·निराकरणपर्यवसायी वाकलहमात्रं स्यात् , तद्विवक्षायां तु अथ ममाणपरीक्षेत्येव क्रियेत, तत् स्थितमेतत् प्रमाणनयपरिशोधित-
प्रमेयमार्ग सोपायं समतिपक्षमोक्षं विवक्षितुं मीमांसाग्रहणमकार्याचार्येणेति ॥१॥
तत्रममाणसामान्यलक्षणमाह
॥ सम्यगर्थनिर्णयः प्रमाणम् ॥ १-१-२॥
प्रमाणमिति लक्ष्यनिर्देशः शेष लक्षणम्, प्रसिद्धानुवादेन ह्यप्रसिद्धस्य विधानं लक्षणार्थः । तत्र यत्तदविवादेन
प्रमाणमिति धम्मि प्रसिद्ध तस्स सम्यगर्थनिर्णयात्मकत्वं धर्मो विधीयते, अत्र प्रमाणत्वादितिहेतुः । नच धम्मिणो हेतुत्व-
मनुपपन्नम् , भवति हि विशेपे धम्मिणि तत् सामान्य हेतुर्यथाऽयं धूमः साग्नि मत्वात् पूर्वापलब्धधूमवत् । न च दृष्टान्त-
मन्तरेण न गमकत्वम् , अन्तर्व्याप्त्यैव साध्यसिद्धः। सात्मकं जीवच्छरीरं प्राणादिमत्त्वादित्यादिवदिति दर्शयिष्यते । तत्र
निर्णयः संशयाऽनध्यवसायाविकल्पत्वरहितं ज्ञानं,ततो निर्णयपदेनाज्ञानरूपस्येन्द्रियसन्निकर्षादेनिरूपस्यापि संशयादेः प्रमा-
णत्वनिषेधः । अयतेऽर्थ्यतेवाओं हेयोपादेयोपक्षणीयलक्षणः हेयस्य हातुमुपादेयस्योपादानुमुपेक्षणीयस्योपेक्षितुमर्थ्यमानत्वात् ।
न चानुपादेयत्वादुपेक्षणीयो हेय एवान्तर्भवति अहेयत्वादुपादेय एवान्तर्भावप्रसक्तेः,उपेक्षणीय एव च मूर्दाभिषिक्तोऽर्यो।
योगिभिस्तस्यैवार्यमाणत्वात् अस्मदादीनामपि हेयोपादेयाभ्यां भूयानेयोपेक्षणीयोऽर्थः , तन्नायमुपेक्षितुं क्षमः । अर्थस्य निर्णय
इति कर्मणि पष्ठी-निर्णीयमानत्वेन व्याप्यत्वादर्थस्य, अर्थग्रहणं च स्वनिर्णयव्यवच्छेदार्थ तस्य सतोऽप्पलक्षणत्वादिति
वक्ष्यामः ॥ सम्यगित्यविपरीतार्थमव्ययं समश्चतेर्वा रूपं,तच निर्णयस्य विशेपणं तस्यैव सम्यक्त्वाऽसम्यक्त्वयोगेन विशेष्टु-
मुचितत्वात् अर्थस्तु स्वतो न सम्यग्नाप्यसम्यगिति सम्भवव्यभिचारयोरभावान्नविशेषणीयः । तेन सम्यग् योऽर्थनिर्णय इति
विशेषणाद्विपर्ययनिरासः । ततोऽतिव्यायऽव्यात्यऽसम्भवदोपविकलमिदं प्रमाणसामान्यलक्षणम् ॥२॥

·म०मी० ॥२॥ १०मी० नन्वनिर्णयवत्स्वनिर्णयोऽपि वैः प्रमाणरक्षणत्वेनोक्तः प्रमाण स्वपरावभासीति स्वार्थव्यवसायात्मक प्रमाण- मिति च न चासायसन्, घटमहं जानामीत्यादौ कर्तृकर्मवज जप्तेरष्यवभासमानत्वात् न चामत्यज्ञोपलम्भस्याटहि प्रसि- ५२॥ | द्धयति न च ज्ञानान्तरात् तदुपलम्भसम्भावन तस्यानुपलब्यस्य वस्तुतोपलम्भप्रत्यक्षीकाराभावात् उपगम्भान्तरसम्भावने चानवस्था अर्थोपलम्भात्तस्योपलम्भे अन्योन्याश्रयदोपः । एतेनार्यस्य सम्भवो नोपपद्यते न चैतज्ज्ञानं स्यात् इत्यर्थापत्यापि तदुपलम्भः प्रत्युक्तः । तस्यापि ज्ञापकत्वेऽनाज्ञातम्या ज्ञापकत्वायोगात् अर्यापत्यन्तरात् तज्ज्ञानेऽनवस्थेतरेतराश्रयदोपापत्ते- स्तदवस्था परिभवः, तस्मादर्शोन्मुखतयेव स्वोन्मुखतयापि ज्ञानस्य मतिभासात् स्वनिर्णयात्मकत्वमप्यस्ति । नन्वनुभूतेरनुभा- व्यले घटादिवदननुभूतित्वमसङ्गः, मैव बोचा, ज्ञातु तत्वेनेवाऽनु तरनुभूतित्वेनैवानुभवात् , न चानुभूतेरनुभाव्यत्व दोपः अर्थापेक्षयाऽनुभूतित्वात् , स्वापेक्षयाऽनुभाव्यत्वात् , स्वपितपुत्रापेक्षयकस्य पितृत्वपुत्रत्ववद्विरोधाभावात् । न च स्वात्मनि क्रियाविरोधः, अनुभवसिद्धेऽर्थे विरोधासिद्धेः, अनुमानांच स्वसवेदनसिद्धिः । तथाहि ज्ञान प्रकाशमानमेवार्थ प्रकाशयति प्रकाशकत्वात्मदीपवत् । सवेदनस्य प्रकाशत्वात् प्रकाशक्त्वमसिद्धमिति चेत्, न, अज्ञाननिरासादिद्वारेण प्राशकत्वोपपत्तेः, न च नत्रादिभिरनेकान्तिकता, तेषां भावेन्द्रियरूपाणामेव प्रकाशकत्वात् भावेन्द्रियाणां च स्वसवेदनरूपतैवेति न व्यभिचारः। तथा सवित् स्वप्रकाशा अर्थमतीतित्वात् यः स्वप्रकाशो न भवति नासावर्थमतीतिर्यथा घटा, तया यज् ज्ञानं तदात्मवोधं प्रत्य- नपेक्षितपरव्यापार यथा गोचरान्तरग्राहिज्ञानमाग्भाविगोचरान्तरग्राहिमानमवन्यस्यान्त्यज्ञान ज्ञान च विवादा यासितं रूपा- दिज्ञानमिति, सवित् स्वमकाशे स्वावान्तरजातीय नापेक्षते वस्तुत्वात् घटवत् । सवित्परमकाश्या वस्तुत्वाद् घटवदिति चेत्, न, अस्यामयोजकत्वात् , न खल घटस्य वस्तुत्वात् परमकाश्यता अपितु बुद्धिव्यतिरिक्तवाद तस्मात् स्वनिर्णयोऽपि प्रमाणलक्ष णमस्त्वित्याशङ्कापामार

·॥ स्वनिर्णयः सनप्यलक्षणमप्रमाणेऽपि भावात् ।। १-१-३ ।।
सनपीति परोक्तमनुमोदते अयमर्यो नास्तीत्येव सर्व लक्षणं वाच्यं किन्तु यो धर्मो विपक्षाव्यावर्त्तते स्वनि-
र्णयस्त्वप्रमाणेऽपि संशयादौ वर्तते नहि काचित ज्ञानमात्रा सास्ति या न स्वसंविदिता नाम ततो न स्वनिर्णयो लक्षणमुक्तो-
ऽस्माभिःस्तु परीक्षार्थमुपक्षिप्त इत्यदोपः ॥
ननु, च.परिछिनमय, परिछिन्दता प्रमाणेन पिष्टं पिष्टं स्यात् तथाच गृहीतग्राहिणां धारावाहिकज्ञानानामपि
प्रामाण्यमसङ्गस्ततोऽपूर्वार्थनिर्णय इत्यस्तु लक्षणम् यथाहुः “ स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मकं ज्ञानं प्रमाणम्" इति तथापूर्वार्थवि-
ज्ञानमिति च तत्राह
॥ ग्रहीष्यमाणग्राहिण इव गृहीतग्राहिणोऽपि नाप्रामाण्यम् ॥ १-१-४॥
अयमों द्रव्यापेक्षया वा गृहीतग्राहित्वं विपतिपिश्येत पर्यायापेक्षया वा तत्र पर्यायापेक्षया धारावाहिकज्ञानाना-
मपि गृहीतग्राहित्वं न सम्भवति क्षणिकत्वात् पर्यायाणाम् , तत्कथं तन्निवृत्त्यर्थं विशेषणमुपादीयते । अथ द्रव्यापेक्षया तद-
• प्ययुक्तम् , द्रव्यस्य नित्यत्वादेकत्वेन गृहीतग्रहीप्यमाणावस्थयोर्न भेदः ततश्च के विशेषमाश्रित्य ग्रहीप्यमाणग्राहिणः मामा-
ण्यं न गृहीतग्राहिणः । अपिच अवग्रहेहादीनां गृहीतग्राहित्वेऽपि मामाण्यमिप्यत एव न चैषां भिन्नविषयत्वम्, एवं अवगृहीत-
स्याऽनीहनादीहितस्यानिश्चयादसमञ्जसमापयेत । न च पर्यायापेक्षयानधिगतविशेषाऽवसायादपूर्वार्थत्वं वाच्यम् , एवं
हि न कस्यचिद् गृहीतग्रादित्वमित्युक्तमायम्, स्मृतेश्चममाणत्वेनाभ्युपगताया गृहीतपाहित्वमेव सतत्त्वम्, येरपि स्मृतेरप्रामाण्य-
मिष्टं तैरप्पादनुत्पाद एव हेतुत्वेनोक्तो,न. गृहीतग्राहित्वम् । यदाह "नं स्मृतेरप्रमाणत्वं गृहोतग्राहिताकृतम् । अपि त्वनर्थ-
जन्यत्वं तदमामाण्यकारणम् " इति ॥ ४॥

·म०मी २०मी० अय प्रमाणलक्षणप्रतिक्षिप्तानां संशयानध्यवसायविपर्ययाणां लक्षणमाह ॥ अनुभयत्रोभयकोटिसंस्पर्शी प्रत्ययः संशयः ॥ १-१-५॥ अनुभयस्वभावे वस्तुनि उभयान्तपरिमर्शनशीलं ज्ञानं सर्वात्मना शेत इवात्मा यस्मिन् सति स संशयः । यथा- न्धकारे रा॰कारवस्तूपलम्भाव साधावाधाममाणाभावे सति स्थाणुर्ग पुरुषो वेति प्रत्ययः, अनुभयत्र ग्रहणमुभयरूपे वस्तुन्युभयकोटिसंस्पर्शेऽपि संशयत्वनिराकरणार्यम् , यथाऽस्ति च नास्ति च घटः नित्यवानित्यश्वात्मेत्यादि ॥ ५॥ ॥ विशेपानुल्लेख्यनध्यवसायः॥१-१-६॥ दूरान्धकारादिवशादसाधारणधर्मावमर्शरहितः प्रत्ययोऽनिश्चयात्मकत्वादनध्यवसायः यथा किमेतदिति, यदप्यवि- पल्पर्फ प्रथमक्षणभावि परेपा प्रत्यक्षममाणत्वेनाभिम तदप्यनध्यवसाय एवं विशेषोल्लेखस्य तनाप्यभावादिति ॥६॥ ॥ अतस्मिंस्तदेवेति विपर्ययः ॥ १-१-७॥ यज् साने मतिभासते तद्रूपरहिते वस्तुनि तदेवेति प्रत्ययो विपर्यासरूपत्वाविपर्ययः यथा धातुवैषम्यान्मधुरादि- द्रव्येषु तिक्तादिम्त्ययः,तिमिरादिदोपादेफस्मिन्नपि चन्द्र द्विचन्द्रादिमत्ययः नीयानादगच्छत्स्वाप रक्षेषु गच्छत् प्रत्ययः,आशु भ्रमणादलावादावचक्रोपि चक्रमत्ययः इत्यवसितं प्रमाणलक्षणम् ॥७॥ नन्वस्तूक्तलक्षणं ममाणं तत्मामाण्यं तु स्वतः परतो वा निश्चीयेत न तावत् स्वतः, तद्धि संविदितत्वात् शानमित्येर गृहीयान पुनः सम्यक्त्वलक्षणं मामाण्यं मानत्वमानं तु ममाणाभाससाधारणम् । अपिच स्वतः प्रामाण्ये सर्वेपा- मविपतिपत्तिप्रसङ्गः नापि परतः परं हि तद्गोचरगोचरं वा ज्ञानम् अभ्युपेतार्थ क्रियानिर्भासं वा तद्गोचरनान्तरीयकार्थदर्शनं ·, वा तच सर्व स्वतोऽनवधृतमामाण्यमव्यवस्थितं सत् कथं पूर्वमवर्तकज्ञानं व्यवस्थापयेत् स्वतो वाऽस्य प्रामाण्ये कोऽपराधः प्रवर्तकज्ञानस्य येन तस्यापि तन्न स्यात् न च मामाण्यं ज्ञायते स्वत इत्युक्तमेव परतस्त्वनवस्थेत्याशङ्कयाह प्रामाण्यनिश्चयः स्वतः परतो वा ॥ १-१-८॥ प्रामाण्यनिश्चयः कचित् स्वतो यथाऽभ्यासदशापने स्वकरतलादिज्ञाने स्नानपानावगाहनोदन्योपशमादावर्थक्रिया- निर्भासे वा मत्यक्षज्ञाने, नहि तत्र परीक्षाकांक्षाऽस्ति मेहावताम् , तथाहि जलज्ञानं ततो दाहपिपासाञ्जस्य तत्र प्रवृत्तिस्तत- स्तत्माप्तिस्ततः स्नानपानादीनि ततो दाहोदन्योपशम इत्येतावतैव भवति कृती प्रमाता न पुनर्दाहोदन्योपशमज्ञानमपि परी- क्षते इत्यस्य स्वतः मामाण्यम् । अनुमाने तु सर्वस्मिन्नपि सर्वथा निरस्तसमस्तव्यभिचाराश? स्वत एव प्रामाण्यम् , अव्य- भिचारिलिङ्गसमुत्थत्वात्, न लिगाकारं ज्ञानं लिङ्गं विना न च लिङ्गं लिगिनं विनेति । क्वचित् परतः प्रामाण्यनिश्चयो यथाऽनभ्यासदशापने प्रत्यक्षे नहि तदर्थेन गृहीताध्यभिचारमिति तदेकदेशविपयात्संवादकात् ज्ञानान्तराद्वाऽयक्रियानि - साद्वा नान्तरीयार्थदर्शनाद्वा तस्य मामाण्यं निश्चीयते नेपां च स्वतः प्रामाण्यनिश्चयानानवस्थादिदौस्थ्यावकाशः, शाब्दे तु प्रमाणे दृष्टार्थेऽर्थाव्यभिचारस्य दुनित्वात् संवादाद्यधीनः परतः प्रामाण्यनिश्चयः, अदृष्टार्थे तु दृष्टार्थग्रहोपरागनष्टमुष्टयादिप- तिपादकानां संवादेन प्रामाण्यं निचित्य संवादमन्तरेणाप्याप्तोक्तत्वेनैव मामाण्य निश्चय इति सर्वमुपपन्नम् । अपिलब्धिहेतु: प्रमाणमिति नैयायिकाः तत्रार्थोपलब्धौ हेतुत्वं यदि निमित्तत्वमात्रं तदा तत्सर्वकारक्साधारणमिति कर्तृकर्मादेरपि प्रमाणत्व- प्रसङ्गः, अथ कर्तृकर्मादिविलक्षणं करणं हेतुशन्देन विवक्षितं तर्हि तज्ज्ञानमेव युक्तं नेन्द्रियसन्निकर्पादि यस्मिन् हि सत्यर्थ उ- पलब्धो भवति स तत् करणं न चेन्द्रियसन्निकर्पसामग्र्यादौ सत्यपि ज्ञानाभावे स भवति साधकतमं हि करणमव्यवहितफलं

·म० मी
म०मी०
॥४॥
॥४॥
च तदिप्यते व्यवहितफलस्यापि करणत्वे दधिभोगनाटेरपि तथामसाः तन ज्ञानादन्यत्र प्रमाणत्वम् , अन्यत्रोपचारात् ।
सम्यगनुभवसापन प्रमाणमित्यत्रापि साधनग्रहणात कर्तृकर्मनिरासेन करणस्य प्रमाणत्वं सिध्यति तथाप्यव्यवहितफलत्वेन,
साधकतमत्वं ज्ञानरयैवेति तदेव प्रमाणत्वेनेष्टव्यम् । प्रमाणमविसंवादिज्ञानमिति सौगताः तत्रापि ययविकल्पकं ज्ञानं तदा
न तद्वयवहारजननममर्थ साव्यवहारिकस्य चैतत्प्रमाणस्य लक्षणमिति च भवन्तः तत्कथं तस्य मामाण्यम् , उत्तरकालभा-
विनो व्यवहारजननसमर्थादिकल्पात् तस्य प्रामाण्ये ( कथं ) याचितकमण्डनन्यायः,वरं च व्यवहारहेतोर्विकल्पस्यव प्रामा-
ण्यमभ्युपगन्तुम् , एवं हि परम्परापरिश्रमः परिहतो भवति, विकल्पस्य चापामाण्ये कथं तनिमित्तो व्यवहारोऽविसवादी दृष्ट
विकल्पयोर्ययोरेसीकरणेन तैमिरिकज्ञानवन संवादाभ्युपगमे चोपचरितं संवादित्वं स्यात, तस्मादनुपचरितमविसंवादित्वं
प्रामाण्यस्य लक्षणमिन्छता निर्णयः प्रमाणमेष्टव्य इति ॥ ८॥
प्रमाणसामान्यलक्षणमुक्त्वा परीक्ष्य च विशेपलक्षणं वक्तुकामो विभागमन्तरेण तद्वचनस्याऽशक्यत्वाद्विभागमति-
पाढनार्थमाह
॥ प्रमाणं विधा ।। १-१-९॥
सामान्यलक्षणसूत्रे प्रमाणग्रहणं परीक्षयान्तरितमिति न तदा परामृष्टं किन्तु साक्षादेवोक्तं प्रमाणमिति । द्विधा
दिममारमेव विभागस्यावधारणफलत्वान् तेन प्रत्यक्षमैवैकं प्रमाणमिति चार्याकाः, प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानीति वैशेषिकाः
तान्येवेति सायाः, सहोपमानेन चत्वारीति नैयायिकाः, सहापत्त्या पञ्चेति प्राभाऊराः, सहाभावेन पडिति भाटा इति
न्यूनाधिक्रममाणवादिनः प्रतिक्षिप्ताः । तत्मतिक्षेपश्च वक्ष्यते ॥९॥

·तहिं प्रमाणद्वैविध्यं किं तथा यथाहुः सौगताः प्रत्यक्षमनुमान चेत्युतान्ययेत्याह प्रत्यक्षं च परोक्षं च ॥ १-१-१०॥ अनुते अक्षणोति वा व्यामोति सकलद्रव्यक्षेत्रकालभाषानित्यक्षो जीवः । अश्नुते विपयमित्यक्षमिन्द्रियं च प्रतिः प्रतिगतार्थः असं प्रतिगतं तदाश्रितं अक्षाणि चेन्द्रियाणि तानि प्रतिगतमिन्द्रियाण्याश्रित्योज्जिहीते यज्ज्ञानं तत्सत्यक्ष वक्ष्यमाणलक्षणम् । अक्षेभ्यः परतो वर्त्तत इति परेणेन्द्रियादिना चोक्ष्यत इति परोक्षं वक्ष्यमाणलक्षणमेव, चकारः स्वविपये द्वयोस्तुल्यवललख्यापनार्थः । तेन यदाहुः सकलममाणज्येष्ठं प्रत्यक्षमिति तदपास्तम् । प्रत्यक्षमितिपूर्वकत्वादितरममाणानां तस्य ज्येष्ठतेति चेत् न प्रत्यक्षस्यापि प्रमाणान्तरपूर्वकत्वोपलब्धेः लिङ्गादाप्तोपदेशाद्वा वहयादिकमवगम्य प्रवृत्तस्य तद्विपय- प्रत्यक्षोत्पत्तेः ॥१०॥ न प्रत्यक्षादन्यत्समाणमिति लौकायतिकाः तत्राह ॥ व्यवस्थान्यधीनिषेधानां सिद्धेः प्रत्यक्षतरप्रमाणसिद्धिः॥ १-१-११ ॥ प्रमाणापमाणविभागस्य परयुद्धरतीन्द्रियार्थनिपेषस्य च सिद्धिर्नानुमानादिप्रमाणं विना, चार्वाको हि काश्वि- ज्ज्ञानव्यक्तीः संवादित्वेनाव्यभिचारिणीरुपलभ्याऽन्याश्च विसंवादित्वेन व्यभिचारिणीः पुनः कालान्तरे तादृशीतराणां ज्ञानव्यक्तीनामवश्यं प्रमाणेतरते व्यवस्थापयेत्, न च सन्निहितार्थवलेनोत्पद्यमानं पूर्वापरपरामर्शशून्यं प्रत्यक्षं पूर्वापरकालभा- विनीनां ज्ञानव्यक्तीनां प्रामाण्यामामाण्यव्यवस्थापकं निमित्तमुपलक्षयितुं क्षमते, न चायं स्वमतीतिगोचराणामपि ज्ञानव्य- ·म० मी० म० मा० ॥८॥ कीनां परं प्रति प्रामाण्यममामाण्यं वा व्यवस्थापयितुं प्रभवति तस्माययादृष्टज्ञानव्यक्तिसाधर्म्यद्वारेणेदानीन्तनज्ञानव्यक्तीनां मामाण्यामामाण्यव्यास्थापकं परमतिपादकं परोक्षान्तर्गतमनुमानरूपं प्रमाणान्तरमुपासीत | अपिच अप्रतिपित्सितमर्थ पति- पादपनायं लौकिको न परीक्षक इत्युन्मत्तवदुपेक्षणीयः स्यात् , न च प्रत्यक्षेण परचेतोवृत्तीनामधिगमोऽस्ति चेष्टाविशेपदर्श- ॥५॥ नात्तदवगमे च परोक्षस्य मामाण्यमनिच्छतोऽप्यायातम् , परलोकादिनिषेधश्च न प्रत्यक्षमात्रेण शक्यः कर्तुं सन्निहितमात्र- विपयत्वाचस्य परलोकादिकं चामतिषिध्य नायं सुखेनास्त प्रमाणान्तरं च नेच्छतीति डिम्भहेवाकः। किञ्च प्रत्यक्षस्याप्यर्था- व्यभिचारादेव मामाण्यं तचार्थगतिवद्धलिङ्गशब्दद्वारा समुन्मन्जतः परोक्षस्याप्याव्यभिचारादेव किं नेप्यते । व्यभिचारि- गोपि परोक्षस्य दर्शनादमामाण्यमितिचेत् , प्रत्यक्षस्यापि तिमिरादिदोपादमामाण्यस्य दर्शनात् सर्वत्राऽप्रामाण्यप्रसङ्गः । प्रत्यक्षाभासं नदिति चेत्, इत्यत्रापि तुल्यमेतदन्यत्र पक्षपातात् । धर्मकीर्तिरप्येतदाह "प्रमाणेतरसामान्यस्थितेरन्यधियो गतेः। प्रमाणान्नरसद्भायः मतिषेधाच कस्यचित् । अर्थस्यासम्भवे भावात प्रत्यक्षेपि प्रमाणता । प्रतिवद्धस्वभावस्य तद्धेतुत्वे समं द्रयम् ' । इति यथोक्तसइयायोगेपि च परोक्षार्थविषयमनुमानमेव सौगतैरुपगम्यते तदयुक्तम् , शब्दादीनामपि प्रमाणत्वात् तेषां चानुमाने ऽन्तर्भापयिनुमशक्यत्वात् एकेन तु सर्वसमाहिणा प्रमाणेन प्रमाणान्तरसड्ग्रहे नायं दोपः तत्र यथेन्द्रियन- मानसात्मसंवेदनयोगिज्ञानानां प्रत्यक्षेग सङ्ग्रहस्तथा स्मृतिमत्यभिज्ञानोहानुमानागमानां परोक्षेण सग्रहो लक्षणस्याविशे- पात् । स्मृत्यादीनां च विशेपलक्षणानि स्वस्थान एव वक्ष्यन्ते, एवं परोक्षस्योपमानस्य प्रत्यभिज्ञाने अर्थापत्तेरनुमानेऽन्तर्भा- वोऽभिधास्पते ॥ ११॥ यत्तु प्रमाणमेव न भवति न तेनान्तर्भूनेन वहि तेन वा किचित् प्रयोजनम् , यथाऽभावः, कथमस्यामामाण्यं निर्विषयत्वाद् इति मः, तदेव कथमिति चेन् ।।

·SAHARA , भावाभावात्मकत्वादस्तुनो निर्विषयोऽभावः ॥ १-१-१२ ॥ नहि मावकरूपं वस्त्विति विश्वस्य वैवरूप्यमसात् नाप्यभावैकरूपं नीरूपत्वप्रसङ्गात् , किन्तु स्वरूपेण सत्त्वात् पररूपेण चासत्त्वात् भावाभावरूपं वस्तु, तथैव प्रमाणानां प्रवृत्तेः, तथाहि प्रत्यक्षं तावद्भूतलमेवेदं घटादि न भवतीत्यन्वय- व्यतिरेकद्वारेण वस्तु परिछिन्दत् तदधिकं विषयभावैकरूपं निराचष्टे इति कं विषयमाश्रित्याभावलक्षणं प्रमाणं स्यात् एवं परोहाण्यपि प्रमाणानि भावाभावरूपवस्तुग्रहणमवणान्येव, अन्यथाऽसङ्कीर्णस्वस्वविषयग्रहणासिद्धः, यदाह " अयमेवेति यो रोप भावे भवति निर्णयः । नैप वस्त्वन्तराभावसंवित्त्यनुगमादृते " इति । अथ भवतु भावाभावरूपता वस्तुनः किं न- छिन्नं वयमपि हि तथैव प्रत्यपीपदामः केवलं भावांश इन्द्रियसनिकृष्टत्वात् प्रत्यक्षपमाणगोचरोऽभावांशस्तु न तथेत्यभाव- प्रमाणगोचर इति कयमविपयत्वं स्यात् तदुक्तं " न तावदिन्द्रियेणैपा नास्तीत्युत्पाद्यते मतिः । भावांशेनैव संयोगो योग्य- त्वादिन्द्रियस्य हि ॥१॥ गृहीत्वा वस्तुसद्भावं स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् । मानसं नास्तिता ज्ञानं जायतेऽक्षानपेक्षया ॥२॥ इति" ननु भावांशादभावांशस्याभेदे कथं प्रत्यक्षेणाग्रहणं भेदे वा घटायभावरहितं भूतलं प्रत्यक्षेण गृह्यत इति घटादयो गृह्यन्त इति माप्तं वदभावग्रहणस्य तद्भावग्रहणनान्तरीयकत्वात् , तथाचाभावग्रहणमपि पश्चात् प्रवृत्तं न तानुत्सारयितुं पदिष्ठं स्थात्, अन्यथाऽसङ्कीर्णस्य सङ्कीर्णताग्रहणात् प्रत्यक्षं भ्रान्तं स्यात् । अपिचायं प्रमाणपञ्चकनिटत्तिरूपत्वात् तुच्छस्तत एवाशानरूपः कथं प्रमाणं भवेत् तस्मादभावांशात्कथञ्चिदभिन्नं भावांशं परिछिन्दता प्रत्यक्षादिना प्रमाणेनाभावांशो गृहीत एवेति तदतिरिक्तविपयाभावानिर्विपयोऽभावस्तथाच न प्रमाणमिति स्थितम् ।। १२॥ विभागमुक्या विशेषलक्षणमाह . RATI; VIDYA DE S. M... ........

·म०मी० . 70 मी० विशदः प्रत्यक्षम् ॥ १-१-१३ ॥ सामान्यलक्षणानुवादेन विशेपलक्षणविधानात् सम्यगर्थनिर्णय इति ममाणसामान्यलक्षणमनूय विशद इति वि- शेपलसणं मसिद्धस्य प्रत्यसस्प वियीयते, तयाच प्रत्यक्ष धम्मि विशदसम्यगर्थनिर्णयात्मकमिति साध्यो धर्मः प्रत्यक्षत्वादिति हेतुः, पदिशदसम्यगर्थनिर्णयात्मकं न भवति न तत् प्रत्यक्षं यथा परोक्षमिति व्यतिरेकी, धमिणो हेतुत्वेऽनन्वयदोप इति घेद, न विशेपे धम्मिणि घर्मिसामान्यस्य हेतुत्वाचस्य च विशेषनिष्ठत्वेन विशेपेष्वन्वयसम्भवात् , सपक्षे वृत्तिमन्तरेणापि च विपेसल्यादृचिवलाद्गमकत्वमित्युक्तमेव । अथ किमिदं वैशयं नाम यदि, स्वविषयग्रहणं नपरोक्षेप्यक्षुण्णम् , अथ स्फुटत्वं तदपि स्वसंविदितत्वात् सर्व विश्शनानां सममित्याशङ्कयाह . ., .. प्रमाणान्तरानपेक्षेदन्तया प्रतिभासो वा वैशद्यम् ॥ १-१-१४ ॥ प्रस्तुताद ममाणादन्यत् प्रमाणे शब्दलिङ्गादिशानं तत् ममाणान्तरं तन्निरपेक्षता वैशवम् , नहि शब्दानुमानादि- वत् प्रत्यक्ष खोत्पत्तौ शब्दलिङ्गादिज्ञानं प्रमाणान्तरमपेक्षते इत्येकं वैशय़लक्षणम् , लक्षगान्तरमपिं इदन्तया प्रतिभासो वेति इदन्तया विशेषनिष्ठतया या प्रतिभासः सम्यगर्थनिर्णयस्य सोऽपि वैशयम्, वाशब्दो लक्षणान्तरत्वसूचनार्थः ॥१४॥ अथ मुख्यसाम्यवहारिकभेदेन वैविध्यं प्रत्यक्षस्य हृदि निघाय मुख्यस्य लक्षणमाह तत्सर्वथावरणविलये चेतनस्य' स्वरूपाविर्भावोमुख्यं केवलम् ॥ १-१-१५ ॥ .

