·No text on this page.

·॥ श्री। गर । OG- विध्युक्तबैवाहिक शास्त्रजिज्ञासा. Taarati Fe Parnam.np श्रीमत्कृष्णमतानुयायिना रघुनायनकृता. wear कल्यव्दै ४९८२, चित्रभानुवर्ष जुल्गनाले. साख्यनगरे, मौंटरोडाख्यपदेशे. - हिंदुमुद्रालये-मुद्रितं.

·No text on this page.

·॥ श्री॥
विध्युक्तवैवाहिक शास्त्रजिज्ञासा.
श्रीमत्कृष्णमतानुयायिना
रघुनाथेनकृता.
कल्यब्दे ४९८३, चित्रभानुवर्षे तुलामासे.
मद्रासाख्यनगरे, मौंटरोडाख्यप्रदेशे.
हिंदुमुद्रालये--मुद्रितं.

·No text on this page.

·शुद्धिपत्रम् । पृष्ठ. पंक्ती. अशुद्ध. or ... .... पशात् .... ५ .... १० .... .... .... भासमानः पश्चादने. पाशात्. सुभगा. पंचप. समनत्कर्मया. पतिवती. प्रफयं. आभिर्नृणां. अतोस्मा. प्रफयं. रात्रं. श्विनी. पत्या. .... " ११ .... .... .... 2 भासमाना .... २ पश्चादग्नेह २० सुभागा १२ पंचये २० समन कर्यमा. २१ पतीवती २४ प्रफच्या १ आभिर्नृणा १० अतो अस्मा .. १३ प्रफा १७ रातं १३ स्विनी १६ पत्य सह १५ १७ विश्चा २ यद्ददंपती ... १५ दुंबरअश्वत्थ १९ शय्यैकात् ९ चथु 'आद्रया ८ सापयंन् १३ संयोजयंन्.... .... १२ .... .... सो. ... 04. १३ दा अग्ने .... .... .... १४ .... .... दाग्ने. विश्वा. यदंपती. दुंबराश्वत्य. शयैक्यात्. चतुया. .... " ... १६ १७ आर्द्रया. .... सापयन्. संयोजयन्. ऊरु. ६ ·(२) १८ २० १६ प्रजाततिः ३ द्विशद्भयः परेतु .... " १३ मनो १६ तेनो १३ उद्वेजायामः ११ स्तत्पर्या M २१ २३ प्रजापतिः द्विषद्भवः परैतु. मग्नौ. तेग्नौ. उद्वेजयामः स्तात्पर्य, नखाम भर्तृ. तिसृणां. जुव्ह. रूपेणा. ... १४ नखान < भर्च १५ तिसृणां २८ .... ८ जुल्हा .... .... .... देवीः ३८ १५ रूपणा १९ जुहू २४ पेवीः ५ मनुष्यणां १६ निघणा २ प्रसिध ५ चित्याव < आवरो ६ मानानू संघर्षयित्रीन् जरदद्दा ६ विष्टण्वावेशी ६ व्यासः अद्यादि १ एतत्निषेधस्य १८ शास्त्रीयेमेव... .. मनुष्याणां. निषणा. प्रसिधि. चित्यव. अवरो. मानान्, संघर्षयितॄन्, जरदा. विष्णावेशी. व्यासाः आद्यादि. एतनिषेधस्य. शास्त्रीयमेव, गार्हस्थ्ये. ४२ of at ur m ४ १७ " । ६ गार्हस्थे ·ॐ एकमेवा द्वितीयं ब्रम्हविजयते. wanthesiMININGantha १. अथ वक्ष्यामः परिणाम विवाहविषयाणां कलावपि शास्त्रप्रमाणभू- तानां श्रुतिस्मृति पुराणानां जिज्ञासायाः । २. रागतः प्राप्तत्वातू विवाहविषयकं शास्त्रं नापूर्वविधिः किंतु निय- मविधित्वेन भासमाना परिसंख्या विधिः । अतः विवाहः पुरुषाणां वा स्त्रीणां वा ऐच्छिकः । अत्रोदाहरति । मनुः अध्याय ५ श्लोके ५६. न मांसभक्षणे दोषो न मद्ये न च मैथुने । प्रवृत्तिरेषा भूतानां निवृत्तिस्तु महाफला चमसश्व-भाग० ए० स्कं० अ० ५ श्लो० ११. " लोके व्यवायामिषमद्यसेवा नित्यास्तु अंतो न हि तत्र चोदना । व्यवस्थिति स्तेषु विवाहयज्ञ सुराग्रहरासु निवृत्तिरिष्टा" ॥ ३. ब्रह्मचारिणां विवाहः ऐच्छिक इति वदंति स्मृतयः पुराणानिच । तथाहि- toucim ·(२) ३ or .... " ३ १ ७ अध्याय श्लाक धर्मशास्त्रसंग्रहस्यपत्र । स्मृतिपुराणानि संख्या संख्या संख्या मनुस्मृतौ १२४३१२२४२४९ विष्णु २८ ११३ लघुहारीत .... १८२ याज्ञवल्क्य ४९ ४१२ उशना..... व्यास ३२४ दक्ष ३८३ गौतम १०६ वसिष्ठ विष्णुपुराणे - तीये अंशे.. १० १३,१४,१५ भागवतसप्तम- स्कंधे १२ १४ एकादशस्कंधे. १७ ३०,३७ मार्कंडेयपुराणे. २८ १५,१६ अग्निपुराणे.... १५३ १७ ४. दृश्यते स्त्रीणां विवाहः ऐच्छिक इति उदाहरिष्यमाणैः स्मृतिपुरा- णवचनैः । श्रीभागवतचतुर्थस्कंधे अ० १ श्लो० ६३. " तेभ्यो दधारकन्ये द्वे वयुनां धारिणी स्वधा । उभे ते ब्रह्मवादिन्यौ ज्ञानविज्ञानपारगे" ॥ श्रीधरः-" तयोस्तु संतति भवत् जीवन्मुक्तत्वात् । वीरराघवः-" सनाकादिवत् ऊर्ध्वरेतस्के ते इति भावः " " ·मनु० अ० २ श्लो० ४. अकामस्य क्रिया काचित् दृश्यते नेह कर्हि चित्" । वसिष्ठ संहितायां अ० १७ प० ४८९. यावच्च कन्यामृतवः स्पृशंति तुल्यैः सकामामभियाच्यमानां । भ्रूणानि तावंति हतानि ताभ्यां मातापितृभ्यामिति धर्मवाद : "!! श्रीभागवते तृतीयस्कंधे अ० २१ श्लो० २७ "मृगयती पति" चतु० अ०१ श्लो० ६ 'कामयानां वीरराघवः 'पतिं कामयमानां' पूर्वोक्तस्कंधे अ० २२ श्लो० ९ “अन्विच्छति पात युक्तं" पराशरमाधवीये " द्विविधाः स्त्रियः ब्रह्मवादिन्यः सद्योवध्वश्च" निष्कामाः सकामाश्चेति भावः ५. यदि विवाहः ऐछिकः, तर्हि विवाहस्य मुख्यकालः वधूवराणां प्रबुद्धदशायामेव भवितव्यः । स कालः वराणां षोडशवर्षः वधूनां तु रज- स्वलात्वप्राप्तिः । अयंकाल: दशवर्षानंतरीयः । अत्रोदाहरंति । पराशर० अ० ७५० २४. " अष्टवर्षा भवेगौरी नववर्ष तु रोहिणी । दशवर्षा भवेत्कन्या अत ऊर्ध्वं रजस्वला ॥ प्राप्ते तु द्वादशे वर्षे यः कन्यां न प्रयच्छति । x x + नरकं यांति दृष्ट्वा कन्यां रजस्वलां यम० प० ५६२ श्लो० २२. "प्राप्ते द्वादशमे वर्षे यः कन्यां न प्रयच्छति । मासि मासि रजस्तस्याः पिता पिबति शोणितं ॥

·(४)
वृद्धगौतम० अ० ४ प ५१५.
श्रीभगवानुवाच।
कन्याचाऽक्षतयोनिः स्यात् कुलीना पितृमातृतः
ब्राह्मादिषु विवाहेषु परिणीता यथाविधि ।
सा प्रशस्ता वरारोहा शुद्धयोनिः प्रशस्यते "
चमिष्ठ० अ० ८ प० ४७१ “अस्पृष्टमैथुनां'
अ० १७ प० ४८९.
प्रयच्छन्नग्निकां कन्यां ऋतुकालभयात्पिता"।
-" दीर्घकुत्सितरोगार्ता व्यंगा संस्पृष्टमैथुना ।
दृष्टान्यगतभावा च कन्यादोषाः प्रकीर्तिताः "||
याज्ञवल्क्य० अ० १ प० ४१४ श्लो० ५२.
अविप्लुतब्रह्मचर्या लक्षण्यां स्त्रियमुद्हेत् । अनन्यपूर्विका " ॥
आश्वलायन गृह्य सूत्रे १-५-३.
बुधिरूपशील लक्षणसंपन्ना मरोगामुपयच्छेत.
गौतमः अ० १८ प० ४२३ " प्रागृतोरप्रयच्छन् दोषी "
संवर्त प० ५८९-५९०.
" अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा तु रोहिणी ।
दशवर्षा भवेत्कन्या अत ऊर्ध्वं रजस्वला ॥
माता चैव पिता चैव ज्यष्टो भ्राता तथैव च ।
त्रयस्ते नरकं यांति दृष्ट्वा कन्यां रजस्वलां ॥
तस्माद्विवाहयेतू कन्यां यावनतुमती भवेत् ।
विवाहोष्टमवर्षायाः कन्यायास्तु प्रशस्यते” (2) ॥
भारने आनुशासनिके अ० ४४ भीष्मः
त्रीणि वर्षाण्युदीक्षेत कन्या ऋतुमती सती ।

·(६)
चतुर्थेत्वथ संप्राप्ते स्वयं भर्तार मर्जयेत् ॥
प्रजा नहीयते तस्याः रातिश्च भरतर्षभ ।
अतोन्यथा वर्तमाना भवेद्वाच्या प्रजापतेः ॥
मनु० आपद्धर्मे अ० ९ श्लो० ९०-९१.
त्रीणि वर्षाप्युदीक्षेत कुमार्यतुमती सती ।
ऊर्ध्वं तु कालादेतस्मात् विदेत सदृशं पति ॥
अदीयमाना भरिमधिगच्छेद्यदि वयं ।
नैनः किंचिदवाप्नोति न च यं सधिगच्छति ॥
विष्णु० अ० २४ प० ११०
ऋतुवयमुपास्यैव कन्या कुर्यात्स्वयंवरं ।
ऋतुत्रयेव्यतीते तु प्रभवत्यात्मनस्तदा ॥
पितृवेश्मनि या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता ।
सा कन्या वृषटी शेया हरंस्तां न विदुष्यति "
याज्ञवल्क्य० अ० १५० ४१५ श्लो० ६४.
अप्रयच्छन् समाप्नोति भ्रूणहत्यामृतावृतौ ।
गम्यं त्वभावे दाणां कन्या कुर्यात्स्वयंवरं " ॥
गौतम ५० ४२३ " त्रीन् कुमार्येतूनतीत्य स्वयं युज्येत "
बृहत्पराशर० अ० ४ प० ११७.
" जात्यादिगुणयुक्ताय पुंस्त्वे सति वराय च ।
कन्यालंकृत्य दीयेत विवाहो वेधसः स तु ॥
रेतो मज्जति यस्यास्त सूत्रंच द्वादिकेनिलं ।
पुमान्स्यात् लक्षणैरेतविपरीतैश्च षंडकः
आ० गृ० मू०१-१८-२
* घोडशेवर्षे "
D

·( ६ ) दक्ष० अ० १५० ३८३. "अप्राप्त व्यवहारो सौयावत्षोडशवार्षिकः आ० गृ० स० १-५-२. “वुत्धिमते कन्यां प्रयछेत् " ६. अतः वरस्य षोडशवर्षात्पूर्व वध्वाः दशवर्षात्पूर्वं विवाहो न क- तव्यः इति साधारणो विधिः । किंच कन्यायाः दानकालस्तु तस्याः द्वादशवर्षानंतरः गौणः निंद्यश्च, तथापिकन्यायाः ऋतुत्रयपर्यंतं वर्तते तदनंतरं सा स्वयं आत्मानं दातुं समर्था भवति ॥ ७. विवाहो नाम कन्यादानोत्तरकालीनः अथवा स्वयंस्वस्यदानोत्तर- कालीनो वा वरवध्वोः यस्तमयः संभवसहितः सएव । अतःपरं वधूः भर्तुः सगोत्रा सपिंडा ससूतका भवति-अत्रोदाहरंति । ऋग्वेदे मंडले १० सूक्ते ८५. सायनः, विवाहे कन्याहस्तग्रहणे. गृभ्णामीत्येषा" सूत्रितंच--आ० गृ० सू० १-७-३. गृभ्णामिते सौभगत्वाय हस्तं मया पत्याजर दष्टिर्यथासः । भगोअर्यमासवितापुरंधिर्मांत्वा दुर्गार्हपत्यायदेवाः ॥ ३६ ॥ तांपूषञ्छिवतममिरयस्वयस्यां बीजं मनुष्या ३ वपंति । यानऊरूउशती विश्रयाते यस्या भुशंतः प्रहरामशेपं ॥३७॥ हे वधु ते तव हस्तं गृभ्णामि गृण्हामि किमर्थं सौभगत्वाय सौभाग्याय मया पत्या त्वं यथा जरदष्टिः प्राप्तवार्धक्यासी भवास भगोऽर्यमा सविता पुरंधिः पूषा एतेदेवास्त्वा त्वां मह्यं अदुः दत्तवंतः किमर्थं गार्हपत्याय यथाहं गृहपतिः स्यामिति ॥ ३६ ॥ हे पूषन् पोषक एतन्नामकदेव शिवतमामत्यंतमंगलभूतां तामेरयस्व आईरय सर्वतः प्रेरय यस्यामूरौबीजरेतोलक्षणं मनुष्या वपंत्यादधते यानोस्माकमूरू उशती कामयमाना विश्रयाते यस्यामूरौ उशंतः कामयमाना वयं शेपं स्पर्शनयोग्यं पुंस्प्रजननं प्रहराम उरौव्यंजन संबंधं करवामेत्यर्थः ॥ ३७ ।।

·( ७ )
आ० गृ० मू०१-७-३ प० २६.
पश्चादग्नेदृषदश्मानं प्रतिष्टाप्योत्तर पुरस्तादुदकुंभं समन्वारब्धा-
यांहुत्वातिष्टन् प्रत्यङमुखः प्राङमुख्या आसीनाया गृण्हामिते सौभगत्वाय
हस्तमित्यंगुष्टमेव गृण्हीयाद्यदिकामयीतपुमांस एवमेपुत्राजायेरन्निति ॥३॥
आ० गृ० सू०१-9-६ प० २८.
सू० ६. प्रदक्षिण मग्निमुदकुंभंचत्रिःपरिणयन्जपति अमोहम-
स्मिसात्वं सात्वमस्य मोहं द्यौरहं पृथिवीत्वं सामाह मृक्त्वंतावेह विवहा-
वहै प्रजां प्रजनयावहै संप्रियोरोचिष्णू सुमनस्य मानो जोवेवश-
रदःशत मिति॥
मू० ७. परिणीय परिणीयाश्मानमारोहयती ममश्मान मारोहा-
इमेवत्वं स्थिराभव । सहस्व पृतनायतोभितिष्ट पृतन्यत इति ॥
सू० १३. अर्यमणं नुदेवं कन्या अग्निमयक्षत-सइमां देवो अर्यमा
प्रेतो मुंचातु नामुतःस्वाहा--वरुणं नुदेवं कन्या अग्निमयक्षत-सइमां देवो
वरुणः प्रेतो मुंचातु नामुतः स्वाहा--पूषणं नुदेवं कन्या अग्निमयक्षत
सइमांदेवः पूषाप्रेतो मुंचातु नामुतः स्वाहेत्यविच्छिदत्यंजलिखुवे जु-
हुयात् ॥
ऋतस्य योनौ
ऋग्वेद मं० १० सू० ८५ ऋक् २४.
प्रत्वामुंचामि वरुणस्य पाशाद्ये नत्वाबध्नात्सविता सुशेवः ।
सुकृतस्य
लोके रिष्टांत्वा सहपत्यादधामि ॥
सायनः-जातं प्राणिनं सवित्रा प्रेरितो वरुणः आत्मपाशैः बध्नाति
तस्माद्वरुणस्य पशात् हे वधु त्वात्वां प्रमुंचामि येन त्वात्वां
सविता वरुणस्य प्रेरकः सुशेवाः सुखोऽबध्नात् बंधनं कृतवान् ।
तां मोचयित्वा चर्तस्य यज्ञस्य योनौ स्थाने यागभूमौ सुक-
तस्य लोके कर्मक्षेत्रे भूलोके चारिष्टामहिंसितां त्वां पुत्राद्यर्थं
पत्या सहदधामि । स्थापयामि ॥ २४ ॥

