·No text on this page.

·૩ ૧૧૪ સામાન્ય પાજો ગાડ૧૩૭ અચિકિત્સા ૧૧૫ શરીર રક્ષપદેશ૧૩૭ ઉષ:પાનગુરુ ૧૭ ચિકિત્સા સ્તુતિઃ ૧૪૦ તૃતીયાદેશસમાપ્તિ ૧૮ વાત જવરચિકિત્સા ૧૪૦ કાલ વિશેષણ જલ To પિત્તવર ચિકિત્સા ગુણ: કફજ્વર ચિકિત્સા.૧૪૧ બલ વર્ધક વસ્તુક વાત પિત્તજ્વર ચિ થન કિત્સા ૧૪૧ બહારક વસ્તુ કે ૧૨૫ વાત લેમવર ચિ થન કિલ્લા. ૧૪૨ લંડને નિષેધ ૧૨૭ પિતમજવર ચિ૧૪૨ વેગ ધારણ ફલમ કિત્સા ૧૪૨ ઋતુપરત્વેનાપ ૧૩૦ સનિપાતાર ચિત્ર એ કથન વિષમજ્વર ચિ૦ ૧૪૪ કાલાપેક્ષા દો. ૧૩૪ અણવર ચિ૦ ખલાલ શાનમ ૧૩૫ મજ્ય ચિ૦ ૧૪૫ સચારિ રેગ કo ૧૩૫ ૧૪૫ લંઘનાદ સા ૧૩૫ સકાર ચિત્ર ૬૫ કથનમ દાહરૂર ચિત્ર I નુકના છે

·No text on this page.

·-- ॥ अथ श्रीकालज्ञानं स प्रारज्यते॥ ॥संगलाचरणन ॥ यस्याः प्रसादनासाय, सद्यो विद्वान् भवन्नरः ।। वाग्वादिनी भगवती, शारदा वरदास्तु नः॥१॥ અર્થ-જેના પ્રસાદને પામીને પુરૂષ તરત વિદ્વાન થાય છે એવી જે વાગવાદિની ભગવતી શારદા તે અમને વરદાનને આપવાવાળો ધાઓ | ૧ | ॥ अथ झालप्रशंसा ॥ भ्रातः कष्टमहो महान्स नृपतिः सामंतच व तत्; पाच ता व विदग्धराजपरिपत्ताश्चद्र- विवाननाः ॥ उन्लत्तः स च राजपुत्रनिवहस्ते वंदिनस्ताः कयाः; सर्व यस्य शादगात्स्मृति प, कालाय तस्नै नमः ॥ २॥ J

·No text on this page.

·॥अथ श्रीकालज्ञानं समापांतरं
प्रारज्यते॥
॥ मंगलाचरणन् ।
यस्याः प्रसादनासाय, त्यो विद्वान् भवेन्नरः।।
वाग्वादिनी भगवती, शारदा दरदास्तु नः॥१॥
અર્થ –જેના પ્રસાદને પામીને પુરુષ તરત વિદ્વાન
થાય છે એવી જે વાસ્વાદિની ભગવતી શારદા તે અમને
વરદાનને આપવાવાળી ચા ૧ છે
॥ अथ कालप्रशंसा ।।
भ्रातः कष्टमहो महान्त नृपतिः सामंतचक्र
व तत्: पाच ला च विन्धराजपरिवत्तामंत्र-
विवाननाः ॥ उन्लत्तः स च राजपुत्रनिवहले
बंदिनस्ताः कयाः: सर्व यत्य वसादगात्त्मृति-
पथं कालाय तस्मै नमः ॥ २॥

·રાજા, તથા તે માંડલિક રાજાઓને સમુદાય, તથા પડખા- માં રહેલા વિદ્રાની અને રાજાઓની તે સમા, તથા ચ- ર અર્થ-હે ભાઇ ! ડા કદની વાત છે કે તે માટે દ્રના જેવી મુખવાળી તે સીઓ તથા ઉમત્ત એવા રાજપુત્રોનો તે સમૂહ તથા તેઓની કીર્તિને કહેનારા તે બંદિજનો તેમજ તે કથા, એ સર્વ જે કાળ થકી કેવળ એ- રણમાં આવે છે તે કાળને નમસ્કાર દે છે ૨ છે साध्यासाध्यपरिज्ञानं, जीवितं मरणं तथा ॥ येन विज्ञायते सम्यक्, कालज्ञानं तदुच्यते॥३॥ અર્થ-જેણે કરીને સાધ્ય, અસાથે, જીવણ તથા મરણનું વિશેષપણું જાણવામાં આવે છે તે કાલજ્ઞાન હેવાય છે | ૩ | ૪ ગતિ મૂતાનિ, રઢિઃ સિંહતિ પ્રજ્ઞા कालः सुप्तेपु जागर्ति, कालो हि दुरतिक्रमः॥४॥ અર્થ-કાલ સર્વ ભૂત પ્રાણીમાત્રને ઉત્પન્ન કરે છે; મજ તે કાલ સર્વ પ્રજાનો સંહાર કરે છે અને સર્વ સુતે છતે કાલ જાગે છે તે કાલને કોઈ ઉલ્લંધી શકાતો નથી , काले देवा विनश्यंति, काले चासुरपन्नगाः ॥ नरेंद्रा जंतवः सर्वे, सर्व कालेन नश्यति ॥५॥ h ·૩ અર્થ –કાળે દેવતાઓ નાશ પામે છે, કાળેકરી દૈત્ય, નાગો, રાજાએ તથા સકળ પાણિ અને સર્વ જગત વિનાશ પામે છે. ૫ | विरंचिदिनमध्ये तु पतीद्राश्चतुर्दश ॥ अब्दा- नां च शतस्यांते, लोपिकाले विनश्यति ॥ ६॥ અર્થ –-બ્રહ્માના એક દિવસને વિષે ચાર ઈ ટ્રી પડે છે અને તેનાં સો વર્ષ પૂરાં થએથી તે પણ (બ્રહ્માપણું) કાલે કરીને વિનાશને પામે છે. તે ૬ છે मानुपः शतजीवी च, पुरा देवेन भाषितम् ॥ विकर्मणः प्रभावेण, शीघ्रं कालेन नश्यति ७ અર્થ–માણસનું આયુષ્ય વર્ષનું હોય છે, એવું પૂર્વે ભગવાને કહેવું છે; અને વિરૂદ્ધ કર્મના પ્રભાવે (આયુ- ષ્ય પૂર્ણ થએથી) તરતજ કાલે કરી નાશ પામે છે. હો वीः शीतं तथा चोष्णं,प्रत्यूपो मध्यमं दिनं। अपरालश्च पट, कालाः कथ्यते विबुधैः किल ८ અર્થ–વર્ષાકાળ, શીતકાળ, (શીયાળો) ઉષ્ણકાળ, (નાળા) પ્રાતઃકાલ (પ્રભાત સમય) મધ્યાન્ડકાળ (બપો- ર વખત) તથા દિનને અસમય અર્થત સંધ્યા ·૨ રાજી, તથા તે માંડલિક રાજાઓનો સમુદાય, તથા પડખ માં રહેલા વિદ્વાની અને રાજાની તે સમા, તથા એ. અર્થ-ડે ભાઇ! મા કશુની વાત છે કે તે માટે દ્રના જેવી મુખવાળો તે સ્ત્રીઓ તથા ઉમા એ રાજપુત્રોને તે સમૃદુ તથા તેઓની કીર્તિને કહેનારા બંદિ જનો તેમજ તે કથા એ સર્વે જે કાળ થકી કેવળ રણમાં આવે છે તે કાળને નમસ્કાર હો ૨છે साध्यासाध्यपरिज्ञानं, जीवितं मरणं तथा। येन विज्ञायते सम्यक्, कालज्ञानं तदुच्यते।।३। અર્થ –જેણે કરીને સાધ્ય, અસાધ્ય, જીવણ મરણનું વિશેષપણું જાણવામાં આવે છે તે કાલજ્ઞાન કે હેવાય છે કે 8 || कालः सृजति भूतानि, कालः संहरति प्रजा।। कालः सुप्तेपुजागर्ति, कालो हि दुरतिक्रमः॥४॥ અર્થ-કાલ સર્વ ભૂત પ્રાણીમાત્રને ઉત્પન્ન કરે છે; મજ તે કાલ સર્વ પ્રજાનો સંહાર કરે છે અને સર્વ સુતે તે કાલ જાગે છે તે કાલને કઈ ઉલ્લંધી શકાતો નથી ले देवा विनश्यंति, काले चासुरपन्नगाः ॥ नरेंद्रा जंतवः सर्वे, सर्व कालेन नश्यति ॥५॥ તથા ·૩ અ-કાળે દેવતાઓ નાશ પામે છે. કેળકરી દૈત્યો. નાગો, રાજાએ તથા સકળ પાણિ અને સર્વ જગત વિનાશ પામે છે. પછે विरंचिदिनमध्ये तु पलंतीवाश्चतुर्दश ॥ अब्दा- नां च शतत्यांते, सोपिकाले विनश्यति ॥ ६॥ અર્થ –-બ્રહ્માના એક દિવસને વિષે ચાર ઈ પડે છે અને તેનાં સો વર્ષ પૂરાં ધએથી તે પણ (બ્રલાપ) કાલે કરીને વિનાશને પામે છે. તે ૬ છે मानुपः शतजीवी च. पुरा देवेन भाषितम् ॥ विकर्मणः प्रभावेण, शीघ्रं कालेन नश्यति ७ અર્થ–માણસનું આયુષ્ય સેવનું હોય છે, એવું પૂર્વે ભગવાને કહેલું છે, અને વિરૂદ્ધ કર્મના પ્રભાવે (આયુ ધ્ય પૂર્ણ થએથી) તરતજ કાલેકરી નાશ પામે છે. હો वर्षाः शीतं तया चोष्णं,प्रत्यूपो मध्यमं दिन। अपराहश्च पद, कालाः कथ्यते विबुधैः किल ८ અર્થ–વકાળ, શતકાળ, (શીયાળો) ઉકાળ, (ગાળ) પ્રાતઃકાલ (પ્રભાત સમય) મધ્યાહુકાળ (બેપ- રન વખત) તથા દિનનો અસય અર્થત સંધ્યા

·૨
ચ-
અર્થ – હે ભાઈ! મકાઇની વાત છે કે તે માટે
રાજા, તથા તે માંડલિક રાજાઓનો સમુદાય, તથા પડખે
માં રહેલા વિદ્વાનોની અને રાજાઓની તે સમા,
દ્રના જેવી મુખવાળી તે સીઓ તથા ઉન્મત્ત એક
રાજપુત્રોનો તે સમૂહ તથા તેઓની કીર્તિને કહેનારા તે
બંદિરને તેમજ તે કથા,એ સર્વે જે કાળ થકી કેવળ રે
રણમાં આવે છે તે કાળને નમસ્કાર હો ! ૨
साध्यासाध्यपरिज्ञानं, जीवितं मरणं तथा ॥
येन विज्ञायते सम्यक्, कालज्ञानं तदुच्यते॥३॥
અર્થ –જેણે કરીને સાધ્ય, અસાય, જીવણ તથા
મરણનું વિરોધપણું જાણવામાં આવે છે તે કાલજ્ઞાન ક
હેવાય છે તે ૩ છે
कालः सृजति भूतानि, कालः संहरति प्रजा
कालः सुप्तेपुजागाः, कालो हि दुरतिक्रमः॥४॥
અર્થ-કાલ સર્વ ભૂત પ્રાણીમાત્રને ઉત્પન્ન કરે છે;
તેમજ તે કાલ સર્વ પ્રજાનો સંહાર કરે છે અને સર્વ સુતે
છતે કાલ જાગે છે તે કાલને કઈ ઉલ્લંધી શકાતું નથી
काले देवा विनश्यति, काले चातुरपन्नगाः ॥
नरेंद्रा जंतवः सर्वे, सर्व कालेन नश्यति ॥५॥

·S અર્ધ-કાળે દેવના નાકા પામે છે. કેનેરી દૈત્યો. નાગો, રાજાએ તથા સકળ પાણિયો અને સર્વ જગત વિનાશ પામે છે. છે विरंचिदिनमध्ये तु पलंतीवाश्चतुर्दश ॥ अब्दा- नां च शतस्यांत, सोपि झाले विनश्यति ॥ ६॥ અર્થ-બ્રહ્માના એક દિવસને વિવેચકો પડે છે અને તેનાં સો વર્ષ પૂરાં થએથી તે પણ (બ્રહ્માપણું) કાલે કરીને વિનાને પામે છે. ૬ ! मानुपः शतजीवी च, पुरा देवेन भापितम् ॥ विकर्मणः प्रभावेण, शीघ्रं कालेन नश्यति ७ અર્થ–માણસનું આયુષ્ય સેવનું હેય છે. એવું પૂર્વે ભગવાને કહેવું છે અને વિરુદ્ધ કનના પ્રભાવે (આયુ- ધ્ય પૂર્ણ એથી) તરતજ કાલેકરી નાશ પામે છે. હો वर्षाः शीतं तथा चोष्णं,प्रत्यूयो मध्यमं दिन। अपराहश्च पट्. कालाः कथ्यते विबुधैः किल ८ અર્થ –કાળ, શીતકા. (શીયાળો) દુકાળ, (નાળો) પ્રાતઃકાલ (પ્રમત સમય મધ્યાહુકાળ (બપો- રન વખત) તથ દિનને અસમય અર્થાત સંધ્યા

·૨
અર્થ-હે ભાઈ! મહા કષ્ટની વાત છે કે તે માટે
રાજા, તથા તે માંડલિક રાજાઓને સમુદાય, તથા પડખ-
માં રહેલા વિદ્વાનોની અને રાજાઓની તે સમા, તથા એ
દ્રના જેવી મુખવાળી તે સ્ત્રીઓ તથા ઉન્મત્ત એક
રાજપુત્રોનો તે સમૂહ તથા તેઓની કીર્તિને કહેતા તે
બંદિજનો તેમજ તે કથા,એ સર્વે જે કાળ થકી કેવળ રમ-
રણમાં આવે છે તે કાળને નમસ્કાર હો રે ર છે
साध्यासाध्यपरिज्ञानं, जीवितं मरणं तया ॥
येन विज्ञायते सम्यक्, कालजानं तदुच्यते॥३॥
અર્થ-જેણે કરીને સાથ, અસાધ્ય, જીવણ તથા
મરણનું વિશેષપણું જાણવામાં આવે છે તે કાલજ્ઞાન કે
દેવાય છે કે તે |
कालः सृजति भूतानि, कालः संहरति प्रजा।
कालः सुप्तेषु जागर्ति, कालो हि दुरतिक्रमः॥2॥
અર્થ -કાલ સર્વ ભૂત પ્રાણીમાત્રને ઉત્પન્ન કરે છે;
તેમજ તે કેવ સર્વ પ્રજાનો સંહાર કરે છે અને સર્વ સુતે
ઇને કાલ જાગે છે તે કાલને કે ઉલ્લંધી શકાતા નથી કાં
काले देवा विनयंति, काले चासुरपन्नगाः ॥
नरेंद्रा जंतवः नर्वे, सर्व कालेन नश्यति ॥५॥

·અધીકા દેવતા નાશ પામે છે. કાળે કરી દે, નાગો, રાજાએ તથા સકળ પાણિયો અને સર્વ જગત વિનાશ પામે છે. પ विरंचिदिनमध्ये तु पत्तीवाश्चतुईश ॥ अब्दा- नां च शतत्यांते, तोपिकाले विनश्यत्ति ॥ ६॥ અર્થ–-બ્રહ્માના એક દિવસને વિષે ચા પડે છે અને તેનાં સો વર્ષ પૂરું થએથી તે પણ (શ્રાપણ) લે કરીને વિનાશને પામે છે તે ૬ છે मानुषः शतजीवी च, पुरा देवेन भाषितम् ॥ विकर्मिणः प्रभावेण, शीघ्रं कालेन नश्यति ७ અર્થ–માણસનું આયુષ્ય સે વર્ષનું હોય છે. એવું પૂર્વે ભગવાને કહેલું છે, અને વિરૂદ્ધ કર્મના પ્રભાવે (આયુ ધ્ય પૂર્ણ થએથી) તરતજ કાલે કરી નાશ પામે છે. હો वः शीतं तथा चोणं,प्रत्यूपो मध्यमं दिन। अपराहश्च एट, कालाः कथ्यते विबुधैः किल ८ અર્થ –કાળ, શીનકાળ. (શીયાળો) ઉષ્ણકાળ, (નાળો) પ્રાતઃકાલ (પ્રભાત સમય) મધ્યાન્ડકાળ (બ- રને વખત ) તથા દિનનો સમય અને સંસ્થા

·No text on this page.

·૫ कालाग्निर्जठरे जात, स्तस्य वांछा चतुर्विधा । ૩માહાર નિદા, પંકર વતુર્થ:૧૨ અર્થ --કાળરૂપી અગ્નિ ઉદરને વિષે ઉત્પન્ન થાય છે, ત્યારે તેને ચાર પ્રકારની વાંછા ઉત્પન્ન થાય છે, આ હાર, ઉદક (પાણી), નિદ્રા તથા કામ એવી રીતે ચારે સમૂહુ જાગ ૧૨૫ अन्नहीनो दहेदात, मंबुहीनच शोणितम् ॥ कामहीनो दहेचक्षु, रनिद्रा रोगकारिणी॥१३॥ અર્થ—અન્નથકી રહિત કાળ ધાતુને બાળે છે પાણીથકી રહિત લેહીને બાળ; કામથકી રહિત આંખે ને દહન કરે છે અને નિદ્રા વિના રોગની ઉત્પત્તિ કરે છે. ૧૩ अस्तमेति यथा वातादीपस्तैलादिसंयुतः ॥ निवातरक्षणादेही तथैवानंतृमृत्युभिः ॥ १४ ॥ અર્થ –જેમ દીવામાં પરિપૂર્ણ તેલ ભરેલું છતાં તે દી વાયુથી એલાઈ જાય છે તેમ આગંતુક મૃત્યુથી પ્રાણી ઓનું મૃત્યુ થાય છે એમ જાણવું. પર તુ જેમ વાયુ વગર- ની જગ્યામાં રાખવાથી દી રહે છે, તેમ આગામિ મર- ફથી રક્ષણ કરેતો પ્રાણીઓ બચી શકે છે કે ૧૪ ·અર્થ -કાલેકરી ઝાડમાં ફળ થાય છે, કાલેકરી , ધાન્યની ઉત્પત્તિ થાય છે, કાલેકરી સ્ત્રી તને પામીને ગર્ભ ધારણ કરે છે, એવી રીતે સર્વ કલેકરીને ઉત્પન્ન ૪ દાલ એ છ સ્વરૂપેકરી કાલ કહેવાય છે. ૮ कालेन वृक्षः फलति, काले धान्यं प्रजायते ॥ कालेन नारी द्रवति, सर्व कालेन जायते॥९॥ થાય છે | ટ कालेन तोयं पतति, काले बीजं च वापयेत् ॥ काले च कर्मसाफल्यं, विपरीत विपर्ययः॥१०॥ અર્થ-કાલેકરી મેઘ પાણીની વૃદ્ધિ કરે છે; કરી બીજ વાવવામાં આવે છે; કાલેકરી કર્મની સફળતા થય છે; અને કાલની વિપરીતતાથી (ઋતુ ગયાથી) સર્વ વિ નાશ પામે છે. ૧૦ છે क्रोधलोभप्रसंगेन, कालः कलयते जगत् ।। ज्ञानयोगसदाभ्यासः, कालो रक्षति सर्वदा ११ અર્થ ક્રોધ અને લાભના પ્રસંગેકરી કાલ સર્વ જ- ગતનું ભક્ષણ કરે છે; પર તુ જ્ઞાન અને યોગના મદા અને ભાસેકરી મનુષ્યની સર્વ કાલ રક્ષા કરે છે ! ૧૧ છે કાલે ·પ कालानिर्जठरे जात, त्तस्य वांछा चतुर्विधा ।। आहारचोदकं नित्रा. कामश्चैद चतुर्थकः॥१२॥ અર્થ --કાળરૂપી અગ્નિ ઉદરને વિષે ઉત્પન્ન થાય છેત્યારે તેને ચાર પ્રકારની વાંછા ઉત્પન્ન થાય છે, આ હાર, ઉદક (પાણી), નિદ્રા તથા કામ એવી રીતે ચારે સમૃન્ડ જ છે ૧૨ अनहीनो दहेदात, मंदुहीनच शोणितम् ।। હીનો કહેલું, નિર્દી મારફ –અન્નકી હિન કાળ ધાતુને બાળે છે પાણીથકી રહિત લેહીને બાળે છે, કામથકી રહિત આંખે ને દહન કરે છે અને નિદ્રા વિના રેગની ઉત્પત્તિ કરે છે. ૧૩ अस्तमेति यथा दाताहीपस्तैलादिसंयुतः ॥ निवातरक्षणादेही तथैवानंतृमृत्युभिः ॥ ११ ॥ અર્થ –જેમ દીવામાં પરિપૂર્ણ તેલ ભરેલું છતાં તે દી વાયુધી ઓલાઈ જાય છે તેમ આગંતુક મૃત્યુથી પ્રાણ ઓનું મૃત્યુ થાય છે એમ જાણવું. પરંતુ જેમ વાયુ વગર- ની જગ્યામાં રાખવાથી દી રહે છે, તેમ આગામિ મર- થી રક્ષણ કરતા પ્રાણીઓ બચી શકે છે કે ૧૪ '

·No text on this page.