·तदिति प्रत्यतस्य परामयम्, अम्पयाऽनन्तरमेव वैशयमभिसम्बध्येत दीर्घकालनिरन्तरसत्कारासेवितरत्नत्रयम- कपर्यन्ते एकलविनाविचारध्यानवलेन निःशेषतया ज्ञानावरणीयादीनां घातिकर्मणां प्रक्षये सति चेतनास्वभावस्यात्मनः प्रकाशस्वभावस्येति यावत् स्वरूपस्य प्रकाशस्वभावस्य सत एवावरणापगमेनाविर्भाव आविर्भूतं स्वरूपं मुखमिव शरीरस्य सर्वज्ञानानां प्रधान मुख्य प्रत्यक्षं तचेन्द्रियादिसाहायकविरहात् सकलविषयत्वादसाधारणत्वाच केवलमित्यागमे प्रसिद्धम् प्रकाशस्वभावता कयमात्मनः सिद्धेति चेत्, एते चूमः आत्मा प्रकाशस्वभावोऽसन्दिग्धस्वभावत्वात् यः प्रकाशस्वभावो न भवति नाप्तावसन्दिग्धस्वभावो यया घटः न च तयात्मा, न खलु कश्चिदहमस्मि न वेति सन्दिग्धे इति नासिद्धो हेतुः, तथा- मा प्रकाशस्वभावो चोदृत्वात् यः प्रकाशस्वभावो न भवति नासौ बोद्धा यया घटः न च न योद्धात्मेति, तथा यो यस्याः क्रियापाः की न स तद्विपयो यया गतिक्रियायाः कर्चा चैत्रो न तद्विपयो ज्ञप्तिक्रियायाः कर्त्ता चात्मेति । अथ प्रकाशस्व- भावत्वे आत्मनः कयमावरणम् , आवरणे वा सततावरणमसङ्गः, नैवं, प्रकाशस्वभावस्यापि चन्द्रार्कादेरिव रजोनीहाराभ्रप- टलादिभिरिव शनावरणीयादिकर्मभिरावरणस्य सम्भवात् , चन्द्रार्कादेरिव च प्रवलपवमानमायानभावनादिभिर्विलयस्य चेति । ननु सादित्वे स्यादावरणस्योपायतो विलयः, नैवम्, अनादेरपि सुवर्णमलस्य क्षारमृत्पुटपाकादिना विलयोपलम्भात् तहदेवानादेरपि ज्ञानापरणीयादिकर्मणः प्रतिपक्षभूतरत्नत्रयाभ्यासेन विलपोपपत्तेः । न चामूर्तस्यात्मनः कथमावरणमिति वाच्यम् , अमूर्तीया अपि चेतनाशक्तैर्मदिरामदनकोद्रवादिभिरावरणदर्शनात् । अथावरणीयतत्पक्षाभ्यामात्मा विक्रियेत न वा किं पात: "वर्षातपाभ्यां किं व्योम्नवर्मण्यस्ति तयोःफलम् । चोपमश्वेत् सोऽनित्यः खतुल्यश्चेदसत्फलः" इति चेत्, न, अस्य दूपणस्य कूटस्थनित्यतापक्ष एव सम्भवात् , परिणामिनित्यश्वात्मेति तस्य पूर्वापरपर्यायोत्पादविनाशसहिता. नुत्तरूपत्वात् । एकान्तनित्यक्षणिकपक्षयोः सर्वधार्थक्रियाविरहाद, यदाह " अर्यक्रिया न युज्येत नित्यक्षणिकपक्षयोः ·म० मी० १० मी० क्रमाक्रमाभ्यां भावानां सा लक्षणतया मवा" इति ॥ १५ ॥ ननु प्रमाणाधीना प्रमेयव्यवस्था न च मुख्यमत्यक्षस्य तद्वतो वा सिद्धौ किञ्चित्ममाणमस्ति प्रत्यक्षं हि रूपा- ॥७॥|| दिविषयविनिर्मितव्यापारं नातीन्द्रियेऽर्थे प्रवर्तितुमुत्सहते, नाप्यनुमानं प्रत्यक्षदृष्टलिङ्गलिङ्गिसम्बन्धवलोपजनितधर्मक- त्वात्तस्य, आगमस्तु यातीन्दिपज्ञानपूर्वकस्तत्साधकस्तदेतरतराश्रयः " नर्त तदागमात्सि येन च तेनागमो विना" इति, अपौरुषेयस्तु तत्साधको नास्त्येव योऽपि " अपाणिपादो ह्यमनो गृहीता पश्यत्यचक्षुः स मृणोत्यकर्णः । स वेत्ति विश्व नहि तस्य वेत्ता तमाहुरऽयं पुरुषं महान्तम् " इत्यादिः कश्चिदर्थवादरूपोऽस्ति नासो प्रमाणं विवावेच प्रामाण्योपगमात् प्रमाणान्तराणां चात्राऽनवसर एवेत्याशङ्कयाह ॥ प्रज्ञातिशयविश्रान्त्यादिसिद्धेस्ततसिद्धिः ॥ १-१-१६ ॥ प्रज्ञाया अतिशयस्तारतम्यं कचिद्विश्रान्तमतिशयत्वात् परिमाणातिशयवदित्यनुमानेन निरतिशयमज्ञप्तिसिद्धया तस्य केवलज्ञानस्य सिद्धिस्तत्सिद्धिरूपत्वात् केवलज्ञानसिद्धेः । आदिग्रहणात् सूक्ष्मान्तरितदूरार्थाः कस्यचित्मत्यक्षाः प्रमेयत्वाव पटवदित्यतो ज्योतिर्सानाविसंवादान्यथानुपपत्तेव तत्सिद्धिः, यदाह "धीरत्यन्तपरोक्षेर्थे न चेत् पुंसां कुतः पुनः। ज्योतिर्शनाविसंवादः श्रुताचेत्साधनान्तरम् " अपिच नोदना हि मूतं भवन्तं भविष्यन्तं मूक्ष्मं व्यवहितं विप्रकृष्टमेवाती- यकमर्थमवगमयवि मान्यत्किंचनेन्द्रियमिति पदता भूतार्थपरिज्ञानं कस्यचित्पुंसोऽभिमतमेव, अन्यया कस्मै वेदस्त्रिकाल- विषयमय निवेदयेत्, स हि निवेदयंत्रिकालविपयतत्त्वमेवाधिकारिणमुपादत्ते, तदाह, " निकालविषयं तत्त्वं कस्मै वेदो निवेदयेत् । अक्षय्यावरणैकान्तान्न चेद्वेद तथा नरः" इति, निकालविषयवस्तुनिवेदनान्यथानुपपत्तेरतीन्द्रियकेवलज्ञान- ·सिद्धिः । किञ्च प्रत्यक्षानुमानसिद्धसंवादं शा मेवातीन्द्रियार्थदर्शिसद्भावे प्रमाणं य एव हि शासस्य विषयः स्याद्वादः स एव प्रत्यक्षादेरपीति संवादः तथाहि "सर्चमस्ति स्वरूपेण पररूपेण नास्ति च । अन्यथा सर्वसत्त्वं स्यात् स्वरूपस्याप्यस- म्भवः " इति दिशा प्रमाणसिद्धं स्याद्वादं प्रतिपादयन्नागमोहतस्सर्वज्ञतामपि प्रतिपादयति, यदस्तुमो “यदीयसम्यक्त्ववलान् प्रतीमो भवागानां परमाप्तभावम् । कुवासनापाशविनाशनाय नमोस्तु तस्मै तव शासनाय," इति । प्रत्यक्षं तु यद्यप्यन्द्रियिक नातीन्दियज्ञानविषयं तथापि समाधिवललब्धजन्मकयोगिप्रत्यक्षमेव वाद्यार्थस्येव स्वस्यापि वेदकमिति प्रत्यक्षतोपि तसिद्धिः। अथ " ज्ञानमपतियं यस्य वैराग्यं च जगत्पतेः । ऐश्वर्य चैव धर्मश्च सहसिद्धं चतुष्टयम्" । इति वचनात्सर्वज्ञत्वमीश्वरा- दीनामस्तु मानुपस्य तु कस्यचिद्विद्याचरणवनोपि तदसम्भावनीयं, यत्कुमारिला, " अथापि वेददेहत्वाब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । कामं भवन्तु सर्वज्ञाः सार्वज्यं मानुगस्य किम् " । इति, आः सर्वज्ञापलापपातकिन दुर्वदवादिन् मानुपत्वनिन्दार्थवादापदेशेन देवाधिदेवानधिक्षिपसि ये हि जन्मान्तरान्जितोनितपुण्यप्राग्भाराः सुरभवभवमनुपमं सुखमनुभृय दुःखपङ्कमग्नमखिलं जीव- लोकमुदिधीवो नरकेष्वपि क्षणं क्षिप्तसुखासिकामृतदृष्टयो मनुष्यलोकमवतेरुः जन्मसमयसमकालचलितासनसकलसुरेन्द्रटन्द- विहितजन्मोत्सवाः किङ्करायमाणमुरसमूहाहमहमिकारब्धसेवाविधयः स्वयमुपनतामतिप्राज्यसाम्राज्यश्रियं तृणवदवधूय सम- तृणमणिशत्रुमित्रत्तयो निगमभावमयमितेतिमरकादिजगदुपद्रवाः शुक्लथ्यानानलनिर्दग्धयातिकर्माण आविर्भूतनिखिलभावा- भावस्वभावावभासिफेवलपलदलितसकलजीवलोकमोहमसराः सुरासुरविनिर्मितां समवसरणभृवमधिष्ठाय स्वस्वभापापरिणा- मिनीभिर्याग्भिः प्रचितर्मनीर्थावतुगिंगदतिमयमयीं तीर्थत्वलक्ष्मीमुपभुज्य परं ब्रह्म सतवानन्दं सकलकर्मनिक्षिमुपेयि- पांसस्तान्मानपत्यादिसाधारणधर्मोपदेशेनापबदन मुमेरमपि लोष्टादिना साधारणीकर्तुं पार्थिवत्वेनापवदेः, किश्चानवरतवनि- तागसम्भोगदुर्ललितटतीनां विविधहेतुसमूहयारिणामक्षमालायायत्तमनःसंयमानां रागद्वेषमोहकलुपितानां ब्रह्मादीनां सनवि- ·म० मी. २०मी० ॥८॥ यदलदामस्तुनी "मदेन मानेन मनोभवेन क्रोधेन लोभेन च सम्मदेन । पराजिताना मसभं सुराणां हथैव सा- वसामाग्यम् माग्यम्जापरेपाम् । " इति । अयापि रागादिदोपकालुप्यविरहिताः सततज्ञानानन्दमयमृतयो ब्रह्मादयस्तर्हि तादृशेषु तेषु न पितिपरामह अगेचाम हि "पर तत्र समये यथा तथा योऽसि सोऽस्यभिधया यया तया । वीतदोषफलुपः स चेन्नवानेक एवं भगमनमोऽस्तु ने " इति । केवलं ब्रह्मादिदेवताविषयाणां श्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासकथानां वैतध्यमासज्येत ॥ १६ ॥ नदेयं साधभ्यः प्रमाणेभ्योऽतीन्द्रियज्ञानसिद्भिरुक्ता वायफाभावाच सुनिश्चिता असम्भवबाधकत्वात् सुखादिवत् ॥ १-१-१७॥ नरिसद्धिरिति सम्मन्यते तथाहि केवलज्ञानवायकं भवत् प्रत्यक्ष वा भवेत् प्रमाणान्तरं वा, न तावत् मत्यक्षं तस्य विधाने एराधिकारात "संपदं वर्गमानं च गृह्यते चक्षुरादिना" इति स्वयमेर भाषणात् । अथ न प्रवर्चमानं प्रत्यक्षं तद्बाध किन्तु निवर्तमानं तर्हि यदि नियतदेशकालविषयत्वेन वाधकं तर्हि सम्पतिपद्यामहे अय सकलदेशकालविपयत्वेन तर्हि न तत् सकल- देशापुरपपरिपत्साक्षात्करणमन्तरेण सम्भवतीति सिद्धं नः समीहितम् , न च जैमिनिरन्यो वा सकलदेशादिसाक्षात्कारी सम्भवनि सत्चपुर पत्तादेः रथ्यापुरपवत् । अथ प्रज्ञायाः सातिशयत्वानत्मकर्पोऽप्यनुमीयते तर्हि तत एव सकलार्थदशी कि नानु मायने, सपसे चानुपरम्भमममाणयन् सर्वज्ञाभावे कुतः प्रमाणयेदविशेषात्, न चानुमानं तद्बाधकं सम्भवति, धम्मिग्रहणमन्तरेणा- नुमानामटत्तेः । धम्मिग्रहणे वा तद्ाहकममाणाधितत्वादनुत्थानमेवानुमानस्य | अथ विवादाासिनः पुरुषः सर्वज्ञो न भवति वक्तृत्वान् पुरपलाद्वा रथ्यापुरपवदित्यनुमानं तद्वाधकं ब्रूपे, तदसत्, यतो यदि प्रमाणपरिदृष्टार्थवत्तृत्वमा हतुस्तदा विरुदः ताटास्य वक्तृत्वस्य सर्वज्ञ एव भावात् । अथासमृतार्यवत्कृतं तदा सिद्धसाध्यता प्रमाणविरुद्धार्थवादिनामसर्वज्ञ-

·त्वेनेष्टत्वात् । वत्कृत्वमात्रं तु सन्दिग्धविपक्षव्याटत्तिकत्वादनकान्तिकम् , ज्ञानप्रकर्षे वक्तृत्वापकर्षादर्शनात प्रत्युत ज्ञानाति-
शयवतो वक्तृत्वातिशयस्यैवोपलब्धः । एतेन पुरुषत्वमपि निरस्तम्, पुरुषत्वं हि यदि रागाद्यदूपितं तदा विरुद्धम् , ज्ञान-
वैराग्यादिगुणयुक्तपुरुषत्वस्य सर्वज्ञतामन्तरेणानुपपचेः । रागादिदूपिते तु पुरुषत्वे सिद्धसाध्यता, पुरुपत्वसामान्य तु
सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकमित्यवाधकम् , नाप्यागमस्तद्वाधकः, तस्यापौरुषेयस्यासम्भवात् सम्भवे वा तद्भाधकस्य तस्यादर्श-
नात् सर्वज्ञोपज्ञश्चागमः कथं तद्वाधक इत्यलमतिप्रसङ्गेनेति ॥ १७ ॥
न केवलं केवलमेव मुख्यं प्रत्यक्षमपि त्वन्यदपीत्याह ।।
तत्तारतम्येऽवधिमनःपर्यायौ च ॥ १-१-१८ ॥
सर्वथावरणविलये केवलं तस्यावरणविलयस्य तारतम्ये आवरणक्षयोपशमविशेपे तन्निमित्तकोऽवधिरवधिज्ञानं मनः-
पर्यायो मनःपर्यायज्ञानं च मुख्यमिन्द्रियानपेक्षं प्रत्यक्षम् तत्रावधीयत इत्यवधिः मर्यादा सा च रूपिप्ववधेरिति वचनात्
रूपवद्रव्यविपया अवध्युपलक्षितं ज्ञानमप्यवधिः ॥ १८ ॥
स देधा भवप्रत्ययो गुणप्रत्ययश्च ॥ १-१-१९ ॥
तत्रायो देवनारकाणां पक्षिणामिव वियद्गमनं गुणप्रत्ययो मनुष्याणां तिरश्चां च, मनसो द्रव्यरूपस्य पर्याया-
चिन्तनानुगुणाः परिणामभेदास्तद्विपर्य ज्ञानं मनःपर्यायः तथाविधमनःपर्यायान्यथानुपपत्त्या तु यद्बाह्यचिन्तनीयार्थज्ञानं
तदानुमानिकमेव न मनःपर्यायमत्यनम् । यदाहुः "जाणइ वझे णुमाणाउ ति" ॥ १९ ॥

·म० मी० म०मी० ॥०॥ ॥०॥ ननु रूपिद्रव्यरिपयत्वे क्षायोपशपिरत्वे च तुल्ये को विशेषोऽअधिमनःपर्याययोरित्याह विशुद्धिक्षेत्रस्वामिविपयभेदात्तनेदः ॥ १-१-२०॥ सत्यपि कश्चित्सापर्ये विशुद्धयादिभेदादवधिमन.पर्यायज्ञानयोर्भेदः तत्रावधिज्ञानान्मनः पर्यायज्ञानं विशुद्ध तरम्, यानि हि मनोद्रव्याणि अापिशानी जानीते तानि मनःपर्यायशानी विशुद्धतराणि जानीते, क्षेत्रकृतश्चानयोर्भेदः, अवधि- शानमगुठस्यास त्यभागादिपु भवत्यासर्व रोकात् मनःपर्यायज्ञानं तु मनुष्यक्षेत्र एव भवति, स्वामिकृतोपि, अधिज्ञानं रायतस्यासयतस्य सयतासयतस्य च सांगतिभवति मनःपर्यायज्ञानं तु मनुष्यसंयतस्य प्रकृचारित्रस्य प्रमत्तादिषु क्षीणापायान्तेषु गुणस्थानकेषु भाति तापि वर्द्धमानपरिणामस्य नेतरस्य पर्द्धमानपरिणामस्यापि ऋद्धिमाप्तस्य नेतरस्य ऋद्धिमाप्तरयापि कस्यचिन्न सर्वस्येति, विपयकृतश्च रूपपद्रव्ये पसर्वपर्याये पवधेविषयनिबन्धस्तदनन्तभागे मन:- पर्यायस्येति ॥२०॥ भासितं मुरयं प्रत्यक्ष अथ सान्यवहारिकमाह इन्द्रियमनोनिमित्तोऽवग्रहेहावायधारणात्मा सांव्यवहारिकम् ॥१-१-२१॥ इन्द्रियाणि स्पर्शनादीनि वक्ष्यमाणलक्षणानि मनव निमितं कारणं यस्य स तथा सामान्यलक्षणानुसत्तेः । सम्यगर्थनिर्णयस्ये विशेषणं तेनेन्द्रियमनोनिमित्तः सम्यगर्थनिर्णयः, कारणमुक्त्वा स्वरूपमाह अवग्रहेहावायधारणात्मा, अवग्रहाटयो वक्ष्यमाणलक्षणाः ता आत्मा यस्य सोहावायधारणात्मा, आत्मग्रहणं च क्रमेणोत्पयमानानामप्यवग्रहा- , ·. दीनां नात्यन्तिकोभेदः किन्तु पूर्वपूर्वस्योत्तरोत्तररूपतया परिणामादेकात्मकत्वमिति प्रदर्शनार्यम् । समीचीनः प्रवृत्तिनिट- चिरूपो व्यवहारः संव्यवहारस्तमयोजनं सांव्यवहारिक प्रत्यक्षम् , इन्द्रियमनोनिमित्तत्वं च समस्त व्यस्तं च वोद्धव्यम् , इन्द्रियप्राधान्यान्मनावलापानाचोत्पयमान इन्द्रियजो मनस एव विशुद्धिसव्यपेक्षादुपजायमानो मनोनिमित्त इति । ननु स्वसंवेदनरूपमन्यदपि प्रत्यक्षमस्ति तत्कस्मानोक्तमिति न वाच्यम् , इन्द्रियजज्ञानस्वसंवेदनस्पेन्द्रियमत्यक्षेऽनिन्द्रियजमुखादि- स्वसंवेदनस्य मनःमत्यक्षे योगिनत्यक्षस्वसंवेदनस्य योगिमत्यक्षेऽन्तर्भावात् , स्मृत्यादिस्वसंवेदनं तु मानसमेवेति नापरं स्वसंवेदनं नाम प्रत्यक्षमस्तीति भेदे नोक्तम् ॥ २१ ॥ इन्द्रियेत्युक्तमितीन्द्रियाणि लक्षयति स्पर्शरसगन्धरूपशब्दग्रहणलक्षणानि स्पर्शनरसनधाणचक्षुः- श्रोत्राणीन्द्रियाणि द्रव्यभावभेदानि ॥ १-१-२२ ॥ स्पर्शादिग्रहणं लक्षणं येषां तानि यथासङ्घचं स्पर्शनादीनीन्द्रियाणि तथाहि स्पर्शायुपलब्धिः करणपूर्वा क्रि- यात्वात् च्छिदिक्रियावत् तत्रेन्द्रेण कर्मणा सृष्टानीन्द्रियाणि नामकर्मोदयनिमित्तत्वात् इन्द्रस्यात्मनो लिङ्गानि वा कर्ममली- मसस्य हि स्वयमानुपलब्धुमसमर्थस्यात्मनोऽर्थोपलब्धौ निमित्तानि इन्द्रियाणि । नन्वेवमात्मनोऽर्थज्ञानमिन्द्रियात् लिङ्गादुप- जायमानमानुमानिकं स्यात् तथाच लिङ्गापरिज्ञानेऽनुमानानुदयात् तस्यानुमानास्परिझानेऽनवस्थाप्रसङ्गा, नैवं, भाषेन्द्रिय- स्वसंविदितत्वेनानवस्थानवकाशात् । यद्वेन्द्रस्यात्मनो लिङ्गान्यात्मगमकानीन्द्रियाणि करणस्य चास्यादिवत्कधिष्ठितत्वदर्श- नाव वानि च द्रव्यभावरूपेण भियन्ते, नत्र द्रव्येन्द्रियाणि नामकर्मोदयनिमित्तानि, भावेन्द्रियाणि पुनस्तदावरणवीर्यान्तराय-:

·२० मी० ॥ सयोपशमनिमित्तानि सपा पञ्चसूत्री स्पर्शग्रहणलक्षणं स्पर्शनेन्द्रियं, रसग्रहणलक्षणं रसनेन्द्रियमित्यादि, सकलसंसारिषु प्र० मी० भावाच्छरीरव्यापकत्वाच स्पर्शनस्य पूर्व निर्देशः ततः क्रमेणाल्पाल्पजीवविषयत्वादसनघ्राणवाश्रोत्राणाम् , तत्र स्पर्शने- ०॥ न्द्रियं तदावरणसयोपशमसम्भवं पृथिव्यतेनोवायुवनस्पतीनां शेपेन्द्रियावरणवतां स्थावराणां जीवानां तेषां च " पुढवीचि- ॥१०॥ तमन्तमरखाया " इत्यादेराप्तागमात्सिदिः, अनुमानाच ज्ञानं कचिदात्मनि परमापर्पवत् अपकृष्यमाणविशेषत्वात् परि- माणपत् यत्र तदपकर्षपर्यन्तस्त एफेन्द्रियाः स्थावराः न च स्पर्शनेन्द्रियस्याप्यभावे भस्मादिपु ज्ञानस्यापकर्पोयुक्तः, तत्र हि मानस्याभार एव न पुनरपकर्मस्ततो यया गगनपरिमाणादारभ्यापकृप्यमाणविशेष परिमाणं परमाणौ परमापकर्षवत् तथा शानमपि केवलझानादारभ्यापकृप्यमाणविशेषमेकेन्द्रियेप्वत्यन्तमपकृप्यते, पृथिव्यादीनां च प्रत्येकं जीवत्वसिद्धिरने वक्ष्यते । स्पर्शनरसनेद्रिये कमि-अपादिका-नूपुरक-गण्डूपद-शङ्ख-शुक्तिका-शम्यूका-जलौका-प्रभृतीनां नसानाम् स्पर्शन-रसन- प्रागानि पिपीलिया-रोहिणिका-पेचिका-यु-तुंगरक-त्रिपुस-बीज-कांसाऽस्थिका-शतपदी-अयेनक-तृणपन-काष्ठ- हाररादीनां, स्पर्शन-रसन-प्राण-चभूपि भ्रमर-उर-सारङ्ग-मक्षिका-पुस्ति?त्रिका-दंश-मशक-वृश्चिक-नन्द्यावर्त्त-कीट- क-पतलादीनां, सह औरण तानि । मत्स्य--उरग-मुजग-पक्षि-चतुष्पदानां तिर्यग्योनिजानां सर्वेषां च नारकमनुष्यदेवा- नामिर्गी । ननु वचनादानविहरगोत्सर्गानन्दहेतूनि वामाणिपादपायूपस्थलक्षणान्यपीन्द्रियाणीति सावयास्तत्कथं पञ्चैवे- न्द्रियाणि, न, ज्ञानविशेषहेतूनामेवदेन्द्रियत्नाधिकृतत्वात् चेष्टारिशेपनिमिच वेनेन्द्रियत्वकल्पनायामिन्द्रियानन्त्यप्रसङ्गचेष्टावि- शंगणामनन्तत्वात् तस्माद्वयक्तिनिर्देशात्पश्चेन्द्रियाणि तेषां च परस्पर स्यादभेदो व्याभेदात् स्यानेदः पर्यायार्थादेशात् अभेदैमान्ने हि स्पर्शनेन सस्पेिव रसादेरपि ग्रहणप्रसङ्गः तथाचेन्द्रियान्तरकल्पनावैयर्थ्य कस्यचित् साकल्ये वैफल्ये वा- ज्येषां साकल्पकल्यासहश्य भेदैकान्तेऽपि वेपामेफन सकलज्ञानजनकत्वाभावप्रसङ्गः सन्तानान्तरेन्द्रियवत् । मनस्तस्य जन-

·मत्या-
कमितिचेत् , न, तस्येन्द्रियनिरपेक्षस्य तजनकत्वाभावात् । इन्द्रियापेक्षम्मनोऽनुसन्धानस्य जनकमितिचेत्, सन्तानान्तरेन्द्रिया-
पेक्षस्य कुतो न जनकत्वमिति वाच्यम् । प्रत्यासत्तेरभावादिति चेत् , अत्र का प्रत्यासत्तिरन्यत्रैकद्रव्यतादात्म्यात् ,
सत्यन्तरस्य च व्यभिचारादिति । एतेन तेपामात्मना भेदाभेदैकान्तौ प्रतिव्यूढी, आत्मना करणानामभेदैकान्ते कर्तृत्वमसङ्गः
आत्मनो वा करणत्वासनः उभयोरुभयात्मकत्वमसझोवा विशेषाभावात् ततस्तेषां भेदैकान्ते चात्मनः करणत्वाभावः सन्ता-
नान्तरकरणवादिपर्ययो वेति मतीतिसिद्धत्वादाधकाभावाचानेकान्त एवाश्रयगीयः । द्रव्येन्द्रियाणामपि परस्परं वारम्भकपुद्ग-
लद्रव्पेभ्यश्च भेदाभेदद्वाराऽनेकान्त एव युक्ता, पुद्गलद्रव्यार्थादेशादभेदस्य पर्यायार्थादेशाच्च भेदस्योपपद्यमानत्वात् एवमि-
न्द्रियविषयाणां पर्यादीनामपि द्रव्यपर्यायरूपतया भेदाभेदात्मकत्वमवसेयम् । तथैव निधिमुपलब्धेः, तथाच द्रव्यमानं
पर्यायमात्रं चेन्द्रियविषय इति स्पर्शादीनां कर्मसाधनत्वं भावसाधनत्वं च द्रष्टव्यम् ।। २२ ॥
द्रव्यभावभेदानीत्युक्तं तानि क्रमेण लक्षयति
द्रव्येन्द्रियं नियताकाराः पुद्गलाः ॥ १-१-२३ ॥
द्रव्येन्द्रियमित्येकवचनं जात्याश्रयणात् नियतो विशिष्टो बाह्य आभ्यन्तरथाकारः संस्थानविशेपो येप ते निय-
ताकाराः पूरणमलनधर्माणः स्पर्शरसगन्धवर्णवन्तः पुद्गलाः, नथाहि श्रोत्रादिपु यः कर्णगप्कुलीप्रभृतिर्वाद्यः पुद्गलानां प्र-
चयो यश्चाभ्यन्तरः कदम्बगोलकाद्याकारः स सर्वो द्रव्येन्द्रियम् , पुद्गलद्रव्यरूपत्वात् , अप्राधान्ये वा द्रव्यशब्दो यथाऽङ्गार-
मर्दको द्रव्याचार्य इति, अप्रधानमिन्द्रियं द्रव्येन्द्रियं व्यापारवत्यपि तस्मिन् सन्निहितेऽपि चालोकप्रभृतिनि सहकारिपटले
भावेन्द्रियं विना स्पर्शाग्रुपलब्ध्यसिद्धः ॥२३ ॥

·म० मी० २.मी. भावेन्द्रियं लभ्युपयोगौ ॥ १-१-२४ ।। लम्भनं लम्धिर्शनावरणकर्मक्षयोपशमविशेषः यत्सन्निधानाद्वा(दया)त्मा द्रव्येन्दियनितिं प्रति व्याप्रियते तन्निमित्त ॥११॥ आत्मनः परिणामविशेष उपयोगः, आपि भारेन्द्रियमित्येकवचनं जात्याश्रयणात् भारशब्दोऽनुपसर्जनार्थः यथैवेन्दनधर्म- योगिनानुपपरिनेन्द्रत्वो भावेन्द उन्यते तथैवेन्द्रलिङ्गत्वादिधर्मयोगेनानुपचारितेन्द्रलिङ्गत्वादिधर्मयोगि भावेन्द्रियम् । तत्र रविम्यभार नारदिन्द्रियं स्वार्थसरित्तावात्मनो योग्यतामादधद्भावेन्द्रियतां प्रतिपयते नहि तवायोग्यस्य तदुत्पत्तिराकाश- पदुपर पते पार्यसंविधोग्यतैव च लब्धिरिति । उपयोगस्वभावं पुनः सार्थसंविदि व्यापारात्मकं नह्यच्याप्तं स्पर्शनादिसंवेदनं पदि प्रकाशयितुं शक्तं सुपुप्तादीनामपि वत्मकाशकत्वमाप्तेः । स्वार्थमकाशने व्यापूनस्य संवेदनस्योपयोगत्वे फलत्वादिन्द्रि- यत्वानुपपनिरिति चैन्, न, कारणधर्मस्य कार्येनुटत्तेः, नहि पावरुस्य प्रकाशकले तत्कार्यस्य प्रदीपस्य प्रकाशकत्वं वि- कृप्यने, न न येनैर स्वभावेनोपयोगस्येन्द्रियत्वं तेनैव फलत्वमिप्यते येन विरोधः स्यात् साधकतमस्वभावेन हि तस्येन्द्रियत्वं हिपारूपनया च फललं यथैव हि मदीपः प्रकाशात्मा करणं क्रियात्मा फलं स्वतन्त्रत्वाच कति सर्वमिदमनकान्तवादे न दुर्लभमित्यलं प्रसान ।। २४ ॥ मनोनिमित्त इत्युक्तमिति मनो लक्षयति ]] सर्वार्थग्रहणं मनः ॥ १-१-२५ ॥ गर्वे न तु स्पर्शनाढीना स्पर्शादिवत् प्रतिनियता एवार्या गृह्यन्ते तेनेति सर्वार्थग्रहणं मनोनिन्द्रियमिति नोइन्द्रि समिति चोच्यते । सार्थि मन इत्युच्यमाने आत्मन्यपि मसज इनि करणत्वप्रतिपादनार्थ ग्रहणमित्युक्तम् । आत्मा तु कर्त्तति ·नातिव्याप्तिः सर्वार्थयहणं च मनसः प्रसिद्धमेव । यद्वाचकमुख्यः " श्रुतमनिन्द्रियस्य " श्रुतमिति हि विषयिणा विपयस्य निर्देशः उपलक्षणं च श्रुतं मतेः तेन मतिश्रुतयोर्यो विषयः स मनसो विषय इत्यर्थः । “ मतिश्रुतयोनिवन्धो द्रव्येप्वसर्वपर्याः येषु " इति वाचकवचनान्मतिश्रुतज्ञानयोः सर्वविषयत्वं सिद्धम् । मनोऽपि चेन्द्रियवद्रव्यभावभेदात् द्विविधमेव तत्र द्रव्यमनो मनस्त्वेन परिणतानि पुद्गलद्रव्याणि भावमनस्तु तदावरणीयकर्मक्षयोपशमात्मा लब्धिरात्मनश्वार्थग्रहणोन्मुखोल्यापार विशेष इति ॥ २५ ॥ नन्वत्यल्पमिदमुच्यते इन्द्रियमनोनिमित्त इति अन्यदपि हि चक्षुर्ज्ञानस्य निमित्तमर्थ आलोकवास्ति यदाहुः " रूपालोकमनस्कारचक्षुर्यः सम्प्रजायते । विज्ञानं मणिमूर्योशुगोशकृद्भय इवानला" इत्यत्राह नार्थालोको ज्ञानस्य निमित्तमव्यतिरेकात् ।। १-१-२६ ॥ वाह्यो विपयः प्रकाशश्च न चक्षुर्ज्ञानस्य साक्षात्कारणं देशकालादिवत्तु व्यवहितकारणत्वं न निवार्यते ज्ञानाव- रणादिक्षयोपशमसामग्र्यामारादुपकारित्वेनाञ्जनादिवचक्षुरुपकारित्वेन चाभ्युपगमात् । कुतः पुनः साक्षान्न कारणत्वमित्याह अव्यतिरेकात् व्यतिरेकाभावात् नहि तनावे भावलक्षणोन्यय एव हेतुफलभावनिश्चयनिमित्तमपितु तदभावभावलक्षणो व्यतिरेकोपि न चासावर्थालोकयोहेतुभावेस्ति मरुमरीचिकादौ जलाभावेपि जलज्ञानस्य पदंशादीनां चालोका- भावेपि सान्द्रतमतमःपटलअविलुप्तदेशगतवस्तुमतिपत्तेश्च दर्शनात् योगिना चातीतानागतार्थग्रहणे किमर्थस्य निमित्त- वं निमित्तत्वे चार्थकियाकारित्वेन सत्त्वादतीतानागतत्वक्षतिः । न च प्रकाश्यादात्मलाभ एव * विलिप्तेतिपाठान्तरम् ॥ प्रकाशकस्य

