·THE BOOK WAS DRENCHED

·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184489
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·BENARES SANSKRIT SERIES; .. . A COLLECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY TAR PANDITS OF T&& BENARKS SANSKRIT COLLIGI ONDEK TAK SUPERINTENDENOR or B.T. H. GRIFFITH, M. A.,C.LE. AND G. THIBAUT, Ph. D. No. 114. श्रीमदणुभाष्यम् । श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम् । गोस्वामिश्री पुरुषोत्तमजीमहाराजविरचितभाष्य. प्रकाशाख्यव्याख्यासमेतम् । भीमदाचार्यश्रीवल्लभाधीश्वरशुद्धाद्वैनसंप्रदायविदुण रक्षगोपालभट्टेन संशोधिनम्। • ANU BHASHYA, ON BRAHMASŪTRA BY SRI VALLABHÂCHÅRYA, With the Commentary called Bhashya Prakasa, By Goswami Srî Purushottamine Maharaj. EDITED BY RATNA Gopal BHATTA. Fasciculus VI BENARES: the Proprietors Messrs. Braj B. Das & Co., Chowklambã Sanskrit Book Depot. ed at the Vidya Vilas Press, BENARES. AND SOLD BYHD. GUPTA,, BE 1908

·No text on this page.

·१ अध्याये ४ पादः। रभेदात् । अव्यक्तशब्देन हि सूक्ष्ममुच्यते । तदेव हि सर्वप्रका- रेण न व्यज्यते । अर्हत्वात् । तदेव अहं योग्यम् । उभयत्राप्ययं हेतुः । तस्माद्धर्मधर्मिणोरभेदादू भगवानेव सूक्ष्ममिति तत्कृपैवा- ऽव्यक्तवाच्या ॥२॥ तदधीनत्वादर्थवत् ॥ ३॥ ननु धर्मित्वे परत्वमनुपपन्नम् । अन्यथा पूर्वोक्तो दोष इसत आह । अभेदेऽपि कृपायास्तदधीनत्वात परत्वम् । तत्र दृष्टान्तः । अर्थवत् । अर्थः पुरुषार्थः फलं, तद्वत् । ब्रह्मविदाप्नोति परमिसत्र एकस्यैव ब्रह्मणः सच्चिद्रूपेण विषयत्वमानन्दरूपेण फलत्वमिति । तथैवाक्षरपुरुषोत्तमविभागोऽपि । स्वधर्मा अपि स्वाधीनाः । * उभयति *। अव्यक्तस्य ब्रह्मत्वे, भगवत्कृपात्वे च । अयमर्थः । बुद्धेरात्मा महान् पर इत्यत्र, अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यत इति श्रुत्यन्तरोक्तं ज्ञानं बुद्धिनियामक- त्वेन परामृष्टम् । तच, नायमात्मेति श्रुत्यन्तराद्वरणाधीनम् । धरणं च कृपयैवेति झानात् परस्य विमर्श योग्यताबलात् कृपैव तथात्वेन सिद्ध्यति । सा च भगवद्धर्मः। धर्मधर्मिणोश्चाविनाभावेन स्थितत्वाभेद इति तस्या अपि ब्रह्मत्वं योग्यताबलादेव सिद्ध्यतीति तथेति । तथाच न प्रायपाठविरोध इत्यर्थः ॥२॥ तदधीनत्वादर्थवत् ॥ उक्तं समाधिमाक्षिपति * नन्वित्यादि * यदि पूर्वोक्तयुक्त्या कृपाया ब्रह्मत्वं, तदा धर्मित्वे तद्भिन्नत्वरूपं परत्वं युक्तिरहितम् । यदि कयाचिद्युक्त्या धर्मत्वं तदा धर्मिप्रायपाठविरो- धरूपो दोष इति पूर्वोक्तः समाधिरसङ्गत इत्याशङ्कायामस्यापि स- माधिमाहेत्यर्थः । समाधि व्याचक्षते । * अभेदेपीत्यादि * । तथा- चाभेदे यथैकरूप्येण ग्रहणं युक्तिस्तथा भेदे नियम्यनियामकभावो युक्तिरित्युभयमप्युपपन्नमित्यर्थः । एकत्वेऽपि नियम्यनियामकभाव एव कथमित्यत आहुः । * तत्रेत्यादि *। * तथैवेति * एकत्वेऽपि गणितानन्दत्वागणितानन्दत्वात्मकरूपभेदेनैव । तथाच रूपभेदेन सोऽप्युपपन्न इत्यर्थः । एतदेव निगमयन्ति । * स्वधर्मा इत्यादि * ·सप्रकाशे अणुभाष्ये । स्वयमपि स्वाधीन इति । तथा कृपाविष्टः साधनमानन्दरूपः फलमिति । अथवा अव्यक्तं सच्चिद्रूपमक्षरमेवास्तु । तस्मिन् सति विज्ञान- स्य विषयाधीनत्वमर्थः। एतेनान्येऽपि सर्वसंप्लववादिनो निराकृता वेदितव्याः । असम्बद्धाभिलापाच्च । फलमितीत्यन्तम् * । अस्मिन् पक्षे अव्यक्तपदस्य यौगिकत्वाच्छ- थिल्यं शयेतेत्यरुच्या पक्षान्तरमाहुः । * अथवेत्यादि * । अक्षरमे- व, अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्त इति गीतावाक्यादव्यक्तमस्तु । नच लिङ्ग- विरोधः । अक्षरं ब्रह्म परममिति ब्रह्मत्वविवक्षायां, तत्रापि नपुंसक लिङ्गप्रयोगात् तस्य भगवतः सकाशाद् भेदाभेदी, गीतायाम, एवं सततयुक्ता ये इति प्रश्नोत्तरसन्दर्भ स्फुटौ । धामत्वाद्भगवदधीन- त्वं च स्फुटम् । अतस्तदधीनत्वादक्षरमेवाव्यक्तम् । अस्मिन् पक्ष यो दृष्टान्तस्तमाहुः । * तस्मिनित्यादि * I * तस्मिन्नक्षरे स्फुरिते सति, * विज्ञानस्य बुद्धेर्यदक्षरात्मकविषयाधीनत्वं सोऽत्र दृष्टान्त- भूतोऽर्थो ग्राह्यः । तथाच तद्विज्ञानं यथा अक्षरसारूप्येऽप्यक्षराद भिन्नमक्षराधीनं च, तथा अक्षरमपि ब्रह्मसरूपं ब्रह्मणः परस्माद् भित्रं तदधीनं चेत्यैक्येऽपि न परत्वानुपपत्तिप्रवाहविरोधावित्यर्थः। एवं त्रिसूत्रीव्याख्यानेनैकदेशिकृतं व्याख्यानान्तरमपि निरा. कृतमित्याहुः । * एतेनेत्यादि * । अयमर्थः । मायावादिनो ह्यानुमानिकसूत्रे अव्यक्तशब्देन रथरूपकविन्यस्तं शरीरमजीकृत्य तस्य कथमव्यकशब्दितत्वमित्याकाङ्क्षायां द्वितीयसूत्रे भूतसूक्ष्मस्या- ऽव्यक्तशब्दार्हत्वात् तत्कार्यस्य शरीरस्याव्यक्तशब्देन ग्रहणं, यथा, गोभिः श्रीणीतमत्सरमित्यत्र गोशब्देन पयस इत्युक्त्वा,तृतीयसूत्रे, तद् भूतसूक्ष्मं न स्वतन्त्रं येन प्रधानकारणवादः प्रसज्येत । किन्तु परमेश्वराधीनम् । तचावश्यकम् । शक्तिरहितस्य कर्तृत्वानुपपत्तः। अतस्तदर्थवदित्युक्त्वा, अव्यक्तशब्दवाच्यामविधा वदन्ति । यथोक्तं तेषां भाष्ये । अविद्यात्मिका हि सा बीजशक्तिरव्यक्तशब्दनिया परमेश्वराध्या मायामयी महासुतिर्यस्यां स्वरूपबोधरहिताः शेरते

·१ अध्याये ४ पादः।
४८३
अनेकरूदिशम्दानां वाच्यं ब्रह्मैव नापरम् ।
शक्तितश्चेव तथा श्रूयुस्ते सन्मार्गाद् बहिष्कृताः॥
तस्मादिन्द्रियेभ्यः परवाक्ये नानुमानिकं किश्चिदस्ति ॥३॥
संसारिणो जीवास्तव्यक्तं कचिदाकाशशब्दनिर्दिष्टम् । एतस्मिन्नु
खल्वक्षरे गााकाश भोतश्च प्रोतश्चेति श्रुतेः । कचिदक्षरशब्दो-
दितम् । अक्षरात परतः पर इति श्रुतेः । क्वचिन्मायेति सूचितम् ।
मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिनं तु महेश्वरमिति मन्त्रवर्णादिति ।
तदेतदसङ्गतम् । कारणग्रहणेनैव सम्भवति गत्यन्तरे कार-
णवाचिशब्देन कार्यग्रहणस्य लक्षणादोषयुक्तस्यानुचितत्वात् । द्वा-
विमौ पुरुषो लोक इति गीतोक्त अक्षरे कारणत्वस्य भुत्यादिषु, त-
न्मायाफलरूपेणेत्याघेकादशस्कन्धवाक्यैर्निर्धारणात् । अधीनत्वस्य
धामत्वादेव सिवेश्च । तद्विहाय तत्प्रथमकार्यरूपमायापदवाच्यश-
क्तिग्रहणस्यानुचितत्वात् । यो वेद निहितं गुहायां परमेः व्योमन्
ऋचो अक्षरे परमे व्योमन्नित्यादिश्रुतावाकाशपदवाच्यत्वस्यापि त-
त्रैव स्पष्टत्वात् । अक्षरात् परतः पर इत्यत्रापि परत इति विशेष-
णेन मायाशक्तिव्यावृत्त्या भगवद्धामरूपस्यैव तस्य सिद्धः । अतो
व्यासाशयविरुखत्वाद् अयमसम्बद्धाभिलाप एव । जगवीजं तु
भगवानेव । बीजं मां सर्वभूतानामिति गीतावाक्यात् । अक्षरस्य
कारणत्वं तु योनित्वात् । मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन् गर्भे दधा-
म्यहमिति धाक्यात् । नच पुरुषत्वोक्तिविरोधः । त्व. स्त्री त्वं पुमा.
नित्यादिश्रुत्या सर्वरूपत्वेन सिद्धत्वादिति ।
तदेतत् सर्वमभिसन्धायाहुः । * अनेकेत्यादि *। * शक्तित
इति * जैमिन्युक्तं भादृप्रसिखं लोकवेदाधिकरणमाश्रित्य लौकिक-
शक्तितः। * तथेति * प्रकृतिवाचकत्वम् । शाक्तास्तवं चेदिति क-
चित् पाठः । तदा तु, तां प्रकृति तथा जगदूवीजभूतां युग्त्येिवं
योजना । तथाच, 'शिवः शक्त्या युक्तो यदि भवति शक्तः प्रभवितुं
मचेदेवं देवो न खलु कुशलः स्पन्दितुमपि ' इत्यादि स्वश्रद्धाजा-
ज्याद् वदन्तो वेदान्तविरुद्धवादित्वात्तयेत्यर्थः । सिखमाहुः । * त-
स्मादित्यादि ॥३॥

·समकाशे अणुभाष्ये । ज्ञेयत्वावचनाच ॥ ४ ॥ पूर्वापरसम्बन्धेनार्थः प्रतिपादितः । केवलैतद्वाक्यविचारेऽपि न तदभीष्टं प्रकृतिरूममव्यक्तं सिध्यतीत्याह । अत्र हि वाक्ये अव्यक्तं ज्ञेयत्वेन नोक्तं, तेषां तु प्रकृतिपुरुषान्तरं ज्ञातव्यम्। न हि सिद्धवन्मात्रनिर्देशे तेषां मते पुरुषार्थः सिध्यति । अपुरुषार्थसाध- नत्वे वा असम्बद्धार्थवाक्यत्वमेव स्यात् । परत्ववचनं चासङ्गत- म् । श्लिष्टत्वादुभयोरिति चकारार्थः । अयं हेतुः पूर्वमुक्तोऽप्यवसरे स्मारितः । तस्मादव्यक्तं न प्रकृतिः॥४॥ वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् ॥ ५ ॥ ननु ज्ञेयत्वावचनमसिद्धम् । पूर्व निर्देशमात्रमुक्त्वाग्रे ज्ञेय- त्ववचनात्। अशब्दमपस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं निसमगन्धवच्च यत् । अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तं मृत्युमुखात प्रमुच्यते । इत्युत्तरवाक्ये वदतीति चेन्न । प्रकरणस्य नियामकत्वेनैक- वाक्यत्वे द्वयोः सर्वैकवाक्यत्वेन प्राज्ञः परमात्मैव निचाय्यः शेयत्वावचनाञ्च ॥ सूत्रमवतारयन्तः प्रयोजनमाहुः । * पूर्वे- त्यादि * । व्याकुर्वन्ति । * अत्र हीत्यादि * । * ज्ञातव्यमिति * । गुणपुरुषान्तरज्ञानात कैवल्यमिति प्रवचनसूत्रात् । विभूतिविशेषा- तये प्रधानस्यापि शेयत्वस्मरणाश्च तथेत्यर्थः । * परत्वेत्यादि । परापरभावो हि विश्लेषेऽवगन्तुं शक्यते, न तु संश्लेषे। इदानीमज्ञान- दशायां तु श्लेष एवेत्युदासीनतयोक्तौ पुरुषस्य परत्ववचनमप्यस- गतं स्यादित्यर्थः । * अयमिति * । चकारसूचितः । * पूर्वमिति * अरश्यत्वाद्यधिकरणे ॥४॥ घदतीति चेन्न प्राज्ञो हि प्रकरणात् ॥ * प्रकरणस्येत्यादि ।

·१ अध्याये ४ पादः। ४८५ न तु द्वयोरेवैकवाक्यत्वं वक्तुं शक्यम् । तस्मात् प्रकरणस्य नि- यामकत्वे अशब्दवाक्यमपि भगवत्परमेव ॥५॥ त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च ॥ ६ ॥ ननु न वयं सर्वमेकं प्रकरणमिति वदामः । किन्तु, इन्द्रिये- भ्यः परा इसारभ्य, नाचिकेतमुपाख्यानमिसन्तं भिन्न प्रकरणम् । तत्र प्रथमं पदार्थनिर्देशः । तदनु, एष सर्वेषु भूतेष्विति पुरुषज्ञा- नम् । अशब्दमिति तु प्रकृतिज्ञानम् । तस्मादेतत्प्रकरणे साङ्ख्यम- तनिरूपणादशब्दत्वमसिद्धमिसाशय परिहरति ॥ त्रयाणामेवमु- पन्यासः प्रश्नश्च ॥ अस्मदुक्तव्याख्याने त्रिप्रकरणत्वमन्यथा चतुष्पकरणत्वं अव्यक्तश्रुतेः परत्वलिङ्गस्य तघटितवाक्यस्य च साधारणत्वात् प्र- करणस्य निर्णायकत्वं वक्तव्यम् । अतस्तस्य नियामकत्वेनैकवाक्यत्वे वाच्ये, महतः परमव्यक्तमिति, अशब्दमस्पर्शमिति द्वयोरेवैकवा- क्यत्वं, नान्येषामित्यत्र नियामकाभावात् सर्वेषामेवैकवाक्यत्वं व- क्तव्यम् । प्रकरणं च, ऋतं पिबन्तावित्यारभ्य नाचिकेतमुपाख्यान- मित्यन्तमेकम् । तत्र चात्मानावेव परामृश्य जीवात्मनो रथित्वं, तदुपकरणं, तत्फलं चोक्त्वाग्रे, एष सर्वेषु भूतेष्वित्यारभ्य वल्ली- समाप्तिपर्यन्तं परमात्मैव शेयत्वेन परामृष्टः । मृत्युमुखप्रमोकरूप- फलदर्शनात् । प्रधानज्ञानेन सांख्यैस्तदनभ्युपगमात् । चेतनात्मशाना- देव तदभ्युपगमाश्च । अतः प्रकरणस्य नियामकत्वे अशब्दवाक्य- स्यापि भगवत्परत्वाज्ञयत्वावचनं नासिद्धमित्यर्थः ॥ ५॥ त्रयाणामेव चैवमुपन्यासः प्रश्नश्च ॥ * किन्त्विन्द्रियेभ्य इत्यादि * । तथाचानैवं पदार्थनिर्देशानन्तरं पुरुषविषयस्य प्रकृति- विषयस्य च ज्ञानस्य पार्थक्येन निर्देशात् तयोरन्तरमेव ज्ञातं भ- वतीति नेदीश्वरबोधकत्वेन वक्तुं शक्यमिति प्रधानस्याशब्दत्वक- थनमयुक्तमित्यर्थः । * अस्मदुक्तेत्यादि * । अयमर्थः । उभयाऽऽका- श्रा हि प्रकरणम् । सात्र प्रयाणामग्निजीवब्रह्मणामेव प्रश्नोत्तरा- ·सप्रकाशे अणुभाष्ये । स्यात् । तृतीया चैषा बल्ली । स त्वमनि स्वर्गमध्येऽपि मसोम- ब्रूहि तं श्रदधानाय मद्यमिति प्रश्नः प्रथमः । प्रतिब्रवीमि तदु मे निबोध स्वर्ग्यमानि नाचिकेत प्रजानभित्याधुचरम् । येयं प्रेते वि. चिकित्सा मनुष्येऽस्तीसेके नायमस्तीति चैके इति द्वितीयः प्रश्नः । देवैरवापीसने उत्तरम् । अन्यत्र धर्मादन्यसाधर्मादिति तृतीयः प्रश्नः । सर्वे वेदा यत् पदमामनन्तीसादिना उत्तरम् । एवमग्रिजीवब्रह्मणां प्रश्नोत्तराणि । तत्र यदि साङ्ख्यमतनिरूप. णीयम्, इन्द्रियेभ्य इसादि स्यात् तदा चतुर्थस्याप्युपन्यासः स्यात् । उपन्यासे हेतुःप्रश्नः । अत एव पश्चाद् वचनम् । तस्य प्रकृतेऽभावादस्मदुक्तरीत्या त्रीण्येव प्रकरणानीति सिद्धम्। उत्तर- प्रश्नाभावार्थ चकारः ॥ ६ ॥ भ्यां प्रतीयते । यदि तृतीयस्यां पल्ल्याम, इन्द्रियेभ्य इत्यारभ्य प्र- करणान्तरं स्यात् तदा पूर्ववदत्रापि प्रश्नोत्तरे स्याताम् । यदि च खत एव घरान्तरं दद्यात, तदा, तमब्रवीत् प्रीयमाण इतिवत् तम- प्युपक्षिपेत् । किश्चैतस्य प्रकरणान्तरस्य किं प्रयोजनमित्यपि विचा- रणीयम् । यदि मुक्तिस्तदा तु, अन्यच्छेयो अन्यदुतैव प्रेय इत्यार- भ्य, सोऽध्वनः पारमामोति, तद्विष्णोः परमं पदमित्यन्तैरेव पाक्यैः सपरिफरायास्तस्या उक्तत्वात् किमनेन । यदि च परमपदप्राप्तितो- ऽप्युत्कृष्टा स्वरूपावस्थानरूपा काचिदन्याभिमन्यते, तदा तु, 'स तु तत्पदमामोति यस्माद् भूयो न जायते । सोचनः पारमामोति' इस्येतस्य पूर्वप्रन्थस्य विरोधः । त्रिविधदुःखात्यन्तनिवृत्तेः पदप्रा- प्स्यैवोक्तत्वात् । विज्ञानरूपस्य स्वरूपावस्थानसाधनस्यापि ततः प्रागे- घोक्तत्वाच । किश्चाशब्दमन्त्रे प्रकृतिज्ञानाङ्गीकारस्तु मृत्युमुखात प्रमुच्यत इति फलोत्तैयव विरुद्ध्यते । तस्माश्चतुष्प्रकरणत्वमसङ्गत- मिति । किञ्च, तृतीयैषा घल्ली । अतस्तृतीयप्रश्नोत्तरत्वमेवात्र यु. कम् । न स्वाकस्मिकं सांख्यमतनिरूपकत्वेन प्रकरणान्तरत्वम् । स त्वमग्निमित्यादिना, प्रतिबधीमीत्यादिना च त्रीण्येव प्र- यता, ·१ अध्याये ४ पादः। भोत्तराणि प्रतीयन्ते । नच पितृसौमनस्येनाग्निजीवप्रमाभ्यां च परप्रयपूर्तेस्तृतीयप्रश्नस्य काल्पनिकत्वं शडूयम् । यत् तत् पश्यसि तद् वदेति भुत्यैव सियत्वात् । नव निर्हेतुकत्वम् । तमप्रवीत् प्री- यमाणो महात्मेत्युक्तवरवदस्यापि वक्तृप्रीतिहेतुकत्वात् । नच त- नीतेः काल्पनिकत्वम् । नैषा तर्केणेति वाक्यस्यस्य प्रेष्ठपदस्यैव ग- मकत्वात् । नच, यत् साम्पराये महति हि नस्तदितिवदस्थापि पूर्वप्रभानुवादत्वं शडून्यम् । विषयनिर्देशविरोधात् । मच, येयं प्रेत इत्येतदुत्तरस्य ब्रह्मप्रश्नात् प्रागभावात् तत्पूर्वप्रन्थस्य तदनुत्तरत्वं रायम् । न साम्पराय इति वाक्ये परलोकासस्वमानिनः पुनः पुनः खवशगत्वोक्त्या ताहशस्याप्यस्तिबोधनस्यैवोत्तरत्वात् । नच तद- प्रिमप्रन्यवैयर्थ्य शट्यम् । उत्तमाधिकारदर्शनेनाधिकप्रभोदयार्थ- मेव तदुक्त्या अवैयर्थ्यात् । तत एव श्रेयःप्रेयसोर्विद्याविद्ययो- श्व कथनमपि युज्यते । अतस्तं दुईमिति वाक्यद्वयान्तसन्दर्भ एव तृतीयवरप्राप्तस्य द्वितीयप्रश्नस्य पूर्तेरन्यत्र धर्मादित्यनेनोक्तस्य प्रश्नस्य तृतीयत्वं प्रसादहेतुकत्वं च मन्तव्यम् । नच प्रसङ्गाभावः शयः । जीवप्रश्नप्रत्युत्तरोपसंहारस्थे दुर्दर्शवाक्योत्तरम्, 'एतच्छत्वा स- म्परिगृह्य मर्त्यः प्रगृह्य धर्म्यमणुमेतमाप्य । स मोदते मोदनीयं हि लब्ध्वा विकृतं सन्म नचिकेतसं मन्य' इत्यस्मिन् वाक्ये, एत- स्पूर्षवाक्योक्तं, देवं व्यवहर्तारं जीवम् आचार्यमुखाच्छ- त्वा सम्परिगृह्य सम्यगात्मत्वेनोपादाय मत्यंः शरीरद्वयव्य- तिरिक्तत्वज्ञानेन हर्षशोकशून्योऽपि, येऽन्येऽरविन्दाक्षेतिवाक्योक्त- न्यायान्मरणधर्मैव सन् प्रगृह्य धम्यै, न हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्म इत्युपक्रमवाक्ये धर्मत्वेनोक्तो यो जीवस्तस्मादनपेतं सखित्वानिक- टस्थं प्रकर्षणालम्ब्य, अणुमेतमाप्य, सः, जीवं ज्ञात्वा विद्वान्, मोद. नीयं सर्वथालम्बनेन प्रसादनीयं ब्रह्म लब्ध्वा प्राप्य मोदते । एष घेवानन्दयातीति श्रुतेः। मोदते हि यतो हेतोरतो, नचिकेतसं स्वामधिकारिणं प्रति सन्न सदनभूतं ब्रह्म विवृतमपावृतद्वारं मन्य इति कथनेन ब्रह्मणः स्मारणात् । नच पञ्चमवल्लीस्थस्य, यथाव म. रणं प्राप्येति साईवाक्यस्योत्तरत्वं शाम् । व्यवहितत्वात् । हन्त इदं प्रवक्ष्यामि गुमं ब्रह्म सनातनमिति प्रतिज्ञानन्तरपठितत्वेन त- ल्लीलाबोधनार्थत्वावगमाघ । नचात्र लीलाङ्गीकारे मानाभाव:

·४८८ सप्रकाशे अणुभाष्ये । शयः । य एष सुप्तेषु जागत्यारभ्य वल्लीसमाप्तिलीलाकथनदर्श- नेनापि तथावसायादिति । यत्तु वरदानानुरोधेन ब्रह्मप्रश्नस्य जीवप्रश्नान्तर्गतत्वं शङ्करा- चार्यरङ्गीकृतम्। तदसङ्गतम् । वक्तृप्रसादस्यैवात्र प्रश्नकारणतादर्शनात् । नच त्रीन् वरान् वृणीष्वेति वाक्यबाधापत्तिः । खस्ति मेऽस्त्विति वाक्योक्तस्य स्वाविनाशार्थकवरत्रयस्य सौमनस्याग्निजीवप्रश्नाभ्यां च पूर्त्या तदभावात् । नच तृतीयप्रभस्य काल्पनिकत्वम् । वदेति श्रु- त्यैव तन्निरासात् । नचाधिक्यं दोषः । दोषत्वाभावस्योपपादितत्वा- तू । अतोऽस्य भिन्नप्रश्रत्वेऽपि कल्पनाया अभावेन, यथा वरव्यतिरे- केण प्रश्नकल्पनायामदोष एवं प्रश्नव्यतिरेकेण प्रधानोपन्यासकल्प- नायामप्यदोष इति । साङ्खयोक्तप्रतिबन्देरपि परिहाराद् व्यर्थ एव, प्रष्टव्यभेदमनाहत्य, 'स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यतिमहा- न्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो न शोचति' इत्यादिश्रुत्युक्तं जीव- ब्रह्मणोर्धर्मभेदं चानाहत्य प्रश्नद्वयस्यैक्यसाधनप्रयास इति दिक् । रामानुजाचार्यास्तु, उपायोपेयोपेतृणां प्रयाणां प्रश्नोपन्यासा- वनाङ्गीकुर्वन्ति । तथाहि । नचिकेता हि मुमुक्षुर्मृत्युना दत्ते वरत्रये प्रथमवरेणात्मनः पुरुषार्थयोग्यतापादनायात्मनि पितुः सौमनस्य प्र- तिलभ्य द्वितीयेन वरेणाग्निविद्यां ववे । सा च मोक्षोपायभूता । प्र- वाक्ये, अमृतत्वं भजन्त इत्युत्तरवाक्ये, त्रिकर्मकृत् तरति जन्म- मृत्यू इति कथनात् । तृतीयेन वरेण मोक्षप्रश्नद्वारेण उपेयस्वरूपमु- पेतृत्वस्वरूपमुपायभूतानुष्ठितकर्मानुगृहीतोपासनस्वरूपं च पृष्टं, येयं प्रेत इत्यनेन । इत्येवं मोक्षे पृष्टे, तस्योपदेशयोग्यतां परीक्ष्य, तं दुर्दर्श गूढमित्यनेनोपदिदेश । तदा नचिकेताः प्रीतः सन्, देवं म- त्वेत्युपास्यतया निर्दिष्टस्य प्राप्यस्य देवस्य, अध्यात्मयोगाधिगमेने- ति वेदितव्यतया निर्दिष्टस्य प्राप्तुः प्रत्यगात्मनः, मत्वेत्यनेनोक्तस्य ब्रह्मोपासनस्य च स्वरूपावधानाय पुनः पप्रच्छ, अन्यत्र धर्मादन्य- प्राधर्मादिति । एवं पृष्टे प्रथम, सर्वे वेदा इत्यादिना प्रणव प्रशस्य तद्वाच्यं प्राप्यस्वरूपं, तदन्तर्गतं प्रत्यक्स्वरूपं, वाचकखरूपं चो- पायं पुनरपि सामान्येन ख्यापयन् पूर्व प्रणवमुपदिदेश । प्रशशंस च । ततो, न जायत इत्यादिना प्राप्तुः स्वरूपमुक्त्वा, अणोरणीयानि- ·१ अध्याये ४ पादः। त्यारभ्य, क इत्था वेद यत्र स इत्यन्तेन प्राप्यस्य विष्णोः खरूपं पदन् मध्ये, नायमात्मेत्यनेन उपायभूतस्योपासनस्य भक्तिरूपताम- प्याहेत्यादि चाहुः। तेन तन्मते प्रश्नद्वयस्य सामान्यविशेषभावेनैक्यादन्यत्र धर्मा- दिति प्रश्नोऽपि तृतीयं वरमनुरुन्धे । शैवमतेऽप्येवम् । अत्रोदासीना वयम्। भास्कराचार्यास्तु जीवपरयोगोंपुरुषवदत्यन्तभेदो नास्ति । पररूपादर्शनमेव चाविद्या । सा च विद्यया निवर्त्यते । ततश्च स्व- रूपं प्रतिपद्यत इति पूर्वसूत्र उक्कास्मिन् सूत्रे सौमनस्यापेक्षया जीवप्रश्नस्य तृतीयत्वमुक्त्वा ब्रह्मप्रश्नस्य ततोऽतिरिक्तत्वं सूचयामा- सुः। तेन तन्मते जीवप्रश्नस्याऽनतिप्रयोजनत्वम् । माध्वास्तु, आनुमानिकसूने, अव्यक्तात् पुरुषः पर इत्यत्रा- ऽव्यक्तशब्देन, योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिन इत्यत्र देहिश- ब्देन च सांख्यानुमानकल्पितं प्रधानं जीवश्चोच्यते, उत विष्णु- रिति सन्देहे विष्णुरेवोच्यते । कुतः। शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेः । शरीरस्य रूपमिय शरीररूपकम् । कप्रत्ययः कुत्सने । तथाच यथा शरीरं पुरुषतन्त्रं, तथा परमात्मतन्त्रत्वेन शरीरसमे प्रधानादौ स्थि- तस्य गृहीतेः । नन्वत्र शरीरं रथमेव त्वित्यत्रोक्तं शरीरम्, आत्मानं रथिनं विद्धीत्यत्रोक्तो जीव एव च गृह्यताम् । परमात्मग्रहणे किं मानमिति शङ्ख्यम् । सूत्रकृतः कुत्सार्थकप्रत्ययप्रयोगस्य रूपपदप्रयो- गस्य च मानत्वात् । अन्यथा तद्वैयर्थ्यात् । नच सूत्रकृता कथने- ऽपि श्रुतेस्तथैवाशय इत्यत्र किं गमकमिति शयम् । तुच्छेनाभ्यपि- हितं यदासीदिति श्रुतावल्पेन विभोरपिधानं दर्शयति । अव्यक्तम- चलं शान्तमिति पिप्पलादशाखायामव्यक्तपदवाच्यतां च दर्शयति । अक्षरं ब्रह्म परममित्युक्त अक्षरे, अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्त इतिगीतास्म- तेरित्याहुः । तथाऽग्रेऽपि । तत्रापि व्याख्यानस्य क्लिष्टत्वाच्छ्त्यर्थस्यान्यथापि सम्भवाद् गीतायां भगवद्धाम्न्यव्यक्तपदप्रयोगाश्च वयं तनोदासीनाः। विज्ञानभिक्षुस्तु, आनुमानिकसूत्रे, अजामेकामिति श्वेताश्व- तरश्रुतिमुदाहृत्य श्रुत्यन्तरे ब्रह्मकारणताया अत्र च प्रकृतिकारण- ताया उक्तत्वातू कपालद्वयं घटस्येव जगतोपि द्वयं कारणं भव- ६२ ·४९० समकाशे अणुभाष्ये । महवच्च ॥ ७ ॥ ननु तथापि मतान्तरेऽन्यत्र सङ्कविताः कथं ब्रह्मवादे ब्रह्म- परतया योज्यन्त इसाशय परिहरति । महद्वत् ॥ यथा महच्छ- ब्दः । महान्तं विभुमात्मानं, वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमियादौ मह- च्छब्दो ब्रह्मपरो योगेन । एवमव्यक्तशब्दोऽप्यक्षरवाचक इति । न हि सांख्यमत इव वेदान्तेऽपि महच्छब्दः प्रथमकार्ये वक्तुं वा- स्विति शङ्कगयां ब्रह्मणो न कारणत्वं, विकारित्वापत्तेः । किन्तु प्र- कृतेरेवेति पूर्वपक्षदलार्थः । तमिमं पूर्वपक्षं शक्तिशक्तिमद्भावेनोभयोः कारणत्वेन समाधत्ते । न शरीरेत्यादि । यस्तन्तुनाभ इव तन्तुभिः प्रधानजैः खभावतो देव एकः समावृणोति सनो दधातु ब्रह्माऽव्यय- मित्यादिषु वाक्यशेषेषु शरीरेण रूपकेण दृष्टान्तेन विन्यस्तमुपन्यस्तं यन्मायाख्यं प्रधान तस्यैवाजावाक्ये ग्रहणं, न तु स्वातन्त्र्येण परे- छाननुविधायित्वरूपेण । अतो न तस्याः स्वातन्त्र्येण कारणत्व- मिति व्याख्याय, त्रयाणामेवेति सूत्रे त्रयाणामपीति पाठमङ्गीकृत्य प्राशस्य प्रकरणित्यसमर्थनार्थ तदित्याशयेन तत्सूत्रमेवं व्याचख्यौ। मोक्का भोग्यं प्रेरितारं च मत्वेति श्रुत्युक्तानां त्रयाणां पुरुषप्रकृति- देवतावर्गाणामपि वाक्योपक्रमे उपन्यासः, प्रतिवचनं, तत्प्रश्नश्च प्रसज्ज्येयाताम् । न ह्येवं दृश्यते । किं कारणं ब्रह्म कुतः स्म जाता इत्यादिना केवलब्रह्मण एव प्रश्नदर्शनातू । यः कारणानि निखि- लानि तानि कालात्मयुक्तान्यधितिष्ठत्येक इत्यादिना केवलब्रह्मण एवोपन्यासदर्शनाचेति । तदसङ्गतम् । अपिशब्दघटितपाठस्य काप्यदर्शनात् । सांख्ये- ऽपि देवतावर्गस्याधिदेवतत्वेन भोग्यकोटिपतिततया पृथग् शेयत्वा- ऽनङ्गीकारेण प्रयाणां प्रभाधापत्तेरपि दातुमशक्यत्वात्। किं कारण- मिति श्रुतावपि विचारस्यैव दर्शनेन तत्र प्रश्नत्यायोगातू, ते ध्यान- योगानुगता अपश्यन्नित्यग्रेऽपि दर्शनकथनेन प्रतिवचनादर्शनाच । एवं पूर्वोत्तरप्रन्थेऽप्यवगतव्यमिति दिक् ॥ ६ ॥ महसूच ॥ अन भाज्यं निगव्याख्यातमित्युपरम्यते । मायादि.

