·अथ धर्मशास्त्र स्मृतिसंग्रहस्यानुक्रमणिका. पृष्ठम्. ३६ १६१ ३२. ग्रंथनाम. ५ लचत्रिसंहिताः २ (अविसंहिता) ३ सुहागिसंहिता ४-विष्णुस्मृतिः ५ लधुहारीतस्मृतिः२ ६ वृन्दहारीत संहिता ७ औशनसंधर्मशास्त्रम् ८-औशनसस्मृतिः ९ (आंगिरसस्मृतिः ५. १० (यमस्मृतिः) . ११ (आपस्तम्बस्मृतिः) ७ . . १२ (सम्वर्तस्मृतिः ८. १३. (कात्यायनस्मृतिः) ९ १४ (हस्पति स्मृति:१७ १५(पराशरसंहिता ११ १६ गृहसराशरसंहिता १७ लघुच्याससंहिताः १८ (व्याससंहिता)१२. • १९ (शंघसंहिता २० (लिखित संहिता) २१ (दक्षसंहिता) १५ २२ (गौतमसंहिता १६ ३६७ ३७२ पा ४३३ • ६६४ ६८८ ७००

·पृष्ठम्.
७२६
'७३८
( ४
ग्रंबनाम
२३ (शातातपसंहिता) १८
२५ वशिष्ठसंहिता)
२५. गृहगौतमसंहिताः
२६ पुरस्त्यस्मृतिः
उघुबुधस्मृतिः-
२८ कश्यपस्मृतिः
इत्यनुक्रमणिका समाप्ता।
'८५४
•८५६

·श्री लघु अघिसंहितायाम्। ॥श्रीगणेशायनमः॥ हुताग्निहोत्रमासीन मत्रि ऋतवतां चरम् । उपगम्यं च पृ च्छन्ति पयःशंसितव्रताः॥ भगवन् ! केन दानेन जपेन नियमेन च । शध्यन्ते पातकैर्युक्ता स्तं ब्रवीपि महामुने ।। अविरल्यापितदोषाणां पापानी महलां तथा । सर्वेषां चो पपातानां शुद्धिं वक्ष्यामि तत्वतः ॥ प्राणायामैः पविश्व दानहोमर्जपैस्तथा । द्धि कामाः प्रमुच्यन्ते पातकेन्यो न संशयः ॥ प्राणायामान्पचित्रांश्च व्याहतीः प्रणवन्तथा। पवित्रपाणिरासीनोऽध्यायस्य ब्रह्म नैतिकम्।। आवर्तयेत्स दायुक्तः प्राणायामान पुनः पुनः । आकेशाशदानखान्तात्त पस्तप्यत उत्तमम् ॥ निरोधाज्जायते वायुयोरमिहि जाय ते । नापेनापोहि जायन्ते ततोऽन्तः शुध्यते मितिः ॥ तथा चर्म नथाना दोषा अत्यति धर्मतः । तथेन्द्रियकृता दोषा दह्यन्ते प्राणनिग्रहातू ।। प्राणायामैर्दहेन दोषाहारणाभिश्च किल्बिषम् । प्रत्याहारेण विषयान्ध्यानेनानैश्चरान गुणान् ॥ न च नीत्रेण तपसा न स्वाध्यायैर्नचेच्छया । मतिं गन्तुंसु राःशक्ता योगात्संभाभुवन्तियाम् ॥ योगात्सम्प्राप्यते ज्ञानं योगाधर्मस्य लक्षणम् । योगः परं तपो नित्यं तस्मायुक्तः सदा भवेत् ॥ मणवाद्या तथा वेदाः प्रणव पर्यवस्थिताः। वाग्मयः प्रणवः सर्व स्तस्मात्मणवमन्यसेत् ॥ पण वि नियुक्तस्य व्याहतीषु च सप्तस । विपदायांचे गायन्यांन भय विद्यते कचित् ।। एकाक्षरं परब्रह्म प्राणायामः परंतपः ब्रह्माणी चैव गायत्री पावनं परमं स्मृतम् ॥ समाहृतीकां

·૨
लघु अभिसंहितायाम्।
सपणां गायत्रीं शिरसासह । निः पठेदायतः पाणः प्राणा
यामः स उच्यते॥ ॥इत्यावेयस्मृती प्रथमोऽध्यायः।
पाणायामांस्तथा कुर्य्यायथाविधिरतन्द्रितः । अहोराविक
तात्पापात्तत्क्षणादेव शुध्यति ॥कर्मणा मनसांचाचा य
देनः कुरुते निशि । अतिष्ठत् पूर्वसन्ध्यायां प्राणायामैस्तु
शध्यति ॥ प्राणायामैर्य आत्मानं संयम्यास्ते पुनः पुनः
दशद्वादशभिर्यापि चतुर्विशात्परं तपः॥ कौत्स जप्त्वाप इ
त्येतहासिष्टञ्च तचं पति । कुष्माण्डं पावमानं च सरापोड
पि विशड्यूति। सज्जप्त्वास्य पानीयं शिवसंडुल्पमेव
च। सवर्णमपहृत्यापि क्षणाद्भवति निर्मलः ॥ हविष्मान्ती
यमन्यस्य नतमंह इत्तीव च । सूक्तन्तु पौरुषंजप्त्वा मुच्य
तेमुरुतल्पगः ।। सच्याहतीकाः संपणवाः पाणायामास्तु
पोडश । अपिणहन मासातु पुनन्यहरहा कृताः।
अपि चाप्सु निमज्जन्या विपठेदघमर्षणम् । यथाश्चमे-
धःऋतुराट् नाशं मनुरबचीत् ॥ आरम्भयज्ञः क्षत्रस्य
हविर्यज्ञो विशामपि । परिचर्ययज्ञः शूद्रस्तु जपयज्ञो हिजो
नमः ॥ आरम्भयज्ञ जपयज्ञो-विशिशो दशभिर्गुणैः ।
उपांशु स्याच्छतगुणः सहस्त्रो मानसः स्मृतः ।। अधरोष्ठ
विभागो चा विश्वासोपांशुलक्षणः । निर्विकारेण चक्रेण
मनसा मानसः स्मृतः ।। सहस्रपरमां देवीं शतमध्यांद
शाराम् । गायीं यः पठेद्दिमो नस पापेन लिप्यते ॥
क्षत्रियो बहुचीर्येण तरेदापदमात्मनः । विशेने वैश्यम्भू
द्रातु जपहोमैईिजोत्तमः । यथाश्चा रथहीनास्तु रथो-
बाश्वर्यया पिना। एवं तपोऽप्यविद्यस्य विद्या वाप्यतप
स्विनः । यथान्नं मधुसंयुक्तं मधुवान्नेन संयुतम् । एवं

·३ तृतीयोऽध्यायः । तपस्य विद्या च संयुक्तं भेषजं महत् ॥ विद्योतपोभ्यां संयु तंब्राह्मणं अपतत्परम् । कुत्सित्तैरपि वर्तन्ते मनोन प्रतिप घने ॥ ॥ इति आयस्मृतौ द्वितीयोऽध्यायः। यस्य कार्य शतं सायं कृतं वेद्यसाध्यते ॥ सर्च तत्तस्य वेदाग्निदहत्यग्नि रिचेन्धनम् । यथा जातबलोचाग्निर्दह त्यानपि द्रुमान् ॥ तथा दहति वेदनः कर्मजन्दीपमा मनः। यथा महान्हदे लोष्टं क्षिप्तं सर्वे विनश्यति । एष मात्मकृतं पापं त्रयी दहति देहिनः । न वेदबलमाश्रित्य पा पकर्मरतिर्भवेत् ॥ अज्ञानाच प्रमादाच्च दह्यते कर्म नेतर 'त् । तपस्तपनि योऽरण्ये मुनिर्मूलफलाशनः ॥ अचमेका ञ्चयोऽधीते तच तानिच तत्फलम् । वेदान्यासो यथाश त्या महायज्ञक्रिया-क्षमा | नाशयत्याशु पापानि महा पातकजान्यपिा इतिहासपुराणान्यां वेदं समुपहयेत् ॥ विरेत्यल्पश्रुतादेहान्मामयं प्रतरिष्यति । याजनाध्यापना हानात्तथैवाहुः प्रतिग्रहात् ॥ विप्रेषु न भवेद्दोषो ज्वलनार्क समाहिने शङ्कास्थाने समुत्पन्ने भक्ष्यभोज्यपूतियहे ॥ आहारशुद्धिं वक्ष्यामि तन्मे निगदत्तः शृणु । सर्वचेदपवि- 'बाणि वक्ष्याम्यहमतः परम् । येषांजपैच होमैन तिलक ल्पश्च संवता ।। अघमर्षणं वेदवतं शुद्धचत्यस्तरसमाः । कुष्माण्डः पावूमानश्च दुर्गा साविधिरेच च ॥शतरुद्रं धर्म शिरं विसपर्ण महानत्तम् । अनिषङ्गादयस्तोधासामानि व्याहृति स्तथा । गारुडानि च सामानि गायत्री रैवतं तथा पुरुषवनञ्च-भावज्र तथा वेदकृतानि च ॥ अलिङ्गा बाई स्पत्यं च याक्रसूक्तनामृतं तथा । गोसूक्तवापसूक्तंच इन्द्र शुद्देश्य सामनित्रीण्याज्यदोहानि रथन्तरत्र मग्नेबतं या ·लघु अघिसंहितायाम्। मदेव्यं रहच । एनानि जप्यानि पुनाति पापाज्जातिस्परखं लभते यदिच्छेत् । अग्नेरपत्यं प्रथमं हिरण्यं भूर्वैष्णवी सू यसुताश्च गावः । लोकास्त्रयस्तेन भवन्ति दत्ताः यः काञ्च नयाञ्च महीच दद्यात् ॥ सर्वेषामेव दानानामेकजन्मान गं फलम् । हारकक्षिति धेनूनां सप्तजन्मानुगं फलम्। सं कामफला रक्षा नद्यःपायसकर्दमाः । काञ्चना पत्रमा सादा स्तब गच्छन्ति गोपदाः ॥ वैशारच्यां पौर्णमास्यान्तु ब्राह्मणान् सप्त पञ्च वा । तिलक्षौद्रेण संयुक्ता स्तर्पयि- वा यथाविधि प्रीयतां धर्मराजेति यहा मनसि वर्त्तते। यावज्जीवकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ।। सवर्णनाभ योदयात् समुख रुतमार्गकम्। तिलैर्दद्यात्तस्य पुष्पफलं पुण्यं च यत् शृण । सा-सवर्णधरा धेनुसशैलवनकानना या तु सागरंपर्यन्ता भवेत्ता न संशयः ॥ निलीन् कृष्णा जिने कृत्वा सवर्णमधुसर्पिपा ददाति यस्तु विमाय सर्व सरति दुष्कृतम् ॥ ॥ इति आरेयस्मृतौ तृतीयोऽध्यायः। अथ रहस्य प्रायश्चित्तानि व्यारव्यास्यामः ।। सामान्यस्त्री गमनरहस्येरहस्यप्रकाशे प्रकाशंपावनंअनुतिष्ठेत् । अथ वापस निमज्यत्वापिरावन्तरसमं दीयमावयीशुने गोष- न्यच कन्यादपणे इन्द्रशुद्धा इत्यापः पीत्वा मुच्यते । चेद स्येकगुणा वापि सद्यः शोधनमुच्यते। एकादशगुणा चापि रुद्रानाप शध्यनि ॥ महापातकोपपातकेन्यो म लिनीकरणेश्यो मुच्यते । त्रिपदा नाम गायत्री वेदे वाजस नेयके विकृत्वाऽनर्जले पोक्ता-सर्वपापाव्यपोहति मात्रा मणीगमने नाला उदकुमां ब्राह्मणान् क्षत्रिय धैश्यागम ने नापसं विरारत्य शहनि गुरुदाराङ्गत्वा ऋषतं हादशा- ·५ पवमोऽध्यायः। त्य शनि अपेयं पीत्वाघमर्षणेनापः पीत्वा शध्येत्। अशक्तप्रायश्चित्ते सर्वरावि मनुशोच्य शंध्येतु अग्निसौ मेन्द्रसोमाकन्यादुषी चिमुच्यत्त सोम राजानमिति जपि. त्वा विषदा अग्निदाश्च विमुच्यन्ते। सर्वेषामेव पापानां; सङ्करे समुपस्थिते.॥ दशसाहस्त्रमन्यस्ता गायत्री शोधनी परी । ब्रह्महा गुरुतल्पे.वा गामी गम्या तथैव च ॥ स्व. र्णस्यीच गोनीच तथा विस्मघातकः । शरणागत घाती च कूटसाक्षित्वकार्यरत् ॥ एचमाद्येषु चान्येषु-पा प्रेष्यभिरतश्विरम् । पाणायामांस्तु यः कुर्यात सूर्यस्योद- यंनं प्रतिमा सूर्योदयनममाप्या निर्मला धौतकल्मषाः। चन्ति-भास्कराकारा-विधूमाइचा पायकाः ॥ न हि ध्याने न सदृशं पवित्रमिह विद्यते । श्वपाकेष्वपि सुजानो ध्या नेनैवाब लिप्यते ध्यानमेवघरो धर्मो ध्यानमेव परं तपः।ध्यानमेच परं शौचं तस्माद्मानपरो, भवेत् । सर्व पापमसक्तोऽपि ध्यानं नियत मायसेन् । सर्वदा ध्यान युक्तश्चातपस्वी पंक्तिपावनः। ॥ इति आत्रेयस्मृतौर तुर्थोऽध्यायः चतुरखं ब्राह्मणस्य त्रिकोणं क्षत्रियस्य तु ॥ वर्तुलझैच वैश्यस्य शूद्रस्याप्युक्षणं स्मृतम् । ब्रह्मा, विष्णुश्च रुद्र न श्रीहुताशन एवं च-।। मण्डलान्युपजीवन्ति तस्मात् कुर्वीत. मण्डलम् । यातुधानाः पिशाजाश्च कराव तु रो क्षसाः ॥ हरन्ति समन्नस्य मण्डलेन विचार्जिते । गौमा यं मण्डलं कृत्वा भोक्तव्यमिति निश्चितम् ॥ यत्र:काप तितस्यान्नं क्षुत्का चान्द्रायणं चरेत् । यत्तिश्च ब्रह्मचारी चप्रकान्नस्वामिना वुभौतयोरन्नमदत्त्वा च-फरकाचा ·६ लघु अधिसहिनायाम्। न्द्रिायणं चरेत् । यतिहस्ते जलं दद्यादे॒क्षं दद्यात् पुनर्जलम्॥ तदैक्ष मेरुंणातुल्यं तज्जलं सांगरोपमम् । वामहस्तेन यो भुङ्क्ते पेयं पिचति वा द्विजः । सरापानेन तत्तुल्य मनुः स्वायम्भुवोऽ बचीत् । हस्तदत्तास्तु ये स्नेहालचणज्यज्ज- नादि । दातारं नोपतिष्ठन्ति भोक्ता फजीत किल्विष म्। अभोज्यं ब्राह्मणस्यान्नं वृषलेन निमन्वितम्तथै व वृषलस्यान्नं ब्राह्मणेन निमन्लितम् । ब्राह्मणान्नं दद छूद्रं सद्भान्नं ब्राह्मणो ददत् ॥ उभाचेतावप्लोज्यान्नौ धु को चान्द्रायणं चरेत् । अमृतं ब्राह्मणस्यान्ने क्षधियान्न पयः स्मृतम् ॥ वैश्यस्य चान्नमेवान्नं शूद्रान्न रुधिरं स्मृ तम् । शूद्रान्नेनोदरस्थेन योऽधिगच्छत्ति मैथुनमाय स्यान्नं तस्य-ते पुत्रा अन्नाच्छुकं प्रवर्तते । भूद्रान्नरसं- पृशाङ्गी अधीयानोऽपिानित्यशः । जिव्हाचापि जपन्या पि गतिमून्नि: निन्दतिः।यस्तु वेदमधीयानः शूद्रान्न पशुज्जति ॥ शूद्रो वेदफलं यातिशूद्रत्वं चाधिगच्छति। मृतसूतकपुष्टाङ्गो दिजः शूद्रान्नभोजनम् ॥ अहमेव न. जानामि काकी योनिङ्गमिष्यति । श्वानस्तु सप्तजन्मानि नवजन्मानि भूकरः ॥ गृधो द्वादशजन्मानि इत्येचं मनु ब्रवीत् । परपाक मुपासन्ते ये दिजा गृहमेधिनः ।। ने रखरत्वमुष्टुत्वं श्वत्पञ्चैवा धिगच्छति । श्राद्धं दरका च शुत्का च मैथुनं योऽधिगच्छतिमा भवन्ति पितरस्त- स्य तन्मासे रेतसोज। उच्छिष्टेन तु संस्पृष्टो द्रव्य- इस्तः कथञ्चन ॥ भूमौ निधायू.तव्यमाचान्तः शुचिता मियात् । स्पृशान्ति विन्दवः पादौय आचामयतः पान्॥ भूमिगैस्ते समाज्ञेया न तैरप्रयत्तो भवेत्।। आचान्तोऽप्य ·पञ्चमोऽध्यायः। शचिस्तावद्यावत्पात्र मनुन्हतम् ॥ उहतेभ्यः शुचिस्तावद्या चन्मण्डल शोधनम् । आसने पादमारोप्य ब्राह्मणो य- स्तु भुञ्जति ।। मुरवेन यमिते चान्न तुल्यं गोमांसभक्षण म् । उपदंशान्नशेषं वा फोजने मुवनिःसृतम् ॥ विजा तीनाममोज्यान्नं भुरका चान्द्रायणं चरेत् । पीतशेषन्तु यत्तीयं ब्राह्मणः पिबते पुनः ॥ अपेयं तद्भवेदायः पी- त्वा चान्द्रायणं चरेत् । अनुवंशन्तु शुञ्जीत नौनुवंश- न्तु संविशेनू ॥ अनुवंशन्तु सुजॉनो दीर्घमायुचामु यात् । आर्द्रपादस्तु पक्षीन नावासस्तु संविशेत् ।। आर्द्रपादस्तु मज्जानौ दीर्घमायुरेवाप्नुयात् । अना पादःशयनै दीर्घा श्रियमवाप्नुयात् ॥ आयुष्यं पाइन वो अक्ते यशस्य दक्षिणामुखः । श्रियं प्रत्यङ्मयों सुन्ते अतं शुत उदङमुखः॥शाचे शवगृहं गत्वा- श्मशाने यान्तरे पिच । आतुरव्यञ्जन कृत्वा दूरस्थोऽप्य शुचिर्भवेत् गा अतिक्रान्ते दशाहे तु विरान मरीचिये तू ! सम्वत्सरे व्यतीते तु स्पृश्वैवापो विशध्यति ।। नि देशं ज्ञातिमरणं श्रुत्वा पुत्रस्य जन्म च । सवासा जल माप्लुत्य शुद्दो भवति मानवः ॥ अशुई स्वयमप्यन्नं न शुद्धस्तु यदि स्पृशेन् । विशुध्यत्युपपासेन शुक्त हरु ण से दिजः। सूतके सूतकं स्पृश्वा स्मानं शाचे च सूते के । सूतकेच शहि.स्यान्मृतस्यान्निर्दशे शचिः सूतके सूतकं स्पृश्वा-स्मानं शावे च सूतके । फका पी वो नदज्ञानादुपवासस्यहं भवेत् ॥ मृण्मयानाञ्च पाः त्राणां दशाहे शुचिरिष्यते । स्नानादिषु प्रयुक्तानां त्यागे एव विधीयते ।। सूतके मृतके चैव मृतान्ते च प्रसूतके ।'

·लघु अत्रिसंहितायाम्। तस्मात्तु सङ्गताशौचे मृताशौचे न शुध्यति । सूतकाद्- हिगुणं शाचे शावादिगुणमार्त्तवम् । आर्त्तवाद द्विय णा सूतिस्तनोऽधिशेषदोहकः ॥ अनुगच्छेद्यथा प्रेत ज्ञातिमज्ञातिमेव चा । स्नात्वा सचैलं स्पृश्वाग्नि हत्तं प्रा श्य विशुध्यति ।। रजसा शुध्यते नारी नदी वेगेन शुध्य- ति । भस्मना शुध्यते कांस्यं पुनः पाकेन मृण्मयम् ॥ नी दन्वतोऽम्भसि स्नान क्षुरकर्म तथैव च । अन्तर्वल्या प तिः कुन्नि मजा पाचति भुवम् ॥ दम्पती शिशुना साई सू तके दशमेऽहनि । क्षौर कुर्यात्ततः पूता दानसोजमयों ग्यता । जलमध्ये जलं देय पितृणां जलमिच्छत्ताम् । धन स्थाने नदातव्यं पितृणांनोपगच्छति ॥ रा िवृत्वा वि- भागन्तु हौ भागौ पूर्व एव च । उत्तरांशः प्रभातेन युज्य ने मृतस्तके ।। इति पश्येत्तु शुत्वा तु पादुकारोहण स्मृ तम् । स्नात्वेन्द्रव्रतमादाय देवताभ्यो निवेदयेत् ॥अपूं पंलवणं मुझं गुडपियं यथा हधिः । दत्वा ब्राह्मणप- लीयो निशि भौजनमेव च ॥ चतुर्थेऽहनि कर्त्तव्यं क्षुर कौनियमतः । पुण्याहं वाचयितां ते भोक्तव्यं शुद्धिाम- च्छत्ता । अपुण्याहे तु पन्जीत विप्रो धर्म मजानतः । तस्य जातिमयं शुक्त प्रायश्चित्तं भवं भवेत् ॥ विवाहे चित्तते तन्ले होमकाल उपस्थिते । कयामृतुमती दृवा- कथं कुर्वन्ति याज्ञिकाः ॥ हविष्मत्या स्मापयित्वा अन्यवः खमलता। युञ्जानामाहुति रुत्वा ततः कर्म मवर्त ते॥अथ मेऽहनि चाण्डाली हित्तीये ब्रह्मघातकी । तृतीये रजकी प्रोक्ता चतुर्थेऽहनि शध्यति ।। आर्त्तवाभिप्ता ना री चण्डाले पतितं शुनम् । सोज्यान्तरे प्रयुज्यन्ते स्माता ·e पचूमोऽध्यायः। मान स्तृचंजपेत् ॥आर्त्तवाभिप्लुतां नारीदृष्या भुङ्क्तेऽ- न्धकातराः। तदन्नं छर्दयित्वा तु कुशचारी पिवेदपः ॥ ये ना दत्त्वा तु यो फङ्क्ते प्राजापत्य विशोधनम् । आ चाक्षिप्तता नारी आर्त्तवाभिप्लुता मिथः ।।. भाषेयित्वा तुं सद्योहादुपचासस्तयोर्भवेत् । उदक्यायाः करणाथ रिका चान्द्रायणं चरेत् ॥ प्राजापत्यं अमत्यां चेत् वि रात्रं स्पृष्टभोजने । तहस्तामोजनञ्चैव विगुणं सह भोज ने।। चतुर्गुणतदुच्छिष्टे पानीये बईमेव च । उदस्याया स म्पदस्थ मन्नं तत्कारकामतः ।। उपचासेन शुद्धिः स्यापि . खेद्ब्रह्मरुवर्चलम् । आर्त्तवी यदि चण्डालमुच्छिष्टेन तु पश्यति । अस्मातकालं नाश्नीयादासीना वाग्यता वहिः। पादकृच्छन्तु यः कुर्याद् ब्रह्मकच्छं पिबेत् पुनः ॥ ब्राह्मणा •न् भोजयत्पश्वादिषाणा मनुशासनात् ।। मृतसूतकसम्म के क्तुं दृष्या कथं भवेत् ॥ अस्नातकालं नाभीयादा. स्का चान्द्रायणं चरेत् । आर्त्तवाभिपुता नारी चण्डालं स्मृ शते यदि ॥ आर्त्तवाभिप्लुता नारी आर्त्तवाभिपुना स्मृशेत् । स्मायोपवासं कुर्याच पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ कृच्छ्रमेंफ रेत्सा तु तदर्थ चान्तरीकृते । आतुरा या ऋतुस्माता स्नान कर्म कथं भवेत् ।। स्मात्वा स्मात्वा पुनःस्पृश्य दशकृत्व स्त्वनातुरः । वस्त्रापनयनं कृत्वा भस्मना परिमार्जयेत् ॥ दत्त्वातु शक्तितो दानं पुण्याहेन विशुध्यति । इति आ बेयस्मृती पञ्चमोऽध्यायः । इष्ट्या ऋतुशतैरेव देवराजो महाद्युतिः । स्वगुरुं वाग्मिनां श्रेष्ठं पर्यपृच्छबृहस्पतिम् ॥ भगवन् ! केन दानेन वर्ग- तः सरखमेधत्ते । यदक्षयं महाभाग ! त्वं ब्रूहि वदनाम्वर। -1 ·अत्रिसंहिता। ॥ एवं पृष्टः स इन्द्रेण देवदेवपुरोहितः। वाचस्पतिर्महातेजो वृहस्पनि रुवाच ह । हिरण्यदानं गोदानं भूमिदानन वा सच।। एतस्मयच्छमानोऽपि स्वर्गतः सखमेधते ॥ सुब- र्ण रजतं वस्त्रं मणिरत्नं वसूनि च । सर्वमेव भवेदत्तं व सधा यः प्रयच्छति ॥ फलाकृष्टां महीं दद्यात् सबीजां स स्यमालिनीम् । यावत् सूर्यकरा लोके तावत् स्वर्ग मही- यते ।। ॥ इति श्रीआत्रेयस्मृतौ धर्मशास्त्रं सम्पूर्णम् । अविसंहिता। श्रीगणेशाय नमः॥ ॥ हुनाग्निहोत्रमासीनमत्रिं वेदविदा वरम् । सर्वशास्वविधिज्ञातमृषिभिर्य नमस्कृतम् ॥ न मस्कृत्य च ते संर्वइदं वचनमब्रुवन् । हितार्थ सर्वलोका- नां फागवन् ! कथयस्व नः ॥ अविरुवाच॥ वेदशा- स्मार्थतत्त्वज्ञा ! यन्मां पृच्छथ संशयम् । तत् सर्च संभव क्ष्यामि यथादृषं यथाश्रुतम् ॥ सर्वतीर्थान्युपस्पृश्य से बान् देवान् प्रणम्य च । जवान सर्वसूक्तानि सर्वशास्त्रा नुसारतः ।। सर्वपापहरं नित्यं सर्वसंशयनाशनम् । च तुर्णामपि वर्णानामभिः शास्त्रमकल्पयत् ॥ ये च पाप रुतो लोके येचान्ये धर्मदूषकाः । सबै पापैः प्रमुच्यन्ते श्रुत्वेदं शास्त्रमुत्तमम् ॥ तस्मादिदं वेदविद्भिरध्येत्तव्यं प्र यसनः । शिष्येश्यले प्रवक्तव्यं सत्तेश्यश्च धर्मतः॥ अकुलीने ह्यसतं जडे शूद्रे शठे हिजे । एतेष्वेव न.दा तव्यमिदं शास्वं हिजोत्तमैः ॥ एकमप्याक्षरं यस्तु गुरुः शि प्ये निवेदयेत् । पृथिच्यां नास्ति तद्रव्यं यद्दत्वा यनृणी ।

·आधसहिता । वेत् ॥ एकाक्षर प्रदातारं यो गुरु नाभिमन्यते । श्रुनां योनि- शतं गत्वाचाण्डालेष्वपिजायते ॥ वेदं गृहीत्वा यः कश्चिच्छा पञ्चैवावमन्यते । संसद्यः पश्यतां यानि सम्भवानेकवि शतिम् ॥ स्वानि कर्माणि कुळणा दूर सन्तोऽपि मान- वाः। प्रिया भवन्ति लोकस्य स्खे स्वे,कर्मण्यवस्थिताः॥ कर्म विप्रस्य यजनंदानमध्ययनं तपः । प्रतिग्रहो ध्यापनञ्च याजननेति वृत्तयः क्षत्रियस्यापि यजनं दानमध्ययनं तपः। शंस्त्रीपंजीवनं भूतरक्षणनेतिवृत्त यः॥ दानमध्ययन वापि यजनञ्चेति वै विशः । शूद्रस्य वार्ता शुश्रूषा हिजानां कासकर्मा च ॥ मयैष धर्मोऽभि- हितः संस्थिता यत्र वर्णिनः । बहुमान मिह प्राप्य पुया- न्ति परमां गतिम् ॥ ये त्यस्ताव स्वधर्मस्य परधर्मे व्य वास्थिताः । तेषां शास्तिकरो राजा-स्वर्गलोके महीयते॥ आत्मीये संस्थितो-धर्म-शूद्रोऽपि स्वर्गमश्नुते । परध- मोमवेत्त्याज्य सुरूपपरदारवत् ।। बध्यो,राज्ञा स वैशू द्रो जपहोमपरश्य यः। ततो राष्ट्रस्य हन्तासौ यथा चे रिलेश्व, वैजलम् ॥ प्रतिग्रहोऽध्यापनञ्च तथाचिकेयवि- कयः- याज्यं चतुर्मिरप्येतैः क्षत्रविपतनं स्मृतम् ॥स द्यः पतति मांसेन लाक्षया लवणेन,चे। यहेण शूद्रो- भवति ब्राह्मणः क्षीरविक्रयातू ।। अबत्ताश्चानुधीर्याना या क्षचराविजाः ।,नंयाम दण्डयेद्राजा चौरभक्तमदं वधैः ॥ विहंगोज्यमविदांसो-येषु राष्ट्रेषु भुञ्जते । ने प्यनाशिमिच्छन्ति-महदाजायते,मयम् ॥ ब्राझ्णान्थे दुविदुषः सर्वशास्त्रविशारदान । तब वर्षति पर्जन्यो ये बैतान पूजयेन्नृपः ॥ त्रयो लोकास्पयो वेदा आश्रमाश्य ग ·१२ अभिसंहिता। त्रयोऽग्नयः । एतेषां रक्षणार्थाय संसृपा ब्राह्मणाः पुरा ।। उसे सन्ध्ये समाधाय मौनं कुर्वन्ति ते हिजाः । दिव्यं वर्षसहस्त्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ य एवं कुरुते राजा गुणदोष परीक्षणम् । यशः स्वर्ग नृपत्वचं पुनः कोपं स मृद्दयेत् ॥ दुष्टस्य दण्डः सजनस्य पूजा न्यायेन कोशस्य चं संभवृद्धिः । अपक्षपातीऽर्थिषु राष्ट्ररक्षाः पञ्चैव यज्ञाः कथिता नृपाणाम् ॥ यत् प्रजापालन पुण्यं प्राप्नुवन्तीह पार्थिवाः । न तु ऋतुसहस्रेण प्रामुवन्ति हिजोत्तमाः ॥ अलासे देवरयाताना -हदेषु च सरस्सु च । उद्धृत्य चतुरः पिण्डान पारके स्मानमाचरेत् ।। वसायुक्रमसमज्जा मू बुषिट् कर्णविटणरवाः । श्लेष्मास्थि दृषिकाः स्वेदो हाद शैने नृणां मलोः ॥ षण्णां षण्णां कमेणैव शुद्विरुक्ताम् नीषिभिः। मृदारिभिश्च पूर्वेषामुत्तरेषान्तु वारिणा शौ चमङ्गलनायोसाअनसूयाऽस्पृहादमा लक्षणानि च चिपस्या तथा दानंदयापि च ॥ न गुणान्-गुणिनोहन्ति स्तौति चान्यान गुणानपि । नहसेच्चान्यदोषनि सानसू- या प्रकीर्तिता। अभक्ष्यपरिहारश्या संसर्गश्चाप्यनिन्दैि नैः । आचारेषु.व्यवस्थानं शौचमित्यभिधीयते ॥प्रशस्ता चरणं नित्यमपशस्तचिवर्जनम् । एतद्धि मङ्गलं प्रोक्त मृ षिभिर्धर्मदर्शितिः॥ शरीरं.पोड्यते येन शोन वशुने न्वा । अत्यन्तं तन्न-कुर्चीत अनायासः सउच्यते ॥ य थोत्पन्नेन कर्त्तव्यं सन्तोषः-सर्ववस्तुषु । न स्पृहेन् परदा -रेषु साऽस्पृहा परिकीर्तिता ॥ बाह्यमाध्यामिक चापि दुः रयमुत्पाद्यते परैः । न कुप्यत्ति न चाहन्ति दमइत्यभिधी- यते ॥ अहन्यहनि दातव्यमदीनेनान्तरात्मना । स्तोकादपि ·अत्रिसहिता। १३ प्रयत्नेन दानमित्यभिधीयते ॥ परस्मिन् बन्धुवर्ग वा मि बेहेष्ये रिपौतथा । आत्मवर्तितव्यं हि दयैषा परि कीर्तिता । यश्चैतैर्लक्षणैर्युक्तो गृहस्थोऽपि भवेद्दिजः स गच्छति परं स्थानं जायते नेह वे पुनः ।। अग्निहोत्रंत पः सत्यं वेदानाञ्चैव पालनम् । आतिथ्यं वैश्वदेवश्च इ एमित्यभिधीयते॥ वापीकूपतडागादिदेवतायत्तनानि च अन्नपदानमारामाः पूर्तमित्यभिधीयते ॥ इष्टं पूर्व प्रक- र्तव्यं ब्राह्मणेन प्रयत्नतः । इष्टेन लाते स्वर्ग पून मोक्ष माप्नुयात् ॥ इष्टापूर्ती द्विजातीनां सामान्यौ धर्मसाधनौ अधिकारी भवेच्छूद्रः पूर्ते धर्मेन वैदिके ॥ यमान सेवेत सततं न नित्यं नियमाने बुधः । यमान पतत्यकुर्ताणो नियमानू केवलान भजन ॥ आनृशंस्यै क्षमा सत्यमहिंसा 'दानमार्जचम् । प्रीतिः मसादो माधुर्य्य मार्दवञ्च यमा द- श॥ शौच मिज्या नपोदानं स्वाध्यायोपस्थनिग्रहः। व्रत मौनोपपासाश्च, स्नानञ्च नियमा दश । प्रतिकृति कुशम- यीतीर्थवारिषु-मन्जयेत् ।- यमुद्दिश्य निमज्जेत अष्टमा गंलोनासः ॥ मातरं पितरं वापि मातरं सहृदं गुरुम्। यमुद्दिश्य निमज्जेत हादशांशफलं लभेत् ॥ अपुत्रेणैव कर्तव्यः पुत्रप्रतिनिधिः सदा । पिण्डोदकक्रियाहेतोर्यस्मा त्तस्मात् प्रयत्नतः ॥ पिता पुत्रस्य जातस्य पश्येच्च जीचत्तो मुखम् । करणमस्मिन् संनयति अमृतत्वच गच्छति ॥ जातमात्रेण पुत्रेण पितुणामनृणी पिता । तदह्नि शुद्धि मानोति नरकात्रायते हि सः जायन्ते बहवः पुत्रा यद्ये. कोऽपि गयां ब्रजेत् । यजने चाश्वमेधच नीलं या रपमु सृजेत् ॥ कान्ति पितरः सर्वे नरकान्तरफारचः । गयाँ ·अभिसंहिता। यास्यति यः पुत्रः स नस्याता भविष्यति ॥ फल्गुत्तीर्थे न -रस स्मात्या दृष्टया देवं गदाधरम् ।-गयाशीर्ष-पदाक्रम्य मु च्यने ब्रह्महत्यया ॥-महानदीमुपस्पृश्य तर्पयेत् पितृदेव ताः । अक्षयान् लभते लोकान् कुलञ्चैव-समुन्द्दरेत् ॥श ङ्कास्थाने समुत्पन्ने भक्ष्यभोगविवर्जिते । आहारशाईि वक्ष्यामि तन्म-निगदत्तः शृणु-॥ अक्षारलवणं-क्ष-पि बेब्राह्मीं सुवर्चसम् । भिराच-शयपुष्पीम्बां ब्राह्मणः पयसा सह ॥ मद्यमाण्डादिजः कश्चिंदज्ञानातुं पिचते जलम् । प्रायश्चित्तं कथं तस्य मुच्यते केन कर्मणा ॥ पं लाशविल्वपत्राणि कुशान् पयान्युदुम्बरम् । काथयित्वा पिबेदापस्थिराणैव शुद्मति ॥ सायं प्रातस्तु यः सन्ध्या प्रमादादिक्रमेत्तु सकृन् । गायत्र्यास्तु सहस्रं हि जपेत्रमा वा समाहितः। शोकाक्रांतोऽथ वा श्रान्तः स्थित्तः स्नान- जपाइहिः । ब्रह्मर्च चरेद्त्त्या-दानं दत्त्वा-विशुद्घति ॥ गवां शृङ्गोदके स्मात्या महानद्युपसङ्गमे। समुद्रदर्शनेनै व व्यालंदशःशाचितवेत् ।। एकरवानगालैस्तु यदि-दष्ट- श्व ब्राह्मणः-1-हिरण्योदकंसंमिश्र एतं माश्य-विशुद्मति ॥ ब्राह्मणी तु शुना दश जम्बुकेन केण वा । उदित्तं ग्र हनक्षत्रं दृष्ट्वा सद्यः शुचिर्भवेत् ॥ सनतश्च-शुना-दशस्त्रि राबमुपवासयेत् । सघतं याच पाश्या व्रतशेष समापये तू॥ मोहान्-प्रमादान-संलोभाताई तु कारयेत् ।। भिराणैर शुद्धत-पुनरेव-व्रती मवेतू-ब्राह्मणान्नं यदु च्छिष्टमश्नात्यज्ञानतोदिजः । दिनयं तु गायत्र्या जपं. स्वाचिद्मनि ।। क्षभियान्नं यदुच्छिष्टमम्मत्यज्ञानतोहिज़: भिरामेण पछुदिर्यथा-क्षत्रे तथा पिशि ॥ अनोज्यान्नं ·अधिसंहिता। १५ यथा भत्का स्त्रीशूद्रोच्छिष्टमेव वा । जग्ध्या मांसमक्ष क्ष्यन्तु सप्तरावं यवान् पिबेत् ॥ शुना चैव तु संस्पृष्टस्तस्य स्मान विधीयते । तदृच्छिष्टन्तु संपाश्य षण्मासानं कृच्छ्- माचरेत् ॥ असंस्पृष्ठेनं संस्पृष्टः स्नानं तेन विधीयते ।। स्य चोच्छिष्टमंभीयात् षण्मासान् कृच्छ्रमाचरेत् ॥ अ ज्ञानात् प्राश्य विमूत्रं सुरासंस्पृष्टमेव च । पुनः संस्की रमहन्ति त्रयो वर्णो हिजानयः ॥ वपनं मेरचला दण्डो क्षचय॑व्रतानि च। निवर्तन्ते हिजानीनां पुनः संस्कारक- ममणि । गृहशुद्धि प्रवक्ष्यामि अन्तःस्थशवदूषिताम् ।पा योज्यं मण्मयं पाण्डं सिद्धमन्नं तथैव च ॥ गृहान्निष्क्र- म्य तत्सर्च गोमयेनोपलेपयेत् । गोमयेनोपलिप्याथ छा गेंनाघ्रापयेत् पुनः ॥ ब्राझैमन्वैस्तु पूतन्तु हिरण्यकुश- चारिभिः । तेनैवायुह्यं तद्देश्म शुद्धते नात्र संशयः ॥रा ज्ञान्यैः श्चपचैर्चापि चलाडिचालित्तो दिजः। पुनः कुर्ची न संस्कार पश्चात् कनयचरेत् ॥ शुना चैव तु संस्म- ष्टस्तस्य स्नान विधीयते । नदुच्छिष्टन्तु संपाश्य यलेन कृच्छ्रमाचरेत् । अतः परं प्रवक्ष्यामि सूतकस्य विनिर्णय में पायश्चित्तं पुनश्चैय कथयिष्याम्यतः परम् । एकाहा छु-झते विप्रो योऽग्निवेदसमन्धितः । यहात् केवलवे दस्तु निर्गुणो दशक्षिर्दिनैः ।। बनिनः शास्त्रपूनस्य आहि नागैस्तथैव च । राज्ञस्तु सूतकं नास्ति यस्य चेच्छति त्रा ह्मणः । ब्राह्मणो दशरात्रेण हादशाहेन भूमिपः पैश्यः पञ्चदशाहेन 'शूद्रो मासेन शूद्यति ॥ सपिण्डानान्तु स- षों गोत्रज साप्तपौरुषः । पिण्डाश्वोदक दानञ्च शावा शौचं तथानुगम् ॥ चतुर्थे दशराचं स्थान पडहः पञ्चमे- ·अधिसंहिता। तथा । षष्ठे चैव विराचं स्यात् सप्तमे व्यहमेव वा ॥ अष्टमे दिनमेकन्तु नवमे पहरदयम् । दशमे स्मानमात्रेण सूत- के तु शुचिर्भवेत् ॥ मृतसूतके तुदासीनां पत्नीनाञ्चानुलो मिनाम् । स्वामितुल्यं भवेच्छौचं मृते स्वामिनि यौनिकम् ।। शवस्पृष्टस्तृतीयस्तु सचैल: स्मानमाचरेत् । चतुर्थे सप्त क्ष्यं स्यादेष शावविधिः स्मृतः॥ एकत्र संस्कृतानान्तु मा तृणामेकमोजिनाम् । स्वामितुल्यं भवेच्छौचं विभक्तानां पृथक् पृथक् ॥ उष्ट्रीशीरमवीक्षीरं यच्चान्नं मृतस्तके । पाचकानं नवाई शुरका चान्द्रायणञ्चरेत् ।। सूतका ममधमयि यस्तु प्राभाति मानवः । विरात्रमुपवास: स्यादेकराजले वसेत् ॥ महायज्ञविधानन्नु न कुर्य्या न्मृतजन्मनि । होमं तत्र प्रफुचीत शष्कान्नेन फलेन- वा ॥ बालस्त्वन्तर्दशाहे तु पञ्चत्वं यदि गच्छति । सय एव विशुद्धिः स्यान्न प्रेतं नैव सूतकम् ॥ कृत चूडस्तु कु वीत उदकं पिण्डमेव च । स्वधोकार प्रकुर्वीत नामी- च्चारण मेव च ॥ ब्रह्मचारी यतिश्चैत्र मन्ले पूर्वरुत्ते नथा यज्ञे विवाहकाले च सद्य:शौचं विधीयते ॥ विवाहोत्स- ययज्ञेष्वनन्तरामृत्तसूतके । पूर्वृसङ्कल्पितार्थस्य न दोष श्याधिरब्रवीत् ।। मृतसंजननादूई सूतकादौ विधीयते । स्पर्शनाचमनाछुद्धिः सूतिकाञ्चैन्न संस्पृशेत् ।। पञ्चमेड हनि विज्ञेयं संस्पर्श क्षत्रियस्य तु । सप्तमेड हानि वैश्यस्य विज्ञेयं स्पर्शनं बुधैः ॥दशमेऽहान शूद्रस्य कर्तव्यं स्पर्शनं सुधैः । मासेनैवात्मशुद्धिः स्यात् सूत्तकै मृतके तथा ॥च्या धित्तस्य कर्यस्य णस्तस्य सर्वदा । कियाहीनस्य मूर्यस्य स्त्रीजिनस्य विशेषतः ॥ व्यसनासक्तचित्तस्य परा ·आत्रिसंहिता। धीनस्य नित्यशः । स्वाध्यायव्रतहीनस्य सततं सूतकं. भवेत् ॥ दे कच्छे परिचित्तेस्तु कन्यायाः कृच्छ्रमेव च । रुच्छातिरुच्छ्मोनः स्याहेत्तुः सान्तपनं स्मृतम् ॥ कुज वामनरखनेषु गर्हितेऽथ जडेषु च । जात्यन्धबधिर मूके नदोषः परिवेदने । कीबे देशान्तरस्थे च पतिते ब्राजित पि वा । योगशास्त्राभियुक्ते च न दोषः परिवेदने। पिता पितामहो येस्य अग्रजो वापि कस्यचित् । नाग्निहोत्राधि कारोऽस्ति न दोषः परिवेदने मायमरणपक्षे वा देशा न्तरगतेऽपि वा । अधिकारी भवेत् पुत्रस्तथा पातकसंयु ते॥ज्येपो धाता यदा नष्टो नित्यं रोगसमन्वितः । अनु- ज्ञातस्तु कुर्वीत शङ्खस्य वचनं यथा ॥ नाग्नयः परिधि न्दन्ति न बैदान नपासि च । न च श्राइं कनिष्ठो वै विना चैवाभ्यनुज्ञया । तस्माइर्म सदा कुर्याछुतिस्मृत्युदित जू यत् । नित्यं नैमित्तिकं काम्यं यच्च स्वर्गस्य साधनम्॥ एकैकं वईयेन्नित्यं शुक्ले कृष्ण च-हासयेत् । अमावास्यां न शुञ्जीत एष चान्द्रायणीविधिः । एकैकं यासमभीया त्र्यहाणि जीणि पूर्वचत् । व्यहं पुरञ्जू नाभीयादतिक- छंतदुच्यते ।। इत्यैतत् कथितं पूर्वं महापातकनाशनम् ॥वैदाभ्यासरतं क्षान्तं महायज्ञकियापरम् । न स्पृशन्ती ह पापानि महापातकजान्यपि । वायुभक्षी दिवा तिछेद्रा विच्चाप्सु सूर्यदृक् । जत्वा सहसं गायत्र्याः शुहिर्ब्रह्म वधाहते।। पद्मोदुम्बरविल्यैश्च कुशाश्वत्थपलाशयोः । ए तेषामुदकं पीत्वा पर्णकृच्छ्रन्तदुच्यते । पञ्चगव्यच गों क्षीरंदधिमूत्रशकहतम् । जगध्या परेऽन्युपचसे देष सा न्तपनो विधिः पृथक्सान्तपनै न्यैः घडहः सोपवासका ·अविसंहिता। सप्ताहेन तु रुच्छोऽयं महासान्तपनं स्मृतम् ।। व्यहं सायं व्यहं प्रातरूयह सुन्ते त्वयाचित्तम् । यह परच नाभी यात् पाजापत्योविधिः समृतः सायं तु द्वादश ग्रासाः प्रातः पञ्चदश स्मृताः । अयाचिते चतुर्विश: परेऽन्धन शनं स्मृतम् ॥ कुकंटाण्डप्रमाणं स्यायाचद्यस्य मुरचे वि शेत् । एतंद्यास विजानीयाच्छुझर्थ कायशोधनम् ।। अहमुष्णं पिवेदापरूयहमुष्णं पिबेत् पयः ।व्यहमुष्ण- घृतं पीत्वा वायुपाक्षो दिनत्रयम् ॥ षट्पलानि पिबदाप स्त्रिपलं तु पयः पिचेत् । पलमेकन्तु वै सेपिस्तप्सरच्छं पि धीयते ॥ दनाच निदिनभुङ्क्ते व्यहं भुङ्क्ते च सर्पिषा क्षीरेण तु व्यहं मुक्ते चायुभक्षो दिनवयम् ॥ विपद धिक्षीरेण पलमेक तु सर्पिषा । एतदेवव्रतं पुण्यं वैदिक कृच्छ्रमुच्यतेगा एक मक्तेन नक्तन-तथैचायाचितेन च। पवासेन चैकेनःपादकृच्छ्रः प्रकीर्तितःनाकृच्छ्रातिकच्छ्रः पयसा दिवसानेकविंशतिम् । इादशाहोपचासन-पराक परिकीर्तितः॥ पिण्याकदधिसक्तूनां ग्रासश्च प्रतिवांस रम् । एकैकमुपवासः स्यात् सौम्येकच्छ्रः प्रकीर्तितः॥ए पां विराजमायासादेकैकस्य यथाक्रमम् । तुलापुरुष *त्येष तेयः पञ्जदशाहिका कपिलागोस्तु दुग्धाया धारो ष्णं यत्पयः पिबेन एष व्यासुकृतः कृच्छश्चिपाकमपि शोधयेत् -निशायां भोजन व तज्ज्ञेय नक्तमेचत। अनादिऐष पापेषचान्द्रायणमयोदितम्गाअग्निष्टोमा दिभिर्यारिष्टैदिगुणदक्षिणैः । यस्फोसमयामोनित था कछत्तपोधनाचेदाण्यासरनः क्षान्तो धर्मशान स्पाण्यतयेत् । शौचाचारः समायुक्तो गृहस्थोऽपि हिं ·अत्रिसंहिता मुच्यते ॥ उक्तमेतद्विजातीनां महर्षे ! श्रूयतामिति । अ तःपरं प्रवक्ष्यामि स्त्रीशूद्रपतनानि च राजपस्तपस्तीर्थया मा. प्रव्रज्या:मन्त्रसाधनम् । देवताराधनञ्जैव स्त्रीशूद्रप तनानि पराजीवतरिया नारी उपोष्यव्रतचारिणी- आयुष्यं हरते भर्तुःसा-नारी नरकं व्रजेत् ॥ तीर्थस्यांना र्थिनी नारी पतिपादोदकं पिवेत् । शरस्यापि विष्णो का प्रयाति परमं पदम्।। जीवद्र्तरिामाङ्गी मृते-वापि सुदक्षिणे। श्राद्दे यज्ञे विवाहे च पत्नी-दक्षिणतःसदा।। सामः शौचं ददौ तासी गन्धर्वश्वि तथाङ्गिराः पावकः सर्वमेध्यं च मेध्यं वै योषितां सदा जन्मना ब्राह्मणो ज्ञेयसंस्कारैईिज उच्यते विद्यया याति विपत्वं श्रोधि यस्थिभिरेव च ॥ वेदशास्त्राग्यंधीते या शास्त्रार्थञ्चःनि षेवते । तदासौ वेदवित् प्रोक्तो वचनन्तस्य पांचनम्ताए कोऽपि वेदविद्धर्म यव्यवस्येडिज़ोत्तमझा-संज्ञेय पर- सो धमौनाज्ञानामयुत्तायुतैगा पावंकाईचा दीप्यन्ते जप होमैईिजोत्तमाःगा प्रतिग्रहेण नश्यन्ति चारिणा इचापाका: तान् प्रतियहजान् दोषान प्राणायामैहिजोत्तमाः। उत्सा दयन्ति पिहांसो वायु मेंघानिवाम्बरेः।। भुस्काचम्यं यंदा- विम आर्द्रपाणिस्तु तिष्ठति । लक्ष्मीबल यशस्सेज आयु चैव महीयतेना यस्तु भोजनशालायामासनस्थ उपस्पृश त् । तस्यान्नं नैव भोक्तव्यं त्वाचान्द्रायणवरेत् ॥ पालो परिस्थितं पात्रायः संस्थाप्य उपस्पृशेत् । तस्यान्नं नैव मो क्तव्यं फरका चान्द्रायणचरेत् ।। न देवास्तृप्तिमायान्निदा तुविनि निष्फलम् हस्तं प्रक्षाल्य यस्त्वापः पिबेझाका द्विजोत्तमातदन्नमसरैफक्तं निराशाः पितरोगतोशाना ·अत्रिसंहिता। स्ति वेदात् परंशाचं नास्ति मातुः परो गुरुः । नास्ति दाना तं परं मित्रमिह लोके परं च ॥ अपात्रे ह्यपि यदत्तं दह- त्योसप्तमं कुलम् । हव्यं देवा न गृह्णन्ति कव्यञ्च पितरस्त था। आयसेन तु पावेण यदन्नमुपदीयते अन्नविष्ठा समं मोक्तुर्दाता च नरकं व्रजेत् । इतरेण तु पात्रेण दीय मानं विचक्षणः । न दयाहामहस्तेन आयसेन कदाचन। मृण्मयेषु च पायेषु यः श्राहे भोजयेत् पितुन् । अन्नदाता चसोक्तांच तावेव-नर-व्रजेत् ॥ अभावै मृण्मये दद्या दनुज्ञातस्तु तैःईिजैः तेषां यः प्रमाणं स्याहत्तज्ञानृत मेव च।। सौवर्णायसताम्मेषु कांस्यरौप्यमयेषु च । शिक्षा दातुं न धर्मोऽस्ति भिक्षुझुङ्क्ते तुः किल्बिषम्मान-च कां- स्येषु जीयादापद्यपिकदाचन ।। पलाशे यत्तयोऽमन्ति गृहस्था-कास्यभाजने गा कांस्यूकस्याच यत्पापं गृहस्थस्य तथैव च । कास्यमोजील्युतिश्चैव प्रामुयात् किल्विषं तयोः ॥अत्राप्युदाहरन्ति । सौवर्णायसनाम्मेषु कांस्यरौप्यमये पुची फज्जन भिक्षुर्न दृष्येत दृष्येच्चैत्र-परिग्रहात । यति हस्ते जलं दद्याद्भिक्षादद्यात् पुनर्जलम् । तदैक्षं मेरुणा: तुल्यं तज्जलं सागरोपमम् चरेन्मांधुकरी वृत्तिमपि.म्ले च्छकुलादपि । एकान्नं निचे भोक्तव्यं सहस्पतिकुलादपि ।। अनापदि चरेद्यस्तु सिहं मोक्षं गृहे वसन् । दशरानं पि वेहजमापस्तुयेहमैच च ॥ गोमूत्रेण तु समिधं यांपकं- घृतंपाचित न एतहज्जामिति मोक्त भगवानविरबचीत् ।। ब्रह्मचारी यतिवैव विद्यार्थी गुरुपोषकः। अध्वगः क्षीण एत्तिय पडेने शिशुकाः स्मृतालापण्मासानु कामयेन्मयो गर्मिणीमेप वास्वियमा आदन्तजननादूईमैची धर्मो धि- ·२१ अघिसंहिता धीयते ब्रिह्महा प्रथमञ्चैच दिनीय गुरुतल्पगः । तृतीय न्तु सरापोऽयं चतुर्थ स्तेयमुच्यते गा पापानाच्वैवं संसर्गः पञ्चमपातकं महत् एषामेवं विशुअर्थ चरेदण्यनु कमात् ॥ त्रीणि कृच्छाण्यकामश्वेब्रह्महत्यांव्यपोहतिः अईन्त ब्रह्महत्याचाः क्षत्रियेषु विधीयतः॥षड्तांगो हादशम्चैव विशूद्रयोस्तथा भवेत् । बीन् मासान्नक्त- मन्नीयामौ शयनमेव च। स्त्रीधानाश नेऽप्येवं च रेन कंच्छाब्दमेव च । रजकादशैलषश्चैव वेणुकर्मोपजी. वनूगाएतेषां यस्तु भुङ्क्ते वै द्विजनांन्द्रायणञ्चरेत् । स मन्त्यिजांनांगमने भोजने सम्प्रवेशने ॥ पराकेण विशं दिः स्याद्भगवानविरंब्रवीत् चाण्डाल भीण्डे यत्तोर्यापी त्विाचैव-द्विजोत्तमः ॥ गोमूत्रयाचकाहारसप्तत्रिंशद- हान्यपि संस्पृष्टी यस्तु पकानमन्त्यप्युिदत्ययाः।। अज्ञानब्रिाह्मणोऽभीयान भाजापत्याईमाचरेत् चा पिंडालान्न यंदा ते चातुर्वर्णस्या निष्कृतिः । चान्द्राय गि चरेडिमाक्षवासान्तपनचरेत्ता षडानमाचरेद्वैश्यः पञगच्यं तथैव चनांभिरामाचरेंच्छूद्रौदानंदत्वा पि शझति। ब्राह्मणो क्षमारूढयाण्डीठो मूलसंस्पृ. शः फलान्यत्ति स्थितं तंत्र-मायश्चित कथायेतु।। ब्राह्मणान् समनुज्ञाप्य सत्रांसाःस्मानमाचरेत् । नक्त- भोजी भवेहिमो घतं माश्य विशयतिमा एकक्षसमा सूदचाण्डालोब्राह्मणस्तंधात फ़लान्यत्ति स्थितत्तत्र- प्रायश्चित्त कथं भवतुंगाबाह्मणानासमनुज्ञाप्य सया सामानमाचरेता अहोराघोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुह्यति गाएकंशाखासमारूढयाण्डांगे ब्राह्मणो यदी।

·२२
अत्रिसंहिता
फलान्यत्ति-स्थितं तत्र प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ॥ विरात्री
पोषितो भूत्वा पञ्चगच्येन शुद्धति स्त्रिया म्लेच्छस्य
सम्पच्छिाद: सान्तपने तथा तप्तकृच्छं-पुनः कृत्वा
अहिरेषाभिधीयते॥ सम्वर्तेत यथा शागित्वा म्हे
च्छस्य संगताम् । सचेलं स्नानमादाय एतस्य-प्राशनेन
च॥ स्नात्वा नादुकैश्चैव घतं पाश्या विमुझति । संग
हीतामपत्यार्थमन्यैरपि तथा पुनःना चाण्डालम्लेच्छश्यप
चकंपालनंतधारिणः अकामतः स्त्रियो गत्वा पराकेणं
विश्वधति । कामतस्तुं प्रसूती चा तत्समो नात्र संशयः।
स.एच.पुरुषस्तत्र गर्यो भूत्वा मजायते ॥ तैलाभ्यक्तो घ
तात्यक्ता विण्मूत्रं कुरुते-द्विजः । तैलाभ्यक्तो घृताध्यक्तं
श्वण्डिालं स्पृशत्तै हिजग अहोराबोषित्तो भूत्वा पञ्चंगव्ये
न अध्यति । केशकीटनरपरमायु-अस्थिकण्टकमेव च।
स्पृषा नझुंदकें स्नात्वा वृत्तं माश्य विशयतिताःमत्स्या
स्थिजम्बुकास्थानि-नवशुक्तिकपर्दिकाः स्मृत्वा स्मात्या
हेमतप्तपतं पीत्वा विशुद्मति ॥ गोकुले कन्दुशालायां तै
लचकेक्षुचक्रयोगाअमीमांस्यानि शौचानि:स्त्रीणाञ्च
व्याधितस्य च ॥ नवा दृष्यति जारेण ब्राह्मणोऽवेदक
गा। नापो मूत्रपुरीषा या नाग्निर्दहति कर्मणा। पूर्व
स्त्रियः सरैफक्ताः सोमगन्धंच शिभिः। जने मान;
वाः पश्चान्नु ता दृष्यन्ति कहिचित् ।। असवर्णैस्तु योगर्म:
स्त्रीणां-योनी निर्पिच्यते । अशुद्धासा भयेनारी यांचगीं
न मुजति । विमुक्तेतु ततःशल्यै रजश्नापिपश्यनेतं
दा सासुझते नारी विमलं काञ्चनं यथा॥ स्वयं विप्रति
पन्ना या यदिवा विमनारिताबलालारी भक्तावां चौ

·अधिसंहिता। रक्ता तथापि वा। नात्याज्या दूषित्ता नारी न कामोऽस्या विधीयते ॥ ऋतुकाले उपासीत्त पुष्यकालेन शुयति॥र जकुश्चर्मकारच नटोबुरुड एव च कैवर्तमेदभिल्लाश्च सप्तैते चान्त्यजाः स्मृताः ॥ एपांगत्वा स्त्रियो मोहालुका व प्रतिगृह्य चारुच्छाब्दमाचरेज्ज्ञानादज्ञानादैन्दवय म्। सरद्वक्तातु या भारी म्लेच्छै पापकर्मभिः। प्रा जापत्येन जोत ऋतुमस्त्रवोन तु॥बलाइता स्वयंांचा पिपरप्रेरितया यदि । सकतात या नारी प्राजापत्येन शु-झति गाभारब्धदीर्घतपसां नारीणां यद्रजो भवेत् । नतेन तद्नं तासांविनश्यति कदाचन । मद्यसंस्पृष्टक म्भेषु यत्तीयं पिबति हिजःकच्छुपादेन शझेत पुनः संस्कारमर्हति ॥ अन्त्यजस्यतू ये रेक्षा बहुपुष्पफलोप गा। उपभोग्यास्तु ते सर्वे पुष्पेषु च फलेषु च चाण्डाले नातु संस्पृष्टं यत्तोय पिबनि हिजाकृच्छुपादेन सुझेन आपस्तम्बोऽब्रचीन्सुनिःगा श्लेष्मोपानहषिणमूबरूषीरजी मधमेवाचा एभिः सन्दूषिते कूपे तोयं पीत्वी कंधं वि- धिः॥ एक अहं व्यहवैचा हिंजातीनां पिशोधनम्मा यश्चित्तं पुनश्चैव नक्तं शूद्रस्य दापयेत् ॥ सद्योपान्ते स चैताधिप्रस्तुस्मानमाचरेत् । पर्युषित्ते-त्वहोरात्रमति रिक्ते दिनत्रयम् ॥शिरः कण्ठोरुपादोश्च सुरया:यस्तुति प्यतेदशषत्रितयैकाहं चरेदेवमनुक्रमात ॥ अत्राप्यु दाहरन्तिप्रिमादान्मद्यपासरांसरुत्पीत्वा हिजोत्तमः। गोमूत्रंयाचकाहोरो दशरांत्रेण शम्झतिमद्यपस्यानि- घोदस्य यस्त कडूहिजोत्तमा न देवा झज्जते नत्र मपिबन्ति हषिर्जलम् गा चितिवटा तु या नारीतुन- ·२४ अधिसंहिता। शाचव्याधिता । प्राजापत्येन शुझेत ब्राह्मणान् भोजये- दृश ।।येच मनजिना विमाः प्रवज्याग्निजलावहाः । अ नाशकान्निवर्तन्ते चिकीर्षन्ति गृहस्थितिम् ॥ धारयेत्री णि कृच्छ्राणिचान्द्रायणमथापि वा । जातकर्मादिकं प्रो तं पुनः संस्कार मर्हति ॥ नाशौचं नोदकं नाच नोपवादा नुकम्पने। ब्रह्मदण्डहतानां तु न कार्य करधारणम् ॥ स्नेहं कृत्वा भयादियो यस्त्वेतानि समाचरेत् । गोमूत्रयाव काहारः रुच्छ्रमेकं पिशोधनम् ॥ रहः शौचस्मृतेलुप्तः प त्याच्यातभिषेकक्रियः । आत्मानं घातयेद्यस्तु ऋग्वग्न्य नशनाम्बुभिः॥नस्य विरात्रमाशौचं द्वितीये त्वास्थस- यम् । तृतीये तूदकं झूला चतुर्थ श्राद्धमाचरेत् ॥ य स्यैकापि गृहे नास्ति धेनुर्चत्सानुचारिणी । मङ्गलानि कुत स्तस्य कुत्तस्तस्य तमःक्षयः॥ अतिदोहातिवाहाच्या ना सिका मैंदनेन या। नदीपर्वतसंरोधमृते पादोनमाचरेत् ॥अशगवं धर्महलं षड्गवं व्यावहारिकम् । चतुर्गवं न शंसानां हिगवं गववध्यकृत् ॥ द्विगवं वाहयेन् पादं म ध्यारं तु चतुर्गवम् । षड्ग तु त्रिपादोक्तं पूर्णाहस्त्वष्ट भिः स्मृतः । काष्ठलोष्ट शिलागोमः कृच्छ्रे सान्तपन रेत् । भाजापत्यं चुरेन्मल्ला अतिरुच्छन्तु आयसैः ॥प्रा यश्चित्ते तनवीर्णे कु-ब्राह्मणभोजनम् । अनुडुत्- साहितां गाज दद्याहिमाय दक्षिणाम् ॥ शरभोष्ट्रहचान्ना गान् सिंहशार्दूलगईभानू । हत्वा चे शूद्रहत्यायोः प्राय श्चित्तं विधीयते ॥ मार्जारगोधानकुलमण्डकांश्च पतत्रि णः । हत्वा यह पिवेत् क्षीरं कछु वा पार्दिकन्चरेत् ।। चाण्डालस्य च संस्पृष्टं विण्मूषस्पृष्टमेव वा । घिराण ·२५ - अधिसंहिता। 'विशद्धिः स्यात्कोच्छिष्ट तथाचरेत् ॥ वापीकूपतडा गानां दूषितांनाञ्च शोधनम्। उद्धरेद्घटशतं पूर्ण प ज्वगच्येने शुध्यति ॥ अस्थिचुम्मचिसिक्तेषु वरेश्चा- नादिदूषिते । उन्हरेदुकं सर्च शोधनं परिमार्जनम्॥ गोदोहने चर्मपुटे च तोय यन्लाकरे कारुकशिल्पिहस्ते, स्त्रीबालरद्धांचरितानि यान्य प्रत्यक्षदृशांनि भुचीनि ता नि॥पाकाररोधे विषमप्रदेशे सेनानिवेशे पावनस्य- दाहे। आरव्ययज्ञेषु महोत्सवे तथैव दोषा न विक- ल्पनीयाः ॥ प्रपास्वरये झटकस्य कूपे द्रोण्यां जलं को शविनिर्गतञ्च । श्वपाकचण्डालपरिग्रहै तु पीत्वा जलं प अगज्येन शुद्धिः ।। रेतोविणमूत्रसंस्पृष्टं कोपं यदि जलं पि बेन । बिरावणौवं शुद्धिः स्यात् कुम्ने सान्तपनं तथा ॥कि न्नभिन्नशवं यत्स्यादज्ञानादुदकं पिबेतू । प्रायश्चित्त चरेत् पीत्वा तप्तकच्छं हिजोत्तमः ॥ उष्टीक्षीरं रचरीक्षी रंमानुषीक्षीरमेव च । प्रायश्चित्तं चरेत् पीत्वा तप्तछं हिजोत्तमःगा वर्णवान संस्पृष्ट उच्छिष्ट्रस्तु हिजोत्तमः। पञ्चरानोषितो भूत्वा पञ्चगव्यन शुमति ॥ शुचिगोत तिकतोयं प्रकृतिस्थं महीगतम् । चर्मभाण्डैस्तु धाराभि स्तथा यन्लोन्हतं जलम् ॥ चण्डालेन तु संस्पृष्टः स्नानमे- च विधीयते । उच्छिष्टस्तुच संस्पृष्टस्त्रिरात्रेणैव शाति ॥ आकराहतवस्तूनि नॉशचीनि कदाचन । आफराः ऋचयः सर्वे वर्जयित्वा सराकरम् ।। वष्टायूष्टयवा- श्चैव तथैव चणकाः स्मृताः । वर्जुरज्वैच कर्पूरमन्यद् अष्टतरंशचि ।। अमीमास्यानि शौचानि स्त्रीभिराचरि नानि च । अदुष्ाः सततं धारा वातीताश्च रेणवः ।

·२६ अभिसंहिता। बहुनामेव लग्नानामेकश्वेदशचिर्भवेत् । अशौचमेक मानस्य नेतरेषां कथञ्चन । एकपडुत्यु प्राविधानां भी जनेषु पृथक् पृथक् । योको लाते नीली सर्च नेऽशु चयः स्मृताः ॥ यस्य पटे पुट्टसूत्रे नीलीरतोहि दृश्यते। बिराचं तस्य दातव्यं शेषाचोपवासिनः॥ आदित्येऽस्त मिते राधाचस्पृश्यं स्पृशते यदि । भगवन् । केन शद्धिः स्यात्ततो ब्रूहि तपोधन ।। आदित्येऽस्तमिते रात्री स्पृश न हीनं दिवाजलम् । तेनैव सर्वशद्धिः स्याछवस्पृष्टन्तु वर्जयेत् ॥ देशकालं चयः शक्ति पापञ्चाक्षयेत्ततः। प्राय चित्तं प्रकल्प्यं स्याद्यस्य चोक्ता न निष्कृतिः ॥ देवयात्रा विचाहेषु यज्ञप्रकरणेषु च । उत्सवेषु च सर्वेषु स्पृष्टास्मृ दिन विद्यते ॥ आरनालं तथा क्षीरं कन्दुकं दधिसक्तपः। स्नेहपुकच्च नकञ्च शूद्रस्यापि न दृष्यति ॥ आर्द्रमांसं- एतं तैलं स्नेहाश्च फलसम्भवाः । अन्त्यमाण्डस्थित्ता ए ते निष्क्रान्ताः शद्धिमानुयुः ।। अज्ञानात् पिबते तोयं- ब्राह्मणः शूद्रजातिः। अहोरायोषितः स्नात्वा पञ्चगव्ये न शुद्धनि । आहिताग्निस्तु यो विमो महापातकवान भवेन् । अप्सुप्रक्षिप्य पात्राणि पश्चादग्निःचिनिर्दिश न् । यो गृहीत्वाऽविवाहाग्निं गृहस्थ इति मन्यते । अन्नं तस्य नतोक्तव्य रथापाको हिसः स्मृतः ।। वृथापाकस्य कमानः मायश्चित्तं चरेदुद्दिजः । माणानप्सु बिराचम्य घनं माश्य विशझति ।। पैदिके लौकिके वापि हुतोच्छि जले क्षिती। वैश्वदेवं मीत पङ्घसूनापनुत्तये। कनी वान् गुणवान् श्रेष्ठः श्रेष्ट्रोन्निर्गुणो भवेत् । पूर्व पाणिं गृहीत्वा च गृयाग्नि धारयेद्बुधः । ज्येष्ठश्चैद्यदि निर्दोषो ·। अधिसंहिता। २७ गृह्णीयादग्निमग्रतः । नित्यं नित्यं भवेत्तस्य ब्रह्महत्या न संशयः ॥ महापातकसंस्पृष्टः स्नानमेव विधीयते । संस्पृ ष्टस्य यदा भुङ्क्ते स्नानमैच विधीयते । पतितैः सह से सर्ग मासाई मोसमेव वा-गोमूत्रयाचकाहारो मांसाई- न विशझति ।। कृच्छाई पतितस्यैव सद्भुत्का हिजो तमः । अविज्ञानाच तद्रका कृच्छ्रे सान्तपनञ्चरेतू । पतिनान्नं यदा भुक्तं फक्तं चाण्डालवेश्मनि । मासाईन्तु पिवेदारि-इति शात्तातपोऽब्रवीत् ।। गोबाह्मणहताना अपतित्तानां तथैव च । अग्निना नचे संस्कारः शव- स्य वचनं यथा ।। यश्चाण्डाली हिजो गच्छेत् कथञ्चित काममोहितः । वितिः कृच्छर्षिशभेत पाजापत्यानपूर शः ॥ पतिताच्चान्नमादाय फरका वा ब्राह्मणो यदि । कृत्वा तस्य समुत्सर्गमतिकच्छ विनिर्दिशेत् ॥ अन्त्यह- स्ताच्छये क्षिप्तं काष्ठलोष्ठतृणोनि च । न स्पृशेत्तुं तेथोच्छि ष्टमहोरात्र समाचरेत् ॥चाण्डालं पतितं म्लेच्छं मद्यभा- ण्डं रजस्वलाम् । हिजः स्पृथ्वा न भुजीत झुंजानो य- दि संस्पृशेत् ।। अतः परं न भुज्जीत त्यत्कान्न स्नानमा. चरेत् । ब्राह्मणैः समनुज्ञान स्त्रिरात्रमुपवासयेत् । सध तं याचकं पाश्य व्रतशेष समापयेत् ॥ सुजानः संस्पृशेद यस्तु वायसं कुक्कुट तथा । घिराणैव शुद्धिः स्यादयो- च्छिष्टस्त्वहेन तु । आरुढो नैष्ठिके धर्मं यत्तु पच्यरते पुनः । चान्द्रायणं चरेण्मासमिति शातानपोऽब्रवीत् ॥ पशुवेश्यातिगमने प्राजापत्यं विधीयते । गवां गमने में नुप्रोक्तं व्रतं चान्द्रायणञ्चरेन् । अमानुषीषु गोवर्जमुद- क्यायामयोनिषु। रेतः सित्काजले चैत्र कृच्छं सान्तपने ·२८ । अविसंहिता। चरेत् ॥ उदक्यां सूतिकां वापि अन्त्यजां स्पृशते यदि । घिराणैव शादिः स्याद्दिधिरेष पुरातनः। संसर्ग यदि गच्छेच्चेदुदक्याम्बा तथान्यजैः । प्रायश्चित्ती स विज्ञेयः पूर्व स्नानं समाचरेत् ॥ एकरायचरेगमूत्र पुरीषे तु दिन अयम् । दिनत्रयं तथा पाने मैथुने पञ्च सप्तवा॥भो जने तु मसक्तानां प्राजापत्यं विधीयते । दन्तकाष्ठे व होरात्रमेष शौचविधिः : स्मृतः ॥ रजस्वलायदा स्पृष्टा श्वानचण्डालवायसैः । निराहारा भवेत्तावत् मात्वा कालेन शुद्मति ॥ रजस्वला यंदा स्पृहा उष्ट्रजम्बुकश- म्बरैः । पञ्चरानं निराहारा पञ्चगव्येन शुझेति ॥ स्पृ एं रजस्वलान्योन्यं ब्राह्मण्या ब्राह्मणीच या। एकरात्र निराहारा पञ्चगव्येन भुमति ॥स्पृशा रजस्वलान्योन्यं ब्राह्मण्या क्षत्रियीच या। विराण विशुद्धिः स्यायास स्य वचनं यथा ॥ स्पृश रजस्वलान्योन्यं ब्राह्मण्या वैश्य सम्भवा । चतूराचं निराहारा पञ्चगव्येन शुन्यति।स्मृ ष्ठा रजस्वलान्योन्यं ब्राह्मण्या शूद्रसम्भचा। षड्राण विशुद्धिः स्यादब्राह्मणीकामकारतः ॥ अकामतश्वरे वं ब्राह्मणी सर्वतः स्पृशेत् । चतुर्णामपि वर्णानां शाहिरेषा प्रकीर्तिता ॥ उच्छिष्टेन तु संस्पृष्टो ब्राह्मणो ब्राह्मणेन यः। भोजने मूत्रचारे चु शङ्वस्य वचूनं यथा ॥ स्नानं ब्राह्म णसंस्पर्शे जपहोमौ तु क्षषिये। वैश्ये नक्तञ्च कुर्चीत शू देचैच उपोषणं॥ चर्मको रजको बैण्यो धीचरों नटकस्त था। एतान् स्पृष्या हिजो मोहादाचामेत् प्रयतोऽपि सुन् । एतैः स्पृटो हिजो नित्यमेकराचं पयः पिवेत् । उच्छि?- स्वैचिरावस्याइत पाश्य विशुद्ध्यति ॥ यस्तु छायां श्च -- ·२९ अधिसंहिता। पाकस्य ब्राह्मणस्त्वधिगच्छति । तब स्नानं प्रकुर्वीत घतं पाश्य विशुझति ॥ अभिशस्तो हिजोऽरण्ये ब्रह्महत्या- व्रतं चरेत् । मासोपवासं कुचीत चान्द्रायणमथापि वा। वृथामिथ्योपयोगेन भ्रूणहत्याव्रतञ्चरेत् । अवाक्षो बाद शाहेन पराकेणैव शुझेति ॥ शठञ्च ब्राह्मणं हत्वा शूद्रह स्यावतं चरेत् । निर्गुणं सगुणो हत्त्वा पराकवतमाचरेत्॥ उपपातकसंयुक्तो मानवो मियते यदि । तस्य संस्कार- कर्ता च प्राजापत्ययचरेत् ॥ मनुञ्जानोऽतिसस्नेह कदाचित् स्पृशते दिजः। बिराबमाचरेन्नक्तै निस्नेहमथ वाचरेत् ।। बिडालकाकाद्युच्छिष्टं जग्ध्या श्वनकुलस्य च केशकीटावपन्नञ्च पिबेब्राह्मीं सुवर्चसम् ॥ उष्ट्रयानं समारुह्य खरयानच कामतः । स्मात्या विमो जितग्रासः प्राणायामेन शुद्मति ॥ सच्याहृती सपणवांगायत्री शि रसा सह। निःपठेहा यतपाणः प्राणायामः स उच्यते ॥ शहिगुणगोमूत्रं सपिर्दद्याच्चतुर्गुणम् । क्षीरमष्टगुणं- देयं पचगव्ये तथा दुधि ॥ पंचगव्यं पिवेच्छूद्रो ब्रामण- स्तु सुरां पिबेत् । उभौ नौ तुल्यदोषौ च यसत्तो नरके चि रम्॥ अजा गावी महिष्यश्च अमेध्यं भक्षयन्ति याः । ग्ध हच्ये च कच्ये च गोमयं न पिलेपयेत् ॥ऊनलनीमाधि कांबा या चान्या स्तनपायिनी । तासांदुग्धं न होतव्यं हु तं चैवाहुतं भवेत् ॥ ब्राह्मौदने च सोमै च सीमन्तोन्नय ने तथा। जातभाद्दे नवभाडे भत्का चान्द्रायणं चरेत्॥ राजान्नं हरते तेजः शूद्रानं ब्रह्मवर्चसम् । स्वसुतान्नने यो भुङ्क्ते स शुङ्क्ते पृथिवीमलम् ॥ खसेना अप्रजाता पन्नाभीयात्तद्गृहे पिता । अन्नं भुङ्क्ते तु मायायां पूयं ·अधि-संहिता। स नरकं ब्रजेत् ॥ अधीत्य चतुरो वेदान् सर्चशास्त्रार्थत त्ववित् । नरेन्द्रावने सुत्का विष्ठायांजायते कृमिः॥न वश्राद्दे विपक्षे च षण्मासे मासिकेऽब्दिके । पतन्ति पिन रस्तस्य यो भुङ्क्ते नापदि द्विजः ॥ चान्द्रायणं नवश्राद्धे पराको मासिक तथा। विपक्षे चैव कृच्छ: स्यात् षण्मा- से कृच्छ्रमेव च । आदिके पादकच्छू स्यादेकाहः पुनरा दिक ॥ ब्रह्मचर्य्यमनाधाय मासोद्देषु पर्चसु । हाद शाहे विपक्षेऽब्दे यस्तु भुङ्क्ते हिजोत्तमः ॥ पत्नन्ति पि तरस्तस्य ब्रह्मलोके गॅता अपि ॥ एकादशाहेऽ होरात्रं क्षु का संचयने व्यहं । उपोष्य विधिचद्दिषः कुष्माण्डी जुहुँ यानं ॥ पक्षे वा यदि वा मासे यस्य नामन्ति वैदि- जाः पुत्का दुरात्मनस्तस्य दिजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥यन्न वेदध्वनिध्यांतं नच गोभिरकतम् । यन्न बालैः परि वृत्तं श्मशानमिव तद्गृहं ॥ होस्येऽपि बहवो यत्र विना धर्म वदन्ति हि । विनापि धर्मशास्त्रेण सधर्मः पाचनः समृनः ॥ हीनवर्णेच यः कुर्य्यादज्ञानादभिवादनं । तब स्मा नं भकुर्बीन घनं भाश्य विशुद्मति ॥ समुत्पन्ने यदा स्मा ने भुङ्क्ते वापि पिचेद्यादि । गायत्र्यष्ट सहस्रं तुजपेत् स्नात्वा समाहितः ॥अगुल्या दन्तकाष्ठच प्रत्यक्षं लंब णं तथा। मृत्तिकाभक्षणश्चैव तुल्यं गोमांसभक्षणम् ॥ दिवा कपित्यच्छायायां राघौ दधिशमीषु च । कार्पासंद न्सकाएन विष्णोरपि हरेच्छियं । सूर्यचाच नरवानाम्बु स्मानवघरोदकम् । मार्जनीरेणुकेशाम्बु हन्ति पुण्य- दिवारुतम् ॥ मार्जनीरजकेशाम्बु देवतायतनोदावम्। तेनायगुण्ठेिनं नेषु गङ्गांभःपुत्तरच सः । मृत्तिको सप्त । ।

·३१
अत्रिसंहिता।
न ग्राह्या वल्मीके मूषिकस्थले । अन्तर्जले श्मशाना
ते रक्षमूले सरालये। दृषश्च तत्तोत्याते श्रेयष्का
मैः सदा बुधैः ॥ शुची देशे तु संग्राह्या शर्करामवि
वर्जिता । पुरीषे मैथुने होमे प्रस्ताचे दन्तधावने ।
स्मानसोजनजप्येषु सदा,मौनं समाचरेत् ॥ यस्तु संच
सरं पूर्ण भुङ्क्ते मौनेन सर्वदा। युगकोटिसहस्त्रेषु
स्वर्गलोके महीयते ।। स्मानं दानं जपं होमं भोजनं देव
तार्चनं । प्रौढपादों.न. कुचीत स्वाध्यायं पितृतर्पण।।
सर्वस्वमपि यो दद्यात् पातयित्वा द्विजोत्तमं । नाशथिल
त्वा तु नत् सर्च फणेहत्याफलं लभेत् ॥ यहणोद्दाहसं-
कान्तो स्त्रीणाञ्च मसचे तथा । दानं नैमित्तिकं ज्ञेयं रा
औचापि प्रशस्यते ॥ क्षोमवाथ कार्पासं पट्टसूत्रमथा
पि वा। यज्ञोपवीतं यो दयाहस्त्रदानफलं लभेत् ॥ कां
स्यस्य भाजनं यांपत्तपूर्ण रुशोभनम्। तथा संस्था
विधानेन अग्निष्टोमफलं लसत् ।। श्राडकाले,तु-यो दद्या
छोपनौ च.उपानहीं। स गच्छत्यन्यमार्गेऽपि अन्नदा
नफलं लभेत् ॥ तैलपात्रंतु यो दद्यात संपूर्णन्तु समाहि
तः । स गच्छति ऋचं स्वर्गे नरो नास्त्यत्र संशयः ॥दुर्भि
क्षे अन्नदाता च समिक्षे च हिरण्यदः । पानीयुदस्त्व
रण्ये च स्वर्गलोके महीयते ॥ यावदईप्रसूता गौस्तार
त् सा पृथिवी स्मृता । पृथिवीं तेन दत्ता स्यादीशी गा
ददाति यः॥ तेनाग्नयो हुताः सम्यक् पित्तरस्तेन तर्पि
ताः । देवांश पूजिताः सर्च यो ददाति गान्हिकम् ॥
जन्मप्रति यत्पापं मातृकं पैतृकं तथा। तत् सर्च नेश्य
निक्षिम वस्त्रदानान्न संशयः॥ कृष्णाजिनने यो दद्यात्

·. ३२ अविसंहिता। सर्बोपस्करसंयुतम् । उन्नरकस्थानात् कुलान्येकोत्तरं शनम्॥ आदित्यो वरुणो विष्णुर्ब्रह्मा सोमो हुताशनः । शूलपाणिस्तु भगवानभिनन्दन्ति भूमिदम् । वालुकानां कृता राशि चित् सप्तर्षिमण्डलम् । गते वर्षे शते चैव पलमेकं विशीयति ॥क्षयञ्च दृश्यते तस्य कन्यादानेन चैव हि । आतुरे प्राणदाता च त्रीणि दानफलानि च ॥ सर्वेषामेच दानानां विद्यादानं नतोऽधिकम् । पुत्रादि स्पंजने दद्याहिमाय च न कैतचे ॥ सफामः स्वर्गमाप्नोति निष्कामो मोक्षमाप्नुयात् । ब्राह्मणे वेदविदुषि सर्वशा- स्त्रविशारदे ॥ मातृपितृपरेचैव ऋतुकालाभिगामिनि। शीलचारित्रसंपूर्णे प्रातःस्मानपरायणे । तस्यैव दीयते दा नं यदीच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥ संपूज्य विदुषो विभानन्ये: श्योऽपि पदीयते । तत्कार्य नैच कर्त्तव्यं न दृष्टं न श्रुतं मया ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि श्राद्धकर्माणि ये हिजाः । पितृणामक्षयं दानं दत्तं येषान्तु निष्फलम् ॥ न हीनाङ्गो नरोगीच श्रुतिस्मृतिविवर्जितः । नित्यच्चान्तवादी चं तांस्तु श्राडे न मोजयेत् ॥ हिंसारतं च कपर्ट उपगृह्य- श्रुतंच यः । किङ्करं कपिलं काणं शिवधिणं रोगिणन्तथा दुश्वणिं शीर्णकेशं पाण्डुरोगंजाधरम् । भारचाह कमुग्रच्च हितार्यरपलीपतिम् ॥ वेदकारी भवेच्चै बहु पीडाकरोऽपि वा। हीनातिरिक्तगात्रोचा-तमप्यपनयेत्तथा ॥ बहुभोक्ता दीनमुरूषो मत्सरी बुद्धिमान । एतेषां नै च दातच्यः कदाचि? मनिग्रहः ॥ अथ चेन्मत्र विद्युक्तः शारीरी पक्तिपणैः । अदृष्यं तं यमः प्राह पतिपा- चन एव सः ॥ श्रुतिः स्मृत्तिश्च विप्राणां नयने हे प्रेकीर्तिते ·अधिसंहिता। ३३ काणः स्यादेकहीनोऽपि द्वाश्यामन्धः प्रकीर्तितः ।। न श्रु तिर्न स्मृतिर्यस्य न शीलं नकुलं यतः । तस्य श्राई नदातव्यं त्वन्धकस्याविरब्रवीत् ॥ तस्माद्देदेन शा स्त्रेण ब्राह्मण्यं ब्राह्मणस्य तु । न चैकेनैव वैदेन भ गवानविरब्रवीत् ॥ योगस्थैलोचनैर्युक्तः पादामञ्चम यच्छति । लौकिक ज्ञैश्च शास्त्रोक्तं पश्येचैवाधरोत्तरं। वेदैश्च ऋषिभिगीतं दृष्टिमान शास्त्रवेदवित् ॥वतिन व कुलीनच श्रुतिस्मृतिरतं सदा। तादृशं नोजये- छान्हें पितृणामक्षयं भवेत् ।। यावतो ग्रसते यासान पितृणां दीप्तंतेजसाम् । पिता पितामहश्चैव तथैव म पितामहः। नरकस्था विमुच्यन्ते ऋवं यान्ति बिपि एपम् ॥ तस्मादिप्रं परीक्षेत श्राइकाले प्रयत्नतः ।। न निर्बपति यः श्राइं प्रमीतपितृको विजः । इन्दुक्ष ये मासि मासि प्रायश्चित्ती भवेत्तुं सः ।। सूर्ये कन्या गते कुर्याच्छाई यो न गृहाश्रमी । धनं पुत्रान् कुलं- तस्य पितृनि श्वासपीडयां। कन्यागते सवितरि पित रो यान्ति सत्सुतान् । शून्या प्रेतपुरी सर्वा यावर श्चिकदर्शनम् ॥ ततो रश्चिकसंप्राप्त निराशाः पितरों गताः । पुनः स्वावनं यान्ति शापं दत्वा सदारुणम् ॥ पुत्रं वा मातरं वापि दौहित्रं पौत्रकं तथा । पितृकार्य प्रसक्ता ये ते यान्ति परमां गतिम् ॥ यथा निर्मन्थना- दग्निः सर्चकाष्ठेषु तिष्ठति । तथा स दृश्यते धमाच्छा इदानान्न संशयः ॥ सर्पशास्त्रार्थगमनं सर्वतीर्याव- गाहनम् । स यज्ञफलं विन्द्याच्छाहदानान्न संशयः ॥ महापोतकसंयुक्तो यो युक्तश्योपपातकैः । घनैर्मुक्तो ·२४ अधिसंहिता। यथा भानराहमुनश्च चन्द्रमाः । सर्वपापविनिर्मुक्तः सर्वपापं विलयेत् । सर्वसौरव्यं स्वयं प्राप्तः श्राद्ध- दानान्न संशयः ।। सर्वेषामेव दानानां श्राहदानं विशि ष्यते । मेरुतुल्यं कृतं पापं श्राहदानं विशोधनम् ॥श्रा इंरुत्वा तु मो वै स्वर्गलोके महीयते ॥ अमृत मा. ह्मणस्यान्न क्षभियान्नं पयः स्मृतम् । वैश्यस्य चान्नमें वान्नं शूद्रानं रुधिरं भवेत् ॥ एतत् सर्च मया रव्यातं श्राडकाले समुत्थिते । वैश्वदेवेच होमे च देवताभ्यर्चने जपे॥ अमृतं तेन विप्रान्नमृग्यजुःसामसंस्कृतमध्य वहारानुपूर्वेण धर्मेण लिसिर्जितम् । क्षत्रियान्न पु यस्तेन एतान्न यज्ञपालने । देवो मुनि हिजो राजा वै श्यः शूद्रो निषादकः । पशर्लेच्छोऽपि चाण्डालो विप्रा दशविधाः स्मृताः ॥ सन्ध्यां स्मानंजपं होमं देवतानित्य पूजनम् । अतिथिं वैश्वदेवञ्च देवब्राह्मण उच्यते॥शाके पत्रे फले मूले वनवासे सदारतः । निरतोऽहरहः श्रा हे स विषो मुनिरुच्यते ॥ वेदान्तं पठते नित्यं सर्वसङ्गं परित्यजेत् । साङ्ख्ययोगविचारस्थः स विमो हिंज च्यते । अस्वाहताश्च धन्वानः संग्रामे सर्वसंमुरचै । आरमो निर्जिता येन स विप्रः क्षत्र उच्यते ॥ कृषिक मरतो यश्च गवाज प्रतिपालकः । वाणिज्यव्यवसाय नस विप्रो वैश्य उच्यते ॥ लाक्षालवणसंमिश्र कुरु सं क्षीरसुर्पिषः । विक्रेता मधुमासानां स चिमः शूद्र उच्यते ।। चौरमव तस्फरत्रैव सूचको दशकस्तथा । मस्य मांसे सदालुब्धो विषी निषादे उच्यते ॥ ब्रह्मतत्त्वं न जानाति ब्रह्मसूत्रेण गर्वितः । तेनैव सं च पापेन वि ।

·. अभिसंहिता। प्रः पशुरुदाहृतः॥ वापीकूपतडागानामारामस्या सरः सु च । निःश रोधकश्चैव स विभो म्लेच्छ उच्यते ॥ क्रियाहीनश्च मूरश्चि सर्वधर्माविवर्जितःना निर्दयः स र्वभूतेषु विप्रचाण्डालउच्यते ।। वेदैविहीनाश्च पठन्ति शास्त्र शास्त्रेण हीनाश्च पुराणपाठाः । पुराणहीनाः र षिणो भवन्ति नधास्तती भागवत्ता विन्ति ॥ज्योतिर्वि दो यथणिः कीराः पौराणपाउकाःप्रान्डे यज्ञे महा दाने धरणीयाः कदाचन-॥ श्राद्दनः पितरं घोर दानं चैव तु, निष्फलम् । यज्ञेच.फलहानिः स्यात्तस्मात्ता न परिवर्जयेत् ॥ आविकश्चित्रकारश्य वैद्यो नक्षत्रपा ठकः । चतुर्विधा न पूज्यन्ते बृहस्पतिसमा यदि । मा गधों माधुरश्चैच कापट कीटकानजी । पञ्च विमान पूज्यन्ते सहस्पत्तिसमा यदिः।। क्रयक्रीतांच या कन्या पेली सान-विधीयते। तस्यां जाताः सुतास्तेषां पितृ- पिण्डं न विद्यते ॥ अष्टशल्यागतो नीर पाणिना पित्र ते दिजः । सुरापानेन तत्तुल्यं तुल्यं गोमांसपाक्षणम् ॥ उईजधेषुः विमेषु प्रक्षाल्य चरणहयम् । ताचच्चाण्डा लरूपेण याचद्गङ्गान मज्जति ॥ दीपशय्यासनच्छाया कापसिं दन्तधावनम् । अजारेणुस्पृशं चैव शक्रस्यापि श्रियं हरेत् ।। गृहाद्देशगुण कूप कूपाद्दशगुणं तटम्। तगद्दशगुण नद्यां गङ्गासरच्या न विद्यते । स्वद्यद्रा ह्मणं तोयं रहस्यं क्षाभियं तथा । चापीरूपे तु वैश्य- स्थ शौद्रंशाण्डोदकं तथा ॥ तीर्थस्नानं महादानं यः चान्यत्तिलतर्पणम् । अब्दमेकं न कुर्चीत महागुरुनि पातंतः॥ गङ्गा गया त्वमावास्या वृद्धिाहे क्षयऽह ·वृन्दाभिसंहितायाम्। नि। मघापिण्डप्रदानं स्यादन्यत्र परिवर्जयेत् ॥ एतं चा यदि या तैलं पयोषा यदि वा दधि। चत्वारो ह्या ज्यसंस्थानं हुतं नैव तु वर्जयेत् ॥ श्रुत्वैतानपयो धम्मान भाषितानधिणा स्वयम् । इदमूचुर्महात्मानं सर्वे ते धर्मनिक्षिताः ॥ य इदं धारयिष्यन्ति धर्मशा रूपमतन्द्रिताः । इह लोके यशःप्राप्य ते यास्यन्ति धि पिष्टपम् ॥ विद्यार्थी लभते विद्यांधनकामो धनानि च आयुष्कोमस्तथैवायुः श्रीकामो महतीं श्रियम् ॥ ॥ इति श्रीअधिमहर्षिस्मृतिः समाप्ता। अथ वृद्धाश्रेयस्मृतिपारमाः ॥ श्रीरामचन्द्राय नमः॥ अज्ञानतिमिरान्धस्य स्तेनानेन केशच!। प्रसीद सम- सोनाथ! ज्ञानदृष्टिपदो भव ॥ हुताग्निहोत्रमासीन म विं श्रुतवतां वरम् । उपगम्य पृच्छन्ति ऋषयः शं सितव्रताः ॥ भगवन । केन दानेन जप्येन नियमेन च । फध्यन्ति पातफैर्युक्ता स्तहि वं महामुने ! अ पि रव्यापिनदोषाणां पापानां महतां तथा । सर्वेषां चोपुपातानां शुहिं बुक्ष्यामि तत्वतः ॥ प्राणायामैः प विश्व दानहाँमैर्जपैस्तथा । शुद्धिकामाः प्रमुच्यन्ते पापेश्यश्च द्विजर्षताः ॥ प्राणायामान पवित्रांव- च्याति प्रण तथा । पवित्रपाणिरासीनो रायसेन ब्रह्म नैत्यिकम् ॥ आवर्तयेत्सदा विमः प्राणायामान् पुनः पुनः । आफेशादानवायात्तु तपस्तप्यतउत्तमम्॥

·.. हितीयोऽध्यायः। निरोधाज्जायते वायु योरग्निहिीं जायते । अग्नेरापो अभिजायन्ते ततोऽन्तः झंध्यते मिभिः ॥ त्वक्चर्ममांस रुधिर मेदोमज्जास्थिभिः कृताः । तथेन्द्रियकृता दोषाः दयन्ते प्राणनिग्रहात्ः ॥ प्राणायामै-दहेदोषान धारणा विश्व किल्बिषान् । प्रत्याहारेण विषयान् ध्यानेनानीश्व रान गुणान् ॥ नच तीब्रेण तपसा न स्वाध्यायैनचेज्यया गति गन्तुं हिजाः शक्ता योगात्संप्राप्नुवन्ति याम् ॥ योगा- संपाप्यतै स्नानं योगाधर्मस्य लक्षणम् । योगः परं तपो नित्यं तस्माद्युक्तः सदा भवेत् ॥ प्रणवाद्या स्तथा देवाः भणवे पर्युपस्थिताः । वाङमयः प्रणवं सर्वं तस्मात्मणव- मन्यसेत् ॥ पणचे नित्ययुक्तस्य व्याहत्तीषु च सप्त! विपदायांच गायत्र्यां न भयं विद्यते कचित् । एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परं तपः ॥ गायत्री ब्राह्मणी प्रोक्ता पाचनं परमं त्रयम्। सच्याहृति सप्रणयां गायत्रीं शि. रसा सहा त्रिपठेदायतः प्राणः प्राणायामः स उच्यते। इति चदात्रेयस्मृतौ प्रथमोऽध्यायः ॥ प्राणायामांस्तु यः कुर्याद्यथाविधि समाहितः । अहोरा ऋकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ कर्मणा-मनसा चाचा यदेनः कुरुते निशि । उत्तिष्ठन् पूर्वसन्ध्यायां प्राणायामै स्तु शल्यति । माणायामैः स्वमात्मानं संयम्यास्ते पु नः पुनः ॥ दश द्वादशभिर्वापि चतुर्विशात्परं तपः।की संजत्वाप इत्येतहासिष्ठंच विचं मति ॥ कूष्माण्ड पाव मानंच सरापोऽपि हिशध्यति । सरुज्जस्वास्य वामी. यं शिवसङ्कल्पमेचच । सवर्ण मपसत्यापि.क्षणापति निर्मलः ॥ हविष्मांस्तु:यमभ्यस्य न ममा इतीतिच।

·। रदात्रि संहितायाम्। सूकं तु पौरूपंजत्वा मुच्यते गुरुतल्पगः॥ सच्याहति- काः सपणवाः प्राणायामास्तु षोडश । अपि भ्रूणह- नं मासात्पुनन्त्यहरहः कृताः । अथवाप्सु-निमज्जन्ते स्विःपठेदघमर्षणम् ॥ यथाश्चमेधः ऋतुरातादृशं म सुरनचीत् । आरम्भयज्ञः क्षत्रस्य हचिर्यज्ञो विशाम- पि ॥ पाकयज्ञस्तु, शूद्राणां जपयज्ञी द्विजोत्तमे। आ रम्भयज्ञाजपयज्ञो विशिष्ट दशमिर्गुणैः॥ उपांश स्याच्छतगुणः सहस्रो मानसः स्मृतः । उपांशस्तु च लज्जिह्वादशनच्छद ईरितः ॥ निर्विकारेण वण म नसा मानसः स्मृतः । सहस्रं परमां देवीं शतमध्याद शाचराम् ।। गायत्रीं यः पठेहिनः नस पापेन लिप्यते। क्षथियो वाहुचीर्येण तदापदमात्मनः ॥ वित्तेन वैश्य शुद्रौ तु जपहोम हिजोत्तमः । यथाश्वा रथहीनास्तु र थो वाश्चैर्यथा चिना ॥ एवं तपोऽप्यवियस्य विद्यावा प्यत्तपस्विनः । यथान्नं मधुसंयुक्तं मधु वान्लेन संयुत्त- म्-॥ एवं तपश्च विद्याच संयुक्तं पोषजं महत् । विद्या पोत्यां संयुक्तं ब्राह्मणं जपत्तत्परम् ॥ कुसितैरपुि वर्त न्ते एनो न प्रतियुजते॥ ॥ इनि यदाप्रेयस्मृतौ दि तीयोऽध्यायः॥ अथाकार्यशतं सायं कृतं चैव साध्यते । सर्च हिन- लि चेदाग्नि देहत्यग्नि रिचेन्धनम् ॥ यथाजातबलो पनि हत्यानपि द्रमान् । तथा दहन्ति वेदज्ञाः कर्मजं दो पात्मनः ॥ ययाँ महाहदे लोएं क्षिपमप्सु विनश्यति। परमात्मरुतं पापं त्रयी दहति देहिनः ॥ न वेदवलमा- श्रित्य पापकर्मरतो भवेन् । अज्ञानाच्च ममानच, दहेक- ।

·तृतीयोऽध्यायः
म च नेतरन् । लपस्तपनि योऽरण्ये मुनिर्मूलफलाशनः
ऋचमेकां च योऽधीते तच्छत्तानि च तफलम् । वेदाध्या
सोऽन्वहं शत्या महायज्ञक्रियाक्षमाः । नाशयन्त्याशु पा
पानि महापातकजान्यपि ॥ इतिहासंघुराणायां चेदं समु
पचंहयेत् । विजेत्यल्पकताहेदो मामयं प्रतरिष्यति ॥
योजनाध्यापनाहानात्तथैवाहुः प्रतिग्रहात् । विमेषु न
संवेदोषो ज्वलनार्कसमा हिजाः। शास्थाने समुत्पन्ने
भक्ष्यमोज्यप्रतिग्रहे । आहारशुद्धि वक्ष्यामि तन्मे नि
गदतः शृणु। सर्ववेदपवित्राणि वक्ष्याम्यहमतः परम्
एषांजपैश्च होमैश्च शुध्यन्ति मलिना जनाः ॥ अघम
षणं देवव्रत शुद्धवत्यः शरत्समाः। कुष्माण्डाः पाप
मानाच दुर्गासावित्र्ययापिच ॥ शतरुद्रमथचशिरसं
विरूपणमहाव्रतम् । अतिष्ठन् गाः पदस्तोमाः सामनि
च्यातिस्तथा ॥ गारुडानि च सामानि गायत्री रैवतन्तयां
पुरुषवतञ्च भावन तथा वेदकृतानि च ॥ अलिङ्गा
बार्हस्पत्यञ्च चाकसूक्तन:ब्रुवंस्तथा ॥ गोसूक्तचाश्वत
क्तञ्च इन्द्रशद्देश्य सामनि । त्रीण्याज्यदोहानि स्यन्तरने
अग्नेतं वामदेव्यं सहूच । एतानि जप्यानि पुनाति पा-
याज्जानिस्मरत्वं लभते यदिच्छेत् । अग्नेरपत्य प्रथम से
वर्णः भूवैष्णवी सूर्यसुताश्व गावः ॥ लोकायस्तेन ।
चन्ति, दत्ता यः काञ्चन गाम्न महीञ्च दद्यात् ।। सर्वेषा-
मेचं दानानामेकजन्मानगं फलम् ॥ हाटकक्षितिधेनूंनां
सप्तजन्मानुगं फलम् । सर्वकामफेला रक्षा नद्यः पाय
सकर्दमाः । काञ्चना या प्रासादा तत्र गच्छन्ति गोन
दो वैशारच्यां पौर्णमास्यान्तुं ब्राह्मणान् सप्तपञ्चचा।

·उहाभिसंहितायाम्। तिलान् क्षौद्रेण संयुक्तांस्तर्पयित्वा यथाविधि । प्रीयता । धर्मराजैति तद्देश्मनि स चईते ॥ यावज्जीवकृतं पापन्तत् क्षणादेव नश्यति । सुवर्णानि तु यो दद्यात् समुरचं क- नमङ्गलमू॥ तिलैर्दद्यात्तु यो मिन्तस्य पुण्यफलं शृणु सरुवर्णा धरा धेनुः सशैलपनकानना ॥ या तु सागर पर्यन्ता भवेत्ता न संशयः । तिलान् कृष्णाजिने कृत्वा सवर्णमधुसर्पिषः॥ ददाति यस्तु विषाय सर्वन्तरति दुष्कृतम्। इति वृहाचेयस्मृतौ तृतीयोऽध्यायः॥ .. अथातो रहस्यप्रायश्चित्तानि व्याख्यास्यामः सामान्य म गम्यागमनन्दरन्नभोजनान्तौ रहस्यो रहस्य प्रकाशम्बा बनमनुतिष्ठेत् । अथवाप्सनिमज्जन् स मन्दोऽयं विरा वृत्य शध्येत् । गोवैश्यवूधेकन्यादूषणे इन्द्रशड इत्य पः पीत्वा मुच्यते ॥ वेदस्यैव गुणंजला सद्यःशोधन मु च्यते एकादशगुणान्वापि रूद्रानारत्य शध्यति॥ म हापातकोपपातकेयो मलिनीकरणेषयो मुच्येत। हिप- दानाम गायत्री वेदेवाजसनेयके विः कृत्वोऽन्तर्जले प्रो क्ष्य चिमुच्येत महैनसः॥ ब्राह्मणीगमने स्नात्वोदकुम्मा न साह्मणाय दद्यात् क्षत्रियाचश्यागमने तापसांस्विरा त्य शुध्यति । भूद्रागमने अघमर्षणं विरात्य शध्य नि । गुरुदारान् गत्वा वृषमहादशारत्या शध्यति अपे- यं पीत्वा अघमर्षणेनापः पीत्वा विशध्यति ॥ अशक्तः प्रायश्चित्ते सरायमनुशोच्य शध्येत । अग्निसोम इन्द्र सोम इति जपित्या कन्यादुषी चिमुच्यते॥ सोमं राजान मिनि जपित्वा विषदा अग्निदाच चिमुच्यन्ते । सर्वेषामे नपापानां सङ्करे समुपस्थिते । दशसाहस्रमत्यस्ता गा 4 ·। चतुथोऽध्यायः। यत्री शोधनी परा । ब्रह्महा गुरुतल्पी वाडगम्यागामी त थैव च ॥ स्वर्णस्तेयी च गोमाश्च तथा विस्त्रम्मघातकः । शरणागतधाती च कूटसाक्षी स्वकार्यकृत् ॥ एवमायेषु चान्येषु पापेष्वभिरताश्चरम् । प्राणायामांस्तु यः कुर्या तु सूर्यस्योदयनं प्रति ॥ सूर्यस्योदयनं प्राप्य निर्मला- धौतकल्मषाः। भवन्नि भास्कराकारा विधूमा इच पाव- काः॥नाहि ध्यानेन सदृशं पवित्रामिह विद्यते । श्चपाके ध्वपि सुजानो ध्यानेनैवात्र लिप्यते ॥ ध्यानमेव परोध म्ो ध्यानमेव परन्तपः । ध्यानमेव परं शौचं तस्माझा. नपरो चेत् ॥ सर्वपापपसक्तोऽपि ध्यायन निमिषमुच्य ते । पुनस्तपस्वी प्रवृति पक्तिपाचन पावनः ॥ इति उद्दात्रेयस्मृतौ चतुर्थोऽध्यायः। चतुरखं ब्राह्मणस्य त्रिकोणं क्षत्रियस्य च ॥ वर्तुलं चैव वैश्यस्य शूद्रास्याफ्युक्षणं स्मृतम् । ब्रह्मा विष्णुश्च रु द्रश्च श्रीहुताशन एवं च ॥ मण्डलान्युपञ्जन्ते तस्मा त कुर्वन्ति मण्डलम् । यातुधानाः पिशाचाश्च करावे व तथा सुराः ॥ हरन्ति रसमन्नस्य मण्डलेन विवर्जित म। गोमयैर्मण्डलं कृत्वा भोक्तव्यमिति निश्चितमय अक पति तस्यान्नं काका चान्द्रायणं चरेत् । यति ब्रह्मचारी च पकान्नस्यामिना चुप्तौ ॥ तयोरेन्नमदुत्त्वानु करवा चान्द्रायणं चरेत् । यतिहस्ते जलं दद्यादैा दयाँ त्-पुनर्जलम् ॥ तद्वैतं मेरुणातुल्यं तज्जलं सागरोपम- म्। वामहस्तैन यो सङ्क्ते पयः पिबति यो हिजः॥स रोपानेन तत्तुल्यमित्येवं मनुरब्रवीत् । हस्तदत्तास्तु ये स्नेहालवणं व्यञ्जनानि च । दातारै नोपत्तिष्ठन्ति भोक्ता ·रहाबिसंहितायाम्। भुतेच किल्विषम् ॥ असोज्यं ब्राह्मणस्यान्नं पलेन; निमन्त्रित्तम् । ब्राह्मणानं ददच्छूद्रः शूद्रांन्न ब्राह्मणो-द दन । उताचेताच मोज्यान्नौ फरका चान्द्रायणं चुरेन । अमृतं ब्राह्मणस्यान्नं क्षत्रियस्य पयः स्मृतम् ॥ वैश्य स्य नान्नमेवान्नं शूद्रान्वें रुधिरं स्मृतम् । शूद्रान्नेनोद संस्थेन योऽधिगच्छूति मैथुनम् ॥ यस्यान्न,तस्य ते पुत्रा अन्नाच्छुकः प्रवर्तते । शूद्रान्नरसपुशोऽधीयानोऽपि च नित्यशः ॥ जुच्चापि-जपंञ्चापि गतिमहान विन्दति यपिवेदमधीयानः शूद्रान्नमुपभुज्जते ॥ भूद्रो वेदफः लें याति शूद्रत्वं चाधिगच्छति । मृतसनकपुष्टाङ्गो, हिजः शंद्रानं भोजी च ॥ अहमेवं न जानामि कां का योनि ग- मिष्यति । श्वानस्तु सप्तजन्मानि नव जन्मानि शूकरः ।। गृधोऽष्टादश जन्मानि इत्येवं मनुरब्रवीत् । परपाकर पासन्ते ये हिजा गृहमेधिनः ॥ ते वै वरत्वं गृध्रत्वं स खंचानुभवन्ति हि । श्राइं दत्वाच काच मैथुनं योऽ. धिगच्छति ॥ भवन्ति पितरस्तस्य तन्मासे रेतसोभुजः। उच्छिष्टेन तु संस्पृष्टो द्रव्यहस्तः कथञ्जन ॥ भूमौ नि, धाय तुइच्यमाचान्तः शचित्तामियात् । स्पृशन्ति बिन्द वः पादौ य आचामयतः परान् ॥ भूमिगैस्तै:समाज्ञाता न तैरभयतोभवेत् । आचान्तोऽप्यशचिस्ताचंधावसान मनु-हतम् ।। उहतेऽप्यशचिस्तावद्यापनमण्डल शोधनम्। आसने पादमारौप्य ब्राह्मणो यस्तु-भाञ्जते । मुरवेन; मितं चान्नं तुल्यं गोमांसभक्षणमा उपदंशान्नशेषं याः भोजने मुवनिःसृतम् ॥ विजातीनाममोज्यं तत्कालका चान्द्रायण चरेत् । पीतशेपंतु यत्तीयं ब्राह्मणः पिचते पुः ·पञ्चमोऽध्यायः नः। अयं तद्भवेदम्भः पीत्वा चान्द्रायणं न्। आर्द्रपा दस्तु-भज्जीत नॉर्द्रपादसु संविशेत् ॥ आर्द्रपादास्तु म जानो दीर्घ-मायु रवाप्नुयात् । अनार्द्रपादशयनो दीर्घा श्रियमचाभुयात् ।। आयुष्य प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दे क्षिणामुरवः । श्रियः प्रत्यङ्-मुरवों भुङ्क्ते ऋतक्ते उ दसुरवः । शावे शवगृहं गत्वा श्मशाने चान्तरेऽपि वा। आतुर व्यन्जनं कृत्वा दूरस्थोऽप्यशचि सवेत् ॥ अतिकी न्ले शाहें तु घिराब मशविचेत् । संवत्सरेऽप्यतीते तुं स्पृचैवापों विशयति ॥ अशः स्वयमपान्यानशुड़ी स्तु यदि स्पृशेत् । स शंध्यत्युपवासेन फङ्क्ते कृच्छ्रेण स द्विजः ॥ सूतक सूतके स्पृश्वा स्मानं शाचे च सूतकै । भत्का पीत्वा तदज्ञानां दुपचासी व्यहं भवेत् ॥ मृण्मयां नाच पाबाणांन्दाहे-शाहि रिष्यते । स्नानादिषु मयु. ताना त्यागएच विधीयते ॥ सूतके मृतके.चैव मृतकेच पसूतके । तस्मात्तु संहताशौचे मृताशीचे न शध्यति ।। सूतकाद् द्विगुणं शावं-शावाद्दिगुणमार्तवम् । आर्तवा हिगुण सूति स्ततोऽधिशवदाहकः । अनुगम्येच्छ- यो प्रेत मज्ञातोबन्धमेव च । स्नात्वा सचैल स्पृश्याग्नि एत प्राश्य विशध्यति ॥ रजसा शध्यते नारी नदी के गेन शध्यति । भस्मना शुध्यते कांस्यं पुनः पाकेन म मयं । उदन्चदम्पासा स्नान क्षुरकम तथैव च । अन्त चल्या. रतीकुर्वन्न मजा भवतिं भवम् । दम्पत्योः शि- शूना साई सूतके दशमेऽहनि । स्नानं क्षौर पिता कु यदि भवेदानादियोग्यत्ता ॥ केशादि दूषिते तीरे न कु' योतिलतर्पणम् नाजिलमध्ये जलें देयं पितॄणां जलमिच्छ --- ·सुदाधिसहितायाम्। ताम् ॥ रात्रिं कुर्यान विभागन्नु हौ भागौ पूर्वएवत्तुमाउ तरांशः मनातन युज्यते ऋतुस्तुकैगा यदि पश्येत्तुं पूर्व करवारे मृतिः स्मृता । स्मात्वैन्द्रं व्रतमादाय-देव- ताप्यौ निचेदयेत् । अपूप लवणं सुनं गुडमिश्र तथाह चिः ॥ दत्त्वा ब्राह्मणपत्नीप्यो निशि भोजन मेव च । चतु धैऽहनि कर्तच्या ऋतुशान्तिश्च यत्नतः॥ पुण्याहं वाच- यित्वा तु होतव्यं सुद्धिमिच्छता-। विवाहे वितते तन्ले- होमकाल उपस्थिते ॥ कन्यामृतुमती दृष्या कथं कुर्वन्ति याज्ञिकाः । हविष्मत्या स्मापयित्वा वन्यवखैरलता म् । युञ्जाना माहुतिं कृत्वा ततः कर्म प्रवर्तते ॥ प्रथमे हनि चण्डाली दित्तीये ब्रह्मघातकी। तृतीये रजकी मी क्ता चतुर्थेऽ हानि शुध्यति ।। आर्त्तवाभिपुतां नारी चण्डा लम्पतित शुनम् । भोज्यान्तरे तु सम्पृश्यन स्नाला वार्च- सति जपेत् ।। आर्त्तवाप्तितां नारी दृष्या भुइन्ते तु काम तः ॥ तदन्ने उदयित्वा तु कुशवारि पिबेदपःो येता दवा तु यो फडन्ते भाजापत्यं विशोधनम् ।। आर्तवासितां- नारी मार्त्तवाभिप्लुतामिधः । भाषते यदि संमोहादुपचास स्तयोसवेत् ॥ उदक्याया: करेणाथ फरका चान्द्रायणं चं रेन। भाजापत्य मसत्याच्चेत् विरानं स्पृएभोजने ॥लहः स्त भोजने चैव विगुणं सह भोजने । चतुर्गुणं तदुच्छिष्टे पानीयेऽत्याईमेवच ॥ उदक्यायाः समीपस्थ मन्नं भुरका स्वकामतः । उपचासेन शुद्धिः स्यासिबेद् ब्रह्म सवर्चसम् आर्त्तया यदि चण्डास मुच्छिशत्तु अपश्यति । आस्नान कालान्नाभीयादासीना चाग्यता चाहिः ॥ पादच्छं ततः कुर्याद्ब्रह्म कूर्चे पिवेत् पुनः। बाह्मणान् भोजयेत्पवाहि- ·: पञ्चमोऽध्यायः। याणा मनुशासनात् ॥ आर्त्तवाक्षिप्लुतां नारी मार्तवाभिप्लु ता स्पेशेत ती स्नात्वोपवासं कुर्याती पञ्चगव्येन शध्यत: कृच्छ्रमेकचरेत्सा तु तदई चान्तरीकृते। आतुरा या मातुत्वास्निानकर्म कथं भवेत् ॥ स्नात्वा स्नाखो पुनः स्पृश्य-दशकद्वस्त्वनातुरीः । वस्त्रांपनयनं कृत्वा भस्म ना परिमार्जनम् ॥ दत्त्वात शक्तितो दानं पुण्याहून विशत ध्यति । ब्राह्मणानां करै मुक्तं तोयं शिरसि धारयेत् ॥ से तीर्थतदात्पुण्याहि शिष्टनरमुच्यते । रजस्वलाया: प्रेता- याः संस्कार नाचरेडिजः । ऊर्ध्वं विरात्रात् स्माताया:शा वधर्मेण दाहयेत् । रजस्वले च दे-स्पृष्टे चातुर्वर्णस्य याः स्त्रियः ॥ अतिकृच्छं चरेत् पूर्व कच्छमेकं कमेण तु। रज स्वलायाः स्नातायाः पुनरेव रजस्वला ॥ विंशतेर्दिवसाद विराबमशचिर्भवेत् । पतिका तु या नारी मानतो वि. शतेः परम् ।। रजस्वला तु सा मोक्ता प्राकूच नैमित्तिकं गरजा शंन्हा नारी शहवासाः पुनरातवदर्शने ॥ खंतु मलिनं त्यत्का-तिलमांप्मुत्य शध्यति । आतुरंना नसंप्राप्तौ दंशरुत्व स्त्वनातु स्नात्वा स्नाखा-स्पृशे- देनं ततः शहो भविष्यति । चन्द्रसूर्यग्रहे नाद्यात् स्मा बा मुक्तेतु सज्जते ॥ अमुक्तयो रस्तुगयो रयाद् दृस्खा परेऽहनि । यस्य स्वजन्मनक्षत्रे गृह्येते. शशिभास्करी॥ च्याधिःप्रवाहे मृत्युश्च दारिद्यञ्च महद्भयम् । तस्मा- दानं च-होमन देवताभ्यर्चनं जपम् ॥ कुर्यात्तस्मिन्- दिने युक्ते तस्य शान्तियिष्यति । सर्वं गङ्गासमं तोयं राहुयस्ते दिवाकरो। यो नरः समाति तत्तीर्थ, समुद्रे से बन्धने । उपोष्य रजनी मेकां राहुग्रस्ते दिवाकरस-

·विष्णुस्मृतिः।
पूजन्म कृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति। सोमेऽप्येवं सूः
युतुल्यं तस्मात् सर्च समाचरेत् ॥ १ ॥इति धात्रेयस्म
तौ पञ्चमोऽध्यायः॥
इति श्रीरात्रेयमोक्तं धर्मशास्त्रं संपूर्णम्।।
विष्णुस्मृतिः॥
महामंते! महापाज्ञ! सर्वशास्यविशारद ! ॥ अक्षीणक
मबन्धस्तु पुरुषों दिजसत्तम!। सततं किंजपन्जप्यं-
विबुधः फिमनुस्मरन् । मरणे यज्जपंजप्यं यञ्चे भाव
मनुस्मरन् । यच्चध्यात्वा दिजश्रेष्ठ! पुरुषो मृत्यु मांगतः
॥ परम्पद मचाभोति तन्मे वद महामुने । शौनक उ:
वाच॥ - इमेव महाराज! पृथ्षांस्ते पितामहः॥भीष्मं
धर्मभृतां श्रेष्ठं धर्मपुत्रों युधिष्ठिरः॥ युधिष्ठिर उवाच॥
॥पितामह ! महामाज्ञ! सर्वशास्त्र विशारदः॥प्रयाणी
काले यञ्चिन्त्यं सूरिभिस्तत्वचिन्तकैः । किन्तु स्मरन्
कुरुश्रेष्ठ! मरणे पर्युपस्थिते॥माप्नुयात् परमां सिद्धि
श्रोतुमिच्छामि तद्वद् ॥” भीष्म उवाच ॥ अद्भुतं च
हित सूक्ष्म उक्तं प्रश्नं त्वयानघ।। शृणुष्वाचहितो राजन्!
नारदेन पुरा श्रुतम् ॥ श्रीवत्साई जगद्दीज मनन्तं लोक
साक्षिणम्। पुरा नारायणं देवं नारदः परिपृष्टवान् ।।
॥नाउवाच॥ त्वमक्षरं परं ब्रह्म निर्गुणं तमसः परम् ।
आहुर्घयां परं धाम ब्रह्मादि कमलोद्भवम् ।। भगवन् ।
भूतभव्येश प्रधान जितेन्द्रियैः।। कथा भक्ते विचिन्
त्योऽसियोगिभिर्दहमोक्षिभिःमा किंजप्यंजपेन्नित्यं के

·पुमान-विम विष्णुस्मृतिः। ल्यमुत्थाय सानवः कथायुजन् सदा-ध्यायं हितः बंसनातनम् भीष्म उवाच॥ त्वान्तस्यतु देव पैंक्यिं वाचस्पतिः स्वयम् । प्रोवाच भगवान् विष्णुर्ना रदं वरदः प्रभुना श्रीभगवानुवांचा हन्त ते क 'ययिष्यामि इमां दिव्यामनुस्मृतिम् । मरणे मामनुस्मृ त्य प्राप्नोति परमां गतिम्...यासधीत्य भयाणे तु म, भाषायोपपद्यते । ओङ्कार मयत कृत्वा मां नमस्कृत्य नारदः।।। एकाग्रः मयोभन्चा इदं मन्त्र मुदीरयेत्। अवशेनापि यन्नाम्नि च्यते सद्यः सिंहजस्तैमंगैरिव ॥ ओमित्येव परं ब्रह्माशा चतं परमव्ययम् एतदुच्चारयन्मयो ब्रह्मभूयाय का सते॥ ब्रह्मा विष्णुश्व रुद्रश्च सर्वमो मिति चौच्यते। सम्पन्ने सरसंयान नम्यते च मुमुक्षभिः॥ मोक्षश्च- ज्ञानिनां भोक्तो मोहश्चाज्ञानिना स्मृतः। यस्य याहः विधोक्षाच स्तस्य ताग्विधों हरिः।। का भवन विः श्वात्मा भूतानां हितकाम्यया । सूजते आत्मनात्मान मात्मन्येव स्वमायया.। हरिरेच सतां नित्यं शरण्यंश रणार्थिनाम् ॥ नहि नारायणादन्य स्पिषु लोकेषु वि यते । सत्यमृतमसय्यं यस्मिन लोकाः समागराः ।। नएंव सजते लोकान् सृष्टिकाले जेगला तेजांसि ये ना दिव्यन्त महोत्पन्नेन तेजसामाचारुदेवात्मकं सर्व तत्तेजोऽपि हि नान्यथात वासनाद्या स्तु ये भावाः संना भवन्ति युगे युगे लोकत्रयहितार्थाय स्वोपकारांय नो हरिसायनोत्पद्यत्तेः विश्व यस्मिन्नेव प्रलिप्यतेगा क्षः रोक्षरविसंष्टस्तु सोऽच्युतः पुरुषोत्तमःला अध्यक्तं शाश्व ·विष्णुस्मृतिः। तं देवं प्रभावं पुरुषोत्तमम् । प्रपद्ये माजलिर्विष्णु मक्षय्यं भक्तवत्सलम् । पुराणं पुरुष दिव्य मद्भुतं लोकपाँचनम्॥ प्रपद्ये पुण्डरीकाक्षं देवं नारायणं हरिम् । लोकनाथं-स हस्राक्ष मक्षरं परमं पदम् ॥ भगवन्तं प्रपन्नोऽस्मि भू तपाच्यमविभुम् । शारं सर्व लोकाना मनन्तं विश्व तो मुखम् ॥ पद्मनाभ हषीकेशं प्रपद्ये सत्यमच्युतम्। हिरण्यगर्मी ममृतं भूगर्भ परतः परम् ॥ प्रभु विचम नाद्यन्तं प्रपद्येतं रविमझम् । सहस्रशीर्ष पुरुषं मह र्षि सत्यभावनम् ॥ प्रपद्ये सूक्ष्ममचलं वरेण्य माय पदम् । नारायण पुराणेशं योगात्मानं सनातनम् ॥ संज्ञानां सर्वसत्वाना भपये ऋचमीश्वरम् । यःमः सर्वलोकानां येन सर्वमिदं ततम् ॥ चराचरगुरुर्दैवः स मे विष्णुः प्रसीदतु । यस्मादुत्पद्यते ब्रह्मा पायोनिः पितामहः ॥ ब्रह्मयोनिहि विश्वस्य स में विष्णुः प्रसी दतु । चतुर्मिश्च चतुर्मिश्च हाश्यां पञ्चभिरेवच ॥ हूय- तेच पुनन्त्यिां स मैं विष्णुः प्रसीदतु । पर्जन्यः पृथिवी सस्य कालो धर्मः क्रियाक्रिय ॥ गुणाकरः स मे विष्णु रुदेवः प्रसीदतु । अग्निसोमाताराणां ब्रह्मरुद्रेन्द्र योगिनाम् ॥ यस्तेजयति तेजांसि स मे विष्णुः प्रसीदतु । कार्य्य कियाच करणं कर्ता हेतुः प्रयोजनम् । अकि- या करणी कार्य स मे विष्णुः मसीदतु ॥ शमीगर्भस्यू यो गर्मस्तस्य गर्तस्य यो रिपुः । रिगर्भस्य यो गर्भः स मे विष्णु: मसीदतुअबलो येन बालेन कंसमल्लो म हाबलः ।। चाणूरो निहतो रहेस मे विष्णुः प्रसीदतु । शं अन्यः करचरे यस्य स मे विष्णुः प्रसीदत्तु ॥ येन शान्ता- । ।

·विष्णुस्मृतिः।
रुपयों लोको दानवाश्च वशीहताः ॥ शरणं से भूतानां
समें विष्णुः प्रसीदतुं । योगाचास! नमस्तुभ्यं सवास।
चरम । सर्वादि वासनांद्यादि चारुदेवप्रधाननीय
ज्ञगर्भ हिरण्याङ ! पञ्चयज्ञ। नमोऽस्तु ते ।। चतुति पं
रन्धाम लक्षानन्दवरार्चित ।। अजस्त्वमगमः पन्यास
मूर्तिर्षिश्चमूर्तिया ।। श्रीकर्तः । पञ्चकालज्ञा नमस्ते
ज्ञानसागर । अव्यक्तांमक्तमुत्पन्नमव्यक्ताद्यः परोक्षं
यस्मात्परतरंन्नास्ति तमस्मि शरणंगतःन प्रधा-
नों नचं महान पुरुषश्चेतनोपजः । अनयोग्यः परतरस्तं
मस्मि शरणं गतः । चिन्तयन्तोऽपि यन्नित्यं ब्रह्मेशानाद
यामसुंम् ॥ निश्चय नाधिगच्छन्ति तमस्मि शरणं गतः।
जितेन्द्रिया जितात्मानो ज्ञानध्यानपरायणाः ॥ यं माय
न निवर्तन्ते तमस्मि शरणं गतः। एकांशेन जगत् केल्न
मवष्य विक्षः स्थितः । अगायो निर्गुणो नित्यस्तम
स्मि-शरणं गतः । सोमाग्निगतन्तेजों याचं तांरामयी
द्युतिः । दिविं संजायते यो यः स महात्मा मसीदतु ।सू
मध्यस्थितः सोमस्तस्यामध्येच यास्थिता । भूतबाहा
चरा दीप्तिः सं महात्मा प्रसीदत्तु । सगुणे निर्गणन्यासी
लक्ष्मीवॉन चेतनो ह्यजः॥ सूक्ष्मः सर्वगतो देही स महा
त्मा मंसीदतु । सारख्ययोगाश्च ये चान्ये सिद्धाभ्यापर
मर्षयः गाय विदित्वो विमुच्यन्ते स महात्मा प्रसीदतु ।
व्यक्तः समधिष्ठाताधचिन्त्यः सदसत्परः ।। आस्थितः म
कृति भुक्ते स महात्मा प्रसीदतु । क्षेत्रज्ञः पञ्चधा मुई
तै महर्ति पञ्चभिरबैः । निर्विकार! नमस्तेऽस्तु साक्षि
क्षेधिवस्थितः अतीन्द्रिय! नमस्तुत्य लिङ्गैर्व्यक्तैर्न

·। विष्णुस्मृतिः। मीयसे॥ येच खां नाभिजानन्ति संसारे सञ्चरन्ति ते का मक्रोधविनिर्मुक्ता भक्तास्त्वां प्रविशन्ति च ॥ अव्यक्तम- त्यहङ्कारा मनौतेन्द्रियाणिच। त्वयि तानि चलेषु त्वंग तेषुत्वं नते त्वयि ॥ एकत्वान्यत्वनानात्वं ये विदु र्यान्ति ते परम् । समोहं सर्वभूतेषु न मे देष्योऽस्ति नर्षियः ॥स मत्वमक्षिकान्तम्भक्त्या नान्यचेतसः । चराचरमिदं सर्वं भूतयामैचतुर्विधम् ॥ त्वया त्वय्येच तत्वोतं सूत्र म णिगणाइच । मष्टा ! भौक्तासि कूटस्थो यतत्त्वस्तत्वसं- शितः॥ अकर्ता हेतुरचरः पृथगात्मन्यचस्थित्तः । न मेमू तेषु संयोगो न भूतत्वगुणाधिकः ॥ अहङ्कारेण बुझा वा न मे योगास्थिभिर्गुणैः । न मे धर्मो धर्मो वा ना मनोजन्मया पुनः ॥ जरामरणमोक्षार्थ त्वां मपन्नोड स्मि सर्वगः । विषयैरिन्द्रियैर्चापि न मे भूयः समागतः॥ ईश्वरोऽसिजगन्नाथ। किमतःपरमुच्यते । भक्तानां यदि तं देच! तद्देहि विदशेश्वरा ॥ पृथिवीं यातु मे घ्राणं या तु में रसनङ्गलम् । रूपं हुताशनं यातु स्पर्शी यातुच: मारुतम् ॥ श्रोत्रमाकाशमप्येतु मनो बैंकारिकं पुनः। न्द्रियाणि गुणान् यातु स्वासु स्वासु च योनिषु ॥ पृथिवी यातु सलिलमापोऽग्नि मनलाऽनिलम् । वायुराकाशम: प्येत मनश्चाकाशमेवच ॥ अहङ्कारं मनो यातु मोहन सर्वदेहिनाम् । अहङ्कारस्तथा बुदि बहिरव्यक्तमेवच॥ मधाने माने यातें गुणसाम्ये व्यवस्थिते । घियोगः सकरणैर्गुणैर्भूतन मे यत् ॥ सत्वं रजत्तमश्चैव रुति प्रविशन्तु मे। निष्कैवल्यं पदं देवकांक्षितं परमं: तपः॥ एकीपाँचस्त्वया मेऽस्तु न मे जन्म भवेत्पुनःनि

·विष्णुस्मृतिः।
मो भगवते तस्मै विष्णवे प्राविष्णचे । वहुद्धिस्तद्गता
णस्त्वद्भक्तस्त्वत्परायणः ॥ त्यामेवाईस्मरिष्यामि मरणे
पर्युपस्थिते । पूर्वदेहे कृता ये मे व्याधयः विशन्तु -
माम् ॥ आर्दयन्तु च दुःरवानि ऋणं मे न भवेदिति । उ
पदिष्टन्तु मे सर्वं व्याधयः पूर्वचिन्तिताः ॥ अनृणो गन्तुं
मिच्छामि तद्विष्णोः परमम्पदम् । अहं भगवतस्तस्य में
मवासः सनातनः ॥ तस्थाह नपणश्यामि सच मेन
प्रणश्यति । कर्मेन्द्रियाणि संयम्य पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि-
च॥ दशेन्द्रियाणि मनसो अहङ्कारेण वा पुनः । अह
ड्रारं तथा बुन्दौ बुदिमात्मनि योजयेत् ॥ आत्मबुद्दीन्द्रि
यंपश्येद्बुद्धौ बुद्दे परायणम् । ममायमपि तस्याह येन
सर्वमिदन्ततम् ॥ आत्मनात्मनि संयोज्य ममात्मन्यनुसंस्म
रेत् । एवं बुद्दे परंबुद्दा लाते न पुनर्भवम् ।। ओं नमो से
गवते तस्मैदेहिनां परमात्मने । नारायणाय भक्तानामेक
निष्ठाय शाश्वते ॥ हृदिस्थायच भूतानां सर्वेषां च महास
ने। इमामनुस्मृतिन्दिव्यां वैष्णवीं पापनाशनीम् ॥ स्वय
म्बिवुन पठेयत्र तत्र समन्यसेत् । मरणे समनुप्राप्ते
यस्त्विमामनुसंस्मरेत् ॥ अपि पापसमाचारः स याति
परमाङ्गलिम् । यद्यहङ्कारमाश्रित्य यज्ञदानवपक्रिया:
॥कुर्चस्तत्फलमानोति पुनरावर्तते नतुं । अन्यर्चयन
पितृन्देवान पठन जुनूं बलिन्दन ॥ ज्वलदग्निं स्म
रेघौं मां लभते परमाङ्गनिम् । यज्ञोदानं तपः कर्म पा-
वनानि मनीषिणाम् ॥ यज्ञोदानं तपस्तस्मात्कुर्यादा
शाविवर्जितः। पौर्णमास्याममावास्यां हादश्यां च वि
शेषतः ॥ श्रावयेच्छद्दधानांश्चमद्भक्तांश्च विशेषतः ।

·विष्णुस्मृतिः। नम् इत्येव यो ब्यान्मद्क्तः भद्दयान्वितः ॥ तस्याक्षयो पावेल्लोकः श्वपाकस्यापि नारद!। किं पुनर्ये यजन्ते- मां साधकाविधिपूर्वकम् ॥ भद्दावन्तो यतात्मान स्ते मां यान्ति मदाश्रिताः । कर्माण्याद्यन्तवन्तीह मद्भक्तोऽ नन्तमश्नुते ॥ मामेच तस्माद्देवर्षे! ध्याहि नित्यमतन्द्रि तः । अवाप्स्यसि तपःसिईि लत्यसेच पदं मम । अ ज्ञानामिच्छ्या ज्ञानं दद्याइौपदेशनम् ॥ कलमांचा थिवीं दद्यात्तेन तुल्यं न तफलम् । अस्मात् पदेयं साधु यो जन्मबन्धभयापहम् ॥ अवमेधसहस्राणां सहल 'यः समाचरेत् । नासौ फेल मयामोति मद्भक्तैर्यदचाप्यने ॥भीष्मउवाच ॥ एवं पृष्टः पुरातेन नारदेन सरर्षिणा। यदुवाच तथा शंभुस्तदुक्तं तव सनत! ॥ त्वमप्येकमना भूखा ध्येयं ज्ञेयं गुणाधिकम् । जसर्चेण भाचेन परमा मौन मध्ययम् ॥ श्रुत्वैतत् नारदी वाक्यं दिव्यं नारायणे रितम् । अत्यन्त भक्तिमान् देवे एकान्तित्व सुपेयिवान्॥ नारायेण मृषीम् देवं दशवर्षाण्यनन्यसाक् । इदं जपून्व पामोति तद्विष्णोः परमम्मदम् ॥ किं तस्य बहुभिर्मन्त्रैः किं तस्य बहुभिर्चतैः । नमो नारायणायेति मन्लः सर्चा र्थसाधकः । नारायणाय नम ओ मिति वेदमन्नं योनि त्यमेव मनसापि समाप्त्यसेच्चू । पापैः प्रमुच्य परमेमू पयानि विष्णो:स्थानं हि सर्व मिति वेदविदो बदन्तिः।। कि तस्य दानैः कित्तीयः किंतपोषिः किमध्वरैः । यो नित्यं ध्यायत्ते देवं! नारायण मनन्यधीः ।।चीरवासा जपी वापी विदण्डी मुण्ड एपचा। भूषितो चा हिजश्रेष्ठ । न लिङ्गं ध. मकारणम् ।। ये नृशंसा दुरात्मानः पापधर्मविवर्जिताः ।

·विष्णुस्मृतिः। तेऽपि यान्ति परं स्थानं नारायणपरायणाः। अन्यथा म न्दबुद्धीनां प्रतिभाति दुरात्मनाम् । कुतर्कज्ञानदृष्टीनां विमा तन्द्रियवर्मनाम् ।। नमो नारायणायेति ये विदुर्ब्रह्म शा श्वतम् । अन्नकाले जपन्लेति तहिष्णोः परमं पदम् आ चारहीनोऽपि मुनिपचीर! पत्त्याविहीनोऽपितु मिन्दिनोऽपि कीयहिनारायणशब्दमा विमुक्तपापी विशतेऽच्युतांङ्गति- म् ॥ कान्तारवनदुर्गेषु कृक्नेष्वापस संयुगे। दस्युभिः सनिरोधेच नामानि मी सकीर्तयेत् ॥ न दिव्यपुरुषो धी मान् येषु स्थानेषु मां स्मरेत् । चौरव्यान महासन रैरपि न बाध्यते ॥ जन्मान्तरसहस्रेषु तपोध्यानसमाधि शिः। नराणां क्षीणपापानां कृष्णशक्तिः पजायते ना म्मोस्तूि यावति शक्तिः पाप निर्हरण हरेः । श्चपचोऽपिन सिक क्षमस्तावन्न किविषम् ॥ न तावत् पापमस्तीह.. यावन्नामहतं हरेः ।। अतिरेक भयादाहुः प्रायश्चित्तान्त रंबुधाः ॥ गत्वा गत्वा निवर्तन्ते चन्द्रसूर्यादयोग्रहाः । अद्यापि न निवर्तन्ते द्वादशाक्षरचिन्तकाः ॥ न वासदेवा परमस्ति मङ्गलं न वासदेवात्परमस्ति पावनम् । न पासु देवात्परमस्ति दैवतं न चारुदेवं प्रणिपत्य सीदति ॥ . मां रहस्यां परमामनुस्मृति सम्पत्य लपलेन नैमि कीम्। विहाय दुःखानि विमुच्य सङ्कटान स वीतरागो विचरेन्मही मिमाम् ॥ गङ्गाया मरणं चैव हेदा भक्तिच केशवे । ब्रह्मविद्याप्रचोधश्च नाल्पस्य तपसः फलम् ॥ ॥ इति विष्णुस्मृतिः समाप्ता ॥ -

·विष्णुस्मृतिः।
श्रीगणेशाय नमः।
ब्रह्मराभ्यां व्यतीतायां प्रबुद्दे पद्मसम्भवे । विष्णुः सिसृषुई
तानि ज्ञात्वा भूमिजलानुगाम् ॥ जलक्रीडाहरुचि शाक
ल्पादिषु यथा पुरा । वाराहमास्थित्तोरूपमुज्जहार वसु
न्धराम् ॥ वेदपादो यूपदंशः कतुवऋश्विनामुखः । अ
निजिह्वो दारोमा ब्रह्मेशीर्षो महातपाः ॥ अहोरात्रेक्ष
णो दिव्यो वेदाङ्ग-प्रतिभूषणः । भाज्यनासः श्रवस्तुण्डः
सामघोषमहास्वनः ।। धर्मसत्यमयः श्रीमान क्रमविक्रम
सत्कृतः । पायश्चित्तमयोचीरः प्रांशुजानुर्महारषः ॥ उ
दावन्यो होमलिङ्गो वीजौषधि महाफलः । वेद्यन्तरात्मा
मन्नस्फिगविकृतः सोमशोणितः॥ वेदस्कन्धो हविर्ग
न्धो हव्यकव्यादिवेगवान् । प्राग्वंशकायो द्युतिमान् ना
नादीक्षाभिरन्वितः ॥ दक्षिणादयो योगमहामन्त्रमयो
महान् । उपाफम्मोष्ठरुचिरः पवावर्तषणः ॥ नाना
छन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः । छायापलीसुहायो
ऽसौ मणिशृङ्ग-इवोदितः ॥ महीं सागरपर्यन्तां सशैलचन
फाननाम् । एकार्णचजलाधामेकार्णवगतः मशः ॥दंष्ट्रा
ग्रेण समुहत्य लोकानां हितकाम्यया । आदिदेवो महा
योगीचकार जगतीं पुनः ॥ एवं यज्ञवराहेण भूत्वा भू
तहितार्थिना । उहता थिची सर्वा रसातलगता पुरा ॥
उहत्य निचले स्थाने स्थापित्ताच तथा स्वके । यथास्था
न विभज्यापस्तद्गता मधुसूदनः ॥ सामुग्यश्व समुद्रेषुः
नादेयाश्च नदीषु च । पल्वलेघुच पावल्यः सरसच सः
रोचराः ॥ पातालसप्तक चके लोकानां सप्तकं तथा ।दीपाः

·विष्णुस्मृतिः। नामुदधीनान स्थानानि विविधानि च ॥ स्थानपालांच्लोक पालान्नदीशैल वनस्पतीन् । ऋषीश्च सप्त धर्मज्ञान . दान् साङ्गान् सरासराने । पिशाचोरगगन्धर्चयक्षरा क्षसमानुषान् । पशपक्षिमृगाद्यांश्च भूतगामं चतुर्चि- धम् ॥ मेघेन्द्रचापसम्पातान यज्ञांश्च विविधांस्तथा।ए चं वराहो भगवान कृत्वेदं सचराचरम् । जगज्जगाम लो कानामविज्ञातां तदा गतिम् ॥ अविज्ञानां गति याने देव देवे जनाईने। वरुधा चिन्तयामास कातिम्, माविष्य ति॥ पृच्छामि कश्यपं गत्वा संमे वक्ष्यत्यसंशयम् । म दीयां बहते चिन्तां नित्यमेव महामुनिः । एवं सा निश्च यं कृत्वा देवी स्वीरूपधारिणी । जगाम कश्यपंद्रह्म ह एयास्तान कश्यपः॥ नीलपङ्कजपत्राक्षी शारदेन्दु नि माननाम् । अलिसचालकां श्रुत्रां बन्धुजीचाधरौं शु भाम् ॥ सेशचस्पृष्टदेशनां चारुनासां नत्वम् । कम्बूकण्ठी संहतो पानोरजघनस्थलीम् ॥ घिरेजेतु स्तुती यस्याः समौ पीनौ निरन्तरौ। मुत्तेभकुम्मसङ्का शौ शातकुम्मासमद्युत्ती ।। मृणालकोमलौ वाह करौ कि- शलयोपमौ। रुक्मस्तम्भनिभावूर गूदे क्लिष्टे चजानु नी । जइन्धे विरोमेरूषमे पादवित्तिमैनोरमौजघन अघनं मध्यं यथा केशरिणः शिशोः॥ मनायूत्ता न- वास्तामा रूपं सर्वमनोहरम् । कुर्वाणां बीक्षित नित्यं नीलोसलयुता दिशः ॥ कु णां प्रभयादेवी तथा वि तिमिरा दिशः । ससक्ष्मशक्लचसनां रसोत्तमविभूपित्ता म्॥ पदन्यासै समती सपशामिव कुर्वतीम् । रुपयौं चनसम्पन्नां विनीतबदुपस्थिताम् ॥ समीपमोगता र ·है विष्णुस्मृतिः। या पूजयामास कश्यपः। उपांच तां वरारोहे ! विज्ञातं ह दत्तं मया ॥धरे! तब विशालाक्षी। गच्छदेवि । जनाईन । स ते वक्ष्यत्यशेषेण भाविनी ने यथास्थितिः॥क्षीरो दें वसतिस्तस्य मया ज्ञाता शमानने।। ध्यानयोगेन चा बङ्गिः ! नज्ज्ञानं नत्मसादतः ॥ इत्येवमुक्ता सम्पूज्य कश्य पंचधानतः । प्रययौ केशवं द्रष्टुं क्षीरोदमय सागरम्॥ सा ददर्शामृतनिधि चन्द्ररश्मिमनोहरम् । पचनक्षोभस- जातवीचीशतसमाकुलम ॥ हिमवच्छतसमशं मण्ड लुमिवापरम्। चीनीहरौर्धचरित्तैरालयानमिव क्षितिम्॥ तैरेय भुगतां चन्द्रे विदधानामिवानिशम् । अन्तरस्थेन हरिणा विगताशेषकल्मषम् ॥ यस्मात्तस्मात्तु वियन्तं सम्वृत्वां तनुमूर्जिताम् । पाण्डरं खगमागम्यमधोफवन- वर्तिनम् ॥ इन्द्रनीलकडाराढ्यं विपरीतमिचाम्बरम् । फला बलीसमुद्भूतवन सङ्घसमाचितम् ॥ निम्मोकिमिव शेषाहे विस्तीर्ण तमतीव हि । तं हवा तत्र मध्यस्थं ददृशे केश चाउयम् । अनिद्देश्यपरामाप्यमनिर्देश्यईि संयुतम् । शे पपर्य्यदृशं तस्मिन् ददर्श मधुसूदनम् ॥ शेषाहिफ़णर; लांशदुर्चिमाष्य सेवाम्बुजम् । शशाङ्के-शतसङ्काशं सूर्य्या युतसमभूभम् ॥ पीतवाससमक्षोन्यं सर्वरत्नविभूषितम् मुकुटेनार्कचर्णेन कुण्डुलाश्यां विराजितम् ॥ संवाझैमाना दि-युगं उभ्या करतलैः शुफौः । शरीरधारिभिः शरैः सेव्यमानं समन्ततः॥ तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं ववन्दे मधु- सूदनम् ।जानुभ्यामपनी गला विज्ञापयति चाप्यथ॥ उन्हनाई त्वया देव! रसातलतल-ता। स्वे स्थाने स्थापि ताधिष्णो लोकानां हितकाम्यया ॥ तबाधुना मे देवेश।

·५७ प्रथमोऽध्यायः। का प्रति भविष्यति। एवमुक्तस्तदा देव्या देवो वचनम- ब्रवीत् ॥ वर्णाश्रमाचाररताः शास्त्रैकतत्परायणाः । बांध रे! धारयिष्यन्ति तेषां तद्भार आहितः । एवमुक्ता बस मत्ती देवदेवमभाषत । वर्णानामाश्रमाणाचं धान ब- द सनातनान् ॥ त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि त्वं हि मे परमा गतिः । नमस्ते देव! देवेश! देवारिबलसूदन!। नारायण। जगन्नाथ! शङ्खचक्रगदाधर! ॥ पद्मनाम हषीकेश! महाबलपराक्रम! । अतीन्द्रिय! सदुष्यार! देव । शार्ङ्गध. नुर्द्धर! ॥ वराह ! भीम। गोविन्द! पुराण। पुरुषोत्तम! हि रण्यकेश विश्वाक्ष! यज्ञमूर्ते। निरन्जन!॥ क्षेत्र क्षेत्र- ज्ञ! लोकेश! सलिलान्तरशायक! । यन्त्रमन्लवहाचिन्त्य! वेदवेदाङ्गविग्रह!॥ जगतोऽस्य समयस्य सृष्टिसंहारका रक! ॥ सर्वधर्मज्ञ। धङ्गि! धर्मायोने! चरपद! । धि- व्वंकूसेनामृत ! व्योम! मधुकैटसदन ! ॥ हत्तां यह णाय! सर्व सपियंपद!। वरेण्यानघ! जीमूताच्य या निर्वाणकारक। ॥आप्यायन! अपांस्थान ! चैत- न्याधार! निष्क्रिय! । सप्तशीर्षाध्वरगुरो ! पुराण! पुरु षोत्तम! ॥ अवाक्षर! ससूक्ष्मेश! भक्तवत्सलपारन।। वंगतिः सर्वदेवानां त्वं गतिर्ब्रह्मवादिनाम् ॥ तथा विदि तवेद्यानां गतिस्त्वं पुरुषोत्तम!। प्रपन्नासिम जगन्नाथाच वं वाचस्पतिं पाम् ॥ सुब्रह्मण्यमनाधष्यं सरयेलं च समदम् । महायोगवलोपेतं प्रभिगर्म तार्चिषम् ।।वा सदेचं महात्मानं पुण्डरीकाक्षमच्युतम् । सरासरगुरुं देवं वितुं भूतमहेश्वरम् ।। एकच्यूह चतुकं जगत्कार कारणम् । बेहि मे भगवन! धम्मश्चिातुर्वर्ण्यस्य शा

·!
विष्णुस्मृतौ।
श्वत्तान्ः॥ आश्रमाचारसयुक्तान सरहस्यान् ससंग्रहा-
न्। एवमुक्तस्तु देवेशः पुनः क्षोणीमभाषत। शृणु दे
विधिरे। धम्मश्चिातुर्यस्य शाश्वतान् । आश्रमाचा
रसंयुक्तान्सरहस्यान ससंग्रहान्ः। ये तु त्वां धारयिष्य
न्ति सन्तस्तेषां परायणान् । निषण्णा भावः वामोस की
जनेऽस्मिन् वरासनेत फरवासीना निबोध धम्मान्नि
गदतो मम शत्रुचे वैष्णवान् धान सरवासीनााधरी
तंदा-
1॥इति वैष्णवे धर्मशास्त्र प्रथमोऽध्यायः॥1
बाह्मणः-क्षत्रियो वैश्य शूद्रश्येति वर्णाश्त्वारः । तेषामा
या दिजातयः । तेषां निषेकाद्यः श्मशानान्तो मन्लवन-कि-
यासमूहः । तेषाञ्च धम्माः ब्राह्मणस्याध्यपयनं क्षात्रयः
स्य शस्यनिष्ठता वैश्यस्य पशपालनं शूद्रस्य द्विजातिशतः
भ्रूषा। दिजानां यजूनाध्ययने । अथैतेषां वृत्तयाबाम
णस्य याजनप्रतियही क्षत्रियस्य क्षितित्राणं कृषिगोरक्षया
णिज्यकुसीदयोनिपोषणानि वैश्यस्य, शूद्रस्य सर्वशिल्पान
नि। आपद्यनन्तरा-वृत्तिः। क्षमा सत्यं दमः शौचं दानमिः
न्द्रियसंयमः ।, अहिंसा गुरुशभूषा तीर्थानुसरणं दया।
आर्जवत्त्वमलोपश्च देवब्राह्मणपूजनम् । अनन्यस्या
च तथा धर्माः सामान्यउच्यते ॥ इति धैष्णवे धर्मशान
स्र-हितीयोऽध्यायः ।।
अथ राजधाः॥ना मजापरिपालनं वर्णाश्रमाणां स्वे
स्वे धर्मे व्यवस्थापनम् । राजा बजाङ्गलं पंशयं शस्यो
पतं-देशमाअयेतः वैश्यभूद्रपादञ्चत धन्वनृमहीपारि
क्षगिरिदुर्गाणामेन्यतमं दुर्गमाश्रयेत् तत्र यामाध्यन्त
क्षानपि कुर्यात् । दशाध्यक्षान् । शंताध्यक्षान् । देशाध्य

·तृतीयोऽध्यायः। क्षांश्चगाग्रामदोषाणां यामाध्यक्षः परीहार कात् । अ शक्तो.दशयामाध्यक्षाय निवेदयेत । सोऽप्यशक्तः शता ध्यक्षाय । सोऽप्यशक्तो देशाध्यक्षाय देशाध्यक्षोऽपि से त्सिना दोषमुच्छिन्द्यात् ।। आकर शुक्लतरनागवनेष्वाप्ता नियुजीत । धर्मिष्ठान धर्मकार्येषु । निपुणानर्थकार्य छु। शूराना संग्रामफेमस । उग्रानुग्रेषु षण्डॉन स्वीषु अजान्यो वेल्यर्थं सम्बत्सरेण धान्यतः षष्ठमंशमादद्या त् । सर्वशस्येश्यश्च विकं शतम् । पशाहिरण्येन्यो वो भ्यश्च । मांसमधूतौषधिगन्धमूलफलरसदारु पत्राजि नमंदाण्डाश्मभाण्डवेदलेन्यः षष्ठभागम् । ब्राह्मणेभ्यः करादानं न कुर्यात् ते हि राज्ञो धर्मकरदाः । राजा चप जाण्यासरुतदुष्कृत षष्ठांशभाक । स्वदेशपण्याच्च शुल्कों शंदशममादद्याता परदेशपण्याच विशक्तिमम् । शल्क स्थानमपनोमन सापहारित्वमाप्नुयातू ग शिल्पिनः क मजीविनश्च शूद्राश्च मासेनैकं राज्ञः कर्माकुय्युः । स्वाम्य मात्यदुर्गकोशदण्डराष्ट्रमित्राणि महत्तयः । नषकांश्च हः न्यान् । स्वराष्ट्र परराष्ट्रयोन चारचक्षुः स्यात् । साधूनां- पूजन कुर्यात् । दुपांच हन्यातु । शत्रुमिबोदासीनमध्यमे घु सामभेददानदण्डान यथाई ययाकालं प्रयुञ्जीत । सन्धिषिमहयानासनसंश्रयधीभावांश्च यथाकालमा श्रयता चैत्र मार्गशीर्षे वायानां यायात् । परस्य च्य सने वा। परदेशावाप्तौ तद्देशधम्मन्निोच्छिन्द्यान् । प. रेणाप्तियुक्तस्य सर्चात्मना राष्ट्रं गोपायेत् । नास्ति राज्ञो' समरे तनुत्यागसहशो धर्मः गोब्राह्मणेनृपतिमित्रों नदारजीवितरक्षणाचे हतास्ते स्वर्गमाज: वर्णसङ्कर ·विष्णुस्मृतौ। रक्षणार्थ च राजा पुरावाप्ती तु तब संकुलीनमभिषिञ्चे- त् । न राजकुलमुच्छिन्द्यात् । अन्यत्राकुलीनराजकुला- त्। मृगयाक्षस्त्रिपानेष्वभिरति नकुर्य्यात् । पापार ध्यदण्डपारुष्ये चे नार्थदूषणं कुर्यात् । आद्यहाराणि नोच्छिन्द्यात् । नापास्यात् । आकरेण्यः सर्वमा दयात् ॥ निधि लब्ध्यातदई ब्राह्मणेभ्यो दद्यातू दितीय मई कोशे प्रवेशयेत् । निधि ब्राह्मणो लब्ध्या सर्वमादधा न्। क्षधियश्चतुर्थमेशं राज्ञे दद्यात् चतुर्थमंशं ब्रामणेत्यो ईमादद्यात् । वैश्यश्चतुर्थमंशं राज्ञे दद्यात् चतुर्थमंशं ब्राह्मणे- योऽईमंशमादद्यात् । शूद्रश्याचाप्त दादशया विभज्य पञ्चां- शान् राज्ञे दद्यात् पञ्चाशान ब्राह्मणेत्याशयमादया त्। अनिवेदित विज्ञातस्य सर्वमपहरेत् । स्वनिहितादा जेवालणवन हादशमंशं दयः । परनिहितं स्वनिहित- मिति चुस्तत्सम दण्डमाव्हेत् ॥ बालानाथस्त्रीधनानि चू राजा परिपालयेत् । चौरहतं धनम्चाप्य सर्वमेव स चर्णेश्यो दद्यात । अनवाप्ये च स्वकोशादेव दद्यातून शान्तिस्यत्ययनैदेचोपघातान प्रशमयेत् । परचेकोप घातांश्च शस्मनित्यत्तया। वेदेतिहास धर्मशास्त्रार्थ शलं कुलीनमच्यई तपस्विनं पुरोहितच्च वरयेत् । शुची नलुब्धानवाहिताञ्छक्तिसम्पन्नान् सर्वार्थेषु च सहाया न स्वयमेव व्यवहारान् पश्ये विद्याद्राह्मणैः साईम्च्य चहारदर्शने माह्मणं वा नियुच्यात् । जन्मकर्मव्रतोपे- ताच राज्ञा सभासदः कायारिपी मित्रेच ये समाः का- मक्रोधुत्तोनादिभिः कार्यार्थिमिरनाहााराजा चस र्विकार्येषु सम्बत्सराधीनः स्यात् । देवब्राह्मणान सतत- ·तृतीयोऽध्यायः । मेवं पूजयेत् । यद्धसेवी भवेत् । यज्ञयाजी च । नचास्य विषयाब्राह्मणः क्षधात्तोऽवसीदेत् । नचान्योऽपि सक मनिरतः । ब्राह्मणेभ्यश्या शचं प्रतिपादयेत् । येषाज- प्रतिपादयेत्तेषां स्वश्यानन्तरप्रमाणं दानच्छेदोपवर्णन जापटे ताम्रपत्रे वा लिखितं स्वमुद्राङ्कित्तञ्चागामिनपति ज्ञापनार्थ दद्यातुः । परदत्ताच पानापहरेत् । ब्राह्मणे प्रत्यः सर्वदायान् प्रयच्छेत् । सर्वतस्त्वात्मानं गोपायेत रु दर्शनश्च स्यात् । विषघ्नांगदमन्लधारी वनापरीक्षि तमुपयुङ्ग्यात् । मितपूर्वाभिमाषीः स्यात् । यध्येय पिन मधुकुटीमाचरेत् । अपराधानुरूपञ्च दण्ड-दण्ड्येषु गदापयेत् । सम्यग्दण्डप्रणयनं कुर्यात् । हित्तीयमप: राधन कस्यचित् क्षमेतः। स्वधर्मामपालयन्नादण्ड्यो नामास्ति राज्ञः यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डपति निर: प्रजास्तत्र विवईन्तो नेता चेत् साधु पश्यति। स्वराष्ट्र न्यायदण्डः स्याङ्शदण्डम शत्रुषुः। सहस्वजि मास्निग्धेषु ब्राह्मणेषु-क्षमान्चित्तः । एवंद्वत्तस्यानृप- तैः शिलोछैनापि जीवतः । विस्तीर्यते यशोठोके तैलबिन्दुरिचामासिः। प्रजासुरचे सरपी राजा तुद्दुःरचे य दुःचितः । स कीर्तियुक्ती लोकेऽस्मिन भेत्त्य स्वर्ग महीयते।।। इति वैष्याचे धर्मशास्त्रे तृतीयोऽध्यायः॥ जालस्यार्कमरीचिंगत जलसरेणुसंज्ञकमा तदष्टकं लिरच्यातिनयं राजसर्षपः। तत्रय गौरसर्षपः । ततष ट्कं यवः तनयं कृष्णमन्त्तित्पञ्चक-माषः तबाद शकमक्षाईम। अनाईमेव सचतुषिकं सवर्णः । चतुः -सवर्णको निष्का देहष्ण समते रूप्यमाषक: तत्

·विष्णुस्मृतौ।।
षोडशकं धरणम् । ताम्रकार्षिक कार्षापणः। पणानां
शते साई प्रथमः साहसः स्मृतः । माध्यमः:पज चि
ज्ञेय सहलं वेच चोत्तमः।-- ॥ इति वैष्णवे धर्मः
शास्ये चतुर्थोऽध्यायः ला जो TRIVE
अथ महापातकिनी ब्राह्मणवज सर्वे बध्यान,शारी
रोब्राह्मणस्य दण्डः । स्वदेशाहाह्मणं रूताईं विवास:
येत् । तस्य च ब्रह्महत्यायामशिरस्क पुरुष ललाटो
कुर्यात् । सराध्यजं सरापाने । श्चपदं स्तये। भंग गुरु
तल्पगमने। अन्यत्रापि वध्यकमणि तिष्ठन्तं समय)
नमसतं-विवासयेत् । कूटशासनकर्तेश्य राजा हन्यात्।
कूटलेल्यकारांना गरदाग्निदमसातस्करान स्त्रीवा
लपुरुषघातिनन्धः। ये च धान्यं देशष्यः कुम्भेन्योऽधिः
कमपहरेयुः । परिममेयानांशिताप्यधिकं । ये चाकु)
लीना राज्यमक्षिकामयेयुः। सेतुभेदकांच्याप्रसद्यत
स्कराणाम्बाबकाशभक्तभदांश्च अन्यत्र राजाशक्तेर
स्थियमशक्तपातकां तदतिक्रमणान । हीनवर्णोऽधिक
वर्णस्य-येनारेनापराधं कुर्यात्तदेवास्य शांतयेत्। ए
कासनोपपेशी कट्यांकृताडो-निर्बास्यनिष्ठीच्योष्ट
यविहीनः कार्यः अवशुदयित्ता च गुदहीनः । आक्रोने
शयिता-च विजितः। दर्पण-धर्मोपदेशकारिणो राजा
तप्तमासेचयेत्तैलमास्ये । द्रोहेण च नामजातिग्रहणेोदशांत
गुलोऽस्य शकुर्लिरपेयः। अत्तदेशजातिकर्मणामवर
न्यथाचादी कार्षापणूशतइयं दण्ड्या कोणखजादी
मां-तधाराद्यपि कापिण्ड्यमहागुरूंनांक्षिपन कार्षा
पणशत: परस्य पतनीयाक्षेप रते सूत्तमसाहस उपर

·Hot
पञ्चमोऽध्यायः।
पातायुक्ते मध्यमम् वैविद्यबहाक्षेपे जातिगानाच्न
ग्रामदेशयोः प्रथमसाहसम् । व्यङ्गतायुक्ताक्षेपे कार्षा:
पणशतम् । मातृयुक्ते तूत्तमं संवर्णाक्रोशने द्वादशपणा
न दण्ड्यः । हीनवर्णाक्रोशने षड्दण्ड्यः । 'यथाकालमु,
मसवर्णाक्षेपे तयमाणोदण्डः । तयोर्चा कार्षापणान्त
यः शष्कवाक्याभिधाने त्वेव मे । पारजायी सांग
मने तूत्तमसाहसंन्दण्ड्याहीनवर्णागमने मध्यमम्
गोगमनेचा अन्त्योगमनें वध्यः पशगमने कार्षापर्ण
शतं-दण्डाः ॥ दोषमनारच्यार्य कन्यां प्रयच्छंच ता.
न विभूयातू । अदुष्टां दुष्यामिति चन्नुत्तमसाहसम।
गजाश्चोष्टगोधात्ती वेकेकरपादः कार्य: । विमांसर्वि
कयी कापिणशनम् ग्राम्यपघाती च पश्चस्ता-
मिने तन्मूल्यं दद्यात् । आरण्यपघाती पञ्चाशनं:
कार्षापणान् । पक्षिघाती मत्स्यघाती च कापिणान
फलोपगमद्रुमच्छेदी कोटोपघाती तूत्तमसाहसंदण्डयः
पुष्पोपगमद्रुमच्छेदी मध्यमम् । चली गुल्मलत्ताच्छेदी
कार्षापणशतम्। तृणच्छेयेकं सर्वं च तत्स्वामिनां नई
स्पत्तिम् ॥ हस्तेनोचौरयिता दशकार्षापणान् । पादेन
पिंशति । काछेन प्रथमसाहसम् । पाषाणेन मध्यमः
मा-शस्वेणोत्तमम्। पादकेशायुकेंकरलुण्ठने-दशपणा
दण्डया शोणितेन विना दुरखमुत्पादयिता दानिशन'
पणान् । सह शोणितेन चतुःषधि । करपाददन्त भनेक
नासाधिकर्तने मध्यममा चशमोजनीग्रोधे महार
दाने च ॥ नेत्रकन्धेराबाइसध्यसनों चोत्तमम्। उन
यनेनोदिनी राजात्यावज्जीव बन्धनान्न विमुचेन् ।'ता
T

·विष्णुस्मृतौ। दृशमेच या कुर्यात् । एकं बहूनां निघ्नतां प्रत्येकमुक्ता हुण्डाद्विगुणः । कोशन्तमशिधावतां तत्समीपवर्तिनां 'संसरताञ्च । सङ्घ च पुरुषपीडाकास्तदुत्थानच्ययं द धुः ॥ ग्राम्यपशपीडाकराश्च । गोश्वोष्ट्रगजापहायक पादकरः कार्य अजाव्यपहाय्येककरच। धान्याप- हाय्यॆकादशगुणं दण्ड्यः। शस्यापहारीच ॥ सवर्ण- रजतवस्याणां पञ्चाशतस्त्वस्यधिकमपहरन् विकरः त दूनमेकादशगुणं दण्ड्यः । सूत्रकासगोमयगुड़दधि सारतकतणलवणमुस्मपक्षिमत्स्यपुततैलमांसम- धुचैदलयेणुमृण्मयलाहदण्डानामपहर्ता मूल्याधिगुण दण्ड्यः । पकान्नानाञ्च पुष्पहरितगुल्मपल्लीलतापर्णा नामपहरणे पञ्चकृष्णस्तान् । शाकमूलफलानाज्जारला पहायुत्तमसाहसूम् । अनुक्तद्रव्याणा मपहर्त्ता मूल्यस मम् । स्तेनाः समपहृतं धानिकस्यदाप्याः। ततस्तेषा मनिहिनदण्डप्रयोगः। येषां देयः पन्थास्तेषामपथदा- यी कार्षापणानां पञ्चविंशति दण्ड्यः आसनाईस्यासन मददच्च । पूजाईमपूजयंश्च । प्रातिश्यब्राह्मणे निम- लणात्तिकमै च । निमन्लयित्वा पोजनादायिनश्वः। निमन्तितस्तथेत्युक्तवानाजानः सवर्णमाषकं निम नायितुन द्विगुणमन्नम् । अपाक्ष्येण ब्राह्मणदूषयित्ता षोडशसवर्णाना जात्यपहारिणा शतं सरया बध्यः । क्षधियं दूषयितुस्तदई । चैश्यं दूषयितुस्तदईमपि। शू दूषयितुः प्रथमसाहसम् । कामकारेणास्पृश्यस्यैवर्णि स्पेशन वध्यः। रजस्वला-शिफाभिस्ताडयत् । पथ्युद्या मोदकसमीपेडशचिकारी पणशतं । तच्चापास्यात् । गृह ·- पचमोऽध्यायः। भूकुड्याग्रुपसत्ता मध्यमसाहसं दण्ड्यः । तच्च योजये- त्। गृहेपीडाकरंद्रव्यं प्रक्षिपन पणशतं ॥ साधारपया पलापी च । प्रोषितस्यामदाता चे । पितृपुत्राचार्य्ययाज्य बिंजामन्योन्यापतितत्यागीच । नच तान् जयात् । शूद्र पत्राजितानां दैवे पित्र्ये भोजकश्च । अयोग्यकर्मकारी च। समुद्रगृहभेदकः । अनियुक्तः शपथकारी पशूनां पुंस्त्वोप- घातकारी च। पितापुत्र विरोधेतु साक्षिणा देशपणो द पंडः। यस्तयोश्चान्तरः स्यात्तस्योत्तमसाइसम् । तुलामा 'नकटकर्मकर्तृश्य। तदकूटे कूटवादिनन द्रव्याणां प्रतिरूपविकयिकस्य च। सम्भूयवणिजां पण्यमनणावरुन्धतां । प्रत्येकं घि श्रीणताच । गृहीतमूल्यं पण्यन्तु केतु व दद्यात्तस्यासौ सोदयं दाप्यः। राज्ञाच पपाशते दण्डयः । भीतमक्रीण तो या हानिः सा केतुरेव स्यात् । राजविनिषिद्धं विक्री णातस्तदपहारः। तारिक: स्थल शल्कं गृहन दशपणा न दण्ड्यः ब्रह्मचारिवानप्रस्थाषिकगुर्बिणीतीर्थानुसा- रिणां नाविकः शौकिकः शाल्कमाददानश्च । तच तेषां दद्यात् । द्यूते कूटाक्षदेपिनांकरच्छेदः । उपधिदेविना सन्देशच्छेदहा ग्रन्थिभेदकानां करच्छेदः । दिया पशूनां सिकाद्युपधाते पाते त्वनापदि पालदोपः। पिनष्टपशमू- ल्यञ्च स्वामिने दद्यात् । अननुज्ञातां दुहन पञ्चविंशति- कापणान् दण्ड्यः । महिषीचेच्छस्यनाशं कुर्यात्तत्पा लकस्वयौ मापकान दण्ड्यः । अपालायाः स्वामी अश्व- स्तूष्ट्रीगई शो चा । गौश्येत्तदई नईमजाधिक । क्षयि- लोपविष्टेषु द्विगुणं । सर्वत्र स्वामिने घिनएशस्य मूल्य ।

·विष्णुस्मृती। स्त्र । पधियामसीमान्ते न दोषः अनायते च अल्पकानां- उत्सृष्टपासूतिकानाञ्च । यस्तूत्तमर्णानं दास्ये नियो- जयेत्तस्योत्तमसाहसदण्डः। त्यक्तमनज्यो राज्ञोदास्यं कु या॑त् । मृत्तकश्या पूर्णकाले प्रति त्यजन् सकलमेवः मू- ल्यं दद्यात् । राज्ञे च पणुशतं दद्यात् तद्दोषेण यहिनश्ये तत् स्वामिने । अन्यत्र दैचोपघातात् । स्वामी चेद्वृत्तंक मपूर्ण काले जह्यात्तस्य सर्च मूल्यं दद्यात्। पणशतञ्च राजेनि अन्यत्र मृतकदोषात् । यः कन्या पूर्वदत्तामन्या स्मै दद्यात्-सचौरवच्छास्यः । वरदोषं विना निर्दोषांप रित्यजन पत्नीञ्च अजानन् पकाशं यः परद्रव्य क्रीणी यात्तत्र तस्यादोषः। स्वामी द्रव्यमाप्नुयात्। यद्यप्रकाश हीन मूल्यचकीणीयात्तदाता विक्रेताच चौरवच्छा- स्यो। गणद्रव्यापहा विचास्यः तत्सम्चिदं यश्वालक- येत् । निम्नपापहार्यर्थरडिसहितं धनं धनिकस्यदा, प्यः । राज्ञा चौरचच्छास्यः यश्चानिक्षिप्तं निक्षिप्तमितिन यात् । सीमामेत्तारमुत्तमसाहसं दण्डयित्वा पुनः सीमां सिङ्गगन्धितां कारयेत् । जातिवंशकरस्याभक्ष्यस्य सक्षयि ता विचास्यः। अभक्ष्यस्यापिकेयस्य च विक्रयीदेवप्रने तिमाझेदकश्योत्तमसाहसं-दण्डनीयः । भिषड्-मिथ्यांचर न्नुत्तमेषु पुरुषेषु । मध्यमेषु मध्यमं तिर्यक्षु प्रथमम्। मा तितस्याप्रदायी नद्दापयित्वा प्रथमसाहसं दण्डया टसाक्षिणां सर्चस्वापहार कार्य्यः । उत्कोचोपजीविनां सेत्यानाञ्च । गोचर्मामात्राधिका फवमन्यस्याधीकृत्तांग तस्मादानिर्मोच्यान्यस्य यः प्रयच्छेत् स वध्यः। ऊनाने न् पोऽशतपर्णान् दण्ड्यः। एकोऽभीयाद्यदुसन्ननिरः

·६७
पञ्चमोऽध्यायः।
संम्वत्सरं फलम् । गोचर्ममाया साक्षीणी स्तोकावा यदि
याँ बहुः॥ ययोनिक्षिप्तआधिस्तो विषदेतां यदा नरौ ।य
स्यफक्ति फलं तस्य बलात्कारं पिना रुवा । सागमेन
चोगेन फक्तं सम्यग्यदा भवेत् आहर्त्ता लाते तत्र
नापहार्य्यन्तु तत्कचित् ।। पित्रा फक्तन्तु यद्रव्यं मुक्त्या
चारेण धर्मतः । तस्मिन् पेने न वाच्योऽसौ भत्ता प्राप्त
हिन्तस्य तत् ॥ धिमिरेव च या मक्ता पुरुषै यथाविधि।
लेरख्यामारेऽपि तां तत्र चतुर्थः समवाप्नुयात् । नविना
ष्ट्रिणाञ्चैवो भृङ्गिणामाततायिनाम्गहस्त्यश्वानां तथान्ये
कोविंधोहन्ता न दोषशाक् ॥ गुरूंगा चालधौ वा ब्राही
गंवा बहुतम्। आततायिन मायान्तं हन्यादेवाचिंचारय
नशानाततायिवधे दोपो हन्तुमचति कश्यना प्रकाश या
प्रकाशं वा मन्युस्तन्मन्युमृच्छति ।। उद्यत्तासिविषाग्नि
स्व शापोयतंकर तथा आथुर्बणेन हन्तारं-पिशनचे
घरोजसभायांतिकामणञ्चैव विद्यात् सप्ताततायि'
नही यशोवित्तहरानन्यानाहुर्धर्मार्थहारकान् ॥ उद्देशन
स्ते कथितो धरे ! दण्डरिधिमया। सर्वेषामपराधानों
विस्तरादतिविस्तरः ॥ अपराधेषु चान्येषु ज्ञात्वा जाति
धनं चयः दण्डं प्रकल्सयेद्राजा सम्मन्य ब्राह्मणैः सह
पदण्ड्यं प्रमोचयन् दण्ड्याद्विगुणं दण्डमारहेन । नियु
क्तचाप्यदण्ड्यांनां दण्डकारी नराधमः ॥ यस्य चौरः पु.
नास्ति नान्यस्त्रीगो न दुष्टवाक् । न साहसिकंदण्डनी
साराजां-शकलोकमाता ॥ इति वैष्णवे धर्मशा
पञ्चमोऽध्यायःची
अधोत्तमोधमांद्यथादत्तमर्थ गृहीयान । हिकं कि-
-

·विष्णुस्मृतौ। कं चूंतुष्कं पञ्चकन्च शतं वर्णानुक्रमेण प्रतिमासम् सर्वे वर्णा या स्पतिपन्ना रहिंदधुः । अझतामपि वत्सरातिक मेण यथापिहिताम् । आध्युपभोगेवृद्घभावः । दैवराजो पघाताहते विनष्टमाधिमुत्तमो दद्यात् । अन्तरदौम विष्टायामपि । न स्थावरमाधिमृते वचनोत् गृहीतधनम- वेशार्थमेच यत् स्थापरं दत्तं तद्गृहीतधनप्रवेशे दद्यातू। दीयमानं प्रयुक्तमर्थमुत्तमर्णस्याग्रह्णतस्ततः परं न पड़ते। हिरण्यस्य परा रहिईिगुणा । धान्यस्य विगुणा वस्त्र स्य चतुर्गुणा । सन्ततिः पीपशूनाम् । किण्वकाससूत्र चायुधैटकाङ्गगराणामक्षया । अनुक्तानां द्विगुणा। प्रे युक्तमर्थ यथाकथञ्चित् साधयन राज्ञो वाच्यः स्यात् । साध्यमानञ्चेद्राजानमभिगच्छेत्तत्सम दण्ड्यः । उत्तमर्ण वेद्राजानमियात्तहिनापिनोऽधमी राज्ञे धनदशभागस स्मितं दण्डं दद्यात् । पाप्तार्थश्रोत्तमों विंशतितममंश- म् । सपिलाप्येकदेश विभावितोऽपि सर्च दद्यात् । त स्य च भावनास्तिस्त्रो पावन्ति लिखितं साक्षिणः समय क्रिया च । ससाक्षिकमाप्तं ससाक्षिकमेच दद्यात् । लि खितार्थविटोलिखितं पाटयेत् । असमयदाने लेरच्या सन्निधाने चोत्तमोलिचितं दद्यात् । धनयाहिणि ते मनजिते विदशसमाः प्रचसिते या तत्पुत्रपौत्रैर्धनं देयम् नातः परमनीप्सुप्तिः । सपुत्रस्य वाऽपत्रस्य वा अर्थ ग्राही भरणं दद्यात् । निर्धनस्य षीयाही । न स्त्री प- निपुनरुतम् । नस्वीकृतं पतिपुत्रौ न पिता पुनरुत्तम् । अविभक्तः शेतमृणं यस्तिष्ठेत सदद्यात् । पैतृक मृणाम- विसंतानो मातृणांज । विसंताश्च दायानुरूपमंशम् ।

·सप्तमोऽध्यायः। गोपशौण्डिक शैलूपरजकव्याधस्त्रीणां पतिर्दद्यात् ।वा- मतिपन्न नादेय कस्यचित् । कुटुम्बार्थे कृतञ्च । यो गृ. हीत्वा करणं सर्च श्वोदास्यामीतिसामकम् । न दयाली तः पश्चात्तथा रहिमवाप्नुयात् ॥ दर्शने प्रत्यये दाने पाति भाव्यं विधीयते । आयौँ तु वितथे दाप्याचितरस्यःसता अपि ॥ बचश्वेत प्रतिकचों दद्युस्तेऽर्थ यथारुतम् । थै विशेषिते तेषु घनिकच्छन्दतः क्रिया ॥ यमर्थ प्रति -र्दद्यानिकेनोपपीडितः । ऋणिकस्तं प्रतिकचे हिगुण दातुमर्हति ॥ ॥इति वैष्णाचे धर्मशास्त्रे षष्ठोऽध्यायः।। अथ लेरच्यं भिषिधं राजसाक्षिकं ससाक्षिकमसाक्षिक- चा राजाधिकरणे तन्तियुक्तकायस्थकृतं तध्यक्षक रिचिह्नितं राजसाक्षिकम् । यत्र कचन येन केनचिल्लिरिपतं साक्षिभिः स्वहस्तचिह्नितं ससाक्षिकम् । स्वहस्तलिखित मसाक्षिकम् । तबलात्कारितमप्रमाणम्। उपधिकृतांश्च सर्वएगा। दूषितकर्म दुष्टसाक्ष्यं तत्संसाक्षिकमपि - ताग्विधेनलिखितज्ज.। स्त्रीचालास्वतन्लमत्तोन्मत्तती तताडितहतञ्च ।.देशाचाराविरुद्ध व्यक्ताधिकृतलक्षण मलुप्तकमाक्षरं प्रमाणम्।- वर्णन तत्कनैश्विन्है: पत्रै रेचचे युक्तिक्षिः । सन्दिग्धं साधयेल्लेख्यं तद्युक्तिप्रतिरू पितैः। यत्री धनिको पापि साक्षी वा लेरचकोऽपि या मियते तत्र तल्लेरख्यं तत्स्वहस्तैः प्रसाधयेत् ॥ - ॥ इति वैष्णवे धर्मशास्त्रे सप्तमोऽध्यायः॥ . अथ साक्षिणान राजयोधियमनजिताफिनयतस्करपरा धीनस्त्रीबालसाहसिकातिरद्दमत्तोन्मत्तासिशस्तपनित क्षुत्तृष्णार्त्तव्यसनिरागान्धाः । रिपुमित्रार्थसम्बन्धिविक-

·विष्णुस्मृतौ ।
मंदृष्टदोषसहायाश्च अमिर्दिष्टस्तु साक्षित्वे यश्योपे-
त्य ब्रूयात् । एकश्वासांक्षी। स्तेय साहसवाग्दण्डंपारुष्य
संग्रहणेषुःसाक्षिणो न परीक्ष्याः । अथ साक्षिणः कुलजा
इत्त वित्तसम्पन्नायज्वनस्तपस्विनः-पुत्रिणोधमंज्ञाम:
धीयांनाः सत्यवन्तस्वैविधचन्हाव। अभिहितगुणसं
मपलउभयानुमतएकोऽपिः। इयोर्विदमानयोर्यस्य पूर्व
वादस्तस्य साक्षिणः अएव्याः। आधर्म्य कार्यशाद्य
वःपूर्वपक्षस्यभवेत्तत्र प्रतिवादिनोऽपि । उद्दिष्टसाति-
णि मृते देशान्तरगते. वातदपिहितज्ञातास प्रमाणम्।
समक्षदर्शनात साक्षी श्रवणाहा। साक्षिणश्य सत्येन
पूर्यन्ते । वर्णिनां यत्र वधस्तनानृतेन । तत्पावनाय कु-
ष्माण्डीलिहिजोऽग्नि जुहुयातः शूद्र एकाहिकं गोदश
कस्य मासं दद्यात् । स्वभावविकृती मुरववर्ण विनाशेष
सम्बन्डमलापे च.कूटसाक्षिणं विद्यात् । साक्षिणश्याङ्कर
यादित्योदये कृत्तंशपथान् पृच्छेतू । बहीति ब्राह्मणीप
च्छेत् । सत्यं ब्रहीनि राजन्यम् । गौबीजेकाञनैश्यम्।।
सर्वमहापातकैरत भूद्रम्। साक्षिणः श्रापयेत् । ये मा
पात्तफिनी लोका ये चौपपात किनस्ते कूटसाक्षिणामपि।
जननमरणान्तरे कृतहानिश्च । सत्येनादित्यस्तपति सः
त्यून भातिचन्द्रमाः। सत्येन वाति पवनः। सत्येन र
रियति । सत्येनापस्तिष्ठन्ति सत्येनाग्निस्तिष्ठतिन खे
जसत्येन। सत्येन देवाः सत्येनः यज्ञाः अश्वमेध
सहसच सत्यञ्च-तुलया:पृतम् । अश्वमेधसहस्त्राद्धिा
सत्यमेव विशिष्यताजानन्तोऽपि हि ये साक्ष्यतिष्टी-
मभूता उपासते। ते कूटसाक्षिणां पापस्तुल्या-दण्डेन पा-
..
.

·नचमोऽध्यायः ७ प्यथ ॥ एवं हि साक्षिणः पृच्छेद्वर्णानुक्रमती नृप। यस्यो बुः साक्षिणः सत्या प्रतिज्ञां सजयी भवेत् । अन्यथा वादिनो यस्य धेचस्तस्य पराजय । बहुत्यै प्रतिगृह्णीया त साक्षिद्वैधे नराधिपः ।। समेषु च गुणोत्कृष्टान गुणि धै हिजोत्तमान् । यस्मिन् यस्मिन् विचादे तु कूटसाक्ष्य- नृतं बुदेशतत्तका निवर्तन कृतं पाप्यकृतं भवेत्।।।। इति वैष्णवे धर्मशास्त्रेऽष्टमोऽध्यायः॥ --- अथ समय किया। राजद्रोहसाहसेषु यथाकामम् । नि: क्षेपस्तेयेष्वर्थप्रमाणम् । सर्वेष्वेवार्थेषु मूल्यं कनकं के ल्पयेत् । तत्र कृष्णलोने शूद्रं दिकर शापयेत् । हिक ष्णलोने तिलकरम् । मिष्णलोने जतकरम् । चतुःक ष्णलोने सवर्णकरम् । पञ्चकृष्णलोने शीतोदृत महाकर मासवर्णा कोशो देयः शूद्रस्य । ततः परं यथाह घ टारन्युदकविशेषाणामन्यतमम् । दिगुणेऽर्थे यथाविहिः सासमयक्रिया वैश्यस्य घिराणे राजन्यस्य । कोशवज चतुर्गुणे ब्राह्मणस्य न ब्राह्मणस्य कोशं दद्यात् । अन्यत्रों गामिकालसमयनिवन्धन क्रियात्तः । कोशस्थाने ब्राह्मणं शी तो तुमहीकरमेव शापयेत् । प्रादृष्टदोषमल्पेड प्यर्थे दि व्यानामन्यतम मेच कारयेत् । सत्त धिदिनसच्चरित्र नम- हत्यर्थेऽपि । अभियोक्ता वर्तयेच्छीर्ष । अभियुक्तच दि व्यं कुर्यात् राजद्रोहसाहसेषु विनापि शीर्षवर्तनान् । रूपी ब्राह्मणविकलासमर्थ रोगिणां तुला देया। साचने- चाति बायो। न कुष्टुसमर्थलोहकाराणामाग्नियः । शरद ग्रीष्मयोचन कुष्ठपैतिब्राह्मणानां विषं देयं पारषि चनश्लेष्मच्याध्यहितानां भीरुणां श्चासफासिनामम्बुजी ·विष्णुस्मृतौ। विनाञ्चोदकम् । हेमन्तशिशिरयोश्च नास्तिकेयः कोशो देयः न देशे च्याधिमयकोपसष्टे च। सचेलं मातमाहू- 'य सूर्योदयउपोषितम् । कारयेत् सर्च दिव्यानि देवना- मणसन्निधौ॥ ॥इति वैष्णवे धर्मशास्त्वे नवमोऽध्यायः। अथ धरः। चतुईस्तोच्छितो दिहस्तायतः। तत्र सारंग क्षोद्भचपञ्चहस्तायतोभयतः शिक्या तुला। ताञ्च संवर्ण कारकांस्यकाराणामन्यतमोविध्यात् । तर कस्मिन्- शिक्ये पूरुषमारोपयेहितीये प्रतिमानं शिलादि । प्रतिमा नपुरुषौ समतो सचिकितौ कृत्वा पुरुषमवतारयेत् । ध उल्न समयेन गृह्णीयात् तुलाघारच॥ . ब्रह्मनो ये स्मृ सालोका ये लोकाः कूटसाक्षिणः । तुलाधारस्य ते लोका स्तुलां धार्यनोमृषा ॥ धर्मापर्यायवचनैर्धट इत्यभिधी यते । त्वमेव धट! जानी न विदुर्यानि मानुषाः ॥ व्यव हाराभिशस्तोऽयं मानुष स्तुल्यते त्वयि । नदेनं संशयाद स्माहर्मनस्यातुमर्हति ॥ ततस्त्वारोपयेच्छिक्ये भूय एषा थ तं नरम् । तुलितो यदि चईत ततः स धर्मतः शुचिः ॥ शिक्यच्छेदेऽ क्षाङ्गेषु भूयस्त्वारोपयेन्नरम्। एवं निः संशयं ज्ञानं यत्ती भवति निर्णयः॥ धर्मशास्त्रे दामोऽध्यायः॥ अथाग्निः । षोडशाङ्गुलं तावदन्तरं-मण्डलं. सप्तकं कु- यात् । नतः माङसुरवस्य प्रसारित भुजयस्य सप्तांश्च- त्य पभाणि करयोर्दद्यात् । तानि च करहयसहितानि सू- श्रेण चेपयेत् । ततस्तत्राग्निचर्ण लोहपिण्डं पञ्चाशत्प सिर्फ संन्यसेत् । नमादाय नातिद्रुतं नाचिसम्वितं मण्डले घु पदन्यासं कुर्वन् ब्रजेत् । तत्तः सप्तमण्डलमत्तीत्य - ॥ इति पैष्णवे ·हादशोऽध्यायः। मौ पिण्डं जुहुयातू । यद्यन्यचिकितकरस्तमशहं विनिर्दि शेत् । नदग्धः सर्वथा यस्तु सधै शहो भवेन्नरः ॥पया- हा पातयेद्यस्तु दग्धो वा न विशाच्यते । पुनस्तं धारयेत् पिण्डं समयस्याविशोधनात् ॥ करौ विमृदितबीहेस्तस्या- दादेव लक्षयेत् । अभिमन्ल्यास करयोोहपिण्डं तत्तो न्यसेत् ॥ त्वमग्ने ! सर्वभूतानामन्त चरसि साक्षिवन्। खमेवाग्ने ! विजानीषे न विदुर्यानि मानवाः ॥ व्यवहारो मिशस्तोऽयं मानुषः शादिमिच्छति । तदेनं संशयास्मा 'इर्मतस्त्रातुमर्हसि ॥ - ॥ इति चैष्णवे धर्मशास्त्रए कादशोऽध्यायः॥ अथौदकम् । पङ्कशैवालदुष्टयाहमत्स्यजलौकादिवर्जितेड मासि। तत्र नाभिमग्नस्यारागडेषिणः पुरुषस्यान्यस्य जा- नुनी गृहीत्वाभिमन्त्रितस्त्याः प्रविशेत् । तत्समकालञ्च नातिरमृदुना धनुषा पुरुषोऽपरः शरक्षेपं कुर्य्यात्। त ज्यापरच पुरुषो जवेन शरमानयेन् । तन्मध्ये यो न दृश्ये तस शुद्धः परिकीर्तितः ॥ अन्यथा त्वविशुद्धः स्यादेकाङ्ग स्यापि दर्शने । बमम्मः ! सर्चभूतानामन्त चरसि सा क्षिचत् ॥ समेयाम्फो! विजानीये ना विदुर्यानि मानुषाः । व्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुषस्त्वयि मज्जति । तदेन संश यादमाहर्मतस्यातुमर्हसि ॥ ॥ इति चैष्णचे धर्म- शाचे हादशोऽध्यायः ॥ अथ विषम् । विषाण्यदेयानि सानि ऋरते हिमाचलोद्भ वाच्छाति । तस्य च यवसप्तकं घृतप्लुतमभिशस्तायद यात् । विषं वेगामापेतं सुरवेन यदि जीर्य्यते । पिशुदं नमिति-ज्ञात्वा दिचसान्ते विसर्जयेत् ।। विषत्वादिषमखा- ·र्मिको नृपः॥ ध्यायः॥ । विष्णुस्मृतीमा चतरं! त्वं सर्चदेहिनामात्मैव विष ! जानीषेन विदुर्या नि: मानुषाः ॥ज्यवहाराभिशस्तोऽयं मानुषा हिंमिच्छ- ति। तदनं संशयादमामनस्यातुमर्हसि ॥ इति बै ष्णचे धर्मशास्त्रयोदशोऽध्यायः अर्थ कोशः । उयान देवान् समस्य_ नमानोदकान अंमृतित्रयं पिवेत् । इदं मया न कृतमिति व्याहरन् देवताभि मुखः यस्य पश्येन्दिसप्ताहात्रिसप्ताहादथापि वा। रो गोऽग्निर्जातिमरणं राजातडूमथापि वा। तम ई विजानी यात्तथा शुद्ध विपर्याये । दिव्ये च शुद्ध पुरुष सकुर्यादा ॥ इति वैष्णचे धर्मशास्त्रे चतुर्दशोऽ अथ हादश-पुत्राः भवन्ति । स्पे क्षेत्रे संस्कृतायामुत्पादितः स्वयमौरस: प्रथमः । नियुक्तायां सपिण्डे नोत्तमवर्णेन यो सादितः क्षेत्रजो हित्तीयः। पुधिकापुत्रस्तृतीयः। यस्त- स्याः पुत्रः स मे पुत्रोभवेदिति या पित्रा दत्ता सा पुषिका सुधिकाविधिना प्रतिपादिता पित्तृवातृविहीना पुत्रिकैवः। पौनवश्यतुर्थः अक्षता भूयःसंस्कृता पुनः भूयस्त्वसं सुकृतापिं परपूर्वा । कानीनः पञ्चमः । पित्तगृहेऽसंस्कृत यैवोत्पादितः। स च पाणिग्राहस्य गृहे च गूढोत्पन्नःष ए.यस्य तल्पजस्तस्यासी सहोढः सप्तमः गर्भिणी या संस्क्रियते तस्याः पुत्रः.स.च पाणिग्राहस्य दत्तकवाधमः। सचं मातापितृपयां यस्य दत्त कीतच नवमः। सच ये- नक्रीतः स्वयमुपगतो दशमः। सच यस्योपगंत अपधि इस्तेकादशः। पिना मात्राच परित्यक्तः सच येन गृहीतः यंत्र कचनोत्पादितच हादशः । एतेषां पूर्वः पूर्वः श्रेयान् ।

·७५ पञ्चदशोऽध्यायः। स.एचे दायहारः। स चोन्याविभूयातूं। अनूदानां स्ववि त्तानुरूपेण संस्कारं कुर्यात् । पतितकीचाचिकित्सरोगदि कला स्त्वभागहोरिणः । श्ययाहिभिस्ते भर्तघ्याः। ने पाचौरसाः पुत्रा भागहारिणः । ननु पतितस्य पतनीये कर्माणि कृते त्वनन्तरोत्पन्नाः । प्रतिलोमासु स्त्रीषु चोत्प- नावाभागिनः तत्पुत्राः पैतामहेऽप्यथै अंशगाहिभिस्ते भरणीया यश्यार्थहरस पिण्डदायी । एकोढानामप्ये कस्याः पुत्रः सासां पत्रएच च । वानृणामेकेजातोना जापुत्रः पितृषित्तालापोऽपि पिण्डं दद्यात् । पुन्नाम्नो भरकाद्यस्मात् पितरं त्रायते सूतः। तस्मान पुत्र इति प्रोक्त स्वयमेव स्वयम्सुवा ।। ऋणमस्मिन् सन्नयति अमृतत्पन्न गच्छति । पिता पुत्रस्य जातस्य पश्येच्चेज्जीपत्तोमुखम् ॥ पुत्रेणु लोकानु जयत्ति पौत्रेणानन्त्यमुत्ते । अथ सूत्र- स्य पौत्रेण बनस्यानोति विष्टपमा पौनदौहित्रयोलों के विशेषो नोपपद्यते। दौहिनोऽपि वपुत्रं तं सन्तारयति पौ अपत्नी॥इति वैष्णवे धर्मशास्त्र पञ्चदशोऽध्यायः समानवास पुत्राः सवर्णा भवन्ति । अनुलोमास मातृवर्णाः । प्रतिलोमास्वायंघुिगर्हिताः। तत्र वैश्यापु- जशूद्रेणायोगः । पुक्कसमागधी क्षत्रियापुत्रौ वैश्य- द्राच्या चाण्डालवैदेहकसतान ब्राह्मणीपुत्राः शूद्रापिट क्षत्रियैः । सङ्करसङ्कराश्यासंरव्येयाः। रङ्गावतरणमायोग पानां। व्याधता पुर्कसानां। स्तुतिक्रिया मागधानांव ध्येधातिवं चाण्डालानाम्। स्त्रीरक्षा तज्जीवनज्ज़ चैदेहका नाम्। अश्चसारथ्यं सूनानां चाण्डालानां बहिर्गामनिवस नं मृतचैउधारणमिति विशेषः सर्वेषाम समानजानिषि- ·। । -विष्णुस्मृतौ। पिहारांः स्वपितृवित्तानुहरणच । सङ्करे जातयस्त्वेता पि तमातृभदर्शिताः । पच्छन्ना वा प्रकाशाचा चेदितच्याःस्व कम्मभिः॥ ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा देहत्यागोड नुपस्कृतः। सूत्री बालात्युपपत्तौ च बाह्यानां सिद्दिकारणम् ॥ ॥ इति चैष्णवे धर्मशास्त्रे पोडशोऽध्यायः॥ पिता चेत् पुत्रान विभजेत्तस्य स्वेच्छा स्वयमुपात्तेऽर्थे । पैत्तामहे सथै पितृपुत्रयोस्तुल्यं स्वामित्वम्। पितृषिक्षक्ता- विभागानन्तरोत्पन्नस्य भागं दद्युः । अपुत्रस्य धनं पल्य- सिगामि । तनावे दुहितुगामि । तदक्षाचे पितृगामि । नद भाचे मातृगामि । तदक्षाचे मातृगामि । नदमाचे वातृपुत्र- गामि । नदक्षाचे बन्धुगामि । नदक्षावे सकुल्यगाम। तद भाचे सहाध्यायिगामि। तदक्षाचे ब्राह्मणधनवज्जै राज- गामि । ब्राह्मणार्थो ब्राह्मणानाम् । वानप्रस्थधनमाचार्यो गृह्णीयान् शिष्योगा। संसृष्टिनस्तु संसृष्टी सोदरस्य तु सोदरः । दद्यादपहरेच्चांशं जातस्य च मृतस्य च ॥ पित्त- मातृसुत नातृत्तमध्यग्न्युपागतम्। आधिवेदनिकं बन्धु दत्तं मुल्कमन्याधेयक मिति रवीधनम्। ब्राह्मादिषु चतुर्ष विचाहेष्वमजायामतीतायां तन्तुः। शोषेषु च पिता हरे- तू। सर्वेष्वेव प्रसूतायां यडूनं तदुहितगामि । पत्यौ जीव ति यः स्वीभिरलङ्कारो धतो भवेत् । नतं भजेरन दायां या मजमानाः पतन्ति ते ॥ अनेकपित्काणाञ्च पित्ततो भागकल्पना । यस्य यत् पैभिकं रिस्थं स नाहीत नेत- रः॥ ॥इति धैष्णवे धर्मशास्खे सप्तदशोऽध्यायः ॥ - बामणस्य चतुर्पु वर्णेषुचेन पुत्रा भवेयुस्ते पैतामृस्थं दशधा विभजेयुः। तत्र मानणीपुत्रश्चतुरोंऽशानादयात्। -- ·अष्टादशोऽध्यायः। क्षत्रियांपुषस्थीन् । द्वाशौ वैश्यापुत्रः । शूद्रापुत्रस्त्वेकं अं थचेच्छूद्रापुत्रवज ब्राह्मणस्य पुत्रत्रयं भवेत्तदा तद्दनं-न वधा विभजेयुः । वर्णानुक्रमेण चतुस्त्रिविभागकृतानंशा- नादाः । वैश्यवर्जमष्टधाकृतं चतुरस्त्रीनेकचादयः । क्ष वियचज सप्तधाकृतं चतुरो हायेकज । ब्राह्मणवर्ज षडू- धाकृतं चीन दावेकञ्च । क्षत्रियस्य क्षत्रियावैश्या श्रद्धापने प्वयमेव विभागः । अथ ब्राह्मणस्यब्राह्मणक्षत्रियौ पुत्री स्यातां तदा सप्तधाकृताइना ब्राह्मणश्चत्तुरोंऽशानादया श्रीन राजन्यः । अथ ब्राह्मणस्यत्राह्मणवैश्यौ तदा षड्- धाविभक्तस्य चतुरोंऽशान ब्राह्मण आदद्याहावंशौ वैश्यः। अथ ब्राह्मणस्य ब्राह्मणशूद्रौ पुत्रौ स्यातां तदा तदनं प- वधा विभजेयातां चत्तुरोंऽशान् ब्राह्मणस्त्वादद्यादेकं शूद्रः अथ ब्राह्मणस्य क्षत्रियस्य वा क्षत्रियवैश्यो स्यातां तदां- तड्नं.पजधा विजेयातां बीनंशान क्षत्रियस्त्वादद्याद् द्वाचंशौ वैश्यः । अथाब्राह्मणस्य क्षत्रियस्य वा क्षत्रिय- शूद्रौ पुत्रौ स्यातां तदा तदनं चतुर्दा विभजेयातां त्रीनं शान् क्षत्रियस्वादद्यादेकं शूद्रः। अथ ब्राह्मणस्य क्ष. त्रियस्य वैश्यस्य वा वैश्यम्भूद्री पुत्रौ स्यातां तदा तदनं विधा विजेयातां-हावंशी वैश्यस्त्वादद्यादेकं शूद्रः । अ थैकपुत्रा ब्राह्मणस्य ब्राह्मणक्षभियवैश्याः सर्वहराः । क्षत्रियस्य राजन्यचैश्यौ वैश्यस्य वैश्यः । शदः शूद्र- स्व। विजातीनां शूद्रस्त्वेकः पुत्रोऽईहरः । अपुत्रमा थस्य या गतिः सामाईस्य द्वितीयस्य । मानस पुत्र भागानुसारेण भागहारिण्यः । अनूढाच दुहितरः । स मवर्णाः पुत्राः समानंशानादयुः ज्येष्ठाय अष्ठमुद्दारंद T ·५८ विष्णुस्मृतौ । युः । यदि द्वौ ब्राह्मणीपुत्रौं स्यानामेकः शूद्रापुत्र स्तदा- बाह्मणपुत्रावष्टौ भागानादद्यानामेकं शूदापुत्रः। अथ भद्रापुनावुभौ स्यानांमेकोब्राह्मणीपुत्रस्तदा पवित- तस्यार्थस्य चतुरोंऽशान ब्राह्मणस्वादद्याहावंशीभू- द्रौपुत्रौ । अनेन क्रमेणान्यत्राप्यंशकल्पना भवति । साधि भक्ताः सहजीवन्तो विभजेरन् पुनर्यदि। समस्तंत्र धि- भाग स्यज्यैष्ठं तब न विद्यते । अनुपनन् पिनद्रव्यं श्र मेण यदुपार्जितम् । स्वयमीहितलब्धतन्नाकामी दातुम हति ।। पैतृकन्तु यदा द्रव्यमनवाप्य यूदाप्नुयात् । न ततः पुबैजत् साईमकामः स्वयमर्जितम् । वरचं पात्र मलङ्कारः कृतान्नमुदकं स्त्रियः । योगक्षेमं प्रचारनधि भाज्यस्य पुस्तकम् ।। ॥ इति वैष्णचे धर्मशास्वड ष्टादशोऽध्यायःोगमा मृतं हिजं न शूद्रेण निरियेत् । न शूद्रंदिजेनापितरं मातरञ्च पुत्रा निहरेयुः । न हिजं पितरमपि शूद्राः ब्राह्म णमनार्थ-ये ब्राह्मणा निर्हरन्ति ते स्वर्गलोकमाजा निर्ह त्यच बान्ध मे सरकत्या प्रदक्षिणेन चितामभिगम्याप्त सवाससो निमज्जनं कुर्युः। तस्योदफनिर्चपणं कृत्त्वैकपि ण्डं कुशेष दधुः। परिवर्तितवाससश्च निम्बपनाणि विदर्भये हार्येश्मान पदन्यासं कृत्वा गृहं भविशेयुः अक्षतांश्चा- ग्नौ क्षिपेयुः चतुर्थे दिवसेऽस्थिसञ्चयं कुर्युः तेषाज्य गङ्गाम्नासि प्रक्षेपायावत्न्सरच्यमास्थिा पुरुषस्य गङ्गा मासि तिष्ठति तापहर्षसहस्राणि स्वर्गलोकमधितिष्ठति । याचदाशीचं तावत्-प्रेतस्योदकं पिण्डमेकञ्च दधुः । क्रीत लच्याशनाश्च भवेयुः। अमांसाशनाच, स्थंडिशायिन- ·- त्रिंशोऽध्यायो वा पृथक्शायिनञ्च यामानिष्क्रम्याशौचान्ते कृतश्म- कम्र्माणस्तिलकल्कैः सर्षपफल्का स्मांताः परिवर्तित वाससो गृह प्रविशेयुः। तब शान्तिं कृत्वा ब्राह्मणानान पूजनं कुर्युगा देवाः परोक्षदेवाः प्रत्यक्षदेचा ब्राह्मणाः । ब्राह्मणेलोका धाय॑न्ते जिब्राह्मणानां प्रसादेन दिघि ति ष्ठन्ति देवताः। ब्राह्मणानिहितं वाक्यं नामिथ्या-जायते क्वचितः। यद्राह्मणास्तुंरतमा बदन्ति तद्देवत्ताः प्रत्याशिन दयन्ति । तुषेषु तुष्टाः सततं भवन्ति प्रत्यक्षदेवेषु परोक्ष देवाः॥ दुःरवान्वितानां मृतवान्धवानामाश्चासन कुर्यु: रदीनसत्त्वाः । वास्यैस्त येमि तवानिधास्ये वाक्यान्य हंतानि मनोऽभिरामे। ॥ इति चैष्णवे धर्मशास्त्रे एकोनविंशोऽध्यायः ।। यदुत्तरायणं तदुहवानाम् । दक्षिणायण राधिन सम्वत्स- रोड होरात्रः तत्रिंशता. मासः मासा द्वादशवर्षम्। हादशवर्ष शत्तानि दिव्यानि कलियुगम् । हिगुणानि हापरम् । विगुणा- निता चतुर्गुणानि कृतयुगम्। बादशवर्षसहस्त्राणि दिव्या नि-चतुर्युगम् । चतुर्युगांनामेकसप्ततिर्मन्वन्तरम् । चतुर्यु- गंसहस्रकल्पः । स च पितामहस्याहः । ताचती चास्य रा वि एवं विधेनाहोरात्रेण मासवर्षगणनया सर्वस्यैवब्र हमणो वर्षशतमायुः । ब्रह्मायुषा च परिच्छिन्नः पौरुयो-दि- सातस्यान्ते महाकल्पः नारत्त्येचास्य निशा पौरुषा णामहोरामाणामतीतानां संरच्यैव नास्ति । नच भविष्या- णाम् । अनांद्यन्तंना कालस्य ॥ एवमस्मिन्निरालम्बे काले सततयायिनि-ने तद्भृतं मपश्यामि स्थितिर्यस्य भावे चा.॥ गङ्गायाः,सिकताधारास्तथा वर्षति पास।

·विष्णुस्मृतौ। शक्या गणयितुं लोके न व्यतीताः पितामहाः ॥ चतुर्दश- विनश्यन्ति कल्प कल्पे सुरेश्वराः । सर्वलोकप्रधानाश्च म नवश्च चतुर्दश ॥ बहूनीन्द्रसहस्त्राणि दैत्येन्द्रनियुतानि च चिनशनीह कालेन मेनुजेष्वथ का कथा ॥ राजर्षयश्चय हवः सर्वे समुदिता गुणैः । देवा ब्रह्मर्षय व कालेन निध नं गताः॥ ये समर्था जगत्यस्मिन् सपिसंहारकारिणः । तेऽपि कालेन लीयन्ते कालोहि दुरतिक्रमः ॥ आक्रम्य- सर्च कालेन परलोकञ्ज नीयते। कर्मपाशशो जन्तुः का तब परिदेवुना ॥ जातस्य हि ध्रुवो मृत्यु जन्म मृ तस्य च । अर्थ दुष्परिहार्येऽस्मिन्नास्ति लौके सहायता ॥ शोचन्तो नोपकुर्वन्ति मृतस्येह जना यतः । अतोन रोदितव्यं हि क्रियाः कार्याः स्वशक्तितः ॥ सकृतं दुष्ट तोभी सहायौ यस्य गच्छतः । बान्धवैस्तस्य कि कार्य शोचद्रियया नया ॥ बान्धवानामशौचे तु स्थितिं प्रेतो नापिन्दति । अतत्त्वायेति तानेव पिण्डतोयपदायिनः ॥ अाक् सपिण्डीकरणात् घेतो भवति यो मृतः । पेतलो कगतस्यान्नं सोदकुमां प्रयच्छत ॥ पितृलोकगतश्यान्न भाडे फुङ्क्ते स्वधामयम् । पितृलोकगतस्यास्य तस्माच्छा इं प्रयच्छत् ॥ देवत्वे यातनास्थाने तिर्यग्योनौ तथैवे च। मानुष्ये च तथामोति श्राई दत्तं स्ववान्धवैः।। मेत्तस्य वाडकर्जुन पुतिः श्राद्दे कृते ध्रुवम् । नस्माच्छाई सदा कार्य शोके त्यस्ता निरर्थकम् ॥ एतावदेव कर्त्तव्यं सदा भेत्तस्य चन्धुभिः । नोपकुन्निरः शोकान पेनस्यात्मन- एव वा ।। हवा लोकमनाकन्द नियमाणांश्च वान्धवान् । धर्ममेकं सहायार्थ परयध्वं सदा नराः! ।। मृतोऽपि बान्धवः ।

·विंशतितमोऽध्यायः ।
शक्तो नानु गन्तुं नरं मृतम् । जायाचज हि सर्वस्य याम्यः
पन्था विरुध्यते ॥ धर्मएकोड नुयात्येनं यत्र कचन गामि
नम् । नन्वसारे नृलोकेऽस्मिन धर्म कुरुत मा चिरम् ॥
श्व कार्य्यमय कुर्चीत पूर्वाहे चापराँहिकम् । नाहि प्र
तीक्षते मृत्युः कृतं पास्य ने बाइकत्तम् ॥ क्षेत्रापणगृहास
क्तमन्यत्र गतमानसम्। दृकीचोरणमासाद्य मृत्युरादा
य गच्छति ॥ न कालस्य भियः कश्चिद्वेष्यशास्य न पि
यते । आयुष्ये कर्मणि क्षीणे प्रसह्य हस्तेजनम्॥ ना
प्राप्तकालो प्रियते चिन्डः शरशतैरपि । कुशाग्रेणापि सं.
स्पृष्टः प्राप्तकालो नजीवति ॥ नौषधानि न मन्लाव न.
होमा न पुनर्जपाः । बायन्ते मृत्युनोपेतं जरया वापि
मानवम् ।। आगामिनमन] हि प्रविधानशतैरपि। न
निवारयित्तुं शक्तस्तत्र का परिदेचना ॥ यथा धेनुसहस्रेषु
वत्सो विन्दति मातरम् । तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारं चिन्द
ते ध्रुवम् ॥ अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि चाप्यथ
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना॥ देहिनोऽस्मिन्
यथा देहे कौमारं यौचनं जरा । तथा देहान्तरप्राप्तिधीरस्त
बन मुखति । गृहातीह यथा वस्त्रं त्यत्का पूर्वधताम्ब
रम्। गृह्णात्येचं नवं देहं देही कर्मनिबन्धनम् ॥ नैनं
छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पाचकः । नचैनं केयन्-
त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ अच्छेद्योऽयमदायोऽये
मक्केद्योऽशोष्य एव च । नित्यः सततगः स्थाणुरचलोऽयं
सनातनः ॥ अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमधिकाडि यमुच्य
ते! तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हथ ॥ ॥इति धै
ज्वे धर्मशास्त्र विंशोऽध्यायः ॥

·विष्णुस्मृतौ। अथाशौच व्यपगमै सस्नातः समक्षालितपाणिपाद आ चान्तस्त्वेवंविधान् ब्राह्मणान् यथाशक्त्युदङ्मुखान् गन्ध माल्यवस्वालङ्कारादिभिः पूजितान मोजयेत् । एकचन्म- न्वानहेतैकोद्दिष्टे । उच्छिएसन्निधोचेकमेव तन्नामगोत्रा पन्यां पिण्डं निर्वपेत्। भुक्तवत्स ब्राह्मणेषु दक्षिणयाभि- पूजितेषु प्रेतनामगोत्रायां दत्ताक्षय्योदकश्तरालप; ध्वीस्ताचदन्तरात्तापदधः पाता पित्तस्त्यायतास्तिस्त्रः कः कुर्यात् । कर्पू समीपे चाग्नित्रयमुपसमाधाय परिस्तीर्य तत्रैकैकस्मिन्नाहुत्तित्रयं जुहुयात् । सोमाय पितृमते स्वधा नमः । अग्नये कच्यवाहनाय स्वधा नमः। यमायाङ्गिरसे स्वधा नमः । स्थानत्रये च प्राग्यपिण्ड निर्यपणं कुर्य्यात्। अन्नदधिकृतमधुमासैः कर्तत्रयं पूरयित्वैतदिति जपेत्। एवंमृताहे पतिमासं कुर्यात् । सम्बत्सरान्ते प्रेताय नासिबे पितामहाय तत्मपितामहाय च ब्राह्मणान् देवपर्चान् भोजयेत् । अमाग्नौकरणमाचाहनं पाद्यञ्च कुर्यात् । संस जतुला पृथिचीसमानीचइति च प्रेतपाद्यपाने पित पाद्यपात्रत्रये योजयेत् । उच्छिष्ट सन्निधौ पिण्डचतुष्टय कुर्यात् । ब्राह्मणांच स्वाचान्तान् दत्तदक्षिणांश्चानुब्रज्य विसर्जयेत् । ततः मेनपिण्डं पाद्यपात्रोदकचन पिण्डवये नि दध्यात्। कचयसन्निकर्षेऽप्येयमेव । सपिण्डीकरणं मा- सिकार्येबहादशाहं भाई कृत्वा भयोदशेऽति वा कुर्यात् । मन्चर्ज हिशद्राणां हादशेऽह्नि । सम्वत्सराभ्यन्तरे यद्यधि मानो भवेत्तदा मासिकाचै दिनमेकञ्च पईयेत् । सपिण्डी करणं वीणां कार्यमेवं तथा पयेत् । याचज्जोपं तथा कु- यांच्याइन्तु मत्तिवत्सरम् ॥ अकि सपिण्डीकरणं यस्य ·'जन्मने॥ । " 'हाविंशोऽध्यायः। सम्वत्सरात् कृतम् । तस्याप्यन्नं सोदकुंम् दद्याद्व हि ॥ इति वैष्णवे धर्मशास्त्रे एकविंशोऽध्यायः ब्राह्मणस्य सपिण्डानांजननमरणयोर्दशाहमशौ- चम् । द्वादशाहं राजन्यस्य । पञदशाह.वैश्यस्य । मासं शूद्रस्य । सपिण्डताच पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते । अशीचे होमदान प्रतिग्रहस्वाध्याया निवर्तन्ते। नाशौचे कस्यचि दन्नमम्भीयात् । ब्राह्मणादीनामशौचे यः सहदेवान्नम- भाति तस्य तावदशौचं यावत्तेषाम् । अशौचापगमे पा यश्चित्तं कुर्यात् । सवर्णस्याशीचे विजी फत्का सव- न्तीमासाद्य तन्निमग्नस्त्रीरघमर्षणं जेस्वोत्तीर्य गायत्र्य एसहस्र जपेत् । क्षत्रियाशीचे ब्राह्मणस्त्वेतदेचोपोषितः कृत्वा शद्दति । वैश्याशौचे राजन्यश्च । वैश्याशौचे- ब्राह्मणस्विरात्रोपोषितश्च। ब्राह्मणाशीचे राजन्यः क्षधि- याशीचे वैश्यः सचन्ती मासाद्य गायत्रीशतपञ्चकं जपेत् ॥ वैश्यश्य ब्राह्मणाशौचे गायत्र्यष्टशतं जपेत्। शूद्राशीचे हिजो फत्वा प्राजापत्यव्रतचरेत् । शूद्रश्च हिजाशौचे स्ना नमाचरेत् । शूद्रः शूद्राशीचे स्नातः पञ्चगव्यं पिवेत् । प- लीनां दासानामानुलोम्येन स्वामिनस्तुल्यमशौचम्। मृते स्वामिन्यात्मीयम् । हीनवर्णानामधिकवणेषु तुदपगमे शं. हिः । ब्राह्मणस्य क्षमविशुद्रेष्ठ षडानाधिरात्रैकरात्रैः । क्ष भियस्य विझूद्रयोः षड्डाधिरावाभ्याम् । वैश्यस्य शूदेख्न षडानेण। मासत्तुल्यैरहोरात्रैर्गस्त्रिाचे । जातमृते मृतजाते -या कुलस्य सद्यःशौचम् । अदन्तजाने वाले प्रेते सद्यएष । मास्याग्निसंस्कारोनोदकक्रिया । दन्तजाते, बस्तचूड़े त्वहो रात्रेण । कृत्तचूडे वसंस्कृते भिरायेण । ततः परं यथोक्तका- ·विष्णुस्मृतौ। लेन । स्त्रीणां विवाह संस्कारः। संस्कृतास स्त्रीषु नाशी चं पचति पितृपक्षे। तत्प्रसवमरणे चेत् पितृगृहे स्यातां तदैकरानं विरामञ्च । जननाशौचमध्ये यद्यपर जननाशी चं स्यात्तदा पूर्याशौचच्यपगमे शद्धिः । रात्रिशेषे दिन- इयेन । मनाते दिनत्रयेण । मरणाशौचमध्ये ज्ञात्तिमरणे ऽप्येवम् । अत्वा देशान्तरस्थजननमरणे शेषेण शुझेत्। व्यतीतेऽशौचे सम्बत्सरान्तस्त्वेकरात्रेण । ततः परं स्नाने- न। आचार्ये मातामहे च व्यतीते विराण ॥ अनौरसेषु पुत्रेषु जानेषु च मृतेषु च । पपूर्तासु भा यह भसूतास मनास च । आचार्यपत्नीपुषोपाध्याय- मातुलेश्वशर श्वशर्यसहाध्यायिशिष्येष्वतीतेष्वेकरात्रेण। स्वदेशराजनि च। असपिण्डे स्ववेश्मनि मृते च। भृग्य- ग्न्यनाशकाम्बुसंग्राम विद्युन्नृपहूतानां नाशौचम् । न रा. ज्ञां राजकम्मणि । न प्रतिनां व्रते। न सधिणां सोनिका रूणां स्वकर्माणि । न राजाज्ञाकारिणां तदिच्छया । न दे बमतिष्ठाविवाहयोः पूर्वसंभृतयोः । न देशविप्लवे । आ- पद्यपि च कशायाम् । आत्मत्यागिनः पतिताश्च नाशौचो दभाजः। पतितस्य दासी मृतेऽतिपादाभ्यां घटमपत्र- जयेत् । उन्धनमृतस्य य: पाशं छिन्द्यात् स तप्तकृच्छे ण झेति । आत्मघातिनां संस्काच । नदशेपानकारीचा सर्वस्यैव तस्य पान्धवैः सहाश्रपातं कृत्वा मानेन। अ रुले सस्थिस ये सचैलस्मानेन। हिजः शूद्रप्रेतानुगमनं सूत्वा सयन्तीमासाद्य तन्निमग्नस्थिरघमर्षण जोवत्ती- यं गायव्यएसहनं जपेत् । हिजभेतस्याशशतम्। शदः मैतानुगमनं कृत्वा स्मानमाचरेत् । चित्ताधूमसेचने सधैंच- ·- हाविंशोऽध्यायः। ८५ र्णाः स्नानमाचरेयुः। मैथुने दुःस्वमे रुधिरोपगतकण्ठे व- मंन, चिरेकयोश्च । श्मकमणि कृते च । शवस्पृशञ्च स्पृध्या रजस्वलाचाण्डालयूपांश्च भक्ष्यवर्ज पञ्च वश वंदस्थि सस्नेहन। सर्वेप्येतेषु स्नानेषु पूर्व वस्त्रं ना प्राक्षालितं विभूयात् । रजस्वला चतुर्थेऽ जि स्वानाच्छु-झ- ति। रजस्वला हीनवर्णा रजस्वलां स्पृध्वा न तावदीया द्यावन्नम्भुन्हा। सवर्णामधिकरणांचा स्पृश्या स्नात्वाम्भी- यात् । क्षुखा सप्त्वा भोजनाध्ययने पीत्वा स्माखा निष्ठी- व्य चासः परिधाय रथ्यामाकस्य मूत्रपुरीषे कृत्वा पञ्चन रवस्य सस्नेहास्थि स्पृश्वा चाचामैत्। चाण्डालम्लेच्छुस म्भाषणे च । नारयस्तात् प्रवाहेषु च कायिकैम: -सरभिर्योपहतो मृत्तोयैस्तदङ्गं प्रक्षाल्य भुमति । अन्य- भोपहत्तो मृत्तीयैस्तदङ्गं प्रक्षाल्य मानेन । वनोपहतस्तू पोष्य मात्वा पञ्चगव्यैन । दशनच्छदोपहतश्च । यसो शुक्रमसुङभज्जोमूत्रविकर्णविड्नरवाः । श्लेष्माश्रदूषि- का स्वेदी हादशैते नृणां मलाः ॥ गौडी माध्वी च पैशीच विज्ञेया विविधा सरा । यथैवैका तथा सा न पानच्या दिजातिभिः॥ माधूकमैक्षचं टाडूं. कौलं रपार्जूरपानसे। माहिकारसमावीके मैरेयं नारिकेलजम् ।। अमेध्यानि दशैतानि मद्यानि ब्राह्मणस्य च । राजन्यश्च वैश्यञ्च स्पृष्वैतानि न दुष्यतः ॥ गुरोः प्रेतस्य शिष्यस्तु पितृमे धं समाचरन् । प्रेताहारैः समं तत्र दशरात्रेण शुध्यति। आचार्य स्वमुपाध्यायं पित्तरं मातरं गुरुम् । निईत्य तु व्रती घेतान्न व्रतेन पियुज्यते ।। आदिष्टी नोदकं कुर्या दाव्रतस्य समापनात् । समाप्ते तूदकं कृत्वा विरात्रिण ।

·विष्णुस्मृतौ। विशुद्धति ॥ ज्ञानूनूपोऽग्निराहारो मृण्मनोचार्युपाञ्जन- म्। वायुः कार्ककाली च पृद्धिकतणि देहिनाम् ॥स वेषामेव शौचानामन्नशौचं परं स्मृतम्। योऽन्न - चिहि स शुचिर्न सदारिशुचिः शुचिः ॥क्षान्त्या शुद्ध- न्ति विहांसो दानेनाकार्यकारिणः । भच्छन्नपापाज प्येन नपसा बेदवित्तमाः। मृत्तोयैः शुझते शोध्यं नदी बेगेन शुध्यति । रजसा स्त्री मनोदुष्शा संन्यासेन हिजो तमाः ।। अद्भिर्गात्राणि सुयन्ति मनः सत्येन शन्झति। विद्यालपोत्या भूतात्मा बुद्धिनिन शन्यति ॥ एष शौ- चस्य ने मोक्तः शारीरस्य विनिर्णयः । नानाविधानां द्रव्या णां शुद्देः शृणु विनिर्णयम्॥ ॥ इति चैष्णवे धर्म- शास्ने दाविंशोऽध्यायः॥ शारीरैमलैः फराभिर्मयैर्चा यदुपहृतं तदत्यन्ती पहत्तम्। अत्यन्तोपहतं सर्च लोहमाण्डमग्नी पक्षिप्तं शुझेत् । म णिमयमश्ममयमजन सप्तराचं महीनिरवनेन । शृङ्ग-दं- ट्रास्थिमयं लक्षणेन । दारचं मृण्मयज जह्यात् । अत्य- न्तोपहनुस्यू वस्त्रस्य यत्प्रक्षालितं घिरज्येत तच्छिन्या. त् । सौवर्णराजत्ताजमणिमयानां निर्लेपानामद्भिः शुद्धिः। अश्ममयानाचमसानां ग्रहाणाञ्च । चरुनुक्सुयाणामुष्णे नाम्पासा। यज्ञकर्माणि यज्ञपात्राणां पाणिना संमार्जने- ना स्पयशूर्पशफटमुषलोलूरचलानां मोक्षणेन । शयन- यानासनानाञ्च । बहूना धान्याजिनरज्जुत्तान्तपचैदल सनकापासवाससान । शाकमूलफलपुष्पाणाञ्च । तृण काठमुष्कपलाशानां च । एतेषां प्रक्षालनेन । अल्पाना जापैः कौशेयाधिकयो । अरिष्कैः कुतपानाम् । श्री ।

·1 प्रयोविंशोऽध्यायः। फलैरंशपदानाम्। गौरसूर्षपैः क्षौमाणाम् शृङ्गास्थिद- न्तमयानाञ्च। पेमाक्षेर्मुगलोमिकानाम् । ताम्मरीति- पुसीसमयानामम्लोदकेन। भास्मना कांस्यलोहयोः। तक्षणेन दारचाणाम्। गोबालैः फलसम्भवानाम्। प्रोक्ष णेन संहतानाम् । उपवनेन द्रव्याणाम् । गुडादीनामि- क्षविकाराणां प्रभूतानां गृहनिहितानां चायग्निदानेना सर्वलवणानाञ्च । पुनः पाने मृण्मयानाम् । द्रव्यवत्- कृत्तशौचानां देवता नां भूयः प्रतिष्ठापनैन। असि- दस्यान्नस्य याचन्मानमुपूहतं तन्मानं परित्यज्य शेष- स्य कण्डनप्रक्षालने कुयति । द्रोणाधिकं सिद्धमन्न मुपहतं न दुष्यति । तस्योपहतमात्रमपास्य गायत्र्याभि मन्त्रितं सवर्णाम्भः पक्षिपेत् वस्तस्य च प्रदर्शयेदग्नः। पक्षिजग्धं गवाघ्रातमवधूतमंचक्षुतम् । दूषितं केशकी टैच मृदः क्षेपेण शझति ॥ याचन्नापैत्यमेध्याक्ताद् न्धो उपश्च नरुतः । तावन्मृहारि देयं स्यातू सर्वात द्रच्यभुद्दिषु ।। अजाश्च सुरवतो मेध्यं न गौनरजा म लाः। पन्थान विशुद्ध्यन्ति सोमसूय्यांशुमारुतैः ॥र थ्याकर्दमत्तीयानि स्पृष्टान्यन्त्यश्वचायसैः । मारुतेनैव शुन्झन्ति पकेटकचित्तानि च ॥ प्राणिनामथ सर्वेषां मृ द्विरदिश्च कारयेत् । अत्यन्तोपहतानाञ्च शौचं नित्यम तन्द्रितः ॥ भूमिष्ठमुदकं पुण्यं चैतृष्ण्यं यत्र गोमवेत् । अच्याप्तञ्जेदमध्येन तहदेव शिलागतम् ॥ बलिप्रज्वालनं कुर्यात् कूपे पक्केष्टकाचित । यचगव्यं न्यसेत् पश्चान्नव तोयसमुद्भवे ॥जलाशयेष्यथाल्पेषु स्थावरेषु सन्धरे।। कूपवत् कथिता शुधिर्महत्सु च न दूषणम् ॥ बीणि देवाः ।

·विष्णुस्मृतौ। पवित्राणि ब्राह्मणानामफल्पयन् । अदृश्मद्भिनिर्णितंय च वाचा प्रशस्यते ॥ नित्यं शुकः कारुहस्तः पण्यं यच्च प्रसारितम् । ब्राह्मणान्तरितं फोक्ष्यमारा: सपएचच ॥ नित्यमास्यं श्रुचि स्त्रीणां शकुनिः फलपातने । प्रनचे च भुचिर्वत्सः चा मृगग्रहणे शुचिः॥ श्चभिहतस्य य- न्मांस शाचि तत् परिकीर्तितम् । ऋच्याद्रिा तस्यान्यै वाण्डालाद्यैश्च देस्युभिः ।। ऊई नार्यानि यानि तानि मेध्यानि निर्दिशेत् । यान्यधस्तान्यमेध्यानि देहाच्चैव मलाश्च्युताः ॥ मक्षिका विशुपन्छाया गौर्गजाचमरीचयः रजोर्चायुरग्निश्च माज्जारश्च सदा शुचिः ॥नोच्छिष्टं कुर्वने मुरच्या पिषुषोऽङ्गे न यान्ति योः । न श्मभूणिग तान्यास्यं न दन्तान्तरचेष्टितम् ॥ स्पृशान्ति बिन्दचेः पा- दौ य आचामयत्तः परान् । पौमिकेते समाज्ञेया न नै रमयतो भवेत् ॥ उच्छिष्टेन तु संस्पृष्टो द्रव्यहस्तः कथन न । अनिधायैव तव्यमाचान्तः शुचितामियात् ॥ मा- ज्जनोपाजनैश्म मोक्षणेन च पुस्तकम् । समाजूनेना अनेन सेकेनोलेरयनेन च ॥ दाहेन च भुवः श्रुहिर्चासे- नाप्यथवा गवाम् । गाय: पवित्र मङ्गल्य गोषु लोकाः म तिमिताः । गाचो वित्तन्वते यज्ञं गावः सांघसूदनाः ।। गोमूत्र गोमयं सर्पिः क्षीरं दधिच रोचना ! षडङ्ग-मेतत्यू रमं मङ्गल्यं सर्वदा गवाम् ॥ शृङ्गोदकं गवां पुण्यै सच्ची घचिनिसूदनम् । गवां कण्डयनचैव सर्वकल्मषनाशन म्। गांयासेमदानेन स्वर्गलोके महीयते ॥ गवां हि नीथै यसतीह गड्डा पुष्टिस्तथा सा जसि परदा। लन मी: करीपे प्रणतो च धर्मस्तासां प्रणामं सततञ्च कु- ·चतुर्षिशोऽध्यायः। त्॥ ॥इति वैष्ावे धर्मशास्त्रे त्रयोविंशोऽध्यायः॥ अथ ब्राह्मणस्य वर्णानुक्रमेण चत्तस्त्रो भार्या . चन्ति। तिवः क्षत्रियस्य। हे वैश्यस्य। एका शूद्रस्याता सांसवण्णावेदने पाणिग्राह्यः । असवण्णावेदने शरःक्ष घियकन्यया। प्रतोदो वैश्यकन्यया । वसनदंशान्तः शू द्रकन्यया । न सगोत्रां न समानार्षपचरां शा- विन्देत मावृत्तस्त्वा पञ्चमात् पुरुषात् पित्तश्यासप्तमात् । ना कुलीनाम् नच ज्याधित्ताम् । नाधिकाङ्गीम् । न हीनाङ्गी में। नातिकपिलाम् । न वाचोटाम् । अथार्त विवाहा वन्ति। ब्राह्मो दैव आर्षः प्राजापत्यो गान्धर्व आसरोरा क्षसः पैशाचश्चेति । आइय गुणवत्ते कन्यादानं ब्राह्मः। यज्ञस्थऋविजे दैवः। गौमिथुनग्रहणेनार्षः । प्रार्थिता प्रदानेन भाजापत्यः । इयोः सफामयोम्मातापित्तरहितो योगो गान्धर्षः। क्रयेणासरः। युद्धहरणेन राक्षसः । सप्तप्रमत्ताभिगमनात् पैशाचः। एतेष्वाद्याश्चत्वारो धाः। गान्धोऽपि राजन्यानाम् । ब्राह्मीपुत्रः पुरुषा नेकविंशतिं पुनीते । दैवीपुत्श्चतुर्दश। आर्षीपुत्रश्च सप्त । प्राजापत्यश्चतुरः। ब्राह्मण विचाहेन कन्यां ददव- ह्मलोकं गमयति । दैवेन वर्गम् । प्राजापत्येन देवलोकन गान्धर्वेण गन्धर्षलोकं गच्छति । पिता पितामहो वातो सकुल्यो मातामहो माताचेति कन्याभदाः । पूर्वाभावे प्रकृतिस्थः परः परः। अत्रयमुपास्यैव केन्या कु ात् स्वयम्बरम् । ऋतुत्रये व्यतीते तु अभवत्यात्मनः सदा। पितृवेश्मनि या कन्या रजः पश्यत्यसंस्कृता । सा कन्या दृषली ज्ञेया हरंस्तां न विदुष्यति । ॥ इति ·विष्णुस्मृतौ।। वैष्णवे धर्मशास्त्रं चतुर्विशोऽध्यायः ॥ । अथ स्त्रीणां धाः। भर्नुः समानबतचारित्वम् । श्वशु श्वशरगुरुदेवतातिथिपूजनम् । ससंस्कृतोपस्करता। अमुक्तहस्तता । सगुप्तभाण्डता । मूलक्रियास्वनभिरतिः मङ्गलाचारत्तत्परता। भर्तरि प्रचासिने प्रतिकम्मकिया। परगृहेष्वनभिगमनम् । बारदेशगवाक्षकेषु-नावस्थान म्। सर्व्वकर्मा स्वस्वतन्लता । बाल्ययौवनवाईकेष्वपि पितृभर्तृपुषाधीनता। मृते भर्तरि ब्रह्मचर्य तदन्वारो हणंच वा। नास्तिस्त्रीणां पृथक्यज्ञो न व्रतंनाप्युपोषण म्। पतिं शुश्रूषते यत्तु तेन स्वर्गे महीयते ॥ पत्यौ जीव ति या योषिदुपेचासवतञ्चरेत् । आयु: सा हरते भर्नु, नरकञ्चैव गच्छति ।मृते पतरि साध्वी स्त्री ब्रह्मचर्य व्यवस्थिता । स्वर्गगच्छृत्यनापि यथा ते ब्रह्मचारिणः ॥ ॥ इति वैष्णवे धर्मशास्त्रे पञ्चविंशोऽध्यायः॥ सूवर्णास बहुभार्यास विद्यमानास ज्येष्ठया सह ध- नकायं कुर्यात्। मिश्रास च कनिष्ठयापि समानच- र्णया। समानवर्णाभाचे त्वनन्तस्यैवापदि च । नखेच द्विजःशूद्रया। हितस्य भार्या शूद्रातु धर्मार्थे न भवेत् काचित् । रत्यर्थमेव सा तस्य रोगान्धस्य प्रकी- तिता । हीनजातिस्वियं मोहादुद्दहन्तो द्विजातयः । लान्येव नयन्याश ससन्तानानि शूद्रताम् ॥ दैपिन्या नियेयानि तत्प्रधानानि यस्य तु । नादन्ति पितृदेवास्तु नच स्वर्ग स गच्छति॥ ॥ इति वैष्णवे धर्मशा- खेषडरिंशोऽध्यायः॥ गर्मस्य स्परताज्ञाने निषेककर्म । स्पन्दनात् पुरा पुंस- ·- । सप्तविंशोऽध्यायः। वनम् षष्ठेऽष्टमे वा सीमन्तोन्नयनं । जाते च दारके जान- कर्म। अशौचव्यपगमने नामधेयं । मंङ्गल्यं ब्राह्मणस्यो बलंवत् क्षत्रियस्य। धनोपेतं वैश्यस्य । जुगुप्सितं शूद्र- स्य। चतुर्थे मास्यादित्यदर्शनम् । षष्ठेऽन्नप्राशनम् । तृती येऽब्दे चूडाकरणम् । एताएव कियाः स्त्रीणाममन्त्रकाः। तासां समन्लेको विवाहः । गर्भाश्मेऽब्दे ब्राह्मणस्योपन यनं । गकादशे राज्ञः । गर्भाशे विशः। तेषां. मु बज्याबल्वजमय्यो मौज्यः । कासशणाविकान्युपवी. तानि वासांसि च । मार्गवैयाघवास्तानि चम्माणि।पा लाशखादिरौदुम्बरा दण्डाः । केशान्तललाटानासादेश तुल्याः सर्व एंव वा । अवदाद्यं भवन्मध्यं भवदन्तब्य भैल्यचरणम्। आषोडशाब्राह्मणस्य सावित्री ना- तिवर्तते । आहाविंशात् क्षत्रवन्धोराचतुर्विशतेर्विशः॥ अतऊई त्रयोऽप्येते यथाकालमसंस्कृताः । सावित्री प तिता व्रात्या भवन्त्यार्यचिगर्हिताः ॥ यद्यस्य विहितं च मर्म यत्सूत्रं या च मेरवला । यो दण्डो यच्च वसनं तत्तद- स्यं व्रत्तेष्वपि ॥ मेरवलामजिनं दण्डमुपवीतं कमण्डलु- में । अप्स प्रास्य विनष्टानि गृहीतान्यानि मन्लवन्। ॥ इति वैष्णवे धर्मशास्खे सप्तविंशोऽध्यायः ।। अथू ब्रह्मचारिणां गुरुकुलेवासः । सन्ध्याइयोपासनम्। पूर्वी सन्ध्या जपेत्तिष्ठन् पश्चिमामासीनः । कालद्वयमभि षैकाग्निकर्मकरणम् । अप्स दण्डयन्मज्जनम् । आहूता ध्ययनम् । गुरोः प्रियहिताचरणम् । मेरचलादण्डार्जिनो पवीतधोरणम् । गुरुकुलबर्जे गुणवत्स क्ष्याचरणम्। गर्यनुज्ञातो अक्ष्याम्यवहरणम् । श्राहकतउवणशक्तपं.