·.
प० मी० प्रभागावं प्रदीपादेर्घटादिभ्योऽनुत्पन्नस्यापि तत्मकाशकत्वदर्शनात् ईश्वरज्ञानस्य च नित्यत्वेनाभ्युपगतस्य कथमर्थजन्यत्वं || म० मी०
नाम, अस्मदादीनामपि जनकस्यैव ग्राह्यत्वाभ्युपगमे स्मृतिमत्यभिज्ञानादेः प्रमाणस्यामामाण्यप्रसङ्गः । येषां चैकान्तक्षणिकोऽर्थो
जनका प्रायत इत्येतद् दर्शनं नेपामपि जन्यमनक्योर्मानार्थयोर्भिन्नकालत्वान ग्राह्यग्राहकभावः सम्भवति । अथ न जन्यजन- ॥१॥
॥१२॥
कभावानिरिक्त सन्दंगायोगोलम्वत् ज्ञानार्थयोः कश्चिद् ग्राह्यग्राहकभाव इति मतं, भिन्नकालं कथं ग्राद्यमिति चेत् “ ग्राह्यतां
विदुः हेतुत्वमेर युक्तिज्ञा झानाकारार्पणक्षममिति वचनात् , तर्हि सर्वज्ञज्ञानस्य वार्त्तमानिकार्यविपयत्वं न कथश्चिदुपपयते
वार्नमानिकक्षणस्याजनकत्वात् अजनकस्य चाग्रहणात् स्वसंवेदनस्य च स्वरूपाजन्यत्वे कथं ग्राहकत्वं स्वरूपस्य वा कथं
यावत्वमिति चिन्त्यं तस्मात्स्वसामग्रीप्रभवयोः प्रकाशघटयोरिव ज्ञानार्थयोः प्रकाश्यप्रकाशकभावसम्भवान्न ज्ञाननिमित्तत्वम-
Cोकयोरिति स्थितम् । नन्वर्थाजन्यत्वे ज्ञानस्य कथं प्रतिकर्मव्यवस्था तदुत्पत्तितदाकारताभ्यां हि सोपपद्यते तस्माद-
नुत्पन्नस्यातदाकारस्य च ज्ञानस्य सर्वान् प्रत्यविशेपात्, नैवं, तदुत्पत्तिमन्तरेणाप्यावरणक्षयोपशमलक्षणयोग्यतयैव प्रतिनि-
यतार्थमकारकत्योपपत्तेः तदुत्पत्तावपि च योग्यताऽवश्याश्रयणीया अन्यथाऽशेपार्थसानियेपि कुतथिदेवार्था-
कस्यचिदेव शानस्य जन्मेति कौतस्कुतोऽयं विभागः तदाकारता त्वाकारसक्रान्त्या तावदनुपपन्ना, अर्थस्य
निराकारत्वमसङ्गात् , अर्थेन च मूर्तेनामर्तस्य ज्ञानस्य कीदृशं सादृश्यमित्यर्थविशेषग्रहणपरिणाम एव साभ्युपेया ततः
" अर्थेन घटयत्येनां नहि मुक्त्वार्थरूपताम्" इति यत्किञ्चिदेतत् । अपिच व्यस्ते समस्ते चैते ग्रहणकारणं स्यातां यदि
व्यस्ते तदा कपालापक्षणो घटान्त्यक्षणस्य जलचन्द्रो वा नभश्चन्द्रस्य ग्राहकः प्रामोति तदुत्पत्तेस्तदाकारत्वाच । अथ समस्ते
तर्हि घटोत्तरक्षणः पूर्वपटक्षणस्य ग्राहकः प्रसञ्जति । ज्ञानरूपत्वे सत्येते ग्रहणकारणमितिचे , तर्हि, समानजातीयज्ञानस्य
समनन्तरपूर्वज्ञानग्राहकत्वं प्रसज्येत तन्न योग्यतामन्तरेणान्यद् ग्रहणकारणं पश्यामः ॥ २६ ॥

·अवयदेहावायधारणात्मेत्युक्तमित्यवग्रहादील्लँक्षयति अक्षार्थयोगे दर्शनानन्तरमथग्रहणमवग्रहः ॥ १-१-२७ ॥ असमिन्द्रियं द्रव्यभावरूपम् अर्थो द्रव्यपर्यायात्मा तयोयोगः सम्वन्धोऽनतिदूरासन्नव्यवहितदेशाद्यवस्थानलक्षणा योग्यता, नियता हि सा विपयविषयिणोः यदाह " पुढं सुणेइ सदं स्वं पुण पासए अपुढं तु" इत्यादि तस्मिन्नक्षार्थयोगे सति दर्शनमनुलिखितविशेषस्य वस्तुनः पतिपत्तिः तदनन्तरमिति, क्रमप्रतिपादनार्थमेतत्, एतेन दर्शनस्यावग्रहं प्रति पारिणा- मिककारणतोक्ता, नवसत एव सर्वथा कस्यचिदुत्पादः सतो वा सर्वथा विनाश इति दर्शनमेवोत्तरं परिणाम प्रतिपद्यते अ. धस्य द्रव्यपर्यायात्मनोऽयक्रियाक्षमस्य ग्रहणं सम्यगर्थनिर्णय इति सामान्यलक्षणानुटत्तेर्निर्णयो न पुनरविकल्पकं दर्शन- मात्रमवग्रहः न चायं मानसो विकल्पः, चक्षुरादिसन्निधानापेक्षत्वात् प्रतिसङ्खचानेनापत्याख्येयत्वाच मानसो हि विकल्पः प्रतिसङ्खचानेन निरुध्यते नचायं तथेति न विकल्पः ॥ २७ ॥ अवगृहीतविशेपकाङ्क्षणमीहा ॥ १-१-२८॥ अवग्रहगृहीतस्य शब्दादेरर्थस्य किमयं शब्दः शासः शाङ्गो वेति संशये सति माधुर्यादयः शङ्खधा एवोपलभ्यन्ते न कार्कश्यादयः शार्ङ्गधर्मा इत्यन्वयव्यतिरेकरूपविशेपपर्यालोचनरूपा मतिश्चेष्ठेहा, इह चावग्रहेहयोरन्तराले अभ्यस्तेऽपि विषये संशयज्ञानमस्त्येवाशुभावातु नोपलक्ष्यते न तु प्रमाणं सम्यगर्थनिर्णयात्मकत्वाभावात् । ननु परोक्षप्रमाणभेदरूपमूहा- ख्यं प्रमाणं वक्ष्यते तत्कस्तस्मादीहाया भेदः, उच्यते, त्रिकालगोचरः साध्यसाधनयोाप्तिग्रहणपटुरूहः यमाश्रित्य व्या- प्तिग्रहणकाले योगी च(व) सम्पद्यते प्रमावेति न्यायविदो वदन्ति, ईहा तु यार्चमानिकार्यविषया प्रत्यक्षमभेद इत्यपौनरुक्यम् ·--- म० मी० ॥१३॥ २० मी० ॥ इहाच याणि चेप्टोन्यते तथापि चेतनस्य सेति ज्ञानरूपैवेति युक्तं प्रत्यक्षभेदत्वमस्याः, न चानिर्णयरूपत्वादप्रमाणत्वमस्याः शनीयम् , स्वपिपये निर्णयत्वात् निर्णयान्तरासादृश्ये निर्णयान्तराणामप्यनिर्णयत्वमसद्गः ॥२८॥ ॥१३॥ ईहितविशेषनिर्णयोऽवायः ॥ १-१-२९ ॥ इहाकोडीकृते वस्तुनि विशेषस्य शाह एवायं शब्दो न शाई इत्येवंरूपस्याऽवधारणमवायः ॥ २९ ॥ स्मृतिहेतुझेरणा ।। १-१-३०॥ स्मृतेरतीतानुसन्धानन्दपाया हेतुः परिणामिझारणं संस्कार इति यावत् सङ्घ येयमसङ्खधेयं वा कालं ज्ञानस्याव- स्थानं धारणा अवग्रहादयस्तु वय आन्तमौर्तिकाः संस्कारस्य च प्रत्यक्षभेदरूपत्वात् ज्ञानत्वमुन्नेयम् , न पुनर्यथाहुः परे शानादतिरित्तो भाषनाख्योऽयं संस्कार इति अस्य ह्यज्ञानरूपत्वे ज्ञानरूपस्मृतिजनकत्वं न स्यात् नहि सत्ता सत्तान्तरमनु- विगति अज्ञानम्पले चास्यात्मसर्मत्वं न स्यात् चेतनधर्मास्याचेतनत्वाभावात् । नन्वविच्युतिमपि धारणामन्वशिपन् सुद्धाः यभाष्यकारः "अविन्चुई धारणा होइ " तत्कथं स्मृतिहेतोरेव धारणात्वमसूत्रयः, सत्यम् , अस्त्यविच्युति यधारणा किन्तु साऽपाय एपान्तर्भूतेति न पृयगुक्ता अवाय एव हि दीदीर्थोऽपिच्युतिर्धारणेत्युच्यत इति, स्मृतिहेतुत्वाद्वाऽविच्युतिर्धारणयैव सङ्गीता न द्यपायमानादविच्युतिविरहितास्मृतिर्भवति गच्छत्तृगस्पर्शप्रायाणामवायानां परिशीलनविकलानां स्मृतिजनक- खादर्शनात् तस्मात् स्मृतिहेतू अवियुतिसंस्काराक्नेन सङ्गहीतापित्तदोषः । यद्यपि स्मृतिरपि धारणाभेदत्वेन सिद्धान्तेऽ- भिहिना तथापि परोक्षप्रमाणभेदत्वादिह नोत्तेति सर्वमवदातम् । इह च क्रमभाविनामप्यवग्रहादीनां कथञ्चिदेकत्वमवसेयं विरद्वपाध्यासो कत्वमतिपत्तिप्रतिपन्थी न चासौ प्रमाणप्रतिपन्नेऽर्थे मत्यथितां भजते, अनुभूयते हि खलु हर्षविपादादि- ·विरुद्धविव क्रान्तमेकं चैतन्यं विरुद्धयाध्यासाच विभ्यद्भिरपि कथमेकं चित्रपटीयं ज्ञानमेकानेकाकारोल्लेखशेखरमभ्युपग- म्यते सौगतः चित्रं वा रूप नैयायिकादिभिरिति । नैयायिकास्त्विन्द्रियार्थसन्निकर्पोत्पन्नं ज्ञानमव्यपदेश्यमव्यभिचारि व्यवसा- यात्मकं प्रत्यक्षमिति प्रत्यक्षलक्षणमीक्षवे, अब च पूर्वाचार्यकृतव्याख्याचमुख्येन सङ्ख्यावद्धिस्त्रिलोचनवाचस्पतिममुखैरयमर्थः समर्थितो ययेन्द्रियार्थसनिकर्पोत्पन्नं ज्ञानमव्यभिचारि प्रत्यक्षमित्येवं प्रत्यक्षलक्षणं यतः शब्दाध्याहारेण च यत्तदोनित्याभि- सम्बन्धादुक्ताविशेषणविशिष्टं ज्ञानं यतो भवति तत्तथाविधज्ञानसाधनं ज्ञानरूपमज्ञानरूपं वा प्रत्यक्ष प्रमाणमिति, अस्य च फलभूतस्य ज्ञानस्य द्वयोगतिरविकल्पकं सविकल्पकं वा तयोरुभयोरपि प्रमाणरूपत्वमभिधातुं विभागवचनमेतदव्यपदेश्य व्यवसायात्मकमिति, तत्रोभयरूपस्यापि ज्ञानस्य प्रामाण्यमुपेक्ष्य यतः शब्दाध्याहारलेशेनाऽज्ञानरूपस्य सनिकादेः प्रामा- ण्यसमर्थनमयुक्तं, कथं यज्ञानरूपाः सन्निकर्पादयोऽर्धपरिछित्तो साधकतमा भवन्ति व्यभिचारात् सत्यपीन्द्रियार्थसन्निकऽर्थो- पलब्धेरभावात् ज्ञाने सत्येव भावात् साधकतमं हि करणमव्यवहितफलं च तदिति, सन्निकपीपि यदि योग्यतातिरिक्तः संयोगादिसम्बन्धस्तर्हि स चक्षुपोऽर्थेन सह नास्ति अमाप्यकारित्वात्तस्य दृश्यते हि काचाभ्रपटलस्फटिकादिव्यवहितस्यार्थ- स्य चक्षुपोपलब्धिः । अथ प्राप्यकारि चक्षुः करणत्वादास्यादिवदिति ब्रूपे तयस्कान्ताकर्षणोपलेन लोहासनिकृष्टेन व्य- भिचारः । न च संयुक्तसंयोगादिसनिकर्षस्तत्र कल्पयितुं शक्यतेऽतिप्रसङ्गादिति । सौगतास्तु प्रत्यक्षं कल्पनापोढमभ्रान्तमिति लक्षणमवोचन् अभिलापसंसर्गयोग्यप्रतिभासा प्रतीतिः कल्पना तया रहितं तयापोडमिति, एतच व्यवहारानुपयोगित्वात्पमा- णस्य लक्षणमनुपपन्नम् । तथाह्येतस्माद्विनिचित्यार्थमर्थक्रियार्थिनस्तत्समर्थेऽर्थे प्रवर्तमाना विसंवादभाजो माभूवनिति प्रमाण- स्य लक्षणपरीक्षायां प्रवर्त्तन्ते परीक्षकाः व्यवहारानुपयोगिनश्च तस्य वायससदसदशनपरीक्षायामिव निष्फलः परिश्रमः निर्विकल्पोत्तरफालभाविनः सविकल्पकातु व्यवहारोपगमे वरं तस्यैव प्रामाण्यमास्थेयं किमविकल्पकेन शिखण्डिनेति । जैमि- ·प० मी० ॥१४॥ १० मी० नीयास्तु धर्म प्रति अनिमित्तत्वव्याजेन सत्सम्मयोगे पुरुपस्येन्द्रियाणां घुद्धिजन्य तत् प्रत्यक्षमनिमित्तं विद्यमानोपलम्भन- वादित्यनुराइभङ्गया प्रत्यक्षलक्षणमाचक्षते यदाहुः "एवं सत्यनुवादित्वं लक्षणस्यापि सम्भवेत् " इति व्याचक्षते च इन्द्रि- ॥ १४॥ याणां सम्पयोगे सति पुरपस्य जायमाना युद्धिः प्रत्यक्षमिति, अब संशयविपर्य बुद्धिजन्मनोपोन्द्रियसंयोगे सति प्रत्यक्षत्व- असहादतिव्याप्तिः । अथ सत्सम्मयोग इति सता सम्पयोग इति व्याख्यायते तर्हि निरालम्पनविभ्रमा एवार्थनिरपेक्षजन्मानो निरस्ता भवेयुन सालम्पनी संशयविपर्ययो, अब सति सम्प्रयोग इति सत्सप्तमी पा एव न त्यज्यते संशयविपर्ययनिरासाय र सम्मयोग इत्यन समित्युपसर्गो वर्ण्यते यदाह " सम्यगर्थे च संशब्दो दुःप्रयोगनिवारणः । दुष्टत्वाच्छुक्तिकायोगो वार्यते रजोक्षणात् ।" इति, तथापि प्रयोगसम्यक्त्वस्यातीन्द्रियत्वेन प्रत्यक्षानवगम्यत्वाकार्यतोऽवगतिर्वक्तव्या कार्य च ज्ञानं न च तदविशेपितमेव प्रयोगसम्यवावगमनायालं न च तद्विशेषणपरमपरमिह पदमस्ति सतां सम्प्रयोग इति च वरं निरा. लम्पनविज्ञाननिटत्तये सतीति तु सप्तम्पैव गतार्थत्वादनर्धकम् , येपि तत्सम्प्रयोगे पुरुपस्यन्द्रियाणां बुद्धिजन्म सत्मत्यक्ष यद्विपयं ज्ञानं तेन सम्मयोगे इन्द्रियाणां पुरपस्य बुद्धिनन्म सलत्यक्षं यदन्यविषयं ज्ञानमन्यसम्प्रयोगे भवति न तत्प्रत्यक्षमि- त्य नतो व्यत्ययेन लक्षणमनवयमित्याहुः । तेपामपि हिष्टकल्पनैव संशयज्ञानेन व्यभिचारानिटत्तेस्तन हि यद्विपयं ज्ञानं तेन सम्बयोग इन्द्रियाणामस्त्येव ययपि चोभयपियं संशयज्ञानं तथापि तयोरन्यतरेणेन्द्रियं संयुक्तमेव उभयाऽवम. शित्याच संशयस्य, येन संयुक्तं च स्तद्विषयमपि तज्ज्ञानं भवत्येवेति नाति पाप्तिपरिहारः । अन्याप्तिश्च चापज्ञानस्येन्द्रि- यसम्प्रयोगमताभावात् । अप्राप्यकारि च चक्षुरित्युक्तपायम् । श्रोत्रादित्तिरविकल्पिका प्रत्यक्षमिति वृद्धसाह्वयाः अत्र योगादीनामचेतनत्वाचइत्तेः मुतरामचैतन्यमिति कथं प्रमाणत्वं चेतनसंसर्गातचैतन्याभ्युपगमे वरं चित्त एर प्रमाण्यमभ्युपगन्तुं युक्तं न चाविकल्पत्ये प्रामाण्यमस्तीति यत्किञ्चिदेतत् । प्रतिविपयाध्यवसायो दृष्टमिति प्रत्यक्षलक्षणमितीश्वरकृष्णः तदप्यनु-

·मानेन व्यभिचारित्वादलक्षणम् , अथ मतिराभिमुख्य वर्तते तेनाभिमुख्येन विषयाध्यवसायः प्रत्यक्षमित्युच्यते तदप्यनुमानेन
तुल्यं, घटायमितिवदयं पर्वतोऽग्निमानित्याभिमुख्येन प्रतीतेः । अथानुमानादिविलक्षणो अभिमुखोऽध्यवसायः प्रत्यक्ष तर्हि
प्रत्यसलक्षणमकरणीयमेव शब्दानुमानलक्षणविलक्षणतयैव तत्सिद्धेः ततश्च परकीयलक्षणानां दुष्टत्वादिदमेव विशदः प्रत्य-
क्षमिति प्रत्यक्षलक्षणमनवद्यम् ॥ ३०॥
प्रमाणविषयफलप्रमातृरूपेषु चतुर्पु विधिषु तत्वं परिसमाप्यते चिपयादिलक्षणमन्तरेण प्रमाणलक्षणयसम्पूर्णामति
विपयं लक्षयति ॥
प्रमाणस्य विपयो द्रव्यपर्यायात्मकं वस्तु ॥ १-१-३१ ।।
प्रत्यक्षस्य प्रकृतत्वात्तस्यैव विपयादी लक्षयितव्ये प्रमाणस्येति प्रमाणसामान्यग्रहणं प्रत्यक्षवत् नमाणान्तराणामपि
विषयादिलक्षणमिदेव वक्तुं युक्तमविशेपात्याच लाघवमपि भवतीत्येवमर्धम् । जातिनिर्देशाच प्रमाणानां प्रत्यक्षादीनां विपयो
गोचरो द्रव्यपर्यायात्मकं वस्तु द्रवति तांस्तान्पर्यायान्गच्छतीति द्रव्यं धौव्यलक्षणं पूर्वोत्तरविवर्त्तवय॑ऽन्वयप्रत्ययसमधिगम्य-
मूर्खतासामान्यमिति यावत्, परियन्त्युत्पादविनाशधर्माणो भवन्तीति पर्याया विर्ताः तच्च ते चात्मा स्वरूपं यस्य तद्र-
व्यपर्यायात्मकं वस्तु परमार्थसदित्यर्थः । यद्वाचकमुख्यः "उत्पादव्ययध्रौव्ययुक्तं सदिति" पारमर्पमपि "उपनेइ वा विगमेइ
वा धुवेइ वेति " तत्र द्रव्यपर्यायग्रहणेन द्रव्यैकान्तपर्यायैकान्तवादिपरिकल्पितविपयव्युदासः आत्मग्रहणेन चात्यन्तव्य-
तिरिक्तद्रव्यपर्यायवादिकाणादयोगाभ्युपगतविपरनिरासः । यच्छ्रीसिद्धसेनः “ दोहिंवि गएहिं णायं, सत्यमूलूएण तहवि
मिच्छत् । जं सविसयप्पहाण,-तणेण अणुण्णनिरविक्खत्ति" ॥३१॥

·म० मी० प० मी. कुतः पुनद्रव्यपर्यायात्मकमेव वस्तु प्रमाणानां विषयो न द्रव्यमानं पर्यायमात्रनुभयं वा स्वतन्त्रमित्याह । अर्थक्रियासामर्थ्यात् ॥ १-१-३२ ॥ अर्थस्य हानोपादानादिलक्षणस्य क्रिया निष्पचिस्तत्र सामर्थ्यात् द्रव्यपर्यायात्मकस्यैव वस्तुनोऽयक्रियार्यसम- पत्तादित्ययः ॥ ३२॥ यदि नामैवं ततः किमित्याह. तल्लक्षणत्वादस्तुनः॥ १-१-३३॥ तदर्थक्रियासामर्थ्य लक्षणमसाधारणं रूपं यस्य तत्तल्लक्षण तस्य भावस्तत्वं परमार्थसतो रूपस्य, अयमर्थोऽर्थ- क्रियार्थी हि सर्वः प्रमाणमन्वेपते अपि नामेतः प्रमेयमर्थक्रियाशमं विनिश्चित्य कृतार्थो भवेयमिति न व्यसनितया तयदि प्रमाणविषयोर्थोऽयक्रियासमो न भवेत्तदा नासौ प्रमाणपरीक्षणमाद्रियेत यदाह " अर्थक्रियासमर्थस्य विचारैः किं तदार्थ- नाम् । पण्डस्य रूपधैरूप्ये कामिन्याः किं परीक्षयति" तत्र न द्रव्यैकरूपोऽर्थोऽयक्रियाकारी स ह्याच्युतानुत्पन्नस्थिरैकरूपः कथमक्रियां कुर्वीत क्रमेणाक्रमेण वा अन्योन्यव्यवच्छेदरूपाणां प्रकारान्तरासम्भवात् , तत्र न क्रमेण स हि कालान्तरभा- विनीः क्रियाः प्रयमक्रियाकाल एव प्रसव कुर्यात समर्थस्य कालक्षेपायोगात् कालक्षेपिणो याऽसामर्थ्यप्राप्तेः समर्थोपि तत्तत्सहकारिसमवधाने ते तमई करोतीति चेत्, न तर्हि तस्य सामर्थ्यमपरसहकारिसापेक्षवृत्तित्वात् सापेक्षमसमर्थमिति हि किनापीपी: न तेन सहकारिणोपेक्ष्यन्तेऽपितु कार्यमेव सहकारिप्वसत्स्वभवत्तानपेक्षत इति चेत्, नकि स भा ·वोऽसमर्थः समर्थथेन् किं सहकारिमुखमेक्षणदीनानि तान्युपेक्षते न पुनर्झटिति घटयति । ननु समर्थमा वीजमिलादिसह- कारिसहितमेवाडुरं करोति नान्यथा तत्किं तस्व सहकारिभिः किश्चिदुपक्रियेत न वा, नो चेत् , सर्फि पूर्ववनोदास्ते, उपक्रियेत चेत्, स तर्हि तैरपकारो भिन्नोऽभिन्नो वा क्रियेत इति निर्वचनीयम् अभेदे स एव क्रियते इति लाभमिच्छतो मूलक्षतिरायाता, भेदे, स कथं तस्योपकारः किं न सह्यविन्ध्यादेरपि, तत्सम्बन्धात्तस्यायमिति चेत् , उपकार्योपकारयोः कः सम्बन्धः, न संयोगो द्रव्ययोरेव तस्य भावात् , नापि समवायस्तस्य प्रत्यासत्तिविप्रकर्पा- भावेन सर्वत्र तुल्यवान नियतसम्बन्धिसम्बन्धत्वं युक्तम् , तत्त्वे वा तत्कृत उपकारोऽस्याभ्युपगन्तव्यस्तथाच सत्युप- कारस्य भेदाभेदकल्पना तदवस्थैव उपकारस्य समवायादभेदे समवाय एव कृतः स्यात् भेदे पुनरपि समवायस्य न नियत. सम्बन्धिसम्वन्धत्वम् । सम्बन्धत्वे समवायस्य विशेषणविशेप्यभायो हेतुरिति चेत् , उपकार्योपकारकभावाभावे तस्यापि प्रतिनियमहेतुत्वाभावात् , उपकारे तु पुनर्भेदाभेदविकल्पद्वारेण तदेवावर्तते तनैकान्तनित्यो भावः क्रमेणार्थक्रियां कुरुते । नाप्यक्रमेण न ोकोभावः सकलकालकलाभाविनीयुगपत् सर्वाः क्रियाः करोतीति प्रातीतिकं कुरुतां वा तथापि द्वितीयक्षणे- किं कुर्यात् करणे वा क्रमपक्षभावीदोपः अकरणेऽनयक्रियाकारित्वादवस्तुत्वप्रसङ्गः इत्येकान्तनित्यात्क्रमाक्रमाभ्यां व्याप्ता- थंक्रिया व्यापकानुपलब्धिवलाव्यापकनिवृत्तौ निवर्तमाना व्याप्यमर्थक्रियाकारित्वं निवर्त्तयति तदपि स्वव्याप्यं सत्त्वमि- त्यसन् द्रव्यैकान्तः । पर्यायकान्तरूपोपि प्रतिक्षणविनाशी भावो न क्रमेणार्थक्रियासमों देशकृतस्य कालकृतस्य च क्रमस्यैवा- भावात् अवस्थितस्यैव हि नानादेशकालव्याप्तिर्देशकालक्रमथाभिधीयते न चैकान्तविनाशिनि सास्ति यदाहुः “यो यत्रैव स तत्रैव यो यदैव तदैव सः । न देशकालयोाप्तिर्भावानामिह विद्यते " न च सन्तानापेक्षया पूर्वोत्तरक्षणानां क्रमः सम्भवति, सन्तानस्यावस्तुत्वात् वस्तुलेपि तस्य यदि क्षणिकत्वं न तर्हि क्षणेभ्यः कश्चिद्विशेषः अथाक्षणिकत्वं न सुस्थितः ·प० मी० १० मी० पर्यायकान्तवादः यदुक्तम् " अयापि नित्यं परमार्थसन्तं सन्ताननामानमुपैपि मात्रम् । उतिष्ठ भिक्षो फलिता तवागाः सोय समासः क्षणभङ्गवाद, " इति । नाप्यरमेण क्षणिकेऽर्थक्रिया सम्भाति सोको म्पादिक्षणो युगपढनेकान रसादिक्षणान् ॥ २६ ॥ जनयन् ययेकेन स्वभावेन जनयेत्तदा तेपमेकत्व स्यादेकस्वभावजन्यत्वात् , अय नानास्त्रमार्जनयति किश्चिदुपादानभावेन १५ १६ ११ किश्चित्सहकारितेन, ते तर्हि स्वभाषास्तम्यात्मभूता अनात्मभूता वा अनात्मभूताश्चेव स्वभावहानिः यदि तस्यात्मभूतास्तर्हि तस्यानेकत्ल स्वभावानां चैरत्व मसज्यो । अब य एवेफनोपादानभाषः स एवान्यन सहकारिभाष इति न समारभेद इप्यते तर्हि नित्यस्यैकरपस्यापि रमेण नानाकार्यकारिणः स्वभावभेदः कार्यसाय च माभून् । अथाक्रमात्ममिणामनु- त्पनरमिति चेत् , एकानप्रकारणागुगपदनेककारणसा यानोमार्यविरोधात् क्षणिकानामप्यक्रमण कारिवं मा भादति पर्यायकान्तादपि क्रमामयोापरुयोनिटत्या च्याप्यार्थक्रियापि व्यापते तयारत्ती च सत्त्वमपि व्यापानुपलब्धि- वलेनैव निवर्तत इत्यसन् पर्यायकान्तोपि । काणादास्तु द्रव्यपर्यायानुभावप्यभ्युपागमन् पृथिव्यादीनि गुणावाधारस्पाणि दव्याणि गुणादयस्वाधेयत्वात्पर्यायाः, ते च फेचिन क्षणिमाः कोचियापद्रव्यभारिनः केचिनित्या इति केरलमितरतराव- निर्टठित पम्मिधर्माभ्युपगमान्न समीचीनविषयादिनः, तथाहि यदि द्रव्यादत्यन्तरिक्षणं सत्यं तदा द्रव्यमसदेव भोत् । सत्चायोगात्सवमस्त्योति चेत् , असतां सत्तायोगेपि पुनःसत्यं सतान्तु निष्फल. सत्तायोगः, स्वम्पसचं भापानमस्त्येवेति चेत् तर्हि कि शिवण्डिना सत्तायोगेन । सत्तायोगामाग्भारो न सनाप्यसन सत्तासम्बन्यातु सनितिचे गमातमेतत् सदसद्- पिलक्षणस्य प्रकारान्तरस्यासम्भवान् अपिच पदार्यः सत्ता योग इति न तियं चकास्ति पदार्थसत्तयोच योगी यदि ता- दात्म्य तदनभ्युपगमवाधितम् अतएर न संयोगः समायस्त्वनाश्रित इति सचे सर्वेण सम्बनीयान पा किश्चिकेनचिन् एवं द्रव्यगुणर्मणां द्रव्यत्वादिभिव्यस्य द्रव्यगुणर्मसामान्यविशेषः पृथिव्यानोवासूनां पृथिवीलादिभिरासादीनां च