·१ अध्याये ४ पादः। क्यते । तस्मादिन्द्रियादिवाक्ये सांख्यपरिकल्पितानां पदार्था- नां नामापि नास्तीति सिद्धम् । चकारोऽधिकरणसम्पूर्णत्वयो- तकः ॥ ७॥ चमसवदविशेषात् ॥ ८॥ पुनः श्रुवन्तरेण प्रयवस्थितं निराकर्तुमधिकरणान्तरमारभते। ननु प्रकरणवशात् पूर्वमस्मदुक्तोऽर्थोऽन्यथा वर्णितः । यत्र प्रकर. णापेक्षैव नास्ति मन्त्रे तदस्माकं मूलम् । अजामेकां लोहितशुक्ल- कृष्णां बहीः प्रजाः सृजमाना सरूपाः । अजो थेको जुषमा- णोऽनुशेते जहासेना भुक्तभोगामजोऽन्य इति । यद्यपीदं श्वेताश्व- तरोपनिषदि चतुर्थाध्याये विद्यमानत्वात् पूर्वापरसम्बन्धमेव वक्त- व्यम् । तत्र, ब्रह्मवादिनो वदन्तीत्युपक्रम्य ब्रह्मविद्यैव निरूपिता। पादानां निराकृतिरपि शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेरेव बोध्या ॥७॥१॥ चमसवदविशेषात् ॥ अधिकरणप्रयोजनमाहुः । * श्रुत्यन्तरे- णेत्यादि * । अत्रापि साध्यमानुमानिके श्रौतत्वाभावरूपमेव । अ- जामन्त्रस्थोजाशब्दस्तु पूर्वपक्षोत्थाने द्वारमतः संशयं तदूधीजं चा- नुल्लिख्य पूर्वपक्षं विषयवाक्यं चाहुः । * नन्वित्यादि * । नन्वस्य मन्त्रस्य श्वेताश्वतरोपनिषश्चतुर्थाध्याये, य एको वर्णो बहुधा ना- क्तियोगादू वर्णाननेकाभिहितार्थों दधातीत्यादिमन्वय प्रकृत्यैव पठितत्वाद उपनिषदारम्भेऽपि, किं कारणं ब्रह्मेति ब्रह्मण एव प्रकृ- तत्वात् कथमस्य कारणानपेक्षत्वमिस्याकाङ्क्षायां तदनपेक्षतामुपपाद- यति * यद्यपीत्यादि * तथाच यथा प्रणवादिमन्त्राणामर्थान्तरवा- चकानां प्रकृतोपयोग, इमं मे घरुण इत्यादीनां च सूर्याधुपस्थाने, तथास्यापि मन्त्रस्य कपिलमतसिद्धार्थवाचकस्यैव ब्रह्मविद्योपयोग इत्येष मन्त्रः स्वार्थनिरपेक्ष पवेति शड्वेन्त्यर्थः । किश्चात यद्येक एव मन्त्र एताहशोऽन्ये त्वन्याहशा इति स्यात् तदा बहूनामनुग्रहो न्या- य्य इत्यस्यैवार्थोऽन्यथा कल्प्येतापि । यथा कठवल्लीमन्त्रस्य । इह तु ·४९२ समकाशे अणुभाष्ये । तथापि पूर्वकाण्डे प्रणवादिमन्त्राणां नायं नियम इति प्रकृतेऽपि मतान्तरवाचकस्यैव प्रकृतोपयोग इति शङ्का । ते ध्यानयोगानु- गता अपश्यन् देवात्मशक्तिं स्वगुणैनिगूढामिति च । तथा झाली द्वावजावीशानीशावजा खेका भोक्तृभोग्यार्थयुक्ता । अग्रे च यो योनि योनिमधितिष्ठसेको विश्वानि रूपाणि योनीश्च सर्वाः । ऋ. षिप्रसूतं कपिलं यस्तमग्रे ज्ञानैर्बिभर्ति जायमानं च पश्येदियादि च वाक्यानि कपिलतन्मतवाचकानि वर्तन्त इति सांख्यमतमपि वैदिकमेवेसेवं प्राप्ते । उच्यते ॥ चमसवदविशेषात् ॥ अर्वाग्विल. श्चमस ऊर्ध्वबुध्नस्तस्मिन् यशो निहितं विश्वरूपम् । तस्यासते ऋषयः सप्त तीरे वागष्टमी ब्रह्मणा संविदानेति मन्त्रे यथा न विशेषो विधातुं शक्यते । न हि कर्मविशेष कल्पयित्वा तत्रा- मन्त्राणां बहूनां ताहशत्वात् तदपि न वक्तुं शक्यमित्याह । * ते ध्यानेत्यादि * । तथाचात्र स्वगुणैर्निगूढत्वम् । अग्रिमे मुक्तामु- तात्मसङ्घनै भोक्तृभिर्नोग्यार्थमन्त्रादिकार्ययुक्ता अनादिः प्रकृतिः । तदग्रिमे चाधिष्ठातृत्वम् । तदग्रिमे च कपिलस्य नाम तद्धर्माश्च प्रत्यभिज्ञायन्ते । एतावान् परं विशेषो, यत् कापिलैः प्रकृतिः खत- न्त्रोच्यते । अत्र तु परमेश्वरशक्तित्वेनेति । न तावता तस्या अजा- वहानिः । शक्तोर्नित्यत्वात् । अतः शक्तित्वमात्रेण विशेषेण कपिल- मतप्रत्यभिज्ञापफनानापदानादरणमनुचितमिति सांख्यमनस्यानुमा- निकत्वोक्तिः प्रधानस्याशब्दत्वोक्तिश्चानुपपन्नेति प्राप्ते इत्यर्थः । सूत्रं पठित्वा सिद्धान्तं व्याकुर्वन्ति * उच्यते इत्यादि * । एफ- पदमिदं सूत्रम् । चमसेन तुल्योऽविशेषश्चमसवदविशेषस्तस्मात् । स्यात् सांख्यमतमत्र, यदि तस्याः सृएिकरणे स्वातन्त्र्योपपादको रजःसत्त्वतमासाम्यावस्थात्मक स्वरूपस्य विशेषो विधातुं शक्येत । स च न शक्यते । शक्तित्वेन शक्तिमदधीनोदयतया तत्सापेक्षतयैव सिद्धत्वात् । नच स्वगुणैर्निगूढत्वं तदमकम् । तत्र स्वपदेन ब्रह्मण ·१ अध्याये ४ पादः। ४९३ बिलचमसं कल्पयित्वा तत्र यशोरूपं सोमं होतारो मन्त्रेण भक्ष- येयुरिति कल्पयितुं शक्यते । तथा प्रकृते रोहितशुक्लकृष्णशब्देन रजासत्त्वतमांसि कल्पयित्वा न तद्वशेन सर्वमेव मतं शक्यते क- ल्पयितुम् । कपिलऋषिवाक्यमप्यनियसंयोगभयान्निसऋषेरेवानु- वादकम् । तस्मान मन्त्रमात्रेण प्रकरणश्रुसन्तरनिरपेक्षेण विशेषः कल्पयितुं शक्यः ॥८॥ ज्योतिरुपक्रमात्तु तथा ह्यधीयत एके ॥ ९ ॥ ननु चमसमन्त्रे अर्वाग्विल इति मन्त्रव्याख्यानमस्ति । शि- रश्चमसः प्राणा वै यशः प्राणा वा ऋषय इति। नात्र तथा व्या- ख्यानमस्तीतीमां शङ्का परिहरति तुशब्दः। अजाशब्देन ज्यो- तिरेवोच्यते । यथा ह्यजा अल्पदोग्धी तथेयं नश्वरमुखदात्री । - एव ग्रहीतुं शक्यतया तद्गुणानामेव ग्राह्यत्वात् । उत्तराखें, यः कारणानि निखिलानि तानि कालात्मयुक्तान्यधितिष्ठत्येक इत्यनेना- पि तस्यैव परामृष्टत्वाच्च । नापि भोक्तृभोग्यार्थयोगस्तथा । जन्यायां शक्तावपि तथात्वस्य पुराणसिद्धत्वात् । नापि, योनि योनिमिति तदमकम् । वीप्साया बहुत्वस्य च बाधकत्वात् । नाप्यंशभेदात् स- माधिः । तस्यापि शक्तिसाधारणत्वात् । अतश्चमसवाक्यवदत्राप्यु- रीत्या कल्प्यमानस्य विशेषस्याभावान्न सांख्यमतसिद्धिः । कपिल- वाक्यादसिद्धिस्तु भाष्य एवोपपादितेति पूर्वाधिकरणोक्तमक्षुण्ण- मित्यर्थः ॥८॥ ज्योतिरुपक्रमात्तु तथा बधीयत एके ॥ सूत्रमवतारयन्तो व्याकुर्वन्ति * नन्वित्यादि * । * इतीमामिति * इति हेतोश्चमस- दृष्टान्तस्य वक्तुमशक्यत्वादजाशब्दे यौगिकार्थमाहत्याध्यात्मप्रकर- णासंबद्धत्वाद्रूढार्थच विहायात्र सांख्यसिद्धा प्रकृतिरेवाङ्गीकार्यती- मामित्यर्थः । नन्वजाशब्दार्थानि रे कथं तत्परिहार इत्यत आहुः । * अजेत्यादि * । तीजाशब्दप्रयोगः कुत इत्यत आहुः । * यथेत्या- दि * । तथाच पश्य नीलोत्पलद्वन्द्वानिःसरन्ति शिताः शरा इति- ·४९४ समकाशे अणुभाष्ये। अमिसूर्यसोमविशुद्रूपा ब्रह्मणो हंसोक्तचरणरूपा । भगवत्कायों शरूपत्वात् । तासां त्रिवृतं त्रितमेकैकां करवाणीति श्रुतेश्च म. थमोत्पमा देवता अजाशब्देनोच्यते । तत्र हेतुः । उपक्रमात् । अत्रैवोपक्रमे, तदेवानिस्तद्वायुस्तदादियस्तदु चन्द्रमा इति । द्वा मु. पर्णेति चाने । मध्ये चायं मन्त्रः पूर्वोत्तरसम्बदमेव पदति । सा मुख्या सृष्टिः । अजद्वयं जीवब्रह्मरूपमिति । अत्र प्रकरणे न स्पष्ट इति निरूपयति । तथाहि श्रुसन्तरे स्पष्टमेव अधीयत एके। पन्निगीर्याध्यवसानेन तथात्वबोधनाय प्रयोग इत्यर्थः । ननु किं त. ज्ज्योतिर्यदेवमुच्यत इत्यत आहुः । * अग्नीत्यादि * । अग्निसूर्य- सोमविधुदूपत्वाज्ज्योतिः । रूपादिति पाठे भावप्रधानो निर्देशः । रूपेति पाठः श्रीहस्ताक्षरेषु सन्दिग्धत्वाद् बोध्यः । छान्दोग्ये षष्ठे प्रपाठके सत्यकामाय हंसेन, अग्निः फला सूर्यः कला चन्द्रः कला विद्युत् कलैष वै सौम्य चतुष्कलः पादो ब्रह्मणो ज्योतिष्मान्नामे- स्युक्तो यश्चरणस्तद्रूपा । तस्य चरणरूपत्वं तु, तत् तेजोऽसृजतेति श्रु- त्युक्तभगवत्कार्याशत्वात् तस्य त्रिरूपत्वं, कार्यत्वस्त्रीत्वे च । तासां प्रिवृतमिति श्रुतेः। चोऽवधारणे । अतः प्रथमोत्पन्ना या देवता तेजो- रूपा सैवात्राजापदेनोच्यत इत्यर्थः । ननु तस्या अत्र कथं प्रत्य- भिज्ञानमित्यत आहुः । * तत्र हेतुरित्यादि * । तथापि चेतनाधि- ष्ठितत्वस्य कथं प्रत्यभिज्ञानमित्यत आहुः । * द्वा इत्यादि * । सैव कुत उच्यत इत्यत आहुः। * सा मुख्या सृष्टिरिति *। सा त्रिवृत्कृत- देवताकपा मुख्या सृष्टिः । सृटयन्तरकरणसमर्थमाचं कार्यमत उ- ध्यत इत्यर्थः । एवमत्राजामन्त्रस्य पूर्वार्द्ध व्याख्यातम् । उत्तरार्द्ध व्याकरोतीत्याहुः। * अजद्वयमित्यादि * । नन्वशाया ज्योतिष्लेन निरूपणमयुक्तम् । छान्दोग्ये तेजस उत्पत्तिकथने त्रिरूपताया अनु- कत्वात् । भाष्ये च हंसोक्तचरणरूपत्वेन व्याख्यानमयुक्तम् । त- स्यापि तत्रानुक्कत्वादित्याशयेन सूत्रशेषमवतारयन्ति * अत्रेत्या- दि। अन प्रथमकार्यप्रकरणे विरूपत्वं, हंसोक्तश्चरणो न स्पष्ट ·१ अध्याये ४ पादः। ४९५ यदने रोहित रूपं तेजसस्तद्रूपं यच्छुलं तदां यत् कृष्णं तदन- स्येति । एवमग्रेशप कलात्रये । अनेन जीवेनात्मनेति जीवब्रह्म- णोश्चानुप्रवेशः । बीजेऽपि त्रैविध्यमिति सरूपत्वम् । भगवतो- ऽभोगे हेतु:-जीवेन मुक्तभोगामिति । तस्मात् प्रकृतेऽपि चम- सवच्छ्तावेवार्थकथनान सांख्यमतप्रतिपादकत्वम् ॥ ९ ॥ कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोधः ॥ १० ॥ ननु द्विविधा शब्दप्रवृत्तिः । योगो, रूढिर्वा । तत्राजाशब्द- श्छागायां रूढः । न जायत इति योगः । अनुभयरूपत्वात् कथं सृष्टिवाचकत्वमिसाशय परिहरति ॥ कल्पनोपदेशाच ॥ कल्पना- त्रोपदिश्यते । इति हेतोस्तत्रत्यं श्रुत्यन्तरं दर्शयतीत्यर्थः । श्रुतिमाहुः । * यदनेरि- त्यादि * । ननु यदि तेजोरूपा देवताभिप्रेता तदा सूत्रकृता तेजः- पदमेव कुतो नोक्तमित्यत आहुः । * एवमित्यादि * I * कलात्रय इति * सूर्यसोमविधुद्रूपे । तथाचैतदने, यदादित्यस्य रोहितं रूपं यच्चन्द्रमसा यद् विद्युत इत्यादिनिरूपणात् तत्र हंसोक्तपादरूपता- दिधर्मनिरूपणाथै ज्योति पदं प्रयुक्तं, न तेजःपदमित्यर्थः । अस्यां भुतौ जीवब्रह्मणी कुत्रोक्त इत्याकाङ्क्षायामाहुः । * अनेनेत्यादि । जीवेनेति सहार्थतृतीययाऽऽत्मनेतिकरणतृतीयया च बोधिते इत्य- र्थः । सरूपत्वकथनप्रयोजनमाहुः। * बीजेऽपीत्यादि * । बीजं मां सर्व भूतानां विद्धि पार्थ सनातनमिति वाक्या बीजं भगवान् । तत्रापि सच्चिदानन्दरूपत्वात् त्रैविध्यमस्तीत्यतः प्रजासरूपत्वम् । तथाच कार्यकारणयोः सालक्षण्यस्यौत्सर्गिकत्वेनार्थात् प्राप्तावपि यत् सरूपत्वकथनं, तत् प्रजानां तेजोऽवनात्मकत्वेऽपि बीजधर्मस्य सचिदानन्दरूपत्वस्य शापनार्थमित्यर्थः । * तस्मादिति * यस्मा देवं वाक्यतात्पर्य तस्मात् ॥९॥ कल्पनोपदेशाच मध्वादिवदविरोधः ॥ सूत्रमवतारयन्ति । * मन्वित्यादि * । परिहारं व्याकुर्वन्ति * कल्पनात्रेत्यादि ।

·सप्रकाशे अणुभाष्ये। आद्या सृष्टिः कल्पनया अजाशब्देनोच्यते । यथा बजा वर्करसहिता सवत्सा स्वामिहिता तथेयमिति उपदेश- पदा तथोपासनमभिप्रेतम् । चकारात् परोक्षवादोऽपि देवस्य हिताय । यथा आदियो वै देवमधु, वाचं धेनुमुपासीत । धुलो- कादीनां चाग्नित्वं पञ्चाग्निविद्यायां तथा प्रकृतेऽप्यविरोधः । योगरूढिव्यतिरेकेणाप्येषा वेदे शब्दप्रवृत्तिः । तस्मादजामन्त्रेण न सांख्यमतसिद्धिः ॥ १० ॥ एतस्यैव विवरणम् * आयेत्यादि * । कल्पनाया विवरणं * यथे- त्यादि * । तथाच तस्या भगवत्साहित्येन कार्यसाहित्येन चोपा- सनार्थ गौण्याज्जत्वोपदेश इत्यर्थः । गूढाभिसन्धिमुद्धाटयन्ति । * चकारादित्यादि * । चोऽप्यर्थे । तत् तेषां न प्रियं यन्मनुष्या वि- धुरिति श्रुतेर्मनुष्याणां शानं देवहिताय न भवतीति तद्धिताय, यथेन्धे इन्द्र इति परोक्षवादस्तथात्र चतुर्मुखाजन्यायेनास्मदादि- साधारणजन्माभावात् प्रथमकार्ये ज्योतीरूपेऽजेतिं परोक्षवादो, भ- गवत्प्रियत्वाय वा परोक्षवाद इत्यर्थः । दृष्टान्तं व्याकुर्वन्ति * यथे- त्यादि * । अत्रायमर्थः । सांख्यसमाससूत्राणां पञ्चशिखवृत्तौ सूर्य- स्य चक्षुरधिदैवतत्वेन सिद्धत्वान्मधुविद्योक्तस्य मधुत्वस्य तस्मिन् वक्तुमशक्यत्वेन सांख्यवादिनापि तत्र गौण्येव वृत्तिः कल्पनोपदेश- मादायवादरणीया । अन्यथा श्रुतिविरोधापत्तेः । निर्गुणादिश्रुति- विरोधश्चेति सूत्रयतः कपिलाऽऽचार्यस्यापि तद्विरोधस्यासह्यत्वा- तू । अतो यथा मध्वादिविद्यायां कल्पनोपदेशस्त्वयाङ्गीक्रियते तथा श्रुतिविरोधपरिहारायात्राप्यङ्गीकार्यमिति प्रतिवादिबोधनार्थ तदनुसारेणोक्तम् । वस्तुतस्तु पुरुषविधब्राह्मणे रमणार्थ सृष्टिं प्रकृत्य अजेतराभव बस्त इतर इतिश्रावणादत्रापिताहगाकारमादाय चतु- मुखाजन्यायवाधादजात्वमाद्यसृष्टेरुच्यते बन्धकत्वाय । नचात्र मानाभावः। समाने वृक्षे पुरुषो निमग्नोऽनीशया शोचति मुद्यमान इत्यग्रिमग्रन्थेन तथावसायात् । एवं मधुविद्यायामपि, दृष्दैव तृप्य- न्तीति तृप्तिलिङ्गादादित्यस्य मधुत्वम् । नच विरोधः । सैषा प्रय्येव ·१ अध्याये ४ पादः। न संख्योपसंग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्च ॥ ११ ॥ मन्त्रान्तरेण पुनराशय परिहरति । बृहदारण्यकषष्ठे श्रूयते। यस्मिन् पञ्च पञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठितः। तमेवमन्य आत्मानं विद्वान् ब्रह्माऽमृतोऽमृतमिति । यद्यप्यत्र पञ्चजनाः पञ्चोच्य- न्ते, न पञ्चानां पञ्चगुणत्वम् । समासानुपपत्तेः । तथाहि । आध: विद्या तपतीति श्रुत्या शब्दात्मकत्ववद् रसात्मकत्वेऽप्यदोषात् । एवमेव वाचो धेनुत्वमपि धरणीवज्ञातव्यम् । एवं घुलोकादीना- मग्नित्वमपि । सर्व सर्वमयमिति तापनीयश्रुतेः सर्वत्र सर्वसत्त्वात् तत्तदुद्भवानुद्भवयोर्भगवदिच्छाया नियामकत्वेन प्रत्यक्षविरोधस्या- किश्चित्करत्वादिति । तदेतदुक्तं-चकारात् परोक्षवादोऽपीति *। अनेनैवाशयेन सुबोधिन्यां निगमकल्पतरोरित्यत्र, असौ वा आदि- त्यो देवमध्विति स्वर्गस्थानां सूर्यो मधु । यथास्माकं सारघमित्यु- कम् । एतावान् परं विशेषो यच्छ्ती परोक्षवादोऽत्र नेति नकोपि शङ्कालेशः ॥ १० ॥ २॥ न संख्योपसङ्ग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच ॥ सूत्रमवतार- यन्ति * मन्त्रान्तरेणेत्यादि *। * आशयेति * सांख्यमतस्य श्री- तत्वमाशय । तेन विषयरूपहेतुभेदादधिकरणान्तरत्वं वा, पूर्वशेष- त्वानवेत्यपि बोधितम् । विषयमाहुः । * बृहदित्यादि * । अव षष्ठ इति काण्वपाठाभिप्रायेणोक्तम् । माध्यन्दिनानां चतुर्थे दर्शनादिति । मन्त्रार्थस्तु, यस्मिन्नेते पञ्चादय आकाशान्ताः प्रतिष्ठितास्तमात्मान- मेवं ब्रह्माऽमृतं विद्वानन्यो जीवः, अमृतो मुक्तो भवतीति शेषः । अन्यैस्तु तमेवात्मानं ब्रह्माऽमृतं विद्वानहममृत इति मन्य इति व्या. क्रियते । अनेन मन्त्रेण कथमाशङ्कोत्थानमित्याकाङ्कायामस्मिन् मन्त्र पञ्चशब्दद्वयदर्शनात् पञ्चसंख्याविषयकपञ्चसंख्याऽन्तरवणाभि- मानरूपेण मूढप्राहेणेति वक्तुं तं व्युत्पादयन्ति यधपीत्यादि ।त- थाच तद्विवक्षितसंख्यानुपसङ्कहान्मूढमाह इत्यर्थः । कर्य समासा- नुपपत्तिरित्याकालायां तां म्युत्पादयन्ति * तथाहीत्यादि । अय- ·४९८ समकाशे अणुभाष्ये । पञ्चशब्दः संख्यावाची, संख्येयवाची वा। आये पञ्चसंख्या. या एकत्वान्न षष्ठीसमासः । संख्यायां संख्याभावाच । संख्येय. परत्वे द्वितीयस्य संख्याले पञ्चत्वमेव पूर्ववच्छेदनन्वयः । विधाय. काभावाच । अतो वीप्सा । पञ्चजनमज्ञाविशिष्टानां वा पञ्चत्वमिति य- मर्थः । संख्योपसहाथ पञ्चानां पञ्चेति समासे वाच्ये पञ्चसंख्या- या एकत्वाद् ब्राह्मणसमाज इत्यत्र ब्राह्मणानामित्यस्येव पञ्चानामित्य- स्य संख्यावाचिनो बहुवचनान्तस्य प्रवेशो न वक्तुं शक्य इति न षष्ठीसमासः । यदि पञ्चशब्दस्य नित्यं बहुवचनान्तत्वेन दारा इत्या. दिवद् बहुत्वस्याविवक्षितत्वेन प्रवेशो विभाव्यते, तदापि पञ्चपञ्चे- त्यस्य पञ्चसंख्यासम्बन्धिनी पञ्चसंख्येत्यर्थो वक्तव्यः । सम्ब. न्धश्च विषयतया वक्तव्यः । तथा सति तस्यां संख्यायां तत्संख्या- ऽभावात् समासानुपपत्तिः । अनेन सप्तमीसमासोऽपिनेत्युक्तप्रायम् । एवमन्येपि बोध्याः। यदि चाद्यस्य पञ्चशब्दस्य संख्येयपरत्वेन द्वि- तीयस्य संख्यापरवेन सप्तमीसमासो भाव्यते, तदा पञ्चसंख्यासं- ख्ययेषु पञ्चसंख्येत्यर्थलाभादभीष्टायाः संख्याया असिद्ध्या समास- धेयर्थ्यम् । यदि च पूर्ववदाद्यस्य संख्यार्थत्वं, द्वितीयस्य संख्येया- थत्वं, तदापि षष्ठीसमासे संख्येयबोधकपदादेव विशेषणीभूतसं- ख्यालाभेन पूर्वपदस्यानन्वयः । सप्तमीसमासे तु संख्यायां संख्येया- भावादुत्तरपदस्यानन्वयः। नचात्रासूर्य पश्या राजदारा इतिवद- समर्थसमास एवास्त्विति वाच्यम् । अत्रासूर्यललायोईशितपोरि- तिवत् ताहशसमासज्ञापकाभावादिति । एतेनान्येऽप्यसमर्थसमासा निवारिताः । एवं ममासानुपपत्त्या तन्मतं दूषयित्वा सूत्रोक्तं पूर्व- पक्षहेतुं साधयितुं पुनस्तन्मतोत्थापनायाहुः। अत इत्यादि । यतः पूर्वोक्तरीत्या न पञ्चविंशतिसख्योपसङ्ग्रहोऽतस्त्वया असमस्त- योरेव पञ्चपञ्चेति पदयाप्सिा द्विरुक्तिर्वा, समासान्तरेण पञ्चजन- संज्ञाविशिष्टानां वा पञ्चत्वं यथासम्भवं त्वदभीष्टं यथा स्यात् तथा भयों वक्तव्यः । स चेत्थम् । वीप्सापक्षे पञ्चसंख्यायायाः पञ्चगुण- ·१ अध्याये ४ पादः। ४९९ थासम्भवमर्थः। तथापि सूहबाहेण संख्योपसंग्रहादपि लक्षणार्थ केन. चिद्धर्मेण पञ्चसंग्राहकेण भाव्यम् स च तेषां मते न सम्भवति । तथा सति पश्चैव तत्त्वानि स्युः । अतस्ते नानाभावादेव स्वीकर्त- म्याः । यद्यपि भूततन्मात्राकूतिचित्त्यन्तःस्थितत्वधर्मा वक्तुं श. , स्वबोधकस्याभावादशानामेव बोधो न पञ्चविंशतीनाम् । अतो, यस्मिानाः पश्वशः पश्चेत्येवं संख्योपसमाह्या । द्वितीयपक्षादरंतु पञ्चजनपदस्य, दैत्यः पञ्चजनो महानित्युक्ते दैत्यं वाः स्युः पुमांसः पञ्चजना इतिकोशेक्तेषु मनुष्येषु वा रूढिमाश्रित्य पञ्च पञ्चपूल्य इतिवत् पञ्चानां पञ्चजनानां समाहारः पञ्चजना इति समासो, लिङ्गव्यत्ययादेश्छान्दसत्वं वक्तव्यम् । अथवा दिकसंख्ये संज्ञाया- मित्यनेन सप्तर्षय इतिवत् पञ्च च ते पञ्चजनाश्चेति संक्षासमासो वा वक्तव्यः । तत्र पूर्वस्मिन् विकल्पे दैत्यस्यैकत्वन समाहारास- म्भवान समासः। द्वितीयविकल्पे तु मनुष्याणां बहुत्वेन समूहय- टकतया समाससम्भवेऽपि विशेषणीभूतपञ्चत्वोपपत्त्यर्थ, वैवखतो न तृप्यति पञ्चभिर्मानवैर्यम इति मन्त्रोक्ता वा, जना यदग्निमयजन्त, पश्चेति यागसम्बन्धलिङ्गेन निषादपञ्चमाश्चत्वारो वर्णा वा प्राह्याः । तदापि न पञ्चविंशतिसंख्योपसङ्ग्रहः । संख्याया एकस्मिन्नेव पञ्च- शब्दे प्रविष्टत्वेन गुणकसंख्यान्तरस्याभावात् । तथा संज्ञासमासपसे- ऽपि वस्तुतस्तु विशिष्टादिषु सप्तर्षय इतिवत् पञ्च पञ्चजना इति संक्षायाः कुनाप्यभावात् समासस्यैवानुपपत्तिः । अत एतत्सर्व वि- हाय जनयन्तीति जना इति योगं चाश्रित्य तत्त्वानि ग्राह्याणि। ततः पञ्चानां जनानां समाहारः पञ्चजनाः, पश्चानां पञ्चजनानां सः पञ्चपञ्चजना इति समाहारसमासद्वयस्य वा; पञ्चगुणिताः पञ्च प- अपच, ते च ते जनाश्त्युत्तरपदलोपिगर्भस्य कर्मधारयस्य या माश्रयणेन पञ्चविंशतिसंख्यामुपसंगृह्य वेदान्ते मोक्षाधिकारान्मु. मुक्षुभिः कपिलस्मृतिसिद्धानि पञ्चविंशतितत्त्वानि ग्राह्याणीति त. मतस्यापि श्रौतत्वकल्पनं मूढमाह इतीदं सर्वे, संख्योपसङ्कलादपी- सनेनोत्थाप्य, नेत्यनेन निषेधन्ति । तत्र हेतुः-नानाभावादिति * ।

·समकाशे अमुभाष्ये। क्यन्ते । तथापि न ले तथोक्तवन्तः। मूलमकृतिरविकृतिर्महदायाः मकृतिविकृतयः सप्त । पोषकश्च विकारो न प्रकृतिन विकृतिः पुरुष इसन्ययोपगमात् । पुरुषे वैलक्षण्याभावमसनश्च । किश्च नायं श्रुसर्थ इति श्रुता. तद् व्याकुर्वन्ति * तथापीत्यादि *एवं बाधेऽप्युक्तरीत्या मूढप्राहेण संस्थोपसङ्ग्रहेऽपि जनशब्दवाच्यानां तत्त्वानां प्रत्यभिज्ञानार्थ तत्प. अकनिष्ठपञ्चत्वसङ्ग्राहकेण केनचिदमण सांख्यमते भाव्यम् । ता- शश्व धर्मस्तन्मते अप्रसिद्ध इति न सम्भवति । तदसम्भवे सति पञ्चैव तत्त्वानि स्युन तु पञ्चपञ्च । अतस्तेषां संख्यासङ्ग्रहस्थावश्य- कत्वात् पत्रकनिष्ठपञ्चत्वसङ्ग्राहका धर्मा नानाभावाः प्रकृतित्वादि. धर्मभ्योतिरिक्ती भावो धर्मो येषां ताहशाः खीकर्तव्याः। नच ता- शामभावः । भूतादिषु भूतत्वतन्मात्रात्वाकृतित्वचित्तित्वानां प्रकृ- तिपुरुषमहदहङ्कारमनस्वन्तःस्थत्वस्येत्येवं ताहशां वक्तुं शक्यत्वा- त् । यद्यप्येवं शक्यते वक्तुं तथापि न ते तथोक्तवन्तः । मूलप्रकृति- रित्यादिना एकैकनिष्ठसप्तनिष्ठषोडशनिष्ठानां चतुर्णामेव धर्माणां खाभिमतसंख्यासङ्ग्राहकत्वेनोपगमात् । तथाचायं सूत्रार्थः । पञ्च- पञ्चजना इत्यत्र केन चित् समासेन संख्योपसंग्रहादपि न सांख्य- मतस्य शब्दवत्त्वम् । कुतः ? । नानाभावात् । संख्यासभाहकधर्मा- णां तन्मते पञ्चपञ्चकनिष्ठधर्मभिन्नत्वेन विद्यमानत्वात् । यदि हि तस्वेषु श्रौतत्वं तदभिप्रेतं स्यात् सङ्घाकहधर्माणां श्रौतशब्दविरुद्ध- संख्याकत्वं न युरतस्तथेति। भाग्ये, आकूतित्वं कर्मेन्द्रियाणां धर्मः। चित्तित्वं ज्ञानेन्द्रियाणाम् । अन्तःस्थितत्वं प्रकृतिपुरुषमहदङ्कारमन- साम् । सांख्यकारिकायां तु प्रकृतिस्वं तत्त्वान्तरोपादानत्वम् । प्र- कृतिविकृतित्वं किञ्चित्तत्त्वोपादानत्वे सति किचित्तत्त्वोपादेयत्वम् । विकारत्वं साक्षात् तत्त्वोपादेयत्वम् । पुरुषत्वं चोक्तत्रितयविलक्ष- जत्व बोध्यम् । जनशब्दोपि तन्मते विरुद्धयत इति दूषणान्तरमधि- कमाहुः । * पुरुष इत्यादि । जनशब्दस्य जनकत्वोपाधिना तस्व.

·१ अध्याये ४ पादः। वेव प्रतीयते । आतेरेकादाकाशति । चकारादात्मा बस्विमि- सधिकरणत्वेनोक्तः। तस्मामानेनापि मन्त्रेण तन्मतसिदिः॥१२॥ प्राणादयो वाक्यशेषात् ॥ १२ ॥ नववश्यं मन्त्रस्यार्थो वक्तव्यः । तदनुरोधेन लक्षणयापि ज्योतिशास्त्रवत् पञ्चपञ्चशब्दः पञ्चविंशतिवाचकतया परिक- ल्प्यः । स्पष्टमाहात्म्यार्थमात्माकाशयोराधाराधेयभावः प्रदर्शित- . पाचकत्वेन गृहीतत्वात् पुरुषेऽपि तदापत्त्या तथेत्यर्थः । नच छत्रि- णो यान्तीतिवद् गौण्या तत्साहान्न दोष इति शशम् । तत्र प्रत्य- क्षस्येवान गौणीनियामकस्याभावेन तस्या वक्तुमशक्यत्वाजनशब्दे युगपद् वृत्तिद्वयापातादगतिकगतित्वाच्चेति। हेत्वन्तरं व्याकुर्वन्ति । किञ्चेत्यादि । आकाश आत्मा चेत्येतयोरतिरेकाजनशब्दोक्तेभ्य आधिक्यात् संख्याविरोधे सति न तन्मतसिद्धिरित्यर्थः ॥ ११॥ प्राणादयो वाक्यशेषात् ॥ सूत्रमवतारयन्ति । * नन्वित्या- दि * । अयमर्थः । पञ्चविंशतिसंख्योपसंग्रहे मन्त्रवर्णविरोधो दोष- त्वेनोक्तः। सोऽस्माभिः परिक्रियते। यतो मन्त्रस्यार्थो भवतामस्माकं चावश्यं वक्तव्यः । तत्र भवन्मते आत्मनि प्रतिष्ठिता द्विपञ्चसंख्याकाः पञ्चविंशतिसंख्याका वा एतं जनाः, पञ्चसंख्याका वा एते पञ्चजना इति निश्चेतुमशक्यत्वादस्मन्मते तु पञ्चविंशतिसंख्याकानां तत्त्वा- नां निश्चितत्वादस्मन्मतमेव ज्यायः । एवं सति तदनुरोधेन यथा, पश्च सप्त च वर्षाणि न ववर्ष शतक्रतुरित्यत्र द्वादशसंख्याघ- टकतया पञ्च सप्तेति पदद्वयेऽवयवद्वारेण समुदाय लक्षणा । तथान पञ्चविंशतिसंख्याघटके पश्चेतिपदद्वये समुदायलक्षणया, अथवा, त्रिणवेनौजस्कामं याजयेत्, युद्धं त्रिणवरात्र तदभूतुमुलमुल्वणमि- त्यत्र यथा त्रयो नव यति बहुव्रीहिस्तथात्र पञ्च पञ्च यत्रेति बहुव्री- हिणा सुब्लुका च गणलक्षणयापि ज्योतिःशास्त्रे इव पञ्चपञ्चशब्द: पञ्चविंशतिवाचकतया परिकल्प्यः । एवं वाचकत्वे कल्पितेऽत्र पञ्च. विंशतितत्वसिद्धावेवं मन्त्रार्थः । यस्मिन् पञ्चविंशतिसंख्याकानि तत्त्वानि आकाशश्च प्रतिष्ठित उत्कर्ष प्राप्तस्तमात्मानमेव ब्रह्माऽमृतं ·५०१ सप्रकाशे अणुभाष्ये । स्तबसयोरेव । अतो मन्त्रे तन्मतसिद्धिरिलाशय परिहरति । माणादयः पञ्चजनाः । वाक्यशेषस्य मन्त्रार्थनियामकत्वात् । पाणस्य प्राणमुतचक्षुषश्चक्षुः श्रोत्रस्य श्रोत्रमनस्यानं मनसो मन इति । ननु कथमस्य वाक्यशेषत्वम् । उच्यते । प्राणादयः संहाश. ब्दाः करणवाचकाः । तं ज्ञानरूपं वा, क्रियारूपं वा कार्य जन- पन्ति खव्यापारेण । तेन तेषां करणान्तरापेक्षाभावात् प्राणादीनां विद्वान् अमृतो मुक्तो भवतीति मन्य इति । नच तत्त्वेवात्माकाश- योः प्रविष्टत्वात् पुनस्तत्कथनमतिरेकापादकतया बाधकर्मिति शय- म्। यतोऽत्र तत्रत्ययोर्गणस्थयोरेवात्माकाशयोराधाराधेयभावः । आत्मनः स्पृष्टमाहात्म्यर्थ प्रदर्शिता योऽन्यत्र सर्वाधारत्वादिधर्मव- तया प्रसिद्धः सोऽपि यस्मिन्निति । अत्रात्मन आधारता, माक्षे इच्छाऽस्तीतिवद् विषयतया । तथाच यस्मिन्नात्मनि विषये तत्त्वा- म्याकाशश्च सङ्कातरूपतया परार्थत्वेन शेयत्वरूपां प्रतिष्ठां प्राप्तव. न्तस्तमात्मानं विद्वॉस्तथेति निर्गलितोऽर्थः । अतो मन्त्रे तन्मतसि- दिरित्याशय परिहरतीति । परिहारं व्याकुर्वन्ति * प्राणादय इ- त्यादि * । भवेदयं मन्त्रविरोधपरिहारो यद्यस्मन्मते पञ्चजनानाम- निश्चयः स्यात् । स तु नास्ति । यतः प्राणादयो निश्चिताः पञ्चजनाः। कुतः १ । वाक्यशेषात् । बहूनां प्राप्ती वक्ष्यमाणस्य वाक्यशेषस्य मन्त्रार्थनियामकत्वात् । एतस्य वाक्यशेषत्वे प्रत्यवतिष्ठते * न- न्धित्यादि * । एकवाक्यलक्षणे परस्परसाकाङ्कत्वस्यैकवाक्य- ताबीजस्य सूचितत्वात् तस्याश्चात्राप्रतीयमानत्वे एकवाक्यत्वा- भावेन शेषताया निश्चेतुमशक्यत्वात् कथमस्य वाक्यशेषत्वमि- त्यर्थः । एवं प्रत्यवस्थाने तां व्युत्पादयन्ति * उच्यते * प्राणा- ऽऽदय इत्यादि * । सत्यमापाततो नाकाङ्का प्रतीयते । तथापि सूक्ष्मविचारे, प्राणादय इत्यादिनोक्तप्रकारेण पुनः प्राणादिमस्वं वा- धितं स्यादित्यतः प्रतीयते । किञ्च । ते निधिक्युरित्युत्तरादू भ- गवतो माहात्म्यनिरूपणार्थमिदं वाक्यं प्रवृत्तम् । सांस्यमते चेश्व- ·१ अध्याये ४ पादः। ६०३ पुनः माणादिमत्त्वं बाधितं स्यात् । भगवतां माहात्म्बविरोधश्च । अतः स्वार्थनिर्वाहार्थमन्यार्थो वर्तते पञ्चजनवाक्यस्य च । अतो बुद्धेः पञ्चत्तीर्जनयन्तीति माणादयः पञ्चजना: । “संशयोऽव विपर्यासो निश्चयः स्मृतिरेव च । स्वाप इत्युच्यते बुद्धलक्षणं तु. तितः पृथग्" इति । तेषां तत्तत्यकारकं स्वकार्यजननं न स्वतः किन्तु भगवत इति द्वयोरेकार्थत्वे सर्व सङ्गतं स्यात् । खण्डत्वाच शेषत्वम् । सर्वप्रवृत्तिकवाद् भगवतो न माहात्म्यविरोधः । तत्र रानङ्गीकाराद् भगवतो माहात्म्यविरोधश्च स्यादतो ऽपि सा प्रती- यते । अतस्त्वद्रीत्या वाक्यस्याबोधकत्वात् तस्य स्वार्थनिर्वाहार्थम- न्योऽर्थो वर्तते । अन्यार्थे वर्तत इति सप्तम्यन्तपाठे तु, तद्वाक्यम- न्याथै वर्तत इत्येवं व्याख्येयम् । पञ्चजनवाक्यस्य च सांख्यरीत्या पञ्चपञ्चकनिष्ठधर्मपञ्चकानुपलम्भात् पञ्चपञ्चजननिश्चायकोऽन्योऽर्थों घर्तते । स क इत्यपेक्षायां संशयादिरूपपश्चबुद्धिवृत्तिजनकाः पञ्च- जनास्ते पञ्चेति पश्चानां ब्रह्मणि प्रतिष्ठितत्वमर्थः प्रतीयते। तदेतदु- तम् * अतो बुद्धरित्यादि * । एवं सति प्राणवाक्यं तेषां कर- णत्वं बोधयत् पञ्चजनवाक्यसूचितं कार्यमाकाङ्कते, पञ्चजनवाक्यं च तेषां तदित्यादिनोक्तरीत्या प्राणवाक्योक्तं भगवन्तमाकाङ्क्षत इति द्वयोविभागे साकाङ्कत्वे ब्रह्मबोधकतया च द्वयोरेकार्थत्वे ब्रह्मज्ञाना- थतया द्वयोरेकप्रयोजनकत्वे च सति यदत्रानुपपद्यमानत्वेनोक्तं तत् सर्व सङ्गतं स्यादतोऽस्य वाक्यशेषत्वम् । यदि चोभयोः पर- स्परसाकाङ्कत्वाद् गौणमुख्यभावाच्च एकस्य शेषित्वमपरस्य शेष- स्वमिति नोपेयते, तदा तु साकाङ्गत्वेन खण्डत्वादेव शेषत्वमतो न पाक्यशेषत्वानुपपत्तिरित्यर्थः । ननु प्राणादिप्रवर्तकत्वं जीवस्याप्य- स्तीति भगवन्माहात्म्यमत्र वाक्यद्वये ऽपि न स्फुटतीति तद्विरोधात कथमस्य ब्रह्मवाक्यत्वमित्यत आहुः । * सर्वेत्यादि * । नन्वन प. चैव प्राणादय. प्रतीयन्ते, नान्ये इति कथमा सर्वप्रवर्तकस्वसिद्धि रित्यतः पञ्चसु सर्वनिवेशं व्युत्पादयन्ति • तवेत्यादि । प्राण- ·५०४ समकाशे अणुभाष्ये । माणदेन त्वम्घाणपाणा गृहीताः। रसना चान्ने प्रतिष्ठितेसत्र गृहीवम् । वार वा तेजसि । अत्ता चान्नं चैकत्र भवतः । सहभा. वित्वात् । कचिदेकग्रहणं, कचिदुभयग्रहणमिति तेनते सर्वे पञ्चैव भवन्यतिरिच्यते परमाकाशः। तस्मात् प्राणादय एव पञ्चजना इति न तन्मतसिद्धिः॥१२॥ शब्दो मुख्यप्राणवाचकः । स च वायुरूप इति प्राणशब्देन वायु- विकारभूता त्वक्, तत्सहभूतं घ्राणं मुख्यप्राणस्य रूपान्तरभूता अन्ये भपानादयः प्राणा गृहीताः। रसना चान्ने प्रतिष्ठिता। तन्निरन्नस्य पर्वते इति वाक्यादत्यन्तानाकाशिणीति तद्ग्रहणायात्रानं गृहीत- म्। पाठान्तरेऽन्मस्थाने ज्योतिः पठितम् । तच तेजः । वाक् च ते- जोमयीति सा तेजसीति तेन वाक्सङ्ग्रहः । अत्ता चान्नं चैकत्र भ- पतः । अत्तार्थमेवान्नप्राकट्यात् । अतोऽन्नग्रहणेनैवात्तापि गृहीतः । तथाच तस्य तत्तत्सहभावित्वात् क्वचिदेकग्रहणं, क चिदुभयोH- हणम् । तेजस्येकस्या वाचो ग्रहणम् । प्राणानयोस्तूभयोस्त्वग्घ्रा. गयो रसनान्नयोश्च ग्रहणमिति सिद्ध्यति । तेन प्राणादिपदैरन्येषां सङ्गृहीतत्वेन, चक्षुःश्रोत्रमनसां च कण्ठत उक्तत्वेनैते सर्वे प्रा- पवाक्ये पञ्चसु निविष्टत्वात् पञ्चैव भवन्ति । अतः पञ्चजनवाक्ये- पि पञ्चजनपदेनेत एव सह्यन्ते । अतिरिच्यते परमाकाशः । स च भूतत्वादिविधया पृथिव्यादीनां भूतानां तद्गुणानां च सङ्ग्राहक इति तेषां सर्वे ब्रह्मणि प्रतिष्ठितत्वकथनातू प्राणवाक्ये च तत्प्रवर्त- फत्वकथनाजीवे ताहशत्वाभावेन वाक्यद्वयेऽपि भगवन्माहात्म्यमेव स्फुटतीति ब्रह्मवाक्यत्वमेतयोरविवादमित्यर्थः। एतेन बुद्धिवृत्तिजन- कत्वं चक्षुःभोत्रमनसामेव, न तु प्राणान्नयोरतः कथं प्राणादीनां पञ्चजनत्वमित्याशङ्कगपि निरस्ता । केवलानां चक्षुरादीनां न तथा- त्वमपि तु कर्तुगोलकादियुक्तानाम् । अतस्तरिशिष्टानामेव पञ्चजन- स्वमिति बोधनात् । फिञ्चात्रैव ब्रह्मणि सर्वप्रतिष्ठासिया पञ्च- संख्यादीनामपि न निस्तात्पर्यकत्वम् । परोक्षवादत्वाच्चैव मुक्ति- रिति सर्व सुखम् । तदेतदभिसन्धायाहुः । * तस्मादित्यादि।

