश्यत मा पलीनम् ॥ ११ ॥ ब्राह्मण उवाच। व्यानय तमदानश भाषमागमयोचतु । अपान न ल ठोऽसि प्राणी हि वशगस्तव ॥ १२ ॥ प्रचचाराय व्यानस्तं पुनरब्रवीत्। छोऽहमप राधा य यता येन हेतुना ॥ १३ ॥ मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति सर्व प्राणाः प्राणभृता गरीरे। मयि प्रचौर्ण च पुनश्चरन्ति । हो यह पश्यन मा पलीनम् ॥ १४ ॥ शाहाण याच । प्रालीयत ततो व्यान. पुनव प्रचचारह। माणापानावुहानय समानरा बमनुवन् ॥ १५ ॥ न ल ठोऽसि नो व्यान समानस्तु वशे तव । प्रचचार पुनव्यान समान. पुन- रब्रवीत् ॥ १६ ॥ . ठोऽहमस्मि सर्वेषा यू यतां पेन हेतुना। मयि मलीने प्रलयं व्रजन्ति सर्व प्राणा प्राणना शरीरे। मथि अपानः ।

·महाभारतम्। त "प्रचौर्य च पुनश्चरन्ति हो चहं पश्यत मां प्रलोनम् ॥ १७ ॥ समानः प्रचचाराथ उदानस्तमुवाच ह। होऽहमस्मि सेवयां यूयतां येव हेतुना ॥ १८॥ मयि प्रलीने प्रलयं व्रजन्ति सर्वे प्राणाः प्राणभृतां भरौरे। मयि प्रचीर च,पुनश्चरन्ति थेठी, नई पश्यत मां प्रलौनम् ॥ १८ ॥ ततः प्रालीनतोदानः पुनर प्रचचार ह। प्राणापानौ समानय व्यानथैव तमब्रुवन् । उदान नलं होसि व्यान एव वशे तर ॥२०॥ ब्राह्मण उवाच । ततस्तानवौद्धमा समवेतान् प्रजापतिः । सर्व छा न वा अछाः सर्व धान्योऽन्यधर्मिणः ॥ २१ ॥ सविषये श्रेष्ठाः सर्वे चान्योऽन्यधर्मिणः। इति तानब्रवीत् सर्वान् समतान् प्रजापतिः ॥ २२ ॥ एकरिबरयास्थिरच विशेषात् पञ्च- एक एव ममैवात्मा बहुधाप्युपचीयते ॥ २३ ॥ पर- सरस्य सहृदो भावयन्तः परसरम्। स्वस्ति व्रात भद्रं वो धारयध्वं परसरम् ॥ २४ ॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगौतापर्वणि ब्राह्मणगौतायां बयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥ सव वायवः। . ब्राह्मण उवाच । अवाप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । नारदस्य च सम्बाददैवमतस्य च ॥ १ ॥ देवमत उवार। जन्तो' सञ्जायमानस्य किन्नु पूर्व प्रवर्तते । माणोऽपान. समानो वा व्यानो बोदान एव च ॥ २ ॥ नारद उवाच । येनायं राज्यते जन्तुम्ततोऽन्यः पूर्वमेति तम् । पागाइन् हि विज्ञचं तिथ्यगृहमधा यत् ॥ ३ ॥ देवमत उवाच । केनायं सृज्यते जन्तु • कशान्य पूर्वमेति , मापदच.गे ब्रूहि तिथ्यगई मधच यत् ॥ ५ ॥ सम्।

·अश्वमेधपर्च। -- व्यान नारद उवाच । सल्याध्यायते हर्ष यन्दादपि च नायो। रसात मचायते चापि रूपादपि च जायते ॥ ५॥ वाच्छोणित संरष्टात् पूरं प्राग्य प्रवर्तते । प्राणेन विइसे शुक्रे तथापान प्रवचते ॥ ६॥ शुक्रात सहायते चापि रसादपि च जायते । एतद्रूपमदानस्य इपी मिथुनमन्तरा ॥ ७ ॥ पामात् सजायते शुक्र कामात समापते रज । समानव्यानजनित सामान्ये शुक्र शोणिते । प्राणापानाविद इन्डमर्वाक् चोच गच्कृत समानयेवोभी तिर्थक इग्इलमुच्यते ॥ ८॥ अग्नि देवता सर्वा इति वेदस्य भासनम् । सजायते ब्राह्मणस्य शान बुद्धिसमन्वितम तस्य धूमस्तमो सप रजो ममस तेजस । सर्व सजा एते तस्य यत्र प्रश्चियते इवि ॥ १०॥ यत्वात् समानो व्यानश इति यशविदो विदु । प्राणापानावाज्यभागो तयोमध्ये हता गान ।। १९ ॥ एतद्रुपमुदानस्य परम ब्रह्मणा विठु । निर्दछमिति यत्त्वेतत्तन्मे निगदत शृणु ॥ १२ ॥ अहोरात्रमिद हन्इ तयोर्मध्ये हुतामन । एतद्पमुदानस्य परम ब्राह्मणा विदु ॥ १३ ॥ सच्चा सधैव वहद तयोमध्ये हुताशन । एतद्रूपमुदानस्य परम ब्राह्मणा विदुः ॥ १४ ॥ आई समानो यानश्च व्यस्यते कर्म तेन तत् । रतीयतु समानेन पुनरेव व्यवस्थते ॥ १५ ॥ शान्त्यर्थ व्यानमेकञ्च भान्तिर्वासनातनम् । एतद्रूपमदानस्य परम प्राक्षणा विदु ॥१६॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगीतापर्वणि ब्राह्मणगीताया चतुर्दिशोऽध्याय ॥ २४॥ ब्राह्मणा उवाच । अवाप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनग। भागहोवविधानस्य विधानमिह याहम ॥१॥ तस्य सर्वस्य विधियहिधानमुपदिसते। शृणु मे गदतो भद्र रहस्पमिद ·महाभारतमा मङ्गतम् ॥ २॥ करणं कर्मा को च मोक्ष इत्येव भाविनि । चखार एते होतारो यैरिदं अगदावतम ॥ ३ ॥ रेतूना साधन- जैव ऋणु सर्वमशेषत । घ्राणं जिहा च चक्षुय बक च श्रोवच्च पञ्चमम् ॥ ४॥ मनो बुद्धिय सप्त ते विज्ञ या गुणहता। गन्धो रस्य रूपच शब्द सच पञ्चम ॥५॥ मन्तव्यमय वोडव्यं सप्तते कर्महेतव । घ्राता भक्षयिता द्रष्टा वक्ता श्रीता च पञ्चम ॥ ६॥ मन्ता वोडा च सप्त ते विज्ञ या कर्तृहेतव । स्वगुणं भच्चयन्त्येते गुणवन्त शुभाशुभम ॥ ७ ॥ अहञ्च निर्गुणोऽगन्त सप्त ते मोक्षहेतव । विदुषा युध्यमानानां खं खं स्थानं यथा- विधि ॥८॥ गुणास्ते देवता भूता सततं भजते इवि। अदन्ननान्यथोऽविहान्ममवेनोपपद्यते ॥ ८ ॥ आत्मार्थे पाचयन्नन्न ममलेनोपहन्यते । अभक्ष्यभक्षणश्चैव मद्यपानञ्च इन्ति तम् ॥ १० ॥ स चानहन्ति तं चान्नस हत्ला हन्यते पुन । हन्ता मनमिदं विद्वान् पुनजनयतीश्वर ॥ ११ ॥ न चान्नानायते तस्मिन् सूक्ष्म नाम व्यसिक्रम । मनसा गम्यते वच्च यच्च वाचा निगम्यते ॥१२॥ थोत्रेण च यते यच्च चतुपा यच्च दृश्यते । सर्भन सृश्यते यच्च घ्राणेन घ्रायते च यत ॥ १३ ॥ मन पठानि संयम्य हवीप्येतानि गुणवत पावको मधं दीप्यतेऽन्त शरीरिण ॥१४॥ योगय प्रवृत्तो मे ज्ञानवनिप्रदोगर । प्राणस्तोतोऽपानशस्त्र भर्वत्यागसदक्षिण ॥ १५ ॥ कानुमन्ता ब्रह्मात्मा ततोऽयb- सातस्तुति। ऋतं प्रशास्ता तखमपवर्गोऽस्य दक्षिणा ॥ १६ ॥ घयायव मंसन्ति नारायणविदो जना। गारस्यणाय देवाय यदविन्दन् पशून् पुरा ॥ १७॥ तव सामानि गायन्ति तत चाह. निदर्शनम् । देव नारायणंभीर सर्वात्मानं निवोध तम ॥१८॥ তুমি স্মঘৰবি শৰীনা যি মিয়া पविशााध्याय ॥ २ ॥ सर्वश ।

·अवमेधप। प्राधा उवाच । एका मास्ता ग द्वितीयोऽस्ति मास्ता यो हृच्छयतमदमब्रवीमि। नैवमुक्तः प्रवणादिवोदकं यथा नियु- लोमि तथा वजामि ॥ १॥ एको गुरुर्नास्ति ततो हितीयो यो বনমন্বষীদি। বাঘিা যুষ কৰ ব্ৰীৰিছা: पन्नगाः सर्व एव ॥ २ ॥ एको वन्धुर्नास्ति ततो द्वितीयो यो हृच्छयस्तमहमनुब्रवीमि । तेनानुशिष्टा बान्धवा बन्धुमन्तः सप्त- यः पार्थ दिवि प्रमान्ति ॥ ३॥ एकः श्रोता नास्ति सतो दितीयो यो हृच्छयस्तमहमद्रवौमि। तमिान् गुरौ गुरुवास निरुथ्य सनो गतः सर्वलोकामरबम् ॥ ४॥ एकी देष्टा नास्ति ततो हितीयो यो हृच्छयस्तमहमगुब्रवीमि । तेमानुशिष्टा गुरुणा सदैव लोके डिष्टर पन्नगा. सर्व एव ॥ ५ ॥ अवाप्युदाहरन्ती- ममितिहास पुरातनम् । प्रजापती पन्नगानां देवर्षीणाञ्च सं. विदम् ॥ ६॥ देवर्षयश नागाथाप्यसराय प्रजापतिम् । पय- पृच्छन्नुपासौना त्यो नः प्रोच्यतामिति ॥ ७ ॥ तेषा प्रोवाच भगवान् थे यः सगनुपृच्छताम् । ओमित्येकाक्षर ब्रस ते शुल्ला प्राट्वन् दिश ॥ ८॥ तेषा प्रद्रवमाधानामुपदेशार्थमात्मनः। साणा दंगने भायः प्रवृत्त पूर्वमेव तु ॥ ८ ॥ असराणा प्रहत्तस्तु दम्भमाष. समाषज । दानं देवा बदसिता दममेव महर्षयः ॥ १०॥ एक शास्सारमासाद्य शब्दनैकेन संस्कृता । नानाव्यय- मिताः मई सर्पदवर्षिदानवाः ॥ ११ ॥ शृणोत्ययं प्रोच्यमानं गङ्गाति च यथातथम्। पृच्छतस्तदती भूयो गुसरन्यो न विद्यते ॥ १२ ॥ । तस्य चानुमते की नत पथात् प्रयत्तते । गुरोवाडा च योता च हेष्टा, च हदि निःस्त. ॥ १३ ॥ पापेन विचरतोके पापचारी मवृत्ययम् । शुभेन विचर शोके शुभचारी भवत्युत ॥ १४ ॥ काम- चारी कामेन य इन्द्रियसुख रत। अनचारी सदेवध य इन्ट्रियज रस ॥१५॥ अौतमतका तु केवलं ब्रह्माणि स्थितः। .

·महाभारतम् । ब्रह्मभूमसरंशोने मनचारी, भवत्ययन् ॥ १६ ॥ अक्षाव समिध- শ্রয়-প্পায়ালিয়ষম। 'মাগী স্বল্প সুষমা স্ব চালি समाहितः ॥ १७॥ एतदेवेदृशं सूक्ष्मं मह्मचर्य, विदुर्वधाः। विदिनां चान्वपद्यन्त सेवनानुदर्भिताः ॥१८॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगीतापर्वणि ग्राह्य गीतायां पड़, विभोऽध्यायः ॥ २६ ॥ - 1 ब्राह्मण उवाच । साल्पदंगमभकं शोकहर्षघिमातपम् । मोहान्धकारतिमिरं लोभव्याधिसरीसपम् ॥ १॥ विपर्यकांत्यया- ध्वानं कामक्रोधविरोधवाम् । तदतीत्य महादुर्ग प्रविष्टोऽपि महसनम् ॥ २॥ प्राह्मण्य वाच । व तहनं महामाश के वृक्षाः सरितय काः। गिरयः पर्वताचैव कियत्यध्यनि तहनम् ॥ ३॥ ब्राह्मण उवाच । नेतदस्ति पगभावः किञ्चिदन्यत्ततः सुखम् । नेतदस्यपृथग्भावः किश्चिदःखतरं ततः ॥४॥ तमाहखतरं. नास्ति न ततोऽस्ति महत्तरम् । नास्ति तस्मात् सूक्ष्मतरं नास्त्य- न्यत् तत्समं सुखम् ॥ ५॥ न तवाविश्य मोचन्तिं न प्रहृष्यन्ति • च विजाः । न च विभ्यति केपाञ्चित्तेभ्यो विभ्यति केचन ॥६॥ तस्मिन् वने सप्त महानुभाय फलानि सप्तातिथयश्च सप्त ।, सप्ता: अमाः सप्तसमाधयश दीवाय मप्लेसदरण्यरूपम् ॥७॥ पञ्चवर्णानि दिव्यानि पुष्पानि च फलानि च । सृजन्तः पादपास्तत्र व्याप्य । तिहन्ति तद्दनम् ॥ ८॥. सवर्णानि हिवर्णानि पुष्पाणि च फलानि सृजन्तः पादपास्तव व्याप्य तिष्ठन्ति तदनम् ॥ ८॥ सर- भीणि हिवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च। सृजन्तः पादपास्तव व्याप्य तिइन्ति तहनम् ॥ १० ॥ . सुरभीषेकवर्णानि पुष्पाणि च

·अवमेधपत्र।
फलानि च। सृजन्त पाइपास्तव व्याप्य तिष्ठन्ति तहनम ॥ ११ ॥
वहन्यव्यक्तवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च । विसृजन्तौ महा-
वृक्षी तहनं व्याप्य तिष्ठत ॥ १२॥ एको वन्नि सुमना ब्राह्मणो-
ऽत्र पञ्चेन्द्रियाणि समिधथान सन्ति । तेभ्यो मोक्षा सप्त फलन्ति
दीचागुणा फलान्य तिथय फलाथा ॥ १३ ॥ श्रातिथ्यं पति-
ग्रहन्ति तव तव महर्पप । अञ्चितेषु प्रलीनेषु तेष्वन्यट्रोचते
वनम् ॥ १४ ॥ प्रज्ञावृक्ष मोक्षफल शान्तिच्छायासमन्वितम ।
शानाय टप्तितोयमन्त चैवउभास्करम् ॥ १५ ॥ धिगच्छन्ति
त सन्तस्तेषा नास्ति भय पुन । जद्धं चाधव तिर्यक च तस्य
नान्तोऽधिगम्यते ॥ १६ ॥ सप्तस्त्रियस्तव वसन्ति सारखवाझखा
भानुमत्यी अनिवा । जङ्गं रसानाददते प्रजाभ्य सर्वान् यया
'सत्यमनित्यता च २७ ॥ तत्रैव प्रतितिष्ठन्ति पुनस्तवोपयन्ति
सप्त सप्तर्षय सिद्धा वशिष्ठप्रमुख सह ॥ १८॥ यशो वर्ची
भगश्चैव विजय सिहतेफासी। एतमेवानुवर्तन्ते सप्त ज्योतीषि
भास्करम ॥ १८॥ गिरय पर्वतायैव सन्ति तव समामत ।
नाद्य मरितो वारि वहन्यो ब्रह्मसम्भवम ॥ २०॥ नदीना सङ्गम-
थैव वैताने समुपहरे। खात्मत्रता यतो यान्ति साचादव पिता-
महम् ॥ २१ ॥ कृयामा सुब्रतामाय तपसा दग्धकिलिपा । आत्म
न्यात्मानमाविश्य ब्रह्माण समुपासते ॥ २२ ॥ एममयव शसन्ति
विद्यारष विदो जना । तदरण्यमभिप्रेत्य ययाधीरमजायत
{1 २३ ॥ एतदेवेश पुण्यमरण्य ब्राह्मया विटु । विदिला
चानुतिष्ठन्त क्षेवशमानुदर्शिता ॥ २४ ॥
इति अश्वमेधपर्वणि अनुगोतापर्वणि मानणगोताया
सप्तविभोऽध्याय ॥ २७ ॥

·महाभारतम् । । ब्राह्मण उवाच। गन्धान्न जिघ्रामि रसान्न वेनिसपंन पश्यामि न च स्मृमामि। न चापि शब्दान् विविधान् शृणोमि न चापि सङ्कल्पमुप्रेमि कञ्चित् ॥१॥ अर्थानिधान कामयते स्वभाव सर्वान् देष्यान् प्रहिपते स्वभाव । कामदे पानुभवतः स्वभावात् प्राणायानो जन्तुदे हान्निवेश्य ॥२॥ तेभ्यशान्यास्ते नित्याश भाजान भूतात्मानं लनयेरन् शरीरे। तम्मिस्तिन्नासिम शक्तः कश्चित् कामक्रोधाभ्या जरया मत्युना च ॥ ३ ॥ अकामयानस्य च सर्चकामा न विहिषाणस्य च सर्वदोषान् । न मे स्वभावेषु भवन्ति लेपास्तोयस्य विन्दोरिव पुष्करेषु ॥ २॥ नित्यस्य चैतस्य भवन्ति नित्या निरीक्ष्यमाणस्य बहखभाव । न सध्नते कर्मस भोगनाल दिवीच सूर्यस्य मयूखजालम ॥ ५ ॥ अवाप्युदाहरन्ती- ममितहास पुरातनम्। अध्वर्युयतिसवाद वन्निबोध यमखिनि ॥६॥ प्रोक्ष्यमाण पशु' दृष्ट्वा याकर्मण्यथाब्रवीत् । यति- रवर्यमामौनो हिंसेयमिति नुसयन् ॥ ७॥ तमध्वर्यु. प्रत्युवाच नाथ छागो विनयति । चेयमा योयते जन्तुयदि अतिरिय तथा ॥८॥ यो वस्य पार्थिवो भाग पृथिवी स गमिष्यति । यदस्य वारिज किञ्चिदपस्तत् सम्पर्वक्ष्यति ॥ ८॥ सूर्यचतुर्दिम घोवं प्राणोऽस्य स्विमेव च । प्रागमे वर्तमानस्य न मे दोमोऽस्ति कथन ॥१॥ यतिरुवाच । प्राणेवियोगे शागत्य यदि ग्रेय प्रपश्यसि । छागार्थ वर्तते यज्ञो भदत कि प्रयोजनम् ॥ ११॥ अव बा मन्यता माता पिता माता मखेति च । मन्वयखैनमुन्नीय पर- वन्त विशेषत ॥ १२ ॥ एवमेवानुमन्यरंस्तान् भवान् द्रष्टुमईति । तेषामनुमत भूत्वा शश्या कत्तुं विचारणा ॥ १३ ॥ प्रागा अप्य त्य कागस्य प्रापितास्ते खयोनिषु। शरीर केवल पिष्ट निश्चेष्टमिति मे मति ॥ १४ ॥ इन्धनस्य तु तुल्येन परौरेप विचेतण। हिमा;

·अश्वमेधप। निर्वेष्टुकामानामिन्धनं पशुसङ्गितम् ॥ १५ ॥ अहिंसा सर्वधर्माणा- मिति बद्धानुगामनम् । यदि हिनं भवेत् कर्म तत् कायमिति विद्महे ॥ १६ ॥ अहिंसेति प्रवियं यदि वच्याम्यतः परम् । मक्यं बहुविध कत्तं भवता कार्यदूषणम् ॥ १७ ॥ अहिंसा सर्व भूतानां नित्यमरमास रोचते । प्रत्यर्थतः साधयामी न परोक्ष- मुंपाम्महे ॥ १८॥ अध्वर्युरुवाच । भूमेर्गन्धगुणान् भड़ा, पिवखापोभयानमान् । ज्योतिषां पश्यसें रूपं सृगस्यनिलजाम् गुगान् ॥ १८ ॥ शृणो- ध्याकामनान् भव्दानू मनसा मन्यसे मतिम् । सर्वाएयेतानि भूतानि प्राणा इति च मन्य से ॥२०॥ प्राणादाने निवृत्तोऽसि हिमायां वनते भवान् । नास्ति चेष्टा विना हिंसां किं वा वं मन्यमे द्विज ॥ २१ ॥ यतिरुवाच ! अक्षरन क्षरव हैधीभावोऽयमात्मनः । अक्षर तत्र सद्भावः स्वभावः वर उच्यते ॥ २२ ॥ प्राणो जिता मनः 'मत्त्वं सद्भावो रजसा सह । भावरेतैर्विमुक्तस्य निईन्इत्य निरा- शिपः ॥ २३॥ समस्य सर्वभूते निर्ममस्य जितात्मनः । समन्तात् परिमुक्तस्य न भयं विद्यते धाचित् ॥ २४ ॥ अध्वयं सवार। सद्भिरेवेह सम्बामः कार्यो मतिमताम्बर। भवतो हि मतं शुला प्रतिभाति मतिर्मम ॥ २५ ॥ भगवन् भग- बदुद्या प्रतिपन्नो ब्रवीन्यहम्। व्रतं मन्तकृतं कर्त्तापराधोऽस्ति मे दिज ॥२६॥ ब्राखण उवाच । उपपत्ता यतिस्तूशी वर्तमानस्ततः परम् । अध्वर्युरपि निर्मोहः प्रचवार महामखे ॥ २७॥ एवमेताहर्म मोक्षं समक्षा बाधा विदुः। विदित्वा चानुतिष्ठन्तिं चैवा. नायेदार्थना ॥२८॥ - ।

·मतमारतन । + मानव उवाच। पवायुदाहरन्तीममितिहास पुरातनम् । कानपीयरय मभ्याई गगद्ग्य च माविनि ॥ १ ॥ कानवीयर्यानो नाम राजा वादगान् । ग मागरपदन्ता धनुषा निनिता 'मो॥२॥ ग कदानित मगदान्ते विपरम् यतदापितः। प्रया- गिरधरः समुद्रमिमि ना भूतम् ॥ ३ ॥ । मगद्रो नमसत्य ताप्यनिरुवाच । मा मुन्न वीर नारापान दूधि किं. कर.. बाणिती ॥ ४ ॥ ममाययाणि भूतानि बरिष्टेम युभिः । यध्यन्ते राजमार्दूल तेभ्यो देवभयं विभरे ॥ ५ ॥ अर्जुन उवाच । मत्गमो यदि संग्रामे गरामगधरः क्षचित् । विदाते तं समाच यः समामीत मां गधे ॥ २ ॥ गगुद उवाच। महर्पिनमदगिस्ते यदि राजन परिपुतः। तरंय पुवस्तवातिच ययावत् कत्तुमर्हति ॥ ७ ॥ ततम राजा प्रपयो द्रोधेन ममता वृतः । स तमाध्यममागम्य राममेवान्व- पद्यत ॥ ८॥ स रामप्रशिभूलानि चकार सह बन्ध भिः । पायास जानवामास रामस्य च महात्मनः ॥८॥ ततस्तेजः प्रजम्याल रामस्यामिततेजसः । प्रदछन् रिपुसैन्यानि तदा कमललोचने ॥१॥ ततः परशुमादाय स तं बाहुसहस्रिणम् । चिच्छेद मएसा रामो वढमाखमिव तं तं पतितं हवा समेताः सर्ववान्धवाः । प्रसौनादाय शक्तीय भार्गवं पर्याधावयग ॥ १२॥ रामोऽपि धनुरादाय रयमारुच सबरः। विराजन् मरवाधि व्यधमत्. पार्थिवं बलम् ॥ २३ ॥ ततस्तु क्षत्रियाः के चियाभदशामयादिताः। विविशुर्गिरिदुर्गाणि मृगाः सिंहा- दिता इव ॥ १४ ॥ तेषां वविहितं कर्म तद्यान्नानुतिष्ठताम् । मजा हपलता प्राप्ता ब्राह्मगानामदर्शनात् ॥ १५ ॥ एवं ते द्रपिडामौरा पुण्डाय भवरैः सह। पलवं परिगता 'व्युत्या, नात् चवधर्मिणः ॥ १६॥ ततय हतौरास क्षत्रियास पुनः :- ·अपमेधपन् । पुनः। हिजैरुत्यादितं क्षवं जामदगी न्यन्तन ॥ १७ ॥ एका- विमतिमेधान्ते रामं वागशरीरिणो। दिव्या प्रोवाच मधुरा रावलोकपरिशुता ॥१८॥ राम राम निवत्तख के गुणं तात • यशसि। चवबन्ध निमान् प्राणेविप्रयोज्य पुनः पुनः ॥ १८ ॥ तथैव सं महात्मानमतीकपमुखास्तदा। -पितामहा महामार्ग निवर्तखेत्यथानुवन् ॥ २० ॥ पितुर्बधममृष्यंस्तु राम प्रोवाप तान्योन्। नाहन्तीह भवन्तो मां निवारयितु मित्युत ॥ २१ ॥ पितर अचु.। गाईमे चवबन्ध र निहन्तु अयता बर। नेह युक्तं बया हन्तु ब्राह्मणेन सता रुपान् ॥ २२ ॥ ষি অব্যি অনুশীনাথৰ যি আল্লামা जननिमोऽध्याय ॥२०॥ पितर जघु । अवाप्युदाहरन्तीममिति हाले पुरातनम् । मुला च तत्तथा कार्य भवता दिजसत्तम ॥ ९॥ अलको नाम राजर्षिरभवत् रामहातपाः। धर्माश सत्यवादी व महामा सहनत ॥ २॥ स सागरान्ता धनुषा विनिचित्य महोमिमाम् । कला सदुष्कर वार्म मा सो समादधे ॥ ३ ॥ स्थित भूशेष तस्य चिन्ता बभूव ।। उत्ज्य गमहत् वाम सन प्रति महामते॥8॥ अलझ उवाच । मनमो ने बलं जातं मनो जिल्ला ध्रुवो जयः । अन्यत्र वाणा धास्यामि भयुभिः परिवारित. ॥ ५ ॥ यदिदं चापलात् कर्ण गर्वान् मत्तान् चिकीपति। मनः प्रति सतीणा- ग्रान मोक्ष्यामि सायमान् ॥६॥ मन स्वाच । नेगे 'वाणास्तरिष्यन्ति मानमर्क कयञ्चन । तव भी भेर त्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यनि ॥ ७ ॥ अन्यान वारपान

·६०
महाभारतम् ।
समीक्षख येस्त्र मा सूदयिष्यसि । तत शुला स विचिन्याथ ततो
वचनमब्रवीत् ॥८॥
अलक उवाच। आघ्राय सबहन् गन्धास्तानेव प्रतिमध्यति।
तस्माघ्राण प्रति भरान् प्रतिमोच्याम्यह मितान् ॥८॥
घ्राण उवाच । नेमे वाणास्तरिष्यन्ति मामलर्क कथञ्चन ।
तवैव मम भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि॥ १० ॥ अन्यान् वाणान्
समीक्षख स्वं मा सुदयिष्यसि। तत् शुला स विचिन्याथ ततो
वचनमब्रवीत् ॥ ११॥
अलर्क उवाच । इय खादून् रमान् भुत्ला तानेव प्रतिग्राध्यति ।
तस्मात जिल्हा प्रति गरान् प्रतिमोच्याम्यहं मितान् ॥ १२ ॥
जिहोवाच । नेमे बाणास्तरिष्यन्ति मामलर्क बघञ्चन ।
तवैव मम्म भेतस्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि ॥ १३ ॥ अन्यान् वाणान्
समीक्षस्व यैस्त मा सूदयिष्यसि । तत शुला स विचिन्त्याय ततो
वचनमब्रवीत ॥ १४ ॥
अलर्क उवाच । स्पृचा त्वग्यिविधान् सास्तानेव प्रतिरध्यति ।
सम्माखच पाटयिष्ये विविधै कक्षपतिमि ॥ १५ ॥
त्वगुवाच। नेमे वाणास्तरिष्यन्ति मामलर्क कथञ्चन । तव
मी भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि ॥ १६ ॥ अन्यान् वाणान्
समीक्षख वैस्व मा सूरयिष्यसि । तत् श्रुत्वा स विधि न्याथ ततो
वचनमब्रवीत् ॥१०॥
अलग उवारयुवा तु विविधान् एन्दास्तानेव प्रतिपध्यति।
तस्मात् बोध प्रति भरान् प्रतिगुन्नाम्यई मितान् ॥ १८ ॥
योव उवाच । नंगे वाणात रिष्यन्ति मामलर्क कथचन ।
सबैच मी भेत्स्यन्ति ततो हास्यमि नीवितम् ॥ १८॥ अन्यान
याणान् समीक्षस्व येस्व मा सुदयि यसि । तत् पुना म विधि-
न्याथ ततो यमनावरीम् ॥ २॥

·अश्वमेधपत्र।
अलर्क उवाच ।
दृष्ट्वा रूपाणि बहुमस्तान्येव प्रतिग्यध्यति ।
तस्माञ्चसुईनिष्यामि निमिते मायकेरहम् ॥ २१ ॥
धतुरुवाच । नेमे वाणास्तरिष्यन्ति मामलर्क कथञ्चन । तवेव
मम भेतस्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि ।। २२ ॥ अन्यान् वाणान्
समीक्षस्व स्वंमा सुदयिष्यसि। । तत् श्रुत्वा स विचिन्याथ ततो
वचनमब्रवीत् ॥ २३ ॥
अलर्क उवाच ।
इय निष्ठा बहुविधा प्रज्ञया लध्यक्स्यति ।
तसाहुद्धिं प्रति परान् प्रतिमोच्याम्यह मितान् ॥ २४ ॥
बुद्धिरुवाच । नेमे वाणास्तरिष्यन्ति मामलर्क कथञ्चन ।
तवैव मम भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि। अन्यान् वाणान्
समीक्षख येस्वमा सूदयिष्यसि ॥ २५ ॥
प्राण उवाच। ततो लर्कस्तपो घोर तत्रैवास्याय दुष्क-
रम् । नाध्यगच्छत् परं मतया वागमेतेषु सप्तषु ॥ २६ ॥
माहितचेतास्तु स ततोऽचिन्तयत् प्रभु ।
स विचिन्त्य चिर काल-
मलको हिजसत्तम ॥ २७ ॥ नाध्यगच्छत् पर श्रेयो योगान्मति-
स एकाग्र मन कृला निसलो योगमास्थित ॥२८॥
इन्द्रियाणि जघानाशु वाणेनैकेन वीर्यवान् । योगेनात्मानमाविश्य
मिद्धि परमिका गत ॥ २८॥ विस्मितथापि राजर्पिरिमा गाथा
पागाद इ। अहो कष्टं यदनमामि सर्व वाघमनुष्ठितम ॥ ३० ॥
भोगळयासमायुक्त पूर्व राज्यमुपासितम् । इति पयान्मया ज्ञात
योगान्नास्ति परं सुखम् ॥ ३१॥ इति लमनुजानीहि राम मा
धनियान जाहि। तयो घोरमुपातिष्ठ नत श्रेयोऽभिपत्त्यसे ॥३२॥
इत्युक्त स तपो घोर जामदग्ना पितामहै। पास्थित समहा-
भागो यंयो सिडिच्च दुर्गमाम् ॥ ३३ ॥
इति अवरोधपर्वणि अनुगौतापर्वणि वाघणगौताया
मता वर।
निमोऽध्याय ॥३०॥

·महाभारतमा . मा ध्याथ। ययो वे रिपयो खोके नवधा गुणत पता । म मौशिरागन्दरखपसे हाधिका गुण ॥१॥ বা ধ্যমিষয়ে জয়ার যুগ না। সন্তান मोहरा पयले तामगा गुणा ॥ २ ॥ एतानिकृत्य प्रतिमान वाणघेरतन्द्रित । जेा परात्महते प्रमान्तात्मा जितेन्द्रिय ॥३॥ प्रय गाथा कोयन्ति पुराकल्पविटो जना । अम्बरी- धगा या गीता रामा पूर्व प्रभाम्यता 11 ॥ गादीण दोपए वध्यमाने याधुपु । जग्राह तरण राज्यमम्परोपो महायमा म निगद्यात्मनो दोषान् माधून ममभिमूख्य घ । नगाम म गिहि गायायेमा जगाद ॥६॥ भूयिक विजिता दोपा निहता सर्वपयव । एको दोषो मरिष्ठय वा म न पतो मया ॥ ७ ॥ यस्मयुतो जन्तुरय वैसपा नाधिगच्छति । शान्त इस निम्नानि धावमा न बुध्यते ॥ ८॥ अकाध्यमपि धनेह प्रयुता सेवते नर । त लोभममिभिस्तोनिकृन्तत निकन्तत ॥en लोभासि जायसे या ततचिन्ता प्रवर्तते। स शिया मानो खमते भूयिठ राजमान् गुणान् ॥ १० ॥ सदाप्तौ तु लमते भूयिष्ठ ताममान् गुणान् ॥ १९ ॥ स सेगुणे संस्तवन्धन पुन पुनर्जायति कम चेते। जन्मन भिन्नषियीर्णदेशो मृत्यु पुनर्गच्छति जन्मनैव ॥ १२ ॥ तमादप्त सम्यगवेभ्य लोभ निराध वृत्यात्मनि राच्यमित। एतद्राय नान्यदसौह राज्यमात्मैव राजा विदितो यथावद ॥ १३॥ इति राज्ञाम्वरीधण गाथा गीता यशखिना । प्राधिराज्य पुरस्कृत्य लोभमेक निकृन्तता ॥ १७ ॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगोवापर्वणि ब्राह्मणगौताया एपनि मोध्याय ॥ ३१ ॥ .

·पवमेधपर्व। । वामगा उवाच । अवाप्युदाहरतीममितिहासं परासनम् । ब्राध्यगास्य च संवादं जनसस्य च भाविनि ॥ १॥ ब्रावणं जनको राजा सन्तं कम्मिसिदागसि । विषये गे न वस्तव्यमिति शिष्टार्थ- मब्रवीत ॥ २॥ इत्युक्त. प्रत्युवापाथ ब्राह्मणो राजसत्तमम् । प्राच विषयं राजन् यावात वरीस्थित. ॥ ३ ॥ सोऽन्यस्य विषय राज्ञो वस्तुमिच्छाम्यहं विभो.। वचरतेयार्तुमिच्छामि यथा- शाख महीपते ॥ ४ ॥ इत्युक्तस्तु तदा राजा ब्राह्मणेन यमखिगा। गुहरुणं विनिश्वस्य न किशित् प्रत्यमापत ॥ ५॥ तमासीन ध्यायमानं राजानम मितीजमम् । वागलं सहसागच्छद्भानुमन्ट गिव ग्रह ॥६॥ समावस ततो राजा विगते कश्मले तहा। ततो मुहादिव तं ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत् ॥ ७ ॥ जनका उवाच । पिटपैतामहे राज्यावश्ये जनपद सति । विपयं नाधिगच्छामि विचिन्वन पथिवीमहम् ॥ ८॥ नाध्यगच्छं यदा पृथवा मिथिला मॉमिता मया। नाध्यगच्छं यदा तस्या स्वमजा मागिता मया ॥ ८॥ नाध्यगच्छं यदा तस्या तदा मे कसलो भवेत् । ततो गे कश्मलस्यान्ते मति पुनरुपस्थिता ॥१०॥ तदा न विषयं मन्ये सों वा विषयो मम। आतमापि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम ॥ ११॥ यथा मम तथान्येषामिति मन्ये दिनोत्तम। उध्यता यावदुतमाहो भुज्यता यावदिष्यते ॥ १२ ॥ प्राक्ष उवाच । पिटपैतामहे राज्ये वश्ये जनपदै सति । द्धि का मतिमास्थाच ममल वञ्जितं तया ॥ १३ ॥ समाश्रित्य सर्यों के विपरस्तव। नावैधि विषयं चैन सो वा विषयसव ॥ १४ ॥ अन्तवन्त्य इहावस्था विदिता. सर्वकर्मास । नाध्यगच्छमहं तमागमेदमिति यद्भवेत् ॥ १५ ॥ कस्येदमिति कस्य मिति वैदवचस्तथा। नाध्यगच्छमहं वुद्या ममेदमिति यद- का वेबुद्धि - । जनक सबाचा ·महाभारतम्। । भवेत् ॥ १६ ॥ एता बुद्धि' समाश्रियममलं वजितं मया। ऋण धुद्धिञ्च या जाला सर्वत्र विपयो मम । १७ ॥ नाइमात्मार्थ- मिच्छामि गन्धान प्राणगतानपि। तस्मान्मे निजिता भूमिर्व) तिहति नित्यदा ॥ १८॥ नाहमात्मार्थ मिच्छामि रसानास्वपि वर्तत । पापो मे निर्जितास्तम्माहरी तिष्ठन्ति नित्यदा ॥१८॥ नाहमात्मार्थमिच्छामि रूपं ज्योतिय चक्षुष । तान्मे निजितं ज्योतिर्वी तिठति नित्यदा ॥ २० ॥ नाहमात्मार्थमिच्छामि स्पर्शान् खचि गताय थे। तस्मान्मे निजितो वायुर्व तिष्ठति नित्यदा ॥ २१॥ नाहमात्मार्थमिच्छामि शब्दान् बोवगतानपि । तमामे निजिता प्रदा वशे तिष्ठन्ति नित्यदा ॥ २२ ॥ मात्मार्थमिच्छामि मनो नित्यं मनोऽन्तरे। मनो मे निजित तस्मात् वशे विठति सर्वदा ॥ २३ ॥ देवेभ्यस पिलभ्यश्च भूतेभ्यो- तिथिमि सह । इत्यथं सर्व एवेति समारम्भा भवन्ति वै লম স জ ভাষ্য যুবসনীম। লজিয়াম विद्धि मा धर्ममागतम् ॥ २५ ॥ बमस्य व्रह्मलामस्य दुर्वारस्या- 'नितिन । सत्वमिनिरुद्धस्य चक्रस्यैव प्रवर्तक ॥ २६ ॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगीतापर्वणि ब्राह्मणगौताया हाविशोऽध्याय ॥ ३२ ॥ नाह. । ॥२४॥ ब्राक्षागा उवाच । नाई तथा भीरु चरामि लोके यथा वं मा तज्जयसे खनुया। विमोऽस्मि मुक्तोऽसि वनेचरोऽस्मि रहस्य- धर्मा व्रतवास्तथामि ॥१॥ नादमस्ति यथा मा न पश्यसे च शुभाशुभे। मया व्याप्तमिद सर्व यत्किञ्चिजगतीगतम् ॥ २॥ ये केरिजन्तवो लोके जङ्गमा स्थावराय । तेया मामन्त विधि दारुणामिव पावकम् ॥ ३॥ राज्य पृथिव्या सर्वस्यामथ ·अश्वमेधपन्च । 'यापिविपिष्टये। तथा बुद्धिरिय वेत्ति बुडिरव धनं मम ॥४॥ एक पन्या ब्राह्मणाना चैन गन्ति तहिन्द गृहेषु वनवासेषु गुरुवार भितुष्ठ ॥ ५ ॥ शिड्रेडभिरबग्रेरेका युद्विरुपात्यते। नानालिझायमस्थाना क्षेपा बुद्धि समात्मिका। ते भावमेक- मायान्ति सरित सागरं यया ॥६॥ बुद्धाय गम्यते मार्ग: शरीरेण न गम्यते । आदान्तबन्ति कर्माणि शरीरं कमबन्ध- नम् ॥ ७॥ तमात्ते राभगै नास्ति परलोककृतं भयम । तडाव- পাননিসা নানানন্তি ! বুৰি খৰ যি স্মশানঘৰ যি ব্লাশীনায় वय स्खोऽध्याय ॥ ३३ ॥ ब्राह्मण्यवाच । नेदमल्यात्मना पक्य वेदतुनरवतात्मना । बड़ चात्यञ्च संक्षिप्त विधुतञ्च मतं मम ॥ १ ॥ उपाय त मम ब्रूहि नेपा लभ्यते मति । तान्ये कारण बत्ती यत एपा प्रवर्तते ॥२॥ ब्रामण उवाच । अरणों ब्राह्मणी विहि गुरुरस्योत्तरा- तप अरोऽभिमयोतो शानानि यते तल ॥ ३ ॥ प्रामाण्यवाच । यदिर प्रखणो लिङ्ग क्षेवज्ञ इति सद्भितम् । ग्रहीतु येन यच्छक्य लक्षणं तस्य तत तु ॥ ४ ॥ ब्राय उवाच । अतितो निर्गुणश्चैव कारग नास्य लध्यते । उपायमेव वक्ष्यामि येम गधेत वा न वा ॥ ५॥ रम्यगुपायो दृष्टय धमरैरिव लध्यते। कम बुद्धिस्तुद्धिवात् ज्ञान लिनेरिवा- नितम् ॥ ६ ॥ इद कार्यमिद नेति न मोक्षेपदृश्यते । पश्यत शृणुतो बुदिरालानो येषु जायते ॥ ७ ॥, यावन्त छ भनयर- स्तावोभान प्रकल्प येस् । अव्यक्तान् व्यक्तरूपाय शतशोऽथ सहसथ ॥८॥ सर्वानानार्थयुक्ताय सर्वान् प्रत्यचहेतुकान् । यत पर न विद्यत तमोऽस्यारी भविष्यति ॥८॥ .

·महाभारतम् ।। भगवाषाघ । ततस्तु तस्या ब्रामण्या मतिः संचय वशानेन परतः समः प्रयत्तते ॥ १५॥ : ' अजुन उवाच । धनु मा वानपी जण क्ष नाणे द्राक्षण- 4भः । याभ्यां सिद्धिरियं प्राप्ता तावुभौ चद मेाच्युत ॥ ११ ॥ बीभगवानुवाच । मनो मे ब्रामणं विहि बुद्धि मे विडि मायणीम् । चैव इति यथोक्तः सोऽहमेव धनप्नय ॥ १२ ॥" इलि अश्वमेधपर्वणि अमुगीतापर्वणि ब्राह्मणगीतायां चतुस्विंशोऽध्यायः ॥ ३४॥ . अर्जुन उवाच । अझ यत् परमं शेयं तन्मे व्याख्यातुमईसि । भवतो हि प्रसादेन सूक्ष्मे में रमते मतिः ॥ १॥ ५. वासदेव उवाच । अवाप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातगम् । संवादं मोक्षसंयुक्त मिष्यस्य गुरुणा. सह ॥ २॥ कथिवारण- मासौनमाचार्य शंसितव्रतम् । मिष्यः पप्रच्छ मेधावी किं खित्' , श्रेयः परन्तप ॥ ३॥ भगवन्तं प्रपन्नोऽहं निःश्रेयसपरायणाः । याचे ला भिरसा विप्र यद्छ्रेयां ब्रूहि तन्मम ॥ ४ ॥ तमेवं वादिनं 'पार्थ शिष्यं गुरुरुवाच ह। सर्वन्तु ते प्रवक्ष्यामि यत्र वै संभयो 'हिजं ॥५. इत्युक्तः स कुरुश्रेष्ठ गुरुणा गुरुवत्सलः । प्राप्जलिः परिपप्रच्छ यत्तत् शृणु महामते ॥६॥ शिष्य उवाच । कुतश्चाई कुतय वं तत् सत्य परम्। कुतो जातानि भूतानि स्थावराणि पराणि च ॥॥ केन जीवन्ति भूतानि तेषामायुश शिं परम् । किं सत्यं किं तपो विप्र के गुणाः सझिरीरिता..॥ ८॥ के पन्यानः भिराश्च स्युः किं सुखं किञ्च दुष्कृतम् । एतान्मे भगवन् प्रशान् याथातय्येन सव्रत 42. , वक्तुमईसि विमः यथावदितत्त्वतः । वदन्यः कय नं , यत् ·पैश्वमेधपत्र। प्रशानेतान् वक्तुमिहाईति ॥ १. ॥ ब्रूहि धाविदाश्रेष्ठ पर कौतूहलं मम । मोचधर्मार्थशलो भवासोझोष गोयते ॥ ११ ॥ सर्वसंभयसंछेत्ता बदन्धो न च विद्यते। संसारनौरवथैव मोक्ष- कामास्तथा वयम् ॥१२॥ बासुदेय उवाच। तस्मै संप्रतिपन्नाय यथावत् परिपच्छ्ते । मिष्याय गुणयुक्ताय शान्ताय प्रियवतिने ॥ १३ ॥ कायाभूताय दान्ताय यतरी ब्रह्मचारिणे। तान् प्रशानद्रवीत् पार्थ मेधावी सतग्रत । गुरु कुरुकुलश्रेष्ठ सम्यक् सर्वानरिन्दम ॥ १४ ॥ गुरुरवाच । ब्रह्माणोक्तमिदं सर्वमपिप्रवरसेवितम् । वेदविद्या उमायित्य तत्त्वभूतार्थभावनम् ॥ १५ ॥ भानन्लेव परं ब्रह्म सन्नग्रासं तप उत्तमम् यस्तु वेद निरावाधं भागतवं विमि- ययात् ॥ १६ ॥ सर्वभूत स्वमारमानं स सर्वगतिरिष्यते । यो विज्ञान छहवामञ्च विवासव पश्यति ॥ १७॥ तथैवैकलमानाले सदुखात् परिमच्यते । यो न कामयते किचिन किञ्चिदभिमन्यते ॥ १८ ॥ इहलोकस्य एवैध बाभूयाय कल्परी । प्रधानगुणसवन सर्व- भूत विधानवित् ॥१८॥ निर्ममो निरबजारो सध्यते नाव संभय । अव्यक्तवीनप्रभवो युडिस्कन्धमयो महान् ॥ २०॥ महापचार विटप इन्द्रियाकुरकोटर । महाभूतविषय विशेषप्रतिशाखवान् ॥२९॥ सदापणं पदापुष्प सदाशुभफलोदय । आजीव सर्वभूताना ब्रह्मवीज सनातन ॥२२॥ (মসৱা কা নামি গান परमासिना। शिवा चामरता प्राप्य नहाति मृत्युजम्मनी ॥२३॥ भूतभव्यभविष्यादिधर्मकामार्थनिश्चयम् । सिद्धरापरिज्ञातं पुरा कल्यं सनातनम् ॥ २४ ॥ प्रवक्ष्येऽहं नहामाश पदमुत्तममध ते । दुझा यदिध संसिद्धा भवन्तीह मनोपिण ॥ २५॥ उपगभ्यर्षय' पूर्व निभासन्त परसरम् । प्रजापतिभरडाजी गौतमी भार्गव तथा ॥ २६ ॥ यपिष्ठ कश्यपयेव विश्वामित्रोऽविरेव च । मार्गान ·महाभारतम्। गान परिझम्य परियान्ताः पाणिः ॥ २० ॥ पिमाहिर उमं पुरस्कृत्य तु दिनाः। ददृशभरने प्रक्षा योतकाम: पम् ॥ २८॥ सं प्रपन्य महात्मानं रामाणेनं महर्षयः । पमच्छ गियोपेता ने येयमिदं परम् ॥ २८ ॥ फर्य की क्रियार गधुः माथं गुप्पेस फिलिपात् । के नो मार्गाः भिवारा स्युः किं मत्यं किञ्च दुस्मृतम् ॥ ३॥ को चोमो कंगणां मार्गों पान यु- ६क्षिणोत्तरी। प्रलयमापवर्गक्षु भूतानां प्रमवाप्ययी ॥३१॥ इत्युत्ता र गमिष्ठेर्यदाह प्रपितामहः। तत्तो समवध्यामि गंणु भिष्य ययागमम् ॥ ३२ ॥ ग्रनोवाच । सत्याभूतागि जापानि स्थावराणि घराणि च !, तपसा तानि जीवन्ति इति तहित्त समताः। व योनि समति- क्रम्य वर्तन्ते खेम का पा ॥ ३३ ॥ सत्यं धि गुणसंयुक्त नियतं पनवशणम्। अध भत्यं तपः सत्यं सत्यञ्चैय प्रजापतिः ॥ ३४ ॥ सत्याभू सानि जातागि सत्यं भूतमयं जगत् । तस्मात् सत्याग्रया । विप्रा नित्यं योगपरायणाः ॥ ३५ ॥ अतीतक्रोधसन्तापा नियसा. धर्मनेतवः । अन्योन्यगियतान वैद्यान धर्ममतुपवर्तकान् ॥ ३६॥ तानरं संप्रवक्ष्यामि माश्यांशोकभावनान् । पातुर्वियं तथा वणीयातुरावमिकान् पृथक् ॥ ३७॥ धर्मामेकं चतुष्पादं नित्य- माहर्मनीषिणः। पन्यानं का प्रवध्यामि शिवं क्षेमकरं रिजाः. ॥३८॥ नियतं ब्रममावाय गतं पूर्व मनीषिभिः। गदवस्त' ममावेश पन्थाने युर्विदं परम् ॥ ३८॥. नियोधत, महाभागा निखिलेन परं पदम् । ब्रह्मचारिकमेवाहराचमं प्रथम पदम् ।।४। गार्हस्यान्तु द्वितीयं स्यादानप्रस्यमतः परम् । : ततः परन्छ विशे यमध्यात्म' परमं पदम् ॥ १ ॥ ज्योतिराकाम- मादित्यो बामुरिन्द्रः प्रजापतिः । नोति यावदध्यात्म तावदेतान्द पश्यति ॥ ३२ ॥ तस्योपायं प्रवच्यामि पुरस्तात्तनियोधत । फल- ·अश्वमेधपत्र । 4 , भूलानिलभुजां मनीनां वसता यने ॥४३॥ पानप्रस्थं हिना- तीनां बयाणामुपदिश्यते। सर्वेषामेव वर्णाना गाईस्था तदि- धीयते ॥ ७ ॥ ग्रहालक्षणमित्येवं धर्मा पौरा. प्रचक्षते । इत्येवं देवयाना वः पन्थानः परिकीर्तिताः। सडिरध्यासिता धीरैः कर्मभिर्धर्मशवः ॥ ४५ ॥ एतेषां पृथगभ्यास्ते यो धर्म मंमितव्रतः। कालात् पश्यति भूताना सदैव प्रभवाप्ययो ।। ४ ।। अतस्सलानि वक्ष्यामि याथातथ्य न हेतुनी । विपयस्थानि सर्वाणि वर्तमानानि भागश. H४०॥ महानात्मा तथाव्यक्तमहङ्कार- स्तथैव च । इन्द्रियाणि दशैकच महाभूतानि पञ्च प॥४८॥ विपाः पञ्चभूतानामिति सर्ग' सनातनः। चतुर्विधतिरेका च तावस्या प्रकीसिता ॥ se॥ तखानामय यो वेद सर्वेषां प्रभवाम्ययो। स धीरः सर्वभूतेषु न मोहमधिगच्छति ॥ ५ ॥ सवानि यो वेदयते यथातथं गुणांच सर्वानखिलाय देवता । विधतामा प्रविमुच्य बन्धनं स सर्वलोकानमलान समशुते ॥ ५१ ॥ इति अश्वगंधपर्वणि अनुगीतापर्वणि गुरुभिष्यसंवाद पञ्चविंभोऽध्यायः ॥ ३५ ॥ ब्रह्मोवाच । तदव्यक्तमरिक्तं सर्वव्याषि ध्रुवं स्थिरम् । नव- रारं पुरं विद्यात्रिगुणं पन्चधातुकम् ॥१॥ एकादमपरिक्षेप मगोव्याकरणात्मकम् । बुदिखामिकमित्येतत् परमेकादयं भवेत् ॥ २॥ श्रीणि सोसारि यान्यस्मिन्नाप्यायन्ते पुन. एन । प्रनाडा- तिम एवैता' भवत्तन्ते गुणमिका. ॥३॥ तमो रंजस्तथा सर्व गुणानेशान् परश्ते । अन्योऽन्यभिथुनाः सधैं सथान्योऽन्यानु- शोविन.॥४॥ अन्योन्यापाययावापि तथान्योऽन्यानुवत्तिनः । अन्योन्यातिपरताय विशणा पञ्च धातवः ॥ ५ ॥ समसो मिथुन ·। ७. महाभारतमा पत्वं सत्त्वस्य मिथुमं रज । रजसथापि सत्वं स्यात् सवस्य मिथुनं तम ॥ ६॥ नियम्यते तमो यत्र रजस्तव प्रवर्तते । निय- भ्यते रजी यव सत्वं तव प्रवर्तते ॥ ७॥ यामक ममो विद्यात विगुणं मोहसप्रितम | अधर्मलक्षणचैव नियतं पापकर्मास ॥८ प्रकृत्यात्मकमेवाह रन पर्यायकारकम् । प्रहत्त सर्वभूतेषु दृश्य- मुत्पत्तिलक्षणम् ॥ ॥ प्रकामं सर्वभूतेषु लाघवं अधानता। सात्त्विक रूपमेवस्तु लाघवं साधुसम्मितम ॥ १॥ एतेषा गुण- वखानि वच्यन्ते तत्त्वहेतुभि । समासव्यासयुक्तानि तत्त्वतस्ता- नियोधत ॥१॥ संमोहोऽशानमत्याग कर्मणामविनिमय । खप्त स्तम्भो भयं लोभ मोक सकृतदूषणम् ॥ १२ ॥ अमृति- साविपाकच नास्तिक्यं भिन्नतिता। निर्विशेषसमन्धन जघन्य- गुणवत्तिता ॥ १३॥ अलते कृतमानिन्नमज्ञाने शानमानिता। अमेवी विकृतामावो अयडा मूदभावना ॥ १४ ॥ अनावमस- इल कर्मपापमतमा। गुरुवं सन्नभावन्नमवमित्वमवागगति ॥१५॥ सर्व एने गुणा वृत्तास्तामसा' सप्रकीर्तिता । ये धान्ये विहिता भावा लोकास्मिन् भावसंजिता ॥ १६॥ तत्र तत्र निय- म्यन्ते सर्व सामा गुणा। परिवादकथा नित्य नित्यं नाना- मिन्दका ॥१०॥ अायागशामिमानय मोहो मन्युस्तथाधमा । भत्सरथेष भूतेषु तामन वृत्तमिष्यते ॥ १८ ॥ हथारमा दि ये भोषित् तथा दागानि यानि च । क्या मतपमित्येतत् वाम वृत्तमिप्यते ॥ १८॥ पतिवादोऽतितिशा च माध्यमभिमानिता । प्रधानता चैव सामर्स इत्तमिप्यते ॥ २०॥ एवं विधाय ये फैथित् सोकामिान् पापामिण । मनुध्या भिन्नमर्यादाने सर्व खामा मासा ॥ २१॥ तेषा योनी प्रवध्यामि नियता पापन गर्मिणाम् । प्रवाहिरयभावाय तिरियगामिन ॥ २२ ॥ सावराणि च भूतानि पश्वी वागामि घ! अध्यादा दन्द- ·अश्वमेधप। शूकाथ कृमिकोटविहङ्गमा ॥ २३ ॥ अण्डजा जन्तवथैव सो चापि चतुष्पदा । उन्मत्ता वधिरा मूका ये चान्ये पापरोगिण ॥ २४ ॥ मग्नास्तमसि दुर्सत्ता स्वकर्मकतलक्षणा । अवाक् स्रोतस तस्येते मनास्लमसि तामसा ॥ २५ ॥ तेषामतकर्षमट्रेक वध्याभ्यहमत परम्। यथा ते सकतालोकालमन्ते पुण्य कर्मिण ॥ २६ ॥ अन्यथा प्रतिपन्नास्तु विक्षा ये च कर्मण । स्वकर्म- निरतानाच ब्राह्मणाना शुभैषिणाम ॥ २०॥ सस्कारेणोई- मायान्ति यतमाना सलोकप्ताम् । स्वर्ग गच्छन्ति देवानामित्येषा वैदिको अति ॥ २८॥ अन्यया प्रतिपन्नास्ते विवहा खेष कर्मस । पुनरावृत्तधर्माणस्से भवन्तीर मानुपा ॥ २८ ॥ पापयोगि समा. पन्नाशाण्डाला मूकनूषुका । वन पर्यायसवापि प्राप्म वन्यु- तरोत्तरम् ॥ ३० ॥ शूद्रयोनिमतिक्रम्य ये चान्ये तामसा गुणा । स्रोतोमध्ये समागम्य वर्तन्ते तामसे गुणे ॥ ३१॥ अभिष्वास्तु वामेषु महामोह इति स्मृत । ऋषयो मुमयो देवा मुयन्त्यत्र सुखप्पव ॥ ३२ ॥ तमो मोही महामोहस्सामिन क्रोधससिम । मरण बन्धनामिनस्तामिस क्रोध रयते ॥ ३३ ॥ वर्णतो गुणत- थैव योनितयैव तखत । गर्वमेतत्तमो निमा कौतित वो यथा- विधि ॥३४॥ कोऽन्वेतदुध्यते साधु कोऽन्वेतत् साधु पश्यति । अवखे तत्त्वदर्भी यस्तमसस्तत्वलक्षणम् ॥ ३५ ॥ समी गुणा ' बहुविधा प्रकीर्तिता यथावदुत्ताच तम परावरन् । नरो हि यो वेद शुएनिमाल सदा र लामो सालै अमुच्चरो ।। ३६ ॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगौतापर्वणि पटविमोऽध्याय ॥३६॥ ब्रह्मोवाच । रनोवि व प्रबच्यामि याथातये न सत्तमा ।

·महाभारतम्। ॥४॥ । निवोधत महाभागा गुणवत्तम राजसम ॥१॥ मनाती रूप- मायास सुखदुखे हिमातपौ। ऐश्वर्य विग्रह सन्धितवादी रति क्षमा ॥२॥ बल मौर्य मदो रोपो व्यायामकलहावपि । ईर्यमा पैशुन मुद्धं ममल परिपालनम् ॥ ३॥ वधवन्धपरिभा यो विक्रय एव च। निन्त किन्धि भिन्योति परमर्मावकर्तमम उग्र दारुणमाक्रोश परच्छिद्रानुभासनम् । लोकचिन्ता- नुचिन्ता व मत्र परिपालनम् ॥ ५ ॥ मपावादी मादानं विकल्प परिभाषणम् । मिन्दा स्तुति प्रभसा च प्रतापः परि- धर्षाम् ॥ ॥ परिचर्यानुशुश्रूषा सेवा सृष्णा व्यपाश्रय । व्यूही नय प्रमान्दा परिवाद परिग्रहः ॥ ७॥ संस्कारा ये च लोकेषु प्रवर्तन्ते पृथक पृथव। नृष्ठ नारी भूतेषु द्रव्येषु भर- गोषु च ॥ ८॥ सन्तापोऽप्रत्यययेव प्रतानि नियमाय थे। आभी- युक्तानि कर्माणि पोतांनि विविधानि च ॥ ८॥ स्वाहाकारी नमस्कार खधागारो वपक्रिया। याजनाध्यापने चोमे यज- नाध्ययने अपि ॥ १०॥ दान प्रतिग्रदोष प्रापयित्तागि मनलम् । इद मे स्यादिद ने स्यात नेहे गुणसमुद्भव ॥ ११॥ अभिट्रोइ- तथा माया मिकतिर्मान एव च। तैन्य हिसा जुगुणा च परि- साप पनागर ॥ १२॥ दम्भो दोऽथ रागच मति प्रोति प्रमोदनम् । धूतच जनवादय सम्बन्धा स्वोक्ताय ये॥१३॥ नत्यवादिवगीताना प्रसङ्गा ये प के रन। सर्व एते गुणा बिमा राजमा प्रकीर्तिता ॥ १४॥ भूतमध्यमविप्याग्णां भावाना भुवि भावना । विवर्गभिरता नित्य धोऽथ याम इत्यपि ॥१५॥ कामहत्ता प्रमोदन्ते मकामसम मिमि । अर्वाक स्रोतस ते मनुष्या रजसाहता ॥ १६ ॥ अमिनमोके प्रमोदन्ते जायमा पुन पुन । प्रेममा निरमोहन्ते ऐहयोपिकगेष ध। ददति प्रति गान्ति तर्पयन्पय जाति ॥१७॥ रजोगुण वो महपाव ·अशगंधप । 4 चोरिता यधानदुत गुणहत्तमेव च। नरोपि, यो वेदगुणा- निमान् गदा स राजसै सर्वगुगोविनुच्यत ॥ १८ ॥ इति अश्वमेधपर्वणि गीतापर्यगि गराष्षिसंवादे सप्ततिशोऽधाय ॥ ३७॥ अशोराच। अत पर प्रवच्यामिनीय गुणमुत्तमम् । सर्व- भूतहित लोके सता धर्मागनिन्दितम् ॥ १॥ आनन्द प्रीतिरुदेव मामास्य सखगेव च। अयार्पर मसरस उन्तीप प्रधानता क्षमा तिरहिसा च समता सत्य मानवम । अक्रोध- सानसूया च सोच दाध्य परामम ॥३॥ सुवाशाग मुधाहतं सुधारीका सुधारम। एवं यो युक्तधना स्यात सोमवाल्य त- गशुते ॥ ४॥ निर्ममी निरक्षारो मिराणी सर्वत सम । अकामसूत दूरव सता धर्म सनातन ॥ ५॥ विसभी डी- स्ति तसाच त्याग पोचमतलिता। आनृशस्यमसमोहो दया भीष्यशुनम् ॥ ६॥ इयतुष्टविसावर विनय साधुवतिता । शान्तिकम्मशि शुद्धिय शुभाबुधिविमोचनम ॥ ७ ॥ उपचावहा- चयञ्च परित्यागय सर्वश । निर्ममलननाशौस्तमपरिचतधर्मता ॥८॥ सुधादान मुधायज्ञो मुधाधौत सुधावतम। गुधाप्रति ग्रहशैव उधाधमी मुधातप ॥ ८॥ एव वृत्तास्तु ये केचिलो- ऽग्मिन् साम्यया । মা মনিল্লা ধীৰ दर्भिव ॥१॥ हिला सर्वाणि पापानि नि शोका सथ मानवा । दिव प्राप्य तु से धीरा कुर्वते वै ततस्तनू ॥ ११ ॥ इथिलञ्च वशि- बघ लघुख मनसय ते। विर्वते महात्मानो देवास्त्रिदिवगा इच ॥ १२ ॥ जईस्रोतम इत्येते देवा वैवारिया स्मृता । विकु- चन्त प्रकन्या दिवसाप्तास्ततस्तत । यदिच्छन्ति तत् सवं .

·महाभारतम्। लभन्ते विभजन्ति च ॥ १३ ॥ इत्येतत सात्विक हत्तं कथितं वी हिजना । एतहिसाय विधिधालभते यदादिच्छति ॥ १४ ॥ मकी- तिता सत्वगुणा विभपती यथावदुत गुणहत्तमेव च । नरस्तु यो वेद गुणानिमान् सदा गुणान् स भुड न गुणे म युन्यते ॥१५॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगीतापर्वणि गुरुमिष्यसंवाद अष्टतिमोऽध्यायः ॥ ३८॥ ब्रह्मोवाच । नैव शक्या गुणा वक्तु पर्यो नैव सर्वश । अवि- च्छिन्नानि दृश्यन्ते रज सत्त्व तमस्तथा ॥ १॥ अन्योऽन्यमय रज्यन्ते चन्योन्य चाथ जीविग। अन्योऽन्यमाश्रया सर्व तथा- न्योऽन्यानुवर्तिन ॥२॥ यावत् सत्वं रजस्तावर्तिते नाव समय । यावत् तमश्च सत्त्वञ्च रजस्तावविहोच्यते ॥ ३ ॥ सहत्य कुर्वत यात्रा सहिता मचारिय । सात वृत्तयो होते वर्तन्ते हेव- हेतुमि ॥ ४ ॥ उद्रेकव्यतिरिक्ताना तेषामन्योऽन्यवर्तिनाम् । वध्यते तद्यथा न्यून व्यतिरिक्तञ्च सर्वश ॥ ५॥ व्यतिरिक्तं तमो यत्र तिय्यंगभावगत भवेत । अल्प तव रजोय सत्त्वमल्मतर तथा ॥ ६॥ उदिताञ्च रजो यव मध्यस्रोतोगत भवेत । तव तमोय सत्खम ल्पतर तथा ॥ ७॥ उदिताच या सत्व- मूई सोतीगत भवेत । अल्प तत्र तमो य रजथाल्पतर तथा साल वैकारिकी योनिरिन्द्रियाणा प्रकाशिका । न हि सत्त्वात परो धर्म कश्चिदन्यो विधीयते ॥e ॥ नई गच्छन्ति सत्वस्या मध्ये तिष्ठन्ति राजसा । जघन्यगुणसंयुक्ता यान्यध- स्तामा जना ॥१०॥ तम शूदे रज तो ब्राह्मणे सत्त्वमुत्त- मम्। इत्येव विष वर्ण विवर्तन्ते गुणास्वयः ॥ ११ ॥ दूरादपि दिदृश्यन्ते सचिता सहचारिण। तन सख रजया प्रयत

·अश्वगंधपत्र ।
प्रव-
नानुशुशुम ॥१२॥ दृष्ट्वा लादित्यमुयन्त कुचरामा भयं भवेत् ।
अध्यगा परितप्येयुरुषासो दुखभागिम ॥ १३ ॥ प्रादित्य
सत्वमुद्रितं कुचरास्तु तथा तम । परितापोऽवगानाञ्च रजो
गुण उच्यते ॥ १४ ॥ माकाश्यं सत्त्वमादित्य सन्तापो रजसी गुण ।
उपप्लवस्तु विज्ञ यस्तामसस्तस्य पर्वस ॥ १५ ॥ एवं ज्योति घु
सर्वेषु निवर्तन्ते गुणास्वय । पायेण च वर्तन्ते तव सव तथा
तथा ॥ १६॥ स्थावरेषु तु भावेषु तिय्यंगभावगत तम । राज-
गास्तु विपत्तन्ते नेहभावस्तु साविक ॥ १७॥ अहस्विधा तु
विशयं विधा रातिविधीयते ।
मासाईमासवर्षाणि तव
सन्धयस्तथ ॥ १८॥ विधा दानानि दीयन्ते विधा यश
तिते । विधा लोकास्विधा देवाविधा विद्यारिखधा गति ॥ १८ ॥
भूत भव्य भविष्यच धर्मोऽर्थ काम एव च। प्राणापानावहान
वाप्येत एव वयो गुणा ॥२०॥ पायेण प्रवर्तन्ते वन तव
तथा तथा । यतकिञ्चिदिह लोकस्मिन् सर्वमेते वयो गुणा ॥२॥
वयो गणा प्रवर्तन्ते खव्यक्ता नित्यमेव छ। ল্প লেমন
गुणसर्ग सनातन ॥ २२ ॥ तमोऽव्यक्त शिवो धाम रजो योनि
सनातन । प्रकृतिविकार प्रलय प्रधान प्रभवाप्ययौ ॥ २३ ॥
अनुद्रितमनून वाप्यकम्पमचल ध्रुवम। मदमश्चैव तत्सर्वमव्यक्त
विगुण स्मृतम् ॥ २४॥ से यानि नामधेयानि नरैरध्यात्मचिन्तक
॥२५॥ अव्यक्तनामानि गुणाय तवतो यो वेद सर्वाणि गतीश
केवला । विमुक्तदेह प्रविभागतखवित स मुच्यते सर्वगुणे
निरामय ॥२६॥
इति अश्वगंधपर्वणि अनुगीतापर्वणि गुरुशिष्यसवाद
एकोनचलारिशोऽध्याय ॥ ३८ ॥

·महाभारतम् । । अष्टो यस्यानयो ते न दन्त मन. गहा। स तयख गुभ याति तसार यो न विद्यते ॥ १९ ॥ एकादम प यान्याहुरिन्द्रि- यापि पिरीपत | मालाराए परतागि तानि वक्ष्याम्यहं हिजा' ॥ ११॥ योयं खायो जिहा नामिका चैध पक्षमी। मादी पागुरुपस्थय एसो वाग दममी भवेत् ॥ १३ ॥ इन्द्रियग्राम इत्येप मन एकारमं भवेत् । एवं ग्राम नयेत् पूर्व सतो ब्रह्म प्रकाशते ॥१४॥ वहीन्द्रियाणि पनाह पञ्च फर्मेन्ट्रियाणि । बोया-- दोन्यपि पनाहरियुतानि तवत ॥ १५॥ अविशेषाणि पान्यानि कायुक्तानि यानि तु। उभया ममो यं हिस्तु हादसे भवेत् ॥ १६॥ इत्युक्तानी न्ट्रियाएयेतान्येकादश यथाश्रमम् । मन्यन्ते कृतमित्येवं विदिता तानि पण्डिता ॥ १०॥ अत परं प्रवध्यामि सर्व विविधमिन्द्रियम् । पाका प्रथमं भूतं योवमध्यात्ममुच्यते ॥ १८॥ अधिभूतं तथा भन्दो दिपस्तवाधिदेवतम्। द्वितीयं मारुतो भूतं बगध्यात्म विगुतम् ॥ १८ ॥ स्पष्टव्यमधिभूतक्ष विद्युत्तवाधिदैवतम् । तीयं ज्योतिरित्याइशक्षुरध्यात्मगुच्यौं ॥२॥ अधिभूतं ततो रूपं सूर्यास्तवाधिदेवतम । चतुर्थमापी विश्यं जिहा पाध्यात्ममुच्यते ॥ २५॥ अधिभूतं रसगाव सोम- स्तवाधिदेवतम। थवी पञ्चमं मतं घ्राणयाध्यात्ममुच्यते ॥२२: अधिभूतं तथा गन्धो वास्तवाधिदैवतम् । एष पञ्चस भूतेषु विप यथ विधि स्मृत ॥ २३ ॥ अत परं प्रवक्ष्यामि सर्व विविध- मिन्द्रियम् । पाढावध्यात्ममित्याहवालणास्तवदर्शिनः ॥ २४ ॥ अधिभूतन्तु गन्तव्य विष्णुस्तवाधिदैवतम् । अवागगतिरपानय पायुरध्यात्ममुच्यते ॥ २५॥ अधिभूतं विसर्गय मित्रस्तवाधि-, देवतम् । प्रजन सर्वभूतानामुपस्योऽध्यात्ममुच्यते ॥ २६ ॥ अधि- भूत तथा शुक्र दैवतञ्च प्रजापति । हस्तावध्यात्ममित्याइरध्यात्म- विदुषो जना ॥ २७ ॥ अधिभूतच कर्माणि मनस्तत्राधिदैवतम् ।

·अपूर्वमेधप। अपरा- वैश्वदेवी ततः पूर्वी वागध्यात्ममिहोच्यते ॥ २८॥ वताव्यमधि- भूतञ्च वस्तिवाधिदैवतम्। अध्यात्म मन इत्याहुः पञ्चभूतात्म- धारकम् ॥ २८ ॥ अधिभूतञ्च साल्पशन्ट्रमायाधिदैवतम् । अह- द्वारस्तथाध्यात्म सर्वसंसार कारवाम् ॥ ३० ॥ अभिमानोऽधिभूतन रुद्रस्तवाधिदेवतम् । अध्यास बुद्धिरित्याहुः घडिन्द्रियविचा- रिगी ॥ ३१ ॥ अधिभूतन्तु मन्तव्यं मला तवाधिदैवतम् । वौणि स्थानानि भूतानां चतुर्थ नोपपद्यते ॥ ३२ ॥ स्थलमापस्तथाकाशं जन्म चापि चतुर्विधम् । अण्डजोनिजसंस्खेदजरागुनमथापि घ ॥ ३३ ॥ चतुचा जन्म इत्येतत् भूतग्रामस्य लक्ष्यते । एपथ भूतानि खचराणि तथैव च ॥ ३९ ॥ अण्डजानि विजा- नौयात् सर्वांश्चैव सरीरपान् । खेदजाः क्रमयः प्रोक्ता जन्तवश्व यथाक्रमम् ॥३५॥ जन्म द्वितीयमित्येतत् जथन्यतरमुच्यते । भिवा तु पृथिवौं यानि जायन्ते कालपर्ययात् ॥ ३६॥ उद्धि- जानि १ तान्याहु तानि दिजसत्तमाः । द्विपादबहुपादानि तिर्यग्गतिमतीनि च ॥ ३०॥ जरायुजानि भूतानि विकृताग्यपि सत्तमाः। दिविधा खलु विज्ञ या ब्रह्मयोगिः सनातनी ॥ ३८॥ तप. कर्म च यत् पुण्य मित्येप विदुयां नयः । विधिध कर्म विज्ञ य- मिज्यादानञ्च तन्मुख ।। ३८ ॥ जातस्याध्ययनं पुण्य मिति वृद्धानु. भासनम् । एतद्यो वैत्ति विधिवद्युक्तः स स्थाविअर्घभा ॥ ४० ॥ विगतः सर्वपापेभ्य इति चैव निवोधत। यथावदध्यात्मविधिरेष व. कीर्तितो मया ॥४१॥ जागमस्य हि धर्मज्ञाः प्राप्त जान- यतामिह । इन्द्रियाणीन्ट्रियार्थाथ महाभूतागि पञ्च । सर्जा- एपेलानि सन्याय मनसा संप्रधारयेत् ॥ ४२ ॥ क्षीणे मनसि सर्व- मिन्न जन्मसख मिष्यते । ज्ञानसम्पन्नस खाना तत् सुखं विदुपां मतम् ॥ ४३ ॥ अतःपरं प्रवघ्यामि सूक्ष्मभावकरौं गिरम् । निवृत्तिं मर्यभूतेषु गदुना दारुणेन च ॥४४॥ गुणगुण मना- ।

·महाभारतम्। सहा मेकचधमगन्तरम् । एतद वाम गातो वसमाहरेकपदं सुधर्म ॥ ४५ ॥ बिहान् पूर्म इवाङ्गानि मागान् सदस्य सर्वत । बिरना' सर्वतो मुक्तो यो गर स सुखी सहा ॥ ४५ ॥ कामावात्मनि सयन्य चौपाटणा समाहित । सर्वभूत उद्वदिवो बचभयाय पाल्पते ॥४७॥ इन्द्रियाणा गिरोधेन मयंपा विधयेपिणाम् । गुनेजनपदत्यागारध्यामाग्नि समिप्यते ॥४८॥ ययाग्निरिन्धन- रिदो महाज्योति प्रकायते । तपेन्द्रिघमिरोधेन महानामा प्रकापते ॥ ४॥ यहा पश्यति भूतानि पन्नालात्मनो वदि । सय ज्योतिप्तदा सूक्ष्मात सुक्षा प्राप्नोत्यगुत्तमम ॥ ५॥ अग्नी रूप पय सातो वायु सर्म गमेव च । मही पद्धधर घोरमाया , अवयं तथा ॥ ५१॥ रोगशीकसमाविष्ट पञ्चमोत समातमम् । पञ्चभूतममाबुहा नवहार दिदैवतम ।। ५२ ।। रजखरामधाहर त्रिगुणाञ्च विधातुक्म् । समयाभिरत सूद शरीरमिति धारणा ॥ ५३ ॥ दुतर सर्वलोमेनिन् सत्व प्रतिउमाश्रितम् । एतदेव हि लोकेऽम्मिन् कापचक्र प्रवर्तते ॥ ५४ एतन्महार्णव घोर भगाध मोहमशिराम। विचित् सक्षिपञ्चैव बोधयन सामर जगत् ॥ ५५ ॥ याम क्रोध भय लोभमभिद्रोहमथावृतम । इन्द्रियाणा निरोधेन सतस्याति दुखनान् ।। ५६ ॥ यस्यैते मिजिता लोके त्रिगुणा पञ्चधातव । व्योग्नि तस्य पर स्थान मानन्यमय लभ्यते ।। ५७॥ पञ्चेन्द्रियमझाकूला मनोवेगमहो दकाम्। नदी मोहड्दा तीखा कामक्रोधावुभौ जयेत् ॥१८॥ स सर्वदोषनिर्मुलतत पश्यति तत्परम्। मनो मनसि सन्धाय पश्यन्नात्मानमात्मनि ॥ ५८॥ सर्वरित सर्वभूतेषु विन्दत्यात्मान- मात्मनि। एकधा बहुधा चैव विकुणिस्ततस्तत ॥ ६॥ ध्रुव पस्थति रूपाणि दीपादीपरत यथा। सबै विष्णुय मिवय वरुणोऽग्नि प्रजापति ॥ ६१ ।। स हि धाता विधाता चम ·८२ पश्वमेधपत्र । "प्रभुः सर्वतो मुखः । हृदयं सर्वभूतानां महानात्मा प्रभागते ॥३२॥ सं विप्रसहाय सरासराश्च यक्षाः पिशाचाः पितरो क्यासि । रोगा भूतगणास सर्वे महर्षय येव सदा स्तुवन्ति ॥ इति अपूवमेधपर्वणि अनुगौतापर्वणि नकोयष्यसंवाद दिचलारिंशोऽध्यायः ॥ BIR.N...." ब्रह्मोवाच । 'मनुष्याणान्तु राजन्य. क्षत्रियो मध्ययुगी। कुञ्जरी वाहनाना सिंहशारण्यवासिनाम् ॥ १॥ अवि. पशूनां भर्वपामहिस्तु विलवासिनाम् । गवां गोहपभश्चैव स्वीणा पुरुष एव च ॥ २ ॥ न्यग्रोधो जम्बुक्षश्च पिष्मल शाल्मलिस्तथा । किंमपामेपनय तथा कीचकवेणव । एते [माणा राजानो लोकेऽस्मिन्नाव संभय. ॥ ३ ॥ हिमवान् पारिपावस सदो विधा- स्विफूटवान् । खेतो नोलय भासय कोष्ठवायैव पर्वत ॥ ४ ॥ 'गुरुस्कन्धो महेन्द्रश्य माल्यवान् पर्वतस्तथा। एते पर्वतराजानो गुणानां महता तथा ॥ ५ ॥ सूर्यो ग्रहाणामधिपो नक्षत्राणाञ्च चन्द्रमाः। यमः पितृणामधिपः सरितामथ सागर ॥ ६ ॥ अम्ममा वरुणो राजा मरतामिन्द्र उच्यते । अर्कोऽधिपतिरुणानां ज्योतिषामिन्टुरुच्यते ॥ ७ ॥ अग्निभूतपतिनित्यं ब्राह्मणाना वह- सतिः। 'पोषधीना पति. सोमो विष्णुबलवता वर ॥८॥ बष्टाधिराजो रूपाणां पशूनामीवर भिव । दीक्षिताना तथा यत्री देवानामधिपस्तथा ।। ८॥ दिशामुहीची विप्राणां सोमो राजा प्रतापवान् । कुवेरः सर्वरताना देवतानां पुरन्दर ॥ १० ॥ एप भूताधिप सर्गः प्रजानाञ्च प्रजापति । सर्वेषामेव भूताना- 'मई ग्रह्ममयो महान् ॥ ११॥ भूतं परतरं मत्तो विशोपिन विद्यते । राजाधिराज, सर्वेषां विष्णुब्रह्ममयो महान् । ईयरन्वं 1.