·- ૫ - ક ૫ कालाग्निर्जठरे जात, स्तस्य वांछा चतुर्विधा ।। કરો નિ, નવ વતુર્થ ૧ ૨ અર્થ ---કાળરૂપી અગ્નિ ઉદરને વિષે ઉત્પન્ન થાય છે. ત્યારે તેને ચાર પ્રકારની વાંછા ઉત્પન્ન થાય છે, આ- હાર, ઉદક (પાણી), નિદ્રા તથા કમ એવી રીતે ચારેનો સમૂહ જાવો છે ૧ર છે अन्नहीनो दहेक्षात, संदहीनथ शोणितम् ॥ कामहीनो दहेचनु, रनिता रोगकारिणी॥१३॥ ર–અન્નચકી રહિત કાળ ધાતુને બાળે છે; પાણીથકી રહિત લેહીને બાળે; કામથકી રહિત આંખે ને દહન કરે છે અને નિદ્રા વિના ગની ઉત્પત્તિ કરે છે. ૧૩ अस्तमेति यथा वातादीपस्तैलादिसंयुतः ॥ निवातरलगादेही तथैवानंतुत्युभिः ॥ १४ ॥ અર્થ –જેમ દીવામાં પરિણમાં તેલ ભરેલું છતાં તે દી વાયુની ઓલાઈ જાય છે તેમ આગંતુક સરી પ્રાણી એનું મૃત્યુ થાય છે એમ જડવું. પરંતુ જેમ વાયુ - ની જગમાં રાખવાથી દી રહે છે, તેમ આગામિ મર- પી રક્ષણ કરે ઝાડીઓ બચી શકે છે ૧૪ ક

·No text on this page.

·— ——- એવી રીતે વિચારથી જણાય છે, અને તેઓ અનેક લેકે વિનાશને પામીને પાછા ફરતા નથી માટે માયાના મહુ મય એવી ભયને ઉપજાવનારી તૃષ્ણાને આપણે વ્યર્થ વહન કરીએ છીએ તે ૧૭ मन एव स्थिरं कुर्यात्, मनसा मारुतः स्थिरः।। मासतेन स्थिरं तेजः कालःसंदृश्यते तथा१८ અર્થ–પ્રથમ પુર નિકરીને મનને સ્થિર ક- રવું અને કરીને વાયુ સ્થિર કરે પવનેકરી તેજને સ્થિર કરવું, ને તે કરીને બાળ દિડામાં આવે છે; અર્થાત્ તેજ જયાં સુધી શરીરમાં હોય ત્યાં સુધી મૃત્યુ આવતુ નથી. ને જ્યારે અગ્નિ મંદ પડી જાય છે ત્યારે મૃત્યુ આ વિ છે ! ૧૮ इंद्रियाणि बंधयिता, मनचकत्र कारयेत् तेना- भ्यासन भोक्तव्यं, स्वर्गादिकफलं शुभम् ॥१९॥ અર્થ–સર્વ દકિને વફા કરીને મનને સ્થિર ક રવું. એના કરીને દિક ૭ ફલેને ભોગ વા ચય થાય છે. ૧૯ !!

·No text on this page.

·૯ अशनं मे वसनं मे जाया से वंधुदगों मे॥ इति मे से कुर्वाणं कालवृको हंति पुरुषाजम॥२२ ॥ અર્થ –આ મારાં વસે છે, આ મારું ભોજન છે, તથા આ મારે ભાઈઓને વર્ગ છે, એવી રીતે મારું મા હું કરનાર પુરુષરૂપી બકરાને કાલરૂપી નાર હણે છે. રર अद्यैव हसितं गीतं पठितं यः शरीरिसिः। अ- चैव ते न दृश्यते कष्टं कालस्य क्षेतिन्॥२३॥ અર્થ–આજે જે માણસે હસતાં હતાં, ગાતાં હ તાં અને લખતાં વાંચતાં હતાં, તે આજ દીઠામાં આવતાં નથી માટે કાલની ચેષ્ટા મહા દુ ખરૂપ છે. ૨૨ છે अप्नु प्लवंते पाराणा. मातुरा नति राक्षलाद।। વર્ષ કુતિ ૪િ દિહો જાતિ? અર્થ–પાણીમાં પરા : રો- ને મારે છે. તથા વાંદરાઓ નું કામ કરે છે માટે કર- (ની એવી ઉલટી ગતી છે, અને વિ૫ નયા માર - સાગર ઉપર ૫ જ બાંધી ત: ગવાય ફિક અને મા અને વાંદરાએ લડાઇ થી તેને અનુલક્ષીને કહે S

·No text on this page.

·૧૧ આ ભિમન્યુ અથવા (બબ્રુવાહન) તે પણ કાળને વશ થવો માટે દુખે કરીને પણ જેનું ઉલ્લંઘન કરી શકાતું નથી वहे. ॥ २७॥ भगीरथाद्याः सगरः ककुत्स्थो, दशानननो रा- धवलक्ष्मणौ च ॥ युधिष्टिराद्याश्च बभूदरेते सत्यं क पाता चत ते नरेंद्राः॥ २८॥ ઈ-ભગીરથ વિગેરે તથા સગરનાક સુર્યવંશી રાજ (અધ્યા નગરીમાં સામ રાજા હતો તે) કુક માં ધાના રાજા હતો ને, દશાનન જે રાવણ ને ૧ કે મચદ્ર તથા તેને ભાઈ લક્ષ્મણ તે; અને યુધિષ્ઠિ ને આદિ ઘણા પૃથ્વીપતિઓ થઈ ગયેલા છે; તેઓ ખેદ છેઆ છે ને નરેદે કચ ગયા છે ૨૮ शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् । पाश्चिकल्पतं स्तस्थितियः कश्चिद्युगानां अतं शिक्षा तथा कतिपये जीवा दिना- नां शतम् ॥ मतान्दभिरातः प्रतिदिन संधीसागाला कालो वलीति सम- लना इत: कोश !! ६९॥

·No text on this page.

·૧૫ ई -१ दिनका ते श्री.मनु निशान હું છે તેના ચા છે. તેમાં એક પડ ચયને ગુડી હેવને રેવનું નિવારણ નહીં. અ. ચામાં દેશના २ ...मामा) ॥ ३३ अब सवय ललणन् । वंदेभ्यश्च समुत्पन्नलनायो मयोदितः ।। आयुर्वेदोपनयना छोपि द्विज उच्यते ॥३॥ 8.- ३६१... ५। वियरन भने मान नीEि टेव. . ! ८ !! व्यगलत्वपरिज्ञानं वेदनायाश्च निग्रहः ।। एतद्यत्य वैद्यत्वं न वैदः प्रभुगयुषः ॥३५॥ वन नि ५ :- युनते ..: ::

·૧૪ અ - શ્રુત નામના રાકૃત ગાપિકૃત ગ્રંથ પ્રસિદ્ધ છે. તેમાં આડ પ્રકારનાં વૈવ વિધાનાં અને તે લાં છે તે આ પ્રમાણે -શલ્ય, ગાલા કાયચિકિત્પા, ભૂ ત વિધા, કો માર ભય, અમદાંધ, રસાયનતંગ તથા વા છ કરણ તંત્ર એ જાણવા યોગ્ય છે. જે ૨ | यामूलेन धर्मेण, विना न स्यात् परं मुखम्॥ सुखस्थानं शरीरंतु, रक्षणीयं प्रयत्नतः॥३१॥ અર્થ –ધર્મનું મૂલ દયા છે, ધર્મ વિના સુખથતા નથી, સુખનું સ્થાનક શરીર છે; તે શરીરની રક્ષા કરવી ચોગ્ય છે કે ૩૧ | थिकाममोक्षाणां शरीरं साधनं यतः ।। पहंतारस्ततो रक्ष्यं बुधैस्तु तत्३२ અર્થ ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ આ ચાર પુરૂ- ઈનું સાધન શરીર છે. તેના નાશક ગ છે, માટે તેવી શરીરનું રક્ષણ હમેશ કરવું જોઈએ. ૩૨ अथ चिकित्साङ्गानि कथ्यते। भिपग् द्रव्याण्युपस्थाता रोगी पादचतुष्टयम् ॥ चिकित्सितस्य निर्दिष्टं प्रत्येकं तच्चतुर्गुणम् ३३ ·જ છે - - ૧૫ અન્ધ. ડ. પરિચારક (ગીની સેવા કરે તે) અને રોગી એ ચાર, ગનું નિવારણ જે શાઝમ કહે લું છે તેના ચરણ છે. તેમાં એક પણ ચરણ ગુણહીન ઢાય તે રોગનું નિવારણ થાય નહીં. આ ચામાં કેકના ચાર ચાર ગુણ છે. તે આગળ કહેવામાં આવશે. આ કર છે ૩૧ ર ર ા वेदेभ्यश्च समुत्पन्नस्तरमाद्वैद्या मोदितः ॥ आयुर्वेदोपनयनायोपि द्विज उच्यते ॥३॥ અ –ી ત્પન્ન લે છે કે વેદના - વનવી પ્રાપ્ત થયેલી જે વૈદ્યવિધા તેણે કરી હતી અને આયુર્વેદના ઉપનયનાડી ધ દિજ કહેવાય છે. છે કે, व्याधेस्तत्त्वपरिज्ञानं वेदनापाश्च निग्रहः ।। एतयस्व वैयत्वं न वैयः प्रभुरापुरः ॥१५॥ –ાનુિં સુકાન છે તે હું - થી પાને નિહ ક ટ ૮ ઇ રાખ્યો છેછે .. ! /

·૧૬
शास्त्रं गुरुमुखोद्गीर्णमादायोपास्य चासकत्।
यः कर्म कुरुते वैद्यः स वैद्योऽन्ये तु तस्कराः॥३५
અર્થ-જેણે ગુરૂના મુખથી શાસ્ત્ર શ્રવણ કરી
અધ્યયન કરેલું હોય, વારંવાર ઉપાસના કરીને જેણે
હસ્તક્રિયા કરી હોય તે જ વૈદ્ય જાણવા. ને બીજા વૈદ્ય
નું કામ કરનારા તસ્કર એટલે ચોર અથવા ઠગારાની
પેઠે જાણવા. છે ૩૬ છે
દીકર્મ જ ફાયgઃ વૈઃ સિદ્ધિ મનમાં
एकांगहीनो न श्लाघ्यः पक्षहीन इव दिजः॥३६
અર્થ-જે શાસ્ત્ર પણ જાણે છે અને હરત ક્રિયામાં
પણ સારે છે તેનેજ કીર્તિ મળે છે. તેમાં જે એક અંગ
છે હાય તે વખાણવાયેગ્ય નથી. તે પાંખ વિનાના
પંખીની પેઠે જાગો. ૩૬ છે
एकशाबमधीयानो न विद्याशास्त्रनिश्चयम् ।
तस्मान्दहुश्रुतःशास्त्रं विजानीयाचिकित्सकः३७
અર્થ–એક શાસ્ત્રનું અધ્યયન કરવાથી ગામ
નો નિશ્ચય થતા નથી. માટે બહુ શાના અભ્યાસથી
ચિકિત્ર થવાય છે. એમ જવું. ૫ ૩૭

·૧૭ रोगाणां तात्विकं ज्ञानं बहुशो दृष्टकर्मता ।। दाक्ष्यं शौचमिति ज्ञेयं वैये गुणचतुष्टयम्॥३९॥ અર્થ–રોગનાં લક્ષણનું સારું જ્ઞાન તથા ઔષધિ નાં પરિણામનું પણ ઘણું જ જ્ઞાન, ચિકિત્સા કરવામાં ચતુ ર અને વિશિષ્ટ, આ ચારે વૈદ્યના ગુણ જાણવા પર उत्सृजत्यात्मनात्मानं न वैद्यं परिशंकते ॥ तस्मात्पुत्रवदेनं च पालवेदातुरं भिषक् ॥१०॥ અર્થ-ગ શરીરનો સંહારક છે, તે એવધ દ્વારા નિવારણ થવાને માટે રોગી પોતાનું શરીર વૈદ્યને સ મર્પણ કરે છે, તેથી વૈધ, રોગીના પિતાના જેવો થાય છે, તે કારણથી વિઘે રેગીનું પોતાના પુત્રની પેટે પાલન કરવું ૪૦ आयुर्वेदकृताभ्यासः सर्वेपां प्रियदर्शनः ।। आयु:शीलगुणोपेत एप वैद्योऽभिधीयते॥25॥ અર્થ – સમ્યક આયુર્વેદ શાસ્ત્રને અભ્યાસ કરી નિપુણ થએલે હોય, જેનો ચે બધાયને ચારે લાગે એ હોય, જે આયુ અને શીલગુણએ કરીને યુક્ત હોય તે માણસ વૈઘ ચવાને ચોય છે કે ૪૧ ન

·No text on this page.

·૧૯ રથમાગામી, એ પાંચ પૈવ કદાચિત ધન્વતરિસદૃશ હોય તો પણ પૂજ્ય થતા નથી ૪૪ अधीयानोऽपि शास्त्राणि तंत्रायुक्तो विचक्षणः।। नाधिगच्छति सर्वार्थानी भाग्यक्षये यथा ४५ અચિકિત્સાશાસ્ત્રનું અધ્યયન કરીને જે તંત્ર સાજ શીખેલ નથી તે વૈદ્યને ચિકિત્સાના સર્વ અર્થની પ્રાપ્તિ થતી નથી; જેમ ભાગ્ય રહિત પુરૂષને ઉપાર્જિત ધન છતાં પ્રાપ્ત થતું નથી તેની પેઠે જાણવું ૪૫ यस्तु केवलशास्त्रज्ञः कर्मस्वपरिनिष्ठितः।। समु. हत्यातुरं प्राप्य प्राप्य भीसरिवाहवम् ॥ १६ ॥ અર્થ-જે વેવ દેવળ શાસ્ત્ર જણનાર હેય એટલે વૈદ્યરાજનો જાણનાર હોય, પરંતુ કર્મમાં નિપુણ ન હોય એટલે હસ્તક્રિયામાં અજાણ હોય તે વૈદ્ય જેમ કઈ કાયર માણસ સંગ્રામમાં જઈને મોહને પામે છે તેની પેઠે તે ચિ કિત્સા કરવાના સમયમાં મુંઝાઈ જાય છે૪૬ છે आयुर्वेद चिकित्तां च ज्योतिरं धर्मनिर्णयम् ॥ विना शास्त्रेण यो बयानमाहुर्ब्रह्मयातकम् ·૧૮ ॥ अथ कुवैद्यलक्षणम् ॥ औपधं मूढवैद्यानां त्यजंतु ज्वरपीडिताः ॥ परसंसर्गसंसक्तं कलत्रमिव साधवः ॥ १२ ॥ અર્થ–જવરપીડિત માણસને મૂર્ખ વૈધના હાથ નું ઓસડ આપવું નહીં; જેમ પારકા પુરૂષને વિષે આસ ક્ત થએલી સ્ત્રીને ઉત્તમ પુરૂ ત્યાગ કરે છે તેની પેઠે જ ણવું. ૪૨ / यस्तुकर्मसु निष्णातोधार्याच्छास्त्रबहिष्कृतः॥ स सत्सु पूजां नाप्नोति वधं चाहति राजतः ४३ અર્થ—જે વૈદ્ય કર્મમાં નિષ્ણાત એટલે કેવલ હસ્ત ક્રિયા જાણનાર છે, પરંતુ ધ્રુષ્ટ થઈને દાસાભ્યાસ નથી કરતો તે વૈઘ શ્રેષ્ઠની વચ્ચે પૂજયમાન થતો નથી; અને રાજાથી વધુ પામવા યોગ્ય થાય છે ૪૩ છે कुचैलः कर्कशः स्तब्धः कुयामः स्वयमागतः॥ पंच वैद्या न पूज्यंते धन्वंतरिसमा अपि ॥४४॥ અર્થ–મલિન વસ્ત્ર ધારણ કરનાર, અતિશય કે- પી, બુદ્ધિ રહિત, નીચગામનિવાસી, વિના આવાહન ·૧૯ વચમાગામી, એ પાંચ વૈદ્ય કદાચિત્ ધવંતરિ દૃશ હેય તો પણ પૂજ્ય થતા નથી ૪૪ अधीयानोऽपि शास्त्राणि तंत्रायुक्तो विचक्षणः॥ नाधिगच्छति सर्वार्थानी भाग्यक्षये यथा ४५ અ-ચિકિત્સાશાસ્ત્રનું અધ્યયન કરીને જે તંત્ર શાસ્ત્ર ધીખેલ નથી તે વને ચિકિત્સાના સર્વ અર્થની પ્રાપ્તિ થતી નથી જેમ ભાગ્ય રહિત પુરૂષને ઉપાર્જિત ધન છતાં પ્રાપ્ત થતું નથી તેની પેઠે જાણવું છે ૪પ છે यस्तु केवलशास्त्रज्ञः कर्मस्वपरिनिष्ठितः। तमुः हत्यातुरं प्राप्य प्राप्य भीसरिवाहवम् ॥ १६ ॥ અર્થ – વૈદ્ય દેવળ શાસ્ત્ર જાણનાર હેય એટલે વૈદ્યરાજનો જણનાર હેય, પરંતુ કર્મમાં નિપુણ ન દેય એટલે હસ્તક્રિયામાં અજાણ હોય તે વૈધ જેમ કોઈ કાયર માણસ સંગ્રામમાં જઈને મેહને પામે છે તેની પેઠે તે ચિ કિત્સા કરવાના સમયમાં મુકાઈ જાય છે૪૬ છે आयुर्वेद चिकित्तां व ज्योतिपं धर्मनिर्णयम् विना शास्त्रेण यो ब्रूयातमाहुर्ब्रह्मयातकम् -- * ·૨૦ અર્થ—આયુર્વે, ચિકિત્સાશાસ્ત્ર, જતિપ તથા ર્મિશાસ્ત્ર આ સર્વ શાસ્ર જે જ્ઞાન વિના કહે છે તેને બ્રહ્મ ઘાતી કહીયે છે ૪૭ Ifથ વ્યકમ્ वहुकल्पं बहुगुणं संपन्नं योग्यमौपधम् ॥ અર્થ –જેના કલ્પ (રસ ચૂર્ણ ઈo) ઘણા છે, જેમાં ગુણ (ગુરૂમંદ ઈo) પણ અનેક છે, જે સાદિ કરીને સંપ ત્ર છે અને જે રેગીને તથા દેશકાલને પણ ઉચિત છે, તે દ્રવ્યને ઔષઘ કેહવું છે ॥ अथ परिचारकलक्षणम् ॥ - અનુરો વિલો વૃદ્ધિમાન પરિવારમારવા અર્થ -અનુરક્ત ( જે રોગીને વિષે પ્રીતિ કરે,) ચિ (પવિત્ર) દક્ષ (કષાયાદિ કાર્યો કરવામાં જે નિપુણ) અને બુદ્ધિમાન (રેગીની પ્રકૃતીમાં કે ફરક પડે છે તે તરત જાણે) એ જે હોય તેને જ પરિચારક હવે ૪૮ છે અથ જસ્ટરમ્ | आढयो रोगी भिपग्वश्यो ज्ञापकः વાનg 9 | सत्त्व- ·૨૧ અર્થ-દ્રવ્યવાન. વૈદ્યના આધીન એલ. ઉદર પીડાદિક જે થાય છે તેને કહેનાર. અને ધીર એવાં લક્ષ છે કરીને જે ચુકત છે તેને રોગી કહેવું છે ૪૯ છે इति श्रीकालताने कालप्रशंसावैद्यादिलक्षण- कथनं नाम प्रथनः समुद्देशः ॥ १ ॥ છે અને તેના હૃદmનિ निन्द्रा सुखं भवेद्यस्य, शरीर सोद्यम तथा ॥ દિન પ્રતિનિ, રે વિનતિજ્ઞા અર્થ - રાગીને શર સારી આવતી હોય, તરસ કારની હોય, શરીરની ઉડવાની બેસવાની ઈ-યાદિ ક્રિયા ઉત્નવિના થાય, ઇંદ્રિ અવિકલ પણે રહેતી હૈય, તે ઉગી તે રેશમાં ના પાન થી ૬ છે चैतन्यं सकलं यत्य गंधस्वाद स्फुट नवेत् ॥ सालगृहीतकंठोऽपि स जीवेन्नात्र संशयः॥२॥ ર–રોગીને આખા શરીરમાં ચેતનપણું વર્ગ- પ. ગંધ અને સ્વાદ જેને સારી રીતે જણાતું હોય, તેના ગળાની ઉપર ક.લ.વી કે તે પણ તે કરે છે પણ તે રોગન કરશે નહી થરાહિત જાવું રે ·૨૨ स्वदहीनो ज्वरो यस्य, नासा श्वासः કરતા कंठोऽपि कफहीनस्तु, स रोगी जीवति શુિવયું છે ? અર્થ–જેને તાવ આવતો હોય પણ પરીને થતો ન હોય, ને સાસઉશાસ નાકે કરી લેતા હોય ળામાં ખાંસી વગેરે કફનો ઉપદ્રવ ન હોય, તે રોગી જીવે પણ તે રોગમાં મરે નહીં એમ જાણવું છે ૩ सौम्या दृष्टिर्भवेद्यस्य, श्रोता वक्ता तथैव च ॥ गुदस्पंदो भवेद्यस्य, सोपि साध्यो न संशयः । અર્થ –જે રોગીની આંખ સૈન્ય છતાં સારી શબ્દો બોલતો ને સાંભળતો હોય, અને ગુદદ્વારનું રફુરણ થાય તો તે રેગીને રોગ સાધ્ય છે એમ જાણવું છે ! चिकित्सितशरीरस्य निष्कृतिं न करोति यः ॥ स यत्करोति सुरुतं तत्फलं भिपगभुते ॥५॥ અર્થ–-જે માણસ ચિકિત્સત શરીરની નિકૃતિ નથી કરતા, એટલે વૈધને યથાશક્તિ દ્રવ્ય આપતા નથી તેઓના સુકૃત કર્મનું ફલ વૈદ્યને પ્રાપ્ત થાય છે, એમ જ થવું યોગ્ય છે. જે ૫ છે