·द्रव्याणां स्वगुणोंगे यथायोगं सर्वमभिधानीयम् एकान्तभिन्नानां केनचित् कथञ्चित् सम्बन्यायोगादित्यौलूक्यपक्षोपि विषय
व्यवस्था । ननु द्रव्यपर्यायात्मकत्वेपि वस्तुनस्तदवस्थमेवदौस्थ्यम् , तथाहि द्रव्यपर्याययोरैकान्तिकभेदाभेदपरिहारेण कथ-
श्चिद्भेदाभेदवादः स्याद्वादिभिरुपेयते न चासौ युक्तो विरोधादिदोपात् विधिप्रतिषेधरूपयोरेका वस्तुन्यसम्भवानीलानीलवत् १
अथ केनचिद्रूपेणभेदः केनचिदभेदः एवं सति भेदस्याज्यदधिकरणमभेदस्य चान्यदिति वैयधिकरण्यम् २ यं वात्मानं पुरोधाय
भेदो यं चाश्रित्याभेदस्तावप्यात्मानौ भिन्नाभिन्नावन्यथैकान्तवादमसक्तिस्तथाच सत्यनवस्था ३ येन च रूपेण भेदस्तेन
भेदवाभेदश्च येन चाभेदस्तेनाप्यभेदश्च भेदश्वेति सङ्करः ४ येन रूपेण भेदस्तेनाभेदो येनाभेदस्तेन भेद इति व्यतिकरः ५
भेदाभेदात्मकत्वे च वस्तुनो विविक्तेनाकारेण निश्चेतुमशक्तेः संशयः ६ ततश्चामतिपत्तिरिति न विपयव्यवस्था, नैवम् , प्रतीयमाने
वस्तुनि विरोधस्यासम्भवात् यत्सन्निधाने यो नोपलभ्यते स तस्य विरोधीति निश्चीयते उपलभ्यमाने च वस्तुनि को विरो-
धगन्धावकाशः नीलानीलयोरपि यथेकत्रोपलम्भोस्ति तदा नास्ति विरोधः एकत्र चित्रपटीज्ञाने सौगतैर्नीलानीलयोविधानाभ्यु-
पगमात् यौगैश्चैकस्य चित्रस्य रूपस्याभ्युपगमात् एकस्यैव पटादेश्वलाचलरक्तारक्ताहतानाटतादिविरुद्धधर्माणामुपलब्धेः प्रकृते
को विरोधशङ्कावकाशः । एतेन वैयधिकरण्यदोपोप्यपास्तः, तयोरेकाधिकरणत्वेन मागुक्तयुक्तिदिशा प्रतीतेः । यदप्यनवस्थानं
दूपणमुपन्यस्तम्, तदप्यनेकान्तवादिमतानभिज्ञेनैव तन्मतं द्रव्यपर्यायात्मके वस्तुनि द्रव्यपर्यायावेव भेदः भेदध्वनिना तयो-
रेवाभिधानात् द्रव्यरूपेणाभेद इति द्रव्यमेवाभेदः एकानेकात्मकत्वाद्वस्तुनः यौ च सङ्करव्यतिकरी तो मेचकज्ञाननिदर्शनेन
सामान्यविशेपदृष्टान्तेन च परिहतौ । अथ तत्र तथाप्रतिभासः समाधानं परस्यापि तदेवास्तु प्रतिभासस्यापक्षपातित्वात् ,
निर्णीते चार्थे संशयोपि न युक्तः तस्य सकम्पप्रतिपत्तौ दुर्घटत्वात् मतिपने च वस्तुन्यप्रतिपत्तिरिति साहसम् । उपलब्ध्यभि-
धानादनुपलम्भोपि न सिद्धस्ततो नाभाव इति दृष्टेष्टाविरुद्धं द्रव्यपर्यायात्मकं वस्त्विति ॥ ३३ ॥

·म०मी० ननु द्रव्यपर्यायात्मकत्वेपि वस्तुनः कथमर्थक्रिया नाम सा हि क्रमाक्रमाभ्यां व्याप्ता द्रव्यपर्यायकान्तबदुभयात्म- || म० मी० कादपि व्यावर्ततां शक्यं हि वकुमुभयात्मा भारो न क्रमेणार्थक्रियां कर्तुं समर्थः समर्थस्य क्षेपायोगात् न च सहकार्यपेक्षा- ॥ १७॥ युक्ता द्रव्यस्यापि कार्यत्वेन सहकारिकृतोपकारनिरपेक्षत्वात्, पर्यायाणां च क्षणिकत्वेन पूर्वापरकार्यकालामतीक्षणात् । ॥१७॥ नाप्पक्रमेण युगपछि सर्वकार्याणि कला पुनरातोऽनर्थक्रियाकारित्वादसचं कुर्वतः उपपक्षभागेदोपः द्रव्यपर्यायादयो यो दोपः स उभयवादेषि समानः " मत्येक यो भोहोपो द्वयोर्भारे कथं न स" इति वचनात् इत्याह । पूर्वोत्तराकारपरिहारस्वीकारस्थितिलक्षणपरिणामेनास्वार्थकियोपपत्तिः ॥ १-१-३४ ॥ पूर्वोत्तरयोराकारयोविर्तयोर्यथासख्येन यो परिहारस्वीकारो ताभ्यां स्थितिः सैर लक्षणं यस्य स चासो परिणामथ एतेनास्य द्रव्यपर्यायात्मकस्याकियोपपयते, अयमों न द्रव्यरूपं न पर्यापरूपं नोभयरूपं वस्तु येन तत्तत्पक्ष- भावी दोपः स्याकिन्तु स्थित्युत्पादव्ययात्मकं शालं जात्यन्तरमेर वस्तु, तेन तत्तत्सहकारिसन्निधाने क्रमेण युगपद्वा तां तामर्थक्रिया निः सहकारिकता चोपरारपरम्परामुपजीयतो भिन्नाभिन्नोपकारादिनोदनानुमोदनाममुदितात्मनः उभयपक्ष- भाविदोपगङ्गालङ्काकान्दिगीकस्य भावस्य न ज्यापरानुपरन्धिालेनार्थक्रियाया नापि तद्व्याप्यस्य सत्त्वस्य निटत्तिरि- ति सिद्धम् द्रव्यपर्यायात्मकं वस्नु प्रमाणस्य विपयः ॥ ३४ ॥ । फलमाह ॥ फलमर्थप्रकाशः ॥ १-१-३५ ।। प्रमाणस्यति वर्मते ममागम्य फरमर्थनकाशोऽर्थसहनम् , अर्थाधी हि सरः प्रमानेत्यर्थसपेदनमेव फलं युक्तं

·,
नन्वेवं प्रमाणमेव फलत्वेनोक्तं स्यात् , ओमिति चेत् , तर्हि प्रमाणफलयोरभेदः स्यात् , ततः किं स्यात्, प्रमाणफलयोरक्ये
सदसत्याभावी दोप: स्यात् नासतः करणवं न सतः फलत्वम् सत्यमस्त्ययं दोपो जन्मनि न व्यवस्थायाम् यदाहुः ।
" नासतो हेतुता नापि सतो हेतोः फलात्मता । इति जन्मनि दोपः स्याद्वयवस्था तु न दोप भाग् ॥१॥" इति।। ३५॥
व्यवस्थामेव दर्शयति
कर्मस्था क्रिया ॥ १-१-३६ ॥
कर्मोन्मुखो ज्ञानव्यापारः फलम् ॥ ३६॥
प्रमाणं किमित्याह
कर्तृस्था प्रमाणम् ।। १-१-३७ ॥
कन्यापारमुल्लिखन वोधः प्रमाणम् ॥ ३७॥
कयमस्य प्रमाणत्वं करणं हि तत् साधकतमं च करणमुच्यते अव्यवहितफलं तदित्याह ।
तस्यां सत्यामर्थप्रकाशसिद्धेः ॥ १-१-३८॥
तस्यामिति कर्तृस्थायां प्रमाणरूपायां क्रियायां सत्यामर्थप्रकाशस्य फलस्य सिद्धेर्व्यवस्थापनात् एकज्ञानगतत्वेन
प्रमाणफलयोरभेदो व्यवस्थाप्यव्यवस्थापकभावात्तु भेद इति भेदाभेदरूपः स्याद्वादमवाधितमनुपतति प्रमाणफलभाव इती-
दमखिलप्रमाणसाधारणमव्यवहितं फलमुक्तम् ॥ ३८॥

·म० मी०
म० मी०
॥ १८॥
॥१८॥
अव्यवहितमेव फलान्तरमाह
अज्ञाननिवृत्तिर्वा ॥ १-१-३९॥
प्रमाणपटत्तेः पूर्व प्रमातुर्विवक्षिते विपये यदज्ञानं तस्य नित्तिः फलमित्यन्ये । यदाहुः प्रमाणस्य फलं
साक्षादज्ञानविनिवर्त्तनम् । केवलस्य सुखोपेक्षे शेपस्यादानहानधीः" इति ॥ ३९ ॥
व्यवहितमाह
अवग्रहादीनां वा क्रमापेक्षजननधर्माणांपूर्व पूर्व प्रमाणमुत्तरमुत्तरं फलम् ॥ १-१-४० ॥
अपग्रहहावायधारणास्मृतिप्रत्यभिज्ञानोहानुमानानां क्रमेणोपनायमानानां ययत् पूर्व तत्तत्यमाणं यद्यदुत्तरं तत्त-
त्फलरूपं मतिपत्तव्यम् । अवग्रहपरिणामवान् ह्यात्मा ईहारूपफलतया परिणमति इतीहाफलापेक्षया अपग्रहः प्रमाणम् , त-
तोपीहा प्रमाणगवायः फलं पुनरवायः प्रमाणं धारणा फलम् , ईहाधारणयोानोपादानत्वात् ज्ञानरूपतोनेया ततो धारणा प्रमाणं
स्मृतिः फलं ततोपि स्मृतिः प्रमाणं प्रत्यभिज्ञानं फलं ततोपि प्रत्यभिज्ञा प्रमाणमूहः फलं ततोप्यूहः प्रमाणमनुमान फलमिति
प्रमाणफलविभाग इति ॥ ४०॥
फलान्तरमाह
हानादिबुद्धयो वा ॥ १-१-४१ ॥
हानोपादानोपेक्षायुद्धयो वा प्रमाणस्य फलं फलबहुत्त्वप्रतिपादनं सर्वेषां फललेन न विरोधो वैवक्षिकत्वात्
फलस्येति प्रतिपादनार्थम् ॥४१॥

·एकान्तभिन्नाभिन्नफलवादिमतपरीक्षार्थमाह प्रमाणाद्भिन्नाभिन्नम् ॥ १-१-४२॥ करणरूपत्वास्क्रियारूपत्वाच प्रमाणफलयोर्भेदः अभेदे प्रमाणफलभेदव्यवहारानुपपत्तेः प्रमाणमेव वा फलमेव वा भवेत् । अममाणाव्याहत्त्या प्रमाणव्यवहारः अफलाद्वयात्या च फलव्यवहारो भविष्यतीति चेत् , नैवमेवं सति ममा- णान्तरादघाटत्याऽप्रमाणव्यवहारः फलान्तराद्वयात्त्याऽफलत्वव्यवहारोप्यस्तु विजातीयादिव सजातीयादपि व्याटत्तत्वाद- स्तुनः, तथा तस्यैवात्मनः प्रमाणाकारेण परिणतिस्तस्यैव फलरूपतया परिणाम इत्येकममात्रपेक्षया प्रमाणफलयोरभेदः भेदे त्वात्मान्तरवत्तदनुपपत्तिः । अथ यौवात्मनि प्रमाणं समवेतं फलमपि तत्रैव समवेतमिति समवायलक्षणया प्रत्यासत्या प्रमा- णफलव्यवस्थितिरिति नात्मान्तरे तत्मसङ्ग इति चेत् , न, समवायस्य नित्यत्वाव्यापकत्वानियतात्मवत्सर्वात्मस्वभ्यविशेपान ततो नियतममातृसम्बन्धपतिनियमः, तत्सिद्धमेतत् प्रमाणात्फलं कथञ्चिदिन्नमभिन्नं चेति ॥ ४२ ॥ प्रमातारं कथयति। स्वपराभासी परिणाम्यात्मा प्रमाता ॥ १-१-४३ ।। स्वमात्मानं परं चार्थमाभासयितुं शीलं यस्य स स्वपराभासी स्वोन्मुखतयाऽर्थोन्मुखतया चावभासनात् घट- महं जानामोति कर्मकईक्रियाणां प्रतीते: अन्यतरमतीत्यपलापे प्रमाणाभावात् । न च परमकाशकत्वस्य स्वप्रकाशकत्वेन विरोधः प्रदीपवत् नहि प्रदीपः स्वप्रकाशे परमपेक्षते अनेनैकान्तस्वाभासिपरामासिवादिमतनिरासः स्वपरामास्येवात्मा ·५० मी०, प्रमावा; क्या परिणाम उक्तलक्षणः स विद्यते यस्य स परिणामी कूटस्थनित्ये ह्यात्मनि हर्षविपादसुखदुःखभोगादयो विवीः | प्र० मी. प्रवृत्तिनिवृत्तिधर्माणो न वर्तेरन् , एकान्तनाशिनि च कृतनाशाकृताभ्यागौ स्याता स्मृतिमत्यभिज्ञाननिहितमत्युन्मार्गणमभृ- ॥ १९॥ तयच मतिप्राणि प्रतीता व्यवहारा विशीर्येरन् , परिणामिनि तूत्पादव्यय गोव्यधर्मण्यात्मनि सर्वमुपपरते, यदाहुः, “यथाः ॥ १९ ॥ कुण्डलावस्था व्यपैति । सम्भवत्या वावस्था सप्पत्वं त्वनुवर्तते ।। तथैर नित्यचैतन्यस्वरूपस्यात्मनो हि न । तदनन्तरम् निः शेषरूपविगमः सर्वस्यानुगमोपि वा ॥ कित्वस्य विनिर्वन्ते सुखदुःखादिलक्षणाः । अवस्थास्ताच जायन्ते चैतन्यं त्वनु वर्त्तते ।। स्यातामत्यन्तनाशे हि कृतनाशाकृतागमौ । सुखदुःखादिभोगच नेव स्यादेकरूपिणः । न च कर्तृत्वभोक्तृत्वे पुंसो- वस्यां समाश्रिते । ततोऽवस्थावतस्तत्वात्तत्वाप्नोति तत्फलम् " इति अनेकान्तनित्यानित्यवादव्युदासः । आन्मेत्यनात्म- वादिनी व्युदस्यति, कायममाणता त्वात्मनः प्रकृतानुपयोगात्रोक्तेति मुम्धितं प्रमातृलक्षणम् ॥ ४३ ॥ इत्याचार्यश्रीहेमचन्द्र- विरचितायाः प्रमाणपीमांसायास्तद्वत्तेव प्रथमस्याध्यायस्य प्रथममाद्विरम् ॥ ॥ इहोद्दिष्टे प्रत्यक्षपरोक्षलक्षणे प्रमाणद्वये लक्षितं प्रत्यक्षामिदानी परोक्षलक्षणमाह । अविशदःपरोक्षम् ॥ १-२-१॥ सामान्यलक्षणानुवादेन विशेपलक्षणविधानात् सम्यगर्थनिर्णय इत्यनुवर्तते नेनाविशदः सम्यगर्थनिर्णयः परो- क्षमपाणमिति ॥१॥ ट विभागमा ।

·स्मृतिप्रत्यभिज्ञानोहानुमानागमास्तविधयः ॥ १-२-२॥ तदिति परोक्षस्य परामर्शस्तेन परोक्षस्यैते प्रकारा न तु स्वतन्त्राणि प्रमाणान्तराणि प्रक्रान्तप्रमाणसङ्ख्यायि- घातप्रसङ्गात् । ननु स्वतन्त्राण्येव स्मृत्यादीनि प्रमाणानि कि नोच्यन्ते किमनेन द्रविडमण्डकभक्षणन्यायेन, मैवं बोचः, परोक्षलक्षणसङ्ग्रहीतानि परोक्षप्रमाणान्न विभेदवर्तीनि यथैव हि प्रत्यक्षलक्षणसङ्ग्रहीतानीन्द्रियज्ञानमानसस्वसंवेदनयोगिज्ञानानि सौगतानां न प्रत्यक्षादतिरिच्यन्ते तथैव हि परोक्षलक्षणाभिप्तानि स्मृत्यादीनि न मूलप्रमाणसङ्घयापरिन्थीनि इति स्मृत्या- दीनां पञ्चानां द्वन्दः ॥२॥ तत्र स्मृति लक्षयति । वासनोदोघहेतुका तदित्याकारा स्मृतिः॥ १-२-३॥ वासना संस्कारस्तस्या उद्बोधः प्रबोधस्तद्धेतुका तन्निवन्धना " कालमसंखं संखं च धारणा होइ नायव्वा इति वचनाचिरकालस्थायिन्यपि वासनाऽनुढुद्धा न स्मृतिहेतुः, आवरणक्षयोपशमसदृशदर्शनादिसामग्रीलब्धप्रबोधा तु स्मृति जनयतीति वासनोद्रोधहेतुफेत्युक्तम् । अस्या उल्लेखमाह तदित्याकारा सामान्योक्तो नपुंसकनिर्देशस्तेन स घटः सा पटी नत्कु- ण्डमित्युलेखाती स्मृतिः सा च प्रमाणम्, अविसंवादित्वान् स्वयं निहितप्रत्युन्मार्गणादिव्यवहाराणां दर्शनात् । नन्वनुभूय- मानस्य विषयस्याभावानिरालम्बना स्मृतिः कथं मागं नैवम् , अनुभूतेनार्थेन सालम्बनत्वोपपत्तेः, अन्यथा प्रत्यक्षस्याप्य. नुभूतार्थविपयत्वादमामाण्यं प्रसज्येत स्वविषयायभासनं स्मृतेरप्यविशिष्टम् । विनष्टो विपयः कथं स्मृतेर्जनकस्तथाचार्थाज- न्यत्वान्न प्रामाण्यमस्या इति चेत् , तत्किं प्रमाणान्तरेप्यर्थजन्यत्वमविसंवादहेतुरिति विपलब्धोऽसि मैवं मुहः यथैव हि प्रदीप:

·म० मी० ॥२०॥ म० मी० ॥ स्वसामग्रीपररयनन्मा घटादिभिरजनितोपि तान् प्रकाशयति तयैवावरणक्षयोपशमसव्यपेक्षेन्द्रियानिन्द्रियवललब्धजन्म संवेदनं विषयमाभासयति, नाननुहनान्वयव्यतिरेकं कारणं नाकारणं विषय इति तु प्रलापमानम् । योगिज्ञानस्याती- ॥ २० ॥|| तानागतार्यगोचरस्य तदजन्यस्यापि मामाण्यं प्रति विप्रतिपत्तेरभावात् । किञ्च स्मृतेरममाण्येऽनुमानाय दत्तो जलाञ्जलि तया च्याप्नेगरिपयीकरणे तदुन्यानायोगात् लिङ्गग्रहणसम्पन्यस्मरणपूर्वकमनुमानमिति हि सर्ववादिसिद्धम् ततश्च स्मृतिः प्रमाण- मनुमानमामाण्यान्ययानुपपत्तेरिति सिद्धम् ॥ ३ ॥ अथ प्रत्यभिज्ञानं लक्षयति । दर्शनस्मरणसम्भवं तदेवेदं तत्सदृशं तद्विलक्षणं तत्प्रतियोगीत्यादिसङ्कलनं प्रत्यभिज्ञानं ॥१-२-४॥ दर्शन प्रत्यक्ष स्मरणं रमृतिस्ताभ्यां सम्भयो यस्य तत्तथा दर्शनस्मरणकारणकं सङ्कलनाज्ञानं प्रत्यभिज्ञानम् । तस्योटेग्यमाह तदेवेदं सामान्यनिदशेन नपुंसकत्वं स एवायं पटः सैवेयं पटी तदेवेदं कुण्डमिति तत्सदृशः गोसहशो गवयः तद्विरक्षणः गोरिल लणो महिपः तत्पतियोगी इदमस्मादल्पं महत् दरमासनं वेत्यादि, आदिग्रहणात् ॥ रोमशोद- न्नुरः श्यामो वामनः पृथुलोचनः । यस्ता चिपिटप्राणस्तं चैत्रमवधारयः ॥ पयोम्मुभेदी हंसः स्यात्पट्पादैर्धमरः स्मृतः । सप्तपर्णस्तु पिद्वद्भिर्विज्ञेयो विषमच्छदः ॥ पञ्चपर्ण भवेद्रत्नं मेचकारयं पृथुस्तनी । युपतिश्चैकगृङ्गोपि गण्डकः परिकीर्तितः॥" इत्येवमादिगन्दश्रवणात्तथाविधानेय चैत्रहंसादीनालोय तथा वचनं सत्यापयति यदा तदा तदपि सङ्कलनमुक्तम् , दर्शन- स्मरणसम्भवत्वाविशेषात् । यया वा औदीन्येन क्रमेलकं निन्दतोक्तं धिकरभमतिदीर्घवक्तृत्रग्रीवं मलम्बोष्ठं कठोरतक्षिणकण्ट- काशिनं कुत्सितावयवसन्निवेशमपशदं पशूनामिति तदुपश्रुत्य दाक्षिणात्य उत्तरापथं गतस्तादृशं वस्तुपलभ्य नूनमयमर्थोऽस्य ·करभशब्दस्पति तदपि दर्शनस्मरणकारणकत्वात्सङ्कलनाज्ञानं प्रत्यभिज्ञानम् । येषां तु सादृश्यविपयमुपमानाख्यं प्रमाणान्तरं तेषां वैलक्षण्यादिविषयं प्रमाणान्तरमनुपज्येत यदाहुः "उपमानं प्रसिद्धार्थसाधात्साध्यसाधनम् । तद्वैधात् ममाणं किं स्यात् संक्षिप्रतिपादनम् । इदमल्पं महत् दूरमासन्न प्रांशु नैति वा । व्यपेक्षातः समक्षेऽर्थे विकल्पः साधनान्तरम् " | इति । अब साधर्म्यमुपलक्षणं योगविभागो वा करिष्यत इति चेत् ताकुशलः सूत्रकारः स्यात् सूत्रस्य लक्षणरहितत्वात् , यदाहुः अल्पातरमसन्दिग्धं सारवद्विश्वतो मुखम् । अस्तोभमनवा च सूत्रं सूत्रविदो विदुः । अस्तोभमनधिकम् , ननु तदिति स्मरणमिदमिति प्रत्यक्षमिति ज्ञानद्वयमेव न ताभ्यामन्यत्मत्यभिज्ञानाख्यं प्रमाणमुत्पश्यामः, नैतद्युक्तं, स्मरणपत्यक्षाभ्यां प्रत्यभिज्ञाविषयस्यार्थस्य ग्रहीतुमशक्यत्वात् पूर्वापराकारैकधुरीणं हि द्रव्यं प्रत्यभिज्ञानस्य विषयो न च तत्स्मरणस्य गोचर- स्तस्यानुभूतविषयत्वात् यदाहुः “पूर्वमपितमात्रे हि जायते स इति स्मृतिः। स एवायमितीयं तु प्रत्यभिज्ञाऽतिरेकिणी ॥१॥" नापि प्रत्यक्षस्य, तस्य विवर्त्तमात्तित्वात् न च दर्शनस्मरणाभ्यामन्यज्ञानं नास्ति दर्शनस्मरणोत्तरकालभारिनो ज्ञानान्त- रस्यानुभूतेः न चानुभूयमानस्यापलापो युक्तोऽतिप्रसङ्गात् । ननु प्रत्यक्षमेवेदं प्रत्यभिज्ञानमित्येके, नैवं, तस्य सनिहितवार्त- मानिकार्थविषयत्वात् "सम्बद्धं वर्तमानं च गृह्यते चक्षुरादिना" इति मास्म विस्मरः, । ततो नातीतवर्तमानयोरेकत्वमध्यक्षज्ञा- नगोचरः । अथ स्मरणसहकृतमिन्द्रियं तदेकत्वविषयं प्रत्यक्षमुपजनयतीति प्रत्यक्षरूपतास्य गीयत इति चेत् , न, स्ववि- पयविनियमितमूरिन्द्रियस्य विषयान्तरेऽसहकारित्वात् समवधानेप्यमहत्तेः नहि परिमलस्मरणसहायमपि चक्षुरिन्द्रियमवि- पये गन्धादी प्रवर्तते अविषयश्चातीतवर्तमानावस्थाव्याप्येकं द्रव्यमिन्द्रियाणाम् , नाप्यदृष्टसहकारिसहितमिन्द्रियमेकत्यविषय- मिति वक्तुं युक्तमुक्तादेव हेतोः । किञ्चादृष्टसव्यपेक्षादेवात्मनस्तद्विज्ञानं भवतीति वरं वक्तुं युक्तं दृश्यते हि स्वमविद्यासंस्कृता- दात्मनो विषयान्तरेऽपि विशिष्टज्ञानोत्पत्तिः । ननु यथाअनादिसंस्कृतं चक्षुः सातिशयं भवति तथा स्मरणसहकृतमेकत्वाविपयं ·म० मी० अ० मी० || भविष्यति, नैवम् , इन्द्रियस्य स्वविपयानतिलड्डनेनैवातिशयोपलब्धेर्न विषयान्तरग्रहणरूपेण यदाह भट्टः यश्चाप्यति- शयो दृष्टः स स्वार्थानतिलचनात् । दूरसूक्ष्मादिदृष्टौ स्यात् न रूपे श्रोत्रवृत्तितः" इति तत् स्थितमेतत् विषयभेदात्मत्यक्षाद- ॥२१॥|| न्यत्परोक्षान्तर्गत प्रत्यभिज्ञानमिति, न चैतदप्रमाणम् , विसंवादाभावात् कचिद्विसंवादादमामाण्ये प्रत्यक्षस्यापि तथा प्रसङ्गो |॥ २१ ॥ दुर्निवारः । प्रत्यभिज्ञानपरिछिन्नस्य चात्मादीनामेकत्वस्याभावे वन्धमोसव्यवस्था नोपपयते एकस्यैव हि बद्धत्वे मुक्तत्वे सति च पदो दुःसितमात्मानं जानन मुक्तिमुखार्थी प्रयतेत भेदे त्वन्य एव दुःख्यन्य एव मुखीति कः किमर्थ वा प्रयतेत तस्मात्सकलस्य दृष्टव्यवहारस्यैकत्वमूलपादेकत्वस्य च प्रत्यभिज्ञायत्तजीपनत्वाद्भवति प्रत्यभिज्ञा प्रमाणमिति ॥ ४ ॥ अथोहस्य लक्षणमाह । उपलम्भानुपलम्भनिमित्तं व्याप्तिज्ञानमूहः ॥ १-२-५॥ उपलभ्भः ममाणमारमा गृह्यते न प्रत्यक्षमेर अनुमेयस्यापि साधनस्य सम्भवात् प्रत्यक्षवदनुमेयेप्वपि व्याप्ते- रविरोधात् च्यातिदियमाणा तस्या ज्ञानं तदाही निर्णयविशेप ऊहः, न चाय व्याप्तिग्रहः प्रत्यक्षादेवेति वक्तव्यम्, । नहि प्रत्यक्ष यापान कश्चिमः सदेशान्तरे पापफस्यैर कार्य नार्थान्तरस्येतीयतो व्यापारान् कर्तुं समर्थम् , सन्निहितविपयव- लोत्पत्तैरपिचारकत्वाय, नाप्यनुयानात् , तस्यापि व्याप्तिग्रहणकाले योगीव प्रमाता सम्पयत इत्येवम्भूतभारासमर्थत्वात्, साम- यपि प्रकृतमेवानुमानं व्याप्तिग्राहकमनुमानान्तरं वा तत्र प्रकृतानुमानात् व्याप्तिप्रतिपत्तावितरेतराश्रयः च्याप्तौ हि प्रतिपन्ना- यामनुमानमात्मानमासादयति तदात्मलाभे च व्याप्तिप्रतिपत्तिरिति अनुमानान्तरात्तु व्याप्तिमतिपत्तापनवस्था तस्यापि गृहीतव्या- प्तिकस्पैर प्रकृतानुमानव्याप्तिग्राहकत्वात् तद्वयाप्तिग्रहश्च यदि स्वत एव तदा पूर्वेण किमपराद्धं येनानुमानान्तरं मृग्यते अनु- ·मानान्तरेण चेत्तई युगसहस्रष्वपि व्याप्तिग्रहणासम्भवः । ननु यदि निर्विकल्पकं प्रत्यक्षमविचारकं तर्हि तत्पृष्ठभावी विकल्पो व्याप्तिं ग्रहीप्यतीति चेत्, नैतत्, निर्विकल्पकेन व्याप्तेरग्रहणे विकल्पेन ग्रहीतुमशक्यत्वात् , निर्विकल्पकगृहीतार्थविपयत्वाद्वि- कल्पस्य, अय निर्विकल्पकविषयनिरपेक्षोऽर्थान्तरगोचरो विकल्पः स तर्हि प्रमाणमप्रमाणं या प्रमाणत्वे न प्रत्यक्षानुमाना. तिरिक्त प्रमाणान्तरं तितिक्षितव्यम् , अमामाण्ये तु ततो व्याप्तिग्रहणश्रद्धा पण्डात्तनयदोहदः एतनानुपलम्भाच कार्यकारण- व्याप्यव्यापकभावावगम इति प्रत्युक्तम् , अनुपलम्भस्य प्रत्यक्षविशेषत्वेन कारणव्यापकानुपलम्भयोश्च लिङ्गत्वेन तजनितस्य तस्यानुमानसात् प्रत्यक्षानुमानाभ्यां च व्याप्तिग्रहणदोपस्याभिहितत्वात् । वैशेपिकास्तु प्रत्यक्षफलेनोहापोहविकल्पशानेन व्या- प्तिपतिपत्तिरित्याहुः तेषामध्यध्यक्षफलस्य प्रत्यक्षानुमानयोरन्पतरत्वे व्याप्तेरविपयीकरणं तदन्यत्वे च प्रमाणान्तरत्वप्रसक्तिः। अथ व्याप्तिविकल्पस्य फलत्वान प्रमाणत्वमनुयोक्तुं युक्तं नैतत् फलस्यानुमानलक्षणफलहेतुतया प्रमाणत्याविरोधात् सनिकर्प- फलस्य विशेषणज्ञानस्येव विशेष्यज्ञानापेक्षयेति । यौगास्तु तर्कसहितात् प्रत्यक्षादेव व्याप्तिग्रह इत्याहुः, तेपामपि यदि न केव- लात् प्रत्यक्षाद्वयाप्तिग्रहः किन्तु तर्कसहकृतार्हि तर्कादेव व्याप्तिग्रहोस्तु किमस्य तपस्विनो यशोमानेन प्रत्यक्षस्य वा तर्क- मसादलब्धव्याप्तिग्रहापलापकृतघ्नत्वारोपेणेति, अथ तर्कः प्रमाणं न भवतीति न ततो व्याप्तिग्रहणमिप्यते कुतः पुनरस्य न प्रमाणत्वमव्यभिचारस्तावदिहापि प्रमाणान्तरसाधारणोऽस्त्येव व्याप्तिलक्षणेन विपयेण विषयवत्त्वमपि न नास्ति तस्मात्म- माणान्तरागृहीतव्याप्तिग्रहणपवणः प्रमाणान्तरमूहः॥५॥ व्याप्तिं लक्षयति॥ व्याप्तिापकस्य व्याप्ये सति भाव एवं व्याप्यस्य वा तत्रैव भावः ॥ १-२-६॥