·महाभारतम् । विजानीवं कत्तारमतं हरिम् ॥१२॥ नर किन्नरयक्षाणां- गन्धर्वोरगरतमाम् । देवदानवनागाना सर्वपामौसरो विसः ॥ १३ ॥ भगदेवानुयाताना सर्वासा वामलोचना। माहेश्वरी महादेवी प्रोच्यते पार्वती हि सा ॥ १४ ॥ उमा देवी विनानौवं नारीणामुत्तमा शुभाम्। रतीना वसमत्यस्तु स्त्रीणामसरस- स्तथा ॥ १५॥ धर्मकामाथ राजानो ब्राह्मणा धर्मसेतव । तसादाजा दिजातीना प्रयतेत्तस्य रक्षणे ॥ १६॥ राशा हि बिपये येषामवसीदन्ति साधव । होनास्ते स्वगुणो सबै प्रेत्य -घोन्सागंगामिनः ॥ १७ ॥ राशा हि विषये येषा साधव परि- रशिता । तेऽस्मिलोके प्रमोन्ते सुखं प्रेत्य च भुजते ॥ १८ ॥ प्रामु वन्ति महात्मान इति वित्त हिवर्षमा । अत जई प्रवक्ष्यामि नियत धर्मलक्षणम् ॥ १८॥ अहिंसा परमो धमो हिसा चा- धलक्षणा। प्रकामलक्षणा देवा मनुष्या कर्मलक्षणा ॥२०॥ भब्दलक्षणमाकाम वायुस्तु सलक्षणम्। ज्योतिषा लक्षणं रूपमापच रसलक्षणा ॥ २१॥ धारिणी सर्वभूताना पृथिवी गन्धलक्षणा। स्वरव्यञ्जनसंस्कारा भारती शब्दलक्षणा ॥ २२॥ मनसो लक्षण चिन्ता चिन्तोता बुद्धिलक्षणा। मनसा चिन्तिता- नर्यान् बुया चेह व्यवस्यति ॥ २३ ॥ बुद्धिईि व्यवसायेन लक्षते नास समय । लक्षयं मनसो ध्यानमव्यता साधलक्षणम् ॥२४॥ प्रवत्तिलक्षणो योगी ज्ञान सन्यासल क्षणम् । सत्य सन्य दिह बुद्धिमान् ॥ २५ ॥ संन्यासी ज्ञानसंयुक्त प्राप्नोति परमा गतिम् । अतीतो इन्दमभ्येति तमोमयजरातिग ॥ २६ ॥ धर्मलक्षणसंयुक्त मुक्तं वो विधिवन्मया । गुणाना ग्रहण सन्या वक्ष्याम्यहमत परम ॥ २७॥ पार्थिवा यस्तु गन्धो वे प्रागान स हि रायते । घ्राणस्थय तथा वायुगन्धशाने विधीयते । ॥ २८॥ अपा धातूरमो नित्य जित्तया स तु गतते । शिक्षालय तम्माजज्ञान पुर ·८३ अश्वमेधपन्न । तस्मा- वथा सोमो रसनाने विधीयते ॥ २८॥ ज्योतिषश्च गुणी स्पं वसुधा त एधते। चनुस्थथ सदादित्यो रुपज्ञाने विधीयते ॥३०॥ वायव्यस्तु सदा सर्भस्वचा प्रजायते च स । खवस्थ चैव सदा वायु सर्भने स विधीयते ॥ ३१ ॥ आकाशस्य गुणो धेप श्रोत्रेण च स रचते। श्रोवस्थाच दिम सर्वा भन्दशाने प्रकीर्तिता ॥३२॥ मनसय गुणचिन्ता प्रज्ञया सा तु ग्यते । हृदिस्त्रयेतनाधातुर्मनो शाने विधीयते ॥ ३३ ॥ युडिरध्यवसायेन शानेन च महास्तथा। निथित्य ग्रहणं व्यक्तिमव्यक्तं नाव संभय. ॥ ३४ ॥ अलिङ्गग्रहणो नित्य क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मक । दलिग क्षेवर केवलं ज्ञानलक्षण ॥ ३५ ॥ अव्यक्तं वलिङ्गास्थं गुणाना प्रभवाप्ययम् । सदा पश्याम्यह लीनं विजानामि शृणोमि च ॥ ३६॥ पुरुषस्तदिजानौते तस्मात् वेवश उच्यते । गुणवत्तं तथा उत्तं तेवर. परिपश्यति ॥ ३७॥ आदिमध्यावसानान्तं सृज्यमानमचेतनम् । न गुणा विदुरारमानं सन्यमाना पुनः पुनः॥३८॥ न च तं विन्दते कथित् वास्लेप विन्दति । गुणाना गुणभूताना यत पर परम महत ॥ ३८॥ तमाहुणाय सत्त्वञ्च परित्यज्येह धर्मवित। क्षीणदोषो गुणातीत क्षेत्र प्रविमत्यथ ॥ ४०॥ निर्दन्हो निनमस्कारो नि स्वाहाकार एव च । अचलयानिकेतय क्षेवा स परी विभु ॥ ४ ॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगीतापर्वणि गुरुशिष्यसंवाद विचत्वारिंशोऽध्याय ॥ १३ ॥ ब्रमोवाच । यदादिमध्यपर्यन्तं ग्रहणोपायमेव च । नाम- लक्षणसशुक्त सवं वच्छामि तत्त्वत ॥१॥ अह पूर्व ततो रात्रि- मांसा. शशादय स्मृता । अवणादीनि ऋक्षाणि ऋतव शिथि- ·८४ महाभारतम्। + रादयः ॥२॥ भूमिरादिस्तु गन्धानां रसानामाप एव च। रूपाणां ज्योतिरादित्य सानां वायुरुध्यते ॥ ३ ॥ भब्दस्यादि- स्तथाकाभमेप भूतकृतो गुणः। अतः परं प्रवच्यामि भूताना- मादिमुत्तमम् ॥ ४॥ आदित्यो ज्योतिघामादिरग्निभूतादिरुच्यते । सावित्री गर्व विद्यानां देवतानां प्रजापतिः॥ ५॥ ओंकारः सर्व- वेदानां वचमां प्राण एव च। यदमिनियतं लोके सवं साविधि- रुच्यते ॥६॥ गायत्री छन्दसामा दिः पशूनामज पादितः । गावयतुष्पदामादिमनुष्याणां हिजातयः ॥ ७॥ श्येनः पतत्रिणा- मादिर्यशानां इतमुत्तमम्। सरोरुपाणां सर्वेषां च्येहः सो द्विजोत्तमा- ॥८॥ • कृतमादियुगानाञ्च सर्वेषां नाव संशयः । हिरण्यं सर्वरनानामोषधीनां यवास्तथा ॥ ८ ॥ सर्वेषां भक्ष- भोज्यांनामन्नं परममुच्यते । वाणाञ्चैव सर्वेषां पैयानामाप उत्तमा ॥१॥ स्थावराणान्तु भूतानां सर्वेषामविशेषतः । ब्रह्म-. क्षेत्रं सदा पुण्यं प्लक्षः प्रथमतः स्मृतः ॥ १९॥ अहं प्रजापतीनाच सर्वेषां नात्र संशय मम विष्णुरचिन्त्यात्मा स्वयम्भूरिति स सात' ॥ १२॥ पर्वतानां महामेरुः सर्वेयामग्रजः स्मृतः । दिशाञ्च प्रदिपाञ्चो दिक 'पूर्व प्रथमा तथा ॥ १३ ॥ तथा विपथगा गङ्गा नदीनामग्रजा स्मृता। तथा सरोदपानानां सर्वेषां साग- रोऽग्रज ॥ १६ ॥, देवदानवभूतानां पिशचोरगरक्षसाम् । , नर- किन्नरयक्षाणा सर्वधामीश्वरः प्रभुः ॥ १५ ॥ अदिबिश्वस्य जगतो. विष्णुर्ब्रह्ममयो महान्। भूतं परतरं यस्मात्रैलोक्ये नेह,विधते आप्रमाणाञ्च सबंधा गाईस्यं नाव संशयः। लोकाना. मादिरव्यक्तं सर्वस्यान्तस्तदेव च ॥ १०॥ अहान्यस्तमयान्तानि पदयान्ता च सर्वरी। सुखस्यान्तं सदा दुःखं दुःखस्यान्तं सदा सुखम् ॥ १८॥ सर्व क्षयान्ता निचयाः पतनान्ता. समुच्छ्रया.।' संयोगाथ वियोगान्ता मरणान्तञ्च जीवितम् ॥ १२॥ सर्व कृतं - 4- ·अश्वमेधप । বিনামান্ন ভান সবে খ্ৰীৰম্ । অগাল দ্বি লীলান্সি सदा स्थावरजङ्गमम् ॥ २०॥ इष्टं दत्त तपोऽधीतं ब्रतानि निय- माय ये। सर्वमेतहिनामान्त शानस्थान्तो न विद्यते ॥ २१ ॥ एमाजशानेन शुद्धेन प्रमान्तात्मा जितेन्द्रिय । निर्ममो निरह- धारो मुच्यते सर्वपापभि ॥ २२ ॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगीतापर्वणि गरुविध्यसंवाद . चतुयत्वारिंशोऽध्याय ॥ १४ ॥ ब्रह्मोवाच । युधिसार मनस्तम्भमिन्द्रियग्रामबन्धनम् । महा- भूतपरिस्कन्ध निवेशपरिवेशनम् ॥ १ ॥ जराभोकसमाविष्टं व्याधि- व्यसनसम्भवम् । देशकालविचारीद अमव्यायामनिवनम् ॥ २॥ अहोरात्रपरिक्षेप गीतोष्णापरिमण्डलम्। सुखदु खान्तर के चपिपासावकीलकम् ॥ ३॥ कायासपविलेखञ्च निमेषीनोप- विलम् । घोरमोघजलाकीण वर्तमानमचेतनम् ॥ ४॥ मागाई- मासगणित विषम लोकसवरम् । तमोनियमपञ्च रजोवेग- प्रवर्तकम् ॥ ५ ॥ महाशारदीप्तञ्च गुणसप्नातवत्तनम् । अरति- ग्रहणानीक शेकसवातवचनम् ॥ ६॥ क्रियाकारणसंयुक्त राग- विस्तारमायतम् । लोभेमापरिवितोभ विचिन्ताज्ञानसम्भवम् ॥७॥ भयमोह परीवार भूतसम्मोहकारकम् । आनन्दमोतिचारच कामक्रोधपरिग्रहम् ॥ ८॥ महदादिविशेषान्तमसक्तमभवाव्ययम् । मनोजवं मन कान्त कालचक्र प्रवर्तते ॥८॥ एतहासमायुक्त फालधक्रमचेतनम् । विएजेत् सहिपेशापि बोधयेत् सामर जगत् ॥ १०॥ कालचक्रप्रवत्तिच निवृत्तिञ्चैव तवत । यस्तु 'वेद नरो नित्य न स भूतेषु सुधति ॥ ११॥ विमुक्त सर्वसंस्कार एपरिवनित । विगुप्ता गर्वपापेभ्य प्रायोति परमा गतिम् ·महाभारतम्। या। . ॥ १२ ॥', गृहस्थो ब्रह्मचारी च वाणास्थोऽथ भिन्तुकः । चत्वार: आयमाः प्रोक्षाः सर्वे गाईस्यामूलकाः ॥ १३ ॥ कथिदिद लोकचिन्नगमः परिकीर्तितः । तस्यानुगमनं श्रेयः कीतिरेमा सनातनी ॥ १४ ॥ संस्कारैः संस्कृतः पूर्व यथावचरितत्रतः । जालौ गुणविभिष्टायां समावर्तत तत्त्ववित् ॥ १५ ॥ खदारनिरतों नित्यं शिष्टाचारी जिरीन्ट्रियः । पञ्चभिय महायचे अद्दधानी यजेदिह ॥ १६ ॥ देवतातिथिमिष्टायी निरतो देवकर्मस । इन्या- प्रदानमुक्तय यथाशक्ति यथासखम् ॥ १७॥ न माणिपादचपली.. न नेवपलो मुनिः। न च वागचपल इति मिष्टस्य गोचरर. ॥९॥ नित्यं यज्ञोपवीतौ स्यात् शुलवामाः शुचिव्रतः । नियतो यमदानाभ्यां सदा मिष्टेश संविशेत् ॥ १६ ॥ .. जितशिशोदरी मैया शिष्टाचारसमन्वितः। वैणवौं धारयेद्यष्टिं मोदकाच्च कम- एडलुम् ॥ २०॥ अधीत्यध्यापनं कुर्यात्तथा यजेनयाजने । दान मतिग्रहं वापि पड़गुणां वृत्तिमाचरेत् ॥ २१ ॥ वौणि कर्माणि : जानोत ब्राह्मणानान्तु जीविकाम् । याजनाध्यापने चाभे शुद्धा. चापि प्रतिग्रहः ॥ २२ ॥ अथ शेषाणि चान्यानि वीणि कर्माणि यानि तु। दानमध्ययनं यशो धर्मयुक्तानि तानि तु ॥ २३ ॥ तिष्वप्रमादं कुर्वीत विषु कामस धर्मवित् ।। दान्तो मैत्रः क्षमा- युक्तः सर्वभूतमो मुनिः ॥ २४ ॥ सर्वमेतद्यथामक्ति विप्रो निर्वत- यन् शुचिः । एवं युक्तो जयेत् स्वर्ग:गहस्यः मंसितव्रतः ॥ २५ ॥ ति, प्रपोपी पुगतापपीए, गुरिमरित्यदि पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४५ ॥ . 1 . ब्रह्मोवाच । एवमेतेन मार्गेण पूर्वोतोन यथाविधि । अधीत- वान् यथाशक्ति तथैव ब्रह्मर्यवान् ॥ १॥ स्वधर्मनिरतो विदार ·प्रखमेधप E सन्द्रियवतो मुनिः। गुरोः प्रियहिते युक्तः सत्यधम्मपरः शुचिः ॥ २ गुरुणा समतुशातो भजीतान्नमकुत्सयन् । इविष्यभेच्य भुक चापि स्थानासन विद्यारवान् ॥३॥ हिकालमग्निं जुहानः 'शुचिर्भूत्वा समाहितः। धारयौत सदा दरडं बैलु पालाममेव वा॥४॥ चौग, कापासिकच्चापि रागाजिनमथापि वा । 'सर्व कयायरतां वा वासो वापि हिजस्य है ॥ ५॥ मेखला च भवे-, मौनी जटी नित्योदकास्तथा । यज्ञोपवीती स्वाध्यायो अमुल्यो नियतव्रतः ॥६॥ पूताभिथ तथैवाशिः 'सदा दैवततर्पणम् । भावन नियतः कुर्वन् ब्रह्मचारी प्रशस्यते ॥ ७॥ एवंयुक्तो जयेत् स्वर्गमूद्धरेताः समाहितः। न संसरति जातीषु परमं स्थान- माश्रितः ॥ ८ ॥ संस्कृतः सर्बसंस्कारैस्तथैव ब्रह्मचर्यवान् । ग्रामान्निष्कम्य चारण्ये मुनिः प्रव्रजितो वसेत् ॥ ८ ॥ चम्मेवल्कल- संवासी सायं प्रातरुपसृशेत् । अरण्यगाचरी नित्यं न ग्राम प्रवियेत् पुनः॥ १०॥ अञ्चयन्नतिथीन् काले दद्याचापि प्रति- श्रयम् । फलपवावमूलैः श्यामाकन घ वर्तयन् ॥ ११ ॥ प्रवृत्त- मुदकं घायु सधं वानेयमाययेत् । प्राशीयादानुपूर्वगा यथादीक्ष- मतन्द्रितः॥ १२ ॥ स मूलफलभिक्षाभिर,दतिधिमागतम् । यद्ध्यः स्यात्ततो दद्यानिवां नित्यमतन्द्रितः ॥ १३ ॥ देवतातिथि- पूर्वञ्च सदा प्राशीत वाग्यतः। असद्धितमनाश्चैव लब्धाशोवता- अयः ॥ १४ ॥ दान्तो मेवः समायुक्तः केभान् श्मशु च धारयन् । जुद्धत्स्वाध्यायभौलश सत्यधर्मपरायणः ॥ १५ ॥ शुचिदेहः मदा दक्षी वननित्यः समाहितः। एवंयुक्तो जयेत् वर्ग धानप्रस्थो जितेन्द्रियः॥ १३ ॥ सहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽय वा पुनः । य इच्छेनमोक्षमास्यातुनुत्तमा हत्तिमाययेत् ॥ १७ ॥ अमयं सर्व- भूतेभ्यो देवा नै कम्यमाचरेत् । सर्वभूतराखी मैयः सर्वेन्ट्रिययती मुनिः ॥ १८ ॥ अयावितमामुपपन्न पच्छया । उखा पति ·महाभारतम्। . वन ।। २४॥ चरेच्य विधूमे भुक्तवध्य ने ॥ १८ ॥ वृत्ते भरावसम्पाते भैच्य लिप्सेत मोचवित्। लाभेन च न हयेत नालाभे विमना भवित ॥ २० ॥ यावार्थो कालमाकाइन चरेय समाहितः । वाम गधारण नेच्छेन भुञ्जीताभिपूजितः ॥ २१॥ अभिपूजितलाभाद्धि विजुगुप्सेत भिक्षुकः। भुक्तान्यन्तानि तिहानि कपायकटुकानि च ॥ २२॥ नावादयति भुञ्जानो रणव मधुरांस्तथा । यावा.' मावच भुजीत केवलं प्राणधारणम् ॥ २३ ॥ असरोधेन भूतानां हतिं लिप्पेत मोक्षवित्। न चान्यमन्नं लिप्त भिक्षमान. कथ न सनिकामयेदमं विमुक्ते चारजाथरेत् । शून्या. गारमरण्यं वा हक्षमूलं नदी तथा ॥ २५ ॥ प्रतिययार्थ सेवेत पार्वती वा पुनर्गहाम् । ग्रामकराविको ग्रीमे वर्षाखे कत्र वा वसेत् ॥ २६॥ अध्वा सूर्यन निर्दिष्ट कौटवञ्च घरेग्महीम् । दयार्थ चैव भूताना समोच्य पृथिवीञ्चरेत् ॥२७॥ सञ्चयांथ न कुर्बोस नेहवामञ्च वर्जयेत् । पूताभिरद्भिनित्यं वै कार्य कुति मोक्षवित् ॥ २८ ॥ उप पेटुताभिरनिय परुप. सदा । अहिंसा ब्रह्मचर्यच सत्यमा वमेव च ॥२६॥ अक्रोधानसूया च दमो नित्यमपैशनम् । अष्टस्वेतेषु मुक्ता स्थावतेषु नियतेन्द्रियः ॥३०॥ अपापमभठं वृत्तमजिम नित्यमाचरेत् । जोषगेव सदा भोज्यं ग्राममागतमस्सहः ॥ ३१ ॥ यावामात्रञ्च भजीत केवल प्राणयाविकम् । धर्मलम्धमथाशीयान्न काममनुवर्तयेत ।। ३२ ॥ ग्रासादाच्छादनादन्यन्न ग्रहीयात् कथञ्चन । यावदाहारयेत्तावत् प्रतिरजीत नाधिकम् ॥ ३३॥ परेभ्यो न प्रतिमांच्यं न च देयं कदाचन। दैन्यभावाच्च भूताना सविमन्य सहा बुध ॥ ३४ ॥ नाददौत परवानि न मनीयादयाचित.। न किञ्चितिपयं भुना सृहयेत्तस्य बैन्पुन ।। ३५ ।। मदमापस्तथान्नानि पत्रपुष्यफलानि च। असंवताति रङ्गीयात महत्तानि च कार्यवान् ।। ३६ ।। न ।

·ঘৰছে शिल्पजीविकां जीवहिरण्यं नीत कामयेत् । न हेष्टा नोपदेष्टा च भवेरा निरुपस्कृत ॥ ३७॥ यद्धापूतानि भुजौत निमित्तान प वजयेत् । सुधातत्तिरसतय सर्वभूरसंविदम् ॥ ३८॥ श्राशी- यंतानि सर्वाणि विसाधुक्तानि पानि च । लोक संग्रहधर्माक्ष नैव कुन्निवारयेत् ॥ ३८ ॥ सर्वभावानतिक्रम्य लघुमान परि- प्रजेत्। सम सर्वेषु भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ॥ ४० ॥ पर नोदिजयेत् वाच्चिन्न च कस्यचिदुहिजेत् । विश्वास्य सर्वभूताना- मप्रटो मोक्ष विदुच्यते ॥ ४१ ॥ अनागतञ्च न ध्यायेन्नातीतमनुचिन्त- येत् । वर्तमानमुपैचेत कालावाड़ा समाहित ॥ ४२ ॥ न चतुपा न मनसा न वाचा दूपयेत छचित् । न प्रत्यक्ष परोक्षं वा मिचि- दुष्टं समाचरेत ॥ ४३ ॥ इन्द्रियारपसहत्य कूर्मोऽङ्गानीव सर्वम । सोणेन्द्रियमगो बुरिनरीह सर्व तत्त्व विप्त ॥ ३४ ॥ निर्ड रहो निनमस्कारो नि खाज्ञाकार एव च । निमामो गिरद्वारा निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ ४५ । गिरामी निर्गुण गान्तो निरा- सक्तो निरायय । आत्मसी च तत्त्वज्ञो सुचत नाय संमय hts ॥ अपाणिपाद पृष्ठन्तदभिर रस्कमनूदरम्। प्रहीयागुणा- कामागा केवल विमलं स्थिरम् ॥ ४७॥ अगन्धमरमसामसपा- मन्दमेव च। अनुगम्यमनायतममासमपि चैव तत ॥ 8 ॥ नि- यिन्तमव्यय दिव्यं रहस्थमपि सर्वदा। सर्वभूतस्वमात्मानं धे पश्यन्ति न ले मता ॥४॥ न त क्रमते युदिनन्ट्रियाणि - देवता । वेदा यसाथ लोकायन तो न प्रतानि च ॥ ५० ॥ 'यत्र ज्ञानवता प्राप्तिरलिङ्गग्रहया स्मृता। तम्मादलिइधर्मांधों धर्मतत्त्वमुपाचरेत् ॥ ५१ । गहधर्माधितो विद्वान् विधान- परितवरेत्। अमूढो मूदरूपेण परेवर्गमदूपयन् ॥ ५२ ॥ योगमवमन्येरन परे सततमेव हि। तथावृत्तवरेहम' मता धर्मममकुलायन् ॥ ५३॥ य एवं वृत्तसम्पन्न म मुनि श्रेष्ठ उच्यो। + -न दे ·महाभाररान। इन्ट्रियापोन्ट्रियाधाय महाभूतानि पद च ॥५४॥ मनोबुद्धि- रसारमव्यक्त पुरुष तथा ।। एतत् एवं प्रसवाय यथावतख- निशयात् ॥ ५५ ॥ तप्त स्वर्गमायोति विमुक्त सर्वबन्धने । एतावदन्तवमाया परिमाय सच्चविर ॥ ५६ ॥ ध्यादेकान्त- भास्थाय गुयतेऽथ निरायय । निर्मल मरालेभ्यो वायुराका- आगो यथा। दीएकोशी निरातरूथेद प्राप्नुयात् परम् ॥५॥ তুমি স্মঘৰৰ যি অনুশীমায়ি ঘিষ্মা पटनारिमोऽध्याय ॥ ४ ॥ सपा क्षेम- अशोवाच । सनग्रास सप इत्याहवदा निथिरावादिन । बामणा ब्रह्मयो निस्था शानं ब्रह्म परं विदुः ॥ १ ॥ अतिदुरात्मकं अम वेदविद्याव्यपाययम् । निदंग्ह निर्गुणं गित्यमचिन्त्यगुण- गुत्तमम् ॥ २॥ ज्ञानेन तपसा चैव धीरा पश्यन्ति तत् परम् । निर्णितमनस पूता व्युत्क्रान्तरजसोऽमणा ॥३॥ মজান মালি এই। বালিংনালিয়ে য ব ব্লগ্ন- विदो जना ॥४॥ तप प्रदीप इत्माहरापारी धर्मणधक । भान वे परम विद्यात् सन्नवास तप उत्तमम् ॥ ५॥ यस्तु वेद निरावाध ज्ञान वत्वविनिश्चयात् । सर्वभूतस्थमात्मानं ससर्वगति- रिष्यते ॥ ६॥ यो विद्वान् सहवासच विवासञ्चैव पश्यति। तथै- वैकलनानाले स टु खात मतिमुच्यते ॥ ७॥ यो न कामयते किचिन्न किचिदवमन्यते। इहलोकस्य एवैध ब्रह्मभूताय कल्पो ॥८॥ विधानगुणतत्वज्ञ सर्वभूतप्रधान वित् । निगमो निर. शारी मुच्यते नात्र संशय ॥ ॥ निईन्हो निमस्कारो नि- खधाकार एव च। निर्गुण नित्यमहम्द प्रभमेनैव गच्छति ॥ १ ॥ हिला गुणमय सर्व कर्म जन्तु शुभाशुभम् । उभे सत्यानृते सिया

·अमेधप ।
मुच्यते नात्र संशय ॥११॥ अव्यलयोनिमभवी बुद्धिस्कन्धमयो
महान् । महारधारविटप इन्द्रियागुरकोटर ॥ १२ ॥ महा-
भूतविशालय विशेषयतिमाखिन । सदापत सहापुष्प शुभा-
शुभफलोदय ॥ १३ ॥ प्राजीव्य सर्वभूताना ब्रह्मक्ष सनासग ।
एवं हिलाच भित्वा च तवज्ञानामिना बुध ॥१४॥ हिला
राजमयान् पामान्मृत्युजन्मजरोदयान् । निर्ममो निरहदारी
मुध्यते नाव समय ॥ १५ ॥ हाविमो पक्षियौ नित्यो सखायौं
पाप्यचेतनौ । एताभ्यान्तु परी योऽन्यश्चेतनावान् स उच्यते ॥१६॥
অষণ মুষল্লাৰিষদ্ধ সৰ স্বননা।
क्षेत्रवित सर्वसायातबुदिर्गुणातिगो मुच्यते सर्व पापे ॥ १७ ॥
इति अश्वमेधपर्वणि अनुगौलापर्वणि गुरुशिष्यसंवाद
सप्तचलारिशोऽध्याय ॥५॥
ब्रह्मोवाच । केचिद ग्रामयं वृक्ष केचिदबलावनं महत।
केचित्तु मन चाव्यक्त केचित परमनामयम ॥१॥ मन्यन्ते सर्व
ময়মনৰাময়। ভাষান্তমতি বন যাচাৰ
समोमवेत ॥ २ ॥ आत्मानमुपसङ्गम्य सोऽमृतखाय कल्पते । निमेष-
माधमपि देत संयम्यारमानमात्मनि ॥३॥ गच्छत्यात्मप्रसादेन
विदुषा प्राप्तिमव्ययाम। प्राणायायैरय प्राणान् सयम्य स पुन
पुन ॥ ॥ दमदादममिर्वापि चतुर्विभात् पर तत । एव पूर्व
प्रसन्नारमा लभते यद्यदिच्छ ॥५॥ अव्यक्तात् मनमुद्रिता-
मगतलाय कल्पते । सवात परसर नान्यत प्रान्तीह सहिद
॥६॥ अनुमानाहिजागाम पुरुष सत्यसंथयम । न शक्यमन्धया'
गन्तुपुरुष दिजसत्तमा ॥७॥ समा तिरहिसा, च समता
सत्यमाकपा । शान व्याप सन्नास राति हतमिष्यति ॥८॥

·1 महाभारतनु । एरोनेवानुमानेन मन्यन्ते ये मनीषिग्छ । राखच पुरुपश्चैव तत्र, गारित विचारणा ॥2॥ प्राङ्गरेके च विहासो ये मानपरि- निष्ठिता। शेवशमलचौरक्य मित्सेतन्दीपपद्यते ॥ १० ॥ पृथग- भूत तत सवमिधेत विचारितम् । पृथग भावय विभेय महज- शापि तत्वत ॥ १९॥ तथैवैफलगानालमिप्यरो विदुषा नयः । मनकोडम्बरे चैक पृथक्षामपि दृश्यते ॥ १२ ॥ मत्स्यो यथान्य स्थादा सप्रयोगस्तथा तयो । सम्बन्धस्तीयविन्दुना पर्ण कोक- नदस्य च ॥ १३॥ गुरुरुवार । इत्युत्तवन्तस्ते विप्रास्तदा लोकपितामहम् । पुन संगयमापन्ना पप्रच्छुर्मुनिसत्तमा ॥ १४ ॥ इति अशोधपर्व गिा अनुगीतापर्वणि 'गरुशिष्यसंवाद अहमदारिगोऽध्याय ॥४८॥ ऋषय अच। को वा खिदिह धर्मायामनुठेयतमो मत । व्याहतामिव पश्यामि धर्मस्य विविधा गतम् ॥ १॥ जान देहा- बदन्त्ये के नैतदस्तौति चापरे। केचित सशयित सर्व नि संश्य- मथापरे ॥ २॥ अनित्य नित्यमिन्येने नारवस्तीत्यपि चापरे । एकरूपं विधेत्येके व्यामित्रमिति चापरे ॥३॥ मन्यन्ते ब्राह्मणा एव ब्रहाशास्तत्ववादिन । एवमेकै पृथक चान्ये बहुबमपि चापरे ॥ ४ ॥ देशकालावुभौ केचित् नैतदस्तौति चापरे। जटा- निनधराथान्ये मुण्डा केचिदसवता ॥५॥ अस्तान कोचिदि- च्छन्ति स्तानमप्यपरे जना । मन्यन्ते ब्राह्मणा देवा ब्रह्म ज्ञा- स्कृत्वदर्भिन ॥ ६॥ आहार केचिदिच्छन्ति केचिचानमने रता । फर्म कोचित प्रशान्ति प्रशान्तिचापरे जना ॥ ७ ॥ देशकालायगी दोमिताली नि चापर। नोनिमोह सिंपन्ति कैपिडोगगन ·जोधपचे। पृथग्विधान् ॥ ॥ धनानि केचिदिच्छन्त निर्धनलमथायरे। तपास्यमाधनन्त्वे के नेतदस्तीति चापरे ॥ ८॥ अहिसानिरवा- शान्ये केचिद्विसापरायणा । पुण्येन यशसा चान्ये नैतदस्तीति । चापरे ॥१०॥ सद्भावनिरताशान्ये केचित् सशयिते स्थिता । दुखादन्ये सखादन्ये ध्यान मित्यपरे जना ॥ ११॥ यामित्यपरे विप्रा मदानमिति चापरे। तपस्वन्ये प्रशंसन्ति स्वाध्यायमपरे जना ॥१२॥ ज्ञानं सन्नधासमित्येके स्वभावं भूतचिन्तका । सर्वमेके प्रमसन्ति न सर्वमिति चापरे ॥ १३ ॥ एव व्युत्यापित धर्म बहुधा विप्रबोधिते। निसय नाधिगच्छाम संमूढा सर. सत्तम ॥ १४ ॥ इदं श्रेय इद श्रेय इत्येव व्युस्थितो जन । यो हि यस्मिन् रतो धर्मे स तं पूजयते सदा ॥ १५ ॥ तेन नोऽविहिता पशा मनव बहुलीकृतम्। एतदाण्यातमिच्छाम श्रेय किमिति अत परन्तु यद्गुद्य तद्भवान् वक्तुमईति । सम्ववियोवापि सम्बन्ध केन हेतुना ॥ १७ ॥ सेविप्रेमंगवान् लोकभावन । सेभ्य घास धर्मात्मा याथातथ्येन बुद्धिमान् ॥१८॥ इति अश्वमेधपर्य गिा अनुगीतापर्वणि गुरुशिष्यमवाद एकोनपञ्चामोऽध्याय ॥ ४ ॥ एवमुक्त स 1 अमोवाच । सन्त व संपवध्यामि यन्मा पृच्छथ सत्तमा । गुरुणा मिथ्यमामादा यदुक्त सन्नियोधत ॥ १॥ समस्तमिह तत शुखा सम्यगेवावधार्यताम् । अहिसा सर्वभूतानामेतत् कृत्यतम मतम् ॥ २॥ एतत पदमनुहिम वरिष्ठ धर्मलक्षणम् । ज्ञानं मियय इत्याहुबडा निशितदर्णिम ॥३॥ तमाशानेन शुद्देन मुच्यते सर्पमिलिग । विमापरान थे फेनिस ये ग नास्तिक- ·- 4y 4 14 महाभारतमा वृत्तयः ॥ 8 ॥ लोभमोहसमायुक्तास्ते वै निरयगामिणः । आगी- युलानि कर्माणि कुर्वते ये खतन्द्रिताः ॥ ५॥ मिलोक प्रमो. दन्ते जायमाना पुनः पुनः। कुर्वते ये तु कर्माणि अदधाना विपरितः ॥ ६ ॥ 'अनामौर्योगसंयुक्तास्ते धोरा. साधुदर्मिनः । अतः परं प्रवच्यामि सत्त्वचेवशयोर्यथा॥1॥ संयोगो विप्र- योगच तन्निवीधत सत्तमाः। विषयी विषयिबच सम्बन्धोऽय- मिहोच्यते ॥ ८॥ विपयो पुस्यो नित्यं सखच विषय स्मृत.। व्यायात पूर्वकल्पेन मशकोडम्बरं यथा ॥८॥ भुन्यमानं न जानौते नित्यं सत्त्वमचैतनम् । यस्वेवं तं विजानौते यो भड्तो यथ भुज्यते ॥ १०॥ नित्यं हादसमायुक्त. समाहर्मनीषिणः। निईन्छो निष्कलो गित्यः क्षेत्रभो निर्गुणात्मकः ॥ ११॥ ममः संशानुगथैव स सर्वव व्यवस्थित । उपभइते सदा सत्वमपः 'पुष्करपर्यवत् ॥ १२ ॥ सर्वैरपि गुणैविहान् व्यतिषको न लिप्यते । जलविन्दुर्यथा लोलः पद्मिनीपवसंस्थितः ॥ १३ ॥ एवमेवाप्य- संयुक्त पुरुष. स्यान्नसंशयः। द्रव्यमावमभूत् सत्त्वं पुरुषस्थति निशयः॥१०॥ यथा द्रव्याच कर्ता च संयोगोऽप्यनयोस्तथा। यथा प्रदीपमादाय कश्चित्तमसि गच्छति ॥ १५ ॥ प्रदीपेन गच्छन्ति परमैषिणः। यावद्दव्यगुणास्तावत् प्रदीप सम्पकागते ॥ १६ ॥ चोणे द्रव्ये गुणे ज्योतिरन्त नाय गच्छति । व्यक्त सत्वगुणस्ने पुरुषोऽव्यक्त इष्यते ॥ १७॥ एतद्विप्रा विजा. नौत हन्त भूयो ब्रवीमि व । महमेशापि दुर्मेधा न धिमधिल गच्छति ॥ १८॥ चतुर्थनाम्ययांशन युद्धिमान सुखमेधते । एवं धर्मस्य विशेयं संसाधनमुपायत ॥१८॥ उपायतो हि मेधावी सुखमत्यन्तमसुते । यथावातमपाथेय. प्रसन्नो मनुज. सचित् ॥ २०॥ केशेन याति महता विनश्यदन्तरापि च । तया कर्मस विशेयं फलं भपति वा न वा ॥ २१॥ पुरुयस्यात्मनि श्रेय प्रभा re तथा सख- ·अवमेधपन्न । रामनिदर्शनम् । यथा च दौर्षमध्यानं पडामेव प्रपद्यते ॥ २२॥ अष्टपूर्व सहसा तलदर्भ नवजित । तमेव च यथाध्यान रथे- नेहाशुगामिना ॥ २३ ॥ गच्छत्यवमयुक्तोन तथा बुद्धिमता गति । जाई पर्वतमारुध नान्यवेक्षेत भूतलम् ॥ २४ ॥ रथेन रथिनं पश्यन तिवमानमवेतनम् । यावद्र्थपथस्तावद्रथेन स तु गच्छति १॥ २५ ॥ चीणे रथपथे विद्वान् रथमतराज्य गच्छति । एवं गच्छति मेधावी तस्वयोगविधानवित् ॥ २६ ॥ परिशाय गुण- प्रय तूत्तरादुत्तरोत्तरम् । यथार्णवं महाघोरमानव संप्रगाहते ॥ २७ ॥ बाहुभ्यामेव सम्मोहादध वाञ्छत्यसंशयम् । नावा चापि . तथा प्राधी विभावक्ष सरित्रया ॥ २८॥ प्रश्रान्त सलिलं गच्छेत् शीघ्र मन्तरते इदम् । तीणों गच्छेत् परं पारं नाव- मुत्सृज्य निर्मम ॥ २८॥ व्याख्यातं पूर्वकल्येन यथा रयपदा- तिनो । स्नेहात सम्मोहमापन्नो नावि दामो यथा तथा ॥ ३०॥ ममलेनाभिभूत संस्तवैव परिवर्तिते। नावं न शक्यमारुध स्थले विपरिवर्तितम् ॥ ३१॥ तथैव रथमार नायु चा विधी- यते। एवं कर्ममकृतं चित्रं विषयस्थ'पृथक् पृथक ॥ ३२ ॥ यथा कर्मा कृतं लोके तथेत्तानुपपद्यते । यन्नैव गन्धि नो रस्यं न रूपस मदवस् ॥ ३३॥ मन्यन्ते मुनयो बुद्धया सतप्रधान प्रच- क्षते। सब मधानमव्यक्तमव्यत्तस्य गुणो महान् ॥ ३४॥ महत् प्रधानभूतस्य गुणोद्धार एव च। अहकारात्तु सम्भू तो महा- भूतकतो गुण ॥ ३५ ॥ पृथत न हि भूताना विपया वै गुणाः मृता । वौजधर्म तथा व्यक्तं प्रसवात्मकमेव च ॥ ३६॥ वौज- भर्मा महानामा प्रसवयेति न गुप्तम् । वौजधर्मबहार मसवरा पुन पुन ॥३०॥ वीजप्रसवधर्माणि महाभूतानि पञ्च व। वौजवमिंग इत्याहुः प्रसवच प्रकुर्वते ॥ ३८॥ विशेषा पश्वमशाना तेषां चित्तं विशेषणम् । तत्रैकगुणमाका द्विगुणी ·महाभारतम्। तस्य गन्धस्य वायुरुच्यते ॥ ३८ ॥ विगुग्ण ज्योतिरित्याहरापयापि चतुर्गुणा । पृथौ पञ्चगुग्णा ज्ञेया घरस्थावरसगुला। ३. ॥ सर्वभूतकरी देवी शुभाशुभनिदर्भनी। शब्द सस्तथा रूप-रसो गन्धश्व पचम ॥ ४॥ एते पञ्चगुणा भूमेवि या दिनसत्तमा । पार्थि- वश्च सदा गन्धो गन्धश्च बहुधा स्मृत ॥ ४२ ॥ वच्यामि विस्तरेण बहा गुणान् । इष्टथानिष्टगन्धय मधुरोऽम्स कदस्तथा ॥ ३ ॥ निर्हारी संहत स्निग्धो रक्षो विपद एव एव दाविधी जय पार्थिवो गन्ध इत्युत ॥ ४४ ॥ भब्द सस्तथा रूप वापा गुणा स्मृता । रसज्ञानन्तु वच्यामि रसस्तु बहुधा मृत ॥ ४५ ॥ मधुरोऽस्त कटुस्तिक्त कपायो लवणस्तथा । एव पड विधविस्तारो रसो वारिमय मृत ॥६॥ गन्द सस्तथा रुप विगुण ज्योतिरुच्यते । ज्योतिषश्च गुगी रूपं रूपन्न बहुधा स्मृतम् ॥ ४७ ॥ शुल कृषा तथा रक्त नौलं पौतारुणन्तथा। इखं दीर्घ कृम स्थूलं चतुरस्रन्तु दत्तवत् ॥४॥ एव हादग विस्तारं तेजमो सपमुच्यते। विशेयं ब्राह्मणेते है- धर्म सत्यवादिभिः ॥ ४ ॥ शब्दपर्णी च विशे यो हिगुणो यायुरुच्यते । वायोथापि गुण सर्म सर्गश बहुधा स्मृत ॥५॥ रच शैतस्तथैवोपा स्निग्धो विशद् एव च। कठिनश्चिधारण स्वचा पिच्छलो दारयो मृदु ॥५१॥ एव हादश विस्तारी वायव्यो गुण एव च । विधिवद्माक्षणे सिधर्मस्तत्व- दार्थ मि ॥५२॥ तवैकगुणमाकार्य भन्द इत्येव च मृत । तस्य शब्दस्य वच्यामि विस्तरेण वहन गुणान् ॥ ५३॥ पड जर्षभ सगान्धारी मध्यम पञ्चमस्तथा। अत परन्तु यि यो निपादो धैवतस्तया। दृष्टयानिष्टादथ संशत प्रविभागान् ॥ ५७ ।। एव दाविधी से य मन्द यामागसम्भव । आकासमुत्तम भस- माधारस्तत पर ॥ ५५ ॥ अाधाररात परा बहिरेरामा ·अश्वमेधपत्र। तथा पर। सम्मान परमव्यतामव्य तात् पुरुषः परः ॥ ५५ ॥ परापर जो भूतानां विधिज्ञः सर्व कर्मणाम् । सर्वभूतात्मभूतात्मा गच्छत्यात्मानमव्ययम् ।। ५६ ॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगौतापर्वणि गुरुमिध्यसंवाद पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५० ॥ । । ब्रह्मोवाच ।' भूतानामथ पञ्चानां यथैवागीश्वरी मनः । नियमे च विसर्ग च भूतात्मा मन एव च ॥ १॥ अधिष्ठाता मनो नित्यं भूतानां महता तथा। चुहिरेश्वर्यमाचष्टे क्षेत्रज्ञय स उच्यते ॥ २॥ इन्द्रयाणि मनो युडते पदभवानिव सारथि । इन्द्रियाणि मनो युद्धिः क्षेवर मुच्यते सदा ॥ ३ ॥ महदश्व- समायुक्तं बुद्धिसंयमन रथम् । समारध स भूतात्मा समन्तात् परिधावति ॥ ४ ॥ इन्ट्रियग्रामसंयुक्तो मन सारथिरेव च । युदिग्यमनो नित्यं महान् ब्रह्ममयो रथ. ॥ ५॥ एवं यो वेत्ति विहान् वै सदा ब्रह्ममयं रयम् । स धीर' सर्वभूतेषु न मोह- मधिगच्छति ॥ ६॥ अव्यक्तादिविमेपान्तं सहस्थावरजङ्गमम् । सूर्यचन्द्रप्रभालोक ग्रहनक्षत्रमण्डितम् ॥ ७॥ नदीपर्वतजालेय सर्वत- परिभूपितम्। विविधाभिस्तथा चाद्भिः सततं समलमृतम् ॥८॥ प्राजौवं सर्वभूतानां सर्वप्राणमता गति । एतनापर नित्यं तम्मि शरति क्षेववित् ॥ ८॥ लोकाभिन यानि सवानि अमानि स्थावराणि च । तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते पयाडू तकृता गुणाः ॥१॥ गुणेभ्यः पञ्चभूतानि एप भूमसमुच्छ्रयः। देवा मनुष्या गन्धर्वा. पिभाचारारराक्षसाः ॥ ११ ॥ सर्वे खभावस. एटा न क्रियाभ्यो न कारणात् । एते विश्वस्तो विप्रा जायन्तीह धन. एन. ॥ १२ ॥ तेभ्यः प्रसूतातेधेव महाभूतेषु पञ्चस । पली- है ·महाभारतम। यन्ते यथायालभूमीय सागरे यथा ॥ १३ ॥ विश्वस्गभ्यस्त भूतेग्यो महाभूतस्तु उर्वम। भूतेभ्ययापि पञ्चभ्यो गतो गच्छेत् परा गतिम् ॥ १४ ॥ प्रजापतिरिद सर्व मनसैवारजत् मम् । तधेव देवारपयमपया प्रतिमेदिरे ॥ १५ ॥ तपस्यानुपूर्वण फल- मूलागिनस्तथा। बैलोदयं तपसा सिडा पश्यन्तीच समाहिताः' ॥ १६ ॥ औषधान्यगदादीनि गानाविद्याश्च सर्वश । सपसैव मसिध्यन्ति तपोमूलं हि साधनम् ॥ २७॥ यदुराप दुरान्नायं... दुराधर्ष दुरन्वयम्। तत् सर्व तपसा साध्यं तपो हि दुरति- अमम् ॥ १८॥ गुरापो ब्रह्महा स्तेयो भूगहा गुरुतल्पग । सपसेव सुतप्तेन गुध्यते किलिपात्तत ॥ १८ ॥ मनुष्याः पितरो देवा पनी गगपक्षिण ! यानि चान्यागि भूतानि चराणि स्थावरामि च ॥ २॥ तप परायणा नित्यं सिध्यन्ति तपसा सदा। तथैव तपसा देवा महामाया दिवं गता ॥२१॥ आशी- र्युक्तानि कर्माणि कुर्वते थे त्वतन्धिता । अचारसमायुक्तास्ते सकारी प्रजापते ॥ २२ ॥ ध्यानयोगेन शुद्धेन निर्ममा निरह- मृता आप्न वन्ति महात्मानो महान्तं लोकमुत्तमम् ॥ २३ ॥ ध्यानयोगमुपागम्य प्रसन्नमतय सदा। मुखोपचयमव्यक्त प्रवि- पन्त्यात्मवित्तमा ॥ २४॥ ध्यानयोगादुपागम्य निर्ममा निरइ. झता । अव्यक्तं प्रविशन्तीह महता लोकमुत्तमम् ॥ २४ ॥ अव्य- तादेव सम्म त स्वसंशा गत पुन,। तमोरजोभ्या निर्मुक्तः सत्त्वमास्थाय केवलम् ॥ २६ ॥ विमुक्तः सर्वपापेभ्य मवं सूजति निष्कलम् । क्षेत्र इति तं विद्याधस्तं वेद स वेदवित् ॥ २७॥ चित्तं चित्तादुपागम्य मुनिरासीत संयत । यञ्चित्त तन्मनी वश्यं गुह्यमेतत् सनातनम ॥ २८॥ अव्यक्तादि विशेषान्तमविद्यालक्षणं स्मृतम्। निबोधत तयाहीदं गुणैर्लक्षण मित्युत ॥ २८ ॥ हात- रस्तु भवेन्मृत्युवाक्षरं ब्रह्म शाश्वतम् ।. ममेति च भवेन्मत्युन ·अजमेधपञ्च । मगेति च शाश्वतम् ॥ ३० ॥ फर्म वौचित् प्रशंसन्ति मन्ट युधिरता नराः। ये तु वृहा महात्मानो न प्रशंसन्ति कर्म ते ॥ ३१ ॥ कर्मणा जायते जन्तुर्मूर्तिगान् पीड़गात्मक । पुरुप ग्रसते विशा तहाधमतागिनाम् ॥ ३२ ॥ तात् कमरा निसहा ये केचित् पारदमिनः। विद्यामयोऽयं पुरुषो न तु कर्ममय मृत ॥ ३३॥ य एवममतं नित्यमग्राद्धं भवदतरम् । वयात्मानम मिष्टं यो वेद न मृतो भवेत् ॥ ३४॥ अपूर्व मतं नित्यं य एनमपराजितम् । य एवं विन्देदात्मानमग्राचमगताथनम् । अनायी मतो भवति स एभिः कारणैर्धव ॥ ३५ ॥ आयोच्य सर्वसंस्कारान् संयम्या- मानमात्मनि । स तद्ना शुभं वेत्ति यम्मा यो न विद्यते ॥३६॥ प्रसाद चैव सत्त्वस्य प्रसादं समवाप्पु यात्। लक्षणं हि प्रसादस्य यथा स्यात् खादर्पनम् ॥ ३० ॥ गतिरेपा तु मुक्ताना ये शान- परिनिहिता । प्रवत्तय याः सर्वाः पश्यन्ति परिणामजा ॥३॥ एपा गतिविरक्तानामेय धर्मः सनातन । एपा ज्ञानवता प्राप्ति- रेसनगनिन्दितम् ॥ ३८॥ ममेन सर्वभूतेषु निष्प्रहेण गिरा- भत्त्या गतिरियं गन्तु' सर्वत्र समदर्शिना ॥ ४ • ॥ एतद सर्वमाखातं मया विप्रपिसत्तगा.। एबमाचारत• क्षिप्रं वत. सिद्धि थ, ४१॥ गुरुवाच । इत्युक्तास्ते तु मुनयो गुरुणा गह्मणा तथा । कृतवन्ती महारमानस्ततो लोकमवरण वन् ॥ ४२ ॥ बमध्येसन्हा- भाग गयोक्तं पक्षणी पर। শাবৰ গান, ভিস্থি- 'भवाणासि ॥ ४३ ॥ वासदेव उवाच । इत्युक्त स सदा मिष्यो गुरुणा धर्मसुत्त- पवार सर्व कौन्तेय ततो मोक्षमवाप्तवान् ॥ ४४ ॥ इत्यय स सदा शिष्यः कुरकुतोदह । तत्पदं समनुमाप्तो यन गला न शोचति ॥ ६ पिया। ( ·महाभारतम् । . अर्जुन उवाच। , को न्वमौ ब्राह्मणः कृष्ण कश्च शिष्यों जनाः ईन। श्रोतव्यञ्चेन्मयैतद तत्त्वमाचक्ष मे विभो ॥ ६ ॥ वासुदेव उवाच । अहं गुरुमहावाहो मेमः मिथ्यचकि में. बत्प्रीत्या गुह्यमेतच्च कथितं ते धननय ॥४॥ 'मवि चेदस्ति ते प्रीतिनित्यं कुरुकुलोहह । - अध्यात्ममेतत् शुखा के सम्यगांचर सव्रत ॥ ८ ॥ ततस्वं सम्यगांचीणे धर्मेऽस्मिन्नरि- कर्षण। सर्वपापविनिर्मुक्ती मोक्षं प्राप्मासि केवलम् ॥ ८ ॥ पूर्वमप्येतदेवोक्तं मुड़काल उपस्थिते । . मया तव महाबाहो सम्मादव मनः कुरु ॥५०॥ मया तु भरतश्रेष्ठ चिरदृष्टः पिता प्रभुः । तमहं द्रष्टुमिच्छामि सम्म ते तव फाल्गुन १.५१ . : वैशम्पायन उवाच । इत्युक्तवचनं कृष्णं प्रत्युवाच धनप्नयः । गच्छावो नगरात् कृष्णा गजमाञ्चयमा वै॥५२॥ समेत्य तक राजानं धर्मात्मानं मुधिष्ठिरम् । समनुज्ञाप्य राजानं खां पूरी यातुमर्हसि ॥ ५३॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगीतापर्वणि गुरुशिष्यसंवाद एकपञ्चायोऽध्यायः ॥५१॥ वैशम्पायन- पायन उवाच। ततोऽभ्यचोदयत् कृणो गुज्यतामिति दारकम् । मुहादिव चाचष्ट युक्तमित्येव दारकः ॥ १॥ तथैव चानुयावाणि चोदयामास पाण्डवः । सज्जयध्वं प्रयास्यामो नगर गजमाधयम् ॥ २॥ इत्युक्ताः सैनिकास्ते तु सजीभूता विशा- म्पते। आचप्युः सममित्येव पार्थायामिततेजसे ॥ ३॥ . ततस्तो रथमास्थाय प्रयाती कृष्णापाण्डवो । विकुर्वाणी कथाथिवाः प्रीयमाणो विशाम्पते ॥ ४ ॥ रथस्वन्तु महातेजा वारदेवं धन: "जयः। पुनरेवाब्रवीदाक्यमिदं भरतसत्तम ॥ ५ ॥ खत्तमादा:

·अश्वमेधपर्व । जय प्राप्तो राजा पिाकुलोहह। निहता भवववापि प्राप्त राज्यमकण्टकम् ॥६॥ नाथवन्तश भवता पाण्डवा मधुसूदन । भवन्त प्लवमासाद्य ती म्म कुरमागरम् ॥ ७॥ विश्वकर्म- नमस्तेऽस्तु विश्वात्मन् विश्वसत्तम । तथा खामभिजानामि यथा चाह भवान्मत ॥ ८॥ बत्तेन सम्भवो नित्यं भूतात्मा मधुसूदन । रति क्रीडामयी तुभ्य माया ते रोदसी विभो ॥८॥ बयि सर्वमिद विश्व यदिद स्थानुजङ्गमम्। ब हि सर्व विकुरुष भृत- ग्राम चतुर्विधम् ॥ १० ॥ पृथिवीज्वान्तरीक्षच दौश्चैव मधुसूदन इसित तेऽमला न्योतक्षा ऋतवयेन्ट्रियाणि च ॥ ११॥ प्राणी वायु सततग क्रोधो मृत्यु सनातन । प्रसाद चापि पद्मा श्री- नित्य त्वयि महामते ॥ १२ ॥ रतिस्तुष्टिधूति शान्तिर्मति कान्ति- सराचरम्। त्वमेवेइ युगान्तेषु निधन चोच्यसेऽनघ ॥ १३ ॥ सदौर्पणापि कालेन न ते शक्या गुणा मया । पारमा च पर- मात्मा च नमस्ते नलिनेक्षण ॥ १४ ॥ विदितो मे सदुर्द्धर्ष नारदा- देवलात्तथा। कृशापायनाच्चैव तथा कुरुपितामहात ॥ १५ ॥ बयि सर्व समासक्त त्वमेवैको जनेवर । यच्चानुग्रहसंयुक्तमेत- दुक्त बयानध ॥ १६ ॥ एतत सर्वमह सम्यगाचरिष्ये जनार्दन । इदचाद्ध समस्यन्त कृतमस्ममियेसया ॥ १७॥ यत पापो निहत सहा कौरव्यो धृतराष्ट्रज । त्वया दग्ध हि तत् सैन्य मया विजितमाहवे ॥१८॥ भवता तत् कृत धर्म नावाप्तो जयो मया। दुर्योधनस्य संग्रामे तव बुद्धिपराक्रमै ॥ १८ ॥ कर्णस्य घ बधोपायो यथावत सप्रदर्शित । सैन्धवस्य च पापस्य भूरि- श्रवस एव च ॥२०॥ अइञ्च प्रीयमाणेन बया देवकिनन्दन । यदुक्तस्तत् करिष्यामि न हि मेऽव विचारणा ॥ २१॥ राजानच समासाद्य धर्मात्मान युधिष्ठिरम्। चोदयिष्यामि धर्मज्ञ गमनाथ तबानध ॥ २२ ॥ रुचितं हि ममैतत्ते द्वारकागमन प्रभो । अचि- ·महाभारतम् । । साहयम ॥ २४॥ रादेव द्रष्टा वं मातुलं मे जनार्दन ॥ २३ ॥ बलदेवच दुईप तथान्यान् वणिपुगवान् । एवं सम्भापमाणौ तौ प्राप्ती वारण- तथा विविशतुथोमो समहष्टनराकुलम । तो गवा धृतराष्ट्रस्य यह शरहोपमम् ॥ २५॥ ददृमाते महारान धृतराष्ट्र जनेसरम । विदुरञ्च महावुद्धि राजानञ्च युधिष्ठिरम् ॥२६॥ भीमसेनञ्च दुईपं माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ। तराष्ट्र- मुपासीन युयुतसञ्चापराजितम् ॥ २७॥ गान्धारीच महाप्राश पृथा कृपााच भामिनोम । सभट्राधाय सा. सर्वा भरताना स्तिय- स्तथा ॥२८॥ दहभाते खिय सर्वा गान्धारीपरिचारिका । तत समेत्य राजान तराष्ट्रमरिन्दमौ ॥ २८ ॥ निवेद्य नामधेये खे तस्य पादावरानताम् । गान्धार्थ्याय पृथायाश धर्मराजस्य चैव हि ॥३०॥ भौमत्य च महात्मानौ तथा पादायग्नताम् । छत्तारञ्चापि संगध पृष्ट्वा कुशलमव्ययम् ॥ ३१॥ ते साई नृपति वृद्ध ततस्तौ पर्युपासताम् । ततो निशि महाराजो धृतराष्ट्र कुनबहान् ॥ ३२ ॥ जनार्दनञ्च मेधावी व्यसञ्जयत वै महान् । तेऽनुज्ञाता नृपतिना ययु व खं निवेशनम् ॥ ३३ ॥ ग्रहानेव ययौ कृष्णस्तु वीर्यवान् । तवाचितो यथान्यायं सर्व- कामरुपस्थित ॥ ३४॥ कृपाः सुष्वाप मेधावी धनञ्जयसहाय- वान् । प्रभातायान्तु भर्वा कृखा पौर्वानिकी क्रियाम् ॥ ३५ ॥ धर्मराजस्थ भवन जग्मतु परमाञ्चिती। यवास्ते स सहामात्यो धर्मराजो महाबल ॥ ३६॥ तो प्रविश्य महात्मानौ तदृष्ध परमार्जितम्। धर्मरान ददृश्यतुवराज मिश्विनी ॥३०॥ समासाद्य तु राजान वार्णयकुरपुड्नयो । निपेदतुरनुशाती मीयमाणेन तेन तौ ॥ ३८॥ तत स राजा मेधावी विवा प्रेक्ष्य जानुभो। मोवाघ वदता हो वचन राजसत्तम ॥ ३८॥ शुधिष्ठिर उवाच । विवक्ष हि युवा मन्ये वौरी यदुकुल- धनब्जय- ·पवमेधप । १.३ इहौ। ब्रूतं कर्तास्मि सर्व वा न चिरामा विचार्यताम् ॥ ४ • ॥ इत्युक्त फाल्गुनस्तत्र धर्मराजानमब्रवीत । विनीतवदुपागम्य वाक्यं वाक्यविभारदः ॥ ४१॥ अयं चिरोपितो राजन् वारादेवः प्रतापवान् । भवन्तं समनुशाय पिरारं धुमिच्छति ॥ ४२ ॥ स गच्छेदभ्यतुशातो भवता यदि मन्य से। आनत्तनगरौं वीर तदनुमातुमर्हसि ॥ ३ ॥ युधिष्ठिर उवाच । पुण्डरीकाक्ष भदन्ते गच्छ वं मधुसूदन पुरों हारवतीमद्य द्रष्टुं सुरसत प्रभो ॥ ४४ ॥ रोचते मे महा- बाही गमनं तव केशव। मातुलथिरष्टो मे बया देवी च देवकी॥ ४५ ॥ समेत्य मातुलं गत्वा बलदेवच मानद । पूजयेथा महाप्राज महाक्येन यथाईत ॥ ४६॥ अरेथाथापि मा नित्यं भौमञ्च बलिनाम्बरम् । फालान सहदेवञ्च नकुलश्चैव मानद ॥४॥ आनःनवलोवच व पितरच महाभुज। वृणीच पुनरागच्छे- इयमेधे ममानघ ॥ ४॥ स गच्छ रवान्यादाय विविधानि वसूनि च। यच्चाप्यन्यन्मनोज्ञन्ते तदम्यादत्व साखत ॥ Be ॥ इयञ्च वसुधा कृत्क्षा प्रसादात्तब केशव । अमानुपागता वीर निहताद्यापि पत्रव ॥ ५० ॥ एवं यति कौरव्ये धर्मराज युधि- हिरे। वासदेवो वर पुसामिदं वचनमब्रवीत् ॥ ५१ ॥ वासदेव उवाच । तवैव रत्नानि धनञ्च केवल धरा त कृतक्षा तु महाभुजाय वै। यदस्ति चान्यविण गृहे मम त्वमेव तस्येवर नित्यमीवर ॥ ५२ ॥ तयेत्ययोक्त प्रतिपूजितस्तदा गदाग्रजो धर्मसतेन वीर्यवान् । पिलवसारं लवंदद्यथाविधि सम्पूजितथाप्यगमत् प्रदक्षिणम् ॥ ५३ ॥ तया स सम्यक् प्रति- नन्दितस्ततस्तथैव सर्वैविदुरादिभिस्तथा। विनिर्ययौ नागपुरा- 'हदाग्रजो रथेन दिव्येग चतुर्भुज खयम् ॥ ५॥ रये सुभद्रा- गधिरोप्य भामिनी गुषि हरस्यानुमते जनार्दन । पिलवस.

·महाभारतम्। यापि तथा महाभुजो विनिर्ययो पौरजनाभिसंहतः ॥ ५५ ॥ तमन्वयाशनरवयकेतनः सात्यकिर्माद्रवतीसतावपि । अगाध: - बुद्धिर्विदुरश माधवं स्वयच भीमो गजराजविक्रमः ॥ ५६ ॥ निवर्तयित्वा कुरुराष्ट्रवर्द्धनांस्ततः स सर्वान् विदुरञ्च वीर्यवान् । जनार्दनी दारुकमाई सबरः प्रचोदयावानिति सालकि तथा ॥ ५७ ॥ ततो ययौ भनुगएपमईनः शिनिप्रवौरानुगतो जना, ईनः । यथा निहत्यारिगणान् भतऋतुर्दिवं तथानत्तपुरौं प्रताप- वान् ॥ ५८॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगौतापर्वणि कृशामयाणे हिपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५२ ॥ तस्य प्रयाणे वैशम्पायन उवाच । तथा प्रयान्तं वाचायं हारको भरत- पभाः। परिष्वन्य न्यवर्तन्त सानुयावाः परन्तपाः॥१॥ पुनः पुनश वार्णय पर्यवंजत फालानः। आचक्षुर्विपयाचेनं स ददर्श पुनः पुनः ॥ २ ॥ कृच्छेणैव तु तां पार्थो गोविन्दे विनिवेशिताम् । सनहार.ततो दृष्टिं कृष्णयाप्यपराजितः॥३॥ यान्यासन्निमित्तानि महात्मनः । वदन्यद्भुतरूपाणि तानि मे. निगदतः शृणु ॥ ४ ॥ वायुर्वेगेन महता रथस्य पुरतो ववौ। कुर्वन्निाशकरं मागं विरजस्कमकण्टकम् ॥ ५॥ ववर्ष वासवयव .तोयं शुचि सुगन्धि । दिव्यानि चैव पुष्पाणि पुरतः भाई धन्वनः ॥६॥ स प्रयातो महावाहु समेयु मरुधन्वर । दद-. र्यार्थ मुनियेष्ठमुतसममितीगसम् ॥ ७ ॥ सतं सम्पून्य तेनली गनि पृथुललोचनः । पूजितस्तेन च तदा पर्यपृच्छदनामयम् ॥८॥ स पृष्टः कुपलं तेन सम्बन्ध नधुसदनम् । तसो आक्षण: स्ततः पप्रच्छ माधवम् ॥ ८॥ कञ्चित् गरे लया गना कुर- - ·अश्वमेधपञ्च सुखमा पाण्डवप्पा तत् । कृतं सौभालमचलं तन्मे व्याखातुमर्हसि ॥ १० ॥ अपि सन्धाय तान् वीरानुपाहत्तोऽमि को शव । सम्बन्धिन ख. दयितान् सततं वृष्णिपुङ्गव ॥ ११ ॥ कञ्चित् पाण्डुसता पच्च हतराष्ट्रस्य चात्मजा । तोका विहरिष्यन्ति खया सह परन्त ॥ १२ ॥ स्वराष्ट्रषु च राजानः कचित् प्राणान्ति कौरवेषु प्रगान्तेषु खया नाथन केशव ॥ १३ ॥ या मे सम्भावना तात त्वयि नित्यमवत्तत । अपि सा सफला तात कृता ते भरतान् प्रति ॥ १३॥ श्रीभगवानुवाच । कसो यतो मया पूर्व सौगाम्ये कोरवान् प्रति। नाणक्यन्त यदा मान्ये ते स्थापयितुमनसा ॥ १५ ॥ ततस्ते निधन प्राप्ता सर्वे सस्तबान्धवा । न दिष्टमत्यतिमान्तु म बुद्धया बलेन वा ॥ १६ ॥ मह विदितं भूय सर्वमेतत्तवा- नय। तेऽत्यकामम तिं मयं भौमस्य दिदुरस्य च ॥ १०॥ ततो यमक्षयं जग्म समासाद्येतरेतरम्। पञ्चैव पाण्डवा मिष्टा हत- मित्रा हताजा । धार्तराष्ट्राय निहता सरे ससतवान्धया H१८॥ इत्युक्तवचने कृयो भृशं क्रोधसमन्वित । उता इत्युवा- चैन रोपादुत्फुलखोचन ॥ १८ ॥ उता उवाच । यस्मात् भ लेन ते कृपा न वाता कुरु- पुनषा । सम्बन्धन प्रियास्तम्माच्छपस्येऽई वामसंगवम् ॥ २० ॥ न च ते प्रसमं यतात् ते निगम गिगारिता । तस्मान्मन्यपरी- तवा मपस्यामि मधुसूदन ॥ २१ ॥ बया मक्तोन हि सता मिथ्या- चारेण माधव ते परीता कुरुयेष्ठा नस्यन्त सा झुमेक्षिता ॥२२॥ वासुदेव उवाच । शृणु मे विस्तरेणेदं यहच्य भेगुनन्दन । गहाणानुनय चापि तपस्वी धमि भार्गव ॥ २३ ॥ शुबा च मे तरध्यात्म मुल्लेथा भापमद्य बे न च मा तपसाल्पेग पत्तो- अभिभवितु पुमान् ॥ २६॥ न च ते तपणे नाममिच्छामि तपता- ·महाभारतम् : वर। तपस्ते समहदीप्त गुरववापि तोपिताः ॥ २५ ॥ कामा . ब्रह्मचर्यन्ते जागामि हिनसत्तम! दुःखानितस्य तपसस्तम्मा मच्छामि से व्ययम् ॥ २६ ॥ इति अपइमेधपर्वणि अनुगीतापईणि उत्सवोपारखाने विपञ्चाशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ . उता. उवाच.। ब्रूधि केशव तत्वेन बमध्यात्ममनिन्दितम् । शुखा योऽभिधास्यामि मापं वा ते जनार्दन ॥१॥ वारदेव उवाच । समो रजय रुखच विद्धि भावान्मदा- 'अयान्। तथा रुदान वसून वापि विद्धि मत्प्रभवान् द्विज ॥ २॥ मयि'सर्वाणि भूतानि सर्वभूतेषु चाप्यहम् । स्थित इत्यभिजानाधि मा ते भूदव संशयः ॥३॥ तथा दैत्यगणान् सर्वान् यक्षगन्धर्व- राक्षसान् । नागानसरसचैव विद्धि मत्प्रभवान् हिज mei "सदसञ्चैव यत् प्राहरव्यक्त व्यक्तमेव च । अक्षरच चरव सर्व गेतन्मदात्मकम् ॥ ५॥ ये चायमेषु वै धर्माश्चतुर्धा विदिता मुने । वैदिकानि च सर्वाणि विधि सर्व मदात्मकम् ॥ ६ ॥ असच सदसः चैव सहि सदसत्परम् । मत्तः परतरं नास्ति देवदेवात् 'समातनात् ॥ ॥ अोझारप्रमुखान् वेदान् विद्धि मां वं गु- दह। यूपं सोमं चर होमं विदशाण्यायनं मखे ॥ ८॥ होतार मपि हव्यच्च विहि मां भगुमन्दन। अध्वर्यः कल्पकथापि हविः 'परमसंस्कृतम् ॥ ८ ॥ उहाता नापि मा स्तौति गौतपोधर्मशा- घरे। प्रायश्चित्तेषु मां ब्रह्मन् शान्तिमङ्गलवाचकाः। , स्तुवन्ति विश्वकर्माणं सततं हिजसत्तम ॥१॥ मम विदि ‘सतं धर्म- मनन दिनसत्तम । मानसं दयितं विप्र सर्वभूतदयामकम् ॥ १.. तवा वर्तमानथ निहत्तथैव मानवैः । वहीः संसरमाणो के.

·অসঘণল । धोनीवामि सत्तम। धर्मासंरक्षणार्थाय धर्मासंस्थापनाय च ॥ १२ ॥ तैस्तर्वमेव रुपैय त्रिषु लोकेषु भार्गव । अई वि- र ब्रह्मा मनोज्य प्रभवाम्ययः ।। १३ ॥ भूतग्रागस्य मर्वस्य अष्टा संहार एव च। अधर्म वर्तमानानां सर्वपामहमच्युतः ॥ १७ ॥ धर्मस्य सेतु वधामि चलिते चलिते युगे । सास्ता योनीः प्रवि- स्थाई प्रजानां हितकाम्यया ॥ १५ ॥ यदा वह देवयोनौ वामि भृगुनन्दन । सदाई देववत् सर्वमाचरामि न संशयः ॥ १६ ॥ यदा गन्धर्वयोनौ वा वामि भृगुनन्दन । तदा गन्धर्ववत् सर्व- माचरामि न संशयः ॥१०॥ नागयोनो यदा चैव तदा वामि नागवत् । यक्षराक्षम्योन्योस्तु यथावहिचराम्यहम् ॥ १८ ॥ मानुष्ये वर्तमाने तु कृपणं याचिता मया। न च ते जातसम्मोहा वोऽयन्त मोहिताः ॥ १८॥ भयञ्च महद्दिश्य बासिता कुरवो मया। झुद्देन भूत्वा च पुनर्यथावदनुदर्भिता. ॥ २० ॥ रोऽधमणेह संयुक्ता. परीताः कालधर्मगा। धर्म निहता युद्धे गताः स्वर्ग न संशयः ॥ २९ ॥ लोकेषु पाण्डवासेव गता स्याति हिजोत्तम। एतत्ते सर्वमारयातं यन्मां खं परिपृच्छसि ।। २२ ।। इति अश्वमेधपर्वणि अनुगीतापर्वणि उसनोपास्थाने चतु पन्चाभोऽध्याय ॥ ५४॥ । उत्तम उवाच । अभिजानामि जगत कर्तारं ली जनार्दन। नूनं भवत्प्रसादोऽयमिति मे नास्ति संभय ॥ १॥ चित्तञ्च सप्रसन्न मे बद्भावगतमध्युत। विनिवत्तञ्च मे सापादिति विद्धि परन्तप ॥ २ ॥ यदि अनुग्रह किचिवतोऽहामि जनार्दन । द्रष्टुमिच्छामि तरुपमैखरं खं निदर्शय ॥ ३ ॥ तत. म तम प्रौतात्मा दयामास वैमम्मायन उवान !