·(८) आ० गृ० मू० १७. ऊर्णास्तुके केशपक्षयोर्बन्धे भवतः । प्रत्वामुंचामिवरुणस्यपाशादिति। ऋग्वेद में० १० सू० ८५ ऋक् २५. प्रेतो मुंचामि नामुतः सुबत्धा ममुतस्करं । यथेयमिं द्रमीट्वःसुपुत्रासुभागासति ।। सायनः-इतः पितृकुलात् प्रमुंचामि त्वां नामुतो भर्तृगृहा त्प्रमुंचामि अमुतो भर्तृगृहे सुबत्वां करं यथेयंकन्यका हे इंद्रमोट्सः सेक्तः सुपुत्रासुभगा सुष्टुभाग्या वासति भवति तथाकुरु ॥ २५ ॥ आ० गृ० सू० १८. " उत्तरामुत्तरया. आ० गृ० सू० १-१९. अथैनामपराजितायां दिशिसप्तपदान्यभ्युकामयतीषएकपार्ने द्वि- पदोराय स्पोषाय त्रिपदी मायोभव्याय चतुष्पदी प्रजाभ्यः पंचतुभ्यः षटपदीसखा सप्तपदीभव सामामनुव्रताभवपुत्रान्विदावहै बहूंस्तेसंतुज- रदष्टयइति । मू० २२. ध्रुवमरुंधती सप्तऋषी नितिदृष्टा वाचं विसृजेत जीव पत्नी प्रजा विदेयोति । सायनः-विवाहानंतरभाविनिप्रयाण पूषात्वेतो नयत्वित्यनयारथादि यानमारो हयेत् । सूत्रितंच-आ० गृ० सू० १-८-१. ऋग्वेदे मं० १० सू० ८५ ऋ० २५. पूषात्वेतोनयतु हस्त गृह्याश्विनात्वाप्रवहतां रथेन । गृहान्गछ गृह- पत्नीयथासो वशिनीत्वं विदथमावदासि । सायन:---गृहान् भर्तृ संबंधिनो गछत्वं गृहपत्नी यथासोभवसि, स्वगु-

·(९)
हस्वामिनी भवसि, वशिनी सर्वेषां गृहागतानां वशंप्रापयित्री
पत्युर्वशे वर्तमानावा, विदथं पतिगृहमावदासि, आवदसि,
गृहस्थितं भृत्यादि जनमावद ।
आ० गृ० सू० १-८-१.
प्रयाण उपपद्यमाने पूषात्वेतो नयतु हस्तगृह्येति यानमारोहयेत् ।
सायन:-विवाह होमा नंतरं स्वगृहं गंतव्यं ।
सायन:-इहप्रिय मित्येषा वध्वा गृहप्रवेशिनी । सुत्रितंच--आ० गृ०
सू० १-८-८.
ऋग्वेदे मं० १० मू० ८५ ऋ०.
इहप्रियं प्रजयाते समृध्यतामस्मिन्गृहे गार्हपत्याय जागृहि ॥
एनापयातन्वा १ संसृजस्वा थाजिव्रीविदथमावदाथः ॥२७॥
सायनः-हे वधूः ते तवास्मिप्नतिकुले प्रियं प्रजयासहसमृध्यता-
अस्मिन् गृहेगार्हपत्याय गृहपतित्वाय जागृहि-बुध्यस्व-एनानेन
पत्या सहतन्वं स्वीयं शरीरं संसृजस्व संसृष्टाभव अधाऽथजित्री
जीर्णोजायापती युवां विदथं गृहमा वदाथः आभिमूख्येन वदतं ।
आ० गृ० सू० १-८-८. इह प्रियंप्रजयाते समृध्यता मितिगृहं प्रवेशयेत्.
सायनः-गृहप्रवेशआनः प्रजां जनयत्वि त्याद्याश्च तस्रो होमार्थाः ।
सूत्रितंच-आ० गृ० सू० १-८-९.
ऋग्वेदे मं० १० सू० ० ८५.
आनः प्रजांजनयतु प्रजापति राजरसायसमन कर्यमा ।
अदुर्मंगलीः पतिलोकमाविशशंनोभवद्विपदेशं चतुष्पदे॥४३॥
अघोर चक्षुरपतिघ्नयेधिशिवा पशुभ्यः सुमनाः सुवर्चाः ।
वरिसूर्देवकामास्योनाशंन्नो भवद्विपदेशचतुष्पदे ॥ ४४ ॥

·(१०)
संराज्ञीश्वशुरे भवसंराज्ञीश्वश्वां भव ।
ननांदरि संराज्ञी भवसंराज्ञी अधिदेवृषु ॥ ४५ ॥
समंजंतु विश्वेदेवाः समापो हृदयानिनौ ।
संमातरिश्वा संधाता समुदेष्टी दधातुनौ ॥ १६ ॥
सायन:--प्रजापतिर्देवो नोऽस्माकं प्रजामाजनयतु अर्यमा चाजर
साय जरापर्यंत जीवनायसमनक्तु संगमयतु सा त्वं
अदुमंगलीः दुर्मगलरहिता सुमंगली + + सती पतिलोकं
पतिसमीप माविश प्राप्नुहि नो अस्माकं द्विपदेशंभव तथाचशं
चतुष्पदे भव ॥ ४३ ॥
हे वधुत्वं अघोरचक्षुः क्रोधादभयंकरचक्षुः एधि भव तथाऽ
पतिनीभव तथा पशुभ्यः शिवाहितकरभिव सुमनाः सुवर्चाश्च
भव वीरसूःपुत्राणामेव प्रसवित्री देवकामास्योना सुखक-
रीचभव ॥ ४४ ॥
हे वधु श्वशुरादिषुत्वं संराज्ञीभव देवृषु देवरेष्वित्यर्थः॥१५॥
आ० ० ०१-८-९.
विवाहाग्नि मुपसमाधाय पश्चाद स्यानडुहं चर्मास्तीर्य प्राग्नीव मुत्तर
लोमतस्मिन्नुपविष्टायां समन्वारब्धायां आनःप्रजां जनयतु प्रजापति
रितिचतसृभिः प्रत्यूचंहुत्वा समंजंतु विश्वेदेवा इतिदनः प्राश्य प्रतिप्रय-
च्छेदाज्यशेषेण वानक्तिहृदये ।
ऋग्वेदे मं० १० सू० ८५ ऋ०.
उदातः पतीवतीह्ये ३ षाविश्वावसुं नमसागीर्भिरीळे ।
अन्यामिच्छपितृषदंव्यक्तां सते भागोजनुषातस्यविधि ॥२१॥
उदीवाऽतो विश्वावसो नमसेळामहेत्वा ।
अन्यामिच्छप्रफा १ संजायां पत्यासृज ॥ २२ ॥

·( ११
सायन:-आभिनृणा विवाहःस्त्यते हे विश्वावसो अतःस्थानात्कन्या
समीपादुदीन उत्तिष्ट एषा कन्या पतिवती हि संजाता अत-
उदीतिवाऽतः शबो योज्यः विश्वावसुमेतन्नामानं गंधर्व
नमसा नमस्कारेणगीर्भिः स्तुतिभिश्चळे स्तौमित.ना
विहाय का स्वीकरोमीति यदिब्रूषत_न्यां पितृषदंपितृकुले-
स्थितां व्यक्तामनूटेति परिस्फुटां बिगतां जनांवा स्तनो
दूमादिराहित्येनाऽप्रौढामित्यर्थः स तादृशः पदार्थः ततवभागः
कल्पितः तस्य तं भागं विधिजानीहि जनुषा जन्मनाल
भस्वेत्यर्थः ॥ २१ ॥
अतो अस्माच्छयनात्धेविश्वावसो कन्यास्वामिन् गंधर्व
उदीd उद्गच्छ + विश्वावसुर्नामगंधर्वः कन्यानामधि
पतियतः । लभामितेनकन्यामितिहि मंत्रः स तादृश देवत्वा
नमसानमस्कारेणेळामहेस्तुमः सत्वमन्यां प्रफा वृहन्नि-
तंबां कन्यामिच्छ जायांमां पत्यासह पुनःसंसृज ॥२२॥
आ० गृ० सू०१-८.
अक्षारलवणाशिनौ ब्रह्मचारिणा वलंकुर्वाणावधः शायिनौस्यातां ॥१०॥
अतऊर्ध्व त्रिरातं द्वादशरात्रं ॥ ११ ॥
भाष्यं-अतोगृह प्रवेशनीय होमादूर्ध्व त्रिरात्रं द्वादशरात्रं वानियतौ
स्यातां ॥ ११॥
आ० गृ० सू० १-८-१२. संवत्सरं वैकऋषिर्जायत इति"।
भाष्यं-संवत्सरं वानियतौ स्यातां एकऋषिकल्पः पुत्रो जायते इति
कृत्वा । अन्येत्वाहुः व्रतांते एकऋषिसंपद्यते पितृगोत्रे
विहाय पतिगोत्रं भजत इत्यर्थः ॥ १२ ॥

·(१२) आ० गृ० सू० १-८-१३. चरितव्रतः सूर्याविदे वधूवस्त्रं दद्यात् ॥ १३ ॥ ऋग्वेदे में० १० सू० ८५. " सत्येनोत्त भितेति सूक्तं द्रष्टव्यं आ० गृ० सू०१-८. अन्नं ब्राह्मणेभ्यः ॥ १४ ॥ अथस्वस्त्ययनं वाचयीत ॥१५॥ आ० ग्र० स० १-९-१. पाणिग्रहणादिगृह्यं परिचरेत्स्वयं पल्यपिवा पुत्रः कुमार्यतेवासीवा ॥१॥ यजुःशाखायां----अनुक्रमणिकायां. प० १६२. तयासह दर्भेष्वासीनः प्राणानायम्य आवाभ्यां कर्माणिकर्तव्यानि प्रजाश्च उत्पादयितव्याः पल्यर्थं पुनः प्राणानायम्प-आवाभ्यांकर्माणि कर्तव्यानि प्रजाश्चोत्पादयितव्याः॥ इति पत्नीवाचयति । प० १६४. स्वस्यदक्षिण हस्तेन तस्याः दक्षिणं हस्तंगृहीत्वा पूषात्वे तोनयतु हस्त गृह्यास्विनौत्वा प्रवहतांरथेन । गृहान्गच्छ गृहपत्नी यथासो- वशिनीत्वं विदथमावदासि ॥ इति अग्नेः अभिमुखमानीय । तस्या उत्तानं सांगुष्टं दक्षिणं हस्तं अर्वाचीनेनस्वदक्षिण हस्तेन- ॥ गृभ्णामिते सुप्रजास्त्वाय हस्तं मयापयजरदष्टिर्यथासः । भगो अर्यमा सविता पुरंधिः मात्वा दुर्गार्हपत्यायदेवाः । तेहपूर्वेजनासहयत्र पूर्ववहो- हिताः । मूर्धन्वान्यत्र सौभ्रवः पूर्वोदेवेभ्य आतपत् । सरस्वति प्रेदमव सुभगे वाजिनीवति तान्त्वाविश्वस्य भूतस्य प्रगायामस्यग्रतः । यएति प्रदिशस्सर्वादिशोनु पवमानः ॥ इति चतसृभिः हस्तं गृहीत्वा तयासह उत्थाय अग्नेरुत्तरतो गत्वा तत आरभ्य प्रागायतनानिउदगाय तनानिवासप्त पदानि क्रमयति-एकमिष इत्यादिभिःसप्तभिः ॥

·(१३) अ० १६५-तै० ब्रा० कांडे ३५० १४६ भाष्ये प० ५१३. एकमिषे विष्णुस्त्वान्वेतु द्वेऊर्ने विष्णु० त्रीणिव्रताय विष्णु० चत्वा- रिमायोभवाय विष्णु० पंचपशुभ्यो वि० षडायस्पोषाय वि० सप्त सप्तभ्यो होत्राभ्यो वि० इतिसप्तभिः प्रतिमंत्रं दक्षिणेन पदाप्रक्रमय्य सप्तमेपदे निहिते सखा सप्तपदाभव सखायः सप्तपदा अभूमसख्यंते गमेयं सख्यात्ते मायोषं सख्यान्मेमायोष्ठाः समयावसंकल्पावहैसंप्रियौ- रोचिष्णू सुमनस्यमानौ इषमूर्जमभिसंवसानौसन्नौ मनागुं सि संव्रता समु- चित्तान्या करं । सात्वमस्यमूहममूहमस्मि सात्वंद्यौरहं पृथिवीत्वं रेतो हं रेतोभृत्त्वं मनोहमस्मिवाक्त्वं सामाहमस्मिऋक्कं सामामनुव्रताभवपुंसे पुत्राय वेत्तवैश्रियै पुत्राय वेत्तवा एहिसूनुते-इति जपित्वा-अग्निंप्रदक्षिणंकृत्वा ॥ * * * अ० १६८. आतिष्टेममश्मानमश्मेवत्वं स्थिराभव । आभितिष्ट पृतन्यतः सहस्व पृतनायतः ॥ वध्वंजलिं गृहीत्वातेन देवतीर्थेन ॥ इयंनार्युपब्रूते कुल्पान्यावपंतिका । दीर्घायुरस्तु मेपतिर्जीवातु शरदःशतं ॥ स्वाहा ॥ तुभ्यमग्रेपर्यवहंत्यविहतुनासह । पुनःपतिभ्योजायां दा अग्ने प्रजया- सह । पुनः पत्नीमग्नि रदा दायुषासह वर्चसा । दीर्घायुरस्यायः पतिःसएतु शरदःगतं । विश्चाउतत्वयावयं धाराउदन्याइव । अतिगाहेमहि द्विषः ॥ तयासह अग्निप्रदक्षिणं कृत्वा । अर्यमणं नुदेवं कन्या अग्निमयक्षत । सइमां देवोअध्वरः प्रेतोमुंचाति नामुतः सुबधाममुतस्करन् । स्वाहा ॥

·(१४)
अ० १६९. त्वमर्यमा भवति यत्कनीनां नामस्वधावत्सर्यं विभर्षि ।
अंतिवृक्षं सुधितं नगोभिर्यददंपतीप्तमनसाकृणोषि ॥ स्वाहा ।
*
*
*
अ० १७०, योगे योगे तवस्तरं वाजे वाजे हवामहे । सवाय इंद्र
मूतये ॥ सुकिंशुकंशल्मलि विश्वरूपं हिरण्यवर्णं सुवृतं सुचक्रं ।
आरोह वध्वमृतस्यलोकं स्योनं पत्येवहतुं कृणुष्व ॥
*
संम्राज्ञीश्वशुरेभव संम्राज्ञी श्वश्वांभव । ननांदरि संम्राज्ञीभव संम्राज्ञी
अधिदेवृषु ॥
प्रवेश होमे प० १७४.
ध्रुवैधि पोष्यामयिमात्वा दाद्रहस्पतिः ।
मयापत्या प्रजावती संजीव शरदःशतं ॥ स्वाहा।
*
*
इहप्रियं प्रजयाते समृध्यता मस्मिन्गृहे गार्हपत्याय जागृहि । एना
पत्यात न्व : संसृजस्वा थाजीव्री विदथमावदासि ॥
भाष्ये हरदत्तीय-कामसित्धिमाह अनेनपत्या मया तन्वं तवशरीरं
संसृजस्व । संभोगकाले एवं चिरकाल मनुभव ॥
प० १.७८. नैय्यग्रोधौदुंबरअश्वत्थप्लाक्षेषु अन्यतमदंडंगंध पुष्पालं-
कृतवाससा सूत्रेण वापरिवोष्टितं निधायतस्मिन्विश्वावसुंगंधर्व मावाह्य अभ्यर्च्य
दंपत्योःशयनकटे तयोर्मध्येनिदध्यात् ॥
*
आपस्तंभ सू०. त्रिरात्र मुभयोरधःशय्याब्रह्मचर्य क्षार लवण
वर्जनंच-सुदर्शन भाष्ये ॥ शय्यैकात् दुरिमपि मैथुनं अतिप्रयत्नेन
वर्जनीयं इत्येवमर्थं तनिषेधः ॥