·॥ अथारिष्टसूचकानि लक्षणानि ।
(अल्पावशिष्टायुषि बुधेनापि प्रयुक्ता चिकित्सा
विफला संजायतेऽतोत्रमरणसूचकान्यरिष्टानि
कथ्यन्ते, येन तावद्रोगिणामायुआयेत।)
અર્થગિનું જીવિત જે ચેડું રહ્યું હોય તો
સારા વૈધે પણ આપેલું ઓસડ વિફળ થાય છે. એ માટે
અંહી રેગીના મરણ સૂચક એવા અરિષ્ટ (કુલક્ષણ)
કહેવામાં આવે છે.
सूर्योदये शिवा यस्य क्रोशन्त्यायाति संमुखम् ॥
विपरीतं पुरपिं वा सद्यो मृत्युं स गच्छति॥१॥
અર્થ–સૂર્યના ઉદય સમયે શીયાલ ઓરડતે સામો
આવે અથવા જે અતિશય વિઠા નીકળી જાય તો તેનો જ
લદી મૃત્યુ થાય છે ?
यो गौरवर्णोऽप्युपयाति काय
कृष्णोऽतिगौरत्वमुपैति यश्च ॥
सोऽयं मृतिं याति नरः प्रकृत्याः
शीघ्रं विकृत्या नहि संशयोऽत्र ॥ २ ॥

·૨૨ स्वदहीनो ज्वरो यस्य, नासा श्वासः प्रवर्तते॥ कंठोऽपि कफहीनस्तु, स रोगी जीवति ध्रुवम् ॥३॥ અર્થ–જેને તાવ આવતો હોય પણ પશીને થતો ન હોય, ને સાસઉશાસ નાકે કરી લેતે હોયગ ળામાં ખાંસી વગેરે કફને ઉપદ્રવ ન હોય, તે રોગી જીવે પણ તે રોગમાં મરે નહીં એમ જાણવું. ૩ सौम्या दृष्टिर्भवेद्यस्य, श्रोता वक्ता तथैव च ॥ गुदस्पंदो भवेद्यस्य, सोपि साध्यो न संशयः અર્થ –જે રોગીની આંખ સૈન્ય છતાં સારી રીતે શબ્દ બોલતે ને સાંભળતો હોય, અને ગુદદ્ધારનું સુરણ થાય તો તે રેગીનો રોગ સાધ્ય છે એમ જાણવું છે ! चिकित्सितशरीरस्य निष्कृतिं न करोति यः॥ स यत्करोति सुकृतं तत्फलं भिषगनुते ॥५॥ અર્થ–-જે માણસ ચિકિત્સિત શરીરની નિતિ નથી કરતા, એટલે વૈધને યથાશકિત દ્રવ્ય આપતા નથી તેઓના સુકૃત કર્મનું ફલ વૈદ્યને પ્રાપ્ત થાય છે, એમ જ થવું પડ્યું છે. જે ૫ છે ---

·२३
॥ अथारिष्टसूचकानि लक्षणानि ॥
(अल्पावशिष्टायपि बुधेनापि प्रयुक्ता चिकित्सा
विफला संजायतेऽतोत्रमरणसूचकान्यरिष्टानि
कथ्यन्ते, येन तावद्रोगिणामायुज्येत ।)
અર્થરાગિનું જીવિત જે થોડું રહ્યું હોય તો
સારા વૈધે પણ આપેલું ઓસડ વિફળ થાય છે. એ માટે
અંહી રેગીના મરણ સૂચક એવા અરિષ્ટ (કુલાણ)
કહેવામાં આવે છે,
सूर्योदये शिवा यस्य कोशन्त्याचाति संमुखम् ॥
विपरीतं पुरीरं वा सद्यो मृत्युं स गच्छति।।७।।
અર્થ-ના ઉદય સમયે શીયાલ ઓરડ સામો
આવે અથવા જે અતિશય વિફા નીકળી જાય તો તેને જ
લદી મૃત્યુ થાય છે ?
यो गौरवर्णोऽप्युपयाति कार्य
कृष्णोऽतिगौरवमुपैति यन ॥
सोऽयं मृति याति नरः प्रकत्याः
शीघ्रं विरुत्या नहि संशयोऽत्र ॥ २ ॥

·૨૨ स्वदहीनो ज्वरो यस्य, नासा श्वासः प्रवर्तते॥ कंठोऽपि कफहीनस्तु, स रोगी जीवति શુંમ્ | 3 | અર્થ –જેને તાવ આવ્યો હોય પણ પશીને થતો ન હૈય, ને સાસઉશાસ નાકે કરી લેતે હોય ળામાં ખાંસી વગેરે કફનો ઉપદ્રવ ન હોય, તે રોગી જીવે પણ તે રોગમાં મરે નહીં એમ જાણવું છે ૩ !! सौम्या दृष्टिर्भवेद्यस्य, श्रोता वक्ता तथैव च ।। गुदस्पंदो भवेद्यस्य, सोपि साध्यो न संशयः ? અર્થ–જે રેગીની આંખ સૈન્ય છતાં સારી રીતે રાખે બેલેતે ને સાંભળતો હોય, અને ગુદદ્વારનું સુરણ થાય તો તે રોગીને રોગ સાધ્ય છે એમ જાણવું ૪ ll चिकित्सितशरीरस्य निष्कृतिं न करोति यः ॥ स यत्करोति सुकृतं तत्फलं भिषगश्नुते ॥५॥ અર્થ-જે માણસ ચિકિત્સિત શરીરની નિસ્કૃતિ નથી કરતા, એટલે વૈધને યથાશક્તિ દ્રવ્ય આપતા નથી તેઓના સુકૃત કર્મનું ફલ વૈવને પ્રાપ્ત થાય છે, એમ જ ણવું યોગ્ય છે. ૫

·२3
॥ अधारिष्टसूचकानि लक्षणानि ।
(अल्पावशिष्टायुपि बुधेनापि प्रयुक्ता चिकित्सा
विफला संजायतेऽतोत्रमरणसूचकान्यरिष्टानि
कथ्यन्ते, येन तावद्रोगिणामायुर्जायत ।)
અર્થ–-રાગિનું જીવિત જે થોડું રહ્યું હોય તો
સારા વૈધે પણ આપેલું ઓસડ વિફળ થાય છે. એ માટે
અંહી રોગીના મરણ સૂચક એવા અરિષ્ટ (કુલક્ષણ)
કહેવામાં આવે છે,
सूर्योदये शिवा यस्य कोशन्त्यायाति संमुखम् ॥
विपरीतं पुरीरं वा सद्यो मृत्यु त गच्छति॥१॥
અર્થ-સૂર્યના ઉદય સમયે શીયાલ ઓરડો સામો
આવે અથવા જે અતિશય ત્રિા નીકળી જાય ને તેને જ
લદી મૃત્યુ થાય છે ?
यो गौरवर्णोऽप्युपयाति कापपर्य
रुष्णोऽतिगौरत्वमुपैति चन॥
सोऽयं मृतिं याति नरः प्रकृत्याः
शीघ्र विरुत्या नहि संशयोऽत्र ॥ २ ॥

·૨૪ અથ જે માણસ ગોરા રંગવાળે છતાં તેનું શરીર શ્યામ પડી જાય, અને જેના દેહનો રંગ કાળે હોય તેમ છતાં ગેરા જે થઈ જાય, એમ જણાય તે શરિરની પ્ર કૃતિના ફેકારથી માણસ મરણને પ્રાપ્ત થાય છે, એ માં વાર લાગતી નથી. જલદીજ વિકૃતિથી નાશને પામે છે ૨ जानाति यो नैव रसं च गंध स वे मृतिं गच्छ ति शीघ्रमेव ॥ छायां स्वकीयां धरणी प्रपन्नां पश्येत्तथा यश्च विनैव मूर्ना ॥ ३ ॥ અર્થ:--જે રોગી માણસ સારે ગંધ, શ્રેષ્ઠ રસ, અને દરેક પ્રકારનો સ્વાદ જાણી શકે નહી તે પણ ર તજ મરણ પામે, અને જે પોતાના શરીરની છાયા પૃથ્વી ઉપર પડી છતાં તેમાં માથાવિના ધડ દેખે તો તે પણ તને તજ મરે એમ જાણવું. ૩૫ ॥ एक महूर्तान्ते मरण सूचकं लक्षणम् ॥ शक्त्या वा नरयानस्थो यो गंतुं दक्षिणां दिशा स्वप्ने प्रयाति तस्य स्यान्मुहूर्ताते मृतिः છું છે કે છે ·૨૫ અર્થ–પગથી અથવા પાલખીમાં બેશને દક્ષિણ દિશા વિશે જાય એવું જ રેવનમાં દીઠામાં આવે તે એક મુહૂર્તમાં મરણ પામે એમાં સંશય નહીં જ છે ॥ एकयामान्ते मरणलू० ॥ एको वागच्छते दूतो ब्रवीति च पुनः पुनः ॥ लिखितं मरणं तस्य यामैकेन च निश्चितम्॥५॥ અર્થ-જે ન એક જઇને વૈધની સામે વારંવાર પણ બે લ્યા કરે તો પણ રોગી રોક પહેરના મરણ પામશે ! ૫૫ ॥ दायरामान्ते मरणसू० I निरक्ष्यिा दलिगे हस्ते नाडीतत्र न दृश्यते ।। देहे वातिशीतं दशयानं न जीवति ॥६॥ અર્થ–મણા હાથની નાડી જેવી તે નાડ જે દેખાય ન. અને સરકાર શીતલ થઈ જાય તેને રે કહી દળ પડામાં ભરસડાપ એમ જ ૩ | ૬ | છે દિનાન્ત રિપ૦ છે एक वरदैतन्यं वित्रमः स्फरणं न ३ ॥ दिनैकेन विजानीयानस्य मृत्युन संतायः ॥७ માન કે ·૨૬ અર્થ-જેની એક આંખ ચેતનાથી રહિત થઈ છે ય, ધુમતી નહીં હોય તથા રફુરતી ન હોય તે માણસ એક દિવસમાં મરણને પામે છે એમ નિશ્ચયે કરી જાણવું છે नग्नं क्षपणकं स्वप्ने वीक्षते यो महाबलम् ॥ एकं वे वाहनी तस्य विद्यादायुर्न संशयः ॥८॥ અર્થ-નાગે, સંન્યાસી, તથા મહાબલવાન પર સ્વમમાં જવાથી એક અથવા બે દિવસમાં મૃત્યુ થાય એમ જાણવું. ૫ ૮ ! ॥ अथ दिदिवसमध्ये मृत्युसू० ॥ । नासापुटद्वयं हित्वा वायुरुष्णो मुवाहहेत् ॥ नश्येदिनयादर्वाग् जीवितं तस्य निश्चितम्९ અથ –નાકના બંને પડોને મૂકીને ઉષ્ણસહિત વાયુ જે મુખમાંથી વહેવા લાગે તો બે દિવસમાં પ્રાણ જાય ૮ ॥ अथ त्रिदिनान्ते म० ॥ अलक्तरसमादाय दद्याच पाणिपादयोः॥ न लौहित्यं तेन चेत्स्यात् तदा मृत्युविनत्रये १०

·२७
અર્થ-અળતાનું પાણી હાથ ઉપર તથા પગ ઉપર
લગાડવું તેને જે રંગ લાગે નહી તો, ત્રણ દિવસમાં મરણ
જાણવું છે ૧૦ છે
स्त्रवत्यास्यायस्य रक्तं शिरोतिर्यस्य दृश्यते ॥
दारुणोपद्रवः श्वासो न जीवति दिनत्रयम् ११
અર્થ –જેના મોઢામાંથી લોહી પડે છે, જેના
માથામાં મહા દુઃખ થાય; શરીરમાં અંગેઅંગ અતિ ઉપ
દ્રવ થાય, શ્વાસઉદાસ થઈ આવે, તે માણસ ત્રણ
દિવ
સમાં મરેજીવે નહીં ! ૧૧ ||
ललाटे यस्य तिलकं याममध्ये न शुष्यति ॥
दिनत्रयेण तस्यायुः क्षीयते नात्र संशयः १२
અર્થ-જે માણસે કપાળ ઉપર તિલક દીઘો હોય
તે એક પહેર સુધી જો સુકાય નહીં તો તેનું આયુષ્ય ત્રણ
દિવસનું જાણવું એટલે તે નિશ્ચયે મરે એમાં સંશય જ
ખવો નહીં ૧૨૫
हुकारः शीतलो यस्य सकारो बहिसान्निभः ॥
महादाहो भवेद्यस्य, न जीवति दिनत्रयम् १३
અર્થ–પગી જયારે પેટમાંથી શ્વાસ બહાર કહાડે
ત્યારે ગરમ હેય, ને જ્યારે અંદર શ્વાસ લિયે ત્યારે ટાટા

·૨૬ અર્થ-જેની એક આંખ ચેતનાથી રહિત થઈ છે ય, ધુમતી નહીં હેય તથા રફુરતી ન હોય તે માણસ એક દિવસમાં મરણને પામે છે એમ નિશ્ચયે કરી જાણવું છે ननं क्षपणकं स्वप्ने वीक्षते यो महाबलम् ॥ एकं हे वाहनी तस्य विद्यादायुर्न संशयः ॥८॥ અર્થ-નાગે, સંન્યાસી, તથા મહાબલવાન પુરૂ સ્વમમાં જેવાથી એક અથવા બે દિવસમાં મૃયુ થાય એમ જાણવું. . ૮ ॥ अथ दिदिवसमध्ये मृत्युसू० नासापुटवयं हित्वा वायुरुष्णो मुखाहहेत् ॥ नश्येदिनद्वयादाग् जीवितं तस्य निश्चितम् અથ–નાકના બંને પડેને મૂકીને ઉષ્ણસહિત વાયુ જો મુખમાંથી વહેવા લાગે તો બે દિવસમાં પ્રાણ જાય ૮ ॥ अथ त्रिदिनान्ते म० ॥ अलक्तरसमादाय दद्याच पाणिपादयोः॥ न लौहित्यं तेन चेत्स्यात् तदा मृत्युदिनत्रये १० ॥

·२७
અર્થ-અળતાનું પાણી હાથ ઉપર તથા પગ ઉપર
લગાડવું તેને જે રંગ લાગે નહી તો, ત્રણ દિવસમાં મરણ
જાણવું છે ૧૦ ||
स्त्रवत्यास्थाद्यस्य रक्तं शिरोतिर्यस्य दृश्यते ॥
दारुणोपद्रवः श्वासो न जीवति दिनत्रयम् ११
અર્થ-જેના મેઢામાંથી લોહી પડે છે, જેના
માથામાં મહા દુઃખ થાય શરીરમાં અગેઅંગ અતિ ઉપ
દ્રવ થાય, હાસઉઘાસ થઈ આવે, તે માણસ ત્રણ દિવ
સમાં મરે, જીવે નહીં ! ૧૧ જ
ललाटे यस्य तिलकं याममध्ये न शुष्यति ॥
दिनत्रयेण तस्यायुः क्षीयते नात्र संशयः १२
અર્થ જે માણસે કપાળ ઉષ્ય તિલક કરી હોય
તે એક પહોર સુધી જે સુકાય નહીં તો તેનું આયુષ્ય ત્રણ
દિવસનું જાણવું એટલે તે નિરચયે મરે એમાં સંય જ
ણે નહીં ૨૫
हुकारः शीतलो यस्य सकारो वढितनिभः ॥
महादाहो भवेद्यस्य, न जीवति दिनत्रयम् १३
અર્થ–ી જ્યારે પેટમાંથી પાસ બાહાર કહાડે
ત્યારે ગરમ હેય, ને જ્યારે અંદર શ્વાસ લિયે ત્યારે ટાટા
છે

·-- ૨૬ અર્થ-જેની એક આંખ ચેતનાથી રહિત થઈ છે ય, ધુમતી નહીં હેય તથા રફરતી ન હોય તે માણસ એક દિવસમાં મરણને પામે છે એમ નિશ્ચયે કરી જાણવું છે ननं क्षपणकं स्वप्ने वीक्षते यो महावलम् ॥ एकं हे वाहनी तस्य विद्यादायुर्न संशयः ॥८॥ અર્થ-નાગ, સંન્યાસી, તથા મહાબલવાન પુરૂ સ્વમમાં જેવાથી એક અથવા બે દિવસમાં મૃત્યુ થાય એમ જાણવું. એ ૮ છે ॥ अथ दिदिवसमध्ये मृत्युसू नासापुटवयं हित्वा वायुरुष्णो मुखाहहेत् ॥ नश्येदिनयादर्वाग् जीवितं तस्य निश्चितम् અથ –નાકના બંને પડને મૂકીને ઉષ્ણસહિત વાયુ જે મુખમાંથી વહેવા લાગે તો બે દિવસમાં પ્રાણ જાય ૮ ॥ अथ त्रिदिनान्ते म०॥ अलक्तरसमादाय दद्याच पाणिपादयोः॥ न लौहित्यं तेन चेत्स्यात् तदा मृत्युदिनत्रये १०

·અર્થ-અળતાનું પાણી હાથ ઉપર તથા પગ ઉપર
લગાડવું તેને જે રંગ લાગે નહી તો, ત્રણ દિવસમાં મરણ
- જાણવું છે ૧૦ ||
स्त्रवत्यास्थाद्यस्य रक्तं शिरोतिर्यस्य दृश्यते ॥
दारुणोपद्रवः श्वासो न जीवति दिनत्रयम् ११
અર્થ –જેના મોઢામાંથી લેહી પડે છે, જેના
માથામાં મહા દુઃખ થાય; શરીરમાં અંગેઅંગ અતિ પ
દ્રવ થાય, હાસઉદાસ થઈ આવે, તે માણસ ત્રણ દિવ
સમાં મરેજીવે નહીં ૧૧ છે
ललाटे यस्य तिलकं याममध्ये न शुष्यति ॥
दिनत्रयेण तस्यायुः क्षीयते नात्र संशयः १२
અર્થ જે માણસે કપાળ ઉપર તિલક કર્યો હોય
તે એક પહોર સુધી જે સુકાય નહીં તો તેનું આયુષ્ય ત્રણ
દિવસનું જાણવું એટલે તે નિશ્ચયે મરે એમાં સંજય જ
પણ નહીં રે ૧૨
हुकारः शीतलो यस्य सकारो वह्निसन्निभः ॥
महादाहो भवेद्यस्य, न जीवति दिनत्रयम् १३
અ–રોગી જયારે પેટમાંથી વાસ બહાર કહાડે
ત્યારે ગરમ હેય, ને જ્યારે અંદર શ્વાસ લિયે ત્યારે ટાટો

·અર્થ-નીલી, પીળી તથા રાતી એ ત્રણ રેખા મ
૨૮
હાય, ને જેના શરીરમાં ઘણો દાહ થ ય તે મા
ત્રણ દિવસ જીવે નહીં ૧૩
नरनासापुटयुगे दशाहानि निरंतरम् ॥
वायुश्चेत्सहसा वाति स जीवेदिवसत्रयम् १?
અર્થ –જે માણસના નાકના બંને પડમાં દસ
વસ સુધી નિરંતર વાયુ અતિ વેગથી વહેતું રહે છે ને
શરીરનું ત્રણ દિવસમાં મત જાણવું છે ૧૪
एकं चक्षुर्यदारौद्रमुन्मालति निमीलति ॥
त्रिभिर्दिनैर्विजानीयात् स याति यममंदिरम् १९
અર્થ -જેની એક આંખ ભયાનક રીતે ઉઘડે ને કે
થાય તે માસ ત્રણ દહાડામાં યમરાજાના ઘેર જશે એ
નિયે જાણવું છે ૧૫ /
नीला पीता तथा रक्ता त्रिरेषा यस्य मस्तके ॥
प्रयाति याति तस्यायुः पण्मास वा दिनत्रयम्१६
થાની ઉપર જે જુએ તેનું આયુષ્ય છ મહીનાનું વા
દિવસનું જાણવું છે ૧૬ !