·मधाभारतम्। म - दयावा- तहपु । गाखतं वैष्णवं धीमान् दगे यमनम्नय ॥ ४ ॥ ददर्श महामानं विश्वरूपं महाभुजम् । सहससूर्यप्रतिमं दीप्ति- मत्पाघकोपमम् । पर्वमानामावत्य तिठन्तं सर्वतो मुखम् ॥५॥ सदृशा परमं सपं विणोर्वे शावमद्ध राम्। विम्लयञ्च ययौ विप्रस्त दृया परमेश्वरम् ॥ ६ ॥ उतर उवाच । विश्वमान्नमस्तेस्तु विश्वात्मन् विभूतसम्भव । पद्धयां ते पृथिवी व्याप्ता भिरमा चाहतं नमः ॥ ७॥ पृथिव्योर्याध्यं जठरेण तवाहतम् । भुजाभ्यामातायात- मिदं सर्जमच्युत ॥ ८॥ संहरख पुनर्देव रूपमक्षय्यमुत्तमम् । पुनस्वा सेनमपेण द्रष्टुमिच्छामि शाश्वतम् ॥en वैशम्पायन उवाच । तमुवाच प्रसन्नात्मा गोविन्दो जनमे- जय। वरं वृणीष्वेति तदा तमतङ्गोऽद्रवीदिदम् ॥ १० ॥ पर्याप्त एप एवाध वरस्वत्तो महाद्युते। यत्ते रूपमिदं कृष्ण पश्यामि पुरुषोत्तम ॥ ११ ॥ तमब्रवीत् पुन कृष्णो मा वमत्र विचारय । - प्रावग्यमेतत् कर्तव्यममोषं दर्शनं मम ॥ १२॥ उता उवाच । अवश्यकरणीयञ्च योतमन्यसे विभो । तोयमिच्छामि यवेक्षं मरुष्वेतद्धि दुर्लभम् ॥ १३ ॥ तत संहत्य तत्तेज मोवाचौतमीपवर.। एष्टव्ये सति चिन्योऽहमित्युक्षा हारका ययौ ॥१४॥ वत कदाचिङ्गगवानुतजस्तोयकाङ्गया। पित परिचक्राम मरौ सम्मार चाच्युतम ॥ १५ ॥ ततो दिमा-". ससे धीमान् मातङ्ग मलपडिनम् । अपश्यत मरौ तस्मिन् एव- यूथपरिवारितम् ॥ १६ ॥ भीषणं वदनिस्विंभ बाणकार्मुकधारि- तस्याप स्रोतसोऽपश्यद्वारि भूरि हिजोत्तम ॥ १० ॥ सारनेव च तं माह मातङ्ग प्रहसन्निव । एक्षुता प्रतीच्छख भत्तो वारि भगूदह ॥१८॥ कृपा हि मे समझती ला दृष्ट्वा तटसमा- मितम् । इत्युक्तस्तेन स मुनिस्तत्तोयं नाभ्यनन्दत ॥ १८ ॥ विशेष ar राम्। + ·अश्वमेधप। च स तं धीमान् वागभिरुग्रामिरच्युतम् । पुनः पुनश्श मातङ्गः पिवस्वेति तमब्रवीत् ॥२०॥ न चाप्रिवत् स सक्रोधः क्षधित- नान्तरात्मना । स तथा निशयात्तेन प्रत्यास्यातो महात्मना ॥२१॥ - प्रवभिः सह महाराज तत्रैवान्तरधीयत। उतस्तं तथा दृष्ट्या ततो द्रौड़ितमानमः ॥ २२ ॥ भेने प्रलयमामानं शोनामिन- घातिना। अथ तेनैव मार्गगा गचक्रगदाधरः ॥ २३ ॥ गाम महाशुद्धिस्तस्यैनमब्रवीत् । न युक्तं तादृशं दातु खया पुरुषसत्तम ॥ २४॥ सलिलं विममुयेभ्यो मातङ्गस्रोतसा विभी। इत्युक्तवचनं तन्तु महाबुद्धिजनार्दन ॥ २५ ॥ उतनं लाया वाचा सान्त्वयन्निदमब्रवीत् । यादृपेनेह रूपेण योग्यं दातु धृतेन वै ॥ २६ ॥ तादृशं खलु ते दत्तं तञ्च खं नावबुध्यथा । मया बदर्थमुक्तो वै वनपाणि पुरन्दरः ॥ २७॥ उलझायार दिहि तोयरूपमिति प्रभुः । स मामुवाच देवेन्द्रो न मोऽमत्ताता व्रजेत् ॥ २८॥ अन्यमम्मै वरं देहीत्यराजभृगुनन्दन । प्रगतं देय मित्येव मयेवोक्तः शचीपतिः ॥ २८ ॥ स मा प्रसाद्य देवेन्द्रः पुनरेवेदमब्रवीत् । यदि देयमवश्यं वै मातङ्गोऽहं महामते ॥ ३० ॥ भूलामतं प्रदास्यामि भार्गवाय महात्मने। यो प्रतियङ्गाति भार्गवोऽमृतमय वै ॥ ३१॥ प्रदातुमेष गच्छामि भागवायागतं विभी। प्रत्यारयातवई तेन दास्यामि न कथञ्चन ॥ ३२ ॥ तथा समयं कबा तन रूपेण वासवः। उपस्थितस्वया चापि प्रत्यारयातोऽमृतं ददत् ॥ ३३ ॥ चाण्डालरूपी भगवान् समहास्ते व्यतिक्रमः। यत्तु भक्य मया कत्त, भूय एव तवेधितम् ॥ ३४ ॥ तोयेषां सब दुषां करिष्ये सफलामहम् ! येवह स च ते ब्रह्मन् सलिलेप्या भविष्यति ॥ ३५ ॥ तदा मरी भविष्यन्ति जल- पूर्णाः पयोधराः। ररावच प्रदास्यन्ति तोयं ते भगुनन्दन । 'सङ्गेधा इत्युक्ताः एकातिं यास्यन्ति चापि ते ॥ ३६॥ इत्युक्तः स ,

·महाभारतम् ।
प्रीतिमान् विमः कषणेन स बभूव। अद्याप्युतरुमेधाश्च भरी
वर्षन्ति भारत ॥ ३०॥
इति अश्वमेधपर्वणि अनुगौतापर्वणि उतझोपायाने
, पक्षपञ्चायोऽध्यायः ॥ ५५॥
प्रान यामे.त
'. जनमेजय उवाच। उक्षः केन तपसा संयुक्तो वै महा
मनाः। यः पापं दातुकामोऽभूत् विणावे प्रभविष्णावे ॥१॥
देसम्पायन उवाच। उसकी महता मुक्तास्त पण जनमेजय ।
गुरुभक्तः स तेजखी नान्यत् किञ्चिदपूजयत् ॥ २ ॥, सर्वधारपि-
पुत्राणामेप पासोमनोरथः। श्रौतही गुरुदत्ति वे
भारत ॥ ३. गौतमस्य तु भिष्याणां वइनां जनमेजय । चतो.
यधिका प्रीतिः स्लेइंचैवाभवत्तदा ॥ ४ ॥ स तस्य दमनीचाभ्यां
विक्रान्तेन च कर्मणा। सम्यक चैवोपचारेण गौतमः मौतिमा-
नभूत् ॥ ५॥ अथ भिष्यसहस्राणि समनुपातवानृषिः। उतई
परया प्रीत्या नाभ्यनुज्ञातुमैच्छत ॥ ६ ॥ तं क्रमेण जरा तात
प्रतिमेद महामनिम्। न चान्वबुध्यत तदा स मुनिर्गुरुवत्सलः
ततः कदाचिद्राजेन्द्र काठान्यांनयितुं ययौ। .उतका
काष्ठभारञ्च महान्तं समुपानयत् ॥ ८॥ स तनारामिभूतात्मा
काष्ठभारमरिन्दम । निष्णिमेप चितौ राजन् परिश्रान्तो भु-,
त्तितः ॥ ॥ तस्य काठे विलग्नाभूत् जटा रूम्यसमप्रभा । ततः
काष्ठ सद तदा पपात धरणीतले ॥१०॥ ततः स भारनिपिष्टः
सुधाविष्टय भारत । -दृष्ट्वा तां वयसोऽवस्था रुरोदार्तस्वरस्तदा
॥ ११ ॥ ततो गुरुसता तस्य पद्मपत्रनिभानना। जग्राहायूणि
अश्रोणी करेण पृथुलोचना ॥ १२ ॥ पितुर्नियोगाधर्मशा भिरमा
बनता सदा तस्या निर्गततुर्द ग्धौ करो तैरविन्दुभिः ॥ १३ ॥
॥७॥

·अश्वमेधपर्च। उपपन्ना न हि तानशुपांतांस्तु भक्ता धारयितु मही। गौतमव ब्रवीत् विप्रमतज्ञ प्रोतमानमः ॥ १४ ॥ कम्मात्तात तवायेह भोकातुर- मिदं मनः। स खैरं ब्रूहि विप्र श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ १५ ॥ उतत उवाच । भवद्गतेन मनसा भवप्रियचिकीर्पया.। भवद्भक्तिगतेनेह भवद्भावानुगेन च ॥ १६ ॥ जरेयं नावबुद्धा मे. नाभिधात सखञ्च मे । गतवर्षी पितं मां हि न बमभ्यनुजानिथाः भवता बभ्यनुज्ञाताः शिष्याः प्रत्यवरा भम। 'हिजये ठाः भतशोऽथ सहसभः ॥ १८ ॥ गौतम उवाच। बत्प्रीतियुक्तेन मया गुरुशु पया तव । व्यतिक्रामन्महाकालो नावयुद्धो हिजर्षभ ॥ १८ ॥ किन्त्वद्य यदि ते यदा गमनं प्रति भार्गव । अनुशं प्रतिएछ खं खग्रहान् गच्छ माचिरम् ॥ २० ॥ उता उवाच । गुर्वयं के प्रयच्छामि ब्रूहि वं दिजसत्तम। 'तमुपाहृत्य गच्छेयमनुभातस्वया विभो ॥ २१ ॥ गौतम उवाच । दक्षिणा परितोपो वै गुरूणां मदिरच्यते । तव द्याधरतो अवस्तुष्टोऽहं वै न संशयः ॥ २२ ॥ इत्यश्च परि- उष्टं मां विजानीहि भृगूहह । युवा पोड़भवर्षो हि यद्यय भविता भवान् ॥ २२ ॥ ददानि पनौं कन्याञ्च खान्ते दुहितर दिज । एतागंसेऽङ्गाना नान्या तत्तेजोऽहति सेवितम् ॥ २४ ॥ ततस्तां प्रतिजग्राह युवश भूला यशखिनीम्। गुरुणा चाभ्यनु- जाते गुरुपनीमथामवीत् ॥ २५ ॥ किं भवत्यै प्रयच्छामि गुर्वयं विमियुद्ध' माम् । प्रियं हितञ्च काहामि प्राणैरपि धनरपि ॥२६॥ यदुर्लभं हि लोकेऽस्मिन् तनमत्यद्भुतं महत् । तदानयेयं तपण न हि मेऽवास्ति संशयः ॥२७॥ महत्योवाच ।' परितुष्टामि ते विप्र नित्यं 'भत्यानयानष । पर्याप्तमेतदन्ते गच्छ तास यथेषितम् ॥ २८ ॥ . - ·११२ महाभारतम् । वैशम्पायन उवाच।' तस्तु महाराज पुनरेवानवोदयः भाशापयख मां मासः कर्तव्यच्च तव प्रियम् ॥ २८ ॥ अहल्योवाच । सोदामपनौविते दिव्ये, ये मणिकुरडले । रो समानय भन्ते, गुर्वर्थः सकतो भवेत् ॥ ३० ॥ स तथेति मति: युत्य अगाम जनमेजय । गुरुपनी प्रियाय वै ते समानयित' सदा ॥ ३१ ॥ स भगाम ततः भोघ्रगतसो ब्रावणम । सौदा पुरपाद वै मिक्षितुं मणिकुण्डले ॥ ३२ ॥ गौतमखमप्रवीत पनोगतसो नाच दृश्यते ।" इति पृष्टा तमाचष्ट कुण्डलार्थ गतञ्च ततः प्रोवाच पनौं स न ते सम्यगिदं कृतम् । प्राप्त में पार्थियो नूनं ब्राह्माणं तं बधियति ॥ ३४ ॥.. अहल्योवाच । अनानन्या नियुक्तः स भगवन ब्राह्मणो मया भवत्मसादान्न भयं किञ्चित्तस्य भविष्यति ॥ ३५ ॥ इत्यत्ताः माह तां पनीमेवमंस्विति गौतमः । उतकोऽपि वने शून्ये रांजान त ददर्भ ह ॥ ३६॥ सा॥३३॥ इति अवमेधपर्वणि अनुगीतापर्वणि उतधोपाग्याने पंट्पञ्चाशोऽध्यायः ॥५६॥ . " वैशम्पायन उवाच । स तं दृष्ट्वा तथाभूतं राजानं घोरः दर्भनम् । दीर्घमायुधर नृणां शोणितेन ममुक्षितम् ॥ १५॥ चकार न व्यथां विमो राजा बेनमयाब्रवीत्। ' प्रत्युत्थाय महातेजा भयकर्ता यमोपमः ॥२॥दिष्टया बमसि कल्याण, पष्ठ काले. ममान्तिकम् । भच्य मृगयमाणस्य सम्पाप्तो हिजमत्तम ॥३॥ उता उवाच । राजन् गुथिनं विदि चरन्तं मामिहा गतम्। न च गुर्वर्थमुद्युक्तं हिंस्यमाइमनीषिणः ॥ ४ ॥ - ·परमेषपर्स। १९३ राजोवाच । पठे काले मामाहारो विक्षिसी द्विजसत्तम । স ম য়মুর অষমৃত্ব নিল শহর उता उवाच । एवमस्तु महाराज समय क्रियतान्तु गे। गुर्वर्थमभिनिर्वता पुनरेष्यामि ते वधम् ॥ ६॥ संश्रुतश्न मया योऽर्थों गुरवे राजसत्तम । बदधीन स राजेन्द्र तं खा मिचे नरेश्वर ॥ ७॥ ददाशि विमगुण्येभ्यस्वं हि रमानि नियदा । दाता च वं नरव्याघ्र पावभूत चितावित ॥ ८॥ पात्र प्रति- ग्रहे चापि विद्धि मा नृपसत्तम। उपाहत्य गुरोरयं बदायत- मरिन्दम ॥ ८॥ समयेनेह राजेन्द्र पुनरेष्यामि ते वमम् । मत्यं प्रतिजानामि नाव मिथ्या कथन । अत नोहपूर्व में मेरे- वपि कुतोऽन्यथा ॥ १० ॥ सौदाम उवाच । यदि मत्तस्तवायत्ती गुर्थ कृप्त एव ग । यदि चामि प्रतिगाध साम्पतं तहदख मे ॥ ११ ॥ प्रतिग्राघो मतो गे वं सदैव पुरुषर्षभ । सो वामनुसंप्राप्तो मिचितु मणिकुण्डले ॥ १२ ॥ मौदाम उवाच । पनयास्ते मम विमर्ष उपिते मणिकुएए । वरया बमन्य तं से दास्यामि सवत ॥ १३ ॥ उतच उवाच। अलं ते व्यपदेशन प्रमाणा यदि वबम । मय छ तुण्डले मध सत्यवागमव पार्थिव ॥ १४ ॥ सम्पायन उवाच । इत्युक्तस्वनवीदाणा रागुतन पुनर्वस । মাচু মঘনাৰী জুষ্টি দ্বীনি যম বন্ধ বা নন मराक्येग शुचिव्रता प्रदास्यति हिजथेष्ठ कुएडले तेग समय घा पनी भक्त मक्या मया दृष्ट नरेवर। सयवापि भवान् पनों किमर्थ नोपसर्पति ॥ १०॥ सौदास उवाच । ताध्यति भवानदा कमिसिस्ननिमार। पठे काले न सि मयां सा मक्या द्रष्टुमद्य वै ॥ १८ ॥ १५ १२ उतनवाचा उता उवाच। .

·महाभारतम्।
M
वैशम्पायन उवाच । उतास्तु तथोत स जगाम भरतर्षभ ।
मदयन्तीञ्च दृष्ट्या सोशापयत स्त्र प्रयोजनम |॥ १८ ॥ सौदास-
वचन सुला तत ण पृथुलोचना। प्रत्युवाच महाबुद्धिमुताई
जनमेजय ॥ २०॥ एवमेतन्महाव्रह्मन्नात वदसेऽनघ । अभि-
ज्ञानञ्च किञ्चित्व समानयितुमर्हसि ॥ २१॥ इमे हि दिव्ये मणि-
तुण्डले मे देवाश्च यक्षाथ महर्पयथ । तेस्तैरुपायैरपहलुकामा-
छिट्रेषु नित्य परितर्कयन्ति ॥ २२ ॥ निक्षिप्तमेतद्भुविपन्नगास्तु
रन समासाय परामपियु । यक्षास्तथोच्छिष्टकृत सराय निद्रा-
वशाहा परिधयेयु ॥ २३ ॥ छिट्रेवतेष्विमे नित्यं इियते हिज-
सत्तम। देवराक्षसनागानानप्रमत्तेन धार्यते ॥ २४ ॥ स्पन्दते हि
दिवार रामौ च हिजसत्तम। नक्त नक्षवताराणा प्रभा
माक्षिम्य वर्तते ॥ २५ ॥ एते यामुच्य भगवन् क्षुत्पिपासाभय
कुत । विषाग्निभयदेभ्यश्च भय जातु न विद्याते ॥ २६ ॥ इखेग
चैते आमक्ते भवतो हुस्वके तदा। अनुरूपेण चामुक्त जायते
नत् प्रमाणके ॥ २७॥ एवं विधे ममते वै तुएइले परमार्जिते ।
विपु लोकेषु विज्ञान पोरगय ॥२८॥

·अमेधप । न ततस्ते मणिकुएइले ॥३॥ अवाप्य कुण्डले ते तु राजा पुनq। फिमेतहुशवचनं श्रोतुमिच्छामि पार्थिव ॥ ४ ॥ सौदास उवाच । प्रजानिरागाद्विप्रान् वै क्षविया पूजयन्ति हि। विप्रेभ्यश्चापि बहवो दोप्रा प्रादुर्भवन्ति वै ॥ ५॥ सोऽई हिजेभ्य प्रणतो विपादोपमाप्तवान् । गतिमन्या न पश्यामि मदयन्तीमहायवान् ॥ ६ ॥ न चान्यामपि पश्यामि गति गति- मतावर। स्वर्गद्वारस्य गमने स्थाने चेह हिनोत्तम ॥७॥ हिं राज्ञा विविवेण विरुद्देन दिजातिभि । शक्य हि लोके स्थातु वै प्रेत्य वा सुखमेधितम् ॥ ८॥ वदिष्टे ते मया दत्ते एते खे मणिकुण्डले । य कृसतेच समय सफल तत कुरुष्व मे Hel उतावा। राजस्वयं कर्ताणि पुनरेष्यामि ते वाम । प्रशच कश्चित् प्रष्टु ला निवृत्तोऽस्मि परन्तप ॥ १० ॥ सौदास उवाच । यूहि विप्र यथाकाम प्रतिवक्तामि ते वच । त्तिालि समय तेऽवन मेऽवास्ति विचारगार ॥ ११ ॥ उता उवाच । प्राइसियत मित्र धर्मनैपुण्यदर्शिन । मित्रघु यय विषमस्तेन इत्येव त विदु ॥ १२ ॥ स भवान् मिवता- भय सम्पाप्तरे मम पार्थिव । सगे बुद्धि मयच्छ व सम्मता पुरुष- प्रेम ॥ १३ ॥ अवाप्तार्थोऽहमोघ भवाय पुरुपादक । सकाममागन्तुक्षम मम न वेति वै ॥ १५ ॥ सोदाम उवाच । समझेदिह वक्तव्य तब हिजारोत्तम । मत समीप हिल श्रेष्ठ नागन्तव्य वजन ॥२५॥ एव तव अपमामि यो भृगुकुलोदइ । प्रागच्छतो हि ते विप्र भवेन्मृत्युनं संशय ॥ १६ ॥ वैशम्पायन उवाच । इत्युक्त स तदा राशा चमं बुद्धिमता द्वितम्। अनुशाप्य स राजानमहल्या प्रति जग्मिवान् ॥१७॥ यहीखा तुण्डले दिवे गुरुपनया प्रियकर । सवेन महता मायाहीतमस्यायम प्रति ॥ १८॥ यथा तयोरक्षण गपन्या भवत- ·मंत्राभारतम्। " भिभाषितम् । तथा ते कुण्डले बहा तदा कृष्णानिनेनियत् ॥८॥ म वास्मि थियञ्चधाविष्टः फलभारसमन्वितम् । विल ददर्भ विमर्षि सरोह च तं ततः ॥ २०॥ पाखामासन्य तस्यैव कृष्णाजिन मरिन्दम । “पातयामास विलानि तदा स हिंजपुङ्गव ॥ २१ ॥ प्रथ पारायमानस्य विलापद्धत चतुपः । न्यपतंसानि विलानि. तसिान्नेवा जिने विभो ॥ २२॥ यस्सेि कुण्डले बढे तदा हिज- वरेण वै] विलुपधारेस्तस्याथ व्यवीर्यदन्धनं ततः ॥ २३ ॥: स- कुण्डलं तदजिनं. पपात' सहसा तरोः। विशीर्णबन्धने तस्मिन् गते कृष्णानिने महीम् ॥ २४॥ - अपश्य जगः कचित्ते सत्र मणिकुण्डको । ऐरावतकुलोडू तः भौधोभूखा तदा हि सः ॥२५॥ विदम्यास्येनं वल्मीकं विवे साथ सकुण्डलः। द्रियमाणे तु. हप्ता स कुण्डले भुजगेन ६ ॥२६॥ पपातं दक्षात् सोहेंगो दुःखात् परमकोपनः । म दण्डकाठमादाय वल्मीकमखनत्तदा ॥ २७॥ अहानि विपदव्यग्रः पञ्च चान्यानि भारत । क्रोधामभिसन्तप्त- स्तंदा ब्राह्मणसत्तमः ॥ २८॥ तस्य वेगमसान्तमसहन्ती वसु- न्धरा । दण्डकाष्ठाभिनुम्बाजी चचाल भणमाकुला ॥ २८॥ ततः खगस एवाय विपर्षे धरणीतलम्। नागलोकस्य पन्यानं कर्तु- कामस्य निर्थयात् ॥ ३॥ रथेन हरियुक्तेन तं देशमुपजग्मि- वान् । वनपाणिर्महातेजास्तं ददर्श दिनोत्तमम् ॥ ३१ ॥ : वैशम्पायन उवाच । स तु तं ब्राह्मणो भूत्वा तस्य दुःखन दुःखितः। उतमब्रवीदाक्य नैतच्छक्य बयेति वै ॥ ३२ ॥ तो हि नागलोको वै योजनानि सहस्रशः। न दण्ड काठ साध्यञ्च मन्ये कार्यमिदं तव ॥ ३३ ॥ उतङ्क उवाच । नागलोके यदि ब्रह्मन्नामक्ये कुण्डले मया. प्राप्तुं प्राणान् विमोच्यामि पश्यतस्ते हिजोत्तम ॥ ३ ॥ वैशम्पायन उवाच । यदा स नामकत्तस्य निश्चयं कर्तुमन्ययां ·प्रावधपन्य। अच्चपाणिस्तदा दण्ड वधारलेण युयोग इ॥ ३५ ॥ सतो वन- प्रहारस्सेदर्यमाणा वसन्धरा । नागलोकस्य पन्थानमकरोगन- मेजय ॥ ३६॥ स तेन मार्गेण तदा नागलोकं विवेश छ । ददर्भ नागलोकञ्च योजनानि सहस्रश ॥३७॥ प्राकारनिचयैदिव्य- मणिमुक्ताखलबते । उपपन्न महाभाग भातकुम्भमयैस्तथा. ॥३८॥ वापीस्फटिकसोपाना नहीच विमलोदका । दर्थ वाश्च वहन्नानाहिजगणायुतान् ॥ ३८ ॥ तस्य लोकस्य च दार स ददर्भ भगूदह । पञ्चयोजनविस्तारमायत भतयोजनम् ॥ ४० ॥ नागलोकमतवस्तु मेच्य दोनोऽभवत्तदा । निराशाभवत्तव कुण्डलाधरणे पुन ॥४१॥ तत्र प्रोवाच तुरगस्त कृष्ण वेत- बालधि । ताम्रास्यनेव कौरव्य प्रज्वलन्निव तेजसा ॥ ४२ ॥ धमखापानमेतन्मे सतत विप्रलमासे। ऐरावतसतेने तवानीते हि कुण्डले ॥४३॥ मा जगुणा कथा पुत्रत्वमवाथै कथश्चन । बयेतद्वि समाचौरा गौतमस्यायमे तदा ॥ ४ ॥ कथ भवन्त जानीयामपाध्यायाश्रम प्रति । यम्मयाचौर्यपूर्व हि श्रोतुमिच्छामि तद्यहम् ॥ ४५ ॥ अश्व उवाच । गुरोर्गुरु मा जानीहि ज्वलन्त जातवेदसम् । सया यह सदा विम गुरोरभिपूजित ॥ ४६ ॥ विधिवत् सतत विप्र शुधिना भगुनन्दन। तस्मात् यो विधास्यामि तवैव कुरु मा चिरम् ॥ ४७ ॥ इत्युक्तस्तु तथाकार्षी दुतचिवभानुना। इताचि प्रीतिमाथापि प्रजध्वाल दिक्षक्षया ॥ ८॥ ततोऽस्य रोमकूपेभ्यो धर्मतस्तव भारत । धन प्रादुरभूमी नागलोक- भयावह ॥ 8 ॥ तेन धूमेन महता वईमानेन भारत। नाग- लोके महाराज न प्राभायत किच्चन ॥ ५.] हाहाकृतमभूत् सर्वमेरावत निवेशनम । वासपिप्रमुखानाच नागाना जनमेजय न प्राकामन्त वेश्मानि धूमरुधानि भारत। नौहार- उता उवाच।

·भ শ্যাম্। सहतानीय वनानि गिरयकथा ॥ ५२ ॥ वे धूमरतनयना वेन्द्रि सेनोऽभितापिता। आजग्मुनिययः,शातु भार्गवय महालन ॥ ५३१.गुला तु निययं तस्य महर हितेनसः। संभ्रान्त नयना सर्वे पूनाचार्य याविधि , rs if : सर्व प्राप्जलयो नांगा हड़बाल पुरोगमाः । गिरोभिः पणिपत्योः प्रसीद भगवन्ति ॥ ५५ ॥ प्रणय बाह्मण ते तुं पायम ,निवेद्य च । । प्रायच्छन् कुण्डले 'दिव्ये पन्नगाः परमाश्चित ॥५६॥ ततः स. पूजितो. नागस्तदो- तक प्रतापवान् । अग्नि प्रदक्षिणं कला जगाम गुरुभन तत् ॥५७॥ सगला परितो राजन् गौतमस्य निवेशनम् । 'पायच्छत् कुरडले दिव्ये गुरूपनवासदानघ ॥ ५॥ वाराकिमगखानाञ्च नागानां जनमेजय ।. सर्व शमंस गुरवे. यथावद्विजसत्तमः ॥ ५ ॥ एवं महात्मना तेन वीन लोकान् जनमेजय । , परिक्रम्याहते. दिव्ये ततस्ते मणिकुंण्डले ॥ ६ ॥ एवं प्रभावः स मनिरुतको भरतर्षभ । परेण तपमा मुत्तो यन्मां वं परिपच्चमि ॥ ६१ ॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगौतापर्वणि उतशोपाख्याने अष्टपञ्चामोऽध्यायः ॥ ५८ ॥. । 3- . जनमेजय उवाच । 'उत्तमस्य वरं दवा गोविन्दो दिशः सत्तम । अत जव महाबाहुः किञ्चकार महायशाः ॥ १-ne : वैशम्पायन उवाच दत्त्वा वरमुतज्ञाय प्रायात् सात्यकिना: मह द्वारकामेव गोविन्दः शीघ्रवेगैर्महाहयः ॥ २ ॥ मराषि गरितचैव वनानि च :गिरौंस्तथा । , अतिक्रम्यासगदायः रम्या हारवतों परौंम् ॥ ३॥ वर्चमाने महाराजामहे रैयतकस्य च । उपायात पुण्डरीकाक्षो युयुधानादुगस्तदा. 3.8 1. अलंकृतस्त म गिरि नारूपेविधिवितैः । वभौ रनमयैः कोषैः । पुरुषर्षम ॥ ५ ॥, काञ्चनसाभिरग्रयाभिः , रामनी भिस्तथैव !

·पामेधप । F गताः ॥१७॥ दिमानि पक्ष तयुद्धमभूत् परमदारुणम् ! রমী होण परिवान्तो धृष्टद्युम्नवपङ्गत ॥ १८॥ तत सेनापतिरभूत कों दोर्योधने बले। अक्षौहिणी भि, मिष्टाभिहत पञ्चभि- राहवे ॥ १. तिस्रस्तु पाणुपुत्राणां चम्बो वीभत्सुपालिसा । इतमवीरभूयिष्ठा बभूवुः समरस्थिताः ॥ २०॥ ततः पार्थ समा- साय पतन देव पावकम् । पञ्चवमगमत् सौतिहितीयेऽहनि दारुणः ॥ २१ ॥ इते कार्य तु कौरव्या निरमाहा हतौजस , अक्षौहिणी मिस्सिएभिर्मदे पर्य्यवारयन् ॥ २२ ॥ हतबाइग- भूयिष्ठा पाण्डवापि युधिष्ठिरम्।. अक्षौहिण्या निरुत्साहाः भिष्टया पर्यवारयन् ॥ २३ ॥ अवधीभद्रराजानं कुरुराजी युधि- हिर। तमिंस्तथा दिवसे कखां कम सदुष्करम्॥ २४ ॥ इते भये च भकुनि सहदेवो महामना । आहारं कलेस्तस्य जषानामित विक्रम ॥ २५ ॥ निहते : शकुनी राजा धार्तराष्ट्र सदुमना'। अपाक्रामतगदापाणि ईतभूयिष्ठनिक ॥ २६ ॥ तमन्वधावत् संक्रुहो भौमसेम. प्रतापवान्। इद हैपायने पापि सलिलस्यं ददर्भ तम् ॥ २०॥ इसभिष्टेन सैन्येन समन्तात् परि- वार्य सम्। अथोपविविशुईटा इदस्यं पञ्च पाण्डवा ॥ २८॥ विगान सलिलं खाश वाग्पाणै भविक्षत । सत्याय स गदा- पाणिर्युताय गगुपस्थित ॥ २८ ॥ ततः स निहतो राजा धारी- राष्ट्रो महारणे। भीमसेनेग विक्रम्य पश्यता पृथिवीक्षिप्ताम ॥ ३० ॥ ततस्तत् पाण्डवं सैन्यं प्रसप्त शिविरे निधि। मिहतं द्रोणपण पितुर्वधमगष्यता ॥ ३१ ॥ इतपुवा हतबला इत- मिवा मया सह । गुयुधानसहायेन पञ्च मिष्टास्तु पाण्डवा ॥३२॥ महेव कृपभोजाभ्यां द्रौगिर्युडादगुच्यत । युयुत्राथापि कौरयो मुक्त पाण्डवसंश्रयात् ॥ ३३ ॥ निहते कौरवेन्द्रे तु सामुनन्धे अयोधने। विदुर सतयथैव धर्मराजमपस्थिती ॥ ३४ ॥ - - ·१२ महाभारत तदभवादमहान्यष्टादभ प्रभो। यत्र ते पृथिवीपाला निहता' स्वर्गमावसन् ॥ ३५ ॥ वैशम्पायन उवाच । शृणतान्तु महाराज कथा ताँ लोम- हर्षणाम् । दुःखशोकपरिोमा हप्पीनामभवंस्तदा ॥ ३६ ॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगौतापर्वणि वासदैव वाक्ये पष्टितमोऽध्याय ॥६॥ -- वैशम्पायन उवाच । कथयन्नेव तु तदा वासदेव प्रतापवान् । महाभारतमुच तत् कथान्ते पितुरप्रत ॥१॥ अभिमन्योबंध वीरः सोऽत्यकाममहामति । अमिय वसुदेवस्य मा भूदिति महामप्ति ॥२॥ मा दौहिवबध शुखा वसदेवो महात्ययम् । दुखभोकाभिसन्तप्तो भवेदिति महामतिः ॥ ३॥ सभद्रा तु तमत्- फ्रान्तमारमजस्य बध रणे। प्राचच कृष्णा सौमद्रवधमित्यपतटू- भुवि ॥ ४॥ सामपश्यन्निपतिता वरदेव तितो सदा। दृष्ट्व च पपातोया सोऽपि दुखेन मूच्छित ॥५॥ तत स दौहिव- बधदुखभोकसमाइत । वसुदेवो महाराज कृषा वाक्यमया- ब्रवीत् ॥ ६॥ मनु ल पुण्डरीकार सत्यवागभुवि विधुत । यदौहिवबध मेऽय न यापयसि शत्रुहन् ॥ ७॥ खनागिनेय- निधन तत्वेनाचच मे प्रभो। सट्टमास्तव कथं भवुभिनिहतो रणे॥ ८॥ दुर्मर वत वार्थाय काले प्राप्त नृमि सह । यत्र ने हदय दु खास गराधा न विदीर्यते ॥८॥ किमनवौत्ता संग्राम सभन्दा मातरं प्रति। माच्चापि पुण्डरीकात चपलाक्ष प्रियो आइव पृष्ठत हल्ला कश्चिन्न निहत परे। मावि मुख न गोविन्द नाजी विकत कृतम् ॥ ११ ॥ सरि महातेजा शायव ममाग्रत । बलभ वैन विनय मारमनोऽक- 1 ·प्रमेयपान १२. .. न ययत् प्रभुः ॥ १२॥ कच्चिन्न निकृती बालो दोणकर्यपादिभिः ।। धरएषां निहतः शेते तन्ममाचच केशव ॥ १३ ॥ स हि ट्रोणच भौमञ्च कर्मच बर्लिनां वरम् । - सईते म रणे नित्यं दुहितुः मुखको मम ॥ १७ ॥ एवंविधं बहु 'सदा विलपन्तं सदुःखितम् । पितरं दुःखिततरो गोविन्दो वाक्यमब्रवीत् ॥ १५ ॥ ; न तेन विकृतं वस्त्र कतं संग्राममूर्द्धनि । न पृष्ठतः कृतथापि संग्राम- स्तेन दुस्तरः ॥ १६ ॥ नित्य पृथिवीपालान् सहस्रगतसमभः । खेदितो द्रोणकराभ्यां दौःशासनिवमं गतः ॥ १७ ॥ एको 'छेकेन सततं युध्यमानो यदि प्रभो। म स भक्येत संग्रागे निहन्तुमपि वषिणा ॥ १८॥ समाढते घ संग्रामात् पार्थे संशप्तकैस्तदा । पर्यवायत संक्रुद्धः स द्रोणादिभिराइवे ॥ १८ ॥ ततः शत्रुबधं कृत्वा समहान्तं रणे पितः। दौशिवस्तव वार्णा य दौःमासनि- वधंगतः ॥ २०॥ नूनच्च स गतः स्वर्ग जहि भोकं महामते । हि व्यसनमासाद्य सीदन्ति कृतयुद्धयः ॥ २१॥ द्रोणकर्यप्रभृतयो येन प्रतिसमामिताः। बले महेन्द्रप्रतिमाः स कथं नाम यादिवम् स भोकं जहि दुईर्ष मा च मन्युवशंगमः। भस्वपूतां हे सगतिं गतः ,परपुरंजयः ॥ २३ ॥ तसिांस्तु निहते वीरे उभद्रेयं स्वमा मम। दुःखार्ताथो पृथां प्राप्य दररोव ननाद ६ ॥ २४ ॥ द्रौपदी च समासाद्य पर्यपृच्छत दुःखिता। प्राय के दारकाः सर्वे द्रष्टुमिच्छामि तानहम् ॥ २५ ॥ तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा सर्वास्ताः कुरुयोपितः । भुजाभ्यां परिगनां घुकुशुः परमात्तवत् ॥ २६ ॥ उत्तराचायवीटे भा.स क नु ते गतः । चिप्रमागमनं मधं तस्य वं वैदयख ह ॥ २०॥ नंतु नाम सवैराटि भुला मम गिरं सदा। भवनान्निष्पतत्याशु कम्मा- माभ्येति ते पतिः ॥ २८॥ . अभिमन्योः कुलिनो, मातुलास्ते महारयाः। नामलमा वन म लां मुमुत्समिहागतम् ॥ २८ ॥ २२॥ -- ·महाभारत तदमवादमहान्यष्टादन प्रभो। यत्र ते पृथिवीपाला निहताः खर्गमावसन् ॥ ३५॥ वैशम्पायन उवाच । शृण्वतान्तु महाराज कथांता लोम- हर्षणाम् । दुःखमोकपरिकेमा हप्णीनामभवंस्तदा ॥ ३६॥ । इति अश्वमेधपर्वणि अनुगोतापर्वणि वासदेववाक्ये पष्टितमोऽध्यायः॥६॥ ६ . . वैशम्पायन उवाच । कथयन्नेव तु तदा वासदेव प्रतापवान् । महाभारतमुझं तत् कथान्ते पितुरग्रतः ॥ १॥ अभिमन्योवर्ध चौर. सोऽत्याममहामति । अप्रियं वसुदेवस्य मा भूदिति महामति ॥२॥ मा दौहिववधं श्रेया वसुदेवो महात्ययम् । दु.सभोकाभिसन्तप्तो भवेदिति महामतिः॥३॥ सुभद्रा त तमत्- फ्रान्तमारमजस्य बधं रणे। भापक्ष कृया सौभद्रममित्यपतद्- भुवि ॥8॥ तामपश्यन्नि पतितां वसुदेवः हितो तदा। देव च पपातोयी मोऽपि दुखेन भूछित. ॥ ५॥ ततस दौहित वधदुखभोकसमाहतः । वसुदेवो महाराज कपा' वाक्यमया- ब्रवीत् ॥६॥ मनु बं पुण्डरीकाच सत्यवागभुवि विश्रुतः । यदौहितबध मेा न यापयसि मनुरुन् ॥ ७॥ लागिनेय निधनं तत्वेमाचच मे प्रभो। सदृशाहस्सव पत्रुभिनिहती रणे ॥ ८॥ दुसरं वत वार्णय काले प्राप्त नृभिः सह । यस में उदय दुखाव गसधा न विदीयते ॥ ८॥ किमग्रवीत्ता संग्राम राभद्रां मातरं प्रति। माश्चापि पुण्डरीकात पपलास: प्रियो मम ॥१॥ मारवं पृहत तमा फशिन्न निहत. पर। वि प्रमुख न गोविन्द नाजी विकृतं कृतम् ॥ १५ ॥ मजातजाः भाप नव ममाग्रत । बलभान विनय मामनोज

·अश्वमेधपच।
ययत् प्रभुः ॥ १२ ॥ कञ्चिन्न निकतो बालो दोणकसंपादिभिः।
धरएयां निहत. शेते तन्ममाचत केशव ॥ १३ ॥ स हि ट्रोणच
भीमञ्च कर्मच बर्मिनां वरम् ।। सईते म्म र नित्यं दुहितुः
पुरको मम ॥ १४ ॥ एवंविधं बहु तदा विलपन्तं सदुःखितम् ।
पितरं दुःखिततरो गोविन्दी वाक्यमब्रवीत् ॥ १५॥ न तेन
विकृतं बरकतं संग्राममूर्द नि। न पृष्ठत. कृतथापि संग्राम-
स्वेन दुस्सारः ॥ १६ ॥ निहत्य पृथिवीपालान् सहनशतसमः ।
खेदितो ट्रोणकर्माभ्यां दौ.शासनिवणंगत. ॥ १७॥ एको चेकन
सततं युध्यमानो यदि प्रभो। न स भक्येत संग्रागे निहन्तुमपि
वषिणा ॥ १८॥ समाइते च संग्रामात् पार्थे संशप्तकैस्तदा ।
पर्यवार्यत संक्रुद्धः स द्रोणादिमिराहवे ॥ १८ ॥ ततः शत्रुयधं
कत्ता समहान्तं रणे पित'। दौहिवस्तव वा य दो मासनि-
वसंगतः ॥ २० ॥ नूनञ्च स गतः स्वर्ग जहि भोकं महामते ।
हि व्यसनमासा सोदन्ति कृतबुद्धयः॥ २९॥ द्रोणकर्ण प्रभतयो
येन पतिसमासिताः। बले महेन्द्रप्रतिमा. स कथं नामु यादिवम्
स भोकं जहि दुर्धर्ष मा च मन्युवशंगमः। भवपूतां
वि स गतिं गतः परपुरलयः ॥ २३ ॥ तस्मिस्तु निहते वौरे
सभद्रेय स्वमा मम। दुःखार्ताथी प्रथा प्राप्य कुररोव ननाद
ह॥ २४॥ द्रौपदी च समागद्य पर्यपृच्छत दुखिता। आर्य
का दारकाः सर्वे द्रष्टुमिच्छामि तानहम् ॥ २५ ॥ तस्यास्तु वचनं
शुद्धा सर्वास्ताः कुरुयोषितः । भुजाभ्यां परिगना
परमात्तवत् ॥ २६ ॥ उत्तरामानवोद्भटे भर्ता स का नु ते गतः ।
शिममागमनं मधं तस्य वं वैदयख ६ ॥ २७॥ ननु नाम
सवैराष्ट्रिः शुमा मम गिरें सदा। भवनान्निष्पतत्याशु कामा-
माभ्येति ते पतिः ॥ २८॥ अभिमन्योः कुमलिनो मातुलास्ते
महारया । कुभलक्षावन् मर्वे खां मुयुत्समिहागतम् ॥ २८ ॥
॥२२॥

·महाभारतम् - . मा भारत मेऽद्य संग्राम यथापूर्वमरिन्दम। कमादेवं विलपती नाये प्रतिमापसे ॥३०॥ एयमादि तु वाशय्यास्तस्यास्तत् परिदेवितम् । श्रुत्वा पृथा सुदुखार्ता शनैर्वाक्यमयानवीत् ॥३॥ सुभद्रे वासदेवेन तथा सात्यकिना रणे। पिता च लालितो बाल स इस कालधर्मपा ॥ ३२॥ ईमो मत्ताधमोयं मा शुचो यदुनन्दिनि । पुवो हि तव दुर्दर्घ सम्माप्त परमा गतिम ॥ ३३॥ कुले महति मासासि ववियाणा महात्मनाम् । शुषयपलाचि खं पद्मपवनिभेक्षणे ॥ ३ ॥ उत्तरा खमवेचख गुर्विणी मा शुम शुभे। एवमेषा हि तस्याशु नमयिष्यति भाविनी ॥ ३५ ॥ एवमावासयित्वैना कुन्ती यदुकुलोदह । विहाय भोकं दुर्घ श्राहमस्य प्रकल्पयत् ॥ ३६॥ समनुप्राम्य धर्मशा राजान भीममेव च। यमौ यमोपमो चैत्र ददौ दाना- न्यनेकय ॥३७॥ सत प्रदाय वहीर्गा आक्षणाय यदूरह । समादृष्य तु वार्ण यो वैराटीमनवौदिदम् ॥ ३८॥ वैराटि ने सन्तापस्वया कायों धनिन्दिते। भर्तारं प्रति सयोणि गर्भस्थ रच वै भिशम् ॥ ३८॥ एवमुला तत कुन्ती विरराम महा- युरो। तामनुशाप्य चैवेमा सुभद्रा समुपानयम् ॥ ४ ॥ निधन प्राप्तो दौहित्रता मानद। सन्तापं स्पज दुर्घ मा च मोके मन स्था॥ १॥ इति भावमेधपशि अनुगौतापर्वणि एफपष्टोऽध्याय ॥६॥ - एस মমান মাধ। যে গুৱা র ঘরে যখ খুলে सदा। विहाय पोय पांमा पदो यारमनुत्तमम् ॥ १॥ तत्र पुएरेन च मालीयस्य मान । दवितरण, पितनियमो- ·अजमेषपन्व। १२५ गच्छन्त वै दौईदैहिकम् ॥ २॥ पष्टिं मतसहस्राणि ब्राह्मणानां मही- जसाम् । विधिवद्धोजयामास भोज्यं सर्वगुणान्वितम् ॥ ३ ॥ आच्छाद च महाबाहुधनवणामपानुदत् । ब्राह्मणाना तदा कृष्णास्तदभूलोमहर्षणम् ॥ ४॥ सवर्णवेव गायव भयनाच्छादनं तथा। दीयमानं तदा विप्रा बर्द्धतामिति चामुवन ॥ ५॥ वास- देवोऽथ दामाहों वलदेव समात्यकि । अभिमन्योतदा श्राद्ध- मकुर्वन् सत्यकस्तदा ॥ ६॥ अतीव दुखसन्तप्ता न ममं घोप- लेभिरे। सथैव पाण्डवा वीरा नगरे नागसाहये ॥ ॥ नोपा- भान्तिमभिमन्युविमाकृता । सबइनि च राजेन्द्र दिवसानि विराटजा॥८॥ नाभुडत पतिदुःखार्ता सदाभूत करण महत । कुक्षिस्थ एव तस्याथ गर्भो वै संपलीयते ॥en आजगाम ततो व्यासो शाखा दिव्येन चतुपा। समागम्यानवी- दौमान् पृथा पृथुललोचनाम् ॥ १०॥ उत्तराञ्च महातेजा शोक सन्त्यज्यतामयम् । भविष्य त महातजा पुत्रस्तव यमखिनि ॥ ११ ॥ प्रमावादासदेवस्य मम व्या हरणादपि । पाण्डवानामयशान्ते पालयिष्यति मेदिनीम् ॥ १२ ॥ धनजयच्च संप्रेच्य धाराजस्य शृण्वत । व्यासो वाक्यमुवाचेद हर्षयन्निव मारत ॥ १३ ॥ पौत्र- स्तव महाभागो जनिष्यति महामना । पृथीं सागरपर्यस्ता पालयिष्यति धर्मात ॥१४॥ तमाच्छीक कुरुथेष्ठ जमिदमरि- कर्षण। विचार्यमव न हि ते सत्य केतद्भविष्यति ॥ १५ ॥ यच्चापि उणिवीरेण कृपीन कुरुनन्दन । पुरोक्त तत्तथा भावि मा ते. वास्तु विचारणा ॥ १६ ॥ वियुधाना गतो लोकानक्षयानात्म- निजितान् । म स भोच्य स्वया वौरो न पान्य कुरुभिस्तथा ॥१७॥ एम पितामहेनोक्तो धर्मात्मा स धमालय । त्यक्षा भोक महारान होरपोऽभवत्तदा ॥ १८ ॥ पितापि तव धर्मश गर्भ सम्मिनाशामत अवर्मत यथाकाम शुलपक्षे यथा शीnen - ·१२६ - - मिहाभारतमा 'ततः सहोदयामास व्यासी धर्मात्मज नपम् । अश्वमेध प्रति तदा ततः सोऽन्तर्हि तोऽभवत् ॥ २० ॥ धर्मराजोऽपि मेधावी शुला व्यासस्य तदयः । वित्तत्यानयने तात चकार गमने मतिम् ॥२१॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगीतापर्वणि हिषष्टोऽध्यायः ॥ ३२ ॥ .. जिनमेजय उवाच । शुखैतडचनं ब्रह्मन् व्यामेनोक्तं महात्मनां । प्राइमेधं प्रति तदा किं भयः मचकार इ॥१॥ रनञ्च यन्मरु- सेन निहितं वसघातले। तदवाप कथञ्चेति तन्मे बेहि हिजो- त्तम ॥२॥ वैशम्पायन उवाच । शुखा हैपायनवमी धर्मराजो युधि- '. ठिरः भातन सर्वान् समानाय्य काले वचनमब्रवीत् ॥ ३ ॥ अर्जुनं भौमसेनच्च माद्रीपुत्री यमावपि । श्रुतं वो वचनं वीराः सौहदात् यमहात्मनाn gn कुरूणां हितकामेन मोक्तं कषणेन. धीमता । तपोवन महता सहदां भूतिमिच्छता ॥ ५ ॥ गुरुणा धर्मगौलेन व्यासेनातकर्मणा । भीमेण च महाप्राज्ञ गोवि: न्टेन च धीमता ॥ ६॥ संस्कृत्य तदई सभ्य कर्तुमिच्छामि । आयत्याच तदाले च सर्वेयां तहि नो हितम् ॥ ७॥ अनुवन्धे च कल्याणं यहातो ग्रह्मवादिनः। दूम हि वसधा सर्वा वीणरजा कुमरहाः॥८॥ सहापट तदा व्यासी. मरुत्तस्य धनं नृपाः। योती बहुमतं मन्यध्वं वा धर्म यदि ॥८॥ सदानयामेह धनं कथं वा भौम मन्यसे। इत्युक्तवाक्ये नृपती तदा कुरुकुलोडह ॥ १॥ भीमसेनो नृपने प्राश्नलिक्वि- मनवीत्। रोचते गे महाबाहो यदिदं भाषितं बया ॥ ९ ॥ व्यासायानस्य वित्तस्य समुपानयनं पति। यदि सत् मायामा पाण्डवान . 84 ·पंखमेधपत्र । १२० । वनमाविचितं प्रभो ॥ १२॥ कृतमेव महाराज भवेदिति मतिर्मम । ते वयं प्रणिपातेन गिरिभस्य महात्मनः ॥ १३॥ तदानयाम भइन्ते समभ्यचा कपर्दिनम्। तं विभु देवदेवेभ तस्यैवानुचरांच तान् ॥१७॥ असाधार्थमवाप्पामो नूनं वागवुद्धिकर्मभिः । रक्षन्ति थे च तव्यं किन्नरा रौद्रदर्भना' ॥ १५॥ ते च वश्या भविष्यन्ति प्रसन्ने कृषभध्वजे । शुदैवं वदतस्तस्य वाक्यं भीमस्य भारत ॥१६॥ मोती धर्मात्मजो राजा बभूवातीव भारत । अर्जुनप्रमुखाथापि तयेत्येवाब्रुवन् वचः ॥१७॥ कृत्वा तु पाण्डवाः पर्व रजाहरणा- निथयम् । सेनामाज्ञापयामासनसवेऽहनि च ध्रुवे ॥ १८ ॥ ततो ययु. पाण्डुसता ब्राह्मणान् खस्ति वाच्य च । अञ्चयित्वा सरयेष्ठ पूर्वमेव महेश्वरम् ॥ १८ ॥ मोदकैः पायसेनाथ मासपूपैस्तथैव च । भाभास्य च महात्मानं प्रयधुर्मुदिता भृशम् ॥ २०॥ तेषां प्रया- स्यतां तव मङ्गलानि शुभाग्यथ । माह' प्रहष्टमनसो हिजाग्रमा नागराय ते ॥२१॥ तत प्रदक्षिणीकृत्य शिरोमि. प्रणिपत्य च । ब्राह्मणानग्निसहितान् प्रययुः पाण्डुनन्दना ॥ २२ । समनुप्राप्य राजानं पुत्रशोकसमाहतम्। वृतराष्ट्र सभार्य वै पृथाच्च पृथु- लोचनाम् ॥ २३ ॥ मूले निक्षिप्य कौरव्यं युयुत्सतराष्ट्रजम् । सम्पूज्यमानाः पोरेथ ब्राह्मणेय मनीषिभिः ॥ २४ - इति अश्वमेधपर्वणि अनुगीतापर्वणि विषष्टोऽध्यायः ॥ ३३॥ 1 মশায় उवाच। ततस्ते प्रययुष्टाः प्रष्टनरवाहनाः। रयघोषेण महता पूरयन्तो वसुन्धराम् ॥ १॥ संस्तूयमानाः स्तुतिभिः सुतमागधवन्दिभिः । खेन सैन्येन सम्बौता यथादित्या सरश्मिभि ॥२॥ पाउरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्दनि ।

·महाभारतम् । दो युधिष्ठिरस्तन पौर्णमास्यामिवोराट् ॥ ३॥ जयाभिषः पहष्टानां नराणां पथि पाण्डक। प्रत्ययहाथधान्यायं यथावत् . पुरुषर्षभः ॥ ४ ॥ . तथैव सैनिका रोनन् राजानमनुयान्ति थे। तेषां हलहलामब्दो दिवं स्तवा व्यतिष्ठत ॥५॥ सरांसि - सरितश्चैव वनान्युयवनानि च । प्रत्यक्रामन्महाराजो गिरिं चाप्य : स्वपयत ॥ ६॥ तस्मिन् देशे च राजेन्द्र यव तत् द्रव्यमुत्तमम् । चक्रे निवेमनं राजा पाण्डवैः सह सैनिकः ॥ ७॥ भिवे देश समे चैव तदा भरतसत्तम । - अग्रतो आक्षणान् कला तपोविद्याः दमान्वितान् ।।६॥ पुरोहितच कौरव्य वैदवेदाङ्गपारगम् । माग्निवेश्यच राजानी ब्राह्मणाः सपुरोधसः॥८॥ बना भान्ति यथान्यायं सर्वशः पर्यवारयन् । ' खा तु मध्ये राजानममात्यांव यथाविधि ।। १॥ पट्पदं नवसंख्यानं निवेभं चक्रिरे हिनाः। 'मत्तानां वारणेन्ट्रानों निवेमन यथाविधि ॥ ११॥ कारयिला' राजेन्द्रो ब्राह्मणानिदमब्रवीत् । अम्मिन् कार्य हिनष्ठी नच दिवसे शुभे ॥ १२ ॥ यथा भवन्तो मन्यन्ते कर्तुमईन्ति न नः कालात्ययो वै स्यादिहैव परिलम्वताम् । इति , नियित्य विप्रेन्ट्राः क्रियतां यदनन्तरम् ।। १३ ॥ शुवैतवचनं राशी ब्राह्मणाः सपुरोधसः। इदमूचुर्वचो हृष्टा धर्मराजप्रियसवः ॥२४॥ अदीव नचत्रमय पुण्यं यतामहे श्रेष्ठतमक्रियास। अन्धोमिरोह वसाम राजन् उपोष्यतालापि भवशिरा ॥ १५ ॥ 'शुखा तु तेषां दिजसत्तमानां कृतोपवासा रजनी नरेन्द्राः। ऊधुः 'प्रतीताः कुशसंस्तरेषु यथावरे मज्वलिता हुताभाः ॥१६॥ ततो निभा सा व्यंगमन्महात्मनां संशृखतां विमसमीरिता गिरः । ततः प्रभाते विमले हिजर्षभा वचोऽनुवन् धर्मसतं नराधिपम् ॥ १०॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगौतापर्वणि सवसकोषसम्मामी चतुःषष्टोऽध्यायः ॥ ६॥ T तत्तथा। .

·महाभारतम् । पष्टिरष्ट्रमइसाणि शतानि द्विगुणा हया। वारणार्थ महा- राग नहसशतममिासा ॥ १८॥ शकटानि रथाव तापदेव करेणव.। खरा पुरुपााच परिसंरया न विद्यते ॥ १८ ॥ एतदित्त तदभवद्यदुद्दधे युधिष्ठिरः। पोड़शाटी चतुर्विशसहस्रं भारराक्षणम् ॥ २०॥ एतेष्वादाय तदव्यं पुनरभ्यना पाण्डवः । महादेवं प्रतिययौ परं नागाह्वयं प्रति ॥ २१ ॥ दैपायनाभ्यनु भात पुरस्कृत्य पुरोहितम् । गोयुते गोयुते चैव न्यवमत् पुरुष- मः ॥ २२॥ सा पुराभिमुखी राजन्नुवाह महतो घम् । ज्ञान विपभारात हर्षयन्ती कुहहहान् ॥ २३॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगौतापर्वणि सुपर्णकोपसम्पाप्ती पञ्चपष्टोऽध्याय ॥६५॥ वैशम्पायन उवाच । एतमिने व काले तु वारदवोऽपि वीर्य- वान्। उपायावृष्णिाभि साई पुरं वारणसाद्धयम् ॥ १ ॥ समयं वाजिमेधस्य विदिखा पुरुषर्षभ । यथोक्तो धर्मपुत्रेण प्रव्रजन । खपुरी मति ॥ २॥ रोकिरणेयेन सहितो युयुधानेन चैव हि । पारदेष्णोन भाम्बेन गदेन कृतवर्मणा ॥ ३ ॥ सारणेन च वीरेण- निश्ठेनोन्मुखेन च । वलदेवं पुरस्कृत्य समद्रासहितस्तदा ॥४॥ द्रौपदीमुत्तराञ्चैव पृथाञ्चाप्यवलोकक । समावासयितुवापि चत्रिया निहतेवरा ॥५॥ तानागतान् समीध्ये व धृतराष्ट्री ८ महीपति । प्रत्यगङ्गाद्यथान्यायं विदुरथ महामना ॥ ६ ॥ तत्रैव : न्यवसत् कृष्णा सचित पुरुषोत्तमः । विदुरेण महातेजास्तथेक, च युयुत्सना ॥ ७॥ वसत्स दणिवीरेषु तसाथ जनमेजय । जा तव पिता राजन परिचित् परबीरदा॥ ८॥ स तु राजा, महाराज ब्रह्माखेणापपीड़ित । भवो बभूव नियेष्ठो हर्षमोक- ·মধ্যখানে। पृयुललोचना । उनित्य वाह दुखार्ता. तायान्याः प्रापतनं. भुवि ॥ २७ ॥' अहवंय . महाराज सर्वाः सास्राविलेचणाः। खत्रीयो वारादेवस्य मृतो जात इति प्रभो ॥२८॥ एवमती ततः, कुन्तों पयग्रजाजनार्दनः। भूमौ निपतितां चैनां सान्तयामास भारत ॥२८॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगौलापर्वणि पेरिक्षिष्जन्मकथने पदपष्टोऽध्यायः ॥ ६ ॥ 7 ' है वैशम्पायन उवाच। उत्यितायां पृथायान्तु सुभदा भ्रातरं तदा। दृता चुक्रोश दुःखात वचनं चेदमब्रवीत् ॥१॥ पुण्डरी- काक्ष पश्य खं पौवं पार्थस्य धीमतः। परिवीणेषु कुरुतुः परि- चौणं गतायुपम् ॥ २॥ इपीका द्रोणपुत्रेण भीमसेनार्थमुद्यता।' सोत्तरायां निपतिता विनये मयि चैव ह ॥३॥ सेयं विदीखें, हृदये मयि तिष्ठति केमव । यन्न पश्यामि दुई सहपुवन्तु तं प्रभो ॥ ४॥ किन्न, वक्ष्यति धर्मात्मा धर्मराजो युधिष्ठिरः भीमसेनार्जुगो चापि माद्रवत्याः सुतौ च तौ॥ ५॥ श्रुखाभि- मन्योस्तनयं जातञ्च मतमेव च। मषिता इव वाषणाय ट्रोणं पुरेण पाण्डवाः ॥ ६ ॥ अभिमन्युः प्रियः अषण भातृणां नात्र संशयः । ते शुखा किन्न वक्ष्यन्ति द्रोणपुवास्तनिर्जिताः ॥ ७॥ भवितात परं दुःखं किन्तदन्यजनाईन । अभिमन्योः सतात् कृष्ण मता जातादरिन्दम ॥८॥ साहं प्रसादये कृष्णा लामय शिरसा नता। पृथयं द्रौपदी चैव ताः पश्य पुरुषोत्तम ॥ ८॥ यदा द्रोणसुतो । गर्भान् पाण्डनां हन्ति माधवं ।। तदा किल बया द्रौणिः कद्देनोक्ती रिमर्दन ॥१॥ अकामं वां करिष्यामि वनवन्धी नराधम। मई मन्त्रीपयिष्यामि किरीटितनयात्मजम् ।। ११ ॥ . ।

·अवमेधपर्च। १३३ इत्येतहननं शुखा आनानाहं बलन्त । प्रसाद बां दुईप जीवतामभिमन्युज ॥ १२ ॥ योतवं मतिश्रुत्य न करोपि वचः शुमम् । सफलं वृधिभार्दूल मता मामवधारय ॥ १३ ॥ अभि- मन्यो सतो वीर न सजीवति यद्ययम्। जीवति लयि दुईप किं करिष्याम्यहं बया ॥ १७ ॥ सजीवयैनं दुई मतं बमभि- भन्युजम् । सदृशातसुत वीर अस्यं वर्षन्निवाम्बुद ॥ १५ ॥ त्वं हि केभव धर्मात्मा सत्यवान् सत्यविक्रम । सतौ वाचता वर्तु- मईसि त्वमरिन्दम ॥ १६॥ इच्छन्नपि हि लोकास्तीन् जीवथा मतानिमान् । कि पुनर्दयितं जातं स्वसीयस्थात्मजं मतम् ॥१७॥ प्रभावशास्मि ते कृथा तम्मावा याचयाम्यहम् । कुरुष्व पाण्डु पुलापामिमं परमनुग्रहम ॥ १८॥ खसेति वा महाबाहो हत- पुत्रेति वा पुन । प्रपन्ना मामियञ्चेति दया कर्तुमिहाईसि ॥१८॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगीतापर्वणि परिचिजन्मकाथने सप्तपष्टोऽध्याय ॥६॥ - अपा वैशम्पायन उवाच । एवमुक्तस्तु राजेन्द्र केभिहा दुख- मच्छित । तथेति ब्याजहारोचैहादयन्निव तं जनम् ॥ १ ॥ वाक्येनतेन हि तदा त जनं पुरुषर्षभ । धारयामास स विभु- धर्मात्त सलिलैरिव ॥ २॥ सत स प्राविभत्तूर्ण जन्मवेश्म पितु- सव। अश्चितं पुरुषव्याघ्न सितैर्माल्यैर्यथाविधि ॥ ३ ॥ कुथै सपूर्णश विन्यस्तै सर्वतो दिशम् । घृतेन विन्दुकालात. सपेश महाभज ॥३॥ अस्य विमलेन्यस्त पावकय समन्तत । वृद्धाभिशाभिरामाभि परिचारार्थमावृतम् ॥ ५॥ दक्षेस परितो धौर भिषामि कुमलैखथा। ददर्श च स तेजखी रतीनाम्यपि सर्वश ॥ ६ ॥ इत्यादि स्थापिनानि मा विधिवत् कुशलैलने ।

·'महाभारतम् . संथा युक्तञ्च तवृधा अमधेश्म पितुस्तव ।पष्टोऽभवंड पोर्कम गधु साध्विति पायवीत् ॥ ७॥ तथा नुवनि वाणेथे महष्टबदने तदा। दोपहरी बरिता गला वैरांटौं वाक्यमग्रवीत् ॥ ८॥ अयमायाति ते भद्र पशुरो मधुसूदनः। -- पुराणसिरचित्यात्मा समीपमपराजितः ॥ ८॥ . सापि वाध्यकलां वाचं निगचायूणि चैव ।। दृला.तामवदेवी देववत् अपामीयुपी॥१॥ सा तथा यमानेन हृदयेन तपखिनी। दृष्ट्वा गोविन्दमायान्तं जपणं पर्यदेवयत् ॥ ११ ॥ पुण्डरीकाक्ष पश्यावां वालेन हि विनाकृतौ । अभिमन्युच्च माञ्चैव हतौ तुल्यं जनार्दन ॥ १३ ॥ वाणे व मधु.. इन् वीर शिरगा बां प्रसादये। द्रोणपुवाखनिर्दग्धं जीययेनं ममात्मजम् ॥ १३ ॥ यदि स्म धाराशा वा भौममेनेन वा पुनः।- लया वा पुण्डरीकाक्ष वाक्यमुक्तमिदं भवेत् ॥ १४ ॥ .. अजानती-., मिपीकेयं जनिवौं हन्त्विति प्रभो। अहमेव विनटा स्या नदेव गतं भवेत् ॥ २५ ॥ गर्भस्थस्यास्य बालस्य ब्रह्मास्त्रेण निपातनम् । कृत्ला नृशंस दुर्बुद्रिोणिः किं फलमशुगे ॥ १६ ॥ सा खां प्रभाव शिरसा याचे भवुनिवर्हणम् । प्राणांस्यध्यामि गोविन्द नायं, संजीवते यदि ॥ १७॥ अस्मिन् हि बहवः साधो ये ममासन् मनोरथाः। ते द्रोणपुत्रेण हताः किन्न जीवामि के भव ॥ १८॥ भान्मम मतिः, कृष्ण पूर्णोराङ्गा जनार्दन । अभिवादयिष्ये खां' कृष्ण तदिदं वितथों कृतम् ॥१८॥ चपलाक्षस्य दायाद, मृते;" ऽस्मिन् पुरुषर्षभ। शिफला मे कृताः कष्ण हदि सर्वे ममोरथाः:- ॥ २०॥ चपलाक्षः किलातीव प्रियस्ते मधुसूदन । ससं पश्यः समस्यैनं ब्रह्मास्त्रेण निपातितम् ॥ ११॥ कृतनोऽयं नृशंसोऽयं यः पाण्डवौं श्रियं त्यक्ता गतोऽदो यम- खादनम् ॥ २२ ॥ मया चैतत् प्रतिज्ञातं रणमूईनि. केशव ।। अभिमन्यो हते बोर लामेष्याम्यचिरादिव ।। २३ ॥ तच नाकार। यथारय जनकस्तथा।

·अश्वमेधपत्र । बष्णा नृशंसा जो वितप्रिया। इदानौं मां गतां तवं किन्तु वच्यति फालानिः॥ २४ ॥ पनि वाचतमेधपर्वणि अनुगीतापर्वणि परिचिजन्मकथने अष्टपष्टोऽध्यायः ॥ ६॥ . पुत्र गला 1 वैशम्पायन उवाच । सेवं विखण्य करणं सोन्मादव तपखिनी। उत्तरा न्यपतङ्ग मौ कृपणा पुत्र ग्रदिनी ॥ २॥ तान्तु दृष्ट्वा निप- तिता इतपुत्रपरिच्छदाम् । नुक्रोध कृन्ती दुःखार्ता सर्वाथ भरत- स्तियः ॥ २॥ मुहर्तमिव राजेन्द्र पाण्डवानां निवेशनम् । अप्रेक्ष- णीयमभवदात्तखरनिनादितम् ॥ ३ ॥ सा मुहर्तञ्च राजेन्द्र पुत्र- भोकाभिपीड़िता। कश्मणाभिहता वौर वैराटौ त्वमवत्तदा ॥४॥ प्रतिलभ्य तु सा संज्ञामुत्तरा भरतर्षभ । अङ्गमारोप्य तं पुत्रमिदं बचनमब्रवीत् ॥ ५ ॥ धर्मज्ञस्य सुतः स बमधी' नावयुध्यसे । यस्व वृणिौ प्रवीरस्य तुरुप नाभिवादनम् ॥ ६ ॥ मम वचो ब्रूयास्वपितरन्त्विदम् । दुसरं प्राणिनां वीर काले- प्राप्त याथञ्चन ॥ ७॥ याहं वना विनायेह पत्या पुत्रेण चैव ६। मत्तव्ये सति जीवामि हतस्वस्तिरकिल्लना ॥ ८॥ धर्मराशाहमतुज्ञाता महाभुज। भक्षयिष्ये विषं घोरं प्रवक्ष्ये वा इतामनम् ॥८॥ अथवा दुईरं तात यदिई मे गहस्रधा। परिपुरविहीनाया हदयं न विदीयते ॥ १० ॥ उत्तिष्ठ पुत्र पश्येमां दुःखितां प्रपितामहीम्। प्रार्तामुपद्यतां दोनां निमग्ना गोकर गरे ॥११॥ प्रायांच्च पश्य पाञ्चाली सावंतीच तप- विनीम्। माञ्च पश्य सदुःखात्ती व्याधविधां मृगौमिव ॥ १२ ॥ उत्तिष्ठ पश्य वदनं लोकनाथस्य धीमतः । पुण्डरीकपलामा पुरेव चपलेक्षणम् ॥ १३॥ एवं विप्रल यन्तीन्तां दृष्ट्वा निपातिता अथवा ·महाभारतमा पुनः 1 . उत्तरां ताः खियः; सर्वाः पुनरुत्यापर्यस्ततः in Ki इत्याय च पुनर्धात्तदा मत्स्यपतेः सता। प्राप्मलिः पुण्डरी- काक्षं भूमावेवाभ्यवादयत् ॥ १५ ॥: -शुबा स तस्या विपुलं विलापं. पुरुषर्षभः। उपसृश्य ततः कृष्णो ब्रह्मास्त्र प्रत्यसंहरत् ॥ १६ ॥ प्रतिजन च दाभाई तस्य जीवितुमच्यतः । अनवीच विशुदात्मा सर्व विभावयन् जगत् ॥ १०॥ न बौम्यत्तरे मिथ्या सत्यमेत- इविष्यति । एप सप्लीक्याम्येनं पश्यतां सर्वदेहिनाम् ॥ १८॥ नोक्तपूर्व मया मिथ्या स्वैरेष्वपि कदाचन । न च युद्धात परा- वृत्तस्तथा संजीवतामयम् ॥ १८॥ यथा मे दयितो धर्मों ब्रान- गाय विशेषतः। अभिमन्योः सुतो जातो मृतो जीवत्ययं तथा ॥ २०॥ यथाई नाभिजानामि विजयेन कदाचन । विरोधन्तन सत्येन मृतो जीवत्ययं पिशुः ॥ २१॥ यथा सत्यञ्च धर्मथ मयि. नित्यं प्रतिष्ठितो। तथा गतः शिशुरयं जीवितामभिमन्युजः ॥२२॥ यथा कंसय केभी च धर्मेण निहतो मया। तेन सम्येन वालोऽय पुनः सजीवतामयम् ॥ २३ ॥ इत्युक्तो वासदेवेन स बाली भरत- शनैः गनेर्महाराज प्रासन्दत सचेतनः ॥ २४ ॥ . पभ। বুনি গম্বৰফি মণীনামি ঘদ্বির: দ্যা हनीवते एकोनसप्तोऽध्यायः ॥ ६ ॥ वैशम्पायन उवाच । ब्रह्मास्तन्तु यदा राजन् कणोन पति- संहृतम् । तदा तद्देश्म बपिता तेजसामिविदौपिताम् ॥१॥ ततो रक्षांसि सर्वाणि नेशुम्वका गहन्तु तत् । 'अन्तरीक्षेच वागासौत् साधु केशब माध्विति ॥२॥ तदस्त ज्वलितञ्चापि .. पितामहमगात्तदा। सतः प्राणान् पुनले पिता तब जनेश्वर ·अममधपर्व । १३७ ॥३॥ व्यचेष्टत च बालोऽमो यथोत्साई यथावलम् । बभूवु- मुंदिता राजस्ततस्ता भरतस्बिय ॥ ४ ॥ प्राणान् वाचया- मासुर्गोविन्दस्यैव शासनात् । ततस्ता मुदिता सर्वा प्रणासु- लनाईनम् ॥ ५ ॥ खियो भरतसिंहाना नावं लव्य व पारगा । कुन्ती द्रुपदपती च रामदा चोत्तरा तया ॥६॥ खियथान्या नृसिंहाना बभूपुहष्टमानसा । तत्र मला नटाथैव ग्रयिका गौण्यगायिका ॥ ७॥ सूतमागधसञ्जाथाम्य स्तुवन्त जनार्दनम् । कुरुवंगस्तवासातिरामीभिर्भरतर्षभ ॥८॥ उत्याय तु यथा- कालगुत्तरा यदुनन्दनम्। अभ्यपादयत प्रीता सह पुत्रेण भारत तस्य सणो ददौ दृष्टी बहु रत वियत । यथान्ये हथियार्दूला नाम चारखाकरीत् प्रभु ॥ १०॥ पितुस्तव महा- राज सत्यसन्धी जनार्दन । परिक्षीगणे कुले यस्साए जातो.य- मभिमन्युजः ॥ ११॥ परिक्षिदिति नानास्य भवलित्य प्रवीत्तदा । सोबईत यथाकालं पिता तव जनाविप ॥ १२ ॥ मन महादन- यासोत् सव लोकस्य भारत। मारावस्तु ते वीर पिता भवति भारत ॥ १३ ॥ अथाजग्मु सबहुल रनमादाय पाण्डवा । तान् गमीपगतान् शुखा निर्ययुद्धप्पिापुङ्गवा ॥ १४॥ अलचक्रुश्च माल्योधै. पुरुषा नागसाहयम्। पताका भिर्विचिवाभिर्ध्व जैव विविधैरपि ॥ १५ ॥ वेश्मानि समलचक्र पौराथापि जनवर। देवतायतना- नाच पूजा विविधास्तथा ॥ १६ ॥ सन्दिदेशाथ विदुर पाण्डु पुयप्रियेणया। राजमार्गाय तवामन् समनोभिरलकता ॥१७॥ शुभे तत्पुरचापि समुद्रोधनिमस्तनम् । नर्तक शापि नृत्यनि- गीयकानात नि खने ॥ १८ ॥ आसोरेयपणस्येव निवास्तव परन्तदा । वन्दिभिय नरै राजन् खीसहायैश्च सर्वशः ॥ १८ ॥ तंब तर विविक्तषु समन्तादुपमोभितम्। पताका धूवमानाय समन्तान्मातरिखना ॥ २०॥ अदर्शयन्निव तदा कुछन् वै दक्षिणी- १८ ·महाभारतमा तराम्। अघोपयंस्सदा चापि पुरुया राजधूर्गताः। सर्वराष्ट्र विहारो रसाइरलक्षणः ॥ २१ ॥ इति अमेधपर्वणि अनुगौतापर्वणि पाण्डवागमने सप्ततितमोऽध्यायः ॥७॥ सैन्यस्य : खर- . লায়ন उवाच।' तान् समीपगतान् शुला 'पाण्डवान् मनुकर्षणः। वासदेवः संहामात्यः प्रत्युद्यातो दिदृचया ॥ १ ॥ ते समेत्य यथाधर्म पाण्डवा हाणिभिः सह। विविशुः सहिता राजन पुरं वारणसाठयम् ॥ २ ॥ महतस्तस्य नेमिखनेन । यावापृथिव्यो खञ्चैन सर्व मासीत् समाहतम् ॥३॥ ते कोपानग्रतः कृत्वा विविशुः स्वपुरन्तदा ।. पाण्डवाः प्रीतमनसः सामात्याः समुहहणाः ॥ ॥ ते सगेत्य यथान्यायं धृतराष्ट्र जनाधिपम् । कीर्तयन्तः स्वनामानि तस्य पादौ वन्दिरे ॥५॥ तराष्ट्रादनु च ते गान्धारौं सुबलात्मजाम् । कुन्तीञ्च गज- शार्दूल तदा भरतसत्तमाः ॥ ६ ॥ विदुरं पूजयित्वा च वैश्यापुर्व. समेत्य च। पून्यमानाः स्म ते वीरा व्यरोचन्त विशाम्पते ॥ ७ ॥ ततस्तत् परमावर्य विचिवमहद्भुतम् । शुयुवते तदा वीराः पितुस्ते जन्म भारत ॥ ८॥ तदुपत्य तत् कर्मा वासुदेवस्य धीमतः। - पूजा पूजयामासुः कृष्णं देवकिनन्दनम् ॥८॥ ततः कतिपयाहस्य व्यासः सत्यवतोसतः। आजगाम महातेजा नगरं नागसहयम् ॥ १० ॥ तस्य सर्वं यथान्यायं पूजाञ्चक : कुरूदहाः। सह तणान्धकव्यानरुपासाचक्रिरे तदा ॥ ११ ॥ तन नानाविधा- काराः कथाः समभिकोत्ता वै।. युधिष्ठिरो धारतो व्यास वचनमब्रवीत् ॥ १२ ॥ गवत्प्रसादाद्भगवन् यदिदं रत्नमाइतम् । पायोक्तुं तदिच्छामि बानिमेधे महाक्रतो ॥ १३ ॥ तमनुधातु .. 14

·अश्वगंधपत्र।
मिच्छामि भवता गुनिसत्तम। बदधीमा वयं स कृपास्य च
महात्मन ।। १४॥
व्यास उवाच। अनुजानामि राजस्वां क्रियता यदनन्तरम् ।
यजस्व वाजिमेधेन विधिवद्दक्षिणा बता ॥ १५ ॥ अश्वमेघी हि
राजेन्द्र पावन सर्वपामनाम् । तेनेवा वं विपामा वै भविता
नाव संशय ॥१६॥
वैशम्पायन उवाप । इत्युक्त स तु धर्मात्मा कुरुराजो सुधि-
हिर । अवरोधस्य कौरव्य चमाराहरणे मतिम् ॥ १७ ॥ समनु-
शाप्य तत् सर्व अपाईपायनं नृप । वारदेवमयायेत्य वाग्मी
वचनमब्रवीत् ॥ १८॥ दैवको समजा देवी त्वया पुरुषसत्तम।
यहब्रूया ला महायाहो तत् जयारत्व मिधाच्युत ॥ १८ ॥ त्वत्-
प्रभावाजितान् भोगानसीम यदुनन्दम। पराक्रमेगा बुद्धा च
लयेय निनिता मही ॥२०॥ दीचयख समात्मान वं हि नः
परमो गुरु । खयोष्टपति दाभाई विपामा भविता अहम् ॥२॥
बंदियोऽक्षर सर्वरख धीरच प्रजापति ।
व गति सर्व
भूतानामिति मे मिथिता गति ॥ २२ ॥
वासुदेव उवाच । बमैवैतन्महाबाहो वक्तुमईस्परिन्दम । त्वं
गति सर्वभूतानामिति मे मिशिता मति ॥ २३ ॥ बचाय कुरु-
ধী ধর্ম ঘি মিয়াল। হীম ই ভান্ধী
राजा गुरमत ॥ २४॥ यजख मदतुज्ञात प्राप्य एष अतुस्वया।
सुनक्तु नो भवान् कार्ये यव वासि भारत। सत्यन्ते प्रति-
जानामि सर्व कर्तास्मि तेऽनघ ॥ २५ ॥ भीममेनार्जुनी चैव तथा
माइवतीसती। इष्टवन्तो भविष्यन्ति वयोवति पार्थिव ॥ २६ ॥
इति अश्वमेधशि अनुगीतापर्वणि व्यासगमने
एकासमतोऽध्याय ॥ ७॥

·१४०
महाभारतम्
।
*-
: वैशम्पायन उवाच । एवमुक्त कपोन धर्म एवो मुधिष्ठिरः।
व्यासमामन्या येधावी ततो वचनममवीत् ॥ १॥ या काल
भवाग वेत्ति हयगेधस्य तत्वतः। दीघयस्व तदा मां वं .लथ्या-
यतो हि में क्रतुः॥२॥
व्यास उवाच । भाई पेलोऽय कौन्तेय याशवकास्तथैव च ।
विधानं यदापाकालं तकर्तारो न संशयः ॥३॥ चैनां हि
पौर्णमास्यान्तु तव दीक्षा भविष्यति । सम्भ राः संश्रियन्ताच,
यशा पुरुषर्षभ ॥ ४ ॥ अश्य विद्याविदथैव सूता विप्राय तदिदः ।
मध्यमयं परीचन्तां तव यमार्थसिद्धये ॥ ५॥ तमनएज यथा-
शास्त्रं पृथिवौं सागराम्बराम् । स पर्यंतु यशो दीप्तं सव पार्थिव
। दर्शयन् ॥ ६॥
वैशम्पायन उवाच । इत्युक्तः स तथेत्युता पाण्डवः पृथिवी-
पतिः । चकार सर्व राजेन्द्र यथोक्तं ब्रह्मवादिना ॥ ७ ॥ सम्भारा-.
शैव राजेन्द्र सर्व सरमिताभवन् ॥ ८ ॥ स सम्भारान् समाहत्य
'नृपी धर्मरातमादा। न्यवेदयदमेयारमा कृष्पाहेपायमाय वै
ततोऽब्रवीनाहातेजा व्यामो धर्मात्मनं नृपम्। यथाकालं यथा-
योग: सच्चाः म तब दौक्षणे ॥१०॥
स्फाय- कूचथ. सौवों
यच्चान्यदपि कौरमा तन योज्यं भवेत् किञ्चिद्रौम तत् क्रियता
मिति ॥ ११॥ अश्वगोत्रज्यतामद्य पृथगामथ यथाक्रमम् । सुगुप्त-
शरसाञ्चापि यथाशास्त्र यथाविधि ॥ १२ ॥
युधिष्ठिर उवाम। अयमज्जो यथा ब्रह्मन्नुहष्टः पृथिवी:
मिमाम् चरिष्यति ययाकामं तत्र वै संविधीयताम् ॥ १३ ॥'
पृथिवौं पर्यटन्तं हि तुरंग? कामचारिणम् । कः पालयेदिति
मुने तनवान् वक्तुमर्हति ॥ १४ ॥
वैशम्पायन उवाच । इत्युक्तः स तु राजेन्द्र कृपाहैपायनी-
इनवीत् । भीमसेनादवरमः श्रेष्टः सर्वधगुष्मताम् ॥ १५ ॥ जितुः
॥८॥