·(१५) सू०-तयोः शय्यामंतरेण दंडोगंधलिप्तो वाससासूत्रेणवापरिवीत- स्तिष्टति-भा०-तस्मिंश्चगंधर्वो विश्वावसुः भावयितव्यः ॥ सू०-तं चतुर्थ्यामपररात्र उत्तराभ्या मुदीर्वात इति द्वाभ्या मुत्थाप्य प्रक्षाल्यनिधायाग्नेरुपसमाधानादिआज्यभागांते अन्वारब्धाया मग्ने प्रायश्चित्त इति प्रतिमंत्रं सप्ताहुती हुत्वाजयादि प्रतिपद्यते परिषेचनांतं कृत्वा अपरेणाग्निं प्राचीमुपवेश्य तस्याः शिरस्याज्यशेषात् भूस्वाहेति व्याहृती- भिरोकारचतुर्थाभिरानीयापश्यत्वेति द्वाभ्यां यथा लिंगं मिथः समीक्ष्य- समंजंत्वित्याज्यशेषेण हृदयदेशौसंमृज्य प्रजापते तन्वंमइति ति स्रोजपित्वा ॥ आरोहोरु मुपवर्हस्व बाहुं परिष्वजस्वजायां सुमनस्यमानः । तस्यां पुष्यतं मिथुनौसयोनीबव्ही प्रजांजनयंतौ सरतसा ॥ आर्द्रयारण्या यत्रामंथत्पुरुषं पुरुषेणशक्रः ॥ तदेतौ मिथुनौसयोनी प्रजया मृतेनेह- गछतं ॥ अहंगर्भ मदधामोषधीष्वहं विश्वेषु भुवनेष्वंतः ॥ अहं प्रजा- अजनयं पितॄणामहं जनिभ्योअवरीषु पुत्रान् ॥ पुत्रिणेमा कुमारिणा विश्वमायु:य॑श्नुतं-उभाहिरण्यपेशसावीतिहोत्राकृतद्वसु ॥ दशस्यत्वा मृतायकं शमूथोरोमशं हथोदेवेषु कृणुतादुवः ॥ इति-समावेशने जपेत्- भा० समावेशनं-वध्वामैथुनार्थं शयनं ऋतुसमावेशन इत्यूतुलिंगात् । मंत्रप्रश्न प० ११. विष्णुर्योनि कल्पयतुत्वष्टारूपाणिपिंशतु । आसिंचतु प्रजापतिर्धा तागर्भं दधातुते ॥ गर्भधेहिसिनीवालिगर्भधेहि सरस्वति । गर्भते अश्विनौ देवावाधत्तां पुष्करखना ॥ हिरण्ययीअरणीयन्निर्मथतोश्विना तंतेगर्भ हवामहे । दशमेमासिसूतवे ॥ यथेयं पृथिवीमही तिष्टंतीगर्भमादधे । एवं ·(१६) तंगर्भमाधत्स्व दशमेमासिसूतवे ॥ यथा पृथिव्यग्नि गर्भाद्यौर्ययेंद्रेणगर्भिणी । चायुर्यथा दिशांगर्भ एवंगर्भं दधामिते ॥ विष्णोश्रेष्ठेन रूपेणास्यां नार्यां- गवान्यां ॥ पुमांसं गर्भमाधेहि दशमेमासिसूतवे । नेजमेष परापत सुपुत्रः पुनरापत अस्यैमे पुत्रकामायै गर्भमाधेहि यःपुमान् ॥ व्यस्ययोनि प्रतिरे- तोगृहाण ॥ पुमान् पुत्रोधीयतां गर्भेअंतः तं माता दशमासो बिभर्तु । सजायतां वीर तमास्वानाम आते गर्भोयोनिमेतु पुमान् बाणइवेषुधिं ॥ आवीरोजायतां पुत्रस्ते दशमास्यः ॥ १३ ॥ अनु० १७८, १७९, १८०, १८१, १८२. चथुझं रात्र्यां अंत्ययामे * * * आवयोः विवाहशेषहोमंकरिष्ये इति संकल्प्य * * * अपश्यत्वा मनसाचे कितानंतपसोजातं तपसो- विभूतं ॥ इहप्रजामिहरयिंरराणप्रजायस्व प्रजया पुत्रकाम ॥ इतिपत्नी पतिसमीक्षेत ॥ अपश्यत्वा मनसादीध्यानां स्वायांतनूं ऋत्वियेना- धमानां ॥ उपमामुच्चा युवतिर्बभूयाः प्रजायस्व प्रजयापुत्रकामे ॥ इतिपतिः पत्नीसमीक्षेत । समंजंतु विश्वेदेवाः समापो हृदयानिनौ ॥ संमातरिश्वासं धातासमुदेष्ट्री दिदेष्टुनौ ॥ इतितयोः हृदयदेशौ युगपत्संमृज्य । प्रजापते तन्वंमे जुषस्व- त्वष्टदेवेभिः सहसा मइंद्र ॥ विश्वैर्देवैररातिभिः संरराणःपुंसांबहूनांमातरः स्याम ।। आनः प्रजांजनयतुप्रजापति राजरसायस यसमनत्कर्यमा । अदुर्मंगलीः पतिलोकमाविशशंन्न एधिद्विपदेशं चतुःप्पदे ॥ तां पूषंच्छिवतमा मेरयस्व- यस्यां बीजंमनुष्यावपंति ॥ यान उरूउशती विश्रयाते यस्यामुशंतः ·(१७) प्रहरेमशेर्फ ॥ इतिजपेत्-प्राणानायम्य फलदान तांबूलदानानि करिष्ये इति संकल्प्य तांबूलचर्वणंकृत्वा * * तद्रात्रौ अन्यस्यां वारात्रौ उपलिप्त गंधपुष्पधूपवासितं घृतदीप दीपितं स्वास्तरणतल्पसंयुक्तं गृहंपन्याराह प्रविश्य प्राणानायम्य समावेशनं करिष्ये इति संकल्प्य ॥ आरोहोरु मुपबर्हस्वबाहुं परिष्वजस्वजायां सुमनस्यमानः ॥ तस्यांपुष्यतं मिथुनौ सयोनी बव्हींप्रजां जनयंतौ सरेतसा ॥ आद्रयारण्या यत्रामंथ तुरुषं पुरुषे- णशक्रः ॥ तदेतौ मिथुनौसयोनी प्रजयामृतेनेहगच्छतं ॥ अहं गर्भमदधा- मोषधीष्वहं विश्वेषुभुवनेष्वंतः ॥ अहंप्रजा अजनयं पितॄणा महंजरिभ्यो अवरीषुपुत्रान् ॥ पुत्रिणेमाकुमारिणा विश्वमायुर्व्यश्नुतं ॥ उभाहिरण्यपेश- सावीतिहोत्राकृतद्वसु ॥ दशत्वं त्वामृताय कशमूथो होमशंहथोदेवेषु- कृणुतोदुवः ॥ इतिजपित्वातयासह संविशेत् ॥ सुदर्शन भाष्ये समावेशनं वध्वा मैथुनार्थं शयनं ।। सुधीविलोचने. अनेक भर्तृकायाः प्रथमभर्तृगोत्रेण तेनव्यवायेसति ॥ अक्षत योन्या भर्नंतर गोत्रेण ॥ ऋष्यश्रृंगः ॥ स्त्रीणां आद्यस्यवैः भर्तुः य गोत्रं तेन निर्वपेत् ॥ यदित्वक्षतयोनिःस्यात् पतिमन्यं समाश्रिता ॥ तद्गोत्रेण तयादेयं पिंडं श्रात्धं तथोदकं ॥ तै० ब्रा० २ कां० ५० ५६८. अथ त्रयोदशीमाह.-सकूतीमिंद्रसच्युति । सच्युतिजघनच्युति । कनात्काभांनआभर । प्रायप्स्यन्निवसक्थ्यौ ।। इति ॥ सायन:-हे इंद्र कनात्काभां कनकवद्भासमानां रूपवती कन्यां नो 5 ·अस्मदर्थं आभर आनय । कीदृशी सकूर्ति कूतिः आकृतिः संकल्पः तेनसहितां अस्मास्वनुरक्तामित्यर्थः । सच्युतिंच्युतिः क्षरणेवीर्यस्पंदनं तेनसहितां अनुरागातिशयेन हि सहसावीर्य स्पंदति । एतदेवपुनःसच्युतिमित्यनूद्य जघनच्युतिमित्यनेन व्याख्यायते । आहरणे दृष्टांतः सक्थ्यौ प्रायप्स्यन्निव यथा अत्यंतकामुकः उरूद्धयंप्रतियब्ध मुद्युक्तः अत्यंतसादरेण स्त्रिय माहरात तद्वत् ॥ अथ चतुर्दशीमाह.-विनइंद्र मृधोजहि । कनीनदिवसापर्यन् । अभिनः सुष्टुतिनय ॥ इति ॥ सायन:-हेइंद्रमृधः अस्मद्विवाहप्रतिबंधकान् शत्रून्विजाह विविधं मारय । कनीवुनदिवसापर्यन् यथापूर्वं भूमौविक्षिप्तं द्रव्यं अतिशयेनखनित्वा सपुरुषः स्वपुत्रं प्रत्यानीय संयोजयति । तद्वत् त्वमपि कन्यारत्नमस्मासुसंयोजयंन् नोऽस्मदीयां सुष्टुति शोभनांकीर्ति अभिसर्वतोनय प्रापय ॥ एतच्च मंत्रद्वयं कन्या लाभार्थे कर्मणिविनियोज्यं ॥ अथ पंचदशीमाह.-प्रजाततिः स्त्रियांयशः । मुष्कयोर दधात्सपं कामस्य तृप्तिमानंदं ॥ तस्याग्ने भाजयेहमा || इति ॥ सायन:-योयंप्रजापतिः जगतः स्रष्टा स्त्रियां यशः भार्यायांगर्भरूपेण यशसःकारणं यद्वीर्यंतन्मुष्कयोः अंडयोःसपं संबंधं अदधात् स्थापितवान् । तस्यैवस्थापितस्य विशेषणानिकामस्यतृप्तिं तृप्ति- कारणं तस्मिन्गलिते सति योषिन्मभूयादिति कामोनिवर्तते तस्मिन्निवृत्तिरेवतृप्तिः । अतएवानंदं सुखकारणं । हे अग्नेइह विवाहेकर्मणि मांतस्यवीर्यस्य सुखं भाजयप्रापय ।।

·( १९)
अथाष्टादशीमाह, प० ५७०.
यथाहमस्याअतृपं ४ स्त्रियैपमान् । यथास्त्रीतृप्यति पुडू सि प्रियेप्रिया ।
एवंभगस्यतृप्याणि । ६ । यज्ञस्य काम्यः प्रियः ॥
सायन:-अस्यैस्त्रियैअस्यां विवाहेन यब्धायांस्त्रियां पुमानहं यथा अतृपं
येनप्रकारेणतृप्तोस्मि । यथाच प्रियास्त्रीप्रिये । पुंसितृप्यति एवं
महं भगस्यतृप्याणि सौभाग्येन तृप्नोभवानिकीदृशोहं यज्ञस्य
काम्यः यज्ञोहिस्वानुष्टानाय कामयते । अतएव यज्ञस्याहंप्रियः ।।
सामवेदे.-गो० गृ० सू० २ प्र० १ का०,
पश्चादग्ने:संवेष्टितं कटमेवं जातीयं वान्यत् पदाप्रवर्तयंती वाचयेत्-
प्रमेपतियानः पंथाः कल्पतामिति ॥ २० ॥
सामवेद मंत्र ब्राह्मणे १ प्र० १ ख० म०,
प्रमेपतियानः पंथाः कल्पताऽशिवा अरिष्टापतिलोकं गमेयं ॥८॥
गो० गृ० सू० २ ० १ का०.
दक्षिणेनपाणिनादक्षिणम , समन्वारब्धायाः षडाज्याहुतीर्जुहोत्यग्नि
रेतुप्रथम इत्येतत्प्रभृतिभिः ॥ २४ ॥
सा० म० ब्रा० १ ० १ ख० म०.
अग्निरेतुप्रथमो देवताभ्यः सोस्यैप्रजांमुंचतु मृत्युपाशात् । तदयंराजा
वरुणोनुमन्यतां यथेयंस्त्रीपौत्र मघवन्नरोदात् स्वाहा ॥९॥ इमामग्नि-
स्त्रायतां गार्हपत्यः प्रजामस्यै जरदष्टिंकृणोतु ॥ अशून्योपस्था
जीवतामस्तुमातापौत्रमानंदमभिविबुध्यतामिय ७ स्वाहा ॥ १० ॥ द्यौस्ते
पृष्टं रक्षतु वायुरूरू अश्विनौच । स्तनंधयस्ते पुत्रांतूसविताभि रक्षत्वावाससः
परिधानाद् बृहस्पतिर्विश्वेदेवा अभिरक्षतु पश्चात् स्वाहा ॥ ११ ॥

·(२०)
मातेगृहेषु निशिघोषउत्थादन्यत्रत्वद्भुदत्य: संविशंतु ॥ मात्व रुदप्तु.
आवधिष्टा जीवपत्नी पतिलोके विराजपश्यंती प्रजासुमनस्यमाना : स्वाहा ।
१२ ॥ अप्रजस्यपौत्रमयं पाप्मानमुतवाअघं ॥ शोर्णस्रजमिवोन्मुच्य-
द्विशद्भयः प्रतिमुंचामिपाश - स्वाहा ॥१३॥ परेतुमृत्युरमृतंमआगाद्वैवस्वतोनो
अभयंकृणोतु ॥ परंमृत्यो अनुपरेहिपंथांयत्रनो अन्यइतरो देवयानात् ।।
चक्षुष्मतेशृण्वतेतेब्रवीमिमानः प्रजांरीरिषोमोतवीरांत् ॥ स्वाहा ॥ १४ ॥
गो० गृ० २५० २ कां० ४ मू०.
पाणिग्रहोजपति इममश्मानमारोहेति ॥ ४ ॥
सा० म० ब्रा० १ प्र० २ ख० म०.
इममश्मान मारोहाश्मेवत्वं ८ स्थिराभव । द्विषतमपबाधस्व माचत्वं
द्विषतामधः ॥ १॥
गो० गृ० २ प्र० २ का०६ मू०.
तसोपस्तोणाभिघारितमग्नो जुहोत्यविच्छिद्गत्यंजलिं-इयंनायुपब्रूते-
इति ॥ ६॥
सा० म० ब्रा० १५० २ ख० म०,
इयनायुपब्रूतेग्नोलाजानावपंतो ॥ दीर्घायुरस्तुमेपतिः शतंवर्षाणि जीव-
वेधतां ज्ञातयोममस्वाहा ॥ २ ॥
गो० गृ० २ प्र० २ का० ७ सू०.
अर्यमणंनुदेवं पूषणमित्युत्तरयोः ॥ ७ ॥
सा० मं० ब्रा० १ प्र० २ ख० म०.
अर्यमणंनुदेवंकन्या अग्निमयक्षत ॥ सइमांदेवो अर्यमा प्रेतोमुंचातु-
मामुतस्वाहा ॥ ३॥

·(२१) पूषणंनुदेवंकन्याअग्निमयक्षत । सइमादेवःपूषाप्रेतोमुंचातुमामुतस्वाहा ।। गो० गृ० २७० २ कां० ८ ०. हुतेपतिर्यथेतं परिव्रज्य प्रदक्षिणमग्निं परिणयति मंत्रवान्वा ब्राह्मणः कन्यलापितृभ्यइति ॥ ८ ॥ मा० मं० ब्रा० १ प्र० २ ख० म०. कन्यलापितृभ्यः पतिलोकं पतीयमपदीक्षामयष्ट । कन्या उतत्वयावयं धाराउदन्याइवातिगाहेमहि द्विषः ॥ ५ ॥ भाष्यं--कन्यलाकन्यापितृभ्यः पितृभ्रातृप्रभृतिभ्यः अप तान्परित्यज्य पतिलोकं पतिगृहं आगय पतीयं पतिसंबंधिनी दीक्षामयष्ट इष्टवती उतअपिच कन्यात्वया सहएकत्रीभूताः उदन्याधाराः उदकधाराः इव बलवंतो वेगवंतः परस्पर भेदशून्यास्तादात्म्य भावाश्चवद्विषः द्वेष्टन्अतिगाहेमहि अतिक्रांस्य विलोडयामः उद्वेजायामः ॥ ५॥ गो० गृ० २७० २ कां० ११ मू०. शूर्पणशेषमन्नावोप्य प्रागुदीची मभ्युत्क्रामयन्त्येक मिषइति ॥ ११ ॥ सा० मं० ब्रा० १५० २ ख० म०. एकमिषे विष्णुस्त्वानयतु ॥ द्वेऊर्जेविष्णुस्त्वानयतु ॥ त्रीणिव्रताय विष्णुस्वानयतु ॥ चत्वारिमायोभवायविष्णुस्त्वानयतु ॥ पंचपशुभ्यो विष्णुस्त्वानयतु ॥ षड्रायस्पोषाय विष्णुस्त्वानयतु ॥ ६ ॥ सखासप्तपदीभव सख्यंतेगमेय : सख्यंतेमायोषाः सख्यंतेमायोष्टयाः ॥ ७ ॥ गो गृ० २५० २ कां० १६ मू०. अवमिक्तायाः मध्येनपाणिनाऽ जलिमुपोह्य दक्षिणेन पाणिना 6