·१ अध्याये ४ पादः।
ज्योतिषैकेषामसत्यन्ने ॥ १३ ॥
काबपाठे, अन्नस्यानमिति नास्ति, तदा कयं पञ्च ? तबाह ।
एवम्चात्र पञ्चजनपदे योग आहतः।
शङ्कराचार्यास्तु, ते वा एते पञ्च ब्रह्मपुरुषा इत्यत्र पञ्चसु प्रा.
णेषु प्रयुक्तत्वात् प्राणो हि पिता प्राणो मातत्यत्रापि पित्रादिरूपेण
प्राणस्यैवोक्तत्वाध जनसम्बन्धेन प्राणादीनां जनशब्दभाक्त्वे सिखे
दिक्संख्येति संहासमासबलात् पञ्चजनेतिसमुदायस्यापि प्राणादिषु
रूढत्वमविरुद्धमित्याहुः। तश्चिन्त्यम् । ते वा एत इति श्रुतौ जनवचन-
स्य पुरुषपदस्य प्राणापानादिषु प्रयुक्तत्वेनान्यषु रूढयभावात् समुदा-
यस्यापि तत्रैव रूढिसिद्धया वाक्यशेषोक्तेषु चक्षुरादिनु पञ्चजनश-
ब्दस्य रूढेर्दूरनिरस्तत्वात् ।नच प्राणापानादय एव पञ्चजनाः सन्त्विति
वाच्यम् । तथा सति प्राणा इति बहुवचनेनैव चारितार्थ्य आदय इ-
त्यस्य वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । स्वस्यापि वाक्यशेषगता विवक्ष्यन्त इति
कथनविरोधप्रसङ्गाचेति । समुदायशब्दार्थेऽवयवार्थस्याभावेन जन-
शब्दस्य तत्रानर्थकतया तेन तदुपपादनस्याशक्यत्वादित्यन्ये ।
यदपि, देवाः पितरो गन्धर्वा असुरारक्षांसि वा निषादपञ्चमा-
श्चत्वारो वर्णा वा यत् पाश्चजन्यया विशेति प्रजापरः पश्चजनशब्द
इति तत्परिग्रहेपि न दोषः । आचार्येण तु, न तत्त्वानामिह प्रतीति-
रस्तीत्येतावन्मात्राभिप्रायेण वाक्यशेषोक्तमाहतमित्याहुः । तदपि ख-
प्रशाविलसितमात्रम् । पूर्वोक्तपक्षद्वयोपगमे सर्वाधारस्वरूपब्रह्ममा-
हात्म्यासिद्ध्या पञ्चसंख्याया निस्तात्पर्यकत्वप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात् ।
वाक्यशेषानादरे खलेकपोतिकावत् सर्वपक्षापातेन वाक्यार्थनिर्ण-
याभावप्रसङ्गाच्च । वाक्यशेषस्यानिर्णायकत्वेन न्यायच वैया-
पत्तेश्च ।
अन्ये तु वाक्यशेषबलादेव पञ्चजमशब्दस्य प्राणादिषु रूढि-
माहुः । तत् पूर्वोक्तपक्षापेक्षया सम्यगपि वाक्यशेषस्य वराहं गावो-
ऽनुधावन्तीत्यादौ नियामकत्वेन शक्तिग्राहकत्वदर्शनानियमस्य च
प्रसिद्धप्रसृत्वरशक्तिसापेक्षत्वात् प्रकृते च प्रसिद्ध्यभावाश्चिन्त्यम् ।
तस्मादू योग एव साधीयानिति दिक् ॥ १२ ॥

·समकाशे अणुभाष्ये । ज्योतिषा संख्यापूर्तिस्तेषाम् । यस्मादाक् संवत्सर इति पूर्व पठितो मन्त्रः । तत्र तदेवा ज्योतिषां ज्योतिरिति । अनस्थाने ज्योतिर्लाह्यम् । व्याख्यानं पूर्वमेव । तस्मादसिद्धं तन्मतस्य श्रु- तिमूलत्वम् ॥ १३ ॥ कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः ॥ १४ ॥ श्रुतिविप्रतिषेधात स्मृतिरेव ग्राह्येति मतं दुरीकर्तुं श्रुतिविप्रतिषेधो नास्तीसधिकरणमारभते । तत्र श्रुतौ सृष्टिभेदा बहवः । कचिदा. काशादिका । आत्मन आकाशः सम्भूत इति । कचित् तेजःप्र- भृतिका । तत् सेजोऽसृजतेति । कचिदन्यथैव । एतस्माज्जायते ज्योतिषैकेषामसत्यन्ने ॥ * व्याख्यानं पूर्वमेवेति * ज्योतिषा तेजोवाचौ ग्रहीतव्य । मनसोऽन्नमयत्वेन मनसाऽन्नात्तृरसना ग्राह्याः। चक्षुषैकं चक्षुरेव ग्राह्यमित्येवं पूर्वोक्तरीतिकमेवेत्यर्थः । ननु काण्व- माध्यन्दिनपाठविरोधादिह वाक्यशेषगतप्राणादिग्रहणं न युक्तम् । विकल्पापादकत्वादितिचेन्न । तुल्यबलतया षोडशिग्रहणाग्रहणवत् भ्रत्यभिप्रेतत्वेन विकल्पस्यादुष्टत्वात् । नच तत्रातिरात्रयागे व्यक्तिभे- देन ग्रहणाग्रहणयोरुपपत्तिवत् प्रकृतं ब्रह्मण एकत्वेन ग्राह्याणां प्राणा- दीनामन्यान्यत्वेन युगपद् ग्रहीतुमशक्तिरिति शङ्यम् । प्रकृतपि तेषामेव सत्त्वन ग्राहकशब्दमात्रभेदस्य तत्तत्पाठकरूपाधिकारिभेदादू ब्रहीतुं शक्यतया सुखेनैवोपपत्तरिति । भाष्यं तु निगदव्याख्यातमे- वेति शुभम् ॥ १३ ॥३॥ कारणत्वेन चाकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्तेः ॥ ननु पूर्वाधि. करणैः सांख्यमतस्य श्रीतत्वे निराकृते पुनरस्य किं प्रयोजनमित्या- काङ्कायामधिकरणप्रयोजनमाहुः । * श्रुतेरित्यादि * । स्मृतिरिति * सांज्यस्मृतिः । * मतमिति * सांख्याभिमतम्। * नास्तीतीति * इति बोधनाय । विप्रतिषेधकं विषयमाहुः । * तत्रेत्यादि *। * असृजते- त्यन्तम् *। * अन्यथैवेति * युगपत् साक्षात् । संशयस्तु एकस्यां सृष्टौ वक्तव्यायामेवं विप्रतिषिखनानाप्रकारकथनेन तदनिर्णायिका ·१ अध्याये ४ पादः। माण इति । इदः सर्वमसजतेति च । एवं क्रमव्युत्क्रमानेकविध- सृष्टिप्रतिपादकत्वाद् वस्तुनो द्वैरुप्यासम्भवाद्, ग्रहात्वा अनु- प्रजापशवः प्रजायन्त इतिवद सृष्टिवाक्यानामर्थवादत्वेन ब्रह्मख. फपज्ञानार्थत्वादध्यारोपापवादन्यायेन न वेदान्तब्रह्मकारणत्वं सि- यति । अतः परिदृश्यमानजगतः कारणान्वेषणक्रियमाणे पा. शाबाह्यमतभेदेषु सत्सु कपिलस्य भगवज्ञानांऽशावतारत्वाद तन्मतमकारेणैव जगद्व्यवस्थाचितेसेवं प्राप्ते, उच्यते । न सृष्टि- भेदेषु ब्रह्मणः कारणले विमतिपत्तिः। सर्वप्रकारेषु तस्यैव कार- णत्वोक्तेः । आकाशादिषु कारणत्वेन ब्रह्म यथा व्यपदिष्टमेवैकत्र, अन्यत्रापि तदेव कारणत्वेनोक्तम्।न तस्य कार्य करणं च विद्यत श्रुतिं विहायैकप्रकारनिर्णायिका स्मृतिरेवादर्तव्या ? उत विप्रतिषेधं परिहत्य सर्वस्मृत्युपजीव्या श्रुतिरेवादरणीयेति । अनिर्णायकत्वमु- पजीव्यता च सन्देहबीजम् । तत्र संशयस्य पूर्वपक्षयुक्तिभिरेवाव- गमात् तमनुक्त्वा पूर्वपक्षमेवाहुः । * एवमित्यादि *क्रमव्युत्क्रमेति * नानाविधक्रमै नाविधव्युत्क्रमैश्चेत्यर्थः । सृष्टिवाक्यानीतिपाठे त्व- र्थवादत्वेनेत्यस्याग्रे, ग्राह्याणीति शेषो बोध्यः । शेषं स्फुटम् । एत- समाधि व्याकुर्वते * न सृष्टीत्यादि * । अयमर्थः । श्रुतयो हि ब्रह्म- णस्तन्माहात्म्यस्य च बोधनार्थ प्रवृत्ताः । बन्दिनस्तत्पराक्रमैरिति श्रीभागवते वेदस्तुतौ वाक्यात् । तत्रापि माहात्म्यमेव मुख्यम् । बोधनद्वारत्वात् । नचाध्यारोपापवादन्यायादरे ब्रह्मखरूपप्रतिप- त्तिः । उन्मत्तादिप्रलाप इव तत्रापि वाक्ये अप्रामाण्यस्य, श्रुतौ च प्रतारकत्वस्य स्फूर्त्या विश्वासनाशप्रसङ्गात् । अतस्तस्य न्यायस्या- नादरे कारणस्य सिद्धौ न सृष्टिप्रभेदेषु ब्रह्मणः कारणत्वे विप्रति- पत्तिः । सर्वप्रकारेषु कारणत्वोक्तः। तदेतदाह । कारणत्वेन चाका- शादिग्विति । आकाशतेजःप्रभृतिषु क्रमिकेषु प्राणादिषु चाकमिके- पु कार्येषु कारणत्वेन यथाव्यपदिष्टोक्तेः । एकत्र यथैव सर्वशत्व- सर्वेश्वरत्वसर्वात्मत्वैकत्वाद्वितीयत्वसचिदानन्दरूपत्वादिधर्मवच्या कारणत्वेन ब्यपदिष्टमेवमन्यत्रापि तदेव कारणत्वेनोक्तं, तस्मा- ·समकाशे अणुभाष्ये । इसादिनिराकरणन्तु लौकिककर्तृत्वनिषेधपरम् । तस्यैव प्रतीतेः । सर्ववैलक्षण्यार्थं वैदिकानामबाधितार्थंकवाक्यत्वस्याभिप्रेतत्वादिति चकारार्थः । कार्यप्रकारे भेदस्तु माहात्म्यज्ञापको न तु बाधकः। बहुधा कृतिसामर्थ्य लोकेऽपि माहात्म्यसूचकमिति । तस्मान श्रुतिविप्रतिषेधात् स्मृतिपरिग्रह इति सिद्धम् ॥ १४ ॥ समाकर्षात् ॥ १५॥ पुनरन्यथाशक्य परिहरति । ननु कचिदसद्वा इदमग्र आसी- दिति । कचित्, सदेव सौम्येदमग्र आसीत् । तदैक आहुरसदेवे- दमग्र आसीत् । अव्याकृतमासीत् । नासदासीनो सदासीत् तम आसीदिसादिवाक्येषु ब्रह्मणोऽपि विगानं श्रूयते । तदैक आहु- रितिवत् पक्षान्तरं सम्भवति । न यसत्तमःशब्दब्रह्म प्रतिपादयितुं दिति । नच, न तस्य कार्यमिति निषेधश्रुतिव्याकोपः । तस्य लौकिककर्तृत्वनिषेधपरत्वात् । निषेधकवाक्योत्तरार्द्ध स्वाभाविकी झानबलक्रिया चेति स्वाभाविकक्रियासद्भावप्रतिपादनात् । द्वितीय- पादे समाऽभ्यधिकनिषेधाच्च । कार्यकारणसापेक्षलौकिककर्तृत्व- निषेधस्यैव प्रतीतेरिति । चकारसूचितं हेत्वन्तरमाहुः। * सर्ववै- लक्षण्येत्यादि *। * वैदिकानामिति * पदवाक्यानाम् । सिद्धमा- हुः। तस्मादित्यादि * उक्तरीतौ कस्या अपि श्रुतेाकोपाभावात तथेत्यर्थः ॥ १४॥४॥ समाकर्षात् ॥ सूत्रमवतारयन्ति * पुनरित्यादि * । प्रका- रान्तरेण श्रुतिविप्रतिषेधमाशय परिहरतीत्यर्थः । अत्रापि संशय- स्तबीजं च पूर्ववदेव । एकस्य ब्रह्मणः कारणत्वे वक्तव्ये नाना- शब्दानां कारणे प्रयोगादनिर्णायिकां श्रुतिं विहायेत्येतावान् विशेषः। पूर्वपक्षमाहुः । * ननु कचिदित्यादि * । * विगानमिति - विरुद्धं गानम् । कै गै शब्दे । विरुवः शब्दः कारणान्तरबुखयुल्ला- सकः । कर्मवादति । यथा, मलवद्वाससोऽलं नाधादिति निषि- ·१ अध्याये ४ पादः। . शक्यते । असम्भव स भवतीति बाधात् । आदिसवर्ण तमसः पर- स्तादिति च । तस्मात् कारणत्वेनापि श्रुतिविप्रतिषेधाद् ब्रह्म कारणं नेसवं प्राप्त उच्यते । समाकर्षात् । आकृष्यते स्वस्थाना. च्याव्यत इसाकर्षः । सर्वेष्वेतेषु वाक्येषु असदादिपदानां न निरात्मकत्वाद्यर्था उच्यन्ते । किन्तु वैलक्षण्येन। सर्वशब्दवाच्यत्वं च सिद्धं ब्रह्मणः । यथा को अद्धा वेद । क इह प्रावोचत् । सर्वे वेदा यत् पदमामनन्ति । यतो वाचो निवर्तन्ते । मनसैवानुद्रष्टव्य इसादि सर्वे विरुद्धधर्मा भगवत्युच्यन्ते । एवमनेकविरुद्धशब्दवाच्य- द्धय, अथो खल्पाहुरभ्यजनं वा व स्त्रिया अन्नमभ्यञ्जनमेव न प्रति गृह्य कामनयान्यदिति पक्षान्तरं कर्मविशेष उक्तं, तद्वत् । * तमसः परस्तादिति * असन्नेयेत्यत्र यथा वेत्तृनिन्दया बाध एवमत्र तमः- परत्वकथनेन बाधादित्यर्थः । * तस्मादिति * अव्याकृतपदेनाव्यक्त- स्य प्रधानस्य ग्रहीतुं शक्यत्वात् । श्रुतौ पक्षान्तरस्याप्यङ्गीकारादस- दादिशब्दब्रह्मणः प्रतिपादयितुमशक्यत्वाच्च । शेषमतिरोहितार्थ- म् । अत्र समाधानं सूत्रकथनपूर्वकं व्याचक्षते * आकृष्यत इत्यादि * कारणत्वेनेति पूर्वस्मादनुवर्तते । कारणत्वेन ब्रह्मैवादरणीयम् । अतो नात्र श्रुतिविप्रतिषेधः । कुतः ? । समाकर्षात् । आकर्षत इत्या- कर्षः। समीचीनो निश्चायनार्थ आकर्षः समाकर्षस्तस्मात् । सामी- चीन्यं व्युत्पादयन्ति * सर्वेष्वित्यादि * । * किन्तु वैलक्षण्येनेति * एकश्रुत्युक्तरूपविलक्षणरूपान्तरमभिप्रेत्य शुस्यन्तरे तस्य तस्य शब्द- स्य स्वार्थात् प्रच्यावनं कृत्वा तत्तद्रूपविशिष्टं ब्रह्मैवोच्यते । नच ल- क्षणापत्तिः । यतः सर्वशब्दवाच्यत्वमपि सिद्धं ब्रह्मणः । तदप्युप- पादितं तल्लिङ्गाधधिकरणेषु । नच सर्वत्र ब्रह्मण एव कारणत्वे व- कव्ये विरुद्धशब्दप्रयोगस्य किं प्रयोजनमिति शङ्ख्यम् । यथा को अशा वेदेत्यत्र सृष्टिकर्तृविषयकमज्ञानं, सर्वे वेदा इत्यत्र साधनस्त- ज्ज्ञानं, यतो वाच इत्यत्र वागाधप्राप्यत्वं, मनसेत्यत्र तत्प्राप्यत्व. मित्येवं ब्रह्मणि विरुद्धा धर्मास्तत्र तत्र ते ते उच्यन्त एवमनेकविर-

·समकाशे अणुभाष्ये।
त्वं लोकमसिद्धतादृशार्थात् समाकर्षादवगम्यते । तं यथा पापा-
सते यथा भवतीति फलज्ञापनार्थमसनेव स भवतीति । यथा कं.
सादीनां मारकः । तदैक आहुरिसत्र सर्वप्रपञ्चवलक्षण्यम् । अप-
श्वरूपोऽपि स इति प्रथमः पक्षः । अव्याकृतमसत्पक्षण तुल्यम् ।
नासदासीदिति मनस्तदपि ब्रह्म, तम आसीदिसनभिव्यक्तम् ।
कर्मणोऽपि भगवत्त्वात् । पूर्वकाण्डेऽपि तस्मादेव सृष्टिः । न हि
तमस्तः स्खेन गूढत्वं लोके सम्भवति । अतः क्वचिद् विलक्षणात
क्वचिदविलक्षणाद् ब्रह्मणो जगत् । भगवत्त्वादेव स्वयं कर्तृकता
च। सम्भवति चैकवाक्यत्वे अज्ञानाभिराकरणं चायुक्तम् । तस्मा-
च्छब्दवैलक्षण्येन श्रुतिविप्रतिषेधो वक्तुं न शक्य इति सिद्धम् ॥१५॥
शब्दवाच्यत्वमपि लोकप्रसिद्धो यस्ताहशधर्मविशिष्टोऽर्थस्ततः श-
ब्दस्य समाकर्षादवगम्यते । तस्य प्रयोजनं तु तेन तेन प्रकारेण त-
द्भावने ताहशताहशफलाप्तिरिति । तत्रोदाहरणं तु कंसादीनां मार-
कत्वभावनाद् यथा मृत्युः । एवमसत्त्वेन भावनादसत्त्वमिति । अ-
तस्तत्तत्फलार्थे समाकर्षे ब्रह्मणः कारणत्वमक्षुण्णमित्यर्थः । एवं सूत्रं
व्याख्यायासदादिशब्दानां प्रवृत्तिनिमित्तं सिद्धान्तसिद्धं स्फुटीकु-
धन्ति * तबैक इत्यादि *। * प्रथमः पक्ष इति * सदेव सौम्ये-
त्युक्तः पक्षः * असत्पक्षेण तुल्यमिति * वैलक्षण्यबोधकम् । तमः-
शब्देन कर्माप्युच्यते । पूर्वमनभिव्यक्तत्वादित्यभिप्रेत्याहुः । * कर्मण
इत्यादि * । कर्मणस्तमःशब्दवाच्यत्वे युक्तिः * न हीत्यादि * शेषं
स्फुटम् । एतेनैव यत्रादिकारणे शिवरुद्रभगवतीयक्षादिशब्दाः प्रयु-
ज्यन्ते अथर्वशिरःशिखासुन्दरीतापनीयगोपथब्राह्मणादिषु तत्राप्यय-
मेव न्यायो बोध्य इति बोधितम् ।
अन्ये तु समाकर्षादित्यस्य पूर्वकृतपरामर्षादित्यर्थमाहुः ।
तन्मते भिन्नशब्दप्रयोगप्रयोजनं न किमपि स्फुटति ।
माध्वास्तु भगवद्वाचिनां शब्दानां जगति समाकर्षणमर्थमा-
दुः। तत्रापि तथा बोध्यम् ॥ १५ ॥५॥

·१ अध्याये ४ पादः। ५११ जगदाचित्वात् ॥ १६ ॥ एवं शब्दविप्रतिषेधं परिहासार्थविप्रतिषेधं परिहरति । कौ. षीतकिब्राह्मणे बालाक्यजातशत्रुसंवादे बालाकिरजातशत्रवे - मोपदेष्टुमागतः । आदिसादिदक्षिणेक्षिपुरुषपर्यन्तं परिच्छिन्नन- झोपासनान्युक्त्वा तथा निराकृते तमेव ज्ञानार्थमुपससाद । तता मुप्तपुरुषसमीपमुभावागस ब्रह्मवायं चक्रतुः । ---- जगद्वाचित्वात् ॥ अधिकरणप्रयोजनमाहुः । * एवमित्या- दि *। शब्दविरोधकतो यो ब्रह्मणि कारणत्वप्रतिषेधस्तं परिहत्य अर्थविरोधकृतं तमनेनाधिकरणेन परिहरतीत्यर्थः । विषयमाहुः । * कौषीतकीत्यादि * । गाय॑नामा बालाकिर्बलाकपुत्रोऽजातशत्रवे का- शिराजाय ब्रह्मोपदेष्टुं वकीर्त्यर्थ स्वत एवागत, आदित्यचन्द्रविद्युत्स्तन- यित्नुवाय्वाकाशाग्न्यबादर्शच्छायाप्रतिश्रुत्काशब्दस्वप्नशरीरदक्षिणा- क्षिषु यः पुरुषस्तत्पर्यन्तं यान्युपासनान्युक्तवान्. यथा आदित्यनिष्ठ- पुरुषस्य बृहत्पाण्डरवासा अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्खेत्येवंगुणको- पासने अतिष्ठाः सर्वेषां मूर्धा भवतीति परिच्छिन्नं फलम् । तथान्य- त्रापि तत्तद्गुणकोपासने तत्तत्परिच्छिन्नफलमजातशत्रुणा तस्मा उक्तमिति ताहशानि परिच्छिन्नब्रह्मोपासनानि तान्युक्त्वा ततो राक्षा उक्तप्रकारेण तदुक्ते प्रकारे निराकृते बालाकिस्तमेव पूर्णब्रह्मज्ञाना- र्थमुपससाद शिष्यत्वेन समित्पाणिनिकटे गतः । ततो राजा स्ने. हेन हस्ते तं गृहीत्वा सभात उत्थाय कचिदेकान्ते सुप्तपुरुषसमीप- मुभावागत्य, बृहत्पाण्डरवासः सोमराजनित्यादिभिः सम्बोधनस्तं राजा सम्बोधयाञ्चके । तदापि तं सुप्तं दृष्ट्वा यष्टया क्षिप्तवान् । स पुरुषस्तत एव समुत्तस्थौ । तदा राजबालाकी वक्ष्यमाणाभ्यां प्रमो- तराभ्यां ब्रह्मवाचं चक्रतुः । तत्र, कैष एतद् बालाके इत्यादिके बा- लाकिं प्रति, पुरुषस्वप्मस्थानं, स्वप्नावस्था, ता आगमनं चेति प्रय- विषयके राजप्रभे पुरुषपदेन जीवः प्रक्रान्तः । यदा च बालाकिस्तं न झातवॉस्तदा राजैव, यत्रैष पतदू बालाके पुरुषोऽशयिएस्यादिनो- ·५१२ समकाशे अणुभाष्ये । तत्र, क्वैष एतद् बालाके पुरुषोऽशयिष्टेयादौ जीवः प्रक्रान्तः । तस्मादेव सर्वोत्पत्तिरुक्ता । ब्रह्मणोऽप्यनुप्रवेशश्च । तत्र सन्देहः । जीव एव ब्रह्मसहितः कर्ता ब्रह्मैव वेति । तत्र जीव एव कर्ता । सर्वस्य जगतो ब्रह्मत्वादयस्तस्य धर्माः। राजत्ववद् यजमानत्ववद्वा । अस्मिन् प्रकरणे ब्रह्मोपक्रमेण जीवपर्यवसानोक्तेः । सर्वत्रैव ब्रह्म- त्वेनोक्तो जीव एव कर्ता । तथा सति लोकेऽपि जीवकर्तृत्वं सहजं भवेत् । बन्धमोक्षव्यवस्था च । एवं ससर्थात् प्रकृतेरेव फलिष्य- तीसेवं प्राप्ते उच्यते । सरं जगाद । तत्र हिताख्यासु हृदयनिकटस्थनाडीषु जीवस्य शयनं, तत्र स्वप्नसुषुप्त्याख्यमवस्थाद्वयं, ततः पुनरत्रागमनं वदता राज्ञा तत एवाग्निविस्फुलिङ्गन्यायेनोत्पत्तिरुक्ता । ततः, स एष प्राण एव प्र- शात्मेदं शरीरमात्मानमनुप्रविष्ट आलोमभ्य आनखेभ्यस्तद्यथा शुरः क्षुरधानेऽवहितो विश्वम्भरी वा विश्वम्भरकुलाय इति दृष्टान्तद्वयेन ब्रह्मणः प्रशात्मप्राणाख्यस्यानुप्रवेश उक्त इति सर्वोऽपि षष्ठोऽध्यायो विषयः । सन्देहमाहुः । * तत्रेत्यादि * । पूर्वपक्षमाहुः । * तत्र जीव इत्यादि * । सर्वस्य जगतो जीव एव कर्ता । यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य वैतत्कर्मेति कर्तारं वदितव्यत्वेनोपक्षि- प्य सुप्तपुरुषनिकटगमनाद्युत्तरं तस्मादेव प्राणानां देवानां लोकानां चोत्पत्तिकथनात् । नच ब्रह्मणोऽपि कर्तृत्वम् । तदनुप्रवेशमात्रस्यैव बोधनात् । अतः साहित्यमात्रं ब्रह्मणां भवतु । नच जीवस्य कर्तृत्वे उपक्रमोक्तस्य ब्रह्मत्वस्य बृहदादीनां धर्माणां च विरोधः शयः । यथा तुल्येऽपि सर्वत्रजीवत्वे क्वचिदेव देहे अन्यनियोजकत्वोपाधिना राजत्वं, कर्मकरणे मुख्यत्वोपाधिना, यजमानत्वं चोच्यते, तथान प्रकृत्यभिमन्तृत्वोपाधिना तेषामप्यागन्तुकानां वक्तुं शक्यत्वात् । नचोपक्रमस्यासातविरोधत्वेन प्राबल्या ब्रह्मण एव कर्तृत्वं युक्त- मिति शयम् । उपसंहारस्यात्र विवरणरूपत्वेन पूर्वोक्तार्थनिर्णाय- कत्वादत्र ब्रह्मोपक्रमेण जीवपर्यवसानोक्तब्रह्मत्वेनोक्तो जीव कर्ता । एवमुपक्रमोपसंहारभेदस्तु सर्वत्रैवतन्न्यायज्ञापनार्थम् । एवमत्र देह- ·१ अध्याये ४ पादः। ५१३ जगद्वाचित्वात् । एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य चैतत् कर्मेत्युप. क्रमे एतच्छब्देन जगदुच्यते । पुरुषशब्देन च जीवः। तज्जडजीवा- त्मकं जगद् ब्रह्मकर्तृकमिति हि पूर्वसिद्धम् । तदनुरोधेनात्रापि ब्रह्मपरत्वमेवोचितं, न तु सर्वविप्लवोऽश्रुतकल्पना च । अतः मुषुप्तावपि ब्रह्मण्येव लयस्तस्मादेव सर्वमिति ज्ञातव्यम् । प्राणा- स्मशब्दवाच्यत्वं तु पूर्वमेव सिद्धम् । तस्मान्न जीवाधिष्ठिता प्र. कृतिः कारणम् ॥ १६ ॥ विशिष्टस्याभिमानिनो देह्यान् प्रति कर्तृत्वे बोधिते सति लोकपि जीवस्य कर्तृत्वं देहसहभाव्यव भवेत् । तत्तत्कर्मणा बन्धमोक्षव्यव- स्था च सुखेनोपपद्येत । एवमभिमानिनः कर्तृत्व सिद्ध सति यो यागभिमानी तेन ताहक कर्तव्यमिति नियमात् सर्वकर्तृत्वं प्रकृत्य- भिमानिनः सत्स्यति । सांख्यमते प्रकृती महत्तत्वे वा प्रतिबिम्बित- स्यैवेश्वरत्वोपगमान्मलिनबुद्धो प्रतिबिम्बितस्यैव जीवत्वात् प्रतिबि- म्बस्य चाधाराधीनत्वात् । नच ब्रह्मानुप्रवेशोक्तिवैययम् । तस्य साक्षित्वमात्रबोधनार्थत्वात् । तत्त्वं तु, स एष इत्यक्यविधानान्न ब्रह्मतो भिन्नम् । अतोभिमानिन एव कर्तृत्वात् प्रकृतेरेव कर्तृत्वम- थादेव फलिष्यतीत्येवं प्राप्त इत्यर्थः । समाधि व्याकुर्वन्ति * एते- षामित्यादि * । अत्रापि कारणत्वेनत्यनुवर्तते । कारणत्वेन ब्रह्मवाद- रणीयम् । नात्र जीवः कर्तृत्वेन विवक्षितः । कुतः ? । जगद्वाचित्वा- त्वात् । अत्र हि बालाकिनोक्तानादित्यादीन्निराकृत्य अजातशत्रुणा, यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य चैतत् कर्म स वै वेदितव्य इति सिद्धान्तकथनोपक्रमे, एतेषामित्येतच्छब्देनादित्यमण्डलायुल्ले- खादुपलक्षणविधया जड जगदुच्यते । पुरुषशब्देन च जीवरूपम् । तजडजीवात्मकं जगद् ब्रह्मकर्तृकमिति हि पूर्वसिद्धम् । आदित्यम- ण्डलाद्युत्पत्तः प्रागेव, यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते, तत्तजोऽसृ- जत, एतस्माजायते प्राण इत्यादिश्वादिसृष्टिबोधिकासु श्रुतिषु सि- द्धम् । अत्रापि पूर्वमिन्द्रप्रतर्दनसंवादे एवमेव सिद्धम् । अतस्तदनु- रोधेनात्रापि कर्तृत्वस्य ब्रह्मपरत्वमेवोचितम् । न तु पुरुषशब्देन देह- ·समकाशे अणुभाष्ये । जीवमुख्यप्राणलिङ्गादितिचेत् तद् व्याख्यातम् ॥१७॥ किञ्चिदाशट्य परिहरति । नन्वत्र जीव एव प्रक्रान्तः । कैष एतद् बालाके पुरुषोऽशयिष्टेति । ब्रह्म त्वद्यापि नासिद्धम् एता- दृशं, नैतादृशामिति । अतः शयनोत्थानलक्षणजीवधर्मदर्शनात तस्यैव ब्रह्मत्वं जगत्कर्तृत्वं च । तत् स्वतोऽनुपपन्न प्रकृतौ फाल- ध्यति । अथवा मुख्यप्राणलिङ्गमप्यत्रास्ति । प्राण एवैकधा भव- तीति सुषुप्तौ तस्यैव वृत्तिरुपलभ्यते । विद्यमानादेव सर्वोत्पत्तिप्र- लयौ । स च प्रकृसंशोऽतो जडादेव प्रधानात् सृष्टावपि सर्वो- त्पत्तिः । अतोऽस्मात् प्रकरणाजीवद्वारा साक्षाद्वा प्रकृतेः कार- मात्रमभिप्रेत्य तत्कर्तृत्वस्य प्रकृत्यभिमानिनि सम्भवदुक्तिकत्वेन त- दगीकृत्य सर्वश्रुत्युपप्लवो विधेयः । नच, जायते न म्रियते वेति श्रुतेर्जीवोत्पत्तिः सिद्धान्तेऽप्यनिष्टेति जडजीवात्मकजगत्कर्तृत्वकथ. नमसङ्गतमिति शडून्यम् । सर्व एवात्मानो व्युच्चरन्तीति श्रुत्यन्तरेण व्युश्चरणरूपाया उत्पत्तस्तत्राप्यङ्गीकारात् । अतो जडवत् स्वरूपा न्यथाभावाभावादेव, न जायत इत्युपपत्तेन सिद्धान्ते दोषः । नच सि द्धान्ते उपलक्षणविधावत् पूर्वपक्षे सङ्कोच इति दोषतौल्यात साम् शङ्कायम् । ब्रह्मण उपक्रमे श्रुतत्वेन तदादरस्य युक्ततया उपलक्षण विधाया अदुष्टत्वात् । प्रकृत्यभिमानिनस्त्वश्रुतत्वेन तत्कल्पने श्रुत त्यागोऽश्रुतकल्पना च स्यादिति दोषाधिक्यात् । नच ब्रह्मपदम सांख्याभिमतजडब्रह्मवाचकमिति शड्मयम् । खरूपलक्षणविरोधप्रस ङ्गात् । अतः सर्वश्रुत्येकवाक्यत्वायात्रापि ब्रह्मैव कर्बिति मन्तव्यत्व तू सुषुप्तावपि ब्रह्मण्येव वागादीनामत्रोक्तानां लयः । तस्मादेव स यथायतनं विप्रतिष्ठत इतिज्ञातव्यम्।नच प्राण एव प्रज्ञात्मेत्यस्य वि धः । ब्रह्मणि प्राणात्मशब्दवाच्यत्वस्येन्द्रप्रतर्दनसंवादे पूर्वमेव सिर स्वादिति । तस्मादत्र प्रकृत्यभिमानी जीवो न तत्कर्तृत्वेन सिद्ध्यर ति न तदधिष्ठिता प्रकृतिः कारणमित्यर्थः ॥ १६ ॥ जीवमुख्यप्राणलिङ्गादिति चेत् तद् व्याख्यातम् ॥ भाग्यम ·१ अध्याये ४ पादः। ५१५ णत्वमिसेवं प्राप्ते उच्यते । तद् व्याख्यातम् । एतयोरुभयलिङ्गत्व- मेव नास्तीति, आश्रयत्वादिह तद्योगादिसत्र सर्वमेव कार्य भगवत एव, नान्यस्मादिति । अतोऽस्माद् ब्रह्मवाद एव सिद्धयति, न प्रकृतिवादः ॥ १७ ॥ अन्यार्थ त जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ॥ १८ ॥ खमतेन परिहारमुक्त्वा नियतधर्मवादेनापि परिहारमाह । वापप्रतिबोधौ जीवधर्मावेव । चक्षुरादिलयाधारत्वं प्राणस्येति । तस्मिन्नपि पक्षे अन्यार्थ तद्धर्मकीर्तनम् । भेदे हि तन्निराकरणमवश्यं कर्तव्यमिति तुशब्दः । ब्रह्मपतिपत्त्यर्थमेव जीवलयोद्गमौ । मृतिलक्षण्येन प्राणकीर्तनमाश्रयब्रह्मबोधाय । कुत एतदवगम्यते निगदव्याख्यातमित्युपरम्यते ॥ १७ ॥ अन्यार्थ तु जैमिनिः प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमेके ॥ अत्र सांख्यमतमाचार्यदेश्यानामन्येषामप्यनुमतं न भवतीति शापनाय सूत्रप्रयोजनमाहुः । * स्वमतेनेत्यादि * नियतधर्मवादस्वरूपमाहुः । * खापेत्यादि * परिहारमाहुः । * तस्मिन्नित्यादि * यस्मिन् पक्ष एतयोर्जीवमुख्यप्राणधर्मत्वात् तल्लिङ्गत्वमेव, न ब्रह्मधर्मत्वं, तस्मिन्नपि तद्धर्माणां कीर्तनमन्यार्थ ब्रह्मबोधार्थम् । तथाच ब्रह्मपरिचायनाय तच्छेषत्वेनैतत्कथनातेन सांख्यमतसिद्धिरित्यर्थः । ननु सूत्रे तुश- ब्दादस्य पक्षस्य पूर्वस्माज्ज्यायस्त्वमेव कुतो नाद्रियत इत्याफाक्षायां तोः प्रयोजनमाहुः । * भेदे हीत्यादि * एतस्य मतस्य पूर्वस्मादू भेदे यतो हेतोजैमिनिनापि सांख्यमतनिराकरणमवश्यं कर्तव्यमिति क्षा- पनाय तुशब्दो, न तु सिद्धान्तपक्षादस्योत्कर्षशापनार्थः । गामाविश्य च भूतानीत्यादिभिर्भूनादिसर्वकार्यस्य भगवत्कार्यतयैव सिद्धत्वा- दिति । तस्मिन् पक्षे जीवप्राणयोः कथमन्यार्थत्वमित्यत उपपाद- यन्ति * ब्रह्मप्रतीत्यादि * । अपिचेत्यनेन सूचितं हेतुमाहुः । * -- ·समकाशे अणुभाष्ये । तत्राह । उपक्रमोपसंहाराभ्यामेवावगम्यते । यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणामित्युपक्रमे मुख्यं ब्रह्मैव निर्दिष्टम् । तज्ज्ञानेनासुरजयः। सर्वेषां भूतानां श्रेष्ठ्यं स्वाराज्यमाधिपसं चेति फलम् । न ह्येतद् द्वयममुख्ये सम्भवति । अपि च, प्रश्नव्याख्यानाभ्याम् । कैप एतद् बालाके पुरुषोऽशयिष्टेति प्रश्नः । तत्र जीवस्य ज्ञातत्वा- दधिकरणमेव न ज्ञातम् । यत्रैष एतद्वालाके पुरुषोऽशयिष्टेति व्याख्यानम् । न हि नाडीपियितुं व्याख्याति, किन्तु प्रतिज्ञातं ब्रह्म । कथमेतदवगम्यते, नाडीव्यतिरिक्त आत्मा द्वाप्यत इति तत्राह । एवमेके । एके शाखिनो वाजसनेयिनः । तत्रापि दृप्तवा- लाकिब्राह्मणे, स होवाचाजातशत्रुर्यत्रैष एतत् सुप्तोऽभूद् य एष. विज्ञानमयः पुरुषस्तदेषां प्राणानां विज्ञानेन विज्ञानमादाय, य एषोऽन्तहृदय आकाशस्तस्मिन् शेते इसत्र आकाशशब्दं ब्रह्म सता सौम्य तदा सम्पन्नो भवतीति च ।खं छपीतो भवतीति च । तस्मादाधारभूतब्रह्मज्ञापनार्थत्वाजीवमुख्यप्राणलिङ्गात् प्रकृति- वाद इससङ्गतम् ॥ १८ ॥ वाक्यान्वयात् ॥ १९ ॥ पुनर्जीवब्रह्मवादेन प्रकृतिकारणवादमाशङ्य निराकरोति । बृहदारण्यके चतुर्थे षष्ठे च याज्ञवल्क्यमैत्रेयीसंवादे, येनाहं नाम- उपक्रमेत्यादि * * फलमिति * उपसंहारे निर्दिष्टं फलम्। * जीव. स्य शातत्वादिति * एष इति पदेन बालाकिज्ञातपदार्थस्यैव निर्देशात तथेत्यर्थः । शेषं स्फुटम् ॥ १८ ॥६॥ वाक्यान्वयात् ॥ अधिकरणमवतारयन्ति। * पुनर्जीवेत्यादि * विषयमाहुः । * बृहदित्यादि * प्रववाजेत्यन्तम् * । इदं वाक्य- ·१ अध्याये ४ पादः। ता स्यां किमहं तेन कुर्यामिति विरक्तिमुक्त्वा, यदेव भगवान् वेद तदेव मे बहीति पृष्टे तामभिमुखीकृस, न वारे पत्युः कामायेसादिना अमृतत्वाय ज्ञानमुपदिशति । षष्ठे पुनरुपसंहारेऽप्येतावदरे खल्वम- तत्वमिति होक्त्वा याज्ञवल्क्यः प्रवव्राजेति । तत्र जीवस्य प्रकरणित्वं ब्रह्मणो वेति संशयः । तत्रात्मनः प्रियत्वं स्वप्रतीया पुत्राद्यपेक्षया बोधयजीवमेवोपक्रमे आत्मत्वेन वदति । तदनु तत्र दर्शनादि विधत्ते । तेन सर्व विदितमिति फल- माह । तत्र कथमात्मज्ञानेन सर्वज्ञानमियाकाङ्क्षायां, ब्रह्म तं परा- दादियादिना, इदं सर्वं यदयमात्मेसन्तेन तस्यैव सर्वत्वमाह । द्वयं प्रकृतिसम्बन्धशून्यकेवलपुरुषतत्त्वज्ञानपरम् । यथार्दैधाग्नेरि- त्यारभ्य वागेकायनमित्यन्तेन नामरूपात्मकप्रपञ्चात्पत्तिलयाधारश्रा- वणात् । सांख्यमते केवलस्य पुरुषस्य तथात्वाभावात् । किन्तु प्रकृ- तसंसृष्टतत्परम् । तेन ताहशजीवस्य प्रकरणित्वम् । जीवलिङ्गस्य भूयस्त्वात् । अथवा ब्रह्मणः प्रकरणित्वम् । अमृतस्वरूपस्य फल- स्योक्तत्वादित्याशयेनाहुः । * तत्रेत्यादि * एवञ्चास्मिन्नपि सूत्रे आनुमानिक नेत्यानुमानिकसूत्रादाकाशादिषु कारणत्वेन चेत्याका- शादिसूत्राचानुवर्तते । तथाच ब्रह्मण्येव वाक्यान्वयाद् ब्रह्मैव कार- णत्वेन मन्तव्यं, न तु प्रकृतिविशिष्टो जीवः । सर्वश्रुतीनामैकवाय वाक्या- त् । अतो नानुमानिकसूत्रे योजनं पर्यवस्यतीत्याशयेन पूर्वपक्षमाहुः । * तत्रात्मन इत्यादि *1* स्वप्रतीत्योत * लौकिक्या स्वप्रतीत्या। * जीवमिति * प्रकृतिसंसृष्टं पुरुषम् । * तदनु तति * जीव- स्यात्मत्वेन बोधनानन्तरं तद्विषयकमेव । * ब्रह्म तं परादादित्यादि- नेति * । ब्रह्म तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद क्षत्त्रं तं परादा- दित्यादिना । अर्थस्तु-ब्रह्मक्षत्रादिरूपा वर्णाभिमानिनी देवता तं वक्ष्यमाणलक्षणं पुरुषं परादाज्ञानापराधात् पराकुर्यात् । अपराध- माह । योऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म घेदेति । यः पुमान् अन्यत्रात्मन आत्मनः ·५१८ सप्रकाशे अणुभाष्ये । तदनु कथमस्मिन् सङ्घाते आत्मज्ञानं भवतीयाकालायां दु. न्दुभ्यादिदृष्टान्तत्रयमाह । परम्परया बाह्याभ्यन्तरभेदेन यथा महाकोलाहले दुन्दुभेर्हन्यमानस्य शब्दो गृहीतो भवति। तत्र करणं दुन्दुभिदर्शनं, दुन्दुभ्याघातदर्शनं वा । अनुमानद्वारा चित्ते तत्र निविष्टे तत्साक्षात्कारो भवतीति तथा आत्मनो बोधककार्यानुस- न्धाने तत्साक्षात्कारो भवतीति । तत्र कथं सर्वत्वमियाकाङ्क्षायां तत एवोत्पन्नं सर्व नामरूपात्मकं तस्मिन्नेव लीयत इति । स यथे- ति द्वयेनाह । मध्ये स एव नातिरिक्तं विशतीति, स यथा सैन्ध- वघन इसनेनाह । आधेयत्वेन तावन्मात्रतानिराकरणायाह । न प्रेस संज्ञास्तीति । कार्यातिरिक्तरूपं कथयितुं न शक्यत इति तत्र विशेषाकाङ्क्षायामतिरिक्ताकथने वञ्चकत्वमाशा तत्परिहारायाह। स होवाचेति । अविनाशीसनेन कायवैलक्षण्यं सिद्धवत्कारेणोक्त्वा विषयसबन्धेन संसारमाह । मात्रासंसर्गस्त्वस्य भवतीति । विशेष- तस्त्वकथने हेतुमाह । यद्वैतमिसादिना, यावत्समाप्ति । चक्षू रूप- मेव पश्यति, नात्मानम् । ननु रूपमप्यात्मेतिचेत् । तत्रापश्यन् वै तद् द्रष्टव्यत्वेन न पश्यति । न हि द्रष्ट स्वरूपं दृश्यज्ञानेन ज्ञातं भवसतद्रूपत्वात् । एवं द्रष्दृदृश्यव्यवहारे अज्ञानावस्थायां विशेष- तस्तज्ज्ञानमशक्यमुक्त्वा ज्ञानोत्तरं कर्मकर्तृभाव एव नास्तीसाह । यत्र वा अन्यदिव स्यादिसादिना। इदमेव हि ज्ञानममृतत्वमिति । सकाशादन्यद् ब्रह्मक्षत्रादि वेदेति । त्रल् सार्वविभक्तिकः । तथा- चायमात्माभिन्नत्वेन मां पश्यतीत्यपराधात् तमात्मशानरहितं कुर्या- दित्यर्थः । * सर्वत्वमाहेति * । इदं सर्व यदित्यन्तमनूधभागः । अयमात्मति विधेयभागः । तथाचात्मनः सर्वत्वादात्मशाने सर्व- शानमुपपन्नमिति भावनात्मनः सर्वरूपत्वमाहेत्यर्थः । * तदन्विति * एवं प्रतिज्ञोपपादनमुखेन तन्माहात्म्यश्रावणानन्तरं कथमस्मिन् ·१ अध्याये ४ पादः। ५१९ सङ्घाते आत्मज्ञानं भवतीस्याकाङ्क्षायां दुन्दुभ्यादिहष्टान्तत्रयमाह । यथा दुन्दुभेन्यमानस्य न बाह्याञ्छब्दाञ्छक्नुयात् तद्ग्रहणाय दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वा शब्दो गृहीत इत्यादि । अ. र्थस्तु-यथा दुन्दुभेर्हन्यमानस्य सकाशाद बाह्यान् अतिरिक्ताञ्छ- ब्दान् महाकोलाहले ग्रहणाय ग्रहीतुं न शक्नुयान समर्थः पुरुषो भवेत् । किन्तु हन्यमानस्य दुन्दुभेरेव शब्दो गृहीतो भवति । तत्र करणं बुन्दुभेदर्शनम् । दुन्दुभ्याघातस्य वा दर्शनम् । तदेतदुक्तं, दुन्दुभेस्तु ग्रहणेन दुन्दुभ्याघातस्य वेति । तथाच महाकोलाहला- भिभावके कस्मिंश्चिच्छब्दे श्रुते, कस्यायमिति जिज्ञासायां योग्यतया सजातीयशब्दान्तरेण वा कारणमनुमिनोति । एवमनुमानद्वारा चित्ते तत्र निविष्टे ततः प्रयत्नेनान्यथा वा तस्य दुन्दुभेः साक्षात्कारो भवतीति हष्टान्तः । तथात्रात्मबुभुत्सायाम आत्मनो बोधकानि यानि चेष्टादिरूपाणि तत्कार्याणि तेषां विचारेण चित्तेऽनुमानद्वारा आत्मा- नुसन्धाने तस्यात्मनोऽप्यस्मिन् सङ्घाते श्रवणादिभिः साक्षात्कारो भवतीति । अत्र प्रथमो दुन्दुभिदृष्टान्तः परम्परया ज्ञानजनने । श- रीरसमवेतचेष्टया निमित्तभूतस्यात्मनो ज्ञानात् । द्वितीयस्तु बाह्याद भेदेन शानजनने । तत्र बाह्यशब्दा रागादिभेदशापकास्ते शब्दप्रयो- जकं नेतरभेदेन प्रत्याययन्तीति तांस्तद्ग्रहणाय न शक्नुयात् । वी- णाया वीणावादस्य वा ग्रहणेन तु अयमीहशः शब्दो न केवलमङ्गु- लीसंसर्गप्रयुक्तः, किन्तु मनोव्यापारविशेषप्रयुक्त इति ज्ञायते । अतः स शब्दस्तत्कारणस्य बाह्याद् भेदेन शापकतया गृहीतो भवति । तृतीयस्त्वभ्यन्तरान्मनसोऽपि भेदज्ञानजनने । तत्र बाह्याः शब्दा मन्द्रतारादयस्ते प्राणस्य न मनोभेदशापकाः । शङ्खस्य शङ्खध्मस्य वा ग्रहणेन तु शब्दस्तत्कारणस्यान्तःकरणादू भेदेन शापकतया गृहीतो भवति । मुख्यप्राणस्यायं शब्द इति । एवं सङ्घातादू भिन्नतया सङ्घा- तेऽन्तरात्मशाने उपायो मननात्मक उक्तः । तत्र कार्यलिङ्गमनुमान- मात्मनि चित्तं निवेशयतीति सिद्धम् । तत्रात्मकार्यविवक्षयैव इतः पूर्वमात्मशाने सर्वज्ञानस्योक्तत्वादात्मा सर्वत्वेन वक्तव्यः । तत्र क- थमात्मनः सर्वत्वमित्याकाङ्कायां तत एवोत्पन्नं सर्व तत्रैव लीयत इति घटादेः पूर्व पश्चाच मृदिव सर्वस्यात्मति बोधनाय, स यथा भार्दैधारिति स यथा सर्वासामपामिति कण्डिकाद्वयेनाह । तेन ·समकाशे अणुभाष्ये । नैयायिकाधभिमतं निमित्तमात्रत्वं निराकृतम् । तथापि स्थितिदशा- यां भेददर्शनात् पूर्वोक्तं सर्वमुपचारमात्र मस्यत इति तनिवारणाय मध्ये स्थितिदशायामपि स आत्मव कवलो, नातिरिक्तं किमप्याधेय- त्वेन विशतोत्यन्तबाहिस्तस्यवानन्तरत्वमबाह्यत्वमेकरूप्यं चाह । स यथा सैन्धवघनोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्नो रसघन एव स्यादेवं वा अरे इद महद्भूतमनन्तमपार कृत्स्नः प्रशाधन एवंति । तहि सर्वदा कुता न प्रतीयत इत्यत माह । एतेभ्यो भूतभ्यः समुत्थाय तान्यवानुविन- श्यतीति । एतानि शरीरात्मकानि महान्ति चभूतानि कार्यत्वादस्य शापकानीति तभ्यः समुत्थाय तद्वारा खं शापयित्वा तानि विन- श्यन्ति सन्त्ययमात्माऽप्यनुविनश्यत्यदर्शनं प्रामोतीति । तार्ह समु- त्थानानुविनाशक्रियादर्शनात् कालपरिच्छिन्ना भावष्यतात्याशङ्कायां तावन्मात्रतानिराकरणायाह । न प्रत्य सज्ञास्तीति । प्रेत्य भूतलयोत्सर संज्ञा सम्यग् ज्ञापक नास्ति । कार्यमव तस्य ज्ञापक रूपम् । अतस्त- स्मिन् लीने कार्यातिरिक्तं तस्य रूपं वक्तु न शक्यत इति न शायते । न तु स एव नास्तीत्यतो न ज्ञायत इति । तथाच तदानीमाप विद्यमान- त्वान्न स कालपरिच्छिन्न इत्यर्थः । एवमुक्तं मैत्रय्या मोहो जातः । सा हा वाच मैत्रेयी, अत्रवमा भगवान् माहान्तमापोपदन्न वा अह- मिदं विजानामि न प्रेत्य संशास्तीति । मोहान्तं मोहमध्यमापीपदद् आपादितवानसि । शेषाऽर्थः स्फुटः । एवं मैत्रेय्या उक्त तत्र विशे- षाकाङ्कायामतिरिक्ताकथने वञ्चकत्वमाशय तत्परिहारायाह । स हो वाचत्यादि । स होवाच याज्ञवल्क्यः । न वा अरे मोहमहं ब्रवी- म्यविनाशी वा अरे अयमात्मा अनुच्छित्तिधर्मा मात्रासंसर्गस्त्वस्य भवतीति । अत्र, अविनाशोत्यनेन स्वरूपनित्यत्वस्य, न विद्यते उ- च्छित्तिर्येषां तेऽनुच्छित्तयस्तादृशा धर्मा यस्यत्यनुच्छित्तिधर्मेत्यनेन स्वरूपधर्माणां च नित्यत्वस्य बोधनात् कार्यवैलक्षण्यं सिद्धवत्कारे- णोक्त्वा विषयसम्बन्धेन संसारमाह । मात्रासंसर्गस्त्वस्य भवतीति । तथाच यद्यनित्यः स्याद् विषयसम्बन्धन पुनः संसारः कस्य स्यादतः सोऽविनाशीत्यर्थः । यद्येवं तर्हि तदर्शनार्थ विशेषोऽपि वक्तव्य इ- त्याकाङ्कायां विशेषतस्त्वकथने हेतुमाह । यद्वैतमित्यादिना, याव- समाप्ति । यद्वैतन्न पश्यति पश्यन् वै तद् द्रष्टव्यं न पश्यति । न हि द्रष्टुईष्टर्विपरिलोपो विद्यते अविनाशित्वात् । न तु द्वितीयमस्ति ।