·૧
नव भ्रूः तप्त घोपश्च, पंचरात्रेण नासिका ॥
जिता चैकदिनं प्रोक्तमेतत्कालस्य लक्षणम् १७
અર્થા–પિતાના ભવાં ન દેખે તે નવ દિવસમાં મરે, કર્ણ
શબ્દ નહીં સાંભળે તો સાત દિવસમાં ભારે નાક ન દેખી
શકે તો પાંચ રાતમાં મઅને જીભની અણી ન દેખે
તે એક દિનમાં મરણને પામે. એવી રીતે કાલનું લક્ષણ
- કહેવું છે. ૫ ૧૭ !!
ને સહન્તિ ને !
दंतसंध्यंतरे यस्य न विशत्यंगुत्रियम् ।।
अंगे धनुर्भवेद्यस्य, सप्ताहान् नियते ध्रुवम् १८
અર્ક-દાંતની ૫ કિત સખ્ત થઈ જાય,
આંગળી આવે નહીં અને જેને ધનુવાયુની પેઠે શરીર
તવાનું હોય, તો નિર્ચ કરી સાત દિવસમાં મરણ
પાને. ૧૮ |
॥ पंचरात्रमध्ये म०॥
उदरे शमितो वहिरानने चाहिस्यते ॥
सारणालंचितो नित्यं, पंचरात्रं स जीवति १९
તેમાં ત્રણ
જ

·અર્થ જે માણસ સ્વપનમાં વાંદરાની ઉપર ચડીને ૩૦ અથ–પેટમાં અગ્નિ મંદ પડી જાય એટલે ભૂખ લાગે નહીં, મુખની ઉપર અગ્નિ ઉઘાત થએલી દેખાય એટલે મેટું લાલ થઈ આવે; અતિસાર વગડો ઘણે અ- સુદ્ધમાં હોય, તે માણસ પાંચ રાત્ર સુધી જીવે. ૧૯ છે ॥ पंचदिनमध्ये मरण०॥ पांडुस्त्वक् पांडुरे नेत्रे, मूत्रं च पांडुरं तया ॥ पांडुरा मुखदंताश्च मृत्युः पंचदिने भवेत्॥ २०॥ અર્થ-જે રેગી માણસની ચામડી પીળી પેળી એ નેત્રોમાં પીળાશ થઈ આવે, મૂતર પીળું થાય, ચક મે પીળાશ ફીકું પડી જાય, તથા દાંત પણ તે પાંચ દિવસમાં તે મરણ પામે. ર૦ || नरो यो वानरारूढः प्रयाति पश्चिमां दिशम् ॥ स्वप्ने सोऽन्हां पंचकेन पश्येत्संयमनी पुरीम् २१ પીળા થઈ અય પરિચમ દિશા તરફ ગમન કરે છે તે માણસ દિવસમાં જમના આલયને વિષે જાય છે. જે ૨૧ | यो न पश्येन्निजन्छायां दक्षिणाशासमाश्रितां दिनानि पंच जीवित्वा, पंचत्वं च प्रयाति : ૨ ||

·૩૧
અર્ચ––જે પુરૂષ પિતાની છાયા નહી દેખે. હિં
દક્ષિણ દિશા તરફ નમતી દે છે. તે માણસનું પાંચ દિવસમાં
મરણ જવું. જે રર
नरो योवानरारूढो, यायात्प्राची दिशं स्वयम् ।
दिनः स पंचभिश्चैव, पश्येत्संयमनी पुरीम् २३
અ–ને માણસ વાંદરાની ઉપર ચડીને ઉગવણી
દિશા તરફ જાય છે એવું જે ગી સ્વપ્નમાં દેખે ને તે
પાંચ દિવસમાં મરે. ને તે માણસ યમની પુરીમાં જs
પચ ૨૩ છે
॥ एकादशदिने मृत्युलू चकलक्षणम् ।। ।।
केशांगारांस्तथा भस्म शुष्कतोयां तथा नदीमा
दृष्ट्या स्वप्ने दशाहे वा मतैकादशकेदि ने ॥२१॥
અ-વાળ. અંગાર, ભરમ તથા સુકા નદી
રનમાં જોવામાં આવે તો ૬ દિવસ વીત્યા પછી આ
આર હેડે મુચુ ય છે . ૨૪
| લાજો જ છે
રાષૉ ર વ ાિ ન કરે છે
फफपूरितटश, पक्षमध्ये विनश्यति ॥२५॥

·૩૨ અર્થ-રાતના જેનું શરીર ઉનું થતું હોય, અને દિવસના ટાટું થતું હેય, કફ વડે ગળું ભરાઈ ગયેલું હોય તે રોગી એક પખવાડીઆમાં વિનાશને પામે છે રૂપ संपूर्णों वहते सूर्यः, सोमश्चैव न दृश्यते ॥ पक्षेण जायते मृत्युः कालज्ञानेन भापितम् २६ અર્થ—જે પુરૂષ અથવા સ્ત્રીની સૂર્યની નાડી પર પૂર્ણ ચાલતી હોય, ને ચંદ્રની નાડો ચાલતી દીડામાં આ વર્તી નહીં હોય, તે જાણવું કે તે માણસનું મૃત્યુ એક ખવાડીઆમાં થશે, એવું કાલજ્ઞાને કરીને ભાખે લું છે. તે ૨૬ છે तेजे जले दर्पणके घृते च निरीक्षितव्यं प्रतिबिंवमात्मनः ॥ न चेक्षते यो यमलोकमाशु स चैव गच्छेत्खलुपक्षकेण ॥ २७॥ અર્થ જે માણસ પાણીમાં, આરીસામાં નેધીમાં પિતાના શરીરની છાયા જુએ પણ પિતાનું પ્રતિબિંબ મસ્તક સહિત દેખે નહીં તો એક પખવાડીઆમાં તે તરત યમલોકમાં જાય છે, ૨૭ છે ·63 सुत्नातस्यापि हृदयं, तत्कालं परिशुष्यति ॥ चरणौ च करौ वापि, मृत्युः पक्षेत्रिमासिके२८ અસારી રીતે સ્નાન કર્યા છતાં પહેલાં છાતી, હાથ અને પગ જલદી સુકાય તો પંદર દિવસમાં અથવા મહીનામાં મૃત્યુ या५ ।। २८ ॥ पस्य वस्त्रे स्वरे गंधो वाग्गात्राननयोरपि । तस्याईमासिकं ज्ञेयं योगिनां देवि जीवनम् २९ અર્થ-ડે દેવિ, જેઓનાં વામાં, કંઠવરમાં, ગાત્રમાં, તથા મુખાદિકમાં ગંધાય તેનું શરીર ચિગીનું છતાં પણ અર મહીને જીવતું રહીને પછી મરણ પામશે. ૨૯ एकमातिकमृत्युलक्षणम् ॥ ईशन्यां तेलबिंदूनां प्रसरो यदि जायते ॥ मा सेनैकन गच्छेत्त यमराजस्व मन्दिरम् ॥३०॥ અ-સૂત્રમાં તેલનું ટીપું નાખવાથી જે ઈશાન દિશાની તરફ પ્રસરી જાય તો તે પુરૂષ એક મહીને જીવે, પછી યમરાજના ઘેર પહેરે છે ૩૦ છે श्रीप्रतापविनिर्मुक्तो नित्यं तक्रोधभारणः॥एक. मातंत जीवित्ता पभाद्गच्छेद्यमालयम्॥३॥ 1

·तदा प्राज्ञो विजानीयान् मृत्यु मासिकमा-
૩૪
અથ–શ્રી એટલે શરીરની રોલા, એટલે શરીર
ની કવા, અને પ્રતાથી ગતિ થએલો છે, નિરંતર
ધનું ભાષણ કરે છે, તે એક મહિના સુધી જે છે ને
પછી મને ઘેર જાય છે. જે 31 મે
काली कुमारी यः स्वप्ने बध्नीयाद् बाहुपाशक
स मासेन समीक्षेत नगरी शमनोषिताम् ३२
અર્થ..
–કાલા રંગની કુમારી કન્યા હેય, અથ
કાલાં વસ્ત્ર પહેરેલી હોય, તેવી સ્ત્રીની સાથે બાથ ભીંડે,
એવું સ્વપ્ન જો રોગી દેખે તો તે એક માસમાં યમની નમ
રીમાં પહેચે છે ૩૨ છે
नासिका वकतामेति कर्णयोरपि चोन्नतिः ॥
नेत्रे वाष्पाकुले स्यातां तयोरेव समुन्नतिः ३३
અર્થ–નાક વાંકું થઈ જાય, કાન ઉંચાં થઈ જાય,
આંખ માંથી આસું પડે, તથા આંખ ઉપડી આવે ૩૩
आरत्यमेति वकं च जिव्हा हस्वायते यदा।।
Vતિ . ૨૪ ll

·.
૩૫
અર્થ–મેઢાને રાતો રંગ થાય, જીભ જીણું થઈ
જય એવાં બધાં ચિન્હ જેને થાય તેને મૃત્યુ એક મહિ
નામાં થાય છે. એમ નિશ્ચયથી જાણી લેવું . ૩૪
करावरूदश्रवणो ना शृणोति न च ध्वनिम् ॥
स्थूलं कशं रुशं स्थूलं तदा मासान्मृति-
મવેત્ રૂડો
અર્ય–જે અંતર્ધ્વનિ કાન હાથેથી ઢાંકયા તે
સંભળાતે નથી જઠું અંગ હેય તે ઝીણું દેખાય ને
ઝીણું હેય તે જાડું દીઠામાં આવે ત્યારે એક મહીનામાં
તે માણસનું મરણ થાય છે ! રૂપ છે
स्वरहीनो गुदभ्रष्टः कासश्वाससमाकुलः ॥ हि-
की शोफी चातिशूली,मासेन त्रियते ध्रुवम् ३६
અર્થ-જે રોગીને અવાજ બેસી ગયો હૈય, ઉદ્રા
થઇ હેય, ઉપર સાસ થતો હેય, હેડકી થઈ હેય, હાંફ
ણ થઇ હોય અને પેટમાં અતિશય રાલું થતું હોય તો તે
એક મહિનામાં મરણ પામે છે. ૩૬
घृते तेले दर्पणे च तोये वा वानरी तनुम् ॥
यः पश्येदशिरःस्कंधा मातादूर्व नजीवति ३७
-
Ir
Y

·હાલતાં ચાલતાં શ્વાસ ચડી આવે; વીર્ય નિત્ય પિશાબમાં અર્થ –ધીમાં, તેલમાં, માં, પાણીમાં બાંદરી ના શરીરનું દરીન થાય અથવા માથા વિનાનું ધડ ૧ જુએ તે એક મહીનાની ઉપર ને માણસ જીવતા રહેતા નથી. એમ નકી જાણવું છે ૩૭ છે अशक्तः पांदुवर्णश्च बहुनिश्वाससंयुतः ॥ शुक्र च नित्यं पतति मासमेकं स जीवति ॥ ३८॥ અર્થ–પગીનું શરીર શક્તિથી રહિત થઈ જાય, એટલે પરાક્રમ જેમાં ન રહે શરીરને રંગ પળ થઈ જાય જતું રહે તે માણસ એક મહીના સુધી જીવે છે. ૩૦ ને સાર્દુમાસિમૃત્યુલ | यहोरात्रं व्यहोरात्रं वायुर्वहति संततः ॥ सा बैंकमासात्तस्यापिजीवितं किल हीयते ॥३९॥ અર્થ–માણસના સંબંધમાં જેના નાકા પાપડ દ્વારા બે અથવા ત્રણ રાત્રદિવસ પત જે વાયુ નિરંતર પ્રબલ રૂપે ચલાયમાન હોય તો તે માણસનું દોઢ મહીના માં સ્થિત પિતાલીરા દિવસમાં મરણ થાય છે, એમાં સંશય નથી . ૩૯ ·I ઐતિમરપ૦ છે लोहदंडधरं रुष्णं, पुरुष कृष्णवाससम् ।। स्व- पन् योऽये स्थितं पश्येत्, त त्रिमातान्न लंघ- થત છે. ૨૦ માં અર્ધ-લેહને દંડ હાથમાં રેલો હેય. કાલે પુરૂષ હોય, કાલાં વસ્ત્ર પહેરેલાં હેય. એ પુરૂષ જે રેગી પો તાની પાસે ઉભેલે સ્વપ્નમાં જુએ તે તે ત્રણ મહીનામાં મરણને પામે છે ૪૦ | यः कर्णवोपं न शृणोति किंचित् दीप्तेऽपि धौम पटलं हि पश्येत् ॥ यो वैपरीत्यादिवृणोति शब्दं मातत्रयं प्राप्य जहाति देहम् ॥ ११ ॥ અર્થ-જે પુરૂષ કાને કરી કાંઈ પણ કરી સંભળે નહીં; દોવાની પેઠે પ્રગટ પદાર્થ છતાં જેમ આડા પડળ આવી ગએલાં હોય તેમ ઝાંખું દેખે, કે માણસ કોઈ ભલે ને પગી સમ જુજ, તે માણસને જીવ ત્રણ મ હીનામાં જતો રહે ૪૧ | प्रत्यूपस्यपि यस्याशु हृदयं परिशुष्यति।। चरणौ च करोवापि त्रिमातं तत्य जीवनम् ॥ १२ ॥ કુ

·૩૮
અર્થ -પ્રભાતના સમયે જેનું ય, ચરણ તથા
હાથ સુકાઈ જાય છે, તે માણસ ત્રણ મહીના સુધી જીવે
છે એમ ના જાણવું છે ૪ર છે
अनिद्रो विद्युतं हवा दक्षिणां दिशमास्थिताम्।
तथैकं च धनुयापिजीवितं च त्रिमासिकम
અર્થ—અનિદ્રામાં વીજલી ઠામાં આવે, તે તે
દક્ષિણ અંરાની તરફ જોવામાં આવે તથા તાળ ઘન
દર્શન કરવા થકી ત્રણ મહીને જીવતો રહીને પછી મરણ
ને પામે છે તે ૪૩ |
वर्णहीनो निकामं च स्वादहीनस्तथैव च ।
मासत्रये गते नूनं, स गच्छेद्यमशासनम् ४१
અર્થ–માણસના) શારીરને રંગ અતિશય પલટી
જય, તેમજ સારે નો સ્વાદ જાણે નહીં, એવો શગી
ત્રણ મહીના વીત્યા પછી યમની નગરીમાં જાય છે ૪૪ /
॥ पंचमासावधिजीवितलक्षणम् ॥
विट्सदृशो यस्य पांशुवर्षासनोमलः ॥
यामन्यथा पश्येत् पंच मासान् स जी
|| 9 ||
--

·" નયન અર્થ-કાગડાની વિગ્યાની પેઠે જે દિશાએ જાય છે, ધુવની વર્ષો થાય તેની પેઠે જે મળત્યાગ કરે છે તા પિતાના શારીરની છાયા અન્યથા (બીજી રીતે) જુ એ તે પાંચ મહીનાથી વધારે જીવતો રહેતો નથી ૪પ ॥ पाण्मासिकादिमृत्युलक्षणम् ॥ लक्ष्यं लक्ष्म चिकित्सकेन मनसा शुद्धत्य भा: नोच तत् , क्षीणं दक्षिणपश्चिमादिषु तदा षट्- त्रिद्विमालेककम् ॥ छिद्रं मध्यगतं दिनाईमपि चेदायुःप्रमाण ध्रुवं सर्वज्ञैः परिभाषितं स्फुटतरं दृष्टा महान्प्रत्ययः ॥ १६ ॥ અ– માણસેને શુદ્ધ સૂર્યનું મંડળ દક્ષિણ, પશ્ચિમ, ઉત્તર તથા પૂર્વ ભાગમાં લીલુ તથા મધ્યગત છિદ્ર જેવામાં આવે છે તે માણસનું કનેકરી છ મહીનામાં ગણ માસમાં બે મહીનામાં એક મહીનામાં તથા અર્ધ દિવસમાં આયુ ક્ષીણ થાય એવું પ્રમાણ કહેવું છે. એવી રીતે ચિકિત્સા દ્વારા સ્પષ્ટ જણવામાં આવે છે. તેજ જ્ઞાનીકોએ તથા પિગીઓએ પણ કહેવું છે કે ૪૬ છે 3

·૩૮
અર્થ -પ્રભાતના સમયે જેનું હૃદય, ચરણ તથા
હાથ સુકાઈ જાય છે, તે માણસ ત્રણ મહીના સુધી જીવે
છે એમ નથી જાણવું છે ૪ર છે
अनिद्रो विद्युतं दृष्ट्वा दक्षिणां दिशमास्थिताम्॥
तथैकं च धनुयापि जीवितं च त्रिमासिकम् ४३
અર્થ-અનિદ્રામાં વીજલી (ઠામાં આવે, તે જે
દક્ષિણ અંરાની તરફ જોવામાં આવે તથા તત્કાળ ધનુષનાં
દર્શન કરવા થકી ત્રણ મહીના જીવતે રહીને પછી મરણ
ને પામે છે તે ૪૩ |
वर्णहीनो निकामं च स्वादहीनस्तथैव च ॥
मासत्रये गते नूनं, स गच्छेद्यमशासनम् ४४
અર્થ–માણસના) શરીરને રંગ અતિશય પલટી
જાય, તેમજ સારે નરસે સ્વાદ જાણે નહીં, એ રાગી
ત્રણ મહીના વીત્યા પછી યમની નગરીમાં જાય છે ૪૪ /
॥ पंचमासावधिजीवितलक्षणम् ॥
काकक्ट्सि दृशो यस्य पांशुवर्षासमोमलः ॥
स्वच्छत्यामन्यथा पश्येत् पंच मासान् स जी.
વતિ

·ખ+ ૩૯ અર્થ-કાગડાની વિષ્કાની પેઠે જે દિશાએ જાય છે, ધુવની વષ થાય તેની પેઠે જે મળત્યાગ કરે છે તથા પોતાના શારીરની છાયા અન્યથા (બીજી રીતે ) જુ એ તે પાંચ મહીનાથી વધારે જતો રહેતો નથી ૪પા I TRાસિમૃિત્યુઢક્ષણમ્ | लक्ष्यं लक्ष्म चिकित्सकेन मनसा शुद्धस्य भा. नोश्च तत् ,क्षीणं दक्षिणपश्चिमादिषु तदा पट्- त्रिहिमालैककम् ॥ छिद्रं मध्यगतं दिनार्दमपि चेदायुःप्रमाण ध्रुवं सर्वज्ञैः परिभापितं स्फुटतरं दृष्टो महान्प्रत्ययः ॥ ४६॥ અર્થ –જે માણસને શુદ્ધ સૂર્યનું મંડળ દક્ષિણ, પશ્ચિમ, ઉત્તર તથા પૂર્વ ભાગમાં ક્ષીણ તથા મધ્યગત છિદ્ર જેવામાં આવે છે તે માણસનું ક્રમે કરી છ મહીનામાં વણ માસમાં બે મહીનામાં એક મહીનામાં તથા અર્ધા દિવસમાં આયુ ક્ષીણ થાય એવું પ્રમાણ કહેલું છે. એવી રીતે ચિકિત્સા દ્વારા સ્પષ્ટ જાણવામાં આવે છે. તેજ જ્ઞાનીઓએ તથા યોગીઓએ પણ કહેવું છે કે ૪૬ R

·અ-પોતાના મુખનું પ્રતિબિંબ વર્ષના પાણીમાં
માં દેખાય નહી તો તે માણસ છ મહીનામાં નાશને પામે
॥ पाण्मासिकमृत्युलाणम् ॥
प्रतापेन विनिर्मुकः कुदभापी निरुद्यमः ॥
पण्मासेन न संदेहः स गच्छेयमशासनम् १७
अर्थ:-2 माम प्रताप 1 , ५१
જે બોલે, જેની ઉદ્યમી હાની થઈ જાય, તે માગુમ છે
મહીનામાં મૃત્યુને પામે છે૪૭ છે
शमनं तत्लुतं वापि यः पश्येत्स्वानगोचरे ॥
हतानि शुष्ककाष्ठानि पष्ठे मासि न तिष्ठति ४८
અર્થ–મ અથવા ધમપુત્રનું સાક્ષાત્ કરન
અને કાપેલાં તથા સુકાયેલાં લાકડાં સ્વપ્નમાં દેખાય તે
છ મહીનામાં તે નારાને પામે છે ૪૮ |
निजं च प्रतिबिंब हि नीरदांवपु दर्पणे ॥ उत्त-
मांग यो न पश्येत् पण्मासेश्च विनश्यति॥४९॥
અથવા આરીસામાં ન દેખાય તથા પોતાનું માથું પણ
त
॥४॥

·. ૪૧ सदा चोदरपूर्णस्य वारीच्छा चेद् दिवानिशम् ।। असंशयं चतुःपंचऽपण्मासान् वास जीवति ५० અર્થ –સદા સર્વદા પેટ ભરેલું જ જણાય ને પાણી પીવાની ઈચ્છા હમેશ થયા કરે તેનું શરીર ચચે પાંચમે અથવા છઠે મહીને કાલધર્મ પામે ૫૦ છે वेत्ति नीलादिवर्णस्य कट्टम्ललवणस्य च ॥ अ- कस्मादन्यथाभावं पण्मासेन हि मृत्युभाक् ५१ અર્થ-જે માણસ પોતાનું શરીર તથા બીજું બધું વિપરીત રંગનું જુએ, મીઠાને કડવું તથા ખાટું જાણે, અને અકસ્માત જેને અન્યથાભાવ થઈ જાય તે છ મહિ નામાં મૃત્યુનો પાત્ર થાય છે ૫૧ इंद्रनीलनिभव्योन्नि नागदं यदीक्षते ॥ इत- स्ततश्च प्रतरत् पण्मासान् स तु जीवति ॥५२॥ અર્ધજે માણસ આકારને વિષે નીલી આભાસ હિત છતાં અહીં તહીં વિતરેલા સર્ષના અથવા હાથીના સમૂહને જુએ તે માણસ છ મહીના સુધી કરે છે પરા પદે રતન વારિ, ૨૪ પાનાં तृणानि शुप्फकाहानि, पष्टे नाते न तिति:३ ·પોતે મરીને પુરૂ થઈ જાય છે ને તેને પલના દૂત બાંધી ૪૨ અને " એવા થી તે કામ સુર ડાં દેખે, એવું નાં આવે તે છે બ હિનામ પર. પપ छाया प्रकंपले पस्य, देवगि निभले ॥ स्तोतना पति, पतु मातितं नरम्॥५१॥ અ --તાના શરીરની ગતિને નિત- જ તે થક પાયમાન થઈ જાવ તે તે માસનું આયુ લઈ જાય છે એમ માને ૫૪ ૫ रात्री चंद्रदयं वापि, दिवा दो च दिवाकरी ॥ वितारकं व्योम दृष्ट्वा, पण्मासे म्रियते नरः५५ અર્થ–જે માણસ રાતના બે ચંદ્રશેખે, દિવસના બે સી દે છે અને જેને તા વિનાનું આકાશ દેખાય તે નર છ મહીનામાં મરણ પામે છે ૫૫ છે पांशुराशिं च वल्मीकं, लोहदंडमथापि वा ।। योऽधिरोहति वै स्वप्ने, षण्मासान् स तु | व ·અ–ધૂળને શેલો. રાફડો, તથા લેહદંડ એટલે લોહને ડ વનમાં દેખે અથવા એટલાની ઉપર બેસે તો રોગીનું છ મહીનામાં મોત થાય છે ૫૬ છે वृक्षस्य मूलशारवायां, स्फुलिंगा वह्नि संनिभाः॥ पट्सु मासेषु यातेषु मानवो म्रियते ध्रुवम्५७ અર્થ સ્વપ્નને વિષે વૃક્ષના મૂલમાં અને શાખને વિષે અગ્નિના ગારા જેવું જોવામાં આવે તો તે માણસ છ મહીનામાં મરી જાય છે પહો लक्ष्य लक्षणलक्षितेन पयसा भानुप्रभामंडले, हीनो दक्षिणपश्चिमोत्तरपरं कम्।। मध्ये छिद्रयुतं भवेदशदिनं धूम्राकुलै- स्तदिनं, सर्वज्ञैः परितापितं स्फुटतरं आयुः- प्रमाणं ध्रुवम् ॥ ५९ ॥ અર્થ–મધ્યાન્સે પાણીને થાળ ભરીને રેગી માણ સે પિતાના શરીરની છાયા જેવી તેમાં જમવું અંગ ન દેખાય તે છ મહીનામાં મરણ જાણવું પણ ન દેખ તે ત્રણ મહીનામાં માય ડાબું અંગ ન દેખા पत्रिविमासैक-

·No text on this page.