·। विष्णुस्मृती।
ऍपित्तनुत्यगीतस्त्रींमधुमौसाजनोच्छिष्ट पाणिहिंसाशील
परिवर्जनम्। अधः शय्यां। गुरोः पूर्वोत्यानं चरम.सं.
वेशनम् । कृतसन्थ्योपासनश्च गुभिवादनं कुर्यात् ।
तस्य च व्यत्यस्तकरः पादावुपस्पृशेत् । दक्षिण दक्षिणे-
नेतरमितरेण । स्वञ्च नामास्याभिवादनान्ते भोःशब्दा
नं निवेदयेत् । तिष्ठन्नासीन: शयानो फलानः पराङ
खश्च नास्याविनाषणं कुर्यात् । आसीनस्योपस्थितः
कुर्यानिष्ठतोऽभिगच्छन्नागच्छेत्तः प्रत्युद्गम्य पश्चाहावन
धावतः । पराङ्मुरवस्याभिमुरवः दूरस्थस्यान्तिकमुपेत्य।
शयानस्य प्रणम्य । तस्य च चक्षुर्विषये न यथेष्ठासनः
स्यात् । बचास्य केवलं नाम ब्रूयात् । गतिचेष्टाभाषितादि
कं नास्य कुर्य्यात् । तत्रास्य निन्दोपरीवादौ स्थानांनत
अतिष्ठेन् । नास्यैकासनो भवेत् । ऋते शिलाफलकनौया
नेत्यः। गुरोर्गुरौ सन्निहिते गुरुवर्तत । अनिर्दिष्टो गु
रुणा स्वान् गुरुन्नाभिवादयेन् । वाले समानचयसिचा-
ध्यापके गुरुपुत्र गुरुवहर्तत । नास्य पादौ पक्षालयेतूं
नोच्छिष्टमन्भीयान् । एवं चेदं वेदो चेदान् वा स्वीकुत्।ि
नुतो वेदाङ्गानि । यस्त्वनधीनवेदोऽन्यत्र श्रमं कुर्याद
सौ ससन्तानः शूद्रत्वमेति । मातुरमे विजननं द्वितीय
मौजिवन्धनम् । तत्रास्य माता सावित्री भवति पितांबा
चार्यः । एतेनैव तेषां हिजत्वम् । पाङमौजीवन्धनाहि-
जा शूद्रूसमो भवति । ब्रह्मचारिणा मुण्डेन जटिलेन चा मो
व्यम् । वेदतीकरणादूई गुनुज्ञातस्तस्मै वरं दत्त्वा स्ना
यान्। ततो गुरुकुलएच जुन्मनः शेष: नयेत् । नेवाचा-
ये मैने गुरुवहुरुपुषे वर्तेत । गुरुदारेषु सणेषु वा ।

·अशविंशोऽध्यायः। तभावेऽग्निशभूषुनैष्ठिको ब्रह्मचारी-स्यात्। एवञ्च- रति यो विषो ब्रह्मचर्य्यमतन्द्रितः। स गच्छत्युत्तमं स्था नंन चेहा जायते पुनः ॥ कामतो रेतसः सेको बृत्तस्थस्य दिजन्मनः । अतिक्रमं व्रतस्याहर्बह्मज्ञा ब्रह्मवादिनः॥ए नस्मिन्नेनसि प्राप्ते वसिवा गाजिनम् । सप्लागारंच रेट्टैक्ष्यं स्वकर्म परिकीर्तयन् ॥ तेक्यो लब्धेन औक्ष्येण वर्तयन्नेककालिकम् । उपस्पृशस्तिषणमब्देन स विश यति ॥ स्वमे सित्को ब्रह्मचारी हिजः शुक्रमकामत्तः । स्ना वार्कमचयित्वा निःपुनम्माभित्र्यचं-जपेत् ।। अकृत्वा में क्ष्यचरणमसमिध्य च पावकम् । अनातुरः सप्तराधमय कीर्णी व्रतञ्चरेत् ॥ तञ्चेदप्युदियात् सूर्यः शयानं का. मकानरः । निम्लोचेद्दाप्यविज्ञानाज्जपन्नुपरसेद्दिनम् ॥ TI| इति वैष्णवे धर्मशास्त्रेऽशाविंशोऽध्यायः ।। यस्तूपनीय बतादेशं कृत्वा वेदाध्यापयेत्तमाचार्य वि. यात् । यस्त्वेनं मोनाध्यापयेत्तमुपाध्यायमेकदशं वा। यो येस्य यज्ञे कर्माणि कुत्तिमृत्विजं विद्यात् । नापरी क्षितं याजयेत् नाध्यापयेत् नोपनयेत् ।। अधर्मेण च यः प्राह यश्च धर्मेण पृच्छति । तयोरन्यतरः प्रति विहे पंचाधिगच्छति ॥धायौँ यत्र नस्यातां शभूषा वापि तिद्विधा । तत्र विद्यान वृप्तच्या भुमं वीजमिचोपरे । विद्या -ह वै ब्राह्मणमाजगाम गोपाय मा शेवधिस्तेहमस्मि। अ सूयकायाजवेऽयत्ताय न मां बुया वीर्यवती तथा स्या म् ॥ यमे विद्याः शुचिमभमत्त मेधाविनं ब्रह्मचर्योप पन्नम्। यस्तेन द्रुह्येत् फतमांश्च नाह तस्मै मा या पि धिपाय ब्रह्मन्! ॥ ॥ इति वैष्णचे धर्मशास्त्रे TA ·। ९४ विष्णुस्मृतौ। एकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥ पापण्यां मौष्ठपद्यां वा च्छन्दांस्युपाकृत्याई पञ्चमान मा सानधीयीत । ततस्तेषामुत्सर्ग बहिः कुन्निानुपाकृता- नां । उत्सर्गोपाकर्मणोर्मध्ये वेदागाध्ययनं कुर्यात् । नाधीयीताहोरात्रं चतुर्दश्यष्टमीषु च । नवन्तरग्रहस्तके। नेन्द्रियपयाणे। नवाति चण्डपपने । नाकालवर्ष विद्युत नितेषु । न भूकम्पोल्कापातदिग्दाहेषु। नान्तःशचे यामे। न शस्त्रसंपाते। न यशृगालगईशानिांदे । न वादिन शब्दे । न भूद्रपत्तियोः समीपे। न देवतायतनश्मशान चतुष्पथरयास। नोदकान्तः। न पीठोपहितपादः। न हस्त्यश्पोष्ट्रनौगोयानेषु । न वान्तः। न पिरिक्तः । ना- जीर्णी । न पचनस्यान्तराँगमने। न राजश्रोत्रियगोब्राह्मण ज्यसने। नोपाकमणि। नोत्सर्गे न साभध्वनादग्ययुषी। नापररात्रमधीत्य शयीत । अभियुक्तोऽप्यनध्यायेष्वध्य यनं परिहरेत् ! यस्मादनध्ययनाधीतं नेहनामुत्र फल दम्। तदध्ययनेनायुषः क्षयो गुरुशिष्ययोश्च । तस्मा नध्यायवर्जे गुरुणा ब्रह्मलोककामेन विद्या सच्छिष्यं क्षेत्रेषु वप्तच्या । शिष्येण ब्रह्मारम्भावसानयोर्गुरोः पा दोपसंग्रहण कार्यम् । प्रणवश्च व्याहर्त्तव्यः। तत्र च य इचोऽधीते तेनास्याज्येन पितृणां तृप्तिर्मचानि । यद्यजूं: पि तेन मधुना । यत्सामानि तेन पयसा। यचाथ- णन्तेन मांसैन । यत्पुराणेतिहासवेदाङ्गधर्मशास्त्राण्य धीते तेनास्यान्नेन यश्च विद्यामासाद्यास्मिंलोके तया जीचन्न सातस्य परलोके फलपदा भवेत् । यय विद्यया यशः परेषां हन्ति । अनुज्ञातश्चान्यस्मादधीयानान्न धि- । - ·. . एकत्रिंशोऽध्यायः। ९.५ यामादद्यात् । तदादानमस्य ब्रह्मणः स्तेयं नरकाय- पतिः। लौकिक चैदिकं चापि तथाध्यात्मिकमेव वा। आ द्दीत यत्तो ज्ञानं न तं द्रुह्येन् कदाचन ॥ उत्पादकब्रह्मादा बोगरीयान् ब्रह्मदः पित्ता। ब्रह्म जन्महि विप्रस्य मेत्य ने हच शाश्वतम् ।। कामान्माता पिता चैनं यदुत्पादयतो मि: था। सम्भूति तस्य तां: विद्याद्यद्योनाविह जायते ॥.आ चार्यस्तस्य यां-जाति विधिवद्देदपारगः। उत्पादयति सा. वित्र्यासा सत्या साजरामराः॥ य आरणोत्यविनथेन क विदुःरचं कुर्वन्नमृतं संभयच्छन् । तं वै मन्येत् पितरं मांतरज तस्मैन द्रुह्येत् उत्तमस्य जानन्। ॥ इति वैष्णाचे धर्माशाचे भिंशोऽध्यायः ।। अयः पुरुषस्यातिगुरचो भवन्ति । माता पित्ता आचार्य भी तेषां नित्यमेच शुश्रूषुणा भवितव्यमः। यत्ते-यु- स्तस्कुर्यात् । तेषां पियहितमाचरेत् । न तैरननुज्ञात: किञ्चिदपि कुर्यात्। एतएव त्रयो चेदा एतएव यः सुराः । एतएव त्रयों लोका. एतएच-त्रयोऽग्नयः ।। पिता- गार्हपत्योऽग्नि दक्षिणाग्निर्माता गुरुराहवनीयः । सर्वत स्याहता धर्मा यस्यैते अय आहताः-॥ अनादृत्तास्तु यस्यै ते सस्तिस्थायला किया। इस लोकं मातमत्त्या कि तृभत्त्या तुःमध्यमम् ॥ गुरुशभूषया त्वेवं ब्रह्मलोकं स मभुते। ॥ इति वैष्णव धर्मशास्त्र एकत्रिंशोऽध्यायः।। राजर्खियोधियाधर्मप्रतिषेध्युपाध्यायपितव्य मातामहमातुरस्वशारज्येष्ठंत्रातृसम्बन्धिनवाचार्यरत। पल्य एतेषां सवर्णाः । मातृष्वसा-पितृष्वसा ज्येष्ठा स्वसा चा श्वशुरपितृव्यमातुर्विजां: कनीयसां मत्युस्थानमेवा + ·९६ विष्णुस्मृतौ। भिवादनम् । डीनवर्णानां गुरुपतीनां दूरादभिवादनं न पादोपसंस्पर्शनम् । गुरुपत्नीनां गानोत्सोदनाजनकेशसं यमनपादप्रक्षालनं न कुर्यात् । असंस्तुतापि परपत्नी का- गिनीति वाच्या पुत्रीति मातेति वा । नच गुरूणां त्वमिति चूयात् । नदतिक्रमे निराहारो दिवसान्ते तं प्रसाद्यान्भी योत् । नच गुरुणा सह विगृह्य कथां कुर्य्यात् । नैव चा स्य परीवादम्। न चानभितम्। गुरुपत्नी तु युवति भिवाघेह पादयोः। पूर्ण विशतिवर्षे च गुणदोषौ पि जानता ॥ कामन्तु गुरुपत्नीनां युवत्तीनां युवा कवि। अ भिवादनकं कुर्यादसाचहमिति बँचन् ॥ विप्रोष्य पादय: हणमन्यहञ्चाभिवादनम् । गुरुदारेषु कुर्वीत सतां धर्म- मनुस्मरन् । चित्तं बन्धुर्षयः कर्म विद्या भवति पञ्चमी एतानि मानस्थानानि गरीयो यद्यदुत्तरम् ॥ ब्राह्मणं दश वर्षञ्च शतवर्षञ्च भूमिपम् । पिता पुत्रौ विजानीयाहा- ह्मणस्तु तयोः पिता ॥ विमाणां ज्ञानतो ज्यध्यं क्षभिया णान्तु वीर्य्यतः । वैश्यानां धान्यूधनत्तः शूद्राणामेव ज ॥ इति वैष्णाचे धर्मशास्त्रे द्वात्रिंशोऽध्यायः॥ अथ पुरुषस्य कामक्रोधलोभारव्यं रिपुत्रयं सुघो रं भवति । परिग्रह मसङ्गादिशेषेण गृहाअमिनः । तेना- यमाकान्तोऽतिपानकमहापातकानुपातकोपपानकेषु म पर्त्तते । जातिवंशकरेषु सरीकरणेष्वपात्रीकरणेषु च। मलाचहेषु प्रकीर्णकेषु च। "विविधं नरकस्येदं हार ना शनमात्मनः । कामक्रोधस्तथा लोपस्तस्मादेतत्रयं त्य जेन्॥ इति वैष्णचे धर्मशास्ये भयस्त्रिंशोऽध्यायः॥ मातृगमनं दुहितृगमनं मुषागमनमित्यतिपात- न्मनः॥ .

·चतुस्त्रिंशोऽध्यायः। कानि। अतिपातकिनस्त्वेते पविशेयुर्हताशनम् । न बन्या निष्कृतिस्तेषां विद्यते हि कथञ्चन । इति वैष्णचे धर्मशास्त्रे चतुस्त्रिंशोऽध्यायः॥ ब्रह्महत्या सरापानं ब्राह्मणसवर्णहरणं गुरुदारगम नमिति महापातकानि । तत्संयोगश्च। सम्बत्सरेण पतत्ति पतितेन सहाचरन्। एफयानमोजनाशनशयनैः यौनलौचमौखसम्बन्धात् सद्यएव। अश्वमेधेन शुद्धे युर्महापातकिनस्त्विमे। पृथिव्यां सर्वतीर्थानां तथानुस रणेन चा॥ ॥ इति वैष्णवे धर्मशास्त्रे पञ्च- त्रिंशोऽध्यायः॥ यागस्थस्य क्षत्रियस्य वैश्यस्य च रजस्वलायाश्चान्तर्व ल्याश्चाधिगोत्रायाश्वाविज्ञातस्य गर्भस्य शरणागतस्य च घातनं ब्रह्महत्यासमानीति । कौटसाक्ष्यं सहध एतौ फरापानसमौ । ब्राह्मणस्य भूम्यपहरणं निक्षेपा पहरणं सुवर्णस्तेयसमम् । पितृव्यमातामहमातुलश्च- शुर नृपपल्यभिगमनं गुरुदारगमनसमम् । पितष्यस मातृष्वसृस्वसृगमनञ्च । श्रोधियर्विगुपाध्यायमित्रप- ल्याभगमनन । स्वसः सख्याः सगोराया उत्तमचर्णा- या कुमार्या अन्त्यजाया रजस्वलायाः शरणागतायाः प्रत्रजितायां निक्षिसायाश्च । अनुपातकिनस्त्वते महा- पातकिनो यथा। अश्वमेधेन मन्ति तीर्थानुसरणे नया॥ ॥ इति वैष्णवे धर्मशास्ने षट्त्रिंशोऽध्या अनंतवचनमुत्कर्षे । राजगामि च पैशुन्यम् । गुरोनाली कनिन्धः । निन्दा। अधीतस्य च त्यागः । अग्निमा- यः॥

·९८ : विष्णुस्मृतौ। तृपितृसतदाराणाञ्च । अभोज्यान्नाशयशक्षणम्। प रस्वापहरणमा परदाराभिगमनम् । अयाज्ययाजनम्। विकर्मणा जीवनश्च । असत्मनिग्रहश्व । क्षत्रपिशूद्र गोवधः । अविक्रेयविक्रयः। परिवित्तितानुजेन ज्येष्ठस्य परिवेदनम् । तस्य च कन्यादानम् । याजनच ब्रात्यता। शतकाध्यापनम् । भूताचाध्ययनादानम्। साकरेष्व- धिकारः । महायन्तमचर्त्तनम् । द्रुमगुल्मेवल्लीलतौषधी नां हिंसा। पीजीवनम्। अभिचारवलिकर्मस परत्तिः। आत्मार्थे कियारंभः । अनाहिताग्निना । देवर्षिपित्तक णानामनपाकिया। असच्छास्याभिगमनम् । नास्तिकता। कुशीलवता। मद्यपस्वीनिषेपणम् । इत्युपपातकानि । उपपातकिनस्त्वेते कुर्युश्चान्द्रायणं नराः । पराकञ्च तथा फर्ग्युर्यजेयुमिरन वा॥ ॥ इति वैष्णवे धर्मशा- रूपे सप्तत्रिंशोऽध्यायः॥ बाह्मणस्य रुजः करणम् । अपेयमद्ययोोतिः जैह्यम्। पम्पुष मैथुनाचरणं पुसि च । इति जातिवंशकराणि । जातिवंशकरं कर्म रुखान्यतममिच्छया । कुर्यात् सा न्तपनं कृच्छू पाजापत्यमनिच्छया ॥ ॥इति वैष्णवेध शारचे अष्टात्रिंशोऽध्यायः ।। ग्राम्यारण्यानां पशूनां हिंसा सङ्करीकरणम् । सङ्क रीकरणं कृत्वा मासमभीत यावकम् । कृच्छ्रातिकृच्छ्रे मथचा प्रायश्चित्तन्न कारयेत् ॥ इति वैष्यावेध- र्मशास्त्रे एफोनचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ।' - . निन्दितायो धनादानं वाणिज्यं कुसीदजीवनमसत्यभा- घणं अगसेवनमित्यपात्रीकरणम् अपात्रीकरणं कृत्वान ·एकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः। तरुच्छ्रेण शुमति । शीतकृच्छ्रेण वा यो महासान्त पनेन वा ॥ .. .. ॥ इति वैष्णवे धर्मशास्त्रे चत्वारिं शत्तमोऽध्यायः॥ पक्षिणां जलचराणां जलंजानाञ्च घातनम् । कुमिकी- । टानाञ्च। मद्यानुगतभोजनम् । इति मलावहानि। म लिनीकरणीयेषु तप्तकृच्छं विशोधनम् । कृच्छ्रातिकृच्छ्र मथचा-प्रायश्चित्तं विशोधनम् ॥ ॥ इति वैष्णवे,धे {र्मशास्ये एकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः॥ यदनुक्तं तत्प्रकीर्णकम्। प्रकीर्णपातके ज्ञात्वा गुरुत्व- "मय लाघवम् । प्रायश्चित्तं बुधः कुर्याद् ब्राह्मणानुमतः सदा॥ इति वैष्णवे धर्मशास्त्रे हिचत्वारिंशत्तमोऽ- ध्यायः॥ अथ नरकाः । तामिस्त्रम्। अन्धतामित्रम् । रौरवम् । म हारोवम् । कालसूत्रम् । महानरकम्। संजीवनम् । अवीचि । तापनम् । सम्प्रतापनम्। संघातकम् । काको लम् । कण्डूलम् । कुट्टानम्। पूनिमृत्तिकम् । लोहशः। मचीसम्ो विषमपन्थानम् । कर्यटकशाल्मलिः । दीपन दी। असिपत्रवनम् । लोहचारकमिति । एनेष्वकृत पाय चित्ता अनिपानकिनः पर्यायेण कल्पं पच्यन्ने। महापा नकिनो मन्वन्तरम्। अनुपातकिनश्चातुर्युगम् । कृत सङ्करीकरणाश्च सम्वत्सरसहस्रम् । कृतजातिसंशकर णारच,। कृपापात्रीकरणाश्च । कृतमलिनीकरणाचाप कीर्णकपानकिनश्च बहून् वर्षयुगान् । रुतपातकिनः . सर्व प्राणत्यागादनन्तरम् । याम्यं पन्थानमासाद्य दुः- हरपमभन्ति दारुणम् ॥ यमस्य पुरुपैोरै रुष्यमाणाय ·१०० । । 1-विष्णुस्मृतौ।। तस्ततः । सुरुच्छ्रेणानुकारेण नीयमानाञ्च ते यथा॥ श्च भिः शृगालैः ऋच्यादैः काककड़वकादिभिः। अग्नि- तुण्डैक्ष्यिमाणा फज रीनिकैस्तथा ॥ अग्निना द घमानाच नुद्यमानाश्च कण्टकैः । ककचैःपाट्यमानाच पीड्यमानाश्च तृष्णया॥ क्षधया व्यथमानाश्व घोरै- Uघ्रगणैस्तथा । पूयशोणितगन्धेन मूर्छमानाः पदे पदे ॥ परान्नपानं लिप्संतस्ताड्यमानान किङ्करैः । काककङ्कबकादीनां भीमानां सदृशाननैः॥ कंचित् - काथ्यन्ति तैलेन ताड्यन्ते मुषले कचित् । आयसीषु च विध्यन्ते शिलासच तथा कचित् ॥ कचिहान्तमथान- न्ति कचित् पूयमसूक् कचित् । कचिद्दिष्ठां कचिन्मांसंपू यगन्धि सदारुणम् ॥ अन्धकारेषु तिष्ठन्ति दारुणेषु तू या कचित् । कमिशिक्ष्यिमाणाञ्च पतितुण्डैश्य दारुणे: कचिच्छीतेन बाध्यन्ते क्वचिदा मेध्यमध्यगाः। परस्प रमथानन्ति कचित् प्रेताः सदारुणाः। कचिङ्गतेन ता ड्यन्ते लम्बमानास्तथा कचित् । कचित् क्षिप्यन्ति बा- णोधैरुकत्यन्ते तथा कचित् ॥ कण्ठेषु दत्तपादाश्च का जगातोगडिताः। पीड्यमानास्तथा यन्लैः कृष्यमाना मच जानुभिः ॥ मग्नपृष्ठशिरोग्रीचा सूचीकुण्ठाः सदारु णाः। दागारप्रमाणैश्च शरीरैर्यातनाक्षमैः ॥ एवं पा तफिनः पापमनुसूय सदुःचित्ताः । तिर्यग्योनौ मंप- ते दुःरवानि विविधानि च। ॥ इति वैष्णवे धर्मशा रूपे त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः॥ अथ पापात्मनां नरकेष्वनुभूतदुःस्वानां तिर्यग्योन्यो भवन्ति । अतिपातकिनां पर्यायण साः स्थावरयोन ·। १०१ चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः यः। महायातकिनॉन-कृमियोनयः। उपपातकिनां जल जयोनयः। कृतजातिवंशकराणां जलचरयोनयः । रु तसङ्करीकरणकर्मणां मृगयोनयः । कतापानीकरण कर्मणां पश्युयोनयः। उत्तमलिनीकरणकर्मणां मनु ष्येष्वस्पृश्ययोनयः । प्रकीर्णेषु प्रकीर्णा हिंस्त्राःकच्या दा भवन्ति । अझोज्यान्नाभक्ष्याशी रुमिः । स्तेनः श्ये- नः प्रकृतवमपिहारी बिलेशयः । आरखुर्धान्यहारी। हंसः कांस्यापहारी । जलं हत्वाविप्लवः । मधुदंशः। प येः काकः। रसं श्वा। नकुलः ।.मांसं गृध्रः। व सां मद्दुः। तैलं तैलपायिकः । लवणं वीचिवाक् दधि बलाका । कौशेयं हत्वा भूपति तितिरिः । क्षौमं दईरः। कासितान्तूचं कौनः । गोधा गाम्। वान्तुड़ो गुड़में। छुच्छन्दरिर्गन्धान । पत्रशाकं बीं। कृतान्नं श्वाचित। अकृतान्नं शल्लकः । अग्निं बकः । गृहकार्यपस्करम् । रक्तवासांसि जविजविकः । गजंकूर्मः । अयंच्यानः। फलं पुष्पं पा मर्कटः । कक्षः स्त्रियम्। यानमुष्टः । पत्र नजः। प्रेतः पारजायी॥ यहा तंहा परद्रव्येमपह- त्यवलान्नरः । अवश्यं याति तिर्यकत्वं जग्ध्या चैवाह तं हविः ॥ वियोऽप्येतेन कल्पेन हत्ता दोषमवामुयुः। एतेषामेव जन्तूनां भाविमुपयान्ति ताः॥ ॥ इति वैष्णचे धर्मशास्त्रं चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ।। अथ नरकानुभूत दुःखाना तिर्यकमुत्तीर्णानां मनु प्येषु उक्षणानि भवन्ति । कुध्यतिपातकी । ब्रह्महा यक्ष्मी सरापः श्याचदन्तकः। संचपर्णहारः कुनरवः । गुरुतल्या गों दुशम्मा पूतिनासः पिशुनः । पूर्तिवः सूचकः 1 ·"विष्णुस्मृती। -- धान्यचौरोऽहीनः मिचौरोऽतिरिक्ताङ्गः । अन्नाप हारकस्त्वामयावी । वागपहारको-मूकः । वस्त्रापहा रकः श्वित्री। अश्यापहारकः पङ्गुः । देवब्राह्मणक्रोश को मूकः । लोलजिव्हो गरदः । उन्मत्तोऽग्निदः । गुरुम तिकूलोऽपस्मारी । गोप्नस्त्वन्धः । दीपापहारकचाका णश्वे दीपनि पक । अपुचामरसीसफाधिक्रयी रज- कः। एकशफविक्रयी मृगव्याधः। कुण्डाशी भगास्यः 'घाण्टिकः स्तेनः । वाईषिको यामरी । मिशाश्येका- की वातगुल्मी । समयमोत्ता रवल्याटः। लीपद्यकी ी। पर रत्तिन्नो दरिद्रः। परपीडाकरी दीर्घरोगी । • एवं कर्मविशेषेण जायन्ते लक्षणान्विताः । रोगान्विता स्तथान्धाश्य कुमरखञ्जैकलोचनाः॥ वामना बधिरा मू का दुर्बलाश्च तथापरे। तस्मातु सर्वः प्रयत्नेन मायभि सं समाचरेत्॥ ॥ इति वैष्णवे धर्मशास्त्रे पचर्च- त्वारिंशत्तमोऽध्यायः॥ अथ कृच्छ्राणि पावनि । व्यहं नाभीयात् प्रत्यहज्ज विष यणं स्मानमाचरेधिः पूनिस्नानम्प्सु मज्जनं मग्नस्विर- घमर्षणं जपेत् दिवास्थितस्तिष्ठेन राजावासीनः कर्म णोऽन्ते पयस्विनी दद्यादित्यघमर्षणम् । व्यहं सायं: न्यहं मानरुयहमुष्णं एतं न्यहमुष्णं पेयरुयहच ना. भीयादेष तप्तच्छः । एष एवं शीतैः शीतकृच्छ्र: । रु मानिरुच्छः पयसा दिनसैकविंशतिक्षपणम् । उक मक्तूनां मासान्यवहारेणोदककृच्छुः । विसाध्यपहारे णु मूलकच्छः । पिल्याश्यपहारेण श्रीफलकृच्छु: पया. सर्या । निराहारस्य हादशाहेनैव पराकः । गौमूत्रगोम

·सप्तचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः। १०३
यक्षीर दधिसर्पिः कुशोदकान्येकदिवसमभीयाद् द्वितीय
मुपबसे देतत्सान्तपनम्। गोमूत्रादिभिः प्रत्यहाभ्यस्तैर्म
हासान्तपनम् । व्यहाभ्यस्तैश्चातिसान्तपनम् । पिण्या
काचमनकोदकसक्तूनामुपासान्तरितोऽस्यवहारस्तुं-
लापुरुषः! कुशपलोशोदुम्बरपद्मशइ-खपुष्पीवटब्राँ
सुवर्चलानां पत्रैः कथितस्याम्भसः प्रत्येकं पानेन पर्ण
कृच्छुः ॥ कृच्छाण्येतानि सर्वाणि कुर्वीत कृतपावनः।
नित्य विषवणस्नायी अधःशायी जितेन्द्रियः ॥ स्त्रीशूद्र
पतितानाच वर्जयेचाक्षिमाषणम् । पवित्राणिजपेन्नि
त्यं जुहुयाचैव शक्तित्तः॥ ॥ इति वैष्णवे धर्मशास्त्र
षिट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥
अथ चान्द्रायणमा
गोसान विकारानभीयात्तांश्चन्द्रकलाभिदौ क्रमेण पई
येद्दानी हासयेद्मावास्यां नाभीयादेप चान्द्रायणी यूब
मध्यः। पिपीलिकामध्योला । यस्यामावास्या मध्ये
भवति स पिपीलिकामध्यः । यस्य.पौर्णमासीस यवम
ध्यः। अौ ग्रासानु प्रतिदिवसं मासमभीयात् सयति
चान्द्रायणः । सायं पातश्चतुरश्चतुरः स शिपुचान्द्राय
णः यथा कथञ्चित् षइकोना त्रिशती मासेनाभीयान्स
सामान्यचान्द्रायणः ॥ व्रतमेन पुरा भूमौ कृत्या सप्त.
र्षयो वरम् । प्राप्तवन्तः परं स्थान ब्रह्मा रुद्रस्तथैव च।।
इति वैष्णवे धर्मशास्त्रे सप्तचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः॥
भाजय कर्मभिरात्मकृतैर्युरुमात्मानं मन्येतामार्थे
प्रसूतियावकं अपयेत् । ततोऽग्नौ जुहुयात्। न जात्र
चतिकर्मः। अमृतं अष्यमाणं वृतञ्चानिमन्तयेत्। -

·विष्णुस्मृतौ। प्यमाणे रक्षां कुर्यात् । ब्रह्मा देवानां पदवी कवीनां ऋ 'षिर्विप्राणां श्येनो गृध्राणां महिषो मृगाणां स्वधितिर्व 'नानां सोमः पवित्रमायेति रेसन्निति दर्शन बध्नात्ति। शृतच तमश्नीयात् पात्रे निषिच्य । ये देवा मनोजाता मनोजुषः रुदक्षा दक्षपित्तरः । तेनः पान्तु ते नोऽयन्तु तेयोनमस्तेभ्यः स्वाहेत्यात्मनि जुहुयात् । अथाचान्तों नाशिमालपोत। स्माताः पीता मावन्तो यूयमापोऽस्मा फमुदरे यवाः । ता अम्ममनमी वा अपक्ष्या अनाग- सा सन्तु देवीरमृता ऋता इति । विरावं मेधावी। 'षडान पापरुत् । सप्तराचं पीत्वा महापात्तफिनामन्यत मः पुनाति । दोदशरात्रेण पूर्वपुरुषकृतमूपि पापं नि- दहति । मासं पीत्वा सर्वपापानि । गोनिरिमुक्तानां य चानामेकविंशतिराच्च। यचोऽसिधान्यराजोऽसि वा रुणो मधुसंयुतः । निर्णोदः सर्वपापानां पवित्र मृषि: भिः स्मृतम् ॥ एतमेव मधु यचा आपो वा अमृत य पाः । सर्वं पुनीत मे पापं यन्मे किञ्चन दुष्कृतम् ॥ या चारुतं कर्मकृतं मनसा च विचिन्तितम् । अलक्ष्मी का लकर्णीच नाशयध्वं यचा! मम॥ श्वभूकरावलीढञ्च उच्छिष्टोपहतञ्च यत् । मातापित्रोरशुश्रूषां पुनीध्य- ज्य यवा! ममु॥ गणान्नं गणिकान्नञ्च शूद्रान्नं श्रा-ड- सूतकम्। चौरस्यान्नं नवाई पुनीध्वञ्च यया! मम॥ ॥ इति पैष्णवे धर्मशास्त्रे अशाचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः॥ मार्गशीर्ष शुक्लैकादश्यामुपोषितो हादश्यां भगवं- तं वासुदेवमर्चयेत् । पुष्पधूपातुलेपनदीपनैवेद्यैाह्म ‘णतर्पणेच । व्रतमेतत् सम्वत्सरं कृत्वा पापेभ्यः पूतौ

·..-
पञ्चाशत्तमोऽध्यायः। १०५
भवति । यावज्जीवं कृत्वा श्वेतहीपमानोति । उपयहाद
शीष्येकं स्वर्गलोकं भानोति यावज्जीवं कृत्वा विष्णोकमा
मोति । एवमेव पञ्चदशीष्वपि। ब्रह्मभूतममावास्यां पौ
र्णमास्यान्तथैव च । योगभूतं परिचरन् केशवं महदा
यात् ।। दृश्येत सहितौ यस्यां दिवि चन्द्र रहस्पती । पौ
-र्णमासी तु महती प्रोक्ता सम्वत्सरे तु सा । तस्यां दा
नोपचासाघमक्षतं परिकीर्तितम् । तथैव द्वादशी श्रु
क्ला या स्याच्छ्वणसंयुता ॥ ॥ इति वैष्णवे धर्म
शास्त्रे एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।।
बने पर्णकुटी कृत्वा चुसेत् विषवणं स्मायात् स्वकर्मचा
चक्षाणो ग्रामे ग्रामे अक्ष्यमाचरेत् तृणशायी च स्यात् ।
-एतन्महाव्रतं ब्राह्मणं हत्वा हादशसम्बत्सरं कुर्यात् ।
योगस्य क्षत्रियं वा । गुर्बिणीं रजस्वलांचा । अभिगो
वा नारीम् । मित्रं चा। नृपतिवधे महाव्रतमेव द्विगु-
णं कुर्यात् । पादोनं क्षत्रियवधे । अई वैश्यवधे । तद
ई शूद्रवधै। सर्वेषु श्यशिरोध्वजी स्यात् । सर्वेषुजीचे
षु क्षमी स्यात् । मासमेकं कृत्तपावनो गवानुगमनं कुर्य्या
त् आसीनास्वासीन स्थितास स्थितः स्यात् अवसन्ना
सौन्दरेत् भयेभ्यश्च रक्षेत् तासां शीतादिवाणमुरुला
नामनः कुर्यात् गोमूत्रेण स्मायात् गोरसैश्च वत । ए
तदोबतं गोवधे कुर्यात् । गजंहत्वा पञ्च नीलान
भान् दद्यात् । तुरगं चासः। एफहायनमनसाहं वरच.
धे। मेषाजवधेच। सवर्णकृष्णमुष्टयधे । श्वानं हता
विरात्रमुपवसेत्.। हत्वा मूषकमारिनेकुलमण्डूकडुण्डु
भाजगराणामन्यतममुपोषितः कृसरान्न भोजयित्वा डॉ.
-

·विष्णुस्मृती।।
हदण्डादक्षिणां दचान् । गोपौलूककाकंझपनधे विरात्र
मुपयसेत् । हंसबकचलोकमहुवानेश्येनभासचक्रयाका
नामन्यतमं हत्वा ब्राह्मणाय गां दद्यात् । सर्प हत्वाची
कार्णायसीम् । खई हत्वा पलालमारकम् । वराहं ह
त्याएनकुमाम् । तित्तिरि तिलद्रोणम् । शक दिहायने
वत्सम्। क्रौञ्च त्रिहायणाम् ऋच्यादमृगधे पयस्ति-
नीं गोदयात्। अऋच्याटमृगवधे यत्सतरीमअनुक्तम
गधे घिराचं पयसा वर्ततः। पक्षिवधे नताशीस्यात्
रूप्यमाषकं वा दद्यात् । हत्वा जलचरमपरसेतू।
"स्थिमताच सत्त्वानां सहस्त्रस्य प्रमापण। पूर्णे चान:
स्यनस्थान्तु शूद्रहत्यावतञ्चरेत् । किञ्चिदेव तु विप्रा
प दद्यादस्थिमतों बंधे। अनस्याचैव हिंसायां प्राणा-
त्यामेण भुध्यनि । फलदानान्तु रक्षाणां छेदने जप्यम
शतम् । गुल्मपल्लीलतानाञ्च पुषितानाञ्च वीरुधाम
अन्नजानाश सत्यानां सजानाञ्च सर्वशीफलं'
पोद्भवानाच एतमाशी विशोधनमा कृष्जानामोष
धीनी जातानाञ्च स्वयं बने। स्थालम्पोतु गच्छेगां दिन
मेकं पूयोनतम् ।। इति वैष्याचे धर्मशास्त्रे पञ्चा
शत्तमोऽध्यायः॥, TETTE
सेरापः सर्वकर्मचार्जितः कणान्. वर्षमभीयात् । माना
मद्यानां चान्यत्तमस्य प्राशने चान्द्रायणं कुर्योन् । उश
जपलाण्डुगृजनैतद्गन्धिविड्राहग्राम्यकुक्कुटवानरगो-
मांसभक्षणेच सर्वेष्वेतेषु दिजानां प्रायश्चित्तान्त
त्यसंस्कारं कुर्यात् । चपनमस्खलादण्डासेक्ष्यचर्याघ्रता
नि पुनःसंस्कारकर्मणि वर्जनीयांनिशेशकृशल्लकंगो

·एकपंचाशत्तमोऽध्यायः। १०७ धारगर्मपर्ज पञ्चनरपमांसाशनो सप्तरामुपवसेन्। गणगणिकास्तेनगायनान्नानि भुरका सप्तरापंयूसा विर्त्ततः। तक्षकान्नं चर्मकर्तृवाचार्युषिककर्य्यदी- क्षितबद्धनिगडाभिशस्तपण्डानाञ्च । पुंश्चलीदामिक चिकित्सकलुब्धकब्रोयोच्छिष्टमोजिनाञ्च अधी,रा- स्वीरूवर्णकारसपत्नपतित्तानाच पिशुनानृतवादि क्षतधर्मात्मरसविक्रायिणाचा शैलूपत्तन्तुवायकतवर- जकानाञ्च । कर्मकारनिषादगवतारिणशस्वविक यिणाचा श्वजीविशौण्डिकतैलिकचैलनिर्णेजकानाज। रजस्वलासहोपपतिचेश्मनाञ्च । चूणनावेक्षितमुदस्या संस्पृएं पतत्रिणाचलीढं वना संस्पृष्टंगवाघ्रातञ्च । का मतो यदा संस्पृष्टमंचक्षुतम्। मत्तंडातुराणाञ्च । ना चितं वृथामांसं च । पाठीनरोहितराजीव सिंहत्तुण्डशंकुल अर्ज सर्वमत्स्यमांसाशने भिरामुपवसेत् । सर्वजलज मांसाशनेषु च। आपः सराभाण्डस्थाः पीत्वा सप्तरात्रं शवपुष्पीभृतम्पयःपिवेत्। मंद्यभाण्डस्थाश्च पञ्चरा त्रम् । सोमपः सरापस्याघ्रायास्यगन्धमुदकमग्नस्त्रिर घमर्षणं नत्वा एतमाशनो भवेत् । पर्राष्ट्रकाकमांसाश ने चान्द्रायणं कुर्यात् । माश्याज्ञातं 'शुनोस्थं शुष्कमा सञ्च। कन्यादमृगपक्षिमांसाशने तप्तकृच्छ्रम् । कल वि प्लवचक्रवाक इसरज्जुदालसारसदात्यूहरेकसारिका चकबलाकाकोकिलरसन्जरीटाशने त्रिरात्रमुपवसेत् । एक शफोमयदन्ताशने च। तित्तिरिकापिज्जललायकवर्तिकाम यूरचले सर्वपक्षिमांसाशनेचाहीरातम् । कीटाशने दिन मैकं ब्रह्मसुवर्चला पिवेत् । थुनामांसाशने च । च्छबाक - ·१०० विष्णुस्मृतौ ।' उण करकाशने सान्तपनम्। यवोधूमपयोविकारं स्नेहाक्तं शुक्त पाण्डवञ्च वर्जयित्वा पर्युषितं तयाश्योपचसेत् । वश्वनामध्यभवाँलोहिताश्च वक्षनिर्यासान् । शालूक- स्थासरसयाबपायसापूपशकुलीदेचान्नानि हविपि च। गोड जामहिषीवजं सर्वपयांसिंच। निर्दशाहानि ता- न्यपि। स्यन्दिनीसन्धिनी विवत्साक्षीरञ्च । अमेध्यक्षुज । दधिचर्ज केचलानि च शुक्तानि ब्रह्मचर्याश्रमी था इमोजने विरात्रमुपवसेत् दिनमेकं चोदके वसेत् । मधु मांसाशने माजापत्यम् । बिडालकाकनकुलारपूच्छिएमक्ष णे ब्रह्मवर्चलां पिबेत् । स्वोच्छिष्टाशने दिनमेकमुपो- पित्तः पचगव्यं पिबेत् । पचनपविण्मूत्राशने सप्तरात्र- में आमभाडाशने त्रिरात्रं पयसा वतत् । ब्राह्मणः शू द्रौच्छिष्टाशने सप्तरांत्रम् । वैश्योंच्छिष्टाशने पञ्चरात्रम्। राजन्योच्छिष्टाशने विरात्रम् । ब्राह्मणोच्छिष्टाशने त्वे- काहम् । राजन्यः शद्रोच्छिशाशी पचरात्रमा वैश्योछि शशी बिरानम् । वैश्यः भद्रोच्छिष्टाशीच। चाण्डाला नं फरका बिरामुपवसेत् । सिन्दं फका पराकः अ संस्कृतान् पयून्मन्नै चाहिमः कथञ्चनः । मन्लैस्तु संस्कृत नॉनद्याच्छाश्चतं विधिमास्थितः ॥ यावन्ति पशुरोमाणि नाचत् कृत्वेह मारणम् । तथा पशघ्नः मानोति प्रेत्याचे है च निष्कृतिम् ॥ यज्ञार्थ पशवः सृष्टाः स्वयमेव स्वय झवा। यज्ञोहि भूत्यै सर्चस्य तस्माधज्ञे वधोऽवधः ॥ न तादृशं भवत्येनो मृगहन्तुर्धनार्थिनन-याशं भ- चति मेत्य रथामांसानि चादतः औषध्यः पशवो - सास्तिर्यनः पक्षिणस्तथा यज्ञार्थे निधनं प्राप्ताः पाप्नु-

·एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।
चंन्युस्थिती पुनः॥ मधुपर्के च यज्ञेच पित्तदैवतकर्मा,
णि अत्रैव पशचो हिंस्या नान्योति कथञ्चन।यज्ञार्थे
पुपरन् हिंसन् वेदतत्त्वार्थविद्विजः आत्मानञ्च प:
शृं बैच गमयत्त्युत्तमां गतिम् ॥ गृहे गुराचरण्ये वा नि
बसेनात्मवान् हिजः। नावेदविहितों हिंसामापद्यपि से
माचरेत् ।। या चेदविहिता हिंसा नियतास्मिंश्वराचरे ।
अहिंसामेव तां विद्याइदाहर्मो हि निर्वभौ ॥ योऽहिंस
कानि भूतानि हिनस्त्यात्मसुरवेच्छया । स जीवंश्च मृत
श्चैव न-क्वचित् सुखमेधते । यो बन्धनवधक्केशान् मा
णिनां नचिकीर्षति । स सर्वस्य हितप्रेप्सः सखमत्यन्त
-मभुतेः॥ ययायति यत्कुरुते रतिवभाति यत्र च । तदचा
मोति यत्नेन यो हिनस्ति न किञ्चनः।। नारुत्वामाणिनां
हिंसा मांसमुत्पद्यते क्वचित् । नव प्राणियधःस्वयेस्तरमा
मांसं विवर्जयेत् ॥.समुत्पत्तिञ्च मांसस्य वधवन्धौ च देहि
नोमा मिसमीक्ष्य निवर्तेत सर्चमांसस्य भक्षणातुन
सक्षयति यो मांसं विधि हिवा-पिशाचवत् । स लोके नि
यतां याति व्याधिषिश्च नापीड्यते॥ अनुमन्ता:विशं-
सिता निहन्ता ऋयविक्रयी। संस्कृचिोपहर्ताच खाद
कोनि घातकाः । स्वमांसं परमांसेन यो बई वितुमिच्छ
तिः। अनन्यज़ :पितुन देवांस्ततोऽन्यो नास्त्यपुण्यकृत् ।।
वर्षे वर्षेऽश्चमेधेन या यजैत शतं समाः । मांसानि चन
खादेद्यस्तस्य पुण्यफलं समम् ॥ फलमूलाशनैर्दिव्यैर्मुन्य
नानाञ्च भोजनःनितफलमवाप्नोति यन्मांसपरिचर्ज
नात् ।। मांस भक्षयित्नाऽ मुत्र यस्य मांसमिहाय्यहम् ।
एनन्मांसस्य मांसवं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ इति

·गाविष्णुस्मृती मान- वैष्णवे धर्मशास्त्रे एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः सवर्णस्लेयरुद्राक्षे कर्माचक्षाणो मुषलमर्पयेत् च- धात्यांगाहा पयतो भवतिको महावत हादेशाब्दानिया कुर्यात् । निक्षेपापहारी च ॥ धान्यधनापहारी चे कृच्छ्रम ब्दम् मनुष्यस्वीकूपक्षेत्रवापीनामपहरण वान्द्रायण- मंद्रियाणामल्पसाराणां सान्तपनम् । माक्ष्यभोज्यपा- नंशयासनपुष्पमूलफलानां-पञ्चगव्यपानम्। तृणकाष्ठदु मशेष्कानगुडवस्त्रचर्मामिषाणां विरात्रमुपवसेत् । मणि मुक्तामचालतानजतायः कांस्यानां द्वादशाह कणानभी- याना कासिकीरजोर्णाद्यपहरणे घिराचं पयसा वर्तत। हिशुफैकशफहरणे विरानमुपसेत् । पक्षिगन्धौषधिर- ज्जुचैदलानामपहरणे दिनमुपयसेत् ॥ - दत्त्वैचापहतं द्र व्य धनिकस्याप्युपायत्तः मायश्चित्तं ततः कुर्य्यान के ल्मषस्यापनुत्त। याद्यत्परेभ्य आदद्यात् पुरुषस्तु निर कुशमा तेन तेन विहीनः स्याद्यत्र यत्राभिजायते । जी पिनं धर्मकामीच धने यस्मात् मतिष्ठितौ । तस्मातास- मयलेन धनहिंसा चिवर्जयेत् ।। पाणिहिंसापरो यस्तु धनहिंसापरस्तथा । महादुरेव मपामोति धनहिंसापर स्तयोः ॥ इति वैष्णवे धर्मशास्त्र दिपाशत्तमोऽध्या ॥५॥ अथागम्यागमने महाव्रतविधानेनाब्दांचीरवासा बने पी जापत्यं कुर्यात् । परदारगमने चा गोव्रतं गोगमने च । पुंस्ययोनाचाफाशेऽप्सु दिवा-गोयाने च सवासाः स्नानमा चरेत् । चाण्डोलीगमन तत्साम्यमचामुयात् । अज्ञानत- बान्द्रायणयं कुर्यात् । पशवेश्यागमने प्राजापत्यम् । यः ।।

·१११
चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः।
सद्दष्टा रूपी यत् पुरुषस्य परदारेनरंत कुाना में
करोत्येकरात्रेणापलीसेवनादहिजा लक्ष्य कागज
पन्नित्यं विभिर्वर्यपोहतिगो॥इति वैष्णवे धर्म
शारखे विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
यशपापात्मा येतः सहसंयुज्यते स तस्यैव प्रायश्चित्तं
कुर्यात् । मृतपचनस्यातू पादत्यन्तोपहताचोदकं पी
वा ब्राह्मणस्त्रिरात्रमुपयस्तो महं राजन्यः एकाई
चैश्यः। शूद्रो नक्तम् । सर्वे जोन्ते वृत्तस्य पञ्चगव्य पिये
-युःपञ्चगव्यं पिवेच्छद्रो.ब्राह्मणास्तु:सरों पिबेतून
उमौ तौ नरकं यातो महारोरवसैज्ञितम् पानारोग्य
बर्जमृतांवंगच्छन् पनी विरात्रमुपसेत । कूटसाक्षी
महत्यानतंजरेन। अनूदकंमूत्रपुरीषकरणी सचैलना
महाच्याहृति होमश्च । सूर्याप्युदितनिर्मुक्तः संचे
उस्मातः सावित्र्यष्टशतमावर्त्तयेत् । चचगालपिड्वरा
हरवर वानर बायसपुंश्चलीभिर्दष्ट रचन्तीमासाद्य षो
डशा प्राणायामान कुर्याता वेदाग्न्युत्सादी विषयण
स्नाय्यधःशायी सम्बत्सरं सहदक्ष्यण वन समुत्त
नते गुरोश्यालीकनिर्बन्धे तदाक्षेपणे च मासं पयसा
वर्तेत । नात्तिको नास्तिकरति कृतघ्नः कूटच्यवहा
री ब्राह्मणवृत्तिघ्नते सम्वत्सरं प्रेक्ष्येण चत्तरन् । परि
विसिं:परिवेत्ता याच परिविद्यते दातान्याजको चार
द्रायणं कुर्यात् । प्राणिभूपुण्यलोमाविक्रयी तप्तक
च्छीकुर्यात् । आषिधिगन्धपुष्यफलमूलचर्मवेत्रवैद
उत्तुषकपाठेकेशभस्मास्थिगोरसपिण्याकेतिलतैलपिक
ऋयो माजापत्यम् श्लेष्मजंतुमधूष्टिशत्रपुशक्ति-

·.११२ मा विष्णुस्मृतौ। सीसकृष्णालोहोदुम्बर रवड्पात्र विक्रयी चान्द्रायणं कुया त् । रक्तवस्वरङ्गरलगन्धगुङमधुरसोर्णा विक्रयी विरात्र मुपसेन् । मांसलवणलाक्षाक्षीरविक्रयी चान्द्रायणं कु यात् । तञ्च भूयश्वोपनयेत् । उष्टेण परेण या गत्वा नग्नः स्नात्वा सप्त्वा फरका-भाणायोभत्रयं कुर्यात् ।। जपित्वा त्रीणि सावित्र्याः सहस्त्राणि समाहितः।- मासं गोष्ठे पयः पीला मुच्यते सत्सतिग्रहात् ॥ अयाज्यंया जनं कृत्वा रेषामन्त्यकर्म च । अभिचारमहीनन: बि. शिकच्छेज़पोहति ॥ येषां द्विजानां सावित्री नानूच्येत यथाविधि । ताश्चारयित्वात्रीन कृच्छ्रानु यथाविध्युपना ययेत् ।। प्रायश्चित्तं चिकीर्षन्ति विकर्मस्थास्तु ये हिजाः ब्राह्मण्याच्च परित्यक्तास्तेषामप्येतदादिशेत्तु । यद्गर्हिते- नार्जयन्ति-कर्मणाब्राह्मणा धनम् । तस्योत्सर्गेण शुभ न्तिः जप्येन तपसा तथा॥ वेदोदितानां नित्यानां कर्म- णां समत्तिक्रमे । स्नातकव्रतलोपेच प्रायश्चित्तमभोजन म् ॥ अवगूर्य्य चरेत् कृच्छ्मतिकच्छं. निपात्तने। कृच्छा निकृच्छू कुर्चीत विपस्योत्साद्य शोणितम् । एनस्विभिर निर्णित नार्थ कञ्चित् समाचरेत् ॥ कृतनिणैजनांश्चैतान्न जुगुप्सेत धर्मवित्त । चालनांश्च कृतघ्नांश्च विक्षुहानापि - धर्मतः । शरणागत हन्तुंश्च स्त्रीहन्तुंश्च-न संवसेत् ॥ अशीतिर्यस्य वर्षाणि बालो वाप्यूनषोडशः। प्रायश्चित्ता ईमर्हन्ति स्त्रियो रोगिण एव च ॥ अनुक्तनिरुतीनाञ्च पापानामपनुत्तये। शक्तिञ्चाचेक्ष्य पापच प्रायश्चित्तं भकल्पयेत् ॥ ॥ इति वैष्णवे धर्मशास्त्रे चन:प धाशत्तमोऽध्यायः ।।

·११३ पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः। अय रहस्यप्रायश्चित्तानि भवन्ति । स्त्रयन्तीमासाद्य स्मा तः प्रत्यहं षोडश प्राणायामान कृत्वैककालं हविष्याशी मासेन पूतोब्रह्महा भवति । कर्मणोऽन्ते पयस्विनी गां दद्यात् । व्रतेनाघमर्षणेन च सरापः पूतो भवति । गा- यबीशासाहलजपेन रूपर्णस्तेयकृन विरात्रोपोषितः पु रुषसूक्तजपहोमात्यां गुरुतल्यगः॥ यथायमेधः कत राइ सर्वपापापनोदनः । तथाघमर्षणं सूक्तं सर्वपापाप- नौदनम् ॥ प्राणायाम हिजः कुर्य्याच सर्वपापापनुत्तये । दत्यन्त सर्वपापानि माणायामैजिस्य तु ॥ सच्याहृति सपणवां गायत्रीं शिरसा सह। त्रिः पठेदायतमाणः प्रा णायामः सउच्यते ॥ अकारञ्चाप्युकारञ्च मकारच प्र- जापतिः । वेदत्रयान्निरदुहद्वतस्वरितीनि च ॥ नि श्यएच च वेदेश्यः पादं पादमदूदुहत् । तदित्यूचोऽ स्याः साचित्र्याः परमेष्ठी मजापतिः ॥ एतदक्षरमेताञ्च जपन् व्याहृतिपूर्विकाम् । सन्ध्ययोर्चेदविदुषो चेदपुण्येन युज्य ते ॥ सहस्रकृत्वरत्वन्यस्य बहिरेताधिकं द्विजः । महतोड प्येनसो मासात्वचेचाहि पिमुच्यते ॥ एतयाऽपरिसंयुक्ता काले च कियया वया। विपक्षषियावड्जातिहण या ति साधुषु ॥ ओडारपूर्षिकासिलो महोच्याहतयोऽ व्य थाः। विपदा चैव गायत्री विज्ञेयं ब्रह्मणोमुखम् । यो ऽधीतेऽ हन्यहन्येत्तां त्रीणि वर्षाण्यतन्द्रितः । सब्रह्म प रमन्येति वायुक्तः स्वमूर्तिमान् ॥ एकाक्षरं परं ब्रह्म मा णायामः परन्तपः । सावित्र्यास्तु परं नास्ति मौनातु सत्यं विशिष्यते ॥ क्षरन्ति सर्ववैदिक्यों जुहोति यजतिक्रियाः। अक्षरं वक्षरं ज्ञेयं ब्रह्मा चैव पजापतिः ॥ विधियज्ञाजप ·.. ११४ - विष्णुस्मृतौ। यज्ञो विशिष्टो दशभिर्गुणैः । उपांशः स्याच्छतगुणः सह स्रो मानसः स्मृतः ॥ ये पाकयज्ञाश्चत्वारो विधियज्ञसम विताः । सर्वं तेजपयज्ञस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥ज प्येनैव तु संसिझे द्राह्मणो नात्र संशयः । कुर्य्यादन्यन्न- वा कुन्मित्रो ब्राह्मणउच्यते॥ ॥ इति वैष्णवे धर्म शास्त्रे पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥ अथातः सर्ववेदपवित्राणि भवन्ति । येषां जपैश्च होमैश्च द्विजातयः पापेभ्यः पूयन्ते । अघमर्षणं देवकृतंशुवत्य: तरत्सम्मदीयं कुष्माण्डय: पावमान्य: दुर्गासावित्री अ नीषङ्गा: पदस्तोमाः सामानि व्याहतयः भारुण्डानि च न्द्रसामपुरुषव्रते भासं बार्हस्पत्यं गोसूक्तं अश्वसूक्तं सा मनीचन्द्रसूक्ते च शतरुद्रियं अथर्वशिरः विरूपर्ण महा व्रतं नारायणीयं पुरुषसूक्तनाबीण्याज्यदोहानि रथ न्तरज्ज अग्निव्रतं वामदेच्यं रहच । एतानि गीतानि पुन न्ति जन्तून जातिस्मरत्वं लाते य इच्छेत् ॥ ॥ इति पै ष्णचे धर्मशास्त्रे षट्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥ अथ त्याज्याः। ब्रात्याः पतितारिखपुरुषं मातृतः पितृतश्चा न्हाः सर्वएनामोज्याश्याप्रतिग्राह्याः । अप्रतियाहोत्य श्व प्रतिग्रहपसई वर्जयेत् । प्रतिग्रहेण ब्राह्मणानां ब्रा झं तेजःप्रणश्यति । द्रव्याणां वाऽविप्राय प्रतिग्रहविधि: यः मनिग्रहं कुर्यात् स दात्रा सह निमज्जति । प्रतिग्रहस मर्थश्च यः प्रतिग्रह वर्जयेत् सदातृलोकमामोति । एधी दकमूलफलापयामिषमधुशय्यासन गृहपुष्पदधिशाका- वायुद्यत्तान्न निर्णदेन । आहूयाक्युद्यतांभिक्षां पु रस्तादनुचोदिताम् । याद्यांप्रजापत्तिमैने अपि दुष्कृतक -

·अएपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ।
र्मणः ॥ नाभन्ति पित्तरस्तस्य दशवर्षाणि पञ्च च।
हव्यं वहत्यग्निर्यस्तामन्यवमन्यते ॥ गुरुन सत्यानू
हीर्घरभ्रिष्यन् पितृदेवताः । सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्न
प्येत् स्वयं ततः ॥ एतेष्वपि च कार्येषु समर्थस्तो
है। नादद्यात् कुलटाषण्डपतितेभ्यस्तथा द्विषः॥र
घुत्वत्यतीतेषु विनावा तैहे वसन् । आत्मनोवृत्ति
बिच्छन् गृह्रींयात् साधुत्तः सदा ॥ अईिकः कुला
ज्व दासगोपालनापिताः। एते शुद्रेषु भोज्यान्ना य
स्मानं निवेदयेत्॥ ॥ इति वैष्णवे धर्मशास्त्र
पञ्चाशत्तमोऽध्यायः॥
अथ गृहाअमिणस्त्रिविधोऽथो भवति । शुल्कः शबलं
सित्तश्यार्थः । शल्केनार्थेन यदैहिकं करोति तद्देवमास
यति । यच्छपलेन तन्मानुष्यम् । यत्कृष्णेन तत्तिर्यर
म् । स्वरत्त्युपार्जितं सर्च सर्वेषां शल्कम्। अनन्तर
त्युपात्तं शबलम्। अन्तरितरत्युपात्तच कृष्णम्। क
गुतं भीतिदायं प्राप्तञ्च सह भार्यया। अविशेषण
वैषां धनं शल्कं प्रकीर्तितम् ।। उत्कोचशल्कसमाप्त
केयस्य विक्रये। कुत्तोपकारादाप्तञ्च शबळं समुदाह
म् ॥ पार्घिकबूतचौर्याप्त प्रतिरूपकसाहसौ। व्याजेन
पोर्जितं यच्च तकृष्ण समुदाहृतम् ॥ यथाविधेन च्या
यत्किञ्चित् कुरुते नरः । तथाविधमवानोति सफलं प्रे
चेहच॥
॥ इति पैष्णवे धर्मशास्त्रे अष्टपञ्चाश
मोऽध्यायः॥
गृहाश्रमी वैवाहिकाग्नौ पाकयज्ञान् कुर्यातू । सायं
तयाग्निहोत्रम् । देवताभ्यो जुहुयात् । चन्द्रार्कसन्निक

·विष्णुस्मृती विपकयो पूर्णमासाध्या यजेता प्रत्ययनं पशना। शरग्रीष्मयोश्वायहायणेन । नीहियच्योर्चा पाकेगा। वार्षिकात्यधिकान्नः प्रत्यब् सोमेन । पित्ताभावे इष्ट्या वै श्वाना सदानं यागे परिहरेन् । यज्ञार्थं शिक्षितं- मंचाप्तमर्थ सकलमेव पितरेत सोयं मातवैश्वदेवं जुहुँ यात् । भिक्षाचं शिक्षवे दद्यात् । अर्चितभिक्षादानेन गोदानफलमयामोति । शिक्षाशावे तन्मानं गवां दद्यात्। बलाचा पक्षिपेत् । फरकाऽप्यन्ने विद्यमाने नाभिक्षुके अत्याचक्षीत । कण्डनी पेषणी चुल्ली कुम्मउपस्कर इति प वसूना गृहस्थस्य । ननिष्कृत्यर्थञ्च ब्रह्मदेवभूतपितॄनर यज्ञान कुर्यात् । स्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञः। होमो दैवावलि झिौता। पितृतर्पण पित्र्यः । यज्ञश्वातिथिपूजनम् । देव- तातिथि त्यांना पितृणामात्मनस्तथा। नानिपनि पञ्चा लामुच्छ्रसन्न स जीवति ।। ब्रह्मचारी यतिििक्षीचन्त्येते गृहाश्रमात् । तस्मादृपयागंतानेतान् गृहस्थो नाचमानये त् ।। गृहस्थएच यजते गृहस्थतप्यते तपः दिदातिच गृहस्थस्तु तस्माज्ज्येष्ठो गृहाश्रमीभषयः पितरो दें- वा मूतान्यतिथयस्तथा । आशासते कुटुम्बिश्यस्तस्मा- च्छेठो गृहाश्रमी । विचर्गसेवां सततान्नदानं सरार्चनं ब्राह्मणपूजनञ्च । स्वाध्यायसेवां पितृतर्पणच कृत्वा गृही शेकपद मयातिना- इति वैष्णवे धर्मशास्त्रे एकोन पश्निमोऽध्यायःमानामगर बाहो मुहत्तै उत्थाय मूत्रपुरीपोत्सर्ग कुर्यात् । दक्षिणाभि मुरची रात्री दिवा चोदनुवः सन्ध्ययाश्च । नामच्छोदिता या भूमौ नि फालकृष्टायाम् गच्छायायाम्ो नचोषरे।

·११७
एकषष्तिमोऽध्यायः।
नशाहले । न-ससत्वेनगः। न वल्मीके। नापथिः।-न
रथ्यायाम् निराशचौ। नोद्याने नोद्यानोदकसमीप
योः नागरे। नेभस्मानि। न गोमये । नागोब्रजे । नाका
शेनोदके। न प्रत्यनिलानलेन्हुर्कस्त्रीगुरुब्राह्मणानाञ्च
नैचावगुण्ठितशिराः। लोष्टेष्टकाभिः परिमृज्य गुदं गृही.
तशिनम्वोत्थायामृिद्रिश्वीन्हताभिर्गन्धलपक्षयकर शौ
चं-कुर्य्यात् ।। - एका लिडे गुदे तिस्वस्तपैकन करे दशा .
उपायोःससे दातव्या मृदस्तिस्वस्तु पादयोः॥ एतच्छौचं
गृहस्थानां दिगणंब्रह्मचारिणाम् । विगुणञ्चाबनस्थानां
यतीनाञ्च-चतुर्गुणम् || इति वैष्णवे धर्मशाखे
घरितमोऽध्यायः ।।
-अथ पालाशं दन्तधावनं नाद्यात्न नैच श्लेष्मातकारिपबि
मीतकधपधन्वनजम् । नच बन्धकनिर्गुण्डीशिमुतिल्प
"तिन्दुकजम् । नचं कोविंदारशमीपौलुपिप्पलेडगुदगुग्गु
झुंजम्। न पारिभद्रकालिकामोचकशाल्मलीशणजम्।
नमधुरम् । नाम्लम्। नो शुष्कम् ।नस शशिरम्। न से
-तिगान्ध । नापिच्छिलम् । ने दक्षिणापराभिमुख अ
-द्याचोदङ्सरयः प्रामुखीचा! वटासनारपदिरफरजचे
दरसजनिम्बारिमेदापामार्गमालतीककुभविल्यानामन्य
तिमम् । कषायं निक्तं कटुकञ्च ।। कूनीन्ययसमस्यौ:
ल्यं सकू, बादशाङ्गुलम् । पातर्भूत्वा च यतवार-भ
क्षयेइन्तधावनम् ॥ प्रक्षाल्य का तेजयाच्छुचौ-देशे
प्रयत्नतः । अमावास्यां नचाभीयाइन्तकाष्ठं कदाचन।।
इति वैष्णवे धर्मशास्त्रे.एकषष्टितमोऽध्यायः।।
अंथ दिजातीनां ऊनीनिकामूळे प्राजापत्यं नाम तीर्थ

·११८ - { • विष्णुस्मृतौ। म्। अङ्गुष्ठमूले ब्राह्मम् । अगुल्यग्रे दैवम्। तर्जनी- मूले पिन्यम्। अनग्न्युष्णाक्षिरफेनिलापिनट्रैककरा वर्जिताभिरक्षराभिरद्भिः शकची देशे स्वासीनोऽन्तर्जानुः शाङमुखश्चोदनुरवीवा तन्मनाः समनाश्वाचामेतू ब्रा होण तीर्थेन विराचामेत् । दिप्रमृज्यात् । रयान्यदिन हृदयं स्पृशेत् । हत्कण्ठतालुगानिस्तु यथासंरच्यं द्विजात यः। शुझेरन् स्पीच शूद्रश्च सतत्पशाफिरन्ततः।। ॥इति वैष्णचे धर्मशास्त्र विषरितमोऽध्यायः॥ : अथ योगक्षेमार्थमीश्वरमुपगच्छेत् । नैकोऽध्यानं प पद्येत। नाधार्मिकैः साईम्। न वृषलैः । न हिद्भिः। ना तिपत्यूपसि । नातिसायम् । न सन्ध्ययोः । न मध्याह्ने न सन्निहितपानीयम् । नातितूर्णम् । न रात्रौ । न सन्ततः व्याल व्याधितातहिनः । न हीना : न रोगिमिः । न दीनैः । न गोभिः । नादान्तैः । यवसोदकैचाहनानाम- वात्मनः क्षुत्तृष्णापनोदने न कुर्यात् । न चतुष्यथमधि तिष्ठेत् । न रावी क्षमूलम् । न शून्यालयं न तृणम् । न पशूनांवन्धनागारम् । न केशतुषकपालास्थिभस्माङ्गारा न्न कार्पासास्थि। चतुष्पथं प्रदक्षिणीकुर्यात् देवता- जे प्रज्ञानांश्च वनस्पत्तीन् । अग्निब्राह्मणगणिकापूर्णकु भादर्शच्छमध्वजपताकाधीवृक्षईमाननन्यायश्चिता लदन्तंचामराश्चगजाजगोदधिक्षीधुसिद्दार्थकांची णाचन्दनायुधागोमयपुष्पशाफगोरोचना•प्ररोहांश्च उप्णीपालडारमणिकनकरजन पासनयानामिषांश्च १ अगरोइनोरारज्जुबद्दपयुकुमारीमीनांश्व दृष्ट्वा प्रायादिति अथ पत्तोन्मत्तव्यङ्गान् यत्वा नियतैन! बान्तविधिक्तमुण्ड ·११९ चतुःषष्टितमोऽध्यायः। मलिनपसनजटिलबामनांना कषाविभाजितमलिनांचा तैलगुडझम्कगोमयेन्धनत्तणूकुशपलाश भस्माङ्गारांश्च । लवणलीवासचनपुंसककासिरज्जुनिगडमुक्तकैशांश्च । वीणाचन्दनाशाकोष्णीषालडूरणकुमारीः प्रस्थानकाले अभिनन्दयेदिति । देवब्राह्मणगुरुबादीक्षितानां च्छायां नाकामेत् । निधनवान्तरुधिराविण्मूत्रस्नानोदकानि वा। न पत्सतन्नी लखे-येत् । प्रवर्षति न धापन् । न स्था नदी तरेन् । न देवताभ्यः पितृश्यश्वेदकामं पदाय। न बाहु- भ्याम् । न भिन्नया नाचा । नच्छमाधितिष्ठेत । न त पमवलोकयेत् न लायेत् ॥ रहमारिनृपत्नात्तस्त्रीरोगि घरचक्रिणाम् । पन्या देयो नृपस्त्वेषां मान्यः स्नातश्च भू ॥ इति वैष्णवे धर्मशाले त्रिषष्टितमोऽ. ध्यायः॥ परनिपानेषु न स्नानमाचरेत् । आचरेत् पञ्चपिण्डानुह त्यापदि । नाजीर्णे । नचातुरः। न नग्नः । नरावौ राहु दर्शनवर्जम् । न सन्ध्ययोः। प्रातःस्नाय्यरुणकिरणय- स्तां माचीमवलोक्य स्मायात् । स्नानःशिरो नापधुनेत्। नाङ्गेश्यस्तोयमुहरेत् । न तैलवस्तु स्पृशेतु । नाप्रक्षा लित पूर्वधृतं वसनं विश्यात् । स्मातः सोष्णीषो धी तवाससी विश्यात् । न म्लेंच्छान्त्यजपतितैः सह सम्मा पणं कुर्यात् । लायान पत्रचणदेवरचानसरोवरेघु । उ इना मिष्ठसुदकं पुण्यं स्थाचरात् प्रस्त्रवणं तस्मान्नादेयं तस्मादपि साधुपरिगृहीतं सर्वतएव गाङ्गम्। मृत्तोयैः- रुतमलापकर्षाप्त निमज्यापोहिष्ठति तिमिहिरण्य वर्णाइतिचतसृभिरिदमापः प्रवहत्तइति चतुर्थमभिमन्न पतेः॥

·१२० । विष्णुस्मृतौ । येत्। ततोऽप्स निमग्नावरंघमर्षणंजपेत् । तहिष्णो: परमं पदमिति वा । द्रुपदां सावित्री था। युञ्जते मनइत्य नुचाकं चा। पुरुषसूक्तंचा। स्मातश्चाबासा देवपितृतर्प- णमस्थ एवं कुर्यात् । परिवर्तितवासाश्वेत्तीर्थमुत्ती- य। अरुत्वां देवपितृत्तपणं स्नानवस्त्रादि न पीडयत्। स्मात्त्वाचम्य विधिवदुपस्पृशेत् । पुरुषसूक्तेन प्रत्यूचं पुरु, षाय-पुष्पाणि दद्यात् । उदकाजलिं पश्चात् । आदाचेच दिव्येन तीर्थेन देचतानां कुर्यात् । तदनन्तरं पित्र्येण पितृणाम् । तत्रादौ स्वयंश्यानां तर्पणं कुर्यात् । ततः सम्बन्धिवान्धवानाम् । ततः सहदाम्। एवं नित्यस्मा- यी स्यात् । स्नात्तश्च पवित्राणि यथाशक्ति जपेत् । बि- शेषतः सावित्री त्वचश्यं जपेत् पुरुषसूक्तञ्च । नैतामया मधिकमस्तिं॥ स्नातोऽधिकारी भवति देवे पिन्ये च के मणि। पवित्राणां तथाजप्ये दाने च विधिनोदिते । अ लक्ष्मीः कालकर्णीच दुःस्वमं दुर्विचिन्तितम् । स्मातस्यज लमांचेण नश्यते इतिधारणा॥ याम्यं हि यातनादुःखं नि त्यस्नायी न पश्यति । नित्यत्नानेन पूयन्ते येऽपि पाप- कृतो नराः॥ ॥ इति चैष्णवे धर्मशास्त्रे चतुःषष्टित मोऽध्यायः॥ अधातः सुस्मात्तः प्रक्षालितपाणिपादः स्वाचान्ती देवता ोयां स्थले या भगवन्तमनादिनिधनं वासदेवमायचये त्। अश्विनैः पाणैस्त्वेते इति कीचकीयमन्त्रणाच्य जी- यस्य भगवत्तो जीवादानं दत्त्वा युजते मनइत्यनुवाकेनाप हनं फुलाजानुभ्यां पाणियां शिरसाच नमस्कारं कुर्यात् आपोहिष्टेति तिसृभिरर्घ्य निवेदयेत् । हिरण्यवर्णा इति- ·१२१ षट्षष्टितमोऽध्यायः। चित्तसक्षिः पाद्यम् । शन्न आपोधन्वन्या इत्याचमनीयम्। दमापः प्रचहत इति स्मानीयम् । रथे स्वर्वेषु वषाराजा इ. त्यनुलेपना लङ्कारौ। युवा संचासा इति वासः। पुष्यवनी रितिपुष्पम्। धूरसि धूपमितिधूपम् । तेजोऽसि शामिति दीपम् । दधिकाव्य इतिमधुपर्कः । हिरण्यगर्भ इत्यष्टा मिनैवेद्यम् । चामरं व्यजनं मावां छन पानासने तथा ! सावित्रणेचं तत् सर्व देवाय विनिवेदयेत् ॥ एवमफ्यर्थ्य च,जपेत् सूक्तं वै पौरुषं ततः । तेनैव उहयादाज्यं य इ- च्छेत्शाचतं पदम् ॥ ॥ इति वैष्णवे धर्मशास्त्र पज्रषष्टितमोऽध्यायः॥ न नक्तं गृहीतेनोदकेन देवपितृकर्म कुर्यात् । चन्दनमृग- मदागुरुकरकुङ्कुमजातीफलॅचर्जमनुलेपनं न दद्यात् । न वासो नीलीरक्तम् । न मणिसवर्णयोः प्रतिरूपमले. रणम् । नागन्धिः। नोग्रगन्धि । न कण्टफिजम् । कण्टकि जमपि शक्नं सौगन्धिकं दद्यात् ।। रक्तमपि कुड़कुमं जलज ज दद्यात् । न धूपार्थेजीवजातम्। न ततैलं विनां कि- वन दीपार्थे। नोभक्ष्य नैवेद्यार्थे । न पक्ष्ये अप्यजाम हिषीक्षीरे। पञ्चनरव मत्स्यचराहमांसानि च । प्रयतश्व अचिभूत्वा सर्वमेय निवेदयेत् । तन्मनाः समना भूत्वां त्वराक्रोधविवर्जितः ॥ ॥ इति वैष्णवे धर्मशास्ये घट षक्षितमोऽध्यायः॥ अथाग्निं परिसमूह्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य परिघिच्य सर्व- तःपाकादग्रमहत्ये जुहुयात् । वासदेवाय सङ्कर्षणाय मयुम्नायानिरूहाय पुरुषाय सत्यायाच्युताया चासदेवा- य। अथाग्नये सोमाय मित्राय वरुणाय इन्द्रायेन्द्राग्नि T ·१२२ विष्णुस्मृतौ ।। ध्या विश्वेश्यो देवेभ्यः प्रजापतये अनुमत्यै धन्वन्तरये- वास्तोप्यतये अग्नये स्पिष्टिकतेच। ततोऽन्नशेषेण बलिम पहरेत् । पक्ष्योपभक्ष्याझ्यामक्षित: पूर्वणाग्ने । अचा- जामासीति बलानामासीति नितन्तीनोमासीति क्षिणि कानामासीति सासाम् । नन्दिनि संभगेसमद्लि में द्रकालीतिस्वस्थिष्वभिप्रदक्षिणाम् । स्थूणायां झवायों श्रि । हिरण्यकेश्यै वनस्पतिभ्यः । धर्मोधर्मयोहारे मृत्य वे च । उदपाने वरुणाय । विष्णव इन्युलूरचले । मरूधइ ति दृशादि । उपरिशरणे वैश्रवणाय राज्ञे भूतेभ्यश्च गई न्द्रायेन्द्रप्रुषेय इतिपाई। यमाय यमपुरुषेश्य इतिंद क्षिणांई। वरुणाय वरुणपुरुषेभ्य इतिपश्चाई । सोमा यं सोमपुरुषेय इत्युत्तराई । ब्रह्मणे ब्रह्मपुरुषेय इति मध्ये । ऊईमाकाशाय । दिवाचरेश्यो भूतेश्य इतिस्थ- ण्डिले। नक्तञ्चरेश्य इतिनक्तम् । ततो दक्षिणायेषु दर्भ पित्रे पितामहाय प्रपितामहाय मात्रे पितामधै प्रति- तामझै स्पनामगोत्राश्याच पिण्डनिपणं कुर्यात्। पि एडानाञ्चानुलेपनपुष्यधूपनैवेद्यादि दद्यात् । उदककलश पनिधाय स्वस्त्ययनं वाचयेत् । चकाकैश्च पचाना भुषि "निर्वपेत् । शिक्षाच दद्यात् । अतिथिपूजनं च परं फल- मधितिष्ठत् । सायमतिथि प्राप्त प्रयत्नेनार्चयेत् । अना- शितमतिथिं गृहेन पासयेत् । यथा वर्णानां ब्राह्मणः प्र कार्यथा स्त्रीणां भर्ती तथा गृहस्थस्यातिथिः। तत्पूजा यां स्वर्गमानोति । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात प्रति निवर्तते । तस्मात् सुकृत्तमादाय दुष्कृतन्तु प्रयच्छतिः।। एकराबहिनियसन्मतिथिब्राह्मणः स्मृती अनित्यान -

·१२३
सप्तषष्टितमोऽध्यायः।
स्थितिर्यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यते ॥ नैकयामीणमूतिथि:-
विभ साइतिक तथा । उपस्थितं गृहे विद्याद्भाव्यत्रा
ग्नयोऽपिवा-।। यदि चतिथिधर्मेण क्षत्रियो गृहमागतः ।
भुक्तवत्सु च विषेषु कामं तुमभिपूजयेत् ॥ वैश्यशुद्राचपि
प्राप्ती कुटुम्बेऽ तिथिधर्मिणौ। भोजयेत् सह, मृत्यस्तावा
नृशंस्य प्रयोजयन् ॥ इत्तराण्यापि सूरच्यादीन संधीत्यांग
हमागतान् । मकृत्तान्नं यथाशक्ति भोजयेत् सह भार्यया
॥सवासिनी कुमारीज रोगिणीं गुर्बिणी तथा। अतिथि
श्योऽय एवैतान-भोजयेदविचारयन् ।। अदत्त्वा यस्तु ए
उत्तेश्यः पूर्व फक्तेऽविचक्षणः । सफजानो न जाना
ति-श्वगृधैर्जग्धिमात्मनः ॥ मुक्तवत्स च विप्रेषु मृत्येषु
स्वेषु चैव हि । मुज्जीयातां ततः पश्चादवशिष्टन्तु-दम्पती
॥ देवान् पितॄन् मनुष्यांश्च त्यान्-गृह्याश्च देवताः। पू
जियित्वा ततः पश्चाद्गृहस्थः शेषगावेत् ॥ अघ से
केवलं इन्क्ते यः पचत्यात्मकारणात् । यज्ञ शिष्टाशनं
येतत् सतामन्नं विधीयते। स्वाध्यायेनाग्निहोत्रेण यज्ञे
न तपसा तथा: नंचांभोति गृही-लोकान् यथा त्वतिथि
पूजनात् ॥ सायंप्रातस्त्वतिथये पदयादासनोदकम् । अ
न्नचैव येथा शत्या सत्कृत्य विधिपूर्वकम् ॥ मतिश्रयंज
-था शय्यां पादाभ्यङ्गं सदीपकम्। प्रत्येकदानेनामोति
-गोपदानसम फलम् ॥ ॥ इति वैष्णचे धर्मशास्त्र -
सप्तषष्टितमोऽध्यायः॥
चन्द्रार्कोपरागे नाभीयात् । स्नात्वा मुक्तयोरंभीयात् अ
मुक्तयोरस्तंगतयोईवा स्मात्वा चापरेडति। न गोबाही-
णोपरागेऽभीयान्न न राजव्यसने । मंसित्ताग्निहोत्रीय

·।
१२४
विष्णुस्मृती
दाग्निहोत्रं कृतं मन्येत तदाश्नीयानुः यदा कृतं मन्येत वै
श्वदेवमपि । पर्चणि च यदा रुतं मन्येत पर्व। नाभीयाचाजी
”।नाईरान मध्याह्ने। न सन्ध्ययोः। नावासाः ।
नैकवासाः। न नग्नः। नजलस्थः। नोकुटुकः । न-भिन्ना
सनगतः। नच शयनगतः। न भिन्नताजने । नोत्सङ्गेना
न सुधि । न पाणौ। लवणञ्च यत्र दद्यात् नचाभीयान्।
नाबालकान्निर्मर्स्येत् । नैको मिष्टम् । नोइतनेहम् गन
दिबा धानाः। न रात्रौ निलसंयुक्तम् । न दधिसक्तून्न
कोविदारवटपिप्पलशाणशाकम् । नादसा। नाहुत्त्वासना
नाईपादः । नानाकरमुषश्च । नोच्छिष्टश्व एतमादद्या
तु-न-चन्द्रार्कतारका निरीक्षेत्। न मूनिं स्पृशेत् । न ब्रह्म
कीर्तयेत् । मारपोऽभीयान् दक्षिणामुखोंचा अभिपू
ज़्यान्नम्। सुमनाः स्त्रग्व्यनुलिप्तः। न-निःशेषरुत् स्यात्।
अन्यत्र दधिमधुसर्पि पयः सक्तुपलमोदकेश्या गेनाम्भीर
यादा!या साई नाकाशे न तथोस्थितः। बहूनां प्रेक्षमा
णानांतनैकस्मिन् बहवस्तथा ॥ भून्यागारे बालगृहे देवाः
गारे कथञ्चन। पिबेन्नाजलिना तोयं नातिसौहित्यमाच
रेत्। न तृतीयमया नीयान्नचापथ्यं कथञ्चन। नातिष
• गे नातिसायं न सायं मानेराशितः ॥ न पाचदुष्टमनीयां:
न्न भाण्डे भावदूषिते । शयानः प्रौढपादन कृत्वा-चैवाका
सकूधिकाम्॥ ॥ इति चैष्णवे धर्मशास्त्र अष्टषष्टिः
तमोऽध्यायः॥
नाष्टमीचतुर्दशीपञ्चदशीषु स्त्रियमुपेयात्। न बाई सुका
न भाई दत्त्वा। नोपनिमान्ततः श्राइन.स्मोत्सानि हु-
बानिवती। नोपोष्यकावासनादीक्षितःानदेवायः
.
-1

·१२५
--
सप्ततितमोऽध्यायः।
तनश्मशानशून्यालयेषु निक्षमूलेषुन दिवा सन्ध्य
यो:। न मलिनाम् । निमलिनः । नाप्यताम् । नास्यक्तः
नरोगाम्॥ि न रोगातः। नाहीनाङ्गी नाधिकाङ्गी
तथैव च योधिकाम् । नोप्यार्षिणी नारी दीर्घमायु-
जिजीविषुः ॥ इति वैष्णचे 'धर्मशास्त्र एकोनस
प्ततितमोऽध्यायः॥
नाईपादः स्वप्यात् । नोत्तरापरापाकशिरीः । न नग्नः । ना
द्रवंशेग नाकाशे निपलाश शयने । न पञ्चदारुकृते। न
गजानकते। न विद्युद्दग्धकृते नामिन्ने। नौग्निच्युष्टे।
न-घासिक्तद्रुमजे । न श्मशानशून्यालयदेवतायतनेषु।
न चपलमध्ये। न नारीमध्ये। नधान्यगोगुरुहुताशन
राणामुपरि ।। नोच्छिष्टो न दिवा स्वप्यान। सन्ध्ययोर्न
च भस्मनि। देशे नेचाशुचौ नाट्टै नच पर्वतमस्तके
इति वैष्णवे धर्मशास्त्रे सप्ततितमोऽध्यायः ।।
अथान कञ्चनाचमन्येत् । न च हीनाङ्गाधिकाङ्गान्मू-
नधनहीनानयहसेत् । न हीनान सेवेत् । स्वाध्यायविरो'
धि कर्मनाचरेत् । वयोऽनुरूपं पेशं कुर्यात् श्रुत्तस्याग
भिजनस्य धनस्य देशस्य च । नोडतःॉनित्यं शास्त्राद्ययें
क्षी स्यात् । सति विभवे नजीर्णमलचदासाः स्यात् नि'
नास्तीत्यभिभाषेत न निर्गन्धोगगन्धिरक्तञ्च माल्य वि
भृयात् । विभ्यान्जलजं रक्तमपि । यष्टिच वैष्णचीम् । कम
ण्डलुच्च सोदकम्। कार्पासमुपवीतम्। रौक्मेच कुण्डेले।।
नादित्यमुघन्तमीक्षेत । नातं यान्तम् न् पासँसा तिरोहिं
तमानिचादर्शजलमध्यगतम्न मध्याह्ने। न कुदस्य
गुरोर्मुखम् नि नैलोदकयोः स्वच्छायाम् । न मलवत्यादर्श'
।

·१२६ । विष्णुस्मृतौ।। मपत्नी भोजनसमये ।नि स्त्रियं नग्नामः। न कञ्चन मेह- मानम् । न चालानावष्टकुज्जरम् । नचा विषमस्थोषादि युद्धम्। ति मत्तम् । नामध्यमग्नौ प्रक्षिपेत् । नासक्। न विषम्न नापस्वपि । नाग्निं लन्धयेत् । न पादौ प्रताप- येत् । न कुशैस्तेषु वा परिमृज्यात् । न कांस्यभाजने चा- पयेत् । न पादं पादेन । न सुवमालिरपेत् । न लीष्टमी स्यात् । न तृणच्छेदी स्यात् । न दन्तैर्नरपलोमानि च्छिन्द्यात् द्यूतं वर्जयेत् बालातपसेवाञ्च। वस्त्रोपानहमाल्योपचीता- न्यन्यतानि न धारयेत् । नशूद्राय मतिं दद्यात् नोच्छिष्ट हविषी न तिलान् । न चास्योपदिशैडम न बतम् । न संह नाभ्यां पाणियां शिरउदरच कण्डयन । न दधिसुमन् सी पत्याचक्षीत । नात्मनः खजमपकर्षयेत् । सुप्तं न प्रचो राधयेत् । नोदल्यामभिभाषेत न म्लेच्छात्त्यजोन् । अग्निदे पब्राह्मणसन्निधौ प्रदक्षिणां पाणिमुद्धरेन । नेपरक्षेत्रे च रन्तीं गामाचक्षीत न पिबन्तं वत्सकमू। नोडूनान महर्ष येत्गुन शूद्रराज्ये नियसेत् नाधार्मिकजनाकीर्णे। न सं- बसे डैद्यहीने । नोपसृष्टे। ने चिरं पर्वते । न रथाचेष्टांकु र्यात् । न नृत्यगीते। नास्फोटनं कार्यम्। नालीलं की तयेत्। नानृतम् । नाप्रियम् । न किञ्चिन्मर्माणि-स्पृशेत्। नात्मानमवजानीयाद्दीर्घमायुर्जिजीविषुः । चिरं-सन्ध्योपा 'सनं कुर्यात् । न सशस्त्रैः कीडेत । अनिमित्ततः स्या निवानि नस्पृशेत् । परस्य दण्डं नोद्यच्छेत् । शास्यं शा सनार्थ नाडयेत् तिन्वा वेणुलेन रज्ज्वा वा पृष्ठे। देचूना सूणशास्त्रमहात्मनां परीवादं परिहरेत् । धम्मपिसघौचा र्धकामौतासोकपिदिष्टच धर्ममपि । पर्वस शान्तिहोम ·१२७ हिसप्ततितमोऽध्यायः। कुर्यात् । न तृणमपि च्छिन्द्यात् । अल-कृतश्च निष्ठेत्। एवंमाचारसेवी स्यात् ।। श्रुतिस्मृत्युदितं सम्यक्साधुभि श्व निषेवितम् । तमाचारं निषेत धर्मकामो जितेन्द्रि यः । आचारालमते-चायुराचारादीप्सितां गतिम् । आ- चाराधनमक्षय्यमाचाराइन्त्यलक्षणम् ।। सर्वलक्षणही- नोऽपि यः सदाचारवान्नरः। श्रद्धधानोऽनसूयश्व शतं वर्षाणि जीवति॥ ॥ इति वैष्णवे धर्मशास्त्रे एकस प्ततितमोऽध्यायः॥ दमयमेन तिष्ठेत् । दमश्चेन्द्रियाणां प्रकीर्तितः दान्तस्यालं लोकः परश्च । नादान्तस्य क्रिया काचित् समृध्यति ।। दमः पचित्रं परमं मङ्गल्यं परमंदमः । दमेन सर्चमाप्नोति यिक्तिचिन्मनसेच्छति ।। दशाईयुक्तेन रथेन याति-मनीच शेनार्यपथानुवर्तिना । तञ्चेद्रय नापहरन्ति वाजिनस्तथा गतं नावजयन्ति शत्रवः ॥ आपुर्यमाणमचल प्रतिष्ठं सम- द्रमापः प्रविशन्ति यत् । तहत् कामा यं प्रविशन्ति सर्व स शान्तिमामोति न कामकामी।। -॥ इति वैषणवेध मशास्त्रे दिसप्ततितमोऽध्यायः॥ अिथ श्राद्देप्सुः पूर्वाह्मणानामन्तयेत् । हितीयेऽह्नि शुक्लपक्षस्य पूी कृष्णायक्षस्यापराहे विमान सुस्माना- न स्वाचान्तान् यथायो-विद्याक्रमेण कुशोत्तरेष्वासनेयू- पवेशयेत्। हौ दैवे प्रोड्नरची त्रीश्च पित्र्ये उदमरवान-ऐ कैकमुभयत्र वैति । आमादेषु काम्येषु च प्रथम पञ्चकै- नाग्नि हुवा। पशुश्राद्देषु मध्यमपञ्चकेन । अमावास्यासू तमपञ्चकेन । आग्रहायण्याऊई कृष्णाटकास चाकमेणैवं प्रथममध्यमोचमपञ्चकेाजवष्टकारचा तनाब्राह्मणाच.

·१२८ विष्णुस्मृती। ज्ञातः पितृनाचाहयेत् । अपूर्यान्वसरा इति श्राइविन- कर्तृन् । यातुधानानपसार्य तिलैयातुधानानां विसर्जन कृत्वा । एत पितरः सवस्तिान् श्रमाय सन्त्वेतदः पितर इत्याचाहनं कृत्वा कुशतिलमिश्रेण गन्धोदकेन यस्तिष्ठन्त्य मृतागाचिनि यन्मेमानेति च पाद्यं निर्वयं निवेद्यार्घ्य कला निवेद्य चानुलेपनं कृत्वा कुशतिलचस्वपुष्पालङ्कारधूपदीपै यथाशक्त्या विभान् समचर्च वृत्तष्टतमन्द्रमादायोदित्या रुद्रावसवइति वीक्ष्याग्नौ करवाणीत्युत्का नत्र विषैः कुर्षि युक्त आहुतित्रयं दद्यात् । ये मामकाः पितर एतह: पित- रोऽयं यज्ञे इति च हचिरनुमन्वणं कृत्वा यथोपपन्नेषु पा बेषु विशेषाद्रजतमयेष्वन्न नमो विश्वेप्यो देवेष्यइत्यन्न मादौ पाङमुस्वयोर्निवेदचेत् । पित्रे पितामहाय प्रपिताम झय च नामगोत्राच्यामुदङमुरचेषु । नददस ब्राह्मणेषु य न्मे पकामा अहोरात्रैर्यहा च्यादिति जपेतु। इतिहासपु. राणधर्मशास्त्राणि चेति । उच्छिष्टसन्निधौ दक्षिणायेषु दोषु पृथिवी दची रक्षिताइयेकं पिण्डं पिये निध्यात्। अन्तरीक्षं दी रक्षिताइति हितीयं पितामहाय। चोर्द- ी रक्षिता इति तृतीयं प्रपितामहाय । अब पितरः मेला इति चासोदेयम् । वीरान्नः पितरोधत्त इत्यन्नम्। अब पि तूरी मादयध्वं यथाभागमापायध्यमिति दुर्गमूळे करध: पणम् । ऊर्जवहन्तीरित्यनेन सोदकेन प्रदक्षिणं पिण्डानां विकरणं सेचनं कृत्वा अर्घपुष्पधूपालेपनान्नादिक्ष्यमो- ज्यानि च निवेदयेत् । उदकपात्र मधु प्ततिलैः संयुक्त छ । शुक्तवत्स ब्राह्मणेषु तृप्तिमागतेषु मामे ग्रेवेत्यन्नं स तृणमत्युक्ष्यान्नाधिकिरमुशियतः कृत्वा तृप्ताभवन्तः ·१२९ चतुःसप्ततितमोऽध्यायः। सम्पन्नमिति पृथ्वोदभुरवेष्वाचमनमादौ दत्त्वा ततः मा उचुरचेषु दत्त्वा ततश्च सपोक्षितमिति श्राद्धदेशं संमोक्ष्य दर्शपाणिः सर्च कुर्यात् । ततः पाङनुरखाग्रतोयन्मे ना म इति प्रदक्षिण कृत्वा प्रत्येत्य च यथाशक्ति दक्षिणाभिः समात्याक्षिरमन्तु भवन्त इत्युक्त्वा तैरुक्तोऽभिरताः- स्मइति देवाश्च पितरोत्यभिजपेत् । अक्षय्योदकञ्चना मगोत्राभ्यां दत्त्वा विश्वेदेवाः प्रीयन्तामिति प्रामुरवेश्यस्त तः पाञ्जलिरिदं तन्मनाः समना याचेत। दातारो नोऽभि चईन्ता वेदः सन्ततिरेव च । श्रद्धा च नो मा व्यगमहहु दे यञ्चानोऽस्त्विनि । तथास्त्विति ब्रूयुः । अन्नञ्च नोबहु भवे दतिथींच लोमहि । याचित्तारश्च नः सन्तु मा च यांचष्म कञ्चन। इत्येताभ्यामाशिषः प्रतिगृह्य। वाजेबाजे इति नतोब्राह्मणांश्च विसर्जयेत् । पूजायित्वा यथान्यायमनु- व्रज्याभिवाद्य च॥ इति वैष्णवे धर्मशास्त्रवि- सप्ततितमोऽध्यायः॥ अष्टकास दैत्पूर्व शाकमांसापूपैः श्राद्धं चन्वष्टकास्वष्टका बहलो दैवपूर्वमेवं हुत्वा माने पितामबै प्रपितामद्यै च पूर्व बगाह्मणान् भोजॉयेत्या दक्षिणाभिश्चाफ्यानुव्रज्य चिस येत् । ततः कः कुर्यात् । तन्मूले प्रायुदगग्न्युपसमाधान कृत्वा पिण्डनिर्वपणम् । कर्पूत्रयमूले पुरुषाणां कर्षत्रयमू, ले स्त्रीणाम् । पुरुषकर्षवयं सोन्नेनौदन पूरयेत् । स्त्रीकर्ष अयं सान्नेन पयसा । दना मांसेन पयसाचे प्रत्येकं कर्ष अयं पूरयित्वाजपेद्वतीयोऽस्तु चाक्षरम् ।। वैष्णवे धर्मशास्त्रे चतुःसप्ततितमोऽध्यायः॥ पितरि जीवतियः बाई कुर्यात् स येषां पित्ता कुर्या- ॥ इति ।

·विष्णुस्मृतौ। तेषां कुर्यात् । पितरि पितामहे चजीपति येषां पितामहः कुत्तिषां कुर्यात् । बिषु जीवत्स नैव कुर्यात् । यस्य पि ता पेतः स्यात् सपिये पिण्डं निधाय प्रपितामहात् परं हा श्यां दद्यात् । यस्य पिता पितामहश्च प्रेतौ स्थानांस-तात्या पिण्डौ दत्त्वा पितामहपितामहाय दद्यात् । यस्य, पित्तामहः मेतः स्यात् स तस्मै पिण्डं निधाय मपितामहात्परं दाम्याद यात् । यस्य पिना प्रपितामहश्च पेतौ स्यातां स पित्रे.पि- ण्डं निधाय पितामहात् परं हात्या दद्यातु। मातामहा नामप्येवं श्राद्धं कुर्यादिचक्षणः । मन्लोहेण यथान्याय शेषाणां मन्लचर्जितम्॥ ॥ इति वैष्णव-धर्मशास्त्रे पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः॥ अमावास्यास्तिस्त्रोऽधकास्तिस्रोऽन्वष्टका माघी पौष्ठपयू- ई-कृष्णयोदशी व्रीहियवपाको चेति। एतांस्तु श्रान्डू कोलान् चै नित्यानाह मजापतिः। श्राइमेतेष्वाणी नरकं प्रतिपद्यते ॥ ॥ इति चैष्णचे धर्मशास्त्रे षट्स प्ततितमोड ध्यायः॥ आदित्यसंक्रमणं विषुवयं विशेषेणायनइयं व्यतीपानो जन्मक्षमायुदयश्च । एनांस्तु श्राहकालान् वै काम्यानाहं म जापत्तिः । प्राइमेतेषु यहत्तं तदानन्त्याय कल्पते ॥ सन्ध्या रान्योर्न कर्त्तव्यं आई खलु विचक्षणैः । तयोरपि च कर्त्तव्यं यदि स्यादाहुदर्शनम् ॥ राहुदर्शनदत्तं हि श्राइमाचन्द्रता रकम् । गुणवन् सर्च कामीयं पितृणासुपतिष्ठते ।। इति वैष्णवे धर्मशास्त्रे सप्तसप्ततितमोऽध्यायः ।। सनतमादित्येऽस्ति पाई कुर्वन्नारोग्यमामोतिः। सौभाग्य चान्द्रे । समरविजय कौजे। सान् कामान् चौध । विधाम- --- + ।

·अष्टसप्ततितमोऽध्यायः। मीठांजीचे। धनं शोके। जीवितं शनैश्चरे। स्वर्ग कृत्ति- कास। अपत्यं रोहिणीषु । ब्रह्मवर्चस्यं सौम्ये कम्मसिहि रौद्रे । भुचं पुनर्वसी पुष्टिं पुष्ये। श्रियं साप। सानु कामा न पैरें। सौभाग्यं भाग्ये। धनमार्यमणे। ज्ञाति भैध्यं ह स्ते । रूपवतः सतां स्त्वाष्ट्र। वाणिज्यसिद्धिं स्वाती।कन क विशारवास । मित्राणि मैत्रे । राज्यं शाके। कृषि मूले। संमुद्रयानसिडिमाप्ये । सान् कामान् वैश्वदेवे। श्रेय माणनिति । सर्लान् कामान् श्रचणे। लवणं वासये। आ रोग्यं वारुणे। कुप्यद्रव्यमाजे। गृहमाहिने । गाःपौष्णे। तुरङ्गमाश्चिने । जीवितं याम्ये । गृहसुरूपाः खियः मति पदि । कन्यां वरदां द्वितीयायाम् सान कामां स्तृतीया याम्। पधुश्चतुर्थ्यामश्रियं पञ्चम्याम् । द्यूत विषयं ष ध्याम् । कृषि सप्तम्याम् । वाणिज्यमष्टभ्याम् । पशुन्नव- म्यामा वाजिनो दशम्याम् । ब्रह्मवर्चस्विनः पुत्रानेकाद श्याम् । आयुर्वस राज्यजयान् होदश्याम् । सौभाग्यं त्रयो दश्याम् । सर्वकामान् पञ्चदश्याम् शस्त्रहतानाम्। श्राद्ध- कर्मणि चतुर्दशी शस्ता । अपि पितृगीते गाये भवनः । अपि जायेत सोऽस्माकं कुले कश्चिन्नरोत्तमः । पाट्का ले सिते पक्षे त्रयोदश्यां समाहितः ॥ मधूकरेन यात्रा इं पायसेन समाचरेत् । कार्तिकं सकलं मामाक्छाये कुन्जरस्य च ॥ ॥ इति वैष्णाचे धर्मशास्त्रे अष्टसेप्त नितमोऽध्यायः॥ अथ न नक्तं गृहीतेनोदकेन श्राइं कुर्यात् । कुशाभाचे कु शस्थाने काशान् दुर्गा या दद्यात् । वाससोऽ थैकापसिोत्य सूत्रम् । दशां विवर्जयेद् ययप्याहेतवस्त्रजा स्यात् । उपग- ..

·१३२ ..: विष्णुस्मृतौ। न्धीन्यगन्धीनि कण्टकिजानानि रक्तानि च पुष्पाणि शुक्ला नि सगन्धीनि कण्टाकिजातान्यपि जलजानि रक्तान्यपि द चात् । वसां मेञ्च दीपार्थ न दद्यात् । घृतं तैलं वा दंद्या त्। जीवजं सर्वधूपार्थे न दद्यात् । मधुघन संयुक्तं गुग्गुलं दद्यात्। चन्दनकुङ्कुमकर्पूरागुरुपयकान्यनुलेपनार्थे । न प्रत्यक्षलवणं दद्यात् हस्तेन च घतच्यज्जनादि । तैजसा नि पात्राणि दद्यात् । विशेषतो राजत्तानि । रवङ्गकुतपर- ष्णाजिनसिलसिद्धार्थकाक्षतानि च पवित्राणि रक्षाघ्नानि चेति दद्यात् । पिप्पलीमुकुन्दक मस्तृणाशियुसर्षपतरसा सर्जकरूपचलकुष्माण्डालाबुवातॊकपालक्योपोढकीत ण्डुलीयककुसूमापिण्डालुकमहिषीक्षीराणि वर्जयेत् । राज मौषमसूरपय्युषितरुनलवणानि च । कोपं परिहरेतुनाशु पातयेत् । नत्वरां कुर्यात् । प्रतादिदाने तैजसानि पाना णि खड्गपात्राणि फल्गुपात्राणि च मशस्तानि । अबच श्लो को भवति ॥ सौवर्णराजताश्याच रखङ्गे नौदुम्बरेण च। दत्तं मक्षय्यनां याति फल्गुपात्रेण चाप्यर्थ। ष्णवे धर्मशास्त्रे एकोनाशीतितमोऽध्यायः॥ तिलैबीहिय्वैमीषैरद्भिर्मूले फलैः शाकैः श्यामाकैः मिय इन्गुमिनींचारै मुट्रैगोधूमैश्च मासंपीयन्ते। हो मासौम समांसेन । मीनहारिणेन। चतुरऔरफ्ण पञ्च शाकुने नाषद्छागेन । सप्तरौरवेण। अौ पार्षतेनानिब गचये मी दश माहिषेण । एकादश कौमण। सम्बत्सरंगव्येन प- यसा नदिकारै| अब पित्तगीता गाथा भवति ॥ का. लशाकं महाशकं मांसंचाणि सस्य च। विषाणारा ये खङ्गास्तांस्तु पक्षामहे सदा ॥ इति वैष्णवे धर्म- माइति चै ·प्रशीतितमोऽध्यायः। शास्त्रेडशीतितमोऽध्यायः॥ चान्नमासनमारोपयेत् । न पदा स्पृशेत । उच्छेषणं भूमिगतमाजिह्मस्याशठस्य वा । दासबर्गस्य तत्पिनेमा गधेयं प्रचक्षते। ॥ इति वैष्णवे धर्मशास्त्र एकाशी तितमोऽध्यायः॥ । दैवे कम्मणि ब्राह्मणं न परीक्षेत। प्रयत्नात पित्र्ये प- रीक्षेत। हीनाधिकाङ्गान् विवर्जयेत् । विकर्मस्थांश्च चै डालनतिकान् स्थालिङ्गिनो नक्षत्रजीधिनो देवलकांच चिकित्सकान् अनूदापुबान तत्पुत्रान् बहुयाजिनी ग्राम याजिनः शूद्रयाजिनोड याज्ययाजिनी नात्यांस्तद्याजिनः पर्चकारान् सूचकान भूतकाध्यापकान् भूतकाध्यापिता न्शूद्रान्नपुशन् पतितसंसर्गान् अनधीयानान सन्ध्यो पासनाननुष्ठानान् राजसेवकान् नग्नान् पितृमातगुर्व- ग्निस्वाध्यायत्यागिनश्वेति ॥ ब्राह्मणापसेदा ह्येते कथि ताः पङक्तिदूषकाः । एतान् विवर्जयेच्छेषाच्छादकर्मणि पण्डितः॥ ॥ इति-वैष्णवे धर्मशास्त्र अशीतित मोऽध्यायः॥ अथ पक्तिपावनाः। धिणाचिकेतः पञ्चाग्निज्येष्ठ सामगो वेदपारगो वेदाइ-स्याप्येकस्य पारगः पुराणेतिहासच्या करणपारगो धर्मशास्त्रस्याप्येकस्य पारगस्तीर्थपूतो य ज्ञपून स्तपःपूतः सत्यपूनो मन्वपूतो गायत्रीजपनिरतो ब्रह्मदेयानुसन्तानस्विरूपों जोमाता दौहिवश्वेति । पि शेषेणच योगिनः । अत्र पितृगीता गाथा भवति ॥ भये सस्यान कुलेऽस्माकं भोजयद्यस्तु योगिनम् । विमं श्रा- दे प्रयलेन येन तृप्यामहे वयम्॥ ॥इति वैष्णचे ५ । .

·१३४ विष्णुस्मृती। धर्मशास्त्री व्यशीतितमोऽध्यायः ।। नं म्लेच्छविषये श्राई कुर्यात् । न गच्छेम्लेच्छविषयम् । परनिपानेष्वपः पीत्वा तत्साम्यमुपगच्छनीति ॥ चातु पर्यव्यवस्थानं यस्मिन् देशे न विद्यते । स म्लेच्छदेशो विज्ञेय आर्यावर्त्तस्ततः परः॥ ॥ इति वैष्णाचे, धर्म शास्त्रे चतुरशीतितमोऽध्यायः॥ अथ पुष्करेषु श्राइम । जप्यहोमतपांसि च । पुष्करे स्वां- नमावतः सर्वपापेभ्यः पूतो भवति । एषमेच गयाशीर्षेभ क्षयवटे अमरकण्टकपर्वते वराहपर्वते यत्र वचन नर्म दात्तीरे यमुनातीरे गङ्गायां विशेषतः कुशावर्त बिल्बके नीलपर्वते कनरचले कुंजाम्ने मृगतुङ्गे. केदारे महालये नडन्तिकायां सगन्धायां शार्कम्मा- फल्गुतीर्थे महा- गङ्गायां बिहालिकाश्रमे कुमारधारायां प्रभासे यत्र वचन स रस्वत्यां विशेषतः । गङ्गाद्वारे प्रयागेच गङ्गासागरसङ्ग मे। सततं नैमिषारण्ये वाराणस्यां विशेषतः॥ अगस्त्या श्रमे कण्वाश्रमे कौशिक्यां सरयूत्तीरे शोणस्य ज्योतिषाया थं सङ्गमे श्रीपर्वते कालोदके उत्तरमानसे बडवायां मत- ड्रयाप्यो सप्ताएं विष्णुपदे स्वर्गमार्गपदे गोदायां गोम त्यां वेत्रवत्यां विपाशायां विनस्तायां शतद्तीरे चन्द्रमा गायां इरावत्यां सिन्धोस्तीरे दक्षिणे पञ्चनदे औजसे।ए यमादिष्यथान्येषु तीर्थेषु सरिहरास सर्वेष्वपि स्वभावेषु पुरिनेषु पत्रणषु पर्वतेषु निकुज्जेषु वनेषूपवनेषु गोम- योपलिप्तषु मनोज्ञेषु। अव च पितृगीता गाया भवन्ति ।। कुलेऽस्माकं सजन्तुः स्याद्यो नो दद्याज्जलाञ्जलीन् । नदी- षुबहुनोचासु शीतलास विशेषतः ॥ अपिजायेत सोऽस्मा ·षडशीतितमोऽध्यायः। १३५ कंकुले कश्चिन्नरोत्तमः ॥गयाशीर्षे वरे भाई यो नः कुर्य्या- न समाहितः ॥ एपंच्या बहवः पुत्रा योकोऽपि गयाँ बजे त्। यजेत पाश्वमेधेन नीलं पा रषमुत्सृजेत्। ॥ इति चैष्णवे धर्मशास्षे पञ्चाशीतितमोऽध्यायः॥ अथ वृषोत्सर्गः कार्तिक्यामाश्चयुज्यां वा । तबादावेच पक्ष परीक्षेत। जीवहत्सायाः पयस्चिन्याः पुत्रं सर्वलक्ष णोपेतं नीलं लोहितं वा मुरखपुच्छपादशृङ्गःशुक्लं यूथस्या- च्छांदकम् । ततो गवां मध्ये संसमिन्हमुग्नि परित्तीर्य पौ ष्णं चरुं पयसा श्रपयित्वा पूषा गा अन्वेतु न इह रतिरि- ति च हुत्या दृषमयस्कारस्त्वडू-येत् । एकस्मिन् पार्चे च रेणापरस्मिन् पार्चे भूलेन । अडिन्तञ्च हिरण्यवर्णा इति चतसृप्तिः शन्नोदेचीति च स्मापयेत् । स्नातमलङ्कृतं स्मातालङ्कृताभिश्चतसृभिर्वत्सनरीभिः साईमानीय रुद्रा- न पुरुषसूक्तं कुष्माण्डीश्च जपेत् । पिता वत्सेतिषमस्य दक्षिणे कर्णे पठेत् इमञ्च । षोहि भगवान् धर्मश्चतुष्पा दपकीर्तितः । रणोमि तमहं-पत्या स मे रक्षतु सर्च तगा एनं युवानं पति यो ददाम्यनेन कीडन्तीश्वरथ नि येण,। महामहिमजया मातनुभिरिधाम द्विषते सोम! राजन् ! । मं यत्सदीयुक्तपेशापां कारयेदिति । होहुर्च- रुपयुगं दद्यात् सवर्ण कांस्यमेव च ॥ अयूस्कारस्य दात- व्यं वेतनं मनसेप्सित्तम् । भोजनं बहुत्सर्पिष्कं ब्राह्मणां- चात्र भोजयेत् ॥ उत्सशे वृषभो यस्मिन् पियत्ययं जला शये जलाशय तत्सकलं पिस्तस्योपतिष्ठति ।। शृङ्गेणी लिखते भूमि यब कंचन दर्पिता पितॄणामन्नूपानं तत् . प्रभूतंमुपनिष्ठति ॥ ॥ इनि चैष्णव धर्मशास्त्रे पड़ ·- विष्णुस्मृती।। शीतितमोऽध्यायः॥ अथ वैशारव्यां पौर्णमास्यां कृष्णमृगाजिनं सवर्णशृङ्ग, रौ प्यरखुरं मौक्तिकलाङ्गुल भूषितं कृत्वा आविके वस्त्रे चल सारयेत् । तत्तस्तिलै पच्छादयेत् । सवर्णनाभिन्न कुर्यात् । आहतेन यासोयुगेन भच्छादयेत्। सर्चगन्धरनै बाल- कृतं कुर्यात् । चतसृषु दिक्ष चत्वारि तेजसपात्राणि क्षी रदधिमधुप्तेपूर्णानि निधायाहिताग्नये ब्राह्मणायालङ् हिताय वासोयुगेन प्रच्छादिताय दद्यात । अब च गांथा भ वन्ति।।' यस्तु कृष्णाजिनं दयान सरपुरं शृङ्गसंयुतम् । तिलैः मच्छाधु वासोभिः सर्चरत्नैरलॅकृतम्। ससमुद्र गुहा तेन सशैलवनकानना । चतुरन्ता भवेदत्ता पृथिवी ना संशयः ॥ कृष्णाजिने तिलानरूत्वा हिरण्यं मधुसर्पिषी 'ददाति यस्तु विप्राय सर्व तरति दुष्कृतम् ॥ . ॥ इति चैष्णवे धर्मशास्त्र सप्ताशीतितमोऽध्यायः॥ १ अथ मसूयमाना गौः पृथिची भवति तामलकृतां ब्रा ह्मणाय दत्त्वा पृथिवीदानफलमानोति । अनच गाथा वति । सवत्सा रोमतुल्यानि युगान्युभयतोमुरचीम् । दत्त्वा- स्वर्गमपामोति श्रद्दधानः समाहितः॥ चे धर्मशास्त्रेऽशाशीतितमोऽध्यायः॥ मासः कार्तिकोऽग्निदैवत्यः। अग्निश्च सर्वदेवानां मुखम्। तस्मात्तु कार्तिक मासं बहिःस्नायी गायत्रीजपनिरतः स रुदेव हविष्याशी संवत्सरकतान् पापात् पूलो सावतिः। का र्तिकं सकलं मासं नित्यस्नायी जितेन्द्रियःोजपनू हविष्य- झुग्दाता सर्वपापैः समुच्यते॥ इति वैष्णवे धर्म- 'शालये एकोननवतितमोऽध्यायः॥ ॥ इति वैष्ण .

·नवतितमोऽध्यायः १३७ मार्गशीर्ष शुक्लपञ्चदश्यां मृगशिरःसंयुक्तायां चूर्णित लवण स्य सवर्णनाभ भस्थमेकं चन्द्रोदये ब्राह्मणाय प्रदापयेत् । अनेन कर्मणा रूपसौभाग्यवानभिजायते। पीषीचेत् पुष्य युक्ता स्यात्तस्यां गौरसूर्षपकल्कोहर्तितशरीरों गुज्यश्नपूर्ण कुमोनाभिषिक्तः सर्वौषधिभिः सर्वगन्धैः सर्वबीजैश्च स्मानी वृतेन भगवन्तं वासदेचं स्थापयित्वा गन्धपुष्पधूपदीपनैवेद्या दिभिश्चाभ्यर्थ्य वैष्णवैः शाकैर्हस्पत्यैश्च मन्तैः पावके हुत्या सरुवर्णेन एतेन ब्राह्मणान् स्वस्तिवाचयेत्। यासोयुगं करें दद्यात् । अनेन कर्मणा पुष्यते। माघी मपोयुता चेत्तस्यां- तिलैः श्राद्धं कृत्वा पूतो भवति.। फाल्गुनी फल्गुनीयुता चेत् स्यात्तस्यां ब्राह्मणाय सुसंस्कृतं स्वास्तीर्ण शयनं निवेय मा - मनोज्ञां रूपवती द्रषिणपनीञ्चानोति । नार्यापि भर्तार म। चैत्री विनायुता स्यात्तस्यां चित्रयस्थप्रदानेन सौभाग्यमा तोनि । वैशास्त्री विशात्यायुना चेत्तस्यां ब्राह्मणसप्तकं क्षौद्र- युक्तैतिलैः सन्तप्र्य धर्मराजानं प्रीणयित्वा पापेभ्यः पूतो भवति । ज्यैष्टी ज्येष्ठायुत्ता चेत्तस्यां छनोपानहप्रदानेन गवा धिपत्यं पाप्नोति । आषाढ्यामाषाढायुक्तायामन्नपानदानेन तदेवाक्षय्यमामोति । भाचपयां श्रवणयुक्तायां जलधेचं सा नां वालोयुगाच्छादितां दत्वा स्वर्गमामोति।ौष्ठपा पौष्ठ पदायुक्तायां गोदानेन सर्वपापविनिर्मुक्तोभापनि आस्पयु- ज्यामश्विनीगते चन्द्रमसि घतपूर्ण माजनं सवर्णयुत्तं विमा यदत्त्वा दीप्ताग्निचति । कार्तिकी कृत्तिकायुता चेत्तस्यां सि नमुक्षाणमन्यवर्ण वा शशाङ्कोदये सर्चशस्यरत्नगन्धोपेनं दी पमध्ये ब्राह्मणायदत्त्वा कान्तारभयं नश्यति । वैशाख शुक्ल तृतीयायामुपोषितोऽक्षतैर्वासदेवमयी तानेच हुत्वा दत्त्वा ·१३० विष्णुस्मृतौ। व सर्व पापेभ्यः पूतो भवति । यच्च तस्मिन्नहनि प्रयच्छति तदक्षय्यमामोति । पौष्यां समतीतायां कृष्णपक्ष द्वादश्यां सो पवासस्तिलैः स्नात्तस्तिलोदकं दत्त्वा तिलैर्यासदेवमभ्यर्च्य ता नेिव हुत्ता दत्त्वा फरक्का न पापेभ्यः पूनो भवति। माध्यां सम तीतायां कृष्णहादश्यां सोपचासः श्रवण पाप्य वासदेवायत्तोम हापर्तियेन दीपइयं दद्यात् । दक्षिणपार्थे महारजनरक्तेन समयेणयाससा एततुला मेशाधिकां दत्त्वा चामपार्च तिलने लतुलां साधां दत्त्वा चैतेन समयेण वाससा । एतद्रूत्या र नकृत्यो यस्मिन् राष्ट्रेऽभिजायते यस्मिन् देशे यस्मिन् कुले स नघोज्ज्वलो भवति । आश्विनं सकलं मासंबाह्मणेश्यः प्रत्यहं एतं भयादश्विनी पीणयित्वा रूप भाग्मावति । तस्मिन्नेव मा सिं प्रत्यहं गोरसैब्राह्मणान मोजयित्वा राज्यभाग्भवति मति मासं रेवत्तीयुते चन्द्रमसि मधुघतयुतं रेवतीप्रीत्यै परमान्नं ब्राह्मणान् भोजयित्वा रेवती पीणयित्वा रूपमाभवति। मा घे मासेग्नि प्रत्यहं तिलै त्वा सघतं कुल्माषं ब्राह्मणान् भो जयित्वा दीप्ताग्निचति । सर्वोचतुर्दशी नदीजले स्नात्वोध मराजानं पूजयित्वा सर्वपापेभ्यः प्रत्तो भवति । यदीच्छेदि पुलान भोगान् चन्द्रसूर्यग्रहोपगान् । प्रातःस्नायी भवेनिस हो मासी माघफाल्गुनौ ॥ ॥ इति वैष्णवे धर्मशालये न अथ कूपक स्तत्परत्ते पानीये दुष्कृतस्याई विनश्यति । तडा गरुन्नित्यतृत्तो वारुणं लोकमभुते । जलपदः सदा तृप्तो भव- ति। रक्षारोपयितरक्षा: परलोके पुत्रा भवन्ति । दक्षपदो वृक्ष मुसनेर्दूवान मीणयति फलैचातिथीन छायया चान्यागतान देखें वर्पत्युदफैन पिन् । सेतुकृत स्वर्गमामोति देवायतनका- चतितमोऽध्यायः ।। T ·निवतितमोऽध्योयः। रुर्यस्य देवायतनं करोति तस्यैव लोकमामोति । संधासिक्तंक वा यशंसा विराजते । विविक्तं कृत्वा गन्धर्वलोकमानोति । पुष्पपदानेन श्रीमान् भवति । अनुलेपनप्रदानेन कीर्तिमान भवति दीपप्रदानेना चष्मानासर्वतोज्वलश्च अन्नपदाने नबलवान्। धूपप्रदानेनोई गच्छति । देवनिर्माल्यापनयना दीपदानफलमानोति । देवायत्तनमार्जनात्तदुपलेपनाबाह्म गोच्छिष्टमार्जनात् पादादिशौचोदकल्पपरिचरणाचन कू पारामतडागेषु देवतायत्तनेषु च । पुनःसंस्कारकर्ता चलने ते मौलिक फलम इति वैष्णवे धर्मशास्त्रे एक- नवतितमोऽध्यायःगांना लामा सर्वदानाधिकममयप्रदानम्। तत्पदानेनापीप्सितं लोकमा मोति मिप्रदानेन चा गौचर्ममात्रमपि सुधदाय सर्व पा पेण्यः पूतो भवति । गोपदानेन स्वर्गलोकमानोति । दुशंधे नपदोयोलोकान् शतधेनपदो ब्रह्मलोकान् सवर्णशृङ्ग रौप्यरघुरां मुक्ताला-गुलां कांस्योपदोहां वत्स्योत्तरीयां दत्त्वा धेचरोमसंरच्यानि वर्षाणि स्वर्गलोकमायोति विशेषतः क पिलाम। दान्त धुरन्धरं दत्त्वा दशधेनुभदो भवति । अश्चदः सूर्यसोलोक्यमामोति चासोदश्चन्द्रसालोक्यम् । सवर्ण 'दानेनाग्निसालोक्यम् । रुस्यमदानेन सय्यम्। तेजसानां- पात्राणां प्रदानेन पात्रं भवेत् सर्वकामानामौषधप्रदानेन चालवणभदानेन चलावण्यम् धान्यप्रदानेन तृप्ति शस्य प्रदानेन च । अन्नदः सर्वम् । धान्यपदानेन सौभाग्यमान कीर्तितानामन्येषां दानात् स्वर्गमघामयादिति । निउपदः प्रिजामिष्टां इन्धनपदानेन दीक्षाग्निचति । आसनमदाने न स्थानम् शय्यामदानेन भार्याम् । उपानमंदानेनाव- ·१४० । नमाविष्णुस्मृतिः तरीयुक्तं रथम्) उषप्रदानेन वर्गम् । तालचन्तचामर प्रदान नाध्वसुरिवत्वमा चास्तुप्रदानेन नगराधिपत्यमयपः दिष्टनमा लोके यच्चास्तिदयितं गृहीतत्तवणपते-देयं तदेवा क्षय्यमिच्छत्ता-र । ॥ इति वैष्णाचे, धम्मशास्र दित्तपनि तमोऽध्यायः॥ HTTRACT अब्राह्मणे दत्तं तत्सममेच पारलौकिकम्। हिराण ब्राह्मणाचं- वेसहस्त्रगुणं मांधीते। अनन्तं वेदपारगे। पुरोहितस्त्वात्म नएच पात्रम्। स्वसाहिता जामातरश्च पात्रमा। नापार्य्य पि प्रयच्छेत बैडालवतिके हिजेवान.बकंब्रतिके पापे नावेद विदि धर्मवित् ॥ धर्मध्वजी सदालुब्धम्चाग्रिको लोफ़दा भिकः । चैडालेबतिको ज्ञेयो हिंस्त्रः स भिसन्धिकः।। अधोरपिनेरुतिकः स्वार्थसाधनतत्परः शठो, मिथ्याविनी तश्य बचतपरोदिजःला ये वज्रतिनो लोके ये च माजी रालि भिन्नः। ते पत्तत्यन्धतामिस्ले तेन पापेन कर्मणा ।। धर्मस्यापदेशेन पापं कृत्वावतं चरेत् । व्रतेन पापं-मीय कुर्चन खीशूद्रदमानम् ।। प्रेत्येह चैदृशो विमो गृह्यदेब्रह्म वादिभिः । छमनाचरितं यच्च तदै रक्षांसि गच्छति । अलि डी लिनिवेशेन यो इत्तिमुपजीवति । सालिडे-नाइरत्येन स्ति यंग्योनौ प्रजायते ॥ नदानं यशसे दद्यान्नमयान्नोपको रिणे न नृत्यगीतशीलेन्यो धर्थिमिनि निश्चितम् ॥ इति वैष्णावें धर्माशास्चे धिनचतितमोऽध्यायः॥ । ग्रही बलीपलित्तदर्शने बनायो भवेत् । अपत्यस्य चाप- त्यदर्शनेन वा । पुष भार्या-निक्षिप्य नयानुगम्यमानो वा। णियति फउनकृष्णेन पञ्जयज्ञान्न हापयेत् । पथ्य पालयेत् । चर्मचीरवासः

·--
पवनवतितमोऽध्यायः। १६१
स्यात् । जदाश्मश्रुलोमनवांश्रीविष्यात विषवर्णत्वायी
स्यात् । कपोतत्तिमासनिचयः सम्वत्सरनिचयो वा से
म्वत्सरंनिंचयी पूर्वनिचितमाश्चयुज्यां जयाना यामादाह
त्य चाश्नीयादशौ यासान-चने वसन् । पुटेनैव पलाशेन पा
णिनाशकलेन वा॥ ॥इति वैष्णवे धर्मशास्त्रे चतुर्न
वृतितमोऽध्यायःगा -
वानप्रस्थस्तपसा शरीरं शोषयेत्। ग्रीष्मे-पञ्चतपा स्यात्।
आकाशशायी माषिः अर्द्रवासी हेमन्ते। नताशी स्या-
ना एकान्तरमन्तरत्र्यन्तराशी वा स्यात् । पुष्पाशी। फ.
लाशी। शाकाशी। पर्णाशी। मूलाशी। यवान्नं-पक्षान्त
योसिरुदनीयात् । नान्द्रायणैर्चा वर्तेत । अश्मकुही
दन्तोलूरपलिकोवा ॥ तपोमूलमिदं सर्व दैयमानुषजज
गता तपोमध्यं तपोऽन्तन तपसा च'तथास्तम् ।। यदुध
रं यदुरापं यड्रं-यञ्च दुष्करम् । सर्व तत्तपसा साध्यं तपाहि
दुरतिमम् ॥ ॥ इति वैष्याचे धर्मशास्त्रे पञ्चनपतित
मोऽध्यायः॥
अथ विष्वाश्रमेषु पनकषायः प्राजापत्यामिष्टिं कृत्वा सर्व
विदंदक्षिणां दत्त्वा मनज्याश्रमी स्यात् । आत्मन्यग्नीनारोप्य
शिक्षार्थ ग्राममियात् । सप्तागारिक पक्ष्यमादद्यात् । अला
ओ नव्ययेत्। न सिर्फ शिक्षेत फक्तवति जनेऽतीने पा
असम्पाते औक्ष्यमादद्यात् । मृण्मये दारुपालापाचे वा।
तेषान तस्याद्भिः शुद्धिः स्यात् । अभिपूजितलामादुहिजे-
नाशून्यागारनिकेतनः स्यात् । वृक्षमूलनिकेतनो वा । न
ग्रामे द्वितीयां रात्रिमावसेत् । कौपीनाच्छादनमात्रमेव व
सनमादद्यात् । दृष्टिपूतं न्यसेत् पादम् । यत्नपूतं जलमा-
~

·। विष्णुस्मृती गण दद्यात् । सत्यपून वदेत्। मनःपूत समाचरेत् । मरणं नाभि कामयत जीचितञ्च । अतिवादोस्तितिक्षेत ोन कञ्चनाव- मन्येत । निराशी स्यात् । निमस्कार वास्यैकं तक्ष तो बाहुं चन्दनेनैकमुक्षत नाकल्याणं च कल्याणं तयोरपि चिचिन्तयेत् ॥ माणायामधारणाध्याननित्यः स्यात् । संसा रस्यानित्यतां पश्येत् । शरीरस्याशुचितावम् । जरया रूप विपर्ययम्। शारीरमानसागन्तुकव्याधिपिश्वोपतापेम्स हजैश्च। नित्यान्धकारे गः वसति मूत्रपुरीषमध्ये च । तच शीतोष्णदुःखानुपावनम् जन्मसमये योनिसङ्कटनिर्गमा महंदुःखानुभावनम् । बाल्ये मोहं गुरुपरवश्यताम् अध्ये यनादनेफकेशम् । योचने चे विषयमाप्ताचमार्गेण नंदवाप्ती विषयसेंचनान्नरके पंतनम्। अपियेर्चसति प्रियैश्च विप्र- योगम् । नरकेषु च समह खम् । संसारसंस्तौ तिय्यंग योनिषु च । एचमस्मिन् सनतपापिनि संसारे न किनिन । यदपि किञ्चिदुःरयापेक्षया सरयसंज्ञं-तप्यनित्यम् नित्से वाशक्तावलमन या महदुःस्वम् । शरीरं चेदं साप्तधातुर्फ पश्येत्त वसारुधिरमांसास्थिमेदोमज्जाभुकात्मकं चम्मच निहं दुर्गन्धि च मलायतनं सरवशतैरपि वृत्तं विकारि प्रय- बाहृतमपि विनाशि कामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्यस्था में पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशात्मक अस्थिशिराधमनिस्नायु युन रजस्वलंपट्वकपेशि भस्मोनिभिः शतैः षट्याधिकैार्यमा णम् । तेषां विभागः । सूक्ष्मैः सह चतुःषष्ट्रिर्दशनाः, विंशति निरपोः पाणिपादेशलाकाश्च पष्ट्रिरइन्गुलीनां पाणि, हे पाणये नष्टयं गुस्फेघु, चत्वार्यरल्यो, चत्वारि जड्यो, ३ दे, जानुकंपोउयोः दे अक्षरारूपकमोणिफलकेषु, भेगा.

·षण्णवनितमोऽध्यायः। १४३ स्थ्येकं, पृष्ठास्थि पञ्चचत्वारिंशदाग, पञ्चदशास्थीनि ग्रीवा, जान्वेकं,तथा हनुः तन्मूले च दे, देललाटाक्षिगण्डे, नासा: घनास्थिका, अर्बुदै स्थानकैश्च साई सप्ततिः पाचकाः, उरः सप्तदश, हौ शङ-पकौ, चत्वारि कपालानि शिस्नेति। शरीरेऽस्मिन् सेप्तशिराशतानि । नवस्नायुशतानि। धमनी शिने दे। पञ्चपेशीशतानि, । क्षुद्रधमनीनामैकोनविंशल्लक्षा मणि नशतानि षट्पञ्चाशद्दमन्यः । लक्षत्रयं श्मभुकेशन पानाम् । सप्तोत्तरं मर्मशतम्। सन्धिशते हे। चतुःपञ्चाश द्रोमकौटयः सप्तषष्टिश्च लक्षाणि । नाक्षिरोजोयुदै शुक्रशो णितं शङ्खको मूर्दा कण्ठोहृदयञ्चेतिः प्राणायतनानिषा हृदयं जड्याहयं मध्यं शीर्ष मिति षडङ्गानि । वसा च्या अपहननं नाभिः कोमो यकृत प्लीहा क्षुद्रान्वं बुक्की वस्तिः पुरीषाधानमामाशयोहृदयं स्थूलान्लं गुदमूदर गुदकोष्ठ- म्। कनीनिके अक्षिकूटे शकुली कर्णौ कर्णपत्रको गण्डौ सुचौ शसको दन्तवेष्टापोष्ठी ककुन्दरे वंक्षणौ वृषणौ बुको सैमसडातको स्तनौ उपजिला स्फिची बाहू जड़े ऊरूपिण्टि के तालूदरें वस्तिशी! चिबुकं गलगुण्डिके अवर श्वेत्यस्मिन् शरीरके स्थानानि । शब्दस्पर्शरसरूपगन्धाश्च विषयाः।ना सिकालोचनवगनिहायोगामिति बुद्दीन्द्रियाणि । इस्लो पा दो पायपस्थं जिहेनि कर्मेन्द्रियाणि । मनोबुद्धिरामा चाव्य क्तिमितीन्द्रियातीताः॥ इदं शरीरं वसधे। क्षेत्रमित्यभि- धीयते । एतद्यो वेत्तिनं माहुः क्षेत्रज्ञमिति तद्विदः॥ क्षेत्रज्ञ मेवामांविद्दि,सर्वक्षेत्रेषु भाविनि।। क्षेत्र क्षेत्रज्ञविज्ञानं ज्ञे यं नित्यं मुमुक्षुणा ॥ ॥ इति चैष्णवे धर्मशास्त्रेषण चतितमोऽध्यायः ॥ TRITES -- ·विष्णुस्मृतौ । अरुस्थोत्तानचरणः सत्ये कर करमितरं न्यस्य तालुस्थाचल- जिह्मोदन्तैर्दन्तानसंस्पृशन् स्वनासिकायं पश्यन् दिशश्चा नवलोकयन्-विभीःप्रशान्तात्मा चतुर्विशत्या तत्त्वैर्व्यतीत चिन्तयेत् । नित्यमत्तीन्द्रियमगुणं शब्दस्पर्शरसरूपगन्धा तीतं. सबैज्ञमतिस्थूलं सर्वगमतिसूक्ष्म सर्वतःपाणिपाद स चतोऽ क्षिशिरोमुरच सर्वतः सन्द्रियशक्तिम् । एवं ध्यायेत्। ध्याननिरतस्य च संवत्सरेण योगाविर्भावो भवति- अर्थ निराकारे लक्षबन्धं कर्तुं न शक्नोनि-तदा पृथिव्यप्तेजोचा- वाकाशमनोबुझात्माच्यक्तपुरुषाणां पूर्व पूर्व ध्यावा तंत्र तच लक्षन्तत् परित्यज्यापरमपरं ध्यायेत् । एवं पुरुषध्या नमारोत। अत्राप्यसमर्थः स्वहृदयपस्यावाङ्मुखस्य मध्ये दीपयत् पुरुष ध्यायेत् । तत्राप्यसमर्थी पागवन्तं वा- सदेवं किरीटिनं कुण्डलिनमदिनं श्रीवत्साहू चनमाला विभूषितोरस्कं सौम्यरूप चतुर्फज शङ्खचक्रगदापमंध चरणमध्यगतकचं ध्यायेत् । यायेति तदाप्नोति-ध्या नगुह्यम् । तस्मात् सर्वमेव क्षर त्यत्का अक्षरमेव ध्यायेत्। नच पुरुष विना. किञ्चिदप्यक्षरमस्ति । तं माप्य मुक्तोत्र ति॥ पुरमाक्रम्य सकलं शेते-युस्मान्महाप्रसुः। तस्मात् पुरुष इत्येवं प्रोच्यते तत्त्वचिन्तकैः॥ मायाबापररांचेषु यो गो नित्यमतन्द्रितः । ध्यायेत पुरुषू विष्णु निर्गुणं पञ्चविं शकम् ॥ तत्त्वात्मानमगम्यच सर्वतत्त्वचिचर्जितमी अस कै.सर्चपञ्चैव-निर्गुणगुणोक्त च ॥ बहिरन्तश्च देताना; मचरं चरमेव च। सूक्ष्मत्त्वात्तदविज्ञेय दूरस्थञ्चान्तिके च तत्॥ अविभक्तंन भूतेनं विभक्तमिव चीस्थितम्। भूतभ व्यावद्रूपं यसिष्णु प्रभाविष्णु च ॥ज्योतिषामपितज्ज्योति ·अनियतितमोऽध्यायः। १४५ स्तमसः परमुच्यतेः। ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं दृदि सर्वस्यं धि ष्टितम् ॥ इति क्षेत्र तथा ज्ञान ज्ञेयञ्चोक्तं समासत में द्भक्तएतद्विज्ञाय मदाबायोपपद्यते ॥ इति चैष्णवेध र्मशास्. सप्तनवतितमोऽध्यायः ।। इत्येवमुक्ता वसंमती जानुभ्यां शिरसा च नमस्कारं कृत्वों वाचं। भगवस्त्वत्समीये सततमेवं चत्वारिं महाभूतालया न्याकाशः शरवरूपी वायुश्वकरूपी तेजस्व गंदारूप्य मोऽम्भोरुहरूपि अहमप्यनेनैव रूपेण संगवत्पादमध्य परिवर्तिनी भवितुमिच्छामि । इत्येवमुक्तो भगवांस्तथेत्यु वाच। वरुधापिलब्धकामा तथा चक्रे देवदेवञ्च तुष्टाव। नमस्ते देवदेच वासदेवं आदिदेव कामदेव महीपाल- अनादिमध्यनिधन प्रजापते सप्रजापते महाप्रजापते ऊ जस्पते वाचस्पते जगत्पते दिवस्पते वनस्पते पयस्पते पृ थिवीपते सलिलपते दिकपने महत्पते मरुत्पने लक्ष्मीपते ब्रह्मरूप ब्राह्मणनिय सर्वग अचिन्त्य ज्ञानगम्य पुरूंहून पु सुष्टुन ब्रह्मण्य ब्रह्मप्रिय ब्रह्मकायिक महाकायिक महारा- जिकचतुर्महाराजिक भास्वर महाभास्वर सप्त महासागर रतुषित महातुषित भईन परिनिर्मित अपरिनिर्मित यश यतिन् यज्ञ महायज्ञ यज्ञयोग यज्ञगम्यं यज्ञनिधन जित चैकुण्ठ अपार पर पुराण लेरच्यं मजाधर चित्राशरवण्डधर य ज्ञभागहर पुरोडाशहर विश्वक् विश्वधर शुचित्रवः अच्यु- सार्चन तार्थिः खण्डपरंशो पद्मनाभ पद्मधर पद्मधाराध र हृषीकेश एकशृङ्ग-महावराह द्रुहिण अच्युत अनन्त पुरु पमहापुरुष कपिल सारख्याचार्य विष्वसेन धर्माधर्म दैधाङ्गि-धर्मक्सपद वरपद विष्णो जिष्णों सहिष्णों क ·ग विष्णुस्मृतौ । ण पुण्डरीकाक्ष नारायण परायण जगत्परायण नमोनम इति ।। स्तुला त्वेचं प्रसन्नेन मनसा पृथिवी तदा । उवाच सम्मुख देव लंधकामा वसन्धरा ॥ ॥ इति वैष्णवेोधर्म शारयेऽष्टनवतितमोऽध्यायः॥..', सध्या श्रियं देवदेवस्य विष्णोहीत पादांतपसा ज्वलन्ती- म्। सतप्तजाम्बूनदचारुवर्णा पमच्छ देवीं वरुधापदृष्टा । उन्निद्रकोकनचोरुकरे वरेण्ये उन्निद्रकोकनदनाभि गृहीतपा दें। उन्निद्रकोकनद सासदास्थित्नीने उन्निद्रकोकनंदम- ध्यसमानवर्ण ॥ नीलाजनेत्रे तपनीयवर्णे शक्काम्बरे रत्न- विभूषिताडिः । चन्द्रानने सूर्य्यसमानभासे महापसाचेज गत प्रधान ॥ त्वमेव निद्राजगतःमधाना लक्ष्मीऽतिः श्री चिरनिर्जया च । कान्तिःपमा कीर्तिस्थो विभूतिः सरस्वती पागथ पाचनीच । स्वधा तितिक्षावसधा प्रतिष्ठा स्थितिःस दीक्षा च तथा सनीतिः। रव्यातिविशालाच नथानसूयावा हाच. मेधाच तथैव बुद्धिः॥ आक्रम्य सान्तु यथा विठी- की निष्त्ययं देवचरोऽसितारे। तथा स्थित्तात्व परदे तथा- पिंपृच्छाम्यहं ने यसानि विभूत्याः । इत्येवमुक्तां वक्तधांव सापे लक्ष्मीत्तदा देवचरागतस्था। सदा स्थिनाहं मधुसूदं निस्य देवस्य पार्वे-लपनीयवर्ण ॥ अस्याज्ञयायं मनसा स्मरामि श्रियायुतं तं प्रवदन्ति सन्तः। संस्मारणे चाप्यथय चोहं स्थितासदा-नच्छणलोकधानि ॥ साम्यधार्के चानि शाकरेच लारागणादये गंगने विमेघे मेघे तथाउम्बापयो परेन शकायुधान्ये च नाडिसकाशे तथा सरणे विमले चारूप्ये रने चस्वेष्वमठेपुलमे । पासामालासुच पा पहुरास देवाठयेषु ध्वजभूषितेषु ॥ सद्यः कृते चाप्यय गोम ·१.४७ नवनवतितमोऽध्यायः। ये चमत्ते गजेन्द्रे तुरगेमहष्टे षे तथा दर्पसमन्विते चषि मोतथैवाध्ययनपने॥ सिंहासने चामलके चाचिल्वे च्छंचे व शङ्खे च तथैच, पने। दीप्ते हुनाशे विमले चं खड़े आद शबिम्बे च तथास्थिताहम् ॥ पूर्णोदकुम्भेषु सचामरेषु स तालचन्नेषु, विभूषितेषु। भृङ्गारपायेषु मनोहरेषु-मृदिस्थि- ताहच नवोदृतायाम् ॥ क्षीरे तथा सर्पिषि शाहलेच क्षौद्रेत था दान पुरान्ध्रगा। देहे कुमायश्चि तथा सराणां तपसि नां यज्ञमृताञ्च देहे ॥ रैचा संयामविनिर्गते च स्थितामृते स्वर्गसदःप्रयाते । वेदध्वनौ पाप्यंथ शवशब्दे स्वाहास्व- धायांमथापाद्यशब्दे । राजाभिषेके,च-नेया विचाहे यज्ञेवरे स्नातशिरस्यथापि । पुष्पेषु-शक्लेषु-चे पर्वतेषु फलेषु रम्येषु सरिदास॥ सरस्सु पूर्णेषु तथाजलेषु सशाडुलाया फेषिी पद्मवण्डेचनेचा वत्सेच शिशी पहष्टे साधौ नरे धर्मप रायणे च ॥ आचारसेविन्यथा शास्त्रनित्ये विनीतशेच ते थारूचेशे। सशहदान्तःमलवर्जिते च.मिष्टाशनेबातिथि पूजके च। स्वंदारतुष्ट निरतेचं धर्मे धर्मोत्कटें चात्यशनाहि रक्त सदासपुष्येच रुगन्धिगाने सगन्धलिप्तेच विभूषि ते चासत्ये स्थिते भूनहिते निविष्टे क्षमार्चिते क्रोधविवर्जि ते । स्वकार्यदक्षे परकार्यदक्षे कल्याणविते च सदायिनी तेनारीषु नित्यं सविभूषितास पतिव्रतास प्रियवादिनी ॥ अमुक्तहस्तात सत्तान्वितास-सगुप्तभाण्डासे पलिपि यास। सम्मृष्टवेश्मासं जितेन्द्रियास कलिव्यपेतास पिलो. लुपातं धिमच्यपेक्षास यान्त्रितास स्थिता सदाहं मधुस दने तुला इति वैष्णवे धर्मशास्त्रे नवनचनिन मोऽध्यायः॥

·विष्णुस्मृनौ। धर्मशास्वमिदं श्रेष्ठं स्वयं देवेन भाषितम्। ये हिजाधार यिष्यन्ति तेषां स्वर्ग:गतिः परा॥ इदं पवित्रामङ्गल्यं स्वर्ग- मायुष्यमेव च। ज्ञानञ्चैव यशस्यं च धनसौभाग्यचर्द्धनम्॥ अध्येतव्यं धारणीयं श्राव्यं श्रोतव्यमेव च। श्राद्देषु श्राचे णीयं च भूतिकामैनरैः सदा । इदं रहस्यं परमं कथिनं पस धे तव ॥ मया प्रसन्नेनजगदितार्थे सौभाग्यमेतत् परमं रहस्यम् । दुःस्वमनाशं बहुपुण्ययुक्तं शिवालयं शाश्वतधर्म शास्त्रम्॥ ॥ इति श्रृष्यावे धर्मशास्त्रे शततमोऽध्यायः॥ समाप्ताचेयं श्रीभगवहिष्णुसंहिता ।। लघुहारीतस्मृतिः। ये वर्णाश्रमधर्मस्थास्ते भक्ताः केशवं पति। इतिपूर्व त्वया मोक्तं मूर्फवःस्वर्दिजोत्तमाः॥ वर्णानामाश्रमाणानाधर्मा- नोबेहि सत्तम ।। येन सन्तुष्यते देवो नारसिंहः सनातनः ॥अनाहं कथयिष्यामि पुरावृत्तमनुत्तमम् । ऋषिभिः सह - संपादं हारीतस्य महात्मनः। हारीतं सर्वधर्मज्ञमासीनामि व पावकम् । पणिपत्यानुवन् सः मुनयोधर्मकाई-क्षिणः॥ भगवन् । सर्वधर्मज्ञ! सर्वधर्मपवर्तक। । वर्णानामाश्रमा- णाच धर्मान्नोनुहि मार्गच।। समासाद्योगशास्वञ्चावि- ष्णुमक्तिकरं परम् । एतच्चान्यच्च भगवन्! बहिनः परमोग रुः॥ हारीतस्तानुवाचाथ तैरेचं चोदिनो मुनिः। शृण्वन्तु- मुनयः । सर्वे ! धर्मान् वक्ष्यामिशाश्वतान् ॥ वर्णानामा !

·।
प्रथमोऽध्यायः।
१४९
गरिसष्पापं सोगिपर्य शयने तु श्रिया संह॥ नस्य.स
तस्य नाभौ तामहत्-पप्रमभूत् फिल। पद्ममध्ये ऽभवदी
ब्रह्मा वेदवेदाङ- भूषणः। स चौक्तो देवदेवेन जगत् सृजपे
नः पुनःलासोऽपि सृथ्वाजगत् सर्व सदेवासरमानुषम् ॥
यज्ञासियर्थमनघान ब्राह्मणान्मुखतो सृजत् । असृजेन्
क्षभियान बाहो वैश्यानप्युसदेशनः ।। शूद्रांश्च पादयोः
सृषा तेषाञ्चैवानुपूर्वशः । यथा पोवाच भगवान् ब्रह्मयो
नि पितामहःगा नइचः संभवक्ष्यामि शृणुत हिजसत्तमाः।।
धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वयं मोक्षफलप्रदम् ॥ ब्राह्मण्यांना
ह्मणेनैवमुत्पन्नो ब्राह्मणः स्मृतः । तस्य धर्म प्रवक्ष्यामि
नयोग्यं देशमेव च ॥ कृष्णसारो, मृगो-यत्र स्वभान प्रब
ते। तस्मिन्देशेवसेद्धर्मः सिझति दिजसत्तमाः!॥ षट्
कर्माणि निजान्याहुाह्मणस्य महात्मनः। तैरेव सततंय
स्तुवर्तयेत् रुखमेधते । अध्यापनं चाध्ययनं याजनं यंज
..तथा। दानं प्रतिग्रहश्चेति षट् कमर्माणीति चोच्यते॥
ध्यापनच त्रिविधं धर्मार्थमृपथकारणात् । पाश्रूषाकरण
ज्वेति विविध परिकीर्तितम् । एषामन्यतमानाचे पाचा
रोपवेद्विजः। तत्र विद्या नदातच्या पुरुषेण हितैषिणा ॥
-योग्यानध्यापयेच्छिष्यानयोग्यानपि वर्जयेत् । विदितान्म
तिगृह्णीयाद्गृहे धर्ममसिद्धये । वेदश्चैवान्यसेन्नित्यं शुचौ
देशे समाहितः । धर्मशास्वं तथा पाठ्यं ब्राह्मणैः श्रुद्दमान
सैनावेदवित् पवितव्यच श्रोतव्यश्च दिया निशि । स्मृति-
हीनाय विपाय श्रुतिहीने नथैव चू। दानं भोजनूमन्यच्चद
तं फुलविनाशनम्।। तस्मात् सर्वमयतेन धर्मशास्वं.प.
ठेहिजः। अनिस्मृती च विमाणां चक्षुषीदेवनिर्मिने।का-
।

·१५० लघुहारीतस्मृतौः। गस्तत्रैकया हीनो हाफ्यामन्धः प्रकीर्तितः ॥गुरुंशयूपंण वैव यथान्यायंमतन्द्रितः। सायं-मानरुपासीन-विवाहाग्नि हिजोत्तमः!॥सनातस्तु भकुचीत वैश्वदेचं दिने दिने। अ तिथीनागताञ्छत्स्या पूजयेदविचारतः॥अन्यानत्यागता न विभाः। पूजयेच्छक्तितो गृही। स्त्वदारनिरतो नित्यं पर- दीरविवर्जितः ॥ कृतहोमस्तु फजीत सायं पातरुदारधीः। सत्यवादी जितकोधी नाधर्मे वर्तयेन्मतिम् । स्वकर्माणिच संघाप्ते प्रमादान्न निवर्तते। सत्यां हितां वदेहाचं परलोक हितैषिणीम् ॥ एष धर्मः समुद्दिष्टो ब्राह्मणस्य समासत्तः। धर्ममेव हि यः कुर्यात् स याति ब्रह्मणः पदम् ॥ इत्येष ध मः कथितो मयायं-पृष्ौ भवदिस्त्वरिखलाघहारी। पदामिः राज्ञामपि चैव धर्मान पृथक पृथग्बोधत विप्रपा इति हारीते -धर्मशास्त्र प्रथमोऽध्यायः ॥ क्षत्रादीनां प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः । येषु पत्ता विधिना सर्वे यान्ति परां गतिम् ॥ राज्यस्थः क्षत्रियश्चापि जाधर्मेण पालयन्। कुर्य्यादध्ययनं सम्यग्यजेद्यज्ञान यथाविधि ॥ याद्दान दिजातियो धर्मशुद्धिसमान्धतः ।। स्पेशानिरतो. नित्यं षड्भागार्हः सदा नृपः।। नीतिशा, स्वार्थकुशल: सन्धिविग्रहत्तत्त्ववित् । देवब्राह्मणभक्तूश्यपि तृकार्यपरस्तथा॥ धर्मेण यजनं कार्यमधर्मपरिचर्जनम्। उत्तमां गतिमाप्नोति क्षत्रियोऽप्येवमाचरन् । गोरक्षां ऋषि चाणिज्यं कुर्याद्देश्यो यथाविधि । दानं दैयं यथाशस्यां ब्राह्मणानाञ्च भोजनम् ॥ दम्भमोहरिनिर्मुक्तस्तथा चाग नसूयकः । त्वदारनिरतो दान्तः परदारविचार्जितःधिने- बिमान् शोजयित्वा यज्ञंकाले तुंयाजकान्। अप्रभुत्वन्न ·दृतीयोऽध्यायः। चर्तत धमेबादेहपातनात् ।। यज्ञाध्ययनदानानि कुर्यान्नि त्यमतेन्द्रितः । पितृकार्यपरमवैव नरसिंहाचनापरः ॥ एत दैश्यस्य धर्मोऽय स्वधर्ममनुतिष्ठति । एतदाचरते योहि से स्वर्गी नात्र संशयः॥ वर्णत्रयस्य शुश्रूषां कुच्छूिद्रः प्रयत्नतः । दासवबाह्मणानान विशेषेण समाचरेत् ।। अयोचितपदाताचे करवृत्त्यर्थमाचरेत् । पाक्यज्ञविधों नेन यजेद्देवमतन्द्रितः ॥ शूद्राणामधिकं कुर्य्यादर्शनं न्याय चर्तिनाम् । धारणं जीविस्पस्य विपस्योच्छिष्ट भोजनम् । स्वदारेषु रतिश्चैव परदार विवर्जनम् ॥ इत्थं कुर्यात् सदायू द्रो मनौचाकायकर्मभिः। स्थानमैन्द्रमवाभौति नष्टपापः सपुण्यकृत् ॥वणेषुधा विविधा मयोक्ता यथानथा मरवेरितोः पुरा । शृणुध्वमत्राश्रमधर्ममाद्यं मयोच्यमा नं क्रमशो मुनीन्द्राः॥ ॥ इति हारीते धर्मशास्त्रवि तीयोऽध्यायः॥ । उपनीतो मानवकों बसेद्गुरुकुलेषु च । गुरोः कुले मि यं कुर्यात् कर्मणा मनसा गिरा ॥ ब्रह्मचर्यमधःश- तथा वन्हेरुपासना। उदकुम्मान गुरोर्दद्यागोग्रासचेन्ध- नानि च । कुदिध्ययनञ्चैव ब्रह्मचारी यथाविधि । विधि त्यिका मकुर्वाणो न स्वाध्यायफलं लभेत् ॥ यः कश्चित् कु रुते धर्म विधि हित्वा दुरात्मवान्। न तत्फलमवाप्नोति। कुर्वाणोऽपि विधिच्युतः । तस्माद्देदव्रतानीह चरे स्वाध्या यसिंहये । शौचाचारमशेषतु शिक्षयेद्गुरुसन्निधौ । अ जिनं दण्डकोष्ठञ्च मेखलाञ्चोपचीतकम् । धारयेदपमत्त च ब्रह्मचारी समाहितः ।। साय प्रातभरेद्रेक्षं'भोज्याथै, संयतेन्द्रियः । आचम्य-प्रयतो नित्यं न कुर्योदन्तधावन

·१५२४ उपहारीतस्मृतौ।
म्॥ छबञ्चीपानहञ्चैव गन्धुमाल्यादि वर्जयेत् । नृत्यगी
तमथालापं मैथुनच विचर्जयेत् ॥ हस्त्यश्वारोहणञ्चैव
संत्यजेत् संयतन्द्रियः । सन्ध्योपास्तिं प्रकुनि ब्रह्मचा
री व्रतस्थितः ॥ अभिवाद्य गुरोः पादौ सन्ध्याकविसान
नः। तथा योगं प्रकुर्वीत मातापित्रोच भक्तितः॥ एतेषु
विषु नष्टेषु नराः स्युः सर्वदेवताः। एतेषां शासने तिष्ठेद्व
ह्मचारी विमत्सरः ॥ अधीत्य गुरों वेदान् वेदौ वा वेदमे
बधा। गुरवे दाक्षिणां यात संयमी याममावसेत् ॥ यस्यै-
तानि सगुप्तानि जिलोपस्थोदरं करः। संन्याससमयंकवा
ब्राह्मणो ब्रह्मचर्याया। तस्मिन्नेव नयेत् कालमाचार्ये या
वदायुषम् । नदनाचे च ननपुत्रे तच्छिष्ये वायचा कुले॥ नं
विवाहो ने संन्यासो नैष्टिकस्य विधीयते ॥ इमं यौविधिमा
स्थाय त्यजेद्देहमतन्द्रितः। नेह भूयोऽपिजायेत ब्रह्मचारी
दृढव्रतः ॥ यो ब्रह्मचारी विधिना समाहितश्वरेत् पृथिव्यांगु
रुसेचने रतः । संप्राप्य विद्यामतिदुर्लमां शिवा फेलञ्च तस्याः
फल तु विन्दति ॥ ॥ इनि हारीते धर्मशास्त्रे तृती-
" गृहीतवेदाध्ययन: ऋतशास्त्रार्थतत्त्वपित् । असमा
नार्षगौवां हि कन्यां समातृकां माम् ॥ सचवियवसंपू
D सत्तामुहहेन्नरः । ब्राह्मण विधिना कुर्यात प्रश:
स्तेन द्विजोत्तमः॥ तथान्ये बहवः मोक्ता विवाहा वर्णधर्म
तः। औपासनञ्च विधिवदाहृत्य हिजपुड़-चा।। सायंपा
तच जुहुयान् सर्वकालमतन्द्रितः। स्मान कार्य नतोनित्य
दन्तवाचनपूर्वकम् ।। उपःकाले समुत्थाय सत्तशौचो यथा
विधि। मुखे पर्युषिते नित्यं पचत्यप्रयत्तो नरः॥ तस्माच्छु-
योऽध्यायः॥

·चतुर्थोऽध्यायः । १५३ एकमाथापा, भक्षयेहन्तकाष्टकम् । करजं खादिरं वापि क दम्बं कुरूवं तथा ॥ सप्तपर्णप्रम्भिपाजाम्बनिम्ब-तथैव च। अपामार्गञ्च विल्वार्कञ्चोदुम्बरमेव च ॥ एने प्रशस्ता के थिता दन्तधावनकमणि । दन्तकाष्ठस्य सक्षश्च समासेनम कीर्तितः । सर्वं कण्टफिनः पुण्याः क्षीरिणश्च यशस्विनः। अष्टाङ्गुलेन मानेन दन्तकाष्ठमिहोच्यते। प्रादेशमात्रमथ बातेने दन्तान् विशोधयेत् ॥ पतिपत्पर्यषष्ठीषु नवम्याचे ब सत्तमाः।। दन्तानां काष्ठसंयोगाइहत्यासप्तमं कुलम् ॥ अमाचे दन्तकाष्ठानां प्रतिषिदिनेषु च। अपां हादशगण्डू बैर्मुखशुहिं समाचरेत् ॥ स्मात्वा मन्लवदाचम्य पुनराचसे नं चरेन । मन्नवत् पौक्ष्य चात्मानं प्रक्षिपेदुदकाञ्जलिम्॥ आदित्यैन सह पातर्मन्देहा नाम राक्षसाः। युझन्ति वर- दानेन ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ॥ उदकाञ्जलिनिःक्षेपागाय व्याचासिमन्विताः ।, निमन्ति राक्षसान् सनि मन्देहा. • ख्यान् हिजरिताः ॥ ततःप्रयाति सचिता ब्राह्मणैरभिरक्षि, ता। मरीच्याद्यैर्महाभागैः,सनकाद्यैश्च योगिभिः॥ तस्मा न लड्न्येत् सन्ध्या सायं प्रातःसमाहितः । उल्लङ्घन्यति यो मोहातु स यानि नरकं भवम् ॥ सायं मन्नपदाचम्या पो क्ष्य सूर्यस्य चाञ्जलिमू। दत्त्वा सदक्षिणं कुर्याज्जलं स्प वा विशन्यति॥.पूर्वी सन्ध्यां सनक्षत्रामुपासीत यथा विधि गायत्री मन्यसेत्ताच यावदादित्यदर्शनात् ॥ उ- पास्य पश्चिमा सन्ध्यां सादित्याञ्च यथाविधि । गायत्रीम यसेत्तावद्यावतारां न पश्यति । ततश्यावसथ साष्य रखा होम स्वयंवेधः । सञ्चिन्त्य पोष्यवर्गस्य भरणार्थ विचक्ष णः। ततः शिष्याहितार्थाय स्वाध्याय फिञ्चिदांचरेत् ईश्व -

·लघुहारातस्मृतौ।
रञ्चैव कार्यार्थमधिगच्छहिजोत्तमः ॥ कुशपुष्यन्धनादीनि
गत्वा दूरं समाहरेत् । नतो माध्यामिक कुच्छुिचौ देशे
मनोरमे। विधि तस्य प्रवक्ष्यामि समासात् पापनाशनः
म्। स्मात्यायेन विधानेन मुच्यते सर्व किल्बिषात् ।। स्नानार्थ
मृदमानीय शुद्धाक्षततिलै सह। समनाश्व ततो गच्छेन्न
दी शुद्धजलाधिकाम् ॥ नद्यां तु विद्यमानायां न लायादे
न्यवारिणि । न स्मायादल्पत्तोयेषु विद्यमाने बदके।।स
रिद्वरं नंदीस्नानं प्रतिस्रोतः स्थितश्चरेत् । नडागादिषु तोये
षु स्नायाच्च तदभावनः॥ श्रुचिदेशं समश्युक्ष्य स्थापयेत्
सकलाम्बरम् । मृत्तोयेन स्वर्फ देह लिम्पेत् प्रक्षाल्य यत्नतः।।
स्मानादिकञ्चे संपाप्य कुर्य्यादाचमनं बुधः। सोऽन्तर्जलंप
विश्याथ वाग्यतो नियमेन हि । हरि संस्मृत्य मनसा मन्ज
येच्चोरुमज्जले ॥ ततस्तीरं समासाद्य आचम्यापः समन्त्र
तः। प्रोक्षयेदारुणैर्मन्यैः पाचमानीभिरेव च ॥ कुशा
कृततोयेन पोक्ष्यात्मानं प्रयत्नतः । स्योनापृथिवीतिमृदा
वे इदं विष्णुरिति द्विजाः!॥ ततो नारायणं देवं संस्मरेतू
पनिमज्जनम् । निमज्यान्तर्जले सम्यक क्रियतेचाघमर्ष
णम् । स्मात्यो क्षततिलैस्तद्देवर्षिपितृभिः सह। तर्प
यित्वा जलं तस्मान्निष्पीड्य च समाहितः॥ जलतीरंस
मासा तब शुक्ले च वाससी। परिधायोत्तरीयञ्च कु
ात् केशान्न धूनयेत् ॥ न रक्तमुल्पणं चासो न नीलञ्च
प्रशस्यते । मलाक्तं गन्धहीनञ्च वर्जयेदम्बरं बुधःततः
मक्षालयेन पादौ मृत्तोयेन विचक्षणः । दक्षिणन्तु करक
बागोकारुतिन पुनः॥वि पिवेदीक्षितं तायमास्यं
हि:परिमार्जयेत् । पादौ शिरस्ततोऽत्युत्य विमिरास्य

·चुतुर्थोऽध्यायः १५५ मुपस्पृशेत् ॥ अङ्गुष्ठानामिकाभ्यान चक्षुषी समुपस्पृशे- त्। तथैव पञ्चाभिमूहि-स्पृशेदेव-समाहितः । अनेन विधि नाचम्य ब्राह्मणः शमानसः । कुचीत दुर्भपाणिस्तूदंङ सुरवः-पाङ्मयोऽपि वा ।। प्राणायामत्रयं धीमान् यथा- न्यायमतन्द्रितः । जपयज्ञं ततः कुर्याद्गायत्री वेदमातरम्।। विविधोजपयज्ञः स्यात्तस्य तत्त्वं निबोधत। वाचिकच -पांशश्व मानसश्च विधाकृतिः ॥ त्रयाणामपि यज्ञानां. श्रेष्ठः स्यादुत्तरोत्तरः॥ यदुच्चनीचोच्चरितैः शब्दैः स्पष्टपदा क्षरैः । मन्लमुच्चारयन् वाचाजपयज्ञस्तु याचिकः शनै- रुचारयन्मन्न किन्निदोष्ठौ प्रचालयेत् । किनिच्छवण- योग्य स्यात् स उपांथुर्जपः स्मृतः॥ धिया पदाक्षर श्रेण्या अवर्णमपदाक्षरम् । शब्दार्थचिन्तनात्यान्तु तदुक्तं मानसं स्मृतम् ॥ जपेन देवता नित्यं स्तूयमाना प्रसीदति । प्रसन्ने चिपलान् गोवान प्राप्नुवन्ति मनीषिणः॥ राक्षसाच पिशा चाय महासपश्चि भीषणा: ।जपितान्नोपसपन्ति दूरादेव प्रियान्ति नै च्छन्द ऋष्यादि विज्ञाय, जपेन्मन्लमतीन्द्र- ताजपेदहरहात्वा गायत्री मनसा हिजः ॥ सहस्त्र पर- मां देवीं शतमध्यां दशावराम्। गायत्री.यो जपेन्नित्यं सन पापेन लिप्यते ॥ अथ पुष्पाञ्जलिं कृत्वा भानवे चोर्द्धचाहु का उदुत्यञ्च जपेत् सूक्तं तच्चक्षुरिति-चापरम् ।। प्रदक्षिण मुपावृत्त्य नमस्कुोदिवाकरम् । ततस्तीने देवादीनद्भिः सिन्नर्पयेहिजः स्नानवस्त्रन्तु निष्पीड्य पुनराचमनं चरे- तू। तहद्भक्तजनस्येह लानदानं प्रकीर्तितम् ॥ दासी नो, दर्शमाणिब्रह्मयज्ञविधानतः। पाखो ब्रह्मयज्ञ कुच्छिन्डासमति ततोऽयं ज्ञानचे दद्यातिलपुष्पाक्ष ·स्थानेन चाम्बुना॥ स्वागतेनाग्नयस्तुश ७धुहारात स्मृती। तान्चितम् । उत्थाय मूईपर्यन्तं हंसः शुचिषदित्यूचा। ततो देवं नमस्कृत्य गृहं गच्छेत्ततः पुनः। विधिना पुरुषसूक्तस्य गत्वा विष्णुं समर्चयेत् ॥ वैश्वदेवं ततः कुर्याद्वालिकामविधी नतः। गोदौहमाचमाको क्षेदतिथिं प्रति वै गृही ॥ अदृष्टपू मज्ञातमतिथि प्राप्तमेचयेत् । स्वागतासनदानेन प्रत्यु भावन्ति गृहमधिनः आसनेन तु दत्तन प्रीतो भवति देवराँट ।। पादशौचेन पिने- र: पीतिमायान्ति दुर्लभाम् । अन्नदानेन युक्तेन तृप्यते-हि प्रजापतिः । तस्मादतिथये कार्य पूजनं गृहमेधिना । भ स्या च शक्तितो नित्यं विष्णोरचर्चाअनन्तरम् । शिक्षान्च शिक्षचे दद्यात् परिवाइब्रह्मचारिणे ॥ अकल्पितान्नादुइत्य संव्यञ्जनसमन्विताम् । अकृते वैश्वदेवेऽपि भिक्षौ च गृह- मागते। उहत्य वैश्वदेवार्थ शिक्षा दत्त्वा विसर्जयेत् ॥ वैश्वदे चारुतान् दोषाञ्छतो भिक्षुर्व्यपोहितम् । नहि भितुरूंना न दोषान वैश्वदेवो ध्यपोहति ॥ तस्मात् पाप्ताय यतये शिक्षां दद्यात् समाहितः। विष्णुरेष यतिच्छायइति निधि त्य भावयेत् ॥ सुवासिनी कुमारीच भोजयित्वा नरानपि। बालगृहांस्तुतः शेषं स्वयं भुज्जीत वा गृही॥ माङमुरचोदङ्नु रखो वापि मौनीच मितभाषकः। अन्नमादौ नमस्कृत्यम सृष्टे नान्तरात्मना।। एवं प्राणाहुति कुन्मिन्लेण च पृथक् पृथक् । ततः स्वादुकरांन्नञ्च फैजीत सुसमाहितः ॥आचं म्य देवतामिया संस्मरन्नुरे स्पृशेत् । इतिहास पुराणाझ्या कञ्चित् कालं नयेयुधः ॥ ततः सन्ध्यामुपासीत बहिर्गत्वा विधानतः। कृतहोमस्तु भुजीत रात्री चातिथि भोजनम् ॥ सायं मातदिजातीनामशन श्रुतिचोदितम् । नान्तरातीजनं ।

·चतुर्थोऽध्यायः। [कुदिग्निहोत्रसमोविधिः ॥ शिष्यानध्यापयेचापि अन- ध्याये विसर्जयेत् । स्मृत्युक्तानखिलांच्यापि पुराणोक्तानपि द्विजः ॥ महानवम्यां हादश्यां भरण्यामपि पर्वस । तथा क्षयतृतीयायां शिष्यान्नाध्यापयेद्दिजः । माघमासे तु सप्तम्यां रथारच्यायां तु वर्जयेत् ।। अध्यापनं समश्यञ्जन स्मानकाले च वर्जयेत् ॥ नीयमानं शचंदृष्या महीस्थं चा द्विजोत्तमाः। न पठेद्बुदिनं श्रुत्वा सन्ध्यायां तु हिजोत्तमः ।। दानानि च प्रदेयानि गृहस्थेन द्विजोत्तमाः । हिरण्यदानं गोदानं पृथिवीदानमेव च ॥ एवं धर्मो गृहस्थस्य सायं त उदाहतः । यएवं श्रड्या कुर्यात् स याति ब्रह्मणः पदम् ॥ज्ञानोत्कर्षश्च तस्य स्यान्नारसिंह सादतः । तस्मान्मुक्ति मवाप्नोति ब्राह्मणो दिजसत्तमाः। ॥ एवं हि विषाः। कधि तो मया वः समासतः शाश्चत्तधर्मराशिः। गृही गृहस्थस्य सतोहि धर्म कुर्वन प्रयत्नान्दरिमेति युक्तम् ॥ हारीते धर्मशास्त्र चतुर्थोऽध्यायः॥ T अतः परं वक्ष्यामि वानप्रस्थस्य सत्तमाः।। धमश्रिम महाभागाः । कथ्यमानं निबोधत । गृहस्थः पुत्रपौवादीन हत्या पलिनमात्मनः । भाय्य पुत्रेषु निःक्षिप्य सह या प्रथि शेदनम् ॥ सस्वरोमाणि च तथा सिलगायत्वगादि । धार यन् जुहुयाग्नि वनस्थोविधिमाश्रितः ॥ धान्यैश्च वनसं नूतनी बाराद्यैरनिन्दितैः । शाकमूल फलैर्वापि कुर्यान्नि त्यौप्रयत्नतः ॥ विकाल स्नानयुक्तस्तु कुर्यात्तीनं तपस्तदा। पक्षान्त वा समभीयान्मासान्ते या स्वपकभुक ॥ तथा च तुर्थकाले तु झज्जीयादटमेऽधचा । षष्ठे च कालेऽप्यथया वायुभक्षोऽथवा भवेत् ॥ धर्मे पञ्चाग्नि मध्यस्थस्तथा चर्षे ·१५८ लघुहारातस्मृता। निराश्रयः। हेमन्ते च जले स्थित्वा नयेत-कालं तपश्चरन् ।। एचञ्च पुर्यना येन, कृत्तबुद्धिर्यथाक्रमम् । अग्निवासनिक त्वा तु मंबजेदुत्तरां दिशम् ॥ आदेहपात बनगो मौनमास्था य नापसः । स्मरन्नतीन्द्रियं ब्रह्म ब्रह्मलोके महीयत्तात पोहि यः सेपति वन्यवासः समाधियुक्तःप्रयतात्तरात्मा। विमुक्तपापो विमलः प्रशान्तः स याति दिव्यं पुरुषं पुराण म्॥ जो। इति हारीते धर्मशास्त्र पञ्चमोऽध्यायः॥ कोअतः परं प्रवक्ष्यामि चतुथश्रिममुत्तमम् । श्रया तेदनु ट्राय तिष्ठन्मुच्येत बन्धनात् ॥ एवं नाश्रमै तिष्ठन पतिय श्वैच किल्बिषम् । चतुर्थमाश्रमं गच्छेत् संन्यासविधिना दि जः ॥ दत्त्वा पितृभ्यो देवेन्यो मानुषेपयन यत्नतः । दत्त्वा- श्राई पितृश्यश्च मानुषेप्यास्तथात्मनः ।। इघि वैश्वानरीक त्विा पाङमुखोद्मुखोऽपि वा । अग्निं स्वात्मनि संरोप्य मल्लवित पनजेत् पुनः। ततः ममृति पत्रादौ स्नेहालापा दि वर्जयेत् । बन्धूनामभयं दद्यात् सर्वभूताभयं तथा दण्डं घेणचे सम्यक सन्ततं समपर्चकम् । चेष्टितं कृष्णगो- घालरज्जुमच्चतुरङ्गुलम् ॥ शोचार्थ मानसार्थच मुनिभिः समुदाहतम्। कौपीनाच्छादनं वासः कन्यां शीतनिवारिणी- म्॥पादुके चापि गृहीयात् कुर्यान्नान्यस्य संग्रहम् । ए तोनि तस्य लिङ्गानि यने मोक्तानि सर्वदा ॥ संगृह्य कृत संन्यासो गत्या तीर्थमनुत्तमम् । स्वात्वाचम्य च विधिवद्द स्वमूतेन वारिणा ॥ नर्पयित्वा तु देवांश्चामन्त्रबद्भास्फरन मेत आत्मनः पाइ-मुरचो मौनी गाणायामवयं चरेत।। गा गायत्री यथाशक्तिजत्वा-ध्यायेत् परंपदम्।। स्थित्यर्थमा स्मनोनित्यं भिक्षाटनमथांचरेत्नी सायंकाले, ताविषाणां ·१.५९ षष्ठोऽध्यायः गृहाण्यायपद्य तु सम्बक्याचेच कचलं दक्षिणेना-करण 4। पान वामकरे स्थाप्य दक्षिणेन तु शेषयेत् । यावतान्ने न तृप्ति स्यात्ताच क्ष-समाचरेत् गनिनोनित्य तत्पानं संस्थाप्यान्यत्र संयमी । चतुभिरड्-गुलै छाद्य ग्रासमा स- माहितः । सर्वच्यञ्जनसंयुक्तं पृथक् पात्रे नियोजयेत् । सूर्यादितदेवेभ्यो दत्त्वा संपोक्ष्य वारिणाः। भुजीत पा अपुरके पाने चावन्यतो यतिः ।। वटकाश्वत्थेपर्णेषु कुम्मी तेन्दुकपात्रके। कोविदारदम्बेषु नकजीयात् कदाच नि मलाक्ताः सर्व उच्यन्ते यतया कांस्यमोजिनः। कांस्य भाण्डेषु यत् पाको गृहस्थस्य तथैव च । कांस्ये भोजयतः सर्व किल्विषं प्राप्नुयात्तयोः।। सुत्का पात्रे यतिर्नित्यं क्षा लयेन्मन्नपूर्वकम् । न दूष्यते च तत्पावं यज्ञेषु चमसाइ वा अथाचम्य निदिध्यास्य उपतिष्ठेत भास्करम् । जपध्या नेतिहासैश्च दिनशेषां नयेद्बुधः कृतसन्ध्यस्ततो रात्रि नियेद्देवगृहादिषु हत्पुण्डरीकनिलये ध्यायेदात्मानमव्य यम् यदि धर्मरतिः शान्तः सर्वभूतसमो वशी। प्रांमो- ति परमं स्थानं यत्माप्य न निवर्त्तते ।। विदण्ड अद्योहि-पृ धक समाचरेच्छनैः शनैर्यस्तु बहिर्मुरपाक्षः । संमुच्य संसा रसमस्तबन्धनात् स याति विष्णोरसूतात्मनः पदम् । तर इति हारीते धर्मशास्त्रे षष्ठोऽध्यायः ॥ीन चण्णानामाश्रमाणाञ्च कथितं धर्मलक्षणम् येन- गर्गापवर्गना प्राप्नुवन्ति दिजातयः ॥ योगशास्त्री प्रवक्ष्यामि संक्षेपात सारमुत्तमम्।। यस्य च श्रवणायान्ति मोक्षाच मुमुक्षवःगी योगाभ्यासबलेनैव नश्येयुमपातकानितुतिस्मा योगपरो भूत्वा ध्यायेन्नित्य क्रियापरा प्राणायामेनच- ·१६. लघुहारीनस्मृतौ। चनं प्रत्याहारेण चेन्द्रियम् । धारणाशिर्वशे कृत्वा पूर्व दुर्धर्षण मनः ।। एकाकारमेना मन्दं बुधैरुपमनामयम् । सूक्ष्मात् सूक्ष्मत्तरं ध्यायेत् जगदाधारमुच्यते॥ आत्मानं व हिरन्तस्थे शुद्धचामीकरप्रभम् । रहस्येकान्तमासीनो ध्या- येदामरणान्तिकम्॥ यत्सर्वमाणि हृदयं सर्वेषाञ्च हदिस्थि तम्। यच्च सर्वजनैयिं सोऽहमस्मीति चिन्तयेत् ॥ आत्म लापासुरवं यावत्तपोध्यानमुदीरितम् । श्रुतिस्मृत्यादिकंध म्म ताहिरुइं न चाचरेत् ॥ यथा स्थोऽश्वहीनस्तु यथाश्चो 'रथिहीनकः । एवं तपश्च विद्या च संयुतं भैषजं भवेत् ।। यथा नं मधुसंयुक्तं मधुवान्नेन संयुतम्। उभाभ्यामपि पक्षाभ्यां यथा रचे पक्षिणां गतिः । तथैच ज्ञानकर्मभ्यां प्राप्यने ब्रह्म शाश्वतम् । विद्यातपोभ्यां संपन्नो ब्राह्मणो योगतत्परः । देहवयं विहायाश मुक्तो भवति बन्धनात् । न तथा क्षीणदे- हस्य विनाशो विद्यते कचित् ॥ मया ते कायेतः सचौं वधि मविभागशः। संक्षेपेण हिजश्रेष्ठा! धर्मस्तेषां सनातनः ।। ऋत्वैवं सुनयो धर्म स्वर्गमोक्षफलमदम् । प्रणम्य तमृषि जग्मुसदिताः स्वं स्वमाश्रमम् ॥ धर्मशास्त्रमिदं सर्व हारीत मुखनिःसृतम् । अधीत्य कुरुते धर्म स याति परमां गति में। ब्राह्मणस्य तु यत् कर्मे कथितं बाहुजस्य च । ऊरुज- स्यापि यत् कर्म कथितं पादजस्यच । अन्यथा वर्तमानस्तु सद्यः पतति जानितः ॥ यो यस्याभिहितो धर्मः सतु तस्य तथैव च । तस्मात् स्वधर्म कुनि हिजो नित्यमनापदि ।। यश्चित्वारो राजेन्द्र। चत्वारश्चापि चाश्रमाः । स्वधर्म ये तु तिष्ठन्ति ने यान्ति परमां गतिम् ॥ स्वधर्मेण यथा नृणां नारसिंहः मसीदति । न तुष्यनि नथान्येन कर्मणा मधुसू ·प्रथमोऽध्यायः। दनः ।। अतः कुर्वन्निजं कर्म यथाकालमतन्द्रितः । सहस्त्रा नीकदेवेशं नारसिंहच सालयम् ॥ उत्पन्नवैराग्यबलन योगी ध्यायेत् परब्रह्म सदा क्रियावान् । सत्यं सरवं-रु पमनन्तमायूं विहाय देहं पदमेति विष्णोः॥ ॥ इति - हारीते धर्मशास्त्रे सप्तमोऽध्यायः॥ m बदहारीतसंहितायाम् । अम्बरीषस्तु तंगत्वा हारीतस्याश्रमं नृपः । वचन्दे तं महात्मानं बालासहशमनम् ॥ संस्पृष्टकुशलस्तेन पूनि तः परमासने। उपविष्ट स्ततो विषमुंचाच नृपनन्दनः।। भगवन् ! सर्वधर्मज्ञ! तत्ववेदविदाम्बर! | पृच्छामियां महाभाग! परमं धर्ममव्ययम् ॥ ब्रूहि चूर्णाश्रमाणान्तु नित्यनैमित्तिका क्रियाः । कर्तव्या मुनिशाईल! नारीणाञ्च नृपस्य च ॥ स्वरूपंजीवपरयोः कथं मोक्षपथस्य च । प्राप्तेःसाधनं ब्रह्मन् ! वक्तुमर्हसि सव्रत! ॥ एवमुक्त- स्तु विपर्षिस्तेन राजर्षिणा तदा । उचाच परमप्रीत्या नम स्हत्यजनार्दनम् ॥ शृणु राजन् ! प्रवक्ष्यामि सर्व वेदोप- सहितम् । यदुक्तं ब्रह्मणा पूर्व पृच्छनो मम भूपूने! ॥ तद् अचीमि परं धर्मं शृणुष्पैकायमानसः । सर्वेषामेव देवाना मनादिः पुरुषोत्तमः॥ ईश्वरस्तु स एवान्योजगतो विक्षु रव्ययः । नारायणो वासदेवो विष्णुर्ब्रह्मात्मनो हरिः ।। खष्टा-धाता विधानाच स एव परमेश्चरः। हिरण्यगर्भः सविता-गुण-निर्गणोऽव्ययः ॥ परमात्मा परं ब्रह्म परं ज्योतिः परात्परः । इन्द्रः प्रजापतिः सूर्यः शिवो वलिः स- ·१६२ वृहहारीत संहितायाम्। नातनः॥ सर्वात्मकः सर्वसहन, सर्वदूतभावना-य मीच भगवान कृष्णो मुकुन्दोऽनन्तएव च ॥ यज्ञो.यज्ञपति र्यज्वा ब्रह्मण्यो ब्रह्मणः पतिः । सएच पुण्डरीकाक्षः श्रीशो नाथोऽधिपो महान् । सहलमूर्दा विश्वात्मा सहस्रकरपा दचान्। यद्गत्वा न विवर्त्तन्ते तद्दाम परमंहरेः॥ चतुर्भिःशो अनोपायैः साध्योऽयं समहात्मनः । तुरीयपदयोत्या; ससिद्धोऽय मुदाहृतः॥तं स्वीकुर्वन्ति विद्वांसः स्वस्वरूप तया सदा। नैसर्गिकं हि सर्वेषां दास्यमेव हरे:सदा ॥स्था म्यं परस्वरूपं स्यावास्यजीवस्य सर्वदा। प्रकृत्या त्यात्म नो रुप साम्यं दास्यमिति स्थितिः॥ दास्यमेव परं धर्मदा स्यमेव परं हितम् । दास्येच भवेन्मुक्तिरन्यथा निरयंभ चेत् ॥ विष्णोर्दास्यं परा भक्तिरेषा तु न भवेत् कचिन् । ते षामैच हि संस्पृष्टं निरयं ब्रह्मणा नप! ॥ नारायणस्वादासा येन भवन्ति नराधमाः । जीवन्त एव चण्डाला भविष्यन्ति न संशयः ।। तस्माद्दास्यं पणं शक्तिमालम्ब्य नृपसत्तमः। नित्यं नैमित्तिकं सर्वं कुर्यात्प्रीत्यै हरे सदा ॥ तस्य सरु पंरूपञ्च गुणांश्चापि विभूतयः । ज्ञात्वा समर्चये द्विष्णं-या वज्जीव मत्तन्द्रितः॥ तमेव मनसा ध्यायेदाचा सङ्कीर्तयेस शुम् । जपेञ्च जुहुयाद्तो नहानेक विलक्षणः ॥ शङबचको पुण्डादिधारणं दास्यलक्षणम् । तन्नामकरणचैव चै घ्यावन्तदिहोच्यते । अवैष्णापाश्च ये विमा हर्षदास्ते नराध माः । तेषां तु नरके वासः कल्पकोरिशतैरपि ॥ तदादिव प्रसञ्चार मन्तरत्नार्थतत्वपित् । वैष्णवः सजगत् पूज्यो याति विष्णोः परं पदम् ।। अचक्रधारी यो चित्रो वहुवेदश्रु तोऽपि वा। सजीवन्नेव चण्डालो मृतो-निरयमाप्नुयात्।।

·१ हितीयोऽध्यायः। त्तिस्मात्ते हरिसंस्काराः कर्त्तच्या धर्मकाक्षिणाम् । अंयमै पर धर्मः प्रधान सर्वकर्मणाम्।। ॥ इति उदहारी- तस्मृती विशिष्टधर्मशास्ने पञ्चसंस्कारप्रतिपादनं नाम म थमोऽध्यायः र अम्बरीषउचाच ॥ ॥ भगवन् ! चैष्णवाः पञ्च संस्का राः सर्वकर्मणाम् । प्रधानमिति यच्चोक्तं सर्वैरेच महर्षिभिः निहिधानं ममाचक्ष्वं विस्तरेणैव सव्रत।। : हारीत- वाच॥ शृणु राजन् । प्रवक्ष्यामि निर्मला चैष्णवाकि न्याः॥ यदुक्तं ब्रह्मणा पूर्व वसिष्ठायैश्च वैष्णवैः। संस्का राणां तु सर्वेषा माद्यं चकादिधारणम् ॥ ततू कर्तव्यं हि सर्वेषां विधीनां चै द्विजन्मनाम् । आचार्य संश्रयेत् पूर्व मनघं वैष्णचं द्विजम् ॥ शुद्धसत्वगुणोपेतं नवज्याकर्म- कारणम् । सत्सम्पदायसंयुक्तं मन्त्ररत्नार्थ कोविदम् ॥ज्ञा नवैराग्यसंपन्न वेदवेदाङ्गपारगम् । शासितारं सदाचार्यः सर्वधर्मविदाम्बरम्। महाभागवतं विमं सदाचारनिषेचं- पणम्। आलोक्य सर्वशास्त्राणि पुराणानि च चैष्णवाः ।। तदर्थमारेयस्तु आचार्यः स उदाहृतः। आस्तिक्यमान संसद्भिरुपेतं धर्मवत्सलम् ॥ श्रद्दधानं सदाचारे गुरुशु- श्रूषत्तत्परम् सम्वत्सरं प्रतीक्ष्याचे तं शिष्यं शासयेद्गु रुः॥ तस्यादौ पञ्च संस्कारान कुर्यात समविधानतः।मा तः स्नात्वा शुचौ. देशे पूजयित्वोजनार्दनम् ॥ स्नातं शिष्यं समानीय तेच सह देशिकः । स्वाप्य पञ्चामृतर्गव्यै की दीनच्चयेत्तनः । पुष्पधूपैश्च दीपैश्च नैवेद्यैर्विविधैरपि। नत्तत्प्रकाशकैर्मन्नरचयेत् पुरतो हरेः ॥ अग्नौ होम कुति-इध्माधानादिपूर्वकमा पौरुषेण तु सूक्तेन पायसं ·१६४ वृद्धहारीतसंहितायाम्। घृतमिश्रितम्॥ आज्येन मूलमन्लेण हुखा बाटोतरं तिम्। वैष्णच्या चैवं गायत्र्या जुहुयात् मयता गुरुः ॥ पश्चाद- ग्नौ विनिक्षिप्य चंकाद्यायुधपञ्चकम् । पूजयित्वा सहः स्त्रारंध्यात्या नहुलिमण्डले ॥ षडक्षरेण जुहुयादाज्यं विश निसंरच्यया। सर्वेश्च हेनिमन्तैश्च एकैकाज्याहुति कमात् ॥ ततः पदक्षिणं कृत्वा स शिष्यो वह्निमात्मवान। नमस्क: बा ततो विष्णु जत्वा मन्त्रचरं शुभम् ॥ पाङरचं तु समा सीनं शिष्यमेकायचेतसम् । मतपेचकशया दौ, हति- निर्मलमुचरन् ॥ दक्षिणे तु जे चक्र चामोंसे शवमे चच। गदां च भाउमध्ये तु हृदये नन्दकं तदा ॥ मस्तके तु तथा शाईमडूयेदिमलं तदा । पश्चात् प्रक्षाल्य तोयेन पु तः पूजां समाचरेत् ।। होमशेष समाप्याथ वैष्णवान् भो जयेत्ततः। एवं तापः क्रिया कार्याः वैष्णव्यः कल्मषापहा: प्रधानं वैष्ठावं तेषां तापसंस्कारमुत्तमम् । नापसंस्कारमा श्रेण परां सिदिमवामुयात् ।। केचित्तु चक्रशेडूयौ हौ प्रत्तु सौ बाहुमूलयोः । धारयन्ति महात्मानश्चक्रमकं तु चापरे।। वैष्णाचानां तु हेनीनां प्रधानं चक्रमुच्यते । तेनैव पाहुमू लौ तु मत्ततेनायेद्बुधः ॥ जाते पुत्र पिता लाला होम रुत्वा विधानतः। तेनाग्निनैच सन्तप्तचक्रेण जमूलयों ॥ अथायित्वा शिशोः पश्चान्नाम कुर्याञ्च चैष्णवम् । पेश्या सर्वाणि कर्माणि कुर्वीतास्य विधानतः ॥ अयित्वा साच श्रेण यत्तकिञ्चिकर्म सचरेत। तत्सर्वःयानि वैफल्य मिष्टा प्रतादिकं नपा कारयेनुमन्लेदीक्षायां चक्रायाः पच्च हेत यो। च कर्मसिध्यर्थ जातकमणि धारयेत् । अचक्रधारी विमत्स्तु सर्वकर्मसु गर्हितः । अवैष्णवः समापन्नो नरकं - ·हितायाऽध्यायः। धिगच्छति । चक्रादिचिन्हरहितं प्राकृतं कलुषान्वितम्। वैष्णवन्तु नंदूरात् श्चपाकमिच सन्त्यजेत् । अवैष्णावस्तु विप्रः श्रपाकोदधमः स्मृतः। अश्रा यो-यपाडून्यो। रचं नरकं ब्रजेत् ।। अवैष्णवस्तु यो विषः सर्वधर्मयुतोऽपि । गवां षण्डति विज्ञेयः सर्वकर्मस नाहति । तस्माच.वि शनेन तप्तं वै धारयेद्दिजः। सश्रिमेषु सतां स्त्रीणांचा पुतिचोदनात् ॥ अनायुधासो असुत्ता अदेवा इति चै ऋतिः। चक्रपा तामपंवप इत्यूचा समुदाहृतम् । अपेत्थमङ्कमित्यु तं वपेति श्रवणं तदा । तस्माई तप्तचक्रेत्य चाडून मुनि मिः ऋतम् । पवित्रं चितनं बाझं मनोर्गाने तु धारितम् ॥श्रु त्यैव चांडूद्गाचे तद्ब्रह्मसमाप्तये। यत्ते पवित्रमर्चिष्यम ग्ने चीनमनन्तरा। ब्रह्मति निहितन्नैव ब्रह्मणो श्रुतिबंहित म्। पचित्रमिति चैवाग्निरग्निः चक्रमुच्यते ॥ अग्निरेव सह स्वारः सहला नेमिरुच्यते। नेमित्तप्तनुः सूर्यो ब्रह्मणा स- मनां ब्रजन्॥ यत्ते पचित्रमर्धिष्यमग्नेस्तु न सानिहितःगद क्षिणे तु भुजे विभो चिस्यादै संदर्शनम् ॥ सच्ये तु शङ्क- स्वं विभूयादिति ब्रह्मविदो विदुः । इत्यादि ऋतिभिः मोक्तं विष्णोश्चक्रस्य धारणम् ।। पुराणेष्वितिहासेषु साविकेषु स्मृ सिष्वपि । शपचकोई पुण्डादिरहितं ब्राह्मणं नृप!॥य: आहे भोजयोभिः पितृणां तस्य दुर्गेतिः । शङ्पचक्रोय पुण्ड्रादिचिन्हैः प्रियतमै हरेः ॥ रहितः सर्वधर्मभ्येश्व्युत्तो न रकमामुयात् । रुद्रार्चनं त्रिपुण्डस्य धारां यत्र दृश्यते । नच्छंद्राणां विधिःप्रोक्तो न हिजोनां कदाचन । प्रतिलोमा नुलोमानां दुर्गागणस औरचाः ॥ पूजनीया.यदाहण विल्बर न्दनधारिणाम्। यक्षराक्षसभूतानि-विद्याधरगणास्तदा ।।

·१६६ डहारीतसंहितायाम्। चण्डालानामर्चनीया मद्यमांसनिषेपणम् । स्ववर्णविहित ध ममेवं ज्ञात्वा समाचरेत् रुद्राचनाब्राह्मणस्तु शूद्रेण स मतां व्रजेत् । यक्षाभूतार्चनान सघश्चण्डालत्वमवाप्नुयात्।। न भस्मधारयेहिमः परमापद्गतोऽपि वा। मोहाहै धिम यावस्तु ससरायो भवेद्धवम् ॥ तिर्यक पुण्डधर विपं पं झम्बरधरं तथा। श्वपाक इच वीक्षेत न सम्भाषेत कुवचित् तस्माद्दिजातिनिर्धाऱ्या मूईपड्डिधानतः । मृदा शुषेण सततं सान्तरालं मनोहरम् । स्मात्वा शुद्धेऽपि पूर्वाहे विष्णु मभ्यर्च देशिकः ॥ स्नातं शिष्यं समाहय होमं कुर्वीत पूर्वच परोमावेति सूक्तेन पायसं मधुमिश्रितम् ॥ हुत्वोदमूलमन्त्र- ण शतमष्टोत्तर उत्तम् । स्थण्डिले तु ततः पश्चान्मण्डलानि यदा कमान् ॥ दीत्यस्थमध्ये चत्वारि चिन्यसेतु पुरतो हरेः । चिलिरवेत्तत्र पुण्ड्रादि विस्तारायामशेदतः । नेष्वर्चयेत्तती धीमान केशवादीननुक्रमात् । तत्र तत्रच तन्मूर्ति ध्यात्वा में जैः समर्चयेत् ॥ गन्धपुष्पादि सकलं मेन्मेणैवार्चयेद्गुरुम्। भदक्षिण मनुव्रज्य स शिष्यः पणमेत्तथा ॥ तबाही निक्षि पेच्छिष्यः केशवादीननुक्रमात् । हृदि विन्यस्य पुण्ड्राणि गु रूतानि स वैष्णवः॥ शुत्रेणेचे मृदा पश्वाहिश्यात् सुसमा हितः । पिसन्ध्यास मृदा विमो यागकाले विशेषतः।। श्री हे दाने नथा होमे स्वाध्याये पितृतपणे। श्रद्धालुरू_पुण्डा णि विष्मयादिजसत्तमः ॥ श्राई होमस्तथा दानं स्वाध्यो यः पित्ततर्पणम् । भस्मीभवन्ति तत्सर्च मूर्ध्वपुण्ड्रम्बिनाकृत म् ।। ऊर्यु पुण्डु विना यस्तु पाइंकुच्चीत से हिंजः। सर्चत द्रासैनीत नरकं चाधिगच्छति ॥ ऊर्ध्वपुण्ड् विहीनन्तु य: श्राद्दे मोजयेहिजम् । अनन्ति पित्तरस्तस्यै विणसूत्र मात्र ·१६७ । । द्वितीयोऽध्यायः। संशयः। तस्मात्तु सततं धार्य मूर्ध्वपुण्डुदिजन्मकः । धारये नतिर्यक् पुण्ड्मापद्यपि, कदाचन ॥ तिर्यपुण्डर विनं चण्डालमिय सन्त्यजेत् । सोऽनर्हः सर्वरुत्येषु सेंबलोकेषुग हितः ।। ऊर्ध्वपुण्ड्वहीनः सन् सन्ध्याकर्मा समाचरेत् । सर्व तद्राक्षसैनीतं नरेकञ्च स गच्छति । यदि स्यात्तु मनुष्या- णा मूर्ध्वपुण्डुपिवर्जितम् । द्रष्टच्यन्नैव तत्तिचित् श्मशानमि जनचेत् ॥ ऊर्ध्वपुण्ड् मृदा शुभ ललाटे यस्य दृश्यते । च पडालोऽपि हि शुद्दामा विष्णुलोके महीयते॥ ऊर्ध्वपुण्ड्रस्य मध्येतु ललाटे समनोहरे। लक्षम्या सह समासीनो रमते त बबै हरिः॥ निरन्तरालं यः कुर्यादूर्ध्वपुण्ड् दिजाधमः । स हि तत्र स्थितं विष्णुं श्रियझेच व्यपोहति ॥ अथेदमूर्ध्वपु. ण्डन्तु यः करोति हिजाधमः । कल्पकोरिसहस्त्राणि रौरेचं न रकं ब्रजेत् ॥ तस्माद्रागान्वितं-पुण्डन्धरेहिष्णुपदारुति।,ल -लाटादिषु चाड़ेषु सर्वकर्मस चैष्णवः॥ नासिकामूलमार- पय उलारान्तेषु विन्यसेत् । अड्-गुलद्वयमात्रन्तु मध्यच्छिद्रं प्रकल्पयेत् ॥ पार्थे चाङ्गुलमोचन्तु चिन्यसेद्दिजसत्तमः। पुण्ड्राणामन्तराले तु हारिद्रां धारयच्छ्यिम् ॥ लेलाटे पृष्ठयो. कण्ठे फजयोरुभयोरपि । चतुरङ-गुलमावन्तु विकृयादा- यत्वं हिजः ॥ उरस्याङ्गुलं धार्य भुजयोरायतं तदा। ज दरे पार्श्वयोkित्यमायतन्तु दशाङ्गुलम् ॥ केशवादि नमो उनैश्च मीणनाचैरनुक्रमात् । ललाट केशवं रूपं कुक्षौ ना- रायणं न्यसेत् ॥ वक्षस्थले माधव गोविन्दं कण्ठदेशतः। विष्णुञ्च दक्षिणे पार्षे बादोश्च मधुसूदनम् ॥ त्रिविक्रमन्तु, चामासे वामनं चामपार्श्वतः। श्रीधरं चामयाहौतु हषीकेश तदा भुजे॥ पृष्ठन पद्मनाभन्तु ग्रीवेदामोदरं नदा तत्पक्षा

·१६८ उदहारीतसंहितायाम्।
लनतोयेन वासुदेवेति मूर्धनि ।। केशवस्तु सवर्णाभःशड्-
खचक्रगदाधरः । शक्लाम्बरधरः सौम्यों मुक्ताभरणभूषि-
तः। नारायणो घनश्यामः शपचक्रगदासित् । पीतवा
सा मणिमयैर्भूषणैरुपशोभितः॥माधवश्नोसलेप्ररव्यश्व
कशाई-गदासि मृत् । चित्रमाल्याम्बरधरः पुण्डरीकनिझे
क्षणः । गोविन्दः शशिवर्णः स्यात्पद्मशङ्गदासिकृत् !
रक्तारविन्दपादाज तप्तकाञ्चनभूषणः गो गौरवों भये
हिष्णुश्चक्रशसहलासित् । क्षौमाम्बरधरः स्त्रग्वी केयू
राङ्गदभूषितः ।। अरविन्दनिमः श्रीमान मधुजित्कमलान
नः । चक्रे शाईच मुसलं पञदोर्मिविषय॑सौाविधिक
मो रक्तवर्णः शश्यचक्रगदासि मृत् । किरीटहारकेयूरकुण्ड
लैश्य विराजितः॥ वामनः कुन्दवर्णः स्यात् पुण्डरीकायते-
क्षणः । दोनिजं गदांचर पनंहैम विक्षय॑सौ॥श्रीध
२ः पुण्डरीकारच्य श्मशाच पनपा । रक्ताराचिन्दन
यनो मुक्तादामविभूषितः॥ विद्युदो दृषीकेशश्चक्र
शाहिलासित् । रक्तमाल्याम्बरधरः पुण्डरीकावतंसकः
॥ इन्द्रनील निभश्चकशवपयगदाधरः । पद्मनाभः पीन
पासा श्चित्रमाल्यानुलेपनः । दामोदर सार्वभौमः पद्मशा
ड्रोसिशसात् ।। पीतवासा विशालाक्षो नानारताविभू:
पितः। एवं पुण्डाणि सततं धारयेद्वैष्णवोत्तमः ॥ पुण्ड्रतं
स्कार इत्येवं शिष्येणापि च कारयेत् । मन्लशेष समाप्या-
५ वैष्णवान् पोजयेत्ततः ॥ ।। इति पुण्ड्रसंस्कारो हि
तृतीयं नास संस्कार कुति शुभचासरे। स्मात्त्या संपूज्यदे
बैशं गन्धपुष्पादिनिर्गुरून् । नानाधिदैवतं पश्चात् पूजयेत्
तीयः॥

·द्वितीयोऽध्यायः १६९ प्रयचात्मवानू ॥ दादशैव तु मासास्तु केशवारिधिष्ठिताः। आरश्य मार्गशीर्ष ते यदा संरच्या हिजोत्तमः॥ यस्मिन्मा सि भवेद्दीक्षा तन्मूर्तेन्म चोदितम् । नृसिंहरामकृष्णा रव्यं दासनाम प्रकल्पयेत् ॥शत्यो दशावताराणां च जयेन्नाम वैष्णवः । नाम देद्यात्मयत्नेन वैष्णवं पापनाश नम् ॥ यस्य वै वैष्णचं नाम नास्ति चेत्तु दिजन्मनः । अ नामिकः स विज्ञेयः सर्वकर्मसु गर्हितः ॥ चक्रस्य धार णं यस्य जानकमणि सम्भवेत्। तत्र चैमासनामापि दद्याहिनी विधानतः । ध्यात्वा सेमर्चयेन्नाममूर्ति मन्लेग देशिकः॥धूपं दीपञ्च नैवेद्यं ताम्बूलञ्च समर्पयेत् । प्रद- क्षिण मनुज्य भक्त्या सम्यक् प्रणम्य च ॥ तन्मत्रं मूल मन्तं वाजपेत्साहसव्यया। पश्चाडोमं प्रकुति शतमष्टोत्तरं हाधिः ॥ चैष्णेरैर नुवाकैश्च जुहुयात् सर्पिषा तदा । नाम दद्यात् ततः शिष्यं मन्लतीये समाप्तम् ॥ ततः पुष्याञ्जलिं दत्त्वा होमशेष समापयेत् । वैष्णयों न भोजयेत्पश्चादक्षिणाद्यैश्च तोषयेत् ॥ एवं हि नाम- सैस्कार कुनि दिजसत्तमः । गुणयोगेन चान्यानि घि ष्णोन्नामानि लौकिके। विशिष्ट्र वैष्णचं नाम सर्वकर्म- सुचोदितम् । हरेः परं पितु म यो ददात्यपरं सतम् ॥ अतिरीचनेक दिव्यं तृतीयं श्रुतिचोदितम् । तस्माद् गवतो नाम सर्वेषां मुनिभिःस्मृतम्॥ ॥ इति नामर्स स्कार स्तृतीयः॥ एवं तृतीयसंस्कारं कृत्वाचे पैदिकोत्तमः ॥ चतुर्थमन्त्र- संस्कार कुति दिजसत्तमः । ततः स्मात्या विधानेन पू जयेत् जगतां पनिम् । अष्टोत्तरसहलं तु मन्त्ररत्नं ज- ·वहारीतसंहितायाम्। पेद्गुरुः॥ स्नातं शिष्यं समाहूय सवेषं समलत्तम्। आदाय कलशं रम्यं पवित्रोदकपूरितम्॥पञ्चत्वेकपा वयुतं पञ्चरत्नसमन्वितम्। मङ्गलद्रव्यसंयुक्तं मन्ले” वाशिमन्वयेत् ॥सम्मायेत ततः शिष्यं तज्जलेन कुशैः शौः । सूक्तैश्च विष्णुदैवत्यैः पाचमानैस्तदैव च ॥ अ टोत्तरशतं पश्चान्मन्लरत्नेन मार्जयेत् । आशिषिच्यत तो मूर्ध्नि शुक्लचस्वधरं शुचिम् ॥ स्वलड्कृतं समाचान्त मूर्ध्वपुण्ड्धरं तदा । पचिवहस्तं पद्माक्षेमालया समल कृतम्। निवेश्य दक्षिणे स्वस्य आसने कुशनिर्मित। स्वगृयोक्तविधानेन पुरतोऽग्नि प्रकल्पयेत् ॥ पौरुषेणतु सूक्तेन श्रीसूक्तेन तथैव च । मध्याज्यमिश्रितं रम्यं पा यसं जुहुयाद्गुरुः॥ अष्टोत्तरशतं पश्चादाज्यं मन्लद्दयेन च। मूलमन्लेण जुहुयाञ्चलं एतविमिश्रितम् ॥ केशवादी न समुद्दिष्य नित्यान् मुक्तांस्तथैव च । एकैकमाहुति हु खा होमशेषं समापयेत् ॥ ततः प्रदक्षिणं कृत्वा नमस्त त्वा जनार्दनम्। आचार्य: स्वगुरुं नत्वा जपेद्गुरुपर- म्पराम्॥मातरं सर्वजगतां प्रपद्येत श्रियं ततः । त्वं मा ता सर्वलोकानां सर्वलोकेश्वरपिये!॥ अपराधशतैर्जुष्टं नमस्तेन ममच्युतम् । एवं प्रपद्य लक्ष्मी तां श्रियं सद्- गुरुसाचतः॥ नित्ययुक्तं तया देव्या वात्सल्यादिगुणा- चितम्। शरण्यं सर्वलोकानां प्रपद्येत सनातनम् । ना रायणो दयासिन्धो ! वात्सल्यगुणसागर॥ एनं रक्ष जगन्नाथ ! चूहुजन्मापराधिनम् । इत्याचार्येण सन्दिष्टः अपयेतजनार्दनम् ॥ प्रपद्येत तेतः शिष्यो गुरुमेव दया निधिम्। गुरो! त्वमेव मे देव स्त्वमेव परमा गतिः॥ त्वमे-

·हितीयोऽध्यायः।
१७१
ब परमो धर्म स्त्वमेव परमं तपः । इति प्रपन्नमाचार्यो
निवेश्य पुरतो हरेः॥मागग्रेषु समासीनं दर्भेषु रूसमा
हितः। स्वाचार्य पुरतोध्यात्वा नमस्कृत्वाथ भक्तिमान् ॥गु
रोः परम्परांजवाहृदिध्यात्वाजनार्दनम् । कृपया पीक्षि-
तं शिष्यं दक्षिणं ज्ञानदक्षिणम् ॥निक्षिप्य हस्तं शिरसि
चामंदिच विन्यसेत् । पादौ गृहीत्वा शिष्यस्तु गुरोःमय
तमानसः ॥ भो। गुरो हि मन्ने मे ब्यादिति दयानिधे!।
अध्यापयेत्ततस्तस्मै मन्तरत्नं शुभायम् ॥ सन्यास
समुद्रच सर्पिषण्डोऽधिदैवतम्। सार्थमध्यापयेच्छिष्यं
प्रयतं शरणागतम् ॥अष्टाक्षरं हादशाणं षद्कुक्षी वैष्ण
ची तदा। रामकृष्णसिंहारच्यान मन्लान् तस्मै निचेदये
तु न्यिासे चाप्यर्चने वापि मन्मेकान्तिनं श्रयेत् । अ
चैष्णवोपदिष्टेन मन्लेण नरकं व्रजेत् ॥ अवैष्णवादगुरो
मन्तं यः पठेछैष्णवो दिजः। कल्पकौटिसहस्त्राणि पच्यते
नारकामना॥अचक्रधारिणं यस्तु मन्त्रमध्यापयेद्य
रु:।रौरचं नरकं प्राप्य चाण्डाली योनिमाप्नुयात् ॥त
स्माद्दीक्षाविधानेन शिष्यं भक्तिसमन्वितम् । मन्नेमध्या
प्रयेहिहान् वैष्णचं पापनाशनम् ॥ अनधीत्ये इयं मन्नं
योग्यषणरमुत्तमम् । अधीत्य मन्त्रसंसिद्धिन प्राप्नोति
नसंशयः ॥जातकमणि पाचौले तदा मौज्जीनिवन्धने।
चकस्य धारणं यत्र भवेत्तस्य तु तव चैं।उपनीय गुरु:शि
ष्यं गृह्योक्तविधिना ततः। अध्यापयेच्च साचित्रं तपोमन्न
इयं शुभम् ॥माप्तमन्त स्ततः शिष्यः पूजयेच्छड्याग
सम्। गोनहिरण्यरत्नायै चासोमिषेणैरपि ।। सहता
शासयेच्छिष्यमाचार्यः संशितव्रतः । स्वरूपं साधनं सा.
।

·बहारीतसंहितायाम्। ध्य मन्चेणास्पै निवेदयेत् ॥ इयनवृत्तियाथात्म्यं सम्यंग- स्मै निवेदयेत् । आचाय्यधिीनगृत्तिस्तु संयंतस्तु वसेन्स दानाकर्मणो मनसा वाचा हरिमेव भजेत कधी याच चनीरपानन्तु इयमावर्तयेत्सदा ॥ एवं हि विधिनासः म्यङनन्यसंस्कार संस्कृतः। ॥इति मन्नसंस्कारश्चतुर्थः॥ मिन्लार्थतत्वचिदुपं यागतन्ले नियोजयेत् । पूर्वाह्न पूजयेद्देयं तस्य भियतरं शुमः। मन्चरत्नविधानेन गन्ध पुष्पादिभिर्गुरुः । अर्चयित्वाँच्युतं भक्त्या होमं पूर्वपदांचरे न् । सश्च वैष्णवैः सूक्तैः पायसं एतमिश्रित आज्यं मन्लेण होतच्यं शतमौत्तरं तदा ॥ शत्या च वैष्णवैसे- वैः सौम समाचरेत् । एकैकमाहुति हुत्या सर्वावरण देवताः ॥षणचादिचतुर्थ्यन्नै स्तेषां नामभिर्यजेतु हो मशेष समाप्याथ वैष्णयान भोजयेत्तदा । मन्लरनेनत विम्बं पुष्पाञ्जलिशतं यजेत् । पणम्य भत्त्या देवेशंज- त्या मन्लमनुत्तमम् ॥ आहूय पणतं शिष्यं तहिम्बं दर्श पेगुरुः । उपयाथ ततस्तस्मै दद्यादिम्ब हरे! गुरु:! एनरिक्ष जगन्नाथ! केचलं-कृपया तंवा अर्चनं यत्कृत तेन चितो! स्वीकर्तुमर्हसिया एवं लब्ध्या गुरोबिपूज येत्तं प्रयत्नतः । हिरण्यवस्त्राभरणयानशय्यासनांदिभिः। ततः मति देवेशमर्चयेविधिना सदा श्रौतस्मा गः मोक्तानां ज्ञात्वान्यतममच्युतम् ॥ ॥ इति बदहारीन स्मृती विशिषधर्मशास्त्रे पञ्चसंस्कारविधानं नामाहिती योऽध्यायः॥ ETTE अम्बरीपउवाच॥भगवन्। सर्वमन्नाणां-विधान ममासवन! हि सर्वमोपेण भयोगंसार्यसंस्कृतम्।।।

·मतृतीयोऽध्यायः
१७३
हारीत उपांचशृणु-राजन् । प्रवक्ष्यामि मन्लयोगाम
नुत्तमम्। यथोक्तं विष्णुना पूर्वं ब्रह्मणा परमासनानो स
वैषामेवा मन्त्राणां प्रथमं युधमुत्तममूक मन्लन नपभेष्ठ!
सद्यो मुक्तिफलप्रदम् । सशर्यपदै पथ्यं सर्वेषां सर्वका-
मदम् यस्योचारणमात्रेण परितुष्टो भवेद्दरिः।। देशका
लादिनियममरिमित्रादिशोधनम् । स्वर्णादिदोषश्च पौ
रवरणकं न तु ॥ ब्राह्मणाः क्षाया वैश्याः स्त्रियः शूद्रा
स्तथेतराः। तस्याधिकारिणः सर्वे सत्वशीलगुणा यदि ।
पंञ्चसंस्कारसम्पन्नाः श्रद्धांचन्तोऽनसूयकाः। मत्स्याप
रमयाविष्टा युक्तास्तस्याधिकारिणः ॥ पञ्चविंशाक्षरो म:
निलः पदैः षडभिः समन्वितः । वाक्यद्वयं परं ज्ञेयं मन्वं.
रंसमनुत्तमम् ॥ यदाश्रयति विद्यादिः संस्थिता जगतां
पतिम् । तया विद्याऽनपायिन्या संयुत्तः परमः पुमान्॥
नारायणोऽच्युतः श्रीमान् वात्सल्यगुणसागरः । नाथी
सशीला सेलमा सर्वज्ञःशक्तिमान् परः॥आपबन्धुः
सदा मित्रं परिपूर्णमनोरथः दयासधाब्धिः सचिना ची-
र्यवान् घुतिमान विभःभपये चरणौ तस्य शरणंचे
यसे ममा श्रीमते विष्णवे नित्यं सर्वावस्थास सर्चदा
॥निर्ममो निरहङ्कार कैन्य करवाण्यहम् । एवमर्थ पि
दित्त्वैव पश्यान्मन्त्र प्रयोजयेत् । नारायणो महाशब्दो
गायत्री च परी शुभा । स्वयं नारायणा श्रीमान् देवता
समुदाहृतः। करयोः स्थलयोराध मक्षरं विन्यसेहि
जः। शेषाक्षराणि देयानि चतुर्विंशतिपर्वत ।। षट्पदैर
इंगुलिन्यास मड्गेषु च यथाक्रममा षड्गंषट्पदैः
केवामन्लायैश्वेन्यथाक्रममग मूर्धिभाले नेत्रनासा

·१७४
बहारीनसंहितायाम्।
वणेषु नथानने । मजयोहतूपदेशेच स्तनयोनाभिमण्ड
ले। पृष्ठेच जघने कल्योरोजान्योश्च.पादयोः। पञ्चविं
शाक्षराण्यस्य कमेणाङ्गेषु विन्यसेत् ॥ एवंन्यासविधिक
त्वा पञ्चाध्यानं समारतु । इन्दीवरदलश्यामं कोटिसू
याग्निचर्चसम् ॥ चतुर्फ सन्दराङ्गं सर्वाभरणभूषित
म्। पद्मासनस्थं देवेशं पुण्डरीकनिभेक्षणम्॥ रक्तारवि
न्देसशदिव्यहस्तपदाचितम्। माणिस्य मुकुटोपेतं नी
लकुन्तल शीर्षजम् ॥ श्रीवत्सकौस्तुभोरकं वनमााचिरा
जितम् । दिव्यचन्दनालिप्साइं. दिव्यपुष्पावृत्तंसकम् ॥ हार
कुण्डले केयूर नृपुरादिपिराजितम् । कटकैरङ्गुलीयैश्च
पोलचस्पेण शोभितम् ॥ शवपागदाचक्रपाणिनं पु
रुषोत्तमम् । वामाई चिन्तयेत्तस्य देवी कमललोचनाम् ।।
नरुणी सकुमाराङ्गी सर्चलक्षणशोषिताम् । दुकूलचस्यस
युक्तां सर्वाभरणभूषिताम् ॥ तप्तकाञ्चनसङ्काशी पीनो
नतपयोधराम् । रनेकुण्डलसंयुक्तां नीलकुन्तलशीर्षजा-
म्॥ दिव्यचन्दनलिप्ताङ्गी दिव्यपुष्यावतंसकाम् । मातुलु
इंच रक्ताचं दर्पणं वरदै तथा॥ देवींच विश्वनों दोभित्रि
न्तयेदिष्टदां सदा । एवंध्यात्वा परं नित्यमर्चयेदच्युतं दि
जः॥ यथात्मनि तथा देचे ज्ञानकर्म समाचरेत् । अर्चयेदु
पचारैश्व मनसा या जनार्दनम् ॥ आचाहनासेने पाद्यम्-
यमाचमनीयकम् । स्मानं वस्त्रोपचीते च भूषणं गन्धमेव
च । पुष्पं धूपं नया दीपं नैवेद्यं च प्रदक्षिणम्। नमस्कार
व ताम्बूलं पुष्पमालां निवेदयेत् ॥ नमस्कृत्वो गुरुन् पः
आजपेन्मन्न समाहितः । अष्टोत्तसहस्रन्तु शतमष्टोत्त
तथा॥ ध्यायन्यै मनसा देवं जपेदेकायमॉनसामाङ्:

·।
-
तृतीयोऽध्यायः।
१७५
मुखोदनुरषो वापि समासीनः कुंशासने। बिसन्ध्यासुज
पैदेवं सर्वसिहिमवानुयात्। आदाचन्ते जपस्यास्य पा-
णायामान् समाचरेत् ॥ पूरकः कुम्माको रेच्या प्राणायाम
विलक्षणः। यामेन पूरयेहायुं बाह्यं नासा जपन्मनुम् ॥
उमाश्यां धारणं वायोः कुम्मा समुदाहृतम् । तद्रेचन
दक्षिणेन रेचणं समुदाहृतम् ॥ पर्यावृत्त्या पुनश्चैवं प्राणा
यामवयं क्रमात् । पूरके कुम्भके चैच रेचके च विशेषतः॥
अष्टाविंशतिवारं तुजेपन मन्वं समाहितः । उत्तमं मुनि-
भिः प्रोक्तं प्राणायाम नृपोत्तम! ।। जपने हादशवारं तु उत्त
मं तत्पकार्तितम् । षड्डारन्तु कनीयः स्यात्रिचार मधम स्मृ
तम्॥ मनसैचाचयेद्दवं पश्चादर्थ विचिन्तयेत् । प्राणा
यामेवयं कृत्वा पश्चान्न्यासं समाचरेत् ॥ स्माचा शुक्ला
"म्बरधरः कृत्वा सन्ध्यादिकर्म च । धत्तोईपुण्ड्देहश्च पवि
अकर एव च ॥धृत्वा पाक्षमालां च सन्निधा वासने-
स्थितः । भूतशुद्दिविधानञ्च कृत्वा मन्ले प्रयोजयेत् ॥
शाक्षरस्य मन्लस्य गुरुनारायणः स्मृतः। छन्दश्च दैवी
गायत्री-परमात्मा च देवता। जपश्चाशक्षरो मन्लः सर्चपा
पषणाशनः ॥ सर्वदुःरवहरः श्रीमान सर्वकामफलप्रदः ।
सर्चदेवात्मको मन्न स्तत्तो मोक्षपदौ नृणाम् ॥ ऋचो य
जूषि सामानि तथैवाथर्चणानि च । समष्टाक्षरान्तस्थं
तच्चान्यदपि वाङ्मयम् ॥ सायों वेदगर्भस्थः वेदाचा
शक्षरे स्थिताः। अष्टाक्षरस्तु पण अकारे प्रणवः स्थितः
॥ इहलौकिकमैश्चयं स्वर्गाय पारलौकिकम् । कैचल्यं भ
गत्त्वज्ज मन्लोऽयं साधयिष्यति सरुदुच्चारणान्नृणां चतु
वर्गफलमदम्। स्वरूपं साधनं प्राप्यं ददाति हि समञ्जसा।

·१७६ रद्दहारीतसंहितायाम्। महापापंचातिपापं विद्यते वोपपापकम् । जपादस्य मनोरा श प्रणश्यति न संशयः ॥अश्वमेधसहस्त्राणि राजसूय- शतानि च । सकृदष्टाक्षरं जावा उसते नात्र संशयः॥ग चामयुत्तदानस्य पूधिच्या मण्डलस्य च । कन्याशतसहस्त्र स्य गजाश्चानां तथैव च ॥ दानस्य यत्फलं नृणां सत्पात्रे नृपनन्दन।। शतपारं मनुं जत्वा तत्फलं सर्वमाप्नुयात् ॥सा थै समुद्रं सन्यासं सर्षिचण्डोऽधिदैवत्तम् । अष्टाक्षरेमनु जवा विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ॥ पदयात्मकं मन्लं चतु • सहितं तदा। स्वरूपंसाधनोपेयमिति मला जपेषु धः॥प्रणचेन स्वरूपं स्यातू साधनं मनसा तथा। संधि- भत्त्या चतुर्थ्यात्र पुरुषार्थो भन्मनोः॥ अकारचाप्युका रञ्च मकाराचेति तत्वतः । तान्येकदा समभवत्तदोमित्ये तदुच्यते ॥ तस्मादोमिति भणचो विज्ञेयः साक्षरात्मकः । वेदचयात्मकं ज्ञेयं फर्वाचःस्वरितीति वै॥ अकारस्तु भवे हिष्णु स्तबग्वेद उदाहतः। उकारस्तु पवेलक्ष्मीर्यजुर्वेदी 'स्मको महान् ॥ मकारस्तु भवेज्जीच स्तयोदास उदाहृतः। पञ्चविंशाक्षरः साक्षात् सामवेदस्वरूपवान् ॥पञ्चविंशी ऽयं पुरुषः पञ्चविंश ओत्मेति श्रुतेः । आत्मा पञ्चविंशः स्यादिनि ममात्मानं संस्मरेत् ॥ इत्यौपनिषदं ह्यर्थ विदि स्या से निवेदयेत् । अवधारणमन्येतु मध्यमार्ण पद न्ति ह॥ तदेयाग्नि स्तदायु स्तत्सूर्य स्तदपि चन्द्रमाः। इ स्येवं धारणाश्रुतेरेचमेचोपहितम् ॥ उकारेणैव श्रीशब्दः प्रोन्यूने मुनिसत्तमैः । न्यायेन गुणेसिद्धिस्तु तस्यैव श्रीप- तेर्चरौ ॥ श्रीरस्येशाना जगतो विष्णुपतीति वै श्रुतिः । के ल्याणगुणसिदिस्त लक्ष्मीमार्तश्च नैतरा ॥ सामानाधिक- - ·- तृतीयोऽध्यायः। १७७ रयत्वात्कारणत्वं तदोच्यते। अकार एव सर्वेषामक्षरा- णां हि कारणंम् ॥अकारो वै सर्वा वागित्यादि.ऋतिवच स्तथा। स्पर्शीष्मभिर्व्यज्यमानो नानाबहुविधोऽभवत् ॥ कारणत्वं तथैवास्य विष्णोर्वं जगतां पतेः। तस्मातेल शाच दाताच विधाता जगतां हरिः ॥ रक्षिता जीवली फस्य गुणवानेच सर्वगः । अनन्या विष्णुना लक्ष्मी स्करण प्रभा यथा । लक्ष्मी,मनुपगामिनीमिति ऋतिच- चो महत् । तस्मादकारो वै विष्णु: श्रीशएच जगत्पतिः॥ लक्ष्मीपतित् तस्यैव नान्यस्येति सुनिश्चितम् । नित्यैबैषा जगन्माता हरेः श्रीरनपायिनी ॥ यथा सर्वगतो विष्णु स्त थैवैषाजगन्मयी। तस्मादकारो चै विष्णुलक्ष्मीमाज गत्पत्तिः ॥ तस्मिंश्चतुर्थीयुक्तत्वात् विपदस्य च संग्रहः । अकारप्रथमां तस्माञ्चत्तथ्यों संग्रहं नतु । तच्च ऋतिविरो धत्वान्न युक्तमिति चाँदितम् । महसे ब्रह्मणे त्वा वै ओ- मित्यात्मानं सुजीत परस्य चात्मनां तस्माद्भेद स्तब स निश्चित्तः ॥ त्वमस्माकं तपस्यैव ऋत्युक्तमपि पार्थिवः। तो शाश्वती विषचित्ता वियन्ताविति , तथा गृभिष्वद या पागेवचात्मा न विश्वात् । असोयमयों मत्यैन नयेनेत्येवयोनिता ॥ इत्यादि ऋतयो भेदं वदन्ति परजी वयोः । दास्यमेवात्मनां विष्णोः स्वरूपं परमात्मनः ॥सा म्यं लक्ष्मीवर मोक्तं देवादीनां तथात्मनाम् । अनन्यशेषरू पा जीवास्तस्य जगत्पतेः ॥ दास्यं स्वरूपं सर्वेषामा स्मनां संततं हरेः।भगवच्छेषमात्मानमन्यथा यः प्रप- यते ॥ स चैव हि महापापी चण्डाल: स्यात् न संशयः। तस्मान्मकारपाच्योऽसौ पञ्चविंशात्मकः पुमान् ॥ अका-

·१७८
सुन्छहारीतसंहितायाम्।
रयाच्यस्येशस्य दास एवाभिधीयते। अनुज्ञानाश्रयो नि
त्यो निर्विकारोऽव्ययः सदा । देहेन्द्रियात परो ज्ञाता क
भोक्ता सनातनः ॥मकारवाच्यो जीचोऽसौ दान एव
हरेः सदा। श्रीशस्याफारवाच्यस्य विष्णोरस्य जगत्पतेः
॥ स्वस्वामिनोरुकारेण ह्यचधारणमुच्यते। सजीवः स्या
दतः स्वामी सर्वदा नृपसत्तम! ॥ अनयो न्ययेत्युक्त मुका
रेण महर्षिभिः । इत्येवं प्रणवस्यार्थ प्रणवस्य पदस्य तु॥
आत्मनश्च स्वरूपत्वाहिजेय मृषिसत्तमैः । सर्वेषामेव म
न्लाणां कारणं प्रणवः स्मृतः ॥ तस्माद्माहत्तयो जातास्ता
यो वेदत्रयं तथा। भूरित्येव हि ऋग्वेदो भुव रिति यजु
स्तथा ।। स्वरिति सामवेदः स्याप्रणवो भवःसवः।
भूर्विष्णुश्च तदा लक्ष्मीब इत्यभिधीयते । तयोः स्वरि
ति जीवस्तु सब इत्यभिधीयते । अग्नियुि स्तथा सूर्य
स्तेश्य एव हि जज्ञिरे ॥ य एता व्याहत्तीर्हत्वा सर्व वेदजु
होनि वै। प्रसङ्गात्महितं चेदं मन्वशेषसुदीर्यते ॥ अस्यों
तन्ल्यात्तुजीवानामधीनं परमात्मनः । नमसा पोच्यते
तस्मान्नहुन्ताममतोऽपितम् ॥ स्वरूपादित्रिवर्गस्य संसि
"दिनतु सैच हि। नमसा रहितं सर्व विफलं सम्प्रकीर्ति
तम् ॥ नमसैव हि संसिद्धिविदव न संशयः । पुरता
उत्तश्चैव पाचतश्चावशेषतः । नमसैवेक्षते राजन्! नि
चर्गः सर्वदेहिनाम। मकारेण स्वतन्तः स्यान्नरकरतं -
निषिध्यति । तस्माच्च नम इत्यत्र स्वातन्त्र्यमपनोति ।।
मक्षरस्तु भवेन्मृत्युख्यक्षरस्तु हि शाश्वतम् । ममेतिय
क्षरं मृत्युममेति तु शाश्वतम्॥ न ममेति चे सर्वत्र खा
तन्न्यरहिताय वै। युज्यतेो मुनिभिः सम्यक् सर्वकर्मत

·1 नृतीयोऽध्यायः १७९ पार्थिवं॥ तस्मात्तु नमसायुक्तो मन्लाः सर्वे च पार्थिव।। सर्वसिद्धिदा नृणा भवन्त्यत्र न संशयः । नमसा रहिता येतु नत्तु मुक्तिमदा नृणाम् ।। तस्मात्तु नमसैवैषां पार- नन्यत्वमाशितुः । पारतन्ल्यालमेन सिद्धिं स्वातन्ल्या माशमेष्यति ।। दास्यमेव हि जीवानां प्रोच्यते नमसैच तु। नमसा रहितं लोके फिजिदन न विद्यते ॥ नमो वैष्यो नम इति येषामीशे तथा मनः । हतानिदेनो नम सा अविचास्येति वैऋतिः ॥ क्षयैरकारः सम्प्रोक्तो नका रिस्तं निषिध्यति । तस्मात्तु नर इत्यत्र नित्यत्वेनोच्यतेज नः॥ नारा इति समूहत्वे बाहुल्यत्वाज्जनस्य च । तेषाम यनमावासस्तेन नारायणः स्मृतः । महाभूतान्यहङ्कारो महदूच्यक्तमेव च । अण्डं तदन्तर्गता-ये लोकाः सर्वे चितुर्दश ।। चतुर्विधशरीराणि कालः कर्मति वै जगन् । म चाहरूपेणैवैषी नारत्वेनोच्यते बुधैः ।। तेषामपि निवास- खान्नारायण इत्तीरितः। अन्तर्बहिन जगतो धातास चि सनातनः ॥ सपा नियन्ता शरणं विधाता भूतभावनः। माता पिता सवा लाता निवासश्च सद्गते.॥ योनौ श्रियः श्रीः परमस्तेन नारायणः स्मृतः। नराणां सर्वजग नामयनं शरणं हरिः ॥ तस्मान्नारायण इति मुनिभिःस मूकीर्त्यते। सर्वेषु देशकालेषु सर्वावस्थात सर्वदा ॥त स्यैच फिरोऽस्मीति चतुही परमात्मनः । भगवत्परिच 'पैच जीरानां फलमुच्यते । तहिना किं शरीरेण यातनस्य जनस्यतु । यस्मिन शरीरे जीवानां न दास्यं परमात्मनः ।। निदेव निरयं प्रोक्तं सर्वदुःवफलं भवेत् । दास्यमेव फलं विष्णोदस्यिमेव परं सरयम् ॥ दास्यमैच हरेमोक्षंदास्य ·यद्दहारीतसंहितायाम्। मेवं परं तपः । ब्रह्माद्याः सकला देवा वशिष्ठाया महर्षयः कांक्षन्तः परमं दास्यं विष्णोरेव यजन्ति तम्॥ तस्मा चतुर्थ्या मन्त्रस्य प्रधानं दास्यमुच्यते। न दास्यत्ति- जीवानां नाशहेतुः परस्य हि ॥ इत्यं सञ्चिन्त्य मन्लार्थ जपेन्मन्त्रमतान्द्रितः । अविदित्वा मनोरर्थे जपेत् प्रयत मानसः ॥न संसिहिमयामोति स्वरूपच न विन्दति। सं सारच समुद्रच सर्षिचण्डोऽधि दैवतम् ॥ साईन यज्ञ सध्यानं मन्लमेचम्प्रपूजयेत। नारायणा गायत्री दैवीन द्रोऽधिदेवता॥ परमोलाचे लक्ष्मीशो विष्णुरेवाच्युत्तों ह- रिः। प्रणवस्तु भवेडीजं चतुर्थी शक्तिरुच्यते ॥ कुडोल्का य-महोल्काय विष्णूल्काय तथैव च । जाल्काय सहस्रो ल्काय पञ्चाङ्गी न्यास उच्यते॥ हन्मुश्चि शिरवायाञ्चू कञ्चो नेत्रयोर्म्यसेत् । पञ्चाङ्गन्यासमित्युक्तं सर्वमन्येषु प्यावैः ॥ यदात्रयेण कुर्वीत षडङ्गं तु यथाक्रमम्मू- ध्यानने च हृदये फजयोर्जधने तथा॥ पृष्ठे चजान्चो: पद योर्मन्माणानि यदान्यसेत् । अष्टाक्षराण्यादिक्ष क्रमेण संदनन्तरम् ॥ नासिकायां तथाक्ष्णोश्च श्रोत्रयोरानने नथी। कण्ठेच स्तनयोनाशी गुह्ये च तदनन्तरम् ॥ अचक्राय पि चक्राय सचक्राय तथैव च । ज्वालामहारूचकाय बैलों स्याय तदन्तरम् ॥ आधारकालचक्राय दशदिक्ष यथा- क्रमम् । स्वाहान्तं प्रणपाद्यन्तंन्यसेच्चकाणि वैष्णवः ।। एपन्न्यासविधि कृता पश्याझानं समाचरेत् । हृदये प्रति मायां वाजले सपितृमण्डले ।। चौ च स्थाण्डिले स्वापे धि न्त्येहिष्णुमव्ययम् । चालार्क कोटिसङ्काशं पीतवस्त्रं चतु Kजम् ॥ पद्मपत्रापिशालाक्षं सर्वाभरणभूषित्तम् । चक्रम- ·१८.) तृतीयोऽध्यायः। गदां शव चतुर्भि धृतं तथा ।। श्रीभूमिसहितं देवं सीनं परमासने। तब चाधारशत्याद्यैर्धर्माद्यैः सूरिक्षि तेः॥ दिव्यरत्नमये पीठे पजेऽष्टदले शुभे । तत्कर्णिको रितले नप्तकाञ्चनसन्निो देवीभ्यां सहितं तस्मिन्ना गीनं पडू-जासने। चिन्तयेद्दक्षिणे पाच लक्ष्मी काजन- निभाम् ॥ पद्महस्तविशालाक्षी दुकूलंबसनां शभाम्। मे दूदलश्यामां विचित्राम्बरमपिताम् ॥ चिन्तयेहरे ff देवों नीलोत्पलधरां भाम् । महिष्यष्टदलायेषु चि. तये इतचामराम् ॥ एवं ध्यात्यो हरि नित्यं जपेलायतमान पः । सातः काम्बरधरः कृतकृत्यो यथाविधि॥धृतो ईपुण्ड्देहश्च पचिवकर एव च । शचिः कृष्णाजिनासीनः पोणायामी चन्यासरत् ॥ शपचक्र गदारपङ्गशाई. प- मान्यनुक्रमात् । ताक्ष्यैन वनमालाच मुद्रा अष्टौ प्रपू जयेत् ॥ पञ्चात् ध्याबाजगन्नाथं मनसैवार्चयेहिशुम। गन्धपुष्पादि सकेलं मन्त्रेणैव निवेदयेत् । अनेनाभ्यर्षि तो विष्णु: पोतो भवति नत्क्षणात् । अयुतं वा सहस्र या विसन्ध्यास जपेन्मनुम् । विष्णोः समानरूपेण शाश्वतं पदमामुयात् ॥आयुष्कामी जपेन्नित्यं षण्मासं नियते- न्द्रियः । अयुतं तु जपेन्मन्नू सहस्र जुहुयाद् एनम् ॥ आयुर्निरामय सम्पदावर्षशताधिकम् । विद्याकामी जपेष त्रिसन्ध्यास्वयुवं मनुम् ॥ जुहुयाहिमलैः पुष्पैःस हसं नियतेन्द्रियः। अष्टादशानां विद्यानां भवेद्यासस मो द्विजः ॥ विवाहार्थी जपेन्नित्यमेवं वर्षचतुष्टयम् ॥ राजहोमी सहलंतु लोकन्यां सशोभिताम् । सम्पत्का मीजपेन्नित्यं त्र्ययुतं वत्सरत्रयम् ॥ पौर्या पापौर्या ·। ર रान्डहारीत संहिताम्। नथा होमी श्रियं लपोतू । भूकामी 'तुजपेन्नित्य वत्सरं पि जितेन्द्रियः ॥ दूर्गाभिर्जुहुयातहलोभूमिमभीप्सिताम् । राज्यकामी पेन्नित्यं षडब्दंत्र्ययुतं तथा॥ सहस्र जुहु- यात् नित्यं पायसं घृतमिश्रित्तम् । चक्रवर्ती भवेत् संघः पोभर्तुः प्रसादतः ॥ हादशाब्दं जपेद्देचं सततं चिजिते- न्द्रियः । आत्महोमी तु यो नित्यमिन्द्रत्वं लाते नरः ॥ लक्ष जपच्च यो नित्यं विशय जितेन्द्रियः। ब्रह्मत्वं वा शिव- खंचा समाप्नोति न संशयः॥ यावज्जीवं तु यो नित्यम्युन ससमाहितः । सहसं चाशतं चापि होतव्यं पतिमण्डले। आज्येन चेरुणा चापि तिलैया शर्करान्वितैः । पौवा बि स्पर्धा समिदिः पिप्पलस्य था। कोमलैस्तुलसीपत्रैरर्च- यित्वा सनातनम् ॥ अनन्तविहगेशानां क्षिपमन्यतमो.भ "वेत्। किमत्र बहुनोक्तेन सर्वसिद्दिमदो नृणाम् ॥ श्रीमदष्टा क्षरो मन्लो नित्यप्रियतमो हरेः । आसीनो पोशयानो वा तिष्ठन्वा यत्र कुनाचित् ॥ जपेदशाक्षरं मन्नं तस्य विष्णुःप सीदति । संस्नानः सर्वतीर्थेषु सर्पयज्ञेषु दीक्षितः ॥अभि तः सर्वदेवानां यो जपेत्सततं मनम् । ब्रह्मनो वा कृतघ्नी या महापापयुत्तोऽपि वा ॥ अशक्षरस्य जप्तारं दृष्ट्या पा पैः प्रमुच्यते । अष्टाक्षरस्य जप्तारो यथा भागवतोत्तमाः पुनन्ति सकलं लोकं सदेचाकरमानुषम् । अष्टाक्षरस्य जप्तारं मणमस्तु पाक्तित्तः ॥ सर्वपापविनिर्मुक्ती वि- 'ष्णुलोके महीयते । अचिन्त्यमेतन्माहात्म्यं मनोरस्यज गत्पतेः । न हि वक्तुं मया शक्यूं ब्रह्मादिविदशैरपि । अ च वक्ष्यामि माहात्म्यं हादशाणस्य पार्थिव यस्यो; 'चारणमात्रेण हादशाब्दफैले लपोत् । नमो अंगपते नित्यं ·। तृतीयोऽध्यायः। चातदेवाय शाङ्गिणे ॥ मणयेन समायुक्तं हादशार्णममुंज पेत् । पूर्ववत्मणवस्याई नमसञ्च-महामनोः ॥ ऐश्वर्यच तथा वीर्य तेजः शक्तिरन्त्तमा। ज्ञानं बलं यदेतेषां षण्णां भगवदीरितः ।। एमिर्गुणैः पूर्बुचाक्यैः स एव भगवान्ह रिः। नित्याचयां भगवत्ती पोच्यते मुनिसंत्तमैः॥ ऐश्व- संरूपासा देवी सागा कमलालया। ईश्वरी सर्वजगतां विष्णुपत्नी सनातनी ॥ तस्याः पतित्वाधीशस्य संगवानि उति चाच्यते । तस्मात् तु भगवान श्रीमानेकार्थो मुनिभिः स्मृतः॥ भगवानिति शब्दोऽयं तथा पुरुष इत्यपि । निरु पाधौ च वर्तेत वासदेवे खिलात्मनिः॥ वक्ष्यन्ति केचिद्ग बान ज्ञानवानिति सत्तमाः । तदासदेवेनोक्तं स्यात्सामा न्यत्वात्ततोऽन्यथा ॥ तस्मात्कल्याणगुणवान श्रीमान् योड सौजगत्पतिः। स एव भगवान् विष्णुरुदेवः सनातनः॥ भगवते श्रीमते चेत्येकार्थो हि पोच्यते बुधैः । गुणवान भगवानेव सृष्टिस्थिति विनाशकन् । हौ हौ गुणावधिष्ठा या सर्वाद्यमकरोत्साः । प्रद्युम्नवानिरुदन सङ्कर्षण इ तीरितः ।। भगवान् चासदेवोऽसौ सृध्यांद्यमकरोत स्वय म् । ऐश्वर्यचीर्यवान् सर्गे पद्युम्नः पर्यपद्यत् ॥ तेज शक्ति समाविश्य अनिदो ह्यपालयत् । बलझाने तथा देउस कर्षणो यधिष्ठितः ॥ अफरोद्भगवाने संहारंजगतः पुनः। एवं षड्गुणपूर्णत्वात् पतिवात्त्वापि च भियः ।। सदिः- कारणत्वाच्च भगवानिति चोच्यते। सर्वचासौ समस्तं चय सत्यति वै यतः ॥ ततः स वासदेचेनि विहद्भिः परिप- गते। चतुर्थी पूर्वविदियान कैङ्कीर्थ महात्मनः। एवं ज्ञात्वा मनोरहादशार्णस्य चाकणः। संसिद्धिं परमामो

·सबहारीतसंहितायाम्।
नि सम्यगाचर्य चेत्तसा-। गत्वा गत्वा-निवर्तन्ते सर्वक्रतुफ़
लैरपि। तद्बा नानिवर्तन्ते द्वादशाक्षरचिन्तकाः ॥बाद,
शार्ण सरुज्जत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते । ब्रह्महत्यादिपापानि
तनुसंसर्गकृतानि च ॥ हादशाण मनोर्जपतन-दहत्यग्निरि
चेन्धनम् । सर्वसौभाग्यसरवदं पुत्रपौत्राभिचईनम्। सं
काममदं नृणामायुरारोग्यपईनम् । देवत्वममरेशत्वं शि
वब्रह्मत्वमेव च ॥ हादशार्ण मर्नु जत्त्वा समाप्नोतिनंसं-
शयः । दुराचारोऽपि सशिी कृतघ्नो नास्तिकोऽपि वा ॥
द्वादशार्णम जप्त्वा विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् । प्रजाप
तिः कश्यपश्च मनुः स्वायम्भुवस्तथा ॥ सप्तर्षेयो एतश्चै.
ते ऋषयस्तस्य कीर्तिताः । वशिष्ठः कश्यपोऽविश्न विश्वा
मिवश्व गौतमः ॥ जमदग्निरिहाजस्त्वेते सप्तम हर्षयः ।
भगवान् वासदेची बै देवतास्य प्रकीर्तितः ॥ उन्दश्च पर
मा दैची गायत्री समुदाहत्ता। साधकानां सदा राजून का
मधेनुरितीरितः ॥ दुशाङ्गुलीषु तलयोइदिशार्णानि वि
न्यसेत् । पदैश्चतुर्भिरङ्गेषु विन्यसेत्तदनन्तरम्॥ चतुर
डेन्षु.विन्यस्य मन्त्रणोत्तरयोईयोः । मास्य नेत्रयों
लीसाफर्णयोजियोस्तथा। हदि-कुक्षौ तथा गुह्ये ऊों
जर्जान्वीश्च-पादयोः । मन्लार्णानि तु विन्यस्य कमेणैव न
-पोत्तमः।। अचक्राय विचकोय सचक्राय तथैव च ॥ तथा
त्रैलोक्यचक्राय महाचक्राय वै तथा। असंरान्तकचंका
य स्वाहान्तं प्रणचादिकम् ॥ हृदयादिषडडेषु यथाशास्त्वं
प्रयोजयेन् । क्षीराब्धौ शेषपर्य) समासीनं श्रिया-सहूं।
नीलजीमूतसङ्काशं तप्तकाञ्चन भूषणम् । पीताम्बरधरैदे
चरक्ताशंदललौचनम् ॥दीर्धेश्चतुर्भिदौभिश्य-संभिरण

·पक्ष । "तृतीयोऽध्यायः। भूषितः । शङ्खचक्रगदाशानि विनाणं परमेश्वरम नानाकुरूमसम्बद्धनीलकुन्तलशीर्षजम् । श्रीवत्सकों रक्तशोरकं वनमालाविभूषितम् ॥ समाश्लिष्टं श्रिया दिव्या पाया पद्महस्तया। स्तूयमानं विमानस्थैर्दै- गन्धर्व किन्नरैः ॥ मुनिभिः सनकाद्यैश्च सेवितञ्च स. रार्षिभिः । एवं ध्यात्वा हरिं नित्यं जपेन्मन्लं समाहितः। अर्चयित्वा हृषीकेशं सगन्धकुसमैः सदा । शालग्री- मादिकस्थानेष्वर्चऽमानं जपेद् बुधः॥जपित्वा देश- साहसं.यारज्जीचं समाहितः चष्णवं पदमाप्नोति पु नरायत्तिवर्जितम् । आयुष्कामी जपेन्नित्यं वत्सरं घि जितेन्द्रियः । संरेव्या हादशसाहस्रं होमं तिलसहस्त्र- कम् ॥ लोतायुःशतसमा दुःरचरोगविवर्जितम् । घि चाहकामी षण्मासं जपेन्नित्य जितेन्द्रियः ।। आज्यहो मी सहस्त्रन्तु लभेत्कन्यां सलक्षणाम् । सम्पत्कामी जे पेन्नित्य वत्सरन्तु सहस्रशः॥ साज्यश्च बाहिमि.मी संहलं श्रियमाप्यात् । राज्यमिन्द्रपदं वापि शिवत्वं ब्रह्मनामपि ॥ बहुकाले बिल्वपत्रैः कमलै जपेन्म- नम् । जुहुयाच अपेन्नित्यं तत्तत्माप्नोत्यसंशयम्य ये कामयत चित्ते तत्र तत्र नृपोत्तम! । जुहुयान्मालती पुष्पैयुतं विजितेन्द्रियः ॥ तांतां सिद्धिमवामोति पदं चामोति वैष्णवम् । हादशानुन मनना पक्षे पक्षे हि जोत्तमः॥ हादश्यां पूजयहिष्णु कोमलै स्तुलसीदलैः। विष्णुतुल्य चेपुः श्रीमान् । मौदते परमे पर्दै ॥ हादशा मनोरचंविधानं पोच्यते नृपः। अद्य ते सम्प्रचक्ष्या- मिषडक्षरमनोरिदम् ॥ विधानं सफलदं जन्ममृत्युवि

·१८६ रहहारीतसंहितायाम्।
रुन्तनम् । अनमो विष्णये चैति षडक्षर मुदाहृतम् ।।
पूर्ववत्मणचस्याथै नमःशब्द उदाहृतः । व्याप्तत्वाप्राप
कत्वाच्च विष्णुरित्यभिधीयते ॥ सदैकरूपरूपत्वात् स
वात्मत्वादिफत्वतः । अनामयत्वादीशत्वाद्स्तत्वा
णित्वनः । यथेष्टफलदानृत्याविष्णुरित्यभिधीयते॥
णकारो बउमित्युक्तः ष्कार प्राण उच्यते । तयोस्तु स
ड्रातिर्यत्र तदात्मेत्युच्यते शतिः ॥ तस्माण्णकारषकारा
-संहित मुत्तमम् । समाणं सबलं देव । संहितामुत्तमा
तुयः॥ तस्यैवायुष्यमित्युक्तं नेतरस्यैव च ऋतेःएतदे
चाहि विहांसो वक्ष्यन्ते ये महर्षयः॥ एवं वक्ष्यामहे:
किन्तु किमुत व्यामहे वयम। इमौ णकारषकारावरू
संहितमेति यत् ॥ तदेव विष्णुः कृष्णोनि जिष्णुरित्यभि
धीयते । विष्णवे नम इत्येष मन्तः सर्वफलप्रदः ॥ ऐ
श्चर्य तु विकारः स्यात्तादात्म्याण्णद्वयं स्मृतम् । ऐश्व
>हयचीजं स्याहिष्णुमन्त्रमनुत्तमम् ॥ तत् पूर्णपि
धानेन केवलं जपेमाह। इत्युका मुनयः सर्वे वेदवे
दान्तपारगाः॥परित्यज्यतरं धर्म तदेवशरणं गताः।
एवं महामनुजवा विधानेनाच्युतं गताः ॥ तस्मादेन
महामन्तं सर्वसिद्धिपदं नृप।। संकटुच्चारणेनास्य हरि
स्तव प्रसीदति ॥ ब्रह्माद्याः सनकायाश्च मुनयश्च जपन्नि
हि। च्छन्दस्तु तस्य गायत्री देवता विष्णुरच्युतः ।। स्यादी
म्बीजं नमः शक्तिमनोरस्य मकीर्तितम्। त्रिभिः पदैःष
डङ्गेषु यथासंरव्यं सविन्यसेत् । अङ्गुलीष्वपि चाङ्गेषु
मन्माणानि यथाक्रमान् । मास्यै हदये चाहो। पृष्ठ
गुह्ये यथाक्रमम् ॥ विन्यस्य चकन्यासच पश्याझानेषु

·। तृतीयोऽध्यायः। तन्मयम्, पणनोन्मुरचीळत्याहत्पडूजमधोमुखम् । विकासयेच्च मन्लेण विमलं तस्य केशरम् । तस्योपरि व बह्मक सोमबिम्बानि चिन्तयेत् ॥ तत्र रनमयं पीठं तन्मध्येऽष्टदलाम्बुजम् । तस्मिन् कोटिशशाङ्का सर्व लक्षणलक्षितम् ॥ चतुर्कजं सन्दराङ्गं युवान पद्मलोच नम् । कोटिकन्दर्पलावण्यं नीउधूलतिकालकम् ।। लक्ष्ण नासं रक्तगण्डं विम्बितोज्ज्वल कुण्डलम् । शपचकंग दापद्मधारणं दोभिरुज्वलैः ॥ कयूराङ्गन्देहाराद्यैर्भूषणे चन्दनैरपिः। अलङ्कृतं गन्धपुष्पै रक्तहस्ताङ्-धिपडूज़ मू। मुक्ताफलाभदन्तालिं वनमालाविभूषितम्। श्रीवत्स कौस्तुभोरस्कं दिव्यपीताम्बरं हरिम् ।। नेप्तकाञ्चनचर्णा- भं पद्या पग्रहस्तया। समाश्लिष्टममुं देवं ध्यात्वा पि ष्णुमयो भवेत् ॥.मनसैचोपचाराणि रुत्वा मन्नं जपेत्त तः। बिसन्थ्योरू जपेन्नित्यं सहस्रं साष्टकं द्विजः।।वि ष्णोलोकमवाप्नोति पुनरावृत्तिचर्जितम् । पूर्वचज्जपहो. माज्यं कृत्वा -सिद्धिं घरलोः॥ भगवत्सन्निधौ वापिः तुलसीकाननेऽपि वा। समाहितमना जत्वा षडणं निय- तेन्द्रियः ॥ तिलहोमायुतं रुत्वा सर्वसिहिमचामुयातून एवं विष्णुमनो-प्रोक्त विधानं नृपसत्तम । विधानेरधु नामुष्य मन्त्रस्यापि नवीमि ते । षडक्षरं दाशरथेस्तारक ब्रह्म कथ्यते ॥ सवैश्चर्यप्रदं नृणां सर्वकामफलमदम्। एतमेव परं मन्लं ब्रह्मरुद्रादिचताः ।। ऋषयश्च महा मानो मुत्का जस्ता भवाम्बुधौ । एतन्मन्नमगस्त्यस्तु जवा रुद्रखमांमुयात् ॥ ब्रह्मवं काश्यपोजवा कौशिः करत्वमरेशताम् । कार्तिकेयौ मनुवन इन्द्रार्को गिरिना-

·१८८
वृद्धहारीतसंहितायाम्।
दौ ॥पालरिवल्यादिमुनयो देवतात्वं पेदिरे । एष वैसर्व
लोकानामैश्वर्यस्यैव कारणम् ॥ इममेच जन्मन्न रुद्र
स्थिपुरघातकः । ब्रह्महत्यादि निर्मुक्तः पूज्यमानोऽभवत्
करैः ।। अद्यापि काश्यां रुद्रस्तु सर्वेषां त्यक्तजीविनाम्।
दिशात्येतन्महामन्नं तारकब्रह्मनामकम् ॥ तस्य अब
णमात्रेण सर्व एष दिवं गताः। श्रीरामाये नमो ह्येष ती
रकब्रह्मनामकः । नाम्नां विष्णोः सहस्राणां तुल्यएच म
हामनुः । अनन्तो भगवन्मन्लो नाने तु समाः कृताः।
श्रियो रमणसामर्थ्यात्सौकर्यगुणगौरवान् ॥ श्रीराम इति
नामेदं तस्य विष्णोः प्रकीर्तितम् । रमयो नित्ययुक्तत्वा
द्राम इत्यभिधीयते ॥ रकारमैश्चर्यचीज मकारस्तेनं सं
युतः। अवधारणयोगेन रामेत्यस्मान्मनोः स्मृतः। श
तः श्री रुच्युते राजन् । सप्तिीएफलपदा थियो म
मोरमो योऽसौ स राम इति वित्तः । चतुर्थ्या, नमसी
ब.सोऽर्थः पूर्वचदेव हि । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च-अगस्त्या
या महर्षयः ।। छन्दश्च पुरमा दैवी गायत्री समुदाहृता।
श्रीरामो देवता मोक्तः सर्वैश्चर्यपदो हरिः॥अन्गुलीष्य
पिचाङ्गेषु न्यासकर्माद्यचीजतः । मास्ये हृदय पृष्ठे य
सो चरणयो स्तथा ॥ वैष्णचाच गुरौः पञ्चसंस्कारविधिपू
चकम् । अधीत्य मन्नं विधिना पश्चाद्देवं जपेद्बुधः ।
भाह्मणाः क्षाविया पैश्याः स्त्रियः शदातयेतराइ मन्त्रा
धिकारिणः सर्वे अनन्यशरणा यदि ।। स्नानादिकृतकृत्य
सन्मूर्ध्वपुण्डः पचिवधत् । कृष्णाजिने समासीनः प्राणा,
यामी च न्यासक्रत्ध्यायेत्कसलपनाक्षं जानकीसहि
नहरिम् । नैव ध्यान मकुंचीन विग्रहे सति शाणिः ।
..