·म० मी० ०मी० ॥२२॥ व्याप्तिरिति यो व्याप्नोति यश्च व्याप्यते तयोरुभयोधर्मः तत्र यदा व्यापफर्मतया विवक्ष्यते तदा व्यापकस्य गम्यस्य च्याप्ये धर्मे सति या धर्मिणि व्याप्यमस्ति तत्र सर्वत्र भाव एव व्यापकस्य स्वगतो धर्मों व्यातिः, ततश्च व्याप्य- १२॥ भावापेक्षया व्याप्यस्यैव व्याप्ततामतीति; नन्वेवमवधायदे व्यापकस्यैव व्याप्ये सति भाव इति हेत्वभावप्रसङ्गात् अव्यापक- स्यापि मूत्वादेस्तरभावात् नापि व्याप्ये सत्येवेत्यवधार्यते प्रयत्नानन्तरीयकत्वादेरहेतुत्वापत्तेः साधारणश्च हेतुः स्यानि- त्यत्वस्य प्रमेयेवा भावात् यदा तु व्याप्यधर्मतया व्याप्तिर्विवक्ष्यते तदा व्याप्यस्य वा गमकस्य तत्रैव व्यापके गम्ये सति यत्र धपिणि व्यापकोऽस्ति तत्रैव भावो न तदभावेपि व्याप्तिरिति, अत्रापि नैवमवधार्यते व्याप्यस्यैव तर भाव इति हेत्व- भावमसगाढव्याप्यस्यापि तत्र भावात्, नापि व्याप्यस्य तत्र भाव एवेति सपक्षकदेशद्वत्तेरहेतुत्वप्राप्तेः साधारणस्य च हेतुत्वं स्पात्प्रमेयत्वस्य नित्येववश्यम्भावादिति । व्याप्यव्यापकवर्मतासङ्कीर्तनं तु व्याप्तेश्भयत्र तुल्य सम्म॑तयैकाकारा मतीति भू- दिति प्रदर्शनार्थम् , तथाहि पूर्वनायोगव्यवच्छेदेनावधारणमुत्तरवान्ययोगव्यवछेदे नेति कुत उभयत्रकाकारता व्याप्तः, तदुक्तम् “लिले लिङ्गीभवत्येव लिगिन्येवेतरत्पुनः । नियमस्य विपर्यासे सम्बन्यो लिङ्गलिगिनोरिति "॥६॥ अथ क्रममाप्तमनुमानं लक्षयति साधनात्साध्यविज्ञानमनुमानम् ॥१-२-७॥ साधनं साध्यं च वक्ष्यमाणलक्षणं दृष्टादुपदिष्टादा साधना यत्सा यस्य विज्ञानं सम्यगर्थनिर्णयात्मकं तदनुमीयते- ऽनेनंत्यनुमान लिङ्गपहणसम्बन्धस्मरणयोः पश्चात्परिछेदनम् ॥ ७॥ तद्विधा स्वार्थ परार्थं च ॥ १-२-८॥

·तदनुमानं द्विपकारं स्वार्थपरार्थभेदात् स्वव्यामोहनिवर्तनक्षम स्वाथै परव्यामोहनिवर्तनक्षम परार्थम् ।। ८॥ तत्र स्वार्थ लक्षयति स्वार्थ स्वनिश्चितसाध्याविनाभावैकलक्षणात्साधनात्साध्यज्ञानम् ॥ १-२-९॥ साध्यं विनाऽभवनं साध्याविनाभावः स्वेनात्मना निश्चितं साध्याविनाभावैकं लक्षणं यस्य तत्स्वनिश्चितसा- ध्याविनाभावकलक्षणं तस्मात्तथाविधात्साधनालिङ्गात्साध्यस्य लिङ्गिनो ज्ञानं स्वार्थमनुमानम् , इह च न योग्यतया लिङ्गं परोक्षार्थप्रतिपत्तेरङ्गम् , यथा वीजमकरस्य अदृष्टाद्धमादग्नेरमतिपत्तेः नापि स्वनिश्चयज्ञानापेक्षं यथा प्रदीपो घटादेः दृष्टा- दस्य निश्चिताविनाभावादमतिपत्तेः तस्मात्परोक्षार्धनान्तरीयकतया निश्वयनमेव लिङ्गस्य व्यापार इति निश्चितप्रहणम् । ननु चासिद्धविरुद्धानकान्तिकहेत्वाभासनिराकरणार्थ हेतोः पक्षधर्मत्वं सपसे सत्वं विपक्षाद्वयात्तिरिति लक्षण्यमाचक्षते भिक्षवः तथाानुमेये धम्मिणि लिङ्गस्य सत्त्वमेव निश्चितमित्येकं रूपम् , अत्र सत्ववचनेनासिद्धं चाक्षुपत्वादि निरस्तम् , एवकारेण पक्षकदेशासिद्धो निरस्तो यथा अनित्यानि पृथिव्यादीनि भूतानि गन्धवत्त्वात् अत्र पक्षीकृतेषु पृथिव्यादिपु चतुर्यु भूतेषु पृथिव्यामेव गन्धवत्त्वं सत्त्ववचनस्य पवात्कृतेनैवकारेणासाधारणो धर्मो निरस्तो यादे ह्यनुमेय एव सत्त्वमित्युच्येत श्रावण- मेव हेतुः स्यात् निश्चितग्रहणेन सन्दिग्धासिद्धः सर्वो निरस्तः सपक्षे एव सत्वं निश्चितमिति द्वितीयं रूपम् , इहापि सत्त्वग्रहणेन विरुद्धो निरस्तः स हि नास्ति सपक्षे एक्कारेण साधारणानकान्तिकः, स हि न सपक्षे एव वर्त्तते किन्तु विपक्षेपि सत्वग्रहणात् पूर्वमवधारणकरणेन सपक्षाव्यापिनोपि प्रयत्नानन्तरीयकलादेहे- तुत्वमुक्तं पश्चादवधारणे ह्ययमर्थः स्याद् सपक्षे सत्वमेव यस्य स हेतुरिति प्रयत्नानन्तरयिकत्वं न ·म० मी० प्र० मी० || हेतुः स्यात् निश्चित्तवचनेन सन्दिग्धान्वयोऽनकान्तिको निरस्तः, यथा सर्वज्ञः कश्चिद्वक्तृत्वात् वक्तृत्वं हि सपक्षे सर्वज्ञे स- न्दिग्धम् , विपक्षे त्वसत्त्वमेव निश्चितमिति तृतीयं रूपम् तत्रासत्त्वग्रहणेन विरुद्धस्य निरासः विरुदो हि विपोस्ति एक्कारेण ॥ २३ ॥ साधारणस्य विपक्षकदेशटर्निरासः, प्रयत्नानन्तरीयकत्वे हि साध्ये नित्यत्वं विपक्षकदेशे विद्युदादावस्त्याकाशादी नास्ति || ॥२३॥ ततो नियमेनास्य निरासोऽसत्वशब्दात् , पूर्वस्मिन्नवधारणे ह्ययमर्थः स्यात् विपक्ष एव यो नास्ति स. हेतुस्तधाच प्रयत्नान- न्तरीयकत्वं सपक्षेपि नास्ति ततो न हेतुः स्यात्ततः पूर्वं न कृतम् , निश्चितग्रहणेन सन्दिग्धविपक्षव्यात्तिकोऽनकान्तिको निरस्तः तदेवं त्रैसम्यमेव हेतोरसिद्धादिदोपपरिहारक्षममिति तदेवाभ्युपगन्तुं युक्तमिति किमेकलक्षणकत्वेनेति, तदयुक्तम् , अविनाभावनियमनिश्चयादेव दोपत्रयपरिहारोपपत्तेः, अविनाभावो ह्यन्यथानुपपनत्वं, तच्चासिद्धस्य विरुद्धस्य व्यभिचारिणो वा न सम्भवति बैरूप्ये तु सत्यप्यविनाभावाभावे हेतोरगमकत्वदर्शनात् यथा स श्यामो मैत्रतनयत्वादितरमैत्रपुत्रवदित्यत्र अथ विपक्षान्नियमवती व्यावृत्तिस्तत्र न दृश्यते ततो न गमकत्वं तर्हि तस्या एवाविनाभावरूपत्वादितररूपसद्भावेपि तद- भावे हेतोः स्वसाध्यसिद्धि प्रति गमकत्वानिष्टौ सैव प्रधानं लक्षणमस्तु, तत्सद्भावेऽपररूपद्वयनिरपेक्षतया गमकत्वोपपतेश्व यथा सन्त्यद्वैतवादिनोपि प्रमाणानि इष्टानिष्टसाधनदूपणान्यथानुपपत्तेः न चान पक्षधर्मत्वं सपक्षे सत्वं चास्ति केवलम- विनाभावमात्रेण गमफत्वोपपत्तिः । ननु पक्षधर्मताऽभावे श्वेतः मासादः काकस्प कायादित्यादयोऽपि हेतवः प्रसज्येरन् , नैवम् , अविनाभाववलेनैवापक्षधर्माणामपि गमकत्वाभ्युपगमात् न चेह सोस्ति ततोऽविनाभाव एव हतोः प्रधानं लसणम- भ्युपगन्तव्यं सति तस्मिन्नसत्यपि त्रैलक्षण्ये हेतोर्गमकत्वदर्शनान् न तु त्रैरूप्यं हेतुलक्षणमव्यापकत्वात् तथाच सर्व क्षणिक सत्त्वादित्यत्र मूर्दाभिपिके साधने सौगतैः सपक्षे सतोपि हेतोः सत्त्वस्य गमकत्वमिप्यत एव तदुक्तम् “ अन्यथाऽनुपपन्नत्वं यत्र तत्रत्रयेण किम् । नान्यथानुपपन्नत्वं यत्र तत्र त्रयेण किमिति" एतेन पञ्चलक्षणफत्वमपि नैयायिकोक्तं प्रत्युक्तं तस्याप्यवि.

·नाभावमपञ्चत्वात् तथाहि त्रैरूप्यं पूर्वोक्तमयाधितविपयत्वमसत्मतिपक्षत्वं चेति पञ्च रूपाणि तत्र प्रत्यक्षागमवाधितधर्मनि- देशानन्तरमयुक्तत्वं बाधितविपयत्वं यथाऽनुष्णस्तेजोवयवी कृतकत्वाद् घट्यत् ब्राह्मणेन सुरा पेया द्रव्यत्वात् क्षीरसदिति त- निषेधात् वाधितविपयलं प्रतिपतहेतुबाधितत्वं सत्प्रतिपक्षत्वं यथाऽनित्यः शब्दो नित्यधर्मानुपलब्धेः, अत्र प्रतिपक्षहेतुर्नित्यः शब्दोऽनित्यधर्मानुपलब्धेरिति तनिषेधादसत्मतिपक्षत्वं तत्र बाधितविषयस्य तत्मतिपक्षस्य चाविनाभावाभावादविनाभावेनैव रूपद्वयमपि सङ्ग्रहीतम् , यदाह "वाधाविनाऽभावयोन्चिरोधादिति " अपिच स्वलक्षणलक्षितपक्षविपयत्वाभावात्तदोपेणैव दोपद्वयमिदं चरितार्थ किं पुनर्वचनेन तत्स्थितमेतत्साध्याविनाभाकलक्षणादिति ॥ ९ ॥ तत्राविनाभावं लक्षयति ॥ सहामभाविनोः सहक्रमभावनियमो विनाभावः ।। १-२-१० ॥ सहभाविनोरेकसामग्र्यधीनयोः फलादिगतयोः रूपरसयोाप्यव्यापकयोच शिंशपात्ववृक्षत्वयोः क्रममायिनोः क्रममावनियमः साध्यसाधनयोरिति प्रकरणाल्लभ्यते सोऽविनाभावः॥ १०॥ अथैवंविधोऽविनाभावो निश्चितः साध्यप्रतिपत्त्यङ्ग मित्युक्तं तन्निश्चयश्व कुतः प्रमाणात् न तावत्सत्यक्षात्तस्यै- न्द्रियकस्य सन्निहितविषयविनियमितव्यापारत्वात् मनस्तु यद्यपि सर्वविपयं तथापीन्द्रियगृहीतार्थगोचरत्वेनैव तस्य प्रत्तिर- न्यथान्धवधिराद्यभावमसङ्गः, सर्वविपयता तु सकलेन्द्रियगोचरार्थविषयत्वेनैवोच्यते न स्वातन्त्र्येण योगिप्रत्येक्षेण त्ववि- नाभावग्रहणेऽनुमेयार्थप्रतिपत्तिरपि ततोऽस्तु किं तपस्विनानुमानेन अनुमानात्त्वविनाभावनिश्चयेऽनवस्थेतरेतराश्रयदोपप्रसङ्ग ·म० मी० म०मी० ॥२४॥ ॥२४॥ उक्त एव न च प्रमाणान्तरमेवंविधविषयग्रहणमवणमस्तीत्याह । ऊहात्तन्निश्चयः॥१-२-११ ।। अहानळदुक्तलक्षणातस्याविनाभावस्य निययः । लक्षितं परीक्षितं च साधनमिदानीं तद्विभजति ॥ स्वभावः कारणं कार्यमेकार्थसमवायि विरोधि चेति पञ्चधा साधनम् १-२-१२ ॥ सभावादीनि चत्वारि विधेः साधनानि विरोधि तु निषेधस्येति पञ्चविधं साधनम् , स्वभावो यथा शब्दानि- त्यले साध्ये कृतमत्वं श्रावणत्वं या, ननु श्रावणवस्यासाधारणत्वात् कथं व्याप्तिसिद्विः, विपर्यये याधकममाणवलात् सचस्योति यूमः । न च सत्यमेव हेतुः, तद्विशेषस्योत्पत्तिमत्वकृतकत्वमयत्नानन्तरीयकत्वमत्ययभेदभेदित्वादेरहेतुत्वापत्तेः। किं परिमिदमसाधारणत्वं नाम यदि पक्ष एवं वर्तमानलं तत्सर्वस्मिन् क्षणिके साध्ये सचस्यापि समानम् साध्यधर्मवतः पक्षस्यापि सपक्षता चेन् इह कः मद्वेषः पक्षादन्यस्पैर सपक्षत्वे लोहलेख्यं वजं पार्थिवत्वाकाष्ठवदित्यन पार्थिवत्त्वमपि लोहलेख्यता वने गमयेत् । अन्ययाऽनुपपत्तेरभावान्नेति चेत् , इदमेव तर्हि हेतुलक्षणमस्तु । अपक्षधर्मस्यापि साधनत्वाप- निरितिचेत्, अस्तु यद्यविनाभावोस्ति शकटोदये ऋत्तिकोदयस्य सर्वज्ञसद्भावे संवादिन उपदेशस्य ममकत्वदर्शनात् , काकस्य काय न प्रासादे धारल्यं विनाऽनुपपद्यमानमित्यनेकान्तादगमकम् , तथा घटे चाशुपत्वं शब्देऽनित्यतां विनाप्युपपद्यमानमिति, तत्र श्रावणत्लादिरसाधारणोप्यनित्यतां व्यभिचरति, । ननु कृतकत्वाच्छब्दस्यानित्यत्वे साध्ये पर्यायवद्रव्येप्यनित्यता पामोति, नेयं, पर्यायाणामेवानित्यतायाः साध्यत्वात् अनुक्तमपीच्छाविपयीकृतं साध्यं भवतीति किं स्म विस्मरति भवान् ।

·ननु कृतकत्वानित्यत्वयोस्तादात्म्ये साधनवत्साध्यस्य सिद्धलं साध्यवच साधनस्य साध्यत्वं प्रसनति सत्यमेतकिन्तु मोह- निवर्तनार्थः प्रयोगः । यदाह "सादेरपि न सान्तत्वं व्यामोहायोऽधिगच्छति । साध्यसाधनतैकस्य तं प्रति स्यान्न दोपभाक् ॥ कारणं यथा, चाप्पभावेन मशवचि?रूपतया चा सन्दियमाने धूपेऽग्निर्विशिष्टमेयोन्नतियों दृष्टी कथमयमावालगोपालाविपाला- नादिप्रसिद्धोपि नोपलब्धः सूक्ष्मदर्शिनापि न्यायवादिना । कारणविशेपदर्शनाद्धि सर्वः कार्यार्थी प्रवर्तते स तु विशेषो ज्ञातव्यो योऽव्यभिचारी । कारणत्वनिश्चयादेव मवृत्तिरिति चेत्, अस्वसौ लिङ्गविशेपनिथयः प्रत्यक्षकृतः फले तु भाविनि नानु- मानादन्यन्निवन्धनमुत्पश्यामः ॥ कचिद्वयभिचारात्सर्वस्य हेतोरहेतुत्वे कार्यस्यापि तथा प्रसङ्गः । बाप्पादेरकार्यत्वान्नेति चेत्, अत्रापि यद्यतो न भवति न तत्तस्य कारणमित्यदोपः । यथैव हि किश्चित्कारणमुद्दिश्य किञ्चित्कार्य तथैव किश्चित्कार्य- दिश्य किश्चित्कारणं यद्वदेवाजनकं प्रति न कार्यत्वं तद्वदेवाजन्यं प्रति न कारणत्वमिति नानयोः कश्चिद्विशेषः । अपि च रसादकसामग्रयनुमानेन रूपानुमानमिच्छता न्यायवादिनेष्टमेव कारणस्य हेतुत्वम्, यदाह "एकसामग्र्यधीनस्य रूपादेरसतो गतिः। हेतुधानुमानेन धूमेन्धनविकारवत्" इति, न च वयमपि यस्य कस्यचित्कारणस्य हेतुत्वं मोऽपि तु यस्य न मन्त्रादिना शक्तिमतिबन्धो न का कारणान्तरवैकल्यम् । तत्कुतो विज्ञायत इति चेत् , अस्ति तावद्विगुणादितरस्य विशेषस्तत्परिज्ञानं तु प्रायः पाशुरपादानामप्यस्ति, यदाहुः “गम्भीरगर्जितारम्भनिभिन्नगिरिगहराः । त्वङ्गत्तडिल्लतासङ्गपिशङ्गोनुङ्गविग्रहाः ॥१॥ रोलम्बगवलच्यालतमालमलिनविपः । दृष्टिं व्यभिचरन्तीह नैवम्मायाः पयोमुचः ॥२॥" इति, कार्य यया, दृष्टौ विशिष्टनदीपूरः ऋशानी धूमश्चैतन्ये प्राणादिः । पूरस्य वैशिष्टयं कथं ज्ञायत इति चेत् , उक्तमत्र नैयायिकैः । यदाहुः "आवर्णवर्चनाशालिविशालकलुषोदकः । कल्लोलविकटास्फालस्फुटः फेनछटाशितः ॥१॥ वइबहलनेवालफलमाव(द)ल- ·म० मी० ॥२५॥ २० पी० ॥ सदालः । नदीपूविनेपोपि 'शश्यते तेन निवेदितुम् ॥ २॥" इति। धूपमाणादीनामपि कार्यत्वनिधयो न दुष्करः, यदाहुः "पापै मो हुनभुनः कार्यानुवृत्तिः। स भवस्तदभावेपि हेतुमत्तां विलक्षयेत् ॥१॥" कारणाभावपि कार्यस्य भावे- ॥ २६ ॥ वमन्योनुलं वा भवेत् अहेतुले सदा सरमसत्त्वं वा अन्यहेतुले दृष्टादन्यतोपि भवतो न दृष्टनन्यताऽन्याभानपि दृष्टा- मानो नान्यदनुपरसमित्यहेनुकता स्यात् , तत्र घोक्तम् , " वस्त्वन्यतोपि भवन्नुपलब्धो न तस्य धूमत्वं हेतुभेदात कारणं परहिम्न्युक्तम्, अपिच, "मग्निस्वभावः पक्रस्य मूर्दा यद्यग्निरेव सः । अयानग्निस्वभावोऽसौ धूमस्तत्र कयं भवेत् ॥१॥" इनि, नया चेतना पिनाऽनुपपद्यमानः कार्य माणादिरनुमापयति तां श्रावणत्वमिवानित्यताविपर्यये पाधकवशात्सत्त्वस्येवा- स्थापि च्यातिसिदेरित्युक्तमायं तन माणादिरसाधारणोपि चेतना व्यभिचरति । फिश्च नान्वयो हेतोरूपं तदभावे हेत्वाभासा- भारान् विपक्ष एर सन् पिग्दो विपोप्यनैकान्तिकः सर्वज्ञले साध्ये वातृत्वस्यापि व्यतिरेकाभाव एव हेत्वाभासत्वे नि- मिन नान्नपसन्देह इति न्यायादिनापि व्यतिरेकामापादेव हेत्वाभासायुक्तौ असाधारणोपि यदि साध्याभावेऽसमिति निधीपेन नदा नगरान्तराभारात्साध्यमुपस्यापयन्नानकान्तिकः स्यात्, अपिच ययन्वयो रूपं स्यात्तदा यथा विपक्षकदेशटते. पपशिदन्यतिरेकादगमरत्वमे सपसैकदेशटत्तरपि स्यात् कयश्चिदनन्ययात् यदाइ " रूपं यधन्वयो हेतोयंतिरेकवदिप्यते। स सपक्षोभयो न स्यादसपक्षोभयो यथा ॥ १ ॥" सपक्ष एव सत्त्वमन्वयो न सपक्षे सत्त्वमेवेति चेत् अस्तु स तु व्यतिरेक एवेत्यस्मन्मतमेगाशीनं स्यात् वयमपि हि मत्यपीपदाम अन्यथानुपपत्येकलक्षणो हेतुरिति । तयैकस्मिन्नर्थे दृष्टेऽदृष्टे वा स- महाय्याश्रितं साधनं सा येन, तकार्यसमवायित्वमेकफलादिगतरूपरसयोः सकटोदयकत्तिकोदययोश्चन्द्रोदयसमुद्रदृदयो- दृष्टिसाप्पपिपीलिकालोपयोर्भागवटीदाहपकोचयोः तत्रैकार्थसमवायी रसो रूपस्य रूपं वा रसस्य नहि समानकालभाविनोः १ मायने न। कोययोः।

·कार्यकारणभावः सम्भवति । ननु समानकालकार्यजनक कारणमनुमास्यते इति चेत् न तर्हि कार्यपनुमितं स्यात् कारणानुमाने सामोत् । कार्यपनुमितमेव जन्याभावे जनकत्वाभावादिति चेत् , इन्तैवं कारणं कार्यस्यानुमापकमित्पनिष्टमापयेत शकटो- दयकृतिकोदयादीनां तु यथाविनाभावं साध्यसाधनभावः, यदाह "एकार्थसमवायस्तु यया येपां तथैव ते । गमकाः गमक- स्वत्र शकटः कृत्तिकोदितः ॥१॥" एवमन्येष्वपि साधने वाच्यम् । ननु कृतकत्वानित्यत्वयोरेकार्थसमवायः कस्मान्नेप्यते न, योरेकत्वात्, यदाह " आद्यन्तापेक्षिणी सत्ता कृतकत्वमनित्यता । एकैव हेतुः साध्यं च द्वयं नैकाश्रयं ततः ॥ १॥ इति स्वभावादीनां चतुर्णा साधनानां विधिसाधनता, निषेधसाधनत्वं तु विरोधिनः स हि स्वसनिधानेनेतरस्य प्रतिपे, सापयति, अन्यथा विरोधासिद्धेः चशब्दो यत एते स्वभावकारणकार्यव्यापका अन्यथानुपपन्नाः स्वसाध्यमुपस्थापयन्ति वत एव तदभावे स्वयं न भवन्ति तेषामनुपलब्धिरप्यभावसाधनानात्याह, तत्र स्वभावानुपलब्धिया, नात्र घटो द्रष्टुं योग्य- स्पानुपलब्धः, कारणानुपलब्धिर्यया नात्र धूमोऽग्न्यभावात्, कार्यानुपलब्धिया नात्रापतिवद्धसामर्थ्यानि धूमकारणानि सन्ति धूमामावात, व्यापकानुपलब्धिर्यथा नात्र शिंशपा वृक्षाभावात् विरोधि तु मतिपेध्यन्तनकार्यकारणव्यापकानां च विरुद्ध विरुद्धकार्यम् , यथा न शीतस्पर्थो नापतिबद्धसामर्थ्यानि शीतकारणानि न रोमहर्पविशेपाः न तुपारस्पर्शोऽग्ने मादेति म- योगनानात्वमिति ॥१२॥ सापनं लक्षायित्वा विभज्य च साध्यस्य लक्षणमाह । सिसाधयिपितमसिद्धममध्यं साध्यं पक्षः ॥ १-२-१३ ॥ साधयितुमिष्टं सिसापयिपिवम् अनेन साधपितमनिष्टस्य साध्यत्वम्पपच्छेदो यया वैशेषिकस्य नित्यः शन्द इति ·म०मी० ॥२७॥ म.मी. नविपयत्वायोगातयं सत्चासत्वयोः साध्यत्वम् , तदाह " नासिद्ध भावधर्मोऽस्ति व्यभिचार्युभयाभयः । विरुदो धर्मों भावस्य सा सत्ता साध्यते कथम् " इति, मैत्र, मानसमत्यो भावरूपस्यैव धर्मिणः प्रतिपन्नत्वात् , न च तत्सिदी तत्सत्व- ॥२७ ॥ स्यापि प्रतिपनत्वावधर्थमनुमानम्, तदभ्युपेतमपि वैयात्यायो न प्रतिपद्यते तं प्रत्यनुमानस्य साफल्यात्, न च मानसज्ञाना- खरविषाणादेरपि सद्भावसम्भावनातोऽतिप्रसङ्गः, तज्ज्ञानस्य बाधकमत्ययाविप्लावितसत्ताकवस्तुविषयतया मानसपत्यक्षा- भासत्वात् । कथं तर्हि पठभूतादेम्मित्वमिति चेत्, धमिप्रयोगकाले बाधकप्रत्ययानुदयात्सत्त्वसम्भावनोपपत्तेः, न च सर्वशादी सायकममाणासत्वेन सत्संशीतिः मुनिश्चिताऽसम्भवनायकममाणत्वेन मुखादाविच सत्वनिश्चयात्तत्र संशयायो- गान् । उभयसिद्धो धम्मी यया अनित्यः शब्द इति, नहि मत्यक्षेणाग्दिर्शिभिरनियतदिग्दर्शिभिर्नियतदिग्देशकालाव- रिउन्नाः सर्वे शन्दाः सस्या निश्चेवमिति शब्दस्य प्रमाणवुदयुभयसिद्धता तेनानित्यत्वादिर्धर्मः प्रसाध्यत इति ॥ १७ ॥ ननु दृष्टान्तोऽप्यनुमानाङ्गतया मतीतः तत्कयं साध्यसाधने एवानुमानामुके न दृष्टान्त इत्याह । न दृष्टान्तोऽनुमानाङ्गम् ॥ १-२-१८॥ दृष्टान्तो वक्ष्यमाणलक्षणो नानुमानस्याचं कारणम् ॥ १८ ॥ कृत इत्याह । साधनमात्राचत्सिद्धेः ।। १-२-१९ ।। दृष्टान्तरहितात्साध्यान्ययानुपपत्तिलक्षणात् साधनादनुमानस्य साध्यमतिपत्तिलक्षणस्य भावान्न दृष्टान्तोऽनुमाना- मिति । स हि साध्यमविपत्तौ वाऽविनाभावग्रहणे वा व्याप्तिस्मरणे चोपयुज्येत, न लावत् प्रथमः पक्षो यथोक्तादेव हेतोः ·साध्यप्रतिपसेरुपपत्तेः। नापि द्वितीयः विपक्षे वाधकाविनाभावादेवार्थिनामावग्रहणाव, किश्च व्यक्तिरूपो दृष्टान्तः स कथं साकल्येन व्याप्तिं गमयेत् व्यक्त्यन्तरेषु व्याप्त्यर्थं दृष्टान्तान्तरं मृग्यं तस्यापि व्यक्तिरूपत्वेन साकल्येन व्यारवधारयितुमशु- क्यत्वादपरापरदृष्टान्तापेक्षायामनवस्था स्यात् । नापि तृतीयः गृहीतसम्बन्धस्य साधनदर्शनादेव व्याप्तिस्मृतेः अटीतसम्बन्धस्य दृष्टान्तेप्यस्मरणात् उपलब्धिपूर्वकत्वात् स्मरणस्येति ॥ १९ ॥ दृष्टान्तस्य लक्षणमाह। स व्याप्तिदर्शनभूमिः॥ १-२-२०।। स इति दृष्टान्तो लक्ष्यं व्याप्तिर्लक्षितरूपा दर्शनं परस्मै प्रतिपादनं तस्य भूमिराश्रय इति लक्षणम् । ननु यदि दृष्टान्तोऽनुमानाङ्गं न भवति तहि किमर्थ लक्ष्यते, उच्यते परार्थानुमाने बोध्यानुराधादापदादिकस्योदाहरणस्यानुज्ञास्यमान- त्वात्तस्य च दृष्टान्ताभिधानरूपत्वादुपपन्नं दृष्टान्तस्य लक्षणम् ममातुरपि कस्यचिद् दृष्टान्तदृष्टवहिाप्तिरलेनान्तप्तिम- तिपत्तिर्भवतीति स्वार्थानुमानपर्वण्यपि दृष्टान्तलक्षणं नानुपपन्नम् ।। २० ॥ तद्विभागमाह । स साधर्म्यवैधाभ्यां देधा ॥ १-२-२१ ॥ स दृष्टान्तः साधम्र्येणान्वयेन वैधर्येण च व्यतिरेकेण भवतीति द्विप्रकारः ॥ २१ ।। साधर्म्यदृष्टान्तं विभजते ।