·(२२)
दक्षिणं पाणि सांगुष्टमुत्तानं गृहीत्वैताः षट्पाणिग्रहणीया जपति-
गृन्नामितइति ॥ १६ ॥
सा० मं० ब्रा० १ ० २. ख० म०.
गृनामिते सौभगवाय हस्तं मयापत्या जरदष्टियथासः ॥ भगोअर्य
मासवितापुरंधिर्मांत्वादुर्गार्हपत्यायदेवाः ॥ १० ॥ अघोरचक्षुरपतिघ्नयेधि
शिवापशुभ्यस्तुमनाः सुवर्चाः ॥ वारीवसूदेव कामास्योनाशंनोभव
द्विपदेशं चतुष्पदे ॥ ११ ॥ आनःप्रजां जनयतु प्रजापतिराजरसा
यसमनक्तर्यमा ॥ अदुर्मगलीः पतिलोकमाविशशंनो भवद्विपदेशं चतु-
प्पदे ॥ १२ ॥ इमांत्वमिंद्रमीढ्वः सुपुत्रां ॐ सुभगांकधि ॥ दशास्यांपुत्रा-
नाधेहिपतिमेकादशंकुरु ॥ १३ ॥ संम्राज्ञीश्वशुरेभव संम्राज्ञीश्वश्वांभव ।।
ननांदरि संम्राज्ञीभव संम्राज्ञीअधिदेवषु ॥ १४ ॥ ममव्रतेते हृदयंदधातु
ममचित्त मनुचित्तंतेअस्तु ॥ ममवाचमेकमनाजुषस्व बृहस्पतिस्त्वानियु-
नक्तुमह्यं ॥ १५ ॥
गो० गृ० २ प्र० ३ कां० ६ मू०.
प्रोक्तेनक्षत्रे षडाज्याहुतीर्जुहोति-लेखासंधिष्वित्येतत्प्रभृतिभिः ॥ ६ ॥
सा० मं० ब्रा० १ प्र०३ ख० म०.
लेखासंधिषुपक्ष्मस्यारोकेषुचयानिते ॥ तानितेपूर्णाहुत्यासर्वाणिशमया-
म्यहं ॥ १ ॥ केशेषुयच्चपापकमीक्षितेरुदितेचयत् ।। तानि * * ॥२॥
शीलेषुयच्चपापकं भाषितेहसितेचयत् ॥ तानि * * ॥ ३ ॥ आरोकेषु
चदंतेषुहस्तयोः पादयोश्चयत् ॥ तानि * * ॥ ४ ॥ ऊर्वोरुपस्थे
जंघयोः संधानेषुचयानिते ॥ तानि * * ॥ ५ ॥ यानिकानिचघोराणि
सर्वांगेषुतवाभवन् ॥ पूर्णाहुतिभिराज्यस्य सर्वाणितान्यशीशमं ॥ ६ ॥

·(२३) गो. गृ० २५० ३ कां० मृ०. ध्रुवमसिध्रुवाहं पतिकुलेभूयासममुप्यासावितिपतिनामगृण्हीयादात्मनश्च ॥ रत्धाहमस्मीत्येवमेव ॥ ११ ॥ अथै नामनुमंत्रयते ध्रुवाद्यौरियेतयर्चा ॥ १२ ॥ सा० मं० ब्रा० १ प्र०३ ख० म०. ध्रुवाद्यौः ध्रुवाप्रथिवी ध्रुवंविश्वमिदंजगत् ॥ ध्रुवासः पर्वताइमे ध्रुवास्त्री पतिकुलेइयं ।। ७ ॥ गो० गृ० २ प्र० ३ कां० १३ सू०, अनुमंत्रिता गुरुं गोत्रेणाभिवादयते ॥ १३ ॥ भाष्यं-अनुमंत्रितैव वधू रभिवादयते * * * पितृगोत्रेण * सप्तमेपदेगतायां वध्वांपाणिग्रहण मंत्राणां निष्टांस्मरति * * वृत्तायांखलु चतुर्थ्यांतयैवत्वगादि संसर्गादेकमूर्तित्वं निष्पन्न । गो० गृ० २ प्र० ३ कां० १५ सू०. तावुभौतत्प्रभृति त्रिरात्रमक्षारलवणाशिनौ ब्रह्मचारिणौ भूमौसह- शयीयातां ॥ १५ ॥ भाष्यं-तावभौदंपतीतत्प्रभृति विवाहकर्मारभ्य * * त्रिरात्रं तिस्त्रोरात्र- योयत्रत्रीण्यहोरात्राणि इत्येतत् अक्षारलवणाशिनौ॥गोक्षीरं गोघृतं चैव धान्यमुद्गास्तिलायवाः ॥ अक्षारलवणाह्येते क्षाराश्चान्ये प्रकीर्तिताः ।। इति स्मृत्युक्तलक्षणं अशितुंशीलंययोः तौ अक्षार लवणाशिनौस्यातां * * ब्रह्मचारिणों चस्यातांदंपती * * ब्रह्मचर्य मिहव्यवायवर्जनमुच्यते ॥

·(२४) सा० मं० ब्रा० १ प्र० ३ ख० म०. इहधृति रिहस्वधृति रिहरंति रिहरमस्व ॥ मयिधृतिमयिस्वधति मयिरंतिमयिरमोमायरमस्व ।। १४ ॥ गो. गृ० २ ० ५ कां० १ ०. अथातश्चतुर्थीकर्म ॥ १ ॥ भाष्यं-अथेतिपूर्वप्रकतार्थ-अथ विवाहरात्रे या चतुर्थीरात्रिः तस्यांकर्म चतुर्थोकर्म वर्तिष्यते-इति सूत्रशेषः- * विवाहे चैवानवृत्ते चतुर्थे हनिरात्रिषु । एकत्वमागताभर्तुः पिंडे गोत्रेच सूतके ॥ इति । चतुर्थी होममंत्रेणत्व ङमांसहृदयेद्रियैः । भत्रीसंयुज्यतेपनी तद्गोत्राते- नसाभवेत् ॥ इति चानयोर्वचनयोस्तत्पर्या पर्यालोचनयाप्येतदवगम्यते- अत्रखल्वेकत्रवचने चतुर्थेहनिरात्रौ गोत्रैक्य मनुशिष्यते ।। गो० गृ० २ प्र० ५ कां०. तेनैनाडू सकेशनखानभ्यज्य हासयित्वाऽऽप्लावयंति ॥ ६ ॥ ऊर्ध्वं त्रिरात्रात्संभवइत्येके ॥ ७ ॥ भाष्यं-प्रकृतात् त्रिरात्रादूर्ध्व परतः संभवत्यनेन इति संभवः संभोगः व्यवायः कर्तव्यः इत्येके आचार्याः मन्यते * * * यद्यजात लोग्न्येवातीव पुरुषोपभोगाभिलाषिणीभवति तर्हित्रिरात्रादूर्व तद्रक्षार्थ संभवितव्यं * * * विनापि ऋतुकालंस्त्रीणां रक्षार्थ संभवितव्यं ॥ गो० गृ० २ प्र. ५ कां०. यदर्तुगती भवत्यु परतशोणिता तदासंभवकालः ॥ ८॥ दक्षिणेन ·(२५) पाणिनोपस्थमभिमुशद्विष्णुनि कल्पयत्वित्ये तयर्चागर्भधेहि सिनीवाली- तिच ॥ ९॥ समाप्यचौंसंभवतः ॥ १० ॥ भवदेवभदृ धृतमनुः विवाहे चैव निर्वृत्ते चतुर्थेहनि रात्रिषु । एकत्व मागता भर्तुः पिंडे गोत्रेच सूतके ॥ बृहस्पतिः पाणिग्रहणिका मंत्राः पितृगोत्रापहारकाः। भगोत्रेण नारीणां देयं पिंडादिकं ततः । चतुर्थी होम मंत्रेण त्वङमांस हृदयोंद्रियैः । भ; संयुज्यते पत्नी तद्गोत्रातेन साभवेत् ॥ पराशर धर्मशास्त्रे अ० ३ श्लो० २७, २८. "नोदकेन न वा वाचा कन्यायाः पतिरुच्यते । पाणिग्रहण संस्कारान्नि यतंपति लक्षणं ।। पाणिग्रहणमात्राणां दाराद्या रक्षणेषुच । तेषां निष्ठा तु विज्ञेया विद्वद्भिः सप्तमे पदे " ॥ लिखित संहितायां प० ३७७. " विवाहे चैव निर्वृत्ते चतुर्थे हनिरात्रिषु । एकत्वं सागता भर्तुः पिंडे गोत्रे च सूतके । स्वगोत्रान्द्रश्यते नारी उद्वाहात्सप्तमे पदे । भर्तृगोत्रेण कर्तव्यं दानं पिंडोदक क्रिया यमः प० २९ श्लो० ७८, मुंबई. स्वगोत्राभ्द्रश्यते नारी विवाहात्सप्तमे पदे ॥ स्वामिगोत्रेण कर्तव्या तस्याः पिंडोदक क्रिया ॥ ७८ ॥ * * * ॥ अनूढानपृथक्वन्या पिंडे 7 ·(२६) गोत्रेच सूतके । पाणिग्रहण मंत्राभ्यां स्वगोत्राभ्द्रश्यते ततः ॥ ८४ ॥ येन येनतु वर्णेनया कन्या परिणीयते ॥ तत्समं सूतकं याति तथा पिंडोदकेपिच ॥ ८५ ॥ विवाहे चैव संवृत्ते चतुर्थे हनिरात्रिषु ॥ एकत्वं साव्रजेन्द्रर्तुः पिंडेगोत्रेच सूतके ॥ ८६ ॥ श्रीमहाभारतताप्ार्यनिर्णये विंशतितमेध्याये. तत्रापश्यत्कन्यका भूमिपानां भौमानीताः समरेतान्विजित्य ॥ व्द्यष्टौसहस्राणि शतंचरूपशीलोदाराअक्षताःस व्द्रतस्थाः।।१११॥ औशनसः प० ५३६. स्त्रीणाम संस्कृतानांतुप्रदानात्परतः पितुः ।। सपिंडानां त्रिरात्रं स्यात् संस्कारो भर्तुरेवच ॥ अहस्त्वदत्तकन्यानामशौचं मरणेस्मृतं ॥ प० ५३७–गृहेमृतासुदत्तासु कन्यकासुत्र्यहपितुः ।। परपूर्वासु भार्यासु पुत्रेषु कुलजेषुच ।। त्रिरात्रंस्यात्तथा चार्य भार्यासुप्रत्यगातुच ।। संस्कार कौस्तुभे-प० २०७. मंत्रैर्यदिनसंस्कृतेति सप्तमपदादिक्रमणमंत्रांतामंत्राविवक्षिताः तत्रैव भार्यात्वोपपत्तेरिति माधवः ॥ प० २२५. प्रतिगृहीतायामस्यां वध्वां भार्यात्वसिधये-गृह्याग्नि- सिधयेच विवाह होमं करिष्ये इति संकल्प्य ।। इतिपूर्वोक्तवचनैः संभवात् परतः चतुर्थी होमानंतरमेव भार्यालसिधिर्भवतीतिज्ञायते ॥

·(२७)
%D
॥
८. कन्यादानं तु सकृदेव कर्तव्य मितिसाधारणो नियमः।
तथाहि, मनुः अ० ९ श्लो० ४७.
" सकृदंशो निपतति सकृत्कन्या प्रदीयते ।
सकदाह ददानीति त्रीण्येतानि सतां सकत्
७१ श्लोकेच.
न दात्वा कस्यचित्कन्यां पुनर्दद्याद्विचक्षणः ।
दत्वा पुनः प्रयछन् हि प्राप्नोति पुरुषानृतं"।
विष्णुः अ० ५ प० ८३.
यः कन्यां पूर्वदत्तामन्यस्मै दद्यात् । स चौरवत् शास्यः
अग्निपुराणे, अ० १५४ श्लो० ३.
सकृत्कन्या प्रदातव्याहरंस्तां चौरदंडभाक् ” ।
९. अस्यशास्त्रस्य अपवादो वर्तते ॥ भर्तरि नष्टे मृते
प्रवजिते क्लोबे पतिते वा दत्ता कन्या अन्यस्मै दानयोग्या भवति ।
सादिधिषुणासह पुनःसंस्कर्तुं योग्याभवतितथापि पुनर्भूरिति उच्यते,
संस्कृतत्वात् तप्तुनर्भर्तुः धर्मपत्नी भवति तयोः पुत्राः पौनर्भवा अपि
" महतोभयात्रातारोभवंति ॥
अलाहुः मनुः अ० ९ श्लो० ९७.
"कन्यायां दत्तशुल्कायां म्रियेत यदि शुल्कदः ।
देवराय प्रदातव्या यदि कन्यानुमन्यते" ॥
श्रीनंदनः ॥ “ अनुमत्त्यभावे अन्यस्मै देया सकृत्कन्या प्रदीयते
दायादाः
इत्यस्य अयमपवादः
वशिष्टः अ० १७ प० ४८९.
“ अद्भिर्वाचा च दत्तायां म्रियेताथो वरो यदि ।
न च मंत्रोपनीता स्यात् कुमारी पितुरेव सा ॥

·(२८)
यावच्चेदाहृता कन्या मंत्रैर्यदि न संस्कृता ।
अन्यस्मै विधिवद्देया यथा कन्या तथैवसा"||
अग्निपुराणे अ० १५४ श्लो० ५६.
" नष्टे मृते प्रव्रजिते क्लोबे च पतिते पतौ ।
पंचस्वापत्सु नारीणां पतिरन्यो विधीयते ।
मृते तु देवरे देयातू तदभावे यथेच्छया" ॥
कासायन: स तु यद्यन्यजातीयः पतितः क्लीब एव च- ।
विकर्मस्थः सगोत्रो वा दासो दीर्घामयोपि वा ।
ऊढापि देया सान्यस्मै सप्रावरणभूषणा" ॥
शातातपः-" वरश्चेत् कुलशीलाभ्यां नयुज्येत कदाचन ।
न मंत्राः कारणं तत्र नच कन्यानृतं भवेत् ।
समाच्छिद्य तु तां कन्यां बलादक्षतयोनिकां ।
पुनः गुणवते दद्यात् इति शातातपोब्रवीत् " ॥
धर्मसिंधौ, भा० १५० ३ प० ५९.
" सप्तपदीविधेः पूर्वं आद्यानांतिसृणां ( मनोदत्तानां वाचादत्तानां-
अग्निपरिगतानां) संकटे अन्येन विवाहो भवति ।
प० ५७. ब्राह्मादिष्वपि कन्यादानोत्तरमापि, सप्तपदीविधेः पूर्ववरस्य
पंडत्वादि दोषज्ञाने वरमृतौवा कन्या अन्यस्मै देया"।
मनुः अ० ९ श्लो० ८६ आपत्धर्म.
"प्रोषितो धर्मकार्यार्थं प्रतीक्ष्योष्टौ नरस्समाः ।
विद्यार्थं षड्यशोथंवा कामार्थत्री स्तुवत्सरान्" ॥
श्रीनंदनः
" ऊभर्चतरपरिग्रहे न दोषोस्तीत्यभिप्राय: यत्तुमृतभर्तृकाणां
ब्रह्मचर्यवचनात् फलातिशय कामानां । नान्यासां इत्याविरोधः ॥

·(२९)
माधवेनोदाहृतोमनः
" नष्टे मृते प्रव्रजिते लोबेच पतितेपतौ ।
पंचस्वापत्सु नारीणां पतिरन्यो विधीयते ॥
माधव:-" परिवेदन पर्याधानयोरिव स्त्रीणां पुनरुद्वाहस्यापि प्रसंगात्
कचित् अभ्यनुज्ञांदर्शयति-नष्ट इति "
मनः अ० ९ श्लो० १७५-१७६.
यापत्यावा परित्यक्ता विधवा वा स्वयेच्छया ।
उत्पादयेत्पुनर्भूत्वा सपोनर्भव उच्यते ।
सा चे दक्षतयोनिःस्यात् गतप्रत्यागतापिवा ।
पौनर्भवेन भी
सापुनः संस्कारमहति"॥
पराशर:-" कृतेतु मानवो धर्मः वेतायां गौतमः स्मृतः ।
द्वापरे शंखलिखितौ कलौपाराशरःस्मृतः ॥ २४ ॥ अ० १
अतःपरं गृहस्थस्य धर्माचारं कलौयुगे ।
धर्म साधारणं शक्यं चातुर्वर्ण्या श्रमागतं ।
संप्रवक्ष्याम्यहंभूयः पाराशर्यप्रचोदितः ॥ १२ ॥ अ० २
गते मृते प्रव्रजिते क्लोबेच पतितेपतौ ।
पंचा पत्सुच नारीणां पतिरन्यो विधीयते ॥ ३१ ॥ अ० २
विष्णुः-अ० १५ प० ९२-९३.
अथ द्वादशपुत्रा भवंति * औरसः प्रथम: * क्षेत्रजो द्वितीयः। पुत्रिका
पुवस्तृतीयः * * पौनर्भवः चतुर्थः अक्षताभूयः संस्कृता पुनर्भूः,
भूयस्त्वसंस्कृतापि परपूर्वा । * दत्तकश्चाष्टमः * * * ऐतेषां पूर्वःपूर्वः
श्रेयान्-" सएवदायहारः, सचान्याबिभृयात् "।
8