·तृतीयोऽध्यायः। १८९ चन्दनायुरुकरचासित रत्नमंडपे । पितोनैः पुष्पमालायै धूपैर्दिव्यैपिराजिते ॥ तन्मध्ये कल्पवृक्षस्य छायायां पर मोसने । नानारत्नमये दिव्ये सौचर्णे समनोहरेति स्मिन् बालार्क सङ्काशे पङ्कजेऽपदले शो। वीरासने स मासीनं चामाङ्कतिसीत्तयाँ । सस्निग्धशाहलश्यामं को टिवैश्वानरपाम् । युवानं पापनाक्षंकनकाम्बरशोभि- तम् ॥ सिंहस्कन्धानुरूपांसं कम्बगीचं महाहनुम् । पीन त्तायतस्मिन्धमहाबाहु चतुष्टयम् ॥विशालचस्सं रक्तहूं स्तपादतलं शाम्। बन्ध कस्मितमुक्तापदन्तौष्ठदयशो मितम् ॥ पूर्णचन्द्रोननं स्निग्धं युगं घननासिकम् । रम्भोरुद्दयमानीलकुन्तलं स्मितचन्दन तरुणादित्य सङ्काशकुंण्डलान्या पिराजितम् । हारकैयूकटकै रङ्ग लीयैश्च भूषणैः ॥ श्रीवत्सकौस्तुभाश्याच पैजयन्त्योः विभूषितम् । हरिचन्दनलिप्ताङ्गं कस्तूरीतिलकाचितम् ॥श ड्पचक्रधनुर्वाणान् विनाणं दोभियतैः । चामाङ्केस स्थितां देवीं तप्तकाञ्चनसन्निमाम् ॥ पद्माक्षी पनवद- नां नीलकुन्तलशीर्षजाम् । आरुढयौचनां नित्यां पीनो न्नतपयोधराम् ॥ दुकूलचस्वसम्वीनां षणैरूपशोभिता म्। भज तां कामदा पद्महस्तां सीतां विचिन्तयेत् ।। लक्ष्म णं पश्चिम भागे धृतच्छवं महाबलम् । पार्चे परतशत्रु नौ बालव्यजनपाणिनौ ॥ अग्रतस्तु हनूमन्तं बद्धाञ्जलि पुरं तथा। रुग्रीचं जाम्बवंतच रूपेणच विभीषणम् ।। नीलं नलञ्चाङ्दच ऋषसं दिक्षु पूजयेत् । चुशिष्ठो वाम देचेश्य जाचालिस्थ-कश्यपः ॥ मार्कण्डेयश्च मौद्गल्य स्त था पवनारदौ। द्वितीयावरणं भोक्तं रामस्य परमात्म ·सदहारीतसंहितायाम् । नः ॥ धष्टिर्जयतो विजयः सराष्ट्रो राष्ट्रवर्धनः । अलकोध मपालश्च समन्तुश्चाष्टमन्लिणः। तृतीयावरणं तस्य त वं चन्द्रादिदेवताः । कुमुदायाश्च चण्डाद्या विमाने चान्त रीयकाः ॥ एवं ध्यात्वा जगन्नाथं पूजयेन्मनसाऽपि वाषि ट् सहसंजपेन्मन्नं जुहुयाच सहलकम् ॥ जुहुयाचरुणा चापि शतं पुष्पाञ्जलि न्यसेत् । एवं संपूज्य देवशं याचज्जी धमतन्द्रितः ॥ तद्देहपतने तस्य सारूप्यं परमे पदे। विद्या स्त्री राज्यवित्तायं यं यं कामयते हदि ॥ अन्यं देवं नमस्कृ खा ससिद्धिमवामुयात् । विना वै वैष्णवं मन्त्रमन्यमन्त्रा विसर्जयेत् ॥ तमेव पूजयेद्रामं तन्मन्नं वैजपेत् सदा । अन्यथा नांशमामोति इह लोके परन च ॥ अहित्तीयं यदा मन्नं तारकब्रह्मनामकम् । जपित्वा सिद्धिमाप्नोति अन्य था नाशमानुयात् ॥ सावित्री मन्त्ररत्नन तथा मन्त्रायं सुभम् । सर्वमन्लंजपेत् पूर्व संसिध्यर्थे जपेत् सदा॥ जप्येतोनमूहामन्लान्न सौसिडिमाप्नुयात् । तस्माच्छ, स्या-जापित्वैतान पश्चान्मन्तं प्रयोजयेत् ॥ विद्यास्त्रीवि त्तराज्यादिरूपारोग्यजयार्थिनः। पुष्पाज्यबिल्वरक्ताञ्ज.जा तिर्लाड्रैस्तथा ॥ आरतकरीरैश्च हुत्वा सिहिमपान युः। सर्वसिद्धिमयामोति तिलहोमेन वैष्णवः ॥ अष्टोत्तर सहसं या शतमष्टोत्तरं तुचा । सायं पात्तश्च जुहुयात् षण्मा संविजितेन्द्रियः ॥याचज्जीचंजपेद्यस्तु भक्त्या राममनुस्म रनु। सदारपुषः सगणः मेत्य स्वर्ग महीयते ॥पद्कारयु- तं स्वाहान्तं रामास्वं सम्प्रकीर्तितम् । सर्वोपत्ता जपेनम, नं राम ध्यात्वा महाबलम् ॥ चोराग्निशत्रुसम्बाधे तथा रों, गायेषु च । तोयचातयहादिश्योभयेषु च सभक्तिकम् ॥श ·। तृतीयोऽध्यायः। १९ पचक्रधनुणिपाणिनं समहाबलम् । लक्ष्मणानुचरं राम ध्यात्वा राक्षसनाशनम्॥ सहस्रन्तु जपेन्मन्नं सर्वोपयो चिमुच्यते। सूर्योदये यदा नाशमुपैति ध्वान्तमाश वै ॥ थैव रामस्मरणाडिनाशं यान्त्युपद्रवाः । एवं श्रीराममन्न स्य विधानं ज्ञायते नृप।।। विधानं कृष्णमन्त्रस्य वक्ष्या- मि शृणु पार्थिच!। श्रीकृष्णाय नमो ह्येष मन्त्रः सार्य- साधकः ॥ कृष्णति मङ्गलं नाम यस्य वाचि प्रवर्तते । भस्मी भवन्ति राजेन्द्र! महापातककोटयः॥ सरत कृष्णोति यो ब्रूयाद् पस्यावापिच मानवः । पापकोटिविनिर्मुक्तो विष्णु लोकमेवाप्नुयात् ॥ अश्वमेधसहस्त्राणि राजसूयशनानि च। पात्या कृष्णमनुंजस्या समानोति नसंशयः ॥ गया न कन्यकानाञ्च यामाणाञ्चायुतानि च । दत्त्वा गोदाच- री कृष्णा यमुनाच सरस्वती ॥ कावेरी चन्द्रमागादिस्ना नं कृष्णेति योऽ समम् । कृष्णेति पञ्चहंज्जत्वा सर्वतीर्थ फलं लभेत् ।। कोटिजन्मार्जितं पापं-ज्ञानतोड ज्ञानतः कृतम्। भक्त्या कृष्णमनुं जप्त्वा दद्यते तूलराशिवत् ॥ अगम्यागम नोत्पापादाक्ष्याणाञ्च पक्षणात् । सकृत् कृष्णमनुजस्ता मुच्यते नात्र संशयः॥ सकृद् भूवाचकःशब्दो णश्च निर्ट- तिवाचकः । उपायोः संशतिर्यत्र तझेत्यभिधीयते॥ण कारभुषकार बलपाणा युभौ स्मृतौ । आत्मन्येतौ स मायुक्ती जंगतोऽस्यापि कृष्णतः ॥ तस्मात् कृष्णोति मन्लो ऽयं वाचकः परमात्मनः । कृष्णेति परमो मन्तः सर्ववेदाधि कस्मृतः। श्रियः सतःप्राणपैदा श्रीकृष्ण इति वै स्म तः। एचमर्थं विदित्वैव पचान्मन्त जपेद् बुधः। सर्वका मंप्रदत्त्वाच्च जीजं कौन्दर्पमुच्यते। नित्यानपाया श्रीशफिर्म ·बदहारीतसंहितायाम्। नोरस्य प्रयुज्यते ॥ देवर्षि नारदस्तस्य गायत्री छन्दउच्य ते। देवता रुक्मिणी भर्ता कृष्णः सर्वफलपदः ॥ पूर्ववहि- धिना मन्वं गृहीत्वा वैष्णवाद्गुरोः । स्नानवस्त्रादिभिः भु हः कृत्यं कृत्वोधपुण्डुकृत् ॥ तुलसीकानने रम्ये देशे चा प्राङमुखः शुभो। कुशे रुष्णाजिन वापि पुण्ये वा शुभवास- रे। समासीनस्तु कुर्वीत प्राणायामांश्च पूर्ववत् । आदिवी जेन कुर्वीत षडङ्गैषु यथाक्रमम् ॥ अगुलीष्वपि तेनैव न्यासकर्म समाचरेत् । मुरवातोश्च हदये ध्वजे जान्यो श्व पादयोः ॥ चिन्यस्य मन्तवर्णानि चकन्यासंततः कृत म् । पूर्ववन्मन्नपादीनि स्मरेच्छामरण न च ॥ विचित्रक पर्यड़े दिव्यकल्पतरो रधः। रूगन्धपुष्पसङ्कीर्णे सर्वनः सावित्रिविते । तस्मिन् देव्या समासीनं रुक्मिण्या रुक्मव- र्णया। नीलोत्पला कन्दर्पलाचण्यं पद्मलोचनम् ॥चन्द्रा- नन् जपापुष्परक्तहस्तपदाम्बुजम् । नीलकुन्निनकेशञ्च स कपोलं सनासिकम् ।। साभूयुग सबिम्बोष्ठं सदन्तालिपि राजितम् । उन्नतांसं दीर्घबाहं पीनवक्षसमव्ययम् ॥ नि रङ्कचन्द्रनरपरं सर्वलक्षणलक्षितम् । श्रीवत्सकौस्तुभो दासं वनमालामहोरसम्॥ पीताम्बरं भूषणाव्यं बालार्की भुंसकुण्डलम् । हारकेयूरकटकैरगुलीयैश्च शोभितम्॥ मौक्तिकान्तिनासाग्रं कस्तूरी तिलकाभितम् । हरिचन्दन लिप्ताङ्गं सदैवारूढयौवनम् ॥ मन्दारपारिजातोदिकुसमैः कवलीकृतम् । अनर्थ्यमुक्ताहारैश्च तुलसीवनमालया। कश-यसमैतान्यामुयाहुण्यां विराजितम् । इत्तराभ्यांव था देवी समातिएं निरन्तरम् । अलकत्ताभिः सत्यादि महिपीभिः समारत्तम्। काठिन्दी सत्यभामा च मित्रविन्दा ।

·। ! तृतीयोऽध्यायः।--- चि सत्यवित् ।। सनन्दाचसशीला-चाजाम्बवती सलक्ष- णा एता महिष्यः संभोक्ताः कृष्णस्य परमात्मनः ॥ नाभि श्व राजकन्यानां सहस्रैः परिसेवितम् । तारकारतराजेच शो मितं निधिभितम् ॥ एवं ध्यात्वा हार नित्यमचयित्वाज पेन्मनुम् । शालग्रामे च तुलसीवने वा स्थाण्डिले टि.॥ स्मृत्वा जपेत् विसन्ध्यास षट्सहस्रं मनुं द्विजः । विष्णुतु ल्यवपुः श्रीमान्विष्णुलोकमयामयात् ॥ सर्वसिमियामा ति इह लोके परबचा विद्यार्थी वेणुगायन्तं जपेत् ध्याय- न ऋतुत्रयम् ॥जुहुयात् कुरुमैः शाघिद्यासिद्धिमया मुयात्। आयुष्कामी तु पूर्वाह्न वत्सरान् ह्ययुतं जपेत्॥ ध्यायेच्छिशुतनुं कृष्णं तिलहुलायुरामुयात् । कन्यार्थी तुजपेत्साय षोडशंत्र्ययुतं हरिम् ॥ ध्यात्वा सहस्र जुहु यालाजैर्मधुविमिश्रितैः । स्वियं लभेत् स्वाभिमां रूपी दार्यवती सतीम्॥ सम्पत्कामी जपेन्नित्यं मध्याह्ने तुझे तुत्रयम्। हारकोयां सधर्मायां रत्नसिंहासनस्थितम् ।। शङ्खादिनिधिती राजकुलैरपि ससेवितम् । हारादिष पणैर्युक्तं शवाद्यायुधधारिणम् ॥ध्यात्वा संपूज्य हौ मंच जपश्चायुत सन्यया। अजबिल्वदलैचापि होम मधुपिमिश्रितम् ॥ शोश्वती नियमाप्नोति कुचेरसरशो पात् । रूपलावण्यकामी तुरासमण्डलमध्यगम्।। ध्या यन् विमासंमयुतंजस्या लावण्यवान् भवेत् । ऐवं-क- ष्णमनोरस्य माहात्म्यं परिकीर्तितम् । अनेन्तान भग “चन्मन्लान् वक्तुं शक्यं न ते मया । घोराहं नारसिंहच वामनं तुरेगाननम् ॥ कमेणैव तु वक्ष्यामि यथावच्छृणु पार्थिच हुङ्कारं प्रथमं बीजं आयं वाराहमुच्यते॥पना ·यहहारीतसंहितायाम्। त् तु धरणीचीजं लक्ष्मीबीजं ततः परम् । बीच-बीजानादितः कृत्वा पश्चान्मन्ल प्रयोजनम् ॥ ओं नमो भगवते पश्चा इराहरूपाय भूर्भावः । सुचः पतयेति भूपतित्वं मे देहीति तदाप्यायस्वे ति॥ अङ्गुलीषु यथाङ्गेषु बीजेनायेन वै कमात् । यथा सन्न्यासचद्भूत्वा पश्चाद्यानं समाचरेतु ॥ दृहत्त सहग्रीवं इदंष्ट्र संशोधनम् । समस्तवेदवे दाङसाङ्गोपाङ्ग-युतं हरिम् ॥ रजताद्रिसमपरव्यं शतबा हुँ शतेक्षणम् । उहृत्यूदंष्ट्या भूमिं समालिङ्गय भुजैर्मुदा॥ ब्रह्मादिविदशैः सर्वैः सनेकाधैमुनीश्वरैः । स्तूयमान स मन्ताच गीय मानञ्च किन्नरैः ॥ एवं ध्याला हरिं नित्यं प्रातरष्टोत्तरं शतम् । जत्वा लोच भूपत्वं ततो विष्णुपु रंब्रजेत् ॥ नमो यज्ञवराहाय इत्यशक्षरको मनुः। उक्त बीजवयं पूर्व कृत्वा मन्त्र जपेद्बुधः ॥ मूलमन्लामिदं मा हु राहं मुनिपुङ्गवाः । एतमेव परं मन्लंजेवा भूमिपति भवेत् ॥ नित्यमष्टसहस्त्रं तुजपेहिष्णुं विचिन्तयन् । कमल बिल्वपत्रैर्वा जुहुयाच्च दशांशकम् ॥ एवं संवत्सरं जप्त्वा सा चौमो भवेद्वम्। राज्यं कृत्वा च धर्मेण पश्वाहिष्णुप दंब्रजेत् ॥ विधानं नारसिंहस्य मनोर्चक्ष्यामि सनत! । उगं वीर महाविष्णुंज्वलन्तं सर्वतोमुरम् ।। नृसिंह भीष णं भद्रं मृत्योर्मृत्यु नमाम्यहम् । ऑर्ष ब्रह्मानुष्टुपच्छन्दो. देवताच नकेशरी ॥ चतुश्चतुभ षषट्च षट्चतुश्च य- थाक्रमात् । शिरो ललाटै नेषु मुरबचाघिसन्धिषु, ॥ सायेषु कुक्षी हृदये गले पाचयेऽपि च । अपराने की, च न्यसेर्णान्यनुक्रमात् ॥ गायौर्दशाक्षरं यत्तु बहूङ्करं जपे त् सहन् । चिन्दुना सहितं यत्तु नृसिंह चीजमुच्यते ॥ों.

·तृतीयोऽध्यायः। १९५ गुलीषु तथाङ्गेषु न्यासन्तेनैव चोदितम् । नहीजमादितः रुत्वा मन्तं पश्चात्पयोजयेत् ।। औं नमो भगवते न- रसिंहाय ज्वालामालिने। दीर्घदंष्ट्रायाग्निनेत्राय सर्वरक्षो. माय सर्वभूतविनाशाय दहदह पेचपच रक्षरक्ष हूम्फट् स्वाहा। इति ज्वालामालिपाताल नृसिंहाय नमः॥बीजे. वन्यास: आंही क्षों को हूं फट् ॥ अस्य मन्लस्य ब्रह्मा र्ष पक्तिच्छन्दो नृसिंहो दैवतो सिंहास्यमिदं वीजेनैव- न्यासः। श्रीकारपू» नृसिंहोर्जियादुपरिस्थितः ।भिः सप्तहलो जप्तुः स्यान्महाभयनिवारणम् । अस्य ब्रह्माचं रुद्रश्च महादश्च महर्षयः। तथैव जगतिच्छन्दी देवताच नृकेसरी ॥न्यासंबीजेन कुर्वीत ततो ध्यानं नृपोत्तम!। मा. णिक्याद्रिसमप्रसं निज़रुचा सन्नस्तरक्षीगणम् जानुन्यस्त ऊराम्धुजं बिनयन रत्नोल्लसद्भूषणम् । बाहुभ्यां धृत्तश डू-स्खचक मनिशन्दंष्ट्रोल्लसत्स्वाननम् ज्वालाजिक मुदन- कैशनिचयं वन्दे नृसिंह प्रभुम् ।। उद्यकोटिरविमा नरह रिकोटिक्षपेशोज्वलम् दंष्ट्राभिः समुरखोज्वलं नत्वमुचैः दीधैरनेकैफजैः । निर्मिन्नोसरनायकन्तु शशकृत्सूर्य्या ग्निनेत्रत्रयम् विद्युजिहसाकलापभयदं चह्नि वहन्तं. मजे। कोपादालोलजिकै विस्तानिजमुखं सोमसूर्यानि, नेत्रपादादानाभिरक्तं प्रसभमुपरि संमिन्नदैत्येन्द्रगावम्। चक्र शङ्वं सपाशाङ्कुशमुसलंगदाशाई चाणान्वह न्तम् भीमं तीक्ष्णायदंष्टुं माणमयविविधाकल्पमीडे.न. सिंहम् ॥ महाभयविदं ध्यानं सौम्यमत्युदयेषु ची सौ चपर्ण मण्डपान्तस्थं पगं ध्यायेत्सकेसरम्। पञ्चास्यवद न भीमं सोमसूर्याग्निलोचनम् ॥ तरुणादित्यसङ्काशंकु- । mun ·१९६ रद्दहारीतसंहितायाम्। ण्डलाप्यां विराजितम् । उपेयन्यासं समुरचं तीक्ष्णदंष्ट्रवि- राजितम् ॥ च्यात्तास्य मरुणोष्ठच भीषणैर्नयनैर्युतम् ।सि हुस्कन्धानुरूपांसं वृत्तायतचतुर्फजम्॥जपासमाधिह स्ताजं पद्मासनसुसस्थितम्। श्रीवत्सकौस्तुभोरकं वन- मालाचिराजितम् ।। केयूराङ्गदहाराढ्यं नपुराण्यां विराजि- तम्। चकशापायवर चतुर्हस्तं विखं सारेत् ॥वामाझे संस्थितां लक्ष्मी सन्दी भूषणान्विताम् । दिव्यचन्दनलि- साङ्गी दिव्यपुष्पोपशोभित्ताम् ॥ गृहीतेपमयुगलमातुलु ङ्गकरां चलाम् । एवं देवी नृसिंहस्य वामाडोपरिसंस्थि- ताम् ॥ध्यात्वा जपेज्जपं नित्यं पूजयेच्च याविधि, पक्षी ही श्री श्री नृसिंहायनमः ॥ इमं लक्ष्मीनृसिंहस्य जपेत् सार्थदं मनुम् । अष्टोत्तरसहस्रं वाजपेत् सन्ध्यांसचा ग्यतः ॥ अरबण्डबिल्वपत्रैश्च जहयादाज्यमिश्रितैः । सर्वसि डिमयामोति षण्मासं प्रयतो भवेत् ॥ देवत्वममरेशत्वंग न्धर्वत्वं तथा नृप।। प्राप्नुवन्ति नरः सर्वे स्वर्ग मोक्षदु लाम्॥ यं यं कामयते चित्ते तं तमेचामुयाद् वम्। मार्षी तब गायत्री नरसिंहश्य देवता॥ तदेव बीजं शक्तिः श्रीमनोरस्य विधीयते। न्यासमायेन बीजेन चार्चनं तुल- सीदलैः।। पूर्वोक्तविधिना पीठे पूजयित्वा समाहितः। पू रितः पूजयाद्दिक्षु गरुडं शंकरं तथा॥शेषञ्च पायोनिन श्रियं मायां धर्ति तथा ।पुष्टिं समर्चयेहिक्ष ततो लोके- श्वरान् यजेत् ॥ महाभागवतं दैत्यनाशकं देवमग्रतःनए चं सम्पूज्य देशं नारसिंह सनातनम् ॥ तत्पदं समवानो- नि मुदितः सजनैः सह । करिधवलं देवं दिव्यकुण्डलभू- पित्तम् । किरीटकेयूरधरं पीताम्बरधरं प्रभुमा पयासन ·. । तृतीयोऽध्यायः। १९७ स्थं देवेशं चन्द्रमण्डलमध्यगम् ॥ सूर्यकोटिप्रतीकाशं पूर्णचन्द्रनिभाननम् । मेपलाजिनदण्डादिधारिणं बदुरूपि णम् ॥ कलधौतमयं पात्रं दधानं वसपूजितम् । पीयूषक लशेवामे दधानं हिफाजं हरिम् । सनकाद्यैः स्तूयमानं सर्वदेवैरूपासितम्। एवं ध्यात्वा जपेन्नित्यं स्वासनेच समाहितः। विष्णवै वामनायेति प्रणवादिनमोऽन्तकः। इन्द्रार्षञ्च चिराट्चन्द्रोदेवत्ता वामनः स्वयम् ।। सधाबी जं सदीर्घन्तु बीजमाद्यन्तु वामनम् । तेनैव तु षडडाचं न्यासं कुरीति वैष्णुवः ।। ध्यन्नं पायसं वापि जुहुया- प्रत्यहं द्विजः। औपासनाग्नौ जुयादष्टोत्तरशनं गृ ही। कुवेरसदृशः श्रीमान् भवेत्सद्यो न संशयः ।ओं नमो वैष्णवे पतये महाबलाय स्वाहा ।। इति वामन मिन्त्रः। स्मृत्वा चैविक्रमं रूपं जपेन्मन्न मनन्यधीः॥ मुक्तो बन्धाद्भवेत् सद्यो नात्र कार्या विचारणा । हीं श्रीं श्री चामनाय नम इति मूलमन्त्रः॥ ब्रह्मा चैव गायत्री देवत्ता च त्रिविक्रमः । न्यासं बीजेन जपवानष्टोत्तरसहर कम् ॥ इति वामनमन्लस्य जपादलयतिर्भवेत् । उद्गीथ- प्रणयोद्गीथसर्ववागीश्वरेश्वर।।। सर्ववेदमयाचिन्त्य ? सर्व शोधय मे पितः।। हूं ऐं हयग्रीवाय नमः॥ नित्या षं चैव गायत्री हयग्रीचौस्य देवता। न्यासं चीजेन रु साथ पश्चाधान समाचरेत् ॥ शरछशाङ्क-मनमश्ववक्र मुक्तामयैराभरणैरुपेतम् । रथाङ्ग-श-पाञ्चितबाहयुग्म जानुड्यन्यस्तकरं भजामः॥शखामः शङ्-स्वच क रसरसिजयोः पुस्तकं चान्यहस्ते विनव्यारव्यानमुद्रा 'लसदितरकरी मण्डलस्थ: सधांशोः । आसीन. पुण्डरीके

·-
--
वृहहारीतसंहितायाम् ।
तुरगपरशिराः पूरुषो मे पुराणः श्रीमानज्ञानहारी मन
सि निवसत्ता मृग्यजु:सामरूपः॥ एवं ध्यात्वाजपेन्मन्तं
सन्ध्यास विजितेन्द्रियः । सर्ववेदार्थतत्वज्ञो भवेदत्र न
संशयः॥ अष्टोत्तरसहसू या शतमष्टोत्तरन्तु वा । जपेच
जुहुयाच्चैवं साज्यैः शुभैः सतण्डुलैः। विद्यासिद्धिमया
भाँति षण्मासं दिजसत्तमः॥ अष्टादशानां विद्यानी र
हुस्पतिसमो भवेतू। सहस्त्रारं हूंफडित्येचं मूलं सौदर्श
नं मनुम् ॥ अहिर्बुभ्योऽ नुष्टुपास्य देवताच रुदर्शनम्।
अचकाय विचकाय सचक्राय तथैव च ॥ विचक्रायस
चकाय ज्वालाचकाय वैक्रमात् । षडङ्गेषु च विन्यस्य प
श्याझानं समाचरेत् ॥ नमश्चकाय स्वाहेति दशदिक्ष
यथाक्रमम् । चक्रेण सह बभ्रामीत्युक्त्या प्रतिदिशेत्ततः॥
त्रैलोक्यं रक्ष रक्ष इंफट् स्वाहेति चक्रमात् । अग्निप्रा-
कारमन्तोऽयं सर्वरक्षाकरः परः ॥ओं सर्भिस घूमध्ये
ह मुखे साहमधीयतः । रन्गुह्ये हन्तु जान्चीश्च फटू प
दहयसन्धिषु ॥ कल्पान्तार्कप्रकाशं विफवनमरिचलं ते
जसा पूरयन्तम् रक्ताक्षं पिङ्गाकेशं रिपुकुलमयम्भीमदं
ष्ट्राजहासम् । शङ्खं चकं गंदाझं पृथुतरमुसलं चापपा
शोशाढ्यम् विवाणन्दीभिराय मनसि मुररिपुं भाव
येचकसंज्ञम् ॥ ओं नमो भगवते महासदर्शनाय हूंफ़
ह। इति षोडशाक्षरं इति रुदर्शनविधानम्॥' ॥
ति हारीतस्मृतौ विशिष्टधर्मशास्त्रे भगवनमन्त्रविधा
नं नाम तृतीयोऽध्यायः॥
अर्थ वक्ष्यामि राजेन्द्र! विष्णोराराधनं परम् । प्रत्यूषे
सहसोत्याय सम्यगाचम्य वारिणा ।। आत्मानं देहमीश

·१९९ चतुर्थोऽध्यायः ज्न चिन्तयेत् संयतेन्द्रियः।। ज्ञानांनन्दमयो नित्यो निर्वि कारो निरामयः। देहेन्द्रियात्परः साक्षातृत्वञ्च विशा- स्मको.यहम् । अस्मिन् देशे वसाम्यस्य शेषभूतो हि शाहिणः ॥ शकशोणितसम्भूते जरारोगाद्युपद्रवे। मे दोरक्तास्थिमांसादिदेहद्रव्यसमाकुले ॥ मलमूवसापड़े नानादुरवसमाकुले । तापत्रयमहापल्लि दद्यमानेऽ निर्श शम् ।। इषणत्रयकृष्णाहिबाध्यमाने दुरत्यये। श्यामि पापभूयिष्ठे काराग्रहानो शुने । बहुजन्मबहु शगर्भवासादि दुःखिते। वसामि सर्वदोषाणामालय दुःखभाजुने । अस्मादिमोक्षणायैच चिन्तयिष्यामि के शवम् । वैकुण्ठे परमज्योम्ति दुग्धाब्धौ वैष्णवे पदे॥ नन्तभोगिपर्यो समासीनं श्रिया सह । इन्द्रनीलनितं श्याम चक्रशवंगदाधरमु॥ पीताम्बरधरं देवं पद्मप- जायतेक्षणम्। श्रीवत्सकौस्तुभोरस्कं सर्वाभरणाषि चिन्तायेत्वा नमस्कृत्वा कीर्तयेद्दिव्यनामभिः। सङ्कीर्य नामसाहस्रं नमस्कृत्वा गुरुनपि ॥ तुलसी का जनं गाञ्च संस्पृश्याथ समाहितः । दूराद्घहि बिनिष्क म्य शची देशे च निर्जने ॥ कर्णस्थ ब्रह्मसूत्रस्तु शिरः प्रात्त्य वाससा। कुर्यान मूत्रपुरीपेच धोनीच्छासवः र्जितः ॥अहन्युदङ्मुखो रात्रौ दक्षिणाभिमुरवस्तथा।स माहितमना मौनी-विणमूत्र विसृजेत्ततः ॥ उत्थाय त न्द्रितः शौचं कुर्यादयुतैर्जलैः । गन्धलेपक्षयकरं यथा सरच्यं मृदा शचिः ।। अर्धप्रसृतिमात्रन्तु मृदं दद्याद्य- थोक्तवत् । षडपाने विलिङ्गेतु सच्यहस्ते तथा दश। उ भयोः सप्तदद्याच तिमस्तिस्वस्तु पादयोः। आजङ्घान् .

·२०. वृद्धहारीनसंहितायाम्। मणिबन्धात्तु प्रक्षाल्य.शावारिणा। उपविष्टः शची देशे अन्तर्धानुकरस्तथा । पचित्रपाणिराचामेत प्रसृतिस्थ से चारिणा ॥ विः पाश्याङ्गुष्ठ मूलेन द्विधानमृज्य कपोल- को । मध्यमाङ्गलिभिः पश्योहिरोष्ठौ मजयेत्तथा ।। नासिकौष्टान्तरं पश्चात सपिलिभिरेवी पादौ हस्ती शिरश्चैव जलैः संमार्जयेत्ततः॥ अङ्गुष्ठतर्जनीभ्यां तु स्प शैनुद्दी नासिकापुरी। अङ्-ठानामिकाभ्यां तु चक्ष श्री वे जलैःस्पृशेत् ॥ कनिष्ठायष्ठनाभित्र तुलेन हृदयन्त- नः । सर्वोयलिमिः शिरोस बाहुमूले तथैव च । नामभिः केशवाद्यैश्च यथासव्यमुपस्पृशेत् । दिराचामेत्तु सर्व अविणचीत्सर्जने त्रयम्। सामान्यमेतत् सर्वेषा शौचं "तु हिगुणोदितम् ॥आचम्यातःपरं.मौनी दन्तान काष्ठेन शोधयेत् । पाङनुरखोदङनुरखो वापि कषायं तिक्तकण्टकम् कनिष्ठायमितस्थूलं हादशाङ्गुलमायतंः । पधिः तकूर्चेन तेन दन्तान्निकर्षयेत् ॥ अपां हादशगण्डूषैः वक संशोधयेद्दिजः । मुरचे संमार्जयित्वाथ पश्चीदा- नमन चरेत् । पवित्रपाणिराचम्य पश्चात् स्नान समाच रेत् ॥ नद्या तडागे रवाने वा तथा प्रस्त्रवणेजले । तुलसी मतिकां धात्रीमुपलिप्य कलेवरे । अभिमन्ल्य जलेपमा नमूलमन्लेण वैष्णवः। निमज्य तुलसीमिअं जलंस- म्नशियेत्ततः । आचम्य मार्जनं कुति कुशैः सतुलसी दः। पौरुषेणतु सूक्तेन आपोहिष्टादिभिस्तथा।। नि मज्याप्स जले पश्चाधिवारमघमर्षणम् । उत्थाय पु- नराचम्य पश्चादप्स निमज्य वै॥ मन्लेरत्न विचारत जपेद्ध्यायन् सनातनम् पिबेदुत्थाय नेनैव विचारम- ·चतुर्थोऽध्यायः। सिमन्वितम्। आचम्य तर्पयेद्देवान पितॄनपि विधानतः। -निष्पीड्य कूले वस्त्रंतु पुनराचमनं चरेत् । धौतवस्त्रं सो त्तरीयं सकौपीनं धस्थित्तम्। निचद्दशिरखकच्छस्तु दिरा चम्य यथाविधि ॥ धारयेदूई पुण्ड्राणि मृदा शुनाणि वैष्ण वः । श्रीकृष्णतुलसीमूलमृदा वापि प्रयत्नतः ॥ मन्लेणैचा- तिमन्न्याय ललाटादिषु धारयेत् । नासिकामूलमारण्य पि मयाच्छीपदाकृति ॥ सान्तरालं भवेत् पुण्ड् दण्डाकारंतु वाय था। ललारादि तथा पश्चाद्ग्रीयान्तं केशवादिभिः।नाम्नां द्वादशक्षि मूर्धि वासदेवं तलाम्बुना। पवित्र्याणिः युद्धात्मा सन्ध्यां कुर्यात समाहितः॥भादेशमात्रौ नैशेयौ साये मूल युती तथा अन्तर्गौ सपिमलो परिवं कारयेद् हिजोदे चार्चने जपे होमे कुर्याद्बाह्य पूधिवकम् । इतरे वर्तुलगन्धि देवं धर्मा विधीयते ॥ पथि दर्शाश्रिता दी ये दफ़ी यज्ञभू- मिषु। स्तरणासनूपिण्डेषु ब्रह्मयज्ञेच तर्पणे॥ पानझोजनको ले चधृतान् दनि विसर्जयेत् । सपधिषकरेणैव आचामेत्य यतो हिजः । आचान्तस्य शनिः पाणियापाणि स्तथा कुश: सन्ध्याचमनकाले तु धृतं न परिवर्जयेत् ॥अपसूताः स्मृता द भाः समिधस्तु कुशाः स्मृताः। समूलास्तु कुशा हयाः छिन्ना पाल्पगसंहिताः ॥ कुशोदकेन यह कान नित्यं संशोधयेद्धि जान पर्युषन्ति पापानि ब्रह्मर्च दिने दिने ॥ कुशासनं “संदा पूतं जपहोमार्चनादिषु । कुशेनैव कृतं कर्म सर्वमानन्त्य मभुते ।। तस्मात् कुशपवित्रण सन्ध्यां कुर्यात् यथाविधि। स्वगृह्योक्तविधानेन सन्ध्योपास्ति समाचरेत् ॥ध्यात्वा नारा यणं देवं रधिमण्डलमध्यगम् । गायन्याय॑ मंदद्याच जपन -कुर्वीत शक्तिमान् । सूर्यस्याभिमुखोजत्वा सावित्री नियता ·२०२ उदहारीतसंहितायाम्। मचानु । उपस्थानं ततः कृत्वा नमस्कुर्योत्ततो हरिम् ॥ नमी ब्रह्मणेत्यादि जपित्त्वाथ विसर्जयेत् । ततः सन्तर्पयेहिष्णु मन्नरत्नेन मन्सवितु ॥ शतवारं सहस्त्रं वा तुलसीमिश्रित जलैः । वैकुण्ठपार्षदं पश्चात्तर्पयेच्च यथाविधि ॥ अनन्तंदी पारेवादिदेवनानामनुक्रमात् । एकैकमञ्जलिं दत्त्वा पश्चा दाचमनं चरेत्। श्रीशस्याराधनार्थं चै कुर्यात् पुष्पस्य से अयम्॥ तुलसीबिल्वपत्राणि दूरी कौशेयमेव चा विष्णु: कान्तं मरुवकं केशाम्बुददलं तथा ॥ उशीरं जातिकुरूम कुन्दज्जैव कुरन्दकम् । शमीञ्चम्पाडून्दम्बञ्च च्युतपुष्पचंमा धचीम् ॥ पिप्पलस्य सेवालानि जाम्बवं.पाटलं तथा । आस्फो र कुटज लोभं कर्णिकारच्च किंशकम् ॥ नीपार्जुने शिंशप- ञ्च श्वेत किंधुकनामकम् । जम्बीरं मोतुलङ्गं च यूथिकारच ‘य तथा॥ पुन्नागंबकुल नागकेशराशोकमलिकाः। शतप अंच हारिद्रं करवीरं पियङ्गु च ॥ नीलोत्पलं तूपलव्वान न्यावर्तन कैतकम्। घरज स्थलपग्रंच सर्वाणि जलदानित्र ॥ तत्कालसम्भवं प्रेष्यं गृहीत्वाथ गृहं विशेत् । वित्तानादियु- से दिव्यधूपदीपैविराजित ॥ चन्दनागरुकस्तूरी कर्पूरामोद वासिते। विचित्ररचल्याचे मण्डपे रत्नपाठक विस्तीर्ण- पुष्पपर्यडे देव्या सहितमच्युतम् । सन्निधा वासने स्थित्या कुशे पद्मासने स्थितः॥प्राणायामविधानेन भूतंशाहिं वि धायच । प्राणायामत्रयं कृत्वा पश्चाद्ध्यानं यथोक्तचाप रच्योम्मि स्थितं देवं लक्ष्मीनारायणं पिम् । पराभिः शक्तिभि युक्तं भूलीलाविमलादिभिः॥ अनन्तविहगाधीशसैन्यायैःसु रसत्तमैः । चण्डायैःकुमुदायैश्च लोकपालेश्य सेवितम्य तुजं सन्दरा नानारतविभूषणम्। बीमाङ्कस्थथिया यु ·२०३ चतुर्थोऽध्यायका क्तंशयचक्रगदाधरम्। मन्लरत्नाविधानेन न्यासमुद्रादि कर्महत्। पञ्चौपनिषद न्यासं कुर्यात सर्वत्र कर्मस॥ओं मीशाय नमः परायेति परमेध्यात्मने नमः। ओं यां नमः प रायेति ततः पुरुषात्मने नमः॥ओं रां नमः परायेति ततोः विश्वात्मने नमः। ओवामनः परायेति स्वनिवृत्त्यात्मने नमः॥ ओलांनमः परायेति ततः सर्वात्मने नमः । शिरोनासायहृदय गुह्यपादेषु विन्यसेत् ॥ यथाक्रमेण सन्मन्नान् पञ्चांगेषु के मानन्यसेत् । तन्मुद्रयातदारांद्य दद्यादासनमेव च ॥ पाया चिमनःस्नानपाचाणि स्थाप्य पूजयेत् । पूरयित्वा शाज लंपाषु कुरुमैर्युतम्।। द्रव्याणि निक्षिपेत् नेषु मङ्गलानि यथाक्रमात । उशीरं चन्दनं कुष्ठं पाद्यपाचं विनिक्षिपेत् ॥ पि ष्णूत्क्रान्तञ्चू दूचि कौशेयान् तिलसर्षपान् । अक्षतांच फले पुष्पमध्यपाव विनिक्षिपेत् ॥ जातीफलज्ज कर्पूरमेलाजा चमनीयके मकरन्दं प्रवालञ्चारनं सौवर्णमेव च ॥ तानि दद्योत्स्नानपाचे धात्री सरत्तसं तथा। द्रच्याणामप्यलाभे तुलसीपत्रमेव च ॥ चन्दनंचा सवण्णं वा कौशेयं वा वि निक्षिपेत् । दर्शयेत् सरशेर्मुद्रां पूजयेत् कुसमजैः॥अं भिमन्त्य च मन्लेणधूपदीपैर्निचेदयेत् । अनन्तं चौद्धरण्या चादयोसांद्यादिकं तथा ॥ तत्पात्रक्षालनं कृत्वा तथा पुः पाञ्जलिंन्यसेत् । सौवर्णानि च रौप्याणि ताम्रकांस्यानि योजयेत् ।। पात्रोणामप्यलाओतु शङ्वमेकं विशिष्यते । शंड्वोदेकं सदा पूतमति मियतरं हेरेः॥ उद्दरिया जलं दद्यान्नापस शडू-पै निमज्जयेतू। अप्राक्षरेण मनुना में लरनंचवा.यजेत् ।। पाद्यायचिमनं दत्वा मधुपर्क-नि- दयेत् । पुनराचमनें दत्त्वा पादपीठं निवेदयेत् ॥ दन्नधा- ·३०४ उदहारीतसंहितायाम्। बनगण्डूपदपणालोचन तथा निवेद्याभ्यन्जनं तैलेनोहत्ती केशरञ्जनम् ॥ सखोष्णिनजलैः स्नानं पुनरुज्नं हरेत् । कुकुमेन हरिद्रेण चन्दनेन रुगन्धिना । उहहँ गन्धत्तौ- येनु स्नापयेच्च पुनस्ततः । स्नानपात्रोदकं पश्चादादायक समैःसह॥ पौरुषेण तु सूक्तेन स्मापयेत्कमलापतिम् । मा जयेच्छमावस्येण दीपैनौरोजयेत्तदा ॥ चपञ्चैवोपचीतन दद्यादाँभरणानि च । कस्तूरीतिलकं गन्धपुष्पाणि सरशी णिच । अन्तभिवेश्य देवस्य लक्ष्मी संपूजयेत्तथा ॥पार्च- योरईधरणी माहिष्यः पतिता स्तथा। विमलोत्कर्षणीत्यापः पूर्वमेव प्रकीर्तिताः ॥ चण्डादि द्वारपालांश्च कुमदादीस्तथा येन । नासदेवः सीरपाणिः प्रद्युम्नश्च उषापतिः। दिक्षकों- णेषु नस्पत्यो उस्मीरेधातिरतीउपादितीयावरणं परमाके शवायाः सशक्तयः । संकर्षणादयः पश्चान्मत्स्यकूर्मादयः- स्तिथा ॥ श्री: लक्ष्मीः कमला पना पपिनी कमलोलयागर मा षाकपेर्धन्या वृत्तिर्यज्ञान्तदेवता॥शक्तयः केशवादीनां संमोक्ताः परमे पदे । हिरण्या हरणी सत्या नित्यानन्दात्रयी सवा ॥ सगन्धा सन्दरी विद्या सशीलाच सलक्षणा। स डूर्पणादिमूर्तीनां शक्तयः समुदाहताः ॥ वेदा वेदवती धात्री महालक्ष्मीः सरपालया। भार्गवीच तदासीता रेवती सम्मि णीमभामत्स्यादिमूर्तीनां शक्तयः सम्प्रकीर्तिताः। एवं सशक्तयः पूज्योः केशवाद्याः सरेश्चराः ।। पश्चात्सश: क्तयः पूज्या चकेशन्स्पादिहेनयः। शपंचक्रगदां पयं शाईने मुसलं हलम् ।। वाणेच खड्गरेटं च च्छुरिका दि व्यहेतयः । भद्रा सौम्या तथा मायाजेयाच विजया शिवा सिमड-ला सनन्दाच हिना रम्या सरक्षिणी िशक्तयो- ·चतुर्थोऽध्यायः दिव्यहेतीनां पूजनीयाः सनातनाः॥ बहिलोकेश्पराः पूज्या:- साध्याश्च समरुद्गणाः । एवमावरणं सर्वमर्चयेत्परमात्मनः पुनरादिकं दत्त्वा धूपदीपनिवेदोत् ॥ मागुदीच्याच सं दर्श नागराजं नयापरे। पुरतो वै नयेत् यज्ञ पूजयेच्छक्ति भिः सह ॥ सेनापतेः सूत्रचती नागराजस्य-वारुणीम् । भद्रा अलां तथा यस्य पूजयेद्देष्णावोत्तमः ॥ गुगुलु महिषाक्षीच सालनिर्यासमेव च। अगलं. देवदारुञ्च उशीरं श्रीफलं तथा ॥हीवेरं चन्दनं मुस्ता दशाङ्गं धूपमुच्यते। गवाज्येन च सं योज्य दद्याडूपं संपासितम् । कापसिमा क्षौमञ्च शाल्म लीक्षारकोचम् । अम्भोज कोटज काशतूलिकाष्टाङ्गमुच्य -तें।गवाज्यं तिलतैलंबा कुरुमैश्च सवासितम्। संयो ज्य चह्निना.दीपं त्या विष्णोनिवेदयेत् ॥ नैवेद्यं श्रुम- हृद्यान्न पायसापूपसंयुतम् । फलैन भक्ष्यशोज्यैश्च पान- कैयञ्जनैः सह ॥ गवाज्यञ्च दधिक्षीरं शर्कराञ्च निवेदयेत् शई हविष्यं न सरूच्यं वै निवेदयेत् ॥ यच्छास्येषु निषिद्ध तु तत्पयनेन वर्जयेत्। कोद्रचं चौलफ लब्बया- वनालंतदासितम् ॥ निष्यावने मसूरच तुच्छधान्यानि स श:। फक्तं पर्युषितं तसं यज्ञेकणि वर्जयेत् ।। वर्जये दिारनालञ्च मद्यमांससमानि च । निर्यासान्वर्जयेत् सर्जा न्विना हिड्गु च गुग्गुलुम् ।। उचाकं मूलकं शीयु करजं -लशनं तथा। कुम्मीदलच पिण्याकं, श्चेत्तचन्ताकमेचच आपन नारिकाशाकं नालियरष्यमेव च । पिल्लज-श णपुष्पञ्च भूस्तुणं भौतिकंतथा कोशातकी विम्बफ मद्य मांससमानिनेअभक्ष्याण्यप्यशेषाणि वर्जयेद्यज्ञकर्मणि। कालिङ्ग कतकं पिल्लफडं जन्तुफलं तथा । वशाङ्कुरमजा- -- ·उदहारीतसंहितायाम्। चुच्च तालहितालके फले॥ अश्वत्थं पक्षनीपन वटमारग् चधं तथा। कलम्बिका च निर्गुण्डि मुण्डिवातकिर्म च । उप रेलवणञ्चैव श्चेत्तञ्च तीफलम् । नरपचतिकञ्चैव चि जिलनेति यततः ॥ विज्ञेयानि च भक्ष्याणि वर्जयेयज्ञ कमणि। श्लेष्मानकच विड्जानि प्रत्यक्षलवणं तथा॥ अधिदर्शा चगोक्षारमवत्साया स्तथापितम्। ओष्ट्र मेकशः फचैव पश्शनां पिड्फाजामपि ॥अतिदीर्ण तथा तकें कर निर्मथितन्दधि । ताम्मेण संयुतं गच्यं क्षीरञ्च लवणान्चि- तम् । हतं लवूणसंयुक्तं पयत्नेन पिवर्जयेत् । सूपान्मनः गुडान्नञ्च शर्करामधुसंयुतम् ॥ मरीचिमिअंदध्यन्न-पा यसान्नं फलैः सह। तुलसीदलसम्मिश्रजलैः सम्प्रोक्ष्य: चाग्यतः॥ अष्टाविंशतिवारन्तु मूलमन्वाभिमन्त्रितम् । मुं दान सौरोयीन्तां दर्शयेन्मन्समुच्चरन् ।। सधाब्धिममृत बीज चिन्तयन् परमात्मनः । दद्यात् पुष्यान्जलिं पआदेश वारं समाहितः । पेषणक्रियया पूर्वमन्नमस्मै निवेदयेतः। शतपारंजपेन्मन्नं घण्टाशब्दं निनादयन् ।जपेस्पीयूषंदै वत्यान्मन्लानेकायचेतसा । हरेफक्तचंतः पश्चाद्दयाहारि रुचासितम् ॥ पश्चादाचमनं दद्याजलैगन्धविमिश्रितः। अम्फ्यूचापौरुषस्यास्य सूक्तस्य सरसत्तमान्-॥ घिष्ण्यर्पित चतुर्भागं कमाइव्यस्य चापयेत् । अनन्ततायसेनेशपषि आणां निचेदयेत् ॥ तीर्थेन सहितं हव्यं पृथक् पानेषु नि. क्षिपेत् । सर्वेषां वारिपूर्चेण पश्चात् पुष्पाञ्जलिङ्केत् नीराजनंतनो दत्त्वा ताम्बूलञ्च निवेदयेत् । मणमेच ततो मत्या रम्यैः स्तोत्रैः शभोलयः॥ मसार्य,बाहुपादौ च रहेनाञ्जलिंना सह। स्तुवन् स्तुतिभिरेवं तु मणामो दीर्घ ।

·واهو चतुर्थोऽध्यायः । उच्यते ।। नत्वा दीर्घप्रणामैश्च स्तुत्वा स्तुतिभिरेषच । सर्वे श्व वैष्णवैमन्नैः कुर्यात् पुष्पांजलिं ततः ॥ सूक्तैश्च विष्णु दैवत्यैनमिभिः शाणिस्तथा। ततः शुभासने स्थित्वा ज पेन्मन्त्रमनुत्तमम् ॥ न्यासमुद्रादिपूर्वेण ध्यायेन्चै कमलेंक्ष णम् । अष्टोत्तरसहस्त्रं वाशतमोत्तरंतु वा ॥ जत्वा पु प्पाञ्जलिं दद्याद्यथाशक्त्या च मन्ततः। नमेद्योगेन देवेशं हृदिस्थं कमलेक्षणम्॥ मनसैचियित्वास्मिन् समाधी विर मत् सधीः । प्रातरौपासनं कृत्वा नत्र होम सेमाचरेत् ॥ आज्येन चरुणा वापि समिद्भिची च यज्ञियः । तण्डलैप्रेत- मिश्रर्या बिल्वपत्रैरथापि वा तिलै कुसमैापि यचैमि अक्षिरेच वा। यज्ञरूपं हरिं ध्यात्वा सर्ववेदमयं विभुम् ॥ दिव्याभरणसम्पन्नं शङ्खचक्रगदाधरम् । वरदं पुण्डरी काक्षंपामाइस्थधियं हेरिम्॥ यज्ञस्वरूपिणं वही ध्याय न मन्त्रहयेर्ने च । सुर्वैश्व चैष्णवैमन्नेरेकैकेनाहान तथा नामभिः केशवाद्यैश्च सूक्तै विष्णुप्रकाशकः वैकुण्ठ- पार्षदं सर्च हुत्वा चैव नतो चलिम्॥क्षिपेचतुर्विधान भूता नुद्दिश्यच नैनो भुषि। आचम्य पूजयेत्पश्चात्तदीयान से समाहितः । तेश्यः प्रणम्य भस्याथ सन्त पितृदेवताः। वेदमध्यापयेच्छत्त्या धर्मशास्यञ्च संहिताः ॥ साचिका नि पुराणानि सेतिहासानि वैष्णवः । सपिनिषदामर्थ सद्भिः सह चिचिन्तयेत् ॥ योगक्षेमार्थरहिन कु-च्छ- तथा यथार्हतः। ब्राह्मणाः क्षत्रिया पैश्याः शद्रा वाय थाक्रमम् ॥ आद्यास्पयो हिजा मोक्तास्तेषां वै मन्लस तक्रियाहो सवर्णेभ्यः सवर्णीस जायन्ते हि संजातयः। नेषां सङ्करयोगाच प्रतिलोमानुलोमजाः। विमानमूर्धा ·बदहारीतसंहितायाम्। भिषिक्तस्तु क्षत्रियायामजायत्त ॥ वैश्यायान्तु तथाम्बष्टोनि पादः शूद्रयाँ तथा। राजन्याद्वैश्ययान्तु माहिष्योगी तु तौ स्मृतौ ॥ शून्यां वैश्यात् तु करणस्थिरै तेऽनुलोमजाः। धिमायां क्षत्रियात् सूतः वैश्यादुवैदेहिकस्तथा ॥ चण्डाल स्तु तथा शूद्रात्सर्वकर्मस गर्हितः । मागधः क्षत्रियायां वै वैश्या क्षत्रान् तु शद्रतः ॥ शूद्रादयोगचं वैश्या जनया मास वै सतम्। रथकार करण्यान्तु माहिष्येण मजायते ॥ असत्सन्ततयो ज्ञेयाः प्रतिलोमानुलोमजाः। प्रतिलोमा स चैजाना गर्हिताः सर्वकर्मणाम् ॥ एतेषां ब्राह्मणाद्या श्रषट्कर्मस नियोजिताः । विकर्मस क्षत्रविशाचेकस्मि न शूद्रयोनिजः ॥ मनिग्रहञ्च वृत्त्यर्थं ब्राह्मणस्तु समाचरे । असदेवासतां मोक्तं निषिदं तहिवर्जयेत्॥ पाषण्डा: पतिताः पापास्तथैच प्रतिलोमजाः । कुलटाश्च विकम्मस्था असतः परिकीर्तिताः ॥ लवणं तिलकासं चर्माच पुसी सकम् । आयसं मधुमासन विषमन्नं तं रुजम् ॥ किलि पंगजेमुष्टुन सर्षपं जलमेव च । तृणकाष्ठन कूष्माण्डं शिं शपाञ्च विचर्जयेत् ॥ महिषीं गर्दाञ्चैव वाजिनञ्च तथापि कम् । दासीमजा यानरक्षा न पञ्चानहन्तुलाम् ॥एचया घ मसनद्रव्यं प्रयत्नेन विवर्जयेत् । धान्य पासांसि भू- मिन रुचण रत्नमेव च ॥ पुष्याणि फलमूलाचं सरे व्यं मुनिभिः स्मृतम् । सर्व परिगृहीया मिंधान्यं फलाधिकम्॥ भूमि यस्तु प्रगृह्णाति भूमि येस्तु मयच्छ ति। नाचुती पुण्यकाणी नियत्तौ स्वर्गगामिनी ॥धान्यं करोति दातारं प्रगृहीतारमेव चाधान्यं नृपवरम्भेष्ट! इह- लोके परनच ॥ तस्माद्यान्यं धरित्रीन्न प्रतिगृह्णीत सर्वतः । - ·चतुर्थोऽध्यायः। कुसमाधान्य एव स्यात् कुसम्भधान्यवान नृपः॥ शिलो- छेनापि वाजीवेच्छेयानेषां परो वरः । जीवेद्यायावरेणैवू विप्रःसर्वत्र सर्वदा॥ वर्जयित्वेव पापण्डान पतितांश्चान्यदै विकान् । कृषिणा वापिजीवेत सत्तां चानुमतेन वा नपा हयेदनडुहं क्षुधार्ने श्रान्तमेव च । तस्य पुंस्त्व महित्वे वा हयेद् दिजपुङ्गवः ॥ कमलोप मकुर्वन्चै कृषि कुर्चीत बैद्धि जः । हरेः पूजा यथाकालं कृषिलोपे समाचरेत् । न ब्रायं सन्त्यजेविम स्तथा यज्ञादिकर्मच । आपद्यपि न कुर्वीत सेवां चापिज्यमेव च ॥ असत्पतिग्रहं स्तेयं तथा धर्मस्य वि ऋयम् । अन्यायोपार्जितं द्रव्यमापद्यपि विपर्जयेत् ॥ भूत- काध्यापनं चैव सदासत्कर्मभावनम् । प्रीतये वासदेव स्य यद्दत्तमसतामपि । मेहाभागवतस्पेत्तित्सदित्युच्यते बुधैः॥ तापादीन् पञ्च संस्कारांस्तथाकारै स्विभिश्रुतः। रैरनन्यशरणो महाभागवतः स्मृतः॥ यक्षराक्षसभूतानां “तामसानां दिवौकसाम् । तेषां यत्पीतये दत्तं तथा यद्यपि वर्जयेत् ॥ बुद्धरुद्रौ तथा वायुटुंगिणसौरवाः । यमः स्कन्दी नैऋत्तश्च तामसा देवताः स्मृताः। एवं विशाइिंद्र- व्यस्य ज्ञालागृह्णीत सत्तमः ॥ कृषिस्तु सर्वचर्णान -न्यो धर्म उच्यते । प्रतिग्रहस्तु विप्राणां राज्ञां मापालनं नथा॥ कुसीदचेच वाणिज्यं विशामेव प्रकीर्तितम्। सेवा ‘निस्तु शूद्राणां कृषिर्ता सम्प्रकीर्तिता ।। अशक्तस्तु भये "द्राजा पृथिव्याः परिपालने ।जीवेद्यापि विशां वृत्त्या शद्धा "णांचा यथासुरवम् ।। कृषि तिः पाशपाल्यं सर्वेषांन नि -विध्यते। स्तेयं परस्त्रीहरणं हिंसा कुहककौशिके ॥ स्वीय घमांसलवणाविकचं पतितं स्मृतम् । अपकनिकृष्टानां - ज - ·२१० रावहारीतसंहितायाम्। जीवितं शिल्पकामभिः ॥ हीनन्तु प्रतिलोमानामहीन:महें लोमिनाम् । चर्मणयवस्थाणां हिंसाकर्मचानेजनम्॥मा णिक्यं वपनाग्निन्न मद्यमांसक्रिया तथा। सारथ्यं वाहः कानाञ्च रथानां भूतामपि ॥ एषमादि निषिद्ध यत्माति लोम्यं तदुच्यते। यसौम्यशिल्पं लोकेऽस्मिन् सौम्यं तंद नुलोमकम् । मृद्दारुशैललोहानां शिल्पं सौम्यमिहोच्यते। न्यायेन पालयेद्राजा पृथिवी शास्त्रमार्गतः । स्वराष्ट्रकृतध- मर्मस्य सदा षड्भागसिद्धये। राज्ञां राष्ट्रकृतं पापमिति धर्म विदो विदुः ॥ तस्मादपापसंयुक्तां यथा संरक्षयेद्भवम् । अग्निदङ्गर्दनोरं हिंसंदुत्तमेव च ॥धूर्त पतितमित्या- दीन हुन्यादेवाविचारयन् । अङ्कयित्वा श्चेपादेन गर्दो जाधिरोद्य वै॥ प्रवासयेते स्वराष्ट्रातु ब्राह्मणं पतितं नृपः। कुलंदा कामचारेण गर्मी भर्तृहिसकाम् ॥ निकृत्तकर्णना- सोष्ठी कला नारी प्रयासयेत् । न्यायेन देण्डनं राज्ञः स्वर्ग: कीतिविवर्धनम् । अदण्डयान दण्डयन राजा तथा दण्ड्या नदण्डयन् ।। अयशो महदामोति नरकंचाधिगच्छति । दिग्दण्डस्वेथ वाग्दण्डो धनदण्डोवधस्तथा। ज्ञात्वापरा, देशं च जनं कालमदोऽपिया। चयः कार्मच वित्तञ्च -दण्डं न्यायेन पातयेत् ॥ निश्चित्य शास्त्रमार्गेण विहद्भिः सह पा चिः । गुरूणां तु गुरुं दण्डं पापानांच उघोलघुम् । व्यवहा रान्यूयं पश्यन् कुनि सन्यैर्वृतोऽन्यहम् । मिथ्यापवादशु मर्थ पञ्च दिव्यानि केल्पयेत् ।। ज्ञात्वा शदेषु दिव्येषु शु हान्चै मानयेत्तथा। तन्मिथ्याशसिनं दुष्एं-जिह्वाच्छेदेन । ण्डेयेत् ॥अपद्रच्यादि हरणं परदाराभिमर्शन । यः कुर्या रतु चंसात् यस्य हस्तच्छेदः प्रकीर्तितः॥ यो गच्छेत् परदा ·A चतुर्थोऽध्यायः रांस्तुबलात्कामाचं वा नरः। संसहरणं कृत्वा लिङ्गच्छेद बादापयेत् ॥ दहेकदाग्निना देहं गुरुस्त्रीगामिनं तदोग ब्रह्मघ्नं च सुरापं वा गोस्वीबालनिषूदनम् ॥ देवषिमस्वह नरिं, शूलमारोपयेन्नरम् । दैवतं बाह्मणगान पितृमातृगु रंस्तथा ।। पादेन ताडयद्यस्तु तस्य तच्छेदनं स्मृतम् । तेषा मुपरि हस्तं तु दोष्णो श्छेदन्तुं कामतः॥ प्रत्येक दण्डनं फू यादुत्तस्य परस्त्रियाम् । चुम्बने नालुपिच्छेदो हौ हस्ती परिरमाणे । हस्तस्याङ्गुठिविच्छेदः केशादिग्रहणे स्त्रि यः। दाहयेत्तप्ततैलेन हस्तमुष्याच ताडनम् । सुरतं यो चमानस्य जिह्वाच्छेदं च कामतः । कामगिन्तेषु सर्वत्र ता ल्बो दहनं स्मृतम् ॥ दृष्या मुहुः प्रेरणेतु नेत्रयोः स्फो टनंचरेत् । मानकूटं तुलाकूट कूटसाक्ष्यकृतां नृणाम् ।।स हसंदापयेद्दण्डं वेत्त्या स्वस्थापनायने । येषु-केषुच पापेषु शरीरे दण्डने स्मृतम् ।। तेषु तेष्वङ्कनेनैव अक्षतो ब्राह्म णो व्रजेत् । पापानेचाङ्कयित्वास्य मुण्डयित्वा शिरोरुही न्। सर्वस्वहरणं कृत्वा राष्ट्रात सम्यक् प्रयासयेत् । अ वैष्णवंचिकुर्मस्थाहरिदासरशोजिनम् । ब्राह्मणं गोदक्ष- यानमारौप्यैव-विवासयेत् । न्यायेन पालयद्राजा-धर्मा षनाग माहरेन विभागमाहरेवान्याइनानू षड्- भागमैच च । गोभूहिरण्यवासोभिधान्यरतविभूषणैः॥पू जयेबाह्मणान् भन्या पोषयेच्च विशेषतः ॥ विम्बानि स्थापयहिष्णोर्यामेषु नगरेषु च । चैत्यान्यायतनान्यस्य रम्यान्येवन्तु कारयेत् । वरुपुष्पोपहारौघं भूधेन्चादि सः मर्पयेत् । इतरेषां सरोणांच वैदिकानाजनेश्वरः॥धर्मतः कारयेद् यश्च चैत्यान्यायत्तनानि तु। वापी कूपतडागादि . - ·२१२ रहहारीतसंहितायाम्। फलपुष्पवनानि च ॥ कुर्वीत सविशालोनि पूर्वकान्यपि पालयेत् । फलितं पुष्पितं वापि वनं छिन्द्यात्तु यो नरः॥ त डागसेतुं यो भिन्द्यात् तं भूलेनानुरोहयेत्। अग्निदं गर दंगो बालस्यीगुरुघातिनम् ॥ भगिनीं मानरं पुत्रीं गु रुदारान् स्नुषामपि । साध्वी तपस्विनी चापि गच्छन्तम- तिपापिनम् ॥ हिंस्त्रयन्लपयोक्तारं दाहयेद् पै कटाग्नि- ना। अदण्डयित्वा दुर्वृत्तान् तत्पापं पृथिवीपतिः॥ सम्पा प्य निरयं गच्छेत्तस्मात्तान देण्डयेत्तर्था । यः स्ववधिमं हित्वा स्वच्छन्देन तु वर्तयेत् ॥ तंदण्डयेवर्षशतं नाशये त्तहिदे शतम् । सवित्येषु पापेषु धनदण्डं पयोजयेत्।। पितेच पालयेत्यानु प्रजाश्च पृथिवीपतिः। पूजासंरक्ष णार्थाय संग्राम कारयेन्नृपः॥ तास्मन् मृत्युवेच्छेयो राज्ञः संग्राममूहनि । मृतेन लभ्यते स्वर्ग जितेन पृथिवी लि यम् ॥ यशः कीर्तिविध्यर्थं धर्मसंग्राममाचरेत् । मुक्तशी र्ष मुक्तवस्त्रं त्यक्तहेति पलायितम् ॥ न हन्याइंदिनं राजा युद्दे प्रेक्षणहज्जनान्। भग्ने स्वसैन्यपुञ्चे च संग्रामे वि- निवर्तिनः॥ पदे पदे समयस्य यज्ञस्य फलमभुते। नातः परत्तरो धर्मो नृपाणां नरशालिनाम् ॥ युद्धलब्धा मही शस्या दीयते नृपसत्तमैः । जित्या शवन्मही लब्ध्या लब्यां यत्नेन पालयेत् ॥ पालितां वर्धयेन्नित्यं चडांपाचे विनिक्षिपेत् । पानमित्युच्यते विपस्तपोनिधासमन्वितः॥ न विद्यया के चलया तपसां चापि पात्रता । श्रुतमध्ययनं शीलं नपइत्यु- च्यते बुधैः ॥ ईश्वरस्यात्मनश्यापि ज्ञानं विद्येति चोच्यते। तथाविधेषुपानेषु दत्त्वा भूमिं धनं नृपः ॥शासनं कारये सम्यक् स्वहस्तासवितादिभिः। उपजीव्योपसर्पञ्च रम्ये

·चतुर्थोऽध्यायः।
२१३
देशे नृपोत्तमः ॥ दुर्गाणि तत्र कुर्वीन जनकस्यात्मगुप्तये ।
तब कर्मस निष्णातान् कुशलान् धर्मनिष्ठितान् ॥ सत्यशी
चयुतान् शहानध्यक्षान् स्थापयेत् नृपः। अशीतिभागो
रद्धिः स्यान्मासि मासि सबन्धके। अबन्धके स्यादहिगुणं
यथा तत्कालमात्रकम् । लेरचयेत्तहणं सम्यक सममासादि
कल्पनैः ॥ देयं साधनिके पुरुषैस्विभिरेच तत् । नि
धनस्तु शनैर्दद्याद्यथाकालं योदयम् ॥ औइत्याहा ब
लाहातुन दद्याइनिने ऋणम् । दण्डयित्वैचतं राजाध
निने दापयेणम् ॥च्छिन्ने दग्धे थचा पने साक्षिभिः
परिकल्पयेत् । वस्नधान्यहिरण्यानां चतुस्थिहिराणादि
शिः॥न सन्ति साक्षिण स्तत्र देशकालान्तरादिभिः । शो
धयित्वा तु दिव्येन दापयेडानने ऋणम् ॥ मध्यस्थस्था
पितं द्रव्यं वर्धते न ततः परम् । कृते प्रतिग्रहे चाधौ पूर्वो
वैबलवत्तरः ॥ अवधिहि विधं प्रोक्तं भोग्यं गोप्यं तयैव
च। क्षेत्रारामादिकं भोग्यं गोप्यं द्रव्यमुपस्करम् ॥ गोप्या
धितोग्ये नोद्धिः सोपस्कारे तथापि ते। नटं देयं चिन
एञ्च द्रव्यं राजस्तारते॥ उपस्थित्तस्य भोक्तव्य आधि-
स्तेनोऽन्यथा भवेत् । प्रयोजने सति धनं कुलेऽन्यस्याधि
मामुयात् ॥नकालंकृतमूल्ये वा नत्र तिष्ठेदरद्धिकम् ।
विनाधारणकाहापि विक्रोणितमसाक्षिकम ॥ तंवनस्थ
मनारच्यायुधान्यमस्य न दीयते। तदा यदधिकं द्रव्यं प
तिदेयं तथैव च ॥न दाप्योड पहनस्यतराजदैविकत्तस्करैः।
न प्रदद्यात्तु तन्मोहात्स दण्ड्य श्चोरवत्तदा ॥ ददीत स्वेच्छ
या दण्डं दापयेद् वापि सोदरम् । याचितान्याहितं न्याया
निक्षेपादिष्वयं विधिः ॥ सराफामधूतकृतं वृथादानंत

·२१४ सदहारीतसंहितायाम्। थैव च । दण्डशल्कानुशिष्टच पुत्रो दद्यान्न पैतृकम् ॥पित रिपोषिते-ते व्यसनाधिष्ठित पिया। पुत्रपारण दे यं निल्नुते चाक्षिचोदितम् ॥ रिक्थयाही ऋणं दद्यायोषि याहस्तथैव च । पुत्रोन स्वाचितद्रव्यः पुत्रहीनस्तु रिक चिनः॥ प्रातिभाच्यं मृणं साक्ष्यं देयं तस्मै यथोचित्तम् । दीयते स्यामति वा धनिने तुरणं यथा॥ द्विगुणं तन दातव्यं दण्डं राहें च-तत्समम् । पुवादितिर्न दातव्यं प्रति शाच्यं मृणं स्त्रियाम् ॥ प्रतिपन्न स्त्रिया देयं पत्या चैवहि- यत् रुतम् । स्वयं कृतं तु यरणं नान्यस्त्रीदातुमर्हति ॥ प त्यै स्वकं धनं पुत्रा विभजेयुः सनिर्णितम् । मातृकञ्चेद् डं हितस्तदक्षाचे तु तत्सतः ॥ भगिन्यश्व प्रमुदिताः पैतृका दोहरेन्द्धनात् । न स्त्रीधनं तु दायादा विभजेयुरनापदि । पितृमातृसतानातृपत्यपत्याधुपागतम्। आधिवेत्तुनिः कायं च स्त्रीधनं परिकीर्तितमः॥ अपुत्रा.योषितश्चैव, भर्तच्या साधुवृत्तयः। निस्यिो व्यभिचारिण्यः प्रतिकू- लास्तथैव च ॥ नैव भाग:वनस्थानां यत्तीनां ब्रह्मचारि- णाम् । पाषण्डपत्तितानां च नचाचैदिककर्मणाम् ॥ विक्षः तवनजो जातः सवर्णो: यदि भागमाचा अविभक्त पि तकाणां पितृव्यात् भागंकल्पना ।। हैमोतॄणां मातृतश्च- कल्पयेहा समोऽपिया । विभक्तस्यास्य पुत्रस्य पुती.

·२१५ , "चतुर्थोऽध्यायः। सिताः। औरसो दत्तकच कीतः कृषिमएव च । क्षेत्रजः कानिकश्चैव दौहित्रः सत्तमः स्मृतः ॥ पिण्डजश्च परश्चैषां पूंचप्तिाचे परः परः। पुत्रः पौषश्च तत्पुत्रः पुषिकापुत्रएव च। पुबीच वातत्रैव पिण्डदाः स्युर्यथाक्रमात् । एबंध मैण नृपतिः शासयेत्सर्वदा प्रजाः ॥ यदुक्तं मनुना धर्मव्यू चहारपदं प्रति । विलोक्य तञ्च विहद्रिचीतरागैर्धिमत्सरी विमृश्य धर्मविद्भिश्च विमलैः पापभीरुभिः । धर्मेणैव स दी राजा शासयेत् पृथिवी सकाम् ॥ विपरीतां दण्डये या कोयनाशनम् । अस्या अपि देण्याथै शारूपमार्गपि रोधिनः। राजधर्मोऽयमित्येचं प्रसङ्गगत् कथितो मया। का त्यायनेन मनुना याज्ञवल्क्येन धीमता॥ नारदेन च सम्प्रो- तं विस्तरादिदमेव हि । तस्मान्मया विस्तरेण नोक्त मत्र नु' पोत्तम!॥ परं भागवतं धर्म विस्तरेण ब्रवीमि ते। विष्णों रस्त्यर्चनं यत्तु नित्यं नैमित्तिकं नृप।। यदाह भगवान् धातु, स्तेन स्वायम्भुवस्य च ॥ नारदस्य च मे सम्यक् तूदद्यकय यामिते ॥ इति हारीतस्मृती विशिष्ट्रधर्मशास्त्रमा तम्फाल भगवत्समाराधनविधिर्नाम चतुर्थोऽध्यायः॥ "अम्बरीष उवाच। भगवन् ! ब्रह्मणा यत् तु सम्पो तं स्यान्मनोः पुरा। तत्सर्वं परमं धर्म वक्तुमर्हसि मैऽनघ! महारीत उवाच। सर्गादौ लोककर्तासौ भगवान् पास- भावः । मन्वादिप्रमुवान विमान ससृजे धर्मगुप्तये॥ मनु भृगुशिष्ठश्च मरीचिर्दत एव च । अङ्गिराः पुलहश्चैव पु. उस्त्यो त्रिर्महातपाः ॥ वेदान्तपारगातेच तं प्रणम्य जग द्गुरुम् । भगवन् ! परमं धर्म भवचन्धापत्तये॥ वद सर्व मशेषेण श्रोतुमिच्छामहे वयम् । इत्युक्तं स हिजैः सोऽपि .

·बहारीतसंहितायाम्। ब्रह्मा नवाजनार्दनम् ॥ वेदान्तगोचरं धर्म तेषां वक्तं पचन मे। सर्वेषामेवलोकानां स्रष्टाधाता जनार्दनः ॥ सर्ववेदान्त तत्वार्थसर्वयज्ञमयः पशुः । यज्ञो वै विष्णुरित्यत्र प्रत्यक्ष श्रूयते ऋतिः ॥ इज्यते यत् तमुद्दिश्य परमो धर्म उच्य- ते। भगवन्त मनाद्दिश्य इयत्ते यत्र कुन्नू वै॥ तम हिंसाफल पापं भवेदन विगहितम् । तस्मात सर्वस्य यज्ञस्य भोक्तारं पुरुषं हरिम् ॥ध्यात्त्वैवजुहयात्तस्मै हव्यं दी हुताशने।मु खमग्निर्भगवतो विष्णोः सर्वगतस्य वैतस्मिन्च यज- नित्यमुत्तमं मुनिसत्तमाः।। यजेहिषमुरचे शक्त्या जलमन्नं फलाधिकम् ॥प्रीतये वासदेवस्य सर्वभूतनिवासिनः । त मेव चार्चयेन्नित्यं नमस्कुर्यात्तमेवहि ॥ ध्यात्वा जपेत्तमेचे शं तमेव ध्यापयेइदि। तन्नामैव प्रगातव्यं वाचा वक्तव्य मे वच॥ व्रतोपचासनियमान तमुद्दिश्यैव कारयेत् । तत्सम पितभोग: स्यादन्नपानादिशक्षणैः । मतिः स्वार्थः सदारे घु नेतरम् कदाचन। न हिस्यात्सर्वभूतानि यज्ञेषु विधिना बिना। सोऽहं दासी भगवतो मम स्वामी जनार्दनः । एवं प्रतिवेदस्मिन् स्वधर्मः परमो मतः॥ एष निष्कपटकः पन्था तस्य विष्णोः परं पदम् । अन्यन्तु कुपथं ज्ञेयं निर यमाप्तिहेतुकम् ॥ भगवन्त मनुद्दिश्य यः कर्म कुरुते नरः स पाषण्डीति विज्ञेयः सर्वलोकेषु गर्हितः। यो हि विष्णुंप रित्यज्य सर्वलोकेश्वरं हरिम् । इतरानचते मोहात्स लौंका . यतिकः स्मृतः॥ उक्तं धर्म परित्यज्य यो यधर्मच चर्ततेप तितः सत्तु विज्ञेयः सर्वधर्मवहिष्कृतः ॥ यः कर्मकुरुने चित्री पिना विष्णवर्चनं कचित। ब्राह्मण्यावश्यते सय अण्डाल- बंसगच्छति ॥ ब्राह्मणी वैष्णचो विमो गुरुरय्यश्च वेदवित्।

·.२१७ पञ्चमोऽध्यायः। पायेण च विद्येत नामानि क्ष्मासरस्य हि ॥ तस्मादवैष्ण चत्त्वेन चिप्रत्वाद् श्यते हि सः। अर्चयित्वापि गोविन्द मिनरानर्चयेत् पृथक् ॥ अवैष्णवत्वं तस्यापि मिश्रा- तया भवेद्भवम् । भोक्तारं सर्वयज्ञानां सर्वलोकेश्वरंह रिम्॥ ज्ञात्वा तस्लीतये सानू जुहुयात्सततं हरिम् । दानं तपश्च यज्ञश्च विविधं कर्मकीर्तितम्॥ तत्सर्वं भंग चस्पीत्यै कुर्वीत रूसमाहितः । तस्मात्तु वैष्णवा विप्राः पू जनीया यथा हरिः॥येतु बेहेत्तुकं वाक्यमाश्रित्यैव स्वचा गबलात्। वैष्णचं प्रतिषिध्यन्ति ते लोकायतिकाः स्मृताः यो यत्तु वैष्णवं लिङ्गं धृत्वा च तमसा वृत्तः । त्यजेचेद्दैन ष्णवं धर्म सोऽपि पाषण्डतां ब्रजेत् ॥ तस्मात्तु वैष्णवो भू स्वा वैदिकी रत्तिमाश्रितः । कुनि भगवतीत्यै कुर्याद्य ज्ञादिकर्म यत् ॥ नहिशिष्टमिति मोक्तं सामान्यमितरं स्मृ तम्। फलहीनो भवेत्सातु सामान्या वैदिककिया। तो यर्जितचापीय निरर्था भवति भवम् । नैसर्गिकन्तुजी • चानां दास्यं विष्णोः सनातनम्। तहिना वर्तते माहा- दात्मचारः सनातनातू । तस्मात्तु भगद्दास्यमात्मना श्रुतिचोदितम् ॥ दास्य विना कृते यत्तु तदेव कलुषं शव त्। विशिष्टं परमं धर्मदास्यं भगवती हरेः॥ ऋष येऊचुः । कथं दास्यं हि तवृत्तिः कथं नैसर्गिकं नृणाम् । तत्सर्वं हि तत्वेन लोकानुग्रहकाम्यया॥ ब्रह्मोवाच । सदर्शनोपुण्ड्राणिधारण दास्यमुच्यते। तदिधि- दिकी याच तदाज्ञा चोदिता किया। तत्राप्याराधनत्वेन कत्ता पापस्य नाशिनी। निरूपणत्वादास्यस्य धार्य चक्रम हात्मनः ॥ अङ्गत्वात् सर्वधर्माणां वैष्णवत्वाच धर्मतः ।

·रबहारीतसंहितायाम्। कर्म कुर्याद्भगवतस्तस्मै राज्ञा मनुस्मरन् । विधिनैव मतप्ते न चक्रेणैवाडून्येभुजे। तथैच विनयादाले पुण्डं शत्रतरं मृदा॥ विश्यादुपचीतन्तु सव्यस्कन्धे विधानतः । कण्ठे पद्मा क्षमालाच कौशयं दक्षिणेकरे। उसे चिह्न धिना विषो न का वेहि कथनन। न लोकर्मणां सिद्धिं वैदिकानां विशेषतः॥ आश्रमाणां चतुर्णान स्त्रीणाञ्च श्रुतिचोदनात् । अन्येचक शड्याभ्यां पत्तप्तायां विधानतः । एकैकमुपवीतन्तु, य- तीनां ब्रह्मचारिणाम्। गृहिणाञ्च वनस्थाना मुंपनीनद्दयं स्मृ तम् ॥सोत्तरीयं त्रयं वापि वियाछुपातन्तुना । त्रयमूर्य इयं तन्तु नन्नुवयू मनोरतम् ॥ पिच्च ग्रन्थिनैकेन उपवी- 'तमिहोच्यते। अकासिकौशय क्षौमशोणमयानि च॥त नूनि चोपवीतानां योज्यानि मुनिसत्तमाः।। सर्वेषामप्यला भेतु कुर्यात् कुशमयं द्विजः ॥ ऐणेयमुत्तरीयं स्याहनस्थ ब्रह्मचारिणाम् । शुक्लकाषायबसनें गृहस्थस्य यतेः कमान् । उक्तालामेषु सर्वेषाफुशचीरं विशिष्यते। मौज्जी वै मेख लादण्डं पाठाशं ब्रह्मचारिणः ॥बयस्तु पैणचा दण्डा यते: काषायवाससी। कुशचीरं चन्फलं वा वनस्थस्य विधीयते । कटीभूवन कौपीनं महच्च शक्लचाससा। कुण्डले चाल. लीयानि गृहस्थस्य विधीयते ॥ मुण्डिनी सूक्ष्मशिस्विनी य सन्नेवासिनावुभौ । वानप्रस्थो यनिर्चा स्यान्सदा वैश्मश्रु रोमधत् ।। सफेशी सशिरयो वा स्याद्गृहस्थः सौम्यप- वान् । यतिश्च ब्रह्मचारीच उभी शिक्षाशनौ स्मृतौ ॥शाक मूलफलाशी स्याइनस्थः सततं द्विजः । कुसलकुम्भाधान्यो वा वाहिको पा भवेद्गृही। प्रतियण सौम्येन जीया याचरेण वा । यस्त्वेकं दण्डमालम्च्य धर्मब्राझं परित्यजेन्॥ .

·पञ्चमोऽध्यायः। २१९ विकर्मस्थो भोहिमः सयाति नरकंक्रवमू-। शिवायज्ञोप चीतादि ब्रह्मकर्म यतिस्त्यजेत् ॥ सजीवं नैव चण्डालो मू- तश्चानोऽभिजायने। स्वरूपेणैव धर्मस्य त्यागो हानि ध्रुवम् ॥ कर्मणां फलसन्त्यागः सन्न्यासः सउदाहृतः । अनाभितः कर्मफलंकृत्यं कर्म समाचरेत् ॥ स सन्यासी चं. 'योगी च स मुनि:सात्विकःस्मृतः । तुभ्यर्थ दासदेवस्य धर्म चै यः समाचरेत । स योगी परमैकान्तं हरेः पियत्तमो भवेत् । मोहाद्यास्यं चिना विष्णोः किनिकर्म समाचरेत् ।। नतस्य फलमानोति तामसी गतिमभुते। हित्वा यज्ञोपची तन्तु हित्वा चक्रस्य धारणम् ॥ हित्वा शिरसोर्ध्वपुण्ड्रेच वि प्रवाळश्यते ध्रुवम् । पञ्चसंस्कारपूर्वेण मन्तमध्यापये गुरुः ॥ संस्काराः पञ्चे कर्जव्याः पारमैकान्त्यसिद्धये। मतिस, म्वत्सरं कुर्य्यादुपाकर्म ह्यनुत्तमम् ॥ सर्ववेदवत कता तत्र सम्पूजयेद्धरिम् । दद्यादबोपवीतानि विष्णाचे परमात्मने ॥ ब्राह्मणेभ्यश्च दत्त्वाथ विश्श्यात स्वयमेव च । तदग्नी पूज्य सन्तयं चक्रञ्चैयाङ्क येद्मजे॥ एवं प्रात्यानिकं धार्यमुपची तं सदर्शनम् । पुण्डास्तु प्रतिसन्ध्यन्तु नित्यमेव च धार- येत् ॥ हारवयुद्भवं गोपीचन्दनं चेङ्कटौद्भवम् । सान्तरालं मकुवत पुण्ड्रे हरियदाशति । डिकाले विशेषणकर्ता भोक्ता च धारयेत् । अर्थं पञ्चकतत्वज्ञः पञ्चसंस्कारदी- क्षितः॥ महाभागेवतो विभः सततं पूजयेद्दरिम् । नाराय- गः परंब्रह्मा विप्राणां दैवतं सदा । तस्य भक्तापशेषन्तु पाचूनं मुनिसत्तमाः ।। हरिफक्तोऽपि दद्यापितुणाचं दिवौकसाम्॥ तदेव जुहुयाद वह्नौ भुञ्जीयात्तु तदेव हि । हरेरनर्पितं येत्तु देवानामर्पितञ्च यत् ॥ मंघमांससमं प्रोक्तं ·वृन्दहारीतसंहितायाम्। ताजीयात्कदाचन । हरेः पादजलं पाश्यं नित्यं नान्य दिवौकसाम्॥ सराणामितरेषां तु फलपुष्पजलादिकम् । निर्माल्यम प्रोक्तमस्पृश्यं हि कदाचन ।। विधिर्येष दि जातीनां नेतरेषां कदाचन । शिवार्चनं त्रिपुण्डुञ्च शूद्राणां तुं विधीयते ॥ तदिधानामिदं येच विषाःशिवरायणाः। ते वै देवलका ज्ञेयाः सर्वकर्मचहिष्कृत्ताः ॥ भैरवानसास्तुयेवि प्राः हरिपूजनतत्पूराः। नते देवलका ज्ञेया हरिपादाजसंश्रया त्॥नापत्य हरेर्द्रव्यं ग्रामार्च नपरो भवेन् । भत्त्या संपू ज्य देवेशं नासौ देवलेकः स्मृतः ॥ भत्तया योऽप्युयेद्देवं- यामार्च हरिमव्ययम् । प्रसादतीर्थस्वीकारान्नासौ देवलकः स्मृतः ॥ शपचकोर्ध्वपुण्डादिधारणं स्मरणं हरेः । तन्ना मकीर्तनबैचे तत्पादाम्बुनिषेणम् ॥ तत्पादवन्दनचैव तं निवेदितमोजनम् । एकादश्युपपासम्म तुलस्यैवार्चनं हरे॥ तदीयानामर्चनचे शक्तिर्नचविधा स्मृता। एतैर्नवविधैर्यु तो चैष्णवः पोच्यते बुधैः ॥ एतैर्गुणविहीनस्तु न तु विनों न वैष्णवः । कर्मणा मनसा वाचान प्रमायेज्जनार्दनम् ॥भक्तिः सा साखिकी ज्ञेया सवेदव्यक्षिचारिणी। नान्यं देवं नमस्कुन्निान्यं देवं प्रपूजयेत् ॥ नान्यप्रसाद भुञ्जी जनान्यदायतनं पिशेन् । न विपुण्डु तथा कुर्य्यापच्याका रं जगत्रयम् ॥ यतिर्यस्य गृहे भुङ्क्ते तस्य मन्ते हरिस यम्। हरिय॑स्य गृहे भुङ्क्ते तस्य भुङ्क्ते जगचंयम्॥ म हासागवतो विषः सततं पूजयेद्दरिम्पान्नकाल्यं विधा नेन निमित्तेषु विशेषतः ॥ अप्स्वगौ हृदये सूर्ये स्थाण्डि लेप्रतिमासच । षषु तेषु हरेः पूजा नित्यमेव विधीयते ॥ मानकाटे तुसंमाप्तनद्यां पुण्यंजले शुफो। ध्यात्वा नारा ।

·पञ्चमोऽध्यायः। यणंदेवं नागपर्यङ्क-शायिनम् ॥ हादशानुन मनुना सोऽर्च यित्वाऽक्षतादिभिः । अष्टोत्तरशतं जप्त्वा ततः स्नानं समा- चरेत् ॥एनदप्यर्चनं मोक्तं ब्राह्मणस्य जगत्पतेः। होमकाले तु सततं परिस्तीर्यानलं शुभम् ॥ यज्ञरूपं महामानं चिन्त येत् पुरुषोत्तमम् । साङ्गत्रयीमयं शुवादिच्याङ्गोपाङ-शो- भितम ॥ सर्वलक्षणसम्पन्नं शदजाम्बूनदमनम्। युवानं पुण्डरीकाक्षं शङ्मयचक्रधनुर्धरम् ॥ सर्वयज्ञमयं ध्याये- हामाङ्कत्रितपञया। सम्पूज्य चोक्षनरेव पश्चाडोमं समा चरेत् । प्राणाग्निहोत्रसमयै सम्यगाचम्य चारिणा । कुशा सने समासीन भाग्या प्रत्यक्षुखोऽपि वा। पतिष्यासन- मात्मानं प्राणायाम समाचरेत् ॥ मन्लेणोद्बुध्य हृदयपङ्क जं शरान्वितम्। तस्मिन्बार्कशीतांशुचिम्चान्यन पिर्चि न्तयेत् ॥ संक्षिरमयं दिव्यरन पीठं तदुत्तरे। तन्मध्ये ष्टदलं पेयं ध्यायेत्कल्पतरोरधः । वीरासनसमासीनं त- स्मिन्नीशं विचिन्तयेत् । स्निग्धदूर्वादलश्यामं सन्दरं भू. षणैर्युतम् ॥पीताम्बरं युगनं च चन्दनस्त्रग्विभूषितम्। शरयासनं रनपद्यामानधिकरदयम् ॥ स्निग्धवर्ण मे हावाहुं विशालोरस्कमव्ययम्। चकशडू-खगदावाणूपा णि रघुबरं हरिम् ॥ जानकीलक्ष्मणोपेतं मनसैचार्चयेहि अम्। मन्वयेनाचयित्वा जत्वा चैव षडक्षरम् ॥ पश्चाद् वैजुहुयात् पने प्राणानभ्यर्च्य तं पुनः । ध्यायन्यै मनसा विष्णु सर फजीत पाग्यतः॥ एवं हृद्यर्चन विष्णोरुत्तम मुनिसत्तमाः।। अत्यन्ताक्षिमता विष्णो हत्पूजा परमा- त्मनः॥ सन्ध्याकाले तु सम्प्राप्ते ररिमण्डलमध्येगम्। हिर ण्यगई पुरुषं हिरण्यवपुषहरिम् ॥ श्रीवत्सकौस्तुभोरः ·२२२ वहारीतसंहितायाम्। स्कं वैजयन्तीविराजितम् ।शडूपचकादिभिर्युक्तं भूषितैर्दो भिरायतैः ॥ शक्लाम्बरधरं विष्णु मुक्ताहारी भर्षितम् । ध्यात्वा समर्चयेदैवं कुसमैरक्षनैरपि । प्रणवेन चे सावि- व्या पश्चात् सूक्तं निवेदयेत् । ध्यायन्नेवंजपेहिष्णुं गाय श्री भक्तिसंयुतः ॥ तयैवाभ्यर्च्य गोविन्दं नमस्कृत्वा विव जयेत् । एवमत्यर्चयेद्देवं त्रिसन्ध्यास तथा हरिम्॥ वैश्य देवासाने तु पुरस्तादू चै विभावसोः । उपलिप्य स्थण्डि ले नु.जुहुयाद्भक्तिकर्म तन् ॥ध्यात्वा सर्वगतं विष्णुंघन श्यामं सलोचनम्। कौस्तुभोद्भासितोरस्कं तुलसीचन- मालिनम् ॥ पीताम्बरधरं देवं रत्नकुण्डलुशोभितम् । हरि चन्दनलिप्ता पुण्डरीकायतेक्षणम् । मौक्तिकान्वितनासा ग्रजगन्मोहनविग्रहम् । गोपीजनैः परिमृतं वेणुं गायन्तम च्युतम् ॥ध्यात्वा कृष्ण जगन्नाथं पूजयित्वा यथाविधि। जुहुयाइरिचक्र नद्देवानुद्दिश्य सत्तमाः । ॥जवा कृष्णमे- नु पश्चादश्यय॑ मनसा हरिम् । आचम्य प्रयत्तो भूत्वा ने मस्कृत्य विसर्जयेत् ॥ स्थाण्डिले त्य-नं विष्णोरेचं कुर्या विधानतः । विसन्ध्यास्वर्चयेद् विष्णु प्रतिमास विशेषतः ॥ सवर्णरजतायै च शिलादिनाऽपि वा। कृत्वा बिम्ब हरेसम्यक् सचियवशोभितम् ॥ सर्वलक्षणसम्पन्नं स युधसमन्वितम्। ततोऽधिवासनं कुर्य्याधिरावं शुद्धचा रिषु। तत्राचये हिंधानेन जपहोमादिकर्मभिः। स्माप्य प ज्यामृतैर्गव्यैस्तदा मन्लजलैरपि। यूजपेयां समारोप्या पू जयेत्तत्र दीक्षिनः । मङ्गलद्रव्यसंयुक्तेः पूर्णकुम्भः समन्धि- नः। शराचैव्यसम्पूर्णैः पत्ताकैस्तोरणादिक्षिः। कुमोषुया सदेवादीन् सरान सपूजयेत् क्रमात् ॥ चारुदेवो यीच- ·२२३ पचमोऽध्यायः। स्तथा सङ्कर्षणो विभुः। महाचराहः प्रद्युम्मी नारसिंहस्त थैव च ॥ अनिरुद्धो वामनश्च पूजनीया यथाक्रमात्। त स्य पूर्णशरापेषु लोकेशानयेत्ततः॥मध्ये तु वारुणंकु ममं पञ्चरत्नसमन्वितम् । पूजयेद्गन्धपुष्पायैत्विास्मि न जलशायिनम् ॥ ततः संपूजयेद्देवं धान्योपरि निधाय चे॥ध्याघ्रचर्म समास्तीर्य तस्मिन कौशेयवाससि।नि वेध पूजयेद् विम्यं मूलमन्लेण वैष्याच ॥ तोरणेषु चतु दिक्षु चण्डादीनयतु तदा। कुमुदादि सरान् दिक्षत था धर्मादिदेवताः ॥ संपूज्य विधिना तस्मिन् पश्चाडोम समाचरेत् । आग्नेयं कल्पयेत कुण्डं मेपलाधुपशीक्षित- मु॥ अश्वत्थाद्वा शमीगर्भादहित्याग्नी विनिक्षिपेत् । वैष्णवस्य गृहाहापि समानीयानलं दिजः॥ गृह्योक्तविधि नेचा प्रतिष्ठाप्य हुताशनम् । इध्माधानादि पर्यन्तं कृ- वा होम समाचरेत् ॥ पायसेन गवाज्येन निलैत्री हिभिरे चच। चतुर्भिर्वैष्णवैः सूक्तैः पायसं जुहुयाहापिः॥ हिर प्रयगर्भसूक्तैन श्रीसूक्तेन तथैव च । अहँ रुभिरिति चंग पाज्यं जुहुयात्ततः । लमग्ने युभिरिति चे सूक्तेन पत्यूच- लिभिः। अस्य पामेति सूक्तेन प्रत्यूचं बाहिभिस्तथा। अग्निं तरोधितिभिः सूक्तेन पत्यूचं नथा। समिडिः पि प्पलीरौद्रे होतच्यं मुनिसत्तमाः!॥ अष्टोत्तरसहस्रं वाश ‘तमष्टोत्तरं तुवा। होतव्यमाज्यं पश्चात्तु तथा मन्लचतुष्ट- यम्॥ चैकुण्ठपार्षदं होमं पायसेन तेन वा। समाप्य हो मंहविषः शेष तस्मै निवेदयेत् । चतुमन्लांश्चतुर्वेदाश्चतु दिक्षु जपेत्तनः ॥ तवजागरणं कुर्याद्रीतपादिखनूनकैः। रजन्यां तु व्यतीतायां स्नात्वानद्यां विधानतः ।। चैकुण्ठ- ·२२४ उन्हहारीतसंहितायाम्। नर्पणं कुर्य्याविनाशाह्मणैः सह। तर्पयित्वा पिवन दे चान्वाग्यता भवनं विशेत् ॥ आचम्य पूर्वन पूजां कला होमं समाचरेत् । जुहुयाब्रह्मणः स्तुत्य सूक्तैश्य घनपा यसम् ।। पौरुषेण सूक्तेने श्रीसूक्तेन तथैव च । वैकुण्ठ पार्षद इत्या कर्मशेष समापयेती नयनोन्मीलनं कुर्य्या- न समुहूर्तेण वैष्णचः। महाभागवतः श्रेष्ठः सूक्ष्महमश लोकया। येनैच मकुनि नयनोन्मीलनंहरेः । निवेश्या दुवीरे तु स्नापयेत् ऊसमाहितः ॥ सबैश्च वैष्णवैः सूक्तै भलिजः कलशोदकैः । ततस्तन्मध्यमं कुम्भमादाय हिज़ सत्तमः ॥ नापयेन्मन्तरलेन शतचारं समाहितः । सौवणे नच ताम्मेण शवेन रजतेन वा ।। स्माप्य पञ्चामृतैर्ग- व्यैरुहर्त्य शुभचन्दनम्। मन्लेण स्नापयित्त्वाच तुलसीमि वितै लैः॥ वासोभिभूषणैः सम्यगउड्कृत्य च धैष्णवः। उपचारी समायर्च्य पश्चान्नीराजयेत्तदा ॥ अउड्कृते शु भे गेहे पीठे संस्थापयेडरिम्। सूक्तेनोत्तानपादस्य दृढं- स्थाप्य सुरपासने॥ अष्टोत्तरशतं वारं शुभमन्यचतुष्टयात् ध्याला पुष्पान्जलिं दद्यान्महाभागवत्तोत्तमः ॥ नलागुरू न परं धाम्नि स्थितं देवं सनातनम् । ध्यात्च मन्लरत्नेन तस्मिन् विम्चे निवेशयेत्॥ अयित्वोपचारेस्तु मन्लानि निवेदयत् । दर्पणं कपिलौ कन्या शरयंदूचक्षितान् पयः।। सौपर्णमोज्यं लाजाश्व मधुसर्षपमञ्जनम् । एवं त्रयोदशे मासि मङ्गलानि निवेदयेत् ॥ तयैव दशमुद्राश्च मन्त्रेणैच समीक्षयेत् । तहिम्बमूर्तिमन्लेण पश्चाद्दशशतानि तु॥पु प्पाणि योद्भत्त्या चंजपेच्च ससमाहितः । सतिले स्त- ण्डुः शुभैजुडयाच हिजोत्तमाः!॥आशिपोवाचनं कृत्वा

·२२५.
पञ्चमोऽध्यायः
दीपैनौराजयेत्तदा । भोजयित्वा ततो विप्रान् दक्षिणाभिश्च तो
षयेत् ॥आचार्य मृविजश्चापि विशेषेण समर्चयेत् । तदग्निं
संगहन्नित्यं होमार्थ परमात्मनः ॥ विरात्रमुत्सर्व तत्र कु
-च्छत्त्या यतात्मवान् । वैष्णधैः पापमा सुश्च तत्र प
ष्पाञ्जलिं चरेत् ॥ आज्येन चरुणा वापि होम कुति .
ष्णवः । प्रत्यहं भोजये हिप्रान् वैष्णाचान् एतपायसम्गात
न्मूर्तिपीतये शक्त्या दयाहासांसि दक्षिणाः । कुर्य्यादेव
थोष्टच महासागवतैः सह। सहस्रनामभिर्विष्णोः सूक्तै
विष्णुभकाशकैः । नद्यामवयं सत्या तर्पयेपितृदेवताः
॥ अस्य पामेति सूक्तेन पायसं मधुसंयुतम् । आज्येन मू
लमन्नेण सहसंजुहुयात्तदा ।। आशिषों याचनं कृत्वा भोज
येदिजसत्तमान। एवं संस्थापयेद्देवमर्चयेद्विधिना तदा।।
गृहार्चाया स्थापनेतु लघुतन्त्र समाचरेत् । अधिवासनमे-
घोदि मन्नमत्र विचयित् ॥ एकत्र पञ्चगव्येषु विनिक्षि
प्प परेऽहनि। पञ्चामृतैः नापयित्वा पश्चाहनादिकम्
|| आदाय कलशं शुई पवित्रोदकपूरितम् । निक्षिप्य पन्न
रत्नानि सवर्णतुलसीदलम् । चन्दनाक्षतदूश्चि तिला
नु धात्रीञ्च सर्वपम्। अभिमन्ल्य कुशैः पश्चान्मन्लरनेन
वैष्णका शत्तवारं सहसं या मन्लेणयाभिषेचयेत् । सबै-
व वैष्णवैः सूक्तैर्गायच्या वैष्णवेनचानामाभिः केशवा-
येश्च समन्लैश्च वैष्णवैः । स्माप्यवस्पेषणैश्च शुक्षे
धान्ये निवेशयेत् । स्थाण्डिलेऽग्निं प्रनिष्ठाप्ये इध्माधाना
दिपूत् । होम कुर्याद्गवाज्येन पायसान्नेन वैष्णवः
कर्तुरीपोसनाग्नौ तु होमेमत्र विशिष्यते। प्रत्यूचं वैष्ण
वैः सूक्तैर्जुहुयानपायसम् ।। अस्य वामेनि सूक्तेन ग

·२२६ रबहारीतसंहितायाम्। वाज्यंजुहुयात्ततः । मन्त्ररत्नेन जुहुयादपोत्तरसहस्त्रकम् ॥ नदिम्ब मूर्तिमन्मेण तिलहोमं तथैव च । अविज्ञातस्तु तन्म न्लं मूलमन्त्रेण वा यजेत् ॥ यजेच्छीयूपकाशैश्व गायत्र्या विष्णुसंज्ञया। वैकुण्ठपार्षदं होमं कृत्वा होमं समापयेत्॥ नयनान्मीलनं कला सौवर्णेन कुशेन वा । निवेश्यावाहयै- पीठे मन्त्ररत्नेन वैष्णवः॥मन्त्रेणैवार्चनं कृत्वा पश्चात् पुष्पा सरि यजेत् । तस्मिन्विम्बे तु तन्मूर्ति ध्यात्वा नियतमानसः अष्टोत्तरसहस्त्रन्तु दद्यात पुष्पाञ्जलिं ततः। सर्वैश्च वैष्ण कै सूक्तैर्दद्यात् पुष्पाणि वैष्णवः ॥ ब्राह्मणान् सोजयेत्पश्या सायसान्नं घतान्दिनम् । शस्याच दक्षिणां दत्त्वा विशेष मार्चयेद्गुरुम्॥ सहस्त्रनामभिः स्तुत्वा आशीभिरक्षिवाद येत् । पदाक्षिणनमस्कारान् कुर्वीतात्र पुनः पुनः ।। प्रसीद मम नाथेति भत्या सम्प्रार्थयेदिनम् । दीप्तैनीराजयेत्प- श्वाच्छत्तया तेन समाहितः।। हुतशेषं हविः पाश्य जात्या मन्त्र मनुत्तमम्। ध्यायन कमलपत्राक्षं भूमौ स्वप्यात कु शोत्तरम् ॥ एवं गृहार्चा विम्बस्य विष्णुं संस्थाप्य वैष्णवः अर्चयेहि धिना नित्यं यावद्देहनिपातनम् ॥ शालग्रामशि- लायान्तु पूजनं परमात्मनः । कोटिकोटिगुणाधिक्यं भये दनन संशयः॥ नजपोनाधिवासननच संस्थापनकि या। शालग्रामार्चने विष्णुस्तस्मिन् सन्निहितस्तथा ।। मू. तीनान्तु हरेस्तस्य यस्यां प्रीतिरनुत्तमा । तस्यामेव तु तौ ध्यात्वा पूजयेत् तद्दिधानतः ॥ मूर्त्यन्तरमविम्वे तु न यू- पूज्यं तदेवतत् । शालग्रामशिलायान्तु यत्यान्या इष्टमूर्त- या-अर्चनं चन्दनं दान मणामं दर्शन नृणाम् । शाउयाम: पिलायान्तु सर्वक गाभवेत् ॥ न स्नानः सर्वतीर्थेषु सर्व ·२२७ पञ्चमोऽध्यायः। यज्ञेषु दीक्षिनः। यो बहेच्छिरसा नित्यं शालयामशिलाज- लम्।। असत्यकथनं हिंसामभक्ष्याणाच पक्षणम्। शाल यामजलं पीत्वा सर्च दहति तत्क्षणात् ॥ द्विजानामेव नान्ये षां शालग्रामशिलार्चनम् । बालकृष्णवपुर्देवं पूजयेत्तदाहि जः सदा ।।पठेद्दाप्यर्चयहिष्णुं विशिष्टः शूद्रयोनिजः। स्थण्डि ले हृदये वापि पूजयेत्तद् दिजः सदा॥ वाराहं नारसिंहच्च हयग्रीवञ्च वामनम्। ब्राह्मणः पूजयेहिष्णुं यज्ञमूर्तिञ्चके चिलम् ॥ क्षत्रियः पूजयेद्रामं केशवें मधुसूदनम्। नाराय "णं वासुदेवमनन्तन जनानम् ॥ प्रद्युम्न मुनिरुञ्च गो चिन्दनाच्युतं हरिम् । सङ्कर्षणं तथा कृष्णां वैश्यः संपूजये तदा ॥ बाल गोपालवैषं या पूजयेच्छूद्रयोनिजः। सर्वऐव- हि संपूज्या विप्रेण मुनिसत्तमाः। ॥ सर्वेऽपि भगवन्मन्ला जप्तच्याः सर्वसिद्धिदाः। तस्माद्विजोत्तमः पूज्यः सर्वेषां भू. तिमिच्छताम् ॥पञ्चसंस्कारसम्पन्नो मन्चरत्नार्थ कोविदः । शालयामशिलायां तु पूजयेत् पुरुषोत्तमम् । पूजितस्तुल- सीपर्दद्याहि सकलें हरिः ॥ यः श्राई कुरुते विषःशॉलया मशिलायतः। पितृणां तत्र तृप्तिःस्याद्गयात्राबादनन्तरम् ॥जपंहुतं नथादानें वन्दनंचततः किया। शालग्रामसमीपे तु सर्च कोटिगुणं भवेत् ॥ध्यात्वा कमलपत्राक्षं शालग्राम शिलोपरि। पौरुषेण तु सूक्तेन पूजयेत् पुरुषोत्तमम् ॥ नुष्टुभस्य सूक्तस्य विष्टुयन्त्यास्य देवतो। पुरुषो योजग हीजमृषिनारायणः स्मृतः॥प्रथमां विन्यसेवामे द्विती- यौ दक्षिण करे। तृतीयों चामपादे तु चतुर्थी दक्षिणेत था। पञ्चमी चामजानौ तु षष्ठी चै दक्षिण तथा। सप्तमी चामकट्यांतु यष्टमी दक्षिणेऽ पिच ॥ नवमीं नाभिदेश तु ·वृद्धहारीतसंहितायाम्। दशमी हदि चिन्यसेत् । एकादशी कण्टंदेशे हादशी चाम बाहुके ॥बयोदशी दक्षिणेतु स्वास्यदेशे चतुर्दशीम् । अक्ष्णो: पनदशी मूर्धि षोडशीच विन्यसेत् ॥ एवंन्यासविधिक त्या पश्चा-मोनं समाचरेत् । सहस्रार्क प्रतीकाशङ्कन्दर्पायु सन्निभम् ॥ युवानं पुण्डरीकाक्षं सर्वाभरणभूषितम्। पीनसत्तायतैयॊश्चितुर्ति भूषणान्वितैः॥ चक्र पद्मं गदां शङ्वं विषाणं पीतवाससम् । शुक्लपुष्पानुलेपञ्च रक्तह सपेदाम्बुजम् ॥ सस्निग्धनीलकुटिलकुन्तलैरुपशोभितम्। श्रिया भूम्या समाश्लिष्पा ध्यात्वा समर्पयेत् ॥ यथा मानि तथा देवे न्यासकर्म समाचरेत् । आद्यया वाहन विष्णोरासनं च द्वितीयया। तृतीयया च तत्पाद्यं चतुर्थ्या ध्ये निवेदयेत् । पञ्चम्याचमनीयं तु दातव्यं च ततः मा- तू षध्यात्मानन्तु सप्तम्या वस्त्रमप्युपचीतकम्। अष्टम्या चैच गन्धन्तु नवम्याथ सपुष्पकम् ॥ दशम्या धूपेकञ्जैवमें काश्याच दीपूकम् । हादश्या च त्रयोदश्याच दिव्यं नि वेदयेत् ॥ चतुर्दश्यो नमस्कारं पञ्चदश्या प्रदक्षिणम्। षो इश्या शयनं दत्त्वा शेषकर्म समाचरेत् ॥ स्नानवस्यौपची- तेषु चरौ चाचमनं चरेत् । इत्त्वा षोडशतिर्मन्त्रैः षोडशाज्या हुतीः क्रमानू । तथैवाज्येन होतव्यं मृदिः पुष्पान्जलिं चरे. त्। तच सर्वजपेत् सद्यः पौरुष सूक्तमुत्तमम् ।। कृत्वा मां- ध्याशिकस्नान भूईपण्डुधरस्ततः । नित्यां सन्ध्यामुपाः स्याथ रविमण्डलमध्यगम् ॥ हरिं ध्यायन्न गदः स्यादेनसः शुचिरित्यूचा। साचित्रींचेजपेत्तिष्ठन पाणानायाम्य पूर्वतः । सौरेण चानुवाकेन उपस्थानजपं तथा।आत्मानं चपरी- क्ष्याय दन्तिरपुटाञ्जलिम् ॥ दक्षिणाङ्केतु विन्यस्यजपय ·पञ्चमोऽध्यायः। ज्ञाप्तये बुधः। सच्याहृति समणवां गायत्री तुजपेत्तदा। श त्याच चतुरो वेदान् पुराणं वैष्णवं जपेत् । चरितं रघुनाथ स्य गीतां भगवती हरेः॥ध्यायन्यै पुण्डरीकाक्षंजवाचाप उपस्पृशेत्। पूर्ववतर्पयेद्देयं वैकुण्ठपार्षदं तथा ॥ देवान- पीन् पिश्चैत्र तर्पयित्वा तिलौदकैः । निष्पीड्य पस्युमा चम्य गृहमाविश्य पूर्ववत् ॥ पूजयित्त्वाच्युतं भत्त्या पौरु षेण विधानतः। दैवं भूतं पैतृकं च मानुषञ्च विधान- तः॥ पीतये सयज्ञस्य भोक्तुर्विष्णोर्यजेत्ततः । चैकुण्ठ- वैष्णवं होमं पूर्वरज्जुहुयातदाँ॥ चतुर्विधेभ्यो भूतेन्यो बलिं पश्चादिनिक्षिपेत्। दारि गोदोहमात्रन्तु तिष्ठेदतिथि वाञ्छया। भौजयेचागतान काले फलमूलोदनादिभिः । म हाभागवत्तान् विमान् विशेषेणेच पूजयेत् ॥ मधुपर्कमृदा नेन पाद्याॉचमनादिभिः। गन्धैः पुष्पैश्च ताम्बूलैधूपै- दीपैनिवेदनैः ॥ ब्रह्मासने निवेश्यैव पूजयेच्छन्ड्यान्वितः। · सरुसंपूजिते पिणे महाभागवतोत्तमे ॥षष्टिर्षसहस्त्राणि हरिः संपूजितो भवेत्। मोहादनयेद्यस्तु महाभागवतो- तमम् ।। कोटिजन्मार्जितापुण्यावश्यते नात्र संशयः । गृहे नस्य नचाभानि शनवर्षाणि केशवः ।। मुखं हि सर्वदे वानां महासागवतोत्तमः । तस्मिन् सम्पूजिते विगैपूजि- तं स्याज्जगचयम् ॥ अईपन्चकतत्वज्ञः पञ्चसंस्कारसैस्कृ तम् । नवभक्तिसमायुक्तो महाभागवतः स्मृतः ॥काले समागते तस्मिन् पूजिते मधुसूदनः । क्षणादेव प्रसन्न: स्यादीपसिनानि प्रयच्छति ॥ महाभागवतानाञ्च पिवे- सादोदकं तु यः । शिरसा वा श्रयेद्वत्या सर्वपापैः प्रमु. च्यते॥ यस्मिन् कस्मिन् हि पसिते महाभागयतोत्तम ·गृहहारीतसंहितायाम्। प्येकरात्रमुथवा तद्देशस्तीर्यसम्मितः॥ भोजयित्वा महा भागान् चैष्णवानतिथीनपि। ततो बालसद्धान् वा धवांचे समागतान् ॥ भोजयित्वा यथा शस्यों यथाका- लं जितक्षुधः । शिक्षा दयात् पयत्नेन यतीनां ब्रह्मचा- रिणाम् ।। शूद्रो वा पतिलोमो वा पथि श्रान्तः क्षुधातुरः। भोजयेत्तं प्रयत्न गृहमश्यागतो यदि॥पाषण्डः पतितो वापि क्षुधातॊ गृहमागतः। नैचू दद्यात् स्वपक्कान्न माम मेव प्रदापयेत् ॥ स्वशत्या तर्पयित्वैव मतिथीनागतान गृहे। सम्यनिवेदितं विष्णोः स्वयं भुञ्जीत बाग्यतः॥ प्रक्षाल्य पादौ हस्तौ च सम्यगाचम्य बारिणा । विष्णोर भिमुखं पीठे हेमदिग्धे कुशोत्तरे॥ प्राग्वा प्रत्य-मुरचा चापि जान्वोरन्तःकरः शुचिः । उदभुरची वा पैञ्ये तुसमा सीताभिपूजितः ॥ वंशत्तालादिपत्रैस्तु कृतं वसनमश्म च। कपाल मिष्टकं वापि वर्ण तृणमय तथा॥ चर्मासनं शुष्ककाष्ठं रचलं पर्यङ्कमेव च । निषिद्धधातु पीठं च दा न्तमास्थिमयञ्च तत् ।। दग्धं परावितं लालमायसनवि पर्जयेत् । चिमीतकनिन्दुकञ्च कर्ज व्याधिधातकम् ॥ भल्लातकै कपित्यं च हिन्ताँलं शिमेव च । निषिद्दतरचो ते सर्वकर्मस गर्हिताः॥ शुद्धदारुमये पीठे समासीत कुशोत्तरे। पीठत्वलाने सौम्य स्यात् कुचलं कुशविष्टरम्॥ चतुरस्त्रं विकोणं वा वर्तुरचाईचन्द्रकम् । वर्णानामानुपू धैण मण्डलानि यथाक्रमात ॥ स्वलन्कृते मण्डलेऽस्मिन् विमलं भाजनं न्यसेत् । स्वर्ण रौप्यंचे कांस्यं या पर्ण वाशी स्वचोदितम्।। चतुःषष्टिपलं कांस्यं तदर्थं पादमेव था। गृ हिणामेव भौज्यं स्यात् ततो हीनन्तु वर्जयेत् ।। पलाशप- ·२३१ । पञ्चमोऽध्यायः। अपनेतु गृही यत्नेन वर्जयेत् । यतीनाञ्च वनस्थानां पि तृणान शुभमदम् ॥ वटाश्यत्यार्कपर्णानि कुम्भीतिन्दुक यास्तथा। एरण्डतालचिल्वेषु कोविदारकरज्जक॥ भल्लात- काश्चपर्णानां पर्णानि परिवर्जयेत् । मोचागर्भपलाशं च वर्जयत्तत्तुसर्वदा ॥ मधूकं कुटजं ब्राह्मजम्बूप्लक्षमुदुम्बर म् । मातुल पनसंच मीचाचदिलानि च ॥ पालाक्य चर्ण श्रीपणे शुभानीमानि भोजने । यथाकालोपपन्ने- तु भोजने घृतसंस्कृते ।। पन्यादिभिर्दत्तवस्तु वास्तुदेचा र्पिते शुक्षे। गायत्र्या मूलमन्गा संमोक्ष्य सुभारिणा ।। अत्तसत्याच्यामिति च मन्लान्यां परिषेचयेत् । अन्नरूपं धिराज सन्ध्याला मन्वं जपेद्बुधः ॥ध्यात्वा हत्पङ्कजे विष्णुं रूपांशुसदृशद्युतिम् । शपचक्रगदापनेपाणि वै दिव्यभूषणम् ॥ मनसैचायित्वाथ मूलमन्त्रेण वैष्ण वः । पादोदकं हरेः पुण्यं तुलसीदलमिश्रितुम् ॥अमृतो पस्तरणमसीति मन्तण प्राशयेत् । उद्दिश्यै हरिं माणा न जुहुयात् सहतं हविः ॥ अन्नलाभेतु होतव्यं शाकमू लफलादिभिः । पञ्चप्राणायाहुत्तयो मन्तैस्तैर्जुहुयाडू ॥श्रदायां प्राणेनिष्ठेति मन्त्रणच यथाक्रमान् । तर्ज- नीमध्यमाङ्गुष्टैः प्राणायेति यजेशिः । मध्यमानामिका डू-गुष्टुरपानाचेत्यनन्तरम् । कनिष्ठानामिकाडू-गुष्वैाना यैत्याहुतिं ततः॥ कनिष्ठतेर्जन्यङ्गुष्टैरुदानायति वै यजे तु। समानायेति जुहुयात्सर्वैरङ्गुलिमिहिजः ॥अयम ग्निचानरिरित्यात्मानमनन्तरम् । शतमष्टोत्तरं मन्त्र मनसैच जपेत्ततः॥ध्यायन् नारायणं देवं भुजीयान् तु य थासुखम् । पक्रादपानयन्यासं चिन्तयन्मधुसूदनम् ॥

·२३२ दहारीतसंहितायाम् । नासनारुटपादस्तु न वेष्टितशिरास्तथा। न स्कन्दयन् न च हसन बहिन प्यवलोकयन् ॥नात्मीयान् पलपन्जेल्प न बहिर्जानुकरो न च । न वादकोपितनरः पृथिव्यामपि योनचे ॥ न प्रसारितपादन नोत्सङ्गकृतक्षाजनः। ना- श्रीयाद्भार्यया साधं न पुत्रापि विह्वलः ॥ न शयानो ना तिसङ्गो न चिमुक्तशिरोरुहः । अन्नं वृथा न पिकिरन नि घीवन नातिकाङ्क्षया ॥ नातिशब्देन भुज्ञात न वस्चार्यो पवेष्टितः । प्रगृय पाचं हस्तेन भुञ्जीयान पैतृके यदि॥च पके पुरके वापि पिवेत्तीयं द्विजोत्तमः। तचाप्यथ चा क्षी रंपानकं चापि भोजने ॥ण सान्तर्धानेन दत्तमन्येन चा पिचेन् । यासशेषं नचाभीयासीतशेष पिबन्न तु॥ शाकमू- लफलादीनि दन्तच्छिन्नं न खादयेत् । उहत्य वामहस्तेन तो- यंबकेण यः पिबेत् ।। सकरांचे पिवेमक्तां सद्यः पतति रौर थे।शब्देनापोशनं पीत्वा शब्देन दधिपायसे॥शब्देनान्नर संक्षीरं पीत्वेच पतितो भवेत् । प्रत्यक्षलवणं शुक्तं क्षीरंज लवणान्वितम्॥ दधि हस्तेन मच्छीतं सरापानसमं स्मृतम्। आरनालरसं तहत्तद्देवानार्पितं हरे॥आसनेन तु पात्रेण नैच दद्याद्धृतादिकम् । नोच्छिष्टं एतमादद्यात् पैतृके भो जने बिना॥ तथैव तु पुरोडाशं पृषदाज्यञ्च माक्षिकम्पा नीयं पायसं क्षीरं घृतं लवणमेव च ॥ हस्तदत्तं न गृहीया तुल्यं गोमांसभक्षणम् । अपूपं पायसं मांसं यावर्फ कृस रं मधुणकेचलं यो रथानाति तेन फक्तं सरासमम् । कर- जं मूलकं शीय लशुनं निरापिएकम् । तालास्थि पेत्तर- नाकं सरापानसमं स्मृतम् । अन्यच्च फलमूलाधं भक्ष्य पानादिफन यत्। चन्दनादि नाम्यूर यो भुङ्क्ते हर्य- ।

·पञ्चमोऽध्यायः। २३३ नर्पितम्। कल्पकोटिसहस्राणि रेनोविण्मूबभाग भवेत्॥त स्मात्सर्वं सविमलं हरिभुक्तं यथोक्तवत् । स पवित्रेण यो भुते सर्वयज्ञफलं लभेत् ॥ध्यायुन नारायणं देवं वाग्य तः प्रेयतात्मवान् । भुत्त्वाचनतितृत्व प्राशयेदम्बु निर्म लम् ॥ अमृतापिधानमसीतिमन्लेण कुशपाणिना। कि- चिदन्नमुपादाय पीतशेषेण चारिणा ।। पैतृकेन तु तीर्थेन 'भूमौ दद्यात्तदर्थिनाम् । रौरवे नरके घोरे वसतां क्षुत्पिपास 'या। तेषामन्नं सोदकेन अक्षय्यमुपत्तिष्ठतु । इति दलो दकं तेषां तस्मिन्नेवासने स्थितः॥ प्रक्षाल्य हस्तौ पादौच बकं संशोध्य पारिभिः। दिराचम्य विधानेन मन्लेण प्रा- शयेज्जलम्॥पीत्वा मन्लजलं पश्वादाचम्य हृदयाम्बुजे। राममिन्दीवरश्यामं चक्रशङ्खधनुर्धरम् ॥ युवानं पुण्डू रीकाक्षं ध्यात्वा मन्लंजपेद्बुधः। समासीनः सरवासने वेदमध्यापयेत्ततः॥ सच्छिष्यानु यांस्तु शास्त्रं वा स्नेहादा धर्मसंहिताम् । इतिहासपुराणं चा कथयेच्छृणुयाञ्च वा। रवावस्तगन्ने सन्ध्यां पहिः कुर्बान पूर्ववत् ॥वहिः सन्ध्या . शतगुणं गोठे शतगुणं तथा । गङ्गाजले सहस्सं स्यादन- तं विष्णुसन्निधौ । उपास्य पश्चिमा सन्ध्यां जत्वा जप्यं समाहितः । पूर्वोचत् पूजयेद्विष्णुं गन्धपुष्पाक्षतादिभिः । अष्टाक्षरुविधानेन निवेश्यैवं समाहितः । सायमीपास नं हुत्वा वैष्णावं होममाचरेत् ॥ध्यात्वा यज्ञमयं विष्णुंम न्लैणाष्टोत्तरं शतम् । तिलबीद्याज्यचमिस्तपैकेनापि या यजेत् ॥ वैश्वदेवं भूतबलिं इत्त्वा दत्त्वा च आचमेन। शव्यायां विन्यसेद्देवं पर्य. समल-रुते॥ सचित्ताने गन्धपुष्पधूपैरामोदिते शुक्षेी शाययित्वा च देवेशं देवीषयां ·२३४ वृन्दहारीतसंहितायाम्। साहितं हरिम् ॥ हिरण्यगर्भसूक्तंन नासदासीदनेन च। ला पुष्पाञ्जलिं पश्चादुपचारैः समर्चयेत्॥श्रियेजाता इ. त्यूचेच वसूक्तेन च हिजः । दीपै राजनं कृत्वा पश्चा दर्घ्य निवेदयेत् ।। सपाससा यवनिकां विन्यस्याथ स- माहितः। द्वादशार्ण महामन्त्र जपेदष्टोत्तरं शत्तमु ॥ अस्यै श्व शपचकाचैदिक्षु रक्षा सुविन्यसेत् । स्तोत्रैः स्तुत्वा नमस्कृत्वा पुनः पुनरनन्तरम् ।। चैष्णवैश्च सहद्भिश्य भु जीयांदर्पित हरेः। आचम्याग्निमुपस्पृश्य समासीनस्तु वाग्यतः ।। ध्यायन हादि शुभ मन्नं जपेदष्टोत्तरं शतम्। शेषाहिशायिनं देवं मनसैवार्चयेत्ततः॥ शयीत शुभश- व्यायां विमले शुभमण्डले । ऋतौ गच्छेन्द्धर्मपत्नी विना प जस पर्वत । पुत्रार्थी चेत्तु युग्मास स्वीकामी विषमास च । न श्राइदिवसे चैच नोपचास दिने तथा॥नाशुचिमलि नो वापि न चैत्र मलिनां तथा। नकुहां न च क्रुद्धःसन् नरो गीनच रोगिणीम् ॥ न गच्छेत् करदिवसे मघामूलयोर पि। ब्राझे मुहूर्ते उत्थाय आचामैत्प्रयतात्मवान् । यतीच ब्रह्मचारीच वनेस्थो विधचा तथा। अजिने कम्बले वापि भू मौ स्वप्यात् कुशोत्तरे॥ध्यायन्तः पद्मनामं तु शयीरन वि जितेन्द्रियाः । अपयेद् वार्च येद्विष्णुं निकालं श्रयान्वितः॥ आचरेयुः परंधर्म याहत्त्यनुसारतः । प्रात: कृष्ण जगन्ना थं कीर्तयेत् पुण्यनामाभिः॥शौचादिकन्तु यत्कर्म पूर्यो- तं सर्वमाचरेत् । नैमित्तिकाविशेषेण पूजयेत् पतिमव्यय म्॥तत्तकाले तु तन्मूः रचनं मुनिभिःस्मृतम्। प्रसुप्ते पं पनामेनु नित्य मासचतुष्टयम् ॥ द्रोण्यान्दोलोयामपि वा भत्त्या संपूजयहिशुम् । क्षीराव्यौ शेषपर्यङ्के शयानं रमया ·। पञ्चमोऽध्यायः। सह।। नीलजीमूतसङ्काशं सालङ्कारसन्दम् । कौस्तुशो- द्भासितत्तनुं वैजयन्त्या विराजितम् । लक्ष्मीधनकुचस्पर्शशु भोरस्म रुवर्चसम्। ध्यावेचं पद्मनाभन्तु हादशाणेन नित्य शः॥पूजयेद्गन्धपुष्पाद्यै स्विसन्ध्यात्वापि वैष्णवः । निवेद्य पा यसान्नं तु दद्यात् पुष्पाञ्जलिं ततः॥ सहस्त्रं शतवारंवा यं मन्त्र जपेत्सधीः । द्वादशार्णमनुञ्चैव जत्वाज्येन तिलैश्य चा॥ केवलं चरुणा वापि जुहुयात्मनिवासरम् । अधःशायी ब्रह्मचारी सर्वभोगविवर्जितः ॥ वार्षिकांश्चतुरो मासान् ए वमन्यज़ केशवम्। बोधयित्वाथ कार्तिस्यां दद्यात् पुष्या ण्यनेकशः॥ साज्यस्तिलैः पायसेन मधुना च सहस्रशः। मू लमन्लेण जुहुयातू सूक्तैनाव पृथं ततः ॥ सहस्त्रनामभिः कृत्वा दद्यार्पणमेच चे। गृहं गत्वाथ देवेशम्पूजयित्वा य थाविधि ॥ भोजयेद्वैष्णवान् विमान दक्षिणाभिश्च नोषयेत् 'शुपक्षे नभोमासि हादश्यां वैष्णवः शुचिः ॥ पवित्रारो पणं कुर्य्यान्नाशिमात्रायतं न्यसेत् । तथा चक्षसि पर्यन्तं सहलन्तान्तचं स्मृतम् । कुशयन्धिसहस्त्रन्तु पादान्तं वि न्यसेत्ततः । सौवर्णी राजती मूलां शतयन्थियुतां न्यसेतु ॥ मृणालतान्तवं पश्चात् पुष्पमालां ततः परम् । शतमौक्ति कहाराणि नानासमयान्यपिउपोष्यैकादशी तब रात्री जागरणान्वितः । अपयर्चयेज्जगन्नाथं गन्धपुष्यफलादिभिः ॥नीखाराधिनतकायैः प्रभाते विमले नदीम् । गत्वाना त्याच विधिना तर्पयित्वेशमर्चयेत् ।। सधैं चैष्णचैः सू- तैर्मध्याज्यतिलपायसैः। हुत्या दत्त्वा दशाणेन सहस्रजे हुयात्ततः ॥ पश्चादारीपयद्विष्णोः पवित्राणि शुभानि । पंचस्व सोम इति च जपन् सूक्तं सुपाचनम् ।। निवेदयेत्प- ·गृहहारीतसंहितायाम्। वित्राणि तथा विष्णोर्यथाक्रमात् । मन्दिरं कुशयोकेन वेष्ट यन् परमात्मनः ॥ वित्तानपुष्पमालाथै रलङ्कृत्य च सर्च तः । सहलं हादशाणेन भक्त्या पुष्पाञ्जलिं न्यसेत् ॥ अ थोपनिषदुक्तानि पञ्चसूक्तान्यनुक्रमात् । तेह यत्पीतमि त्यादि जपन् पुष्पाजलीन्ततः॥ब्राह्मणान भोजयेत्पश्चा त् स्वयं कुर्वीत पारणम्। शत्याचा चोत्सपं कुर्य्यात्रिरा वैष्णवोत्तमः॥प्रत्यब्दमेवं कुर्वीत पवित्रारोपणं हरेः। ऋतुकोटिसहस्रस्य फलं प्रामौत्यसंशयः ॥ तब दुर्भिक्ष रोगादिसायं नास्ति कदाचन। संपाते कार्तिके मासे साया ले पूजयेहरिम्।। हयैः पुष्पैश्च जानीभिः कोमलै स्तुलसी दुलैः । अर्चयेहिष्णुं गायत्र्यानुचाकैवैष्णचैरपि ॥ पावमा न्यैश्च तन्मासं भक्त्या पुष्पाजालं न्यसेत् । अष्टोत्तरसहस्त्रं वा शतमष्टोत्तरं तु या॥ अष्टाविंशति वा शस्या दद्याद्दीपा न रूपालिकान्। सवासितेन तैलेन गवाज्येनाथवा हरेः॥ अष्टोत्तरशतं नित्यं तिलहोमं समाचरेत्। मनुना वैष्णवे नापि गायत्र्या विष्णुसंज्ञया ॥ हुत्वा पुष्पाञ्जलिं दत्त्वा ना श्यामेच तदा विभोः। हविष्यं मौदकं शुद्ध नक्तं अजीत वा ग्यतः ।। नैलं युक्तं तथा मांस निष्यावान्माक्षिकं तथा। च णकानपि मापांच वर्जयेत्कार्तिकेऽहनि ॥ भोजयेरैष्णवा न विमान् नित्यं दानादिशक्तयः। अन्ते च भोजयेहिषान दक्षिणाभिश्च तोषयेत् ॥ एवं संपूज्य देवेश कार्तिकेतुको टिभिः । पुण्य प्राप्यानघो भूत्वा विष्णुलोके महीयते॥द शमीमिश्रितां त्यत्का चेलायामरुणोदये। उपोष्यैकादशी शुहां हादशीं वापि वैष्णवः ॥ स्नात्वामुलक्या नयां तुपि धानेन हरिं यजेत् । सगन्धकुसमैः शुभैरुपचारैश्च सर्व- 1 ·पचमोऽध्यायः। २३७ शः॥रांबोजागरणं कुर्यात पुराणं संहिता पठेत् । जागरे। स्मिन्नशक्तदानास्तीर्य वैष्णवः॥पुरतो वासदेवस्या मौ स्वप्यात्समाहितः । ततः प्रभातसमये तुलसीमिश्रित- जलैः । स्नात्वा सन्तप्यं देवेशं तुलस्या मूलमन्नतः। ये- नवा विष्णुसूक्तैः कुर्य्यात् पुष्पाञ्जलीस्ततः । तथैव जुई- यादाज्यं मन्नेणैव शतं ततः। पायसान्नं निवेघेशे ब्राह्म णानु शोजयेत्ततः॥ध्यायन कमलपत्राक्षं स्वयं भुज्जीन वा ग्यतः । अहःशेष समानीय पुराणं वाचयन् बुधः॥सायाले समनुप्राप्ते दोलायां पूजयेडरिम् । अश्यय गन्धपुष्याथै क्ष्यि नाविधैरपि ॥ ब्राह्मणस्यतु सूक्तैश्च शनैदीलांप चालयेत् । इतिहासपुराणायां गीतवाद्यैःप्रवन्धकैः। एवं संपूजयेद्देवं तस्यां निशिसमाहितः । मध्यात पूजयहि ष्ण वैष्णवेनसमाहितः॥चम्पकैः शतपश्च करवीरैः शि तैरपि । वैष्णवेनैव मन्त्रेण पूजयेकमलापतिम् ॥ नकरी- न्द्रेति सूक्तेनदद्यात् पुष्पाञ्जलि हरेः। मन्लेणाष्टोत्तरशतं द यात् पुष्पाणि भक्तितः ॥ तथैव होमं कुर्वीत तिलै ब्रीहि- भिरेव वा । सदध्यन्नं फलयुतं नैवेद्य विनिवेदयेत्॥दी पैनीराजनं कृत्वा वैष्णचान भोजयेत्ततः । मन्दवारेतु सा- याह्ने तावत्सम्यगुपोषितः॥तिलैः स्नात्वा विधानेन सन्त- Zच सनातनम् । नृसिंहवपुषं देवं पूजयेत्तहिधानतः॥म नवराजेन गायत्र्या मूलमन्त्रेण वा यजेत् । अरचण्डबिल्वप पैश्च जातिकुन्दैश्च यूधिकैः॥च्छन्नः पञ्चोशना शान्त्याः त्वमग्ने ! धुमिरीति चोदयात् पुष्पाञ्जलिं भक्त्या मन्णेय शतं यथाआभ्यामेवानुवाकायां प्रत्यूचं जुहुयाद् धन- म्। मन्लेणाष्टोत्तरशतं विल्वपत्रैर्घतान्वितैः ।। वैकुण्ठपार्ष ·२३० - सवहारीतसंहितायाम्। दं हुत्वा होमशेषं समापयेत्। मधुशर्करसंयुक्तानपूपान् मोदकांस्तथा ॥ मण्डकान् विविधान भक्ष्यान सूपान्नं मधु मिश्रितम्। रूपासितं पानञ्च नृसिंहाय समर्पयेत् ॥ नृत्य गीतं तथा वाद्यं कुर्वीत पुरतो हरेः। भोजयेच्च ततो विप्रान् नव सप्ताथ पञ्च या॥ हयर्पितहविष्यान्नं भुजीयाद्दाग्यतः स्वयम्। ध्यायेन्नृसिंहं मनसा भूमौ स्वप्याज्जितेन्द्रियः । एवं शनिदिने देवमायय॑ नरकेशरीम्। सनि कामानवा भौति सोऽश्चमेधायुतं लभेत् ॥ षष्टिवर्षसहस्रं स पूजा- पामोति केशवः। कुलकोटि समुहत्य वैकुण्ठपुरमामुयात् ॥ प्रायश्चित्तमिदं गा पातकेषु महत्त्वपि। अपुत्रो लभते पुत्र मधनो धनमाप्नुयात् ॥ पक्षे पक्षे पौर्णमास्यामुदितेऽस्मि न्दिचाकरे। स्मात्वा संपूजयेहिष्णु वामनं देवमव्ययम् । स- मासीनं महात्मानं तस्मिन् पूर्णन्दुमण्डले। सन्तर्पयैच्छुभ जलैः कुसमाक्षतमिश्रितः। नत्र मूलेन मन्लेण पूजयेत् परमेश्वरम् । तुलसीकुन्दकुसुदैरथ पुष्पाञ्जलिं चरेत् ॥ त्वं सोम इति सूक्तेन प्रत्यूचं कुसुमैर्यजेत् । पश्चादोमं प्रकुर्वी न पायसान्नं सशर्करम् ॥ मन्लेणारोत्तरशतं सूक्तेन प्रत्यू चं तथा। अग्निसोमानुवाकेन समिद्भिः पिप्पलैर्यजेत् ॥ सह रूपनामभिः स्तुत्वा नमस्कृत्वा जनार्दनम्। वैष्णवाने मोज येपश्चात्पायसान्नेन शक्तितः।। स्वयं भरका हविः शेषं श यीन नियतेन्द्रियः । एवं संपूज्य देवेशं पौर्णमास्यांजनार्द नम् ।। सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुमायुज्यमामुयात् । मघा यामपि पूर्वाह्ने स्नात्वा कृष्ण जलहिजः ।।सन्तयं मूलमू- न्चेण निलमिश्रितवारिभिः। नर्पयित्वा पित्तनदेवानर्चये दच्युनं नतः॥ कृष्णैश्च तुलसीपयैः केतकैः कमलैरपि। शो ..

·पञ्चमोऽध्यायः। णितैः करवीरश्न जपाकुटजपारलैः ।। अस्य पामेति सूक्ते न दद्यातु पुष्पाञ्जलि हरेः । मन्लेणाष्टोत्तरशतं कृष्णं श्री तुलसीदलैः। तथैव जुहुयादग्नी तिलैः कृष्णः सशर्करैः। आज्येन पौरुषं सूक्तं प्रत्यूचं जुहुयात् ततः॥ नारायणानु चाकेन उपस्थायजनार्दनम्। सुसंयाचैः सौहृदैश्च शाल्य नं विनिवेदयेत् ॥ वैष्णवान् भोजयेत्पश्चात्स्वयं शुजीत चाग्यतः । तस्यां राबौजपेन्मन्नमयुतं हरिसन्निधौ । बैरनुपाकै दत्त्वा पुष्पाञ्जलिं तनः। पुरतो वासदेवस्य भूमौ स्वप्याकुशोत्तरे। एवं संपूज्य देवेश मघायां वैष्णाची त्तमः । उहत्य वंशजानु सानू वैष्णवं पदमाप्नुयात् ।। व्यती पाते तु संपाते हयग्रीवं जनार्दनम्। पुष्पैश्च करुवीरेश्च पुण्ड रीकैः समर्चयेत् ॥ योरयीत्यनुवाकेन प्रत्यूचं वै यजेद्बु धः। मन्लेणच शतं दत्त्वा पश्चान्दोमं समाचरेत् ॥ यचैश्च तण्डलैचापि तिलैः पुष्पेरमापि वा। मुन्लेणाष्टोत्तरशतं जु हुयाँद्देष्णयोत्तमः ॥ अभूदेकायष्टसूक्तैः मत्यूचं जुहुयाच्च- 5म्। शेषं निवेद्यहरये संपाश्याचमनं चरेत् ।। सहस्रशी घसक्तेन उपस्थायजनार्दनम् । शाल्योदूनं सूपयुतं विधि धैश्च फलैरपि। गवाज्येन युतं दत्त्वा दीपैनीराजयत्ततः ॥ ब्राह्मणान् भोजयेसचाइक्षिणाभिश्च तोषयेत्। हयिष्यन्तु स्वयं भुत्को भूमौ स्वप्यान्जितेन्द्रियः॥ एवं संपूज्य देवेश व्यतीपाने सनातनम् । दशवर्षसहस्त्रस्य पूजायाः फल- मामुयात् ॥ ग्रहणे रविसंक्रान्तौ चराहवपुषे हरिम्। कु.. मुदैरुज्वलैः पद्मस्तुलसीभिः कुरण्ट्रकैः ॥ अये धर दैवं तन्मन्णेच येणावः । दूरादिहेति सूक्तेन यात् पुष्पा जलिं हिजः॥ मन्लेणच सहसें तु शतं चापि यजेत्तदा ।ति ·वृद्धहारीतसंहितायाम्। लैअजुहुयातहतू सूक्तेन मत्यूचं वृत्तम्॥ सूपान्नं सरा नंच भक्ष्या पूर्ण वृत्तप्लुतान् । नैवेद्यं विनिवेद्यैशे ब्राह्मणा नं भोजयेत्ततः । एवं संपूज्यदैवेशं संक्रान्तौ ग्रहणे हरिम्। कल्पकोटिसहस्त्राणि विष्णुलोके महीयते ॥ वैशारचे पूजये द्रामं काकुत्स्थं पुरुषोत्तमम् । सीतालक्ष्मणसंयुक्तं मध्याह्ने 'पूजयेहिशुम्॥पुन्नागकेतकीपरुपलैः करवीरकैः। चौ पेयरकुल पूजां षडणेनैव कारयेत् ॥जातयेगाति सू- तेन कुर्यात् पुष्पाञ्जलिं ततः। संक्षेपेण शतश्लोक्यां में 'तिश्लोक्या यजेत्तथा।पुष्पाञ्जलिं सहलंतु मन्लेणैव यजे माम् । चमग्न इति सूक्तेन पायसंजुहुयादृचा। पवान्म न्लेणान्यहोमौ नैवेद्यं पायसं घतम् । कदलीफलं शर्करांच पानकं च निवेदयेत्॥पञ्च सप्तत्रयौ वापि पूजनीया हिजो त्तमा! । सधैरन्नपानाद्यैौहिरण्यादिदक्षिणैः ॥ हपि 'ध्यान्नं स्वयं फरका पठेद्रामायणं नरः। एवं संपूज्य विधि बद्राघुवं जानकीयुतम् ॥ भुत्का भोगान् मनोरम्यान् पि ष्णुलोके महीयते । लक्ष्मीनारायणं देवं भार्गवे वासरे नि शिपअरचण्डविल्यपत्रैश्च तुलसीकोमलै लैः। अर्चयेन्म वरत्नेन पामाङ्कस्थश्रिया सह॥ चन्दनं कुड़कुमोपेत "स्तुयों च समर्पयेत् । श्रीसूक्तपुरुषसूक्ताभ्यां दद्यात् पु. प्पान्जलिं ततः ॥ मन्वयेने पुप्पाणी सहसंच निदेयत् चमग्न इनि सूक्तेन प्रत्यूचं कुरूमान् यजेत् । अरपण्डषि स्वपौर्या पद्मपत्रर्यतेन वा । श्रीसूक्तपुरुषसूक्ताभ्यांप्र त्यूचं जुहुयात् ततः ॥अग्निनवेति सूक्तैन तिलैत्रीहिभिरे या। मन्त्ररत्नेन जुहुयात् सगन्धकुसमैः शतम्॥ मण्डका न क्षीरसंयुक्तान पायसान्न सशर्करम् । शाल्यन पृषदाज्यं ·. पञ्चमोऽध्यायः। चान्यासौ विनिवेदयेत् ॥अश्य विप्रमिथुनान चासो ऽलङ्कारभूषणैः। भोजयित्वा यथाशच्या पश्चाभुजीतचा ग्यतः ॥ मन्वन्तरशतं विष्णुं दुग्धाब्यौ हेमपङ्कजैः। संपूज्यं यदवामोति तफलं भृगुवासरे। एवं संपूज्यमानस्तु तसिम- नहानि वैष्णवैः। लक्ष्म्या सह हरिः साक्षात् प्रत्यक्षं तत्क्षणा चेत् ।। कृष्णाटम्यां चतुर्दश्यां सायंसन्ध्यासमागमे। गो पारपुरुषं कृष्णमर्चयेच्छुछयान्वित्तः। मल्लिकामालतीकुन्द यूथी कुटजकैतकैः ॥ लोधनीपार्जुनै गैः कर्णिकारैः कद म्बकैः। कोविदारैः करवीरै बिस्वैरास्फोटकैरपि ॥ दशाक्ष रेण मन्लेण पूजयेत् पुरुषोत्तमम्। ये विंशतीति सूक्तेन दयान पुष्पांजलिं ततः । श्रीकृष्णं तुलसीपत्रैः प्रत्यूचं पू जयेशिम्। श्रीकृष्णाय नमइति सूक्तेनाष्टोत्तरं शतम्।। पूजायित्वाथ होमन्तु तिलैः कृष्णैर्धनान्वितैः । प्रत्यूचं वैष्ण वैः सूक्तै जुहुयात् पुरुषोत्तमम् ॥ समिदिः पिप्पलैवापि- मन्लेणाटोत्तरं शतम् । नामभिः केशवाद्यैश्च चरुं पश्चाद्ध तप्लुतम् ।। वैष्णव्या चैत्र गायत्र्या पृषदाज्यं शतं तथा। गुडो । दन सर्पिषाक्तं भक्ष्याणि विविधानिच ॥ क्षीरानं शर्करो पेतं नैवेद्यच समर्पयेत् । वैष्णावान भोजयेत्पश्चात् स्वयं भुजीत पाय्यतः एवमत्यर्य गोविन्दं कृष्णाष्टम्यां विधा नतः । सर्वपापविनिमुक्तो विष्णुसायुज्यमामुयात्॥ योरप्यनयोः श्रीशं कूर्मरूपं समर्छयेत् । ससागरां मेहीं सर्यो लभते नात्र संशयः॥अर्चयेन्मूलमन्लेण गन्धुपु, ष्पाक्षतादिभिः। अचयित्वा विधानेन हविष्यं व्यन्जनयु तम।। तदीयन्त्रराजान् सूपधृतमित्रान् निवेदयेत् । हंयवेति सूक्तेन कुर्य्यात्पुष्पाञ्जलिं ततः ॥ सहसं मूलमन्ले - ·२४२ गृहहारीतसंहितायाम्। ण पूजयेत्तुलसीदतैः । तिलमित्रैश्च पृथुकै जुहुयाइय्यवा हने। प्रयह इति सूक्ताभ्यां नासदासीत्यनेन च। मन्त्र- णाज्यं सहवन्तु जुहुयादैष्णवोत्तमः ॥ भोजयेट्टैणावान् भत्त्या विशेषेणाचयेद्गुरुम् । कौम तु शतवर्षन्तु समय N विधानतः॥ अत्राप्यर्चनमात्रेण तत्फलं समवॉम्भुयात् मधुशलप्रतिपदि केशवं पूजयेद्दिजः ॥ स्मात्या मध्याह्न समये कुरवीरैः सगन्धिभिः। अग्निमील इत्याद्येन प्रत्ये चं कुसमैर्यजेत् ॥ मन्लरत्नेन वायर्य चरूपायसहोमकता ईले द्यावेति सूक्तेन यदिन्द्राग्नीत्यनेन च ॥ विष्णुसूतैश्च जुहुयागायत्र्या विष्णुसंज्ञया। अपूपान कटकाकारोन् शा त्यन्नं घनसंयुतम् ॥ फलैश्च भक्ष्यभोज्यैश्च नैवेद्यं विनि- वेदयेत् । भोजयेद्राह्मणान् शक्त्या दक्षिणाभिः प्रपूजूये त्॥ सायं सम्बत्सरं तब सम्यक् संपूजयेडरिम्। सर्बोनू कोमानवामोति हयमेधायुत्तं लपोत् ॥ तस्मिन्नवम्यां शुक्लै नु नक्षत्रे दितिदैवते । जातोजगन्नाथो राघवः पुरुषो तमः।। तस्मिन्नुपोष्य मध्याह्ने स्मात्वा सन्ध्यां विधानतः। तर्पयित्वा पितन देवानर्चयेद्राघवं हरिम् ॥ षडक्षरेण म- लेण गन्धमाल्यानुलेपनैः । अभ्यर्च्य जगतामीशं जपेन्म न्लं समाहितः। शान्तिं शास्त्रं पुराणञ्च नाम्नां विष्णोः सहस्त्रकम् ।। पावमानैर्विष्णुसूतैः कुर्यान पुष्पाञ्जलिं त तः। रामायणशत लोक्या दधान पुष्पाणि वैष्णवः॥सश रं पायसान्नं कपिलापतसंयुतम् । रम्भाफलं पानकञ्च नैवेद्यं विनिवेदयेत् ।। पीतानि नागेपर्णानि स्निग्धपूगीफ लानि च। करेण च संयुक्तं ताम्बूलच समर्पयेत् ॥ दीपा नीराजयेद्भत्या नमस्कृत्य पुनः पुनःपीतये रघुनाथ- ·पञ्चमोऽध्यायः। २४३ स्य कुर्यादानानि शक्तितः ॥ षडक्षरेण साहसं तिलैर्वा पा यसेन वा। कमलैपिल्वपत्रै घृतेन जुहुयात्ततः॥अस्य वामेति सूक्तेन समिद्भिः पिप्पलस्य तु । पैकुण्ठपार्षदं हुला होमशेष समापयेत् ॥ रात्री जागरण कुऱ्यांविधियामस ‘मर्चयेत्। प्रभाते विमले चापि ततो भरतजन्मनि ॥ तृतीये हिनि मध्याने सौमिवर्जन्मबासरे। सानुजं जगतामीशमर्च- येत् पूर्ववद्विजः ॥ पूजां पुष्पाञ्जलिं होमं जपं ब्राह्मणभो- जनम्। अविच्छिन्नं तथा कुर्यादग्निहोत्रं विवासरम्॥ए विरावं कुर्वीत राघवाणा विधानतः। महोत्सवं जन्मों षु प्रत्यब्दं चैत्रमासिके ॥ चतुर्थेऽस्ति तथानद्यां कुर्य्यादव भृतं द्विजः । वैष्णवैरनुवाकै रामनामभिरेव च ॥ चरितं रघुनाथस्य जपन्नवतं चरेत् । देवान् पितूंश्च सन्तl गृहं गत्वार्चयेत्माम् । कुर्य्यादवायेष्टिञ्च चरुणा पायसे नचा। अस्य चामति सूक्तेन परोमाओत्यनेन च ॥प्रत्यूचं जुहुयात्पश्चान्मंचेण शत्तसंरच्यया । हुत्वा समाप्य होमन्तु शेष सम्भाशयेच्चलम् ॥ आचम्य पूजयेद्देवं वैष्णवान भोजयेत्ततः। स्वयं भुज्जीत तद्रात्री वृद्धशायी समाहि- तः॥ एवं हादशभिः पूज्यश्चैत्रे नाचमिकै तथा।परिवर्ष सहस्राणि श्वेतद्वीपनिवासिनम् ॥ संपूज्य यामोति त देवात्र सुमश्चत्ते। यज्ञायुतशतं लब्ध्या विष्णुलोके महीय ते॥ तस्यैव पौर्णमास्यान शीतांशो रुदयेतथा। स्नात्वा संपूजयेद्देवं माधचं रमयासह ॥ शुजाम्बूनदप्रव्यं कन्द पंशतसन्निभम् । लक्ष्म्या सह समासीन चिमले हेमपङ्कः जे॥ चन्दनेन सेगन्धेन करवीराजपङ्कजैः। कर्पूरकुंड्-कुं मोपेतचन्दनेन च पूजयेत् ॥ तन्मन्लेमन्लरत्नाप्यों माध ·वृद्धहारीतसंहितायाम्। पं विधिना यजेत् । मण्डकान क्षीरसंयुक्तान शाल्यन्नंए तसंयुतम् ।। कृष्णरमाफलैर्जुष्टं नैवेद्य विनिवेदयेन्। अ सजीवत्व इत्यादि षसूक्तैः कुरुमैर्यजेत् ।। मन्त्रणाष्टोत्तर शतं कोमलै स्तुलसीदलैः । संपूज्य होमं कुर्वीत साज्येन च रुणाततः॥ विहीभीतीरित्यनेन सूक्तेन प्रत्यूचं द्विजः । कमलैबिल्वपत्रै मन्लेणाष्टोत्तरंशतम् ॥ इत्वाथ पौरुषं. सूक्तं श्रीसूक्तं जुहुयाद्दिजः । सहस्रनामभिः स्तुवा वैष्ण वान भोजयेत्तनः ॥ हुनशेषं स्वयं भुत्वा शूमौ स्वप्याजि तेन्द्रियः। एवं संपूज्य देवेशं माधच्या मधुसदेनः । सर्ला- दूकामानवाप्नोति हरिसायुज्यमाप्नुयात्। वैशारच्या पौ र्णमास्यान्तु मध्याने पुरुषोत्तमम्।। अर्चयेद्रक्तकमलै रु सलैः पाटलैरपिहोचर करवीरच गायच्या विष्णुसंज्ञ या॥ध्यन्नं फलसंयुक्तं पायसञ्च निवेदयेत् । प्रत्यूचं चे हिचं सूक्तैः प्रत्यूचं जुहयात्ततः॥ साराष्ट्र नेति सूक्तेन दीपै नीराजयेत्ततः । शत्या विमान भोजयित्वा पूजयेदेशि कं तथा॥ नस्मिन् सम्पूजितो दैवः प्रत्यक्षतत्क्षणाद्भचे त्। शयूने भोजयहिष्णं पूजयेच्छन्ड्यान्चितः ॥ कुशम सून दूर्वागपुण्डरीककदम्बरः। मूलमन्लेण श्रीविष्णु गायत्र्या च समर्चयेत् ॥ सत्येनोत्तमैसूक्तेन ऋभिः ष्पाञ्जलिं यजेत् । मन्लेणाष्टोत्तरशतुं तुलसीपल्लवै स्त- था॥पश्वाडोम प्रकुर्वीत विष्णुसूक्तैः सपायसम् । म वरलेन जुहुयादाज्यमशेत्तरं शतम्। सशर्करं पोयसा नमपूपान्विनिवेदयेत् । विश्वजितेतिसूक्तेन कुर्य्यान्नी राजनं ततः॥ भोजयेईष्णवान् विमान् पूजयेच विशे भोन हयमेधोयुत लभेत् ॥मा पतः।

·२४५ पञ्चमोऽध्यायः। जापत्यर्भसंयुक्ता नमः कृष्णाष्टमीयदा। नास्यैव भवे सातु जयन्ती परिकीर्तिता। तस्यांजातोजगन्नाथः के शव: कंसमर्दनः । तस्मिन्नुपोष्य विधिवत्सर्वपापैः प्रमुच्य ते॥ अष्टमी रोहिणीयोगो मुहूर्त वा दिवानिशम्। मुरच्य काल इति रव्यात स्तबजातः स्वयं हरिः। मासहये यद्य- लासे योगेतस्मिन दिचां निशि॥ नवमीरोहिणीयोग: कर्तव्या वैष्णवैदिजः। रात्रियोगस्तु बलवान् तस्यां जा तोजनार्दनः॥ तिलेन -भवान्ते च पारणा यत्रचोच्यते। योमबयावियुक्तायां प्रातरेव हि पारणा ॥ पूर्वेयुर्नियम कु या॑दन्तधावनपूर्वकम् । प्रातः स्नात्वा विधानेन पूजये त्.कृष्णमव्ययम् ॥ षडक्षरेण मन्लेण बालकृष्णतर्नु हरि म. सुकृष्णतुलसीपत्रैरर्चयेच्छयाचितः। दुग्ध क्षीरं शर्कराज नवनीतं निवेदयेत् । सहस्रमयुतं पापिजपेन्म न्त्रं षडक्षरम् ॥ गवाज्यं जुहुयाहह्नौ कृष्णमन्त्रेण पायस म्। सहस्र शत्तवारंवा प्रत्यूचं विष्णुसक्तकैः॥ हुलास गन्धिपुष्पाणि तैरेच च समर्चयेत् । सहस्रनाम्नी गीतानां पठनं गुरुपूजनम्।। चैष्णवान् भोजयेत्त्या हुतशेषंस कृत्स्वयम्। हुत्वा कुशोत्तरे स्वप्याद्भूमौ नियमवान् श चिः॥परेऽखपोष्य विधिवत् स्नात्या नद्यां विधानतेः । नपयित्वा जगन्नाथं पितृन्देवांश्च तर्पयेत्।। पूर्ववत् पू जयित्वेशं जपहोमादिकं चरेत् ॥ अवैष्णवं हि तस्मिन वाभात्रेणापि नाईयेत्। पुराणादिप्रपाठन रात्रौजागर णं चरेन् । शीतांशाचुदिते स्मात्या शुक्लाम्बरधरः शुचिः नवो नवौ भवत्तीत्यूचार्घ्य विनिवेदयत् । अर्चयेन्मा तुरुत्सङ्गे स्थितं कृष्णं सनातनम् । तुलसीगन्धपुष्येच ।

·बन्दहारीत संहितायाम्। कस्तूरीचन्द्रचन्दनैः॥षडक्षरेण मन्त्रेण भत्त्या सम्पूजये- इरिम्। बरूदेवं नन्दगोपंबलभद्रच रोहिणीम्। यशोदा च सुभद्रांच मायां दिक्षु प्रपूजयेत् । मुहादादीन् वैष्णवां श्व तथा लोकेश्वरानपि । धूपं दीपञ्च नैवेद्यं ताम्बूलञ्च स मर्पयेत् । अनूनमिति सूक्तैन भत्त्या नीराजनं नेथा। श न इत्यादिसूक्तैश्च दद्यात् पुष्पाणि वैष्णवः। दशाक्षरेण म न्त्रेण पूजयेत् पुरुषोत्तमम् ॥ सहस्रनामाभिः स्तुत्वा शय्या यां विनिवेशयेत्। गीतं नृत्यञ्च वाद्यञ्च यथा शस्या च कारयेत्॥ ततः प्रपातसमये सन्ध्यामन्यास्य वैष्णवाद शाक्षरेण मन्लेण तुलसीचन्दनादिभिः॥ सम्पूज्य वैष्णापैः सूक्तैः कुर्यात् पुष्पांजलि तनः । मन्लेण जुहुयोदाज्यं स हस्रं हव्यवाहने । ममाग्न इति सूक्तान्यां जुहुयात्सायुसं तत्तः । परोमात्रेति सूक्तेन चलं तिलपिमिश्रितम् ॥ सचैत्र भगवन्मन्पैरेकैकामाहुतिं यजेत् । नामभिः केशवाद्यैश्च तथा सञ्षणादिभिः॥ वैकुण्ठपोर्षदं हत्वा होमशेष स मापयेत् । ततो मङ्गलवादिनर्यानयोश्च चामरैः ॥लाजै हरिद्राचूर्णैश्च गन्धैः पुष्पैः रुगन्धिभिः। मुद्दा विकारयन् सर्वे बालेवाश्च मध्यमाः॥ नार्यश्च रमणैः साई सुवा सिन्यश्च योषितः। आरोप्याशिविकायान्तु देवकीनन्दनं हरिम्॥ अकर्दमां नदी रम्यां तडागंवा मनोहरम् । गच्छे युाहेशैचालजलौकादिविवर्जितम् । कुदिवातंतत्र पाचमान्यैः पवित्रकैः। विष्णुसूक्तैश्च उस्मात्या देवान् - पिच तर्पयेत् ॥ विचित्राणि च भक्ष्याणि दद्यात्त शुभा चितः। गृहं गत्वा नथैवेशं पूर्ववत्पूजयहिजः।। भोजयि ला नतो विमान दक्षिणाभिश्वेतोपयेन् । हिरण्यवस्था ·२४७ पञ्चमोऽध्यायः। भरणैराचार्य पूजयेत्तु सः॥स्वय पारणां कुर्य्यातू पुत्र- पौत्रसमन्वितः। सायाह्ने समनुमाप्ते दोलायामर्चयैहरि- म्॥ चतुःस्तम्नां चतुर्धामवितानाधैरलङ्कृताम्। धूपै दीपैश्चैवरम्यां दोला सम्पूजयेद्दिजः ॥ स्तम्भेषु वेदाने, मन्लांश्च धामस्वभ्यर्च्य कच्छपम्। पादेष्याशागजान पीठे सप्तच्छन्दांसि चास्तरे। प्रणवञ्चतपतु शेषड़े-तौ खगे श्वरम् । इतिहासपुराणानि सर्वतः परिपूजयेत् । तस्यां निवेश्य दोलायां वासुदेव थियः पतिम् । उपचाररर्चयित्वा शनैर्दोलाञ्च दोलयेत् ॥ वेदाधैर्ब्रह्मणः सत्यैः सूक्तैरङ्गै हिजो तमः। सामगानैःप्रबन्धैश्न गायन कृष्णं जगद्गुरुम्॥सुचा सिन्यो दोलयित्वा वैष्णवान पूजयेत्ततः । एवं संपूज्य देवेश पापमुक्ती हरि बजेत् ॥ दोलायौ दर्शनं विष्णोर्महापातकना शनम्। कोटियागानुजं पुण्यं लभते नात्र संशयः ॥ शिवब मादयो देवा नारदाया महर्षयः । दोलायां दर्शनार्थ वै म यान्त्यनुचरैः सह ॥ गन्धर्वाप्सरसः सर्वा विमानस्थाः स किन्नराः। गायन्ति सामगानैश्च दोलायामार्चतं हरिम् ।। गयाज्यसंयुतैर्दीपतिया नीराजनं चरेत् । मरुत्वं इन्द्रसू केन मङ्गलाशीभिरेव च ॥ ताम्बूलफलपुष्पायैवैष्णवानू. भोजयेत्ततः । आशिषोपाचनं छत्वा नमस्कृत्वा विसर्जये त्॥ एचं संपूज्य देवेशं जयन्त्यां मधुसूदनम्। सनि ली कोन् जपेत्त्वाशु याति विष्णोः परं पदम् । मासि भाद्रपदे श्रुक्के हादश्यां विष्णुदैवते। अदित्यामुदभूहिष्णुरुपेन्द्रो वामनोऽव्ययः॥ तस्यां स्नानोपवासाद्यमक्षय्य परिकीर्सि तम्। श्रीकृष्णजन्मवत् सर्वं कुर्यादवापि वैष्णयः॥स चाने कामानवामोति विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् । माघमासे ·सृवहारीतसंहितायाम्। नु सप्तम्या मुदिते चैव भास्करे। स्माता नद्यां विधानेन पू जयेत् पुरुषोत्तमम् ॥ रक्तैश्च करवीरव कुमुदेन्दीवरादिभिः भन्नरत्ननायित्त्या पायसान्नं निवेदयेत् ॥ यत्तश्च गोपा इत्यादि दशसूक्तान्यनुकमात् । पुष्पाणि देद्यानत्त्या वैप त्यूचं वैष्णवोत्तमः॥ सहस्र शतचारं वा मन्लेणापि यजेत्त तः । पश्चान्दोमं प्रकुति तिलैः कृष्णैः सशर्करैः ॥ वैष्ण रनुवाकैश्य मन्लरमैन मन्लवितु । वैकुण्ठपार्षदं हुत्वा शेषं कर्म समाचरेन्॥ नीराजनं ततो दयादयं गौरित्यनेन तु । इनिचा इति सूक्तेन उपस्थाय जनार्दनम् ॥ सहस्त्रनामभिः स्तुखा बैष्णवान् भोजयेत्ततः । गुरुं सम्पूजयेद्त्तया भुञ् जीत तहविःसरून् । अधःशायी ब्रह्मचारी जपेद्रात्रौ स- माहितः। एवं सम्पूज्यदेवेशं तस्मिन्नहनि चैष्णवः॥ वि कोटिकुलमुहत्य वैष्णाचं पदमाप्नुयात् । द्वादश्यामपित स्यां वै यज्ञबाराहमच्युतम् ॥ वैष्णाच्या चैव गायन्या पूज येत् प्रयतात्मवान् । महिंसाक्षं एताक्तं वै धूपं दद्यात्प्र यूलतः॥ दद्यादृष्टाङ्गन्दीपंच गंवाज्येन च वैष्णवः। संश राज्यं सूपान्नं मोदकान कृसरं तथा॥ इक्षुण्डानि र म्याणि फलाणि च निवेदयतु । प्रतेमहीति सूक्तेन दद्या न् पुष्पाणि शक्तिमान् ॥ सर्वैश्य वैष्णवैः सूक्तं वरुणा- पायसेन था। मधुसूक्तेन होतच्यं गायत्र्या विष्णुसंज्ञया आज्येन वैष्णवमन्तैः त्रिशतं त्रिभिरेव तु । बैकुण्ठपा र्षदं कृत्वा होमशेषं समापयेत् ॥ भोजयेद् ब्राह्मणान भक्त्या गुरुं चापि प्रपूजयेत् । सर्पयज्ञेषु येत्पुण्यं सर्वदा नेषु यत्फलम् । तत्फलं लभते मन्यो विष्णुसायुज्यमामु- यात्। कोदण्डेस्थे दिनकरे तस्मिन्मासि निरन्तरम् ॥अरु ·“पञ्चमोऽध्यायः णोदयवेलायां प्रातः स्नानं समाचरेन्। तपयित्वा विधाने न तरुत्यः समाहितः। नारायणंजगन्नाथ मयविधि चद् हिजः। पौरुषेण विधानेन मूलमन्त्रण या यजेताश तपत्रैश्य जातीक्षिस्तुलसीबिल्वपुष्करैः । गन्धै पैश्च दी पैश्च नैवेद्यैर्विविधैरपि ॥ पायसान्नं शर्करानं मुद्रानं से एतं हविः । सुवासितञ्च दध्यन्नमपूपान् मधुमिश्रितान् ॥मोदकान पृथुकान लाजान शकुलीचणकानोपे। विधि- धानिच भक्ष्याणि फलानि च निवेदयेत् ॥वेदपारायणेनैव मासमेकं निरन्तरमा ऋचांदशसहस्राणि ऋचा पञ्जशता नि च विचामशीतिपादश्व पारायणं प्रकीर्तिनम्। वेदपारा यणेनैव प्रत्यूचंकुसमान्यजेत् ।। रात्री होमं प्रकुचीन निलै- हितिरेच वा। सर्ववेदेष्वशक्तस्तु होमकर्मणि वैष्णवः ।। चैष्णवैरनुवाकैर्चा प्रत्यहंजुहुयार्बुधः । यजुषापि तथा सा म्ना शत्त्या पुष्पाञ्जलिं चरेत् । अशक्तो यस्तु वेदेन प्रतिवा सरमच्युतम् । मूलमन्त्रेण साहस्रं दद्यात् पुष्पाञ्जलिं दि जः।। तेनैव जुहुयाद्त्त्या सहस्त्रं वह्निमण्डले। अथवारे घुनाथस्य चारित्रेण महात्मनः ॥ प्रतिश्लोकेन पुष्याणि दया न्मासं निरन्तरम् । अधःशायी ब्रह्मचारी सरदोजी भवे द्विजः ॥ मासान्ते तु विशेषेण पूजयेद् धैष्णवाने द्विजान्। "एवमभ्यय॑ गोविन्दं धनुर्मासे निरन्तरम् ।। दिने दिने वैष्णे पेट्या फलं प्राप्नोत्यसंशयः। यंयं कामयते चित्ते तन्तमा नीति पूरुषः ॥ महादिः पापकैर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते। तिंपोमास्युदिते भानी मासमेक निरन्तरम् ।। स्नात्वा नयां नडागेचा तर्पयेत्पतिमच्युतम्। अर्चयेन्माधवं नित्यं तन्म लेणैव तब वै॥मन्त्ररत्न यो नित्यं माधवीचूनचम्पकैः। m ·२५० चन्हहारीतसंहितायाम्। मण्डपानि विचित्राणि शर्कराज्ययुतानि च ॥शाल्युन्नं घिसंयुक्तं मोदकांना निवेदयेत्। चैष्णवैः पाचमानैश्च यात् पुष्पाञ्जलिं ततः॥ तिचजुहुयाट्सी मधुशर्करमि वितैः। पत्यूचं पुरुषसूक्तेन श्रीसूक्तनापि वैष्णावः ॥ सहस्त्रं मूलमन्त्रण तन्मन्त्रेणापि वै हिजः । सहस्तं पाशतं वापिश त्याच जुहुयाद्बुधः॥ यज्ञे यज्ञमिति ऋता दीपान्नीराज येत्ततः । रात्रौ दौलार्चनं कुर्याद्वैष्णवैदिजसत्तमैः ।।मा सान्ते भोजयेहिमान् वासो लङ्कारभूषणैः । एवं सम्पूजि तेतस्मिन् प्रसन्नोऽभूज्जनार्दनः ।। ददाति स्वपदं दिव्यं यो "गिगम्यं सनातनम्। फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां चे उदितच नि शाकरे॥ उपोष्य विधिवद्भक्ति पूजयेद्वैष्णावोत्तमः। तिले च करवीरैश्च कर्णिकारैश्च पाटलैः । कुन्दसहस्त्रकुंसमै .र्यजेत् तं कमलापतिम्। विष्णुसूक्तैः पत्यूचंच चरुणाज्ये न.मन्नतः॥ ब्रह्मा देवानामनेन दीपान्नीराजयेत्ततः। म 'सन्नो नित्यमनेन उपस्थाय सनातनम् । वैष्णवान भोजये च्छत्या भुञ्जीयादाग्यतः स्यूयम् ॥ एवं सम्पूज्य देवेशन स्यां राबी सनातनम् । षष्टिवर्षसहस्रस्य पूजामामोत्यसं शयः ॥ एवं सम्पूजयैविष्णुं निमित्तेषु-विशेषतः । यथा कालं यथाचर्ण येधाशक्त्या यथावलम्।। यथोक्तंपुष्याला भेत तुलस्यावै समचयेत् । नैवेद्यस्याप्यलाक्षे तु-हविष्य या निवयेत् ॥ सूक्तानि वैष्णाचान्येच सूक्तालाने यथाय जेत् । एकेन या पौरुषेण सूक्तनजुहुयात्तथा ॥ सर्वबाज्य प्रशस्त स्याडोमद्रच्यायलामतः । मन्नालाशे.मूलमन्त्र सर्वनन्येषु यी यजेत् ॥ उपस्थानन्तु सर्वत्र तद्विष्णोरिति या ऋचा। नीराजनन्तु सर्वत्र श्रिये जातेत्यनेन योगतत्तका ·२५१ षष्ठोऽध्यायः लोचितं सर्व मनसा यापि पूजयेत् । तुलसीमिश्रितं तोयं भ- त्या चापि समर्पयेत् ॥ सर्वेष्वेषु निमित्तेषु महाभागवतो तमान्। संपूज्य परिपूर्णखमामोत्यव न संशयः॥ - ॥ 'इति होरीतस्मृतौ विशिष्टपरमधर्मशास्त्रे भगवन्नित्यनै मित्तिकषिधिर्नाम पञ्चमोऽध्यायः । हारीत ज्वाच। महोत्सवधिधि काद्देवस्य परमा स्मनः । यामार्चायाः प्रकुति यथोक्तविधिना नेप!। यात्रो सवे कृते विष्णोः श्रुतिस्मृत्युक्तमार्गतः। अनावष्यग्निदुर्मि 'क्षायं नास्त्यत्र किञ्चन् । पारिजू पानजं वाग्निसर्पविद्यु हिषत्कृतम् ॥ महारोगय हैश्चैवं यद्यं ग्रामवासिनाम रुने महोत्सचे तत्र भयं नास्ति न संशयः ॥ तस्य दासाभ "विष्यन्ति नानाजनपदेश्वराः । सार्वभौमो भवेद्राजापत्या कृत्वा महोत्सवम् ।। नचाह्निकं च सप्ताह पञ्चाई प्रत्यहं तथा सम्बत्सरे ऋती मासि पक्षे कुर्यात् क्रमेण तु ॥ तस्मिन्नादी शुभदिने स्वस्तिवाचनपूर्वकम् । अड्कुरार्पणमादौतु गरु त्मिकेतुमच्छ्येत्॥याश्च पडित्योषधयः केतुको वेद इत्य पि। अश्वत्थारख्यशमीगर्भशुभामरणिमाहरेत् ॥ निर्मथी तेति सूक्तेन तथैवासीदमीति च। आफ्न्यां च प्रत्यूचं तसिम निध्माधानादि पूर्वपत् ॥ चर्चाज्यैरयमन्तीति उपस्थाया चियेत्तथा। तदग्नि संग्रहेतावदुत्सवः परिपूर्यते । दीक्षि तिः स भवेत्तावदाचार्यो विजितेन्द्रियः। वेदवेदाङ्गविच्छो तस्मार्तकमविधानयत् ।। महाभागवतो विमस्तान्त्रिक सर्वकमसा लौकिके वो प्रकुर्वति मथिताग्निर्न चेद्यदि।। आफ्यामेव च सूक्ताच्यामग्नी देवं यजेद्वधः। प्रातःस्मा- "तविधानेन धीतवत्योर्ध्वपुण्ड्धत् ऋखितिवह्मिणे ·रहहारीनसंहितायाम्। न्तैिगिभूमि विशेद्गुरुः देवालयस्य मध्ये तु वेदि र म्यां प्रकल्पयेत् ॥अन्कुरार्पणपात्रैश्च भद्रकुम्भौरलता म्। वित्तानकुसमायुक्तां कृत्वा तब सुखासने । महोत्सवाई विम्बू च निचेश्यास्मिन् प्रपूजयेत् । श्रीमनिलादिसंयुक्तं नित्यैः परिजनैतम्। मन्लरत्नविधानेन पूजयित्वा जगद् गुरुम्। इमे चिमस्येत्यादिशि खिभिः सूक्तैने पूजयेत् ॥सु माणि च पुष्पाणि मत्यूचं विनिवेदयेत् ॥ चतुर्दिक्षु च चत्वा रो ब्राह्मणा मन्नवित्तमाः। वाराहं नारसिंहं च वामन राघ मनुम् ॥ ईशान्यादिषु चखारो विष्णुमन्लान् विदिक्षुच। वेद्या दक्षिणतः कुण्डं लवणाट्यं च तब तु॥ हुत्ताशनं पति- टाप्य इध्माधानादिकं चरेत् । सपैश्च वैष्णवैः सूक्तैश्यलंति लपिमिश्रितम् । प्रत्यूचं जुहुयाइसौ मध्याज्यगुडेमिश्रितम ॥आज्यं श्रीभूमिसूक्ताभ्यां त्वंसोम इति पायसम् । पूर्वोक्त चैष्णवैर्मन्नतिलैबी हिमिरेय वा । प्रत्येकं जुहुयात्पश्या देशोत्तरशतं कमात् । वैकुण्ठपार्षदं हत्वा होमशेषं समाप- येत् ॥ सध्यन्नं फेलयुतं पानकञ्च निवेदयेत् । ताम्बूलः ज्यू समाप्याय ऋखिजश्चापि पूजयेत् । ततः स्यन्दनमा नीय पताकाच्छचसंयुतम्। श्वेतैः सलक्षणैरुह्ययानमश्चैः प्रकल्पित्तैः॥ वस्त्रपुष्यमणिरचणभूषितं तत्र चिषितम्।त स्मिन् मृदुतर लक्ष्णपर्यइंस्थाप्य देशिकः । तस्मिन्निये श्य देवेशं देवीभ्यां सहित हरिम्। अर्चयेद् गन्धपुष्यायै धूपदीपादिभिस्तथा। रथचकेषु चेदांश्च धर्मादीनपिपू जयेत्। माधारशक्तिमाधारे ईषादण्डे पुराणकम्॥च्छ न्दांसि कूवरे सप्त पर्यः भुजगोधिपम्। हयेषु चतुरो म. न्लान् योफ्रेबङ्गानि पंच वैरा ध्यजे पताकराजानं छंचे ·षष्ठोऽध्यायः। २५३ नन्तं स्वराणि तु । तालचन्ते चामरेच अक्षराणिच पूजयेत् ।। अत्युच्च यो दिव्यं पश्चात् संपूजयेडरिम् । दिक्पालावर णांचमर्चयेदिक्षु सर्वतः॥ जीमूतस्येति सूक्तेन तत्र पुष्या ज्जलिं चरेत्। मरुत्वानिन्द्रेति सूक्तैन कृत्वा नीराजनं ततः ॥ वनस्पतीति सूक्तेन वादयेस्पटेहादिकम् । गीतेनृत्यैश्च पादित्रैः पुण्यस्तोत्रैमनोहरेः॥ इयैर्गजैः स्यन्दनैश्च परि नस्तर्पयेत्याम् । ऋविजः पुरतो वेदानानि च जपेत्तदा ॥गायेत् सामानि भत्त्यावै पुरतः पार्वती हरेः । कुङ्कु मैः कुरूमैजिपिकिरन्यै समन्ततः । स्वल-कतेषु विधि घु पर्यटन सेवयेनाम्। गृहदारेषु मार्गेषु भक्ष्यैरिक्षभिरे बुच॥कुसमैपदीपेश्च ताम्बूलैश्वापि संचयेत्। एवं नि पेय देवेशं पुनर्गहं निवेशयेत् तमभि प्रगायत्तेति जप न सूक्तं निवेशयेत् । प्रसन्नाजे मित्यनेन दीपान्नीराजये ततः। पीठे निवेश्ये देवेशमुपचारान् समर्पयेत् । वयमुपे सध्यायेम आशीषोवाचनं चरेत् । अनेन विधिना कुर्या दुत्सचं पतिवासरम् । जपैहोम स्तथा दानैर्विषाणां भौजनै रपि॥समातेचोत्सचे विष्णोः कुर्य्यादय वृथं शुभम् । नदी रखातं तडागंवा देवेन सहितो ब्रजेत् ॥स्यन्दनादिषु याने घु स्थिता नार्यः स्वलकृताः। पुरुषाश्च हरिद्रा चूर्णा दीन विकिरन्मिथः ।। कुर्यादयतं तत्र विशिष्टैब्राह्मणैः संह। वासुदेवोत्सवे स्नानमश्चमधफलं लभेत् ॥ स्माबा सन्तlदेवादीन प्रविश्य हरिमन्दिरम्। यजेताचपृथे ष्ठिच अस्य वामेति सूक्तत्तः॥चरूमाज्यं तिलैवापि अ नुवाकैश्च वैष्णवैः। एवं हुत्वावस्थेष्टिं चै वैष्णवान् भो जयेत्ततः। गुरुञ्च ऋत्विजश्च पूजयेद्भक्तितस्ततःोपि ·वृद्धहारीतसंहितायाम्। बासोमेत्यध्यायेन कुर्य्यात् स्वस्त्ययन हरेः। इच्छन्ति वेत्यध्यायेन प्रत्युचञ्चयेन च। अष्टोत्तरशतं जुहुया स्कुसमैरेव वैष्णवः।। हिरण्यगर्भसूक्तेन तथैवाज्य जोत्तमः। पुनरे तु होतव्यं हत्वा चैकुण्ठपार्षदम्।। होम शेषं समाप्याथ चैष्णाचान भौजयेदपि । सर्वयज्ञसमाप्तौ तु पुष्पयागं समाचरेत् ॥ सर्व संपूर्णतामेति परितुष्टोज नार्दनः। एवं महोत्सवं कुर्य्यात्प्रत्यब्दं परमात्मनः॥ अथ नित्योत्सचे पूजा होमश्वात्र विधीयते। शिषिकायां निवे- श्येशं पूजयित्वा विधानतः। नत्र चामवादिवशृङ्गार- स्तान्तकैः। दीपिकाभि रनेकाभिर्दूर्वाग्रकुसुमाक्षतैः।। फलमोदकहस्ताभिर्नारीभिः समलइन्कृतम् । देवस्यायत नि रम्यं विः प्रदक्षिणमाचरेत्। तत्तन्मन्लान् जपेद्दिास वासु द्विजपुडचाः। बलिञ्च निक्षिपेतासु देवानुद्दिश्य ,पू 'र्यतः॥ माची विश्वजिते सूक्तं अग्नेत अनन्तरम् । या म्ये परे इमां सन्तु मोषुणास्तु तदन्तरम् । यञ्चिद्देति मती च्यान्तु विहिहोत्येत्यनन्तरम् । स सोम इति सौम्यान्तुक द्रुद्रायत्यनन्तरम्॥ प्रजापति तथाचोईमधश्च पृथिवी क्षि पैत् । एवं दिक्षु चलिंदत्वा परिणीय जनार्दनम्।।स्तुतिभिः पुष्कलाविश्व भवनं सम्प्रवेशयेत्। पीठे निवेश्य देवेशं पू जयित्वा विधानतः॥ विहिसोतादिसूक्तेन दद्यात् पुष्पाणि शाईिणे। नीराजनं ततो दद्यात् वसूक्तेन वैष्णवः॥शा ययित्वा च शय्यायां दद्यात् पुप्पाणि मेन्लतः। इमं महे ति सूक्ताभ्यां पूजयेत् विष्णुमव्ययम्। सौदर्शनेन मन्त्र ण रक्षां कुत्सिमन्ततः॥ एवं नित्योत्सपं कुर्याद्रात्रौ चा हनि सर्वदा। गुरुणामन्त्यदिवसे भगवज्जन्मवासरे। का- ·२५५ पष्ठोऽध्यायः-- र्तिक्या-श्रावणे वापि कुर्यादिष्टिच वैष्णवीम्। उपोष्य पू. चदिवसे दीक्षितः सुसमाहितः॥स्वस्तिवाचनपूर्वणं का रयेदरार्पणम्। नद्यां स्नात्वा च ऋविभिश्चतुर्विद पारंगैः॥ पौरुषेण विधानेन पूजयेत् पुरुषोत्तमम् । गन्धै नानाविधैःपुष्पधूपदीपनिवेदनः ।। फलैशु पक्ष्यफोज्यै चनाम्बूलाद्यः प्रपूजयेत् । अघैिरुपचारैस्तु सूक्ताने पूजयेद्वारम् ॥ अध्यायान्ते मुण्डलान्ते नैवेद्यपिविधैर- पि। पूजयित्वा हरि भन्या वैष्णवान भोजयेत्तथा ॥ आ ज्येन चेरुणा चापि तिलैः पौरथापि वा। समिद्धिबिल्वप त्रैर्चा होमं कुर्वीत वैष्णवः॥ यज्ञरूपं हरिंध्यायन प्रत्यूचं वेदसंहिताम्। होमः समाप्यते यावत्ताप है दीक्षितो भवेत् आजुहुयाई गाई पत्यो सोऽग्निमत्यर्च्य भूपते ।। अग्निरक्ष णमप्युक्तं यावदिष्टिः समाप्यते॥ विशिष्टान् वैष्णवान घि मान्-मोजयेत्पतिवासरम्। ऋत्विजश्च पठेत्ताच्चतुर्मन्त्रा समाहितः॥ यजेदवथेष्टिं च पाचमान्यैश्च वैष्णवैः। ते संपूजयहिपान चासौलङ्कारभूषणैः ।। विजय गुरु चैव पूजयेच्च विशेषत्तः । एवं मिष्टिन्तु यः कुर्याद्देष्णाची. वैष्णवोत्तमः॥ऋतूनां दशकोदीनां फलं प्राप्नोत्यसंश- यः। यस्मिन्देशे वैष्णवेध्या पूजितो मधुसूदनः ॥ दुर्मि क्षरोगाग्निभयं तस्मिन् नास्ति न संशयः । अशक्तः सर्व देवेन कर्तुमिष्टिं च वैष्णचीम्॥ सवैश्च वैष्णः सूक्तै जुहु: याप्रत्यूचे हविः । तैरेच पुष्पाञ्जलिं च कुर्यादिस्याः पपूर्त ये।। अथवा मूलमलं तु लक्षंजावा हुताशने । अयुतंजु, हुयातइत्युष्पाणि च सनातने । इपिः संपूर्णतां यानि सर्च -वेदाः सदक्षिणाः । एवमिष्टिं प्रकुति प्रत्येलं वैष्णवोत्तमः॥

·२५६ बड़हारीतसंहितायाम्। नुष्ट्यर्थ वासुदेवस्य वंशस्योज्जीवनाय च। वृध्यर्थमपिलो कस्य देवतानां हिताय च ॥ पिता वा यदि वा माता पाना या न्ये सहज्जनाः । यदि पञ्चत्वमापन्नाः कथं कुर्याद्दिनोत्त मः ॥ कनिष्ठजमेवात्र वपनं मुनिभिः स्मृतम् । स्नात्वाचम्यू विधानेन कारयेत् पूजन हरेः। रडवल्यादिशि सत्र कुर्य्या त सर्वत्र मङ्गलम् । रोदनं वर्जयित्वैव गोमयेन शुचि स्थल में। विलिप्य मण्डले तत्र धान्यस्योपर्युलूस्खम् ॥ कलशांलु चतुर्दिक्षु तण्डुलोपरि निक्षिपेत् । हिरण्यपञ्चगच्यानि प- चत्वपल्लवान् न्यसेत् ॥ वाससा नन्नुनाचापि वेष्टयेत् विःप्रदक्षिणम् । उल्लूरचूले वासुदेवं कलॅशेषु क्रमेण च ॥ घुम्म मनिरूद्दञ्च सङ्कषण मधोक्षजम् । सम्पूज्य गन्धप प्याद्यैर्मन्या सक्ष्यं निवेदयेत् । अयज़ मुसलं पुष्पैर्गा- यत्र्या प्रणवेन च । हरिद्रामवहन्यात्तु परोमानि 4 जपन् ॥ भगवनमन्दिरे विष्णुं हरिद्राद्यैः प्रपूजयेत्। पितुः शरीर विधिवत स्नापयेत्कलशोदकैः॥ निलेश्च पञ्चगव्यश्व गा यच्या चैप्णापेन च । उद्वर्त्य सर्वकर्मणेति मापयोपितरंस तः॥नारायणानुवाफेन् चैचं स्माप्य नतः पितुः। धौतपस्य सम्वेक्ष्य भूषणेभूषयेत्तनः ॥ गन्धमाल्यै रल-कृत्य शु चौ देशे कुशोत्तरे । निलोपरि विधायैनं वस्वं हित्वान्यतः 'सुनमू॥धारयेदुत्तरीये हे यावत्कर्म समाप्यते। हुवैचो- पासनं तस्य आर्द्रयज्ञीयकाष्ठकैः॥शिधिकां कारयित्वा श्रवस्त्रमूल्यादिभिः शुभाम्। नस्मिन्नेवेश्य तं तं चाह कान्चरयेनेतः॥स्ववर्णवैष्णवानेव पूजयेत् स्वर्णदक्षिणैः वहेयुस्तेऽपि सत्यातं पुटन विष्णुस्तेचान मुदा ॥ हरिद्रा लानपुष्पाणि विकिरन वैष्णया मुदा। वादिव नृत्यगीतायै ·२५७ षष्ठोऽध्यायः। ब्रजेयुः कीर्तयन् हरिम् । हुताग्निमयतः कृत्वा गच्छेयुस्तस्य बान्धवाः ॥ वाहकानामलाले तु शकटे गोवृषान्वित । नि घेश्य शिविका रम्यां बजेयुनगाइहिः॥ दक्षिणेन मृतं शूद्रं पुरद्वारेण निर्हरेत् । पश्चिमोत्तरपूर्वेषु यथासय विजातयः ॥ प्रागृहारं सर्वचर्णानां न निषिई कदाचन ।ग वा शुभतरं देशं रम्यं शुमजलान्वितम् ।। यज्ञवृक्षसमा- कीर्ण ममेध्यादिविचर्जितम् । यातयेत्तत्र कुण्डं तु निम्मंह स्तबयंतदा। हाफ्यालिभिर्चा विस्तारं चतुरायतमेव च ।। ततः संमार्जनं कृत्वा गोमयान्वितवारिणा। सम्प्रोक्ष्य य झियैः काष्ठैः स्थिति कुर्यायथाविधि ॥आस्तीर्य दक्षिणाय मेरमैनाजिन मनुत्तमम्। तस्मिन्नास्तीर्य दर्शस्तुि विकीर्य चातिलांस्तथा। तस्मिन्निवेश्य तं देवं घृतातं नववस्त्रक- म्। ईषद्दीतं नवं श्वेतं सदाशयमचारितम् ॥ अहतं तद्दि- जानीया है। पित्र्येच कर्मणि। परिषिच्य चिते पश्चाद- पोऽप्यस्मानितीत्यूचा॥ परिस्तीर्य शुभेदारपसव्येनस व्यतः । उरस्याग्नि निधायास्य पात्रासादानमाचरेत्॥प्रो क्षणं चमसाज्येच चरुमिध्मनुचौ तथा। असायीक्तचि- धानेन इध्माधानात् तमाचरेत् ॥ स्वगृह्योक्तविधानेन इत्या सर्चमशेषतः । पश्चादाज्ययुतं हव्यं जुहुयादुपपीतवान्॥ सीमानमित्योदनेन प्रत्यूचं तत आज्यतः । तं महेन्द्रनिसू तेन हुत्त्वा प्रत्यृचमेव च ॥ एष इत्यनुवाकाभ्यां पृषदा- ज्यं युजेत्ततः। सर्वेश्च वैष्णवैर्मन्लैः पृथगत्तरं शतम् ॥ तिलैश्च जुहुयात्पादमष्टाविंशतिमेच वो। एकैकामाह- ति पश्चाद्वैकुण्ठपार्षदं यजेत् ॥ ब्रह्ममेधू इति प्रोक्तं मुनि भिब्रह्मतत्परः। महाभागवतानां वै कर्तव्यमिदमुत्तमम्।

·उदहारीतसंहितायाम्। केशवार्पितसडिं शशि मङ्गलाइयम् । न वृथा दापये विहान् ब्रह्ममेधविधि विना। परमावगतेनापि कर्त्तव्यं हि हिजन्मनः। द्रच्यालामेऽपि होतव्यं यज्ञियैश्च प्रसून कैः॥ शूद्रस्यापि विशिष्टस्य परमेकान्तिनस्तथा। स्वाहा कारञ्च वैदञ्च हित्वा पुष्पर्यजेच्छुफोः ॥ तूष्णीमद्भिः परी- षिच्य परिस्तीर्य कुशैस्तिलैः । नामभिः केशवाद्यैश्च नथा सङ्कर्षणादिभिः॥ मत्स्यादिमिश्चैव वेदाक्तिप्रबन्ध कै।नमोऽन्तमेव जुहुयात स्वाहाकारं विवर्जयेत्॥अमन्त्र कं प्रकुनि शूद्रः सर्वमशेषतः। दग्ध्वा शरीरं विधिवबै- ष्णवस्य महात्मनः॥ यन्मरणं तदयामृतमिति मत्वा विचक्ष णः।स्मानार्थ पुण्यसलिलं बजेद्भागवतैः सह॥अनुलि प्य छूतं सर्व गोमयं वा तिलैः सह। दूरिक्षतैलजिः स्मानं कुर्वीत मङ्गलम् ॥स्वगृह्योक्तूविधानेन तस्य पुत्राः स्वगोत्रजाः। पिण्डौंदकप्रदानाय सर्वमप्यौवंदैहिकम्।। निय विधिना धर्म सामान्येनावशेषतः । विशिष्ट परमं धर्म नारायणबलिं ततः॥प्रकुर्याद्वैष्णवैः साई यथा शास्त्र मतन्द्रितः। निमन्लयेत्त पूर्वंयुना॑ह्मणान् वैष्णाचा न शुभान् ॥ चतुर्विशतिसंरच्याकान महाभागवतोत्तमः। केशवादीन समुद्दिश्य चतुर्विशति वैष्णवान् ॥ रात्री निम ल्य सम्पूज्य तैः साई विजितेन्द्रियः। प्रातरुत्थाय नेर्ग वा नदी पुण्यजलान्विताम्॥धात्रीफलानुलिप्ताङ्गो निम ज्य पिमलेजले । जपन्चे पैष्णवान् सूक्तान स्नानं कुर्वीत पै.हिजः॥ वैकुण्ठत्नर्पणं कुर्यात कुसमैः सतिलाक्षतः गृहं गत्वार्चयेद्देवं सूर्यावरणसंयुत्तम्।।सगन्धपुप्पपिचिङ्क गन्धैधूपैश्च दीपकैः । नैवेद्य क्ष्यमोज्यैश्च फलैनीराजनै ।

·षष्ठोऽध्यायः। २५९ रपि ॥ अयित्वा विधानेन मूलमन्त्रेण पैष्णवः। पुरनोऽमि प्रतिष्ठाप्य इध्माधानं समाचरेत् ।। चरुं सशर्कराज्यन्तु जुहुयाइलिमण्डले । मुत्यूचं वैष्णवैः सूक्तैः केशवाद्यैश्चना मभिः ॥ हुत्वाथ वैष्णवैमन्नैः पृथगूौत्तरं शूनम् । गा ज्येनैवजुहुयाच्चतुर्भिर्वैष्णवोत्तमः । वैकुण्ठपार्षदं हेत्वा हो मशेष समापात् । अग्नेरुत्तरभागून गोमयेनानुलिप्य च ॥ आस्तीर्य्यदर्भान् प्रागयान चतुर्विशतिसंख्यया । उदा- पाचणिकेच केशवादिकमणतु ॥ आयर्च्य गन्धपुष्पाद्यै स्तत्तन्मन्ः पृथक् पृथक् । मध्याज्यतिलमिश्रेण चरुणापा यसेन चा । कुशेषु तेषु दद्यात्तु पिण्डान तीर्थ विधानतः। स्वाहाकारेण मनसा फैशवादीन क्रमेण वै॥ दत्त्वा पिण्डा न् समभ्यर्च्य गन्धुपुष्पाक्षतोदकैः। नित्यमत्यर्च्य मुक्त यो वैष्णवेयस्तथैवच ॥ दद्यात पिण्डवयं चैव तेषां दक्षि- णत: कमात्। विष्णोर्चकेन सूक्तैन उपस्थानजपं तथा। प्रदक्षिणं नमस्कारं कृत्वा प्रत्याध वैष्णचः। पिण्डास्तुसं लिले दत्त्वा स्नात्वा संपूज्य केशवम्॥ब्राह्मणानु भोजये त्पश्चासादप्रक्षालनादिभिः।अाद्यैर्गन्धपुष्पावैचासो लङ्कारभूषणैः॥ केशवादीन् समुद्दिश्य नित्यानू मुक्तांश्च वैष्णवान् । संपूज्य विधिवत्या महाभागवतोत्तमान्॥ पायसं सगुडं सोज्यं शुद्धानं पानकैः फलैः । सम्भोज्यापि प्रानाचान्तान् पणिपत्य विसर्जयेत्॥ हविष्यञ्च सकृद् भुत्का भूमौ दद्यात् कुशोत्तरे। अयं नारायणबलिमुनि- नि:सम्प्रकीर्तितःवर्गस्थानांच् सर्वेषां कर्त्तव्यो वैष्णवों तमैः। अलाने चैव विप्रेषु वैष्णवेष्यप्यशक्तितः॥ सर्व कृत्वा विधानेन जपहोमार्चनादिकम् । केशवादीन समु- ·२६० रान्हहारीतसंहितायाम्। द्दिश्य नित्यान् मुक्तांश्च वैष्णवान् । एकंवा भोजयेहिप्रं महाभागवतोत्तमम्। श्रुतिस्मृत्युदितं धर्म विशिष्टाद्यास माचरेत् ॥ वैष्णवं परमं धर्म महासागवतोत्तमम्। तस्मि- न संपूजिते विमे सर्व संपूजितं जगत् ॥ तस्माद्भागवतश्रे ष्ठमेकं वापि सपूजयेत् । हरिश्च देवताश्चैव पितरश्च मह र्षयः॥ तस्मिन् सैपूजिते विप्रे तुष्यन्त्येव न संशयः । अर्च नं मुन्नपठनं ध्यान होमश्च चन्दनम् ॥ मन्नार्थचिन्तनं यो गो वैष्णवानाञ्च पूजनम्। प्रसादतीर्थसेवा च नवेज्याक 'र्म उच्यते। पञ्चसैस्कारसम्पन्नो नज्याकर्मकारकः॥ आकारत्रयसम्पन्नो महाभागवतोत्तमः । श्राहानामप्य- लाक्षेतु एक नारायणं बलिम् ॥ कुति परया भक्त्या चैक ण्ठपदमामुयात् । नित्यञ्च प्रतिमासच पित्रीः श्राई वि- धानतः । सोदकुम्भ प्रदयात्तु यावदिष्यान्तिकं हिजः। त्यब्दं पार्वणवाइं मातापित्रोते हानि ॥ अयित्वाऽच्यु नं त्या पश्चात कुर्याद्विधानतः। वैष्णवानेच विधांस्तु सर्वकर्मस योजयेत् ॥ सर्वचावैष्णवान् विमान पतिताँ निवसन्त्यजेत्। शइन्चकविहीनास्तु देवतान्तरपूजुकाः होदशीधिमुरचा विमाः शेषाश्चाचैष्णायाः स्मृताः ॥ अवै- ष्यांचानां संसर्गात् पूजनाइन्दनादपि। यजनाध्यापनास द्यौ वैष्णवत्वाच्युतो भवेत् । श्रुतिस्मृत्युदिनं धर्म नाति- 'म्याचरेत्सदा स्वशारपोक्तविधानेन चैकुण्ठाचनपूर्वक में॥ कर्तृत्वफलसङ्गित्वे परित्यज्य समाचरतु । धर्मस्य कैर्ना भोक्ताच परमात्मा सनातनः ।।अधर्म मेनसा चाचा कर्मणापिन्यजेत्सदा। अकृत्य करणाहिमः कृत्यस्याफर- णादपि अनियहाचेन्द्रियाणां सद्यः पतन मृच्छति ·-- -- पष्टोऽध्यायः। निशं मनसा यस्तु पापमेवामिचिंतयेत् ॥ कल्पकोटिसह- स्त्राणि निरयं वैसंगच्छति । यस्तु बाचाबूदेवपाप मसत्यक थनादिकम् ॥ कल्पायुतसहस्त्राणि तिर्यग्योनिषु जायते यस्त्वघं कुरुते नित्यंचापल्याकरणादिभिः॥ युगकोटिस हलाणि विष्ठायांजायते क्रिमिः। दान्तः शुचि स्तपस्वी च सत्यवागविजितेन्द्रियः। स साविकः शमयुतः सुरयोनि जायते । यस्त्वर्थकामानिरतः सदा विषयचापलः ॥ स राजसो मनुष्येषु भूयो भूयोऽभिजायते । क्रोधी प्रमादचा न हप्तो नास्तिको विपरीतवाक्॥निद्रालु तामसो याति बहुशो मृगपक्षिताम्। महापापञ्चातिपापं पातकञ्चोप पातकम्। प्रासङ्गि-कं नरः कृत्वा नरकानू याति दारुणान् ॥ तामिल मन्धतामिस्र महारौरपरौरवौ। सन्धातः कोल 7सूत्रच पूयशोणितकर्दमम् ॥ कुम्भीपार्क लोहेशकुस्त यो विषमूत्रसागरः। तप्तायसायो घोरा स्तप्ताचसम- यं गृहम् ॥ शय्या तप्तायसमयी पानकञ्चाग्निसान्निभम्। भूलमुद्रेसवगतं कालककोलदंशितम् ।। सिंहच्याघ्रमहा "नागतीकरं सम्प्रतापनम् । किमिराशिमहाज्वालं तथा -विमूत्रभोजनम् । असिपवयनं घोरं सपाङ्गारमयी न दी। सेम्जीवनं महाघोरमित्याद्या नरकाः स्मृताः। महा -पातकर्जे घोरैरुपपातम्जैरपि। जतीमान् महाघोरान दुर्वृत्तरन्चित्तश्च यः॥ मायश्चित्तैरपैत्येनो यदेकार्यक्रतं मे हँत्। कामनस्तु कृतं यत्तु मरणासिहि मृच्छति ॥ ब्रह्महत्या । सुरापानं विपस्वर्णस्य हारणम्। गुरुदाराप्तिगमनं तदसं- योगश्च पञ्चमः। संलापान स्पर्शनादासादेशय्यासनाश नात् ॥ सौहादीिक्षणादानोत्तेनैव समतां बजेत् । गुपक्षेिप

·उदहारीत संहितायाम्।
रुपयीनिन्दा सहदाम्बंधएव च ॥ ब्रह्महत्यासमंज्ञेयमधी-
तस्यच नाशनम्। यागस्थं क्षत्रियं वैश्य विशिष्टं भूद्रमेव
च॥शरणागतं स्वामिनंच पितरं वातरं गुरुम्। पुत्र तप
स्विनं शिष्यं भार्या तेषां च सर्वतः ॥अन्तर्वनी स्त्रियोगा-
तथा त्रयीं रजस्वलाः। देवत्ताप्रतिमां साध्वीं बालांश्चैव त
पस्विनीम्॥पातयित्वा समाप्नोति ब्रह्महत्यां न संशयः। जै
ह्यमात्मस्तवं रं निषिद्धानांच भक्षणम् । रजस्वलामु-
खास्वादः पञ्चयज्ञादिवर्जनम्। अनृतंकटसाक्षीच महाय
न्लपवर्तनम् । आकर्षणादि षट्कर्म लाक्षालवणविक्रयः।
पाषण्डकल्ककुहक वेदबाद्यविधिकिया। यक्षराक्षसत्ता
नामर्चनं चन्दन तथा । चकेणैवाम्बुपानञ्च सरापस्त्रीनिषे
चणम्॥ गया निष्पीडनं क्षीरं साम्पस्थंगच्यमेचच । पात्रा
न्तरगतं यत्तु नारिकेलफलाम्युच ॥ ताल हिन्तालमाधुकफ
लानां रसमेव च । घरोष्ट्रमानुषीक्षीरं सुरापानसमानि वै॥
मानकूट तुलाफूट निक्षेपेहरूणानि च। भरतनारीहरणं र
सान्नस्तेयमेव च ।। गुडकार्पासूलचणतिलकान सामिषाम्बु
च। काप्यस्वेच हत्वा च लोहानां हरणं तथा॥ विषा-
ग्निदाहनं चैव सवर्णस्तेयसम्मितम्। सखी भार्याकुमा-
रीच सगोत्रा शरणागता ॥ साध्वी प्रबजिता राज्ञी नि-
क्षिप्ताच रजस्वला। चणेत्तिमा तथा शिष्यभार्या भात
पितृव्ययोः॥ मातामही पितामही पित्तुर्मातुश्च सोदाः
अन्या मातृच्यदुहिता मातुलानी पितृष्वसाजननी भ
गिनी धानी दुहिताचार्यशामिनी। स्नुषाचार्यसता चैच
तुपत्नी समहातपाः॥ मातुः सपत्नी सार्वभौमी दीक्षिता
चैव भामिनी । कपिला महिषी धेनुर्देवतापतिमा तथा ॥

·। षष्ठोऽध्यायः। २६३ आसामन्यतमाङ्गच्छेद्गुरुतल्पग उच्यते। महापातफिना मत्र तत्संयोगिनं एचच॥ प्रायश्चित्तं नास्ति तेषां भृग्यग्नि पत्तनं स्मृतम्। हीनवर्णाभिगमनं गर्भनं भर्तृहिंसनम्॥ विशेषपतनीयानि वीणां पुंसांच यानि तु। स्त्रीशूद्रविद क्षत्रवधो गोवाल हननं तथा ॥ फलपुष्पद्रुमाणां हि चो. षधीनान हिंसनम्। वापीकपत्तडागानां ध्वसनं ग्रामघा तनम् ॥ अभिचारादिकं कर्म शस्यध्वंसनमेव च । उद्या- नारामहननं अपाविध्वंसनं तथा ॥ मातापितृसतत्यागो, दारत्यागस्तथैव च । स्वाध्यायाग्निगुरुत्यागस्तथा धर्म स्य विक्रयः॥ कन्याया विक्रयश्चैव स्वाध्यायमद्यविक्रयः परस्त्रीगमनञ्चैव परद्रच्यापहारणम्॥ तथा पुंसाभिग मनं पशूनां गमनं तथा। वृषक्षुद्रपभूनाञ्च पुंस्त्वविध्य- सनं तथा।। कन्यायादृषणंचै गवां योनिनिपीडनम्। मानुषानां पलनाञ्च नासाद्यङ्गाविमोदनम्॥ यामान्त्यजे स्वीगमनं विजयमनुपातकम्। नित्यनैमित्तिकावर्ज- नं पशुहिंसनम्॥ मृगपक्षिमहासर्पयादसांहनन किया। साधारणस्वीगमन पल्यास्ये मैथुनं तथा॥पारवित्तं पार दार्य निन्दितार्थोपजीवनम् । तथैवानाश्रमे चासो देवद- व्योपजीवनम् । पयोदधितिलानाञ्च विक्रयंलवणक्रयम्। शाक मूलफलस्तेयमतियुपजीवनम् ॥ निमन्त्रितातिक मणं दुष्प्राप्तिग्रहमेव च । औरणानामप्रदानत्वं सन्ध्याका लानिचर्तनम् ॥ थैचाग्निपरित्याग: संग्रामेषु पलायित्ता दुोजनं दुरालापं स्वधर्मस्य च कीर्तनम्॥ परेषां दोषय चनं पदानिरीक्षणम् । नास्तिक्यं व्रतलीपश्च स्वाश्रमा- चारवर्जनम्।। असच्छायाभिगमनं व्यसनान्यात्मविक्रयः ·गृहहारीनसंहिनायाम्। चात्यतात्मार्थवचन मेकैकमुपपानकम् । इन्धनार्थ द्रुमच्छे दः क्रिमिकीटादिहिंसनम् । भावदुएं कालदुष्ट कियाँदुएं चक्षणम् ॥ मृचर्मतृणकाष्ठाम्घुस्सेयमत्यशनं तथा नृतं विषयचापल्यं दिवास्वपमसत्कथा॥ तच्छावणंपरा नंच दिवामैथुनमेव च । रजस्वला सूतिका च परस्त्रीम- भिदर्शनम् ।उपचासदिने श्राद्धे दिया पर्वणि मैथुनम् !शू द्रप्रेष्यं हीनसरण्य मुच्छिष्टस्पर्शनादिकम्॥पीहित्यिं कामजल्पं मुक्तकेश्यादिचीक्षणम्। इत्यादयो ये च दोषाः प्रकीर्णाः परिकीर्तिताः। महापापं पातकच अनुपातक मेव च । उपपापं प्रकीर्णञ्च पञ्चधा तब कीर्तितम्। महा पातकत्तुल्यानि पापान्युक्तानि यानि तु ॥तानि पातकसं. ज्ञानि तन्यून मनुपानकम् । उपपापं तनोन्यूनं ततो हीनं प्रकीर्णकम् ॥ संसर्गस्तु तथा तेषां प्रसङ्गात्सम्प्रकीर्तित म्। अमेण वक्ष्यते तेषां प्रायश्चित्तं विशुद्धये॥यो येन सम्बसेत्तेषां तस्यैव व्रतमाचरेत् । संसर्गिणस्तु संसर्गस्त संसर्गस्तथैव च ॥ चतुर्थस्य न दोषस्तु पत्तत्यैषु यथाक्र मम्। प्रकीर्णकादिदोषाणां भासनिक मविद्यते ॥ स्वल्प वापतनाभावात्तत्संसर्गान दुष्यति । स्नानाच शुद्धि पस्य संसर्गापतितं पिना।। सावित्र्या चापियुध्येत कर्तु रेच व्रतकिया। कृते पापे यस्यू पुंसः पश्चात्तापोऽनुजाय ते॥ प्रायश्चित्तंतु तस्यैव कर्तव्य नेतरस्य तु जातानु- तापस्य भवेसायश्चित्तं यथोदितम् । नानुतापस्यपुंस स्तु प्रायश्चित्तं न विद्यते। नाश्चमेधफले नापि नानुताप विसुद्धने ॥ तस्माज्जातानुनापस्य प्रायश्चित्तं पियुध्यते चरेदकामतः रुत्या पत्तनीयं महत् पुमान्॥न कामतश्य

·4
-षष्ठोऽध्यायः।
रेन्द्धर्म ग्वग्निपत्तनं चिना। यः कामतो महापापं नरः कु
यत्किथञ्चन॥ नतस्य शुद्धिनिर्दिष्टा भृग्यग्निपत्तनं चिना
इत्युक्तं ब्रह्मणा पूर्व मनुनाच महर्षिभिः॥पातकेषुच सर्व
कामतो द्विगुणवत्तम् । कामतः पतनीयेषु मरणाच्छुद्धि
मृच्छति । हयमेधायनः शुद्धिः सार्वभौमस्य भूपतेः। का-
मतस्त्वनुपापेषु लोके न व्यवहार्यता ।। महक चोतिपापेषु.
मदीप्तंचलन विशेत् । प्रायश्चित्तरपैत्येनो यदकामकृत
चेत्॥ कामतो ज्यवहारस्तु वचनादिह जायते । इति योगी
श्रेणोक्त मुपपापेषु त तत् ॥ तस्मादकामतः पापंपा
यश्चित्तेन शुत्थ्यति। तेषांक्रमेण वक्ष्यामि प्रायश्चित्तं चि
शुद्धये॥ शिरः कपालध्वजवान् शिक्षाशी कर्म वेदयन् ।
ब्रह्महा बादशाब्दानि पुण्यतीर्थे समाधिशेत् ॥ प्रयागे से
तुबन्धादिपुण्यक्षेत्रेषु पापुरतू। तब वर्षादि विज्ञाप्य स्थ
स्वकल्पमशेषतः,तंत्रस्थैह्मिणैरेचानुज्ञातो व्रतमाचरे
त्। चत्वारोब्राह्मणाःशिष्टाः परिषदित्यभिधीयते॥
रुक्तमाचरेधर्ममेको वाध्यात्मवित्तमः। जटी वल्कलवा-
साश्च बहिरेव समाविशन् । स्नानं विषवणं कुर्वन् क्षि
'तिशायी जितेन्द्रियः। एकमुक्तेन नक्तेन फलैरनशनैन
च॥ समापयेत्कर्मफलं यथाकालं यथाबलम् । राममि
न्दीवरश्यामं पौलस्त्यद्रुमकल्मषम् ॥ध्यात्या षडक्षरं-म
लं नित्यंताचदहर्निशम् । एवं दादशवर्षाणि पुण्यतीर्थे
समाचरन् । मुच्यते ब्रह्महत्याया स्तपसा वीतकल्मषः।
चरिते वतायाते यचूसड़े-घु दापयेत् ॥ नै स्तस्य च सु-
संस्काराः कर्त्तच्या बान्धवैर्जनैः। विप्रमुरच्यायगां दत्त्वाबा
ह्मणान् भोजयेत्ततः॥पारम्भाव्रतमध्ये तु यदि पञ्चत्तमा

·वृद्धहारीनसंहितायाम्। मुयान्। विवाहिस्तस्य विजया शुप्ताङ्गतिमवाप्नुयात्।। संस्कृतस्तु गोषस्यात् पुनरेव व्रतंत्। अशक्तस्तु ते दयाद्गासहस्र दिजन्मनाम् ॥ पात्रे धनं या पर्याप्त दत्ता शुहिमचाभुयात् । ब्रह्महत्यासमेष्वेवं कामतीव्रतमाचरे- तु॥अकामनश्चरेहम पापं मनसिचोच्यते। आज्ञापयि- तोनुमन्तानुगाहकस्तथैव च ॥ उपेक्षिता शक्तिमांश्चैपादोनं व्रतमाचरेत् । कामतस्तु चरेत् पूर्ण तवापि द्विगुणं गुरौ॥ न्तुर्वन्यां तथा भय्यां तथैव व्रतमाचरेत् । आचार्येचचन- स्थेन मातापित्रोणुरी तथा॥ तपस्विनि ब्रह्मविदि द्विगुणं – तमाचरेत् । याचस्वक्षत्रियं वैश्यं विशिष्टं शूद्रमेव च ॥ कपि 'लां गर्भिणीनाञ्च हत्या पूर्णव्रतं चरेत् । अकामतस्तु तेष्य- र्थ मुनिभिः सम्प्रकीर्तितम् ॥तिधेः माथामिकादस्माद् द्विती ये द्विगुणं चरेत्। तृतीये विगुणं प्रोक्तं चतुर्थे नास्ति निष्क निः॥ चतुर्णामाश्रमाणाञ्च शौचचत्र साधनं चरेत् । प्राय श्चित्तं तरीमध्ये केचिदिच्छन्ति सूरयः ।। गोब्राह्मणपरित्रा ण मश्वमेधावपृथता। इयं विशुद्धिरुदिता प्रहत्याकाम- तो दिजान् ॥ अग्निपपतनं केचिदिच्छन्ति मुनिसत्तमाः। लोमायः स्वाहेत्यादि मन्ते त्या पृथक पृथक् ॥ अवाशि राः प्रविश्याग्नौ दग्धः श्रुद्दों भवेन्नर। अकामतःसर पीत्वा मयं वापि द्विजोत्तमः। पूर्वचद्वादशाब्दानि चरे द्बतमचिह्नितम् । जपित्त्या दशसाहसं विसन्ध्यास नि रन्तरम् ॥ हादशाव्दं मनुंजत्वा रतः शुद्धो भवेन्नरसोयानि कानि चे पापानि सुरापानसमानि तु ॥ अफामतयरेदर्ध कामतः पूर्णमाचरेत् । सर्वत्र पतनीयेषु चरित्वा तमुक्त यत् ।।पुनः संस्कारमईन्ति प्रयभ्यते हिजोतयः। अज्ञाना ॥

·षष्ठोऽध्यायः। २६७ नुसरां पीत्या रेनोरिण्मत्रमेव च ॥ मानुषीक्षीरपानेन पु नः संस्कारमर्हति । इत्युक्तं मनुना पूर्वमन्यैश्चापि महर्षिभिः ॥ करजं लसुनंशी मूलकं ग्रामसूकरम्। छत्रा कुम् राण्डञ्चकाले पिण्याकं लेथुनं तथा गृध्रमुष्टं नृमांसं च स्परं तत्तकमेचच। माहिषं माकरंमांसंरक्षं पोनरमेव च। निष्पीडितञ्च गोक्षीरमारनालंच मूपकम् । मारिं श्वेत वृन्ताकं कुम्मीनिम्बदलं तथा॥ कव्यादञ्च तथा मेकं शृ- गोलं व्याघमेव च। एवमादिनिषिद्धांस्तु भक्षयित्वा तुकाम तः॥ चरेसतं तथा पूर्ण पादोनम्पादकामतः। नारिकेल- रसंपीचा वायुना ताडितं दिजः॥दग्ध्वा तालपलाशम्या करनिर्मथितं दधि। तापाचंगतंगव्यं क्षीरंचलपणान्चि नम्।। कराग्रेणैच यहत्तं तं लवणमम्बुच। सूतकान्न शूद्रोन्नं कदर्याद्यन्नमेचेच ॥ श्वस्पृष्टं सूतिकाइष्ट मुदक्या दृष्टमेव च । पाषण्डाण्डचण्डालचंपलीपतिवीक्षितम्॥द वापशिएं यक्षाणां भूतानां रक्षसां तथा। उद्धृत्य वामहः स्तेन पणेच पिवेदपः॥ यचान्नमाचैकोद्दिष्टमच्छिष्ट मगुरोरपि। हरेरनर्पितं भुत्कान भुरका देवतार्पितम्॥का मतस्तु चरेहमञ्चरेदेदमकामतः। अकामतः सजग्ध्वा चरेच्चान्द्रायणव्रतम् ॥म्लेच्छचण्डालपतितपाषण्डानाम कामतः। उदन्यासह भुत्ताच चरे-धर्मव्रतं हिजः ॥ चण्डा लकूपभाण्डस्थं मद्यप्राण्डस्थमेव च। पीत्वासमाचरेसा- पंकीमतोऽई समाचरेत् ।। मद्यगन्धं समाधाय कामतो. व्रतमाचरेत् । अकामतस्तु निष्ठीय चरेदाचमनं दिजः ॥ अभिमन्यजलं प्राश्य सावित्र्याच समन्वितम् ।स्था मां -साशने चैच भाचदुशादिशक्षणे॥ चरेत्सान्तपनं रुच्छंचा ·२६८ रद्दहारीतसंहितायाम्। द्रायणमथापि वा। कामतस्तु चरेत्पादमझ्यासे पूर्णमाच रेत् ।। कामतस्तु सरां पीत्वा सन्तप्तंचाग्निसन्निभम् ।गोमू अमम्बुवा पीत्वा मरणाच्छुद्दिमृच्छति ।। सरायाः प्रतिषधस्तु दिजानामेच कीर्तितः। विशिष्टस्यापिशूद्रस्य केचिदिच्छन्ति सूरयः ॥अनृतं मद्यमांसच परस्त्रीस्वोपहारणम् । विशिष्ट स्यापि शूद्रस्य पानित्यं मनुरब्रवीत् ॥ सरावै मलेमन्नादेः पापा मलमुच्यते। तस्माद्ब्राह्मणराजन्यौ वैश्यश्च नरू रां पिचैत्॥ चकाराविशिष्टस्य शूद्रस्यापि पूर्ववचनात्, यत्तु राजन्यवैश्ययोर्गचाज्यादिमद्यस्यामतिषेधः तन्न मते स्यात् नच निषिद्धादीनां सतां मतञ्च । विशिष्ट शूद्रस्या- पि मद्यमांसनिषिद्धत्वात् । इज्याध्ययनादिश्रौतस्मातक महिस्य । क्षयाविशिष्टस्यापि तहवैश्यस्यच पनिषेधात् नतु मायश्चित्ताल्पत्वप्रतिपादनपराण्येच नवप्रतिषिन्छपरा णि ब्राह्मणस्य मरणान्तिक मुपदिएं राजन्यवैश्यविशिष शूद्राणाम् पूर्णपादोना नवतचर्या उक्ता। सरायास्तु सर्वेषां हिजानां मरणान्तिकमेव शूद्रस्य गोसहनदानं या परिपूर्णव्रतं पा चरितव्यम् नतु मरणान्तिकम्॥ अग्नि वर्णा सुरां पीत्वा सरायास्तु द्विजातयः। मरणाच्छुद्धिमृच्छ न्ति शूद्रस्तु व्रतमाचरेत् ॥ राजन्यचैश्यौ तु मद्यं पौत्त्वाच रेतां व्रतमेचच। शूद्रस्त्वर्धञ्चरेत्तइब्राह्मणी मरणाच्छु: चिः॥यक्षरक्षःपिशाचान्नं मयं मांसं सुरासमम् । नात्तव्य मेच विप्रेण भुत्कातुजननं विशेत् ॥ मयं वापि सरांचा पि यः पिचेब्राह्मणाधमः | अग्निवर्णन्त गोमूत्रं पिबेद जसिपञ्चकम्॥ मरणाच्छुद्धिमानोति जाँचेयदि विश- ध्यति । मद्यस्य प्रतिपिॉर्थ घतं क्षीरमथाम्बुवा ॥मा- ·। षष्ठोऽध्यायः। शयित्वाग्निवर्णन्तु तहत्तां भूहिमाप्नुयात्। दत्त्वा सवर्ण चिमाय गान दत्त्वा विश्वध्यति ॥ क्षेत्र विशूद्रजातीनां सवर्णेतु यथाक्रमम् । पादोनमई पादंवा चरेद्वतं यथो क्तवत्॥ समेष्वधं प्रकुचीत कामतः पूर्णमाचूरेत्। काम तुः स्वर्णहारी तु राज्ञे मुसलमर्पयेत् ॥ स्वकम रव्यापयं- चैव हतो मुक्तोऽपि चा शुचिः। राज्ञा यदि विमुक्तःस्यात् पूचद्रतमाचरेत् ॥ आत्मतुल्यसवणं वा दद्यादिपस्ये तुष्टिकत्। तत्समव्यतिरिक्तेषु पादमेव चरेद्रनमू॥ चान्द्रा यणं पराकंचा कुदिल्पेषु सर्वशः। द्रव्यप्रत्यर्पणं कर्तु- स्तन्मूल्यद्रव्यमेव वा ॥ व्रतं समाचरेत् कृत्वा यथा परि- षदीरितम् । चलाच्छौर्येण वा स्नेहा बहारादिनापिया ॥समाहरोति यद् द्रव्यं तसर्व स्तेयमुच्यते । देशं कालं व यःशक्ति पापञ्चाक्ष्य सर्वत्तः॥ प्रायश्चित्तं प्रदातव्यं ध. मविद्भिर्मनीषिभिः। भगिनीं मातरं पुत्रीं स्नुषामाचार्य योषितम् ॥ अकामतः सरुद्रत्वा चरेत् पूर्णव्रत नरः । पश्चिमाभिमुखां गङ्गां कालिन्या सह सङ्गन्ताम् ॥ प्लाक्ष. प्रस्त्रवणं पुण्यं हारकां सेतुमेव था। चन्द्रपुष्करणीं चापि वेणी सागरसङ्गमम् ॥गोदावर्याः शचर्या चा गत्या तथा चरेद्रतम् । पूर्वबहादेशान्दानि चरेद् व्रतमनुत्तमम्॥ ष्णायनमेइत्यैष मन्त्रः साधनाशनः । इसमेव जन्म वंध्यात्वा हादि सनातनम् ॥ विसन्ध्यायुतं भक्त्या :नित्यं द्वादशवत्सरम। चान्द्रायणैः पराकैची कृच्छैशि मयेत् समाः॥जीचे क्षीणेऽथवा पुण्यकामी मण्डपपा- टलैः निवसित्वा बहियामात् क्षितिशायी जितेन्द्रियः ।। • मनः सन्तापकरणमुहेच्छोकमन्ततः । सदाकृष्णं हरि- ·वृन्दहारीतसंहितायाम्। ध्यायन जपन्मन्लमनुत्तमम् ॥ द्वादशाव्दादिमुच्येत पापा दूस्मात्तुषो बलात्। भगिन्यादिषु योषिले यो गच्छेत्काम तो नरः ।। मतप्तासमतोयेन समाश्लिष्य हुताशने। शयि त्वा तमहनौ दग्धः शुहिमवाप्नुयात् ॥ एतास मतिदु ष्टास कामतौ बहुशो ब्रजेत् । एवमग्नि विशेहीमान पा पं विज्ञाप्य पर्षद॥अकामतःसरुद्गत्वा चरेडर्मतं नरः अभ्यासेतु चरेत् पूर्ण कामतः सहदेवच ॥कामतोडल्या सविषये तत्रापि मरणान्तिकम्। समेष्वर्थ प्रकुर्वीत सक देवस्यकामतः॥कामनस्तु चरेत् पूर्णमायासे मरणान्तिक म्। अकामतो वाभ्यासे तु पूर्णमेचं व्रतं चरेत् ॥ अन्यांस्य पि.चनारीषु सरुद्गत्वाप्यकामतः । पादमेचाचेरेविहान- प्यासे वर्धमाचरेत् । साधारणास सर्वासु चरेचान्द्राय णवतम्। कामतो हिगुणं नास अश्यासे तमाचरेतुः । स्वदारावास्यगमने सि तिर्यक्षु कामतः॥चान्द्रायण परांकंचा प्राजापत्यमथापि वा। उदस्यां सूतिकांगत्वाच रेत्सान्तपनं व्रतम् ॥ चान्द्रायण तथान्यास कामतो हिगु णं चरेत् । अष्टम्याञ्च चतुर्दश्यां दिवा पर्वणि मैथुनम्॥ कृत्वा सेचैलं स्नात्त्वाच वारुणीभिश्च मार्जयेत् । चण्डा ली पुंश्चली म्लेच्छां पाषण्डी पतित्तामपि।। रजकीम्बुरुः धिव्याधां सर्वाग्रामात्यजाः स्त्रियः। अकामतः सकद्रः बा.रेच्चान्द्रायणवतम् ॥ अश्यासे तुव्रतं पूर्णन्ताभिरुन संह भोजने। कामतस्तु सकृद्धत्वा. फल्का वर्षवतं चरेत् ॥ तव भूयश्चरेत् पूर्णमभ्यासे मरणान्तिकम्। यो येन सः म्बसेदेषान्तसाप सौऽपि तत्समः ॥ संलापस्पर्शनादेव-शः य्याशनांसनादिभिः। तद्ददेवाचरेत् सर्वं व्रतं हादशंवार्षिक ।

·F 1 षष्ठोऽध्यायः। २७१ म॥अकामतअंरेन्द्धर्मः षण्मासात्पादमाचरेत्। मासत्रये । विवर्ष स्यान्मासमाने तु वत्सरम्॥ कामतो हिगुणंतत्र चरे दब्दादिकं व्रतम् । अईन्तु वत्सरोत पूर्ण बैगुण्याद्यमतःक मात् ।। कामतो वत्सरोदू हिराणवेतमाचरेत्। यदि वर्षात्तस्यापि मरणान्तिकमुच्यते ॥ यजनाध्यापनादानात्पा नाच्च सह भोजनात् । सद्य एच पत्तत्यस्मिन् पतितेने सहाच रन् । तत्राप्यकामनस्त्वर्थ कामतः पूर्णमाचरेत् । षण्मासे वं सरेऽप्यंत्र द्विगुणं त्रिगुणं स्मृतम्॥ ऊध्र्यंत निष्कतिर्न स्या देवग्निपत्तनं विना। हित्तीयस्ये तृतीयस्य नेष्यते मर- णान्तिकम् ॥अई पादंसमुद्दिष्ट कामतो हिगुणं तथा। ब्र ह्मोपचासेन चतुर्थस्य चिनिष्कृतिः॥ पञ्चमस्य नदो पस्यादिति धर्मविदो विदुः। अन्येषामपि संसगस्पिाय- श्चित्तं प्रकल्पयेत् ।। पतनीयेषु नारीणां मरणान्तिकमुच्य- ने अकामतनरेन्दर्मतं पृथु यथोदितम् ॥ व्यभिचारेतु सर्वत्र कामतो मरणाच्छानिः। अकामतम्बरेने पूर्ण मानि- लोम्यं गत्ता सती॥ अई मेवानुलोम्येषु तथैव भ्रूणहादिषु। यतिश्च ब्रह्मचारीच गत्वा स्त्रियमकामतः ।।गुरुतल्पगम द्दिष्ट पूर्णमर्थ समाचरेत् । नामतो ब्रह्मचारी तु पूर्णमे- काचरेद्वतम् । यतेस्तु मरणाच्छुद्धिः शिमः स्यात् ऊन्तेनेन वातियोस्तुं रेत स्वलने उच्छं चान्द्रायणं चरेत् ॥ जया सहस्रं गायत्र्या गृहस्थः शुद्धिमाप्नुयात्। द्विसहसंचन स्थत्तु जपेद्रतोनिपातने ॥ तत्रापि कामतस्तेषां हिरण विगुणादिकम्। परिबाजनकामस्तु नयनोसाटनं तथा।। एवं समाचरेडीमानं प्रायश्चित्त मत्तन्द्रितः। प्रायश्चित्तम कुंवणिः पापेषु निरतः सदा ।। कल्पायुतशतं गत्वा नरक ·-- २७२ गृहहारीतसंहितायाम्। प्रतिपद्यते। धृत्वा गोचर्ममात्रन्तु सममैकं निरन्तरम्॥ प. ञ्चगव्यं पिबन् गोनो गुरुगामी विध्यति। गोमूत्रेणैव च स्माला पीसा चाचम्यवारिभिः॥ विष्णोः सहस्त्रनामानिज पेन्नित्यं समाहितः। शयीत गोबजे रात्रौगवां हित मनुस्मर न॥ध्याघ्रादिभिहीतांगां पड़े निपतितां तथा। संचरेद थेचा प्राणान् तदर्थं वै परित्यजेत् ॥ तेनैव हि विशुद्धः स्याद सम्पूर्णवतोऽपिया। बतान्ते गोपदो भूत्वा ततः शुहिमचा- मुयात् ॥गोस्वामिने च गां दत्त्वा पश्चादेवं व्रतं चरेत् । दयान घिरामुपोष्य एषमेकच्च गादश॥योकेच गृहदाहाद्यैर्ब न्धनैहिता यदि । मनिपूर्वण गां हत्वा चरेधैवार्षिक व्रत म्॥ हिवर्ष पूर्ववहापि चर्मणाण वाससा। कपिलांग- भिणी चापि रेषं हत्वाच कामतः ॥ व्रतं हादशवर्षाणि च रेट्रह्मवनोदितम् । आचार्यदेविषाणां हत्वा च द्विगुणं चरेत्।। होमधेर्नु प्रसूताच दानेच समलड्कृताम्। उपच कां वृषेणापि ताञ्च द्वादशवार्षिकम् ॥ निष्पीडनं वापि ने पृ दोषेष्वल्पमतन्द्रितः। शरणागतबालवीघातुकैः सम्ब सैन्न तु॥ चीर्णबतानपि चरन् कृतघ्रानपि सर्वदा। अग्नि दाङ्गरदां चण्डी भनी लोकपातिनीम्॥ हिंस्वयंस्तुविधा नरूपी हत्या पापंनगच्छति। गुरुंगाबालद्धान्वा श्रीधियं “चा बहुश्रुतम् ।। आततायिन मायान्तं हन्यादेवाविचारयन नाततायिवधै दोषो हन्तुविति कञ्चन ।। मरच्यात दोष कुति परित्यक्तं यथोदितम्। अनभिरण्यातदोषस्तु र हस्यवतमाचरेत् ॥ कण्ठमात्रजेले स्थित्वा राममन्समा हिनः जपेहा देशसाहस्रब्रह्महा शुद्धिमामुयात् ॥ सुरा पःस्वर्णहारीतु जपेदशाक्षरं तथा। लक्षजत्वा कृष्णेमन्न ..