·म०मी०
॥२८॥
साधनधर्मप्रयुक्तसाध्यधर्मयोगी साधर्म्यदृष्टान्तः ॥ १-२-२२॥
म०मी०
साधनधर्मेण प्रयुक्तो न तु काकतालीयो यः साध्यो धर्मस्तद्वान् साधर्म्यदृष्टान्तः, यया कृतकत्वेनानित्ये शब्दे
॥ २८॥ साध्ये घटादिः ॥ २२ ॥
वैधHदृष्टान्तं व्याचष्टे ।
साध्यधर्मनिवृत्तिप्रयुक्तसाधनधर्मनिवृत्तियोगी वैधHदृष्टान्तः ॥ १-२-२३ ॥
साध्यधर्मनिटत्त्या प्रयुक्ता न यथाफयश्चिद्या साधनधर्मनिटत्तिस्तद्वान् वैधHदृष्टान्तः, यथा कृतकत्वेनानित्ये
शब्दे साध्ये आकाशादिरिति ॥ २३ ॥
इत्याचार्यश्रीहमचन्द्रविरचितायाः प्रमाणमीमांसायास्तद्वत्तेश्च प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीयमाहिकम् ।।
प्रथमोऽध्यायः समाप्तः॥
८
लक्षितं स्वार्थमनुमानमिदानी क्रममाप्तं परार्थमनुमान लक्षयति ।
यथोक्तसाधनाभिधानजः परार्थम् ।। २-१-१॥
यथोक्तं स्वनिश्चितसाध्याविनाभावैकलक्षणं यत्साधनं तस्याभिधानं अभिधीयते परस्मे प्रतिपाद्यते अनेनेत्यभिधानं
वचनं तस्माजातः सम्यगर्थनिर्णयः परार्थमनुमानं परोपदेशापेक्षं साध्यविज्ञानमित्यर्थः ॥ १॥

·ननु वचनं परार्थमनुमानमित्याहुस्तत्कयमित्याह । वचनमुपचारात् ॥ २-१-२॥ अचेतनं हि वचनं न साक्षात्ममितिफलहेतुरिति न निरुपचरितप्रमाणभावभाजनं मुख्यानुमानहेतुत्वेन तूपचरितानुमानाभिधानपात्रता प्रतिपद्यते उपचारश्चात्र कारणे कार्यस्य यथोक्तसाधनाभिधानात् तद्विपया स्मृतिरुत्पद्यते स्मृ- तेवानुमानं तस्मादनुमानस्य परम्परया यथोक्तसाधनाभिधानं कारणं तस्मिन्कारणे वचने कार्यस्यानुमानस्योपचारः समारोपः क्रियते ततः समारोपात् कारणं वचनमनुमानशब्देनोच्यते कार्ये वा प्रतिपादकानुमानजन्ये वचने कारणस्यानुमान- स्योपचारः वचनमौपचारिकमनुमानं न मुख्यमित्यर्थः । इह च मुख्यार्थवाधे प्रयोजने निमित्ते चोपचारः प्रवर्त्तते तत्र मुख्यो- ऽर्थः साक्षात्ममितिफल: सम्यगर्थनिर्णयः प्रमाणशब्दः समानाधिकरणस्य परार्थानुमानशब्दस्य तस्य वाधा वचनस्य निर्ण- यत्वानुपपत्तेः । प्रयोजनमनुमानावयवाः प्रतिज्ञादय इति शास्त्रे व्यवहार एव निर्णयात्मन्यनशे तद्वयवहारानुपपत्तेः । नि- मित्तं तु निर्णयात्मकानुमानहेतुत्वं वचनस्येति ॥२॥ तद् द्वेधा ॥ २-१-३॥ तद्वचनात्मकं परार्यानुमानं द्वेषा द्विप्रकारम् ॥ ३ ॥ प्रकारभेदमाह। तथोपपत्त्यन्यथानुपपत्तिभेदात् ॥ २-१-४॥ तथा साध्ये सत्येवोपपत्तिः साधनस्येत्येक प्रकारः अन्यथा साध्याभावेऽनुपपत्तिश्चेति द्वितीयः प्रकारः यथाऽग्नि-

·।
॥२९॥
१० मी० || मानय पर्वतस्तथैव धूमयत्योपपत्तेः अन्यथा धूमवत्वानुषपचेर्वा एतावन्मानकृतः परार्थानुमानस्य भेदो न पारमार्थिक इति भेद- || म० मी०
पदेन दर्शयति ॥ ४ ॥
॥२९॥
एतदेवाह ।
नानयोस्तात्पर्ये भेदः ।। २-१-५॥
अनयोस्तथोपपत्यन्यथानुपपत्तिरूपयोः प्रयोगमकारयोरतात्पर्य यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इत्येवं लक्षणे तत्पर-
त्ये भेदो विशेषः एतदुक्तम्भवत्यन्यदभिधेर्य शब्दस्यान्यत्मकाश्य प्रयोजनं तनाभिधेयापेक्षया वाचकत्वं भिद्यते प्रकाश्यं
त्यभिभमन्यये कथिते व्यतिरेकगतिर्व्यतिरेके चावयगतिरित्युभयनापि साधनस्य साध्याविनाभावः प्रकाश्यते, न च
यत्राभिधेयभेदस्तन तात्पर्यभेदोपि नहि पीनो देवदलो दिवा न मुक्ते पीनो देवदत्तो रानौ भुक्ते इत्यनयोस्यियोरभिधे-
यभेदोऽस्तीति तात्पर्येणापि मेत्तव्यमिति भावः ॥५॥
तात्पर्याभेदस्यैव फलमाह ।
अत एव नोभयोः प्रयोगः ॥२-१-६ ॥
यत एव नानयोस्तात्पर्य भेदोऽन ए नोभयोर्यथोपपत्यन्यथानुपपत्योर्युगपत्मयोगो युक्तः व्यायुपदर्शनाय
हि तथोपपत्यन्यथानुपपतिभ्यां हेतोः प्रयोगः क्रियते व्याप्त्युपदर्शनं चैकयैव सिद्धमिति विफलो द्वयोः प्रयोगः, यदाह,
" हेतोस्तथोपपत्त्या बा, स्यात्मयोगोऽन्यथाणि या । द्विविधोऽन्यतरेणापि, साध्यसिद्धिर्भवेदिति" "॥६॥

·ननु ययेकेनैव प्रयोगेण हेतोाप्त्युपदर्शनं कृतमिति कृतं विफलेन द्वितीयमयोगेण तर्हि प्रतिज्ञाया अपि माभू- प्रयोगो विफलत्वात्, नहि प्रतिज्ञामात्रात् कश्चिदर्थे मतिपद्यते तथा सति हि विप्रतिपत्तिरेव न स्यादित्याह । विपयोपदर्शनार्थं तु प्रतिज्ञा ॥ २-१-७॥ विषयो यत्र तथोपपत्यान्यथानुपपत्या वा हेतुः स्वसाधनाय प्रार्थ्यते तस्योपदर्शनं परमतीतावारोपणं तदर्थ पुनः प्रतिज्ञा प्रयोक्तव्येति शेषः । अयमर्थः परप्रत्यायनाय वचनमुच्चारयता मेक्षावता तदेवं परे पोषयितव्या यदुभुत्सन्ते यथा स- त्यनेन बुभुत्सिताऽभिधायिना परे बोधिता भवन्ति न खल्वश्वान्पृष्टो गययान् सुवाणः प्रष्टुरवधेयवचनो भवति अनवधेयवच- नव कथं प्रतिपादको नाम यया च शैक्षो भिक्षुणा चचक्षे भोः शैक्ष पिण्डपानमाहरेति स एवमाचरागीत्यनभिधाय यदा तदर्थ प्रयतते तदाऽस्मै क्रुध्यति भिक्षुराः शिष्याभास भिक्षुखेटाऽस्मानवधीरयसीति विब्रुवाणः एवमनित्यं शब्दं पुसुत्समानायानित्यः शब्द इति विषयमनुपदर्य यदेव किश्चिदुच्यते कृतकत्वादिति वा यत्कृतकं तदनित्यमिति वा कृतकत्वस्य तथैवोपपवेरिति या कृतकत्वस्यान्ययानुपपत्तिरिति वा तत्सर्वम्स्यानपेक्षितमापाततोऽसम्बन्धाभिधानबुद्धया तथा चानवहितो न वोमुमर्हतीति । यत्कृतकं तत्सर्वमनित्यं यथा घटः कृतश्च शब्द इति वचनमर्थसामर्थेनैवापेक्षितशब्दानित्यत्वनिश्वायकमित्यवधानमत्रेति चेत्, न; परस्पराश्रयात्, अवधाने हि सत्यतोऽर्थे निश्चयः तस्माचावधानमिति, न च पर्पतिवादिनी प्रमाणीकृनवादिनौ यदेतद्वचनस- म्बन्धाय प्रयतिष्येताम् तथा सतिनं हेत्वाद्यपेक्षेयातां तदवचनादेव तदर्थनिश्चयात्, अनित्यः शब्द इति त्वपेक्षित उक्त कुत इत्याशङ्कायाः कृतकत्वस्य तथैवोपपचेः कृतकत्वस्यान्यथानुपपत्तःत्युपतिष्ठते तदिदं विषयोपदर्शनार्थत्वं प्रतिज्ञाया इति ॥७॥ ननु यत्कृतकं तदनित्यं यथा घटः कृतकश्व शब्द इत्युक्ते गम्यत एतदनित्यः शब्द इति तस्य सामर्थ्यलब्धत्वात् ·प्र० मी० ॥३०॥ १० मी० ॥ क्यापि तद्वचने पुनरुकत्वमसङ्गाद, अर्यादापनस्य स्वशब्देन पुनर्वचनं पुनरुक्तं आह च डिंडिंफरागं परित्यज्याक्षिणी निर्माल्य चिन्तय तावत् किमियता मदुक्तेन प्रतीतिः स्यानवेति भावे किं प्रपञ्चमालयेत्याह । ॥३०॥ गम्यमानलेऽपि साध्यधर्माधारसन्देहापनोदाय धर्मिणि पक्षधर्मोपसंहारवत्तदुपपत्तिः ॥२-१-८॥ साध्यमेव धर्मस्तस्याधारस्तस्य सन्देहस्तदपनोदाय कृतकः सोऽनित्य इत्युक्तेपि धर्मिविपयसन्देह एव किम- नित्यः शन्दो घटो वेति तन्निराकरणाय गम्यमानस्यापि साध्यस्य निर्देशो युक्तः, साध्यधर्मिणि साधनधर्माववोधनाय पक्षधर्मोपसंहारवचनवत् , तथाहि साध्यव्याप्तसाधनदर्शनेन तदाधारावगतावपि नियतधर्मिसम्बन्धितापदर्शनार्थ कृतकथ शब्द इति पक्षधर्मोपसंहारवचनं तथा साध्यस्य विशिष्ट पर्मिसम्बन्धितायपोधनाय प्रतिज्ञावचनमप्युपपद्यत एवेति ॥८॥ ननु प्रयोग इति विमतिपद्यन्ते वादिनः, तथाहि, प्रतिज्ञाहेतूदाहरणानीति व्यवयवमनुमानमिति साङ्ख्याः सहो- पनयेन चतुरवयवमिति मीमांसकाः सहनिगमनेन पश्चावयवमिति नैयायिकाः तदेवं प्रतिपत्तौ कीदृशोऽनुमानप्रयोग इत्याह । एतावान् प्रेक्षप्रयोगः ॥२-१-९॥ एतावानेव यदुत तयोपत्त्यान्यथानुपपत्त्या वा युक्तं साधनं प्रतिज्ञा च मेसाय प्रेक्षावते प्रतिपाद्याय तदवबोध- नार्यः प्रयोगो न त्वधिको, यदाहुः सांख्यादयः, नापि हीनो, यथाहुः सौगताः, विदुषां वाच्यो हेतुरेव हि केवल इति ॥९॥ ननु परार्थमः कारुणिकर्ययाकयश्चित्परे बोधयितव्या नासद्यवस्थापन्यासैरमीषा प्रतीतिभङ्गः करणीयस्त- लिमुच्यते एतावान् प्रेसपयोगः इत्याशङ्कय द्वितीयमपि प्रयोगक्रममुपदर्शयति ।

·बोध्यानुरोधात्पतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानि पञ्चापि ॥ २-१-१०॥ योध्या शिष्यस्तस्यानुरोधस्तदवोधनप्रतिज्ञापारतव्यं तस्मात्मतिज्ञादीनि पञ्चापि प्रयोक्तव्यानि एतानि चावयवसंशया मोच्यन्ते । यदक्षपादः " प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवा" इति अपिशब्दात् प्रतिज्ञादीनां शुद्धय- य पश्च वोध्यानुरोधात्मयोक्तव्याः यच्छ्रीभद्रबाहुस्वामिपूज्यपादाः "कत्यइ पचावयवं दसहा वा सव्वहाण पडिकुईत्ति ॥१०॥ तत्र प्रतिज्ञाया लक्षणमाह । साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा ।। २-१-११ ॥ साध्यं सिसापयिपितधर्मविशिष्टो धर्मी, निश्यिते अनेनेति निर्देशो वचनं, साध्यस्य निर्देशः साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञा प्रतिज्ञायतेऽनयेति कृत्वा यथायं प्रदेशोऽग्निमानिति हेतुं लक्षयति । साधनत्वाभिव्यञ्जकविभक्त्यन्त साधनवचनं हेतुः ।। २-१-१२ ।। साधनत्वाभिव्यञ्जिका विभक्तिः पञ्चमी तृतीया वा तदन्तसाधनस्योक्तलक्षणस्य वचनं हेतुः, धूम इत्यादिरूप- स्य हेतुत्वनिराकरणाय प्रथमं पदम् , अव्याप्तवचने हेतुत्वनिराकरणाय द्वितीयमिति । स द्विविधस्तथोपपत्यन्यथानुपपत्ति- भ्याम् , तद्यथा धूमस्य तथैवोपपत्चेधूमस्यान्यथानुपपत्तेति ॥ १२ ॥ उदाहरणं लक्षयति ।

·प्र०मी० म० मी० ॥३१॥ दृष्टान्तवचनमुदाहरणम् ॥ २-१-१३ ।। दृष्टान्त उक्तलक्षणस्तत्प्रतिपादकं वचनमुदाहरणं तदपि विविधं दृष्टान्तभेदात् साधनधर्मप्रयुक्तसाध्यधर्मयोगी साधर्म्यदृष्टान्तस्तस्यवचनं साधोदाहरणम् , यया यो धूमवान् सोऽग्निमान् यथा महानसमदेशः साध्यधर्मनिवृत्तिप्रयुक्तसा- धनधर्मनिटतियोगी वैधHदृष्टान्तस्तस्यवचनं वैधयर्योदाहरणम् , यथा योऽग्निनिष्टचिमान् स धूमनिवृत्तिमान् यथा जलाश- यमदेश इति ।। १३ ॥ उपनयलक्षणमाह। धर्मिणि साधनस्योपसंहार उपनयः ॥ २–१-१४ ।। दृष्टान्तधर्मिगि विप्रसृतस्य साधनधर्मस्य साध्यधर्मिणि य उपसंहारः स उपनयः उपसंहियतेऽनेनोपनीयतेऽनेनेति वचनरूपः यया धूमश्चिायमिति ॥ १४ ॥ निगमनं लक्षयति । साध्यस्य निगमनम् ॥ २-१-१५ ॥ साध्यधर्मस्य धर्मिण्युपसंहारो निगम्यते पूर्वेपामवयवानामर्थोऽनेनेति निगमनम् , यथा तस्मादमिमानिति एते नान्तरीयफत्वपतिपादका वायैकदेशरूपाः पञ्चावयवाः एतेपामेव शुद्धयः पञ्च यतो न शङ्कितसमारोपितदोपाः पञ्चाप्यव- यवाः वा स्वामनादीनामर्थविषयां धियमाधातुमलमिति प्रतिज्ञादीनां तं तं दोपमाशङ्कय तरात्परिहाररूपाः पश्चैव शुद्धयः ·प्रयोकव्या इति दशावयवमिदमनुमानवार्य योध्यानुरोधात्मयोक्तप्यमिति ॥ १५ ॥ इह शाये येपां लक्षणमुक्तं तल्लक्षणाभावे तदाभासाः सुप्रसिद्धा एव यथा प्रमाणसामान्यलक्षणाभावे संशयवि- पर्ययानध्ययसायाः प्रमाणाभासाः संशयादिलक्षणाभावे संशयाद्याभासाः प्रत्यक्षलक्षणाभावे प्रत्यक्षाभासः परोक्षान्तर्गतानां स्मृत्यादीनां स्वस्वलक्षणाभावे तचदाभासतेत्यादि । एवं हेतूनामपि स्खलक्षणाभावे हेत्वाभासता सुज्ञानैव केवलं हेत्वाभा- सानां सङ्ख्यानियमः प्रतिव्यक्तिनियतं लक्षणं च नैपत्करप्रतिपत्तीति तल्लक्षणार्थमाह । असिद्धविरुद्धानकान्तिकास्त्रयो हेत्वाभासाः ॥२-१-१६ ॥ अहेतवो हेतुबदाभासमाना हेत्वाभासा असिद्धादयः यद्यपि साधनदोपा एवैते दुष्टे साधने तदभावात् तथापि साधनाभिधायके हेतावुपचारात्पूर्वाचायैरभिहितास्ततस्तत्मसिद्धिवाधामनायद्भिरस्माभिरपि हेतुदोपत्वेनैवोच्यन्त इति, त्रय इति सङ्घयान्तरव्यवच्छेदार्थम् तेन कालातीतमकरणसमयोर्व्यवच्छेदः । तत्र कालातीतस्य पक्षदोपेप्वन्तर्भावः प्रत्यक्षागमवा- धितमिनिर्देशानन्तरप्रयुक्तः कालात्ययापदिष्ट इति हि तस्य लक्षणमिति, यथाऽनुष्णस्तेजोऽवयवी कृतकत्वाद् घटेव- दिति, प्रकरणसमस्तु न सम्भवत्येव नद्यस्ति सम्भवो यथोक्तलक्षणेऽनुमाने प्रयुक्तेपिते वानुमानान्तरस्य यत्तदाहरण- मनित्यः शब्दः पक्षसपक्षयोरन्यतरत्वादित्येकेनोक्ते द्वितीय आह नित्यः शब्दः पक्षसपक्षयोरन्यनरत्वादिति तदतीवासाम्प्रतं को हि चतुरङ्गसभायां वादी प्रतिवादी चैवंविधमसम्बद्धमनुन्मत्तोऽभिदधीतेति ॥ १६ ॥ तत्रासिद्धस्य लक्षणमाह ।

·म०मी०
म०मी०
॥ ३२॥
नासन्ननिश्चितसत्त्वो वान्यथानुपपन्न इति सत्त्वस्यासिद्धौ सन्देहे वाऽसिद्धः २-१–१७ ॥
असनविद्यमानो नान्यथानुपपन्न इति सत्त्वस्यासिद्धावसिद्धो हेत्वाभासः स्वरूपासिद इत्यर्यः यथा नित्यः
शब्दवाचुपत्वादिति । अपक्षधर्मत्वादयमसिद्ध इति न मन्तव्यमित्याह नान्यथानुपपन्न इति अन्यथानुपपत्तिरूपहेतुलक्षण-
विरहादयमसिद्धो नापक्षधर्मत्वात् नहि पक्षधर्मत्वं हेतोर्लक्षणं तदभावेप्यन्यथानुपपत्तिबलादेतृत्वोपपत्तेरित्युक्तमायम् , भट्टोप्याह
"पित्रोश्च ब्राह्मणत्वेन, पुत्रब्राह्मणतानुमा । सर्वलोकमसिद्धा न, पक्षधर्ममपेक्षते" इति तथा ऽनिश्चितसत्त्वः सन्दिग्धसत्वो
नान्यथानुपपन्न इति सत्त्वस्य सन्देहेप्यसिद्धो हेत्वाभासः संदिग्धासिद्ध इत्यर्थः यथा बाप्पादिभावेन संदिह्यमाना धूमलता-
मिसिद्धायुपदिश्यमाना यथा वात्मनः सिद्धावपि सर्वगतते साध्ये सर्वत्रोपलभ्यमानगुणत्वं प्रमाणाभावादिति ॥ १७ ॥
असिद्धप्रभेदानाह।
वादिप्रतिवाद्युभयभेदाचैतझेदः ॥२-१-१८ ॥
वादी पूर्वपक्षस्थितः प्रतिवाद्युत्तरपक्षस्थितः उभयं दावेव वादिप्रतिवादिनौ तद्भेदादसिद्धस्य भेदस्तत्र वायसिद्धो
या परिणामी शब्द उत्पत्तिमत्त्वात् अयं साङ्ख्यस्य स्वयं वादिनोऽसिद्धः । तन्मते उत्पत्तिमत्त्वस्यानभ्युपेतत्वात् नासदु-
त्पद्यते नापि सद्विनश्यत्युत्पादविनाशयोराविर्भावतिरोभावरूपत्वादिति तत्सिद्धान्ताच । चेतनास्तरवः सर्वत्वगपहरणे मरणात्
अत्र मरणं विज्ञानेन्द्रियायुनिरोधलक्षणं तरषु बौदस्य प्रतिवादिनोऽसिद्धम् । उभयासिद्धस्तु चाक्षुपत्वमुक्तमेव एवं सन्दि-
ग्वासिद्धोऽपि वादिमतिवाधुभयभेदात् त्रिविधो वोद्धव्यः ॥ १८ ॥

·नन्वन्येपि विशेष्यासिद्धादयो हेत्वाभासाः कैश्चिदिप्यन्ते ते कस्मानोक्ता इत्याह । विशेष्यासिद्धादीनामेष्वेवान्तर्भावः ॥ २-१-१९ ॥ एप्वेव वादिप्रतिवाद्युभयासिद्धेष्वेव । तत्र विशेष्यासिद्धादय उदाहियन्ते, विशेप्यासिद्धो यथाऽनित्या शब्दः सामान्यत्त्वे सति चाक्षुपत्वात् , विशेषणासिद्धो यथाऽनित्यः शब्दवाशुपत्वे सति सामान्यविशेषवत्त्वात्भागासिद्धो यथाऽनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वात् ,- आश्रयासिद्धो यथाऽस्ति मधानं विश्वपरिणामित्वात् , आश्रयैकदेशासिद्धो यया नित्याः प्रधानपुरुपेश्वराः अकृतकत्वात् , व्यर्थविशेष्यासिद्धी यथा नित्यः शब्दः कृतकत्वे सति सामान्यवत्त्वात् , व्यर्थविशेषणासिद्धो यथाऽनित्यः शब्दः सामान्यवत्त्वे सति कृतकत्वात् , सन्दिग्धविशेष्यासिद्धो यया अद्यापि रागादि- युक्तः कपिलः पुरुषत्वे सत्यद्याप्यनुत्पन्नतत्त्वज्ञानत्वात्, सन्दिग्धविशेपणासिद्धो यथा अद्यापि रागादियुक्तः कपिल: सर्वदा तत्त्वज्ञानरहितत्वे सति पुरुपत्वादित्यादि । एतेऽसिद्धभेदा यदान्यतरवाद्यसिद्धत्वेन विवक्ष्यन्ते तदा वाद्यसिद्धाः प्रतिवाद्यसिद्धा वा भवन्ति, यदोभयवाद्यसिद्धत्वेन विवक्ष्यन्ते तदोभयासिद्धा भवन्ति ॥ १९ ॥ विरुद्धस्य लक्षणमाह। विपरीतनियमोऽन्यथैवोपपद्यमानो विरुद्धः ॥२-१-२०॥ विपरीतो यथोक्ताद्विपर्यस्तो नियमोऽविनाभावो यस्य स तथा तस्यैवोपदर्शनमन्यथैवोपपद्यमान इति । यथा नित्यः शब्दः कार्यत्वात् परााचक्षुरादयः सङ्घातत्वाच्छयनासनाद्यङ्गवदित्यत्रासंहतपारायें साध्ये चक्षुरादीनां संहतत्वं पिरुद्धम् , बुद्धिमत्पूर्वकं क्षित्यादि कार्यत्वादित्यत्राशरीरसर्वज्ञकर्तृपूर्वकत्वे साध्ये कार्यत्वं विरुद्धसाधनाविरुद्धम् , अनेन ·म० मी० म० मी० | पेऽन्यैरन्ये पिरुद्धा उदाहतास्तपि सङ्गहीताः । यथा सति सपक्षे चस्वारो भेदाः, पक्षविपक्षव्यापको यया नित्यः शब्दः का- पत्यात, पक्षव्यापको विपक्षकदेशष्टत्तिर्यया नित्यः शब्दः सामान्यत्वे सत्यस्मदादिवायेन्द्रियग्राह्यत्वात, पक्षकदेशनिर्विपक्ष- ॥३॥ व्यापको यथाऽनित्या पृथ्वी कृतकत्वात्, पक्षविपक्षैकदेशदृचिर्यया नित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वात, असति सपक्षे चत्वारो विरुदाः, पसविपशव्यापको यया आकाशविशेषगुणः शब्दः प्रमेयत्वात्, पक्षव्यापको विपकदेशत्तिर्यथा आकाशविशेषगुणः शब्दो वायेन्द्रियग्रावत्वात, पक्षकदेशत्तिर्विपक्षव्यापको यथा आकाशविशेषगुणः शब्दोऽपदात्मकत्वात्, पक्षविपकदेशत्ति- यथा आकाशविशेषगुणः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वात् एषु च चतुर्पु विरुद्धता पक्षकदेशत्तिषु चतुर्पु पुनरसिद्धता विरुद्धता चेत्युभयसमावेश इति ॥२०॥ अनकान्तिकस्य लक्षणमाह। नियमस्यासिद्धौ सन्देहे वाऽन्यथाप्युपपद्यमानोऽनैकान्तिकः ॥२-१-२१ ॥ नियमो विनाभावस्तस्यासिद्धावनैकान्तिको यथाऽनित्यः शब्दः प्रमेयत्वात् ममेयत्वं नित्येप्याकाशादावस्तीति । सन्देहे यथा सर्वशः कश्चिद्रागादिमान्या वक्तृत्वात् स्वभावविमकृष्टाभ्यां हि सर्वज्ञत्ववीतरागत्वाभ्यां हि न वक्तृत्वस्य वि- रोयः सिद्धः न च रागादिकार्य वचनमिति सन्दिग्धोऽवया ये चान्येऽन्यैरनैकान्तिकभेदा उदाहृतास्त उक्तलक्षण एवा- न्तर्भवन्ति । पक्षत्रयव्यापको ययानित्यः शब्दः ममेयत्वात् पक्षसपशव्यापको विपक्षैकदेशत्तिर्यथा गौरयं विषाणित्वात्, पक्षविपक्षव्यापकः सपकदेशत्तिर्यया नायं गौरविषाणित्वात् , पक्षव्यापकः सपक्षविपक्षकदेशत्तिर्ययाऽनित्यः शब्दः प्रत्य- सत्वान्, पक्षकदेशत्तिः सपक्षविपक्षव्यापको यथा न द्रव्याण्याकाशकालदिगात्ममनांसि क्षणिकविशेषगुणरहितत्वात् , ·पक्षविपक्षैकदेशतिः सपसव्यापी यथा न द्रव्याणि दिकालमनांस्यपूर्तत्वात, सपक्षपौफदेशत्तिपिशव्यापी यया द्रव्याणि दिवाळपास्यमूर्चत्वात्, पक्षत्रयैकदेशतिर्ययाऽनित्या पृथ्वी मत्यक्षत्वादिति ॥ २१ ॥ उदाहरणदोपानाह साधर्म्यवैधाभ्यामटावष्टौ दृष्टान्ताभासाः ॥२-१-२२॥ परार्थानुमानमस्तायादुदाहरणदोपा एवैते दृष्टान्तप्रभवत्वात्तु दृष्टान्तदोपा इत्युच्यन्ते दृष्टान्तस्य च साधर्म्य- वैधय॑भेदेन विविधत्वात्सत्येकमष्टावष्टौ दृष्टान्तवदाभासमाना दृष्टान्ताभासा भवन्ति ॥ २२ ॥ तानेवोदाहरति विभनति च । अमूर्तत्वेन नित्ये शब्दे साध्ये कर्मपरमाणुघटाः साध्यसाधनोभयविकलाः ॥२-१-२३ ॥ नित्यः शब्दोऽमूर्तत्वादित्यस्मिन् पयोगे कर्मादयो यथासङ्ख्यं साध्यादिविकलाः तत्र कर्मवदिति साध्यवि- कला अनित्यत्वात् कर्मणः, परमाणुवदिति साधनविकल: मूर्तत्वात्परमाणूनाम् , घटवदिति साध्यसाधनोभयविकल: अनित्यत्वान्मर्चस्वाच घटस्येति, इति त्रयः साधर्म्यदृष्टान्ताभासाः ॥ २३ ॥ वैधम्र्येण परमाणुकाकाशाः साध्याद्यव्यतिरेकिणः ॥२-१-२४ ॥ नित्यः शब्दोऽमूर्तत्वादित्यस्मिन्नेव प्रयोगे परमाणुकर्माकाशाः साध्यसाधनोभयाव्यतिरेकिणो दृष्टान्ताभासा भवन्ति यनित्यं न भवति तदमूर्तमपि न भवति यथा परमाणुरिति साध्यव्यतिरेकी नित्यत्वात्परमाणूनां यथा कर्मेति ·म० मी० साधनाम्याउनः अमूर्तत्वाकर्मणः ययाकाशमित्युभयाव्यात्तः नित्यत्वादमूर्तवाचा माशस्येति त्रय एव वैधर्म्य- दृष्टान्ताभासाः ॥२४॥ म. मी. ॥ ३४॥ 1॥३४॥ तया। वचनादागे रागान्मरणधर्मत्वकिश्चिज्ज्ञत्वयोः सन्दिग्धसाध्याद्यन्धयव्यतिरेका रथ्यापुरुषादयः॥ २-१-२५ ॥ सन्दिग्धसाध्यसाधनोभयान्वयाः सन्दिग्धसाध्यसाधनोभयव्यतिरेकाथ त्रयस्त्रयो दृष्टान्ताभासा भवन्ति, क इत्या- ६. रथ्यापुरुषादयः कस्मिन् साध्ये, रागे मरणधर्मकिश्चिज्ज्ञत्वयोथ, कस्मादित्याह: वचनाद्रागाच । तत्र सन्दिग्धसाध्यध- मन्त्रियो यया विक्षितः पुरुषविशेपो रागी वचनाद्रध्यापुरुपवत, सन्दिग्धसाधनधर्मान्वयों यथा मरणधर्मायं रोगांद्रथ्या- पुरुषपन्, सन्दिग्धोभयधर्मान्वयों यथा किश्चिज्ज्ञोयं रागाद्रथ्यापुरुपवदिति, एषु परचेतोपत्तीनां दुरधिगमत्वेन साधर्म्यदृष्टान्ते रध्यापुरुषे रागकिञ्चिज्ज्ञत्वयोः सचं सन्दिग्धम्, तथा सन्दिग्धंसाध्यव्यतिरेको यथा रागी वचनाद्रध्यापुरुषवत, सन्दिग्धसा- धनव्यतिरेको यया मरणधर्माय रागाथ्यापुरुषवत्, सन्दिग्धोभयव्यतिरेको यथा किश्चिज्ज्ञोयं रामाद्रध्यापुरुपवत्,' एषु वन परचेतोटतर्दुरन्वयत्याद्वैधष्टान्ने थ्यापुरुषे रागफिश्चिज्ञत्वयोरसत्वं सन्दिग्धमिति ॥ २५ ॥ विपरीतान्वयव्यतिरेकी ।। २-१-२६ ।। विपरीतान्यो विपरीतव्यतिरेकच दृष्टान्ताभासो भवतः तत्र विपरीतान्वयो यथा यत्कृतकं तदनित्यमिति वक्त * !!*3"RH - ·व्ये यदनित्यं तत्कृतकं यथा घट इत्याह, विपरीतव्यतिरेको यया अनित्यत्वाभावे न भवत्येव कृतकत्वमिति वक्तव्ये कृतक- त्वाभाव न भवत्येवानित्यत्वं यथाकाश इत्याह, साधनधर्मानुवादेन साध्यधर्मस्य विधानमित्यन्वयः साध्यधर्मव्याहत्त्यनुवादे- न साधनधर्मव्यात्तिविधानमिति व्यतिरेक तयोरन्यथाभावे विपरीतत्वम् यदाह, " साध्यानुवादालिशस्य विपरीतान्वयो विधिः । हेत्वभावे त्वसत्साध्य व्यतिरेकविपर्यय " इति ॥ २६ ॥ तथा। अप्रदर्शितान्वयव्यतिरेकौ ॥ २-१-२७ ॥ अमदर्शितान्ययो प्रदर्शितव्यतिरेका दृष्टान्ताभासौ एतौ च प्रमाणस्यानुपदर्शनाद्भवतो न तु बीप्सा सर्वावधारण- पदानामप्रयोगात् सत्स्वपि ते वसति प्रमाणे तयोरसिद्धरिति साध्यविकलः १ साधनविकलः २ उभयविकलः ३ सन्दिग्ध- साध्यान्वयः ४ सन्दिग्धसाधनान्वयः ५ सन्दिग्धोभयान्वयः ६ विपरीतान्वयः.७ अप्रदर्शितान्वयः ८ चेत्यष्टौ साधर्म्यदृ- शान्ताभासाः, साध्यान्यारत्तसाधनाव्यात्तोभयाव्यात्ताः सन्दिग्धसाध्यव्यावृत्तिसन्दिग्धसाधनव्यादृचिसन्दिग्धोभयव्या- त्तयो विपरीतव्यतिरेकोऽपदर्शितव्यतिरेकश्वेत्यष्टावेव वैधयंदृष्टान्नाभासा भवन्ति । नन्वनन्वयाव्यतिरेकावपि कैचिदृष्टान्ता- भासायुक्तौ पथा रागादिमानयं वचनात् अत्र साधर्म्यदृष्टान्ते आत्मनि रागवचनयोः सत्यपि साहित्ये वैधादृष्टान्त चोप- लखण्डे सत्यामपि सह निवृत्तौ प्रतिवन्धाभावेनान्वयव्यतिरेकयोरभाव इत्यनन्वयाव्यतिरेको तौ कस्मादिह नोक्ती, उच्यते, ताभ्यां पूर्व न भियन्त इति साधर्म्यवैधाभ्यां प्रत्येकमष्टावेव दृष्टान्ताभासा भवन्ति यदाहुः, “लिङ्गस्यानन्वया अष्टावष्टाव- व्यतिरेकिणः । नान्यथानुपपन्नत्वं कथञ्चित् ख्यापयन्त्यमी १" इति ॥ २७ ॥ .