·૪૫
જયના મંત્રનો જપ કરે. એ મંત્ર વડે માણસના મરણ
ની શાંતિ થાય ને વિપ્ન ટળી જાય છે ૬૦ ||
कुंडली पीडयते यस्य, वातेनाहारवधनम् ॥
आहारो हृदये यस्य, ल वर्ण विनश्यति ६१
અર્થ–માણસના આધાર ચક્રમાં કુંડલી એટલે
ચા સ્થાનમાંની કુંડલી નિત્ય પીડા કરે, વાયુએ કરી અા
હાર બંધ થાય અને જે કાંઇ ખાચ તે છાતીમાં જ રહે નીચે
ઉતરે નહીં તે માણસ એક વર્ષમાં વિનાને પામે છે દૂર
यस्य वै भुक्तमात्रस्य हृदये वर्द्धयेत्लुथा।जानी-
पादंतवपेच स गतायुर्न संशयः ॥ ६२ ।।
અ–ને જમી હતાં તરત ભૂખ લાગે છે તે
એ વાપુ નહી થતાં મૃત્યુ પામે છે એટલે તે વસ
સુધી જન =મ જણ ૬૨
पत्य रेतो मलं मृत्रं क्षुतयुक्तं प्रजायते ।।
तपैकदा भदेयत्व अन्दं तस्यापरिप्यते ॥६:11
=–જેના વ. વિ. મૂત્ર. ને
રિન છે એ વાત અન્ય ને !!!
મનના માનાં ય ર તે મ ડ = :
હર હશે એ જ છે ૬૩ :

·No text on this page.

·૪૫
જ્યના મંત્ર જાપ કરે. એ મંત્ર વડે માણસના મરણ
ની શાતિ થાય ને વિદ્ધ ટળી જાય છે ૬૦ |
कुंडली पीडयते यस्य, वातनाहारवधनम् ॥
आहारो हृदये यस्य, स वर्पण विनश्यति ६१
અર્થ–માણસના આધાર ચક્રમાં કુંડલી એટલે
ગુસ્થાનમાંની કુંડલી નિત્ય પીડા કર, વાયુ કરી અને
હાર બધ થાય અને જે કાંઈ ખાચ તે છાતીમાં જ રહે નીચે
cતરે નહીં તે માણસ એક વર્ષમાં વિનાશને પામે છે ૬૨
यस्य वै भुक्तमात्रस्य दृदये वर्द्धयेत्तुथा।जानी-
पादंतवर्षे च स गतायुर्न संशयः ।। ६२ ।।
અ–જેને જમી લડતાંજ તરત ભુખ લાવે છે તે
વર્ષ ન થતાં મૃત્યુ પામે એટલે તે વસ
પી જીવે નહી ગમ જાણવું ૬૨ ૫
पस्प रेतो मलं मृत्रं तयुत्तं प्रजायते ॥
૪ જે જે દt
- વા. વિ. કર ને -ક ને ,
દિન દેવ છે . ર = ૦૧ ને :
૧. નન ન કર ને છે . ! = 1
41
h

·No text on this page.

·૪૫ જયના મંત્રને જપ કરે. એ મંત્ર વડે માણસના શરણે ની શાંતિ થાય ને વિM ટળી જાય ૬૦ कुंडली पीडयते यस्य, वातेनाहारवधनम् ॥ आहारो हृदये यस्य, स वर्पण विनश्यति ६१ અર્ધા–માણસને આધાર ચક્રમાં કુલ કેટલે સ્થાનમાંની કુંડલી નિત્ય પીડા કર, વાયુ કરી , હાર બધાય અને જે કાંઈ ખાય તે છાતીમાં જ રહે નીચે ઉતરે નહીં ને માણસ એક વર્ષમાં વિનામાને પામે છે ૬૨ पस्य वै भुक्तमात्रस्य हृदये वर्द्धयेक्षुधा।जानी- पादतव च स गतायुर्न संशयः ॥ ६२ ॥ અને જમી નાંજ ના મુખ્ય કાર્ય છે તે એક વર્ષ પૂરું ન પ મ પ ટકે રે વરસ ધી એની મજણ ૬૨ यस्प रेतो मलं मत्रं इतपतं प्रजापते !! પર અપરં તરત – ૧. દિ. મને =

·No text on this page.

·દહાડે ચંદ્રગ્રહણ દેખાય તો આયુષ્ય લીધયું એ ४७ ॥ त्रैवार्षिकमृत्युलक्षणम् ॥ याम्यनासापुटे यस्य वायुति दिवा निशि ॥ तदा नरस्य तस्यायुः क्षयेददत्रयेण हि॥६७॥ અર્થ–જેના નાકનાં જમણા કાણામાં રાત્રિ દિવસ પવન ચાલતો હોય તેનું આયુ ક્ષય થઈને ત્રણ વર્ષમાં મૃત્યુ થાય છે એમ જણવું છે ૬૭ यसंख्यो विपमो बिंदुस्तत्संख्यदिवसे मृतिः।। यत्संख्यश्च समो बिदुस्तसंख्यं विनं स्मृ. तम् ।। ६८॥ અર્થ –બિંદુઓની જેટલી વિષમ સંખ્યા થાય, તેટલે દિવસે રોગી મરે, વળી સમ બિંદુઓની જેટલી સંખ્યા થાય તેટલા દિવસ રોગી જીવે છે ૬૮ છે ॥ अथ सामान्यतो मरणसूचकलक्षणानि ।। शक्रायुधं चादरात्रे दिवा चंद्रग्रहं तथा॥ दृष्ट- मात्रेण संक्षीणमायुर्विद्यात्स्वमात्मवित् ॥ ६९॥ અર્થ-અરધી રાતે ઇંદ્ર ધનુષ દડામાં આવે અને -બણવું ૬૯ છે

·No text on this page.

·४८ पियाय कर्णनिचोरें न शृणोति निरंतरम् ॥ न पट्यचक्षुपोज्योतिस्तस्यात्तन्नामृतिभ्रुवम् ७१॥ અપા-કાનમાં સર્વ શબ્દનો બેધતિ છનાં નિ- ભતાં નથી તેમના આંખની જાત પણ નરમ બે જ શિયાથી નિશ્ચય મૃત્યુ થાય છે એમ दीपनिर्वाणगधं ३ सुहृदाक्यमरुंधतीम् ।। न जिनि न ऋग्वंनि न पश्यति गतायुषः॥७२॥ - य त वास, हिना - - , તથા અરૂંધતી નક્ષત્ર જે આક नने मेद्रियाना ३. मायुतीत मा.७२।। पर दिल्ली वा जीवो विकृति चव गछति ॥ कालदोलि,कालतेजोविवर्जितः७३॥ – ને વિરહને ઇવ વિકૃતિને मनी इ.५२ सनी दृष्टि ५४ी यमनभवन्या. :

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·and nant ·नयी ने सनायीन! यता ५.1 जिव्हा कृष्णा भवेद्यस्य, मुखं च कुंकुमारुणम् જય, અને તે કાળાં થઈ જાય તેની જલદી મેત થાય २ पी..! . - तीन htion or ..!! . . ननी १९ti : अंगलंपी गतेभंगी, वर्णास्तयन च ॥ स्वादं न जानाति, स गच्छेद्यमशासनम्॥८॥ २१- २ - 4 ગતિ ખુટી ગઇ રાય ના છા ફરી ગયા ?' નથી ય લેક પ્રશ્ન આય છે ૮૦ છે कृष्णा इंताः पुनस्तस्य, शीघ्रं मृत्युभविष्यति અર્થ-જેની જીભ કાળી પડી જાય મોઢું એમ જાણવું ૮૧ છે अरुंधती नवं चैव विष्णोस्त्रीणि पदानि च ॥ आयुींना न पश्यंति, चतुर्थ मातृमंडलम्८२॥ ॥ ८ ॥ सार

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·૫૭ ધત ખાડા પડી ગએલા હોય, અને જેની નજર મંદી પડી ગએલી હોય એવા માણસને વિશેષે કરી કાલ પ્રાપ્ત ચીય છે | ૮૪ | दिवा वा ताराकाचं रात्रौ व्योम वितारकम्॥ युगपञ्च चतुर्दिक्षु शक्रकोदंडमंडलम् ॥ ९५ ॥ અર્થ–દિવસે તારાઓ સહિત ચંદ્ર તથા રાત્રે આકારા તારા એરી રહિત અને એક જ સમયે ચારે દિ- શાઓમાં ઈદ્ર ધનુષ મંડલની પેઠે દીઠામાં આવે તે આ સાધ્ય ગણવું છે ૯પા शुल्ला शुष्का गुरुः श्यावा लिप्ता लुप्ता व ना- लिका ॥ तथा साचापि विकता संवृता पिटका વિતા ૧૬ | અ –જેના નાકનો રંગ ઘેળે થાય, કાળો થા ચ, નાક સુકાઈ જાય, જાડુ થઈ આવે, વાંકુ થઈ જાય, બેસી જાય. સુંઘવાની ઇંદ્રિયને નાશ થઈ જાય, અ- ત્ વાસ આવે નહીં ફાટી જાય અથવા બીજી પીડા વાળું થાય, તથા નાકમાં તનખ મારે એવા માણસનું જ- ૨૨ મરણ થાય છે૯૬

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·૬૦ અર્થ –-ઉત્તાલા, (ઉતાવલી) લંબા, (લાંબી) ન દી, (મદા) શુભતરા ( વધારે સારી) કઠિના (સખ્ત ) થિર, (કાયમ વહતી) સૂક્ષ્મા (બારીક) સદ્દી, ( મુકે મલ) રોદ્રી, (ઉગ્ર ) એવા નાડીઓનાં નામ જાણવા મૂલ નાડી તો એક જ છે આ રોગોની વિચિત્રતાથી તેની ગતિમાં ફેરફાર થાય છે તેથી અનેક ગતિનું નામ જુદું રાખીને નવ નામ કરે છે. એમ છે. | ૪ | वातः पित्तं कफश्चैव ज्ञायते नाडिदर्शनात् ॥ भेदाभेदविभागेन, जानीयात् मृत्युजीवि- તે . પ . અર્થ--વાત, પિત્ત અને કફ એ નાડી જોવાથી જાણવામાં આવે છે. ભેદ અને અભેદના વિભાગે કરી એ ટલે સાધ્ય તથા અસાધ્ય વગેરે વિચાર કરીને પોતાનું આયુ ય તથા મૃત્યુ વગેરે જાણવુ. ૫ છે 1 निरामा सात्युग्रा,ज्ञातव्यं नाडिलक्षणम्॥ चेतयत्प्राज्ञस्ततः कर्म. समाच- | | ૬ | ''

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·૬૫
ડી મોરની પેઠે ચાલે છે; એવી રીતે નાડીની ગતિ
જવી ૫ ૧૬
ज्वरकोपेन धमनी, सोप्णा वेगवती भवेत् ॥
कामाक्रोधावेगवहा क्षीणापिना भयात्रुता १७
અર્થ--તાવ વાળની નાડી ઉડાવલી વહે ને ઉની
વહે કામાતુરની તથા દોવાલાની નાડી ઉતાવલી વ
હે છે અને જેનું પિત્ત ક્ષીણ થઈ ગયું હોય તથા જે ભય
યુનિ તેની નાડી ફીણ વહે છે૧૭૫
स्थित्वा नाडीमुखे पत्य, विद्युत्पातेव दृश्यते॥
दिनकं जीवितं तत्य, दिना विषमज्वरे।।१८॥
અર્થ-નાડીની ઉપર આંગળી મુકીને જેરી, ને
જે વીજળીની પેઠે ચડતો હોય, તે એક દીવસમાં મ
* ધાય, અને જે ર-રના જે તાવ રરરે હોય
૨ડા દિવસમાં મરણ થાય છે જ.
निरीक्ष्या दक्षिणे ले. नाडी दिन यते।
सर्वदेहे चातिशीनं शयानं न जीवति। ९॥
– ની નાડ જેરી લા એ નાડી
વિશે અને ર ટ ધ જ છે તે
૫

·કરાવ ને કાચ અથવા ચીનીને વારાણમાં લે છે.રો અર્થ – શરૂઆતમાં જે ધાર પડે તેને મુકી દેવી જોઈએ અને જે બીજી વાર આવે તે સંત કાચના વાસણ અર્થ-રોગીનું સૂત્ર સારી રીતે લઈને સુરજને તે જમાં રાખવું. અને તેમા તેલ નાખવું; ત્યાર પછી રોગ ९९ થી દશ વર સુધો ના અર્થન દ મક રની અંદર મરી જાય એમ જાણવું છે ૧૯ છે ॥ अथ मूत्रपरीक्षा ॥ चरमे रजनीयामे, घटिकानां चतुष्टये; उत्थाय रेगिणां वैद्यो, मूत्रोत्संगतुकारयेत् २० અર્થ -રાતના પાછલે પિલરે એટલે પાછી ચાર ઘડી રાત હેય ત્યારે વ રોગીને ઉડાડી ને રોગીને પેશાબ आद्यधारांपरित्यज्य, मध्यधारासमुद्भवम्; शुभ्रेकाचमयेपात्रे धृत्वामपरीक्षयेत् ॥२१॥ માં લઇને મુત્રની પરીક્ષા કરવી. . ૨૧ છે संगृह्यरोगिणांमूत्रं सूर्यरश्मिपुधारयेत; तस्यमध्येक्षिपेत्तैलं ततोरोगविचारयेत् ॥२२॥ - વિચાર કર. ૫ ૨૨ છે ·: ઉતારતનો, તિવારા વેર रक्तधारादीर्घरोगः कृष्णधाराचमृत्युदना ॥२३॥ અર્થ_એની મૂત્ર ધરા છે કે તેને તેને વિકર જ, જેની પીળી ધારા હોય તેને જવાનો વિ કર - ને તેની કાળી ધરા હોય તેને મૃત્યુકારક જથી ૨૬ ! तलावदुर्यवान्त्रे नराकारः प्रजायते !! ग्रहदोषश्चदेव्याश्च विचार्योयविचक्षणः ॥२२॥ અર્થ–સુત્રમાં તેનું ટીપું નાખવાથી જ્યારે રન આકારે દીકામાં આવે ત્યારે ગ્રહનો દેવ ન દરના દાયય ન વિચલ વિચાર કલ तीवीरेणतमंशस्तं, मातुलिंगरतप्रभम; पानीपेन लमंसूत्रं, परिपाकेहितंभवेत् ॥२५॥ – સર સૂત્ર તો હું જ પજેરાના રસના જેવું હોય, પીનાં જેવું હોય, તો આ વડા પરિપાકને વિરે નિકાઈ જા. દક तन्निपाते तु कृष्णं त्यादतन्त्रस्यलक्षणम् २६ અથાજે રે માસને સંનિધાન થાય છે ત્યા

·૩ થઈ આવે તથા કાળા રંગ વાઉં ને ઉપર પેટા
અક–જેનું પીળા રંગનું મુત્ર થાય, ઉપર છાયા
६८
રે કાળું મુત્ર આવે છે; એવી રીતે મુત્રનું લક્ષણ
કહેવાય છે કે ૨૬ છે
पित्तेनपांडुरंमूत्रं कफेनं कफरोगिणाम् ;
रक्तवर्णावेदाते इंद्वजेमिश्रितंभवेत् ॥ २७ ॥
અર્થ–માણસને જે પિત્તનો રોગ હોય તો શું
મૂત્ર થાય છે. કફ રોગીને મુત્રમાં ફીણ થાય છે; વાયુ
રોગ વાળાને મુત્રને રંગ રા થાય છે અને મિત્ર રેગ
વાળાને એ ત્રણેય રેગે સાથે હોય ત્યારે ત્રણેના લક્ષણે
વાળું મુત્ર જાણવું. છે ર૭ |
समघातोःपुनःकूप, जलतुल्यंचदृश्यते ॥
उर्ध्वनीलमधारेक्तं, रुधिरेणप्रजायते ॥ २८॥
અર્થ-સમધાત એટલે વાયુ, પિત્તને કફ સમા
ન પણે હેય, તેનુ મુત્ર કુવાના પાણીના જેવું જાણવું
અને જેને લેહીને વિકારે હોય તેનું મુત્ર ઉપર ની
ને હેઠે રાતું દેખાય છે એમ જાણવું છે ૨૮
पीतंतथोपारच्छाये, कृष्णबुबुदसंयुतम् ॥
मूत्रप्रभूतदोपेण, जायतेनात्रसंशयः ॥ २९॥

·૬૯ ઇ તો તે મુત્ર દેવ વાળું છે પણ એ એક ચોકસ રે મનું લક્ષ નથી એ સંશય છે તે પણ નષ્ટ જવું. ૨૮ છે मलेनपीतवर्ण च, बहुलं च प्रजायते; पीतमच्छंप्रजायेत, मूत्रंपित्तोदयेतति ॥ ३० ॥ અર્થ–મધુ રોગ હોય ત્યારે પિશાબ પીળા રે ન થાય અને હું સુત્ર થાય તેમજ પિત્તવિકાર હેય પડ પીલુંજ મુત્ર થાય છે એમ જણવું. ૩૦ कफात्पल्वलपानीय, तुल्यसूत्रप्रजायते । वातान्मूत्रंचरक्तस्यात्, कौनुभादिकतन्निनम्३० અ–ખચિયાના ડોળાં પાણીની પેઠે ડાનું સુત્ર થાય તે જવું કે તે કફનું છે. વાયુનો વિકાર હોય તો રાના રંગ વાનું સુત્ર થાય તે કસુંબાના પાણી જેવું ૫. ૩૧ ( वाताजलसमानस्यात् अ बहुलमेवत्र ॥ तेलतुल्यंभवेन्मृत्रं नित्यंतहतपित्तनं ।। ३२ ।। અ-વાયુના રોગ વાળાનો પી.ડબ કરી ને િપય કુરાન કઈ ક કાય રે - ૨ , કે - ·ܝܟ

·૭
વિવે શેરડીના રસ જેવું મુત્ર જાણવું. . ૩૫
पित्तश्लेप्मयोद्धृतं सूत्रंघृतकणोपमम् ।।
वातज्वरसमुद्भतं मूत्रंकुंकुमापिंजरम् ॥ ३६ ॥
અર્થ જેને પિત્ત તથા કફને રોગ હોય તેનો
પીબ ઘીના જે જાણે અને વાત જવર વાળાનું મુ
ત્ર કેરારના જેવું જાણવું || ૩૬ !
पीतं च बहुल्चैव, आमवातात्मजायते ॥
रक्तपीतंस्वच्छमूत्रं ज्वराधिक्येविनिर्दिशेत् ३७
અર્થ– મુત્ર પીળું તથા ઘણું આવે તો આમ
વાયુને રોગ જાણ અને રતું પીવું વર૭ મુત્ર જે
વાયત તાવનું જે જાણવું છે ૩૭ છે
धूम्रवर्णयदामूत्रं ज्वराधिक्यंवदेत्तदा ॥
कृष्णमच्छंविजानीयात सन्निपातज्वरोद्भवम्३८
અર્થ –ધુમાડાના રંગ જેવો પીરાબ થાય ત્યારે
અધિક જવર જણને જે મુત્રમાં થતા હોય તો તે
ને સન્નિપાત જવર જાણે. છે ૩૮ |
वातज्वरसमुद्भूतं मूत्रंकुंकुमपिंजरं ॥
मलेनपीतवर्ण व बहुलंचप्रजायते ॥ ३९ ॥