·(३०) याज्ञवल्क्य: अ० १ प०४१५. दत्तामपिहरेत्पूर्वाच्छ्रेयांश्चेद्वरआव्रजेत् "। अ० २५० ४५३ श्लो०. " औरसोधर्मपत्नीज स्तत्सम: पुत्रिकासुतः । क्षेत्रजः क्षेत्रजातस्तु सगोत्रेणे तरेण वा ॥ १३१ ॥ अक्षतायांक्षतायां वा जातः पौनर्भवस्तथा । दद्यान्माता पितावायं स पुत्रो दत्तको भवेत् ॥ १३३ ॥ पिंडदोशहरश्चैषां पूर्वाभावे परःपरः ॥ १३९ ॥ वशिष्ठः अ० १७ प० ४८७, ४८८, १८९. बव्हीनां द्वादशह्येव पुत्राः पुराणदृष्टाः । स्वयमुत्पादितः स्वक्षेत्रे संस्कृतायां प्रथमः । तदलाभे नियुक्तायां क्षेत्रजो द्वितीयः। तृतीयः पुत्रिका विज्ञायते ॥ पौन वश्चतुर्थः । पूनर्भूः कौमारं भर्तारमुत्सृज्यान्यैः सहचरित्वा तस्यैव कुटुंबमाश्रयति सा पुनर्भूर्भवति । या च क्लोवं पतित मुन्मत्तंवा भर्तारमुत्सृज्यान्यं पात विंदते मृते वा सा पूनर्भू भवति । कानीनः पंचमो या पितुर्गुहेऽसंस्कृताकामादुत्पादयेन्मातामहस्यपुत्रोभवतीत्याहुः । गुढेच गुढोत्पन्नः . षष्टः इत्येते दायादाः बांधवास्त्रातारो महतो भयादित्याहुः । * * * क्लोवोन्मत्तानां प्रेतपत्नी षण्मासं व्रतचारिण्य- क्षारलवणं भुंजाना शयीतोवं षड्भ्योमासेभ्यः स्नात्वा श्रात्धंच पत्ये दत्वा विद्याकर्मगुरुयोनिसंबंधान् सन्निपाय पिता भ्राता वा नियोगं कारयेत् तपसे वोन्मत्तामवशांव्याधितां वा नियुंज्यात् ज्यायसीमपि षोडशवर्षां नचेदामयाविनीस्यात् प्राजापत्ये मुहूर्ते पाणिग्रहणवदु पचारोऽन्यत्र संस्थाप्य वाक्पारुष्याइंडपारुष्याच्च ग्रासाच्छादनस्नान- लेपनेषु प्राग्यामिनीस्यादनियुक्तायामुत्पन्न उत्पादयितुः पुत्रोभवती-

·त्याहुः । स्यान्चेन्नियोगिनो दृष्टा लोभान्नास्तिनियोगः प्रायश्चितं वाप्युप-
नियुंज्यादित्येके ॥ अथाप्युदाहरंति ।।
"पाणिग्रहे मृते बाला केवलं मंत्रसंस्कृता ।
सा च त्वक्षतयोनिः स्यात् पुनः संस्कारमर्हतीति "॥
श्रीमहाभारते आदिपर्वणि अ० १२० श्लो०.
पांडुरुवाच-इमेवैबंधुदायादाः षट्पुत्रा धर्मदर्शने ॥
षडेवाबंधुदायादाः पुत्रास्ताञ्छृणुमे पृथे ॥ ३२ ॥
स्वयंजातः प्रणीतश्च परिक्रीतश्चयः सुतः
पौनर्भवश्वकानीनः स्वैरिण्यांयश्चजायते ॥ ३३ ॥
दत्तःक्रीतः कृत्रिमश्च उपगच्छेत्स्वयंचयः ॥
सहोढोज्ञातिरेताश्च हीनयोनि धृतश्चयः ॥ ३४ ॥
पूर्व पूर्वतमाभावं मत्वालिप्सेतवैसुतं ॥
उत्तमादेवराप्तुंसः कक्षिते पुत्रमापाद ॥ ३५ ॥
अपत्यं धर्मफलदं श्रेष्टं विदंति मानवाः ॥
आत्मशुक्रादपिटथे मनुःस्वायं भुवोब्रवीत् ॥ ३६ ॥
अ० १२२.-पतिव्रता मेतदेवभविता पातकंभुवि ॥
पत्यानियुक्तायाचैव पत्नीपुत्रार्थ मेवच ॥ १९ ॥
नकरिष्यति तस्याश्च भविष्यतितदेवहि ॥
इतितेन पुराभीरु मर्यादा स्थापिताबलात् ॥ २० ॥
उद्दालकस्य पुत्रेण धावै श्वेतकेतुना ।।
सौदासेनचरंभोरु नियुक्ता पुत्रजन्मनि ॥ २१ ॥
मदयंती जगामर्षिवसिष्टमितिनः श्रुतं ॥
तस्माल्ले भेचसापुत्र मश्मकं नामभाविनी ॥ २२ ॥

·(३२) एवंकृतवती सापिभर्तुः प्रियचिकीर्षया ॥ अस्माकमपिते जन्मविदितं कमलेक्षणे ॥ २३ ॥ कृष्णद्वैपायनाद्भीरु कुरूणां वंशवृत्धये ॥ अतएतानि सर्वाणि कारणानि समीक्ष्यवै ॥ २४ ॥ ममैतद्वचनंधयं कर्तुमर्हस्य निंदिते ॥ ऋतावृतौ राजपुत्रि स्त्रिया भर्तापतिव्रते ॥ २५ ॥ अ० १२३.-पांडुस्तुपुनरेवैनां पुत्रलोभान्महायशाः ॥ वक्तुमैच्छत्धर्मपत्नी कुंतीत्वेनमथाब्रवीत् ॥ ७६ ॥ नातश्चतुर्थं प्रसवमापत्स्वपिवदंत्युत ॥ अतःपरं स्वैरिणीस्यात् बंधकीपंचमेभवेत् ॥ ७७ ॥ सत्वंविद्वन् धर्ममिम मधिगम्यकथेनुमां ॥ अपत्यार्थं समुत्क्रम्य प्रमादादिवभाषसे ॥ ७८ ॥ श्रीभारते भीष्मपर्वणि अ० ९० श्लो०. अर्जुनस्यात्मजः श्रीमानिरावांन्नामनामतः ॥ सुतायां नागराजस्यजातः पार्थेनधीमता ॥ १ ॥ ऐरावतेन सादत्ताह्यनपत्यामहात्मना ॥ पत्यौहते सुपर्णेन कृपाणादीनचेतना ॥ २ ॥ भार्यार्थतांचजग्राह पार्थःकामवशानुगां ।। श्रीमहाभारतताप्तर्यनिर्णये अ० २० श्लो०. कुर्वन्स्नानं माययानागवध्वाहतोलोकं भुजगानांक्षणेन । तस्याःपितागरुडेनात्तपत्युः पुत्राकांक्षी चोदयामासपार्थं ॥१५॥ नारद: " उद्वाहितापि सा कन्या नचेत्संप्राप्तमैथुना ॥ पुनः संस्कारमर्हेत यथाकन्या तथैवसा ॥

·(३३) नारद: अ० १२ श्लो०. नष्टेमृते प्रव्रजिते क्लीवेच पतितेपतौ ।। पंचस्वापत्सुनारीणां पतिरन्यो विधीयते ॥ अष्टावर्षाण्यपेक्षेत ब्राह्मणीप्रोषितंपतिं ॥ ९७ ॥ अप्रसूतातुचत्वारि परतोन्यसमाश्रयेत् ॥ क्षत्रियाषट्समास्तिष्टेदप्रसूता समात्रयं ॥ ८ ॥ वैन्याप्रसूताचत्वारि द्वेवर्षेत्वितरावसेत् ।। नशूद्रायाः स्मृतःकाल एपमोषितयोषितां ।। ९९ ॥ जीवतिश्रूयमाणे तुस्यादेष द्विगुणोविधिः ।। अप्रवृत्तौतु भूतानां दृष्टिरेषा प्रजापतेः ॥ १० ॥ अतोन्यगमनेस्त्रीणा मेषदोषो नविद्यते ॥ वौधायनः निसृष्टोवाहतो वापियस्या भर्तानियेतवा ॥ साचेदक्षतयोनिःस्यात् गतप्रत्यागतापिवा ॥ पोनर्भवेन विधिनापुनः संस्कारमर्हति ॥ शास्त्रप्रदीपोत्धृतस्मृतिः ॥ पंचत्वंचेद्वरोगछेत्वाग्दानेतु कृतेसति ॥ कन्यान्यस्मै प्रदातव्या तथासप्तपदात्परं ॥ श्रीमन्महाभारततात्पर्यनिर्णयस्य-चतुर्थाध्यायस्य दशम श्लोकस्य व्याख्याने.-श्रीमन्मध्वमतानुयायिभिः चेट्टिकोनेर्या चार्यैः उदाहृतास्मृतिः- नष्टेमते प्रव्रजिते क्लोवेच पतितेपतौ । पंचस्वापत्सुनारीणां पतिरन्यो विधीयते ॥ ऋग्वेदः अ० ८ मं० १० सूक्त १०९. तेऽवदन्प्रथमा ब्रह्म किल्बिषेऽकूपारःसलिलो मातरिश्वा । वीळुहरास्तप उग्रो मयो भूरापो देवीः प्रथमजा ऋतेन ॥ १ ॥ 9 ·(३४) सोमो राजा प्रथमो ब्रह्मनायां पुनः प्रायच्छदहणीयमानः । अन्वर्तिता वरुणो मित्र आसीदग्निर्होता हस्तगृह्यानिनाय ॥ २॥ हस्तेनैव ग्राह्य आधिरस्या ब्रह्मजायेयमिति चेदवाचंन् । न दूताय प्रह्येतस्थ एषा तथा राष्ट्रं गुपितं क्षत्रियस्य ॥ ३ ॥ देवा एतस्यामवदंत पूर्वे सप्त ऋषयस्तपसे ये निषेदुः । भीमा जाया ब्राह्मणस्योपनीता दुर्धां दधाति परमेव्योमन् ॥ ४ ॥ ब्रह्मचारी चरति वेविषद्विषः स देवानां भवत्येकमंगं । तेन जायामन्वविंद ब्दहस्पतिः सोमेन नीतां जुत्व्हा नदेवाः॥५॥ पुन वैदेवा अददुः पुनर्मनुष्या उत। राजानः सत्यं कृण्वाना ब्रह्मजायां पुनर्ददुः ॥ ६ ॥ पुनर्दाय ब्रह्मजायां कृत्वीदेवैर्निकिल्बिषं । ऊर्जप्रथिव्या भत्कायोरुगायमुपासते ॥ ७ ॥ सायनः “ अत्रेतिहासमाचक्षते जुहूरिति । वाग्नामा सा ब्रह्मणो जाया च बृहस्पतेर्वाचस्पतित्वात् वृहस्पतेर्जुहू: नाम भार्या बभूव । कदा- चिदस्य किल्विषमस्याः दौर्भाग्यरूपणासांचक्रे । अतएव सएनां पर्यत्याक्षीत् । अनंतरमादित्यादयो देवा मिथो विचायनामकि- ल्बिषां कृत्वा पुनर्वृहस्पतये प्रादुरिति " ॥ तदत्रवर्ण्यते प्रथमामुख्यास्तेदेवाः ब्रह्मकिल्विषे ब्रह्मणोबृहस्पतेः कि- ल्बिषेपापे जुव्हूदौर्भाग्यरूपे विषये ऽवदन् निष्कृत्युपायमवोचंन् केते अकूपारः । अत्रयास्कः। आदित्योप्यकूपारउच्यते अकूपारोभवतिदूरपारः नि०४-१८ । इति अकुत्सितपारोमहागतिरादित्यः सलिलोऽब्देवतावरुणः मातरिश्वा वायुर्वीलुहराः हरति विनाशयति तमासीतिहरः तेजः प्रभूतते- जस्कः तपः तपसातापनेनोग्रउद्भूर्णाग्निः मयोभूः सुखस्यभावयिता सोमः पेवी देव्य आपः कीदृश्य; ऋतेनसत्यभूतेनब्रह्मणा प्रथमजा आदितएवो- ·(३५) त्पादिताः एतउपायमुरका प्रायश्चित्तमप्यकारयन्नितिभावः ॥ १ ॥ प्रथमोमुख्यः सोमः राजाहणीयमाणः पापापगमनेनालज्जमानःसन्तामे- नामकिल्विषांब्रह्मजायां पुनर्वृहस्पतये प्रायच्छत् ततोवरुणो अन्वर्तिता सोममनुमोदयिताऽसीत् सर्वथात्वं परिगृहाणेति दयामकार्षीत् तथामित्रश्च अनंतरंहोता देवानामाव्हाता मनुष्यणां होमनिष्पादको वाऽग्निर्हस्तगृह्यतां हस्तेगृहीत्वानिनाय अनैषीत् प्रादादित्यर्थः ॥ २ ॥ देवाबृह- स्पतिमूचुः हे वृहस्पते अस्याआधिः आधीयंतआभरणान्यत्रेयाधिः शरीरं अस्याः शरीरं हस्तेनैवग्राह्योगृहीतव्यमेव पुनस्तेदेवा इदानीमियं ब्रह्मजायेयेवाऽवोचन् अवादिषुः चशद्वश्चेदर्थे अतएव एषाब्रह्मजाया पुराप्रो प्रहितायत्वया भार्यान्वेषणार्थं प्रेषितायदूताय तथानतस्थे स्वात्मा- नंनप्रकाशयति तत्रदृष्टांतः यथाक्षत्रियस्यराज्ञोगुपितं रक्षितं राष्ट्रराज्यं शत्रवेयथा नप्रकाशयति तद्वदसौदौर्भाग्ययुक्ततया तस्मैस्वात्मानं नप्रका- शितवतीइदानींतु तद्राहियेन प्रकाशमानेयं ब्रह्मजायैवेत्यब्रुवन् ॥ ३ ॥ पूर्वेचिरंतनादेवा आदित्यादयः एतस्यांविषयेअवदंत इयंपापरहितेत्यवादिषुः तथायेसप्तर्षयः सप्तसंख्याकाऋषयः तपसेतपश्चरणाय निषेदुः निषंणा- बभूवुः तेप्यवादिषुः ततोभीमा शत्रुरूपाणां पापानां भयंकरी पतिवन्येषा जायाब्राह्मणस्यबृहस्पते रुपनीतासमीपेदे वैः स्थापिता तथाहि । तपःप्रभावो दु(दुर्धानामपि परमेव्योमन् व्योमन्युत्तमेस्थाने दधाति विदधातिखलु तस्मादेनामपि देवतापरिग्रहरूपस्तपोमहिमाबृहस्पते रंतिकेस्थापयति ॥ ४॥ बृहस्पतिर्मामलभतति जुहूः परोक्षयावदति हेदेवाः पूर्वं स ब्रह्मचारी जाया भावेन ब्रह्मचारीचरति अतएव विषः सर्वेषु यज्ञेषु व्याप्तवान् देवान्वे- विषत् । स्तुतिभिर्हविभिश्च व्याप्नुवन् देवानामेकमंगभवति जायापती यज्ञस्य द्वे अंगेखलु * * तेन देवानां परिचरणेन बृहस्पतिर्जायां जुहू- नामिकां मामन्वविंदतू । अनुगम्यालभत । नशद्वउपमार्थे । पूर्वं यथा सोमेन नीतां सोमोददगंधर्वायत्यादिक्रमेण नीतां जुन्हं जुहूं यथा लब्ध- ·(३६) वान् तद्वदिदानीमपि ॥ ६ ॥ लाभहेतुमाह । देवा ब्रह्मजायां जुहूं बृहस्पतयेपुनरददुः वैशद्वः प्रसिधवाची उताप्यर्थे मनुष्या अपि पुनरददुः । एवं देवमनुष्यैः कृतं दानं सत्यं यथार्थं कृण्वानाः कुर्वाणाः राजानोऽपि पुनस्तस्मै ददुः एवमव्यवहार्यनिमित्तं पापमपि व्यनाशयन्नि- तिभावः ॥ ६ ॥ देवैः देवा निकिल्बिषं तस्याः किल्बिषाभावं कृत्वी कृत्वा ब्रह्मजायां ब्रह्मणो बृहस्पतेर्भार्यां पुनर्दाय पुनर्दत्वा * * पृथिव्या ऊर्ज रसभूतमन्नं हवीरूपं भक्काय * भत्का विभज्योरुगायं बहुकीर्ति बहुभिः स्तोतव्यं वा बार्हस्पत्यं यज्ञमुपासते सेवंते ॥ ७ ॥ अत्र अथर्व- वेदस्य ५-१७-द्रष्टव्यं. ऋग्वेदे म० १० सू० ४० ऋ० २. कुहस्विदोषा कुहवस्तोरश्विनाकुहाभिपित्वं करतः कुहोषतुः ।। कोवांशयुत्रा विधवेवदेवरं मर्यन योषा कृणुतेसधस्थआ ॥ २ ॥ सायन:-हे अश्विनाश्विनौ कुहस्वित् क्वचिदोषा रात्रौ भवथ इतिशेषः । कुहवस्तोः क्ववादिवाभवथः कुहक्कवाभिपित्वमभिप्राप्तिकरतः कुरुथः कुहक्कवोषथुः वसथ: किंचवां युवांकोयजमानः सधस्थे सहस्थाने वेद्याख्य आकृणुते आकुरुते परिचरणार्थमात्माभिमुखी- करोति तत्रदृष्टांतौदर्शयति शयुत्रा शयने विधवेव यथामृतभर्तृका नारीदेवरं भर्तृभ्रातर मभिमुखीकरोति मर्यन यथाच सर्वं मनुष्यं योषा सर्वानारी संभोगकालेऽभिमुखीकरोति तद्वदित्यर्थः तथाच यास्कः कस्विद्रात्रीभवथः कदिवा क्वाभिप्राप्तिकुरुथः कवसथ: कोवां शयने विधवेव देवरंदेवरः कस्माव्दितीयोवर उच्यते विधवा विधातृकाभवति विधवनाद्वा विधावनाद्वेति चर्मशिराअपिवाधव इतिमनुष्यनाम तद्वियोगाद्विधवा देवरोदीव्यतिकर्मामों मनुष्यो मरणधर्मा योषायौतेराकुरुते सधस्थाने नि० ३-१५ । इति ॥