·१ अध्याये ४ पादः। ५२१ ततोऽन्यदू विभक बत् पश्येदिति । तन्न पश्यतीवत्रानुस्वारस्य परसवर्णः । यतश्चक्ष रूपमेव पश्यति, नात्मानमतो यबैतन्त्र पश्य: तीत्यनेनात्मदर्शनाभावमनूद्य कार्यस्य कारणात्मकत्वात् । ननु र पमप्यात्मेति कथमदर्शनमुच्यत इतिचेत् तमाह । पश्यन् वै तद द्रयं न पश्यति । रूपात्मकमात्मानं पश्यन्नपि द्रष्टव्यत्वेन न पश्य- तीति । तथाचेदं तस्य दर्शनाभावस्य स्वरूपं, न तु सर्वथा अविषया तया तदर्शनाभावरूपमित्यर्थः। मनु कथमेतदवगम्यते अस्येदमेव स्वरूपं, न सर्वथा तहर्शनाभावरूपमित्यतो युक्तिमाह । न हि द्रष्टु- विपरिलोपो विद्यतेविनाशित्वादित्यादि । शेरिति पञ्चमी । प्रा. णादू रसादित्यादिपश्चमीप्रायपाठस्यैवाने दर्शनात् । तथाच द्रा- रात्मनो रशेश्चक्षुरिन्द्रियाद् विपरिलोपो विरुद्धः परिलोपः सर्वथा अदर्शनरूपो न विद्यते । कुतः १ । अविनाशित्वात् । स्वरूपतः ख- सपधर्मतश्च नित्यत्वात् । तर्हि पश्यत्त्वमेव, नापश्यत्त्वं तत्राह ।न वित्यादि । यद् द्वितीयं पश्येद् यद् दर्शनकरणमिन्द्रियं तत्तु तत आत्मनोऽन्यदू विभकं नास्ति । भेदे विभागे च सति द्रष्ट्रहश्यमा- पः । स तु कार्ययो रूपचक्षुषोरेवातो रूपदर्शनम् । न तु कार्यस्य रूपस्य चक्षुषश्च कारणादात्मनो भेदो विभागो वा । अतस्तदभावा- बक्षुः खकारणमात्मानं न पश्यतीत्यपश्यत्त्वम् । न हि द्रष्टुः स्वरूप हश्यज्ञानेन शातं भवति । अतद्रूपत्वात् । एवमग्रेऽपि बोध्यम् । एवं द्रष्टदृश्यव्यवहारे अज्ञानावस्थायां विशेषतस्तज्ज्ञानमशक्यमुक्त्वा ज्ञान- दशायां विशेषतो वक्तुं शक्यो भविष्यतीत्याकाङ्कायां ज्ञानोत्तरं कर्मकर्तृभाव एव नास्तीत्याह । यत्र वा अन्यदिव स्यात् तत्रान्यो- ऽन्यत् पश्यदित्यादि । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत् केन कं प- इयेदित्यादि । तथाचावस्थायेऽप्यशक्यवचनत्वाद् विशेषतो न वक्तुं शक्य इत्यर्थः । तदेतन्निगमयति । येनेदं सर्व विजानाति तं केन विजानीयाद्, विज्ञातारमरे केन विजानीयादिति । एवमुपदि- श्योक्तमुपसंहरति । उक्तानुशासनासि मैत्रेय्येतावदरे खल्वमृतत्व- मिति । इदमेव हिमानं सर्वनिमित्तोगदानभूतमविनाश्येकमेव तस्व. मित्याकारकज्ञानोत्तरं यस्मिन्निर्विषयमात्मरूपं झानं तदेवाऽमृतत्व- मित्यर्थः । एवं विषयवाक्यं ज्याख्याय पूर्वपक्षी स्वाभिप्रायमाह - ·५२२ समकाशे अणुभाष्ये। तत्रादिमध्यावसानेषु, जीवपकरणमिव प्रतिभाति । तस्य ब्रह्मता जगत्कर्तृत्वमित्युत्कर्षः । न तु तस्मादन्यद् ब्रह्मत्वेन वक्तुं युक्तम् । अर्थविरोधाच । तस्माद् वेदे सृष्टिवाक्यानामतन्न्यायेना- न्यार्थत्वान ब्रह्मजगत्कारणमिति प्रकृतिवाद एव युक्त इसेवं माने उच्यते । वाक्यान्क्यात् । इदं वाक्यं भगवसेवान्वेति, नात्र जीवभाधान्यगन्धोऽपि सर्वत्र भगवदन्वयेनैव जीवस्यापि मियत्वम् । तस्यैव मुखरूपत्वात् । सर्वोपनिषदनुरोधेनैवास्याप्यर्थस्य वक्तुमु चितत्वात । तमेव विदित्वा अतिमृत्युमेति, आनन्दादयेव खल्वि- तत्रादीत्यादि *। नन्वयमात्मा ब्रह्मेति श्रुत्यन्तरे एतस्य ब्रह्मत्वं विहितं, न तु ब्रह्मण एतदात्मत्वमतोऽस्मादात्मनो ब्रह्मणोऽतिरिक्तत्वादत्र च जगत्कर्तृत्वजगदात्मकत्वादिरूपब्रह्मलिङ्गादस्य ब्रह्मप्रकरणत्वमेवा. स्त्वितिचेत् तत्राह * तस्य ब्रह्मेत्यादि * । तथाचाभ्यर्हितत्वात् त- स्मिन्नेतद्वयमुत्कर्षायोच्यते । ननु किमत्र मानमितिचेत् । अन्यथा- अनुपपत्तिमेव जानीहि । एतावदरे खल्वमृतत्वमित्यनेनाऽमृतत्वस्या- त्रैव नियमितत्वान तु तस्मादन्यद् ब्रह्मत्वेन वक्तुं युक्तम् । अर्थवि- रोधाच । ब्रह्म यविकारं कथं कार्यरूपेण विकुर्यादित्यर्थविरोधा- दिल्यर्थः । सिद्धमाह * तस्मादित्यादि * । अर्थविरोधेन ब्रह्मणः कारणताया बाधितत्वादात्मातिरिक्तब्रह्माभाषाच वेदे सृष्टिवाक्या- नामेतन्यायेन जीवस्तुत्यर्थत्वान्नातिरिक्तं ब्रह्म जगत्कारणमिति जी- माधिष्ठिता प्रकृतिरेव कारणम् । तेन प्रकृतिकारणवाद एव युक्त इति प्राप्ते इत्यर्थः। सूत्रं पठित्वा सिद्धान्तं व्याकुर्वते * इदमित्यादि । अत्रापि कारणत्वेनेत्यनुवर्तते । कारणत्वेन ब्रह्मैवात्रावगतव्यं, न जीवः । कुतः। । वाक्यान्वयात् । वाक्यं अन्वयो वाक्यान्वयस्तस्मात् । सर्वस्मिन् वेदरूपे महावाक्ये ब्रह्मण एव कारणत्वेनानुगमदर्शना. दिदमपि वाक्यं भगवत्येवान्वेति । नात्र जीवप्राधान्यगन्धोऽपि, येन ·१ अध्याये ४ पादः। मानि भूतानि जायन्ते, सर्व एवात्मानो व्युश्चरन्ति, एम सेवानन्द- यातीसादिश्रुतिसहस्रनिःसन्दिग्धेमणः स्वरूपं कार्यमंशाश्र म. तिपादिता इतीदमपि वाक्यं तत्परमेवोचितप । सर्वव्यवहारस्य तन्मूलकत्वेन पूर्वमुक्तत्वात् । विषयस्पर्शो विज्ञातृत्वमपि तस्यैव । प्रकृतिवाद माशोत । नचोपक्रमे, न वा अर इत्यादिना निरुपधि- प्रियत्वेन जीवात्मन एव प्रकृतत्वात् कथं न तस्य प्राधान्यमिति श. यम् । आत्मनः प्रकृतत्वेप प्रियत्वेनैव प्रकृततया खेन रूपेणाप्र- कृतत्वात् प्रकृततावच्छेदकविचारे सर्वत्र भगवदन्धयेन जीवेऽपि तस्य सस्वात् तदन्षयेनैव जीवस्यापि प्रियत्वम् । प्रियत्वस्य सुखध. मत्वादू, यो वै भूमा तत् सुखं नाल्पे सुखमस्तीति श्रुस्या ब्रह्मण एव सुखरूपत्वादत्र प्रतीयमानस्यापि प्राधान्यस्य ब्रह्मण्येव पर्यवसानादु- पक्रमाद्यपेक्षया उपपत्तेबलिष्ठत्वात् । किञ्चेदमवान्तरवाक्यं महा- बाक्याद् दुर्बलम् । तच्छेषत्वात् । महावाक्यं तूपनिषत् । ततोऽपि महावाक्यं वेदः । स तु सर्वोऽपि भगवत्पर एव। सर्वे वेदा इति श्रुतेः । वेदैश्च सर्वैरित्यादिस्मृतेश्च । उपनिषद्विचारेऽपि, तं त्वौ- पनिषदमिति, आत्मैवेदमप्र आसीदित्यादिवाक्यदर्शनाल तस्या अपि तत्परत्वमेव । एवमन्यत्रापि । अतः सर्वोपनिषदनुरोधेनैवास्याप्यर्थ- स्य वक्तुमुचितत्वात् तासु च, तमेव विदित्वा अतिमृत्युमेतीत्यप- धारणदर्शनादत्रापि श्रवणादिविधीनां ब्रह्मविषयत्वमेव मन्तव्यम् । तथा अत्रोक्तं यथाधाग्नेरित्यादिष्टान्तसिखं कारणत्वं समुद्रा- विष्टान्तसिद्धं प्रलयाधारत्वं च तदैव सङ्गच्छेत यदा प्रियं ब्री- वात्राद्रियेत । मानन्दायेवेति सावधारणश्रुत्या तत्रैव तनियमना- तू । नच जीव एव ब्रोति युक्तम् । सर्व एवात्मानो व्युश्चरन्तीति भुतिविरोधात् । अमृतत्वरूपं फलमपि तत एव । एष बवानन्दया तीति सावधारणश्रुतेः । अत उदाहतजातीः श्रुतिसहस्रेस्तथा प्रति- पादनादिदमपि वाक्यं ब्रह्मपरमेवोचितमित्यर्थः । ननु सत्यमेवं, तथापि मात्रासंसर्गस्त्वस्थ भवतीति विषयसंमर्गस्त्वस्य भवतीति विषयसंसर्गरूपेण लिङ्गेनान जीव एव वक्तव्यः। अन्यथा सबिरों धस्य दुर्वारत्वादिस्यत आहुः । सर्वेखादि - पूर्वमिति । ।