·તેને પિત્ત સ્વભાવવાળે જાણવો, તે મુવ તેલ જેવું બુ હોય છે. જે ૩૨ वायुश्लेप्मवशान्मत्रं तक्रतुल्यं प्रजायते ॥ मजलोदरोद्भूतं स्वतःस्वच्छंग्रजायते ॥३३॥ અર્થ-વાત અને કફ એ બે રોગ હોય તેનું મુત્ર છાસન જેવું તેમજ જલદર રોગવાળાનું મુત્ર સહેજ પોતાની મેળે સ્વચ્છ હોય છે . ૩૩ उईपतिमधारेक्तं मूत्रवेद्यवरस्तदा ।। पित्तप्रकृतिसंभूतं सन्निपातस्यलक्षयेत् ॥३॥ અર્થ––ઉપરના ભાગમાં પીળું દેખાય, અને ની ચલા ભાગમાં રાતુ દેખાય તો તે રોગને દેવોને વિશે શ્રેષ્ઠ પુરૂ પિત્ત પ્રકૃતિથી ઉપજેલા સન્નિપાત રોગ અથવા દોષનું લક્ષણ કહે છે. એમ જાણવું. ૩૪ ! ईपद्रक्तंचफेनाढयं तथैवेक्षुरसोपमम् ॥ भवेत्पित्तेकफेमूत्रं निरामेचज्वरेभवेत् ॥ ३५॥ અર્થ-ઇક રીતે રગ, તથા પીળે રંગ હોય પર ફીણ આવે શેરડીના રસના જેવું હોય, તે પિત્ત, કફ ને મલદેવ થકી જણવું. અથવા મલ વિનાના તાવને ·૭૧ વિષે શેરડીના રસ જેવું મુત્ર જાણવું છે ૩પ છે पित्तइलेप्मयोद्धृतं सूत्रंघृतकणोपमम् ।। वातवरसमुद्भतं मूत्रंकुंकुमापिंजरम् ॥ ३६ ॥ અને પિત્ત તથા કફના રોગ હોય તેને પીરાબ ઘીના જે જાણે અને વાત જવર વાળાનું મુ ત્ર કેરારના જેવું જાણવું છે ૩૬ છે पीतं च बहुलंचैव, आमवातात्प्रजायते ॥ रक्तपीतंस्वच्छमूत्रं ज्वराधिक्येविनिर्दिशेत् ३७ અર્થ–જે મુત્ર પીળું તથા ઘણું આવે આમ વાયુને રેગ જાય અને રાતું પીલું સ્વછ મુત્ર જે ઘાયનો તાવનું જે જાણવું છે ૩૭ धूम्रवर्णयदामूत्रं ज्वराधिक्यंवदेत्तदा ।। कृष्णमच्छंविजानीयात् सन्निपातज्वरोद्भवम् ३८ અર્થ –ધુમાડાના રંગ પશાબ થાય ત્યારે અધિક જવર જાણ ને જો મુત્રમાં પામતા હોય તો તે ને સન્નિપાત જવર જાણે. છે ૩૮ वातज्वरसमुद्भूतं सूत्रंकुमपिंजरं ॥ मलेनपीतवर्ण च बहुलंचप्रजायते ॥ ३९ ॥ B+

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·૭૭ –મુત્રમાં તેલનું ટીપું નાખવાથી જે તે ત્તર પશ્ચિમ દિશાની તરફ પ્રસરે તે નિશ્ચયપૂર્વક તે પુરૂષ ને આરેગ્યતા ઉત્પન્ન થાય એમ જાણવૂ ૫૬ | સર્વે મૂત્ર ! भद्रपीटपृथु दर्पणपद्म ॥ छत्रशंखसमचामरची- ા ટુડન્ટ્રતિમતૈિરું છે - गवानसतु भवेत्लुरवसा साध्यः ॥ ५८ ॥ અર્થ - રેગીના મુત્રમાં તેલનું ટીપું નાખવાથી પીડ એટલે તેલની ઉપર ચિત્રાકારની પેઠે દી કામાં આવે. પૃથુ એટલે ચપટા આકારનું, અરશના અકારનું. કુલને આરે છરીને આકારે શંખને આ કરે. ચારને અડકારે, વાણને આકારે નવા કુલ ની આકૃતિવું. મુત્ર દીઠામાં આવે તો તે રોગીને રોગ સાધ્ય કરો એટલે ઓસડ કયાથી મટી જાય છેપ૬ ! तकारंडवैःपूर्ण तडागंदृश्यतेयदा ।' पनलफलाकारं तेलमात्रेप्रजायते ॥ ५९ ॥ सर्वदातकलंगानं प्रातादंगव्यचामरं ।। छत्रं च तोरणंचैव तैलबिंदुश्चिरादुपः ॥ ६ ॥ દ -

·No text on this page.

·૮૧ तैलबिंदुर्यदामूळे मस्तकद्वयसन्निभः ॥ क्षेत्रपालोड़वो दोपस्तथा ज्ञेयःपिशाचजः॥७०॥ અમૂત્રને વિષે તેલનું ટીપુ નાખ્યાથી જે બે માયા દડામાં આવે તે ક્ષેત્રપાલ દોષ જાણ તથા પિયાનો દેષ જણ હ૦ दातेन मंडे नाति पितेन बहदायते ॥ कफेन विमायाति निमजति त्रिदोपके॥७॥ અર્થ –વાયુરગવાળાનું -ત્ર જામી જાય છે પિન દેવળ ના પ્રજમાં પરફેટ ડાય છે. કોગવાળના મૂ માં વિદુર આવે છે, અને ત્રય રાજવાળાને એટલે રન્સિપાત્રા રોગોના સત્રમાં તેલનો જપ છે देतधारा शुभा नेपा पिनधारा व मध्यमा । पारा दीईरोगा. कप्णधारा द सत्पदा ७२ 5

·८२
अच्छं च रूक्षं च सितंच वाता, दुष्णारुणं
पीतमथातिपित्चात् ॥ स्निग्धं घनं शुक्तरं क-
फाच, मित्रैस्तु मिश्रं तकलस्य चिह्नम् ॥७३॥
અર્થ-વાત રોગીનું મૂત્ર નિર્મલ, સુક તથા સફેદ
રંગવાલું હોય છે, પિત્ત રોગવાળાનું સૂત્ર લગાર ઉનુ હોય
છે, રંગ રતાસ ઉપર હોય તથા પીલાસ ઉપર હોય છે
કફ રોગવાળાનું મુત્ર કાંઈક ચીકણું હેય છે, તથા ઘાટુ
હોય છે, તથા વધારે ધોલ હોય છે. તથા જેને વાત પિત્તને
એ ત્રણે રોગ થયા હોય તેને ત્રણે રોગીનાં મળેલાં ચિ
હે થાય છે || ૭૩ !!
तैरेवासाध्यमादेश्यं मूत्रं वैद्यकवेदिभिः॥ अ-
जर्णेिन भवेन्मूत्रं, श्वेतं चापि तथारुणं ॥७॥
અર્થ–ઉપર કહ્યા પ્રમાણે અસાધ્ય રોગ જાણવા.
અને જેનું મૂત્ર ધેળાં રગવાલ તથા કાંઈ તાસ ઉપર
થાય છે, તેને અછS રોગવાલે જાણો છે ૭૪ |
॥ इति मूत्रपरीक्षा संपूर्णा ॥
॥ अथ मलपरीक्षा ॥
वाते बद्धं धूम्रवर्ण रूक्षं चापि मलं भवेत् ॥
पीतं च शिथिलं श्वेतं च बहुलं कफे॥३॥

·ને
मिश्रिते मित्रवर्ण स्यात्कष्णमेव त्रिदोपके ॥
તિક વાતમાં વંદિરન્
अत्युप्णं चातिरक्तं च मलं स्यान्मृत्यवे नृणाम्॥
અર્થ –વાત રોગ હોય તો બાંધેલ. ધુસર રગને
અનેક એવો મલાય છે. પિત્તરોગ હોય તો પીલા રંગ
ને અને શ્રીલે ૯ મલ થાય છે. કફ રોગ હોય તો પીલા
બકુલ એટલે વધારે થાય છે હૃદુજ રોગ હોય તો
જિક લાણે કરી યુક્ત વાય છે. વિદેશથી કૃષ્ણવ થાય
છે. દાણો કાલે, હે પગે, ઘણું છે. ચાદ્રિા યુકત
મેન પાની વચમાં ડાગ છે તેવો ઘણો ઉ ો
રાવો મળ ટેપ તો મરણનું જવું છે. રા
છેમધ લિપલા !
जिहा पीता खरस्पी स्फुटिता मास्ताधिके ।।
रना चामा भवेत्पिते प.फालझा हवा
- તા . . -- ?
Rા રે , " . :-- . : :
ટેર ૯ ડિ-૨ : * *
*

·થાય છે, એમજ સન્નિપાતના સમયે ત્રણેનાં ચિહોવા ८४ કાળા રંગવાળી થાય છે; અને કફને વધારો થએથી ઘોળા રંગવાળી, દ્રવિત તથા સખત હોય છે; અર્થાત જડી થાય છે | ૧ || वातेन स्फुटिता जिहा सुप्ता शालदलोपमा ॥ रक्ता श्यावा भवेत् पित्ते कफे सुता च लिप्तका॥ मिश्रलिंगे इंदता च सर्वे सर्व विभावयेत्॥२॥ અર્થ –વાત રોગથી જીભ ફાટેલી જણાય, જડતા વાળી દેખાય તથા સાગના પાંદડાને જેવી ભાસે પિ રોગને વિષે રાતા રંગવાળી થાય છે તથા કાણાના વી થાય છે, કફના રોગથી શિાથલ તથા લીંપાયલની પેઠે થાય છે, અને મિશ્રિત દોષમાં બે રોગનાં ચિ ળી થાય છે ૨ | कृष्णा सकटंका दग्धा सन्निपाताधिक मता ॥ मिश्रिते मिश्रिता ज्ञेया रिष्टे लक्षणवर्जिता मनुष्याणां भवेद् घोरा जिव्हा विष विसर्पि- || ૨ | ==

·( ૫
અર્થ–સન્નિપાત જ્યારે વધે ત્યારે જીભ કાળી ૫
ડી જાય છે. કટા વાળી લઈ જાય છે તથા બળેલી જેવી
છે. મિથ એટલે જ દેવને વિષે બન્ને ચિહેવા
' એપ ; અને રિઝ એટલે મરણ સમયની જીભ બ
૧ લોધી હિત થાય છે, અર્થાત તે વખતે જુદાં
ોિ થાય છે એટલે બીહામણી થઇને લાંબી થકી
મેરાથી બાર નીકળી પડે છે અથવા જીભ ઉધી ધ
જ છે. ઈત્યાદિક જુદાં જુદાં વિન્ટ વાળીને અસાધ્ય
કહે છે ?
जिवा वातान् प्रनुप्ता त्फुटितविकलिता शु.
प्रपत्रोपमावा. पित्तावता तदाहा भवाने तु
परितः कंटा परीता।। गुर्वी स्थूल व सांद्राः
1િ જFI રજીભા. ૧
स्पान् सर्दलिंगा मितसविरवहा चित्रवर्णानि
કે || રે !
3 = કે ફાટી જાય

·No text on this page.

·॥ ॥ कफात्निग्धश्च शुक्रुश्च वर्णतोऽयं वि નિશ્ચય અર્થ-વાત રેગવાળાનું શરીર રૂક્ષ, ઘુસર વર્ણનું એવું થાય છે. પિત્તરગવાળાનું શરીર પીલું ને તૈયાલય હત (તેલ લગાડેલું) જેવું થાય છે, કફ રેગવાળાનું શરી રષ્યિ ને ઘેલું એવું થાય છે ? A ॥ अथ नेत्रपरीक्षा॥ नत्रं धून सजलमनिले रात्रिवर्णेन तुल्यम्, नी लं दीपासहं तल्लरुधिरमलितं दाहयुक्तंचपित्ते ॥ मंद मंदं च पश्येत् ससितजलमतः कांतिही- नं कफात्तु, ज्ञेयं इंद्वाद्विलिंगं त्रिमलजनयनं श्यामभुग्नं लरौद्रम् ॥ १॥ -વાયુ રોગને વિષે નેત્રો ધૂમાડા જેવા રંગ વાળા, રૂખાં, વળી પાણીથી ભજાયેલાં થાય છે; પિત્તરે ગમાં આખો હળદરના જેવા પીળા રંગવાળા, થાય છે; તથા નીલા રંગવાળી થાય છે, દીવાને દેખે રાકી નહીં, રાતા રંગવાળાં, કાળા રંગવાળાં થાય છે. તથા બળતરા સહિત થાય છે કે મને વિશે થોડું થોડું દેખી શકે. અર્થ ર

·No text on this page.

·८७
॥ ॥ कफात्निग्धश्च शुक्लश्च वर्णतोऽयं वि
निश्चयः ।।
અર્થ–વત ગવાળાનું શરીર રૂક્ષ, ઘુસર વર્ણનું
જેવું થાય છે. પિત્તરોગવાળાનું શરીર પીલું ને તૈયાલય
ન (તેલ લગાડેલું) જેવું થાય છે, કફ રોગવાળાનું શરી
ર રિબ્ધ ને ધોવું એવું થાય છે તે છે
।। अथ नेत्र परीक्षा ॥
नत्रं धून तजलमनिले रात्रिवणेन तुल्यम्, नी
लं दीपासहं तत्तरुधिरमलितं दाहयुक्तंचपिने।
मंद मंदं च पश्येत् ससितजलमतः कांतिही-
नं कफाच. नेयं हंवाद्विलिंग त्रिमलजनपनं
श्यामभुन्नं तरौद्रम् ॥ ५ ॥

·૮. નેત્રને ધોળે રંગ થાય છે, તથા થી એટલે બે દેશથી ઉપદ્રવ પામેલું જે નેત્ર ઉપર કહેલા દેશના લક્ષણે કરી યુક્ત થાય છે, અને સંનિપાત દોષથી વિકાર પામેલુ જે નેત્ર તે કૃષ્ણવર્ણ ને વક્ર એવું થાય છે ? अरुणं धूम्रवर्णं च सरौद्रं च सुचंचलं ॥ अभ्यंतरे कियदाहं वातनेत्रं तदुच्यते ॥ २॥ અર્થ-વાનરોગને વિષે આંખ રાતી થાય છે, તે થા ધુમાડા જેવા રંગની થાય છે; ભયાનક રૂપવાળી થાય છે; ચંચળ થાય છે, અને કાંઈક બળતરા સહિત થાય છે ? हरिद्रावर्गसंकाशं रक्तं वा नीलवर्णकम् ॥ दीपदेघि ससंतापं पित्तनेत्रं तदुच्यते ॥ ३॥ અર્થ–હળદના જેવી પીળા રંગવાળો, ના ” ગવાળી, અથવા નીલ રંગ મિશ્રિત અને દીવાના દેખવા થી સંતાપ સહિત આંખો પિત્ત રોગની ઉત્પત્તિ થવાથી થાય છે એમ જાણવું છે ૩ सजलं विह्वलं श्वतं ज्योतिीनं च चंचलम् ।। वीक्ष्यते मंदमंदं च तच्चक्षुः कफजं विदुः॥2॥ અર્થ:--કફરોગની વૃદ્ધિ થએથી આંખમાંથી પાણી ·૮૯ આવે છે વ્યકુલ થઈ જાય છે, તેજ નીકળી જાય છે, ચંચળ થાય છે તથા ડું દેખી શકે છે. અર્થાત ટુકી નજર થઈ ય છે છે शुक्ले कफेऽक्षिणीज्ञेये रक्ते पिने सपतिके । रूले धूने तथा वातेऽलसे पद्मदलोपमे ॥ ५ ॥ અ-કફથી આંખો ઘળી થાય છે. પિત્તળ થી રાતી થાય છે, તથા પીળા રંગની થાય છે, વાયુરોગ થી ધુડાંના રંગ જેવી થાય છે, રૂક્ષ થાય છે; સુસ્ત થાય છે, તથા કમનના દલની પેઠે થાય છે કે પો श्यामं निमन्नसंकाशं तंद्रामोहसमन्वितम् ।। सरौद्रं रक्तवर्णं च भवेचक्षुत्रिदोपजम् ॥ ६ !! અર્થ-વાત પિત્ત ને કફ એ ત્રણ દોષને વિષે એ ખો કાળા રંગવાળો થાય, જલમાં પેશી ગએલી મગ્ન જે વી થાય, સુરતવાળી થાય, મેહસહિત થાય, તથા રાતા રંગવાળી જણાય છે ૫ ૬ . ॥ अथ दूतलक्षणम् ॥ आतुरोपकमार्थी च दूतो याति भिषगगृहे ।। पक्षिणं तस्य कार्य येन संलक्ष्यते गदः ॥१॥ }

·No text on this page.

·८१ અર્ધ–ઘેલાં લુગડાં પહેરીને, કઈ ફલ લઈ આવે, મીઠું બોલનાર છે, તેવા અદ્વિતીય ભકતે હોય એ ત વૈધના આવહાનમાં ગમન કરે તો તે શ્રેષ્ઠ જાણે 1. ॥२॥ ॥ अथ अशुभदूतलक्षणम् ॥ अश्लेिपामघामूलज्येष्ठासु भरणीषु च ॥ उपसपैति ये वैद्य दूताव तेपि गर्हिताः ॥ १ ॥ અદ્રિ, આજેલવા મઘા મૂલ જા અને ભર * આટલા નક્ષત્રમાંના ગમે તે નક્ષત્રમાં જે ત ઘને થો પૂછવા આવે, તો તે અબ જાણ, અર્થાત નિ દિન જાવે છે हो त्रयश्चैव चत्वारः स्त्रीबालवृद्धपंडलाः ॥ दवास्यप्रद नारो रक्षोनियमदिक्षिता ॥२॥ २५६ -", . २ . । न न ... ! नर ने ... ने।। ५ । वाम पारदः कुतो गगन पावरीम्सी दरोगातीनाम्दी ·૨ રર્થ—ગધેડું, ઉં, પડે, એટલા પશુઓની ઉપર ચડેલે આ થએલે, ગ ગ. કડે થએલે, પાખડી રે યુકત હોય, તે દતના કામમાં સરે કહેવાય નથી. વળી તે દૂત અશુભ કારક જાણવું છે शस्त्राबधारिणो भस्म पापाणास्थितमायुतान।। एवं न गच्छेत्तुभिषक् यशःप्राप्तिन विद्यते॥४॥ અર્થ ––ાસ્ત્ર તથા અન્ન, ભસ્મ ધારણ કરણા એ બધાના દુખાવાથી વૈધને યશની પ્રાપ્તિ થાય નહીં એવું જાણવુ ૪ एको वा गच्छते दूतो गृहीत्वा वंशयष्टिकाम्॥ मरणं तस्य जानीयादिवले सप्तमे तथा ॥ ५ ॥ અર્થ ––એક ત વાંસની લાકડી લઈને ગમે હોય તે તે રેગીનું સાત દિવસમાં મરણ જાણવું છે ! पड़ांध मूढवधिरं रुजपीडितं वा, वालं स्त्रियं च विकलं तृपितं च दीनम् ।। श्रांतं क्षुधातुरमपि भ्रमितं च जीर्णम् , दूतं न शस्तमपि वेदविदो वदंति ॥ ६ ॥ .