·पठोऽध्यायः। मुच्यते गुरुतल्यगात् ॥ उपोष्यान्नर्जले स्थित्वा वासुदेवमनुं शुभम्। जपेडा दशसाहस्रं गोमः पयतमानसः॥ असंरच्या- निच पापानि अनुक्तान्यपि यानिच। चित्तस्थो भगवानक ष्णः सर्चहरति तत्क्षणात् ॥ एकादश्यपचासस्य फलं प्रा- भोति मानवः। आषाढादिचतुर्मासे कृते भुरका जितेन्द्रियः॥ दुग्धाब्यौ शेषपूर्यङ्के शयाने कमलापतिम् । ध्यात्वा समये नित्यं महद्भिर्मुच्यते वषैः॥ इति रहस्य पायश्चित्तम्॥ रजस्वला सूतिकाञ्च चण्डालं पतितं तथा ॥पाषण्डि नं विकर्मस्थं शचं स्पृष्वाऽप्यकामतः । गोमयेनानुलिप्ताङ्गः सपासा जलमारिशेत् ॥ गायत्र्याटशतंजस्वा एतमाश्य विशुध्यति। स्पृवातु कामतः स्नात्वा चरेत्सान्तपनं बतम्॥ श्वपचं पतितं स्पृश्वा गोपालव्यजनादृतम्। विड्वराहं वे नर्क गर्दॉ यूपमेव च ॥ मयं मांसं तथैवोष्ट्र विषमूत्रं द शमेव च । करकज्जलफेनञ्च वृक्षनिर्यासमेवचे॥ करऑल शुनञ्चानुगच्छनि स्वस्य शुद्दये। सचैलमेजवायापः सापि श्री विशतंजपेत् ॥ तत्स्पृष्टस्पृष्टिनी स्पृष्या सवासा जलमा • विशेत् । ऊध्यमाचमनं प्रोक्तं धर्मचिद्रिकल्मषैः । उच्छिष्ठके शास्मास्थिकपालं मलमेव च ॥स्मानाधरणीज्वैव स्मृस्वा स्मानं समाचरेत् । प्रक्षाल्य पादौ संक्रम्य नभैयाचम्य कार- गा॥मन्लसम्मार्जितजलं स्पृथ्वा लाञ्च विभुध्यति । विशि शानाच विप्राणां गुरूणां व्रतशानिनाम्॥ विनीततराणामु च्छिदं स्पृष्या माने समाचरेत् । शैवानां पतितानाञ्च वा- झानान्त्यक्तकर्मणाम्॥ उच्छिष्टस्पर्शनं कृत्वाचरेचान्द्रा- यणं व्रतम् । उछिष्टेन स्वयं चान्यमुच्छिएं यद्यकामतः। स्पृष्या सचैलं स्मात्ताच साविन्यपशत जपेत् । कामनश्या ·२७४ वृद्धहारीतसंहितायाम्। चरे कं ब्रह्म, द्विजोत्तमः ॥ राजानन विशं शूद्रं च रेच्चान्द्रायण हिजः। तौच स्नात्वा चरेत्कृछंगांचा दद्यात्प- यस्विनीम् ।। उच्छिाष्टिनं स्पृशन शूद्रमुच्छिष्पश्चानमेवा।स यासा जलमाप्पत्य चरेसान्तपनतम्। तत्रापि कामतःस्पृश्या पराकइयमाचरेत् । पञ्चगव्यं पिबेच्छुद्रास्मात्या नद्यां विधान तः॥ चण्डालं पतितं मयं सूतिकाच जैसलाम् । उच्छिष्टेन । संस्पृष्टो पराकलयमाचरेत् ॥ उच्छिष्टेन चिरकाल सुषित्वाना नमाचरेत् । गच्छष्टाशौचमरणे चरेदब्दं दिजातयः।। रजस्व- ला सूतिका वा पञ्चवं यदिचेद्गना। पञ्चगव्यैः स्नापयित्वा- पाचमान्यैईिजोत्तमाः॥पत्यूचंकदलैमाप्यसपरिजलै:शु है। शुनवस्त्रैण सम्बेश्य दाहं कुर्याहिधानतः॥ चण्डाला ब्रू ह्मणासपति कन्यादादुदकादिभिः । हेनानामपि कुनि पूर्व हिजपुङ्गवः ॥ तचापिकामतः कुर्यात् षडब्दं तस्य बान्धवः। विषाद्यैर्धनशास्त्रायैरात्मानं यदिघातयेत् ॥ गोशतं विषमु, ख्येची दद्यादेकंदपंतथा। नारायणवलिंकला समप्यौ- वंदेहिकम् ॥ रजस्वलातु यानारी स्पृष्याचान्यां रजस्वलाम चण्डालं पतितं वापि शुनं गर्दशमेषच ॥ तावत्तिष्ठन्निराहारा चुरेत्सान्तपनं व्रतम् । स्पृष्वाप्यकामतः स्नात्वा पञ्चगव्यैःशु भैलैः।। चातुर्वर्णस्य गैहेषु चण्डालः पतितोऽपि वा। अन्त बनी येसा चेत्कयं स्यात्तत्र निप्कृतिः ।। तद्गृहन्तु परित्य कादग्ध्वा वान्यत्र संस्थितः। संसत्रि भकारेण प्रायश्चि तं समाचरेत् ॥ पृथक् पृथक् भकुरिन् सर्वं गृहनिवासिनः। दाराः पुत्राश्च सहदः प्रायश्चित्तं यूघोदित्तम्।। सभर्तृकाणां नारीणां वपनन्तु घिसर्जयेत् । सनि केशाने समुहत्य च्छेद येदगुलित्रयम्। केशानां रक्षणार्थाय द्विगुणं व्रतमाचरेत् ·in पष्ठोऽध्यायः २७५ प्रायश्चित्ते तु सम्पूर्णे कृत्वा सान्तपनंवतम्।। ब्रह्मतोंपवास चा विशुध्यन्ति तदैनसः। अफिसम्पत्तरार्धात्तु गृहदाहं न चोदितम्॥ यहे पानकोत्पति स्तंत्र यत्नेन दाहयेत्। त्यजेद्दा संनिहाच शुद्दिश्चैवात्मन स्ततः ॥सम्बन्धाचैव संसर्गात्तु ल्यमेव नृणामघम् । तस्मात्संसर्गसम्बधान पतितेषु विचजे येत्॥ चण्डालपतितादीनां तोयं यस्तु पिचेन्नरः। पराकंका मतः कुर्याद्ब्रह्मकूर्च मेकामतः॥ अभ्यासे तु षडब्दं स्या- चान्द्रायणमकामतः। चण्डालानां तडागेचा नदीनां तीर्थए बवानाला पीलाजलं विषः प्राजापत्यमकामतः। कामत स्तु पराकं या चान्द्रायण मथापि वा ॥ अभ्यासे तुव्रतं पू षडब्दं स्यादकामतः। सर्वेषां प्रतिलोमानां पीबा.सान्तपे नंचरेन चान्द्रायणं पराकं वा व्यब्दं वापि यथाक्रमम् । भोजने गेमनेऽप्येवं प्रायश्चित्तं समाचरेत् । चाण्डाउपनितादी नां गृहेष्वन्नमपि दिजः। भुक्ताब्दमाचरेत् छंचान्द्रायण- मकामतः॥ चण्डालवाटिकायान्तु सखा करकोप्यकामतः। चरेसान्तपनं कृच्छं चान्द्रायणमथापि वा। चण्डालवाटिका योन्तु मृतस्याब्दं विशोधनम् । स्मपनं पञ्चगच्यैश्च पाचसा न्यैः शुभैर्जलैः ॥ शूद्रान्नं सूतिकान्नंगा शुना स्पृष्टञ्च काम- तः। भुरका चान्द्रायणं कृच्छू पराकं वा समाचरेत् ॥जलं पी खातयोभिः पञ्चगव्यं पिबेयहम्। चण्डालः पतितो चा पि यस्मिन् गेहे समाचरेत् । त्यत्का मृण्मयभाण्डानि गो- शि:संक्रामयेत् त्र्यहम्॥ मासादूचं दशाहन्तु हिमासं पक्षमे वतु। षण्मासात्तु तथा मासंगों वृन्दं निवेशयेत् ॥ उभ्यः न्तु दहनं प्रोक्तं लागुलेन च खातनम् । ब्रह्मकूर्च तथा कः छंचान्द्रायणमयापि वा। अतिकच्छं पराचे व्यब्दं वापि ·२७६ सद्दारीतसंहितायाम्। समाचरेत् । षडब्द मूर्धघमासात्मायश्चित्तं समाचरेत् ॥व सरादू_मम्पूर्ण व्रतमेवाचरेद् बुधः । अमेध्यशंवचण्डा लमद्यमांसादिदूषितात् ।। कूपादुहृत्यु कदलैः सहस्ररेचये जलम्। निक्षिप्य पञ्चगव्योनि वारुणैरपिमन्लयेत्॥ तडा गस्यापि शुध्यर्थं गोभिः संकामयेज्जलम् । धान्यन्तु क्षाल नाच्छुहिर्वाहुल्यं भीक्षणादपि॥ रसानान्तु परित्यागश्या ण्डालादिप्रदूषणात् । पासाददेवहाणा चण्डाल पतिता दिषु। अंतः प्रविष्टेतु नदा शुद्धिःस्याकेन कर्मणा। गो भिसंक्रमणकृत्वा गोमूत्रेणैव लेपयेत् ॥ पुण्याहं वाचयिः साथ तत्तोयैदर्शसंयुतैः। सम्प्रोक्ष्य सर्वतः पश्चाद्देवं समभि षेचयेत्॥पञ्चामृतः पञ्चगव्यैः स्नापयित्वाथ वैष्णेयः। प्र सूचं पापमानैश्च वैष्णवै श्याविषेचयेत् ॥ अष्टोत्तरसहस्त्रं बॉशतमष्टोत्तरंतुचा। चतुर्मि वैष्णवैमन्लैः स्नाप्य पुष्पा जलिं नथा॥ श्रीसूक्तेन तदा दिव्यैर्दद्यान्नीराजनंततः। अंपैष्णवस्पर्शनेऽपि एवं कुर्वीत वैष्णवः । भिन्ने बिम्बे त था.दग्धे परित्यत्वे च तं गृहे। वैदेही वैष्णवीमिष्टा पुनः स्थापनमाचरेत् । चौराद्यपहते नष्टै वासदेवी यजेचम् ॥स्थानान्तरगते बिम्ब पुनःस्थापनमाचरेत् । तोयादिचा सनं वेद्यामधिरोहणमेव च ।। नयनोन्मीलनं दीक्षां वर्ज यित्वान्यमाचरेत् । पञ्चगव्यैः स्नापयित्वा पञ्चवकपल पाश्चितैः।। मङ्गले ध्यसंयुक्तैरद्भिः समधिषेचयेत्। सू कैश्च ब्रह्मणः स्तुत्यैरविगैष्णवीस्तथा। चतुभिर्वैष्ण वैर्मचैः पृथगटोत्तरंशतमा वैष्णच्याचैव गायत्र्या शड्. खेन स्नापयेवुधः ॥ अवसूक्तमृचं स्मृत्वा जपन संस्था पयेहरिम् । ततस्तन्मूर्तिमन्तण मूठमन्लेण या द्विजगाद ·षष्ठोऽध्यायः २७७ यात पुष्पसहस्राणि देवतांस मनं स्मरन् । पश्चातुं सार रणं विष्णोरचयित्वा विधानतः॥ इन्द्रसोमं सोमपतैरिति सूक्तमनुत्तमम्। जपन् स्याथ देवैस्तु दद्यान्नीराजनं. द्विजः॥ प्रदक्षिणं नमस्कारं कृत्वा विमास्तु भोजयेताअ चैष्णवेन विप्रेण शूद्रेणैवार्चिते हरौ॥ सहस्रमभिषेकंच पु पाञ्जलिसहस्त्रकम् । महाभागवतो विमः कुर्यान्मन्लह येन च ॥ देवतोत्तरसम्पर्क विना स्वाहरणंहरौ। अवैष्ण यांनां मन्लाणां पकान्नस्य निवेदने । कृत्वा नारायणीमिष्टि पुनः संस्कारमाचरेत् । देशान्तर्गते बिम्बे चिरकालमनर्षि ति॥ अधिवासादिकं सर्व पूर्वचद्वैष्णवोत्तमः। विष्णोरुत्त: बमध्ये तु विद्यत् स्तनितसम्भवे। रथे विम्बे ध्वजे भग्ने विम्बेच पत्तित सुवि। ग्रामदाहेऽश्मवर्षे च गुरौ ऋविधि चै मृते। नालङ्कृतेषु विधिषु परिणीते जनार्दने।अवैदि कक्रियापेते जपहोमादिवर्जिते॥ कुतिमहती शान्ति वैष्ण चीं वैष्णवोत्तमः। अग्निनाशेतु तन्मध्ये पुनरादानमाचरे तु॥ कुचीति बैनतेयेष्टिं वैष्वक्सेनामथापि वा।श्चभूकरा दिसम्पर्के पवित्रष्टिं समाचरेत् ॥ वैष्णवेष्टिं प्रकुति पोष ण्डादिप्रदूषिते। अस्यि संप्लचे विष्णोर्यत्र यत्रं च सङ्करः मा। त्वतंत्र यजेदिष्टिं पायमानी हिजोत्तमः। स्वापार स्तथान्यैर्वा मुच्यते सर्वकिल्बिषैःा अवैष्णवेन विप्रेणी स्थापिते मधुसूदने। तद्राष्ट्र या भूपतिर्ग पिनाशमुपयास्य ति। कुर्वीत यासुदेवेष्टिं सर्व पापं पेशामयेत् । महाभार्ग- चतेनैव पुनः संस्कारमाचरेत् ॥ सकेशववैनतेयादि नित्या नाच दिवौकसाम्। मुक्तानामपि पूजार्थ बिम्बानि स्थायं. येद्यदि। सानिचेश्यैकराचन्तु गव्यैः स्नाप्याथादेशिकास ·२७ स्वहारीतसंहितायाम्। पैष्णवसूक्तैश्च तगायत्र्या सहवंकमगौशडरवेनैवानिषि च्याथ भगवत्पुरतो न्यसेत् । स्थण्डिलेऽग्नि प्रतिष्ठाप्य यजेच पुरतोहरेः।। अस्य वामेति वक्तेन पायसं मधुमि- श्रितम्। अष्टोत्तरशतं पश्चादाज्यं मन्तचतुष्टयात् ॥सूत्र र्णताक्षसूक्तान्यां पृषदाज्यं युजेत्तत्तः। तिलैयहि तिमिई त्वां पश्योदष्टोत्तरं शतम्॥ बैकुण्ठं पार्षदश्चैव होमशेष स मापयेत् । अहमस्मीतिसूक्तेन पीठे संस्थापयेबुधः॥षण वादिचतुर्थ्यन्तनामभिस्तत्वकाशकै आवाय पूजयित्वा 'थ दद्यासुष्पाञ्जलिं ततः॥ हादशार्णेन मनुना सहस्त्रमयyां शतम् । सोमरुद्रेति सूक्तेनदीपैनीराजयत्ततः॥ भोज- यित्वा ततो विमान गुरुं सम्यक् पूजयेत् । मत्स्यमादि मूर्तीनामेवं संस्थापन चरेत्॥ तत्तत्यकाकैर्मन्लैजैपहो मोदिकं चरेत् । सहस्रनामनिर्दद्यात्पुष्पाणि सरनीणि चापीकूपत्तडागानां तरूणां स्थापनेतथा। वारुणीभिश्च सौम्यैश्चजेपहोमादिकं चरेत् । तरूणां स्थापने गोपकृष्णं मानरमेचच । ताफ्यामेव तु मन्त्राभ्यां सहस्त्रंजुहुयाद् । तम्॥ वैनतेयान्तिं स्तम्भ मध्ये संस्थापयेद्बुधाअंबै व्याचान्वये जातः कृत्वेर्षि वैष्णवी हिजःविष्णचैः पञ्च संस्कारैः संस्कृतो पैष्णायो भवेत्। देवतान्तरशेषस्य भोज ने स्पर्शने तथा॥अनर्चिते पद्मनाक्षे तस्यानर्पित शोजने। अवैष्णयानां विप्राणां पूजने वन्दने तथा॥याजनेऽध्याप नेदाने भाडेचैषाच भोजने। अनुचिते भागवते हरिया सरभोजने॥ मायश्चित्तं प्रकुति वैय्यूही मिष्टिमुत्तमाम्। पवादागवत्तानाञ्च पिबेत् पादजलं शुभम्। एतत्समस्त पापानां प्रायश्चित्तं मनीषिभिः। निति भगवद्भक्तपादाम ·सप्तमोऽध्यायः २७९ तनिषेचुणम्।अङ्गीकनो महामागेमहाभागवतैहिजैः।स यपिचारैर्मुच्यैत परां कतिञ्च विन्दति ।। प्रायश्चित्ते तथा ची णे महाभागवताद्दिजात । वैष्णवैः पञ्चसंस्कारैः संस्कृती हरिमर्चयेत्॥ ॥ इति हारीतस्मृतौ महापापादिप्रायश्चि तभरणंनाम पष्ठोऽध्यायः॥ अम्बरीष उवाच॥ भगवन् ! भवता प्रोक्ता विष्णी- राराधन किया। प्रायश्चित्तमकृत्यानामसतां दण्डमेव च ॥ धुना श्रोतुमिच्छामि शाश्चुती निमुनमाम् । इष्टीनाञ्च विधा नानि विशेषांश्योत्सवाना हरेः।। हारीन उवाच॥ - शृणुराज न! प्रवक्ष्यामि सर्व निरवशेषतः । इष्टीनाञ्च विधानच हरे उत्सवकर्मणाम् ॥ नारायणी वासुदेवी गारुडी वैष्णवी तथा। चैय्यूही वैभवी पायी पविधी पापमानिका॥ सौदर्शिनीच सेनेशी आनन्तीच शुभाया। महाभागवतीत्येताः सर्वपा पहरोः शुभाः॥ प्रायश्चित्तार्थमपि या भोगार्थ वा समाचरेतु पूर्व विधनसे विष्णुः मोक्तवान् विधनसामगोः ॥ प्रोक्तं में मेरितं तेन गुणा दिव्यमुत्तमम् । गुह्यं तत्सर्ववेदेषु निश्चि तं ते ब्राम्यहम्॥ अग्नि.देवाना मब मो विष्णुरीश्वरात दन्तरेण पैसा.देवता इतिह श्रुतिः॥ नियंसन्ति पुरोडाशम ग्नौ वैष्णवमव्ययम्। देवाश्च ऋषयः सर्वे. योगिनः सनुका दयः। अग्नौ यूयते हव्यं विष्णचे परमात्मने। नदग्नौ चै ष्णवं प्रोक्तं सर्व देवीपजीवनम् ॥ एतदेचहि कुर्वन्ति सदानि त्या अपीश्वराः। विमुक्ता आप भोगार्थमेनमेच मुमुक्षयः।। एतदेव परं प्रीतिः साश्रयः परमात्मनः। एतदिना न तुष्ये- तं भगवान पुरुषोत्तमः । यज्ञार्थमेव संसूटमात्मचंगच तुर्विधम्। सज्ञार्थाकर्मणोऽन्यचुनदेषां कर्मबन्धनम्।।

·२८० रबहारीतसंहितायाम्। वनिर्जिा भगवतो वेदा अंगाः सदाध्वरे। अस्थीनि समि धः प्रोक्ता रोमादः प्रकीर्तितः।। स्वाहाकारशिरः प्रो तं प्राणाएव हवींषिचा सदकिया फोगा मन्लाः पत्यः प्रकीर्तिताः॥ एवं यज्ञवपुर्विष्णुर्विदित्यैनं हताशने। जुहु याई पुरोडाशं अज्ञात्वैनम्पतेदय ॥ यज्ञोयज्ञपतिर्यज्वा य ज्ञाडी यज्ञवाहनः । यज्ञमयज्ञकृयज्ञयज्ञभुग्यज्ञसाधनः॥ यज्ञान्तकृयज्ञराह्यमन्नमन्नाद एव च। तस्मादेनं विदित्वैव यज्ञं यज्ञेन पूजयेत् ॥ कोऽयं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कथं स्यास रतः शुचिः। द्रव्ययज्ञास्तपीयज्ञा योगयज्ञास्तथा परे । स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च सदाकुर्वन्ति योगिनः॥ हरेमगित या कुर्यान्न साधनतया कचित् । साधनं भगवान् विष्णुः साध्याः स्यु.दिकाः क्रिया:॥शेषतस्य जीवस्य तदास्यैक फलाः क्रियाः। ऋतिस्मृत्युदिनं कर्म तद्दास्यं परिकीर्तित मु॥ नैसर्गिकं तथा कुत्तिदास्यैकं निकीर्तितम् । वैदिके नैव मार्गेण पूजयेत्परमेश्वरम् ॥ अन्यथा नरकं याति कल्प कोटिशतवयम्। तस्माच्छ्रत्युक्तमार्गेण यजेहिष्णुं हिवैष्ण वः॥ अर्चायामर्चये पुष्पैग्नी चजुहुयाइपिः। ध्यायेत्तु मनू सापाचाजपेन्मन्लान सवैदिकान॥ एवं विदिखा सत्कर्म भोगार्थ परमात्मनः। कति परमैकान्ती पत्युःपली यथा पिया। इदं पसनेणोक्त स्यादिधानं तनचीमि ते पूर्वपक्ष दशम्यान्तु स्नाबा संपूज्य केशवम्॥ स्वस्तिवाचनपूणे कु दिवाइकुरार्पणम्। हरिनारायणोध्यर्थमिति सङ्कल्प्य पू. जयेत् ॥ विष्णुप्रकाशेकै राज्यं भूसूक्ताश्यां शतं ततः । मन्ने णचेच चैकुण्ठ पार्षदं हुत्तासमापयेत् । अयुतं तुजपेन्म- लं होमञ्याष्टोत्तरं शतम्। शेषं निवेद्य देवाय मुजीयात् ·सप्तमोऽध्यायः। स्वयमेव च ॥ ततो मौनीजपेन्मत्रंशयीत पुरतोहरेः। प्रभाते चनदींगत्वा स्यात्वा सन्तप्यं देवताः॥सन्ध्यामन्यास्य चा- गत्य स्वगेहे समलड्कृते। वेद्यांसंपूज्य देवेशं मन्त्ररत्नाविधान तः॥सप्ताचरणसंयुक्तं महिषीमिः समन्वितम्। अन्य ग न्धपुष्याथैधूपदीपनिवेदनैः ॥ अर्चयित्वा विधानेन कुण्डं द क्षिणभागतः। विस्तरायामनिम्नैश्च हस्तमानन्त्रिमेरचलम्॥ तब पहिं प्रतिष्ठाप्य इध्माधानान्तमाचरंत । ओङ्कारः स्या त्परं ब्रह्मसर्व मन्येषु नायकः ॥व्यक्षरं तत्तयाणाञ्च वेदानां बीजमुच्यते। अजायन्त ऋचः पूर्वमकारादिष्णुवाचकातू॥ श्रीवाचकादुकारात्तु यजूंषि तदनन्तरम् । अजायन्त तयोः सङ्गात्सामान्यन्यान्यनेकशः॥ तयोदसिौ मकारेण पोच्यने सर्वदेहिनः। कारणं सर्ववर्णानामकार: पोच्यते बुधैः॥अ कारोवै च सर्याचा सैषा स्पशोमभिः सदा। बकौं सा व्य ज्यमानापि नानारूपा इति श्रुतिः॥ अकार एव लुप्यन्ति सर्व मन्लाक्षराणि हि। अकारो वासुदेवः स्यात्तस्मिन् सर्व मनिष्ठि नम्मन्लोहि वीजं सर्वत्र किया तच्छक्तिरुच्यते। मन्लत- विसमायुक्तो यज्ञ इत्यभिधीयते॥ मन्नः पुमान क्रिया स्त्री चतधुक्तं मिथुनं स्मृतम्। तस्माद्यपि तन्वाणि ऋची म- लाणि चाध्वरे।। मन्लकियाजुष्टमेव मिथुनं यज्ञउच्यते। मन्लतन्लांशमेते ऋग्यजूषी यज्ञकर्मणि ॥ उद्गातं तु वे साम तस्मात्तदैष्णचं त्रयम् । भिरेव तमुद्दिश्य पुरोड़ा शं यजेबुधः॥ ताभिरेव तु पुष्याणि दद्यात्कर्मसु शाईिणे इन्द्राग्निवरुणादीनि नामान्युक्तानि तवतु । ज्ञेयानि विष्णो स्तान्यत्र नान्येपास्युः कथञ्चन । अकार रुढइत्यग्निमिन्द्र वंबर ईश्चरे। आमनां मसचे सूर्यः मौम्यत्वात्सामइत्यतः ·२८२ वृद्धहारीतसंहितायाम्। वायुः स्याज्जीवतः प्राणाहरुणः सर्वजीचनः । मित्रः स्यात्सर्व मित्रत्वादामैकवादग्रहस्पतिः ॥ रोगनाशो अचेगुद्री यमः: स्यात्तु नियामकः। हिरण्यत्त्वमिति मोक्तं नेति पाप्यत्वमुच्य ते॥नित्यसबाहिरण्यः स्यात्तवाहिरण्मयः। हिरण्यग भ इत्युक्तः सखग जनार्दनः। हिरण्मयः स भूतेभ्यो दह शे इति वैऋतिः । सर्पान सत्राति सचिता पिताच पितृतषि: ता॥ स्वभुच इति प्रोक्तो वेदवेद्येतिचीच्यते। यस्यच्छन्दां सि.चाङ्गानि स रूपर्ण इहोच्यते॥अवाझं वर्णमित्युक्तं च्छ न्दोमयमुदाहृतम् । गायत्र्युष्णिगनुष्टुपच रहती पङक्तिरेच च॥ त्रिष्टच जगतीचैव च्छन्दांस्यैतान्यनुक्रमात् । एता नि यस्य चाङ्गानि ससुपर्ण इहोच्यते॥ यस्माज्जातास्पयो वेदाजातवेदाःसउच्यते। पर्वमानः पावयित्वा शिवः स्यास बंदा शुभात ॥ सजनैः सेच्यते यत्तु अतो वैशम्भुरित्यजः। सध्यान्यस्यैव नामानि वैदिकानि विवेचनात् ॥ पुन्नामानि यानि विष्णोः स्त्री सामानि थियस्तथा। परस्य वैदिकाः श- ब्दाः समाकृष्येत्तरेष्वपि ॥ व्यवहियन्ते सततं लोकवेदानुसा रतः। नतु नारायणादीनि नामान्यन्यस्य कर्हि चित्॥ एत- नाम्नां गतिर्धिष्णुरेक एव प्रचक्षते। शब्दब्रह्मयी सर्व वैष्णचं नदिहोच्यते ॥ देवत्तान्तरशङ्का तु न कर्तव्याहि वै- दिके। वषन्तं यहेदेन तदत्यन्तपियं हरेः ॥ स्वाहास्वधा- भ्यां नमसा हुतं नडैष्णचं स्मृतम् । सामेदाज्यैर्या आहुती, यं वेदेनैव जुति। यौ मनसा सवर इत्यूचा मोक्तः सदाध्य २॥ वेदनैय हरिं तस्माद्यजेत द्विजसत्तमः। प्रसङ्गादेव मुर स्याद्विधानं नवीमि ते ॥ऋग्वेदसंहितायान्त मण्डलानि दशकमात्। एकैकमिस्या होतव्यं चरुणा पायसेनचाए ·PAAM "सप्तमोऽध्यायः। ૨૮૩ तेन वा तिलैचापि बिल्वपत्रैरथापियो। अग्निमील इति पूर्व मण्डलं प्रत्यूचं यजेत् ।। पुष्पाणि च तथा दद्यात रुगन्धीनिज नार्दने। विष्णुसूक्तैर्हविर्तुत्ला चतुर्मन्वैः शतं यजेत् ॥ वैष्ण वान् भोजयेन्नित्यमग्निञ्चापि सँसंग्रहेन् । उपोषितो दी क्षितेश्च यावदिष्टिः समाप्यते॥अन्तेचावश्थेष्टिञ्च पुष्य यागच पूर्ववत् । आचार्य ब्राह्मणांश्चापि दक्षिणाभिः प्रपू जयेत् ॥ इमान्नारायणेष्टिञ्च सकदापि यजेत्तु यः। अनधी- तवेदश्चेष्टिमयुतं मूलमन्नतः॥ होमं पुष्पाञ्जलिं वापि तय वायुतमाचरेत् । पूजयित्वा ततो विधान्निष्टयाः सम्यफलो भवेत्॥ अचास्यपौरुषं सूक्तमष्टोत्तरशतं चरुम् । हुला चतु- भिमन्यैश्च लोदिष्टिंनसंशयः॥ ॥अथ चारूदेवेष्टि रुच्यते॥ ॥एकादश्यां कृष्णपक्षे समुपोव्य जनार्दनम्। समर्चयेविधानेन रात्रौजागरणान्वितः॥ हादश्यां पातरुया य मायान्नयां तिलैःसह। हादशाणेन मनुना सिञ्चदष्टोत्त रंशतम् ॥आभिमन्न्यजलं पश्चात्तुलसीमिश्रितं पिवेत्। सर्व कर्मस्वनिहित एतदेवाघमर्षणः॥ तत्तत्कर्माणितन्मन्तं योजयेदघमर्षणे। स्नात्वा सन्तप्र्य देवीन तरुत्यःसंमा हितः॥ गृहं गत्वार्चयेद्देवं वासुदेवं सनातनम्। हादशार्ण विधानेन कस्तूरीचन्दनादिभिः ।जातिकेतकफुन्दाथैः स- कृष्णतुलसीदलैः सुधाब्धी शेषपर्यड़े, समासीनं श्रिया सह ॥ इन्दीवरदलश्यामं चकश-खगदाधरम् । सच्चभिरणसम्म में सदायौचनमच्यतम्॥ अनन्तं विहगाधीशं शौनकायैस पासितम्। विदशेन्द्रधिमानस्थैर्ब्रह्मरुद्रादिनि स्तथा ॥स्तूंय मानं हरि ध्याला अर्चयेत्ययतामवान्। समावरणं पों दचयेत् कुरुमादिभिः ॥ प्रथम महिषीसङ्ग उक्ष्मीभूपयौ ·२८४ राबहारीतसंहितायाम्। सनीलया। अनन्तरञ्च गरुडधर्मसेनादिशि स्तथा॥ऐश्वर्य- ज्ञानवैराग्याः पूजनीया यथाक्रमम् । सनन्दनश्च सनकः स नत्कुमारः सनातनः॥ औडुश्च सोमकपिलः पञ्चमो नारदस्त था। गुर्विधनसोऽधिश्च मरीचिः कश्यपोऽङ्गिराः॥पुलह स्वायम्भुचो दाभ्यो वशिष्ठाद्यास्ततः क्रमात् । वशिष्ठी वामदेवश्च हारीतश्च पराशरः॥ व्यासःशुकश्च पवादः शी नको जनकत्तथा। मार्कण्डेयो अवश्चैव पुण्डरीकश्च मारु- तः॥ रुक्माङ्गदः शिवोब्रह्मा पूजनीया यथाक्रमम्। तथा लोकेश्वराः पूज्याः शपचकादि हेतयः॥वेदाश्च सोङ्गाः:- स्मृतयः पुराणं धर्मसंहिताः। राशयो ग्रहनक्षत्रा: पूजनी या समं ततः॥ एवं सम्पूज्य देवेश मग्न्याधानादिपूर्वकम्।हि तीयं मण्डलमृचा जुहुयात्सपुतं चरुम्॥ध्यात्वा वह्नौ वासुदे चंदद्यात् पुष्पाणि तत्र तु। वैष्णवांश्च यजेत्तवायथं पुष्पया गफम्॥ बाह्मणान् भोजयेद्न्ते गुरुञ्चापि प्रपूजयेत् । इमा ज्ञवासुदेवेष्टिं यः कुर्याद्वैष्णवोत्तमः॥ कुलकोटि समुह त्यस गॅच्छेत्परमं पदम् । अथवा वासुदेवस्य मन्त्रेणैव हि जोनमः॥ जुहुयादयुनं बसौ वैष्णवैः प्रत्यूचं तथा। पुष्याणि दुत्त्वा देवेशे सँम्यगिट्या उपोत् फलम् ॥ अथ वक्ष्यामि राजर्षे! वैष्णवेच्या विधिनतः। श्रवणःतु पू हे पूर्वचच समा सोत् ।। उपोष्य पूर्वदिवसे पूजयेज्जागरे हरिम् । प्रभाते पू वित्त स्नात्तातर्पयेज्जगतां पतिम्॥ षडक्षरविधानेन पर- ज्योम्नि स्थितं हरिम् । बझर्क हेमविम्बाद्यैर्योगपीठेससं- स्थितम्॥ चतुर्भुजं सन्दरा सच भरणभूषितम् । चक्रशङ्:- रांगदाशानि विवाणं दोनिरायनैः ॥ वीमाङ्कन्स्थानिया सा ई गन्धपुष्पाक्षतादिभिः । नैवेद्यैश्च फलैपक्ष्यदिव्य मौज्यैः ·२८५ "सप्तमोऽध्यायः। सपानकैः॥अर्चयेद्देवदेवेशं सामरणसंयुतम्।श्रीलक्ष्मी: कमला पद्मासीता सत्याच रुक्मिणी । सावित्री परितः पू ज्यानतस्तुते बलादयः। अनन्तताक्ष्यदेचेशसत्यधर्मदमाः श माः॥बुद्धिस्तु पूजनीयास्ते दिक्षु सर्यास्वनुक्रमात् । ततो लो- केश्वराः पूज्यास्ततश्चकादिहेत्तयः ॥ महाभागवतोः पूज्या हो मकर्म समाचरेत् । चतुर्विष्णवैः सूक्तैःप्रत्यूचं जुहुयांच्चरम व्यापका मन्लरमञ्च चतुर्मन्ला उदाहृताः। तैरप्यष्टोत्तरशतं थक् पृथगनो यजेत् ॥ तृतीयमण्डलं पश्याज्जुहुयात्पत्यूचं त तः। तथा पुष्पैश्च सम्पूज्य कुर्यादव पृथं ततः॥ समाप्यं पुष्प योगेन वैष्णवान् भोजयेत्ततः। एवं कर्तुमशक्तश्चेद्वैष्णाची वै ष्णवोत्तमः। वैष्णच्या चैव गायत्र्या पुष्पान्जल्ययुतं चरेत्। त्रि सहस्त्रं चरुं हुत्ता वैष्णचेष्ट्याः फलं लभेत्। इमां तु वैष्णवी मि एिं यः कुर्यादैष्णवोत्तमः । त्रिकोटिकुलमुहत्ययाति विष्णोः परं पदम् ।। मायश्चित्तमिदं कुर्य्याहृत्ति भङ्गेषु वैष्णायः । शा- न्त्यर्थ देवकार्येषु पापेषुच महत्त्वपि।। ॥ अथ चैयहीइ. टिरुच्यते॥ ॥शुक्लपक्षे तु हादश्यां सक्रान्तौ ग्रहणे पिया। उपोष्य विधिबहिष्णु पूजयित्वा विधानतः॥ अस्य येद्गन्धपुष्पैः केशवादीन् पृथक पृथक् । सङ्कर्षणादीनपिच पू जयेत्प्रयतात्मवान्। तत्तन्मूर्ति पृथक् ध्यात्वा पृथगेय सम- येत्। केशवस्तु सवर्णाशः श्यामों नारायणोऽव्ययः॥ माधवः स्यादुत्पलाशो गोविन्दः शशिसन्निशः। गौरवर्णस्तथाषिष्णुः 'शोणों मधुजिदव्ययः॥ विविक्रमोऽग्निसङ्काशी वामनः स्फटि फमा श्रीधरस्तु हरिद्रानो हृषीकेशोऽशुमान्-यथा ॥यन नामो घनश्यामो हैमोदामोदरः प्रभुः। सङ्कर्षणस्तु मुक्तामो वासदेवो घनद्युतिः ॥ प्रद्युम्नो रक्तवर्णः स्यादनिरुडी ययोः ·२८६ .. रहहारीतसंहितायाम्। त्पलम्। अधोक्षजः शाहलाभोरक्ताङ्ग: पुरुषोत्तमः॥ नृसिंहो- मणिवर्णः स्यादच्युतोऽकसमप्रभाजिनार्दनः कुन्दवर्णउपेन्द्रो विद्रुमद्युतिः॥ हरिचे सूर्य्यसङ्काशः कृष्णोभिन्नाजनयुतिः। आयुधानि ब्रुवे चैषां दक्षिणाधः करादितः॥पञशर तथा चक्र गदा दधाति केशवः। शचं पचंगदाचकं धत्ते नाराय णोऽव्ययः॥ माधवस्तु गदां चक्रे शव पद्मविभर्तिच। चक्र गदा तथा पगंशव गोविन्द एव चे॥गदां पद्मं तथाशप चक्र विष्णुर्विमतिहि । चक्रं शङ्खं तथा पयंगदांच मधुसू दनः॥पग्रंगदांतथा चक्रंश चैव विविक्रमः। शर्खे च अंगदापनं यामनो विकृयात्तथा ॥ पद्मं चक्र गदाशवा श्री धरः श्रीपतिर्दधत् । गदी चक्र हषीकेशः पञशडयोविति हि॥पद्मनाभस्तथा शवं पद्मचक्रं गदां धरेत् । पद्मं शङ्खं गदांचकं धत्ते दामोदरसथा। सङ्कर्षणो गदाशङ्खं पूयेच कंदधाति हि । वासदेवो गदां शङ्खं चक्र पद्म विक्षर्ति हि॥ चक्रंशसं गदांपग्रंप्रद्युम्नो वियात्तथा। अनिरुद्धस्तथा चक्र गदौ शङ्वंच पड्कजम्॥चक्रपयंत्याशु-स्वंगदांच पुरुषोत्तमः। पेगंगदां तथा शङ्खं चकं चाधोक्षजो हरिः॥ च कैपयंगदांशङ्खं नरसिंहो विमति हि । अच्युतश्च गदा पयंचकंश विभतिहि ॥जनार्दन स्तथा पशच कंगदांधरेन् । उपेन्द्रस्तु तथा शड्यंगदांचकंच पङ्कजः ॥ हरिस्तु शरेयं चकं च पञचैव गेदां धरेतु । शव गदांपू इन्नं च चर्कविष्णुर्विमति हि ॥ एवं चतुर्विंशतिन्तु मूर्तीर्ध्या वासुमर्चयेत् । नत्नाडिम्बेषु वाराजन् ! शालयामशिलास वा ॥ गन्धैः पुष्पैशे नाम्जुलै पर्दीपनिवेदनैः । फलैश्य भक्ष्यभो ज्यैश्च पानीयः शर्करोन्वितैः ।। नामाभिस्तैश्यतुर्यन्तैमूलम- ·। सप्तमोऽध्यायःन २८७ लेण वा यजेत् । देवानावरणीयांश्च पूजयेत्साहितःक्रमात् ।। यं हेत्वाहतिसूक्तेन कुन्निीराजनं शुभम् । पुरतोऽग्निं प्रति ष्ठाप्य स्वगृयोक्तविधानतः। मण्डलैन चतुर्थेण प्रत्यूचं जुह- याचरुम्॥ पुष्पैः सम्पूजयेत्या कुर्यादयधं नरः। इमां वै य्यूहिकामिष्टिं सम्यक माहमहर्षयः ।। प्रायश्चित्त मिदं मोक्तं पानेकेषु महत्स्वपि । अनस्वपि च विम्बानां शान्त्यर्थवास- माचरेत् ॥ मायश्चित्तं विशिष्टं स्याद्देयं प्रत्यूचकर्मस। अन धीतः कथं कुर्याद्वैय्यूही वैष्णवी दिजः॥पत्येकं शतमष्टौ च मन्वैस्तेषां यजेधीसत्रावस्येष्टिञ्च पुष्ययागञ्च चैष्ण चः॥येन मूलमन्लेणकुचीत ससमाहितः। वैष्णवान शोज येद्रस्या कर्मान्ते सखसिहये।चतुर्विशतिसंरच्यान्वै महाशा गंवृत्तान् द्विजान् । एकंवा भोजयेहिमं महाभागवत्तोत्तमम्। सर्च सम्पूर्णतामेति तस्मिन् संपूजिते दिजे॥यः करोति शुभा मिटिं चैय्यूही वैष्णवोत्तमः । अनन्तस्याच्युतानाञ्च विशिष्टो ऽन्यतमो भवेत् ॥ वैभवीमथ वक्ष्यामि सर्वपापप्रणाशिनीम्। पावनीं सर्वलोकानां सर्वकामप्रदां शुभाम् ॥ भगवज्जन्मदि वसे वारे सूर्यसतस्यचा। स्वजन्मद्देऽपि वा कुर्याभवी म अलाहयाम्।। पूर्वेऽमन्युदयं कुर्याद्ड्रार्पणपूर्वकम् । उपो ध्य पूजयेहिष्णु मग्न्याधानं समाचरेत् ॥ स्नात्वो परेऽनि घि धिना सन्तप्र्ण्य पितृदेवताः। विशिष्ट्राह्मणैः साईमर्चयिल्या जनार्दनम्॥ मत्स्य कूर्मच वाराह नारसिंहच वामनम्।श्री रामंबलभद्रञ्च कृष्ण कल्किनमव्ययम् ॥ हयग्रीवं जगद्यो नि पूजयेदैष्णवोत्तमः । नार्चयेगार्गवं बुद्ध सर्वत्रापि च कर्म सु॥कुशग्रन्थीषु विम्येषु शालयामशिलासवा अर्चयेद्- न्धपुष्पाद्यैः पादप्रपणेन जा पृथक् पृथक्च नैवेयं धि ·२८८ उदहारीतसंहितायाम्। विधं वै समर्पयेत्। मोदकान् पृथुकान संतूनपूपान पायसां स्तथा। हरिष्यमन्त्रमुगान्नं मण्डकान मधुसंयुतान् । दध्य न्नञ्च गुडान्नञ्च भत्त्यानेभ्यो निवेदयेत् ॥ कपूरसंयुतं दिव्यं ताम्बूलञ्च निवेदयेत्। इमा विश्चेतिसूक्तेन देद्यान्नी- राजनं तथा सहस्त्रनामभिः स्तुत्वा भत्त्याच प्रेणुमेहधः। डू ध्माधानादिपर्यन्तं कृत्वा होम समाचरेत् ॥ संधैस्तु वैष्ण सूक्तैर्हत्या पूर्य शुस हविः । पञ्चमं मण्डलं पेश्वासन्यचं जुहु. योहिजः॥ इमान्तु वैभवी मिष्टिं कुर्याहिष्णुपरायणः। अरु वा वैभवीमन्नं योऽध्यापयति देशिकः रौरवं नरकं याति याचदाभूतसंपूवम्। होम विना सशूद्राणां कुर्यात सर्वमशेष तः॥ मन्लै जुहुयादाज्यं तत्तन्मूर्तिप्रकाशकः । पूजयित्वा हिजयरान् पश्चान्मन्तं पदापयेत् ॥अशक्ती यस्तु वेदेन के तुमिष्टिं द्विजोत्तमः। तत्तन्मूर्तिमयैर्मन्तैः पृथगटोत्तरंशतम् ।हुत्वा च पृतयुनं सम्यगिध्याः फलं लभेत् । वैष्णवत्वा युतस्यापि कारयोदिशिमुत्तमाम् ॥ उद्दिश्य वैष्णवान् सस पिनपिच वैष्णवः । यः कुर्य्याद्देष्णची मिर्षि भत्त्या परमया युतः। वैष्णवत्वं कुरं सर्च लपमेत सन संशयः। असऊय प्रय क्ष्यामि आनन्तीमंधनाशनीम्॥पौर्णमास्यां प्रफुच्चीत पू योतविधिना नृप !! आदानं पूर्ववत्कृत्वा अकुंरार्पण पू चकम् ॥उपोध्यात्ययेद्देचमनन्तं पुरुषोत्तममु सहस्त्रशी र्षे विश्वेशं सहस्त्रकरलोचनम् ॥ सहस्त्रचरणं श्रीशं सदैचा श्रितवत्सलम् । पौरुषेण विधानेन पूजयेत् पुरुषोत्तमम् ॥ गन्धपुष्पैश्च धूपैश्वदीपैशापि निवेदनः। पूजयित्वा जगन्ना थं पञ्चांदाचरणें यजेत् ॥पार्चयोश्च श्रियं शामिनीलाच शुभलोचनाम् । हिरण्यवर्णा हरिणी जालचेदो हिरण्मयी।

·२८९ सप्तमोऽध्यायः। चन्द्रा सूर्याच दुर्धर्षा गन्धारा महेश्वरी । नित्यपुष्या सहस्सा क्षी महालक्ष्मीः सनातनी गपूजनीया समताश्च गन्धपुष्पाक्ष तादिभिः। संकर्षणलथाननःशेषो धर एवम्॥ लक्ष्मणो नागराजश्व बलभद्रोहलायुधः। तच्छुक्तेयः पूजनीयाः प्रागादि षु यथाक्रमम्॥रेवती वारुणी कान्तिरैश्याच इलानथा। द्रासमङ्गला गौरी शक्तयः परिकीर्तिताः॥ अस्यान लोकेश्य रान् पूज्य पश्चान्दोमं समाचरेत् । पश्चात्तु मण्डलं षष्ठ पत्यूचं जुहुयाचम्।। पुष्पाणिचना दत्त्या कुर्यादवथादिकम्। अशक्तश्चेन्नुसून शतमष्टोत्तरं चरुम् ।। इधैवेश्याः फलं सम्यगामोत्यच न संशयः । आनन्तीयामिमामिष्टिं वैकुण्ठप दमाप्नुयात्॥ नदास्यमीशस्य भवेद्यस्य दास्यं नृणामुस- न्। नत्र कुर्यादिमामिएिं दास्पैकफलसिद्धये । अधुना चैन- तेयेटिं वक्ष्यामि नृपसत्तम!। पञ्चम्यां भानुबारे वा कस्मिं श्चिच्छुभवासरे॥उपोष्य पूर्ववत्सर्वं कुय्यदिभ्युदयादिकम्। स्नात्वार्चयित्वा देवेशं गन्धपुष्पाक्षतादिभिः ।। लॅक्षया सह समासीनं चैकुण्ठपाचने शुओ। सर्वमन्तमये दिव्ये वाङमये परमासने। मन्लस्परै रक्षरैश्च सा...दैः समन्विने। तारेण सह सावित्र्या संस्तीर्णे शुभवचसि ईश्चर्याच समासीनं ' सहस्रार्क समद्युनिम् । चतुर्भुजमुदाराङ्ग कन्दर्पशतसन्निा म्। युपानं पापत्राक्षं चकशइ-बगदाञ्जिनम् ॥ वैष्णच्या चैत्र गायत्र्या पूजयेद्दरिमध्ययम्। श्रियं देवीं नित्यपुष्टांस भगाञ्च सलक्षणाम् ॥ ऐरावती वेदवती सकेशीञ्च रूमङ्ग- लाम्।अर्चयेत्परितो देवीः सरूपा नित्ययौवनाः॥ ततः सम चयेत्ताय गरुडं विनतासतम्। सपर्णच चतुर्दिक्षु दिदि क्षु शक्तयस्तथा। श्रुतिस्मृतीतिहासाश्च पुराणानीति शक्तयः ·शुद्धहारीतसंहितायाम्। अस्वादीनीश्वरान् पश्चादयेत् कुसमाक्षतैः॥धूपं दीपञ्च नैवेयं ताम्बूलञ्च समर्पयेत् । अयं हि तेच अर्थीति दद्यान्नी राजनं शुभम्॥ प्रदक्षिणं नमस्कारं कृत्वा होमंसमाचरेतु । वशिष्ठेनच संदृष्टं सप्तम मण्डलं धुनेत्॥ पुष्पाणिच ततो द त्वा कुादवथादिकम् । रदयानादिभड़ेच वाहनध्वंसनेत था। अवैदिककियाजुष्टै कुर्यादिष्टिमिमी शुभाम्। अरिष्टे चोपपानेषु शान्त्यर्थमपि वा यजेत् ॥ इष्टयानया पूजितेशेरी गसग्निमिः शमेत् । चैनतेयसमो भूत्वा भवेदनुचरोहरेः॥ वैष्वक्सेनी नतोवक्ष्ये सर्वपापप्रणाशिनीम्। उपोष्यैकादशी शुद्धां पूर्ववत् पूजयेहरिम्॥तहिष्णोरितिमन्लायामुपचारैः समर्चयेत्। विष्वक्सेनचे सेनेशं सेनान् पञ्च चमूपतिम् ॥ अर्चयित्वा चतुर्दिा शक्तयश्च विदिक्षुच। त्रयीं सूत्रपतींसो म्यांसावित्री चार्चयहिजः॥ अस्यान दीपांञ्चसम्पूज्य होम पश्चात् समाचरेत् । कसैध्मानादिपर्यन्तमष्टमं मण्डलें यजेत् ॥पायसेनाथ पुष्पाणि दद्यात् प्रयतमानसः। अन्ते चाय- थेष्टिञ्च मसूनयजनं तथा॥ ब्राह्मणान् भोजयेच्छत्स्या दक्षि पणाभिश्च तोषयेत् । अशक्तो यस्तु वेदेने कर्तुमिटिञ्च वैष्ण- वः॥तहिष्णोरिति मन्त्राभ्यां सहस्रं जुहुयाच्चरम् । कृलाप पाञ्जलिञ्चापि सम्यगिटि लभेन्नरः॥ वैष्वक्सेनी मिमाह ला विष्वक्सेनसमो भवेत् । प्रसूतधनधान्यादयमैश्चर्य पविन्दति । यक्षराक्षसभूतानां तामसानां दिवौकसाम् । भ्यर्चने नद्दीषस्य विद्यर्थमिदं यजेत् ॥ सौदर्शनी प्रवक्ष्या मि सर्वपापमणाशिनीम् । व्यतीपाते वैधती या समुपोष्यार्च येहरिम् ॥ अरचण्डविल्वपत्रैा कोमलै स्तुलसीदले: । अर्च- थिसाहपीकेशं गन्धपुष्पाक्षतादिभिः॥पश्चात्समर्चनीयाः ।

·। सप्तमोऽध्यायः। २९१ स्युः श्रीमूनीलादिमातरः ! सदर्शनं सहस्त्रारं पवित्रंब्रह्मणः पतिम्॥ सहस्रार्क शतोद्यामं लोकदारं हिरण्मयम् । अत्यचयेत् क्रमादिक्षु तथा शक्तीः समर्चयेत् ॥अनिष्टध्वंसिनी माया लज्जा पुषिः सरस्वती। प्रकृतीर्जगदाधारा कामधुक काष्ठशक्तिका ॥ तथा ताश्चैव लोकेशा: पूज्या दितु यथाक्रमात् । अभ्यर्य गन्ध पुष्पाधैनैवेद्यैर्विविधैरपे॥ऋग्वदोक्तस्य सूक्तैन ततो नीरा- जन हरेः। नवमं मण्डलं पश्चाडोतव्यं चरुणा नृप।।आज्येन वातिलैचापि विल्वैर्यापि सरोरुहै। हत्त्वा पुष्पाञ्जलिं दत्त्वाकू यदिवभ्यादिकम् ॥ ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चादू गुरुञ्चापि समर्च • येत्। उदाह्य वैष्यावी कन्यां याचित्वा वैष्णवी तथा॥ इत्या वां वैष्णवेनैव तथैचादित्याज्यपि । अन्यलिङ्गस्तौ चापि कुर्या दिघिमिमां द्विजः।सौदर्शनेन मन्त्रेण सहसंजुहुयाचरम्। पु प्पाणि दत्त्वा साहस्रंसम्यागिष्याः फलं लभेत् ॥ अथ भागव- तीमिटिं प्रवक्ष्यामि नृपोत्तम!। उपोष्यैकादशी शुद्धां हादश्यां पूर्वचदरिम् ।।अर्चयित्वा विधानेन गन्धयुष्याक्षतादिभिः। पौ रुषेण तु सूक्तेन श्रीमदशाक्षरेण वा ॥ अर्चयेज्जगतामीशं स र्यावरणसंयुतम्। ततो भागवतान सान अर्चयेत्परितो हिजः ॥ पुष्पैर्या तुलसीपत्रैः सलिलै रक्षतैरपि । प्रलादं नारद चैव पुण्डरीक विधीपणम् । रुक्माङ्गन्दं तत्सुतच्च हनूमन्तं शि पंचगुम् । पशिष्टं वामदेवञ्च व्यासे शौनकमेव च ॥मार्कण्डे यंचाम्बरीषं दत्तात्रेयं पराशरम् । रुक्मदाल्पयो कश्यपञ्च हारीतञ्चात्रिमेव च । भरहाजं बलिं भीष्म उद्ववारपुष्करा- न्। गुहं सूतञ्च वाल्मीकं स्वायम्भुवमर्नु भयम्।। वैणञ्च से मशञ्चैव मातंगं शबरी तथा। सनन्दनञ्च सन विधनञ्च- सनातनम् ।। पोई पञ्चशिरपञ्चैव गजेन्द्रञ्च जटायुषम् । सुशी- ·२९२ उदहारीतसंहितायाम्। लं निजां गौरी शुभां सन्ध्यावलिं नथा॥'अनसूयां द्रौपदीच यशोदां देवकी नया। सभद्राञ्चैव गोपीश्च शुभा नन्दबजे स्थिताः ॥ नन्दंच वरूदेवच दिलीपं दशरथं तथा। कौशल्या- चैव जनककन्यामपि न वैष्णवान् ॥अर्चयेद्गन्धपुष्पार्धेधूपै दीपिनिवेदनैः । नाम्बूलैक्ष्यिभोज्यैश्च दीपैर्नीराजनैरपि ॥ अहं भुवेनि सूक्तेन यान्नीराजनं हरेः। पञ्चाद्दोमं मकुीन अ ग्न्याधानादिपूर्घवन् ॥ दशमं मण्डलं सर्व प्रत्यूचं जुहुयादतिः निलमिश्रेण साज्येन चरुणा गोयनेन यात्रा वैष्णवैः सू अतुर्मिश्याष्टोत्तरं शतम्। नामभिश्च चतुर्थ्यन्तै स्तान् सर्वान् वैष्णवान् यजेत् । पुष्पेरिया चावभृथं मसूनेष्टिञ्च कारयेत्। हो- मंफर्जुमशनावेदेदेन नृपनन्दन !॥ चतुर्भिपैष्णचैर्मन्लैः मोह- खंचा पृथक् पृथक् । इमी भागचनीमिष्टि यः कुर्याद्वैष्णवोत्तमः अनन्नगरुडादीनामयमन्यतमो भवेन। पावमानैर्यदान मिरिज्यते मधुसूदनः । नत्वायमानी मुनिभिः प्रोच्यते मधु सूदनः । यदातु द्वादशी शुक्ला मुगुवासरसंयुता ।। तस्या में व प्रकुति पापीमिर्षि हिजोतमः। महापौतिकरं विष्णो: सोमुक्तिप्रदायकम॥ तस्यां कृतायामिष्टयां तु लक्ष्मीभन्ज नार्दनः । प्रत्यक्षो हि भवेत्तत्र सर्वकामफलपदः । श्रीधरं पूज येनत्र तन्मन्लेणैव वैष्णचः। सुवर्णमण्डपे दिव्ये नानारत्नम दीपिते ॥ उदयादित्यसङ्काशे हिरण्ये पडूजे शुभे । लक्ष्म्यास हसमासीनं कोटिशीतांशुसन्निभम्। चक्रशस्वगदापापा णिनं श्रीधरं विम्। पीताम्बरधरं विष्णु वनमालाविराजित म्॥ अर्चयेज्जगतामीशं सप्तिरणभूषितम् । पयां पद्मालया लक्ष्मी कमलां पगसाचाम् ॥ पग्रमाल्यांपग्रहस्सां पद्मना पीसनाननीमा मागादिषु तथा दिक्षु पूजयेत् कुसुमादिभिः॥

·सप्तमोऽध्यायः। अस्वादीनीश्वरान् पूज्य नमस्कुर्चील भक्तित्तः। ततो नीराजनं दत्त्वा श्रीसूक्तेन तु वैष्णवः॥पुरतो जुहुयादग्नी पायसं एतमि श्रितम्। तन्मन्लेणैव साहसं सूक्तायां सहदेव हि ।। हत्या में न्लेण साहवंदद्यात् पुष्पाणि शाङ्गिणे। वैष्णचं विप्रमिथुनं पू जयेोजयत्तथा।। इमों पायीं शुमामिर्षि यः कुर्यादेष्णचौनमः प्रभूतधनधान्यादयो महाधियमवाप्नुयात् ।। सर्वान कामानया मोति विष्णुलोकं सगच्छति । लक्ष्म्यायुक्तोजगन्नाथः मत्यक्षः समहरिददाति सफलान् कामानिह लोके परत्र च। पुण्यैः पवित्रदैवत्यैरिज्यते यत्र केशवः । ला पविवेष्टिमित्याहुः सर्व- पापपणाशिनीम्। यत्ते परिवमित्यादिकपिर्यत्र यजेद्दिजः॥ प्रायश्चित्तार्थ सहसा शान्त्यर्थं वा समाचरेत्। एवं विधानमिरी नांसम्यगुक्तं महर्षिभिः॥ वैदिकेनैव विधिना यथाशक्त्या स माचरेता अवैदिककियाजुष्टं प्रयत्नेन विर्जयेत् ॥ क्षीराब्धौ शेषपर्यंङ्के बुध्यमाने सनातने । अवोत्सवं भकुर्चीत पञ्चरात्र निरन्तरम् । नद्याश्च पुष्करिपया चालीरे रम्यतले शुचौ । मण्डपं नत्र कुति चतुर्भिस्तोरणैर्युतम् ॥ पित्तानपुष्पमालादि पता- काध्वजशोभितम् । अफरार्पणःण यज्ञवेदिञ्च कल्पयेत्॥ ऋषिभिः साईमाचार्यो दीक्षितो मङ्गलस्वनैः। रथमारोप्य देवेशं छत्रचामरसंयुतम् ॥ पठन्वैशाकुनान मन्लान् यज्ञशा- लां मवेशयेत् । स्वस्तिवाचनपूर्वण कत्किौतुकबन्धनम् ।। पूर्णफुमान शस्ययुतान् पालिका परितः क्षिपेत् । अायज़ गन्धपुष्पायैः पश्चादाचरणं यजेत् ॥ वासदेवमनन्तञ्च सत्यं य जैनथाच्युतम् । महेन्द्र श्रीपतिं विश्च पूर्णकुम्भेषु पूजयेत् ॥पा लिकाः सदिंगीशांश्चदीपिकास्य हेन। तोरणषुर चण्डा याःपूजनीया यथाक्रमम् ॥ वेद्याश्य दक्षिणे भागे कुण्डं कुर्या ·वृन्दहारीतसंहितायाम्। सलक्षणम्। निक्षिप्याग्नि विधानेन इध्माधानान्तमाचरेत् ॥ आचार्योपासनाग्नौ चालीफिके वा नृपोत्तम!। आधानं पूर्व न कृबा पश्चात्कर्म समाचरेत् ॥ मातः स्नात्वा विधानेन पूज यित्वा सनातनम् । प्रत्युचं पापमानीभिर्जुहुयात्पायसं शुभम्॥ वैष्णवैरनुपाकै मन्लैः शक्त्या पृथक् पृथक् । चतुर्मिपि- फैश्वान्यैः प्रत्येकं जुहुयाद् एतम् ॥ वैकुण्ठं पार्षद हुत्वा होमशे पंसमाचरेत्। ताभिरेव च पुष्पाणि दद्याच जगताम्पतेः॥ उ बोधयित्वा शयने देवदेवंजनार्दनं । पश्चात् सर्वमिदं कुर्यादुत्स चार्थ द्विजोत्तमः॥ अथ नाचं सुविस्तीर्णा कृत्वा तस्मिन्जले शु थे। पुष्पमण्डपचिह्नादि समास्तीर्णसमन्विताम्॥संतोरणपि नानाच्या पताकाध्वजशोषिताम् । तस्मिन् कनकपर्यड़े निवेश्य कमलापनिम्॥अर्चयित्वा विधानेन लक्ष्या साई सनातनम् । पुप्पाञ्जलिशतं नत्र मन्लरत्नेन कारयेत् ॥ श्रीपौरुषाभ्यां सूक्ता श्यां दद्यात्पुष्पान्जालिं ततः। परितः शक्तयः पूज्या स्तथापरणदे वत्ताः॥ दीपेनीराजनं कृत्वा बलिं दद्यात् समन्ततः नौभिः सम न्ताहहुभि गतिवादिनसंयुतम् ॥दीपिकाभिरनेकाभिः स्तोत्र रंपि मनोरमैः। प्लावयन्तो जगन्नाथं तब तत्र जलाशये। फलै- क्ष्यैश्च ताम्बूलैः कलशैर्दधिमिश्रितः। कुङ्कुमैः कुसमै जे- विकिरन्तः परस्परम्।।गानैदैः पुराणैश्च सेवेत निशि केशव म्। ऋत्विजो वारुणान् सूक्तान जपेयुस्तव भक्तितः॥जपेञ्च भगवन्मन्लान् शान्तिपाठन्चरेत्तथा। एवं संसेच्य बहुधा रात्रा यस्मिन्जलाशये ॥ भवति सूक्तेन यज्ञशाला प्रवेशयेतान- पनीराजनंदत्त्वा कुर्य्यादादिपूजनम्॥ एतवतेति सूक्तेन तत्र नीराजनं हिजः॥त्नात्ता पूर्वदायर्च्य हुत्वा पुष्पान्जलिंने था। आशिषोपाचनं कृत्वा मोजयेद्राह्मणान-शुमान् ॥ शाय- ·। -सप्तमोऽध्यायः। २९५ यित्वाथ देवेशं शुज्जीयाहाग्यतः स्वयम्। एवं प्रतिदिनं कुर्याद संबं पूच्चवासरम् ।। अन्ते चावस्थेष्टिं च पुष्पयागच कारयेत् आचार्य मृविजो विधान पूजयेद्दक्षिणादिभिः॥ एवं क्षीराब्धिय जनं प्रत्यब्दं कारयेन्नृप।। स्वसभ्यगर्थरध्यर्थे भोगायकमला- पतेः॥रझर्थमपि राष्ट्रस्य शत्रूणां नाशनाय च। सर्व धर्मपि समर्थ क्षीराब्धियजनं चरेत् । तव दुर्भिक्षरोगाग्निपापबाधा न सन्ति हि ॥ गावः पूर्णदुघा नित्यं बहुलस्य फलाधरा। पुष्पिता: फलिता रक्षा नायर्यो भर्तृपरायणाः आयुष्मन्तश्च शिशवोज़ा यते भक्तिरच्युते। यः करोति विधानेन यजनंजलशायिनः॥क तुकोटिफलं नव प्रामोत्येव न संशयः। यस्त्विदं शृणुयान्नित्यं क्षीराब्धियजनं हरेः॥सर्वान् कामानवामोति विष्णुलोकच्च वि दति। पुष्पिते तु रसालेतु नत्राप्युत्सवमात्मनः॥ विवासरं पकु धीत दोलानाम महोत्सवम् । उपौषितः संयत्तात्मा दीक्षितो मा- धवं हरिम् ॥ छत्रचामरचादिवः पताकैः शिधिकांशुमाम् । आ रोप्यालइन्हत विष्णुपयञ्च समलङ्कृतः॥ हरिद्रा विकिरनो चे गायन्तः परमेश्वरम्। गच्छेयुराद्रुमं प्रातर्नरनारीजनः सह। नत्रामरक्षच्छायायां नवेद्यम्पूजयेहरिम्।चूनपुष्यैः सगन्धी शिर्माधवी मिश्य यूथिकैः । मरीचिमिश्रं दध्यन्न मोदकञ्चसम पयेत् । शकुल्यादीनि भक्ष्याणि पानकञ्च निवेदयेत् ॥ सकर्पूर अ ताम्बूलं पूगीफलसमन्वितम्। सर्वमावरणं पूज्यं होमं पश्या समाचरेत् ॥ कृत्वेधमानादिपर्यन्तं विष्णुसूतैश्वरं यजेत् । मा धवेनैव मनुना शर्करासंयुत्तानु तिलान् ॥ सहस्रंजुहुयाइयो भत्त्या वैष्णसत्तमः । बैकुण्ठं पार्षद हुला होमशेष समापये त प्रत्यूचंपावभानीभिर्दद्यात् पुष्पाञ्जलिं हरेः। अथ दोलां शुभाकारां बद्धास्मिन् समलड्छताम् ॥ वज्नचैडूर्यमाणिक्यमु.

·वृद्धहारीत संहितायाम्। ताविद्रुमभूषिताम्। तस्यां निवेश्य देवेशं लक्ष्म्या साईप्रपूज- येत् ॥ गन्धैः पुष्पैधूपदीपैः फलैसक्ष्यनिवेदनैः। कुतमाक्षत दुर्चायतिलसर्पिमधूदकम् ॥ सर्षपाणि च निक्षिप्य अष्टाङ्गगऱ्या निवेदयेत् । पादेषु चतुरो चैदान मन्लाण्योक्तेषु चास्तरे॥नागरा जञ्च दोलायां पीठे सर्वस्वरैरपि। व्यजनेनतेयच्च सावित्री- चामरे तथा।। हिनिशामर्चयेद्दिक्षु ऊर्ध्वं ब्रह्मवृहस्पती । अध स्ताच्चण्डिका रुद्रं क्षेत्रपालविनायकौ ॥ चिताने चन्द्रसूर्योचन क्षत्राणि ग्रहांस्तथा।वेदाश्च सेतिहासाच पुराणं देवनागणाग भूधराः सागराः सर्वे पूजनीयाः समन्ततः। एवं सम्पूज्य दोला- या लक्षम्यासह जनार्दनम्॥ दोलयेच्च ततो दोलां चतुर्वेदैश्यतु दिनम्। सूक्तैश्च ब्रह्मणोऽपत्यैः सामगानैः प्रबन्धकैः नामाभिः कीर्तयन् देवमेव मन्दं पदोलयेत्। स्त्रिय:स्वलइन्कताः सा गा यन्त्यो विशुमच्युतम्॥ चरितं रघुनाथस्य कृष्णस्यचरितं नथा। दोलयेयुर्मुदा भक्त्या दोलायां परमेश्वरम् ॥ दोलायादर्शनं विष्णो महापातकनाशनम्। भक्तिप्रसादनं नृणो जन्ममृत्युनिहन्तनम्॥ देवाः सर्वे विमानस्था दोलायामर्चितं हरिम् । दर्शयन्ति ततः पु ण्यं दोगनामोत्सवं हरेः॥ मत्स्या नीराजनं दद्यात श्रीसूक्तेनैव वैष्णवः। ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चादक्षिणानिय तोषयेत् ॥एवं विवासरं कुर्य्यादुत्सर्व वैष्णवोत्तमः । प्रद्युम्नमेवं कुर्वीत तत्तता लेतु वैष्णवः । श्रीतेनैव च मार्गेण जपहोमपुरःसरम्। उत्सव वासुदेवस्य यथाशस्या समाचरेत् ॥ यत्र यत्रोत्सवं विष्णोःक चुमिच्छति वैष्णयः। होमं कुर्यात्तत्र मन्लै स्तथाविष्णुप्रकाश कः॥अतो देपेनि सूक्तेन तथा विष्णोर्नुकेनन। परोमाति सू तात्यां पौरूपेणच पैष्णयः॥ नारायणानुवाकेन श्रीसूक्तेनापि प्णयः। मत्यूचं जुहुयाहगी चरुणा पायसेन था। चतुर्फि धैष्णवै ·२९७ -सप्तमोऽध्यायः। मन्तैः पृथगष्टोत्तरं शतम्। आज्यहोम प्रकुति गायच्या वि ष्णुसंज्ञया । वैकुण्ठपार्षद हुत्वा शेषं पूर्वपदाचरेत्। अना- दिष्टेषु सर्वेषु कर्यादेवं विधानतः ॥ बाह्मणान् भोजयेहिमा- न सर्च संपूर्णतां ब्रजेत् । अथवा मन्त्ररत्नेन सहस्र प्रतिवा सरम् ॥ हुत्वो पुष्पाणि देत्त्वाच शेषं पूर्ववदाचरेत् । होमं पि ना ने कर्त्तव्य मुत्सचं परमात्मनः राजपहोमविहीनन्तु न गृहा तिजनार्दनः । तस्माच्छौनं प्रवक्ष्यामि विष्णोराराधनं नृप । अश्चयुक्रुष्णपक्षे तु सम्यगम्युदिते रचौ । आदर्शात् सप्तरा- अन्तु पूजयेत्मनमध्ययम् ॥ स्मात्या नद्यां विधानेन केतकत्यः समाहितः । गृहीत्वा जलकुम्भन्तु बारुणान् भवरान बजेताप ञ्चत्वपल्लवान पुष्पाण्यभिमन्य विनिक्षिपेत् । सौरयों त था मुद्रां दयित्वा च पूजयेत् ॥ विचारं वैष्णवैमन्चैः शङ् रखेनैवाभिषेचयेत्। पूजयित्वा विधानेन गन्धपुप्याक्षतादि- भिः॥अपूपान् पायसै सक्तून् कसरञ्च निवेदयेत् । मन्वैर टोत्तरशतं दत्त्वा पुष्याणि चक्रिणः॥ पश्वाडोमं प्रकृति सा ज्येन चरुणाततः। कस्यवा नैतिसूक्तेन वैष्णवेरपि वैष्णवः॥ हुत्वा तु मन्त्ररत्नेन घृतमहोत्तरं शतम् । वैकुण्ठं पार्पदं हत्या चष्णाचान् भोजयेत्ततः ।। सद्भोजनसंयुक्तः क्षितिशायो भ चन्निशि। सायाङ्केऽपि समभ्यर्च्य जातिपुष्पैःसुगन्धिभिः ।। बहुमिदीपदण्डै सेवेरन् पुरवासिनः। एवं महोत्सवं कृता धनधान्यचुतो भवेत् ॥ तत्तत्कालोचितं विष्णोरुत्सवं परमा सनः। द्रव्यहीनोऽपि कुलीन पत्रपुष्पैः फलादिभिः ॥ समिति बिल्वपत्रा होमं कुचीत वैष्णवः । सन्तर्पयेच्च विमांस्तु को मलैस्तुलसीदलैः ॥ त्या वै देवदेवेशः परितुष्टो भवेद्भवम् आस्तिस्यः श्रद्दधानश्च पियुक्तमदमत्सरः ॥ पूजयित्वा जग- ·वृद्धहारीतसंहितायाम्। न्नाथं याचज्जीचमत्तन्द्रितः । इह भत्का मनोरम्यान् भोगान्स मान् यथेप्सित्तान्॥ सरखेन देहमुत्सृज्य जीर्णत्वच मिचोरगः स्थूलसूक्ष्मात्मिकाञ्चेमां विहाय प्रकृतिन्द्रतम् ॥ सारूप्यमीश्व रस्याच गत्वातु स्वजनैः सह। दिव्यं विमानमारुह्य वैकुण्ठं नाम भास्करम् ॥ दिव्याप्सरोगणैर्युक्तो दिव्यभूषणभूषितः। स्तूय मानः सरंगणैर्गीयमानश्च किन्नरैः॥ ब्रह्मलोकमतिक्रम्य ग वा ब्रह्माण्डमण्डपम् । विष्णुचकेण वै भित्वा स नाचरणा न घनान् । अत्तीत्य वीरजामाभु सूर्ववेदसवां नदीम्। अध्यु दूच्छदिरच्यौः पूज्यमानः सुरोत्तमैः॥ सम्पाप्य परमें धाम योगिगम्यं सनातनम् । यद्गत्वा नानिवर्तन्ते तहाम परमहरेः तद्विष्णोः परमं धाम सदा पश्यन्ति योगिनः । शीतांशुकोटिस ड्रगशैः सर्वैश्च भवनैर्युतम् ॥ आरूढयौवनैदिव्यैः पुषिः स्वीमि सकुलम्। सर्वलक्षणसम्पन्नैर्दिव्यभषणभाषितैः ।। अक्ष रंपरमं व्योम यस्मिन्देवा अधिष्ठिताः । इरोवती धेनुमती व्य स्तम्भासूयवासिनी॥ युव गावो भरिशृङ्गा: सायोध्या देवपू- जिता। अनन्तव्यूहलोकैश्च नया तुल्यधुभावहैः। सर्ववेदी यंत्र मण्डपं सुमनोहरम्। सहस्त्रस्थूणसदसि वे रम्यो त्तरे शुझे। तस्मिन् मनोरमे पीठे धर्माद्यैः सूरिभिते। सहा सीनं कमलया दृष्ट्वा देवं सनातनम् ॥ स्तुतिभिः पुष्कलाभि- श्वप्रणम्यच पुनः पुनः। महर्षपुलको भूत्वा तेन चालिङ्गितः क्रमान् ॥ पूजितः सकलैनोगः श्रिया चापि प्रपूजितः । अन् न्तचिहगेशाद्यैरर्चितः सर्वदेवतैः॥ तेषामन्यत्तमो भूत्वा मो दुने नव देववत् । एषु केषु च लोकेषु तिष्ठते कमलापतिः। नेषु नेप्नपि देवस्य नित्यदासा भवेत्सदा । दासवत्पुत्रवत्तस्य मि अवहन्धुवन् सदा ॥ अभुने सकलान् कामान् सह नेन पिपश्चि ·। । । अथमोऽध्यायः। घृतं मधुवानेति वै मधु। तन्तेवयं यथा गोभिरित्यूचक्षुरसंश सम्॥ एतिः पञ्चामृतः स्नाप्यचन्दनञ्च निवेदयेत् । श्रीसूक्त पुरुषसूक्ताश्यां पुनः संस्थापये हरिम् । वनस्पतति सूक्तेन कु व्होप समन्वितम्। श्रियेजान इति ऋचा यान्नीराजनं त तः॥ युवा सुवासति रावस्येणाझं प्रमार्जयेत् । पसेनाने- ति मन्लेण वस्त्रं सम्येष्टयेत्ततः॥ युवं वस्याणीति ऋचा उत्तरी यं तथैव च। सर्वबाचमनं दद्याच्छन्नो देवीत्यूचा चतु॥ उप- वीतं ततो दद्याद ब्राह्मणानिति वै ऋचा। ऋतस्पतन्तु वित ते दद्यात्कुशपचित्रकम्॥ पश्चादाचमनं दद्याभूषणभूषये हरिम् । विश्वजित्सूक्तेन दद्याभूषणानि शुभानि च ॥ हिर ण्यकेशति ऋचा केशान् संशोषयेत्तथा। संपुष्यैः कचरी दया विहिसोनेत्यनेन वै॥ पायमिन्द्र ने रथ इत्यूचा निलकं शुभ म् । गन्धञ्च लेपयेगा। गन्धदारेति वैऋचा त्रातारमिन्द्र इ त्यृा पुष्पमालां समर्पयेत् । चक्षपः पितेति ऋचा चक्षुषो र जनं शुभम् ॥ सहस्रशीर्षति भाचा किरीटं शिरसि क्षिपेता रक्सामाझ्यामिति श्रोत्रे कुण्डले मा करेऽपयेत् ॥ दमूनसौ अपस इति केयूरादि विभूषणम्। आश्वेते यस्येतिचा' हाराणि विमलानि च ॥ हस्ताभ्यां दशशारवाण्या मित्यूचाचा गुलीयकम् । अस्य विपूर्णमनुना सूर्याक विन्यसेच्छुओ। इन्द्रन्वदुत्तर इति कुटिसूत्र सरोविषम् । स्वसिदाशिस्थानि रित्यायुधानि समर्पयेत् ॥ द्यौर्नेय इन्द्रनि दद्याच्छवं सचिमलं तथा। सोमः पपर्ततेत्यूचा चामरं हैममुत्तमम् । सोमापूषणे यूचा तालचन्तौ सूवर्चसौ । रूपं रूपमिति ऋचा यादाद शकं शुभम् ॥ इन्द्रमेच धीपणेति ऋचा आसने विनिवेशयेत् इहैवास्तमेति ऋता दद्याच्च कुशपिष्टरम् ॥ अप्रवन्तरितिक ·३.२ डहारीतसंहितायाम्। जापाचं दद्याच्च शक्तितः। गौरीमिमाय सूक्तेन आय हस्ते नि चेदयेत्।। न तमं होनदुरितमित्याचमनं समर्पयेत् । पिचासो- मपित्यनेन मधुपर्कञ्च प्राशयेत् ॥अपुस्वग्ने सथिष्टवेति पुन राचमनं चरेत् । अर्चन्तस्वाह वाहेत्यक्षतर्खयेच्छुः ॥ तण्डुलाः सहरिद्रास्तु अक्षता इति कीर्तिताः। विष्णोर्नुकमिति सूक्तेन- धूपं दद्यातान्वितम् ॥भावामितेति सूक्तन दीपान्नीराजये च्छुभान्। इन्द्र ते पात्रमिति भाजनं विन्यसेच्छुपम् । तस्मा अरङ्गमोममेति पात्रप्रक्षालनं चरेत् । अस्मिनु पदै परमेत- च्छिवांसमिति गवाज्येनाभिपूरयेत् । पितुंनुस्तोपमिति सूक्तेन दद्यादन्नादिकं हविः ॥ तदस्यानिकमिति ऋचा सहिरण्यें तथा। तस्मिन रायवतय इति दद्यादापोशन एतम् ॥ ततः प्राणायाहुतयो होतच्याः परमात्मनि । अग्नेपियस्वदुषस इनि पञ्चभिश्च यथाक्रमम् ॥ समुद्राऊौनि सूक्तेन छूत धारा: समाचरेत् । पोमात्रेति सूक्तंन भोजयेत्सधियं हरिम् ॥तुत्य हिन्धान इत्यनेन वयः सनिवेदयेत्। इन्द्र पीवत्य नेन दद्यादापोशनं पुनः॥ प्रत आश्विनि पवमानेत्युचा है स्तप्रक्षालनं चरेत्। सरस्वती देवयन्त इति तिसृमिर्गण्डूषमे वन ।। वृष्टिं दिवीश: नहारेति हाम्यां दद्यादाचमनं ततः । शिवं जिज्ञाग्निनमिनि ऋचा मुस्वहस्तौच मार्जयेत्॥ दक्षि- णाचनामिनि ऋचा दद्यात्ताम्बूलमुत्तमम् । स्वादुः पवस्वेति- मला दादाचमनं पुनः। अयं गौरिति सूक्तान्यांद्यात् पुष्पाञ्जलिं ततः॥ दीपान्नीराजयेत्पञ्चायतसूक्तेन चैष्णवः यनइन्द्रेत्यादि पड्मिदिक्षु रक्षांमदापयेन ॥ यज्ञो देवाना- मिनिसूक्तेन उपस्थानजपं चरेन । नहिष्णोरिति हास्या पण मेचैत्र मतिनः॥ गौरिमिमायेनि ऋना दद्यादाचमनन्नतः।

·। अष्टमोऽध्यायः सहस्त्रनामभिः स्तुत्वा पश्चान्दोमं समाचरेत् ॥ प्रातरौपासनं हुत्वा तस्मिन्नग्नौ जनार्दनम् । ध्यात्वा संपूज्य जुहुयाट्टैष्णवैः प्रत्यूचं हविः॥ श्रीसूक्ताभ्यामपिच हुत्वा धृतयुतं हरिः । याभिः सोमो मोदतेत्यनेन मातृभ्यां जुहुयादपिः।। किं स्विद्ध नमित्यान्नन्तं जुहुयाइविः । सुपर्ण विमा इति ऋचा सपर्णा यमहात्मने।चमूषुच्छेन इतिच सेनेशायापि हयताम्। प वित्रन्त इनि हान्याञ्चकायामिततेजसे ॥ स्वादुषंसहतिक चा हेतिन्यो जुहुयाइपिः । इन्द्र श्रेष्ठानितीन्द्राय अग्निईति पापम् ॥ यमाय सोमैति यमन्नैर्ऋतं व्योपुणेत्यूचा । यछि न्दितेति वरुणं चायगामेति मारुतम्। द्रविणोदादंदातुना द्र- विणाघाशमेव च ॥ त्र्यम्बकमचा रुद्रे आनः प्रजां प्रजापति म्। यज्ञेनेत्यूचा साध्येयो मरुतो यहचेति च ॥ ये नः सपत्ने तिचा वरूद्रेश्यएव च । विश्वेदेवाः सचतसृभिर्ये देवा सत्ता तथा॥ सर्वेभ्यश्चैव देवेश्यो जुहुयादन्नमुत्तमम्।ना सत्याभ्यामिति ऋचा चिच्छन्दोभ्यएवंच॥ सोमपूषेति ऋचा सूर्याचन्द्रमसोस्तथा। संसमियुदसूक्तेन चैष्णवेश्य स्तथा पुनः॥ ततः स्विष्टकृतं हत्वा भुक्तभ्यश्च वलिं क्षिपे- त्। नमो महल्यऋचा वलिं पि विनिक्षिपेत् ॥ आचम्य परिणापश्चान्मन्लयागं समाचरेत् । एतच्छोतं नृपश्रेष्ठ! म निभिः सम्प्रकीर्तितम् ॥ सम्यगुक्तं मया तेऽद्य निश्चितंमतुम तमम् । एतस्मियतमं विष्णोः खियोनाथस्य सर्वदा।।श्रौत नैव हरिं देवमर्चयन्ति मनीषिणः। श्रौतस्मा गमैर्विष्णो विविधं पूजनं स्मृतम् ॥ एतच्छीनं ततः स्मार्त पौरुषेण च यत् स्मृतम् । मन्रष्टाक्षराद्यैस्तु नदिव्यागममुच्यते॥ यौ नमेव विशिष्टं स्मात्तेषां नृपवरोत्तमा गौतमेव नया विषा:

·३०४ वृद्धहारीतसंहितायाम्। प्रकुर्वन्ति जनार्दने। यजन्ति केचित्रितयन्त्रिसन्ध्यासुच दे शिकाः। यजन्ति केचिचितयन्लयो वर्णा हिजोत्तमाः॥शुश्रूषा च तथा नामकीर्तनं शूद्रजन्मनः। अपि वा परमेकान्ति बाले कृष्णपुंहरिम् ॥ स्वीणामप्यर्चनीयः स्यात्स्ववर्णस्यानुरू पतः। मन्नरत्नेन वै पूज्यो हिला औतं विधानतः॥एक्स- भ्यर्चनं विष्णो मुनिभिः सम्पकीर्तितम् । श्रौतस्मातगिमो- काश्च नित्यनमितिकाः क्रियाः॥ प्रायश्चित्तमरुत्यानां दण्ड मप्याततायिनाम्। अधुना सम्प्रवक्ष्यामि वृत्तिमैकान्तिलक्ष णाम् ॥ नारीणामपि कर्तव्या महन्यहनि शाश्वतीम् । उत्सा य पश्चिमे यामे भर्तुः पूर्वमतन्द्रिताः ॥ कृत्वा शौचं विधाने न दन्तधाचनमाचरेत् । कृत्वाथ मङ्गलस्नानं धृत्वा शक्काम्य रंतथा॥ आचम्य धारयेदूर्ध्वपुण्डु शु मृदैव तु । चन्दने नापि कस्तूर्या कुङ्कुमेनोपि वा सत्ती॥जत्वा मन्त्रं गुरुं पभादभिनन्यच वैष्णवान्। नमस्कृत्ताजगन्नाथं जप्त्वाच शरणागतिम् ।। आत्मानं समलङ्कृत्य चिन्तयेन्मधुसूद नम्। गृहभाण्डादिकं सर्व वाग्यतो नियतेन्द्रिया । संशो- धयेत्प्रतिदिनं यज्ञार्थ परमात्मनः। मार्जयित्वा गृहं पश्चा द् गोमयेनानुलिप्य च ॥ रचल्यादिभिः पश्यादलकृत्य समन्ततः। चतुर्विधानां भाण्डानां क्षालनन्तु समाचरेत् ॥ “पाचकानि बहिष्ठानिजलस्यानयनानि ची स्थापनानि ज- लार्थचा चतुर्विध मुदाहृतम्। पृथक् पृथगुदयानि तेषुते प्यपि विन्यसेत् । नान्योन्यं सडूनं कुर्याद्भाण्डानां सर्वकर्म स॥ तानि नानि स्पृशेसाणिं प्रक्षाल्यैव पुनःपुनः। सम्यक पक्षाल्य भाण्डानि दाइयेद्यज्ञियैस्तृणैः॥पुनः प्रक्षाल्य स नवा पश्वासचनमाचरेत्। रसप्पाण्डानि सचाणि क्षालये- ·अटमोऽध्यायः। दुष्णाचारिणा ॥चतुर्मिः पञ्चभिर्ध्यात्वा लुक्नुयौ क्षालयेत्त दो। बहिर्न निष्कामयीत पाचकानि गृहान्तिकात्। नाभिरेव न.दद्यात्तु, भुञ्जतां हिकथञ्चन । दत्त्वा पात्रान्तरे दयाकांस्य पा मृण्मयेऽपि वा। पुटे पणमये वापि यादननु चैणवे। सु चंदारुमयं कांस्यं कुतिायोमयं नतु॥ न दद्यादारनालस्य घटं तस्मिन् महावने। आरनालस्य यत् कुम्भन्त्यजेन्मध्यपरं यथा। आरनालङ्कारशाकं करनं तिलपिष्टकम् । लशुनं मूल कं शिग्रंछनां कोशातकीफलम्। अलावुञ्चान्नशाकञ्च के. रनिर्मथितं दधि विम्वं विजञ्च निर्यासं पीलु श्लेष्मातकं फलम्। आरग्वधञ्च निर्गुण्डी कालिङ्गन्नालिका तथा ना लिकेरिप्यशाकञ्च श्वेतचन्ताकमेव च । उष्ट्राचिमानुपीक्षीर मवत्सानिर्दशाहगोः॥ एतान्यकामतः स्पृश्वा सवासाजल माविशे। मत्याजग्भ्या वतंकुर्यान्मर्जजग्ध्या पतेधः ॥ केशा नां रञ्जनार्थ वा नस्पृशेदारनालकम् । चन्दनं घनसारंचा म करन्दमथापि वा। भाषमुगादिचूर्ण वातकंजाम्बीरमेव था। निन्तिडच्च कलायं वा केशरजनमाचरन् । अर्घ मासात्त्य जेत्सर्व मृगाण्डं वैष्णावोत्तमः । न त्यजेलोहभाण्डानि नाप येच हुनाशने॥ दारूणां सन्त्यजेहापि तक्षणं वा समाचरेतू। अश्मनामश्मसिध्यत्तिा गोपालघर्पयेत्तथा।। सूतके मृतकै चापि शुनादिस्पर्शने तथा। स्पर्शने चाप्यभक्ष्याणां साए व परित्यजेत्। एवं संशोध्य भाण्डानि यज्ञार्थ वाचयेदपिः ॥सम्पोक्ष्यादिः शुचौ देशे धान्यं संशोधयेद्गुपि। अपह- न्याच्छु तरं गायन्ति मधुसूदनम् ।। संशोध्य तण्डुलान प: यादौद्भः संक्षालयेत्रिभिः । अम्भस्थिवारं वस्त्रेण शोध- यित्वा घान्तरे। कुशेनैव पवित्रण तण्डुलान् निर्वपेच्छुभा ·वृद्धहारीतसंहितायाम्। न्। अन्तर्धाय कुशंतन मन्लरन मनुस्मरन् ।पाचयेत्सपपि प्रेण वाग्यतो नियतेन्द्रियः। उपविश्य शुने कुण्डे वह्नि प्रन्या लयेत्ततः॥अवैष्णवस्य शूद्रस्य पतितस्य तथैव च । पाषण्ड स्याप्ययुद्धस्य गृहेष्वाग्निं विवर्जयेत् ॥ सम्प्रोक्ष्य मन्तरते- न चह्नि कुशजस्विभिः । यज्ञीयैमिलः काठैर्यजनेन प्र- दीपयेत्॥ सान्तर्धानमुरचनापि धमयन्वा प्रदीपयेत् । पाला शैयादिरैर्बिल्यैर्गोशहास्पिटकैरपि ॥ अन्यैर्चा यज्ञीयैः का टैस्तुणैर्चा यज्ञीयैः शुपौः । वर्जयेन्मद्यदिग्धानि तथा वैक्षि तकीनि च॥आरग्वधानि शीणि तथा नैर्गुण्डिकानि च। नै पानि च कपित्थानि कापसरण्डकानि च ॥अमेध्यानि सकीटा निदोर्गन्धानि तथैव च । असहाहानि चैत्यानि काकरवट्मास नानि च ॥ देवालयानि योप्यानि तथोपकरणानि च । महिपो ट्रवादीनां करीषपीठकानिच ॥ अन्यानां पारशेषाणि व जैवेद्यज्ञकर्मणि। प्रदीप्याग्निततोनाचं पच्यान्नियतमान सः॥ चिन्तयन् परमात्मानं जपन्मवयं नथा। शुद्ध हy तथा रुच्यं पश्चाद्रम्यतरं शुभम् ॥ निषिद्यानिच शाकानि फलमूलानि वर्जयेत् । आनिरूक्षञ्चातिदुरमतिरक्तञ्च वर्जये त्॥ भावदुष्टं क्रियादुष्ठं काठदुष्टं तथैव च। संसर्गदुष्ट्रमपि चे वर्जयेयज्ञकर्मणि| रुपनो गन्धतो वापि यच्चामाक्ष्यैः स मम्भवेत् । भावदुष्टञ्च यत्प्रोक्तं मुनिभिर्धर्मपारगैः॥आरना लच्च मद्यच्च करनिर्मथितं दधि। हस्तदत्तञ्च लवणं क्षीरं एत्पयासि च ॥ हस्तेनोहत्य यत्तोयं पीतं चक्रेण वै कदा। शब्देन पीतं भुक्तञ्च गव्यं ताम्मेण संयुतम्। क्षीरञ्चलव- णोनिमय क्रियादुष्पमिहोच्यते। एकादश्यां तु यच्चान्नं यच्चा नं राहुदर्शने। सूनके मृतके चान्नं शुष्कं पर्युषितं तथा।।

·३०७ अटमोऽध्यायः। निर्दशाहगोक्षीरंषध्यां तैलं तथापि च। नदीष्यसमुद्रगासु सिं हकर्कटयोर्जलम् ॥ निःशेषजलवाप्यादी यत्पविष्टं नवोदकम्। नातीतपञ्चरावं तत्कालदुष्टुमिहोच्यते ॥ शैवपाषण्ड पति नैर्षिकर्मस्थैनिरीश्वरैः । अवैष्णवैदिजैः शूद्रैर्ह रिचासरभोक्त. भिः॥श्वकाफभूकरोष्ट्राद्यैरुदक्यासतिकादिभिः। पुंश्चलीक्षि भु नारीभिपलीपतिभिस्तथा॥ दृष्टं स्पृष्टं च दत्तंच भुक्तशेषं तथैव च। अभक्ष्याणां च संयुक्तं संसर्गदुष्टमुच्यते॥ विम्यं शि ग्रुचकालिङ्ग तिलपिष्टञ्च मूलकम् । कोशातकीमलावुच्च न था कट्फलमेबच ।। नालिको नालिकेत्यादिजातिदुष्टा महोच्य ते। एवं सण्यिभक्ष्याणि तत्सङगन्यपि संत्यजेत् । तथैवा- भक्ष्यफोक्तुणां हरिवारमोजिनाम्। लोकायतिकचिमाणां दे चतान्तर सचिनाम् ।। अवैष्णपानामपि च संसर्ग दूरतस्त्यजेत् ॥पकान्नाचं यथा पई वाग्यतो नियतेन्द्रियः । सम्मार्जुयेच्छु सतरं चारिणा वाससैवच ॥ करकैरपिधायाय चक्रेणैवाई येत्ततः। गन्धेन वा हरिद्रेण जलेनाप्यथ पा लिवेत् ॥ तुर्द- शनं पाञ्चजन्यं भाण्डानां यज्ञयोगिनाम् । कुशोत्तर शुचौ दे शे विन्यस्य कुशचारिणा ॥ सम्प्रोक्ष्य मन्त्ररनेन बरुषेणाच्छा दयेत्ततः । क्षालयिनाथ देवस्य भाजनानि शुभेजलैः॥अभि पूर्य नतो दयानगोजयेच विशेषतः। भोजयेदागतान काले स खिसम्बन्धिवान्धवान् ॥वालान् वृद्धान भोजयित्वा भत्तरिमो. जयेत्ततः। स्वयंहा ततोऽनीयातुर्मुक्तावशेषितम्।। पै शाचिकानां यक्षाणां शक्तानां लिङ्गधारिणाम् । दादशीविमु खानां च सलापादिविवर्जयेत् ॥ शेषचौडस्कान्दशाक्तस्था मानिन चिशेत कचिन् । वर्जयेत्तत्समीपस्थं जटपुष्पफला दिच ॥ नानिरीक्षेत दैनानामुत्सवानि कदाचन । स्तुति पाप्य - ।

·वृदहारीतसंहितायाम्। न्यदेवानां न कुर्याच्घृणुयान्न च॥ काममसङ्ग-सल्लापान् परि हासादि वर्जयेत् । अन्यचिह्नाडिन्तं वस्त्रं भूपणासनभाजन म्॥रक्षं पधुं कूपगृहान् भाण्डं चैंच विवर्जयेत्। अन्यालयेह रि दृस्या देवतान्तरसंसदि। नाचयेन्नप्रमाणेच तीर्थसेवां दि वर्जयेन्। अथैष्णवस्य हस्तातु दिव्यदेशाडुपागतम् ॥ हरेः प्रसा दतीर्थायं यत्नेन परिवर्जयेत्।आकारमयसम्पन्नो नवेज्याफ- मणि स्थितः॥विष्णोरनव्यशेषत्वं तथैवानन्यसाधनम्। त थैवानन्यभोग्यत्वमाकारत्रयमुच्यते॥अर्चनं मन्नपठनं ध्या नं होमश्च वन्दनम्। स्तुतियोंग समाधिन तथा मन्लार्थचि न्तनम्॥ एवं नवविधा पौक्ताज्या वैष्णवसत्तमैः। पाप्यस्य ब्रह्मणीरूपं पाप्यञ्च प्रत्यगात्मनः॥ प्रात्युपायं फलश्चैवत था प्राप्तिविरोधिध। ज्ञातव्यमेतदर्थस्य पञ्चकं मन्लपित्त- मैः ॥जगतः कारणत्वं च तथा स्वामित्वमेव च। श्रीशत्वं सगुरु चच ब्रह्मणो रूपमुच्यते ।। देहेन्द्रियादियोऽन्यत्वं नित्य त्यादिगुणौघता। श्रीहरेर्दास्यधर्मत्वं स्वरूप प्रत्यगात्मनः। उपायाध्यवसायेन त्यत्का कर्मोघमात्मनः । हरेः कृपावल म्बित्वं पात्युपायमिहोच्यते ॥ सर्वैश्वर्यफलं त्यत्का शब्दा दिविषयानपि । दास्यैकसरपसङ्गित्वं विष्णोः फलमिहोच्य ॥ तज्जनस्यापराधित्वं शब्दादिष्वनुरक्तता। कृत्यस्य च परित्यागः अकृत्यकरणं तथा॥ हादशीविमुखत्वं च विरोधि स्यात् फलस्यहि। अर्थपञ्चकमेतहि ज्ञातव्यं स्यान्मुमुक्ष" शिविहितं सकलं कर्म विष्णोराराधनं परम्। निवाघ तनु पोस! भोगार्थ परमात्मनः ॥ रत्त्यारच्यस्य तरीरस्य सदृढ़ म समुच्यते। त्यागेन चैव धर्मास्यानिपिडाचरणेन च ॥आज्ञाति- क्रमणादिजः पतत्येव न संशयः।ज्योतिटोमादयः सर्वे यज्ञाः ·अपमोऽध्यायः। वेदेषु कीर्तिताः॥पुण्यवत्ताः पुराणोक्तादाना नैमित्तिकादिषु। विष्णोोगतया सर्गः कर्तच्या वैष्णवोत्तमैः ।। यस्तूपायत्तयाँ कृत्यं नित्यनैमित्तिकादिकम्। सत्कृत्यं कुरुते विष्णोर्चेष्याव: सउदीरितः ॥ विष्णो रजतया यस्तु सत्कृत्यं कुरुते बुधः। स एकान्तीति मुनिभिःप्रोच्यते चैष्णवोत्तमः।।यस्तु भौगतया विष्णोः सत्कृत्यं कुरुते सदा। स भवेत् परमैकान्ति महाभागव । तोत्तमः॥ वर्जनीयमकृत्यन्तु सर्वेषां करण स्मितिः। अकाम तस्तु यत्माप्तं प्रायश्चित्ताविनश्यति ॥ अकृत्यं वैष्णचैः पाप बुध्या शास्त्रविरोधितः । एकान्ति परमेकान्ति रुच्यभावाचस न्त्यजेत् ॥श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मे यस्त्यजेदैष्णवाधमः । स पार्षे ण्डीति विज्ञेयः सर्वलोकेषु गर्हितः॥अकृत्यक्रणाहापि रु त्यस्या करणादपि । हादशीविमुखत्वेन पतत्येव न संशयः॥ तस्मात्सर्वमयनेन सत्कृत्यं सर्वदा चरेत् । आज्ञातिक्रमणादि ष्णो मुक्तोऽपि धिनिबध्यते ॥ समस्तयज्ञभोक्तारं ज्ञात्वा पि ष्णुं सनातनम्। दैवं पैत्रं तथा यज्ञं कुर्यान्नतु परित्यजेत्। विदण्डमवलम्बन्ते यतयो ये महाधियः। तेषामपि हि कर्तव्ये सत्कृत्यमितरेषु किम्॥ ब्रह्म ब्रह्मा ब्राह्मणश्च विनयं ब्राह्ममु च्यते। तस्माद्वाह्मणविधिना परं ब्रह्माणमर्चयेत्। समस्त यज्ञभोक्तारमज्ञात्वा विष्णुमव्ययम् । वेदोदितं यः कुरुते स लोकायतिकः स्मृतः॥ यस्तु वेदोदितं धर्मन्त्यका विष्णुसम येत्। स पाषण्डत्वमापन्नों नरकं प्रतिपद्यते । वेदाः प्राणा भगवतो वासुदेवस्य सर्वदा। तदुक्तकम्मािणः प्राणहर्ता भचेहरेः॥विष्णोराराधनाइदं विना यस्त्वन्यकर्मणि। प्रयु जीत विमूढाल्मा वेदहन्तान संशयः॥ वत्सं माता लेदि यथा तथा लेडिस मातरम् ॥ श्रुतं विष्णोः भियंज्ञात्वा विष्णु दे ·वृन्दहारीतसंहितायाम्। न चै यजेत् ॥ तस्माद्देदस्य विष्णोश्च संयोगो यस्तु दृश्यते।स एव परमो धर्मो वैष्णवानां यथा नृप। ॥श्चिन पुरा नृपश्रेष्ठ! काश्यपी ब्राह्मणोनमः। शाण्डिल्य इति विरय्यातः सर्वशास्त्रवि शारदः।। स तु धर्मप्रसङ्गेन विष्णोराराधनं पति। अवैदिकेन विधिना कृतवान् धर्मसंहिताम् ॥ अवलम्ब्य मतं तस्य केचिंद अमहर्षयः। अवैदिकेन मार्गेण पूजयन्ति स्म केशवम् ॥अशा खविहितं धर्म सर्वे कुर्वन्ति मानवाः। स्वाहास्वधावपद्कार चर्जितं स्यान्महीतलम् ॥ नतः कुन्डोजगन्नाथः शरवचन- गदाधरः। इदमाह मुनिश्रेष्ठं शाण्डिल्यममितौजसम्॥ दुर्घडे! मामकं धर्म परमं चैदिकं महत् । अवैदिक क्रिया जूष्टं प्राग- लयात् कृतवानसि॥ यस्मादवैदिकं धर्म प्रवर्तयसि मा दि ज!। तस्मादचैदिकं लोकं निरयं गच्छदारुणम्॥तहाफ्यादे- व देवस्य शाण्डिल्योऽभूयाकुलः। स्तुवन् पाहजगन्नाथ प्र णिपत्य पुनः पुनः॥बाहिबाहीहि लोकेश! मां विनो.! सापरा धिनम्। ततः स रुपया विष्णुर्भगवान् भूतभावनः॥ दिव्यव र्षशतं विष ! भुत्का नरकयातनाम् । उत्पत्स्यसे भूगोशेज मदग्निरितीरितः॥वाराध्य पुनर्मों तु वैदिकेनैव धर्मनः। गच्छ तस्मिन् मुनियेष्ठ! मम लोकं सुनिर्मलम् । इत्युत्का म गवान्विष्णुस्तत्रैवान्तरधीयत। शाण्डिल्यो निरयं प्राप्य पुनरु पद्य भूतले॥ वेदोक्तविधिना विष्णुमर्चयित्वासनातनम् । विशुद्धशापात् सम्पाप्य नहाम परमै हरेः॥ तस्मादवैदिकंध म दरनः परिपर्जयेत् । वैदिकेनैव विधिना भत्त्या सम्पूजये इंगिमात्रौतेन विधिना चक्रं धृत्वा वै बाहुमूलयोः । तीर्घ पुण्डःश्रुहात्मा विधिनवार्चयेदरिम्॥ कर्मणा मनसा पाचा न ममायेन् सनाननान्। न ममायेसरं धर्मात श्रुतिस्मृत्युक्त ·अ.माऽध्यायः। ३११ गौरवात् । सशीलन्तु परं धर्म नारीणां नृपसत्तम! शीलाङ्गे न नारीणां यमलोकः सुदारुणः। मृतजीपति वा पस्यौ या ना न्यमुपगच्छति।सैच कीर्ति मयामोति मोदते रमया सह॥प ति या नातिचरति मनोवाकायकर्मभिः। सा भर्तृलोकमामो ति यथैचारुन्धती तथा आर्ति मुदिते दृष्टया पोषिते मलिना कृशा। मृते मृयेत या पत्यौ सास्त्री ज्ञेया पतिव्रता।यात्रीम तं परिष्वज्य दग्धा चेद्धव्यवाहने। सा भर्तृलोकमाप्नोति हरि णा कमला यथा॥ ब्रह्मघ्नं वा सुरापं या कृतघ्नं वापि मानवम् । यमादाय मृता नारीले भरिपुनाति हि।। साध्वीनामिहना- रीणामग्नि पतनादृते। नान्यो धर्मोऽस्ति विज्ञेयो मृते भरि कुवचित् ॥ वैष्णवं पतिमादाय या दग्धा हव्यवाहुने। सा चैष्णावपदं याति यत्र गच्छन्ति योगिनः॥ मृते पर्तरिया ना रीवेद्यदि रजस्वला। चिताग्नि संग्रहे तावत् स्मात्या तस्मिन् । प्रवेशयेत्॥ गर्भिणी नानुगन्तव्या मृतं भर्तारमव्यया।ब्रह्म- चर्यव्रतं कुर्याद्यापज्जीचमतन्द्रिता ।। केशरञ्जनताम्बूलग- न्धपुष्यादिसेवनम् । भूपित्तं रङ्गवखञ्च कांस्यपाने मोज नम् ॥ द्विधार भोजनञ्चाक्ष्णोरञ्जनं वर्जयेत्सदा। नाला अ क्लाम्बरधरा जितक्रोधा जिनेन्द्रिया॥ न कल्क कुहका साध्वी नन्द्रालस्याविवर्जिता। सनिर्मला शभाचारा नित्यं सम्पूज येइरिम्। क्षितिशायी भवेद्राचौ सुचौ देशे कुशोत्तरे।ध्या. नयोगपा नित्यं सतां सड़े व्यवस्थिता॥तपश्चरणसंयुक्ता यावज्जीचं समाचरेत् । तापत्तिप्पेनिराहारा भवेद्यदि रजस्व ला|सार्नुका सती चापि पाणिपूरान्न भोजनम् । एकपारं समभीयाद्रजसाच परिपुता।। एवं सनियताहारा सम्यम् व्रतपरायणा । म सहसमाप्नोति वैकुण्ठपदमव्ययम्॥ द ·३१२ वृन्दहारीतसंहितायाम्। ग्धच्या साग्निहोत्रेण भर्तुः पूर्व मृतातु या। स्वांशमग्निं समा दाया पूर्ववदाचरेत्।। कृत्वा कुशमयी पत्नी यावज्जीचम नन्द्रितः। जुहुयादग्निहोत्रं तु पञ्जयज्ञादिकं तथा।।अथ च प्रव्रजेहिहान कन्यांवापि समुहहेतु। पव्रज्यामपि कुर्वीत कर्मवेदोदितं महत् ।। आत्मन्यग्नि समारोप्य जुहुयादाम चान् सदा । मनसाया मकुचीत नित्यनैमित्तिकाकयाः।गृ हस्थोवा वनस्थोपा यतिपि पावेदहिजः । अनाथमी न तिष्ठेत यावज्जीवं हिजोत्तमः॥वर्णायमेषु सर्वेषां पूजनीयो जनार्दनः। नव्यापकेन मन्लेण सदैव च महीपते। च्याप्रका नांच सर्वेषांज्यायानष्पाक्षरो मनुः । अष्टाक्षरस्य जन्तातु सा क्षान्नारायणः स्वयम्॥ सन्यासं च समुद्रञ्च सर्षिश्चन्दोऽधि दैवतम्। नदीक्षा विधिनध्यानं सार्थ मन्त्रमुद्राहृतम् ।। स्त्रा खा युद्धःमसन्नात्मा कृतकृत्यो जनार्दनम् । मनसाप्यचयित्वा वाजपेन्मन्नं सदा बुधः॥दानप्रतियही यागंस्वाध्यायंपितृ नर्पणम्। पितृकियाष्टाक्षरस्य जत्वा कुर्यादतन्द्रितः॥धतो- चं पुण्ड्देहश्च चक्रान्तिकजस्तथा। अष्टाक्षरंजपन्नित्यं नाति भुवनत्रयम् ॥जपेद्रोगतया मन्वं सततं वैष्णवोत्तमः। न साधनतया जप्यं कर्तव्यं विष्णुतत्परैः ॥अष्टोत्तरसहस्त्रं या शतमष्टोत्तरन्तुवा। घिसन्ध्यारु जपेन्मन्वंतदर्थ मनुचि- न्तयन् ॥उपोष्य पूर्वदिवसे नद्या स्नात्वा विधानतः। आचा संश्रेयेत् पूर्व महाभागवतं द्विजः॥आचार्यो विष्णुमभ्य- ~ परिवं चापि पूजयेत्। पुरतो वासुदेवस्य इध्माधानान्त- माचरेत् ॥ मजपेत् अस्ये सूक्तेन पवित्रन्तेवतेत्यूचा। पचमा नस्य ओयेन ऋभिश्चतसृभिः कमात्॥आज्य हुत्या ततः अकं नग्नौ मतपेद्गुरुः । चरणं पवित्रमिति यजुपा तचक्रेणा- ·अथमोऽध्यायः। डूबेगुजम् ॥ वामां सम्प्रतपेत्पश्चात् पाञ्चजन्येन-देशिकः॥ अग्निर्मचैति यजुषा तहोमाग्नौ प्रतप्यवै। ततस्तु पार्थिव गिर्हत्वा पुण्ड्राणि धारयेत् । अतोदेवेति सूक्तैन विष्णो नुक्रमणेन च। पूजयेद्दादशति केशवादिननुकमात्॥ कु शगन्धिषु संपूज्य जुहुयात्ताभिरेव तु। हुत्त्वाथ चरुणा सम्य क.मृदा शुषेण देशिकः॥ ललाटादिषु चाङ्गेषु ऋभित्ताभिः क्रमेण । नामभिः केशवाद्यैश्च सच्छिद्राण्येव धारयेत् ॥ थिये जात इति ऋचा कुङ्कुमद्देषु धारयेत् । परोमाति सूक्तेन उपस्थाय जनार्दनम् ।। होमशेष समाप्याथ मूर्युद्दा पनमाचरेत् । एवं पुण्ड़कियां कृत्वा नाम दद्यात्ततः परम्।। मदः पान्तमिति सूक्तेन नाममूर्ति समर्चयेत्। गवाज्यं प्रत्यू चं हत्वा नामदद्याच्च वैष्णायः॥ आभिप्रियाणीति सूक्तेन उप स्थाय जनार्दनम्। पदाक्षिण नमस्कारौकृत्वा शेषसुमाचरेत ॥मन्त्रदीक्षा विधानन्तु श्रौतं मुनिभिरीरितम् । नैवाहिता भवेदीक्षा न पृथक्केन वक्ष्यते ॥ अदीक्षितो पवेद्यस्तु मन्त्र चैष्णमुत्तमम् । अर्चनं चापि कुरुते न संसिद्धिमयामुयात् ॥ नादीक्षितः भकुर्चीत विष्णोराराधन कियाम्। श्रौतं वा यदि 'वास्मार्त दिव्यागुममथापि वा। तस्मादुक्तपेकारेण दीक्षितो हरिमर्चयेत् । पूर्व पोष्य गुरुणा नद्यात्नात्वा कृतक्रियः॥ आचार्यः पूजयहिष्णु गन्धपुष्पाक्षनादिभिः। ईशान्यादि चतु दिक्षु संस्थाप्य कलशान् शुतान् ॥ तेषु गच्यानि निक्षिप्य च तुम॒तीन समर्चयेन् । वाराह नारसिंहच्च वामन कृष्णमेव च।। तहिष्णोरिति च हास्यां वाराहं पूजयेत्ततः महिष्णु,इति- ऋचा नारसिंहमनामयम्॥ नते विष्णो रित्यनेन वामनं पू जयेत्तथा। चपट्ने विष्णव इति कृष्णं संपूजयेत् दिजः॥संपू.

·वृहहारीतसंहितायाम्। ज्यावरण-सर्वे गन्धपुष्पैविधानतः प्रतिष्ठाप्य तत्तो वह्निमि- माधानान्तमाचरेन् । चतुर्भिर्येष्णवैः सूक्तैः पायसं मधुमिश्रित म्॥ हुत्याज्यं जुहुयात्पश्चाच्छीसक्तेन समाहितः । अग्निमीड इत्यनुवाकेन सावित्र्या वैष्णवेन च ॥ सर्वश्च वैष्णचैर्मन्यैः पृथगष्टोत्तरं शतम्। हुत्या वेदसमाप्तिञ्च जुहुयादेशिकोत्तमः तनो भुद्रासने शिष्यमुपविश्याभिषेचयेत्। चतुभिर्वैष्णवैर्म लैः सूक्तैस्तकलशोदकः ॥ऋखिगभिर्ब्राह्मणैः शिष्यमभिषि च्याथदेशिकः । कौपीन करिसूचञ्च तथा वस्त्र धारयेत्॥ऊ _पुण्डाणि पयाक्ष तुलसीमालिकेऽपि च । कुशोत्तरे समासी नमाचान्तं विनयान्वितम्॥अध्यापयेदैष्णवानि सूक्तानि कि मलानिचा व्यापकान् वैष्णवान् मन्नानन्यांच्यापि विधान- तः। तदन्यासमुद्रादि सर्पिश्छन्दोऽधिदैवतम्। तस्मिन्निये श्यं सहती शासयच्छासनाच्छ्रुत्तेः ॥शासितोगुरुणा शिष्यः सहत्तौ सत्पथे स्थितः। अर्चयेत्परमैकान्त्य सिद्धये हरिमच्य- यम् । आचार्य्यात्समनु पाप्तं पियह समनोहरम् । लब्ध्या कि धिनी विष्णोः पूजयेत्तदनुज्ञया। पूर्व कि पूर्वचनपूज्यः श्रीने नैवोपचारकैः। नाभिरेव च हुत्वाथऋम्भिराज्यं तथाक्रमात् ॥ शय्यासूक्तान्तमाज्येन हुत्वाग्निं वैष्णवोत्तमः । अध्यापयिः वातान् मन्नान वैदिकान् वैदिकोत्तमः ॥ पूजाविधानं विधि धंतस्मै होमान्तमाविशेत। स्नान तर्पण होमार्चा जप्याचा पि विधाः क्रियाः॥ वैशिष्येण गुरोत्विा शस्या सर्व समाचरेत् । परमापद्नो चापि न भुञ्जीत हरेदिने । नतिर्यगधारयेत्युण्ड मान्यं देवं मपूजयेत् । वैष्णवः पुरुषोयस्तु शिव ब्रह्मादिदैव नान् । मणमेनार्चयेहोपि विष्ठायां जायते क्रिमिः । रजस्तमोई भिभूनानां देवनानां निरीक्षणात् ॥ पूजनाइन्दनादापि वैष्णयो ·4 अष्टमोऽध्यायः। ३१५ यात्यधोगतिम् ।इसत्तमयो विष्णु: पूजनीयोजगत्पतिः॥अ नर्चनीया रुद्रायाः विष्णोरावरणं चिनो। यस्तु स्यात्मवरं पि ष्णुमतीत्यान्यं यजेत हि॥ स्वात्मेचराय हरये च्यच नायसं- शयः। यज्ञाध्ययनकाले तु नमस्यानि वषरता। तानि चै यज्ञियान्यन यज्ञो वै विष्णुरंध्ययः। तस्यैवावरणं मोक्तं यज्ञाध्ययनकर्मस॥ स्तुवन्ति वेदास्तस्यात्र गुणरूपविभूत यः। तस्मादावरणं हित्वा ये यजन्ति परान सरानाने या न्ति निरयं घोरं कल्पकोरिशतानि चै। रुद्रः कालीगणेशश्च कूष्माण्डा भैरवादयः॥मद्यमांसाशिनश्चान्ये तामसाः परि कीर्तिताः । शुद्धानामपि देवानां या स्वतन्लार्चन किया। सा दुर्गति नयत्येव चैष्याचं पीतकल्मषम् । अर्चयित्वा जगन्नाथ वैष्णवः पुरुषोत्तमम्॥ तदावरणरूपेण यजेद्देवान समन्ततः अन्यथा नरकंयाति यांचदाभूतसंप्लवम् ॥ वारुदेवंजगन्ना धमर्चयित्वैव मानवः । पामोति महदैश्चर्य ब्रह्मेन्द्रत्वादिक क्षणात्।। मनसापिजलेनापिजगन्नाथंजनार्दनम् । सम्पामो समलां सिहि जगत्सर्व समाञ्चितम्॥ हृषीकेश त्रयीनाथं ल क्ष्मीशं सर्वदं हरिम् । तं विना पुण्डरीकाक्षं कोऽयेदितरा न् सरान् ।। नारायणं परित्यज्य योऽन्यं देवमुपासते। स्व पति नृपति हित्वा यथा स्त्री पुरुषाधमम् ॥ विष्णोनिवेदिनं हव्यं देवेभ्यो जुहुयात् तथा। पितृश्यश्चैव तद्दयात्सर्वमान न्त्यमभुते॥ निर्माल्यामितरेषां तु यदन्नाद्यन्दिचौकसाम् । उपज्य नरोयाति ब्रह्महत्यां न संशयः॥ नैवेद्य भोजनं धि ष्णो स्तसादाम्बुनिषेपणम् । तुलसी खादनं नृणां पापिना मपिमुक्तिदम् ॥ एकादश्युपवासश्च शङ्खचक्रादिधारणम् तुलस्या पूजनं विष्णो स्वितयं वैष्याचं स्मृतम्।। अवैष्णवः ·३१६ वृन्डहारीतसंहितायाम्। स्यायो विमो बहुशास्त्रशुतोऽपि वा। सजीवन्नेच चपडालो मृ तः श्वासोऽभिजायते॥ऋतुसाहस्त्रिणं चापि लोके विषमचैष्ण पम्। चण्डालमिव नेक्षेत वर्जयेत्सर्वकर्मरूभगवद्भक्ति दी साग्नि दुधदुर्जातिकल्मषः। चण्डालोऽपि बुधैःश्लाघ्यो नतु पूज्यो ह्य वैष्णवः॥शङ्खचकोर्ध्वपुण्ड्रादिरहितं ब्राह्मणाध मम् । पूजयिष्यति यः श्रा-डे सर्वकर्मास्य निष्फलम् ॥तिर्यक पुण्ड्धरं विषयः श्राद्दे भोजयिष्यति । पितरस्तस्ययात्येव कालसूत्रं सदारुणम्।। ऊर्ध्वपुण्ड्धरं विमं चक्रान्ति भुजं. नथा। पूजयिष्याति यः श्राडे गया श्राहायुतं लपोत् ।। शङ् रवचनोर्ध्वपुण्ड्राद्यैरन्वितं वैष्णवं द्विजम् । भक्त्या सम्पूजये यस्तुदैचे पित्र्येच कर्माणि ॥ कल्पकोटि सहस्त्राणि कल्पको टिशनानि च। यास्यन्ति पितरस्तस्य विष्णुलोकं सनिर्मल- म्॥ऊर्ध्वपुण्ड्रधरं विमं तप्तचक्राडितांसकम् । श्राद्दे सम्पूज येद्यस्तु गयाथाहायुनं लभेत् ॥ तत्तचक्रेण विधिना बाहुमू- लेन लॉन्छिनः। पुनाति सकलं लोकं नारायण इचाघमित्॥ विद्योवा सचिद्यो वा शपचकोर्ध्वपुण्ड्धक्। ब्राह्मणःस लोकेषु पूज्यमानो हरिर्यथा॥ दुराशी वो दुराचारी शव चक्रोय पुण्डुधत्। नृणां हन्ति समस्ताघं तमः सूर्योदये य था।चकान्तिस्यार्षिभस्य पादमक्षालितंजलम्। पुनाति स फलं लोकं यथा त्रिपथगा नदी । तित्रः कोट्यई कोटीचनी यानि भुवननये। चक्रान्तिस्य विमस्य पादे तिष्ठन्त्य संश- यं ॥ चक्राङ्कित्तस्य विपत्य पादपक्षालितं जलम्। पीत्वा पा नकसाइसै मुच्यते नात्र संशयः ॥ श्राद्देदाने व यज्ञे विद्या हे चौपनायने । चक्रान्ति प्रमेव पूजयेदितरान्नतु॥ ष्णुचकान्तिो विपी सोनोऽपि यतस्ततः । न लिप्यते न ·अटमोऽध्यायः। पापेन तमसैव मनाकरः॥चकाङ्कित जो विमः पङ्क्ति म- ध्ये तु भुजते। पुनाति सकलां पंक्ति गड़े चेतरवाहिनीम् ॥चक्रान्ति भुज विमं यो भूम्यामभिवादयेत् । ललाटे पांश संख्यानि विष्णुलोके महीयते ॥ ब्राह्मणःक्षधियो वैश्यः शूद्रो वा वैष्णवःपुमान् । अर्चयित्वेनरान् देवान् निरयं यान्त्य संश यम्॥ विष्णारावरणं हित्वा पूजयित्वेतरोन् सरान् । वैष्ण वः पुरुषो याति कारसूत्रमधोमुरवः॥ महापापी महापापैर- चितौयदि वैष्णवः। मन्वादि धर्मशास्त्रोक्तं प्रायश्चित्तं समा चरेत् ॥ मायश्चित्त विशेषतु पश्चात् कुचीत वैष्णवः । चैया- सिकी वैष्णवी च पविवीच समाचरेत्। वैष्णवानान्तु विषा णां पश्चात्पादजलं पिवेत् । वृत्तौ न परिपूर्णडिथ कर्मस्पधि रुतो भवेत् ॥ मन्वरनाथ विच्छान्तो नज्यो कर्मसंयुतः। द्वादशी नियतो विप्रः स एव पुरुषोत्तमः ॥ किमत्र बहुनोक्तेन सारं वक्ष्यामि ते नृप!। एकादश्यूपवासश्च शङ्खचक्रादि धारणम्॥नदीयानां पूजनच्च वष्णुपं वितयं स्मृतम् । पु. ण्याद्विष्णु दिनादन्यन्नीपोष्यं वैष्णवैः सदा ॥ तथा भागव तादन्यो नार्चनीयो हिकुत्रचित् । भगवन्तमनुद्दिश्य न दद्या नयजेत् कचित्॥नाचैष्णवान्ने जीत दद्यान्ना वैष्णचा- यचा नार्च येदितरान देवान्न तिर्यग्धारयेत्तथा गएकादश्या नजीत वसेन्ना वैष्यापैःसह। अाक्षरस्य जप्तारं शड़.. स्वचक्रधरं दिजः।। अचमत्स्य विमूदात्मा सद्यश्चण्डाललानेजे त्। वैष्णाचं ब्राह्मणं गाञ्च तुलसी हादशी तथा॥अनचयि त्वा मूढात्मा निरयं दुर्गतिं व्रजेत् । पिय्णोः प्रधानतनयो वि मागाचच वैष्णवाशितया संपूज्य तानेव याति विष्णोः परम्पदम्। एकादश्युपचासश्च दादश्यां विमपूजनम् ॥ नित्य ·वृन्दहारीत संहितायाम्। मामलकमानं पापिनामपि मुक्तिदम् । पक्षे पक्ष हरि दिने चक्रेय डिन्त भुजे नृप!॥ संपूज्यमाने विमेन्द्रे हरिस्तेषां प्रसीदति । अभाचे चैष्णवे चिमे संपाते हरि वासरे। तहसम्पूजयेद् गा तुलसीं चापि वैष्णवः। अग्निहोत्रन्तु जुहुयात्सायं पानदि जोत्तमः॥पञ्चयज्ञांश्च कुति वैष्णवान् विष्णुमर्चयेत्।त दर्पितं वै भुञ्जीन पिचेत्तत्पादचारि वै॥ एकादश्या न सुजीत पक्षयोरुभयोरपि। पूजयेद्वैष्णवं विषं छांदश्यामपि चैष्णवः।। विष्णोः प्रसाद तुलसी तीर्थवापि द्विजोत्तमः। उपवासादिने या पि माशयेदविचारयन् ।। उपचासदिने यस्तुतीर्थचातुलसी- दलम् ।। न प्राशयोहिमूढात्मा रौरवं नरकं व्रजेत् । हयर्पित- न्तु यच्चान्नं तीर्य वा पितृकर्मणि ॥ दद्यात् पितृणां यद्भक्ष्यं गयाथाहायुतं लभेत्। हरेनिवेदितं भक्त्या यो दंद्याश्राडूक' मणिपितरस्तस्य यान्त्येव तद्विष्णोः परमं पदम्। तीर्थ वा तुलसीपत्रं यो दद्यापितृदेवतम्।। आकल्पकोरि पितरःपरि नृप्तानसंशयः । यः श्राडकाले मूढात्मा पितृणाञ्च दिवौक- साम्॥ न ददाति हरेक्तिं तस्य धै नारकी गतिः । हर्पितन्तु यच्चान्नं यच्च पादोदईं हरेः॥ तुलसींचा पिवणाञ्च दला- थाहायुतं लभेत्। सर्व यज्ञमय विष्णुं मत्वा देवंजनार्दनम्। आमन्ल्य वैष्णचान विमान् कुर्याच्छाइमतन्द्रितः ॥ प्रत्यब्द पार्वणभाईकुर्यापित्रोतऽहनि अन्यथा वैष्णवो यानि ब्रह्महत्यां न संशयः।अमायां कृष्णापक्षे च पित्र्ये चाभ्युदये नया। कुर्यात् थाहं विधानेन विष्णोराज्ञा मनुस्मरन्। न कुर्यात् यो विधानेन पितृयज्ञ नराधमः। आज्ञातिक्रमणा- हिष्णो पतत्त्येव न संशयः शङ्खचक्रोवपुण्डादिचिन्हैः मि यनमैहरे ॥आन्धिनान् ब्राह्मणोनेव पूजयेत्सकर्मसाअ ·अष्टमोऽध्यायः। श्राहिनोऽप्ययज्ञस्य कर्मत्यागिन एव च ॥ वेदस्याप्यनधीत स्य संसर्ग दूरतस्त्यजेत्। पित्रोः श्राइं प्रकुर्वीत नैकादश्यां द्विजोत्तमः।हादश्यान्तमकुचीत नोपवास दिने कचित् । विष्णोर्जन्मदिनै चापि गुरुणाञ्च मृत्तेऽहानि ।। वैष्णवेष्टि प्रकु चीत येदिकं धैष्णवोत्तमः। अमेम्यागमनं हिंसा मभक्ष्याणा ज्ज पक्षणम् ॥ असत्य कथन स्तेयं मनसापि विर्जयेत्।त प्तचकाडून विष्णोरेकादश्यामुपोषणम्। धनोर्ध्वपुण्ड्देह तन्मन्लाणां परिग्रहः । नित्यमामलफस्नानं देवतान्तर व जनम्। ध्यानं मन्लंजपोहोमस्तुलस्याः पूजनं हरेः॥प्रसाद स्तीर्थसेवा च नदीयानाञ्च पूजनम् । उपायान्तरसन्त्याग- स्तथा मन्त्रार्थ चिन्तनम्॥ श्रवणं कीर्तनं सेवा सत्कृत्यकर णं तथा। असत्कृत्य परित्यागो विषयान्तरवर्जनम् ।।दानंद मस्तपः शौचं आर्जवं शान्तिरेच च । आनृशंस्यं सतासङ्गः पारमैकान्त्यहेतवः॥ वैष्णवः परमैकान्ती नतरो वैष्णुवः स्मृ नः नावैष्णवो ब्रजेन्मुक्ति बहुशास्त्र अतोऽपि वा॥वैष्णयों वर्णबाटोऽपि यानि विष्णोः परं पदम् । एतत्ते कथितं राजन! पारमैकान्त्यसिद्धिदम् ॥ चैशिष्ट्य वैष्णवं धर्मशास्त्रं वेदोपत्र हितम्। विष्वकूसेनाये धावेच सम्प्रोक्तं परमात्मना॥विष्य क्सेनाय सम्प्रोक्तमेनहिघनसे पुरा। गो: मोक्तं विधनसा भृगुणाच महर्पिणा॥भृगुणाच मनोः प्रोक्तं मनुनाच ममेरि तम् । मनुस्तु धर्मशास्वन्तु सामान्येनोक्तवान् स्वयम्॥ तदेव हि मया राजन्! वैशिष्येण तरितम्। विशिष्टं परमं धर्म- शास्त्रं चैष्णमुत्तमम्॥ य इदं शृणुयाद्भक्त्या कथयेहासमा हितः। पारर्मकान्त्य संसिहि प्राप्नोत्येवन संशयः। सपा पविनिर्मुक्ती यानि विष्णोः परंपदम् । यस्त्विदं शृणुयाद- ·३२० औशनसं धर्मशास्त्रम्। स्या नित्यं विष्णोश्च सन्निधौ॥ अश्वमेधसहस्रस्य फलं पा मोत्यसंशयः। हारीसमेतच्छास्वन्तु परमां धर्मसंहिताम्॥ आलोक्य पूजयन् विष्णुं पारमैकान्त्यमश्नुते। एतच्छ्रुखाम्ब- रीषस्तु हारीतोक्ति नृपोत्तमः॥ वन्दे परया भक्त्या तमृधि वैष्णवोत्तमः। त्वमेव परमोधर्मस्त्वमेव परमं तपः॥त्वदंङ् घ्रियुगलं प्राप्य सर्वसिद्धिमयामुयाम्। महामुनिमिति स्तु- त्वा राजर्पिः स महातपाः॥प्राप्तवान् परमैकान्त्यं तत्प्रसादा- ससिद्धिदम् । वैशिष्ट्यं पारमैकान्त्यं एतच्छाममाध्ययम्।। भारद्वाजादयः सर्वे नृपाश्चजनकादयः। योगिनःसनकाया श्व नारदाद्याः सरर्पयः ॥ वसिष्ठाया चैष्णवाश्च विष्वक्सेना दयः सराः। एतच्छास्त्रानुसारेण पूजयामास रच्युतम् ॥ प. रमं वैदिकं शास्त्रमेतणावमुत्तमम्। ज्ञात्वैव पुरमैकान्ती पूनयहिष्णुमीश्वरम्॥ ॥ इनि हारीतस्मृतौ विशिष्टध पैशाचे त्यधिको नाम अष्टमोऽध्यायः॥ समाप्ता चेयं रहहारीतसंहिता ॥ औशनसं धर्मशास्त्रम् । अतः परं मवक्ष्यामिजातित्तिविधानकम्। अनुलोम- विधानच प्रतिलोमविधि तथा सान्तरालकसंयुक्त सर्च संक्षिप्य चोच्यने। नृपाद् ब्राह्मणकन्यायां विचाहे समन्यः यान्॥२॥जातः सूतोऽव निर्दिष्टः प्रतिलोमविधिदिजः। वेदा नहस्तथा चैपां धम्मणिामनुचौधकः॥३॥ सूतादिष प्रसूता या मृतावणुक उच्यते। नृपायामेच तस्यैव जानो यश्चम्मका स्मः सानासण्यां क्षभियाच्चौद्रियकार: मजायतातच ·औशनसं धर्मशास्त्रम्। ३२१ शूद्ररत्तस्य हिजत्वं प्रतिषिध्यते॥५॥ यानानां येच बोटा रस्तेषाञ्च परिचारकाः । शूद्रवृत्त्या तुजीवन्ति न क्षात्र धर्म माचरेत् ॥६॥ ब्राह्मण्यां वैश्यसंसर्गाज्जातोमागध उच्यते वन्दिवं ब्राह्मणानाञ्च क्षत्रियाणां विशेषतः॥७॥ प्रशं. सावृत्तिको जीवेद्देश्यमेष्यकरस्तथा। ब्राह्मण्यां शूद्रसंस. गर्गाज्जातभाण्डाल उच्यते॥॥सीसमाचरणं नस्य का यसमथापि वा। वधी कण्ठे समाबध्य झल्लरी कक्ष तोऽपि वा ॥९॥ मलापकर्षणं ग्रामे पूर्खाले परिशुद्धिकम्। नापराह्ने प्रविष्टोऽपि बहिर्यामाच्च नैते ॥१०॥ पिण्डी ना भवन्त्यत्र नोचेद् बध्या विशेषतः । चाण्डालाद्देश्यकन्या यांजातःश्वप च उच्यते ॥११॥ श्चमांसभक्षणं तेषां श्वान एच च तद्दलम् । नृपायां वैश्यसंसर्गादायोगव इति स्मृतः ॥१२॥ तन्तुवाया भवन्त्येव वसकांस्योपजीविनः । शीलि. काः केचिदव जीवनं वरूपनिर्मित॥१३॥आयोगवेन घि पाया जातात्तानोपजीविनः। तस्यैव नृपकन्यायांजातःसू निक उच्यते ॥१४॥ सूनिकस्य नृपायान्तु जाता उद्दन्धकाः स्मृताः। निणेजयेयुवस्वाणि अस्पृश्याश्च भवन्त्यतः ॥१५ नृपायां वैश्यतश्चौर्यात् पुलिन्दः परिकीर्तितः । पशुरत्ति- भवेत्तस्य हन्युस्तान दुरसत्वकान्।।१६।। नृपायां शूद्रसंस गर्गाज्जातः पुकश उच्यते । सरावृत्ति समारुह्य मधुर्विक्रयक मणा॥१७॥ रुतकानां सराणाञ्च विक्रेता याचको भवेत्। पुक्कसाढेश्यकून्यायां जातो रजक उच्यते॥१८॥ नृपायां- शूद्रतश्ची-ज्जातोरञ्जक उच्यते । वैश्यायां जकाज्जा- तो नर्तको गायको भवेत्॥१९॥ वैश्यायां शूद्रसंसर्गाज्जा- तो चैदेहिकः स्मृतः । अजानां पालनं कुर्य्यानमहिषीणं गया ·३२२ 'औशनसं धर्मशास्त्रम्। मपि ॥२०॥दधिक्षीराज्यतकाणां विक्रयाज्जीवनं भवेत् । वैदे हिकात्तु विप्रायां जाताश्चम्मोपिजीविनः ॥२॥ नृपायामेव न स्यैव स्कचिक: पाचकः स्मृतः । वैश्यायां शूद्रतश्चीयर्याज्जान चक्रीच उच्यते ॥२२॥ तैलपिष्टकजीवी तुलवणं भावयन् पु नः। विधिना ब्राह्मणः पाप्य नृपायान्तु समन्चकम् ॥२३॥ जानः सुवर्ण इत्युक्तः सानुलोमदिजः स्मृतः। अथे वर्णकि यांकुन्नित्यनैमित्तिकी क्रियाम् ॥२४॥ अश्च रथं हस्तिन वा वाहयेद्दा नृपाज्ञया। सैनापत्युच्च भैषज्यं कुर्य्याज्जीचे तु वृत्तिषु॥२५॥ नृपायां विप्रतश्चौर्यात् संजाँतो यो भि पक्रस्मृतः। आभिषिक्तनृपस्याज्ञां परिपाल्येत्तु वैद्यकम् ॥ ॥२६॥आयुर्वेदमाश तन्लोक्तं धर्ममाचरेत्।ज्योतिष गणितं वापि कायिकी इत्तिमाचरेत् ॥२॥ नृपायां विधिना विभाज्जातो नृप इनि स्मृतः । नृपायो नृपसंसर्गात प्रमादादू गूढजातकः॥२८॥ सोऽपि क्षत्रिय एवं स्यादभिषेके च यज्जि न।अभिषेकं विनामाप्य गोज इत्यभिधायकः ॥२९॥सर्व न्तु राजवृत्तस्य शस्यते पदचन्दनम्। पुन करणे राज्ञां न पकालीन एव च ॥३०॥ वैश्यायां विधिना विभाज्जातोयम्ब ष्ठ उच्यते । रुष्याजीयो भवेत्तस्य तथैवाग्नेयरतिकूः॥३१॥ ध्वजिनी जीविका चापि अम्बष्ठाःशस्त्रजीविनः । वैश्यायां विप्रतवीर्यात् कुम्भकारः स उच्यते॥३२।। कुलालमृत्त्या जीवन नापिना वा भवन्त्यनः । सूनके प्रेतके वापि दीक्षा- कालेऽथ वापनम् ॥३३॥ नाभेरुईन्तु वपनं तस्मान्नापित च्यते । कायस्थ इति जीवेत्तु विचरेच इतस्ततः ॥३४॥का कास्सील्यं यमात कोयं स्थपतेरथ कृन्तनम् । आद्याक्षरा णि संगृह्य कायस्य इति कीर्तितः ॥३५॥शूद्रायां विधिना ·औशनसंधर्मशास्त्रम्। ३२३ विपाज्जातः पारशयोमतः। भद्रकादीन् समाश्रित्य जीवेयुः पूजकाः स्मृताः॥३६॥ शिवाद्यागमविद्यायैस्तथामण्डलर तिक्षिः। तस्यांचे चौरसो वृत्तो निषादोजात उच्यते॥३७॥ बने दुष्टमृगान् हत्वा जीवनं मांसविक्रयम् । नृपाज्जानोऽध चैश्यायां गृह्यायां विधिना सुतः॥३६॥ वैश्यवृत्त्या लुजीचे नक्षात्रधर्म नचाचरेत् । तस्यां तस्यैव चौरेण मणिकार: प्रजायते ॥३॥ मणीनी राजतां कुर्य्यान्मुक्तानां वेधनक्रिया म्। प्रचालानाञ्च सूत्रित्वं शंरवानां वलयक्रियाम् ॥४०॥ शूद्रस्य विषसंसगज्जिात उग्रइति स्मृतः । नृपस्य दण्ड धारः स्याद्दण्डं दण्ड्येषु सञ्चरेत् ॥४१॥ तस्यैव चावसंर- त्याजातः शुण्डिक उच्यते । जातदुष्टान् समारोप्य शुण्डा कमणि योजयेत्॥४२॥ शूद्रायां वैश्यसंसर्गाविधिना सू चकः स्मृतः। सूचकादिपकन्यायां जानस्तक्षक उच्यते ॥ ॥४३॥ शिल्पकर्माणि चान्यानि पासादलक्षणं नथा। नृपा- यामेव तस्यैवजातो यो मत्स्यबन्धकः॥४४॥शूद्रायां वैश्य नवौर्यात् कटकार इति स्मृतः । पशिष्ठशापात्लेतायां केषि न् पारशचास्तथा॥४५॥ भैरपानसेन केचित्तु केचिद्भागवते नचा वेदशास्त्राबलम्पास्ते भविष्यन्ति कलौ युगे॥४६॥ कटकारास्ततः पश्चान्नारायणागणाः स्मृताः । शाखा वैखा नसेनोक्ता तन्लमार्गविधिकियाः॥४७॥निषेकायाः श्मशा नान्ताः कियाः पूजा-सूचिकाः । पञ्चराण वाप्राप्त प्रोक्तं धर्म समाचरेत् ॥४०॥ शूद्रादेव तु शूद्रायांजातः शूद्र इति । स्मृतः। हिजभुश्रूषपापरः पाक्यज्ञपरान्तिः ॥४९॥सच्छू दंतं विजानीयादसच्छूद्रस्तनोड न्यथा। चौऱ्यातू काकब- चौ ज्ञेय याश्वानां तृणवाहकः ॥५०॥ एजन् संक्षेपतः प्रो-

·३२४
औशनसस्मृतौ।
तंजातित्तिविभागशः। जात्यन्तराणि दृश्यन्ते संकल्पा-
दिन एव तु ॥५१॥ ॥ इत्यौशनसं धर्मशास्त्रं समाप्तम्॥
..
औशनसस्मृतिः।
- शौनकाद्याश्च मुनय ओशनं भार्गवं मुनिम्। नत्वाप
प्रच्छरखिलं धर्मशारविनिर्णयम्॥ऋषीणां शृण्वतापू
चमुशना धर्मतत्ववित्। धमर्थिकाममोक्षाणां कारणं पा
पूनाशनम् ॥ रुसमाधिदो यूयं शृणुध्वन्दतो मम्। भा
र्गवं पितरं नत्ला उशनं धर्ममब्रवीत् ॥ ततोपनयनो वेदा
नधीयीत द्विजोत्तमः । गष्टिमे व्यष्ट्रमे वा स्वसूत्रोक्त वि-
धानतः॥ दण्डे च मेखलासूत्रे कृष्णाजिनधरो मुनिः। कि
क्षाहारी गुरुहिते वीक्षमाणो गुरोमुखम् ॥ कासिमुपपीता।
तू सन्निमिन ब्रह्मणा पुरा । ब्राह्मणानान्त्यवत् सूत्र की-
शिवादास्यमेव वा ॥ सदापीती चैव स्यात् सदा बहश्रितो
हिजः । अन्यथा यत्कृतं कर्म तद्वत्या यथाक्रमम्।। वसेद
विकृतं वासः कार्यासं या कषायकम् । तदेव परिधानीयं:
शुक्लमत्स्यद्रुसत्तमम् ॥ उत्तरीयं समारण्यातं वासःकृष्णाजिनं
शुभम्। अनाचे भव्यमजिनं रौरचंबा विधीयते। उपपीतं.
नामबाहुं सव्यं बाहु समन्वितम् । उपचीनं भवेन्नित्यान्निची
तं कर्णलम्बनम् ॥ सच्यबाहुं समुहत्य दक्षिणेन धृता द्विजाः
भाचीनावी तमित्युक्तं पित्र्य कमणि धारयेत् ॥अग्न्यगारे-
गवाङ्गोष्ठे होमेजप्ये तथैव च । स्वाध्यायप्नौजने नित्यं त्रा
ह्मणांनाञ्च सन्निधौ ॥ उपासने गुरुणाञ्च सन्ध्ययोरुभयो
पिाउपपीता भन्नित्यं विधिरेपः सनातनः ॥ मोञ्जी धि-

·प्रथमोऽध्यायः। ३२५ वृत्तमा श्लक्ष्णा कार्या विमस्य मेखला । मुज्यमाचे कुशा जाहु पन्धिनैकेन वा त्रिभिः॥धारयेद्वैल्यपालाशौ दण्डों के शान्तगो हिजः। यज्ञारच्यरक्षजवाथ सौम्यं षणमेव च ॥ सायं पातहिजः सन्ध्यामुपासीत समाहितः । कामालो- भाद्यान्मोहान् कदा न पतितो भवेत्॥अग्निकार्य ततः कु यसिायं पातः प्रसन्नधीः । स्नात्वा सन्तर्पयेद्देवा नृषीन् पितृगणांस्तथा॥ देवाभ्यर्चान्ततः कुर्यात् पुष्पैः परेण चाम्बु भिभिवादनशीलः स्यान्नित्यं रद्देष्टधर्मतः ॥असावह मोनामेति सम्यक् मणतिपूर्वकम् । आयुरारोग्यवान् वि तंद्रच्याद्यपरिवर्जितः॥ आयुष्मान् भव सौम्यति वाच्यो विषाभिवादने । अकारश्चास्य नाम्नोऽन्ते वाच्यः पूर्वाक्ष रस्ततः॥यो न चेत्त्यभिवादस्य हिजः पत्यभिवादनम्ना- भिवायः स विदुषायथा शूद्रस्तथैव सः॥ सव्येन पाणिना का यं उपसंग्रहणं गुरोः। सच्येन सच्यः स्पष्टच्यो दक्षिणेन तु दक्षिणम् ॥ लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यामिकमेवधा।आ ददीत यतो ज्ञानं तत्पूर्वमभिवादयेत् ॥ नोदकं धारयेद् - क्षं पुप्याणि समिधस्तथा। एवं विधानि चान्यानि नदेवार्थ पुफिञ्चन ॥ ब्राह्मणंकुशलं पृच्छेत् क्षत्रियच्याप्यनामयम्॥ चैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव च । उपाध्यायः पि ताज्येष्ठो भाता चैव महीपतिः॥ मातुलूश्यशुरवातृमाता महपितामही । वर्णकाश्च पितृव्यश्च पञ्चैते पितरः स्मृताः ॥ माता मातामही गुर्ची पितृमातृस्वसादयः।श्चधुपिता मही ज्येष्ठा ज्ञातव्या गुरवः चियः । इत्युत्का गुरवः सर्व मातृतः पितृतस्तथा। अनुचर्तन मेतेषां मनोवाकायकर्म- मिःगुरुं हत्वा समुत्तिष्ठेदशिवाय कृताञ्जलिः। न नै रुपय ·३२६ औशनसस्मृतौ। सेत्साई विपादेनार्थकारणात् ॥ जीपितार्थमपि देषं गुरुभि . भाषणम् । उदितोऽपि गणैरन्यैर्गुरुदेषी पतत्यधः॥ गुणानामपि सर्वेषां पूजाः पञ्चविशेषतः। तेषामायरित्र यः श्रेष्ठास्तेषां माता सुपूजिता । यो हिवासयति दिवाये नसद्योपदिश्यते।ज्येष्ठी वाताच भर्ताच पञ्च ते गुरवः स्तथा।। आत्मनः सर्वयत्नेन पाणत्यागेन वा पुनः। पूजनी याः प्रयत्नेन पञ्चैते भूतिमिच्छता॥ यावत् पिताचे मा- नाच दावेनौ निर्विकारणम्। तापत् सर्व परित्यज्यपुत्रः; स्यात्तत्परायणः। पित्ता मातोच सुमीती स्यानां पुत्रगुणैर्य दि॥ सपुत्रः सकलं कर्म प्रामुयात्तन कर्मणा । नास्ति मा तृसमंदै नास्ति पितृसमो गुरुः॥ तयोः प्रत्युपकारोऽपि नाहि कवन विद्यते। तयोनित्यं प्रियं कुर्याकर्मणा मन सा गिरा। नतान्या मनुनुज्ञातो धर्ममकं समाचरेत् ॥ व जयित्वा मुक्तिफलं नित्यनैमित्तिकं तथा। धम्मसारः समुदि ट: मेत्यानन्दफलप्रदः॥सम्यगाचारवक्तारं विसृष्टस्तदनु ज्ञया। शिष्यो विद्याफलं ते प्रेत्य बापद्यते दिपियो जातरं पितृसमं ज्येष्ठं मूढो मन्यते । तेन दोषेण संप्रेत्य निरयं सम्प्रयच्छति ॥ पुंसाञ्चात्मनि वेषेण पूज्यो पचिस् म्मतः। यानि दातरि लोकेऽस्मिन्नुपकारोऽपि गौरवम्॥ये नरा भर्तृपिण्डार्थ स्वान भाणान् सन्त्यजन्ति हि। तेषामे परान् सौंकानुपाच भगवान भूयः ॥ मातुलांश्च पितृव्या श्वशुरान् ऋत्विजान गरुन। असाचयमिति यात्र- मुक्ताय यवीयसः॥ आचार्यो दीसितो नाम्मा यवीयान पियो पर्चत् । भोःशब्दपूर्वकं नमनिनापेत धर्मचित् ।। अभिनाया पूर्वन्तु शिरसायशर्म चा ब्राह्मणक्षत्रियाः ·- प्रथमोऽध्यायः। द्यैश्च श्रीकामैः सादरं सदा । नाभिवाद्यास्तु विप्राणां क्षत्रि याद्याः कथञ्चन। ज्ञानकर्मगुणोपेता यद्यप्येते बहुश्रुताः ॥ ब्राह्मणाः सर्ववर्णानां स्वस्तिकुर्य्यादिति स्थितिः सवर्ण ऽप्यसवर्णानां कार्यमेवाभिवादनम्॥ गुरुरग्निर्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः। पतिरेको गुरुःस्त्रीणां सर्वस्याफ्या गतो गुरुः॥ विद्या कर्मा चयो बन्धुर्वित्तं भवति यस्यौ । मान्यस्थानानि पञ्चाः पूर्वं पूर्व गुरूणिच॥पञ्चानां विषु चर्णेषु भवेत्तु गुणवान् हि यः। यत्र स्यात्सोमानार्हः क्षुद्रोऽपि संभवेद् यदि । पिण्डादेश्यो ब्राह्मणेभ्यः स्त्रि मैं राजेऽस्य चक्षुषे। रडाय भावहीनाय रोगिणे दुर्बलाय च शिक्षामात्य शिष्टानां गृहेपयःप्रयतोऽन्वहम। निवेद्य गुरवेऽभीया हाग्यतस्तदनुज्ञया भवत्पूर्व चरेद्रेक्षमुप- नीतो द्विजोत्तमः । भवन्मध्यन्तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्त रम्॥ मातरंचा स्वसारं वा मातुर्गा भगिनीं तथा । भिक्षत शिक्षांप्रथम यातु नैनं विमानयेत्॥ सजातीयग्रहेष्वेचंसा चर्णिकमेच या क्षस्याचरणं प्रोक्तं पतितादिपु वर्जितम्।। वेदयज्ञादिहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मस। ब्रह्मचारी चरे टैक्षं गृहस्यः पयतोऽन्वहम्।। गुरोः कुलेन तिक्षेत न ज्ञाति फुलवन्धुषु। अमाऽप्यथ गेहाना पूर्व पूर्व विवर्जयेत्॥सर्वे वापि चरेद्यामं पूर्वक्तिानामसम्भवे। नियम्य मयतो पाचं दिशश्चानवलोकयन्। समाहत्य तु तद्भक्ष याचदमिहाज्ञ या। शुजीत प्रयतो नित्यं वाग्यता नान्यमानसः॥भेक्षण चर्तयन्नित्यं कामनाशीवेती। भैक्षण रत्तिनो रतिरूप पाससमं स्मृता। पूजयेदर्शनं नित्यमद्यादन्नमल्सयन्। दृष्या हव्येसँसीदेचे प्रतिनन्देच सर्वतः॥भनारोग्यमनो ·३२८ औशनसस्मृतौ। युष्यमस्वयं कुत्सपोजनम् ।अपुण्यं लोकपिदिष्टं तस्मात्त परिचर्जयेत् । पाङनुरचोऽन्नानि भुञ्जीत दक्षिणामुख ए वया। नाबादुदङ्मुखो नित्यं विधिपूर्व सुनानने पक्षाव्य पाणिपादौ च भुञ्जॉनी हिरुपस्पृशेत् शुचौ देशे समासीनो भुत्वान्ते हिरुपस्पृशेत् ॥ मण्डलं पूर्वतः कृत्वा तत्र स्थाप्या थ भोजयेत्। स्प्राणाहुनिपर्यन्तं मौनमेव विधीयते॥ ॥ इत्यौशनसस्मृतौ प्रथमोऽध्यायः॥ भुत्का पीत्वाच स्माखाच तथा रथ्योपसर्पणा ओष्ठाव- लोमका स्पृथ्वा चासो विपरिधायच॥रेनोमूत्रपुरीषाणामुत्स- र्गेणान्तभाषणे। तथा चाध्ययनारम्झे कासश्चासागमे त- था। चत्वरं वा श्मशानं पासमागम्य हिजोत्तमः। सन्ध्ययोरु भयोत्तहदाचान्ने चाचमेत् पुनः॥ चण्डालम्लेच्छसम्भाषे- स्त्रीभूद्रोच्छिष्पभाषणे । उच्छिष्ट पुरुषं स्पृश्या मोज्यं चापित्त थाविधम्॥ अश्रुपाते तथाचामे आहितस्य नथैव च। भोजये- तु सन्ध्ययोः स्नाता पीला मूत्रपुरीषयोः ॥आचान्तोऽप्याच मेत् स्पृत्वा सम्न् सकृदथान्येतः । अग्नेर्गवामयालम्भे स्पृष्ठा भयन एचवा ।।नृणामथाश्मन: स्पर्श नीवी विपरिधाय च। उपस्पृशेज्जलं शुद्ध तृणं वा भूमिमेव वा। कोशानां चात्मनःस शै वाससांक्षालितस्य च। अनुष्णाभिरफेनाभिरदुशाभिश्य सर्वशः॥ शौचे च मुरबमासीनः प्राङ्मुखी चाप्युदंडवः। शिरःपादृत्य कर्णवा मुक्तकच्छशिवोऽपि वा ।। अरुलापा दयो: शोचमाचान्नोऽप्यशुचित्। सोपानको जलस्थो या नोष्णीपी वाचमेद् बुधः। न चैच वर्षधाराधिन निष्ठन तोदकै नैकहतार्पितजलैपिना शूद्रेण वा पुनः॥ न पादुका सनस्थोपा वहिर्जानुस्थापि वा। नजल्पन्न हसन् प्रेक्षमाण- ।

·बतायाऽध्यायः। श्व प्रतएव चा।नावीक्षमाणादिन्नोष्णादिलफेनादथापि पा॥ शूद्रांमुचिकरैर्मुक्तैनक्षारास्तिथैव च । न चैवाङ्गु लिभिः शब्दमकुर्वन्नान्यमानसः॥न वर्णरसदुष्टामिन पदरोदकैः। न पाणिजनिताभिन बहिः कलमेव वा ॥ हृद्राभिः पूयते विभः कणाभिः क्षत्रियः शुचिः । माशिना भिस्तथा चै.स्त्रीः शूद्रैःसंस्पर्शनं ततः ॥ अङ्गुष्ठमूलान्न स्तो रेरवायां ब्रह्म उच्यते । अन्तराङ्गुष्ठदेशिन्यो पितृणां तीर्थमुत्तमम्।। कनिष्ठो मूलतः पश्चात्माजापत्यं प्रचक्षते । अड्-गुल्यग्रे स्मृतं दैवं तथैवार्ष प्रकीर्तितम्। मूठे स्यादैव माई स्यादाग्नेयं मध्यतः स्मृतम् ॥ तदेवं सोमिक तीर्थ मेनन ज्ञावान मुखति। ब्राह्मणैवतु तीर्थेन हिजो नित्यमुपस्पृशे न्। कायेन या दैवतेन नतु पित्र्येण वा हिजा॥ विमाभी योदपः पूर्व ब्राह्मणः प्रयतः स्मृतः । संयत्ताङ्गुष्ठमूलेन सु रवं समुपस्पृशेत् ॥ अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां तु स्पृशेन्नेत्रह यंततः तर्जन्यङ्गुष्ठयोगन स्पृशेन्नासापुट ततः ॥ कनि ष्ठाङ्गुष्ठयोगेन श्रवणे समुपस्पृशेत् । सासामथ योगेन हृदयन्तुनलेन चा।। संस्पृशे? शिरस्तेहृदङ्गुष्ठेनाथचा इय म् । विमाभीया देवमेवे प्रीतास्तेनास्य देवताः ॥ ब्रह्मवि: ष्णुमहेशाश्च सम्भवन्त्यनुशशुमः । गङ्गा च यमुना चैव भी यतै परिमार्जनान् । प्रसंस्पर्शाहीचनयोः प्रीयते शशिक्षा स्करौ। नासत्यौ चैव पीयेते स्पृष्टं नासापुटवयम् ।। कूर्ण- योः स्पृष्टयो स्तहसीयतेचानलानिलौ। संस्पृष्टे हृदये चा स्याः प्रीयन्ने सर्वदेवताः॥ मूर्ध्नि संस्पर्शनादेवं प्रीतस्तु पुरु षो भवेत् ।नोच्छिष्टं कुर्वने मुख्यं विभयोगं नयन्तियाः ।। अन्नवदन्तसलिल जिल्हास्पशैं शुचिर्भवेत् । स्पृशन्ति बि- ·३३० । ओशनसस्मृता। न्दवः पादौ यआचामयतः परम् ॥ भूमिगैस्ते समाज्ञेयाः न नैरप्रयतो भवेत् । मधुपर्फेच सौमेचे नाम्बूलस्य च भक्षणे॥ फलमूलेक्षुदण्डे च नदोष उशना ब्रवीत् । प्रचस्यान्नपानेषु यच्छिष्पस भवेद् हिजः॥ भूमौ निक्षिप्य नद्रव्यमाचम्य- पोक्षयेत्तु यन् । नैजसं वै समादाय भवेदुच्छेषणात्ततः !! अनिधाय च नेद्रव्यमाचान्तः शुचितामियात्। स्वादीनां विकल्पवान् स्पृथ्वा च देवमेव हि ॥आरश्यानुद्के रात्रीची रोवाप्याकले पाथे। कृत्वा मूत्रपुरीषं वा द्रव्यहस्तेन दुष्यति निधाय दक्षिणेकर्णब्रह्मसूत्र मुदङमुखः। अथ कुर्यात, शुरुमूत्र राघौचेद्दाक्षिणामुरवः॥अन्तर्धाय महीं काष्टैःपणे लोष्ठतृणेन वा। पतिश्वीनाशराः कुर्यात कच्छमूत्रविसर्जु- ने॥च्छायाकूपनदीगोये चैत्यामापथि भस्मसु। अग्नी चैव श्मशाने च विणसूत्रेन समाचरेत् । न गोमय न कुड्ये- पान गोप्ठेनैवशाहले नतिष्ठन पानानिच्चसिानच पर्वतम स्तके॥ नजीर्णदेवायतने न वल्मीफे कदाचन। नच सर्व- षु गर्नेषु न च गच्छन् समाचरेत् ॥ तुषाङ्गरकपालेषु राज् मार्गेनथैव च। नक्षेत्र न विलेचापिननार्थच चतुष्पथे।नो यानोपसमीपे वा नोषरेन पराथुचौ। नचोपानपादौ च छत्रीवर्णान्तरीक्षके। न चैवाभिमुखः स्त्रीणां गुरुब्राह्मण योर्गयामा नदेवदेवालययो नापामपि कदाचन ॥ नदीज्योती षि वीक्षित्वा तुदायाभिमुखोऽपि वा प्रत्यादित्यं प्रस्थान संमतिसोमं तथैव च ।। आहत्य मृत्तिका कुति लेपगण्डा- प्रकर्षणम्। कुर्यादतन्द्रितः शौचं विशुदैरुदृतोदकैः।। नाह रेन्मृत्तिको विमापांशलांनचकर्दमान् । न मार्गालोषराशा ग्छौंचविष्टोऽपरस्य च ॥ न देवायत्तनान् कुड्या यामान- ·तृतीयोऽध्यायः। तुकदाचन । उपस्पृशेत्ततो नित्यं पूर्वोक्तेन विधानतः॥तार- व्याहानिगायच्या वर्णनामेरणैः कमात् । तन्मन्त्रितं पिवेद्य स्तु मन्लाचमनमीरितम् ॥ गायत्र्याचमेनेनाथ श्रुत्याचमन- मीरितम्। ॥इत्यौशनसस्मृतौ द्वितीयोऽध्यायः॥ एवं देहादिमियुक्तः शौचाचारसमन्वितः। आइत्याध्य- यनं कुंव्हीक्षमाणी गुरोर्मुरचम् ॥ नित्यमुद्यतपाणिश्च स न्ध्याचारसमन्वितः। आस्यतामिनि चोक्तश्च नासीताभिम खं गुरोः॥प्रतिश्रवणसम्भाषे शयानोन समाचरेत् । आ- सीनी नचभुजानो न तिष्ठन्न पराङ्मुरवः। नच शय्यास नं चास्य सर्वदा गुरुसन्निधौ । गुरोस्तु चक्षुर्विषये न यथेष्टा सनो भवेत्। नोदाहरेदस्य नाम परोक्षमाप केवलम् ॥न चै वास्यानुकुति गतिभाषणचेष्टितम् ।। गुरोर्यत्र परीचादो- निन्दा वापिपवर्त्तते। कर्णौ तत्र पिधातव्यो गन्तव्यं परितो ऽन्यतः॥ दूरस्थोनार्चयेद्देवान्न कुद्दो नान्तिके स्त्रियःनि वास्योत्तरं द्रूयान्न तेनासीत सन्निधौ ।उदकुम्संकुशान पु ध्यं समिधोऽप्याहरेत्सदा। मार्जनं लेपनं नित्यमङ्गानां चेस मारेत्॥ नास्य निर्माल्यशयनं पादुकोपानहायपि। आ कामेदासनं तस्यच्छायामपि कदाचन ॥ये दन्तकाष्ठादी- न लब्ध्यान चास्यै विनिवेदयत् । अनाच्छन गन्तव्यन्नत्व नियहिने रतः॥न पादौ स्थापयेदस्य सन्निधाने कदाचन। जम्मित हसितंचैव क्षपकं माचरणं तथा॥वर्जयेत् सन्नि- धौ नित्यं नरवस्फोटनमेव च। यथाकालमधीयीन यावन्न विमना गुरुः आसनादी गुरोः कूचे फलके वासमाहितः। आसने शयने पाने नच तिष्ठत्कथेचनाधावन्त मनुधावे नगच्छन्त मनुगच्छति ॥ गजोष्ट्रयानप्रासादप्रस्तरेषु कटे ·औशनसस्मृती षुचानासीन गुरुणा सा शिलाफलतलेषु च ॥जितेन्द्रियः स्यात् सततं वश्यात्माकोधनः शुचिः। प्रयुज्जीत सदा वाचं मधुरां हितभाषिणीम् ॥गण्डमाल्यां रसं कन्यां सूक्ष्ममाणि विहिंसनम् ।अभ्यङ्गचाजनीपानच्छवधारणमेव च ॥का मंक्रोधं भयं निद्रां गीतवादिननन्नम्। द्यूतंजनपरीवाद स्त्रीपेक्षालापनं तथा॥परोपतापपेशन्य प्रयत्नेन विवर्ज येत् । उदकुम्भं समनसो गोशकन्मृत्तिका कुशान्॥आहरे- द्यावेदन्यानि भैक्षञ्चाहरहश्चरेत् । तथैव लवणं सर्व पक्ष्यं पर्युषितं नयेत् ॥ अनन्यदर्शी सततं भवेद्गीतादिनिःस्पृहः। नादर्शवैर वीक्षेन नचरेद्दन्तधावनम् ।। एकान्तमशर्षिः स्त्रीतिः शूद्राद्यैरतिभाषणम्। गुरूछिएं भेषजार्थ न मयुञ्जी तकामनः॥ मलापकर्षणं स्नानन्नाचरेद्वै कदाचन । नचा- तिसृष्टी गुरुणा स्वान् गुरुनभिवादयेत् । विद्यागुरुप्चेतदे यानित्यत्तिः स्वयोनिषु। प्रतिषेधत्सवो धर्म हित चोपदि शन् स्वयम् ॥ श्रेय: रुगुरुचत्ति नित्यमेवं समाचरेत्। गु रुपत्नीपु पुत्रेषु गुरोश्चैव स्वबन्धुषु ।।वालः समानजन्मा था। शिष्यो वा यज्ञकर्मसु । अध्यापयन् गुरुसत्तो गुरुवन्मा नमर्हति ॥ उत्सादनं वेगात्राणां स्नानं चाच्छिष्टभोजने।न कुर्याद गुरुपुत्रस्य पादयोः शौचमेव च ।। गुरुवत्पतिज्या- यसवर्णा गुरुयोषितः! असवर्णास्तु संपूज्याः प्रत्युत्थाना पिवादनैः ॥ अयननं स्नापनञ्चगात्रोत्सादनमेचार रूपल्यां न कार्याणि केशानाञ्च प्रशोधनम् ।। गुरुपत्नीच युवती नाभिवाद्येह पादयोः । कुचीत वदनं भूम्यामसाचह मिनिब्रुवन् ॥ विमस्य पादग्रहणमन्वहञ्चाभिवादनम्।गुरु दारेषु कुनि संदाधर्ममनुस्मरन् । मातृष्यसा मातुला- ·तृतीयोऽध्यायः। नीश्वभूश्चापि पितृष्वसा। संपूज्या गुरुपतीच समास्ता गु' रुभायेया॥त्रातृमार्योपसंग्राह्या ज्ञातिसम्बन्ध योषितः। पितुभगिन्या मातुश्च जायायाञ्च स्वसर्यपि ॥मातृवद् ऋषि मातिष्ठेन्माता तेश्यो गरीयसी। एवमाचारसम्पन्नमात्यन्त सदाहितम्॥ वेदं धर्म पुराणञ्च तथा तत्त्वानि नित्यशः।सम्ब सरोषिते शिष्ये गुरुर्ज्ञानमनिर्दिशेत् ॥ हरते दुष्कृतं तस्य : शिष्यस्य वत्सरे गुरुः। आचार्यपत्रशुश्रूष निदी धार्मिक शुचिः॥शक्तो गुर्जीयमेधावी नाध्याप्यो दशधर्मतः कृत- ज्ञश्च तथा द्रोही मेधाची कामकन्नरः॥प्राप्य विषोऽप्यविधि चत षडध्यात्मा हिजोत्तमैः । एतेषु ब्राह्मणो दानमन्यत्र नय थोदितम्॥आचम्य संयती नित्यमधीयीत उदङ्मुखः। उप संग्रह्य तत्सादी वीक्ष्यमाणो गुरोमुखम्। अधीष्य भी रिति 'ब्यात् पिरामोऽस्त्विति वाचयेत्। पाकुशेषु समासीनः पतिः त्रैरैचपोषितः॥प्राणायामै स्थितिः पूर्व तथाचोङ्कारमर्हतित्रा ह्मणः प्रणयंकुदिते च विधिद्विजः॥ कुँदिध्ययनं नित्यं ब्रह्मालिकृतस्थितिः । सपैषामेवभूतानां वेदश्चक्षुः सनातनः।अधीते विधिवन्नित्यं ब्राह्मण्याच्यवतेऽन्यथा। योऽधीयीत ऋची नित्यं क्षीराहुत्यास देवताः।। मीणाति तर्प यन्त्येनं कामैस्तृप्ताः सदैव हि। यज्ञं योऽधीते सततं दधा. प्रीणाति देवता । सामान्यधीते पीणाति घृताहुतिभिरवह म्। अथर्याङ्गिरसो नित्यमध्यान् मीणाति देवता॥धर्माना नि पुराणानि मीमांसैस्तृप्यतेसरान् । अपांसमीपे नियती : नैत्यकं विधिमाश्रितः।। गायत्रीमप्यधीयीत गवारण्यं समाः हितः। सहलपरमां देवीं शतमध्यात् दशापराम् ।। गायत्री वैजपेन्नित्यंजपश्च विःप्रकीर्तितः । गायत्री चैव वेदांच मुलं ·औशनसस्मृतौ। या तुलयन् मनः॥ एकतश्चतुरो वेदान् गायत्रींच तथैकतः। ओडारमादितः कृत्वाच्याहतीस्तदनन्तरम्॥ततोऽधीयीत ए काय धिया परमयान्वितः। अध्यापयेत्तु एकायं गायत्री पर यातुया॥ पुराकल्प समुत्पन्ना भूविः स्वर्गनामतः। महांच्या हुनयःस्तिवः सशिक्षानिबर्हणाः॥प्रधानं पुरुषःकाली ब- ह्मविष्णुमहेश्वराः । सत्यं रजस्तमस्तिस्त्रः कामाच्याहतायः ॥ोडूनरस्तत्परं ब्रह्म गायत्री स्यात्तदक्षरम् । एवं मन्लो म हायोग साक्षात्सार उदास्तः॥ योऽधीतेऽहन्यमाने नांगाय वीं वेदमातरम्। विज्ञायार्थब्रह्मचारी स याति परमाङ्गतिम्॥ न गायच्याः परजप्यमेतदिज्ञानमुच्यते । श्रावणस्य तुमास- स्य पौर्णमास्यां द्विजोत्तमाः!॥ आषायां पौष्ठपद्यां वा चेदोप क्रमणं स्मृतम्। उत्सृज्य यामनगरं मासान्धिपोऽर्थपञ्चमान् ॥अधीयीन शुचौ देशैब्रह्मचारी समाहितः। पुष्ये तु छन्दसा कुहिहिरुत्सर्जनं द्विजाः। माघेषा मासि समाप्ने पूर्वाह्ने प्र थमेऽहनि। छन्दांस्यूलमधीयीन शुक्लपक्षे तु चै दिजाः ॥ चेदाङ्गानि पुराणं वा कृष्णपक्षे तु मानवः । इमन्नित्यमनध्या यानधीयानो विसर्जयेत् ॥ अध्यापनञ्चकुर्वाणो अध्येष्य नपि यत्नतः । कमधिरे दिया रात्री दिवावासं समूहने॥विद्यु स्तनितवर्षीषु महोल्कालाजपानने। आकस्मिक मनध्याय मेनेष्वेव प्रजापतिः। एतानस्युर्दिना नाचान्यदमागूदुष्कृता दिषु। नदा विन्द्यादनर्थीय मन्यतेजाग्रदर्शने निति वाथ चलने ज्योतिषांचीपसर्पणे । एनान कालिकान विन्द्यादना- वागतावपि॥ माग्दुप्कृनेवग्निपुत्र विद्युतस्तनित निस्वने! सद्यो हिस्यादनध्याचमनं मुनिरवीत् । निध्याय एवं स्याद् यामेऽरण्येषु नगरेषुचाकर्मनैपुण्यगामानां पूनिग- ·तृतीयोऽध्यायः। धे च नित्यशः ॥ अन्त्यानां सङ्गत ग्रामे वृषलस्यच सन्निधौ। अनध्यायो निन्द्यमाने समचार्यजनस्य च ॥उदये मध्यरात्री चापिणसूत्रे च विसर्जयेत्। उच्छिष्टाइफा चैच मनसा न विचिन्तयेत्॥प्रतिगृह्य हिजो विद्यादेकोद्दिष्टस्य केतनम् । त दाह कीर्तयेद्ब्रह्मराज्ञोराहोश्च सूतके॥धायकोऽनुलिप्स्य स्नेहोगाधस्य तिष्ठति। विपस्याधिदुषो देहे नाव ब्रह्मानकी येत्॥शयानः प्रौदपादश्च कृत्वा वैवावसस्थिकोम।नाधी यीतामिषजम्ध्या सूतकान्नाद्यमेव च ॥नीहारैवणिशब्दैन सन्ध्ययोरुपायोरपि। अमावास्यां चतुर्दश्यां पौर्णमास्यष्टमी बुच । उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्र क्षपणं स्मृतम्। अष्टका सुचकुचीन मतिमान् नासु राधिषु॥मार्गशीर्ष तथा पौषे मा धैमास तथैवचा तिखोऽष्टकाः समारब्याता कृष्ण पक्षेचा रितिः॥ श्लेष्मातकस्य छायायां शाल्मलेर्मधुकस्य च । कदाचि दपि नाध्येयं कोविदारकपित्थयोः॥समानवियेऽनुमृते तथा सब्रह्मचारिण। आचार्य संस्थिते वापि घिरानं क्षपणं स्मृत म्॥छिद्रेष्वेतेषु विषाणां अनध्यायाः प्रकीर्तिताः। हिंसन्नि राक्षसास्तेच तस्मादेतान विसर्जयेत् ।। नैत्यके नास्त्यन- ध्याय: सन्ध्योपासन एव च । उपाकर्माणि कान्ते होमम लेपुचैवाहि । एकामियबैकं वा यजुः सामाथचा पुनः अ टकाया: स्वधीयीत मारुते चापि वापदि अनध्यायो चिना शेच नेतिहासपुराणयोः। नधर्मशास्त्वेष्यन्येषु पर्वण्येता न विसर्जयेत् ॥ एष धम्मः समासेन कीर्तितो ब्रह्मचारिणः। ब्रह्मणानिहितः पूर्वमृषीणां भावितात्मनाम्॥योऽन्यत्र कु रुते यत्नमनधीत्य श्रुति दिजः। सबै मूढो ने सम्भाष्यो चद वाह्योदिजातिभिः॥न वेदपाठमात्रेण सन्तुष्टो हिजोत्तमः ·यं नियतो भूत्वा धर्मापाठं पटेदाहिजः। अध्यापयेच्छारयेद ओशनसस्मृती। पाठमाघावसानस्तु पड्डू- गौरिव सीदति । योऽधीत्य विधिबई दं वेदान्तं न विचारयन् । ससान्वयः शूद्रकल्पःस पायन पद्यते। यदि या अन्तिकं घासं कर्तुमिच्छनि वै गुरौ। युक्तः परिचरेदैनमाशरीरविमोक्षणात् ॥ गत्ता वनं वा विधिवजह याज्जातवेदसम्। अधीयीत सदा नित्यं ब्रह्मविद्यां समाहितः ॥सावित्री शतरुद्रीयं वेदानां च विशेषतः । अन्यसेत्सततंचे दं पास्मस्नानपरायणः ॥चेदं वेदो तथावेदा: वेदान्वै चतुरो हिज! अधीत्य विधिगम्यार्थतत्तः स्नायादहिजोत्तमः ॥ वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः। अकुर्वाणः पत- त्याशा निरयानतिभीषणान् ।।अन्यसेत्मयतो बदं महायज्ञा महापयेत्। कुर्याद् गृह्याणिकर्माणि सन्ध्योपासनमैव च।। निय स्वाध्यायशीलः स्यान्नित्यं यज्ञोपवीतकः सत्यवादी जितकोधी ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ सन्ध्यास्नानरतो नित्यं ब्रह्म यज्ञपरायणः । अनसूयो मुदुन्तिो गृहस्थः पत्यवर्तते ॥ दानाय नमः कुर्यात्समानायेति पञ्चमम् । विज्ञाय तत्त्वमेने षांजुयादात्मनि दिजः॥शेषमन्नं यथाकामं मुजीत व्य ज्जनैयुतम्।ध्यात्वा तन्मानसे देवमामानं वै प्रजापतिम्॥ अमूनॉपिधानमसीत्युपरिपादपः पिवेत्। आचान्तः पुनर चामदयं गौरितिभापयेत् ॥ अधीत्य विधिचद्देदान) नेत्र पलत्यंचा धर्मकार्यनित्तिश्चेदेतहिज्ञानमुच्यते ॥ यः ·तृतीयोऽध्यायः। ३३७ भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुरवः। श्रियं मत्यङमुरखो भक्ते कर णं झङ्क्ते उदङनुरवः। पश्चात् स भोजनं कुर्यात् भूमौ वा तन्निधोपयेत् ॥उपचासेन तत्तुल्युमित्येवमुशना चीन् ।उ पलिप्यशची देशे पादौ प्रक्षाल्य वै करौ ॥ आचान्तोऽक्रोध नो नक्तं पश्चात्तु भोजनं चरेत् । इह व्याहृतिमिस्त्वनं परिधा योदकेनतु॥परिषेचनमन्त्रणे परिषिच्य ततः परम् । चित्रगु प्पलिं दत्त्वा तदन्नं परिषिच्य च॥ अमृतोपस्तरणमेसीया- पोशनक्रियांचरेत्। स्वाहामणवसंयुक्तं प्राणायेत्याहुनि त तः॥अपानायाहुति हुत्वा च्यानाय नंदनन्तरम् । उदानाय. नतः कुसिमानायति पञ्चमम्॥विज्ञाय तत्त्वमेतेषां जु हुयादात्मनि द्विजः । शेषमन्नं यथाकाम भुञ्जीत च्यञ्जनै- युत्तम्। ध्यात्वा नन्मानसे देवमात्मानं वै प्रजापतिम् ॥अमृ- तापिधानमसीत्युपरिपादपः पिचेत् । आचान्तः पुनराचामि दयं गौरिति मन्त्रतः॥त्रिपदांया निराहत्य सर्वपापपणाश नीम् । प्राणानां यन्थिरसीत्यालपोड्दयं नतः॥ आचम्या इन्गुष्ठूमानीय पादाङ्गुष्ठेन दक्षिणम्। निःस्रावयेदस्तज. लमूर्द्धहस्तः समाहितः॥ खानुमन्लणं कुर्यात् स्वधायामि ति मन्ततः। अयोक्षणे स्वमात्मानं योजपेद्ब्रह्मणेनिय सर्वपामेष यागानामात्मयागः परः स्मृतः। अथ श्राइममाचा स्याप्राप्तं कार्य द्विजोत्तमैः॥पिण्डान्याहार्यकं श्राई क्षीणं राजनिशस्यते। अपराहे विजातीनां प्रशस्तेनामिषेण तु ॥ मतिपत्प्रतिबन्यास्तिथयः कृष्णपक्षके। चतुर्दशी वीय वा पञ्चमी युत्तरोतराम्॥ अमावास्याष्टकास्तिस्त्रः पौर्णमा स्यादिषु त्रिषु। निलश्याप्यूष्टकाः पुण्या मासि पञ्चदशी नयाग अयोदशी मघाकृष्णावसि त्वविशेषतः। नैमिनिकंतुकर्न ·३३६३ औशनसस्मृतौ। पाठमात्रावसानस्तु पड़े गौरिव सीदति । योऽधीत्य विधिवढे दं वेदान्तं न विचारयेत् । स सान्चयः शूद्रकल्पःसपायनम पद्यते॥ यदि या अन्तिकं वासं कर्तुमिच्छति वै गुरौ। युक्तः परिचरेदेनमाशरीरविमोक्षणात् ॥ गत्वा वनं चा विधिवज्जुहु याज्जातवेदसम्। अधीयीत सदानित्यं ब्रह्मविद्यां समाहितः ॥सावित्रीं शतरुद्रीयं वेदानां च विशेषतः । अश्यसेत्सतत्तंचे दंफास्मस्नानपरायणः ॥बेदं वेदी तथा वेदा: वेदान्चै चतुरो दिज! अधीत्य विधिगम्याथ ततः स्नायाद् द्विजोत्तमः। वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः।अकुर्वाणः पत- त्याश निरयानतिमीषणान्।।अभ्यसेत्प्रयतो चैदं महायज्ञा नहापयेत्। कुर्याद् गृहाणिकर्माणि सन्ध्योपासनमैच च॥ नित्यं स्वाध्यायशीलः स्यान्नित्यं यज्ञोपवीतकः। सत्यवादी जितक्रोधो ब्रह्मभूयाय कल्पते। सन्ध्यास्त्रानरतो नित्यं ब्रह्म यज्ञपरायणः । अनसूयो मुन्तिो गृहस्थः प्रत्यवर्तते।उ दानाय ततः कुर्यात्समानायेति पञ्चमम्। विज्ञाय तत्त्वमेते पांजुहुयादात्मनि हिजः॥शेषमन्नं यथाकामं भुञ्जीत व्य जनैयुतम्। ध्यात्वा तन्मानसे देवमात्मानं वै प्रजापतिम्॥ अमृतापिधानमसीत्युपरिपादपः पिवेत्। आचान्तः पुनरा चामेदयं गौरिति भाषयेन् । अधीत्य विधिवद्देदानर्थ चैवो पलायचा धर्माकार्यनित्तिदेतद्दिज्ञानमुच्यते॥ यःस्व यं नियनो भूत्वा धर्मपाउँ पठेजिला अध्यापयेच्छावयेद् ग ब्रह्मलोके महीयते॥प्रातःकत्य समाप्याथ वैश्वदेवपुर मरम्। मध्याह्ने भोजयेहिमानू सम्यक् भूनात्मभावनः ।। पाउसुपी तानि भुञ्जीत सूर्याभिमुरव एवंवा आसीन- स्त्वासने मुझे भूमौ पादौ निधापयेत्॥आयुष्यं प्राङ्मुरली ·। • तृतीयोऽध्यायः। भुक्ते यशस्यं दक्षिणामुरवः। वियं प्रत्यचरयो मक्ते णं शङ्क्ते उदभुरवः पश्चात् स भोजनं कुर्यात् भूमौ वा तन्निधोपयेत् ।उपचासेन तत्तुल्युमित्येवमुशना चीन ।उ पलिप्यशची देशे पादौ प्रक्षाल्य वै करौ॥आचान्तोऽकोध नो नक्तं पश्चात्तु भोजनं चरेत् । इह व्याहृतिभिस्त्वन्नं परिधा योदकेनतु॥परिषेचनमन्त्रणे परिषिच्य नतः परम् । चित्रगु तपलिं दत्त्वा नदन्नं परिषिच्यच॥ अमृतोपस्तरणमेसीन्या- पोशनक्रियांचरेत्। स्वाहामणवसंयुक्तं प्राणायेत्याहुनित तः॥अपानायाहुति हत्ता व्यानाय नंदनन्तरम् । उदानाय. ततः कुर्यात्समानाति पञमम् ॥ विज्ञाय तत्त्वमेतेषां जु हुयादात्मनि दिजः। शेषमन्नं यथाकामं भुजीत व्यञ्जनै- युतम्। ध्यात्वा नन्मानसे देवमात्मानं वै मजापतिम् ॥अमृ- तापिधानमसीत्युपरिपादपः पिचेत् । आचान्तः पुनराचा दयं गौरिति मन्त्रतः॥विपदांचा विरारत्य सर्वपापपणाश नीम् । प्राणानां ग्रन्थिरसीत्यालहृदयं नतः॥आचम्या इन्गुष्ठूमानीय पादाङ्गुष्ठेन दक्षिणम् । निःसापयेतज- लमूर्द्धहस्तः समाहितः॥ त्वानुमन्नण कुय्यति स्वधायामि ति मन्ततः । अयोक्षणे स्वमात्मानं योजपेद्बह्मणेनिय॥ सर्वेषामेव यागानामात्मयागः परः स्मृतः। अथ श्राद्धममाया स्याप्राप्तं कायं द्विजोत्तमैः॥पिण्डान्वाहार्यकं श्राई क्षीणं राजनिशस्यते। अपराहे दिजातीनां प्रशस्तेनामिषण तु॥ मतिपत्यतिन्यास्तिथयः कृष्णपक्षके। चतुर्दशी वीय वा पञ्चमी धुत्तरोत्तराम्॥अमावास्याष्टकास्तिस्त्रः पौर्णमा स्यादिषु विषु।तिश्चाप्यष्टकाः पुण्यामासि पञ्चदशीनथा। त्रयोदशी मंधा कृष्णाचषसि त्वविशेषतः। नैमित्तिकं तकन- १ ·-३३८ औशनसस्मृतौ। व्यं दिपसे चन्द्रसूर्ययोः॥ बालकानांच मरणे नारकी स्यात्ततो इन्यथा। काम्यानि चैव श्रादानिशस्यन्ते ग्रहणादिषु॥अय ने विषये चैव व्यतीपाते त्वनन्तकम्। संक्रान्त्यामक्षयं श्रा- हुनथाजन्मदिनेष्वपि॥ नक्षपतिथिवारेषु कार्य काम्यं घि शेषतः। स्वर्गतु लभते कृत्वा कृत्तिकास हिजोत्तमाः॥द्र व्यब्राह्मणसम्पत्तौनकाल नियम ततः। करिम्भेषु सर्वेषु कुदिश्युदयं ततः॥पुत्रजन्मादिषु श्राडं पाणं पार्वणं स्मृत म। अहन्यहनि नित्यं स्यात् काम्ये नैमित्तिकं पुनः॥ सन्निर- एमतिकम्य श्रोधियं यः प्रयच्छति।सतेन कर्मणापापीद हत्यासप्तमंकुलम् ॥ यदि स्यादधिको विषः शील विद्यादिभिः स्वयम्। तस्मै यत्नेन दातव्यमतिकम्यापि सन्निधिम्॥अपू पञ्च हिरण्यं च गामश्चं पृथिवीं सिलान् । अघिद्यान पति हानी भस्मीभवति काष्ठचत् ॥ मासमारोहणं कुर्यात् भर्त- चित्यां पतिवना। तन्मृताहानि समाप्ते पृथक् पिण्डे नियोजये न॥धमपिण्डोदकं बाईपाणं नग्नसंज्ञकम्। अस्थिसञ्चय नेकर्मदभाइभवनं तथा ।। औय दशाहमुत्कर्षे शेषस्य य दिया भवेत् । पिण्डोदकं नचबाई पुनः कार्य यथाविधि। य द्यस्थिसञ्चयं कर्म दशाहमूर्यभार भवेत् । नरे पापहने स्थीनि दाहयेद्यदि वा पुनः॥ कुर्यादहरहः आई प्रमीतपितृ को हिजः। साग्निकोऽनग्निको वापि तीर्थ पविशेषतः॥ उत्तानं वा विवर्त्त या पिनुपात्रं यदा भवेत् । भोज्यं तद्ववेद नं कुन्दैः पितृगणैश्च ॥ अन्नहीनं क्रियाहीनं मन्त्रहीनंतु पपेन् । सर्वमच्छिन्द्रामित्युत्का तनो यत्नेन भोजयेत्॥एको द्दिष्टन्तु विज्ञेयं रहिआइंतु पार्वणम् । एतत्पञ्चविध श्राद्ध भृगुपुत्रेण सचिनम् ॥ यात्रायां षष्ठमारण्यानं नप्रयत्नेन पा. ।

·तृतीयोऽध्यायः। ३३९ चनम् ।बादयेत् सप्तमं श्राईब्रह्मणा परिकीर्तितम्॥ देषि कंचाष्टमं श्राई यत् रुत्वा मुच्यते भयात्। सन्ध्यारावी न कर्तव्यमहोरात्रमदर्शनात् ॥ देशानान्तु विशेषेण भवेत् पु- ण्यमनन्तकम् । गयायामक्षयं श्राद्धं प्रयागेमरणादिषु॥गाय न्ति गाथांने सकीर्तयन्ति मनीषिणः॥ एटच्या बहवः पुत्राः शीलवन्ती गुणान्विताः। तेषांतुसमवेतानां योकोऽपि गयां ब्रजेत् ॥गयो पाप्यानुषण यदि श्राई समाचरेत् । नारिताः पित्तरस्तेन स याति परमाङतिम्॥ वाराहपर्वते चैव गयां चैव विशेषतः। एवमादिवतीतषु तुष्यन्ति पितरस्तदा ॥ ब्रीहिनि श्वयमपिरंद्भिर्मूलफलेन वा। श्यामाकैश्य तुबै शाकैर्नचिा रैश्च प्रियङ्गुभिः गोधूमैश्च तिलैर्मुद्रषिः पीणयते पित्त नामृष्टान् फलरसानिक्ष मृदुकान सस्यदंडिमान् ॥ विदा- व्यश्चि करण्डाश्च श्राद्धकाले प्रदापयेत् । लाजां मधुयुतांद द्या दमाशऊरया सह॥ दद्यात् श्राई प्रयलेन शृङ्ग गज शुकैकान्। दौमासो मत्स्यमांसेने विमासान् हरिणनच॥ औरणाथ चतुरः शाके नेहच पञ्चतुषण्मासांागमा सेन रौरचेण च. नतु ॥ दशमासांस्तु तृप्यन्ति वराहमहिया विकैः। शशर्णकयोमसिमासानेकादशैव तु॥सम्वत्सर- न्तु गव्येन पयसा पायसेन च। सदैव सस्यमांसेन तृप्ति- ददिशवार्षिकीकालशाकं महाशा] खगलोहामि मधु। अनन्तान्येच कल्पन्ते मूलान्यन्यानि सर्वशः।। कृत्वाल ब्ध्या स्वयंचाथ मृतानाहत्य वैदिजः। दद्याच्छाई प्रयलेन दत्तस्यालयमुच्यते ॥ पिप्पलीकमुकं चैव तथा चैव मसूर- कम् । कश्मलालाचुवात्तकिान मन्लॅणं सारसं नया॥ कूटञ्च भद्रभूटञ्च तण्डुलीयकमेव चे। राजमापांस्तथा क्षीरं माहि - ·औशनसस्मृतौ। पञ्च विवर्जयेत् ॥कोद्रचान कोविदारांश्च स्थलपाण्यामरी- स्तथा। वर्जयेत्तयनेन श्रोडकाले हिजोत्तमः॥ ॥ इत्यो शनसस्मृतौ तृतीयोऽध्यायः॥ स्नात्वा यथोक्तं सन्तप्र्य पितृदेवान् ऋषींस्तथा। पिण्डा चाहार्यकं श्राद्धं कुर्यात् सौम्यमनाः शुचिः ॥ पूर्वमेव निरी- क्षेन ब्राह्मणान्वेदपारगान् । तीर्थ तडच्यकच्यानां प्रदाने चातिथिः स्मृतः॥ येसोमपान निरता धर्मज्ञा सत्यवादिनः चतिनो नियमस्थाश्च ऋतुकालाक्षिगामिनः । पञ्चाग्निरप्यू धीयानो यजुर्वेदविदोऽपि च। बहवस्तुसवर्णाश्च निमधुर्पा थवा भवेत् । बीनाविकेनच्छन्दो वे ज्येष्ठसामगणोऽपि वा। अथर्वशिरसोऽध्येत रुद्राध्यायी विशेषतः॥ अग्निहोत्रपरी विहान् पापविञ्च षडङ्गचित्। गुरुदेवाग्निपूजास प्रसक्तो ज्ञा नतत्परः।।अहिंसोपरता नित्यं अप्रतिग्राहिणस्तथा । सविणो दाननिरता ब्राह्मणाः पक्तिपाचनाः॥असमानपचरगा' असगोत्रा स्तथैव च । असम्बन्धश्च विज्ञेयो ब्राह्मणा:पड्: तिपावनाः॥ भोजयेयोगिनं पूर्वं तत्त्वज्ञानरतं परम्। अलो भे नैष्ठिकं दान्तमुपकुर्वाणकं तुया ॥ तदलाक्षे गृहस्थस्तु मु मुक्षुः सङ्गवर्जितः । सर्यालाश साधकंवा गृहस्थ मा विभोज येन्॥ मझते गुणतत्त्वज्ञं योऽभातीह यतिभचे। पलं वेदपि दानस्य सहलादतिरिच्यते॥ तस्माद्यलेन योगीन्द्रमीश्वर- ज्ञानुनसरम् । भोजयेहव्यकव्येषु अलाभादिह च द्विजान्॥ एष प्रथम:कल्पः प्रदाने हव्यकव्ययोः । अनुकल्प: स्व. यज्ञेय स्तदा सदिरनुच्छुितः।। मातामहं मातुलचस्वयं सधुरं रारुमु । दौहित्र विबुधं सर्चमग्निकल्याश्य भोजयेत्॥ नयाई भोजयन्मियं धनैः कार्योऽस्य संग्रहः पैशाचदक्षि ·चतुर्थोऽध्यायः। णाहीनै मुत्र फलसम्पदः॥ कामं श्राद्देऽर्चयेन्मित्रं नाभि रूपमतित्वरम् । विषतां हि हविर्युक्तं भवति प्रेत्यनिष्फलम् ॥तथानुचेडचिर्दत्त्वा न दाता लभते फलम् ॥ यावतो यस ने पिण्डान् हव्यकव्येषु मन्नवित् ॥ ततोऽहि ग्रसने प्रेत्य- दीप्तान स्थूलानधोमुरवान् । अथे विद्यानुकूले हि युक्ताभ सत्ताऽथयो। यत्रैते भुञ्जते हच्यं तद्भवेदास्रं हिजाः!। य च वेदश्च चेदीच विच्छेद्येत विपूरुषम् ॥ सवैदुर्ब्राह्मणो ज्ञेयः श्राबादौन कदाचन। शूद्र प्रेष्योइतो राज्ञो वृषलो ग्रा मयाजकः॥ वधबन्धोपजीवीच षडेते ब्रह्मबन्धवः । दत्ता तु वेदानत्यर्थ पतितान्मनुरब्रवीत् ॥ चेदविक्रयिणश्चैते श्री हादिषु विगर्हिताः । ऋतिवियिणो यत्र परपूर्णाः समुद्र गाः॥ असमानान् याजयन्ति पतितास्ते प्रकीर्तिताः । असं स्तुत्ताध्यापका ये भूतकान् पाठयन्ति ये॥अधीयीन तथा चैदान मृतफास्ते प्रकीर्तिताः । बडाचक्रनिदाः पञ्चरा अघिदोजनाः॥ कापालिकाः पाशुपताः पाषण्डाश्चैव नदि- धाः। यस्याश्नन्ति हवींष्येते दुरात्मानस्तु तामसाः॥न त- स्या सचेत् श्राइं प्रेत्यापि हि फलप्रदाः । अनाश्रमी योहि जः स्यादाश्रमी स्यान्निरर्थकः॥ मिथ्याश्रमीच विपेन्द्रा विज्ञेयाः पक्तिदूषकाः। दुश्चमी कुनरपी कुष्ठीश्चित्री च श्यावदन्तकः । कुरो वीजनकचैव स्तेनः क्लीबोऽथ नास्ति कः। मद्यपीषली सक्तो वीरहा दीधिषपतिः॥ आगारदा- ही कुण्डाशी सोमाधिकायिणो हिजाः। परिवेत्ता तथा हिंसः परिवत्तिनिराकृतिः॥पौनचिः कुसीदीच तथा नक्षत्रदर्श कागीतवादिवशीलश्च व्याधित काणएव चाहीनाङ्गया निरिक्ताङ्गो यवकीणत्तिथैव च। कन्याद्रोही कुण्डगोठीअ ·३४२ : औशनसस्मृतौ। निशक्तोऽथ देवलः ॥ मित्रभुपिशुनश्चैव नित्यं नार्यानि रुन्तनः । मातापितृगुरुत्यागी दारत्यागी तथैव च ॥ अन पत्त्यः फूटसाक्षी पाचकोरगजीवकः । समुद्रयायी कृतहा रथ्यासमयभेदकः । वेदनिन्दारत व देवनिन्दारत तथा हिज़निन्दारतश्चैव ते ज्याः श्राद्धकर्मषु ॥ कृतनः पिपुनः यूरो नास्तिको वेदनिन्दकः । मित्रमः पारदार्यश्च मिथ्याप ण्डितदूषकः॥ बहुनात्र किमुक्तेन विहितान्येव कुते । निन्दि नान्याचरन्तेते बयाः श्राहे प्रयत्नतः ॥ ॥ इत्यौशनस स्मृतौ चतुर्थोऽध्यायः॥ गोमयनोदकैः पूर्व शोधयित्वा समाहितः। सन्निपात्य हिजान सूर्यान् साधुभिः सन्निमन्वयेत् ॥श्ची भविष्यनि में धाई पूर्चाभिवक्ष्यति॥असम्भवे परेधुर्चा यथोक्तैर्लक्ष- णैर्युतम् । तस्य ते पितरः श्रुत्या भाइकाल उपस्थिते ॥अन्यो न्यमनसा ध्यात्वा सम्पतन्ति मनोजवाः । ब्राह्मणस्ते स- मायान्ति पित्तरो ह्यन्तरिक्षगाः॥ वायुभूताश्च तिष्ठन्ति भु कायान्ति पराङ्गतिम् । आमन्त्रिताभ ये विमाः श्राद्धका ल उपस्थिते । वसेरनियताः सर्वं ब्रह्मचर्यपरायणाः। क्रोधनोऽत्वरो यत्र सत्यवादी समाहितः॥ भरमैथुनमध्या नं श्राद्दभुग्वजयेज्जपम् । आमन्त्रितो ब्राह्मणो वै योड न्यस्मै कुरुते क्षणम्॥ आमन्वयित्वा यो मौहादन्यं वाम न्लयेत् हिजः। स तस्मादधिकः पापी विष्ठाकीटोहि जाय ते॥श्राडू निमन्नित्तो विमो मैथुनं योऽधिगच्छति । ब्रह्मह त्यामवाप्नोति तिर्यक् योनिषु जायते ॥ निमन्वितश्च योपि भो यध्यानं याति दुर्मतिः। भवन्ति पितरतस्य तन्मासं पां शुभोजनम् ।। निमन्तितश्च यः प्राहे प्रकुर्यात्कलह हिजः। ॥

·- पञ्चमोऽध्यायः। भवन्ति तस्यनन्मासं पितरोमलभोजनाः ॥ तस्मान्निमन्ति तः श्राडे नियतात्मा भवेडिजः । अकोधनः शौचपरक चैव जितेन्द्रियः॥शोभते दक्षिणां गत्वा दिशंदति समाहितः । समूलान्नाहरेदारि दक्षिणायान सुनिर्मलान्। दक्षिणाप्रवणं स्निग्धं विभक्तशुभलक्षणम्। शुधिदेश घि -विक्तञ्च गोमयेनोपलेपयेत्॥नदीतीरेषु तीर्थेषु स्वभूमौ गि रिसानुषु। विविक्तेषु च तुष्यन्ति दत्तेन पितरस्तथा। परस्य भूमिभाग तु पितॄणां चै ननिर्वपेत् । स्वामित्वात् स विहन्येत मौहायतक्रियते नरैः ॥अटव्यः पर्चताःपुण्या तीन्यायस नानि च । साण्यस्यामिकान्याहुर्नहि नेषु परियहः॥तिलां वाचफिरेत्त्व सर्वतो बन्धयेद् अजः । असुरोपहनं सर्पति लैः शुष्यत्यजेन वा॥ ततोऽन्न बहुसंस्कारं नैकच्यञ्जनमध्य- श्यम् । चोष्यं पेयं समृइंच यथाशत्त्युपकल्पयेत् ॥ ततो नि इत्ते मध्याह्ने लुप्तलोमनुवान् दिजान् । अभिगम्य यथामार्ग प्रयच्छेद्दन्तधावनम् ॥तैलमभ्यञ्जनं स्नानं स्नानीयं च पृथ विधम् । पात्रैरौदुम्बरैर्दद्याद्देश्चदेवं तु पूर्वकम् ॥ तत्र स्नाला निरत्तेश्यः मत्युस्थानकताञ्जलिः। पाद्यमाचमनीयं च संभ- - यच्छंद्यथाक्रमम् ॥येचाव विरदेरन्तु पिमा पूर्व निमन्ति “ताः। माङनुरयान्यासनान्येषां सदपिहितानि च ॥दक्षिणा कदाणि प्रोक्षितानि निलोदकैः । ते पवेशयेदेतान त्रा ह्मणान् देवकल्पकान् ॥ अस्यन्ध्यामिति संकल्प्य खासिर- स्ये पृथक पृथक् । हौ दैवे पाडन्मुखौ पित्र्येत्रय श्रोदन- वास्तथा । एकैकं वा भवेत्तत्र एवं मातामहेष्वपि । सकियां देशकालीच शौचं ब्राह्मणसम्पदम् । पञ्चैतान्चिस्तरोहन्ति तस्मान्नेहेत विस्तरम् ॥ अथवा भोजयेदेकं ब्राह्मणं पैदपा- ·-- औशनसस्मृतौ। गम् । श्रुतिशीलादिसम्पन्नमलक्षणाविवर्जितम् ॥प्रशस्तपा ने चान्तन्तु सर्वस्मात् प्रयतात्मनः। देवत्तायतेने चास्मैत्रि लोकान सम्प्रवर्तते॥ पाश्येदग्नौ नदन्नन्तु दद्याच्च ब्रह्मचा रिणे। भिक्षुको ब्रह्मचारीवाभोजनार्थमुपस्थितः । उपवि- टेषु यच्छाई कामन्तमपि भोजयेत् । अतिथि यत्र नाना- तिन नच्छाई प्रकाश्यते॥ तस्मात प्रयत्नात्तीर्थेषु पूज्याअ तिथयो हिजैः। अतीर्य रमते श्राद्ध शुञ्जने ये द्विजातयः॥ काकयोनि वजन्त्येने दत्त्वाचैवन संशयः। हीनाङ्ग पनित कुष्टी वणिक्पुक्कसनासिकः ॥ कुकुटः शूकरचानो वयाः श्राद्देषु दूरतः । चीनसमशुचिं म्लेंच्छं न स्पृशेञ्च रजस्वला म्॥ नीलकोपायबसनं पाषण्डांश्च विचर्जयेत् । यत् तत्र कि यते कर्म पैतृकं ब्राह्मणान् पति ॥ तत्सर्वमेवे कर्त्तव्यं वैश्च- देवस्य पूजनम्। यथोपविष्टान् सर्वांस्तानलफुर्यादिभू- पणैः ॥ या दिव्या इति मन्त्रेण हस्तेवयं विनिक्षिपेत् । प्रद याद् गन्धमाल्यानि धूपादीनि शक्तितः॥अपसव्यं ततः क वा पितॄणां दक्षिणामुरेचः । आवाहनं ततः कुर्यादुशन्तस्त्वे- यूचा बुधः॥ आचाद्य तदनुज्ञातो जपेदायान्तु नस्ततः।श नों देव्युदकं पात्र तिलोऽसीनि तिलांस्तथा। क्षिवा चायें तथा पूर्व दत्त्वा हस्तेषु चै पुनः। संस्त्रावांश्च ततः सनि पा श्रीकुर्यात समाहितः॥पितृभिःसममेतेन ह्यय॑पात्रं निधा यचा अग्नौ करिष्येत्वादाय पृच्छेदन्नं पतप्लुतम् ।। कुरु- ष्वेति यनुज्ञातो जुहुयादुपवीतंवत्। यज्ञोपवातिना होमः फर्तच्या कुशपाणिना। प्राचीनाचीनकः पित्र्यं वैश्वदेवंतु हो मुयेन् । दक्षिणं पातयेज्नानुं देवान् परिचरंस्तदा। सोमाये बैपितृमने स्वधानम इनिचन् । अग्नये कच्यवाहनाय स्व- ·पञ्चमोऽध्यायः। धेनि जुहुयात्ततः ॥अग्न्यभावे तु विप्रस्य पाणावेवोपुपाद येत्। महादेवान्तिके वाथ गोष्ठे वा सुसमाहितः॥ततस्तैरन्य नुज्ञातो कत्ला देवपदक्षिणम् । गोमयेनोपलिप्योर्ध्या कुा त् स्वस्यच दैवतम् ॥मण्डलं चतुरस्त्रं चा दक्षिणं चोन्नतै शुभ मू। मिरुहियेत्तस्य मध्यं दणकेन चैव हि ॥ ततः संस्ती- यतत् स्थानेदर्भान् वै दक्षिणायकान् । बीन पिण्डान्निपे तब हविःशेषान् समाहितः॥दाप्यपिण्डां ततस्तत्र निम् ज्याल्लेपभागिनाम्। तेष्वदर्भष्वथाचम्य भिराचम्यशनैरसू न्।उदकं निनयेच्छेषं शनैः पिण्डान्तिके पुनः । अपक्षिप्या वहन्यात्तान् पिण्डान् यथा समाहितः॥अथ पिण्डापशिष्टा नं विधिना भोजयेद् हिजम्। घडप्यत्र नमस्फुय्यात् पितृ न देवांश्च धर्मचित्॥ श्राइभोजनकाले तुदीपों यदि चिन- श्यति । पुनरन्नं न भोक्तव्यं क्षुत्वाचान्द्रायणं चरेत् ।।माषा- नपूपान्विविधान्दद्यात् सरसपायसम् । सूपशाकफलानिश नु पेयो दधि पतं मधु अन्नञ्चैव यथाकाम विधिसम्भक्ष्य पेयकम् । यद्यदिष्टं हिजेन्द्राणां तत्तत् सर्च निवेदयत् ॥धा . न्याक्तिलाश्च विविधाः शर्करा विविधा स्तथा। उष्णमन्नं हि जातिभ्यो दातव्यं श्रेय इच्छना ॥ अन्यत्र फलमूलेश्यः पान केय स्तथैव च। नाभूणि पातयेज्जातुन कुप्यान्नानृतं वर्द त्॥न पादेन स्पृशेदन्नं न चैनमधूनयेतं । कोधन च यदत्तं यद् दत्वं त्वरया पुनः॥ यातुधौना पिलुम्पन्ति यच्च पा पोपपादितम् । खिन्नगानी न तिष्ठेत सन्निधौतु दिजन्मना म्नच पश्येत काकादीन् पक्षिणस्तु न पारयेत् । तद्रूपाः पितर स्तत्र समायान्ति बुभुत्सवः॥न दद्यात्तत्र इत्तेन प्रय क्षलवणं तथा। नचायसेन पात्रेण न चैवाझ्या पुनः॥का.

·ओशनसस्मृती। अनेन तु पात्रेण तथा त्वौदुम्बरेण च । उत्तमाधिपतां याति रचनेन तु विशेषतः॥ पावे तुमृण्मये यो श्राद्दे भोजयते पित्तन् । सयाति नरकं घोरं मोक्ता चैव पुरोधसः॥न पडू.- त्या विषमं दद्यान न याचेतन पादयेत्। याचितादपिचा मानं नरकं याति भीषणाम् ॥भुजीत वाग्यतोऽस्पृष्टं न ब्रूयात् प्रकतान् गुणान् । तावद्धि पितरोऽभति यावन्नी. तो हविर्गणाः। नासग्रानोपविष्टस्तु भुजीत प्रथमं हिजः। बहूनां पश्यतां सोऽज्ञः पत्त्या हरति किल्बिषम्॥न कि विदर्जयेत् श्राद्दे नियुक्तस्तु द्विजोत्तमः । न मापं प्रतिषेधे तन चान्यस्यान्नमीक्षयेत् ।। यो नाभाति हिजोमा नियु- तः पितृकर्मणि। स प्रेत्य पचतां याति सन्ततामेकाविंशति म्॥स्वाध्यायं श्रावयेदेषां धर्मशास्त्राणि चैव हि । इतिहा- संपुराणानि श्राहकल्पान् सुशोधनान् ॥ ततोऽन्यमुत्सृजे द भुक्तेष्वग्रतो विफिरे भाव। पृथ्वा स्वदितमित्येच तृप्ता नाचामयेत्ततः ।।आचान्ताननजानीयादभितो रम्यतामिति स्वस्थाः स्मेति च तं ब्रूयु ह्मणा स्तदनन्तरम्। ततो भुक्तव नां तेषामन्नशेषन्तु वैदयेत् । यथा ब्रूयात्तथा कुदिनुज्ञा जस्तु नैईिजैः॥पित्रोः स्वदितमित्येवं वाच्यं गोष्ठेषु सूनृत- म्। सम्पन्नमित्याभ्युदये दैवेनोच्यत इत्यपि ॥ विसृज्य ब्राह्म णांस्तान वै देवपूर्वन्तु वाग्यतः । दक्षिणां दिशमाकान्क्षन याचतेऽ दो वरान् पिनुन् । दातारो नोऽभिवर्धन्तां चेदोः सं. ततिरेव च । अहा चनों मा व्यगमद् बहुदेयञ्च नोऽस्त्विति॥ पिण्डांस्तु भोज्यं विप्रेन्यो दद्यादग्नौ जैलेऽपि वा। मक्षिपेत्स त विपु हिजोछिएन मार्जयेत् ॥ मध्यमंतंततःपिण्ड दद्यात्पन्यै सुनार्थकः । प्रक्षाल्यहस्तावाचम्य ज्ञातिशेषेण ·। पञ्चमोऽध्यायः। भोजयेत् ॥ ज्ञातिष्वपि च तुष्टेषु स्वान् भृत्यान् भोजयेत्तनः । पश्चात् स्वयंच पत्नीभिः शेषमन्नं समाचरेत् ॥ नोहीक्षेत नदु च्छिष्टं यावन्नास्तं गतोरविः। ब्रह्मचर्या चरेनान्तु दम्पती रज नीतु नाम् ॥ दत्त्वा बाई तनो भुत्वा सेवते यस्तु मैथुनम् । महारीचमासाद्य कीटयोनि ब्रजेत् पुनः ।। शुचिरकाधनः शा न्तः सत्यवादी समाहितः। स्वाध्यायञ्च तथा ध्यानं कर्त्ता मो का विसर्जयेत्॥ श्राइं दत्त्वा परंथाई भुजते ये विजातयः महापातकिना तुल्या यान्ति ते नरकान् बहून् ॥ एष पोऽभि. हितः सम्यक्रवाइकल्पः सनातनः । आम निवर्तयन्नित्य मुदासीनो ने तत्त्वतः ॥ अनग्निरध्यगो वापि तथैवव्यसना. चितः। आमभाई द्विजः कुर्य्याद् दृपलस्तु सदैव हि ॥भाम श्राइं, हिजः कुर्यादिधिजः श्रयान्वितः। तेनाग्नौ करणं फुयात पिण्डास्तरेचे निपेत् । यो हिनदू विधिना का च्छाई संयतमानसः। व्यपेतकल्मषो नित्य यात्यसौ वैष्ण कंपदम् ॥ तस्मात् सर्चः प्रयत्नेन श्राद्धं कुर्याद् हिजोत्तमः। आराधितो भवेदीशस्तेन सम्यक् सनातनः ।। अपि मूलफ- लैचापि प्रकुर्यान्निर्धनो हिजः। तिलोदकै स्तर्पयित्वा पिर नुस्मात्वा हिजोत्तमः ॥ नजीवपितृको दद्याद्दोमान्तं वादि धीयते। तेषां चापि समादद्यात्तेषां चैके प्रचक्षते पिता पि तामहश्च तथैव पपितामहः। यो यस्य पियते तस्मै देयं मान्यस्य ने नतु॥ भोजयेहापि जीवन्तं यथाकामं तु भक्ति नः। नजीवन्त मनिकम्य ददाति श्रयते ऋतिः।।हामुष्या यणको दयाहीजहेतु स्तथाहि सः। रिक्तया भार्यया दु- शानियोगोत्पादिनो यादि। अनियुक्तः सुतो यस्तु शुक्रतो जायने बिहा प्रदद्याहीजिने पिण्हें क्षेत्रिणेतु तदन्यया ॥ ।

·ओशनसस्मृतौ। हौ पिण्डौं निर्वपेत्ताभ्यां क्षेषिणे चीजिने यथा। कीर्तयेदय थै कस्मिन् वाजिनं क्षेधिणे तत्तः॥ मृतेऽहनि तु कर्त्तव्यमेकोद्दिष्ट विधानतः। आशौचत्त्वनिरीक्षाणः काम्यं कामयने पुनः॥पू हे चैव कर्त्तव्यं श्राइमायुदयार्थिना । दैवं तत् सर्वमेवं - स्यान्न वै कार्या बहिः क्रिया।दर्भाश्च परितः स्थाप्या स्तदा संमोजयेद् दिजान् । नान्दीमुरवाश्च पितरः प्रीयन्तामिति चा चयेत्।मातृश्राईतु पूर्व स्थान पितृणां तदनन्तरम्। तती मानामेहानांच्च हौ भावयं स्मृतम्। दैवपूर्वं प्रदद्याद् वैन कुर्यादमदक्षिणम्॥ पाङनुरवी निर्वपेत् पिण्डानुपवीती समाहितः । स्थाण्डिलेषु विचित्रषु प्रतिमासु द्विजातिषु॥पुष्यै धूपेञ्च नैवेद्यैर्भूषणैरपि पूज्यच। पूजयित्वा मातृगणं के यच्छिामयं बुधः॥अकृत्वा मात्यागञ्च याबाई परिच षयेत् । तस्य क्रोधसमाविष्टा हिंसामिच्छन्ति मातरः॥ ॥ इत्योशनसस्मृनौ पञ्चमोऽध्यायः॥ दशाहं माहराशौचं सपिण्डेषु विपश्चितः। मृतेऽथवाथ- जातेषु ब्राह्मणानां हिजोत्तमाः। ॥ नित्यानि चैव कर्माणि का म्यानिं च विशेषतः । न कुर्यादहितं किञ्चित् स्वाध्यायं मन- सापि च ॥ श्रुचिरकोधनस्त्वन्यान् कालेऽग्नौ भोजयेहिजा न्। श्रुष्कान्नेन फलैचापि पितरं जुहुयात्तथा॥नस्पृशेयुरि- मानन्ये न भूतेश्यः समाचरेत् । सूतके तु सपिण्डानां संस्प # नैव दुष्यति। सूतके सूतकाञ्चैव वर्जयित्वा तृणं पुनः॥ अधीयानस्तथा यच्चो वेदविच्चाऽपि यो भवेत् । चतुर्थं पञ्चम चाहि संस्पर्शः कथितो बुधैः॥स्पृश्यात्तु सर्वमेवैते स्नानात "नर्गुणं मोक्तमाशौचन्दासनिमुणे। मकदिने शुचिः। दशाहात्तु पर स. दशम इनि ११ नगुण ·पष्टोऽध्यायः। म्यगधीयीन जुहोति च। चतुर्थे त्वस्य संस्पर्शो मनुराह मजा- पतिः॥कियाहीनस्य सूर्चस्य महारोगिण एचच। ये एषां मरणस्याहुमरणान्तमशौचकम् ॥ विरात्रं दशरात्रं चा ब्राह्मा णानामशौचकम्। प्राकुसंस्काराचिरात्रं स्याशराबमतःप रम् ॥ जन्महिवर्षेगे मैते मातापित्रोस्तादिप्यते । बिराण शुचिस्त्वन्यो यदिहात्यन्तनिर्गुणः ।। अदन्तजातमरणे मा तापिनोस्तदिष्यते। जातदन्ते विरात्रं स्यादन्तः स्यात् यत्र निर्णयः॥आदन्तजन्मनः सयआचौलादेरावकमाथि रात्रमुपनयनाद्दशरात्रमुदाहृतम् ॥जातमात्रस्य वा तस्य यदि स्यान्मरणं पितुः। मातुश्च सूतकाति स्यान् पित्ताऽस्य स्पृश्य एचाहि ॥ सद्यः शौचं सपिण्डानां कर्त्तव्यं सौदरस्यतु ऊर्य दशाहादेकाहं सोदो यदि निर्गुणः॥अथोई दन्त- न्म स्यात् सपिण्डानामशौचकम् । एकरात्रं निर्गुणानाञ्चौ- लादूई विरारकम्॥आदन्तजातमरणं सम्भवेद्यदि सत्तमाः! एकरी सापिण्डानां यदि चात्यन्तनिर्गुणः॥ व्रतादेशात् सपि ण्डानां गस्त्रिावाच पाततः। गर्मच्युतावहोरावं सपिण्डेऽत्य न्तनिर्गुणे॥ यथेशाचरणाद्ज्ञातौ घिरानादिति निर्णयः। सू तके यदि सूनिश्च भरणे योगनिर्भवेत् ॥शेषणेच भवेच्छाई -रहः शेषे दिरातकम्। मरणोत्पत्तियोगेतु मरणेन समाप्यते ॥अईत्तिमनाशौचमूमन्येन सुझति । देशान्तरगतः श्रुला सूतकं शाब एवं वा । तापदायतोऽन्ये वा याचच्छेषः समाप्यते। अतीते सूतके मोक्तं सपिण्डानां विरात्रकम्॥ त थैव मरणे स्नानमूई संवत्सरादती । वेदांश्च यस्त्वधीयानो नश्चेत रातिकर्शितः॥ सद्यः शौचं भवेत्तस्य सविस्था- -सु सर्पदी। स्त्रीणामसंस्कृतानान्तु पदानात् परतः पितुः॥

·। औशनसस्मृतौ। सपिण्डानां विराचं स्यात् संस्कारों भूर्तुरेव च। अहस्त्वदुत्तक न्यानामशीचं मरणे स्मृतम् ॥ विचर्षजन्ममरणे सद्यः शौच- मुदाहृतम् ।आदन्तात् सोदरः सद्यआचौलादेकरात्रकम्॥ आवतानां विरात्रं स्यादशमन्तु-ततः परम्। मातामहानांम रणे चिरात्रं स्यादशौचकम् ॥ एफ़ोदराणां विज्ञेयं सूतके चै- तदेव हि। पक्षिणी योनिसम्बन्धे पान्धचेषु तथैव च ॥ एक रात्रं समुद्दिष्टं गुरौ सब्रह्मचारिणी। प्रेते राजनि सद्यस्तु य स्य स्यादिषये स्थितः ।। गृहे मृतासु दत्तासु कन्यकासुत्र्यह पितुः। परपूर्यासु भार्यास पुत्रेषु कुलजेषुच ॥ त्रिराव स्यात्त थाचार्य भार्यासु प्रत्यगासुच। आचार्यपत्रपन्योश्च अहोरा बमुदाहृतम् ॥ एकरानमुपाध्याये तथैव श्रोत्रियेषु च। एक रात्र सपिण्डेपु स्वगृहे संस्थितेषु च ॥ बिरानं श्वश्रुमरणे श्व शुरे च तथैव च । सद्यः शौचं समुदिएं सगोत्रे सस्थिते सति।। शुझेन द्विजो दशाहेन हादशाहेन भूपतिः। वैश्यः पञ्चदशा हेन शूद्रो मासेन शुध्यति ॥क्षत्रापिट् शूद्रदायादा ये स्युर्विम स्य सेवकाः। तेषामशेष विमस्य दशाहात् शुहिरिष्यते ॥ रा जन्यपैश्याचप्येवं हीनपूर्णास योनिषु षडावं वा भिरानंया ऽप्येकराचक्रमेण हि॥ वैश्याधियषिमाणा शूद्रैयाशौचमे चतु। अईमासोऽथ षानं भिराचं दिजपुङ्गवा! ।। शूद्रात्रि याँधमाणां शूद्रेष्यशोचमिष्यते। पड़ावं हादशाहञ्च विमा णां वैश्य शूद्रयोः ॥ अशीचं क्षत्रिये भोक्तं क्रमेण द्विजपुड-- वाः।। भूद्रषिक्षभियाणान्तु ब्राह्मणे संस्थिते यदि॥ दश रात्रेण शुदिः स्यादित्याह कमलोद्भवः । असपिण्ड द्विजोतं पिमो निःसृत्य वन्धुपत् ॥ आशित्वा च सहोषित्वा दारात्रेण सुझनि। यदि निर्दहति क्षिप्रलोभात् कान्तमानसः।।द ·षष्ठोऽध्यायः। ३५१ । शाहेन द्विजः शुझेत् हादशाहेन भूमिपः। अईमासेन वैश्य- स्तु शूद्रो मासेन अझति॥षड्राणायया सप्ताभिराणाथ वा पुनः। अनाथञ्चैव निर्घन्धुं ब्राह्मणं धनवर्जितम्। स्मात्त्वा सम्प्राश्यतु घृतं शुध्यन्ति ब्राह्मणादयः। अपरत्परं वर्ण मपरश्यापरी यदि ॥ एकाहात् क्षत्रिये शुद्दिश्ये तु स्यान्य सति। शूद्रेषुच यह पोक्तं प्राणायामशतं पुनः॥ अनस्थि सञ्चिते शरीति चेबाह्मणः स्वकैः। बिराचं स्यात्तथा शौचमेकाहं क्षत्रवैश्ययोः॥अन्यथा चैव सज्योतिब्राह्म- णे स्नानमेव च । अनस्थिसच्चिने विषेत्राह्मणोरीनिचेत- दा॥स्मानेनैव भवेच्छुद्धिः सचैलेन न संशयः। यस्तैः सहा नंकुचि यानादीनि तचैव हि ॥ ब्राह्मणे वापरे वापिदशा हेन विशुध्यति। यस्तेषामन्नमभाति सतु देवोऽपि कामतः ॥तदाशीचनिवृत्तेषु स्नानं कृत्वा विशुध्यति । यावत्तदन्नम- भाति दुर्भिक्षाभिहत्ती नः। तापन्त्यहान्यशुद्धिः स्यात् पाय श्चित्तं ततश्चरेत् ।।दाहायशौचं कर्तव्यं विजानामग्निहोधि पणाम्। सपिण्डानां तु मरणे मरणादितरेषु च।। सपिण्डताच पुरुषे सप्तमे विनिवर्तते। समानोदकभावस्तु जन्मनाम्मोर पैदने। पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । लेपभाजस्तु यभामा सापिण्ड्यं सहपौरुषम्॥महानाञ्चैव सापिण्ड्य माह देवः प्रजापतिः।येचेकजानाबहवा भिन्नयोनय एवं चामिन्नवर्णास्तु सापिण्ड्यं भवेत्तेषां विपूरुषम्। कारच: शिल्पिनो वैद्यदासीदासास्तथैवच ॥ राजाना राजेभृत्याच सघःशोचाः प्रकीर्तिताः। दातारो नियमी चैव ब्रह्मविद्ब्रह्म चारिणौ ॥सविणो व्रतिनस्तावत्सद्यः शौचमुदाहृतम् । राजाचैातिषिक्तश्च माणसविण एवच ॥ यज्ञे विवाहकाले

·३५२
औशनसुस्मृतौ।
च देवयागे नथैव च । सयः शौचं समारख्यातंदुर्भिक्षे वाप्युप
द्रवे। वियाग्रुपहत्तानाञ्च विद्युत्ता पार्थिवैदिजै । सघः शोचं
समारच्यातं सादिमरणेऽपिच ॥ अग्निमेरुपपतने विषो-
धान्यपराशने। गोब्राह्मणान्ते सन्यस्ते सद्यः शोचं विधीयते
॥नैष्ठिकानां वनस्थानां यत्तीनांब्रह्मचारिणाम् । नाशौचं वि-
यते सद्भिः पतिते च तथा मृते॥ ॥ इति षष्ठोऽध्यायः॥
पतितानां नदाहास्यानन्त्येष्टिनास्थिसञ्चयः। नचाश्च:
पातः पिण्डेच कार्य प्राडादिकं कचित् ॥व्यापादयेत्तथात्मानं
स्वयं योऽग्निविषादिभिः।सहितं तस्य नाशौचं नचस्यादुद
कादिकम्॥अथ कश्चित्यमादेन नियतेऽग्निविषादिभिः।
नस्वाशौचं विधातव्यं कार्यञ्चैचोदकादिकम् ॥जाते कुमा
रेतदह आमंकुर्यात् प्रतिग्रहम्। हिरण्यधान्यगोचासस्ति
लान्नगुलसपिपः॥ फलानीपञ्च शाकञ्चलवणं काष्ठमेव
च।तोयं दधिधत्तं तैलमौषधं तीरमेचच॥ आशौपिनो गृ.
हात् याचं शप्कान्नञ्चैव नित्यशः । आहिताग्निर्यथान्यायं
दातव्यं विभिरग्निभिः॥अनाहिताग्नियेण लौकिकेने
तरैईिजैः। देहाभावात् पलाशेन कृत्वा प्रतिकृति पुनः॥
दाहः कार्यो यथान्यायं सेपिण्डैः भद्दयान्वितैः । सकृत्लासि
बुदूर्फ नाम गोत्रेण वाग्यतः।।दशाह बान्धवैः साई सर्प
चैवाचाससः। पिण्डं प्रतिदिनंदयुः सायं भातर्यथाविधि
॥ प्रेतायच गृहहारि चतुरो भोजयेद् दिजान्। हितीयेऽ हानि
कर्तव्यं क्षुरकर्म सवान्धवैः।। सधैरस्यां सञ्चयनंज्ञातिरेय
भवेत्तथा। विपूर्व भोजये हिमानयुग्मान् अइया शुचीन् ।
पञ्चमे नवमे चैव तथैवैकादशेऽहनि। अयुग्मान् भोजये
हिमान् नबधाइंतु नहिदुः॥ एकादशेऽलि कुचीत प्रेतसुद्दि-

·सप्तमोऽध्यायः। ३५३ श्य भावतः। द्वादशे वाथ कर्तव्य माग्निदैरत्वथवाऽ हानिएक पवित्र मेकंचा पिण्डमा तथैव च। एवं मृतेऽति कर्त्तव्यं प्रति मासन्तु वत्सरम् ।। सपिण्डीकरणं प्रोक्तं पूर्ण सम्बत्सरे पुनः। कुर्यात् चत्वारि पात्राणि मेतादीनां हिजोत्तमाः!॥ प्रेतार्थ पि तृपानेषु पात्रमासेचयेत्ततः। येसमाना इति द्वाभ्यां पिण्डानप्ये चमेव हि ॥ सपिण्डीकरणभाई दैवपूर्व विधीयते। पितॄनावा हयेत्तत्र पुनः प्रेतञ्च निर्दिशेत् ॥ ये सपिण्डीत्ताः प्रेतानने पांस्यात् पृथकिया। यस्तु कुर्यात् पृथक् पिण्डंपितृहाब भिजायते ।। मृत पितरि नै पुत्रः पिण्डशब्दं समाविशेन । दया चान्नं सोदकुम्भं प्रत्यहं प्रेतधर्मतः॥ पाचणेन विधानेन सा म्वत्सरिकामेष्यते । प्रति सम्वत्सरं कार्य विधिरेषःसनातनः॥ मातापित्रोः सतैः कार्य पिण्डदानादि किञ्चन । पत्नीकुर्यान् सताभाचे पल्यशाचे तुसोदरः ॥ एषः कथितः सम्यगृह स्थानांयथाविधि। स्त्रीणाञ्च भर्तृशुश्रूषा धर्मो नान्य इहैष्यते ॥यः स्वधर्मपरो नित्यमीश्वरार्पितमानसः। प्राप्नोति परमं स्थानं यदुक्तं चेदसम्मितम्॥ ॥ इत्यौशनसस्मृती सप्त- मोऽध्यायः॥ अथ प्रायश्चित्तम्॥ ब्रह्महा मद्यपः स्तेनो गुरुतल्पग एच च। महापातकिन- स्त्वे ते यः स तैः सह सम्बसेत् ॥ सम्वत्सरेण पतति संसर्गक सते तु यः। यो हि शय्यासने नित्यं वसन्वै पतितो भवेत्। याजने योनिसम्बन्धं तथैवाध्ययनं हिजः। कृत्या सद्यः प तेत् ज्ञानात् सहभोजनमेव च ॥ अपिज्ञायापि यो मोहात् कुय्यदिध्ययनं विजः। सम्बत्सरेण पत्तति सहाध्ययनमैव च॥ ब्रह्महा वादशाब्दानि कुण्ठीकृत्वा वने वसेत् । क्ष्य ।

·औशनसस्मृतौ। चात्मविशुद्मर्थ कृत्वा शचशिरोध्वजम्बाह्मणावसथान् सनि देवागाराणि वर्जयेत्। विनिन्द्यच स्वमात्मानं ब्राह्म णञ्च स्वयंस्मरेत्।।असङ्कराणि योग्यानि सप्तागाराणि संविधोत् । विधूमे शनकैनित्यंच्याहारे मुक्तवर्जिते ॥कुर्या 'दनशनं वायं भृगोः पतनमेव च। ज्वलन्तवा विशेदग्निंज लंबा प्रविशेत् स्वयम्॥ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा सम्यक् प्राणा न परित्यजेत् । दीर्घमामयिनं विप्रंकृत्वानामयिनं तथा।द त्वाचान्नं स विदुषे ब्रह्महत्यां व्यपोहति । अश्वमेधावभृतके स्मात्वायः शुध्यति हिजः॥ सर्वस्वं वा वेदविदेब्राह्मणायम दापयेत् । ब्रह्महा मुच्यते पापैश्या वा सेतुदर्शनम्।। सुराप स्तु सुरांतप्तामग्निवर्णा पिवेत्तदा। निर्दग्धकायः सतदा मु च्यते च हिजोत्तमः॥गोमूत्रमग्निवर्ण वा गोश रमेवचा। पयो एतंजलं बाथ मुच्यते पातकात्ततः॥ जलावासाः प यतोध्यात्वानारायण हरिम्। ब्रह्महत्याव्रतं चाय चरेत्तसा- पूशानये॥स्वस्तेियी सहाविमो राजानमधिगम्यतु।स्वक . मरव्यापयन ब्रूयान्मां भवाननुशास्त्विति। गृहीत्वा मुसलं राजा सहन्यात्तुतं स्वयम्। स वैपापात्ततः स्तेनोब्राह्मण स्तपसाथ वा॥ करणादाय मुसलं लगुडंबाथ घातिनम्।स चित्योभयतस्तीक्ष्णमायसंदण्डमेवच॥राजानतेन मी न मुक्तकेशेन धावता। आचक्षाणश्चतत्सापमेवं कर्माणि शाधिमाम्।। शासनाद्वापि मोक्षाहा नतः स्तेयादिमुच्यते। अशासिलाच तं राजा स्तेयस्यानोति किल्विपम्॥तपसा द्रुतमन्यस्य सवर्णस्तेयजं फलम्।चीरयासा दिजोऽरण्ये संञ्चरेद् ब्रह्मणो व्रतम् ॥ स्नात्वाश्वमेधावते पूतः स्याद थवा दिजः। प्रदद्याचाथे विपेत्या स्वात्मतुल्य हिरण्यकम्॥ - ·अश्मोऽध्यायः। ३५५ चरेदा वत्सरंकृत्स्नं ब्रह्मचर्यपरायणः । ब्राह्मणः स्वर्णहारीच नसापस्यापनुत्तये। गुरुक्षा- समारुह्य ब्राह्मणः काममो हितः। उपगूहेत् स्त्रियंततां कान्तां कालायसीकृताम् ॥ स्वयंवा शिश्भवृषणे उत्कृत्यादथवाजलौ। आतिष्ठेद्दक्षिणा माशा मा निपातमजिह्मतः।। गुर्थ बहवः शझै चरेया ब्रह्मणो व्रतम् । शारवां कर्कटकोपेतां परिष्वज्याथवत्सरे अधाशयीत निरतो मुच्यते गुरुतल्यगः ।रुच्चाब्द- ञ्चरेदिपश्चीरवासाः समाहितः॥अश्वमेधावतके स्ना बा मुच्येद् हिजोत्तमः। कालैइष्टके वाशुजानो ब्रह्मचारी सदाव्रतः॥ स्थानासनायं विचरेदधनोऽप्युपयत्नतः। अधः शायी विभिस्ततः शुध्येत पातकात् ।। चान्द्रायणानि या कुर्यात् पञ्चचत्वारि वा पुनः।पतितैः सम्प्रयुक्ताना मयंग च्छति निष्कृतिम्। पतितेन तुसंस्पर्श लोशन कुरुते हिजः 'सकृत् पापापनोदार्थ तस्यैव्रतमाचरेत् । तप्तकृच्छं चरे हाथ सम्वत्सरमतन्द्रितः ॥पाण्मासिकेऽथ संसर्ग प्रायश्चि त्तार्थमाचरेतू। एएभिः पूतै रथोहन्ति महापातकिनी मलम् ॥पुण्यतीर्थाभिगमनात् पृथिव्यामथ निष्कृतिःब्रह्महत्या सुरापानतेयं गुङ्गनागमम् ॥ कृत्वाचैवं महापापं ब्राह्म णः काममोहितः। कुदिनशनं विप्रः पुण्यतीर्थ समाहि- तःजिले या पविशेदग्नौ ध्याबादेवं कपर्दिनम्। नान्या 'टुष्कृतिदृष्टा मुनिभिः कर्मवेदिभिः॥ ॥ इत्यौशनस: स्मृतौ अष्टमोऽध्यायः॥ - गत्वा दुहितरं विमं स्वसारं सा स्नुषामपि प्रषिशेत ज्वलनं-दीप्त मनिपूर्वमिति स्थितिः।।मानुष्यसां मातुलानी तयैव च पितृष्वसाम्। भागिनेयी समारुध कुत्कृिच्छा ·औशनसस्मृतौ। दिपूर्वकम् ॥चान्द्रायणानि चत्वारिं पञ्च वा सुसमाहितः! पैतृष्वस्त्रेयीं गत्वातु स्वालियां मातुरेव च। मातुलस्य सुतां चापि गत्वाचान्द्रायणं चरेत्। भार्या सरवी समारुह्य गला श्याली तथैवच॥ अहोरात्रोषितो भूत्वा तप्तकच्छं समाचरे त्। उदल्यागमन विपस्विरात्रेण विशुमति ॥ क्षत्रीमेथुनमा सांद्यचरेच्चान्द्रायणवत्तम्। पराकेणाथचा शुन्हिरित्याह भगवा नजः। मण्डूकं नफुलं काकै विड्बराहञ्च मूषिकम्॥श्चानं ह- खा हिजः कुर्यात् षोडशारख्यमेहाव्रतम् । पयः पिवेत्रिरात्र- न्तु चानं हत्वा स्वतन्द्रितः॥ माजरिं चार्थ नकुलं योजनं पाड ध्यनी व्रजेत्। कृच्छं हादशमात्रन्तु कुय्यदिश्ववधे द्विजः॥ अथ कृष्णायसी दद्यात् सर्पहत्वा हिजोत्तमः। बलाक रडूचं चैत्र मूषिकं कृतलम्भकम् ॥ वराहन्तु निलद्रोणं तिलाटश्चैव ति तिरिम्। शुक्लं हिहायनंवत्संक्रौञ्च हत्वा विहायनम्।। हत्या हंसंबलाकञ्च वकटिट्टिामेवचा पानरचैव भासञ्चस्वयंचा ब्राह्मणाय गाम्॥कच्यादांस्तु मृगान् हबा धेनुंदद्यात् पय स्विनीम्। अक्रव्यादं वत्सतरमुष्ट्र हलोतु कृष्णालम्॥जीविते बैच तृप्ताय दद्यादस्थिमनां वधे। अस्भाञ्जैव हि हिंसायां प्राणायामेन शुद्मति ॥ फलदानन्तु विमाणां चेदनादाहिक शतम् । गुल्मबलीलतानाञ्च वीरुधां फलमेच पुष्पागमा नाञ्च तथा पतभाशो पिशोधनम्। चान्द्रायणं पराकञ्चक यति हत्वाप्रमादतः ।। मतिपूर्ववधेचास्याः पायभित्तन विद्यते। मनुष्याणाञ्च हरणं वीणां कृत्वा ग्रहस्यच॥ वापी उपजलानाञ्च शुध्येच्चान्द्रायणेन तु। व्याणामल्पसाराणां स्तेयं कृत्वाऽन्यपेश्मनः॥चरेत् सान्तपनं कच्छू चरित्वात्म- विहये। धान्यादिधनचीयंचे पञ्चगव्यविशोधनम्तृण ·३५७ नवमोऽध्यायः। काष्टद्रुमाणाञ्च पुष्पाणाञ्च वलस्य च । चेलचर्मामिषाणा ज्वबिरानं स्यादभोजनम्॥ मणिप्रवाललानां सवर्णरजत स्यच। अयः कांस्योपलानाञ्च हादशाहमानोजनम्॥ एतदे व व्रतं कुर्याद् द्विशफैकशफ़स्य च । पक्षिणामोषधीनांच हरेच्चापि यह पयः ॥ न मांसानां हत्तानान्नु दैवे चान्द्रायणं चरेत् । उपोष्य हादशाहं तु कुष्माण्डैर्जुहुयाँद्घतम्॥ ना लोलूकेमाज़ारं जग्ध्या सान्तपनंचरेत् । श्चानंजग्ध्वाथ कच्छे ण-शभःणच श्रुध्यति ।। अकुर्य्याच्च संस्कारं पूर्वेणैव घि “धानतः। शललञ्च बलाकञ्च हंसं कारण्डपं तथा चक्रवा- कन्च जग्ध्वा चहादशाहमतोजनम् । कपोतं टिट्टि तासं शुकं सारसमेव च ॥जलोकं जालपातञ्च जग्ध्या वेतगत- चरेत् । शिशमारं नथा मापं मत्स्यं मांसं तथैव च ।। जग्ध्या चैव वराहञ्च एतदेव व्रतचरेत्। कोकिलंचैव मत्स्यादमण्ड के भुजगंतथा।। गोमूत्रयाचकाहारैसेिनैकेन शुध्यति । जलेचरांश्च जलजान्यातुधानविपाषितान्॥ रक्तपादांस्तथा अंग्ध्वा सप्ताहं चैतदाचरेत् ।.मृतमांसंस्था चैवमात्मार्थवा यथाकृतम्॥ भुत्का मासञ्चरेदेतत्तसापस्यापनुत्तये। कपो तंकुञ्जरंगशयुं कुक्कुट रजका तथा माजापत्यं चरेज्नग्ध्या तथा कुम्भारमेव च। पलाण्डं लथुनबैच भुत्का चान्द्रायणन रेत चाकुंतण्डुलीयं च प्राजापत्येन शुध्यति। अश्मांतकं तथोपेतं तप्तकच्छ्रण शुद्मनि ॥ प्राजापत्येन शुद्धिः स्यात कुश्यां शशक्षणे। अलाई गृजनं चैव भुत्काऽप्येवंद्व तचरेत्।। उदुम्बरञ्च कामेन नप्तकच्छेण शुद्धति। स्था- इस रसया पायसापूपशष्कुलीन । भुत्वाचं प्रतीत अत्रिरात्रेण विशुद्मति। पीलांक्षीराण्यपेयानि ब्रह्मचारी ·३५८ औशनसस्मृतौ। विशेषतः॥गोमूत्रयावकाहारोमासान-विशुद्मनि । अनि देशाया गो.क्षीरं माहिषं वार्तमेव च ॥ गर्भिण्याचा विवत्सा याः पीत्वा दुग्धमिदं चरेत् । एतेषाञ्च विकाराणि पीलामो हेन यापुनः ॥गोमूत्रयाचकाहारो सप्तरात्रेण शुद्यति। भुरका चैव नाई सूनके मृतकैथवा॥चान्द्रायणेन शुध्येत बा- ह्मणस्तु समाहितः। यस्य यद्भूयते नित्यं न यस्यागंन दीय ने। चान्द्रायणं चरेत् सम्यक् तेस्यान्नन्नाशने द्विजः। अ भोज्यानान्तु सर्वेषां भुत्का चोन्नमुपस्कृतम्॥अन्त्यस्यात्य- यिनोऽन्नञ्च तप्तकृच्छमुदाहतम् । चाण्डालान्नं हिजो भुत्ता सम्यूक चान्द्रायणं चरेत् ॥अज्ञानात् पाश्यापिण्मूत्रं सुरासं स्पर्शमेव च। पुनः संस्कारमहन्ति त्रयो वा हिजातयः ।। कच्यादानां पक्षिणाञ्च प्राश्य मूत्रपुरीषकम् । महासान्तपनं कुर्यात्तेषां मोहाद् द्विजातयः॥ भासमण्ड्केकुकर वायसे उच्छ्रमाचरेन्। प्राजापत्येन शुञतब्राह्मणः किष्टभोजनात्॥ क्षमिव स्तप्तकच्छं स्याद् वैश्यश्चैव धिकृच्छुकम्। सुराफाण्डो दकं वापि पीत्वाचान्द्रायणं चरेत् ॥ शुनौच्छिष्ट्र हिजी भुरका चिरानेण विशुद्मति। गोमूत्र याचकाहारः पीतशेषञ्चवा प यः॥आपो मूत्रपुरीषायै रुपेताःमाशयेद्यदि। तदा सान्तप नं कुर्याद व्रत कायधिशोधनम् ॥चाण्डालकूपताण्डेषु यद् ज्ञानात् पिवेजलम्। चरेत् सान्नपनं कृच्छंब्राह्मणः पापशी धनम्। चाण्डालेनच संस्पृष्टं पीत्वा पारिदिजोत्तमः। बिरा श्रेण पियुध्येत पञ्चगव्येन शुभूति ॥ महापातकसंस्पर्श भु का त्लाबा हिजोत्तमः । बुद्धिपूर्वन्तु मदात्मा नप्तकृच्छ्रेस माचरेत् । अन्यजातिविवाहेचसे पढ़ापातकी भवेत्। तस्य पातफिर्मसर्गासातकित्यमवाप्नुयात् ॥ चतुर्विशनिकृच्छं-त्याद् ·नमोऽध्यायः। ३५९ विचाहे त्वन्यफन्यया। संसर्गस्य तदई स्यात प्रायश्चित्तंसु तेन हि दृष्ट्या महापातदिनं चाण्डालें चारजस्वलाम् । मादादीजनं कृत्वा विराण पिशुन्यति ॥ नाना यदि भु झीत अहोरात्रेण शुन्यति । बुद्धिपूर्वतु कृच्छ्रेण भगवानाह पद्मजः। शुष्कंपर्युषितादीनि गन्धादितिदूषितम् । भुत्कोप वासं कुर्वीत चरेविप्रः पुनःपुनः॥अज्ञानात् मुक्तिभुमर्थ- मज्ञानस्य विशेषतः। भृत्यानां यजनं कृत्वा परेषामन्यकर्म णि॥ अविचारमनहं च त्रिभिः कृच्छर्धिशुमति। ब्राह्मणा- शिहनानाञ्च रुत्वा दाहादिकं दिजः गोमूत्रयाकाहारःपा जापत्येन शुमति । तैलाध्यक्तःप्रभातेच कुणिमूत्रपुरीष के।। अहीराण शुध्येत श्मश्रुकमणि मैथुने। एकाहेति विवाहाग्निं परिक्षाच्य हिजोत्तमः॥विरात्रेण विशुझेन वि रात्रात पडहं पुनः। दशाहे हादशाहे या परिहास्य प्रमादतः।। कृच्छंचान्द्रायणं कुर्यात्तत्पापस्यापत्तये। पतित्तद्रव्यमादा .य तदुत्सर्गेण भुयति ॥चरेच विधिना कृच्छ्रमित्याह भगवा नमः। अनाशकानिवृत्ता तु मव्रज्योपासिता तथा॥आच रेत् त्रीणि कृच्छ्राणि त्रीणि चान्द्रायणानि च । पुनश्चजातक म्ांदिसंस्कार संस्कृता द्विजाः॥ शुद्दो यत्तद्ब्रनं सम्यक् चरेयुर्धर्मदर्शिनः ॥ अनुपासितसिद्धन्तु तंव्यापकरशेने चा अजस्त्रं संयतमना रात्रीचेद्रात्रिमेव हि ॥ अरुलास- मिधाधानं शुचिः सात्वा-समाहितः । गायत्र्यष्टसहस्रस्यज पंकृत्वा विझति ।। उपासीत न चेत्सन्ध्यां गृहस्थोऽपिस मादतः। स्नात्वा विशुअत्ते नद्याः परिश्रान्तः सहसंयमात् ।। चैदिकानिच नित्यानि कम्मर्माणि च विलोप्यतु। स्नातकवन- लौल्यन्तु कृत्वा चोपवसेदिनम्। सम्बत्सरञ्चरेन कृच्छं म- ·औशनसस्मृतौ। नुच्छन्दे हिजोत्तमः। चान्द्रायणंचरेद् वृत्या गोपदानेन शु. अति ॥ नास्तिक्याद्यदि कुर्वीत प्राजापत्यं चरेद्दिजः। देव द्रोहं गुरुद्रोहं तप्तरुच्छ्रेण शुद्मनि ।। उष्ट्रयानं समारुधःख रयानञ्च कामतः। चिरात्रेण विशुद्धेन नेग्नोन प्रविशेज्ज लम्॥षष्ठान्नकालमासंवा संहिताजपमेव वा। होमाञ्च शा कलान्नित्यमपत्यानां पिशोधनम्॥ नीलं रक्तं चसिवातुबा ह्मणो चस्यमेव हि । अहोरात्रोषितः स्नातः पञ्चगव्येन शुध्य तिवेदधर्म पुराणांश्च चण्डालस्य च भाषणम्। चान्द्राय णेन शुद्धिः स्यान्नस्यन्यानस्य निष्कृतिः॥उद्दन्धनादिनिह तं संस्पृश्य ब्राह्मणः कचित् । चान्द्रायणन शुद्ध: स्यात् प्रा जापत्येन वा पुनः॥च्छिष्टो यदिनाचान्नश्चण्डालादीन म शेद्दिजः। उच्छिष्ट स्तत्र कुति प्राजापत्यं विशुद्धये॥चण्डा लसूतकशवांस्तथा नारी रजस्वलाम्।स्पृश्या स्नायादिशुध्य थं तत् स्पृष्टान पतितांस्तथा।चण्डालेसूतक शवैः संस्पृष्टं स्प शयेयादि। प्रमादात् स्नात आचम्य जपं कृत्वा विशुमति ॥अस्पृहस्पर्शनं कृत्वा स्मात्वा शुञहिजोत्तमः । आचमेत्त हिसुझर्थ पाहदेवः पितामहः॥ विज्ञानेस्यतु विप्रस्य कदा चित् सरते गुदम्। रुला शौचंततः स्मात्या उपोष्य जुहुया. घृतम् ॥ चण्डाउन्तु शस्पृध्वा कृच्छं कुर्यात् हिजोत्तमः। दृवानभस्य नक्षत्र महोरात्रेण शझति । सुरांस्पृवादि जः कुर्य्यात् प्राणायामवयं शुचिः। पलाण्डु लशुनं चैंच एत भाश्य विभुति ॥ ब्राह्मणस्तु प्राना दुष्टरुयह सायं पयःपि वेत्।नाभेरुईस्यदपस्य तदैव त्रिगुणं भवेत् ॥ स्यादेतत्रि- गुण पाहोनि स्यात्तु चतुर्गुणम् । स्मात्वाजेपेत्तुगायत्री शतिर्दशो विजोत्तमः॥ पञ्चयज्ञानरुवातु यो भुङ्क्ते म- ·नवमोऽध्यायः। सहं गृही। अनातुरस्य निधनं रुझार्दैन विशझाति ॥आ हिनाग्ने रुपस्थानं यः कुन्नितु पर्पणिऋतौ गच्छेन् न मा र्यायां सोऽपिकच्छाईमात्। पिना हिरप्सुपा कुर्या- च्छरीरं सन्निवेषतु ॥ सर्चलोजलमाप्त्य गामॉलक्ष्य विक यति ॥ गायत्र्यष्टसहस्त्रन्तु त्र्यहं चोपवसेद् गृही। अनुगच्छे चयः शूद्रं तभूतं हिजोत्तमः॥ गायत्र्यष्टसहस्त्रन्तु जयंकु यन्निदीषु च। अकृत्वा शपथं विभो विषस्य विधिसंयुते॥ मृषैव याचकान्ले कुर्याच्चान्द्रायणं व्रतम् । पंक्तौ विषमदा नञ्च कलाकृच्छ्रेण सुद्मति॥छायां श्वपोकस्यारुह्य स्ना त्वा सम्प्राशयेइत्तम् । रक्षेदादित्यमशुचिं वाग्नीन्द्रजमे- वच। मानुष्यास्थि च संस्पृत्वा स्नानमेव विशुद्मति। कला प्यध्ययनं विपश्चरेद्राभिक्षानुवत्सरम् ॥ कृतघ्नो ब्राह्मणगृह पञ्चसम्वत्सरंव्रती। हुङ्कारंब्राह्मणस्योत्का त्वडगरन्तु गरी यसः॥ नावाचम्यतनःशेष प्रणिपत्य प्रसादयेत् । ताडयि वा तृणेनैव कर्णे बहाच वाससा विचादे परिनिर्जित्य मणि पत्य मसादयेत् । अवगृह्य चरेत् रुच्छ्रमनिकृच्छ्रनिपातने। कृच्छातिकृच्छ्र: कुर्चीत विमस्योत्पाद्य शोणितम् । गुरोराको शने चैव कच्छंकुयादिशोधनम् ॥ एकराचं हिराबंचा तसा पस्यापनुत्तये। देवर्षीणामभिमुखं ष्ठीवंताक्रोशनाहते। लकादि जनुर्जिलादातव्यच्च हिरण्यकम्। देवोद्यानेन युः कुणिसूत्रोच्चारं शाहिजः॥च्छिन्द्याछिन्नन्तु शार्थ चरेच्चान्द्रायणं व्रतम् । देवतायतने सूत्रं कृत्वा देहातिलोत्त मः॥शिभस्योहंत्तनं कृत्वाचान्द्रायणमथाचरेत् । देवता नामृषीणाञ्च वेदानाञ्चैव कुत्सुनम् ॥ रुत्वा सम्यक् भकु- बीत प्राजापत्यं द्विजोत्तमः । तैस्तु सम्भाषणं कबो स्मा- ·औशनसस्मृतौ। ला देवान् समर्चयेत् ॥ स्त्री यदा बालभावेन महापापं करोति हि।प्रायश्चित्तं व्रतस्यास्य पित्रातदूतचारिणीम्॥उहहेद् शिरूपान्तमन्यथा पतितस्तुसः अपि राजन्यकवये वार्षि कब्राह्मणोवतम्। तस्यान्ते पकेन सहस्त्र गोदानमाच रेत्। सर्प हवामाषमानं दद्यात् सवर्णरजतताम्मत्रपु- सीसकांस्यासनामद्भिरेषमृत्स्नायुक्ताभिस्तेजसाञ्चोच्छि- पानां भस्मनाभिः। पक्षालनं कनकस्जतमणिश-पश- त्युपलानां वज्वविदलरज्जुचमणाञ्चादिः शौचमिति। अ पि चण्डालश्चपच स्पृष्टे वॉ विणमूत्रएव च। विरात्रेण पि शुद्धिः स्याद्फत्कोच्छिष्टः सदाचरेत् ॥ पिता पितामहो यस्या अग्रजौपाथ कस्यचित्। तपोऽग्निहोत्रमन्नेषु न दो पः परिदेवनेअमावास्यायां योब्राह्मण समुद्दिश्य पिता महम्। ब्राह्मणी स्वीं समझ्यर्च्य मुच्यते सर्वपातकैः॥ अ मावास्यां निधि प्राप्य यममाराधयेद्भवम् । ब्राह्मणान् भोज- यित्वातु सर्वपापैः प्रमुच्यते।। कृष्णाष्टम्यां महादेवं तथा क य्याचतुर्दशीम्। संपूज्य ब्राह्मणमुखैः सर्वपापैः प्रमुच्यते॥ त्रयोदश्यां तथा रात्री सोपहारं त्रिलोचनम्। दृत्वेव प्रथमे यामे मुच्यते सर्वपातकैः॥ सर्वत्र दानग्रहणे मुच्यते सोमया गतः । शान्त्याचदक्षिणां गृह्णन् हिरण्यप्रतिमामपि ॥अयु नेनैव गायन्या मुच्यते सर्वपातकैः। ॥इत्यौशनसस्मृ तौनयमोऽध्यायः॥ समाप्ता औशनसस्मृतिः॥ .