·'समकाशे अणुभाष्ये एवं सति सर्वमेव सङ्गतं भवेत् । अतो वाक्यान्चयात्र जीव- परत्वं येन प्रकृतिवादः स्यादिति ॥ १९ ॥ प्रतिज्ञासिहेर्लिङ्गमाश्मरथ्यः ॥ २० ॥ जीवमुख्यप्राणलिङ्गसूत्रे । तथाच जीवस्य ब्रह्माश्रितत्वाजीवधर्मा प्र. मण्युच्यन्त इति विषयस्पशोऽप्युपपद्यते । न त्वेतावतात्र जीववा- क्यत्वम् । विज्ञातृत्वं तु ब्रह्मधर्म एव । नान्योऽस्ति द्रष्टेत्यादिश्रुतेः । सच धर्मस्तदंशवाजीवेपि भासत इति न तेनापि जीववाक्य- त्वशडून । ननु यथान लयाधिकरणदृष्टान्तनिरूपणोत्तरं, स यथा सैन्धवधन इत्यादि श्राव्यते, तथा पूर्वस्मिन् मैत्रेयीग्रामणे सर्वासा- मपामित्याधुत्तरं, स यथा सैन्धवखिल्य उदके प्रास्त उदकमेबानु- विलीयेत नाहास्योद्हणायेव स्याद् यतो यतस्त्वाददीत लवणमेवेति भाव्यते। खिल्यश्च शकल इति ब्रह्मांशस्तत्र प्रतीयत इतीहापि जीव पवास्त्विातिचेत् तत्राहुः । * एवं सतीत्यादि * । सर्वस्यापि व्य- वहारस्य ब्रह्ममूलकत्वे सिखे सति यदत्रोक्तं, यत्र वा अन्यदिव स्यादित्यादिना कर्मकर्तृभावरहित्यं, तदपि, यद्वैतन्न पश्यतीस्था- दिना जीवस्य स्वरूपतो धर्मतश्च नित्यत्वं प्रतिपाद्य विभक्तत्वनिषे- धेनाविभागानुसन्धानदशायां द्वितीयस्य विभक्तत्वेन दर्शनं निषिद्धा सर्वस्यात्मभावं च बोधयित्वोकम् । अतस्तदपि सर्वस्य जीवजडरू. पस्य वस्तुतो ब्रह्मत्वादेव सङ्गतं भवेत् । यच्च तत्रोक्तं खिल्यत्वं जीवस्य संज्ञाभावादिकं च तदपि सङ्गतं भवेत् । तत्रापि प्रियस्थ. अपस्य प्रकृततावच्छेदकस्य महावाक्यशेषत्वादीनाच तुल्यत्वात् तस्यापि ब्रह्मण्येव तात्पर्यादविरुवं भवेत् । तत्र यद्, यद्वैतन्त्र पक्ष्य- तीत्यादिवाक्यराहित्वं पाठभेदादिकं च तदपि मैत्रेय्या अधिकार. परीक्षार्थम् । अत एव तत्र, उक्तानुशासनासीति नोक्तम् । पुनरु- पदेशस्य चिकीर्षितत्वात सन्म्यस्तमपि न इह तदुभयमुक्तमतोऽर्थ- भेदेपि तात्पर्येक्यादैकार्थ्यम् । एतस्य तदर्थनिधायकत्वादस्यैव- प्रावल्यम् । तदेतद् इदि कृत्वा सिखमाहुः । * अत इत्यादि ॥ १९ ॥ प्रतिवासिलिनमाश्मरथ्यः ॥ सूत्राण्यवतारयन्ति ·१ अध्याये ५ पादः। नियतधर्मवादिनामपि मतेन प्रकृते सिदान्तं वक्तुं पक्षा- न्तराण्याह । तत्र ब्रह्मवादैकदेशिवादाः सन्ति । तत्र जीवो नाम खस्य भोगनिष्पत्त्यर्थं खांशो भगवता कृतो विस्फुलिङ्गचदिसा. श्मरथ्यो मन्यते । अनादिसिद्ध एव जीवश्चैतन्यमानं शरीरादिस. काते प्रविष्ट इति चिति तन्मात्रेण प्रवेशे च मोक्ष इति च औडु- लोमिराचार्यः। काशकृत्स्नस्तु आसत्त्या विषयभोक्तरूपं भगवत एव जीव इति तेऽपि स्वमतानुसारेणात्र परिहन्ति । तत्र पुत्रा. दिप्रियसहवचनाजीवप्रकरणमेवैतदिसाशा जीवोपक्रपस्यान्यत् प्रयोजनमिसाह । प्रतिज्ञासिद्धोरिति षष्ठी । तस्या लिगमंशत्वा- ज्जीवस्य तदभेदेनोपक्रमः प्रतिज्ञासिद्धलिङ्गं भवति । एकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं प्रतिज्ञा। तस्यैवाग्रे व्युत्पाद्यमानत्वात् तस्या एतत् साधकम् । यथा जीवो भगवानेवं जड इति । एवमाश्मरथ्यो मन्यते । श्रोतव्या. दिविषयस्तु भगवानेव । तस्मानियतधर्मजीववादेऽपि न जीवोप- क्रमो दोषः ॥ २० ॥ नियतेत्यादि । अत्रोक्तं प्रियत्वं जीवधर्म एवेति वादिनां मतेन मैत्रेयी- ब्रामणे प्रकृतिवादनिरासरूपं सिद्धान्तं वक्तुं सम्मत्यर्थ पक्षान्तरा- ण्याहेत्यर्थः। * पुत्रादिप्रियसहवचनादित्यादि * पुत्रादिरूपा ये लौकिकाः प्रियास्तैः सहवचनादत्रात्मनोऽपि लौकिकमेव प्रियत्वं प्रतीयत इति जीव एवानात्मनेपदेन परामृश्यते । अतो जीवप्रकरण- मेवेदमित्याशझोत्यर्थः । * तदभेदेनेति * ब्रह्माभेदेन । * एकविज्ञा- मेन सर्वविज्ञानमिति * । मैत्रेय्यात्मनि वा अरे दृष्ट श्रुते मते विज्ञात इदं सर्व विदितमिति वाक्योक्तं तत् । प्रतिज्ञासिद्धेरिदं कथं लिङ्ग- मित्यत आहुः * तस्यैवेत्यादि * । * तस्यैवेति * सर्वत्वस्यैव । * तस्या एतत्साधकमिति * । उपक्रमे जीवात्मकथनं प्रतिक्षायाः साधकम् । अन्यथा एतद्व्युत्पादनकोटौ जीवस्याकथनाजीवज्ञाना- ·समकाशे अणुभाष्ये । उत्क्रमिष्यत एवम्भावादित्यौडुलोमिः ॥ २१ ॥ लिङ्गमिसनुवर्तते । यदत्र जीवोपक्रमेण भगवतः श्रवणादि- कमुक्तं, तत् संसारभावादुत्क्रमिष्यतो जीवस्य लिङ्गम् । मुक्तौ जीवो भगवानेव भविष्यतीति सापकम् । अन्यथा सैव कथममृता भवेत् । इतिशब्दो हेतौ । स्त्रिया विश्वासार्थ गौणप्रियवैराग्याथ च जीवोपक्रमः कर्तव्य एवेति औडुलोमिराचार्यो मन्यते । तस्माद् भिन्नजीवपक्षेऽपि नात्र दृषणम् ॥ २१ ॥ अवस्थितेरिति काशकृत्स्नः ॥ २२ ॥ भावे प्रतिज्ञा बाधिता स्यात् । कृते तूपक्रम उल्लेखे सोपि ब्रह्मक्ष- स्वाभिमानितया तत्र निविशेदतस्तथेत्यर्थः । तथा सत्यस्मिन् मते प्रतिज्ञवास्य ब्रह्मणः प्रकरणत्वनियामिकति शेयम् । एवमेवाने मत- येऽपि ॥२०॥ उत्क्रमिष्यत एवम्भावावित्यौडुलोमिः ॥ एवम्भावादित्यस्य विवरणं, * संसारभावादिति । एवं कथनस्य मुक्तिप्राप्तिलिङ्गत्वे किंगमकमित्यत आहुः । * अन्यथेत्यादि * चिपे ब्रह्माणि जीवस्य प्रवेशो हि तन्मते मोक्षः । ब्रह्म तु चिद्रूपं व्यापकमितीदानीमपि जी- बस्तत्र प्रविष्टोऽस्त्येव । परं सङ्घातान्तरायेण । यथा कुसूलसं वस्तु गृहे । तद् यदा ततो बहिः प्रक्षिप्यते तदा गृहखं भवति । तथा जी. वोपि सातादू बहिर्भूय यदा साक्षाच्चित्संबद्धः स्यात् तदा मु- ब्येतेति सङ्घाताद भिन्नत्वबोधनार्थमेव जीवोपक्रमः । सा हि मोले- छुर्षियां पृच्छति । तद् यदि तस्यै मोक्षयोग्य जीवस्वरूपं न शापयेत् सैव कथममृता भवेत् । अतो, येनाहं नामृता स्यामित्यादिकं तद्वा- क्यमेवैवं कयनस्य मुक्तिलिङ्गत्वे गमकमित्यर्थः । तदेतदाहुः । * इतिशब्द इत्यादिना * * दूषणमिति + प्रकृतिवादापतिरूपं दूषणम् ॥२१॥ मवसितेरिति काशकृत्स्नः । जीवस्य प्रमावस्थाविशेषत्वबो- ·१ अध्याये ४ पादः। ५२७ लिङ्गमिसेव । भगवत एवावस्था जीव इति । अतः संसार. दशायामपि जीवो ब्रह्मेति नात्रोत्क्रमणमुपचारो वा । अन्यथा कथमात्मनस्तु कामाय मर्व प्रियं भवतीति । न बन्यस्य सर्व प्रियं भवति । मोक्षस्तु शानमेव । उत्तरत्र कर्तव्याभावात् । अवस्थया व्यवसायात सिद्धान्ताद्विशेषः । इतिशब्दनैतावदरे खल्बमृतत्व- मिन्युपसंहारो हेतुरस्य पक्षस्येति काशकृत्स्नो मन्यते । तस्मा. जीवोपक्रमी, भगवत एवावस्थाविशेषो जीव इसस्य लिङ्गम् । तस्मान्मत्रेयीब्राह्मणेनापि जीवद्वारा प्रकृतिकारणवादासिद्धिरिति सिदर ॥ २२॥ प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॥ २३ ॥ एवं प्रकृतिकारणवादनिराकरणेन ब्रह्मण एव कारणत्वे सिद्धेऽप्यर्द्धजरतीयतयोभयस्थापनपक्ष परिहर्तुमधिकरणमाभते । धनार्थ जीवोपक्रम इत्यत्र किं गमकमित्यपेक्षायामाहुः । * अन्यथे- त्यादि * यदि हि जीवस्य ब्रह्मावस्थाविशेषत्वमत्र बोधनीयं न स्यात् तदा, आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवतीति सर्वभोक्तृत्वमात्मनो नषदेत् । ब्रह्मातिरिक्तस्य सर्वभोक्तृत्वाभावेन सर्वस्मिन् प्रियत्वा- भावात । अतः सर्वभोक्तर्येकस्मिन्नात्मनि वक्तव्ये प्रतिनियततत्त- द्विषयभोक्तारं तदवस्थाविशेषमुपक्रमे वदति । तथाच सर्वप्रियत्व- वाक्यमेव तद्गमकमित्यर्थः । येनाहं नामृतास्यामिति मोक्षार्थ प्र. भात तत्रानुत्तरे तदपूर्तिरित्याशगयां तन्मतेन समाधिमाहुः । . मोक्ष इत्यादि * 1 * सिद्धान्ताद विशेष इति * सिद्धान्ते त्वंश- त्वेन व्यवसाय इति तथा । * अस्य पक्षस्येति * ज्ञानमेव मोक्ष इति पक्षस्य । शेषमतिरोहितार्थम् ॥ २२॥७॥ प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात् ॥ अधिकरणप्रयोजनमा- दुः। एवं प्रकृतीत्यादि । भानुमानिकाधिकरणमारभ्य वाक्या- ·समकाशे अणुभाष्ये । . म्वयाधिकरणान्तप्रन्ये आचैनिमिः सांस्यमतस्याशब्दत्वसाधनात प्रकृतिकारणवादनिराकरणेन, यथाव्यपदिष्टायधिकरणत्रये भुति- विप्रतिषेधपरिहाराद्, वाक्यान्वयाधिकरणे जीवब्रह्मवादनिराकर- णात् पुरुषच्छायायुक्तप्रकृतिकारणवादनिराकरणेन ब्रह्मण एव ज- गत्कारणत्वे सिद्धेऽपि ब्रह्मणो निर्विकारत्वात् कार्ये त्रिगुणात्मकत्वा- दिदर्शनाच्च ब्रह्मणो निमित्तत्वं, स्मृतिसिद्धस्य प्रधानस्य समवा- यित्वमित्युपेयम् । यदि च श्रौत एवाग्रहस्तदापि श्वेताश्वतरादाव- जावाक्यस्थस्याजापदस्य छागीशरीराभिधायकत्वाच्छागीशरीरा यथा तदधिष्ठातृशारीरात्मशक्तिविधया नानाप्रजाजनक, तथा सांख्योक्तं प्रधानमपीश्वरोपाधिभूनं सन्नानाविधप्रजाजनकमित्येतमर्थ रूपका- तिशयोक्त्या बोधयितुं शक्नोति । यदि चंदं नोपेयते तदापि, 'यस्त- म्तुनाभ इव तन्तुभिः प्रधानजैः स्वभावतो देव एकः समावृणोति स नो दधातु ब्रह्माऽव्ययमिति तत्रत्यवाक्यान्तरे तन्तुनाभशरीरस्य दृष्टान्तितत्वेन तन्तूनां प्रधानजत्वकथनेन च ईश्वरशरीरात्मकप्रधा- नांशैः शरीरैर्जीवानावृणोतीति सिद्ध्यति । अत एव, कार्योपाधिरय जीवः कारणोपाधिरीश्वर इत्यपि कचिदुच्यते तेन शुद्धसत्वात्मिका ईश्वरोपाधिः । रजस्तमोमिश्रमलिनसत्त्वात्मिका जीवोपाधिरित्युपा- धिविभागोऽपि युज्यते । अत ईश्वराधिष्ठिता तच्छरीरभूता प्रकृ- तिरपि कारणम् । नच सा प्रथमकार्यरूपेति युक्तम् । चूलिकोपनि- षदि, 'विकारजननी मायामष्टरूपामजां ध्रुवाम् । ध्यायतेऽध्यासितां तेन तन्यते प्रेर्यते पुनः । सूयते पुरुषार्थाश्च तेनैवाधिष्ठिता जगत् । गौरनाधन्तवती अनित्री भूतभाविनीति'श्रावणेन तद्विरोधात् । नच माया काचिदतिरिक्तैवेति वाच्यम् । विकारजननीमित्यनेन षोड- शविकारजनकत्वस्य, अष्टरूपामित्यनेन प्रकृतिप्रकृतिविकृतिभेदना- ष्टरूपत्वस्य प्रकृतिधर्मस्य तस्यां श्रावणेन, श्वेताश्वतरे मायां तु प्रक- तिं विद्यादिति श्रावणेन, गीतायामपि, दैवी ह्येषा गुणमयी मम मायेति, सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसम्भवा इति स्मरणेन च मायाशब्दस्य पर्यायतायामेव पर्यवसानात् । श्वेताश्वतरे, कालः स्वभावो नियतिर्यहच्छा भूतानि योनिः पुरुष इति चिन्त्यमिति स- र्षान् वादानपास्य, ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन् देवात्मशक्ति ख- गुणैर्निगूढामिति परमेश्वरशक्तः स्वगुणनिगूढत्वभावणाम्मैत्रायणी- ·१ अध्याये ४ पादः। ५२९ ननु ब्रह्मकारणतां न निराकुर्मः श्रुतिसिद्धत्वात् । किन्तु समवायिकारणं प्रकृतिरेव । कार्यकारणयोरवैलक्षण्यात् । समवा. यिकारणानुरोधि हि कार्यम् । अन्यत् सर्वं भगवानस्तु । अपे- क्ष्यते च समवायिनिमित्तयोर्भेदः । कर्मण्यपि श्रुतिस्मृतिसमवायो धर्मे । एवं ब्रह्मवादेऽपि स्मृत्युक्ता प्रकृतिः समवायि कारणम् । योपनिषदि च, तमो वा इदमग्र आसीदेकं तत्परे स्यात् तत्परेणेरितं विषमत्वं प्रयात्येतद्रूपं वै रजस्तद्रजः खल्वीरितं विषमत्वं प्रयात्ये- तद्वै सत्त्वस्य रूपमिति श्रावणाद् गुणा अपि सत्त्वादय एव प्राह्याः । अतः पूर्वोक्तन्यायैः सिद्धऽपि ब्रह्मणः कारणत्वे शरीराख्यशक्तिरूपां तां विना कारणतानिर्वाहाभावादर्द्धजरतीयतया मायायाः समवा- यित्वं, ब्रह्मणो निमित्तत्वमित्युभयकारणत्वस्थापनपक्षपरिहारः प्रयो- जनमित्यर्थः । एवं सति श्रुत्युक्तत्वाविशेषात् समवायिकारणं, प्रकृ- तिर्निमित्तकारणं ब्रह्म ? उत सर्वविधं कारणं ब्रह्मति संशयः। स च प्रयोजनकथनादर्थादेव लभ्यते इत्यतो नोक्तः । पूर्वपक्षमाहुः । * नन्वित्यादि * । कार्यकारणयोरवैलक्षण्यं व्युत्पादयति । * समवा- यीत्यादि * । तथाच कार्येषु क्वचिद् रजसः, क्वचित् तमसः, क्वचित् प्रयाणामपि गुणानां प्रकाशप्रवृत्तिनियमादिभिरनुवृत्तिदर्शनाद्धेय- त्वतुच्छत्वादेर्दर्शनाञ्च कार्यमानं प्रकृत्यनुरोधीत्यतः प्रकृतिरेव सम- वायिकारणमित्यर्थः । ननु सत्तायाः सर्वत्रानुवृत्तिदर्शनाद् ब्रह्मणो- ऽपि समवायित्वमस्तु, किं बाधकमित्यत आह । * अपेक्ष्यते चेत्या- दि * । यदि हि भगवतः समवायित्वं स्यात् तद्गुणा अपहतपाप्म- त्वादयः स्वरूपधर्माः सच्चिदानन्दाश्चानुवर्तेरन् । नचात्र भगवत्स- त्तानुवर्तते । प्रतीयमानायास्तस्या भावविकारत्वेन ब्रह्मधर्मत्वाभावा. तू । किश्च । यदि भगवानेव समवायी निमित्तं च स्यात् सर्वे कार्य सर्वदा स्यात् । अपेक्षितस्य सामग्रीमात्रस्य भगवद्रूपतया सत्त्वात् । नचेयं लौकिकी युक्तिर्नवैदिकैरादरणीयेति वाच्यम् । यतः कर्मका- ण्डेपि श्रुतिस्मृतिसमवायो धर्मोऽङ्गीक्रियते । अस्मदादिकृतेश्च निमित्तत्वम् । एवं ब्रह्मवादेऽपि स्मृत्युक्ता प्रकृतिः समवायिकारणं, ६७ ·५३० सप्रकाशे अणुभाष्ये। ब्रह्मनिमित्तकारणमित्येवं प्राप्से उच्यते। प्रकृतिश्च। निमित्तकारणं, समवायिकारणं च ब्रह्मैव । प्रकृतिपदप्रयोगाद स्मृतिसिद्धतीय- सर्वधर्मापदेशः । चकारा, पत्रेसादिसर्वसंग्रहः । कुत एतद ? । प्रतिज्ञादृष्टान्ताऽनुपरोधात् । प्रतिज्ञा, अपि वा तमादेशममाक्षो येनाश्रुतं श्रुतं भवसमतं मतं भवसविज्ञातं विज्ञातं भवतीति दृष्टान्तो, यथैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं स्यादियादि । ब्रह्म निमित्तकारणमित्येवाङ्गीकार्यम् । नचैवं तस्याः श्रीतत्वहानिः । यथा हि ब्रह्मणोऽनुमानगम्यत्वेऽपि मुख्यतया उपनिषद एव गमय- न्तीत्यौपनिषदत्वमेवं प्रकृति मुख्यतया स्मृतिरनुमानं च गमयतीति तस्या आनुमानिकत्वं स्मार्तत्वं चाभिलप्यत इति तावन्मात्रेण तद्धा- नेरभावादित्येवं प्राप्त इत्यर्थः । अत्र सिद्धान्तं वक्तुं सूत्रं व्याकुर्वन्ति। * प्रकृतिश्चेत्यादि * । ईक्षतिना ईक्षत्यादिभिर्वा कर्तृत्वेन ब्रह्म सि- अमेवेति न तदानीं शङ्कन । अतः परं लोकन्यायेन कर्तुरुपादानोप- करणसापेक्षत्वादिह तदाकाङ्क्षायां पूर्वपक्षिणा प्रकृतिरुपस्थाप्यते । सा निमित्तकारणभूता समवायिकारणभूता च प्रकृतिरत्र ब्रह्मैव । न तु ततोऽतिरिक्ता । प्रकृतिशब्दश्च स्वरूपे रूढो, मृत्प्रकृतिघंटः कार्पा- सप्रकृतिः पट इत्यादिप्रयोगदर्शनात् समवायिकारणमभिधत्ते, प्रकृ- था कृतिर्येनेति योगमहिम्ना च निमित्तम् । अतः प्रकृतिपदप्रयोगात् स्मृतिसिद्धा ये तृतीयकारणात्मका असमवायिनः सर्वे धर्माः सं- योगादयस्तेषामपदेशः कथनम् । चकारात् पुराणोक्तानां, 'यत्र येन यतो यस्य यस्मै यद् यद् यथा यदा । स्यादिदं भगवान् साक्षात् प्र- धानपुरुषेश्वर' इत्याधारादीनां सर्वेषांसङ्ग्रहः । तथाचजगतःसर्वविधं कारणं भगवानेवेत्यर्थः । हेतुं व्याकुर्वन्ति * प्रतिशेत्यादि * । अपि वेत्युतशब्दस्यार्थः पाठान्तरं वा । प्रतिज्ञा तु नियमः। संविदागूः प्रति. ज्ञानं नियमाश्रवसंश्रवा इति कोशात् । स चाकविज्ञानेन सर्ववि- ज्ञानं भवतीत्याकारको निश्चय इति तद्बोधकं वाक्यमिह वाच्यवा- चकयोरभेदविवक्षया प्रतिज्ञापदेनोच्यते । एवं दृष्टान्तवाक्यमपि हष्टान्तपदेन । दृष्टान्तस्तु श्रोतृबोधसौकर्यहेतुर्वक्तृश्रोत्रोः संप्रतिप- ·१ अध्याये ४ पादः। प्रतिज्ञादृष्टान्तयोरनुपरोधोऽबाधनं, तस्मात् । समवायिकरणज्ञाने हि कार्यज्ञानम् । उभयोर्ग्रहणमुपचारव्यावृत्त्यर्थम् । उपक्रमोप- संहारवत् । प्रतिज्ञामात्रले अष्टद्वारापि भवेत् । दृष्टान्तमात्रत्वे लनुमानविधया स्यात् तथा सति सर्वसमानधर्मवद् ब्रह्म स्यान समवायिकारणम् । उभयोर्ग्रहणे तु प्रतिज्ञाया दृष्टमेव द्वारमिति समवायित्वसिद्धिः। त्तिविषयोऽर्थः । तयोर्बोधकं चेदं वाक्यद्वयं तयोरबाधनाद्धेतोस्तथा। तथाच यदि समवायित्वं ब्रह्मणो नाद्रियेत कारकान्तरत्वं च तदिदं वाक्यद्वयं पीड्येत । अतस्तदभावादेव तथाऽभ्युपेयमित्यर्थः । तदाहुः। * समवायीत्यादि * । नन्वेकतरेणापि कार्यसिद्धेः किमित्युभयोरु- लेख इत्याकाङ्क्षायामाहुः । * उभयारित्यादि * । यथोपक्रमोपसंहा- रयोरैकार्येनैकस्यार्थस्य सिद्धौ न तत्रोपचार इति शडून, तथाच प्रतिज्ञादृष्टान्तयोरैकार्येनेत्यत उभयोर्ग्रहणमित्यर्थः । तदेतदुपपाद- यन्ति । * प्रतिशामात्रत्व इत्यादि * । हेतोरिति शेषः । तथाच हेतुश्चेत् प्रतिज्ञामात्रमत्रोच्येत तदा अदृष्टा या योगजप्रत्यासत्तिस्त- दूद्वाराऽप्येकविज्ञानेन सर्वज्ञानं भवेत् । यथा, 'विश्वं पश्यति दूरत इति । अनागतमतीतं च वर्तमानमतीन्द्रियम् । विप्रकृष्टं ब्यवहितं सम्यक् पश्यन्ति योगिन' इत्यादिवाक्योक्तम् । तथा सति न तेन समवायित्वसिद्धिः । यदि च दृष्टान्तमात्रं हेतुः स्यात् तदा, सर्व वाच्यं शेयत्वात् तदेकदेशवत्, घटो वाच्यो शेयत्वात् पटवदित्या- दिवत्, सर्व सज्ज्ञेयत्वादित्यप्यनुमानं संभवतीत्पनुमानविधया स्यात् । तथा सति सर्वसमानो यो धर्मों शेयत्वादिरूपस्तद्वद् ब्रह्म स्यान्न तु समवायिकारणम् । उभयोर्ग्रहणे त्वेकविज्ञानेन सर्वविज्ञान- प्रतिक्षाया दृष्टमेव कार्येकदेशप्रत्यक्षमेव द्वारं समवायित्वगमकम् । यथा धेकस्मिन् मृत्पिण्डे मृद्विकारत्वनिश्चयोत्तरं सर्वस्मिस्तत्सजा- तीये तथा झानान्मृत्तिकायां लत्समवायित्वज्ञानं ताहशैकदेशप्रत्य- क्षादेव भवति, नानुमानात्, तथा प्रकृतेऽप्येकत्र सन्मयत्वे निश्चिते सर्वेषु तत्सजातीयेषु सद्विकारत्वज्ञानात् सति सर्वसमवायित्वज्ञानं ताशप्रत्यक्षादेव भवतीति सति समवायित्वसिदिन तु स्मृतिसि- ·५३२ सप्रकाशे अणुभाष्ये। खायाः प्रकृतेरित्यर्थः । ननु भवत्वेवमेकविशात् सर्वविज्ञानं, तथापि सा ब्रह्मोपाधिभूतत्वाद् ब्रह्माविनाभूता वा, ब्रह्माविभक्ता वास्तीति शरीरद्वारकं ब्रह्मण एव समवायित्वं खतश्च कर्तृत्वमित्येव युक्तम् । पूर्वोक्तश्रुतिभ्यः । न तु केवलस्यैव प्रकृतित्वम् । उक्तव्याकोपात् । नच सदेव सौम्येदमन आसीदएकमेवाद्वितीयमित्यादिश्रुतिविरोधः। तत्र हि, सदेवेत्येवकारेणान्ययोगं व्यवच्छिद्याने विवृणोत्येकमेवेति । एकशब्दश्च मुख्य रूढः । एके मुख्यान्यकेवला इति । तथाच मुख्य ब्रीवास्तीति सिद्ध्यति, न तु तेन तदविनाभूतस्याविभक्तस्य वा श- रीरस्यासिद्धिरिति तदविरोधात् । नचैकपदस्य मुख्यार्थत्वमेव, न केवलार्थत्वमित्यत्र किं गमकमिति शट्यम् । सुबालोपनिषदि प्रलय- प्रकरणे पृथिवीलयमारभ्याक्षरं तमसि लीयत इत्यन्तेन सर्वस्य त- मसि लयमुक्त्वाऽने, तमः परे देवे एकीभवति दिव्यो देव एको ना- रायण इति तमसो नामरूपविभागानहतया ब्रह्माविनाभावेनावि- भक्ततया वाऽवस्थितिबोधनस्यैव गमकत्वात् । नच, लीङ् श्ले. षण इति धात्वर्थादक्षरान्तानां तमसा अविभागस्तमसस्तु ब्रह्मणा खरूपैक्यमिति शब्दान्तरादवगम्यते, न त्वविनाभावोऽविभागो घेति वाच्यम् । अन्तर्यामिब्राह्मणे, यस्य तेजः शरीरं यस्य तमः शरीर- मिति शरीरत्वेन श्रावणातू, सुबालोपनिषद्यपि, यो मृत्युमन्तरे स. श्वरन् यस्य मृत्युः शरीरमिति मृत्युपदेन सर्वानर्थमूलतया तस्यैवो- ल्लेखाश्च तमसः शरीरतयैव सिद्धत्वेन स्वरूपैक्यस्य ग्रहीतुमशक्य- त्वात् । तस्मात् सशरीरस्यैव प्रकृतित्वं सच्छब्दवाच्यत्वंच,न केवल- स्येति चेन्नैवम् । अद्वितीयपदविरोधापत्तेः । एकमेवेति कथनोत्तरं मुख्यान्यार्थयोर्वारणार्थमेव तत्प्रयोगात् । अन्यथा तद्वैयर्थ्यस्य वज्र- लेपायित्वात् । नचाद्वितीयपदेन मुख्यत्वमेव विवियत इति वाच्यम्। एकमेवेत्यनेनैव समाभ्यधिकराहित्ये सिद्ध व्याख्यानापेक्षाया एवा- भावात् । तेनासिखावनेनाप्यसिद्ध्या सुतरां तदभावाश्च । एते- नैव, नान्यत् किञ्चन मिषदित्यन्तरनिषेधपरत्वमपि दत्तोत्तरम् । साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च, यदा तमस्तन दिवा म रात्रि- ने सन्न चासन् शिव एव केवल इति सर्वभूतवति काले तद्रहिते तमोऽवशेषाडिन्ते च काले ब्रह्मण एव केवलत्वश्रावणेन, यदा तम- सत् खेनकीभूतं तदा केवलो न शरीरीत्यर्थब्यक्तसिंख्यापूरक , ·१ अध्याये ४ पादः। एव निषेधपर्यवसानसिद्धश्च । नच कालोक्तिविरोधः। तस्याः सृष्टशु- तरव्यवहारे सर्वाधारतया प्रतीयमानकालोपरअनेन पूर्ववृत्तान्तबो- धनार्थत्वात् । अन्यथा शिष्यस्य सृष्टिकालस्थत्वेन कालसत्तामवधा- रयतः पूर्ववृत्तान्तबोधनाभावप्रसङ्गात् । नच कालसत्ताबोधकत्वे किं बाधकमिति शक्यम् । एतस्य सर्वतः पूर्ववृत्तान्तबोधकत्वेन तत्र च सतोऽन्यस्य व्यवच्छेदे कालावच्छेदकप्रमाणस्यापि व्यवच्छिन्न- त्वादत्र कालानुवादस्य वक्तुमशक्यत्वन स्वतन्त्रतया कालसत्ता- बोधने वाक्यभेदप्रसक्तरेव बाधकत्वात् । नचात्र कालविशिष्टस- त्सत्ताबोधकत्वमिति शङ्कयम् । गौरवप्रसङ्गात् । प्तमानजातीये बृह- दारण्यकवाक्ये, सोऽनुवीक्ष्य नान्यदात्मनोऽपश्यदित्यनुवीक्षाश्राव- जस्य बाधापत्तेश्च । तस्माच्चिदचिच्छरीरविशिष्टस्य सत्त्वाद्युपाधि- कस्य वोपादानत्वाङ्गीकारे केवलाद्वितीयश्रुत्योर्विरोधो दुर्वार एव । एवञ्च, तमः परे देवे एकीभवतीति, तमो वा इदमग्र आसीदेकं तत् परे स्यादित्यादावपि य एकीभावः स परस्वरूपत्वमेव, न तु नामल- पविभागानहत्वमानमित्येवं मन्तव्यम् । लयस्य श्लेषरूपत्वेन विभा. गाभावात्मकत्वे एकीभावस्य पृथक्त्वाभावात्मकत्व एव पर्यवसा- नात् । नच शरीरत्वबोधकश्रुतिविरोधः। तस्याः सृष्टिकालीनवृत्ता- न्तपरत्वात् । अन्तर्यामिब्राह्मणे तथात्वस्य स्फुटत्वात् । सुबालोप- निषद्यपि, अन्तःशरीरे निहितो गुहायामज एको नित्य इत्युपक्रम्य पृथिव्यादिमृत्य्वन्तानां शरीरत्वकथनेन तत्रापि सृष्टिपूर्वकालाला- भात् । प्रलयप्रकरणस्य प्रागेव समाप्तत्वाश्च । तस्मान्नोक्तशरीर- विशिष्टस्य प्रकृतित्वम् । नापि प्रधानादेतपतितमृतसादिवत् स्थि. तिरिति निश्चयः । एवं सति गौरनाद्यन्तवतीत्यादौ, प्रकृति पुरुषं चैव वियनादी उभावपीत्यादौ च यदनादित्वादिकथनं, तश्चतुर्मुखा- ऽजत्रिदशाऽमरन्यायेन जगत्साधारणोत्पत्तिनाशनिषेधपरमिस्येव म- न्तव्यम् । 'तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाङ्मनो- गोचरातीतं द्विधा समभवद् बृहत् । तयोरेकतरो हार्थः प्रकृतिः सो- भयात्मिका । ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते'इत्यादि- पुराणवाक्येभ्यश्च । तेन, यस्तन्तुनाम इति वाक्यमपि प्रधानोत्पत्त्य- नन्तरकालवृत्तान्तबोधकमेवेत्येव निश्चयः । एषैव परमाण्वादिकार- णयादानामपि गतिर्बोध्या । कालः खभाव इतिश्रुत्यैव तेषामना- ·समकाशे अणुभाष्ये । कार्यकारणयोर्भेदाभेदमतनिराकरणाय पिण्डमणिनखनिक- न्तनग्रहणम् । तथा सति यत्र कचिद् भगवान् ज्ञातः सर्वत्र ज्ञातो भवति । सर्वं च ज्ञातं भवतीति सामान्यलक्षणप्रसासत्तिनिराकरणाय च, वाचारम्भणं विकारो नामधेयमिति । दरणीयत्वस्योक्तत्वादिति । तस्मात् केवलस्यैव ब्रह्मणः समवायि- त्वमिति निश्चयः । एवं सत्येकविज्ञानेन यत् सर्व विज्ञातं तन्न योग- जधर्मादिना, न वा अविनाभावमहिम्ना, नाप्यविभागादिमहिम्ना श्रुत्यभिप्रेतं, किन्तु दृष्टेनैव द्वारणेति सिद्धम् । अतः परं हु- धान्ते पिण्डादिपदग्रहणस्य प्रयोजनं विचारयन्ति * कार्यकारणयो- रित्यादि * । कार्यकारणयोरभेदे त्रैलोक्यव्यवहारः सङ्कीर्येत । अ- त्यन्तभेदे चैकविज्ञानेन सर्वविज्ञानं बाद्ध्येत । अतस्तयोर्भेदाभेद ए- वास्थयः । हश्यते च तथा। तन्तव एव ह्याततावितताश्च सन्तो लोके पटत्वेन व्यवहियन्ते, प्रावियन्ते, पटत्वजातिं च बिभ्रति । एवञ्च प्रतिज्ञादृष्टान्तयोरुभयोरप्युपपत्तिरिति मतनिराकरणाय पिण्डादि- प्रयग्रहणम् । यदि हि भेदाभेद आद्रियते, तदा येन रूपेण भेदस्त- दूपं कारणज्ञानेन न ज्ञातं भवेत् । ततो भिन्नत्वात् । अथ शायते तर्हि न तद्रपं भिन्नमित्यभेद एवास्थयः, कृतं भेदेन । नच सर्वथा अभेदे व्यवहारसाडूर्यप्रसङ्गः । अवस्थाभेदादेव तन्निवृत्तेः । अतः कयाचिदवस्थयाऽवस्थितं कारणमेव कार्य, न तु ततो भिन्नाभिन्नमि- ति बोधनायावस्थारूपाणां पिण्डादीनां ग्रहणमित्यर्थः । एवमङ्गीकारे गुणमाहुः * तथा सतीत्यादि कार्यस्यैवमवस्थाविशेषविशिष्टकार. गरूपत्वे झाते सति यत्र क्वचित्कार्ये केन चिदवस्थावैशिष्टयेन भ- गवान् शातः सर्वत्र कार्य तत्तदवस्थाविशिष्टत्वेन ज्ञातो भवति, सर्व च कार्य तदभिन्नत्वेन शातं भवतीति बोधसौकर्यरूपो गुण इत्यर्थः । नन्वत्र सामान्यप्रत्यासत्तिर्नाहतेत्यत्र किं गमकमित्यत आहुः । * सामान्येत्यादि * चोऽवधारणे । यदि हि सामान्यलक्षणात्र विवक्षि- ता स्यात् तदा, तत् सामान्यादिति वदन्न तु वाचारम्भणमित्या- ·१ अध्याये ४ पादः। अलीकत्वनिराकरणाय च मृत्तिकेसेव ससमिति ब्रह्मत्वेनैव जगतः ससत्वं, नान्यथेति । । - दि । वदति त्वेवम् । तत्रायमर्थः । यो विकारः पृथुबुध्नोदरादिः स पाचारम्भणं वाचिकक्रियात्मको, न तु कारणा व्यक्तिभेदापादकः। यथा सुप्त उत्थित उपविष्ठे च पुरुषेऽवयवविन्यासभेदोस्तो नामधेयं नैमित्तिकक्रियायाः पदार्थस्वरूपभेदानापादकत्वान्नामेव । तथाचात्र कारणावस्थात्मनैवैकरूप्यस्य विवक्षित्वाद् व्यक्तिभेदानादर एव सा- मान्यलक्षणानादरगमकः । यथा बहुसुवर्णाकाङ्क्षायां कटककुण्डल- कलशभृङ्गारादिव्यक्त्यनादरस्तथेत्यर्थः । एतदेवैकादशस्कन्धे भग- वताप्युक्तम् । 'यथा सुवर्ण सुकृतं पुरस्तात् पश्चाश्च सर्वस्य हिरण्म- यस्य । तदेव मध्ये व्यवहार्यमाणं नानापदेशैरहमस्य तद्वत् । न यत् पुरस्तादुत यन्न पश्चान्मध्येऽपि तन्न व्यपदेशमात्रम् । भूतं प्रसिद्धं च परेण यद्यत् तदेव तत्स्यादिति मे मनीषा' इति । यत् परेण भूतं यश्च परेण प्रसिद्धं तत्तदेव स्यादित्यर्थः । अंशे कार्यत्वाभावात् प्र- सिद्धमिति पृथग्व्यपदेशः । एवमष्टमस्कन्धेपि । 'यथा हिरण्यं बहु- धा समीयते नृभिः क्रियाभिर्व्यवहारवर्त्मसु । एवं वचोभिर्भगवान. धोक्षजो व्याख्यायते लौकिकवैदिकैर्जनैरिति । एतेनाकारादिभेदकृत एव तत्तल्लौकिकवैदिकव्यवहारभेदो, न वस्तुभेदकृतः । यथा क- लशरूपेण सुवर्णेन जलाहरणादिकं, कटककुण्डलादिरूपेण तेन ह- स्तकर्णादिशोभनमिति । एतेनैव फलभेदोऽपि व्याख्यातः । अन्यच तत्रैवाऽमृतमन्थने ब्रह्मस्तुतौ । 'त्वय्यम आसीत् त्वयि मध्य आसीत् त्वय्यन्त आसीदिदमात्मतन्त्रे । त्वमादिरन्तो जगतोऽस्य मध्यं घट- स्य मृत्स्नेव परः परस्माद्' इति । कुत्सितत्वादिभानं तु दोषहशा- मेव, न ब्रह्मविदाम् । यथा खाङ्गे पुरुषस्य । प्रसिद्धं तद् ऋषभदे- वादिषु । तस्माद् भगवतः समवायित्वमप्रत्यूहम् । ननु यदि विका- रस्य वाङ्मानत्वं तदैतेन वाक्येन ब्रह्मणो विवर्तोपादानत्वमुपगम्य प्रपञ्चस्यालीकत्वमेवाद्रियतां. तावताऽप्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानसि- द्धरित्यत आहुः । * अलीकत्वेत्यादि *। * नान्यथेति * न प्रति- नियतेन घटादिरूपेण, न वा जातिरूपेण, नाप्यवान्तरोपादानरूपेण ।

·५३६ समकाश अणुभाष्ये । सामान्यलक्षणप्रयासत्तिनिराकरणंच स्पष्टमेवाग्रे त्रीणि रू- पाणीसत्र कारष्यति । अतो ब्रह्मरूपेण ससस्य जगतो ब्रह्मैव समवायिकारणम् । देहात्मबुद्धिस्तु सयां विकारबुद्धौ दोषः । . तेषां रूपाणां व्यवहारमात्रार्थत्वादित्यर्थः । एतेन सिद्धान्ते प्रतिनिय- तरूपेण जगतः सत्यत्वाभावो, न तु सत्यत्वेन रूपेण जगदभाव इति बोधितम् । ननु यदि ब्रह्मत्वेनैव जगतः सत्यत्वं तदा तेन रूपेण सा- मान्यलक्षणैवाद्रियतां, को दोष इत्यत आहुः । * सामान्येत्यादि । स्पष्टमिति * अग्न्यादिविद्युदन्तेषु तेज इत्येव सत्यमित्यकथनात् त्रिवृत्करणस्य च बोधनात् त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यमिति सावधार- णं कथनाच स्पष्टम् । तेन, अपागादग्नेरग्नित्वमित्यादेरयमर्थः। यद- न्यादौ रोहितादिगुणकं रूपमाकारत्रयं तदनागन्तुकखरूपविचारे अत्रिवृत्कृतानां तेजोऽवन्नानामेव, न तु त्रिवृत्कृतस्याग्न्यादेः कार्य- स्य । त्रिवृत्करणात् प्रागपि सत्त्वात् । अतस्त्रिवृत्करणोत्तरमागन्तु- कमग्नित्वादिकम्, अनागन्तुकरूपविचारे अनागन्तुकानारोपितरूपे- णापागाद्, अग्न्यादेः सकाशादपगतम् । यतोऽग्नित्वादिकं वाचा- रम्भणमवस्थारूपत्वान्नाग्न्यादीनां तेभ्यो भेदकमतस्त्रीणि रूपाणी- त्येव सत्यम् अनागन्तुकानारोपितं रूपमिति बोध्यः । इदं च मूल- कारणस्यात्यन्तपरोक्षत्वादन्त्यकार्यापेक्षया शिष्यविश्वासायोक्तम् । तश्च मूलकारणे ब्रह्मण्येव पर्यवसास्यतीत्यभिप्रायेण । तदने च यदु- पदिष्टं तत् सर्व मूलकारणस्य कार्यद्वारा परिचायनार्थम् । अतः सर्वस्य ब्रह्मैव समवायिकारणमिति सर्व सुस्थम् । ननु जगतो ब्रह्म- रूपेण सत्यत्वे तस्मिन् ब्रह्मधर्मविरुद्धधर्माध्यासो न स्याद्, देहा- देरप्यात्मत्वेन सत्यता स्यात् । तथा सति देहात्मबुद्धेर्दोषत्वमप्यपे- यात् । ततश्चाविद्यानिवर्तकशास्त्रवैयर्थ्यमापद्यतेत्यतो जगन्मिथ्या- त्वमेव साधीय इत्यत आहुः । * देहात्मेत्यादि * । वस्तुविचारेण जगतो ब्रह्मरूपत्वेऽपीदानी बहुजन्माभ्यस्तविकारबुद्धेरनिवृत्तत्वात तस्यां सत्यां या देहात्मबुद्धिः सा देहाभिन्नत्वेनात्मावगाहिनी, न स्वात्माभिन्नत्वेन देहावगाहिनी। आत्मखरूपस्याज्ञातत्वादतो दोष- अपैवेति न कोऽपि जगतो ब्रह्मरूपत्वे पूर्वोक्तो दोष इत्यर्थः । नन्वेवं ·१ अध्याये ४ पादः। श्रुतिसामर्थ्य प्रमाणमित्युक्तम् । तस्माद् ब्रह्मैव समवायिकारणं, न प्रकृतिः ॥ २३ ॥ अभिध्योपदेशाच्च ॥ २४ ॥ लिङ्गान्तरमाह । सोऽकामयत बहुस्यां प्रजायेयेतीत्यत्र का- मनं तस्याभिध्यानम् । आप्तकामत्वान्न कामना । तदभिध्यानं सृष्टावुपदिश्यते । बहु स्यामिति स्वस्यैव बहुरूपत्वाभिध्यानेन सृष्टं स्वयमेव भवति । सुवर्णस्यानेकरूपत्वं सुवर्णप्रकृतिकत्व एव । अध्यासाभावाद् गौणत्वापत्तेश्च । न हि मुख्यं बहुभवनं योगिनां सम्भवति । सर्वभवनसामर्थ्यान्मुख्ये सम्भवति गौणकल्पनाया अन्याय्यत्वात् । चकाराद्, इदं सर्वं यदयमात्मेति कार्यस्य ब्रह्म- स्वश्रुतिब्रह्मप्रकृतित्वे सम्भवति, नान्यथा । व्यवस्थया देहात्मबुद्धेर्दोषत्वे किं मानमित्याकाङ्क्षायां पूर्वोक्तं स्मा- रयन्ति । * श्रुतीत्यादि * । * श्रुतिसामर्थ्यमिति * । दृष्टान्ते हि कार्यत्वन्यक्कारेण कारणास्मकत्वमुपदिष्टं, न तु तत्पुरस्कारेण । कि- च । कारणात्मना कार्यशानमभिसंहितं, न तु कार्यात्मना कारणशा- नम् । अतस्तत्सामर्थ्यमेव ताहशव्यवस्थायां प्रमाणमित्यर्थः । सिद्ध- माहुः । * तस्मादित्यादि * ॥ २३ ॥ अभिध्योपदेशाच ॥ सूत्रमवतारयन्ति । * लिङ्गान्तरमाहे- ति * नमु दृष्टान्ते मृत्तिकेत्येव सत्यमिति कारणे सत्यपदमुक्तम् । अतस्तत्सामर्थ्येन कार्ये मिथ्यात्वमपि प्रमातुं शक्यत इति शङ्कनयां प्रपञ्चे विवर्तत्वस्य ब्रह्मणि विवर्तोपादानत्वस्य च निरासाय लिङ्गा- म्तरमाहेत्यर्थः । * अभिध्यानमिति * एवमेवमिदं करिष्यामीत्या- लोचनम् । विचार इतिं यावत् । * सुवर्णप्रकृतिकत्व इति * अंश- कार्ययोस्तधात्वे । नन्वभिध्योपदेशोऽपि न ब्रह्मणः समवायित्वसा- धकः । योगिकायव्यूहवदपि बहुभवनाभिध्योपपत्तेरित्याशगया. माहुः। अध्यासेत्यारण्य * नान्यथेत्यन्तम् * । ननु योगबलेना- ·५३८ सप्रकाशे अणुभाष्ये । अथवा सर्वं खल्विदं ब्रह्म तज्जलानिति शान्त उपासीतेति तस्य जगद्रूपत्वेनाभिध्यानमुपदिश्यते । तद् ब्रह्मसमवायित्वे घटत इति चकारादेकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखमिति ॥ २४ ॥ साक्षाच्चोभयाम्नात् ॥ २५ ॥ लिगमुक्त्वा श्रुतिमेव प्रमाणमाह । साक्षाच्छ्यैव समवा- यित्वमुच्यते । चकारात् स्मृसापि । कथं श्रुसोच्यते तत्राह । उभयाम्नानात् । ब्रह्मणः सकाशाद् ब्रह्मण्येव च सृष्टिप्रलययो- राम्नानात् । सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्त आकाशं प्रसस्तं यन्तीति । अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्त- थेति च । न ह्येतस्मिन्निमित्नत्वे सम्भवति । सुवर्णादिषु तथोप- लब्धः। लोकवेदन्यायेन साक्षात्त्वम्। तस्माद् भगवानेव समवायि- कारणम् ॥ २५ ॥ आत्मकृतेः परिणामात् ॥ २६ ॥ ध्यासाभावेऽपि भगवान् नानाभावं कर्तुं शक्नोति, गौणत्वं ब्रह्मणो- ऽविकृतत्वसाधकत्वाददुष्टम् । अतो नेयमभिध्या समवायित्वसाधने लिङ्गं भवितुं शक्नोतीत्याशय व्याख्यानान्तरमाहुः । * अथवेत्या- दि * । तत्र हि सर्वस्य ब्रह्मत्वे, तजलानित्यनेनोत्पत्तिस्थितिलया- धारत्वं हेतु वेनोक्त्वा तथाभिध्यानमुपदिश्यते । यदि समवायित्वं नाभिप्रेयाद्धेतुं न वदेदतस्तथेत्यर्थः ॥ २४ ॥ साक्षाञ्चोभयाम्नानात् ॥ सूत्रमवतारयन्ति । * लिङ्गमित्या- दि * । मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरमिति स्मृत्या कश्चित प्रत्यवतिष्ठेदतस्तन्निरासाय श्रुतिमाहेत्यर्थः । * एतस्मिन्निति * प्र- लयबोधक आकाशवाक्ये । * लोकवेदन्यायेनेति * लौकिकेन वै- दिकेन च न्यायेनेत्यर्थः ॥२५॥ आत्मकृतेः परिणामात् ॥ परिणामातू प्राप्तस्य विकृतत्वस्य ·१ अध्याये ४ पादः। ५३९ ननु स एव सर्व सृजति स एवावति हन्ति चेति कर्तृत्वप्र. तीतेराकाशादिवाक्यमप्यौपचारिक भविष्यतीति तन्निराकरणा- याह । आत्मकृतेः । तदात्मानः स्वयमकुरुतेति स्वस्यैव कर्मकर्तृ- भावात् । सुकृतत्ववचनाचालौकिकत्वम् । तथापि ज्ञानार्थमुपप- तिमाह । परिणामात् । परिणमते कार्याकारणेति । अविकृतमेव परिणमते सुवर्णम् । सर्वाणि च तैजसानि । वृद्ध श्चालौकिकत्वाद् ब्रह्मकारणत्व एव घटते । पूर्वावस्थान्यथाभावस्तु कार्यश्रुयनुरो- धादगीकर्तव्यः। परिहारार्थ युक्तिमाहुः । * अविकृतमित्यादि * / * सर्वाणि च तैजसानाति * यद्यविकृतपरिणामस्य बाहुल्यं नाभिप्रेयात् पूर्व स- र्वतैजससाधारणस्य लोहपदस्योक्तत्वेऽपि पुन. कृष्णायसं न दृष्टा- न्तीकुर्यात् । अतो बाहुल्याभिप्रायणैव तदुक्तिरसमीचीनत्वेन प्रती- यमानस्यापि ब्रह्मसमवायिकत्वबोधनार्थ च । ननु, तदैक्षत बहु स्यां प्रजायेयेति बहुभवनादिवृद्धेस्तेज.प्रभृतिषूक्तत्वात् तेषामपि वि- कारित्वं चेत् सुवर्णादीनां का वार्तेत्यत आहुः । * वृद्धरित्यादि * । तेषां वृद्धिर्न लौकिकी। सर्वतः पूर्वभावित्वेन श्रुत्येकसमधिगम्य- त्वात् । अतः सा तेजआदिकर्तृकस्यापीक्षणस्य ब्रह्मकारणत्व एव घटते । तासु जीवानुप्रवेशस्य पश्चादुक्तत्वनेक्षणदशायामचेतनत्वा- त् । अतस्तासामपि ब्रह्मवदविकृत्वान्न सुवर्णादिषु तदृष्टान्तेनानु पपत्तिरित्यर्थः । ननु पूर्वावस्थान्यथाभावरूपो विकारस्तु ब्रह्मणो- ऽध्यायातीति कथं ब्रह्मणोऽप्यविकृतत्वमित्यत आहुः । * पूर्वेत्या- दि * । तथाच दधिदुग्धन्यायेन स्वरूपस्य गन्धादिगुणानां चान्य- थाभाव एवात्राग्राह्यविकारत्वेनाभिप्रेयते, न तु संख्यान्यथाभावा- ऽपि तथात्वेनेति कार्यश्रुत्यनुरोधादङ्गीक्रियते । अत एव वेदस्तुती, न हि विकृतिं त्यजन्ति कनकस्य तदात्मतया स्वकृतमनुप्रविष्टमिद- मात्मतयावसितमिति ग्राह्यविकारस्यादुष्टत्वमुक्तमिति नायं दोष इत्यर्थः । नन्वयमेव सूत्रकाराशय इत्यत्र कि गमकमत आहुः । * ·समकाशे अणुभाष्ये । वक्ष्यति च, श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वादिति । अन्यानि च युक्तिदूषणानि परिहरिष्यति । तस्माद् ब्रह्मपरिणामलक्षणं कार्य- मिति जगत्समवायिकारणत्वं ब्रह्मण एवेति सिद्धम् ॥ २६ ॥ योनिश्च हि गीयते ॥ २७ ॥ चेतनेषु किञ्चिदाशङ्कय परिहरति । नन्वस्तु जडानां ब्रह्मक- कारणत्वम् । चेतनेषु योनिबीजयोः समवायित्वदर्शनात् पुरुष- त्वाद् भगवतो योनिरूपा प्रकृतिः समवायिकारणं भवतु । शुक्र- शोणितसमवेतत्वाच्छरीरस्येसाशय परिहरति । योनिश्च ब्री- व । शाक्तवादनिराकरणाय चकारः । तत्र युक्तिश्रुती प्रमाण- यति । हि गीयत इति । युक्तिस्तावत्-सदेव सोम्येदमग्र आ- सीदेकमेवाद्वितीयमिति पूर्वमेकमेव प्रतिज्ञातम् । आकाशादेव, आनन्दाद्धथेवेसाद्येवकारैश्चानन्यकारणत्वं जगतोऽवगम्यते । इ- तरापेक्षायां द्वैतापत्तेः । गीयते च । कर्तारमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् । वक्ष्यतीत्यादि * । स्फुटमन्यत् ॥ २६ ॥ योनिश्च हि गीयते ॥ अत्रापि सर्व निगदव्याख्यातम् । माध्वास्तु-प्रकृतिश्चेति सूत्रे, हन्त तमेव पुरुषं सर्वाणि नामान्यभिवदन्ति, यथा नद्यः स्यन्दमानाः समुद्रायणाः समुद्रम- भिसंविशन्त्येवमेवैतानि नामानि पुरुषमभिसंविशन्तीति श्रुतिम्, अभिध्यासूत्रे च, मायां तु प्रकृति विद्यादिति, महामायेत्यविधेति नियतिमोहिनीति च, प्रकृतिर्वासनेत्येवं तवेच्छाऽनन्त ! कथ्यत इति वचनम्, सोऽभिध्या स जूतिः स प्रज्ञा स आनन्द इति श्रुतिम्, ध्यायति ध्यानरूपोऽसौ सुखी सुखमतीव च, परस्यैश्चर्ययोगेन विरु- द्धार्थतयेष्यत इति ब्रह्माण्डवाक्यम्, साक्षात्सूत्रे चैष स्त्र्येषपुरुष एष प्रकृतिरेष आत्मैष ब्रह्मेष लोक एष आलोको योऽसौ हरिरादिरनादि- रनन्तोऽन्तः परमः परादू विश्वरूप इति पैङ्गयश्रुति चोपन्यस्य भग- वतः सर्वविधशब्दवाच्यत्वं च स्थापयित्वा, आत्मकृतिसूत्रे प्रकर्षण ·१ अध्याये ४ पादः। ५४१ यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीरा इति च । मम योनिर्महद् ब्रह्म तस्मिन् गर्भ दधाम्यहमिति । तासां ब्रह्म महद्योनिरहं बीजप्रदः पितेति च । अक्षरपुरुषोत्तमभावेन तथात्वम् । तस्माद् योनिरपि भगवान् पुरुषोऽपि सर्व वीर्य जीवश्च सर्व भगवानिांत । इदं सर्व, यदयमात्मेति सिद्धम् । तस्मात् केनाप्यंशेन प्रकृतिप्रवेशो ना. स्तीसशब्दत्वं सांख्यमतस्य सिद्धम् ॥ २७ ॥ फरोतीति प्रकृतिरिति प्रयोगात् प्रकृतावनुप्रविश्य ता परिणाम्य त- त्परिणामनियामकत्वेन तत्र स्थित्वाऽऽत्मनो बहुधाकरणात् प्रकृति- शब्दवाच्यतां स्थापयित्वा, अथ हैष आत्मा प्रकृतिमनुप्रविश्यात्मानं बहुधा चकार तस्मात् प्रकृतिरित्याचक्षत इति भाल्लवेयश्रुतिम्, अ- विकारोऽपि परमः प्रकृति तु विकारिणीम्, अनुप्रविश्य गोविन्दः प्रकृतिश्चाभिधीयते इति नारदीयवाक्यं च तदुपष्टम्भायोदाहरन्ति । तच्चिन्त्यम् । श्रुतेरप्रसिद्धत्वात् । तादृश्या अपि कथञ्चित् प्रामा- प्योपगमेऽप्यस्या आत्मनो बहुधाकरणबोधकतयाऽऽत्मकृतिबोधक- त्वाभावेन विषयतयोपन्यासायोगाश्च । हन्त तमित्यारभ्य विश्वरूप इत्यन्तासु खोपन्यस्तासु श्रुतिषु सर्वशब्दवाच्यत्वस्य सर्वरूपत्वस्य च खत एव बोधनेन तासां पूर्वकालीनव्यवस्थाबोधकताया, भाल्ल- वेयश्रुतौ चाथशब्देन पाश्चात्यबोधकतायाः स्फुट भानेन कालभेद- कृतविषयभेदस्य स्फुटतयैतदनुरोधेन तदर्थनिर्णयस्याप्ययुक्तत्वाश्च । ध्यायतीति ब्रह्माण्डवाक्ये ऐश्वर्ययोगेन विरुद्धार्थतया सर्वरूपत्वादे. रिष्टताया उक्ततया सर्वानुपपत्तिपरिहारसम्भवे प्रकृतिशब्दयोगा- दरणेन रूढयुपष्टम्भस्य व्यर्थत्वाच्च । यत्तु जयतीर्थः-ब्रह्मणो जगदुपादानत्वे एकविज्ञानेन सर्व- विज्ञानप्रतिज्ञाया मृत्पिण्डादिदृष्टान्तोक्तेश्च न प्रमाणत्वम् । तस्या अन्यार्थत्वस्य सूत्रव्याख्याने सम्यग्व्याख्यातत्वादित्याह । तदपि श्र. खाजाड्यमात्रम् । सूत्रव्याख्यानस्यैवासङ्गतताया प्रदर्शितत्वादिति। यदपि-ब्रह्मणः परिणामोक्तिरसङ्गतैव । एतदध्यायस्याशेषशास्त्रस्य ब्रह्मणि समन्वयप्रतिपादनाय प्रवृत्तत्वादित्याह । तदप्यसङ्गतम् ।