·અ–નપુંસક, : એવા જૂનના રાગમનથી એની પીન : નિ - ૫ ૩ અધ. મૂર્ખ, બધિર, રોગી, બાલ ક, વિકલ. તૃષાયુકત ખેદવિશિષ્ટ, સુધાતુર. મન. જ દેહ, એટલા પ્રકારના તો વેદ જાણનાર પડિત એ પ્રશસ્ત કરેલા નથી એમ જાણવું ૫ ૬ ! चमादिहस्ताः परिपेककाले, निशि प्रिये भोजनकालएव ॥ पृष्ठप्रदेशे दिशि चापि या न्या, मत्युच्च भागभिपजो विशेषात् ॥७॥ અઃ –' માં ચામડાં સહિત. પ-પેક કાક. જન ડાલ. તથા રાતના વખતે ઘની પુડે પાઇસ, ઇતિ - દિકામ, તથા અતી હુ ચા વાનમાં રહીન ન કર : નડીડ नपुंसकारपिका नना. पाशावयाः पाणि પિન રા: તિર રિદિન ૫ ૮

·૨
અર્થ–ગધેડું, ઉં, પાડે, એટલા પશુઓની ઉપર
ચડેલે આર્દ થએલ, ગગડ કંઠે થએલે, પાખડી રોગ
યુકત હોય, તે દૂતના કામમાં સારો કહેવાય નથી. વળી
તે દૂત અશુભ કારક જાણવું. ૩
शस्वावधारिणो भस्मपापाणास्थिसमायुतान।।
एवं न गच्छेत्सुक्षिपक् यशःप्राप्तिन विद्यते॥४॥
અર્થ:--
--શસ્ત્ર તથા અન્ન, ભસ્મ ધારણ કરણારી
એ બધાના દેખાવાથી વૈદ્યને યશની પ્રાપ્તિ થાય નહીં
એવું જાણવું છે ૪
एको वा गच्छते दूतो गृहीत्वा वंशयष्टिकाम्॥
मरणं तस्य जानीयादिवले सप्तमे तथा ॥५॥
અર્થ—એક દૂત વાંસની લાકડી લઈને ગયે
હોય તો તે રેગીનું સાત દિવસમાં મરણ જાણવું છે "
पड़ांध मूढवधिरं रुजपीडितं वा,
वालं स्त्रियं च विकलं तृपितं च दीनम् ॥
श्रांतं क्षुधातुरमपि भ्रमितं च जीर्णम् ,
दूतं न शस्तमपि वेदविदो वदति ॥ ६ ॥

·चादिहस्ताः
८3
अर्थ:-नएस. २५५. भूर्भ, पथि२, ३०il, "ta
,, १ि४३, तृपायुइत. विशिष्ट, दुधातु२, मन,
દે, એટલા પ્રકારના દૂતો વેદ જાણનારા પંડિતો
એ પ્રશસ્ત કહેલા નથી એમ જાણવું છે ૬ !
परिपेककाले, निशि प्रिये
भोजनकालएव ॥ पृष्ठप्रदेशे दिशि चापि या
न्या, मत्युच्च भागेभिपजो विशेषात् ॥७॥
मा -हमा यामडा सहित ५:: स ।
ન લ, તથા રાતના વખતે ઘની પુડે પાર. દીન
દિશામાં, વા ની જ વાનમાં રહીન ન કર
तन नयी पनी ५१..! . . .
नदी.
नजमालमिया नना. पाशावधाः पाकि
विवापिनी दाः मितभापि पदनांगर
सिपाहतारहपस्निम ॥ ८ ॥

·૪ ડા વિના આછાદિત એટલે ટિલાં લુગડાં, સિનગ્ધ એટ લે આર્ટ છે દેહ જેમને અને વણ ખંડીઓ સારા નહીં ૮ अग्रभागेपि चायुष्यं कष्टं पृष्ठे विभाव्यते ॥ वामे च शिरसः पीडा मृत्युर्भवति दक्षिणे॥९॥ અર્થ – ઘની પાસે આગલા ભાગમાં સ્થિત થઈને કુશળ ઊચ્ચાર કરે તો તેના આયુષ્યની વૃદ્ધિ થાય, પાછળ ભાગમાં બેલે તે કઈ થાય, ડાબી બાજુએ બેલે તે મા થાની પીડા થાય, અને જે દક્ષિણ ભાગમાં બોલે તે નિ થયે મરણની પ્રાપ્તિ થાય છે. ૯ છે # વૈોત્તમાકુનાને in भेरीमृदंगमृदुपल्लवशंखवीणा, वेदध्वनिर्मधु नंगलगीतघोपाः॥ पुत्रान्विता च युवतिः सुर- भः सवत्सा, धौतांवरश्च रजकोऽभिमुखः प्र: રતઃ || ૧ | અર્થ –ભેરી, મૃદંગ પડ્ડવ શંખ, વીણા, (માઇલ) ત્ર સહિત સ્ત્રી, વાછડાવાળી ગાય, વેદ દવનિ, મંગલ નાં શબ્દ, ઘેલાં વસ્ત્ર સહિત, ઘેબી એટલા સામા આ તો શુભ છે, એમ જાણવું છે ૮. ..

·૯૫
मद्यं मांस मधुच्छत्रं चामराक्षतदर्पणाः ॥
। गोरोचनलता पुष्पवस्त्रालंकरणानि च ॥ २ ॥
अर्थ:--भध, मांस. भ. छत्र, याभर, २२,
ર્પણ, ગોરોચન, વેલ, પુષ્પ, વલ તથા અલ કાર એટલાં
સામાં મળે તે શુભ છે || ૨
राजा विप्रः सुहृद्वेश्या कुमारी वरवर्णिनी ।।
दधिचंदनश्चि गजाश्च सुरभिवृपः ॥ ३ ॥
अर्थः-२१. प्राम, सन, श्या, पारी
न्या. हत्तमा सी, ६८1, २१न, हुवी, हरित, ३, ५
તયા બેલ એટલાં સામા મળે તો શુભ છે. ૩
फलं परिणतं वीणा, पंकजानि नृपासनं ॥
दृष्ट्वैतानि नरः कुर्या, दक्षिणेन विशेषतः॥४॥
मर्थ-पाई ५०, १tel, ३. सिंहासन
વસ્તુ બધી વિના આગળના ભાગમાં અપવા જમણી ન
રક દેખાડવામાં આવે તો સર્વ કાર્યની સિ િપર છે ?
रुप्यताम्रमणिस्वर्णप्रतिमागोमपध्वजाः ।।
मृत्तिकाशरूमासानि घृतमीननदीपलाः ॥५॥

·८६ यर्थ -३५, मु, मशि, सोनु, प्रतिमा, गोमय, 4. भाटी, थीम, शार, घी, भानु तथा मयते દી, એ સામાં મળે તો શુભ છે. ૫ ॥ वैद्यस्य निपिशकुनानि ॥ तृणतुपफणिचम्मांगारकर्णासपंकैलवणगुडवसा- स्थितीबतैलौपधश्च ॥ रिपुविडसितधान्यव्या- विसंयुक्ततः पतितजटिलमुंडोन्मत्तवातैर्न सिद्धिः ॥ १ ॥ मर्थ:-पास, तुस, सर्प, माम, मा२, ४ास, १४१, सण, गास, यी, stiनपुस, तक, १५ शत्रु, qिel, धान्य, रोगी, छास, पतित, नी ટાવાળ, મુંડાયલે ઉન્મત્ત, એટલાના શકુનથી કાર્યસિ દ્ધિ થાય નહિ ( ૧ | संन्यासिनः पाणिविमईकाच, घ्राणस्टशः प्रस्तरभदिनश्च ॥ नखद्विजोगिकघर्षशीलाः शोकाकुलाश्चापि गदाभिभूताः ॥ २ ॥ अर्थ:-सन्यासी, हायने भहन ४२२ाणी, न કને ચોળનારે, પથરને ભેદવાવાળા, શે’

·No text on this page.

·॥ अथ ज्वरनिदानम् ॥
मिथ्याहारविहाराभ्यां दोपा ह्यामाशयाश्रिताः।।
बहिनिरस्य कोष्टानि ज्वरदाः स्यूरसानुगाः॥१॥
અમિધ્યાહારથી (વખત વગરનું જમવું, ખ
રાબ ભોજન કરવું, કુપથ્થ ખાવું વગેરે મિથ્યા આહાર)
અને મિથ્યાવિહારથી આમાશયમાં ઉત્પન્ન થયેલા છે
ઠરાગ્નીને પેટમાથી બાહર કાઢીને રસ ધાતુમાં આવે છે,
તેથી શરીર તપ્ત થાય છે, તેને લોકમાં તાવ કહે છે
॥ ज्वरस्य पूर्वरूपम् ॥
श्रमोऽरतिर्विवर्णत्वं वैरस्य नयनप्लवः ॥
इच्छाषिौ मुहुश्चापि शीतवातातपादिपु ॥२॥
ज़ुभांगमदों गुरुता रोमहपोंऽरुचिस्तमः ॥
अप्रहर्ष शीतं च भदंत्युत्पत्स्यति ज्वरे॥३॥
विशेषात्तु शृंभात्यर्थं समीरणात् ॥
योग से कमानान्नाभिनंदनम् ॥४॥

·No text on this page.

·८८ ॥ अथ ज्वरनिदानम् ॥ मिथ्याहारविहाराभ्यां दोपा ह्यामाशयाश्रिताः। बहिनिरस्य कोष्ठाग्निं ज्वरदाः स्युरसानुगाः॥१॥ अर्थ:-भिथ्याहारथी (44त सुंभ, म રાબ ભેજન કરવું, કુપથ્થ ખાવું વગેરે મિથ્યા આહાર) અને મિથ્યાવિહારથી આમાશયમાં ઉત્પન્ન થયેલા છે જ ઠરાગ્નીને પેટમાંથી બાહર કાઢીને રસ ધાતુમાં આવે છે, તેથી શરીર તપ્ત થાય છે, તેને લેકમાં તાવ કહે છે ? ॥ ज्वरस्य पूर्वरूपम् ॥ श्रमोऽरतिर्विवर्णत्वं वैरस्यं नयनप्लवः ॥ इच्छापौ महुवापि शीतवातातपादिषु ॥२॥ जुभांगमर्दो गुरुता रोमहर्षोऽरुचिस्तमः ॥ अप्रहपश्च शीतं च भवत्युत्पत्स्यति ज्वर॥३॥ सान्यतो विशेपानु जूंभात्यर्थ समीरणात् ।। योहः कफानान्नाभिनंदनम् ॥2॥ स

·અને CS,
* *
નિપૂણે, મુખને અરૂચિ, આ પાણીમાં ભરાયેલા,
'ત, વાત અને એની ઉપર ઘડી ઘડીમાં ઈચ્છા ન
૯૯
અથા--મેહનત કરયા વગર પ્રમ, ઉદાસીનપણું,
દિક ધાય છે, બગાસાએ, અગનું ભાંગવું, અગનુ ભા
છે. માંગ, આંખની સામે અંધારું આવવું, મન
* મનના ભાવ અને ટાઢનું વાગવુ અટલા લાલ
'' - પન્ન થવાનો હેય ને થાય છેજવર પર થવા
" ય ને તેનાં વિશેષ લક્ષ ખાવી ને જવા
પર રમાવવાના હોય તો બગાવામાં ઘણી રજા ૧ છે.
પિ-1 ભાવવાનો તે નેન , એ ય ,
* * ૨ માવાને તો મારો 1 ” ' , ૧૬
• ય . એ જ કે :
| STROTE
:
t==== ..
?

·No text on this page.

·ન ૧૦૧ वाधारुचिः ॥ शोषः पश्यति नीलपीततिमि- रे रक्त च नेत्रे भ्रमः, कोपो विस्मयरोदनानि लपने पित्तज्वरे लक्षयेत् ॥ ७ ॥ અર્થા–પિત્તવરને વિષે દેહને બ્રભાવે, મુખ કડ કરે, શ્વાસ ઉો આવે, રાતે ઘણું મુ, માથાની પીડા થાય. અંગ રાતા થાય. શરીર બેલે, ફાસળીઓ દુખે, આ કુચિ થાય. શેષ પદે નીલાં પીલાં પડયાદિ તમર દેખે, આંખ થતી રહે, જમા થાય, કેપ ચડે. વિસ્મયે રૂ. મુખે ધનુ બેલે, એ પિત્તજવરનાં લક્ષણો જાણવાં ૭ शिरोधि भ्रमो म.. प्रतापो रकमूत्रता ॥ अक्षिदाहः कटु मुरवं. पित्तज्वरस्य लक्षणम् ८ અર્થ-માથામાં ભાર ઘણે લાગે, ને પીડા પર ચ, જમણ જેવું લાગે, ગુલ થાય, તાપ ક થાય, મુ 2 - ય, મુખ કડવું . આ પરી પિત્તર જ છે ૮ છે { . (RSS{ વિજ્ઞાન નાના: પર ન દિ- * ·૧૦૨ नम् ॥ शोपः सर्वशरीरसंधिषु तथा बाधा च संजायते, सप्रस्वेदमिदं कलेवरमहो सोऽयं कफारख्यो ज्वरः॥ અર્થ––આંખો પાણીના જેવી જલજલી રહે, ગલું રહેલું રહે, શોખ લાગે, શ્વાસ થાય, મોઢ ખારૂં ને કડ વું થાય, પગે દાહ થાય, મૂત્ર દુખથી આવે, માથું દુખે કંઠ સુકાય, શરીરના સર્વે સાંધા દુખે શરીરમાં પસીનું થા ય, એવા લક્ષણોથી કફજ્વર જાણે છે તે વાતપિત્તવરહૃક્ષણમ્ | तृष्णा मूर्छा भ्रमो दाहो निद्रानाशः शिरोरु- जा ॥ कंठास्यशोपो वमथूरोमहर्षोऽरुचिस्तमः।। पर्वभेदश्च जुंभा च वातपित्तज्वराकृतिः॥९॥ અર્થ –તરસ, ઘણી લાગે, મૂછ, ભ્રમ ને બળતર, થાય, હુંધ નહીં આવે, માથું દુખે, કંઠ, મોટું સુકાય, ઉલટી થાય, કેસ ઉભા રહે, મુખને એરૂચી આવે, આંખ ની ઉપર પડળ આવે, હાથના સંધીમાં ફુટણી થાય, બ ગાસાઓ ઘણી આવે, આટલી વાતપિત્તજ્વરનાં લક્ષણે છે ૯

·No text on this page.

·No text on this page.

·१०५
परिदग्या खरस्पर्शा जिल्हा स्रस्तांगता परम्
॥३५॥ टीवनं रक्तपित्तस्य कफेनोन्सिश्रितस्य
च ।। शिरसो लुठनं तृष्णा निद्रानाशो हृदि
व्यथा ॥ १६ ॥ स्वेदमूत्रपुरीपाणां चिराद्दर्श
नमल्पशः ॥ शत्वं नाति गात्राणां सततं
कंटकूजनम् ॥ १७ ॥ कोठानां श्यावरताना
मंडलानां च दर्शनम् ॥ मूकत्वं स्त्रोततां पाको
गुरुत्वमुदरस्पच ॥ १८॥ चिरात्पाकन दोपा.
णां तनिपातवरारुतिः ॥
અર્થ-લણ માત્રમાં બતર થાય, ક્ષણમાત્રમાં
ટાટવાય. (શરીરની) સંધિ અને માથામાં પીડા થાય.
આખોમાંથી પાણિ પડયા કરે ન લાલ નેત્ર ૮
અને ત્રાસી પાપ થાય. મનમાં પીડા અને બ યા
५.सह पायदानी नमक
भाननमन... ?
17ी ना ५.१२. ५६.५.::-
२६. :-

·No text on this page.

·૧૦૭ અર્થ-જવર પ્રથમ તાડ વાગીને અને પશ્ચાત્ ઉ તા ઉત્પન્ન થઈને આવે છે, જે જવરનો આવવાને વ પત નિયમિત નથી, અને જે આવે છે ત્યારે શારીરમાં વે ન આવે છે, તેને વિષમજવર કહે છે ૨૦ / ॥ अथ विषमज्वरभेदाः॥ संततःसततोऽन्येास्तृतीयकचतुर्थको ॥ २१ ॥ અર્થ–સતત, સતત, અઘુ, તૃતીય અને ચતુ ર્ય આ પાંચ પ્રકાર વિષમજવરનાં છે ૨૧ છે अध शीतज्वरलक्षणम् ॥ चक्स्थौ श्लेप्मानिलो शीतमादौ जनयतो ज्व म् ॥ तयोः प्रशांतयोः पित्तमन्ते रोहं करोति ૩ ૧ ૨ ૨ | પણ કઈ જુદા મંદિર અર્થ-જે સુઝ વખત શિવાય ટાટ અને પાઇલ લવ જેવી રીતે આવે. તેનો વિગ પણ એને વિષમજવર કહેવાય છે ૨૨ ને ઊંઘ वतुर्दशभ्य अर्व व तिहेद्वातन्चरो पदि । क्षेनानां विशतेर्व तथा पिनन्दोऽपि २२३ ·مم ·१०८ કરતી થઈ આવે. એવાં ચિહે જે રોગી માને દી જ આવે તો તેને રકતવર છે એ જાણવું ૨૬ છે ॥ मलज्वरलक्षणम् ॥ गोपी दाहः प्रलापोंग. देहभंगः शिरोव्यथा ॥ एनानि यस्य चिहानि, स विज्ञेयो मलस्वर २७ २६: -नवर शोयाय, शीने विष । म २५ वय १२ भाथु ...। 'fourtt नामां मां आवे, ने भा'ने ना म मानिये ॥ २६ ॥ ॥ छर्दिवरलक्षणम् ॥ १०५या स्फोटा, घशक्ति छईनं तया ॥ ५चिन्हानि.लोपिछर्दिन्दरःस्मुना ८ नारसने .: ससाना वन .. . सि... १५५लक्षणम् ॥ 'द. दाने सर्व प्रजन परं निकला ·૧૦૮ कफज्वरस्तथाष्टाविंशतेरूधं च यः स्थितः ॥ जीर्णज्वरं तमाहुश्च चिकित्सिकवराः खलु २४ અર્થ - ચોદ દિવસ ઉપર જે વાતજવર રહે, વીસ દિવસ ઉપર જે પિત્તવર રહે, તથા અઠાઈ દિવસ ઉપર જો કફ જવર રહે છે તેને જીર્ણજવર કહે છે ૨૩ ૨૪ ॥ स्वेदज्वरलक्षणम् ॥ निद्रा विज़ंभणं स्फोटा, अंगस्वेदस्तथैव च ।। एतानि यस्य चिहानि, सस्वेदज्वर उच्यते २५ અર્થ—–જે માણસને નિદ્રા ઘણી આવે, બગાસાં ઘ શું આવે, આગમાં ફુટણી થાય, અને શરીરમાં પરસેવો ઘણે આવે એટલાં ચિન્હોએ કરી સહિત જે માણસ હોય તેને દક્વર જાણ ૨૫ ૫ + ૨ વરરામ્ II अंगभंगो मुखश्वासो, गात्रच्छायाक्षिरक्तता ॥ एतञ्चिन्हं भवेद्यस्य, स रक्तज्वर उच्यते॥२६॥ અર્થ-જેનું અગ ભંગાતું હોય, મેઢામાંથી થા ગ્ન ઘણે નીકળે શરીરની છાયા રાતી થાય, અને આ

·जोरी
१०८
કરી દ આવે. રવાં ચિન્હ જે રેગી માને દી
માં રમાવે તો તેને રકતવર છે એમ જાણવું ૨૬ છે
॥ मलज्वरलक्षणम् ।।
नाहः प्रलापोंग. देहभंगः शिरोव्यथा ॥
एनानि यस्य चिहानि. स विज्ञेयो मलज्वर २७
–કને વિશેષ છે.ય. શરીરને વિષે ઘ5
આ કાપ શરીર છે માથું દુખે. એક
जिन्हें: नाना ना आदे, ने मारने नव
न मानिये ॥२०
॥ छर्दिवरलक्षणम् ।।
भोटरव्यथा स्फोटा, शक्कि छईनं तथा ॥
एनानि यत्य चिन्तानि.लोपिछर्दिन्दरामृत २८
.:. है.
॥ दरे दोपत्रपक्षणम् ॥
पिने
हला व नछी . दाने जपते ।।
सोनिया विवाह एवं नियमन र

·૧૦૮ कफज्वरस्तथाष्टाविंशतेरूधं च यः स्थितः ॥ जीर्णज्वरं तमाहुश्च चिकित्सिकवराः खलु २४ અચાઇ દિવસ ઉપર જો વાતજવર રહે, વીસ દિવસ ઉપર જે પિત્તવર રહે, તથા અઠાઈ દિવસ ઉપર જે કફ જવર રહે તો તેને જીર્ણજવર કહે છે ર૩ રક ॥ स्वेदज्वरलक्षणम् ॥ निद्रा विजृभणं स्फोटा, अंगस्वेदस्तथैव च ॥ एतानि यस्य चिहानि, सस्वेदज्वर उच्यते २५ અર્થ –જે માણસને નિદ્રા ઘણી આવે, બગાસાં ઘ હું આવે, આગમાં ફુટણી થાય, અને શરીરમાં પરસેવો ઘણે આવે એટલાં ચિન્હોએ કરી સહિત જે માણસ હોય તેને રજવર જાણે છે રપ છે I mશ્વરજી મૂ II अंगभंगो मुखश्वासो, गात्रच्छायाक्षिरक्तता ॥ एतच्चिन्हं भवेद्यस्य, स रक्तज्वर उच्यते॥२६॥ અર્થ-જનું અગ ભંગાતુ હોય, મોઢામાંથી થા સ ઘણો નીકળે; શરીરની છાયા રાતી થાય, અને આંખો

·ચિહે જેનામાં દીઠામાં આવે, તે માણસને મલ
--
૧૬ થઈ આવે. એવાં ચિન્હો જે રોગી માણસને દી
: જે આવે તો તેને ૨કતજવર છે એ જાણવું | ૨૬ છે
शोरो दाहः प्रलापोंग, देहभंगः शिरोव्यथा ॥
--કડને વિશેષ થાય. શારીરને વિષે દાડ
- પ્રલાપ થાય; શરીર માથું દુખે. એટ
१०८
॥ मलज्वरलक्षणम् ॥
एनानि यस्य चिद्वान, सविज्ञयो मलज्वर २७
" છે, એમ માનિયે છે રહ છે.
॥ छर्दिवरलक्षणम् ।।
भोदरव्यथा स्फोटा. ह्यशक्ति छईनं तथा ।
तानि यस्य चिन्हानि.सोपि छर्दिज्वरःस्मृत २८
અર્થ-જે માણસને પગમાં ઘણાં આવે, પેટમાં ૬
પાપા રામ . સારીરમાં શકિત ન રહે. અને
२, ५, Rai नामने जी १५
॥ धरे दोपत्रपलक्षणम् ॥
पिन तृष्णा व मी च. पाने पूर्व प्रजायते ।।
निका हादिर एवं निवपल्सनन २९