·अश्वगंधपत्र । पहिष्णुभृणुच स एमं पालयिष्यति। अतः स हि महौं जेतु' निवातकवचान्तक |॥ १६ ॥ तमिन् घस्वाणि दिव्यानि दिव्यं संहननं तथा। दिव्यं धनुश्चेषुधी च स एनमनुयास्यति ॥ १७ ॥ सहि धर्मार्थ कमल. सर्वविद्याविशारदः। यथाशास्त्र तृपश्रेष्ठ चारयिष्यति ते हयम् ॥ १८॥ राजपुत्रो महाबाहुः श्यामो राजीवलोचनः । अभिमन्योः पिता वीरः स एनं पालयिष्यति ॥१८॥ भीमसेनीमि तेजस्वी कौन्तेयोऽपितविक्रमः। समर्थों रचित राष्ट्र नकुलय विशाम्पते ॥ २० ॥ सहदेवस्तु कौरव्य समाधास्यति बुद्धिमान् । कुटुम्वतन्त्रं विधिवत सर्वमेव महा- ययाः ॥ २१॥ तत्तु सर्व यथान्यायमुक्तः कुरुकुलोदहः। चकार फाल्गुनन्चापि सन्दिदेश इयम्युति ॥ २२ ॥ युधिष्ठिर उवाच । एधर्जुन बया वीर योऽयं परिपाब्य- ताम् । बमही रचितु घेनं नान्य कथन मानवः ॥ २३ ॥ ये चापि ला महाबाहो प्रत्युद्यान्ति नराधिपा। तैर्विग्रही यथा नस्यात्तथा कार्य खयागध ॥ २४॥ आयातव्यच भरता यशो- श्यं मम सर्वश । पार्थिवभ्यो महाबाहो समये गन्यतामिति ॥२॥ वैशम्पायन उवाच । एवमुना स धर्मात्मा भ्रातरं सव्य- साचिनम् । भीमच्च नकुल व पुरगुप्तौ समादधव ॥ २६ ॥ कुटुम्ब- तये च तदा सहदेवं युधा पतिम् । अनुमान्य मद्दोपाल धृत- "राष्ट्र युधिष्ठिर ॥२७॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगौतापर्वणि अवरशार्थ मर्जुन- नियोगे हिसप्ततोऽध्यायः ॥ १२॥ वैशम्पायन उवाच। दीक्षामाले शु समाप्त ततस्ते सुमक्ष- बैत । विधिदीक्षयामासुरमगेधाय पार्थिवम् ॥ १ ॥ कृष्ण ·१४२ महाभारतम् स पशुबन्धांय दीक्षितः पाण्डुनन्दनः । - धर्मराजो महातेनाः सहलिंगभिर्वरोचत ॥ २ - 11 • इयय हयमेधार्थ स्वयच ब्रह्म वादिना। उत्स्टः भारतविधिना व्यामेनामिततेजसा ॥३॥ राना धम्राट राजन् दौतितो विवभौ तदा। हेममाली तफरकण्ठः प्रदीप्त इव पावकः ॥ ४॥ कृपानिनी दण्डपाणिः चौमवासाः स धर्मजः। विवभौ युतिमान भूयः प्रजापतिरिवार, ध्वरे ॥ ५॥ तथैवास्यविनः सर्वे तुल्यवेमा विशाम्पते । बभूवुः रतनधापि प्रदीप्त इव पावकः ॥ ६॥ खेताडः कृष्णामार सं ससारा धनत्रयः । स्वस्ति तेऽस्तु वनावि पुनथेहीति भारत non • अथापरे मनुष्येन्द्र पुरुपा वादयमद्ववन् । नैनं पश्याम "सम धनुरेतत् मदृश्यते ॥ ८॥ एतदि भीमनिदिं विश्रुतं गारिवं धनुः । श्रावणाय महीपाल वध्वी वेदपारगाः॥८॥ 'विधिवत पृथिवीपाल धारानस्य मासनात् । विचिपन् गाजिय राजन बहगोधानुलिसवान् ॥ १॥ तम पृथिवीपाल मुदा मुक्त समार च। पाकुमारं तदा रामनागमन्चत् पुरं विभो ॥ १९॥ द्रष्टुकामं करुयेष्ठं प्रयास्यन्तं धनत्रयम् । तेषामन्योन्य- समदुमेव ममनायत ॥ १२ ॥ दिसूणां यन्तञ्च तश्चैव इय- सारिगाम् । तसः यदी महारान दियः खं प्रतिपूरयन् ॥ १३॥ बभूव मेचतां नयां कुन्तौठवं धनवयम्। एप गइति योन्तेय ' तरगयेय दीप्तिमान् ॥ १४ ॥ यमन्वेति महावाहः संसाधन रुत्तमम् । एवं एमाव वदतां गिरो लिगुरुदारधीः ॥ १५ ॥ अस्ति तेस्तु प्रवारिष्टं पुनयेहीति मारत, पयापरे मनुष्पेन्द्र पुरुया वाक्यमनुवन् ॥ १६ ॥ नै पयाम समर्प धनरेतत् - स। एसटि भीमनिहदि विश्वतं गायिं धनुः ॥ १० मधि শ্রী মানসীবন , বিদীন ভ্রামঃ গুম रपति परम ATER एश्माचा मनुयाण सोमा मल:

·अश्वमेधपत्र । - .. पभ ।. शुथाव मधुरा वाचः पुनः पुनरुदारधीः ॥ १८ ॥. यात्र- 'वस्कास्य शिष्यश कुभलो यज्ञकर्मणि। मायात् पार्थन सहितः मान्त्यर्थ वेदपारगः ॥ २० ॥ ब्राह्मणाय महीपालो बहवो वेद. पारगाः । अनुजग्मुर्महात्मानं क्षत्रियाच विशाम्पते । विधिवत् पृथिवीपाल धर्मराजस्य शासनात् ॥ २१ ॥ पाण्डवैः पृथिवीमखो निजितामस्वतेजसा । चचार स महाराज यथादे गच्च सत्तम ॥२२॥ तव शुहानि वृत्तानि यान्यासन् पाण्डवस्य ह। ताभि वच्यामि ते वीर विचित्राणि महान्ति च ॥ २३ ॥ स इयः पृथितौं राजन् मदचियमवर्तत। समारोत्तरतः पूर्व तन्निबोध महीपते ॥ २४ ॥ अवमंदन स राष्ट्राणि पार्थिवानां हयोत्तमः । शनैस्तदा परि- ययो प्रवेताश्वश्च महारथः ॥ २५ ॥ तस संगणना नास्ति राधा- मयुतशस्तदा । येऽयुध्यन्त महाराज चविया हतबान्धवाः ॥ २६ ॥ किराता यवना राजन बहवोऽपि धनुर्द्धराः। क्षेच्छायान्ये बहु- विधा पूर्व ये निकृता रणे । २७॥ आर्याच पृथिवीपालाः प्रहृष्टभरवाहनाः । समीयुः पाण्डु श्वेण बस्यो शुद्धदुर्मदाः ॥२८॥ एवं हत्तानि युद्धानि तत्र तत्र महीपते। अर्जुनस्य महीपाले- नानादयसमागतेः ॥ २८ ॥ यानि तूभयतो राजन् प्रतप्तानि महान्ति च । तानि युद्धानि वक्ष्यामि कौन्तेयस्य तवानघ ॥ ३० ॥ इति अवगेधपर्वणि अनुगीतापर्वणि अश्वानुसारे विसप्ततोऽध्यायः ॥ ७३ ॥ . वैभम्पायन उवाच । विगतैरभवानं कृतवरैः किरीटिनः । महारयसमाधाते ईतानां एवनप्लुभिः ॥ १॥ ते समाशाय संप्राप्त अभियं तुरगोत्तमम्। विषयान्तं ततो वौर दंगिताः पर्यवार- इन् ॥ २॥ रथिनो वद्धतूनीरा सदः समलंकृतैः । परिवार्य ·समगेधपर्व। १४५ ॥ २१ ॥ वे पार्थनामिततेजसा। धृतवर्मा शरं दीप्त मुमोच विजय तदा म तेन विजयस्पूर्णमासीहिद करे भृशम् । मुमोच गाण्डीवं मोहात्तत् पपाताथ भूतले ॥ २२ ॥ धनुप प्रततस्तस्य सव्यसाचिकराहिमी। बभूव सदृशं सपं चापस्य भारत ॥२३॥ तसिन्निपतिते दिव्ये महाधनुपि पार्थिव । जहास सलग हा धृतवमा महाइवे ॥ २४ ॥ ततो रोपादितो जिष्णु मराज्य रुधिरं करात् । धनुरादत्त तदिव्यं मरवर्व वर्ष च ॥ २५॥ ततो पल- इलामब्दो दिवसृगभवत्तदा । नानाविधाना भृताना तत्कागि प्रशंसताम ॥२६॥ तत सम्म घ्य संक्रुद्ध कालान्तकयमोपमम । जिष्णु वैगर्तका योधा परीता पर्यवारयन् ॥ २७ ॥ अभि- सत्य परोसाथ ततस्ते शुतवर्मणा । परिवनुगुडाकेश तवा- ध्य द्धनप्क्षय ॥२८॥ ततो योधान् जघानाशु तेषा स दश पाष्ट च । महेन्द्रवध्वप्रतिमेरायसेवहुभि परै ॥ २८ ॥ ताम् संप्रभग्नान् मंगेध्य बरमाणो धनप्जय । মৰাহ্মীর্তিা- धान खनवद्धसन् ॥ ३० ॥ ते भग्नमनस सर्वे वैगर्तकमहारथा । दिनोऽभिदुद्रुवूराजन् धनजयभरादिता ॥ ३१ ॥ तमूचु पुरुष- व्याघ्र संगतकनिसदनम । तवाम किचरा सर्व सर्व वै वशगा- स्तव ॥३२॥ आशापयस्व न' पार्य प्रदान् प्रेष्यानवस्थितान् । करिष्याम प्रिय सर्व तव कौरवनइन ॥ ३३ ॥ पचन गवासानबवीतदा। जोवित रचत नपा शामन प्रति- राधासाम् ॥ ३४॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगीतापर्वणि अश्यानुसार चतु गुप्ततोऽध्याय ॥ ७ ॥ एतताप्राय - वैशम्मायन प्रागन्योतिपमथाश्येत्य व्यचरत ए उवाच ।

·१४६
महाभारतमा
हयोत्तम । भगदत्तात्मजस्तव निर्ययो रणकर्कश ॥१॥
सहयं
पाण्डुपुत्रस्य विषयान्तमुपागतम । युयुधे भरतश्रेष्ठ वषदत्तो
महीपति ॥२॥ सोऽभिनिर्याय नगरात भगदत्तसतो नृप ।
अश्वमायान्तमुन्मय नगराभिमुखो ययौ ॥३॥ तथालच्य महा-
वाड कुनणामपभस्तदा । गाण्डीव विक्षिपस्तूमं सहसा समुपा-
द्वत् ॥ ४ ॥ ततो गाण्डीवनिर्मुक्तरिषुभिर्मोहितो नृप । हय-
मुतरच्य त वीरस्तत पार्थमुपाद्रवत ॥ ५ ॥ पुन प्रविश्य नगर
दमित स नृपोत्तम । आरुह्य नागप्रवर निर्ययौ रणकर्कश
॥ ६ ॥ पाण्डरेणाप्तपत्रेण ध्रियमाणेन मूनि । दोधूयता चाम-
रेण पडे तेन च महारथ ॥ ७॥ सत पार्थ समासाद्य पाण्डवाना
महारथम् । आहयामास वीभत्स वाल्यान्मोहाच्च संभुगे ॥ ८॥
स वारण नगप्रस्थ प्रभिन्नकरटामुखम। प्रेपयामास संक्रन
व ताख प्रति पार्थिव ॥2॥ वितरन्त महामेष परवारण-
बारणम् । शास्ववत कल्पित सङ्को विवश युद्धदुभदम ॥ १० ॥
प्रचोद्यमान ‘स गजस्तेन राजा महाबल । तदा पीन विवभा-
वुत्पतिष्यन्निवाम्वरम् ॥ १९ ॥ तमापतन्त समेच्य ऋद्धो राजन्
धनध्ययः । भूमिठो वारणगत योधयामास भारत ॥ १२ ॥
वषदत्तस्तत ऋडी मुमोचाशु धननथे । तोमरानग्निसङ्गामान्
शलभानिव वैगितान् ॥ १३ ॥ अर्जुनस्तानसमाप्तान् गाण्डीव-
प्रभवे भरे । विधा विधा च चिच्छेद ख एवं खगमैस्तदा ॥ १४ ॥
स तान् दृपा तथा छिन्नास्तोगरान् भगदत्तज । इपूनमता-
खरित प्राहिणोत पाण्डव प्रति ॥ १५ ॥ ततो नसणंतर
रुक्मपुतानजि लगान् । प्रेषयामास संक्रडो भगमत्तात्मजं प्रति
स तैर्विद्धो महातेजा वपदप्ती महामधे। भभाहत
पपातोळा न लेनमज हात् स्मृति ॥ १७॥ तक्ष र पुनरारूध
वारपवर रपे। अव्यग्र प्रपयामास जयार्थी विजय प्रति ॥१८॥

·प्रयमेधप । -- 'म वाणांस्ततो जिननिर्मुक्ताभौविधीपमान् । प्रेषयामास संकुशी ज्वलितज्वलनोपमान |॥ १॥ सविधी महानागो विसवन रुधिरं वभौ। गैरिकाक्तमिवाम्भोऽट्रिबहमसवणं तदा ॥ २० ॥ তুমি অমযি অনুশীষাঘষি অনুষ पञ्चमातोऽध्यायः ॥ ०५॥ वैशम्पायन उवाच । एवं विरावमभवद्युद्ध भरतर्षभ । अर्जुनस्य नरेन्द्रेण हवेणेव शतक्रतो. ॥ १॥ ततश्चर्य दिवसे अवदत्ती महाबल । जहास सस्वर्ग हा वाश्यशेदमथानवीत् ।। २. ॥ अर्जुनार्जुन तिस न मे जीवन विमोध्यसे । ला निक्षत्य करिष्यामि पितुस्तोयं यथाविधि ॥ ३ ॥ बया वृद्धो मम पिता भगदत्त. पितुः सखा। इतो वृहोपचायित्वात् शिशु मामा योधय ॥ 8 ॥ इत्येवमुक्का.सं दो वधदत्तो नराधियः । प्रेषया- मास कौरव्य वारणं पाण्डवं प्रति ॥५॥ संप्रेष्यमाणो नागेन्द्रों वदत्तेन धीमता । उत्पत्तिनिवाकाशमभिदुदाव पाण्डसम Nan অয়ন খ্রীজৰয ম না। যম যায় लं नौलमिवाम्बदः ॥ ७॥ स तेन प्रेपितो राना मेघवाहिगद- मुहः। मुखाड़म्बरसंहादैरभ्यद्रवत फालानम् ॥ ८॥ स नृत्य- निव नागेन्द्रो वष्यदत्ताचोदितः। प्रासाद दुतं राजन् कौर- वाणा महारथम् ॥८॥ समायान्तमथालच्य पधहत्तस्य वार- पाम् । गाण्डीवमाश्रित्य वली न व्यकाम्पत पहा ।।१. ॥ धुक्रोध बलवचापि पाडवस्तस्य भूपरी। कार्यविधमनुस्मृत्य पूर्ववरन भारत ॥११॥ ततस्तं वारणं कुतः परजालेन पाण्डवः । निया. रयामास तहो वलेव मकरालयम् ॥ १२॥ स नागमवर थीमा- ग गेम निवारितः। तस्यौ भरैविभिन्नार म्यारितिकिती ·নম্বরম। तमापतन्त यथा ॥ १३ ॥ निवारित गनं हवा भगदत्तराती तप । वसन सितार वागागर्जन क्रोधमूहि ॥ १४ ॥ अर्जुनस्तु महाबाहुः गरेररिनिगामिभि । पारयामास तान् वाणासद तमिया- भवत् ॥ १५ ॥ सत पारमिक दो राजा प्रागज्योतियाधिप । पयामाम नागेन्द्र वलयत् पर्वतोपमम् ॥ १३ ॥ उप्रेच्य बरगवत् पाकशामनि । माराघमग्निसखायं माणिोडारण प्रति ॥१०॥ म तेन वारणो राजन् मर्मस्खभितो भयम । पपात सहण भूमौ वधस्म इवाचल ॥१८॥ स पतन शुशुभे नागो धनजयशराहत । वियन्निव महामेलो महीं वध्वापी डित ॥ १८॥ तस्मिन्नि पतिते नागे वघदत्तस्य पाण्डव । सन्न भेतव्यमित्याग ततो भूमिगत नृप ॥ २०॥ अनवी दि महातेना प्रस्थित मा युधिष्ठिर । राजामस्ते न हन्तव्या धनमय कथ- चन ॥ २१॥ सर्वमेतनारव्याघ्र भवत्येवावता कृतम् । योधायापि न इन्तव्या धनक्षय रणे त्वया ॥ २२॥ वक्तव्याशापि राजान' रावं सघ सुद्धकाने । शुधिष्ठिरस्याश्वमेधी भवहिरनुभूयताम ॥ २३ ॥ इति भाटवध शुला ग हमि वा नराधिप। उत्तिष्ठ म भय तेऽस्ति स्वस्मिान् गच्छ पार्थिव ॥ २६॥ आगच्छथा माहाराज परा चैवीमुपस्थिताम् । यदावमेधी भविता धर्म- रानस्य धीमत ॥ ५ ॥ एवमुक्ता सराना तु भगदत्तात्मज. स्तदा। तयेत्येवाअवीडाक्य पाण्डवैनाभिनिर्जित ॥ २६ ॥ বুনি স্নানাবি অনীমামযি অঃৰাষাৰ ৰন্থ दत्तपराजये घट्सप्ततोऽध्याय ॥ ७६ ६ वैशम्पायन उवाच । सैन्धवरमवद्युत ततस्तस्य किरीटिग ! तशेषमहारान सानाच गौरपि ॥१॥ तेवतीर्णमुपश्रुत्य

·अपमेधप।
विपयें पढतवाहनम् । प्रत्यक्ष सुरमयन्ती राजानः पाण्डवर्पभम्
अवञ्च से परायथ्य विपयान्त विपीपमाः।
न भयं
चक्रिरे पार्थाडीममेनादनन्तरात् ॥ ३॥ से विदूराद्धनुष्यागि
यशियस्य हयस्य च । वीभत्स प्रत्यपद्यन्त पदातिनमवस्थितम्
॥४॥ ततस्ते तं महावीर्य्या राजानः पयवारयन् । जिगोपन्तो
गरव्याघ्नं पूर्व विनिता युधि ॥ ५॥ ते नामाग्यपि गोवाणि
कर्माणि विविधानि च। कोत्तयन्तस्तदा पार्थ भरवरवाकिरन
किरन्त. भरवातान् वारणम तिवारणान् । रणे जय-
मगोपन्त कौन्तेयं पर्यवारयन् ॥ ७॥ ते समोच्य च तं कथा-
मुनकर्माणमाहवे। सर्वे भुशुधिरे वीरा रथस्खास्तं पदातिनम्
॥८॥ ते तमाजधिरे वीर निवातवावधान्तकम्। संशप्तकनिह-
न्तारं हन्तारं सैन्धवस्य च ॥ ८॥ ततो रथसहनेए इयानामयु-
पेन च। कोठकीकृत्य वीभत्स पहष्टमनसोऽभवन् ॥ १०॥ वं
सारन्तो वघं वीराः सिन्धुराजस्य पाहवे। जयद्रयस्य कौरव्य
समरे सव्यसाचिना ॥ १९॥ तत. पनन्यवत् सर्व परवष्टीरवा-
राजन् । ते कोर्स शुशुभे पार्थों रविर्मघान्तरे यथा ॥ १२ ॥
ग गरे समवच्छन्नथकाणे पाण्डवर्षभ । पावरान्तरमचारी शकुन्त
इव भारत ॥ १३॥ ततो हाहाकृतं सवं कौन्तेये भरपौड़िते ।
त्रैलोक्यमभवद्राजन् रविरामीच निष्पभः ॥ १४॥ ततो क्वी
महाराज मारुतो लोमहर्पण | राहुरग्रहादित्यं गुगपत्
होममेव च ॥ १५ ॥ 'उकाच अग्निरेम व्यकोयन्त समन्ततः ।
वेपथुथाभवद्राजन कैलामस्य महागिरेः ॥ १६ ॥ मुमुचु प्रवास-
मत्युषा दुःखशोकसमन्विता'। सप्तर्पयो जातभयास्तथा देव-
মষ ভানু বিলিশিব গড়ে মগিনী-
तत् । विपरीता दिभचापि सर्वा धमाकुलास्तथा ॥ १८ ॥ राममा
रुससाणा धामन्तः सविद्युतः। आइत्य गगनं मेषा मुतचु-
योऽपि च ॥१७॥

·महाभारतम् । मीसमोणितम् ॥ १८॥ एवमामोत्तदा दोरे शरवर्षय संहत । फालाने भरतयेष्ठ तदअतमिवाभवत् ॥ २० ॥ तस्य तेनावकोसस्य भरजालेन सर्वतः। भोहात् पपात गारडीवमावापञ्च करादपि ॥ २१॥ तमिम्मोहमनप्राप्त भरजातं महत्तदा । सैन्धवा मुमुक्षु स्तूमं गतसचे महारये ॥ २२ ॥ ततो मोहसमापन शाखा पार्थ दिवौकसः। सर्वे विवस्वमगमस्तस्य भान्तिज्ञतोऽभवन् ॥२३॥ ततो देवर्षय. सर्प तथा सप्तर्षयोऽपि च । ब्रह्मर्षयश विज पुः पार्यस्य धीमतः ॥ २॥ ततः प्रदी पिते देवैः पार्थ तेजसि पार्थिव । तस्थावचलवद्धीमान् संग्रामे परमास्त्र वित् ॥ २५ ॥ विधकर्ष धनु- दिव्यं ततः कौरवनन्दन। यन्त्रस्येवेह शब्दोऽभन्महास्तस्य पुनः पुनः॥ २६॥ ततः स भरवर्षाणि प्रत्य मिवान् प्रति प्रभुः । ववर्ष धनुपा पार्थो वर्षाणीव पुरन्दरः ॥ २७ ॥ ततस्ते सैन्धवा योधाः सर्व एव सराजकाः। नादृश्यन्त भर कीर्णाः भलमैरिव पादपाः तस्य भब्देन विवेसर्भयार्ताय विदुटुघु.। गुगुक्षुधा भोकार्ताः शुशुचुशापि सैन्धवाः ॥ २८॥ तास्तु सर्वातरव्याघ्र सैन्धवान व्यचरहती। अलासचक्रवद्राजन् भरजाले समार्प यत् ॥३॥ तदिन्द्रजालप्रतिम वाणजालममिवहा। व्यस्जपित्त सर्वास महेन्द्र देव ववत् ॥ ३१॥ मेघजालनिमं सैन्यं पिदार्थ गरहष्टिभिः। विवभौ कौरवश्रेष्ठ मरदीव दिवाकरः ॥ ३२ ॥ इति अवमेधपर्वणि अनुगीतापर्वणि अश्वानुमारे सप्तसप्ततोध्यायः॥ ७॥ ॥२८॥ वैशम्पायन उवाच। ततो गाण्डीवभकरो गुखाय समुप- स्थितः। विवभौ युधि दुई? हिमवानपलो यथा। सैन्धवा योधाः पुनरेष व्यवस्थिता। 'व्यमुहन्त सुसंरब्धाः पर । মন ·प्रयमेधपर्व । शुभम् । वर्धाणि भारत ॥ २॥ तान् प्रहप्य महाबादः पुनरेव व्यव- स्थितान् । ततः प्रोवाच कौन्तेयो मुमुन पक्ष्णया गिरा ॥३॥ युध्यध्वं परया महवा यतध्वञ्च जय मम । कुरध्वं सर्वकार्याणि * महरो भयमागतम् ॥ ४ ॥ एप योत्स्यामि सास्तु निवार्य शरयागुराम्। सिष्ठध्यं युद्धमनी दपं शमयितास्मि ॥५॥ एतावदुक्का कौरव्यो रोपाहाण्डीवस्त्तदा। ततोऽथ वचनं मला भातुयष्ठस्य भारत ॥ ६ ॥ न हन्तव्या रणे तात चविया विनिगीषव' । जेतव्यायेति यत् प्रोक्तं धर्मराज्ञा महात्मना ||3|| चिन्तयामास स तदा फागुनः पुरुषर्षभः। इत्युक्तोऽहं नरेन्द्रेण न इन्तव्या नरा इति ॥ कथं तन्न गपिदं स्वादमराजयः न हन्येरंय राजानी राजथाना कृता भवेत् ॥ इति सञ्चिन्य स तदा झाला नः पुरुषर्षभः । प्रोवाच वाक्यं धर्मात्रः सैन्धवान युद्धदुर्मदान् ॥ १० ॥ यो वदामि गुमाकं न हिंसेय- मवस्थितान् । यश वध्यति संग्रामे तवामौति पराजितः ॥११॥ एतत् शुत्वा वची मनं कुरुवं हितमात्मनः। ततोऽन्यथा कच्छ- गता भविष्यथ मयार्दिताः ॥ १२ ॥ হযহ্মা র না বীণ गुशुध कुरुपुनवः । अर्जुनोऽतीव संक्रुद्धः संक्ररैर्विजिगीषुभिः ॥१३॥ 'মম মনত্বদায়ি মঘা নাম্। सैन्धवा राज- स्तदा गाण्डीवधन्वनि ॥ १४ ॥ भरानापतत. करानाभीविष- विपोपमान। चिोद मिशितैर्वाणरन्तरा स धनष्प्रयः ॥ १५ ॥ छिया प तानाशु चैव कापवान् शिलामिसान् । एकैकमेषां समरे विभेद निशितैः शरैः॥ १३ ॥ ततः प्रामाय शतौर पुन- रेव धनलये। जयद्रयं इतं स्मृला विक्षिपुः सैन्धवा नृपाः ॥१०॥ तेषा फिरौटी पल्प मोपचक्र महाबलः। रावासानन्तरा हित्वा तदा सुक्रोश पाण्डवः ॥ १८ ॥ गयेवापतता तपा योधाना जयंगतिनाम् । मिरांसि पातयामाप सन्नतपर्वभिः ॥१८॥ N ·महाभारतम् । रोपां प्रवतावापि पुनरेवाभिधावताम् । निनिताश्च पदीभूर पूर्णस्येव महोदधेः ॥ २०॥ से वध्यमानास्तु तदा पार्थनामित: तेजा। यधामा यथोलाई योधयामारारजनम् ॥ २१ ॥ वतस्ते फाल्गु नेनाजी परैः सन्नतपर्वभिः । ता विमंशा भूयिठाः बान्तवाचनमैनिकाः ॥ २२॥ तांस्तु सर्वान् परिणानान् विदिला धृतराष्ट्रना। दुमक्षा बालमादाय नप्तारं प्रययो सदा ॥ २३ ॥ सरयस्य सतं वीरं रवनाथागमत्तदा । मान्यथं सर्वयोधाना- • - मभ्यगच्छप्त पाण्डवम् ॥ २४ ॥ सा धनजयमासाद्य रुरोदावरं सदा। धनजयोऽपि तां दृष्ट्वा धनुर्वि सरने मभुः ॥ २५ ।। ससुत्एच्य धनुः पार्थो विधिवजगिनी तमा। प्राच किं करवा- -पीति सा च तं प्रत्युवाच ॥ २६ ॥ एप.ते भरतये वसीय- । स्थात्मजः शिशुः। अभिवादयते पार्थ तं पत पुरुषर्षम ॥२७॥ प्रत्युक्तस्तस्य पितरं स पप्रच्छार्जुनस्तदा । घासाविति ततो राजन् . दुमिता वाक्यमब्रवीत् ।। २८॥ पिट भोका भिसन्तप्तो विपादात्तों- स्य वे पिता। पञ्चम्नमगमहीरो यथा तमे निशमय ॥ २८ ॥ म पूर्व पितरं भुखा हतं मुझे बयानघ । खामागतञ्च संश्रुत्य गुचाय जयसारिणम् ॥३०॥ पितुय पृयुदुःखार्मोऽजहात् प्राणान् धनत्रय। प्राप्तो वीभत्सरित्येव नाम शुलैव मध ॥ ३१॥ विवादात्तः पपातीव्या ममार च ममात्मनः। तं दृष्ट्वा पतितं तव ततस्तस्यात्मजं प्रभो ।। ३२ ।। गहीखा समनुप्राप्ता, बामद्य शरणेपिणी। इत्युक्षार्तिकरं सा तु मुमोचे धृतराष्ट्रजा ।। ३३ ॥ दीना दोनं स्थितं पार्थमब्रवीचाप्यधोमुखम्। समारं समवेक्षख खस्रीयात्मजमेव च ॥ ३४ ॥ कर्तुमईसि धर्मश दयां कुरुकुलो- हह । विस्मृत्य कुरुराजानं तन मन्दं जयद्रथम् ॥ ३५ ॥ अभि- मन्योर्यया नातः परीक्षित् परदोरहा। तथायं सुरथाजातो.' मम पौत्रो महाभुनः ।। ३६ ॥ तमादाय 'नरव्याघ्र संप्राप्तास्मि, ५.

·पवमेधपत्र । एव तवान्तिकम । शयायं सर्व योधाना शृणु चेदं वचो मम ॥३७॥ आगतोऽय महाबाहो तस्य मन्दस्य पुत्रक । प्रसादमस्य बालस्य सम्मात्त्व कर्तुमईसि ॥ ३८॥ एप प्रसाद्य शिरसा प्रभमार्थ मरि- न्दम। याचते ला महाबाहो गम गच्छ पनवय ॥ ३८ ॥ वारस्य हतबन्धोश्च पार्थ किञ्चिदबागत । प्रसाद दारु धर्मश मा मन्यु प्रमन्बगा ॥ ४० ॥ तमनाय्यं दृशसञ्च विस्मृत्यास्य पिता- महम् । आगस्कारियामत्यर्थ प्रसार कत्तमसि || हरन्या करुणा दुगलाया धनजय । समृत्य देयों गान्धारी धृतराष्ट्रच पार्थिवम् । उयार दुखशीवा शवधर्ग विगर्हयन् ॥ ४२ ॥ धिवत दुर्योधन क्षुद राज्यलब्धञ्च मानिनम् । यतकृत बान्धवा सर्वे मया नीता यमक्षयम् ॥ ४२ ॥ इत्युक्षा बहुमान्त्वादि प्रसादम रोमय । परिवज्य च ता मोती विससज्ज महान् प्रति ! 880 P भला चापि तान् योधान निवार्य महतो रणात् । सम्पूज्य पाथं प्रथयो राहानेव शुभानना ॥ ४५ ॥ एव निनित्य वान वीरान संधवान् र धनजय । अन्वधावत धावन्त त हयं कामचारिणम् ॥ ४६॥ ततो मगमिवाकारों यथा देव पिनाक- ससार त तथा वौरो विधिवदाश्यि इयम् ॥ ७॥ सच वानी यथेष्टेन तास्तार देशन यथाक्रमम् । विचार यथाकाम कम पार्थस्य बद्दयत् ॥ ४८॥ क्रमेण स यस्लेव विधरन् पुरुषर्षभ । मणिपूरपतेदेशमुपायात सह पाण्डव' ॥४॥ বন মন্ত্রীঘষি মীমাঘৰঘি গ্যাষাৰ अष्टमप्तमोऽध्याय ॥७९॥ एका वैशम्पायन उवाच । शुला तु नृपति प्राप्त पितर वन- बाइन । निर्ययो विननाथ ग्राह्यणायपुर र ॥१॥ मगिग-

·१५४
महाभारतम् ।
.
पुरेशरन्वेवमुपायातं धनञ्जय । नाभ्यनन्दत् स मेधावी चन-
धमनभरन् ॥ २॥ उवाच च स धर्मात्मा समन्यु फाल्गुन-
स्तथा। प्रक्रियेयं न ते युक्ता वहिस्व चवधर्गत ॥३॥ सं.
रच्यमाणं तुरगं यौधिष्ठिरमुपागतम् । जभियं विषयान्ते मां
नायोली किन्न पुवक ॥ ४ ॥ धिक् लामस्तु सदुद्दे शवधर्म-
वहिष्कृतम् । यो मा युद्धाय संप्राप्त साग्नैव मत्यगया ॥ ५ ॥
यस्व स्त्रीवाथा प्राप्त' मा साम्ना प्रत्यरथा । यद्यहं न्यस्त-
भस्वस्वामागच्छेय सुदुर्मते ॥६॥ प्रक्रियेयं भवेद्युक्ता तावत्तव
नराधम । तमेवमुक्त भां तु विदिला पन्नगात्मजा ॥७॥
असृष्यमाणा भित्त्वोर्वी मुलुपी समुपागमत् । सा ददर्भ तत पुर्व
विमृष्यन्तमधोमुखम् ॥ ८॥ सन्तर्यमाणमस्कृत् पिना सुद्धाधिना
भी। तत मा चारसर्वाङ्गी समुपेत्योरगात्मजा ॥ ९ ॥ उलुपी ।
प्राह वचनं धम्यं धर्माविशारदम् । उलूपी मा निबोध व मातरं
पन्नगामजाम् ॥ १॥ कुरुष्व वचन पुत्र धर्मरते भविता पर।
युध्यस्वैन कुरुश्रेष्ठं पितरं मुद्धदुर्मदम् ॥ ११ ॥ एवमेष हि ते
मौतो मविष्यति न संशय । एवं दुर्णितो राजा स मावा
व वाहन ॥ १२ ॥ मनवको महातेजा युद्धाय भरतर्षभ। संगध
काञ्चन वर्म शिरस्त्राणञ्च भानुमत ॥ १३ ॥ तूणीरपतसंवाध-
मारोह रथोत्तमम् । सर्वोपवारणोपेतं मुक्तमा मनोजवे
सचक्रोपस्करं त्रीमान् हेमभाण्ड परिष्कृतम् । परमासिंतमच्छ्रित्य
ध्वज सिह हिरण्मयम् । प्रययौ पार्थमदिश्य स राजा बभ्रु-
वाहन ॥ १५ ॥ ततोऽस्येत्य हयं वीरो यज्ञियं पायरक्षितम् ।
ग्राहयामास पुरुपैयशिक्षाविशारदै ॥ १६ ॥ गहीतं वाजिगं
दृष्ट्या मौतात्मा स धनञ्जय । पुत्रं रथस्थं भूमिष्ठ संन्यतारय-
दाहवे ।। १७ ॥ स तव राजा त वीर शरसधैरनेका । अर्दया-
माम निशितैरागीविषविषोपमै ॥ १८ ॥ तयोः समभवद्याई पितु-
॥१४॥

·अश्वमेधप। प्रवस्य चातुलम् । देवासररणप्रयममयो प्रीयमाणयो ॥ १८ किरीटिन प्रविव्याध भरेणानतपर्वगा। अनुदेश नरव्याघ्र प्रह- सन् वधुवाहन ॥ २०॥ सोऽभ्यगारा सह पुट्सन वरमौकमिव पन्नग । विनिधि च कौन्तेय प्रविवेश महोतलम ॥ २१ ॥ स गादवेदनो धीमानालम्वा धनुरुत्तमम् । दिव्य तेज समाविश्य प्रमौत एव मोऽभवत ॥ २२॥ स संशमुपलभ्याथ प्रसस्य पुरुष- पभ । पूर्व पक्रात्मजो वाक्यमिदमा महाद्युति ॥ २३ ॥ साध साधु महाबाहो वत्स चित्राङ्गदात्मन । सदृश कर्म ते दृष्ट्वा मौसि- मानम्मि पुत्रका ॥ २४१६ विमुञ्चाम्येष ते वाणान् पुत्र युद्धे स्थिरो भव । इत्येवाका नारारभ्यवर्षदमित्रधा ॥ २५ ॥ गाण्डीवनिर्मुतान् वजानिसमप्रभान् । नाराचानच्छिनट्राजा भलै सास्तिधा दिधा ॥ २६ ॥ तस्य पार्थ धरैदिव्येयज हम परिष्कृतम् । सुवर्णतालप्रतिम सुरेणापहरदयात् ॥ २७ ॥ हया- थास्य महाकायान् महावेगानरिन्दम । पवार राजनिर्जीवान महसन्निव पाण्डव ॥२८॥ स रथादवतीर्याथ राजा परम योपन । पदाति पितर अधो वीषयामास पाण्डवम् ॥ २८ ॥ বল্পীরাধা মাথায় বিমান। যে বীভত্তান্ত पुत्र धधरामा ॥३.॥ स मन्यमानो विमुख पितर बभ्रु पाइन । भरेरापी विपाकार पुनरेवाईयदली ॥ ३१ ॥ श बास्यात् पितर विव्याध हदि परिणा। निमितेन रान बलवह वाहन ॥ ३२ ॥ विवेय पाण्डवं राजन मम मित्ताप्ति दुःखत् । स रोनातिगम बिड पुत्रेण कुरुनन्दन । ३३ ।। महीं जगाम मोहात्तस्ततो राजा धनजय । तसिन्निपतिते वीरे यौरवाणा धुरन्धरै ॥ ३४॥ सोऽपि मोह जगामाच ततथिवा- अदागत। व्यायस्य सयुगे राजा हवा च पितर हतम् ॥ ३५ ॥ पूर्वमेव र वायोर्गादपियोजीन । पपात सोऽपि धरणी- तत ·। महाभारतम् । 'मालिझा रणमूनि ॥ ३६॥ भरि' निहतं दृष्ट्वा पुनश्च पतितं. भवि। . चिवाङ्गदा परिवस्ता प्रविवेश रणानिरे ॥३७ ॥ भोक- सन्तप्तञ्चदया रुदन्ती वेपती भाम् । मणिपूर पतेर्माता दी निइंतं पतिम् ॥ ३८॥ इति मेधपर्वणि अनुगीतापर्वणि अश्यानुगरे पर्जन- पराजये एकोनाशीतितमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ वैशम्पायन उवाच । ततो बहतर भूरि विलप्य कमलेक्षणा। मुमो दुःखमन्तप्ता पपात घ महीतले ॥१॥ प्रतिलभ्य ,सा संशा देवी दिव्यवपुर्धरा, उलूपी पन्नगसुतां दृष्ट्येदं वाक्यमब-: वीत् ॥ २॥ उलूपि पश्य भर्तार गयानं निहतं रणे । बत्कृते मम पुत्रेण. बालेन समितिअयम् ॥ ३ ॥ . ननु बमार्यधर्मशा मनु चासि पतिग्रता। यत्वत्कृतेऽयं पतितः पतिस्ते निहतो रणे ॥ ४॥ किन्तु सर्वापराधोऽयं यदि ताय धनञ्जयः । क्षमस्व याचमाना वै जौवयस्व धनजयम् ॥ ५॥ गनु त्वमार्यः धर्मशा वैलक्यविदिता शुभे। यघातयित्ना पुत्रेण मर्त्तारनानुशोचसि । ॥६॥ नाई भोचामि तनयं इतं पन्नगनन्दिनि। पतिमेव तु भोचामि यस्यातिव्यमिदं कृतम् ।। ७५ इत्युत्ता सा तदा देवी- मुलौं पन्नगात्मनाम् । मरिमभिगम्येदमित्युवाच यशखिनी ॥८॥ उत्तिछ कुरुमुखस्य प्रियमुस्योऽसि मे प्रिय। अयमलो। महाबाहो मया ते परिमोक्षितः ॥ ॥ - ननु बया माम विभी धर्मराजस्य यशियः। अयमयीनुसन्र्तव्यः सधै कि महीतले ॥१॥ अयि माणा ममार्यत्ताः कुरूणां कुरुनन्दन । म कमात्, माणदोऽन्येषां प्राणान् संत्यतवानसि ॥ ११ ॥ विवादोवान !' उलूपि साधु पश्शेमं पति निपतितं भुवि . - ·'मश्वमेधपत्र । २५७ ततः प्राय- . ततः पुवञ्चमं समुत्माध पातयिला न पोचसि ॥ १२ ॥ कामं स्वपितु बालोऽयं भूमो मृयुवणं गतः। लोहिताक्षो गुड़ाकयो विजयः - साधु जीवतु ॥ १३॥ नापराधोऽस्ति समगे नराणां बहुभायंता। प्रमदानां भव येष मा ते भूदुहिरीदृशौ ॥ १४ ॥ सत्यं चैतत् कृतं धावा भवदव्ययमेव तु ।' सण्यं समभिजानीहि सत्यं रगतमस्तु ते ॥ १५ ॥ पुत्रेण घातयित्नेमं पतिं यदि न मेऽद्य वै। जीवन्तं दर्भयस्यद्य परित्यच्यामि जीवितम् ॥ १६ ॥ साई दुखान्विता देवि पतिपुत्रपिनाकृता । इहैव प्रायमाभिष्ये प्रेक्षन्त्यास्ते न संशयः ॥१७॥ इत्युक्त्वा पन्नगसतां सपत्नीच्चैववाहनी। मुपासौगा तुणीमासौजनाधिप ॥१८॥ वैषम्पायन उवाच । ततो विलप्य विरता भर्तुः पादौ प्रणय सा। उपविष्टाभवदीना सोच्छासं पुवमिच्छतौ ॥ १८ ॥ मंज्ञा पुनलब्धा स राजा वभ्रुवाहनः। मातरं तामथालोक्य रणभूमावथाब्रवीत् ॥ २० ॥ इतो दुःखतरं किन्तु यन्मे माता सुखेधिता। भूमौ निपतितं वीरमनुते मृतं पतिम् ॥ २१ ॥ निहन्तारं रगोरीणां सर्वमस्तभृतां वरम् । मया विनिहतं सखे प्रेक्षते दुर्मर वत ॥ २२ ॥ अहोऽस्या हृदयं देव्या दृढ़ यन्न विदीयंते। व्यूकोरस्क महाबाहु प्रेक्षन्या निहतं पतिम् ॥ २३ ॥ दुर्मर' पुरपिरोह मन्ये धध्वन्यनागते । यव नाई न गे माता विप्रयुध्येत जीवितात् ॥ २४ ॥ हा हा धिक् कुरुवीरस्य सन्नाई कानुनं भुवि। अपविड इतस्येह मया प्रवेण, ॥ २५ ॥ भो भो पश्यत मे वीर पितराहगा भवि। भयान वीरमयने मया पुवेण पातितम् ॥ २६ ।। ब्राह्मणाः कुरुमुण्यस्य थे गुता इयसारिणः। कुर्वन्ति शान्ति कामस्य रणे योऽयं मया हत ॥२७॥ व्यादिभन्तु च फि विमाः प्रायशित्तमिहाय मे। मासस्य पापस्य पिवहन्तरणाजिरे ॥ २८॥ दुसरा हादर्श- पभ्यता

·महामारतम्।
समा हवा पितरमदा वै। ममेह सदृशंसस्य सम्वीतस्यास्य
चर्मणा ॥ २८॥ भिर कपाले पास्यैव शुष्जत पितुरद्य मे।
प्रायथितं हि नास्यन्यदलाव पितर मम ॥ ३ ॥
पश्य नागो-
समससे भारनिहतं मया। कृत प्रियं मया तेऽदा निहत्य
समरेऽर्जुनम् ॥ ३१ ॥ सोऽहमद्य गमिष्यामि गति पिटनिविताम्।
न मनोभ्यात्मनात्मानमहं धारमितुशुभे ॥ ३२ ॥ साल मयि
गते मातस्तथा गाण्डीवधन्वनि । भव मौप्तिमती देवि सत्यना
मानमालभे ॥ ३३ . इत्युक्ला स सतो राजा दुखभोक्समाहत ।
उपस्पृश्य महाराज दुखादचनमब्रवीत् ॥ ३४ ॥ शृण्वन्तु सर्व-
भूतानि स्थावरानि चराणि च । वाच मातयथा सत्य ब्रवीमि
भुजगात्तमे ॥ ३५ ॥ यदि नोत्तिष्ठति जय पिता मे नरसत्तम ।
अस्मिन्नेव रणोद्देशे शोषयिष्ये वलेवरम् ।। ३६ ॥ न हि मे पितरं
हना निष्कृतिविद्यते क्वचित । नरक मतिपतस्यामि ध्रुवं गुरु
वधादित ॥ ३७ वीर हि क्षत्रिय हला गोमतेन प्रमुच्यते ।
पितरन्तु निहत्यैव दुभा निष्कृतमम ॥ ३८॥ एष एको महा-
तेजा पाण्डुपुत्रो धनञ्जय । पिता च मम धर्मात्मा तस्य में
निष्कृति कुत ॥ ३८ ॥ इत्येवमुक्ता नृपते धनञ्जयस तो नृप ।
उपस्पृश्याभवत्तूष्णी प्रायोपेतो महामति ॥ ४० ॥
वैशम्पायन उवाद । मायोपविष्टे नृपतौ मणिपूरेवरे तक्षा।
पिळगोकसमाविष्टे सह मावा परन्तमै ॥ ४ ॥ उलूपी चिन्तया-
मास तदा सप्लीवन मणिम् । स चोपातिष्ठत तदा पन्नगाना
परायणम् ॥ ४२ ॥ तं राहीला तु कौरव्य नागराजपते सता।
मनप्रहादिनी वाच सैनिवानामयाब्रवीत ॥ ४३ ॥ उत्तिष्ठ मा
शुष पुत्र नैव जिष्णुस्वया जित । अज्ञेय पुरुषैरेप तथा देव
मया तु मोहनी नाम मायैषा संप्रदर्शिता।
प्रियार्थ पुरुपेन्द्रस्य पितुस्तेऽद्य यशस्विन ॥ ४५ ॥ जिनामजप
भवासवे ॥४॥

·अश्वमेधमन्द।
अवस्य बलस्य तव कौरव। संग्रामे युध्यतो राजन्नागतः पर-
बौरहा ॥ ४६॥ तम्मादसि मया पुत्र युद्धाय परिचोदितः। मा
पापमात्मनः पुत्र गथा धपि प्रभो॥४७॥ ऋपिरेव महा-
नात्मा पुरायः भावतोऽक्षर'। मैंनं भक्तो हि संग्रामे जेतु'
मक्रोऽपि पुत्रका ॥ ४८॥ अयन्तु मे मणिदिव्यः समानीतो विशा-
म्यते। मतान् मतान् पन्नगेन्द्रान् यो जीवयति नित्यदा ॥ ४८.
एवमस्योरसि लञ्च स्थापयख पितु, प्रभो। सन्जीवितं तदा पार्थ
स त्वं द्रष्टासि पाण्डवम् ॥ ५० ॥ इत्युक्तः स्थापयामास तस्योरसि
मणिं तदा। पार्थस्यामिततेजः स पिटोह
कृत् ।। ५१॥
तस्मिन्नास्ते मणी वौरो जिष्णुरुजीवितः प्रभुः। चिरसप्त इवो-
तस्थौ मष्टलोहितलोचन. ॥५२॥ तमुत्थितं महात्मानं लब्ध-
सं मनस्विनम् । समीच्य पितर स्वस्थं ववन्दे व वाचन' १५३॥
उत्यिते पुस्पव्याघ्र पुनर्लक्ष्मीवति प्रभी। दिव्या समगस' पुण्या
वहर्षि पाकमासन ॥५४॥ अनाहता दुन्दुभयो विनेदुर्मपनिखना।
साधु साध्विति चाका बभूव सुमहान् वन ॥ ५५॥ उत्याय
च महावाहुः पर्यावरतो धनष्नयः। वभ्रुवाहनमालिङ्गा समा-
जिघ्रत भूनि ॥५६॥ ददर्भ चापि दूरेऽस्य मातर शोककर्षिताम् ।
उलप्या सह तिष्ठन्तौं ततोऽपृच्छ हननय. ॥ ५७॥ किमिदं
लच्यते सर्व गोकविनायहर्षवत् । रणाजिरममित्रत यदि जानासि
शंस मे ॥ ५८ ॥ जननी च किमर्थन्ते रणभूमिमुपागता । नागेन्द्र-
दुहिता याल्पो किमि हागता ॥ ५ ॥ जानाम्य हमिदं युद्ध
बया महर्चनात् कृतम्। स्त्रीणामागमने हेतुमहमिच्छामि वेदि-
तुम् ॥ ६॥ तमुवाच तथा पृष्टो मणिपूरपतिस्तदा ।- प्रसाद
मिरमा विहानुलूपी पृच्छतामियम् ॥ ६ ॥
চুমি ঋষবৰষি অনুশীনাথৰবি স্মাৰ
पर्जुन मधुनोचने यी तितमोऽध्याय ॥८॥

·महाभारतम्। . १४. अर्जुन उवाच । . किमागमनकृत्यन्ते कौरव्यकुलनन्दिनि । मणिपूरपतेर्मातस्तथैव च रणाजिरे ॥ ॥ कञ्चित् कुशलकामावि 'राज्ञोऽस्य भुजगात्मजे। मम वा'चपलापाङ्गि कश्चित्वं शुभ-: मिच्छसि ॥ २ ॥ कच्चित्ते पृथुलयोणि नाप्रिय प्रियदर्शने । अकामहमज्ञानादयं वा वभ्र वाहनः ॥ ३ ॥ - कञ्चिन्मु रानपुत्री ते संपनी चैववाहनौ। चियाङ्गदा वरारोहा नापराध्यति किञ्चन- ॥ ४॥ तमुवाचोरगपते ई हिता महसन्निन । न मे लमपराधो. ऽसि न हि मे वच वाहनः ॥ ५॥ न जनिती तथास्येयं ममं या प्रेष्यवत् स्थिता। श्रूयतां यद्यया चेदं मया सर्व विचेष्टितम् ॥ ६॥ न मे कोपस्खया कार्यः भिरमा खां प्रसादये। बप्रियार्थं हि कौरव्य कृतमेतन्मया विमो ॥ ७॥ यत्तत् ऋणु . महाबाहो निखिलेन धनञ्जय । महाभारतयुद्धे यत् त्वया भान्तनवो नृपः ॥ ८ ॥ अधर्मेण इतः पार्थ त यैषा निष्कृतिः कृता । न हि. भीमस्खया वीर युध्यमानो हि पातितः॥१०॥ शिखण्डिना तु संयुक्तस्तमाथित्य हतस्वया। तस्य भान्तिमकला लं त्यजेया यदि जीवितम् ॥ ११ ॥ कर्मणा तेग पापेन पतेथा निरये ध्रुवम् । एषा तु विहिता भान्तिः पुवायां प्राप्तवानसि ॥ १२ ॥ वसभि- वसधापाल गङ्गया च महामते । पुरा हि सुतमेतत्ते वसुभिः । कथितं मया ॥ १३ ॥ गङ्गायास्तीरमाश्रित्य इते पान्तनवे नृप। आप्नुस्य देवा वसवः समेत्य च महानदीम् ॥ १४॥ इदमूर्वची घोरं भागीरथ्या मते तदा। एप मास्तनवो भौगो निहतः सव्यसाचिना ॥ १४ ॥ अयुध्यमानः समामे संसक्तोऽन्येन भाविनि । तदनेनानुपङ्गेन वयमा धनञ्जयम् ॥ १५ ॥ भामेन योजयामेति तथास्विति घ साम्रवीत् । तदहं पितूररावेद्य प्रविश्य व्यथिते- न्द्रिया ॥ १६ ॥ अभयं स च तत् श्रुत्वा विषादमगमत् परम्। पिता तु मे वसन् गन्ना तय समयाचत ॥ १०॥ पुनः पुनः . 1 ·নম্বল, সৱখায় নঘষিয় হুয সব স্থা, ফা- वापं पताकाञ्च ध्वजं चास्य न्यपातयत् ॥ १८ ॥ स राजा व्यथितो যক্ষ্ম বিষনষাৰছিঃ। মাধ্যায় জানমণিহারন- স্বাৰ । ২ । নয়ানম যায় যা কমৰিন্ধুমা। মা- যজন অpষা অগ্নিলিম: ২• বা হ্য মৰূলীয় নিমীঘিনা। মাষী বিদ্যমান প্রথম স্বীষণী ২৫। নির্থ বিষবৃদ্ধ বাবা যৰিলিম। নাত- যিয় ধীমান দায়ী: ২২ নন এম বিমল দায়- মন কায়িম। খালেদূৰসি বাকরী ফসিল: ২ যা: ধর্মীয় ঘিনঃ বৃষ না। বাম স্তনৰ ৰূ নৰ ব্ৰায় আখিন? ২৪ খ্রষিভিজ্ঞ য ন স্থা বুথ দুনি। বল সীভি রত্নীতি ম ব । ২। তুমি সভ্য যান সমষ্টি বা ন্য। মধ্যবিত্তৰিৰ সালি: সয়ফুলম্ । ২। অতিবাদি পছুন না তত্ত্ব দ্বিীয়েই। অশ্ব কৃষ্ট সয়া সব মুভি বন র ২৩} সমান: ব্যৱায় মল্লবী। আর্য সব পী- বধ নয় : ২৮ মে নয়া মুলায়মা ম ঘ। জান্তানন্ত্র যুষি অষ্ট মিষিব যাব । ২০। বমী অর্যমযমন ব্রণ ঘ ঈমী। নঃ মুমী বয়ান ঢাল স্বীকাৰ । ২০। নয় ন ব মুখি বন্যা- মানন্মঃ। বিমী যুগ চ াীল যখঃ}} সুং। বুয়ি মীযি স্মৰণীৰৰযি অানুষ মালামা মীমীমা: {} }} এখান বাধ। শাবার্ষিী গান আর কি ·. महाभारतमा वैशम्पायन उवाच । स तु वाजी समुहान्तां पर्याय वरषा मिमाम् !, निहत्तोऽभिमुखो राजन् धेन वारणालयम् ॥ ९ ॥ अनुगम्य तुरगं निहत्तोऽय किरीटमत् । । यदृच्छया समामेर्दै पुरं राजयहं तदा ॥ २ ॥ तमभ्यासगतं दृष्ट्वा सहदेवात्मजः प्रभो। बंधम स्थितो वीरः समरायाज हाव .ह ॥ ३॥ संतः पुरात् स निष्काय रथो धन्वी परी तलौ। मेषसन्धिः पहातिस्तं धन- जयमुपावत् ॥ ४॥ आंगद्य च महातेजा मेधसन्धिर्धनष्क्षयम् । बालभावान्महाराज प्रोवाचेदं न कौशलात् ॥ ५॥ किमवचार्य ते वाजी स्त्रीमध्य इव भारत। हयमेनं हरिष्यामि • प्रयतस्त्र विमोक्षणे ॥ ६॥ अदत्तानुनयो युद्ध यदि त्वं पिटभिर्मम । करिष्यामि तवातिय प्रहर महरामि च ॥ ७॥ इत्युक्तः प्रत्यु- वाचन प्रहसन्निव पाण्डवः । विघ्नकर्ता मया कार्य इति मे व्रतमाहितम् ॥ ८॥ मात्रा ज्येष्ठेन नृपते तवापि विदितं ध्रुवम् । प्रहरस्व यथाशक्ति न मन्युर्विद्यते मम ॥ ॥ इत्युक्तः प्राहरत् पूर्व पारडवं मगधेवरः। किरन भरसहस्राणि वर्षाणीव सहस्र- हक ॥ १० ॥ ततो गाण्डीवभत् शूरो गाण्डीवमहिः, मः। चकार मोघांस्तान् वाणान् मयनान् भरतर्षभ ॥ ११ ॥ तस्य वाणोघं कला वानरकेतनः । पारान् मुमोच प्रचलितान दीप्तास्यानिव पन्नगान् ॥ १२ ॥ "ध्वजे पताकादण्ड रथयग्य- ज्येषु च। अन्येषु च रथानेषु न मरौरे न सारथौ ॥ १३ ॥ मरयमाणः पार्थेन परौरे सव्यसाचिना। मान्यमानः सवीर्य तमागधः प्राधियोत् परान ॥ १४॥ ततो गाण्डीवधन्वा तु. गागधेन माइतः। वो वसन्तसमये पलाभः पुष्पितो यथा अबन्धमानः सोऽभ्यनमागधः पाण्डवर्षभम् । तेन तस्थी म कौरव्य लोकवीरस्य दर्भ ने ॥ १६ ॥ सव्यसापी तु संखुड़ी विष्य बलवदनुः ।। इयायकार निर्जीवान् मारथेष पिरो. समोघे

·प्रश्वमेधपर्व।
कौरव्य, गान्धारविषयं हयः। विचार यथाकामं कौन्तेयानु-
गतस्तदा ॥ १८॥ ततो गान्धारराजेन गुईमासीत् किरीटिनः ।
घोरं भकुनिपुरे पूर्ववैरानुगरियणा ॥ २०॥
इति प्रश्वमेधपर्वणि अनुगौतापर्वणि अखातुमारे
बागीतोऽध्यायः ॥ ३॥

·मद्याभारतम् । । तत. वाहनः । दक्षिणा दिभमास्थाय' चारयामास (तं. हयम् ॥ १॥ संतः स पुनरावा हया कामचरी बली। आससाद पुरौं रम्या बेदीनां शुक्तिसाहयाम् ॥ २ ॥ भरमणाश्चितस्तव मिशुपालसुतेन सः। मुंडपूर्व तदा वेन पूजया च महाबलः ॥ ३ ॥ ततोऽचितो ययौ राजस्तदा स तुरगोत्तमः । काशीनङ्गान् कोमलांच किरा- तानथ तङ्गणान् ॥ ४॥ पूजां तव यथान्यायं प्रतियध धनलयः । पुनराहत्य कौन्तेयो दारनिगमत्तदा ॥ ५ ॥ तत्र चित्राङ्गदो. नाम बलवानरिमर्दनः। तेन युद्धमभूत्तस्य विजयस्यातिभैरवम् ॥६॥ तचापि वधमानीय किरीटी पुरुषर्षभः। निपादराज्ञी विषयमेकलव्यस्य जग्मिवान् ॥ ७॥ एकल व्यसतश्चैनं शुद्धेन जगहे. .तदा। सब चक्रे निषादः स संग्राम लोमहर्षणम् ॥ ८ ॥ स्तमपि कौन्तेयः समरेवपराजितः। जिगाय युधि दुर्धर्षों या- विधार्थमागतम् ॥2॥ स तं जिला महाराज नेपाहिं पाक- शासनिः। अश्चितः प्रययौ भूयो दक्षिणं सलिलार्णवम् ॥ १०॥ तवापि विड़ेरा ट्रैहिपीरपि। तथा कोलुगिरेवैव शुद्ध- मासीत् किरीटिगः ॥ ११ ॥ , तथापि विजयो जिला नातितौनेगा । कर्मणा। तुरङ्गामवरीनाथ सराष्ट्रानभितो ययौ ।। १२ । गो- कम्मथ चासाथ प्रभासमपि जग्मिवान् । ततो हारवती रम्या: वष्टिवीराभिपालिताम् ॥ १३ ॥ आसमाद इयः श्रीमान् कुरु- राजस्य यज्ञियः। तगुन्मथ्य हयथेष्ठ यादवानां कुमारकाः ॥१४॥ प्रयमुस्तास्तदा राजन्नुग्रगेनो न्यवारयत्। ततः पुराहिनिष्कम्य. तथान्धकपतिस्तदा ॥ १५ ॥ सहितो बसदेवेन मातुलेन किरी- टिनः। तो समेत्य कुरुश्रेष्ठ विधिवत् मौतिपूर्वकम् ॥ १६ ॥ परया : भरतश्रेष्ठ पूजया समवस्थिती। ततस्ताभ्यामनुशायो ययौ येन इयो गतः ॥१७॥ ततः स पश्चिमं दे समुदस्य तदा इयः। . प्रमेण व्येमरत् सीतलता पश्चन गयो ॥ १८॥ तमादपि स ·पश्वमेधपत्र । कौरव्य, गान्धारपियं हयः। विचार यथाकामं कौन्तेयातु- गतस्तदा ॥ १॥ ततो मान्धारराजेन मुबमागेत किरीटिनः। घोरं भवानिपुनेगा पूर्ववैरानुसारिणा ॥२०॥ বুনি ঋনগ্রাঘি অনুশীলাযি অনুৰাৰ वाशीतोऽध्यायः ॥३॥ महताहतः। इत्यश्वरथ- মমাহন ভষাল। অবনী ৰীৰী গৰাথা মঘা रथः। प्रत्यायो गुड़ाके सैन्येन युक्तन पताकाध्वजमालिना ॥ १ ॥ अमृध्यमाणास्त योधा नपस्य पतुनर्बधम् । अभ्ययुः सहिता पाथ प्रगझौतमरासनाः ॥ २ ॥ स तानुवाच धर्मात्मा वीभत्सरपराजितः । शुधिष्ठिरस्य वचनं नप से जनहितम् ॥ ३ ॥ बायंमागापि पार्थेन सान्त्वपूर्व- ममर्षिताः। परिवार्य इयं जग्मुसतशुक्रोध पाण्डवः ॥ ४ ॥ सत. पिरासि दौठाग्रेस्तेषा चिच्छेद पालत । सुरगाण्डीव- निर्मक्तैनातियनादिवार्जुन ॥ ५ ॥ ते बध्यमाना' पार्थम इय- मान्य भन्ममात् । न्यवर्तन्त महाराज शरवर्षादिता भाम् MEn निरुध्यमानस्यापि गान्धारैः पाण्डुनन्दनः । आदिग्यादिभ्य तिजली शिरांस्येषां व्यपातयत् ॥ ७॥ बध्यमानेषु ते वाजी गान्धा- रेण समन्ततः । स राजा शकुने पुनः पाण्डवं प्रत्यवारयत् ॥८॥ त शुध्यमान राजानं चवधर्म व्यवस्थितम् । पार्योऽनवीन में सध्या राजानो राजशासनात् ॥ ॥ अलं मुझेन ते बौर न तेऽस्तथा पराजयः ॥ १॥ इत्युक्तस्तदनादृत्य वाक्यमधान- मोहितः। स ससमकर्माणं समवाकिरदाशुगः ॥ ११॥ तस्य पार्यः शिरस्तायमचन्देश पविणा। प्रपाहरदमेयात्मा जय- ट्रपभिरो यथा ॥ १२ ॥ तं दृष्ट्वा विश्मयं जग्मुर्गान्धाराः सर्व एवं ·महाभारतमात्र नाभ्य ते। दूच्छता सेन न तो राजेत्यसि च तं विदुः ॥ १३ ॥ गान्धारराजपुवस्तु पलायनकृत क्षणः । • ययौ तैरेव सहितवते. शुदगुगैरिव ॥ १७ ॥ तेषान्तु तरसा पार्थ सदैव परिधावताम ! मजहारोत्तमानानि भी सन्नतपर्वभि ॥ १५ ॥ उच्छ्रितास्तु भुजान् केचित् नानुध्यन्त गरेईतान् । भरैर्गाडीवनिर्मक्त पृथुनि पार्थचोदिते ॥ १६ ॥ सभान्त नरनागाश्वमपतहिदुत बलम। हतविध्वस्तभूयिष्ठमावर्तत मुहर्मुहु ॥ १७ ॥ हसन्त वीरस्य केचिदग्रेऽग्राकर्मापा । रिपव पात्यमाना सहेयुर्धनन्जयम ॥ १८ ॥ ततो गान्धारराजस्य मन्त्रिवद्धपुर सरा जननी निर्ययों भौता पुरष्कृत्यार्थ मुत्तमम् ॥ १८ ॥ सा न्यवारय- दव्यग्न त एवं युद्धदुर्मदम् । प्रादयामाम च त जिष्णुमलिष्ट- फारिणम ॥ २०॥ ता पूजयिखा बीभत्स प्रमादमकरीत प्रभ् । भकुनेयापि तनय सान्त्वयनिदमब्रवीत् ॥ २१ ॥ न गे प्रिय महाबाहो यो अद्धिरियं कृता। प्रतियोह ममित्रघ्न भातैव ब ममानव ॥ २२ ॥ गान्धारौं मातर स्मृखा धृतराष्ट्रकृतेन च । तेन जीवसि राजस्व निहतास्वागास्तव ॥ २३ ॥ साम्यता वैर मा ते भूइ दिरोभी। गच्छेयास्त्र पराञ्चैत्रीमान- गधे तृपस्य न ॥२४॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगीतापर्वणि अश्वानुगारे चतुरशीतोऽध्याय ॥ ८ ॥ वैशम्पायन उवाच । इत्युक्षानुययौ पार्थों इयं कामविहा- रिम् । न्यवर्तत ततो वाजी पेन नागाहय परम ॥ १ ॥ निवृत्तन्तु याव चारेणैव युधिष्ठिर। शुखार्जुन कुमलिन गूप इष्टमनामवरा ॥२॥ विजया च ततमी गान्धारविषधे तम।

·अश्वमेधप । बला चान्येषु देशेषु स सुनीतोभयत्तदा ॥३॥ एतस्मिन्नेव काले तु हादपों माषपाक्षिकीम् । इष्टं रसौला नघवं धीरानो सुधिष्ठिर ॥ ४॥ समानीय महातेजा गर्वान् मातमहीपति । भौमञ्च नकुलञ्चैव सहदेवच कौरव ५॥ प्रोवाचेदं वच काले तदा धभता वर । शामन्चा पदता श्रेष्ठो भौम प्रहरसा बरम् ॥ ६॥ आयाति भीमसेनामी सहाश्वेन तवानुजः । यथा में पुरुषा प्राहय धनञ्जयसारिंगा ॥ ७ ॥ उपस्थितय कालो- 'ऽयमभितो बर्तते हय । माघी प पौर्णमासीयं मास पो “नकोदर ॥८॥ तत प्रस्थाप्यन्तु विहासो बामणा वेदपारगा । वाजिनेधार्यसिद्धार्थ देश पश्यन्तु यजियम ॥ ८ ॥ इत्युक्त रा तु "तके भीमो नृपतिमासनम् । दष्ट शुला गुड़ाकेशमायान्तं पुरुषर्षभम ॥ १० ॥ ततो ययौ भीमसेन प्रा स्थपतिभि सह । बाह्मणानग्रस कला कुशलान् यसकर्मगि ॥ ११॥ तं समाल- चय यीमत संपतोलीराघहितम । मापयामाम कौरव्यो यसवाट यथाविधि ॥ १२ ॥ प्रासादशतसम्बाधं मणिपयरकुहिमम् । बार- यामास विधिवडे मरत्नविभूषितम ॥ १३ ॥ स्तगान् कनकधिवाय तोरणानि वहन्ति । यायतनदै छु दवा शुद्धञ्च काञ्चनम् अन्त पुराणा राशाच नानादेशसमोयुपाम् । "मार धर्मात्मा तव तव यथाविधि ॥ १५ ॥ ब्राह्मणानाञ्च वैश्मानि नानादेमममीमुपाम् । वारयामास सौन्तेयो विधिवत्तान्यनेकश ॥ १६ ॥ तथा संमेधयामास दूताग तपतिशासनात। भीमसेनी महाबाहो राशगलिष्टकर्माणाम् ॥ १७॥ ते पियार्थ कुरुपते- रायगई पसत्तमा। रवान्यनेकान्यादाय खियोरखागायुधानि च ॥१८॥ तया निवितान्तेषु शिशिरेषु महात्मनाम् । नत सागरणेव दिवस्मृगभवत् स्खन ॥ १८ ॥ रोपामभ्यागतानाइस राजा कुरुनन्दन । व्याटिमानपानानि भय्याशाप्य तिमानुपा कारया- ·महाभारतमन तो इच्छता तेन न हतो राजेत्यति च त विदु ॥ १३ ॥ गान्धारराजपुवस्तु पलायनकृतक्षण । ययौ तैरेव सहितस्वस्त तुइगरिव ॥ १४॥ तेपास्तु तरसा पायसव परिधावताम् । मजहारोत्तमानानि भन्ने सनतपर्वभि ॥ १५ ॥ उच्छ्रितास्तु भुजान् केचित् नायुध्यन्त परैईतान् । रैर्गाडीवनिर्मक्त पनि पार्थचोदितै ॥ १६ ॥ सम्भान्त नरनागाश्वमपतद्भुित बलम् । इतविश्वस्तभूयिष्ठमावर्तत मुहुर्मुहु ॥१०॥ गाम्य सन्त वीरस्य केचिदग्रेऽग्राकर्मण । रिपव पात्यमाना वैये सहेर्धनप्जयम् ॥ १८॥ ततो गान्धाररानस्य मन्त्रिपुर सरा। जननी निर्ययो भौता पुरष्कृत्यार्थ मुत्तमम् ॥ १८ ॥ सा न्यवारय- दव्यग्र त पुत्र मुहदुदम् । प्रसादयामास च स जिष्णुमलिष्ट कारिणम् ॥ २०॥ ता पूजयिता वीभत्स प्रसादमकरोत प्रम। भकुनेयापि तनय सान्त्वयन्निदमब्रवीत् ॥ २१ ॥ न गे मिय महावाहो यत्ते वृद्धिरिय कृता। प्रतियोच ममिवघ्न भातैव व ममानध ॥ २२ ॥ गान्धारौं मातर स्मृत्वा धृतराष्ट्रकृतेन च । तन जीवसि राजस्व निस्तास्वनुगास्तव ॥ २३ ॥ नैव भू माम्यता वैर मा ते भूदिरीदृशी। गच्छेयास्त पराञ्चैवीमन- गेधे नृपस्य न ॥ २४ ॥ इति अश्यमेधपर्वणि अनुगीतापर्वणि अश्वानुगरे चतुरशीतोऽध्याय ॥८॥ वैशम्पायन उवाच। इत्यतानुययो पाथों हय कामविह रिणम्। न्यवर्तत ततो वाजी येन नागाहय पुरम ॥ १ ॥ निहत्तन्तु शुभार चारेणैव युधिष्ठिर। शुबाजुभ कुशलिन म्' टमनामवरा ॥ २॥ विजयम्ग च ततम गान्धारविषये तरा ·मश्वमेधपर्च। अला चान्येषु देशेषु स सप्रीतोऽभवत्तदा ॥ ३ ॥ एतस्मिन्नेव काले तु हादों माधपातिकौम् । इष्टं ग्रहोबा नवं धमौरानो सुधिष्ठिर ॥ ४॥ समानीय महातेजा पनि भावनाहीपते । भीमंच नकुलञ्चैव सहदेवञ्च कौरव ५॥ प्रोवाचेदं वच काले तदा धर्ममता वर । अामन्ता वदता श्रेष्ठो भीमं महरता म्वरम् ॥ ६॥ आयाति भौमसेनामौ सहान तवानुज । यथा मे पुरुषा प्राय धनञ्जयसारिगा ॥ ७॥ उपस्थित काली- ऽयमभितो वत्तते हय । माघी च पौर्णमामौयं मास मेषी "हकोदर ॥८॥ तत प्रस्थाप्यन्तु विहासो ब्राह्मणा वेदपारगा। वाजिमेधार्थमिद्दार्थ देम पश्यन्तु यशियम् ॥ ८॥ इत्युक्त स तु "तचक्रे भीमो नृपतिमासनम् । हर श्रुखा गुडाकेषमायान्तं पुसपर्पभम् ॥ १० ॥ ततो ययौ भीमसेन मा स्थपतिभि सह। ब्राह्मणानग्रत ला कुशलान् यज्ञमणि ॥ ११॥ तं मशाल- चय बीमत संपतोलीसुघहिराम । मापयामाम कौरव्यो यशवाट यथाविधि ॥ १२ ॥ प्राछारतसम्बाध मणिप्रवरकुट्टिमम । कार- यामास विधिवडे मरतविभूषितम् ॥ १३ ॥ स्तमान् कनकधिवाश्च सोरगानि वहन्ति च। यज्ञायतनमेषु दत्वा शुद्धञ्च काञ्चनम् अन्त पुराण राजाच नानादेशसमोयुपाम् कारया- मास धर्मात्मा तव तव यथाविधि ॥ १५ ॥ ब्राह्मणानाञ्च वेश्मानि नानादेशशमीमुपाम् । कारयामास कौन्तेयो विधिवत्तान्यने काम ॥ १६ ॥ तथा संप्रेपयामास दूतार तृपतिशासनात । भीमसेनो महाबाद्रो राशागसिष्टकर्मायाम ॥ १७॥ ते प्रियार्थ कुरुपते- रायगुर्नु परत्तमा । रत्नान्यनेकान्यादाय खियोऽश्वानायुधानि च ॥१८॥ तेषां निविशतान्तेषु शिविरघु महामनाम् । नर्दन सागरस्येव दिवसृगभवत् सन ॥ १८॥ घामभ्यागतानाइस राजा कुरुनन्दन । व्यादिदगानपानानि यायाय तिमानुपा ॥१४॥ .