·५४२ रूप्रकाशे अणुभाष्ये । एतेन सर्वे व्याख्याताः व्याख्याताः ॥ २८ ॥ ब्रह्मवादव्यतिरिक्ताः सर्वे वादा अवैदिका वेदविरुद्धाश्चे- साह । एतेन ब्रह्मवादस्थापनपूर्वकसांख्यमतनिराकरणेन सर्वे पातअलादिवादा व्याख्याताः । अवैदिका अनुपयुक्ताश्च । वै- दिकानां हि वेदः प्रमाणम् । तस्मिन्नव्याकुले भ्रान्तिप्रतिपन्ना अशेषशास्त्रमध्ये, स आत्मान५ स्वयमकुरुत, सर्वं खल्विदं, ब्रह्म, तजलानिति, स आत्मानमेव द्वेधापातयत्, ततः पतिश्च पत्नी चाभ- वताम्, हन्ताहं मदेव मन्मात्रं सर्वं यस्मिन्नाकाश ओतश्च प्रोतश्चे- त्यादिश्रुतीनां, विश्वं वै ब्रह्म तन्मात्र, नैतच्चित्रं भगवति ह्यनन्ते जग- दीश्वरे, ओतप्रोतमिदं यस्मिस्तन्तुष्वङ्ग यथा पटः, त्वय्यग्र आसी- दित्यादिस्मृतीनां च प्रविष्टत्वात् तासां समन्वयस्यावश्यं प्रतिपाद्य- त्वात् परिणामं विना च तदसम्भवादिति । यदप्यानुमानिकपादे, प्रकृतेः शब्दप्रतिपाद्यत्वनिराकरणं चेत प्रकृतिस्वरूपस्यानिराकृत- त्वात् तस्या उपादानतया वर्तमानत्वात् प्रकृतित्वेन ब्रह्मण उपादान- त्वस्थापनमसङ्गतमेव । प्रकृतिस्वरूपनिराकरणं चेत् सूत्रेषु तदद- र्शनात् तदप्यसङ्गतमिति न ब्रह्मण उपादानत्वे कापि सङ्गतिरित्यु- क्तम् । तदप्यबुद्ध्वैव । प्रकृतेर्मूलकारणतायाः शब्दप्रतिपाद्यत्वस्य निराकरणं सूत्रेषु सिद्धमिति तस्या अवान्तरोपादानतया विद्यमा- नत्वेऽपि ब्रह्मणि मूलोपादानत्वाबाधात् । एकादशस्कन्धे, 'आसी. ज्ञानमयो ह्यर्थ एकमेवाविकल्पितम् । यदा विवेकनिपुणा आदी कृतयुगे युगे । तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाङ्मनो- गोचरानीतं द्विधा समभवद् बृहत् । तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका' इत्यादिना भगवतैव तथा निर्णीतत्वात् । अतो ब्रह्मण उपादानत्वानङ्गीकरणमबोधाग्रहयोरन्यतरमूलकमेवेति दिक् ॥२७॥ एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः ॥ सूत्रमवतारयन्ति । * ब्रह्मवादेत्यादि * एतेन सांख्यमतस्याश्रौतत्वसाधनेन पूर्वपादनयो- ·१ अध्याये ४ पादः। ५४३ एव सर्वे वादा इति । एतत् सौकर्यार्थ विस्तरेणाग्रे वक्ष्यते । आवृत्तिरध्यायसमाप्तिबोधिका ॥ २८ ॥ इति श्रीवेदव्यासमतवर्ति श्रीवल्लभाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्राणुभाष्ये प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ १॥४॥ प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ॥ तं सर्व समर्थितं शेयम् । नन्वेवं मतान्तरनिराससिद्धावग्रिमाध्या- यस्य किं प्रयोजनमित्यत आहुः । * एतदित्यादि * / * एतदिति * वादान्तरनिराकरणमग्रिमाध्याये बोधसौकर्यार्थ विस्तरेण वक्ष्यत इत्यर्थः । एतेन सामान्यविशेषभावरूपा सङ्गतिरपि दर्शिता ॥ २८ ॥ इति श्रीमद्वल्लभाचार्यचरणनखचन्द्रकिरणनिवारितहृदयध्वा- न्तेन पीताम्बरात्मजेन पुरुषोत्तमेन कृते भाष्यप्रकाशे प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ १॥४॥ समाप्तश्चायं प्रथमोऽध्यायः ॥

·अथ द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः॥ स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इतिचेन्नान्यस्मृत्य- नवकाशदोषप्रसङ्गात् ॥ १॥ प्रथमाध्याये वेदान्तवाक्यानां विवादास्पदानां ब्रह्मपरत्वेन समन्वयः प्रतिपादितः । अधुना श्रुतिस्मृसविरोधः प्रतिपाद्यते । भ्रान्तिमूलतया सर्वसमयानामयुक्तितः । न तद्विरोधाद् वचनं वैदिकं शङ्मयतां व्रजेत् ॥ स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इतिचेन्नान्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रस- ङ्गात् ॥ अथ द्वितीयाध्यायं व्याचिख्यासवोऽध्यायसङ्गतिं प्रदर्शयितुं पूर्वाध्यायार्थमनुवदन्तोऽस्यार्थमाहुः । * प्रथमेत्यादि * अधुना स- मन्वयप्रतिपादनानन्तरं, श्रुतिस्मृत्यविरोधः श्रुतयश्च स्मृतयश्च ता- सामविरोधः प्रतिपाद्यते । तथा सति श्रुतीनां परस्परमविरोधः स्मृ- तीनां च श्रुत्यविरोध इत्यर्थात् सेत्स्यति । सोऽत्र विचार्यते । तथाच पूर्वाध्यायार्थविचार उपोद्धातः सङ्गतिरित्यर्थः । ननु समन्वयानन्तरं श्रुतिविप्रतिषेधे निराकरणीये स्मृतिविरोधाविरोधविचारस्य किं प्र- योजनमित्यतस्तद् गृह्णन्ति । * भ्रान्तीत्यादि * । * प्रतिविधेय इ- त्यन्तम् * श्रुतिविरुद्धस्मृतीनां, भ्रान्तिमूलतया तदुक्तानां सर्वेषां समयानां युक्तिनियमानाम्, अयुक्तितोऽयुक्ततायाम् । सप्तम्यर्थे त- सिः । भावप्रधानो निर्देशः । तद्विरोधादू वैदिकं वचनं शयताम् अस्य वाक्यस्यायमर्थो भवति न वेति शङ्कगविषयतां न बजेद् न प्राप्नुयादित्येकं प्रयोजनम् । एतचाधसूत्रत्रयेण सिद्धयति । तु पुनः श्रुतिविरोधः श्रुतौ विरोधः श्रुतिविरोधोऽवश्यं सर्वथा प्रतिविधेयः । अन्यथाविवक्षितार्थबोधो न स्यादिति द्वितीयम्। एतदुभयप्रयोजना- थै विचार्यते । तथाच श्रुतीनां बलिष्ठत्वात् स्मृतीनां च नैर्बल्येन ·२ अध्याये १ पादः। ५४५ श्रुतिविमतिषेधस्त्ववश्यं प्रतिविधेयः । प्रथमचतुर्थपादे सर्व- थानुपयोगे प्रतिपादिते, स्मृतिप्रतिपादिते स्मृतित्ववचनेन प्रामा- ण्ये च यावत् तदप्रामाण्यं न प्रतिपाद्यते तावत् तद्विरोधः परि- हर्तुमशक्य इति तनिराकरणार्थं प्रथमतः सूत्रत्रयमाह । तुल्यब- लानां परस्परविरोधे न प्रकारान्तरस्थितिरिति ततो युक्सा श्रु. . तया निराकार्यत्वाच्छृतिविरोधे कासाञ्चित् स्मृतीनां सङ्कोचेन कासाञ्चिद् दूषणेन लोकमात्रसिद्धानां च युक्तीनां दूषणेन विरोध- परिहारो, न तु तद्विरोधेन श्रुतिसङ्कोचस्तदनुरोधेन वा श्रुत्यर्थवि- चार इत्यर्थः । एतदेव पादार्थकथनमुखेन विभजन्ते । * प्रथमचतु. थेत्यादि * । आनुमानिकाद्यधिकरणत्रयेण सांख्यमतस्यावैदिकत्वं समर्थयित्वा, कारणत्वेन चाकाशादिष्वित्याद्यधिकरणद्वयेन श्रौतश- ब्दविप्रतिषेधं, जगद्वाचित्वाधिकरणेनार्थविरोधं च परिहत्य, वा- क्यान्वयाधिकरणे जीवब्रह्मवादोत्थापितप्रकृतिकारणवादं च परिह- त्य, प्रकृतिश्चेत्यधिकरणेन ब्रह्मण एवोपादानत्वनिमित्तत्वयोः साधना- ज्जगत्कारणविचारणायां सांख्यमतस्य सर्वथाऽनुपयोगे प्रतिपादिते, प्रतिपादिते चस्मृतेश्चेत्यादिसूत्रषुस्मृतिप्रामाण्याङ्गीकाराच्छेषाभ्यनु- ज्ञया विविक्तात्मज्ञानवैराग्यादिषु तस्याः स्मृतित्ववचनेन प्रामाण्ये, पुनः स्मृतित्वेन प्रकृतिकारणत्वांशेऽपि प्रामाण्यप्रत्यवस्थाने, यावत् तदशे सर्ववेष्टनस्मृतिवत् स्मृतित्वप्रयुक्तमप्यप्रामाण्यं न प्रतिपाद्यते तावत् तस्याः स्मृतेर्विरोधः परिहर्तुमशक्य इति तदंशे स्मृतित्वप्र- युक्तप्रामाण्यनिराकरणार्थ सूत्रत्रयमाहेत्यर्थः । तत्र हेतुः । * तुल्ये त्यादि * । तथाच सांख्ये ईश्वरस्य निराकृतत्वाद, योगे च वेदप्र. वर्तकतया अनुग्राहकतया च तदङ्गीकारात तुल्यबलानां स्मृतीनां परस्परविरोधे एकतरप्रामाण्यस्य वक्तुमशक्यत्वान्न तदुक्तरीत्या प्रकारान्तरस्य सेश्वरत्वानीश्वरत्वादेः स्थितिनिर्णयः। * इति-अस्मा. खेतोः । तथाचवमप्रामाण्यबोधनार्थ सूत्रत्रयमित्यर्थः । शिष्टानाम: र्थमाहुः । * ततो युक्त्येत्यादि * । तत आद्यसूत्रत्रयोत्तरं, शिष्टेषु युक्त्या प्रत्यक्षस्य श्रुतेश्च श्रुत्योश्च परस्परविप्रतिषेधे प्रतिपादिर ·५४३ समकाशे अणुभाष्ये। तिविप्रतिषेधपरिहारः ततो द्वितीये पादे वेदबोधकत्वाभावेऽपि तैरपि स्वातन्त्र्येण कश्चन पुरुषार्थः सेत्स्यतीसाशय बाह्याबाह्य- मतान्येकीकृस निराकरोति । भ्रान्तेस्तुल्यत्वात् । ततः सम्यग् वेदार्थविचारायैव वैदिकपदार्थानां क्रमस्वरूपविचारः पादद्वयेन । अंतः सम्पूर्णेनाप्यध्यायेनाविरोधः प्रतिपाद्यते । कपिलादिमह- पिकृतस्मृतेर्न मन्वादिवदन्यत्रोपयोगः । मोक्षकोपयोगित्वात् । तत्राप्यनवकाशे वैयर्थ्यापत्तेरितिचेन्न । कपिलव्यतिरिक्तशुद्धब- मकारणवाचकस्मृसनवकाशदोषप्रसङ्गः । अहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथेति ॥ १॥ युक्त्या तत्परिहार इति प्रथमपादार्थः । द्वितीयपादार्थमाहुः । * ततो द्वितीय इत्यादि * । * वेदबोधकत्वाभाव इति * सर्ववेष्टनस्मृति- वदप्रामाण्यात तथात्वे । * तैरिति * बाह्याबाह्यस्मृत्युक्तसाधनैः। * कश्चनोति * यत्किचिन्मुक्तिरूपः । फलेऽनुपयोगात् तन्निराकरणं द्वितीयपादार्थः । अग्रिमयोरर्थमाहुः । * ततः सम्यगित्यादि * । तृतीये वियदादिपादे प्रथमं भूतानामुत्पत्तिः, स्वरूपम, उत्पत्तिक- मश्च विचार्यते । ततो जीवात्मस्वरूपं तद्धर्माश्च । चतुर्थे चेन्द्रियो- त्पत्तिक्रमस्तत्स्वरूपादिकं च । तथाचतवयं पादद्वयार्थः । सिद्ध- माहुः । * अत इत्यादि * । * अत इति * पादेषूक्तप्रकारकार्थप्रति पादनात् । उपन्यस्तं सूत्रं व्याकुर्वन्ति * कपिलेत्यादि * । अयम- थैः । ज्ञानादेव तु कैवल्यमित्यादिश्रुत्युक्तमोक्षफलकज्ञानार्थ कारणविचारणायां सांख्यस्मृत्यनुपयोगे नित्यानुमेयश्रुतिविरोधो भवति ? नवेति संशये कापिलास्तावदेवं प्रत्यवतिष्ठन्ते । पूर्वा- ध्याये यद्यपि श्रुतिविचारेण ब्रह्मणो जगत्कर्तृत्वं जगदुपादानत्वं च प्रतिपादितं, तथापि कपिलप्रणीतसांख्यस्मृतिविरोधात् तदनादर- णीयम् । नच श्रुतीनां स्वतः प्रामाण्यस्य तद्विरोधे स्मृतीनामप्रामा- ण्यस्य च पूर्वतन्त्रे, विरोधे त्वनपेक्षं स्यादित्यत्र प्रतिपादितत्वात 'स्मृतिविरोधीप्रयोजक इति शङ्यम् । औदुम्बरी स्पष्टोदायतीति जग- ·२ अध्याये १ पादः। सर्वश्वेतो हयः, श्रुत्युक्तस्य तत्स्पर्शरूपस्यार्थस्य प्रत्यक्षतो निश्चेतुं शक्यतया सर्ववे- एनस्मृतौ तद्विरोधस्यापि प्रत्यक्षत एव भानेन तादृशीनां विरोधस्य तथात्वेऽपि जगत्कारणरूपस्य वेदान्तश्रुतिविषयस्य अप्रत्यक्षत्वेन ता- हशविषये पूर्वोक्तश्रुतिकपिलस्मृयोर्विरोधे यदि प्रत्यक्षश्रुतिमालम्ब्य तस्या अप्रामाण्यमास्थीयते तदा तन्मूलभूता श्रुतिर्महर्षिप्रत्यक्षं चो परुद्ध्येत । नचेदं सर्ववेष्टनस्मृत्यनादरेऽपि तुल्यमिति वाच्यम् । तत्र ह्यसति हनुमानमिति सूत्रांशेन स्मृतेमन्थरगामित्वबोधनात् प्रत्य- क्षश्रुतौ स्वीकृतस्य प्रामाण्यस्य परित्याग आपततीति तदपेक्षया स्मृ- तेरेव प्रामाण्यत्यागो वरम् । स्वप्रत्यक्षापेक्षया परप्रत्यक्षस्य नि- बलत्वेन तुल्यत्वाभावात् । इह तु वेदान्तविषयस्य दुरवबोधत्वेन ता- हशमहर्षिगोचरताया एवास्थेयत्वाद्, आनर्थक्ये प्रमाणानां विपरीतं बलाबलमिति न्यायाच्च कपिलस्मृत्यनुरोधेन श्रुतिरेव प्रधानवि- षये सङ्कोच्या । तदनुग्राहकस्य स्वप्रत्यक्षस्यात्राभावात् । किश्च । सर्वः श्यामः पुरुष इत्यत्र यथा खुरनेत्रनखादिषु तद्वर्णाभावेऽपि श्वेतादिबाहुल्यात सर्वपदप्रयोगस्तथा वेष्टनस्मृता- वपि किञ्चिदंशपरित्यागेन बढशवेष्टनेपि सर्वपदस्योपपत्तिरिति त- स्याः सङ्कोचसहिष्णुता । तथा नात्र । केवलयथार्थज्ञानभग्नावरण- मोक्षोपयोगितया कस्मिन्नप्यशे सङ्कोचसहिष्णुत्वस्य वक्तुमशक्य- त्वात् । किञ्च । यथा, मानवी ऋची धाय्ये कुर्यादिति विधाय, यद्वै किञ्च मनुरवदत् तद् भेषजमिति श्रुतिधर्मे तदुपयोगं नि- यमितवतीति तस्यास्तत्रत्यावकाशत्वम् । तथास्याः वचन न वक्तुं शक्यते । तस्मादेतद्वैयर्थ्यमेवापततीति तन्मूलभूतनित्यानु- मेयश्रुतिविरोधो, महर्षिप्रत्यक्षविरोधश्चेति कापिलप्रत्यवस्थानात् प्रा- तं तदेतत्, स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेदिति सूत्रांशेनानूध प्र- तिबन्धा प्रतिविधत्ते । नान्यस्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्गादिति। तथाच, वेदान्तकृदू वेदविदेव चाहमिति सर्ववेदवेत्ता वेदान्तका भगवता गीतास्मृतावहं सर्वस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथेति, अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तते, इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसम- न्विता इत्यादिकथनादुक्तज्ञानवता स्वभजनकथनेन बहूनां चेतन- कारणत्वास्थितिबोधनाश्च बहूनामनुग्रहो न्याय्य इति ताभिरेव वे- दान्तवाक्यनिर्णय उचितः । अन्यथा तासां संर्वासामेवाजवका- ·५४८ समकाशे अणुभाप्ये । शप्रसङ्गात् । तथाच वेदान्तोक्तविषयस्याप्रत्यक्षत्वेऽप्येतदनुरोधेम कपिलस्मृतिरेव जघन्याधिकारिविषयत्वेन सङ्कोच्या । ये मुमुक्षवः परप्राप्त्यनहर्हास्तेऽनया स्वात्मानं प्रकृतिप्राकृतेभ्यो विविच्य स्वस्व- रूपावस्थिता भविष्यन्तीति तादृशामर्थे परब्रह्मकारणतांशं परित्य- ज्य देवाऽमरन्यायेन प्रकृतेरनादित्वं बोधयित्वा तथोक्तमित्येवं स- गेचसहिष्णुत्वात् । नच तन्मूलभूतश्रुतेर्महर्षिप्रत्यक्षस्य वा वि. रोधः । महर्षेराशयस्य तन्मूलश्रुतेश्च प्रत्यक्षश्रुत्यविरुद्ध एवार्थे ता- त्पर्यात् । अन्यथा देवहूतिं स्वमातरं प्रति सर्वतत्त्वयाथात्म्यमुक्त्वा- ऽप्रे, ज्ञानमेकं पराचीनैरिन्द्रियैर्ब्रह्म निर्गुणम्, अवभात्यर्थरूपेण भ्रा. त्या शब्दादिधर्मिणेत्यादि न वदेत् । एतदेवाभिप्रेत्य मोक्षधर्मे, सां- ख्ययोगः पञ्चरात्रं वेदाः पाशुपतं तथा, ज्ञानान्येतानि राजर्षे विद्धि नाना मतानि वै इति पञ्चसिद्धान्तांस्तद्वक्त॒श्चोक्त्वा, सर्वेषु च नृप- श्रेष्ठ ज्ञानेश्वेतेषु दृश्यते, यथागतं तथा ज्ञानं निष्ठा नारायणः प्रभुः, नचैवमेनं जानन्ति तमोभूता विशाम्पते, तमेव शास्त्रकर्तारः प्रवद- न्ति मनीषिणः, निष्ठां नारायणमृर्षि नान्योऽस्तीति वचो ममेत्युक्तम् । यथागतमिति-श्रुत्यविरुद्धम् । तथाचाशानामर्थे सङ्कोच इत्यर्थः । अथवा पाद्मोत्तरखण्डे भगवच्छिवसंवादे, त्वं च रुद्र महाबाहो मोहनार्थमिति मोहनं प्रक्रम्य, 'मयि भक्ताश्च ये विप्रा भविष्यन्ति महर्षयः । त्वच्छत्या तान् समाविश्य कथयस्व च तामसान् । क- णादं गौतमं शक्तिमुपमन्युं च जैमिनिम् । कपिलं चैव दुर्वासं मृक- ण्डं च बृहस्पतिम् । भार्गवं जामदग्न्यं च दशैतांस्तामसानृषीन् । तव शक्त्या समाविश्य कुर्वतो जगतो हितम् । त्वच्छत्या सन्निवि- ष्टास्ते तमसोदिक्तया भृशम् । तामसास्ते भविष्यन्ति क्षणादेव न संशयः । कथयन्ति च ते विप्रास्तामसानि जगत्त्रये । पुराणानि च शास्त्राणि त्वं चासत्त्वेन बृंहितः । कपालचर्मभस्मास्थिचिह्नान्यमर- पूजित । त्वमेव धृत्वा तॉल्लोकान् मोहयख जगत्त्रये । तथा पाशुपतं शास्त्रं त्वमेव कुरु सत्तम। कङ्कालशैवपाखण्डमहाशैवादिभेदत' इति कथनात् कपिलाचार्येस्तामसशक्तिप्रवेशोत्तरं तथा कथितमिति । देवहूत्यादिकं प्रति च तदावेशाभावदशायां कथितमिति विषयभे. दान मोक्षधर्मवाक्यानां सूत्राणां च विरोध इति दिक् । अत एव मादी भाडखण्डे स्नानाप्रकरणे षटत्रिंशन्मते. शैवान पाापतान ·२ अध्याये १ पादः। ५४९ इतरेषां चानुपलब्धेः ॥ २॥ प्रकृतिव्यतिरिक्तानां महदादीनां लोके वेदे चानुपलब्धेः॥२। दृष्ट्वा लोकायतिककापिलान् । विकर्मस्थान् द्विजान् शूद्रान् सवासा जलमाविशदित्युक्तम् ॥ १॥ इतेरेषां चानुपलब्धेः ॥ एवं प्रतिबन्धा कपिलस्मृतेर्निरङ्कुश. प्रधानकारणत्वांशे सङ्कोचसहिष्णुत्वमुक्त्वा महदायंशेऽपि तथा- त्वमाहेत्याशयेन सूत्रं पठित्वा व्याचक्षते । * इतरेषां चानुपलब्धे- रित्यादि * । लोके गीतापुराणादिस्मृतौ प्रश्नोपनिषदादिश्रुतौ चोपलभ्यमानत्वेऽपि कपिलोक्तप्रकारेणानुपलभ्यमानत्वात् । तथा- हि । प्रवचनसूत्रेषु तावत्, स्थूलात् पञ्चतन्मात्रस्य, बाह्याभ्यन्तरा- भ्यां तैरहङ्कगरस्य, तेनान्तःकरणस्य, तत. प्रकृतरिति सूत्रयता पञ्च- भूतव्यतिरिक्तानां कार्यलिङ्गकानुमानगम्यत्वमादृत्याग्रे, मूले मूला- भावादमूलं मूलमिति कथनात् तस्यामेव मूलकारणता निर्णीता । तदिदमनुमानान्न सिद्ध्यति । स्थूलेषु पृथिव्यादिचतुषु गन्धादिगुणा- विनाभावस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वेन शब्दे च द्रव्यजन्यत्वस्य प्रत्यक्षसि- द्धत्वेन पूर्ववर्तित्वस्य प्रत्यक्षबाधितत्वाद् गुणनाशेऽपि द्रव्यदर्शनेन व्यतिरेकव्यभिचारादू गुणातिरिक्तानां मात्राणां लोकाप्रसिद्धत्वा. श्व न स्थूलैस्ता अनुमातुं शक्यन्ते । प्रत्युत पृथिव्यादिचतुष्टये तत्परमाण्वानुमानमेव सुकरम् । आकाशो नित्य इत्येव च युक्तम् । एवं मात्राणां स्थूलकारणत्वेन मात्रात्मकस्वरूपेण चासिद्धौ तत्सा- धितानामहङ्कारमहत्तत्त्वप्रकृतीनामप्यसिद्धिरेव । नापि द्विविधेन्द्रि- याभ्यामहङ्कारसिद्धिः । शब्दातिरिक्ताया वाचो, गोलकातिरिक्ताना- मन्येषामपि कर्मेन्द्रियाणां चाप्रसिद्धत्वात् । गोलकैरपि भूतानामेव सिद्धेश्च । तेषां स्खविलक्षणोपादानासाधकत्वात्। किञ्च । अभिमानो- हिङ्कार इत्यहङ्कारस्य स्वरूपलक्षणम् । स च देहादिष्वहमित्या- कारकान्यथाज्ञानरूपो वा, अधिष्ठातृत्वेनात्मज्ञानरूपो वा । उभय- थापि गुणरूप इति द्विविधेन्द्रियविलक्षण इति न तदुपादानतायो. ग्यः । एवम्, अध्यवसायो बुद्धिरिति महतः स्वरूपलक्षणम् । स चेद- मेवमेवेति निश्चयात्मा। तस्य चाभिमानजनकत्वं प्रत्यक्षबाधितम् ।

·५५० सप्रकाशे अणुभाष्ये । अहमिदं निश्चिनोम्यध्यवस्यामीति विपरीतप्रत्ययात् । आत्मधर्म- त्वेन प्रत्ययाश्च । ततो जडप्रकृत्यनुमानमपि दुर्घटमेव । अतो याह- शंखरूपं महदादीनां सांख्याभिमतं, न तादृशं लोक उपलभ्यते । नापि गीतादिस्मृतिषु । 'महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च । इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचरा इति चतुर्विशतीनामुक्त- त्वेऽपि तेषां स्वप्रभवत्वस्यैव बोधनेन मूलप्रकृत्युपादेयताया अनु- तत्वात् । एवमेव पराशरमन्वाद्युक्तावपि द्रष्टव्यम् । तथैव श्रुतावपि बोध्यम् । तथाहि । मैत्रायणीयोपनिषदि सृष्टिकथने तमा वा इदमग्र आसीदेकं तत् परे स्यात् तत् परेणेरितं विषमत्वं प्रयात्येतद्वै रजसो रूपं तद्रजः खल्वीरितं विषमत्वं प्रयात्येतद्वै सत्त्वस्य रूपं तत् स- स्वमेवेरितं रसः सम्प्रास्रवत् तत् सोंऽशोऽयं यश्चंतामात्रः प्रतिपुरु- षः क्षेत्रज्ञः सङ्कल्पाध्यवसायाभिमानलिङ्गः प्रजापतिरित्युक्त्वा त- स्यांशा ब्रह्मविष्णुरुद्रा इति स एवापरिमितधा ऊद्भूत इति चोक्ता, उद्भूतत्वाद् भूतेषु चरति प्रविष्टः स भूतानामधिपतिर्बभूव इत्य- सावात्मान्तर्बहिश्चेत्युक्तम् । तत्र तमो वा इदमन आसीदित्यनेन परिहश्यमानजगतः पूर्वरूपं तम इत्युक्त्वा एकं तत् परे स्यादित्यनेन तदानीं तस्य पराभेदं चोक्त्वा ततः क्रमिकवैषम्येण रजःसत्त्वयोः स्व- रूपप्राप्तिं ततः सत्त्वसारस्यमुख्यजीवत्वं तस्यानेकधोभूतत्वेन स- क्षेत्रज्ञत्वं सर्वाधिपतित्वं चोक्का इति हेतोरात्मान्तर्बहिश्चेति निग- मनाचेतनाचेतनरूपता परस्यैव बोध्यत इति तत्रापि महदादीनां सांख्योक्तरीतिकस्वरूपानुपलम्भात । तमो वा इदमेकमास तत् परे स्यादितिं पाठेऽपि तत्पदेन एकस्य परामर्शात् स एवार्थः । नचात्र सप्तम्या आधाराधेयभावस्फोरणादविभाग एव बोध्यत इति श- ड्यम् । सुबालोपनिषदि प्रलयप्रकरणे, पृथिव्यप्सु प्रलीयते आपस्ते- जसि विलीयन्ते तेजो वायौ प्रलीयते वायुराकाशे विलीयते आ- काशमिन्द्रियेग्विन्द्रियाणि तन्मात्रेषु तन्मात्राणि भूतादौ विलीय- न्ते भूतादिमहति लीयते महानव्यक्ते लीयते अव्यक्तमक्षरे विलीयते अक्षरं तमसि विलीयते तम एकीभवति परस्मिन् परस्तान्न सन्नास- भ सदसदित्येतनिर्वाणमनुशासनमिति वेदानुशासनमित्यत्र शब्दा- न्तरेण लयव्यतिरिक्तैकीभावस्वरूपबोधनादविभागरूपस्यैकीभावस्य वक्तुमशक्यत्वात् । नच स्वरूपैक्यं लय एकीभावस्त्वविभाग इति ·२ अध्याये १ पादः। ५५१ वक्तुं शक्यम् । लीङ् श्लेषण इति धात्वर्थस्य, एके मुख्यान्यकेवला इति कैवल्यरूपस्यैकशब्दार्थस्य च बोधनेनोभयत्र लक्षणाप्रसङ्गात् । एकपदस्य मुख्याद्यर्थग्रहणे तमसोऽप्यविभागेन सत्तायां, परस्तान्न सन्नासन्न सदसदिति परेतरयान्निषेधानर्थक्यप्रसङ्गाच्च । उपक्र- मे च, किं तदासीत् तस्मै स होवाच न सन्नासन्न सदसदिति त- स्मात् तमः सञ्जायते तमसि भूतादिभूतादेराकाशम् आकाशा वायुयोरग्निरग्नेराप अद्भयः पृथिवी तदण्डं समभवदिति सृष्टि- प्राकालेऽपि तथा श्रावणात् तमस उत्पत्तिश्रावणाच्चाविभागस्य सांख्य- प्रक्रियायाश्च प्रहीतुमशक्यत्वात् । श्वेताश्वतरेऽपि, यदा तमस्तन्न दिवा न रात्रिनसन्न चासन् शिव एव केवल इत्यत्र तमोऽङ्कितका- लेपि शिवकैवल्यश्रावणेन तमसि शिवाभेदस्यैव बोधनाश्च । तथा स यथा सैन्धवखिल्य उदके प्रास्त उदकमेवानुविलीयेत नाहास्योगह- णायव स्याद् यतो यतस्त्वाददीत लवणमेवेति बृहदारण्यके लवणर- सबोधनेनाविभागस्यैव लयपदार्थत्वेन निर्धाराचाएवञ्च गर्भोपनिष- द्यपि यदुक्तम्, अष्टौ प्रकृतयः षोडशविकाराः शरीरमिति । तदपि न सांख्यरातिकतत्त्वसंग्राहकम् । किन्तु श्रीतानां ब्रह्मजन्यानामेव संग्रा हकमातथा चूलिकोपनिषद्यपि विकारजननी मायामष्टरूपामजांध्रुवा- मित्यादिना प्रकृति परमात्मानं च प्रकृत्य यदुक्तं, तदप्यग्रे, 'तमेक- मेव पश्यन्ति परिशुद्धं विभुं द्विजाः । यस्मिन् सर्वमिदं प्रोतं ब्रह्म स्थावरजङ्गमम् । यस्मिन्नेव लयं याति बुबुदाः सागरे यथा' इति, अग्रे च, जायन्ते बुबुदा इवेति च दृष्टान्तकथनात् स्वरूपैक्य एव पर्यवस्यति, न त्वविभागे । अतः प्रश्नोपनिषद्यपि सुषुप्तावस्थां प्र- स्तुत्य, पृथिवी च पृथिवीमात्रा चेत्यादिना, प्राणश्च धारयितव्यं चे- त्यन्तेन यानि तत्त्वान्युक्तानि तान्यपि न सांख्यरीतिकानीति बोद्ध- व्यम् । तदेतदुक्तं लोके वेदे चानुपलब्धेरिति । एवं चेदमधिकरणा- न्तरत्वेन सिद्ध्यति । पूर्वोक्तज्ञानार्थ महदादिविचारणायां सांख्यस्मृ- त्यनुपयोगे पूर्वोक्तश्रुतिविरोधो भवति न वेति संशये, महर्षिप्रत्य- क्षान्न भवतीति पूर्वपक्षप्राप्ती महर्षेस्तेषां तथोपपादने तात्पर्याभावात् तदंशेऽपि सांख्यस्मृतेर्नित्यानुमेयश्रुतिमूलकत्वाभाव इति सिद्धान्त- सिद्धेरिति बोध्यम्। रामानुजाचार्यास्तु, इतरेषाम् अतिप्रामाणिकानां मन्वादी- ·सपकाशे अणुभाष्ये । एतेन योगः प्रत्युक्तः ॥ ३ ॥ साङ्ख्यस्मृतिनिराकरणेन योगस्मृतिरपि निराकृता द्रष्टव्या । योगस्य वैदिकत्वशङ्कया भेदेन निराकरणम् ॥ ३ ॥ नां कपिलहष्टप्रकारेण तत्त्वानुपलब्धेः श्रुतिविरुद्धा कपिलोपलब्धि- भ्रान्तिमूलेति व्याकुर्वन्ति । तन्मयाऽनुपदमेव पायवचनोपदर्शनेन व्युत्पादितम् ॥२॥ एतेन योगः प्रत्युक्तः ॥ एतेनेति पदोक्तमतिदेशं व्याकुर्वन्ति । * सांख्येत्यादि * । योगस्मृतिः पातञ्जलदर्शनं, हिरण्यगर्भस्मृतिश्च, सापि प्रकृतिस्वातन्त्र्यायंशे भेदांशे सोपाधिकेश्वरस्वरूपांशे च निराकृतेत्यर्थः । पृथकया निराकरणप्रयोजनमाहुः । * वैदिकत्वश- कन्येति * । श्वेताश्वतरोपनिषदि, त्रिरुन्नतं स्थाप्य समं शरीरं हृदी- न्द्रियाणि मनसा संनिवेश्येति पृथ्व्यप्तेजोऽनिलखे समुत्थिते पञ्चा- त्मके योगगुणे प्रवृत्ते, न तस्य रोगो न जरा न मृत्युः प्राप्तस्य यो- गाग्निमयं शरीरमित्यादिमन्त्रार्थसंवादाद् वैदिकत्वशङ्कया। इदं चातिदेशसूत्रम् ।अतिदेशश्चात्रासादृश्याशङ्कायां सादृश्यप्रतिपादन- रूपः । तेनात्रैव संशयादिकं बोध्यम् । योगस्मृतावीश्वरतत्त्वाभ्युप- गमान्मोक्षसाधनतया वेदान्तविहितयोगस्याभिधानाद् वक्तुर्हिरण्य- गर्भस्य वेदवेदान्तप्रवर्तनेऽधिकृतत्वात् तद्वाक्यस्य सर्वेषां पूज्यत्वा- तू पतञ्जलेरपि तथात्वात् तदर्शनभाष्यस्य व्यासचरणैः कृतत्वातू सांख्यतौल्याभावे योगेन समन्वयसगंचो भवति न वेति सन्देहे, उक्तहेतूनां सांख्ये अभावात् तया सङ्कोचाभावेऽपि योग सत्त्वात श्वेताश्वतरात्मकप्रत्यक्षश्रुतिमूलत्वाञ्च तेन सङ्कोचो न्याय्य इति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्तस्तु-अब्रह्मात्मकप्रधानकारणवादादीश्वरस्य निमि- ततामात्राभ्युपगमादू ध्येयस्यश्वरस्योपादानताविरहेण तदीयनिखि- लगुणज्ञानाभावेन ध्यानस्याप्यपूविषयत्वाद्धिरण्यगर्भस्य सृष्टिवै- यग्येण हंसगीतायामिव तदंशे बोधाभावस्यापि शक्यवचनत्वा- ज्ञानेपि जघन्याधिकार्येऽर्थे तावन्मात्रकथनस्य युक्तत्वेन तस्याः ·२ अध्याये १ पादः। ५५३ न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ॥ ४ ॥ बाधकोऽयं तर्कः । अस्य जगतो विलक्षणत्वादचेतनत्वा. सङ्कोचाहत्वान्मनोनिग्रहसाधनांशे तस्या अविरुद्धत्वेन तदीयभा- ज्यकरणेऽपि शेषस्य विरुद्धत्वाश तया वेदान्तोपबृंहणस्यायुक्तत्वान्न तया समन्वयसङ्कोचः सम्भवतीति ॥ ३ ॥१॥ न विलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ॥ एवं तुल्यबलवि. रोधेऽपि स्वविवक्षितस्मृतेः समूलत्वबोधनेन तत्स्मृतिप्रामाण्ये निरा- कृते श्रुतिविप्रतिषेधं युक्त्या प्रदर्य प्रत्यवतिष्ठन्नं युक्त्या निरा- कर्तुमधिकरणान्तरमारभते । तत्र मास्तु सांख्यादिस्मृत्या सम. म्वयस्य बाधस्तथापि तदीयेन तर्केण बाधो भविष्यतीति पूर्वपक्ष- माह सूत्रद्वयेन । तद् व्याकुर्वन्ति । * बाधक इत्यादि * । सांख्य- स्मृत्या समन्वयबाधाभावेऽपि तदीयतर्केण बाधो भवति न वेति संशये समन्वयबाधकोऽयं तर्क इत्यर्थः । तस्वरूपं तु, स्वोत्प्रेक्षि- ता युक्तिस्तर्क इति तर्काप्रतिष्ठानसूत्रे वक्तव्यम् । ननु पूर्वतन्त्र घेदस्य परानपेक्षं प्रामाण्यं व्यासमतानुसारेण जैमिनिना औत्पत्ति- कसूत्रे स्थापितमिति तर्कनिमित्तकस्यान्यापेक्षस्य कोऽत्रावकाश इति- चेदित्थम-तत्र व्यतिरेकश्चार्थेऽनुपलब्ध इत्यनेन साध्यविषय एव तथात्वमिति प्रतीतेः सिद्धविषये वेदान्ते, मन्तव्य इति द्रष्टव्यवा- क्येकदेशदर्शनादू युक्तिभिरनुचिन्तनस्य च मननपदार्थत्वादत्र त- के त्यापेक्षितत्वादस्त्यवकाश इति । सूत्रं व्याचक्षते । * अस्येत्या- दि * । अचेतनत्वमन्येषामपि विलक्षणधर्माणामुपलक्षकम् । कार- णपदं चांशित्वस्य । अत्र च, नेति साध्यनिर्देशः । तथाच पूर्वोक्तं चेतनं निर्दोष ब्रह्म न जगदुपादानम् । जगद्विलक्षणत्वात् । यदू य- द्विलक्षणं, तद् न तदुपादानम् । घटविलक्षणतन्तुवदिति । तथा, ब्रह्म न जीवानामंशिभूतम् । जीवविलक्षणत्वात् । यद् यद्विलक्षणं, तद् न तदंशिभूनम् । रुप्यखण्डविलक्षणसुवर्णवदिति । वैलक्षण्यश, ब्रह्मणश्चेतनस्य ज्ञानात्मकस्य शुद्धस्य शब्दात् प्रमितस्य, जाज्यमोहा- मकवतुच्छत्वादिविशिष्टाज्जगतः प्रत्यक्षसिद्धाच्छब्दप्रत्यक्षाभ्या- मेव सिद्धम् । एवं दुःखित्वाशत्वादिविशिष्टाजीवादपि नित्यनिरष- ·समकाशे अणुभाष्ये । चेतनं म कारणम् । विलक्षणत्वच शब्दात् । विज्ञातं चाविज्ञातं चेति । प्रसक्षस्य भ्रान्तित्वं मन्यमानस्येदं वचनम्॥ ४ ॥ ध्यानन्दात्मकस्य तस्य घेलक्षण्यं सिद्धम् । तथाच ब्रह्म यदि अ. गदुपादानं जीवस्यांशि वा स्यात् तदुभयविलक्षणं न स्यात् । यतो वैचमतो नवमित्येवं बाधकस्तों घोध्यः । भास्कराचार्यास्तु, देहेन्द्रियान्तःकरणमाणात्मवादिमतेन तेषु कादाचित्कं चैतन्यमुपगम्य, जगद् ब्रह्मसलक्षणं ब्रह्मोपादेयत्वाएं यदेवं तदेवमिति सामान्यव्याप्तिमतानुमानेन जगतो ब्रह्मसक्षणत्वे- झुमिते पूर्वोक्तहेतोः स्वरूपासिद्धत्वमाशय यदि देहेन्द्रियादीना- मिषाकाशादीनां पाषाणान्तानां चैतन्यमनुभूतं स्यात् तद्वत् क- दाचिापलभ्येत । नवमुपलभ्यते । हिताहितप्रवृत्तिनिवृत्त्यर्थक्रिया- पाः कदाप्यदर्शनाच्चैतन्यस्य च तदनुमेयत्वादतस्तेषु चैतन्यस्य प्रत्यक्षानुमानाभ्यां बाधितत्वेन स्वरूपासिद्धिं निरस्य,विलक्षणत्वा- दिति हेतुं साधितवन्तः । तेन शरीरादिष्वपि चैतन्यसाधकहेतूनां साधारणत्वं व्यतिरेकव्यभिचारादिकं चोत्रीय तेष्वप्यचेतनत्वमेव साधनीयमिति नदीयपूर्वपल्याशयः । शेषं विवृण्वन्ति । * विल- क्षणत्वमित्यादि * । सूत्रे अस्येतिपदं देहलोदीपघदप्रेपि सम्बद्धय- ते । तथात्वं च विलक्षणत्वम् । ननु विलक्षत्वस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् तेन हेतुना ब्रह्मणो जगत्कारणत्वे जगतश्च तत्कार्यत्वे दूषिते कि- मिति शदेन विलक्षणत्वसाधनमित्याकाङ्क्षायामाहुः । * प्रत्यक्ष- स्येत्यादि । प्रत्याक्षस्य भ्रान्तित्वं मन्यमानस्य सांख्यैकदेशिनस्तारशं वेदान्तिनं प्रति स्वमतोपष्टम्भकमिदं विलक्षणत्वस्य श्रौतत्वबोधक परत चेतनाचेतनविभागस्य थुतांवपि दर्शितत्वादित्यर्थकम् । त- भाचार्य लर्कादिप्रामाणिकः, श्रुतिविरुद्धत्वाद्, बाह्यतर्कादिवदित्य- प्रमाण्वसाधर्म, प्रामाणिकः भुतितात्पर्यगोचरत्वात् सत्सर्कादिव. विति प्रतिसाधमेन तस्याभासीफरणार्थमेतत्कथनमिति भाषः । समानुजाचार्यास्तु जीवे ब्रह्मलक्षण्यवोधनायापि भुतिमा- दुः। समाने पक्षे पुरुषो निमनोज्नीशया शोचति मुहमान । : भ- ·२ अध्याये १ पादः। अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ॥ ५॥ मृदब्रवीत, आपोऽब्रुवन्, तत् तेज ऐन, ते हवाचमूचु- स्त्वं न उद्गायेति । एवमादिश्रुतिभिर्भूतन्द्रियाणां चेतनवं प्रति पायत इसाशा तुशब्देन निराकरोति तसदभिमानिन्य एल मीशश्चात्मा बध्यते भोक्तृभावादिति । तथाच पादादिवदंशत्वमपि न युक्तमिति तदाशयः । तथाचानन्यापेक्षस्यातीन्द्रियार्थगोचरस्यापि शास्त्रस्यावश्यं तर्कसापेक्षता । सर्वेषां प्रमाणानां क्वचिद्विषये तकर्त- नुगृहीतानामेवार्थनिश्चायकत्वम् । तर्को नाम अर्थवभावविषयेण सामान्यविषयेण वा निरूपणेन प्रामाण्यव्यवस्थापकं तदितिकर्तव्य- तारूपम् ऊहापरपर्यायं ज्ञानम् । शास्त्रस्य स्वाकाङ्कायोग्यतासभि- धिशानाधीनप्रामाण्यस्य सुतरां तदपेक्षा । अन्यथा तदहितमपि. पाक्यं प्रमितिमुत्पादयेत् । अत एव मनुनापि, यस्तःणानुसंधते स धर्म वेद नेतर इत्युक्तम् । आत्मविषये, मन्तव्य इति वेदान्त- श्रुत्याप्युक्तम् । किञ्च । वेदान्तैर्जगतो ब्रह्मोपादानताप्रतिपादननिक्षये घटादीनां चैतन्यशक्तेश्चैतन्यस्य च तेष्वनुभूतसत्ताया निश्चयस्त- निश्चये च सति वेदान्तैर्जगतो ब्रह्मोपादानताप्रतिपादननिश्चय इत्य- न्योन्याश्रयः । तस्मान्न विलक्षणयोः कार्यकारणभाव इत्याप्याहुः॥ अभिमानिव्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम् ॥ ननु कि साल- क्षण्यं प्रकृतिविकारयोरभिप्रेतं यदभावाजगतो ब्रह्मोपादानवासम्भ- वं ब्रूषे। न तावधर्मसालक्षण्यम्। मृत्पिण्डघटयाः पिण्डत्वाद्यभावस्य प्रत्यक्षतो निश्चयात् । अथ यत्किञ्चिद्धर्मसालक्षण्यं,तदा तु सत्तया सा- लक्षण्यं वर्तत एवेति।यदि च येन धर्मेण कारणभूत वस्तु वस्त्वन्तराद् व्यावृत्तं तेन धर्मेण सालक्षण्यमभिप्रेतम् । तादृशं चात्र चेतनत्वम् । तदभावात्र जगतः कार्यत्वमिति श्रूषे, तदा तु, सुदीत, आपोशु- घन्, ते ह प्राणा वाचमूचुः, ते ह प्राणा अहंश्चेयसे विवदयाना - याणं जग्मुरित्यादिषु मृदादीनां चेतनक्रियाश्रावणात् पुराणेषु नदी- समुद्रादीनामपि चेतनत्लस्मरणाच तेष्वपि सालक्षण्यमाभयणीय- म् । तर्के श्रुत्यनुग्रहस्य त्वयाप्यङ्गीकारादित्याशङ्कायामुत्तरं पठती- त्याशयेन व्याकुर्वन्ति । * मृदित्यादि *। * निराकरोतीति * ।