·(३७) अंतेष्टयां-चित्युपरिदक्षिणशिरसं निधाय उत्तरतःपत्नींच ॥ इमानारी- शंखःपित्र्यस्त्रिष्टुप्पत्नीचित्यारोहणेविनियोगः ॥ इमानारीरविधवाः सुपत्नीरांजनेनसर्पिषासंविशंतु ॥ अनश्रवोऽनमीवाःसुरत्ना आरो- हंतु जनयो योनिमग्रे ॥ पत्नींचितिमारोप्य-उदीर्घनारी दमनोग्नि स्त्रिष्टप-पत्नीचित्यावरोहणे विनियोगः ॥ उदीर्घ- नार्यभि जीवलोकं गतासुमेत मुपशेष एहि ॥ हस्तग्राभस्य- दिधिषो स्तवेदंपत्युर्जनित्वमाभिसंबभूथ-इतिमंत्रेण भूतले पत्नी अवरोहयेत्–देवरोते वासीवाभूतले आवरोहयेत् ॥ आ गृ० सू०४-२-१६ " उत्तरतः पत्नी " भाष्यं-एतावद्वर्णत्रयस्यापिसमानं. सायनः-देवरादिकः प्रेतपत्नीमुदीर्धनारीत्यनया भर्तृसकाशादुत्थापयेत् । सूत्रितंच ॥ ऋग्वेदे मं० १० सू० १८. उदीर्घनार्यभिजीवलोकं गतासुमेत मुपशेषएहि । हस्तग्राभस्यदि- धिषोस्त्वमेतप्तत्युर्जनित्वमभिसंबभूथ ॥ ८ ॥ धनुर्हस्तादाद दानोमृतस्यास्मे क्षत्राय वर्चसे बलाय । अत्रैवत्वामि हवयंसुवीरा विश्वाः स्पृधो अभिमातीर्जयेम ॥ ९॥ सायनः-हे नारि मृतस्यपनि जीवलोकं जीवानां पुत्रपौत्रादीनां लोकं स्थानं गृहमभिलक्ष्योदोर्ध्व । अस्मात्स्थानादुत्तिष्ट ईरगती आदादिकः गतासुमपक्रांतप्राणमेतंपतिमुपशेष तस्य समीपेस्वपिषि तस्मात्त्वमेहि आगच्छ यस्मात् त्वं हस्त ग्राभस्य पाणिग्राहं कुर्वतः दिधिषोः गर्भस्यनिधातुः तवास्य पत्युः संबंधादागतमिदं जनित्वं जायात्वमभिलक्ष्य संबभूथ संभूतास्यसुसरणनिश्चयमकार्षी स्तस्मादागच्छ 10 ·(३८) मृतस्य क्षत्रियस्य हस्तात्धनुराददानः किमर्थ अस्मै अस्माकं क्षत्राय प्रजापालनसमर्थाय बलाय वर्चसे तेजसे बलाय सेनालक्षणाय च धनुराददानाऽहं ब्रवीमीति शेषः किमिति त्वमत्रैव अस्मिन् स्थानएव भव वयं चेहास्मिन् लोके सुवीराः सुपुत्रयुक्ता भवंतो विश्वाः सर्वानभिमाती रभिमन्यमानानूस्टधः संघर्षयित्रीन् बाधकान् शत्रून् जयेम सहेमहि ॥ ९॥ आ० गृ० सू० ४-२-१८. तामुत्थापयेद्देवरः पतिस्थानीयोन्तेवासीजरदद्दासोवोदीलनार्यभिजीव- लोकामिति ॥ भाष्यं-अथपत्नीमुत्थापयेत्-कः-देवरः पतिस्थानीयः सपतिस्थानीय इत्युच्यते-अनेनज्ञायते-पतिकर्तृकं कर्म पुंसवनादि पत्यसंभवे देवरः कुर्यादिति । आपस्तंबीये अंतेष्टयां प० ६. प्रेतंचितिमारोप्य इयनारीतिप्रेतपत्नी प्रेतसमीपंनीत्वा उदीइँतिमंत्रण प्रेतपत्नी उत्थाप्यततः सुवर्णमितिप्रेतहस्ते सुवर्णेन संमृज्य ॥ तैत्तिरीये आरण्यके ६ प्रपाठके १ अनुवाक: इयंनारी पतिलोकं वृणाना निपद्यत उपत्वा मर्त्यप्रेतं । विश्वं पुराण- मनुपालयंती तस्यैप्रजांद्रविणं चेहधेहि ॥ उदीलनार्यभिजीवलोक- मितासु मेतमुपशेषएहि । हस्तग्राभस्यदिधिषो स्त्वमेतप्तत्युर्जनित्वमभि- संबभूव ॥ सुवर्णहस्तादाददाना मृतस्य श्रियै ब्रह्मणे तेजसे बलाय । अत्रैवत्वमिह वय - सुशेवा विश्वा स्टधो अभिमातीर्जयेम ॥ धनु- हस्तादाददाना मृतस्य श्रियै क्षत्रायौजसेबलाय । अत्रैवत्वमिह वय - ·(३९) सुशेवा विश्वा स्टधो अभिमातीर्जयेम ॥ मणि - हस्तादाददाना मृतस्य श्रियैविशे पुष्टयैबलाय । अत्रैवत्वमिह वय - सुशेवा विश्वास्टधो अभिमातीर्जयेम ॥ ३ ॥ सायनः-हे मर्त्य मनुष्य या नारी मृतस्य तव भार्या सा पतिलोक वृणाना कामयमाना प्रेतं मृतं त्वां उपनिपद्यते समीपे नितरां प्राप्नोति । कीदृशी पुराणं विश्वं अनादिकालप्रवृत्तं कृत्स्नं स्त्रीधर्म अनुक्रमेण पालयंती पतिव्रतानां स्त्रीणां पत्या सहैव वासः परमो धर्मः । तस्यै धर्मपत्न्यै त्वं इह लोके निवासार्थमनुज्ञां दत्वा प्रजां पूर्व विद्यमानां पुवादिकां द्रविणं धनं चधेहि संपादय अनुजानी- होत्यर्थः ॥ हे नारि त्वं इतासुं गतप्राणं एतं पति उपशेषे उपेत्य शयनं करोषि उदीर्घ अस्मात्पतिसमीपादुत्तिष्ट जीवलो- कमभि जीवंतं प्राणिसमूहमभिलक्ष्य एहि आगच्छ । त्वं हस्त- ग्राभस्य पाणिग्राहवतः दिधिषोः पुनर्विवाहेछोः पत्युः एततू जनित्वं जायात्वं अभिसंबभूव आभिमुख्येन सम्यक् प्राप्नुहि ॥ हे नारि त्वं श्रियै संपदर्थं ब्रह्मणे ब्राह्मणजात्यर्थं तेजसे कांस्यर्थं बलाय शरीरबलार्थं मृतस्य पुरुषस्य हस्तात् सुवर्णं आददाना सती अत्रैव लोके तिष्ट वयं आप इह लोके सुशेवाः सुखं सेवमानाः संतः स्पृधः अस्माभिः सह स्पर्धमानाः विश्वाः अभि- मातीः सर्वान् शत्रून् जयेम ॥ ३ ॥ धनुर्हस्तादाददाना मृतस्य श्रियै क्षत्रापजिसे बलाय ॥ अत्रैवत्वमिह वय - सुशेवा विश्वा स्टधो अभिमातीर्जयेम इति राजन्यस्य । मणि हस्तादाददाना मृतस्य श्रियैविशे पुष्टयै बलाय ॥ अत्रैवत्वमिह वय सुशेवा विश्वा स्टधो अभिमातीर्जयेम इति वैश्यस्य इति । १६-२७ एतौ मंत्रौ पूर्वोक्तब्राह्मण मंत्रवत् व्याख्येयौ ॥

·(४०)
अथर्ववेदे-प० २०४ श्लो० २७.
या पूर्व पति वित्वाथान्यं विंदतेऽपरं ।
पंचौदनं च तावजंददातोन वियोषतः ॥ २७ ॥
समान लोकोभवति पुनर्भुवापरः पतिः ॥
काश्यपस्मृतो.
सप्तपौनर्भवाः कन्यावर्जनीयाः कुलाधमाः ।
वाचादत्ता मनोदत्ता कृतकौतुक मंगला ॥ १ ॥
उदकस्पर्शकायाच याच पाणिगृहीतिका ।
अग्न्युपायं गतायाच पुनर्बाह्यस्य बालकाः ॥ २ ॥
इत्येताः कश्यपप्रोक्तादहेयुः कुलमग्निवत् ॥
प्ररोहयग्निनादग्धं पादपानां कुलंमहत् ॥ ३ ॥
विज्ञानेश्वरः प०८ श्लो० ६७.
अनन्यपूर्विकामित्यत्र अनन्यपूर्वी परिणेयोक्ता तत्रान्यपूर्विका
कीदृशीयाह-अक्षतेति अन्यपूर्वा द्विविधा पुनर्भूः स्वैरिणीचेति पुनर्भूरपि
द्विविधा क्षताचाक्षताच तत्रक्षता संस्कारात्मागेव पुरुषसंबंधदूषिता
अक्षतापुनः संस्कार दूषिता ॥
संस्कारकौस्तुभे प० १७२.
अन्यपूर्विकाः सप्तविधाः पुनर्वः । वाचादत्ता मनोदत्ता अग्निपरिगता
सप्तपदंनीता भुक्ता गृहीतगर्भा प्रसूताचेति बौधायनोक्ताः ॥
श्रीमन्महाभारततात्पर्यनिर्णये द्वादशाध्याये.
युधिष्टिरेजात उवाच पांडुर्बाव्होर्बलात्ज्ञानबलाच्चधर्मः ॥
रक्ष्योन्यथानाशमुपैतितस्माद्बलद्वयाढ्यं प्रसवाशुपुत्रं ॥ ५० ॥

·(४१) इतीरितेप्टथयाहूतवायुः संस्पर्शमात्रादभवद्बलद्वये ॥ सवायुरेवा भवदत्र भीमनामाभृतामाः सकलाहियस्मिन् ॥ ५३॥ * पांडुः पुनः प्राहपृथा मिदंवचः ॥ अतोमहेंद्रोबलवानरंतरःतेषां समाव्हानमिहार्हतिस्वराट् ॥ इतीरिता साव्हयदाशुवासवंततःप्रजज्ञे स्वयमेवशकः ॥ सचार्जुनोनामनरांशयुक्तो- विष्टण्वावशी बलवानस्त्रवेत्ता ॥ ९९ ॥ श्रीमन्महाभारततात्पर्यनिर्णये चतुर्दशाध्याये. ऊचुः सुयोधनमुखाः सहसौबलेन पांडोम॒तिः किलपुरातनयाः क्तस्य ॥ ५६ ॥ नक्षेत्रजा अपिमृते पितरिस्वकीयैः सम्यङ्गियोग मनवाप्यभवाययोग्याः ॥ तेषामितीरितवचोनुजगादवायुराभाष्यकौरव गणान्गगनस्थएव ॥ १७ ॥ एतेहिधर्ममरुदिंद्रभिषग्वरेभ्यो जाताः प्रजीवति पितर्युरुधर्मसाराः ॥ शक्याश्चनैव भवतां कचिदग्रहाय नारायणे नसततं परिरक्षितायत् ॥ ५८ ॥ वायोरदृश्य वचनं परिशंकमाने वावि- बभूवभगवान्स्वयमब्जनाभः ॥ व्यासस्वरूप उरुसर्व गुणैकदेह आदायतान विशदाशुस पांडुगेहं ॥ ५९॥ पुराणेपि पूर्वोक्तार्थ अस्तीतिकेचिद्वदंति तथाहि-ब्रह्मपुराणे- मृतभर्तरियानारीत्यक्तवत्यथचस्वयं ॥ सवर्णाज्जनयेद्गर्भभर्तुः पौनर्भवंसुतं ॥ यदिसाबालविधवाबला-दुक्ताथवाक्वचित् ॥ तथाभूयःस्तुसंस्कायर्या गृही- त्वायेनकेनचित् ॥ 11 ·(४२) १०. मनोदाना नंतरं वा वाद्नानानंतरं वा कन्या अन्यस्मै अनापदि नदातव्या । दत्ताचेत् दाता चोरवत्शास्यः । एवमेव अग्निं परिगता सप्तपदंगता कन्या अनापदि नान्यं आश्रयेत । आश्रिताचेत् जारिणी भवति । इति सर्वे ऋषयः वदंति । आपदितु पूर्वोक्ताः चतुर्विधाः कन्या अक्षतयोनयः पुनः दानयोग्या भवंतीति केचित् ऋषयो वदंति । आपद्यपि ताः दानयोग्याः न भवंतीति केपिनवदंति । ताश्चेत् अक्षतयोनयः स्युः विवाह संस्कारयोग्या इतिचबहवः ऋषयः वदति । केपिऋषयाता:संस्कारायोग्या इति नवदंति । यतःपुरुषसंयोगा नंतरमेव ताः भर्तुःगोत्रं आश्रयंतेनतत्पूर्वमिति मन्वादिवचनैः अवगम्यते अतः अक्षतयोनयः पितृगोत्रान् भसंसर्गात् पूर्व नविसृजति । अतः ताः दानयोग्या इतिवक्तुंशक्यंते । दानयोग्या वानवा दिधिषुणा पाणिगृहीतुंताः योग्या एव । तासांसंततयः अदुष्टाः पौनर्भवाः संस्कृतमाजातत्वात् । अन्यथातु वयंसर्वे पौनर्भवत्वात् दुष्टाःवभूविम ॥ ११. एकस्मै मनोदत्ता वाचादत्ता एकेनसह अग्निंपरिगता सप्तपदंगता भुक्ता गर्भगृहीतवती प्रसूता एवंभूतास्त्री अन्येन विवाहिताचेत् सापुन रित्युच्यते अस्याः पुत्राः पौनर्भवा इत्युच्यते आसांसप्तानांमध्ये आद्यंचतुष्टयं संस्कारयोग्यं अतः ताः धर्मपत्यः तासांपुत्राः औरसा इवदायादा हा प्रकीर्तितत्वात् अन्यासांतिसृणां संस्कारस्याऽनुक्तत्वात् ताः क्षतयोनयः भुक्ताः गृहीतगर्भाः प्रसूताः पुनर्वः असंस्कृता भवंति तासांपुत्राः पौनर्भवाः श्रात्वादिषुवर्जनीयाः यथा वक्ष्यमाणाः-अनधीयानाः, दुर्बलाः, चिकित्सकाः, देव- लकाः, विपणेनजीवंतः, वाधुषयः, कुशीलवाः, भृतकाध्या- ·(४३) , पकाः, भृतकाध्यापिताः, शूद्रगुरवः, वाद्गुष्टाः, पित्रावि- वदमानाः, मद्यपाः, दांभिकाः, मित्रद्रुहः, यूतवृत्तयः, पिशुनाः, आचारहीनाः, क्लीबाः, निसंयाचनकाः, कृषिजी- विनः, प्रेतनिर्यातकाः, इसादयः॥ (भृगुसंहितायां अ० ३) केचिद्वदंति-पूर्वोक्तंसर्वं शास्त्रमेव तथापि अस्मिन् कलियुगे पूर्वोक्त श्रुति-स्मृति-सूत्रपुराणादीनां शास्त्रत्वं अपास्तं अतः बुधैः तत्शास्त्रं अधुनानांगीकृतं अतः इदानीमपिसर्वैःबुधैः तत् शास्त्रत्वेन नांगीकर्तव्य .. मिति ॥ अत्रब्रूमः ॥ शास्त्रस्य-शास्त्रत्वं-बुधानां अनंगीकारेण निरस्तं नभवति वेदेय- साधुत्वेनउक्तं तस्य असाधुत्व कल्पना ब्रह्मणापिकर्तुं अशक्या वेदस्य स्वतः प्रमाणभूतत्वात् यदिस्मृतयः वेदविरुत्धाभवेयुः तर्हि ता अप्रमाणानि बभूवुः यदिनविरुधाः तर्हिताअपिप्रमाणान्येव तासां अप्रामाण्यं कल्पयितुं केपिऋषयः पुराणद्रष्टारश्च समर्थाः नभवंति ॥ किमु इतरे बुधाः महात्मानः ॥ एवंसति अयंपूर्वपक्षः बुत्धिमाद्भिः आर्यैः दूषयितव्यः ॥ पूर्वपक्षिणः वक्ष्यमाणान् श्लोकानवलंबते-तथाहि-क्रतुः ऊढायाः पुनरुद्वाहं दत्ताकन्यानदीयते । न यज्ञे गोवधः कार्यः कलौच न कमंडलुः । विधवायां प्रजोत्पत्तिः देवरस्यनियोजनं । बालिकाक्षतयोन्याश्च वरेणान्येन संस्कृतिः । दत्तौरसेतरेषांच पुत्रत्वेन परिग्रहः । अस्थिसंचयनादूर्ध्वं अंगस्पर्शनमेवच । शिष्यस्य गुरुदारेषु गुरुवत् वृत्तिरीरिता । सवर्णानां तथादुष्टैः संसर्गः शोधितैरपि । बलात्कारादि दुष्टस्त्री संग्रहोविधिचोदितः । नवोदकेदशाहंच दक्षिणा- गुरुचोदिता ॥