·महाभारतमान नाभ्य से। इच्छता सेन न हतो राजेत्यसि च तं विदु ॥ १३ ॥ गान्धारराजपुवस्तु पलायनकृतक्षण । ययौ तैरेव सहितस्वस्त तुदगगरिव ॥ १४ ॥ तेषान्तु तरसा पार्य स्तवैव परिधावताम् । प्रजहारोत्तमानानि भक्षे सन्नतपर्वभि ॥ १५ ॥ उच्छितास्तु মুসা বিন নামল অনা। गरैर्गाण्डीवनिर्मुक्त प्रयुमि पार्थचोदिते ॥ १६ ॥ सम्मान्तगरगागाश्वमपतद्भुित बलम् । इतविध्वस्तभूयिष्ठमावर्तत मुहुर्मुहु ॥ १७ ॥ हसन्त वीरस्य केचिदनेऽग्राकाण । रिपव पात्यमाना सहे युधनत्रयम् ॥ १८ ॥ ततो गान्धारराजस्य मन्त्रिबहपुर सरा। जननी निर्ययो भौसा पुरस्कृत्यार्यमुत्तमम् ॥ १८ ॥ मा न्यवारय- दव्यग्र त पुत्र युद्धदुमदम् । प्रसादयामाम च त जिष्णुमक्लिष्ट- कारिणम ॥ २० ॥ ता पूजयिखा वीभत्स प्रसादमकरोत् प्रभु । शकुनेथापि तनय सान्त्वयन्निदमब्रवीत् ॥ २१ ॥ न गे प्रिय महाबाहो यत्ते बुद्धिरिय कृता। प्रतियोच ममित्रन भ्रातैव ममानध ॥ २२ ॥ गान्धारौं मातर सूखा धतराष्ट्रकतेन च । न जीवसि राजस्व निहतास्वनुगास्तव ॥ २३ ॥ नैव भू माम्यता वैर मा ते भूदु दिरोभी। गच्छेयास्त्र पराचैत्रीमण्ड मेधे नृपस्य न ॥२४॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगीतापर्वणि अशानुगरे चतुरभीतोऽध्याय ॥८॥ त वैशम्पायन उवाच । इत्यवानुययौ पाथों हय कामविहा रिणम्। न्यवत्तत ततो वाजी पा नागाहय पुरम ॥१॥ निवृत्तन्तु शुयाव चारेणैव युधिष्ठिर। श्रुखार्जन कुशलिन म प हष्टमनामवरा ॥ २॥ लियस्य च तत्काम गान्धारविषये तस।

·पगेषपच ।
अला चान्येषु देशेषु स सुमीतोऽभवत्तदा ॥३॥ एतगिन्ने काले
तु दादमी माघपाक्षिकीम् । इष्टं गशीला नधनं धमारामो
सुधिष्ठिर ॥ ४॥ समानीय महातेजा सर्वान् भावनाहीपति ।
भीमन नकुलव सइदैवच कौरव ५॥ प्रोवाचेदं वच वाले
तदा धर्ममता वर । आमन्चा पदना श्रेष्ठो भौम प्रक्षरता
म्वरम् ॥ ६ ॥ प्रायाति भीमसेनामौ सहापन तवानुज । यथा
मे पुरुषा माहय धनञ्जयसारिगा ॥ ७॥ उपस्थिमय काली-.
ऽयमभितो बर्तते हय । माघी १ पौर्णमासीय मास शेषी
कोदर ॥ ८॥ तत प्रस्थाप्यन्तु विडासो ब्राक्षणा बेदपारगा।
वाजिनेधार्थ सिद्धार्थ देम पश्यन्तु यधियम् ॥ ८॥ इत्युक्त स तु
तच भौमी नृपतिशासनम् । हर शुखा गुडाकेममायान्तं
पुरुपर्पभम् ॥ १० ॥ ततो ययौ भौमसेन मा स्थपतिभि सह।
ब्राह्मणानग्रत कृषा कुशलान् यसकर्मणि ॥ ११॥ तं मशाल
चय यीमत संमतोलीसघहितम । मापयामास फौरव्यो यसवाट
यथाविधि ॥ २२ ॥ प्रासादमतसम्वाधं मपिपवरकुहिमम । कार-
यामास विधिवड मरन विभूषितम् ॥ १३ ॥ स्तमान् कनकचित्राच
तोरणानि वहन्ति च। यज्ञायतनदेगेषु दवा शुद्धञ्च काञ्चनम्
अन्त पुराणा राज्ञाच नानादेशसमोयुपाम् । कारया-
भाउ धर्मात्मा सनत यथाविधि ॥ १५ ॥ ब्राह्मणानाञ्च वैश्मानि
नानादगामी युषाम् । वारयागास कौन्तेयो विधिवत्तान्यनेकाश
तथा संप्रेषयामास दूतान नृपतिशासनाल। भोममेनी
महाबाहो राशागमिष्टकाणाम् ॥ १०॥ ते पिया कुरुपते-
रायगर्नु पसतमा। रत्नान्यनेकान्यादाय लियोऽवागायुधानि च
॥१८तेषा निविमतान्तेषु शिविरे महात्मनाम् । नत
मागरस्येव दिवस्मृगभवत् स्खन ॥ १८॥ तेषामभ्यागतानाच म
বা রূহুল। মহিলানি স্মর্যাদায়বদ্যম
॥१४॥

·महाभारतम्). . •॥२४॥ -- ॥ २०॥ वासनाना विविधाः भाम्लाः गालोगोरः। उमेत भरतयेष्ठो गादिर्दभ म धमाराट् ॥ २५ ॥ तथा सम्मिन्प्रदाय धारानस्य धीमतः। समाजग्म मनिगगा बहवो अबवादिनः . ११ २२।। ए हिजातिप्रवरास्तवामा पथिवीभो।' समाजग्म : गमिथ्यास्तान् प्रतिनग्राद कौरवः ॥ २३ ॥ . माय तागनुययो यावदायरेयान् प्रति। स्वयमेव महारोना दम्भ त्या गुधिष्ठिरः- ततः कृला स्थपतयः शिल्मिनोऽन्ये ध तदा। कतलं यविधि राधाराने न्यवेदयन् ॥ २५ ॥ साखा धर्म- राजस्तु कृतं मर्वमतन्द्रितः। दृष्टापोऽभवदाना मह. भारमि- राहतः ॥ २६॥ वैशम्पायन उवाच । तस्मिन् यी महत्ते तु धाग्मिनो हेतु- पादिनः । तपादान बहनाः परसरनिगोषवः ॥ २०॥ दशस्तं तृपतयी यशस्य विधिमुत्तमम्। देवेन्द्ररमेव विहित भीमनेन भारत ॥ २८॥ दहशस्तोरणान्यत्र शासकुम्भमयानि । गय्यासन विचारांथ सुबशन जनसञ्चयान ॥ २०॥ घटान् पावीः कटाहानि कलमान् वईमानकान् । न हि किञ्चिदसौवर्ण- मपश्यन् वसधाधिपाः ॥ ३०॥ यूपांश्च शास्त्र पठितान् दारवान् हेमभूषितान् । उपक्लिप्तान् यथाकाम विधिवद्भरिवञ्चमः ॥३१॥ स्थलजा नलजा ये च पंशतः केचन प्रभो। मानव समानीता- नपस्तन ते नृपाः ॥ ३२ ॥ गार्शव महिौशैव तथा हृद- खियोऽपि च । मौदकानि च सवानि श्वापदानि वयांसि प . ॥ ३३ ॥ जरायुजाण्डजातानि खेदजान्युद्भिदानि च । पर्वता- नूपजातानि भूतानि ददृशुश्च ते ॥ ३४ ॥ एवं प्रमदितं सत्रं पशु- गोधनधान्यतः । यसवाट कृपा दृष्ट्वा परं विमायमागताः ॥ ३५ ॥ ब्राह्मणानां विशाचैव बहुमृष्टान्नमद्धिमत् । पूर्ण मतसहसे तु : पिंप्राणां तव भुक्षताम् ॥ ३॥ दुन्दभिर्भप निर्घोपी मुहर्मुह-

·अश्वमेधपत्र।
रताडयत। विगनातामकृचापि दिवसे दिवसे गते ॥ ३० ॥ एवं
सबनते यशी धमराजस्य धीमत । अन्नस्य सबहन् राज-
नसर्गान् पर्वतोपमान ।, दधिकुल्याश्च दहशु सर्पिषश्च हुदान्
• जना ॥ ३८॥ जम्बुद्दीपो हि मकलो नानाजनपहायुत । राज.
नहन्यते कस्सी राजस्तस्य महामखे ॥ ३८ ॥ तत्र जातीसहस्राणि
সুষ নন। ধী মনৰ ভৰনি বনে
।। 8. ॥ सग्विगाथापि ते सर्व समष्टमणिकुण्डला । पर्यवेशन्
विजातीस्तान् शतपोऽथ सइयश ॥४१॥ विविधान्यानपानानि
এর यिन । ते वै नृपोपभोज्यानि नायगाना ददुश्च
ह॥४२॥
ধনি অgষায়ি অনুশীলি যুধিষ্টি
पञ्चाशीतोऽध्याय ॥ ५ ॥
वैशम्पायन उवाच ।
समागतान दक्दिो रासथ पृथियो-
जराना दृष्ट्वा गुधिष्ठिरो राजा भीमसेनमगापत ॥१॥ उपा-
शाता नरव्याघ्र य एते पृथिवीपरा । एतेपा क्रियता पूजा
पूजा चि गराधिपा ॥२॥ इत्युक्त स तथा चक्र गरेन्द्रण
याविना। भीममेनो महातेजा यमाझ्या मह पाण्डव ॥३॥
अथाभ्यगोविन्दो भिभि सह धर्मानम् । बलदेव पुरस्कृत्य
मर्वप्राणभृता दर || ४ || गुयुधानेन सहित प्रदान गर्दन च ।
निशठनाथ भाम्यन तथैव कृतवर्मणा ॥ ५॥ तेपामपि परा
पूजा पर भीमो महारय । विविशुस्ते च वैश्मानि रनवन्ति
च सर्वश ॥ ६ ॥ युधिष्ठिरगमीप तु कथान्ते मधुसूदन । अर्जुन
कथयामास बहुसंग्राममर्पितम ॥ ७॥ स त यमच्छ कौन्तेय पुन
सगररिन्दमम् । धर्मज्ञ मानं जिष्णु ममानष्ट जगतपति ॥८॥

·- महाभारतम्। . . अागमहारकावासी समाप्तः पुरुषो नृपः। योऽदाचीत पाण्डव- श्रेष्ठ बहुसंग्रामआर्पितम् ॥ ८. समीपे च महाबाहमाचेष्ट । मम प्रभो। कुरु कार्याणि कौन्तेय हयगेधार्थ सिहधे ॥ १६ । इत्युक्तः प्रत्यवाचन धर्मराजो युधिष्ठिरः। दिटा स कुशली जिष्णुरंपायाति च नाधव ॥ ११ ॥ यदिदं सन्दिदेभास्मिन् योण्ड: दानां बलाग्नणीः। तदाशातुमिहेच्छामि भवता यदुनन्दन ॥१२॥ इत्युक्तो धर्मराजेन हणन्धकपतिस्तदा। प्रोवाचेदं वचो वाग्मी धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ॥ १३ ॥ इदमाह महाराज पार्थवाक्य' ग्मरन्तरः। वाच्यो युधिष्ठिरः कृषण वाले वाक्ये मिदं मम ॥ १४ ॥ प्रागमिष्यन्ति राजानः सर्वे वै कौरवर्षभ । प्राप्तानां महतां पूजा कार्थ्या वेतत् क्षमं हि नः ॥ १५ ॥ इत्येतदचनाद्राजा' विज्ञाप्यो यया चात्ययिकं न स्याद्यदर्घहरोऽभवत् ॥ १६ ॥ कर्तुमईति तद्राजा भवांशाप्यनुमन्यताम् । राजपान्न नये- रिमा राजन् पुनः प्रजाः ॥ १७ ॥ इदमन्यच कौन्तेय वचः पुरुषोऽभवीत् । धननयस्य नृपते तन्मे निगदतः शृणु ॥ १८ ॥. उपयास्यति या नो मणिपूरपतिर्नुपः । पुत्री मम महातेजा दयितो वभ्रुवाहनः ॥ १८ ॥ तं भवान् मदीक्षार्थ विधिवत् प्रतिपूजयेत् । स तु भक्तोऽनुरक्तथ मम नित्यमिति प्रभो ॥२०॥ इत्येतहनन शुला धर्माराजो युधिष्ठिरः। अभिनन्द्यास्य तदाक्य- मिदं वचनमब्रवीत् ॥ २१॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगौतापर्वणि युधिष्ठिराश्वमेधे. पड़भीतोऽध्यायः ॥८६ मम मानद। युधिष्ठिर उवाच। शुतं नियमिदं कृपा यापमहरि भाषि-' तुम् । सोगितरसं पुण्यं मनो हास्यति प्रभो ॥ १॥ बनि ·अयोधप। विल सुद्धानि विजयस्य नराधिप । पुनरासन् हपोकेश तक सन च मे श्रुतम ॥ २॥ कि निमित्त सनित्यं हि पार्थ सरख - विवलित । अतीव विज्ञयो धीमान् इतिगे दूयते मन । ३ ॥ सचिन्तयामि कौन्तेय रहो जिष्णुजनार्दन । अतीव दुखभागी स सतत पाण्डुनन्दन ] B] विन्नु तस्य परीसि सर्वराचा- पूजिते । अनिष्ट लक्षण कृष्णा येन द खान्युपाशुते ॥ ५ ॥ अतो- वासुखभोगी स सतत दान्तिनन्दन । न हि पश्यामि बीमती- निन्ध गायेष्ठ किचन। श्रोतव्याचे मयत तन्मे व्याप्यातुमहरि ॥६॥ इत्युक्त राषीकेशो ध्याला समहदुत्तरग। राजाम भोजराजन्यवर्दनो विष्णुर नवोत ॥ ७॥ न घस्य नृपते विञ्चित शलिष्टमपलक्षये। ऋते पुरुपसिंहस्थ पिण्डिकरयाधिके यत स ताभ्या पुरुपव्याघ्रो नित्यममस वर्तते। न चान्यदनु पखामि धनासौ दुखभाजनम् ॥ ८॥ इत्युक्त पुरुषश्रेष्ठस्तदर सायीन धीमता। प्रोवाच शिगार्दूलगेवमेतदिति प्रभो ॥ १० ॥ कृष्णा तु द्रौपदी लथ्या तिर्थक गरायमैक्षत । मतिजग्राह सस्थास्त प्रणयञ्चापि केमिहा। सयु सखा हपोकेश माहा दिव धनजय ॥१९॥ सय भीमादयस्ते तु कुरवी याजकार ·महाभारतम्। । दियासि पार्थ कुशलौ धन्यो राना मुधिष्ठिर ॥१॥ कोऽन्यों हिपृथिवीं कतना जिला हि युधि पार्थिवान् । चारयित्वा हयय छमपागार्जुनात् ॥१८॥ ये व्यतीता महात्मानी राजान भगरादय । तेषामपीदृशं कर्म न कदाचन शुराम ॥ २० ॥ तदन्ये करिष्यन्ति भविष्या वसथाधिपा । यस्व कुरु- कुलश्रेष्ठ दुष्करं कृतवानगि ॥२१॥ इत्येवं वदता मा पुसा पार्णसुखा गिर । शृण्वन् विवेश धर्मात्मा फाल्गुमो यत्रसंस्तरम् ॥ २२ ॥ ततो राना सहामात्य शाथ यदुनन्दन । धृतराष्ट्र पुरस्कृत्य तं प्रत्युदयतस्तदा ॥ २३ ॥ सोऽभिवादा पितु पादौ धर्मरागस्य धीमत । भीमादींशापि संपूज्य पय॑ष्दजत केशवम ॥२४॥ ते समेत्याञ्चितस्ताच पत्यचथि यथाविधि । विषयाम महाबाहुस्तीरं लव्ये व पारग ॥ २५ ॥ एतस्मिन्नेव वाले तु म राजा व वाहन । माटम्या सहितो धीमान् कुखनेव जगाम तव वहान् यथावत् म कुस्खनन्याथ पार्थिवान् । अभिवादा महावाहस्ते शापि प्रतिनन्दित । प्रविवेश पितामया कुन्याभवनमुत्तमम् ॥ २७ ॥ इति अश्वमेधपर्वणि अनुगीतापर्वणि वभ्रुवाहना गमने सप्तामोतोध्याय ॥८७॥ वैशम्पायन उवाच । तत म प्रविश्य महाबाइ पाएडवाना निवे- शनम्। पितामहीमभ्यतन्दत् साम्ना परमवला ना ॥१॥ थिवाङ्गदा देवी कौरव्यस्यात्मजापि च । पृथा कृष्णाञ्च सहित विनयेनोपजग्मतु । सुभद्राच यथान्याय याथान्या कारयोपित ॥२॥ ददौ कुन्ती ततस्ताभ्या रत्नानि विविधानि च। ट्रौपदी । य सभद्रा च याश्चाप्यन्या दटु स्विय ॥ ३॥ रूपतात ते देव्या 4 ·प्राइमेधप। १ महाभियनासने। सुपूजिते स्वयं कुन्या पार्थस्य हितकाम्यया स च राजा महातेना पूजितो वभ्रुवाहन । धृतराष्ट्र महीपालमपतस्थे यथाविधि ॥ ५ ॥ युधिष्ठिरञ्च राजानं भौमा. दोशापि पाण्डवान् । उपगम्य महातेजा विनयेनाभ्यवादयत ॥६॥ गते प्रेम्ना परिष्वक्त पूजितय यथाविधि। धनवाम्मै दर्भूरि पौयमाणा महारथा ॥ ७॥ तथैव च महीपाल कृष्ण चक- गदाधरम् । प्रद्युमा देव गोविन्द विनयेनोपतस्थिवान् ॥ ८ ॥ तमै कृष्णो ददौ राज महाहमतिपूजितम्। रथं हेमपरिकार दिव्याश्वयुजमुत्तमम् ॥ ८ ॥ धर्मराजय भीमश्च फाला नय यमौ तथा। पृथक् पृथक् च ते चैनं मानार्थाभ्यामयोजयन् ॥१॥ वतस्तृतीयदि सत्यवत्यामजी मुनि । मुधिष्ठिर रामभ्येत्य वाग्मी वचनमब्रवीत् ॥ ११॥ अद्याभूति कौन्तेय यजल समयो हि ते। मुहतों यज्ञिय प्राप्तयोदयन्तीह याजका ॥ १२ ॥ अहीनो नाम राजेन्द्र क्रतुस्तेऽयञ्च कल्पाताम् । बहत्वात् काञ्च- नायस्य त्यातो बहसवर्गक ॥१३॥ एवमत्र महाराज दक्षिणा विगुणा कुर। विल व्रजतु ते राजन् साक्षणा धन कारणम् ॥ १४ ॥ ौनश्वमेधानव ब सम्पाम्य बहुदक्षिणान् । शाति- वयाकृतं पाप प्रहास्यसि नराधिप ॥ १५ ॥ पवित्रं परमतत पावनातदुत्तमम् । यदश्वमेधावभथ प्रापस्यसे कुरुनन्दन ॥ १६ ॥ इत्युक्त यतु मेजखी व्यासेनामितबुद्धिना। दीक्षा विवेभ धर्माला घानिमेधाप्ये तत ॥ १७ ॥ ततो यज्ञ महाबाद जिमेध महानतम् । बहनदक्षिण राजा सर्वकामगुणान्वितम् ॥१८॥ तब वेदविदो राजयकु कर्माणि याजका । परिक्रमन्त सर्वप्रा विधिवत् साधु शिक्षितम् ॥ १८ ॥ न पा रखलितं किश्चिदासी- शाध्यकत तथा। क्रममुक्तञ्च युक्ता चक्रुस्तम हिजर्षमा ॥ २०॥ छला प्रच धर्माल यथावत् दिजसत्तमा । घरते विधिव ·महाभारतम् । १ द्राजस्तथैवाभिपवं हिजा ॥२१॥ अभिसुय ततो राजन् सोम सोमपसत्तमा । सवनान्यानुपूर्वेण च भारतानुगरिण ॥ २२॥ न तव कृपण वशिन्न दरिदो बभूव ह। तुधितो दुखितो वापि प्राकृतो वापि मानव ॥ २३ ॥ भोजन भोजनार्थभ्यो दाप- यामास भवुहा। भीमसेनो महातेजा सततं राजभामनात ॥ २४॥ संस्तरे कुपलाश्चापि सर्व कार्याणि याजका । दिवरी दिवसे चर्य थाशास्त्रानुदर्शनात ॥ २५॥ नापडङ्ग विदवासीत् सदस्यस्तस्य धीमत । नाव्रतो नानुपाध्यायो न च वादाविच क्षण ॥ २६ ॥ ततो यूपोच्छये प्राप्त पड वैलान् भरतर्षभ । खादिरान् विलममितांस्तावत सर्ववर्णिन ॥ २७ ॥ देवदाश्मयो हौ तु यूपौ कुरुपतेर्मखे। लेभातकमयञ्चैक याजका समझल्प- यन् ॥२८॥ शोभायं चापरान् यूपान काच नान् भरतर्षभ । म भीम कारयामास धरानस्य शासनात् ॥ २८ ॥ ते व्यराजन्त राजर्षे वासोभिरुपशोभिता । महेन्द्रानुगता देवा यथा सप्तर्षि- भिदिवि ॥ ३०॥ इष्टिका काञ्चनौयान चयनाथ कृताभवन् । शुशुभे चयन तव दक्षत्येव प्रजापते ॥ ३१ ॥ चतुथित्यस्य तस्या- सौदष्टादनकरात्मक स रुमनपक्षो निचितस्विकोणो गरुडा- कृति ॥ ३२ ॥ ततो निगुक्ता पमवो यथाशास्त्रं मनौपिभि । तं तं देव समुद्दिश्य पक्षिणय यथाविधि ॥ ३३ ॥ भास्वपठितास्तथा जलचराय थे। सास्तानभ्ययुलस्ते तवाग्नि- चयकमणि ॥ ३४ ॥ यूपेष नियता चासौत् पशूना विमती तथा। अपयरनोत्तरा यज्ञे कौन्तेयस्य महात्मन ॥ ३५ ॥ स यज्ञ शुशुभे तस्य साक्षादेवर्षिसकुल । गन्धर्वगणसंगीत प्रवृत्योऽयरमागणे स कि पुरुयसवी किनरेशोपशोभित 1 सिजविप्र- निवासय समन्तादभिमत्त ॥ ३२॥ तम्मिन् सदसि नित्यास्तु । व्यासमिया हिजपभा । सर्वशास्तपणेतार कुशला चनसंस्तरे॥३८॥ पभा.

·अश्वमेधप । १७५ -- गारदय बभूवात तुम्बुरुश्च महाद्युति । विश्वावसुशिवसेन- स्तथान्ये गीतको विदा ॥ ३८॥ रमयन्ति स्म तान विप्रान यज्ञ. नार्मान्तरेषु वै । गन्धर्वा गीतकुशला नृत्येषु च विभारदा ॥ १० ॥ इति अश्वमेधपर्वन्धि अनुगीतापर्वणि अश्वमेधे अष्टामौतोऽध्याय ॥८॥ श्रपया- वैशम्पायन उवाच । अपयित्वा पशून रम्यान विधिवट्विज- सत्तमा । तन्तुरग यथाशास्वमालभन्त हिजातय ॥१॥ तत संज्ञाप्य तुरगं विधिवद्याजकास्तदा। उपसंवेश्यबाजस्ततप्ता द्रुपदात्मजाम । कलामिस्तिस्भौराजन् यथाविधि मनस्विनीम् ॥ २ ॥ उदृत्य तु वपान्तस्य यथासारखं हिजातय । मासरव्यग्रा विधिवद्भरतर्षभ ॥ ३ ॥ त वपाधूमगन्धन्तु धर्मराज सहानुजे । उपाजिघ्रद्यथाशास्त्र सर्व पापापहन्तदा ॥ ४ ॥ शिष्टा- न्यानि यान्यासंस्तस्याश्वस्य नराधिप । त न्यग्नो जुड़वुझेरा रामस्ता पोड़ालिज ॥५॥ संस्थाप्यैव तस्य रामरत यज्ञ पक्रतेजस । व्यास सशिष्यो भगवान् बर्द्धयामास त नृपम्मा ६ ॥ ततो युधिष्ठिर प्रादाब्राह्मणेभ्यो ययाविधि । बोटी सहस्र' निष्याणा व्यागय तु वसुन्धराम् ॥ ७॥ प्रतिगध धरा गजन् व्यास सत्ययतीरात । अनवौहरतश्रेष्ठ धारानं शुधिष्ठिरम् वराधा भवतस्वेपा संन्यस्ता राजसत्तम । निष्कयो दीयता मन ब्राखणा हि धनार्थिन ॥ ८॥ युधिष्ठिरस्तु तान् विप्रान प्रत्युवाच महामना । भारभि गहितो धीमान्मध्ये राजा महामनाम् ॥ १० ॥ अश्वमेधे महायज्ञ पृथिवी दक्षिणा मता। अर्जुनेन जिता चेय ऋबिग्भ्य प्रापिता मया ॥ ११ ॥ वनं प्रवेध्य विप्राग्रा निमजप महोमिमाम्। घर्धा पृथिों हला ·महाभारतम् ।। - चातुहीवप्रमागात ॥ १२ ॥ नाहमादातुमिच्छामि ब्रह्मख दिज- सत्तमा । इदं निधं मनो विना भ्रातृ णाञ्चैव मे सदा ॥ १३ ॥ इत्युक्तवति तम्मिस्तु भ्रातरो द्रौपदी च मा। एवमेतदिति माहु- स्तदभूलोमहर्षणम ॥ १४ ॥ ततोऽन्तरीचे वागामीत् साधु साध्विति भारत । तयैव हिजमडाना शमता विवभौ स्वन ॥१५॥ दैपायनस्तथा कृशा पुनरेव युधिष्ठिरम । प्रोगच मध्ये विप्राणा- मिट संपूजयन् मुनि ॥ १. ॥ दत्तैषा भवता मञ्च वान्ते प्रति- ददाम्यहम । हिरण्य दीयतामेभ्यो ब्राह्मणेभ्यो धरास्तु ते ॥ १७॥ ततोऽबपीडासुदेवो धाराज युधिष्ठिरम् । यथाह भगवान् व्यानस्तथा व कर्तुमर्हसि ॥ १८॥ इत्युक्त स कुरुश्रेष्ठ प्रौतात्मा भ्राटभि सह । कोटिकोटीकृता प्रादात दक्षिणा विगुणा तो ॥ १८॥ न करिष्यति तल्लोवो कश्चिदन्यो नरा- धिप । यत कृत कुरुराजेन मरुत्तस्यानुकुर्वता ॥ २० ॥ प्रति- एस तु तद्रन नष्णा पायनो मुनि । ऋलिगभ्य प्रददौ विदा- सतुर्धा व्यभजश ते ॥ २१ ॥ धरण्या निष्कियं दत्वा तहिरण्य युधिष्ठिर । भूतपापो जिप्त स्वों मुमुटे भ्रातमि सह ॥ २९ ॥ ऋलिजस्तमपर्यन्त सुवर्णनिचयन्तदा । व्यभनन्त हिजातिभ्यो यथोत्साह यथासखम ॥ २३ ॥ यजवाटे च यत किञ्चित् हिरण्य सविभूषणम् । तोरणानि च यूपाथ घटान् पावोस्तथेष्टया । युधिष्ठिराभ्यनुज्ञाता सर्व तहाभजन् हिजा ॥ २४॥ अनन्तरं दिनातिभ्य आविया जहिरे बस । तथा विटशूद्रराशाच तथान्ये सेच्छणातय ॥ २५ ॥ ततस्ते ब्राह्मणा सर्वे मुदिता जग्मुराल- यान्। तर्पिता वसना तेन धर्मराजेन धीमता ॥ २६ ॥ खम भगवान् व्यास कुन्यै प्रादाधि मानत । प्रददौ तस्य महतो हिरण्यस्य महायुति ॥ २० ॥ मगरात भौतिदायन्त प्राप्य मा प्रीतमानमा। चवतर पुण्यन्तेन मुमहत गणम पृथा ॥ २८ ॥ -

·,
राजा
-
-/
पवमेधपर्व ।
गया सवयो राजा विपामा मामिराह-सभाव्यमान
शुशुभे महेन्द्रस्तिदथै रिव ॥ २८ ॥ -पाण्डवाय महीपाल. सगेते.
रभिसंवृताः। अमोभन्त महाराज ग्रहास्तारागनी ३०
राजभ्योऽपि तत प्रासादनानि विविधानि च ।
कारान् खियो वाससि काञ्चनम् ॥ ३१ ॥ तगोधमपर्यन्तं पार्थः
पार्थिवमण्डो। विएजन् शुशुभे राजन् , यथा वैश्रवणस्तथा
॥ ३२ ॥ पानीय च तथा वीरं राजानं बभ्रुवाहनम्। प्रदाय
विलुप्त वित्तं सहान् प्रास्थापयत्तदा ॥ ३३ ॥ टुमलाया तं
पोळ बालक भरतर्षभ। स्वराज्येोथ पितुर्थीमान् खसः प्रीत्या
न्यवे मयत् ॥ ३४ ॥ तृपतीचव तान् मर्वान् सुविभत्तान् सपूजि-
तान्।
प्रस्थापयामाम वमी कुरुराजो युधिष्ठिर ॥ ३५ ॥
गोविन्दच महात्माग बलदेवं महाबलम् ।
तथान्यान् वृणि-
वीराम प्रद्युम्नादीन् सहस्रश ॥ ३६॥ पूजयिला गहाराज
यथाविधि महाद्युति । साटमि हितो राजा प्रास्थापयदरि-
न्दमः ॥ ३०॥ एवं बभूव यशः म धीराजस्य धीमत । वन-
धारबोध सरामेश्यसागरः ॥ ३८॥ गर्पि पड़ा इदा यव बभूतु-
शासपर्वता। रसाला कर्दमा गयो बभूवुर्भरतर्षभ ॥ ३८ ॥
भय सावरागागा क्रियतां भुज्यमा तथा । पशूना वध्यता-
खेव नान्तं ददृशिरे जना ॥ ४० ॥ गन प्रमत्तमुदित समौत.
शुवतीलानम् । यदङ्गभङ्गानादेव मगौरममभूत्तदा ॥ ४५ ॥ दीयता
भुज्यतां चेष्टं निवाराचमवारितम् । तं मही सबसहा इष्ट-
मुष्टानाकुलम् । स्थयन्ति मा परुथा नानादेशनिवामिन. १४२॥
विला धनधारामि का
कामेरनरसैस्तथा
'रसैस्तथा। विपासा भरतपः
उतार्थः प्राविमत् पुरम् ॥ ४३ ॥
इति असमेधपर्वगि अनुगीतापछि अमेधसमाप्ती
एशोननवतितमोध्यायः ॥८॥

·महाभारतम।. जनमेनय उवाच । पितामहस्य में यजे धर्मराजय धीमत । यहाध्यमभूत् किचित्तवान् वक्तुमर्हति ॥१॥ वैशम्पायन उवाच । च यता राजमार्दूल महदायर्यमुत्त- मम् । अश्वमेधे महाय निवृत्त यदभूत् प्रभो ॥ २ ॥ तर्पितेषु हिजाग्रेषु प्रतिसम्बन्धिबन्धुषु । दौनान्धकपणे वापि तदा भरत- सत्तम ॥ ३॥ घुष्यमाणे महादाने दिक्षु सर्वास भारत। पतत्र पुष्पवर्षेषु धर्मरानस्य मूर्द्ध नि ॥ ४॥ नीलाक्षस्तत्र नकुलो रुक्म- पावस्तदानय । ववाशनिसमं नादममुच्चदसधाधिप ॥ ५ ॥ सक- दुत्रव्य तं नादं वासयानो मृगदिनान् । मानुषं वचन पाह धृष्टो विलश्यो महान् ॥ ६॥ सक्तप्रस्थेन वो नायं यज्ञस्तुल्यो नराधिपा । उच्छवृत्तेर्वदान्यस्य कुरुक्षेत्रनिवासिन ॥७॥ तस्य तहचनं श्रुखा नकुलस्य विमाम्मते । विस्मयं परम जग्म: सर्व ते ब्राह्मणभा ॥८॥ तत समेत्य नकुलं पर्यपृच्छन्त ते दिला। कुतस्त्व समनुप्राप्तो यज्ञ साधुसमागमम् ॥ ८॥ किं बलं परमं तुभ्यं किं श्रुतं किं परायणम । कथ भवन्तं विद्याम यो नो यज्ञ विगईसे ॥ १० ॥ अविलुप्यागम इतस्तं विविधै- यशिये कृतम् । यथागम यथान्यायं कर्तव्यच्च तथा कृतम् ॥ ११ ॥ पूजाहाँ पूजितायात विधिवत् भास्व दर्शनात् । मन्त्राइतिहुत- शानिर्दत्व देयममत्सरम ॥ १२ ॥ तुष्टा हिमालयशाव दान- बहुविधैरपि । क्षवियाश्च सयुद्धेन श्राद्धैश्वापि पितामहा ॥ १३ ॥ पालनेन विशस्तुष्टा' कामैस्तुष्टा वर स्त्रिय । अनुक्रोभैस्तथा शूद्रा दान मेधै पृथग्जना ॥ १४ ॥ ज्ञातिसम्वन्धिनस्तष्टा भोग च नृपस्य न । देवा इविभिः पुण्यैश्च रक्षणे भरपागता ॥१५॥ यदव तथ्य तहि सत्यं सत्यं दिजाति । यथाशुत यथादृष्टं पृष्टो ब्राह्माणकाम्यया ॥ १६ ॥ थवेयवाक्य पासव दिव्यरूपं विभपि च। समागतच विप्रैल सद्भवान् वक्तुमर्हति ।। १७ ।।

·- . माखमेधप १०४. इति पृष्टौ दिजस्तैः स प्रहसन्नकुलोऽब्रवीत्। नेपा मृपा मया वाणी मोका दर्पण वा हिजाः ॥ १८॥ यन्मयोक्तमिदं वाक्यं शुभाभिचाप्यु पश्रुतम् । सक्तुप्रस्थेन वो नायं यजतुल्यो हिंग- माः ॥ १८ ॥ इत्यवग्यं मयेतही वक्तव्यं हिजसत्तमाः । शृणुता- व्यग्रमनः शंसतो मे यथातथम् ॥ २०॥ अनुभूतञ्च दृष्ट यन्मयाइतमुचमम् । उत्तेवदान्यस्य कुरुक्षेत्र निवासिनः ॥ २१॥ वगं येन हिजाः प्राप्तः समायः समुतापः । यथा -चाई शरीरस्य समेदं वावगीतम् १ २२ ॥ नकुल उवाच । हन्त वो वर्तयिष्यामि दानस्य फलमुत्तमम् । न्यायलधस्य सूतस्य विमदत्तस्य तट्विजाः ॥ २३॥ धर्माक्षेत्र कुरुक्षेत्रे धर्म बहुभिहते। उञ्छत्तिहि जः कथित् फापोति- रभवत्तदा ॥ २४ ॥ समायं सह पुत्रेण सस्नुपस्तपसि स्थितः । बभूव शुलत्तः स धर्मात्मा नियतेन्द्रियः ॥ २५॥ पठे काले सदा विप्रो भुइत लैः सह सनतः। पठे काले कदाचित्तु तस्या- हारी न विद्यते ॥ २६ ॥ भुतोन्यमिशन कदाचित् स पठे काले हिजोत्तमः । कदाचिद्धर्मिणस्तस्य दुर्मिी मति दारणे ॥२७॥ नाविधात तदा विमा सन्जयस्तन्निबोधत। चीपोपधिसमावेश द्रव्यहीनोऽभवत्तदा ॥ २८ ॥ काले कालेऽस्य संप्राप्त नैव विदोत भोजनम् । शुधापरिगता सर्वे प्रातिष्ठन्त तदा तु ॥ २८॥ राजहंसदा शुलपये मध्यं सपति भास्करे। सपशाय शुधतिय सचिससिस्थित ३.9 एमआनेव ग्राम सुन्नमा- वित्तः । स तथैव तुषाविष्टः साई परिलनेन ६ ॥ ३९ ॥ क्षप- यामास तं कालं कृपागो हिजोत्तमः। अथ पडे गते काले यथास्थमाजयत् ॥ ३२ ॥ यवास्थन्तु सं मक्तूनकुर्वन्त तपखितः। कृतजम्यागिकारते तु हुला पानि यथाविधि ॥ ३३॥ कुड़वं अड़वं गर्व अमनन्त तपखिनः । अथागत् हिवः कथिदतिपि- ·१८. महाभारतम् । भुजता तदा ॥ ३४ ॥ सै त दृष्ट्वातिथि प्राप्त प्रहष्टमनमोऽभवन् । तभिवाद्य सुखप्रम दृष्ट्वा तमतिथि तदा ॥ ३५ ॥ विशुधमनी दान्ता यहादमसमन्विता । अनसूया जितक्रोधा माधवी वौतमत्सरा ॥ ३६ ॥ त्यक्तमानमदोधा धर्मज्ञा दिनसत्तमा । समयचयं गोवन्ते तस्यायाला परस्परम ॥३७॥ कुटी प्रवे गयामास क्षुधात्तमतिथिन्तदा। इदमयंञ्च पायञ्च पी चेयं तवानघ) ३८॥ शुचय सतवथेगे नियमोपार्जिता प्रभो। प्रतिगोष्व भदन्ते मया दत्ता हिजभ ॥ ३८॥ इत्युक्त पति" याथ सताना कुड हिज 1 भक्षयामास राजेन्द्र न च तुष्टि जगाम स ॥४०॥ स उब्छत्तिस्त प्रेक्ष्य क्षुधापरिगत हिज । आहार चिन्तयामास वथ तुष्टो भवेदिति ॥ ४१ ।। तस्य भार्या अवीडाक्य महागो दौयतामिति । गच्छवेष यथाकाम परितुष्टो हिजोत्तम ॥ ४२ ॥ इति अवन्ती ता साध्वी भाया स हिज- सत्तम । क्षुधापरिगता झाला तान् सक्तून्नाभ्यनन्दत ॥ ३ ॥ प्रात्मानुमानतो विहान् स तु विप्रर्षभस्तदा । जानन वहा सुधा- ञ्चि श्रान्ता ग्खागा तपखिनोन् ॥ १४ ॥ त्वगस्थिभूता वेपन्तौं ततो भा-मुवाच ।। अपि फीटपतङ्गाना भूगाणाव शोभने ॥ ४५ ॥ स्त्रियो रच्याच पोप्याथ ग खेव वक्तुमईसि । अनुकम्पो नर पनमा पुष्टो रक्षित एव च ॥ ४६॥ धर्मागामार्थकार्याणि शुश्रूपा बुल सन्तति ।। दारेवधीनो धर्मय पितृ णामात्मनस्तथा न वेत्ति वर्गातो भाारक्षणे योऽत्तम पुमान् । अयमो महदाप्नोति नरकाचैव गच्छति । प्रपतेयशसो दीप्तान रा च लोकान्न चाम यात् ॥ ८॥ इत्युक्ता सा तत पाश धर्मार्थी नो ममो हिज । समस्यचतुर्गाग गृहाणेम प्रमोद मे ॥ ४८ ॥ सत्य रतश धर्माय स्वयं गुणनिजित । वीणा पतिममाधान माहितञ्च दिजर्षभ ॥ ५० ॥ ऋतुर्मात पिपुर्वाज देवन परम है ·प्रयमेधपत्र । 'पति । भर्तु प्रसादान्नारीणा रतिपुवमलं तथा ॥ ५१ ॥ पाल- नादि पतिले मे भासि भरणाञ्च मे। पुवमदानाहरदस्तस्मात् सन्तान प्रयच्छ में ।। ५२ ॥ जरापरिगतो वृद्ध सुधात्तों दुर्वलो मम् । उपवाछपरियान्तो यश लमपि कर्पित ॥ ५३ ॥ इयुक्त स तया सक्तान प्रयन वचो ब्रवीत। हिन सक्तूनिमान भूय' प्रतिमहोद सत्तम ॥ ५४॥ स तान् परश भुवा च न तुष्टि- मगमत् हिज । तमुञ्छत्तिरालच्य ततचिन्तापरोऽभवत् ॥ ५५ ॥ पुन उवाच । मक्त निमान् पराय त्वं देहि विमाय सत्तम । इत्येव सकृत मन्ये तमादितत करीन्यहम ॥५६॥ भवान् हि परिपायो में सदैव प्रयनत । साधना काशित यामात् पितु- बदस्य पालनम् ॥ ५७ ॥ पुत्राथो विहितो धेय वाचके परि- पालनम् । श्रुतिरेषा हि विप्र त्रिषु लोकेषु भावतौ ।। ५८ ॥ प्राणधार मात्रेण शक्य कत्तुं तपस्खया। प्राणो दि परमो धर्मा स्थितो देहेसु देहिनाम् ॥ ५८ ॥ पितोवान। अप वर्षसहस्त्री व बाल एव मतो ममा उत्पाद्य पुत्र हि पिता कृतकृत्यो भवेत रातात ॥६. " शुदलवती जागाम्येतदद मभी। वृद्धोऽह धारयिष्यामि व बली भव पुरक ।। ६१॥ जीर्णन ववसा पुट न मा धतेऽपि च। दीर्घकाल तपस्तन गे मरणतो भयम् ॥ २ ॥ पुन उवाच । अपत्यममि ते पुवस्तात् पुव इति श्रुति । স্বামী স্বল্প সৃধাঞ্জাবো पितोवाच । समैण महशस्व मे शीलेन पदभेन च। परी- विसथ बहुधा सहा नादमि ते राप्त ॥ ६ ॥ इत्युचादाय तान् रातून प्रोतागा दिनारत्तमः । प्रहसन्निव रिपाय स सम्मै प्रददौ तदा ॥६५॥ भुक्का तानपि सलून स गैव तुष्टो बभूव । उन्मएनिस्तु पागा ग्रीडामगुजगाम ॥६॥ सबै बध बालाना ·महाभारतमा कथ स्थिता साध्वी ब्राह्मणप्रियकाम्यया । सानादाय संहृष्टा बरं वाक्यमग्रवीत् ॥ ६॥ सन्तानात्तव सन्तान मम विप्र भविष्यति । सक्तूनिमानतिथये गद्दीला संप्रयच्छ मे ॥ ६॥ तव प्रसादा- निहत्ता मम लोवा किलाक्षया । पौवेण तानवाप्नोति यत्र गला न मोचति ॥ ८॥ धर्माद्यो हि यथा वेता वहिस्खेता तथैव च। तथैव पुत्रपौवाणा स्वर्गस्नेता किलाशय ॥ ७॥ पितृन प्रणात्तारयति पुव इत्यनुशुशुम । पुत्रपौवेश नियतं साधुलोकानुपाशुते ॥ ७॥ श्वशुर उवाच । वातातपविभीर्णाङ्गी वा विवणी निरीक्ष्य वे। कर्षिता सुव्रताचारे क्षुधाविहलचेताम् ॥ २ ॥ सतन् ग्रहीष्यामि भूत्वा धर्मोपघातक । कल्याणहत्ते कल्याणि नव व वक्तुमईसि ॥ ७३ ॥ पठे काले व्रतवती शौचशीलतपो- अन्विताम् । कृच्छत्ति निराहारा च्यामि वा कथ शुमे ।। ७४॥ बाला क्षुधात नारी च रध्या व सतत मया। उपवासपरि- श्रान्ता स हि बान्धवनन्दिनी ॥ ७५ ॥ स्नुपोवाच । गुरोमम गुरुस्व वै यतो दैवतदैवतम् । दवाति- देवस्तस्मात्त्व सक्तनादत्त मे प्रभो ॥ ७ ॥ देह प्राणाय धर्मथ शुश्रूषार्थमिद गुरो। तव विप्र प्रसादेन लोकान् पापस्यामहे शुभान् ।। ७०॥ अवेच्या इति वृलाह दृढभक्तति वा दिन । चिन्या ममेयमिति वा सक्तूनादातुमर्हसि ।। ७८ ।। श्वशर उवाच। अनेन नित्य साध्वी ब शीलवत्तेन शोभने। था व धर्मव्रतोपता गुरुकृत्तिमवेक्षसे ॥ ८ ॥ तस्मात सतान ग्रहीष्यामि वधु नाईसि वञ्चनाम् । गणयिला महामागे व हि धर्मभता वरे ॥८० ॥ इत्युक्ता तानुपादाय सक्लान प्रादात् हिना- तये। ततस्तुष्टोऽभवहिप्रस्तस्य साधोमहात्मम ॥१॥ मीतात्मा रातु स वाक्यमिदमाश विजयभम् । वाग्मी तटा रिजय हो २ ·अवमेधपत्र । धर्मः पुरुषविग्रहः ॥२॥ शुद्देन तत्र दामेन न्यायोपातेन धर्मत.।, यथापति विसष्टेन मीतोऽमि दिजसत्तम ।। ८३ ॥ अहो दान पुष्यते ते स्वर्ग स्वर्गनिवासिभिः । गगनात् घुप्पवर्षा पश्येदं पतितं भुवि ॥ ८४ ॥ सरपि देवगन्धर्वा 2 च देवपुरः- भराः। सुरतो देवदूताच स्थिता दानेन विस्मिताः ॥ ८ ॥ ब्रह्मर्षयो विमानस्था अवलोकचराय ये। काङ्गन्ती दर्शनं तुभ्यं 'दिवं व्रज विशर्षभ ।। ८६ ॥ पिटलोकगताः सर्वे शारिता पितर- स्वया। अनागताय बहवः सबइनि युगान्युत ॥७॥ ब्रह्मा- অন্য কাল অমন মাষা বঘা। অন্য ধর্ম সাচ্চু दिवं दिल ॥८॥ यडया परया वस्त्र तपथरसि सनत । तस्मादेवाय दानेन प्रीवा वाघासत्तम ।।८९॥ सर्वमेत हि यस्मात्ते दत्तं शुईन चेता। कृच्छ्रकाले ततः स्वगों विजितः कर्मणा बया ॥ ८॥ तुपा निन्दति प्रशश धर्मयुधि व्योति । सुधापरिगतमानो धृति त्यजति च ॥८१॥ बुभुक्षां जयते यस्तु स स्वर्ग जयते ध्रुवम् । यहा दानाधिः स्याहै तदा धर्मों न सोदति ।। ८२ ॥ अनवध्य सतो कलवनेहमेव च। धर्म- मेव गुरु शाखा सवाा न गगिता बवा ।। ८३॥ द्रव्यागमो वृणा सम. पावे दान ततः परम् । काल परतरो दाना श्रद्धा चैव ततः परा ।। ८४॥ सरारं समझ हि नमोहन हरी । खुर्गागलं लोभवीनं रागगुप्त दुरामदम् ।। ८५ ॥ तन्तु যার যা লিংমী জিইয়িা। ক্লাঘাষাঘা না। यथाशक्षिपदायिनः ॥ ८॥ सक्षमतिय शतं यततिर्दशापि छ। दद्यादपय य मतया सर्व तुल्यफला पात १८७ ॥ इन्ति- देवो दिनृपतिरप मादादकिचनः । गुहेन मनमा विप्र नाक. पृष्ठ ततो गत Inc न धर्मा, प्रौयते तास दानदत्तमहा. न्यायलीर्यथा सूती. यदापूर्वः स तुष्यति ॥ ८ ॥ - Tre ·। महाभारतम्र स्थिता साध्वी प्राधणप्रियशाम्यया । उक्तनादाय संहष्टा बरं वाक्यमग्रवीत् ॥ ६७ ॥ सन्तानात्तव गन्तान मम विन भविष्यति । सानिमानतिथये राहीला संप्रयच्छ मे ॥ ८॥ तव प्रसादा निर्वत्ता मम लोवा किलाचया । पौत्रेण तानवाप्नोति यत्र गवान भोषति ॥ ६॥ धर्माची हि यथा वेता वन्निस्वेता तयेव च। तथैव पुत्रपौवाणा स्वर्गखेता किलाक्षय ॥ ७ ॥ पितृन प्रणात्तारयति पुव इत्यनुशुम्युम । पुत्रपौत्रेथ नियत माधुलोकानुपायुरी ॥ ७॥ श्वशुर उवाच । वातातपविभीर्णाङ्गो वा विवणी निरीक्ष्य वे। कर्षिता सव्रताचारे सुधाविहतचेतसाम् ॥ २॥ कर्थ सक्तून् ग्रहीयामि भूत्वा धर्मोपघातक । कल्याणवते सल्याणि । नवं वं वक्तुमर्हसि ॥ ७३ ॥ पठे काले प्रतवर्ती शौचशीलतपो- अन्विताम् । इच्छत्तिं निराहारा च्यामि ला कथ शुभे ।। ७४ ॥ बाला सुधार्ता नारी च रघ्या व सततं मया। उपवासपरि- थान्ता बहिबान्धवनन्दिनी ।। ७५ ॥ A ·अश्वमेधप। भयान यदिजवरास्तदा । जगामादर्भमं तपा विप्रास्ते प ययुगहान् ॥ ११०॥ वैशम्पायन उवाच । एतत्ते सर्वमारसात मया परपुरलय । बदायय॑मभूत्तव वानिगेधे महातौ ॥ ११८॥ न विहायस्त नृपते य वार्य कयन। अघिकोटिसहसागि तपोमिय दिवं गता ॥ ११८ ॥ अद्रोह सर्वभूतेषु सन्तोष पोलगाजवम् । तपो दमन मायञ्च प्रदानचेति सम्मितम ॥ १२ ॥ एशि अध्यगेधपर्वणि अनुगीतापर्वणि नकुलाण्याने नयतितमोऽध्याय ॥ 2.॥ जानगंजय उवाच । यज्ञ गला नृपतयस्सप पता महर्षय । शान्ति व्यवस्थिता विमा गमो दम इति प्रभो ॥ १ ॥ तहाभ फस्तुत्य न किञ्चिदिह दृश्यते । इति मे वर्तते बुद्धिस्तथा चैत- दसंण्यम् ॥ २ ॥ यतैरिट्वा तु बस्यो राजानो हिजसत्तम । इह योति परा प्राप्य प्रेत्य स्वर्गमवाभ,यु ॥ ३ ॥ देवराज ससाक्ष স্বরলিবিন্নিবী । देवराज्य महातजा प्राप्तवानखिल विभु . ॥ ५॥ यदा युधिष्ठिरो राजा भीमार्जनपर सर । सहशी देव- राजन मग हा विक्रमेगा घ॥ ५॥ अथ त स नवलो गईया- मास तं प्रातुम् । अग्ध महायश रास्तस्य महासन ॥६॥ वैशम्पायन उवाच । यस विधिमग्रावे पलचापि नरा- गदत मे रामन ययावदिह भारत ॥ ७ ॥ पुरा पत्य यजत गर्व जचुमहर्षय । विन्तु काव्यग्रंधु वितो यज्ञकाणि ॥८॥ इयमाने तथा पनी होने गुगासमन्विते । देवेनाइवमानेगु स्थितेषु परमर्पिषु ॥८॥ समतीतैस्तथा विन खागमे सुखरैप । अयान्तयापि लघुभिरपर्युवपक्षथा ॥१॥ धिप। २४ र २४ ·যুপুরীধরল। । सान व हिमबरास्तदा। जगामादर्शनं पा विप्रास्ते च यशुमहान् ॥ ११ ॥ वैशम्पायन सवाच । एतत्ते गर्वमारयातं मया परपुरप्जय। बदायथ्यमभूत्तव वानिगेधे महाऋतौ ॥ ११८ ॥ न विमायस्त नृपते या कार्य काथञ्चन । ऋषिकोटिसहस्रागि तपोभिये दिवं गता ॥ १९॥ अोर सर्वभूतेषु सन्तोष मौलमाजवम् । तपो दमय सत्याच प्रदानोति सम्मितम ॥ १२० ॥ प्रति अश्वमेधपर्वणि अनुगौतापर्वगिा गकुलायाने नवतितमोऽध्याय ॥२०॥ जनमेजय उवाच । यश गका तृपतयसप सता महर्षय । मान्ति व्यवस्थिता विमा भमो दम इति प्रभो ॥ १ ॥ तम्मादा- फलैस्तुल्य न किञ्चिरिह दृशते । इति मे वर्तते बुद्धिस्तथा चैत- दसंण्यम् ॥ २ ॥ य रिक्षा तु वयो राजानी दिजसत्तम । इस कोन्ति परा पाम्य पत्य स्वर्गमवान यु ॥ ३॥ देवराज मासाक्ष क्रतुभिभूरिदक्षिण् । ६वराज्य महालेमा प्राप्तवानखिल विभु यदा मुधिष्ठिरो राजा भीमार्जनपर मर । सदृशो देव- राजन समझा विक्रगेगा च ॥ ५॥ अथकात सनवली गईया- • मास त अतुम् । अश्यनेध महायश रास्तस्य महासन ॥ ६ ॥ वैशम्पायन उवाच । বসন্ত বিধিম্বা ও কালাম না गदत गए गे राजा ययावदिह भारत ॥ ७ ॥ पक्रस्य यजत गर्व जचुमहर्षय । वा काव्यग्र वितरी यकाणि ॥८॥ इयमाने तथा पत्रों को गुपसमन्विते । देवेवाइयमानेषु स्थितेषु परमर्पिgnen सप्रतीतैस्तथा चिो सागमे रखरैनप । अयान्तयापि लघुभिरपर्यवसथा ॥ विप। - २४ र २४ ·महाभारतम। मोपिते । आलम्भसमये सम्मिन् गृहीतेधु पशुष्वथ । महर्षयो महाराज बभूत जपयान्विता ॥ १६ ॥ ततो दीनान् पशून दृष्ट्या ऋपयले तपोधना। जचु या समागम्य नाय यशविधि शुम ॥ १२ ॥ अपरिभानमेतत्ते महान्त धर्मामिच्छस । न हि यश पशुगणा विधिदृष्टा पुरन्दर ॥ १३॥ धमोपघातकरत्वेप समारम्भस्तव प्रभो। नाय धर्मकृती यशो न हिंसा धी उच्यते ॥ १४ ॥ आगने से यश कुर्वन्तु यदि चेच्छसि। विधिदृष्टेन यज्ञन धर्मको महान् भवेत् ॥ १५ ॥ या वीज सहसाच विवर्ष- एप धर्मों महान् पक्र महागुणफलोदय ॥ १६ ॥ भारतुस्तु सहादयपिभिस्तत्वदर्शिमि। उक्त न प्रतिजग्राह मानाम्मोहवभगत ॥ १७ ॥ तेपा विवाद समहान् पक्रया रापविनाम् । जङ्गमै स्थावरैर्वापि यष्टव्यमिति भारत ॥१८॥ ते तु खिन्ना विवादिन ऋषयस्तत्त्वदर्शिन । तदा सन्धाय भक्रया पप्रच्छुपति वसम् ॥ १८ ॥ महाभाग कथं यज्ञ वागमो नृप- यष्टव्य पशुभिर्मुष्यरथो वौजे रसैरिति ॥ २०॥ तत् शुदा तु वसुस्तेषामविचार्य दलावलम । यथोपनीत यष्टव्यमिति मोवाच पार्थिव ॥ २१॥ एवमता स नृपति प्रविवेश रसातलम् । उसाथ वितथ प्रश घेदीनामीश्वर प्रभु ॥ २२ ॥ तस्मान्न वाच्य केन बहानापि संशये । प्रजापतिमपाहाय स्वयम्भुवसते प्रभम ॥ २३ ॥ तेन दत्तानि दानानि पामेनाशुद्धबुद्धिना। तानि सर्वाग्वनादृत्य नश्यन्ति विपुलान्यपि ॥ २४ ॥ तस्याधर्म महत्तस्य हिसकस्य दुरात्मनः। दानेन कीर्भिवति न प्रत्येक च दुर्माते ॥ २५ ॥ अन्यायोपगत द्रव्यममीक्षण यो अपण्डित । धर्माभि- पसी यतते न स धर्मफल लभेत ॥ २६ ॥ धर्मवैत सिको यस्तु मापात्मा पुरुपाधम । ददाति दान विप्रेभ्यो लोकविश्वासकार पम् ॥ २७॥ पामेन नर्मदा विप्रो धन प्राम्य निरक्षण । राग- . उत्तम ।

·पवमेधप । १८७ न तस्यम धार्मिका ॥ ३९॥ सनातनस्य मोहान्वित सोऽन्ते कलुषा गतिमनुते ॥ २८ ॥ अपि सञ्चयबुद्धिति लोभमोहवशंगत । उ जयति भूतानि पापनाशुदिना ॥२८॥ एवं लब्धा धनं मोहात् यो हि दद्याद्यजेत वा फलं प्रेत्य भुडतो पापधनागमात् ॥ ३० ॥ उमूल फलं चाक- मुदयातं तपोधना। दानं विभवतो दवा नरा खर्यान्ति एप धर्मों महायोगी दानं भूतदया तथा। ब्रक्षपी तथा सत्यमनुक्रोश वृति आमा ॥ ३२ ॥ ঘষয় সুষ ভাল। গুন দ্বি দ্বারা বিভ্রামিয়া- दयो नृपा ॥ ३३ ॥ विश्वामित्रोऽसितथैव जनकाच महीपति । कंचनोटिसेनौ प सिन्धदीपय पार्थिव ॥ ३४॥ एते चान्ये च वहव सिद्विपरमिका गला । नृपा सपैय दानेच न्यायलये- तपोधना ॥ ३५ ॥ ब्राह्मणा क्षत्रिया वैच्या शूना ये चाश्रिता- स्तप । दानधर्मादिना शुद्धास्ते खग यान्ति भारत ॥ ३६॥ इति अश्वगंधपर्वणि अतुगीतापर्वणि एकगवतोऽध्याय ॥१॥ । जनमेजय उवाच। धर्मागतेन त्यागेन भगवा वर्गमस्सि चित् । एसम्म सर्वमावत कुशलो सहि भापितुम् ॥१॥ तस्योछ- उत्तेर्यवृत्त शत्तुराने फरां महत् । माथितन्तु मम ब्रह्मस्तथ्यगेत- दसंभयम् ॥२॥ मायं हि सर्वयम् निशय परमो भवेत। एतदसिगे वही निखिलेन विजयंभ ॥३॥ वैषम्पायन उवाच । वायुदाहरन्तीगमितिक्षामं पुरातनम्। अगत्यस्य मशायर पुराहत्तमरिन्दम ॥ ४॥ पुरागस्यो महा. शिक्षा दीक्षा हादपयानिकीम्। प्रविवेश महाराज भूतहिते- रत ॥५॥ तयारिनकाला होतार आसन गने महात्मनः ।

·महाभारतम् 1
न
तत
भूलाहारा फलाहारो सामकुटा मरीचिपा ॥६॥ परित
दृष्टिका वैधसिमास्वप्रक्षालास्तथैव च । यतयो भिक्षवथाव बभूवु'
पर्यवस्थिता || ७ || सर्व प्रत्यत्तधर्माणी जितक्रोधा जितेन्ट्रिया ।
दरी स्थिताय सर्वे ते हिंसादम्भविवजिशा ॥८॥ वृत्ते शुद्ध स्थिता
नित्यमिन्द्रियैशाप्याधिता । उपातिष्ठन्त तं यज्ञ यजन्तस्ते
महर्षय ॥en
यथा इलया भगवता तरन्नं समुपाजितम् ।
तसिन् सने तु यदृत्त यद्योग्यञ्च तदाभवत ॥ १. ॥ तथा बगेकै-
मुनिभिर्मदान्त वातव कृता । एवं विधे लगस्तस्य वर्तमागे
तथाध्वरे ॥ ११ ॥
ववर्ष
महत्ताजस्तदा भरतसत्तम ।
कर्मान्तरे राजन्नगरलस्य महात्मन ॥ १२॥ कयेयममिनिहत्ता
मुनीना भावितात्मनाम् ।
अगस्त्री यजमानोसो ददात्यन्द
विमतसर ॥१३॥ न च वर्षति पर्जन्य कथमन्न भविष्यति।
सत्रञ्चेद महरिया गुनेर्दादशवार्षिकम् ॥ १४॥ न वर्षिष्यतिं देवश्व
पाण्येतानि हादश । एतद्भवन्त सञ्चिन्त्य महरस्य धीमत ॥१५॥
अगस्त्यस्यातितपस कमिहत्यनुग्रहम् । इत्येवमुतो बचने ततो-
गस्य प्रतापवान् ॥ १६॥ प्रोवाच वाक्यं स तदा प्रसाद्य शिरसा
मुनीन् । यदि द्वादशवर्षाणि न वर्षिष्यति वासव ॥ १७॥ चिन्ता-
चनकरिष्यामि विधिरेप सनातन । यदि हादसवर्षाणि न
बर्षियति वासव ॥ १८॥ सर्शयश करिष्यामि विधिरेप सना-
सन । यदि हादशवर्षाणि न वर्पियति वासव ॥ १८ ॥ व्यायाम-
नाहरिष्यामि यज्ञानन्यानतिव्रतान्। वीजय शो मयाय वै वन-
वर्षसमाचित ॥ २०॥ वौतिं करिष्यामि नाव विभो भवि-
ध्यति । नेद शक्य व्याकर्तु मम सव कथञ्चन ॥ २१॥ वर्षि-
प्यतीह वा देवो न बा देवी भविष्यति। अथ वाम्पर्थनामिन्ट्रोन
वारियति कामत ॥ २२ ॥ खयमिन्द्रो भविष्यामि लौयिथामि
च मना । यो पातारजातय र तथैव भविष्यति ॥ २३ ॥

·अपवमेधप । १८८ एविशेषञ्चव कफिम पन पुनरसीव हि। अद्येच स्वसंमभ्येतु 'यच्चान्यहस किञ्चन ॥ २ ॥ विघु लोकेषु यच्चास्ति तदिहागन्यता खयम् । दिव्याशापारसा सझा गन्धर्वाथ सकिन्नरा ॥२५॥ रविश्वावसच ये चान्ये तेप्युपासन्तु मे मखम्। उत्तरेभ्य कुरुम्यश्च 'यविञ्चिहरा विद्यते ॥ २६ ॥ सवं तदिह व स्वयमेवोप- तिष्ठतु। वर्ग वर्गमदयैव धर्मथ स्वयमेव तु ॥ २०॥ इत्युक्ती सर्वमेवैतदभवत्तपसा सुने । तस्य दीप्ताग्निमनसस्नगरवस्याति- तेजप ॥ २८॥ ततस्ते मुनयो हष्टा दहशुरूपसो बलम् । विशिता वचनं प्राहरिद सर्वे महाधवत् ॥ २८ ॥ ऋषय जच । प्रीता मालव वाक्येन न विचामस्तपाव्ययम्। सेरव य तुष्टा म न्यायेनेकामहे वयम् ॥ ३०॥ यादीचा- स्तथा होमान् यच्चान्य मृगयामहे । न्यायेनोपार्जिताहारा सकर्माभिरता वयम् ॥ ३१॥ देवाच ब्रह्मचर्येण न्यायत प्रार्थया महे । न्यायनोत्तरकालञ्च गहेभ्यो नि सता वयम ॥ ३२ ॥ धी दृष्टविधिहारैस्सपस्तपस्यामहे वयम् । भवत सभ्यगिहा तु बुद्धि हिंसाविजिता ॥ ३३ ॥ एतामहिमा यधु ब्रूयास्त सतत मभो। मौतास्ततो भविष्यानो क्यन्तु हिजगत्तम । पिसजिता समाप्तौ च सवादमाइजामहे ।। ३४ ॥ तथा कथयता तेषा देव- राज पुरन्दर । ववर्य रामहातेजा दृष्ट्वा तय तपोवणम् ॥ ३५ ॥ आसमाप्थ यशस्य तस्यामितपरालम । निकामवर्षी पजन्यो বৰ ততই ২২ ) অথাব্যাঙ বলার কিছু । सयमभ्येत्य राजर्षे पुरस्कृन्य सहसतिम् ॥ ३७॥ सतो या- স্বামীর বিম্বর সানী। খান্ধা অসীম দু यिला यथाविधि ॥ ३८ ॥ जनमेजय उवाच। कोण नकुलमर्पण भिरमा कावनेन हैं। माह मानुपमहायमेतत् पृष्टो बहस मे ॥ ३८ ॥ , ·श्रीमहाभारतम्। आश्रमवासिकपर्न॥ नारायणा नमफुल्य नरञ्चैव नरोत्तमम । देवी सरस्वतीय ततो जयमुदीरयेत ॥ धृत- जनमेजय उवार। पाप्य राज्य महात्मान पाण्डवा में पितामहा। कथयारान्महाराधि वृतराष्ट्र महातानि ॥ १ ॥ स तु मा हतानायो हतपती निरायय । कथमासोलेपवय्यो गान्धारी च याखिनी ॥२॥ क्रियन्तं चैर कालले गम पूर्व- पितामहा । स्थिता राज्य महामान स्तना व्याख्यातुमर्हसि ॥ ३॥ वैशम्पायन उवाच । प्राप्य राज्य महात्मान पाएडवाइल- धृतराष्ट्र पुरस्कृत्य प्रथिवी पर्यपालयन् ॥ ४ ॥ राष्ट्रसुपातिदिदुर राख्नयस्तथा। वैश्यापुत्रथ मेधावी श्युत्स कम्मत्तम ॥५॥ पाएडवा सर्वयायाणि सम्पृच्छन्ति ग तं तृपम् । पपुस्तेनाभ्याशाता वर्षाणि दा पञ्च च ॥ ६ ॥ घि गया ते वौरा पर्युपागत त तृपम् । पादाभिवादन कसा धर्मराजमते स्थिता ॥ ७ ॥ ते मूदि मापाघ्रामा सरकार्याणि सकिर । कुन्तिभोजराता नै गाहारीमन्ववत ॥ ८॥ द्रोपदी 7 रामदार यायाया पाएपम्तिय । गमा मिचित यो ·महाभारतम्। माधाविधि ॥ ८॥ पायनानि मदाग्नि वामास्याभरणानि ध। राजाहाणि च सर्वापिा भच्यभीन्यान्य ने कभ ॥ १०॥ मुधि- हिरो महाराज इतराष्ट्रऽभ्युपाचरत् । तथैव इत्ती गान्धाया गुरुमत्तिमरीत ॥ ११ ॥ बिटुर सप्लायव मुयुतराव कौरव । उपासते म त वृद्ध इतपुय जमाधिपम ॥ १२ ॥ भ्यालो द्रोषस्य यथासीदयितो बानगो महान् । रा च तजिन्नवास पर समभवत्तदा ॥ १३ ॥ व्यासय भगवान्नित्यगामालक hण हा कथा कुर्वा पुरापतिपिपिटरक्षमाम् ॥१४॥ धर्मयुक्तागि पार्याणि व्यवहारान्वितानि च। तराष्ट्राम्यनुभातो विदुर खान्य कारयत् ॥ १५ ॥ सा मन्तेभ्य प्रियारपस्य कार्याणि सुबह- न्यपि। माध्यन्तेऽर्थे रारापुभि सनयादिदुरस्य वै ॥ १६ ॥ अक- रोहन्धमोचञ्च बध्याना मोक्षण तदा । न च धर्मसतो राजा मदाचित विञ्चिदब्रवीत ॥ १० ॥ विहारयावास पन तुरराजी युधिष्ठिर । सर्वान् कामान् महातेजा प्रददावम्विकारते ॥१८॥ बारालिका सूपकारा रागखाण्डविकास्तथा । उपातिइन्त राजान धृतराष्ट्र यथा पुरा ॥ १८॥ वासासि च महाििण माल्यानि विविधानि च । उपाजहूर्य यान्याव कृतराष्ट्रस्य पाण्डव' ॥ २० ॥ गैरेयमत्स्यमासानि पानकानि मधूनि च । चित्रान् मध्यविकाराय चकुम्नस्य यथा पुरा ॥ २१॥ ये चापि पृथिवी- पाला समाजम्मस्ततस्तत । उपातिउन्त ते सर्वे कारवेन्द्र यथा पुरा ॥ २२ ॥ जन्ती च द्रोपरी चैव सात्वती च यमखिनो। उलूपी नागकन्या च देवी चिताङ्गदा तया ॥ २३ ॥ पृष्टकेतोष भगिनी जरासयसता तथा । एतायायाच वतो वे योपित गुरुपEभ ॥ २४ ॥ किकरा पर्युपातिछन् मर्वा सदलजालदा। यथा पुत्रविधु-तोय न यि हित दुखभामु यात् ॥ २५॥ इति समन्व माइसन नित्यमेव मुधिडिर । एपन्ते धर्मराजस्य शुषा ·प्रायमासिकपञ्च। AD वचनमर्थात् ॥ २६ । सविधेयमवतन्त्र भीममेवं तदा विना । न हि तत्तस्य वीरस्य हत्यारपमर्पति । धृतराष्ट्रस्य दुर्बुद्धया यह यातकारितय ॥ २७॥ इत्यायमवामियपशि पायमधामपर गिः प्रथमोऽध्याय ॥१॥ मया चेर भव ইমায় ভষাল। হস্ত যমুন্যিয়ী ব্য্য যৰেন্দিনা एत । विहार यथापूर्वम् पिभि पर्युपामित ॥ १ ॥ ब्रह्मादेगा- ग्रहाराय पददी रा नाम । तञ्च कुन्तौमतो राजा सर्वमेवा- स्वपचत ॥२॥ प्रामस्थपरी राजा मौयमायो युधितिर । उवाच स रदा मातृगमात्याय मदीपति ॥ ३ ॥ शिव मान्य एप नराधिप। निर्दी धृतराष्ट्रस्य यस्तिष्ठति रामे सद्धत ॥ ४॥ विपरीतथ गे भयुनियभ्यय भवेन्नर । पितरोष चाह सु पुवाणा यादकमणि। सदाचैव सर्वेषा यावदस्य धिकौप्रितम ॥ ५॥ तत स राजा कौरव्यो धृतराष्ट्रो महामना । ब्राक्षणेभ्यो यधाईयो हदो वित्तान्यनेकम ॥ ६ ॥ धाराजश भौमय सव्यसायौ यमावपि । तत सर्व मन्ब वर्तन्त तस्य प्रियधिको- पया॥७॥ कथ नु राजा हद्द स एव पौत्रवधादित । शोक ममतकृत माय न मियतेति चिन्यते ॥ ८॥ यावधि दारुवीरस्य जीवत'वस्थ ये राखम। वभूव तावाशीतु भोगाति व्यवस्थिता । ৩। বর দ্বিবা ঘ শান মালা। যথামীল। गमातस्थधृतराष्ट्रस्य सासने ॥ १० ॥ धृतराष्ट्रय तान् गर्वान् विनी- खान नियमे स्थितान् । मिष्यत्ति समापवान् गुरुवत् प्रत्यपवत ॥ १९ ॥ गान्धारी ने पाया निविध गायकमामि । माता- मगभरा यामा विभ्य प्रतिपादन गा ॥ १२ ॥ एवं धर्मगलागेही ·महाभारतम् । तस धर्मराजो युधिष्ठिर । भातमि सहितो धीमान पूजयामास त नृप्रम ॥ १३ ॥ वैशम्पायन उवाच । म राजा सुमहातना वह कुस्लो हह । न ददर्भ तदा किल्लिदप्रिय पाण्डुनन्दने ॥ १७ ॥ वर्तमानेषु रावृत्ति पाण्डवेषु महात्मसु । पौतिमानभवद्राजा धृतराष्ट्रोऽस्थि कासत ॥ १५॥ सौवलेयो च गान्धारी पुत्रशोकमपास्य तम् । सदैव प्रौतिमत्यासीत्तनयेषु निजेष्विव ॥ १६ ॥ प्रियारपेव तु कौरव्यो नानियाहि कस्नइह । वैचितवीर्य नृपती समाचरत वीर्यवान् ॥ १७॥ याद च किञ्चित् र धृतराष्ट्रो जनाधिप । गुरु वा लघु वा कार्य गान्धारौ च तपस्विनी ॥१८॥ राजा महाराज पाण्डवाना धुरन्धर । पूजयित्वा वचस्तत्तद कार्षीत परवीरदा ॥ १८ ॥ तेन तस्याभवत पीसो वृत्तेन स नराधिप । अन्वतम्यच्च सत्य पुत्र त मन्दचेतसम ॥ २० ॥ सदा च प्रातरत्याय कृतजग्य शुचिर्नृप । प्राशास्ते पाण्डुपुत्राणा समरेवपराजयम् ॥ २१॥ ब्राह्मणान् स्वस्तिवाच्याथ हुला चैष इताधनम। अयूपि पाण्डुपुत्राणामारासत नराधिप ॥ २२ ॥ गता मोति परामाप पुवेभ्य स दुरूहह । या पौति पाण्डु- पुवेभ्य सदावाप तदा नृप ॥ २३ ॥ ब्राह्मणाना यथावत्त वत्रियाणा यथाविधि। तथा बिटशूट्रसमानामभवत स मिय- स्तदा ॥ २४ ॥ यच किञ्चित्तदा पाप धृतराष्ट्रसते तम । प्रकला हदि तत पाप त तृप सोन्ववर्तत ॥ २५ ॥ यच कश्चिन्तर विचिदप्रियञ्चाम्बिकासी। कुरुते इथतामे त म कोन्तेयस्य न राज्ञो धृतराष्ट्रस्य न च दुर्योधनस्य वै। उवाच दुपय ववियुधिष्ठिरभयानर ॥ २० ॥ धृत्या तुष्टो नरेन्द्रस्य गान्धारी विदुरस्तथा। शोचेन पाजातभवोन तु भौमत्य मयुछन् ॥ २८॥ अन्ववचत तशापि नियिवो धर्मजो नपम् । - धीपत ॥२६॥ - ·प्रायमवासिकपञ्चे। पू । तराष्ट्रच संप्रेच्य सदा भवति दुमना ॥ २८ ॥ राजानमनुवन्तं धर्मपुत्रममित्रहा। अन्ववर्तत कौर यो हत्येन पराजित ॥३०॥ इत्याश्रमवासिकपर्वणि आयमासपर्वधि हितीयोऽध्यायः ॥ २॥ 1180 संभव कृतराष्ट्रस्य वैशम्पायन उवाच । सुधिष्ठिरस्य तृपतेदुर्योधनपितुस्तथा । गान्तरं ददृशूराज्ये पुरुया प्रणयं प्रति ॥ १॥ यदा तु कोरवी राजा पुत्रं सरमार दुर्गा तिम् । तदा भीमं हुदा राजन्नपध्याति स पार्थिव ॥२॥ तथैव भीमसेनोऽपि धृतराष्ट्र जनाधिपम । नामर्षयत राजेन्द्र गदैव दुष्टवढ्दा ॥ ३॥ अप्रयाशान्यप्रियाणि चकारास्य वृकोदर । आमत्यहरचापि कृत के एस्यै सदा स्मरन् दुर्मन्त्रितं तस्य वृत्तान्य प्यस्य कानिचित । भीम सहनमध्ये बाहुब्द तदाकरोत् ॥ ५ ॥ गान्धायायायमर्पण। स्मृता दुर्योधन मनु कर्णदु गासनावपि १६ || प्रोवाचे द सनरयो भीम स पुरुष वच । अन्धस्य नृपते पुवा मया परिपबाहुना। नीता लोक मम सर्व नानाभस्वास्व- योधिन ॥ ७॥ दमौ तौ परिषप्रयो भुजो मम दुरासदौ । चयोरन्तरमामाय धार्तराष्ट्रा. क्षय गता ॥८॥ इमो पीनी राहत्ती गे भुजौ नागकरोपमो । यावासाद्य रणे मूढा धारी- राष्ट्रा क्षय गता ॥ ८॥ ताविमौ चन्दनेनोक्तो चन्दनाहीच गे भुनौ। याभ्या दुर्योधनी नीत पय ससतवान्धव ॥१॥ एता. थान्याश विविधा सयभूता नराधिप। कोदरस्य ता वाच सुखा निर्वदमागमत् ॥ ११॥ सात बुद्धिमती देवी कालपर्याय- तेदिनी। गान्धारौ सर्वधर्मशा तान्यलोकानि शुश्रुव ॥ १२ ॥ शत पञ्चदी वर्षे रामतीते नराधिप । राना निर्वदमामे ·महाभारतम्- भीमगपापमोडित ॥ १३ ॥ नारयुध्यत तदाना कुन्तीपुत्रों युधिष्ठिर। श्वेताम्सो वाथ कुन्ती वा द्रौपदी वा बखिनी । भाद्रीपुत्रौ च धनशो चित्तं तस्यान्ववतताम् ॥ १॥ रास्तु चित्तं रचन्तौ नोचतु किञ्चिदप्रियमा तत सन्मानयामास शुतराष्ट्र ममनम्। बासमन्दिग्धमत्यर्थमिदमाह प तान् भनम् ॥ १५ ॥ धृतराष्ट्र उवान । विदितं भवतामेतत् यथाहच कुरुचय । भमापराधात् तत् सर्वमनु माताच वारदै ॥ १६ ॥ यो दृष्ट- मति मन्दो शातीना मयवदनम्। दुर्योधनं कौरवनामाधिपत्ये. भ्यधेिचयम् ॥ १७॥ यच्चाई वारा वरख ना यौषं वाक्यमर्थवत् । वध्यता सापयं पाप समात्य इति दुर्मति ॥ १८॥ पुवनेशाभि- भूतस्तु हितगुक्ती मनौपिभि । विदुरेणाथ भीमेण होणेन र रुपेण च ॥ १en पर्दे पर भगवता व्याग घ महात्मगा। समयनाथ गान्याऱ्या अदिद तप्यते च माम् ॥ ५॥ यचाएं पाप्येष्ठ गुणातरा महात्मा । न दलवान् यियं दीप्ता पित. বাণীবিনৰ ২৫ বিমান যন্ত্রপানী ছিলো - ग्रत । एतत् यस्तु परमममन्यात नगाईन ॥ २२ ॥ गो. मतान्पनीकामि निहत्तान्यानमसादा। दर्थ याभूतानि धार- यामि गहसम ॥ २५॥ मियतण पसामि वर्षे पसरमार । अस्य पापम शुचयं मियतोऽमि सदुतिः ॥ २४॥ पायें गियो का कदाचिदपि पाटगे। समाधिनयम भये गान्धारी चरम २५॥ करोयापारमितिमा मर्य परिजन गहा। सुनिटिरमपानि भर पति पाय ॥ २६॥ भूमी " গ্রী বিশা। নিয়ন শাখা । foin २०॥ तं तन्तु पुवामा दवावं समाविमा | नारमयागार मिमं विटु ॥ २८॥ MAT भगर- रामानमा गरमी पापयोगात माय ·भाषमवामिमपन्न। भे ॥ २८॥ सुखमम्मपितपुव त्वया सुपरिपालित । दानानि दत्तानि याहानि च पुन पुन ॥ ३०॥ प्रष्टच मया पुत्र पुण्यं चोयं यथावतम् । गान्धारी हतपत्रेयं धैर्य गोहीक्षते व माम् ॥ ३१॥ द्रौपद्या अपकरिस्तव चैवय्यहारिण । राम- सौता नृशंसास्ते स्वधर्मा हता युधि ॥ ३२ ॥ न तेषु प्रतिकर्तव्य पश्यामि कुरुनन्दन। सर्वशस्वकृतांशोकान् गतास्ते विमुखं इताः ॥ ३३ ॥ पात्मनस्तु हितं पुण्य प्रतिकर्तव्यमद्य वै। गान्धा-- शैव राजेन्द्र तदनुशातुमईसि ॥ ३४ ॥ खन्तु धर्ममता श्रेष्ठः सततं धांवत्सल। राजा गुरु. प्राणभता तम्मादित दृववी- 'भ्यहम् ॥ ३५ ॥ अनुशतस्वया वौर संययेयं वनान्यहम् । चौरवल्कलभद्राजन् गान्धार्या सहितो नया ॥ ३६॥ ताधिपः प्रगुजानो भविष्यामि वनेचर । उचितं न कुले तात संपा गरतर्षभ ॥ ३७॥ पुत्रे ष्वैश्वर्यमाधाय वयसोत वनं नृप । तलाई वायुभयो वा निराहारोऽपि वा वसन् ॥ ३८ ॥ वीर चरिष्यामि तप परम् । बच्चापि फलभाम् तात तपसः पार्थिवो घणि। पालमा हिराशान कल्याणस्येतरस्य वा ॥३॥ युधिष्ठिर उवाच । न मा प्रौणयते राज्य त्वय्येवं दुखिते नृप। घिद्मामस्तु रादुर्बुद्धि राज्यसतं प्रमादिनम् ॥ ४० ॥ यो भवन्तं दुखानमुपवासकथं मृशम् । जिताहारं क्षितिपय न बिन्दे भाटगि रह ॥ ४२ ॥ अहोऽस्मि वञ्चितो मूठो भवता गूठबुडिना। विश्वायिला पूर मा यदिदं सुखमनुथा ॥ ४२ ॥ किं मे राष्पेग गोगे किं यज्ञ कि राखेन वा । यस्य मे त महीपाव दुलायेतान्यवाह यान् ॥ ३ ॥ पौष्टितक्षापि जानामि राज्य- मारमानगेव प। अनेग वचण तुभ्यं दुखितस्य जनेश्वर ॥ ४ ॥ भवान् पिता भवादाता भवान्न परमो गुर । भवता विमहीना हिन विज्ञामरे वयम् ॥ ५५ ॥ अोरमी मत्त पुत्रो गुयुत्स- पनामहानया ·महाभारतम् ។ नृपसत्तम। , अस्तु राजा महाराज यमन्यं मन्यते भवान् ॥ ६ ॥ अहं वनं गमिष्यामि भवान् राज्यं प्रशास्तु । न मामयभसा दग्धं भूयस्लं दग्धुमर्हसि ॥४७॥ नाह राजा भवानाजा भवतः- परवानहम् ।। कथं गुरु यो धर्मशमनुज्ञातुमिहोतसे ॥८॥ न मन्युई दि नः,झयित् सुयोधनकृतेऽनघ । भवितव्यं तथा तद्धि, वयं चान्ये च मोहिताः ॥ ४८ ॥ वयं पुत्रा, हि भवतो यथा दुर्योधनादयः। गान्धारी चैव कुन्ती, चे निर्विशेषा मतिर्मम ॥ ५० ॥ स मां वं यदि राजेन्द्र , परित्यज्य गमिष्यसि । ख्वानुवास्यामि सत्यमात्मानमालभे॥५१॥ इयं हि वसपम्पू मही मागरमेखला । भवता विपद्धीनस्य न मे प्रीतिकरी भवेत् भव दीयमिदं सर्व शिरसा बां प्रसादये। तदधीनाः म राजेन्द्र व्येतु ते . मानो ज्वरः ॥ ५३॥ भवितव्यमतुमाप्ती मन्ये वं वसुधाधिप। दिया शुथपमागवां मोतिष्ये मनणे पृष्ठस. " ॥५२॥ raविः। धृतराष्ट्र उवाप। तपस्ये गे मनस्तात वर्तते कुरुनन्दन । उचितञ्च तालमासमरण्यगमन प्रभो ॥ ५५ ॥ चिरगगापिसः .. एव पिरं शुषितम्तया। हई मामप्यनुशतुमहगि वं नरा- धि ॥५॥ वैषम्पायन उवाच । इत्यना धर्मराजानं वेपमागः कगा- टवार वचनं राजा धृतराष्ट्रोऽम्बिशारामः ॥ ५० ॥ पायच महात्मानं पञ्चापि महारथम् । .. अतुतमि हामि भचिराधाधिप ।। ५८॥ सायसे में मगोही गुन्च परि- शुष्यति । वयमा लटेन यायायामेन भैर 1 ५८ A. Syst छतु धर्मारमा इदी रामा दुखः, गान्धारी मिथिरी गीमान माय गतायत ॥ ३॥ तन्तु दृष्टा गमागी विधगिर 'जोनम: पानि रामलीग्रो बान्तयः परमार ·६ पाश्रमवासिकपर्व । . : युधिष्ठिर उवाच । यस्य नागमहरोण भामरयेन वै बलम् । सोऽयं ना व्यपाश्रिय मेते राजा गतासुजत् ॥ ३२ ॥ प्रायसी प्रतिमा येन भीमसेनस्य सा पुरा। चूर्णीकृता वनवता सोऽवला. माश्रितः स्त्रियम् ॥ ६३ ॥ धिगस्तु मामधर्माधिग्वुद्धि' पिक : मे श्रुतम् । यत्कृते पृथिवीपाल. शेतेऽवमतयोपिकः ॥ १४ ॥ पहमभ्युपवत्स्यामि यथैवायं गुरुमम। यदि राजा न भुक्त ऽय गान्धारी च यमखिनी ।। ६५ ॥ वैशम्पायन उवाच । सतोस्य पाणिना राजन जल भौतन पाण्डव। उरो मुखच भनक पर्यमानत धर्मवित् ॥ १६ ॥ रोन रतीषधिमता पुण्येन च सुगन्धिना। पाणिसन राधास राजा संशामवाप ह ॥३७॥ धृतराष्ट्र उवाच । सृभ मा पाणिना भूयः, परिष्वज च पाण्डव। जीवामीवातिसंसात् तब राजीवलोचन ॥ ६८ ॥ भूनिय तबाघ्रातु मेच्छा म मनुजाधिप। पाणिभ्याच परिसृष्टं मोगानं हि महमम ॥ ६॥ अष्टमो घधा कालोऽयमाहारस्य कृतोऽस्य मे। नाई कुरुमार्दूल एसोमिन विचेरितुम् ॥ ७० ॥ व्यायामशायमत्यर्थ कृतस्वामभिवाचता । ततो ग्णाननस्तात नट- संघ इवामवम् ॥ २१॥ तवागतरसप्रय हस्तस्पर्ममिमं प्रभो। लब्या माजी विनोऽनीति मन्ये कुरु कुलोदह ॥ २ ॥ वैशम्पायन उवाच । एवमुक्तस्तु कौन्तेय पितुज्यै छैन भारत । पसर्य सर्वगावेषु मौहार्दा निस्तदा ॥ ७३ ॥ प्राणान् तराष्ट्रो महीपतिः। बाहुभ्या संपरिष्वज्य भूा- जिघ्रत पाण्डवम् ॥ ७॥ विदुराहयच ते सः सरदुई:खिता भगम्। अतिदुःसात्तु राजान नोचुः शिवन पाण्डवम् ।। ७५ ॥ गान्धारी खेर धर्ममा मन गोदहती शुभम् । दुःखान्यधारय- द्राजीव मित्येव घानवीर ॥ १६ ॥ इतरातु स्तिय पर्वा कुन्या उपलभ्य ततः - ·. । प्रजहमतः। महाभारतन मद गदुःखिताः नयेरागतविदः परिवार्थ स्थिताभवन् 11०७: अथाब्रवीत् पुनर्वाय इतराष्ट्रो युधिष्ठिरम् । अनुजानीहि मां रजस्तपस्ये भरलभ ॥ ७० ॥ • रतायते गे मनसात भूयोभूयः' न मामतः परं पुत्र परिसिधुमिहागि ॥ 02... समिस्नु फारवेन्द्र तं तथा युवति पाठवम् । गागागेर योधाः नामात्तनादोभवमहान् ॥ ८ ॥ धार विन राजाम- मतयोपितम्। उपवारापरिग्रान्तं बगस्थिपरिवारपम् ॥ धर्मापुवः स्वपितरं परिवर महाप्रभम् । जेफ बासगदएप पुनर्वधममद्रवीत् ॥ २ ॥ ग काम नरपेठ जीवितं दृषिमाँ यया राज मियं रावरिकी:म परनाप ॥ ३॥ यदि माधमनुग्राची भवतो दवितोऽपि वा। क्रियतां तावदाहारस्तो घेतस्याम्याई परम् ॥ ८४ n सतोप्रीमहालेमा धाराष्ट्वो मुधि- हिरम् । अनुपातम्या पत्र मुन्सीयामिति काम ॥८५ प्रति रति राजेन्द्र इतराष्ट्र, गुधितिरम् । भागिः माधवशी प्रयो ग्यायो- सम्पत्य वपोनवीत् ॥ ॥ মাশরাফিতি মালি "वसायमा सामगअमिदिर मागयो पापयनन्दमः। पाराष्ट्रो माला परमाधिपारमा १५ र नारी गnिgi futurI HE fafa नि RfriRI मामा मामा म दिनों। तो मारा धायगा MEREM GEETant TATERI.1 at aim TERE IT रि.