·सप्रकाशे अणुभाष्ये । देवतास्तथा वदन्ति । कुतः ? । वेद एव विज्ञातं चाविज्ञातं चेति चेतनाचेतनविशेषोक्तः । अनुगतत्वाञ्च । अनिर्वाग् भूत्वा मुखं प्राविशदिसेवमादिविशेषानुगतिभ्यामभिमानित्वमिसर्थः । देवता. पदं च श्रुसन्तरे ॥५॥ दृश्यते तु ॥ ६ ॥ परिहरति । तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । दृश्यते हि कार्य- कारणयोर्वैरूप्यम् । पूर्वपक्षी निराकरोति । * कुत इति * । अभिमानिन्यो देवता एवा- त्राभिप्रेता इति कुतोऽवगम्यते । विशेषपदं व्याचक्षते । * वेद एवे- त्यादि * । तथाच यदि चेतनत्वं सर्वस्याभिप्रेयाद, यदि चोक्तवा- क्येवभिमानिन्यो देवता अभिप्रेता न स्युस्तदोक्तश्रुती विभागं वि- शेषरूपं न घूयात् । अग्निर्वागित्यादिना अनुप्रवेशरूपामनुगतिं च न घ्यात् । अतस्तयेत्यर्थ इति । विशेषपदस्यार्थान्तरमाहुः । * देवता- पदमित्यादि * । हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता इति देवतापदं तेजोऽब- भानां विशेषणं छान्दोग्ये । एता ह वै देवता अहंश्रेयसे विवदमाना इति कौषीतकिब्राह्मणे च प्राणानां विशेषणमित्यर्थः ॥५॥ तथाच जगतोऽचेतनत्वन विलक्षणत्वाद् ब्रह्मोपादेयत्वानुप- पत्तेस्तर्कानुगृहीतस्मृत्यनुरोधेन जगतः प्रधानोपादयत्वं प्रतिपाद्यते । एवं जीवेऽपि भेद एव प्रतिपाद्यते। नित्यत्वादिकथनात् । ततश्च ईक्ष. त्यादय उपादानत्वप्रतिपादकाः, पादत्वादयोऽशत्वप्रतिपादकाश्च सत्प्रतिपक्षत्वादाभासाः । तस्मात्, कारणत्वेन चाकाशादिविति सूत्रे यद् यथाव्यपदिष्टस्यकारणत्वमुक्तं, तत् प्रत्यक्षविरोधादसङ्गत- मित्येवं प्राप्ते सिद्धान्तसूत्रं पठन्ति । हश्यते तु ॥ तद् व्याचक्षते । * तुशब्द इत्यादि *। * वैल- प्यमिति * । वैलक्षण्यम् । अत्रायमर्थः । विलक्षणत्वेन ब्रह्मणो जग- कारणत्वं दूषयतो भवतः, किं कार्यकारणयोः सर्वधर्मैः सारूप्यं विवक्षितम् ? उत केनचिदू धर्मेण ?। अथवा येन धर्मेण कारणं ब- .

·२ अध्याये १ पादः। केशगोमयश्चिकादौ चेतनादचेतनोत्पत्तिनिषधे तदंशस्यैव नि. षेधः । तुल्यांशसम्पत्तिश्चेत् प्रकृतेऽपि सदंशः ॥ ६ ॥ स्त्वन्तराद् व्यावर्तते तेन धर्मेण ? नाथः । लोकविरुद्धत्वात्, सर्वी- शसारूप्ये कार्यकारणभावहानिप्रसङ्गात, प्रकृतिगतानां गुणसाम्य- त्वसर्वमूलत्वादीनां विकृतिष्वभावेन विलक्षणतया प्रकृतेरपि कार- णतामङ्गप्रसङ्गात्, तत एव ब्रह्मणः कारणत्वसिद्ध्या हेतोरर्थान्तर- साधकत्वापत्तश्च । न द्वितीयः । अतिप्रसङ्गापत्तः, सच्चिदानन्दरू- पाद ब्रह्मणः सदंशाजडानां चिंदंशाजीवानाम् आनन्दांशादन्तर्या- मिणां व्युचरणमिति तत्तत्सारूप्यस्य तत्र तत्र विद्यमानत्वाद् भवदु- कहेतोः खरूपासिद्धत्वाच । न तृतीयः । देहादीनां येन धर्मेण व- स्त्वन्तराद् व्यावृत्तिस्तेषां धर्माणां देहत्वगोमयत्वादीनां केशवृश्चि- कादिवभावेन तेषामप्यकारणत्वप्रसङ्गात् । चेतनाइहादचेतनस्य केशनखदन्तादेरचेतनाद् गोमयाश्चेतनस्य वृश्चिकादेरुत्पत्तिदर्शनेन हेतोः साधारणत्वाश्च । यदि च देहाजडात् केशादीनां ताहशां, गोमयाजडानां वृश्चिकदेहानामेवोत्पत्तिरित्युच्यते तदा तूक्तमेव स्व- रूपासिद्धत्वम् । तस्मानानेन ब्रह्मकारणत्वदूषणं, न वा मृदादीनां ब्रह्मकार्यत्वदूषणमिति । इदं च तदुक्तं हेतुं तस्य श्रुतिसिद्धत्वं चो- पगम्य दूषितम् । माध्वव्यतिरिक्तानां सर्वेषामप्येतदेव मतम् । तृ- तीयसुबोधिन्यां वैलक्षण्यस्य भ्रान्तप्रतीतत्वं, न तं विदाथ यइमा ज- जानान्यद्युष्माकमन्तरं भवातीति श्रुतिबलादङ्गीकृत्य वैलक्षण्यानुप- गमेन दूषितम् । वैलक्षण्यमन्यस्मादन्तरा दृश्यते, न तु वैलक्षण्य- मस्तीति । तदेतदत्रापि सूचयन्ति । * चेतनादित्यादि *। * तदंश- स्येति * । अचेतनांशस्य । तथाच भ्रान्तप्रत्यक्षालम्बनेन श्रुतिप्रत्यव- स्थान ने युक्तमित्यर्थः । सलक्षणात् सलक्षणोत्पत्तेबहुशोदर्शनादुक्त- दूषणममन्यानं प्रति समाध्यन्तरमाहुः । * तुल्येत्यादि *। * चेदि- ति * । विवक्षिता चेत् । तथाच, यथा सतः पुरुषात् केशलोमानि तथाऽक्षरात् सम्भवतीह विश्वमिति मुण्डकश्रुतौ सतः सदुत्पत्ति- श्रावणेन दर्शनानुग्रहेऽपि नास्माकं दोष इत्यर्थः । अस्मिन् पक्षेऽभि- मानिव्यपदेशसूत्रमपि सिद्धान्तसूत्रम् । तदर्थस्तु, विज्ञानं चाविज्ञानं बेस्यत्र विज्ञानशब्दोऽभिमानिव्यपदेशोऽभिमन्तव्याद् वैलक्षण्यबो- ·५५८ सप्रकाशे अणुभाष्ये। धनार्थो, न तु कारणवचनः । कुतः १ विशेषानुगतिभ्याम् । सत्य- वाभवदित्यादिना कार्यस्यैवेतरेतरविशेषात् । सत्यमभवदिति कार- णरूपस्यानुगतेश्चेति प्रत्यक्षविरोधपरिहाराय द्वितीयं सूत्रम्। एवमत्र व्याख्यानव्येन श्रुतौ युक्तिविरोधः परिहतः । तेन यथाव्यपविष्टस्य कारणत्वं निप्रत्यूहम् । एतच्च नृसिंहताफ्नीवादपि सिद्ध्यति । - थाहि । नवमखण्डे आत्मनां परमात्मना शुखाभेदं जिज्ञासुभिर्देवैः प्रजापतिर्विज्ञापितस्तान् प्रति ब्रह्मवादमुपविदेश । तत्रोपद्रष्टाऽनुम- न्तैष इत्यनेनाहंप्रत्ययगम्यमात्मानमनूच सिंहश्चिद्रूप एवेति तस्य पराभेदं विधाय कथमेवमित्याकाङ्क्षायामेतस्य परभेदेन खस्योपद्र- तृत्वाभिमानो वृथति बोधनायाऽविकारो छुपलबधा सर्ववेति परमा- स्मन एवापद्रष्टत्यमनेन भ्रमात् खस्मिन्नभिमन्यते इति बोधयित्वा, न यस्ति द्वैतसिद्धिरात्मैव सिद्धो ह्यद्वितीय इस्यभेदं निगमयामास । तत्र भेदः प्रत्यक्षसिद्ध इति नातिसिरिरित्याशङ्कनयां प्रत्यक्षस्य भ्रमत्वाय मायया ह्यन्यदिवति मायारूपं दोषं तत्र हेतुन्वेनाह । अ- न्यदिव प्रतीयते, न त्वन्यदित्यर्थः । ततो, नन्धस्तुमायाया दोषत्वं, तथाप्यन्यस्याभाव तया किं प्रत्याय्यमान हि खपुष्पमिवात्यन्तासन प्रत्याययितुं शक्यते।अतः प्रतीतिबलात सिद्धेऽभ्यस्मिन्मयं जीयो भिन्न एवमन्तव्य इति कथमस्य परमात्माद्वैतसिद्धिरित्याकालायां तत्साध- नाय पुनराह । स वा एष आत्मा पर एवैषैव सर्वमिति । सतो, ननु प्रतीतस्य बाधं विना वाक्यमात्रेण मायिकत्वं न प्रतिपत्तुं शक्यत इत्याकाङ्क्षायां तत्साधनाय पुनराह । तथाहि प्राक्षे इति । यथा तैजसे प्रतीयमान सर्व प्राज्ञे बाध्यत इति मायिकं तथा विश्वस्मिन् प्रतीत- मपि तुरीये पाध्यत इति मायिकं मन्तव्यम् । तेन भेदोऽपि मायिक इत्यर्थः । तदेतद् व्याकरोति । सैषाविद्या जगत्सर्वमात्मा परमात्मै. वेति । ततो, मनु तत्र निद्रावशादज्ञानसत्ताऽस्तीति सत्यस्व सर्वस्य भेदस्य चाघिसकत्वं युक्तम् । जाग्रति सा नास्तीति कथं सर्वस्व मा- यिकत्वं प्रतिपत्तव्यमित्याकाङ्क्षायां जाप्रत्यपि मायाकृतं पराभवं मा- पासत्तां चानुभावयति । खप्रकाशोऽप्यविषयमानत्वाजातत्व खत्र न विजानात्यनुभूलेर्माया च तमालपानुभूतेरिति । अत्र विषयमान- अपत्वं जीवस्वरूपस्य स्वप्रकाशत्वे जानत्वेस हेतुः । तथाच अह- मक्ष इति विशिष्टयानुभवबलात् तत्कृतः पराभवस्तस्याः स्वरूपं सच्चा ·२ अध्याये १ पादः। च बोध्या। तथाच रष्टान्तदान्तिकयोदषितोल्यात तसच माया. स्यदोषस्य निद्राचिन्ताद्यवस्थाभेदेनानुवर्तमानत्वाजाप्रत्यपि सर्व- स्य खस्मिन् परमात्मभेदस्य च मायिकत्वं मन्तव्यमित्यर्थः । ननु तत्कृतपराभवस्य मायायाश्चानुभवादस्तु भेदस्य मायिकत्वं, परन्तु सर्वस्य जगतः कथं मायिकत्वमिस्याकाङ्कायां जगतस्तयात्वे हेतुबो- धमाय तत्वरूपमनुभावयन् हेतुखरूपमनुमापयति । तदेतजडं मो- हात्मकमनन्तं तुच्छं रूपमस्या इति । तथाच स्वप्रकाशपरमात्मख- रुपधर्मविरुदै जडत्वमोहत्त्वप्रमाणसम्बन्धानहत्वैरस्य परमात्मस्वरू- पताया अशक्यवचनत्वादस्य मायिकत्वं, तेनैव तस्याः स्वरूपं ता- हशमनुमातव्यमित्यर्थः । ततो, नन्वनुभवे तस्याः स्वरूपमाघरकमे- घानुभूतं तमोरूपत्वान तु विक्षेपकमिति कथमयं भ्रम इत्याकाङ्कायां तस्यास्तथास्वमप्यनुभूतमेवेत्याह । व्यञ्जिका नित्यनिवृत्ताऽपि मूढेरा- स्मैव हष्टाऽस्य सत्त्वमसत्त्वश्च दर्शयति सिद्धत्वासिद्धत्वाभ्यां स्वत- शास्वतन्त्रत्वेनेति । तथाच परमात्मन. सकाशानिवृत्तापि सा मू- रक्षानिभिरात्मैव दृष्टा आत्मभेदात्मकं विक्षेपमुत्पादयन्त्येवेयं हटा । मतो भेदस्येवास्यापि जडत्वादिविशिष्टस्य व्यञ्जिका सती, अस्य ज- मतः सायरीतिकसिद्धत्वनैयायिकादिरीतिकासिद्धत्वाभ्यां मीमां- सकप्रतिपन्न स्वतन्त्रत्वमायावादिप्रतिपन्नास्वतन्त्रत्वेन च सत्वमस. स्वं च दर्शयतीति तयैवायं भेदवादादिप्रतिपन्नजगद्रूपोऽपि भ्रम :- त्यर्थः । ततो, ननु तस्याः कथमेवं जगद्रूपो भेदरूपश्च परिणाम इत्या. काङ्कायामुभयं दृष्टान्तेनाह । सैषा पटबीजसामान्यवदनेकवटशक्ति- रेकैवेति । तथाच सामर्थ्यनेकस्या अनेकविधः परिणाम इत्यर्थः। अ. प्रापि कश्चिदर्थोऽतिगोप्य इति विशेषबोधनाय दृष्टान्तं व्याकृस्य दार्शन्तिके केमचिदंशेन योजयति । तद्यथा वटवीजसामान्यमेकम- मेकान् स्वाव्यतिरिक्तान वटान् स्वबीजानुत्पाद्य तत्र तत्र पूर्ण सन्ति- ष्ठत्येवमेवैषा माया स्वाव्यतिरिक्तानि पूर्णानि क्षेत्राणि दर्शयित्वा जीवेशावाभासेन करोति माया चाविद्या च स्वयमेव भवतीति । अत्र च वटस्थानापनानि क्षेत्राण्यनेकत्वखानापन्नं परिपूर्णत्वं स्वा. व्यतिरिक्तत्वमुभयत्रापि समानम् । उत्पादनस्थाने परस्मै प्रदर्शनम् । तत्र पूर्णसंस्थितिस्थाने द्वयोराभासेन करणं, स्वस्य विधाभवनं चेति विशेषः । तथा सति जगदपेषु क्षेत्रेषु जडत्वं मोहात्मकत्वमनन्तर ·५६० सप्रकाशे अणुभाष्ये । तुच्छत्वं च यदू भासते तत् तेषामेतदव्यतिरिक्तत्वादेतदीयम् । कि. च । क्षेत्रप्रदर्शनोत्तरं द्वयोराभासेन करणोक्त्या आभासभूतयोर्जीवे- शयोन द्रष्टत्वं किन्तु परमात्मन एवोभयद्रष्टत्वम् । स्वद्वैधीभावो- तया च द्विविधाभासाधारत्वं बोधितम् । इयं च परमात्मनः सका- शान्नित्यनिवृत्तति, न तदुपाधिः, किन्तु जले चन्द्रकिरणवदविभ- क्त एव योऽशोऽत्यां प्रविशति तदुपाधिर्भून्वा अंशानां परस्परं पर- मात्मन सकाशाच्च भेदं मौढ्यादिधर्मवैशिष्ट्यं च दर्शयति । तेन भेदरूपोऽपि तस्याः परिणाम इत्यर्थः । ततस्तस्याः कथमेघरूपते. त्याकाङ्क्षायां तस्याः स्वरूपमाह । सैषा चित्रा सुदृष्टा बहङ्कुरा खयं- गुणभिन्ना अङ्करेष्वपि गुणभिन्ना सर्वत्र ब्रह्मविष्णुशिवरूपिणी - तन्यदीप्तेति । अत्र चित्रेत्यादिभिश्चतुर्भिः क्रमेण जगतो विचित्रा- कारे जडत्वे मोहात्मकत्वे संख्याकृते आनन्त्ये तुच्छत्वे च तत्स्व- भावो हेतुत्वेनोक्तः । अङ्करेष्वपि गुणभिन्नत्यनेन तदङ्करभूतानां गुणानामपि प्रत्येकं सातत्वं नानाप्रकारकव्यष्टिप्रस्तारप्रयोजकत्वा- योक्तम् । एतावदुपादानतानिर्वाहकं सर्वत्र ब्रह्मविष्णुशिवरूपिणी- ति सृष्टयादित्रिविधकर्तृत्वनिर्वाहकम् । तच रूपत्रयं नास्याः, कि- म्त्वेतद्रूपत्रयमस्यां ब्रह्मण इति बोधनाय चैतन्यदीप्तेत्युक्तम् । तदे- तन्निगमयति । तस्मादात्मन एव त्रैविध्यं योनित्वमपीति । यस्मा- दाभासाधारभूता माया चैतन्यदीप्त्यैव ब्रह्मादित्रिरूपवती तस्मा. दात्मन एव त्रैविध्यम् । आभासाभास्ययोः समानाकारत्वस्यवानु- भवात् । अत्र त्रैरूप्यमिति वक्तव्ये त्रैविध्यमिति यदुक्तं, तेनावि- पायामपि देवमनुष्यासुरभेदभिन्नत्रिविधजीवप्रयोजक रूपमप्या- त्मन एवेति बोधितम् । यस्माश्च चैतन्यदीप्त्या दर्शयिव्येव, न तु की, तस्माद् योनित्वं निमित्तकारणत्वमप्यात्मन एवेति । तथाचा- भासनिमित्तत्वं जगन्निर्मातृत्वं च शुद्धस्यैव साकारस्येति बोधितम् । तदेतद् व्युत्पादयन् पूर्वमाभासयो(लक्षण्यमाह । अभिमन्ता जीवो नियन्तेश्वर इति । तत्रोभयोराभासत्वे तुल्यत्वे कथमेवं चैलक्षण्य- मित्याकाङ्कायां तत्प्रयोजक रूपमाह । सर्वाहमानी हिरण्यगर्भस्त्रि- रूप ईश्वरवद् व्यक्तचैतन्यः सर्वगो होति । हितौ । यस्मादयं सर्वाहम्मानी सर्वगः समष्टिस्तस्मादविद्याव्यष्टशुपाधयो जीवास्त. सदभिमन्तारः। यस्मादीश्वरवद् व्यक्तचैतन्यस्तस्मात् ते नियन्तारो, ·२ अध्याये १ पादः। यस्मात विरूपस्ततस्तदङ्कुरोपाधयो ब्रह्मादयोऽपि प्रत्येकं तादृशाः । रष्टान्तीभूत ईश्वरः को वेत्यत आह । एष ईश्वरः क्रियाशानात्मेति । एष इति प्रक्रान्तपरमात्मा । तथाच तस्य क्रियात्मत्वात् तत्प्रतिक- पोज्यं सर्वाऽहम्मानी, तस्य शानात्मत्वादयं व्यक्तचैतन्य इत्यर्थः । एवं योनित्वं समर्थयित्वा कार्यकारणयोः सालक्षण्यं वैलक्षण्यं चा- ह। सर्व सर्वमयं सर्वे जीवाः सर्वमयाः सर्वावस्थासु तथाप्यल्पा इति । तेन यन्मूले तदेव कार्येषु स्वल्पमिति बोधितम् । एवं कार्य- माभासश्च व्युत्पादितः । तेन कारणत्वमाभास्यत्वं च हढीकृतम् । मतः परं जीवात्मानं मुख्यवृत्त्या प्रणवप्रतिपाद्यत्वं निगमयितुं पर- मात्मन एवावस्थाभेदं क्रियाभेदं चाह । स वा एष भूतानीन्द्रियाणि विराजं देवताः कोशांश्च सृष्ट्वा प्रविश्याऽमूढो मूढ इव व्यवहरन्नास्ते माययैव तस्मादद्वय एवात्मेति । तथाच यः स्रष्टा स एवांशेन प्रवि- श्य द्विधा व्यवहरति मायया, न तु द्विधा भवतीति मूलविचारे स एवायं खखरूपं प्रणवप्रतिपाद्यतां च नानुसन्धत्ते, किन्त्वस्ति तद- भिन्न इत्यर्थः । एतदेवाद्वयत्वं दृढीकर्तु द्वादशस्वरूपलक्षणान्यस्याह। सन्मानो नित्यः शुद्धो बुद्धः सत्यो मुक्तो निरजनो विभुरद्वय आ. नन्दः परः प्रत्यगेकरसः प्रमाणैरेतैरवगत इति । अत्रामासस्यापि प्रत्यक्त्वात् तव्यवच्छेदायैकरसपदम् । अयमेव च मुख्यो हेतुः । एतेन परत्वे सिद्धे तत आनन्दत्व इत्येवं द्वादशलक्षणकत्वसिद्धी निप्रत्यूहं परमात्माभेदसिद्ध्या प्रणवप्रतिपाद्यत्वं निगमितं भवती- ति । एवं सजातीयद्वैते निराकृतेऽपि जगतोऽविद्यायाश्च विद्यमान- स्वाद् विजातीयद्वैतापत्त्या शुद्धाद्वयासिद्धौ जीवोऽपि नित्यभिन्न एवाङ्गीकार्यः स्यादित्याशङ्कां निवारयितुं जगतोऽविद्यायाश्च सद्रूप- त्वेन ब्रह्माभेदमाह । सत्तामात्रं हीदं सर्व सदेव पुरस्तात् सिद्धं हि ब्रह्म न यत्र किश्चनानुभूयते नाविद्यानुभवात्मनि स्वप्रकाशे सर्वसा- क्षिण्यविक्रियेऽद्वय इति । हि यतो हेतोः सत्तामात्रमिदं सर्व सृष्टि पूर्वकाले सदेव । यथा पृथुबुध्नोदराद्याफारा वस्तुतो मुखर्मा इति घटादयो मृन्मात्रत्वान्मृदेव तथा सति हि निश्चयेन विकारस्य व्य- वहारार्थतया वस्तुतः सदात्मकत्वाद् ब्रह्मत्वं सिद्धम् । हि यतो हेतोर्यत सविक्रियं तदादावन्ते चाविक्रियम् । अत एतस्य सत आ- चन्तावस्थाविचारे यत् किमपि कार्यमविद्या च तत् सत्त्वेनैवानुभय- ·समकाशे अणुभाष्ये । ते, न तु प्रतिनियतेन तेन तेन रूपेणातो विजातीय तस्याप्यमावा. छुद्धाहयसिद्धिरित्यर्थः । तदेतत् स्वयमनुभव॑स्तानप्युपदिशति । पश्यतेहापि सन्मात्रमतदन्यदिति । इहापि जडमोहात्मके जगत्यपि भन्यत्वेन प्रतीयमानं यजडादिरूपत्वं तदसत् । अतस्तदनादृत्य सर्वे सन्मात्रं पश्यतेत्यर्थः । ननु जडादिरूपताप्याकारादिवदस्मिन्नौत्प. तिकी प्रतीयत इति सन्मात्रत्वमवधारणीयमित्याकाङ्क्षायां तदव. धारणप्रकारमाह । सत्यं हीत्थं पुरस्तादयोनि स्वात्मस्थमानन्दचिद्धनं सिद्धं यसिद्धं तदिति । हि यतो हेतोः सत्यं सद्वस्तु पुरस्तात कृष्टिपूर्वकाले, इत्थं सर्वाकारम्, अयोनि अजन्य, स्वात्मस्थं स्वप्रति. छम, आनन्दचिघनम् आनन्दचिदाकारमेव सिद्धम् । हि अतो तोनिश्चयेन वा तजडमोहात्मकत्वमसिद्धम् । तथाचेदानीं ज- रादिरूपताया औस्पत्तिकवेन प्रतीयमानत्वेऽप्यविद्याभिभववि- रहदशायामप्रतीतेरान्तरालिकमेव तदित्यर्थः । एवं तस्यान्तरा- लिकत्वं निगमयित्वा सर्वस्य ब्रह्मात्मकत्वमुपसंहरति । विष्णु- रीशानो ब्रह्माऽन्यदपि सर्व सर्वगमिति । यत् सर्वगं कारणभूतं ब्रह्म तदेव विष्ण्वादिरूपं घटादिरूपं चेतनाचेतनात्मकमित्यर्थः । एवं परमात्मनः सर्वरूपत्वं निगमयिन्वा तदात्मकत्वेनात्मन ओत- स्वाय सर्वस्यात्मरूपतामात्मनो ब्रह्मधर्मवत्तां चाह । सर्वमत एवं शुद्धोऽबाध्यस्वरूपो बुद्धःसुखरूप आत्मेति। अत एव ब्रह्मात्मकत्वादेव सर्वशुद्ध आत्मा एवंरूपश्चेत्यर्थः । एतदने अनुशात्रनुशाविकल्पह- पत्वमात्मनो ब्रह्माभेदाय प्रतिपादितम् । अविद्याया अनुशायामन्त. विश्व प्रतिपादितः। तत् सर्व मत्कृतनृसिंहतापनीयदीपिकातोऽव- गन्तव्यम् । अत्र प्रयोजनाभावान्नोच्यते । इदमत्र प्रसङ्गादुक्तम् । माध्वास्तु, न विलक्षणत्वादितिसूत्रं पठित्वा ततो, रश्यते विति सूत्रं पठन्ति । द्विसूत्रमधिकरणं चाहुः । श्रुतेस्तदनुसारि- स्मृतेश्च न पाशुपतादिस्मृतिघदप्रामाण्यम् । कुतः?। विलक्षणत्वात् । नित्यत्वेन पुरुषाजन्यतया तद्वैलक्षण्यात् । अस्य वेदस्य तथात्वं नि- स्यत्वं च शब्दात् । षाचा विरूपनिस्ययेत्यादिरूपात खतः प्रामा ण्याच्च । अन्यथाऽनधस्थितेरिति चार्थमाहुः । ततोऽभिमानिध्यपदे- शसूत्रं पठिन्वा, हश्यते चेत्यधिकं सूत्रं पठन्ति । तदपि सूत्र- बारमकमधिकरणान्तरमिस्याहुः । तत्रापि, वेदः प्रमाणं म, मृदा- ·२ अध्याये १ पादः। असदितिचेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ॥ ७ ॥ श्रुतौ कारणत्वेनासदुक्तमितिचेन्न प्रतिषेधार्थमेव पधनम् । धीदिस्यादौ प्रत्यक्षविरुवादित्वादिति पूर्वपक्षनिरासं तुना कृत्वा, मृदब्रवीदित्यादिषु तदभिमानिव्यपदेशस्तासां विशेषानुगतिभ्यां सामर्थ्यव्यापकत्वाभ्यामङ्गीक्रियतेऽनो न प्रत्यक्षविरोधः । सास सामर्थ्य च महद्भिर्डश्यतेऽतः प्रत्यक्षविरोधाभावान श्रुतिप्रामाण्यमा इत्यर्थश्चाहुः ॥ ६॥ असदिति चेन्न प्रतिषेधमात्रत्वात् ॥ पूर्वाधिकरणन श्रुती युक्तिविरोधं परिहत्य समाकर्षसूत्रोक्तस्यार्थस्योपष्टम्भार्थ ध्रु यन्तरे पुनर्विप्रतिषेधान्तरमाशय समाधत्ते । * असदित्यादि * । तदू व्याकुर्वन्ति । * श्रुतावित्यादि * । असद्वा इदमग्र आसीदिति भु- तावसतः सकाशात् सृष्टिरुच्यते । असच्च सद्भिन्नम् । अभावो घालीकं वा । अतस्तदेव कारणमितिचेन्न । कुतः ? । प्रतिषेधमान- त्वात् । प्रतिषेधस्य मात्रमवधारणं येन तत् तादशं तत्त्वात् । वाक्या- म्तरस्य तनिषेधावधारकत्वात् । छान्दोग्ये, तबैक आहुरसदेवेद. मन आसीदित्यनेन मतान्तरीयमसदनूद्य, कुतस्तु खलु सौम्यैषं स्पादित्यादिना निषिद्धयते । एवं नानाविध जगत् कुतो हेतोरेक. स्मादभावात् स्यात् । न कस्मादभावान्नानाविध कार्य क्या- पि दृष्टम् । येन तथा कल्प्येत । येऽप्यभावस्य कारणत्वं वदन्ति तेपि प्रागभावस्य नानात्वं वदन्तीति । अथालीकं दूषयति । भ. सतोऽलीकात् कथं सजायतेति । न हि खपुष्पात् किञ्चिजायते । किश्च । यद्यसतः सतश्च विकल्पेन कादचि के कारणत्वमभिप्रेया- मातिरात्रमितिवद् वदेत् । न तु युक्तिपुरःसरं दूषयेत् । अतस्तत्र मासतः कारणत्वमुच्यत इति न विप्रतिषेधः । अतस्तत्र यदसत्पद सद भावविकारात्मकसत्ताराहित्यबोधनार्थमित्यर्थः । एषध, ना. सदासीनोसदासीदिति भाववृत्तसूक्तेऽप्यसत्पदेन भावविकारभूत सत्तारहिततया सांख्याद्यभिमतं प्रधानाधभिप्रेत्य तनिषिद्धते । सत्पदन व भावविकारभूतसत्तायुक्त कार्यमभिप्रेस्य तनिषियते ।