·(४४) एतानिलोकगुप्यर्थं कलेरादौ महात्मभिः । निवर्तितानिसर्वाणि व्यवस्थापूर्वकं बुधैः ॥ किंचस्मृसर्थसारे-आदिसपुराणे. ऊढायाः पुनरुद्वाहं जेष्टांशं गोवधंतथा ॥ कलौपंचन कुर्वीत भ्रातृजायां कमंडलु ॥ वायवीयसंहितायां. मृतेजीवति वापत्यौ नसुतं देवरादितः । क्रांतसप्तपदां कन्यांनो दुहेच्च कलौद्विजः ॥ बृहन्नारदीय पुराणे. दत्तायाश्चैव कन्यायाः पुनर्दानं परस्यच ॥ क्रतुः-देवराच्च सुतोत्पत्तिः दत्ताकन्या नदीयते । न यज्ञेगोवधः कार्यः कलौनच कमंडलुः ॥ हेमाद्रौ-देवल समुद्रयातुः स्वीकारः कमंडलुविधारणं ॥ दत्ताक्षतायाः कन्यायाः पुन- दीनंपरस्यच ।। दीर्घकालं ब्रह्मचर्यं वर्जयोत कलौयुगे॥एतान्यस्तुत्यजेत्धर्मान् सद्विजोदोषभाग्भवेत् तस्यवै निष्कृतिर्नास्ति तप्तकशतैरपि ॥ कश्चनपुरुषः नाम्नाक्रतुः कलौस्थितः श्रुतिस्मृतिपुराणेषु उक्तं शास्त्रं " कलेरादौ " " महात्मभिः" " बुधैः” निवर्तितं इति वदति । केते महात्मानः केते बुधाः तान्-सःनवदति । यदिते नऋषयः तर्हितेषां वाक्यं प्रमाणं नभवति । यदिऋषयः तहपिते पूर्वऋषीणां वाक्यानि अप्रमाणानिकर्तुं असमर्था एव । पराशर शास्त्रस्य कलिकालीय शास्त्रत्वात् तन्निरोत्धुं अशक्ता इति किमुवक्तव्यं ॥

·(४५) पुराणपर्यालोचने सति-सर्वेषां पुराणानां उत्पत्तिः कली अभूत् इति दृश्यते । अतः कलौ वर्जनीयानि कर्माणि तेषु अवश्यं वक्तव्यानि । तानि पुराणानि वक्ष्यमाणानि-१ ब्राझं २ पानं ३ वैष्णवं ४ शैवं ५ भागवतं ६ नारदं ७ मार्कंडेयं ८ आग्नेयं ९ भविष्यं १० ब्रह्मवैवर्त ११ लैगं १२ वाराहं १३ स्कांद १४ वामनं १५ कौयं १६ मात्स्यं १७ गारुडं १८ ब्रह्मांडं ॥ इति । श्रीभागवते द्वादशस्कंधे सप्तमेध्याये श्लो० २२-२४. एवं लक्षणलक्ष्याणि पुराणानि पुराविदः । मुनयोऽष्टादशप्राहुः क्षुल्लकानि महांतिच ॥ ब्रह्मपानं वैष्णवंच शैवं लैंगं सगारुडम् । नारदीयं भागवत माग्नेयं स्कांदसंज्ञितं ॥ भविष्यं ब्रह्मवैवर्त मार्कंडेयंच वामनं । वाराहं मात्स्यं कौमंच ब्रह्माडाख्यमिति त्रिषट् ॥ तेषांमधे अग्निपुराणं बौधावतारानंतरं अभूदिति वक्ष्यमाणैः तत्पुराणगत वचनैरवगम्यते-तथाहि । अग्निपुराणे अ० १६. वक्ष्येबुत्धावतारंचपठतः श्रृण्वतोर्थदं ॥ पुरादेवासुरेयुत्धे दैत्यैः देवाः पराजिताः ॥ रक्षरक्षेति शरणं वदंतो जग्मुरीश्वरं ॥ महामोहस्वरूपोसौ शुत्धोदनसुतो भवत् ॥ मोहयामास दैत्यांस्तांस्त्याजिता वेदधर्मकं ॥ तेच बौधा बभूवुर्हि तेभ्योन्ये वेद वर्जिताः ॥ आर्हतः सोभवत् पश्चादार्हता नकरोप्तरान् ॥ एवं पापंडिनोजाताः वेदधर्मादि वर्जिताः ॥ ४ ॥ नरकाहं कर्मचक्रुर्ग्रहीप्यंय धमादपि ॥ सर्वे कलियुगांतेतु भविष्यंतिच संकराः ॥ * ॥ कल्कीविष्णुयशः पुत्रो याज्ञवल्क्य पुरोहितः ॥ उत्सादयिष्यतिम्लेच्छान् गृहीतास्त्रः कतायुधः ॥ ८॥ 12 ·(४६) अस्मिन् पुराणेयदुक्तं तत्सर्व प्रसिध स्मृतीरवलंब्यैवउक्त मितिभाति वक्ष्यमाणवचनैः ॥ अग्निपुराणे अ० १६२. मनुर्विष्णुर्याज्ञवल्क्यो हारीतोग्निर्यमोंगिराः । वशिष्टदक्ष संवर्तशातातप पराशराः ॥ १ ॥ आपस्तंबोशनो व्यासः कात्यायन बृहस्पती । गोतमः शंखलिखितौ धर्ममेते यथाब्रुवंन् ॥ २ ॥ तथावक्ष्ये समासेन भुक्ति मुक्ति प्रदंश्रृणु ॥ अस्मिन् पुराणेपि पूर्वोक्त विवाहशास्त्रं वेदेषु स्मृतिषुच प्रणीतं कलौनिषित्व मितिनोक्तं प्रत्युत शास्त्रीय मिति स्पष्ट तया उक्तं-तथाहि ॥ अग्निपुराणे अ० १५४. सकृत् कन्याप्रदातव्या हरंस्तां चोर दंड भाक् ॥ अपत्य विक्रयासक्ते निष्कृतिर्नविधीयते ॥ कन्यादानं शचीयागो विवाहोथ चतुर्थिका ॥ विवाहमेतत्कथितं नामकर्म चतुष्टयं ॥ नष्टेमृते प्रव्रजिते क्लोबेच पतितेपतौ ॥ पंचस्वापत्सुनारीणां पतिरन्योविधीयते ॥ मृतेतुदेवरे देयात् तदभावे यथेछया ॥ कलौ उभ्दूतं इदं पुराणं-अष्टादशमहापुराणानांमधे एक- " कलौ पाराशरःस्मृतः” इति प्रसिधायाः स्मृतेः अविरुत्धंच-अस्मिंश्च वेदस्मृतिमहाभारतादिप्रमाणेषुच यत् प्रणीतं-तत्-पूर्वपक्षिभिः पूर्वोक्त श्रुतिस्मृतिमहापुराणेषु अनुक्तवचनैः अशास्त्रीकर्तुं वर्षशतैरपि असाध्यं ।

·(४७) केचित् पूर्वपक्षिण:तानि वचनानि आदिपुराणात् उत्धृतानि इति वदंति अन्येतु-आदित्यपुराणादिति-अपरेतु इतर ग्रंथादिति-एतेषांमधे कोपिग्रंथः प्रसिधास्मृतिर्वा-पुराणंवान-अद्यादिपुराणानि-अष्टा- दश पुराणानांमधे कान्यपिन-तानि प्रसिधव्याख्यानकर्तृभिः नव्या- ख्यातानि-तेषां संपूर्णासंहितापि नकुत्रापिदृश्यते यदि वर्तेरन् यदि प्रमाणभूतानिभवेयुः तथापि इतर पुराणानि-तत्रापि-पूर्वोक्तं कलौ प्रवर्तितं अग्निपुराणं-खंडयितुं-अशक्तान्येवभवितव्यानि-समानशास्त्रद्वैधे उभयमपि ग्राह्यमिति न्यायात्-स्मृती:रोत्धूतानि अशक्तानीति किमु वक्तव्यं-अस्मिन् विषये द्वैतिनः वैष्णवाः उदाहरंति ॥ वेदाश्च पंचरात्राणि प्रमाणं मुख्यमीरितं ॥ अविरुत्धानि यान्येषां पुराणानिचकानिचित् ॥ भारतादीनिचान्यानि प्रमाणानीति वैविदुः ॥ श्रुतिस्मृतीतुतस्याज्ञे तत्रोक्तं पुण्यमाचरेत् ॥ इति ।। किंच "ऊढायाः पुनरुद्वाहं" निषिधकृत्यानांमधेएक मिति वदंति- ऊढा-का? उद्वाहः कः? या ससंभवा-साऊढा-उद्वाहः पाणिग्राहणिकैः मंत्रैः संस्कारः संभवसहितः-तथासति-किंनिषिधं भवति- संभव- सहितानां क्षतयोनीनां-पुनस्संस्कार:-एतत्कर्तव्य मितिवयं नब्रूमः ॥ दत्ता कन्या नदीयते” इति अपरंनिषेधकं शास्त्रं-दानंतुत्रिविधं- मनोदानं । वाक्दानं । अग्निसाक्षिकंदानमिति एवं दत्तानां पुनर्दानं सर्व कालेपि निंद्यं निषित्वं चेतिऋषयः वदंति तत् कलावेव निषित्वमितिन- एवं सति अस्य निषेधस्य प्रयोजनं नपश्यामः किंच—वयंतु अनापदि तासां पुर्नदानं अशास्त्रीयं अतः अयुक्तमिति-किंच-तासां परिगृहीतारः अपांक्तयाः इति वदामः-आधुनिकाः सर्वे महात्मानः बुधाः एतत् कुर्वति-उपदिशतिच । दानानंतरं बहुशः संस्कृतापि कन्या अनापद्यपि अन्यस्मै दातुं योग्या इति वदंति-ताः पुनर्वः नेतिचमन्यते ।

·(४८) अतः आधुनिकाः पंडिताः महात्मानः बुधाः एतत् निषेधस्य शास्त्रत्वं नांगीकुर्वतीतिभाति ॥ किंच कलौ-" न यज्ञे गोवधः कार्यः” इति एक निषेधकं शास्त्रमितिच वदंति-कले: पूर्वमेव-गोवधस्यनाचारोभूत्-श्रीमद्रामायण भारतादिषु कुत्रापि यज्ञे गोवधः नदृश्यते-कलिकालात्पूर्वमेव अस्य आचारस्य नष्टत्वात्-तस्य निषेधः अनावश्यकएव ।। कमंडलु धारणमपि कलौ निषित्वं-इतिच दंति-अस्य निषे- धस्य शास्त्रीयत्वं षण्मतस्थापनाचार्यशिष्यैः श्रीमद्रामानुजपूर्णबोध शिष्यैश्च आधुनिकैः सर्वैरपिच नांगीकृतं यदि कमंडलुधारणं निषित्वं- तर्हि सर्वे आधुनिकाः महात्मानः बुधाः वयमिव कलिकालीयशास्त्रं अपहाय-पौर्वयुगं शास्त्रं-अवलंबते इतिभाति ॥ विधवायां प्रजोत्पत्तिरपि पूर्वोक्त वचनैः निषिधा-विधवायां प्रजो- त्पादनं वयमपि प्रशस्तमितिनवदामः प्रजोत्पादनार्थं विधवायां संयोगः सर्वदा त्याज्यएव-कलिकाल मात्र इतिन-विधवायां प्रजोत्पादनेन सा प्रजा उत्पादयितुः नभवति-किंतु-सा गोळक इत्युच्यते-सर्वकालेषु निंद्या भवति ॥ देवरस्य नियोजनमपि निषिधमिति पूर्वोक्ताः महात्मानः बुधाः वदति-तत्-श्रीमहाभारतोदाहृत वाक्यैः अभ्युपगतत्वात् शास्त्रीयेमेव ॥ निषिधंवानवा तदिदानी अवश्यं कर्तव्यमेवोतवयं नवदामः ॥ N बालिका क्षतयोन्याश्च वरेणान्येन संस्कृतिरपि निषित्धेति वदंति- अस्य निषेधस्य शास्त्रीयत्वं अंगी कुर्वभिः सर्वैः अक्षतयोनयः अन्यैः वरैः मांगल्यधारणानंतरमपि संस्क्रियते-एवमेव इतरेषु वचनेष्वपि द्रष्टव्यं ।।