·૧૧૨ અર્થ-નખાટા રસ વગરના ભંડકાર આવે, ઝા ડો થાય, ઊલટીઓ કરયા કરે, અને પેટમાં પીડા થાય, એટલાં ચિન્હ જે માણસને થતાં હોય, તેને અજીર્ણ જ્વરને રેગ જાણ ૩૩ पर्वते नास्ति निर्वातं, न पथ्यं नैव लंघनम् ॥ क्रिया साधारणी कार्या, मानुषे ज्वरसंयुते ३४ અર્થ-ડુંગરાની ભૂમીમાં તાવ ચડે તો પવન ન હેય તહાં રહેવું, તે ઠેકાણે લાંઘણ કરવાનું કામ ન થી. સાધારણ ક્રિયા, તાવવાળા માણશને માટે કરવી એ ગ્ય છે . ૩૪ | व्याध्युत्पत्तिर्यस्य पौष्णे समैत्रे प्राणत्यागो जा यते तस्य कृच्छ्रात् ॥ वैश्वे सौम्ये रोगमुक्तिस्तु मासाविंशत्या स्याद्वासराणां मघातु ॥ ३५ ॥ અર્થ –રેવતી, અનુરાધા, એ બે નક્ષત્રમાં વ્યા ધિની ઉત્પત્તિ થાય તે બહુ કષ્ટ કરી મૃત્યુ થાય, તેમજ ઊત્તરાષાઢા, તથા સગશર એ બે નક્ષત્રોમાં રોગની ઉત્પતિ થાય, તે એક મહિનામાં રેગી રોગથી મુક્ત થાય છે, અને

·ܢ
ܫ
ܝܝ

·૧૧૪ शतेषु जीवते कुष्टी, सहस्रेषु जलोदरी ॥ मेही शतसहस्रेषु, राजयक्ष्मा न जीवति॥३८॥ અર્થ-શે ગલત ઢીઆમાં એક છે, એક હજાર જલે દર રોગીઓમાંથી કોઈ એક જીવે; એક લક્ષ શાક રીઆ પ્રમેહમાંથી કોઈ એક છે; પણ રાજયશ્મા એટલેક્ષ ય રેગવાળા લાખમાંથી પણ કોઈએક છે નહી ૩૮ ॥ उपपातकजन्यरोगनिर्णयः॥ जलोदरं यत्प्लीहाशूलरोगव्रणानि च ॥ श्वासाजीर्णज्वरञ्छर्दिनममोहगलग्रहाः ॥ रक्ताबुंदविसर्पाद्या उपपापोद्भवागदाः ॥३९॥ अर्थ:-Mat२, यकृत, सीडी, ५३, १२, વાસ અજીર્ણ જવર, વમન રોગ, ભ્રમ, મેહ, ગલગ્ન, ૨ તાબુદ, વિસર્પ ઈત્યાદિક રોગ ઉપપાપથી ઉપજે છે ૩૯ सामान्यपापजरोगाः दंतापतानकश्चित्रवपुः कंपविचर्चिकाः॥ वल्मीकपुंडरीकाद्या रोगाः पापसमुद्भवाः ४० ,

·*
૧૧૫
અડ–દંતાપતાનક (દંતરૂજ) ત્રિ, શરીર,
વિકા, વર્મીક પુંડરીક, ઇત્યાદિ કાગ સામાન્ય પણ
પથી ઉત્પન્ન થાય છે | ૪૦ ||
शरीररक्षणोपदेशः।
संवमन्यत्परित्यज्य शरीरमनुपालयेत् ॥
तदभावे हि भावानां साभावःशरीरिणाम् ।
અર્થ –-બીજ બધાને ત્યાગ કરીને સારીરની પ્રતિ
પાલન કરવી જોગ્ય છેકારણ કે, રિને પાર -
મેથી સમરત ભ અને ૫ મી જાને - ૩
જ છે. ૧ /
પિvia: TN નિ દિન 1
વિ નિને નિ:7===
૨ - ૨૨ - ૨૨ -૧ : -
=ાર રહે. ને !'
ཚེས ཙ – སྶབསཡཔཎཱ་ཡེས
REs" 5:48 = ; ;

·૧૧૬ અર્થ_યોગ્ય આહાર વિહાર તથા સારા આચર ણને સેવનારા આ લોક અને પરલેક એ બંને લેકેની આ ક્ષિાવાલા તે લેકનું જીવવું અમૃતતુલ્ય જાણવું ૩ ! नगरी नगरस्येव रथस्येव रथी सदा ॥ स्वशरीरस्य मेधावी कृत्येष्ववहितो भवेत्॥४॥ અર્થ-જેમ નગરવાસી નગરનું પાલન કરે છે, તે થા જેમ રથમાં બેસનાર રથની સંભાળ કરે છે, તેમ બુદ્ધિ ભાન માણસો શરીરના કાર્યમાં હિતકારી હોય છે. ૪ अहितानि च संत्यज्य दोषमप्याप्नुयायदि ॥ तथाप्यानृण्यमायाति साधूनात्मवान्यतः ॥५॥ અર્થ –જે પિતાને હિતકારી ન હોય તેનો ત્યાગ કરીને રોગની પ્રાપ્તિ થાય તો પણ સાધુ પુરૂષના દોષને પાત્ર થતું નથી, કારણ આત્મવાન્ (જીતેંદ્રિય) છે પા हितमभ्यस्थतः पुंसो नाकाले कालदंष्ट्रया ॥ संजायते परामर्शो बलोत्साहंद्रियायुपाम् ॥६॥ અર્થ–બલ, ઉત્સાહ, ઈક્રિય અને આ યુગ - ·૧૭ ગીરનું ક૯યાણ કરનાર અભ્યાસી પુરૂષને અકાલમાં કા લઇને સ્પર્શ થતો નથી૬ पावत्कंठगताः प्राणा यावन्नास्ति निरिंद्रियम्।। तावचिकित्सा कर्तव्या कालस्य कुटिला गतिः७ અર્થ-જ્યાંસુધી ગળામાં પ્રાણ રહેલાં ટાયર = ધી ઈદ્રિ નાશ થઇ નથી, તહાં ભી ચિકિત્સા કરવા ગ્ય છે.જેમકે કાલની અવથી ગતિ છે હા / ડી gિ I રે િર ઝિંદા રવિનિરિક- = ? = 1િ. ૧ તે - : , v= 3 -

·૧૧૮
અર્થ-જે પુરૂષને પ્રથમ તાવ આવે, ત્યારે તેને ત્ર
ણ દિવસ સુધી લાંધણ કરાવવી; પછી તેને ઉનું પાણી ત
થા ઓશડ આપવું; તે તે રોગ સમી જાય ને તાવ ઉતરી
જાય ૨
वातज्वरचिकित्सा।
मरिचं संचलं शुंठी, किरातं च हरीतकी ।
पिप्पली कटुका चैव, वातज्वरविनाशनम् ।।१।।
અર્થ-મરી, સંચલ, સુંઠ, કરીયાતું, હરીતકીદ
લ, પીપર, કડુ, એ સર્વને કાઢો કરી પીએ, તે વાતજવર
નો નાશ કરે છે ૧ |
मुस्ताटरूषः सुरदारुकुष्ठ, निदिग्धिकानागरका-
कजंघाः ॥ द्राक्षामृतापिप्पलिकाकपाय; पिवे
च वातज्वरयुक्तजंतुः ॥ २ ॥
અર્થ––મોથ, અરડુસે, દેવદારૂ, ફુડ, રીંગણી, બે
ઠી, બીજી ઉભી, સુંઠ, કાકવંધા, કાખ, ગલે પીપર,
એ સ ઓશડો ખાંડીને અધકચરા કરો કાથ કરીને પીએ
તો તેથી વાતજવર ટલે કે ૨
काकोली बृहती मुस्ता, कुष्ठं दारुविषामृताः॥
शंठीक्वायः कृतःपीतो, हंति वातज्वरं परम्॥३॥

·૧૧૯ અ–ખીર કવી, મેહેટી રીંગણ, મેળ, કે કે, દેવદાર. અતિવિષને ગલે, સુંઠ, એ સર્વેનું કાર્ય કરી પીએ, તે વાતર નાશ પામશે ૩ છે किराताब्दामृताविश्वा, वृहतीदयगोक्षुराः ॥ स्थिरा च कलशी चैव, क्वायो दातज्वरापहः४ અર્થ –કરીયાતું, મોળ, ગલે, સુંઠ, રીંગણી બે તવા ઉભી, ગોખરું, અરણી અને કાશી એટલી જણસે ને સમ ભાગે કાથ કરી પીજ તો વાતજવરને નાશ થાય૪ पटोलं च गुडूची च, मुस्ता चैव तु निवकम्॥ पर्पट स्तिक्तभूनिवौ, त्रिफलावृहतीवृषाः ॥५॥ पटोलादिरयं क्वाथो वातज्वरहरःस्मृतः ।। અર્થ -પટોલ. ગુડુચી. મોથ, નબછાલ, પીતપાપ ડે.ડુ, કરીડાતું. ત્રિફલા. રીંગણી, અરડુએ. એટલા વા નાને પટોલારિકા કહે છે. તે પીવાથી વાતજનો ના ૨ પાય : 1 स्टुन किरातं च स्टुला व हरीतकी । तथा च रुपणलवणं वातवरहरं मतन् ॥६!

·५" "muli मार १२० 1 - 11, 12, 15, 17, ५४ , h 1111 11 ॥ इति वातयचिकित्सा ॥ पितज्वरचिकित्सा द्राक्षाभयापर्पटकाव्दतिताक्याथः कृतः स्यात् बहुरोगहता ॥ प्रलापमभ्रिमदाहमोहैः , तृपान्विते पित्तभवे ज्वरे च ॥ ७ ॥ अर्थ:--14, ४२७i, पीता, माथ, ३४, ३ અવલો સમ ભાગે લઈ કાથ કરી પાઈએ તો બહુ રેગને મટાડે છે તેમ પણ પ્રલાપ, મૂછ, શ્રમ, કંડલ, દઉં તૃષા, ને પિત્તજવર એટલા રોગોને અવશ્ય સમાવે છે ! चंदनं च सुगंधं च, धान्यकं पीतपर्पटम् ।। मुस्ता गुंठी किरातं च उशीरं पित्तनाशनम् ८१ अर्थ:--सु३, २diryी, पायां, पीत५५, मे શુ, સુંઠ કસ્યાતું, વાળો, સમ માત્ર કાથ કરી પીજે તે 'પિત્તજવર નાશ કરે છે ૮. ----

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·૧૨૨
અર્ય–ત્રામાણ, પીતપાપડું, ચતવાળે, કડુ, કે
રીયાતું, ધમાસે, એટલી જણસોનો કાથે સમયાત્રાએ ક
રીમેં, ને તેમાં મધનો પ્રતિવાસ મુકીએં તો પિત્તજવરને
નાશ થાય છે ૧૨ |
क्वाथः किरातकं मुस्ता, धन्वयासं सपर्पटम्॥
हंति पित्तज्वरं दाई, भ्रमं शोपं क्षणादपि १३
અર્થ-કરીયાતું, મોથ, ધમાસે, પીતપાપડે એ
સર્વે વસ્તુઓ સમ માત્રા ખાંડી અઘ કચરા કરી કાઢે
કીજે, ને કાઠે પીવાથી, પિત્તજવરને, દાહને, મને તથા
શેષને મટાડે છે ૧૩ છે
कफज्वरचिकित्सा
दारुमुस्तामृताकृष्णा, दुर्लभैरैडमूलकम् ॥
किरातं च समः क्वाथः श्लेष्मज्वरविनाशनः
અર્થ –-દેવદાર, મોથ, ગલે, પીપર, ધમાસે, એ
રંડમૂલ, તથા કરી આતું એ જણશે સમ ભાગ લઈને તેનું
ડાથે કરી પીયે તો લેમ જવર વિનાશને પામે છે ૧૪ છે
अनंता वालकं मुस्ता नागरं कटुरोहिणी ।।
एतत् श्लेष्मज्वरं हति दीपयेच्च हुताशनम् १५
*

·૧૨૩
અર્થ –ધમાસે, વળે, મેથ, સુંઠ, કડુ, એ એ
ડે લઈ સર માત્રામાં વડો કરી પીએ તે મેજવર
ને છે, અને જઠરાગ્નિને દીપાવે છે ૧૫
कंटकार्यमृतादारुबंपविश्वाः समांशकाः ।।
कायः कणायुतः पीतः श्लेषमज्वरविनाशनः१६
અગિણી, ગળે, દેવદાર, અરડુસે, સુંઠ એ
બધાં વસાણાં લઈને સરખે ભાગે કાર્ય કરે, તેમાં પીપર
પ્રતિવાસ નાખીને પીએ તે લેમ જ્વરને નાશ કરે ૧૬
પાર્થ, વા ઘાન્ય ર લઈમ્ |
अभयाविश्वभूनिवाः स्वाथो हंति कफोत्कटं१७
અર્થ-દેવદાર, પીનપાપડાં, ભારંગી, વજ. ઘાણાં,
ડાયલ. દુરડાં, સુંઠ, ને કરીયાતું એટલી અષધોને સ
રખે ભાગે કાર્ય કરી પીએ તે કફવરને સમાવે છે ૧૭
मारीचं पिप्पली चैव, शुंठी कट्फलमेव च ।
एतेषां दीयते नस्यं, कफज्वरविनाशनम् १८
અ-મરી, પીપર, સુંઠ, કાયફલ, સર્વે અધ
સમમાત્ર ચૂર્ણ કરી તેને સંગાવીએ તે કફવરને
સમાવે છે ૧૮ છે

·૧૨૨
અ–ત્રામાણ, પીતપાપડું, મતવાળા, કડુ, કે
રીયાતું, ધમાસે, એટલી જણસોનો કાળ સમયાત્રાએ ક
રીયેં, ને તેમાં મધનો પ્રતિવાસ મુકીચું તો પિત્તજવરને
નાશ થાય છે. ૧૨ |
क्वाथः किरातकं मुस्ता, धन्वयासं सपर्पटम्॥
हति पित्तज्वरं दाई, भ्रमं शोपं क्षणादपि १३
અર્થ-કરીયાતું, મોથ, ધમાસે, પીતપાપડો એ
સર્વે વસ્તુઓ સમ માત્રા ખાંડી અઘ કચરા કરી કઢા
કીજે, ને કાઢો પીવાથી, પિત્તજવર, દાહને મને તથા
શેષને મટાડે છે ૧૩ છે
कफज्वरचिकित्सा
दारुमुस्तामृताकृष्णा, दुर्लभैरंडमूलकम् ॥
किरातं च समः क्वाथः श्लेष्मज्वरविनाशनः
અર્થ --દેવદાર, મોથ, ગલો, પીપર, ધમાસો, એ
રંડમૂલ, તથા કરીઆતું એ જણશે સમ ભાગ લઈને તેનું
કાથ કરી પીયે તો શેલેષ્મજવર વિનાશને પામે છે ૧૪
अनंता वालकं मुस्ता नागरं कटुरोहिणी ॥
एतत् श्लेष्मज्वरं हंति दीपयेच्च हुताशनम् १५

·૧૩૧ तिक्ताभयांबुरांतभागीरामठकं वला ॥ दशमू ली कणामूलं निक्वाथ्य क्वाथमुत्तमम् ॥४१॥ हिंग्वाकरसोपेतं संनिपातविनाशनम् ।। અર્થ-કાયફલ, મોથા, વજ, પાઠા, પુર મુલ, દરું પિત્તપાપડા, કાકડાંગી, ઈદ્રયવ, ધણી, ભાગ, પીપર, કુટકી, હરડે સુગંધીવાળો, ચિરાયતા, ભારંગી, બીઆર, દશમુળ, અને પીપરમુલ આ જણસે કષાય કરીને તેમાં વધામણી હીંગુ અને આને રસ નાખીને પીયે તે સંનિપાત દૂર થાય છે ૪૦ ૪૧ ॥ इति संनिपातचिकित्सा ॥ ॥ अथ विषमज्वरचिकित्सा ॥ मुस्तानलगुडूची, विश्वौपधकंटकारिकाक्वा यः ॥ पीतः सकणाचूर्णः समधुर्विषमज्वरं હૃતિ | ૨૨ + અર્થ:–મેય. આમલા, ગળે, સુંઠ, રીંગણી. એ ટી ચીજોનો સમ ભાગે કાર્યો કરો. તેને પીપર ચૂર્ણ ૪ હિત મધુ પ્રતિવાસ આપીને પીવે તો વિષમ વરને

·No text on this page.

·No text on this page.

·है
5
4*
1
IF

·No text on this page.

·No text on this page.

·१३७
॥ अथ अजीर्णाचकित्सा ।।
अजमोदाभया चैव संचलेन समन्विता ॥
करेण लमायुक्ता, अजीर्णज्वरनाशनी ॥१॥
અર્થ-અજવું, હરડાં. સંચલ. એ ત્રણ ચીજે
ને પછી કશુ સમ ભાગ નાખી તેનું ચુર્ણ કર
ફે તે ખાધી અજીર્ણ તાવ મટી જાય છે
।। अथ उपःपानगुणाः ।।
सासवालातिलारज्वरपिटकाटकुट प्र-
मेहान्त्राघातोदरायथगलशिरःकर्णनाना-
मिरोगान् ॥ ये चान्येवानपिनक्षपजल सगा
व्याययः तंति जतो. रतानापमानयोगात
नपति पद. पीतम निसायाम् ॥ ५ ॥

·L

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·૧૪૦
અ–આમ અજીશ હોય ત્યારે લાંઘ કરી; તેથી
પાચન થાય છે, વિપકવ અજીર્ણ હોય ત્યારે પાણી પીવરાવિ
છે તેથી પણ પાચન થાય વિખ્ય અજીર્ણ હોય ત્યારે
રદ કાઢ, મરદિયે તેથી પાચન થાય અને રસ અજીર્ણ
હોય ત્યારે દિવસમાં નિદ્રા કરવી; તેથી કરી પાચન થાય છે
॥ इति कालज्ञाने निदानचिकित्साकथनं नाम
તૃતીય રૂા. ૩
॥ लघुभोजनविधिः तथा निवातसाम्यम्।।
सज्वरो निज्वरो वापि, लध्वन्नं परिभोजयेत्॥
निवातसेवनं याक, ताइक् स्यात् कर्णबंधनं
અર્થ –
–જે રોગી માણસને તાવ આવતો હોય અથ
વા ઉતરી ગયો હોય, તેણે હલકું ભોજન ખાવું અને જેવું
વાત વગરના સ્થાન ગુણકારક છે તેવું જ પવનમાં કાન
બધી રાખવા તે પણ ગુણકારી છે. ૧
ને શાસ્ત્રાવ કરશુ
अजीर्णे भेषजं वारि, जी, चारि बलप्रदम् ॥
अमृतं भोजने वारि, भुक्तस्योपरि तद्विषम् ।।१॥
અર્થ -
– જમ્યા પહેલાં પાણી પીવું તે ઓસડ રૂપે ન
i અન પચી ગયા પછી જે પાણી પીવે તે બધાને
- -
1

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·૧૪૨ ॥ अथ लंघननिषेधः ॥ गुर्विणीवालवृद्धश्च, कामशोकनवज्वरे ।। लंघनं नैव कर्त्तव्यं, पूर्वाचार्या वदंति हि ॥१॥ स:-निवासी श्री, मास, तथा वृक्ष अभी, ! કવાન નવજ્વર, અને એકાંતરાદિક, એટલે તાવવાળા રોગીને લાંઘણે ન કરાવીએ, એવું પુર્વાચારએ કહેલું છે ! ૧ | ॥ अथ वेगधारणफलम् ॥ मूत्ररोधावेदंधो, बधिरो वायुरोधनात् ॥ कुष्ठीस्याच्छुक्रसंरोधात्, मृत्युःसंधारणादपि १ અર્થ-મુત્રને રધવા થકી આંખે આંધળો થા, વા યુના રઘવાથી કાન બહેર મારી જાય, વીર્યના રધવાથી કેડિ થાય, અને મલને રધવા થકી નિશ્વયે મરણનીરૂ प्रातिपथाय छे. ।। १ ।। ॥ अथ ऋतुपरत्वेनापथ्यकथनम् ॥ चौ मधुरमश्नाति निदाघे ह्यतिमैथुनी ॥ वनयंबु वासु दधिभोक्ता शरद्यपि ॥ ७॥ અર્ધવસંત ઋતુમાં મિષ્ટાન્ન ખાય, ગ્રીષ્મનું

·No text on this page.

·१४६ થાય છે, વાયુ વગરની જગામાં રહેવામાં જેટલા ગુણ છે તેટલા કાન ઢાંકવામાં છે, બ્રહ્મચર્ય રાખવામાં જેટલા ગુણે છે, તેટલા મનમાં કામ ન રાખવામાં છે ! ॥ इति श्रीशंभुनाथविरचित कालज्ञाने संकीर्ण विश्यकयन नामा चतुर्थ उद्देशः ॥४॥ ॥ इति कालज्ञानं संपूर्णम् ॥

1No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.