·म० मी १०मी० अवसितं परार्थानुमानमिदानीं तन्नान्तरीयकं दूपणं लक्षयति । साधनदोषोद्भावनं दूपणम् ॥२-१-२८॥ साधनस्य परार्थानुमानस्य येऽसिद्धविरुद्धादयो दोपाः पूर्वमुक्तास्तेपामुद्भाव्यते प्रकाश्यतेऽनेनेत्युद्धावनं साधन- दोपोद्भावकं वचनं दूषणम् उत्तरत्राभूतग्रहणादिह भूता दोपोद्भावना दूपणेति सिद्धम् ॥ २८ ॥ दूपणलक्षणे दूपणाभासलक्षणं सुशानमेव भेदमतिपादनार्थं तु तल्लक्षणमाह । अभूतदोपोद्भावनानि दूपणाभासा जात्युत्तराणि ॥ २-१-२९ ॥ अविद्यमानानां साधनदोपाणां प्रतिपादनान्यदूषणान्यपि दूपणवदाभासमानानि दूपणाभासाः तानि च जात्यु- चराणि जातिशब्दः सादृश्यवचनः उत्तरसहशानि जात्युत्तराणि उत्तरस्थानप्रयुक्तत्वात् , उत्तरसदृशानि जात्युत्तराणि जात्या सादृश्येनोचराणि जात्युत्तराणि तानि च सम्यग्धेतौ हेत्वाभासे का वादिना प्रयुक्ते झगिति तदोपतत्त्वामतिभासे हेतु- प्रतिविम्बनमायाणि प्रत्यवस्थानान्यनन्तत्वात्परिसङ्ख्यातुं न शक्यन्ते तथाप्यक्षपाददर्शितदिशा साधादिमत्यवस्थानभेदेन साधर्मावधपोलार्पवावाविकल्पसाध्यमाप्त्यमाप्तिप्रसङ्गमाविष्टान्तानुत्पत्तिसंशयमकरणाहेत्वपश्यविशेपोपपत्त्युपल- ध्यनुपलब्धिनित्यानित्यकार्यसमरूपतया चतुर्विशतिरुपदयन्ते, तत्र साधम्र्पण प्रत्यवस्थानं साधर्म्यसमा जातिः यथा नित्यः शन्दः कृतकत्वाद् घटवदिति प्रयोगे कृते साधर्म्यप्रयोगेणैव प्रत्यवस्थान नित्यः शब्दो निरवयवत्वादाकाशवत् न चास्ति विशेषहेतुर्घटसाधाद कृतकलादनित्यः शब्दो न पुनराकाशसाधानिरवयवत्वान्नित्य इति १ । वैधम्र्पण प्रत्य- ·वस्थानं धर्म्यसमा जातिः ययानित्यः शब्दः कृतकत्वादित्यत्रैव भयोगे स एव हेतु(धर्येण प्रयुज्यते नित्यः शब्दो निरवयव. वात् अनित्यं हि सावयवं दृष्टं घटादीति न चास्ति विशेपहेतुर्घटसाधाकतकत्वादनित्यः शब्दो न पुनस्तद्वैधा- निरवयवत्वानित्यइति २ उत्कर्पापकर्पाभ्यां प्रत्यवस्थानमुत्कर्षापकसमे जाती तत्रैव प्रयोगे दृष्टान्तधर्म कश्चित्साध्यधर्मिण्या- पादयन्नुत्कर्षसमां जाति प्रयुङ्क्ते यदि घटवत्कृतकत्वादनित्यः शब्दो घटवदेव मूनोंपि भवतु न चेन्मूर्तो घटबदनित्योऽपि माभूदिति शब्दे धर्मान्तरोत्कर्षमापादयति ३ अपकर्षस्तु घटः सन्नश्रावणो दृष्ट एवं शब्दोप्यस्तु नो चेद् घटबदनित्योपि मा- भूदिति शब्दे श्रावणत्वधर्ममपकर्पतीति ४ वावर्णाभ्यां प्रत्यवस्थानं वर्णावर्ण्यसमे जाती, ख्यापनीयो वर्ण्यस्तद्विपरीतो वर्ण्यः तावेतौ वर्ष्यावण्या साध्यदृष्टान्तधर्मो विपर्यस्यन्वया॑वर्ण्यसमे जाती मयुङ्क्ते यथाविधः शब्दधर्मः कृतकत्वादिर्न तादृग्य- टधर्मो यादृग्घटधर्मो न तादृक् शब्दधर्म इति ५-६ धर्मान्तरविकल्पेन मत्यवस्थानं विकल्पसमा जातिः यथा कृतकं किश्चिन्मृदु दृप्टं रायशय्यादि किश्चित्कठिनं कुठारादि एवं कृतकं किश्चिदनित्यं भविष्यति घटादि किश्चिनित्यं शब्दादीति ७ साध्य. साम्यापादनेन प्रत्यवस्थानं साध्यसमा जातिर्यथा यदि यथा घटस्तथा शब्दः प्राप्तं तर्हि यथा शब्दस्तथा घट इति घटोऽपि साध्यो भवतु ततथ न साध्यः साध्यस्य दृष्टान्तः स्यात् न चेदेवं नथापि वैलक्षण्यात्मुतरामदृष्टान्त इति ८ प्राप्त्यमाप्तिविक- ल्पाभ्यां प्रत्यवस्थान प्राप्त्यमाप्तिसमे जाती यथा यदेतत्कृतकत्वं त्वया साधनमुपन्यस्तं तत्किं प्राप्य साधयत्यमाप्य वा प्राप्य चेद् द्वयोर्विद्यमानयोरेव प्राप्तिर्भवति न सदसतोरिति द्वयोश्च सत्चात् किं कस्य साध्यं साधनं वा ९ अमाप्य तु साधनत्वम- युक्तमतिप्रसङ्गादिति १० अतिमसङ्गापादनेन प्रत्यवस्थानं प्रसङ्गसमा जातिः यथा यद्यनित्यत्वे कृतकत्वं साधनं कृतकत्व इदानीं किं साधनं तत्साधनेऽपि किं साधनमिति ११ मतिदृष्टान्तेन प्रत्यवस्थानं प्रतिदृष्टान्तसमा जातिः यथानित्यः शब्दः प्रयत्नान- न्तरीयकत्वाद् घटवदित्युक्ते जातिवाघाह यथा घटः प्रयत्नानन्तरीयकोऽनित्यो दृष्ट एवं प्रतिदृष्टान्त आकाशं नित्यमपि प्रय- ·-- प्र० पी० . प्र० मी० लानन्तरीयकं दृष्ट रूपखननप्रयत्नानन्तरमुपलम्भादिति न चेदमनैकान्तिकत्वोद्भावन भङ्गयन्तरेण मत्यवस्थानात् १२ अनु- पापा प्रत्यवस्थानमनुत्पत्तिसमा जातिः यथानुत्पने शब्दाख्ये धर्मिणि कृतकत्व धर्मः क वर्तते तदेव हेत्वभावादसिद्धि ॥३६॥ रनित्यत्वस्येति १३ साधर्म्यसमा चैधर्म्यसमा या या जातिः पूर्वमुदाहृता सेव सशयेनोपसंहियमाणा सशयसमा जातिर्थ- चति , यथा किं घरसाधात् कृतकत्वादनित्यः शब्दः उत तद्वैधादाफाशसाधाद्वा निरवयवत्वाद्वा नित्य इति १४ द्वितीयपक्षोत्यापनयुद्धया प्रयुज्यमाना सैव साधर्म्यरामा वेधर्म्यसमा वा जातिः प्रकरणसमा भवति तथैवानित्यः शब्दः कृनरुत्वाद् घटवदिति प्रयोगे नित्यः शब्दः श्रापणत्वाच्छ दत्वादिति उद्भावनमारभेदमात्रे सति नानात्वं द्रष्टव्यम् , १५ शल्यानुपपत्या हेतोः प्रत्यवस्थानमहेतुसमा जातिः यथा हेतुः साधनं तत्साध्यात्पूर्व पश्चात्सह वा भवेत् यदि पूर्वम- सति साध्ये तत्कस्य साधनम् अथ पश्चात्साधन पूर्व तर्हि साध्य तस्मिन् पूर्व सिद्ध कि साधनेन अथ युगपत्साध्यसाधने तर्हि तयोः सव्येतरगोविषाणयोरिव साध्यसाधनभाव एव न भवेदिति १६ अर्थापत्या मत्यवस्थानमापत्तिसमा जातिः ययनित्यसाधात्कृतकत्वादनित्यः शब्दोऽर्धादापयते नित्यसाधानित्य इति अस्ति चास्य नित्येनीकाशादिना साधर्म्य निरखयत्वमित्युद्धावन प्रकारभेद एवायमिति १७ अविशेषापादनेन प्रत्यवस्थानमविशेपसमा जातिः यथा यदि शब्दघटयो। रेकोधर्मः कृतकत्वमिप्यते तर्हि समानधर्मयोगात्तयोरविशेपे तद्वदेव सर्वपदार्थानामविशेषः प्रसज्यत इति १८ उपपच्या मत्यवस्थानमुपपत्तिसमा जातिः यथा यदि कृतकलोपपत्त्या शब्दस्यानित्यत्वं निरवयवत्वोपपत्त्या नित्यत्त्वमषि कस्मान भवति पक्षद्वयोपपत्त्याऽनध्यवसायपर्यवसानत्वं विवक्षितमित्युद्धापनप्रकारभेद एवायम् १९ उपलब्या प्रत्यवस्थानमुपल- ब्धिसमा जातिः ययानित्यः शब्दः मयनानन्तरीयकत्वादिति मयुक्ते प्रत्यवतिष्ठते न खलु भयनानन्तरीयुकत्वमनित्यत्वे साधनं साधनं हि तदुच्यते येन चिना न सायमुपलभ्यते उपलभ्यते च मयनानन्तरीयकत्वेन विनापि विशुदादावनित्यत्वं ·शब्देऽपि कचिद्वायुवेगभन्यमानवनस्पत्यादिजन्ये तथैवेति २० अनुपलब्ध्या प्रत्यवस्थानमनुपलब्धिसमा जातिः यथा तत्रैव प्रयत्नानन्तरीयकत्वहेतावुपन्यस्ते सत्याह जातिवादी न प्रयत्नकार्यः शब्दः प्रागुचारणादस्त्येव आवरणयोगातु नोपलभ्यते । आवरणानुपलम्भेप्यनुपलम्भानास्त्येव शब्द इति चेत्, आवरणानुपलम्भेप्यनुपलम्भसद्भावात् आवरणानुपलम्भादभावः तदभावे चावरणोपलब्धे वो भवति ततश्च मृदन्तरितमूलकीलोदकादिवदावरणोपलब्धिकृतमेव शब्दस्य मागुच्चारणादग्रहण- मिति प्रयत्नकार्यत्वाभावान्नित्यः शब्द इति २१ साध्यधर्मनित्यानित्यत्वविकल्पेन शब्दनित्यत्वापादनं नित्यसमा जातिः ययाऽनित्यः शब्द इति प्रतिज्ञाते जातिवादी विकल्पयति येयमनित्यता शब्दस्योच्यते सा किमनित्या नित्या वेति यद्यनित्या तदियमवश्यमपायिनीत्यनित्यताया अपायानित्यः शब्दः अथानित्यता नित्यैव तथापि धर्मस्य नित्यत्वात्तस्य च निराश्रयस्यानुपपत्तेस्तदाश्रयभूतः शब्दोऽपि नित्यो भवेत् तदनित्यत्वे तद्धर्मनित्यत्वायोगादित्युभय- थापि नित्यः शब्द इति २२ सर्वभावानित्यत्वोपपादनेन प्रत्यवस्थानमनित्यसमा जातियथा घटेन साधर्म्यमनित्येन शब्द- स्यास्तीति तस्यानित्यत्वं यदि प्रतिपाद्यते तद् घटेन सर्वपदार्थानामस्त्येव किमपि साधर्म्यमिति तेपामप्यनित्यत्वं स्यात् अथ पदार्थान्तराणां तथाभावेऽपि नित्यत्वं तर्हि शब्दस्यापि तन्माभूदिति अनित्यत्वमात्रापादनपूर्वकविशेषोद्भावनाचाविशेषसमातो भिन्नेय जातिः २३ प्रयत्नकार्यनानात्वोपन्यासेन प्रत्यवस्था कार्यसमा जातिः यथाऽनित्यः शब्दः प्रयत्नानन्तरीयकवादि- त्युक्ते जातिवाद्याह प्रयत्नस्य द्वैरूप्यं दृष्टं किश्चिदसदेव तेन जन्यते यथा घटादि किश्चित्सदेवावरणव्युदासादिनाभिव्यज्यते यथा मृदन्तरितमूलकीलादि एवं प्रयत्नकार्यनानात्वादेप मयनेन शब्दो व्यज्यते जन्यते वेति संशयति संशयापादनमकारभे- दाच संशयसमातः कार्यसमाजातिभिद्यते २४ तदेवमुद्भावनविषयविकल्पभेदेन जातीनामानन्त्येप्यसङ्कीर्णोदाहरणविवक्षया चतुर्विंशतिर्जातिभेदा एते दर्शिताः प्रतिसमाधानं तु सर्वजातीनामन्यथानुपपचिलक्षणानुमानलक्षणहेतुपरीक्षणमेव नद्यविप्लुत- ·म० मी० ॥३७॥ म० मी०|| लक्षणे हेताये मायाः पशुपाताः प्रभवन्ति कृतकत्वमयन्नानन्तरीयकत्वयोश्च दृढप्रतिवन्धत्वामावरणादिकृतं शब्दानुपलम्भ- नमपि त्वनित्यत्वकृतमेव जातिप्रयोगे च परेण कृते सम्यगुत्तरमेव वक्तव्यं न मतीपं जात्युत्तरैरेव प्रत्यवस्थेयमासमञ्जस्य- ॥३७॥ प्रसङ्गादिति ॥ छलमपि च सम्यगुत्तरत्वाभावाज्जात्युत्तरमेव (च) उक्तं घेतदुद्भावनप्रकारभेदेनानन्तानि जात्युत्तराणीति । तत्र परस्य वदतोऽर्थविकल्पोपपादनेन वचनविघात छलं तत्रिधा वाक्छलं सामान्यच्छलमुपचारच्छलं चेति, तत्र साधारणशन्दे मयुक्त वक्तुरभिप्रेतादर्थान्तरफ्ल्पनया तनिषेधो वाक्छलं यथा नवकम्पलोऽयं माणवक इति नूतनविवक्षया कथिते परः सहयामारोप्य निषेधति कुतोऽस्य नव कम्बला इति । सम्भावनयातिप्रसङ्गिनोपि सामान्यस्योपन्यासे हेतुत्वारोपणेन तनिषेधः सामान्यच्छलं यथाऽहो नु खल्वसौ ब्राह्मणो विधाचरणसम्पन इति वालणस्तुतिपसड़े कश्चिद्वदति सम्भवति ब्राह्म- णे विद्याचरणसम्पदिति तच्छलवादी ब्राह्मणत्वस्य हेतुतामारोप्य निराकुर्वनाभियुक्ते यदि ब्राह्मणे विद्याचरणसम्पद्भवति व्रात्येऽपि सा भवेद्रात्योऽपि ब्राह्मण एवेति । औपचारिक प्रयोगे मुख्यातिपेधेन प्रत्यवस्थानमुपचारच्छलं यथा मञ्चाः कोशन्तीति उक्त परः प्रत्यवतिष्ठो कथमचेतनाः मञ्चाः क्रोशन्ति मञ्चस्थास्तु पुरुषाः क्रोशन्तीति तदत्र छलत्रयेपि दृद्ध- व्यवहारमसिद्धशब्दसामर्थ्यपरीक्षणमेव समाधानं वेदितव्यमिति ।। २९ ।। साधनदूषणायभिधानं च पायो वादे भवतीति वादस्य लक्षणमाह । तत्त्वसंरक्षणार्थ प्राश्निकादिसमक्षं साधनदूपणवदनं वादः ॥२-१-३०॥ स्वपक्षसिद्धये वादिनः साधनं तत्मातपेधाय प्रतिवादिनो दुपणं प्रतिवादिनोपि स्वपक्षसिद्धये साधनं तत्पतिपे- धाय वाटिनो दूपणं तदेवं वादिनः साधनदूषणे प्रतिवादिनोपि सापनदूपणे तयोर्यादिप्रतिवादिभ्यां वदनमभिधानं वादः । कय- ·मित्याह मानिकादिसमक्ष पाश्निका सभ्याः "स्वसमयपरसमयशाः, कुलनाः पक्षद्वयेप्सिताः समिणः । वादपयेप्वाभियुक्ता, स्तुलासमाः माश्निकाः प्रोक्ताः" इत्येवन्त्वलक्षणाः आदिग्रहणेन सभापतिप्रतिवादिपरिग्रहः सेयं चतुरङ्गा कया एकस्याप्य- वैकल्ये कथावानुपपतेः नहि वर्णाश्रमपालनक्षम न्यायान्यायव्यवस्थापकं पक्षपातरहितत्वेन समदृष्टिं सभापति ययो- कलक्षणांश्च माश्निकान्विना वादिनी स्वाभिमतसाधनदूपणसरणिमाराधयितुं क्षमी नापि दुःशिक्षितकुतर्कलेशवाचाल- वालिशजनविप्लावितो गतानुगतिको जनः सन्मार्ग पतिपद्यतेति तस्य फलमाह तत्त्वसंरक्षणार्थ तत्त्वशब्देन तत्त्वनिश्चयः साधुजनहृदयविपरिवर्ती गृह्यते तस्य रक्षणं दुर्विदग्धजनजनितविकल्पकल्पनात् इति । ननु तत्त्वरक्षणं जल्पस्य वितण्डाया वा पयोजनं यदाह " तत्वाध्यवसायसंरक्षणाथै जल्पवितण्डे बीजप्ररोहसंरक्षणार्थ कण्टकशाखापरिचरणवदिति ।" न, वादस्यापि निग्रहस्थानवत्वेन तत्त्वसंरक्षणार्थत्वात् न चास्य निग्रहस्थानवत्त्वमसिद्धम् प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ताविरुद्धः पञ्चा- वयवोपपन्ना पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वाद इति वादलक्षणे सिद्धान्ताविरुद्ध इत्यनेनापसिद्धान्तस्य पञ्चावयवोपपन्न इत्यनेन न्यूनाधिकयोर्हेत्वाभासपञ्चकस्य चेत्यष्टानां निग्रहस्थानानामनुज्ञानात् तेपां च निग्रहस्थानान्तरोपलक्षणत्वात् अत एव न जल्पवितण्डे कथे वादस्यैव तत्त्वसंरक्षणार्थत्वात् । ननु यथोक्तोपपन्नलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपालम्भो जल्पः स प्रतिपक्ष- स्थापनाहीना वितण्डेति लक्षणे भेदाज्जल्पवितण्डे अपि कथे विद्यते एव, न, प्रतिपक्षस्थापनाहीनाया वितण्डाया कधावायोगात् वैतण्डिको हि स्वपक्षमभ्युपगम्यास्थापयन्यत्किञ्चिद्वादेन परपक्षमेव दूषयन्कथमवधेयवचनः, जल्पस्तु यद्यपि द्वयोरपि वादि- प्रतिवादिनोः साधनोपालम्भसम्भावनया कथात्वं लभते तथापि न वादादर्थान्तरं पादेनैव चरितार्थत्वात् । छलजातिनिग्र- हस्थानभूयस्त्वयोगादचरितार्थ इति चेत् , न, छलनातिमयोगस्य दूपणाभासत्वेनाप्रयोज्यत्वात् निग्रहस्थानानां च वादेप्य- विरुद्धत्वात् , न खलु खटचपेटामुखबन्धादयोऽनुचिता निग्रहा जल्पेऽप्युपयुज्यन्ते उचितानां च निग्रहस्थानानां वादेशप

·अ० मी० । न विरोधोऽस्ति तन्न वादात् जल्पस्य कश्चिद्विशेषोऽस्ति लाभपूनाख्यातिकामितादीनि तु प्रयोजनानि तत्वाध्यवसायसंरक्ष म० मी०,
णलक्षणप्रधानफलानुवन्धीनि पुरुषधर्मत्वाद्वादेऽपि न निवारयितु पार्यन्ते । ननु छलजातिमयोगोऽसदुत्तरत्वाद्वादे न भवति
॥ ३८ ॥|| जल्पे तु तस्यानुज्ञानादस्ति वादजल्पयोर्विशेषः यदाह " दुःशिक्षितकुतौशलेशवाचालिताननाः । शक्याः किम- ||॥ ३८ ॥
न्यथा जेतु वितण्डाटोपपण्डिताः ॥ १ ॥ गतानुगतिको लोकः कुमार्ग तत्मतारितः । मा गादिति छलादीनि माह कारुणिको
मुनिः ॥२॥ इति ।" नैवम्, असदुत्तरः परमतिक्षेपस्य कर्तुमयुक्तत्वात् न ह्यन्यायेन जयं यशो धनं वा महात्मानः समीहन्ते ।
अथ प्रबलपतिवादिदर्शनात् तज्जये धर्मावससम्भावनातः प्रतिभाशयेण सम्यगुत्तरस्याप्रतिभासादसदुत्तरैरपि पांशुभिरिवा-
पकिरनेकान्तपराजयाद्वरं सन्देह इति धिया न दोपमावहतीति चेत्, न, अस्यापवादिकस्य जात्युत्तरप्रयोगस्य कथान्तर-
समर्थनसामर्थ्याभावाद वाद एव द्रव्यक्षेत्रकालभावानुसारेण यद्यसदुत्तरं कथञ्चन प्रयुञ्जीत किमेतावता कथान्तर प्रसज्येत
तस्माज्जल्पवितण्डानिराकरणेन वाद एवैकः कथापयां लभत इति स्थितम् ॥ ३० ॥
वादश्च जयपराजयावसानो भवतीति जयपराजययोर्लक्षगमाह ।
स्वपक्षस्य सिद्धिर्जयः॥२-१-३१ ॥
वादिनः प्रतिवादिनो का या स्वपक्षस्य सिद्धिः सा जयः सा च वपससाधनदोपपारिहारेण परपक्षसाधन-
दोषोद्भावनेन च भवति स्वपक्षे साधनपत्रुवनपि प्रतिवादी वादिसाधनस्य विरुद्धतामुद्भावय-वादिनं जयति विरुद्धतोद्भा-
वनेनैव स्वपक्षे साधनस्योक्तत्वात् यदाह "विरुद्धहेतुमुद्भाव्य वादिनं जयतीतरः" इति ॥ ३१ ॥