·दत्तायाः अ० (४९) हेमाद्रौ उत्कृतो देवल: कमंडलु धारिणां-दीर्घ काल ब्रह्मचारिणांच कन्यायाः पुनर्दानकर्तृणांच कृछ्रशतैरपि निष्कृतिर्नास्तीति वदति-श्रीमदद्वैतिसन्यासिनःमठाधिपतयः उडपिवासिमाध्वसन्यासिनः इदानी कमंडलुं धारयति । दीर्घ ब्रह्मचर्यं चरंतिच–अतः संस्कृताः पुनः स्त्रियः तासां भर्तारः पौनभर्वाश्च-एते सर्वे पूर्वोक्त सन्यासिभिः समाःभांति-उभयेषां एकागतिरिति निष्पन्नं भवति–तथा सति-अक्षतयोनीनां विवाहस्य युक्तत्वेन प्रतिपादकानां चिंता नास्तीतिभाति ॥ अस्थिसंचयनादूचं अंगस्पर्शनमपि निषिधमिति-महात्मानः बुधाः वदंति-अग्निपुराणवत् विष्णुपुराणमपि कलौ उद्भूतं ( अं०४ २० द्रष्टव्यं ) तस्मिन् पुराणे पूर्वोक्तांगस्पर्शस्य कर्तव्यता उपदिष्टा भवति ॥ वि० पु० अं० ३-अ० १३ श्लो० १४. चतुर्थे हनि कर्तव्यं भस्मास्थिचयनंनृप ॥ तदूर्ध्व मंगस्पर्शश्च सपिंडानामपोष्यते ॥ पूर्वोक्तैः महात्माभिः बुधैः यद्यत् निषिध मिति उक्तं तत्तत् निषित्धमिति अस्मिन् पुराणेवा इतर महापुराणेष्वपिवा नोक्तं ॥ किंच-अग्निहोत्रं गवालंभं सन्यासं पलपैतृकं ॥ देवराच्च सुतोत्पत्तिः कलौपंच विवर्जयेत् ॥ अश्वालंभं गवालंभं सन्यासं पलपैतृकं ॥ देवरेण सुतोत्पत्तिः कलौपंच विवर्जयेत् ॥ इति केचित् महात्मानः बुधाः वदंति ।। मुचुकुंदकृष्णसंवादात्पूर्वमेव कलिःप्रादुरभूत् इति श्रीभागवतादवग- म्यते । एतत्संवादकालानंतरं भगवान् श्रीकृष्णः अश्वालंभं पांडवैः 13 ·(५०) कारितवान् स्वयंच अकरोत्-तथैव अग्निहोत्रमपि-तदासन्यासिनः बहवः अभूवन्–एतावत्कालपर्यंतं श्रीमच्छंकर-रामानुज-पूर्णबोधपरंपरागत सन्यासिनः वर्ततएव-पूर्वोक्तश्लोकयोः वर्जनीयाइत्युक्तानांमत्धे-त्रीणि- कलौबुधैः नवर्जितानीति दृश्यते-परब्रह्म श्रीकृष्ण: श्रीमच्छंकर- रामानुज-पूर्णवोधाः सदाशिवानंतवायवः पूर्वोक्तश्लोकयोः उक्तस्य कलिकालीयशास्त्रस्य-शास्त्रत्वं नांगीचक्रुः-इति दृश्यते-अतः इदंशास्त्रं नेतिवदामः ॥ १३. विवाहस्य ऐच्छिकत्वात् पूर्वोक्तायां आपद्यपि स्त्रियाः पुनः भर्तपारग्रहः ऐच्छिकएव किंच अन्य भर्तुरपरिग्रह आमु- ष्मिकफलविशेषोपि भवति सा इहापि सद्भिः साध्वीति चोच्यते ॥ अत्राहुः॥ मनुः अ० ५ श्लो० १५६-१६२. पाणिग्राहस्य साध्वी स्त्री जीवतोवा मृतस्यवा ॥ पतिलोकम भीप्संती नाचरे किंचिदप्रियं ।। * न द्वितीयश्च साध्वीनां वचिद्भर्तोपदिश्यते ॥ अ०९ श्लो० २९. पतिया नाभिचरति मनोवाक् देहसंयता ॥ सा भर्तृलोक माप्नोतिसद्भिः साध्वीति चोच्यते ॥ विष्णुः अ० २५ १० ११०. मृते भर्तरि साध्वीस्त्री ब्रह्मचर्ये व्यवस्थिता ।। स्वर्गंगछत्य पुत्रापि यथाते ब्रह्मचारिणः ॥ याज्ञवल्क्यः अ० १ श्लो० ७५. मृते जीवतिवा पस्यौयानान्य मुपगच्छति ॥ सेहकीर्ति मवाप्नोति मोदते चोमयासह

·(५१)
पराशरः अ० ४ प० १५.
मृते भर्तरिया नारी ब्रह्मचर्ये व्यवस्थिता ।।
सा मृता लभते स्वर्गं यथा सद्ब्रह्मचारिणः ॥
१४. एवंच स्त्रीणां प्रव्रजन कालौ द्वौवतेते.
दानकालएकः आपत्माप्तौ अपरः एतयोर्मध्ये एकस्मिन्
काले प्रव्रजेत् प्रव्रजनानंतरं गार्हस्थे पुनः प्रवेशो नविद्यते यदि
पुनः प्रविशेतू सा वांताशिनीति प्रकीर्सते भ्रष्टा भवतिच अतः
कन्यादान काले आपदिच अक्षता कन्या प्रष्टव्यात्वं सका-
मावा निष्कामावेति यदि सकामा अथवा न निष्कामा तर्हि
तस्याः मुंडनादिकं न कर्तव्यं यहिंसा सम्यगालोच्य प्रत्रजितुं
इछति तर्हि तस्याः मुंडनादिकं कर्तव्यं ॥
ननु इदानीं तनेषु एतच्छास्त्ररीया आचारोनदृश्यते एवं
सति सज्जनः आचारो बलीयान् इति न्यायात् आचारएव
ग्राह्यः न शास्त्रं इतिचेत्-मैवं-शास्त्रमेव अनुष्टातव्यं नतु शास्त्र
विरुत्व आचारः ॥ तथाहि ॥
वृ० गौ० अ० १४ प० ५९९.
धर्म जिज्ञासमानानां प्रमाणं प्रथम श्रुतिः ॥
द्वितीयंतु स्वशास्त्राणि तृतीयं लोक संग्रहः ।।
मनुः अ० २ श्लो०
श्रुतिस्मृत्यु दिधर्म मनुतिष्टन् हि मानवः ॥
इहकीर्ति मवाप्नोति प्रेयचानुत्तमं सुखं ॥ ९ ॥
श्रुतिस्तु वेदोविज्ञेयो धर्मशास्त्रंतुवै स्मृतिः ॥
ते सर्वार्थेष्वमीमांस्ये ताभ्यां धर्मोहि निर्बभौ ॥ १० ॥

·(५२) योवमन्येत तेमूले हेतु शास्त्रा श्रया ट्विजः ॥ स साधुभिर्वहिष्कार्यो नास्तिको वेद निंदकः ॥ ११ ॥ श्रुतिद्वैधंतु यत्रस्यात् तत्र धर्मा वुभौस्मृतौ ॥ १४ ॥ गौतमः अ० ११ १० ४१५. देशजाति कुलधर्माश्चाम्नायैरविरुत्धाः प्रमाणं ॥ व्यासः अ० १ श्लो०. श्रुतिस्मृति पुराणानां विरोधो यत्र दृश्यते ॥ तत्र श्रौतं प्रमाणंतु तयोर्द्वधे स्मृतिर्वरा ॥ ४ ॥ गो० गृ० सू०.२ प्र० ३ कां० प० ३३०-३३१. भुत्कोच्छिष्टं वध्वै प्रदाय यथार्थं ॥ २२ ॥ भाष्यं-स्मृतिमूल: खल्वाचारः तया विरोधे स्वयमेव बाध्यतेनजातुचि- दपितां बाधितुमीष्टे । नहि पश्चिमसित्धेनाचारेण पूर्वसित्धं शास्त्रमुपरोत्धव्यं इतियुक्तं । गृह्योक्तधर्माणां जनपदादिधर्माणांच विरोधे गृह्योक्तधर्माणा मेव- करणं इति गृह्यकाराणांमतं विज्ञायते ॥ २२ ॥ आ० गृ० मू०१-७-२. " यत्तुसमानं तद्वक्ष्यामः भाष्यं-जनपदादि धर्माणां वक्ष्यमाण धर्माणांच विरोधे सति वक्ष्यमाण मेवधर्मं कुर्यात् जनपदादि धर्ममिति यद्वक्ष्यामःतत् सर्वत्र समा- नमेवेत्यर्थः ॥ वैदेहेषु सद्यएवव्यवायोदृष्टः गृह्येतु ब्रह्मचारिणी त्रिरात्रं इति ब्रह्मचर्यं विहितं तत्र गुह्योक्तमेव कुर्यात् न देश धर्म मिति सित्धं ॥

·(५३) स्मृतिसारे. समयाचारिका धर्माः जाति देश कुलोद्भवाः ॥ ग्रामाचाराः परिग्राह्याः येच विध्य विरोधिनः ॥ चतुर्विशतिमते. स्मृतेर्वेद विरोधेतु परित्यागो यथा भवेत् ॥ तथैव लौकिकं वाक्यं स्मृतिबाधे परित्यजेत् ॥ भागवते-५ स्कं० ६ अ०. तेच ह्यक्तिनयानिजलोक यात्रयांधपरंपरयाश्वस्ताः तमस्यंधे स्वयमेव प्रपतिष्यति ॥ १२॥ श्रीमत्कृष्णोपनिषदि-भगवद्गीतायां- भगवानुवाच-इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययं ॥ विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवे ब्रवीत् ॥ १ ॥ एवं परंपरा प्राप्तं इमं राजर्ष योविदुः ।। सकालेनेह महता योगोनष्टः परंतप ॥ २॥ कुरु कमैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतं ॥ १५ ॥ श्रीमच्छंकर भा०. एवं क्षत्रिय परंपरा प्राप्त इम-राजर्षयो राजानश्चते ऋषयश्च राज- र्षयो विदुः इमं योगं सयोगः कालेनेह महतादीर्घेण नष्टो विछिन्न संप्रदायः संभूतः ॥ २॥ पूर्वैर्जनकादिभिः पूर्वतरं कृतं नाधुनातनं कृतं-निवर्तितं ॥ १५॥ श्रीमद्रामानुज भा०. योयंतवोदितो योगः सकेवलं युद्धप्रोत्साहनायेदानीमुदित इतिन मंतव्यं-मन्वंतरादावेव निखिल जगदुत्धरणाय परमपुरुषार्थलक्षणमोक्ष 14

·(५४)
साधन तयेमं योगमहमेव विवस्वते प्रोक्तवान् विवस्वांश्च मनवे मनुरिक्ष्वा-
कवे इत्येवं संप्रदाय परंपरया प्राप्तमिमं योगं पूर्व राजर्षयो विदुः समहता
कालेन तत्तच्छ्रोत बुद्धिमांद्या द्विनष्टप्रायोभूत् १-२-पूर्व विवस्वन्मन्वा-
दिभिः कृतं पूर्वतरं पुरातनं तदानीमेव मयोक्तं वक्ष्यमाणाकारं
कर्मैवकुरु ॥ १५ ॥
श्रीमन्मध्व भा०.
पूर्वानुष्ठितश्चायं धर्म इत्याह इम मिति ॥ १ ॥
पूर्वं कृतं कर्म पूर्वभावीत्यर्थः ॥ १५ ॥
आनंदगिरिटीकायां.
ते तदैव संपाद्य कर्मकृतवंतो न तदिदानीम प्रामाणि
कत्वात् अनुष्ठेयमित्याशंक्याह-पूर्वतर मिति ॥ १५ ॥
श्रीधरीयटीकायां.
एवंराजानश्चते ऋषयश्चेति अन्येपि राजर्षयो
निमिप्रमुखाः स्वपित्रादिभिरिक्ष्वाकु प्रमुखैः प्रोक्तं
इमं योगं विदुर्जानंतिस्म अद्यत नाना मज्ञाने
कारणमाह सयोगः कालवशा दिहलोके नष्टोविच्छिन्नः ॥२॥
पूर्वैर्जनकादिभिरपि मुमुक्षुभिः सत्व शुध्यर्थं
पूर्व जरं युगांतरेष्वपिकृतं-तस्मात्त्वमपि प्रयमकर्मैवकुरु ॥ १५ ॥
तच्चतत्वविद्भिः सहविचार्य कर्तव्यं
न लोक परंपरामात्रेणे त्याह किं कर्मेति ॥ १६ ॥
श्रीमद्भगवद्गीतायां अ० १५ श्लो०.
यः शास्त्रविधि
मुत्सृज्य
वर्तते
कामकारतः ॥
नससिधि मवाप्नोति न सुखं न परांगति ॥ २३ ॥

·(५५) तस्मात् शास्त्रं प्रमाणते कार्याकार्य व्यवस्थितौ ।। ज्ञात्वा शास्त्र विधानोक्तं कर्मकर्तु मिहार्हसि ॥ २४ ॥ श्रीमच्छंकर भा०. शास्त्रविधि-शास्त्रंवेदः तस्यविधि-कर्तव्या कर्तव्य ज्ञानकारणं-२३. शास्त्रमेवविधानं-शास्त्रविधानं ॥ २४ ॥ श्रीमद्रामानुज भा०. शास्त्रं वेदाख्यविधिः २३. तस्मात् कार्याकार्य व्यवस्थितौ. उपादे यानुपादेय व्यवस्थायां शास्त्रमेव तवप्रमाणं धर्मशास्त्रेतिहास पुराणोप- बृहितावेदाः ॥ आनंदगिरिटीकायां. शिष्यते बोध्यतेनेन पूर्वोर्थ इति शास्त्रं ॥ २३ ॥ श्रीधरीयटीकायां. शास्त्रविधि-वेदविहितं धर्म ॥ २३ ॥ श्रीमहाभागवते पंचमस्कंधे षष्ठेध्याये १२ गये. आचाराणां आचारत्वं वेदमूलकं-अन्यथातेषां अप्र- माणत्वमेव । तथाहि ॥ श्रीधरः तेच ह्यक्तिनयानिजलोक यात्रयांधपरंपरयाश्वस्तास्त मस्यंधे खयमेव प्रपतिष्यंति । अक्तिनया अवेदमूलया निजलोक यात्रया-खेछाकृत प्रवृसा-आश्वस्ताः कृत विश्वासाः ॥ इति ।।

·(६६) अतः सद्भिः शास्त्रमेवानुसरणीयं तद्विरुत्वाचारः साज्यः अस्मिन् ग्रंथेयन्मयामोक्तं तच्छास्त्रीयमिति जाने-यदितत् अशास्त्रीयं तर्हि तस्य अशास्त्रीयत्व दर्शकाणि श्रुतिस्मृखापत्य- मीयाणि-प्रमाणानि प्रेषणीयानीति विनयपुरस्सरं सर्व पंडितान आचार्यान् गुरूनपि श्रीमत्कृष्णमतानुयायी रघुनाथः प्रार्थये. कल्यब्दे, १९८३. चित्रभानुवर्षे तुलामासे. समाप्तोयं ग्रंथः Janasaluminute ·पराशरः नष्टेमतेप्रबजिते कोबेचपतितेपतौ । पंचापत्सुचनारीणां पतिरन्योविधीयते ॥ अत्रिः नष्टेसन्यासमापने व्याधिग्रस्तेचभतरि । पुनःस्त्रीणांविवाहःस्यात् कलावपिनसंशयः॥ गौतमः मरणानंतरं भर्तुर्यानाहतयोनयः । स्त्रियो विवाहमहँतिनात्र कार्या विचारणा ॥ विश्वामित्र: अस्टष्टलिंगयोनीनामाविंशतिवयःस्त्रियाः। पुनर्विवाहःकर्तव्यःचतुर्युचयुगेष्वपि ॥ नारदः उद्वाहितापि साकन्यानचेत्संप्राप्तमैथुना । पुनः संस्कारमर्हेत यथा कन्यातथैवसा ॥ च्यवनः पूर्वं निषेकान्नारीणां मृतेपत्यौततःपरं । दशाहाभ्यंतरेकुर्या विविवाहपुनःपिता ॥ वैशंपायनः पुरुषाणामिवस्त्रीणांविवाहाःबहवोमताः । भर्तृनाशेपुनःस्त्रीणांपुंसांपत्नीलयेयथा ॥ काश्यपः आषोडशवयो नार्योयदिता मृतभर्तृकाः । पुनर्विवाहमर्हतिन तत्रविशयोभवेत् ॥ जावालि ब्राह्मणाःक्षत्रिया वैश्याःशूद्राःस्वकुलयोषितां । पुनर्विवाहंकुरिन्अन्यथापापसंभवः।। अगस्सः भर्तीभावेवयःस्त्रीणां पुनःपरिणयोमतः । नतत्रपापं नारीणां अन्यथातद्गतिर्नहि ॥ व्याघ्रपात् पत्निनाशेयथापुंसो भर्तृनाशेतथस्त्रियाः । पुनर्विवाहःकर्तव्यः कलावपियुगेतथा ॥ वसिष्टः भर्तृसंबंध शून्यानां भर्तृनाशेतुयोषितां । पुनर्विवाहं कुर्वीतपापं नैवमनागपि ॥ बृहस्पतिः अज्ञातभर्तृसंबंधाः भवंतियदियोषितः । गतप्रियायदातासां पुनःपरिणयोभवेत् ॥ विवाहेच्छायदा स्त्रीणांभर्तृनाशेतुजायते । पुनरक्षतयोनीनां विवाहकरणंमतं ।। मृकंडुः निषेकानंतरंस्त्रीणां भर्तुभर्तृत्वमुच्यते । पाणिग्रहणमात्रेण न भर्ता सर्वयोषितां ॥ याज्ञवल्क्यः आगर्भधारणंस्त्रीणां पुनःपरिणयःस्मृतः। भर्तृनाशेतुमांगल्यं प्राप्तुमर्हतियोषितः॥ शौनकः गर्भाधानविहानानां स्त्रीणांकर्माधिकारिता । भर्तृणांविषयेनैव म्रियमाणेषुतेष्वपि ॥ लिखाम्यहमिदानींवा वचनानिबनते ! कालांतरेणवास्त्रीणां पुनरुद्वाहकर्मणि ॥' ।।

·No text on this page.

·No text on this page.