·मप्रकाशे अणुभाष्ये । कथमसतः सज्जायतेति । कार्यस्य वा पूर्वविप्रतिषेधो ब्रह्मकार- णत्वाय ॥ ७॥ न सन्नासन्न सदसदिति सौबालश्रुतावपि सदसत्पदेन व्यक्ताव्य- कात्मकं शब्दब्रह्म निषिद्ध्यते । शब्दब्रह्मात्मनस्तस्य व्यक्ताव्यक्तात्म- नः पर इति तृतीयस्कन्धे शब्दब्रह्मणस्तथात्वोक्तः । अतोऽसद्धति पाक्ये असतः कारणत्वं नोच्यते । नापि, नासदासीदित्यादौ मूल- सतः कारणत्वं निषिद्धयते, येन श्रुतिविप्रतिषेधः स्यात् । अतः शब्द. साम्यादेव ब्रह्म इत्यर्थः । यद्यपि समाकर्षसूत्रेऽयमर्थः सिद्धस्तथापि समाकर्षे हेतुः सूत्रकृता तत्र नोक्तः ।अत्र त्वसन्निषेधे हेतुरुक्तः सो- न्यत्राऽप्युग्नेयः । तत्तत्प्रतिषेधावधारकाणां वाक्यानां तत्रैवोदाह- तत्वादिति । एवं स्वमतेन व्याख्याय प्रस्थानान्तरीयव्याख्यानसम- हायाहुः । * कार्यस्येत्यादि * । वाशब्दोऽनादरबोधनाय। एतस्यार्थ- स्य असव्यपदेशसूत्रे प्रपञ्चनीयत्वादिति । उक्तश्रुती, इदं कार्यमु- त्पत्तेः पूर्वमसदासीदित्युच्यते । तथाच कार्यस्योत्पत्तेः पूर्वकाले सत्ताप्रतिषेधो ब्रह्मकारणत्वबोधनायेति सत्कार्यवादः श्रुतिविप्रति- षिद्ध इतिचेन्न । कुतः ? प्रतिषेधमात्रत्वात् । असद्वेति वाक्यस्य का- विस्थानिषेधावधारकत्वात् । न ह्ययं निषेधः प्रागुत्पत्तेः कार्यसत्तां निषेधुं शक्नोति । इदानीमपि कार्यस्य कारणात्मनैवात्मलात प्रागप्यु- त्पत्तेस्तदात्वस्य बाधाभावेन कार्यत्वे परिदृश्यमानं यदागन्तुकं स्थूलं रूपं तन्निषेधावधारकत्वात् । तथाच न सत्कार्यवादः श्रुतिविप्रति- षिद्ध इत्यर्थः । नच कार्यगतस्य व्यवहार्यरूपस्यागन्तुकत्वे तस्य पूर्व- मसत्त्वात् तदृष्टान्तेनासत्कार्यवादः पुनः प्रसज्ज्यत इति वाच्यम् । कारणे तस्यापि सत्त्वात् । नच ताहशव्यवहारापत्तिस्तीति वाच्य- म् । ताहशभगवदिच्छाभावादुपपत्तेः । नच तादृशेच्छाभावे माना- भावः । इच्छायाः कार्यकोन्नेयत्वेन कार्याभावानुभवस्यैव तत्र मान. त्वात् । इदं यथा तथा विद्वन्मण्डनीयाविर्भावतिरोभाववादविवरणे निपुणतरमुपपादितमिति नात्र प्रपञ्च्यते । इदश्चात्र वैषम्यनैघृण्य- सूत्रवत् परप्रसिद्ध्या परो बोधनीय इति न्यायेनोक्तम् । वस्तुतस्तु तत्र पूर्वानुवाके सोऽकामयतेत्यादिना या सृष्टिरुक्ता तस्या असाधु- ·२ अध्याय ५ पाद: । अपीतौ तहत्प्रसङ्गादसमञ्जसम् ॥ ८ ॥ पूर्वपक्षमाह । अपीतिर्लयः । कार्यस्य कारणलये तद्वत् प्र. सङ्गः। स्थौल्यसावयवत्वपरिच्छिन्नत्वाशुद्धत्वादिधर्मसम्बन्धावश्य- कत्वादसमअसं ब्रह्मकारणवचनम् ॥ ८॥ त्वमत्र प्रतिपाद्यते । सद्भावे साधुभावे च सदित्येतत् प्रयुज्यते इति गीतावाक्येन सत्पदस्य साधुवाचकत्वे असत्पदस्यासाधुवाचक- ताया अपि युक्तत्वात् । अत एवात्र सुकृतत्वं ब्रह्मण उच्यते, रसत्वं च । रसस्यानन्दरूपत्वं चेति सर्व युज्यते । पूर्वोक्तायां तथात्वोक्त्य- भावादिति दिक् । इदं च पुष्टिप्रवाहमर्यादायां फलाध्यायचतुर्थपादे च विवृतमिति नात्र मत्कल्पनेति बोध्यम् । तथा सत्यस्मिन् पक्षे प्रतिषेधमात्रत्वादित्यस्य साधुत्वप्रतिषेधमात्रत्वादित्यर्थः संगृहीतो बोध्यः । तथाचासच्छब्दस्य स्वार्थाच्च्यावनं यदि नेष्यते तदापि छा- न्दोग्ये असत्पदस्य निषेध्यपरत्वम् । तैत्तिरीये तु प्रपञ्चस्थूलावस्था- भावबोधनपरम् । प्रपञ्चविशेषस्यासाधुताबोधनपरत्वं वा । अतः समाकर्षानङ्गीकारेऽपि न ब्रह्मकारणताविरोध इत्यर्थः । रामानुजाचार्यास्तु, न विलक्षणेति सूत्रोक्तयुक्त्या जगतो ब्र- ह्मवैलक्षण्ये ब्रह्मणोऽपि जगद्विलक्षणत्वात् तत उत्पन्नस्य जगतो द्र- व्यान्तरत्वादसत एवोत्पत्तिः प्रसज्ज्यत इत्येवमस्मिन् सूत्रे अस- दिति भागेनाऽऽशङ्य, न प्रतिषेधमात्रत्वादिति भागेन परिहरतीति । हश्यते त्वित्यस्य पूर्वसूत्रस्य कार्यकारणयोः सालक्षण्यनियमनिषेध- मात्रपरत्वान्न कार्यस्य कारणाद् द्रव्यान्तरत्वम् । कृमिमक्षिकयोरिव वैलक्षण्याभावात् कुण्डलहिरण्ययोरिव द्रव्यैक्यसत्त्वादित्यर्थ- माहुः ॥७॥ अपीतौ तद्वत् प्रसङ्गादसमञ्जसम् ॥ पूर्वसूत्रेणासत्कारणवाद परिहत्य श्रुत्यविरोधस्थापनादू ब्रह्मकारणवादे स्थिरीकृते पुनस्त- भ युक्त्या प्रत्यवतिष्ठत इत्याशयेन सूत्रमवतारयन्ति * पूर्व- पक्षमाहेति * । तथाच नेदमसद्वादनिरासकं सिद्धान्तसूत्रमि- त्यर्थः । * व्याकुर्वन्ति * । अपीतिरित्यादि* * असमञ्जसमिति * ·समकाको अणुभाष्ये। न तु दृष्टान्तभावात् ॥ ९ ॥ नेवास्मदीये दर्शने किश्चिदसामअस्यमस्तीति तुशब्देन प. रिहरति।स्वपक्षस्थापनपरपक्षनिराकरणयोर्विद्यमानत्वाभतुवचनम् । तत उत्पन्नस्य तत्र लये न कार्यावस्थाधर्मसम्बन्धः शरावरुचका- दिषु प्रसिद्धः । भवतां परं न शन्तोऽस्ति ॥ ९ ॥ स्वपक्षदोषाच ॥ १० ॥ सर्वशत्वशुद्धत्वादिविघटत्वेनायुक्तम् ॥ ८॥ न तु दृष्टान्तभावात् ॥ परिहारसूत्रमिदम् । व्याकुर्वन्ति । * नैवेत्यादि *। * नतुवचनमिति * नतु इति पदद्वयकथनम् । * लयेनेत्यत्र, लये इति पदच्छेदः । अयमर्थः । ब्रह्मकारणवादे ये दोषाः कार्यप्रलयावस्थामादाय भवता प्रदर्शितास्ते कस्य कार्यस्य क- स्मिन् कारणे लये रष्टा अत्रापाद्यन्ते । लौकिक इति त्वसङ्गतम् । शरावादीनां मृदि लये परमाणुभावापत्ती स्पोल्यसावयवत्वाचद- शनात् । महापृथिवीरूपत्वे च परिच्छिन्नत्वाशुद्धत्वाद्यदर्शनात् । रुचककटकादीनां च सुवर्णे लये तददर्शनात् । प्रत्युत तेजसानां भाण्डानां मद्यादिसम्बन्धेन दुष्टत्वेऽग्निसम्बन्धात् तम्याकारस्य ना- शनेन पुनः पूर्वभावसम्पत्ती निर्दोषता स्मयते । तैजसानां रेतोवि- मूत्रासक्कुणपादिभिश्चाण्डालसूतिकोदक्यापतितादिभिश्चिरमुपह- तानामावर्तनमिति । एवं मार्तिकानामपि मृद्भावे । धातोधूतं रजतः शुचीति । अतो लोकविचारेऽस्माकं रष्टान्ताः सन्ति, न भवता- मिति॥९॥ खपक्षदोषाच ॥ अथ शास्त्रीये कायें रटा इत्युच्यते तर्हि खगृहमन्वेषयित्वा ततो वक्तव्यम् । तथापि निर्विशेषात् प्रधानात सविशेषस्य शब्दादिमत उत्पत्तेः कार्यकारणयोर्विलक्षणत्वं, कार्य- स्योत्पत्तिर्म कारणस्येत्यपि । एवं विलक्षणकार्योत्पत्ताबुत्पतेः पूर्व ·२ अध्याये १ पादः। स्वपक्षे चैते प्रतिवादिनः साधारणा दोषाः । निर्विशेषाद प्रधानात् सविशेषस्य कार्यता । तस्योत्पत्तिः । लये तद्धर्मसम्ब- न्धः । असत्कार्यवादप्रसङ्गः । तथैव कार्योत्पत्तौ कारणाभावेन नियमाभावः । भावे वा मुक्तानामपि पुनर्बन्धप्रसाः ॥१०॥ तस्य वैलक्षण्यस्याभावादसत्कार्यवादप्रसङ्गः । सद्भावे च लयेऽपि कार्यधर्मसम्बन्ध इति तद्वत्त्वप्रसङ्गः । किञ्च, सर्वेषामन्तिमकार्यप- यन्तानां कार्याणां कारणे सत्त्वेन, एतदनन्तरमेतदुत्पत्स्यत इति त- थैव कार्योत्पत्ती तत्क्रमनियामककारणाभावेन क्रमनियमाभावः । अथ नियामककारणमन्तरेणैव नियमोऽभ्युपगम्यते तदा आकस्मि- कवादप्रसङ्गः। अथ तत्रापि कारणसत्ताऽभ्युपगम्यते तदोत्पादनि यामककारणसद्भाव तेनोत्पत्तिः कार्यवेति मुक्तानामपि पुनर्बन्धप्र- सङ्गः । कारणस्य साधारणत्वादिति । तदेतदुक्तम् * खपक्षे चैत इस्यादिना * । तथाच दोषसाम्यान्न पर्यनुयोग उचित इत्यर्थः । यद्यपि प्रतिबन्देरनुप्तरत्वादिदं नोत्तरं. तथापि पूर्वसूत्रेण निरस्त- स्वाद वादिनो बर्षरत्वनिवृत्तये उक्त क्षेयम् । रामानुजाचार्यास्तु ब्रह्मणश्चिदचिच्छरीरमङ्गीकृत्य भोगाय- तनस्वादीनि च शरीरलक्षणानि दूषयित्वा यस्य चेतनस्य यद् द्रव्यं सर्वात्मना स्वार्थ नियन्तुं धारीयतुं च शक्यं, तच्छेषतकस्वभावं च तत् तस्य शरीरमिति लक्षयित्वा, अपीतिसूत्रोक्तस्य तद्वत्प्रसङ्गरूप- स्य दृषणस्य चिदचिद्रूपे परब्रह्मशरीर एव सम्बन्धान ब्रह्मणि दोष- सम्बन्धः । ब्रह्मगतगुणानां च न शरीरे सम्बन्धः । यथा देवमनुण्या- दीनां सशरीराणां क्षेत्रज्ञानां शरीरगता बालत्वयुवत्वस्थविगत्वादयो नात्मनि सम्बद्ध्यन्ते, आत्मगताश्च ज्ञानसुखादयो न शरीरे तदिति रष्टान्तसूत्र व्याकुर्वन्ति स्म । तश्चिन्त्यम् । सदेव सौम्येदमन, आत्मा वा इदमेक एवान आसीदित्यादिषु केवलं ब्रह्मैव प्रकृत्य सृष्टिकथ- मात, तमः परे देवे एकीभवतीति शब्दान्तरेण प्रलयेऽपि तमसः स्वीयरूपस्यागेन ब्रह्मरूपताया एवोक्तत्वाच तेनैव रूपेण परिहारस- म्भषेऽस्यानुपयोगादिति । तचीरोऽप्येतेनैव प्रत्युक्तो शेयः ।

·सप्रकाशे अणुभाष्ये । तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेयमितिचेदेवम. प्यविमोक्षप्रसङ्गः ॥ ११ ॥ वेदोक्तेऽर्थे शुष्कतर्केण प्रसवस्थानमयुक्तम् । तर्कस्याप्रति- ष्ठानात् । तर्को नाम स्तोत्मेक्षिता युक्तिः । सा एकोक्ता नान्यैर- शङ्कराचार्यास्तु, विवर्तवादमाश्रित्य कार्यस्यासत्त्वव्यवस्था- पनेन दोषपरिहारं सिद्धान्तयन्ति । तदपि तदनन्यत्वाधिकरणे दू- प्यम्। माध्वास्तु, तद्वत्पदे मतुपमङ्गीकृत्य, अपीतिसूत्रोक्तमप्यस- द्वादनिरासकमिच्छन्ति । यद्यसदेव कारणं स्यादपीतिस्तद्वान् स्या- त् । असतः सकाशाजगदुत्पत्तावुपेतायां प्रलये असन्मात्रावशेषः प्रसज्येत । कार्यनाशे कारणमात्रावशेषनियमात् । अतोऽसमञ्जस- मसन्मतमिति । दृष्टान्तसूत्रे च, विप्रतिपन्ना उत्पत्तिः सतो भवितु- महति । उत्पत्तित्वात् । घटोत्पत्तिवदिति । विमतो विनाशः सदव- शेषः । विनाशत्वाद् । घटविनाशवदिति लोके दर्शनादसत्कारणवा- दस्यासमञ्जसत्वमाहुः । तत्रापि विनाशत्वस्य नानुमानत्वम् । न स दवशेषः । जलविनाशवदिति दृष्टान्तेन हेतोः साधारणत्वादिति । भिक्षुस्तु यथा असत सदुत्पत्तिर्न सम्भवति तथा सतोऽपि सदुत्पत्तिर्न सम्भवति । कुतः ? । अपीती कारणवत् कार्यस्यापि वि- धमानत्वप्रसङ्गादिति पूर्वपक्षम्, अपीतिसूत्रे व्याख्याय, न त्विति सूत्रे सतः सदुत्पत्ती मृघटादेईष्टान्तस्य विद्यमानत्वादिति सिद्धा- म्तं व्याचल्यो । तदपि शिथिलम् । सतो मृदादेरविद्यमानस्यैव घ- टादेरुत्पत्तिदर्शनेन सतः सदुत्पत्तरुपपादनसापेक्षत्वादिति ॥ १० ॥ तर्काप्रतिष्ठानादप्यन्यथानुमेयमितिचेदेवमप्यविमोक्षप्रसङ्गः ॥ सूत्राक्षरैरेव सांख्योक्त्या किश्चिदाशय परिहरतीत्याशयेन सूत्रं पठित्वा व्याचक्षते * घेदोक्त इत्यादि * वेदोक्तेऽर्थे शुष्कतः कार्य- घेलक्षण्यकार्यधर्मवत्वप्रसङ्गादिभिः प्रत्यवस्थानमयुक्तम् । कुतः १ । तर्फस्याप्रतिष्ठानात् । तर्को नाम खोत्प्रोक्षिता युक्तिः । सा एकोक्ता ·२ अध्याये १ पादः। ५६९ श्रीक्रियते । स्वतन्त्राणामृषीणां मतिभेदाद् वस्तुनो द्वैरूप्यासम्भ. पानियामकाभावाच्च । अतो न तर्कस्य प्रतिष्ठा । पूर्वपक्षिणः परिहारः । अप्यन्यथाऽनुमेयमितिचेत् । एवमपि अन्यथा वयम- नुमास्यामहे । यथा नाप्रतिष्ठादोषो भविष्यति । न हि कोऽपि तर्कः प्रतिष्ठितो नास्तीति वक्तुं शक्यते। व्यवहारोच्छेदप्रसङ्गात् । आर्ष धर्मोपदेशं च धर्मशास्त्राविरोधिना । यस्तर्केणानुसंधत्ते स धर्म वेद नेतर, इति स्मृतेः । सावधतर्कपरिहारेण निरवद्यस्तर्कः प्रतिपत्तव्यो भवतीतिचेद्, एवमप्यविमोक्षप्रसङ्गः । ब्रह्मवादिनो निर्दुष्टतर्कसद्भावेऽपि प्रकृति- नान्यैरङ्गीक्रियते । वक्तृभिश्चीयां तत्तबुक्तास्तोः परस्परमाभा- सीक्रियन्ते । स्वतन्त्राणामृषीणां मतिभेदात् । विवादविषयस्यैकस्य वस्तुनो युक्तिमात्रेण द्वैरूप्यस्यासम्भवात् । लोकस्य वैचित्र्येणोभ- योर्वादिनोईष्टान्तसौलभ्ये एकतरयुक्तिनियामकस्य हेतोरभावाच । अतो महर्युक्तत्वाद्धेतोर्न तर्कस्य प्रतिष्ठा । पूर्वपक्षिणः परिहारस्त- स्मादित्यस्मान् प्रतिब्रवीषि तदा अप्यन्यथानुमेयमितिचेद् एवमपि घयमन्यथानुमास्यामहे, यथा तर्काप्रतिष्ठादोषो न भवति । तत्र हे- तुः । * न हीत्यादि * । तत्रापि हेतुद्वयम् । * व्यवहारेत्यादि * * स्मृतरित्यन्तम् * । तेन सिद्धं तु, * सावधेत्यादि * चेदित्य- न्तम् * । तथाच, प्रधानं जगदुपादानकारणम् । तत्सलक्षणत्वा- तू । पटसलक्षणतन्तुवदित्यनुमानं निरवद्यम् । प्रधानाजगजाय- त इति सांख्यसूत्रोक्तश्रुत्या, यस्तन्तुनाभ इव तन्तुभिः प्रधान- जैः स्वभावत इति श्वेताश्वतरश्रुत्या चानुगृहीतत्वादितिचेदेवं सांख्योक्तमनूद्यपरिहरन्ति । * एवमपीत्यादिना * । तथाच त्वया या श्वेताश्वतरश्रुतिस्तर्कानुग्राहकतयोक्ता सा प्रकरणावरुद्धा । त- अहि प्रथमेऽध्याये, भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा सर्व प्रोक्तं त्रि. विधं ब्रह्ममेतदिति भोक्तृभोग्ययोरपि ब्रह्मत्वश्रावणेन भोग्यस्य प्र. धानस्य ब्रह्मरूपत्वेनैव सिद्धत्वात् । पञ्चमाध्याये च, तदू वेदगुयो- ७२ ·सप्रकाशे अणुभाष्ये । वादिनस्तस्य दोषाविमोक्षप्रसङ्गः । मूलनियमाभावाद् पैमखस्य विद्यमानत्वात् ॥११॥ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः ॥ १२॥ सांख्यमतस्य वैदिकासासनत्वात् केषाश्चिच्छिष्टानां परि- ग्रहोऽप्यस्ति । अणुमायाकारणवादास्तु सर्वथा न शिष्टैः परिगृ. धन्त इति तेषां नौः पूर्वोकन्यायेन मुतरामेव निरस्ता वेदि. तव्याः ॥ १२ ॥ पनिषत्सुगदं तद् ब्रह्मा वेद ते ब्रह्मयोनिमिति ब्रह्मण पत्र योनिस्व. श्रावणात् । एवं, प्रधानाजगजायत इत्यत्रापि प्रधानं ब्रह्मकार्यमेव सन्दिग्धस्य वाक्यस्यासन्दिग्धेनैव निर्णयस्य युक्त वात् । इदं च, योनिश्च हि गीयते इति प्रथमाध्याय एव दसोत्तरम् । अतः प्रकृति. वादिनो मूलनियमाद्यभावात् तत्तस्याप्रतिष्ठादोषावविमोक्षस्यैव प्रसङ्ग इत्यर्थः । रामानुजाचार्यास्तु, तर्काप्रतिष्ठानादपीति सूत्रं भिन्नं कुर्व- न्ति । तदा लापनसौकर्य गुगः । हेतोः सिद्धान्तकोटिप्रवेशात् । तथापि पूर्वसूत्रस्थ चकारवैयर्थ्य दोषः । चकारार्थस्यात्रत्यापिशब्देन सङ्ग्रहादिति ॥ ११॥ एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याताः ॥ तर्काप्रतिष्ठानदोष- मन्येष्वपि घोधयस्तत्रापि परिहारमतिदिशति । * एतेनेत्यादि । तद् व्याचक्षते । * साल येत्यादि * । * पूर्वाक्तन्यायेनेति । मूल- नियमाभावपरस्परसम्मत्यमयुकेन तर्काप्रतिष्ठानरूपेण न्यायेन । यद्यपि, 'अक्षपादप्रणीते च काणादे सांख्ययोगयोः । त्याज्यः श्रुति- विरुद्धोऽशः श्रु येकशरणैर्नृभिः । जैमिनीये च वैयासे न विरोधो. ऽस्ति कश्चन' इति पराशरापपुराणवाक्याजैमिनीयान्तेषु किनिदेश- विरोधस्तुल्यस्तथापि गौतमीये, औलूक्ये, मायिके च दर्शने शिष्या- उपरिग्रहोऽधिक इत्यनास्थातः पश्चात् तदुषणमित्यर्थः । इदंबके. पलं सूत्रमेव, नाधिकरणम् । विषयादरस्फुटत्वाविचारामापाय।

·२ अध्याये । पादः। ५७१ भोक्त्रापत्तेरविभागधेत् स्याल्लोकवत् ॥ १३ ॥ कारणदो परिद्वस कार्यदोषपरिहारार्थमारम्भः । भोग्यस्य मोक्यापतिः । ब्रमणो निर्विशेषस्य कारणवाद् भोक्तुर्भोग्यत्वं, मोग्यस्य च भोक्तृत्वमापद्यते । अतो न विभाग इतिचेत् स्या. ब्लोकवत् । यथा लोके कटककुण्डलादीनां सुवर्णकारणत्वेन 8. वर्णानन्यत्वेऽपि न कटस्य कुण्डलत्वमेवं न भोग्यस्य भो. क्तृत्वम् ॥ १३ ॥ एवत्र पूर्वाधिकरणेनैतत्सूत्रेण च समाकर्षमूत्रोक्तप्रतिकूलानां त कोणां पराहत्या ब्रह्मणः कारणत्वं एढीकृतम् ॥ १२ ॥ भोक्तापतेरविभागश्चेत् स्याल्लोकयत् ॥ पूर्वोक्तयुक्तिभिः प. रिहते श्रुतिविप्रतिषेधे, अस्य सूत्रस्य किं प्रयोजनमित्याकाङ्कायो तदाः। * कारणेत्यादि * । दृश्यते स्वित्यनेन वैलक्षण्यं, प्रतिवेध- मात्रत्वादिस्यनेनासत्कारणवादापत्ति, रष्टान्तसगावादसामञ्जस्य, तर्काप्रतिष्ठानादन्यानप्युत्प्रेक्षिष्यमाणान् कारणदोषान् परिहस्य उ. स्प्रेक्ष्यमाणस्य कार्यदोषस्य परिहारार्थ सूत्रारम्भ इत्यर्थः । एवमप्रि. माधिकरणप्रयेऽपि बोध्यम् । सूत्र व्याकुर्वन्ति । * भोग्यस्येत्या. दि। भोक्त्रापत्तेरिति भावप्रधानो निर्देशः। भोक्तृत्वापरित्य- पः। भत्रैवं बोध्यम् । सोऽकामयतेति चेतनं ब्रह्म प्रकृत्य तत. स. टिमुका तन्तुम्यायेन तदनुप्रवेशाद्, विज्ञानं चाविद्वानं चेति कार्य- विभागो दर्शितः । स युज्यते न वेति सन्देहे, स न युज्यते । यतः, मस्थूलमनवित्यादिश्रुविभ्यो लौकिकविशेषरहितस्य ब्रह्मणः कार- गत्वात् कार्यस्य लयदशायां भोक्तृभोग्याभावकृतपरस्परविभागस्य नितिपूर्वक कारणास्मकतासम्पसौ सर्वथा तयात्वे जाते ततः पुन- सत्पत्ती खितिदशायां भोक्तुश्चेतनस्य भोग्यत्वं प्रक्चन्दनादिरूप- स्वं भोग्य तस्य भोक्तृत्वं चेतनत्वमापद्येत यथा लोके कटकक- इलादेपमर्दन सुवर्णरूपतापत्तौ पुनः कारणदशायां कटकभाग. समन्वं कुण्डलमागस्य कटकरवं तइताअतोऽविभागो विज्ञाना- ·सप्रकाशे अणुभाष्ये। ऽविज्ञानविभागाभावः । ततश्च, ऋतं पिबन्ती सुकृतस्पेत्यत्र चेतने भोक्तृत्वं सुकृते भोग्यत्वं यदुच्यते, तद् विप्रतिषेध इत्ययंचेदि. त्यन्तेनाशट्य सत्र समाधत्ते । स्याल्लोकवदिति । तथाचैवमापा- दनेऽपि उत्पत्तिदशायां चेतनस्य भोक्तृत्वमचेतनस्य भोग्यत्वमेव । यथा लोके कटकभागस्य कुण्डलत्वेनोत्पत्ती कुण्डलत्वमेव, कुण्ड- लभागस्य कटकत्वेनोत्पत्ती कटकत्वमेवं विपर्ययापत्त्यभावाद, भो- क्तृभोगविभागसौकर्य तद्वदित्यर्थः । अत्र लोकवदिति दृष्टान्तेने बोध्यते । तदुक्तमभ्युपगम्य तदुक्त्या समाधीयते । अस्माकं तु, बहु स्यां प्रजायेयेतीच्छया बहुभवनस्य प्रकर्षस्य च सिद्धत्वात् पूर्व- मेव चेतनाचेतनविभागं कृत्वा तेन तेन रूपेण तत्र तत्र प्रवेश इति न दोषलेश इति । एवमत्र युक्त्या, विज्ञानं चाविज्ञानं चेत्यादि- श्रुती विभागाभावरूपः कार्यदोषः परिहृतः । प्रलये विभागाभा- घेऽप्यदोषः । व्यवहाराभावेन तद्भङ्गाभावादिति । भास्कराचार्यास्तु, युक्त्या ब्रह्मवादः सांख्यैः पुनराक्षिप्यते । तदूषणायेदं सूत्रमितीच्छन्ति । यथा फेनतरङ्गादीनां परस्परं वि- भागः समुद्रादनन्यत्वं चेति दृष्टान्तं चाहुः । शङ्कराचार्या अप्येवमेवोक्त्वा यद्यपि भोक्ता न ब्रह्मणो वि- कारः । तत् सृष्ट्वा तदेवानुप्राविशदिति स्रष्टुरविकृतस्यैव कार्यानु- प्रवेशे भाक्तृत्वश्रावणात् । तथापि कार्यमनुप्रविष्टस्योपाधिनिमित्तो विभागः सम्भवति । यथा घटाधुपाधिनिमित्त आकाशस्येस्येत- दवधिकमाहुः। रामानुजाचार्यास्तु तद् दृषयन्ति । अन्तर्भावितशक्त्वविद्यो- पाधिकाद् ब्रह्मणः सृष्टिमभ्युपगच्छतामेवमाक्षेपपरिहारयोरसङ्गत- त्वात् । तथाहि । कारणान्तर्गतशक्त्यविद्योपहितस्य भोक्तृत्वावुपा- धेश्च भोग्यत्वाद्विलक्षणयोस्तयोः परस्परभावापत्त्यदर्शनेनाक्षेपस्यै- यानुदये परिहारस्याप्रयोजनत्वेन सूत्रस्यैव वैयर्थ्यात् । स्वरूपप- रिणामस्तु न तैरभ्युपेयते । न कर्माविभागादितिचेन्नानादित्वादि- त्यागामिसूत्रे क्षेत्रज्ञानां तत्कर्मणाश्चानादित्वप्रतिपादनात् । तदन- भ्युपगमे च भोक्तृभोग्याविभागशङ्काया एवानुदयात् । खरूपप- रिणामे च ब्रह्मणो भोक्तृभोग्याविभागशङ्काया एवानुदयात् । ख- रूपपरिणामे च ब्रह्मणो भोक्तृभोग्यभावापत्त्या पुनरसामास्यादि- ·२ अध्याये ? पादः। ५७३ धै सश- ति । स्वमतं त्वत्रमाहुः । स्थूलसूक्ष्मचिदचिच्छरीरस्य प्रमणः कार- णरूपत्वाजीवब्रह्मणोः स्वभावविभागो य उक्तः सोऽनुपपन्नः । स. शरीरत्वे जीववद्भाक्तृत्वस्यावर्जनीयत्वात् । न च, सम्भोगप्राप्तिसू- प्रेऽस्य दोषस्य प्रार्गव परिहतत्वान्न शङ्कोदय इति वाच्यम् । तत्रो- पास्यतया हृदयान्तःस्थस्य शरीरान्तवर्तित्वमात्रेण न भोगसम्बन्ध इत्युक्तत्वात् । इह तु जीववद् ब्रह्मणापि सशरीत्वे तदेव सुखदुःखभोगापत्तिरित्युच्यते । लोक तथा दर्शनात् । न ह रीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति, अशरीरं वा व सन्तं प्रि- याप्रिये न स्पृशत इति श्रुतेश्च । अतः सशरीरब्रह्मकारणवादे जीवे- श्वरखभावविभागाभावात्, केवलब्रह्मकारणवादे मृत्सुवर्णादि- पज्जगद्गतापुरुषार्थादिसर्वविशेषाश्रयत्वप्रसङ्गाश्च प्रधानकारणवाद एव ज्यायानितिचेत् । स्याल्लोकवत् । स्यादेव सशरीरत्वेऽपि जीवे- श्वरस्वभावविभागः । जीवेपि सुखदुःखभोगस्य पापपुण्यकृतत्वेन शरीरनिमित्तकत्वाभावात । नच, न ह वै सशरीरस्येति श्रुतिविरो- धः । तस्य कर्मारब्धदेहविषयत्वेन कर्मण्येव तत्पर्यवसानात् । अन्यथा, स एकधा भवति, स यदि पितृलोककामो भवति स तत्र पर्येति जान् क्रीडन् रममाण इति कर्मसम्बन्धनिर्मुक्तस्य सशरीर- स्यैव जीवस्यापुरुषार्थगन्धाभावश्रावविरोधापत्तेः। अपहतपाप्मनः परमात्मनस्तु तदभावः कैमुतिकादेव सिद्ध्यति । यथा राजा- ऽऽबानुवर्तिनां तदतिवर्तिनां राजानुग्रहनिप्रहकृतसुखदुःखयोगेऽपि सशरीरत्वमात्रेण तच्छासके राशि न शासनानुवृत्त्यतिवृत्ति- निमित्तकः सुखदुःखभोगस्तद्वदिति लोकेऽपि सिद्धमिति । तन्मत. चौरोऽप्येवमाह । शाशी द्वावजावीशानीशाविति स्वातन्त्र्यास्वा- तन्याभ्यां कृतं स्वभावविभागं वदतीत्येतावान् भदः । तत्र सशरी. रस्य परिणामः प्रागेव निरस्त इति न शडून नापि चोत्तरम् । स्वरू- पपरिणामवादिनां ब्रह्मणो भोक्तृभोग्यभावस्त्विष्ट एव । प्रमाणब- लाच्छुद्धद्वितस्यैवाभ्युपगतत्वेनादोषात् । नच स्वभावाविभागाप. त्तिः । सृष्टिदशायां शक्तिविश्लेषेण स्वभावविभागस्य लोकेऽपि दर्श- नात् । एकबीजके तरौ पत्रपुष्पफलमूलवल्कनिर्यासानामन्योन्यस्ख- भावस्य तेषां च स्वभावानां बीज ऐक्यस्य पुनर्बजे तथात्वस्य स- र्वजनीनत्वादिति ।

·५७४ सप्रकाशे अणुभाष्ये । तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः॥ १४ ॥ श्रुतिविरोधं परिहरति । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं त्तिकेसेव ससमिति । तत्र विकारो वाइमात्रेणैवारभ्यते, म वस्तुत इसर्थः प्रतिभाति । . भिक्षुस्तु-ननु परमेश्वरस्य जगत्कारणश्रुत्यर्थत्वे, बहु स्या प्रजायेय, रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव, स एष इह प्रविष्ट आनखानेभ्य इत्यादिश्रुतिभिर्जगत्कारणस्यैव जीवभावधावणेन सुखदुःखभाक्त- जीवरूपतापत्त्या, तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्यनभन्नन्यो अभिचाक- शीतीत्यादिश्रुत्युक्तो विभागो नोपपद्यत इतिचेल्लोकवयं विभागः स्यात् । यथा लोके पितृप्रकृतिके पुत्रे पित्रात्मकत्वे सत्यपि गर्भवा- सादयः पुत्रस्यैव न पितुरिति विभागस्तथैव परमेश्वरजीवयोरपि । एवं समुद्रमत्स्यपृथिव्योषध्यादयो दृष्टान्ता बोध्या इत्याह । मध्वाचार्यास्तु-कर्माणि विज्ञानमयश्च आत्मा परेऽव्यये सर्व एफीभवन्तीति मुक्तजीवस्य परापत्तिरुच्यते । अतस्तयोरविभा- गात् स पूर्वमपि तदभिन्न एव । अन्यथा एकीभावायोगादिति चेत्, स्याल्लोकवत् । यथा लोके उदक उदकान्तरस्यैकीभावव्यवहारे- ऽप्यन्तर्भेदोऽस्त्येव, तथात्रापि स्यादिति । अत एव, यथोदके शुद्ध शुद्धमासिक्तं तद्वदेव भवतीत्युक्तम् । नच स्वभावाविभागः । न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति, न ते विष्णो जायमानो न जात इत्यादि- श्रुतौ तस्य सिद्धत्वादित्याहुः । अत्राधिकरणविभागस्त्वव्यवस्थितः । कैश्चित् क्वचिदन्यैर- न्यत्र तत्समाप्त्यङ्गीकारात् । आचार्यस्त्वेषां सूत्रत्वमेव केवलमगी- क्रियते, नाधिकरणत्वम् । कचिदप्यधिकरणत्वावचनात् । सूत्रत्रय- माहेति सूत्रत्वस्यैव कथनाच । तथापि बोधसौकर्याय किश्चिद् वि. षयैक्यमादाय, असत्सूत्रादारभ्येतदवध्यैकाधिकरण्यमङ्गीक्रियत . त्यदोषः । तथासत्येतस्यापि तच्छेषत्वम् ॥ १३ ॥ तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ॥ एवं कार्यबोधकश्रुती यु- तिविरोध परिहस्य कार्यबोधकवाक्यान्तरे श्रुतिविरोधं परिहरतीत्या- शयेन सुषमवतारयन्ति * भुतीत्यादि प्रतिभातीति वाचारम्भ- ·२'अध्याये १ पादः। तथाच सति कस्य प्रम कारणं भवेत् । अतः श्रुतिवाक्य- स्यार्थमाह । आरम्भणशब्दादिभ्यस्तदनन्यत्वं प्रतीयते । कार्य: स्य कारणानन्यत्वं, न मिथ्यात्वम् । णमनूध तस्य विकारत्वं विधाय ततस्तस्यैव नामधेयत्वनिगमनात प्रतिभाति। * तथाच सतीति * कार्यस्य खपुष्पवदू वाङ्मात्रत्वेन म. पस्तुत्वं सति। उत तमादेशमप्राक्षो येनाश्रुतं श्रुतं भवतीत्यादि, यथा सौम्यकेनेत्यादिप्रतिशारष्टान्तश्रुतिबलेन प्रपञ्चसमवायित्वं ब्रह्मणः प्रतिपादितं दृष्टान्तवाक्यशेषे च वाचारम्भणमित्यादि श्रूयते । तस्य चैवमर्थः प्रतिभातीति । येनैव कारणत्वं प्रतिपाद्यते तच्छेषेणैव तद विघटितं भवतीति विप्रतिषेधाद् ब्रह्मवादे पुनरसामञ्जस्यमिति श- हुनयां तस्यार्थमाहेत्यर्थः । तेन विप्रतिषेधो विषयः । अस्ति वा न वेति सशयः । पूर्वपक्षसिद्धान्तौ तु स्फुटावेवेतीदमधिकरणम् । तब सप्तसूत्रम् । यदि च विषयस्य पूर्व विचारितत्वात संशयानुदयेऽपि प्रतिवादिना खाग्रहमात्रेण इदमाक्षिप्यत इत्यङ्गीक्रियते, तदा तु सूत्रमात्रत्वमेव । एवमेव पूर्वत्रापि बोध्यम् । अर्थमाहुः । * भार- म्भणेत्यादि * अत्रादिपदेन, इतिशब्दो, नामधेयपदं, सदेव सौम्ये- स्यादीनि वाक्यानि च संगृह्यन्ते । तथाच यदि विकारे वाङ्मात्र- सामभिप्रेयाद् वाचारम्भणं विकारो मृत्तिकैव सस्यमित्येव वदेत् । तावतैव कार्यस्य मिथ्यात्वसिद्धेः । वदति त्वेवम् । तथाच यो वि- कारस्त वाचारम्भणम् । यद् आरभ्यते तद् आरम्भणम्। कृत्यल्युटो बहुलमिति कर्मणि ल्युट् । वागारब्धं कारणस्यैव नामधेयम् । कार- णमेवहि तत्तदर्थक्रियासिद्धयर्थ तेन तेन नाम्ना व्यवहियत इति कारणादभिन्नमेव कार्य, न तु स्वेन रूपेण कारणाद् भिन्नम् । तदा- ह। मृत्तिकेत्येव सत्यमिति । कारणरूपेणैव सत्यम् । अतः कारण. पेणैव सत्यं, न तु मिथ्या । तथा सति कार्याभावेन ब्रह्म कस्य कार- णं भवेत् । तदभावे सति पूर्वोपन्यस्ता, यतो वा इमानीत्वादयः सर्वा एव श्रुतयः कुप्येरन् । न च शुक्त्यादीनां रजतादीन् प्रतीव ब्रह्मणो- पि जगत् प्रति कारणत्वस्य शक्यवचनत्वाम तत्कोप इति वाच्य- म् । पुरुषबुद्धिदोपवशेन शुक्तवादिषु रजतादिबुद्धिमानजनकतवा ·सप्रकाशे अणुभाष्ये । रजतादिकारणत्वस्याभिमानमात्रत्वेनापौरुषेय्यामीश्वरनिःश्वासस पायां श्रुतौ ताशाभिमानिवाक्यत्वस्याशक्यवचनतया तदभिम- तकारणताया वक्तुमशक्यत्वात् । शक्यत्वाभ्युपगमे तर्कवदप्रतिष्ठ- या सर्वसन्मार्गविप्लवप्रसङ्गात् । किश्चात्रेदं वाक्यमुपक्रम उक्त्वाने कथमसतः सजायेतेति, सदेव सौम्येदमप्र आसीदिति सत्पदेन इदमा च सतः कार्यत्वं भाव्यते । यदि शुक्तिरजतवत् कार्य स्यात्, सजायतेति सत्पदमिदङ्कारश्च कुप्येताम् । फिञ्चाने, तदेक्षत, बहु स्यां प्रजायेयेतीक्षणपूर्विका स्वस्यैव बहुभवनरूपा नानाविधजनन- हेतुका च सृष्टिः श्राव्यते । यदि चोक्तविधं कार्य स्यात् तदा तस्य मिथ्यात्वेन स्वप्रतियोगित्वबोधक उत्तमपुरुषप्रयोगश्च कुप्येत । कि- चा, सेयं देवतैक्षतेत्यादिनोक्ते त्रिवृत्करणक्षणे, इमास्तिस्रो देवता- इति बोधिता देवतानां या ब्रह्मप्रत्यक्षगोचरता सापि ब्रह्मणो भ्रमरा. हित्यात कुप्येत । नचापागादग्नेरग्नित्वमिति निगमनवाक्यविधिः। शिष्यस्यार्वाचीनतया अग्नित्वादीन् स्वाभाविकत्वेनावधारयतस्ता- रशावधारणनिवृत्त्यर्थं तस्य वाक्यस्य तत्राभिमन्यमानखाभाविकता- उपगतिबोधकतया विरोधाभावात् । अत एतैः शब्दरिदं सर्व, यद- ऽयमात्मा सर्व तं परादाद्योऽन्यत्रात्मनः सर्व वेदेत्यादिभिश्च कार्यस्य कारणाभिन्नत्यमेव वाक्यार्थो, न मिथ्यात्वमित्यर्थः । अत्र शङ्कराचार्या मायावादमवतारयन्ति। मृत्तिकेत्येव सस्य- मित्यवधारणात् कारणमेव सत्यं, कार्य त्वनृतं, नामधेयमात्रत्वात् । दान्तिकवाक्येऽप्यपागादग्नरग्नित्वं, वाचारम्भणं विकारो नाम- धेयं त्रीणि रूपाणीत्येव सत्यमिति ब्रह्मव्यतिरेकेणाभावकथनाच्च । न च सूत्रेऽनन्यत्वपदानास्यायमर्थः। किन्तु, यथैको वृश्नो नाना- शास्त्र एवं ब्रह्मापि स्वात्मनैकं कार्यात्मना नानेति मृदादिदृष्टान्तमा- लोच्याओं वाच्य इति वाच्यम् । पूर्वोक्तावधारणादिविरोधेन दा- ििन्तकवाक्येऽप्यैतदात्म्यमिदं सर्व तत् सत्यमिति परमकारणस्यै- वैकस्य सत्यत्वावधारणेन च तथा वक्तुमशक्यत्वात् । किञ्च स. माप्ती, पुरुषं सौम्योत हस्तगृहीतमिति नवमे पर्याये तस्कररष्टा- म्तेनानृताभिसन्धस्य बन्धनं, सत्याभिसन्धस्य मोक्षं च दर्शयता एकत्वस्यैव पारमार्थिकत्वं, नानात्वस्य च मिथ्यात्वमेव स्फुटी- क्रियते । यदि कत्वनानात्वयोरुभयोरपि सस्यत्वं स्यात् तदा व्य.

·बनारससंस्कृतसीरीजनानी पारायसेपसंस्थतपुस्तकायसी । ६० मा इयं पुस्तकावली बण्डशो मुद्रिता भवति । मस्या संसतमाचा. निववा बहवः प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमाः केचिदालभाषानुपा- सहिताच प्रन्या मुद्रिता भवन्ति । तांश्च प्रन्यान काशिकराजकी- बसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता मन्ये ऽपि विद्वांसः शोधयन्ति । यी- हकमहारायैरियं पुस्तकावली नियमेनाविच्छेदेन संग्राहा तेलदे- कैकस्य खण्डस्य ) मूल्य प्रापणव्यय ) देयः । अन्यैर्म- हाशययः कानिचित् खण्डानि संप्रामाणि ते प्रत्येक सण्डाना १० मूल्यं प्रापणन्ययश्च :)देय इति। तत्र मुद्रिता अन्याः। सिद्धान्ततत्त्वविवेकः खण्डानि ५ अर्थसङ्ग्रह अंग्रेजीभाषानुवादसहितः तन्त्रवार्तिकम् खण्डानि १३ १३ कात्यायनमहर्षिप्रणीत शुक्लयजुःप्रातिशास्यम् समान्य ०६ सांख्यकारिका चन्द्रिकाटीकागोडपादभाष्यसहिता वाक्यपदीयम खण्डानि ५ (प्रथमभागः प्रथमद्वितीयकाण्डे पुण्यराजोकासहित खण्ड ३। द्वितीयभागः तृतीयाका- ण्डम् हेलाराजटीकासहित खण्ड २ ५ रसगङ्गाधरः खण्डानि ९ परिभाषावृत्तिः खण्डे २ वैशेषिकदर्शन किरणावलीटीकासंबलितप्रशस्तपादप्रणीत- भाष्यसहितम् खण्ड २ २ शिक्षासङ्ग्रहः खण्डानि ५ ५ नैष्कासद्धिः खण्डानि ४ महर्षिकायायनप्रणीतं शुक्लयजुस्सर्वानुक्रमसूत्रम् समाध्यम ३ ऋग्वेदीयशौनकपातिशाख्यं सभाष्यम् मण्डानि ४ (वृहत) वैयाकरणभूषणम् पदार्थदीपिकासहितम खण्डानि४४ विवरणोपन्यासः सटीकवाक्यसुधासहितः खण्ड २ २ तस्वदीपनम (पश्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम ) स०८ অালী: (গীমান্তজাবি) লিঃ + • दुपटीका बण्डानि ४ ४ ४ ·२ ३ पाहारामाभीपमानन्दयतिकमणिभमाशयाईति स०१ म्याकरणमिताक्षरा । श्रीमदभप्रणीता खण्डानि रसमझरी । व्यायायकोमुवा प्रकाशेन च सहिता स०३३ . भेदधिकारः न्यायासहितः भीमदप्पयदीक्षितास उपक्रमप. राकमसहितः सपरे २ बोधसाले नरहरिकतः तच्छिभ्यदिवाकरकृतीकयास १ अमसूत्रदीपिका भीमच्छङ्करानन्दभगवविरचिता । देवाकामधेनुः भर्थात् प्राचीनज्योतिषप्रन्थः सण्डे २ भीमदणुभाष्यम् । श्रीश्रीवल्लभाचार्यविरचितम् । गोस्वामिश्रीपुरुषोतमजी महाराजांवरचितभाष्यप्रकाशाख्य- म्याग्या संमतम् खण्डानि ६ तस्वशेखरः। श्रीभगवल्लोकाचार्यप्रणीतः । तथा-प्रवत्रयधुलुक. संग्रहः । कुमारवेदान्ताचार्यश्रीमदगुरुविरचिवः । ब्रजभूषण दास और कम्पनी बादमीचौक के उत्तर नई सड़क मारन ६

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.