·३६३ अथ आङ्गिरसस्मृतिः। गृहाश्रमेषु धर्मेषु वर्णानामनुपूर्वशः। मायश्चित्त विधि सध्या अङ्गिामुनिरब्रवीत् ॥१॥अन्यानामपि सिद्दान्नं भ. क्षयित्वा दिजातयः। चान्द्रंकच्छू तदईन्तु ब्रह्मक्षब पिशां विदुः।।२। रजकश्चर्मकारब नौबुरुड एप च । कैवर्तमेद भिलाश्च सप्तैतेचान्त्यजाः स्मृताः॥३॥ अन्त्यजानां गृहे नोयं भाण्डे पर्युपिनच यत् । मायश्चित्तं यदा पीतं नदैच हि समाच रेत्॥ चाण्डालकूपक्षाण्डेषु त्वज्ञानात् पिबते यदि। प्रायश्चित्तं कथं तेषांचणे वर्णे विधीयते॥५॥ चरेत् सान्तपनं चिमःमा जापत्यन्तु भूमिपः । तदईन्तु चरेद्देश्यः पादं शूद्रेषु दापयेत्॥ ॥६॥ अज्ञानात् पिचते तोय ब्राह्मणस्त्वन्यजानिषु। अही- रात्रोपिनो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥७॥ विनो विप्रेणसं स्पृष्ट उच्छिष्टेन कदाचन। आचान्त एव शुध्येत अङ्गिरामु निरनचीत्॥॥क्षत्रियेण यदास्पृष्ट उच्छिष्टेन कदाचन। स्मानंजप्यन्तु कुर्वीत दिनस्यान शुध्यति ॥९॥ वैश्येन तुयदा स्पृष्टः भुना शूद्रेणचा हिजः। उपोष्य रजनीमेकां पञ्चगव्येन शुध्यति ।।१०।। अनुच्छिष्टेन संस्पृष्टौ स्नानं येन विधीयते । तेनैवोच्छिष्टसंस्पृष्टःमाजापत्यं समाचरेत्॥११॥ अनुहुई प्रवक्ष्यामि नीली वस्यस्य विधिम् । स्त्रीणां की डार्थस्योगे शयनीये न दुष्यति ॥१२॥ पालने विक्रये चैव ननेरुपजीवने। पतितस्तु भवेदिस्विभिः रु झपो- हति॥१३॥स्मानंदानं जपो होमः स्वाध्यायः पितृतर्पणम्। संथा तस्य महायज्ञा नीलीवस्त्रस्य धारणात् ॥१४ानीली रक्तं यदा वषमज्ञानेन तु धारयेत् । अहोरात्रोषितोत्वा पञ्चगव्यंन शुध्यति ॥१५॥ नीलीदारु यंदाभिन्द्याद्राह्मणं - ·आङ्गिरसस्मृतिः। वै प्रमादतः। शोणितं दृश्यते यत्र दिजश्चान्द्रायणचरेत् ॥१६॥ नीलीरक्षेण पकन्तु अन्नमम्भाति चेद्दिजः।आहार वमनं कृत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति॥१७॥ भक्षन् प्रमादतो नीली द्विजातिस्त्व समाहितः। विषुवर्णेषु सामान्यं चान्द्रा यणमिति स्थितम्॥१०॥ नीलीरतेन वस्त्रेण यदन्नमुपनी- यते। नोपतिष्ठति दातारं भोक्ता भुक्ते तु किल्बिषम् ॥१९॥ नीलीरतेन वस्त्रेण यसाके थपितं भवेत् । तेन फक्तेन पि- प्राणां दिनमेकमभोजनम्॥२०॥ मृते भतरियानारी नीली वस्त्रं प्रधारयेत् । भातु नरकं याति सानारी तदनन्तरम्॥ ।।२१।। नील्या चौपहने क्षेत्र शस्यं यत्तु मरोहति । अभोज्यंत द्विजातीनां भूत्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥२२॥देवद्रोण्यां वृषो- सेर्गे यज्ञेदाने तथैव च । अवमानन कर्तव्यं दूषिताच व सन्धरा॥२३॥ चापिता यत्र नीली स्यात्ताचदम्य भूचिर्भवेत्। यावहादशवर्षाणि अतऊर्य शुचिर्भवेत्॥२४॥ भोजने चैव पाने तथाचौषधशेषजैः। एवं मियन्तेया गावः पादमेकं समाचरेत्॥२५॥ घण्टाभरणदोषेण यव गोविनिपीड्यते । चरेदई व्रतं तेषांभूषणार्थ हितत् कृतम्॥२६॥ दुमने दा- मने रोधेअपघातेच पैकते। गवा प्रभवता धातैः पादो- नं व्रतमाचरेत् ॥२७॥अगुष्ठपर्वमानस्तु बाहुमात्रःप्रमाण नः।सपल्लपञ्च सायशा देण्डइत्यभिधीयते ॥२८॥ दण्डादु कायदान्येन पुरुषाः प्रहरन्ति गाम्। हिगुणं गोवतं तेषांपा यश्चित्तं पिशोधनम् ॥२९॥ शृङ्गभङ्गै त्वास्थभने चमनिर्मो चने तथा। दशरानं चरेत्कृच्छ्यायन स्पस्थीभवेत्तदा॥३० गोमूणतु संमिश्रयायकचोपजायते । एतदेव हितंक- मैदमाङ्गिरसं मतम्॥शाअसमर्थस्य बालस्य पिताया ·-- आङ्गिरसस्मृतिः। ३६५ यदि वा गुरुः। यमुद्दिश्य चरेद्धर्म पापंतस्य न विद्यते ॥३२॥ अशीतिर्यस्य वर्षाणि बालोचाप्यूनषोडशः। प्रायश्चित्ताई मर्हन्ति खियोरोगिण एव च ॥शा मूर्छिने पतिते चापि ग वियरिप्रहारिते।गायन्यष्टसहस्त्रन्तु प्रायश्चित्तं विशोध नम्॥३४॥ स्नात्वा रजस्वला चैव चतुर्थेऽह्नि विशुध्यति । जिसि निवृत्तेऽनिवृत्ते न कथञ्चन ॥३५॥ रोगेण यद् जा वीणामत्यर्थं हिमवर्नते। अशुच्यता न तेन स्यूस्तासां वैकारिकं हि नत्॥३६|| साध्याचारान तावत् स्याद्रजी या चत्र प्रवर्तते । रत्तेजसि गम्या ती गृहकर्मणि चैन्द्रिये ॥३७॥ प्रथमेऽहनि चाण्डाली द्वितीये ब्रह्मघातिनी तृती- ये रजकी प्रोक्ता चतुर्थेऽहनि शुध्यति ॥३८॥ रजस्वला यंदा स्पृष्टा शुना यूद्रेण चैव हि। उपोष्य रजनीमेकां पञ्चगव्ये .न शुध्यति ॥३७॥ हायेतावशुची स्यानां दम्पती शयनङ्गनी शयनादुत्थिता नारी शुचिः स्यादशुचिः पुमान् ॥१०॥ गण्डूषं पादशौचच नकुर्यात कांस्यभाजने भस्मनाशुध्यते को स्यं ताम्नमम्लेन शुध्यति ॥४१॥ रजसा शध्यते नारी नदी वेगेन शुध्यति । भूमौ निःक्षिप्य षण्मासमत्यन्तीपहतं श्रु चि॥४२॥ गयाघातानि कांस्यानिशूद्रोच्छिष्पानि यानित। भस्मना दशभिः शुझेन काकेनोपहने तथा ॥ ४३|| शौच सौवर्णरूप्याणां वायुनान्दुरश्मितिः॥४४॥ रेतःस्पृष्टं श वस्पृष्टमापिकञ्च नदुष्यति। अदिदा च तन्माचं प्रक्षा- ल्य च विध्यति ॥४५॥शुष्कमन्नमविमस्य का सप्ता हमृच्छति। अन्नं व्यञ्जनसंयुक्तमईमासेन जीयति॥४६ पादधिच मासेन षण्मासेन पृतनथा। नेलं संवत्सरेणैव कोष्ठजीर्यति वा नया॥४॥योभन्ते हिच शूद्रान्मास ·आङ्गिरसस्मृतिः। मेकं निरन्तरम् । इह जन्मनि शूद्रत्वं मृतःश्वाचाक्षिजायते। ॥८॥शूद्रान्नं भूद्रसम्पर्कः भूणच संहासनम् । शूद्राज्ञा नागमः काश्रिज्ज्वलन्नमपि पातयेत् ॥४९॥ अप्रणामतुभू देऽपि स्वस्ति यो वदनि द्विजः। भूद्रोऽपि नरकंयाति ब्राह्मणी ऽपित्तथैव च ॥५॥दशाहाच्छुध्यते विप्रोडादशाहेन भूमिपः। पाक्षिकं वैश्यएवाह शूद्रोमासेन शुध्यति ॥५१॥अग्निहो- बीच यो विषःशूद्रान्नं चैव भोजयेत् । पञ्च तस्य प्रणश्य- तिआत्मा वेदास्त्रयोऽग्नयः ॥५२॥ शूद्रान्नेन तु भुक्तेन यो हिजोजनयेत् सुनान्। यस्यानं नस्य नै पुत्रा अन्नाच्छुक बनते॥५३॥ शूद्रेण स्पृष्टमुच्छिष्टं प्रमादादथ पाणिना। नहि जेन्योनदातव्यमापस्तम्बोऽब्रवीनुमुनिः॥५४॥ ब्राह्मणस्य सदा मुक्ते क्षत्रियस्य च पर्वस्तु। वैश्येष्वापस भुज्जीन न शूद्रेऽपि कदाचन ॥५५॥ ब्राह्मणान्ने दरिद्रत्वं क्षत्रियान्ने प भुस्तथा। वैश्यान्लेन तु शूद्रत्वं भूद्रान्ने नरकं ऋवम्॥५६॥ अमृतं ब्राह्मणस्यान्नं क्षत्रियान्नं पयः स्मृतम् । वैश्यस्य चा न्नमैंचान्नं शूद्रान्नं रुधिरं ध्रुवम् ॥५७॥ दुष्कृतं हि मनुष्या णामन्नमाश्रित्य तिष्ठति। यो यस्यान्नं समभानि सन- स्यामानि किल्बिषम्॥५८॥ सूतकेषु यदा विमोब्रह्मचारी जिनेन्द्रियः। पिवेत पानीयमज्ञानादडके भक्तमथापिया ·यमस्मृतिः। शेषान्दण्डेन ताडयेन् ॥६६॥जन्मप्रभृत्तिसंस्कारे चूडान्ते भोजनंनवम् । असपिण्डेन भोक्तव्यं चूडस्यान्ते विशेष तः॥६६॥ याचकान्नं नवश्राद्धमपि सूतके भोजनम्। नारी प्रथमगर्थेषु फरकाचान्द्रायणं चरेत् ॥६५॥अन्यदत्तातु या कन्या पुनरन्यस्य दीयते । तस्यान्नं न भोक्तव्यं पु. नी:सा पगीयते॥६६॥ पूर्वञ्च सावित्तीयश्च गर्मायश्चा प्यसंस्कृतः। द्वितीये गर्भसंस्कारस्तेन शुद्धिर्षिधीयते॥ ॥६॥ राजाचैर्दशभिर्मासैर्यावतिष्पनि गर्पिणीताचद्रक्षा विधातच्या पुनरन्यो विधीयते॥६॥भर्तृशासनमुलड्-ध्य याचस्त्री विप्रवर्तते। तस्याश्चैव न भोक्तव्यं विज्ञेयाका मचारिणी॥६॥ अनपत्या नु या नारी नाभीयात्तद्गृहेऽपि वै। अथभूक्ते तु यो मोहात् पूयसं नरकं व्रजेत्॥७॥स्त्रि याधनन्तु ये मोहादुपजीवन्ति बान्धवाः । स्त्रियो यानानि चासांसि नेपापा यान्त्यधोगनिम्॥७॥रोजान्नं हरते नेज: भूद्रान्नं ब्रह्मवर्चसम्। सूतकेषुचे यो भुङ्क्ते स भुङ्क्ते पृ थिचीमलम् ॥७२॥ ॥ इत्यङ्गिरसा महर्षिणापणीनं धर्मशास्त्रं समाप्तम् ॥ यमस्मृतिः॥ अथातो यस्य धर्मस्य प्रायश्चित्ताभिधायकम्। चतू मिपि वर्णानां धर्मशास्वंप्रवर्त्तते ॥१॥जलाग्न्युहन्धन- चश: पत्रज्यानशनच्युताः। विषपपतनपायशवधान च्युताच ये॥२॥सर्वे ने प्रत्यवसिताः सर्वलोकवाहिष्कृताः चान्द्रायणेन शुद्धन्ति तप्तकृच्छ्रयेन वा॥३॥उभयार- ·यमस्मृतिः। सिनाः पापा ये ग्राम्यशरणाच्युताः। इन्दुइयेन शमन्ति दत्त्वा धेनुनथा षम्॥४॥ गोब्राह्मणहनंदग्धा मृतमुहन्धने नच। पाशंतस्यैपच्छित्वा तु तप्तरुच्छं समाचरेत्॥५॥ क मिभिणसंजूतैर्मक्षिकाचौपघातिनः। कृच्छाई संप्रफु बीन शस्या दद्यात्तु दक्षिणाम् ॥६।। ब्राह्मणस्य मलद्वारे पूयशोणितसम्भवे । कमिमुक्तवणे मौजीहोमेन स पिशु अति ॥७॥ यः क्षत्रियस्तथा वैश्यः शूद्रश्चाप्यनुलोमजः। ज्ञात्वा ते विशेषेण चरेच्चान्द्रायणं व्रतमा॥कुकु. टाण्डप्रमाणेन्तु ग्रासञ्चपरिकल्पयेत् । अन्यथाहारदोषण नसनत्र विद्याति ॥९॥ एकैकं वईयेच्छुक्केकष्णपक्षे च हासयेन्। अमावास्यांनभुजीत एषचान्द्रायणोविधिः॥ ॥१०॥रान्यमद्यपानेन गोमांसभक्षणे कृते। सप्तरुच्छुञ्च रेहिमस्तपापस्तु प्रणश्यति॥११॥ प्रायश्चित्ते धुपक्रान्ते के ! यदि विपद्यते। पूतस्तदहरेवापि इहलोके परबच॥१२॥ यावदेकः पृथकद्रव्यः प्रायश्चित्तेन शुध्यनि । अपरास्तेनच स्पृश्यास्तेऽपि सधिगर्हिताः॥१३॥अभोज्याश्याप्रतिग्राया असंपाच्या विवाहिनः । पूयन्तेऽनुव्रतेची” सर्वे ने ऋक्थ भागिनः ।।१४। ऊनैकादशवर्षस्य पञ्चवर्षात परस्य । प्रायश्चित्तं चरेभाना पित्ताधान्योऽपि बान्धवः ॥१५अतोषा लतरस्यापि नापराधोन पातकम्। राजदण्डो न तस्यास्ति पायश्चिनं न विद्यते॥१६॥अशीतिर्यस्य वर्षाणि बालोचा प्यूनषोडशः। प्रायश्चित्ताईमहन्ति स्त्रियोरोगिण एव च ॥१७ अस्तंगतो यदा सूर्यश्चाण्डालरजकस्चियः। संस्पृष्टास्तु तदा कैश्चित प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ॥८॥जातरूपं सुवर्णञ्चदि वानीनंच यज्जलम् । तेन स्नालाच पीत्वाच सचेतेशुचयः ·यमस्मृतिः। स्मृताः ॥१९॥ दासनापितगोपालकुलमित्राईसीरिणः ।एने भूद्रेषु भोज्यान्ना यश्चात्मानं निवेदयेत् ॥२०॥ अन्नं शूद्र: स्य भाज्यं वाये भुजंत्यबुधा नराः । प्रायश्चित तथा प्राप्त चरेच्चान्द्रायणं व्रतम् ॥२१॥ प्राप्तेहादशमे वर्षे यः कन्यां न प्रयच्छति । मासि मासिरजस्तस्याः पिता पिबनि शोणिनम् ||२२|| मानाचैव पिता चैवज्येष्ठोमाता नयेव च । वयस्ले नर कंयान्ति दृस्या कन्या रजस्वलाम् ॥२३॥ यस्ता विवाहयेत् कन्यां ब्राह्मणो मदमोहितः । असंभाष्योरपाक्तयः से विमो सुषलीपतिः॥२४॥ बन्ध्या तुषली ज्ञेया खली तुम तमजाः। शूद्रीतुषली ज्ञेया कुमारी तु रजस्वला॥२५॥ यत् करोत्येकरावेण पली सेवनाद्दिजः । नद्रेक्षागजप नित्यं विशिषैर्यपोहति ॥२६॥ स्वरष या परित्यज्योन्य वृषेणवहस्पतिः । वृषली सा तु विज्ञेया न शूद्री वृषली भ चैत्॥२७॥ एपलीफेनपीतस्य निःश्वासोपहत्तस्य च। त- स्याञ्चैव प्रसूतस्य निष्कृतिनैव विद्यते॥२८॥वित्रकुष्ठी तथा चैवकुनरवी श्याचदन्तकः । रोगी हीनाति रिक्ताङ्गपि शुनोमत्सरस्तथा ॥२९॥ दुर्भगोहि नथा षण्डः पापण्डा पैदनि न्दकः । हैतुफः शूद्र्याजीच अयाज्यानाञ्चयाजकः॥३०॥ नित्यं प्रतियहे लुब्धोयाचकोविषयात्मकः । श्यावदन्तोऽयचे इश्व असदालापकस्तथा ॥३॥ एते श्राइचदानेच बर्ज नीयाः प्रयत्नतः॥३२॥ ततो देवलकंच भृतकोवेदधिक यी। एते वाः प्रयत्नेन एतद्रास्वतिरवीत् ॥३३॥ एता- नियोजयेद्यस्तु हव्ये कन्येच कर्मणि। निराशाः पितरस्त. स्व यान्तिदेवामहर्षिभिः॥३६॥ अये माहिषिकं दृष्ट्या म ध्ये तु पलीपनिम्। अन्ते वार्धषिकं दृष्ट्वा निराशाः पित्त- ।

·३७० यमस्मृतिः। रोगताः॥३५॥ महिषात्युच्यते भार्या याचैव व्यक्षिचारिणी तान दोषान् क्षमते यस्तु सबै माहिषिकः स्मृतः॥३६॥ मार्घन्तु समुहत्य महार्घ यः प्रयच्छति । सवै वाईषिको नाम ब्रह्मवादिषु गर्हितः ॥३७॥ याचदुष्णं भवत्यन्न या बटुञ्जनि वाग्यताः । अनन्ति पितरस्तावद्यारन्नोक्ता ह विर्गुणाः ॥३८॥ हविषुणा न वक्तव्याः पितरोयत्रतर्पिताः। पितृभिः स्तर्पितैः पश्चाइक्तव्यं शोभनं हविः ॥३९॥ यावतो यसते यासान् हव्यकव्येषु मन्त्रावित् । तावतोयसते पिण्डा न शरीरे ब्रह्मणेः पिता॥४०॥उच्छिष्टोच्छिष्ट्रसंस्पृष्टः शुना शूद्रेण वा हिजः। उपोष्य रजनीमेकां पञ्चगव्येन शुद्मति॥ ॥११॥ अनुच्छिष्टेन संस्पृष्ट स्थानमा विधीयते। तेनैचो. च्छिष्टसंस्पृष्टः पाजापत्यं समाचरेत्॥४२॥याचाहिमानपू ज्यन्ते सम्भोजनहिरण्यकैः । तापचौर्णव्रतस्यापि तत्पापं न प्रणश्यति॥१३॥ यहेष्टितं काकबलाकचिल्लैरमेध्याप्तंभ वैच्छरीरम्। गोत्रे मुरचे च प्रचिशेच्च सम्यक स्नानेन लेपोपह तस्य श्रुदिः॥४४॥ उईनाभः कुरौ मुत्का यदङमुपहन्यते। ऊई स्नानमधः शौचं तन्माणैच शुध्यति॥१५॥अभक्ष्या णामपेयानामलेह्यानाञ्च भक्षणे। रैतोमूत्रपुरीषाणां पाय श्चिनं कथं भवेत्॥४६॥ पयोदुम्बराविल्याश्च कुशाश्वत्थ- पलाशकाः। एतेषासद् पीत्वा षडानेणैव शुन्झति॥४७॥ या प्रत्यवसित्तीविषः प्रवज्याग्निर्निरापदि। अनाहिताग्नि पत गृहित्वञ्च चिकीर्षनि ॥४॥ आचरेत्राणि कृच्छ्राणि चरे चान्द्रायणानिच जातकर्मादिभिः मोक्तः पुनः संस्का- रमहति ॥१९॥लिका उपधानानि पुष्प रक्ताम्बराणि चाशी पयित्वा मनापेन प्रोक्षयित्वा शुचिःचेत् ॥५०॥देशं कार्ट ·- यमस्मृतिः। तथामानं द्रव्यं द्रव्यप्रयोजनम् । उपपत्तिमवस्थाञ्चज्ञासा धर्म समाचरेत् ॥५॥रथ्याकहसतोयानि नावायस तृ- णानिच। मारताःण शुध्यन्ति पकेटकचितानि च॥५२॥ आतुरे मानसम्प्राप्ते दशकृत्वोधनातुरः । स्नात्वा स्मात्या- स्पृशैतन्तु ततः शुध्येत आतुरः ॥५३॥ रजकचर्मकारश्चन टोचुरुड एचचा कैचर्तमेदशिलाच सप्तैते चान्त्यजाः स्मृताः गा५४॥ एषांगलातुयोषां वै तप्तकच्छं समाचरेत् ॥५५॥ स्त्रीणां रजस्वलानान्तु स्पृष्टास्पृष्टि यदा भवेत्। पायश्चित्तं कथं तासांवणे वर्ण विधीयते॥५६॥ स्पष्शा रजस्वलांयान्तु सगोवाञ्च समर्तृकाम् । कामादकामतो वापिस्नात्वा का नश्रुध्यति ॥५०॥स्पृश्वा रजस्वलान्योन्यं ब्राह्मणीशूद्रजा तथा। इच्छेण श्रुध्यते पूर्चा शूद्रापादेन शुध्यति ॥५६॥ स्पृष्टारजस्वलान्योन्यं क्षत्रिया शूद्रजा तथा। पादहीनं चरे तु पूर्वापादाईन्तु नधोत्तरा॥५॥ स्पृष्टा रजस्वलान्योन्यं वैश्यजा शूद्रजा तथा। इच्छुपादं चरेत् पूर्या नदईन्तु न थोत्तरा॥६०॥ स्पृष्टा रजस्वला चैव श्वानजम्बूकरासः।ता चतिष्ठेन्निराहारामालाकालेन सुध्यति ॥१॥ स्पृष्टा रजस्व ला कैश्चिचाण्डालैररजस्वला। प्राजापत्येन कृच्छ्रेण प्राणाया मशतेनच६॥ विमः स्मृटोनिशायाजदरया पतितेन चा दिवानीतेन तोयेन स्नापूयेचाग्निसन्निधौ ॥६॥ दिया करश्मिसंस्पृष्टं रानी नक्षत्ररश्मिभिः । सन्थ्योपयोच सं- ध्यायाः पवित्रं सर्वदाजलम् ॥६॥अपः करनखस्पृष्टाः पिवेदाचमने द्विजः। सुरां पिवत्तिसव्यक्तुं यमस्य वचनं य था॥६५॥ रचातचाप्यास्तथा कूपे पाषाणः शरधाननीय ध्यानु घातने चैव मृपिण्डे गोकुलेन च ॥६६॥ रोधनेवर ·३७२ यमस्मृतिः। चैव स्थापिते पुष्कले नथा। काष्ठे वनस्पती रोधसङ्कन्टेस्नु वस्त्रयोः॥६॥ एतत्ते कथितं सर्व प्रमादस्थानमुत्तमम्।य जयन मृतागायः प्रायश्चित्तं समाचरेतू॥६॥ दारुणा घा तने कृच्छं पाषाणैर्हिगुणं भवेत् । अईकच्छन्तु खाते स्यान् पादच्छन्तु पादपे॥६॥ शस्वधाते विकृच्छाणि यषिधा ते इयंचरत्॥७॥ कृच्छ्रेण वस्त्रधातेऽपि गोनवेति पिच. ध्यान। योवर्त्तयति गोमध्ये नदीकान्तारमन्तिके॥१॥रोमा णि प्रथमे पादेहितीये श्मश्रु वापयेत् । तृतीये तुशिवा धा- चतुर्थं सशिरपे चपेत्॥५२॥ नषीणां वपर्ने कुर्य्यातूनच सा,गामनुव्रजेन्। नच रात्रौ बसेगोप्टे न कुर्याद् वैदिकी निम्॥७३॥ सर्वान् केशान समुहत्यच्छेदयेदङ्गुलियम्। एवमेव नु नारीणां शिरसो वपन स्मृतम्॥७॥ मृतफेन, तुजानेन भयोः सूतकं भवेत्। पतिकेने तु लिप्तेन नास्य सूतकिना भवेत्॥५५॥ चत्वारि खलु कम्माणि सन्ध्याकाले विवर्जयेत् । आहारं मैथुनं निद्रां स्वाध्यायञ्च चतुर्थकम्॥ ॥५६॥आहाराज्जायने व्याधिः रगश्चि मैथुने । निद्रा श्रियो निवर्तन्ते स्वाध्याये मरणंभवम्॥७॥अज्ञानानु हिजभेष्ट! वर्णानां हितकाम्यया। मयोपोक्तमिदं शास्त्रमा चधानोऽवधारय॥७॥ ॥ इति यमपोक्तं धर्मशा- स्त्रं समाप्तम्॥ अथ आपस्तम्बस्मृतिः। आपस्तम्बं प्रवक्ष्यामि प्रायश्चित्तचिनिर्णयम्। दूषिता नां हिनार्याय वर्णानामनुपूर्वशः॥१॥परेषां परिवादैषु नि- ·प्रथमोऽध्यायः। वृत्तमृषिसत्तमम्। विविक्तदेश आसीनमात्मविद्यापराय णम्॥२॥अनन्यमनसं शान्तं सत्त्वस्थं योगवित्तमम् । आपस्तम्बमूर्षि सर्व समेत्य मुनयोऽब्रुवन् ॥३॥ भगवन्! मानवाः सर्वे असन्मार्ग स्थिता यदा चरेयुईर्मका र्याणां तेषांब्रूहि चिनिष्कतिम्॥४॥ यतोऽवश्यं गृहस्थेन गयादिपरिपालनम्। कृषिकर्मादि चापत्सु हिजामन्मणमे वाच ॥५॥देयञ्चानाथके वश्यं विप्रादीनाञ्च पोषजम् । बालानां स्तन्यपानादिकार्यञ्च परिपालनम्॥६॥एवं कने कथञ्चित् स्यात प्रमादायद्यकामतः । गवादीनां ततोऽस्मा कं भगवन्ब्रूहि निष्कृतिम्॥णा एवमुक्तःक्षणंध्यात्याम णिपातादधोसरवः। दृश्या ऋषीनुवांचेदमापस्तम्बः सुनि- श्चित्तम्।।॥चालानां स्तनपानादिकार्य दोषो न विद्यते। विपत्ताचपि विप्राणामामन्लणचिकित्सनेगवादीनांप वक्ष्यामिप्रायश्चित्तुंरुजादिषु । केचिदाहुर्न दोषोऽन देहधा- रपाक्षेपजे॥१०॥औषधं लवणञ्चैव स्नेहपश्यन्न भोजनम्। प्राणिनां प्राप्यरत्त्यर्थः प्रायश्चित्तं न विद्यते॥११॥अतिरिने नदातव्यं काल स्वल्पन्तु दापयेत् । अतिरिक्त विपन्नानांक च्छ्मेवारिधीयते।।शान्यहं निरशनात् पादः पादश्याया- चितंत्र्यहम्। पादःसायं यह पादः पानीज्यं नयाच्यहम् ॥१३॥ प्रातः सायंदिनाईव पादीनं सायचर्जितम्॥१४॥ पानः पादं चरेच्छूद्रः सायं वेश्यस्य दापयेत् । अयाचिनन्नु राजन्य भिरानं नोह्मणस्यच॥१५॥ पादमेकं चरेद्रोधे ही पादो पन्धने चरेत्। योजने पादहीनन्नचरंतु सर्व निपातन ॥१६॥घण्टातरणदोषेण गोस्तु येत्र धिपयने । रेदईव्रनं तव भूषणार्थ कृतं हिनन् ॥१७॥दमने या निराधेया मेघा- ·आपस्तम्बस्मृनौ। तेचैव योजने। स्तम्भाशूरवरूपाशेच मृते पादोनमाचरेत् ॥१६॥ पाषाणै गुडैचापि शस्त्रेणान्येन वा बलात् । निपाने यन्ति येगास्तु तेषां सर्व विधीयते ॥१९॥ प्राजापत्यं चरेति प्रः पादोनं क्षत्रियश्चरेत्। कृच्छ्राईन्तु चुरेद्देश्य:पादंशूद्र स्य दापयेत् ॥२०॥ ही मासौदापयेइस दौमासौ हौ स्तनो दुहेत्। हौ मासावेकवेलायां शेषकाले यथारूचि ॥२॥द मतामईमासेन गौस्तु यत्र विपद्यते। सशिरवं वपनं कृत्लामा जापत्यं समाचरेत् ॥२२॥हलमग धम्मं षड्गजीविता र्थिनाम्। चतुर्गवं नृशंसानां हिगवञ्च जिघांसिनाम्॥२३॥ आतिचाहानिदोहाभ्यां नासिकाभेदने तथा। नदीपर्वतसं- रोधेमृते पादोनमाचरेत् ॥२४॥ न नारिकेलवालाश्यां न मुजेन नचर्मणा। एमिर्गास्तु नवमीयाइहा परवशोमवे त्॥२५॥ कुशैः काशैश्चबभीयावृषभं दक्षिणामुरखम्।पा दलग्नाग्निदोषेषु पायाश्चत्तं न विद्यते॥२६॥ व्यापलानी बहू नान्तु रोधने वन्धनेऽपिच। भिषामथ्योपचारेच द्विगुणंगी तञ्चरेन्॥२७॥ शृङ्गभङ्गेऽस्थिभडेच लागलस्य च कर्त ने। सप्तराचं पिचेर्दुग्धं यावत्स्वस्था पुनर्भवेत्॥२०॥गो सूत्रेण तु संमिश्यं याचकं भक्षयहिजः। एतहिमिश्रितं चैवमु तञ्चोशनसा स्वयम्॥२९॥ देव द्रोण्यां विहारेष कूपेष्यों यतनेषुच। एषु गीषु पिपन्नेसु प्रायश्चित्तं न विद्यते॥३. एका पाँदात्तु बहुभिर्दैवायापादिता कचित्। पादं पादन्तु इत्यायाश्चरयुस्ते पृथक पृथक्॥१॥यन्लेणे गोश्चिकित साथै मूगर्भविमोचनो यत्ने कृते विपत्तिश्चेत् प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥३२॥ सरोम प्रथमे पादे हितीये श्मश्रुकत्तनम्। नृतीये शिरवा धार्यासशिरवन्तु निपातने॥३३॥ सर्वान् ·हितीयोऽध्यायः। ३७५ केशान् समुहत्य च्छेदयेदङ्गुलियम्। एवमेव तु नारी- णांशिरूसो मुण्डनं स्मृतम् ॥३४॥ ॥ इत्यापस्तम्बी येधर्मशालें प्रथमोऽध्यायः॥ कारुहस्तगतं पुण्यं यच्च ग्रामाहिनिःसृतम्। स्त्रीवाल उहाचरितं प्रत्यक्षादृटमेव च ॥१॥प्रपास्वरण्येषु जलेऽथ सीरेद्रोण्यांजलं यच चिनिःसृतं भवेत् ।श्चपाकचाण्डालप रिग्रहेषु पीत्वाजलं पञ्चगव्येन शुद्धिः॥२॥ न दुष्येत् संत- ताधारा वातोडूताश्च रेणवः। स्त्रियो वृद्धाश्च वॉलाश्च नदु ष्यन्ति कदाचन ॥३॥ आत्मशय्याच वस्त्रञ्च जायापत्यंक मुण्डलुः । आत्मनः शुचिरेतानि परेषामपुचीनि तु॥४॥ न्यैस्तु स्पानिता: कूपास्तडागानि तथैव च । एषुम्नावाच पीखाँच पञ्चगव्यन शुध्यति ॥५॥उच्छिष्टममुचित्वञ्च यञ्च विष्ठानुलेपनम् । सर्व युद्धति तोयेन तत्तीय केन शुध्य ति॥६॥सूर्यरश्मिानपातेन मारुतस्पर्शनेन च । गवां मूत्र पुरीषेण तत्तोयंतेन शुध्यति ॥॥अस्थिचम्मादियुक्तन्तु र रावोष्ट्रोपदूषितम्। उरेदुद्द सर्बशोधनं परिमार्जनम् ॥४॥कूपी मूत्रपुरीषेण ष्ठीचनेनापि दूषितः । श्वशृगालच रोष्ट्रच कन्यादेच जुराप्सितः॥९॥ उद्देत्यैव च तत्तीयं सप्त पिण्डान् समुद्धरेत्। पञ्चगव्यं मृदापूत पेनच्छोधनं स्मृत म्॥१०॥ पापोकूपतेडागानां दूषितानाच शोधनम् । कुम्भा नौ शतमुहत्य पञ्चगव्यं ततः क्षिपेत्॥११॥ यश्चकूपात पिबेत्तीय ब्राह्मणः शचदूषित्तात् । कथंतत्र विशुद्धिः स्यादि ति-मे संशयो भवेत्॥१२॥अक्किन्भेनाप्यभिन्न शन परिदृषित। पीत्वा पेसहोराचं पञ्चगव्येन शुध्यति॥३ किन्न भिन्न शके चैव तमस्थं यदितत् पिवेत्। शुद्दिश्यान्द्रा ·२५६ आपस्तम्बस्मृतौ। यणं नस्य तप्तकच्छूमथापिया॥१४॥ ॥ इत्यापस्तम्बीये धर्मशास्त्रे दितीयोऽध्यायः॥ अन्त्यजातिमविज्ञानी निवसेद्यश्च वेश्मनि। सम्यग् ज्ञासातु कालेन डिजाः कुर्वन्त्यनुग्रहम्॥१॥ चान्द्रायणं प राकोपा विजातीनां विशाधनम्। प्राजोपरयन्तु शूद्रस्य शेषं तदनुसारनः।।२।। यैक्तिं तत्र पकानं कच्छं तेषां पदापये- न्। नेपामपि च यैक्तिं कृच्छ्पादं पदापयेत् ॥३॥ कूपैक- पानैर्दुष्टानां स्पर्शने शरदूषिणाम्। तेषामेकोपयासेन पञ्च गव्येन शोधनम् ॥४ा वालोरदस्तया रोगी गक्षिणी वापिपी डिता। तेषां नक्त पदातव्यंबालानां महरद्वयम्॥५॥ अशी निर्यस्य वर्षाणि बालोचाप्यूनषोडशः। प्रायश्चित्ताईमहन्नि स्त्रियोच्याधितएचच॥धान्यूनैकादशवर्षस्य पञ्चवर्षाधि- कस्य च । चरेद्गुरुः सुहहापि पायभित्तं विशोधनम्॥७॥ अथवा क्रियमाणेषु यषामातिः प्रहश्यते। शेषसम्पादना- छुहिर्षिपत्तिर्न भवेद्यथा॥६॥ क्षुधाच्याधित्तकायानां माणोयेषां विपद्यते। येनरक्षन्ति भक्तेन तेषां तकिल्पि पं भवेत्॥९॥ पूर्णेऽपि कालनियमे नशुदिब्रह्मिणैर्पिना। अपूर्णष्योप कालेषु शोधयन्ति हिजोत्तमाः समाप्तमि तिनो वाच्यं विषुवर्णेषु कहिचिन् । विमसम्पादनं कार्य- मुत्पन्ने माणसंशये॥११॥ सम्पादेयन्ति यहिमाः मानतीर्थ फलञ्च तत् । सम्यकतुरपायं स्याहती च फलमामुया- त्॥१२॥ इत्यापस्तम्घीये धर्मशास्त्रे तृतीयोऽध्यायः।। चाण्डालकूपाण्डेषु योऽज्ञानात पिवन जलम्।माय श्चित्तं कर्यनस्य वर्ण वर्ण विधीयते॥१॥ चरेत् सान्तपन चिमःमाजापत्यन्तु भूमिपः । नदईन्तु चरेद्देश्य पादं शूद्र- ·चतुर्थोऽध्यायः। ३७७ स्य दापयेत्॥२॥ भुत्कोच्छिष्टस्त्वनाचान्त चाण्डालैःचप- चेन वा। प्रमोदात् स्पर्शनं गच्छेत्तवाहिशोधनम्॥३ गायत्र्यष्टसहलन्तु द्रुपदांवा शतंजपेत्।जपंभिराम भूलं पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ ४॥ चाण्डालेन यदा स्पृष्टो पिण्मूचे चलते हिजः। प्रायश्चित्तं विरावं स्यात् भुरकोच्छिष्टः षडा चूरेन्॥५॥पानमैथुनसम्पर्क तथा मूत्रपुरीषयोः । सम्प के यदिगच्छेत्तु उदक्या चान्त्यजैस्तथा ॥६॥ एतैरेव यदा स्पृष्टः प्रायश्चित्तं कथं भवेत् । भोजने च त्रिरावस्यात् पा नेतुन्यहमेव च ॥७॥मैथुनै पादकृच्छं स्यात्तथा मूत्रपुरी पयोः। दिनमेकं तथा मूत्र पुरीषे तु दिनवयम्॥८॥एकाहं तत्र निर्दिष्टं दन्तधावन भक्षणे॥९॥ वृक्षारूढे तु चाण्डाले हिजस्तच तिष्ठति। फलानि भक्षयेत्तस्य कथं शुहिं विनि दिशेत्॥१०॥ ब्राह्मणान् समनुज्ञाप्य सवासाः स्नानमाच रेत्। एकरात्रोषिती भूत्वोपञ्चगव्येन भुमति॥११॥ येन केनचिदुच्छिष्टो अमेध्ये स्पृशते दिजः। अहोरागोषितो भू ला पळगव्येन शुध्यति ।। १२॥ ॥ इत्यापस्तम्चीये धर्म शाले चतुर्थोऽध्यायः॥ चाण्डालेन यदा स्पृष्टी द्विजवर्णः कदाचन। अनायुक्ष्य पिवेत्तीयं मायश्चित्तं कथं भवेत्॥१॥ ब्राह्मणस्तु घिराण पञ्चगव्येन शुध्यति । क्षत्रियस्तु हिराण पञ्चगव्येन भु. ध्यति ॥२॥ चतुर्थस्य तुवर्णस्य प्रायश्चित्तं न वै भवेत् । व्रतं नास्ति तपोनाति होमोनैवच विद्यते॥३॥ पञ्चगव्यं नदातव्यं तस्य मन्त्रापिचर्जनात् । च्यापयित्या हिजानान्तु शद्रोदानेन भुध्यति ॥४॥माह्मणस्य यदाच्छिष्टमन्मात्य जानतोदिजः। अहोरात्रन्तु गायत्र्याजपं रुत्वा विभुध्यति " ·३७८ आपस्तम्बस्मृतौ । ॥५॥उच्छिष्ठं वैश्यजातीनां इन्तज्ञांनाहिजो यदि। श- पपुष्पीपयः पीत्वा विराणेच शुध्यति ॥६॥ ब्राह्मण्या संह योऽभीयादुच्छिष्टं वाकदाचन। न नबदोषं मन्यन्ते नि त्यमेव मनीषिणः॥७॥उच्छिष्टमितरस्त्रीणामभीयात् पि- वत्तेऽपिवा। प्राजापत्येन शुद्धिः स्याद्भगवानगिरा बचीत् ॥ ॥अन्त्यानां शुक्तंशेषन्तु क्षयित्वा हिजातयः। चान्द्रा- यणं तदहाई ब्रह्मक्षर्विशां विधिः॥॥विण्मूबपक्षणे विमस्तप्तरु समाचरेत् । चकाकीच्छिष्टभोगेच प्राजाप त्यविधिः स्मृतः॥१०॥च्छिष्टः स्पृशते विमो यदि कश्चिद- कामतः। शुनः कुक्कुटशूद्रांश्च मद्यभाण्डं तथैव च ।।११।।प क्षिणाधिष्ठितं यच्चयमेध्यं कदाचन। अहोरात्रीषितो भू त्या पञ्चगव्येन शुध्यति॥१२॥ वैश्येनच यदा स्पष्ट उच्छि. ऐन कदाचन । स्वानंजपञ्च त्रैकाल्यं दिनस्यान्ते विशुध्यति ॥१३॥विमो विप्रेण संस्पृष्टउच्छिष्टेन कदाचन। स्नात्वाच- म्य विशुद्धः स्यादापस्तम्बोऽब्रवीनमुनिः॥१४॥ ॥ इत्या पस्तम्बीये धर्मशास्त्रे पञ्चमोऽध्यायः॥ अल उप्रवक्ष्यामि नीलीवस्त्रस्य यो विधिः। स्त्री णांक्रीडार्थसम्भोगे शयनीये नदुष्यति ॥ ॥ पालने विक्रय चैव तहत्तरुपजीचने। पतितस्तुभषेहिमस्तिभिः कृच्छर्षि शुध्यति ॥२॥ स्नानं दानंतपोहामः स्वाध्यायःपितृतर्पणम्। पञ्चयज्ञा यथा नस्य नीलीवस्त्रस्य धारणात् ॥३॥ नीलीर तं यदा यस्यं ब्राह्मणोऽनेन्पु धारयेत् । अहोरात्रोषितो भूः त्वा पञ्चगव्येन शुद्यति॥४॥ रोमकूपैर्यदा गच्छेद्रसो नीः ल्यास्तु कहिचित् । पतितत्तु भवेदिस्विभिः रुच्छेपिशु- ध्यति ॥५॥ नीलीदारु यदाभिन्द्याब्राह्मणस्य शरीरकमा 1 । - ·षष्ठोऽध्यायः। शोणितं दृश्यते, नत्र हिजश्चान्द्रायणंचरेत् ॥६|| नीलीमध्ये यदा गच्छेत्यमादाब्राह्मणः क्वचित् । अहोरात्रोपितोभूखा पञ्चगव्येन शुध्यतिरोणा नालीरतेने वस्त्रेण यदनमुपनी यते। अभोज्यं नहिजातीनां भुल्काचान्द्रायणं चरेत् ॥८॥ भक्षयेद् यस्य नीलीन्तु धमादाब्राह्मणः कचित् । चान्द्रा यणेन शुद्धिः स्यादापस्तम्बोऽब्रवीन सनिः॥६॥ योचत्यांचा पिता नीली ताबूती चाशुचिर्मही। प्रमाणं हादशाब्दानि अ तऊर्च शचिर्भवेत् ॥१॥ ॥ इत्यापस्तम्बीये धर्मशा स्ने षष्ठोऽध्यायः॥ स्मानं रजस्वलायास्तु चतुर्थेऽहनि शस्यते। इत्ते रजसि गम्या स्त्री नानिवृत्ते कथञ्चन॥१॥ रोगेण यद्रजः वीणा मत्यर्थ हिमवर्तते। अशुद्धास्तुनतेनेह तासां चैकारिकं हि तत्॥२॥ साध्याचारा न सा तावद्रजी यावत् प्रवर्तते। मृत्ते रजास साध्वी स्याग्रहकम्मणि चेन्द्रिये ॥३॥ प्रथमेऽहनि चा ण्डाली हितीये ब्रह्मघातिनी। तृतीय स्जकीप्रोक्ता चतुर्ये हनि शुध्यति ॥४॥अन्त्यजातिश्चपाकेन संस्पृशा चै रजस्वला अहानि तान्यतिक्रम्य पायश्चित्तं प्रकल्पयेत् ॥५॥ विराजमु पचासः स्यात् पञ्चगव्यं विशोधनम् । निशां प्राप्यतु ना योनि प्रजाकोरञ्च कारयेत्॥६॥ रजस्वलां त्यजेनु स्पृष्णं- सुना च श्वपचेनचा विरानोपोषितो भूत्वा पञ्चगव्यन शु ध्यति॥णापथमेऽहनि षडानं दितीयेतु व्यहन्तथा। तृती येचोपवासस्तु चतुर्थे चह्निदेर्शनात् ॥८॥ विचाहे पित्तते व ने संस्कार हने तथा। रजस्वला भवेत् कन्या संस्कारस्तु कथं भवेत् ॥९॥ स्मापयित्वा तदा कन्यामन्यैस्त्रैरलइन- जाम्। पुनः पत्याहुति हुला शेषं कर्म समाचरेत् ।।१०।। रज ·आपस्तम्बस्मृतौ। स्वलातुसंस्पृष्टा सूचकुक्कुटवायसँः। सा बिरानोपचासेन- पञ्चगव्येन थुध्यति॥११॥ उच्छिष्टेन तु संस्पृष्टा कदाचित स्त्री रजस्वला। कृच्छ्रेण शुद्धते विपस्तथादानेन शाति ॥१२॥ एफशावासमारूढा चाण्डाला वारजस्वला। ब्राह्मणे नसमंतंत्र सवासाःस्मानमाचरेत्॥१३॥ रजस्वलायाः सः स्पर्शः कथनिजायते शुना। रजोदिनात्तु यच्छेषस्तदुपोष्य विशुध्यति॥१॥ अशुक्तांचीपपासे तुलानं पश्चात् समाच रेत्। तत्राप्यशक्ता चैकेन पञ्चगव्यं पिवेत्ततः॥१५॥ उच्छिष्ट स्तु यदा विमःस्पृशेन्मधं रजस्वलाम्। मद्यस्पृथ्वा चरेत्त चैतदईन्तु रजस्वलाम् ॥१६॥ उदक्यां सूतिकां विमाछ टःस्पृशते यदि । कृच्छ्राईन्तु चरेडिमः प्रायश्चित्तं विशोध- नम्॥१७॥चाण्डाले श्चपर्यापि आत्रेयी स्पृशते यदि । शेषाहात् फालकृष्टेन पञ्चगव्येन शुमति ॥ १८॥ उदक्या ब्राह्मणीशूद्रामुदक्यां स्पृशतेयादि। अहोरात्रोषिता भूला पञ्चगव्येन शुध्यति॥१९॥ एपञ्च क्षत्रियां वैश्यां ब्राह्मणी- चेद्रजस्वलाम्। सचेलपूचनं रुखादिनस्यान्ते वृत्तपिवेत्॥२० स्वपर्णेषु तु नारीणां सद्यःस्मानं विधीयते। एवमेव विश- हि:स्यादापस्तम्घोऽब्रवीन्मुनिः॥२१॥ ॥ इत्यापस्तम्बीये धर्मशास्त्रे सप्तमोऽध्यायः॥ भस्मना शध्यते कांस्यं सरया यन्न लिप्यते। सुरापिण्मू यसंस्पृएं शध्यते तापलेरवनैः॥१॥ गवामानानि कांस्यानिशु डोच्छिष्टानि यानि लु। दशभिः क्षारैः शुध्यन्ति श्वकाकोपह नानिच ॥२॥ शौचं सवर्णनारीणांचायुसूर्यंन्दुरश्मिभिः॥ ॥३॥रेतस्पृष्टं शवस्पृष्टमाधिकन्तु प्रदुष्यति। आद्भर्मदा चत मा प्रक्षाल्य च विशुमति पाशुद्धगन्नमाविमस्य पञ्च ·अष्टमोऽध्यायः। ३८१ राणजीयेति। अन्नव्यञ्जनसंयुक्तमईमासेनजीयति॥५ पयस्तु द्घिमासेन पण्मासेन घृतं तथा । सम्वत्सरेण तै- लन्तु कोष्ठे जीर्य्यति वा नया॥६॥ भुजते येतु शूद्रान्नमा- समेक निरन्तरम् । इहजन्मनि शूद्रबंजायन्ते नेमृताःशुनि ॥७॥ शूद्रान्नं शूद्रसम्पर्कः शूद्रेणैव सहासनम् । शूद्रानज्ञा नागमः कञ्चिज्ज्वलन्तमपि पातयेत्॥८॥ाहिताग्निस्तु योविभः शूद्रान्नान्न निवर्तते। तथा तस्यप्रणश्यन्ति आ स्मा ब्रह्म त्रयोऽग्नयः॥९॥ भूद्रान्नेन तु भुक्तेन मैथुनं योऽ धिगच्छति। यस्यान्नं तस्यते पुत्रायन्नाच्छुक्रस्य सम्भवः ॥१०॥ सदान्नेनीदरस्थेन यः कश्चिन्मियते दिजः। स भवे छूकरो ग्राम्योमृतः श्वावाथ जायते॥११॥ब्राह्मणस्य स दाभुत क्षत्रियस्य तु पर्वणि। वैश्यस्य यज्ञदीक्षायां शू द्रस्य न कदाचन ॥१२॥ अमृतं ब्राह्मणस्यानं क्षत्रियस्य पयः स्मृतम्। वैश्यस्याप्यन्नमेवान्नं शूद्रस्य रुधिरं स्मृत- म्॥१शा वैश्वदेवेन होमेन देवताभ्यर्चनर्जपैः । अमृतं तैन विमान्नमृग्यजुःसामसंस्कृतम् ।।१४। व्यवहारानुरूपेण ध मणच्छवर्जितम् । क्षत्रियस्य पयस्तेन भूतानां यच्चपा लनम् ॥१५॥ स्वकर्मणा च पौरस्त्यायशक्तितः । खलयज्ञातिधित्वेन वैश्यान्नन्तन संस्कृतम् ॥१६॥ अज्ञान तिमिरान्धस्य मद्यपानरतस्य च । रुधिरं तैनमूद्रान्न वि धिमन्लविवर्जितम्।।१७॥ आममांसं मधुधनं धानाःक्षी रंतथैवचा गुडनससंग्राह्य निवृत्तेनापि शूद्रतः॥१८॥ शाकं मांसं मृणालानि तुम्बस: सक्तंचस्सिलाः। रसाः फला नि पिण्याकं प्रतिमाह्या हि सर्वतः॥१९॥आपत्कालेतु वि प्रण भुक्तं शूद्रगृहे यदि। मनस्तापेन सुध्येत द्रुपदांया शनं ·आपस्तम्बस्मृतौ। जपेत्॥२०॥ द्रव्यपाणिश्च शूद्रेणं स्वोच्छिष्टेन कर्हि चित्। नाहिजेन न भोक्तव्यमापस्तम्बोऽवचीन्मुनिः॥२१॥ त्यापस्तम्बीये धर्मशास्वेऽष्टमोऽध्यायः॥ भुजानस्य तु विप्रस्य कदाचित त्रवने गुदम्। उच्छि. एस्याशुचेस्तस्य प्रायश्चित्तं कथं भवेत्॥१॥ पूर्व शौचन्नु नि वर्त्य ततः पश्चादुपस्पृशेत् । अहोरात्रोषितोभूत्वा पञ्चग: व्येन शुध्यानि ॥२॥ अशित्वा सर्वमेवान्नमकृत्वा शौचमात्म नः। मोहागुत्का विराबन्तु यवान पीत्वा विशुध्यति॥३॥ प्रसून यवशस्येन् पलमेकन्तु सर्पिषा। पलानि पञ्च गोमूत्रं नानिरिक्तवदाशयेत् ॥४॥ अलेद्यानामपेयानामभक्ष्याणा व-भक्षणे। रेनोमूचेपुरीषाणां मायश्चित्तं कथं भवेत्॥५॥ पद्मोदुम्बरविल्याश्च कुशाश्वत्थपलाशकाः । एतेषामुदकंपी बाषड्रायेपण विशुअति॥६॥ये प्रत्यवसिता विपाः पवन्या निजलादिषु। अनाशकनिवृत्ताश्च गृहस्थत्वं चिकीर्षतः।। ॥ चरेयुपीणि कृच्छ्राणि वीणिचान्द्रायणानि चा। जातकर्मा दिभिः सर्वैः पुनः संस्कारमागिनः । तेषां सान्तपन कच्छू, चान्द्रायणस्थापिचा॥८॥ यद्देएितं काफबलाकचिल्लै रमेध्य लिप्तच्च भवेच्छरीरम् । श्रोचे मुरचेच प्रविशेञ्च सम्यक् स्नाः नेन लेपोपहतस्य शुद्धिः॥९॥ उई नासे: करौ मुत्वायद मुपहन्यते। ऊई स्नानमः शौचं मार्जनेनैच शुमति॥१०॥ उपानहायमेध्यं वा यस्य संस्पृशते मुरयम् । मृत्तिकाशोधन स्मानं पञ्चगव्यं विशोधनम् ॥१॥दशाहायुध्यते विप्रो जा न्महानौ त्वयोनिषु। षड्भिस्विक्षिरथैकेन क्षेत्रपिशूद्रयोः निषु॥१२॥ उपनीत यदावन मोक्ता चसमुपस्थित्तेः । अपी नचन्-समुत्सृष्टं न दद्यान्नैव होमयेत् ॥१३॥ अन्ने भोजनस- ।

·नंवमोऽध्यायः। म्पन्न मक्षिकाकेशदूषिते। अनन्तरं स्पृशेदापस्तच्चान्नं भ- स्मनास्पृशेत्॥॥ष्कमांसमयं चान्नं शूद्रान्नं चाप्यका मतः। भुका कृच्छं चरेडिमोज्ञानातूरुच्चयं चरेत् ॥१५॥ अनुक्ते मुचते यश्च भुञ्जन् यश्चापि मुच्यने। भोक्ताचे भोज कचैव पस्या गच्छति दुष्कृतम्॥१६॥ यच्च क्षुङ्क्ते तु भुक्तं वा दुष्टंचापि विशेषतः । अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चग व्यन यति ॥१७॥ उदके चोदकस्थस्तु स्थलस्यश्च स्थले शु चिः पादौ स्थाप्योपायच आचम्याभयतः शुचिः॥१८॥ उत्तीर्याचम्य उदकावतीर्य उपस्पृशेत्। एचन्तु श्रेयसायु तो बरुणेनापिपूज्यते॥१९॥ अग्न्यगारे गवां गोष्ठे ब्राह्मणा नाव सन्निधौ । स्वाध्याये भोजने चैव पादुकानां विसर्ज- नम्॥२०॥जन्मप्रकृतिसंस्कारे श्मशानान्ते च भोजनम् । सपिण्डैर्न कर्त्तव्यं चूडाकार्ये विशेषतः॥२१॥ याजकान्नं जपाई संग्रहे चैव पोजनम्। स्त्रीणां प्रथमगःच क- का चान्द्रायणं चरेत् ॥२२॥ ब्रह्मौदने च श्राद्दे च सीमन्तो: नयने तथा। अन्नआन्दे मृतभाडे भुरका चान्द्रायणचरेत् ॥२३॥ अप्रजातातु नारी स्यान्नाभीयादेव तद्गह। अथ क्षु ज्जीत मोहाद् यः पूयसं नरकं व्रजेत् ॥२४॥ अल्पेनापि हि शुल्कन पिताकन्यां ददाति यः । शेरच बहुचणि परीषंमू अमश्नुते॥२५॥ स्त्रीधनानिच ये मोहानुपजीवन्ति वान्ध- वाः। स्वर्ण यानानि यस्याणि ते पापा यान्त्यधोगतिम् ॥ ॥२६ राजानं तेजआदते शूद्रानं ब्रह्मपञ्चसम्।असंस्क तन्तु यो भुङ्क्ते सङ्क्ते पृथिवीमलम्॥२७॥ मृतके सू लकेचैव गृहत्ति शशिभास्करें। हात्तिच्छायान्तु यो भुङ्क्ते पापस पुरुपो भवेत्॥२८॥पुनः पुनरेनाच रेनोधाका- *- ·३८५ आपस्तम्बस्मृती। मचारिणी। आसां मथमगोषु भुत्वाचान्द्रायणं चरेत्॥२६ मातृघ्नश्च पितृम्नश्च ब्रह्मनो गुरुतल्पगः। विशेषागतमेते. पां शुरका चान्द्रायणंचरेत् ॥३०॥ रजकच्याधशैलूषणुच- पिजीपिनाम्। भुवैषां ब्राह्मणश्यान्नं शुद्धिचान्द्रायणेन तु॥३१॥ उच्छिष्टोछिटसंस्पृष्टः शुनाशूद्रेनवा दिजः। उ पौष्य रजनीमेकां पञ्चगच्येन शुयति ॥३३॥ ब्राह्मणस्य सदाकालं शूद्रे प्रेषणकारिणः । भूमापन्नं पदातव्यं यथैव श्वा तथैवसः॥३३॥ अनूदकेष्वरण्येषु चौरच्याघ्राकुले प थि! कवा मूत्रपुरीषच द्रव्यहस्तः कथं शुचिः ।। ३६॥ भूमा पन्न प्रतिष्ठाप्य कला शौचं यथार्हतः। उत्सङ्गे गृह्म पकान्न मुपस्पृश्य ततः शुचिः॥३५॥ सूत्रोच्चारं हिजः कृत्वाअकृत्ला- शौचमात्मनः। मोहादका निराधन्तु गव्यं पीत्वा पिशुध्य- ति॥३६॥ उदक्यां यदि गच्छेत्तु ब्राह्मणी मदमोहितः । चान्द्रा यणेन श्रुध्येत ब्राह्मणानाञ्च भोजनैः ॥३॥भुक्तोच्छिष्टस्त्व नाचान्तश्चाण्डालैः श्वपचेन वा। मादाद् यदि संस्पृष्टीना- ह्मणो ज्ञानदुर्बलः॥३८॥ स्मात्या विषवन नित्यं ब्रह्मचारी धराशयः। सविराबोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति॥३६ चण्डालेन तुसंस्पृष्टो यापः पिचति द्विजः। अहोरात्रोषि नो भूत्वा विषवनेन शुध्यति॥४०॥ सायं प्रातस्वहोरात्रं पादं कच्छ्रस्यतं विदुः। सायं प्रातस्तथैचैकं दिनदयमया- चितम्॥क्षा दिनयञ्च नाभीयात् कृच्छाई नविधीयते । प्रायश्चित्तं लघु खेतन्यायेषु तुयथार्हतः॥४२॥ कृष्णाजिन निलयाही इस्त्यवानाच पिकयी। मैतनियतिकश्चैवून यः पुरुपोमवेत् ॥४३॥ ॥ इत्यापस्तम्बीये धर्मशाखें नवमाऽध्यायः॥

·दशमोऽध्यायः। आचान्नोऽप्यशुचिस्तावद् यावन्नोडीयते जलम् । उह तेऽप्यशचिस्तावद् यावद्भमिन लिप्यते ॥१॥ भूमावपिचालि प्तायां नावन् स्यादेशुचिः पुमान्। आसनादुस्थितस्तस्माद् यावन्नाक्रमते महीम्॥२॥ न यमं यममित्याहुरात्माय मउच्यते। आत्मासंयमितो येनतंयमाकिं करिष्यनि॥३॥ न तथासिस्तथा तीक्ष्णः सो वा दुरधिष्ठितः। यथा कोधी हि जन्तूनां शरीरस्थो विनाशकः॥४॥ क्षमा गुणोहि जन्तूना मिहामूत्रसुरवपदः । एकः क्षमावनां दोषो द्वितीयो नोपपद्य ते। यदन क्षमया युक्तंमशक्तं मन्यते जनः॥५॥ न शक्तिशा स्वाभिरतस्य मोक्षो नचैव रम्यावसथप्रियस्य। न शोजना छादनतत्परस्य एकान्तशीलस्य दृढव्रतस्य॥६॥ मोक्षो भवेत् प्रीतिभिवर्तकस्य अध्यात्मयोगैकरतस्य सम्यक् । मोक्षो भवेन्नित्यमाहिंसकस्य स्वाध्याययोगागतमानस- स्य॥७॥ोधयुक्तो यद् यजते यज्जुहोति यदचति । सूर्य हरति तत्तस्य आमकुम्भइवोदकम् ॥८॥अपमानासपोर दिः सम्मानात्तपसः क्षयः । अचित्तः पूजत्तो विभो दुग्धा गौरिच सीदति ॥९॥ आप्यायते यथा धेनुस्तृणैरमृतस मनवैः । एवंजपैश्च होमेश्र पुण्यैराप्यायते हिजः ॥१०॥मा तृपत् परदारांश्च परद्रव्याणि लोष्ट्रवत् । आत्मपतु सई भूतानि यः पश्यति सपश्यति ॥११॥ रजकच्याधशैलूपचे णुचर्मोपजीविनाम्। यो भुङ्क्ते भक्तमेतेषां माजापत्यै पि शाधनम्॥१२॥ अगम्यागमनं कृत्वा अभक्ष्यस्य च भक्ष णम्। शुद्धिचान्द्रायणं कृत्वा अथर्वोक्तं तथैव च ॥१३॥ अग्निहोत्रं त्यजेयस्तु सनरोदेवहा भवेत्। तस्य शुद्दिर्षि धातच्या नान्या चान्द्रायणास्ते॥१४॥ विवाहोत्सवयज्ञेषु ·सम्पर्तस्मृतिः। अन्तरामृतसूतके। सद्यः शुद्धि विजानीयात् पूर्व सङ्कल्पि- तंचरेत् ॥१५॥ देवद्रोण्यां विवाहेषु यज्ञेषु प्रत्ततेषु चोकसि सिद्धमन्नायनाशौचं मृतसूतके॥१६॥ म्बीये धर्मशास्त्रे दशमोऽध्यायः॥ ॥इत्यापस्त अथ सम्वतस्मृतिः ॥ सम्पर्तमेकमासीनमात्मविद्यापरायणम् । ऋपयस्तु समागम्य पप्रच्छुईम्मकाक्षिणः॥१॥ भगवन् ! श्रोतुमि च्छामः श्रेयस्कम हिजोत्तम!। यथाच-दुर्ममाचक्ष्व शू भाधुभविवेचनम्।।शा वामदेवादयः सर्व तमपृच्छन् मही जसम् । तानब्रवीन्मुनीन् सान् पीतामा श्रूयतामिति ॥३॥स्वभावाद् यत्र विचरेत् कृष्णसारः सदा मृगः। धर्म्य देशः स विज्ञेयो द्विजानां धर्मसाधनम्॥४॥उपनीनः सदा विषो गुरोस्तु हितमाचरेत् । खग्गन्धमेधुमांसानि ब्रह्म- चारी विवर्जयेत् ॥५॥ सन्ध्यां प्रातः सनक्षत्रामुपासीत् य थाविधि। सादियां पश्चिमांसन्ध्यामहस्तिमितभास्करे॥ ॥६॥तिष्ठन् पूर्वाजपं कुर्य्यादब्रह्मचारी समाहितः।आसी नः पश्चिमा सन्ध्यां जपं कुर्य्यादतन्द्रितः ॥णा अग्निकार्य ततः कुन्मेिधावी तदनन्तरम् । ततोऽधीयीत वेदन्तु वी क्षमाणो गुरोर्मुरगम् ॥षण मामयुजीतच्याहृनिस्त दनन्तरम् । गायत्रीञ्चानुपूर्वण ततोवेर्दै समारभेत् ॥९॥ ह स्तो सुसंयुत्तौ काय? जानुभ्यामुपरिस्थिती। गुरोरनुमतंकु यात् पठन्नान्यमनिवित्॥१०॥ सार्य मातस्तु भिक्षेतब्र ह्मचारी सदाव्रती। निवेद्य गुरवेऽश्नीयात्माङ्गुरखो वाग्य ·सम्बतस्मृतिः। ३९७ तःशुचिः॥११॥सायं पाताईजातीनामशनं श्रुतिचोदितम्। नान्तरा भोजनं कुर्यादग्निहोत्रसमो विधिः ॥१२|| आचम्यै तुभुक्षीत भुत्का चोपस्पृशेदिजः। अनाचान्तस्तु योऽश्मी यानमायश्चित्तीयते तुसः॥१३॥अनाचान्तः पिबंधस्तु यो ऽपिचा भक्षयेट्विजः । गायत्र्यसहस्त्रन्तु जपं कृत्वा पिशाध्य ति॥१४॥ अकृत्वा पादशौचन्तु निष्ठन मुक्तशिरवोऽपिचा।धि ना यज्ञोपवीतेन आचान्तोऽथ शुचिदिजः ॥१५॥ आचामेद ब्राह्मतीर्थेन सोपवीतीयुदङमुरवः। उपचीनी हिजोनित्यं मा सुरवो पाग्यनः शुचिः॥१६॥जले जलस्थ आचामेत् स्थलाचा न्तौचाहिः शुचिः । बहिरन्तस्थ आचान्न एवं शुद्दिमवामुयात ॥१७॥ आमाणवन्धनादस्ती पादावद्भिाशोधयेत् ॥५८ अ शब्दाभिरनुष्णातिः स्ववारसगन्धिभिः। द्तापिरफेनाभि स्त्रिश्चतु दिराचमेत् । परिमृज्य हिरास्यन्तु द्वादशाङ्गनानि चस्पृशेत् ॥ १९॥ स्मात्वा पीलानथा भुक्का स्पृश्याचैवं हिजो तमाः।। अनेन विधिना विपआचान्तः शुचितामिया ॥२० भूद्रः शुमति हस्तेन वैश्यो दन्तेषु चारिणिः कण्ठागत क्ष त्रियस्तु आचान्तः शुचिता मियान्॥२१॥ आसनारूढपाद- श्व कृतावसयिकत्तथा। आरुढपादको वापि न शुध्यति कदाचन ॥२२॥ उपासीत नचेत् सन्ध्यामग्निकार्यवाह नम् । गायन्यष्टसहस्त्रन्तु जपेत् स्नात्वा समाहितः ।।२३।। सू तकान्न नपाइं मासिकान्नं तथैव च। ब्रह्मचारी तु योऽभी याचिरायणेच शुद्मति॥२४॥ ब्रह्मचारी तु यो गच्छेत् स्वियं कामपपीडितः । माजापत्यं चरेत् रुच्छ्मथचैकंसुमन्तितः ॥ ॥२५॥ ब्रह्मचारी तुयां भीयान्मधुमासं कथञ्चन।माजाप स्पन्नु कृत्वासो मौजाहोमेन शुध्यति ॥२६॥ निर्वपेच्च पुरो ।

·३०९ सम्वतस्मृतिः। डाशंब्रह्मचारीच पर्वणि । मन्ले शाकलहोमान्तैरग्नाचाज्य- स्व होमयेन्॥२७॥ ब्रह्मचारी तु यः स्कन्देन कामंतः शुक्र- मात्मनः। अवकीर्णावतं कुर्यात स्मात्वा शुझेदकामतः।।२८॥ भिक्षाटनमतः तत्वा स्वस्था ह्येकात्मनः श्रुतिः। अस्मात्याचे व यो भुङ्क्ते गायत्र्यष्शतंजपेत् ॥ २९॥ भूद्रहस्तेन योऽभी यात् पानीयं चा पिचेत् कचित् । अहोराघोषितो भूत्वा पञ्च- गयेन थुध्यति ॥३०॥ शुष्पपर्युषितोच्छिष्ट भुस्कान केशदू षितम्। अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥३१॥ शू द्राणां शाजने शुल्का भुरकावा भिन्नताजने। अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥३२॥ दिवा स्वपिति यः स्वस्थो व ह्मचारी कथञ्चून। स्माला सूर्य समत्यर्च गायन्यष्टशते जपेत् ।।३३।। एषधर्मः समारव्यातः प्रथमाश्रमवासिनाम् । एवं संच र्तमानस्तु पामोति परमां गतिम्॥३४॥अथ हिजोऽश्यनुज्ञा तः सवर्णी स्त्रियमुहहेन् । कुल मेहनि सम्भूतां लक्षणैश्च सम चित्ताम्। ब्राह्मणैव विचाहेन शीलरूपगुणान्विताम् ॥३५॥प ञ्चयज्ञविधानच कुर्यादहरहहिजः । न हापयेत् करिदिनः श्रेयस्कामः कदाचन ॥३६॥ हानि तस्य तु कुति सदा मर- णजन्मनोः॥३७॥ विनोदशाहमासीत दानाध्ययनवर्जितः। क्षभियो हादशाहेन वैश्यः पञ्चदशैवतु। शुद्रः सुध्यति मा. सेन सम्वर्त्तवचनं यथा॥३८॥ तस्य तुजलै देयं स्नात्वा । गोत्रजैर्वहिः। प्रथमेऽलि तृतीयेच सप्तमे नवमे तथा॥३६॥ चतुर्थे सञ्चयू कुर्यात् सर्वैस्तु गोत्रःसह। ततः सञ्च्यना दूईमङ्गन्स्पर्टी विधीयते॥ध्या चतुर्थेऽहनि विमस्य षष्ठे वै क्षत्रियस्य च । अष्टमे दशमे चैव स्पर्श स्याद्देश्यशूद्रयोः ॥जातस्यापि विधिए एप एव मनीपिभिः। दशरात्रण ·सम्बर्तस्मृतिः। ३८९ -शुध्यन्ति वैश्वदेव विवर्जिताः॥४२॥ पुत्र जाने पितुःस्मानं स चैलन्तु विधीयते। माता शुध्येद्दशाहेन स्नातस्यस्पर्शनं पि तुः॥४३॥ होमस्तवतु कर्तव्यः श्रुष्कान्नेन फलेनच। पञ्च. यज्ञपिधानन्तु ने कार्य मृत्युजन्मनोः॥४४॥दशाहात्तु परं सम्यग् विमोऽधीयीन धम्मपित् । दानञ्च विधिना देयम- -शुशान्तकरं शुभम् ॥४५॥ यद्यदिष्टतमं लोके यचापि दयितं गृहे। तत्तद्गुणवते ज्ञेयं तदेवाक्षयमिच्छता ॥४६॥ नानाधि धानि द्रव्याणि धान्यानि सुबहूनि च । समुद्रगजानि रमानि निरोविगतकल्मषः। दत्त्वा विमीय महने प्राप्नोति महतीं त्रि यम्॥४७॥ गन्धमाभरणं माल्यं यःमयच्छति धर्मवित । स सुगन्धः सदाहटो यत्र तत्रोपजायते॥४॥श्रोत्रियाय कु लीनाय लार्थनेच विशेषतः। यद्दानं दीयते भत्या नद्भत्तु महत् फलम्॥४९॥ आइय शीलसम्पन्नं श्रुनेनाभिजनेन चाशुचिभि महापाजी हव्यकव्येषु पूजयेत् ॥५०॥नाना विधानिद्रव्याणि रसवन्तीप्सिनानि च। श्रेयस्कामेन देयानि स्वर्गमक्षयमिच्छता ।।५१।। वस्त्रदाता सुवेशः स्याद्रौप्यदो रूपमेव हि। हिरण्यदो महच्चायुलोत्तेजश्न मानवः॥५२॥ भूताभयमुदानेन सर्वकामानवाप्नुयात् । दीर्घमायुश्च ला ते सुरबीचैवतथा भवेत्॥५॥धान्यौदकपदायाँच सर्पि दः सुरवमश्नुते। अलत्य बलकारं दत्त्वा पामोति न ..फलम्॥५४॥ फलमूलानि विप्राय शाकानि विविधानि च। सुरभीणि च पुष्पाणि दत्त्वा प्राज्ञा जायते॥५५॥ ताम्बूलं चैव यो दद्याद्ब्राह्मणेभ्योविचक्षणः। मेधाची सुभगःप्रोज्ञो दर्शनीयमजायते ॥५६॥ पादुकोपानही अत्रंशयूनान्यास नानि च। विविधानिय यानाने दत्त्या दिव्यगतिर्मवेत्॥५० ·सम्बतस्मृतिः। याच शिशिरेत्त्वग्नि बहुकाष्ठं प्रयत्ननः । कायाग्निदीप्तिमा ज्ञत्वं रूपसौभाग्यमाप्नुयात् ॥५८॥ औषधंस्मेहमादारंरो गिणां रोगशान्तये। दवा स्याद्रोगरहितः सुरवी दीर्घायुरे बर।।५९।। इन्धनानि च यो दद्याहिमेभ्यः शिशिरागमे।नि त्यंजयति संग्रामे श्रिया युक्तस्तु दीप्यने ।। ६॥ अल-कृत्य तु यः कन्यांवराय सदृशाय । ब्राह्मीयण विवाहेन देद्यात्ता न्तुरूपूजिताम् ॥६१॥ सकन्यायाः पदानेन श्रेयो विन्दति पु कलम् । साधुवादं लोन् सद्भिः कीर्ति पानोतिपुष्कलाम्॥ ॥२॥ज्योनिष्टोमादिसत्राणां शतं शतगुणीकृतम्। मानोति पुरुषोदत्त्वा होममन्तैस्तु संस्कृताम्॥६३॥ अल-केत्य पिता कन्यां भूषणाच्छादनासनैः । दत्त्वा स्वर्गमवाभौति पूजित- स्तु सरादिषु॥६॥ रोमदर्शनसमाप्ते सोमो भुङ्क्तेऽथक न्यकाम। रजोदृष्ट्वा तु गन्धर्वः कुचौ रवा तुपाचेकः॥६५ अष्टवर्षा भवेद्रौरी नववर्षा तु रोहिणी। दशवर्षा भवेत् क न्या अतऊर्ध्वं रजस्वला॥६६॥माताचैव पित्ता.चैच ज्येष्ठो. माता नथैव च । त्रयस्ले नरकं यान्ति हवा कन्या रजस्वला म्॥६॥ तस्मादिचाहयेत् कन्यां यावन्न मती भवेन् । विचाहोऽष्टमवर्षायाः कन्यायास्तु प्रशस्यते॥६८॥ नैलमा स्तरणं पाज्ञः पादाभ्यङ्गं ददानि यः । पहष्टमानसो लोके सुरचीचैव सदा भवेत् ॥६॥अनड़ाहीच यो दद्यात् की लसीरेण संयुतौ। अलङ्कृत्य यथाशनयाधुही शुभ लक्षणोसर्चपापविन्दात्मा सर्वकामसमन्वितः । वर्षाणि वसनि स्वर्गे रोमसंरच्याप्रमाणतःजाधेनुञ्चयो हिजे यादलह-कृत्य पयस्विनीम् । कांस्यपस्यादिभिर्युक्तां स्वर्गलोके महीयते ॥७२|| भूमि शस्यवनी श्रेष्ठां ब्राह्मणे वेद .

·सम्पर्तस्मृतिः। पारंगे। गां दत्त्वाईपसूनाञ्च स्वर्गलोके महीयते ॥७३॥ अ ग्नेरपत्यं प्रथमं सुवर्ण भूर्वैष्णवी सूर्य्यसुनाश्च गावः । ली कास्त्रयस्तेन भवन्ति दत्तो यः काञ्चनंगाञ्च महीञ्च दद्या त्॥७॥ यावन्ति शस्य मूल्यानि आरोप्याणिच सर्वशः।न रस्तावन्ति वर्षाणि स्वर्गलोकै महीयते॥७५॥ सपामेव दा- नानामेकजन्मानुगं फलम् । हाटकक्षितिगोरीणां सप्तजन्मा : 'नुगं फलम् ७६॥ यो ददाति स्वर्णरोप्पैर्हमशृड्रीमरोगिणी में। सवत्सा पाससा पीतां सुशीलानां पयस्विनीम्॥७॥न स्या,यावन्ति रीमाणि सवत्सायां दिवं गतः। तावदूषसहस्त्रा मिसनरो ब्रह्मणोऽन्तिके॥५०॥ यो ददानि वलीवईमुक्तेन विधिना शुभम् । अच्यॉ गोषदानेन फलाद्दशगुणंफलम ॥५९॥ जलदस्तृप्तिमतुलां वितृष्य सर्वचस्तुषु। अन्नदः से रखमामोति सुतृप्तः सर्वचस्तुषु ।।०॥ सर्वेषामेव दानानाम न्नदानं परंस्मृतम् । सर्वेषामेव जन्तूनां यतस्तज्जीवितं फ लम्।।८१॥ यस्मादन्नात् प्रजाः सः कल्पे कल्पे ऽसृजत् प्रमः। तस्मादन्नात् परं दानं न भूतो न भविष्यति।।२।। : अन्नदानात् परंदानी विद्यते न हि फिञ्चन। अन्नाद्भूतानि- जायन्ते जीवन्ति च न संशयः॥३॥ मृत्तिका गोशकद्दशा- नुपचीतं यथोत्तरम् । दत्त्वा गुणाय्यविषाय कुले महतिजा यते॥४॥ सुखवासञ्च यो दद्यादन्तधावनमेव च। शुचि गन्धसंमायुक्तो वाक्पटुः स सदा भवेत्॥५॥ पादशात्र- तुयो दद्यात्तथाच गुदालड्यो । यः प्रयच्छनि पिमाय श बुद्धिः सदाभवेत्॥८६॥ औषधं पथ्यमाहारं स्नेहाभ्यप तिभयम्। य: प्रयच्छति रोगियः सर्वव्याधिविवर्जित गुडमिक्षुरसञ्चैव लवणं व्यञ्जनानि च। सुरमीणि पाना ·३९२ सम्व-स्मृतिः। नि दत्त्वात्यन्तसुखी भवेत॥८६॥ दानश्च विविधैः सम्यक् पुण्यमेतदुदाहृतम्। विद्यादानेन पुण्येन ब्रह्मलोके महीय नै।।८९॥ अन्योन्यान्नपदा विप्रा अन्योन्यप्रतिपूजकाः । अ न्योन्यं प्रतिगृहन्ति नारयन्तितरन्ति च ॥९॥दानान्येतानि देयानि धन्यानिच विशेषतः। दीनान्धकृपणादिश्यः श्रेय- स्कामेन धीमता॥९१॥ ब्रह्मचारीयतिष्यश्च वपनं यस्त कारयेत् । नवकर्मादिकञ्चैव चक्षुष्मान् जायते नरः॥१२॥ देवागारे विजानीनां दीपं दद्याच्चतुष्पथे। मेधाविज्ञानसम्प न्नश्चक्षुष्मान्जायते नरः।।९शा नित्ये नैमित्तिके काम्ये ति लान् दत्त्वा तु शक्तितः। प्रजावान् पशुमांश्चैव धनवान जाय ने नरः॥१४॥ यो ददात्यर्थितो विप्रे यत्तत् संपतिपादिते । तृणकाष्ठादिकञ्चैवगोपदानसमं भवेत् ॥५॥ कृत्वा गार्या णि कम्माणि स्वभाउपोषणेनरः । ऋतुकालाभिगामीस्या न्माप्नोति परमांगतिम् ।।९६|| उषित्वैवं गृहे विमोहिनीयादा श्रेमात् परम् । वलीपलितसंयुक्तस्तृतीयन्तु समाश्रयेत्॥९७ गच्छेदेवं वन माज्ञः स्वक्षा- सहचारिणीम्। गृहीत्वा चा ग्निहोत्रञ्च होमं तत्र नहापयेत्॥९॥ कुच्चैि पुरोडाश वन्यैर्मध्यैर्यथाविधि । शिक्षाञ्चे शिक्ष. दद्याच्छाकमूलफ लानि च।।१९।। कुर्यादध्ययनं नित्यमग्निहोत्रपरायणः । इष्टिं पार्थायणीयाच्च प्रकुर्यात् प्रतिपस॥१००/! उपि बैत्र बने सम्यग्निधिज्ञः सर्ववस्तुषु। चतुर्थमाश्रमं गच्छे दुतहोमोजितेन्द्रियः॥१०॥अग्निमात्मनि संस्थाप्य हिज मंत्राजितो क्षयेत् । वेदापयासरतो नित्यमात्मविद्यापरायणः 11१०२॥ अष्टौ शिक्षाः समादायस मुनिःसप्तपञ्चचा। अ हिमक्षाल्य तत्सर्वं जीतच समाहितः॥१०॥ अरण्ये ·सम्वर्त्तस्मृतिः। निर्जने विषः पुनरासीत भुक्तवान् । एकाकी चिन्तयेन्नित्यं म नोवाकायसंयनः ॥१०४॥ मृत्युञ्च नाभिनन्देतजीवितंवा क- थञ्चन। कालमेव प्रतीक्षेत याचदायुः समाप्यते॥१०५॥ संसे व्यचाश्रमान्सनिजितक्रोधोजितेन्द्रियः। ब्रह्मलोकमवाप्नोनि वेदशास्वार्थविदाहिजः॥१६॥ आश्रमेषु च सर्वेषु युक्तः प्रा सङ्गि-कोषिधिः । अथाधिवक्ष्ये पापानां प्रायश्चित्त यथाविधि ॥१०॥ ब्रह्मघ्नसरापश्च स्तेयीच गुरुतल्पगः। महापात किनस्वेते तत्संयोगीच पञ्चमः॥१८॥ब्राह्मनस्तु वनंग च्छेन् कल्कवासाजी ध्वजी। बन्यान्येव फलान्यभन्- सर्च कामविवर्जितः॥१०॥ शिक्षार्थीचचरेडामंचन्यैर्यदि नजी चति। चातुर्वर्ण्य चरेद्भक्ष पदांगी संयतः पुमान् ।।११०॥ ौ सञ्चैव समादाय वनं गच्छेत्ततः पुनः। वनवासी सपापश्च सदाकालमतन्द्रितः॥१११॥ रब्यापयन्नव तसापंब्रह्मनःपा परुन्नरः। अनेन तु विधानेनहादशाब्दब्रतञ्चरेत् ॥ ११२ ।। संनियम्येन्द्रियग्राम सर्वभूतहिते रतः। ब्रह्महत्यापनोदा- य ततोमुच्येत किल्विषात् ।।११३|| अतः परं सुरापस्य प्रव- क्ष्यामि विनिष्कृतिम् । श्रोतुमिच्छत भीविषा वेदशास्त्रानु रूपिकाम।।११४॥ गोडी पैष्टी तथा माध्वी विज्ञेया त्रिविधा सुरा। यथैवेका तथा सा नपातच्या दिजैः सदा ॥११५ ।। सरापस्तु सरांनप्तां पिवेत्तत्पापमोक्षः । गोमूत्रमग्निवर्ण खगोमयेंचा नथाविधम्॥११६॥ तञ्चैव सतप्तञ्च क्षार चापि तथाविधम् । वत्सरं वा कणानभन् सर्वकामाधिचार्जि तः॥१५॥ चान्द्रायणानियात्रीणि सरापीव्रतमाचरेन्। ज्यने तेन पापेन प्रायश्चित्तं कृते सनि ।।११८॥ एवं शुद्धिःसु रापस्य भवेदिति न संशयः। मद्यप्नाण्डोदकं पीत्वा पुनःस ·सम्पर्तस्मृतिः। स्कारमर्हति ॥११॥ स्तेयंरुवासुवर्णस्य राज्ञेशंसेनमानचः। ततो मुषलमादाय स्तेनं हन्यात्तनोनृपः॥१२०॥ यदिजीवति सस्तेनस्ततस्तेयात् प्रमुच्यते। अरण्ये चीरवासा वाचरेद्रह्म हणोत्तम्॥२१॥ समालिङ्गेत स्त्रियं वापि दीप्तांकृत्वायसा. कृताम्। एवं शुद्धिः कृतास्तेये सम्बर्तवचनं यथा॥२२॥ रुतल्पे शयानस्तु तल्पे स्वप्यादयोमये । चान्द्रायणानि वा यञ्चित्वारि त्रीणि या द्विजः। ततोचिमुच्यते पापात्प्रायत्रि ते रुने सति ॥२३।। एभिः सम्पर्कमायाति यःकश्चित् पाप मोहितः। षण्मासादधिकं वापि पूर्वोक्तवतमाचरेत् ॥ २४ ॥ महापातकिसंयोगे ब्रह्महत्यादिभिर्नरः। तत्पापस्य विभुः मर्थनस्य तस्य व्रतञ्चरेत् ॥१२५॥ क्षत्रियस्य वधं कृत्वा त्रिभिः कृच्छ्रे पिभुध्यति। कुच्चैिवानुरूपेण त्रीणि कृच्छ्रा णि संयतः॥२६॥ वैश्यहत्यान्तु संप्राप्तः कथाचित् काममा हितः। कृच्छातिकृच्छं कुर्वीत स नरो वैश्यघातकः ॥२७॥कु व्च्छूद्रवध प्राप्तस्तप्तकृच्छ्रे यथाविधि।।२८||गोध्नस्यात. प्रवक्ष्यामि निष्कृति तत्त्वतः पुमान् । गोप्नः कुर्चीत संस्थान गोष्टे गोरुपसंस्थिते ।।२९॥ नव क्षितिशायी स्यान्मासाई संयतेन्द्रियः। सक्तयावरुपिण्याकपयोदधिसकन्नरः॥१३० एतानि क्रमतोऽश्नीयाद्दिजस्तु पापमोक्षकः । शुझते सा ईमासेन नरवलोमविवर्जितः॥३१॥ नानाविपदणंचास्य गवामनुगमस्तथा। एतत् समाहितः कुर्य्यान्नरोविगतमस स॥३२॥ सावित्रीचजपेन्नित्यं पवित्राणि च शक्तितः। तन वीर्णव्रतः कुर्यादिपाणां भोजनं परम् ॥३३॥ भुक्तवत्सुच विशेषु गाञ्चदद्यान् सदाक्षिणाम् ॥३४॥च्यापादितघु बहुषु चन्धने रोधने पियो। द्विगुणं गोवतं तस्य प्रायश्चित्तं पिघुन्छ ..

·सम्पर्तस्मृतिः। ३९५ ये॥१३५।। एका चेद्दहुभिः कैश्चिदैवाझापादिता कचित् ।पा पादन्तु इत्यायाश्चरेयुस्ते पृथक पृथक्॥३६॥ यन्लणे गो चिकित्सार्थ मूढगर्भविमोचने। याति तब विपत्तिः स्यान्नस पापेन लिप्यते ॥३७॥ निशाबन्धनिरूप्येषु सर्पच्याघ्रहनेषु च। अग्निविघ्ननिपातेन प्रायश्चित्तं न विद्यते ॥३८॥पाय श्चित्तस्य पादन्तु रोधेषुवनमाचरेत् । हो पादौ बन्धने चैव पा दोन कुट्टने तथा॥३९॥ पाषाणैलगुडैदण्डैस्तथा शस्त्रादि- भिर्नर निपातनेचरेत्सर्व प्रायश्चित्तं विमुद्दये॥१४॥ ग जञ्च तुरगं हत्वा महिपौष्ट्रकपिन्तथा। एषु कुचीत सर्वेषुस सरात्रमभोजनम्॥४१॥ व्याघ्र भ्यानंतथा सिंहमुक्षं सूक रमेव च । एतान् हत्या हिजः कृच्छु ब्राह्मणानाञ्च भोजनम्॥ ॥४२॥ सपसिामेवजानीनां मृगाणां वनचारिणाम्। विरागोपी- षितसिष्टेज्जपन् बै जातवेदसम्॥४३॥ हंसं काकं बलाकञ्च पारावतमथापिया। सारसञ्चायभासञ्चहत्वानिदिवसं क्षि पेत्॥१४॥ चक्रवाकं तथाकौञ्च सारिका कतित्तिरिम् । श्ये नगृभाचुलूकञ्च कपोतकमथापिचा।।१४५॥ रिडिजा लपादञ्च कोकिलं कुकुटं तथा। एवं पक्षिषु सर्वेषु दिनमेक मभोजनम् ॥४६॥ मण्डूकल्चैव हत्वा च सर्पमारिमूषिक म् । घिराबोपोषितस्तिष्ठन फाब्राह्मणभोजनम्॥४॥ नस्थीन ब्राह्मणो हत्या प्राणायामेन शध्यति । अस्थिमतीच धे विमः किञ्चिदद्याविचक्षणः॥४॥चाण्डालीयो हिजोग- च्छेत् कथञ्चित् काममोहितः। वितिः रुच्छपियुध्येत भाजा पत्यानपूर्वकैः॥१॥ पुकसीगमनं कृत्वा कोमतोऽकामतो पिया के चान्द्रायणं तस्य पावनं परमं स्मृतम् ॥१५॥ नीं शैलूपिकीञ्चैव रजकी वेणुजीविनीम् । गत्वा चान्द्रायणं ।

·सम्पर्तस्मृतिः। फुत्तिथा चौपजीविनीम्॥२१॥ क्षत्रियामथ, वैश्यां या गच्छेद्यः काममोहितः। तस्य सान्तपनं कच्छं भवेतृपापा- पूनोदकम्॥५३॥ भूद्री तु ब्राह्मणोगत्वा मासं मामाईमेच या। गोमूत्रयाचकाहारी मासान विशुद्मनि ॥५३॥ विप्रस्तुत्रा ह्मणीं गत्वा पाजापत्यं समाचरेत् । क्षत्रियां क्षत्रियोगत्वात देवव्रतमाचरेत् ॥५४॥ नरोगोगमनरुत्वा कुन्चिान्द्रायणं व्रतम् ॥१५५।। गुरोर्दुहितरं गत्वा स्वसारं पितुरेव च। तस्या दुहितरवेच चरेच्चान्द्रायणं व्रतम् ॥५६॥ मातुलानीं सना- भिश्च मातुलस्यात्मजां स्नुषाम् । एता गत्वा स्त्रियो मोहान् प गण विशुध्यति ॥५५॥ पितृव्यदारगमने मातृभा-गमे नथा। गुरुनल्पननं कुर्यात्तस्यान्या निष्कृतिर्नच॥५॥पितृ दाराः समारुह्य मातृवर्ज नराधमः । भगिनी मातुलसुतां स्त्र सारं चान्यमातृजाम् । एतास्तिस्त्रः स्त्रियो गत्वा तप्तकच्छं स. माचरेत् ॥५६॥ मातरं याऽधिगच्छंच मुतांचा पुरुषाधमः। गिनीच निजांगत्वा निष्कृतिना विधीयते॥१६॥ कुमारीगं मने चैव व्रतमेतत् समादिशेन् । पशुवेश्याभिगमने पाजाप त्यविधीयते॥६॥ सरिवभार्या कुमारीच श्वधूया श्या लिकांनथा। नियमस्थांघनस्थाञ्च योऽभिगच्छेत स्त्रियं द्धि जः। सकुर्यात् पाकृतं कृच्छं धेनुं दद्यात् पयस्विनीम् ॥६२|| रजस्वलाञ्च योगच्छेदार्भिणी पतितान्तथा। तस्य पापविभु ध्यर्थमतिकच्छंविधीयते॥६३|| वेश्याञ्च ब्राह्मणोगत्वात 'मेकं समाचरेत् । एवं शुद्धिः समारव्याना मम्वतस्य पतो यथा ॥६॥ ब्राह्मणोब्राह्मणां गत्वा कृच्छ्रेणैकेण युध्यनि- १६५।। कथंचितामणीं गत्वा क्षत्रियोवेश्यएव चागोसूम- यावकाहारी मासेनेन शुध्यति वा ब्राह्मणीभद्रसम्म ·सम्पर्तस्मृतिः। के कथञ्चितासमुपागने। कच्छचान्द्रायणं कुर्यात् पाचनं परमं स्मृतम्।।६७॥ चाण्डालं पुकसञ्चैव श्वपार्क पतितं तथा। एना न श्रेष्ठन्धियो गत्वाकुर्युश्चान्द्रायणवयम्॥६॥ अतःपरञ्च दुष्टानां निष्कृनि धोनुमर्हथ। सन्न्यस्यदुर्मतिः कश्चिदपत्यार्थ स्त्रियं व्रजत। सकुर्यात् कृच्छुमधान्न पण्मासन्तदनन्तरम् ॥६६॥ पिपाग्निश्यामशवलास्तेषामेवं विनिर्दिशेत् । स्त्रीणाच तथाचरणे गाभिगमनेषुच। पननेषु तथैत्तेपु गायश्चित्तविधिः स्मृतः।।१७० ॥ नृणां विपतिपत्तीच पावनः प्रेतराडिह ॥११॥गो मिर्पिमहते चैव तथा चैवात्मघातिनि। नाश्रुमपानन कार्य स द्वि श्रेयोऽनुकाइक्षिभिः ॥७२॥ एषामन्यनमं मे यो बहेनदहे- त। नवोदककियां कृत्वा चरेच्चान्द्रायणबतम्॥७३॥ तच्छवं केवलं स्पृष्या वस्त्र या केवलं यदि । पूर्वः कृच्छ्रापहारी स्यादेका हक्षपणं तथा।।७१ महापानकिनाव तथा चैवात्मघातिनाम् उदकं पिण्डदानञ्च बाईचैव नु यत् कृतम्। नोपतिष्ठति नन्स वं राक्षर्विपलुप्यते॥१७५॥ चाण्डालेस्तु हना येच जलदंष्ट्रिस रीस्पैः। श्राइमेषां नकर्त्तव्यं ब्रह्मदण्डहनाभये॥५६॥ कृत्बो मूत्रं पुरीषं या भुक्तोच्छिष्टस्तथा दिजः। श्यादि स्पृशोजपेद्देच्याः सहलं स्नानपूर्वकम् ।।७७॥ चाण्डाले पनि स्पृष्या शयमन्त्यज मेवच। उदक्यां सूतिको नारी-सपासाः स्नानमाचरेत् ॥८॥ • अस्पृश्यं संस्पृशेयस्तु स्नानंतन विधीयते । अर्द्धमाचमनं मोक्तं द्रव्याणां मोक्षण तथा॥७९॥ चाण्डालाधैस्तु संस्पृष्ट उच्छिष्य दिजोत्तमः। गोमूत्रयापकाहारः षड्ाणपिशुध्यनि||१८|| नापुष्पचनी स्पृष्टा पुष्पत्त्यान्यया तेथा। शेपान्यहान्युपगमेन स्नाना शुध्येइताशनात्॥१॥ चाण्डालभाण्डसंस्पृष्ट पाला- कूपगन्जलम् गोमूत्रयापकाहारस्चिरात्रेण विशुध्यति ।

·३९८ सम्व-स्मृतिः। अन्त्यजै स्वीकृते तीर्येतडागेषु नदीषु च। शुध्यते पचगव्येन पीत्वा तोयमकामतः॥८॥ सरापटमपातीयं पीत्वाकापाजलं तथा। अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्यं पिवेदिजः॥४॥कूपे चिमूत्रसंस्पृष्ट पाश्य चापो द्विजातयः। त्रिरात्रेणैव शुध्यन्ति कुम्ने सान्तपनं स्मृतम्॥१८५॥ यापीकूपतडागानां दूषितानी विशोधनम्। अपों घटेशनोहार पचगच्यञ्च निक्षिपैत्॥६ आपिफैकशफोष्ट्रीणां क्षीरं माश्य हिजोत्तमः । तस्य शहिदि धानाय विरानं याचकं पिबेत्॥७॥ स्वीक्षीरमाजिकं पीत्वास धिन्याश्ौच गोः पयः। तस्य शहिस्विरात्रेण विभक्ष्याणा अभक्षणे॥४॥विषमूत्रभक्षण चैव प्राजापत्यंसेमाचरेत् । श्वकाकोच्छिष्टगोसिएशक्षणेतु यह हिजः॥८९॥ विडालमू. षकोछिपे पञ्चगव्यं पिचेदिजः। भूद्रोधिएं तथा भुका त्रि राणैच शुध्यति ॥१९॥ पलाण्डुलशुनंजग्ध्या तथैव यामफु कुटम्। उबाऊं विड्चराहच्च चरचान्द्रायणं हिजः ॥९॥मान चः श्वखरोष्ट्रापां कपेमिायुकन्योः। प्राश्यमूत्र पुरीपंवा चरे चान्द्रायणबेनम्॥२॥ अन्न पर्युषिनं भुत्काकेशकीटैरुपद्र नम्। पनिनैः मेक्षितं वापि पञ्चगव्यं पिडिजः ॥९३॥ अन्त्य जाभाजने सुत्का खुदक्याभाजनेऽपि वा। गौमूत्रयायकाहारी मासान विभुध्यति॥१४॥ गोमांसं मानुपञ्चै सुनोहस्तान ममाहितम् । अभक्ष्यमेतत् सर्वन्तु भुत्वाचान्द्रायणं चरेत् ॥१९५।। चाण्डालस्य करे विमा श्वपाके पुकसैऽपिचा। गोमूत्र यापकाहारीमासान विशुध्यति ॥६६॥ पतितेन सुसम्पक मासं मासाईमेघवा। गोमूत्रयापकाहारोमासार्धन विध्यान ॥९॥ यम याच सङ्कीर्णमात्मानं मन्यते हिजः। तत्र का यसिहोमो गाय यावर्तनं तया ॥८॥ एष एवमयाप्रोक्त ·३९९ सम्वतस्मृतिः। प्रायश्चित्तविधिः पुनः । अनादिष्टेषु पापेषु प्रायश्चित्तं तथो ध्यते॥१९॥ दानै मैर्जपैनित्यं प्राणायामैईिजोत्तमः । पान केश्यः प्रमुच्येन वेदाभ्यासान्न संशयः॥२०० सवर्णदानं गो दानं भूमिदानं. तथैव च। नाशयन्त्याशु पापानि बन्यजन्म रुतान्यपि ॥२०१॥ सिलधेनुच्च यो दद्यात् संयनाय हिज- न्मने ब्रह्महत्यादिभिः पापमुच्यते नात्र संशयः॥२॥ माघ मासे तुसंपाते पौर्णमास्यामुपोषितः। ब्राह्मणेत्यस्तिलान् दत्त्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥३॥उपचासी नरी भूखापौर्णमा स्याञ्च कार्सिके। हिरण्यं वस्त्रमन्नं वा दत्त्वा मुच्यते दुष्कृतैः।। अमावास्या दादशीच संक्रातिश्च विशेषतः । एता:मश- स्तास्तिथयो भानुवारस्तथैव च ॥ २०५।। अत्र स्नानं जपी होमो ब्राह्मणानाञ्च भोजनम् । उपवासस्तथा दानमेकैकं पाचयेन्न रम्॥६॥ स्नानः शुचिनिवासाः शुद्धामा विजितेन्द्रियः। सात्विक भावमाश्रित्य दानं दद्यादिचक्षणः॥७॥ सप्तच्याहू तिमिोमो हिजः कार्यो हितात्माभिः। उपपातकासिध्यर्थं सहस्त्रपरिसंख्यया ।।८॥ महापातकसंयुक्तो लक्षहोमं सदा हिजः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो गायत्र्यावंजापनात् ॥॥ भ्यसेच महापुण्यां गायत्रीं वेदमातरम् । गत्वारण्ये नदीतीरे सर्वपापपिसहये ।।२१०॥ स्नात्वा च विधिवत्तत्र प्राणानायम्य बाग्यतः। प्राणायामैस्थिभिः पूती गायत्रीन्तु जपेद्दिजः॥१॥ अक्किन्नपासा: स्थलगः थुचौ देशे समाहितः। पचित्रपाणि राचान्ती गायत्र्याजपमारमेत् ॥१२॥ ऐहिकामुष्मिक लोके. पापंसद विशेषतः। पञ्चरात्रेण गायत्री जपमानो व्यपोहनि ॥१३॥ गायत्र्यास्तु परं नास्ति शोधनं पापकर्मणाम् ।।१४ाम हाच्याहृतिसंयुक्तां प्राणायामेन संयुताम् । गायत्री प्रजपन् ·सम्पर्तस्मृतिः। विष: सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥२१५|| ब्रह्मचारी मिनाहारः सर्व भूतहिने रतः। गायच्या लक्षजप्यन सर्वपापेःप्रमुच्यते॥१६ अयाज्ययाजनं कृत्वा भुत्का चान्नं विगर्हितम्।गायत्र्यपस हमन्तुजप्यं कृत्वा विमुच्यते॥१४॥ अहन्यहनि योऽधीते गायत्री वै हिजोत्तमः। मासेन मुच्यते पापादुरग: कंञ्चुकाद् यथा।॥१८॥ गायत्री यः सदा विप्रोजपने नियतः शुचिः। स यानि परमं स्थानं वायुभूनः रखमूर्तिमान् ॥ १९॥ प्रणवेन तु संयुक्ता व्याहतीःसप्तनित्यशः। गायत्रीं शिरसासाई मन सा त्रिः पठेहिजः ।।२२०॥ निगृह्यचात्मनः पाणान् प्राणाया मो विधीयते। प्राणायामत्रयं कुर्यान्नित्यमेव समाहितः॥२१ मानसं वाचिकं पापं कायेनैव तुयन् कृतम्। तत सर्घनश्यते तूर्णं प्राणायामत्रये कते॥२२॥ ऋग्वेदमन्यसेद्यस्तु यजुःशा रखामथापि वा। सामानि सरहस्यानि सर्चपापैः समुच्यते॥ ॥२३॥ पापमानीं तथा कौत्सं पौरुषं सूतमेव च। जत्त्वा पापैः प्रमुच्येत् पित्र्यच मधुच्छन्दसाम् ॥२४॥ मण्डलं ब्राह्मणं रुद्रसूक्तोकाश्च वृहत्कथाः । वामदेव्यं बहत्सामजप्त्वा पा- पैरमामुच्यने ।।२२५॥ चान्द्रायणन्तु सर्वेषां पापानां पाचनंप रम्। रुत्वा हिमपामोनि परमं स्थानमेव च ॥२२॥ धर्म शास्वमिदं पुण्यं सम्वर्तेन तुभाषितम्। अधीत्य ब्राह्मणो गच्छेद्ब्रह्मणः सम शाश्वतम् ॥२२७॥ तैनो धर्मशास्त्रं समाप्तम् ।। समाप्तासम्वन्स्मृतिः। ॥ इति श्रीसम्य ·अथ कात्यायनस्मृतिः। श्रीसामवेदाय नमः। अथातो गोभिलोकानामन्येषां चैव कर्मणाम् । अस्पष्टा- नां विधिसम्यग्दर्शयिष्ये पदीपवत् ॥१॥ विदुई रनं कार्य तन्तुबयमधोरतम् । विवृत्तञ्चोपवीतं स्यात्तस्यैको ग्रन्थिरि प्यूत॥२॥पृष्ठवंशेचनाभ्यां च धतं यहिन्दने कदिम् । तदा य॑मुपवीतं स्यान्नातोलम्चं नसोच्छितम्॥३॥ सदोपवीति- ना भाच्यं सदा बद्दशिरपेन च। विशिर्को व्युपचीनश्च यत् करोतिन तत् कृतम्॥४॥निःमाश्यापो दिरुन्मृज्य मुख मेतान्युपस्पृशेत् । आस्यनामाक्षिकर्णाश्च नाभिवक्षःशिरों ऽसकान् ॥५॥ संहताशिरुयङ्गुलिभिरास्यमेवमुपस्पृशेत्। अगुष्ठेन पदेशिन्याघ्राणं चैवमुपस्पृशेत् । अङ्गुष्ठानामि फाण्याञ्च चक्षुः श्रोचं पुनःपुनः॥६॥ कनिष्ठाङ्गुष्ठयोना- सिंहृदयंतु तलन वै। सामिस्तु शिरः पञ्चाहाह चागेण संस्पृशेत्॥७॥ यवोपदिश्यते कर्म कर्तुरङ्गं नतूच्यते । दक्षि णस्तत्र विज्ञेयः कर्मणां पारगः करः॥॥यत्र दिनियमो नुस्याज्जपहोमादिकम्मसु। तिखस्तव दिशःप्रोक्ता ऐन्द्री सौम्यापराजिताः॥७॥ तिष्ठन्नासीनः प्रहोगा नियमों यत्र नेशः। तदासीनेन कर्त्तव्यं न पहेण न तिष्ठना ।।१७॥ गौरी पद्माशची मेधा सावित्री विजयाजया। देवसेना स्वधावा हामातरोलोकमातरः॥११॥धतिः पुष्टिस्तथा तुष्धिरात्मदेव नया सह। गणेशेनाधिका ह्येनारदौ पूज्याश्चतुर्दश ॥१२॥ कम्मादिषु तु सर्वेषु मातरः संगणाधिपाः। पूजनीयाःपयले नपूजिताः पूजयन्ति ताः॥१३॥ प्रतिमासुच शुमासु लिखि खावा पटादिषु । अपिवाक्षनपुञ्जघु नैवेद्यैश्च पृथग्विधैः।।

·+ ४०२ कात्यायनस्मृतिः। ॥१४॥ कुड्यलग्नां रसोरािंसप्तधारां एतेन तु। कारयेन-प बधारी वा नातिनीचां नचोच्छिताम्॥१५|| आयुष्याणि च शा त्यर्थजस्ता तत्र समाहितः । षड्मयः पितृप्यस्तदनुभत्त्या श्राहमुपक्रमेत् ॥१६॥अनिवातु पिच्छाद्दे नकुतिक म वैदिकम्। तत्रापि मातरः पूर्य पूजर्नीया प्रयत्नतः॥१५॥ पशिष्टोक्तो विधिः कृत्स्नो द्रष्टच्योऽत्र निरामिषः । अतः परं प्रवक्ष्यामि विशेष इह यो भवेत्॥१८॥ १ रयण्डः॥ , ":|| प्रातरामन्वित्तानु विमान युग्मानुभयनस्तथा। उपवेश्य कु शान् दद्याजुनैव हि पाणिना ॥१॥ हरिता यज्ञिया दुरिपी तका पाकयाज्ञियाः। समूलाः पितृदेवत्याः कल्माषा वैश्वदे चिकाः ॥२॥ हरिना चै सपिज्ञालाः शुष्काः स्निग्धाः समाहि- ताः। रलिमात्राप्रमाणेन पितृतीर्थन संसताः॥३॥पिण्डा थं ये स्तृता दस्तिपणार्थं तथैव च। धृतैःकतेच विषमूने त्यागस्तेषां विधीयतेला दक्षिणं पातर्यजानुं देवान् परिच रन् सदा। पानयेदितरज्जानु पितृन परिचरन्नपि ॥५॥ नि- पातो नहि सव्यस्य जानुनो विद्यते केचित् । सदा परिचरेन स्या पितॄनप्यत्र देववत् ॥६॥ पितृश्य इति दत्तेष उपवेश्यकु शेषु तान् । गोवनामाभिरामन्ल्यापित्तन पदापयेत्॥५॥ नाबापसव्यकरणं नापित्र्यं नीमिष्यते। पात्राणां पूरणांदी नि देवेनैव हिकारयेत् ॥८॥ज्येष्ठोत्तरकुरान युग्मान कराया याचित्रकानू। कृत्वायं संपदातव्यं नैकैकस्यात्र दीयते॥६॥ अनन्तगर्भिणं सायं कौशं द्विदलमेवचा प्रादेशमा विज्ञेयं परिवं यत्र कुनाचित्॥१०॥ एतदेव हि पिचल्या लक्षणं समुदा हनम् । आज्यस्योपवनार्थ यत्तदप्येतावदेव तु॥११॥एनस माणामेचैक कौशीमेपाईसंजरीम्। शुकांचा शीर्णकुसुमा ·कात्यायनस्मृतिः। पिजली परिचक्षते ॥१२॥ पित्र्यमन्लानु द्रवण आत्मालम्भेड धमेक्षणे अधोपायुसमुसर्ग महासेऽनृतभाषणे ॥१३॥मा जरिमूषकपर्श आकृष्ट कीधसम्भवे । निमित्तेष्येषु सर्च अकर्म कुर्वन्नपः स्पृशेत॥१४॥ २खण्डः॥ ॥अकि या विविधाभोक्ता विददिः कर्मकारिणाम्। अक्रियाच परो ताच तृतीया चायथाकिया॥१॥ स्वशाखाभयमुत्सृज्य पर शारवाश्रयञ्च यः। कर्तुमिच्छति दुम्मेधा मोघ तत्तस्य चेष्टि नम्॥२॥ यन्नाम्नातं स्वशारवायां परोक्तमविरोधिया विह दिस्तदनुष्टयमग्निहोत्रादिकर्मवत् ॥३॥भत्तमन्यथा कु याद्यदि मोहात् कथञ्चन । यत्तस्तदन्यथाभूतं तत एच स मापयेत् ॥४॥समाप्ते यदिजानीयान्मयैतदयथारुतम् । तापदेव पुनः कुर्य्यान्नात्तिः सर्वकर्मणः॥५॥ प्रधानस्या किया यवसातत् कियते पुनः। तदङ्गस्याक्रियायाञ्च- "नारत्तिनै तकिया॥६॥ मधुमध्धितियस्तत्र विर्जपोऽशि तुमिच्छताम्। गायत्र्यन्तरं सोऽत्र मधुमन्ववियर्जितः॥७॥ नचामत्सुजपेदन कदाचित् पितृसंहिताम् । अन्य एवजपः कार्यः सोमसामादिक शुभः॥८॥ यस्तव प्रकरोऽन्नस्य ति- लपद् यववत्तथा। उच्छिष्टसन्निधौ सोच तृप्तेषु विपरीतकः !!| सम्पन्न मिति तृप्ता: स्थ प्रश्नस्थाने विधीयते। सुसम ममिति प्रोक्ते शेषमन्नं निवेदयेत् ॥१०॥ पागगेष्वथ दींपु । आद्यमामन्ल्य पूर्ववत् । अपः क्षिपेन्मूलदेशेऽवनेनिस्वति पावतः।।११॥हितीयचे तृतीयञ्च मध्यदेशाग्रदेशयोः।मा तामहमतीस्त्रीनेतेषामेव यामतः॥१२॥ सर्वस्मादन्नमु इत्यव्यन्जनरुपसिच्यच। संयोज्य यवकर्कन्धूदधिभिः माँ ङमुरपस्ततः ॥१३॥ अपनेजमवत् पिण्डान् दत्त्वा पिल्बममाण .

·॥ कात्यायनस्मृतिः। कान् । तसात्रक्षालननाथ पुनरप्यवनेजयेत् ॥१४॥ ३रखण्ड: । उत्तरोत्तरदानेन पिण्डानामुत्तरोत्तरः। भवेदधश्वा धराणामधरभाइकमणि॥॥ तस्माच्छाद्देषु सर्वेषु वृद्धि मस्पिनरेषुच। मूलमध्यायदेशेषु ईषत्सक्तांश्च निचपेत्॥ गन्धादीन्निःक्षिपेत्तूष्णीं तत आचामयेहिजान् । अन्यत्राप्ये षएप स्याद्यवादिरहित्तो विधिः॥३॥ दक्षिणाप्लबने देशेद क्षिणाभिमुरयस्य च । दक्षिणायेषुदर्भेषु एषोऽन्यत्र विधिः स्मृतः॥४॥ अथायभूमिमासिञ्चन सुसंमोक्षितमस्त्विति। शिवाआपः सन्वितिचे युग्मानेचोदेकेन ॥५॥ सौमनस्य मस्त्विति च पुष्पदानमनन्तरम्। अक्षतञ्चारिष्टं चास्त्वित्त्य क्षतानू पतिपादयेत् ॥६॥ अक्षय्योदकदानं तु अर्घ्यदानव दिव्यते। षध्यैव नित्यं तत् कुन्नि चतुर्थ्या कदाचन ॥७॥ अध्यक्षोदके चैव पिण्डदानेऽवनेजने। तन्लस्यतु नि वृत्तिःस्यात् स्वधाचाचन एव च ॥॥प्रार्थनास प्रतिप्रोक्ते सस्पेिव दिजोत्तमैः । पवित्रान्तहितान पिण्डान् सिञ्चदु तानपात्रकृत्॥६॥ युग्मानेच स्वस्ति वाच्य मङ्गुष्ठोयग्रहंस दा। कृत्वा धुय्यस्य विषस्य प्रणम्यानुव्रजेत्ततः॥१०॥ एषः श्राइविधिः कृत्स्न उक्तः संक्षेपती मया। ये विन्दन्ति न मुह न्ति बाइकम्मस ते कचित् ॥११॥ इदं शास्त्रच युद्यञ्च प. रिसंरच्यानमेव च। पशिष्टोक्तच्च यो दस थाइंवेदनेतरः ॥१२॥ चण्डः॥ ॥असत्तानि कम्माणि कियेरन् कर्मफारिमिः। मतिमयोगनैनाः स्युतिरः प्राइमेव च ।।१।। आधाने होमयोश्चैव वैश्वदेवे तथैव च । वलिकर्मणि दर्शच पोर्णमासे तथैव च ॥२॥ नवयज्ञेच यज्ञज्ञावदन्त्येवं मनीषि णः। एकमेव भवेच्छाइमेतेषु न पृथक् पृथक् ॥३॥ नाटकासु ·कात्यायनस्मृतिः। भवेच्छाइंन श्राद्दे श्राइमिष्यते । न सोष्यन्तीजातकर्म पोषितागतकर्मसु॥४॥विवाहादिः कम्मगणो यउक्तो ग भर्भाधान शुशुम यस्य चान्ते। विवाहादावोक्तमेवाब कुर्य्याच्छा ईनादौ कर्मणः कर्मणः स्यात् ॥५॥ प्रदोषे थामेकं स्या- गौनिष्प्रामप्रवेशयोः। न थाई युज्यते कर्तुं प्रथम पुष्टिक- मणि ॥६॥ हलाक्षियोगादिषु तु सुकुय्यत् िपृथक् पृथक प्रतिभयोगमध्येबानादावेकन्तु कारयेत्॥७॥रहत्पनक्षुद्र पशुस्वस्त्यर्थं परिबिन्यतोः । सूर्यान्होः कर्मणी येतु तयोः पाईन विद्यते॥॥न दशाग्रन्थि के चैव विषवद्दष्टकर्मणि रुमिदष्टचिकित्सायां नैव शेषेषु विद्यते॥॥गणशः क्रियमा णेषु मातृभ्यः पूजनं सतत् । सरुदेव भवेच्छाइमादौन र थगादिषु ॥१०॥ यत्र यत्र भवेच्छाई नब तपचे मातरः। मा सङ्गिकमिदं मोक्तमतः प्रकृतमुच्यते॥११॥ ५ रखण्डः। ॥ आधानकाला ये प्रोक्तास्तथा यश्चाग्नियोनयः। तदाश्रयोड ग्निमादध्यादग्निमानग्रजो यदि॥१॥दाराधिगमनाधाने यः कुर्य्यादग्रजायिमः। परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वज: ॥२॥परिवित्तिपरिवेत्तारौ नर गच्छतो ध्रुवम् । अपिचीर्ण पायभिती पादोनफलभागिनौ ॥३॥ देशान्तरस्थक्कीचैकर षणानसहोदरान् । वेश्यातिसक्तपतितशूद्रतुल्यातिरोगिणः ||जड़मूकान्धवधिरकुलवामनकुण्ठकान् । अतिन्हा नभाय्यभिच कृषिसक्तान्नृपस्य च ॥५॥धनरईिप्रसकांच कामतः कारिणस्तथा। कुंउटोन्मत्ततौरांभ्यू परिविन्दन्न द ष्यति ॥६॥ धनवाईषिक राजसेवकं कर्माकस्तथा। पोषि तच प्रतीक्षेत वर्षयमपि बरन् ॥॥ पोषितं यद्यशृण्वा नमव्दादूई समाचरेत् । आगते तु पुनस्तस्मिन् पादं नच्छु ·कात्यायनस्मृतिः। दये चरेत् ॥८॥ लक्षणे पाग्गतायास्तु प्रमाण दादशाल- म्। तन्मूलसक्ता योदीची तस्या एतन्नोत्तरम् ॥९॥उदग्गता याः संलग्नाः शेषाः पादेशमात्रिकाः । सप्तसप्ताङ्गुलांस्त्य- का कुशेनैव समुल्लिखेत् ॥१०॥ मानक्रियायामुक्तीयामनुक्ते मानकर्तरि। मानयजमानः स्याद्विदुषामेव निश्चयः॥११॥ पुण्यमेचादधोताग्निं स हि सर्वैः प्रशस्यते। अनर्दुकवं यत्त स्य काम्यैस्तन्नीयते शमम्॥१२॥ यस्य दत्ता भवेन कन्या चा चा सत्येन केनचित् । सोऽन्त्यां समिधमाधास्यन्नादधीतैप नान्यथा ॥१३॥ अनूदैवतु सा कन्या पञ्चत्वं यदि गच्छति। न तथा व्रतलोपोऽस्य तेनैवान्यां समुहहेत् ॥४॥अथ चेन्न उ- नेतान्यां याचमानोऽपि कन्यकाम् । तमग्निमात्मसात् कृत्वा क्षिपस्यादुत्तराश्रमी॥१५॥ ६ रण्डः।। ॥ अश्वत्यो यः शमीगर्भ प्रशस्तीचीसमुद्भवः। तस्य या पाङमुखी शारया वो दीची बोईगापि वा ॥१॥अरणिस्तन्मयी पोक्ता नन्मय्येची तरारणिः। सारवद्दारपञ्चबमोबिली च प्रशस्यते ॥२॥ संस तमूली यः शम्याः सशमीगर्म उच्यते। अलाभे त्वशमीग भांदुहरेदविलम्बितः॥३॥ चतुर्विशतिरड्-राष्टदेय षडपिपा र्थियम्। चत्वार उच्छ्ये मानसरण्योः परिकीर्तितम्॥४॥ राङ्गुलपमन्यः स्याच्चत्रं स्याहादशाङ्गुलम् । ओपिठी हादशैच स्यादेतन्मन्यनयन्त्रकम् ॥५॥अङ्गुष्ठाङ्गुलमा नन्तु यत्र यत्रोपदिश्यते । तब तहतपर्वगान्थिोनर्मिनु- यान सदा॥६॥ गोपालैः शणसंमित्रिरत्तममलामकुम्। व्यामप्रमाणं नैवं स्यात् प्रमथ्यस्तेन पावकः महाठि कर्णपकाणि कन्धरा चापि पञ्चमी । अङ्गुष्ठमात्राण्येता नि अङ्गुष्ठं वक्षउच्यते॥८॥अगुष्ठमाड्दयं व्यङ्गुष्ठ- ·। कात्यायनस्मृतिः। मुदरं स्मृतम्। एकाङ्गुष्ठा कटिया ही बस्तिहीच गुटकम् ॥९॥उजधे च पादौ च चतुरूयेकैर्यथाक्रमम् । अरण्यवं यवाटेने याजिकैः परिकीर्तिताः॥१०॥यत्तद्गुह्ममिति प्रोक्तं देवयोनिस्तु सोच्यते। अस्यांयोजायते वह्निः स कल्याणक दुच्यते॥११॥ अन्येषु येतु मनन्ति ते रोगनयमाप्नुयुः। प यमे मन्थने त्वेष नियमो नोत्तरेषु च ॥१२॥उत्तरारणिनिष्प न्नः प्रमन्थः सर्वदा भवेत् । योनिसङ्करदोषेण युज्यते ह्य- न्यमन्यकृत् ॥१॥ आर्द्रा ससुषिराचैंच घूर्णाङ्गी पाटितात था। नाहिता यजमानानामराणिश्चोत्तराराणः॥१४॥ ७ रख ण्डः। ॥परिधायाहतं वासः पारस्य च यथाविधि। विश्यात् प्राङ्मुखो यन्त्रमारता वक्ष्यमाणया॥१॥ चत्र बन्ने प्रमन्यायं गाढं कृत्वा विचक्षणः । कृत्वोत्तरायामरणि तहनमुपरिन्यसेत् ॥२॥ चत्राधः कीलकायस्था मोघिली- मुदंगयकाम्। विष्टम्क्षाहारयेद्यन्लं निष्कम्यं प्रयतः शुचिः ॥३॥ विरुद्देत्याथ नेवण चचं पत्यो हतांशुकाः। पूर्व मन्यन्त्य रण्यान्त्याः माच्यग्ने: स्याद्यथा च्युतिः॥४॥नैकयापि विना कार्यमाधानं भार्यया विजैः। अकृतं तद्दिजानीयात् स- व्यन्विाचारान्ति यत्॥५॥ वर्णज्यैश्येन वहीभिः सवर्णा विश्व जन्मत्तः। कार्यमग्निच्युतेराशिः साध्वीमिर्मथनं पु नः॥६ानात्र शूद्रीं प्रयुजीत नद्रोहदेषकारिणीम्। न चैवाव्रतस्थां नान्यपुंसाच सह सङ्गन्ताम् ॥ ततः शक्त तरा पश्चादासामन्यतरापिचा। उपैतानां वायतमा मन्ये दग्नि निकामतः॥जातस्य लक्षणं कृत्वा तं पणीय स मिध्य च। आधाय समिधंचैव ब्रह्मार्ण चोपवेशयेत्॥३॥ ततः पूर्णाहुति हुवा समन्लसमन्विताम् । गां दधायज्ञया ·तं कात्यायनस्मृतिः। स्वन्ते ब्रह्मणे वाससी तथा॥१०॥ होमपात्रमनादेशे द्रवद्र- व्ये सुवः स्मृतः। पाणिरेवेतरस्मिंस्तु सुचैचात्र तु हूयते॥११ स्वादिरो वाथ पालाशो हिवितरितः स्तुचः स्मृतः ।खुबाहुमा- आ विज्ञेया वृत्तस्तुप्रग्रहस्तयोः॥१२॥ स्तुवागे घ्राणचत्त खा- मङ्गुष्ठ परिमण्डलस्थलम्। जुवाः शराववत्त वातं सनि हिं षडगुलं कुर्यात् ॥१३॥ तेषां पाशः कुशैः कार्य संप्रमार्गाजुहोषना। प्रतापनञ्च लिप्तानां प्रक्षाल्योष्णोन या रिणा॥१४॥ प्राञ्चं प्राञ्चमुदगग्नेरुदगग्रं समीपतः। तत्त थासादयेद्र्व्यं यद्यथा विनियुज्यते ॥१५॥ आज्यं हव्यम- नादेशे जुहोतिषु विधीयते । मन्लस्य देवतायाश्च प्रजापनिरि नि स्थितिः ॥१६॥ नाङ्गुष्ठादधिका ग्राह्या समित् स्थूलतया कचित् । नवियुक्तावचा चैव नसकीट न पाटिना ॥१७॥ प्रादेशान्नाधिकानीनान तथा स्यादिशारिखका। नसपर्णा न निी- होमेषु च विजानता ॥१८॥पादेशयमिध्मस्य प्र माणं परिकीर्तितम् । एवं विधाः स्युरेवेह समिधः सर्वकर्म ॥१९॥ समिधोऽष्टादशेमस्य प्रवदन्ति मनीषिणः। दर्शचपी णमासे च क्रियास्वन्यासु विंशतिः॥२०॥ समिदादिषु होमेषु म लदैवतवर्जिता। पुरस्ताच्चोपरिष्टाच इन्धनार्थ समिद्भवेत् ॥ ॥२१॥ इध्मोऽप्येधार्थमाचाई विराहुतिषु स्मृतः। यत्र चा- स्य नित्तिः स्यात्तत् स्पष्टीकरवाण्यय॑म् ॥२२॥ अङ्गहीमसामि तन्लसोप्यन्त्यारव्येषु कर्मसु । येषां चैतदुपर्युक्तं तेषु तत्स दृशेषु च।।२३॥ अक्षाङ्गादिविपदि जलहोमादिकमणि । सो माहुतिषु सासु नैतेबिध्य विधीयते ॥२४॥ खण्डः ।। ॥सूर्येऽस्तशैलममाप्ते पविशद्भिः सदाङ्गुलैः । मादुष्कर पामग्नीनां मातांसाच्च देर्शनात् ॥१॥ हस्तादूई रपिर्यापत्- ·कात्यायनस्मृतिः। गिरि हित्वा नगञ्छति । तावन्डोमावधिः पुण्यो नात्येत्युदितही मिनाम् ॥ २॥ यावत् सम्यग्न भाव्यन्ते नास्यक्षाणि सर्वतः नच लौहित्यमापति तावत् सायज्ञ हूयते॥३॥ रजोनीहार) मानरक्षायान्तरिते रची। सन्ध्यामुद्दिश्य जुहुयाडुतमस्य ने लुप्यते॥४॥नकुर्यात् क्षिपहोमेषु हिजः परिसमूहनम् । वि रुपाक्षञ्च नजपेत् अपच विवर्जयेत् ॥५॥ पर्युक्षणञ्च सर्वत्र कर्तव्यमदितन्विति । अन्ते च चामेदेव्यस्य गानं कुर्या स्वास्त्रिधा॥६॥ अहोमकेष्वपि भवेद् यथोक्तं चन्द्रदर्शनम्। बामदेव्यं गणेष्वन्ते वल्यन्ते वैश्वदेषिके ॥७॥ यान्यधस्तर णान्तानि न तेषु स्तरणं भवेत् । एककार्यार्थसाध्यत्वात् परि धीनपि वर्जयेत्॥॥वहि: पर्युक्षणं चैव वामदेव्यजपस्त- था। कृत्याहुतिषु सर्वासु विकमतन्न विद्यते॥॥ हविष्येषु यवामुरच्यास्तदनु बीहयः स्मृताः । माघकोद्रगोरादिसी लाभेऽपि वर्जयेत्॥१०॥पाण्यातिदिशपर्चपूरिका के सादिना चेत् खुवमात्रपाका । दैवेन तीर्थेन च इयते हविः स्वङ्गारिणि स्वाचिषि तच पाचके ।।११। योऽनधिषि जुहो- त्यग्नी च्यङ्गारिणि च मानवः। मन्दाग्निरामयाचीच दरिद्र सजायते॥१२॥ तस्मात् समिद्दे होतव्यं नासमिन्हे कदा चन।आरोग्यमिच्छतायुश्च श्रियमात्यन्तिकीम्पराम् ॥१३॥ होनव्ये च हुत्ते चैव पाणिशूर्पस्फयदारूभिः। न कुर्योदग्नि धमनं कुर्याहा व्यजनादिना॥१४॥ मुरयेनैके धमन्त्यग्नि मरवा षोऽध्यजायत । नाग्निं मुरखेनेति च यल्लीफिके यो. जयन्ति तत् ॥१५॥ ९खण्डः॥ ॥ यथाहनि तथा मा- तर्नित्यं स्नायादनातुरः । दन्तान प्रक्षाल्य नद्यादौ गृहे चे जदमन्तयन् ॥१॥ नारदायुक्तंचाः यदधाडु लमपाटिनम्।

·कात्यायनस्मृतिः। सत्वचं दन्तकाष्ठं स्यात्तदग्रेण प्रधावयेत् ॥२॥ उत्थाय ने प्रक्षाल्य शुचिर्भूला समाहितः। परिजप्यच मन्नण भक्षये इन्तधावनम्॥३॥ आयुर्बलं यशोवर्चः मजाः पशन वसूनि च। ब्रह्मपज्ञाञ्च मेधाञ्च बन्नीधेहि वनस्पते वायव्यह यं श्रावणादि सा नद्यो रजस्वलाः । नासु स्नानं न कुर्ची त पर्जयित्वा समुद्रगाः॥५॥ धनुःसहस्राण्यष्टौ तु गतिर्या सां न विद्यते। नना नदीशब्दवहाँ गस्तिाः परिकीर्तिताः ॥६॥उपाकर्मणि चोत्सर्ग प्रेतस्थाने तथैव च । चन्द्रसूर्य ग्रहे चैव रजोदोषो न विद्यते॥७॥ वेदाश्छन्दांसि सर्वाणित लाद्याश्च दिवौकसः।जलार्थिनोऽथ पितरो मरीच्याद्यास्त थर्षयः॥८॥उपाकर्मणि चोत्सर्ग स्मानार्थ ब्रह्मवादिनः। पियासूननुगच्छन्ति सन्तुष्टाः स्वशरीरिणः॥९॥ समागम- स्तु यषांतत्रहत्यादयोमलाः। नूनं सर्वे क्षयं यान्ति फिमुतै कंनदीरजः ॥१०॥ऋषीणां सिच्यमानानामन्तरालं समा भितः । संपिवेद्यः शरीरेण पर्षन्मुक्तजलच्छटाः॥११॥वि यादीन ब्राह्मणः कामान् वरादीन् कन्यका ध्रुवम् । आमु. धिमकान्यपि सुखान्याप्नुयात्सन संशयः॥१२॥अशुच्यशु चिनादत्तमाममन्तर्जलादिना । अनिर्गनदशाहास्तु प्रेता र क्षांसि भुञ्जते ।।१३॥ स्पर्धन्यम्भ समानि स्युः सर्वाण्यम्भां सि भूतले। कूपस्थान्यपि सोमार्कग्रहणे नाव संशयः॥११॥ १० रचण्डः॥ इति कर्मपदीपपरिशिष्ट्र कात्यायनविराचते म थमःपपाटकः॥ ॥अनऊई पवक्ष्यामि सन्ध्योपा- सनकं विधिम् । अनर्हः कर्मणां विभः सन्ध्याहीनो यतःस्म नः॥१॥ सच्ये पाणौ कुशान् कृत्वा कुर्यादाचमनक्रियाम् । -हस्याः प्रचरणीयाः स्युः कुशा दीरितु बहिषः ॥२॥दर्शा:

·- कात्यायनस्मृतिः।। पवित्रमित्युक्तमतः सन्ध्यादिकमणि। सच्यः सोपग्रहः कार्यो दक्षिणः सपचित्रकः ॥३॥रक्षयेहारिणात्मानं परिक्षिप्य सम न्ततः। शिरसो मार्जनं कुर्यात् कुशैः सोदकविन्दुभिः॥४॥ प्रणची भूर्भुवस्वश्व सावित्री तृतीयका। अवत्यं त्यूच वैव चतुर्थमिति माजनम् ॥५॥ भूराद्यास्तिल एवेता महा- व्याहतयोऽव्ययाः। महर्जनस्तपः सत्यं गायत्रीच शिरस्तथा ॥६॥ आपोज्योतीरसोमृतं ब्रह्मभूर्भुवः स्वरितिशिरः। प्रती प्रतीकं प्रणवमुच्चारयेदन्ते च शिरसः॥७॥ एना एनां सहाने न तौभिर्दशभिः सह। विर्जपेदायतप्राण: प्राणायामः सउ च्यते॥६॥ करेणोइत्य सलिलं घाणमासज्य तब च । जपेदना यत्तासुर्जा त्रिः सकद्दावमर्षणम्॥९॥उस्थायाकै प्रतिमोहेत्रि- केणान्जलिनाम्भसः । उच्चित्रमृग्येनाथ चोपतिष्ठेदनन्तर म्॥१०॥ सन्ध्याइयेऽप्युपस्थान मतदाहुमनीषिणः । मध्येस में उपर्यस्य विश्वाडादाच्छया जपेत्॥११॥ तदसंसक्तपार्णि चा एकपादईपादापि । कुर्यात् कृतान्जालिवापि ऊर्द्धवाहर थापि वा ॥१२॥ यत्र स्यात् कृच्छ्रभूयस्त्वं श्रेयसोऽपि मेनौषि णः। भूयस्त्वं बुचते तत्ररुच्छाच्छयो झवाप्यते ॥१३॥निष्ठे दुदयनाने पूर्वी मध्यमामपि शक्तितः। आनीतीडुगमाचा- त्यां सन्ध्यां पूर्वावकं जपन्॥१४॥ एतत् सन्ध्यायं प्रोक्तं ब्राह्मण्यं यत्र तिष्ठति। यस्य नास्त्यादरस्तव नसबाह्मण उ- च्यते ॥१५॥ सन्ध्यालोपाच चकितः स्नानशीलमायः सदा। दोषानोपसर्पन्ति गरुत्मन्तमिवोरगाः॥१६॥ वेदमादित आ राय शक्तितोऽहरहर्जपेत् । उपनिवेत्ततो रुद्रसाहा वैदि- काज्जपात्॥१७॥-११रवण्डः।। |अयादितपयवान सतिलाभिः पितृनपि । नमोऽन्ने तर्पयामीति आदाचोमितिचे ·कात्यायनस्मृतिः। ब्रुवन्॥१॥ ब्रह्माणं विष्णुंरुद्र प्रजापति वेदान् देवांश्छन्दां- स्वृषान् पुराणानाचार्यान् गन्ध नितरान्मासं संवत्सरं,सा वयवं देवीरप्सरसो देवानुगान्नागान् सागरान् पर्वतान्स रितो दिव्यान् मनुष्यानितरान मनुष्यान् यक्षान् रक्षांसि सु पर्णान् पिशाचान पृथिवीमोषधीः पशून वनस्पतीन् भूत ग्रामं चतुर्विधमित्युपपीत्यर्थप्राचीनाचीती यमं यमपुरुषा- न कन्य डनलं सोमं यममर्य्यमणमाग्निष्चात्तान सोमपीथा न बर्हिषदोऽथ स्वान पितन सहन सहन्मातामहांश्चेति पतिपुरुषमभ्यस्यज्येष्ठलातेश्वरपितृव्यमातुरांश्च पितृवं शमातृवंशी येचान्ये मत्त उदकमहन्ति नास्तर्पयामीत्ययम वसानाजलिरथ श्लोकाः॥२॥ यां यथेच्छेच्छरदातपात्तः परः पिपासुः क्षुधित्तोडलमन्नम् । बालो जनित्री जननी चबा- लं योषित पुमांसं पुरुषश्च योषाम् ॥३॥ तथा साणि भूता निस्थावराणि चराणि च । विप्रादुदेकमिच्छन्ति साफ्युदय कृहि सः॥४॥ तस्मात् सदैव कर्तव्यमकुर्वन्महतैनसा । यु ज्यते ब्राह्मणः कुचन्विश्चमेतद्विभार्ति हि॥५॥ अल्पलाडो- मकालस्य बहुत्वात् स्नानकर्मणः।पातर्न तनुयात् स्नानं हो मलोपो हि गर्हितः॥६॥ १२ रचण्डः॥ ॥पञ्चानामथस त्राणां महतामुच्यते विधिः। यैरिध्वा सत्ततं विप्रः प्राप्नुया त् सय शाश्वतम्॥१॥देवभूतपितृब्रह्ममनुष्याणामनुक्रमा त्।महासत्राणिजानीयात एवेह महामरवाः॥२॥ अध्याप नंब्रह्मयज्ञः पितृयज्ञस्तु तर्पणम् । होमो दैचो बलिभौतिो न पज्ञोऽतिथिपूजनम्॥शा श्राइंवा पितृयज्ञःस्यान् पित्र्यो बलि स्थापि वा। यश्च श्रुतिजपः प्रोक्तो ब्रह्मयज्ञःसचीच्यते॥४॥ सचायत तर्पणात् कार्यः पश्चादा पानराहुनेः । वैश्वदेवा- ·कात्यायनस्मृतिः। वसाने वा मान्यवर्ती निमित्तकात् ॥५॥अप्येकमाशयभिं पितृयज्ञार्थसिद्धये। अदैवं नास्ति चेदन्यो भोक्ता भोज्यमथा पिवा॥६॥ अप्युहत्य यथाशक्या किञ्चिदन्नं यथाविधि । पितृभ्योऽथ मनुष्येभ्यो यादहरहाईिजे॥७॥पितृश्य इमि युत्का स्वधाकारमुदीरयेत् । हन्तकारं मनुष्येत्यस्तदई नि नयेदपः॥८॥मुनिभिहिरेशनमुक्तं विप्राणां मर्त्यवासिनां नित्यम्। अहनि च नथानमासिन्यांसाईप्रथमयामान्तः। सायं पातश्चदेवः कर्तच्यो बलिकर्मच। अनन्भतापि सतत मन्यथा किल्बिषी भवेत्॥१०॥ अमुष्मै नम इत्येवं बलिदानं विधीयते। बलिदानप्रदानार्थनमस्कारः कृतो यतः॥११॥ स्वाहाकारवषदकारनमस्कारा दिवौकसाम् । स्वधाकार: पितृणाञ्च हन्तकारो नृणां कृत्तः॥१२॥ स्वधाकारेण निनये तपित्र्यं बलिमतः सदा। तदध्येके नमस्कारं कुर्वते नेति गौतमः॥१॥ नावराआवलयो-भवन्ति महामारिश्रवण प्रमाणात्। एकत्र चेदविरुश भवन्तीत्तरेतरसंसक्ताचा ॥१३ रपण्डः॥ - ॥अथ तदिन्यासोवृद्धिपिण्डानियोतरां चतुरोवलीन्निध्यात् पृथिव्यै वायचे विश्वेभ्यो देवेभ्यः प जापत्तय इति सच्यत एतेषामेकैकमा ओषधिवनस्पतिभ्य आकाशाय कामायेत्येतेषामपि मन्यव इन्द्राय वासुकये क्षण इत्येतेषामपि रक्षोजनेभ्य इति सर्वेषां दक्षिणत: पि दृश्य इति चतुर्दश नित्या आशस्य प्रभृतयः काम्याः सर्च- षामुभयतोऽद्भिः परिपेकः पिण्डचच पश्चिमा पतिपत्तिः॥५ नस्यातांकाम्यसामान्ये जुहोति बालिकर्मणी। पूर्व नित्यपि शेषोक्तं जुहोति पालिकर्मणीः ।।२॥ कामन्ते भवनेयानां न तुमध्ये कदाचन । नैकास्मिन् कर्माणि तत्ते कर्मान्यत्तायत्ते ·कात्यायनस्मृतिः। यतः॥३॥आन्यादिगतिमायुक्तोहीमः शाकल एच। अना हिताग्नेरप्येष युज्यते बलिभिः सह॥४॥ स्पृवापी वीक्षमा णोऽग्निं कृताञ्जलिपुटस्ततः । वामदेव्यजपात पूर्व पार्थये- छापिनोदयम् ॥५|| आरोग्यमायुरैश्चयं धीनिःशंबलं यश. ओजो वर्चः पशून वीर्य ब्रह्मब्रह्मण्यमेव च ॥६॥ सौभाग्य कर्मसिदिञ्च केलज्यैध्यं सुकर्तृताम्। सर्चमेतत् सर्वसा क्षिन् द्रविणोदरिरहणः ॥णान ब्रह्मयज्ञादधिकोऽस्ति यज्ञो नतत्पदानात् परमस्ति दानम् । सर्चेतदन्ताः कत्तवः सदा नानान्तो दृष्टः कैश्चिदस्य दिकस्य॥३॥ ऋचः पठन् मधुप यःकुल्याधिस्तर्पयेत् सुरान् । तामृतोषकुल्याभिर्यजूंप्य- पि पठन् सदा ॥९॥ सामान्यपि पठन सोमघृतकुल्याभिरन्च हम् । मेदःकुल्याभिरपिच आधाङ्गिरसः पठन् ॥१०॥मां सक्षीरोदनमधुकुल्याभिस्तर्पयेत् पठन्। वाकोवाक्यं पुरा णानि इतिहासानि चान्वहम् ॥११॥गादीनामन्यतममेते षां शक्तितोऽन्वहम्। पठन मेध्वाज्यकुल्याभिः पितॄनपिच तर्पयेत्॥१२॥ नेतृप्तास्तर्पयन्त्येनं जीवन्तं घेतमेव च। काम- चारीचे सुवति सर्वेषु सुरसमसु।।१३।।जु प्येनो नतंस्पृशे त् पंक्तिञ्चैव पुनाति सः। यं यंकतुञ्च पति फलभाक्तस्य नस्यच ॥१४॥ सुपूर्णा रसुमनी त्रिनिफलमाप्नुयात्।ब ह्मयज्ञादपि ब्रह्मदानमेवातिरिच्यते॥१५॥१४खण्डः।। ब्रह्मणो दक्षिणा देया यब या परिकीर्तिता। कौन्तेऽनुच्य मानापि पूर्णपाबादिका भवेत्॥१॥ यावत्ता बहुमोक्तुत्तुर ति: पूर्णन विद्यते। नाचराझैमनः कुर्यात पूर्णपात्रमिति स्थिनिः।।२।। विदध्यादौत्रमन्यश्चेदक्षिणाईहरो भवेत् । स्वय श्वेभयं कुर्यादन्यस्मै पनिपादयेत् ॥२॥ कुलजिमेधीया । 11 ·कात्यायनस्मृतिः। नं.सन्निकृष्टं तथा गुरुम् । नातिकामेत् सदा दित्सन या इ छेदात्मनो हितम् ॥ ४॥ अहमस्मै ददामीति एवमाभाष्यदी यते। नैताका पृथ्यो ददत्तः पात्रऽपि फलमस्ति हि॥५॥दूरस्था भ्यामपि हान्यां पदाय मनसा परम् । इत्तरेभ्यस्ततो देयादे- ष दानविधिः परः।।६।। सन्निरुपमधीयानं ब्राह्मणं योव्यति अमेत्। यद्ददानि तमुलध्य ततस्तेयेन युज्यते ॥७॥ यस्य खेक गृहे मूखोदूरस्थश्चरणान्वितः। गुणान्विताय दानव्यं नास्ति मूर्चव्यातिकमः॥८॥ब्राह्मणाभिक्रमो नास्ति पिसे घेदविवर्जिते ।ज्वलन्तमग्निमुत्सृज्य नाहि तस्मनि हूयते॥ आज्यस्थाली च कर्तव्या तैजसद्रव्यसम्भवा । महीमयी वाक च्या सर्यास्वाज्याहुतीषुच ।।१०।।आज्यस्थाल्या प्रमाणं तु यथाकामन्तु कारयेत् । सदृढामवणां भद्रामाज्यस्थालीप वक्षते॥११॥ निर्यगई समिन्माषा दृढा नातिवहन्मुखी । मृन्मयौदुम्बरी वापि चरस्थाली पशस्यते ॥१२॥ स्वशारयोक्तः प्रसुखिन्नो यदग्धोऽकठिनः शुभः। नचानिशिथितःमाच्या नचरुश्वारसस्तथा॥१३॥इध्मजातीयमिध्माईप्रमाणं मेक्ष णं भवेत्।यत्तंचाङ्गुष्ठपृथ्वयमचदानक्रियाक्षमम् ॥१४॥ ए पैच दची यस्तत्र विशेषस्तमहं ब्रुचे। दची अगुलपृथ्वयां वीयो नन्नमेक्षणम्॥१५॥ मुषलोलूठे वाः स्वायने सु दृढे तथा। इच्छाप्रमाणे भवतः शूर्प वेणवमेव च ।।१६।। द क्षिणं चामतो पायमात्माभिमुखमेवचा करकरस्य कुति करणे न्यञ्चकर्मणः॥१७॥ कृत्वाग्न्यभिमुस्खी पाणी स्वस्था नस्थौ सुसंयतौ । मदक्षिणं तथासीनः कुर्यातू परिसमूह नम्॥१०॥बाहुमात्राः परिधय जयः सत्वचोऽत्रणा यो भवन्ति शीर्णाया एकेपान्तु चतुर्दिशम् ॥१९॥ प्रागवाय ·|| कात्यायनस्मृति। मितः पश्चादुदयमथवापरम् । न्यसेत् परिधिमन्यञ्चेदुदगग्रः सपूर्वनः॥२०॥ यथोक्तवस्त्वसम्पत्तौ ग्राह्यं तदनुकारि यत्। ‘यवानामिच गोधूमा बीहीणामिव शालयः॥२१॥ १५ खण्डः ॥ ॥पिण्डान्वाहार्यकं श्राइंक्षीणे राजनि शस्यते। वास रस्य नृतीयांशेनानिसन्ध्यासमीपतः॥१॥ यदाचतुर्दशीया- मं तुरीयमनुपूरयेत्। अमावास्या क्षीयमाणा नदेव श्राद्ध मिष्यते॥२॥ यदुक्तं यदहस्त्वेवदर्शनं नैतिचन्द्रमाः। अनया पेक्षया ज्ञेयं क्षीण राजनि चैत्यपि ॥३॥ यच्चोक्तं दृश्यमाने पिनञ्चतुर्दश्यपेक्षया। अमावास्यांप्रतीक्षेत नदन्ने वापिनि चपेत् ॥४॥ अष्टमेऽशे चतुर्दश्याः क्षीणो भवति चन्द्रमाः।अ मावास्याष्टमांशेच.पुनः फिल भवेदणुः॥५॥आग्रहायण्यमा वास्या तथाज्यैष्ठस्य या भवेत् । विशेषमान्यांहुचते चन्द्र चारविदो जनाः॥६॥ अवेन्दुराये पहरेऽवतिष्ठते चतुर्थभागो नकलावशिष्टः । तदन्त एव क्षयमेति कृत्स्नमेवं ज्योनिश्चक्र विदो वदन्ति ॥ ॥ यस्मिन्नन्दै डादशैकश्च यव्यस्तस्मिंस्तुती यया परिदृश्योनोपजयते । एवं चार चन्द्रमसो विदित्वा क्षी प्रोतस्मिन्नपराढ़े च दद्यात सम्मिश्रा या चतुर्दश्या अ- मावास्या भवेत् क्वचित् । पर्पितां तांघिदः केचिद्गनाध्या- मिति चापरे॥९॥ वईमानाममावास्यां लपञ्चेदपरेऽहनि। या मारुतीनधिकान् वापि पितृयज्ञस्ततो भवेत् ॥१॥ पक्षादाचे वति सदा पक्षादिकं चाम्पूर्वाह्न एव कुर्वन्ति चिद्दे प्यन्ये मनीषिणः॥११॥ स्वपितुः पित्कृत्यैषु यधिकारोन-पि बने। नजीवन्तमतिकम्य किंचिद्दद्यादिति श्रुतिः।।१२॥ पि लामहे ध्रियनि चापितुः तस्य निपेत् । पितुस्तस्य च रत्त- स्यजीपेचैन् मपितामहः ॥१३॥ पितुः पितुः पितुश्चैव तस्यापि

·कात्यायनस्मृतिः।
पितुरेव च । कुर्यात् पिण्डवयं यस्य संस्थितः प्रपितामहः॥
॥१४॥ जीवन्तमानि दद्या प्रेतायान्नोदके द्विजः। पितु.पिट
भ्योवादद्यात् स्वपिनेत्यपरा श्रुतिः॥१५॥ पितामहः पितुःप
यात् पञ्चत्वं यदि गच्छति । पौषेणैकादशाहादि कर्त्तव्य श्रा
इषोडशम् ॥१६) नैतत् पौत्रण कर्त्तव्यं पुत्रवाश्येत् पितामहः।
पितुः सपिण्डनं कृत्वा कुन्मिासानुमासिकम् ।।१७। असंस्क
तौन संस्कायौं पूर्वी पौत्रपपौत्रकैः । पितरं तेत्र संस्कुर्यादि-
ति कात्यायनोऽब्रवीत्॥१८॥ पापिष्ठमति शुद्धेन शुद्ध पापी
कृतापिया। पितामहेन पितरं संस्कादिति निश्चयः॥१९॥
ब्राह्मणादिहते ताते पतिते सङ्गचर्जिते । व्युत्क्रमाञ्च मृते देयं
येत्य एव ददात्यसो॥२०॥मातुः सपिण्डीकरणं पितामह्यास
होदितम् । यथोक्तेनैव कल्पेन पुषिकाया न चेत् सुतः॥२१॥न
योषियः पृथग् दद्यादवसानदिनाने । स्वातपिण्डमावा-
भ्यस्तृप्तिरासां यत्तः स्मृता ।।२२।। मातुःप्रथमतः पिण्डं निर्व
त् प्राधिकासुतः। द्वितीयन्तु पितुस्तस्यास्तृतीयन्तु पितुःपि-
'तुः॥२३॥ १६ वण्डः॥ ॥ पुरती यात्मनः कुर्युः सा पूर्वा
परिकीर्त्यने । मध्यमादक्षिणेनास्यास्तदक्षिणत उत्तमा॥१॥
पाय्याग्निदिङमुरवान्तालाः कार्याः सान्गुलान्तराः।ती
क्ष्णान्ता यवमध्यान मध्यं नाव इचोफिरेत् ॥२॥शकु-
श्व खादिः कार्यो जतेन विभूपितः। शकुचोपचेपा
द्वादशाङ्गुल इष्यत्ते॥३॥ अग्न्याशायैः कुशः कार्य कर्पूणां
स्तरणं घनः। दक्षिणान्तं तदप्रैस्तु पित्यज्ञे परिस्तरेल्॥४॥
स्थगरं सुरमिज्ञेयं चन्दनादि चिलपनम् । सौवीराजनमि-
त्युक्तं पिजलीनां यदुञ्जनम्॥५॥ स्वस्तर सर्चमासाद्य यया
चदुपयुज्यते । देवपूर्व तनः थाइमत्वरः शुचिरारमोन ॥६॥

·कात्यायनस्मृतिः।
आसनाद्यर्घपर्यन्तं वशिष्ठेन यथेरितम् । कृत्वा कम्मथिापा
वेषु उक्तं दद्यातिलोदकम्॥७॥ तूष्णीं पृथगपोदत्या मन्त्री
ण तु तिलोदकम् । गन्धोदकच दानव्यं सन्निकर्षकमेण तु
|भासुरेण तु पात्रेण यस्तु दद्यातिलोदकम् । पितरस्तस्य
नाभन्ति दश वर्षाणि पञ्च॥९॥कुलालंचक्रनिष्पण्णमासु
रंमृण्मयं स्मृतम् । तदेव हस्तघटितं स्थाल्यादि दैविकं भवेत
||१०॥ गन्धान ब्राह्मणसानू रुत्वा पुष्पाण्यतुभवानि च। धूप
चैयानुपूर्वण बग्नौ कुर्यादनन्तरम्॥१॥ अग्नौ करणहीमे
व कर्तव्य उपवीतिना । पाङनुखेनैव देवेभ्यो जुहोतीनिश्च
तिश्रुतेः।।१२।। अपसव्येन वा कार्यो दक्षिणाभिमुखेनाचा नि
रुप्य हचिरन्यस्मा अन्यस्मै न हि इयते॥१३॥ स्वाहा कुर्य्या
नचात्रान्ते नचैव जुहुयाहापः । स्वाहाकारेण हुत्वाग्नी पत्रा
न्मन्वं समापयेत्॥१४॥ पित्र्ये य: पंक्तिमूईन्यस्तस्य पाणार
नग्निमान्। हुलो मन्नवदन्येषां तूष्णी पात्रेषु निःक्षिपेनू॥
॥१५॥ नोड्याडोममन्त्राणां पृथगादिषु कुत्रचित् । अन्येया
जाविकृष्टोनों कालेनाचमनादिना ॥१४ा सज्येन पाणिनेत्येवं
यदन समुदीरितम्। परिग्रहणमात्रन्तत् सव्यस्यादिशतिब्र
नम्॥१७॥ पिज्जयाधषिसंगृह्य दक्षिणेनेतरात करात् ।
अन्वारस्य च सव्येन कुर्यादुल्लेरखनादिकम्॥८॥ याचदर्थमु
पादाय हविषोऽर्भकमकम् । चरुणा सहसन्नीय पिण्डान्।
दातुमुपक्रमत्॥१९॥ पितुस्त्तरकशे मध्यम मध्यमस्य
तु। दक्षिण तपितुश्च पिण्डान् पर्वाण निपेत् ॥२०॥वाम
मावर्त्तनं केचिदुदगन्तं प्रचक्षते। सर्च गोतमशाण्डिल्यौ शा-
डिल्यायन एव च ॥२१॥आवृत्य पाणमायम्य पिन्ध्यायन्
यथार्थनः । जपतेनैव नारत्य ततः पाणं ममाचयेत् ॥२२॥

·। कात्यायनस्मृतिः। शाकन फाल्गुनाष्टम्यां स्वयं पल्यापि वा पचेत्। यस्तु शा. कादिको होमः कार्योऽपूपाष्टकारतः॥२३॥ आन्वष्क्यूम ध्यमायामिति गोभिलगोतमौ । वार्क रयण्डिश्च सास कौत्- सो मेनेऽष्टकासु च ॥२४॥स्थालीपाकं पयुस्थान कुर्याद्यद नुकल्पितम्। श्रपयेत्तं सवत्सायास्तरुण्यागोः पयस्यनु। ॥२५॥ १७खण्डः॥ ॥सायमादि पातरन्तमेकं कर्म पचक्षते । दर्शान्तं पौर्णमासाद्यमेकमेव मनीषिणः॥१॥ हूँ पूर्णाहुतेईशः पोर्णमासोऽपि वानिमः। य आयाति सही तव्यः स एवादिरिति श्रुतिः॥२॥ऊई पूर्णाहुतेः कुर्यात सा यं होमादनन्तरम् । चैञ्चदेवन्तु पाकान्त चलिकम्मसमान्दः तम्।।३।। ब्राह्मणान् भोजयेत् पश्चादभिरूपान् स्वशक्तिनः। यजमानस्ततोऽश्नीयादिति कात्यायनोऽब्रवीत् ॥४॥ वैवाहि केऽग्नौ कुर्चीत सायंपातस्त्वत्तन्द्रितः। चतुर्थीकर्म कृत्वैत- देनच्छाट्यायनेर्मतम्॥५॥ऊई पूर्णाहतेः पातहत्त्वा तांसा युमाहुतिम्। प्रातहमिस्तदैव स्यादेष एवोत्तरी विधिः॥६॥ पौर्णमासात्यये हव्यं होला वायदहचित्। लदहजुहुया- देवममावास्यात्ययेऽपि ॥णाआहूयमान नभश्चन्तये न कालं समाहितः। सम्मन्ने तू यथा तेवहूयते सदिहीच्यते आहुता: परिसंरच्याय पाने कृत्याहुती सकृत् । मन्लेण विधिबहुवाधिकमेवापरा अपि ॥९॥ यत्र च्यातिभिहीमः प्रायश्चित्तात्मको भवेत्। ततस्तत्र विज्ञेयाःस्वीपाणिग्रह णेयथा॥१७॥ अपियाज्ञानमित्येषा प्राजापत्यापियाहुतिः। होतच्या विविकल्पोऽयं प्रायश्चित्तविधिः स्मृतः॥११॥यद्याग्नि राग्निनान्येन सम्भवेदाहितः कचित् । अग्नये विविचय इति जुहुयाहा धृताहुतिम् ॥१२॥अग्नयेऽप्सुमते चैव जुहुयाहै- ·कात्यायनस्मृतिः। द्युतेन चेन् । अग्नेन शुचये चैवजुयाचेद्दरग्निना॥१३॥ गृ हृदाहाग्निनाग्निस्तु यष्टव्यः क्ष्मांमयां हिजैः। दावाग्निनाच संसर्गहृदयं यदि तप्यते ॥१॥ द्वितो यदि संसयेत् संसृष्ट मुपशामयेत् । असंसृष्टं जागरयेट्रिरिशम्मैवमुक्तवान्।।१५ न स्वेऽग्नावेन्यहोमः स्पान्मुकैकां समिदाहुतिम् । स्वग भंसतक्रियाश्यि यावन्नासी मजायते॥१६॥ अग्निस्तु नाम धेयादौ होमे सर्वत्र लौकिकः। नाहि पित्रा समानीतः पुष- ‘स्य भवति कचित् ॥१७|| यस्याग्न्यावन्यहीमः स्यात् संचा नरदैवनम् । चकै निरुप्य जुहुयात् मायश्चित्तं तु नस्य तत्॥१८ परेणाग्नी हुने स्वार्थ परस्याग्नौ हुत स्वयम् । पितृयज्ञात्यये चैव वैश्चदैवयस्य च ॥१९॥ अनिच्या नवयज्ञेन नवान्नमा शने नथा। भोजने पतिवान्नस्य चरूवैश्वानरो भवेत्॥२०॥ "स्वपितृभ्यः पिता यात सुतसंस्कारकर्मसु । पिण्डानोद हनात्तेषां तस्याभाचे तु तत्कमान्॥२१॥भूतपवाचने पत्नी 'यद्यसन्निहिता भवेत् । रजोरोगादिना तत्र कथं कुर्वन्ति या शिकाः ॥२॥ महानसेऽन्नं याकुर्यात् सवर्णानां मंचाचयेत्। प्रणवाद्यपि वा कुर्यात् कात्यायनरची यथा॥२३॥ यज्ञवा- स्तुनि मुख्याच लम्बे दाविटी तथा। दर्भसंरच्यान विहिना विष्टास्तरणधु च ॥२४॥ १८ खण्डः॥ ग्नि पदारेषु परिकल्प्यर्षिजं तथा। अपसंत कार्यवान् वि भो वृथैव नाचिरं कचित्॥१॥मनसा नैत्यकं कम प्रयसन्न- प्यतन्द्रितः । उपविश्य शुचिःसर्व यथाकालमजुद्रवेत्॥२॥ पल्या चाप्यधियोगिन्या शुश्रूप्योऽग्निर्षिनीतया।सौभाग्य पित्ताधयकामया भर्तृशक्तया॥शाया वा स्याहीरसूरा सामाज्ञासम्पादिनी पिया। दक्षा पियंवदा शुद्धा नाम पि- ॥निःक्षिप्या -- ·- कात्यायनस्मृतिः। नियोजयेत्॥४॥ दिनत्रयेण वा कर्म यथाज्यैष्ठं स्वशक्तिनः विज्यसहेवा कुर्युर्यथाज्ञानञ्च शास्ववत् ॥५॥ स्त्रीणां सौ भाग्यतोज्यैष्ठं विद्ययेव दिजन्मनाम् । नहि रव्यात्या न नपसा भन्नुष्यति योषितामाभर्तुरादेशवर्तिया यथोमा बहु- पितः । आग्निश्च तोषितोड मुसा स्त्री सौभाग्यमानुयात् ||७॥ विनयावनतापि स्त्री भतुर्या दुर्भागा भवत् । अमुवीमा निफार्तृणामवज्ञातिः कृता तया॥८॥ श्रोत्रियं सुभगांगाञ्च- , अग्निमग्निचिति तथा। पातरुत्थाय यःपश्येदापमःसपमु- च्यते॥६॥पापिष्ठं दुर्भागामन्त्यं नग्नमुकत्तनासिकम् । पानस स्थाय यः पश्येत् संफलेरुपयुज्यते ।।१०॥पतिमुलध्य मो- हात् स्त्री किं किं न नरकंब्रजेत् । कृच्छान्मनुष्यतां प्राप्य किं किंदुःरयं न विन्दति ।।११॥ पनिशुश्रूषयैव स्त्री कान्न लोकान मममृते। दिवः पुनरिहायाना सुरखानामम्बुधिर्भवेत्॥१२॥ सदारोऽन्यानं पुनारान कथाचित कारणान्तरान् । य इच्छे दग्निमान कर्तुं क होमोऽस्य विधीयते॥१३॥ स्वेऽग्नाचंच भ कंडोमो लौफिक न कदाचन। नयाहिताग्नेः कर्म लौकि केऽग्नौ विधीयते॥१॥पडाहुनिफमन्येन जुहुयाझचदर्श नात्। नद्यात्मनोऽर्थ स्यात्ताधाचन परिणीयते॥१५॥ । रस्तान त्रिपिकल्पं यत् पायाश्चत्तमुदाहनम् । नत् षडाहान कंशिषैर्यज्ञविद्भिः प्रकीर्तितम्॥१६॥ १९रचण्डः।। इति का- त्यायनविरचिने कम्मपदीप हितायःमपाठः।। असमक्षन्तु दम्पत्योहौंतव्यं नबिगादिना। योरप्यसमक्ष हि भवेडुतमनर्धकम् ॥१॥ पिहायाग्निं समायेचेन सीमामु लध्य गच्छति । होमकालात्यये नस्य पुनराधानामिप्यते। अरण्योः क्षयनाशाग्नदाहेप्यग्निं समाहितः। पालयेदुपशा- ॥

·कात्यायनस्मृतिः। न्तेऽस्मिन् पुनराधानमिष्यते ॥शा ज्येष्ठाचेहहुभार्य्यस्य तिचारेण गच्छति। पुनराधानमत्रैक इच्छन्ति न तु गोतमः ॥४॥दाहायित्वाग्निभिनयाँ सदशी पूर्वसंस्थिताम् । पात्रै श्वाथाग्निमादध्यान कृतदारोऽपिलम्बितः॥५॥ एवं उत्तों सवर्णी स्त्री हिजातिः पूर्वमारिणीम्।दाहयित्वाग्निहोत्रण यज्ञपावैश्व धर्मविनाहितीयाञ्चैव यः पत्नी दहेदैता निकाग्निभिः।जीवन्त्यां प्रथमायान्तु ब्रह्मघ्नेन समं हि तत्त ॥७॥मृतायान्तु हितीयायां योऽग्निहोत्रं समुत्सृजेत् । ब्रह्मी जां तं विजानीयाद्यश्च कामात समुत्सृजेतामृतायाभूपि भार्यायां वैदिकाग्निं न हि त्यजेत् । उपाधिनापिनकर्म यावज्जीचं समापयेत् ॥९॥रामोऽपि कृत्वा सौवर्णा सीनांप जी यशस्विनीम्। ईजे यज्ञैर्बहुविधैः सहस्त्रातृभिरच्युतः ॥१०॥ यो दहेदग्निहोत्रेण स्वेन भाकिथञ्चन सावीस म्पद्यते तेन भार्थ्याचास्य पुमान् भवेत् ॥११॥भार्या मरण मापन्ना देशान्तरगतापि वा। अधिकारी भवेत् पुषी महा- पातकिनि हिजे ॥१२॥ मान्या चेनम्मियते पूर्व भार्या पनि चिमानिता । त्रीणिजन्मानि सा पुंस्त्वं पुरुषःस्वीत्समर्हनि ॥१३॥ पूर्व योनिः पूर्वारन पुनराधानकर्मणि विशेषोऽया ग्न्युपस्थानमाज्याहुत्येएकं तथा॥१४ारुत्वा च्याहनिहोमा न्तमुपतिष्ठेत पाचकम् । अध्यायः केवलाग्नेयः करतेजामि- रमानसः।।१५|| अग्निमीडे भग्न आयाद्यान आयाहि वीत ये। तिस्रोऽग्निज्योतिरित्याग्नि दूतमग्ने मुडेति च ॥१६॥ अष्टापाहुनी ला यथाविध्यनुपूर्वशः। पूर्णाहुत्यादिकं स चमन्यत पूर्वदाचरेत्॥१५॥ अरण्योरल्पमप्य यापत्ति- टनि पूर्वयोःनि नायन पुनराधानमन्यारण्योविधीयते॥१८ ·.. कात्यायनस्मृतिः। विनष्टं नुक्सुन्युजं. प्रत्यक्स्थलमुदर्धिषि। प्रत्यगयञ्च मुषलं प्रहरेज्जातवेदसि ॥१९॥ २० खण्डः॥ स्वयं हो मासमर्थस्य समीपमुपसर्पणम्। तत्राप्यशक्तस्य सतःशे यनाचोपवेशनम्॥१॥ हुतायां सायमाहुत्या दुर्बलश्चेद्गृही भवेत्। प्रातहोमस्तदैव स्याज्जीवेच्चेच्छु: पुनर्नचा॥शंदु बलं नापयित्वात शुद्धचैलाभिसंस्तम । दक्षिणाशिरसं भूमौ. बहिष्मत्यां निवेशयेत् ॥३॥घृतेनाध्यक्तमाप्पाच्या से वस्त्रमुपवीतिनम् । चन्दनोक्षितसर्या समनोभिर्विभूषितम् in हिरण्यशलान्यस्य क्षित्वाच्छिद्रेषु सप्तसु । मुरष्यथा पिधायैनं निर्हरेयुः सुतादयः ।।५॥ आमपाबेऽन्नमादाय से तमग्निपुरःसरम्। एकोऽनुगच्छेत्तस्याई मई पथ्युत्सृजे दूवि ॥६॥अईमादहनं पास आसीनो दक्षिणामुर। स व्यजान्वाच्य शनकैः सतिलं पिण्डदानवत् ॥७॥अथ पुत्रा दिरापुत्य कुर्याद्वारुचयं महत् । भूप्रदेशे शुचौ देशे पश्चा चित्यादिलक्षणे॥८॥ तत्रोत्तानं निपात्यैनं दक्षिणाशिरसं मुर। आज्यपूर्णा खुचंदद्याद् दक्षिणायां नसिपम्॥३॥ पादयोरधरां प्राचीमरणीमुरसीतराम्। पार्चयोः शूर्पचम से सव्यदक्षिणयो: कमात्॥१०॥मुषलेन सहन्युनमन्तररू बोलूरचलम् । बीपीलीकमत्रैचममाश्रुनयनोविमी:॥११ अपसव्येन कृत्वैतूहाग्यतः पितृदिङ्मुखः। अथाग्निं सव्य जान्वक्तो दद्यादक्षिणतःशनैः।।१२॥ अस्मत्त्वमधिजानी सित्वदयंजायतां पुनः। असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहेति य जुरीरयन् ॥१३॥एवं गृहपनिईग्धः सर्वं तरनिदुष्कृतम्।य चैनं दायेन सोऽपि.प्रजां प्राभोत्यानिन्दिताम् ॥१४॥ यथा स्वायुधधक पान्थो झरण्यान्यपि निर्भयः । अनिझम्यात्म ·कात्यायनस्मृतिः। नोऽभीष्टं स्थानमिएच विन्दति ।।१५॥ एवमेषोऽग्निमान य ज्ञपात्रायुधविभूषितः । लोकानन्यानतिक्रम्य परं ब्रह्मैव वित न्दति ।।१६।। २१ वण्डः।। ॥अथानक्षमेत्यापः सर्व एवं शवस्पृशः । स्नात्वा सचैलमाचम्य दारस्योदकं स्थले ॥१॥ गोत्रनामानुवादान्ते तर्पयामीत्यनन्तरम्। दक्षिणा- ग्रान् कुशान् कृत्वा सत्तिलन्तु पृथक्पृथक् ॥२॥ एवं कृतोद कान् सम्यक् सर्वान् शाहलसंस्थितान् । आप्नुत्य पुनराचा नानं वदेयुस्तेऽनुयायिनः ॥३॥मा शोकं कुरुतानित्ये सर्व- स्मिन् माणधमाण। धर्म कुरुन यत्नेन योचः सह गमिष्य नियमानुष्ये कदलीस्तम्भ निःसार सारमार्गणम्। यःक रोति स संमूढी जल बुहुदसन्निक्षे॥५॥ गन्नी वसुमती नाश मुदधिचतानि च । फेनमरव्यः कथं नाशं मर्त्यलोको नया; स्यति॥६॥पञ्चधा सम्भृतः कायोयदिपञ्चत्वमागतः ।कर्म तिः स्वशरीरोत्थे स्तब का परिदेवना॥णा सर्वेक्षयान्ता नि- चयाः पतनान्ताः समुच्छ्याः। संयोगा विपयोगान्ना मरणा नं हिजीवितम्।।। श्लेष्माश्रु बान्धवैर्मुक्तं पेतो भुङ्क्ते यतो यशः। अतोन रोदितव्यं हि कियाः कार्याः प्रयत्नतः॥॥ए यमुना बजेयुस्ते गृहालघुपुरस्सराः मानानिस्पर्शनाज्याशैः शुध्ये युरितरे कृतः॥१०॥ २२ रखण्डः। ताग्नेस्तु पात्रन्यासादिकं भवेत् । कृष्णाजिनादिकमात्र वि शेषः सूत्रचोदितः।।१॥ विदेशमरणेऽस्थीनि ह्याहत्याप्त्य न्य सर्पिपा । दाहये।र्णयाच्छाद्य पावन्यासादि पूर्ववत्॥ ॥२॥ अस्मामलाभे पानि सकलान्युक्तयावृत्ताभिर्जये दस्थिसंरव्यानि ततः प्रकृति मूतकम्॥३॥ महापातकसं- युक्ती दैवान् स्यादग्निमान् यदि। पुत्रादिः पालयेदग्निं यु- ॥ एवमेवाहि ·४२५ कात्यायनस्मृतिः। क्त आदोषसंक्षयातु ॥४॥मायश्चित्तं न कुर्याद्य: कुर्वन् वा म्रियते यदि । गृह्यं निर्धापयेच्छौतमप्स्वस्येत् सपरिच्छ दम् ॥५॥ सादयेदुभयं वाप्सु योऽग्निरावद्यतेः । पात्रा- जिंदद्याहिमाय दहेदप्स्येव वा क्षिपेत् ॥६॥ अनौवाहना नारी दग्धच्या या व्यवस्थिता। अग्निप्रदानमन्तोऽस्या नप योज्य इति स्थितिः॥७॥मानिनैव दहेद्रास्वितन्त्रा पनिता नचेत्। तदुत्तरेण पात्राणि दाहयेत् पृथगान्तिके॥॥अपरे घुस्मृतीये वा अस्मां सञ्चयनं भवेत् । यसब विधिरादिष्ट पिशिः सोऽधुनोच्यते॥९॥स्मानान्तं पूर्ववत् कृत्वा गव्ये न पयसा नतः । सिञ्चेदस्थीनि साणि प्राचीनाचीत्यना- षयन्॥१०॥शमीपलाशशार्याश्यामुइत्योइत्य भस्मनः। आज्यनामयज्य गव्येन सेचयेद्वन्धवारिणा॥११॥ मृत्पात्र संपुटंकृत्या सूत्रेण परिवेष्यच । श्चय खात्या शुची भूमी निरचनेक्षिणामुखः॥१२॥ पूरयित्वावटं पडुपिण्डशैवाले- संयुतम् । दत्त्वोपरि समं शेष कुर्यात् पूर्वाह्नकर्मणा॥१३॥ एवमेवोगृहीताग्नः मतस्य विधिरिष्यते। स्त्रीणामिया- निदानं स्यादथातोऽनुक्तमुच्यते॥१४॥२३रखण्डः॥ सूतके कर्मणां त्यागः सन्ध्यादीनां विधीयते। होम: श्रौते तु कर्नच्यः शुष्कान्नेनापि वा फलैः॥१॥ अकृतं हापयेत् 'स्मार्ते तदक्षाचे कृताकृतम् । कृतं वा हापयेदन्नमवारम्भ विधानतः॥२॥ उत्तमोदनसत्कादि तण्डुलादिकताकृतम्। ब्रीद्यादि चारुतं प्रोक्तमिति हव्यं विधा बुधैः॥३॥ सूतके चमवासेपु चाशक्ती वाहभोजने । एवमादिनिमित्तेषु डाय येदिति योजयेत्॥ानत्यजेतु सूतके कर्म ब्रह्मचारी व कचित् । नदीक्षण्यात् परं यज्ञेन कृच्छादिनपश्चरन् ॥५॥ ॥

·कात्यायनस्मृतिः। पित्तयेपि मृते नैषां दोषो भवनि कहिचित् । आशौचं कर्म णोऽन्ते स्याच्यहं वा ब्रह्मचारिणः॥६॥ श्रोहमग्निमतः का व्यं दाहादेकादशेऽहनि । प्रत्याब्दिकन्तु कुर्वीत प्रमीत्ताह- नि सदा ॥७॥ हादश प्रतिमास्यानि आग्रंषाण्मासिकेत था। सपिण्डीकरणञ्च एतहै श्राइषोडशम् ॥८॥ एकाहे ननु षण्मासा यदास्युरपि चा विभिः। न्यूनाः संवत्सरच स्यातां पाण्मासिके नदा॥९॥ यानि पञ्चदशाद्यानि अपुत्र- स्येतराणि तु। एकसिमन्नति देयानि सपुषस्यैव सर्वदा।।५० नयोषायाः पतिर्दद्यादपुत्राया अपि कचित् । न पुत्रस्य पि ता दयान्नानुजस्य तथायजः॥११॥ एकादशेऽति निर्य अग्दिर्शाद् यथाविधि। प्रकुरीतिाग्निमान् पुत्रो माता पित्राः सपिण्डताम्॥ १२॥ सपिण्डीकरणादू ने दद्यात् प्रति मासिकम्। एकोद्दिष्टेन विधिना दद्यादित्याह गोतमः॥१३॥ कर्पू समन्वित मुस्का तथाj श्रान्डषोडशम्। मत्याद्विकञ्च शेषेषु पिण्डाः स्युःषडिति स्थितिः॥१॥अर्घड क्षय्योदके चैच पिण्डदानेऽचनेजने। तन्त्रस्य तु निरत्तिः स्यात् स्वधा वाचन एव च ॥१५॥ ब्रह्मदण्डादियुक्तानां येषां नास्त्यग्नि सकिया। श्राहादिसक्रियामाजो न भवन्तीह ने कचित्॥ ॥ मन्लाम्नायेऽग्न इत्येतत् पञ्चक लापचार्थिभिः । पठ्यते तत्प्रयोगे स्यान्मन्त्राणामैच विंश तिः॥१॥ अग्नेःस्थाने वायुचन्द्रसूर्यावहुचदूह्य च । समस्य पञ्चमीसूत्रे चतुश्चत्तुरिनिश्रुत्तेः।।शा पथमे पचके पापील मारिति पदं भवेत् । अपि पञ्चसु मन्लेषु इति यज्ञपिदो, चिटुः।।३॥हितीये तु पतिमी स्यादपुत्रेति तृतीयके। चतुर्थे त्वपॅसव्येति इदमाहुनिपिंशकम् ॥४॥धृनिहोमेनप्रयुझ्या ॥१६॥२४रचण्डः॥

·कात्यायनस्मृतिः।
गोनामसु तथाष्टसु। चनुामान्य इत्येतद्गोनामसु हिहूय
ने॥५॥ नायपल्लचो गूढ शुङ्गेति परिकीयते। पतिव्रतांचे
तवती ब्रह्मबन्धस्तथाऽभूतः॥धाशलाटु नीलमित्युक्तं ग्र
नास्तवक उच्यते। कणिकाषितः केशा मूर्धि पश्चान् क
पुच्छलम्॥७॥ श्यापिच्छलाका शलली तथा चीरतरः शरैः।
तिलतण्डुलसम्पकः कृषरः सोऽभिधीयते॥॥नामधेयेमु
निवसुपिशाचाबहुवन सदा। यक्षाश्च पितरी देवा यष्टव्या
स्तिथिदेवनाः॥॥ आग्नेयायेऽथ साये विशाखाये नथै-
वच। आषाढाद्य धनिष्ठाये श्चिन्याये तथैव च ॥१०॥इन्हा
न्येतानि बहुपक्षाणांजुहुयात् सदा। इन्हदयं दिवच्छेषम
वशिष्शन्यथैकवत् ॥११॥ देवतास्वपि हुयन्ते बहुवत् सार्वपि
नयः। देवाश्च वसवेश्चैव हिवदेवाश्विनौ सदा॥१२॥ ब्रह्मचा
से समादिष्टो गुरुणावतकर्मणि। बाढमोमिति वा ब्रूयात
तथैवानुपालयेत् ॥१३॥ सशिखं वपनं कार्यमास्नानाद्रीचा
रिणा। भाशरीरविमोक्षाय ब्रह्मचर्यं न चेद्भवेत्॥१६॥ न
गावीत्सादनं कुर्यादनापदि कदाचन । जलक्रीडामलङ्कारा
नव्रती दण्ड इचाप्लचेत् ॥१५॥ देवनानां विपय्यासेजुहोनिघु
कथं भवेत्। सर्च पायश्चित्तं हुन्या क्रमण जुहुयान पुनः॥१६
संस्कारा अतिपत्येरन् स्वकालाँच्चेत् कथञ्चन । हुत्वेनदेवक
तच्या ये तूपनयनादधः॥१७॥ अनिवा नवयज्ञन नवान्नं
योत्त्यकामतः । वैश्वानरचरुस्तस्य प्रायश्चित्तं विधीयते।।
॥१८॥२५ खण्डः॥ ॥चर: समशनीयो यस्तथा गो
यज्ञकम्मणि। वृषपोत्सर्जने चैवअश्चयज्ञे नथैव च ।।१।।
श्रावण्यां वा प्रदौपे यः कृष्यारम्भ तथैव च । कथमेतेषु नि-
चापाः कथञ्चैव जुहोतयः ॥२॥ देवता शखया याद्या

·कात्यायनस्मृतिः। निर्चापास्तु पृथक् पृथक् । तूष्णी हिरेव गृहीयान्डोमचापि पृथक् पृथुक्॥३॥ याचना होमनि तिहा यव कीर्तिता। शेषं चैच भवेत् किञ्चित्तावन्तं निर्चपञ्चम् ॥४॥ चरौसम शनीये तु पितृयज्ञेचरौ तथा। होतयं मेक्षणेनान्य उपस्ली- निधारितमं॥५॥कालः कात्यायनेनाको विधिश्चैव स- मासनः। वृषोत्सर्गे यनो नोऽत्र गोभिलेन तु भाषितः॥६॥पा रिभाषिक एव स्यात् कालो गोवाजियज्ञयो । अन्यस्मादपदे- शातु स्वस्मरारोहणस्यच॥अथवामार्गपाल्येऽति काली गोयज्ञकर्मणः । नीराजनेऽति वाश्यानामिनि तन्लान्तरे विधिः॥८॥ शरवसन्तयोः केचिनवयज्ञं प्रचक्षने। धान्य- पावशादन्ये श्यामाकोपनिनः स्मृतः ॥९॥ अश्वयुज्यांत था कृष्यां वास्तुकम्मणि याक्षिका यज्ञार्थतत्त्ववेत्तारी हो ममेचं प्रचक्षते ॥ १०॥ हे पञ्चदे कमेणैता हपिराहुनयः स्मृः नाः । शेषा आज्येन होतच्या इनि कात्यायनोऽब्रवीत्॥१॥ पयोयदाज्यसंयुक्तं तत् पृषातकमुच्यते । दध्येके तदुपासाय कर्तव्य: पायसवरुः॥१२॥ बीहयः शालयो मुद्रा गोधूमाः सर्षपास्तिलाः। यवा चौषधयः सप्तविपदंशान्त धारिताः ॥१३॥ संस्कारा:पुरुषस्यैते स्मर्य्यन्ते गोतमादिभिः। अतोऽष्ट कादयः कार्याः सर्वकालक्रमोदिताः॥१४॥सरुदप्यष्टका दीनि कुर्यात् कम्मणि यो हिजः। सपंक्तिपावनो भूत्वा लो कान् पैति एतत्र्युतः ॥१५॥ एकाहमपि कर्मास्थीयोऽग्नि- शुभ्रूषकः शुचिः। नयत्यत्र नदेवास्य शताहं दिविजायते। यस्त्यापायाग्निमाशास्य देवादीन्नैभिरिटवान्। नि राक मरादीनां स विज्ञेयो निरारंतिः॥१७॥२६वण्डः॥ पच्छाई कर्मणामादौ याचान्ते दक्षिणा भवेत् । अमावा- ..

·कात्यायनस्मृतिः। स्यां द्वितीयं यदन्वाहार्यं तदुच्यते॥॥एकुसाध्येष्वर्हिः घुन स्यात् परिसमूहनम्।नौदगासादनञ्चैव क्षिमहोमा हिते मनाः॥२॥ अशाचे बोहियवयोभा वा पयसापिया। नदभावे यवाग्या या जुहुयादुदकेन वा॥॥ रौद्रन्त राक्ष संपित्र्यमासुरंचाभिचारिकम् । उनका मन्तं स्पृशेदाप आ लक्ष्यात्मानमेवच॥४॥यजनीयेऽथि सोमवेदारुण्यां दिशि दृश्यते। तत्रध्यातिभिहत्या दण्डं दद्यातदिजातये॥५॥ वणं मधु मांसच क्षारांशा यन हूयने। उपवासेन भुजीन नोरुरावा नाकिजन॥६|| स्वकाल सायमाहुत्या अमाप्ती होतृहव्ययोः। माक्मातराहुतेः काल: मायाश्चत्ते हुने सनि ॥णामाकुसायमाहुतेः पानीमकालानतिक्रमः। माकपौर्ण- मांसाद्दर्शस्य प्राग्दर्शादितरस्य तु॥॥वैश्वदेवे चतिकाने अ होरात्रमभोजनम् । प्रायश्चित्तमथो हुत्वा पुनः सन्तनुयाइत म्॥९॥ होसहयात्यये दर्श पौर्णमासात्यये तथा।पुनरेवाग्नि मोदध्यादिति भार्गवशासनम् ॥१०॥अनुचो माणकोज्ञेय ए णः कृष्णमृगः स्मृतः । रुरुगरिमृगः प्रोक्तस्तम्बल: शोण उच्य- ते॥११॥ शान्तिको ब्राह्मणस्य दण्डः कार्यः प्रमाणतः । ललाटसंमिनो राज्ञः स्यात्तुनाशान्तिको विशः॥१२॥जव स्ते तु सस्युरचणाः सौम्युदर्शनाः। अनुद्देगकरानृणां मत्स चोऽनग्निदूषिताः॥१३॥ गौविशिष्टत्या विपैदेयपिनि गद्यते। नतोऽन्यदरं यस्मात्तस्माद्रीवर उच्यते॥१४॥येषां व्रतानामन्तेषु दक्षिणान विधीयते। वरस्तत्र भयदानमपि पाच्छादयेद्गुरुम्॥१५॥ अस्थानीच्छासपिच्छेदघोषणाध्या पनादिकम्पमोदिकं श्रुतौ यनु स्याद् यातयामलकारितनु ॥१६॥ प्रत्यब्दं यदुपाकर्म सोत्सर्ग विधिवद्दिजैः क्रियते ·१३० कात्यायनस्मृतिः। उन्दसांतेन पुनराप्यायनं भवेत् ॥१७॥अयातयामैश्च- न्दोधिर्यत कर्म कियते हिजै कीडमानरपि सदा तने षां सिद्धिकारकम् ॥१८॥गायत्रीञ्च सगायत्र्यां बार्हस्पत्यमि निधिकम् । शिष्येभ्योऽनूच्य विधिवटुपाकुर्यात्ततः श्रुतिम् ॥१९॥ छन्दसामेकविंशानां संहितायाँ यथाक्रमम्। तच्छ- न्दस्काभिरेवगिराद्यापिहेमिइष्यते ॥२०॥ पश्चैिवगा नेषु ब्राह्मणेषत्तेरादिभिः। अङ्गेषु चर्चामन्लेषु इति षष्टिर्जु- होतयः॥२१॥२७ रचण्डः॥ ॥अक्षतास्तुयवाःप्रो- का प्राधाना भवन्तिते। भृशास्तुबीहयो लॉजा घटाः रचाण्डिक उच्यते ॥१॥नाधीयीत रहस्यानि सोत्तराणि विच क्षणः। नचोपनिषदश्चैव षण्मासान दक्षिणायनान्॥२॥ पालत्योदगुमने ततोऽधीयीत धर्मवित्। उत्सर्गश्चैक ए षां तैष्यां प्रौष्ठपदेऽपिवा॥शाअजातव्यज्जना लोम्नीनत या सहसंविशेत् । अयुगः काकवन्ध्याया जाता तां न विचा हुयेत्॥४॥संसक्तपदविन्यासविपदः प्रक्रमः स्मृतः।स्मा तै कम्मणि सर्वत्र श्रौते त्वध्ययुणोदितः॥५॥ यस्यां दिशि बलिंदद्यात्तामेवाभिमुखो बलिम्। श्रवणाकर्मणि भय- न्यञ्च कर्मनसर्वदा॥६॥ बलिशेषस्य हवनमग्निप्रण यनन्तथा। प्रत्यहं न भवेयातामुल्मुकन्तु भवेत् सदा॥ पृषातकप्रेषणयोर्नवस्य हरिपस्तथा। शिष्टस्य पाशनेम त्रसत्र सर्वधिकारिणः ॥॥ब्राह्मणानामसान्निध्ये स्व- यमेव पृषातकम्। अवक्षेद्दविषः शेषनवयज्ञेऽपि भक्षये- तु॥९॥ सकला बदरीशारवा कलवत्यभिधीयते। घनाधि सिकताशङ्काः स्मृताजानशिलातु नावानो विनष्टो मणिकः शिलानाशे तथैव च। तदेवाहत्य संस्कार्यो ना ·कात्यायनस्मृतिः। पेक्षेदाग्रहायणीम्॥११॥ श्रवणाकर्म लुपञ्चेत् कथाचिन सूतूकादिना। आग्रहायणिकं कुर्यादलिवर्जमशेषतः॥१२ ऊई स्वस्तरशायी स्यान्मासमईमथापि वा। सप्तराचं नि राबवा एकां वा सद्यएच वा॥१३॥ नोई मन्त्रमयोगः स्या माग्न्यागारं नियम्यते। नाहतास्तरणञ्चच न पाञ्चापि दाक्षिणम्॥१४॥ दवेदाग्रहायण्यामात्तावपिकर्माणः। कुम्भौ मन्त्र वदासिञ्चत् प्रतिकुम्भमृचं पठेत् ॥१५॥ अल्पा नां यो विधानः स्यात् से वाधीवहुतिः स्मृतः। माणसम्मि त इत्यादि वाशिष्ठं बाधितं यथा॥१६॥ विरोधी यत्र वाक्या नां पामाण्यं तत्र भूयसाम्। तुल्यप्रमाणकत्वे तु न्याय ए प्रकीर्तितः ॥१७॥ त्रयम्बकं करतलमपूपामण्डका: स्मृ ताः। पालाशा गोलकाश्चैव लोहचूर्णञ्च चीचरम् ॥१८॥ स्पृशन्ननामिकाग्रेण कृचिदालोकयन्नपि । अनुमन्त्रणीयं सत्र सदैवमनुमन्वयेत्॥१९॥२८ रचण्डः॥ ॥क्षा लनं दकिचेन सर्वच स्त्रोतसां पशीः। तूणीमिच्छाकमे ण स्याहपार्थे पाणदारुणा॥१॥ सप्ततावन्मूईन्यानि तथा स्तनचतुष्टयम् । नाभिः श्रोणिरपानञ्च गौस्त्रोतांसि चतुर्दश॥२॥क्षुरोमोसावदानार्थः कृत्मा विष्टकदारना वपामादाय जुहुयात्तुत्र मन्त्र समापयेत्॥शाहज्जियाको डमस्थीनि यतहको गुदं स्तनाः । श्रोणिस्कन्धसटापार्च पश्चङ्गानि प्रचक्षते॥४॥एकादशानामङ्गानामवदानानिस व्यया पास्य वृक्सक्श्नोश्च हित्वादाहुश्चतुर्दश। चरितार्थाश्रुतिः काा यस्मादप्यनुकल्पशः । अतोऽष्टचे न होमः स्याँच्छागपक्षेचरावपि॥६॥अवदानानियावन्ति कियेरन् प्रस्तरेपशोः। तावतः पायसान् पिण्डान् पश्यभाये ·कात्यायनस्मृतौ। पि कारयेत्॥७॥ऊहनव्यञ्जनार्थंन्तु पश्चमावेऽपि पायस म्। सद्रवं श्रपयेत्तदन्वषयेऽपि कर्मणिप्राधा- न्य पिण्डदानस्य केचिदाहुमनीषिणः। गयादौ पिण्डमा त्रस्य दीयमानत्वदर्शनात् ॥॥ भोजनस्य प्रधानत्वं वृद- त्यन्ये महर्षयः । ब्राह्मणस्य परीक्षायां महायतमदर्शना त्॥१०॥ आमधान्डविधानस्य विना पिण्डे क्रियाविधिः। नदालच्याप्यनध्यायविधानभवणादपि ॥११॥ विहन्मत्तमु पादाय ममाप्येतऋदि स्थितम्। प्राधान्यमुभयोर्यस्मात्त स्मादेष समुच्चयः॥१२॥षाचनाचीतिना कार्य पित्र्येषु पोक्षणं पशो। दक्षिणोडासनान्तञ्च चरीनिचपणादिकम् ॥१३॥ सन्नयश्वावदानानां प्रधानानिहीतरः। प्रधान हवनच्चैव शेषं प्रकृतिबद्भवेत् ॥४॥ दीपमुन्नतमारच्यानं. शादा चैवेएका स्मृता। कोलिनं सजल मोक्तं दूररवातीदको मरुः ॥१५॥ हारगवाक्षस्तम्भैः कईमाभित्यन्तकौणवेधैश्च। नेवास्तुहार चिन्हमनाकान्तमायैश्च ॥१६॥ वशङ्गमा चिनि तीहीञ्छंखश्चैति यवांस्तथा।असावित्यत्र नामोक्का जुहुयात् क्षिपहोमवत् ॥१॥साक्षतं सुमनोयुक्तमुदकंद धिसंयुतम्। अर्घ्य दधिमधुझ्याञ्च मधुपर्को विधीयते। ॥१८॥ कांस्यैनेवाईणीयस्य निनयेदयमन्जली। कांस्यापि धानं कांस्यस्थं मधुपर्क समर्पयेत्॥१९॥ २९ वण्डः॥ ॥ इनि कात्यायनविरचिते कम्मपदोपे तृतीयः पपाठकः ।। समाप्ताचेयं कात्यायनसंहिता।

·अथ वृहस्पतिस्मृतिः॥ इक्ष्वाकतशतं राजा समाप्तवरदक्षिणम् । मघवान् । वाग्विदां श्रेष्ठं पर्यपृच्छबृहस्पतिम्॥ भगवन् केन दानेन सर्वतः सुखमेधते। यहत्तं यन्महार्घच तन्मे हि महातप! एवमिन्द्रेण पृष्टोऽसौ दैवदेव पुरोहितः। वाचस्पतिर्महापा. जो वृहस्पतिरुवाचह॥ सवर्णदानं गोदानं भूमिदानंच वा- संव।। एतत् प्रयच्छमानस्तु सर्चपापैः प्रमुच्यते॥ सवर्ण रजतं वस्त्रमाणरत्नंच वासवः। सर्वमेव भवेद्दत्तं वसुधां यः प्रयच्छति ॥ फलारुष्पां महीं दत्त्वा सवीजां शस्यशालिनीम्। यावत् सूर्यकरा लोकास्तावत् स्वर्ग महीयते।यकिञ्चित् कुरुते पापं पुरुषो रत्तिकर्षितः। अपि गोचर्ममात्रेण भू- मिदानेन शुध्यति॥दशहस्तेन दण्डेन विशण्डानि वर्त्तनम् दश तान्येव विस्तारो गोचर्म तन्महाफलम्॥सवृषं गोसहलं च यत्र तिष्ठत्यत्तन्द्रितम् । बालवत्समसूतानां नगोचम्म इति स्मृतम्। विप्राय याचे गुणान्विताय तपोषियुक्ताय जिने न्द्रियाय । याचन्मही तिष्ठति सागरान्ता तारन् फलं तस्य भ वेदनन्नम् ॥ यथा बीजानि रोहन्ति प्रकीर्णानि महीतले। एवं कामा: परोहन्ति भूमिदान समार्जिताः॥ यथाप्सु पतितः स यस्तैलबिन्दुः प्रसर्पति। एवं भूमिकृतं दानं सश्ये सश्येम रोहति ॥ अन्नदा: सुखिनो नित्यं वदन्यैव रूपवान् ॥ स नर सर्वदी भूपयो ददाति बसुन्धराम् । यथा गौभरते वसं क्षारमुत्सृज्य क्षीरिणी॥ एवं दत्ता सहस्राक्ष! भूमिभरति भूमिदम् । शङ्खं भद्रासनं उन चरस्थावर वारणाः॥भू मिदानस्य पुण्यानि फलं स्वर्गः पुरन्द्र!। आदित्यो वर- णो बहिब्रह्मा सोमो हुताशनः॥ शूलपाणिश्च भगवानाभ - ·बृहस्पतिस्मृतिः। नन्दति मिदम्। आस्फोटयनिं पितरः प्रहर्षन्ति पिताम हाः ।। भूमिदाता कुले जातः सनपाता भविष्यति । त्रीण्या हुनिदानानि गाव: पृथ्वी सरस्वती नारयन्ति हिदातारंस तिपापादसंशयम्। प्रावृता वरूपदा यान्ति नग्ना यान्ति त्वचत्वदाः। तृप्ता यान्त्यग्निदातारः क्षुधिता यात्त्यनन्न- दा:।कांक्षति पितरःसर्वे नरकाद्भयभीरवः ॥गयायो यास्य नि पुत्रः सनः माता भविष्यति। एएच्या वहषः पुत्राः यद्ये- कोऽपि गयां ब्रजेत् ॥ यजेन वाश्वमेधेन नीलं वावृधमुत्स जेत्। लोहितो यस्तु वर्णन पुच्छाये यस्तु पाण्डुरः॥श्चैतः खुरविषाणाभ्यां स नीलो राषउच्यते। नीलः पाण्डुरलाङ्- गूलस्तृणमुडरते तु यः॥षधिर्षसहस्त्राणि पितरस्तेन ते र्पिनाः । यच्च श्रृङगतम्पडूं कूलस्तिष्ठति चोत्तम् ॥ पितर स्तस्य नश्यन्ति सोमलोक महायुनिम्। पृथोर्यदोदिली पस्य नृगस्य नहुषस्य च॥ अन्येषाञ्चनरेन्द्राणां पुनर- न्या भविष्यति । बहुभिर्वसधा दत्ता राजभिः सगरादिभिः ॥ यस्य यस्य यदा मिस्तस्य तस्य तदा फलम् । यस्तुब हामः वीनो वा यस्तु वै पितृघातकः॥गवां शतसहस्त्रा णां हन्ता भवनि दुष्कृति । स्वदतां परदनांचा यो हरेच्च ब- सुन्धराम्॥ स्वविषायां किमिभूया पितृभिःसह पच्यते। आक्षेप्ता वानुमन्ता च तमेच नरकै व्रजेन् । भूमिदी भूमिह चिनापरं पुण्यपापयोः। ऊहोचोचावतिष्ठत यावदा भू- नसंप्लवम् ॥अग्नेरपत्यं प्रथमं हिरण्यं भूवैष्णवी सूर्यासु नायगावः । लोकारत्रयस्तेन भवन्ति दत्ता यः काञ्चन- गाञ्च महीच दद्यात् षडशीति सहस्राणां योजनानांव- सुन्धराम् । स्वती दत्तातु सर्वत्र सर्वकामप्रदायिनी। भूमि ·बृहस्पतिस्मृतिः। युः प्रतिगृह्णाति भूमि यस्य प्रयच्छति । उसो तो पुण्यकर्मा जो नियतं स्वर्गगामिनी ॥ सर्वेषामेव दानानां एकजन्मानु गं फलम्। हाटकक्षितिगौरीणां सप्तजन्मानुगं फलम्॥यों गहिंस्यादहं ह्यात्मा भूतग्रामं चतुर्विधम् । तस्य देहाहि- युक्तस्य भयं नास्ति कदाचन ॥ अन्यायेन हना भूमि नरै रपराहिना। हरतो हारयन्तथ हन्युस्ते सप्तम-कुलम् ॥ हुरते हूरयेद्यस्तु मन्दवृद्धिस्ततो वृतः। स बध्यो वारणैःपा शेस्तिर्यग्योनिषुजायत ।। अश्रुभिः पतितस्तेषां दानानाम पकीननम्। ब्राह्मणस्य हते क्षेत्र हतान्त्रिपुरुषं कुलम् ॥ पापीकूपसहस्रेण अश्वमेधशतेन च । गगी कोटिमंदानेन भूमिहर्ता न शुध्यति ॥गामेकां स्वर्णमेकं वा भूमेरप्याईम गुलम् । रुन्धन्नरकमायाति यावदाभूतसंपुरम् । हुनं दत्तं तेपोधीतं यत्किञ्चिन्डर्मसञ्चितम् ॥ अगुिलस्य सी माया हरणेन प्रणश्यति । गीचीथीं ग्रामरथ्याच्च श्मशा- नंगोपितं तथा ॥ सम्पीड्य नरकं याति याचदाभूतसंप्लव म्। ऊपरे निर्जले स्थाने प्रस्तं शस्यं विसर्जयेत् ॥जलाधा स्थ कर्त्तव्यो च्यासस्य वचनं यथा ।पञ्चकन्या नृते हन्ति दशहन्ति गया नृते॥शतमम्चा नुने हन्ति सहस्त्रं पुरुषान ते। इन्तिजातानजाताश्च हिरण्याथै नृतं वदेत् ॥ सर्व भूम्या नृते हन्ति मास्म भूम्यनृतं वदी। ब्रह्मस्वेमारति कुर्यामा ः कण्ठगतैरपि ॥ अनौषधमशेषज्य विषमे तहलाहलम्। नाविषं विषामित्याहुः ब्रह्मस्वं विषमुच्यते॥ विषूमेकाकिन हन्ति ब्रह्मस्वं पुषत्रकम्। लोहरवण्डाश्मचूर्ण च विषञ्च ज्वरयेन्नरम् ॥ ब्रह्मस्वं त्रिषु लोकेषु कः पुमान् ज्वर यिष्य- ति मन्युप्रहरणा विधाराजानःशस्वपाणयशाशस्वमेका- ·ब्रहस्पतिस्मृतिः। किन हन्ति विभमन्युः कुलक्षयम् । मन्युपहरणा विमा वक्र पहरणो हरिः॥चकात्तीव्रतरो मेन्युस्तस्मादिनकोपयेत् आग्निदग्धाः परोहन्ति सूर्य्यदग्धास्तथैव च ॥ मन्युदस्य विषाणामकुरो न परोहति । आग्निर्दहति तेजसा सूर्योद हंति रश्मिभिः॥ राजा दहति दण्डेन विनोदहति मन्युना। ब्रह्मस्पेन तु यत् सौम्यन्देवस्वेन तु या रतिः॥तड्नंकुल नाशाय भवत्यात्मविनाशकम् । ब्रह्मस्वं ब्रह्महत्त्या च दरि । द्रस्यच यहनम् ॥ गुरुमिवहिरण्ये च स्वर्गस्थमपि सीडयेत् ब्रह्मस्वेन तु यच्छिद्रं ताच्छिद्रं न परोहति ॥ मच्छादयति ते च्छिद्रमन्यत्र तु विसर्पति । ब्रह्मस्पेन तु पुशनि साधना नि बलानि च। संयामे तानि लीयन्ते सिकतासु यथोदक म्। श्रोत्रियायू कुलीनाय दरिद्राय च वासव!॥ सन्तुष्टय . विनीताय सर्वभूतहिताय च । वेदाभ्यासस्तपोज्ञानमिन्द्रि याणां च संयमः। ईदृशाय सुरश्रेष्ठ! यद्दत्तं हितदक्षयम्। आमपात्रे यथान्यस्तं क्षीरं दधि घतं मधु॥ विनश्यत्पात्र दौर्वस्थातच पात्रं विनश्यति। एवंगान हिरण्यञ्च पस्य मन्नं महीं निलान्॥ अविहान् प्रतिगृहाति भस्मीभवति काष्ठवन्। यस्य चैव गृहे मूरों दूरे चापि बहुश्रुतः॥ बहु- श्रुताय दोत्तच्यं नास्ति मूर्वव्यनिकमः। कुलं तारयते धारः सप्तसप्तच वासव! ॥ येस्तराकं नवं कुर्सान पुराणं वापि स्वानयेत्। स सर्व कुलमहत्य स्वर्ग लोके महीयते। वापी कूपतडागानि उद्यानोपनानि च। पुनः संस्कारकर्नाचल भेते मौलिकं फलमा निदाघकाले पानीयं यस्य तिष्ठति वासवः। सदुर्ग विषमं कृत्स्नंन कदाचिदवामुयात्।ए काहं तु स्थितै तोयं पृथिव्यां राजसत्तम! कुलानि तारये- ·बृहस्पतिस्मृतिः। तस्य सप्त सप्तपराण्यपि॥दीपालोकपदानेन वपुष्मान्स भवेन्नरः। प्रोक्षणीयप्रदानेन स्मृति मेधाञ्च विन्दनि। के वापि पापकम्माणि यो दद्यादन्नमर्थिने। ब्राह्मणाय विशे- षेण न स पापेन लिप्यते ॥ भूमिगरि स्तथा दाराः पसद्याहिय ते यदा। नचाचेदयते यस्तु तमाहर्ब्रह्मधारकम् ॥ निवेदित स्तु राजा वै ब्राह्मणैर्मन्युपौडिने । तनतारयतै यस्तु तमा हर्ब्रह्मघातकम्। उपस्थित्ते विवाहेच यज्ञे दानेच वासँच!। मोघाच्चलति विघ्नं यः स मृतो जायते किमिः। धनं फलति दानेनजीवितं जीवरक्षणात् । रूपमैश्चर्यमारोग्य महिंसा फलमभुते॥ फलमूलाशूनात् पूज्यं स्वर्ग स्वस्त्येन लभ्यते। पायोपवेशनाद्राज्यं सर्वत्र सुरेचमश्नुते॥गवाद्यशऋदीक्षा याः स्वर्गगामी तृणाशनः। स्त्रिय विषणस्नायी वायु पीत्वा ऋतुं लभेत् ॥ नित्यस्नायी भवेदर्कः सन्ध्ये देचजप- न हिजः । नतत्साधेयते राज्यं नाकपूर मनाशके॥ अग्निप वेशे नियतं ब्रह्मलोके महीयते। रक्षानां पतिसंहारे पथून पुत्रांच विन्दति। नाके चिरंस वसते उपवासीच यो भवे- तु। सततं चैकशायी यः स लभेदीप्सिताङ्गतिम् ॥ वीरास- नं वीरशय्यां वीरस्थानमुपाश्रितः। अक्षय्यास्तस्य लोका: स्यु: सर्वकामगमास्तथा।। उपवासञ्चदीक्षाच अभिषेक चासच!। कृत्वा द्वादशवर्षाणि चीरस्थानाविशिष्यते।। अधीत्य सर्ववेदान् वै सद्यो दुःखात्ममुच्यते। पावनंच स्तेधर्म स्वर्गे लोके महीयते॥ सहस्पतिमतं पुण्यं ये पतान्ति द्विजातयः । चत्वारितेषांवर्धन्ते आयुर्विया यशो बलम्॥ इतिवृहस्पतिषणीतं धर्मशास्त्रं सम्पूर्णम्॥ ।

·वृहस्पतिस्मृतिः। किन हन्ति विधमन्युः कुलक्षयम् । मन्युपहरणा विभा चक्र पहरणो हरिः । चकात्तीव्रतरो मेन्युस्तस्मादिभन कोपयेत् अग्निदग्धाः परोहन्ति सूर्य्यदग्धास्तथैव च ॥ मन्युदधुस्य विषाणामकुरो न परोहति । अग्निर्दहति तेजसासूर्योद हति रश्मिभिः। राजा दहति दण्डेन विमो दहति मन्युना। ब्रह्मस्पेन तु यत् सौम्यन्देवस्वेन तु यारतिः॥तन्डनं कुल- नाशाय भवत्यात्मविनाशकम् । ब्रह्मस्वं ब्रह्महत्त्याच दरि द्रस्यच यद्दनम् ॥ गुरुमिवाहिरण्येच स्वर्गस्थमपि पीडयेन् ब्रह्मस्पेन तु यच्छिद्रं तछिद्रन प्ररोहति ॥ मच्छादयति नै च्छिद्रमन्यव तु विसर्पति। ब्रह्मस्पेन तु पुशानि साधना नि बलानि च। संयामे तानि लीयन्ते सिकनासु यथोदक म्। श्रोत्रियायू कुलीनाय दरिद्राय च वासव! ॥ सन्तुष्शय पिनीताय सर्वभूतहिताय च वेदाभ्यासस्तपोजानामिन्द्रि याणां च संयमः॥ ईशाय सुरश्रेष्ठ! यद्दत्तं हि नक्षयम्। आमपाचे यथान्यस्तं क्षीरं दधि पतं मधु विनश्यैत्पात्र दौर्वस्थातच पात्रं विनश्यति। एवं गाज हिरण्यञ्च पर मन्नं महीं निलान्। अविहान प्रतिगृह्णाति भस्मीभवति काष्ठवन् । यस्य चैव गृहे मू टूरे चापि बहुश्रुतः ।। बहु- शुताय दोत्तच्यं नास्ति मर्चव्यनिकमः । कुलं तारयते धारः सप्तसप्तच वासच! ॥ येस्तरार्फ नवं कुर्यात् पुराणं वापि रखानयेत् । स सर्व कुलमहत्य स्वर्गलोके महीयते॥ वापी कूपत्तडागानि उद्यानोपनानि च । पुनः संस्कारकर्नाचल भेने मौलिकं फलम्। निदाघकाले पानीयं यस्य तिष्ठति वासव!। सदुर्ग विषमं कृत्स्नंन कदाचिदवाप्नुयात्। ए काहं तु स्थित्ते तोयं पृथिव्यां राजसत्तम।। कुलानि तारये- ·बृहस्पतिस्मृतिः। ४३७ तस्य सप्त सप्तपराण्यापि॥दीपालोकपदानेन वपुष्मान्स भवेन्नरः। प्रोक्षणीयम्दानेन स्मृति मेधाच विन्दनि॥ वापि पापकर्माणि यो दद्यादन्नमर्थिने। ब्राह्मणाय विशे- षेण नस पापेन लिप्यते । भूमिगच स्तथा दाराः प्रसह्य हिय ते यदा। नचादयते यस्तु नमाहर्ब्रह्मधारकम् ॥ निवंदित स्तु राजा वै ब्राह्मणैर्मन्युपीडितः। तनतारयतै यस्तु नमा हर्ब्रह्मघातकम्। उपस्थिते विवाहेच यज्ञे दानेच वासँच!। मोघाचलति विघ्नं यः स मृतो जायते किमिः॥धनं फलति दानेन जीवित्तंजीवरक्षणात् । रूपमेश्वर्यमारोग्य महिंसा फलमभुते॥ फलमूलाशूनात् पूज्यं स्वर्ग स्पस्त्येन लभ्यते। पायोपवेशनाद्राज्य सर्वत्र सुरेचमश्नुते॥गवाद्यशकदीक्षा याः स्वर्गगामी तृणाशनः। स्थिय विषवणस्नायी वायु पीला ऋतुं लभेत् ॥ नित्यस्नायी भवेदः सन्ध्ये देचजप- न हिजः। नतत्साधयते राज्यं नाकपृष्ट मनाशके।अग्निश वेशे नियतं ब्रह्मलोके महीयते। रत्नानां प्रतिसंहारे पशून् पुत्रांश्च विन्दति॥ नाके चिरंस वसते उपवासीच यो भवे- त्। सततं चैकशायी यः स उमेदीप्सिताङ्गतिम् । वीरास- -नं वीरशय्यां वीरस्थानमुपाश्रितः। अक्षय्यास्तस्य सोका: स्यु: सर्वकामगमास्तथा।। उपपासञ्चदीक्षाच आभिषेक पासव!! कृत्वाद्वादशवर्षाणि वीरस्थानाहिशिष्यते।। अधीत्य सर्ववेदान् वै सद्यो दुःरवात्प्रमुच्यते। पाचनं च रने धर्म स्वर्ग लोके महीयते॥रहस्पतिमतं पुण्यं ये पठन्ति द्विजातयः । चत्वारितेषां वर्धन्ते आयुर्विया यशो बलम् ॥ ॥ इति यहस्पतिप्रणीतं धर्मशास्त्रं सम्पूर्णम् ॥

·अथ पराशरसंहितायाम्। अथातो हिमशैलाये देवदारुवनालये। व्यासमेकाय मासीनमपृच्छन्ऋषयः पुरा। मानुषाणां हितं धर्म वर्त्तमा ने कलौ युगे। शौचाचारं यथावञ्च वद सत्यवतीसुत!॥नछु त्वामाषिचाक्यन्तु समिन्दाग्न्यर्कसन्निभः। प्रत्युवाच म हातेजाः श्रुतिस्मृतिविशारदः॥नचाहं सर्चतत्त्वज्ञः कथंध मैं वदाम्यहम् । अस्मत् पितेच प्रष्टच्यइति व्यासः सुतोऽव दत्॥ततस्त ऋषयः सबै धर्मतत्त्वार्थकाइक्षिणः । ऋषि व्यासं पुरस्कृत्य गता बदरिकाश्रमेनानायक्षसमाकीर्ण फलपुष्पोपशोभितम्। नदीपस्त्रवणाकीर्ण पुण्यत्तीर्थरलङ् कृतम्।। मृगपक्षिगणाढ्यञ्च देवतायतनास्तम् । यक्षगन्ध चसिदैव नृत्यगीतसमाकुलम्॥ तस्मिन्गृषिसमामध्ये क्तिपुत्रं पराशरम्। सुखासीनं महात्मानं मुनिमुरव्यगणा मृतम्।। कृताञ्जलिपुटो भूत्वा व्यासस्तु ऋषिभिःसह। प्रद क्षिणाभिवादैश्च स्तुतिभिः समपूजयत् ॥अथ सन्तुष्टमन- साः पराशरमहामुनिः । भाह सुस्वागतं ब्रहीत्यासीनो मुनिपु इन्चः।। व्यासः सुस्वागतं ये च ऋषयश्र समन्ततः। कुशलं कुंशलेत्युत्का व्यासः पृच्छत्यतः परम् ॥ यदि जानासि मे भक्ति स्नेहाहाँ भक्तवत्सला । धर्म कथय मे तात! अनुग्राह्योल हं तव ॥ श्रुता मे मानवाधर्मा वाशिषाः काश्यपास्तथा। गाया गौत्तमा धैव तथा शैशनसाः स्मृताः। अवेर्विष्यो- श्र साम्ब दाक्षा आङ्गिरसास्तथा। शात्तातपाश्च हारीता याजवल्क्यरुताचयेकात्यायनरूत्ता चैव प्राचेतसकता श्वये।आपस्तम्बकता धाशयस्यसिवितस्य च ॥ श्रु ता ते भवत्योक्ताः औतार्थास्तेन विस्मृताः। अस्मिन्मन्व- ·४३९ प्रथमोऽध्यायः न्तरे धमाः कृतनेतादिक युगे॥सर्च धमाः कृतेजानाः सर्च नाः कलीयुगे। चातुर्यसमाचारं किञ्चित् साधारणं चद् व्यासपाक्याचसानेतु मुनिमुरव्यः पराशरोधर्मस्य निर्ण- यंप्राह सूक्ष्मं स्थूलञ्च चिस्तरात्॥ शृणु पुत्री प्रवक्ष्येड शृण्वन्तु पयस्तथा।। कल्पे कल्पेक्षयोत्पत्नी ब्रह्मविष्णु. महेश्वराः। श्रुतिःस्मृतिः सदाचारा निर्णतव्याश्च सर्वदा।। न कश्चिद्देदका च वेदस्म चतुर्मुरवः । तथैव धर्मस्मर- नि मनुः कल्यान्तरात्तरे। अन्ये कृतयुगे धस्वेितायां हा परे परे। अन्ये कलियुगेनृणां युगरूपानुसारतः। तपः परं कुतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुच्यते । द्वापरे यज्ञमित्यूचुनिमेकंक लौ युगे॥ कृते तु मानवो धर्मस्पतायां गौतम स्मृतः। दाप रेशाव लिस्वितः कली पाराशरः स्मृतः ॥ त्यजेद्देशं कत युगे त्रेतायांयाममुत्सृजेत्। द्वापरे कुलमेकन्तु कतारञ्चक लौयुगे॥ कृते सम्भाषणात् पापं त्रेतायाञ्चैव दर्शनात् । द्वापरचान्नमादायकली पतति कर्मणा ॥ कृतेलु तत्क्षणी- छापस्यैतायां दशभिर्दिनः । हापरेमासमात्रेण कलौ सम्ब सरेण तु॥अभिगम्य कृतदानं त्रेतास्वाहूय दीयते। बाप रोयाचमानाय सेचया दीयते कली॥अभिगम्योत्तमं दान माहूतञ्चैव मध्यमम्। अधमंयाच्यमानं स्यात् सेवादानञ्च निष्फलम् ॥ कृते चास्थिगताः पाणास्त्रेतायां मांससंस्थिताः। द्वापरे रुधिरं यावत् कलावन्नादिषु स्थिताः॥ धम्मी जितो यधर्मण जितः सत्योऽनृतेन च। जिता भूत्यैस्तुराजानः स्त्रक्षिश्च पुरुषा जिताः। सीदन्ति चाग्निहोत्राणि गुरुपूजा प्रणश्यति। कुमार्यश्च मसूयन्ते तस्मिन कलियुगे सदायुि गे युगे ये धमस्तित्र सवयेोदिजाः। तेषां निन्दानक ।

·पराशरसंहितायाम्। व्या युगपाहि ते द्विजाः॥ युगे युगेच सामर्थ्य शेष मुनिवि भाषितम्। पराशरेण चाप्युक्तं प्रायश्चित्तं प्रधीयते॥ अह मद्यैव तहममनुस्मृत्य ब्रवीमिषः। चातुर्यसमाचारं शृणु ध्वं मुनिपुङ्गवा! पाराशरमतं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम्। चिन्तितं ब्राह्मणाय धर्मसंस्थापनाय च ॥चतुणामपि वे नामाचारो.धर्मपालकः । आचारयष्टदेहानां भवेधर्मः पराङ्मुरवः। षट्कम्माभिरनो नित्यं देवनानिधिपूजकः। नशेषन्तु भुजानी ब्राह्मणो नावसीदति ॥ सन्ध्यास्त्रानं जपो होम: स्वाध्यायो देवतार्चनम् । वैश्वदेवातिथेयञ्च षट्क म्माणि दिने दिने।पियो वा यदिवा देख्यो मूर्यः पण्डित एसया। वैचदेवं तु संपाप्तः सोऽतिथि: स्वर्गसक्रमः॥दूरा- ध्वानं पथि वान्तं वैश्वदेवेउपस्थितम् । अतिथिं तं विजोनी यान्नातिथिः पूर्वमागतः॥न पृच्छेद्रोबचरणं न स्वाध्याय- व्रतानि च। हृदयं कल्पयेत्तस्मिन् सर्वदेवमयोहि सः॥नेक ग्रामीणमतिथि चिमं साइमिकं तथा। आनित्यं वागतोय स्मात्तस्मादनिधिरुच्यते ॥ अपूर्वः सुबतौ विमो अपूर्वांचा निथिस्तथा। वेदाभ्यासरती नियंत्रयोऽपूर्वा दिने दिने। श्वदेव तु संपामिक्षुके गृहमागते। उन्हत्य वैश्वदेवार्थ मि क्षां दत्त्वा विसर्जयेत् ।। यत्ती च ब्रह्मचारी च पकान्नस्वामिना युभो। तयोरन्नमदत्त्वा च भुत्वाचान्द्रायणञ्चरेत्यति हस्ते जलं दद्या शं दया पुनर्जलम्। तटैक्षं मेरुणा तुल्य नज्जलं सागरोपमम् ॥ वैश्वदेवकतान् दोषान् शुक्तो शिक्ष यंपोहितम् । नहि भिक्षु रुतान दोषान् वैन्यदेवो व्यपोह तिअहलो पैचदेवन्तु भुञ्जते यैरिजातयः सर्चत नि पला तेया: पतन्ति नरफ युगे॥शिरोवेधन्तुयोभुङ्क्ते यो ·प्रथमोऽध्यायः। भुङ्क्ते दक्षिणामुरवः। वामपादे करंन्यस्यतई रक्षांसि भु ज्जते । यत्तये काञ्चनं दत्वा नाम्बूलं ब्रह्मचारिणीचौरेभ्यो प्यभयं दत्त्वा दातापि नरकं ब्रजेत् ॥पापोवा यदिचाण्डालो विषयः पितृघातकः। वैश्वदेवं तु सम्प्राप्तः सोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात प्रतिनिवर्त तो पित्तरस्तस्यनाभन्ति दशवर्षशतानिच॥ न प्रसज्या ति गो विषो यतिथि चेदपारगम्। अददन्नान्नमात्रन्तुभ का शुन्ते तु किल्बिषम् ॥ ब्राह्मणस्य मुरवं क्षेत्र निरुद- कमकण्टकम् । वाप्येत् सर्वबीजानि सा कृषिः सर्वका- मिका॥ सुक्षेत्र वापयेहीजं सुपुत्रे दापयेद्दनम्। सुक्षेत्रे च सुपूत्रोच यत्क्षिप्तं नैवनश्यति ॥ अनुत्ता छनधीयाना य- अक्षरा द्विजाः। तंग्रामं दण्डयद्राजा चौरभक्तपदो हिसः ॥ क्षत्रियो हि पजा रानु शस्त्रपाणिः पचपडवतावि जित्य परसैन्यानि क्षिति धर्मेणे पालयेत्॥नश्री कुलेक मायाता स्वरूपालिखितापि या। स्वरेणाक्रम्य भुञ्जीत वीर भोग्या वसुन्धरा । पुष्यं पुष्पं विचिनुयान्मूलच्छेदं न कारये त्।मालाकार इचोद्याने न तथाङ्गारकारकः ॥ लोहकर्मन थो रत्नंगवाञ्च प्रतिपालनम्। वाणिज्यं कृषिकर्माणि वैश्य वृत्तिरदाना। भूद्राणां हिजशुश्रूषा परो धर्मः प्रकीर्ति- तः। अन्यथा कुरुते किञ्चित्तद्भवतस्य निष्फलम्॥ लवणं मधु तैलञ्च दधित एतं पयः। न दूष्येच्छूद्रजातीनां कु - सर्वस्य विक्रयम्। आश्केि मेद्यमांसमभक्ष्यस्य च भक्षणम् । अगम्यागमनचैव शूद्रोऽपि नरकं ब्रजेत् ॥ कपिलाक्षीरपानेन ब्राह्मणीगमनेन च । वेदाक्षर विचारेण भूद्रस्य नरकं ध्रुवम् ॥ इति पाराशरे धर्मशास्त्रे प्रथमोऽध्यायः।।

·५४५ पराशरसंहितायाम्। "अतःपरं गृहस्थस्य धर्माचारं कलीयुगे। धर्म साधार णं शक्यं चातुर्वण्याश्रमागतम्॥ संभवक्ष्याम्यहं भूयःपा राशयं भनीदितः। षट्कर्मनिरती विभकृषिकर्माणि- कारयेत्॥ हलमष्टगचं धयं षड्ग मध्यम स्मृतम् । चतु गवं नृशंसानां हिगवं वृषघातिनाम् । सुधित्तं तृषितं श्रान्त चलीबई न योजयेत् । हीनाङ्गं व्याधित क्कीचं विपीन बाहयेन् । स्थिराङ्गं नीरुजंदृप्तं पापण्डवर्जितम्। वाह दिवसस्याई पश्चात स्नानं समाचरेत् ॥जपं देवार्चन हो मं स्वाध्यायं साङ्गमन्यसेत् । एकाहिषि चतुर्विमान् भोजयेन् स्नानकान् दिजः । स्वयंकृष्टे तथा क्षेत्रे धान्यैश्च स्वयमर्जि- नैः। निचेपेन पयज्ञानि क्रतुदीक्षाच कारयेत्॥ तिला रसान विक्रया पिकया धान्यतः समाः। विपस्यैव विधार त्तिस्तृणकाशादिविक्रयः॥ ब्राह्मणस्तु कृषिकत्वा महादोष मवाभुयात्। सम्वत्सरेण यत्पापं मत्स्यघाती समाप्नुयात्। अयोमुरचेन काप्टेन तदेकाहेन लाड़ली॥पाशको मत्स्यधा नीच व्याधः शाकुनिकस्तथा । अदाता कर्षकश्चैव पञ्चैते. सममागिनः॥ उनी पेषणी चुली उदकुम्भोऽथ मार्जनी। पञ्च शूना गृहस्थस्य अहन्यहनि वर्तते ॥ रक्षानु छित्वा म ही हलाहला त मृगकीटकोन् । कपका खलु यज्ञेने सर्वपा 'पात् प्रमुच्यते ॥ योन दद्याद डिजातिश्यो राशिमूलमुपाग नः। सचौरः सञ् पापिठो ब्रह्म तं विनिर्दिशेन। राज्ञेद वातुषड्भागं देवानाञ्चैकषिशकमा विषाणां त्रिशकंभा गंकृषिकर्ता न लिप्यते। क्षषियोऽपि कार्पिकला हिजान्दै पांत्र पूजयेत्। वैश्यः शूद्रः सदा कुर्यात कृषिवाणिज्य- शिल्पकान्॥ विकर्म कुर्वते शूद्रा जिसेवाविवर्जिताः।

·+
तृतीयोऽध्यायः।
वन्त्यल्पायुपस्ते चै पतन्ति नरकेषुच॥ चतुर्णामपिवर्णानां
मेष धर्म सनातनः।
॥ इति पाराशर धर्मशास्त्रे दि
तीयोऽध्यायः॥
अतः शुद्धि प्रवक्ष्याभिजनने मरणे तथा। दिनत्रयेण शु
मन्ति ब्राह्मणाः प्रेतसूतके। क्षत्रियो द्वादशाहेन वैश्यः प
अदशाहकैः । शूद्रः शुमति मासेन पराशरचची यथा।उपा
सने तु विषाणामड-द्विस्तु जायते। ब्राह्मणानांपसूतोतु
देहस्पो विधीयते।।जाते-विनोदशाहेन हादशाहेन भूमि-
पः वेश्यः पञ्चदशाहेन अद्रो मासेन याति ॥ एकाहाच्छु-
झते विभो योऽग्निवेदसमन्वितः।यहान् केवलदस्तु-हि-
हीनी दशतिर्दिनः ॥जन्मकर्मपरिचयः सन्थ्योपासनवर्जि
तः। नामधारकविप्रस्यदशाह सूतकं प्रवेत् ॥ एकपिण्डास्तु
दायादाः पृथग्दारनिकेतनाः जन्मन्यपि विपत्तीच भवेत्ते-
पाच सूतकम्।। उभयत्रदशाहानि कुलस्यान्नंन.भुञ्जने।
दानं प्रतिग्रहो होमः स्वाध्यायश्च निवर्तते। भानोति सूत
कंगोरे चतुर्थ पुरुषेण तु । दायांदिच्छेदमाभीति पचमोवा
मवंशजः ॥ चतुर्थे दशरस्यात् पाणशा पुंसि पञ्चमे।
षष्ठे चतुरहाच्छन्दिः सप्तमे तु दिनत्रयम्॥पञ्चभिः पुरुषै-
युक्ता अभाईया सगोत्रिणः । ततः षट्पुरुषायश्चापाडे
माज्या सगोत्रिणः॥ भृग्याग्निमरणे चैव देशान्तरमृते नथा।
वाले भेत्ते च सन्न्यासे सद्यः शौचं विधीयते॥ दशराबवती-
नेषु विराबाच्छुहिरिष्यते । ततः सम्बत्सरादूई सचैलं स्नान
माचरेत् ॥देशान्तरमृतः कश्चित् सगावः श्रूयते यदि।नधि
रात्रमहीराबंसद्यः स्वाला विति। आधिपक्षाधिरावं
स्यादाषण्मासाच्च पक्षिणी । अहः सम्बत्सरादाक् सद्यः
.

·पराशरसंहितायाम्। शोचं विधीयते॥अजातदन्ताये बालो येच गर्भादिनिःसृ. ताः। न तेषामग्निसंस्कारो नाशीचंनोदककिया।यदि ग- भी विपद्यत स्त्रचने वापि योषिताम् । यावन्मासं स्थितोगों दिनं नावल सूतकः ॥ आचतुर्थाद्भवेत् साय: पातः पञ्जम षष्ठयोः । अनय प्रसूतिः स्याद्शाह सूतकं भवेत् ॥प्रसूर निकाले संपाप्पस यदि योषिताम्।जीवापत्येतु गोत्रस्य मृते मातुश्च सूतकम् ॥ रामायेव समुत्पन्ने मृते रजसि सूनके पूर्वमेवादिनंयाचंयावन्नीदयते रविः॥दन्तजातेऽनुजाते च कनचूडेच संस्थिता अग्निसंस्करणं तेषां विरात्रं सूतकं भवेत् ॥ आदन्तजननात् सद्य आचूडान्नैशिकी स्मृता। विरात्रमा व्रत्तातेषां दशरात्रमत्तः परम्गः यदि विपत्तिः स्यात्दशा हं-सूतकं भवेत्।जीवन जातो यदिप्रेतःसयएव विध्यति ॥स्त्रीणां चूडान्न आदानात् संक्रमात्तदधःक्रमात् । सद्य:शी चमथैकाई बिरहः पितबन्धुषु ॥ब्रह्मचारी गृहे येषांहूयते. बहुताशने। सम्पर्क नच कुर्वन्ति न तेषां सूतकं भवेत्॥ स म्पर्काढुष्यते विमो नान्यो दोषोऽस्ति ब्राह्मणे। सम्पर्केषु नि वृत्तस्य न प्रेतं नैच सूतकम्॥शिस्पिनः कारुकावैद्या दासी दांसाच नापिताः । श्रोधियाश्चैव राजानः सघःशौचाः प्रकी र्तिताः॥सव्रती मन्लपूतन आहिताग्निश्च यो हिजः ।राज. श्व सूतकं नास्ति यस्यचेच्छति पार्थिवः उद्यतीनिधनेन दाने आतॊ विभो निमन्त्रितः। तदेव ऋषिभिदृष्ट्र यथाका लेन शुध्यति॥प्रसवे गृहमेधी तु न कुर्यात् सङ्करं यदिादा शाहाच्छुझते माताअगाय पित्ताशुचिःसिषां स्वावमा शोचं मातापित्रोदशाहिकम्। सूतकं मातुरेष स्यादुपस्पृश्य पिता शुचिः॥ यदि पन्यां प्रसूनायां सम्पर्क कुरुते दिजः। ..