·पाश्रमवासिकपद। ३ व्यति ॥ ४॥ रामीणा पराणानाननुयात गति हप । राज- चीणा हि सर्वेषामन्ते वनमुपा अय ॥ ५ ॥ सम्पायन उवाच । इत्पता स तदा राजा व्यासेनाना- कर्मणा । प्रत्युवाच महातेजा धर्मराजो महामुनिम् ॥६॥ भगवानेव नो मान्यो भगवानेव नो गुरु । भगवानस्य राज्यस्य कुलस्य च परायणम् ॥ ७॥ असे पुठो भगवन् पिता राजा गुरुश्च मे। निदेव च पितु पुत्रो भवति धर्मात ॥८॥ { वैशम्पायन उवाच। इत्युक्त स तु तं प्राह व्यासो वेदविदा- স্বৈ। যুধিষি মারল এর মাৰি = অন- महाबाची यथा वदसि भारत। राग हदशा प्राप्त प्रमाणे परमे स्थित ॥ १० ॥ मोऽयं मयाभ्यनुशात मया । पृथिवीमति । पारोतु समभिमाय मास्य विधकरो भव ॥ ११ ॥ एप एव परो धमा राजर्षीणा युधिष्ठिर। रामरे वा भवेमृत्युर्वने वा विधि- पूर्वकम् ॥ १२ ॥ पिया तु तव राजेन्द्र पाण्डुना पृथिवी तिता। विष्यवृत्तेन राजायं गुरुवत पय पासित ॥ १३ ॥ अतुभिर्दहिणा- बड़ीरा पर्वतभोभिते । महमिरिष्ट गौर्भूबा प्रजाय परि- पासिता ॥१४॥ एखसंस्थञ्च विपुलं रनं विमोपिते त्वयि। वयोदममाभुक्तं दत्तव विविध वस् ॥ १५॥ खया चाय नरव्याघ्र যমজুমআয়। আমিষ ময়েন আর ঘৰিণী ॥१६॥ अतुजानौति पितर समयोस्य सपोविधौ । विद्यते चास्य ससूमोऽपि युधिष्ठिर ॥ १७॥ वैशम्पायन वाच । एतावदुला बघनमनुमान्य प पार्थिवम् । तथास्थिति घ नेमोक्त कौन्तेन ययौ वनम् ॥ १८॥ गते मग- वति च्यासे राजा पाण्डसतस्तदा। प्रोवाच पितरं इद मन्द मन्दमिमानतः ॥१८॥ यदाह भगवान् व्यामो यथापि भवतो मतम् । ययाप महापामा कृपो विदुर एव च ॥ २० ॥ सुपुल न मन्यु

·महाभारतमा
समयथैव मत् कस्सिाहमामा। सर्व एव हि मान्या में
कुलस्यास्य हितैषिण ॥ २१॥ इदन्तु याचे नृपते लामहं शिरमा :
गत । क्रियता तावदाधारस्ततो गच्छाम प्रमि ॥ २२ ॥
इत्याश्रमवासिकपर्वणि आमवारपर्वणि
चतुर्थोऽध्याय ॥8॥

·গুৱাৰিকল'। । ম: উৰিল:। দ্বিব্যর্থ অনিনি ঘিন তুমি অয়। (২) অদ্যমাণসাধীন.জিয়াবা মূল্পী। লাল শান্ত খ্রয়োঘ g্যা বস্তু যা 8 দ্বাধ সুষম ভাই- হবিমি: । সীমিষ বিধ: বামযিষ্টিসি: ২৪ যুদ্ধ গ যুষ হত্যাকান্দাশীষযম্। ঘাৱালমা पट्पदं सर्वतो दियम् ॥ १६॥ যন্ত্র ৱাৰি ধৰাঁশি বয়ালি মুলি ঘ। কম। যৰিমানি অাবিষালি ঘনঘর বিহিন লগ । মাজা খবঃ ঝম শীনিম্ন মানে ॥S || বিঘা শাখায় च। स्त्रियश्च ते सगुप्ता' स्यु ৰাখিছি। ফ্রীল্পৰঞ্জি কুলীন বিৱস্থি যুধিপ্তি ॥ ॥ অবিঘষ কৃষী ৱিাৰ বিশ্বাৰিমাহো। বিনীনা কুলীনাথ মামলা ২০। বা বাৰ মইয়া বাঘ নঃস, কং। নড়ি ক অনলাইঘল লীলবি। ২৫ ম না গুন্ত পায় না। বই লি,মধাবী বাস ধ য়ী জ- রূম। ২৭ আলহা, যঘির্থব দখনুখি'। বর্ন নাই যা ই বি জখঃ ২২ পদ কি ই ৰীয়া মৰলিল মুযিনীঘিনা। সব গুহা: মাম্বার হৃযপ্তি বিনি ই মি: । ৪। হীরন্থ সময় মুয়ার মুন্নি- । ম য য বাসন গ্রন ব্রনমি । মধু শীতারানা মান্নাঘাঁর যুধিপ্তি। যথা ৱিসি বা ঘা জারী ক্লং । ২। অধ্যায় ৪ মাস লিষ্ট- খিছিস। শ্রীহিন বালন নিয়ন্ত্ৰাধিষি: ॥ ২৩। যনি ডিবিল্লা ধ সূক্তে ঠোট্ট যায়। সমুহ ঘৰয়ায় যুধিষ্ঠিৰ। ২০৷ আনহু ঘষ বহালফি। ভাধান্য দিগন্যান্ধি। আর ধুলাথ ·महाभारतम् । - हतार साहसमिया ॥ २८॥ सभाविहारभत्तारो वर्णानाञ्च प्रदूपका । हिरण्पदण्डावध्यास कर्तव्या देशकालत ॥ ३० ॥ प्रातरेव हि पश्येथा ये कुर्यव्यंयम ते । अलझारमथो भोज्य- मस अर्द्ध समाचरे ॥ ३॥ पश्येयाय ततो योधान् गदा व मतिहर्षयन् । दुतानाच चराणा प्रदोषस्ते सदा भवेत् ॥ ३२॥ सदा चापररावन्ते भवेत् कार्या निर्सये। मध्यरात्रे विहारस्ते मध्यान्ने च सदा भवेत। सर्व खौपयिका काला कार्याणा भरतर्षभ ॥ ३३ ॥ तथैवालवृत काले बिठेघा भूरिदक्षिण। चक्रवत्तात कार्याणा पर्यायो दृश्यते सदा ॥ ३४ ॥ कोषस्य निधये या कुर्वीथा न्यायत सदा। विविधस्य महाराज विपरीतं विवजये ॥ ३५ ॥ चारैर्वि दिला शवय ये राधामन्तरैषिण । तामाप्त पुरुषे राहातथा नराधिप ॥ ३६॥ कर्म दृष्ट्वाय भयास्तं परयेथा कुरूहह। कारयेयाय कर्माणि मुक्तायुक्तै- रविधि ॥ ३०॥ सेनाप्रपणेता च भवेत्तव तास दृढप्रत । शूर बेशराव हितो भक्तय पूरुप ॥३८॥ सर्व जनपदायैव तव फर्माणि पाण्डव। गोवद्रासमवञ्चैव कुर्युर्य व्यवहारिण ॥ ३८॥ स्वरन् पररन्धञ्च वधु चैव परेषु च । उपलक्षयितव्यन्ते नित्य- मेव मुधिष्ठिर ॥ ४ ॥ देजा व पुरुषा विक्रान्ता खच फर्मरा। यावाभिरनुलपाभिरनुग्रामा हितास्वया ॥४१॥ गुणार्थिना गुण कार्यों विदुया वे जनाधिप। अविचाव्याथ से ते स्युरचला दून नित्यमः ॥ ४२ ॥ इत्यायमवासिकपर्वणि यमवासपर्वणि पदमोऽध्याय ॥५॥ धृतराष्ट्र सपाल। गतानि १ युध्या परेपामागन-

·पाश्रमवारिकपद।
तथा। उदाणेनगणानाञ्च मध्यस्थानाञ्च भारत ॥ १ ॥ चतुणी
मयुजातानां सर्वधामाततायिनाम् । मिवञ्चामिवगिवञ्च योद्धव्य-
न्तरिकर्षण ॥ २ ॥ तथामात्या जनपदा दुर्गाणि विविधानि च ।
यलानि च कुरुयेष्ठ भवन्त्येषां यथेच्छकम् ॥ ३॥ ते च हादम
कौन्तेय राजा वै विषयात्मकाः । मन्त्रिप्रधानाच गयाः पष्टि-
होदा च प्रभो ॥ ४ ॥ एतनमण्ड लमित्याहुराचार्या नीतिको विदा।
तव पाडगुण्यमायत्तं युधिहिर निबोध सत् ॥५॥ सद्धिचयो च
विशेयो स्थानश्च कुरुसत्तम। हिसप्तत्या महाबाहो तत' पाड-
गुण्यजा गुणाः ॥ ६ ॥ यदा स्वपची बलवान् परपक्षस्तथाबले ।
विगा मवून कौन्तेय जेय. चितिपतिस्तदा ॥ ७॥ यदा परे
सु बलिन स्वपक्षश्चैव दुर्बल' । साई विहास्तदा क्षीण. परैः
सन्धि ममाययेत् ॥ ८॥ द्रव्याणा राञ्च यचैव कर्तव्य स्यामहां-
स्तया। यदा ममयों यानाय न चिरेणैन भारत ॥ ८ ॥ तदा
सर्व विधेयं स्यात् स्थानेन स विचारयेत् । भूमिरल्पफला देया
विपरीतस्य भारत ॥ १० ॥ हिरण्यं कुष्यभूयिष्ठ मित्रं क्षीण-
मथो बलम् । विपरीतानि गगीयात् रूय सन्धि विमारद ॥११॥
सन्धार्थ राजपुत्र वा लिप्पेथा भरतर्षभ। विपरीतं न तत् श्रेयः
पर कस्यानिंदापदि ॥ १२ ॥ तस्य प्रमोशे याच कुऱ्या सोपाय-
मन्त्रवित् । प्रकृतीनाक्ष राजेन्द्र राजादीनां विभावयेत् ॥ १३ ॥
सर्व व्यवसायं महाबल । पौड़नं स्तम्भनव
कोपभस्तथैव च। कार्य' यो न गवूना स्वराज्यं रक्षता
न च हिंस्योऽभ्युपातः मामन्तो दहि मिच्छता।
कौन्तेय तं न हिंसेथा यो महौ विजिगीपते ॥ १५॥ गणानां
भेदन योगमीसे या. सर मन्तिभिः । माधुसंग्रहणासैव पाप-
निप्रणात्तथा ॥ १६ ॥ दुर्बलाथापि सततं नाबेच्या वतीयण।
मिपा राजपाका बेतौं इत्तिमास्थित .१०॥ योनममि-
क्रमेणा शुगपत्
खयम् ॥ १४॥

·महाभारतम। यायाच बलवान् दुख नृप । सामादिभिरुपायैस्तं गेम विनि- दर्तये ॥ १८ ॥ अमनुबंध युद्धाय नियतेत सह मन्त्रिभि । कोपेण पौण्डेन ये चास्य प्रियकारिण ॥ १॥ असम्भवेत सर्वस्य यथामुख्येन निपतेत । क्रमेणानेन, गुक्ति स्यात गरीर- मिति केवलम् ॥ २०॥ इत्याश्रमवासिकपर्वणि पायमवासपर्वणि पठोऽध्याय ॥६॥ धृतराष्ट्र उवाच। सन्धविग्रहमप्यत्र पसेथा राजसत्तम । हियोनि विविधोपाय बहुल्य भुधिष्ठिर ॥१॥ कौरव्य पर्यु- पासीयाश्छिला हैविध्यमामन । तुटपुष्टबल भवुराम वानिति च मरेत् ॥ २ ॥ पर्युपासनकाले तु विपरीत विधीयते । मामई- काले राजेन्द्र व्यपसत्तत परम ॥ ३॥ व्यसनं भेदमञ्चैव भवूणा कारयेत्तन । कर्पणं भीषणचैव गुई चैव बलायम ॥8॥ प्रयास्यमानो नृपतिस्विविधा परिचिन्तयेत । भातानश्चैव मनोय शक्ति भारत विशारदा ॥५॥ उत्साहप्रभुपतिभ्या मनमत्याच एपपन्नो नृपो यायादिपरीतञ्च वजीत ॥ ६॥ आद- दीस बल राजा मौलं मिनब नन्तघा! अटवीवल भूतञ्चैव तथा ये गौवल प्रभो ॥ ७॥ तव मित्रबन राजन् मौलव विमिष्यति । थे गोयल भतश्चैव तुल्ये एवेति गे मनि ॥ ८ ॥ ৰ দৰেল । ৰিমৰ লাৰ ৰখা আল ওই ॥enाप्रदद्यापि बोडव्या बहुरूपा नराधिप । भवन्ति रामा कौरव्य वास्ता पृथगत शृणु ॥ १. ॥ विकल्या बहमा राज. गायदा पाण्डुनन्दन । गमादिगिरपन्यस्य गणधैत्तानृप सदा याना छोर्यती राजा गदि परन्तप । मुक्तय भारत। तथा चारवल- ·भायमवासिकपर्व । 10 कालदेशभ्या रोरात्मगुणैस्तथा ॥ १२ ॥ हृष्टपुष्टबलो गच्छे- दाना वहादधे रत । अकमवाप्ययो यायादनृतावपि पाण्डव ॥१३॥ जूगारमान वाजिरथप्रवाहा ध्वजडुमै संहत फूलरोधसम् । पदा- तिनाव हार्दमा नदी सपत्ननारी नृपति प्रयोजयेत् ॥ १४॥ अथीरपत्ता कट पनवज भारत। टशना वेद यच्छाखें बैतत् विदित विभो ॥ १५ ॥ चारथिखा परवल कृत्वा स्वबल- दर्शनम्। स्वभूमो योजयेशुद्ध परभूमौ तथैव च ॥ १३॥ वर्ण प्रसाददाना निचे मेडलिनी नरान् । साला स्वविषयं तब सामादिमिरपक्रमेत् ॥ १७ ॥ सर्वथैव महाराज शरीर धार- दिह । प्रत्यवतव्यमात्मनि यस परम् ॥ १८॥ एष- मेतमहाराज राजा सम्यत्र समाचर। प्रेत्य वर्गमवाप्नोति मना धर्मग पालयन् ॥ २८ ॥ एवं लया करयेष्ठ वविव्यं प्रजापितम्। उभयोगों कयोतात प्राधे नित्यमेव हि ॥ २० ॥ भोपोगा गर्व मुतोऽमि क्रमोन विरंगा च। मयाप्यवयं पक्षाव्य प्रीत्या से नृपमनाम ॥ २१ ॥ एतत् ग यथान्याय :था भूरि- दक्षिगा। प्रियस्था प्रजाना व सर्ग सुखमवापस्यामि ॥ २२ ॥ भागेधमरण योजयेत् प्रथिवीपति । पालधेदापि धर्मग प्रशान्तुल्य प्रग्न भवेत ॥ २३ ॥ इत्यायमचामिकपनि प्रायमवामपणि सप्तमोऽध्याय ॥ ॥ गुधिष्ठिर उवाच । एवमेतत करिष्यामि यधात्य पृथिवीपते। भूयशैवानुभास्योऽहं भवता पार्थिवाभः ॥ १॥ भीमे वर्गमनु- प्राप् गते च मधुसूदने। विदुरे साये व सोन्यो मा वक्त- ·महाभारतम् । - गामि ॥ २॥ यत्तु मामनुभास्तीच भवागद्य हिते स्थित । वनितन्महीपाल निर्वतो भव पार्थिव ॥ ३ ॥ वैशम्पायन उवाच । एवमुक्त स राजर्षिर्धमाराजेन धीमता । कोन्तेयं समनुशातुमियेध भरतर्षभ ॥ ४॥ पुत्र संसाम्यता ताव- ममापि बलवान् यम । इत्युत्ता प्राविमद्राजा गान्धार्या भवन तमासनगत देवी गान्धारी धर्माचारिणी । उवाच काले कालजा प्रजापतिसम पतिम् ॥ ६॥ अनुज्ञात स्वय तेन व्यासेन व महर्षिगा। युधिष्ठिरस्यानुमते वादारण्य गमिष्यसि ॥७॥ धृतराष्ट्र उवाच । गान्धार्थहमनुज्ञात स्वय पिता महा- ताना। युधिष्ठिरस्यानुमते गन्तास्मिन चिराहनम् ॥ ८॥ हिसावत् सर्वेषा सेषा दुर्वृतदै विनाम्। पुवाणा दातुमिच्छामि प्रेतभावानुग वस । सर्व प्रकृतिसान्निध्य कारयित्वा स्ववेश्मनि ॥५॥ वैशम्पायन उवाच । इत्युक्ला धर्मराजाय प्रेषयामास वै सच तचनात सर्व समानिन्ये महीपतिः ॥१०॥ मतीसमगसो ब्राह्मगा कुरजागला । चवियाथैव वैश्याच शूद्रायैव समाययुः ॥ ११॥ ततो निष्कम्य नृपतिस्तस्मादन्त पुरा- तदा । ददृशे न जन सवं सर्वान प्रकृतीस्तथा ॥ १२ ॥ समवेताथ तान् सर्वान् पोरान् जानपदास्तथा। तानागतानभिप्रेक्ष्य समस्तञ्च सहजनम ॥ १३ ॥ ब्राह्मणाश्च महीपाल नानादेशसमागतान् । उवाच मतिमान् राजा धृतराष्ट्रो विमाम्पते ॥ १४॥ भवन्त कुराचैव चिरकाल सहोमिता । परपरस्य सुहद परस्परहिते रता ॥ १५ ॥ यदिदानीमह ब्रूवामम्मिन् वाल उपस्थिते । तथा भवति कर्तव्यमविचार्य वचा मम ॥ १६ ॥ अरण्यगमने बुद्धि- गान्यारीरहितस्य मे। व्यासस्यानुमते रास्तथा कुन्तीसुतस्य रे॥१७॥ भवन्तोऽप्यनुजानन्तु मा च वो भूहिचारणा । अस्माक भवतानव धेय मोतिर्हि पाश्वती ॥ १८ ॥ न प शान्येषु देगा तदा। तत ·प्रायमवासिकप। -- राशामिति मतिमम। प्रान्तोलिवयमानेन तथा पुतविनात ॥ १८॥ उपवाकयास्मि गान्धारीसहितोऽनघा । सुक्षिपिर गते राज्ये प्राप्ताधि मुख महत ॥ २० ॥ मन्ये दुर्योधनेशी- दिभिष्टमिति सत्तमा । मम पान्धस्य हदस्य हतपुत्रस्य का गति । मते वन महामागास्तन्यानुञातुमईथ ॥ २१॥ तस्य तहमा सुखा सर्व ते कुरजाहला । वाग्य सन्दिग्धया वाचा रुरुदुर्भरत- पंम ॥ २२ ॥ तानावयुवतः किच्चिा सर्वान् गोमपरायणा । पुनरेव महायजा तराट्रोऽब्रवौदिदम् ॥ २३ ॥ इत्याश्रमवामियापर्वणि पाचमवासपर्वणि अष्टमोऽध्याय ॥८॥ - इतराष्ट्र उवाच । शान्तनु पालयामास यथावइसधामिमाम । तथा विचित्रवीयश भौशेण परिपालित । पाखयामास पस्तात विदितं वो न संभय ॥ १॥ यया घ माउर्भाता में दयितो भवतामभृत् । स चापि पालयामास यथावत्तञ्च वेत्य ६ ॥ २ ॥ मया च भवता सम्यक यूपा या कृतागधा । असम्यग्वा महा- भागास्तत शन्तव्यमसन्द्रित• ॥३॥ यथा दुयोधमेन्दं भुक्त राज्यमकण्टकम् । अपि तत्र न वो भन्दो दुर्वहिरपराडवान् ॥४॥ तस्यापराधावुकेरभिमानान्महौविताम् । विम६ समहानासी- दनयात् खवातादय ॥ ५ ॥ साया साधु वापौदं यदि वासाधु वैऋतम् । तदो दिन कर्तव्यं मया वद्धोऽयमजलि ॥ ६ ॥ सदोऽयं इतनोऽयं दुवितोऽयं नराधिप । पूर्वमाधान पुनो- ऽयमिति इला तु जानय ॥ ७॥ इयच कृपणा बहा इतावा तपस्विनी । गान्धारी पुत्रीका युसान् याचति व मया इसपुवादिमी हौ निदिना दुःखितौ तथा। अनुजानौत भद्र

·महाभारतम्।
वो प्रजाम भरणञ्च व ॥er अयञ्च कौरवो राजा कुन्तीपत्रो
युधिष्ठिर । सवैभवद्भिईटव्य समेषु विधमेषु च ॥ १० ॥ न जातु
विग्रमव गमिष्यति कदाचन । चबार सचिवा यस्य भातरी
विपुलौजभ । लोकपाल समा चेते सर्वधर्मार्थ दर्शिन ॥ ११ ॥
ब्रह्मव भगवाने सर्वभूतजगतपति । युधिष्ठिरी महातेजा
भवत पालयिष्यति ॥ १२ ॥ अवश्य मेव वक्तव्यमिति कला अनीमि"
एप न्यासो मया दत्त गया वो युधिष्ठिर। भवन्दोऽस्य
च वीरस्य न्यारभूता कृता मया ॥ १३ ॥ यदेव ते कृत किञ्चि
रालीक व समम । 'यदन्येन मदीधेन तदनुज्ञातुमईय ॥ १४.
भवनि हि गे भन्य कृतपूर्व कथञ्चन । रत्यन्तगुरुभक्ताना
भयोऽचलिरिर नम ॥ १५ ॥ तेषामस्थिरबुद्धीना लुब्धाना काम
पारिणाम। कृते याचेऽद्य व गर्वान् गान्धारीगहिसोऽनधा
॥ १६ ॥ इत्युक्तास्ते तत सर्वे पोर जानपदा जना । नोचुर्वाषा
बुला किशिडीचाञ्चक्र परस्परम् ॥ १७ ॥

·महाभारतम्। पाल्यमाना तिमता सुखं विन्दामहे नृप। राज?णा पुरा- गाना भवता पुण्यकर्मणाम् ॥ २३ ॥ पुरसम्बरणादौना भर- तस्य च धीमत । वृत्तं समनुयात्येप धर्मात्मा भूरिदक्षिण ॥२४॥ नाव वाच्य महाराज ससूममपि वियते । उपिता पा सख निलं भवता परिपालिता ॥ २५ ॥ ससूक्ष्मञ्च व्यलोकन्ते सपुत्रस्य न विद्यते । यत्तु ज्ञातिविमस्मिन्नात्य दुर्योधनं प्रति ॥ २६ ॥ भवन्तमनुनेष्यामि सवापि कुरुनन्दन ॥२७॥ ब्राह्मण उवाच । न तदुर्योधनकृत न च तनवता कतम् । न कर्मसौवलाभ्याच्च कुरवो यत क्षयं गता ॥ २८॥ दैवतन्तु विजानामो यन्न सक्यौं प्रवाधितुम्। दैव पुरुषकारेण न शक्य- मपि वाधितुम् ॥ २८ ॥ अक्षौहिण्यो महाराज दशाष्टौ च समा- गता । अष्टादशाहेन हता कुरुभिर्योधपुनवै ॥ ३० ॥ भीम- द्रोणकृपायै च वर्णन च महात्मना। युयुधानेन वीरेण धृष्ट- घुम्नेन चैव ह ॥ ३१ ॥ चतुर्मि पाण्डुपुत्रैरा भीमार्जुनयमैस्तथा। न घ क्षयोऽय नृपते ते दैवबलादभूत ॥ ३२ ॥ अवश्यमेव संग्रामे क्षत्रियेण विशेषत'। कर्तव्य निधन काले मतव्य क्षत्रबन्धुना तैरिय पुरुषव्या विद्याबाहुबलान्विते । पृथिवी निहता सर्वा सहया सरथदिपा ॥ ३४ ॥ न स राज्ञा बधेसून कारण ते महात्मनाम् । न भवान्न च ते भृत्या न करें नच सौवल ॥ ३५ ॥ यहिशस्ता कुरुश्रेष्ठा राजानश्च सहसप । एवं देवकृत विद्धि कोऽस कि वक्तुमर्हति ॥ ३६॥ गुरुर्मतो भवानस्य सततस्य जगत प्रभु । धर्मात्मानमतस्तुस्यमनुजानीमहे सुतम् ॥ ३७॥ लभता वीरलोकान् स रासहायो नराधिप । विजाग्रे रामनुज्ञातस्थिदिवे मोदता सुरखम ॥ ३८॥ प्रापस्यते च भवान् पुण्ण धर्म च परमा स्थितिम् । वेदधर्मञ्च कृत्स्नेन सम्यक छ भव रगत ॥ ३८ ॥ दृष्टिप्रदानमपि ते पारडवान् प्रति नी हथा।

·पायमवासिकपत्र ।
२३।
समर्थाखिदिवस्यापि पालने किं पुनः क्षिते. ॥ ४० ॥ अनुवत्स्यन्ति
वा धीमान् समेषु विषमेषु च।' प्रजाः बारकुलश्रेष्ठ पाण्डवान
शोलभूगान् ॥४१॥ ब्रह्मदयाग्रहारांथ परिवहांश पार्थिक ।
पूर्वराजाभिपन्नाथ पालयत्येव पाण्डवः ॥ ४२ ॥ दीर्घदर्शी भृदु-
दन्तिः सदा वैश्रवणो यथा । अतुहसचिवथायं वान्तीपुत्रो महा-
मनाः ॥ ३ ॥ अध्यमित्रे दयावांथ शुचिय भरतमः। ऋजुः
पसति मेधावी पुत्रवत् पाति नः सदा Jgs || विप्रियच्च जन-
स्थास्य संसगांधीजस्य वे ন হিন্দি বাল ময়া বীমা-
जुनादयः ॥ ५५ ॥ मन्दा मृदुषु कौरव्य तीक्ष्णेष्वामी विधोपमाः।
वीयावन्तो महात्मानः पाराणाञ्च हिते रताः ॥ ४६॥ न कुन्ती
বৰ বাৰেী গ ালুখী ন কালনী। গুলি ঘষ ৰিলি
प्रतिरूणानि कहिंचित् ।। ४७ ॥ भवत्कृतमिमं ने युधिष्ठिर-
विवदितम्। न पृष्ठतः करिष्यन्ति पौरजानपदा जना ॥ ३८॥
अधर्मिष्ठानपि रातः कुन्तीपुत्रा महारथाः। मानवान् पालयि--
प्यन्ति भूबा धर्मपरायणाः 18॥ सराजमान दुखमपनीय
सुधिष्ठिरात् । कुरु कार्याणि धाणि नमस्ते पुरुषर्षभ ।। ५. ॥
वैशम्पायन उवाच । तस्य नवचनं धर्म्यमनुमान्य गुणोत्तरम् ।
गधु गाध्विति सर्वः स जन प्रतिगहीतवान् ॥५१॥ धृतराष्ट्रय
राहाक्यमभिपूच्य पुन' पुनः। विसर्लयामास तदा प्रकृतीस्तु भनेः
स तैः सम्यूजितो राजा शिवनावेशितस्तथा।
मामलि पूजयामास तं जनं भरतम ।। ५३ ॥ ततो विवेय
भवनं गान्धार्या गहितो निलम्। व्युष्टायाञ्चैव यां यशकार
नियोध सत् ।। ५४ ॥
শাভিষি ঋষতি
दमोध्याय' ॥१०॥
१॥५२॥

·महाभारतमा सगखा वैशम्पायन उवाम । ततो रजन्यां व्युष्टायां धृतराष्ट्रोऽम्बिका- सत। विदुरं प्रेषयामास मुधिष्ठिरनिवेशनम् ॥ १॥ राजवचनादुवाचाच्युतमीश्वरम् । युधिष्ठिर महातजाः सर्व- बुद्धिमता वर॥२॥ धृतराष्ट्रो महारानो वनवासाय दीचित । गमिष्यति वनं राजन्नागता कात्तिकीमिमाम् ॥ ३॥ स ला कुर- कुलचे विचिदर्थमभीस त। याडमिति दातु स गानेयस्य महामन ॥ ४॥ ट्रोणस्य सोमदत्तस्य वासीकस्य च धीमत । पुवायाञ्चैव सर्वथा ये चान्ये सुदी हता। यदि वाम्यगुजानीप सैन्धवापसदस्य च ॥ ५ ॥ एतत् शुबा तु वचनं विदुरस्य युधि- छिर। हृष्ट' सम्पूजयामास गुड़ाकेश पाण्डव ॥६॥ भीमो दृढ क्रोधस्तरचा जराहे तदा ॥७॥ विदुरस्य महातेजा दुर्योधनकृतं स्मरन् । अभिप्राय विदिला तु भीमसेनस्य फ ल्गुन. ॥८॥ कि रोटी किचिदानम्य तमुवाच नरर्षभम् । भीम राजा पिता ह दो वनवासाय दीक्षित ॥ ६॥ दातुमिच्छति सर्वेया सहदामौद्ध दैहिकम् । भवता निजित वित्त दातुमिच्छति कौरव ॥ १०॥ भीम गेना गहावासो नदज्ञातुमईसि। दिक्षा ला महाबाहो धृतराष्ट्र प्रयायते ॥ २१ ॥ याचिती य पुरा- मामि पश्य कालस्य पर्ययम् । यो मो पृथिव्या तृतमाया भर्ती भूखा नराधिप ॥ १२॥ पनिहनामात्यो वनं गन्तुमभोप- सति। मा बेऽन्यत परुषष्य घ्र टानाद्भवतु दर्शनम् ॥ १३ ॥ अयशस्यमतोऽन्यत स्यादधर्मश्च महामन। राजानमुपविक्षुम्व ज्येष्ठं भ्रातरमीश्वरम् ।। १४ ॥ अहस्वमसि दातु वै नादातु भरतर्षभ। एव अवाण वीभत्स धर्मराजोऽप्यपूजयत् ॥ १५ ॥ भीमसेनस्तु समोष प्रोवाचेदं वनस्तदा। वयं भीमस्व दास्याम प्रेतकार्यञ्च फाल्गुन ॥ १६ ॥ सोमदत्तस्य नृपतभूरियवय एव च । वाक्षीकस्य च राजद्रोणस्य च महालन ॥१०॥ अन्याय ·छ पायमवामिकप । सर्वेषां कुन्ती काय दास्यति । थाहानि पुरुषव्याघ्र मा प्रादात् कोरवो नृप ॥ १८॥ इति मे वर्तते बुद्धिमो नो नन्दन्तु भवव । क्यात कष्टतरं यान्तु सर्वं दुर्योधनादय ॥ १८ ॥ यै रिय पृथिवी कस्ता धातिता कुलपाने । तस्वमसि विस्मृत्य वैरं हादस- वाप्रिकम् ॥ २० ॥ अज्ञातवासं गहन ट्रोपदीयोकवचनम् । तदा धृतराष्ट्रस्य लेहोऽग्मास्वभवत्तदा ॥ २१॥ कृष्णाजिनोप- सम्यौतो हतामरगाभूषण । साई पाञ्चाल पुलगा वं रानान- मुपजग्मिवान् ॥ २२ ॥ क तदा द्रोणभीमो तो मोमदत्तोऽपि वामवत। यव वयोदभसमा वने वन्येन जीवथ ॥ २३ ॥ न तदा बा पिता ज्येष्ठ पिरखेनाभिवीच्यते। किन्ते तदिमृतं पार्थ यटेप शुलपासन ॥ २४॥ दुर्बुद्धिविदुर प्राह छूते किं जितमित्युत । दिव वादिनं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर । उवाच वचन धीमान् जोपमावेति भलयन् ॥ २५ ॥ इत्यायमपानिपर्वणि पाश्रमवामपर्वणि एकादशोऽध्याय ॥ ११ ॥ A अर्जुन उवाच । भीम ज्येष्ठो गुम्म व नातोऽन्यदक्तमुताहे धृतराष्ट्रस्तु राजर्षि सर्वथा मानमर्हति ॥१॥ न झरन्यपराहानि मरन्ति सकृतान्यपि । असंभिन्नार्यगोदा साधव पुरुषोत्तमाः ॥२॥ इति तस्य वच शुखा फागुनस्य महात्मन । विदुरं शाह धर्मात्मा कुन्ती पुनो मुधिष्ठिर ॥३॥ इदं महचनात् क्षत्तः कोरवं ग्रूहि पार्थिवम् । यावदिच्छत पुवाणा याद ताव- पद्याम्यहम् ॥ ॥ भीमादीनाञ्च गवैया सहटामाप्तकारिणाम् । मम कोषादिति रिभो मा भूखीम सुदुर्मणा ॥५॥ वैशम्पायन उवाच। इत्युका धर्मराजस्लमर्जुनं प्रत्यपूजयन् । 8 याद .

·२५ महाभारतम।" ५ भीम मैनः कटारेगा वीक्षाधक धनश्चयम् ॥ ६ ॥ - ततः सं विदुर धीमान् वाक्यमार युधिष्ठिरः। भीमसेने न कोपं स नृपतिः कर्तुमर्हति ॥ ७ ॥ परिशिष्टो हि भौमोऽयं हिमहातपादिभिः । 'दुःखबहुविधैर्धीमानरपे विदितं तव ॥ ८॥ किन्तु महचनाद- 'ब्रूहि राजानं भरतमः। यद्यदिच्छमि यावर गवता- मट्ट महादिति ॥e n: यन्मावर्य्यमयं भीमः करोति भगदुःखितः! न तयनशि वार्तव्यमिति वाच्यः स पार्थिवः ॥ १०॥ यममास्ति धनं किविदर्जुनस्य च वैश्लनि । तस्य खामी महाराज इंति वायः स पाथिव ॥ १५॥ ददातु राजा विप्रेभ्यो यथेष्ट क्रियता व्ययम् । पुत्राणां सहदाञ्चैव गच्छलानण्यमद्य मः ॥ १२॥ इर्द- शापि शरीरं में तवायत्तं जनाधिप । धनानि वेति विद्धि वं न मे तनास्ति संभयः ॥ १३ ॥ इत्याग्रमवामिकपर्वगि आयमवासपर्व गिा द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ । - वैशम्पायन उवाच । एतमुक्तस्तु राज्ञा स विदुरो बुद्धिमत्तमः। धृतराष्ट्रमुपेत्यैवं वाक्यमाह महाधवत् ॥ १ ॥ पतो युधिष्ठिरो राजा भवहचनमादितः। से च संमृत्य वाक्यन्ते प्रमभंस महा- द्युतिः ॥ २ ॥ वीभत्सुश्च महातेजा निवेदयति तै ग्रहान् । वस तस्थ रहे तच प्राणानपि च केवलान् ॥ ३ ॥ धमरानश पुस्त राज्य प्राणान् धनानि च। अनुजानाति,रान यच्चान्यदपि किञ्चन ॥ 8 ॥ भीमस्तु सर्वदुःखानि संस्मृत्य बहलान्यत ! अच्छा- दिव महावाहरनुन विनिश्वसन् ॥ ५ ॥ स राजन् धर्मगौलेन राजा वीभत्सना तथा। अनुनौतो महाबाहुः सौदै स्थापितो : अपि च ॥ ६॥ न च मन्युख्खया कार्य इति लां माह :धाराट !

·यायमवासिकपच । संमृत्य भीमस्तरं यदन्यायवदाचरत ॥ 9 ॥ एवं प्रायो हि धर्मों य चवियोणा नराधिप । युद्ध चत्रिवधर्म च निरतोऽयं वृकोदर ॥ ८॥ वृकोदरवृते चाहमर्जुनय पुन पुन । प्रमोद याचे नृपते भवान् प्रभुरिहास्ति यत् ॥ ८॥ इदात भवान् वित्तं यावदिच्छति पार्थिव । स्वमीश्वरोऽस्य राज्यस्य प्राणाना- मपि भारत ॥ १ ॥ ब्रह्मदेयाग्रहाराय पुवाणामौई दैहिकम् । इतो रनानि गाक्षेत दामी दासमजाविकम ॥ ११॥ भानयित्वा कुरुत्रेष्ठो ब्राह्मणेभ्य प्रयच्छतु। दीनान्धकृपणेभ्यय तत्र तत्र नृप लया ॥ १२॥ बहनरसपानाधा सभा विदुर कारय । নিশানায় নিৰিখ মুযদ কুহু । ৫। তুমি কামৰীয়াল यदवानन्तर कार्य तान् वतुमर्हति ॥ १४ ॥ इत्युक्ते विदुरेगाय धृतराष्ट्रोऽभिनन्य तान् । मनमो महादाने कात्तिवया जनमेजय ॥ १५ ॥ বয়ানবিকশি ব্যসনশি योटमोऽध्याय ॥ १३ ॥ गवा पायव धनजय । वैशम्पायन उवाच । विदुरेगावगुक्तस्तु धनराष्ट्रो जनाधिप । গীনিমানবহান বা ভিষ্ময় জবি ( মর্মানি रूपान् भीमाय ब्राह्मणाधिपत्तमान् । पुवार्थे सवदथैव म समीच्य सहसय ॥२॥ कारयित्वान्नपानानि यानान्याच्छाद- नानि च । सुवर्ण मणिरतानि दागौदासमजाविकम् ॥ ३ ॥ कम्ब- लानि च सानि ग्रामान तापजावित्रम् । सालद्वारा নগ্ন कन्याथैव वरस्तिय ॥ ४॥ उद्दिश्योद्दिश्य सर्वेभ्यो ददौ रा नृपसत्तम । छोणं संकोत्तर भीमञ्च सोमदत्तन वाष्टि- मग ५॥ दुग्योधनञ्च रागान पुवायैव पृथक् पृथा। मय- ·महाभारतम। . भीमसेनः कटाक्षेण वीक्षाशक वनल्जयम् ॥ ६॥ ततः स विदुरं धौमान् वाक्यमा शुधिष्ठिरः। भीमसेने न कोपं, स नृपतिः कर्तुम त ॥ ७ ॥ परिलिष्टो हि भौमोऽयं हिमवृष्ट्यांतपादिभिः । 'दुःखैबहुविधैर्धीमानरण्ये विदितं तत्र ॥ ८॥ किन्तु महननाद- ब्रूहि राजानं भरतर्षभ। यद्यदिच्छसि यावच्च गवतां मह- 'हादिति ॥ ॥ यन्मावर्यमयं भीमः करोषि भगदुःखितः। न तमनसि कत्र्तव्यगिति वाच्यः स' पार्थिवः ॥ १ ॥ यन्ममास्ति धनं किञ्चिदर्जुनस्य॑ च वेश्मनि । तस्य स्वामी महाराज इति वाच्यः स पार्थिव ॥ १९ ॥ · ददातु राजा विप्रेभ्यो यथेष्टं क्रियता "व्ययम् ।।. पुवाणां वदाञ्चैव गच्छलावण्यमद्य सः ॥ १२ ॥ इर्द- चापि शरीरं मे तवायत्तं जनाधिप । धनानि चेति विद्धि त्वं न से तवास्ति संभयः ॥ १३॥ इत्याचमवासिकपर्व गित आयमवासपर्वणि हादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ . - वैशम्पायन उवाच । एतमुक्तस्तु राज्ञा स विदुरो बुद्धिसत्तमः। धृतराष्ट्रमुपेत्येवं वाक्यमाह महार्यवत् ॥ ॥ उतो युधिष्ठिरो. राजा भवचनमादितः। संच संस्मृत्य वावयन्ते प्रशस महा- द्युतिः ॥ २॥ वीभत्सश्च महातेजा निवेदयति ते ग्रहान् । वस तस्प रहे तञ्च प्राणानपि च केवलान् ॥ ३॥ धर्मरानथ पुवप्ते राज्यं प्राणान् धनानि च। अनुजानाति रांजपे यशान्यदपि किञ्चन ॥ ॥ भीमस्तु सर्वदुःखानि संस्कृत्य बहुलान्यत । नछा-'. दिव,महावाहुरनुज विनिश्वसन ॥ ५ ॥ स राजन धर्मभोलेन राजा वीभत्सना तथा । अनुनौतो महावाहुः सौहदै स्थापितो. .' ऽपि च ॥ ६॥ न च मन्युलपया कार्य इति नां माइ धाराट् । E ·मायमवासिकपञ्चा मृत्य भीमस्तरं यदन्यायवदाचरत् ॥ ७ ॥ एवं पायो हि धर्मोऽयं चवियांणां नराधिप । युद्ध शनिवधर्म घनिरतोऽयं वृकोदर ॥ ८॥ मोदरवृते चाहमर्जुनश्च पुनः पुनः। प्रसौद याचे नपते भवान् प्रभुरिहास्ति यत् ॥ ८॥ पददातु भवान वित्तं यावदिच्छति पार्थिव । स्वमीश्वरोऽस्य राज्यस्य माणाना- मपि भारत ॥ १ ॥ ब्रह्मदयाग्रहाराय पुत्राणामोईदेदिकम् । इतो रवानि गायन दासी दासमजाविकम् ॥ ११ ॥ पानयित्वा রূহঃী ক্লায় সয। হীনস্ব নষ্ট বন ও बहनरमपानाया गभा विदुर कारय । निपामान्यन्यच्च विविधं पुएर र कुरु ॥ १३॥ इति मामब्रवीट्राना মাধৰ নয়। অত্যানা না না বানি ॥ १४ ॥ इत्युक्त विदुरेगाथ धृतराष्ट्रोऽभिनन्य तान् । मनमक मादाने कात्तिवया जनमेजय ॥ १५ ॥ इत्याग्रमवारिकपर्वणि आयमवामपर्व गि वयोदमोध्याय ॥ १३ ॥ लया॥१२॥ गवा वैशम्पायन उवाच । विदुरेगावमुक्तस्तु धृतराष्ट्रो जनाधिप ।। प्रोतिमानमवद्राजन् रात्री जियोथ कर्मणि ॥१॥ ततोऽभि- रूपान् भीमाय ब्राह्मणावृषिसत्तमान् । पुत्रार्थे सहदयैव म समीन महसय ॥२॥ कारयितान्नपानानि यागान्याच्छाद- नानि । वर्णमगिरवानि दामोदासमजाविकम् ॥ ३॥ कम्ब- लानि च रमानि ग्रामान ताण्यजाविकम् । मालारान गजानवान् कन्याथैध वरस्तियः ॥ ४॥ पहियोदिश सर्वेभ्यो ददी म नृपसत्तम । द्रोण संयोती भीषच सोमदत्तन वाशि- मग ॥५॥ दुर्योधन न राजानं पुनाया पृथक् पृथा । नव.

·महाभारतम्। प्रथपुरोगाश सहदशापि सर्वग ॥ ६ ॥ म यादयशो वत बहुमो धनदक्षिण । अनेकधनरनौधो युधिष्ठिरमते तदा ॥ ७ ॥ पनिम यव पुरुषा गगाका लेखकास्तथा। मुधिष्ठिरस्य वक्षना- दपृच्छन्त म्मत नपम् ।।८।। प्राशापय विमेतेभ्य प्रदाय दीय- तामिति। तदुपस्थितगेवाव वचनान्ते ददस्तदा ॥en मतभे दशात सहसे चायुतन्तथा। दीयते वचनाद्राक्ष कुन्तीपुत्रस्य धीमत ॥१०॥ एव स वसुधाराभिवर्षमाग्यो नृपाम्बद । तप- यामाग विप्रास्तान वर्गन् शस्थमिवाम्बुद ॥ ११ ॥ ततोऽनन्तर- मेवात सर्ववर्णान्महामते । अन्नपानरमौन भावयामास पार्थिव ॥ १२॥ सवस्वधनरमौषो मनिनदो महान् । गवाश्वमकरा वत्तों नानारनमहाकर ॥ १३ ॥ ग्रामाग्रहारडीपाटो मणिहेम- जलार्णव । जगत् सप्नावयामास धृतराष्ट्रोडुपोडत ॥ १४ ॥ एव स पुत्रपौवाणा पितृणामात्मनस्तथा। गान्धार्यास महाराज प्रददाबीईदेशिवम् ॥ १५ ॥ परिवान्तो यदामौत स दददाना न्यनेका । निवर्तयामास तदा दानयज्ञ नराधिप ॥ १६ ॥ एव स राजा कोरव्यचक्र दानमहाऋतुम् । नटनर्तकलास्याढा बहन्नरसदक्षिणम् ॥ १७॥ दशारमेव दानानि दत्वा राजा म्बिवासत । बभूव पुत्रपौवाणामतृणो भरतर्षभ ॥१८॥ इत्याश्रमवासिकपर्वणि आग्रमवासपर्वणि चतुर्दशोऽध्याय ॥ १४ ॥ सुन । वैशम्पायन उवाच । तत प्रभात राजा स धृतराष्ट्रोऽम्पिका आइय पाण्डवान् बौरान वनवासे शतचण. ॥१॥ गान्धारी सहितो धीमानभ्यनन्दाथाविधि । बार्तिक्या वार यिन्देष्टि बाह्य वेदपारग ॥ २ ॥ अग्निहोत्र पुरस्कृत्य वत्कला- है।

·पाश्रमवासिकपच।
जिनसंवतः। वधूजनहतो राजा' निर्ययो भवनात्ततः ॥३॥
सत. खियः कौरवपाण्डवानां याचापराः कौरवराजर्वश्या ।
तासां नाद. प्रादुरासीत्तदानौं वैचिववीय नृपती प्रयाते ॥४॥
ततो लाजैः सुमनोमिय राजा विचिवामिस्तहुई पूजयित्वा ।
सन्मूल्यायत्यवर्गच सर्व ततः समुत्सृज्य ययौ नरेन्द्रः ॥ ५ ॥
ततो राजा प्राप्तलिर्वेपमानो युधिष्ठिरः सखरं वाष्पकण्ट ।
विमुच्चोमहानादं हि साधो वा यास्यभीत्यपतत्तात भूमौ ॥ ३ ॥
वथार्जुनस्तौनदुःखाभितप्तो मुहुर्मुहुनि श्वसन भारताना'। युधि-
ठिर मेवमित्येवमुक्ता निराशाथों दीनवत् सोदमानः ॥ ७॥ को-
दरः फालानचैव वीरो माद्रीपुत्रौ विदुरः सप्लयश्च । वैशापुत्र'
सहितो गौतमेन धौम्यो विप्रायान्वयुर्वाध्यकएला ॥ कुन्ती
गान्धारी बद्धनेवा वजन्तों स्कन्धाउक्त हस्तमथोदइन्तो। राजा
गान्धाऱ्या. स्कन्धोऽवसन्य पाणिं ययौ धृतराष्ट्र प्रतीत ॥ ८ ॥
तथा कृष्णा द्रौपदी सालती च बालापत्या चोत्तरा कौरवी च ।
विधानदा याश कायित् स्त्रियोन्या साईराशा प्रस्थितास्ता
वधूमिः ॥ १॥ सामा नादी रुदतीना सदासीद्राजन् दुखात्
कुररोणामियोः । ततो निष्पेतुणितवियाणा विशा शूद्रा-
णाश्चैव भार्या समन्तात् ॥ ११ ॥ सन्नियांणे दुःखित पौरवर्गों
गजाये
चेच
बभूव राजन् । यथा पूर्व गकृतां पाण्डवाना
दाते राजन् कौरवाणा सभाया. ॥ १२ ॥ या नापश्य शन्द्रमसन
सूर्य रामाः कदाचिदपि तामिनरेन्द्र।
महावनं गच्छति
कौरवेन्द्र शोलेनार्ता राजमार्ग प्रप्रेष्टु ॥ १३ ॥
বয়সভিত্যি আনুমায়ি মামুন-
गमने पत्रदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥

·- ३॥ महामारसमा . वैसम्मायन उवाच । ततः प्रामादयधु वसुधाया पार्थिव । मारीपाच नराणा निधन गुमहागभूत् ॥ १॥ राजमार्ग तगारोमंकुलेग । पहिनियंया धीमान् वैप- मान कतापलि ॥२॥ स वश्चमानसरेया निर्य यो गजलाह- यात् । विसर्जयामाम प संजनापं म मुहुर्मुड.॥ ३॥ वन गन्तुन विदुरी राधा मह क्तक्षण । मधयय महामाव' सूतो गाव- गतिस्तथा ॥४॥ कृपं नितयामास शुभुतराच महारथम् । धाराष्ट्रो महीपाल परिदाथ सुधिष्ठिरे॥५॥ नित्ते पौर- वर्ग र राजा गान्त पुरस्तदा । धृतराष्ट्राभ्यतुधातो निवतित- नियेय ॥ ६॥ मोबबीमालरं कुन्ती बने तमनुजग्मपीम् । भई राजानमन्विप्ये भवसी विनिवत्तताम् ॥ ७॥ बधूपरिहता राधि नगरं गन्तुमह।ि राजा याखेप धर्मात्मा तापये कृत- तिथयः ॥ ८॥ इत्युला धर्मराजेन वाष्मव्याकुललोचना । नगा- मेव सदा कुन्ती गान्धारी परियन 2 !! कुन्युवाच । सहदेवे महाराज मा प्रमाहं क्या चित् । एप मामनुरतो हिरानंस्वाक्षेव सर्वदा ॥१०॥ कर्ण सारेथा सततं संग्रामेष्वपलायिनम् । अवकीणों हि समरे वीरो दुप्पश्या तदा ॥ ११ ॥ प्रायस हृदय नून मन्दाया मम प्रवक। यत् सूर्य जमपश्यन्या शतधा यन्न दीयते ॥ १२ ॥ एक गते तु कि मध्यं मया कमिरिन्दम । मम दोपोयमत्यर्थ स्थापितो यन्त्र सूर्यज ॥१३॥ तन्निमित्त महाबाहो दानं दद्यास्वनुत्तमम् । सहेव भाभि साई सूर्यजस्यारिमर्दन ॥ १४ ॥ द्रौपद्याय प्रिये नित्यं स्थातव्य- मरिकर्षण । भौमसेनोऽर्जुनयैव नकुल य कुलदह । समाधेयास्त्र या राजस्वय्यद्य कुलधूर्गता ॥ १५॥ नाबशुरयो पादान शुश्रूषन्ती बनेऽन्वहम । गान्धारीसहिया वतसे तापसी मलपदिनी ॥ १६ ॥ एवमक्त स धर्मातला भानगि सहितो वैशम्पायन उवाच ।

·पाश्रमवासिमपन्न।
"वरी । विपादमगमद्धीमान न च किञ्चिदुवाच ह ॥ १७ ॥
मुहर्तमिव तु ध्याला धर्मराजो मुधिष्ठिर । उवाच मातरं
दौनयिन्तायोकपरायण ॥ १८॥ किमिदन्ते व्यवसितं नैव वं
कत्तमईसि । नखामभ्यनुजानामि प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ १८ ॥
पुरोद्यतान पुरा घस्मानुसाध प्रियदर्यने । विदुलाया वचो-
भिस्त नाम्मान् सत्यक्तुमईसि ॥ २०॥ निहत्य पृथिवीपालान्
राज्य प्राप्तमिद मया। तब प्रज्ञामुपशुख्य वासदेवान्नरर्पभात
॥२१॥ कसा बुद्धिरिय चाय भवत्या यत् श्रुतं मया।
धर्म स्थिति चोक्ता तस्य च्यवितुमिच्छसि ॥ २२ ॥ अमानुतरच्य
राव्यञ्च नुवा
या यशस्विनो। कथ वत्स्यसि दुर्गेषु वनेष्वय
प्रसौद मे ॥ २३ ॥ इति वाप्यातुला वाच कुन्ती पयस्य शृण्वती।
मा जगामाश्रुपूर्ण ही भीमस्तामिदमब्रवीत् ॥ २४ ॥ यदा राज्य
मिद कुन्ती भोताव्य पुननिजितम्। प्राप्तव्या राजधर्माच तद-
यन्ते कुतो मति ॥२५॥ कि वय पारिता पूर्व भवत्या पृथिवी-
स्वयम् । कस्य हेतो परित्यज्य बन गन्तुमभौसि ॥ २६ ॥ वना-
चापि किमानौता भवत्या बालका वयम। दुखपोकममाविद्यौ
माहोपवाविमो तथा ॥ २७॥ प्रसौद मातर्मा गास्त वममय
यपखिनि । श्रिय योधिष्ठिरौं मातर्मुल तापदलाजिताम् ॥ २८॥
इति मा निशिवाश वनवासाय भाविनी। लालप्यता बहविध
पुवाणा नाझरोदच ॥ २८॥ ट्रोपदी चान्वयात् वयू विना-
यदना तदा। पनवासाय गन्ती रुस्ती भद्रया सह ॥ ३० ॥
বা gয়াস বহন ভাবি যুবঘনী। জমৰ সমান্না
वनाय कतनिशया ॥ ३१ ॥ अन्बयु पाण्डवास्तास्तु सत्यान्त पुर-
तत प्रयच गाय णि पुत्रान् वचनमब्रवीत ॥ ३२ ॥
इत्यायमवासिकपत्ति पायमपानपर्वणि तराष्ट्रवन
गमने घोडमोऽध्याय ॥ १६॥

·३२ महाभारतम् । be कुन्यवाच । एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि पाण्डव । कृत- मुहर्षगां पूर्व मया व सौदता नृपाः ॥१॥ द्यूतापहृतराच्याना पतितानां सखादपि। शातिभिः परिभूताना कृतमुद्धर्षणं मया ॥ २॥ कथं पाण्डोन नश्येत सन्तति. पुरुपर्वमा । यमच वा न नश्येत इति चोहर्षणं कृतम् ॥ ३॥ यूयमिन्ट्रसमा. सर्वे देव- तुल्य पराक्रमा । मा परेषां सुखनेक्षा स्थेत्येवं तत् कृतं मया ॥४॥ कधं धर्मभृता येठो राना वं वामदापम । पुनर्वने न दुखो स्यादिति चोडर्षणं कृतम् ॥ ५ ॥ नागायुतसमप्राणः । स्वातविक्रमपौरुप. । नायं भौमोऽत्ययं गच्छेदिति चोडर्षणं कृतम् ॥६॥ भीमसेनादवरजस्तथाय वासवापम । विनयो माव- मौत इति चोडपंगणं कृतम ॥ ७॥ नकुल सहदेवश सथेमी । गुरुवतिनौ। तुधा कथं न सौदतामिति चोहर्षणं कृतम् ॥ ८ ॥ द्रयच हहतौ श्यामा तथात्या यतलोचना । तथा समातले लिटा भाभूदिति च तत कतम् ॥ ॥ प्रेक्षतामेव वा भौम वैपन्ती कदलीमिव । स्वोधर्मिणीमरिष्टाङ्गी तथा यूतपराजिताम् ॥ दुभासनो यदा मोर्खादासौवत् पर्यकर्षत। तदैव विदितं मध पराभूतमिदं कुलम् ॥ ११ ॥ विपणा कुरवयैव तदा मे वशुरा- दयः । यदैव नाथमिच्छन्ती व्यलपत कुररी यथा ॥ १२ ॥ केश- पज्ञ परामष्टा पामैन हतयुद्धिना। यदा दु शामनेने पा तदा । मुलाम्यह नृप ॥ १३ ॥ युप्मत्तेजोविवायं मया अवर्षणं कृतम् । तदानौं विटुलावाक्यैरिति तहिन्त पुत्रका ॥ १४ ॥ कथं न राज- वशोऽयं नयेत प्राप्य सुतान् मम । पाएडोरिति मया पुत्रा स्तम्मादुपिणं इतम् ॥ १५ ॥ न तस्य पुत्रा पौवा वा पुरवस्ते च पार्थिवा । लभन्ते सुकृताँलोकान् यस्माईश प्रणश्यति ॥ १६ ॥ भुक्त रायफल पुत्रा भतुम विपुल पुरा। महादानानि दत्तानि पोन गोमो यथाविधि ॥ १७ ॥ नाइमाम महायं वे वासर३.

·प्रायमारिकपञ्च। अचूचुटम् । पिटुलाया प्रलापेस्तै पापनार्थञ्च तत् कृतम् ॥ १८ ॥ नाएं राज्यफलं पुग कामये पुवनिर्जितम् । पतिलोकानहें गरयान् कामये तपसा विभी॥१५॥ अवयवशुरयो कृता शुध पा वनवासिनो। तपसा भोपयिष्यामि युधिष्ठिर कलेवरम् ॥ २०॥ निवर्तस्व कुस्थेष्ठ भौम नादिमि सह। धर्म ते धीयता बुद्धिमनस्ते महादस्तु च ॥ २१॥ इत्याश्रमयासिकपर्वणि आयमवासपर्वणि धृतराष्ट्रधन- गमने मतदशोऽध्याय ॥ १७॥ वेगाम्पायन उवाच । कन्यास्तु वचन शुला पाण्डवा राज- सत्तम। ग्रीड़िता संन्यवर्तन्त पाचाव्या सहितानधा ॥ १ ॥ तत शब्दो महानेव सर्वेयाममवत तदा । अन्त पुरागार रूदता दृष्ट्या कुन्ती तथा गताम् ॥ २॥ प्रदक्षिणमथातत्य राजानं पाण्डवा- स्तदा। अभिवाद्य न्यबत्तन्त पृथा तामनिवना वै॥३॥ ततो- ऽप्रवीनमधतिजा तराष्ट्रोऽम्बिकासत । गान्धारौं विदुरजेव समामाथ्यावर च ।। ४॥ युधिष्ठिरस्य जननी देवी साधु निव- ताताम् । यथा मुधिडिर प्राह तत सर्व सत्यमेव हि ॥ ५ ॥ पुस्वयं महदिदगपास्य च महाफलम् । कनु गच्छेहनं दुर्ग प्रवाणुराज्य मूढ़वत ॥ ६॥ राज्यस्थया तपस्तप्त दानमतकृतं । महत् । अनया गवयमेवाद्य य यताच वचो मम ॥ ७॥ गान्धारि परितष्टोऽस्मि वथ्या शुश्रू पणेन । तस्वमेना धर्म समनु- मातुमईमि ॥ ८॥ इत्युक्ला सौरलेयो तु राशा कुन्तीमुवाच ह । तहमय रामवचनं ख वाक्य विषेपवत् ॥८॥ नासाय देवी इतमतिन्तदा। नोयुपावर्तयितु कुन्ती धर्म- परों स्तोम् ॥ १० ॥ तस्त्रास्तान्तु स्विति प्राचा व्यवसायं कुरु- नचमा वन- .

·महाभारतम् । . . स्त्रियः। निहत्तांग करने ठान् दृष्ट्वा पररुदुस्तदा ॥ ११॥ उपा- इत्तेषु पार्थेषु सर्वारखेव वधषु च । ययौ राजा नहापाशे धृत- राष्ट्रो वयं तदा ॥ १२ ॥ . पाडवाशातिदीनास्ते दुःखगोकपरा: यणः । यानः स्वीसहिताः सर्वे पुरं प्रविविशुस्तदा ॥ १३ ॥ तदाहष्टमनानन्दं गतोसावमिवाभवत् । नगरं हालिनपुर, स- खौहडकुमारकम् ॥ १४ ॥ सर्वे चामनिरुत्साहाः पाण्डवा जाप्त: मन्यवः । कुन्त्या होना सदुखार्ता वत्सा इव विना गवा ॥ १५ ॥ धृतराष्ट्रस्तु तेनाहा गला समहदन्तरम् । ततो भागीरथीतीरे निवासमकरोतु प्रभुः ॥ १६ ॥ प्रादुष्कृता यथान्याय मग्न यो वेद- पारगैः। व्यराजन्त हिजय ठेस्तव तव तपोवने । प्रादुकृताग्नि- "रभवत् स च हृदो नराधिपः ॥१०॥ म राजानीन् पर्युपास्य हुला च विधिवत्तदा । सन्धागतं सहस्रांशुमुपातिष्ठत भारत. ॥ १८॥ दिदुरः सप्तयश्चैव राधः शयां कुशैस्ततः । चक्रतुः कुरुवीरस्य गाया•ाविदूरतः ॥ १८ ॥ गान्धाः, सन्निकर्षे तु नियसाद कुशे सुखम् । मुधिडिरस्य जननी कुन्ती साधुव्रते स्थिता ॥ २०॥ तेषां संग्रवणे चाशु निषेदुर्विदुरादयः । यानं- फाश्च यथोदेश दिना ये चानुयायिनः ॥ २१ ॥ माधौतहिजगुप्ता सा संप्रज्वलितपावका। बभूव तेषां रजनी ब्राह्मीय प्रीति दाईनी ॥ २२ ॥ ततो रावयां व्यतीतायां कृत पूर्वाङ्गिक क्रिया हलाग्निं विधिवत् सर्वे प्रयगुस्ते यथाक्रमम् ।' उदमुखा निरी वन्त उपवामपरायणाः ॥ २३ ॥ स तेषामतिदुःखोऽभून्निवासः मसमेहनि । शोरतां शोच्यमानानां पौरजागपदैलनः ॥ २६ ॥ इत्यायमवासिकपर्वणि आश्रमवासपर्वणि धृतराष्ट्रवन- ... गमने अष्टादशोऽध्यायः ॥१८॥ . -- ·पायमवासिकपत्र। r यास- वैशम्पायन उवाच। ततो भागीरथीतीरे मेध्ये पुण्यजनो- प्रिते। निवासमकरोद्राना विदुरस्य मते स्थित ॥१॥ ततेनं पर्युपातिष्ठन् ब्राह्मणा वनवासिन । क्षविटशूट्रसहाय बहवो भरतर्षभ ॥ २ ॥ स तै. परित्तो राजा कथाभिः परिनन्द्य तान् । अनुजने समिष्यान् वै विधिवत् प्रतिपूव्य च ॥ ३॥ साया म महीपालस्ततो गदामुपेत्य च । चकार विधिवत शौचं गान्धारी च यशस्विनी ॥ ४॥ ते चैवान्ये पृथक् सर्वे तीर्थेष्वाप्नुत्य मारत। चक्रु मा क्रियास्तव पुरमा विदुरादय ॥ ५ ॥ कृतशीचं ततो वई श्वशुरं कुन्तिभोजजा । गान्धारौं च तथा राजन गङ्गातीर- मुपानयत् ॥ ६॥ रामस्तु याजकस्तव कतो वेदीपरिस्तर । गुहाव तव वजि स तृपति सत्यमभर ॥ ७॥ ततो भागीरथी- सौरास् कुरुक्षेवं जगाम स । सानुगो नृपतिवद्धो नियत संयते- न्द्रिय ॥८॥ तवायमपदं धीमान भिगम्य स पार्थिद । सादाथ राजपि गत यूपं मनीषिणम् ॥ ८ ॥ स हि राजा महा- नामीत् केकयेषु परन्तप । म पुवं मनुजेश्वर्ये निवेश वनमावि- मत् ॥ १०॥ तेनामी सहितो राजा ययौ व्यासायम प्रति । तवैनं विधिवदाजा प्रत्यङ्गात् कुरूदहम् ॥ ११ ॥ म दीक्षा रात्र संप्राप्य राजा कोरवनन्दन । शतय पायमे तम्मिन्निवासमकरो- तदा ॥ १२ ॥ तमी सर्व विधि राजे राजाचस्यौ महामति । भारण्यक महाराज व्यामस्यादुमते तदा ॥ १३ ॥ राजा धृतराष्ट्रो महामना । योजयामास चाल्मान ताशाप्यनु- घरासदा ॥ १४ ॥ तयैव देवी गान्धारी वल्कलाजिनधारिणी। गुन्त्या गए महाराज समानतचारिणी ॥ १५ ॥ कर्मणा मनसा वाचा चतुपा चैव ते नृप। नियम्येन्ट्रियग्राममास्थित परमं तप ॥ १६ ॥ तगस्पिभूत' परिशकमामो जटाजिनी वकत. महता। स पार्थिवस्तव तपश्चचार महर्षिवत्तीनमतमोह - एव म तपमा ·श्राश्रमवासिकपा । राजविय परित्यज्य वनवासमरोचयत ॥ ५ ॥ विदुर किम३- स्वच भातु शुश्रूपुरात्मवान् । स च गावलार्षीिमान् मर्तृपिण्डा- नुपालक ॥६॥ आकुमारच पौरास्ते चिन्ताशोकसमाहता। सवा तव कथाथ समासाद्य परसरम् ॥ ७ ॥ पाण्डवाव ते सर्वे भृशं शोव परायणा । शोचन्तो मातर बदामू तिचिरं पुरे ॥८॥ तथैव वृदपितर हतपुत्र जनेश्वरम । गान्धारीच महाभागा विदुरच महामतिम् ॥ ८॥ नेपा बभूव संग्रौतिस्तान् विचिन्तयता तदा। न राज्ये न च नारीषु न वेदाध्ययनेषु च पर निर्वेदमगमचिन्तयन्तो नराधिपम् । तच्च जातिवध घोर समरन्त पुन पुन ॥ ११॥ अभिमन्योच बालस्य विनाम रणमूर्द्धनि । कर्णस्य च महावाही संग्रामेष्वपलायिन ॥ १२ ॥ तथैव द्रौपदयानामन्रोपा सहृदामपि । बध सस्मृत्य ते वीरा नातिममनमोऽभवन् ॥ १३ ॥ हतमवीरा पृथिवी इतरताच भारत । मदैव चिन्तयन्तस्तेन शम चोपले भिरे ॥ १४ ॥ द्रौपदी इतपवा च सभद्रा चैव भाविनी। नातिप्रीतियुते देव्यो तदा- स्तामाष्टवत ॥ १५ ॥ वैरायास्तानय दृष्ट्वा पितर ते परी- चितम । धारयन्ति मा ते माणास्तव पूर्व पितामहा १५ ॥ इत्यायमवासिनपर्वणि आश्रमवासपर्वणि धृतराष्ट्रवन- गमन एकविमोऽध्यायः ॥ २१ ॥ वैशम्पायन उवाच । एवं ते पुरुषव्याघ्रा पाण्डमा माट- नन्दना । स्मरन्तो मानर वीरा बभूउभदुःखिता ॥१॥ ये সাঘ ঘর যা লিখীপবন। বনাঞ্জাবি सदा नाका सर्वत पुरे॥ २॥ शाविष्टा दुव योकेन नाम्य- नन्दन्त सिंह। सम्भ' मा प्रपते न कि बिन प्रयनयन् 4 ·महाभारतम् । मनः ॥ ८॥ माद्रीपंवायपि तथा हवारोही सुसंवतौं । जामतः शीघ्रगमनौ सन्नावचध्वनौ ॥ १० ॥ अर्जुनश्च महातेजा रथे- गादित्यवमैसा। वो प्रवते वैयदिव्येनान्वगमन्नुपम् ॥ ११ ॥ 'ट्रीयदो प्रमुखायापि स्वोसडाः शिविकाताः । समयत्तशाः प्रययुर्विसजन्तोऽमितं वस ॥ १२ ॥ समहरथहस्यच वेगावोगा- गुनादितम् । शुशुभे पाण्डवं सैन्यं तत्तदा भरतर्षभ ॥ १३ ॥ नदीतीरेषु रम्येषु सरस च विधाम्पते । बागन कृखा क्रमेणाथ जग्म स्ते कुरुपुङ्गवाः ॥ १४ ॥ युयुत्सुय महातेजा धोन्यथैव पुरोहितः। युधिष्ठिरस्य वचनात् पुरराप्ति, प्ररक्रतुः ॥ १५ ॥ ततो युधिष्ठिरो रागा कुरुक्षेत्रमवातरत् । अमेगात्तीय यसनां नौं परमपावनीम् ॥ १६ ॥ स ददोयम दूरादाजस्तस्य धीमरा । गतयूपस्य कौरव्य धृतराष्ट्रस्य चैव हि ॥ १७ ॥ ततः प्रमुष्टितः गर्यो जनस्तरनमाया । विवेश रामज्ञानादरापूर्य भरतर्षभ ॥ १८॥ इत्यायमवासिकपर्वणि पायमधामपछि वयोविंशीध्यायः ॥ २३ ॥ . वैशम्पायन उवाच । ततस्ते पापा दूरादवसीय पदारायः । अभिनरम नरपतेरायम विनयानताः ॥ १ ॥ मप योधनः राधों प . राष्ट्रगियागिनः। वियर कुरगन्यानां पधिरेवा- न्यधुम्वदा ॥ २॥ प्रायमन्ते ततो जम्म धृतराष्ट्र य पाउयाः । एवं गगगवाकी कदलीवनमोभितम् ॥ ३ ॥ तराय - जग सापमा नियनताः । 'पारयानागान् द्रष्टुं कोतूमन- प्रमान्विताः ॥ ४॥ सानपच्छत्ततो राजा झागी कोरवयात! पिता नयो गोसायमिनि वामपरितः ॥ ५ ॥ रीतपूरानो .