·असिद्धिः पराजयः॥२-१-३२ ॥ वादिनः प्रतिवादिनो वा या स्वपक्षस्यासिद्धिः सा परामयः सा च साधनाभासाभिधानात् सम्यक्साधनेऽपि वा परोक्तदूपणानुदरणाद्भवति ॥ ३२ ॥ ननु यद्यसिदिः पराजयः स तर्हि कीदृशो निग्रहो निग्रहान्ता हि कथा भवतीत्याह । स निग्रहो वादिप्रतिवादिनोः ।। २-१-३३ ।। स पराजय एव वादिमतिवादिनोनिग्रहो न वधवन्धादि अथवा स एव स्वपक्षासिद्धिरूपपराजयो निग्रहहेतु- सान्निग्रहो नान्यो ययाहुः परे " विपतिपत्तिरपतिपत्तिश्च निग्रहस्थानमिति " ॥ ३३ ॥ तबाह। न विप्रतिपत्त्यप्रतिपत्तिमात्रम् ॥२-१-३४ ॥ विपरीता कुत्सिता विगर्हणीया प्रतिपचिमितिपत्तिः साधनाभासे साधनबुदिर्दूपणाभासे च दूषणधुद्धिः, अमतिपत्तिस्त्वारम्भविपयेऽनारम्भः, स च साधने दूपणं दूपणे चोद्धरणं तयोरकरणमप्रतिपत्तिः, द्विधा हि वादी परानीयते यथा कर्तव्यमप्रतिपद्यमानो विपरीतं वा प्रतिपद्यमान इति विमतिपत्यमतिपत्ती एव विप्रतिपत्त्यमतिपत्तिमात्र न पराजय- हेतुः किन्तु स्वपक्षस्यासिदिरेवेति विमतिपत्त्यमतिपत्योश्च निग्रहस्थानत्वनिरासात्त दानामपि निग्रहस्थानत्वं निरस्तं ते च ·म० मी० । द्वाविंशतिर्भवन्ति तथा प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रतिज्ञाविरोधः प्रतिज्ञासंन्यासो हेत्वन्तरमर्थान्तरं निरर्थमविज्ञातार्थम- || म० मी० पार्यक्रममाप्तकालं न्यूनमधिकं पुनरुक्तमननुभाषणमज्ञानमप्रतिभा विक्षेपः मतानुज्ञा पर्यनुयोज्योपेसणं निरनुयोज्यानुयोगो ऽप- ॥ ३९॥ सिद्धान्तो हेत्वाभासश्चेति । अत्राननुभापणमज्ञानमप्रतिभा विक्षेपः पर्यनुयोज्योपेक्षणमित्यपतिपत्तिप्रकाराः शेपा विमतिपत्ति- ॥ ३९ ॥ भेदाः, तत्र प्रतिज्ञाहानेलक्षणं "प्रतिदृष्टान्तधर्मानुज्ञा स्वदृष्टान्ते प्रतिज्ञाहानिरिति " मूत्रम्, अस्य भाष्यकारीयं व्याख्यानं सा- ध्यधर्ममत्यनीकेन धर्मेण प्रत्यवस्थितः प्रतिदृष्टान्तधर्म स्वदृष्टान्तेऽनुजानन् मतिज्ञा जहातीति प्रतिज्ञाहानिः यथाऽनित्यः शब्दः ऐन्द्रियकत्वाद् घटादित्युक्ते परः प्रत्यवतिष्ठते सामान्यमैन्द्रियकं नित्यं दृष्टं कस्मान तथा शब्दोऽपीत्येवं स्वपयुक्तस्य हेतो- राभासतामवस्यन्नपि कथावसानमकृत्वा प्रतिज्ञात्याग करोति यौन्द्रियकं सामान्य नित्यं कामं घटोपि नित्योऽस्त्विति स खल्वयं साधनस्य दृष्टान्तस्य नित्यत्वं प्रसञ्जयन्निगमनान्तमेर पक्षं जहाति पसं च परिलजन् प्रतिशं जहातीत्युच्यते प्रति- ज्ञाश्रयत्वात् पक्षस्येति, तदेतदसङ्गतमेव, साक्षादृष्टान्तहानिरूपत्वात् तस्यारतनैव धर्मपरित्यागात, परम्परया तु हेतृपनयनिग- मनानामपि त्यागो, दृष्टान्तासावुत्वे तेपामप्यसाधुत्वात् तथाच मतिज्ञाहानेरेरीत्यसङ्गतमेव । वार्चिककारस्तु व्याचष्टे दृष्टश्वासा- वन्ते स्थितत्वादन्तश्चेति दृष्टान्तः सपक्षः प्रतिदृष्टान्तः प्रतिपक्षः प्रतिपक्षस्य धर्म स्वपक्षेऽभ्यनुनानन् प्रतिज्ञां जहाति यदि सामान्यमन्द्रियकं नित्यं शब्दोऽप्येवमस्त्विति, तदेतदपि व्याख्यानममङ्गतम् इत्यमेव प्रतिज्ञाहानेरवधारयितुमशक्यत्वात् न खलु प्रतिपक्षस्य धर्म स्वपक्षेऽभ्यनुजानत एव प्रतिज्ञात्यागो येनायमेक एर प्रकारः प्रतिज्ञाहानी स्यात् अधिक्षेपादिभिराकुली- भावात् प्रकृत्या सभाभीरत्वादन्यमनस्कत्वादेर्वा निमित्तत्त्वात् किश्चित्साध्यत्वेन प्रतिज्ञाय तद्विपरीतं मतिनानानस्याप्युपलम्भात् पुरुषभ्रान्तेरनेककारणत्वोपपत्तिरिति १ । प्रतिज्ञातार्थमतिपैपे परेण कृते तौषधर्मिणि धर्मान्तरं साधनीयमभिदधतः मनिज्ञान्तरं नाम निग्रहस्थानं भवति अनित्यः शब्दः ऐन्द्रियकत्वादित्युक्ते तथैव सामान्येन व्यभिचारे नोदिते यदि ब्रूयायुक्तं सामान्यमै- ·न्द्रियकं नित्यं तद्धि सर्वगतमसर्वगतस्तु शब्द इति सोऽयमनित्यः शब्द इति पूर्व प्रतिज्ञातः प्रतिज्ञान्तरमसर्वगतः शब्द इति कुर्वन् मतिज्ञान्तरेण निगृहीतो भवति, एतदपि प्रतिज्ञाहानिवन्न युक्तम्, तस्याप्यनेकनिमित्ततोपपत्तेः प्रतिज्ञाहानितश्चास्य कथं भेदः पक्षत्यागस्योभयत्राविशेषात् यथैव हि मतिदृष्टान्तधर्मस्य स्वदृष्टान्तेऽभ्यनुज्ञानात् पक्षत्यागस्तथा प्रतिक्षान्तरादपि ययाच स्वपक्षसिद्धयर्थ प्रतिज्ञान्तरं विधीयते तथा शब्दानित्यत्वसिद्धयर्थं भ्रान्तिवशात्तच्छब्दोपि नित्योऽस्त्वित्यनुशानं यथा चाभ्रा- न्तस्येदं विरुद्धयते तथा प्रतिज्ञान्तरमपि, निमित्तभेदाच तद्भेदेऽनिष्टनिग्रहस्थानान्तराणामप्यनुप्वगः स्यात् तेषां च तत्रान्त- भांचे प्रतिज्ञान्तरस्यापि प्रतिज्ञाहानाक्न्तर्भावः रयादिति २ । प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः प्रतिज्ञाविरोधो नाम निग्रहस्थानं भवति यया गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं रूपादिभ्योऽर्थान्तरस्यानुपलब्धेरिति सोयं प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधो यदि गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं कथं रूपादि- भ्योऽर्थान्तरस्यानुपलब्धिः अथ रूपादिभ्योऽर्थान्तरस्यानुपलब्धिः कथं गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यमिति तदयं प्रतिज्ञाविरुद्धाभिधा- नात्पराजीयते, तदेतदसङ्गतम् , यतो हेतुना प्रतिज्ञायाः प्रतिज्ञात्वे निरस्ते प्रकारान्तरतः मतिज्ञाहानिरवेयमुक्ता स्यात् हेतु- दोपो वा विरुद्धतालक्षणो न प्रतिज्ञादोप इति ३ । पक्षसाधने परेण दूपिते तदुद्धरणाशत्त्या प्रतिज्ञामेव निबुवानस्य प्रतिज्ञासंन्यासो नाम निग्रहस्थानं भवति यथाऽनित्यः शब्द ऐन्द्रियकत्वादित्युक्ते तथैव सामान्येनानैकान्तिकतायामुद्भावितायां यदि ब्रूयात्क एवमाहानित्यः शब्द इति प्रतिज्ञासंन्यासात्पराजितो भवतीनि एतदपि प्रतिज्ञाहानितो न भियते हेतोर- नैकान्तिकत्वोपलम्भेनात्रापि प्रतिज्ञायाः परित्यागाविशेपात् ४ । अविशेषाभिहिते हेतौ प्रतिपिद्धे तद्विशेषणमभिदधतो हेत्वन्नरं नाम निग्रहरथानं भवति तस्मिन्नेव प्रयोगे तथैव सामान्यस्य व्यभिचारेण पिते जातिमत्त्वे सत्तीत्यादिविशेपणमुपाददानो हेत्वन्तरेण निगृहीतो भवति इदमप्यतिममृतं यतोऽविशेपोक्त दृष्टान्ते उपनये निगमने वा प्रतिपिद्धे विशेपमिच्छतो दृष्टाः न्ताद्यन्तरमपि निग्रहस्थानान्तरमनुपज्येत तत्राप्याक्षेपसमाधानानां समानत्वादिति ५। प्रकृतार्थादर्थान्तरं तदनौपयिकमभिदध- ·म०मी० 10 मी० तोऽर्थान्तरं नाम निग्रहस्थानं भवति यथाऽनित्यः शब्दः कृतकत्वादिति हेतुः हेतुरिति हिनोतेर्षातोस्तुमत्यये कृदन्तं पदं पदं प नामाव्यातनिपातोपसर्गा इति प्रत्ययनामादीनि व्याचक्षणोऽर्थान्तरेण निगृह्यते, एतदप्यर्थान्तरं निग्रहस्थानं समर्थे साधने । ४० ॥ दूपणे वा प्रोक्त निहाय कल्पतासमर्थे वा न तावत्समर्थे स्वसाध्यं प्रसाध्य नृत्यतोऽपि दोषाभावाल्लोकवत् असमर्थेपि ॥ ४० ॥ प्रतिगादिनः पक्षसिद्धौ ननिगहाय स्यादसिद्धौ वा प्रथमपक्षे तत्पक्षसिद्धिरेवास्य निपहो नत्वतो निग्रहस्थानात् द्वितीयपक्षेऽ- प्यतो न निग्रहः पक्षसिद्धरुभयोरप्यभावादिति ६ । अभिधेयरहितवर्णानुपूर्वीभयोगमात्रं निरर्थकं नाम निग्रहस्थानं भवति यथा नित्यः शब्दः कचटतपान! गजडदवत्वाद् घझदधभवदित्येतदपि सर्वथार्थशून्यत्वान्निग्रहाय कल्पेन साध्यानुपयोगाद्वा तत्रापविकल्पोऽयुक्तः सर्वधार्थशून्पशब्दस्यवासम्भवात् वर्णक्रमनिर्देशस्याप्यनुकार्येणार्थेनार्थवत्त्वोपपत्तेः द्वितीयविकल्प तु सर्वमेव निग्रहस्थान निरर्थकं स्यात साध्यसिद्धावनुपयोगित्वाविशेषात् किश्चिद्विशेषमात्रेण भेदेन खात्कृतहस्तास्फालनक- क्षापिट्टनादेरपि सा-यानुपयोगिनो निग्रहस्थानान्तरत्वानुषड्ग इति ७। यत्साधनवाक्यं दूपणवाक्यं वा त्रिरभिहितमपि परिपत्यतिवादिभ्यां योढुं न शक्यते तदपिज्ञानार्थ नाम निग्रहस्थानं भवति । अनेदमुच्यते वादिना निरभिहितमपि वास्यं परिपत्पतिवादिभ्यां मन्दमतित्वादविज्ञातं गूढाभिधानतो वा द्रुतोचाराद्वा प्रथमपक्षे सत्साधनवादिनोऽप्येतन्निन- हस्थानं स्यात् तत्राप्यनयोर्मन्दमतित्वेनाविज्ञातत्वसम्भवात् द्वितीयपक्षे तु या वाक्यप्रयोगेऽपि तत्मसङ्गो गूढाभिधानतया परिपत्मतिवादिनार्महामाज्ञयोरप्यविज्ञातत्वोपलम्भात् अथाभ्यामविज्ञातमप्येतद्वादी व्याचष्टे गूढोपन्यासमप्यात्मनः स एव व्याचष्टामव्याख्याने तु जयाभाव एपास्य न पुनर्निग्रहः परस्य पक्षसिद्धभागात द्रुतोचारेप्यनयोः कथञ्चिन् ज्ञानं सम्भवत्येर सिद्धान्तयेदित्वात् साध्यानुपयोगिनि तु वादिनः प्रलापमात्रे तयोरविज्ञानं नाविज्ञातार्थ वर्णक्रमनिर्देशवत् ततो नेदयविनातार्थ निरर्थकान्दियत इति ८ । पूर्वापरासगतपदसमूहमयोगादप्रतिष्ठितवाक्यार्थमपार्थकं नाम निपहस्थानं ·भवति यथा दश दाडिमानि पडपूपा इत्यादि, एतदपि निरयंकानभियते यथैव हि गनडदवादौ वर्णानां नैरर्यक्यं तयात्र, पदानामिति यदि पुनः पदनैरर्थक्यं वर्णनरर्थक्यादन्यत्वान्निग्रहस्थानान्तरं तर्हि वाक्यनरर्थक्यस्याप्याभ्यामन्यत्वानिग्रह- स्थानान्तरत्वं स्यात् पदवत्पौर्वापर्येणाप्रयुज्यमानानां चाक्यानामप्यनेकधोपलम्भात् “नखः कदल्यां कदली च भैयाँ तस्यां च भेयो मुमहद्विमानम् । तच्छङ्खभेरीकदलीविमानमुन्मत्तगंगमतिम वभूव " इत्यादिवत् , यदि पुनः पदनैरर्थक्यमेव वाक्यनरर्थक्यं पदसमुदायात्मकत्वात् तस्य, तर्हि वर्णनैरर्थक्यमेव पदनरर्थक्यं स्याद्वर्णसमुदायात्मकत्वात् तस्य, वर्णानां सर्वत्र निरर्थकत्वात् पदस्यापि तत्मसङ्गश्चेत्तहि पदस्थापि निरर्थकत्वात् तत्समुदायात्मनो वाक्यस्यापि नैर्यक्यानुपङ्गः, पदस्पार्धवत्वेन पदार्यापेक्षया तस्यापि तदस्तु प्रकृतिप्रत्ययादिवत् न खलु प्रकृतिः केवला पदं प्रत्ययो वा नाप्य- नयोरनर्थकत्वम् अभिव्यक्तार्थाभावादनर्यकत्वे पदस्थापि तत्स्यात् यथैव हि प्रकृत्यर्थः मत्ययेनाभिव्यज्यते प्रत्ययार्थश्व प्रकृत्या तयोः केवलयोरप्रयोगात्तथा देवदत्तस्तिष्ठतीत्यादिमयोगे स्याघन्तपदार्थस्य त्याधन्तपदार्यस्य च स्त्याधन्तपदेनाभि- व्यक्तः केवलस्यामयोगः पदान्तरापेक्षस्य पदस्य सार्थकत्वं प्रकृत्यपेक्षस्य प्रत्ययस्य तदपेक्षस्य च प्रकृत्यादिवर्णस्य समान- मिति ९ । प्रतिज्ञाहेनूदाहरणोपनयनिगमनवचनक्रममुल्लद्ध्यावयवविपर्यासेन प्रयुज्यमानमनुमानवाक्यममासकालनाम निग्रह- स्थानं भवति स्वप्रतिपत्तिवत्परमतिपत्तेर्जनने परार्यानुमाने क्रमस्याप्यङ्गत्वात् एतदप्यपेशलम्, प्रेसावता प्रतिपत्तॄणामवयवक्र- मानियम विनाप्यर्थप्रतिपच्युपलम्भात् ननु यथापि शब्दाच्छूताच्छब्दस्मरणं ततोऽर्थमत्यय इति शब्दादेवार्थप्रत्ययः परम्परया तथा प्रतिज्ञाधवयवव्युत्क्रमात् तत्क्रमस्मरणं ततो वाक्यार्थप्रत्ययो न पुनस्तद्वथुत्क्रमात् , इत्यप्यसारम् , एवंविधमतीत्यमा- वात् यस्माद्धि शब्दादुश्चरिताद्यत्रार्थे मतीतिः स एव तस्य वाचको नान्योऽन्यया शब्दात्तत्क्रमाचापशन्दे तदधतिक्रमे च स्मरणं ततोऽयप्रतीतिरित्यपि वक्तुं शक्येत, एवं शब्दान्वाख्यानवैयर्थ्यमिति चेत् , नैवं, वादिनोऽनिष्टमात्राशदनात् अप- -- ·१० मी० || शब्देपि चान्वाख्यानस्योपलम्भात् संस्कृताच्छन्दात्सत्यात् धर्मोऽन्यस्मादधर्म इति नियमे चान्यधर्माधोपायानुष्ठानवेयर्थ्य | म० मी० वर्माधर्मयोश्वामतिनियममसद्गोऽधार्मिके धार्मिके च तच्छब्दोपलम्भात् भवतु वा तत्क्रमादर्थप्रतीतिस्तथाप्यर्थमत्ययः क्रमेण स्थितो येन वाक्येन व्युत्क्रम्यते तन्निरर्थकं न त्वमाप्तकालमिति १० । पञ्चावयवे वाक्ये प्रयोक्तव्ये तदन्यतमेनाप्यवयवेन हीनं ॥ ४ ॥ न्यून नाम निग्रहस्थानं भवति साधनाभावे साध्यसिद्धरभावात् मतिज्ञादीनां च पश्चानामपि साधनत्वादित्यप्यसमीचीनं पश्चावयवमयोगमन्तरेणापि साध्यसिद्धरभिघानात् प्रतिज्ञाहेतुप्रयोगमन्तरेणैव तत्सिद्धेरभावात् अतस्तद्धीनमेव न्यून निग्रहस्था- ममिति ११ । एफेनैव हेतुनोदाहरणेनवाऽर्थे हेत्वन्तरमुदाहरणान्तरं वा वदतोऽधिकं नाम निग्रहस्थानं भवति निष्पयोजनाभि- धानात् , एतदप्ययुक्तम्, तथाविधाद्वाक्यात्पक्षसिद्धौ परानयायोगात्, कय वैवं ममाणसम्प्लवोऽभ्युपगम्यताभ्युपगमे वाधिका- निग्रहाय जायेत, मविपत्तिदाढयसवादसिद्धिमयोजनसद्भावान निग्रह इत्यन्यत्रापि समानम् । हेतुनोदाहरणेन चैकेन प्रसाधिते. ऽध्यर्थे दितीयस्य हेतोख्दाहरणस्य वा नानर्यक्य तत्मयोजनसद्भावात् न चैवमनवस्था कस्यचित्कचिनिराकास्त इतोपपत्तेः माणान्तरवत्, कय चास्य कृतकत्वादी स्वार्थिककमत्ययस्य वचनं यत्कृतकं तदनित्यमिति व्याप्तौ यत्तद्वचनवृत्तिपदप्रयोगादेव चार्थप्रतिपत्तो वाक्यप्रयोगोऽधिकत्वान्निग्रहस्थानं न स्यात् । तथाविधस्याप्यस्य प्रतिपत्तिविशेषोपायत्वात्तत्रेति चेत्, कथमने- क्स्य हेतोख्दाहरणस्य वा तदुपायभूतस्य वचनं निग्रहाधिकरणं निरर्थकस्य तु वचनं निरर्थकत्वादेव निग्रहस्थानं नाधिक- त्वादिति १२ । शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनरुक्तं नाम निग्रहस्थानं भवत्यन्यत्रानुवादात् शब्दपुनरुक्तं नाम यत्र स एव शब्दः पुनरुचार्यते यथाऽनित्यः शब्दोऽनित्यः शब्द इति अर्थपुनरुक्त यत्र सोयः प्रथममन्येन शब्देनोक्तः पुनः पर्यायान्तरेणोच्यते यथा नित्यः शब्दोऽविनाशी ध्वनिरिति, अनुवादे तु पौनरुक्तमदोषो यया हेत्वपदेशात् प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनमिति । अवार्थपुनरुक्तमेवानुपपन्नं न शन्दपुनरुक्तमर्यभेदेन शब्दसाम्येप्यस्य सम्भवाद् यया ·"इसति हसति स्वामिन्युबैरुदत्यतिरोदिति, कृतपरिकर खेदोद्गारि प्रधावति धावति । गुणसमुदितं दोषापेतं प्रणिन्दति निन्दति, धनलवपरिक्रोतं यन्त्र प्रत्यति नृत्यति ॥ १ इत्यादि । ततः स्पष्टार्थवाचस्तैरेवान्यैर्वा शन्दैः सभ्याः प्रतिपाद- नीयाः तदप्रतिपादकसन्दानां तु सत्पुनः पुनर्वाऽभिधान निरर्यकं न तु पुनरुक्तमिति, यदप्यर्यादापन्नस्य स्वशन्देन पुनर्वचनं पुनरुक्तमुक्तं ययाऽसत्सु मेवेषु दृष्टिर्न भवतीत्युक्तेऽर्यादापयते सत्सु भवतीति तत्कण्ठेन कथ्यमानं पुनरुक्तं भवति, अगत्य हि शब्दयोगे प्रतीतेथें किं तेनेति, एतदपि प्रतिपनार्थप्रतिपादकत्वेन वैवानिग्रहस्थानं नान्यया तया- चे निरर्यकान विशेष्यतेति १३ । पर्पदा विदितस्य वादिना निरनिहितस्यापि यदप्रत्युद्यारणं तदननुमापणं नाम निग्रहस्थान भवति अपत्युचारयत्किमाश्रयं दृपणमभिदधतीत्यत्रापि फि सर्वस्य वादिनोक्तस्याननुभापणामुत (प्रयत्ना?)यन्नान्तरीयिका साध्यसिद्धिस्तस्येति । तत्रायः पक्षोऽयुक्तः परोक्तमशेषममत्युच्चारयतोपि दूपणवचनाव्याघातात् यथा सर्वमनित्यं सत्त्वादित्युक्ते सत्चादित्ययं हेतुषिरुद इति हेनुमेयोचार्यविरुदनोद्भाव्यते क्षगक्षयाकान्ते सर्वथार्थक्रियाविरोधात्सत्त्वानुपपत्तरित समर्थ्यते च तावता परोक्तहेतोपगारिकपन्योचारणेन अतो यनांतरीयिका साध्यसिद्धिस्तस्यैवामत्युच्चारणमननुभापणं प्रतिपत्तव्यम् । अथैवं दूपयितुमसमर्थः शास्त्रार्थपरिज्ञानविशेषविकलत्वात्तदायमुत्तराप्रतिपत्तेरेव तिरस्क्रियते न पुनरननुभाषणादिति १४ । पर्षदा विज्ञातस्यापि वादिवाक्यार्थस्य प्रतिवादिनो यदज्ञानं तदज्ञानं नाम निग्रहस्थानं भवति अविदितोत्तरविपयो हि फोत्तरं व्यात् न चाननुभापगमेवेदं ज्ञातेऽपि वस्तुन्यनुभाषणासामयदर्शनात् , एतदप्यसाम्पतम्, प्रतिज्ञाहान्यादिनिगृहस्थानानां भेदभावानुपङ्गात् तत्राप्यज्ञानस्यैव सम्भवात् तेषां तत्यभेदत्वे वा निग्रहस्थानप्रतिनियमाभावमसङ्गः परोक्तस्या_ज्ञानादिभे- देन निग्रहस्यानानेकत्वमसङ्गात् १५ । परपसे गृहीतेऽप्यनुभाषितेऽपि तस्मिन्नुत्तराप्रतिपत्तिरपतिमा नाम निग्रहस्थानं भवति एपाप्यज्ञानान भियते १६ । कार्यव्यासङ्गाकयाविच्छेदो विक्षेपो नाम निग्रहस्थानं भवति सिसाययित्तिस्यास्यासस्यसाथ- ·म. मी म०मी० नतामरसाय फया रिच्छिनत्तीदं मे करणीयं परिहीयते पीनसेन कण्ठ उपरुद्ध इत्याभिधाय कथां विच्छिन्दन् विक्षेपेण परा- जीयते एतदप्यज्ञानतो नार्थान्तरमिति १७ । स्वपले परापादितदोपमनुद्धृत्य तमेव परपसे प्रतीपमापादयतो मतानुज्ञा नाम नि- ॥ ४२ ॥ ग्रहस्थानं भाति चोरो भगान् पुरुषत्वात्मसिद्धचौरवदित्युक्ते भवानपि चोरः पुरुषत्वादिति ब्रुवन्नात्मनः परापादितं चौरत्व- ॥ ४२ । दोपमम्मुपगतवान् भवतीति मतानुनया नियते इदमप्यज्ञानान्न भियते । अनेकान्तिकता चान हेतोः स ह्यात्मीयहेतोरात्मीयेनै- पनि कानिक दृष्ट्या माह भवत्पशेऽप्यय दोपः समानस्त्वमपि पुरुषो भासीत्यनैकान्तिकत्वमेपोद्भावयतीति १८ । निग्रह- ताप्तस्यानिग्रहः पर्यनुयोग्योपेक्षणं नाम निग्रहस्थानं भवति, पर्यनुयोज्यो नाम निग्रहोपपत्त्यावश्यं नोदनीय इदं ते निग्रहस्थान- मुपनतमतो निगृहीतोऽसीत्येवं वचनीयस्तमुपेक्ष्य न निगृह्णाति यः स पर्यनुयोज्योपेक्षणे निगृद्यते एतच कस्य नियह इति अनु- युत्या परिपदोद्भावनीयं न वसावात्मनो दोपं विकृणुयादहं निग्राह्यस्त्वयोपेक्षित इति एतदप्यज्ञानान भियते १९ । अनिग्रह- साने निग्रहस्थानानुयोगो निरनुयोज्यानुयोगो नाम निग्रहस्थानं भवति, उपपन्नवादिनमप्रमादिनमनिग्रहाहमपि निगृहीतोऽसीति यो नूपात्स एपाभूनदोषोदारनानिष्टयते एतदपि नाज्ञानाद्वयतिरिच्यते २० । सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमारकथाप्रसङ्गोऽपसि- दानो नाम निग्रहस्थानं भवति, यः प्रथम कश्चिन् सिद्धान्तमभ्युपगम्य कयामुपक्रमते तत्र च सिसाधयिपितार्थसाधनाय परोपालम्भाय वा सिद्धान्तविरुद्धमभिधत्ते सोऽपसिद्धान्तेन निगृह्यते एतदपि प्रतिवादिनः प्रतिपक्षसाधने सत्येव निग्रहस्थानं नान्ययेति २१ । हेवाभासाथ ययोक्ता असिद्धविरुद्धादयो निग्रहस्थानम् , अत्रापि विरुद्धहेतूद्भावनेन प्रतिपक्षसिद्धेर्निग्रहा- धिकरणत्वं युक्तमसिद्धायुद्भावने तु प्रतिवादिना प्रतिपक्षसाधने कृते तयुक्तं नान्यथेति २२॥ तदेवमलपादोपदिष्टं पराजयाधि- फरणं परीक्ष्य सौगतागमितं तत्परीक्ष्यते ॥ नाप्यसाधनाइवचनादोपोद्भावने स्वपक्षस्यासिद्धिरेव पराजयो नासाधनागव. चनमदोपोद्भावनं च, ययाह धर्मकोतिः, "असाधनाङ्गवचनमदोपोद्भावनं द्वयोः निग्रहस्थानमन्यत्तु न युक्तमिति नेष्यते" अत्र ·हि स्वपक्ष साधयन्वादिमविवादिनोरन्पतरोऽसाधनाङ्गवचनाददोपोद्भावनाद्वा परं निगृह्णाति, प्रथमपले स्वपलसिद्धयैवास्य पराजयादन्योद्भावनं व्यर्यम्, द्वितीयपक्षे साधनाङ्गवचनाद्युद्भावनेपि न कस्यचिजयः पक्षसिद्धरुभयोरभावात् । यचास्य व्याख्यान साधनं सिद्धिस्तदहं त्रिरूपं लिङ्गं तस्यावचनं तूष्णीम्भावो यत्किश्चिद्भापणं वा साधनस्य वा त्रिरूपलिङ्गस्या समर्थनं विपक्षे वाधकप्रमाणोपदर्शनरूपं तस्यावचनं वादिनो निग्रहस्थानमिति तत्पश्चावयवमयोगवादिनोपि समानम्, शक्यं हि तेनाप्येवं वक्तुं सिदयस्य पञ्चावयवपयोगस्यावचनात्सौगतस्य वादिनो निग्रहः । ननु चास्य तदवचनेऽपि निग्रहः मतिज्ञा- निगमनयोः पक्षधर्मापक्षधर्मोपसंहारसामर्थेन गम्यमानत्वाद्गम्यमानयोश्च वचने पुनरुक्तत्वानुपङ्गात् तत्मयोगेऽपि हेतुप्रयो- गमन्तरेण साध्यामिसिद्धरित्यप्यसत् , पक्षधर्मोपसंहारस्याप्येवं वचनानुपङ्गात् । अथ सामर्थ्याद्गम्यमानस्यापि यत्सत्त- सर्व क्षणिक यया घटः संश्च शन्द इति पतधर्मोपसंहारस्य वचनहेतोरपक्षधर्मत्वे त्वसिद्धत्वव्यवच्छेदार्थम्, तर्हि साध्याधारस- न्देहापनोदाथै गम्यमानाया अपि मतिज्ञायाः प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयानामेकार्थप्रतिमदर्शनार्थ निगमनस्य वचनं किं न स्यात् नहि प्रतिज्ञादीनामेकार्यत्वोपदर्शनमन्तरेण सतत्वं घटते भिन्नविषयप्रतिज्ञादिवत् । ननु प्रतिज्ञातः साध्यसिद्धौ हेत्वादिवचन- मनर्थकमेव स्यात् अन्यथा नास्याः साधनाङ्गतेति चेत्, तर्हि भवतोपि हेतुतः साध्यसिद्धौ दृष्टान्तोऽनर्थकः स्यात्, अन्यथा नास्य साधनातेति समानम् । ननु साध्यसाधनयोाप्तिप्रदर्शनार्थत्वात् नानर्थको दृष्टान्तस्तत्र तदमदर्शने हेतोरगमकत्वादित्यप्ययुक्त सर्वानित्यत्वसाधने सत्वादेष्टान्तासम्भवतोऽगमकत्वानुपङ्गात् विपक्षव्यावृत्त्या सत्त्वादेर्गमकत्वे वा सर्वत्रापि हेतोस्तथैव गमकत्व- मसात् दृष्टान्तोऽनर्थक एव स्यात् विपसन्याहत्या च हेतुं समर्थयन् कथं प्रति प्रतिक्षिपेत् तस्याश्चानभिधाने क हेतुः साध्यं वा वर्तते । गम्यमाने प्रतिज्ञाविपय एवेति चेत्, तर्हि गम्यमानस्यैव हेतोरपि समर्थनं स्यान्न तूतस्य, अथ गम्यमानस्यापि हेतोर्म- न्दमतिप्रतिपत्त्यर्थं वचनम्, तया प्रतिज्ञावचने कोऽपरितापः । यथेदमसाधनाङ्गमित्यस्य व्याख्यानान्तरं सापर्येण वचने वैधयंव- ·० न स्यात् कचिदेकत्रापि पक्षे साधनसामर्थ्यज्ञानासानयोः सम्भवात् न खलु शब्दादौ नित्यत्वस्यानित्यत्वस्य वा परीक्षाया- || भ० मी० मेकस्य साधनसामर्थे ज्ञानमन्यस्य चाज्ञानं जवस्य पराजयस्य वा निवन्धनं न भवति, युगपत्साधनासामर्थ्यज्ञाने च वादि- १॥ मतिवादिनोः कस्य जयः पराजयो वा स्यादविशेषात् , न कस्यचिदिति चेत् तर्हि साधनवादिनो वचनाधिक्यकारिणः सा ॥४४॥ धनसामर्थ्याज्ञानसिद्धेः प्रतिवादिनश्च वचनाधिक्यदोषोद्भावनात्तदोपमात्रज्ञानसिद्धेर्न कस्यचिज्जयः पराजयो वा स्यात् , नहि यो यदोपं वेत्ति स तद्गुणमपि कृतश्चिन्मारणशक्तौ वेदनेऽपि विष(य!) द्रव्यस्य कुष्ठापनयनशक्तौ संवेदनानुदयात् तन्न तत्सा- मर्थ्यज्ञानाज्ञाननिवन्धनौ जयपराजयो व्यवस्थापयितुं शक्यौ यथोक्तदोषानुपङ्गात् स्वपक्षसिद्धयसिद्धिनिबन्धनौ तु ती निरवद्यौ पक्षपतिपक्षपरिग्रहवैयर्थ्याभावात् कस्यचित् कुतश्चित्स्वपक्षसिद्धी निश्चितायां परस्य तत्सिद्ध्यभावतः सकृजयपरा- जयमसङ्गात् यचेदमदोपोद्भावनमित्यस्य व्याख्यानं प्रसज्यप्रतिषेधे दोपोद्भावनाभावमात्रमदोपोद्भावनं पर्युदासे तु दोषाभा- सानामन्यदोपाणां चोद्भावनं प्रतिवादिनो निग्रहस्थानमिति तद्वादिना दोपवति साधने प्रयुक्ते सत्यनुमतमेव यदि वादी स्वपक्षं साधयेन्नान्यथा, वचनाधिक्यं तु दोषः प्रागेव प्रतिविहितो यथैव हि पश्चावयवप्रयोगे वचनाधिक्यं यथा निग्रहस्थानं तथा त्र्यवयवप्रयोगे न्यूनतापि स्याद्विशेपाभावात् प्रतिज्ञादीनि हि पञ्चाप्यनुमानं प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवा इत्यभिधानात् तेषां मध्येऽन्यतमस्याप्यभिधाने न्यूनताख्यो दोपोऽनुपज्यत एव हीनमन्यतमेनापि न्यूनमिति वचनात् ततो जयेतरव्यवस्थायां नान्यनिमित्तमुक्तानिमित्तादित्यलम् प्रसङ्गेन, अयं च प्रागुक्तचतुरङ्गो वादः कदाचित्पत्रालम्बनमप्य- पेक्षतेऽतस्तल्लक्षणमत्रावश्याभिधातव्यं यतो नाविज्ञातस्वरूपस्यावलम्बनं जयाय प्रभवति न चाविज्ञातस्वरूपं परपत्रं भेनुं शक्पमित्याहुः ॥ इत्याचार्यश्रीदेमचन्द्रविरचितायाः प्रमाणमीमांसायास्तद्वृत्तेश्च द्वितीयस्याभ्यायस्य प्रथममाजिक समाप्तम् ॥ .

·Not to be issued
Bhdra No tido healssutoder
Call No. Sa! NJIHEM/6125
Tute Pramana Meinamsa
etisthur Himachandra
Date of
karte
Логтожеt's
Ya
Date of
Horrower*
141110
Yo
De
2LAR 1967
Ippan
Not to be Issued