·तृतीयोऽध्यायः। सूनकन्तु भवेत्तस्य यदि विमः षडङ्गापिन्। सम्पर्काज्जायते दोषो नान्योदोषोऽस्ति ब्राह्मणे। तस्मात् सर्व प्रयत्नेन सम्म क वर्जयेदादिजः॥विवाहोत्सवयज्ञेषु त्वन्तरा मृतसूतके ।पूं सहाल्पितं द्रव्यं दीयमानं न दृष्यति॥अन्तरा तु दशाहस्य पुनमरणजन्मनी । तावत् स्यादगिर्विमीयापत्तन स्यादान देशम्॥ ब्राह्मणार्थे विपन्नानां वान्दगीग्रहणे तथा । आहवे पुचिपन्नानामेकुराबन्तु सूतकम्॥ विमौ पुरुषो लोके सू यमण्डलभेदकौ। परिबाड्योगयुक्तञ्च रणे चाभिमुरचे हर तः॥यत्र यत्रहतः सूरः शत्रभिः परिवेष्टितः। अक्षयाल्लभ- ते लोकान् यदिक्कीचं न भाषते ॥ जितेन लभते लक्ष्मी मृते- नापि सुरोइन्नाः । क्षणविध्वंसिकेऽ मुष्मिन् का चिन्ता मरः णे रणे। यस्तु भग्नेषु सैन्येषु विद्रवत्सु समन्ततः।परिवाना यदागच्छेत् संचक्रतुफलं लभेत् ॥ यस्य च्छेदक्षतं गात्रंश रशस्वृष्टिमुद्गरैः। देवकन्यास्तुतवीरंगायन्ति रमयन्ति च। पराङ्गन्नासहस्राणि शूरमायोधने हतम् । नागकन्याश्च • धापन्ति मम भिवेदिति ॥ ललादेशाद्राधिरं हि यस्य तप्तस्यजन्तोःप्रविशेञ्चवके । तत् सोमपानेन हितस्यतु त्यं संग्रामयज्ञे विधिवच दृष्टम् । यज्ञसंघैस्तपसा चार यया स्वगैषिणो पात्र यथैव विपाःतेक यान्त्येवहितंत्र वीराः प्राणान सुयुद्धेन परित्यजन्तः॥ अनाथं ब्राह्मणं ने तंये वहन्ति द्विजातयः। पदेपदे यज्ञफलमानुपूालभ- न्ति ते॥असगोत्रमवन्धुञ्च प्रेतीभूतब्य ब्राह्मणम्। नी खाच दादायित्वाच प्राणायामेन शुद्घति।नतेषामधुन किञ्चिडिजानां सुभकर्मणि। जलावगाहनातेषां शुद्धि स्मृतिमिरीरिता॥अनुगम्येच्छया प्रेतं ज्ञातिमज्ञातिमय वा।

·पराशरसंहितायाम्। स्नात्वा चैव तु स्पृध्याग्निं कृतं माश्य विश्रुध्यति।। क्षत्रिय तमज्ञानाद्राह्मणों योऽनुगच्छति। एकाहमश्चचिर्भूया. प. ञ्चगव्येन शुमति ॥ शपञ्च वैश्यमज्ञानाद्राह्मणो योऽनुग च्छति। कृत्वा शौचं हिरावञ्च प्राणायामान पडाचरेत् ॥ नीतन्तु यः शूद्रब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः। नयन्तमनुगच्छेत्त धिरानमशुचिर्भवेत्॥धिरावे तुततःपूर्णनदीं गत्वासमुद्र गाम्। प्राणायामशतं कृत्वा घृतं पाश्य विशुद्मति ॥ चिनि- चर्त्य यदा शूद्राउदकान्तमुपस्थिताः। हिजैस्तदानुगन्तव्या इति धर्मविदोविदुः॥ तस्माद्दिजो मृतं शूद्रं नस्पृशेन्न च दाहयेत् । इष्टे सूर्यावलोकेन अहिरेषा पुरातनी॥ इति पाराशरे धर्मशास्त्रे तृतीयोऽध्यायः॥ आतिमानादतिकोधात नहाहा यदिवा याताउधी यातू वी पुमान् वा गतिरेषा विधीयते॥ पूयशोणितसंपूर्ण अन्तमसि मज्जति । षधि वर्षसहलाणि नरकं प्रतिपद्यत नाशौचंनोदकं नाग्निनाश्रुपातञ्च कारयेत्॥चोदारोनि प्रदातार पाशच्छेदकरास्तथा। तप्तकृच्छ्रेण शुद्धन्तीत्यौ- चमार प्रजापतिः॥ गोभिर्हतं तथोडई ब्राह्मणेनतु घातितो म्। संस्पृशन्ति तुये विप्रायोटारचाग्निदाय। अन्येऽपि वानगन्तारः पाशच्छेदकराश्चये। तप्तकृच्छ्रेण भुझन्ति कु मुलिणभोजनम् ॥ अनुडुत्सहिनांगाचे दार्षिमाय द. क्षिणाम्। व्यहमुष्ण पिचेदापरुथ्यहमुष्ण पयः पिचेन। व्यह मुष्णं घृतं पीत्वा चायुमक्षो दिनत्रयम्।। यो समाचरेटिष पनिनादिष्यकामतःपना बादशाह बाहादशाहमयापि ·चतुर्थोऽध्यायः। कृच्छ्माचरेत्। तृतीये चैव पक्षेतु कृच्छं सान्तपनंचरेत्॥ तुथै दशरात्रं स्यातू पराकः पञ्चमे मतः। कुर्य्याच्चान्द्रायणं पष्ठे सप्तमे बैन्दचंदयम्॥शुध्यर्थमष्टमे चैव षण्मासात् च्छ्माचरेत्। पक्षसंरच्याप्रमाणेन सुवर्णान्यपि दक्षिणा। ऋतुस्नाता त्यानारी भत्तरि नोपसर्पति । सामृता नरकं याति विधयाच पुनःपुनः॥ऋतौ स्मातान्तु यो भाय्यां स- निधोनोपगच्छति।घोरायां भूणहत्यायां युज्यतेनात्र संश यः॥अदुष्टापतितां भार्या यौवने यः परित्यजेत्। सप्तजन्म भवेत्रात्वं वैधव्यञ्च पुनः पुनः॥दरिद्रं व्याधितं मूरभ तरियान मन्यते। सामृताजायते व्याली वैधव्यञ्चनः पुनः॥ ओघवाताहतं बीजं यथा क्षेत्र प्ररोहति । क्षेत्री तलु- भते वीज नवीजी भागमहति ॥ तहत् परस्त्रियाः पुत्री हौं सुतो कुण्डगोलको। पत्यो जीवति कुण्ड: स्यात्मृते भर्तरि- गोलकः॥औरसः क्षेत्रजचैव दत्तःकत्रिमकः सुतः। दद्या- न्माता पिताचापि सपुषी दत्तको भवेत्॥परिवित्तिः परीवे- तायथाच परिविद्यते। सर्च ते नरकं यान्ति दात्याजकप ञ्चमाः ।।दाराग्निहोत्रसंयोगं यः कुर्य्यादग्रज साति।परिवे तास पिज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः॥ ही कृच्छौ परिचित्ते तुकन्याया: कृच्छ्रएव च । कृच्छातिकृच्छी दातुश्च होता चान्द्रायणञ्चरेत्।।कुञ्जवामनषण्डेषु गद्गदेषुजडेषुच जा ..त्यन्धेबधिरे सूके न दोपःपरिवेदने ॥ पितृव्यपुनः सापल्या परनारीसुतस्तथा। दाराग्निहोत्रसंयोगे न दोषः परिवेदने ज्येप्टो पातायदा तिष्ठेदाधानं नैव चिन्तयेत् । अनुज्ञात- स्तुति शुचस्य वचनं यथा॥ नष्टे मृते भवर्जित कीये च पतिते पतौो पञ्चवापत्सुनारीणां पतिरन्यो न विद्यते। - .

·पराशरसंहितायाम्। मृते भतरिया नारी ब्रह्मचर्य व्यवस्थिना। सा मृतालभतेस. गैयथा सद्ब्रह्मचारिणः॥तिस्त्रः कोयईकोटीच यानि रो माणि मानुषे। तावत् कालं वसेत् स्वर्गे परियानुगच्छति च्यालयाही यथाव्यालं विलादुन्हरने वलात् । एवमूहत्य भ . रितेनैव सह मोदते॥ ।। इति पाराशरे धर्मशारुले चतुर्थोऽध्यायः॥ "श्चतकाभ्यां शृगालाधैर्यदि दष्टस्तु ब्राह्मणः । स्वाबाज पन गायत्री पचिवां वेदमातरम् ॥ गवां शृङ्गोदुकै स्नानो महान यास्तु सङ्गमे। समुद्रदर्शनादापि थुना दष्टः शुचिति ॥ दविद्यावतस्मानः शुना दमस्तु ब्राह्मणः। स हिरण्योदकेस्ना बा हतं पाश्य विभुध्यति ।। सवतस्तु शुना दस्त्रिरात्रं समु पोषितः । एतं कुशोदकं पीत्वा व्रतशेष समापयेत्॥ अवतः सुबतोवापि शुना दशो भवेदिजः। प्रणिपत्य भवेत् पूतो वि मैश्वानुनिरीक्षितः॥ भुना बातावलीढस्य नर विलिखित स्यच। अद्भिः प्रक्षालनाच्छुहिरग्निना चोपचूलनम्॥ना चब्राह्मणी दटा जम्बुकेन केणचा। उदितं सोमनक्षत्र स्वा सद्यः शुचिर्भवेत् ॥ कृष्णपक्षे यदा सोमो न दृश्येत क दाचन । यां दिशं बजते सीमस्तां दिशचावलोकयेत् ॥अस ब्राह्मणके ग्रामे शुना दृष्टस्तु ब्राह्मणः। षं प्रदक्षिणीकृत्य सद्यः स्नानादिशन्यति ॥चाण्डालेन चपाकेन गोभिषि हत्ती यदि। आहितानिनो विपी विषेणात्महतो यदि।दहे नंबाह्मणं विमो लोकाग्नी मन्नवर्जितम्॥पृष्ट्या चोय च दग्ध्याच सपिण्डेघुच सर्वथा।प्राजापत्ये चरेन पश्चाहिमा णामनुशासनात् ॥ दग्ध्वास्थीनि पुनह्य क्षीरैः मक्षालये इदिनः । पुनर्दहन सकाग्नौ तन्मन्नण पृथक्पृथक् ॥

·पञ्चमोऽध्यायः। आहिताग्निईिजः कश्चित् प्रवसन कालचोदितः।देहनाश- मनुप्राप्तस्तस्याग्निवर्तते गृहे॥ौताग्निहोत्रुसंस्कारः श्रूय तामृषिसत्तमाः।। कृष्णाजिनं समास्तीर्य कुशैश्च पुरुषार तिम्॥पद शतानि शतञ्चैव पलाशानाञ्च न्तकम्। चत्वा रिंशच्छिरे दद्यात पाष्टिं कण्ठे चिनिहिशेत् ।। वाहुण्याञ्च शत्तं याद-गुलीषु दुशैयतु। शतञ्चोरसि संदधात विंशश्चैवी दरे न्यसेत् ॥ अष्टौ वृषणयोर्दद्यात् पञ्च मेट्रेच विन्यसेतु। एकविंशतिमूल्यां जानुजचंच विंशतिम् ।पादा-गुल्योः शताईञ्च पात्राणि च तथान्यसेत् । शम्यां शिम्भे विनि क्षि प्याभरणी उपणे तथा॥जुहं दक्षिणहस्तेन वामहस्ते नयो पसत्। कर्णेचोदूरखलं दद्यात पृष्ठेच मुषलं ततः॥नि:क्षि- प्योरम दृपदं तण्डुलाज्यातिलान्मुखे । श्रोत्रेच मोक्षणींद धादाज्यस्थालीञ्च चक्षुषोः॥कर्ण नेत्रे मुखे घ्राणे हिरण्य- शकलंक्षिपेन । अग्निहोत्रीपकरणं गा शेषं प्रचिन्यसेत् ॥असीस्वर्गाय लोकाय स्वाहेनि च घताहुतीः। दद्यान पुत्री ऽथवा भानामन्येवापिस्वधर्मिणः। यथा दहनसंस्कारस्त था काय्यं विचक्षणैः। ईदृशन्तु विधि कुब्रिह्मलोके गति ध्रुवम् ॥ ये दहन्ति दिजास्तन्तुते यान्ति परमां गतिम् । अन्य था कुलने किन्निदात्मबुद्धिप्रबोधिताः। भवन्त्यल्पायुष- स्ते – पनन्ति नरके चम्। ॥ इनि पाराशरे धर्मशा- रुले पञ्चमोऽध्यायः ।। अतः परं प्रवक्ष्यामिमाणिहत्यासु नियतिम् । पराश रेण पूर्वोक्तां मन्वर्थेऽपि च विस्मृताम् । हंससासक्रौञ्चा श्यचक्रपाकं सकुकुटम् । जालपादांश्च शरशमहोरात्रण शुध्यति ॥ बलाकाटिट्टिभानाच्च शुकपारायनादिनाम्।।

·पराशरसंहितायाम्। दिनाचबकानाञ्च शुझते नक्तभोजनान्॥भासकाककपोता नां सारीतिनिरिघातकः। अन्तर्जले उसे सन्ध्ये प्राणायामेन शुद्धति ।। राधश्येनशिस्विग्राहचासोलूकनिपातने। अपक्काशी दिनं तिष्टेधिकार मारुताशनः॥वल्गुणी चटकानाञ्च कोकि- सारपञ्जरीटकान्। लापकारक्तपादांश्च शुझते नक्तभोजनान् ॥कारण्डवचकोराणां पिलाकुररस्यच। भारद्वाजनिहन्ता च श्रुझते शिवपूजनात् ॥भरुण्डश्येनपासच पारावतक- पिजलाम् ।पक्षिणामेव सर्वेषामहोरात्रेण शुमति॥हसान कुलमारिसजिगरडुण्डुभान् । कृशर भोजयदिप्रानु लोहद एंडच्च दक्षिणाम् ।। शल्लकाशशकागोधामत्स्यकूम्माधिपान ने। वृन्ताकफलभोक्ता च यहोरात्रेण यति ॥ जम्बूक क्षाणां तरक्षणाञ्च घातने। तिलभस्थ दिजे दद्याद्वायुभक्षी दिनत्रयम् ।। गंजगवयतुरङ्गानां महिपोष्टानिपातने। शुध्य तेसप्तरात्रेण विषाणांतपणेन च ॥मृगंरुकै चराहञ्च अज्ञा नायस्तु पातयेत् । अफालकृष्टमभीयादहोरात्रेण शुन्यति। एवं चतुष्पदानाचे सर्वेषां वनचारिणाम्। अहोरात्रोषितस्ति ऐज्जपन् वैजातवेदसम् ॥ शिल्पिनं कारुकं भूद्रं स्वियंपाय स्तु घातयेत् । प्राजापत्यदयं कुर्य्यादृषैकादशदक्षिणा घेश्य याक्षावियं वापि निर्दोषमभिघातयेत् । सोऽतिकच्छवयं कु. यागोविशंदक्षिणां ददेत् ॥ वैश्यं शूद्रं कियामुक्तं विकर्मस्थ द्विजोत्तमम्। हुन्या चान्द्रायणं कुर्याद्यानगोत्रिशदक्षिणाम्॥ क्षत्रियेणापि वैश्येन भूद्रेणचेतरणचा चाण्डालवधसंपातः कृच्छाईन विभुति ॥ चौरा: श्यपांकचाण्डाला धिप्रेणापि हुना यदि। अहोरात्रोपचासेन प्राणायामन शुध्यति ॥श्वपा के पापि चाण्डाले विप्रः सम्भाषते यदि। दिजसम्भाषणं कु .

·पष्ठोऽध्यायः। Uद्गायत्रीं पा सकृज्जपत्॥चाण्डालैः सहसुप्तन्तु विरात्रमुप चासयेत् । चाण्डालैकपयङ्गत्वा गायवीस्मरणाछुचिः॥चाण्डा लदर्शनेने आदित्यमवलोकयेत् । चाण्डालस्पर्शने चैव स चैलेंस्नानमाचरेत् ॥चाण्डालरवानवापीषु पीत्वासलिलमय जः। अज्ञानाच्चैव नक्तेन त्वहोरात्रण शुध्यति॥ चाण्डालभा ण्डसंस्पृष्टं पीत्वा कूपगतंजलम्। गोमूत्रयावकाहारास्थिरा- भाच्छुद्धिमाप्नुयात् ॥चाण्डालोदकभाण्डे तुअज्ञानात् पिचते जलम्। तत्क्षणात् क्षिपते यस्तु माजापत्यं समाचरेत् । यदि नाक्षिपतेतोयं शरीरे यस्यजीयति । माजापत्यंनदातव्यं- कछु सान्तपनञ्चरेत् ॥ चरेत् सान्तपनं पिमा माजापत्यन्तु क्षत्रियः। तदईन्तु चरेडैश्यः पादं शूद्रस्य दापयेत् ॥भाण्डस्य मन्त्यजानान्तु जलं दधिपयःपिता ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्य शूद्रश्चैव प्रमादतः॥ ब्रह्मक्चपिचासेन डिजातीनान्तु निष्ठ निः शूद्रस्य चोपचासेन तथा दानेन शक्तितः। ब्राह्मणो ज्ञा नतो भुङ्क्ते चाण्डालानं कदाचन । गोमूत्रयावकाहाराद्दश रावण शुध्यति ॥ एफैकंग्रासमभीयागोमूत्रयावकस्य च । दशाहनियमस्थस्य व्रतं तब विनिर्दिशेत् ॥अविज्ञातश्च चा पडालः सन्तिष्ठेत्तस्य वेश्मनि । विज्ञाते तूपसंन्यस्यादिजाः- कुर्वन्त्यनुग्रहम् ॥ ऋपिचकाच्छुता धर्मास्वायन्ते वेदपाय- नाः। पतन्तमुहरेयुस्ते धर्मज्ञाः पापसङ्कटात् ॥दभाच सर्पि पाचैव क्षीरगोमूत्रयाचकम्। भुञ्जीत सह सर्वेश बिसन्थ्य मरगाहनम् ॥त्र्यहं भुज्जीत दभाचव्यहं भुजीत सर्पिपा। व्यहं क्षीरेण भुञ्जीन एकैकेन दिनत्रयम् ॥ भावदुष्ट न भु ज्जीयान्नोच्छिष्टं रूमिदूषितम् । विपलं देधिदुग्धस्य पलमे कन्तु सर्पिषः।। भस्मनातु भवेच्छुद्धिरुभयोस्तारकांस्ययोः ·पराशरसंहितायाम्। जलशौचन वस्त्राणां परित्यागेन मृण्मयम्॥कुसुम्भयुडका पसिलवणं तैलसर्पिषी। हारेकल्लातुधान्यानि गृहे दद्याहुता शनम्॥ एवं शुद्धस्ततः पश्चात् कुर्याद्राह्मणभोजनम्। विश- तंगा रपञ्चेकं दद्याहिमेषु दक्षिणाम्। पुनर्लेपनयातेन हाम- जप्येन शुध्यति।आधारणच विषाणां भूमिदोषो न विद्यते॥ रजकी चर्मकारीच लुब्धकस्य च पुक्कसी। चातुर्वर्ण्यगृह यस्य वज्ञानादधितिष्ठति। ज्ञात्वा तु निष्कृतिं कुर्यात् पूर्वोक्तस्या ईमेव च। गृहदाहं नकुर्वीताप्यन्यत् सर्वञ्च कारयेत् ॥गृहस्या भ्यन्तरे गच्छेच्चाण्डाला यस्य कस्यचित्। तस्माद्हाहिनिःस्ट त्य-गृहभाण्डानि वर्जयेत्।। रसपूर्णन्तु यद्भाण्डं न त्यजेच्च कदा चनागोरसैन संमिश्रर्जलैः प्रोक्षेत् समन्ततः ब्राह्मणस्य ऋणहारे पूयशोणितसम्भवे । कृमिरुत्पद्यते यस्य प्रायश्चि- तं कथं भवेत्॥गांमूत्रपुरीषेण दना क्षीरेण सर्पिपा।व्य हूं स्माखाच पीबाचकामदुष्टः शुचिर्भवेत्॥क्षत्रियोऽपि सुवर्णस्य पञ्चमापान पदापयेत्। गोदाक्षणान्तु वैश्यस्या- प्युपचासं विनिर्दिशेत्॥शूद्राणांनोपचासः स्याच्छद्रोदानेन शुध्यति । ब्राह्मणांस्तु नमस्कृत्य पञ्चगव्येन शुध्यति। अ- छिद्रमिति यहाक्यं वदन्ति क्षितिदेवताः।प्रणम्य शिरसाधा र्यमग्निष्टोमफलं हि तत् ॥ध्याधिव्यसनिनि श्रान्ते दुर्भिक्षेडा मरनया। उपवासो व्रत्तो होमो हिजसम्पादितानि वा अथवा ब्राह्मणास्तुष्टाः वयं कुर्वन्त्यनुग्रहम्। सर्वधर्ममयामोनिदि जे: सम्बर्डिनाशिषा।। दुर्घऽनुग्रह कार्यस्तथा वैवालयड योः। अतोऽन्यथा भवपित्तस्मान्नानुग्रहःस्मृतः।ाम्नेहाहा यादवालोमाद्यादज्ञानतोऽपि वा। कुर्वन्त्यनुग्रहं येवैत खापतेपुगच्छति ॥शरीरस्वात्यये मातेवदन्ति नियमन्तुये ·षष्ठोऽध्यायः। महत्कार्योपरोधेन नस्वस्थस्य कदाचन ॥स्वस्थस्य मूढाः कुर्वन्ति नियमन्तु वदन्ति ये। ते नस्याविघ्नकतरिः पतन्निन रकेऽशुचौ॥सएच नियमस्त्याज्यो ब्राह्मणं योऽवमन्यते। था तस्योपवासःस्यान स पुण्येन युज्यते ॥सएच नियमो ग्राह्यो यं यं कोऽपि चदेदिजः। कुर्याद्वाक्यं हिजानाच अकुर्वन् ब्रह्महा भवेत्।। उपपासो व्रतञ्चैव स्नानंतीर्थजप स्तपः। विषैः सम्पादितं यस्य सम्पन्नं तस्य तद्भवेत्॥व्रत- छिद्रं तपश्छिद्रंयच्छिद्रं यज्ञकर्मणि। सर्व भवति निश्छिद्रं ब्राह्मणैरुपपादितम्॥ ब्राह्मणाजमतीय निर्जलं सर्वकाम दमातेषां वाक्योदकेनैव शुध्यन्ति मलिनाजनाः ॥ब्राह्मणा यानि भाषन्ते भाषन्ते तानिदेवताः। सर्ववेदीया विमानत चनमन्यथा॥अन्नाद्ये कीटसंयुक्त मक्षिकाकीटदूषिते। अ तरा संस्पृशेच्चापस्तदन्नं भस्मनास्पृशेत् ।।शुञ्जानो हि यदा विमः पादहस्तेन संस्पृशेत् । उच्छिष्ट हि सबैभुङ्क्ते यो भुङ्क्ते भुक्तभाजन ॥पादुकास्थोन भुञ्जीत पर्य्यड़े सस्थितोऽपियो। शुना-चाण्डालदृष्टीया भोजनपरिवर्जयेत्।पिकान्नञ्च निपि इंयदन्नभुद्धिस्तयैवच । यथा पराशरेणोक्तं तथैवाहं वदामि वामितं द्रोणाटकस्यान्नं काकवानीपघातितम्।कैनैत- छुमते चान्नं ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत्॥काकचानापलीढ- न्तुद्रोणानंन परित्यजेत् । वेदवेदाङ्गविधिधर्मशास्त्रानुपा लकैः॥ प्रस्था हात्रिंशतिण: स्मृतो दिप्रस्थ आठकमा त तोद्रोणाटकस्यान्नं श्रुतिस्मृतिविदोषिदुः।। काकश्वानावली देतु गवाधातं वरेण वा । स्वल्पमन्नं त्यजेदिमः शुद्धिीणा टके भवेत्॥अन्यस्योहत्य तन्मा यवनीपहतं भवेत्। स चदिकमायुक्ष्य हुताशेनैव तापयेत्॥हुनाशनेन संस्पृष्टं - ·पराशरसंहितायाम्। सुवर्णसलिलेन च। विप्राणांब्रह्मघोषेण भोज्यं भवति तत्क्ष णात्॥ ॥ इनि पाराशरे धर्मशास्ये षष्ठोऽध्यायः॥ अथातो द्रव्यसंशुद्धिःपराधारवचीयथा। दारवाणान्तु पा त्राणां तत्क्षणाच्छुहिरिष्यते॥मार्जनायज्ञपात्राणां पाण- ना यज्ञकर्मणि चमसानांग्रहाणाञ्च शुद्धिःप्रक्षालनन तु॥ चरूणां स्कसुराणाञ्च शुद्धिरुषान पारिणा। भस्मना भु ध्यते कांस्यं नाममम्लेन शुध्यति ॥रजसा सुध्यते नारी पिक संयानगच्छति।नदी वेगेन शुध्येत लेपोयदिन दृश्यते॥वा पीकूपत्तडागेषु दूषितेपु कथञ्चन। उन्हत्य वै घटशतं पञ्चगम्य नशुध्यति॥अपवर्षा भवेद्रौरी नववर्षात रोहिणी।दशच- भिवेत् कन्या अतऊर्य रजस्वला ॥प्राप्तेतु हादशे वर्षे याक न्यांन प्रयच्छति।मासि मासि जतस्याः पिवान्तापितराव यम्॥मानाचैव पिता चैवज्येष्ठो नाता तथैवच वयस्त नर कं यानि दृल्या कन्यां रजस्वलाम्॥यस्ता समुहहेत् कन्यांना ह्मणोऽज्ञानमोहितः । असभाष्यो धपातयः से चिपोर पलीपतिः॥ यःकरीत्येकराण पली सेवन हिजः। स पेक्ष भुगजपन्नित्यं विभिर्वर्षिभुध्यति॥अस्तं गते यदा सूर्य चाण्डालं पतिनं स्त्रियम्। सनिकांस्पृशतश्चैव कथं भुद्दिा- धीयते॥जातवेदं सवर्णन सोममार्गविलोक्यच ब्राह्मणा जुगतव स्नानं कृत्वा विशुध्यतिस्पृिथ्वारजस्वलान्योन्य- ब्राह्मणी ब्राह्मणीतथा। तापनि,निराहारा विराणेव शुः ध्यति।स्पृश्या रजस्वलान्योन्यं ब्राह्मणी क्षत्रिया तथा अर्ध रुच्छं चरत पूर्वापादमेकमनन्तरा। स्पृच्या रजस्वलान्यो- न्यं ब्राह्मणी वैश्यजानथा। पादोनं चैव पूर्वायाःपरायाःक च्पादकम् ॥स्पृवारजस्वलान्योन्यं ब्राह्मणीभूद्रजाता।

·सप्तमोऽध्यायः कृच्छण शुध्यते पूर्ण शूद्रादानेन शुध्यति । स्माता रजस्वला यातु चतुर्थेऽहनिशुध्यनि। कुर्याद्रजोनिरत्ती तु देवपित्र्यादि कर्मच॥रांगण यद्रजःस्वीणामन्वहन्तु भवर्तते। नाशुचिः सा ततस्तेन तत् स्याईकारिक मतम्॥मयमेऽहनि चाण्डाली हिती येब्रह्मघातिनी। तीये रजकीमोक्ता चतुर्येऽहनि शुध्यानि॥ आ तुरे स्नानउत्पन्ने दशकृत्वोधनातुरः। स्नाला स्माखास्पृशेदेनं न तःशुध्येत् सआतुरः॥पछिशोच्छिष्टसंस्पृहः शुना शूण या हिजः।उपोप्य रजनीमेकां पञ्चगव्येन शुध्यति अनुच्छिष्टेन शूद्रणस्मानं स्पर्श विधीयते।उच्छिऐनच संस्पृष्टः प्राजापत्यं- समाचरेत् ॥भस्मना शुध्यते कांस्यं सुरयायन लिप्यते। सुरा मात्रेण संस्पृएं शुध्यतेऽग्न्युपलेपनः ।।गवाघ्रातानि कांस्यानिय काकोपहनानि चासुध्यन्नि दशभिःक्षारः शूद्रोच्छिष्टानिया निच॥ गण्डूपं पादशौचञ्चलावै कांस्यभाजने।यण्मासाद्भु विनिक्षिप्य उदृत्य पुनराहरेत्॥आयसेष्वपसारेण सीसस्या- ग्नौ विशोधनम्। दन्तमस्थि तथा शृङ्ग रोप्यं सौवर्णभाजनम्॥ मणिपाषाणशस्याश्च एतान् प्रक्षालयेज्जलैः। पाषाणेतु पु. नवृष्टिरेपा अहिरुदाहता। मुदाण्डदहनाच्छुद्विर्धान्यानां मार्ज नादपि अद्विस्तुप्रोक्षणं शौचंबहूनां धान्यवाससाम्॥प्रक्षा लनेन खल्पानामादिः शौचं विधीयते । वेणुवल्कलचीराणां क्षी मफापसियाससाम्॥औणानां नेत्रपट्टानांजलाच्छौचं विधीय ते। तूलिकायुपधानानि पीत्तरक्ताम्बराणि च ॥शोषयित्वार्क- तापेन मोक्षायवा शुचिर्भवेत्। मुजोपस्करशूपणिां शाणस्य फलचर्मणाम्।। तृणकाष्ठादिरजूना मुदकमीक्षणं मतम्।मा रिमक्षिकाकीटपतङ्गकर्मिराः। मेध्यामध्यं स्पृशन्त्येच नोच्छिष्टान् मनुरीत् । भूमि स्पृत्वागतंतोयं यश्चाप्यन्यो ·पराशरसंहितायाम्। न्यपिमुपः॥ भुक्तोच्छिष्एं तथा स्नेहं नोच्छिष्टुं मनुरवीत्। ता म्बूलेक्षुफले चैव भुक्तस्नेहानुलेपने॥मधुपर्के च सोमे च नौछि मनुरब्रवीत् । रथ्याकद्दमतोयानि नाचः पन्थास्तृणानि च ॥ मरुताःण शुध्यन्ति पक्केष्टकाचितानि च । अदुष्टासन्तता धा रापातीडूताश्च रणवः॥ स्त्रियो रहाश्च वालाश्च न दुप्यन्ति कदाचनक्षुित निष्ठीवने चैव दन्तोच्छिष्टे तथानृते॥पतित्ता नाञ्च सम्भाषे दक्षिणं श्रवणंस्पृशेत्। आग्निरापश्च वेदाश्च सोमसूर्यानिलास्तथा। एते सर्वेऽपि विप्राणां श्रोचे तिष्ठन्नि दक्षिणे।पभासादीनि तीर्थानि गाद्याः सरितस्तथा। विष स्य दक्षिणे कर्णे सान्निध्यं मनुरबचीत् । देशाने प्रवासे या- व्याधिषु व्यसनेष्वपि ॥ रक्षेदेव स्वदेहादि पश्चाइमसमाचरे त्। येन केनच धर्मेण मृदुना दारुणेन च ॥ उरेद्दीनमात्मानं समर्थो धर्ममाचरेत् । आपकाले तु सम्प्राप्ते शौचाचार नचि न्तयेत् । स्वयं समुन्द्रेत् पश्चात् स्वस्थो धर्म समाचरेत् ॥ ॥इति पाराशरे धर्मशास्त्रे सप्तमोऽध्यायः॥ गयां बन्धनयोकेत्तु भवेन्मृत्युरकामतः। अकामात क नपापस्य प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ॥वेदवेदाङ्गविदुषां धर्मशा स्वं विजानताम्। स्वकर्मरतविप्राणां स्वकं पापं निवेदयेत् ॥ अतऊई प्रवक्ष्यामिउपस्थानस्य लक्षणम् । उपस्थितोहि न्यायेन वेतादशनमर्हति ॥ सद्योनिःसंशयें पापेन भुञ्जी तानुपस्थितः। भुञानी बईयेत् पापं पर्षद्यत्र न विद्यते ॥ संशये तुन भोक्तव्यं यावत् कार्यविनिश्चयः। प्रमादच नकर्तव्या यथैवासंशयस्तथा॥ कृत्वापापं न गृहेत गुह्य- मानं विचईते । स्वल्पं वाथयाभूतं वा धर्मचिन्झो निवेदये- ताने हिपापेकने वेद्या हन्नारश्चैव पाप्मनाम् । व्याधित- ·अष्टमोऽध्यायः। स्य यथा वैद्या बुद्धिमन्ती रुजापहाः॥प्रायश्चित्ते समुत्पन्ने हीमान् सत्यपरायणः। मुहुराजसम्पन्नः शुहिं गच्छेत मा नवः॥ सचैलं वाग्यतःस्नात्वा किन्नवासाः समाहितः । क्षषि यो वाथ वेश्योपाततः पार्षदमा–जेत् ॥ उपस्यायतनःशोध मार्तिमान् धरणी व्रजेत् । गात्रैश्च शिरसा चैव नचा किच्चि दुदाहरेन् । सावित्र्याश्चापि गायत्र्याः सन्ध्योपास्त्यग्निका- र्ययोः। अज्ञानात् कृषिकत्तारो ब्राह्मणानामधारकाः॥ अवतानाममन्लाणां जातिमात्रीपजीविनाम्। सहस्रशःस मेतानां परिपत्वं न विद्यते॥यदन्ति तमोमूढा मूर्या धर्म मतद्विदः।तस्पापं शतधा भूत्वा नहतुरधि गच्छति॥अज्ञात्वा धर्मशास्त्राणि मायश्चित्तं ददाति यःोमायश्चित्तीवेत् पूतः कि विषं परिपद्धजेत् ॥ चत्वारोवारयो चापि यंब्रयुर्वंदपाराः।स धर्मइति विज्ञेयो नेतरैस्तु सहस्त्रशः॥पमाणमार्गमार्गन्तो ये धर्मभवदन्ति वै। तेपामुद्धिजते पापं सम्भूतगुणवादिनाम्।।य थाश्मनि स्थितं नोयं मरुनाकैण शुध्यति। एवं परिपदादेशा- नाशयेदेव दुष्कृतम् ॥ नैव गच्छति कतरिनैव गच्छति पर्ष दम्।मारुताकादि संयोगात् पापं नश्यति तीयचत्॥ अनाहि नाग्नयो येऽन्ये वेदवेदाङ्-पारगाः । पञ्चत्रयो वाधर्मज्ञाः परिषत्साप्रकीर्तिता। मुनीनामात्मविद्यानां दिजानां य ज्ञयाजिनाम। वेदव्रतेषु स्नानानामेकोऽपि परिषद्भवेत् ।। पञ्च पूर्व मयाभोक्तस्तेषाञ्चैव त्वसम्भवे। स्वरत्तिपरितुरा ये परिषत् सापकीर्तिता। अतऊईनु ये विमाः केचलं नाम धारकाः। परिषत्वं न तेषांचे सहस्वगुणितेष्वपि॥यथा का एमयो हस्ती यथा,चर्ममयोमृगः । ब्राह्मणास्वनधीयाना- वयस्ते नामधारकाःयामस्थानं यथाशून्यं यथा कूपन्तु ·पराशरसंहितायाम्। निर्जलः। यथा हूनमनग्नौच अमन्यो ब्राह्मणस्तथा॥ यथाष ण्डोऽफल: स्वीषु यथां गौरूपराफला। यथा चाशेऽफलंदानं यथा पिपोऽनृचोऽफलः॥चित्रकर्म यथानेकैरङ्गै-सन्मील्यतेश नैः। ब्राह्मण्यमपि तहत् स्यात् संस्कार्पिधिपूर्वकः॥पाय: चित्तं प्रयच्छन्ति ये हिजानामधारकाः। ते हिजाः पापकर्मा पःसमेतानरकं ययुः॥ ये पठन्ति दिजावेदंपञ्चयज्ञरताश्च ये। बैलोक्यं धारयन्त्ये ने पञ्चेन्द्रियरताययाः॥सम्प्रणीतःश्म शानेषु दीप्तोऽग्निः सर्वभक्षकः। तथैव ज्ञानपान विमः सर्व- भक्षश्च दैवनम्॥ अमेध्यानिच सर्वाणि प्रक्षिपन्सुदफे यथा तयैव किल्विषं सर्च प्रक्षेपव्यं हिजेऽमले॥गायवीरहिती घि पः शूद्रादप्यशुचिर्भवेत्। गायत्रीब्रह्मतत्त्वज्ञाः संपूज्यन्ते दि जोत्तमाः।। दुःशीलोऽपि हिजः पूज्यो न शूद्रो विजितेन्द्रियः। कःपरित्यज्य दुष्पाङ्गगं दुहेच्छीलवती वरीम्॥धर्मशास्त्ररथा रूदा चेदवङ्गधरा द्विजाः। क्रीडार्थमपि ययुः स धर्मः पर- मःस्मृतः॥ चातुर्वेद्यो विकल्पीच अडुपिन्द्धर्मपाठकः। अप- शामिणी मुरव्या परिपत्स्युर्दशाचराः॥राज्ञानाचूमते चैव प्रायश्चित्तं हिजीवदेता स्वयमेव न वक्तव्या मायश्चित्त स्य निष्कृतिः ।। ब्राह्मणांश्च व्यनिक्रम्य राजा यन् कर्तुमिच्छति तत्पापं शतधा भूत्वा राजानमुपगच्छनि प्रायश्चित्तं सदा द घाबनायननायनः। आत्मानं पावयेत पश्चाजपन पैवेदमा तरम्।। सशिखं वपनं कृत्वा विसन्ध्यमवगाहनम्। गवां गोष्ठ यसेद्राचौ दिवानाः समनुव्रजेत् ॥ उष्णो वर्षति शीत या मारने वानि वा शम्। नानात्मनस्याणां गोरकत्वा तु शक्तित: |आत्मनो यदि वान्येषां गृहे क्षेत्रेऽधवा रखले भक्षयन्तीनक थयेन् पिचन्नश्चैव चत्सकम् पिबन्तीपु पियेत्तोपं सम्बिशन्नी ·बमोऽध्यायः। घु संपिशेन् पनितां पङ्कमग्नांचा सर्पमाणैः समुइरेन् ॥ब्राह्म- पणार्थ गवार्थचा यस्तु पाणान् परित्यजेत् । मुच्यते ब्रह्महत्यां- येगौता गोब्राह्मणस्य च ॥ गौवधस्वानुरूपेण प्राजापत्यं चिनि दिशेत् । माजापत्यन्तु यन्सच्छं विजेनचतुर्विधम् ॥ एकाह मेकभक्ताशी एकाहनकोजनः। अयाचिताश्येक महरेकाई मारुताशनः॥दिनयं चैकभक्तोडिदिनं नक्तभोजनः। दिनह यमयाची स्वाहिदिनं मास्नाशनः । विदिनञ्चैकाताशी त्रि दिनं नक्तभोजनः । दिनत्रयमयाची स्थाचिदिनं मारुनाशनः।। चतुरइन्चकमताशी चतुरहं नक्तभोजनः । चतुर्दिनमयाची स्या चतुरहं मारुनाशनः प्रायश्चित्ते नतश्रीर्णे कुर्याद्राह्मणभो. जनम्। विप्राय दक्षिणां दद्यात् पचित्राणिजपेद्दिजः॥ब्राह्मणा न भोजयित्वा तु गोधःशुद्दोन संशयः। ॥ इति पाराशरे धर्मशास्त्रेऽथमोऽध्यायः। गयां संरक्षणार्थाय न दुष्येद्रोधवन्धयोःनिधन्तु नतं विद्यात् कामात् कामकतन्तथा ॥अङ्गुष्ठमात्र: स्थूलीया वा हुमावःप्रमाणनः ।आर्द्रलसपलाशश्च दण्ड इत्यभिधीय ने॥दण्डादूई यद्न्येन महरदा निपातयेत्। पायश्चित्तं च रेत् प्रोक्तं हिगुणं गोबतञ्चरेत् ॥रोधवन्धनयोकाणि घात नञ्च चतुर्विधम्। एकपादञ्चरेद्रोधे हिपाद बन्धने चरेत्।। योकेषु पादहीन स्याचरेत् सर्च निपातने। गोचारे च गृहे वा पि दुर्गेष्वपि समेष्वपि ॥ नदीप्वपि समुद्रेषु खातेऽप्यथ दरीम स्वोदग्धदेशे स्थिताः गापः स्तम्भनाद्रोधउच्यते॥योजदाम कडोरैश्च घण्टाभरणभूषणेः। गृहे चापि चने चापि वा स्या द्रौना यदि नदेव बन्धनं विद्या कामाकामनञ्च यत् । मृल्लेरपे शकटे पंक्ती भारेचा पीडिनो नरैः। गोपतिर्मन्युमामो- ·पराशरसंहितायाम्। निर्जलः। यथा इनमनग्नीच अमन्लो ब्राह्मणस्तथा।यथा ष ण्डोऽफल: स्त्रीषु यथां गौरूपराफला। यथा चाज्ञऽफलंदानं यथा विनोऽनृचोऽफलः॥चित्रकर्म यथानेकैरङ्गै रुन्मील्यतेश नैः।ब्राह्मण्यमपि तहत् स्यात् संस्कारैर्विधिपूर्वकः॥पाय: श्चित्तं प्रयच्छन्ति ये हिजा नामधारकाः। तेहिजाः पापकर्मा समेना नरकं ययुः॥ये पठन्ति दिजावेदं पञ्चयज्ञरताश्य ये।बैलोक्यं धारयन्त्ये ते पञ्चेन्द्रियरताश्रयाः॥सम्प्रणीतःश्म शानेषु दीप्तोऽग्निः सर्वभक्षकः। तथैव ज्ञानवान् विमः सर्व- भक्षश्च दैवतम्॥ अमेध्यानिच सणि प्रक्षिपन्त्युदके यथा तथैव किल्विषं सच्च् प्रक्षेपव्यं दिजेमले॥गायवीरहिती घि पशूद्रादप्यशुचिर्भवेत्। गायत्रीब्रह्मतत्त्वज्ञाः संपूज्यन्ते दि जोत्तमाः॥ दुःशीलोऽपि हिजः पूज्यो नशूद्रो विजितेन्द्रियः। कः परित्यज्य दुशङ्गां दुहेच्छीलवती वरीम्॥धर्मशास्वरथा रुंदा वेदपङ्गधरा द्विजाः। क्रीडार्थमपि ययुः स धर्मः पर- मःस्मृतः।। चातुर्वेद्यो विकल्पीच अडपिन्डमपाठकः। प्रप- श्याथमिणो मुरव्याः परिषत् स्युर्दशाचराः॥राज्ञाचाचूमते चैव प्रायश्चित्तं दिजीवदेत् । स्वयमेव न वक्तव्या प्रायश्चित्त स्य निष्कृतिः ॥ बाह्मणांश्च व्यनिकम्य राजा यत् कर्तुमिच्छति नपापं शतधा भूत्वा राजानमुपगच्छनि ॥ पायश्चित्तं सदा द द्यायनायतनाग्रतः। आत्मानं पापयेत् पश्चाजपन् वै वेदमा तरम्।। सशिखं वपनं कृत्वा सिन्ध्यमवगाहनम्। गवां गांठे बसेद्राचौ दिवानाः समनुब्रजेन्॥उष्ण वर्षति शीते या मारते चानिया शम्। न कु/नात्मनस्याणां गोरकृत्वा तु शक्तित: आत्मनो यदि वान्येषां गृहे क्षेत्रेऽधवा खले। भक्षयन्नी नक धयेन् पिचन्नञ्चय वत्सकम् पिबन्तीषु पिवेत्तोवं सम्बिशन्नी ·अष्टमोऽध्यायः षु संविशेन्। पतितां पडू-मग्नांचा सर्वमाणैः समुहरेन्॥ ब्राह्म- णार्थ गवार्थ वा यस्तु माणानु परित्यजेत् । मुच्यते ब्रह्महत्या- येोता गोब्राह्मणास्य च॥ गोवधस्यानुरूपेण प्राजापत्यं पिनि दिशेत् । माजापत्यन्तु यनच्छं विजेनचतुर्विधम् ॥ एकाह मेऊभक्ताशी एकाहं नक्तमोजनः। अयाचिताश्येक महरेकाई मारुताशनः॥दिनदयं चैकभक्तोडिदिनं नक्तभोजनः। दिनह यमयाची स्वाहिदिनं मारुनाशनः ॥ निदिनकाताशी वि दिनं नक्तभोजनः । दिनत्रयमयाची स्याधिदिनं मारुनाशनः ।। चतुरइन्चकमक्काशी चतुरहं नक्तभोजनः चतुर्दिनमयाची स्या चतुरहं मारुनाशनः ॥ प्रायश्चित्ते नतश्वीर्ण कुर्याद्राह्मणशो- जनम् । विप्राय दक्षिणां दद्यात् पवित्राणिजपेद्दिजः॥ब्राह्मणा न भोजयित्वा तु गोनःशुद्दीन संशयः । ॥इति पाराशरे धर्मशास्वेऽष्टमोऽध्यायः। गयां संरक्षणार्थाय न दुष्येद्रीधवन्धयोः।नधन्तु नतं विद्यात् कामात् कामकतन्तथा ।।अङ्गुष्ठमात्रः स्थूलोया चा हुमानःप्रमाणनः।आईस्लु सपलाशश्च दण्ड इत्यभिधीय ने॥ दण्डादू? यदन्येन पहरेदा निपातयेत्।पायश्चित्तं च रेत मोक्तं हिरणं गोवत्तञ्चरेन् । रोधबन्धनयोकाणि घात नन चतुर्विधम्। एकपादञ्चरेद्रोधे दिपाद बन्धने चरेत्। योकेषु पादहीन स्याचरेत् सर्च निपातने। गोचारे च गृहेला पि दुर्गेष्वपि समेष्वपिनदीष्वपि समुद्रेषु खातेऽप्यथ दरीम स्वोदग्धदेशे स्थिताः गावः स्तम्भनाद्रीधउच्यते ॥ योदाम कडोरैच घण्टाभरणभूषणैः। गृहे वापि चने वापि बहास्या द्रौद्मनायदि॥ नदेव बन्धनं विद्यान कामाकामनाञ्च यत् । मृल्लेरपे शकटे पंक्ती भारेचा पीडिनो नरैः॥ गोपतिर्मत्युमाम- ·पराशरसंहितायाम्। ति योकी भवति तहधः। मत्तःप्रमत्त उन्मत्तश्चैतनी वाप्यचे तनः॥कामाकामकृतकोधोदण्डैईन्यादथोपलैः। महताचाम ना वापि तहि हेतुर्निपानने ॥ मूर्छितः पतितो वापि दण्डेनाभि हतःसतु। उस्थितस्तु यदागच्छेत् पञ्च सप्त दशैववायासं वा यदि गृह्णीयातीयं चापि पिचेद्यदि। पूर्वन्याध्युपसृष्टश्चेत् प्रायश्चित्तं न विद्यते॥पिण्डस्थे पादमेकन्तु ही पादौ गर्भस- म्मिते। पादोनं व्रतमुद्दिष्टं हत्वा गमिचेतनम्॥पादेऽरोम- वपनं हिपादे श्मश्रुणोऽपि च । त्रिपादे तु शिखापर्ज सशिरयन्तु निपातने॥पादे वस्त्रयुगञ्चैव दिपदे कांस्यभाजनम्। पादोने गोरषदद्याच्चतुर्थे गोइयं स्मृतम्॥निष्पन्नसर्वगावन्तु दृश्य ते वा सचेतनम्।अङ्गमत्यङ्गसम्पन्ने दियणं गोचतं चरेत्॥ पापाणे नैव दण्डैन गांचो येनाभिघातिताः। शृङ्गभड़े चरेत् पादंदौ पादौ तेन यातने लागृले कृच्छ्रपादन्तु ही पादाव: स्थिभजने। विपादश्चैव कर्णतु चरेत् सर्वे निपातने॥शृङ्गभ ऽस्थिपणेच कारभने तथैवच। यदिजीवृत्ति षण्मासान पायश्चित्तं न विद्यते॥णभङ्गे च कर्त्तव्यः स्नेहाभ्यङ्ग-स्तु पा णिना। यवसश्चापहर्त्तव्यो यादबलो भवेत्॥यावंत्सम्पू वर्णसङ्गितापत्तं पोषयेन्नरः। गोरूपं ब्राह्मणस्याये नेमस्टे त्य विवर्जयेत् ॥ यूद्यसम्पूर्णसङ्गिो हीनदेहो भवेत्तदा।गो घातकस्य तस्याई पायश्चित्तं विनिर्दिशेत् ॥काठलोष्टकपा- घाणे: शस्त्रेणेवोन्हतों बलात्।व्यापादयति योगान्तु तस्य शु विकिनिदिशेन्चरेत सान्तपनं काष्ठे प्राजापत्यन्तु लोष्टके। ततकच्छन्तु पाषाणे शस्त्रेचैवातिकच्छूकम्॥पञ्चसान्तप नेगावः प्राजापत्ये तथा वयः। तप्तकृच्छ्रे भवन्त्यष्टाचतिर छेवयोदश॥ममापणेप्राणनां दद्यात्तयतिरूपकम् ।त.

·४६१ नवमोऽध्यायः। स्यानुरूपं मूल्यं वा दद्यादित्यवचीन्मनुः॥अन्यत्राङ्कनलक्ष्म भ्यांचाहने मौहने तथा। सायं संयमनार्थन्तु नटुष्येद्रोध चन्धयोः॥अतिदाहऽतिचाहे च नासिकाभेदने तथा। नदी- पर्वतसञ्चार प्रायश्चित्तं विनिर्दिनोत् ॥अनिदाहे चरेत्पाद दो पादो चाहनेजरेत् । नासिके पादहीनन्तु चरेत्सर्च निपातनाद हनाच विपद्यत अचडी वापि यन्त्रितः। उक्तं पाराशरेणेव कि पादं यथाविधि॥रोधवन्धनयोकञ्च भारःपहरणन्तथा। दुर्ग प्रेरणयोकञ्च निमित्तानि वधस्य पट्॥बन्धपाशसुगुप्ताङ्गा मियते यदि गोपशुः । भवने तस्य नाशस्य पाप कृच्छाईमई- तिन नारिकेलैनच शाणवालैनचापि मौजेनच बन्धश्नप लै। एनेस्तु गावो न निवन्धनीया बध्वातु तिष्टेन् परशुंगृही- वा॥कुशः काशैशवनीयाद्गोपचं दक्षिणामुखम्। पाशलग्ना ग्निदग्धेषु प्रायश्चित्तं न विद्यते। यदितब भवेत् काण्डं माय- श्चित्तं कथं भवेत्।जपित्वा पावनी देवी मुच्यते तब किल्बिषा न्।रयन कूपचापीषु रक्षच्छेदपु पातयन्। गवाशनेषु वि कोणस्ततः पामोति गोषधम् ॥आराधित्तस्तु यः कम्पिदिन्न कक्षो यदा भवेत्। श्रवणंहृदयं भिन्नं मग्नी याकूरसङ्कटे॥ कूपादुकमणे चैव भग्नीवायीवपादयोः। स एव मियतेतवत्री न पादास्तु समाचरेत् ॥ कूपरवाने तटीवन्धे नदीवन्धेमपास चोपानीयषु विपन्नानां प्रायश्चित्तं न विद्यते॥कूपखातेत टीखाते दीर्घरवाते तथैवच अन्येषु धर्मपात्रेषुप्रायश्चित्तंन विद्यते॥श्मद्वारे निवासेषु योनरः पातमिच्छति। स्वकार्य- गृहरवातेषु प्रायश्चित्तं विनिर्दिशेत् ॥निशि बन्धनिरुद्देषु स पंच्याहतेषुचा अग्निविद्युदिपन्नोनां पायश्चित्तं न विद्यते। ग्रामघाते शरीघेण वेश्मवन्धनिपानने। अतिरष्टिहतानाञ्च- ·पराशरसंहितायाम्। प्रायश्चिन विद्यते॥संगामे महनानाञ्च ये दग्धा वैश्मकेषु.च दावाग्निंगामघाने या प्रायश्चित्तं न विद्यते। यन्लिना गौश्चिकि सार्थ मूढगर्भविमोचन। यो कृते विपद्यत प्रायश्चित्तं न पिय नाच्यापन्नानां बहूनाञ्च बन्धने रोधन पिधाधिपग्मिथ्या- प्रचारे च मायश्चिन विनिर्दिशेत्॥गोषाणां विपत्तौ च याव- नःप्रेक्षकाजनाः। न वारयन्ति नां नेपां संषो पातकं भवेत्॥ एकोहनीयैर्बहुभिः समेनै नज्ञायते यस्य हतोऽभिधानातादि व्येन नेपामुपलभ्युहन्ना निवर्तनीयो नृपसन्नियुक्तैः॥एका चेहहाभिः कापि दैवाझापादिता भवेत्। पादं पादत्र हत्याया श्वरेयुस्से पृथक् पृथक् ॥ हतेषु रुधिरंटेश्य व्याधियानः कशो भवेन् । नाना भवति दृष्टेषु एवमन्वेषणं भवेत्॥ मनुनाचैवमे केन सर्वशास्त्राणिजानता। पायश्चित्तन्तु तेनोक्तं गोषुचान्द्रा यणं चरेन। केशानां रक्षणार्थाय द्विगुण गोवनचरेत् । द्विगु बनादिष्टे दक्षिणा द्विगुणा भवेत् ॥ राजा वा राजपुत्री पात्रा ह्मणोवा बहुश्रुतः। अकृत्वा वपनं नस्य मायश्चिन विनिर्दिशे । त्॥ यस्यन हिरणं दानं केशश्च परिरक्षितः। तत्पापं नस्यनिष्ठे नवकाच नरकंबजेन्॥यक्तिचित् कियने पापं सर्चकेशेषु निष्ठ ति।सर्वान् केशान् समुहत्यच्छेदयेदलियम्॥ एवं नारी मारीणां शिरसो मुण्डनं स्मृतम्। नास्त्रियाः केशवपनन दूरेश यनाशनम् ॥नच गोठे वसेद्रात्री न दिवा गा अनुबजेन् । नदी पुसङ्गमेचैव अरण्येषु विशेषतः । न स्त्रीणामजिनं पासोबत भैवं समाचरेन। निसन्ध्यं स्नानमित्युक्तं सराणामनंतथा । बन्धुमध्ये बनतासांकृच्छ्चान्द्रायणादिकम् । गृहेषु नियतं नि छुचिनियममाचरेत् ॥ इहयो गोवधबा पच्छादयितुमि छात। स यानि नरकं घोरं कालसूत्रमसंशयम्।। विमुक्तोनर ·दशमोऽध्यायः। ४६३ कात्तस्मान्मर्त्यलोके प्रजायते। कीचोदुःरवीच कुष्टीच सप्तज- मानिधैनरः॥ तस्मात् प्रकाशयत् पापं स्वधर्म सततंचरेत्। स्त्रीवालमृत्यगोविप्रेष्वनिकोपं विवर्जयेत्॥ ॥इति पा राशरे धर्मशाले नवमोऽध्यायः ।। चातुर्वर्यस्य सर्वत्र हीयं प्रोक्ता तुनिष्कृतिः। अगम्याग मन चैत्र शुद्धौ चान्द्रायणञ्चरेत् ॥ एफैकं हासयेत् पिण्ड कृष्ण शुक्केच चईयंत्। अमावास्यांन भुजीत एष चान्द्रायणी घि धिः॥कुक्कुटाण्डप्रमाणन्तु ग्रासञ्च परिकल्पयेत्। अन्यथा भा विदुष्टस्य नधर्मी नैव शुध्यति॥प्रायश्चित्तं ततश्वीरें कुर्याद ब्राह्मणभोजनम्। गोइयं वस्ययुग्मञ्च दद्यादिषु दक्षिणाम् ॥चाण्डालीञ्च श्वपाकीञ्च ह्यभिगच्छति यो दिजः। त्रिरात्र मुप वासी स्यामिाणामनुशासनात् ॥सशिरवं वूपनं कुर्यातू पा जापत्यत्रयञ्चरेत्। ब्रह्मकूर्च ततः कृत्वा कुर्याद्राह्मणतर्पणम् गायत्रीञ्चजपेन्नित्यं दद्यागोमिथुनदयम् । विमाय दक्षिणा याच्छुद्दिमाप्नोत्यसंशयम्॥क्षत्रिययापि वैश्या या चाण्डा- ली गच्छतो यदि।माजापत्ययं कुर्यायानगोमिथुनन्तथा। श्वपाकीमथ चाण्डाली शूद्रो वै यदिगच्छति। पाजापत्यं चरेन् कृच्छंदद्याद्गीमिथुनन्नथा॥मानरं यदिगच्छेत भगिनी सधि कान्तथा । एतास्तु मोहितो गत्या बीन कृच्छांस्तु समाचरेत् । चान्द्रायणत्रयं कुर्याछिनच्छेदेन शुध्यति। मातृत्वसृगमे चैव आत्मोदनिदर्शनम्॥ अज्ञानातान्तु योगच्छेत् कुर्य्याच्चान्द्रा यणयम्। दशगोमिथुनंदद्याच्छुहि: पाराशरोऽब्रवीन। पि "तुदारान् समारय मानुराप्ताञ्च चातृजाम् गुरुपती स्तुपा. वैव मातृभायां तयैवच ॥ मातुलानी सगौषाच प्राजापत्य वयञ्चरेन् । गोइयं दक्षिणां दत्त्वा शुझने नात्र संशयः॥पधुके ·४६४ पराशरसंहितायाम्। श्यादिगमने महिष्युष्टीकपीस्तथा।वरीञ्च शकरी गत्वा प्राजा पत्यं समाचरेत् ॥ गोगामीचाधिराण गामेकं ब्राह्मणे ददन् । महिष्युष्ट्रावरीगामी वहोरात्रेण शुद्धति॥डामरे समरे वापि दुर्मिक्षेचा जनक्षये। वन्दियाहे पयार्त वा सदास्वरूत्री निरी क्षयेत् ॥चाण्डालैः सह सम्पर्क या नारी कुरुते ततः। विमान द्रा चरान् गत्वा स्वकं दोपंप्रकाशयेत् ॥ आकण्ठसम्मित्ते कूपे गोमयोदकेकर्दमे। तब स्थित्वा निराहारा खेकरांत्रण निष्क्र- मेत् ॥ सशिरचं वपनं कृत्वा भुञ्जीयायापकौदनम्। विरावमुप वासित्वा टेकराजले वसेत्॥ शवपुप्पीलतामूलं पत्रञ्च कुसुमं फलम् । सवर्ण पञ्चगव्यञ्च काथयित्वा पिवैज्जलम् गएकभक्तं चरेत् पश्चाद्याचत् पुष्यवती भवेत् ।व्रतंचरति त- यावृत्तावत् संवसते बहिः॥प्रायश्चित्ते ततश्वीर्ण कुर्याद्रह्म णभोजनम्। गोइयं दक्षिणां दद्याच्छुद्धिः पाराशरोऽब्रवीत्॥ चातुर्वर्ण्यस्य नारीणां कृच्छुचान्द्रायणं व्रतम् । यथा मिस्त था नारी तस्मात्तां नतु दूषयेत् ॥वन्दियाहेण या भुत्का हवा वटा बलादयात्। कृत्वासान्तपनं कृच्छं शुद्धत पाराशरोऽब्र बीन् । सरुमृतां तु या नारी नेच्छन्ती पापकर्मभिः।प्राजा पन्येन भुझेन प्रस्तुमस्त्रवणेन तु॥पतत्यईशरीरस्य यस्यमा - सुरां पिबेत्। पतिताईशरीरस्य निष्कृतिन विधीयते॥- गायत्री जपमानस्तु कृच्छं सान्तपनं चरेत् ॥ गोमूत्रंगोमयं क्षीर दधि सर्पिः कुशोदकम् । एकराव्युपपासश्च कृच्छ सान्तपन स्मृ नम्।।जारेण जनयद्गगते त्यक्त मृते पत्तौ । मोत्यजेदपरेरा पतितां पापकारिणीम्।। ब्राह्मणी तु यदागच्छेत् परपुंसा समन्विना। सातु नष्टा विनिर्दिष्टा नतस्यागमनं पुनः॥कामा न्मोहायदा गच्छेत्यत्का बन्धून् सुतान् पतिम्। सातु नष्टा परे ·दशमोऽध्यायः। लोके मानुषेषु विशेषतः॥दशमेतु दिने प्राप्त प्रायश्चित्तं न दि द्यते।दशाहंनत्यजेन्नारी त्यजेन्नरश्रुता तथा॥ भत्ताचैव च रेत्कृच्छंकृच्छ्राई चैव वान्धवाः। तेषां सुत्काच पीला च अहोरात्रेण शुध्यति॥ ब्राह्मणी तु यदागच्छेत् परपुंसा विच र्जिता। गला पुंसां शन याति त्यजेयु स्तान्तु गोषिणः॥पुंसो य दिगृहं गच्छेत्तदन्युइं गृहं सवेत्। पित्रमानुग्रहं यच्च जारस्यैव तु नद्गृहम् ॥ उल्लिरव्य नद्रं पश्चात् पञ्चगव्येन शुद्धनि त्यजे- न्मृण्मयपात्राणि वस्त्रं कारञ्च शोधयेत् ॥ सम्भारान शोधयेत् सान् गोकेशैश्च फलोद्भवान्। ताम्माणि पञ्चगव्येन कांस्यानि दश भस्मभिः॥पायश्चित्तं चरेविप्रो ब्राह्मणै रुपयादितम्।गोद यंदक्षिणां दद्यात् प्राजापत्यं समाचरेत् ॥ इतरेषा महोरात्रं पञ्च गच्येन शोधनम्। सपुत्रः सह भृत्यश्च कुऱ्या ब्राह्मणभोजन म्॥ आकाशं वायुरग्नि मेध्यं भूमिगत जलम्। न दुष्यन्ती हदर्भाश्च यज्ञेषु च समास्तथा॥उपचासैतैः पुण्यैः स्नानस न्ध्यार्चनादिभिः। जपैोमैस्तथा दानैः शुमन्ते ब्राह्मणाः सदा ॥ इति पाराशरे धर्मशास्त्रेदशमोऽध्यायः॥ अमेध्यरेतीगोमांसं चाण्डालान्नमथापिवा। यदिभुक्तन्तु विप्रेण कृच्छ्चान्द्रायणञ्चरेत् । तथैव क्षाधियो वैश्य स्तदईन्तु समाचरेत् । शूद्रोऽप्येचं यदा भु-के भाजापत्यं समाचरेत्॥प जगव्यं पिबेच्छूद्रो ब्रह्मर्च पिवैद्विजः। एकद्दिषिचतुर्गाश्वद द्याहिशादनुक्रमात् ॥ शूद्रानं सूतकस्यान्न मभौज्यस्यान्नमें बच। शङ्कितं मतिषिदान्नं पूर्वीच्छिष्ट तथैवच ॥ यदि भुक्तन्तु पिमेण अज्ञानादापदापि वा। ज्ञात्वा समाचरेत् कृच्छं ब्रह्म- चन्तु पावनम्॥ व्यालै कुलमाजरैि रन्नमुच्छिष्टितं यदाति लदीदकैः प्रोक्ष्य शुध्यतैनात्र संशयः॥शूद्रोऽप्यभोज्यं भुत्का ·४६६ पराशरसंहितायाम्। नं पञ्चगव्येन शुध्यति। क्षत्रियो वापि वैश्यश्च प्राजापत्येन शु ध्यति॥एकपत्त्युपविष्टानां विमाणांसहभोजने। योकोऽपि त्यजेत् पांचं शेषमन्नं न भोजयेत्॥मोहाडा लोभतस्तत्र पंक्ता दुच्छिष्ट भोजने। प्रायश्चित्तं चरेमिः कृच्छ्रे सान्तपनन्तथा। पीयूषश्वेतलम्पुनवन्ताकफलगृञ्जनम्॥पलाण्डं वृक्षनि-सं देवस्वे कवकानिच। उष्टीक्षीर मविक्षीर मज्ञानाद्गुञ्जनि दिजः॥ घिराचमुपचासी स्यात् पञ्चगव्येन शुध्यति।मण्डूकं भक्षयि- खाच मूषिकामांसमेवच॥ज्ञात्वा विपस्त्वहोराचं यावकान्नेन शुध्यति। क्षत्रियोवापि वैश्योवा क्रियावन्तौ शुचिबतौ। तद्गुहे- घु हिजैर्भोज्यं हव्यकव्येषु नित्यशः॥धृतं तैलं तथा क्षीरं गुडं तै छैन पाचिनम्।गत्वा नदीतटे विमी भुजीयाच्द्रभोजनम् ॥ अज्ञानाद्वज्जते विप्राः सूतके मृतकेऽपिवा। प्रायश्चित्तं कथं तेषां वर्णेवणे विनिर्दिशेत्॥गायत्र्यष्टसहस्त्रेण शुद्धःस्याच्छू द्रसूतके। वैश्ये पञ्चसहस्त्रेण त्रिसहस्रेण क्षत्रियः॥ब्राह्मण स्य यदा भुक्ते प्राणायामेन शुध्यति । अथवा वामदेव्येन सा मा चैकेन शुध्यति ॥श्रुष्कान्नं गोरसं स्नेहं शूद्भवेश्मन आगत- मु। पकं विप्रगृहे पूतं भोज्यं तन्मनुरब्रवीत् ॥आपत्काले तु घि प्रेण भुक्तं शूद्रगृहे यदि। मनस्तापेन युध्यत द्रुपदावा शतं जपेतु॥दासनापिनगोपाल कुलमित्राईसीरिणः । एते भूरे पुसोज्यान्ना यश्चामानं निवेदयेत्॥ शूद्रकन्यासमुत्पन्नो बाह्मणेन तु संस्कृतः। संस्कृतस्तु भवेद्दास्योह्यसंस्कारस्तुना पित्तः॥क्षत्रियाच्छूद्रकन्यायां समुत्पन्नस्तुयः सुतः। सगोपा ल इतिज्ञेयो भोज्योधिप्रैन संशयः। वैश्यकन्यासमुत्पन्नोना- ह्मणेनतुसंस्कृतः। आईिफअसतुज्ञेयो भोज्यो विौन संश- यः॥भाण्डस्थित मनोज्येषुजलं दधि पत्तं पयः। अकामतस्तु ·एकादशोऽध्यायः। यो भुन्ते प्रायश्चित्तं कथं भवेत्॥ब्राह्मण क्षत्रियो वैश्यः शू द्रो चाप्युपसर्पति।ब्रह्मकूर्चीपयामेन यथावर्णस्यानिष्कृतिः। भूद्राणां नोपवासः स्याच्छूद्रोदानेन शुध्यति।ब्रह्मकूर्चमहीरा वश्वपाकमपि शोधयेत्॥गोसूत्रं गोमयंक्षीरंदधि सर्पिक शोदकम्। निर्दिष्टं पञ्चगव्यन्तु पवित्रं पापनाशनम् गोमूत्र कृष्णावयाः चेतायागोमय हरेत् । पयश्च ताम्मवर्णाया र ताया दधिचीच्यते ॥ कपिलाया नंगाचं सर्च कापिलमेव वा। गोमूत्रस्यपलं दद्याद्दनस्विपलमुच्यते।ाज्यस्यैकपलं यादगुष्ठाईन्तु गोमयम् । क्षीरं सप्तपलंद्यात् पलमेकं कु शोदकम् ।। गायत्र्यागृह्म गोमूत्रं गन्धद्वारेति गोमयम्।आप्या यस्पेति च क्षीरं दधिकागति वैदधि। तेजोऽसि शुक्रमित्या- ज्यं देवस्यत्वा कुशोदकम् । पञ्चगव्यमृता पूतं स्थापयेदग्नि सन्निधौ। आपोहिष्टेति चालोड्य मानतोकेति मन्तयेत्। सप्तापरास्तु ये दआिच्छिन्नायाः शुकलिषः राषिरुहत्यही तव्यं पञ्चगव्यं यथाविधि। इरावती इदं विष्णुमानतोके च शंवत्ती॥ एतैरुहत्य होतयं हुतशेष स्वयं पिचेत् । आलोड्या णचे नैव निर्मथ्य प्रणवेन तु।उन्हत्य प्रणवेनैच पिवेच्च प्रण वेन तु॥ यत्त्वगस्थिगतं पापं देहे तिष्ठति देहिनाम् ।ब्रह्मकूच दहेत सर्च यथैवाग्निरिवन्धनम्॥पिवतः पतितंतोयं भोज ने मुखनिःसृतम् । अपेयं नदिजानीयात्वा चान्द्रायणंचरे ताकूपेच पतितं दृष्ट्या वगालौच मर्कटम् । आस्थेचमादि पतिनं पीत्वा मेध्या अपो द्विजः॥नारन्तु कूपे काकञ्चविड्डरा- हरपरोष्ट्रकम् । गाचयं सौमतीकञ्चमायूर रेखाङ्गकं तथा। वे याघ्रमार्त सेंहं वा कुणपं यदि मज्जनि। तडागस्थाय दुष्टस्य पीतं स्यादुदकं यदिपायश्चित्तं भवेत् पुंसः क्रमेणैतेनसर्व ·४६० पराशर संहितायाम्। शः। विभः शुचिरात्रेण क्षत्रियस्तु दिनदयात्॥एकाहेन तु वैश्यस्तु शूद्रो नक्तेन शुध्यति।परपाकनिरत्तस्य परपाकरत स्यचा अपचस्य च भुत्वान्नं दिजश्चान्द्रायणञ्चरेत्॥अपर स्यच याने दातुश्वास्य कुतः फलम्। दाता प्रनिगृहीता च दौतौ निरयगामिनौ । गृहीत्वाग्निसमारोप्य पञ्च यज्ञान वर्तयेत्।परपाकनिवृत्तोऽसौ मुनिभिःपरिकीर्तितः॥पञ्चय- शं स्वयं कृत्वापरान्नेनोपजीवति। सततं पातरुत्थाय परपाक रतो हिसः।। गृहस्थधर्मो यो विमोददाति परिवर्जितः।ऋपि मिर्धर्मतत्त्वज्ञैरपचः परिकीर्तितः॥युगे युगेचयेधास्तेषु धर्मेषु ये हिजाः। तेषां निन्दा न कर्त्तव्या युगरूपा हि ब्राह्मणाः ॥हुङ्करं ब्राह्मणस्योरका बडूगरञ्चगरीयसः । स्माखा तिष्ठन्न हषमभिवाघ मसादयेत् ॥ ताडयित्वा तृणेनापि कण्टे वा बध्यवाससा। विवादेनापि निर्जित्य प्रणिपत्य प्रसादयेत् ॥ अवगूर्य्य बहोरात्रं बिरानं क्षितिपातने । अतिकृच्छञ्च रुधि रेकृच्छ्रमन्तरशोणिते॥नवाहमतिकृछं स्यात् पाणिपूरान्न भोजनम्। विरात्रमुपवासः स्यादतिकृच्छ्रः स उच्यते॥सर्वेषा मेव पापानां सङ्करे समुपस्थिते। शतसाहलमायस्ता गायत्री शोधनं परम्॥इति पाराशरे धर्मशास्त्रे एकादशोऽध्यायः॥ दुःस्पमं यदि पश्येत्तु वान्ते वा क्षुरकर्मणि। मैथुने प्रेत धूमे च स्नानमेव विधीयते॥अज्ञानात् पाश्य विणसूत्रं सुरां या पिवते यदि। पुनः संस्कारमर्हन्ति बयो वर्णा हिजातयः॥ अजिन मेखला दण्डो भैक्षचऱ्याचतानिचा निवर्तन्ते द्विजा तीनां पुनःसंस्कारकर्मणि॥स्त्रीशूद्रस्य तु शुझर्थ प्राजापत्यं विधीयते।पचगव्यं ततः कृत्वा स्नात्वा पीखा वियुध्यतिराज साग्निपत्तने चैव मनज्यानाशकेपुचामत्यवसितमतेषां कथं ·हादशोऽध्यायः। शुहिर्षिधीयते॥प्राजापत्यहयेनापि तीर्थाभिगमनेन च। दृषै- कादशदानेन वर्णाः शुद्धन्ति नेत्रयः॥ ब्राह्मणस्य प्रवक्ष्यामि चनंगलाचतुष्पथम्। सशिरखं वपन कलाप्राजापत्यत्रयञ्चरेत् ॥गोइयं दक्षिणांदद्याच्छुद्धिःस्वायम्भुवोऽब्रवीत्।मुच्यते तेनपा नेनब्राह्मणत्वञ्चगच्छति ॥स्नानानि पञ्चपुण्यानि कीर्ति- तानि मनीषिभिः आग्नेयं वारुणंब्राझंवायव्यं दिव्यमेवच आग्नेयं भस्मना स्नानमवगायतु वारुणम्। आपोहिष्टेति चचामंचायव्यं रजसास्मृतम् ॥यत्तु सातपवर्पण त्मानं न दिव्यमुच्यते। नत्रस्नाने उगडयां तातो भवति मानवः ।। स्मानार्थ विप्रमायान्तं देव्यः पितृगणैःसह। वायुभूताहि ग च्छंति तपाः सलिलार्थिनः॥निराशास्तै निवर्तन्ते वस्यनि प्पीडने कृते। तस्मान्न पीडयेहस्वमहत्त्वा पितृतर्पणम्।। घि धुनोति हि यः केशानु स्नातःप्रस्त्रवतीदिजः।आचामेही जल स्थोऽपिसवाद्यःपिटदैवतैः॥शिरःप्रावृत्य कंबडा मुक्तक- च्छशिखोऽपिया। विनायज्ञोपवीतेन आचान्तोऽप्य युधिर्म- बेत् ॥जले स्थलस्योनाचामेजलस्थश्च बहिःस्थले। उसे स्ट ध्यांसमाचान्तउभयत्र युचिर्भवेत्॥स्नाखांपीखा क्षुते सु से भुक्ते रथ्योपसर्पण। आचान्तःपुनराचामेहासोधिपरिधाय चाक्षुते निप्पीपिते चैवदन्तोच्छिष्टे तथानृते। पतितानाच स म्भादक्षिणं श्रवणस्पृशेत्॥ब्रह्मा विष्णुचरुद्रअ सोमः सू. योनिलस्तया।तेससपि तिष्ठन्ति कर्णे विमस्यदक्षिणे। दिवाकरकरैः पूतं दिवानानं मशस्यते। अमशस्तं निशिस्ना राहोरन्या दर्शनात् ॥ मरुतो वसवो रुद्राआदित्याचादि- देवताः। स सोमेपिलीयन्तेतस्मात् स्नानन्तुनद्हे ।। पलय- विचाहे संक्रान्ती महणेपुच। शय्या दानमेतेपुनान्यो ·४७. पराशरसंहितायाम्। ति विनिश्चयः॥पुत्रजन्मनि यज्ञेच तथा चात्ययकर्मणि। रा होश्च दर्शनेदानं प्रशस्तंनान्यदा निशि॥महानिशा तु विज्ञे या मध्यस्थपहरदयम्। प्रदोषपश्चिमी यामौ दिनवन स्नान माचरेत्॥चैत्यरक्षश्चितिस्थश्च चण्डाल:सीमविक्रयी। एता स्तुब्राह्मणः स्पृत्वा सपासाजलमाविशेत् ॥आस्थिसञ्चय- नात् पूर्वरूदित्वा स्नानमाचरेत्। अन्तर्दशाहे विप्रस्य पूर्वमाच मनं भवेत् ॥सर्व गङ्गासमं नोयं राहुग्रस्ते दिवाकरे। सीमग्रहे तथैवोक्तं स्नानदानादिकर्मसु॥कुशपूतन्तु यत्स्वानं कुशेनोपस्मृ शहिजः। कुशेनोइततोयं यत् सोमपानसमं स्मृतम्॥अग्निका र्यात परिवष्टाः सन्ध्योपासनवर्जिताः। वेदानधीयानाः सर्वे ने पलाः स्मृताः॥तस्माइषलपीतेन ब्राह्मणेन विशेषतः अध्येतव्योऽप्येकदेशो यदि सर्वन शक्यते॥शूद्रान्नरसपुष्ट स्याप्यध्यीयानस्य नित्यशः जपतो जुइनोवापि गतिरुक्ता नविद्यते॥शूद्रानं शूद्रसम्पर्कःशूद्रेण तु सहासनम्। शूद्राज्जा नागमश्चापि ज्वलन्तमपि पातयेत्॥मृतसूतकपुङ्गोहिजः शूद्रान्नभोजने।अहंतांना विजानामिका कायौनिं गमिष्यः तिगृध्री दादशजन्मानि दशजन्मानि शूकरः। श्चयोनौ स सजन्म स्यादित्येवं मनुरब्रवीत्। दक्षिणार्थ तु यो विमः शूद्र स्यजुहुयाइविः। ब्राह्मणस्तु भवेच्छूद्रःशूद्रस्तु ब्राह्मणी भ वेत्।।मौनव्रतं समाश्रित्यासीनो ने वदेहिजा भुन्जानो हि. चदेद्यस्तु तदन्नं परिवर्जयेत्॥अई भुक्ते तु यो विप्रस्तस्मिन् पाजल पिवेत्। हतं दैवञ्चे पित्र्यच आसानञ्चोपघातयेत्॥ भाजनेषुच तिपत्सु खस्ति कुर्वन्ति ये हिजाः। नदेवास्तृप्तिमा यान्ति निराशाः पितरस्तथा।गृहस्थस्तु यदा युक्तो धर्मम- चानुचिन्तयेत्। पोष्यधर्मार्थसिझर्थन्यायवत्तेसुबुद्धिमान्॥

·। द्वादशोऽध्यायः। न्यायोपार्जित वित्तेन कर्तव्यं ज्ञानरक्षणम्। अन्यायेनतु यो जीचेत् सर्वकर्मचाहिप्कृतः॥अग्निचित कपिला सत्रीराजा भि क्षुर्महोदधिः। दृष्टमा पुनन्त्येते तस्मात् पश्येत्तु निस्यशः ॥ अरणिं कृष्णामाजरिश्चन्दनं सुमणि पृतम्। तिलान् कृष्णा- जिनं छागंगृहे चैतान्ति रक्षयेत्॥गा शतं सैकवर्ष यत्र ति प्रत्ययन्वितम्। तत्क्षेत्र दशगुणितं गोचर्म परिकीर्तितम्।। ब्रह्महत्यादितिर्मयों मनोवाकायकर्मजैः। एतद्रोचर्मदाने न मुच्यते सर्वकिल्विषैः ॥ कुटुम्बिने दरिद्राय श्रोत्रियाय वि- -शेषतः। यद्दानंदीयते तस्मै नदायुर्वृद्धिकारकम्॥आषोड शादिनादक स्नानमेव रजस्वला अतऊई भिरावस्यादुश- ना मुनिरंब्रवीत् ।। युगं युगद्दयञ्चैव त्रियुगञ्च चतुर्युग। चाण्डालसूतिकोदल्यापतितानामधः कमात्॥ ततः सन्नि- धिमात्रेण सचैल स्नानमाचरेत् । स्मात्वावलोकयेत् सूर्य्यम ज्ञानात स्पृशते यदि॥ वापीकूपतडागेषुब्राह्मणो ज्ञानदुर्च- लातीयं पिवति वणश्चयौनौजायते ध्रुवम्॥ यस्तु कुछ पुमान् भार्या प्रतिज्ञायाप्यगम्यताम्। पुनरिच्छिति तान्नु विषमध्ये तुश्रावयेत्॥ श्रान्तः कुस्तमोघान्त्या क्षुपिपा सामायादितः। दानं पण्यमहत्वाच प्रायश्चित्तं दिनत्रयम्॥ उपस्पृशेधिषवणं महानद्युपसङ्गमे।चीर्णान्ते चैव गांदद्यात् ब्राह्मणान् भोजयेद्दशादराचारस्य धिप्रस्यानिषिद्याचरण- स्यच । अन्नं भुत्का दिजः कुर्यादिनमेकमभोजनम्॥सदा- चारस्य विमस्य तथा वेदान्तवादिनः। भुत्कान्नं मुच्यते पापा दहोरात्रन्तु वैनरः॥ऊहोच्छिष्टमधोच्छिष्टमन्तरिक्षमतो न था। कृच्छ्वयं प्रकुचीन आशौचमरणे नथा। कृच्छ्दव्ययु तञ्चैव पाणायामशनत्रयम्। पुण्यती] नाशिरः स्नानं हाद ·पराशरसंहितायाम्। शसंख्यया। दियोजनं तीर्थयात्रा कृच्छमेयं प्रकल्पितम्। गृ हस्यः कामतः कुर्याद्रेतसः सेचनं सुवि। सहस्रन्तु जपेद्देव्याः प्राणायामैरिभिः सह।चातुर्वेद्योपपन्नस्तु विधिवद्रह्मघा तके । समुद्रसेतुगमनप्रायश्चित्तं विनिर्दिशोत्॥सेतुबन्ध पथे भिक्षांचातुर्वर्णात् समाचरेत् । वर्जयित्वा विकर्मस्थां छत्रोपानविर्जितः।।अहंदुष्कृतकर्मा वै महापातककार कः। गृहदारेषु तिष्ठामि शिक्षार्थीब्रह्मघातकः॥गोकुलेषु वसेचैव ग्रामेषु नगरेषुच। तथा वनेषु तीर्येषु नदीपस्रपणेषु चाएतेषु रव्यापयन्ननःपुण्यं गत्वा तु सागरम्। दशयोज नविस्तीर्ण शतयोजनमायतम्॥रामचन्द्रसमादिष्टं नलस ज्यसञ्चितम्। सेतुं दृश्यासमुद्रस्यब्रह्महत्यां व्यपोहति। यजेत पाश्वमेधेन राजातु पृथिवीपतिः॥पुनःप्रत्यागतो वे श्म वासार्थमुपसर्पति। सपुत्रः सह भूत्यैश्च कुर्याद्राह्मण भोजनम्॥ गाश्चैवैकशनं दद्याचातुर्वेद्येषु दक्षिणाम्। ब्राह्म- णानांप्रसादेन ब्रह्महातु विमुच्यते॥सवनस्था स्त्रियं हत्वा ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् । मद्यपश्चादिजः कुर्य्यान्नदीं गत्वा समु द्रगाम्।।चान्द्रायणे नतश्चीर्ण कुर्याद्ब्राह्मणभोजनम्।अ नडुत्सहिनां गाञ्चदद्याहिपेषु दक्षिणाम्।।अपहत्य सब- स्तुिब्राह्मणस्यततः स्वयम्। गच्छेन्मुषलेमादाय राजाच्या संबंधाय तु॥ ततः शुदिमवाप्नोति राज्ञासौ मुक्तएवचाका मकारकतं यत् स्यान्नान्यथा वधमहति ॥आसनाच्छयना द्यानात् सम्भाधान सहभोजनान्। संकामानि हि पापानिने लविन्दरिवाम्भसिचान्द्रायणं यावकञ्च तुलापुरुषएवच । गवाञ्चैवानुगमनं सर्वपापप्रणाशनम्॥ एतत् पाराशरंशा वंश्लोकानांशतपञ्चकम्। दिनवत्या समायुक्तं धर्मशाल

·प्रथमोऽध्यायः।
स्यसंग्रहः॥ यथाध्ययनकर्माणि धर्मशारामिदं तथा। अ
ध्येतव्यं प्रयत्नेन नियतं स्वर्गगामिना।। ॥ इति पाराशरे
धर्मशास्त्रे हादशोऽध्यायः॥
समाप्ता चेयं पराशरसंहिता॥
अथ बहत्पराशरसंहितायाम्।
व्यक्ताव्यक्ताय देवाय वेधसेनऽन्ततेजसे। नमस्कृत्वा
प्रवक्ष्यामि धर्मान् पाराशरोदितान्॥अथातो हिमशैलाये
देवदारुवनाश्रमे। व्यासमेकायमासीन मृषयः प्रष्टुमागताः
॥मानुषाणां हितं धर्म वर्तमाने कलीयुगे। वर्णानामाश्रमा
णाश्च किञ्चित्साधारणं वद॥ युगे युगेषुयेप्रोक्ताधर्मामन्ना
दिभिर्मुने। वाक्यं नेनैव तेकतु वर्णाश्रमवासिभिः॥सपू
हो मुनिभिया॑सो मुनिभिः परिवेष्टिनः। मटुंजगाम पितर
धर्मान पाराशरंततः।। सर्वेषा मात्रमाणाञ्च वरेबदरिकाय
मे। साधिवेशाप्रमे नास्मिन् तर्नुयोगीच वेधसः॥ नानापुष्प
लताकीर्ण फलपुष्परलइन्कृते। नदीमत्रवणानेकैःपुण्यती
ऑपशोभिने।मृगपक्षिमिराकीणे देवतायतनाश्ते। यक्ष ग
न्ध मिदैश्च नृत्यगीतसमाकुले।नस्मिन्नृधिसभामध्ये पाक्ति
पुषः पराशरः। सुरयासीनो महातेजा मुनिमुरव्यगणारतः
ताम्चलिपुटो भूत्वा व्यासस्तु मुनिति सहा प्रदक्षिणाभिवाद
अमुनिभिःप्रतिपूजितः॥ ततःसन्तुष्टमनसा पाराशरमहामु-
नि: व्यासस्य स्वागतंबेयान् आसीनो मुनिपुङ्गवः ।। वशस्य
स्वागतं तेन आसीनानां समन्ततः। कुशलं कुशउत्युकाच्या
सःपृछत्ततःपरम्॥यदिजानामि माँ भकं स्नेहोया यदि व

·बृहत्पराशरसंहितायाम्। त्सलः। धर्म कथय मेतात!अनुग्राझोद्यहं यदि ॥श्रुतास्तु मानवा धर्मा गार्गोया गौतमास्तथा। वाशिष्ठाःकाश्यपाश्च व तथा गोपालकस्य च॥आत्रेया विष्णुसम्पर्त्ता दाक्षाश्चाङ्गि- रसस्तथा।शातातपाश्च हारीनयाज्ञवल्क्यकृतास्तथा।। 'पस्तम्बकता धर्माः सशवलिवितास्तथा। कात्यायनक- नाश्चैव प्रचेतसकनास्तथा।। श्रुतिरामोद्भवा नात! श्रुत्यर्था मानवाः स्मृताः। मन्धर्थ सर्वधर्माणां कृतादि त्रियुगेषुच॥ध मन्तु त्रियुगांचारं सशस्यन्तु कलौ युगे। वर्णानामाश्रमाणा ज्वकिञ्चित्साधारणं बद। व्याँसवाक्यावसानेतु मुनिमुख्यः पुराशरः। सुखासीनो महातेजा इदं वचनमब्रवीत्।।क्रियन्ने नैव वेदाश्च नैवाति प्रभावन्तिते। न कश्चिदफत्तास्ति वेदेस्म चितुर्मुखः॥ तथा सधर्म स्मरति कल्पे कल्पान्तरान्तरे।अन्ये कृतयुगे धर्मा स्वेतायां हापर परे॥अन्ये कलियुगे नृणां युगव्हा सानुरूपतः। तपः परं कृतयुगे नेत्तायां ज्ञानमुच्यते॥हापरे यज्ञमेवाहुनिमेकं कलौयुगे। कृते तु मानवाँधर्मा स्वेतायां गौतमस्यच ॥ हापरेशापलिखिताः कलौ पाराशराः स्मृताः त्यजेद्देशं कृतयुगे त्रेतायां ग्राममुत्सृजेत्॥हापरे कुलमेकन्तु कारञ्च कलीयुगे। कृतसम्भाष्य पतितै स्वेतायां स्पर्शने नच॥हापरे भक्षणेऽन्नस्य कलो पतति कर्मणा । अभिगम्य रुने दान त्रेतामाहूय दीयते॥हापरे याच्यमानन्तु सेवयादी यते कलौ। अभिगम्योत्तमन्दानं आहूतञ्चैच मध्यमम्॥ धर्मयाच्यमानस्यात् सेवादानञ्च निष्फलम्। कृते त्वस्थिग- नाःमाणास्त्रेतायां मांस मेव च।हापरे रुधिरंयावत्कलोल माद्यमेवच। कृते ताक्षणिकःशाप स्वेतायां दशक्षिर्दिनैः।। मासेन दापरे ज्ञेयः कलोसम्वत्सरेण तु । युगे युगेषु ये धर्मा- ·प्रथमोऽध्यायः। ४७५ स्तेषु धर्मेषुये दिजाः॥ते हिजा नावमन्तच्या युगरूपा हिजो तमाः। धर्मश्च सत्यमायुश्च तुय्यांशेन कलीयुग। अदानात्त नद्यस्य तुच्छमासुरकार्य्यतः। धर्मश्च लोकदम्भार्थ पाषण्डा थै तपस्विनः।।विविधा पाग्यञ्चनार्थ कलौ सत्यानुसारिणी। पक्षीरहना गावो यल्पसस्याच मेदिनी ॥ स्वीजनस्यास्त्रियः सा रत्यर्थकृतमैथुनाः।पुरुषाश्च जिताः स्वीपी राजानी दस्तु शिर्जिताः॥ जितो धर्मश्च पापेनअन्तेन तथा उत्तम्। शूद्रान ब्राह्मणाचाराः शूद्राचारास्तथा हिजाः॥अन्त्यानुयायिनन्या- ट्यावर्णास्तदुपजीचिनः। कृतन्तु ब्राह्मणयुगंत्रेता तु क्षत्रियंयु गम्॥ वैश्यन्तु द्वापरयुगंकलिः शूद्रयुगं स्मृतम्।चातुर्वर्णिकनारी णां नया तूरीयजन्मनी।। यतिहिजाण्युपास्त्यादिधर्मईि महती कलौ शते नयाकृते दत्ते फलातिः पुरुषस्य सादत्तेषु दशति नृणां फलाप्तिः स्यात् कलीयुगायुगस्वरूपमारव्यातमन्यं नि- गदतः शृणुवर्णानामात्रमाणाञ्च सर्वेषां धर्मसाधनमा मृगः कृष्णभरेयत्र स्वभावेन महीतले॥ वसेत्तवाहिजातिस्तु शूद्रोय बतु तवतु।हिमपर्वतपिन्ध्याद्री विनाशेनप्रयागयोगामध्ये तुपावनोद्देशो म्लेच्छदेशस्ततःपरम्। देशेष्वन्येषुयानयोध- न्याःसागरगाः शुभाःतीर्थानि यानि पुण्यानि मुनिभिः सेषि तानिचा वसेयुस्तदुपान्तेऽपि समिच्छन्ना दिजातयामुनि- मिसेवितलाच पुण्यदेश: प्रकीर्तितः यत्र पानंनपेयस्य देशे लक्ष्यस्यशक्षणम्॥अगम्यागामिता यवतंदेशंपरिचर्जयेत। एवं देश:समारच्यातो यज्ञीयस्तु हिजन्मनाम्।। एव मेवानुवर्ते रन्देशं धर्मानुकाङ्किणः। वसन्वायत्रतत्रापिसाचारं न विवर्ज येत्॥पट्कर्माणि च कुरिन् इति धर्मस्य निश्चयः । पराशस स्वयम्नाह शावं पुत्रस्य वत्सलः।।अयातःसम्प्रवक्ष्यामि दि.

·४७६ बहत्यराशरसंहितायाम् ।
जकर्मादिकं हिजाः ।। षट्कर्म वर्ण धर्माश्च प्रशंसा गोरपस्य
च। अदीयवायौ यौतत्र क्षीरंक्षीरमयोऋिणा। अमावास्या
निषिद्यानि ततश्च पशुपालनम् ॥अन्नतोयप्रशंसाच वाद्या
वाद्या वसुन्धरा अर्थकृषतोऽपापं तदप्यस्यापि शोधनम्॥
बहि सितामरवञ्चापि विवाहः कन्यका बराः। वीषुधर्मोम-
खः पञ्चडिजातिस्वर्गसाधनातू॥विधिःप्राणोऽग्निहोत्रस्य आ
धानादिकसंस्कृतिः। व्रतचादि तमाः प्रशंसापुत्रजन्मनः॥
कृत्नो गृहस्थधर्मश्च भक्षाभक्षं तथैवच। निषिद्ध वस्तुकथनं
पावभुद्धिस्तथा पुनः॥ द्रव्याणाञ्च तथा द्विरुपाकर्माणि कर्मच
अनध्यायास्तथा श्राई विमाः! कालहविर्युतम् ॥बलिनाराय
णीयश्च सूतकाशौच मेव च । परिषलायश्चित्तानि तद्वत्तातिय
था विजाः। विधिवत्सर्वदानानि तेषाञ्चैव फलानिच। भूमिदा
नप्रशंसाच विशेषो विषकालयोः॥ इष्टापूर्तीतथा विछन्। पृथक
तयोःफलानिच। प्रतिग्रहविधि स्तद्यथा तस्य प्रतिग्रहः॥पि
नायकादिशान्तीनां विधयश्च हिजोत्तमाः!।वानप्रस्थस्य धः
मोऽपि तयाधर्मो यतेरपि॥ चतुराश्रमभेदोऽपि वपुर्निन्दा-त.
थैव च । योगोऽधूिमयोर्मा! कालं रुद्रान्त मेवच॥ दृष्टञ्च:
तत्परं ध्येयं सर्वमेततं पराशरः भोक्तवान व्यासमुख्यानां शेष
मुनिविभाषितम् ॥नियुक्तःसुव्रतः शेषंविषाणांच्यापनाय-
चापराशरी व्यास वचोनिशम्य यदाह शास्त्रं चतुराश्रमार्थम्।
युगानु रूपच समस्तवर्णा हिताय वक्ष्यत्यथ सुव्रतस्तत्॥श
क्तिस्नोरनुज्ञातः सुतपाःसुव्रतत्त्विदम्। चतुर्वभिमाणाञ्चं
हितंशास्त्र मथानचीत्॥ ॥ इति श्रीरहत्पाराशरीये धर्म
शास्येच्यासमभे शारखंग्रहोद्देशकयनं नामप्रथमोऽध्या-
न्यः॥१॥

·द्वितीयोऽध्यायः। । पराशरमतं पुण्यं पवित्रं पापनाशनमा चिन्तितं ब्राह्म- णार्थाय धर्मसंस्थापनायच॥चतुर्णामपि वर्णानामाचारोध मपालनम्। आचारविष्टदेवानां भवेड्मपराङ्मुरवः॥षट्क- माभिरतो नित्यं देवतातिथिपूजकः।हुतशेषन्तु भुञ्जानो ब्राह्म गोनावसीदति ॥कर्माणि कानीह कयञ्चितानि कार्याणि वे चकिमाद्यकानि। तेषामनेहाकरणे विधिश्च सर्व प्रसादा सतनुष्व मद्यम्॥कर्मषट्कं मवक्ष्यामि यत् कुर्वन्ति दिजान यः। गृहस्थापि मुच्यन्ते संसारै बन्धहेतुभिः॥ यथोद्देशक्रम शास्त्रं यच्छुतं श्रुतिहर्षकृत् । तदुक्तं कर्म तत् पुंसां शृणुध्वं- पापनाशनम॥ सन्ध्या स्नानंजपश्चैव देवनानाञ्च पूजनम्। श्वदेवंतथातिथ्यं षट्कर्माणि दिने दिने।।सन्ध्यामय प्रवक्ष्या मिदेवताकालनामभिः। वर्णपिच्छन्दसा युक्तंयहिधानं यथा चनम्।। यावन्मन्ला यथोपास्ति रुपस्पर्शनमेव च।आवाह नं पिसर्गञ्च यावन्मानं कमेणतु दिवसस्य च राजेश्व सन्ध्यः सन्ध्येति कीर्तिता ।सोपास्या सहिजैर्यतात् स्यात्तैपिचमुपा सितम् । मध्याले पिच सन्धिःस्यात् पूर्वस्याङ्गः परस्परम्। पूर्वाह्रोत्यपराह्नस्तु क्षयेचेति श्रुतिक्रमात् । पूर्वसन्ध्या तु गायत्रीब्रह्मणो हंसवाहना॥रक्तपारुणा देवी रक्तपद्या सनस्थिता। रक्तामरणासाङ्गा रक्तमाल्याम्बरा तथा॥अक्ष मालाधुवा धारा चारुहस्ताऽमरार्चिता। प्रागादित्योदयाह- द्वान मुहूर्ते वैधवे सति ॥त्यायोपासयेत्सन्थ्यां यावत्स्याद दर्शनम् । विश्वमातः!सरापयाची पुण्ये गायत्रि वैधासि "आवाहयाम्युपास्यर्थ एटेनोऽस्ति पुनीहि माम्। सन्ध्यामा ध्याहिका श्वेता सावित्रीरुद्रदेवता॥स्पेन्द्रबाहना देवा वा लमिशिरपधारिणी।चेताम्बरधरा श्वेता नानाभरणभूषिता।

·बहत्पराशरसंहितायाम्। श्वेतखगक्षमालापि कृतीनुरक्तशङ्करा । जलाधारा धरा धा- त्रीधरेन्द्राङ्गावापाया॥ स्वपावितिभूराया सुरोधनुतपा- या।मातर्मचानि ! विश्वशि! विश्वविश्वजनानित शुक्षे! व रे। वरेण्या हिआइता हि पुनाहिमाम्।। सन्ध्या सायन्तनी क ष्णा विष्णुदेवा सरस्वती। स्वर्गगा कृष्णवस्या तुशवचक्रगदा धरा॥कृष्णपणैर्युक्ता सर्वज्ञानमया चरा। सर्ववाग्देवना सर्या ब्रह्मादिवचसि स्थिता।वीणाक्षमालिका चारुहस्ता स्मि- ना वरानना। चतुर्दशजनाच्या कल्याणी शुभकपदा॥मात ग्देवते ! देवि! वरेण्ये!च वरपदे।।सर्वमरुद्गणस्तुत्ये! आ हूते। हिपुनाहि माम्॥ब्रह्मशाहरीणान्तु सङ्गमोऽस्तूपायोर्म चैत्। माध्यासिकायां सन्ध्यायां सर्वदेवसमागमः॥पूजापिका इक्षिणोयेच येच किञ्चिज्जलार्थिनः। आज्यान्नमागधैया येये चाग्निहुनभागिनः॥अन्यान्युच्चावचानीह स्थावराणि चराणिच माध्यादिकामुपेक्षन्ते नेपामाप्यायिका हिसा॥ यस्तस्यां नार्च येद्देवान् तर्पयेत पितॄस्तथा। भूतान्युच्चावचानीह सोऽन्धतामि समृच्छनि। ईशान्यातिमुरखो भूत्वा हिजःपूर्वमुखोऽपिया । सन्ध्यामुपासयेद्यत्तथावत्तन्निबोधत॥आमणवन्धनाइस्ती पादौ चाजानुतः शुचिः।प्रक्षाल्यह्याचमेद्विद्वान्भन्तर्जानुकरो हि- जः॥निर्मलान्फेनपूतामिमनोज्ञाभिःप्रयत्नवान् । आचमेद्र- नीर्थेन पुनराचमनाच्छुषिः। वक्रनिर्जिनंहला हिस्तेनैवा धराण्यथा। अद्भिश्य संस्पृशेत् रवानि सर्वाण्यपि विशुद्धयेत्॥ अन्गुष्ठन प्रदेशिन्यासव्यपाणिस्थवारिणा।घ्राणं संस्पृश्य नेवेचतन नासिकया श्रुतीनाभित्र तत्कनिष्ठाभ्यां वक्षःक गतलेन चा शिरःसर्वाभिरंसीच अगुल्यग्रेश्च संस्पृशेत्॥ नम्यप्राणसंरोधं कृत्वा चोपस्पृशेसनः। अत्रोपस्पर्शने मेन्लं ·द्वितीयोऽध्यायः प्रातः केचिस्पठन्ति हि॥सूर्यश्च मेतिमध्यानं पुनस्वापो विपर्य यम्। मन्त्राभिमन्त्रितं कृत्वा कुशपूतञ्च तज्जलम्॥आचम्यपि धिवद् धीमान् सन्ध्योपासन माचरेत् ॥ सोङ्कारां चैव गायत्रींज स्वाव्याहतिपूर्वकम् । आपोहिष्टादि जल्पन्तिच्छन्दोदेवर्षिपूर्व कम्॥छन्दोभिर्विनियोगैश्च मन्नब्राह्मणसंयुतम्। एतद्दीनने कुर्वीत कुनि ह्येत्तत्तदासुरम्॥मृत्युभीतैः पुरादेवैरात्मनश्छा दनायचाच्छन्दोसि संस्मृतानीहच्छादितास्तेरतोऽमराः॥छा- दनाच्छन्द उद्दिष्ट वाससीकृतिरेव पााच्छन्दोभिरावृतं सर्व कि यासर्वचनान्यतः॥ यस्मिन्मन्ले तु ये देवास्तेन मन्लेण निति तम्। मन्वं यदैवतं विद्यात् सवितुस्तब देवता । येन यदृषिणा दृष्टं सिद्धिःप्राप्तातुन । मन्लेण तस्य संपोक्ती मुनेभवि- स्तदात्मकः॥ यत्र कर्मणि चारब्धेजपहोमार्चनादिके किया ये नमन्त्रण विनियोगस्तु सस्मृतः॥अस्य मन्त्रस्यचाधोऽयमयं मन्लोऽनुवर्तते।तत्तस्य ब्रह्मणाज्ञेयं मन्यस्येति श्रुतिक्रमः॥ए तहि पञ्चकं ज्ञात्वाकियते कर्म यद्दिजैः। तदनन्तफलं तेषांभ वेदेदानिदर्शनात्॥अकामेनापि यन्त्यूनं कुर्यात कर्म हिजोड पियः।तेनासो हन्यते काऽमृतो गन्ताधमृच्छति। कुर्वन्नज्ञो द्विजःकर्मजपहोमादिकचन। नासौतस्य फलम्बिन्द्रत कर्ममा हितस्यतत् ॥आपद्यते स्थाणुगतवयं चापि प्रलीयते।या तयामानिच्छन्दांसि भयंत्यफलदान्यपि।सिन्धुहीप कपिछ न्दो गायत्रीमा तिसृषु।आपो हिदैवत्तं माहुरापोहिष्ठादिषु द्विजाः॥गोमिलो राजपूवस्तु द्रुपदायामधिर्भवेत्। अनुषा भवेच्छन्दआपश्यतु दैवतम्॥सोनामपावत के विनियो- गस्य कल्पितः।उदुत्यमृषिःमस्कपोगायत्र्यं सूर्यदेवनावि अमित्यत्र कुत्तस्तुं शरीसूर्यदेवता ॥मणयो भूवः पनगा ·४८० बृहपराशरसंहितायाम्। यन्याप वात्रयम्॥अघमर्षणसूक्तस्य ऋषिरेवाधकर्मणा। च्छन्दोऽत्रानुष्टुः प्राहुरापश्चैव तुदैवतम् ॥ द्रुपदाघमर्षणंसू कं मार्जने व्याहरे दिति। स्मृतिभिः परिशिष्टैश्य विशेषत्तोय- सेचने उल्काज्योई विप्नागेन कर्तव्यः सोऽपि स हिजैः।आपो हिरोति विवरचं अधाक्षरपदं नच॥पादान्त प्रक्षिपेद्दापि पादम ध्येन च क्षिपेत् । भूमौ मूर्भितथाकाशे मूर्ध्याकाशे तथा सुवि एवंचारि द्विजःसिञ्चन् तर्पयेत् सर्वदेवताः। उदुत्यश्चित्रंदेवाना मुपस्थाने नियोजयेत्॥हंसः शुचिःसदित्यादि केचिदिच्छन्ति सूरयः। अच्याकृतमिदं यासीन सदेवासुरमानुषम्।।संक्षेपा याटजद् ब्रह्मा सप्तमा व्याहतीः पुरा। भूर्भुवः स्वर्महर्जनस्त- पःसत्यं तथैव च।आद्यास्तिस्त्रो महाभोक्ताः सर्वत्रैव नियोज- नात्। अग्निर्घायुस्तथा सूर्योबहस्पत्याय एवच ॥ इन्द्रश्च वि- श्वदेवाश्च देवता:समुदाहृताः। गायत्र्युष्णिगनुष्टपच बहती पक्तिरेव च ॥ त्रिष्टुपचजगतीचैबुच्छन्दांस्येतान्यनुक्रमात्। भरेहाजः कश्यपश्च गौतमेऽविस्तथैव च ॥ विश्वामित्रो जमद- ग्निर्वशिष्ठश्च ऋषिःक्रमात । एताभिःसकलंच्याप्त मेताफ्यो- नास्ति चापरम्॥ सप्तैते स्वर्गलोका वै सत्यादूर्द्धन्न विद्यते। त स्माल्लोकापरा मुक्ति राचीना पदेक्षया॥माणसंयमनेष्वेता आयस्याः पूर्वकादिभिः ॐमापोज्योतिरित्येतच्छिरः पश्यात्म युज्यते ॥प्रत्योडूनरसमायुक्तो मन्लोऽयं तैत्तिरीयके । अत्रोङ्कार वदा दि विदुर्ब्रह्मविदो जनाः॥मणवाद्यन्त गायत्री प्राणाया मेष्वयं विधिः। गायत्र्यादिकचित्रान्तै मन्वैश प्रागुदीरितैः॥ उपासीन्दिजास्तावद्यावन्नादेति भास्फरः। गवां वालपवित्रे- ण यस्तुसन्ध्यामुपासते। सर्वतीर्याभिषेकंतुलाते नात्रसं शयः। गोवालदर्पसारञ्च खई कनकमेचच दर्शनाम्मतिलं ·द्वितीयोऽध्यायः। ४०१ चापि एतैस्तर्पणकडिजाः। स सन्तप्र्ण्य पितृन्देवानामानं त्रि दिवं नयेत्॥विंशत्कोट्यस्तु विख्याता मन्दहा नाम राक्षसाः उद्यन्तं ने विवस्वन्तं बलादिच्छन्ति खादितुम्॥दिन दिने सह त्रांशुरपस्यैस्तैरभिद्रुतः । भानु नः कृतस्पूर्ण तदृश्यसमि हागतः। अतस्तस्य तेषान्तु ह्यभूद्युइंसुदारुणम्। कि भार ष्यति युद्धेऽस्मिन् नित्याभूसुरविस्मयः॥ अरुणस्य च ये वाया यहलन्ती विवस्वतः। पिलक्ष्यास्ते निवर्तन्ते मन्देहानामदर्श नात्॥रवेरप्यंशवी यस्मात् यातायाता यशक्तितः अप्राप्ता वशरीराणां स्वामिवलयनेताः॥ हेषाशब्दमकुणाः श- फस्फुरणवर्जिताः। तब्धाङ्ग निर्जयाज्जाताः सूर्य्यस्यन्दन चाजिनः॥ ततो देवगणाःसर्वे ऋषयश्च तपोधनाः।यसन्ध्या ते उपासीत प्रक्षिपन्नि जलं महत् ॥ॐङ्कारब्रह्मसंयुक्तं गाय- या नाभिमन्तितम्। दोरस्तेन ने दैत्यावजीभूतेन वारिणा॥ सहस्रांशुरये तिष्ठन् योऽधीयानञ्च तु श्रुनीः । याज्ञवल्क्यःस मीक्षेत कमीशानुक्तवांस्ततः सत्वलनुदिवादित्ये सन्थ्योपा स्तिकरो भन्। उदिते सनिया सन्ध्या वालक्रीडोपमाचसा॥ सन्ध्या येन न विनाता जात्या नैवयुपासिता। स जीवन्नेवशू द्रश्च खाशुगच्छति सान्वयः॥मान्ल पार्थिवमाग्नेयं वायव्य दिव्यमेवचा वारुणं मानसञ्चेनि सतानुक्रमेण नु॥ शन्न आपत्तु चै मान्वं मृदालम्बन्तु पार्थिवम्। स्मना नानमाग्ने यं गोरेणूनानिलं स्मृतम्।। आतपे सति या दृष्टिव्यिस्नानं तदुच्यनेोपहियादिके लानं वारुणं पोच्यने बुधैः।यध्या नं मनमा विष्णोमनिसं तलकीर्तितम् । असामर्थंन काय- स्यकालशस्यायपेक्षया।। तुल्यं फलानि सर्वाणि स्फुरत्या हपराशरः स्नानानां मानसस्यानं मन्याद्यैः परमं स्मृतम् ॥

·। ४८२ हहत्पराशरसंहितायाम्। कृतेन येन मुच्यन्ते गृहस्था अपितु हिजाः। नित्यादीनांचया णांतु स्नानानामौषसं परम्॥सद्यःपापहरं पाहुः प्राजापत्य बताधिकम् । उपस्युषसि येत्स्नानं क्रियतेऽनुदितेऽचौमा जापत्येन तत्तुल्यं महापातकनाशनम्। प्रातरुत्थाय यो विषः पातःस्नायी सदा भवेत्॥ सर्वपापविनिमुक्तः परंब्रह्माधिग- च्छति। अस्नातो नाचरेकर्मजपहोमादि किञ्चन। विद्यन्ते च सु तृप्तानि द्रविणानि क्षरन्ति च । अङ्गनानि समतां यान्ति उत्तमान्य धमैःसह अत्यन्तमालिनः कायो नवच्छिद्रसमन्वितः स्वब- तेच दिवाराची प्रातःस्नानेन शुध्यति।उवास्नानं प्रशंसन्ति सर्वच पितरोऽमराः। दृष्टादृपकरं पुण्यं शंसन्ति पितरोऽपि हि। प्रातःस्नायी हि यो विष: सोऽर्हः स्यासर्वकर्मसु । तस्कृतं कर्म यत्किञ्चित्तत्सर्चस्यायथार्थवत् । अविद्धान मानकालेन् यः कुर्याइन्तधाचनम्। पापीयान् रोखं याति पिशापहतो ध्रु उम्॥ यच्च श्मश्रुषु केशेषु यहादेहे चालोमसु । हस्तान्याञ्च नवस्येण जलं विद्यान् हिमार्जयेत्॥मार्जिते पित्तरः सर्वेस अिपिच देवताः। तथा सर्व मनुष्याच त्यजेरन नियनं हि जम्।। स्नानं सञ्चिन्तितं सर्वेनीर्थ पितृदिवौकसः। ततो न- द्याद्यसौ गच्छन्निराशा स्तेशपन्ति हि॥ येतु स्नानार्थिन स्ती- थसञ्चिन्तन्ति जलाश्रवाः।तदेह मुपतिष्ठन्ति तृप्त्यै पितृदिनी कसः। अतोनाचिन्तयेत्तार्थ ब्रजदेवतु चिन्तितम् । देवरवातन- दीस्रोतःमरःसु स्नान माचरेत् ।। स्मानं नद्यादिबन्धषु सद्भिः कार्य सदम्बुपु कृषिमन्तोयं कूपस्थं तोय तवतुरुविमम्॥न नार्थ ल्याफुले स्नायान्न सज्जनसमाश्रिते। दर्शहीनोऽन्यचि नस्तुन नग्नोनशिरो विना॥ कदाचिदिदुषा मिथ्या नरना नच्यं परासा।अम्भः कद्दुष्कृतांशेन नानकर्त्तापि लिप्यते।।

·द्वितीयोऽध्यायः।। पञ्चपासप्तवापिण्डान स्नायादुहृत्य तब तु। वृथानानादि कानीह विशेषेण विवर्जयेत्याचोष्णोदकस्नानं वृथाज प्यमवैदिकम्। वृथा चाोषिये दानं यथा भुक्तमसाक्षिकम् मासे नासिनस्नायाकदाचिनिम्नगासु । रजस्वला भ चन्त्येता वर्जयित्वा समुद्रगाः॥नापोमूत्रपुरीपाश्यांनाग्निर्द हति कर्मणा।न स्वीदुष्यतिजारेणन विप्रो वेदकर्मणा॥ न स्नायात क्षीक्षितावासु स्वयं नक्षोभयेच ताः। ननिर्गता- सुतीर्थाच पतन्तीप्वाहतासुच॥रविसंक्रान्तिवारेषु ग्रहणेषु शशिक्षये। प्रत्तेषु चैव षष्ठीघुननायादुष्णाचारिणा िनमा याच्द्रहस्तेन नैंकहस्तेन या तथा। उहताभिरपि स्माया दा हुतामिईिजातिभिः॥स्वभावाभिरनुष्णाभिः सहसाभिस्तथा द्विजः। नवाभिर्निर्दशाहाभिरसंस्पृशातिरन्त्यजैः॥यःस्नानमा चरेन्नित्यंतं प्रशंसन्ति देवताः।तस्माबहुगुणं स्नानं सदाका यदिजातिभिः।। उत्साहाप्यायनस्वान्त प्रशान्तिशक्तिरादि 'दम्। कीर्ति कान्ति पुःपुरि सौभाग्यायुःप्रवर्धनम्॥स्वर्ग- ञ्च दशभिर्युक्तं गुरोः स्नानं प्रशस्यते। सूर्यादि दिनबारी- तं तैलाश्यञ्जनपूर्वकम्हित्तापकीर्तिमरण सुतस्थानाप्ति मृत्यवः। आयुश्चार्कादिवारेषु तैलायड़े-फलंकमात्॥ज लावगाहनं नित्यं स्नानं सर्वेषु वर्णिषु। शक्तैरहरहः कार्य तस्या थाविधिरुच्यते। गोशान्मृकुशाश्चैव पुष्पाणि पत्रिकांतथा।रुमा नार्थी प्रयतोनित्यं स्नानकाले सदाहरेत् ॥स्वमनोऽभिमतं तीर्थ गत्ता पक्षाल्य पादयोः। हस्तीचाचम्य विधिवच्छिखावन्धैकर्चत 'सा।। मृदम्बुमिश्व गावाणिक्रमात्रक्षालयेद्यथा। पादौज-धेक टीचैव क्रमालाणंजलैस्विभिः॥प्रक्षाल्य हस्ता चाचम्यनमस्त त्यच तज्जलमा गयोपगा.इत्येतद्यजसा प्रयताञ्जलिः ·चिन्मन्लतबार्थचेदिनः। यत्र स्थानेषु यत्तीर्थ नदी पुण्यतरा अन्यतीर्थ नचिन्तयेत्॥महाच्याहतिभिःपश्चादाचामेप्रय तोऽपिसन् । उत्तम इतिधस्तु मन्लेण प्रामुखी विशेन्॥ येऽग्नयो दिवि चैत्ये तत्कुर्यादालम्भन न्ततः। सूर्य पश्यन् था कार्य समालोत् । अश्वकान्ते रथकान्त इत्यायपि पठ तिहि ।। मृत्तिका हरणेचैव इति वाशिष्ठजोऽब्रवीत्। समाल भेधिधिर्मन्लै रिदं विद्यावादिभिर्दिजः शिरश्यांसा चम्बुकरः पादोजचंकीणतु भास्कराभिमुरवो मज्नेदापोह्यस्मानि ति मितिःहत्य सर्वगात्राणि निमज्यायपुर पुनः उत्ती- वृहसराशरसंहिनायाम्। रु देहेतिमन्वेच कुर्यादापोऽभिमन्विताः। विधिज्ञाः कवयः के तथा। तां ध्यायेन्मनसा नित्यमन्यता न चिन्तयेत् ॥गङ्गादि पुण्यतीर्थानि सविमादिषु संस्मरेत्। तां ध्यायेन्मनसा वापि जलं मुका समुत्तीर्यनतःस्थलमा आचम्याथ हरेन्मृत्नान्त चिम्य गात्राणि गोमयेनाथलेपयत्। मान मोक्त इति युवा माग्यदक्रमेण तु। इमं मे वरुण! त्वन्नास अरचं त्वत्येतरात्मान मतिघेचयेत् । नि मानं दर्मिन्वेश्च पावयेत्॥हविप्मत्तीरिमा स्तथैवच देवीराप इति द्वान्यामापो देवीरिती स्वामी संस्म त्यपदां देवीं शन्नो देवीरपा रसम्। मत्यङ्ग मन्लनवर्क भाषा देवी पुनन्तु माम्॥चिन्तितं मां पुनावेतन्मन्लेणापि च पाणये ताहिरण्यवर्णा इतिच पाचमाना तथापरे।तरसम्मान्दि धात तिपपिवान्यानि शाक्तितः स्नानकर्मात्मकैर्मन्लै रन्येरप्यम्यु. देवतैः॥पाच्यात्मानं निमज्याथ आचान्तस्त्वन्यदाचरेत्।कार्य त्यंनय उदुत्तमम्॥ मज्याचम्य चा: आपाइदमाप- ·सहस्पराशरसहितायाम्। मुरखेष्वपिाही हौच चक्षुषोः श्रुत्योः सप्तौङ्काराश्च महीना. न्यस्तपणवसर्याङ्गस्नातः स्यात्सर्ववारिषु। अकारं मार्जिधि न्यस्य उकार नेत्रमध्यतः॥मकारं कण्ठदेशोतुब्रह्मीभवति वैदिजः अनङ्गाकिष्टधौतेतु विहान्न रक्तवाससी।परिधा य मृदम्बुभ्यां करौ पादौच मार्जयेत्।तहाससोरसम्पत्ती- शोणक्षीमापिकानि च ।। कुन्तपं योगपट्टम्बा दिवासास्तुय था भवेत् । नजीर्ण नीलकाषायां माजिष्टेनच वाससामू वायुपगतेनैव शुचिःस्यान्नकवाससा। एकं चासो यथामा संपरिधाय मनः शुचिः॥अन्ये कृत्वोत्तरासङ्गं आचम्य प्रा- 'उन्नुरवः स्थितः। प्रत्योङ्कारसमायुक्ताःप्रणवाद्युतकास्तथा।। महाव्याहतयः सप्त देतार्षादिसंयुतम्। प्रणवाद्यन्त गाय या तस्याः शिरस्तथैवच ॥ त्रिरावर्त्तनमैतस्याःपाणायामो विधीयते। शत्त्यासुसंयमंकृत्वातथाचम्य विधानतः॥ उ पास्य विधिवत्सन्ध्यामुपस्थाय च भास्करम् । गायत्री शक्ति तोजत्वातर्पयेद्देवताः पितृन् । अन्चारब्धेन तोयेन पाणिना दक्षिणेन तु। तृप्यता मितिवक्तव्यं नाम्मा तुप्रणवादिना । ब्रह्मेशकेशवान् पूर्व प्रजापति मथाश्रुतिम् । छन्दो यज्ञानपी न मिहानाचार्यान् स्तनपायिनः॥ गन्धर्चेचत्सरतूंश्च मासा दिननिशानिचा देगन्देवानुवापि नागनु नागकेलानि चीसरितःसागरांस्तीर्थान् पर्वतान् कुलपर्वतोन् । किन्नरा- नग्वेचरान्यक्षान्मनुष्यान्नथ तर्पयेत्॥सनकश्च सनन्दातृ नीयश्च सनातनः। आसुरिः कपिलश्चैव वोढः पञ्चशिविस्त था।मानुषान् यातुधानांश्च तेषाञ्चैव कुलान्यपिासुपर्णा अपिशाचाच भूतान्यथा पशंस्तथा।वनस्पतींनीषाश्च भू नयामंचतुर्विधमाब्रह्मादयी मया हूनाआगत्य ददतुत्वपः।।

·तृतीयोऽध्यायः। अनृणं मां प्रकुर्वन्तुःप्रसीदन्तु ममोपरि। ततः पूर्वाग्रदर्भेषु सापुसकुशेषु च॥प्रादेशिकेषु शुद्धेषु ब्रह्मादिश्योऽम्बनि क्षिपेत् । अन्चारण्यापसव्येन पाणिना दक्षिणेन तुगदक्षिणं जानुभूलग्नो देवेश्यःसेचयेज्जलम् । देवश्यश्चनमःस्वाहा पित्यश्वनमा स्था॥मन्यन्ते कवयः केचिदित्येव तर्पणक मा तर्पमाणपुकर्मत्वं निजत्वञ्च क्रियापदम् ॥तर्पयामि पि तृन्देवानित्याहुरपरे पुनः । सिञ्चमानेन तोयेन मन्यन्ते मुन योऽपरे।। देवास्तृप्यन्त पितरः तृप्यन्विति निदर्शनम्। उदीर तामङ्गि-रस आयन्तुनोमित्यक्षिा पितृश्यश्च स्वधायियो येनेह नियतास्तथा ।अग्निष्चात्तापहूताश्च तथा बर्हिषदोऽपि चायेन पूर्वेच पित्तरः सोमपाना मुदीरयेत् । आवायचं पिन नेतैरय सच्योपवीतिना॥दक्षिणाभिमुखी दात्याराल्या. मम्बुसेचयेत् । मूलग्न सच्युजानुश्य दक्षिणायकुशेषुच ॥ रु- कमरौप्यतिलस्तानदर्शमन्तैःक्षिपेसुयः। रिना रौप्यसुवर्णा झ्याम्विना ताम्मतिलैरपि ॥ बिनादोश्चमन्तैश्च पितॄणान्नो प्रतिष्ठति। दो लोहितदक्षश्च काशवीरणवत्वजैः।।शुकया- न्यतृणैर्चापि दर्भकार्यश्रयेहिजः । न तर्पयेत्पतन्तीसिविटा नदि कथञ्चनापानस्थानि:सदाशि:सतिलाभिश्च नर्पये तु। वसूबुद्रांस्तथादित्यान्नमस्कारधान्वितान।एतेचं, दिव्यपितर एतदायत्तमानुषाः।धुंवोऽध्वरम् सोमय आप "चैवानलोऽनिलः॥ मत्यूपश्य प्रभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्ति- ला. अजैकपाद हिqभीविरुपाक्षोऽथ रैवत्तः।। हरच बहुरूप श्वव्यम्बका सुरेश्वरः। सावित्रश्चजयन्तश्चपिनाकीत्यपरा- जितः। एते रुद्रा:समारख्याता एकादश सुरोत्तमाः।इन्द्रोधा ता भगः पूषा मित्रोऽथ वरुणोऽर्यमा|अंशुर्विचसास्वष्टाच ·टहत्पराशरसाहतायाम्। सविता विष्णुरेव च । एतेचे हादशादित्या देवानां परमाः स्मृताः गएपञ्चदिव्याः पितरः पूंज्याः सर्वे प्रयत्नत्तः। कच्यबालोऽनलः सोमो यमव तथार्यमा अग्निष्वाचाःसोमपाश्चनथाब- हिंषदोऽपिच एने चान्येच पितरः पूज्याः सर्व प्रयत्नतः।एतै- स्तु तर्पितेः सर्वैः पुरुषास्तर्पिता नृभिः। यमश्च धर्मराजश्चम त्युश्चैव तथान्तकः।।वैवस्वनश्च कालश्च सर्वभूतक्षय स्तथा। औदुम्बरश्च नीलश्च वनश्च परमेष्ठिना। चित्रश्चाचित्रगुप्तश्च वृकोदर स्तथार्यमा । एतैस्तु तर्पितःसद्धिविस्वांस्तर्पिती नृ- भिः॥ तस्माप्राक् तर्पयित्वैतान विंशतीन्तर्पयेत्ततः।माता- महान्मानुलांश्वसस्पिसम्बन्ध बान्धवान् ॥स्वजनज्ञानिवर्गोया 'नुपाध्यायान् गुरुनपि। मित्रान् भृत्यानपत्यांश्च ये भवन्ति तदा स्मृती॥तान सस्तिर्पयेविहान् ईहन्ने ने यतोजलम्।ज लस्थश्च जले सिञ्चत स्थलस्थश्च तथा स्थरम्।। पादौ स्थाप्या भयश्चैव भवेत्तूभयतः शुचिः गोशृङ्गमात्र मुक्षिप्य करो पि- प्रोजले स्थित्तः ।अम्बरेतु क्षिपेदारि आकाशे दक्षिणामुरवः ॥ पितृणां स्थानमाकाशं दक्षिणादिक्तथैव च ।स्थलगो नावा- सास्तु कुर्याद तर्पणादिकम्॥प्रेताहते नावासानैकवासाः समाचरेत्। एवं हितर्पणंरुखो सर्वेषां विधिवाहिजः॥नि- प्पीडयेत् स्नानवस्त्रं येनस्नानो भवेडिजः । निष्पीडयति यः पूर्वमानवस्त्र मजानता।निराशाःपितरस्तुस्ययान्ति देवाः सहर्षिभिः। निष्पीडयेत् स्नानयस्यं तिलदःसमन्वितम्॥न पूर्व तर्पणास्त्र वाम्भासन पादयोः। एषु चेत्पीड़येहरा क्षसं नदनिक्रमात् ॥वस्वनिप्पीड़ने मन्नं मिमंश्लोक मुदाह- रेन। तिलदर्भसमायुक्तं कुमृत्युनएदेहिनाम्॥ये मे कुलै लुप्त पिण्डाः पुत्रदारविचार्जिताःतिषांतु दत्तमक्षयामिदमस्तु नि ·। तृतीयोऽध्यायः। लोदकम् ॥पितृवंशे मृतायेच मातृवंशे तथैवच। एवं तृति- घेत्तेषां तिलैस्तु सह चारिभिः॥यदप्सु मलनिक्षेपः शौचस्माना दिकुर्वताम्। तस्य पापच्यपोहार्थमिम मन्त्र मुदीरयेत् ॥यन्म या तुषितं तोयं मलैः शारीरसम्भवैः। तस्य पापस्य निष्कृत्यै यक्ष्मणस्तव तृप्यताम् ॥अम्बत्योऽथ यक्ष्मायो ददामीदं जलाञ्जलिम्। अन्यथा नन्ति ते सर्व सुरुतं पूर्वसञ्चितम्॥ अपुत्राये मृताः केचित्पुमांसो योषितोपिया। अस्मिन्वंशे पि तेभ्यो चै दत्तं वस्त्रजलं मया॥नास्तिक्येनापि यो विषस्तर्प येपितृदेवताः। स तत्तृप्तिकरो धर्मान प्रामुयात्परमाङ्गतिम्॥ नास्तिक्याद वस्तुतो यस्तु तूपयेन्न पितृन दिजः। पिबन्ति दे हिनं खावं पितरस्तज्जलार्थिनः॥पितृणां पित्ततीर्थन देवानां देवकेनतु। इति मत्वातु कुर्वाणा मुच्यन्ते गृहमेधिनः॥पञ्च नीर्थानि चिप्रस्य करे सप्ताथ दक्षिण। ब्राह्मदैवं तथा पित्र्यं प्राजापत्यन्तु सौमिकम् ॥ ब्राह्यं पश्चिमलेरपायांदैवं ह्यड्-गु- लमूर्धनि। पाजापत्यं कनिष्टादौ मध्ये सौम्यं विजानतः॥अ डुगुप्ठस्य प्रदेशिन्या मध्ये पित्र्यं प्रतिष्ठितम्।कुय्यदिहरही बैसम्यक् ज्ञात्वा विधानतः॥सप्रामुयाद्गृहस्थोऽपि ब्रह्मणःप दमध्ययम्। स्नात्वा हुखाचजस्वाच दत्त्वाचैव तु योऽभुते॥ मृतं सोऽश्नुते नित्यं तस्य स्थान मनामयम्। अस्नासाथुमलं भुक्ते अजस्त्वा पूयशोणितम्॥अजुइंश्च कमीन कीटान अद दं शरुनथा।आलादकरण स्नान ढु-पशीकापहन्तथा॥ दुः स्वमनाशनश्चैव कार्य स्नानमनः सदा। चित्तप्रसाद बलरूपन पांसि मेधा मायुष्यशोवसागत्यमरोगिताश्च। ओजस्विना- विष मदात्पुरुषस्य चार्णमाम्नानं यशोविनवसौरव्यमलोलुप- बमागीणिन्दाहिजसत्तमस्तुनः प्राप्तो मयायु वशिष्ठपो.

·वृहत्पराशरसंहितायाम्। अतः पापनाशं विननोति यः श्रुतः प्रचोदितः स्नानविधिःसले शः।।उद्देशती मया प्रोक्तः स्नानस्य परमो विधिः। हिजन्मनां हि तार्थन्तुजपस्यातः परं विधिः।। ॥इति श्रीबृहन्पाराशरीये धर्मशास्त्रे सुव्रतधोक्तायां संहितायां षट्कर्मस्मान विधि मन तीयोऽध्यायः॥ जपस्यातःभवक्ष्यामि विधि पराशरोदितम्। यावधिं जपं यद्ययथाकार्य द्विजातिभिः॥जप्यानि ब्रह्मसूतानि शिवसूर तानि चैवाहि । वैष्णवानिय सूक्तानि नथा पौराण्यनेकपा सा रस्वतानि दौणि वारुण्यान्यनलानि चापौराणिकानि चान्या नितथा सिद्धान्तिकानि च ।। सर्वेषांजपमूक्ताना मृचांच यजुषां तथा।माम्नां चैकाक्षरादीनां गायत्री परमीजपः॥तस्याश्चर- नु ॐकारी ब्राह्मणाय उपासिनः। आत्यान्नु परमंजप्यं बैलो. क्येऽपि न विद्यत॥तयोश्च देवतादि समासान्तोऽभिधीयते यन विज्ञानमात्रेण हिजो ब्रह्मत्व मभुने। आसीन्नच यटा कि श्चित्लदेवासुरमानुषै। नदेवाक्षरमेचासीदात्मविन्यस्तविश्व- कः॥गनमीरहितीयोऽपि एकाकी दिचि मोदते। चिन्तयामास- गायत्री प्रत्यक्षा माऽभवत्तदा ।।गायत्रीसा भवत्पनी प्रणयोऽभू पतिस्तथा।पुनरन्यौ च दम्पत्याविति ताभ्या मज्जगत्॥प्रण यो हि परं नत्वं विदेयं त्रिगुणात्मकमा विदेवत्वं विधामचत्रिण झं विन्धस्थितमात्रिमानञ्चाविकालञ्च मिलिट्रं-कवयो विदुः। मर्वमेतविरूपेणच्याप्तत्तु प्रणवेन तु ॥ऋग्यजुःसामवेदय त्रि- चंद इतिकीर्तितः सत्वं रजस्तमच भिगुणस्तेनचोच्यते॥न- स्मा निष्णुन्नथेशान चिंदैवत मितीप्यते। अग्निःसोमश्वसूर्य समिधामेति प्रकीर्तिताः।।अन्तःप्रज्ञ वहि:मशंघनमज्ञ मुदा हुनमा हत्कण्टे तालुके चैति विस्थान मिति कीयते ॥अकारोका ·11 चतुर्थोऽध्यायः। रमश्वेति विमावा उच्यतेसुत।।भूतम्भच्यं भविष्यञ्च धिकाल मिति सस्मृतः।।स्वीपुनपुंसकञ्चेनि पिलिङ्गेति प्रकीर्तितः।भि सभापस्थितो दो मन्तव्यो ब्रह्मवादिभिःपर्यचस्पति यौन विश्व मुत्पद्यते यतः। निर्माधिकः समात्रोऽपि सादिरपि निरा- दिकः॥ सजप्यः सर्वदा सद्भिःध्यातव्यय विधानतः। वेदेषु चै विशास्त्रेषु बहुधा सप्रकीर्तितः। तथा सत्यपि चैकोऽयं पटका राधस्तदास्थितः। कमरिम्भेषु सर्वेषु निमावं सम्प्रकीर्तितः ।। स्थितो यत्र तथोङ्कारः स्मर्तव्यः सत्तथैव हि। ऋग्वेदः परितो दात्त उदात्तस्यर्नुः श्रुती । सामवेदः स पिज्ञेयो दीर्घःसप्लुनए पचासनत्कुमारासन्हान्त भणयो विष्णुरुच्यतेयस्मिंस्तस्यर विश्रान्ति स्तत्परं ब्रह्मसङ्गितम्। उच्चारितस्य तस्याथ विप्रान्त- अ यदक्षरम् । तदक्षरं समाध्याये यस्तव सलीयते॥घण्टा स्त नितवरूपस्य विधान्तिः शब्दवेधसः।कुर्चीत ब्रह्मविहिमो यदीच्छेद्योग मात्मनः॥सर्वस्यापिच शब्दस्य ह्यन्त मुच्चारित स्यच । स ध्यायेद्यस्तु स ज्ञानी शब्दब्रह्मविदुच्यते। याज्ञव क्यो मुनीनाञ्च प्राग्नचीज्जनकस्यचा पशिष्ठजोऽपि तंब्रूया लवार शब्दवेधसः॥नैलधारा मिचाछिन्नदीर्घघण्टानिनी देवन् । अवाजं प्रणवस्यामुयस्तं वेद सवेदवित् स्थित्वा सर्व पुशब्देपुमर्चच्याप्तमनेनाहिन नेन हि बिना किञ्चिद्वक्तुं या न्ति गिगयतः।। उद्गीत मक्षरं येतदुद्रीतञ्च उपासते। उपास्यो मध्यतस्त्वेष दानं विश्रामयेहदि अणवाद्याः स्मृनावेदा:मण वेतपणे स्थिताः। कामयं प्रणयं सनस्मात्पण मन्यसेत् ॥ ब्रह्मार्ष नन विज्ञेयमग्निश्य दैववं महत् ।आयच्छन्दः स्मरेत्त अनियोगोद्यानि कर्मणि उत्पन्नमेनन् यजतः समस्तं व्यार बासिष्टेसवयेऽपि यत्रा एकाक्षरेणापिजगन्ति येन च्याप्सा ·बृहत्पराशरसहितायाम्। निकोऽन्यः परमोऽस्ति तस्मात् ॥ध्येयं नजप्यंन चपूजनीयं त स्मान्न देवाधरणोय मन्यत्। दुस्तार संसारपयोधिमग्नताराय विष्णुपणवः स पूज्यः॥ उक्तमुद्देशतो ह्येतत् नृप मेकाक्षरस्यच जप्याचसततं देवी गायत्री साधुनोच्यते।। ॥ इति श्रीबह- साराशरीयेषट्कर्माणि स्वरूपवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः॥ गायत्र्याःसंपवक्ष्यामि देवार्षादिक्रमेणतु।अक्षराणाञ्च चिन्यासं तेषाञ्चैव तु देवत्ताः॥जपे यथाविधा कार्या यथाविधा च सार्चयेत। होमे यथा चकर्तव्या यथाथ वाभिचारके॥यत्फ- लंजपहोमादौ यथारजप्यते च सर। ध्यातव्याच यथा देवी यथावत्तन्निबोधत॥गायत्रीतु परंतत्वं गायत्री परमागतिः।स मिरैरियं ध्याता सत्यं व्याप्तयाजगत् ।। उत्पाद्यते त्रिपा दाया स्तस्यां पुनर्निवेशितम्। गायत्री प्रकृतिर्जया ओङ्कारः पुरुषः स्मृतः॥तायां उभयसंयोगान्जगत्सर्व प्रवर्त्तते। पादा रुपय स्वयों वेदास्तेषु तत्वाक्षराणि च ॥ चतुर्विंशतिरेव स्यात्तै व्याप्तमखिलं जगत् । आदायचैकं मथमन्तु पाद मृगयो हि नीयन्तु तथा यजुपर्यः। साम तृतीयन्तु ततो भवेत्सा सावित्र्यदे वी स्वयमेव सर्गे॥ दैवत्यमस्यां सविता सुरार्घ्य श्छन्दोऽपि गायत्रमभूच तस्याम् । विश्वस्य मित्रो हिजराजपुत्री मुनिर्नि योगस्तु जपादिकेषु अस्यान्तु तत्वाक्षरविंशतिस्तु चखारि पादत्रिनयन्तु तस्याम् । भूरादिभिस्तिभिःसंप्रयुक्तां सो- डूगरमेतद्दन परस्याम्॥केचिद्हुताशं वदनवदन्ति सौधि- _दैव्याः श्रुतितबविज्ञाः। इमाञ्च वक्तुं सकलामराणामित्ये- तया व्याप्तमशेषमेतत् ॥ भूम्यादिकेन विनयेन पाएंपादञ्च चेत्रितयेन चास्याः। प्राणादिकेन त्रितयेन पादं पादौ विभि र्याप्तमशेषमस्याःगायत्सूर्यमस्या हिजतिपादं सवेत्ति ·- । पञ्चमोऽध्यायः विहान परमं पदन्तु।व्याप्तिः परस्याः सकलापिचैपायी चे- तिचैनांसतु वित्तमः स्यात् ॥गायत्रीं यो विजानाति ज्ञाचा नै घउपासयेत् । नामधारकमानोऽसौ न विप्रो सुषलोऽहि सः॥ किं चेदैः पठितैः सर्वैः सेतिहासपुराणकैः । साङ्गै सावित्रहीने ननाविमत्वमवाप्यते ।। गायत्रीमेच यो ज्ञात्वा सम्यगायंस ते पुनः । इहामुत्र च पूज्योऽसौ ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्॥ गा यत्रीचैव वेदाश्य ब्रह्मणो नोलिताःपुरा ।वेदेश्यश्च सहस्रायो 'गायव्यतिगरीयसी॥ तदक्षरेषु दैचत्य चतुर्विशतिरुच्यते। स न्यासं यदिबोधेन कुर्वन् ब्रह्मत्वमाप्नुयात् जानीयादक्षरंदे व्याः प्रथमामाशुशुक्षणे । मानञ्जन हितीयन्तु तृतीयं शशि दैवतम्। विद्युतश्च तुरीयन्तु पञ्चमन्तु यमस्य तु षष्ठन्तु वारुणं नत्वं सप्तमन्तुम्हस्पतः॥पान्यमष्टमं तत्वं नवम चन्द्रदेवतम् । गान्धर्च दशमं विद्यात्त्वपरेकादशं तथा।मैत्रा वरुणमन्यदै पूष्णस्तथा त्रयोदशम्। चतुर्दशं सुरेशस्यपा- गिदंब्रह्मणा स्मृतम्।। मरुदेवात्मकं ज्ञेयं पञ्चदर्श यदक्षरम्। सोम्यञ्च षोडश तत्व मानिरसमथापरम् ॥ विश्वेषाञ्चैव दे चाना मशदशमथाक्षरम्। अश्विनी चोनविंशत्तु शिंपाजा ‘पतेपिदुः॥ एफविंशं कुङ्करस्य दाविशं शङ्करस्यच अयोधि- शंतथानाचतुर्विशन्तु चैप्णयम् ॥ इति ज्ञात्वा हिजःसम्य क्स सपक्षिरदेवताः।कुर्वनूजपादिकं कर्म परं श्रेयोऽधिग- च्छति।पादाङ्गुष्ठादिमूडन्ति मात्मनो वपुषिन्यसेना अक्ष राणिच सर्वाणि पृच्छन् ब्रह्मत्वमात्मनः॥पादाङ्गुष्ठयगेले • एकगुल्फयोईयो ।जानुनोश्च द्वयोरेकमेकन्तु रेक योईयोःो गुह्येकट्यां तथैकै एफैकंजठरो रसेः स्तमद्द ये तकन्तुन्यसेदेकंगले तथाकेतालुनि दृक्-श्रुत्योःत्र ·बृहपराशरसाहनाया। तुइँकैकमेच्चा चोर्मध्ये तथैकन्तु ललाटै चैकमेव हि या म्यपश्निमसौम्येषु एकैक मेकमूहनि गायत्रीन्यस्तसर्वाङ्गो गायत्री विषउच्यते॥लिप्यते नसपापेन पद्मपत्रमिवाम्भ- सिायः पोतोक्षरविन्यासो व्याहतीनामथोच्यते॥सप्तापि व्यातीय॑स्त्वा वेदजिपादिषु। भूल कंपादयोन्यस्त्वा- भुचलेकिन्तु जानुनोः।। स्वलकिं कटिदेशैतु नातिदेशे महस्त था।जनलॉकन्तु हृदये कण्ठदेशे तपस्तथा।।भुवोर्ललाटस- न्ध्योश्च सत्यलोकः प्रतिष्ठितः। हिरण्मये परेकोशे विरजंब्रह्म निष्फलम्वच्छज्योतिषांज्योति स्तधदात्मविदो पिदुः । देवस्य सवितुर्भर्गो परणीयञ्च धीमहि। तदस्माफन्धियों य स्तुब्रह्मत्वे च प्रचोदयात् ॥च्छन्दोदैवंतर्पगन विनियोगञ्च ब्राह्मणम्। मन्ल पञ्चविधं ज्ञात्वा द्विजः कर्म समाचरेत् ॥ स्वरतो वर्णतश्चैव परिपूर्ण भवेद्यथा॥हीनं न चिनियुञ्जीत मन्वन्तु मात्रयापि चादेवतायतने कुर्य्याज्जपं नद्यादिकेषुच |आगमेघु यतीनाञ्च गोसेवा स्वगृहेऽपि वा। चतुर्दा मतिपूर्च षुधेनमादिक्रमेण तु॥ दशगुणं सहस्रस्यान फलें निष्कामम न्तकम्। असमीपेजलं कुर्यात ससच्यं तद्भवेद्यथा॥अम व्य मासुरं यस्मात्तस्मात्तद्गणयेद् वम् स्फाटिके द्राक्ष रुद्राक्षैः पुत्रजीयसमुद्भवैः॥अक्षमालापकर्तव्या प्रशस्ता. त्तरोत्तगामाचे बक्षमालायाः कुशग्रन्थ्याथ पाणिना।।य मा कथञ्चिद्गणयेत्ससव्यं तद्यथा। प्रणवो भूर्भुवःस्थ श्य पुनःप्रणयसंयुनम् ॥अंत्योङ्कनरसमायुक्तांमन्यन्ते कच- यो परे। प्रणवान्त तथाचादी आहुरन्येजप क्रमम् ॥ आदी यतु चांडूगर आरत्तादिक्रमोऽन्ततः। तदायञ्च तदन्तञ्च फुयान्मर्णवसंपुटम्॥आघन्तरक्षिनं कुर्यात् इति पाराश- ·पञ्चमोऽध्यायः। रोऽब्रवीत् ।अक्षर प्रतिलोमेनसोडुगरेण क्रमेण तु।पुटकारा- न्ताच्च कुर्वीत प्रच्छन्नरिवधं बुधमा होमेऽपि च जपंकुर्यात्म गयावर्जनं द्विजः। अभिप्रेतार्थ होमादौ साहान्तन्त मुदीरय तासङ्कीर्णतां यदापश्येद्रागाहा द्विषतोऽपि वा। तदा जपे- वे गायत्री सर्वदोपापनुत्तये।रुद्रजाप्यानि कार्याणि सूक्त- व पुरुषस्य च शिवसङ्कल्पजल्पञ्च सर्व कुाद्विधानतः॥ घ्नन्ति जतानि पापानि श्रेयोदयुस्तदर्थिनः । अतो जपं सदा कुधिदिच्छेच्छुभमात्मनः॥पदां वाजपेद्देवी मजपाज म्बुकान्तथा। पणञ्च सदाभ्यस्यद्यति ब्रह्मत्वमिच्छनिगम णचानामयुक्ताभ्यां तथा षोडशभिःशनैः। पुंसाङच्छत्यहोरा तत्ल-रव्यामजपां विदुः॥ रविमण्डलमध्यस्थ पुरुषे लोक साक्षिणि समर्पिनमयाचेदं सूरियेब्रह्मणः पदेनजपंप सकुर्यात् पसभघ्नन्ति राक्षसाः । ब्राह्मणा भागधेयस्तु लेषा चैवावधीकताः॥उपांशुन्तु जपंकुति कार्यं चैवतु मानस म्। निरत्तोष्ठमुपांशु स्यादनलोष्ठं तु मानसम् ॥ द्विविधन्तुज पंकुर्यादुपाशुं मानसन्तथा। उपांशुः स्याच्छतगुण: सहस्रो मा- नसः स्मृतः।।उपांशुजपयज्ञस्य मानसेचरतस्यचा इहैव या- तिचेधस्त्वमिति पाराशरोऽब्रवीत् ॥ विधियज्ञाः पाक्यज्ञा येचान्ये वहयो मरयाः। सर्व तेजपयज्ञस्य कलां नाईन्ति यो डशीम्॥जपेनकेन सिद्धेन किल सिइं भवेदिह। कुर्य्यादन्यं नवा कुर्यान्मैचोब्राह्मण उच्यते ॥ शतेनजन्मजनितं सहस्रं ण पुरानम् । अयुनेन विजन्मोत्थंगायत्री हन्ति पानकम् ॥ दशतिजन्मजनितं शतेन तु पुराकृतम्॥सहस्रेण विजन्मो- त्थं गायत्री हन्ति पातकम् अस्मिन् कलियुगे विद्वान्विधिचन् कर्म यन्तम्॥ भवेद्दशगुणं तदितायैऍगतो ध्रुवमान ·रहसराशरसंहितायाम्। तच्छक्यने कर्तुं मात्राम्मायस्य भूषणात् ॥अयथार्थकृतात्पा- डान्मन्लसिडिगरीयसी। नच मन्नोपहसनं स्वपार्चमवलोक येत्॥नान्यसक्तो न तप्तस्थो न चैवाईशिरास्तथा। नाद्रीणां पादमाक्रम्य न चैवहि तथाकरौ॥नैवम्बिधं जपन्कुन्निच सञ्चालयेकरौ।प्रच्छन्नानि च दानानि ज्ञानञ्चानिरहन्छन म्॥जपानिच सुषुप्तानि तेषां फलमनन्तकम् । य एवमभ्यसे- नित्यं ब्राह्मण संयत्तेन्द्रियः॥सब्रह्मलोकमाप्नोति तथा ध्या- मार्चनादपि । अथान्यत्सम्प्रवक्ष्यामि विशेषन्तु पितामहे॥ लू ब्धवान्वेधसः पृष्ठादायत्रीध्यान मुत्तमम् । तदक्षरे तु यपूर्ण यत्र यत्रच यः स्मरेत् ॥यत्फलं लभते कृत्वा यथा तस्याः स मर्चनम्। तत्वकृति सेच स्वान्तम्बिकारी बुद्धिरेच च ॥ तुरीत्ये तदहङ्कनरेंचशब्दं विहिषापहम् ।रे स्पर्शन्तु णिरूपंच यं रस ङ्गन्धमात्राम् । गौः श्रोवन्दे त्वचञ्चक्षुः सकार रसना तथा।यो नासाच तथा वाग्मी हि हस्तीच दिपाद्यम्॥य उपस्थन्तु दं योन्यो नरखंघाकारमारुतम्। ची तेजोदलजयक्ष्मा गायत्र्यास्त बचिन्तनम्॥चतुर्विशतितत्वानाम्प्रत्येकमक्षरेषु यः ।गाय- श्री संस्मरेद्योगान् स याति ब्रह्मणः पदम् लकार पादयोगे स्य ब्रह्मविष्णुशिवाकृतिम् । शान्तम्पासनारूढन्थ्यानाद्दह तिकिल्बिषम्। सकारंपादयोन्यस्त्वा अतसीपुष्पसन्निा म्। पद्ममध्यस्थितं सौम्यन्तदते चोपपातकमा विकारंज घयोहसिन्ध्यायेदेतहिचक्षणः । ब्रह्महत्याकृतं पापं ह न्यात्तहि स्मृतः क्षणात्।उकारंजानुदेवीतु इन्द्रनीलसमम ममानित सर्चपापोनि ग्रहरोग मुपद्रवम् ॥ऊोषिधिम लन्ध्यायेत् शुहस्फटिकविद्युतिम् । विज्ञातं हन्ति तत्पापमग म्यागमनं कनम्रेकारं षणे प्रोक्तं विद्युत्स्फुरिततेजसम्।

·पञ्चमोऽध्यायः। मित्रद्रोहकृतं पापंस्मरणादेव नाशयेत्॥णिगुह्ये श्वेतवर्णन्तु जानिपुष्पसमधुनिम्। गुरुहत्याकृतं पापं शोधयेयानचिन्तना त्यङ्कट्या तारका वर्णाञ्चन्द्र वर्धिष्ण भूषितम्। गोहत्या विहितं पापं गोकारस्यविशोधयेत् ॥श्याम रक्तच्च देकारन् ध्यानरुद्देशमाश्रयेन्। हदि कुन्देन्दुवर्णाभम्बफार ममृतं स्वे चेत् ॥गुरुहत्याकृतं पापं कारण प्रणश्यति। स्यकारं चिन्य सेकण्ठेचोष्ठं स्फटिक सन्निभम्॥ मनसोपार्जितं पापं स्य कारेण प्रशाम्यति।धिकारं वसुदैवत्यं वदनं स्वसिन्निभम ॥पतिग्रहकृतं पापन्तक्षणादेव नश्यति । मकारं पद्मरांगा शिरस्थं दीप्ततेजसम्॥पूर्वजन्मकृतं पापंमकारेणपणश्यति हिकारं नासिकाग्रेनु पूर्णचन्द्रसमप्रभम् ॥पूर्णत्परतरं पापं- स्मरणादेव नश्यति ।धीकारंत मानिरसन्नत्रयोविन्यसेतु- धः॥मनोवाकायिकं पापं चिन्ननादेवनश्यति। योकार रक्त वर्णाभ मिन्द्रनीलसमप्रभम्॥प्राणिहत्यारुतं पापं योकारे ण विनश्यति। द्वितीयं तु तथा पोतंयोकार रुक्मसन्निभम्।। निर्दहेद्दष्टपापानि अपेयापेयकानिच । नकारे सुमुखे पूर्व मा- दिल्योदयसान्निशम्। सात्वा हिजश्रेष्ठःस गच्छेदैन्दवं प दम्।नीलोत्पलदलश्याम प्रकारंदक्षिणासुरखे।।सरुवा हिजश्रेष्ठःसगच्छेद्देष्णवं पदम् । सोम्यङ्गरोचनापीतंची- कारम्पश्चिमामुखम् । सरुझावा हिजश्रेष्ठः सगच्छेद्रह्म पाःपदम्।शडू-चकुन्देन्दुधचलन्दकारञ्चोत्तरामुखम् ॥सक मात्वा हिजश्रेष्ठः स गच्छंद्रह्म शाश्चत्तम् । यकारस्तु शिरः पोक्तञ्चतुर्वदनसंयुतम्॥याकारं सगुणं प्रोक्तचतुर्विंशति संस्मृतम्। यं यंपश्यति चक्षुयाययंस्पृशतिपाणिना॥ यंच भाषतेचित्ते तत्सर्व पूतमेवजा जाप्यतु विपदा यात्रा ·.. वृहत्पराशरसहितायाम्। ह्मणैस्तत्वचिन्तकैः।।जम्बुका नाम सा देवी यज्ञवेदप्रतिष्ठि- ता।अन्तर्जले बिराचस्प मुच्यते ब्रह्महत्यया। देवी द्रुपदा नाम वेदे वाजसनेयके । सोपनीय समस्तानि महतां सहि जोत्तमः॥ ब्रह्मणः पदमाप्नोति यद्गत्वा न निवर्तते। प्रमाद न कथञ्चिहाजप कुर्वन् भवेष्वपि॥स्मरणादेव नहिष्णोःसं म्पूर्ण स्यादिनि स्मृतिः निहिष्णोरिति मन्लोऽयं स्मर्त्तव्यःस कर्मसु॥आवयं प्रणवौ वापि सर्वस्यादिर्यतोहि सः।अन्य सेषणवान्नित्य मेकचित्तसमारतः गायत्रीच तथा देवी वैदि कन्तुजपं हियत् । पौरांणं पाञ्चरात्रञ्च योऽत्यसेन्मुक्तिमान यान्॥योदस्तानि वैतानि यान्येनानिच साश्रुनिः जपेन ये नेहकृतेन पुंसो ददानि मार्ग सवितापि कर्तुः । अयंहि सर्वेष्ट- कृनाम्वरिष्ठोविधः पदंयास्यनि निर्विकल्पः॥ यदुक्तं धर्मशा- स्त्रेषु तथा सर्वश्रुतिष्वपि । उपनिषत्तमन्तहत् बिमाहितं प्रकी र्तितम्॥न्यासन्तनुबन्नच बन्धदेहे जग्राह चौङ्कारमशीसुनी क्ष्णम्। विपश्व वश्यान्विपदान्नुलोके मनःस दुष्टः कुनखश्न कुति ॥ इति श्रीबहसाराशरीये जपनिर्णयः॥ देवार्चनं प्रवक्ष्यामि यदुक्त मृषिभिःपुरा॥वैदिकैरेच त न्मन्नेर्यस्य एतस्य तैरिति । अयेदिकैर्मन्नननिगाहमुपेक्ष नेमचैदिकोऽनुग्रहस्तस्य चेदश्चित्करणेन तु ब्रह्माणं वैधसैर्म न्लै र्बिष्णुं स्पैः शङ्करं सकैः।।अन्यानपि तथा देवानर्चयेत् स्वीयमन्चकैः । मन्वन्यासम्पुरा रुत्वा स्वदेहे देवतासु च॥गा ययोडारन्यस्ताङ्गः पूजयहिष्णु मव्ययम्ान्यस्त्वातुच्याह तीः सः प्रोक्तस्थानक्रमेणत॥ ब्रह्मीभूतः शुचिःशान्तो दे चयागमुपक्रमेन्। विष्णुरादिरयं देवःसामरगणार्चितः।।ना मग्रहणमात्रेण पोपयोगञ्छिनत्ति यः। तदर्चनं मवक्ष्यामि घि ..

·पञ्चमोऽध्यायः। ष्णोमिनतेजसः॥यज्ञाला मुनयः सर्वे विष्णोः सायुज्यमा प्नुयुः। षट्स्पेनेषु हरेत्सम्यगर्चन मुनिभिः कृतम्॥अपस्यग्नो हृदयेसूर्ये स्थाण्डले प्रतिमासुचाअग्नौ कियावतां येषां दिवि देवमनीषिणाम्।। प्रतिमास्वल्पबुद्दीनां योगिनां हृदये हरिम्।आ पोह्यायननन्तस्य तस्मात्तासु सदा हरिः॥ सर्वगत्वेन विष्णोस्तु स्थाण्डिले भावितात्मनाम्। दह्यापुरुषसूक्तेनआपः पुष्पाणि चैव हिअर्चितं स्यादिदन्तेन नित्यम्भुवनसप्तकम् । अनुष्टुभस्य सू तस्य विक्षन्तस्य दैवतम्॥पुरुषो यो जगहीज मृषिनारायणः स्मृतः। अस्य सूक्तस्य सर्चस्यश्चान्यासं यथाक्रमम्॥देचे आत्मनिचतथा सम्प्रवक्ष्याम्यतः परमा हस्तन्यासम्पुरा कृत्वा स्मृत्वा विष्णुन्तथाच्ययम्॥शिरयाबन्धञ्च दिग्बन्धं सोऽयेहि ष्णुमात्मनि प्रथमाम्विन्यसेदामे द्वितीयांदक्षिणे करे। तृतीयां चामपादेतु चतुर्थी दक्षिणे न्यसेत् । पञ्चमी चामजानौतु षष्ठींच दक्षिण न्यसेत्॥सप्तमी योमकट्याञ्च दाक्षिणायाँ तथाष्टमीम्। नवमीं नाभिमध्येतुदशमीहृदि विन्यसेत् ॥ एकादशी वामपादौ द्वादशी दक्षिणे न्यसेत् । कण्टे त्रयोदे- शी न्यस्त्वातथा बके चतुर्दशीम् ॥अक्ष्णोः पञ्चदशीं न्यस्त्वा षोडशी मूर्ध्नि विन्यसेत् । एवंन्यासविधिकृत्वा पश्चात् यो गंसमाचरेत्॥आसने चिन्तयेन्मेरु मष्टद सकर्णिकमोव्या हतीना मथ न्यासं कुत्तिहिधिवहिजः॥ भूलॊकंपादयो न्यस्त्वा भुवलॊकन्तुजानुनोः । स्वर्लोक काटिदैशेतु नाभि- देशे महत्तथा ॥जनोलोकन्तु हृदये कण्ठदेशे कटीस्तथा। बोर्ललाटसन्ध्योस्तु सत्यलोकः प्रतिष्ठितः। हिरण्मये परे काँ शे विरजं ब्रह्म निष्कलम् । तच्छुत्रज्योनिषां ज्योतिस्तत्सदा मविदो चिदुः॥आवाहन मथै पाहु घिष्णोगमिततेजसः ।

·रहत्पराशरसाहतायाम्। यदाकृतयेतस्य स्वदेहे चिन्तयेद् यथा|आद्य मावाहयेद् देवमृचाच पुरुषोत्तमम् । यथा देशे तथा देहे न्यासं कृत्वा धि धानतः॥हितीययासनन्दद्याद्दद्यात्सायं तृतीयया। चतुर्थ्या याप्रदातव्यः पञ्चम्याचमनन्तथा॥षष्या स्नानं प्रकुति स प्तम्या वस्वधीतकम्। यज्ञोपवीतं चाष्टम्या नवम्या गन्धमेव च॥पुष्पन्देयं दशम्यातु एकादश्याच धूपकम् । हादश्यादी पकन्दद्यात् त्रयोदश्या निवेदनम् ॥ चतुर्दश्याञ्जलिं कुर्यात्पू- ञ्चदश्या प्रदक्षिणम्।षोडश्योहासनं कुर्याच्छेषकमाणि पूर्व चत्॥ स्नाने वाले निवेद्येच दद्यादाचमन हरेः । षण्मासासिद्धि मानोति एवमेवहि योजयेत् ॥आदित्यमण्डले देवन्ध्यात्वावि ष्णुमुपैसि यः। सयाति ब्रह्मणःस्थानं नाव कार्या विचारणा। ध्येयो दिनेश परिमण्डलमध्यवर्ती नारायणः सरसिजास- नसन्निविष्टः केयूरवान्मकरकुण्डलवान किरीटि हारी ह रि मुनिजनैतिशवचक्रः॥ सक्तेन विष्णु विधिना समु दीरितेन योगेन नित्यमजमादिमनन्तमूर्तिम् । भत्त्यार्चयेस उति यश्चमाविष्णुदेहं विपी विशंदरिवरेण केनार्थदेहः॥प ञ्चराव विधानेन स्याण्डिले वापिपूजयेत् । जलमध्यगतो वापि पूजयेज्नलमध्यत्तः॥हादशारार्चनव्यूहपञ्चतत्वक्रमेणतु । अभारे धौतपत्रस्य पत्रिकायास्तथा द्विजः॥जलेऽपि हिजले नैव मन्तैरेवार्चयेरिम् । विष्णुर्विष्णुस्त्यजसन्तु चिन्तयेड रिमेव तु॥तिष्ठन्त्रजस्तथासीनः शयानोऽपि हरि सदा। संस्म रन्नापुओं पश्येदिहामुत्र च वै हिजः।रुद्रं रुद्राविधानेन ब्रह्मा पाञ्च विधानतः। सूर्य सहिनमन्तेश्य नदीरितविधानतः॥ दुर्गा कात्यायनी चैव तथा वागदेवतामपि। स्कन्दं विनायक वेव योगिनी क्षेत्रपालकान् ॥विधानेनार्चयेत्सर्वान्यो विषो ·पञ्चमोऽध्यायः। भक्तितत्परः। विष्णुनासुपसन्नेन विष्णुलोकमणामुयान गय हांश्च पूजयविद्वान् ब्राह्मणःशान्तित्तत्परः। आरोग्यपुष्टिसंयु को दीर्घमायुष्यमाप्नुयात्।। यहा गायो नृपा विमा सदिः पूज्या:सदा द्विजैः पूजिताः पूजयन्त्येने दहन्ति चापमानिताः यो हितः सर्वसत्वेषु गोनृपब्राह्मणेषुच । इहामुत्र सपूज्यो ऽसौ विष्णुलोकमवाप्नुयात्। उक्तो गृहस्थस्य सुरानस्य धन्यो विधिष्णुिजनस्य लब्ध्यै। कार्योहिजाति प्रतिवास- यो वेदोक्तमन्वैः समये हिताय ।। देवपूजाविधिः प्रोक्त एष उद्देशनो मया। वैश्वदेवस्य वक्तव्यो विधिर्विषमयाधुना।। ॥ इति बहत्पाराशरीये धर्मशास्त्रे देवपूजाविधिः समाप्तः॥ वैश्वदेवं प्रवक्ष्यामि यथाकार्य द्विजातिभिः। स्वगृह्योक्त विधानेन जुहुयाईश्वदैवकम् ॥ हविष्यस्य हिजोभाचे यथा- लामशृत हविः ।जुहुयाहिधिवत्या यथा स्याचित्तनिरीनिः॥ यहानैदापि होतव्यमग्नौं किञ्चिद्रादिजातिभिः फलम्चा यदि चामूलं घासम्वा यदिवा पयः। अहुत्वा चाहिजोऽभीयाद्यक्ति चित् स्वयमश्नुते।अभीयान्चेदहुवापि नरकं ससमाविशेतु ॥जुहुयादञ्जनदार वर्जमन्न हुताशने । अनुज्ञातो दिजस्तैस्तु विकृत्वा पुरुषर्पः॥यदाग्नौयते नेव यस्य मासो न दीय- ते।अनोज्यं तद्विजानीनां भुक्काचान्द्रायणञ्चरेत्।।लौकिके बौदिक नैववैवदेवो हि नित्यशालौकिके पापनाशाय चैदि केस्वर्गमामुयात्।अमावादग्निहोवस्यआवसथ्यस्यवातथा अस्मिन्नग्नौ पचेदन्नं तत्रहोमो विधीयते।अग्निः सोमःस मस्तौ तौ विश्वेदेवास्तथैवच । धन्वन्तरी:कुहसइदनुज्ञानःभ जापतिः धावाजम्योः सृष्टिरुचहुत्यातेन्यः पूनःपुनः॥ योहलिकृतं पश्चात्सर्वदित प्रदक्षिणम्। सूनाम्लत्तस्य .

·५०२ वृहपाशरसंहितायाम्। भ्यश्च यमायच सहानुगैः॥मरुयश्व क्षिपेद्यारिअप्सरोभ्य स्तथा हरेः । पुनस्पतिभ्यःसर्वेयो मुसलीलूरयले हरेत् ॥धि- चभद्रकाल्यै च उष्णीषपादयोःक्रमात्। ब्रह्मणे सानुगाये तिमध्ये चैव हरेहलिम्। वास्लचे सानुगायति वास्तुमध्ये बलि हरेन् । विश्वेपत्यश्चैव देवेफ्यो बलिमाकाशमुक्षिपेत्॥युचरेश्य श्व भूतेश्यो नक्तञ्चारिण्य एवच । वास्तुस्पृष्टे च कुर्वीत बाल सर्याने भूतयेत् ॥ पितृभ्यो पलिशेषन्तु सर्व दक्षिणतो हरेन्। पनितेश्यः श्यपाकेश्यः पापानां पापरोगिणाम॥कृमिकीटपत ड्रगनां सर्वेभ्योऽपि बलिं हरेत् । एचं सर्वाणि भूतानियो विप्रो नित्यमर्चयेत् ॥ तत्स्थानं परमाप्नोति यज्योनिः परचेधसः । गृोऽग्नौ वैश्वदेवन्तु प्रोक्तमेतन्मनीषिभिः॥अनग्निकस्तुकु यति वैश्वदेवं कथं विनि । महाच्याहृतिमिस्तिस्त्रः समस्ताशि तथा परा।। इत्याहुनीश्वतस्तु नथा वेदनोऽपिचा विय म्बकं यजामह इत्यादीना हुतियम्।।वैपदेचेच जुहुयादिशे षोऽन्यत्र वै पुनः । अल्पमृत्युनिरत्त्यर्थमायुःपुष्टिविद्धये। जुहुयान्त्र्यम्बकं देवं बिल्वपत्रस्तिलैस्तथा। विनायकाय हो तच्यानथाहतस्यचाहुतिः। सर्वविघ्नोपशान्त्यर्थ पूजये- सन्नतस्तुतम्। गणानान्वितिमन्लेण स्वाहाकारान्तपादतः ॥चतस्रो जुहुयात्तस्मै गणेशाय तथाहुनीः। नहिष्णोरिति जू हुयाविधिसम्पूर्णताकुतेः॥पणवेनचगायत्र्या कैचिज्जुइति सहिजाः। एतौ च सर्वदैवत्यो एतत्परन्न किञ्चनाएतापयां जुहुने नैव सर्वेभ्योऽपि हुतम्भवेत् । जुहुयात्सर्पिषायुक्तं सव्ये नयसाथमा।कीतनच पिकारेण तिलतैलेन वा पुनः। संघी क्ष्य बयसा वापिअस्मत्त मभुयादपि।।सम्मेहाश्चापि गोधू 'माः शालयोहवनीयकाः । हपिस्तु इचिरायुक्तमहविस्तु हाँ ·द्वितीयोऽध्यायः। र्यतः॥अश्यक्तमेच होतव्य मतोरुक्षेधिवर्जयेन् । दरिद्राश्चिधि तामेके रुक्षान्नहबने विद्धः॥जठराग्नेः क्षयञ्चैकै रूक्षासनमि होच्यते। ॐकारपूर्षिकाः सर्गःस्वाहाकारान्तिकास्तथा॥जु हुयादग्निको विप्रोगृहमेधीहि नित्यशः । बलिशेपञ्च मूते- भ्यः सर्वमयोऽप्यविशेषतः ।। हुलाथ कृष्णयानं कृताञ्जलि प्रसादयेत्। त्वमग्ने! द्युतिरेतन मन्लेण भक्तिमान् दिजः ॥ आब्रह्ममिति मन्वन्तुजपेई सार्वकामिकम्।अहाच्यग्न इनि येतं मन्त्रञ्च प्रयतोजपेत् ॥ अन्यचौताशनं मन्त्र जपित्याच समापयेत् । सर्वशान्तिककृत्यर्थ तथाग्निर्देवतेतिच॥ज्ञानं धनमरोगिखंगतिमिच्छंस्तथा दिजः। शम्भुमग्निं रविं विष्णु मर्चयेद्भक्तिनः कमात्॥ अजॉनन् यो हिजोनित्य महत्वा नि स्तृत हविः। पितृदेवमनुष्याणा मृणत्यक्तःप्रयात्यः।।शाक वापि तृणंवापिहुचाग्नावश्नुते द्विजः। सर्वकामसमायुक्तः सोऽत्रैव सुखमभुते॥स्वरेण वर्णेन च यहिहीनं तथैव हीन कृपयापि यच्च। तथातिरिक्तं मम नत् क्षमतदस्तु चाग्ने: परिपूर्णमेतत्॥ सर्वपाप्मणोदाय सर्वकामायब इिजः।हि जन्मनां हितार्थाय वैश्वदेव उदाहृतः॥ ॥ इति श्रीसहसा राशरे चैश्चदेवविधिः॥ आतिथ्यं संप्रवक्ष्यामि चातुर्वण्यफलमदम्। चतुर्वर्णा, तिथिः प्रोक्तःकालमाप्तो बहुसृतः॥ अदृष्टोऽ पृष्टगोत्रादिर- ज्ञाताचारविद्यकः।सन्ध्यामाबरुताचारस्तज्ज्ञैः सोऽनिथिस च्यते॥क्षुत्तृष्णाध्वश्रमश्रान्तः प्राणवाणान्नयाचकः।गृहि णो वैश्वदेवान्ने गृहहारमुपागतः॥ विष्णुरूपोऽतिथिः सोड यंमत्तारार्थमिहागनः। इति मत्याच भत्त्याच वृणुयादीज नायतम्॥ त्वं शुमेन ममायातः सर्वदेवमयो विधिःनिर्देश ·सहसराशरसहितायाम्। सर्वपापानि ममाचायुःप्रयास्यति॥ ब्राह्मणैः सह भोक्तव्यो भक्त्या पक्षाल्य पाहूयम्। आसनार्चादिकं दत्त्वा दत्त्वा स्त्रक्च- न्दनादिकम्॥योगिनो विविधैरैमन्ति धरणीतले।नरा- णामुपकाराय ने चाज्ञातस्वरूपिणः। तस्मादफ्ययेसाप्तं पाइकालेऽतिथि हिजः। श्राद्धकियाफलं हन्ति तत्र वापूजितोऽ तिथिः॥तस्मादपूर्वमेवाब पूजयेदागतोऽतिथिः। कदाचिन कश्चिदागच्छेत्तारयेद्यस्तु पूर्वजान्॥यतिर्वा ह्यग्निहोत्रीचे तथापि मरकृहिजः । सदेतेऽतिथयः प्रोक्ता अपूश्च दिने दिने।अतिथेऽमरदेहत्त्वं मत्तारार्थमिहागतः। संसारपडू लग्नमा मुन्डरस्वाघनाशने॥ नैक ग्रामै वसन्वीह मुनीश रुच्यतेऽतिथिः। अन्यत्र दृष्टपूर्वोऽपि नासाचतिथिरुच्यते॥क्ष वियो यदि वागच्छेदतिथिस्तस्य वेश्मनि । भक्तेषु सत्स चिमे पुकामतस्तु तमाशयेत् ॥ वैश्यो वा यदिवा शूद्रो विषगृहंस मात्रजेत्तौ भृत्यैः सह भोक्तव्यौ इति पाराशरोऽब्रवीत्।।की योवा यदिवाकाण: कुष्ठीवाव्याधितोऽपि वा। आगतो-- श्वदेवान्ते प्रष्टव्यः सर्वदेवताः॥दक्षिणेनापि वैश्येन तथा च वृषलेनचा आतिथ्यं सर्ववर्णानां कर्तव्यं स्यादसंशयम्।।यो उतिथीन्पूजयेत्या तथाझ्यागमनेनच। बालबादिकश्चै च तस्य विष्णुप्रसीदति देवा मनुष्याः पितरश्च सर्वे स्यूर्ये नतृप्तेन च भूरितिष्ठन् । तस्मान्नदातुस्त्वमराङ्गनास्तिस्या तिथिः केन समन्चमस्ति। ॥ इति श्रीबहसाराशरे अति विविधिः समाप्तः॥ वर्णधर्मान मवक्ष्यामि यत्कृतं ब्राह्मणादिभिः। निवोडव्यं दिजास्तई संक्षेपेण पृथक् पृथक् ॥ यजने याजने विषेतथा- दान प्रतिग्रहे।अध्यापन मध्ययनं कर्माण्येतानि षट् तथा॥

·हितीयोऽध्यायः। प्रजानां रक्षणंदान मरीणां नियहन्तथा। यजनाध्ययने राज्ञिधि षयासक्तिंचर्जनम् ॥ यजनाध्ययने दानं पाशुपाल्यन्तथा कृषी।' चाणिज्यञ्च कुसौदच्च कर्मषद्कं प्रकीर्तितम् ॥शुभूषा ब्राह्म णादीनां नेय आजीवनन्तथा। एष धर्मःस्मृतःशद्री वाणि- ज्येनचजीवनम्॥सर्वेषां जीवनं प्रोक्तं धर्मेणैच चकर्षणम्।नि नत्तिर्यथा नस्यात्यादिप्रस्तथाच तत॥कुर्वन्नुक्तानिक माणि उत्त्याचा क्षत्रियस्यचा नृत्यक्षावे दिजो जीवेझिन्नवृत्ति विवर्जयेत् ॥ क्षत्रिय प्रजापालवं शवववं पचण्डता। निर्ज- येत्परसैन्यानि एष धर्मःस्मृतोप!।।पुष्पंपुष्पं विचिनुयान्मू- लच्छेदंनकारयेत् । मालाकार इचाराम प्रजासुस्यात्तथानृपः लोहकर्मरथानाञ्चगवाञ्च प्रतिपालनम्।गोरक्षा कृषिचाणि ज्यं वैश्यरतिरूदाना॥भूट्रस्य हिशुश्रूषा परोधर्मःमकीर्ति ना।अन्यथा कुरुते यस्तु तद्भवेत्तस्य निष्फलेम् लवणं मधुत्ते लञ्चदधितघृतं पयः । न दृष्येच्छूद्रजातीनां कुर्यात् सर्व स्या विक्रियाम्॥विक्रयं मद्यमांसाना मभक्ष्यस्य च भक्षणम्। अगम्यागामिता चौयं शूनेस्युःपापहेतचः कपिलाक्षीरपाने नब्राह्मणीगमनेन च । वेदाक्षरविचारेण शूद्रस्य नरकं धुवम्॥ ॥ इति श्रीवहत्याराशरीये धर्मशास्त्रे सव्रतमोक्तायां दिती योऽध्यायः॥ अतःपरं गृहस्थस्य कर्माचारंकलौयुगे। धर्मसाधारणं साक्षाचतुर्वर्णक्रमागतम्॥युष्माकं सम्प्रवक्ष्यामि पाराशरण चोदित्तम्। षट्कर्मसहितौविप्रः कृषिवृत्ति समाधयेत्॥हीना इंच्याधिसंयुक्तं माणहीनञ्चलम् । तुयुक्तं तृषितंबान्त मनड़ाहं न चाहयेत्॥स्थिराङ्गं मीरुजंतृप्त शान्तं पण्डषिय- जितम् । अष्ट्र सवउमाण मनड्डाहं न बाहयेत्॥ वायेहिय ·. । वृहत्पराशरसंहितायाम्। संस्यार्धं पश्चात् स्नानं समाचरेत् ।। कुगर्न कृर्षि कुर्यात्सर्व था धेनुसंग्रहः॥बन्धनं पाउन रक्षा दिजः कुर्याद्गही गवाम वत्साश्च यत्नतो रक्ष्या वर्धन्ते ने यथाक्रमम्॥न दूरनास्तुम तच्या चरणाय कदाचन।दूरे गावश्चरन्त्यो वैनीवन्ति भायनाः॥पातरेवहि दोग्धव्यो दुखाःसायं तथा गृही।दोग्धु विपर्ययेणैव वढन्ते ताः कदाचन।अनादेयतणस्त्यकासव न्त्यनुदिनं पयः। तुष्टिकदेवतादीनां पूज्या गावःकथन्नताः।य स्याः शिरसिब्रह्मास्ते स्कन्ददेशे शिवः स्मृतः पृष्ठे विष्णुस्तथा तस्थौ श्रुतयश्चरणेषु तु ॥या अन्या देवताः काश्चित्तस्या लो मसु ताः स्थिताः। स देवमयागौस्तु तुष्येत्तक्तितो हरिः॥ हनि स्पर्शनात्पापं पयसा पोषयन्तियाः। भापयन्ति दिवंद त्ता:पूज्या गावः कथन्नताः॥यच्छफाहतमस्तु उद्यताः पां सुसंस्पृशः। प्रीणयेत् पुरुषस्येनी चन्यागाचः कयन्न ताः।- शंसन्मूत्र हि यस्यास्तु पितुः पुनाति पातकम्। किमपूज्यं हित स्या गौरिति पाराशरोऽब्रवीत्।गौरवसा नदोग्धच्या नवे गर्भसन्धिनी। प्रसूता च दशाहोर्याग्दोग्धाचेन्नरकं ब्रजेत् ॥ दुर्बलाव्याधिसंयुक्ता पुष्पिताया दिवसाः। सा साधुभिर्न दोग्धच्यावर्णिभिः सुखमीप्सुमिः॥कुलान्ते पुष्पितागायःकु लान्ते पहचस्तिलाः।कुलान्ते चलचित्तारूपी कुलान्तेबन्धुधिय- हः॥ एकत्रं पृथिवीसा सशैलवनकानना। तथा गौायसी- साक्षादेकत्रोफायतोऽसुरवी॥ यथोक्तविधिनायता वर्णैः पाल्या स्तु पूजिताः। पालयेत्पूजयन्ता:सप्रेत्येहच मोदते॥ दक्षिणा भिमुपा गाय उत्तराभिमुरवाअपि।बन्धनीयास्तथैतास्तु नच प्राक्पश्चिमामुरया।गौरपा पाजिशालायां सुतीक्ष्णं लोहदा अफम्। स्थाप्यन्तु सर्वदातस्यां गविलुप्तविमोक्षणान् ॥गायो ·ग 1. तृतीयोऽध्यायः। देयाःसदारक्ष्याः पोष्याः पाल्याश्च सर्वदा।ताडयन्ति च ये पापा येचाकर्षन्ति तानराः॥नरके पच्यतेऽगनि श्वासेनच प्रपीडिताः। स पशुचर्म दुण्डेन मृदुतासां निवर्तयेत्। गच्छ गच्छेतिनां घूयात्मा मारिति नारयेत् । संस्पृशन गां नम- स्कृत्य कुत्तिान्तु भदक्षिणम्॥पदक्षिणीकृता नेन सप्तदीपा वसुन्धरा । नृणोदकादिसंयुक्तं यः प्रदद्याद्वालिकम्।।सोऽश्व मेधसमं पुण्यं लभते नात्र संशयः। पृथिच्यां योनितीर्थानिस मुद्राश सरांसिच॥गयां शृङ्गोदकरनाने कलांनाहन्ति षोडशी माकुतस्तेषां हि पापानि येषां गृह मलङ्कृतम् ॥ सततं बाल वत्सामि!मिः स्पीतिरिव स्वयम्। ब्राह्मणाच गावश्य कु- लमेकं द्विधा कृतम्॥तिष्ठन्त्येकत्र मन्त्राणि हरिरेकत्र तिष्ठति। गोभिर्यज्ञाः प्रवर्तन्ते गोभिर्देवाः प्रतिष्ठिताः॥ गोफिदा:समु ट्रीः संपडङ्गपदः कमात्। सौरभेयास्तु तस्याये पृष्ठतोऽ प्यस्य ताः स्थिताः॥वसन्ति हृदये नित्यन्तासांमध्येवसन्ति- ये। ते पुण्यपुरुषाः क्षोण्यां नाकेऽपि दुर्लभाश्च ये॥शृङ्गमूले स्थि तो ब्रह्मा भृङ्ग-मूले तु केशवः। शृङ्गायै शङ्करं विधास्त्रयोदैचाः प्रतिष्ठित्ताः॥शृङ्गायै सर्वतीर्थानि स्थावराणि चराणिच। सर्वे देवाःस्थितादेहे सर्वदेवमया हि गौः॥ उलाढाये स्थिता देवी नासामध्येतु षण्मुरवः किम्बलाश्च तरौ नागौ तत्कणे योग्य पस्थितीस्थितीतस्याश्च सोरण्याचक्षुषोः शशिभास्करौ । दन्तेषु वसुवश्चाष्टौ जिह्वायां वरुणः स्थितः॥सरस्वतीच हुड्डा रे यमयक्षौचगण्डयोः ऋषयो रोमकूपेषु मसावे जाह्नवीन- लम्॥ कालिन्दी गोमये तस्याअपरादेवतास्तथा अशपिंशति देवानां कोट्या लोमसुताःस्थिताः।उद्रे गार्हपत्योऽग्नि हदे शैदाक्षिणस्तथा। मुरवे चाहनीयस्तु चाचसध्यौच कुक्षिषु॥ -- ·वृहत्पराशरसंहितायाम्। एवं यो वर्तते गोषुनाडनं क्रोधवर्जितः। महतीं श्रिय मानो ति स्वर्गलोके महीयते॥ कुल्यं तस्या नलघेत पूतिगंधंनय जयेत्यावस्सिवति तद्गन्धैतावत्पुण्यं प्रवर्धते ॥ यो गां पयस्मि नीं दद्यात्तरुणीं वत्ससंयुत्ताम्। शिवस्यायतनं दत्त्वादत्तन्तेनतु विश्वकम् ॥उक्षा गौर्धेधसा स्रष्टा तस्य झुत्पादनायचे तैरुन पादितशस्येन समेतहि धार्यते ॥यश्चतान् पालयेत् यला वर्धयेचैव यत्नतः जगन्ति तेनसर्गाणि साक्षात् स्युःपालिता निच यावद्गीपालने पुण्य मुक्तं पूर्वमनीषिभिः। उक्ष्णोऽपि पालने तेषां फलंदशगुणं भवेत्॥जगदेनहतं सर्वम नडुचच राचरम्। वृष एडवतो रक्षा पालनीयस्तु सर्वदा॥धर्मोऽयं भू तले साक्षाह्मणा हिततारिताः।बैलोक्य धारणायालमन्नानाञ्च प्रसूयते॥अनादेयानि घासानि विध्वंसन्ति सकामतः। शमिता भूतलं दूरमुक्षाणडोन पूजयेत् ॥उत्सादयन्ति शस्यानि मर्दय- न्ति वहन्ति च । आनवन्ति दवीयस्थ मुक्ष्णोर्या कोऽधिको भुधि। स्कन्धेन दूराच वहन्तिभारंमाक्षादि किञ्चिनपत्युरत्र। स्वीये नजीपेन परस्यजीचं रक्षान्ति पुष्णान्ति विवर्धयन्ति । पुण्यास्तु गायो वसुधातले मां विश्नत्यमुङ्गोपृष्ठगप्पारम्। भारः पृथि- व्या दशताडिताया एकस्य चाष्णो दापि साधुवाचंः॥ एकेन द. तेनरपेण येनदत्ता भवेयुद्देश सौरमेयाः। माहेरपीयं धरणी समाना तस्माइषात् पूजितमस्ति चान्यः॥उत्पाद्य शस्यानित णञ्चरन्ति नदेव भूयः सकसंवहन्तिान भारपिन्नाः प्रवदन्ति "किञ्चिदहोरपाहार्यति जीवलोकः॥तृतीयेऽसि चतुर्थे वा यदेवो क्षा दोपवेत्। तदानसातु भेनच्या नैव भाग्दुर्बलस्य च॥ना साधनकीलन्तु पादिरं चाय सैशिपम्।हादशाङ्गुल कडूगर्य लज्जैवीणि समेच वा। शाला दिजेन्द्राषगोहयानांतीया- ·तृतीयोऽध्यायः। म्यदिगद्दारवती विदध्यात्। सौम्या ककुपवारयनी सुशोधान्ते- षांशमिच्छन् धतमात्मनश्श्रागायोखो चाहयहस्तिनोवा न्येऽपि सर्व पशवो दिजेंद्राः। याम्या मुरया दिनुवमुत्तरादिङ मुरयाशकास्ते रचलुबन्धनीयाः॥शालामवेशे पगोपशूनां रा- जापि यत्नाइयकुञ्जराणाम् । होमञ्चसप्तापिपि शास्पयुक्तं कु याडिजज्ञो द्विजपूजनञ्च ।। लाइन्लं यत्प्रवक्ष्यामि यत्काष्ठं यत्र- माणतः।हलीशायास्तथात्मानं प्रतोदस्य युगस्य च ॥चत्वारिंश तथाचाष्टा बगुलानि कुहः स्मृतः। अथाइमिङ्गलैज्यिो ह लीशा वेधतश्येयः॥षोडशैव तुतस्याधः षषिशनि तथोपरि। 'वेधस्तथाच कर्त्तव्यः प्रमाणेन षडङ्गुल: अष्टाङ्गुलमुरस्तस्य वेधादूई प्रकल्पयेत्। ग्रीवा दशाङ्गलाचोई इस्लगाहीतनः स्मृतः॥अगुलैयाराभिस्तत् स्याद्देध: स्यात् तिहारको तस्या धरतायचखारिस वेधश्चतुरगुलः॥ साचतैःशुभाः कार्या तद्देधरुयड्गुलो भवेत् । पञ्चाङ्गुल मुरस्तस्याः शिरस्येनिधि भाजनम्॥पृथुत्वं शिरसोधार्य हस्ततलममाणकम् ॥अड्-गुला नि तथा चाष्टौउरसः पृथुता स्मृता॥बन्धाहहि:मनीहारी षड्- विशद-गुला भवेत्। सतीक्ष्णे लोहपाल्यस्य सुक्तादामादिदार कृतनिशरंक्षीररक्षस्य न बिल्वपिचुमर्दयोः । इत्यादीनां हि कु व्वणिंन नन्दति चिरंगृही॥माञ्चला सप्तहस्तातुहलीपा विदुपा मता। तस्यवेधःसवर्णायाः कार्यानचरितस्तिभिःलक्षाक्षयो नंतकुनि कीर्तिनी तो प्रकीर्तितौ।प्रमादतस्तु ता-कुर्वन् स शस्यो नश्यते गृहीनीचीचरषमानेन तज्ज्ञास्तो प्रवदन्तिाह। चतुर्हस्तंयुगंकाय स्कन्धस्थानेऽर्धचन्द्रवत् ।।शेषशृङवाः कदम्ब स्य शालाधन्यतमस्य च । शम्या वेधादहिः कार्य्या दशाङ्गुलम माणिकानन्मानेचमवालीच तदन्तरदशाङ्गुलमामलोदपि ·सहसराशरसंहितायाम्। षमपन्थि वैणवश्व चतुःकरः॥नद्नेतु प्रकलच्या ययाकारा- नु लोहवत्॥हीनातिरिक्तं कर्तव्यं नैव किञ्चिप्रमाणतः। दिनडुहा दैन्याददैन्यां नरकं व्रजेत्॥यथा भीष्टं तथा शो भंवाहकम्य प्रमाणतः। भूमेश्च कर्षणायालं तज्ञाः सीवद निहि।। योजनंतु हलस्याथ प्रपक्ष्यामि यथा नथा। श्रेष्ठनक्ष त्रसंयुक्ते पुण्येऽस्ति तरिधीयते॥ यत्र दिने तु बुध्येत तब का यं विजानता ॥ यत्र कल्यं हितं चापि पुण्यं वा मनासिस्मरेत् । नत्र विद्यान् हिजश्रेष्ठः पुण्येऽक्षितविधीयते॥मानुपाई हि- जः कृत्वायथोक्त विधिना गृही। द्रव्यकालानुसारेण कुर्वतो धर्म तः कृषिम्॥मोलियन मण्डलं पुष्पधूपदीपैःसमर्चयेत् ।इन्द्रा यच नथाश्चियां मरुद्रिश्च तथाहिजः। कुर्याइलिं हति पिडा न उदलश्यश्चयाय च । तथा कुमार्ये शीतायै अनुमत्यै तथाच लिम्॥नमः स्वाहेति मन्त्रण संचालनात्मनः शुभम्॥दधिग- न्धाक्षतापुष्पैः शमीपवैस्तिलैस्तथा ।दया िषाणाञ्च तथा ज्यपाशन तथा॥संघष्य शिरफालायेहेम्ना वा राजतेनयााप लेप्य मधुसर्पित्यां कुर्याच्चैच प्रदक्षिणम् ॥अग्न्यौक्ष्णौ मण्ड लं कुनि कला सीरपवाहणम् । पुष्पं लाङ्गलकल्यापांक- याणाय नमोऽस्त्विति॥सीतायाःस्थापनं कुर्यात पाराशर कृषि म्मरेतु । सीनां पुजन इत्याधै मन्लाशारं भवाहयेताच धिंक्षितैः पुष्पैः शमीपत्रैश्च पुण्यदैः॥सीतां पूज्य वंशोभ- कोरक्त पस्वपिशाणकौ। सप्तधान्यानि चादायप्रोक्ष्य पूर्वा मुखो हली॥तानि दत्त्वोक्षण क्षेत्रे किरन् भूमी कृषेहिजः। न पर्न तिलहीन विजः कुच्चिकर्षणम्॥ ताहिहीनन्तु कुर्वाणं नपशंसन्ति देवनाः । तिलमात्रच्युतं नौयं दक्षिणस्यान्पतेर्दि शिानेन तप्यन्ति पितरो यावन्नतिलविक्रयः। विक्रीणीते ति ·ननीयोऽध्यायः। लान् यस्तुनर्पयेत्सर्षिदेवताः॥विमुच्य पितरस्तन्तु मयान्तीय तिलैः सहा उपाजलं यवस्तम्बपत्रेश्यो भूतले पतत्॥पयोदधि एताद्यैस्तु तर्पयेत्सर्वदेवताः। देवपर्जन्याभूसीरयोगान् कृपिः मजायते॥च्यापारात् पुरुषस्यापि तस्मात्तवीद्यतो भवेत्।शा लीन भूशणकासिं वार्ताकुमावृत्तीनि च ॥ वापयेत्सर्वचीजा- नि सर्वपापीन सीदति। चन्द्रक्षये यतिर्विषो यो युनक्ति वृषा नकचित् ॥तसञ्चदशवर्षाणि त्यजन्ति पितरो हितम्। चन्द्र- क्षये हिजो विद्दान्यो भुङ्क्ते तु पराशनम्॥भोक्तुर्मासार्जितं पुण्यं भवेदशन मस्य तन् । चन्द्रार्कयोस्तु संयोग पुर्याधारी निषेपणम्॥ स रेनोलोजिनस्तस्य षण्मासं पितरो हिनाः। द्रक्षये च यः कुन्निरस्तसनिकृन्तनम्। तत्पर्णस-रच्यया तस्य भवन्ति भ्रूणहत्यकाः।वनस्पतिगते सोमे योऽप्येध्वानं ब्रजेन्नरः॥प्रवाहिजकमणिंनत्यजन्त्यमरादयः। वासांसि दुः प्रणाशाय रजकस्या मतिःक्षिपेत्॥पिचन्ति पित्तरस्तस्य मास वरूपजलन्तु नत्। सोमक्षये हिजोयाति नत्कार्यस्तु हुनाशनम्॥ तदेव पित्तशापाग्निदग्धो नरक माषिशेताअष्टमी कॉमभोगेन प ही नेलोपभोगिना ।। कुद्रुत्य दन्तकान हिनस्त्यासप्तमं कुलम्। चन्द्रापतीताः पुरुपास्तुर्दैवादद्यादपत्या यदिदन्तकाठमानराधि राजः सहितस्तु तेन घातः कृतः स्यासित्तृदेवनानाम्।। वास्यज्य विषाणानि गावचैत्र वृषास्तथा।चरणाय विसृज्यन्ते भागनान्नि शि भोजयेत्य उत्पाघेह शस्यानि सर्वाणि तणचारिणः।जग त्सर्वं धनं यैस्तु पूज्यन्ते किन्नने रूपाः॥येनकेन भदत्वेन दत्तं गो दशकम्भवेत्। यद्रुपैण स्थितो धर्मःपूज्यन्ते किन्नने षाः। पा त्याहि यततस्ते वाहनीया यथाविधि। सयाति नरकं घोरं यो चाहयत्यपालयत्। नाधिकाङ्गोन हीनाङ्ग पुष्पिनाङ्गोन पितः ·बहसराशरसहितायाम्। चाहनीयो हि शूद्रेण वाहयन क्षयमामुयात्॥वर्जयेदुएदीपाश्च गावोपैदोहने नरः।पाल्या चैयनतः सर्चे पालयन् शुभमाया त्॥अन्नार्थ मेतानुक्षाणः ससर्ज परमेश्वरः। अन्नेनाप्यायते स त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥अग्निचलति चान्नार्थ वानि चान्ना यमारुतः। गृह्णाति चाम्भसांसूर्या रसानन्नाय रश्मिभिः॥अन्नं पाणी बलंचान्न मन्नाज्जीवित मुच्यते। अन्नं सर्वस्य चाधारःस . च मन्ने प्रतिष्ठितम्॥सुरादीनां हि सर्वेषा मन्नबीजं परंस्थित म्। तस्मादन्नात्परं तत्वं न भूतं न भविष्यति॥ यो पुमान्धरणी नारी अम्भोचीजान्दिवश्व्युत्तम्। घुधात्री तोयसंयोगादन्नादीनां हिसम्भवः॥आपोमूलं हिंसर्वस्य सर्वमप्सु प्रतिष्ठितम्।आपोऽ मृतरसो ह्यापआपः भुक्रवलं महः॥सर्वस्य वीजमापो सर्वम द्विःसमारतम्। अद्याआप्यायना ह्याप: आपोज्येष्ठतरा सनः।। किञ्चित्कालं विनाऽन्नाद्यैर्जीवन्ति मनुजादयः। नजीवन्ति बिना तानि तस्मादापोऽमृतं स्मृतम् ॥ दत्तानि चाहिरेत्तस्यां किन दत्तं क्षिती भवेत्। तथान्नेन पदत्तेन सर्वदत्तं भवेदिह॥अत्तोऽप्यन्ना भावेन कर्त्तव्यं कर्षणं द्विजः। यथोक्तेन विधानेन लाइलादि प्रयोजनम्॥सीते! सौम्ये! कुमारि! त्वं देवि! देवाचित थिये। सत्कृताहि यथासिद्धा तथा मै सिद्धिदाभव ॥ सरुत् सूनोर्धिना नाम्ना सीतयाः स्थापनं चिना। विनायुक्षणरक्षार्थ सर्व हरति राक्षसः ॥वापने नपने क्षेत्र रचले गन्त्रीषवाहणे। एष एव विधि यो धान्यानाञ्च प्रवेशने॥ देवनायतनोद्याननिपातस्थानगो वजन् । सीमा श्मशानभूमिश्च रक्षच्छाया क्षिति तथा॥भूमि निरचातयूपाञ्च अयनस्थानमेवच अन्यामपि हि चाचाहान रुपन् कृषिकन हराम्॥नोपरांचाहयेगर्मि पश्मिाकरीता मा पाहयन्नाममत्तश्च न नदीपुलिनं तथा॥यद्यसौ वाहयेलो- ·तृतीयोऽध्यायः। भान् देषादापि हि मानवः । क्षीयतेऽसौ चिरापापात् सपुत्रप- शुबान्धवः ॥ नरकं घोरतामिश्र पापीयान्याति चैनसः॥योऽप हत्य परकीयां कृषिकवाहयेहराम्। स भूमिस्येनपापेनखन- न्तनरर्फ वसेत् ॥नदूरे वाहयेत् क्षेत्र नचैवात्यन्तिके तथा। वा हयेन्नपथे क्षेत्र चाहयेन्दुःवनाग्भवेत् । क्षेत्रेष्वेव रति कुर्य्या त्स सृष्टी नावलोकयेत्॥ नलड्पयेत्पशूनासौनाभीयाद्या वे भूकरः । बन्धश्च यत्नतः कार्यो मृगयुवासनायच॥अवाप्यु पद्रवं राजा तस्करादिसमुद्भवम् । संरक्षेत्सर्चतो यत्नाद्यस्मा, त् गृह्णात्यसोकरात् ॥ कृषिकन्मानपस्त्वेचं मत्वा धर्म रुषे वमाअनवद्या शुभां स्निग्धांजलावगाहनक्षमाम्॥निम्नां बाहयेद्भूमिं यत्र विश्रमते जलम् । वाहयेत्तु जलायर्णे अपु- ठोऽसेकसमावैः ॥शारदं मुच्चकै स्थान कम्बादि वापयेवली अर्धाप्तफासु कासिं नदन्यत्र तु हैमतम् ॥ वसन्तग्रीष्मका- लीय मप्यूस्निग्धेषु तदिः। केदारेषु तथा शालीन् जलोपान्ते पुचेक्षवःयन्ताकशाफमूलानि कन्दानि चजलान्तिके विधि विश्रान्तपानीयक्षेत्रेषु चयवादिकान्॥ गोधूमांश्च मसूरांश्च खल्यान् खलुकुलन्तथा। ममास्निग्धेषु चाप्यानि भूमिजीया न विजानता।तिला बहुविधा श्योप्या अतसीशणमेवच । मृदम्युयोजगत्सर्व पापयेषिकन्नरः॥सम्पश्येचरतः सनि गोवृषादीन् स्वयङ्गृही। चिन्तयेत्सर्वमात्मानं स्व- यमेव कृषिव्रजेत् ॥ प्रथम काषवाणिज्यं द्वितीयं योनिपोष- णम् तृतीये विक्रयं वचतुर्थ राजसेचनम् ॥नरचेपिलिव- ने यस्यात् युपं मनीषिणः। तस्याः सौरविदारेण फि न्न पापंक्षितिक्षवेत्॥णेकछेदमात्रेण प्रोच्यतेक्षयमायुधः असङ्ख्यकन्दनिर्वासादसव्यातम्मवेदयमा।यहर्ष मश्य- ·शहपराशरसाहतायाम्। बंधानां तथा सङ्कर्षणामपि।अहः कुक्कुटिकानाच तद्दिने कृ पिजीविनाम् ॥वर्धकानाञ्च यत्पापंयसाप मृगयोरपि।का णाञ्च यसापं यत्पापं कृषिजीविनाम्॥वर्णानाञ्च गृहस्थानांक षिवृत्त्युपजीविनाम् । तदेनसो विशुद्ध्यर्थ पाहसत्यवतीपतिः । द्वादशो नवमो वापि सप्तमःपञ्चमोऽपिवा॥धान्यागः प्रदान व्यो देहिनःक्षेत्रिणोध्रुवम्।अश्मयं तभूमौ च विशाम्विक्षेत्र भुरभवेत्॥एकैकांशापकर्म स्याद्यावद्देशमसप्तमौ। ग्रामेश स्य नृपस्यापि वर्णिभिः कृषिजीविभिः॥सस भागःप्रदातच्यो यतेस्त कृषिभागिनौ । व्यूढी व मर्य्यमात्रायां देयोंऽशः स्याचतु र्दशः।एफैकांशाय चर्षस्तु यावद्दशमसप्तमौ। ब्राह्मणस्तु कृषि कुर्वन्चाहयेद्दिच्छया धराम्॥ न किञ्चिकस्यचिद्दद्याससर्वस्य मार्यतः। ब्रह्मा वैब्राह्मणानां स्यालपुस्त्वसजदादितः।।त द्रक्षणाय बाहुश्यामसृजत् क्षत्रियानपि।पशुपाल्याशनोत्पत्त्यै ऊरुपयाञ्च तथा विशः॥हिजदास्याय पण्याय पझ्या शूद्रमक ल्पयत्। यत्किञ्चिज्जगती यत्र भूगेहाश्च गजादिकम्।।स्वभावे नेह विषाणां ब्रह्मा स्वयमकल्पयत्। ब्राह्मणश्चैव राजाच हाय प्येतो तबतौन तयोरन्तरं किञ्चित्मजा धर्मेण रक्षयेत्।त स्मान्न ब्राह्मणो दद्यात् कुर्वाणो धर्मतः कृषिम् ॥ग्रामेशस्य नृ पस्यापि किञ्चिन्तमप्यसौबलिम्।अथान्यत्सम्प्रवक्ष्यामिक पिकच्छुड़िकारणम्॥ संशुः कर्षको येन स्वर्गलोकूमपामुः यात्। सर्वसत्वोपकोराय सर्वत्र कृषिकन्नरः॥कुर्यात् कृषि प्रयत्नेन सर्वसत्त्वोपजीव्यकृत् । सर्वस्य स्थितिकारुण्योत्स दे चपितृभिः पुनः॥ मनुष्याणान्तु पोष्याय कृर्षि कुर्यात् कृषीव लः। वयांसिचान्वसवानि क्षुत्तृष्णापीडितो हिजः॥विमुक्तःस पांपेयः स्वलॊकस्तमवाप्नुयात्। चतुर्दिक्षुपले कु-ला- ·तृतीयोऽध्यायः। च्यामतिघनारतिम्॥सैकदारपिधानञ्च पिध्याच्चैव सर्वतः खरोष्ट्राजोरणासूत्र विश्वतस्तु निवारयेत्॥पशूकर शृगाला- दिकाकोलूककपोतवान्। विसन्ध्यं प्रोक्षणं कुर्यात् दानीयाफ्यु क्षणाम्बुरिक्षाच भस्मनाकु-ज्जलधारातिरक्षणम्। विसन्ध्य मर्चयेत्सीतां पराशरमृर्षि स्मरन्। तभूतादिनामा निन वदेच्च तदग्रतः॥सूतिकागृहवत्तब कर्तव्यन्तब रक्षणम्। हरन्त्यरक्षितं यस्मात् रक्षांसि सर्वमेव हि॥प्रशस्तादिव पूर्वा हो नापराहे न सन्ध्ययोः ।धान्योन्मानं सदा कुर्यात्सीतापूजन पूर्वकम् ॥यजेत रपलभिक्षाभिः कलेरोहिण्यएच हि। मत्स्यास- मदत हि तत्समस्तमिहाक्षयम् ॥ वलयज्ञा पक्षिणेषाब्रह्म णा निर्मिता पुरा । भागधेयमयां कल्ला तां गृह्णन्वीह मामिकाम् ॥शतं कृत्वादयो वेगः पितरःसोमपादयः।सनकादिमनुष्यांश्च येचान्ये दक्षिणाशनः ।। तदुद्दिश्य च विषेश्यो दद्याच प्रथमंहू ली। विवाहे रचलयज्ञेच संक्रान्ती ग्रहणेषुच॥ पुत्रेजाते व्यती पाते दत्तं भवति चाक्षयम् । अन्येषामर्थिनां पश्चात्तारुकाणां पुनःपुनः॥दीनानामप्यनाथानां कुष्ठीनां कुशरीरिणाम्। की बान्धवधिरादीनां सर्वेषामपि दीयते ॥ वर्णानां पतितानाञ्च युग्भूतानि तर्पयेत्। चाण्डालानांश्च पाकानां प्रीत्यात्युचा चचाददत्त। ये केचिदागतास्तत्र पूज्यास्ते विधिवद्दिजाः स्तो कशासीरिभिः सर्वेवार्णिमिहमेधिभिः॥ दत्त्वाचनृतयां वाचा क्रमेणाथ विसर्जयेत् । तत्कबास्वगृहंगच्छेच्छाइमायुदयं येत्॥शरह मन्तेचसन्तनमानैःश्राद्धमाचरेत् । नौ कला मन्तदनीयादान्तं तघमम्मुते॥षानुसाद्य धान्यानि ख व्यहं समाप्यच। सर्वसलहिते युक्त इहामुत्र सुखी भवेत रुपेरन्यतमो धर्मोनलभेत् ऋषितोऽन्यतः नि सुखं कृषितों ·बृहत्पराशरसंहितायाम्। न्यत्र यदि धर्मेणकर्षति ॥अवस्वत्वं निरन्नत्वं कृषितो नैवजा यते।अनातिथ्यञ्च दुस्तवं गोमये नकदाचन।निर्धनत्तमम भ्यत्वं विद्यायुक्तस्य कर्हि चित्। अस्थानित्वमभाग्यत्वं नसु शीलस्य कर्हि चित् ॥ वदन्ति कवयः केचित् कृष्यादीनां विशुद्ध ये। लाभस्यासंपदानञ्च सर्वेषां शुद्धिकद्भवेत्॥प्रतियहुंचतु- शिंवर्णिलोभंतृतीयकम्। कृषितो विंशतिञ्चैव ददते नास्ति पातकम्॥राज्ञो दत्त्वाच षड्भागंदेवतानांच पिंशकम् । त्रय स्त्रिंशञ्च विषाणां कृषिकर्मानालिप्यते॥कृष्याच चोत्पा यवादिकानि धान्यानि भूयांसि मरवान्विधाय। मुक्तो गृहस्थोऽ पि पराशरप्राक् तस्यामयःकश्चिदवादिदोषाःगदेवा मनु-" ष्याः पितरश्च सर्वसाध्याश्च यक्षाश्च सकिन्नराश्चागावो दि जेन्द्राः सहसर्वसत्वै कृष्यंन तृप्तानि मनाक्युरेति॥यश्चैतदा लोच्य कृषि विदध्यात् लिप्यतपापेन स भूभवेन। सीरेत त स्यानि विदारितापि स्यातधात्री वरदानदात्रीषद् कर्मा- णि कृषि येतु कुर्युर्ज्ञानविधिं द्विजाः। ते सादियरमाप्ताः स्वर्गलोकमवाप्नुयुः॥षद्कर्मभिः कृषिःभोक्तो डिजानां गृहमे धिनाम् । गृहच गृहिणीमाहुस्तहिवाहमथीच्यते॥ ति श्रीमहत्पाराशरीये धर्मशास्त्रे सुव्रतमणीतायां कृषिकर्म- सीतायज्ञोपवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः॥ स्वयञ्च वाहयेत् क्षेत्र धान्यैश्च स्वयमार्जितैः । कुर्यादि चाहयागादिपञ्चयज्ञांश्च नित्यशः॥अष्टौ विवाहानारीणां संस्काराय प्रकीर्तिताः।ब्राह्मादिक क्रमेणैव संप्रवक्ष्याम्यतः- पृथक्॥जात्यादिगुणयुक्ताय पुंस्त्वे सति चराय च । कन्याल कत्यदीयेत विवाहो बँधसः सतु॥रेतो मज्जति यस्याप्सु से वञ्च सादिके ऽनिलम्। पुमान् स्यात् लक्षणैरेतै विपरीतैश्य ·चतुर्थोऽध्यायः। षण्डकः॥ येयज्ञे वर्तमानेतु ऋत्विजःकर्मकुर्वते । कन्यालङ् कन्य दीयेत विवाह:सत्तुदेवकः ।।वराय गुणयुक्ताय विदुषे से दृशायचा कन्या गोडयमादाय दीयेतार्षः स उच्यते किन्या- चैव परश्नोसौ इच्छया धर्मचारिणौ। स्यातामितिच यत्रोक्तां दानकार्य विधिस्त्वयम्॥ एतावद्देहि मे द्रव्य मियुकाप्राक् प्रदायचा यत्रकन्यांपदीयेत सदैवत्याविधिःस्मृतः॥यत्रा न्योन्याशिलाषण उभयोर्वरकन्ययोः। तयोस्तयार्थिवाह स्या द्वान्धर्वः पथितःस तु॥युद्धे हत्वा बलात्कन्यां यत्रास्थित्याप इत्यूचा उद्यन्तु सतु विद्भिर्थिचाहो राक्षसः स्मृतः॥सुप्तांबा पिप्रमत्तांवा कन्यां उलेन भुज्यते। सर्वेभ्यः सत्तु पापिष्ठ: पै शाचः प्रथितोऽयमः॥ आद्या वाद्यस्य षट् प्रोक्ता धर्माश्यता रएचाहि। चत्वारोऽन्ये द्वितीयस्य आद्यस्येच यस्यचाप नमश्च त्याषष्ठः स्मृतौचतु चतुर्थयोः। द्वितीयस्यापि यसो का एतयोस्तेन चाष्टमः॥वैधस्यायनुरूपेण द्वितीयापरयोः समृतः। सर्वसप्तममेकस्याहितीयस्यैव कीर्तितः ॥अन्त्यावत्य धौ चोक्ता वुद्दाहःशकसूनना । यथायुधस्वरूपेण प्रोक्तो दैत्यस्तु मानुषः॥पायांपाकृतोऽधस्ताच्चतुरायविवाहजैः। स्वात्मानं हिगुणान्युश्याद्दश सप्तच यश्च षट् ॥ स्वीगामाज- न्मशमर्थि वंशशडौ मयलवान्। वरं हि कवयो विद्वान् जा त्यादिगुणसंयुतम् ॥जातिपिद्यावयः शक्तिरारोग्यं बहुपक्ष ना। आर्थिव चित्तसम्मत्तिरशते बरे गुणाः॥जातिर्विद्या चरूपश्च कुलम्चैव नवयः।आरोग्यत्वं विशेषेण पुंस्त्वे स सपि लक्षयेत् ॥जातिरूपञ्चशीलञ्च वयोनयमरोगिता।स्वा चारवं विशेषण सलक्षवरमाश्रयेत्॥सयातिरूपं वित्तञ्च तथा ग्रेग्यसं ठम् ।सन्तोषजननं वीणां प्रज्ञावानाश्रयेदरम्॥न ·गृहपराशरसंहितायाम्। जातिनच विद्याञ्च वित्तं चाचरणं स्त्रियाम्। किमुतताप्तिमि च्छन्ति तस्मात्रीतिकरं श्रयेत्॥पितायत्रसंगोत्रलं मातायत्र सपिण्डतानिच तामुहहेकन्यांदारकर्मण्यनादृताम् ॥कन्या याच वरस्यापि मन्त्रीभयो भवेहतिः। तथाकन्यांवरो धीमा न्वरयेईशशुद्धये।नानामतानि सर्वेषां सतां कन्यां वरंपति।स न्तानार्थ विशुद्मर्थजात्यादिषुच नान्यतः॥ दूरस्थानामविद्या- नां मोक्ष धर्मानुयायिनाम् ।शूराणां निधनानोच्चनदेचा कन्य का बुधैः।वर्जयेदतिरिक्ताङ्ग कन्यां हीनाङ्गरोगिणीम्।अतिलो भी हीनलोम्मी मवाचमतिचाग्युताम् ॥पिता पितामहो वाता- माता मातामहोऽपि वा।कन्यदाः स्युःक्रमेणैते पूर्वाभाचे परःप रः॥अधिकारी यदा नस्यात्तदस्याथ नामस्य सा। तद्रािच स्व यङ्गम्यं कन्यापि परयेदरम्॥ पिङ्गलां कपिलांकृष्णां दुष्टचाक्- काफनिस्वनाम् ।स्थूला-जधपादाच सदाचापियवादिनी- म्॥त्यजेन्नागनदीनाम्नी पक्षिक्षक्षनामिकाम् ॥अहिमक्षा ल्येनाम्नीञ्च तथाभीषणनामिकाम्। सुजानिमुद्दहैकन्यां सुरू पांलक्षणान्विताम्॥अरोगिणीं सुशीलाञ्च तथा मातृमतीम पि। सुलज्जांशुमनासाञ्च पतिप्रीतिकरीमपि॥श्चनुश्यपुरय चादिशुश्रूषाकारिणीं मियाम्।अव्यङ्गकुलसञ्जाता मनभिश्व स्नवंशजाम् ॥ प्रस्वेदसुमगांधाता शुभमिच्छन् समुहहेतु पि मास्वामपरे-हेतु राजा स्वामपरे तथा॥ वैश्यःस्वाञ्च चतुर्थीच क्रमेणैच समुद्हेत्। पितृभिःसप्तमीमेके मातृतःपञ्चमीमपि उहहेदितिमन्यन्ते कुलधर्मसमाश्रिताः।उक्त लक्षणकन्यायां रुत्वा पाणियह दिजः॥धोडानकेनापि जदा दद्याडुताश नम् । दायायकाले वा दद्यात्तदुक्त कमरुद्दिजः।यदा वापि भयेभक्तिः सम्पत्ति तदा भवेत् । ऋतारती स्त्रियङ्गच्छेत् ·चतुनाऽध्यायः। स्त्रीच्छयाचवरंस्मरन् ।सर्वन्तदिच्छया कुर्याद्यथाभयोभये हुतिः।भोज्यालङ्कनरचोसोभिः पूज्याः स्युःसर्वदा स्त्रियः॥यथा किंचिन्न शोचन्ति नित्यं कार्यन्तथा नृभिः।आयुर्वित्तं यशःपु त्राःस्त्रीप्रीत्यास्युर्तृणांसदा॥नश्यन्ते ते तदा प्रीतौनासांशा पादसंशयः। स्त्रियश्च यत्र पूज्यन्ते सर्वदा भूषणादिभिः।।देवाः पितृमनुष्याश्च मोदन्तं तत्र वेश्मनि। स्त्रियस्तुष्टाः स्त्रियः सा- क्षाद्रशश्च दुष्टदेवताः॥वर्धयन्ति कुलन्तुष्टाः नाशयन्त्यपमा नितानापमान्यःस्त्रियःसद्भिःपतिश्वशुरदेवरैः॥ वाता- पिनाच मात्राच तथा वन्धुभिरेवचा स्त्रीयस्य पुरुषस्यापि य सोमयो भवेइतिः। तत्र धर्मार्थकामा स्यु स्तदधीनायतस्त्व मी।पद् कर्माणि नृणान्तेषांयेषां भार्या पतिव्रता। पतिलीक तुतायान्ति तपसातेनयोगवित्॥पतिव्रतातुसाध्वी स्त्री अपिदुष्कृतकारिणी।पनिमुहत्य यातियां काकीच पतिता रुजाम्॥जीचन्वापि मृतोवापिपतिरेव प्रभुःस्थियाम्।नान्य चदेवता तासांतमेव प्रभुमर्चयेत्।। अन्यस्यापि हिदुष्टास्त्री यान्यभावा प्रियम्पत्तिम् ।सा गच्छन्नरकं घोरन्तद्रोहाद्दयुने ऽपिच॥ नियोज्य गृहकृत्यैषु सर्वदातानृभिःस्त्रियः।गृहास क्तचित्तास्तास्तदेचाहन्तिशोचितुम्॥स्त्रीणामटगुणः कामो व्य वसायश्च षड्गुणः । लज्जाचतुर्गुणा तासामाहारश्वतदईकः नवित्तं नैवजातिश्च नापिरुसमपेक्षते। किन्तु ताभिः पुमा- नेष इति मत्लेच भुज्यते॥चिकुर्वाणाः स्त्रियो भर्तृरायुप्यधन नाशकाः । अनायासेन वावस्ययथाशत्तया भवन्ति हि ॥ नारीणाञ्च नदीनाञ्चन गतियिते नृभिः। कृलं कूलं मयायि न्योः कालक्षेपोनजायते॥चेप्टाचरित्रचित्तानि देवानेच विदुः स्थियाम्। किं पुनःप्राणिमात्रास्तु सर्वथा नवुइयः । तस्मा ·बृहत्पराशरसंहितायाम्। चाः सर्वथा रक्ष्या:सर्वोपायैभिः सदा । श्वशुरैर्देवरायैस्ताः पितृवात्रादिभिस्तथा ॥विवाहात् प्रापिता रक्षेत्तत्तःपतिस्तु यौवने। रक्षेयुर्वाईके पुत्राः नास्ति स्त्रीणां स्वतन्त्रता स्वात व्येण विनश्यन्ति कुलजा अपियोषितः। न स्वातन्ल्य मत- स्तासांप्रजापति रकल्पयत्।। अशौचाश्च सशौचाश्च अमेध्या अपि पावनाः। दुर्वाचोऽपि सुवाचस्ता स्तस्मादन्वेषयेत्ततः ।। शौचं वाचंच मेध्यत्वं सोमगन्धपाचकाः। ददुस्तासां चरानेता स्तस्मान्मध्यतराः स्त्रियः॥मारोवो भविष्यन्ति युष्मच्चि त्तानुसारिणः। रक्षणीयास्तन स्तास्तु सर्वभावेन योषितः॥ ममाहमृक्थ मिद्याद्यैर्देवन्यस्तां नृणां तनौ अर्धकाया न णांतास्ता:पृथक् धर्मादिना स्त्रियम्॥नदी वापी स्त्रियं गळं न सगी व्यवस्थिताम्।आभिगच्छेदविहान यस्तदा भूः क्षयमेति च । नदी वापी स्त्रियं गच्छेदिच्छंस्तदिच्छयापिच न पर्वसुनसन्ध्यासु नाद्यातुचतुरात्रिषु। पन्ध्याष्टमेऽधिये तच्या नवमेच मृतपजा॥ एकादशी स्त्रीजननी सद्यस्त्वप्रिय चादिनी । न चक्रेऽभिगमं कुर्यामाणी गृहीतयोषितः कुर्य्या च्चेपितर स्तस्य पतन्ति रेतसो भुजः॥भाय्यधिीनं सुरवं पुंसां भार्याहीनं गृहं वनम् । भार्याधीना सुरवोत्पत्ति र्याधीनः शुभोदयः। यत्रभार्या गृहं तत्र शायर्याधीनं गृहंचनम्।नगृ हेणगृहस्थः स्यात् भार्ययो कथ्यते गृही। गृहीस्यादे गृह धर्मेणसथै पञ्चनरेवादिकाः। तद्दीनोन गृहस्थ: स्यात् शार्य या कथ्यते गृही॥श्रीतो वा यदिबास्मातःसर्वेषां गृहमेधि- नाम्। कण्डन्युदककुम्भीच चुल्ली पेषण्युपस्करम्॥पञ्चयज्ञपि धानेन कुपिञ्च महामरयान् । पञ्चसूना वहन्त्यत्र सूनादोषो नाविद्यते॥ यदादौ वेदमारस्यस्नाला त्या दिजोत्तमः। अ ·चतुर्थोऽध्यायः। ध्यापयेद्दिजान् शिष्यान् सवैब्रह्ममयःस्मृतः।यःस्मात्याऽ हरहः कुर्या देवांश्च मनुजान वितन् तर्पयेदमासा त्यापि तृयज्ञः सबै मरवः॥श्रौतेला यदिचा स्माते यज्जुहोति हुताशने। विधिवधिःसवै विषःसतु देवसवः स्मृतः॥दशस्वाशासु यः कुर्याद्धतशेषो बलि दिजः॥इन्द्रादिश्यस्तथान्येभ्यः सर्वभू तमरवौ मतः। समायानातिथि भत्तया यगोजयति नित्यशः ।। अन्यानत्यागतांश्चैव समानीयेष्टि रुच्यते । एवं पञ्चमरवत्त स्यान्मधुमांसाज्यपायसम्॥ससन्तर्प्य पितन देवान् मनुजः स्वर्गमाप्नुयान । गृहस्थायौषधि मत्वा लाचं धेनुं चतुःस्तनीम् ॥स्वौकसः पितुन देगान् पूज्यातिथिवरानपि। स्वकीभिःपि सत्यस्तु पूज्यास्तेऽतिथयो विजैः॥चत्त्वारस्तु स्तुताएते यजुर्वे दउदाहतः । स्वाहाकारो वषट्कारो हन्तकारस्तथास्वधादिया नि भागधेयौ दो अन्यश्च मनुजांस्तथा।पितृणाञ्च चतुर्थस्तुं इतिवेदनिदर्शनम्॥ इति नित्य विधिवत्सकलं कर्म नैत्यिकम् ॥प्राणाग्निहोत्रविधिना भुञ्जीतान्न मघापहम् । अदत्त्वा पोष्ये वर्गस्य बरुत्वाऽध्यापनादिकम्॥असाक्षिकञ्च योऽभीया सोऽभीयाकिल्विषं द्विजः। प्राङ्मुखादिक्रमेणाशुदिव्यायु: कीर्तिकीर्तितम्।। दिव्याग्निस्थानन याद्याद्यत्तदति राक्षसाः अथ प्राणाग्निहोत्रस्य श्रूयतां हिजसत्तमाः॥पक्षमाणो धि- धिःपुण्यपावनः त्यहचायो विधिदैवतान्यस्त संसारबन्ध नाशकत्॥ नदिदस्त दियान्ति मुक्ता देवान् ऋणेनचाउहरे यदि मत्वायु पुरुषानेकविंशति ।सर्येष्टिफलभार यायाधि संक्षय मक्षयम् । यः कालाकालपिहिलो नैनःस्पर्शी सफाई -चिन्॥सोऽस्पृष्टो नाविशेत्तव यद्गत्वा नैवसंसृती। दशपञ्चा- गुलव्याप्तं नासिकाया बहिःस्थितम् ॥जीचो यत्र पिशुन्झेनसा ·५२२ रहत्पराशरसंहितायाम्। कला षोडशी स्मृता। सर्वमेतत्तया व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचर म् ब्रह्मविद्येति विरच्याता वेदान्तेच प्रतिष्ठिता। न वेदंवेद मित्याहुःदन्नाम परम्पदम्।।तत्पदं विदितं येन स विषो वेदन पारगः आहुतिःसा पराज्ञेया साच शान्तिःप्रकीर्तिता। गाये त्री साच विज्ञया साच सन्ध्या प्रकीर्तिता॥ तज्जप्य तच वैज्ञे यं तद्वत्तं तदुपासितम्। तांकलायो विजानाति सकलज्ञी हि- जःस्मृतः॥ यत्तुरीयं पदंभोक्तं यस्मिन् लीन मिदंजगत्। तत्ज्ञा बा मं तत्त्वं न भूयः पुरुषो भवेत्॥पाणमार्गास्त्रयःभोक्ता स्तिस्त्रो नाड्यः प्रकीर्तिताः। ईडा च पिङ्गला सान्सुषुम्नाचत तीयका॥ईडाच वैष्णवी नाडी ब्रह्माणी पिङ्गलास्मृता। सुषु- म्नाचेश्वरी नाडी विधाप्राणवधास्मृता॥उत्तरंदक्षिणंज्ञेयंद क्षिणोत्तरसंज्ञितम् । मध्येत्तु विषुवंज्ञेयं पुटयविनिःसृतम् ॥संक्रान्ती विषुवञ्चैव यो विजानाति विग्रहम् । नित्यमुक्तःस योगीच ब्रह्मवादिभिरुच्यते॥मध्याने चाधरावेच प्रभातेऽस्त मये तथा। विषुवन्तं विजानीयात्पुटद्दयविनिःसृतम् ॥हत्सुण्डरी कमरणीं मनोमन्थनमेव च। पाणरज्या न्यसेदग्नि रामाध्ययु प्रतिष्ठितः॥ज्वालयेत्पूरकेणाग्निस्थापयेत्कुम्भकेन तु।रेचके णो_चक्रेण तती होम करोति यः॥यत्तहाद स्थितं पद्ममधी- नालंव्यवस्थितम्। तदै विकासते पञप्रणवन्तच्च सर्पति ।। वामहस्तधृते पाने दक्षिणे चाभासि स्थिते। सनाद मुच्चरेडि प्रच्छन्नायन्तु पूरयेत्॥पूरयेत् पूरकं पाहु निश्चल कुम्भ- के भवेत्। चिनिसृत्य शनैर्वायू रेचकान्तं विनिर्दिशेत्॥स्वाहा न्तैःप्रणवाद्यैशस्वस्वनाम्नाचे वायुभिः। जितात्मा योषितःष ष्ठः षडाहुत्याहुतिं भवेत्॥जिह्वादत्तं ग्रसेदन्नं दन्तैश्चैव न तत् स्पृशेत् । दर्शनःस्पृष्टमात्रेण पुनराचम्य चारभेत् ॥मुच माह ·चतुर्थोऽध्यायः ।। वनीयोऽग्नि गार्हपत्यस्तथोत्तरे। उदये दक्षिणाग्निश्च ग्रहाग्नि श्रापि दक्षिणे॥सत्यश्वोत्तरतश्चान्त्य इत्याग्निस्मरणक्रमः। प्राणाप्येच हि होत्रादि चिन्तयेत्तहदेवतु॥होतारंप्राणमित्या हुरूदातारमपानकम् । ब्रह्माणं व्यानमित्येके उदानाध्वर्युमित्य पि॥समानञ्चेहयज्वान मिति ऋविक्रमं बुधः । अहँड्रारं पशुं कृत्वा प्राणञ्च पशुमित्यपि ॥ बुद्धिःप्रत्यराणि: पृथ्वीली- मानि चकुशःस्मृताः।मनोविभक्ता बगजिह्वा इतितास्ते प्रच क्षते।कृत्वा तु मातृमोङ्कारंहङ्कारञ्च तथा पुनः उत्तिष्ठज्जन- तायेच हरिलोहिनपिङ्गलः॥ सुप्तःपरिधये तुभ्यं क्षुल्लिदै- वत्तञ्च यत्। पिजिलो योजाठराग्ने स्वाहा पाणायवात्ययः॥ इन्द्रगोपककर्णाय विजिहायाग्निदैवतम्। स्वाहा अपाना यस्वाहाकारान्त मुच्चरेत्॥ गोक्षीरसमपर्णाय पर्जन्यवलिदैच नमू। स्वाहोदानाय सोडार मनलाय परार्चिये।नडिसमानव यि वाष्याग्निर्दैवताचः। ॐस्वाहाच समानाय ॐ स्वाहा चाह वेधसे। तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठ लग्नपाणस्य चाहुतिः॥म- ध्यमानामिकाङ्गुष्कै यानस्य परिकीर्तिता। कनिष्ठानामिका गुष्? रपानायाहुत्तिः स्मृतामध्यमानामिकावन्या मुदाने जुहुयाद्बुधः। समाने सधैरे इत्यआहुतिः स्यात्समानताज लपीत्वा तु तृप्यन्ति रेचयेच्च शनैः शनैः। ततोऽन्यव्यमभी- यात् पूरणायौंदरस्यच ॥ विधि प्राणाग्निहोत्रस्यये द्विजाने बजानते। अपानेन तु भुञ्जन्ते तेषांसुरपमपानवत्यो ज्ञा खातु विधि भुते यथोक्त मिदमाचरेत् । इहामुत्रन पूज्यत्वं ब्रह्मभूयाय कल्पते॥वि.सप्तकुलमुहत्य दातुरप्यक्ष भवेत् दातुरपि हि यत्पुण्यं भोक्तु और हित फउम्॥ दाता चैव न. भोक्ताच नाचौ स्वर्गगामिनी। योजानाति विधि मंरा नवे ·बृहत्पराशरसंहिताया। ब्रह्मवित्तमः॥एकं पिचति गण्डूपंत्यजेदई धरातले। पीतेन पि तृतमिस्तु भूमौच भूमिदेवता पिबेहितीयं गण्डूषं ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः। सहतःपितृदेवत्य मात्मानं नरकं व्रजेत् ॥रहस्य सर्वशारूपेषु सर्वशास्त्रेषु दुर्बलम्। ज्ञानाना मुत्तमंज्ञानं न कस्य चित्यकाशयेत्॥ज्ञानानि चमकाश्यानि पुंसामविदुषांवदेत्। सपाणस्य फलं तेषा मात्मानं नरके नयेत् ॥ अभीयाविधिव न्न्यस्तपात्रः कृतपरीतः। पूजितान्नमवारजुष्टः स पैशाच ममाक्षिकम्। वार् यतन्यस्त पात्रोऽपि त्रियासानापि वा हि जः॥तस्य चिरात्रपुण्यस्तु दानेऽपि कयोचिदुः। चतुस्त्रिको णरत्ताच विपक्षत्रविशांकमात् ॥ वदन्ति परिष्यन्ति तद्दी- नान्नतु राक्षसम्। गृह्णीयामागपोशानं तथा भुत्का सहन्नृपः ॥अनग्न ममृतं तस्यात् भुक्तमन्नं दिजन्मना।काले भुरका समुत्थाय प्रोष्य विप्रंसमीक्ष्यचअिहस्पतिन्तत्र स्थित्वा चि तयहहुकृत्यकम्। भार्या भोजनवेलायां शिक्षा सप्ताथ पञ्च पा।दत्त्वा शेषंसमम्मीयात्सापत्यकृत्यकैः सह। नित्य साऽपि सकलं किञ्चित् स्थित्वा मुरवेनच॥ स्वस्वीयरुत्यकार्येषु सा पिसावपरा पुनः। उपास्य पश्चिमा सन्ध्यां हुखाचैवाशुशुक्ष णिम्॥किञ्चित्पश्चात्समभीयात्साय प्रातरिति श्रुतिः। स्वाध्या यमायसेकिञ्चित यामइयशयीतिच॥ शयानो मध्यमो या- मो ब्रह्मभूयाय कल्पते। सुशयने शयीताचे एकान्तेचा स्त्रिया सह सेवन मैथुनादीनां वदन्ति मुनिपुङ्गवा: तुक्षयात्सु पुत्रार्थी आधानविधिना हिजः॥प्रसह्य भस्मनायोनि मिति तन्नेतिदर्शनात्।रुलाधानाविधानन्तुखीयोगमायसेन पु नः॥मन्येदविकृत्तौयोनौ विकारादिकताःमजाः।हन्मुहूर्त मुत्थाय प्रातःसन्ध्या मुपक्रमेत् । आसूर्योदयनामातः साय ·चतुर्थोऽध्यायः। वैवर्तदर्शनात् । अनृतं मद्यगन्धञ्च दिवामैथुनमेव च। पुना ति ग्रुपलस्यान्नं सन्ध्या पहिरुपासिता सिन्दुरारुणनं भा. ति यौवनं यौवतारति। उदयेऽस्तमये भानौ तावत्सन्थ्येति शक्तिजः॥आधानतो द्वितीयेच मासे पुंसवने भवेत्।सीम न्तोन्नयनं षष्ठे कार्य मासेऽष्टमेऽपिवाजातस्यजातकर्मादि विधिवच्छाहपूर्वकम् । दिने चैकादशनामकर्मादिवहिजन्म नाम् ।। तुर्यनिक्रमण मासे षष्ठेन्नप्राशनं नथा।चूडाकर्म हिती येऽब्दे कार्य या कुलधर्मतः।। सर्च स्त्रियां विमन्लंतु कार्य कार्य विमुक्तयो नस्युर्यस्य हिजाः श्वेताः श्रियाश्चैव कथञ्चनासमा स्यास परित्याज्यो हिजो यस्माद् द्विजन्मनाम् । मुञ्जमौर्यशणा- नान्तु विस्तारशना स्मृता।कासिशणमेपोर्णान्युपपीतानि वितिः। पालाशवटपीलूनांदण्डाचक्रमशःस्मृताः ॥काणच गैरवं चास्त मजिनानि दिजन्मनाम्। शिरोललाटनासान्तःक्रमा दण्डाः प्रकीर्तिताः॥अव्रणाः सत्वची दग्धा उक्ता: शुभकरा नृणाम् गायत्र्या भिष्टुपजगत्या त्रयाणामुपनायनम्॥ गायच्यामिव शे पोचायुज्यादित्यपरेषुचा सचितुःपाठसचितुर्पिश्चारूपाणि चक्रमात् ॥औपासनायिका मन्ला विभादीना मुदाहनाः ब्रह्म णो विभगेहेषु नृपस्तेपत्तमेषुच॥पैश्यो विमोनृपःस्वेषु कुर्यादि -क्षांवरत्तये। एकान्नञ्च हिजोऽम्भीयाब्रह्मचारी व्रते स्थितः॥भि "क्षाव्रतं द्विजातीनां उपचाससमंस्मृतम्। प्रतिग्रहो नाभिक्षास्था नतस्याः परपाकता। सोमपानसमा भिक्षाअनोऽभीतसमि क्षया भिक्षया यस्तु शुञ्जीत निराहारससउच्यते॥शिक्षामन्ना शिशस्तेषु साचारेषु हिजेषुचा शिक्षेत मिक्षांक्रमशो गुरोःकुलं विवर्जयेत्॥स्वसार मातरवापि मातृत्वसारमेवच भिक्षेतम ‘थमांभिक्षांयारतंन विमानयेत्।भवति! भिक्षा मेदेहि भिक्ष ·५२६ बहत्पराशरसंहितायाम्। भवति । देहि मे। शिक्षा मेदेहि भवति।क्रमेणैवमुदाहरेत्॥डाद शाब्दं व्रतं धाय॑ षट् व्यब्दन्तु श्रुति प्रति। आदित्यादे सृजेत्त दै दत्त्वा तु गुरचे वरम्। त्रयस्तुस्नात्तकाःप्रोक्ताः विद्याव्रतोपसे- चिनः। विद्यांसमाप्यसनायादिद्यास्नातक उच्यते॥समाप्य चवतंयस्तु व्रतस्नातक उच्यते। इयं समाप्य यःस्नायास विनामा भिधीयते॥अष्टकद्दादशाब्दानि सगणि द्विजन्मनाम्।मुरव्यः कालोनतस्यैप खन्य उक्तो विपर्यये। दिगुणाव्देषु कर्त्तव्या क्रमा दुपनलिहिजे। हीनगायत्रीच नात्या उक्तकालादनन्तरम्॥नाध्ये यो नैवचौहासो व्यवहारविवर्जितः।नयाज्यानाकार्येषुप्रयो ज्यास्तु इति श्रुतिः॥स्त्रीचन्तिलोमवका ये नि.मदेहवक्षसः। उदरस्यानपत्याश्च अदृश्यास्ते विगर्हिताः॥येऽजसं विहितंकु युःप्राप्नुयुस्ते सदा शुभम्। दीर्घायुष्व प्रजायत्त्व मरीगिचं य शोदिवम्॥क्षीणायुष्यं दरिद्रव मप्रजत्त्वं मरोगिताम्।गर्हित त्वंच लोकेऽत्रु विदुनिषिद्धकारिणः॥मातर्वा यदिवा साय म द्यादन्नमनर्चितम् नानाज्यस्यानपोशानं शुभप्रेप्सु द्विजन्मना म्॥आपोशानं बिना नाद्यान्नादद्यान्न मनर्चितम्। अनाज्यं न दिवासायं शुभमिच्छन् समभुते॥षोडशाब्दानि विप्रस्य हाविंशति नृपस्य च । चतुर्विशतिरन्यस्य वात्सास्तेस्युरतःपू रमा उपनेया न नेविप्रैर्नाध्याप्याः शूद्रधर्मिणान व्यवहार्या श्या-श्व इति धर्मचिदो चिदुः॥स्त्रीणामुद्दाह एको वै वेदो तपावनो विधिः। स्वीपुंसोर्यत्र विन्यासः सुन्वारन्योन्य मु च्यते। स्वस्मिन्यस्माद्विायैषा पतिर्विशाति सोऽपिता:। नो मार्याच धर्ता चेत्सब वेदो निदर्शनमू॥पतिर्विशति यज्जा यांगों भूत्वेह मातरम्। तस्यां पुनर्नवो भूत्वा दशमे मासि जायते॥जातोता नजोया वैयदस्यांजायते पुनः। इयमा ·चतुर्थोऽध्यायः ।। भवनं भार्या वीजमस्यां निषिच्यते॥ देवाऊचर्मनुष्याश्च क्षा ातुजननी तुयः।आत्मना जायतें घामा सैरावत्यतितारि णीम्॥भाव्जायाजनन्येषाइनिवेदप्रतिष्ठितः।यस्मात्स- मानिनाम्नो नरकातुपुत्र उच्यते॥स संसृष्टिमाइत्य तद्वतं ब्रह्मणकताम्। यःपिताजातपुत्रस्य पश्येचैज्जीवतो मुखम् ॥सर्व मेसफल प्राप्तमैहिकामुत्रकञ्च यत्। किंदण्डैराजनै- स्तीथै स्तपोतिः किंसमाधिभिः॥पुमांसः। पुत्रमिच्छध्वं सबै लोके वदावदः पाणान्नमुष्ािन् शरणं हिवासी रूपं हिरण्यं पशवो विवाहः। सरचार यज्वारूपणश्च पुत्रीज्योतिःपरम्पुत्र इहाप्यमुत्र॥ स पुण्यकृत्तमोलोके यस्य पुत्रश्चिरायुषः। विशेष ण द्विधर्मज्ञःस परं ब्रह्म विन्दति। पुत्रेणपाप्यते स्वर्गोजातमा त्रेणतुवम्। तस्मादिच्छन्तिसर्वेऽपि पशवोऽपिचयांसिच॥ जायायास्तद् दिजज्ञत्वं यदस्मांजायने पुनः। पुत्रस्यापिन पु त्रत्वं यस्यातिनरकार्णवात्। य:पिनासन पुत्रस्तुजायैवहिज नन्यपि॥न पृथक्त्वं विदुस्तज्ज्ञाअनयोः परयोरपि । अयं हि पन्या पुरुषस्य तस्य भाव भचेपुत्रजन्मेहयस्यानहीक्ष्यची- धं परायो वयांसि पुत्रार्थिनो मातरमारुहन्ति ।।जनिष्यमाणा इच्छन्ति पित्तर स्पफुले सुतान् ।कश्चिद्गत्वा गयायां नोऽवश्यं पि ण्डान मदास्यते। यक्षस्यन्योऽश्वमेधेन नीलं मोक्ष्यति गोगृहे। इष्टव्य पितृभिःसर्वपुत्रेश्यसकलं फलम्। शुद्धशौर्यफ चित्तौ चा. प्राणान्मोक्ष्यति गोगृहेगदानदोवा कुरुक्षेत्र ज्ञानीयाथ भधि ष्यति। पुच्छशिरसि यःशुकः शुक्लपा लोहितंचपुः॥देवायसी टोनीलीयः कुसृज्य: पाचनौ पः। रक्ती वा यदिवा शुक्ल युधि पाणः शुभेक्षणः।। योनहीनानिरिक्ताहन्तं वारपंसमुत्सृजेन् दुहितापि तथासाध्वी श्यशुरयोसपास्तिकत्॥पत्तिवनाच ध. .