·আত্মদামি'।
४३
"
शा
वाक्यं यमुनामवगाहितुम । पुरयाणामुग्नस्य चाथै गत इति
प्रभो ॥ ६॥ तेराव्यातेन मार्गण तसस्ते जम्म रमठा। ददृशु-
शापि दुरे वान् सर्वानय पदातयः ॥ ७ ॥ ततस्ते सदरा जग्ग:
मितुदर्शनकाणि । सहदेवस्तु वेगेग प्राधावयत्र मा पृथा।
राखरं रुर धीमान् मातु पादावपस्पृणन् ।
च वाप्माकुल-
मुखी ददर्भ दयितं सतम् ।। ८ ॥ वाइभ्या संपरिष्वज्य समु-
नास्य च पुवकम् । गान्धार्याः कथयामास सहदेवमुपस्थितम्
अनन्तरत राजानं भौम मेगमथार्जुनम् । नकुलझ प्रथा
हवा खरमाणीपचकमे ॥ ११ ॥ सा राग्रे गति तयोर्दम्पत्योहत-
पुत्रयो। कपन्ती तो ततस्ते ता दृष्ट्या संन्यपतन भुवि ॥ ११ ॥
राजा तान् खरयोगन पनि च महामना । प्रत्यभिज्ञाय मेधावी
रामाश्वासयत प्रभु ॥ १३ ॥ ततस्ते वाप्यमत्राज्य गान्धारीसहित
नृपम्। उपतस्थुमहात्मानो मातरञ्च यथाविधि ॥ १४ ॥ सर्वेपा-
न्तीयवालमान नमस्ते खयन्तदा । पाण्डवा लव्यसंघास्ते मात्रा
चाण्यासिता पुन' ॥ १५ ॥ तथा नाप्यों नृसिहाना मोऽधरोप-
जानस्तदा। पौरजानपदाचैव ददृशुस्तं जनाधिपम् ॥ १६ ॥ निवे-
दयामास तदा जनन्तं नामगोवत । युधिष्ठिरो नरपति स चैन
प्रत्यपूजयत् ॥ १७॥
सते परिवतो मेने हर्षवाप्याक्लेिक्षण ।
राजात्मानं राहगतं पुरेव गजसाहये ॥१८॥ अभिवादितो
वधूभिय यायाभि स पार्थिव । गान्धार्या सहितो धीमान्
दान्या च प्रत्यनन्दत ॥१९॥ सप्तशायममागच्छत् सिद्ध वारा-
अषितम् । घिमि. समाकीणं नमस्तारागणेरिव ॥ २० ॥
इत्याग्रमवासिकपर्व गिा आयमयामपणि-
चतुविशोऽध्यायः ॥ २४ ॥

·1 महाभारतग: वैशम्पायन उवाच । स ते यह नरव्याघ्रभात भिर्भरता राजा रुचिरपद्माक्षेरामाञ्चको तदाश्रमे 11 तापसेयं महा- भागैर्नानादेशसमागतः। द्रक्षु कुरुपतेः पुवान पारडवान् प्रधु- वचसः ॥ २॥ तेऽनुवन् ज्ञातुमिच्छामः कतमोऽव युधिष्ठिर। भीमार्जुनौ यमौ चैव द्रौपदी च यशखिनौ ॥३॥ तानापरयों तदा सुतः सर्वीस्तानमिनामतः । सस्जयो द्रौपदी व सर्वाचान्याः : कुरुस्तियः ॥ ४॥ सलय उवाच । य एप जाम्बूनदशुद्धगोरखनुहासिंह इच : प्रादः। प्रचण्ड घोणः पृथदीर्षनेवस्ताम्रायताचः कुरुराज एपः ॥ ५ ॥ अयं पुनर्मत्तगजेन्ट्रगामी प्रतप्तचामौकरशुहगौरः । पृथा. यतां स पृथुदीर्घवाह बोदरः पश्यत पश्यतमम् ॥ ६॥ यक्षेप पास्य महाधनुमान् श्यामो युवा वारण थपामः । सिंहो. न्नतांसो गजखेलगामी पझायताचोन एप वीरः ॥ ॥ कुन्ती समीप पुरुषोत्तमौ तु यमाविमो विष्णुमहेन्द्रवाललो। मनुष्यलोके सकले समोडस्टिस ययोन रूमेन बसे न पीले ॥८॥ इयं प्रगः पद्मदलायताची मध्यं वयः किञ्चिदिव मृगन्ती। नीलोत्पलामा सरदेवतेव राणा स्थिता मूतिमतौर लमीः ॥ ४॥ यस्यारतु पायें कामयोत्तमामा यैषा प्रभा मूर्तिमतीव सौमी। मध्यस्थिता । मा भगिनी हिजाग्रायफ्रागुपस्याप्रतिमस्य तस्य ॥ १० ॥ नाम्बूनदगुदगोरो पार्यस्य भाया भुजगेन्द्रकन्या । रिवाना चव नरेन्द्रकन्या येपासवर्णाग्रामधूमपुष्पैः ॥ ११ ॥ ये गा, रामपपीर महानीलोत्पलदामवर्णा । पसा हीन मश यो यो प्रकोपरम्यैप परिग्रहोग्राः ॥ १२ ॥ मगधाभिपय मुमा राम्य इति शुभ य। वोयमो माद्र. वतीसम मा गता सम्मादामगौरी ॥ १३ ॥ इन्दीरमाम- REfianta परमपट्टी | माया मता मा. ।

·पाश्रमवासिमपन्न। 4 वतीसतस्य ज्येहस्य सेय कमलायवाची ॥ १४॥ यन्तु निष्टात रामणगौरी राज्ञो विराटस्य सता सतुवा । भाथ्यांभिमन्योनिहती रणे यो द्रोणादिभिस्तविरथो रथस्थै ॥ १५ ॥ एतास्तु सौमन्त - गिरोरुहा या शलोत्तरीया नरराजपना । राज्ञोऽस्य हस्य पर मताख्या स्तुया नवौरा इतपुवनाथा ॥ १६ ॥ एता रमा मुख्यगदाहता वो मायभावाजु बुद्धिमला। सर्वा भवनि परिपृच्छतो या नरेन्द्र पर सविशुद्धसखा ॥१७॥ वैशम्पायन उवाच । एव स राजा कुसवडवयं समागतस्त- मेरदेवपुवै । पप्रच्छ सर्व कमल तदानीं गतेषु सर्वेष्वथ तापसेषु ॥१८॥ योधेष चाम्याश्रममण्डलन्त मुक्ता निविष्टेषु विमुख्य खोलबाले च ससनिविष्टे यथाईतस्मान् बुगला- न्यपूच्छत ॥१०॥ মুন্তাখনৰামিষ খি আমৰলি पञ्चमोऽध्याय ॥ २५ ap पतम्। तराष्ट्र उवाच । सुधिष्ठिर महावाही कश्चित्त्व कुशली वासि। महितो भाव भ सर्वे पौरजानपदेस्तथा ॥१॥ येच वामनुजीवन्ति चित्ताप निरामया । मृविधा भयवर्गाव गुरव थैव ते नृप ॥२॥ कचित्तेऽपि निरातसा वसन्ति विषये तव । चितसि पौराणी वृत्ति राजर्षिसेविताम् । ३॥ शनाया मनुच्छ्यि घोगरतेऽभिप्रपूप्यते । अरिमध्यस्थमित्रेषु वर्तसे चातु. सप्त ॥ ४॥ ब्रामणानग्रहारै यथावदनुपश्यसि । कचित्ते परिष्यत्ति भोलेन भरतर्षभ ॥ ५॥ एकोऽपि कृत पौरा भत्या या खजनोऽपि वा। वशियजसि राजेन्द्र अदावान् पित देवता ॥६॥ पासयौनम्नपानन कच्चिदमि भारत। कच्चि ·६.४६ महाभारतमा - ' न्नयपथै विप्राः स्वकाम निरतास्तव ॥ ७॥ त्रिया वैश्यवर्गा का शूदा वापि कुटुम्विनः। सञ्चित् स्वीबाल ह दन्ते न मोचति न याचते.॥ ८॥ नामयः पूजिताः कञ्चित् तव गेहे नरर्षभ । काञ्चि- दानस्विंशोऽयं लामासाय महीपतिम् । यथोचितं महाराज' यासा नावसीदति ॥ ... वैशम्पायन उवाच । इत्येवं वादिनन्तं स न्यायक्तिं प्रत्य- मापत। कुशल प्रशसंयुक्त कुशलो चाक्यकमाविण ॥ १० ॥ सुधिष्ठिर उवाच । कञ्चिते बईते राजतपो दमः ममय । अपि में जननी चेयं शुयूषविंगतछमा ॥ ११ ॥ अथास्याः सफलो. राजन् वनवासी भविष्यति। इयच्च माता ज्येष्ठा से मौतवाता- ध्वकर्पिता ॥ १२ ॥ घोरेण तपसा युक्ता देवी काञ्चिन्न मोचति ।। हतान् पुवान्महावीर्यान् क्षत्रधर्मपरायणान् ॥१२॥ नापध्यायति वा कच्चिदामान् पापकृतः सदा। क्व चागै विदुरी · राजन् नेम पश्यामहे षयम् । सच्चयः कुशली पायं कच्चिन्नु नपसि स्थितः ॥१४॥ वैशम्पायन उवाच । इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं धृतराष्ट्रो जनाधिपम् । कुमली विदुरः पुत्र तपो धोरं समाश्रितः ॥ १५ ॥ वायुभक्षी . निराहारः कृशो धमनिसन्ततः । कदाचिदृश्यते विगैः शून्येऽस्मिन् कानने क्वचित् ॥ १६॥ इत्येवं अवतस्तस्य बटौ वौटामुखः कः । दिग्वाल मलदिग्धाङ्गो वनरेणु समुक्षितः ॥ १७ ॥ दूरादालक्षितः वत्ता सवाण्यातो महीपतेः। निवर्तमानः रहमा राजन् दृष्टा- यमं प्रति ॥ १८॥ तमन्वधावन्नृपतिरेका एव युधिष्ठिरः। प्रवि- सन्तं वमं घोरं लक्ष्यालय धाचित् क्वचित् ॥ १८ ॥ भो भो विदुर । . राजाहं देयितले शुधिष्ठिरः। इति अवतरपतिस्तं यनादम्य धावस ॥ २० ॥ ततो विवित एकान्ते तस्थौ युद्धिमतां वरः। विदुरो वृक्षमाथित्य कचित्तव वनान्तरे ॥ २१ ॥.त राजा होगा. भूयिष्ठमावतिमातसपिर्तम् । . अभिशश मंजानुहं महाडि- .

·মিয়াদি ।
युधिष्ठिर ॥ २२॥ युधिष्ठिरोहमम्मीति वाक्य गवानेत स्थित ।
विदुरस्य अवे राजा तञ्च प्रत्यमिपूजयंत् ।। २३ ।। तत सोऽनि-
निधो भूला राजानं तमदैवत। संयोज्य विदुरस्तस्मिन् दृष्टिं
दृष्ट्या समाहित ॥ २३ ॥ विवश विदुरो धीमान् गावैगामाणि
प्राणान प्राणेषु च दधदिन्ट्रियाणोन्ट्रियेषु च ॥ २५ ॥
स योगबलमास्थाय विवेश पतेस्तनुम् । विदुरो धर्मराजस्य
तेजसा प्रवणन्निव ॥ २६ ॥ विदुरस्य गरीरन्तु तथैव स्तब्ध-
लोचनम् । वृक्षायितं तदा राजा ददर्श गतचेतगम् । बनातं
तथात्मान मेने बहुगुणन्तदा ॥ २७॥ धर्मरानो महातेजासच
सम्मार पाण्डव । पौराणमात्मन सर्व विद्यावान् स विशामा
॥२८॥ योगधर्म महातेजा व्यासेन कथित यथा ॥२८॥
धर्मराजय तवैग सञ्चिकारयिपुस्तदा । दग्धुकामोऽभवहिहानथ
वागभ्यभाषत ॥ ३० ॥ भो भो राजन्न दग्धव्यगेतद्विदुरसंज्ञकम ।
कलेवरमिवन्ते धर्म एप सनातग ॥ ३१ ॥ लोका सन्तानिका
नाम भविष्यन्त्यस्य भारत। यसिधामगातो मौ नेप भोध पर-
न्त ॥ ३२ ॥ इत्युक्तो धर्मराज म विनिहत्य तत पुन । राजो
वैचियवीर्यस्य तत् सर्व प्रत्यवेदयत् ॥ ३३ ॥ रात स राजा द्युति-
मान् स च सर्वो जनस्तदा। भौमसेनादयथैव पर विसायमागता
}} ३४ ॥ तत्वला प्रोतमान राजा भूत्वा धर्मानमब्रवीत् ।
आपो मूल फलञ्चैव मगेद मतिरगाम् । यदयो हि नरो
राजस्तदोस्यातिथि मृत ॥ ३५॥ यता म नये ये प्राद
धर्मात्मजो नृपम् । फल मूगच्च भु राना दत्तं सहानुज ॥३६॥
ततले बधमूलेषु कसवारपरिग्रह । ताराविमधमन सफल.
मूलजलामना ॥३०॥
इत्यायमवासिकपर्वणि प्रायमवासपछि
पड़ा शोभ्याय ॥ २६॥

·1 महाभारतम् । वैशम्पायन उवाच। ततस्तु-राजदेतेपामायगे पुण्यकाम याम् । शिवानक्षवसम्पन्ना सा व्यतीसाथ भर्वरी॥१॥ ततस्त कथायासस्तेषां धर्मार्थलक्षणाः। विचिवपदसञ्चारा नानाति भिरन्विताः ॥ २॥ पाण्डवास्वभितो मातुधरण्यां सुपपुस्तदा उतच्य समहार्हाणि भयनानि नराधिप ॥ ३ ॥ . यदाहारी ऽभवद्राजा वृतराष्ट्रो महामनाः। तदाहारा बौरास्ते न्यवई स्ता नियों तदा ॥ 8 ॥ व्यतीतायान्तु शय्यां कृतंपूर्वाङ्गिकप्रियः भारभिः सहितो राजा ददर्शायममण्डलम् ।। ५ ॥ सान्तःपुर परीवारः समृत्यः सपुरोहितः। यथासुखं यथोद्देशं धृतराष्ट्रा भ्यनुज्ञया ॥ ६ ॥ ददर्श तत्र वेदीय सम्प्रज्वलितपावकाः कृताभिषिकर्मुनिभिर्हताणिभिरुपस्थिताः ।। ॥ वानेयपुष्प निकरैरान्यधूमोहमैरपि। ब्राह्मण व पुपा युक्ता भुक्ता मुनि गणस्य ताः ॥ ८ ॥' गगयू थैरनुदिनैस्तत्र तत्र समाथितैः। अशक्ति प्रक्षिगणैः प्रगीतैरिव च प्रभो ॥ ८॥ केशाभिर्नील- कण्ठानो दात्यवानाञ्च कूजितैः ।, कोकिलानों कुहरवैः सबै श्रुतिमनोहरैः ॥ १.१ प्राधीतदिजयोपैश्च क्वचित ताचि दलकतम् । फलमूलममाहारैमहशियोपशोभितम् ॥ २१ ॥ प्रददौ तापमार्थमुपाहतान् । कलसान काञ्चनान राजस्लो. वोडम्बरानपि ॥ १२ ॥ अजितानि प्रवेणीय मुक मुबच्च मही- पतिः। कमण्डलंय स्थालीच पिठरागि घ भारत ॥ १३ ॥ भाननानि च लोहानि पानीय विविधा नृप। वादिच्छति यावश्च यथान्यदपि भाजनम् ॥ १४॥ एवं स राजा धर्मात्मा • परीत्यायममण्डलम् । ' वस विधाण्य तत् पुनरायामही पतिः ॥ १५ ॥ जमाहिकञ्च राजानं धृतराष्ट्र महीपतिम् । दाद- (मीनमव्यग्रं गान्धारीसहितं तदा ॥ १६ ॥ मातरजाविटूरस्था भिणपत् प्रणातस्थिताम् । युन्तों ददर्य धर्मामा मिष्टाचारसम- . ततः स राजा 4 ·গগনবিঙ্গবন। विताम् ॥ १०॥ मतमभ्यचा राजान नाम संग्राव्य चामन । मिपौदित्यभ्यनुज्ञातो वृष्यामुपनिवेश ह॥१८॥ भीमसेनादयशैव पाण्डा भरतर्षभ। अभिवाद्योपसंसह निघद पार्थिवाजया स ते परिवतो राजा शुशुभेतीव कोरव । विभद- आयो चिय दीप्ता देवैरिव वृक्षसति ॥ २० ॥ तथा ते घूपविष्टेषु समाजग्मुर्महर्षय । भतयूपमझतय कुरक्षेवनिवासिन •॥ २१ ॥ व्यासय भगवान् विमो देवर्षिगण सेवित । वत मिध्ये महातेजा दयामास पाण्डवम् ॥ २२ ॥ तत म राजा कोरव्य कुन्ती- पुत्रश्न वीर्यवान् । भीमसेनादयश्चैव प्रत्युत्यायाभ्यगादयन् ॥ २३ ॥ समागतस्ततो व्यास मतयूपादिभिवत । धृतराष्ट्र महीपाल- मास्यतामित्यभाषत ॥ २४ ॥ वरन्तु विष्टर गोश्य अध्याजिन- कुशोत्तरम् । प्रतिदै तदा व्यासस्तदर्थमुपकल्पितम ॥ २५ ॥ ते घ सर्वे हिजश्रेष्ठा विष्टरेषु समन्तत । दयायनाभ्यनुज्ञाता निपटु विपुलोजस ॥ २६ ॥ इत्याग्रमवासिकपर्वणि आश्रमवासपर्वणि मप्तविमोऽध्याय ॥२७॥ वैशम्पायन उवाच । तत सयुपविष्टेषु पाण्डवेषु महातार। व्यास सत्यवतीपुत्र इट वचनमब्रवीत् ॥ १॥ तराष्ट्र महावाको कश्चित्ते वर्तते तप । कचिम्मनसे प्रोगाति वनवा नराधिप }! २ ॥ फश्चिदि न ते मोवो राजन् पुनविना मज । कचिज- शानानि सर्वाणि सप्रसन्नानि तेनिध ॥ ३ ॥ कचिदि दृठा बा परस्यारण्यक विधिम् । कचिहधूय गान्धारी न मोवेनाभि- भूयते ॥ ५॥ महामाश बुहिमती देवी धर्मार्थदर्मिनी । आग- मापायतषश कशिदेपा न मोनति ॥ ५॥ वञ्चित् वाम्तो छ ·"महाभारतम्। । बैं राजरखां शुधपत्यनहता या परित्यल्य स्व एवं गुरुश्य पणे रता ॥ ६ ॥ कसितमस्तो राजा महात्मा सुमहामना । भीमार्जुनवमायैव कञ्चिदेतेऽपि सान्विता ॥ ७॥ कचिनन्दनि हतान् कञ्चित्ते निर्मालं मन । कचिच्च शुद्धभावोऽसि जातज्ञानो नराधिप ॥ ८॥ एतद्धि वितयं ठं सर्वभूतेषु भारत । निरता नहारा सत्यमक्रोध एव च ॥९॥ क चत्ते म च मोहोऽस्ति बगवासन भारत। सबसे वन्यमन्नं वा उपासोऽपि वा भवेत् ॥ १; ॥, विदितचापि राजेन्द्र विदुरस्य महात्मन । गमर्म विधिनानेन धर्मास्य समझात्मन ॥ ११॥ माण्डव्यशापादि स धमो विटुरता गत । महाबुद्धिर्महायोगी महात्मा रामहामनाः ॥ १२ ॥ वृहस्पतिवां देवेषु शुको वाम्य सुरेषु च । न तथा बुद्धि- सम्पनो यथा स पुरुपर्पभ. ॥ १३ ॥ तपोबलव्ययं कला सचिरात् गम्भूतन्तदा। माण्डव्ये नर्षिया धर्मो अभिभूत सनातन ॥ १७ ॥ निवोगावलगा पूर्व मया खेन भलेन च। वैचित्रवीर्य क्षेत्रे जात म रामहामति ॥ १५॥ भ्राता तव महाराज देवदेव. सना- तन । धारणान्मनमा ध्यानात यं धर्म कवयो विदु ॥ १६ ॥ सत्येन सम्बर्द्धयति वो टमेन शमेन च। अहिण्या च दानेन तप्यमानः सनातन ॥ १७॥ तेन योगवला जात कुरा गुधिष्ठिर । धर्मा इत्येप तृपते प्राशनामित उद्धिना ॥1॥ वायुर्यथाप पृथियो यथा। यधाका तयाधर्म दूह नागव जरिखत ॥ १८॥ मगौत्र राजेन्द्र सर्व व्याप्य चराचरम् । सो दवदवै ए सिहनिर्मुक्तमलायै ॥ २० ॥ यो हि धर्म स विदुरो पिदुरी य म पाण्डव । स एप राजन् हासस्त पाइया मेष्यत् स्थित ॥ २१ ॥ प्रविष्ट गुमहात्मानं भ्राता ते युद्धिमत्तम । हया मनामा योन्तेय महायोगबलान्वित ॥ २२ ॥ वाचापि या योरेन मिरादरतर्षभ। संमयादगार्याय प्राप्त मा यथा वनिय था ·पूर पात्रमवामिकपर्च। विहि पुत्रक ॥ २३ ॥ न कृत यै पुरा कथित् कम लाके मह- र्षिभि । आश्चर्यंभूतं तपस फलं तदंशयामि व ॥ २४ ॥ किमि- च्छसि महीपाल मत्त प्राप्तमभौपितम् । द्रष्टुं पष्टुमथ श्रोतु" নম্ काम्मितवानघ ॥ २५॥ इत्यायमवासिकपर्वगि अाश्रमवामपर्वगिा अष्टा- विमोऽध्याय ॥ २८॥ ममाप्तञ्जेदमायमबामपर्व ।। अथ पुवदर्शनपर्व । जनमेजय उवाच । वनवास गते विन धृतराष्ट्र महीपयो । सभायें नृपमा ले बध्या कुन्या समन्विते ॥ १॥ विदुरे चापि ससिद्ध धारानं व्यपायिते । वसतम पाण्डुपुत्रेतु सी सर्वप्वान्यम- मण्डले ॥२॥ यत्तदासर्यमिति वै कारिष्यामीत्युवाच ह । व्यास परमतेजस्वी महर्षिस्तबदस्व गे॥३॥ वनवासे च कौरव्य कियन्त गालमच्युत । युधिष्ठिरो नरपतिवसत् मजनस्तदा ॥ ४ ॥ किमाहाराय ते तत्र ससैन्या न्यबसग प्रभो। सान्त पुरा महा- रमान इति तद्ब्रूहि मेऽनघ ॥ ५ ॥ वैशम्पायन उवाच । तेऽनुज्ञातास्तदा रामन् कुररानेन पाण्डवा । विविधान्यन्नपानानि विद्याभ्यानुभवन्ति ते ॥ ६ ॥ भासमेकं विजह,स्ते ससैन्यान्त पुरा बने। अथ तवागमनासो यथोक्तं ते गयानप ॥ ७ ॥ तथा च तेषा सर्वेषा कथामिनूप- गन्निधौ । बासमन्वागता राजन्नाजम्मु मगयोऽपरे ॥ ८ ॥ नारद पर्वतप देवलय महातपा । विश्वावसुस्तुम्वरुथ् चित्रसेनय भारत ॥ 2 ॥ शेषामपि यथान्यायं पूनाशके महातपा । धृत रादास्पनुपात करसमो गुधिष्टिर ॥१॥ निदस्ते तन ·प्रशाभारतम। - ततः कथान्ते सर्वे पूनां प्राप्य भिष्ठिरात् । पासनेवप पुरवपु वहिणेषु वरे, च ॥ ११॥ तेषु नयोपविष्ट मातु राना महामतिः । पाण्डुपुत्रः परिस्तो नियमाद कुमादह ॥ १२ ॥ · गान्धारी र कुन्ती र द्रौपदी साखती तथा। खिययान्यास्तथान्याभिः सहोपविविय- रुतः ॥ १३ ॥ तेषां तव कथा दिव्या धमिठायाभवन्नृप । ऋषी गणन पुराणानां देवासुरविमियिताः ॥ १७ ॥ त्यासन्तं पापमोचरम् । प्रोवाच वदतां येष्ठः पुनरेव म सरचः ॥ १५ ॥ मीयमागो महातेजाः सर्ववेदविदां वरः । विदितं मम राजेन्द्र यत्ते हदि विवक्षितम् ॥ १६ ॥ दद्यमानस्य गोकेन' समयकतेन वै। गान्धा-थैव यदुःख दि तिष्ठति नित्यदा वन्याय यन्महाराज द्रौपद्यादि स्थितम् । धारयते तीनं दुःखं पुत्रविनायजम् ॥ १८॥ सुभद्रा कृष्णभगिनी समापि विदितं मम। युवा समागममिदं सर्वेषां वखतो नृप ॥ १८॥ संशयच्छेदनार्थाय माप्तः कौरवनन्दन । इमे च देव.. गन्धर्वाः सर्वे मे महर्षयः ॥ २० ॥ पश्यन्तु तपमो वीर्यमा मे चिरसम्भूतम् । तदुच्यतां महाराज के कामं प्रददामि ते ॥२१॥ प्रवलोऽस्मि वरं दातु पश्य मे तपसः फलम् । एवमुक्तः स राजेन्द्रो यासेनामितबुद्धिना ॥ २२ ॥ महत्तमिव सचिन्य वचनायोप- वक्रमे। धन्योऽशानुग्रहीतथ मफलं जीवितञ्च मे ॥ २३ ॥ यन्मे रामागमोदीद भवद्भिः सह साधुभिः । अदा चाम्यवगच्छामि गतिमिष्टामिहात्मनः ॥ २४ ॥ बजकल्यैर्भवद्भिर्यत समेतोऽहं तपो- धनाः । दर्शनादेव भवतो पूतोऽहं नाव संशयः ॥ २५ ॥ विद्यते न भयज्ञापि परलोकान्ममानघाः । किन्तु तस्य सुदुर्बु मन्दस्वाप- नवैभृशम् ॥ २६ ॥ दूयते गे मनी नित्यं सारतः पुनमदिनः । अपापा पाडवा , रीन निजता पापधुहिना ॥ २७॥ . पातिता पृथिवी धन संहया सनसीपा। राजानय महामानो गाना- ।

·पायमवासिकपर्च। ५३ । जनपदेवरा ॥ २८॥ आगम्य मम पुत्रार्थ सर्वे मत्युवमङ्गला. ये ते पितय दाराय प्राणांश्च मनसः प्रियान् ॥ २८ ॥ परित्यज्य गताः शूराः प्रेतराज निवेशनम् ।' का नु तेषां गतिमंचन मिनार्थे 'ये इता मधे ॥ ३०॥ तथैव पत्रपौवाणां मम ये निहता युधि । दूयते मे मनोभीरणं घातयिला महाबलम् ॥ ३१ ॥ भौष भान्त्र- नवंबई द्रोणञ्च हिजसत्तमम् । मम पुत्रेण मूतेन पापैन पद- विधा ॥ ३२ ॥ यं नौतं कुलं दीप्त पृथिवीराज्यमिच्छता। एतत् सर्वमनुस्मृत्य दशमानो दिवानिमम् ॥ ३३ ॥ न भान्तिमधि- गच्छामि दुःखयोकसमाक्षतः । रति मे चिन्तयानस्य पितः भान्तिन विदाते ॥ ३४॥ वैशम्पायन उवाच । सछु त्या विविधन्तस्य राज. परि- देवितम् । पुनर्नवीकृतः भोको गान्धार्या जनमेजय ॥ ३५ ॥ कुन्या द्रुपदपुत्राय सभद्रायास्तथैव च । মামা নবী बधूनां कौरवस्य इ ॥ ३६॥ पुनभोकसमाविष्टा गान्धारी विद- मद्रवीत्। श्वशुरं बदनयना देवी प्राप्जलिरुत्थिता ॥३०॥ पोड मानि वर्षाणि गतानि मुनिपुङ्गव । अस्य राशी हतान् प्रवान् पोचतो न शमो विभो ॥ ३८॥ पुत्र मोकामाविष्टो निश्व- सन् शेप भूमिपः । न मेते वसती. सर्वा धृतराष्ट्रो महामने ॥३०॥ लोकानन्यान् समर्थोऽसि स्रष्टुसवं तपोवलात् । किमु लोका- न्तरगतान रासो दर्मयितु सतान् ॥ ४० ॥ या द्रौपदी कृष्णा इतशाति सप्ता भाम् । शोचत्यतीव सर्वामा रुपाणां दयिता स्नुषा ॥ ४ ॥ तथा कृष्णस्य भगिनी समद्रा भद्रभाषिणी। सौभद्यधसन्तप्ता भयं शोचति भाविनी ॥ ४२ ॥ इयच्च भूरि- अवसो भार्या परमसम्मता। भत्तव्यसनोका भ मोचति भाविनी ॥४३॥ यस्यास्तु शरो धीमान् वाहिक. स कुरु- सह निघत. मोमदत्तय पिता सह महारणे ॥ ४॥ बीम- .

·'महाभारतम् । 7.4 : तोऽस्य महायुद्ध संग्रामेष्वपलायिनः । पेवस्य ते पुत्रगतं निहत यद्रशामिरे ॥ ४५ ॥ तस्य भायोमतमिदं दुःखमोकसमाहतम् । पुनः पुनयानं शोक रामो ममैव च । . तेमारम्भेण महता मामुपास्त महामुने ॥ १६ ॥ ये च शूरा महात्मानः व शुरा में महारथाः। भीमनत्तमभतयः का तु तेषां गतिः प्रभो ॥७॥ तव प्रमादानगवन् विमोकोऽयं महीपतिः। यथा स्यादविता चाई कुन्ती चेयं वधूस्तव ॥ 8 ॥ इत्युक्तवत्यां गान्धायां' कुन्ती व्रतकृशानना । प्रच्छन्न जातं पुवन्तु सहारादित्यसन्निभम् ॥e !! तागृषिवरदो व्यामो दूरवणदर्शनः। अपश्याई खितां देवी मातर सव्यसाचिनः ॥ ५० ॥ तमुवाच ततो व्यासो यत्ते कार्य विवक्षितम् । तहि त्वं महाभागे यत्ते मनसि वर्तते ॥१॥ पूवशुराय ततः कुन्ती प्रणम्य शिरमा तदा । उवाच वाक्य' सद्रीड़ा विवण्याना पुरातनम् ॥ ५२ ॥ इत्याश्रमवासिकपर्वणि पुनदर्शनपर्वणि जनविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥ . -1 ·पायमवासिझपन्चे। भवत्री वं शुभानने। वो स्थास्यन्ति ते देवा यांसमावाइयि:- प्यसि ॥ ६॥ इत्युक्वान्तर्हितो विप्रस्ततोऽहं विस्मिताभवम् । 'न च साखवस्थासम्मृतिम विप्रणश्यति ॥ ७ ॥ अथ इयंतलस्थाहं . 'रविमुदान्तमोक्षतो। संमृ य तपर्वा श्यं समृधयन्ती दिवाकरम् ८॥ स्थिताहं बालभावेन तन दोषमबु यती। अथ देवः सहसांशुमत् समीपगतोऽभवत् ॥ ८ ॥ द्विधा कृलात्मनो देहं भूमो च गगनेऽपि च । तताप लोकानेकेन हितीधेनागमत् स माम् ॥१०॥ समागवाव वेपन्तौं वरं मत्ती वगौष । गम्यतामिति तमाई प्रणम्य शिरमावदम् ॥ ११ ॥ स मागुवाच तिग्मांशु यातानं न ने मम्। धच्यामि त्वाञ्च विप्रञ्च देन दत्तो वरस्तव ॥ १२ ॥ तमई रक्षती विपमापादनकारि गाम् । पुत्रो मे बत्समो देव भवेदिति तानुबम् ।। १३ ॥ ततो मा तेजमाविष्य मोहयित्वा च भानुमान् । उवाच भविता पुवस्तवेत्यभ्यगम हिवम् ॥१५॥ ततोऽहमन्तर्भदने पितुर्वृत्तान्तरक्षिणी। गूढ़ोत्यन्नं सतं बालं जते कर्णमवारजम् ॥ १५ ॥ नूनं तस्यैव देवस्य प्रसादात् पुनरेव तु । कन्याहमभयं विप्र यथा प्राह स मामपिः ॥ १६ ॥ स मया मूढ़या पुत्रो ज्ञायमानोऽप्युपेक्षितः। तम्मा दहति विप्र यया सुविदितं वव ॥ १७॥ यदि पापमपापं वा तदेत दिकृत मया। तं द्रष्टु- मिछां भगवन् व्यपनेतु बमईसि ॥ १८ ॥ यच्चास्य राज्ञो विदितं दिस्यं भवतोऽनघ । तञ्चायं लभतां काममद्येव मुनिमत्तम ॥१८॥ इत्युक्त मत्युवाचेदं व्यासो वेदविहाम्बरः। साधु सर्वमिदं भाव्य- मेवगेतवाथात्य माम् ॥ २० ॥ अपराधय ते नास्ति कन्याभाव गता । देवाशश्वर्यवन्तो वे शरीराण्याविन्ति वै ॥ २१ ॥ रान्ति देवनिकायाय सत्याननयन्ति वै । . वाचा दृष्टया तथा सर्मात् संघर्षणेति पञ्चधा ॥ २२ ॥ मनुथधर्म वतन्यारतब मोहो. ग विदाते । इति तुन्ति विनोदिव्ये तु ते मानमो ज्वरः ५ २३ ॥

·५६
महाभारतम् ।
सर्व वलवता पथ्यं सर्व बलबमा शुचि। सवालवतां धम मर्व
बलवता सकम् ॥ २६ ॥
মুয়ামৰাখিবৰ যি অলবন ঘি
विशत्तमोऽध्यायः ॥ ३० ॥

·प्रामवासिकपर्व । दायादो हत पड़मिर्मधारय । स सोम इव सौभद्रो योगादेवा- भवहिधा ॥ १४ ॥ द्रौपद्या सह संभूत धृष्टद्युम्नञ्च पावकात । अग्नेर्भाग शुभ विद्धि राक्षसन्तु गिखण्डिनम ॥ १५ ॥ द्रोणं वृहसतर्भाग विद्धि द्रौशिञ्च रुद्रजन। भीमच विधि गानेय वरा मानुपता गतम् ॥ १६ ॥ एवमेते महामार्श देवा मानुष्य- मेय हि। तत पुनर्गता खगं कृते कर्मणि शोभने ॥१०॥ यच्च वै हृदि सर्वेषा दुखमेतचिर स्थितम् । तदद्य व्यप नेष्यामि परलोककृताशयात ॥ १८ ॥ सर्वे भवन्ती गच्छन्तु नदी भागीरथी प्रति ! तब ट्रच्यथ तान् सर्वान् ये इताम्मिन रगाजिरे ॥१८॥ वैशम्पायन उवाच । इति व्यासस्य वचन शुचा सर्वो जग- महता सिहनादेन गङ्गाममिमुखी ययौ ॥२. ॥ धृत- राष्ट्रय मामात्य प्रययौ सह पाण्डवै । महितो मुनिशार्दू लै- गन्धर्वश्च समागते ॥ २१॥ ततो गजा समासाद्य क्रगेगा स जना व । निवासमकरोत् सर्वो यथानोति यथासुखम् ॥ २२ ॥ राजा च माण्डवै साई मिष्टे देरी सहानुग । नियाममकरोडीमान् सस्त्रीहरपुर सर ॥ २३॥ जगाम तदस्थापि तेधा वर्ष मत बथा। निमा प्रतीक्षमाणाना दिदृस्णा मतान्नृपान् ॥ २४ ॥ अथ पुण्यं गिरिवरमस्तमभ्यगमद्रवि । तत कृताभिषिकास्ते नेश वर्मा समाचरन् ॥ २५॥ इत्यायमवासिकपर्वणि पुवदर्शनपर्वणि एक विशोऽध्याय ॥ ३१॥ - वैशम्पायन उवाच। ततो निभाया प्राप्ताया तणावाहिक क्रिया। व्यासमभ्यगमन सर्व ये तवामन् समागता ॥ १॥ त- राष्ट्रस्तु धर्मामा पाउदै मरियक्षदा। शचिरेकनना भई- ·महाभारतम्। . * नारासन्धिर्मग- . गपिभिरपाविगत ॥ २ ॥ गान्धा- मुह नार्यस्तु रहिता समुपाविशन् । पौरजानपदाचापि जना मवों यथावयः ॥ ३ ॥ सतो व्यासी महातेजाः पुण्यं भागीरघोज लम् । अवगायनुद्दा: बाथ सर्वान् लोकान् महामुनिः ॥ ४॥ पाण्डवानाञ्च ये योधाः मोरवागाच सर्वशः। राजानन महाभागा नानादेशनिवासिना, ततः रा तुमुलः भन्दो जलान्ते. जनमेजय। प्रादुरासी- यथा पूर्व कुरुपाण्डवसेनयो. ॥ ६ ॥ ततस्ते पार्थिवाः सर्वे भीम- ट्रोपुरोगमाः । ससैन्याः सलिलात्तमात् समुत्तस्थु सहस्रशः ॥ विराटटुपदी चैव सहपुत्री ससैनिको । द्रौपदेयाथ सौभद्रो राक्ष- सय घटोत्कचः ॥ ८॥ कर्णदुर्योधनौ चैवं भकुनिश्च महारथः । दुःशासनादयश्चैव धार्तराष्ट्रा महाबलाः ॥ ८ ॥ दत्तो जलसन्धश्च वीर्यवान् । भूरिश्रवाः भलः शल्यो हपसेनस सानुजः ॥ १० ॥ लक्षणो राजपुत्रश्च पृष्टद्युम्नत्य चात्मजः। शिखण्डिपुत्राः सर्वे च पृष्टकेतु मानुजः ॥ ११॥ अचलो उपका- . थैव राक्षसचाप्यलायुधः। वाहिकः सोमदत्तच चेकितानथ पार्थिवः ॥ १२ ॥ एते चान्ये च बहवो बहलाये न फौतिता। सर्वे भासरदेहास्ते समुत्तस्युजलात्ततः ॥ १३॥ यस्य-वीरस्य यो वेगो यो ध्वजो यञ्च वाहनम् । तेन तेन व्यदृश्यन्त समुप्रेता नरा- धिपाः॥१४॥ दिव्याम्बरधरः: सर्वे सर्वे भाजिष्णुकुण्डलाः। निर्वैरा निरहशारा विगतक्रोधमत्सराः ॥ १५ ॥ गन्धर्वरुपगीयन्त स्तूयमानाय वन्दिभिः । दिव्यमाल्याम्बरधरा वृताश्चाप्सरगाङ्गणैः ॥ १६ ॥ धृतराष्ट्रस्य च तदा दिव्यं चचुनराधिप। मुनिः सत्य: वती पुत्रः प्रोतः मादात्तपोबलात् ॥१०॥ दिव्यशानबलोमेता गामारी च यशखिनी। ददर्भ पुवांस्तान् सर्वान् ये चान्येऽपि मधे हताः ॥ १८॥ तदद्भुतमचिन्यच्च समहल्लोमहर्षणम् । विस्मितः म नगः सों ददानिमिप्रेक्षणः ॥ १९ ॥ तदुत्सव महोदन हष्ट- - ·पाश्रमवासिकपत्र । नारोगराकुलम्। आयय्यभूतं ददृशे चित्र पटगतं यथा ॥ २०॥ धृतराष्ट्रस्तु तान् सर्वान् पश्यन् दिव्येनं चक्षुषा। मुमुद भरतश्रेष्ठ प्रसादात्तस्य वै सुनेः ॥ २१॥ इत्याथमवारिकपर्वणि पुवदर्शनपर्वणि द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ ३२ ॥ . . वैशम्पायन उवाच। ततस्ते पुरुषहाः समाजामः पर- सरन् । विगतक्रोधमात्माः सर्वे विगतकलापाः ॥ १॥ विधि परममास्थाय ब्रह्मर्षिविहितं शुभम्। संघटमनस. सर्वे देवलोक इवामराः॥२॥ पुनः पिवा च माया च भार्थ्याय पतिभिः सहा भाना माता सखा चैव सरया राजन् समागताः ॥३॥ पाण्डवास्तु महेष्वास कणं सौमटमेव च। संप्रहर्षात् समाजग्म द्रौपदेयांश गर्वशः ॥ ४॥ ततस्ते प्रीयमाणा वै कर्णन सह पाण्डवाः । समय "पृथिवीपाल मौद्धये च स्थिताभवन् ॥५॥ परस्परं समागन्य योधास्ते भरतर्षभ। मुनेः प्रसादाते येवं क्षविया नष्टमन्यवः ॥६॥ प्रसौदं परित्यज्य सौद्ये पर्यवस्थिताः। एवं समा- गताः सर्वे कुरभिर्वान्धवैः सह ॥ ७ ॥ पुत्रैश पुरुषव्याघ्राः कुर- वोऽन्ये च पार्थिवाः। तां रात्रिमखिलामेवं विद्वत्य प्रीतमानसाः ॥८॥ गेनिरे परितोयेण नृपाः खगसदी यथा । नाव मोको भयं वागी नारतिर्मयमोऽभवत् ॥ ८॥ परसरं समागम्य योधानां भरतर्षभ । समागतास्ताः पिटभिर्धारभिः पतिभिः सतैः ॥१॥ मुदं परमिकां प्राप्य नार्यो दुःखमथात्यनन् । एका 'रातिं विद्वत्यैव ते वीरास्ताय योपितः ॥ ११॥ आमन्वयानन्यो- न्यमाशिष्य ततो जम्म यथागतम् । ततो विजयामास लोकां- सामुनिपुश्यः ॥ १२ ॥ पणेनान्त ईतायैव प्रेक्षतामेव तेऽभवन् ।

·महाभारतम् ! ii १ ॥ अवगाच महागानः पुण्यां भागीरथौं नदीम् ॥ १३ ॥.. मरथाः मध्वजाश्चैव खानि वेश्मानि भेजिरे। देवलोकं ययुः केचित् केचिद्ब्रह्माग्दस्तथा ॥ १४ ॥ केचिञ्च वारुणं लोकं केचित् कौवेर- मान वन । ततो वैवस्वतं लोकं केचिञ्चैवान वन् नपाः ॥१५॥ राक्षसानां पिशाचानां कैचिचाप्युत्तरान् कुरून् । विचितगतय: योन्ये यानवाप्यामरैः सह ॥१६॥ आजग्म स्ते महालानः सवाहा सपदानुगाः। गतेषु तेषु सर्वेषु सलिलस्थो महासनिः॥१७॥ धर्मभौली महातेजाः कुरूणां हितकृत्तथा। ततः मोवाच ताः सर्वाः क्षत्रिया निहतेश्वराः ॥१८॥ या याः पतिकताँलोका- निच्छन्ति परमस्तियः । ता जाणवीजलं शिममवगाहन्त्वतन्द्रिताः ततस्तस्य वचः शुखा अधाना वराङ्गनाः। शुर समनुशाग्य विविशुर्जाङ्गवीजलम् ॥ २० ॥ . विमुक्ता मानुषे है- स्ततस्ता भर्तृभिः सह । समाजग्म तदा साध्याः सर्वा एव विशा- म्पते ॥ २१ : एवं क्रमेण सर्वास्ताः शीलवत्यः पतिव्रताः। मविश्स क्षत्रिया मुक्ता जग्म भत्तं सलोकताम् ॥ २२ ॥ दिव्यरून परमायुक्ता दिव्याभरणभूषिताः । दिव्यमाल्याम्बरधरा यथारां पतयस्तथा ताः शीलगुण सम्पन्ना विमानस्था गतलमाः। सर्वाः सर्वगुणोताः स्वस्थानं प्रतिमंदिरे ॥ २४ ॥ यस्य. यस्य तु यः कामस्तस्मिन् काले बभूव ह। तं तं विराष्टवान् व्यासो बरदो धर्ममवत्सल.॥२५॥ तत् शुखा नरदेवानां पुनरागमन नराः । जधुर्मुदिताशासनानादिभगता अपि ॥ २६ ॥ प्रियः समागम- न्तेषां यः सम्यक शृणयान्नरः। प्रियाणि लभते नित्यमिह च प्रत्य व ॥२०॥' इष्टवान्धवसंयोगमनायासमनामयम् । यसैतत् यावयेविहान् विदुषो धर्मवित्तमः ॥ २८॥ प्रामु यालोके परव च शुभां गतिम् । खाध्यायमुक्ता मनुजास्तपो- गुप्ताय भारत ॥ २६ ॥ मातापारा गोपिला दाम निर्भूम' ॥ २३॥ - स यम..

·पायमवासिकपन्य। 6 कलाया। ऋजव शपय भान्ता हिसान्तविजिता ॥३॥ पास्तिका यहधानाच तिमन्तर मानवा । श्रमायमिर पर्व धवापस्यन्ति.. .परानतिम् ॥ ३१॥ इत्याश्रमवासिकपर्वणि पुत्रदर्शनपर्वणि वयस्भिोऽध्याय १३३॥ । वैशम्पायन उवाच । सौतिरुवाच । एतत् श्रुत्वा पो विधान हटोऽभूष्णनमेजय । पितामहाना सर्वपा गमनागमन तदा ॥ १॥ अनवौच्च मदा युक्त पुनरागमन प्रति । मयन्नु व्यक्तदेहाना पुनस्तद्रूपदर्भनम् ॥ २ ॥ त्युक्त स विजयेष्ठो व्यासभिष्य प्रतापवान् । प्रोवाच वदता पंठस्त तृप जनमेजयम् ॥ ३॥ ঋষিসম ৰা কালিখি नाय । कानानि शरीराणि तथैवाकसयो तृप ॥ 8 ॥ महा भूतानि नित्यानि भूताधिपतिसंग्रयात् । तेपाच निन्यसम्बासी न विना विगुज्यताम् ॥५॥ अनायासकृत कर्म सत्ययेष्ठ आत्मा चाभ समायुक्त राखदुखमुवानुते ॥६॥ अविनाश्यस्तथा गुक्त क्षेत्र। इति निशय । भूतानामाताको भावो यथासग न विमुच्यते ॥७॥ यावन होयते कम सावत्तम खरूपता। चौणकर्मा नरो लोके उपान्यख नियच्छति ॥८॥ नागाभावारतार्थकाव शरीर प्राप्य सहता । भवन्ति ते तथा नित्या' पृथगभाव विनानंताम् ॥ ८॥ अश्वमेधे तिथेयमन समपन प्रति। लोकान्तरगता निय प्राणा नित्य परीरिणाम् प्रसहित वदाम्येतत् प्रियवेत्तव पार्थिव । देवयाना हि पन्धान शुतारसे यासंतरे ॥ ११ ॥ पाहतो यत्र यते तसा हिसाला। यहा समनिता देवा पशूना गममेश्वरा फलागम।

·জাপান। ॥१२॥ गतिमन्तय तेनेट्वा नान्ये नित्या भवन्त्युत। नित्येऽस्मिन् पञ्चके वर्ग नित्ये चात्मनि पूरुषः ॥ १३ ॥ अस्य नानासमायोगं यः पश्यति वथामतिः। वियोगे भोचते त्य, सवाल इंति में: मतिः ॥ १४ ॥ वियोगे दोपदीं यः संयोग स विवजयेत् ।' असङ्गे सङ्गमो नास्ति दुःखं भूपि वियोगनम् ॥ १५ ॥ परापर- स्वपरो नाभिमानादुदीरितः । अपरधः परी बुद्धि शाला भोहाडिमुच्यते ॥ १३ ॥. प्रदर्शनादपि ततः पुनयादर्शनं गतः। नाहं तं वेनि नासौ मां न च मेऽस्ति विरांगता ॥ १०॥ येन चेन परीरेण करोत्ययमनीवरः। तेन तेन परोरेगा वदवन्यमुपा- श्रुते ॥ १८॥ मानसं मनसायोति शारीरच परवान् ॥ १८ ॥ इत्याश्रमवासिकपर्वणि पुत्रदर्शनपर्वणि चतुस्विंभोऽध्यायः ॥ ३४ ॥ . वैशम्पायन उवाच । अदृष्ट्वा तु नृपः एवान् दर्णनं प्रतिलब्ब- वान्। ऋर्षः प्रसादात् पुवायां खरूपाणां कुसाहह ॥ १ ॥ राजा राजधांय ब्रह्मोपनिषदन्तथा। अवाप्तवान्नरयेठो उद्ध- निश्चयमेव च ॥ २ ॥ विदुरव महाप्राज्ञो ययौ सिदि तपोबलात् । धृतराष्ट्रः समामादा व्यासञ्चैव तपखिनम् ॥ ३ ॥ जनमेनय उवाच । ममापि वरदो व्यासो दर्शयेत् पितरं यदि । तद्रूपवेश्वयसं यहां सर्वमेव ते ॥ ३॥ प्रियं मे स्यात् कृतार्थय स्यामहं कृतनिय यः। प्रसादापिमुखस्य मम कामः समध्यताम् ॥ ५॥ सौतिरुवाच । इयुक्ता रचने तस्मिन् नृपे व्यासः प्रतापवान् । प्रसादमकरोडौमानान या परिक्षितम् ॥ ६॥ ततस्तद्रूपश्य- मागतं नृपति दिवः । श्रीमन्तं पितरं राजा ददर्श जनमेजयः ·पाथमवासिकपञ्च। ॥७॥ समीकल महात्मानं पुवन्तं चास्य ङ्गिणम् । अमात्या ये बभूवुरा रास्ताय ददर्श ह॥८॥ तत सोविये राजा मुदितो जनमेजय । पितर खापयामास स्वयं सनौ च पार्थिवः ॥८॥ क्षाला स नृपतिर्विमनास्तीकमिदमब्रवीत् । यायावर कुलोत्पन्न जरत्कारुसत तदा ॥ १०॥ आस्तीक विविधाथों योऽयमिति मे मति । यददाय पिता प्राप्तो मम मोकप्रणा- मन ॥ ११॥ आस्तीक उवाच । ऋपिपायनो यत्र पुराणस्तपसो निधि । यज्ञ कुरुकुलनेछ तस्य लोकावुभौ जितौ ॥ १२ ॥ श्रुत विचित्र- मायानं बया पाण्डवनन्दन । साथ भस्मसान्नीता गतव पदवी पितु ॥ १३ ॥ कथञ्चित्तचको मुक्त सत्यत्वात्तव पार्थिव । ऋषयः पूजिता सर्वं गतिर्दष्टा महात्मन ॥ १७ ॥ प्राप्त स विपुलो धन' शुखा पापविनाशनम् । विगतो हृदयग्रन्थिरदारजनदर्भनात् ॥ १५ ॥ ये च पक्षधरा धर्म सदृत्त रुचयश्च ये। यान् दृष्ट्वा हीयते पाय रोभ्य कार्या नमकिया ॥ १६ ॥ सोतिरुवाच । एतत् शुला हिजठात् स राजा ननमे- जय । पूजयामास तमपिमनुमान्य पुन पुन ॥ १० ॥ पप्र तपिञ्चापि वैशम्पायनमच्युतम्। कथायमेघ धर्मशो वनवासस्य सत्तम ॥ २८॥ है इत्यायमवारिकपर्वणि पवदर्शनपर्वणि पञ्चविमोऽध्याय ॥ ३५ ॥ . जनमेजय उवाच। दृपा पुवातपा पौवान् सानुबन्धान जनाधिप । धृतराष्ट्र फिमकरोद्रागा चैव युधिष्ठिर ॥१॥ वैशम्पायन वाच। तदृष्ट्वा मझदायर्य पुत्राणा दर्शनं नृप ।

·पायमवागिशाप जीवितस्य ममानध! उग्रं तप समास्थास्ये बमनुधातुमईणि ॥ २० ॥ अय्यद्य पिण्ड कीर्तिथ कुलदं प्रतिष्ठितम् । ही वाय वा महाबाहो गभ्यता पुत्र मा चिरम ॥२१॥ राजनीति सबदमः सुतायो भरतर्षभ । सन्देष्टव्य न पश्यामि कृत मे भवता प्रभो ॥२२॥ वैशम्पायन उवाच । इत्युक्तवच नन्वन्तु नृपो राजानममवीत् । न मामईमि धर्म परित्यक्तमनागसम् ॥ २३ ॥ काम गच्छन्तु मे सर्वे मातरोतुचरास्तथा। भवन्तममन्विये मातरौ च यत. प्रत ॥ २४ ॥ तगुवाचाथ गान्धारौ चैव पुत्र शृणुष्य च । द्रव्य- धोनं कुरुकल पिएड य वारस्य मे ॥ २५ ॥ गम्यता एव पर्याप्त- मेतावत पूजिता वयम् । राजा यदाद तत कार्य लया पुन पितुर्वच ॥ २६ ॥ वैशम्पायन उवाच । इत्युक्त स तु गान्धा- कुन्तीमिदमभा- पत। क्षेहवाष्पाकुले नेत्र प्रन्य रुदतों वच ॥ २७॥ विस- जयति मा राजा गान्धारी च य पखिनी। भवत्या बद्दचित्तस्तु कथ यास्यामि दुखित ॥२८॥ न चोरसहे तपोविन का, ते धधारिणि । रापसो हि पर नास्ति तपसा विन्दो महत ॥२९॥ ममापि न तथा राति राज्ये बुद्धिर्यथा पुरा। तपस्येवानुरत मे मन सर्वात्मना तथा ॥ ३०॥ शून्येयञ्च मही सक्षा नगे प्रीतिकरी शुभे। वान्धवा न परिक्षीणा बल नी न यथा पुरा ॥ ३९ ॥ पाञ्चाला सभ सौणा कथामावावशेपिता नया कुलकर्तार कञ्चित् पश्याम्यई शुमे ॥ ३२ ॥ सर्वे हि भस्मसा- नीतास्ते द्रोग्यन रणानिरे। अवषिष्टाय निहता दोगवेण वैनिमि ॥ ३३ ॥ चेदयश्चैव मतस्याश दृष्टपूर्वास्तथैव न । केवल हाशिचनञ्च बासदेवपरिग्रहात् ॥ ३४ ॥ यदृष्ट्वा स्यातुमिच्छामि धर्माय नायहेतुस । शिवेन पश्य न सान् दुर्लभ तब दर्थ- गम ॥ ३५] भविषधं च राजा हि वौद्रं चारपस्यते तपः।

·भायभवामिनपन्न। सतो युधिष्ठिरी राजा महार सहमैनिक । নাৰ বিদায় मुनरायात् सबान्धव ॥ ५३॥ इत्यायमासिकपर्वरित पुत्रदर्शनपर्वणि मुधिडिरप्रत्यागमने पविमोऽध्याय ॥ ३३॥ समाप्तञ्चट पुवदर्शनपर्व । अथ नारदागमनपर्व। वैशम्पायन उवाच। दिवोपनिष पाण्डा यहाया। देवर्षिनारदो राजन्नाजगाम युधिष्ठिरम् ॥ १॥ तमभ्यची महा- बाहु कुरुराजो युधिष्ठिर । आमीन परिविश्वस्त मोवाच वरती वर ॥२॥ चिरान नानुपश्यामि भगवन्तमुपस्थितम । कञ्चित्त वापस विप्र शुभं वा प्रत्युपस्थितन ॥३॥ के देगा परिदृष्टाले किञ्च कार्य करोमि ते । तद्यूहि हिजमुख्यरत व धम्माक परा गति ॥ ४ ॥ नारद उवाच। भिरदृष्टोऽसि मेत्येवमागतोयसपोवनात परिदृष्टानि तीर्थानि गहा चैव मया नृप ॥ ५ ॥ युधिष्ठिर उवाच । वदन्ति परुपा मेऽध गातीरनिवासिन । धृतराष्ट्र महामानमास्थित परम तप ॥ ६॥ परिदृष्टखया तव कुभलो स कुराह । गान्धारी च मुथा पैर सूतपुत्रय सञ्जय ॥ ७॥ कय वर्तते चाय पिता मम स पाथिब । योतु. मिच्छामि भगवन् यदि हटस्व या नृप ॥८॥ नारद उवाच । स्थिरीभूय महाराज गुण इस ययातघन्। यथा प्रतञ्च दृष्टच मया तमिलपोवने ॥ ८॥ बननामनिद्रपेड भपता कुरुनन्दन। कुरुक्षेत्रात पिसा तुस्य गातार यो सूप ॥ १०॥ गान्धाया मस्तिो धीमान् वध्या तुन्या समन्दिन। सजयेन च सूरीन सारिनोव सयाजक ॥ ११॥ भातस्ये ए तपस्सीद्र पिना समपोधग । बीम गुरी समादाय वामझो- ·महाभारतम्। ऽभवन्मुनिः ॥ १२॥ वने स मुनिभिः सर्वैः पूज्यमानो महातपाः लगस्थिभावशेषः स पण्णासानभवन्नृपः ॥ १३ ॥ गामारी तु जलाहारी कुन्ती मासोपवासिनी । सञ्जयः पहभक्तन वत्तया मास भारत ॥ १४ ॥ अग्नोस्तु याज कास्तव नुहुवर्विधिवत् प्रभो । दृश्यतो दृश्यतश्चैव बने. तम्मिन् तृपस्य वै ॥१५॥ अनिकेतोय राजा से बभूव वनगोचरः। ते चापि सहिते देव्यौ सञ्जयश्च तमन्वयुः ॥१६॥ सञ्जयो नृपतेनैता समेषु विषमेषु,च। गान्धा- रा पृथा राजन् चतुरासौदनिन्दिता ॥१७॥ ततः कदाचि- इनायाः कच्छे स नृपसत्तमः। गहायामाप्लुतो धीमानायमाभि- मुखोऽभवत् ॥ १८ ॥ अथ वायुः समुहू तो दावाग्निरभवनमहान् ! ददाह तदनं सर्व परिगच्च समन्ततः ॥ १८ ॥ दवत्स मंगयथेषु, दिजि क्षेषु समन्ततः। वराहाणाञ्च यूथेषु संथयत्स जलाभयान ॥२०॥ समाविद्धे वने तम्मिन् प्राप्त व्यसन इत्तमे। निराहार: तया रांजा मन्दप्राणविचेष्टितः ॥ २१॥ असमर्थोपसरणे सकृये मातरो च ते। ततः म नृपतिदया वन्दिमायान्तमन्तिकात् ॥२२॥ इदमाश ततः सूतं सप्लयं जयतां वरम् । गच्छ मलय,यवामिनं बां.दहति कहिंचित् ॥ २३ ॥ वयमताग्निना युक्ता गमिष्यामः परां गतिम् । तमुवाच किलोहिग्मः सञ्जयो वदतां वरः ॥२४॥ राजन्मृत्यरनिष्टोऽयं भविता ते वृथाग्निना। न चोपायं प्रपश्यामि मोक्षणे जातवेदसः ॥ २५ ॥ यदवानन्तरं कार्य मावान वक्ता- मईति। इत्युक्तः मजयेनेदं पुनराहस पार्थिवः ॥ २६ ॥ नेप गत्परनिष्टो नो निःसतानां यहात खयम् । जलममिस्तथा वागु. रय वाणिविकपंगम् ।। २७ ॥ सापसानो प्रयस्यन्ते गच्छ मलय मा घिरम् । इत्युका गप्नयं राजा पमाधाय मनसया ॥२८॥ मामतः सा गान्धाया कुन्या योपाविशतदा । मन्नयतं गया हा प्रविषमचारोत ५ २८ ॥ उवाग नं गेधावी गुरु .

·बायमवासिकप
म ताना-
.
.
मानमिति प्रभो। ऋपिपुवो मनीषी स राजा चक्रस्य तहच'
स निरुध्येन्द्रियग्राममासीत् काठोपमस्तदा। गान्धारी
च महाभागा जनमौ च पृथा तय ॥ ३१ ॥ दावागिना समायुक्त
सच राजा पिता तक। सलवस्तु महामावस्ताहावादमध्यत
॥ ३२ ॥ गमाकूले मया दृष्टस्तापसे परिवारित ।
मन्या तेजसो नियतच्च सर्वच । प्रययौ मध्क्षयो धीमान् हिम-
वसं महीधरम् ॥ ३३ ॥ एवं स निधनं प्राप्त कुरुराजो महा-
भना । गान्धारी च पृथा चैत्र जनन्यो ते विशाम्पते ॥ ३७॥
यदृच्छयानुव्रजना मया राश कलेवरम् । सयोथ देव्योरुभयो-
मया दृष्टानि भारत ॥ ३५ ॥ ततस्तपोवने तस्मिन् समाजग्म-
। तपोधना । श्रुखा राजस्तदा निष्ठा न बमोचन गतीश ते ॥३६॥
सवायौपमह सर्वमेतत् पुरुपसत्तम ।
यथा च नृपतिर्दग्धी देव्यो
ते चेति पाएडव ॥ ३०॥ न भोचितव्यं राजेन्द्र स्वत सपृथिवी-
पतिः। प्राप्तवानग्निसंयोग गान्धारी जननी च ते ॥ ३८ ॥
वैशम्पायन उवाच । एतत शुला च सर्वेषा पाण्डवाना महा.
मनाम् । निर्यानं इतराष्ट्रस्य शोक समभवनहान् ॥ ३८ ॥ अन्त -
पुराणाय सदा महानात्तस्वरोऽभवत । पौराणाञ्च महाराज शुखा
राजस्तदा गतिम् ॥ ४० ॥ अहो धिगिति राना तु विन्य भाग-
दुखित । ऊ बाहु मारमातु प्रारोद युधिष्ठिर । भीमसेन-
पुरोगाथ भ्रातर पूर्व एव से ॥४१॥ अन्त पुरेषु च तदा समझान्
रुदितखन'। मादुरामीमहाराज पृथा शुला तथागताम् ॥४२॥
वच हर तथा दग्ध इसपुयं नराधिपम्। अवशोचन्त ते सर्व
गान्धारीच तपखिनोम् ॥ ५३॥ तमिान्नुपरते भब्दे महादिय
भारत । विगत वायं धैर्येण धर्मराजोप्रवौदिदम् ॥ ४ ॥
इत्याश्रमवासिकपर्वणि नारदागमनपर्वणि वनामिना
एतराष्ट्रादिदा सप्तति योऽध्याय ॥ ३७॥

·महाभारतम् ।
।
युधिष्ठिर उवाच । तथा महात्मनस्तस्य तपस्दुग्रे च वचतः ।
अनाथस्येव च वने तिष्ठत्नमारा बन्धुषु ॥ १ ॥ 'दुविज्ञेया गति-
प्रयन् पुरुषाणां मतिर्मम । यत्र, वैचित्रवीर्योऽसौ देग्य एवं
वनामिना ॥ २. यस्य पुवमतं श्रीमद्भगवदाहमालिनः । नागा
शुतबलो.राजा से दन्यो हि दवामिना ॥ ३ ॥ पुरा पर्य-
वौजन्त तालहन्तैर्वर खियः। तं गतः पर्यवीजन्त दावाग्निपरि-
कालितम् ॥ ४॥ सूर्ममागधसवैथ भयानो यः प्रबोध्यते । धरण्या
स तृपः गते पापस्य मम ममभिः ॥ ५ ॥ न च शोचामि गान्धारौं
हतवां यशखिनीम् । पतिलोकमनुप्राप्तां तथा मर्तृव्रते स्थिताम्
६. पृथामेव च भोचामि या पुवैवर्य हिमत् ।। उत्स्य
समहद्दीप्त वनवासमरोचरत् ॥ ७ ॥ धिग्रांज्यमिदमस्माकं धिग्-
बलं धिक पराक्रमम् ।' चवधर्मच 'धिगयामा मृता जीवामहे
सुसुक्ष्मा किल कालस्य गतिहिनवरोत्तमं । यस
समत्स्च्य राज्यं ग वनवासमरोम यत् ॥ ८॥ युधिष्ठिरस्य जननी
भौमस्य विनयस्य च । अनाथवत् कथं दग्धा इति मुधामि चिन्त-
वृथा संतपितो वह्निः खाएडवे सव्यसाचिना। उपर
कारमजानन् स कृतन · इति 'मे मतिः॥ ११॥ यवादहत् से
भगवान्मातरं सव्यसाचिनः। अला यो ब्राक्षणच्छद्म भिक्षार्थी
समुपागतः । धिगनि धिक् च पार्थस्य विद्युतां सत्यसन्धताम् ॥१२॥
इदं काटतरं चान्यद्भवन् प्रतिभाति मे। ' वृथानिगा समायोगो
यदभूत् पृथिवीपतेः। तथा 'तपखिनस्वस्थ रानः कौरवस्य
६ ॥ १३॥' कथमे विधी
मायुः प्रभास्य पृथिवीमिमाम् । तिष्ठत्र
मन्त्रपूतेषु तस्यानिषु महावने । तयाग्निना समायुक्तो निष्ठां.
माप्तः पिता मम ॥ १७॥ मन्ये पृथा पमाना कमा धर्मनिसन्तता।
हा तात धर्मरानेति समान्दमहामये ॥ १५ ॥ भीम पर्यादि
भयादिनि चैवाभिवागती ।. समन्ततः परिसिता माताभूमे दवा
वयम् ॥८॥
यन्॥१०॥

·प्राथमवासिकप , निमा ॥ १६ ॥ सहदेव प्रियस्तस्था पुत्रेभ्योऽधिक एक हु। न चैना मोक्षयामास वोरो माद्रवतीसंत ॥१०॥ तत शुला सरुदु सर्वे समालिका परसरम। पारडवा पञ्च दुखार्ती भूतानीव युगक्षये ॥ १८॥ तेयान्तु पुरबिन्द्रागा रस्ता रुदित. खन । मासादाभोगसंवृद्धो अन्वरीतीत सरोदसी ॥१८॥ इत्यायमवासिकपर्वणि नारदागमनपर्वणि युधिष्ठिर- विधा अष्टवित्तमोऽध्याय ॥ ३८॥ 4. J नारद उवाच । नासो तथाग्निना दग्धो यथा सम शुत भया। বিষৰীয় ননিন যাদি যান । বল সৰিঘৰৰ वाशुभक्षेण धीमता । अग्नय कारयित्लेष्टिमतसृष्टा इति न असम ॥ २॥ याजकास्तु ततस्तस्य तानग्नोन्निजने वने। समवरज्य यथाकाम जन्म भररासत्तम ॥ ३ ॥ म निस्तदा बहिर्वने समि- नभूत किल । तेन तदनमादीप्तमिति ते तापसाधन ॥७॥ स राजा जाणवीवो यथा ते कथित मया। रोनाबिना समायुक्त' खेनैव भरतर्षभ ॥ ५ ॥ एवमावेदयामासमन्यस्ते ममानृप । थे ले गागी. रथीसोरे मया दृष्टा सुधिहिर ॥६॥ एवं सेनानिगा राना समा. मुक्तो नधीपरो। मा योचिथाल नपति गत स परमा गतिम् ৪ ৩ বৃহস্কুৱা বৰ ভালদী ন নাৰিব। সারা মুম্বন सिसिमिति गे काम समय ॥८॥ कत्तुमाह पि रायन्द्र यान्त्व- मुहमा क्रियाम। भ्रामभि सहित सर्वैरतनज विधीयताम् ॥ ८ ॥ वैशम्पायन उवाच । ततस पचिपीपाल' पाण्डवानां धुर घर ! प्पियो सवसीय सदारय नरभ ॥ १०॥ पोर- जानपदाश्चैव, राजमणिपुरस्कृता । गजा प्रजग्मुरमिले वाम सेकेन पक्षता ॥ १९॥ ततोऽवगा सलिल सते गरपद्रवा । सुमुससमग्रत यात्रा दुरतोय महामने । गान्याच्या प्रयाचाच ·५ महाभारतम्। । विधिवन्नामगोवत ॥ १२ ॥ भौचं निवर्तयन्तस्ते तवोपनगरा• हाहिः। प्रेषयामास स नरान् विधिज्ञामातकारिण || १३ ॥ गङ्गाहारं नरये हो यव दग्धोऽभवन्नुप । तवैव तेया कृत्यानि गङ्गाहारेन्विमात्तदा। कर्तव्यानौति पुरुषान् दत्तदेयान् मही- पति ॥१४॥ हादहनि तेभ्य स तपोचो नराधिप । ददी थाहानि विधिवत् दक्षिणावन्ति पाण्डः ॥ १५ ॥ धृतराष्ट्र समुद्दिश्य ददौ न पृथिवीपति । सवर्ण रजत गाश्च पर्याय सुमहाधना ॥ १६ ॥ गान्धायोथैव तेजस्वी पृयायाच पृथक पृथक् । संकोची नामनी राजा ददौ दानमनुत्तमम् ॥१७॥ यो यदिच्छति यावञ्च तावत् स लभते नर । शयनं भोजन यानं मणिरत्नमथो धनम् ॥ १८॥ यानमाच्छादनं भोगान् दासीय समलवृता । ददौ राना समुद्दिश्य तयोर्मावोमहोपति ।। १ ।। वत स पृथिवीपालो दवा पाडान्यनेकप। प्रविवेश पुर राजा गगर वारणाहयम् ॥ २०॥ ते पापि राजवचनात् पुरुषा ये गताभवन् । संकलमा तेषा कुल्यानि पुन प्रयागमतत ॥ २९ ॥ माल्गन्धेश विविधैरचयिखा यथाविधि । कुल्यानि तेषा भयोच्य तदायस्थमहीपते ॥ २२ ॥ समावास्य तु राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । नारदोऽध्यगमद्राजन् परमर्षिर्यथेषितम् ॥ २३ ॥ एव एषतीतानि धृतराष्ट्रस्य धीमत । वनवासे तथा त्रीणि नगरे दश पञ्च च ॥ २४॥ हेसपुत्रस्य सग्रामे दानानि ददत पदा । शातिसम्बन्धिमिवाणा भातृणां बजनस्य च ॥ २५ ॥ युधिष्ठिरस्तु नृपतिर्गातिप्रीतमनास्तदा। धारयामास सद्राज्य निहत शातिवान्धव ॥ २६ ॥ तयायमासिके तु पर्वएपपि समा. हित । गन्धमाल्यादियुक्तञ्च इविध मोनदिलान् ।।२७।। इत्याचमवारिकपर्वणि नारदागमनपर्वणि जन- पलारिभोऽध्याय ॥ ३८॥ समाप्तञ्चेद प्रायमासिकपर्व । ।

·श्रीमहाभारतम्।

·महाभारतम्। वैशम्पायन उवाच । जनमेजय उवाच । अथ विनष्टा भगवनचया पिणभि सह! पसती वासुदेवन्य भोजायेव मारथा ॥ १२ ॥ पड विणऽय ततो वर्षे वशीनामनयो, महान्। अन्योन्य मुघलैस्से तु निजनु कालचोदिता ॥ १३ ॥ जनमेजय उवाच । केनानुभप्ताले वौरा क्षय तृणानन्धका गता। भोजाथ हिजवयं ल विस्तरेंगा वदव से ॥ १४॥ 4.

·5. मौमसपञ्च। चापि प्रातिपन् पुरुषा नृप ॥ २०॥ अघोषयंर नगर वचना- दाहुकस्य ते । जनाईनस्य रामस्य वभोरील महात्नन ॥ २८ ॥ अद्य प्रभृति गर्येषु हगान्ध अकुले विह। सुरासवो न कर्तव्य मनगरवासिमि ॥ २८॥ यथ नो विस्ति कुर्यात् पेयं काश्यि- न्नर चाचित् । जीवन स शलमारोहेत् स्वयं कृत्वा सबान्धर ॥ ३० ॥ ततो राजभयात् सर्वे नियमञ्चक्रिरे तदा। नरा शासन- माशाय रामस्याक्लिष्टकर्मण. ॥ ३१ ॥ इति मौसलपर्वणि मुसलोत्पत्तौ प्रथमोऽध्याय ॥१॥ .