·५२० बहत्पराशरसंहितायाम्। मज्ञा अपिदुर्गतिरुचेत् । या पित्तासच वै पुत्र स्तत्समादुहिता पिच॥ पुषश्च दुहिताचोमो पितुःसन्तानकारको। तत्सुतः पा वयेईशान बीन्द मातामहादिकान्॥दौहित्रः पुत्रवत्तू स्वर्गउत्तौ शास्पैश्च तौसमौ। आधानादिकसंस्काराः प्रोक्ताव दिजन्म नः॥कर्त्तव्याश्च स्वशारयोक्ता केचित् कुलकमेणच। चत्वारिंश चतेसर्वे निषेकायाःप्रकीर्तिताः।। मरवदीक्षाच विविधा तथै पान्त्येष्टिकर्मच। कुलाचारोऽपि कर्त्तव्य इतिशास्त्रविदो चिदुः ॥देशाचारस्तथाधर्मरति माहपराशरः। अयं हि परमो धर्मः सर्चेषामिति निश्चयः॥ हीनाचारश्च पुरुषो निन्द्योभवति सर्च- शः। केशभागीच सततं व्याधितोऽल्पायुरेव च॥आचारे व्यव हारेच दुराचारो विपर्ययः। नृणामाचारतो धर्मरेस्यादधर्मो घि पर्ययान्। आचारयन्तो मनुजालान्ते आयुष्यवित्तं च सुतन सौरच्यम्। धर्म तथा शाश्वतमीशलोक मत्रापि विद्वज्जनपूजि ताचा वेदाः सहाङ्गैःस पुराणविद्याशास्वाणि वेद्यानिच नदिही नम्॥ कुर्युर्नवैतानिच संस्मृतानि नरंपरित्र प्रवदन्ति वेदाः।येऽधी तवेदाः कियया विहीना जीवन्ति वेदैर्मनुजाधमास्तान् ।। वेदास्य जेयु निधनस्य काले नीडंशकुन्ता इवजातपक्षाः।आचारहीन नरदेड्गताश्च वेदाः शोचन्ति किन्तु रुतवन्त इतिस्मा चित्ते॥यं नो भवेहपुषि चास्य शुभपहीणे स्थानन्तदन भवबन्धननाश का कर्तव्यं यत्नतः शौचं शौचमूलं दिजातयः। शौचाचारपि हीनानां सर्वाःस्युनिष्फलाः क्रियाः। तत्सद्धि द्विविधंयोक्तं बाह्यमाभ्यन्तरं तथा। विपमूत्रशोधनं बाह्यं चित्तश्चद्धिस्तथा न्तरम्।गन्धलेपायनं वाद्यं शोचमाहुर्मनीषिणः। मृद्भिरदि- निलयस्य तत्कर्तव्यं दिजातिभिः। भावशुद्धिपरं शीच माह राज्यन्तरं बुधाः॥ यस्य पुंसस्तु यच्छौचं शौचैस्तप्यं किमन्यकै ·चतुर्थोऽध्यायः। वाङ्मनोजलशौचानियशः सदा दिजन्मनीमा भिभिः शौचेरु पेतो यःससर्गोनाव संशयः। स्त्रियं रिरंसुद्रविणं जिहीर्षुबंध चिकीर्षुमनुजः परस्या विवसुरत्यन्तमयाच्यवाचं कथंस शुद्धि समुपैति शौचात्॥किं निकामस्य नारीभिः किंगतासोश्च सम् द्विजैः। यतेन्द्रियस्य किं शौचै निष्फलं मूदानवत्॥न गतिर्मू- रबंदानेनन तारोऽम्युनि चाश्मनः। तस्मात्तस्य न दातव्यं सह- दावा समज्जति ।यथा भूस्म तथा मूरों विद्वान् प्रज्वलिताग्नि चत्। होतच्यञ्च समिहाग्नौ जुहुयात्कौनु भस्मानियथा शुद्रस्त था मूर्यो शूद्रश्च तस्मवत् तथा। शूद्रेण सह सम्वेषं मूरचे दा- नं विवर्जयेत्॥ग्रहीताच तावहिदान् तदाता रोहको यथो। आ मानं तारयेत्तञ्च नदी वैतरणी हिजः।यो मूरो विशदाचारः षट्कर्माभिरतः सदासनयन स्वर्गमात्मानं रडांश्चैच न पीड येत्॥ न विद्यते तयोर्यस्य अददच भतियहम् । अददानः स दाता रमात्मान मप्यधोनयन। हेम भूमि तिलान् गावअविद्यान् हि ददातियः। भस्मीभावति सोऽहाय दातुःस्थानिष्फलं भवेत्। स्माइदति नो दद्यादल्पशोऽपि प्रतियहम्। विषत्तत्त्वापरिज्ञानी विषेणापेन नश्यति ॥सर्व गवादिकंदानंपात्रेदातव्य मर्जितम्। विहादिर्नत्वपाने तु गतिमिच्छद्विात्मनः॥हत्तिकृष्णाजिनाधा- स्तु गर्हिता ये प्रतियहाः। सहिषास्तान्न गृहीयुगान्तस्तु पत तिते॥रुष्णाजिनप्रतिग्राही हयानां शुकविक्रयी। नवभाड- स्य भोक्ताचन भूयः पुरुषो भवेत् ।यो गृह्णाति कुरुक्षेत्रमा गगां दिमुरची गजमानवश्राद्यान्नक्षुक्त वा निर्माल्यवडि जाः। एते यान्त्यन्धतामित्रं यावन्मनुसहस्रकम् । विष्णोश्चय हेश्वरपेश्वजाना पृथ्वीच येशश्य मुनिश्च गौश्व कालेच पात्र- विधिना प्रदत्तः प्राप्नोति लोको नियमेतदुक्तम्॥ वेदापिहान् ·५३० 'बृहत्पराशरसंहिताया। सदाचार सदा वसति सन्निधौ। भोजने चैव दानेच चर्जनीयो नसत्तम।।अत्यासन्नमधीयानानुब्राह्मणान् यो व्यतिक्रमेत् । भोजने चैव दानेच हिनस्त्यासप्तमं कुलम् ॥अनुचोऽपि निराचा रा:प्रतिवासिनिवासिनः।अन्यत्रहव्यकव्याप्यो भोज्यास्तै रु. संचादिषु॥प्रोक्तपतिग्रहाभाचे प्राप्तायांसहदापदि। विभोऽश्न न प्रतिगृह्णन्वायतस्ततोऽपि नापभाक्॥गुर्वादियोग्यवर्गार्थ, दैचाद्यर्थञ्च सर्वतः। प्रत्यादद्यात् हिजोग्र्यस्तु भूत्यर्थमात्मनोऽ पिच॥ दधिक्षीराज्यमांसानि गन्धपुष्पाम्बुमत्स्यकान्। शय्यास नाशनं शाकंप्रत्यक्षं यं नहि कचित् ।।आप दुष्कृतकर्मभ्यः,स मादद्यादयाचिता। पतितादिस्तदन्येयः प्रतिग्राह्यमसंशयम्॥ शक:प्रतिगृहीतुर्यो वेदवृत्तस्तु संवृत्तम्। लक्ष्यमानं न गृह्णाति स्वर्गस्तस्य सुनिश्चितः प्रतिग्रहमृणं चापि याचितं योनं यच्छ ति।तत्कोटिगुणयस्तोऽसौ मृतो दासत्वमृच्छति ॥ दाताच यः स्मरेद्यानं प्रतिग्राहीन पात्यते। उसो तो नरकंयानोदाताचैव प्रतिग्रही।अपात्रस्याहि यदत्तं दानं स्वल्पमपि हिजः ।गृहीता नरक्षणाद्याति भस्मत्वञ्चाप्यवारितः॥ वदन्ति कवयः केचिद्या- 'नमत्तिग्रही मति। प्रत्यक्षलिङ्गम्मेवेह दातृयाचकयो रतः॥ दात इल्तो भवेदूषं मधस्तिष्ठेषतिग्रही। दातृयाचकयोउँदो ह- त्ताभ्यामेच सूचित्तः॥ सूनादीनाञ्चतुर्वर्णा तथा निन्दित भू- यते।न विद्दान प्रतिगृह्णीयासतिगृहन् बजत्यधः॥पुष्टो दर्श गुणं पूर्यान् सुनिश्चयमघादिकृत् । वैश्यो निषिन्छनृपतिपति माही परे कमात्॥परपाकं स्थामांसं देवानामृषिदूषितम्। मुपाककृतं चैव तया मांसञ्च नादिकम्॥न भोक्तव्यमभोज्या नं कन्दमूलादिकञ्चयत्।नपातव्यं न पेयञ्च हिजैरन्ननग हिनम्॥सत्यमुक्तः सदाब्रूयाच्छनैधर्म समाचरेत्। यमान्स ·चतुर्थोऽध्यायः। नियमान् कुर्याद्गार्हस्थ्यं व्रतमाचरेत्॥मातृपितृउपाध्यायान् र रुन्धिमान् सदार्चयेत्। एतान् श्रेष्ठान नथाचान्यान्नित्यं चि प्रोभिवादयेत्॥दमञ्च सर्वदाकुर्यादानं दद्याच सर्वदा। दया च सर्वदा कुत्तिहिना नरकाश्रयः॥ दाम्यन् ससर्वदासानं दाम्ययंन्तु सदाहिजः। दयध्यमिति चै पैश्याः ऋतिजिसने यिकीयविधाकारकं कुर्यात् स्तनायित्नुध्वनिन्दिवि। देहेनि दमंदानं दयामिति च शिक्षयेत्॥ रसारसें समायाह्यादेयाअ पिचनान्यथा। नरसैलवणं याचं समतो हीनतोऽपिवातिला अपि समादेयायस्मात् अपिच नान्यथा।प्रपीड्यानिन यन्लेषु बूंयुरेतन्मनीषिणः॥ विक्रयं व्यपदेशेन दुग्धध्यादिसर्पिषम्। शुश्रूषां नातिरस्कुर्य्यादुपासां नावधीरयेत् ॥ नानिंद्यांत्र समा- क्यान्न विक्रीणीत गर्हितान्। अदेयानि नबै दद्यादत्त्याच्यानि नवै त्यजेत्भाव्यं नैव भाषेच होमाङ्गायां नाक्षिपेत् । नसंपदेच पित्रायैः पतितायैर्न संविशेत्॥न मतिं नीचवर्णाय दंद्याच्छिष्टमेव च। मतिशूद्रस्य यो दद्याद्येचैनं पर्युपासते। नाकिञ्चित्तस्य चाक्षेयं प्रतादिनियमादिकम्। आचक्षणस्तुत इम नरकाग्नौ प्रपच्यते॥नाद्यादन्नं निषिद्धस्थं स्वप्याहानाई रात्रिषु। वेदविद्यापितानानि विक्रीणीत न कर्हिचित् ॥नापात्या- निरसाद्यानि भूवृत्तिञ्चान्वयेऽपिचानापच्येत्तु स्वयाणित्यांन च कण्डतिरुद्भवेत्॥मादुकानच पालाशा न रक्षादिनिरुतम् ॥ नोत्सृज्यं धीचनाद्यञ्च कदाचिदै गवादिषु। पञ्चांस्पृश्योगवा. घातोनोच्छिष्टोनच तद्गतिः॥नउड्-ध्या वस्वतन्वादि वाय्व- रन्योनन्तिरागतिः। नयोप्रियो ग्न्योः सौरोयो पतिषि योनि विमाग्न्योर्विमपिण्डोनो ग्राह्यो विष्णुतार्क्ष्ययोः सौ रमेयोर्जलाग्न्योन्य माहेयीजलयोरपि भानुयोमादिकानान्तु ·५३२ यहत्पराशरसंहितायाम्। न कुर्य्यादन्तरागतिम् । भोजनादिषु नासक्तां पश्येन विगतांशु काः॥नगच्छेत् स्वीरजोयुक्तांनच तया सहानुयात् । उत्तरीय विनानैचननग्नो नशयीतच ॥ नगेहे चैव मार्गादौ न निषिद्धक कुम्पुरषः। नापगाङ्गेन्यचर्यादिनचविष्ठा गृहान्तिके। अतिकाला लियानेच शुभमिच्छन्विसर्जयेत् ।यश्वेन्द्रचापाद्राधा मूलना म्माननिर्दिशेत्॥ इन्द्रचापं ध्यायन्ति ये नरवातव्याः परस्य ते वर्जयेद्दादनञ्चैत्र पादयोःकांस्यशोजने॥पैशुन्यं मर्मभेदश्च नवदेन्म्लेच्छभाषितम्। प्राकृतं वक्रशस्वाणि पाषण्डहेतुका- निच॥नकर मस्तके दद्यान्मस्तकेन करं तथा। नजातुनोशि रोधार्य न भारत्तशिरा वमेत् ॥वेनाश्च वहन कदर्यचौराः- क्लीवाभिशस्तागणिकासुजातु।यो सहजीवी गणदीक्षकाये ते षांन मोज्यं राशनं द्विजातैः॥कूरातुरा सुद्धचिकित्सकाश्च या पुंश्चली योचाविरुद्धशत्रू। बात्यायमत्ता अबला जिताश्च अयाय मेपामशनं हिजस्य॥ये दाम्भिकायेच सुवर्णकारा उच्छिष्टमो. जीपतितश्च यश्चाये पुत्रभार्या बहु याचका ये विमस्य नैकेड पिन भोज्यमन्नम्॥य सोमशस्त्रं सुकृताम्बुचक्र क्षीराज्यमां संलवणाजिनानि। क्षौमाज्यलाक्षाञ्च तिलान् फलानि एषांन चिकीत कदन्नमाद्यम्॥जीवन्ति नित्याप्सरसान्चयानां कर्माच कार्येऽपि च नन्तुवायाः। राजा नृशंसो रजक कृतघ्नो भोज्यन्न तेनैवच हिंसकाश्च॥ये चैलधाराश्च सराकृताये शून्यं नवाची ह्यनृतं वदाश्च। ये वन्दिनो येऽपिच याचकाच विमस्य चैतेऽपि नभोज्यशस्याः॥मध्याशनमधूच्छिष्ट धिक्षीररसोदनः। मनु प्यः फलपूजाश्च कुशचन् पुष्यवीरुधः॥कोशेयुकेशकुतपानीरं विषं रसस्तथा। शाके कुशकपिण्याफ गन्धनौषधिमूलकाः॥ विक्रीणन्ति यएतानि वस्तूनि मनुजाधमाः। तेषामन्नन भोक्त ·। चतुर्थोऽध्यायः। व्यन्तथोपपतिचेश्मनः॥ यो चन्द्रस्य कदर्यस्य भुञ्जीतान्नं हिजा धमः। तद्गुणानद्वत्स स्यान्मृतो पिशूकरी भवेत्॥योऽनंवा धुषिकस्यापिजातापत्याधिकस्यच। अन्यस्यापि निषिद्धस्य सो ऽनन्तं नरकं ब्रजेत् ॥याणिगृहीतभार्यायां सत्यां यस्तु नराधन मः।शूद्रीहस्तेन यो भुङ्क्ते पतितः स सदैव तु॥त्यकायेनो दभार्यान्तु त्यक्तः स पितृदैवतैः। देवादित्यक्तःपापीयान् शूद्रा दप्यधिक स्मृतः॥यः शूद्री भजने नित्यं शूद्रीतु गृहमेधिनी। वर्जितः पितृदेवैस्तु रौरवं यात्यसो दिजः॥यःशून्याञ्च स्वयं जा तोहस्त्यस्यां सोऽपि तत्पुनः । अन्यस्याञ्च पुनः सोऽपि किन्त- स्याप्रेत्याचिन्तनम्। सानु शुञ्जीत नरफान विंशतिं चेकब- र्जितानु । रौवादीन क्रमेणैव पापिष्ठो याचदन्तरम् ॥हेमन्तश शिरोश्च प्रोष्ठपया परस्य च । पञ्चत्वपरपक्षेषु का-सामि निरष्टका॥ हेमन्तशशिरेचेका एफैकाथ तथापरा। प्रोष्ठपुया दिजास्तिस्त्रोद्यष्टका इति केचन।दर्शश्च पौर्णमासञ्च नथैया ग्रहयणइयम् । चतुर्मासीव्रतान्येव कार्याणि साग्निफैईिजैः। अनूचानः कृतं कुर्युः सदैव व्रतचारिणः।अग्निहोत्ररता नित्यं मातापित्रादिपूजकाः॥मतियहानिरत्तात्र जपहोमपरायणाः। वृत्तवन्तश्चये विभाः स्नातकास्ते प्रकीर्तिताः॥संक्रान्तिरवार न व्यतीपाती युगादयः। शुमक्षदिनयोगाश्च कार्यासाग्नि शिरएकान शूद्राय शिक्षतेनैतत् कर्तव्यं कर्मचाहिजैः। पडालत्वमयामोति यज्ञार्थ शद्रयाचकः॥ लब्धं यज्ञाय स वि प्रो नदद्यायज्ञकर्मणि।सवायसोऽथ वा गृध्रः काकोवाथम जायते। शिलोञ्छत्तिविपस्य तथाचैकाहिकाशनः।यहा हिकाशनो वा स्यात् कुम्भीकुशलधान्यकः॥पूर्व पूर्वतरः में- यान्तेषांसद्भिः प्रकीर्तितः। सोमपःस्याधिवर्षान्न तत्पूर्वक ·वृहत्पराशरसंहितायाम्। समाशनः॥सोमेटिं पशुयज्ञच्च कुऱ्यांच पतिवासरमा इष्टि श्वानरी यातुं कर्तु% नदसम्भवेत्॥सत्यामर्थस्य सम्पत्ती नकु या॑द्दीनदक्षिणाम्। तत्कृतञ्च वैदर्थ प्रामुयास्पभुयोनिताम्।। श्रद्धापूतञ्च दातव्यं पात्रे दानं समर्चितम्।याचिनेऽपि हि दाते. व्यं पूतं स्वप्रड्या धनम्॥शूद्रानं ब्राह्मणोऽश्मनूवैमासमा साईमेव च। तयोनापक्षिजायेत सत्यमेतद्दिदुर्बुधाः॥आशूद्र स्थादशहान्नो मृतश्चैवोपजायते। हादर्शदशवाष्टौच गृध्र- शूकरपुष्कलः॥ उदरस्थितशद्रानो यधीयानोऽपि नित्यशः। जुह्वन्वापि जपन्यापि गतिमूर्धान विन्दति ॥अमृतंब्राह्मण- स्यान्नं क्षत्रियान्नं पयःस्मृतम्। वैश्यस्य चान्नमेवान्नं शूद्रानं रुधिरं स्मृतम्॥ तस्माच्छूद्रं न षिक्षेरन्यज्ञार्थं सद्दिजातयः । श्मशानमेव तच्छूद्रस्तस्मात्तं परिवर्जयेत्॥कणानामथवामि- क्षांकुल्चेदृत्तिकर्षितः। सशूद्राणां गृहे कुर्चन्न तत्यापेन लि प्यते॥विशुद्धान्चयसम्ञातो निवृत्ती मांसमद्ययोः । हिजभक्ति प्रणित्ति स्वच्छूद्रःसंपकीर्तिनः।।उदक्यास्पृष्टसंस्पृष्टं चीक्षि नं चाप्युदस्यया। स्वस्पृएं शकुनोस्सृष्टं प्रयत्नेन धिवर्जयेत्।उ छिपञ्च पदास्पृष्टं शुक्रञ्च पतितेक्षितम्। पर्युषितञ्च चिटक स्थं केशकीयधुपादितम्। पत्युच्छिष्टं गयाघात प्रयत्नेन विच- जयेत्ानान्भीरन्तदूशनं सामिषन्ते विजातयः। शूद्राणाम पि कोज्यान्नाः स्युर्दासनापितादयः। सस्नेहमशनभोज्यं चिरस्थमपि यद्भवेत्। अनुस्काअपि भोज्या स्युः सद्यश्येता यवादयः॥ गर्भिण्या वत्ससमयागवादे वर्जयेत्ययः वीणा मेकशलेष्ट्रीणां तयारण्यकमाधिकम्॥ प्रकृताब्राह्मणी गौ- महिप्योजास्तथैव च । दशरात्रेण शुभेत भूमिष्ठंच नयन दम्॥शाकादिकच चिड़जातं कवचानिच वर्जयेत् ।मांसं कीटा ·चतुर्थोऽध्यायः। दिमिर्जुष्टं प्रयत्नेन विवर्जयेत् ॥ एवं येकच्यमभान्ति तथा धि- ष्ठाभुजश्व ये। शुकटिभिदोत्यूहान् कपोतपिकसारिकाः। सेधाँधार पञ्चषट्पञ्च सिहायान्मत्स्यकांश्च षट्।धर्मशा स्वोदितानद्यातु साकारांश्च वर्जयेत्॥ भक्ष्यप्राणांस्त्यजेन् मांसं श्राद्धयज्ञोत्सवेष्वपि। कृत्वाचावधिवत् श्राद्धंनाघमति थिनामियम्॥यदैवाव्ययसम्पत्तिस्तदैवामन्लयेद्दिजान्।क लाच विधिवत् श्राई पश्चात् तत् स्वयमश्नुयात् ।नाबादधि धिना मांसं मृत्युदिष्टेऽपि धर्मवित्। भक्षयन्नरके तिष्ठेत्पथुलो मसमाः समाः। गृहस्थोऽपि हियोनायापिशितन्तु कदाचन ॥स साक्षान्मुनिभिः प्रोक्तो योगीचब्रह्मलोकगः। नवयञ्चप शुंहन्याच्छाहादिक उपस्थिते॥कच्यायः सारमेयाद्यैहतं मृ- गादिमाहरेत्। एतच्छाकवादिच्छन्ति पवित्रं द्विजसत्तमाः॥से मर्थीयस्य यस्तुस्यादन्नं दत्त्वा तु देहिनाम् । सतामिति निरा नङ्कने लीमष्ट निगद्यते। अन्नादरपि भक्ष्यस्य स्नेहमयामि घस्य च ॥महाफलानि रत्तौस्यात् परत्तिः स्वर्गसाधना।एको ट्रशनमश्चेन यजेतपशुना द्विजः। अन्योन्यं मांसमभाति स्व- समाप्तिस्तयोः समाः॥हेमराजन्! श-रखकञ्च ताम्मस्य चैण वस्यचाचर्मणोरज्जुवस्त्राणां शुद्धि येत चारिणा॥तदादि यज्ञपात्राणां धान्यानां चायसामपि। अन्येषां जयरुपाणां- प्रोक्षणाहिरिष्यते।।मार्जनान्मशपात्राणां हस्तेन मशक मणि। अम्भोगे यत्र कैरुष्णोःशुद्धता कौशिकाधिके । श्रीफलै रंशुपट्टानां सारिष्टैः कुतपस्यचामृण्मयानि पुनःपाकैः क्षोमा णिसितसर्पपैः।शुहेत कारुहस्तस्थं पण्यं यत् स्यात्मसादित म्॥ भैक्षञ्च मोक्षणाच्छुझेत पिष्टिः साक्षान्नयस्य नापी मुखञ्च सदा शुई भूमिप विवर्जिता। अपरा दइनाघेश्य ·५३६ बृहत्पराशरसंहितायाम्। गृहं मार्जनलेपनैः॥ चद्रव्याणि श्रुध्यन्ति बसिना नापनेन चू ऋच्यादाद्यत् हतं मांसं सर्वदा शुचि कीर्तितम् ॥ तृप्तिकृत सौ रमेयाश्च स्वभावात् सधदा गतिः। वदन्ति सूरयावारि पवि चामिति सर्वदा। गौशिवेचनच्छायाजलमश्चो वसुन्धराांविषु षो मक्षिकानाञ्च नदुष्यन्ति कदाचन॥श्रुतिःप्रस्थापने वत्सः अजाश्चौ मुरवतस्तथा। नतु गौमुरवतो मेध्या न कस्य मुख- जामलाः॥सोमभास्करयो भभि पथदिः प्रकीर्तिता।ओ- ष्टाधरी श्मश्रुकरौ सस्नेही भोजनादनुन दुष्येञ्चरुजःप्राह बा- लरहौ स्पियोर्मुखम् । स्नात्वा पीखाचरकाच सुस्वातत्वान थैवच ॥ गलारथ्यादिकेचैव शुद्धिराचमनेन तु। नापो सूत्रपुरी पाभ्यां नाग्निर्दहति कर्मणा ॥ नस्त्रीदुष्यति जारेण न विप्रो वेद कर्मणा। पाश्मलोहफलकाष्ठ चर्मशाण्डस्थ तोयैः॥स्वय मेव शौचात् पुंसां निशाखध्वनि निःसहायम्।नस्त्रीणाञ्च सदा शुद्धिपिहिनाच सतामपिनासः पञ्चदश्यां तु पञ्चम्यांचत थापरे। नासस्य चतुर्दश्या मुपाकर्म यथोदितम् ॥ तदिदः के चिदिच्छन्ति नमसः श्रवणेन तु। हस्तेन वाथ पञ्चम्या मध्या यानां चदन्ति तत्।। यत्र शारवोपचीतःस्या ब्रह्मचारी द्विजोत्तमः तत्शारया विहितं तस्यउपाकर्मादि कीर्तन| अतो चेदाधिका रत्वं वेदपाठस्य कीर्तने। अनुपास्तविमादेर्चेदाध्ययन दुष्क नम्॥ मुळ्योपवीत्ताजिन दण्डकाष्ठं त्याज्यं न तस्याद्रतचारि णा मपि । अक्लिष्टमेकोहतलोपपाईं संस्कारमन्युं न पुनर्नये युः॥ओषधीनां तु सद्भाचे स्वशारवापिहितन्तु यत्। रोहिण्या चसहस्यस्य उपाकर्माणि कुर्वते॥न चेदतुपाम ब्राह्मणः स्मानको बनी। कर्मच्युत्तो भवेद्वात्त्यो प्रात्यान्निष्कृतिकःशुचिः तथा तत्स्यादनध्यायो मृतगुर्यादिषु व्यहम् । मित्रकादिवहो- ·चतुर्थोऽध्यायः। रात्र मधीत्यारण्यकः शुचिः॥अष्टकासु तथाष्टम्यां पौर्णमा- स्यांशशिक्षये। मन्यादौ युगपक्षाचे विन्दुपातात् क्षयेऽपिच ॥चतुर्मासि द्वितीयायां चतुर्दश्यामहर्निशम्।अहोरात्रेनृपे से स्थेत्रातिनि श्रोत्रिये यती। अत्रत्र्यहमनाध्याय मिच्छन्तिचाप रेह्यहम् ।।अशौचसूतकान्तंच यावछुहिस्तयोपवेत्।देशान्त रगते घेते ऋतेऽपि स्यादहर्निशम्।। गुर्यादौ वा नृपत्यादौ इति वाशिष्ठजोऽब्रवीत्। प्रतिग्रही त्वहोरात्रभुत्वा श्राडकमेव च ॥ तज्ज्ञा ब्युरनध्याय मृतुसन्धा वहर्निशम्। यश्चादीचरहो. भोक्तारहीरावा विदुर्बुधाः।।अकाले वारतेष्टि वाशिदाहेच सप्तमाः। सामेषुदुारिवतानाञ्च स्वरादीनाञ्च निःस्वनीपति तश्यावशूद्रा त्यसान्नधाने न कीर्तयेत्।आत्मन्येच भुचौ देशो विद्युतस्तानतोहिते॥ मृधेच कलहे देशविप्लचे लोकचिरहे।पां शुवर्षेऽम्बुमध्ये च दिग्दाहयामदाहयोः॥नीहारेच भवेदिद्यान सन्ध्ययोरुभयोरपि। धाश्चन पठेहितान् प्रतिगन्धेतथैव च। विशिष्टेचागते गेहे गावासानिर्गमे तया॥ भोजनायोपविष्ट स्य खुस्थित्तस्यार्द्रपाणिनः। वान्ताचान्ते तथाजीर्णे महापाचे ऽतिमारुते॥राजा पौच यानादौ आरुढस्य तथा द्विजः। ए तानन्यांच तत्कालान् अनाध्यायान्चिदुर्बुधाः॥यी चर्जयेदन ध्यायान्चेदाध्ययनरुद्दिजः भवन्तितस्य सफलाचेदा:प्रो तफलपदाः॥येच तेषु पठन्त्यज्ञाः पाठलोनलोशिताः।नशा श्वता भवेदिद्या निष्फलाच तथाहिजः॥ यः पठेहिधिवहेदान् नत्मत्तीन्द्रियसंयमी। ब्रह्मत्वमिह लोकेऽपि ऐश्वर्यसुरयभार भवेत्॥जनानांशृण्वतांयस्तु मार्गगच्छन् पठेद्दिजः निष्फ लात्तस्य चेदाथ चेदपिदेचदोपभाक्॥ यःपटेतुं स्वरहीनन्तु लक्षणेन पिवर्जितम्। सङ्कीर्णग्राममध्ये तुसंप्लवेत् वेदपिलली ·वृहत्पराशरसंहितायाम्। ॥ये स्वाध्यायानधीयीरन् अनध्यायेषु लोभनः। वज्वरूपेण ते मन्त्रास्तेषां देहे व्यवस्थिताः॥नाकामेदमरादीनां च्छायां तथा परस्त्रियः। वान्तष्ठीवनविण्मूत्र कार्यासास्थिकपालिका म्॥तानज्ञेयाः स्युश्च विभाउरगान स्पृशेयु हिनाः। श्रियंका मंचमा काङ्क्षेन्नस्पृशेन् मर्म कस्यचित् ॥ नित्यं वर्चत चाज संधर्मञ्च नित्यमर्जयेत्॥न किञ्चित्ताडयेद्दीमान् सुतं शिष्य ज्यू नाडयेत्। ताडयेन्नाधितोऽधस्तान्नत्तानन्यव ताडयेत्॥आ चारेण सदा विद्वान् वर्तते योयतेन्द्रियः। सब्रह्म परमानोति चारण्येऽमुत्र चेहच॥आचारमूलं श्रुतिशास्त्रतत्त्वं आचारनाशा- मतदुक्तहस्यम्। आचारपूर्णानि हिवाग्नियोगात् पाचारपुण्या नियशोधनानि आचारवक्षस्य फलं हिनाकस्तस्माञ्च सुस्था दुरसश्च मुक्तिः। तस्मादनन्तं फलदन्तु तत्त्वमाचारमेवाश्रय य लपूर्वम्॥येधर्मशास्त्रे विहिताश्च काँचद्धर्मा हिजाग्न्योरपिने च सर्च। यत्नेन कार्या पितृदेवषाक्तैः श्राद्धानि कार्याण्यथ ता. निवृक्ष्ये ॥ यत्नेन धर्मो गृहमेधिषिप्रैःप्रीतेन याचा वपुषाच कार्यः। आयुःप्रजा श्री सुधि पूजितवं तस्मालान्ते दिषिदेव भोगान्॥ ॥ इति श्रीसहत्पाराशरीये धर्मशास्त्रे सुव्रतप्रो- कायां धर्मसंहितायां चतुर्थोऽध्यायः॥ श्राइञ्चन्द्रामचन्द्रे भच्छायाग्रहणसंक्रमे। व्यतीपातचिषु वन् कृष्णपक्षपानार्थलब्धिषु॥अटका नयने वेच श्राईप्रति य- दारूचिः। पुण्यः श्राइस्य कालोऽय मृषिभिःपरिकीर्तितः॥युगा दिषुच कर्त्तव्यं मन्वन्तरादिकेऽपि चा श्राद्धकालोद्ययं भोक्तो म- न्वायैर्धर्मकर्तक्षिः नवान्नं नवोदकञ्चैव नपच्छन्नं तथागृह म्। नाव्यक्ष्य चेषचेहन्ते पितरो हि यमास्तकाकाणः पौनर्मयो रोगी पिधुनो द्धिजीवकः कृतघ्नो मत्सरीकरी मित्रध्रुक् कुन ·५३९ पञ्चमोऽध्यायः- स्वोऽगुदः॥ चित्तिप्रजननश्चिवीश्यावदन्तायकीणिनः।हीनाङ्ग श्वातिरिक्ताङ्गो चिलवो परनिन्दकः॥कीचोशिशस्तपादु श्वतकाध्यापकस्तथा। कन्यादृषी वर्णिग्रतिनिग्नः सौम विक्रयी|भाजित्तोऽनपत्यश्च कुण्डाशी कुण्डगोलकः । पित्रा दित्यागरुत्तेन रपली पतितस्त्वनु॥अनुक्तरतिस्तन्च्यातःप रिपूर्वापतिस्तथा। अजापालो माहिषिक: कर्मदुष्टाश्चनिन्दिताः योऽसलतिययाही यश्च नित्यं प्रतिग्रही।यहसूतकदृती- च पितृश्राद्धेषु वर्जिताः॥एकादशाहे भुञ्जन्तः शूद्रान्नरससंयु ताः।गुरुतल्पगो ब्रह्मनो यस्य चोपपति गुहे॥प्रेतस्पृचैत्रनि #ता चोपयाचकयाचको। बककाकघिडालाश्च शूद्रातिश्च ग हितः॥वाक्दुष्टबालदमको नित्यमपियवाकया। आसक्तो यू कामादापतिवाक् चैव दूषितः॥ निराचाराश्च चे विभाः पितृ- मातृषिचर्जिताः। विद्वांसोऽपि हि नात्ययाः पितृश्राद्धेषु सत्तमैः पनवेदैः केवलैचापि तपसा केवलेनचा संहत्तैः किन्तुतैःप्रोक्ताः पात्रताबाह्मणस्य च॥ यत्र वेदास्तपो यत्र यत्र रत्तं हिजायजे। पितृप्रादेषुतं यत्नान्विद्वान्चिमं समर्चयेत्॥वेदशास्वार्थपिच्छा न्तः शुचिर्धर्ममनाः सदा। गायत्रीब्रह्मचिन्तात् पिसाहे सपावनः।।रथन्तरं रहज्ज्येष्ठ:सामचित विसुपर्णकः धिम धुश्रापि यो विप्रः पितवाद्देषु पूजितः॥मातामहश्य दौहित्रो भागिनेयोऽथ मातुलः। मातृत्वलेयश्च तथा तथा मातुलजोऽपि चा।।जामाता श्वशुरो बन्धुर्याि भाताच तत्सुतः। सुरत्ताश्च सदाचारा येते श्रादेषुपावनाः॥ऋविग्गुरुरूपाध्याय आचा र्यः श्रोधियोऽपरः । एते श्राद्देषु वै पूज्या: ज्ञातिसम्बन्धिवान्ध- चा: अग्निहोत्रीच यो विपआवसथ्याग्निकोऽपिचा पित्या. तृपरावेतौ भोक्तव्यो हव्यकव्ययोः॥ कृष्येकरत्तिजीची यो भो ·रहत्पराशरसंहितायाम्। का मात्रादिकेषुचा षट्कर्मनिरतःपूज्यो हव्यकव्ये सदैव हि॥ क्षत्रवृत्तिः सदाचारी मात्रादिक्षक्तितत्परः।शुचिः षट्कर्मयुक्त- वहव्यकव्येषु पूजितः।। युगानुरूपतो यस्तु विद्याचारादिसंयु तः। स पूज्योऽनशिशस्तःस षट्कर्मनिरत्तो हिजः॥इत्युक्तण सम्पन्नान् ब्राह्मणान् पूर्चचासरे। निमन्लयेत सद्स्या नियो- गस्थानपूर्वकम् ॥सव्येन देवतार्थन्तु पित्र्यर्थमपसन्यवान् । ततस्तै श्चरितव्यं स्यादुक्तं पितवतादजैः॥जितेन्द्रियैस्तु भाव्यं स्यादहोरात्रमतान्द्रितैः। तस्मिन्नहनिवापान यंत्र पाईमव: स्थितम्॥निमन्लयेत तान् भत्त्यानैश्य सायं जितेन्द्रियैः। विनो रूपाचपृष्ठस्थाः पितृमातामहादयः॥ भुञ्जन्ति क्रमशः श्राडे तथा पिण्डांशिनोऽपिच । निमन्वेत हिजं श्राद्देनशयीत स्त्रिया सह॥ अध्वानं नवचैयायान्न ब्रूयादन्नन्तथा। नाधीयीत दि वास्वापं न कुर्वीतन सम्बदेत॥नम्लेच्छपतितैः साई नवदेच निषिद्धकम्। पाङनुरपो दैनिकी विभौ विमास्थयउटङनुरयाः॥ए कैको पो भयत्रस्या दसम्पत्तावितिक्रमः पात्रं पादैविकं कृत्वा विष एकस्तु पैतृके। इनिचा निपेत् श्राहं निर्धनश्वान्यदाच रेत्। गवारण्यममानुष्य ऊईचाहुचिरौत्यदः ॥निरन्नी निर्धनो देवाः पितरोह्यानृण-कुरु। न मेऽस्ति पित्तंन गृहंन भार्याश्रा ईकथंचः पितरः। करोमि। वने प्रविश्येह रुतं मयोचे जाते चर्मनिमारुतस्य॥श्राहर्णमेतद्भवतां प्रदत्तम् मादयध्वं पि तृदेवताभ्यः अस्या वचोऽक्षिण भुजावतस्तत् दिवाच रात्रि समुपोष्यातिठेत्॥भवेस चैतेनरुतेन तेषामृणंन मुक्तःपितृ देवतानाम्। निर्वित्तनिप्र्भाग्य निराश्रयाणाम् श्राइस्यमार्ग:भ धितो मुनीन्द्रः ॥रण्यातं मयारुदिला चः पितरः श्राहदेवताः। श्राहार्णस्य चिमुक्तोऽई महतः पितरो मयारुतोपचासस ·पञ्चमोऽध्यायः। तस्मात् श्रादर्णा हिसमुच्यते। एतैश्चापिनयः कुर्यात् पितर- स्तेन वै हतान्॥सम्पत्तावथ पात्राणामेकैकस्य व्यस्वयः।पि बादौब्राह्मणाः प्रोक्ताश्चत्वारो वैश्वदेविके। हो वापिदैषि के चित्रो चैकेकोचान दोपभाक्। स्यान्मातामहिकेऽप्येवमे- कोऽपि वैश्वदेविकेनितुचैऋतुसर्वेषांआश्वलायनमतः स्थि तम्। पितॄणामर्चयेद्दिमो मन्लापण्डनिदर्शनम्॥न माताम- हिकं श्राई श्रोतुमुक्तन्तु साग्निके। अनग्निकश्य तत्कु-- दिति केचिन्मत चिदुः॥साग्निकस्यापि कार्य स्यात् श्राईमा- तामहं हिजैः। षट् दैवत्युमितीत्येकेऽप्येकेतु पाणइयम्। अ पुत्रस्य पितृव्यस्य तत्पुत्रैर्थातृजो भवेत्। स एव तस्य कुति पिण्डदानोदकक्रियाः॥पार्वणन्तेन कार्य्यस्यात् पुत्रवत् भातृ जेना पितृस्थाने तुतं कृत्वा शेषे पूर्ववदुच्चरेत् ॥ श्राई पत्यां पिकार्यस्यात् अपुत्रायास्तु योषितः तस्यापि हि तया कार्य मेकत्वं हि तयोर्यतः॥चातुर्येष्ठस्य कुर्वीत कार्य ज्येष्ठोऽनुज स्यचा देवहीनन्तु नत्कुर्वीत् इति धर्मविदो विदुः॥ पितुःपुत्रे णकर्तच्यापिण्डदानोदक क्रियापुत्राभावेतु पुत्रीच नदक्षाने सहोदरः॥ पित्रादीनान्तु कर्तव्यं समीलन्ते यतस्त्वमी। नायज्ञे यास्तु ते सर्व कृतेतु स्यान्महत् फलं॥पितामहस्य चान्येवा यस्यजीचन्नया हिजः। प्रत्यक्षास्तेऽपिवै पूज्याः संस्थित्यर्थय तश्चतत्॥ विद्यमानस्याणां स्यात प्रत्यक्षः पूज्य एक्सः।गौ तमस्यमतं ह्येतदिति वाशिष्ठजोऽब्रवीत्॥विद्यमाने तु पित- रिपाइं कर्तुमुपस्थितः। पितृवपितृपिवादेः कुर्याच्छादम संशयम्॥पुत्रिकायाः सुतः श्राई निर्वपेन्मातुरेवसः। तापितु निर्वपत्यस्मात् तृतीयं तु पितुः पितुः॥अतएवं द्विजःपुत्रीमुह हेन्न कयञ्चनाउहोदुः पुत्रः पुत्रोऽसौ पुत्रोऽसौ मातुरेख हिापु ·बहत्पराशरसंहितायाम्। वश्व दुहितुश्चेव समौ नौ धार्मिकौ पथि।अर्थहूनौच विप्रोक्तो तुल्यौ नौ शकजोऽब्रवीत्।। मुरच्यं यथा पितुःश्रीहन्नथा माताम हस्यच । पुत्रदौहित्रयो के विशेषो नोपपद्यता दौहित्रःपाण थाहे कालस्तु कुनपस्तथा। तथा कृष्णातिला विद्वान् इतिशा स्वविदो विदुः काम्यमायुदयञ्चैव विविधं पाणंस्मृतम्। त थाकामन्तु काम्यं स्याद् हावभ्युदये स्मृतः॥क्षावियायान्तु योजातो वैश्यायान्तु तथा सुनः। ब्राह्मणस्य पितुस्तौ तु निर्व नां हिजाग्यवत् ॥ क्षत्रियस्य सुतव तथा धेश्यसुतोऽपिच। भृतान्नेन हिजास्तपैच्छाइयञ्च निर्वपेत्॥आमान्नेन तुभ द्रस्य कृषीन्तु हिजपूजनम्। कृत्वा श्राइन्तु निर्यप्य सजातींना शयेत्तथा। यःशूद्रो भोजयेहिपान् शृतपाकाशनेनतु।सक- दिपकने नामिलिप्यते सकुजोऽब्रवीत्॥शूद्रपाकं हिजेत्यश्य विभवान्धो ददानि यः।कमीपचति पाताले सयुगानकाशि- तिः॥भोजितेनतु विप्रेणयपापंतस्यजायते।तनासौ लिप्य ते मूडो यः शूद्रो भोजयेद्दिजान्॥योऽहं मन्ये विजापयन्तु शूद्रासृतेन पोजयेत्। स गच्छेन्नरकं घोरं पुनरावृत्तिदुर्लभाम् यत्किञ्चिदुष्कृतं विमे पूर्व कृतन्तु तिष्ठति। तेनासी लिप्यते पापीयःशूद्रो भोजयहिजान्। शूद्राच्छिष्टन्तु यो भुते मन्ये विप्रोऽधमःसतु ॥ कामित्वंयाति विष्ठायां युगानि कविंशतिः। शुद्रोच्छिष्टन्तु भुञ्जानःपञ्चाहानि हिजोत्तमः॥स तद्विष्टाकि मिखंहि प्रामोति हिशतंसमाः अतोन भोजयेहिमान्निपेन्नै य पूजयेत्॥शूद्रान्नं भोजनाद्युक्तं इति पाराशरोऽवचीत।अग्नी फरणपिण्डा कुर्यादामाशनेन तु॥सनिदेर्दधिमध्याज्यैःसम्म कासक्तुफैरपि। यचाद्यसंस्मृतान्नेन हेमापिचस निपेत्॥ज ठेन पयसाचापि नरवादबाइकत्तथानामान्नेन हिजैःकार्यक ·- पञ्चमोऽध्यायः। दाचिदपि सहिजैः॥श्रपयित्वा हिजोकस्तु तथापि पाल्माश्रये न्। नकुर्यात् परपाकेन नैकपाकेन तुदयम् ॥नैकाडे वयं- कुर्यान्नच कुर्यात् परान्नाशुक् । पित्रादीनां संगोबाये तथा मा नामहस्यचा तेषामेकेन पाकेन कार्य पिण्डविवर्जितम् केचि त् सपिण्डमिच्छन्ति समगोनन्तथा तथा पिता मातामहान्न स्यादिन्नगोवतया नथा।पृथक्कर्तुमशक्यं स्यादर्थपात्राद्यस म्भवे।।अवश्यन्तत्र कर्तव्यमेकदेवमपाश्रयेत्। येषां नोहाइसं स्कारीधन्यसंस्कारसंस्कृताः॥सड़फस्पिनं भवेत्तेषां पाई कायं मृतेऽहनि केचित्सपिण्डमिच्छन्ति ब्राझं संस्कारवृत्तथा आयो हिब्राह्मसंस्कारस्तस्मात् पिण्डान् पदीयते। सर्वेष्व. पि निमित्तेषु कर्तव्यं पिण्डसंयुतम् ॥पितृणां विविधा यस्मा- द्रनिःभोक्तामुनीश्वरैः। वैश्वदेवः सदाका-श्राद्देचसमुप- स्थिते।पाकशुझर्थमेवैतत् पूर्वमेतविधीयते। वैश्वदेवोऽग्रत चैत्र श्राद्धकाल विशेषतः पाकशुद्धिस्तु विज्ञेया भुक्तोच्छिष्टं तु वर्जयेत्।संप्राप्ते पार्वणश्राद्धे एकोद्दिष्ट तथैवच अग्रतो वैश्वदेवं हि पश्चादेकादशेऽहनि एकोहिपविशेषेण मागेव ह्यग्निपूजनम्॥कालस्तुकुतपस्तस्य रोहिणःपार्वणस्यचाया मतश्वासनन्दद्यात् पितृकार्येषुसत्तमः।।दैविके दक्षिणन्तह दिति पाराशरोऽब्रवीत्। आसने वासनंदद्यादामे या दक्षिणे पियापितृकार्येषु वामन्तु दैवे कमणि दक्षिणम्। पितृाहेषु योदद्याद्दक्षिणं दामासनम्नामन्ति पितरस्तस्य साध्यानि वत्सराणि षट्। तस्माद्दामती पापाचे पितृकर्मणि चासनम्दै विके दक्षिणन्तहदिति वाशिष्ठजोऽब्रवीता पुत्र कालेच कर्तव्यं- श्राइन्तत् पैतूकंप्रभो!॥ वदव निश्वयन्तत्र विवदन्त्यपरेऽवतु .पञ्चदशमुहूनहित्तत् पागईदिनं स्मृतम् ॥अपराई स्मृता- ·वृहत्पराशरसंहितायाम्। रावि स्तन्मध्यः कुत्तपोमत्तः। यथा यथा च -हस्वखं पुंसःस्थाने नसी भवेत्॥तथा तथापचित्रस्यात्काल: श्राद्दार्चनादिषु।च्छाये यं पुरुषस्यैनस्तपादाधो भवेदधः।।आधानश्राद्धदानादै.सका लोऽक्षयकृत् स्मृतः।अयुतं तु मुहूर्तानामई यष्टदशाधिकम्॥ शद्भिस्तै रहोरात्रमिति माध्यान्दनी श्रुतिः। दिवसस्याटमे भागेम न्दीभवति भास्करे। सकालः कुतपोज्ञेयस्तत्र दत्तन्तु चाक्षयम्। मध्याह्न तु गते सूर्येन पूर्वं न पश्चिमे॥ तुल्यायसस्थिते चैव सौ ऽएमो भाग उच्यते।मध्यालाचलितो भानुः किञ्चिन्मन्दगति- भवेत्॥सकालो रोहिणो नाम पितृणां दत्तमक्षयम्। तस्मात्स प्रयत्नेनरोहिणन्तुनलधयेत्॥अकाले विधिना दत्तंनदेवपि तृगामितत्। अष्टदि भवेद्यत्र तबाब्दमुक्षयात्मकम्॥श्राइन्तत्र चंकुति मासयोरुभयोरपि।पिण्डवयं मसंक्रान्त संकान्ते पि ण्डसंयुतम्॥षष्टितिर्दियसैमास शिद्भिःपक्षउच्यते।संक्रान्ति रहितःपक्षस्तत्रकार्य विपिण्डकम्॥सिनीचालीमतिक्रम्य य दासंक्रमते रविः। युक्तसाधारणैर्मासैः स काल उत्तरो भवेत्॥ संक्रान्तिवर्जितःकालसमल:पापसम्भवः। रक्षसाम्भागधेयो ऽसौउत्सवादिविवर्जितः तत्र नैमित्तिक कार्य श्रादपिण्डविव- र्जितम्। नित्यं तुसततं कार्य मिति पाराशरोऽब्रवीत् ॥अहोमि गणितैर्यत् स्यात् तत्कार्य यासर्वदा। तिथिनक्षत्रयोगश्चजा नकर्मादिकाश्च ये॥नैमित्तिकाश्यदैवान्ये कायस्तेिऽपि मलिम्लु चौतीर्थस्नानं गजच्छायां दिमुरचींगोपदानयत् ॥ मलिम्लुचेऽपि कर्तव्यंसपिण्डीकरणन्तथा।आग्रहण ममावास्या मटकायहसं ऋमम्।।अधिमासेऽपि कार्यस्यादिति पाराशरोऽब्रवीत्। नित्य च नित्यशः कार्यमिएकामांश्चवर्जयेत् ॥चाधिकपिण्डवर्जेस्या दन्यस्मिन् पिण्डसंयुतम्। इटिरामयणं पाहमन्याहार्यच सर्वदा॥

·पञ्चमोऽध्यायः। कर्तव्यं सततं विप्रैरिधिकामांश्च वर्जयेत्। दैवेकर्मणिसंप्राप्ते- तिथौ यत्रोदितो रविः ।।सातिथिः सकलाज्ञेया विपरीता तुपै तृके॥ वृद्धिमचिसे कार्य श्राइमाश्युदिकं द्विजः। क्षीणमान दिने कार्य श्राईविन !क्षयादिकम् ॥ मित्रेचैवसगोचापि तृमातृसहोदरे। आसनञ्चैव दातव्यं भोक्तव्या एवमेव ते॥ ब्राह्मणं न सगोत्रन्तु पूजयेत् पितृकर्मणि। नोपतिष्ठन्ति तत्ते पां किन्तुस्याच निराशता॥स्वगो भोजयेद्यस्तु पिताहेषुबै हिजः। इतास्तु पित्तरस्तेन न भुक्तमुपतिष्ठति ॥ श्राई कुर्वन् वि जोजानात् स्वगोत्रयस्तु भोजयेत् । सलुप्त पितृदेवःसन्नरकं प्रति पद्यते॥ तस्मान्न गोषिणं विप्रभोजयविधिपूर्वकम् । ज्ञातिमात्रो नभोज्यस्तु उछितैस्तु हिजोत्तमैः॥दक्षिणाभवणेदेशे प्राइंकु यात्तु पैतृकम्। पितृणां पाचनो देशःस प्रोक्तोऽक्षयतृप्तिकृत् ॥ देशे काले च पात्रेच विधिना हविषाचयत् । निर्दश्चि मन्लेश्व पाईस्यात् श्रड्यान्वितम्॥तैजसानि तु पात्राणियर्थाय भोज- नायचा मृत्पाषाणमयान्येके अपराण्यपरेविदुः। पलाशपाय- आणि अनिषिद्दानि यानि च । तानिश्रादेषु कार्याणि पितृदेवहि- नानिचारदिश्राद्देषु मन्यन्ते मृण्मयानि तु केचन। शौनकस्यम तंद्यतत्याकार्य्यन्तु मृण्मयम् एफव्याणि कार्याणि पात्रा णि भोजनार्थयोः त्राणि पैदककार्याणि भेदमेकत्र वर्जयेत्॥ए कस्य चैश्चदेवानि पैतृकाण्येकवस्तुनः । इतिया तानि कार्याणि भेदमेकत्र वर्जयेत्॥वटाश्वत्थार्कपत्रघुन भुजीत कदाचनानजा निकुसमैपिहान् बिल्य पुत्रश्च नार्चयन् । सुरक्षीनागकर्णायक रचारवनारकै चिल्वपवैरर्चयेहिछन् पितृश्राद्देपु गर्हितः।। न जानैः कुनः श्राइं निराशैः पित्तृभिर्गतः। सर्वाण्यपिच पुप्याणि निषिद्धान्यपराणि तु॥ पर्जयेत् पितृधाडेषु केतकीकुसुमानिच ·बहत्पराशरसंहितायाम्। गोरम्भाभृङ्गराजाचै मलिकाकुजफैरपि। सेमर्चयेत् दिजान् श्रा देहव्यकव्योदित हिजा न दद्याद्गुग्गुलं श्राद्दे दिजानां पितृदै बते॥धूपाक्षाचे तु कर्तव्यं धृतधूप हिजोत्तमः। कुडूकुमायंच न्दनञ्च दैयं गन्धविमिश्रितम्॥ईच्य तिलकंकुन्नि कुर्य्या च विपुण्ड्कम्। ऊईञ्च तिलकं कुर्याईवे पिचकर्मणि॥नि राशाः पितरोयान्ति यस्तुकुर्यात् त्रिपुण्ड्रकम् । पवित्रं यदिया द करे कृत्वा दिजान्नरः॥समालपोत् दिजानज्ञ स्तत् श्राइम सुरंावेत्। गन्धाश्च विविधा देयाःकर्परागुरुमिश्रिताः॥शत्या वस्त्राणि देयानि तदक्षाचेच निष्क्रयम् । दीपश्च सर्पिषा देयास्ति लतैलेश्च वा पुनः॥न काष्ठतैलैरन्यैस्तु कदाचित् सार्षपाचसैः। शधर्म समाश्रित्य वंशधर्म तथापरे।सूरयः श्राद्धमिच्छन्ति पार्च णञ्च क्षयान्यपि। स्त्रीणामपि पृथक्वाईन मन्यन्ते स्वधर्म तः॥मातामहस्वगोत्रेण मातुस्ते तु सोपण्डताम्। मातामह्यसहे- छन्ति मातुस्तेऽपि सपिण्डताम्॥ स्त्रीणां स्वीगोत्रसम्बन्धात् पुंगोत्रेण नृणांयतः। सपिण्डीकरणं काले श्राइं डयमुपस्थित मुं॥देवायं प्रथमं कुर्यात् पितृणां तदनन्तरम्। देवायें पार्वणं मोक्तं भेतश्राइमथापरम् ॥एकतश्च ततःपश्चात् कृत्वा विप्रां- यसोजयेत्। पितृणा मयंपात्राणिप्रेतपात्र मथापरम्।। मेनपा अन्तु तत् कृत्वा पितृपात्रेषु योजयेत्।येसमाना इतिहाश्यां पू बचच्छेष माचरेत् ॥सपिण्डीकरणं यस्य कृतं न स्यादिजन्मनः आदेयं तस्य देयं स्यात् पिण्डमेकं तु निर्वपेत्। सपिण्डीकरणं चैतत् स्त्रियाश्चैवक्षयाह्निकम्। एकादशाह्निकं रुत्वायोहिमा सिच मासिके।वर्षेवर्षेच कर्तव्यं मृतेऽहनि, तत् पुनः।नापुत्र स्य सपिण्डवं केचिदिच्छन्तितहिदः । विशेषतोऽनपत्यस्यास त्यप्यत्राधिकारिणी। विद्यमानःपिता यस्य सद्यदि विपद्यत।

·{ ४, पञ्चमोऽध्यायः। तदन्तरा सपिण्डवं वदन्ति श्राइवादिनः आफ्युदयिकसम्पत्ती अर्चा प्रागेव कारयेत् ॥कुर्यात् परिजनेनैतत् स्वयं वापि द्वि- जोत्तमः॥संन्यसन सर्वकर्माणि तत् श्राहायचे तहिने अग्नि दाप्यदिनञ्चैके केचिन्मृतदिनं विदुः॥ विदेशस्ते श्रुताहस्तुशु केवासि तु द्वादशी । संग्रामे संस्थितानाञ्च प्रेतपक्षे शशिक्षये ॥अग्निसादि मृत्यूनां षण्मासोपरि सकिया।तेषां पार्पण मे वोक्तं क्षयाहेऽपिच सत्तमैः॥चन्द्रक्षया नाशक संयुगेषु यः प्रेत पक्ष मृतवत्सदण्डः।सपिण्डतानन्तर माब्दिकानां भवन्ति तेषा मिह पार्वणानि ॥क्षयामिकादि कार्याणि ब्युर्धर्मविदोजनाः। अब्दादूर्ध्वञ्चरन्त्येके कृत्वाच वैष्णवीं बलीम्॥विष्यचर्चनं बिना नाकि प्रदत्तमुपनिष्ठति । विद्युत्ता रक्षपातेन अश्वेन महिषेण वा॥ इत्यादिकेन मृत्युः स्यात् यत्र तिथौ च तव च । तन्निमित्त-. स्य दृष्ट्यर्थ मासि मासि क्षयोनिकम् ॥कर्त्तव्यमवधी यायत्त- तः कुचीत सतक्रियाम्। अनाशक मृतानाञ्च क्षयाहेऽपि च पा णम्। सन्यासपछि मन्यन्ते केचिहिदु रवैदिकम् ॥एकोद्दिष्ट मदेवं स्यादेकार्थकपचित्रकम्। आवाहनाग्नौ करणं हीनं नदप सव्यचत्॥पूर्वोत्तर पूचे देशेश्राइं स्थानमातृ पूर्वकम् । शतपीता दिपिष्टेन चर्चिते भूतलेच तत्। उहिएकतुकालस्य तत् मागेव विधीयते। आफ्युदियिक दैचानि पूर्वाह्न स्युरिति स्मृतिः ॥ निला क्षतोदकै युक्ता: न्यासनादिमदक्षिणमा परिहत्यादि पृष्टेनक- त्वाच शान्तिपूर्वकम्॥बीहयो यवगोधूमा: क्षयतावाक्षतास्मृ ताः।अक्षतामलकैः पिण्डान्दधिकर्कन्धु मिश्रितः॥नान्दीमुरचे त्यो देवेश्यो प्रदक्षिण कुशासनम्। पित्तन्य स्तन्मुरूपेफ्यश्च मंद क्षिण मिति स्मृतिः॥कन्धुभिर्यवैः पुष्यैः शमीप तिलैन- थातेश्योर्ध्य प्रदातव्यः पितृभ्यो देवतैःसहामातामहाना ·पञ्चमोऽध्यायः। तथासनम्।पात्रहय मतोऽध्यार्थ तैजसञ्चैकवस्तुजम्॥ शासनं सपवित्रंतत् समस्यर्च्य विधानतः।माङनुरवोऽमरतीर्थेषु श- मोदेच्योदकं क्षयेत् ॥यवोऽसीवियवांस्तव तूष्णीं पुष्याणि च न्दनम् । यचोऽसि पुण्यामिति संभितोऽसि समस्तथान्य मानुर- स्यमुत्र मरुन्मनुष्य पितृगणस्य तृप्त्यै क्षितावतीणोऽसि हि तोऽसि पुंसाम्॥उत्पादपूर्वक मिमानमृतेन पेधा भूयःप्रसन्न मनसा नदुपासितःसन्। चिक्षेप तान् सलिलनाथ प्रसिच्यताहि नामृतावरुण दैवत्तका बभूवः॥आनीयमाविधिरिमान्वरुणस्य लोकान् अन्नप्रभूनचपि यवान वसुलोक नृत्यै । तस्पिष्ट पकहविषा पितृदेवतानाम् तृप्त्या वसन्ति दिविदानवरास्तएव ॥ततःसव्यंकर न्यस्त्वा विपो दक्षिणजानुभिः। देवानाचाहविष्येच मिति याच मुदी रयेत्॥आपाहये त्यनुज्ञाच विश्वे देवास आगतः। विश्वे देवा एतेममिति मन्तव्यं पठेत्। सोमेनसहराति केचिसठन्त्यदोऽपि च॥व्याहृत्य मन्लमाचाह्य हस्ते दत्त्वापचित्रकम्॥अर्चयेतं हिज पुष्पैः दद्यादर्घ करे पुनः। विश्वेश्य स्त्वेष देवेभ्यस्तुभ्य मयं प्रदी यते॥या दिया इति मन्त्रणपाणौ विपस्य तंक्षिपेत्।अपसव्यम नः कृत्वा नि वेश्चदैवकम्॥आपो भूमिगत्ताः केचिदादित्येस भिमन्ल्यच। पुनस्तासिकयाध्याञ्च कुर्वन्ति मुखमार्जनम्॥उद कंगन्धधूपांश्च यासांसिचन्दनंजः दत्त्वाआपःचसोडूता द द्यात् पित्तशासनम्।सोदकान् द्विगुणीभूतान् सनिलान सकुशा नपिगोकर्णमातृकान् सायान् पदयाहामपार्धतः। चतुर्थ्यन्तंस गोरच पित्तनामशर्मचन् ।उच्चार्य परयोस्तदिदं तुभ्यं कुशास नम्। पिवय॑ मर्ध्य पाचाणि संपूज्य दक्षिणामुरवा निलोऽसीत्से नचार्य ययस्याने मिलान क्षिपेन् । भूलग्नः सव्यजानुःसनपिन- तीर्थेनचाबरः। पितृध्यानमनाः कुर्यात् पितृकार्यमशेषतः।आ ·वृहत्पराशरसंहितायाम्। मप्येचं षट् दैवत्यं श्रियेद् हिजः॥माइल्यपूर्वकं सर्व गन्धाद्यपि च धारयेत्। तृप्तिसत् पितृमातॄणां धूपो देयश्च गुग्गुलः।। धृता भिधार धूपोवा यथास्यात् परिपूर्णता। दीपाश्च बहवो देयाः विमं प्रतिघतेन च। तैलेन येन केनापि नवनीतेन चैपाहि।मा- लत्या शत पत्राचा मल्लिका कुन्दयोरपि। केतच्या पाटलायाचा देयाश्राइन लोहिताः॥वाससिच यथाशस्या दद्यात्नेयोऽथानि फ्रंयम्। परिपूर्ण तथा नतस्यात्तथाकार्य भवेदिति।। सुवेष भूष- णैःसूत्रसालङ्कारै स्तथान्तरैः । कुकुमायनुलिप्ता. च्यिन्तु त्रा- ह्मणैः सहस्त्रियोऽपितु नथा भूतो गीतनृत्यादिहार्पिताः।दुन्दुभी नादहष्टाङ्गा मङ्गलध्वनिकारिकाः।सोमसदोऽग्निष्वात्ताश्च तथा बर्हिषदोऽपिंच। सोमपाश्च तथा विद्धस्तथैव च हविर्भुजः।आज्य- पाश्च तथावत्स तथा परे सुकालिनः। एते चान्ये च पितरः पूज्यास 4 दिजायजैः॥यसपश्च तथा रुद्रास्तथैवादिनिसूनचः। देवता अ पि यज्ञेषु स्वायम्भुचाहि कीर्तिताः ।एते च पिनी दिव्या स्तथा चैव स्वतादयः । ये तत्पौत्राः प्रपौवाच असंख्याः पितरः स्मृताः। एते. आहेषु सन्ता मुनिचाद्यै हिजानिभिः। सन्तन इमेसर्यान् पीणयन्ति नृणां पितॄनु॥ माफ सङ्केतित्तान्धिमानततान् काले समागतान् । दत्त्वानि रुनच शौचान आचापरम्पवेशये- तु॥ ये स्पृशन्त्यत स्तन्येऽतिचाचमन्ति पिचान्ति रति हान्नजा यते शुदिराचमन्त्यसमाहिते। सर्वाणि स्वानि कार्याणि कार्याछि द्राणि चात्मनः॥ तैराचान्तै भयेच्छुद्धिरशुचिस्त्वन्यथा भवेत् ज्या हत्य वैष्णवान् मन्लान् स्मृत्वाचसर्चमातरम् ॥शान्तस्वान्तौ हि जान् पृष्टे करिष्ये श्राइमित्यथ । कर करपाणीति पृष्वा यदि जाह्मनः॥अनुज्ञायैवचौधेतत् कुरुष्य यत् कृतं कुरुं ततो देश- सनं रुला देवयःसमयं पुनः दक्षिणंजानुमन्यास्य दक्षिणञ्च ·पञ्चमोऽध्यायः तथासनमापात्रहय मनोऽार्थ तैजसञ्चैकवस्तुजम्॥शासनं सपवित्रतत् समत्यर्च विधानतः।मानुरषोऽमरतीर्थेषु श- नोदेच्योदकंक्षयेत् ॥ययोऽसीतियवांस्तत्र तूष्णीं पुष्याणि च न्दनम्। यवोऽसि पुण्यमिति संभितोऽसि समस्तथान्य मार- स्यमुत्र। मरुन्मनुष्यापितृगणस्य तृप्त्यै क्षितावतीर्णोऽसि हि तोडास पुंसाम्॥उत्पादपूर्वकं मिमा मृतेन वेधा भूयःप्रसन्न मनसा तदुपासितः सन् चिक्षेप तान् सलिलनाथ प्रसिच्यताहि तेनामृता वरुण दैवतका बाचुः॥आनीयमाविधिरिमान्यरुणस्य लोकान् अन्नमभूपि ययान्वसुलोक नृत्य । तस्पिष्ट पकहविषा पितृदेवतानाम् तृत्त्या वसन्ति दिविदानचरास्तएव ततःसव्यंकर न्यस्त्वा विमोदक्षिणजानुभिः । देवानाचाहविष्येच मितिचाच मुदी रयेत्॥आवाहयेत्यनुज्ञाच विश्वेदेवाःसआगतः। विश्वे देवा, एतेममिति मन्तव्यं पठेन। सोमेनसहराज्ञेनि केचिसठन्त्यदोऽपि चच्याहृत्य मन्लमाषाह्य हस्ते दत्तापचित्रकम्॥अर्चयेत्तं हिज पुष्पैः दद्यादर्घ करे पुनः। विश्वेश्य स्त्वेषदेवेभ्यस्तुभ्य मयं पदी यते॥या दिया इति मन्त्रेणपाणौ विपस्य तंक्षिपेत्। अपसव्यम नः कृत्वा निर्त्य पेश्चदैवकम्॥आयो भूमिगताः केचिदादित्येस शिमल्यच। पुनस्ताविकयाध्याञ्च कुर्वन्ति मुरचमार्जनम्॥उद कंगन्धधूपांश्चयासांसिचन्दनंजः दत्त्वाआपःच सोडूता द घान् पित्तशासनम्। सोदकान् द्विगुणीभूतान् सनिलान् सकुशा नपिगोकर्णमातृकान् सायान् पदयाहामपार्थतः। चतुर्थ्यन्तंस गोरञ्च पित्तनामच शर्मवत् ।।उच्चार्य परयोस्तहदिदं तुभ्यं कुशास नम्। पिचर्य मय॑ पात्राणि संपूज्य दक्षिणामुषः॥निलोऽसीत्ये नचार्य यवस्थाने तिठान क्षिपेन् । भूउग्नः सव्यजानुःसपितृ तीर्थेनचाबसा पितृभ्यानमनाः कुर्यात् पितृकार्यमशेषनाआ ·सहसराशरसंहितायाम्। आयाहयिष्ये पित्रादीन् अनुज्ञाचाहयोतिचा उशन्तःस्त्वेति उदी- र्य यथायन्तुन इत्यपि ॥अन्येत्वपहता असुरा इत्यादिच पठन्ति हि। अन्येषिनव्यपोहार्थ वक्तव्यमिति केचनापाग्या दिमार्चनं कार्य प्राग्वर्ण्यप्रसेवनम्।प्राग्वन्मन्नं समुच्चार्य प्राग्वच्च मुख माजनम्॥ एते तिलास्तु विधिना शशिलोकतस्तु माहुत्य भोजन हितेन शुभाय धन्यः। क्षित्वा मलानि पुरुषस्यतर्पणाथै ये प्रन्ति तेषु शुचिसत्सु कुत्तो भयंस्यात्॥तिलोऽसि चन्द्रामृतदैव- तोऽसि हितोऽस्यशेषे पितृ देवतानाम्। कापि तृप्तिं परमां पितु णा मुक्तोऽसिते न भवता विधिसम्भोऽसि ॥अयपात्राणि सर्चा णि रुत्वानान् पाद्यपात्रके। पितृपया स्थानमसीतिन्युक्षं कुर्या दधश्च तत्॥यस्तूहरेदविज्ञाना दर्घ्यपावन्तु पैतृकम्तहिया हुमभोज्यं स्यात् कृत्यैः पितृगणै र्गतैः॥आश्रित्य प्रथमं पात्रं तिष्ठन्ति पितरो नृणाम्। श्राहे तस्मान्न नाहिहानुद्वरेत प्रथमंसु धीः॥वाचयेत् परिपूर्णन्तु पासोदत्त्वा विधानतः अस्त्वैतु परिपू पन्तु यूरेते डिजातयः॥ससर्पिः पात्र मादाय सपिधानं विधानतः नत्या सर्यान् हिजान पृच्छेत्करिष्येऽग्नाविति हिजः॥कुरुष्वेतित्व नुज्ञाता जुहोत्यग्नौ ततः पुनः। भोजने पितृषिप्राणा मितिमन्त मुदीरयेत्॥ग्निशब्दं चतुर्थैकवचनान्तं समुच्चरेत्। कथ्यवाहन शब्दंच सोमं पितृमदित्यपि।।पक्तिमान मेवाचे पृच्छेदिति- हकेचना पित्तप्राइमदानत्वात् सोम्नस्त्वनाथचा पुनः॥ तृतीयां मनसा दद्यात् यमायत्त्वेतवा पुनः। तूष्णी यत्र तुहोमादौ प्रजा. पनिस्तु तवतु।अहं वाक् तस्मिन् वा सम्बादो भून्मनोगिरोः। अहव्यवायते पाणी अमुष्याग्नेः मजापनेः।।अग्नाचाहुनयः मो- कालिलएष मनीषिभिः अग्निवाहिमपात्रेषुपयातज्जुहुयाद् दिजः अग्नीकरणशेषन्तु पितृपानेदापयेत् । पतिपाया पिर ·- । पञ्चमोऽध्यायः। णांतु दद्यादै वैश्वदेषिके।यचाग्नौकरणं दद्यात् पितृ विपकरेषु चातेनोच्छेषित मेतत् स्यात्समाप्तिस्तावतैव तु॥पितर:कव्य वाश्च बलिवकाच देवताः।अतःपाणी न तद्देयं देयं पानेकु शान्चिते।चैश्चदेविकविषाणां पात्रे वायदिचा करे।अनग्निकस्तु तद् दद्यात् प्रथमं वैश्य दैविके । हुतशेषमशेषाणां पावे दद्याद् द्विजोत्तमः। पृच्छेत्सरि यत्रुत्यं सामान्येन द्विजोत्तमान्। दत्त्वान्ये करणञ्चान्यं विभाणां तृप्तिकन्डवि.। परिवेश्य मितिब्रू युस्ततोषिधिरनन्तरः॥प्रागग्नौ करणं दद्यात् अन्यत् दत्त्वा च तृप्तिहत् । एकीकृतं तु शुञ्जानाःमीणयन्तु नृणां पितॄन परि घेश्य हविःसर्व तदर्थ यच्च वै स्मृतम्। अभिमन्ल्य मत पात्रमपो शनप्रदानयत्॥अन्नपूर्णस्य पात्रस्य कर्त्तव्यमभिमन्लाम । आपोदत्वातु संकल्पमेष श्राइविधिर्वरः॥वर्जितानि न देयाने पितृपीति विजानतः। हविष्याणि प्रदेयानि वक्ष्यमाणानि वर्ज येत्॥निष्याचा राजमाषाश्च कुलत्थ कोरदूषकान्। मसूर सि तपाकच पुष्पकं शाणमर्कटा:॥आडकास्तिलासिदार्थाः वस्या निस्वधनान्यकेा पिण्याकं परिदग्धाच मथित्तञ्च विवर्जयेत्॥ नापि नीरस निर्गन्धं करजं ससक्तुकम्।अमोक्षितंच यत् किश्चित् पर्युषितञ्च वर्जयेत्॥लोहितान् रक्षनिर्यासान् प्रत्ये क्षलवणानिचा कृताः कृष्णतिला वर्णाः सर्वाःपालाण्डुजातय ॥कृष्णजीरकश्यागास्तृणानि च विवर्जयेत् । कुम्मिधु कपा लाङ्कनः कट्फलं तण्डुलीयफम्॥नीलकाच सेमच्छत्रा शाक्षा- जनकुसुभिकाः । कोविदार करनौर सुमुरवामूलकं तथा॥ फूष्माण्डंगौररन्तारहत्याथ फलानि चाकरीरफलपुष्पाणि बिडडुमरिचानिचाजम्बारिकासुजम्बीरा मुवी चीजपरिकाः गतुम्यानि पिप्पल्यः पटोल पिण्डमूलकम्।मसाजनपुर्ण ·बृहस्पराशरसंहितायाम्। चश्राद्दे दत्त्वा पतत्यधः॥विषच्छयहतं मांस मन्यच्च चिरसंस्थि- तम्। नित्यपाद्देऽपिवयं स्यादिवराहचकोरयोः॥स्वायम्भुपा दिक्षिस मुनिति धर्मदर्शिशिः। निषिद्धानिनदेयानि पितृणा महितानि च ॥ एफेन किचिदपरेण किञ्चित् किञ्चिन्च किञ्चित रमस्तु सद्भिः। भाडे निषिडं यशनादि विदन् ! सर्व पितृणां नतु किञ्च देयम्।। सौचीर हिड्कूलवणादिभिः सुपाकस्य शुद्धिव- तीह यस्तु । तबीजपूरान्मरिचादियोगात् सिइंप्रदेयं नतुदुष्यती ह॥श्राइन्तु यस्य हिजदीयमानं पित्रादिकस्येह भवेन्मनुष्यैः।य दिश्रुतस्येह मनस्यभीष्टमासीत् पुरा यस्य तदेव देयम् ।।दातुंस्तु यस्मिन् मनसोऽभिलाषःश्रद्धा भवेत्तत्र तुदीयमाने। श्राद्धेऽपि दे यं विधियत्तदेव तदक्षयञ्चेनि इनिभवादः।आनीतमम्मोनिधि वकथञ्चित् तत्साणिदत्तं भवत्तीह विहन्! हेमाम्बुनिक्षेपहरिस्म ताझ्या मच्छिद्रतामेति पराशरोक्तिः॥यक्षीरसारैःक्षयरखण्डयो गात् शास्याभिधेयं भवतीह पिइन् । पाण्यङ्ग-धूपान् मरिचादि योगात्पाफस्य शुद्धि प्रवदन्ति तज्ज्ञाः॥चीहयो यगोधूमा मु द्रामाषास्तिला स्तथा। नीवारश्यायकायन्त मरुष्पसमाचानि- चशिर्करागुडरपण्डानि संशुद्धा क्षौद्रमेव च । पितृभाड़े हपिM रज्यं यहा तहास्य लोमतः॥यद्देहिना मत्र शरीरपुष्पैर्धाता सस जशिननाम किञ्चित् । तत्सर्वधान्यान्यमितंवादिधा मुनी- न्द्रेण पराशरेण॥श्योमाशराधादिककड्न्गुजापि यतिञ्चदस्मि न सुरपसाररूपम्। अरण्य या कृषिसम्भाचं चा सस्यन्तदुक्तं यशनेपुषिद्धन्!"काण्डाद्यं यत्त्वशनेषु किञ्चित्सोद्भपंगा स्थ उसमाचं वा। यत्तुच्छसारं बहुराजमस्मिन् सर्वाणि धान्यानि च शूफवन्ति।। यत्सर्वसारं सतुदन्तु भक्ष्य निःशकसूनान्चितमत्र फिश्चित्।आप्यायनं देहानांतुसद्य स्तमोक्तमन्नाशनेन ·पञ्चमोऽध्यायः। सद्भिः॥प्रतिश्रुतञ्च भुक्तञ्च कतिक्तञ्च यत्तथा। केचिदूचुरदेया नियश्वत्थप्रतिरोपिताः॥तुण्डीकरान्यलाचूनि लिङ्गारव्यानित यानि तु। नित्यं श्राद्देऽप्यदेयं स्यादाहसत्यवतीपतिः।सोट्टारमा वैगायत्र्या दशावर्तितयाजलम्। पूतन्तु तेनतबोकंसर्वमन्नपिशु इये॥शुद्धबत्योऽथ कूष्माण्ड्यः पाचमान्यस्तरसमाः। पूतेन वारिणे ताक्षि रत्नशोधनमुत्तमम्।। तहिष्णोरिति मन्लेण गायत्र्याच पद त्तवान्। मोक्षयेदशनं सर्व शूद्रदृष्ट्यादिशुद्धये॥परिवेषयेत्समं संर्चन कार्य पक्तिोदनमा पक्तिोदी रथापाकी नित्यंबा- ह्मणनिन्दकः॥भादेशी वेदविकेता पश्चैते ब्रह्मपातकाः।ययेक पंक्तयां विषमंददाति स्नेहादयाहा यदियार्थलोक्षात् वेदैश्च दृएं ऋषिभिश्न गीतं तद्ब्रह्महत्यां मुनयोवदन्ति । देवान पित्तन् मनु ष्यांश्च पनिमायागतांस्तथा। श्यय॑न्तु न भुञ्जानो वृथापाक इति स्मृतः। एतद ब्राह्मणस्यास्येजुहोमि चामृतेऽमृतम्। दैविष्णुरिति वेतनमन्त्रमुच्चार्यचापरेशाहिजाइन्गुष्ठं च तवान्ने निवेशयन्ति तद्विदःजवाच्याहृतिभि गायत्रीमधुमतीरिति । सङ्कल्पान्न मपोशानं घूयाच मधुमध्धिति। आपोशनं प्रदेयान्नं नतत्सङ्कल्पयेद्दिजः॥सङ्कल्य्य नरके याति निराशैः पितृभिर्ग तैः।आपशिनो देवपित्रोः पाणी तिष्ठतियो हिजः॥सङ्कल्पं कुरुते ऽज्ञानात् स्युसेनापितरोहता। जवाथ वैष्णवान् मन्लान् विषा न्यायथासुरवम्।। भुन्जीरन्वायत्तास्ते तु पितृदेवहितैषिणः अत्युष्णमशनं कार्य चचोवाच्यं पितृष्वदः॥शूद्रच शूरध्या क्षकुकुटानपलापयेत्। भुञ्जते ब्राह्मणायावत्तावन् पुण्यंजपेज लम्पाचमान्यानुवास्यानि पितृसूक्तानि चैव हि। ततस्तृप्तानदि जान पच्छेतृप्ताः सन्त्वनुशासनम्गवृताःस्मेनि हिजाब्रयुक्त दन्नं चिकिरेझुवि। सरुत्सकृत् पयोदचा शेषमन्न निवेदयेत्।

·हत्पराशरसंहितायाम्। यथाज्ञानं तथा कृत्वा पिण्डांस्तदनु निर्वपेत् । यद्यद्भुक्तं द्विजैरन्न तत्तदादाय वित्तरः॥स्थालीपाकतिलोपेतं दक्षिणाभिमुरवस्ततः अवनिज्यतिलान् दक्षनि पिण्डामचनीनले तस्मिंश्च निर्वपे. पिण्डान् गोवनामकपूर्वकान्। यदेकलोकपितृलोकमायुःप्राधा स्तथैवं नरकंनराये।अग्नी हुतेन हिजभोजनेन तृप्यन्ति पिण्डे भुषिते प्रदत्तैः॥यदन्नं लेपरूपन्तु ऋमात्तेषुच निक्षिपेत्।प्रक्षा ल्यसलिलं वारि अवनेजनवत् पुनः निवृत्तानचयपिण्डान् पुष्प गन्धानुलेपनैः। दीपवासपदानेन पितृनय॑ समाहितः॥वासोप स्वदशौ दद्याविधिवन्मन्नपूर्वकम् । केचिद्दत्त्वाधिक लोम केचि- न्मतंन तत्त्विति॥पञ्चाशहार्षिको यस्तुदद्यालोम स्वमंशुकम्। तदवश्यं प्रदेयं स्याहिधिसम्पूर्णताकृत।। पवित्रं यदिवादक रात्ततोचिनिक्षिपेता पक्षाल्य हस्तावाचम्य पोक्षणादिकमाचरे त्॥ निर्वपन्त्यपरे पिण्डान् प्रागेव हिजमोजनात् । खादयेयुःश. कुन्तैस्तान् पितृणां तृप्तितत्पराः॥मातामहानामप्येवं विप्राना- चामयेदथ। वाफ्यातीतादिजान् स्वस्ति दद्याच्चैवाक्षत्तोदकम्॥द क्षिणा हेम देवानां पितृणां रजतं तथा। शस्या दत्त्वावधाकार व्याहरेत् आडकहिः॥तिष्ठन् पिण्डान्तिके बयाहाचयिष्ये स्वधामिति वाच्यतामिति विप्रोक्तिःप्रवद्रोत्रपूर्वकम् ॥स्वधी च्यतामिति पादस्तुस्वधेति तहकः। जयहन्ति उच्चार्य जलं पिण्डेषु सेचयेत्॥याः काशिद्देवताः श्राद्दे विश्वशब्देनजल्पि- तापीयता मितिच त्यात विरुक्तमिदं जपेत्। दातारो नोड भिपईन्तां वेदाः सन्ततिरेचच॥ श्रद्धाचनो माध्यगमबहुदेय ज्य नोऽस्त्विति। न्युपिण्डाग्रंपाचाणि कृत्वोत्तानानि संश्रया नाक्षित्वा पिण्डेव्यतो विप्रान् पितृपूर्व विसर्जयेत्। वाजेबाजे इतिझुल्का आमावाजस्य तान् वहिः॥याप्रदक्षिणीकृत्य तथा ·। पञ्चमोऽध्यायः! क्षमध्यमित्यपि।पिण्डानां मध्यमंपिण्ड पितॄन्ध्यायं समाहितः।। माशयेत् पुत्रकाम्या तुभानिच्छाइदस्यतु। स्नुषावापिसगो वाचा पुत्रकामा हिजाज्ञया।आधत्ते पितरोग च्याहरेयुडिजा तयः॥महारोगगृहीतोवा तद्रोगोपशमायचामन्तु मे पितरो रोगमित्युका प्राशयेदितम्॥अन्यानप्सु हुताशेवा क्षिपेद्दद्या दाहिजायचा। अजाय वा पदयाच पश्यादिप्रविसर्जनम्।।उहाई पितृकादेके पाकान्मातामहायतु। एफेनैव हिगच्छन्ति भिन्नगो वात्तथा हिजाः॥अदैवेऽक्षय्यस्थाने तु वक्तव्यमुपतिष्ठताम्। अभिरम्यतां वधास्थाने विप्रोक्तिरभिरताःस्महन्तु प्रोष्ठ पधास्तु प्रतिपदादिकाश्ययाः।पुण्यात्तास्तिथयः सर्ग:दशापि सह पञ्चभिः॥तेषाञ्चतुर्दशीप्रोक्ताशास्त्रेणापहता नरागपितृ- श्य अत्रयोदश्यांगयाबाहाधिकं फलम्। नतब पातयेपिण्डान सन्तानेप्सुः कदाचन । पिण्डदानेन कवयोवंशक्षयं वदन्ति हि। सन्तानेप्सुत्रयोदश्यां न पिण्डान् पातयेन्नसायातयेन्न मती सपाह सत्यपत्तीपतिः। मघायुक्तत्रयोदश्यां पिण्डनिर्वपणं दिजः। ससन्तानोनैचकुर्यादित्यन्यै कचयो विदुः॥ यः संक्रममा नुदिने चकुर्य्या विशेषणं पारणकं दिजन्मा। पिण्डमदानं पित भेजनदत्त ज्येष्ठे प्रपद्ये ससुतोऽनुजो वा ॥ पुत्रदा पञ्चमीकर्तुत थैवैकादशी तिथिः । सर्वकामाखमावास्या पञ्चम्यर्थशुभास्म ताअन्नक्षारहतं क्षौद्रमैक्षयडूबलशाफवत्। एतैस्तु तपितैर्षि पैत्तपित्ताः पित्तरोनृणाम्देश पर्चच कालच इंषि पात्रच शक्त तः पितृदैषिकचित्तत्वं योगश्चेत् पितृभादिभिःशौचञ्च पात्र सुद्धाच श्राइञ्च परमायादि अन्नन्तत्तृप्तिकृच्छा एनन् खल्छ नचामिषे।। यस्तुमाणिवूधंकृत्ला मांसेन तर्पयेत् पितृन्।सोऽपि छांश्रन्दनं दग्ध्या कुदिङ्गारविक्रयम् । क्षिप्त्याकूपे नया फि- . .

·बृहत्पराशरसंहितायाम्। चिबाल आदातुमिच्छति। पत्त्यज्ञानतः सोऽपि मांसेन श्राइस तथा॥सर्वथान्न तथानस्यात्तदैवामिषमाश्रयेत् । ब्राह्मणश्च स्वयं नाद्यात्ततःश्वादिहतं यदि॥अथान्यत्पापमृत्यूनां शुझर्थ श्राइम- च्यते। कृतेन तेन येषान्तु प्रदत्तमुपतिष्ठति ॥दन्तिशृङ्गिन्गरम्याल नि रग्निवन्धनैस्तथा। विद्युनिर्घातरक्षश्च विपैश्च स्वात्मनाहुतागापा णसञ्जातकीटाच म्लेच्छैश्चैव हतास्तथा। पापमृत्यच एचैते शुभ- गत्यर्थमुच्यते॥ नारायणबलिः कार्यो विधानन्तस्य उच्यते।ऊर्ध्व षण्मासतः कुर्यादेक ऊर्जन्त वत्सरातातेषांचैव व्यपोहार्थ कार्यो नारायणो चलिः धौतपासाः शुचिःस्मात एकदश्यामुषोषितः॥शु कुपक्षेतु संपूज्यो विष्णुमीशं यमन्तथा। नदीतीरं शुचिर्गत्वापद- यादश पिण्डकान् ॥क्षौद्राज्यतिलसंयुक्तान हविषा दक्षिणामुखः। अत्यर्य पुष्पधूपायैःपुन्नामगोत्रपूर्वकान् । विष्णुध्यानमनाःकु र्यात् ततःस्नानाम्मासि क्षिपेत्। निमन्लयोत विमान पञ्च समा थवा नव॥ हादश्यांकुतपेस्मातान्धौतपस्यान्समागतान्। हारा धनकृद्धत्त्या प्रक्षालिताधियुग्मकान् ॥दक्षिणप्रवणे देशेश- चिस्तानुपवेशयेत् । दैवे हौतुनयः पित्र्ये पाउनुरचोदनरवान् हि जान्॥आसनावाहनार्घ्यञ्च कुर्यात् पाणिवाहिजः। भोजयेद्रक्ष्य भोज्यैश्च क्षौद्रौक्षवाज्यपायसैः॥ देतान कवा ततो विमान् तृति गच्छेद्यथाविधि। मोन्येन तिलमिश्रेण हविष्येनचतान् पुनः पञ्च पिण्डान् मदद्यादै दैवरूपमनुस्मरन्। विष्णुब्रह्मशियेत्यश्चत्रीन पिण्डांश्यथाक्रमम्॥ यमाय सानुगायाय चतुर्थ पिण्डमृत्सजेन् मृतं सञ्चिन्त्यमनसोगोत्रनामकपूर्वकम्॥ विष्णुस्मृत्वा क्षिपेत् पिण्ड पञ्चमञ्च ततःपुनः। दक्षिणाभिमुखश्चैव निप्य पञ्चपिण्डे कान्॥आचम्य ब्राह्मणान् पश्चात् प्रोक्षणादिकमारोता हिर- ण्येनच वासोभिगोमि म्याच तान् हिजान्॥ प्रणम्य शिरसा प ·५५७ पञ्चमोऽध्यायः। वाहिनयेन प्रसादयेत्।तिलोदकं करेदत्त्वा प्रेतंसंस्मृत्य चेतसि गोत्रपूर्व क्षिपेसाणौ विष्णुबुध्या निवेश्यचा बहिर्गखा तिला मास्तु तस्माद्दद्यात्समाहितः॥मित्रभूत्यैनिजै सार्ध पश्चादजी तवाग्यतः। एवं विष्णुमते स्थित्वा योदद्यात्यापमृत्यवे समुह रति तंभेतं पराशरवचा यथा। सर्वेषां पापमृत्यूनों कार्योनाराय णोवलिः॥ तस्मादृर्ध्वञ्च तेभ्योहि पदत्तमुपतिष्ठते । एवं धान्दैःस मस्तान्यः सन्तर्पयति वै पितृन्दास्तानुत्तमांस्तस्य पितरस्तु- पिताः परान्। विद्यातपोमुखानु पुत्रान् पूज्यत्वमथ योषितः॥सौ भाग्यश्चर्यतेजश्च वलं श्रेष्ठमरोगताम्। यशःशुचित्वकुप्यानि सि हिचैवात्मवाञ्छिताम्॥यशस्यन्दीर्घमायुश्च तथैवानुमतं मति माअथान्यत् किञ्चिदारख्यामि पितृणान्तु हिताय चै॥कृतेनैच स्वल्पेनापि मानुवन्ति विधेःफलम्।उच्छिष्टस्य विसगार्थ विधि स्तात्कालिको हियः॥श्रादविहितं यत्प्राक् पितृगणहितैषिभिः आदाय सर्व मुच्छिष्टमयनेजनवबुधः॥ तवैव भक्षयेद्मी तिल दर्भसमन्वितम्। नरकेषु गता येधै अल्पमृत्युमृता ममी। एत- दोप्यायनन्तेषां चिरायैतद्रवीन्मनुः करस्यमध्यतोदेवाः करपू ठेतु राक्षसाःोपावस्यालम्भनादौच तस्मात्तन्न प्रदर्शयेत्ादी अस्वयमानेया दक्षिणामवणोद्भवाः॥तर्पणाधुच्छिता येवै इत्या द्याश्य विसर्जयेत्। नकुश-कुशमित्याहुर्दर्भमूल कुशःस्मृतः॥छि नदर्शा इतिमोक्कांतदयकुतपः स्मृतः हरिता याज्ञिकादर्शा:पी 'तक:पाकयाक्षिकाः।संकुशाः पितृदेवत्यछिन्ना वै वैश्चदेषिका: आदर्शमूले स्थितो ब्रह्मादमध्ये जनार्दनः । दर्शाने शङ्करस्तस्यौ दलिदैवत्रयान्विताः॥अहन्येकादशेश्राद्दे प्रतिमासंपत्सर- मापतिसम्वत्सरं कार्य मैकोदितु सर्वदा । एकस्यप्रथमश्रा मगिब्दाच्च मासिकम्। पतिसम्बत्सरञ्चैव शेषत्रिपुरुषस्मृत ·वृहसराशरसंहितायाम्। म्॥सपिण्डीकरणाचं प्रतिसम्वत्सरं सुतैः। एकोद्दिष्टं प्रकुर्वीत पित्रोरप्यवपार्वणम्गीसपिण्डीकरणादूर्व प्रतिसम्बत्सरं हिजैः। मातापित्रोः पृथकार्य मेकोद्दिष्ट क्षयाहनि ॥चतुर्दश्यांतु यच्छ्रा इंसपिण्डीकरणे कृते। एकोद्दिष्टविधानेन तत्कुच्छिस्यपाति ते॥पित्रादयस्पयो यस्य शस्त्रधातास्त्वनुक्रमात् । सभूते पाई णं कुर्यात् अष्टकानि पृथक् पृथक्॥सपिण्डीकरणोदू_ पितुर्यः प्रपितामहः। सतु लेप गित्येव प्रलुप्तपितृपिण्डतः।सपिण्डी करणादूर्ध्वं कुर्यात् पार्वणवत्सदा। प्रतिसम्बत्सरं विद्यान्च्छाग लेपोषिधिः स्मृतः॥सपिण्डतातुकर्तच्या पितुःपुत्रैः पृथक् पृथक्। स्वाधिकारपत्तवादितरस्श्राद्धकर्तृवत्॥यस्य सम्बत्सरोदकि सपिण्डीकरणं भवेत्। प्रतिमासं तस्य कुर्यात् प्रतिसम्वत्सरंत था।अनि सम्बत्सरार रद्दी पूर्ण सम्बत्सरेऽपिच। एकपिण्डी हतानान्तु पृथक्तेनोपपद्यते। सपिण्डीकरणादूचं मृतकृष्णच तुर्दशीम्। ये सपिण्डीकृतास्तेषां पृथक्केनोपपद्यते॥पृथक्त्वक रणे तस्य पुनः कार्यासपिण्डता। स्त्रियं श्वश्वा पतिमानातया सहसपिण्डयेत्। तत्सताचे पितामह्या तन्मात्राचापरे विदुः।ना न्यथा तु पितामह्या मातामह्यास्तथापरे।उदके पिण्डदानञ्चभ सिह पदीयते। अपुत्राये मृताः केचित स्त्रियो वा पुरुषोऽपि वापतेषामपिचं देयं स्यादेकोर्षि नपाणम् । अपुत्राय मृताये चकुमाराःसंस्कृताअपि। समानतान तेषांस्यान्न स्वधानाभि रम्यताम् ॥ भासपिण्डत्ता स्त्रीणां कार्येति कवयो विदुः।श्पश्चा सहापरे तस्यास्तन्मात्रामा परे विदुः॥अनपत्येषु तेषुन स्वधा नाभिरम्यनाम्। एकोदिष्टेषु सर्येषु नस्पधानाभिरम्यताम्॥मि ववन्धुसपिण्डेभ्यः स्त्रीकुमारस्य चैव हि। दद्याई मासिक श्रा- ई सम्बत्सरंतु नान्यथा अप्रत्ययगतश्चैव कुलदेशस्थवस्थि ·पञ्चमोऽध्यायः। ता॥ यो यथारूपयायुक्तःस तथैव हि निपेत्। दाट्यर्थि दृश्य ते रुढे मानवं लिङ्ग-मेव च ॥ढीकत्ताच विद्भिफिरूढिगरीय सी।विकल्पेषु च सर्वेषुस्वयमेवैकमादितः ॥अङ्गीकरोति यःक- सिविधिस्तस्य नेतरः।। बहून्याजयते यस्तु वर्णवाद्यांश्च नित्य शाम्लेच्छांच शौडिकांश्चैव से विप्रो बहुयाजकावर्त्तते यन चौर्यणसुवर्णेनोपहारकः। स गृहीतसवर्णस्वी स चिपोगणउच्य ते॥मृते भतरियानारी रहस्यं कुरुते पतिम्। तेतु चै प्रापये सानारीगणिकास्मृता॥अन्यदत्तातु या कन्या पुनरन्यायदीय- ते।अस्या अभिन्नभोक्तव्यं पुनः कीर्तिता हिसा।कौमारंप- तिमुत्सृज्य यात्वन्यं पुरुषंधिता।पुनः पत्युहं गच्छेत् पुनः सा द्वितीयका॥असत्सु देवरेषुषी वान्धयर्या पदीयते। सवर्णा यसपिण्डाय पुनः सा तृतीयका॥ प्राप्तेहादशवर्षेऽत्र यारजी नाविति हि। धारितन्तु तयारेतो रेतीधाःसापकीर्तिता।भर्तु- च्याभिचारेण नारीचरति नित्यशः। अस्या अपिन भोक्तव्यं सा भवेत्रकामचारिणी॥भर्तुःशासनमुलंध्यस्वकामेन प्रवर्तते।दीच्यन्ती चहसन्तीच सा भवेत् कामचारिणीापतित्यका नुयानारी गृहाट्न्य अगच्छति ।गुदेषु रमते नित्यं स्वैरिणीन्तां विनिर्दिशेत्॥पति हिलानुया नारी सवर्णमन्यमाश्रयेनावनने ब्राह्मणत्वेन हितीया स्वैरिणी तुसा। मूने भतरियावाद्याक्षुपिपासातुरातुसा।नवाह मित्युपगतातृतीया स्वैरिणीतुसा देशकालमुर्पक्ष्यच गुरुतिर्या प्रदीयते । उत्पन्नसाहसा म्यस्मै चतुर्थी स्वैरिणी तुसा॥ असुपुत्रास्तु येनातास्ते वा हव्यकव्य यो।तथैवं पतयस्तासां वर्जनीया प्रयत्नतः॥आईतवनकर्तव्यं पति- लोमविधानतः।वधिमपहिस्यास्ते सङ्कीर्णजन्मसंभवाः॥मातृणाञ्च पितृणांच स्वीयानां पिण्डदा स्मृताः। उपपत्ति सुतोयस्तुयश्चैव दीधिष पतिवापरपूर्वापतेर्जाना वास मयततः। अजापालादिजाताच पि ·बहसराशरसंहितायाम्। शेषेणच वर्जयेत् ॥ मृतानुगमनं नास्ति ब्राह्मणाब्रह्मशासनात् इतरे तुर्यवर्णेषु तपः परममुच्यते॥भर्तुश्चित्यां समारोहेत्याच- नारी पतिव्रता अहन्येकादशे प्राप्ते पृथपिण्डे नियोजयेत्॥श्री तैश्च स्मार्त मन्लैश्च दम्पत्याचेच ताङ्गन्ती एकमृत्युगतौ चैव यहा वेकन यौ हुतौ गएकत्वं तु तयोर्यस्मात्जातमायाय सानकमाएं कादशादिकं पाई एकमेव स्मृतं बुधैः॥ एकत्वमिच्छन्ति मतिष- हीणा एकादशायेषु नृणान्तुनार्यः। ते स्वर्गमार्गे विनिहत्य कु यु:स्वीसत्वदाना नरकेऽधिवासम्॥समानमृत्युना यस्तु मताभ ताच योषिताम्। तस्याःसपिण्डना तेन पिण्डमकं तु निवपेत्॥ स्वीपात्रं पतिपाने तु सिञ्चयेदेकमेवहि।श्राद्दे विपुरुषेत्रीणित तू प्रत्यक्षं पित्तन प्रति॥पत्यासह परासुस्त्वानेवास्याः सपि पडता॥ पितामझापिचान्यत्र ह्येतदाह पराशरः।अन्यप्रीतीन चान्यस्य तृप्तिःकस्यापि दृश्यते॥एवं धीमन्नसुत्रापि तस्मान्ने कबमात्मने। एकलाश्रयणे धर्मोनार्थालुब्धो भवेद्धृवम्।। न स्याःसुरुतसामर्थ्यात् पत्युःस्वर्ग इहेष्यते। शसिह मृता यातु नाकलोकममीप्सत्ती॥साद्यवाहे पृथक् पिण्डो नैकत्वन्तु स्मृत बुधैः। पतिमृत्युः स्त्रियोमृत्यो निमित्तमेवंजायते॥निनिमित्ती नपै मृत्यु मृत्युना चैकता भवेत्। भर्चासह मृता भार्या शतरं सा समु रेत्। तस्याः पतिव्रताधर्म एकवेतुहतो भवेत्। वसीयस्त्वेन धर्मस्य तुच्छत्वाच्च समस्तथा।धर्मेण लिप्यते पाप मेकलेस मनातयौः। नैकत्वन्तु तयोरस्माइक्तव्यं श्राइकर्मणि पृथग हनि कर्तव्यं श्राइमेकादशादिकम्। यानि श्राहानि कार्याणि तान्युक्तानि पृथक् पृथकाकर्तव्यं यच्च नेऽप्युत्का विशेषञ्च निचोधता औरसाया मृताः पुत्रा मुनिभिर्वादशेष तु ॥ यथाजा- त्यनुसारेण वर्णानामनुसारतः श्राइंप्रदा कमेणस्युः पूर्वाधाचे ·। पञ्चमोऽध्यायः। परः परः।।यस्माद्योजायते पुत्र:स भवेत्तस्यापिण्डदा तस्मात्तस्मा दपीहन्ते मृताः प्रेतत्वमागताः॥ तस्मादपश्यमेवं हि श्राद्ध कार्यवि धानतः।शूद्रस्यदासीजःपुनः कामदस्तुस पिण्डदः । जात्याजात: सुतो मातुः पिण्डदास्यात् सुतोऽपिचा जनकस्य न किञ्चित् स्या दयाकाममवर्तनात्॥वायुभूताश्च पितरो दत्ताभिकाक्षिणःसं- दानस्मातेभ्य:सदादेयं भिईर्मरतैः सदा ये खडिमांसमधु- पायससपिरन्यैर्देशे च कालसहित च सुपात्रदत्तैः। पीणान्ति देवम नुजान पितृवंशजांच तेषां नृणां तु पितरो वरदा भवन्ति । उक्तत्रा विधिस्त्वेष वर्णानां पितृप्तिकता एवंदास्यतियःआईवरान सर्यानवाप्स्यति॥ ॥ इति श्रीमहत्पाराशरीये श्राइनिर्णयों नाम पञ्चमोऽध्यायः॥ अगस्त्य उवाच। अथातःसम्पचक्ष्यामि शुदिपाराशरोदि ताम्। सूतके वाप्यशौचेवा यथावत्तां निबोधयेत्।।पसवं सूतकं प्राहुराशौचं शाव मुच्यते।यावत्कालञ्चयन्मासं तथा तापन्निंगध ताकिषाञ्चित्तेन वै मासं केषाञ्चिन्मरणान्तिकमासद्य:शौचास्त- थाचान्येचान्ये चैकाहिकाः स्मृताः ॥ विषदशदशाश्यांदशापि हीह पञ्चभिः। तान्येच विगुणान्याहु दिनान्येच मनीषिणः॥वक्ष्यमा णं निबोधत्व मुक्तकममिदं हिजा शक्तिजो यन्मुनीनाञ्च प्राक् ब्रवीत् कलिधर्मपित्॥विष्णुध्यानरतानाञ्च सदैव ब्रह्मचारिणाम गृहमेधिडिजानान्तु तथैव व्रतचारिणाम्॥ वेदतत्वार्थचेतृणां नित्य 'स्नानरुतां तथा अन्तःसंसर्गिणामेषां नाशौचं नापिस्तकम्।।स सर्गेवर्जयेद्यतात् संसर्गोदोषकारणम्। वदन्ति मुनयः सर्वे वर्जने स्यान्न किल्बिपी। वदन्ति मुनयः सर्व संसर्गादोषकारणमा संसर्ग:स्वफर्मस्थो हिजोदोषनीलिप्यते॥ दानोदाईटिसन्नामे देशषिपूरकादिक सद्यःशौचं हिजातीनां सूतकाशाच्योरपिादा ·५६२ बृहसराशरसंहितायाम्। तृणां वृत्तिनामैके कवय समिणामपि। सद्यःशौचमदोघाणा मूचुर्धर्म विंद कलौ॥सर्वमन्लपवित्रस्तु अग्निहोत्री षडङ्गावित् । राजाची वियत्रैव सद्यःशौचः प्रकीर्तितः॥देशान्तरगते नाते मृते वापिस- गोधिणि शेषाहानि दशाहाकिसघःशौचमतः परम्॥पिण्डनिर्व तनेजाते मृते चापि सगोबजे। सद्योऽपाहेति वासेस्यात् सद्यःशी- जं विशोधनम्॥सद्यःशौचं विधातव्यं सर्वाच्च दक्षजन्मनः।वा- न्धवादिषु विज्ञेयमन्य विधीयते॥नाशौचसूतके स्यानां नृ पतीनां कदाचन। यज्ञकर्मनिवृत्तस्य ऋत्विजो दीक्षितस्य च पृथ कपिण्डमुतेकाले विदेशेऽन्यत्रच श्रुतेः।जाते वापिच शुद्धिस्या सद्यःशौचादसंशयम् ॥सवेदःसाग्निकोदाहात् ब्राह्मणःशुद्दिमा म्नुयात्। तथैकाहोनृपे संस्थे तथैव ब्रह्मचारिणा दुर्भिक्षे राष्ट्रभ- ड्रेच आपत्कालउपस्थिते। उपसर्गान्मृतवापि सद्यःशौचं विधीय ते।गोविमार्थविपन्नानां आहवेषु तथैव च। ते योगिभिःसमा- ज्ञेया:सद्यःशौचविधीयते॥ विप्रेसंस्थेवतादर्शक श्रोत्रियेचत था द्विजैः।अनूचाने गुरौ चैव आचार्ये वापिसस्थिते असंस्] तस्थिया राज्ञि श्रोधिये निधनङ्गते। विरात्रमेव शोचं स्यात्तथैचो. दकदायिनः।। विधानेनाग्निको विष स्त्रिरात्राच्छुडिमामुयात्।म नीषिणः परे ब्रूयुरसपिण्डेन्यहं मृते ।। त्तभूतयः शूद्रं ब्राह्मण ज्ञानदुर्बलः। नियतं रानुगच्छेत विराजमशुचिर्भवेत् षडानन चरावञ्च शवस्पृशां विशुद्विकृत्यहञ्चैव विशुअर्थ धर्मशा स्वविदो विदुः॥अनायं ब्राह्मणप्रेतं ये वहन्ति द्विजानयः पदे पदे यज्ञफल मनुपूर्व लक्षन्ति च ॥ अशुचित्वं न तेषान्तु पापंचा- शुभकारणमाजलोवगाहनं तेषां सद्यः शौचं विधीयते॥असगो "चमसम्बन्ध प्रेतीभूतं तथा हिजम्। असादग्धहिजाःसनाना- न्तै शुचयात्मृताः।एकरात्रंवहन्त्येके संद्यःस्नाने तथापरे।गो- ·षष्ठोऽध्यायः। ५६३ ग्रहादिमृतानाञ्च मुनयःशुचिकारणम्॥हतश्योधिपधेत श- शुभिर्यत्र कुनाचतासमुक्ती यतिवत्सद्यः प्रविशेत्परधसिस न्यासी युद्धसंस्थान सम्मुखं शत्रुभिर्नरः।सूर्यमण्डलवेत्तारा- चिति प्राहुर्मनीषिणः॥पराङ्मुख हने सैन्ये यो युदाय निवर्तने तत्पदानीटतुल्यानि स्फूर्त्यांचाहपराशरः॥वकेतु मरिशेयस्य लोहितं शिरसः पतत्। सोमपानेन ते तुल्या विन्दवी रुधिरस्य च सन्यासेन मृता येचे प्रधने ये तनुत्यजः। मुक्तिभाजनकास्त्वेते इति वेदो निदर्शनम्।।सयः शौचं विधातव्यं शुचिरेय विधीयते नोच्यन्ते ते मृतालोके सद्योब्रह्मयपुर्गमाः॥सन्ध्याचारविहीना- नांसूतकंब्राह्मणाधुवम्। अशीचं वादशाहं स्यादिति माह परा- शरः ॥राज्ञस्तुबादशाह स्यात् पक्षो वैश्यस्य पाचनः वृषभस्य तथा मासंत्र्यहादप्यति धर्मतःक्षत्रियादि पक्षःसद्भिर्मातुलादि पु कीर्तितः।गस्त्रिाचे तु तैरुक्ता राजयो माससम्मित्ता स्त्रावङ्गः भस्यापिासोमासादीकचतुर्थकम्। पानाद्वदन्त्येके तमा- विस्यं च सूतकम्॥रणव्यसनरोगार्लपराधीनन्दर्यकमातृष्णा वन्तो निराचाराः पितृमातृविवर्जिताः॥स्वीजिताभानपत्याच देवनालणवर्जिताः परद्रव्यं जिघक्षन्तःसद्यःसूतफिनःसदा। पूर्व किं सत्वशुद्धेचा अन्यदापयते यदि॥पूर्वणैव तु शुझेन जाते जातंमते मृतम्। एफपिण्डा:स्वदायादाः पृथकदारनिकेतनाः।ज न्मनि मरणे वापि भवेत्तेषान्तुस्तकम्।अग्नौगुप्रपातेच देशा न्तरमृतेऽपि चापाले भेतेसंन्यस्ते संद्यःशौचं विधीयते। अजा तदन्ता बालायेच गहिनिःसृताः॥न नेपामग्निसंस्कारो- नाशौचं नोटकक्रिया विवाहोत्सवयज्ञेषुचान्तराशीचसूतके । पूर्वसङ्कल्पितानानु तानशौच्यान्द्रचीन्मनुः। शिपिन कारुका व दासीदासास्तथैवच॥ इत्यादीनां ननेस्यानामनुगृहन्ति ·हत्पराशरसंहितायाम्। यां हिजः। पिता पुत्रेणजातेन दद्यात् श्राइन्तथोदितम् । पितॄणां चि धिवदानं तत्रतत्राप्यनन्तकम्॥प्रसवैचाहिजातीनां न कुर्यात्सङ्क रं यदि। दशाहाच्छुनने माता अवगाय पिता शुचिः ॥अनिमाना दतिक्रोधात् स्नेहाहा यदिवाभयात्। उद्दध्य नियते यस्तुन त- स्याग्निःप्रदीयतेनिस्मायान्नोदकं दद्यान्नापि कुर्याद्दशोचताम् । सर्पण शृङ्गिणावापिजलेन चाग्निना तथा॥नस्नानादौ विपन्नस्य तथाचैवात्मघातिनः। अकि हिहायनादग्निंन दद्यान्मृतकस्यच॥ किन्तु तान्निरवनेगुमौ कुर्यान्नैचोदकक्रियाम्। सपदिषाप्यमृत्यू ना मग्निदाहादिका क्रियाः॥षण्मासेतु गते कार्या इति पाहपरा शारः। शास्त्रदृष्टं बुधैः कार्यमन्यसञ्चायनादिकम्।। नत्कृत्वाऽप्यु तदिवसैः शुद्धमर्हति धर्मतः ।अन्यायमृतविषाणां ये चोदारोभ वन्तिहि आग्निदाश्चैव येतेषां तथीदकादिदायिनः। उन्धनमृ तस्यापि यश्छिन्द्यात्र जुपाशकम्॥ते सर्वे पाशसंयुक्ताःप्राय- श्चित्तस्य भाजनाः। यः सूतकाशौच विशुद्धसत् स्यात् आरव्या य कालन्तमनुक्रमेण। पाराशरस्याम्बुजनिश्चिताया चाच्यास्त वो निष्कृतयो हिजास्ताः॥सूतकाशौचयो रुक्तःशुद्धिपन्थाऽनुपू चंशः। सर्वेनसां विसर्थ प्रायश्चित्तमथानचीत्। मनु याज्ञव- ल्क्यस्तु पशिष्ठःपाह निष्कृतिम्।सा कृतादिषु वर्णानांसतिधर्म वपुष्मति॥मानसा याचिका दोषास्तथा कार्यकारिताः। धर्मा धीना नृणांस जायन्ते नेऽप्यनिच्छताम्।। तेपामुपरनाक्षाणां- प्रेत्येह शुभामिछत्ताम्। शक्तिको निष्कृति माह युगधर्मानुरूपतः ॥निष्कृति व्यवहाराणां सर्व निष्कृतिकृयतः कति विभैः कथंरु पैरिनिवाच्या पहिसा॥तद्रूपञ्च प्रवक्ष्यामि यावद्भिःसा हिजै- भवेता यथाविधाश्च विप्रास्युरिति विद्धन!पकीर्यते पपझाव सभोक्ताबाह्मणैर्वेदवित्तमैः। तंयंयुःसधर्म:स्यात् स्वयम्भूरि ..

·षष्ठोऽध्यायः। यकल्पयत्।देशशास्त्रविदो विप्रा यंब्युःसप्त पञ्चमावियो वापि सधर्मःस्थादेको बाध्यात्मवित्तमः॥संयम नियमं चापि उपवासादि कञ्च यत्॥ तद्विरा परिपूर्णः स्यान्निष्कृतीरथहारिकाः। न लक्षणे तुमू राणां नचैवाधर्मवादिनाम् अविदुषां नानिलुब्धानां नचापि पक्षपा- तिनाम्। श्रुताध्ययनसम्पन्नः सत्यवादी जितेन्द्रियः॥सदाधर्मरतः शान्तः सदापर्षवमर्हतिानसा रदैर्न तरुणैर्न सुरूपैर्धनान्वितैः॥ विभिरेकेन पर्षतस्यादिद्धिर्विदुषापिचातनयापयंसापिस्युद्ध 'धर्मविदो हिजा शिशवोऽपि हि मध्यस्थासवसमदर्शनाः। न सा विमै हास्यु धर्मवादिनः॥ यत्र सत्यंसधर्मःस्यांत्स्थ लंयत्र न तादृशम्।नसा सभापत्र नसन्ति वृद्धाः रद्दानते येन वद न्ति धर्मम्। धर्मोथायब नसत्यमस्ति सत्यं न तद्यन्नदानु विडम् ॥निष्कृतौ व्यवहारेच रहस्याशंसनेऽपिचा धर्म वा यदिवाऽधर्म प प्रयत्माहनद्भवेत्।। स्त्रीणाञ्चवालयद्यानां क्षीणानां कुशरीरिणाम्। उपवासाद्यशक्तानां कर्तव्योऽनुग्रहश्यतैः॥ज्ञात्वा देशञ्चकालञ्च व्ययःसामर्थ्यमेवचा कर्तव्योऽनुग्रहःसद्भिर्मुनिभिःपरिकीर्तितः।। लोमान्मोहाद्यान्मैव्यायदि कुर्युरनुग्रहमानरकं यानिने मूढा शं सधा पासचाचिनः॥पविश्य चोत्तमान्तेधै पर्षदानुग्रहानस्थितः । यथाकालं भकुर्युस्ते प्रायश्चित्तन्तदीरितम्॥ फिन्त्वयं याचते देवः व दन्तोमा हिजातयः। सर्वे कुर्वन्ति नियतंगतपापं नसुंशयः॥प्रसा दो विविधो दैव्यो दैत्यानासुरमेयचा क्रीडयापि च तत्रैव देयास्तथै चले हिजाः।व्यवहारो गोसमैस्तु व्याहापि च वै रनः। तथाकतन्तु तसापन्तत्तथैव निवेदयेत्॥यस्तपोमन्यनो ब्यान्स पापीयानप. नत्यधः सत्यमसत्य मेवान विपर्यस्तं वदेदितः॥सएपानृतवादी- स्यात् सोऽनन्तनरकं ब्रजेत्। ज्योतिष व्यवहारञ्च प्रायश्चित्तं चिकि सितम्॥अनानन्यो नरोत्रूयात् साहसं फिमतःपरमाच्यवहार ·५६६ वृहसराशरसंहितायाम्। तैः प्रोक्तो मन्वाथै धर्मवक्तृभिः ॥ प्रजाभिर्न तुसाशिनान्यैश्चत भिनिवैः। तत् साधरूपमाणानिध्यारण्यातानिन तैर्विना॥जलादी निचदिव्यानि साक्ष्योत्त्या शपथानि च। अन्येजनपदाचारा अणुध मस्तथापरः॥पर्षद्रिाह्मणैर्मत्वा निर्णेतन्यो यथाविधिः। यज्ञजा न्यनुसारेण देशकालानुधर्मतः॥कर्तव्यःसत्तमैः सर्व माननीयोऽभि चादिक्षिः गोब्राह्मणहतानाच ये स्युहादिकारिणः॥तप्तकृच्छ्रे गंशुझेयुरिति पाराशरोऽब्रवीत्। पजियेहाह्मणान् पश्चात् सर षागौश्च दक्षिणाम्॥जायते पापनिर्मुक्तः शक्तिसूनोर्यथा वचः। अ नाशिका निवृत्तायै ब्रह्मचर्यात्तथा डिजाः ॥वैकालिकास्तु विज्ञेयाःस कार्यविवर्जिताः सर्वं प्रविशयेयुबैले च बैडालिकैः समाः।।तेषांस चण्यिपत्यानि पुक्कसैः सह घातयेत्। ब्रह्मांश्च सुरापश्च स्तेयी गुर्घ इनागमाः॥ एतेषां निष्कृती —यादेतत् संसर्गिणामपिाहादशाब्द न्तु विचरेट्रह्मघ्नस्तकपालको सर्चचरच्यापयन् कर्मभिक्षा विभे घुसन्चरन्। दृश्यासेतुं समुद्रस्य स्माला तुलवणाम्मसि॥ब्राह्मणेषु चरन् शिक्षा स्वकमरव्यापयन् शुचिः। मुण्डितस्तु शिरवापर्जेस कौपीनी निराश्रयः॥चीरचीवरवासा वै बिस्नायी सन् शुचिर्वती। संयताक्षश्वरेच्छान्त श्छत्रीपानहार्जितः॥ब्रह्मनोऽस्मीत्यहवार मिति सर्वत्र वै वदेत्। गवाञ्चविंशतिर्दद्याइक्षिणांरपसंयुताम्बा प्रणेत्यो निवेद्यैनाः शुचिरारच्याय भूपनेः। पूर्वोक्तप्रत्ययायानांपाय चित्तमिदं स्मृतम् ॥ब्राह्मणानां प्रसादैन तीर्थेषु गमनेनचागोश तस्य-प्रदानेन शुध्यन्ति नात्र संशयः अवकृत्यैश्च मेधस्य स्माता शुहिमपामुयात्॥आरयाय नृपतेर्यापि तेन संशोधितः शुचिः। म हापापानि सर्वाणि कथायित्सा महीपतेः॥निप्कृति तद्विरादद्यादन्य थानेऽपि तत्समाः।रोगाङ्गि-हिजं चापि मार्गस्पेदसमन्वितम्।। र वारुया निरान ब्रह्मभःशुद्धिमाप्नुयात्। असंरच्यातं धनं दत्त्या ·षष्ठोऽध्यायः। विप्रेन्यो चापि शुमति ॥अरण्ये निर्जने यध्या शुध्येत् विर्वेदसंहि ताम्।सुरापस्य प्रवक्ष्यामि निष्कृति श्रोतुमर्हसिसुरांपस्तु सुरा न्तप्तांपयोगाजलमेव चा। तसंगोमूत्रमाज्यं वा पीतामृतोऽपि शुध्यति। यदि वा चैलूचासो पाब्रह्महत्यातञ्चरेत्। यद्यज्ञाना पिवेदियो हिजाति; सुरांपुनः॥पुनः संस्कारकरणात् शुझेदा हपराशरः। स्तेयं कृत्वा सुचूर्णस्य शुद्धमेव द्विजातयः।।समयेमू पलं राज्ञःरव्यापये स्तेय कर्महत्। शक्तिच्चोभयतस्तीक्ष्णमाय संदण्डमेव च ॥खादिरंलगुडं वापि हन्यादेकेनतं नृपः।जीवतोड पि भवेत् शुद्धो मुक्तीचा तेन पावनः। मृतश्च प्रेत्य संशुझेत् पा राशरचचो यथा । नत्री प्रतिकृतिकृत्वा अग्निवर्णाचतां धर्मत् ॥ गुर्पङ्गना गमन्तस्यालोहमय्यां नुस्थापयेत् । षणी पुनरुक्क त्य नैऋत्यामुत्सृजेत्तनुम्॥समृतःशुद्दिमानोति नान्यस्तस्यतुनि प्रकृतिः। सम्बत्सरं चरेत कच्छंप्राजापत्यमथापिचा। नान्द्रायणं चरैदापित्रीन् मासानि जितेन्द्रियः। ते तुक्रियमाणे थै विपत्तिः स्यात् कथञ्चन।। स मुतोऽपि भवेच्छुद्द इति धुर्मविनिर्णयः। अ निर्दिशस्य पापस्यतथोपपातकस्य च ॥तुच्छुबै पाचनं कुर्यात् च न्द्रवत समाहितः॥तिष्टेन्मासं पयोऽशिता पराकं वा चरेद्वतम्। निर्दिष्टस्य पापस्य शुहिरेषा प्रकीर्तिता। क्षत्रियं ब्राह्मणं हत्वागवां दद्यात् सहस्त्रकम् वृषकेन संयुक्तांपापादस्मात्प्रमुच्यते। बी णि वर्षाणि शुद्मर्थब्रह्मघ्रस्य व्रत चरेत् ॥ नान्द्रायणानि चापीणि रुच्छ्राणित्रीणिवाचरेत् । पैश्यं हला हिजच अब्दमेकंवतञ्चरेत् ॥गवा ह्येकशतं दद्याचरे चान्द्रायणानिचा कृच्छ्राणि वाचरेत्त्री- शिवचनाहिदुपा मसौ॥ इहकर भदुष्टां रवींचातुर्वर्णादिजातयः। शूद्रहत्यावत नेतु चरन्तः शुहिमायुः।अनुलॉमेन शूद्रंया यो पामच्यभिचारिणीम् ।शुद्धि मिच्छन्ति कवयान्द्रवत्तेन कैचन।

·बहसराशरसंहितायाम्। व्यभिचारातुतेहला योषितोब्राह्मणादयः। दन्तिधनुर्वस्त्र गवांक मांद्युपिशुद्धये ॥सास्थीनां मनस्थीनान नरी हत्वा सहस्रकम्। चीन शुदिमागच्छेत् योषासत्याव्रतेन तु॥गोमस्यातःप्रवक्ष्या मिनिष्कृति श्रोतु महथा यथा यथा विपत्तिःस्यात् तथा तथोपपः यते॥गोघानी पञ्चगव्याशी गोष्ठशायीच गोऽनुगः। संयुक्तो मा समासीन गोपदानेन शुह्यति॥एकपादे तु लोमानि इये श्मश्रुनि रुन्तयेत्। पादत्रये शिस्वावज सशिखंतु निपातिते॥सशिरचे वप नंहला हिसन्ध्य मवगाहनम् । गवांमध्ये वसेद्रात्रौ दिवागाःसम नुवजेत्॥तिष्ठन्तीविश्व तिष्टैत व्रजन्तीभिःसहनजेत्। पिबन्ती- क्षिपिबेत्तोयं सम्बिशन्तीमिश्च संविशेत्॥शृङ्गकर्णादिसंयुक्तंच मोत्कृत्य तदाबत्तः। विपैकः सुचरेदिक्षा स्वकर्म रव्यापयन बनी गोवस्य देहि मे शिक्षा इति वाचसुदीरयेत् । मासमेकं व्रतं कृत्वा गोपदानेन शुझति॥चौरव्याधादिकेन्या सर्वपाणैः समुहरेत् गर्तमपातपाच्च तथान्यादुपकारतः॥ भोजयेद्राह्मणान् पश्चात् पुष्पधूपादिपूर्वकम्॥दद्याट्राञ्च वषञ्चैकं ततः शुद्धति किल्बि- पात्। मुनयः केचिदिच्छन्ति विचित्रासुविपत्तिषुायथा सम्पावत स्तासु पृथक्पृथदिनिष्कृतिम् । शस्यवस्वाश्ममृपिण्डयाटिमुष्टि प्रधाननम्॥योकेणन्तारणंरोधोबन्धनं विद्युदग्नयः। ग्रहपङ्क प्रपातश्च बद्दव्याघ्रादिलक्षणम् ॥क्षुत्वद्रोगचिकित्साच तों दिदोहवाहने। मृत्युस्थानानि चैतानि गवामिति प्रबोधनम्॥पब्रू यान् पृथगेतेषु प्रायश्चित्तं पराशरः। उपेक्षणञ्च पादौ तथोपन विपक्षणैः॥ वक्ष्यमाणक्रमेणैतत् शृणुध्वन्दिजसत्तमाः। शस्त्रे पात्रीणि रुच्छ्राणि तदईवासमाचरेत् ॥ अश्मना हे चरेत् रूछे मृपिण्डे नास्तिकच्छफमा यट्याच हेचरेत् रुछे साक्षात्य- घ्या तुते चरेन्योरेण पादमेकन्तु नारंणे पादमेवेचा रोधनै रु- ·पष्ठोऽध्यायः। छुपादे दे कृच्छ्रमेकं तु बन्धने ।कूपपाते चरेत् कच्छमध वाप्यांस माचरेत् । गोशकपिण्डघातेच प्राजापत्यञ्चरेडिजः॥ क्षुद्रो गचिकित्सासु कृच्छेण प्रेक्षणं चरेत्। पतितां पडून्लग्नांचा अवलि साञ्च यो नरः॥ स्वस्य चान्यस्य चोपेक्ष्य साई चरेछुचिः। एफबहुशिपिद्दान् क्षेडिताचेन्मृयेत गौः॥पादं पादेञ्चरेयुस्ने इ नि पाराशरोऽवचीत्। स्वबुधां योऽचलिप्साङ्गापश्यन्तो नोपकुते।। पातनोत्प्रेक्षणमोक्तञ्चरेयुस्ते व्रतं नरा। यांगदिौ विपद्येत क्षेडि तासं प्रपत्ययापातक्षेडितयोरुक्तं तत्क व्रतमाचरेत् । अल ब्या रज्जुदोघेणगौर्धिपद्येत यस्य सः ॥बत्तपादञ्चरेन शुध्येक्ति विद्यात्तु दक्षिणाम्। यो गामपालयन् दुह्या इतिया बाहयेह षम्।यदि मियत तदोषातदारुच्छाईमाचरेत् । यासं योनाक्षु धानस्य तृषार्तस्य न वाजलम् ।। स्वीकृतस्य नरोदद्यात्स तत्सादन तचरेत् । या तु चा चिकित्सार्थ विशल्यकरणायच॥औषधादि मंदानाय विपन्नो नास्तिपातकम् । विद्युत्पाताग्निदाहाश्यां कुण्ड्यां श्वपतनादिभिःगोभिर्विपत्तिमापन्ने नत्र दोषो विपद्यतेपालस्य रक्षतोऽरण्ये च्यामादिगा निपातयेत्।।अकुर्वतः प्रतीकार कृच्छ्राई न्तस्यपाचनम्। शृण्वन् शून्येषु पालेषु तथान्यारण्यगामिषु।पाठे सम्भाषयत्युच्चैर्हन्यात्तत्र न दोपनाक। गर्भिणीगर्भतुल्यातु त द् नाविशत्यतः॥ यत्नतोऽपि चिपोत तत्र दोषो न विद्यते। गर्भस्य पातने यादंदौपादौगात्रसम्भवे।पादोनं व्रतमाचष्टेहबा गमिचेतनम्।अङ्ग प्रत्याभूतेन तद्गः चेतनान्विते॥ दिगुणगोव तं कुर्यादेपा गोधस्य निष्कृतिः। पस्वादिवासने गौम्य वालदाम कदोषतः॥पादयोर्वन्धने चैत्रपादोनंबनमाचरेता घण्टाभरणधो षेण गोश्च बन्धनमाप्नुयात्॥ चरेदर्धव्रतं तत्र भूषणार्थञ्च यत् रुतम्।गोन्नादावधाशन स्यात्फुर्यान्य निष्कृतिम्॥ तदा .

·इसराशरसंहितायाम्। गोरोमतुल्यानि नरकाण्याविशत्समाः। यः स्नात्या पापसंम्भीतो पि पाराधनतत्परः॥ तहत्तां निष्कृति कुर्याद्गतेना नामुतेऽशुभम्। अ न्यस्माणिवधस्याय प्रवक्ष्यामि च निष्कृतिम् ॥ गजादिवधशुझर्थे यहतं याच दक्षिणा।हस्तिनन्तुरगं हत्वा वषारपरमेव च ॥ एषा णाञ्चांशुफै गुञ्जान्दद्यादृषं यथाक्रमम्। क्षणाट्रोनिष्क्रयन्दला परगीयधरुन्नरः॥तस्यातिनिष्कृति कुधिहिमपेक्षया।हंसं येन कपि गजलस्थलशिरवपिडनम्। भासच हत्त्वास्युगविः शुझै देयाः पृथक् पृथक्॥ हंससारसंचकाङ्क मयूरमद्गुफा टान् ।आटीपारावतीञ्चशुकहा नक्तभोजनात्॥ येषाज रूपन्दद्यात् प्रत्येकं शुद्धये हिजः। मनीषिणो बदन्त्येनांप्राणिनां वधनिष्कृतिम्॥क्रौञ्चसारसहिंसारिशिविचकाकुक्कुटान् । शुकाटिट्टिा मुद्गमोनक्ताशी नक्तहाशुचिः॥पाचितकपोतघ्न सारितितिचसापहा। त्रिसन्ध्यान्तर्जले प्राणान् आचम्य स्याछु चिनिः।।कडू- गृधञ्चश्येनञ्च अनऋच्यालिपक्षिणम्। हत्वास्या दुपचासेन शुचिराह पराशरः॥मण्डोरिसुचकं सर्व हत्वाजगरडि पिडौ।शर्करामोजनन्दण्ड मायसेच ददनशुचिः।।मेषञ्च शशक गोधा हला कर्मच शल्यकम्। वार्ताकुञ्जरजग्ध्याहोरात्रोपो घणात् शुचिः॥ रश्रिकान्जम्बुकान हत्त्वातरक्ष्चक्षी तथा हिजः विराधोपोषितःशुझेतिरसंस्थप्रदानतः॥द्विजःशारणामृगं हत्वा सिं हूं चित्रकमेव च। हत्वासप्तोपचासानिदद्याद्राह्मणभोजनम्॥म हिषोटगजाश्चानां हत्वाचान्यतमं हिजःविस्मात्साचोपपासेन शु इस्याहिजपूजनात्॥ वाराहं यदिचारोहं हत्वा मृगमकामतः। अकालाकिष्टभोजी सन्नक्तेनैकेन शुध्यति ।। अथान्यतु संपवल्या मिस्पर्श दर्शनादिषु।अपक्ष्याक्षणादीच निष्कृति श्रीतुमर्हथ उदस्या ब्राह्मणी स्पृष्टा मातङ्गपतितेनचा चान्द्रायणेन शुध्येन ·-- “षष्ठोऽध्यायः। द्विजानां भोजनेनच॥ कापालिकादिनारी तु गत्वाऽ गम्यान्तथाप राम्। भुत्का विपस्तदन्नस्याच्छुद्धिचन्द्रवर्तन तु॥कामतस्तु व्र कुर्यादुक्तषीगमनादिषु। चन्द्रवतव्यं शुन्झै पराशरवचो यथा ।। दुग्धंसलवणं सक्तु सदुग्धं निशिसामिषान् । दन्तच्छिन्नान् सरुद्द न्तान् पृथक्याचजलानपियोऽद्यादुछिएमाज्यन्तु पीतशेषंजलं पिवेत्। एकैकशी विशुध्यर्थं विपश्चन्द्रवत्तं चरेत् । वासांसियानो यस्य पतन्तिजलविन्दवः॥ तदपुण्यं जलस्थानं नरकस्याशिलान्ति कम्। तत्र पीत्वाजलं विमःधान्तस्तृटूपरिपीडितः।।तदेनसो ध्यर्थे कुच्चिान्द्रायणब्रतम्। नूर्टी शैलुषिकीञ्चैव रजकी येणुजी 'चिनीम।।गत्वाचान्द्रायणं कुर्यात् तथा चोपजीविनीम्।गान पञ्चैव वैश्यञ्च शूद्रं चास्यानुलोमजेम्॥क्षत्रियादिस्त्रियं गवा- चिमचान्द्रायणं चरेत्। ब्राह्मणान्नं ददत्तु शूद्रःशूद्रान्नं ब्राह्मणोद दत्॥हापप्येताचमोज्यान्नौ चरेतां शशिनोबतम् । विषेणामन्त्रितो विभः शदाहृतञ्च योऽभुने।अमुत्र पितृमोक्तारौ शुझेतामैन्दये नतासमानार्थी सयो गच्छेन्मानासह सगोत्रजाम्।।मातुलस्य सुनाञ्चैव विप्रश्चान्द्रायणं चरेत्। पीतशेषंजलं पीत्वा भुक्तशेष नथापतम्॥अथ मूत्रपुरीषेतु हिजभान्द्रायणं चरेन् । सूनाहस्ता- बगोमांसं अद्यादापद्यमकामता। पीला चन्द्रनतं कुर्यात् पाव- नंशुदिदं परम्। प्राज्ञःसन् पञ्चयज्ञान् यो न कुर्वीत हिजाधमः। परपाकरतो नित्यं आत्मपाक पिचार्जितः॥प्रदाताच सदालुब्धः सोऽपचः परिकीर्तितः। दिजस्यास्यान्नमभाति सकुर्यादैन्दवं व्रत मागणिकागणयोरनं यंदन्नं वह याचकम् । सीमन्तोन्नयने शुरका हिजश्चान्द्रायणं चरेन्॥अजानन्यःसमन्नीयात् पचपृष्ठे हिजाधमः सोऽभक्ष्यसममम्भाति दिजश्चान्द्रायणं चरेत् ॥ महापात्तफिनामन्नं पोऽद्यादज्ञानतो हिजः। अज्ञानात्तप्तच्छंतु ज्ञातवान्द्रायणंच - ·बृहत्पराशरसंहितायाम्। रेत्॥प्रपातविषयाम्घुमव्रज्याधर्मचासकान् । यथा हताहन्ता- च प्रत्ययसन्तिकाः स्मृताः॥केचिदेतहिशुमर्थ मिच्छन्ति व्रतमैन्द वम्। दक्षिणां सपांगाञ्च दधुश्च द्विजनोजने॥गृहबारेऽतिथौ प्राप्त तस्यादत्त्वा समभुते। तदर्शनमभोज्यं स्या काचान्द्रायणं चरेत्॥सव्यहस्तस्यदी यो ब्राह्मणः समुपस्पृशेत् । असृक्पानेन तत्तुल्यं पीला शशिवतं चरेत्॥भुङ्क्ते सव्यासनस्थोऽनः पिबेहा पिद्विजोत्तमः। अभक्ष्येण हि तत्तुल्यं चरे चान्द्रायणं मतम्।।आ सनादूढपादः सन् वरूपस्याईपटे तम् । मुस्वेन धमिते भुक्ते हि जान्द्रायणंचरेत्।उहत्य वामहस्तेन यत्किञ्चित पिचते हिजः। सुरापानेन तत्तुल्यं पीत्वाचान्द्रायणं चरेत् । अभीयान् येन स्पृष्टेनउ छिष्टं चाभुते हिसः॥ चरन् चान्द्रायणं शुझेत्रीणि कृच्छ्राणि या हिजाचान्द्रायणं नवश्राहे पारको मासिके यथा। आब्दिके पाद- कृच्छंस्यादेकाहः पुनराब्दिके। स्नान मन्येषुकुति प्राणायाम- अपन तथा।।यस्वैरिणीनाञ्च पुनर्भवाञ्चयाकामचारी हिजयो- पित्ताचा रेतोहतां पाकमना यदद्याहिमास चन्द्रव्रतकृच्छुचिःस्या त्॥ वेश्मन्यज्ञातचाण्डालो हिजातेयदि तिष्ठति । ब्रह्मचरेन् मासन्तिःस्नायी नियतेन्द्रियः॥स्नेहांश्च एततैलादीन पेस्पाणि स्वासनानि च । बहिः कृत्वादहेनेहं संशुद्धौ भोजयेहिजान् ।।गोचिं शातिरपञ्चकन्तेश्यो दद्याच्च दक्षिणाम्। इमं हि निष्क्रेयं ब्रूयुश्- द्रव्रतस्य केचन । अस्य पापस्यशुझर्थ चरेद्दा दैन्दवं व्रतम्। इ मंचा निष्क्रयं दद्यात् इत्येके कवयो विदुः॥ महापातक युझर्थं स. निष्कृतये नरैः। नृपयामेशपिदिनैः कुणिःशुद्धिराप्यते।सुरामू अपुरीषाणां लीदाबैकमकामनः पुनःसंस्कारकरणात शुभेदाह पराशर अभक्ष्यपक्षणविप्र स्तथैवापेयपानरुत् । तमन्यन् प्रकुनि यदन्यन्ये हिजोत्तमाः॥ कुशाजाश्चत्यपालाशचिल्चोदु- ·षष्ठोऽध्यायः। म्परपारिणाम् । पातेन जायते शुद्धि-पड्राणन संशयः॥द्रौण्यम्बू- शीरकुम्भाभस्वसृष्टं केशवारिच। पीलारण्ये पयानोऽयं पञ्चगव्यं पिचन शुचिः॥पाण्डस्थितममोज्यानां पयो दधि घृतं पिवनाहि जाति रूपवासेन शद्रोदानेन शुमति । तत्तोयपीनजीर्णाङ्ग नेप्तरू छुञ्चरेडिजः। सर्वते तुजले सद्यः प्राजापत्यं समाचरन्। रजका धम्बुपाने तु माजापत्यं समाचरेत् । पान्तै जले तदर्थ तुःस्यात् पादरुच्छ्रत्॥जलकूपकायम्बु पीत्या शुहादिजातयः।गोमूत्र याचकाहाराः शुझेयुर्दियसैस्त्रिभिः॥तंदधितथा दुग्धंगोष्ठया शौचसूतके अभिचारस्य तद् का भुताचाशद्रभोजनम्॥ द्रुप दांचा हिजो भुरका मानस्तोश्यामथापिचा। क्षुधातिपीडितैः पैय मित्याहैतत् पराशरः ।। सूतकान्नं हिजो भुका विरात्रोपोषणाच्छु चिः।तोयपाने वसी कुर्यात् पञ्चगव्यस्य चाशनम्। द्रोण्योदकं तदई चा पस्थंभस्थामेर चाइनमुछिएसंस्पृष्टं प्रोक्षणाच्छु- चितामियात्। चरुपकं शृतंपकंअन्न काकाद्यपाहतम्॥तयासः स्थानसन्त्यागात्यूनं हेम्नाम्बुसिञ्चनात् काँचदन्ति तज्ज्ञास्तु नस्याग्निनाघचूडनम्।। केचित् प्रणययुक्तनवारिणा मोक्षणं पि दुःाकेशकीटकसंदुष्टं अन्नं मक्षिकयापिंचामृगस्म पारिवा नत्र प्रक्षेप्तव्यं विशुद्धयेत् । उद्या ब्राह्मणी स्पृष्टा क्षविण्यापियुद् क्यया।भईरु चरैत पूर्व नदईमपराचरेत् । प्राजापत्यंच चिड़- ल्या विली पामाचरेत्॥शदास्पृष्टान्कृच्छंशूद्री दानेन शुमति बाह्मण्या ब्राह्मणीस्पृश उदस्योदव्ययोचते। चरेनां पादच्छे देकृतेस्माने विशुझनि बाह्मणी क्षत्रियां स्पृश्यात्रा ह्मणीनतमाचरेत् । अपरा क्षत्रियायास्तु वक्तव्यमेव मन्ययोः ॥ रजस्वला तु संस्पृशाश्वषिशूद्रैश्च वायसैः। स्नानं यापन्निराहार पञ्चगव्येन शुद्मनि ॥ ब्राह्मण्युदण्यासंस्पृष्टा मातडैमेदमिल्ल ·बहत्पराशरसंहितायाम्। कैः।गोमूत्रयावकाहारा षडाणच शुन्झति॥उच्छिष्टं ब्राह्मण स्मृ या हिजोतिस्वीरजस्वलाम्। प्राजापत्येन संशुझेत् चीर्णरुच्छेणं वापुनः॥वदन्ति कवयः केचिदेतोषविशुद्धये। प्राणायामशते- ञ्चास्य पञ्चगव्यस्य पाशनम्।उच्छिष्टं ब्राह्मणःस्पृष्या ब्राह्मण्यु दस्यया चरेत्।माजापत्यञ्च गायत्री मयुतं नियमसरत्॥क्षभिण्या दिभिरतस्य स्पर्शने व्रतमाचरेत् । अनुच्छिंदस्यतत्पर्शस्मानक मयतःस्मृतम्॥ जकादिकसंस्पर्श द्विजन्मोदक्ययोषितः।प्राजा पत्यञ्चरेडिमा अन्यांश्चरेयुरंशतः॥उदक्यांब्राह्मणींगत्वा क्षधि- यो चैश्यमेवचा धिरावोपोषितःमाश्य गव्यमाज्यं शुचिर्भवेत्॥क्ष घिणीचैव वैश्यांच ज्ञानं गत्वा तु कामतः। चरेत् सान्तपनं विष- स्तस्पापस्य विमोक्षकृत् ।। पैश्याञ्च क्षधियी गत्वावैश्यश्च शूद्रिणी तथा।भाजापत्यञ्चरेत् मासं इतिब्रूयात् पराशरः॥गच्छष्टा ब्राह्म णी स्पृष्टा शुनाचा दृषलेन चा। शुद्धो भवति सा तावत् यावत् प- श्यनि शीतगुम्॥विमामश्वजनी वैश्यां महिप्युष्टीमजारपीम्। प्राजापत्यञ्चरेद्गत्वा खेकैकस्य विशुद्धये ॥शूद्रीन्तु ब्राह्मणो गत्खा मासं मासाईमेवचा गोमूत्रयायकाहारी मासाईण विशुध्यति ॥ पोऽप्यश्वजनी गत्वा माजापत्यं समाचरेत् ॥वैश्यपत्नीमसौ गत्या रुत्वासान्तपनंशुचिः। शुद्रीन्तु क्षत्रियो गत्वा गोमूत्रयापकाशनः॥ दशभिर्दियसैः शुझेन वैश्यः सोऽप्येवमेव हि।उत्तमागमने नार्याः सर्च नेस्युः कटाग्निना ॥ महापथचरं ब्राह्मवरयानेन योषितःच ण्डालमेदमिल्लानामभिगम्य स्वियंनरः॥शुऽपयोव्रतं कुर्चन् - मासाईमघमर्षणम्। पतितांच रिजायःस्वी प्राजापत्यञ्चरेदहिजः॥ नैलिफस्य स्वियं गला गत्वा मद्यकृतः स्त्रियम्।अन्त्यानाधिगतः स्त्रीणां पुंस्यनुलोमजेन तु॥इमां निष्कृतिमिच्छन्ति एतयोनिश्च केचन। पितृष्यमातृभा-च मातृष्वसारसेच च । भगिनीच्चैय ·षष्ठोऽध्यायः । धात्रीच गत्वा ऊच्छं समाचरेत् ॥षण्मासं केचिदिच्छन्ति इमांगला पिशुध्यति रुच्छ धर्मविदो विपाःशुद्धिनलार्थचेदिनः ।।गुरुपली दि जो गत्वा मातृष्वसहितृषु।क्षिपेत् शुझर्थमात्मानंसुसमिद्धे हु- ताशने।। उपाध्यायनपाचार्यशिष्ययोषिदमी नरः षण्मासान है छुचरणान् शुझेदाहंपराशरः। कृतचाण्डालसंस्पर्श कृतमूबकरी हिजः॥षडायोपोषणात् शुझेत् भुखाचान्तो भवेत् शुचिः ।उत्ति पस्य संशु के चिमाजापतिव्रतम् ॥पराकं पञ्चगव्यञ्च केचित् बे- युर्मनीषिणः । उच्छिष्टं ब्राह्मणः स्पृश्याछिप्टेन दिजेन तु॥आच- म्यैव तु शुझेनां विष्णुनामानि कीर्तनात् । क्षत्रियेण तुसंस्पृष्टोत्रा ह्मणो नतमोजनात् ॥वैश्येन तुचसंस्पृशौ नताशी पञ्चगव्यपः। शुद्रेण तुच संस्पृष्ट एकरात्रोपवासका उच्छिष्टैःपुनरेतैस्तु मोक्तं द्विगुणमर्हति उच्छिष्टः शुद्धसंस्पृष्टःशुनाचापि द्विजोत्तमः।उपोष्य पञ्चगव्येन शुद्धि-स्यादपरे विदुः। अनुच्छिष्टोऽपि यत्स्पर्शात स्नानि वर्णी विशुद्धया उच्छिष्टस्तस्य संस्पर्श चरेसाजापतिव्रतम्रजका छन्त्यजस्मृएः शुद्यैतदर्धमाचरेत्।ब्राह्मण्युदण्या कृच्छेण भाजा- पत्येनचापगाउदक्या ब्राह्मणा स्पृष्टी मातङ्गपतितेन यो तापत्ति लेन्निराहारास्नात्वा कायेनशुध्यति ॥ उदक्यासतकाम्लेच्छसंस्पर्शे ऽस्तमिने रची। उक्तदानादिधर्मेण शुध्येत् हिजोऽग्नि सन्निधौवन्द यिचा पवित्रत्वं मन्दारभिवायुभिः। सुनयो धर्मवेत्तारो रात्रौ चन्द्र शुरश्मिभिः॥ कृमिन्च ब्राह्मणःपाश्य घडह पञ्चगव्यकम्। हेम्मोदद च षण्मासात्तथा गाञ्च विशुध्यति॥पञ्चाहेन नृपःशुध्येत्तथा हेम ददन गामा चतुर्थाहेन चैश्यस्तु चतुर्मासान गवा सहाव्यहेण च चतुर्थेन तसाचत्रयच गाम्। सहसानहने स्नान मेनदा हपराशरः॥पक्किं निःसाठविमस्थां कामतोडकामतोऽपिधागा यन्याचसहस्रेण जप्तेननु भयेच्छुचिः॥ यःकश्चिहरने भूमि हैम ·वृहत्सराशरसंहितायाम्। गामश्चमेव धा।सतंयनारपसाद्याऽपि तदुक्तःशुहिमामुयात्॥आ रव्याय भूभृते वापि तेन संशोधित्तः शुचिःद्रव्यदण्डाहिमुक्तिर्यात पसायाशुचिर्नरः॥निराहाराजायते च एतदाहुर्मनीषिणः॥विनि- र्गना यदा शूद्रादुदक्यान्ते व्यवस्थितना। तदा द्विजैस्तु द्रष्टुच्य इति ध मविदो पिदुः॥ दुःस्वमदर्शने चैव वान्ते वाक्षुरकमणि।मैथुने कटधू मेच सद्यःस्नानं विधीयते॥चिनाञ्च चितिकाष्ठञ्च यूपंचाण्डालमेव चास्पृषा देवलकञ्चैव सर्वत्र जलमाविशेत् ॥जम्बुकश्च शूकरैस्तु य दिस्पृटो भवेन्नरः। अष्टोत्तरशतंजस्वागायत्र्या: शुद्धिमर्हति ॥शुनो घ्राणापलीढस्य नरवैरिलिस्वितस्य च।अद्भिःपक्षालनं कार्य मग्नि नावापधूननम्॥अवज्ञान्तु गुरोः कृत्वा नक्तं तस्य तु भोजनम् । नक्षत्रदर्शनं त्वन्य इति पाह पराशरः॥कुमारीतुशुनास्पृष्टाजम्बुके नषेणगा।यां दिशंब्रजते सूर्य तांदिशंसा पिलोकयेत्॥दिवसे तुयदागामे शुनास्पृशेभवेद्दिजः। विषं प्रदक्षिणीकृत्य तंपाश्य विशुध्यति॥चातुर्वण्यत्तुि यो नारी कृताभिगमनापिच पक्षाल्य ना किंयापत्तन् लिङ्ग-शौचं निजं विदुः॥अभिगच्छन् सुनार्थञ्च करता स्तौ स्त्रियं द्विजः। न चकुर्वीत संस्नानं नारधस्तु शोधयेत्॥ तु कारन्तु गुरोरुका हुडूनरन्तु गरीयसम्। प्रसाद्यैतावेनश्चेत्स्यात्स्ना वा शुद्धो द्विजोत्तमः। विवादे शास्वतोजित्वा भार्या यस्य तुजायते ॥श्मशाने जायते तस्य तमोभान दुष्कृतम्। ताडयित्त्वा वृणेनापि स्कन्धेनाबध्य रज्जुना ॥विवादेनापि निर्जित्य नै पसाय विशुध्यति । उदीर्यच चरेन् मछमनिरुच्छं निपानने॥रुच्छातिरुच्छोऽसम्पाने रुच्छोऽस्यान्तरशोणिते। प्रेतं दृष्ट्वाचू दग्ध्या र शुहिनानात् हिज न्मनाम्।।उपपासमथो वापिब्रह्मर्चञ्चपापनम् । मेनभूतं तु यः 'शूद्रं ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बल:। नीयते धनुगच्छस्तु विरान मशुचिये त्। भिरनेतु ततःपूर्णेनदींगत्वासमुद्रगाम्॥प्राणायामशतं कृत्वा ·षष्ठोऽध्यायः। ५७७ पतंग्राश्य विशुध्यति । अगुल्या दन्तकाष्ठन्तु प्रत्यक्षलवणं यथा ॥मृत्तिकापक्षणञ्चैव तुल्यं गोमांसभक्षणम् कृत्वान्यतममेने पांशुध्यर्थ मात्मनो हितम् । चरेत् शशित्रतं.पिपइति माहुर्मनीषि णः केचिदिन्ति मुनयः इच्छू पाजापति तथा। तदर्धे पादरच्छे वायुरन्ये हिजोत्तमाः। अधौच्छिष्टं हिजोऽज्ञानात्यद्यदद्यं हि किनाभुकानाचम्य वा कुर्य्यात् विणमूत्र केहानिष्कृतिः॥ न तोपचासवाद्ये तु अन्यत्र हिगुणञ्चरेत्। अरोत्तरशतंजस्या गाय याःश्रुद्धिमहति ।अधोच्छिर दिजःस्पृश्वा श्वोच्छिष्टं वृषलेन तु नक्षत्रदर्शनेऽनीयात् पञ्चगव्यपुरःसरम्॥अथोधोच्छिष्टं घि- प्राद्यैश्योच्छिष्टं शूद्रसंस्पृशः। उपरासेन शुध्येयुः पञ्चगव्यस्य पावनम्।। श्यकाकीकाकसंस्पृष्टो मुञ्जानोब्राह्मणश्च यः।तद नस्य परित्यागात् कृत्वा स्नानन्तु शुद्धति ॥ यज्ञोपवीतेन पिना भोजनं कुरुते दिजः। अपि मूत्रपुरीष चा रेतःसेवनमेवच॥ विरा त्रोपोषितो विप्रःपादकच्छन्तु भूमिपः। अहोराघोपितो वैश्यः युहिरेषा पुरातनी विनाकुकृत्यनिष्ठीव्यं कृत्वाऽनृतभाषणम्। वचनं पतित कृत्वादक्षिणं श्रवणंस्पृशेत् ॥विमस्य दक्षिणे कर्णे नित्यं वसति पावकः। अङ्गुष्ठे दक्षिणे पाणी तस्मातेनचस्मृ शेन॥पक्षणं शशिनोऽर्कस्य ब्रह्मेशविष्णुसंस्मृतिम् ।गायत्र्याः शतसाहस्रं सर्वपापहरं स्मृतम्॥गायत्र्यष्टसहलन्तु ब्रह्महत्या विशोधनम्। शूद्रचधे हिजाग्र्यस्य गायत्र्यष्टसहस्रकम् ॥राज्ञः पञ्चसहस्राणि ह्यादिजस्य तदर्धकम् । योगेन गतिशीलस्तु यदि वास्यासदानरः । तां चुभौ सर्वदात्याज्यो निश्चितं सर्वमसु मक्षिकासन्ततिर्धारा विमुषो ब्रह्मचिन्दवः॥ स्त्रीमुचं चालट्रह- ज्ज्ञ नद्रष्यन्ति कदाचनाआत्मस्वी यात्मवालञ्चआत्मबईत- थैवच आसनःशुचयस्तानि परेषा मशुचिस्तथा उत्पन्नमातुरे ·सहसराशरसंहितायाम्। स्मानं दशकृत्वाखनातुरःस्मिात्वा स्नात्वा स्पृशेदेनं ततः शुझेस आतुरः। विवाहोत्सवयज्ञेषु संयामेजनसङकुलेगा पलायने वने रण्ये स्पृष्टास्पृष्टिर्न दूष्यति। आधस्पर्श भवेत् स्नानं द्वितीयस्था पिनत्स्मृतम्॥शिर मोक्षणमन्येषा मन्यत्राचमनं स्मृतम्।पला शशशिपाकाष्टदन्तधावनकन्नरः॥दिवा कीर्ति समभीयााप ट्रांनैचुपश्यति पाश्मलोह फलकाष्ठचम भाण्डस्थतोयै स्वय मैच शौचात्। पुंसां निशाश्चाईकनिःसचानांस्त्रीणांच शुद्धिर्षि हिना सदैव ।। स्नानस्पृष्टेन येनस्याकाष्ठायैर्यदितस्पृशेत्। ना चारोहणवत् स्पृशन् तत्रोपस्पर्शनाच्छाचिम्लेच्छलूनाशनेस्प शक्षेत्रे वायदिवास्थले। उपस्पर्श शिरपौत्य संशुद्धी जायते दिजः॥वनसंस्पर्शनं तस्य सचैलाइयगाइनम्। अङ्ग-स्पर्शन यत्तस्य वदन्ति हिजसत्तमाः॥चण्डालोदकसंस्पर्श शुस्मिा- नेनजायते। तथा नाण्डसंस्पर्श स्मानमाहुर्मनीषिणः))उद- स्यास्पर्शने स्नायादशुकेनाङ्गतोऽपिया स्याद्यनः स्पृश्यपि स्नानं तुल्या:सर्वरजस्वलासंस्पर्श मेदभिल्लानां तथैव ब्रह्म घातिनामापतितानांच संस्पर्शस्नानमेव विधीयते॥रजस्वला चैतसंस्पर्श उपस्पर्शनमेचच उदस्यायास्तृतीयेऽति केचिदा- चमनं चिदुः॥प्रथमेऽहनि चाण्डाली हितीयें ब्रह्मघातिनी। तृती येजकी पोक्ता चतुर्थे तु विशुमति ॥पुरुहूतः पुरा दैत्यं मिशि- हिरव्यजपान यत् । नधा ब्रह्महत्यायास्तत्फलं सददौ स्त्रि यम्॥आसां नमानि स्त्रीणामस्पृश्यत्वं समापन।अंश नित्रयं स्वेतच्छुकगुर्यादिकल्पितम् ॥शवराय पुलिन्दोधन टाञ्चकेवटास्तथा। एनान्नजकसन्नल्यान केचिदाहर्मनीपिणः॥ रजकायाभिगामिले धेश्यो गोमूत्रयाँचकम् । चरन्तिपगुणाही भिरुच्छंचा द्विगुणञ्चरेत् ॥ब्रह्मक्षत्रियोपजाना शेट्रास्ते ·घष्ठोऽध्यायः।- ५७१ नुक्रमेण तुाक्रमातिक्रमतश्चान्ये म्लेच्छान्यवर्णसम्भाचा भो ज्याशनास्तुनच्छूद्रा अन्ये भोज्यासनाःस्मृताः।आमाशनानि मो ज्यानिस्तमुच्छिष्टेमुच्यते।।दासनापित्तगोपाल कुलमित्राईसीरि णः।भोज्यान्नोनापिनश्चैव यश्चात्मानं भिवेदयेत्॥पर्युषितं चि रस्थञ्च भोज्यं स्नेहसमन्वितम्। यस्गोधूमावस्नेहो तथा गोरस विक्रयः।आपद्गतो हिजोऽश्नीयात् गृहीयाही यतस्ततः।नस लिप्ये नपापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा॥ज्ञापितं शूद्रगेहेऽन्नंकटु पकाय द्भवेत् । नीचा नद्यादिके नई प्रोक्ष्य जनकिल्बिषी गायन्यो- ड्रगरपूताभिः केचिदद्विश्व प्रोक्षणम्। मन्यन्ते विष्णुमन्त्रेण क लिधर्मसमाः स्मृताः।आममांसं हतं क्षौद्रं स्नेहाच फलसम्भ चाः।म्लेच्छभाण्डस्थिता येते निष्क्रान्ताःशुचयःस्मृताः॥आभी रसाण्डसंस्थानि पयोदधिधतानिच। तावत्पतं हिनद्भाण्डं यावत्त चतुतिष्ठनि॥पूतानि सर्वपुण्यानि काकहस्थस्थित्तानि च । श्वाद तानिच भक्ष्याणि यत्नतस्तु हिजातिभिः। सर्वेः स्वोपस्करैर्युक्ता शय्या रक्तांन्युकानिचा पुष्पाणि चैव शुझन्ति मोक्षणानिन संश- यः। अलेपं मृण्मयं भाण्डं भाण्डं संशयमेव चापोक्षणादेव भुः ध्येत सलेपमग्निताडनात्॥ भस्मना शुध्यतेकांस्पं सरयाथ नलि प्यते। सुरा मूत्रपुरीषायां शुध्यते तापलेपनैः॥अलिस मद्यमू- बाबै स्तान मम्लन शुध्यतिरजसास्त्री मनोदुष्टानधन वेगसे युत्ताः।अगमपि यद्भरिसरिहारिहृदञ्च यत् सदस्पर्शसंस्पृ रन नद्देष्यन्ति सद्विरः॥सत्येनयने चाणी धर्मःसत्येन वर्तते। तस्मात्सत्यं हि वक्तव्यमात्मसुध्यैद्विजानिभिः॥रथ्याकर्दमतीया निनावः पथि तृणानिचामारुतार्केण शुगंति निशि चन्द्रमास्नैः यथासम्भय मुक्तानि प्रायश्चित्तानि सत्तम!।उक्तानुक्तानि स वाणिज्ञालच्यानि दिजातिभिः॥प्रायश्चित्तंन तस्रोक्तं धर्मशास्त्र ·बृहत्पराशरसंहितायाम् प्रवक्तृभिः। द्विजैस्तत्र प्रकल्प्यं स्याइर्मशास्त्रार्थचिन्तकैः।।उक्ता मया निष्कृतयःसमासात्संशुद्धये वर्णचतुष्टयस्याब्रतानि तासां विहितानि यानि वक्ष्याम्यत्तस्तानि निबोधयेति॥ ॥इतिश्रीव- हसाराशरीये धर्मशास्त्रे सुव्रतपणीने प्रायश्चित्तनिर्णयो नामष टोऽध्यायः॥ जतान्यथ भवक्ष्यामि बैन्दवादिकमणतु।पापक्षयस्तै स्या इर्थीि च महोदयः॥चन्द्ररयाभीयाद्यासान् शुक्के कृष्णेच-हा सयेत्। चन्द्रक्षयेन भोक्तव्यं मध्ये शशिवतचरेत्॥विपरीतान्क मागासानादावादीच यासयेत्।वर्धन्ते दैन्यपक्षेतु पिप्पलीमध्यमै न्दचम्।।अष्टावष्टौ समम्भीयास व्रतीपतिवासरमाअष्टायासिकमि सापश्चान्द्रायण मथापरम्॥शतड्यन्तु पिण्डानांचत्वारिंशसमन्धि नम्।मासेनैवोपभुञ्जीत चान्द्रायणमथापरम्॥चतुःपातरभीयात्सा यं यासांश्च नाचता। शिशुचान्द्रायणं नज्ज्ञैःप्रोक्तं पापापनोदनम् ॥ मध्यन्दिने यदभीयात्सायंगासांचतायता चान्द्रायणं यतीनां तत्त त्वज्ञैः परिकीर्तितम्।। शिरचण्डसम्मितान् यासान् चन्द्रनपयोजने। दोषःस्यादन्यथाभाचे तस्मादुक्तं नदापयेत् ॥ एकभुक्तैन नक्तैश्च तथैवायाचितैरपि। उपवासैश्चतुर्भिश्च कच्छंषोडशनिदिनैः॥उष्णं जलं पयःसपिरफैकञ्चत्र्यहं पिवेत् । वायुभक्ष्यस्यहं तिष्ठेत्तप्तक- छोऽय सुच्यतेपलमेकंजलं पीत्वा पलमैनथाययःोयलमेकं त थाज्यस्य मानमेतत्सकीर्तितम् । एतत्तु विगुणं प्रोक्तं महासान्तपनं स्मृतम्। पाजापत्यञ्च रुञ्च पराकस्विंगुणो महान् ॥पयोदुम्बररा जीचं चिल्पपचं कुशोदकम्। प्रत्येकं प्रत्यहंप्राश्य पर्णकच्छ्रः प्रकीर्ति ताप्रत्येकं प्रत्यहं गव्यं सकृत् शुझैपयो दधि घृतंकुशोदकंपी खाउपवासश्च सप्तमः॥एक्षिःसम्प्राशनरुक्तं दिव्यं सान्तपनं हिजैः। सप्ताहेन तुरुच्छोऽयं मुनिभिःपरिकीर्तितः। एतत्तुं विगुणं तज्ज्ञै.

·५८१ सप्तमोऽध्यायः महासान्तपनं स्मृतम्।प्राजापत्यञ्च रूच्छुञ्च पराक स्विगुणो महान्॥ एकभुक्तन्न नक्तञ्च अयाचितविशेषणे।पादकच्छोऽयमुद्दिष्ट स्विं नं प्राजापतिव्रतम् ॥अयमेवानिरुच्छ्र: स्यात्पाणिपूनान्न भोजनः । कृच्छातिकृच्छ्रपयसा दिवसानेकविंशतिम्॥दिनदेशभिः प्रोक्तःप राकः समुपोषितैः। एक महत्र्यहादीनि नक्तव यया शृतम्॥सम्पा श्यतिलपिण्याकं तकं तोयं कुशोदकान् । पञ्चमे छुपचासः स्यात्सौ- म्यच्छोऽय मुच्यते॥चान्द्रायणेच कृच्छेच त्रिकालं स्नानमाचरेत्। स्नानइयन्तु कर्त्तव्यं व्रतेष्वेवापूरेषु च ॥ शक्ति ज्ञात्वा शरीरस्य स्नानं 'कार्य तथा व्रतम्।असामर्थ्येन कार्यञ्च याच पर्षत्वनुयहम्। सर्च पक्ष्यामि व्रताना मुत्तमं व्रतम् ।। कृतेन येन मुच्यन्ते प्रा. णिनः सर्वकिल्विषैः। नीलिकायास्तु गोमूत्रंकृष्णायाः सहदुहरेत्॥ पयअनाचर्णाया:पीतायाश्च तथा दधि। कपिलायाः पतञ्चैव महापातकनाशनम्॥अन्नाचे सर्चवर्णानां कपिलायाः समुद्धरेत् । पलानि पञ्च मूत्रस्य अङ्गुष्ठाईन्तु गोमयम्॥क्षीरं सप्तपलं गा- चंदनः पलवयं तथा। एतं चाष्टपलं ग्राह्यं पलमेकं कुशाम्भसः॥ मन्लैः सर्वाणि चैतानि अभिमन्न्याय मिश्रयेत् । गायत्र्याचैव गोमू चंगन्धहारेति गोमयम्॥आप्यायस्पेति चै क्षीरंदधिकारस्तथा दधिातेजोऽसि शुकमित्याज्यं देवस्यत्वाकुशोदकम् ॥निप्पन्न पच्च गच्यञ्च पायैःक्रमेण नपिवेत्। मध्यमेन पलाशस्य तत्परेण पिये डिजः॥हितीयं ब्रह्मपत्रेण ब्रह्मपण चापरम्। चतुर्थताम्रप त्रैण तस्पिचेद्रताहिजः॥आलोड्य प्रणवेनच निर्मथ्यमणचेन तु। उहत्यप्रणवेणैवं तपिवेषणवेन तु ॥ विष्णुं संस्नापयेद्स्या पञ्चगव्येन चार्चयेत्। कूष्माण्डै र्जुहुयान्मन्त्रैः पञ्चगव्यं हुनाश ने।-सव्याहृत्याच गोयच्या नथैच मणवेन च ॥ब्रह्मर्च मिदंगो तंवतं पञ्चदिनात्मकम् । पञ्चगव्यञ्च सम्प्राश्य पञ्चरागोपा ·बृहत्पराशरसंहितायाम्। सकृत् ॥नक्तेन यासमभीयाद्यापच्छक्त्या दिनानिच पाञ्चाहिक म्पारणकं व्रतस्यास्य प्रकीर्तितम्॥ निर्दहेत्सर्वपापानि ब्रह्मकूच मि निस्मृतम्। अन्ये वदन्ति कवयः उपचासं विना बनम्॥जप्य होम च कर्तव्यं देवतार्चनमेव च। पञ्चगव्यञ्च होतव्यं पञ्चगव्यं सम भीयात्॥ ब्राह्मणान् भोजयेत्तावद्यायकुर्यादिदं व्रतम्।यत्त्वगस्थि गनं पापं तिष्ठते पुरुषस्यच ॥ ब्रह्मकूदन सर्व समिद्याग्निरि चेन्धनमायानीह पापानि भवन्ति पुंसां ट्रैगदकामादय कामतीवा। उक्तानितेषां मुनिनावनानिशुअर्थमेतान्यपराणि चैत्रम्॥धर्मार्थ मेतानि कृतानि पुंसांदर्दिवीकस्त्व विमुक्तसिद्धिः।अत्राप्यपूज्यत्व मशेषलोकैस्तेजःशरीरीति चरेन्गता भी॥यस्यास्ति भीतिः पुरु पस्य पापात् इच्छेच्च कर्तु क्षयमेनसाच्च। प्रीत्येव तंच व्रतदानज प्यं प्रोद्दिश्य मेतन्नतदन्यतस्तु॥ वदन्तिदानं मुनयःप्रधानं कलौ युगेनान्यदिहास्ति किञ्चित् । विशोधनं सर्वमिहापि पूज्यं वदामि तस्मादध दानधर्मात्॥ ॥ इति श्रीरहसाराशरीये सुव्रत प्राय श्चित्तनिर्णयःसप्तमोऽध्यायः॥ दानानि विधिना सार्धनगोयानि पराशरः।व्यासस्य तानि चक्ष्यामि श्रूयतां दिजसत्तमाः! दानेन पाप्यतेस्वर्गादानेन सुरख मभुते। इहामुत्र च दानेन पूज्यो भवनि मानवः॥नदानातु परतो धर्म त्रैलोक्ये सचराचरे। मुमुक्षयोऽपि योगीशा शिक्षादानोप: जीविनः।।अन्न तीयसमायुक्तं पृथगेले तथैव च। सोपस्करसंयुक्तं गृहञ्च गृहमारकम्॥रषादियुक्तसीरच एकं पं तथैव च। गृह्या निना प्रदानेन गोपदानंतथैव च। सौरभेयी द्विवकांच निलधेनुम नःपरम्। एनधेनुं अम्बुधेनुं हेमधेनुं सविस्तरमाकृष्णाजिनप्रदान अवाजिस्यन्दनमैपचा एकहात्तिप्रदानच कन्यादानफलं नया॥ मिदानफलच तुलापुरुषमेव च । हेमरूप्यपदानञ्च ननाकादि ·अपमोऽध्यायः। ५८३ समन्वितम्॥पुसीसकताम्रादिसर्वधातुप्रदानयत् । नक्षत्रातिथि योगेषु यद्यदानञ्च नत् फलम्॥ विद्यादानं फलं तस्य प्रजादान मथैवचा अभयादिक दानानि प्रनिग्रहे यथाविधि। इष्टापूर्ती फ लोपेतौ सर्व विस्तरतो मया।शक्तिसूनाधृतं पूर्व क्रमाकथयतः शृणु।गोहिरण्यादिदानानां सर्वेषामप्यनुत्तमम्।अन्नदानमपे- क्षन्ते सर्वेऽपि हिदिवौकसः। अन्नार्थ मातरिश्वाह धन्नार्थञ्च नथानलः।। अन्नार्थ सचिताचैव चातिवलनि भासते।अन्नकाम: संसर्जेदं विधिरप्यारिवलं जगत्॥तस्मादन्नात्सरंतत्त्वंन भूतंना विष्यति। दद्यादहरहस्तस्मादन्न विधायमानः॥धृतंबायदिया चामं सस्वर्गसुखमेधते। शोभनात् पश्चतान सन पकानपरि- पूरितान्।।अपूपैरुदकाद्यैश्च दत्त्वा दिवं सुरसं बजेत् । हिजान्यापा ययेत्तोय अन्योनपि पिपासितान्॥प्रपांत कारयेद्रीष्मे पामोनिदे बलोकताम्।षट् पात्राण्यादिकं दद्याद्वर्षासुचमतिश्रयम्॥पादाभ्य इन्तथैवैधः शीतेचावरणानिचाउपानपादुके चैव ददत्कामानया भुयात्।सप्तबीहिसमायुक्तं सर्पस्नेहसमन्वितम्। सोपस्कर संयुक्तं सलिङ्कारभूषितम्।। हिरण्यंगोपांश्चैव कुलिशायुपधा नकैः चारीभूषणैर्युक्तं सकांस्यं ताम्रभाजनम् ॥ कण्डण्यादिस मायुक्तं ददत्याबाय मानवः ।पकेएकचितं कृत्वा सर्वलक्षणसंयुत मु।मृण्मयं पानथासयःरुत्वाचाश्ममयं तथा। दत्त्वा स्थान मवाप्नोति प्रजापतेरसंशयम्॥पाकार यत्र सौवर्णा: गृहाण्युच्चे स्तराणिचा माणिक्यगारुडैचन्ने मौक्तिकै भूषितानिचादेवकन्या सहलेण सतोगीतनृत्यकैः सेव्यमानोऽप्सर: सधैः प्रजापति समं वसेत् ॥अनड़ाहीच धूम्ही बसवन्ती सुलक्षणौ निरुणौ सधि- पाणीच घण्टाभरणभूषितो अदुशवेकपणैतुि शरीरौ दक्षिणा चित्तौ।यआहूय दिजायाय दद्यात्त्या तु मानयः॥सोऽनडुद्रोम- ·रहत्पराशरसंहितायाम्। तुल्यानि स्पर्गे वर्षाणि तिष्ठति। अमरीभितोऽजस्त्रं सेव्यमानश्च दैवतैः॥एकोऽपिहिषो देयोधूर्धरः शुभलक्षणः।आरोगनाप- रिक्लिष्टो यस्मात्स दशगोसमः॥ एकेन दत्तेन रषेण येन दत्ता म- युर्दश सौरभोयाः।आहेमपीताद्धरणीसमानात्तस्माहषात् पू ज्यतमोऽस्ति नान्यः॥राधिदानं प्रवक्ष्यामि यथादेयं द्विजातिभिः। यो विधिदक्षिणायाश्च तथा सर्च निबोधत।। एकराबोषितःस्मानो- गोदाता पञ्चगव्यतः। पञ्चामृतेन संस्नाप्य संपूज्य मधुसूदनम्॥स वत्सां वस्यसंयुक्तांशतयज्ञोपवीतिनिम्। सुविषाणां सुरुपाञ्च सर्व लक्षणसंयुताम्॥हेमकल्पितशृङ्गाञ्च सुरूपां चरणायकामापय स्पिनी सुशीलाञ्च हिरण्योपरि संस्थिताम्॥हिरण्यं वाचयितामे स हिजायोपपादयेत्। प्राङ्मुरचाय च विप्राय मृष्टिन्ताञ्च उदनु रखीम्॥ इमां त्वं प्रतिगृह्णीष्व पीतोऽस्तु केशचो योः। इति दयोद कं हस्ते पादान्यष्टौविसर्जयेत्॥च्यावर्त्तने ततः पश्चात् प्रणम्य शि रसा हिजम्। अनेन विधिना धेनुं यो विपाय प्रयच्छति ॥स विष्णु प्रीणनाद्याति विष्णुलोकमसंशयम्।आत्मनः पुरुषान् सप्तप्राग स्तान् सप्त सप्तच॥ आत्मानंसप्तजन्मोत्थान् पापाहिमुच्यते नरः पदे पदे तु यज्ञः स्याद्रोसिस्यच मानयः॥फलमानोति विप्रेन्द्राः शुद्धा वैतत्पुरा हरेः। सर्वकामसमृद्दामा सर्वलोकेषु पूजितः॥ना म्सापापापहास्तावद्यापदिन्द्रामातुर्दशा । इक्ष्वाकूपान्तथा चान्यै बहुधा वसुधाधिपैः॥यैयर्या नतिरिय दत्ताजग्मुस्तैऽपिच विष्टपूम् दीयमानं च पश्यन्ति ये भवन्त्यनुमोदकाः॥तेऽपि पापविनिमुक्ता विष्णुलोकमवामुयः पादयं मुखंयोन्यां प्रसवन्त्यांप्रदृश्यते॥ यदाच हिमुरपी गौःस्यान देयायावन्न सूयते । क्षोणीतुल्या नदा सागौःसक्ता मुनीश्वरैः।। सापि माग्विधिना देया सगश्या दो हना हिजाः। एक पृथिची सासशैलवनकाननानिस्या गौ- ·अष्टमोऽध्यायः। ायसी साक्षादेकबोलवतोमुखी। गौत्सस्यचलोमानि यावत्सं स्यानिसत्तमाः॥तावत्संरच्यानि सणि ध्रुवंब्रह्मजने वसेत् ।यचारी गामक्लिष्टाङ्गान्धेनुंचायदिवा तनुम् ॥ दद्यात् स्वर्गमवाप्नोति देया यथा तथाहि गौः। तिलधेनुंप्रचक्ष्यामि प्रीणनाय हरेरिमाम् । यया तुष्यति गोविन्दौ दत्तयानुगवाऽनघः ब्रह्महा स्वर्णहागोन पितृमान्सुहृद्ध धातू आग्निदो गुरुहाचैव तथैव गुरुतल्पगः॥सर्वपापसमायुक्तो युक्ती यचोपपातकैः। स.नोभिःप्रमुच्यन्ते तिलधेच्या प्रदत्तया। अनुलिप्ते महीपृष्ठे वस्त्राजिनप्रसारित।धर्मज्ञाः केचिदिच्छन्ति कुन पेच तिलास्ते पस्तीर्य चापिकं भूमौ तव कृष्णाजिनंपुनः। तिलां- स्तुपक्षिपेत्तव कृष्णाटकचतुष्टयम् । कुर्यादुत्तरतोऽन्यणे आढकेन तुरन्सफम्। सरिनैरलकुर्यात् सौरभेयी सवसकाम्॥कार्य हेम मये पृड़े सास्नाजूनमयी नथा। ताम्रपृष्ठापादाच कार्या मुक्ताफले क्षणाप्रशस्तपत्रयपणा फलरनपती तथा। शुधवजयलागली नवनीतस्तथान्वितः: नारङ्गैचीजपूरेच जम्बीरैनारिकेलंकैःवेद राम्मकपित्यैश्च मणिभुक्ताफलार्चिताम्॥सितवस्त्रयुगच्छन्नां सित्तच्छन्नसमन्विताम् । इग्निधाञ्च ताकुर्यात् श्रड्या परयान्वि- तः॥काश्यापदोहनां दद्यान् केशव! प्रीयत्तामिति। कुर्याद्धि सृष्टिव- विद्यानिमा प्रत्युत्तरामुखीम् सिम्यगुच्चार्य विधिना दत्त्वैतेन हिजो- तमः।सर्वपापैर्विनिमुक्तपित्तरंपापितामहम्॥प्रपितामहन्तथा पूर्व पुरुषाणांचतुष्टयम्।हिजेन्स्तारयन्त्यैतान्तिलधेनपदान गिगयञ्च गृह्णाति विधिवत् पुरुषान् छोपि तापनः। चतुर्दश तथा येचदद्रुतश्वानुमोदिकः॥दीयमान रूपयन्ति तिलधेनुचयेन रा:। शृण्वन्ति येचतांपत्या परया ना क बातेऽप्यशेषाधनि मुक्ताःपयान्ति विष्णुलोकताम्॥प्रशान शीलाय तथा मल रिणे युधः।तिलधेनुं नरो दद्यादेदस्मार्तज्ञ भावरा यत्ति ·सहसराशरसंहितायाम्। लाधारस्तिलधेनुं प्रयच्छति। तथैकरावन्तु पुनास्तिलानचि सा- क्तिकः॥दातुर्वियुद्धपापस्य तस्य पुण्यवती हिजः। चान्द्रायणाद प्यधिकं शस्तं तत्तिललक्षणम् । एवं प्रतिगृहीतापिआदत्ते विधिना हिजः॥सतारयति दातारंआत्मानञ्चन संशयः। प्रतिग्रहस्तु दीप्ता ग्निदग्धविप्रमुखेरिताः॥ नस्फुरन्तीह मन्त्राश्च जपहोमादिकेषु च। तदानदीयते तस्य नतं कर्मणि योजयेत्॥ निष्फलं तत्कृत कर्म मृतस्यौषधदानवत्। अथातः संपवक्ष्यामिहत्तधेनुमपि दि जायन सा विधिनादेया तांप्रवक्ष्याम्यतः शृणु।वदामि धेनुंध तकल्पितां यो विधिञ्च यैवै निचय प्रकल्प्या फलंपदाने मनुज- स्य यस्मात रूपाच पावन्त्वनुपर्व यच॥गोक्षीरसपिमधुरपण्डदना संस्थाप्य विष्णु भुपाचारिणाचा संपूज्य पुष्पैश्च पिलेप्य गन्धैर्दद्यानि वेद्यश्च सधूपदीपम्॥ एतञ्च पतितमेच सोमो घतञ्च सूर्यो घत- मेव चाम्भः प्रदेहि तस्मात् एतमेव विहन पते पदत्ते सकलं प्रदत्तम्॥ एतेन गव्येन तुपूर्णकुम्भं प्रकल्प्यते गौः करकच वत्सः। हिरण्यगर्भा मणिरत्नशोधां तुरष्ककरिसुचारुनासाम्॥भड्रेन कृष्णागरुदारचे च सौवर्णने पटसूत्रसामा। क्षौमञ्च पुच्छंगुइदुग्धव जिलाच न- स्या वरशर्करायाः॥द्राक्षीत्यैश्च हिरवरैरन्यैः स्वादुफलैरपि।उरस्त स्याः प्रकर्तव्यं पृष्ठन्तामञ्चधीमता ॥ क्षुयटिमयाः पादाःशफारौप्य मयास्तथा।धान्यैश्च सप्ततिः पालीमानि सितसर्षपैः काश्यदोहा चकर्तव्यासितवपच्छदानथापतच्छत्रसमायुक्ता सितचामरभूपि तासित्तयज्ञोपवीताच सितम्दाम शाषिता । वत्सस्यर्यादिति ·अष्टमोऽध्यायः। व्याहत्य चैतान्नजहस्तत्तोयं दत्त्वा क्षमतेतिन चाम्पिधेया। दाना हि जेनावतु पूर्वमुक्तं संपाश्य सर्पितमाम शुध्यै । कार्य प्रमुक्तोऽसि लकिल्विषैतुपामोतिलोकान् घतदुग्धदिग्धान।एनक्षीरबहानयो यत्र पायसकर्दमाः। तेषु लोकेषु विषेशी सुपुण्येषु प्रजायते॥पितु- रूयन्तु येसप्तपुरुषस्तस्य योप्यधः। तस्तिषु हिजलोकेषुसनयं ·रहसराशरसंहितायाम्। लाधारस्तिलधेनुं प्रयच्छति। तथैकराधन्तु पुनस्तिलानत्ति सम- क्तिकः॥यातुर्वियुद्धपापस्य तस्य पुण्यवती हिजः।चान्द्रायणाद प्यधिकं शस्तं तत्तिललक्षणम्। एवं प्रतिगृहीतापिआदते विधिना हिजः॥स तारयति दातारंआत्मानञ्चन संशयः। प्रतिग्रहस्तु दीप्ता ग्निदग्धविप्रमुखरिताः॥नस्फुरन्तीह मन्लाश्च जपहोमादिकेषु चातदानदीयते तस्यानतं कर्मणियोजयेत॥ निष्फलंतलतं ·अष्टमोऽध्यायः। व्याहत्य चैतन्निजहस्ततोयं दत्त्वा क्षमस्वेति च वाग्विधेया॥ दाना हि जेनावतु पूर्वमुक्तं संपाश्य सर्पितमाम शुध्यै। कार्य प्रमुक्तोऽसि उकिल्विषैख प्रामोतिलोकान् घतदुग्धदिग्धान्॥एनक्षीरबहानयो यत्र पायसकर्दमाः। तेषु लोकेषु विमेश सुपुण्येषु पजायते॥पितु- क_न्तु येसप्तपुरुषस्तस्ययौप्यधः । नास्तेषु दिजलोकेषुसनयं स्त्यक्ताकल्विषःासकामानामियं राषिः कथितातच सत्तम।।विष्णु लोकंनरा यान्ति निष्कामाः एतधेनुदाः॥जलधेनुं प्रवक्ष्यामि प्रीत येदत्तया यया। देवदेवो हृषीकेशा सर्वशः सर्पभावनः॥जलधेनुं हि जश्रेष्ठ!सम्पूर्णरजतस्थितम्रनगर्भमशेषैस्तु ग्रामचन्यै समन्धि तम्। सितववयुगच्छन्नं दूपिल्लवशोभितम् ।।कुष्ठमांसीमुरोशी रवालकामलकैयुतम्। भियगुपत्रसंयुक्तं सित्तयज्ञोपवीतिनम्।। सोपानकञ्च सच्छचं दाविष्टरसस्थितम्। चतुर्भिः संवत्तं पानै स्तिल पूर्णैश्चतुर्दिशम्॥स्थगितं दधिपात्रेण प्रतक्षौद्रवत्ता मुस्खे।उ पोषितःसमत्यर्च्य वासुदेवंसुरेश्वरम्।पुष्पधूपोपहारैश्च यथापित सम्भवम्।संकल्प्य जलधेनुञ्च समभ्यर्च्य जनार्दनम् ॥पूजयेद्दत्सक तहत् कृतज्जलमयं बुधः। अमोचुरपरेकेचित् पूजयेत् एतवत्सकम ॥पञ्चांशेन तुकुम्भस्य चतुर्शिन या परे। एवं संपूज्य गोविन्दंज लधेनुंसवत्सकाम्॥सितवरधर शान्ती चीतरागो विमत्सरः दद्या हिमापा वियोन्द्रा पोत्यर्थ जलशामिन जलपानी जयारोलिपिन तांमम केशवः। इतिचीचार्य रिमेन्द्रो विप्राय प्रतिपादयेत्॥अप काशनिनास्थेयंअहोरात्र मतःपरम्। अनेन विधिनादत्त्वोजलधे mहिजोत्तम!॥सर्पराज्य मवानोति यत् यत् ध्यायेत् समानवः । शरीरारोग्य माट्यत्वं प्रशमः सर्वकामिकः नृणां भवति दत्तायांज लधेन्वांनसंशयः।इमामपि प्रशंसन्ति जलधे हिजोत्तम!"येन- रास्तेन वैयान्ति विष्णुलोक मसंशयम्। हेमाज्याम्भस्तिलविद्वन् !

·अश्मोऽध्यायः। व्याहृत्य चैतन्निजहस्ततोयं दत्त्वा क्षमस्वेति च वाग्विधेया॥दाना हि जेनात्रतुपूर्वमुक्तं संपाश्य सर्पितमाम शुध्यै । कार्य प्रमुक्तोऽखि उकिल्विषैस्तु प्रामोतिलोकान् तदुग्धदिग्धान्॥इतक्षीरवहा नद्यो यव पायसकर्दमाः। तेषु लोकेषु विप्रेश! सुपुण्येषु प्रजायते॥पितु- रूर्धन्तु येसप्तपुरुषस्तस्य योग्यधः। नास्तेषु दिजलोकेषुस नये स्त्यक्तकिल्विषः।।सकामानामियं घधिः कथितातच सत्तम।। विष्णु लोकंनरा यान्ति निष्कामाः एतधेनुदाः॥जलधेनुं प्रवक्ष्यामि प्रीत येदत्तया यया। देवदेवो हृषीकेशासपेश:सर्पभावनः॥जलधेनुं द्वि जश्रेष्ठ! सम्पूर्णरजतस्थित्तम् ॥रनगर्भमशेषैस्तु ग्रामैन्यैः समन्वि नम्। सितवस्त्रयुगच्छन्नं दूपिल्लवशोभितम्।।कुष्ठमांसीमुरोशी रखालफामलकैयुतम्। प्रियगुपत्रसंयुक्तं सितयज्ञोपवीतिनम्।। सोपानक्कञ्च सच्छचंदाविष्टरसंस्थित्तम्। चतुर्भिःसंरतं पात्र स्तिल पूणैश्चतुर्दिशम्॥स्यागिनं दधिपात्रण प्रतक्षोद्रयता मुखे।उ पोषित:समायर्य वासुदेवं सरेश्वरम् ॥पुष्पधूपोपहारैश्च यथापित वसम्भवम् ।संकल्प्यजलधेनुच्च समत्यर्य जनार्दनम् ॥पूजयेद्दत्सक तहत् कृतज्जलमयं युधः । अबोचुरपरेकेचित् पूजयेत् एतवत्सकम् ॥पञ्चांशेन तुकुम्भस्य चतुर्थशिनवा परे। एवं संपूज्य गोविन्दंजे लधेनुंसवत्सकाम्।।सितवस्त्रधरःशान्ती चीतरागो विमत्सरः दद्या हिमाय धिमेन्द्र ! प्रीत्यर्थ जलशायिनः ॥जलशायी जगद्योनिःमिय- तांमम केशवः। इतिचोच्चार्य पिपेन्द्रो विप्राय प्रतिपादयेत्।अप काशनिनास्थेयंअहोरात्र मतःपरम्। अनेन विधिनादत्त्वोजलधे नुहिजोत्तमः।।सर्पराज्य मवाप्नोति यत् यत् ध्यायेत् समानवः । शरीरारोग्य मान्यत्वं मशमः सर्वकामिका नृणां भवति दत्तायांज उधेन्वांनसंशयः।इमामपि प्रशंसन्ति जलधे हिजोत्तमायेन- रास्तेन चैयान्ति विष्णुलोक मसंशयम्। हेमाज्याम्भस्तिलैडिन् !

·हत्पराशरसंहितायाम्। यद्यपि गीप्रकल्पिताम्॥ भक्ष्यास्तु ते तथाप्येचं धर्मशास्त्रमनोति जा।अथातःसंप्रवक्ष्यामिदानानामुत्तमं परम्॥यद्दत्वा मानवो या तिसायुज्यं परवेधसः।धेनुर्देया सुवर्णस्य कारयित्वा हिजातये॥ यान्दत्त्वा प्राङ्महीपाला: ब्रह्मणः सदृशङ्गताः। सा चतुर्भिस्विभि- प्यिशुद्धवर्णपलै निः॥ हाश्यां वापि पलाश्यान्तु पलेनैकेन वापु- नाहीनं तु नैव कर्तव्यं सत्यां सम्पदिस दिजः॥हीनन्तु कुर्वनोदानं दानुस्तु निष्फलं भवेत्।चतुर्थांशेन धेन्वास्तु हेमवत्त प्रकल्पयेत्॥ सर्चरतरलक्ष्यिमाणक्रमेण तु।राजतं वत्सकं फुयायुर न्येच नाहिदः॥अलङ्काराश्च सर्वेऽपि गोवद्रतैः प्रकल्पयत्। सकाशा हासुदेवस्य सुशालायां युधिष्ठिरः॥दत्त्वा प्राप्ती हरेलोकं सामयेय- मुदीरिता। मुक्ताफलशफा कार्याधचालकाविषाणका।पारागाक्षि युग्माच वृत्तपात्रस्तनान्चिता। कर्पूरागुरुनासाच शर्करारसनात.. था।सुष्टुय युग्मपााच क्षौमसारमावती तथा। इक्ष्वादिगुडजा नुश्च पञ्चगव्यमपानकम्॥नारीकेलैश्वकर्त्तव्यौ कौँ पृष्ठञ्चका सकम्।सप्तदत् सूबलागूल सप्तधान्यसमावृत्ता॥फुलपुष्पोपस पन्नानोपानसमन्विता । सुवर्णधेनुः कार्याचा विप्रायमतिपाद येत्॥अश्वमेधसहस्त्रस्य दत्त्वाफलमवाप्नुयात् । कुलानां हिसहस्त्र न्तुस्वर्ग नयत्यसंशयः॥किमन्यैर्बहुभिदनि नहेमगयाऽनया। हे मधेनुभदानेन कृतकृत्यो हि वर्तते । हिरण्यगो भगवान प्रीय तामिति कीर्तयेत्। उपवासी विमुद्दामा दवा मीमरविग्रहे।दीय मानच पश्यन्तियैनरा हेमगामिमाम्।रक्षोस्तपिशाचाद्या स्तनो नश्यन्ति सद्विज!एता मयोक्तास्तव वत्स! सर्या दृष्टादिका ब- सरतोऽनगाः । इक्ष्वाकुलमृत्मपति क्षितीशाजग्मुर्दिवं यं विधि चत् सदाय रुष्णाजिनस्य दानस्यप्रवक्ष्यामि यथाविधिमाप्रमाण चघिधिर्यस्य यस्मै विप्रायदीयते॥ वैशारव्यां पूर्णिमायाञ्च कार्ति- ·अश्मोऽध्यायः। क्या मथवाऽपि वा। यतयोस्तुपदातव्यं रपिसोमयहेऽपिच॥क्लिष्ट मछिद्रमलोकमन सघ्राणरन्ध्रसशफंसशेफम्। साण्डं प्रदेश सपिपाणचक्र शस्तंपदाने मितकृष्णचर्म।एतमेव विधं चर्म गृही खा दिजपायनम्। कलये नुवत्तच्च हेमशृङ्गादिकं पुनः शृङ्गेहेम- मये तस्य शफांच रजतस्य च ॥मुक्ताफलश्च लागूठं कुर्यात् शाख्यं पिचर्जयेत् ।अनुलिप्ते महीपृष्ठे प्रस्तुते कुत्तपेंडेशुके।तत्र म सारयेन्मार्गतिलैस्तदपि पूरयेत्। वदन्ति ताहिदश्चैव चतुर्दोणा- स्तुपूरयेत्।नाशिपुन्मावकै कुदिपरे कवयो विदुः॥ नाभिमाचंय दन्त्यन्ये राशिंकुर्यादिति दिजः। हेमनाभञ्च तंकुति हेमकर्षण तुहिजः॥शत्या वापि प्रकर्त्तव्यं मनःशुधिर्यया भवेत्। सौवर्णक्षी रपूर्णन्तु प्राज्यपादौच दापयेत् ॥ राजतं दधिपूर्णन्तु यथा दक्षिण तो दिजातामाज्यभृतं पात्र पश्चिमस्यांतयादिशि ॥ क्षौद्रपू- तथासांश्यं चतुर्दिक्षु क्रमेणतुशिल्या चापिच कर्तव्यं चित्तशा ज्यं पिवर्जयेत्॥ तद्दद्यादेदविदुषे ब्राह्मणायाहिताग्नये।परिधा- प्यापि ते वस् अलङ्कृत्य च भूषणैः॥चत्तस्त्री पुषयः कार्याइ त्यन्ये कवयो विदुः वदन्ति कवयोगाथां मार्गमाहात्म्यवेदिनः।। नसा विहांचा विहांसःपुराणार्थपिदोऽपरे। यस्तु कृष्णाजिनं दद्या त् सरपुरं मृगसंयुतम् ॥ तिलै प्रच्छायपासोतिःसर्वस्वैरलइक नम्। संसमुद्रग्रहान्नेन सशैलउनकानना ॥ चतुरन्तानसंयुक्ता पृथिवी नात्र संशयः। कृष्णाजिने तिलान दत्त्वा हिरण्यमधुसर्पि षा॥ददाति यस्तु पिपाय सर्वन्तरति दुष्कृतम्। यकृष्णाजिनमा स्तीर्यु हेमरत्मयुनातिलैः॥वख्यातं सोपचासी विष्णोरापत्तनोस्त था। वैशारच्या पूर्णिमायाञ्च कार्तिक्यांचा समाहितः दियाहत्तत: पोयुक्त ब्राह्मणेचे जितेन्द्रिये ॥ शान्तानीके याहिताग्नौ पदद्याद रिदक्षिणाम्। याचन्त्यजिनलोमानि तिला वस्त्रस्यनन्तवःताव- ·बृहत्पराशरसंहितायाम्। न्त्यब्दसहस्राणि दाता विष्णुपुरे वसेत्। विशेष मपरे युर्विषुपायन योईयोः॥तव्रणबाहिर्लोम प्राग्री तुमसारयेत् । चतसृषुनथा दि. क्षु सौपर्णराजतानिचा निधाय शस्या पात्राणि क्षीराद्यैः पूरितानिन तस्याः पश्चात् समिद्धाग्निं परिसंमुखतं पुनः॥पर्युक्ष्यच परित्तीर्य म हाच्यातिभिस्ततः। सद्यो हुत्वातिलांस्तव विमाय प्रतिपादयेत्॥ ना भिंस्पृशन्नदीतीयं मार्ग गृहाम्यहं विदम्।धीमान्दद्याद् द्विजेन्द्रा य वाचयित्वा प्रतिग्रहम्॥पश्चाइत्यादिकं दद्यात् एषप्रतिग्रहे- स्थितः।मया गीताप्यथोगाथामुदोहरान्त तहिदः।।दातॄणांसत्त मानान्तु विशेषप्रतिपत्तये। गोनाहरण्यसंयुक्तमार्गमेकं ददातियः ॥स सर्वपापकर्मापि सायुज्यं ब्रह्मणो व्रजेत्। मोक्तेन चैतेन मु. नीशमार्ग दद्याद् द्विजेन्द्र विधिना प्रयुक्तम्।पापानि हत्वासंघ रातनानि यायासे वेधोचपुषाच योगी॥सुरेवासनञ्च योद्यात् जापनारख्य मथोत्तमम्।देच्यानै दिवं यान्त स्तूयमानः सुदैयते: आयर, हयसंयुक्त हेमपुष्पैरलंकृतम्। कतरज्जूञ्च पादाद्यैर्नेत्र पादकतैरपि ॥ तत्सर्व स्थगितं वस्ने परिपालकैः ।मुक्ता. फलै स्तथानेकै मणिभिर्युपशोभितम्॥अग्रेचैव शुभेवस्त्रे भू- पितावत्यलङ्कृतम्। तद्भपणैरलङ्कृत्य मुखयन्त्र सुशोपिती॥ सपर्याणी कषायुक्तौ ग्रीवाभरणभूषितौ।शुभलक्षणसंयुक्तौ त रुणौतनयोजयेत् ॥रचिसोमग्रहे दद्याच्छावान् यत्र कर्मणि । अनयोदिजाय्याय सपामोत्यर्कलोकताम्।। वसेद्रवि समन्त प्रसेव्यमानः सदैवतैः। एकमपि हियं दद्यात् सर्वालङ्कारभूपित- म्।।सप्तरक्षा सुपर्णञ्च सोऽश्यलोकमवाप्नुयात् । दद्यादस्वर्थय स्तु डेमरत्नाविभूषितम्। दिव्यवस्वपरिच्छन्न नेत्रपट्टादिभिःशु । सोचणैरर्धचन्द्रश्च राजतै विशूपितम्। शुर्मुक्ताफलैर- न्यै नलिवस्त्रादिभिस्तथागजी सुलक्षणोपेतौ सुशीली निरुजा ·अष्टमोऽध्यायः। बपि।।सूरदानौ सुरूपौच हेमालङ्कारभूषितौ। दिव्यवस्वैःपरिच्छि नौकर्णशारयावलम्विनौ परिवादिकाक्षौतौ विशिष्टमणिभूपि तौ। ईग्रथम संयोज्य पताकामि विभूषितम्।। शोभितं पुष्पमा लाभिःशवदुन्दुभिनिःस्पनैः चतुर्वेदीय विपाय त्रिवेदाय तथा पुनः॥प्युचर्यचदिपैदायश्रोधियाय रुतेटये। अलङ्कृत्य समा- लाक्षि रङ्गुलीयसुवाससी ॥ तस्य हस्तीदकं दद्यात् प्रीयतांकेश पस्तिति एनं हस्तिरथं दद्यात् समायर्य द्विजातये॥निहत्य सर्व पापानि विष्णुलोके महीयते। वसेचतुर्भुजस्तव सेव्यमानश्वतु, झुजैः॥अनन्तकालेस तिष्ठेच्छङ्खचक्रगदाधरः। पश्यन्तीहरथं येतुदीयमानं नरा हिज!॥ऽपि विष्णुपुरं यान्तियाशिष्टस्यरची यथा। एफे मेऽपि कृपो दयाइस्तिननस भूपणम्॥सवस्वं हेमरद नंनसे रंजनकापितः। मणिमुक्ताफलैर्युक्तं सुपर्णरजतान्वितम्। पूर्वोत्तायच विप्राय चतुर्वेदायचा हिजः। दद्याच विधिवत् सोऽपि सदा विष्णुपुरं वसेत्॥विधिवद्यश्च गृह्णाति सर्वमपि प्रतिग्रहम्। दातृलोकमवाप्नोति पराशरचचो यथा। अलङ्कृत्य तु यक- न्यांब्राह्मोद्दाहेन यच्छति।अन्योद्दाहेन केनापि हस्तिदानशतं लक्षेत्॥हस्तिदानस्य यत् पुण्यं तस्माच्छतगुणं फलम्।कन्यादा विधिवत्स प्रामुचन्तिह्मसंशयम्॥पुत्रदानं समिच्छन्ति यो वि- हान्स मनीषिणः।कन्यान्तस्तेऽपि मन्यन्ते पुत्रदानशतं परम्॥भू मिशस्यवतीन्दद्याद्यस्तु पिपाय मानवः। स भुक्तभुक्ततुल्यस्तु विष्णुलोके समायसेत्॥ योगेचप्रमाणेच भूमि दद्यादहिजात योस विष्णुलोकमाप्नोति केचिदृचुर्मनीषिणःषभिस्तु महिना विषा वंशास्तूमयतो हिजः । तेनैवे द्विगुणानाहुरिति केचिन्निवत नम्॥पञ्चहरतकदण्डानांचत्वारिंशदशाहत। पञ्चभिगुणिता सातु निवर्तनमिनि स्मृतम् ॥ पालचसकधेनूनां सहसंयत्राति .

·सहसरासरसाहतायाम्। धानित निवर्तनं ज्ञेयं इति केचिदन्ति हिताम्मपट्टे पटेचापिले खयित्वा च शासनमायामं विप्राय वादद्याद्दशसीरक्षिति पुनः। सीरस्यैकस्य वाद्यात्तस्य पुण्यं किमुच्यते। भूम्यंशु कणिकातु ल्या:समा विष्णुपुरे वसेतु ॥ भूमिदानात्परो धो बैलोक्येऽपि न विद्यते। पाकमात्रदानेन तस्य विष्णुपुरे स्थिति तस्य दाना परोधर्मस्तहत्तेश्च त्रयन्तथा।तस्माती यवतोदद्याहरणञ्च विवर्जयेत्॥ इहव भूमिदानस्य प्रत्यक्ष चिलमीक्ष्यते। क्षितिदः स्पर्गतो धपः क्षितिनाथा पुनर्भवेत्॥ अनक्तिच पुनर्योगोयथा दि पित्तथा सुवि। गजैर धैर्नरयुक्तो हैमरनाविभूषितः ।।वरस्त्रीगण संसेप्यास्तूयमानः स्ववन्धुभिः। बालङ्कारसंयुक्तो चूषवायोत्स चादिभिः॥ इत्यादि सूमिदानस्य विनन्त वत्स! कीर्तितम्। चित्ते नापि हिया क्रीवामि विपाय यच्छति॥यावत्तियति सा भूमि स्तावत्वर्गे महीयतीगृहाभूमिञ्च यो दद्याद्दद्यादाश्रममात्रकाम् गृहस्योपस्करन्दद्याद्दानफलं लभेत् । कियन्मात्रञ्चयो दया भूमि विप्राय मानयः॥ तस्यापि हिमहोपुण्यन्दद्यादयलमा कम्। तस्मात्परमंदानं कियदस्ति धरातले।पुण्यफलं प्रच- क्ष्यामि विशेषेण तु तत् शृणा हैमानियामानानि मणिनिधि नानिच॥प्राकारा तंत्र सौपणचितुतिःसुत्तोरणाः। दिव्याश्या प्सरसो यत्र तासांसजव्याहनेकशः॥सुपणिौ कसायुक्ती थी याभरणभूषितौ दृष्यायाःकामदेवोऽपिनचेतामातुर क्षणात्। सुकेशाः सुललाटास्तावालचन्द्रोपमाभुवः॥सुनासाकर्णगण्डाश्ये शुभोराधरपलवाः। सुग्रीचा शुजपाल्यया पीनोत्तुङ्गस्तनास्त- था।सुमध्योरुनितम्बाश्च सुघोण्यश्व शुमोरुकाः सुजानजह घागुल्फाचसुपादा:सुनरवास्तथा॥केनरूपेणत्वाचा - चन्त्यप्मरसा हिजाः वैष्णवाःगणिकाःस: दिव्यस्त्रग्यस्यभू.

·अटमोऽध्यायः। ५९३ पानाः॥दिव्यानुलेपलिप्ताङ्गा दिल्याउङ्कारभूषिताः मन्मयोऽपि.हि तान् दृश्वा भवेकामातुरः क्षणात्॥वण्यन्ते ताः कथं देख्यो या लक्ष्मी पतिमोपमाः।पैयणचाप्सरसां सधैष्टितानामरारिभिः।गीयमा नश्च गन्धःस्तूयमानस्य दैवतैःोबसेहिष्णुपुरे तावद्यावत् पि- ष्णुरजःक्षिती। पुण्यं भूमिदानस्य कथितन्तय यसक!॥मोक्तुर्ध स्त्रिी कुलपर्वनाम पाथोऽर्णवः स्वर्गतलादिकादिः देयानि सूणिच सर्पकामैः प्रोक्तानि दानानि पुरावददिः॥आत्मतुल्यं सुपर्णचा रजन द्रव्यमेवच । योददाति हिजायेयोस्तस्याप्येतत् फलं भवेत्।ब्रह्मह सादिपापैस्तु यदिशुतो भवेन्नरः।सतत्यापरिनिर्मुक्त मोक्ते विष्णु पुरे मजेत्।। तुलापुरुषम्योच दीयमानीच ये नराः पश्यन्ति तेऽपि यान्वेव येच स्युरनुमोदका: ।। गुडंबायदिचा रपण्ड लपणञ्चापि ती लितम्। यो ददात्यात्मनातुल्यं नारीचा पुरुषोऽपिया।पुमान् प्रद्युम्न वत्स! स्यान्नारी स्यात्पार्वतीसमा। सौभाग्यरूपसंयुक्त जीता न्ते विविएपम्॥हिरण्यदक्षिणायुक्तं सवरूपं भूषणान्वितम् । अल कृत्य हिजाग्र्यन्तं परिधाप्यच वाससीखण्डादितोलितं पश्यादि प्राय प्रतिपादयेत्। सर्वकामसमृहामाऽनन्तकालं बसेद्दिपिउ, रस राजं महिपञ्च मेघ अश्वान करेणुमहिपीमजांश्चायुःस्वरोष्ट्री म. विकां मुनीन्द्रा! हेमादियुक्तं सकलन्चदानम्॥वरााण रत्नानिच हैम रुप्यनानि पासांसिच कांस्य तान्ने उपाधिमा करनादिकला हेमादिदानं हिज! दीयते हि। केचिदन्ति चैतानि कृत्या हेममयानि चासोपस्करयुक्तानि देयानि हेमनुवत् ॥अर्चयित्वाहषीकेशं पुण्येऽस्ति विधिपूर्वकम् ।अग्निशुई सुपर्णञ्च विममाहूय यच्छनि।। समुत्का विष्णुलोकन्तु यदा गच्छति संकृती। तदासौ तेन पुण्येन धनयुक्ती झिो भवेत् । यो रौप्यमुत्तमंदद्यादर्थिनेब्राह्मणायच। सोऽतीवधनसंयुक्तोरुपयुक्तश्च जायते ॥माणिक्यानि विचित्राणि ·। हत्पराशरसाहतायाम्। नानानामानियोनरः।तथा ताम्मच कांश्यञ्चनपुंचासीसकादि चायो दद्याक्तितो विप्रेससोमलोकमवाप्नुयात्। सम्पूज्यसत लोकंरूपपानिह जायते। तं ददाति यो विषे सोऽत्यन्तं सुरेखेमभु. ते।भोजनास्यञ्जनार्थ वाभवेत्सोऽपि सुरवीनरः तैलप्रदानेन सत तं भोजनाप्यञ्जनाय च ॥स्निग्धदेहोऽपि तेजस्वी रुपयुक्त वजा यते। मृदङ्गच सकर्पूरंतुरष्कं चन्दनादिकम्॥गन्धद्रव्याणि दत्त्वानु शुगन्धः प्रजायते। ताम्बूलं पुष्पमालाञ्च पुष्याउङ्करणानिच॥सुम निर्य्यवांश्चैव धनयुक्तश्च जायते।शिशिरतौ च यो दद्यादनलं से न्धनं नरः॥स समिहौंदराग्निःसन्पनासूर्ययुतो भवेत् । योदया ब्राह्मणेत्यश्च नित्य मेधांसि मानः॥श्रियायुक्तो भवेदन संग्राम चापराजितः। फिञ्च वा बहुनोक्तेन दानस्य विस्तरेणच॥यद्यदिष्ट तमन्तस्य तत्तस्मै पतिपादयेत्। तिलान् दांश्यि नित्यार्थ तृणान्या स्तरणाय च ॥ भुत्का सतुसुरवं स्वर्ग जातश्चात्र प्रवेशवि। गुडमिक्षु रस-खण्डं दुग्धरपज्जूरसाधकान्॥फलानि दत्त्वा सर्वाणि स्वादूनि मधुराणिचा सर्वाणि फलशाकानि लवणानि तथा हिजस्थाप्या- निगृहपात्राणि शुभगोनो भवेन्नरः। कूष्माण्डन्नपुषं दत्त्वान्ताका दिपरोलकान्॥शुभानि कन्दमूलानि सुहृष्ट-पुत्रान् भवेत्। बदा पकपित्यानि वर्जूरदाडिमानि चापिञ्चाश्चामलकं दत्त्वा पुत्रवानि हजायते। यानारी दिजाचैलानि हिजेभस्योपपादयेत् सर्चत स्य सचेतदि धेनुदानसमन्वितम्। भोजनाच्छादनं दत्त्वो दत्त्वाची पानही हिजः स्वर्गलोफन्तुसम्ाज्य सर्वकामोऽध जायते। याः पु: ण्यनार्यसफामिपुंसां कामोपभुस्यै निजदेहदाः स्युः । गीर्याणचे तोहररूपचन्त्यः पौरन्दास्ता गणिका भवन्ति ।गृहवा मणिकांचा- पिशयानासनापिएपम्। दत्ताच कशिपुंविदान विधान यः पाठये- नरः॥ धरादानादिकंव्यास विद्यादान शताधिकम् । विद्यार्थिनाञ्च ·अमोऽध्यायः। विप्राणां पादाभ्यामुपानही॥ यो ददाति हिजश्रेष्ठ ब्रह्मलोकं साग इति।आदावारराय पेदांस्तु शास्त्रंवाच्यतमं हिजः॥अध्यापयेत् हिजान् शिष्याविद्यादानंनदुच्यते। उपाध्यायं निवेश्याये तस्य कृत्वाचवर्तनम् । विद्या पत्त्याप्रयच्छेद्यःपरब्रह्मण्यसौ विशेत्। विद्यार्थिनेऽथ विप्राय यो दद्यादोजनं दिजः॥पादाभ्यङ्गं तथाना नं सोऽपिदानांशभाग भवेत्। यःस्वयं पाठयेहिसान स्नात्वाभा- स्याचसहिजः॥साक्षात्स ब्रह्ममात्येति नागपृष्ठञ्च संस्तौ । ऋचं वायदिवाईच पादं पादाईमेवचाअध्यापयति तस्यापि नास्ति शिष्यस्यनिष्कृतिः मन्नस्सं हिजो दद्यादेकमपि शुभाक्षरम्।त स्य दानस्य वैशिष्योन कर्तुनिष्कृति क्षमः॥यहिमा शिष्यप्रति पादितेन विद्याप्रदानेन न तुल्यमस्ति। नूनं धरित्र्यामपिनाशि कि चित्तस्मानदेयन्तु नदेव चिहनु!॥रोगोतस्यौषधं पथ्यं योददा तिनरस्य तु अन्यस्यापि च कस्यापिपाणदःसतु मानरः॥किन्नरै झूषणैर्दत गोभिर्यासोधिरेव च। आदते प्राणहीनेन प्राणदान मतः परम्॥अन्नप्राणीजलं माणः पाणवौषध मुच्यते। तस्मादौषध दानेन दाता सुरसमो हिज"पाणदानं हियो दद्यासर्वेषामपिदे हिनामास याति परमंस्थानं यत्र देवश्चतुर्भुजःगयो दद्यान्मधुरांबा च माशासनकरामतम् । रोगक्षुधादिनात्तस्य स गोमेधफलं लभेत्।। कीबान्धवधिरादीनां रोगात्तनाशरीरिणाम्।यकिञ्चिहीयते नेपा यादानं तदुच्यते॥येयच्छंति दयादानं कृत्वादीनदयां नातेऽपि तदानधर्मेण विष्णुलोक मचाभुयात्॥अथान्यत्सम्प्रचक्ष्यामि ति- थिमासगतं डिजा। यखदाने मुनिश्रेष्ठ! विशिएं फलमिष्यतेमा- सेमार्गशिरे दानं पूर्णचन्द्रतियो नरः। विधीनथ पवक्ष्यामि यसदा नं महत् फलम्।।कास्यपात्रमकिष्टन्तु लवणं पस्थपूरितम्।हिर- ण्यना वस्पेण कुसमोनच छादितम्॥स्माताचान्ताय विधायस ·दहपराशरसंहिताधाम्। वस्यं पतिपाद्यच। सौभाग्यरूपलावण्ययुक्तो भवतिमानवः। गौर सर्षपयुक्तेन पौष्यानुत्सादितोनरः। स पुनरभिषेक्तव्यः कुमोन ह व्यसपिषा॥सर्वगन्धोदकैतीथै फलरत्नसमन्वितैः। सुवर्णभमु- खंदृष्ट्वा पदद्यात्तु द्विजातये॥एतेन स्नापयहिष्णुं भत्त्यासंपूज येडरिमा एतञ्च जुहुयाइसौ एतंदद्याद् दिजातये॥छन यस्त्रयुतं दद्यात्सोपचासः समाहितः। कर्मणा तेन धर्मज्ञःपुष्टिमामोत्यनुत्तमाम् माध्यांकुस्तिलैः पाई मुच्यते सर्व किल्विषैः। शुभं शयनमास्ती र्य फाल्गुन्यां स हिजातये॥रूपद्रविणसंयुक्तो भार्या रूपवतील- फोन्। नर-मामोति धर्मज्ञः श्रियंपामोत्यनुत्तमाम् ॥नार्यपि शुमान तरि रूपसौभाग्यसंयुतम्। पाप्नोति विपुलान् मोगान्नाव कार्या विचारणा।पौर्णमासीषु चैतासु मासक्षसंयुतासु च । एतेषामेव दा नानां फलं दशगुणं भवेत्॥महापौर्णासु चैतासु फलमक्षय मभुने। हादश्यांचैव शुद्धस्य चैत्रे वस्त्रपदोनरः।अक्षयं फलमानोति नाग लोक मनुत्तमम्। इत्यन्तं कथितं विभ! फलं चैवस्य सत्तम।।दद्या हेमच वैशारये हादश्यां योनरःसिलम् । शुक्लेच्छबोपानहीच विष्णु लोकमवामुयात्॥आस्तीर्यशयनंदत्वा प्रणम्य फोगशायिनम् । आषाढभुक्ल द्वादश्यां चैतद्दीप मवाप्नुयात्॥ श्रावणे वरदानेन वि ष्णुसायुज्य मृच्छति।गोदापयाति गोलोकं मासे भाद्रपदे हिंजापी णयेश्वशिरसम् अश्चंदत्वानयाश्विने। विष्णुलोक मयामोति कुल मुहरते स्वकम्॥सनरोवस्त्रदानेन कार्तिस्यां दियमानुयान प्रदा नलवणानां तुमार्गशीमहाफलम्॥धान्यानाञ्च तथा पौषेदा रुणामप्यनन्तराफाल्गुनेसर्वगन्धानां भवेद्यानं महाफलम् ॥गज संयुताचैबे हादश्यांतुमहाफलम्। मासे तु माधये शुक्लहोदश्या चारसयुत्ता॥वायव्येन युतायुके शुचौमूलेन वैष्णवी नमस्या श्विनयो:पुण्या श्रावण्यजससंयुता॥पौष्णः संयुनाचैत्रंद्देमार्गक ·अष्टमोऽध्यायः। "तिका युत्ता। महस्ये रिस्थकोपेतातपसि चादित्यसंयुत्ता। गुर्सियु तपुष्पेच हादशी पापना समृता। नक्षत्रयुक्तास्तासुदत्त्वा दानायें नन्तकम्मेषच मेषसंक्रान्ती गोरषं वृषसंक्रमे शयनासनदान- वमिथुनोपगमे तथा।।कर्कप्रवेशे सक्तून् हिमाच्छर्करां तथा सिंहप्रवेशे पात्राणां तैजसानांतथैवच तुलाप्रवेशेधान्यानां बी- जाना मतिचीत्तमम्।कीरप्रवेशे वस्याणां वैश्मनां दानमेवच॥धे तुःपवेशे वषाणांयानानाञ्च महाफलम्। झषप्रवेशे सर्वेषां अन्ना नांदानमुत्तमम्॥ स्नेहानाञ्चैव दारूणां दानमग्ने स्तथैव च। कुम्भ प्रवेशे दानन्तु गवामयं तृणस्यतु । मीनप्रवेशे स्नानानां माल्या- नामपिचोत्तमम् ॥दानान्यथैतानि मया दिजेन्द्राभोक्तानि काले 'तुनरप्रदाय। पामोति कामान्मनसायमीस्तस्मालशंसन्ति हिकाठदानम्॥अशोचेस्तके वापिनदातव्या प्रतियहः। सतोरपि नयोध्या परन्तूमयदक्षिणा॥रात्री दानंनदातव्यं दातव्य मान- यारिजात्रयाणामपि देयानि विद्याकन्या प्रतिग्रहाः॥पान्याना- मतिथीनाञ्चगवामपिच पूजनम्। रावाचपिच कर्तव्य मिति पारा शरोऽब्रवीत्।।शुचिःसन्नचिपिदद्यात् गृहीत चोभयम्।अक्ष यंदानकालोऽयं यदाभय सुपस्थितम्॥अन्यप्रतिग्रहो विद्यान्या बश्वशुचिनासहाअशौचस्तके चैव नतुग्राह्या भवन्ति ने अन्य तैनच धर्मज्ञा तथा मुक्तिशिरवेन चानावाचम्य पयःस्पृश्य गृ हीत मयतः शुचिः॥द्रव्यस्य नाम गृह्णीयाद्याता तथा निवेदयेत् । लोयं दत्त्वा तथा दाता दाने विधिरयं स्मृतः प्रतिगृहीता सावित्र- सर्वमत्र युदीरयेत्।सार्धद्रव्येण तत् सर्व नद्रव्यश्य सदैवतम्।स मापय्य ततःपश्चात्कामं स्नाला प्रतिग्रहमा मतिग्रही पठेदुचैः प्रतिगृह्यहिजोत्तमात् । मन्दं पठेतराजान्यादुपांच तथापिशाम नसाच नया शूद्रात् कर्त्तव्यं स्वस्तिवाचनम्। सोडूगरं ब्राह्मणो ब्रू ·५९८ सहत्पराशरसंहितायाम्। यात् निरोङ्कारं महीपतिः॥उपांच तथा वैश्ये स्वस्तिशूद्रे तथैव चानदान यशसे दद्यात नक्षयान्नोपकारिणे॥न नृत्यगीतशीले- यो हासिकेश्यश्च धार्मिकः पानातोहियो विमः प्रतिगृह्यम तिग्रहम्।। असत्सु चिनियुजीत तस्मै देयं नतद्भवेत्। सञ्चयं कुरु ने यस्तु सुमादाय इतस्ततः॥धर्मार्थनोपयुञ्जीनननं तस्करमर्च येत्। यस्मैदद्याहिजा! यस्य नत्वा तमुररी नरः॥दानञ्च हृदिसंचि त्य जलमध्ये जलं क्षिपेत्। वदन्ति मुनयोगाथांपरोक्षे दानसफल- म्॥परोक्षे चैव यद्दानं प्रत्यक्षान्कोटिशो भवेत्।पाचमनसि सचि न्त्य गुणयन्त मशीप्सितम्॥अप्सु ब्राह्मणहस्तेचा भूमावपिजले क्षिपेत्। दानकाले तुसंप्राप्ते पात्रेचासन्निधौजलम् ॥अन्यविन करे दद्यादानं पात्राय दीयते। विष्णुस्ते नारणायास्तु गृहन्ति हि करोदकम्॥ तद्यानं ब्रह्मसंप्राप्तमक्षय्य मिति विष्णुगाः। लक्ष्मी पृष्टाच यहत्तं दरिद्रायार्थिने हिज!॥ तदक्षय्यं समुद्दिष्ट मिति पा राशरोऽब्रवीत्। राज्यात्रटच राजानं यस्तंराज्ये निवेशयेत्ापि- ष्णुलोक समं सुज्य पवेसनिर्दिवौकसाम्॥प्रतिगृह्याहिजार्थयो नयच्छनिचर्तपुनः। नचस्मारयते विषस्तुल्यन्तदुपपानकम्॥ प्रनिश्श्रुत्य तु यत्कश्चिडिजेभ्यो न ददातियः सवैद्वादशजन्मा निभृगाली योनिमामुयात्॥धृष्ट्यादीनि प्रवक्ष्यामि यथाउक्ष- जदीक्षितान्।माननूमिन्तिलादीनां यथावत्तां निबोधत॥ अजा तदन्तायातु स्यादुर्भदन्तसमन्विता। वर्षादक चतुर्थाचे या बदेतत् प्रकीर्तिता। सुशीलाच सुवर्णा अरोगाचं यशस्विनी॥ सुपत्सा प्रथमंसूता सृष्टिगौरभिधीयते। अरोगा यापरिक्लष्टा प्र सपत्यप्रसूनिका।सूता सानिपयोयुक्तासा गोसामान्यतःस्मृता। पूक्तिगुणसंयुक्ता प्रेत्यङ्गे प्रसपानथा।साथ गौर्धेनुरित्युक्तांना शिष्टस्यवची यथा॥ पञ्चगुन्जोमयेन्माषःकर्षःषोडशनिश्चतैः ·अश्मोऽध्यायः। ५९९ तैश्चनुर्भिः पलं प्रोक्तंदाने मानंच पुय्यदम्॥भद्रनारकहताभिः प्रसृतीमिश्व ताखिभिः। माणकन्तैश्चतुर्मिश्च सेतिकेति प्रकी- तिताः॥ताभिश्चतसृभिःमस्थश्चतुर्भिराटफैश्चनैः।द्रीणश्चतुर्भि स्तै रुक्तोधान्यमानं प्रकीर्तितम्॥तुलपसमिनिभण्डिं चनसाभि यसपूर्यते। नैश्चतुर्भिकूर्चश्च तैश्चतुश्विवैफलम्॥पानेश्व तुतिः स्यात्तानी पाटी तच्चतुष्टयम्। करकंचनमृतिस्ताविश्व तुस्तैिर्घटःस्मृतः॥ इत्येतैः कविक्षिप्रोक्तं घतगोतिलगोसमाः । किचिचंबहुनोक्तेनदानस्यतु पुनःपुनः॥दीयते यद्दरिद्राय कुटु. म्बिने तदक्षयम्। सुरुहुधाय विप्राय भस्या परमया वसुादीय- न्ते वेदविदुषे तदुपतिष्ठन्ति यौपने। अथान्यसम्प्रवक्ष्यामिदाना नि निष्फलानि तु॥ तथा निष्फलजन्मानि तथातच निबोधता र थाजन्मानि तत्त्वारि च्यादानानि षोडशनानि पृथक् प्रवक्ष्या 'मिनियोधत्त्वं हिजोत्तम!। अपुत्रस्य वृथा जन्म येच धर्मबहिष्कृ ताः॥दरिद्रस्य स्था जन्म व्याधितस्यतथैव च। अपुण्यस्थाने यहत्तं यथादानं प्रकीर्तितम्॥आस्तृढपतिते दान अन्यायोपार्जि तञ्च यत्। व्यर्थ भब्राह्मणे दानं पतिते तस्करेऽपिच॥गुरोरपी- तिजनके कृतघ्ने यामयाचके। ब्रह्मचन्धौचयद्यानं यहत्तं पलीप तो॥वेदविक्रायणे चैव यस्य चोपपतिर्यहे।स्वाजिने चैत्र यद्दत्तं ज्यालयाहे नयैवच परियारके तुयुद्दत्तं रथा दानानि षोडशान 'मोस्तश्योदद्याद्यात क्रोधात्तथैवचाविहत्तंहि तत्सर्वभु इन्ते गर्भस्थ एवहि। ईर्ण्यया मन्युना दानं यदान मर्थकारणात्। योददाति दिजातिपयो बालासावेतदमुते। स्वयं नीत्वाचयाने भस्या पात्रे पदीयते॥ अप्रमेयगुण तहिउपतिष्ठति यौवने।य. सहिप्राय हाय पत्त्यापूरमया वसु॥ दीयने वेदविदुषे नदुप तिष्ठति पाई। तस्मात्सर्यास्ववस्थासु सर्वदानानि सत्तम।।दात ·बृहत्पराशरसंहितायाम्। व्यानि द्विजातिभ्यः स्वर्गमार्गमभीप्सना। भूमेःप्रतियहं कुर्याद्भ मिं कृत्वा प्रदक्षिणम्॥करे गृह्य तथाकन्यांदासदासौतथा हिजः। करन्तु हदि विन्यस्य धर्मोज्ञेयःप्रतिग्रहः आरुह्यच गजस्योक्तक- र्णस्याश्चःप्रकीर्तितः॥ तथा वैकशफानाञ्च सर्वेषामविशेषतः पतिगृ हीन गांशृङ्गे पृष्ठकृष्णाजिनं तथा॥ कर्णजाःपशवःसर्वे ग्राह्याःपुच्छे विचक्षणैः पतिग्रहं तथोष्टस्य आरुह्येच तु पादुके॥ ईशायान्तुरथो- याद्यःक्षवंदण्डेतु धारयेत्। द्रुमाणामथसर्वेषांमूलेन्यस्तकरो भये त्॥आयुधानि समादाय नथामुच्य विभूषणम्।धर्मध्वजस्तथा स्पृषामविश्यच तथागृहम्॥ अवतीर्य तुसाणिजलस्थानानियानि तु उपविश्य च शय्यायां स्पर्शयित्वा करण या॥द्रव्याण्यन्यान्यथादा यस्पृष्वाचा ब्राह्मणः पठेत्। कन्यादाने तुच पठेद्रव्याणितुपृथक् पृ थकपिनियहं हिजभेष्ठा तथैवान्त चिन्तिते। द्रव्याणामथ सर्वेषां द्रव्यसंश्रयणान्नरः॥याचयेज्जलमादाय हुङ्कारेण प्रतिग्रहम्। प्रति यहस्य योधर्मयोजानानि हिजो विधिम्॥सद्रव्यस्तेन्यसंयुक्तो नरकं प्रतिपद्यते।अथापि यक्ष्यामि विधि विशेषं वाजिदानतः॥दातृग्रही- बोरपि येनपुण्यं स्वयि जायेतशृणुध्यमेतत्। गृहीत योऽभ्यविधिव हिजेन्द्रः कुर्यादसौ पञ्चदिनानि पूर्वम्॥पञ्चोपचारैर्युत विष्णुपूजांत ष्माण्डमन्लैर्धतदुग्धहेम। यद्राम इत्यादि गरुखनीयं सोडूनरभरादि मिरवित्तं च। प्रत्येकमष्टो जुहुयाहिजाग्याः! तदा तयामानसयेद्वि- जेन्द्राः!। सौर्येण मन्त्रेण चतहदष्टौषध्यांप्रयुक्तं विशनं जुहोति ॥ कुर्याच गायत्र्यजपं सहलं पत्रामगृह स्तुरग दिजेन्द्रः। दातापिचे नदूतमापिट्याहिजाम्यवसाक्तनयोर्षिशुझै। हायप्यम् सूर्यजलं लोने अवापि पूज्यौ हिजरन्दमध्ये॥ ॥अश्वमतियह विधिः॥ ॥पुराण गीतासुभवन्ति गाथा विशिष्ट पुण्यं प्रतिपादनायातियो म. दत्तं हिन! यत्र पूर्वक्रमेण चैनं पुनरुच्यतां तु ॥ श्रावणे शक्लपक्षेतुहा- ·अष्टमोऽध्यायः । दश्यां दीयते हिज!!गोमदानेन गोविन्दो वदन्त्येतन्मनीषिणः॥पक्षेशु केनथावत्स! हादश्यां एतधेनुकाम् । एतार्चिःप्रणनायालंप्रदद्यात् फलदायिनीम्।। तथैव माघहादश्यां पदत्ता निलगीजि फेशमी णयन्त्याशुसान् कामान् प्रयच्छति ॥ज्येष्ठे मासि सिते पक्षेादश्यां जलधेनुकाम। दत्त्वा विप्राय विधिना प्रीणय त्यम्बुशायिनम्।। यत्र पात्रपाकाले यहा तहाप्रदीयते। विशेषार्थमिदं मोक्तं नान्यत् ‘काले निषेधनम्॥विष्णुमुद्दिश्य विप्रेन्यो नि:स्वेत्यो यत्प्रदीयते भवेत्तदशनंदानं उक्तमल्पाक्षरिदम्।।काले पानथा देशेधनंन्या यार्जितंतथा। यद्दतब्राह्मणश्रेष्टे तदनन्तंप्रकीर्तितम्॥ चन्द्रे वाय- दिवा सूर्ये दृष्टे राहौ महाग्रहे। अक्षय्यं कथितं सर्वं तदय विशि- स्यते । हादशी पुण्यभुक्तासु विशेषाच्छावणेन तु॥ यत्र प्रदीयते फिश्चित्तदनन्तं द्विजोत्तमा वैशाखेशुपक्षे तु विशेषादपिमान- प: आषाढी कार्तिकीचैव फाल्गुनीतु विशेषतः तिमऔता:पौ र्णमास्यो दाने विम!महाफला:ाध्यतीपातेषु सर्वेषु समक्षेप हिजो तमा। ग्रहसंक्रमकाले तु तीब्ररश्मे विशेषतः॥तुला मेघप्रयागेषु योगेषु मिथुनस्यचा पेर्महाफलंदानन्तेश्योऽपि स्यान्महाफलम् ॥यदा प्रविशते भानुमकरं द्विजसत्तम! आषाढेऽश्चयुजे पौषे चै. शुक्ले तथैव च ।। द्वादशीसहितं प्रोक्तं पुण्यं दिनचतुष्टयम्। मिथुन जनथाकन्यां धन्नितां मीनमैवच॥प्रविष्टे भास्करे पुण्यं कथितं दिजसत्तम!!षडशीतिमुखं नामदाने दिनचतुष्टयम् ॥अच्छिन्ननां ड्यांयहत्तं पुत्रेजाने द्विजोत्तम!! संस्कारे चैव पुत्रस्य तदक्षय्यं प्र- कीर्तितम्।। एताश्च विविधाः प्रोक्ताःखाश्च कार्यायथोदितम्।स स्पिपिहिसाहिरिवं धर्ममशीप्सुभिः॥सत्सअमेधिदिज नालक वि सिझर्यमुक्तानि कियन्ति विमाहादानानि वक्ष्याम्यथ पूर्तघ म माघेन पुंसोर्षिहितेन धर्मः॥ ब्रह्मेशहरिसूर्याण स्कन्धे भास्या- ·वृहत्पराशरसंहितायाम्। श्चिने तथा। ईशदुर्गायहाणाञ्च गृहाणि कारयेन्नरः।।इएकामशतं वा पि यश्चार्पयति विष्णवे। अनेन विधिना कुर्यान् विष्णुलोक मवामुया- त्॥एवं यासर्वदेवानां मन्दिरंकारयेन्नरः।सयाति चैष्णवं लोकप रितुष्टो हरिनरः।।समाचरति यो भग्नं सुधया लेपयेद्यथा। शुकंप तिच यस्तन्तु विशिष्टे देवलेपनैः॥सम्माजयति यस्तन्तु यथाचैवा- नुलेपयेत्। पदीपन्तत्र योदयात् सयाति विष्णुलोकनाम्॥पूजयेध- स्तु विधिना पञ्चोपचारसंयुतः साविष्णुलोकमायेतिकीडतेचचतु (जायावत्तत् प्रेष्ठिकास्तत्र वित्तदैवस्य सनि। तावन्त्यब्दसहस्त्रा णि विष्णुलोकं समाविशेत॥स नित्यन्तत्तडाकानि पुष्करिण्यचदी पिकाः। तथा कूपाश्च कर्तव्याचाप्यश्च गृहमेधिभिःखातमात्रञ्च कर्तव्यं एकादिकजलं नरैः। यावसीखाजलंगौस्तु पापि तृषीभ वेत्॥ पिचन्ति सर्पसत्वानि तृषार्ताअम्भसामिव । गण्डषानि तुतार न्ति तत्कर्ता तत्समन्दिवि॥याचन्ति खुपफुर्वन्ति गण्डुपोनि क्रिया. चाकुर्चतांस्त्रानशौचादि यावदाचमनं तथा।तावत्सरच्यानि वर्षा णि लक्षाणि दिवि मोदते।अथ सच विशेत् स्वर्ग सेव्यमानोऽप्सरो गणैः॥आरामाश्यापि कर्तव्याःशुभवक्षःसुशोभितः। अश्वस्थोदुम्ब रप्लक्षचूतराजादनीवरैः॥जम्बूनिम्बकदम्बैच पर्जूरैनारिकेलकैः। बकुलैश्चैम्पकैर्हद्यैः पाटलाशोककिंशुकैः। द्रुमैनानाविधैरन्यैः फलपु प्पोपयोगिभिः॥जातीजपादिपुष्पैस्तु शोभिताय समन्ततः।फलोप योगिनःसःतथा पुष्पोपयोगिनः॥आरामेषुचकर्तव्याः पितृदेवोप योगदाः।गाथामुदाहरन्त्यत्रतहिदः कवयोऽपरे।रक्षारोपणकं पुं सा मुक्तायाः पुण्यवाचकाः । अश्वत्यमेकं पिचुमर्दमेकं न्ययोधमेकं । दशचित्रिणीश्चाषचम्पकं तालशतनयंच पञ्चाक्षैर्नरकं न प श्येत्॥याचन्ति खादन्ति फलानिरक्षाःक्षतिदग्धस्य तुमृद्गणी- घान्। वर्षाणि तापन्ति वसन्तिनाके रक्षौघकपुरुषाः स्वमरौघसे- .