·महाभारतम न ... - नुचरन्त पनीश्च पतयतया ॥ १२ ॥ विभावसुः प्रज्वलितो, बाम दिपरिवर्तते । नौललोहितमजिठा विराजनयिः पृथक् ॥ १२ ॥ उदयास्तमने नित्यं पुथ्यों तस्यां दिवाकरः । व्यदृश्यतासकृत पुभि कवन्धैः परिवारितः ॥ १३ ॥ महानसेषु सिद्धेषु संस्कृताती भारत । आहार्यमाणे कृमयो व्यदृश्यन्त सहस्रशः ॥ १७ ॥ पुरयाई वांच्यमाने तु जपत न महात्मसु । अभिधावन्तः यूयन्ते । चादृश्यत कश्चन ॥ १५ ॥ परसरञ्च मक्षवं हन्यमानं पुनः पुनः । प्रहरपश्यन् सर्वे ते नात्मनस्तु कथञ्चन.॥ १६ ॥ नदन्तं पाञ्चजन्य द्वमान्धकनिवेशने। समन्तात्. पर्यवामन्त रामभा दारुणखरा ॥ १०॥ एवं पश्यन् हपोकेशः सम्पाप्तं कालपर्ययम्। वयो 'दश्याममावास्यां साम् दृष्ट्वा प्रानवौदिदम् ॥ १८॥ चतुर्दशी पच्च- दशी कुतेयं राहुणा पुनः। प्राप्ते ,भारत युद्धे प्राप्ता चाटा चयाय नः ॥ १८ ॥ विश गन्ने कालन्तं परिचिन्त्य जनार्दनः । मैंने प्राप्त स पदविंशं वर्ष वै केगिसूदनः ॥ २०॥ पुत्रशोकाभि- .सन्तप्ता गान्धारी हतबान्धवा । यदनुव्याजहारात तदिद ममुपागमत् ॥ २१ ॥ इदञ्च सदनुप्राप्तमब्रवीद्ययुधिष्ठिर । परा प्यूदेवनौकेषु दृष्टोत्यातान् सशसणान् ॥ २२ ॥ इत्यता वासु- देवस्तु चिकौ पः सत्यमेव तत् । प्राज्ञापयामास तदा तीर्थयात्रा- मरिन्दमः ॥ २३ ॥ अपोषयन्त परुपास्तव के श्वशासनात् । तीर्थयात्रा समुद्र का कार्थे ते पुरुषर्षभाः ॥ २४ ॥ इति मौमतपर्वणि हितीयोऽध्यायः ॥ २॥ वैशम्पायन उदास । काली स्त्री पाण्डूरैर्दन्तः । प्रविखहमती निशि। स्त्रिया स्वप्नेछु मुशान्ती हारको परिधावति । अग्निहोत्रनिकेतेषु बाम्तुमध्ये वेग्म । गान्ध कानसादत ·मौसलपन्न । ५ महारथा । स या भयानका ॥२॥ अलङ्काराश छत्रच ध्वजा कर चानि च । ह्रियमाण न्यदृश्यन्त 'रसोभि मुभयानकै ॥३॥ तच्चाग्निदत्स ऋणास्य वजनाममयोमयम । दिवमाचक्रमे चक्र' द्वपीना पश्यता तदा ॥ ४ ॥ युक्त रथ दिव्यमादित्यवर्ण हया हरन् पश्यतो दारु कस्य । ते सागरस्योपरिधादर्सयन् मनो- जावायतुरो वाजिमुत्या । ताल सुपर्णय महाप्वजो तो सुपूजितौ रामजनार्दनाग्याम् । एचजह रसरसो दिवानिश वाचयोचु- गम्यता तीर्थयात्राम् ॥ ६ ॥ ततो निगमिपन्तस्ते वाचक- सान्त पुरास्तदा तीर्थयात्रामच्छन्तरप्रभा ॥ ७ ॥ ततो भोज्यञ्च भक्ष्यञ्च पेय चान्धककृपा य । बहु नानाविधञ्च- भंद्य मातमनेकश ॥ ८॥ तत सैनिकवर्गाश्च नियंयुनंगराइहि । यानरबैगजेयेव श्रीमन्तस्तिग्मतेजस ॥ ८ ॥ तत प्रमासे न्यत्र- सन् यथोदिष्ट यधारहम। प्रभूतभच्चपयास्ते सदारा यादवा- स्तदा ॥ १० ॥ निविष्टास्तानिशम्याथ समुद्रान्ते स योगविन् । जंगामामन्बा तहीरानुवोऽर्थ विशारद ॥ १९ ॥ त प्रस्थित महा- मानमभिवाद्य कृताञ्जलि । जानन् विनाश वृष्णीना नेच्छ- हारयितु हरि ॥ १२ ॥ तत कालपरीतास्ते वृणन्धकमहा- रथा । अपश्यन्न इव यान्त तेज गहत्य रोटमौ ॥ १३ ॥ ब्राह्म- रणार्थेषु तत् सिहमन्न तेपा महात्मनाम्। तहानरेभ्य प्रददु सुरागन्धसमन्वितम् ॥ १४ ॥ तमस्तूर्यपताकीसं नटनत्तकसंकुलम ! पावर्तत महापान प्रभासे तिग्मतेजसाम् ॥ १५ ॥ कपास्य सन्निधौ राम सहित कृतवर्मगा। अपिवद्युयुधानय गदो वर्धस्तथैव तप्त परिसदो मध्ये गुयुधानो मदोत्कट । अब्ररीत कतवर्माणमास्यायमन्य च ॥१०॥ क छवियो इन्यमान सप्तान धन्यान्मृतानि । तन मध्यन्ति हार्दिक्य यादवा यक्षया हमम् ॥ १८॥ इत्युक्त मुसुधानेन पूजयामास तदन । प्रद्युम्नो -- ·महाभारतम् । ॥२४॥ पञ्चाना रविना श्रेष्ठो हार्दिक्यमवमन्ध च ॥ १८॥ तत परमसंद कृतवर्मा तदानवीत् । निर्दियन्निव मावज्ञ तथा सव्येन पागिना ॥ २०॥ भूरित्रवाछिन्नबोइयु के प्रायगतस्त्रया। बधेन सुन्- मसेन कथ वीरेश पातित ॥२१॥ इति तस्य बच शुता कमर परवीरहा। तिर्यक सरोषया दृष्टया वीक्षाच स मन्यमान ॥ २२ ॥ मणि स्यमन्तकश्चैव य म सवानिमोऽभवत् । ता कथा श्रावयामास सात्यकिर्मधुसूदनम् ॥ २३ ॥ तत गुला केशवस्या- मगमद्दुदती सदा। सत्यभामा प्रापिता कोपयन्ती जनार्दनम् तत उत्याय सक्रोध सात्यकिर्वाक्यमवरीत। ट्रोपदेयाना धृष्टद्युम्नभिखण्डिनो ॥ २५ ॥ एप गच्छामि पदवों सत्येन च तथा मपै। सौप्तिके ये चहिता सप्ता येन दुरात्मना ॥ २६ ॥ ट्रोणपवसहायेन पामेन कृतवर्मागा। समाप्तमायुरस्याय यमयैव समध्यमे ॥ २७॥ इत्येवमुला खड गैन केशवस्य समी- मत ।। अभिद्रुत्य भिर कोपाञ्चिच्छेद कृतवर्मण ॥ २८॥ तथा न्यानपि निन्त युयुधानं समन्तत । अभ्यधाववृधोकेमो विनि वारयितु तदा ॥२८॥ एफौभूतास्तत सर्व कालपायचोदिता । भोजान्धका महाराज मैनेय पर्यवारयन् ॥ ३॥ तान् दृष्टा पततस्तूर्णमभिधान् जनार्दन । न चुक्रोध महातेजा जातन् कालस्य पर्ययम् ॥ ३१॥ ते तु पानमदाविष्टायोदिता बाल धर्मणा। मुयुधानमथाभ्यन्नन्न च्छिष्टै वनस्तदा ॥ ३२ ॥ इन्य. माने तु चैनेय क्र हो रुक्मिणिनन्दन । तदनन्तरमागच्छमोक्ष यिष्यन् शिने सुतम् । स भोजे सह सात सात्यकिश्चान्धी सह ॥ ३३ ॥ व्यायच्छमानौ तौ वीरौ बाहुद्रविणशालिनौ । बहुला निहतो तव उभौ वृष्णस्य पश्यत ॥ ३४ ॥ इस धातु भेनेय पखञ्च यदुनन्दन । एरकानान्तहा मुष्टि कोपाजग्राह केशव ॥ ३५ ॥ तदभन्मुषलं घोर धकल्पमचोमयम । जधान संश- ·मौसलपर्व। स्वास्तेन ये ये प्रमुखतोऽभवन् ॥ ३६ ॥ ततोऽन्धकाच भोजाव शैनेया वष्ायस्तथा। जनुरन्योऽन्यमाक्रन्दे सुपले कालचोदिता ॥ ३०॥ यस्यामेरका कयिजग्राह कुपितो तृप। ववभूतेन सा राजन्नस्यत तदा विभो ॥ ३८॥ टाञ्च मुपलीभतमपि तय व्यदृश्यत । ब्रह्मदण्डात सर्वमिति सहिद्धि पार्थिव ॥ ३० ॥ अविध्यान् विध्यते राजन प्रक्षिपन्ति म यत्तुणम् । तदवभूतं मपरा व्यग्यत तदा दृदम् ॥ ४० ॥ अवधीत् पितर पुत्र पिता पुवच भारत। मत्ता परिपतन्ति स योधयन्त परसरम् ॥४९॥ पतङ्गा इव धानो से निपेतु कुकुराधका । नासीत् पलायने धुदि यमानस्य कस्यचित ॥ ४२ ॥ तवापश्यना हाबाहु नन् कालस्य पर्ययम। मुघल समवष्टस्य तस्यो स मधसूदन ॥ ४॥ माम्बस गिहत हवा चारुदेष्णाश्च माधव । प्रद्युम्नञ्चानिसमञ्च ततयुमोध माधव ॥ ४ ॥ गद वीच्य पयानच्च {श कोपसम- वित । स निमेषं तदा चक्र माचक्रगदाधर ॥ ४५ ॥ तं निनन्त महातेजा वभ्रु परपुरलय । दारुकचैव दाशाईभूचतु- यन्निबोध तत् ॥ ४६॥ भगवन् निहता सर्व त्वया भूयिष्ठयो रामस्य पदमन्वित तब गच्छाम य स ॥ ४ ॥ • नरा। इति मौसलपर्वणि तृतीयोऽध्याय ॥३॥ . विविक्ते ॥ १॥ वैशम्पायग उगच । सतो यमुर्दारक के मय वर्धय रामस्य पद पसन्त । तथापश्यन् राममनन्तीय स्थित चिन्तयाने तत समामाय महानुभाव पास्तदा दारुक- नवभामत् । गला कुबा पर्वमिद महान्तं पार्थाय मसल वधं 'बटूनाम् ॥२॥ ततोऽर्जुन तिमिहोपयात शुदा मतान् याद- सान् क्षमापात् । इत्येवमुक्त स ययो रयेन कुरू स्टा दारको ·महाभारतम् . . भष्टचेताः ॥ ३॥ ततो गते दारक के शवोऽय दृष्ट्वान्तिको 'वन- मुवाच वादयम् । स्त्रियो भयविक्षितु यातु भौघं नेता हिंस्यु दस्यवो वित्तलोमात् ॥४॥ स प्रस्थितः केशवेनानुशिष्टो मदात यो शातिबंधातिय । तं विश्रान्तं सन्निधौ केशवस्य दुरन्तंमेक सहसैव वभुम् ।' ब्रह्मानुभप्तमवधीन्महदै कूट मुक्त सुपलं लब्ध- कात्य ॥५॥ ततो दृष्ट्वा निहतं वभ्र माह कृणोऽग्रज भातर- मुग्रतेजाः। दहेव त्वं मां प्रतीक्षख राम यावत् खियो शाति- वशः करोमि ॥ ६ ॥ ततः पुरौं हारवतौं प्रविश्य जनार्दनः पितरं प्राहे वाक्यम् । स्त्रियो भवान चतु नः समग्रा धनत्रयस्यागमन प्रतीक्षन् ॥ ७॥ रामो बनान्ते प्रतिपालयमामास्वेऽद्याहं तेन समागमिष्ये। . दृष्टं मदं निधनं यदूनां राज्ञाच पूर्व कुरुपुङ्ग- वानाम् ॥ ८॥ नाहं विना यदुभिर्यादवानां पुरीमिमामण मुटुमा तपरिष्यामि निवोध तन्मे रामेय साई वनमभ्यु- पेत्य ॥ ८॥ इतोदमुका मिरमा च पादो संस्पृश्य अशास्त्वरितो जगाम । ततो महानिनदः प्रादुरासीत् सखोकुमार स्य पुरत्या तत्य ॥ १ ॥ अथाब्रवीत् केशवः सन्निवत्ती भब्दं श्रुत्वा योषितां क्रोमतीनाम् । पुरोमिमामेष्यति सव्यसाची स वो दुःखान्मोचयिता नराग्राः ॥ ११ ॥ ततो गला केशवस्तं ददर्श रामं वने स्थितगेकं. विविक्त । तथापश्यद्योगयुक्त त्यं तस्य नाग मुखान्निथरन्तं महा- • स्तम् ॥ १२ ॥ - वेतं ययौ स ततः प्रेक्ष्य माणो महार्णवो येन महानुभावः। सहस्र मोर्षः पर्वताभोगवर्मा रक्ताननः स्वान्तनु तां विमुच्य ।। १३ । 'सम्यक् च तं सागरः प्रत्यपहानागा दिव्याः सरितवैव पुरवाः ।, कोटको वासुकिसकय प्युअवा वरणः कुलरय ॥ १४॥ मियी गझः कुमुदः पुण्डरीकस्तथा नागो . धृतराष्ट्रो महात्मा। हादः क्रायः गितिक एडोग्रतेजास्तथा नागौ पक्रमन्दातिपण्डो॥ १५ ॥ नागथेठो दुर्मुखयारीपः स्वयं राजा ·मोसनकपत्र। ব্যাদি । प्रत्यहम्य स्वागतैनाभ्यनन्दस्ते पूजयंशाध्य - पायक्रियाभिः ॥ १५ ॥ ततो गत भ्रांतरि वासुदेवी जानन सर्वा गतयो दिव्यदृष्टि । वने शून्ये विधरंथिन्तयानो भूमौ चाथ गम्वि- शानातेगाः ॥ १७ ॥ सर्व तेन प्राक् तदा चिन्यमासौहाधार्या यदाक्यमुक्त स पूर्वम् । दुर्वासमा पायमोच्छिष्टलिप्ते यमायुक्त तच समार वाक्यम् ॥ १८॥ सशिन्तयानन्धकहाशिनाई कुरु- इयश्चैव महानुभावः । मेने तत संक्रमणस्य कालं ततयकारे- न्द्रियसतिरोधम् ॥१८॥ तथा च लोकत्रयपालनार्थमात्रेय- वाक्यप्रतिपालनाय । देवोऽयि सन्देहविमोचहेतोनिर्णीतमैच्छत् सकलायतत्ववित् ॥ २० ॥ स संनिरुद्धेन्द्रियवादानास्त मिष्यो मझायोयमुपेत्य वादया । नराथ त देशमुपाजगाम लुब्यस्त हानौं, "मगसलिएरुग्र ॥ २१ ॥ स कोम योगयुक्त प्रयानं मृगाशी सुब्धकः सीयवान । जराषिध्यत् पादतले बरावास्तञ्चाभितस्त- जितुझंगाम ॥ २२॥ अथापन्यत् परुषं योगयुक्त पोवाम्बर लब्धकोऽनेकपाहुम् । मलारमाने बपराद ग तस्य पादी जरा जगहे पधितात्मा ॥ २३ ॥ आश्वासयंस्तं महात्मा तदानी गच्छ- यूई रोदमी व्याप्य लक्षापा ॥ २६ ॥ दिव प्राप्त वामवोऽयाशिनी ध रुद्रादित्या बसवयाथ विम्वे ।। प्रन्युयायुर्मुनयद्यापि शिक्षा गन्धर्वमुयारा महापरोभिः ॥ २५॥ ततो रागन भगानुग्र- तेजा नारायणः प्रमशाधयय। योगाचार्यों रोदसी व्याप्य लक्षामा स्थान प्राप खं महात्माप्रमेयम् ॥ २६ ॥ ततो देवऋषिभि- বৃষি কৃত্য, ভায়া ভাল। শ্বায়যেৰীনি- राभिः मिः माययानते. पूधमान. ॥ २०॥ तं व देगा प्रत्यनन्दन्त राजधुनियेष्ठा ऋगमिरान रोशम् । त गन्धर्वाथापि तस्थ स्तुपन्त' प्रीत्या चैनं पुरुइतोऽभ्यगन्दत् ॥ २८ ॥ इति मोमलपण घतुयोभ्यायः ४ ॥ . २८२ ·महाभारतम्। है वैशम्पायन उवाच। दारुषोऽपि रून् गवा दृष्ट्वा पार्थाग महारयान् । आचष्ट मौपले वयानन्योऽन्येनोपसंहतान् ॥ ९॥ प्रला विनष्टान् वार्णयान समोजान्धकासो कुरान् । पाएडवा शोकसन्तप्ता विवस्तमननोऽभयन् ॥ २ ॥ ततोऽनस्तानामग्या केमवस्य प्रिय सखा। प्रययो मातुलं ट्रष्ट नेदमस्तीति चानबीत ॥३॥ स समिनिलय गला दारुकेग सह प्रभो। ददर्श हारता बौरी मृतनाथामिव स्तियम् ॥ ४ ॥ वाम ता लोमनाथेन नायरत्य पुराभवन् । तास्वनाथास्तदा नाथ पाथं दृष्ट्वा विनु क्रशु ॥५॥ पोडपस्वीसहस्रागिा वासुदेवपरिग्रह । मासीन्महागालो दृष्ये वार्जुनमागतन ॥ ६ ॥ तास्तु दृष्ट्वैव कौरव्यो ম্যাধিন্যি। ঘীনা কুমাৰ এটয় নায়ন বী,মি- घोषितुम् ॥ ७॥ स ता वृष्यान्धकाला हयमोगा रथोडुपाम् । वादिवरयघोपौधा वेशमतीर्थमहाइलाम ॥८॥ रजवल महतो वचपागारमालिनीम् । रख्यास्रोतोजवाबत्ती चतरसिमित- तामा- ·নীরব। । वैशम्पायन उवाच । जन। त भयान महात्मान वीरमानकदुन्द भिम्। पुवमोकेन सन्तप्त ददर्थ कुरुपनव ॥१॥ तस्याशुपरि पूर्णक्षो व्यूदोरको महाभुज । प्रात्तस्यात्ततर पार्थ पादा जग्राह भारत ॥२॥ तस्य मूनिमाघ्रातुमियेयानमदुन्दुमि । स्वसीयस्य महाबाहुन शमाक च शत्रुहन् ॥ ३ ॥ समालिङ्गमार्जन बद्ध स भुजाभ्या महाभुज । रुदन पुवान स्मरन् सर्वान् विललाप सविल । भ्रातुन एवाय पोवाय दौहितान् स सखीनपि ॥ ॥ वासदेव उवाच। यजिता भूमिपालाश दैयार भयो तान दृष्ट्वा नेह पसामि जीवाम्यर्जुन दुर ॥ ५ ॥ यौ तावर्जनमिध्यौ ते प्रियौ बहुमतो तग। तयोरपनयात पार्थ हयो निधन गता ॥६॥ यौ तो वृष्णिवोरागडा हाववाति रथो मतो। प्रद्युम्मो मुसुधानस कथयन् कत्यसे च चौ॥ ७ ॥ तो तदा तुरुशार्दूल इस्य प्रियभागनौ। ताभौ दृष्णिानाशस्य मुखमास्ता धनजय ॥८॥ न तु गर्हामि शैनेय हादिक्याचाह गर्जन। अक्रूर रोधिमणेय वै गापो सेवान वारणम ॥ ८ ॥ केभिन यस्तु व सञ्च विक्रम्य जगत प्रभु । विदेहायकरोत् पार्य जैदान बलगर्वितम ॥ १० ॥ नेपादिमेकलव्यञ्च चक्र कालिङ्ग मागधान । गान्धारान काशिराजच मरुभूमौ च पार्थिवान् ॥३१॥ प्राध्याय दाक्षिणात्याय पार्वतीयास्तथा नृपान्। सोऽभ्युपेक्षित वानेतमनयान्मधुसूदन ॥ १२ ॥ वहित नारदयंध मुनयय सनातनम् । गोविन्दमनध देयमभिजानीध्वमच्युतम् ॥ १३ ॥ प्रत्य पायच च वितिक्ष्यमधीरज । समुपेक्षितवानित्य सयस मम पुषक ॥१७॥ गान्धार्या वग यत्तहपौणाच परन्तप । तम्बूनमन्यया यर्नु नैदक्षत स जगत प्रभुः ॥ ९५ । प्रत्यक्ष भरत यापित पौव परन्तप । अश्वत्याना इतथापि पीवितस्तस्य বয়া । বুদাষ নন ম্রা গান্ধীর ধিয় ষ যত্তা ·पहामारतन् ।, तव । ततः पुत्रांच पौत्रांय भ्रातनय रखौनयम् ॥ १७ ॥ शयाना- निहतान् दृधा, ततो नामब्रवौदिदम्। संप्राप्तोऽवायमस्मान्तः कुलस्य भरतर्षभ । १८ : आगमिष्यति वीभत्सरिकां हारवतों पुरीम् । आयेयं तस्य यदृत्तं वाष्णीनां वैशस महत् ॥ १८,४.स. तु सुखा महातेजा यदूनां निधनं प्रभो। आगन्ता किंममेवेहन मेऽवास्ति विचारणा ॥ २० ॥ योऽहं तमर्जुनं विद्धि योऽर्जुनः मोऽहमेव तु i , यदृब्रूयात्तत्तया कार्यमिति वुध्यख भारत १२१ !! सस्त्रीषु प्राप्तकालास पाण्डवो वालकेषु च । प्रतिपत्स्यति वीमत- संभवतयो देहिकम् ॥ २२ ॥ इमाञ्च नगरौं सदाः प्रतियाते धनरजये । प्राकाराहालकोपेतों समुद्रः प्लावयिष्यति ॥ २३ ॥ अहं दंश तु कासिथित् पुण्ये नियममास्थितः। कालं कर्ता सत्य एय रामेण सह धौमता ॥ २४ ॥ एवमुक्का. पोकेमो मामचिन्त्य- परागमः । हिला मां बालकः साई टिगं कामप्यगात् प्रभुः ॥ २५ ॥ गोहन्ती च महात्मानौ चिन्तयन् भ्रातरौ तव । घोरं मातिबधश्चैव न भुल्ने मोकर्षितः ॥ २६ न भोम्पेनप जीविये दिया प्राप्तोऽसि पाण्डव । यदुक्त, पार्य कृष्णेन तत् मनमखिल कुरु ॥ २७॥ एसत्ते पार्थ राज्या स्त्रियो चैव हि । इहान् प्राणान होमांस्यच्याम्यरिनिसदन ॥ २८॥ मामि ·मौसलयन् । कालोऽयं वर्तते ध्रुवम् । तमिमं विद्धि संप्राप्त कालं कालविहां वर॥ ४॥ सर्वथा वणिदारांस्तु बालं वृद्ध तथैव च । गमिष्ये परियथाहमिन्द्रप्रस्थमरिन्दम ॥ ५ ॥ इत्युक्ला दारुकमिदं वाक्य- मोघ धनजयः। अमात्यान् दृष्णिवीराणां दृष्टुमिच्छ.मि मा निरम् ॥ ६॥ इत्येवमुत्वा वचनं सुधमा यादवौं समाम् । प्रवि- वेमार्जुनः शूरः शोचमानी महारथान् ॥ ७॥ तमासनगतं सत्र নী: সঙ্কনয়। স্নাস্তায নামান্ত অত্রিয়ীমৰি ॥६॥ तान् दीनमनसः सर्वान् निहतान् गतचेतसः। उवाचेदं वसः काले पार्थो दौनसरस्सया ॥८॥ पक्रप्रस्थमहं नेष्ये तृष्णा- बकलमं स्वयम्। इदन्तु नगरं सर्व समुदः सावविश्थति ॥१॥ सन्नीकुरत यानानि रमानि विविधानि च । ववोऽयं भवतां राजा शक्रमस्थे भविष्यति ॥ ११ ॥ सप्तमे दिवसे चैव रबौ विमल- मुहते। वहिर्यतस्यामहे सर्वे सन्नीमवत मा चिरम् ॥१२॥ इत्युक्तास्तेन ते सर्व पार्थनालिष्ट कर्मणा। सष्णमाशु तथा खसिद्धार्थ सगुल्सकाः ॥ १३ ॥ तां राविमवसत् पार्थ केशवस्य निवेशने। महता शोकमोहेन सहमाभिपरिनुतः ॥ १४ ॥ खो- भूतेऽथ ततः मौरिसदेवः प्रतापवान् । गुवात्मानं महातेजा जगाम गनिमुत्तमाम् ॥ १५ ॥ ततः शब्दो महानासीत् वसुदेव- निवेगने। दारुणः क्रोमतोमाञ्च रुदतीनाञ्च योपिताम् ॥ १६ ॥ पको फमूर्दजाः सवा. विमुक्ताभरणसनः। उरांसि पाणिभिचन्यो व्यलपन करुणं स्त्रियः ॥ १७॥ तं देवकी च भद्रा च रोहितो मदिरा तथा। अम्बारोहन्त प सदा भत्तार योषितांवराः मतः मौरि नयुक्तन बदमोशेन मारत। यानेन महता पार्थों मिहिमिष्कामयत्तदा ॥ १८ ॥ तमन्वयुवा तव दुःखशोकसमा- हाः। द्वारकावासिनः सर्व पौरजानपदा हिताः ॥ २० ॥ वस्यागेधिर्फ इशारा दीप्यमानाश पावकाः। पुरस्तात्तत्य यान स्य

·महाभारतम् ।
याजकाश्च ततो यधु ॥ २१॥ अनुजग्मयां वीरं देव्यस्ता
स्खलमृता । स्वीसहस्र परिव्रता वधूनिय सहस्रम ॥ २२ ॥
यस्तु देस प्रियस्तस्य जीवतोऽभून्महात्मन । तवैनमुपसंकल्पा
पिट मेधं प्रचमिरे ॥ २३ ॥ त चिताग्निगत वीर शूरपुत्र वरा-
इना । ततोऽन्वारुरत परथतन पतिलोकगा ॥ २४ ॥ तं
वै चतराभि स्वीमिरन्वित पाण्डुनन्दन । अदाहयचन्दनैश्च गन्धै-
रुञ्चावचैरपि
॥ २५ ॥ तत प्रादुरभूच्छन्द समिद्धस्य विभावसो ।
सामगानाञ्च निर्बोपो नराणा रुद्र तामपि ॥ २६ ॥ ततो वज-
प्रधानास्ते कृष्णान्धककुमारका । सर्वे नैवोदक चक्र स्त्रियवैव
महात्मन ॥२०॥ अलुप्त धर्मस्त धर्म कारयित्वा स फालान ।
जगात वायो यत्र बिनटा भरतर्षभ ॥२८॥ स तान् दृष्टा
निपतितान् कदने भृशदुखित । बभूवातीव कोरव्य प्राप्तकाल
चकार ह ॥ २८ ॥ यथा प्रधानतयैव चक्र सांस्तथा क्रिया ।
थे हता ब्रह्मशापेन मुफ्लेरेरकोअवै ॥ ३० ॥ तत भरीरे रामत्य
मासदेवस्य चोभयो। अन्विष्य दाहयानास पुरुपैराप्तकारिभ
॥३२॥
स तेपा विधिवत कला प्रेतकाऱ्यांणि पाण्डव । सप्तमे
दिवसे प्रायात रथमारुझ सखर ॥ ३२ ॥ अवयुक्त रथैयापि
गोखरोष्ट्रयुतैरपि । स्त्रियस्ता हथिवी राणा रुदन्य गोक-
कर्षिता ॥ ३३ ॥ अनुजग्मुर्महात्मान पाण्डुपुत्र धनन्जय । भत्या
स्वन्धकवणौना सादिनो रविनय थे ॥ ३४ ॥ वौरहीन वृद्धवाल
'पौरजानपदास्तया। यमुस्ते परिवााथ कलव पार्थशासनात
॥ ३५ ॥ कुष्मरैय गजारोहा ययु गैलनिस्तया। स पादर
संयुक्ता सान्तरायुधिका ययु ॥ ३ ॥
पुवाचान्धकवणीना गर्ने
पार्थमनुव्रता । ब्राह्मणा आविया वैश्या शूद्राचैव महाधना
दम पर च सहस्राणि वासुदेवावरोधनम् । पुरस्रा
आयुर्वष पौड काय धीमत ॥ ३८॥ बहनि च रासादि
॥३०॥

·धनजय ॥४४॥ मोमलपव। प्रभुतान्यषुदानि च। भोजनष्णानन्धकस्त्रीगा सतनाया विनिर्यशु ॥ ३८ ॥ तत सागरसमप्रख हपिाचक्रमादिमत उवाह रथिना से पार्थ परपुरसय ॥ ४०॥ निर्याते तु जने तस्मिन् सागरी मकरालय । हारका रमसम्पूमा जलेनाप्नावयत्तदा ॥ ३१ ॥ याद्धि पुरापव्याघ्रो भूमेस्तस्या व्यमुञ्चत । तत्तत संघावयामास सलिलेन स सागर ॥ ४२ ॥ तनतमभिप्रेक्ष्य हारकावासिनी जाना। तूर्णात्तूर्णतर जम्म रहो दैवमिति ब्रुवन् ॥ ४३ ॥ कान- नेयु च रम्येषु पर्वतेषु नदीयु च । निवसन्नानयामास इणिदारान् स पक्षनदमामाय धीमानतिसमृद्धिमत् । देश गोपशुधान्यादा निवासमकरोत प्रभु ॥ ४५ ॥ ततो लोभ सम- भवदत्यूना निहतेवरा । दृष्ट्वा स्त्रियो नीयमाना पार्थ ने केन भारत ॥ १६ ॥ ततस्ते पापकर्माणो लोभोपहतचेतसः । अाभौरा मन्वयामास समेत्याशुभदर्भिन ॥४७॥ अयमेयोऽर्जुनी धन्वी हबाल इतेश्वरम् । नयत्यजान तिक्रम्य योधायेमे इतौनस ॥४८॥ ततो यष्टिपहरणा दस्यले सहसग । वृणीना त जन लोष्टहारिण ॥ ५ ॥ महता सिंहनादन वास- यन्त' एथगजनम । अभिपेतुर्व धार्य ते कालपर्यायचोदिता ५ •k ततो निवृत्त कोन्तेय महसा सपदानुग । उवाच तान्महावाहु- रनि मधमनिव ॥ ५१ । निवर्तध्वमधर्मशा यदि नौविलु- मिच्छथ। इदानों परनिर्मिना सोचव निहला मया ॥ १२ ॥ तथोक्तास्तेन वीरेण वदों कत्य तरच ! अभीजन मूग वार्यमाणा पुन पुन ॥ ५३॥ ततोर्जुनो धनुर्दिब गाण्डीव- पारोपक्तुिमारेमे यनादिव कथञ्चन ॥ ५8 । पकार सन्य कचरेण सम्भगे नुमुले सति । चिन्तयामास चावाणि म प समार तान्यपि ॥ ५५ ॥ वैश्त्यन्तन्नाश भुजवीर्य तथा शुधि। दिव्य गां गहदसाणा विशाम वीडितोऽभवत् ॥ ५६ ॥ अभ्यधावन्त मजर महत्।

·१५ महाभारतन। . हणियोधाय ते सर्व गमाव रपयोधिन । न कुरावर्चयितु डियमापते सनम् । ५७॥ कलवस्य बङ्गलाति संपतत्स सतस्तत । प्रयन मकरोत् पाथों जनस्य परिरचरो ॥ ५८ ॥ मिपता सर्वयोधाना ततस्ता प्रमदोत्तमा । समन्ततो व्यकृयन्त कामाचान्या प्रवव्रजु ॥ ५८ ॥ ततो गाडीवनिमुक्त भरै पार्थों जधान दस्यून सोडेगो टिम सह प्रभु ॥ ६ ॥ क्षणेन तस्य ते राजन् नवं जग्म रजिह्मगा । अक्षया हि पुरा भूवा क्षीणा क्षतजभोनना ॥ ६ ॥ मशरक्षयमासाय दुख- शोकममाहत । धनुष्कोटया तक्षा दस्यू नवधीत् पाकशापनि ॥३२॥ प्रेक्षतस्लेव पार्थस्य जपणाधवरस्सिय । जम्मु रादाय ते म्लेच्छाः समन्ताजनमेजय ।। ६३ ।। धनववस्तु दैवं तत् मममपिन्तयत् प्रभु । दुख मोक्रस माविष्टो निण्डास परमोऽभवत् ॥ ६॥ प्रस्ता- पाच प्रणाम बाड़ वीर्यस्य संक्षयात। धनुषशाविधेयत्वात् भराणा संचयेण च ।। ६५ ।। बभूव विमना पार्थो दवमित्यनु- चिन्तयन् । न्यबत्तत ततो राजन्नेदमस्तीति चाब्रवीत् ॥ ६६ ।। तत स शेपमादाय कलवस्य महामति । हतभूयिष्ठरत्नस्य कुरु- क्षेत्रमवातरत ॥ ६॥ एवं कलवमानोय वषौना हतषि- सम् । न्यवेशयत कौरव्यस्तव तन धनञ्जय ॥८॥ हार्दिक्य तनयं पार्थो नगर मार्तिकावतम् । भोजराजकलवञ्च हतये नरोत्तम ॥ ६॥ बता बालाथ हहास लियशादाय पाण्डवः । मोरेविहीमान् सीस्तान् अक्रमस्थे न्यवेशयत् ।। ७०॥ यो- धानि सरस्वत्या प्रवं सात्यकिन प्रियम् । न्यवेशयत धर्मात्मा हृदयालपुरस्कृतम् ॥ १ ॥ इन्द्रप्रस्थे ददौ राज्यं वष्याय पर- बौरहा। वचे शारदारास्तु वार्यमाना प्रवनजु ॥ ४२ ॥ रुक्मिणी त्वथ गान्धारी शैव्या हैमवतीत्यपि। देवी नाखवती चैव विविशुतिवेदसम ॥७॥ सत्यभामा तयैवान्या देव्य कृपास्य ·श्रीमहाभारतम्। अथ महाप्रस्थानितपर्व। महत। नारायण नमस्कृत्य नरवैब नरो तमम् । देवी सरस्वतीलेव ततो जयमुदीरयेत् ॥ जनमेजय उवाच । एवं वृणान्धककुले रखा मोपलमाहवम | पाडवा किमकार्वन्त तथा कृषा दिवङ्गते ॥ १ ॥ वैशम्पायन उवाच । शुक्षेत्र कौरवो राजा हशोना घादन प्रस्थाने मतिमाधाय बाक्यमर्जुनमब्रवीत ॥ २॥ काल पचति भूतानि मण्येव महामते । कालपास माह मन्ये खमपि दृष्टमहमि ॥ ३ ॥ इत्युक्त स तु कौन्तेय काल काल इति ब्रुवन् । अन्वपद्यात तडाक्य भ्रातुज्येष्ठस्य धीमत ॥ ४ ॥ अर्जुनस्य मतं भाखा भीमसेनो यमौ तथा । अन्वपद्यत तदाक्य यदुत सव्य- माचिना ॥५॥ ततो मुयुत्समानाय प्रदानम् धर्म काम्यया । राज्य परिददी सर्व वेश्यापुरे युधिष्ठिर ॥६॥ अभिपिय खरान्ये रामानञ्च परिचितम। दुखाशाबौद्राजा समझा पाण्ड- वापन ॥७॥ एष पुवस्य ते पुत्र कुरुराजो भविष्यति । यहूना परिगेपश्य यो राजा कतर इ ॥८॥ परिशिहास्सिनपुरे एक्रमस्थे । यादव । दयो राजा लया रच्यो मा पाधम मन या ॥८॥ इत्युद्वा धर्मराज स वासदेवस्य धीमत । मातु. जस्य पहारस्य रामादीनां तव र ९ मा म सइधर्मात्मा १

·महामस्थानिकपत्र।
पर्यधारयन् ॥ २८॥ पाण्डवाश महातानी द्रौपदी वहिनी।
स्तोपवासा वोरब्ध प्रययु प्रामुखास्तत ॥ २८ ॥ योगयुक्ता
महात्मानस्वागधर्मामुपेयुप । अभिजग्म वहन् देशान् सरित
सागरास्तथा ।। ३०॥ युधिष्ठिरो ययावग्रे भौमस्तु तदनन्तरम ।
अजनस्तस्य चान्वेय यमौ चापि यथाक्रमम ॥ ३१ ॥ परा
वरारोहा म्यामा पद्मटोचगा। दोपत्री योषिता ग्रेडा यचो
भरतसत्तम॥३२॥
वा चैवानुययावर प्रस्थिता पाण्डवान
वनम् । क्रमेण ते चीरा लोहिय गतिलायम , ३३ ।।
সম্ভেীষন্দু ঘন্য গ যুণী যয়। হামান্সঘাবার
ते चाक्षध्ये महेधुधी ॥ ३४ ॥ अग्नि ते ददृशुप्तच स्थित शैल
मिजाग्रत । भार्गमावत्य तिष्ठन्त साक्षात पुरुपविग्रहम् ॥ ३५ ॥
ततो देव स सप्ताचि पानिमन बीत । भो भो पाण्डुसमा
चौरा पावक मा नियोधत ॥ ३३ ॥ युधि र महामाहो मोम
मेन परन्तप । गाविमती री निवोधत वचो मम ॥ ३७॥
अहमगि कुरुग्रेष्ठा मया दग्धञ्च पाण्डवम् । अनस्य प्रभाग
गय व फालानो माता गाण्डीय
परमायुधम् । परित्यज्य वने यातु नागेनार्थोऽस्ति कथन ॥ ३० ॥
चरनन्तु यत कृयो स्थितमासोन्महात्मनि ।
गत सञ्च पुनहस्ते
कालनेष्यति तस्य ह ॥ ४० ॥ वरुणराहत पूर्व मयैतत् पार्थ
জায্যো। শাড়ীষ ধৰণা অষ্ট বন্যায় কীন্য । ৬।
ततस्ते भातर सरें धननयमचोदया। मा प्राविपतम्
राथाक्षध्ये महेधी ॥ ४२ ॥ ततो निमरतोडत तरमीयत ।
यमुथ पारस्पा बौरास्ताले दशि वागुम्वा ॥ ४३ । ततस्ते तूत
শৰ নাৰ তাত্ম। নামাল সিম লিখা
पशिमाम् ।।४।। पन सारत्ता पायमा विशाल
पगारावापि सागरंगा परंगमाम् ॥ ४५ ॥ पुती पुरा
तथा नारायणास्यच॥३८॥

·महामारतन् । राहत्य ययुर्भरतसत्तमा। पादक्षिण्यं चित्रीर्पन्त पथिव्या योग- धर्मिया ॥४६॥ इति महामस्थानिकपर्वणि प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ वैशम्पायन उवाच। ततस्ते भियतामान उदीची दिश मास्थिता । ददृशुर्योगयुताय हिमवन्त महागिरिम ॥१॥ तचाप्यतिक्रमन्तस्से ददृशुर्वाल कार्यवम् । अवैद्यन्त महाशैल मेरु शिखरिणा वरमे ॥२॥ तेषान्तु गच्छता भीघ्र सर्वेचा योग- धर्मिणाम्। याज्ञसेनी भयोगा निपपारा महीतले ॥३॥ तान्तु प्रपतिता हवा भीमसेनी महाबल। उवाच धर्मराजान यासेनोमवेच्य ॥ ४॥ नावावरित कविदाजपुत्रा पर न्तप। कारण जिन तब्रूहि यत का पतिता भुवि ।। ५ ।। युधिष्ठिर उवाच । पञ्चपारी महानत्या विशेषेण धनप्तये । तस्यैतत् फलमयेषा भुडतो पुरुषसत्तम ॥ ६ ॥ वैशम्पायन उवाच । एवमक्षानवेध्ये णां ययौ भरतसत्तम । समाधाय मनो धौगान् धर्मात्मा पुरुषभ । ॥ सहदेवततो विहान् निपपात महीसले । तथामि पतित हमा भौमो राजान- मप्रवीत् ॥ ८॥ योऽयममारा सर्वेष्ट एयूपरमात । सोऽय मावतीपुय कमानिपतितो भवि॥en युधिष्ठिर उवाच । अात्मन सदृश मा नेपोमिन्यत करन । रोग दोपण पतिस्मादेष नृपात्मा ॥१॥ বগমায় ভাঘ। বুয়ান যুদয় হয় বা तहा। भातमि सर कान्तय शमा चैव मुधिष्ठिर ॥ ११ ॥ निपसिना N मा पारयम्। प्राशी अनिय पुरी नागो भिपपात २॥ मनसिपल बन .

·महामस्थानिकपत्र।
दर्शने । पुनरेव तदा भीमो राजानमिदमब्रवीत ॥ १३ ॥ योऽय-
मत्ततधर्मामा भ्राता वचनकारक । रूपेणाप्रतिमो लोके नकुल
पतितो भुवि ॥ १४ ॥ इत्युक्ती भीमसेनेन प्रत्युवाच युधिष्ठिर ।
नकुल प्रति धर्मारमा सर्वबुद्धिमताम्बर ॥ १५ ॥ अपेण मतमो
नास्ति कथिदित्यस्य दर्शनम्। अधिक याहमेवैक इत्यस्य मनमि
स्थितम् ॥ १६॥ नाल पतितस्तस्मादाग छ व वृकोदर । यस्य
यदिहित वीर सोऽवश्य तदुपाभुते ॥ १७ ॥ तास्तु प्रपतितान् दृष्ट्या
पाण्डव श्वेतवाहन । पपात शोकसन्तप्तस्ततोऽनु परौरहा ॥१८॥
तस्तिस्तु पुरुषव्याघ्र पतिते शक्रतेजसि। मिय माणे दुराधर्षे
भीमो राजानमब्रवीत ॥ १० ॥
अन्त न स्मराम्यस्य खैरेष्वपि
महात्मन । अथ कस्य विकारोऽय येनाय पतितो भुवि ॥२०॥
युधिष्ठिर उवाच । एकाना निईहेय श्वूनित्यर्जुनोऽद्र-
वीत्। न च तत् कृतमानेय शूरमानी ततोऽपतत् ॥ २१ ॥ अव-
मैने धनुर्गाहानप साथ फाल्गुन । तथा चैतन्न तु तथा कर्तव्यं
भूमिमिच्छता ॥ २२ ॥
वैशम्पायन उयाच । इत्युका प्रस्थितो राजा भीमोऽथ निप-
पात ६। पतितयानजोडीमो धर्मराज युधिष्ठिरम ॥ २३ ॥ भो
भो राजन्नवेचस्व पतितोह प्रियस्तव । कि निमित्तच पतन
ब्रूहि गे यदि वेत्य ह ॥ २४ ॥
युधिष्ठिर उवाच। अतभुक्तञ्च भवता प्राणेन तु विकात्य से ।
अनवेच्य परं पार्थ तेनासे पतित चितौ॥२५॥ इत्युका वं
महाबाहुर्लगामानवलोकया। हायकोऽनुययो यस्से बहस
वै
कौत्तिती मया ॥ २६ ॥
इति महामस्या भरपर्वणि दीपदादिपतने
दितीयोऽध्याय ॥२॥

·'महामारतम् । वस्थो नारदः सर्वलोजवित । उवाचोस्तदा वाक्य वहादी हहत्तपाः ॥ २३ ॥ येऽपि राजयः सर्वे ते चांपि.समुपस्थिताः ! कौति प्रच्छाद्य तेषां वै कुरराजोऽधितिष्ठति ॥२७॥ लोका- नात्य यासा तेजसा हत्तसम्पदा । । खशरीरेण समाप्तं नान्यं शुशुम पाण्डवात् ॥ २८॥ नारंदस्य वचः शुला राजा वयनमन- वोत् ।. देवानामन्ना धर्मात्मा खपक्षाचैव पार्थिवान् ॥ २८ ॥ शुभ वा यदि वा पापं भ्रातृणां स्थानमय मे। ' तंदेव. प्राप्त, मिच्छामि लोकानन्यान्न कामये ॥ ३० ॥ राशस्त वचनं .. গুৱা "देवराजः पुरन्दरः। प्रातृशंस्यसमायुक्तं 'प्रत्युवाच युधिष्ठिरम् ॥ ३१ ॥ स्थानेऽस्मिन् वस राजेन्द्र कम भिजितः शुभैः । किं लं मानुष्यकं खेहमयापि परिकर्षसि ॥ ३२ ॥ मिडिं प्राप्तोऽसि परमां, यघा नान्यः पुमान् क्वचित् । नैव से भातरः स्थान समाप्त करनन्दन ॥ ३३॥ अद्यापि मानुषो भावः स्पृशत खां नराधिप । स्वर्गोऽयं पश्यं देवर्षीन सिद्धांथ विदिवालयान् ॥ ३४ ॥ शुधि- ठिरस्तु देवेन्ट्रमेवादिनमीश्वरम् । पुनरेवाजवदीमानिदं वचन- मर्थचत् ॥ ३५ ॥ विवा नोत्सहे वस्तुमिइ. दैत्यनिवर्हणा .. गन्तुमिच्छामि.तवाई यत्र मे भातरो गताः ॥ ३६॥ 'यत्रण वृहती स्वामा बुद्धिसत्त्वगुणान्विता। द्रौपदी योपिता श्रेष्ठा यत्र चैव गता मम ॥ ३०॥ বুমি লম্বাস্যালিজময় মুছিদ্ভিৰম্ভী .. 1 . द्वतीयोऽध्यायः ॥ ३॥ समाप्तष्टेदं महामस्थानिक ·श्रीमहाभारतम्। मथ स्वर्गारोक्षणिकपर्व। T महा। नारायण नमस्कृत्य नग्जैव नरोत्तमम । देवी सरस्वतीनैव ततो जयमुदीरयेत् ॥ जनमेजय उवाच। वर्ग विपिष्टपं प्राप्य मम पूर्व पिता. पाण्डवा धार्तराष्ट्राश कानि स्थानानि भेजिरे ॥१॥ एतदिच्छाम्यहं योतु मर्व विज्ञामि मे मत । महर्षिणाभ्यनुशतो यामेनाद्धतकर्मणा ॥२॥ वैशम्पायन उवाच । स्वर्ग विविष्टप प्राप्य तव पूर्वपितामहा । मुधिष्ठिरप्रभृतयो यदकुर्वत तत शृणु ॥ ३॥ स्वगं विपिष्टपं प्राप्य धर्मराजो युधिष्ठिर । दुर्योधन बिया जष्टं ददर्शासौनमाराने ॥ ४ ॥ भ्राजमानमिवादित्यं वीरलच्याभिसंचतम । देवै जि- प्णुमि माध्यै सहित पुण्यकममभिः ॥ ५॥ नतो युधिष्ठिरो दृष्ट्या सुर्योधनममर्पित महा सन्निहत्तोऽभूत् त्रियं दृधा सयोधने n६ झुबन्नुर्विचस्तान् वै नारं दुर्योधनेन वै। महित कामये लोगान् लुब्धेनादीर्घदर्मिना ॥ ७॥ यस्कृते पृथिवी मा महतो "बान्धवास्तथा। हप्तास्माभिः प्रसधाजो मिटै पूर्व महावने 'द्रौपदी च ममामध्ये पाञ्चाली धधारिणो। पर्याष्टानवद्याट्री पनौ नो गक्षमन्निधी ॥en अस्ति देवा न मे काम सयोधन- नीक्षितुम् । तवा गन्तुमिच्छामि यत्र ते भातरो मम ॥ १ ॥ त्यनवीन्तु नारद' प्रहमम्भिव। सगै निनामे राजेन्द्र - ·स्वर्गारोहविपन् । 'युधिष्ठिर उवाच । नेह पश्यामि विबुधा राधेयममितौजसम् । भ्रातरौ च महात्मानौ युधाम यूत्तमोजसो ॥ १॥ जुहुवर्य शरी- राणि रणवन्तो महारथा । राजानी राजपुत्राय ये मदर्थ हतारणे ।। २ ॥ क ते महारथा' सर्व भालसमविक्रमा । तैरव्यय जितो लोक काञ्चित् पुरुषसत्तमै ॥ ३॥ यदि लोका- निमान प्राप्ताले च सर्व महारथा । स्थित वित्त हि मा देगा सहित तैर्महात्ममि ॥ ४ ॥ कञ्चिन्न तैरबाप्तोऽय तृपेलोकोऽक्षय शुभ । न तेरह विना वतस्ये भालभितिभिस्तथा ॥५॥ मातुईि वचन शुबा तदा सलिल कम्मणि। कर्णस्य क्रियता तोयमिति सप्यामि तेग वे ॥६॥ इदर परितम्यामि पुन पुन रह सुरा। यमातु सहयौ पादौ तस्याहममितात्मन ॥ ॥ दृष्ट्वैव तौ नानुगत याणं परवलाईनम। न धस्मान् कारणसहि- तान जयेत पक्रोऽपि सयुगे ॥ ८॥ तमह यत्र तवस्थ द्रष्टुमिच्छामि सूर्य जम। अभिज्ञातो मया यो सौ घातित सव्यसाचिना ॥en भौमञ्च भीमविक्रान्त प्रायेभ्योऽपि प्रिय मम। अर्जुनश्चेन्ट्र साग यमी चैव यमोपमौ ॥ १० ॥ द्रष्टुमिच्छामि ताज्ञाह पाजाली धर्माचारिणीम् । न वेद स्वातुमिच्छामि सत्यगेव अबौमि 4. 1॥ ११॥ कि मे झाटविहीनस्य खगण सुरसत्तमा । यत्र ते मम मा स्वगी नाय खगों मती मम ॥ १२ ॥ देवा जचु । यदि वै तव ते थक्षा गम्यता पुत्र मा चिरम् । प्रिये सिव वर्तामो देवराजत्य भासनात् ॥ १३ ॥ वैशम्पायन उवाच । इधुवा त सतो देवा देवदूतमुपादिगन् । सुधिष्ठिरस्य सहदो दधेति परन्तप ॥ १४॥ तत कुन्तीरातो राजा देवदूतय जग्मा सहितो राजपाल यत्र ते पुरुष- भा ॥ १५ ॥ अग्रतो देवदूतस्तु ययौ राजा च पृष्ठत । पन्यान- मराम दुर्ग सेवित पापभि ॥ १६ ॥ तमण पंजन पोर ·करा 1 - महामारतम। केंगवलगाइलम् । युक्त पापरतां गन्धैमांसयो गितकाईमम् ॥१०॥ देशात्यात कभार कमक्षिकामगवाहतम् । दूतशेष कुणः समः तात् परिवारितम् ॥ १८ ॥ प्रिस्थिकेगमाको कमिकोटसमा- कुलम् । चलनेन प्रदीप्तेन संमन्तात् परिवेष्टितम् ॥ १८ ॥ अयो गुर्देय कावाये ध्रय समभिद्रुतम्। सूचीमुखस्तथा प्रेतैन्धा- शेलोपमेहतम् ॥ २० ॥ दोरुधिरधुतिय छिन्नबाणागिभिः । निकत्तोदरपादैश्च तत्र तत्र प्रवेरितैः ॥ २१॥ से, तत् कुग्णप- दुर्गन्धमशिवं लामहर्षणम्। जगाम राला धर्मात्मा मध्ये, बहु विचिन्तयन् ॥ २२ ॥ ददशीष्णोदकः कौमी नदीचापि सदु- गमाम् । पसिनवनव निमितचरसंहतम् ॥ २३ ॥ चालुकां तप्तामायौ शिलाः पृथक । लाहकुम्भांश्च तैलस्य कायमानाः समन्ततः ॥ २४ ॥ कूट शालालिकञ्चापि दुःस तोहा- कण्टकम् । ददर्श चापि कौन्ते या यातनाः पापकार्मिणाम् ॥ २५॥ स तं दुर्ग समालध्य देवदूतमुवाच ह। कियदध्यान मुस्माभि- गन्तव्यमिममौद्गम् ॥ २६ ॥ क्षच ते भ्रातरो मा सम्ममांखातु- महसि । देशोयं वाय देवानामेतदिच्छामि वेदितुम् ॥ २७॥ स सन्निवहते गुला धम्मराजस्य भाषितम् । देवदूतोऽब्रवीन- मेतावहमनं तव ॥ २८॥ निवर्तितव्यो हि मया तथा मुक्ती दिवौकसः। यदि यान्तोऽसि राजेन्द्र त्वमथागन्तुमईसि ॥ २८ ॥ युधिष्ठिरस्तु निर्वि मस्तेन गन्धेन मूच्छितः। निवर्तने धृतमना पर्यावर्तत भारत ॥ ३. . स सन्नित्ती धर्माला दुःखशकसमा- हतः । शुधाव तत्र वदतां दीना वाचः समन्ततः ॥ ३१ ॥ गो भो धर्मज राजर्षे पुण्याभिजन पाण्डव। अनुग्रहार्थमन्माकं तिर्छ तावन्मुशतकम् ॥ ३२ ॥ •, आयाति लयि दुर्घ वाति पुण्यः समी सब गन्धानुगतस्तात येनास्मान् सुखमागमत् ॥ ३३ ॥ गयं पार्थ दोपश बालस्य पुरुषम् । “सुरतु माणशिष्यामस्ताः 1 1 । - रणः।

·स्वर्गारोहणकपन्य। . वृक्षा राजसत्तम ।। ३४ ॥ संतिष्ठव महाबाही महत्तमपि भारत । यि विहति कौरव्य यातनास्मान्न वाधते ॥ ३५ ॥ एव बहुविधा वाथ ऊपणा वेदनावताम् । तसिन् देशे च शुधाव समन्तात वदता नृप ॥ ३६॥ तेषान्तु वचन श्रुला दयावान् दीनभाषि- णाम् । अहो कच्छमिति प्राह तस्यो स च युधिष्ठिर ॥ ३७॥ मता गिर पुरस्ताई शुतपूर्वा पुन पुन । ग्लानाना दुखिता- नाच नाभ्यजानत पाण्डव ॥ ३८॥ अवुध्यमानस्ता वाचो धर्म- एरो युधिष्ठिर । उयार के भवन्ती वै किमर्थ ह तिष्ठत ॥ ३८ ॥ इत्युक्तास्ते तत संः समन्ताटावभापिरे। कणोऽह भीमसेनोऽह- मर्जुनोऽहमिति प्रभो ॥ ४० ॥ नकुल सहदेवश धृष्टयुन्नोऽह- मित्युस । द्रौपदी द्रौपदेयाश्च इत्येवन्ते विधुक्रुशु ॥ ४२ ॥ ता वाच स तदा मुखा सदेशसभीनृप। ततो दिममपि राजा कि विद देवकारितम ॥ ४२ ॥ किन्नु तत् कलप कम कृतभिर्महा- मभि । वर्मन ट्रोपदेया पाहात्या वा समध्यया ॥ ४३ ।। दूमे पापगन्धेऽम्मिन् देशे सन्ति सदारणे। নাঃ তানমি যায় दुष्कृत पुण्यकर्मणाम् ॥ ५४॥ कि कसा वृतराष्ट्रस्य पुत्रो राजा गयोधन । तथा थिया गुत पाप सह सर्वे पदानुगै ॥ ४५ ॥ महेन्द्र व लशीवानास्ते परमपूनित । कस्खेदानी विकारोऽयं य मे नरवं गता ॥ ५॥ सर्वधर्मविद शूरा मत्यागमपरा- यणा । सधर्मपरा सन्तो यज्वानो भूरिदक्षिणा ॥१॥ किन्नु सप्तोऽसि जागर्मि चेतयामि न चेत। अहो चित्तविका- रोज्य स्याटा गे चित्तरिझम ॥४८॥ एवं बहुविध राजा विम. म मुधिष्ठिर । दुखसोफसमाविष्टशिम्ताव्याकुलिलेन्द्रिय ॥४८॥ क्रोधमाधारवचैव तीमं धर्मसतो तृप । देवार गरयामा धर्मष मुधिष्ठिर ॥ ५॥ स तीनगन्ध सन्तप्तो देवदूतमुवाच ! गम्पमा नरा मास मेप्राणपातिमा ॥ ५॥ न पहनन य ·महाभारतम्। यास्यामि स्थितोऽस्मीति निवेद्यताम् । मतसंययादिने टूना: सुखिनो भ्रातरो हि मे ॥५२॥ इत्युक्त स तदा दूत पाण्डु- पुत्रेण धीमता। जगाम तव यवास्ते देवराज शतक्रतु ॥ ५३॥ निवेदयामास च तद्धर्मराजचिकीर्पितम। यथोक्त धमपुराए सर्वमेव जनाधिप ।।५।। इति स्वर्गारोहणकपर्वणि युधिष्ठिरस्य नरकदर्थ ने द्वितीयोऽध्याय ॥२॥ नाहयन्त च तास्तत्र वैशम्पायन उवाच। स्थिते महत्त पार्थे तु धर्मराजे शुधि- ठिरे। आजग्मुस्तन कौरव्य देवा शपुरोगमा ॥ १ ॥ विग्रहवान् धर्मो राजानं प्रसमौक्षितुम् । तवाजगाम यवासी कुरुराजो भुधिष्ठिर ॥ २ ॥ तेषु भासरदेहेषु पुण्यामिजनकर्मर । समागतेषु देवेषु व्यगमत्तत्तमो नृप ॥ ३ ॥ यातना पापकर्मिणाम् । नदी वैतरणी चैव कूटभाल्मलिना सह॥ ४॥ लोहकुम्भा भिलाचैव नादृश्यन्त भयानका । विक- तानि गरौराणि यानि तव समन्तत । ददर्भ राजा कोरव्य- स्तान्यदृश्यानि चाभवन् ॥ ५ ॥ ततो वायु सुखसर्थ पुण्यगन्ध- वह शुचि । ववौ देवसमीपस्थ शीतलोऽतीव भारत ॥६॥ मस्त सह भक्तगण वसवमाश्विनौ सह। साध्या रुद्रास्तथादित्या ये चान्यपि दिवौकस ॥ ७॥ सर्वे तत्र समाजम्म सिद्धाय परम पंय। यत्र राजा महातेजा धर्मपुत्र स्थितोऽभवत् ॥ ८॥ तत मक सरपति श्रिया परमया युत । गुधिष्ठिरमुबाचेद सान्त्व पूर्वमिद वच ॥८॥ युधिष्ठिर महाबाहो प्रीता देवगणास्तव । एजेहि पुरुषव्याघ्र इतमेतावता विभो ॥ १." सिद्धि प्राप्ता महावाही लोकायाप्यतयास्तव । न च मन्युस्खया कार्य गुण वमो मम ॥१॥ अवश्य नरकस्तात द्रष्टथ्य सर्वराशभि ।

·स्वर्गारोणिकपञ्च । शुभानामशुभानाञ्च हो राणे पुरुषर्षभ ॥ १२ ॥ य पूर्व सकृतं शुजत पवानिरयमेव स । पूर्व नरकभाग्यस्तु पथात् वर्गमति रा ॥ १३ ॥ भूयिष्ठं पापकर्मा य स पूर्व वर्गमयते। सेन बमेवं प्रामितो मया योर्थिना तृप ॥ १४॥ व्याजेन हि बया ट्रीगण उपाची सुतं प्रति। व्याजेनैव ततो राजन् दशितो नरक स्तव ॥२५॥ यथैव ब तथा भौमस्तथा यार्थी ययौ तथा। द्रौपदी च तथा वृथा व्याजेन नरक गता ॥ १६ ॥ प्रागच्छ नरगार्दूल मुतास्ते चैप कालापात ॥ १०॥ सपक्षाथैव ये तुभ्य पार्थिवा निक्षता रणे। सर्वे वर्गमनुमाप्तास्तान् पश्य भरवर्षभ ॥ १८॥ का चैव महेष्वास सर्वस्वमतावर । म गत परमा सिडि यदध परितप्यसे ॥ १९ ॥ त पश्य पुरुषव्याघ्रमादित्यतनय विभो । खस्थानस्थ महाबाहो जहि भोक नरर्षभ ॥ २० ॥ भ्रात यान्या- तथा पश्य स्वपक्षायैव पार्थिवान् । ख स्व स्थानमनुमाप्तान् व्येतु ते मनसो ज्वर ॥ २१ ॥ कच्छ पूर्व चानुभूय दूत प्रभृति कौरव । विहरव मया साई गताका निरामय ॥ २२ ॥ कर्मणा तात पुरयाना जिताना तपसा स्वयम् । दानानाञ्च महाबाहो फल प्रामु हि पार्थिव ॥ २३ ॥ अदा वा देवगन्धर्वा दिव्यायापपरसो दिवि। उपरोयन्तु कल्याण विरजोऽम्वरभूषणः ॥ २४॥ राज- सूजितान् लोकान् स्वयमेवासि जडितान्। भान हि त्व महा- पाहो तपसथ महाफलम् ॥ २५ ॥ उपर्युपरि राजा हि तव तोफा सुधिष्ठिर। हरिश्चन्द्रसमा पार्थ येषु ब वितरिष्यसि ॥ २६ ॥ मान्धाता यव राजपियंत्र राजा भगीरथ । दौन्ति- यव भरतस्सव ल विहरिणगि २७॥ एपा देवनदी पुण्या पार्थ बेलायपावनी। স্মাগণ বল মন্নায়ুত্র মিথষি अव मातस्य भावस्ते मानुषी विगमिष्यति । गत योको निरायामो मुकौरो भविष्यमि ॥ २८ ॥ एव सुवति देवेन्द्र कौर ·महाभारतम्। वेन्द्र शुधिष्ठिरम। धमों विग्रह वान् सानात् ध्वाद सतमारमन ॥ ३० ॥ भो भो रानन् महामारा प्रीतोऽमि सत्र पत्रक। मनल्या सत्पवाक्येन समया च दर्शन घ॥ ३१॥ एका रतीया जिज्ञासा तव राजन् कृता मया । न शक्यसे चालयितु स्वभावात पार्थ- हेतुरा ॥ ३२॥ पूर्व परीक्षितो हिन प्रसास हेतवने मया। भरणीरहितत्याचे तच निस्तीर्गवानमि ॥ ३३ ॥ सोढयेषु विन टेषु द्रौपचास्तव भारत। पूवरूपधारिणा पत्र पुनस्ल मे परी- तित ॥३४॥ इट वतीय भ्रातृ णाम) यत स्थातुमिच्छसि । विशुद्धोऽसि महाभाग सखी विगतकल्पय ॥ ३५ ॥ भातर पार्थ नरकार्डी विशाम्पते। मायैषा देवराजेन महेन्ट्रेण प्रयोनिता ॥ ३६॥ স্ময় সাহ্মান হত্যা মৰাতাদি । सतलया प्राप्तमिद मुइत दुखमुत्तमम् ॥ ३७॥ न सब्यसाची भीमो वा यमौ वा पुरुषर्षभौ। कयो वा सत्यवाफ शूरो नर- का यिर नृप ॥३८॥ न कृया राजपुती च नरकाहीं युधि- हिर । एहि भरत येष्ठ पाय गमाविलोकगाम् ॥ ३८ ॥ एव- मुह स राजपिस्तव पूर्वपितामह । जगाम सह धर्मग सवैथ विदिवालयै ॥ ४॥ गन्ना देवनदी पुरवा मावनीमपिसंस्तु- अवगाव ततो राजा तनु सत्यान मानुषीम् ॥ ४॥ सती दिव्यवपुर्भूत्वा धर्मराजी युधिष्ठिर । निरो गतसन्तापी जले तस्मिन् समाबत ॥ ४२ ॥ ततो ययौ हतो देवै कुरुरामी शुधिष्ठिर । धर्मण सरितो धौमारख्यमानो महर्षि मि ॥ ४३ ॥ यव ते पुरुषव्याना शूरा विगतमन्यव । पाण्डका धार्तराष्ट्राच खानि स्थानानि भेजिरे ॥४४॥ इति वर्गारोहणिकपर्वणि युधिष्ठिरतनुत्यागे हतीयोऽध्याय ॥ ३ ॥ ताम।

·स्वर्गारोगिकपत्र। वैशम्पायन उवाच । ततो मुधिष्ठिरो राजा देवैः सर्विमरु- हो। सूयमानो वयो तव यत्र ते कुरुपुङ्गवः ॥ १॥ ददर्श सव गोविन्दं ब्राह्मण बपुपान्वित । तेनैव दृष्टपूर्वगण मादृश्येनैव सुषितम् ॥ २ ॥ दौणमानं स्वबहुपा दिबैरस्वैरुपस्थितम् । चक्र- प्रभृतिभिधोरेदिव्यै पुस्पविद्यः ॥ ३ ॥, उपास्यमानं वौरेण फाल्गु नेग सका। तथा वरूपं कौन्तेयो ददर्भ मधुसूदनम् ॥ ४॥ तावुभौ पुरुषव्याघ्रो समाहीय युधिष्ठिरम्। यथावत् प्रतिपदाते पूजया देवपूजितो ॥५॥ अपरस्मिन्नथो कर्म यस्वभतां वरम् । रादमादित्यसदृशं ददर्भ तुरुनन्दनः ॥ ६ ॥ अथापरनिन मरहणमतं विभुम् । भीमसेनमधापश्यत्तेनैव वषान्वितम् ॥ ७॥ वायोमूर्तिमत' पावें दिव्यमूर्तिसमन्वितम् । थिया परमया युक्तं सिद्धि परमिकाङ्गतम् ॥ ८॥ अश्विनोऽस्तु तथा स्थाने दीप्यमानो खतेजमा । नकुलं सहदेवच्च ददर्भ कुर- तथा ददर्श पावालों कमलोत्पलमालिनोम । वपुषा स्वर्गमात्रम्य तिष्ठन्तीमगचसम् ॥१०॥ अथैनां महमा राजा प्रष्टुमैच्छयुधिष्ठिरः। ततोऽस्य भगवानिन्द्र कथयामास चराट् ॥ ११॥ गोरेपा द्रोपदीनपा लाई मानुषं गता ! अयोनिजा लोकमान्ता पुण्यगन्धा युधिष्ठिर। १२ पा निर्मिता शूलपाणिना। दुपदस्य कुले जाता भवड़ियोप- लोविता ॥ १३ ॥ एते पाच महाभागा गन्धर्वा. पावाप्रमाः। द्रोपदास्सनया राजन युप्मागममितीराम ॥१४॥ रानानं धृतराष्ट्र मनीषिणम् । एनच ब विजानीहि भ्रातरं पूर्वन पितुः ॥ ॥ अयं ते पूर्वजो माता कौन्तेयः पावकद्युतिः । सूर्यपुयोऽग्रजः श्रेष्ठो राधेयो इति विद्युत ॥ १६ ॥ आदित्यसयों याति पवैनं पुरुषर्षभम् । माध्यानामय देवाना विधां मरता. मपि ॥ १७n गणेषु पम्स राजेन्द्र कृष्णान्धकमहारथान् । सात्यकि- नन्दन ॥८॥ ॥ रत्यर्थं भवता पम्स गन्धर्व- * २१२ ·. १. महाभारतमा - पाखान् वीरान् भोजाथैव महाबलान् ॥ १८॥ सोमेन रहित पश्य सौभद्रमपराजिस्म । अभिनन्यु महेपास निगाकरसम- युतिम ॥१८॥ एप पाडमहेष्यार बुन्या माझ्या व सङ्गत । विमानेन सदाम्यति पिता तप ममान्ति कम ॥ २० ॥ बरामि सहित पश्य भौम शान्तनः नृपम । द्रोण वृक्षसते पार्वगुल्मेन निशामय ॥ २१॥ एते चान्य महीपाला रोधास्तव च पाण्डव । गन्धर्वसहिता यान्ति यचपण्यजनैस्तथा ॥ २२ ॥ गुनाना गति- चापि कोचित प्राप्ता नराधिप। पला देश जितसर्गा पुराए- बागबुजिकमामि ॥ २३ ॥ इति स्वर्गारोहणियपाणि चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥ है जनगेजय उवाच । भौगोणी महात्मानौ हप्तराष्ट्रय पार्थिन । विराटद्रुपदो चोभी शवोत्तरस्तथा ॥ १ ॥ दृष्ट- ঈনুয়মনী বাজা ব ভ ভয়ভিন। যথিবষবাষ্টয় অরূলি- चैव सोवल ॥ २ । कर्ष पुवाय विक्रान्ता राजा चैव जयद्रथ । घटोत्कचादयसेव ये चान्ये नानुकीर्तिता ॥ ३॥ ये चान्ये कौतिता धीरा रानानो दीप्तमूर्तय । स्वर्ग काल कियन्तन्ते तस्थुस्तदपि प्रस में ॥ ४॥ अहोखित भाक्षत स्थान पा त हिजोत्तम । अन्ते या कर्मणा कान्ते गति प्राप्ता नरर्षभा ॥५॥ एतदि- छाम्यह योतु प्रोच्यमान हिजोत्तम। तपसा हि प्रदीप्लेन सर्व समनुपश्यसि ॥ ६ ॥ सोतिरुवाच । इत्युक्त स तु विप्रर्विरनुज्ञातो महात्मना। व्यासेन तस्य नृपतेराप्यातुमुपचक्रमे ॥ ७॥ वैशम्पायन उवाच । न शक्य कर्मणापन्ते सर्वेण मनुणा- धिप। प्रति चिन्नु सम्यते पत्रेपा समयोजिता ॥ ८॥ ऋण ·ज़रीक्षणिकपत्र। ११ वरथ सह भ्रावा गुचमिदं राजन् देवाना भरतर्षभ। यदुवाच महातना दिव्य चतु प्रतापवान् ॥ ८॥ मुनि पुराण कौरव्य पारामय्यो महा. ग्रत । अगाधनुदि सर्वशो गतिन्न सर्वकर्माणाम् ॥ १० ॥ वसू नेव महातेजा भीम माप महायति । अष्टाव दिव्यन्ते वसवो भरतर्षभ ॥ ११॥ वहसति रिवेशाय दीगो शिरसा चरम् । कृतपमा तु हार्दिक्य प्रविवि मर गान् ॥ १२ ॥ सात कुमार प्रधान प्रविवेस यथागतम् । धृतराष्ट्रो धनेशस्य लोगन प्राप दुरासदान् ॥१३॥ धतराष्ट्रे गा महिला गान्धारी घ यग खिनौ । पनीम्या सहित पाण्डुर्महेन्द्रसदन ययौ ॥ १४ ॥ विराट- द्रुपदो चोभी धृष्टकेतुम पायिव । निशठाकूर गाम्बाय भानु कम्पो विदूरय ॥ १५ ॥ भूरियवा' मनश्चैव भूरिय पृथिवीपति । यमवैवोग्रमेय वसदेवस्तथैव च ॥ १३ ॥ भान नरपङ्गव । विश्वपा देवनानान्ते विविशुनर पुन या ॥७॥ वर्मा नाम महातेजा मोमपत्र प्रतापवान् । मोऽभिमन्युनृसि हत्य फागुनस्य रातो भवत ॥ १८ ॥ स युद्धा चयधर्मग यया नान्य पुमान रचित । विवेश गम धर्मात्मा कर्मणोऽन्ते महारय ॥१॥ प्राविवेश रवि कणे नियत परुपम । दापर शकुनि पाप अष्टदामास्तु पावकम् ॥ २० ॥ हप्तराष्ट्रात्मजा सर्वे यातुधाना यलोकटा । दिमन्तो महात्मान शन्सपूता दिव गता ॥ २१ ॥ धर्ममेवाविशत् सत्ता राजा चैत्र युधिष्ठिर । अनन्तो भगवान् देव प्रविवेश रसातलम् ॥ २२ ॥ पितामहरिवोगाई यो योगा हामधारयत । स नारायणो नान देवदेव मातन । समामा वास देवस्तु धर्मगोन्ते पियेय ॥ २३ ॥ पोठयत्री मपाणि बारादेवपरिग्रह । अमजस्ता सरबत्या कालेन जामेजय ॥२४॥ तव त्यक्ता शरोराणि विमारुएर पुग । गावापरसो भवा वासदेवरुपागमा ॥ २५ इत्तासमि ·মাথায়। । মা যা মধ্যায়। কথায় কথায় যা না । ২৫ ঘuসান্তায় গা এলি- নয়। রান্নাল হামা ন সাদামা ২৩ নয় ম য় খণ। অল্প সখ্য শিক্ষা বিধি ॥ ॥ ও যেন যায় নি। মা- এ। সুন্ন থ ক খারাসা মানে ২৫ গণ। মন সু খিত্তা ক লা লীল। মিয়খ বনমান ২• ফায়া- মান্ত দ নদ যায়না। আষাঘায় মা যদি সিমা মণী গোমী বাস গিrি- বে। মুমিনাসাবি i খা করা যায়। ২২ বিবিন্না বিমান হাসবি সভব। সমপ্লমিয়া, মুসলাগে ২ র হ মায়া ৪শান- না। মায়ামযা নামাস অন্ত নাৰ ঘি ॥ ২৪ | গুহ্যতদিনিয়া বিষযেম। বলল শুলিশ। বির নিমিয় ব্যয়গা ॥ ২॥ যমন বিধিমল যমযমা না। মানুষ বিনা মহা শাবিয়াসা। এ যা শ শাসনা মম্বা। বলবি ৱন্ধা হিম দ্ম। ২৩। মীনি মন্তব্য বা খাওয়া ময়ানা। ম্য ঘডিয়ায় বিশ্বয়াৰ ৰ যৱৰ স্থান- বিৱা ৰা ঘৰ অন্যি। মূসা সিনহা রঞ্চমুৱাৰ বলী ॥ ২৭। মাহ্য বহুদি বা সূন্য বাদ্বিন। মুম্বয়াতিমখানা স্বীয় বিঘায়। • অব খান- যম্ আ য়াম্মা যমনা। কায়সমিন । ৪৫ মঃ অল কী সুবিধারি না। অনেমার , খুন, , , , , , अवय्यमन्नपान হিমু - ' ·सासरोहणिकपर्व । कुरुते पापं ग्रामः स्वीगोतः। महाभारतमाएयाय पूर्वी भन्धयां ममुच्यते ॥ ५३॥ भरताना मंहमम तस्माद्धारतमुच्यते । महलाधारतलाच महाभारतम्यते ॥ ५४. निरुतमस्य यो वैद सर्वपापैः प्रमुध्यते । धर्म पार्थं च कामे च मोचे घ भरतर्षभ ४५ ॥ यदिहाति तदन्यव यम्नेहान्ति न कुवचित् । यो नामेतिहासोऽयं श्रोतव्यो मोक्षमिता ॥ १६ ॥ प्राह्मणेन च राधा च गर्भिण्या चैव योपिता। स्वर्गकामो लभेत् खंग जय- कामो लभेच्णयम् ॥ १७॥ गर्भिणी लभते पुत्र कन्यां वा बह- भागिनीम् । तनागवथ मोक्षय अप्पाईपायनः प्रभुः ॥ ८ ॥ सन्दर्भ मारतस्यास्य कृतवान् धाकाम्य या । पष्टिं शतसहस्राणि चारान्यां स संहिताम् ॥ ४॥ विंगत्मतसहस्राणि देवलोके प्रतिष्ठितम् । पिटर पञ्चदम यं यमलोके चतुर्दम ॥ ५० ॥ एक भतमहसन्तु मानुषेषु प्रभाषितम् । नारदोऽयावयद्देवानमिती देवतः पितान् ॥ ५५ ॥ रक्षीयशाच्छुशो मतान् वैशम्पायन एव तु। इतिहासमिमं पुण्य महायं वेदमम्मितम् ॥ ५२ ॥ व्यासोक्तं श्रूयते थेन त्वा प्रामणमग्रतः । स नरः सर्वकामांय कौन्ति' प्राप्येष शौनम् ॥ ५३॥ गच्छेत् परमिकां सिदिमव मे गास्ति संभयः। भारता ययनात् पुण्यादपि पादमधीयतः ॥ ५४ ॥ अक्षया परया भत्तया याव्यते चापि येन तु। अधानस्य पूषन्ते सर्वपापाग्यशेषतः ॥ ५५ ॥ महर्षिभंगवान् व्यासः कखेमा संहिता पुरा। लोकेशर्मिधर्मात्मा पुत्रमध्यापयत् शुभम् ॥ ५६॥ माता- पिरसहस्राणि पुवदारमतानि च। संसारेषनुभूतानि यान्ति यास्यन्ति चापरे ॥ ५३॥ प्रस्थानरामाणि मयस्थानमतानि च। दिवसे दिवसे मूलमाबिमन्ति म पण्डिसन् । ५८n लह- वाहविरोम्येय म च करित् मृणोति मे। धर्मादयंय कामयस तिमयं न सेयरी ॥ ५॥ न जातु कामात भयान्न लोभाडमें ·महाभारतम् । H त्यजेयी वितस्यापि हेतोः। नित्यो धमाः सुखदुःस तनित्ये जीवों नित्यो हेतुरस्य बनिलः ॥ ३०॥ इमां भारतमावित्रौं प्रात: हत्याय यः पठेत् । स भारतफल प्राप्य परं ब्रह्माधिगच्छति ॥६॥ यया समुद्रो भगवाम् घया च हिमवान् गिरिः। खातावुभौ रजनिधी तथा भारतमुचने ॥ ६ का वेदागर्म विहान यापयित्वार्थमाते ।" दम भारतमाखानं यः पठेत् ससमाहितः । स गच्छेत् परमां सिद्धिमिति ने नास्ति संप्रयः ॥३३॥ हैपायनोंड- घटनिःएतमप्रमेयं पुण्यं पविवमथ पापहरं शिवञ्च । यी भारत समभिगच्छति वाच्यमानं किं तस्य पुष्करजजेर निषेचनेन ॥ ६ ॥ इति स्वर्गारोहणिकपर्वणि पलंगोध्यायः ॥ ५ ॥ . जनमेजय उवाच ।' भगवन् केन विधिना श्रोतव्यं भ.... सुधैः। फलं किं के च देवाय, पूज्या वै पारनो विह १ ॥ देयं समाप्ते भगवन् किञ्च पर्वणि पर्वणि वाचः कौशशात एष्टव्य- स्तब्रवीहि मे ॥२॥ बैशम्पायन उवाच । शृणु राजन् विधिमिमं फलं यदापि भारत । गुताञ्जयति राजेन्द्र यत्त्वं मामरच्छसि ॥ ३॥ दिवि देवा महीपाल क्रीड़ार्यमवनिं गताः। कृन्ना कार्थमिदञ्चैव ततस् पुनरागताः॥४॥ हन्त यत्ते, प्रवक्ष्यामि तच्छाव समासतः । ऋपीणां देवतानाञ्च सम्शवं. तसघातले ॥ ५ ॥ अत्र रुद्रास्तथा सोया विश्वे देवाच गाश्वताः। आदिमायापियनो देवी लोक- पाला मया ॥ गुझकाय मगन्धर्वा नागा विद्याधरस्तथा। सिद्धा धर्माः स्वयम्भूशः मुनिभिः कायगोचरः ॥ ७॥ गिरयः मांगरा नबस्तथैवापरतां गणाःो ग्रहाः सम्बतसरायैव प्रयना आरस्तथा । स्थावरं जनमव जगन् सयं सरासरंम् ।

·स्वंगारोमियप। 14 भारते भरतये एकस्यमिह दृश्यते ॥ तेषां सुखा प्रतिहान नामकर्मानुकौत्तनात् । वापि पातकं घोरं सयो मुच्येत मामयः ॥ १९ ॥. इतिहासमिमं सुखा यथाघदनुपूर्वभः । संयतामा शुचि- भूबा पार गला च भारते ॥ २१ ॥ तेषां बादानि देयानि शुखा भारत भारतम् । ब्राह्मणेभ्यो,यथामतया भक्त्या च भरतर्षभ १॥ १२ ॥ महादानानि दैयानि रनानि विविधानि च । गांवः कास्योपदोहाय कन्याथैव खलबताः ॥ १३ ॥ सर्व कामगुणोपेता यानानि विविधानि च। भवनानि विचित्राणि भूमिसि काञ्चनम् ॥ १४ ॥ वाहनानि च दयानि हया मत्ताथ वारणाः | भयन मिविकासेय स्यन्दनाय स्खलङ्गताः ॥ १५ ॥ यदद्गुहे बरं হিহিন্ধি নমিং। নহয হিফাসিহ স্নায়ু सनकः ॥ १६ ॥ अडया परया दातु' क्रमशस्तस्य पारगः । पतितः सुमना हृष्टः शुच सरविकल्पकाः ॥ १७॥ सत्याजवरतो दान्तः शुचिः मौरसमन्वितः । अदधानी जितक्रोधो यथा सिध्यति नत् शृणु ॥ १८ ॥ शुचिः शैलान्विताचारः शुलवामा जितेन्द्रियः । संस्कृतः तः सर्वशास्वतः यहधानोऽनसूयकाः ॥ १८ ॥ रूपवान् सुभगो दान्तः सत्यवादी जितेन्द्रियः। दानमानराहीतच सार्यों भवति वाचकः ॥ २० ॥ अविलम्बमनायस्तमद्रुतं धीरमूजितम् । प्रसंपताक्षरपदं खरभावसमन्वितम् ॥ २१॥ त्रिपष्टिवर्थसंयुक्त- मष्टरपानरमौरितम्। वाचयेदारका सस्थः स्वामीनः सुसमाहितः ॥ २२ ॥ नारायणं नमस्कृत्य नरञ्चैवः नरोत्तमम्। देवों पर- खतौधेर ततो जयमुदीरयेत् ॥ २३ ॥ पाहाचकात् राजन् गुखा भारत भारतम् । नियमस्थः शुचिः योकर गुपन् य फल- मशुते ॥ २४ ॥ पारणं प्रथम प्राय हिमान् कामैय तयेत् । अनिष्टोमस्य यस्य फलं वै लभते नरः ॥ २५ ॥ असतेगण- गदीशं विमानं लगरो मपत् । प्रशदः तु वैश्व दिवं याति " ·महाभारतन् । । समाहितः ॥ २६ ॥ हितीवं पारणं प्राप्य सोऽनिरावफलं लभेत् । सर्व रत्नमयं दिव्यं विमानमक्षिरोहति ॥ २७॥ दिव्यमात्यांम्वर- घरी दिव्यगन्धविभूषितः। दिव्यगन्धरो नित्यं देवलोके मही यते ॥ २८॥ तौयं पारणं प्राप्य हादभार फलं लभेत्। वस- त्यमरसलामो वर्षाय मुतयो दिवि ॥ २८ ॥ चतुर्थे वासप्रेयस्ये पहमे हिगुणं फलम् । उदितादित्यसका बलन्तमुनलोपमम् : भ,३. ॥ विमानं विबुधैः साईमारुध दिवि गच्छति । वर्षामुनानि भवने प्रक्रस्य दिवि मोदते ॥ ३१ ॥ पड़े. दिगुणमस्तीति सप्तने', विगुणं फलम् । कैलासशिखराकार वैदूर्यमणिवेदिकम् ॥ ३२॥ . परिक्षिप्तश्च बहुधा मणिविद्रुमभूयितम् । विमानं. समधिष्ठीय कामग मासरोगंणम् ॥ ३३ ॥ 'सर्वान लोकान् विपरते रितोय व भास्करः। घटने राजसूयस्य पारणे लभ फलम् ॥ ३४ ॥ चन्द्रोदय मिदं रम्यं विमानमधिरोति।. বলিগীষিকাম- प्रयैर्युक्तं मनोनवे. 1. ॥ ३५ ॥ सेव्यमानं वरसीयां नन्दात् फान्त- तरैमुखैः। मेखलानां निनादेन नूपुराणाच निनमः ॥ ३६॥ पो परमनारीणां सखवतो पियुध्यते । नरमे क्राराजस्य वाभिमेधस्य भारत'॥ ३०॥ काचमस्त-भगिक वैटूर्यकसये दि. कम्। जाम्बूनदमयदिव्वर्गवाः सर्वतो हबम् ॥ ३८॥ गेपित पायर गन्धर्वेदिविचारिभिः । विमानं समधिहाय चिया परमया पलन् ॥३८॥ दिव्यमालापरपरो दिव्यपन्दमभूषितः । मोदी देवते. गर्द रिवि स इवापर ।। ५.॥ एम पार माय जिातोनभिग्य । हिगोजागनियोपपतामाध्यत्र- भोभितम् ॥ ४. रजिसमाध.वैद्य मधितोरणम् । रम- मालपरिति प्रगणकभीगतम् ॥ ४२ 11. 'मगोन- ঙি মারি। বিশাস যমানা বাবা । ममापिग पावभूविश। हिमागविग्यानी . . .

·विशेषविज्ञप्तिरियम्। हितीयसंस्करपे मुद्रितस्य भारलग्नेन्यस्य-वन पंगतायो सख्यायामारण्यममामिस्तृतीयमवरणमस्य। 'अधुनान प्रथम खरणग्राहका दिठीवसंस्करणग्राहकाय तुच्यमेव भारतखण्ड मान पन्ति । तीयसंस्करणे मुदितानां भारतस्य पण्डितखण्डानां- মুলার এৱিলীৰ্ষৰম্বনুিমানি বাষ নয় কান विधमानान्युत्तरखरखानि दातव्यानि युगदेव । ग्राहकीभ्यः । प्रातदन्ते भरदि तौगयेव धरणानि युगपत् परिसमाप्तिमाग- मिस्वन्तीति आभामाहे । कतिपयस्याय भारतस्यापुनापि वितरणीयाः सन्ति । पुनः सर्व रंगागस्प में नो भावि स्थिर- गतत् । विशापयामोऽत: पाकः कृपयानेदयन्त्याए । प्रेषगा- व्ययादिकज्ञयथावंत। दातव्य भारत कार्यालयः भलिकाता। श्रीप्रतापचन्द्र रायः।

·বিষয়গিনিহিত। বিনীষৰ মহিমঝ যান, বয়ষামনা। ত্যায়ামাথামিমূখীবন্ধঘেদয়। অমুসা ধঘণ- বন্ধগোক্ষ্য বিশ্রীবন্ধৰযয়াম্বাৰ ঘূৰীয় সনি সামুনি। লীজ হিনা মায়ে ঘড়িমানা সহসা হয় বিশীর্ষস্থহিলালি ভবাঘ মাস ব্যান ‘বিশ্বালানি কাবশালি যুবক যায়। সৱন মতি শ্রীঘ ঘােণি যুব ঘৰিাধিনা- ভিদনীতি গল্প । কথিত্যা মধ্যঞ্চি বিৰীয়া লি। ঘন শশৱ বঁ লী কবি হিয়- নব। বিস্ময়োমীবি ঘন কুয়ানা। বয় ময়িষধ। दातव्य भारत कार्यालय দিলাম। श्रीप्रतापचन्द्र राय ।