·अष्टमोऽध्यायः। व्याः॥पुष्पाणि यावन्तिच पुष्पिणस्तु दिवौकसां मूर्ध्नि धरातलेचााप नन्ति तापन्ति ववत्सराणां कल्पानि रक्षेर्दियमासहन्ति । यत्कालपयै मधुरैरजलं शारवाच्युतैःस्वादुफछैनंगाद्याः सर्वाणि सवानिसमर्प यख तत्वाइदानेनच रक्षनाथान्।उद्दिश्य विष्णुंजगतामधीशं नारायणं यत्पुरुषःकरोति। आनन्त्यमामोतिकतंतुतस्मादनन्ततो यं भगवान पुराणः॥दानानि सर्वाण्यभिधाय पिहनानिष्ञ्च पूर्त गृहमेधिकमीकुर्वन्ति शान्तिं मनुजाःशुभाय वक्ष्यामि तत्स्यादयेस शान्त्यै।उक्तानि सर्वदानानि इष्टापूर्तञ्च सत्तमाः! अतःपरंभव क्ष्यामि गणेशादिकशान्तयः॥ ॥ इति श्रीरहसाराशरीयेध मशास्येसुव्रतमणीतायां धर्मसंहितायां दानधर्मेषु पूर्वविनि- यो नामाथमोऽध्यायः॥ शान्तीनामथ सर्यासां ग्रहशान्तिः परास्मृता।ग्रहेण्योऽपिग 'णेशस्तु तस्य शान्तिरथीच्यते। यदि पुकृतकर्माणि भवन्ति फल दानि हितिदाधर्मार्थकामास्तु संसिध्यरन् सदानृणाम्।। तन्मृमि: कियमाणानां सर्वेषांकर्मणामयम्। पिनार्थमसृजन्द्रलाशङ्करश्न विनायकम्॥तेनीपहतपुंसान्तु कर्मस्यान्निष्फलंकृतम्। लमीणा मपित्तथासर्व क्रियमाणन्तु निष्फलम्॥ जलावगाहनं स्वेनच्या दारोहणं तथा। रवरीष्ट्रम्लेच्छसंसर्ग गुडकाषायवाससम्॥पश्य त्यामानमेवेह सीदन्तं प्रतिवासरम्। यानि कर्माणि कुनिता निस्यु: केशदानि हिराजपुत्रोन राज्याप्तायद्याप्तानतु कन्यका। अन्तर्तिन्यपत्यामाआचार्यतुनसा हिज!॥अधीयानास्तु वि द्याप्त्या कृषिकत्सस्यसम्पदा वाणिग्वर्तन लाभेन युज्यन्तेतहुत- असन्॥ तस्मातदुपशान्त्यर्थं समभ्यर्च्य गणेश्वरम्। मपन रयत्तस्य विधिवरपुण्यवासरे॥श्वासनासीन संस्त्राप्य आरक्तार्प भाचणि सिनसीपकलेन साज्येनाच्छादितस्यचापिलिप्तशिर ·हत्पराशरसंहितायाम्। सस्तस्य गन्धैःसर्वैस्तथौषधिः। अष्टौपा चतुरोवापि स्वस्तिवाच्यं दिजान् शुमान।। एक चणचतुर्मिश्च पुमिः कुम्भेश्य यज्जलम्। समानीतं क्षिपेत्तत्रं वक्ष्यमाणमृदस्त्विमा:॥अश्वेमस्थानव- स्मीके हदसम्ममृत्तिका। रोचनां गुग्गुलं गन्धान्तस्मिनम्म सितान क्षिपेत्॥ यत्तै दैपायनं स्नानं सहस्त्राक्ष मृषिस्मृतम्। तेन त्वाशतधारेण पावमान्यः पुनन्त्विमाः॥नचाभिःपायमानी- भि: कुम्भन्तमक्षिमन्लयेत्। शकादिदशदिक्पाला ब्रह्मेशकेश वादयः।आपस्ते नन्तु दौग्यिंशान्तिं ददतु सर्वदा।सुमिति यान इत्यायै मन्तै कानिषेचनम्॥ वदन्ति वदतां श्रेष्ठाःदोर्मा ग्यस्योपशान्तये। समुद्रा गिरयो नद्यो मुनयश्य पवित्रता। दौ भाग्यघ्नन्तु मेसर्व शान्तिं यच्छन्तु सर्वदा। पादजघोरुजङ्- घाश्च नितम्बोदरनाभिषु॥स्तनांसे बाहुहस्तायग्रीवो अंसा सन्धिषु। नासाललाटे कर्णफ्यू: केशान्तेषुच यस्थितम्॥तदपो मन्तु दौग्यिं शान्तिं यच्छन्तु सर्वदा।स्मातस्य मस्तके दर्शन सच्येन परिगृह्यते|जुहुयात्सर्षपन्तैलमौदुम्बरस्रवेण तत्। मित व संमितश्च तथा सालकटङ्कटौ। कूष्माण्डो राजपुत्रश्चेत्य न्तस्वाहा समान्चितैः नामशिबलिंदद्यान्मन्लै म स्वधान्धि तैः॥ चतुष्पथं समाश्रित्य सूर्ये कृलाकुशास्ततः। निधाय तेषु दसैषु शुक्राशुक्लांश्च तण्डुलान्।ओदन पललोपेतंयकामान्म स्यकानपि तथा मांसञ्च कुल्माषान् तत्रैव विविधांसुराम्।प्तः रिकेण्डेरिकान् पूपान् फलानि मूलसंत्रजः॥गच्छेत् समातुःपा त्याः कुर्यादुपस्थितं पुनः। दूसर्षपपुष्पच पूर्णमा'म्नलिक्षि पेत्।। सौभाग्य मम्बिके । देहि भगरूपं यशोऽपिचा श्रियोयुक्तां कामांश्च तथा शौर्यञ्च देहिमेगणेशमात! रम्बाले!यक्ति चिन्मदभीप्सितम्। एतच्चाम्चे!चतद्देहि देहिगौरि!वरान चरान्।

·नयमोऽध्यायः। अतस्तु वाससी शुक्ले परिधायाह ने शुो। सितचन्दनलिप्ताङ्गसित सग्नूषणान्वितः॥तान नत्याच विज्ञान सर्वान् भोजयेदिविधाशनैः। वस्पयुग्मं गुरोर्दद्यात्तेनु तस्य पराशिषः।एनानि सम्पूज्य गणाधिदेवं विनोपशान्त्यै जननी तथास्यास्मातक्तिसम्यग्विधिना समासा सानोति चान्यान्मनसा यमिच्छेत् ॥स्नात्वा विधायाऽर्चन मम्बि कायाः सम्पूज्य लोकान सस्पिचन्धुलोकान्। आचार्यबहान्बनिता कुमारी प्रध्वस्तविघ्नः श्रियमेति गुम्।ि।स्मृत्युक्तमन्वैविधिवत्स यु के नित्यं हिजानन्दनपूजनंचा कृतान्तरायान्विनिहत्य सान कु दिथानो ग्रहयागमनम्॥ इति श्रीमहत्पाराशरीये धर्मशास्त्रे शान्त्यध्याये विनायकशान्तिः सम्पूर्णा॥ 7 मुनीनांच्यासमुरख्यानां शुश्रूषानुपुरोऽब्रवीत्। शुभाय यहपूर जायांबदतस्तानि बोधतायवर्णा यत्सुतान्विद्वान जातादेशेषु येषु चानेषां तदपिदैवयंसन्निधौ दक्षिणायच॥ यस्य यस्य चादिभागे मण्डलंस्यादियस्पतः। होमकर्मणियोधिप्रो यासन्ध्यासमिधावपि। अग्निकुण्डप्रमाणन्तु ममाणंसमिधामपि।सर्वमेव यथोद्देशं वक्ष्या मिदिजसत्तम!। रक्तः काश्यपजो भानुः पाक्लो ब्रह्मनः शशी॥रतो रुद्रसुतो भौम:पीतःसोमसुनो सुधः। पीती ब्रह्मासुराचार्यः शु क्लःशुको भृगृहहः ॥ कृष्णः शनीरचे पुत्र कृष्णो राहुःमजापतिः । कृष्णः केतुः शशानुश्य कृष्णपापास्त्रयोडप्यमीकालगोऽयं पुनः सोम आवन्त्यः सोम उच्यते। मागधोबुधइत्युक्ती गौतमस्तु रहस्य ति सैंधयोदानवाचार्यसौरिसौराष्ट्रदेशजः। राहुशवउदेशो- स्थो मध्यदेशभयोऽग्निः॥जन्मदेश इमेमोक्ताः ग्रहजातक ये- तृभिः। शम्भुरपिपुमान् चन्द्रं स्कन्धभौम हरि बुधम् ॥ ब्राह्मणञ्च गुरुं विद्याछुक्र शुक्रयमं शनिम्। कालं राहुंचित्रगुप्तं केतुमित्यधि दैवतम्।।एताहनाय यकुर्यात्तत्सर्व सफल भवेत्। अस्वाय ·रहत्पराशरसंहितायाम्। होतच्यः सर्वव्याधिप्रणाशनः॥ सुधामुचेच सोमाय पालाशः सर्वकामिकः।खदिन्श्यार्थलाभाय मङ्गलाय विवेकिमिः॥स्त्र रूपंकृदपामार्गो होतच्यश्च बुधायचाभापदस्तथाश्वत्थो होत व्योऽमरमन्लिणे|अजी सौभाग्यकद्देया दैत्यामात्याय सदाहिज! धर्मविद्यार्थकदर्शन साहिजै पतिसूनवेशदधिक्षीराज्यसमिश्राः समिधः शुभारद्धये। शमी पापोपशान्त्यर्थ होतच्या मन्दगामिने। आदीर्घायुर्धर्मका होतव्याराहचे हिज! प्रादेशमात्रका सर्वा अष्टावष्टोत्तरं शतम्॥अष्टाविंशतिरेकै सङ्रव्यैषा प्रतिदैवतम् झालु फलभूयस्त्वं मुक्तादन्यत्र राक्षसम्॥नेष भुवनकंलेरव्यं चतवं मण्डलीजि!!ग्रहास्तत्रमनिष्ठाप्य वक्ष्यमाणक्रमेणातु॥ मध्येतु भास्करःस्थाप्य पूर्वदक्षिणतः शशी। दक्षिणेन धरासू नुर्बुधःपूर्वोत्तरेणातु उत्तरस्यांसुराचार्यः पूर्वस्यां भृगुनन्दनः।प श्चिमायां शनिःकुर्यात राहुर्दक्षिणपश्चिमेपश्चिमोत्तरतः केतु रितिस्थाप्याःग्रहा:क्रमात पटे वामण्डले लेल्याईशान्यां दिशि पायकान् ॥ पास्कररस्फटिकश्चन्द्रो रक्तचन्दनकोऽपरः।सोमसू- नुसुराचाय्यौँ स्वर्णशोभी प्रकीर्तिती। रजतो गुपुत्रस्यका श्व सुशनैश्वरः राहुश्वसैपकः कार्यः कार्यः केतुश्च कांश्यकः।। सर्वानेतन्मया कृत्वा समायर्य सदागृही।लेरचयपूर्णकैः स्वैःस्थै- विधिवसीटकेनया।ग्रहाणांसाधिदैवानां प्रतिष्ठापनमन्लका न्। वदन्ति मन्त्रतत्त्वार्थवेदिनो हिजसत्तम!आदित्यंगसमित्यु केमग्निंटूतमनेनचा। एताभ्यां स्थापयेदत्र्यम्बकम् इति शाङ्क: रम्॥अप्सन्तरीति शीतांशुः श्रीश्चत इतिपाती।स्योनापृचों ति भौमञ्च यइन्द्रंदेति वा गृहम् ।। इदं विष्णुर्बुधःस्थाप्य तहि प्योरिति वै हरिम् । इन्द्रआसांसुराचार्य आब्रह्माणं निबोधक म्।।इन्द्रदेवी भृगो:सूनुं सयोपेत्यमराधिपम् शन्नो देवीरः ·। ६०७ नचमोऽध्यायः। 'सूनुं यमायत्वा तथायमम्॥भयंगौरिति राहुञ्चकारकापरिसीनि नोब्रह्मनजेनि केतुचचित्र चित्रावसोरितिायुरेतानि मन्वाणि मूल मन्त्राणिचापरेराआकृष्णेनच तीनांशोरिमन्देवा निशाकरम्॥अग्नि- मूर्धनि भूमनोरुद्दध्यस्व चुधस्यचारहस्पतेरिति गुरोरन्नातूपरिस- तौ गोटी शन्नोदेवी शनैर्गन्तुः काण्डातु काण्डात्परस्यच केतुं के पयनग्निसूनुरयमंशः प्रकीर्तितः॥वेदमन्तै सदा पूज्याविधिना ते दिजन्मना कर्त्तव्याधरयो मन्तैःस्पैःस्वैश्व प्रनिदैवतम्।।सता सयवाश्चापि होतव्याच दिजत्तिला: मध्यमानामिकामूललग्नाङ् गुष्ठंचतसभिः।यायन्तोऽड्-गुलिक्षिसा स्तिलास्तावत्तवाहुतिम् हस्तमा पृथरकेन बेधोऽपि तावतैव तु॥ वाहुमात्रं वदन्त्येके एके चारलिमात्रकम्। चतुरखनेत्कुण्ड मेकयोनिसमन्वितम्।। शुभमे स्खलया युक्तंसुशान्तिकरमुत्तमम्। होमार्थ मण्डलं कुञ्चितुरिस मन्वितम् ।। चतुर्दिक्षु ध्वजाः कार्योनानापर्णाःशुमारहातथा त बोदकुम्भाश्च पिल्लवसंयुताः। पुनर्नवीकृतं पर्यमण्डपालापमा श्रयेत्।षटुकमनिरताःशान्ताये नदग्धाः मतिमहै।नियोज्यास्ते ग्निकार्यादौ स्फुरन्मन्ला हिजोत्तमाः। प्रतियहानिदग्धश्च जपहोमा दिकुर्चतः।। यस्य मन्लाण्यपीयर्याणि तत्कृतं कर्म निष्फलम्।ओद- नंसगुडं भानोःपायसं शशिन स्तथा। हषिष्यं भूमिपुत्रस्य क्षीरा- न्नञ्चबुधस्यता पूर्ण हविःशनैः केतो पिंराहोसृतामृतम्॥नि धान्नमग्निसूनोश्च भोज्यानामपि यस्य याः।होम कृतस्तथान्यः पिसहत्ताय दिजायजाः॥ यथावर्णानि चासांसिदेयानि कुसुमानि चादेयागन्धाश्च सर्वेषां देयोधूपश्च गुग्गुलः॥धेनुःशवो स्पः सगैचासोन्यभासिनाचगौः। आषिश्यागलक व क्रमशोदक्षि णाःस्मृताः॥प्रत्यहं प्रतिमासनप्रत्यन्दंवा विधानतःचर्णिमित्र ग्रहा-पूज्या राजाभिस्तुसदैव हि।।दुःखितो यस्ययस्तुस्यात् पूज्य- ·हसराशरसंहितायाम्। स्तस्यसयतनः । वेधसैते नियुक्ता:मास्वाक्तं पूजयिष्यथा॥वरंददा तिसंहृष्टा विभाअग्नि पाग्रहाः। असन्तुष्टादहन्त्येते नस्मात्तान येत्सदा॥ ग्रहाधीन मिदंसर्व उत्पत्तिमलयात्मकम्।जगत्यमावभा चौच तस्मात्पूज्यतमा ग्रहाः॥सानुकूलै ग्रहैर्यानि कुर्यात्कर्माणि मान चः। सफलानि भवन्त्यस्य निष्फलानि स्युरन्यथा॥ कुर्वन्ति चैनदिधि ना ग्रहाणामातिथ्यमब्दंपतिवासरंये। आरोग्यदेहाधनधान्ययु क्ता दीर्घायुषः स्वीशतगाभवन्ति ॥ इति बहसाराशरीये धर्मशा- स्पेयहशान्तिनाम शान्त्यध्यायः। वसेत्स कस्मात्सदनेष्वतोऽद्रुतं वयोपसेयुर्यदण्यवासिनः । विशेषतो गृधकपोनपिङ्गलास्तथैव चोलुकसकाकवायसाः॥तरक्षु- गोमायुमृगायुगोभिर्दिधाप्यकस्मादकुतोऽपि नियः। विशन्तिय त्त्वेतदतीव चाद्भुतम् गृहे पुरे तच्छनिकने हिसिहये॥अथाद्भूतानि जायन्ते वर्णानौ गृहमेधिनाम् । नानाविधानि तेषान्तु प्रशान्त्यै शा न्तिरिष्यते।यस्यागुतानि नायन्ते गृहे तस्य समादिशेना धनधा- न्यक्षयो चापि पुत्रप्ताक्षियस्तथाक्षियम्बाजायते शत्री राज्ञो पाजायते भयम्।शान्तिस्तत्र विधातच्या यथोक्तं मुनिपुङ्गवैशाय दिगोधूमशारवायां ययशारचोपजायते। यवगोधूमशारयाश्य देव सशिनैषुच॥सर्षपे तिलशारयाच तिलेशारयासुसर्षपम्। मारे . मुद्गस्तु मुरव्येस्यात् असृग्वृष्टिर्मवेद्यदि॥अम्भः पूर्णतु कुम्भेतु ज्वलदग्निमयेक्षते।उहपनन्तुकूपानां मत्तीचामधुजालकम्। चि धिवायुलिङ्ग-श्व-निर्याप्यपॉयसंचरम्।।महापानाय वातायन हृदयं प्रशाम्यतु। त्रिपञ्चसुप्तचा हुत्वासर्वत्र मंत्र तुल्यतास्त्रियो गौर्वा महिप्याचासुतौ चत्सौच पण्डको दो हावाशुप्रजायेते तत्र शान्तिर्विधीयते ॥षपदीयं नर्देत् बडवांश्ववदाहरेत् । अश्व- तरीप्रसूते वापस्वेदःप्रतिमासुच ॥ मृदङ्गपटहादीनामकुतोऽपि ·नवमोऽध्यायः। ६०९ ध्वनिर्यदा। काफगृधकपोताया: प्रपिशेयुहे पुरे॥ यपपिष्टेन मि लिप्य विधिवदारुण परम्। मन्र्चरुणदैवत्यै जुहुयाहरुणाय तम् ॥महावरुणदेवाय पाञ्च पत्तये तथा। अन्यैर्यरुणदैवत्यैर्मन्स जुहुयाचरुम्॥विपस्तु,जुहुयान्मन्बैरेनेन वरुणाय तमु।अन्यस्य तु ल्यतां कृत्वा स्वाहान्तैणदैवतैः॥ इन्द्रचापेक्षणं रात्रौ शत्मज्व- लनन्तथा।गजश्व शफचस्यान्तचलनं प्रतिवीक्षणम्।स्थूणापरो हणं यत्तस्यादाण्डस्थानमरोहणम्। विद्युन्निर्घातचनाणां पत्तनंवा भवेयदि। मृदाकुडूगफसंसर्ग विपरीतप्रदर्शनम्। शुभाय चरुरा ग्नेयो निर्वाप्यो विधियहिजैः॥अग्नयेवग्निराजाय महावैश्वान रायचा हृदये ममयत्त्वेनसत्र च पदेदुधः॥गृहशान्तिश्च सर्वच शनिपूजा नथैव च। दक्षिणा सपा गौस्तु वस्त्रयुग्मं दिजायते॥ए तेषुचान्येप्वपिनागतेषु जातेषुसावित्रजपं सहस्त्रमा होमं विदध्या दपि विष्णुमन्चै ब्रह्मेशमन्तैरपिपा हिजोत्तमैः। ॥इति रहस्सा राशरीये शान्त्यध्याये अद्भुतशान्तिः।। अभिधास्येऽध रुद्राणां शान्तये गृहमेधिनाम्। पञ्चानाञ्च वि धानन्तु यत्कृतं हन्ति यातकम् ॥ ब्राह्मणा विधिवत् स्माला सीप द्रवनाशनम्। कुर्युपिधानं रुद्राणां यजुर्धिधाननिर्मितम्।।इवेत्वादि घुमन्लेषु च ब्रह्मानेषु या किया। दशमणावयुक्तेषु भूर्भुव: स्वरितीति चआर्पश्छन्दश्च दैवत्यंन्यासच विनियोगतः। पराशरोदितंरक्ष्ये शेष मुनिपिशापितम्॥मनोज्योतिरचोध्याग्निमूनिच्च मर्माणिने मानस्लोक इतिवेतनाथमं पश्चिकं स्मरेत्याने रुद्रेति युआयाशि रोऽस्मिन्महदर्णने असंरयातसहस्त्राणि ललाटे विन्यसेयुधः।। क्षुषोर्घिन्यसेहेतु त्र्यम्बकश्च यजामहा मानस्तोक इतिहमतन्नासि कायां न्यसेवुधः॥अवतत्य धनुर्पक नीलग्रीवाय या गले।नमस्त आयुध इत्येतत्सरे मन्तप्रकोष्ठकेपिन्यसेहास्लुमन्योऽयं नीर्या ।

·रहत्पराशरसंहितायाम्। निति हस्तयोः। नमोऽस्तु किरिकेन्यो वै हृदय मलनाशनम्ताभ्यां बिहान् न्यसेत् पान्नमो हिरण्यवाहवे। गद्यमन्त्रस्तुसंस्मार्य इ मारुद्राय इत्यपि।मानो महान्तइयोर्यो एषतेरुद्रेनिजानुनोः ॥ अवरुद्रमिति येतज्जधयोर्मन्त्रमुच्चरेत् कपचे मध्यमेत तदु परि स्थित इति। नेत्रन्तुनीलग्रीवाय प्रमुञ्चन् मनोऽण्डकम्॥य एनापन्त एतेन विध्युर्दिक प्रवन्धनम्।ॐमितिचनमस्कारावा चतेततःपुनः॥रुद्रायेति विधानज्ञो दशाक्षरन्तदान्यसेतापण वंचिन्यसेन्मूर्ध्नि नकारं नासिकान्तरेणमोकारन्तु ललाटे तु भका रंमुखमध्यतः गकार कंठदेशेतुवकारंहदये न्यसेत् ॥तेकारंद- क्षिणेहस्ते रुकारं चामतोन्यसेत्। द्राकारं नाशिदेशेतु यकारंपाद योयसेत् त्रातारमिन्द्रं चन्ताग्नसुगन्नःपन्थानमिति द्यपि। त त्वा यामिवदेदानो नियुद्धिरित्यपीरयेत् ॥चयंसोमतमीशानं अ समैरुद्रा इति स्मरेत्।स्यौना पृथिवी ह्येतत् कुतिसंपुटं हिजासु आमादिदिशांपालाने पाच्यादिषु स्मरेदया।रौद्रीकरणमेतदै कृत्वा पापैःप्रमुच्यते। यक्षरक्षःपिशाचायाः प्रेतभूतयहादिकाः।। दुष्टदै त्याश्च शाकिन्यो रैचयोरखकाचयाः।सिंहच्यानादयोऽरण्या ये दुष्टश्चापदहा निजाः॥म्लेच्छवधकचोराद्या यमदूत मृदाकवः रौद्रभूतमिमं सर्व हिजं पश्यन्ति पवित् ॥देदीप्यमानमामि- र्दुष्टचधकारक:/दह्यमानो दवीयःसुसप्तधामसुधामभिः। णश्यन्ति हि ये दुष्टा हिजास्ते रुद्ररूपिणः। पञ्चास्यसौम्यमात्मा नंसपिरणाषितम्।।मृगलाञ्छनमूनि शुद्धस्फटिकसन्नि भम्।फणासहस्रपिस्फूर्जदुरगेन्द्रोपवीतिनम् सप्तापिं ज्वल ज्वालं जटाजूटकिरीटिनेम्।सहस्रकरपादाजेरबहाङ्गाङ्गविधू पितम्।ब्रह्माण्डपाण्डवक्तारं नृकपालकधारिणम्। दैदीप्यमा- नञ्चन्द्रार्कज्जलदग्निधिनेत्रिणम्॥ त्रैलोक्यज्योतिः सद्भास्वत्स्क ·- नवमोऽध्यायः। न्धकपालमालिनम्। दीप्तनक्षत्रमालाभदक्षमलाधरदिजानि: शेषवारिसम्पूर्ण कमण्डलुधरं ध्वजम् जगत्व्याधियन्नाद पडमेरुकधारिणम्॥केयूरचनागेन्द्र मूर्धमाण विराजितम्।धि- चित्र किङ्किणी मालां मुक्ताराव पिराजिलम्॥पराव्यक्तनिर्ग- च्छद्मीररावनूपुरमा सहेमपट्टनी लाभच्याघ्रचर्मोत्तरीयकम् विद्युल्लतापामागङ्गं शुश्चमूर्धसुरार्चिनम्। समस्त सुचूनाभाय ध रणोच्छासनस्थित्तम्। त्रैलोक्यचनितामूर्धानं न(हार्धञ्च पार्यनी मालक्षसूर्यप्रसाशास्वत् त्रैलोक्यकृत्तपाण्डुरम् ।।अमृतप्लुतहटा दिव्यशोगसमाकुलम्।दिग्दैवतै:समायुक्तं सुरासुरनमस्कृतम्। नित्यं शाश्चन मव्यक्तंच्यापिनं नन्दिनं भुवम्।। हिजोध्याला भया- त्मानं सम्यक्यहस्वरुपिणम्। सप्तपद्यस्तान्तरायःसन्नतीयजन- मारोत्।।अतुलिप्ते सुगुक्षेच देशे गोचर्ममात्रके स्थण्डिलाम्पुज मालिरव्य मन्लैःपक्षाल्यनं पुनः॥तत्र पूजादिकं कुन्निमय शा- म्भवायचा मानो महान्त इतिचासिद्धमन्नं स्मरेहिजः॥सललाटे पुनाया तेजोरूपं पुनाजिः। दशाक्षरेण मन्लेणे दद्यासाद्यादि को पुनः॥न्यासमन्तैश्च सोडूगरैमनिस्तोक इति स्यपि। शम्भये इति मन्लेण दद्यादन्धोदकादिकम्।।पुष्पधुपञ्चदीपादि यथाला पनिवेदिकमादशाक्षरेण तेनैव ततः कुर्यात् पुनईिजः॥शिरवात स्पतुरुद्रस्योत्तरनारायण द्विजः शिरपुरुषसूक्तञ्च शियसक ल्पयकृत् ॥कवचनाप्रतिरथ नेत्रविमा यहस्पिचन् । शनस्ट्रीय मन्तण देवस्यायंप्रकल्पयेत्॥पञ्चाङ्गानि स्मरेदृएप्रणवं पूजये हिजः। उहत्य प्रणयेनेशं विकिरन्द्रेति विसर्जयेत्।।रुद्ररूपो हिजो यच कुर्यात्त विच सिध्यति अक्षतान्नातिलान्चापियवान्चासमि- धोऽपि वा। शम्भ इनिजुहुयान् सरितानाज्यासितकान् ।पञ्च पनाथ पड़ाय अशापो नयापिच । दशदशैफादग वाजुद्रया- ·६१२ रहत्पराशरसंहितायाम्। साधको हिजःद्विजः पदारसन्तुष्टः शुचिःस्नानो जितेन्द्रियः॥ज पतर्पणहोमादौरतोयो वत्सरंजपेत्।दशानामश्वमेधानां फलं प्रा- भोति वै द्विजः॥सौवर्ण पृथिवीदान पुण्यभावः प्रजायते।महापा- पोपपापैश्च मुक्तो रुद्रत्वमृच्छति॥एकादशगणान् रुद्रानावत्यं या निरुद्रनाम्। रुद्रजापी शुचि:पुण्यः पान्लेयः श्राइग्वरः॥वंशा नांविंशतिञ्चैकान्तारयेद्रुद्रजाप्यकत्। एकतो योगिनः सर्वैज्ञाति भिःसह सहतैः॥ एकनो रुद्रजापीतु मान्यः सर्वस्वदैवतैः । पात्रम अपवित्रञ्च नाधिकंरुद्रजापिनः॥ तस्मै दत्तं हुनम्भुक्तन्तदानन्त्या यकल्प्यते। अथातः सिद्धिकामासन कन्दमूलफलाशनः॥गोमूत्र यापकक्षीर दधिशाकान्न भोजनः। हविष्यभोजनोपास्मै विषायोस नभोजनः।।जपहोमादि कुर्वाणो यथोक्तफलभाग्भवेत् । शिस्सा हलरुद्राणांजप्तैर्दशशतैर्भुम् ।। सर्वं मन्ला भवन्त्यस्य ब्राह्मण- स्योक्तकारिणः। सिद्धमन्ला भवन्त्यस्य चिन्तिनार्थफलमदाः॥रु द्रस्यैवास्य सर्वे भवन्तीश्वरनोदिताः। एकादशशुमान् कुम्भा नादृत्य विधिसम्मितान्॥ सहिरण्यान् सवस्यांश्च फलपुष्योपशो भिवान्। गन्धोदकाक्षतैर्युक्तान्नमस्कृत्वाऽभिमन्च्यच॥ एकादशम हात्मान मन्यंया हितकाम्यया। विनायकोपसृष्टञ्च स्थापयेत्का- पदाहृतम्॥धृतवत्सां काकवन्ध्यां स्नापयेच नथातुराम्।जपन्नेत सहिषः सर्वदोषैर्विमुच्यते॥ अनड्डाहञ्च वरूपञ्च दद्याडेनुञ्च दक्षिणाम्। भोजयेद्दिदुषो विभानु समाप्तौ कर्मणो हिजः भिस्यै कादशवस्त्राद्यैर्यथाशक्त्या समर्चयेत्।अथवाचरुभिःसाक्षी शिरो रुद्रसहस्रकम्॥जपेद्रोष्ठेतथारण्ये सिद्धःच शिवालये। अग्न्या गारे समुद्रेच नदी निर्झरपर्वते ॥ जपेदन्यत्र वा विद्वान् शुचौ देशेम नोरमे। धीरोदृढवतो मौनीजिनक्रोधी जितेन्द्रियः। श्चतपासास्त्र धाशायीरुद्रलोके महीयते। नमोगणेश्य इत्यस्य मन्लस्य ब्राह्मणो ·नयमोऽध्यायः। ६३ ऽयुत्तम्। जूवान श्रीफले हुत्यासर्वकार्येतु सिद्दिशाक् । नमोऽस्तु नीलग्रीवायेत्येतन्मन्लेण सप्तधाआदिकमामन्ये विषार्त श्रवणेजपेत्। विषेण मुच्यते सद्यः काकदृष्टोऽपिजीवति ॥ विषस्या पि भवेन्नस्यात्तस्य नरस्य कहिचिता ययस्तं ज्वरग्रस्तं रक्षः शाकिनि दृषितम्॥ ब्रह्मराक्षसग्रस्तञ्च अन्यदोषोपरहितम्। मुञ्चन धन्विन इति भस्मना सर्षपैस्तथा।ताइयेन्मुञ्च मुञ्चेति शी घ्रमेव विमुञ्चति ॥नमःशम्भवइत्यस्य मन्नस्यापभुतं दिजः।ज वा रखादिरसमिडाव हुत्वा विषःसहस्रकम्॥तीक्ष्णतैलपुतं स- म्यक् मन्लान्ते शोजनम्वरम् फट्कारेणच जुहुयात् नयोरेगापि राद्भवेत्॥जलमध्ये शताल्सयोरधिर्निगयतेनानिमात्रेज ले विमाप्रपिश्यजुहुयानलम् । कुर्यादेकार्णां धात्री मन्लमाहा. स्यतो शम्॥नमःश्वाय इत्यनेन मन्त्रेण तुसहस्रकम्। लवणंभ ध्याहुतीनान्तु राजाशीघ्रं यशी भवेत्॥दिगुणाम्पलाशसमिधम हावाणी प्रजायते। त्रिगुणां नवपद्यानांपाताले सिद्मति ध्रुवम्।। चतुर्गुणेन मन्लेण वरदाश्री प्रजायते।समुद्रगानदीतीरे पुलिने चा पवित्रके ॥रवडोपरि श्रीफलानां हुत्वा निरणसहस्रकमाणि- मादिकसिद्धीनामेभिरेव भवेट्विजः॥छन्दीदैवतमायमथातःशत रूद्रिये। ज्ञानेन कर्मसम्पत्वं द्दिजानांयेन जायते।आयानुनाके रु द्राणांआयायाञ्च कचिद्दिजः। छन्दोगायत्र्यमन्यास्तु अनुष्टुपति सुषुस्मरेत्॥पंक्तिस्तिसृषु विज्ञेयाअनुष्टुप् तिसूपुस्मृताः द योजगती विमउक्तमयानुवाककम्॥आधानुपाके मथमाई तीजगती तथा। अनुष्टुप्चतृतीयायां इयोस्त्रिष्टुपस्मृता हिज!! अपरासुतथाऽनुष्टुप्सु अनुवाकड्यं स्मृतम्। रुद्रः सर्वासुदेवत्वं विनियोगोयथोचितः यन्नप्यनादिषकेचं शिवसंकल्पमापक मारुद्रस्तुदेवता पसु विनियोगोजपादिषु।।अचःसम्मत इ ·६१४ रहसराशरसंहितायामु। त्यादी उत्तरनारायणस्त्वषिः। पूर्वानुवाकै दैवत्यं अनुष्टुप्छन्दः प्रकीर्तितम्।।आशु शिशान इत्यादिरमतिरथ उच्यते। एतन्ना: म्ना मुनिस्तत्र देवताअमरेश्वरसादैवत्यमापतेत घर छन्दस्पिष्ट पप्रकीर्तितः। विवाद हदित्यादौ सूर्योदैवतमुच्यते॥एतत्साँच न्स्य सकलं दिजायी रुद्रजाप्यकत। यद्यदारमते तत्तद्यथोक्त- फलदम्भवेत्॥ तदा ध्यायन् यपिरणांश्राइनान्द्रपिणस्यचाप जानामायुषःकीर्तिभूयस्त्वं रुद्रजापिनः । इमं पुण्यं पवित्रच रह स्यं पापनाशनम्।रुद्रविधि विधिश्रेष्ठ! कुहिमःशिवरतः। कु र्याय एवं विधिविधानं शम्भोरजस्तम्प्रथितं दिजेन्द्राः!।भामो- तिनाकं स शिवस्य साक्षादनापि सस्याछियवत्सं पूज्यः।।मन्ला- णि सर्वाणिचसहिजस्य आदेशकर्तृणि भवन्ति यस्यायःसाधये सोक्तविधानयज्ञो मन्त्राशि पूज्य संतु शम्भुवस्यात्॥ इति श्री बृहत्पाराशरीये शान्त्यध्याये रुद्रशान्तिःसमाप्ता। मन्त्रन्टिनेनंजुहुयाहुताशे योषिल्यपवैतिदुग्धयुक्तैः। मृत्यु वहत्वा श्रियमेव ध्यात्वा पामोति पश्याच्छिचलोकमेव॥पञ्चमा गास्तथा पञ्च पञ्चेन्द्राःपञ्चवारुणम्।पड्च्याहतीर्जपित्वाथ सर्व पापैः समुच्यते॥अथातःसम्प्रवक्ष्यामि नटागेरिविधि शुभम्।ये नकृतेन नेषान्तु प्रतिष्ठा सामजायते॥अस्मात्तातस्य नातेन छ ति रघुपुङ्गानटागाद्युत्सरविधिः प्रोक्तो सोऽयंपकीर्तितः॥दी पिकास तटागेषु सन्निहितासु यो विधिः। पशिष्ठः प्रोक्तवान् स म्यक् दशरथस्य पृच्छतः। तस्मायः श्रुतवान् शक्तिसूनचेऽत्तःप राशर तलसादेन तत्सोक्तीयोविधिःसंप्रचक्षते॥तंटागादि निपानानां याचदुसर्जनंस्तम्॥तावन्न परकीयन्तु स्नानादीना मनईकम्।अप्रतिष्ठितदेवानां न कार्य पूजनं यथा अप्रतिष्ठि नपापांना प्रोक्तन्तोयमपेयपत् । नदुसर्गःप्रकर्तव्यो निजपित्ता- -- ·नवमोऽध्यायः।। -- ६१५ नुसारतः॥वित्तशाचं प्रहेयं स्यादित्याचवीपराशरः।नहिधिज्ञः शुचिः शान्तो ब्राह्मणोधर्मवित्तमः। तत्कृत्यर्थ वरेण्योऽसौ चतु अिाह्मणैःसहा सतोयंसतु कर्त्तव्यःप्रतिधर्मविरहये।विपरी तमतिर्यस्यात् तत्कृतं कर्म निष्कलम् । नटागपालिपृष्ठेतु मण्डपं तत्रकारयेत्॥पूर्वोत्तरपुचे देशे शुओ शोचसमाहितः चतुरस्त्र चतुरिंदशहस्तूप्रमाणतः॥स्वामिहस्तपमाणेन तोरणानि लु कारयेत् । कार्याःविचित्रा:पताकानानापर्णाःसमन्ततः॥ शुभ पल्लवसंयुक्ताहारेषुकलशाःस्मृताः। यथावर्ण यथाकाष्ठं यथा कार्या प्रमाणता तथायूपान प्रवक्ष्यामि सर्वेषां हितकाम्यया पालाशोब्राह्मणस्योक्तो न्यग्रोधःक्षत्रियस्यच॥बैल्यो वैश्यस्य यू पास्याच्छूद्रस्योदुम्बरसस्मृतः। शिरःप्रमाणं विप्रस्य साकण्ठं क्ष वियस्यचौउर-प्रमाणं वैश्यस्य शूद्रस्य नाशिमात्रकम्। पूर्वस्य दक्षिणे भागे तोरणंतत्रकारयेत् ब्रह्मस्थानञ्च तन्मध्ये अष्टौभा गा:प्रकीर्तिताः। तेषामुत्तरतःसोमकुबेरंकुविदन्तुम्॥ धन, धन- नागेति ईशावास्येति शङ्करम्।आकृष्टेनेत्यादिमन्तैश्च स्वैःस्थैः क ल्प्यास्तथा ग्रहाः॥ त्रातारमिन्द्रमितीन्द्र अग्निदं तेच पाचकम् अग्नि पृथरित्यादि धर्मविच्च हिजोत्तमः॥नहिष्णोरिति विष्णुं नमःसू नेति नैऋतम्। सप्तऋषय इत्यादि मन्त्रणसप्तकापिस्तथा।वरु णस्योत्तम्भनमसि वरुणन्तु प्रकल्पयेत्। एनहा विंशतिः स्थानानि मन्लोक्ताः पृथक् पृथक् ॥ इमंत्वन्नसेवन स्तत्वायामि यनुत्तमम् समुद्रोऽसि समुद्रति त्रीन समुद्रानिति यसिदिशवारुणमन्लैस्तु आहुतीनांशतयम्। अश्वशनं शतंगापि विशमष्टोत्तरंशतम् ।। गोसहलशतं वापिशताई वामदीयते। अलाओ चैव गांदद्यादेका मपि पयस्पिनीम्॥अंरोगांवत्ससंयुक्तांसुरुषां भूपणान्विताम्। सौवर्णाराजतास्साबाः कांस्या:सीसाय शाक्तितःमत्स्यनकाद- ·बहत्पराशरसंहितायाम्। यःका- विविधाः पूर्वरदये। गोचत्सौचस्वबौच आग्नेय्यां दि शिसंस्थिती।वायच्यभिमुखौ तत्र तारयेद्दारिमध्यतः। वस्ययुग्मा निधिःस्थाप्य छत्रिकामुद्रिकांशुभाम्॥शत्यान्वितैःप्रदानव्य पि मान् प्रसाध भक्तितः। दद्याहित्यः सन्तोष्य छनोपानहमेवच । सुहेम पुरुषसंयुक्तांशय्यां दद्याच्च शक्तितः।आसनानिच शस्तानि भाजनानि निवेदयेत्॥ एतत्प्रदक्षिणीकृत्य स्वात्मनाच विपश्चितः प्रसादयहिजान् त्या इष्टापूर्त फलं नरः॥ कृताञ्जलिपुटो मूला विप्राणामयतः स्थितः।ब्रूयादेवं भवन्तोऽत्र सर्व विषयपुर्धराः॥त यूयंतारयचं मांसंसाराणवतो हिजाः॥आगता मम पुण्येन पू पुण्यप्रसाधकाः। कूर्मञ्च मकरांश्चैव सौपर्ण तवकारयेत्॥ मीन वराजतश्चैव ताम्मदर्दुरकाःस्मृताः।जलकुम्भचरायांश्च सैन्धवां स्तत्र प्रकल्पयेत्। अन्येचजलजास्तत्र शत्या ताम्रान् प्रकल्पये- तु। इमं पुण्यं पवित्रञ्चताकादिविधि नरः। खातयित्वा तटागा निस्वभावात् सम्प्रवर्जिताः॥मानवःक्रीडते स्वर्ग याचदिन्द्राश्चतु देश। एताहिधानं विदधाति भक्त्या सर्वेषुरखानेषु नडागकेषु। स पैश्च कामैः परिपूर्णदेहो भुन्ते धरित्र्यामपि सर्वभोगान्॥पदा न्ति केचिद् वरुणस्यलोके प्रयान्ति लोकान् वरुणस्य कुम्भ संपू ज्यतां तव पुनर्धरित्र्या नरेन्द्रतामेति पराशरोक्तिः॥ इति श्रीरह- साराशरीये शान्त्यध्याये वापिकूपतटागादिशान्तिविधि समाप्तः। अथातः सम्प्रवक्ष्यामि नरेन्द्राः श्रूयतामयमालक्षहोम विधिःपुण्यः कोटिहोमविधिस्तथा।स्वयम्भूर्यमुवाच पाक् अस्म तातपितामहः। तमिमं सम्प्रवक्ष्यामि श्रूयतो पापनाशनम्॥ ये वेह ब्राह्मणाः कार्याः भूमिर्यायत्तु मण्डपम्। समिधोयान मन्त्रा अन्यश्च तत्रयद्भवेत् लक्षहीमविधि विपाः!कथ्यमानं नि बोधता युग्माचऋखिजः कार्याब्राह्मणाये विपश्चितानिय ·६१७ नयमोऽध्यायः। मजतसम्पन्ना महिताःपार्थिवेनतु। नित्यं जपपराश्चैव नियो ज्यास्तादृशा हिजाः कन्दमूलफलाहाराः दधिक्षीराशिनोऽपि चा। प्रागुदक् पूर्वदेशेषु सम स्थण्डिलमेव च ॥ तब वेदिंच कुर्वी तपञ्चहस्तसमन्विताम्। दक्षिणोत्तरआयामे विंशत्त पूर्वपश्चि मे।। कुण्डानि पनितच्यानिअङ्गुल्या कविंशतिम् निधाप येहिरण्यञ्च रत्नानि विविधानिचासिकता परिदेयाच तत्रा प्यग्निसमिन्धयेत्।आज्यभागाइतीईवान चाहत्यांच होमये त्॥आग्निं सोमञ्चे सूर्यञ्च विष्णुञ्चैव प्रजापतिम्। विश्वेदेवा न महेन्द्रञ्च मित्रविष्टिरुतं तयाँ। दधिमधुघताक्तानां समि धाश्चैव यज्ञिनाम्।होमयेच सहसच तचैव यथाक्रमम्॥ चतुर्विंशतिगायत्र्या मानतोकेति षड् तथा।विशमहानिमन्तै वचत्वारि विष्णुदैवतैः । कुष्माण्डैर्जुहैयारपञ्च पिकिरेहाथ षोड - शाजुहुयाद्दशसहस्राणि जातवेदस ईदृशे॥पञ्चसहस्राणिजुहु यात् जुहुयादिन्द्रदैवतैः। हुने शतसहसेतु अभिषेकन्तु कार- येत् । इलाभिषेक यत्रोक्तं तदुवापि शुभपदम्॥अथवा घोड शंकुम्भैःसहिरण्यैः समलैः । सर्वोषधिसमायुक्तः सर्वरतावि- भूषितैः॥अभिषेकं ततस्तुस्मिन् प्रधानादक्षिणाःस्मृताः।हया वरथयानानि भूमियरुपैयुगानिच॥अजञ्च गोशन हमऋति जाञ्चदक्षिणामाखानेकादशैवाय दश दयाच धेनवः ॥अश त्याचा प्रदयाहां पित्तशाचं विवर्जयेत्। एवं कृतेनु यत्किञ्चि दुग्रहपीडासमुद्भवम् ।। भौममाकाशजं वापिअसहायदिजाय नौनसर्व लक्षहोमेन प्रशमं यात्यसंशयम् शान्तिर्भवति पुटि. वचठंतेजःप्राईते। रचितिराष्ट्रेचसू»पद्रवसंक्षयः॥इति श्रीवहत्पाराशरीये उक्षहोमविधिःसम्पूर्णः॥ अथातः सम्भवस्यामि कोटिहोमविधि हिजाः श्रूयता ·६१८ वृहत्पराशरसंहितायाम्। मादरेणायं सर्वकामफलप्रदः॥सानुष्ठाना हिजाःभोक्तात्वि- जायागकर्मणि विधिज्ञाश्चैव मन्लज्ञाःस्वदारनिरताचयोका- र्य-चैव विशेषेण ग्रहयागविधिर्षिदः॥एकाङ्गविकलो विपी . नधान्यापहारकः। सर्वाङ्गविकलो यस्तुयजमानस हिंसतिव यःसर्वप्रयत्नेन विधिमन्वज्ञपिद्दिजी। कार्यश्चैव विशेषण यहयज्ञश्च विद्वादिजैः॥ग्रहाः फलन्तु साङ्गश्च सुराश्चैव नरेश्च राः! अधोय येच मन्त्राणां कृत्वाचाशोत्तरंशतम्॥सएवत्रा विग्विज्ञेयःसर्वकामफलपदः। आवाहनीयो यत्नेन प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः॥ एवं कृतेतु यत्किञ्चिद्रगृहपीडासमुद्भपम्। तत्सई नाशयेत्येव ततमः सौहदं यथा। अस्माच्छनगुणःप्रोक्तः को- टिहोमः स्वयम्भुया आहुतीभिःप्रयत्नेन दक्षिणाभिः फलेनच। पूर्वग्रहदेवाना मावाहन विसर्जने। होममन्लास्त एवोक्ताः स्नानदानन्तथैवच॥मण्डपश्चैव वेयाश्च विशेषञ्च निबोधता कोटिहोमे चतुर्हस्तं चतुर्हस्तायतं पुनः॥योनियरड्योपेतं तुदप्याहुस्विमरवलम्ब्यङ्गुलोड्नकार्याच प्रथमा मेखलाबु धैः॥व्यङ्गुलैरुहतातहद् दितीया मेखला स्मृता। उद्भये मेय ला यातु तृतीयाचतुर-गुला। मड्युलस्तत्र विस्तार पूर्वयो रेवशस्यते। वितस्तिमात्रायोनिःस्यात् षट्सप्लान्गुलविस्तृता ॥कूर्मपृष्ठोइत मध्ये पार्वतश्चाङ्गुलोहता गजोष्टसदृशानद दायामाच्छिद्रसंयुता।एतत्सर्वेषु कुण्डेषु योनिलक्षणमुच्यते। मेरवलोपरि सर्वत्र अश्वत्य पत्रसन्निभम्॥ वेदीच कोटिहोमे स्यान्मंडपश्च चतुर्मुरवः।पूर्वहारेऽपि संस्थाप्य वढचं वेदपार गम्।।यजुर्वेदन्तथा याम्ये पश्चिमे सामवेदिनम् अथर्ववेदं न हुच उत्तर स्थापयेद्बुधः।।अष्टौतु होमकाः कार्या वेदवेदाङ्ग चैदिनः। एवंडादशबिमाणां चस्माल्यानुलेपनैः॥पूर्वचन पूज ·नयमोऽध्यायः। येगस्या सर्वाभरणभूषितः । राभिस्तञ्च सौरश्च पाचमानन्तु मङ्गलम्। पूर्वनो बचः शान्तिं परमानोादचरयम्। सोक्तं रौद्रच सोध्यञ्च कूष्माण्ड शान्तिमेव च। पाठयेदक्षिणे दारेय जुर्वेदिनमुत्तमम्। सौवर्णमय वै राज्य माग्नेयी रुद्रसंहिताम्॥ ज्येष्ठसामन्तथा शान्तिंच्छन्दोगपश्चिमेजपेतापञ्चभिःसप्त शिथि होमः कार्यश्च पूर्ववत् ॥स्माने दानेच मन्लास्यु स्तएप हिजसत्तमाः।।यसोधाराविधानन्तु लक्षहोमवदिष्यते।अने नाविधिनायश्च यहपूजांसमाचरेत्।सान कामानंपामोतित तो विष्णुपुरंबजेत् । यः पठेत् शृणुयाहापि यहयागमिमं नरः। सर्प पापविशुद्धामा पदमैन्द्रंसगच्छति।अश्वमेधसहलञ्च दशचा- औचधर्मवित्। कृत्वायत् फलमामोति कोटिहोमात्तदुखते।ब्रह्म हत्यासहस्त्राणि भ्रूणहत्यार्बुदानि च। नश्यन्तिकोटिहोमन स्वय मत्वचनं यथा॥भपेदिरे तस्य पितामहाद्याःशुभेषुपापेन गरीय सातान्। उदृत्य नाकंसनयेहि सर्वान्योलक्षहीमे नृपतीरतःस्या नाराष्ट्र मनोवाञ्छितराष्टियुक्तं धान्यैश्चरसैः पञ्चभिःसमेतम्। निईन्छनीरोगमदस्युतस्माद्यो लक्षकोटीहवनं विद्ध्यात्॥यो लक्षहोमं विदधाति स्तू न्हव्यलक्षं शतहोमकास्यात्। प्रत्य- ब्दमाप्नोति सदीर्घमायुर्हन्ते सपलान् विजयेधरित्रीम्॥योन मघातीगुरुदारगोऽपि ग्रामापिदाहोद्भयपापयुक्तः।राजास मुक्तः शनलक्षहोमान्निःशेषपापैपिचुधखुमेनि।तस्मात्तदा भूपतयो विध्युष्टी: मनासौरव्यपलस्य पुष्यै। आयु मरदी विनयाय कीयै लक्षस्य होमे ग्रहयोगमेतम्॥ इति श्रीरहसाराशरीये कोटिहोमः सम्पूर्णः॥ अथोअन्यसपक्ष्यामि विधिम्पाचनमुत्तममा अस्मत्तात मत्तानोऽयंरघुपुत्राय धीमते॥अनपत्यस्य पुवायं कुर्यादाण्डि . - ·६२० वृहत्पराशरसंहितायाम्। स्वयम्।सहस्रशीर्षसूक्तस्य विधानञ्चरुपाककम्॥ तैयःक तंनृपःपूर्व रन्यैरपि हिजोत्तमैः उपासितन्तु सद्भत्त्या श्रोधिय र्वेदपारगैः॥आत्मविदि निराहारै बाहिमि मन्तउत्तमैः। क्रियमा णाःक्रियाःसः सिध्यन्ति व्रतचारिभिः॥न पाठानधनात्रमा नात्नात्मनःपतिपादनात्। मोक्तस्य कर्मणः पुंसांसभिवन्ति सिद्धयः॥ शुक्लपक्षे शुक्षेपारे शुभनक्षत्रगोचरे। हादश्यां पुत्रकामा यसंकुर्वन्ति वैष्णवम्॥ दम्पत्योरुपवासश्च बैकादश्यांसुरा लयेोकाग्गिाषोडशभिःसम्यगर्चयित्वाजनार्दनम्॥चरूंपुरुषसू केन अपयेत्पुरुषकाम्यया।माप्नुयादैष्णवं पुत्र चिरायुःसन्तति क्षमम् ॥ हादश्यां हादश सम्यग विधिवन्निपच्चरुनायः करोति इहायाति स विष्णोः प्रमं पदम्॥ त्वाज्यं विधिवत्पूर्वकाग्भिःषो डशभिस्तथा। समिधोऽश्वत्थक्षस्य हुत्वाज्यंजुहयात् पुनः।।उप स्थानंततःकुर्यानध्यात्वाच मधुसूदनम्। हविमिं पुनःकृत्वा जु हत्पञ्च एताहती।हरिःशेषं नमस्कृत्य नारीनारायणंपतिम् । संपाश्यच हाःशेष लघ्वासीत बसेनहे। नतः कृत्वा इदकर्मकर्त व्यं हिजतर्पणम्।रजःस्वीषु निवर्तेत यावद्गर्भन विन्दति ॥असू- ना मृतपुत्रावायाचकन्या मसूयते। क्षिपंसाजनयेत् पुत्रंपराशर बची यथा। होमान्ने दक्षिणान्दद्यात् धेनुंचासस्तथातिलान्। मिहिरण्यं वस्याणि यथासम्भवमेव वा॥यःसिइमन्लः सततं हि जेन्द्राःसंपूज्यविष्णुं विधिवत्सुतीर्थे। इमं विधानं विदधातिस- म्यक्सपुत्रमामोति हरेःप्रसादात् ।। इति श्रीरहत्पाराशरीये शा न्त्यध्याये पुत्रकामोऽयं पुरुषसूक्तविधि सम्पूर्णः॥ अथातःसम्प्रवक्ष्यामिगृहमन्लोऽधिदैवतमाआर्षच्छन्दा यज्ञानाकर्म स्यात्समलकृतम्॥आरुष्णेनेति मन्लेऽसिमन्दैव. त्यंसपिता महन्। ऋषिहिरण्यरूपारव्यं विष्टुप्छन्दः प्रकीर्तितम् ·६२१ नवमोऽध्यायः। आप्यायस्वेति सोमोऽमदैवतं गौतमो मुनिः। गायत्रीच्छन्द उद्दिष्टं विनियोगो यथोदितम्॥अग्निर्मूई नि मन्लोऽव दैवतं भौममुच्य ताविरूपाक्षो मुनिधीमान् छन्दोगायत्र्य मिष्यते॥उहध्यस्वेति मन्त्रस्यबुधवतुदैवतम्। मुनिर्बुधश्च मन्तव्य स्त्रिष्टुप्छन्दः मकीर्तितम्।।शुकत्वमिति होत्यत्र शुक्र इत्यधिदैवतम्।शुक्रस्या पितथार्षञ्च विराट्छन्दःप्रकीर्तितम्॥शन्नो देवीतिचेत्या शनि दैवत मुच्यने। सिन्धुमि मुनिविद्वान् छन्दोगायव्य मुच्यते॥का- ण्डाकाण्डादिभिर्मन्त्रस्य राहुदैवत मुच्यते। ऋषिः प्रजापतिःमो तोऽनुष्टुप्छन्दःप्रकीर्तितम्। केतुं कृण्यनिति मोक्तं दैवतं केतुरेव हि।मधुच्छन्दसआर्षञ्च गायत्र्य छन्दएवाहि।। स्योना पृथिवीत्य अस्कन्दस्यदेवतास्मृता। इन्द्रकुत्सेति दैवत्य मिन्द्र एवस्मृतो बु धैः॥आर्षन्ततस्यस्य चापुत्र स्पिष्टपुछन्दः प्रकीर्तितम्। यस्मिन्न क्षेनि त्यत्रयमोबै देवता पराकषिस्तु कुष्मलोनामच्छन्दोऽ नुष्टुप् स्मरेसुधः। ब्रह्मजज्ञमित्यत्रच काला दैवतकं महत् ॥मुनि यमानतुमि त्रिष्टुप्छन्दो विधीयते। आयाते मेतिच यस्यानि गुप्तस्तुदैवतम्।। आर्षन्तु वामदेवस्य विष्टुप्छन्दोघथो बुधैः। अग्निदतामिनिय स्यादग्नि देवतास्मृना आर्ष मेधातिथेत्र छन्दोगोयत्यमेव हि। अस्वस्तु सोम इत्यासोमं पैदैवतं स्मरेत् ॥मेधातिथिरिहाप्योऽनुष्टश्छन्दश्य उच्यते। भतिपृथिव्यन्त- रिक्ष मित्या दैवत्तं क्षितिः ऋषिःशातातपः श्रुखा छन्वानुष्ट युच्यते। पुरुषसूक्तस्य दैवत्यं पुरुषेन हिनंबुधैः ॥आनाराय पणस्येहछन्दस्यानुष्टचित्यपिाइन्द्रोपेन्द्रौ मरुत्त्वन्तो मरुत्वान्दैव तं महत्॥आर्षन्तु काश्यपस्येह गायत्र्यछन्दएव हि।मरुत्त्वनित्य- अधुधैःसुरेन्द्रो देवता मता ॥अवापि कश्यपस्याष गायत्र्यउन्द . एवं हि।उत्तानपणीमित्यत्र इन्द्रोदैवत मुच्यते।।आसाव्यस्य ·यहसराशरसंहितायाम्। चैवोक्तम् अनुष्टुप्छन्द इत्यपि। प्रजापते इति पुत्र देवताच प्रजा पतिः॥हिरण्यगर्भस्यार्षन्तु त्रिष्टुपूछन्दी मतं बुधैः। आयंगी रिति सत्र देवता पूजने मता ।। सर्पराजमुनित्र गायत्र्यं छन्द इंप्यते। एष ब्रह्मा ऋत्विज इति ब्रह्मादियोऽधिदैवतम्॥ऋषि चोमदेवोत्र गायत्र्यछन्द इष्यते।आतृप्यन् इन्द्रदत् सुरेन्द्र शर्मोश्चरः॥वामदेवोद्यस्य आर्ष गायत्र्यछन्द इत्यपिाजातवेद स इत्यत्र जातवेदास्तु दैवतम् ॥कश्यपस्यार्पमत्रापिच्छन्दोऽनुष्टु प्पकीर्तितम्।आनोनियुरिरित्यस्मिन् वायुदैवतमुच्यते॥आर्ष चाव वसिष्ठस्य अनुष्टुप्छन्द एव हि नमः प्रकाशदैवत्यं मुनि: प्रोक्तं प्रजापतिः॥गायव्य छन्दसाम्बरं विनियोगोयथोचितम्।ई षोउपेतिचात्यत्र अश्विनौदैवते स्मरेत्॥प्रस्फण्वस्याप्रमत्रापि गायत्र्यच्छन्द उत्तमम्। मरुत्तो यस्य हिष्यस्य मरुदैवत मुच्यते। गौतमञ्च मुनिद्दिन्। छन्दसःप्रथमं मुने।। दैवत्य मारे सइच्छ न्दसां यो मलाहिजाग्यःकुंरुते विधानम् । वेदोक्तमर्थ मयनिस्म -सर्च सम्यक्फलं कर्तुमिहाप्यमुत्र॥यो लक्षहोम हचयः कोटिहो मंराजा विदध्यायतिवर्षमेकम् । राष्ट्र सरपिजियःसुनिक्षम् आरोग्यतास्यात् सुरुतस्य शुद्धिः॥ वन्ति पुत्राः शुभसन्तति क्षमाश्चिरायुपो राजहिता धरित्र्याम् । सुकीर्तिमन्तो जयिनोऽ पिराज्ये प्रतापचन्तो रविचन्द्रतुल्याः॥ ॥ इतिश्रीवहत्पारा- शरीये शान्तिविधिर्नाम नवमीऽध्यायः॥ अथाती नृपतेधर्म वक्ष्यामि हितकाम्ययाापराशरोदितं पि प! वक्ष्यमाणं नियोधत।भूमृत्भमा परोदेवपूज्योऽसौ परदे- वकास विधाताच सर्वस्य रक्षिताशासितापिचे। इन्द्रादियम वित्तेशवारीशमातरिश्चनः शीतांशुस्तीवशासश्च ब्रह्मादयो हिजो नृपः।। नृपो वैधानपःशम्भ नृपोऽर्को विष्टरश्रवाः। दाता ·दशमोऽध्यायः। हनृपःकर्ता नृणांकर्मानुसारतः॥नापृच्छेद्यदि राजानंदण्ड नाप्याचरिष्यतः। नामास्या स्तमेष्यतिचं नाभविष्यजगत्- स्थितिः॥नागहिष्यन् पुरीडाशान्मनुष्यपितृदेवताः नाभविष्य तश्यकाकानां भागधेय हुतंहविः॥विगुणोऽपि यथा पूज्य:स्त्रि याश्च सत्सतिर्भवेत्। नथाराजा प्रजानान्तु पूज्य: स्यादिगुणोऽपि सनास्वधर्मस्थान नपोलोकानन्यान् पुत्रानिवौरसान्। शास्य धर्मविदोदण्ड मधर्मकारिणश्च तान् । दण्डधृतो नरान् कुर्याद्ध मज्ञानार्थसाधकान्। समर्थानश्यपत्यादौ शूरान् स्वामिहितोय तान्॥शुचीन प्रज्ञाश्चधर्मज्ञान विमान मुद्राकरान्चितान्। लेप कानपि कायस्थान लेख्यकृत्तु हितैषिणः ।।अमात्यान्मान्त्रणो दूतान्यथोदितपुरोहितान्। पॉडिचाकीसमस्तान्या हितांश्च रक्ष कौनपि। यूरानथ शुचीन मज्ञान परिविश्वासकारिणः। सर्वस्था नेषुचाध्यक्ष सत्रुत्य वेदिनोऽपरेमदायत्तं कुमाराणामन्तःपूरु पलक्षणम्। दानशूचिनो विमांश्छुचीनधान्न नीकान् । यो दिनानि दुर्गाणि कुयुते परिरक्षणम् ।।उद्दाहमुदितं स्त्रीणांयौ “वने वन्धुकारणात्। पुरस्कृत्यच विज्ञान मात्मरक्षाच यत्नतः॥ पातःसन्ध्यार्चनादूय गुडं पुंसवनं स्तमायथोक्त कार्ये शाये . चानित्यं कुर्यातू परीक्षणम्।। कोशेशाश्वरथादीनां हेतीनों चर्म- कामपिाकुचि दर्शन निस्ल भन्द्रिले मूहीपतिः अमात्यम न्त्रयोक्तृणां सन्मन्नं नित्यशोऽपिचा वेदार्थञ्च सेंदाहोमशान्ति चन्दसेवनम्॥यशंदानं नथोत्सानं समये शान्तयोऽपिचाय- निविषयासक्तो भूमिदानस्य शासनम् ॥अक्षिचर्जिनदेशे तु नीतिज्ञो मन्तकृद्भवेत् । नित्यमुत्साहयुक्त स्याद् विजिगीषु रुदा युधः॥सदालङ्कारयुक्तच सदैव पियवाञ्चयः सदापियहिने युक्तः पूज्यो नाऽप्यसौ नृपः॥सदासाधुषु सन्मानं विपरीनेषु घा -- ·६२४ रहसराशरसंहितायाम्। तनम्।दण्डं दण्ज्येषु कुणिो राजेटिफलमभुते॥हान् साधून दिजान् मौलान् योनसन्मानयेन्नृपः। पिण्डं कुर्वीत नामीषा भू भृत् क्षिपक्षयं ब्रजेत् ॥ यस्तु सन्मानयेदेतान नित्यं विषांश्चपू जयेत्।पराजयेत सोडरातीनजेयोद्यपिजायते॥पीड्यमानाः मजारक्षेत्र कायस्थैश्वोरतस्करै। धान्येक्षुतृणतीयैश्च सम्पन्न परमण्डलमहीनयाहनपुंस्कन्तु मत्वातसदिशेन्नृपः।मासेसह सियात्रार्थी कृतपुण्यश्च घोषवान। विधिवद्यानकं कुर्यात्स हाहै रक्षयेहलम्।यवाचलसरोरक्षा वृक्षरक्षातुयत्र तु॥यासं तत्र विधायैच राबौरक्षेनंस्वकम्। चतुर्दिक्षुच सैन्यस्य भूरा धनुर्धराग्निशि॥ स्वयं राजा नियुञ्जीत समीक्ष्य भूबलाबलम् राज्यस्य षड्गुणान् मत्ला सन्धिधियहयानकान।आसनं संश्र यंदै,सम्यकज्ञालो समाचरेता निर्भेद स्वबलकुर्यातु हन्याच भिन्नचेतसा॥ दासीकर्मकरान दासान् भिद्यन्ते नक्षयेन्नृपः। निकटस्थायिनी नित्यं जानन्ति चेष्टितं प्रयोः॥ तस्माते यत्नतो रक्ष्या भेदमूलंयतस्त्वमी। येते परस्य यत्नेन भेदनीयास्ततोड परे॥ यथा परोनजानानि तथा भेदंसमाचरेत् । परमात्मविधा नानां व्यलीकहतशब्दितम्।।उस्थापयेत् स्वसेनायाः स्यायता चित्तमेदिनः। प्रसैन्ये वहून पातान् विविधान कुहकानपि ॥ करीणाङ्करदानादि बलिपाताननेकशः। स्वसैन्येऽभवदित्यादि नृपो यतन रक्षयेत्॥नियुज्य यज्ञपुरुषान् नक्तं सर्व निशामये त्॥अन्तरिन् पहिःशूरान् साग्निकान ब्राह्मणोत्तमाना धर्म ज्ञानु कुलसम्भूतान् विध्यादात्मसन्निधौ प्रविशेत्सरंदशेतु मनां स्वीकृत्य सदिशेन् । उत्सायं मार्गतो दूरीकृत्वापि मार्गतो ब्रजेत्॥धास्यानि दाहयेस सययानि धनानिचा भिन्द्यात्सर्व निपानानि साकारंपरियां तथा अपमृत्यमपादाय भूमिसाधा- ·दशमोऽध्यायः। रणं पुनः।गमयेहाधिकान् मासानसीच वसुधानृपः॥नयुद्धमा श्रयेत् प्राज्ञो न कुर्यात स्ववलक्षयम्। न पोदेन दानेन धिमिरे पंचशंनयेत्॥ वदन्तिसई नीतिज्ञा दण्डस्यागनिका गतीन व शमायानि यथा रिपुस्तयाश्रयेत्॥आक्रान्ता दर्शसूच्योऽपि विद्यु गृधीपपातनम्। नतापित युक्तेच युद्धसिौ रसिद्धवत् ॥स्व स्थस्यात्सयिके देशे युद्धमिच्छेत्स्वधर्मवित्। ततः प्रविश्य त रं भूमियुद्धसमारोत् । किञ्चित् सुप्तेषु लोकेषुक्षपायां युद्धमुट जेता सन्नीरचासतीचापि पीडयेत्परसैन्यकम्॥च्यूहैयूहययो कैरिक्षां कृत्वापि चात्मनः। सैन्यकांस्तान् समस्तांश्च नृपोयु- डाय प्रेषयेत्।।समानयेत्समस्तांश्च यो चसेदायतौनृपः। आन्धि च्छन् जयलक्ष्मी तु नीतिज्ञः पृथिवीपतिः॥प्रणयेनापि पत्यार शय्यास्थोऽपि च मानवः। पुष्यैरपि नयुद्धेत युद्धतव विपत्तयेही नं परचलं मत्वा निरुत्साहमनादरम्।समस्तबलसंयुक्तः स्वयमु स्थाप्ययोधयेत्॥ नहन्यान् मुक्तकेशन्तु नाशयेन निरायुधम्प राङ्मुररुञ्च प्रहतं न तचास्मीति वादिनम्॥अन्यानपि विहां- चन हन्यात् धर्मयुद्धकृत। हन्याच्चेन्नरकंयाति भूणहत्यासमैन सा॥पराउनुपीकते सैन्ये यो युद्दान्न निवर्तते। तत्पदानाधितु- ल्यानि भूत्यर्थमेकचेतसः॥शिरोहतस्य येनके विशन्तिरक्तविन्द चासोमपानेन तत्तुल्या इति वासिष्ठजोऽब्रवीत् ॥युध्यते भूशनो यैच भूम्यर्थ मेकचैतसः।इटैस्तैचहाभियोगैरेच यान्ति विषिष्टप मायेषु एवापरोधर्मो नृपतेर्यद्रणार्जितम्। चित्तन्दीयेत विमेस्या तु प्रजाफ्यमाभयंसदा।। तदातु वशनां यानि सदेशोन्यायनोऽणि तः। तद्देशज्यवहारेण यथावत्परिपालयेत्॥रणार्जितेन वित्तेन राजा कुर्यान्मरयान् हिजान्।अर्चयेदिधिचहिहान् सनान सन्मा नयेदपिशामातुलः पशुरो बन्धुरन्यो वापिच यो जित: अदण्ड्यः ·यहसराशरसंहितायाम्। कोऽपि नोराजा राजनीतिविदो विदुः॥सुसहायमनपा शूरंभज्ञा नुरागदम्। सोत्साहं विजिगीषुञ्च भूत् क्षिप्रंनिवेदयेत्॥मला चार्थवतःसनि नियुक्तार्थ नियुगायेत् सार्थकांश्चैव युञ्जीत सर्वतोऽर्थमुपार्जेयेत्॥ सर्वाण्यपिच चित्तानि यतस्ततोऽपिराजनि नृपस्य यदिजातानिदेवद्रव्याणि कोशवत् ।आदायरक्ष्य चात्मान ततस्तवाचतत् क्षिपेत् ॥ वित्तं वा षिकाणान्तु कदर्थस्यापियचे- तु।पाषण्डिगाणका वित्तं हरन्नातौं न कितिषी।देवब्राह्मणपाप ण्डिगणका गणिकादयः। पणिग्याधुषिका:सर्व स्वस्थ राजनिसुस्थि ताः॥सप्ताश्चिाश्चगोमांसान् यस्य इत्यकिल्विषी।गृह्णीयात् स तो राजा करान् यःपीडयेत् मजाः॥स्तीकं स्तोकन्तु फलकं मांसं - इन्ते चिरन्धराम्। सदाचोद्यमिना भाव्यं नृपेण विजिगीषुणा धि जिगीषुभ्पोनान्यैः कदाचिदभिभूयते। तदैवं हदिसन्ध्यायन निरु साहो नृपो भवेत्॥दैवपूरुषसंयोगैसःसिध्यन्ति सिद्धयः॥के नचकेपा रथापयाति नचैकपक्षोऽङ्गाचयाति पक्षी। एवं हि देवेन चकेचलेन पुंसोऽर्थसिद्धिर्नरकारतो या॥ केचिद्धि दैवस्य तु केवल स्य प्राधान्यमिच्छन्ति विधिप्रवीणम्। पुंस्कारयुक्तस्थ नरस्य केवि दप्या इष्टा पुरुषार्थसिद्धिः॥अत्युद्यमी क्रियतएचच यः श्रमीच- शौर्यान्वितच गुणवांश्च सुधीश्च विद्यान् । पामोति नैच विधिना सपराङ्मुरबेन स्वीयोदरस्य परिपूरणमन्नमात्रम् ॥ शुवाणि ह. याणि चराङ्गनाश्च नानाभकारो रिक्षयो नरस्य। उपितित्वञ्च न मारताच सर्च हिमञ्ज क्षयमेति दैचात् ॥केषां हि पुंसां महत्तोहि दैवात् स्थानस्थितानामपिचार्थसिद्धिः। एषांप्रभुत्वं बहुजीविना चएको हिदैवो चलचानतोऽत्रापुंस्त्रीप्रयोगादथ युक्तशोणात् नयोहि मध्ये विदधाति गर्भम्।स्त्रीणान्तु तत् विमानचापि पुंसां सर्वाणि पां मनुजेश्वरत्वम्।। कासान्तु गर्भस्य नसम्मयोऽस्ति का ·7 दशमोऽध्यायः। सान्तु शुक्रं नतुचीर्य्यहीनम्। अधत्त गर्भोऽपि जहातिगई काचिः चगर्ने नाविभर्ति दैवात्॥धाता विधाता निजकर्मयोगादविधस्त्व भीष्टं चनुभावभाज्यम्। दैवंसराणां सचदैत्यकानां सोच की तुमनूद्भवानाम्।। दैयान्मुधोनोपि सहस्त्रमणां दैवाहिमांशोःक्ष यरोगताचा दैवात्पयोधौ लवणोदकत्वं दैवावेचित्रतरांच राशिः ॥यद्यप्यमुष्यंनपरोऽस्ति दैवात् कुर्यात्तथापीह नरो नकारमाउद्दीपये कर्मकरी नकारादुद्दीपितं श्रीरिप तनोति । दैयेनके चिच्च हटेन केचित् केचिन नकारेण नरस्यचार्थाः। सिध्यन्ति यत्नेन विधीयमानास्तेषी प्रधान नरकारमाहुः॥स्वामिप्रधानं नयदुर्गकोशान दण्डञ्च मित्राणि चनीतियज्ञाः अङ्गमनिराज्यस्य वदन्ति सप्तसप्तापूर्वोनृपतिर्धरा भुक्॥दुर्घत्तसहत्तनरेषु दण्डंराजाविधेयं निपुणार्थसिौदण्डञ्च मत्वाऽर्जित वित्तसत्त्वात हीनार्थ पुंसाश्च दमन्ति हीनम्।अन्यायतो येचजनेजनेश्वरा:संपीड्य वित्तानि नयन्तिलोमात्॥ तत्क्रोधवृद्धि परिदग्धकायाः क्षीणायुषस्ते तुभवन्ति भूपाः। दण्डो महान्मध्यक मन्यशस्तु मानन्तु नस्यूत्रसरेणुकादि।साशीति साहस्तनपामहान् स्यादर्धादिके चैव तदर्धको या। सर्वार्थपादस्तहरच दण्डःपात्योनृपे पोति चदन्तिसापाण्यादिपाच्छेदनमारणच निर्वासनं राष्ट्रतएप सद्यः। ज्ञात्वापराधं मनुजस्य यस्तु देशश्च कालञ्चयोचपुग्न। द एडयेषु दण्डं विदधानि भूभृत्साम्यं सवाति पुरन्दरस्या यशास्त्र दृष्टेनयथा नरेश्वरो टुण्डं विध्याविधिवत्करांचा सचैवकीर्तिपित्तनी निगुर्वीरायुश्च दीर्घ दिवि देवभोगान्। यस्तूक्तमार्गाणि कुलानिरा जा श्रेणिच जातीश्वरनाञ्च लोकान्॥आनीय मार्गे विदधाति धर्म नागेशगीर्याणगणैः प्रशस्यम्। अन्यश्च वह्निर्जलपित्तनाथशीतांशु रूपाणिह विचनीह। सर्वं च भूयस्त्विह रूपकञ्चनत्तथ्यमानं भृणुत द्विजेन्द्राः।यहा जिगीषुर्धतशस्त्रयाणिः स्त्रियं समाउम्प्यस बिह- ·बहत्पराशरसंहितायाम्। सैन्यः॥सर्वान् सपनांश्च स हन्तुकामस्तदासहर्यश्व इचावभाति। कारणात्कारणतोऽपि एष प्रजाहतेयं स समूहकीर्तिः॥ यदा तदैनंन पतीनि विज्ञास्तनूनपातं प्रयदन्ति भूपम् । धर्मास्तनस्त्वश्रुतिशास्त्र दृष्टाः शुभाशुभाचारपिचारकृत्स्यात् ॥धर्येषुदानं त्वघकत्सुदण्डं यदावनीशःसचधर्मराजः।धनप्रदानेन करोति स्वामूवृत्तदासा- न्द्रविणेशवश्यान्॥समस्तशीतांशुगुणप्रयोक्ता यदायदामेषशुभाय शास्येत्। प्रसन्नमूर्तिर्गतमत्सरःसन् नदीच्यते सोम इव क्षितीशः॥ आज्ञा नृपाणां परमं हि तेजो येषांन मन्येत सशस्ववध्यः।ब्रूयाच कु र्याच पदेच भूभत्कार्यन्तदेवं भुषिसर्वलोकैः ।।दुर्धर्षतीबांशुसमा नदीप्तो ब्यान्मनुष्यः परुषं नृपस्या यस्तस्य तेजोऽध्यवमन्यमानः सद्यःस पञ्चत्व मुपैति पापात् ॥योऽसाय सर्व विदधाति पश्येत् शृ णोनिजानानि चकास्तिशास्ति। कस्यापि चाज्ञांना विमति राज्ञःसम स्तदैवांशभयोहि यस्मात् ॥यः स्वधर्मे स्थित्तोराजापजां धर्मण पा लयन्। सर्वकामसमृहात्मा विष्णुलोक मवाप्नुयात्॥ इति श्रीह- साराशरीये राजधर्मःसम्पूर्णः॥ , अथ विमोचनंगच्छहिनावासह भार्यया। जितेन्द्रियोवसन्नेव नित्यश्रीवाग्निकर्मकृत्॥ वन्यैर्मुन्यशनैर्मध्यैः श्यामनीवारकगु- शिः।कन्दमूलफलैःशाकैःस्नेहैन फलसम्भवैः।सायं पातश्च जुहु यात् त्रिकालं स्नानमाचरेत्॥चर्मचीचरवासायै श्मश्रुलोमजाध- रापिदंश्च तर्पयेन्नित्यं देवांश्चाजस्लमर्चयेत्। अर्चयेदतिथीन नि संभृत्याश्चापिक्षपोषयेत्॥ नाकिञ्चित्मनिग्रहीयात् स्वाध्यायेने स्थमाचरेत्।सर्वसत्त्वहितोपेतो दान्तश्चाप्यात्मचिन्तकासन्न्यस्त मान्तको नित्यदानशीलः सदाहिजः। किञ्चिद्देहं समास्थाप्य सुर- यावर्नये सदा॥ एकादिकन्तु कुति मासैकश्चार्थसञ्चयम्।षामा पिकच्चादिकञ्चयज्ञार्थंच वने वसेका त्यस्का नदापिने मासिअन्य ·दशमोऽध्यायः। ધ૨૬ स्थानं समाचरेत् ॥यथावदग्निहोत्रं तुसामिहाग्नौच पालयेक छंचान्द्रपराकायैः पक्षमासोपवासकैःनिराकरान आ श्रमस्थःक्षयेहपुः। तिष्ठन्नानतिकस्तत्र स्पपेदधस्तथा निशिाम सन्द्रितो भवेन्नित्यं वासरं मपदैर्नयेत् ।योगाल्यासरनोनित्यं स्था नासनविहारचान् ॥वसन्तग्रीष्मवर्षासु जलाग्न्याकाशमाश्रयेत् ॥ दन्तीलुबलिको वापि कालपक्षभुगेव चा स्याहाश्मकुट्टकीविनः फलस्नेहश्च कर्मकृत् ॥शबौमित्र समास्याच तथैव सुरपदुरपयोः समदृष्सिर्वेषु न विशेड्नगह्वरम्॥म्लेच्छच्याप्तानि सर्वाणि व नानि हि कलीयुगान भूयः शासितारस्तु यामीपान्ने वसेदतःगया माञ्च नगराद्देशात्तथारण्येवनानिचा क्षित्यंशरक्षितान्येच सर्वेषां फलदानि हि भूपतेःप्रथमंतस्यात् कृत्यं शंसेद्दिजायत्तः। यागं चाऽरण्यवासंवा कुर्यात्तु तदनुज्ञया॥सुवामानलवायूनां यमस्येन्द्र विवस्वताम्। यदा वितशयोर्ब्रह्मा मात्राम्यो निर्ममौनृपम्॥पार- विकन्तु यत्किञ्चित् यत्किञ्चिदैहिकं तथा नृपाज्ञया द्विजातीनां न सर्व सिझतिध्रुवम् नृपतेःमधमनस्यानुसपैदिजा मरवादिक- मारक्षार्थ कथयित्वातु यथाकार्य समापयेत्॥धेनुपूर्व वशिष्ठस्य बसौ दुर्वाससोऽपिचा वनवासाश्रमस्थस्य याग्निकार्याय तापयेत्। पलस्नेहाय दानस्य कालचैगुण्यतोद्दिजः॥ तथा गोदुग्धसर्पिष्य मग्नि कार्यसमापयेत्। सर्पकालेषु सर्वेषु तथा चैवाश्रमेषुच॥गोदुग्धादि पवित्रस्यात्सर्वकार्येषुसत्तमाः । सर्वकार्येषु सर्वेषु शिक्षा कुर्याद नाश्रमी। तथासर्व प्रकुर्वन्ति पितृदेवार्चनादिकम्॥अष्टौ भुञ्जीत यायासान् ग्रामादाहृत्य यलवान आश्रमः संक्षयं गच्छेदनिलांपा गुदीचिकाम्॥विमोविधाय चनासविधेयधर्मान् सानिमायुक्त विधिकमेण संशु-झपापानि यपुर्विंशोध्य ब्रह्माधिगच्छेत् परमं , दिजेन्द्रः॥आभमत्रयधर्मात्माचारित्वा नै हिजातयः। इयोश्चवा , ·बहत्पराशरसंहितायाम्। तनः पश्चाचतुथश्रिममाचरेत् ॥ दिजामजो यदापश्येद्दलिंपलित मा स्मनः। उपरति नथाक्षाणां क्षीणकामःसबै हिजः।समीक्ष्य पुत्रपौ अंबारवापा दुहितुःसुतम्। अधीत्य विधिरहेदान् कृत्वा यागधि धाननाम्॥निश्चयं मनसाहलाचतुर्थाश्रममावसेत् ।आज्ञापत्त्वं वि- धायेष्टिं चनाहासमनोऽपिवा।समस्तदक्षिणायुक्तां सर्ववेदास्तथा श्ववान् । अग्निनात्मनि चारोप्य दण्डान्विधिवदाचरेत् ॥ किन्निन्दं समास्थाय तहमैणच धर्तयेत्। वाचनः कायदण्डा तथा सङ्- घादयो गुणाः॥सुमुरच्यो नियतीयस्य स भिदण्डीति कथ्यते।कम- ण्डल्वक्षमालाच भिक्षापात्र मथापरम्॥काषायवासःकौपीनकार्या थै वस्त्रमेयचा शिरवायज्ञोपवीतञ्च दण्डानां वित्तयं तथा॥दिका लविधिवत् स्नानं भिक्षया चापिभोजनम्। शुद्धैकवृत्तिचित्रेषुसल मनिरतेषु च। भिक्षावोयतेः प्रोक्ती स्तवन्तथैवचा असंमा व्यं स्वशून्येच तथाच शिल्पकारुभिः॥अवकृत्यं तथास्त्रीभिरेत स्कृत्यं यतैःस्मृतम्।सर्वदादासंरोधो नित्यमेकान्तशीलता। सदैव प्राणसं धः सदैवाध्यात्मचिन्तनम्। गृहेणुदालाब्वश्मम यं पात्रं यतेःस्मृतम्॥श्रुचिरम्पास्त्वमीषाञ्चगीबालश्वाघमर्षण- मानदण्डेनैव दण्डेन विनावातेन वातथा।मोक्षाचाप्ति वित्पुंसां किन्तु साध्यामचिन्तनमासमत्वं सुखदुःरयेषु तथा देवरागयोः आत्म समानधर्मल मंजसंचामचिन्तनमायतिसिस्विक्षिरेक बंडाभ्यां पञ्चतिरेपच॥नरच्यातव्यं कदाचिस्यात् शिष्यन्तोना शमानुयुः। बहुत्वं यत्र भिक्षाणां चास्तित्र विचित्रकाः॥स्नेहपैथु न्य मात्सर्यशिक्षाणांनृपतेरपिातस्मादेकान्तशीलेन भवितव्यंस दाहिज॥आत्माभ्यासरतो नित्यं ब्रह्माचाप्तिममीप्सताम्।विद पडूयहणादेव प्रेतलं नैव जायते।।अध्यात्मयोगयुक्तस्य ब्रह्मायाप्ति भवेद्यनायत्तेन्द्रियोऽपिदण्डाझै युवातस्य तथानिरुक्॥युवा निरु ·एकादशोऽध्यायः। कथाभिक्षुराममहर्षकः। मिथुर्गृहे वसेत्तव कामान्यिोऽभिग छति ॥ तत्स्थानेन थापासह तेनैव नापयेत्। निवसेदेकरामञ्च चाहिर्यत्र तु वेश्मनि ॥ सतारयति सहान्नै विशनि पितृमातृताभि- क्षुर्यस्यान्नन्तु ब्रह्मयोगाभ्यासरतो अचेतु॥परिणामश्च योगेन क तकृत्यो गृहीस ता निर्ममो निरहङ्कारः सर्वैः सह प्रयच्छति। ब्रह्मण्या स्मनिगोमायो भूत्रे इच्छास दासा।। चिलानि धापाकथितानि य स्पचके सयस्याभिहितेव शिक्षा। योध्यानवान् वा सततं जिताक्षः सब्रह्मकाम्योगमनं करोति। वनस्थ शिशुधर्मान् वैयानववीसरा शरः। तथाचदभिधायेतान् रक्षाम्याचमझेदकान्॥ ॥इति श्रीर हत्पाराशरीये धर्मशास्येवानप्रस्थयतिधर्मोनाम दशमोऽध्यायः॥ अथातः सम्प्रवक्ष्यामि भेदमाश्रमसम्भवम् । ब्रह्मचर्यादि कानान्तु तथा तथ्यंनियोधन ॥चतुर्णामाश्रमाणांतु भेदीदृष्टो म नीषिभिः। प्रत्येकशी बदाम्येतत् शृणुध्वं हिजसत्तमाः!॥ ब्रह्मचारी गृहस्थश्व पानमस्थस्तथा यत्ती। एतद्भदं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं पापना शनम्॥चतुर्धाब्रिह्मचारीच गायत्र्यध्यात्मक तथा प्राजापत्या र हचेति लक्षणानि पृथक् पृथक् ॥अक्षारलवणाशित्या गायन्याचस प्रत्यहम्। वर्तते क्षपया नित्यं गायत्र्यं तमकीर्तितम्॥चतुर्धाद शाब्दानि योऽधीयानचतुः श्रुती:।मिक्षया ब्रह्मचर्येण तेष्वध्या संतदुच्यते॥ऋतुकालाभिगामीसन् परस्त्रीपर्यचकिः। चेदान- ध्येति शिक्षाभुक प्राजापत्योऽयमुच्यते।।गुरोर्चा गुरुपुत्रस्य नरस स्या पापि सन्निधौ। यो बसेदाससंज्ञानं ब्रह्मचारीस नैष्ठिकः॥ गृहस्थस्य चतुर्वेदो मतः शालीनतीव्रकौ । यायाचरास्तथा चान्ये धौरसंन्यासिकास्तथा। रुषिगोरक्षवाणिज्यैः सन् कुर्चन कि यांद्विजः। विहितोह्मात्मविद्यश्चवारित्तिः स उच्यते॥ददात्यध्ये ति यजतेगाजयेत् चैव पाठयेत्। कुर्यातम प्रतिग्राही शालीनोऽ ·रहत्पराशरसंहितायाम्। ध्यानकृहिजः।उक्तःसन् कारयेद्न्यां कियां कुर्यात्मनिरहे।पाठ- फोनियतात्माच यायावर सउच्यते ॥ निष्ठेद् यश्च शीलोछाया मुहतादिश्य वर्तते। आत्मविच कियां कुर्यात् घोरसन्यासिकःसतु. वानप्रस्थचतुर्भेदो चैरवानस उदुम्बरः। चालखिल्यो चनेवासी त लक्षणमथोच्यते॥फलमूलैरकृष्णान्नैरग्निकल्पेन चैवसन्।कुर्या- पञ्च महायज्ञानात्मवि रयानसः सतु॥इमानि तत्फलः कृष्णध ने धनुः उदम्बरे। योगा वसेदतोज्ञानी पञ्चयज्ञाग्निकर्मकृत्॥ नस्थी चालविल्योयो वसेत् वल्कलचीचरम्।अग्निकार्यक्रदात्म ज्ञः दुर्जातसेवितं त्यजेत्॥ चतुरोऽन्यानमूनाग्नकार्य कुर्वन्चने से त्। फलस्नेहै: फलैर्चन्यै हामिः श्रुतिचोदितम्।।उन्हत्य परिसूताहि तथावै वित्तत्तिकः फलैचन्यैर्चनान्तैश्य फेनपः पञ्चयज्ञकृत् ॥ पुत्रुस्य वानपुत्रस्य वातृदौहित्रयोरपि। नदुष्पात्रः कुटीस्थीचा य दोक्ष्यं शान्तिपुर डिजः ॥ जैयो बहुदयो नामयश्च पवित्रपादुकः शिरवासनोपवीतानि धातुकापायचासकृत् ॥ चतुर्भेदपरिवाट्स्या- त् कुटीचरबहूदकौ। हंसाः परमहंसाश्च वक्ष्यन्तै तुपृथक् पृथक्॥ साधुवृत्ति दिजोयस्तु शिक्षा गात्मचिन्तकः। बहूदकास्पयंज्ञेयः परिवाट्सत्रिदण्डधक्॥एफेदण्डधरा हंसा:शिरचौपचीतधारिणः। चार्याचारकराः शान्ताभूतानामभयपदाः ॥वसेदेकक्षपांयामेन गरे पञ्चसशिः। मर्षयन्तो वतैर्देहमात्मध्याने सदारताः।एकद् एडधरा मुण्डा कन्याकौपिनयासस।अत्यन्तलिङ्गिन्नोऽव्यक्ताः सर्च दैवच मौनिनः॥शिरचादिरहिताः शान्ताः उन्मत्तधारिणः। नग्नः शूरामरैः केषु वासिनोब्रह्मचिन्तकः॥येते परमहंसा चैनैष्ठिकाव- मभिक्षयः। उक्तास्ततनेदज्ञैरात्मनःप्रार्थनापराः॥योब्रह्मचर्य प्रतचारिसेदो दोगृहस्थस्य तथैव यत्नतः। हिरण्ययासो हिजक मोदो युक्तो मयासीदजिभिसुभेदः॥ - ॥इति रहत्पाराश- ·हादशोऽध्यायः। रीये वानप्रस्थयत्याश्रमोदो नाम एकादशोऽध्यायः॥ मुमुक्षयो विरज्यन्तो देहाद्देहादितो यथा।शरीरशास्तथापा- हुःपरब्रह्मलयं गताः।।ववायग्न्यम्बुधात्रीमि सारब्धामाशुनाशि तनातन्मुरव्ये गुणसंयुक्त तसञ्चक्षालनंबजेत्॥शुक्रशोणितसं योगात स्त्रीकोष्ठपाकसम्भवम्। दुःस्पेन दशभिमसिापितम्भू- रिदोहदैः॥जनन्यादौ गृहातावे गस्तिस्यापि दुःखितः अनश्च जायमानस्य योनियन्लानपीउनात्।।जातस्य बालरोगाद्यैः योगि नीग्रहदोपतः। देहिनः सर्वदा दुःखं पूजाजन्मादिकैर्याएपंचा ल्ये महहारकामार्थ यौचनेऽपिचाखिया चिनातुस्याहर्षारिद्र श्वर्ययोरपि ॥ सुत्तपियांप्रथमे वित्तं रक्षणाचे हितीयके रहवे चानयोर्दुःरयन्तस्माइसमयं वपुः॥मासेन लोपितं चार स्नायुतिः कुल्यसम्यम् । मेदोमहनूसम्पूर्ण कफपित्तस्य साश्रयम्॥अमे ध्यपूर्णसवाचे दधे सर्वदा श्रधिः। तृप्तायाः स्नानगन्धाद्यैर्निग न्वीक्रियते बहिः॥ दुर्गन्धः सन्ध्रेषु स्पघ्राणोदेगकारणमा सत- तञ्च सावमेध्यङ्घि देहे शोच्यते पुनम् ॥ यददग्धं भवेन्मृत्लाद ग्धभस्मत्वमामुयाता मृतस्य दृश्यते किञ्चित्तष्णाकोपरतस्यच॥ कइहायुयते विहान कम्नेह मियते पुनः। यन्लोपममिदन्धीमन् ! वायुस्यक्तं मृतमभवेत्।पृथगात्मा पृथक्रवातंपृथक रवानिदशा- निच। पृथक् भूतानि भूतानि पृथक्केषां गुणोत्तरः॥पृथक्पापं दिवा युश्च तद्गतिश्च पृथक् पृथक् पृथक्पृथगिति ह्येतत् पृथभिः कि मिहोच्यते|आरम्भकाणि यान्येवं तेषु यान्ति तदंशका: अत्यया ट्यामोति यातिवीर्य पुनर्वपुःशृणुयात् पादपस्पर्श निघेत् स्वादेहियां स्मरेत्। स्पेञ्चजागृयागच्छेद्योगायेद्यतेत वाय हीयाद्ययथाप्ययजायतस नयेदपि। सोऽस्तिकश्वेसरो देहायो देहीति निगयते॥नक स्यान्नदेहे वै पत्यभिज्ञा कथम्भवेत्।ए ·वृहपराशरसंहितायाम्। कटक दंष्ट्रपस्य पुनरन्येन पश्यतः। अद्राक्षंयदहो वस्तु तदेततु स्पृशाम्यथ।।यचास्पृश्यं च पश्यामिप्रतीतिर्यस्यजायतेदर्शनाच्या तुसततं यहेशादेकनस्तुनः॥अस्ति यात्मा परो देहातु योदेहीति च कथ्यते।गृहीच गृहमध्यस्थोलग्नादिच समाचरेत्॥देहे क्षनादिसं- रोहात् त्रयोदेशस्तिकश्चन। स एव पूज्यने कुर्वन उद्देशौ तस्यता- विति। वार्यते कर्मणाचार्य बाध्यते कर्मणापिच उपयस्थापि चै वात्रमत्यक्षदृश्यते विजाः।।मायापित्तञ्च मूकत्वमनिकान्तागताम्बु मान्॥अन्नं बाधान्यहर्तृणां पिशुने पूतिनासिना। भरतीपूर्णकै- श्चिौर्देस्य वर्णयेत्तथा॥कुर्वन्नानाविधकर्म तथात्मा कर्मजस्त नूः। जरायुजाण्डजादीनि वपूंषि यो ग्रहेन्निजैः॥कर्मभिर्णभेदै श्रेचित्रदैर्गत्यरुग्यतः।बधिरान्धफिनः कीबाजायन्ते पुरुषाधमाः ॥निरनः स पुनर्भूत्वा चिहिमकुलेषुच। महाकूचंश्चिजायन्ते ल क्षणाञ्चितयान्वितः॥धनवन्तः प्रजायन्ते वेदन्तो यशस्विनः। रूपसम्भाग्यसम्पृक्ताः सर्वेषांनयनप्रियाः॥ब्रह्मायाप्सरतां शा न्ताः षट्कर्मनिरतास्तथा। पञ्चयज्ञकृती नित्यंअग्निोमादिषु स्थिताः॥हिजोपास्तिकरा नित्यगुर्वाचार्यादि पूजकाः। चतुराश्र मधर्माणांकथिताः समदर्शिनः॥गुणैः सर्वैःसमायुक्तास्तेजस्थि- नो हिजप्रिया एवम्मूताश्च ये विमास्तेषां विष्णु:सदान्तिके॥पि ष्णुन सर्वदैवत्यं तस्माहिष्णुमयोपवेत् दैवत्याकितां नित्यंशु रूपास्तितान्तथा॥ब्रह्मैवाचामनां सम्यक् ब्रह्मसान्निध्यमृच्छति तदुपास्यं सदाब्रह्म यावत्साधनकुञ्च यत् ॥बहुपापान्विदित्वायः संसरेन्नेह मानवे। वदन्ति ब्रह्मदेवेशे ब्रह्मन्यासमनेकशः॥ब्रह्मा पिद्विविधंधामन परंपरमेवच ।समासपरब्रह्म शब्दब्रह्मति कीर्तितम्।।प्रणवारयन्त्रिरूपन्तत् प्रागेव हि विशेषतः प्राणाया मेनदयस्य पूरकाद्यैश्च वायुभिः॥पूरको कुम्माको वायु रेचकस्तु ·"हादशोऽध्यायः। द्वितीयकः। येनध्यावर्तते वायुनासायान्निःसरन्यहिः॥श्वासयो- गेन पाहुः पूरकं नहिदोऽनिलम्।श्वासयोगंवदन्त्येनं कवयस्त त्पावनम्।। विदुस्तं रेचकं नज्ज्ञाः रेच्यश्चशनकैः शनैःान वेगाने चयेहायु:सर्वथा चिनभान पवेत्। मोचयेन्मन्दमन्दन्तु पतिः स्यान् कुम्भितो यथानासोयस्थितपाणिस्तु सशिरपञ्चालनक्ष मम्। अनिलं रेचयेद्योगीनमन्दं वाति वेगवान्नज्ञायतेऽनिलो यस्य निःसरन्नासिकायतः।यस्यास्ते कुञ्चितोजन्म पाणयोगी सउच्यते। दीर्घायुस्त्वं परंज्ञानंसमस्तायोगसिद्धयः॥देहे तस्या चतिष्ठन्ति प्राणायामयशीलताःायब तिष्ठति जीपस्य निस्ते मृत उच्यते। स किन्न धार्यते पाणो ब्रह्मा तिष्ठत्ति यवतु॥पाण ए चाहि चात्माच प्राणो देहस्यवाहकः शरीरान्निास्ते प्राणे नात्मा विग्रहवाहकः॥देहंत्यत्का यदाजीवो पहिराकाशमास्थितः। तदा निषियोवायु वेदवन संशयः॥ तदा ससर्ज देहेषु नासायमा स्थितः शिवः प्रत्यक्षःसीयूतानां तिष्ठतेनच लक्ष्यते॥तदानश्व सते वायुस्तदा निष्फल मुच्यते। नाभिसंस्थन्तु विज्ञायजन्मबाधा हिमुच्यते॥देहस्थःससवानांसजीचतिशृणोनिचाधर्माधर्मी भ चरच्यौ देहे देहे व्यवस्थिती। सुप्तकजसंस्थस्तु अथउपप्रधा यतिधर्माधर्महापाशै हात समवर्त्तते ॥ भई मुच्छ्सले याय तु माणोद्रव्यसमीरणात तापमाणस्तुविज्ञेयो याचनासायमा- स्थितः।अवस्थं निष्फलंब्रह्मयावन्न वसते हिजःोश्वसनेन स. मायोगादाफाशासुनरागतः॥नासारन्ध्रसमालीनस्तदा निष्फल उच्यते। सजीव इति विख्यातःस विष्णुःस महेश्वरः॥ध्यातल्या देवतास्तत्र क्रमेण पूरकादिषु। विष्णुब्रह्मेश्वरास्तेषु स्थानेषुस्थान राद्विजैः। नीउपन्जपिरच्या आनीय नाभिमध्यनः।।महात्मानं चतुर्थीहुकेयूरन्तं हरिस्मरेन्।हसये कुम्भकेध्याये ब्रह्माणं प- ·बृहत्पराशरसंहितायाम्। जासनम्॥रक्तेन्दीपरपणानं चतुर्वकं पितामहम्।रेचके शडूरंध्या यसलारस्थं विभूसिनम्॥शुद्धस्फटिकसङ्काशं संसारार्णवताररू म्।एवं श्वसनसंरोधे देवतात्रयचिन्तनात अग्निय्यम्बुसंयो- गादन्तरं शुमने त्रिभिः॥निरोधादाबहायु स्तस्मादग्निस्तनोज लम्। इति त्रिदेवतायोगात् शुद्धन्त्येनं पुनाईजाः॥ भवन्ति प्रण गोपेत्ताःप्राणायामास्तु षोडशाअपि भ्रूणहर्न मासात् पुनात्यहर हकतः॥पानरहश्चसायञ्च पूरकं ब्रह्मणोऽन्तिकम्।रेचकेन तृती येन प्रामुयात् परमं पदम्।न भोणेनाप्यपानेन वायुचेगेन रेचयेत् ॥प्रागुक्तेन प्रयोगेण मोचयेत्याणसंयमी। शरीरच शिरोगीचं पि इत्पाणि च पाहूयम्॥सर्या निश्चलंधार्यमापूर्य्य सर्वनाडिकाः। संधत्याङ्गगनि सर्वाणि कर्मविज्ञानरुद्दिजः॥बन्हासनो चलाङ्ग स्तु कुर्यादसुनिरोधनम्।कलासुसञ्चयं विहान् विधित्सुःसमुपस्यू शेत्॥अन्तर भुध्यते यस्मात् कुदिाचमनंस्मृतम् । इत्युक्तःप्राण संरोधो देवतात्रयसंयुतः॥ त्रिमात्रमणवस्तत्र ध्यातव्यासपयोगि- तिः।स्मर्यमाणस्य यातस्य विश्रान्ति स्यादमात्रकैः।तत्परं निक संज्ञानं नहिदुर्ब्रह्मचिन्तकाः। मृदुमध्योत्तमत्वाञ्च स्थूलसूक्ष्मानुभा चतः॥विविध प्राणसंरोधं चिदुस्तत्तत्त्वचेदिनः। क्रियमाणो विशेपे ण प्रत्याहारीऽय मुच्यते॥सर्व पायुक्तमेवस्याहिशेषंतु नियोध- नाबाह्यं वायुंयथीत्साह आकृष्य यच्छनैः शनैः॥निरुध्य विधि पद्योगी प्रत्याहारः स उच्यतेच्यारत्यातिमुरची यत्र खानि यानि रुध्यचाचिन्तयेन्निश्चलीकृत्य प्रत्याहारस उच्यते।प्राणायरय वस्थूला: संकल्पाचासुवायवः॥निरोडव्या दृशोऽप्येते पाणसंयम कारिमिः।वायुरेकोऽपि देहस्थः क्रियाभेदेन भिद्यते॥प्रकर्षणस मन्तामन यानादिक्रिया स्मृताः। भविष्यातीतकालेण्यः कर्मभ्य- भास्तु संयमी। सानिलांस्तथासानि निरुध्यैकत्र धारयेत्। स ·- हादशोऽध्यायः। ६३७ धीमान्चेदपिदिहान् स योगी ब्रह्मवित्तमः॥स्थानं दिजन्मा विधिव तुअजसमाशस्य यद्यातिविधिः परस्य। पाराशरोपभिःपका रैरुतोविधिःप्राणनिरोधनस्य॥प्रत्याहारो विशेषस्तु मोक्तस्तस्यै पपित्तमाः। यदश्यस्यामुयाइह्म सर्वदा नैदमव्ययम् ।। इनिरह- पाराशरे पाणायाममत्याहारविधिः यानैस्तु पुनरारत्तिः कदाचिदिह दृश्यते। संस्मृति नामुयायेन शकसनुस्तदाब्रवीत्।उत्तोऽसि संयम पूर्व विधिहीनोहि नाशनः। निवोषध्वं चतुर्थन्तुध्यानं प्रणयचैधसाः॥विधियाणवध्यान में कचित्तन्तु योऽन्यसेत्।ब्रह्माभ्येतिस मुक्तात्मास योगी योगिनां च रातझानमसुसंरोधं तुर्यसम्यागिहोच्यते। तदक्षाउन पेक्षन्तु चिन्तापेक्षविरार्जितम्। तच्छान्तं निर्मलं श्रुइंध्यातव्यंहत्सरोरु है। नईयन्तरेण्यन्तु मुक्तिबीजं तदुच्यते॥सनित्यव्याहती सप्त प्रणवाद्यास्तदन्तकाः सम्यगुक्तमिदंध्याला परेब्रह्मणि योज- येत्॥हुनझुक् पवनोजीचस्पयोऽप्येतेटिस्थिताः।ये तत्सर्वन्तु कत्र संसारे ध्यानकृहिजः ॐकारापर्तनालेन उदृत्त्यपरियोजये त्। योजयेत्सर्वमेवैतात्सहयोगी सउच्यते॥ शून्यभूतं तु यमाणी हासजीधिनसंज्ञितम्। यस्मादुत्सयने श्वासःपुनस्तत्र निवेशये तुआयन्तप्रणवं विहान घटाकाशयदुत्सृजेत्। सपश्यन् निर्गलं योगीपुरुषं ममसंशयम्॥अन्तर्वक्र: बहि:सम्यकुण्डलीभूतसर्पव ताध्यातव्यामणवस्तस्य मध्यम धाम संस्मरेत्।सध्यातामा सबिन्दुश्चनदेवं परमं पदम्।तदायस्तं हितज्ज्ञात्वा सतस्मिन्नेव लीयते॥प्रथमप्रणवोचकत्यक्षरःपरमाक्षर रुजवमन्यदामो तिसंप्राप्य परमं पदम्॥पञ्चमंतु पदं विहन नन्मूर्धन्यवनिष्ठते। नादबिन्दुःसमारख्यातोदिजेन्द्राः परमंपदायमाप्यनानिवर्त्त- ने भारत्यस्त्रात्यमेवचा सर्वेभ्यो मातृकावर्णाःपुनस्तत्रापिशान्तिचा ·यहत्पराशरसंहितायाम्। वर्णात्मासन्नवर्णास्तु समस्तं वर्णजीवनम् ॥ नदीर्घनच हवञ्चन घोषं नाप्यघोषवत्। न विसर्गस्य वा विहान नानुस्वारविपर्ययः॥ हृयाकाशनिविष्ठं यदचलत्वं प्रयाति चेत्। ज्ञानयोगे त्रिषष्टि योपि भर्त्यक्षराणि तु॥ तत्परं योगिभिर्येयं व्योम यस्य तु मध्यमम्। च्यो मान्तगंयत्तुध्येयमनन्ताकाशमव्ययम्॥चिन्तयामो वयं तत्त्वं धि योयोनः प्रचोदयात्। येनड्रह्मायारूप मेनस्त्रियीमयाः॥येषां सपरमामुक्तिर्गत्वा यांना निवर्तते।आदाय चापंपणपंचवाणंस न्धायचामानमवेक्ष्यलक्ष्यमासम्यग्विधितं प्रविविश्य तस्मिन् पा मोति योगी सतु मुक्तिधाम॥उद्देशभक्ति विधिनपदे विन्ध्या नं विधेयं ध्वनिपूर्वकञ्च। सर्च विधानं विधिवञ्चसम्यक् यस्तु स मॉविधिरेच चास्य॥ इति श्रीबृहत्पाराशरीये योगाध्यायपण वध्यानविधिः सम्पूर्णः। अथान्यत्संपवक्ष्यामि विधानं ध्यानकर्मणामानानामतो दितं कार्य परब्रह्माप्तिकारकम् ॥कामात्मकमिह प्रोक्तं परमात्मा किमुच्यते वक्ष्यमाणमिदं विप्राः शृणुध्वं शक्तितसराः॥स्वीये नकर्मणा येषां शरीरयहणं भवेत्। कर्मात्मन स्तदुच्यन्ते निर्गताः परमात्मनः॥येनस्पृशान्ति सत्त्वांश स्तथा सत्त्वयोगुणाः कदा चिकेन कर्माणि परमात्माततःपरम् । निष्ठानाशौचविद्येति गुण- अयं स्पृशन्ति हि॥सो यस्मिन् कथमेतस्मिन् लोकपालो विधीयते स्वात्मानमेव चात्मानं चेष्टकोष्टककारवत् कर्मणेष प्रजातस्तु वा यस्वार्थविमोहितः। तस्मादिवर्जयेकर्म स्वर्गादपि साधकम् ।। संसारेस्वर्गते कर्मक्षयः सतु पुनर्यतःासीमैषा परमाविप्राब्रह्म- णःपातमीक्षयोः॥कर्मस्थानमिदं धात्री कृतमत्रोपभुज्यते। वैदिक फर्मयोगश्च दिवोऽप्यावत कस्यतुपयोतेहात्तिकस्त्वच ज्ञान योगमतोऽश्यसेत् । हृधिनिःसननाडीनां सहसाणां हिसप्ततिः।।

·द्वादशोऽध्यायः। ६३१ तन्मध्यावस्थितं तेजःशशिपया भाति यत्। यन्मध्यमण्डलेया स्मा विधूमानस्दीपयत्। संज्ञातव्योविदित्वाने संसरेन्न पुनर्यतः ॥ भूरिनुपमधोक्कं तम्मानच्यं व्यवस्थितम्।नानुच्छेदेन वातेनक खौहास्य पिकासयेत्॥ विकास्यतस्य मध्यस्थ मचलंदीपशिरखेच ततातटूई नि:सरेत्यानं सूक्ष्मतत्तु विचिन्तयेत्।। ललनहारनि- गच्छन् कुन्तयोगीच चिन्तयेत्। नायत्तु चिन्तयेद्यावन्निरालम्बञ्च छतिनिरालम्बयदाध्यानं कुर्वाणो निश्चलो भवेत्॥ तदा नदुच्य लेब्रह्मस योगीब्रह्मवित्तमः। तसदञ्च पदातीनां तसाप्तौ मुक्तउच्य ॥ इतिध्यानं विधातव्यं मुक्तिकृति दिजैईिजाः।भूतानामारम- भूतस्य तानि सम्यक् अपश्यतः॥विमुत्यमरी मार्ग पदंकिंन पद स्यतु।योन तिष्ठति यो यातिन कचिसर्वथैव यः॥अवाग्यो पान योऽन्यस्तु सर्वश्रुति चोदितः।योऽन्तिकेऽपिदचीयांश्च योऽस्ति नास्तिस्वरुपकायस्येदं नममेतिस तत्रैवच पलीयते। यस्तु स- चणि भूतानि पश्यत्यात्मगतानितु आत्मानं तेषुसर्वेषु नती यो नवियुज्यते।सर्वभूतानि भूनात्मा यत्र तिष्ठति धीमते!॥शोकमोही चकौनस्य होकञ्च झेनुपश्यतः।समाप्तायुत्तमादीनां यन्मन्वं ब्रह्म यो द्विजः॥ ॐ संब्रीतिचाम्मायो दर्शकश्चैष वेधसः।आमज्ञान बहूपाया उक्तास्त्वन्येच कोपिदैः॥ तैस्तैःसर्वैःसमन्तव्यो सज्ञान व्योपदेशतः ज्ञानव्यः परमात्मैवं भक्तिं कृत्वापरेणतुध्यिानज्ञान स्पनइते या विश्रमते मनः॥तदेवोपदिशेत्तस्य वस्तुज्ञानोपदेशक म्।मनो यस्य विपणन्तु यत्रज्ञातेचवस्तुनिगध्यायेत्सतुत्नदेवेति यावस्यात् ध्यानसन्ततिः ध्याने तत्र संलग्नेहरावात्मनियापु नः॥ध्यान नियोजयेद्योगीतं निरालम्बतां नयेता योगशास्त्रेषु य स्रोक्तं रहस्यारणकेषुच॥ तत्तथोपदिशेद्ध्यानध्यायेदपि तथैवच पवदन्त्यन्यथाकेचिच्छुमादिभेदवांस्तनः ॥वैविध्य विदुषो पिड ·बृहत्पराशरसंहितायाम्। चिहि तत्त्वं परं पदम्। चित्तजं श्रुतिजं भाचं भावनाशायमेव च ॥विधि धंमात्मविद्येत योगाभ्यासफलाफलम्।आत्मशक्तिशिवस्येति चैत न्यमतिसंस्थितम्।। उत्तरोत्तरवैशिष्यात् योगाभ्यास प्रवर्तते। स एको निष्फलीभूतः कमात्मा यत्रयोजितः॥ नविसेनिसचैकाकी भयंपैजायतेऽन्यतःोन देवगतिशियिंध्यानं यस्यास्ति योगि नासम्वित्सोऽनयजंशान्तं कदाचित कुचरेणतत्ाव्यम्बकञ्च तुर्पक श्यतुर्बाहुः परेम्वर एकएव महेशोचे ततस्विधेनि कीर्तितः। नाशिमध्यस्थित विहन्निज्ञानेन सुनिर्मलम्।।रविचद्गज़मानन्तु का शद्रश्मिगणैर्डिजाः चिन्तयेहदिमध्यस्थंदीप्तिमन सूर्यमण्डलम्॥ तस्य मध्यगतो सोमयभिचन्द्रशिखा महान् । तन्मध्यन्तु परंसूक्ष्म न्तझायेद्योगमात्मनः॥ तन्मध्ये चिन्तयेद्देवं वक्ष्यमाणक्रमेणतु। बिम्बमध्यगतो नादीनादमध्यगतो ध्वनिः॥ध्वनिमध्यगतःसारसा रमध्यगतींऽशुमान्। तस्य मध्यगतंब्रह्म शान्तं तस्यतु मध्यगम्॥परं पदन्तु यच्छान्तं सम्यगुहत्य योव्रजेत्।जीवात्मा कायमध्यस्थ स्तत्रा पिदेहयर्जितः। पक्रनासापुटस्थस्तु भुञ्जीत हृदयान प्रभुः। इत्येत यानमार्गन्तु वदन्ति कवयो हिजाः। कचिदन्यान्यथा ब्रूयूरूपन हाविदो विदुः। न ममापि हि दुःरेयस्य शर्म यत्र निरन्तरम्॥ब्रह्मणो- रूपमानन्दन्तन्मुक्तरूप मुच्यते। सर्वव्यापी य एकस्तुयश्वानन्तश्य भावकः॥स मन्तव्योऽजरोह्मात्मा सर्च व्याप्यचयःस्थितः। एकंव्योम यथाने पविधेपलायने। एकोऽप्यात्मातथानेको जलाधारेषु सूर्य चता विश्वरूपोमणिर्यहवर्णानं गृह्मात्यनेकशः।।उपाधिस्थस्तथा को नानादेहेषु कर्मनः। कुलाकाष्ठादिपोदेन वर्तमानादिशेदतःएकः- कालो यथानानानथास्मैकोऽप्यनेकधा। देहमध्यस्थितं देवंयोन ध्या चूति मूढधीः। सोऽर्कलब्ध मधुत्यत्का क्लेशायाज्ञो गिरौ व्रजेत्। यत्ती: र्थयानेजपयागहोमान् कुर्यादपुष्मान् सतु वैष्णवःस्यात्। सचैव पिंड ·हादशोऽध्यायः! परिहत्य दूरादज्ञप्रभावैश्व वरिष्ठपृष्ठे। साम्यं वै विधिवशाक्त रणोगच पापेन कुम्भदवधावरेणनूनम्।आरोग्यसोऽर्धर त दण्डसूरखेन तूर्ण हत्यसंस्थशिवतत्वमातमहीणम्॥दौमा चात्मनौज्ञेयौ ब्राह्मणैर्ब्रह्मचिन्तकैः अभियाति विदिवाथ सायुज्यं परवेधसः॥विहन्धूमादिरेको थैहितीयस्तु पिराडिकः । यत्र देवी प्रतीतच्यौ यूनतीतिरजायत॥धूमःक्षिप्रसितःपक्षी दक्षिणायनमेवचालोकपित्र्यञ्च चान्द्रमातरिश्वाकर्ष णः॥पाथोधात्री कपादेतेसम्भवन्ति ममाश्रिताः।अचीरहः सितःपक्ष स्तथाचैवोत्तरायणम्॥ देवलोक स्तथा सूर्यः विद्यु तश्च क्रमादिमान्। मनसा पुरुषायान्ति तानतो ब्रह्मलोकता- म्॥यत्रजातो पुनर्देहं संसरन्ति पुनर्दिजाः।।मार्ग हय पूनर्धी मन्मन्तव्यं सहिजैईिजा गायन्न ज्ञानेन विज्ञातुं नाकमोक्षौच सिध्यतः। स ओरण्यस्थभिक्षणां त्रयाणामपिसद्विजाः॥स मानज्ञानमेतहइति ब्रह्मविदोविदुः । यथा दहति वैधांसि समिद्ध स्त्वाशुशुक्षणिः॥ज्ञानमपयस्यमानन्तु तथा दहति संसृतीः।त स्मान्मार्गहयेनापि यात्माज्ञेयो पवेजियन जानन्ति तेषां तुइदं यूकादियोनिषु। पन्नगत्वं कृमित्वंगा कीटत्त्व मथवाभुयुः एतेभ्यस्त्वधमेभ्यश्च जायन्ते नासु योनिषु।विद्याविद्भिःसम न्तव्यास हेतुःस्वर्गमोक्षयोः॥विद्यामोसमदाता च अविद्याम न्युनाशकृता ज्ञानयोग स्तथाकर्म विद्याधिदिःस्मृता बुधैः॥ अपवर्गाय नृणां कर्म त्रिविष्टपायच। कापि किंयमाणं नि रपेक्षमोक्षद्भवेत्॥विष्णवे गुरुवे वापिकर्म कृत्वा निवेदयेत्। आत्मनः फलमिच्छदिर्यकर्म क्रियते नृभिः तेनैव वान्छिताया- प्तिस्तेनान्यदोपजायते। हरि यानित्यमत्यस्य सर्वभावेन सहि जै॥तदयासंवदामोति मृत्युदाहात हरिस्मृतेः।एकएर हिस .

·रहत्पराशरसंहितायाम्। ध्येयो यत्परं नास्ति फिस्चनाविनाशमान् महानेष सध्येयः सं यतेन्द्रियैः। महान्तं पुरुष देवं हृदिरूप मतः परम् ॥ब्रह्मवित्सत्य मृत्युः प्रयातिनिवर्तकम् । एष एव नृणां पन्था ब्रह्मा यमुपा- सते॥दास्य जन्मस्वनेकेषु विचिवञ्चैकचेतसाम्।नाक्षि भक्कापि चै केन नान्यत्यासरुतेरपि।ब्रह्मातिजन्मनां पुंसां किन्तु सा भू रिजन्मभिः। यतयः सर्वदाश्त्यासाब्रह्म यन्न प्रपेदिरे॥तन्मनुष्यैः कथं प्राप्य मेकेनैव तुजन्मना। ज्ञानाभ्यासेन नहह्मनैश्च दमा स्वरूपकैः॥नप्राप्यत परब्रह्मन चाप्यासनमुद्रया। बहुभिः किम पायैस्तु मोक्तैर्वा यन्थविस्तरैः॥एकमेवाप्यसैतन्तु ये न चित्ते भ वेडरिः। एकैच शुद्धिस्तु सदा यथा स्यात् क्रियता तथा नैच कु न्मिनस्यन्यं विरुद्धमिति सर्वथा। भावः स्वर्गाय मोक्षाय नर कायापि सस्मृतः॥तस्मात्तं शोधयेद्यलाच्छुचिः स्याद्रायशुद्धि- ना एकस्य पुत्रकारी उत्तस्यापिच योषितः मिनभावी भवेता- न्तापत्तीच नै विशोधयेत्। परिष्कृतो नरो नार्याः संहादयति यौचन मातल्पस्थोऽपि सकामान्तां भावहीनी नकामयेत्। एकोभाचोहतै कार्थो यथा सतुनवेचलेत्।।नटुझा पञ्चतामिच्छन् स्वर्गमोक्ष म वाप्नुयातू।सत्तापि विविधान्यागौस्तपस्ताला सुदुष्करम्।।मृत्युका ले मतिर्यस्माद्गतिं नानेय विन्दति योगपयोगः कथितः डिजेन्द्रों ! ध्यानस्य मार्गो पहुधापिचापिायो त्यस्यमानस्तु भवन्धिानां ब्रह्मासिकदस्तु तथा हिजानाम्॥प्रत्याहारश्च योगश्च ध्यानविस्त रतस्तथा। उक्त हिजहितार्थ वै ब्रह्मायाप्तिकरं हिजाः॥अंगुल्यं गुष्ठयो दक्षणं स्यात्तद्वयं तृटि हास्याच लवस्ताभ्यां निमेपोड पिउवयम्॥ तैः पञ्चदशभिः काष्ठास्ताञ्च शिकला: स्मृताः। द्वाविंशति विभागस्तुत्रुटिकेनि भकीर्तिता नहुयञ्च मुहूर्त स्या- नेविंशत्तुक्षयादिनमा नपञ्चदशकं पक्षतहूर्य मासउच्यते॥न ·हादशोऽध्यायः। स्तुरित्युक्तं नह! काल उच्यते । नत्साईमयनं मोक्तं नहयंर- सरस्तथा। पञ्चभिस्तैयुगः प्रोक्तो तहादशकषष्ठकम् ॥षटकःप टिगुणितो वापते युगमुच्यते।षधियः सोऽपि कालः प्रजाना ञ्च युगःस्मृतः। तड्यन्तु कलिःप्रोक्तो तयं हापरं भवेत् । कलिन याणा वेतास्यात् कृत कालिचतुष्टयम्॥कलिमिर्दशक्षिपिहान् चतु गुंग मिति स्मृतम्। चतुर्युगसहस्रेण वजाहाकल्पउच्यते॥अष्ट्रयुगा पितृसन्ध्या सायंसंध्या पिनाती। तदेकसप्तनिगुणं मन्वन्तरमिति स्मृतम्।। मन्वन्तरयेनेह शकक्षयः प्रकीर्तितः। एवं मानेन वर्षाणां शनं ब्रह्मक्षयः स्मृतः ब्रह्मक्षयशतेनापि विष्णोरेकमहर्शयेन् ।ए नहिधाः समासेन प्रयातेऽब्दशते हिजाः॥रुद्रस्यात्मनिलीयन्ते भूत भौतिकसृष्टयः।लब्धं यथानेन परंपदं तत्तद्ध्यानयोगात् स तु नत्र लीयते। परम्पराणां परमन्त्वचिन्त्वं परात्परं दिष्टपदादेती तम् ॥क्षणादिकालं क्रमशोऽप्यमत्तःमयाति चैतत्पदमच्ययं तत्। कालज्ञानेन योगेन योगिभिर्ध्यानकारिभिः॥ मुमुक्षुभिः सदाज्ञेयं निरालम्चं परं पदम्। पराशरोक्तशास्त्रन्तु चातुर्वर्णाजनाश्चरेत् ॥हि नमुक्तं प्रयत्नेन सदाध्येयं विजायते। श्रापयिष्यति यः श्राहे ब्राह्म णान् शक्तितसराः॥प्राप्स्यन्ति पितरस्तस्य तृप्तिं चै शाश्वती हि जाबादशंदशा सप्तषडष्टौपाथवा नय दैषिके पैतृके चापिलो काः श्राच्या हिजातिभिः। य इदं शृणुयाहिमः श्राव्येसाठयेदपि॥स प्रध्यस्तसमुस्तैना ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्। विशिः लोकसहखैस्तु घि भितिशतैरपि।पाराशरोदितं शास्वंसुव्रतः प्रोक्तवान् मुनिः॥ ॥इति श्रीरहत्पाराशरस्मृतिः सम्पूर्णाः । .. .

·लघुव्यास संहितायाम्। ऋषयऊचुः। अहन्यहनि कर्तव्यं कमाणां हि क्रमादिधिम्। जाले मुहूर्ते उत्थाय धर्मार्थापनुचिन्तयेत्॥कायकेमांश्च तन्मूला न वेदतत्त्वार्थ मेरचा उपकाले तुसंप्राप्ते कृत्वाचावश्यक बुधः ।। स्नायान्नदीषु शुद्धासु शौचं कृत्वा यथाविधि। प्रातःस्नाने न पूयन्ते येऽपि पापरुतोजनाः। तस्मात्सर्चःप्रयत्नेन प्रातःस्मानं समाचरेत् प्रातःस्मानं प्रशंसन्ति दृशादृष्टफलपदम्॥ऋषीणांकुर्वतां नित्यं प्रातःस्नानं न संशयः। मुखे सुप्तस्य सतन लालानित्य खरन्ति हि ॥ ततो नैचाचरेकर्माण्यकत्यामानमादितः। अलक्ष्मी कालकर्णी च दुःस्वभं दुर्विचिन्तनम्॥पातःस्नानेन पूयन्ते सर्वपापान्नसंशयः नहिं स्नानं बिना पुंसां पाशस्त्यं कर्मसु स्मृतम् । होमेजप्ये विशेष तस्मात् स्मानं समाचरेत्। अशक्तोऽवशिरस्कं वास्नानमा विधी यने॥आण याससाचाङ्ग-मार्जनं कापिलं स्मृतम्।अपाशस्ये समू सन्ने स्मानमेव समाचरेत् ॥ ब्राह्मादीन्यथवाशक्तौ स्मानान्याहुर्मनी षिणः। ब्राह्ममाग्नेयमुद्दिष्टं वायव्यं दिव्यमेव च ॥ वारुणं यौगिकंचै वसदास्नानं भकीर्तितम् । बामंतु मार्जनं मन्लैः कुशैःसोदकबिन्दु निः॥आग्नेयास्मना स्नानं वायव्यं गोरजःस्मृतम्। यत्तु सातपर्षे णततूरूपानं दिव्यमुच्यते॥वारुणञ्याचगाहञ्च मानसचामवेदन: मा यौगिकं स्नानमारच्यातं योगोऽयं विष्णुचिन्तनम्॥आत्मतीर्थमिदं रच्या सेचितं ब्रह्मचादिभिः। मनःशुद्धिकरं पुंसां नित्यं तत्स्नानमा चरेत्॥शक्तन्नेहारुणं विद्दानप्राशस्ये तथैवच प्रक्षाल्य देन्तकाष्ठ- स्वाक्षयित्वा विधानतः आचम्य प्रयनोनित्यं प्रातःस्त्रानं समाच रेत्।मध्यागुलीसमस्थौल्यं हादशाङ्गुलिसम्मिनम्॥सत्त्वचन्दन्त काउँ स्यात्तस्यायेण तु धारयेत् । क्षीररक्षसमुद्भूतं मालिनीसम्भव ·प्रथमोऽध्यायः। शुभम्।।अपामार्गञ्च विल्वच करवीरं विशेषतः। पर्जयित्वा निपि हानि गृहीत्वैकं यथोदितम्॥अपहृत्य दिनं पापं शक्षयित्वा विधा नपिता आचम्य प्रयतोनित्यं स्नानं प्रातःसमाचरेत् ।। नोत्सादयेद्द न्तकाष्ठमगुल्याधापयेत् कचित्त। प्रक्षाल्य पस्या नर्जन्याशु चौ देशे समाहितः॥स्मात्यो सन्तर्पयवान् ऋषीन् पितृगणान् क्रमातू।आचम्य मन्तवन्नित्यं पुनराचम्य वाग्यतः॥मार्जनं पारु गैर्मन्बैरात्मानं सकुशोदकैः आपोहिष्टादिव्याहृतिभिःसावित्र्या चारुणैस्तथा।ओंकारच्याहतियुक्तां गायत्रीं वेदमातरम्। जत्या जलाञ्जलिं दद्यादास्करंपतितन्मनाः॥पाकुतुनेन समासीनो दः घुसुसमाहितः। प्राणायामप्रयंकवाध्यायेत्सन्ध्यामितिश्रुतिः॥या सन्ध्यासाजगत्सृष्टिस्थितिसंयमकारिणी। ऐश्वरीतु पराशक्तिस्तत्र यत्रसमुद्रया। सवितु मण्डलगतां गायत्री वैजपेहुधः। प्राङ्मुखःम यतोषिपः सन्ध्योपासन माचरेत्॥सन्ध्याहीनोऽशुचिनित्य मनहः सर्वकर्मसु।यदन्यत् कुरुते कर्मनसस्यफलमाप्नुयात्॥अनन्यचे तसोशान्ताब्राह्मणा वेदपारगाः।उपास्य विधिवत्सन्ध्यां प्राप्ताः पूर्व पराङ्गतिम्॥योऽन्यतः कुरुते यवं धर्मकार्य हिजोत्तमाः। विहा यसन्ध्याषणासियाति नरकायुतम्॥ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सन्ध्योपा संसमाचरेत्। उपासितो भवेत्तेन देवयोगतनुः परः।।सहलपरमां देवी शतमध्यां दशायराम। गायत्रीं वैजपेदिहान् ब्राह्मणःप्रयतः स्थितः॥ इति लघुच्यासस्मृतौ प्रथमोऽध्यायः। अथागम्य ग्रहं विप्रः समाचम्य यथाविधि। अग्निप्रज्वाल्य विधिवत् जुहुयाज्जातवेदसम्॥ऋषिक् पुत्रोऽथवा पत्नी शिष्यो ऽपिच सहोदरः पाप्यानुज्ञां विशेषेण हुयादा यथाविधि।पपि पाणिः शृंडात्मा शहाम्बरधरोऽपरः अनन्यमानसो वह्नौ जुहू यासंयतेन्द्रियः॥ विनादःण यत्कर्म विनासूत्रेण चापुनःनिाक्षय - ·६४६ लघुच्याससंहितायाम्। स्तद्भवेत्सर्व नेहामुत्र फलमदम्॥देवतादीन्नमस्फुर्यादुपहारानिये दयेत्। दयापुष्पादिकां स्तासांसदांश्चैवाभिवादयत्।गुरुञ्चैवाप्यु पासीत हितं तस्यसमाचरेत् । वेदान्यासं ततः कुस्मियनाच्छक्ति नोदिजः॥वेदमध्यापयच्छिष्यान् धारयेच्च विपाठयेत्।अपेक्षेत चशास्माणि मन्वादीनि हिजोत्तमाः।।वैदिकान्नियमान्चेदान्वेदाङ्गा निच सर्वशः।उपेयादीचरञ्चैव योगक्षेमार्थसिहये।साधुयेहिदि धानान् कुटुम्बार्थे तथैव च॥ ततो मध्याह्नसमये स्मानार्थ मृदा हरेत्। पुष्पाक्षतान्कुशलितान् गोमयं गन्धमेवच॥ नदीषु देवखाते पुनराकेषु सरित्सुच। स्मानं समाचरेन्नित्यं नदीपखवणेषुच॥पर कीयनिपानेषु नस्मायाकदाचन। पञ्च पिण्डान समुहत्य स्माया हा सम्भवान् पुनः।।मृदैकया शिसक्षाल्य हास्यां ना तथोपरि। अंतश्चतसृभिः कार्य पादौषधिस्तथैवच ॥ मृत्तिकाच समाविश लामिलकमावतः।गोमयस्येप्रमाणंतत् तेनाडु लेपयेत्ततः॥लेप येदथनीरस्थस्तसिडेनैव मन्त्रतः। प्रक्षाल्याचम्य विधिवत् ततः स्नायात्समाहितः।। अभिमन्ल्यजलैमन्वैरप्लिङ्गैचारणैः शुभैः! आपो नारायणोद्धता स्नानेवास्यायनं पुनः॥ तस्मान्नारायणं देवं स्मानकाले स्मरेहुधः। प्रोक्ष्यसोडारमादित्यं विनिमज्जेज्जलाशये आचान्तःपुनराचामेन्मन्लेणानेन मन्लविन्। अन्तश्चरति भूतेषु गुहायां विश्वतोमुखः॥स्वंयज्ञस्त्वं वषट्कार आपोज्योतिरसोऽम् तम्। हिपदांचा विरस्यस्येवाहतिपणवादिकाम्॥ सावित्री बाजपे दिहान् स्तथैवाप्यघमर्षणम् । ततः सन्मार्जुनं कुर्यादापोहिष्टाम योभुवःइदमापामबहुतच्यातिभिस्तथैवन । नतोऽभिमन्यून तीर्थमापोहिष्टादिमन्नकैः।।अन्तर्गतजठेमग्नो जपेत विरघमर्षण मु। दिपदांवाय गायत्रीं नहिष्णोः परमम्पदम् ॥आवर्त येहाप्रणा देवं या संस्मरेडरिम्। दिपदोहि परो मन्त्री यजुदे मतिष्ठितः।

·-- हितीयोऽध्यायः। ६४७ अन्तर्जलाधिरावृत्त्या सर्वपापैःप्रमुच्यते।आपःपाणी समादायजस्ता पामार्जनेकृते॥विन्यस्य मूर्मितत्तोयं सर्वपापैःसमुच्यते। यथाश्च मेधाऋतुराट्सर्वपाप प्रणोदनः॥तथाघमर्षणं सूक्तं सर्वपापम- णोदनम्। अथोपनिष्ठेतादित्य मूर्घ पुष्पाञ्जलान्वितम्॥मक्षिप्य देवमादित्यं ऋग्यजु:सामरूपिणम्। उदुत्यञ्चित्रमित्येतत् नचक्षु रितिमन्ततः॥हंसः शुचिषु इत्येतत्सावित्र्याच विशेषतः अन्यैश्च वैदिकैर्मन्लैः सर्वपाप प्रणाशनः ।सावित्री वैजपेत् पश्चाजपय- जाप्रकीर्तितः। विविधानि पवित्राणि गुह्यविद्यास्तथैवच॥निष्ठन्त देक्षमाणोऽर्क जपंकुर्यात्समाहितः आसीनःपाङनुरवी नित्यं जपं कुर्या यथाविधिस्फिटिकेन्द्राक्षपयाः पत्रदीपकुरुक्षकैः। कर्तव्या लक्ष मालास्यात् विशिष्टाचोत्तरोत्तराजपकाले नभाषेत नाङ्गानिचा लयेत्तथा नेकम्पयेच्छिरोगीयां दन्तान्चै न प्रकाशयेत्॥गुह्यका राक्षसाः सिद्धा हरन्ति प्रसहि नत्। एकान्ते तु शुचौ देशे तस्मा ज्जप्यं समाचरेत् ॥चण्डाला शुद्ध पतितान दृश्याचम्यपुनर्जपेत् । आचम्य प्रयतो नित्यंजपेदारिदर्शने।।सौरान्मन्लान्यथोत्साहै पा वमानांश्च शक्तितः आचम्यचयथाशासू शस्या स्वाध्यायमाचरेत् ततः सन्तर्पयेत्वान् ऋषीच पितृगणान् क्रमान। आदौ ॐकार मुच्चार्य नाम्नोऽन्तै नर्पयामिचा देवान् ब्रह्मकपीश्व तर्पयेदक्षतो कैला पितृन तिलोदकैचैव विधिना तर्पयेहुधः॥अपसव्येन सव्ये- न पाणिना दक्षिणेनतादेवर्षी स्तर्पयेडीमान् उदकाञ्जलिभिः पित नायज्ञोपचीती देवानां निचीति ऋषितर्पणीपाचीनावीति पित्र्येषु स्वैन तीर्थेन भाषितमाानिप्पीडये तु वस्त्रञ्च समाचम्य यथाविधि। यमन्लैरचयेद्देवान पुष्पैःपत्रैस्सथाम्बुभिः। ब्रह्माणं शहरं सूर्यन्त थैव मधुसूदनमा अन्यांश्चाभिमतान् देवान् पूजयेद्भक्तितो हिजः। प्रदद्यादाय पुष्पाणि विन्यसेच पृथक् पृथक् । न विष्णयाराधनात्पु ·लघुच्याससंहितायाम् । ण्यं विद्यतेकर्म वैदिकम्॥तस्मादनादिमध्यान्तं नित्यमाराधयेडरिम् नहिष्णोरितिमन्लेण सूक्तेनापौरुषेण च ॥ नैतान्यांसघशी मन्त्रीचे देषूक्तश्चतुह्मपि। निवेदयित्वाचात्मानं विमलन्तत्र तेजसि।तदात्मा तन्मनःशान्तः तद्दिष्णोरितिमन्ततः। अथवा देवमीशानम्भगवं सनातनम्।।आराधयेन्महेशानं महादेवं महेश्वरम् । मन्त्रणरुद्रगाय ज्यामणुचेनाथ बापुनः॥ ईशाने नाथ वारुद्रैरूयम्बकेन समाहितः। पुष्पैः परैरथाद्भिर्या चन्दनाद्यैर्महेश्वरम् ॥अथोनमः शिवायेति म न्त्रेणानेन वाचयेत्।नमस्कुर्यान्महादेवं अमृतं परमेश्वरमगा निवेद यित्वा स्यामानंयोब्राह्मणमतःपरमाप्रदक्षिणन्ततः कुर्यात्ततोब्रह्मा णि वैजपेत्॥ध्यायेत देवमीशानंध्योममध्यगतं शुभमाअथवा लोक येदक हंसः शुचिपदित्यूचा।कुर्यात् पञ्चमहायज्ञान् ग्रहन्त्या समा हितः। देवयज्ञ पितृयज्ञम्भूतयजन्तथैव च।मनुष्य ब्रह्मयज्ञञ्चप ञ्चयज्ञान् प्रचक्षते। यदि स्यात्तपणादब्रिह्मयज्ञः कृतीनाहि । कृत्वामनुष्य यज्ञ हि नतः स्वाध्याय मारोत्॥अग्ने पश्चिमतो देशे नयुज्ञान्तरेऽथया।कुशपूतैःसमासीनंकुशापाणिःसमाहितः ॥श्रौत्ता नौ लौकिकेचापिजले भूम्यामधापिया। वैश्वदेवश्च कर्तव्यो चंदयज्ञः स संस्कृतः॥ यदि स्याल्लौकिक पकं तदनंतबहूयते।शालाग्नौ तवचे दग्नौ विधिरेषः सनातनः।देवेश्यन्न हुतादन्नाच्छेषादूनून बलिं हरे- ताश्यायश्च श्वपदेश्यश्च पतितादियएचच॥दद्याद्भूमौ भूतबठिं किमिभ्योऽथ विजोत्तमः।सायन्तनस्य सिद्धस्य पकमन्वं बालि हरे ता।वैश्वदेवं चिनार्थेन सायम्प्रातर्विधीयते। एकन्तु मोजयेदिपि नुद्दिश्य यसदानित्यवाईतदुद्दिष्ट पितृयज्ञो गतिपदा उहत्य वाथवाशक्तः किनिदन्नं समाहितः वेदार्थतत्त्व विदुषे डिजायै वोप पादयेत्।पूजयेच्चासनं नित्यं नमस्येदर्चयेचनममनोवाकमभिः शान्तम् आगनं स्वगृहं गतम्। हन्तकार मथायंवा भिक्षांपाशक्तिको ·द्वितीयोऽध्यायः। हिजादद्यादतिथये नित्यं युध्येत परमेश्वरम्। शिक्षामाहुर्यासमाः अयंनस्य चतुष्टयमा पुष्कलं हन्तकारस्यात्तचतुर्गुण मुत्तमम्। गं दोहकालमा वै प्रतीक्ष्यं यातिथि स्वयम्यागतान्यथाशा भोजयेदातिथींसदा। अदबा देवतात त्यातिथि पितृष्वपि । जीत चेत्ससूढात्मानिर्यग्यानिञ्च गच्छति। वेदाभ्यासोऽन्वहं शक्य महायज्ञक्रियाकमाः॥नाशयन्त्याशु पापानि वेदानामर्चनं तथा यो मोहादथपालोमादकृत्वा देवत्तार्चनम् ॥भुइन्ते सयाति नरस न एकरेष्वक्षिजायते। तस्मात्सर्व प्रयत्न कलाकर्माणि वै शनैः। भुञ्जीन स्वजनैः सार्धं सयाति परमाङ्गतिम्।पाङचुरखोऽन्नानि भु जीत सूर्याभिमुखएव या॥आयुष्य पाउन्मुखो भुङ्क्ते यशस्वंद क्षिणामुर। भियं प्रत्यङ्बुरचो सुन्ते ऋणं क्षुले उदमसुरवः। आसीनस्तासनेचुदे चम्या पादौ निधायचाउपवासेन तत्तुल्यंम मुराद प्रजापतिः॥पञ्चाद्रौभोजनं कुर्यात् सम्यां पादौ निधायच। उपस्तिशुचौदेरीपादौ प्रक्षाल्य वै करौ॥आवागाननीभूत्वा प. ज्या भोजनञ्चरेत् । महाव्याहृतिभिश्वान्न परिधायोदकेनतु॥ अमृतोपस्तरणमसीत्यापोशनक्रियाञ्चरेत् । स्वाहा प्रणयसंयुक्त प्राणायान्नाहुतिततः॥अपानायततोहुबाच्यानाय तदनन्तरम्। उदानाय नती त्या समानायेति पञ्चमम्॥ विज्ञाय चायुमेतेषां जुड़े यादात्मवान् हिजः शेषमन्नं यथाकामं भुजीतव्यञ्जनैर्युतम्ाध्या खातन्मनसादेवमात्मानं वै प्रजापतिम् अमृतापिधानमसीत्युप- रिष्टाज्जलं पिवेत् ॥ आचम्याङ्गुष्माण पादाङ्गुष्टेतु दक्षिण निधापयेइस्तजले मूर्ध्वहस्तः समाहितः ।। हुत्वानुमन्वर्ण कुर्या- छायामिति मन्ततः ।अधाक्षरेण खात्मानं योजयेत् ब्रह्मणेति हि सर्वेषामेव योगानामात्मयोग परं स्मृतः। योगेन विधिनाका सयातिब्रह्मणः पदम्।यज्ञोपवीती सुजीत सुगन्धाउकृतो- ·लघुच्याससंहितायाम्। तरम्। सायम्प्रातस्तु भुञ्जीन विशेषेण समाहितम्॥नाद्यात्सूर्य ग्रहात्पूर्व मनिसाय शशिमहात्। ग्राहकाले चनाभीयान स्नाला भीयानमुक्तयोः॥अमुक्तयोरस्तगयोरद्यादृस्या परेऽहनि। नानी याप्रेक्षमाणानां मप्रदायापि दुर्गतः॥न यज्ञशिष्टादन्यत्वात् कुलो मान्यो ममातुर।आत्मार्थ भोजनं यस्य सुखार्थ यस्य मैथुनम्॥ वृत्त्यर्थ यस्यचाधीनं निष्फलं तस्य्जीवितम्। यो भुङ्क्ते वेष्टितशि रायस्तु सुन्ते विदिङम्भुवः॥सोपानकन यो भुक्ते सर्व विद्या त्तदासुरम् नार्धरावे नमध्याह्ने नाजीर्णेनावस्यकानवाभि नासनगतो नशयान स्थितोऽपिया। नीपानसादुकीचोपिनच सं घिलपन्नपि। शुन्ते च सुखमास्थाय तदन्नं परिणामयेत् । इतिहा- सपुराणाभ्यां वेदार्थ मुपरहयेतु॥ततःसन्ध्या मुपासीत पूक्ति विधिना द्विजः।आसीनस्तु जपेद्देवीं गायत्री पश्चिमाम्प्रति नानु तिष्ठति यःपूर्वामुपास्ते न पश्चिमाम् । सशूद्रेणसमोठोके सर्वक म विगर्हितः॥हुखाग्नी विधिचन्मन्लै (त्कायज्ञावशिष्टकम्।वि- सृज्य बान्धवजनं शपेच्छुष्कपदोनिशिनोत्तराभिमुखः सुप्यात पश्चिमाभिमुरबीनच॥अवामुखीननग्नोवा नचभिन्नासने कवि तुनि भग्नायास्तु खदायां शून्यागारे तथैवच॥ इत्येवमखिलंप्रो. तै अहन्यहनि पुरा ब्राह्मणोक्तं कृत्यजातं अपवर्ग फलप्रदम् ।। नास्तिक्यादथवालस्यात् ब्राह्मणोनकरोतियः सयाति नरकान घोरान् शूकरेष्यभिजायते॥नान्यो विमुक्तये पन्था मुस्कायमधि स्वकम् । तस्मात्सर्याणि भूतानि मुक्तये परमेष्ठिनः॥ ॥ई तिलघुच्यासस्मृतौ हितीयोऽध्यायः। लघुच्याससंहिता समाप्ता। ।

·प्रथमोऽध्यायः। ६५१ व्याससंहितायाम्। वाराणस्यां सुखासीनं वेदव्यासं तपोनिधिम्।पमच्छुर्मुन योऽश्येत्यधमान वर्णव्यवस्थितान्। सस्पृष्टःस्मृतिमान् समता स्मृति वेदार्थगर्भितामाउवाचाथ पसन्नात्मा मुनयः श्रूयतामिति ॥यवयवसभावेन कृष्णसारोमृगः सदा।चरते तत्रवेदोकोध- मोभवितुमर्हति ॥श्रुतिस्मृतिपुराणानां विरोधोयत्र श्यते। तत्र श्रीनं प्रमाणन्तु तपोधे स्मृतिरा। ब्राह्मणक्षत्रिय विशस्त्रयो- वर्णादिजातयः श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तधर्मयोग्यास्तु नेतरे॥शूद्रोव पश्चित्तोऽपि वर्णलार्ममहति । वेदमन्त्रस्वधास्वाहाचषट्का- रादिभिर्विना। विप्रवदिपविनासक्षवविन्नासु विषवत्ता जातकर्मा णि कुचीत ततःशूद्रासु शूद्रवत् वैश्यासु विपक्षत्राभ्यां ततः द्रासुशगवताअधमादुत्तमायान्तु जानःशूद्राधमःस्मृतः॥बाह्म ण्या शूद्रजनितश्चण्डालोधर्मवर्जितः । कुमारीसम्भवस्त्वेकः सगोवा- यो हितीयकः॥ब्राह्मण्यांशूद्रजनितश्चाण्डालस्विविधः स्मृतः।बई कीनापितोगोपआशाप: कुम्भकारकः॥पणिकिरातकायस्थमा लाकार कुटुम्चिनः । वोमैदचण्डालदासश्वपचेकोलका:एतेऽन्स जाःसमारख्याताये चान्येच गवाशनाः। एषां सम्भाषणात त्मानंद शनादर्कचीक्षणम् ॥ गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोजानकर्मचानाम क्रियानिष्क्रमणेऽनाशनं वपनक्रिया। कर्णवेधीव्रतादेशी वेदा रम्भक्रियाविधिः केशान्तःस्नानमुद्दाहोविवाहाग्निपरियहः ॥ त्रेताग्निसंग्रहश्चेति संस्काराः षोडशस्मृताःनिताः कर्णवेधान्ता मन्लवर्ज कियाः स्त्रियाःविवाहोमन्ततस्तस्याः शूद्रस्यामन्न- तोदश। गर्भाधानं प्रथमनस्तृतीये मासि पुंसवः।। सीमन्तश्शाप्ट मे मासिजातेजातक्रिया भवेत्। एकादयोऽदिनामार्कस्येक्षा मा ·व्याससंहितायाम्। सिचतुर्थके॥षष्ठे मास्यान्नमश्नीयाचूडाकर्म कुलोचितम् ।कृत डे च वाले च कर्णवेधोषिधीयते॥विनोगाष्टम वर्षे क्षत्रएकादशै तथा। द्वादशे वैश्यजातिस्तु व्रतोपनयमर्हति॥तस्य प्राप्तवत्त- स्यायं काल स्यान्डिगुणाधिकः। वेदवतच्युतोव्रात्यः समात्य- स्तोममर्हति॥ इजन्मनी द्विजातीनां मातुःस्यात् प्रथमंतयोः। हि तीयं छन्दसां मातुर्ग्रहणाविधिवद्गुरोः। एवं द्विजातिमापन्नोचि मुक्तोवान्यदोषता श्रुतिस्मृतिपुराणानां भवेदध्ययनक्षमः॥उप नीनो गुरुकुले वस्तुनित्यं समाहितः।विश्मयाद्दण्डकौपीनोपवीता जिनमेखलाः॥पुण्येऽनि गुर्वनुज्ञातः कृतमन्नाहुतिक्रियः।स्मृलो डूनच गायत्रीमारक्षेद्देदमाहितः॥शौचाचारविचारार्थ धर्मशा स्वमपि हिजः पठेन गुरुतः सम्यक कर्म तद्दिष्टमाचरेत् ॥ततोऽनि वाद्य स्थविरानु गुरुञ्चैव समाश्रयेत्। स्वाध्यायार्थ नदायनःस चंदा हितमाचरेत्॥नापक्षिप्तोऽपि भाषेत नब्रजेत्ताडितोऽपिवा । विद्वेषमय पैशुन्य हिंसनञ्चार्क चीक्षणम्॥नौर्यविकान्तोन्मादप रिवादानल कियाम्।अञ्जनोहर्तनादर्शवग्विलेपनयोषितः॥ र थाटनमसन्तोषं ब्रह्मचारी विवर्जयेत्। ईषचलितमध्याह्नेऽनुज्ञानो गुरुणा स्वयम्।।आलोलुपश्चरेद्रेक्षं ब्रनिपूत्तमत्तिषु । सद्योभिक्षा नमादाय वित्तपत्तदुपस्पृशेत्।।कृतमाध्यामिकोऽभीयादनुज्ञाती यथाविधिानाचादेकान्नमुच्छिष्एं शुरका चाचामिनामियात्॥ना- न्यदिक्षितमायादापन्नौद्रपिणादिकम् । अनिन्द्यामन्विते श्राद्ध पैत्र्येऽयाद्गुरुचोदित्तः।। एकान मप्यपिरोधेवतानांपथमाअमी। कागुरुमुपासीन कतासन्धुक्षणादिकम्॥समिधोऽग्नाचादधीत ततःपरिचरेद्गुरुम्।शयीन गुनुज्ञातः प्रललामथमं गुरोः॥एव मन्वहमन्यासी ब्रह्मचारी व्रतञ्चरेतु । हितोपवादः प्रिययाक्स म्यग्गुर्वसाधकः नित्यगाराधयेदेनमासमाप्तेः श्रुनिग्रहान् ।

·द्वितीयोऽध्यायः। अनेन विधिनाधीनो वेदमन्बोद्विजं नयेत्॥शापानुयहसामर्थ्यमृषी णाञ्च सलोकताम् । पयोऽमृताभ्यां मधुभिः साज्य त्रीणन्ति देवताः ॥तस्मादहरहदमनध्यायमृते पठेत् । यदड़तदनध्याये गुरोर्व- चनमाचरन्।यतिक्रमादसम्पूर्णमनहक्कतिराचरेत् । परनेहचत ब्रह्मअनधीतमपि दिजम्। यस्तूपनयनादेतदामृत्योव्रतमाचरे त्॥सनैष्ठिको ब्रह्मचारी ब्रह्मसायुज्यमामुयात्। उपकुणिको यस्तु हिजःषडिंशवार्षिकः॥ केशान्तकर्मणातब यथोक्तचरित- व्रतः। समाष्य वेदानु वेदीचा वेदंवा पसरं हिजः।। स्मायीत गर्वन ज्ञातः प्रवृत्तोदितदक्षिणः। ॥ इति श्रीवेदव्यासीये धर्मशास्दै प्रथमोऽध्यायः। एवंस्नातकतां प्राप्तोहितीयाश्रमकाक्षया।प्रतीक्षेत वि. वाहार्थमनिन्यान्वयसम्भवामु॥अरोगादृष्ट्वंशोत्यामशुल्कादान दूषिताम्।सवर्णामसमानार्घाममातृपित्तृगोत्रजाम्।।अनन्यपूर्षिकां लवीं शुभलक्षणसंयुताम्। धृताधोवसनां गौरी घिरव्यातदशेपूर षाम्रख्यातनाम्मापुत्रवतःसदाचारवतःसतः। दातुमिच्छो१हितरं माप्य धर्मेणचोहहेत।ब्राह्मोद्दाहविधानेन नदशावे परोविधिादा नव्येषासरक्षाय वयोविद्यान्चयादिभिः॥पितृतपितृवातृषु पितृ व्यज्ञानिमानुषु। पूर्वाभाचे परोदद्यात सर्वाभाचे स्वयं वजेन्॥ य दिसा दातृपैकल्याद्रजः पश्येत् कुमारिका। भ्रूणहत्याश्च यावत्यः पनितः स्यात्तदमदः । तुभ्यं दास्याम्यहमिति ग्रहीष्यामीति यस्तयो: रुखासमयमन्योन्यं भजतेनसदण्डवाक् ॥ त्यजन्नदुशांदण्ड्यः स्या पर्यश्चाप्यदूषिताम्।उदायां हि सर्णायामन्यांचा काममुह हेत्तस्यासादितःपुबोनसवर्णात् महीयते।उहहेत् क्षत्रियों विषो वैश्याञ्च क्षत्रियोविशाम्। नतु शूद्रांदिजःकश्चिन्नाधमःपूर्व वर्णजाम्नानावर्णासुभासि सवर्णा सहचारिणी। धर्णधर्म ·व्याससंहितायाम्। षुधर्मिष्ठाज्येष्ठा तस्य स्वजातिषु॥पारितोऽयं हिजाः पूर्वमेकदेहः स्वयम्भुवा! पतयोऽर्टून चार्दैन पन्योऽभूवन्निति श्रुति याचन्न चिन्दते जायां वायद भवेत् पुमान् । नाई मजायते सर्च पजायते त्यपिश्रुतिः॥गुर्चीसा स्विवर्गस्य वोढुं नान्येन शक्यते। यतस्ततो ऽन्वहं भूत्वावरशोपियाच्च ताम्॥रुतदारोऽग्निपत्नीभ्यां कृत- वेश्मा गृहवसेना स्वरुत्यं वित्तमासाद्य वैतानाग्निनहापयेत् स्मा नै वैवाहिक बलौ श्रौतं वैतानिकाग्निषु। कर्म कुर्यात् प्रतिदिनं घि धिवत् प्रीतिपूर्वकः ॥सम्यग्धर्मार्थकामेषु दम्पतिष्यामहर्निशम् एकचित्ततया भाव्यं समानव्रतगृत्तितः॥न पृथग्विद्यते स्त्रीणांत्रि वर्गविधिसाधनम्। भावतो यतिदेशाहा इतिशास्वविधिःपरः॥ पत्युःपूर्वसमुस्थाय देहशुहिं विधायचाउत्थाप्य शयनाद्यानिक खाश्मविशोधनम्॥मार्जनलेपनैःप्राप्य साग्निशालं स्थमङ्गन माशोधयेदग्निकार्याणि स्निग्धान्युष्णन पारिणामोक्षण्यैरिति तान्येव यथास्थानं प्रकल्पयेत्। इन्हपात्राणिसर्याणि न कदाचिहियो जयेत्॥शोधयित्वा तुपाचाणि पूरायत्तातुधारयेत्।महानसस्य पात्राणि बहिःपक्षाल्य सर्वथा।मृदिश्व शोधयेच्चल्चींतवाग्निपि यसेत्ततः स्मृत्तानियोगपात्राणि रसांश्च द्रविणानिचाहनपूर्वान कार्याच स्वगुरुनभिवादयेत्। ताभ्यां भर्तृपितृप्त्यांचा वातमातु ठयान्धवैः॥वस्यालङ्काररत्नानि प्रदत्तवान्येव धारयेत्।मनोवाक्- कर्मभिः शुद्धापतिदेशीनुवर्तिनी॥छायेवानगना स्वच्छासखीव हितकर्मसादासीवादिष्टकार्येषु भार्या भर्तुःसदा भवेनगनतोऽ नसाधनं कृत्वा पतये विनिवेद्यतत्। वैश्वदेवकनैरन्नौजनीयां असोजयेत्॥पतिञ्चैतदनुज्ञातः शिष्टमन्नाधमात्मना। भुकान येदहःशेषमायव्ययविचिन्तया।पुनःसायं पुनःपातहशुईि पि धायच॥ तान्नसाधना साध्वी सुभशं भोजयेत् पतिमा नानि ·द्वितीयोऽध्यायः। तृप्त्या स्वयं शुरका गृहनीति विधायच॥आस्तीर्य साधुशयनंत तपरिचरेत् पतिम्। सुप्ते पती तदश्यासे स्वपेत्तद्गनमानसा अन ग्नानाप्रमत्ताच निष्कामाच जितेन्द्रियानोच्चैदेन्न परुषनव हून पत्युरप्रियम्। नकेनचित् विपदेच अप्रलापविलापिनी नचा तिव्ययशीला स्यान्न धर्मार्थीपरोधिनी प्रमादोन्मादरोष्याच- ञ्चनञ्चातिमानिनाम्॥पैशुन्यहिंसापिढेषमहाहडनरधूर्तताना तिपयसाहसस्तेयदम्मान साध्वी विवर्जयेत्॥एवं परिचरन्तीसा पति परमदैवतम्। यशः शामिह यात्येव परवच सलोकताम्॥यो- पितो नित्यकम्मोक्तं नैमित्तिकमयोच्यते। रजोदर्शनतोदोषात् सर्व मेव परित्यजेत्।।सधैरलक्षिता शीघं लुजिनान्तहे वसेत् ।एका म्बाना दीनास्मानालङ्कारवर्जिता ॥मौनिन्यधोमुरबीचक्षुःपाणि पदिरचञ्चलााअभीयात केवलं जातं नक्तं मृण्मयशाजनेपिपे- द्मावलमत्ता क्षपेदेवमहत्रयम्। स्नायीनच विरात्रान्ते सचैलसुदि तैपौ। विलोक्य भर्तुर्वदनं हा भवति धर्मतः कृतशीचा पुनः कर्म पूर्वपञ्चसमाचरेत्।। रजोदर्शनतो याः स्युरात्रयःषोडशार्तवः ततः पुचीजमक्किर्ष शुद्ध क्षेत्र प्ररोहति ॥श्वतस्यादिमा रात्री:पूर्व वच विवर्जयेत्। गच्छेद्युग्मासुरात्रीषु पौष्णपित्रह्मराक्षसान् ॥ष- छादितादित्यपथे पुमान् गच्छेत् स्पयोषितः।क्षामालकृदचामो ति पुर्व पूजितलक्षणम्॥ऋतुकालेऽभिगम्यैवं ब्रह्मचर्य व्यवस्थि तागच्छन्नपि यथाकामं न दुष्टः स्यादनन्यकृन्।भ्रूणहत्याम चामोति ऋतौ भाापरामुखता सा खयाप्योऽन्यतौगी त्या- ' ज्या भवति पापिनी॥महापातकदुशच पनिगर्भपिनाशिनी।स हत्तचारिणी पत्नीत्यत्का पतति धर्मतः॥महापातकदुष्टोऽपि ना- प्रतीक्ष्यस्तया पतिः। अशुद्ध क्षयमादूरंस्थितायामनुचिन्तया ॥ व्यभिचारणदुष्शनां पतीनां दर्शनाधिकृत्तायामयाच्यायामन्य ·व्याससंहितायाम्। बवासरो पतिः॥ पुनस्तामार्त्तवनानां पूर्ववझवहारयेत्।धू - अधर्मकामभीमपुत्रां दीर्घरोगिणीम् ।। सुदुष्टां व्यसनासक्तामेहि तामाधिवासयेत्। अधिपिन्नामपि विभुःस्त्रीणान्तुसमतामियात्॥ विवर्णा दीनवदना देहसंस्कारवर्जिता पतिव्रता निराहारा शोष्यते प्रोषिते पतौ।मृतंभातरिमादाय ब्राह्मणी वनिमाविशेत् ।जीवन्ती चेत्यक्तकेशा तपसा शोधयेहपुः॥सर्वावस्थासु नारीणां नयुक्तंस्या ट्ररक्षणम्। तदेवानुक्रमातु कार्य पितृभर्तृसुनादिभिः ॥जानाःसु रक्षिता याये पुत्रपौत्रप्रपौत्रकाः।येयजन्ति पितृन् यज्ञैर्मोक्षपा- तिमहोदयैः।।मृतानामग्निहोत्रेण दाहयहिधिपूर्वकम्।दाहये दविलम्बन भाञ्चिात्र व्रजेत सा॥ ॥इति श्रीवेदव्यासीये धर्मशास्त्रे हितीयोऽध्यायः। नित्यं नैमित्तिककाम्यमितिकर्मविधामतम्। विविधंतच स्यामि गृहस्थस्याबधार्य्यताम् ॥यामिन्या पश्चिमे यामे त्यक्तनिद्रो हरि स्मरेत्। आलोक्य मङ्गलद्रव्यं कर्मावश्यकमाचरेत् ॥ कृतशो- चो निषेव्याग्निं दन्तान प्रेक्षाल्यचारिणा। स्माबोपास्य हिजःस ध्या देवादींश्चैव तर्पयेत्॥वेदवेदाङ्ग-शास्त्राणि इतिहासानि चाय सेत्।अध्यापयेच्च सच्छिष्यान् सहिमांश्च हिजोत्तमः॥अलब्धपा पयेल्लब्ध्याक्षणमात्र समापयेत्। समर्थोहि समर्थन नाविज्ञातःक- चिहसेतासरित्सरसियापीपुगेर्तपत्रवणादिषु। स्नायीतयाचदुह त्य पञ्चपिण्डानि चारिणा तीर्थाभावेऽप्यशक्त्या वास्मायात्तीयैः समाइतैः।गृहाङ्गनगतस्तत्रयाचदम्बरपीडनम्॥स्मानमब्दैवतैः कुर्यात् पावनैश्चापि माजनम्।मन्वैः पाणांत्रिरायम्य सौरैया विलोकयेत्॥निष्टन स्थित्वातुं गायत्री तत्तःस्वाध्यायमारमेताक चान्यजुषांसाम्मामथाङ्गिरसामपि।इतिहासपुराणानी ये दोपनिषदा हिजः शस्या सम्यक् पठेन्नित्यमल्पमप्यासमापनात्।।

·तृतीयोऽध्यायः। स यज्ञदानतपसामारिवलं फलमानुयात् तस्मादहरहर्वेद दिजोऽधी यीत वाग्यतः॥धर्मशास्त्रेतिहासादि सर्वेषां शक्तितः पठेत कित- स्वाध्याय:प्रथमतर्पयेचाथ देवताः|जान्नाच दक्षिणंदप्रागः सयस्तिलैः । एकैकाञ्जलिदानेन प्रतिस्थोपचीतकः। सप्तजानुह यो ब्रह्मसूत्रहार उदभुरवः । निर्यग्दश्चिचामायैर्यवेस्तिलषिमि श्रितैःअम्भोभिरुत्तराक्षिप्तैः कनिष्ठामूलनिर्गतः।हात्यां हास्याम जालियां मनुष्यास्तर्पयेत्ततः॥दक्षिणाभिमुरयासयंजान्नाचाहि- गुणैः कुशैः । निर्जलैश्वदेशिन्या मूलदहिनिःसनैः ।दक्षिणांसोप चीनस्यान् क्रमेणान्जलिपिस्थिभिः सन्तर्पयहिव्यपिस्तत्परांत्र पिन्सकान्॥मातमातामहांतहलीने हि विधिस्विभिमाना महाश्च येऽप्यन्ये गोषिणो दाहवर्जिताः॥तानेकाञ्जलिदानेन तर्प येच पृथक् पृथक् असंस्कृतपमीनाये प्रेतसंस्कारवर्जितःवस्त्र निष्पीडनामोभिस्तेषामाप्यायनम्भवेत् । अत्तर्पितेषु पितृष वस्त्र- निष्पीडयेच यः॥निराशाःपितरस्तस्य प्रगन्ति सुरमानुषे पयोद स्वधाकारगोत्रनामतियेत्।।सुदत्तं तत्सुनस्तेषामेनापिर- था विना।अन्यचित्तेन यहत्तं यहत्तं विधिचर्जितम्।अनासनास्थ- तेनापि तज्जलं रुधिरायते। एवं सन्तर्पिनाःकामैस्सपकांस्तर्पयन्ति च॥ब्रह्मविष्णुशियादित्यमित्रावरुणनामभिः। पूजयेतक्षितैर्मन्बैर्ज लमन्त्रोक्तदेवताः॥उपस्थाय रवे काष्ठां पूजयिताच देवताः।ब्रह्मा ग्नीन्द्रौषधी जीवविष्णुनामहनांहसाम्॥अपांयत्तेति सत्काय नम स्कारैः स्वनामाभिः कृता मुसंसमालये स्मानमेवंसमाचरेत्ानतः प्रविश्य भवनमायसध्ये हुताशन। पाकयज्ञांश्च चतुरोविदध्याहिधि पाहिजः॥अनाहितावसथ्याग्निरादायान्नं हतपतम्।शाकलेन पि धानेन जुहुयालौकिकेऽनलेाव्यस्ताभिहिताभिश्व समस्लामि स्ततः परम्षभिर्देवकृतस्येति मन्लवद्भिर्यथाक्रमम्॥प्राजापत्यं- - ·व्याससंहिताया। विष्टकृतं हुवै द्वादशाहुनी।ओङ्कारपूर्वः स्वाहान्तस्त्यागःस्विष्ट विधानतः॥भुपि दान समास्तीर्य बलिकर्म समाचरेत् । विश्वभ्यो देवेश्यइति सर्वत्यो भूतपयएष च॥ भूतानां पतयेचेति नमस्कारेण शास्यचित्। दद्याइटिबयञ्चाये पितृप्त्यम स्वधानमः॥पात्रनिर्गज नंपारिवायच्यां दिशि निक्षिपेत्।उहत्य षोडशनासमात्रमन्न.ए. तोक्षितम्। इदमन्नं मनुष्येभ्यो हन्तत्युका समुत्सृजेत्।गोत्रनाम स्वधाकारैः पितृयश्चापि शक्तितः॥षड्झ्योऽन्नमन्वहं दद्यात्.पि- तृयज्ञ विधानतः वेदादीनां पठेत् किञ्चिदयं ब्रह्ममरवाप्तये॥तंतो ऽन्यदन्नमादाय निर्गत्य भयनाइहिः।काकेश्यः श्वपचेश्यश्च प्रक्षि पेगासमेव च ॥उपविश्य गृहहारि तिष्ठेद्यावन्मुहूर्नकम् ।अप्रमु- तोऽतिथिं लिप्सुविशुद्धः प्रतीक्षकः॥आगतंदूरतः शान्तं भोक्तु काममकिञ्चनम्। दृष्या संमुखमायेत्य सत्कय प्रभयानः।पाद धाचनसम्मानान्यजनादिभिरचितः। विदिचंपापयेत्सद्यो यज्ञस्या- यधिकोऽतिथिः॥कालागतोऽतिथिदृष्टचेदपारो गृहागतः।हावेत पूजितौ स्वर्ग नयनोऽधस्त्वपूजितौ। विवाघस्नातकक्ष्माभदाचार्य सेहविजः॥अर्ध्या भवन्ति धर्मेण प्रतिवर्षगृहागताः।गृहागता यसत्कृत्य श्रोत्रियाय यथाविधिभिस्योपकल्पयेदेकं महामार्ग विसर्जयेत्। विसर्जयेदनुव्रज्य सुतृप्तधोषियातिथीना मित्रमातुल सम्बन्धिवान्धवान् समुपागतान शोजयेद्गहिणोषिक्षांसकता भिक्षुकोऽहति।स्वाइनमभन्न स्वादु दद्दू त्यघोगतिम्॥गर्भिण्या तुरत्येषु चालडातुरादिषु । बुवक्षितेषु भुजानो गृहस्थोऽभाति किल्बिषम् ॥नायाद्गृध्येन पाकाचं कदाचिन निमन्तितः। निमन्ति तोऽपि निन्द्येन प्रत्यारच्या हिजोऽहति॥शूद्राभिशस्तवार्धव्या गुदुरकूरतस्कराः कुद्दापविन्डबडोग्र वधवन्धनजीविनः ॥शैलूपी' ण्डिकोन्नदोन्मत्तत्रात्यत्रतच्युतानिग्ननास्तिकनिर्लज्ज पिशुनव्यस ·नृतीयोऽध्यायः। नान्विताः॥कदर्यास्त्रीजिताना>परचादरुता नराः।अनीशा कीर्ति मन्तोऽपिराजदेवस्वहारकाः॥शयनासनसंसर्गवृत्तकर्मादिदूषि- ताः।अबधानाः पतिता यशाचारादयश्च ये॥अभोज्यान्नास्यु रन्नादो यस्यय: स्यात्स तत्समः। नापित्ताचयामिवाईसीरिणो दा-. सगोपकाः ॥शूद्राणामप्यमीषान्तु सुरवान्नं नैव दुष्यति। धर्मेणा- न्योन्यसोन्यान्ना हिजास्तु विदितान्चयाः।।स्ववृत्तीपार्जितं मेध्य मा फरस्थममाक्षिकम्। अभवलीढमगोघातमस्पृष्टं शूद्रचायसैः॥अंनु छिष्टमसंदुएमपर्युषितमेवचा अम्लानवाह्यमन्नाघमायं नित्यं सुसंस्कृतम् ॥शरा पूपसंयायपायसं शकुलीतिचा नाभीयाद्रा- ह्मणोमांसमनियुक्तः कथञ्चन कनौभाडे नियुक्ती वाअनभन् प तति दिजः। मृगयोपार्जितं मांसमत्यर्य पितृदेवताः॥क्षारियो दाद- शोनं तत् क्रीत्वा वैश्योऽपिधर्मतः। हिजोजग्ध्या वृथामांसं हत्वाप्यपि धिना पशून्॥निरयेष्वक्षयं पासमामोत्याचन्द्रतारकम्।सन् का मान् समासायफलमश्चमखस्य च।।मुनिसाम्य मवाभानि गृहस्थो ऽपि हिजोत्तमः।हिजभोज्यानि गच्यानि माहिष्याणि पयांसिव नि ईशासन्धिसम्बन्धिपत्सवन्ती पयांसिचापलाण्डुश्वेत्तरन्ताकरक्तमू लकमेवच॥ गजनारुणुरक्षासगजतुगर्भ फलानिचा अकालकु- समादीनि हिजोजगन्दयं चरेत् । वाग्टूषितमपिज्ञानमन्यपीडि तकार्यपिाभूतेश्योऽन्नमदत्त्वा च तदन् गहिणोदहेना हैमराजत कांस्येषु पात्रेध्वयातू सदा गृही। तदनाचे साधुगन्धलीधद्रुमलता सुचापलाशपयपत्रेषु गृहस्थोसोक्तुमर्हति। ब्रह्मचारी यांतश्चै श्रयोयोक्तुमर्हति ।अन्युक्ष्यान्नं नमस्कारै पि दद्याठिवयम् भूपतये भुचः पतये भूतानां पतये नथा॥अपः पाश्य ततापमात्प चप्राणाहुतिकमान्। स्वाहाकारेण जुहुयाच्छेपमद्याद्ययासुखम् अनन्यचित्तोभुञ्जीत पाग्यतोऽन्नमकुन्सयन् । आनृप्से रन्न म- ·६६० व्याससंहितायाम्। भीयादक्षुण्णं पात्रमुत्सजेन् ।उच्छिष्टमन्नमुहृत्य ग्रासमेकं भुपि क्षिपेत्। आचान्तः साधुसरेन्न सद्दिद्यापउने चरित्तरकथा मिश्च शेषाहमतियाहयेत्। सायं सन्ध्यामुपासीन हुत्वाग्निं भूत्यं • संयुतः॥आपोशान कियापूर्वमभीयादन्वहं द्विजः।सायमप्यति: थिः पूज्यो होमकालागतोऽनिशम् ॥ श्रया शक्तिनोनित्यं श्रुतं. हन्यादपूजितः। नातितृप्तउपस्पृश्य प्रक्षाल्य चरणो शुचिः॥अप त्वगुत्तशिराः शयीत शयने शुओ। शक्तिमानुदिते काले स्मानंस न्ध्यान हापयेत्।। ब्राह्म मुहूर्ते चोत्थाय चिन्तयेहितमात्मनः। शु क्तिमान् मतिमान नित्यं उत्तमेतत् समाचरेत्।। इति वेदव्यासीये धर्मशास्वेतृतीयोऽध्यायः॥ इति ब्यासकृतं शास्त्रं धर्मसारसमुच्चयम्। आश्रमे यानि पुण्यानि मोक्षधर्माश्रितानिच॥गृहाश्रमान परोधोनास्ति नास्ति पुनःपुनः।सर्वतीर्थफलं तस्य यथोक्तं यस्तु पालयेत् ॥ गुरुभक्ती त्यपोषी दयावाननुसूयकः। नित्यजापीच होमीच सत्यवादी जिते. न्द्रियः॥स्चदारे यस्य सन्तोषःपरदारनिवर्तनम्।अपवादोऽपिनो यू स्यतस्य तीर्थफलं गृहे॥परदारान् परद्रव्यं हरतैयो दिने दिने सर्व तीर्थाभिषेकेण पापंतस्य ननश्यति॥गृहेषुसवनीयेषु सर्वतीर्थफलं नंतः। अन्नदस्यत्रयो भागा:कर्ता भागेनालप्यते॥प्रतिश्रयंपादशी चंब्राह्मणानाञ्च तर्पणम्।न पापंसंस्पृशेत्तस्य वलिभिक्षा ददातियः ॥पादोदकं पादनं दीपमन्नं प्रतिपयम्। योददानि ब्राह्मणेभ्यो नो पसर्पति तंयमः॥ विप्रपादोदकक्लिन्ना यापत्तिष्ठति मेदिनी। तावनू पुष्करपात्रेषु पिबन्ति पितरोऽमृतम्॥यत्फलं कपिलादाने कार्मि- क्यांज्येष्ठपुष्करे। तत्फलं ऋषयः श्रेष्ठा विषाणांपादशौचनेवा गतेनाग्नयः प्रीताआसनेन शतक्रतुः। पितरःपादशौचनअन्नायेनं मजापतिः॥मानापित्रोः परंनीर्थ गङ्गा गावो विशेषतः ब्राह्मणात्म ·चतुर्थोऽध्यायः। ६६० रमंतीर्थन भूनन भविष्यति ॥इन्द्रियाणि वशीकृत्य गृहएर बसेन्न सातवतस्य कुरुक्षेत्र नैमिषं पुष्कराणिच॥गड्डाद्दारञ्च केदारं स निहत्य तथैचना एनानि सर्वतीर्थानि कृत्वापापैःप्रमुच्यने।वर्णाना मात्रमाणाञ्च चातुर्वर्णस्य भो हिजाः।।दानधर्म प्रवक्ष्यामि यथाच्या सेन भाषितम् ॥यदाति विशिष्टयो यच्चान्भाति दिने दिने।तच पि तमहं मन्ये शेषकस्यापिरक्षति। यद्ददाति यदभाति नदेव धानि- नोधनम्। अन्ये मृतस्य क्रीडन्ति दारैरपि धनैरपि। किंधनेन करि ध्यन्ति देहिनोऽपि गतायुषः। यहईयितुमिच्छन्तस्तछरीरमशाश्च तम्।अशाश्वतानि गात्राणि विनानैव शाश्वतः नित्यं सन्निहि- नोमृत्युःकर्तव्योधर्मसंग्रहः॥यदिनाम न धर्माय न कामाय नकी- तये। यस्परित्यज्यगन्तव्यं तदनं किंन दीयत|जीवन्तिजीवितेय स्याधिषा मित्राणि वान्धवाः जीवितंसफलं तस्य आत्मार्थे कोन- जीवति।पशवोऽपि हिजीवन्ति केवलामोदरम्भराः। किं कायेन सु गुप्तेन बलिना चिरजीषिनः॥यासादईमापि यासमर्थित्यः किंन दीयते। इछानुरूपौविभवः कदाकस्य भविष्यति॥अदाता पुरुष स्त्यागी धनं संत्यज्यगच्छति।दातारं रूपणं मन्ये मृतोऽप्यर्थनमु. अति॥पाणनाशस्तु कर्त्तव्यो यः कृतार्थोन सोऽमृतः। अकृतार्थस्तु यो मृत्युंभापारपरसमोहिसः॥अनाहूतेषु यद्दतं यचदत्तमयाचि- नम्। भारिष्यनियुगस्यान्नस्तस्यान्तो ने भविष्यति ।। मृतवत्सा य- थागौच कृष्णालौशन दुखते। परस्परस्य दानानि लोकयानानध मतः॥अदृष्टे चाशुभेदानं भोक्ताचैवनदृश्यते। पुनरागमनं नास्ति तबदानमनन्तकम्।मातापितृषु यद्दयावात यशुरेषुचाजा यापत्येषु ययात् सोऽनन्तःसर्गसंक्रमः॥ पितुःशतगुणंदानं सह संमानुरुच्यने। भगिन्यां शतसाहसंसोदरे दत्तमक्षयम्॥अहन्य हनिदातव्यंब्राह्मणेषु मुनीश्वराः। आगमिष्यति यत् पानसान ·व्याससंहितायाम्। तारयिष्यति ॥किञ्चिद्देदमयं पात्र किञ्चित् पात्रं तपोमयम्। पात्रा णामुत्तमं पात्रं शूद्रान्नयस्य नोंदरे॥ यस्य चैवगृहे मूरों दूरे चापि गुणान्वितः।गुणान्विताय दातव्यं नास्तिमूर्येव्यतिक्रमः।देवद्रव्य- विनाशेन ब्रह्मस्वहरणेन च । कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमण चाब्राह्मणातिकमो नास्ति विप्रेवेदाववर्जिते।ज्वलन्तमग्निमुत्स ज्य नहि भस्मनि हूयते॥सन्निकृष्टमधीयानं ब्राह्मणं यो व्यतिक्रमेन भोजने चैव दाने चहन्याधिपुरुषं कुलम्॥यथा काष्ठमयो हस्तीय था चर्ममयो मृगः।यश्च विपोऽनधीयानत्रयस्ते नामधारकाःगाया मस्थानं यथा शून्यं यथा कुपश्य निर्जला यश्चविषोऽनधीयानरूप यस्ते नामधारकाः॥ब्राह्मणैषुच यहत्तं यच्च वैश्वानरे हुतम्। नइन धनंमारय्यातं धनं शेषं निरर्थकम्॥सममब्राह्मणे दान हिगुणं त्रा ह्मणंबुये। सहखगुणमाचार्ये मनन्तं वेदपारगे॥ब्रह्मपीजसमुत्स सो मन्लसंस्कारवर्जितः।जातिमानोपजीवीच स भवेद्रह्मणःसमः गर्भाधानादिभिर्मन्दोपनयनेननानाध्यापयति नाधीने सभा चेद्राह्मणब्रुवः॥अग्निहोत्री तपस्वीच वेदमध्यापयेचयः सङ्कलं सरहस्य तमाचार्य प्रचक्षते ॥ इटिभिः पशुवन्धैश्व चातुर्मास्यैस्त- थैवचा अग्निष्टोमादिभिर्यझै येन चेहंस दान् षट्तिरङ्गै सविस्तरैः। इतिहासपुराणानि से भवेद्देदपारगः॥ ब्राह्मणायेन जीवन्ति नान्योवर्णः कथनाईक्पथमुपूस्थाय को न्यन्तं त्यक्तुमुत्सहेत्॥ ब्राह्मणःस भयेचैवदैवानामपि दैवतम्। प्रसू क्षन्चैव लोकस्य ब्रह्मतेजोहि कारणम्।।ब्राह्मणस्य मुख क्षेत्र निष्कर्फ मकपटकम् वापयेत्तत्र वीजानिसारुषिःसर्व कामिकी सुक्षेत्रे वाप येडीजंसुपात्रे दापयेद्दनम्।सक्षेत्रेच सुपाचे चक्षिप्तं च विदुष्यति। पियापिनयसम्पन्नेब्राह्मणेरहमागते क्रीडन्त्योषधयः सर्वायास्या- मः परमांगतिम् ॥नष्टशौचे जतलष्टे धिमेवेदविवर्जितरीयमानंद इष्टवान् ॥मीमांसतेचयोचे ·चतुर्थोऽध्यायः। त्यन्न भया? दंष्कृतं स्तम्॥चेदपूर्णमुरसं विमं सुक्षुक्तमपि भोजयेत्। मच मूर्य निराहारं षडानमुपवासिनम् ॥यानि यस्य पारिवाणि कुक्षौति. धान्ति मोदिजाः। तानि तस्य प्रयोज्योनिन शरीराणि देहिनाम्॥ य स्यदेहे सदाभान्ति हच्यानि विदिवौकसः। कच्यानि चैव पित्तर: किम्भू तमधिकं ततः॥याङते वेदविहिःस्वकर्मनिरतः शुचिःादातुः फलमसंख्यातं प्रतिजन्मे तदक्षयम्स्यश्वरथयानानि केचिदिन्छ न्ति पण्डिताः अहं नेच्छामि मुनयः कस्यैताःशस्यसम्पदः॥ वेदला. लकृष्टेषु विजश्रेष्टेषु सत्सुनायसुरा पातितं चीजं तस्यैनाः शस्यसम्प दः॥शनिषु जायते शूरसहस्रषु पण्डितः॥ वक्ताशतसहस्त्रेषु दा- ता भवनि वानवानिरणे विजयारोऽध्ययनान्नच पंडितानय क्तावाकपटुत्वेन न दाता चार्थदानतः। इन्द्रियाणांजयेशूरो धर्मच रति पण्डितः॥हितप्रियोक्तिभिर्यतादातासम्मानदाननः॥ययेक पडूक्यां विषमं ददाति स्नेहाट्याहा यदिवार्थहेतोः। वेदेषु दृष्टक विभिश्व गीतं तद्ब्रह्महत्यां मुनयोचदन्ति ॥ऊपरे वापितं बीजं भिन्न भाण्डेषु गोदुहमा हुतै पस्मनि हव्यञ्च मूर्खे दानमशाश्वतम्॥मृत सूतकपुशगोहिजःशदान्नभोजने।अहमेवनजानामि को यौनिस गमिष्यति ॥शूद्रान्नेनोदरस्थेन यदि कन्विनिप्रयेतयः। स भवेत् शूकरी नूनं नस्यनाजायते कुलम्।।गृध्रो हादशजन्मानिसप्तजन्मां निष्करः श्वानश्च सप्तजन्मानि इत्येवं मनुरब्रवीत्। अमृतंब्राह्म णान्न दारिद्रं क्षत्रियस्यच॥वैश्यान्नेनतु शुद्रानं शूद्रान्नान्नर कंबजेतायश्च शुइन्तेऽथ शूद्रानं मासमै निरन्तरम्॥ इहज मनिशंद्रवं मृतःचायजायते। यस्य शूदा पचेनित्यं शदाया गृहमेधिनी । चर्जितः पितृदेवैस्तु गैरवं यातिसहिजः। भाण्डसङ्क रसङ्घनर्णा नानासडुरसङ्कराःयोनिसरसङ्कीर्णा निरयं यानि मानवाः। पतिौदी वृथापाकी नित्यं ब्राह्मणनिन्दकः॥आदेशी ·शंरचसंहितायाम्। वेदाविना पञ्चैते ब्रह्मघातकाः॥इदंच्यासमतं नित्यमध्येतव्यं प्र यत्रतः। एतदुक्ताचारवत: पतनं नैव विद्यते॥ ॥ इति श्रीवेदव्या सीये धर्मशास्त्रं चतुर्थोऽध्यायः। समाप्ता चेयं व्याससंहिता। शंखसंहितायाम्। स्वयम्भुवे नमस्कृत्य साथिसंहारकारिण। चातुर्वर्ण्य हितार्था य शरवः शारूमथाकरोत्॥यजनं याजनंदानं तथैवाध्यापनक्रिया मा प्रतियहचाध्ययनं विप्रः कर्माणि कारयेत्॥दानमध्ययनञ्चै वयजनञ्चयथाविधि। क्षत्रियस्य तु वैश्यस्य कर्मदं परिकीर्तित ॥क्षभियस्य विशेषेण प्रजानां परिपालनम्। कृषिगोरक्षयाणिज्यं चै श्यस्य परिकीर्तितम्॥शुद्रस्य हिजशुश्रूषा सर्वशिल्यानि चाप्यथ क्षमासयंदमः शौचं सर्वेषामविशेषतः ब्रिाह्मणाःक्षत्रियायैश्या- स्त्रयोवर्णा द्विजातयः।तेषांजन्म द्वितीयन्तु विज्ञेयं मौजिबन्धनम्।। आचार्यस्तु पिता प्रोक्तः सावित्रीजननीनथा।ब्रह्मक्षत्रपिशाच्चैव - मौजिबन्धनजन्मनि॥ विप्राः शूद्रसमस्तापहिजेयास्तु विचक्षणैः। यावद्देदेनजायन्ते हिजा ज्ञेयास्तु तत्परम्॥ ॥ इनिशानवीये धर्मशास्त्रे प्रथमोऽध्यायः। गर्भस्य सुटताज्ञाने निषेकः परिकीर्तितः। ततस्तु स्पन्दनात् कार्यं सपनन्तु विचक्षणैः ।।अशौचेतव्यनिक्रान्ते नामकर्म विधीय ते।नामधेयच कर्तव्यं वर्णानाञ्च समाक्षरम्। माङ्गल्यं ब्राह्मणस्यो तं क्षत्रियस्य पलान्वितम्। वैश्यस्य धनसंयुक्तं शूद्रस्य तु जुगुप्सि नमा शान्तं ब्राह्मणस्योक्तं धर्मान्तं क्षत्रियस्य तु॥धनान्तं चैव वैश्यस्य दासान्तं वान्त्यजन्मनः। चतुर्थे मासिकर्तेच्यमादित्यस्य ·-- द्वितीयोऽध्यायः। ६६५ प्रदर्शनम्॥षष्ठेऽन्नप्राशनं मासिचूडा कार्या यथाकुलम् । गर्मा टमेऽन्दे कर्तव्यं ब्राह्मणस्योपनायनम्गादेकादर्श राज्ञीगर्भा- तु हादशे विशः। षोडशाब्दस्तु विप्रस्य हाविंशः क्षत्रियस्यतु॥ विंशतिः सचतुष्काच वैश्यस्य परिकीर्तिता नाशिभापत सावित्रीम ताई नियनयेत्॥विज्ञातव्यास्पयोऽप्येते यथाकालमसंस्कृता।सा वित्री पतिता प्रात्याः सर्वधर्मपहिष्कृतालामौनीबन्धोदिजानान्तुक मान्मौजी पकीर्तिता। मार्गवैयाघ्रबास्तानि चर्माणिब्रह्मचारिणाम्। पर्णपिप्पलपिल्लानां कमाइण्डाः प्रकीर्तिताः। कर्णकैशललाटैस्तु तु स्याः प्रोक्ता:क्रमेणतु ॥अवकाः सत्वचः सर्वनाग्निदग्धास्तथैव च। यज्ञोपवीतं कापसिक्षौमोर्णानां यथाक्रमम् ॥आदिमध्यावसानेषु भर छन्दोपउक्षितम्। भैक्षस्य चरणं मोक्तं वर्णानामनुपूर्वशः॥ इति शां खीये धर्मशास्त्रे द्वितीयोऽध्यायः। उपनीय गुरुः शिष्यं वेदमस्मै प्रयच्छति। भूतकाध्यापको य स्तु उपाध्यायः स उच्यते॥प्रयतः कल्पमुत्थाय स्नानो हुतहुताशनः। कुचीन प्रयतीभूत्वा गुरूणामभिवादनम्।।अनुज्ञातयगुरुणा ननोऽ ध्ययनमाचरेता रुवाब्रह्मयनिं पश्यन् गरोदनमानतः॥ब्रह्माव साने प्रारम्भ मणपञ्चपकीर्तयेत् । अनध्यायेष्षध्ययन वर्जयेचप- यत्नतः॥ चतुर्दशी पञ्चदशीमष्टमी राहुसूतकम्। उल्कापानं महीकम्प मशौचं यामविप्लपम् ॥ इन्द्रप्रयागंसरतं घनसंघातनिस्वनम्नाय कोलाहल युद्धमनध्याय विवर्जयेत् ॥नाधीयोनाभियुक्तोऽपि प्रय- लान्नच वेगतः देवायतनवल्मीकश्मशानशिवसन्निधौ क्षचर्या तथा कुब्रिाह्मणेषु यथाविधि। गुरुणाचाभ्यनुज्ञातःपाभीया प्राङ्मुखः शुचिः। हिनं प्रियंगुरोः कुर्यादहङ्कारविवर्जितः।उपा. स्य पश्चिमां सन्ध्यां पूजयित्वा हुताशनम्। अभिवाय गुरुंपश्चाद्गुरी चिनरुद्भवेन् । गुरोः पूर्व समुत्तिष्ठेछयीतचरमंनथा। मधुमांसाज- ·शरवसंहितायाम्। नं श्राइंगीनं नृत्यञ्च वर्जयेत्॥हिंसापवादवादांश्च पीलीलाश्च गि शेषतः। मेखलामाजिनं दण्डं धारयेच प्रयत्नतः अधाशायी भवेनि त्यं ब्रह्मचारीसमाहितः॥एकत्यन्तु कुलीन वेदस्वीकरणं बुधः । गुरुवेच धनं दत्वा स्नायाच नदनंतरम् ॥ इति शाखीये धर्मशा खेतृतीयोऽध्यायः। विन्देन विधिवदायांमसमानार्षगीबजाम्।मानतःपञ्चमी- वापि पितृतस्तथ सप्तमीम्॥ब्राह्मोदैवस्तथैवापः प्राजापत्यस्तथा सुरः।गान्धर्वो राक्षसच पैशाचश्चाष्टमोऽधमः।एते धर्मास्तुचला र: पूर्व विप्रेषकीर्तिताः। गान्धोंराक्षसधैव क्षत्रियस्य पशस्यते॥ अपार्थितः प्रयत्नेन ब्राह्मस्तु परिकीर्तितः। यज्ञेषुऋविजे दैवआदा यार्षस्तु गोयम्॥पार्थिनापपदानेन प्राजापत्यः प्रकीर्तितः आस रोद्रपिणादानादान्धः समयान्मिथः ॥राक्षसी युद्धहरणात् पैशाच: कन्यकाच्छलातु। तिखस्तु भार्या विमस्य हे भार्ये क्षत्रियस्यतु॥ एकैच भार्या पैश्यस्य नयाभूद्रस्य कीर्तिता। ब्राह्मणी क्षाषिया- श्या ब्राह्मणस्य प्रकीर्तिताः॥क्षत्रिया चैव वैश्याच क्षषियस्य विधी यते । चैश्येच भार्या वैश्यस्य शूद्रा शूद्रस्य कीर्तिता॥आपद्यपि न कर्तव्या मृद्रा भार्या दिजन्मना अस्यांनस्य मस्तस्य निष्कृतिर्न विधीयते नपस्त्री यज्ञशीलश्च सर्वधर्मभृताम्बरः। भवंगत्वमामो निशूद्रभाई बयोदशेनीयते तुसपिण्डवं येषांश्राइंकुलोद्भयम्। सर्वेशद्रत्वमायान्ति यदि स्वजितास्तु ते॥सपिण्डीकरण कार्यक लजस्य तथा क्रयम्। श्राई द्वादशकं कृत्वा श्राडे प्राप्तेत्रयोदशेस पिण्डीकरण नाई नच शद्रस्तथाहनि। तस्मान् सर्व प्रयत्नेन शद्रामा - पिवर्जयेत्।पाणिधिः सवर्णासु गृह्णीयात क्षाधिया शरम्। श्या प्रतोदमादद्याईदने तु दिजन्मनः।।साभार्या या यहेदग्निं सामा र्याया पतिव्रतासाभार्या या पनिपाणा साभार्या या प्रजापतीराया ·पञ्चमोऽध्यायः। ६६७ उनीया सदा भार्या नाडनीया तथैव लालिता ताडिताचैव रूपी श्रीभवति नान्यथा॥ इति शांरवीये धर्मशास्त्रे चतुर्थोऽध्यायः पञ्चसूना गृहस्थस्य चुल्ली पेषण्युपस्कर कण्डनीचोदकु पाच तस्य पापस्य शान्तये ॥पञ्जयज्ञविधानजगृही नित्यंनहाँ पयेत् । पञ्चयज्ञविधानेन तपापं तस्य नश्यति ॥देवयज्ञो भूतयज्ञ: पितृयज्ञस्तथैव च ब्रह्मयज्ञो नृयज्ञश्च पञ्चयज्ञाःपकीर्तिताः॥हो मोदैचोपलितिः पित्र्यः पिण्डक्रियास्मृतः। स्वाध्यायोब्रह्मयज्ञश्च न यज्ञोऽतिथिपूजनम्॥वानप्रस्थोब्रह्मचारी यतिश्चैव तथा दिजः।गृह स्थस्यमसादेन जीवन्त्येते यथाविधिगृहस्थएव यजते गृहस्थस्त प्यतेतपः।दाताचैव गृहस्थास्यात्तस्माच्छेष्ठो गृहाश्रमीयथा भर्ता प्रभुःस्वीणां वर्णानां ब्राह्मणोयथा अतिथिस्तहदेवास्य गृहस्थस्य पःस्मृतः।।नवतैनपिपासेन धर्मेण विविधन च । नारी स्वर्गमयामो ति पामोति पतिपूजनात् ॥नमानेन न होमेन नैचाग्निपरितर्पणात्। ब्रह्मचारी दिवं यातिसयोति गुरुपूजनात् ॥नाग्निशुश्रूषया क्षान्त्या स्नानेन विविधनचा वानप्रस्थीदिवं याति यथा भोजनपर्जनात्।। न क्षैर्नच मौनेन शून्यागाराधयेणचा योगी सिद्दिमयामोति य था मैथुनपर्जनात्॥न यज्ञैर्दक्षिणाभिश्च वशिशुश्रूषयानच। गृहीस गमवामीति नथानातिथिपूजनात्तस्मात्सर्वमयतेन गृहस्थोऽनि थिमागतम् ।आहारशयनार्थेन विधिवत परिपूजयेत्।।सायंप्रात- श्व जुहुयादग्निहोत्रं यथाविधि। दर्शश्च पौर्णमासश्च जुहयाच यथा- विधिायज्ञैर्या पशुबन्धैश्च चातुर्मास्यैस्तथैवचा त्रैवार्षिकाधिकान्नेन पिचेन सोममतन्द्रितःइटिं वैश्वानरी कुर्यात्तथाचाल्पधनो हिजः' नषिक्षेत धनंभूदान् सर्वं दद्यादतीप्सितम्।।गृत्तिन्तुनत्यनेदिहा- नृविजं पूर्वमेव । कर्मणाजन्मना शुई विद्यात् पात्रं बलीतनम् ।।एने रेव गुणैर्युक्तं धार्जिनधनं तथा। याजयेशु सदा विषो याबस्तरमा ·शरवसंहितायाम्। न पनियहः ॥ इनि शारदीये धर्मशास्त्रे पञ्चमोऽध्यायः। गृहस्थत्तु यदा पश्येद्दलीपलितमात्मनः ।अपत्यस्यैव चापत्यं नदारण्यं समाधयेत्॥ पुत्रेषु दारान्निःक्षिप्य नथावानुगतो बने। अ ग्नीनुपचरेन्नित्यं बन्यमाहारमाहरेत् ॥यदाहारो भवेत्तेन पूजयेत् पितृदेवताः।नेनैव पूजयेन्नित्यमतिथि समुपागतम्॥यामादाह सचाभीयादष्टौ यासान् समाहितः । स्वाध्यायच सदाकुर्याज- टाश्व विभयात्तथा॥ तपसा शोषयेन्नित्यं स्वकञ्चैव कलेवरम्।आ चासास्तु हेमन्ते ग्रीष्मे पञ्चतपास्तथा। पासष्याकाशशायी स्यान्न. ताशीच सदा भवेत्। चतुर्थकालिकोवा स्यात् स्याच षष्ठक एक्च॥ कृच्छैचापि नयेत् कालं ब्रह्मचर्याञ्च पालयेत्। एवं नीलापने काउंहि जोब्रह्माश्रमी भवेत्॥ इति शांचीये धर्मशास्त्रे षष्ठोऽध्यायः। रुत्वेपि विधिवत् पश्चात् सर्ववेदसदक्षिणम्। आत्मन्यग्नी- न्समारोप्य हिजोब्रह्माश्रमी भवेत्॥विधूमे न्यस्तमुसले व्यङ्गारे भुक्तवर्जने। अतीते पादसम्पाने नित्यं भिक्षायनिश्वरेत्।नव्यथेत नथालाक्षे यथालब्धेन वर्तयेतान पाचयेत्तथैवान्नं नाभीयात् क- स्यचिद्गृहे ।मृण्मयालायुपाषाण यत्तीनान्तु विनिर्दिशैतानेषां स म्मार्जनाच्छुहिरद्भिश्चैव प्रकीर्तिता । कौपीनाच्छादनंचासो विष्ट- यादसरपश्चरन् । शून्यागारनिकेतःस्यायत्र सायं गृहोमुनिः॥दृष्टि पूर्वन्यसेतु पादं वस्त्रपूतं जलं पिचेत् । सत्यपूतं वदेहास्यं मनःपू. समाचरेत्॥चन्दनैलिप्यतेऽइंचा भस्मचूर्णपिगर्हितः। कल्याण प्यकल्याणं नेयोरेच संश्रयेत् । सर्वभूतहितो मैत्रः समलोष्टाश्म काञ्चनः ध्यानयोगरतीनित्यं भिक्षुर्यायान् परांगतिम्॥जन्मेना यस्तु निर्विष्णो मन्यतेच नयेचच आधिभिर्व्याधिभिश्चैव तं देवामा ह्मण विदुः।। अनिलं शरीरस्य पियस्य च धिपर्यायः गर्भवासेच यसानिस्तस्पान्मुच्येत नान्यथा।जगदेतन्निराकन्दं नतु सारमनर्य ·सप्तमोऽध्यायः। कम्। भोक्तव्यमिति निर्विष्णो मुच्यते नात्र संशयः॥पाणायामर्द हेडोपान धारणाभिश्व किल्विषान्। प्रत्याहारैरसत्सङ्गान् ध्यानेना नीश्वरान गुणान् ॥सव्याहृति सप्रणयां गायत्री शिरसा सहाधिः पठेदायनपाण: प्राणायामः सउच्यते॥सनसःसंयमतज्ज्ञैधरिणे ति निगद्यते। संहारश्चेन्द्रियाणाञ्च प्रत्याहारस्मकीर्तितः हृदयस्थ स्य योगेन देवदेवस्य दर्शनम्। ध्यानं मोक्तं प्रवक्ष्यामि सर्वस्मा द्योगतः शुभम्॥दिस्था देवताःसाहदिमाणाः प्रतिष्ठिताः हृदि ज्योतीषि भूयश्च हदि सर्व प्रतिष्ठितम् ॥पदेहमरणिं रूखा प्रणपञ्चीत्तरारणिम्।ध्याननिर्मथनात्यान्तु विष्णुं पश्येदृदि स्थि तम्॥द्यर्कश्चन्द्रमाः सूर्यःसोमोमध्ये हताशनःनिजीमध्ये स्थितं नत्वं तत्त्वमध्ये स्थितोऽच्युत्तः॥अणोरणीयान् महतो मही यानात्मास्य जन्तोर्निहितो गुहायाम्। तेजोमयं पश्यति चीतशोकी धातुःप्रसादान्महिमानमात्मनः॥ वासुदेवस्लमोऽन्धानां मत्यक्षो नैचजायते। अज्ञानपटसंगीतैरिन्द्रियैर्विषयेप्सुभिः॥ एष पुरु षोषिष्णुर्व्यक्ताच्यक्तः सनातनः। एषधाता विधानाच पुराणोनिष्क लः शिवः॥ विदेहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्ण तमसः परस्तात् मन्तैपिदित्वा न विशनि मृत्योनन्यिः पन्थाविद्यतेऽयनाय॥पृथि- व्यापस्तथा तेजोवायुराकाशमेव च। पञ्चेमानि विजानीयान्महाभू तानि पण्डितः॥चक्षुःश्रोत्रे स्पर्शनञ्च रसनाघाणमेवच। बुद्धी- न्द्रियाणिजानीयात् पञ्चेमानि शरीरकाशब्दो रूपं तथा स्पर्शी रसो गन्धस्तथैवच । इन्द्रियस्थान विजानीयात् पञ्चैव विषयान बुधः॥ हस्तौ पादादुपस्थञ्च जिह्वा पायुस्तथैवेचोकमन्द्रिया- णि पञ्चैव नित्यं सति शरीरकेमिनोचुद्धिस्तथैवात्मा व्यक्ताव्यक्तं तथैव च। इन्द्रियेश्यः पराणीहचवारिपचराणिना तथात्मानं न व्यतीतं पुरुष पञ्चविंशकम्।तन्तु ज्ञात्वा विमुच्यन्ते येजनाःसा ·शरवसंहितायांम्। धुवृत्तयः॥ इदन्तु परमं शुद्धमतदक्षरमुत्तमम्। अशब्दमरसस्पर्श मरूपं गन्धवर्जितम्॥निदुःरवमसुरवं शुई सहिष्णोःपरमं पदम्। विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःपग्रहबन्धनः सोऽध्वनः पारमाप्नोति तहिष्णोः परमं पदम्। बालायशतशो भाग: कल्पितस्तु सहस्रधा. ॥तस्यापि शतशो भागाजीवःसूक्ष्मउदाहृतः॥ महतः परमव्यक्तम व्यक्तात् पुरुषः परः। पुरुषान्न परं किञ्चित साकाष्ठा सापरा गनिः ॥एषसर्येषु भूतेषु तिष्ठत्यविरल:सदा। दृश्यते खय्या बुझासू क्ष्मया सूक्ष्मदाक्षिः॥ इति शांचीये धर्मशालोसप्तमोऽध्यायः। :, क्रियामानं प्रवक्ष्यामि यथावविधिपूर्वकम्।मृद्भिरद्भिश्चक र्तव्यं शौचमादीयथाविधि॥ जले निमज्य उन्मेज्य उपस्पृश्य यथापि धि। तीर्थस्यावाहनंकुति तत्प्रवक्ष्याम्यशेषतः॥प्रपयवरुणं देव मम्मंसां पतिमार्चितम्। याचेत देहि मे तीर्थ सर्वपापापत्तयानी र्थमाषाहयिष्यामि सधिषिनिषूदनम्। सान्निध्यमस्मिन् तोये • च कियता मदनुग्रहात्॥ रुद्राप्रपद्यचरदान सनिप्सुसदस्त था। सनिप्सु सदर प्रपद्ये प्रयतःस्थितः॥देवमंशुसदं वह्नि प्र पद्यापनिषूदनम्।आपः पुण्याःपरिवाश्च प्रपद्ये शरणं तथा।।रुद्र श्याग्निश्च सर्पश्च वरुणस्त्वाप एवचाशमयन्वाशु मे पापं माञ्चर क्षन्तु सर्वशः॥हिरण्यवर्णेति तिसभिर्जगतीति चतसभिः शन्नो देवीति तथा शन्नआपस्तथैवच॥ इदमापःपचहत्ते ग्रूतञ्च समु दीरयेत्। एवं समर्जिनं कृत्वाच्छन्दआपञ्चदेवनाः अिघमर्ष णसूतञ्च प्रपठेत् मयतः सदा। छन्दोऽनुष्टुपचनस्यैव ऋषिश्चै बाघमर्षणः॥देवता भावरत्तश्च पापक्षयप्रकीर्तितः॥ततोऽम्भ सिनिमग्नः स्याधिःपठेदघमर्षणम्। प्रपद्यान्मूहनि तथा महा व्याहृतिभिर्जलम्॥यथाश्वमेधःऋतुराट् सर्वपापापनोदनः। त थाघमर्षणं सूक्तं सर्वपापपणाशनम्॥अनेन विधिना स्माबा ·नयमोऽध्यायः। स्नातवान् धौतपाससा।परिवर्जितवासास्तु तीर्थनामानि संजपेत्।। उदकस्यामंदानात्तु स्नानशारीनपीडयेन अनेनाविधिना स्नात- तीर्थस्य फलमभुते।। इति शारचीये धर्मशास्त्रेऽशमोऽध्यायः। अतः परं प्रवक्ष्यामि शुभामाचमनक्रियामाकायं कनिष्ठि कामूले तीर्थमुक्तं करस्य तु॥अङ्गुष्ठमूले च तथा प्राजापत्यंमकी तिनम्। अगुल्यये स्मृतं देवं पित्र्यं तनिमूलकम्॥माजापत्ये- नतीन विप्राभीयाज्जलं हिजा दिममृज्य मुखं पश्चादरियंस मुपस्पृशेन। हाशिः पूयते विभः कण्ठगाभिश्च शामिपः। ताजुगाभि स्तथा वैश्यः शब्दःस्पृशाभिरन्ननः॥अन्तर्जानुः शुचौ देशे पाउनुस्ः ससमाहितः।उदङनुरपोऽपिपयनीदिशश्चानवलोकयन्॥पदिसम हनाभिस्तु हीनाभिःफैनबुहुदैः। यहिना चाप्यदग्धाभिरङ्गुलीनिरुप सशेन्शनर्जन्यङ्गुष्ठयोगेनै स्पृशेन्नेत्रयं तनः।अष्ठानामिका स्यान्तु श्रयणी समुपस्पृशेत् ॥ कनिष्पाङ्गुष्ठयोगेनस्पृशेत् स्कन्धयं नंतासासामेर योगेन नाभिञ्च हदयं नतः॥संस्पृशत्तु तथा मूर्भा पंथाचाचमने विधिः ॥ विमाभीयाद्यदास्तु पीतास्तेनास्य देवताः ब्रह्मा विष्णुभरुट्रश परन्तीत्यनुशुश्रुमः॥गङ्गाच यमुनाचै पीये ने परिमार्जनात। नासत्यदसौभीयेतेस्पृष्ट नासापुरहये।स्पृष्टे लोच नयुग्मेच पीयते शशिभास्करौ । कर्णयुग्मे तथा स्पष्ट पीयेने अनिला नली स्कन्धयोःस्पर्शनादस्य पीयन्ते सर्वदेवनाः। म स्तुस्पर्शना दस्य पीतस्तु पुरुषो भवेत्॥ विनायज्ञोपवीतेन नथामुक्तशिरपोऽपि का अपक्षाउित्तपादस्तु आचान्तोऽप्यशुचिर्भवेत्। पहिर्जानुरुपस्पृ. श्य एकहस्तार्पिनर्जलसमलानिस्तथादिश्य नैव शुहिमवाप्नुयान् आचम्यच पुरापोतं नीर्थसंमार्जनं ततः। उपस्पृश्य ततः पश्चान्म वेणानेन धर्मतः॥अन्तश्चरसि सूतेषु गुहायां विश्वतोमुरयात्वं य- जस्व चषद्कार आपोज्योतीरसोऽमृतम्॥आचम्यकततः पश्चादा- .

·- शंरचसंहितायाम्। दित्याभिमुरपोजलम्। उदुत्यं जातवेदसं मन्त्रण प्रक्षिपेत्ततः॥एप ए यविधिःप्रोक्तःसन्ध्यायाच हिजानिषु। पूर्यासन्ध्यांजपंस्तिष्ठेदासी नः पश्चिमांनथा। नतोजपेत् पवित्राणि परिचान वाथ शक्तितः। पयो दीर्घसन्ध्यावाद्दीर्घमायुरचामुयुः॥ इति शांरपीये धर्मशास्त्र नयमोऽध्यायः। सर्ववेदपवित्राणि संपवक्ष्याम्यतः परम्। येषांजपैश्य होमेन पूयन्ते मानवाः सदा॥अघमर्षणं देवव्रतंशुद्धवस्यस्तु यत्सदा। कू ष्माण्ड्यः पाचमान्यश्च सर्वसावित्र्यएचच॥ अमीटरुपदाचैव स्तोमानि व्याहृतिस्तथा। भारुण्डानिच सामानि गायत्र्या वैवनंनथा। पुरुषचतञ्च शासन तथा सोमनतानिचाअपिज्ञं बार्हस्पत्यच वाक् सूक्तमन्तं तथा|शतरुद्रीमथर्चशिरास्पिसुपर्ण महावतम्।गोसूक्तं मश्चमुक्तञ्च इन्द्रसूक्तञ्च सामनी।वीणि पुष्पाकुन्देहानि रथन्तस्या ग्निवतं वामदेव्यञ्च । एतानि गीतानि पुनन्ति जन्तून जातिस्मरत्वल पाने यदीच्छेन्॥ इति शांरवीये धर्मशास्त्रे दशमोऽध्यायः। इति वेदपचित्राण्यशिहितानि एण्यः सावित्री विशिष्यते। ना स्त्यघमर्षणात् परमं तज्जलेन व्याहृतिभिः परम् होमः। न सावित्र्याः परंजप्यं। कुशरष्यामासीनः कुशोत्तरीयः कुशपाणिःप्राङनुरवः सू. भिमुरयो पाक्षमालामादाय देवताध्यायी तज्जपंकुर्यात् । सुवर्णम णिमुक्तास्फाटिकपयपत्रचीजाक्षाणामन्यतमेनाक्षमालां कुर्यात्। ध्या यन् वामहस्तोपरि व्यागणयेत्। आदी देवतामा छन्दश्य स्मरेत्। ततः सभणयच्याहतिकामादावन्ते च शिरसा गायत्रीमावर्तयेत् । 'नथास्याः सचिता ऋषिश्विामित्रो गायत्रीछन्दः प्रणवाया मूर्फ चः स्व महर्जन स्तपःसत्यमिनि व्याहत्तयः। आपोज्योतीरसोऽमृतं ब्रह्ममूर्भुवः स्वरोम् ॥सच्यातिकांसपणयांगायत्रीं शिरसासहा येजपनि सदा नेपांन भयंघियने कचित् ॥ दशजता तु सा देवी ·. एकादशोऽध्यायः। दिनपापप्रणाशिनी शतंजप्ता तथा सातु सर्वकल्मषनाशिनी॥ सहसंजप्तासा नृणां पातकेन्या समुद्धरेता स्वर्णरतेयी कृतम श्वब्रह्महा गुरुतल्यगः॥सरापश्च विशुझेत लक्षजप्तेन सर्वदा प्राणायामत्रयं कृत्वा स्नानकाले समाहितः॥अहोरात्रहत्तात् पापालतूक्षणादेव शुमति। सच्याहतिकाः सपणचा प्राणाया मास्तु षोडशअपिश्चूणहनं मासात् पुनन्त्यहरहः कृताः।हुना देवी विशेषेण सर्वकामप्रदातिनी॥ सर्वपापक्षयकरी वनस्थंभ क्तवत्सला । शान्तिकामस्तु जुहुयाद्गायत्रीमयुतैःशुचिः॥ हन्तु- कामोऽपमृत्युञ्च एतेनजुहुयात्तथा। श्रीकामस्तु तथा पर्व स्वैः काञ्चनकामतः ॥ब्रह्मवर्चसकामस्तु जुहुयात् पूर्ववत्तथा। पृतयुक्त स्तिलैली हुलातु सुसमाहितःगांगायच्यायुतहोमा तु सर्वपापैः समुच्यते । पापात्मा लक्षहीमेन पातकेन्यः प्रमुच्य ब्रह्मलोकमंचामोति प्राप्नुयात् काममीप्सितम्।गायत्रीचे बजननी गायत्री पापनाशिनी।गायत्र्यास्तु परं नास्ति दिवि चेहच पावनम्। हस्तत्राणप्रदा देवी पतता नरकाणचे।तस्मा नामध्यसेन्नित्यं ब्राह्मणोनियतः शुचिः।गायचीजप्यनियनोह व्यकुव्येषु भोजयेत्।तस्मिन्न तिष्ठते पापमयिन्दुरिव भास्करे।। जुपेनैव तु संसिझेखाह्मणो नात्र संशयः। कुदिन्यन्नया कुर्या मैत्रोत्राह्मण उच्यते॥उपांशुःस्याच्छत्तगुण:साहस्रोमानसः स्मृतः। नोचैर्जप्यं बुधाः कुर्यात् सावित्र्यास्तु विशेषतः सावित्री जप्यनिरतः स्वर्गमाप्नोति मानेवः सावित्रीजप्यनिरतो मोक्षो पायच विन्दति ॥ तस्मात् सर्वपयत्नेन स्नानःप्रयतमानसः गा यबीच जपेद्भस्यासर्वपापपणाशिनीम्।। इति शारदीये धर्मशा ने एकादशोऽध्यायः। स्नातः कृतजपस्तदनु पाङ रखो दिव्येन तीर्थेन देवानुदकेन ·शंघसंहितायाम्। तर्पयेत्। प्रत्यहं पुरुषसूक्तेनोदकाञ्जलीन् दद्यान पुष्पाञ्जलीना तया। अथ कृतापसव्यौ दक्षिणामुरयोऽन्तर्जानुः पित्र्येण पित णां श्राईप्रकारमुदकं दद्यात्। पित्रे पिनामहाय-पितामद्ये सप्त मान् पुरुषान् पितृपक्षे यावतां नामजानीयात् । पितृपक्षीयाणां त्रयाणां दत्त्वो मातृपक्षीयाणां गुरुणां सम्बन्धिबान्धवानाञ्च कृत्वा सहृदां कुर्यात् । भवन्ति चात्र श्लोकाः। पिनारौप्यसु वर्णेन विना ताम्मतिलेनेच। विना दक्षैभमन्चैव पितृणांनोपति- इते॥सौवर्णराजताभ्याच खड्डेनो दुम्बरेणया। दत्तमक्षयत्तांमा ति पितृणान्तु तिलोदकम्॥ कुदिहरहः श्राद्धमन्नाद्येनोदके नया। पयोमूलफलैचापि पितॄणां पीनिमावहन् । स्नातस्तुत पणं कृत्वा पित्तॄणान्तु तिलाम्भसा। पितृयज्ञमयामोति प्रीण- न्ति पितरस्तथा॥ इति शारदीये धर्मशास्त्रे दादशोऽध्यायः। ब्राह्मणान्न परीक्षेत दैवे कर्मणि धर्मचिन् । पित्र्ये कर्मणि • संप्राप्त सूक्तमार्गः परीक्षणम्॥ब्राह्मणा ये विकर्माणो वैडाल वतिकाः शग। हीनाङ्गा अनिरिक्ताङ्गा ब्राह्मणाः पक्तिदूष काः । गुरुणां पतिवलायश्च तथाग्न्युसानिनश्चये। गुरुणात्या गिनश्चैव ब्राह्मणाःपंक्तिदूषकाः॥अनध्यायेवधीयानाः शौचा चारविचार्जिनाः।शद्वान्मरससंपुष्टा ब्राह्मणाःपंक्तिदूषकाः॥षड इन्वेदवेत्तारो वट्टचबैच सामगाः। तृणाचिंकेतः पञ्चोग्निाल णाः पतितपावनाः॥ ब्रह्मदेयानुसन्ताना ब्रह्मदेयापदायकां। ब्रह्मदेयो पनिर्यश्च ब्राह्मणाः पक्तिपावनाः ऋग्यजुःपारगो. यश्च साम्नायश्चापि पारगः। अथोडिरसोऽध्येता ब्राह्मणाः पङ्: किपाचनाः॥नित्यं योगरतोचिहान् समलोष्ट्राश्मकाञ्चनः।ध्या नशीलो यतिर्विहान् ब्राह्मणा: पक्तिपाचनादौ दैवे पाउनुपी बीच पिये चोदङ रवांस्तथा। भोजयेद्विविधान् विषानेकैकम- ·प्रयोदशोऽध्याय:। नयब पा॥ भोजयेदाधाप्येकं ब्राह्मणं पंक्तिपायनमु। देशे क- खातुनैवेयं पश्चादगौतु नक्षिपेत् ॥उाछष्टसन्निधौ कार्य पि ण्डनिर्वपणं बुधैः । अभाचे च तथाकार्यमग्निकार्य यथाविधि। श्राहरुत्वा तुयत्नेन त्वयाक्रोधविवर्जितः । उष्णमन्नं हिजातिय श्रड्या विनिवेदयेत् ॥ भोजयेद्विविधान् विमान् गन्धमाल्यानुलेप नैः।पक्तिचिदात्मनोगेहे सत्यया भक्ष्यमेक यो। अनिवेचनो क्तव्यं पिण्डमूल कथञ्चन।उयगन्धान्यगन्धानि चैत्यरक्षया निचा पुष्पाणि वर्जनीयानि तथा पर्चनजानिचा तोयो तानि देयानि रकान्यपि विशेषतः॥ऊसूत्रं प्रदातव्यं कापसमथवा नवम्। दशा विवर्जयेत् प्राज्ञो ययनाहतवाजाः॥ एतेन दीपो दातव्यक्तिलत्तैलेन यापुनः॥धूपार्थ गुग्गुलंदयाद् घत्तयुक्तं म धूकटम्। चन्दनञ्च तथा ग्रादिष्टं या कुङ्कुमं शुभम्॥उवाकं शशिम्यञ्च पलञ्च सुप्तकं नथा।कूष्माण्डालाबुवातक्किोपिदा राश्च वर्जयेत् ॥ पिप्पली मरिचबैच नथावै पिण्डमूलकम् ।कृत- चलपणञ्चैव चंशागन्तु विचर्जयेत्।। राजमाधान मसूचिमचा- लकोरदूषकान्। लोहितान् रक्षनि-सान् श्राईकर्मणि वर्जये त्॥आनानलपलीमूलमूलकान दधिदाडिमान्। स कोविदा- यासत्कन्दराजेन मधुनासेदा॥शक्त शर्करयो साई दद्याच्या हे प्रयत्नतः। पायसादिभिरुष्णेच पोजयित्वा तथा डिजान ।। भक्त्या प्रणम्य आचान्तान नथा पैदलदक्षिणाम्। भाभिवायप. सन्नात्मा अनुव्रज्यविसर्जयेत् । निमन्वितस्तु यः आडे मैथुनंसे चते हिजः॥ आईपुरका च दत्त्वा चयुक्तःस्यान्महतैनसा। काल शाकं महाशकं मांसंवा शकुनस्य च । सड्रमांसं नथानन्त्यं- यमःभोवाच धर्मपिन्। ॥ इति शाइनखोये धर्मशास्त्र योदशोऽध्यायः।

·शंखसंहितायाम्। यद्ददानि गयाक्षेत्र प्रभासे पुष्करेऽपि च । प्रयागे नैमिषार ण्ये सर्वमानन्त्यमुच्यते ॥ गङ्गायमुनयोस्तीरे तीर्थ यामरकण्टके नर्मदायांगयातीर सर्वमानन्त्यमुच्यते॥ वाराणस्यांकुरुक्षेत्रे गुतुङ्गे महालये। सप्तारण्येऽसिकूपे च यत्तदक्षयमुच्यते॥म्लेच्छ देशे तथा रात्री सन्ध्ययोश्य विशेषतः न वाहमाचरेत्पाज्ञी म्ले च्छदेशे नच बजेत्॥हस्तिच्छायासूर्यमितचन्द्राई राहुदर्शने । विषुवत्ययनेचैव सेर्वमानन्त्यमुच्यते॥पौष्ठपयामतीतायां मघा युक्तात्रयोदशी।प्राप्य श्राइन्तुकर्तव्यं मधुना पायसेन च॥पजां पुष्टिं तथा स्वर्गमारोग्यञ्च धन नथा। नृणां प्राप्य सदा भीति प्रय च्छन्ति पितामहाः। इति शारदीये धर्मशास्षेचतुर्दशोऽध्यायः। जनने मरणेचैव सपिण्डानां द्विजोत्तमाः।त्यहाच्छुहिम वाभोति योऽग्निचेदसमन्वितः॥सपिण्डता तु पुरुषे सप्तम विनि वर्तते। जनने मरणे विनोदशाहेन पिशुझाते॥क्षत्रियो द्वाद् शाहेन वैश्यः पक्षणशुद्धति। मासेन तथा शूद्रःशुद्धिमानी निनान्तरा।रात्रिभिमासतुल्याभिर्गस्त्रिाचे विशुझति अजात दन्तबाले तु सद्यःशौचं विधीयते॥अहोरात्रात्तथा शुहिर्चाले त्व इंतजूडके। तथैवानुपनीते तुत्र्यहाच्छु न्ति मानवामनानांक न्यकानोन्तु तथैव शूद्रजन्मनः। अनूढमार्यः शूद्रस्तुषोडशाह- सरात् परम्॥मृत्यु समयगच्छेत्तु मासं तस्यापि चान्धवाः।शु हिं समवगच्छन्ति नात्र कार्या विचारणा॥पितृवेश्मनि कन्या या रजःपश्यत्यसंस्कृतातस्यां मनायां नाशौचं कदाचिदपिशा म्यति॥हीनुवर्णाद्यदा नारी प्रमादात् प्रसचुंबजेत् । प्रसवे मर- णे तज्जमशौचं नोपेशाम्यति ॥समान रचल्वशौचन्तु पथमे तुस- मापयेत्।असमानं हितीयेन धर्मराजचनोयथा| देशान्तरंगतः शुखा सत्वानां मरणोद्भचौ। यच्छेषं दशरावस्यनावदेवाशुचिर्पा ·पञ्चदशोऽध्यायः। ६७७ त्॥अतीते दशरात्रेतु तावदेवाशुचिर्भवेत्। तथासम्वत्सरेऽती ने स्नातएपपिशुध्याति ॥अनौरसेषु पुत्रेषु भाविन्यगतासु चापरपूर्णसुचस्त्रीषु त्यहाच्छुहिरिहेष्यते॥ मातामहे व्यतीते तुआचार्येच तथा मृत।गृहे मृतासु दत्तासु कन्यासुचव्यहं तथा पिनष्टे राजनि नथाजाने दौहिबके गृहे। आचार्यपत्लीपुत्रेषु दि बसेनच मातुले।मानुले पक्षिणी राभि शिष्यर्विग्वान्धपुत्र । सब्रह्मचारिणितथा अनूचाने तथा मृते।एकरावं चिराचा ष- ड्रावं मासमेवच। शुद्राः सपिण्डवर्णीनामशाचं क्रमतःस्मृतम्।। सपिण्डे क्षधियेशुद्धि षड्डा ब्राह्मणस्यच । वर्णानां परिशिष्टा- नांद्वादशेऽति विनिर्दिशेत।सपिण्डे ब्राह्मणा वर्णाःसर्वएवा- विशेषतादाराण शुध्येयुरित्याह भगवान् यमः। ग्याग्नि पतनाम्भोधितानामात्मघातिनाम्। पतितानामशौचच शत्र विद्युद्धनाश्च ये।यनी व्रती ब्रह्मचारी सूपकारश्च दीक्षितः।ना शौचमानः कथिता राजाज्ञाकारिणश्य ये॥ यस्तु मुङ्क्ते पराशी चे वर्णी सोऽप्यशुचिर्भवेत् ।अमुष्य शुद्धौ शुद्विश्वतस्याप्युक्ता मनीषिभिः॥पराशौचे नरो सुत्का कृमियोनी प्रजायते। भुरका- मंम्मियते यस्य तस्यजाती मजायते ॥दानं मतियहो होम स्पा ध्यायः पितृकर्मच। प्रेतापिण्डक्रियावर्जमशौचं विनिवर्तते। इति शांरवीय धर्मशास्त्र पञ्चदशोऽध्यायः। - मृण्मयं भाजनं सूर्य पुनः पाकेन शुझति। मलैमूत्रः पुरी पैा ठीपनैः पूयशोणितैः। संस्पृष्टं नैव शुध्येत पुनःपोकेन म .. पमयम्। एतैरेच यदि स्पृष्टं ताम्रसीपूर्णराजनम्॥श्रमत्यावर्तित पश्चादन्यथा केवलाम्भसा अम्लोदकेन ताम्रस्य सीसस्य त्रपुण स्तथा।क्षारेणशुद्धिः कांस्यस्य लौहस्यापि पिनि हिशेत् । मुक्ता. मणिभवालानां शुधिःपक्षालनेन तुअञ्जानां चैव भाण्डागांस - " 4 ·शरपसंहितायाम्। स्याश्ममयस्य च। शाकमूलफलानाञ्च चिदलानां तथैवचंगमा जनायज्ञपात्राणां पाणिना यज्ञकर्मणि उष्णाम्भसा तथा शु. हि:सकेशानां विनिर्दिशेत्॥शय्यासनापणानान्तु सूर्य्यस्य- किरणैस्तथा। शुद्विस्तु प्रोक्षणाद्यज्ञे करकेन्धनयोस्तथा।मा जनाद्देश्मनांशुद्धिःक्षिनेः शोधस्तु तत्क्षणात्। संमार्जनेन तीयेन याससांशुद्धिरिष्यते॥बहूनांप्रीक्षणाच्छाद्विर्धान्यादीनां विनि- दिशेत्। मोक्षणात् संहतानाञ्चकाष्ठानाञ्चैव तत्क्षणात्॥सि हार्थकोणां कम्पेने शृङ्गन्दन्तमयस्यच ।गोपालैटफलपत्राणाम- स्मां शृङ्गवतां नथा।निर्यासानां गुडानाञ्च लवणानां तथैवचाकु सम्भकुसमानाञ्च ऊणकापसियोस्तथा।पोक्षणान् कथितारों दिरित्याह भगवान् यमः। भूमिष्ठमुदकं शुई तथा शुचि शिलाग तमूवर्णगन्धरसैर्दुष्टैचर्जिनानां तथा भवेत्। शुई नदीगतं नोर्य सर्वदैव सरपाकरम्॥ शुद्ध प्रसारिनं पुण्यं शुद्धाआश्चादयों मुस् मुखपर्जन्तु गौः शुद्धो माजरिवाश्रमे शुचिः शय्या भा-शि भुस्यमुपवीतं कमण्डलुः आत्मनः कथितं शुद्धन तच्छदं पर स्य च।। नारीणाञ्चैवरसानांशकुनीनां शुनां मुरयम्। रात्रौं प्रसर णे रक्षे मृगयायांसूदा शुचि॥ शुद्दा क्ष चतुर्थेऽनिस्मातानारी रजस्वला। दैवे कर्मणि पित्र्ये च पञ्चमेऽहनि शुध्यति॥रथ्याकर्द मतोयेन ष्टीयनायेन याप्यथा नाक्षेरुई नरःस्पृष्टःसंद्यःस्मानेन शुध्यति ॥ कृत्वा मूत्रपुरीषज्ञ लेपगन्धापहन्ता। उन्हतेनाम्भसा स्मानं मृदाचैवसमाचरेत् । मेहने मृत्तिका साप्तारि हेच प्रकी र्तिते। एकस्मिन् विशनिईते योदेयाश्चतुर्दशातिरस्तु मृ. तिका देयाः कृत्त्वातु नरपशोधनम्। तिवस्तु पादयोर्देयाः शौच कापस्य सर्वदा। शौचमेतद्गहस्थानां हिगुण ब्रह्मचारिणाम।हि गुणञ्चयनस्थानां यतीनां दिगुणं तथा मृत्तिकाचा विनिर्दिष्टा ·सप्तदशोऽध्यायः। विपर्य पूर्यते यथा॥ इनि शारदीये धर्मशास्येषोडशोऽध्यायः। नित्यं विषयणस्नायी कृत्वा पर्टकुटींचने। अधाशायीजटाधा शपर्णमूलफलाशनः॥यामं विशेन शिक्षार्थ स्वकर्म परिकीर्तयन्। एकंकालं समस्थानो वर्षेच हादशे गते॥रुम्मस्तेयी सुरापायी ब्रह्म हा गुरुनत्यगः । तेनतेन शुध्यन्ति महापातफिनश्चयेयागस्थंक्ष वियं हत्वा वैश्यं हत्वा तु याजकम्। एतदेव ननं कुर्यादाश्रमं घिनिदूष कः॥कूटसाक्ष्यं तथैचोरका निक्षेपञ्चप्रहूत्यचा एतदेव बतंकुच्छेि त्याचे शरणागतम्॥आहिताग्निः स्त्रियहत्वा मित्रं हत्वातथैव च। हत्या गर्भामविज्ञातमेतदेव बतञ्चरेत् ॥ व्रतस्थज्न हिज हत्या पार्थिव स्वासताश्रमम् । एतदेवव्रतंकु-हिगुणञ्च विशुहये।क्षत्रियस्य तु पादोन नदई वैश्ययातना भईमैच सदा कुर्यात स्त्रीमधे पुरुष स्तथा।।पादन्तु शूद्रहत्यायामुदस्यांगमने तथा। गोधेच नथाकु यात् परदारगतस्तथागपशन हला तथा याम्यान्मासंकुर्य्यादि चक्षणः।भारण्यानां वधे चैव तदईन्तु विधीयते॥ इत्वा हिजं तथा सर्पजलेशयविलेशयो।सप्तरात्र नयाँ कुर्याद्रतन्तु ब्राह्मणस्तथा। अनस्मान्तु शतं हत्यासास्लां दशशतं तथा।ब्रह्महत्यानतं कुर्य्या त् पूर्ण सम्बत्सरंतथा॥ यस्य यस्यच वर्णस्य रत्तिच्छेदं समाचरेत् तस्य तस्य वधमोक्तं प्रायश्चित्तं समाचरेत्॥अपहत्य तुपर्णानां भुये मेव पमादतः ।प्रायश्चित्तमथ प्रोक्तं ब्राह्मणानुमतञ्चरेत् ॥ गोऽना. श्वस्यापहरणे सीसानां रजतस्य चीजलापहरणेचैव कुंति स. म्वत्सरं तम्॥तिलानां धान्यचस्त्राणांशवाणामामिषस्यचास म्वत्सराई कुनि ब्रतमेतत् समाहितः। तृणकाष्ठे च नकाणां रसा नामपहारफः।मासमेकं मतंकुहिन्तानां सर्पिषान्तथालवणा- नां गुडानाञ्च मूलगनांकुसमस्यचा मासाईन्तु प्रतं कुर्यादेतदे चसमाहितः॥लौहानां वेदलानाञ्च सूत्राणां चर्मणां तथा। एकरात्रं ·शरवसहितायाम्। वतं कुर्यात्तहदेव समाहितः॥ भुरका पलाण्डु उशुनं मयञ्च कर- काणिचा नारं मलं तथा मांसं विवाहं परं तथा।।गौधेरफुजरो ष्ट्रञ्च सर्व पञ्चनरवं नथा। ऋच्याद फुकुटं ग्राम्यं कुर्यात् सम्पत्स व्रतम्।।भक्ष्याः पञ्चनरवास्त्वेते गोधाकच्छपसलकाः।खयश शकश्चैव तान् हत्त्वा तु चरेद्रतम्॥हंसं मदुरकं काकं काकोठं खज रीटकम्। मत्स्यादांश्च तथा मत्स्यान् बलाकाशुकसारिकाः॥चक्रया- कंप्लवं कोकं मण्डूकं जगन्तथा। मासमेतद्वतं कुर्यान्मात्र कार्या विचारणा राजीवान सिंहतुण्डांश्च शकुलांपत्तथैवचापाठीनरो हिती लक्ष्यौ मत्स्येषु परिकीर्तितौ ॥ जलेचरांश्च जलजान् मुपया- दान सुधिष्किरान् । रक्तपादान जालपादान सप्ताहं व्रतमाचरेत् ॥ तितिरिच्च मयूरचलावकञ्च कपिज्जरम। वार्डीणसं वर्तकञ्च भ क्ष्यानाह यमः सदा॥ भुत्वाचैचोपयुदत तथैकशफ़दंष्टिणः। न था शुल्कातुमासंच मासाई व्रतमाचरेत् ॥स्वयंमृतं स्यामांसं मा हिषं वाजमेचच। गोश्च क्षीरं चिचत्साया महिष्याश्च तथा पयः॥ सन्धिन्यमेध्यं भक्षिला पक्षन्तु व्रतमाचरेत् । क्षीराणि यान्यातक्ष्या णि नविकाराशने बुधः। सप्तरात्रं व्रतंकुर्योदयदेतत् परिकीर्ति- नम्। लोहितान् रक्षनिर्यासान् व्रणानापायांस्तथा॥केचलानि नथान्नानि तथा पर्युषितञ्च यत्। गुडपर्क तथा सुत्का विरात्र न्तु प्रती भवेत्॥दधिभक्तन शुक्लेषु यच्चान्यारसम्भवम्। गुड युक्तं भक्षायित्वा तक्र निन्द्यमिति श्रुतिः॥ यपगोधूमजं सत्त्वं विका रा: पयसाञ्च ये। राजवाहञ्च कुल्यञ्च क्षंपर्युषितं भवेत्॥स जीवपकमांसच सर्व यत्नेन वर्जयेत्। सम्बत्सर बनं कुर्यात् प्रा श्यैतान ज्ञानतस्तथा॥शूद्रानं ब्राह्मणोपुरका तयारङ्गमयतारिणः यइस्य चैव चौरस्याश्रमताश्चत्तथा स्त्रियः। कर्मकारस्य वेणस्य कीरस्य पतितस्या यत्तीनां दिगुणे तक्ष्णच नया वाईषिकस्य च ॥

·सप्तदशोऽध्यायः। क[स्य नृशंसस्य वेश्यायाः कितवस्य च ।गणान्नं भूमिपालान्न मन्नञ्चैयास्त्रजीविनः॥सौनपान्नं सूतिकानं शुरका मासं व्रत अरेत्। शूद्रस्य सततं शुरका षण्मासान् व्रतमाचरेन।वैश्यस्य चता स्त्रीणांमासमेकं व्रतञ्चरेत्।क्षत्रियस्य तथा भुरका दो मासौच व्रतचरेत् ॥ब्राह्मणस्य तथा सुक्कामासमेक समाचरे अपः सुराभाजनस्थाः पीलापक्षवती भवेत्॥शूद्रोच्छिा शने मासं पक्षमेकं तथा विशः।क्षत्रियस्य तुसप्ताहं ब्राह्मणस्य तथा दिनम्।। अथाश्रद्दाशने विहान मासमेह व्रती भवेत्।परिवि त्तिःपरीवेत्ता ययाच परिविद्यते ॥वतंसम्बत्सरं कुर्यादातृयाज़ रुपञ्चमः।शुनोच्छिष्प नथा भुक्का मासमेकं व्रतीभवेत्दृषितं केशकीटैच मूषिकानफुलेनचा मक्षिकामशकेनापि विरागन्तुन तीभवेत्॥रथारुशरसंयावपायसापूपशकुलीः। भुका बिरा अंकुति व्रतमेतत् समाहितः॥ नील्या चैत्र क्षतो विप्रः शुनाद एस्तथैव च। विरात्रन्तु व्रतं कुर्यात् पुंश्यलीदर्शनक्षतः॥पादमना पनं बतौ क्षिप्त्या यमी तथाप्यधः कुशैःप्रमृज्यपादौच दिनमें चतञ्चरेत्। क्षत्रियस्तु रणे हत्या पृष्ठं भाणपरायणम्।सम्वत्सर व्रतं कुर्य्याच्छित्या पिप्पलपादपम्॥दिवाच मैथुनं कृत्वा स्नाला दुएजले तथा।नग्नां परखियं दृष्ट्वा दिनमेकं व्रती भवेत् ॥ क्षिप्ता ग्नावशुचि द्रव्यं तहदम्भसि मानवः।मासमेकं व्रतं कुर्य्यादपकु ध्य तथा गुरुम्॥तया विशेषजं पीत्वापानीयं ब्रालणस्तथा।धि राबन्तु बने कु-डामहस्तेन या पुनः॥ एकपड्न्त्युपरिटेषु विष मंयः प्रयच्छति।सच तावदसौ पक्षप्रकुर्याद्राह्मणो व्रतम्॥धा रयित्वा तुलाञ्चैव विषमं वणिजस्तथा। सुराउरणपात्रेषु भुत्का क्षीरं व्रतञ्चरेत् ॥विक्रीय पाणिना मयं तिलानि च तपाचरेत् । त्वङ्कारं ब्राह्मणस्योरका स्वङ्कास्य गरीयसः॥दिनमेकं मतं कुर्या ·शंखसंहितायाम्। न मयतः सुसमाहितः॥प्रेनस्य प्रेतकार्याणि कृत्वावैधनहारक: वर्णानां यद्नं प्रोक्तं तद्वतंप्रयतश्चरेत्॥रूखापापंन गृहेत गुह्य मानं हि चईते। कृत्वा पापं बुधः कुर्यात् पर्षदानुमतं व्रतमाथि खाच श्वपदाकीर्णेबहुच्या मृगैयनो ने ब्राह्मणोवतं कुर्यात् प्राणवाधभयात् सदा।सतोहि जीवतोजीचं सर्वपापमपोहति। व्रतैः कृच्छैस्तथा दानरित्याह भगवान यमः॥शरीरं धर्मसर्वस्वं रक्षणीयं प्रेयसनः शरीराच्यवते धर्म:पर्वतात् सलिलं यथा॥आ लोट्य सर्वशास्त्राणि समेत्य ब्राह्मणैः सह। प्रायश्चित्तं हिजी दद्या तू स्वेच्छयानकदाचन॥ इति शारखीये धर्मशास्त्रे सप्तदशोऽध्यायः। यहं विपरणस्नाने प्रकुर्य्यादघमर्षणम्। निमज्य नक्तं सरिति न सुजीत दिनत्रयम्॥चीरासनंसदा तिष्ठेगान दद्यात पयस्विनीम्। अघमर्षणमित्येतत् कृतं सर्वाधनाशनम्॥ त्र्यहं सायंत्र्यहं पान स्यहमयादयाचित्तम्। परंत्र्यहञ्च नाभीयात् प्राजापत्यं चरन व्रतम्॥व्यहमुष्ण पिवेदापस्यहमुष्णं एतं पि चेत्। त्यहमुष्ण पयःपीला चायुपक्षो दिनत्रयम्। तृप्तकृच्छु विजोनीयादेतदुक्तंसदाव्रतमा हादशेनोपचासेन पराकः परि- कीर्तितः॥विधिनोदकसिद्धानि समश्नीयात् प्रयत्नतः। सक्तून् हि सोदकान् मासंरुच्छं वारुणमुच्यते॥पिल्यैरामठकैापि कपि खैरथचा शुभैः। मासेने लोकेऽतिकृच्छुः कय्यते हिजसत्तमैः।यो मूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिः कुशोदकम्। एकरामोपवासस्तु क छ सान्तपनं स्मृतम् ॥ एतैस्तुत्र्यहमन्यस्तैर्महासान्तपनं स्मृन मापादयं तथा त्यस्का सक्तूनां परिवासनात्। उपवासान्तरा- झ्यासात्तुलापुरुषउच्यते॥गौपुरीपाशनो भूत्वा मासं नित्यं स . माहितः। वतन्तु वाईिकं कुर्यान सर्वपापापत्तये॥णासंचन्द्र- कलारमा पाभीयाईयन सेदा। हासयस्तुकलाहानी व्रत ·1; . अशदशोऽध्यायः। ६८३ चान्द्रायणं स्मृतम्॥मन्नं विद्वान् जपेत्त्या जुहुयाञ्चैत्र शक्ति तः।अयं विधिस्तु विज्ञेयः सुधीभिर्विमलामाक्षः। पापात्मन- स्तु पापेश्यो नात्र कार्याविचारणा॥ शंख-प्रोक्तमिदं शास्त्र योऽधीते प्रयतः सुधीः।सर्वपापविनिमुक्तः स्वर्गलोके महीयते ॥ इति शाखीये धर्मशास्वेऽशादशोऽध्यायः। ॥इति श्रीमन्महर्षिशिरोरत्नायमानत्रयीनितराभेगीयमानमहाधि द्यान्यकृतारपण्डनोपदेशधीषणशंरवविरचितं धर्मशास्वंस माप्तम् ॥ । लिरिवतसंहिता। इष्टापूर्ते तु कर्त्तव्ये ब्राह्मणेन प्रयत्नतः । इष्टेन लभते स्वर्ग पूर्ते मोक्षमचामुयान् ॥ एकाहमपि कर्तव्यं भूमिष्ठमुकं शुभम् कुलानि तारयेत् सप्तयत्र गौर्षितृषी भवेत्॥ भूमिदानेन येलो- का गोदानेन च कीर्तिताः। तल्लोकान भामुयान्मर्त्यः पादपानांप रोपणे॥ वापीरूपतडागानि देवतायतनानि च। पतितान्युहरेद्य- स्तुस पूर्व फलमभुते॥अग्निहोत्रंतपःसत्यं चेदानाञ्चैव पालन म्। आतिथ्यं वैश्वदेवच्च इष्टमित्यभिधीयते॥इष्टापूर्ते हिजानी नां सामान्योधर्मज्च्यते। अधिकारी भवेच्छद्रापू धर्मेन वै- दिके।यावदस्थि मनुष्यस्य गातोयेषु तिष्ठति। तावहर्ष सह स्राणि स्वर्गलोके महीयते॥देवतानां पिणाञ्चजले दद्याज्जयां नलिम्।असंस्कृतमृतानाच स्थले दद्याजलाञ्जलिम्॥एकाद शाहे तस्य यस्य चौराज्यते स्पः। मुच्यते प्रेतलोकातु पितृलो कंसगच्छति। एएच्या बहवः पुत्रा यद्यप्येको गयांगजेन्। यजेत वाश्यमेधेन नील पापमुत्सजेत् ॥पाराणस्यां प्रविष्टस्तु कदा .

·लिरिपतसंहिना। चिनिष्क्रमद्यदि। हसन्तितस्य भूतानि अन्योन्यं करताडनैः।।गया शिरेतु यत्किञ्चिन्नाम्ना पिण्डन्तु निर्यपेत्। नरकस्थोदिचं याति स्वर्गस्थोमोक्षमाप्नुयात् ॥ आत्मनोचा परस्यापि गयाक्षेत्रे यतस तः। यन्नाम्नापातयेत् पिण्डं नये ब्रह्म शाश्चत्तम्।लोहितो य स्तुवर्णेन शंखवर्णरघुरस्तथा।ागूलाशिरसोश्चैव सबै लीलर- षः स्मृतः॥नवाइं विपक्षेच हादशस्वेव मामिकम् ।षण्मासी चादिकश्चैव श्राधान्येतानि षोडश।यस्यैतानिन कुर्वीत एको द्दिष्टानि षोडशा पिशाचवं स्थिर नस्य दत्तैः श्राइशतैरपि।सपि ण्डीकरणादूध प्रतिसम्वत्सरं दिजः। मानापित्रोः पृथक् कुर्य्या देकोद्दिष्टं मृतेऽहनि॥ वर्षे वर्षेतु कर्तव्यं मातापित्रोस्तुसन्तन म् अदैवं भोजयेच्छाई पिण्डमेकन्तु निर्यपेत् ॥संक्रान्तावुप रागेच पर्वण्यपि महालये। निर्वाप्यास्तु चयः पिण्डा एकतस्तु क्षयेऽहनि । एकोद्दिष्टं परित्यज्य पाणंकुरुने द्विजः । अकृत। ताहिजानीयात् स नाम पितृघातकाअमावास्यां क्षयोयस्य प्रेत पक्षे ऽथवा यदि। सपिण्डीकरणा_तस्योक्तःपार्वणोविधिः ॥. बिदण्डग्रहणादेव प्रेतबं नैवजायतीअहन्येकादशे प्राप्ते पार्वण न्तु विधीयते॥ यस्य सम्बत्सरादाक्सपिण्डीकरणस्मृतम्। म स्यहं तत्सोदकुमदद्यात् सम्बत्सर दिजः॥पत्याचैकैन कर्त्तव्यं सपिण्डीकरण स्त्रियाः। पितामह्यापिनत्तस्मिन् सत्येवन्तु क्षये हनि। तस्यां सत्यांभकर्तव्यं तस्याः श्वश्वेति निश्चितम् गाविवाहे पैच निरीते चतुर्थेऽहनि रात्रिषु। एकत्वं सागता भर्तुः पिण्डे गोत्रे च सूतके स्वगोत्रामाश्यते नारी उहाहात् सप्तमे पदे। भटुंगो श्रेणकर्तव्यं दानं पिण्डोदकक्रिया॥हिमानुःपिण्डदानन्तु पिण्डे पिण्डे हिनामतः षण्णां देयारूपया पिण्डाएवंदातान मुह्यति॥ अथ चेन्मन्लपित्त्युक्तःशारीरैःपनक्तिदूषणैः अदोषन्तं यमः ·लिरिपतसंहिता। ६६५ प्राह पङ्क्तिपावनएव सः॥अग्नौ करणशेषन्तु पितृपाचे पदाप येत्।पत्तिपाय पितृणाञ्च नद्याडैश्वदेषिके।अनग्निको यदा विषःवाई करोति पाणम्। तत्र मातामहानाच कर्तव्यमभयं सदा। अपुत्राये मृताः केचित् पुरुषाचा स्त्रियोऽपिवातियए- वनदातव्यमेकोहिट नपार्वणम्॥ यस्मिन राशिगते सूर्ये विपत्तिः स्याटिजन्मनः। तस्मिन्नहानि कर्तव्यं दानं पिण्डोदकक्रियावर्ष माभिषेकादि कर्तव्य मधिकेन तु अधिमासेतु पूर्वस्याच्छ्रा ईसम्बत्सरादपि।सएच हेयोद्दिष्टस्ययेन केनतुकर्मणा।अभि घातान्तरं कार्य तौयाहः कनं भवेत्॥शालाग्नौ पचते अन्नं लौकि केनापि नित्यशः। यस्मिन्नेव पदन्नं त्तस्मिन होमोविधीयते॥ चैदिके लौकिके वापि नित्यं हत्वायतन्तितः वैदिके वर्गमामोति लौकिके हन्ति किल्बिषम् अग्नौ च्यातिभिःपूर्व हुत्ला मन्वैस्तु शाकलैः। संविधागन्तु भूनेत्यस्ततोऽभीयादनग्निमान् ॥उच्छे षणन्तु नोतिष्ठेद्यावहिपविसर्जनम्। ततोगृहपाठिं कुर्य्यादिति धर्मोज्यवस्थितः। दीः रुष्णाजिनं मन्त्राब्राह्मणश्च विशेषतः नैते निर्माल्यतांयान्ति योक्तव्यास्ते पुनः पुनः॥पानमाचमनं कु र्यात् कुशपाणिः सदा हिजः। भुत्का नोछिष्टतां यानि एषए व विधिः सदा॥पान आचमने 3 तर्पणे दैविके सदा। कुशद स्तोन दृष्येन यथा पापिस्तथाकशः॥वामपाणी कुशान कला दक्षिणेने उपस्पृशेत्। पिनाचमान्त ये मूढा रुधिरेणाचमन्ति ते नीचीमध्येषु ये दर्भाब्रह्मसूत्रेषु ये कती। पवित्रास्तान विजा नीयाद्यया कायस्तथा कुशाः॥ पिण्डे कृतास्तु येदी येक- तं पितृतर्पणम्। मूत्रोच्छिष्टपुरीपञ्च तेषांत्यागोविधीयतादेव पूर्वन्तु यच्छादमदैवञ्चापि यद्भवेत्। ब्रह्मचारी तयेत्तत्र कुर्या- छाडन्तु पैतृकम्॥मातुःपाइन्तु पूर्वेस्यात् पितॄणां तदनन्तरम् ·• लिखितसंहिता। ततोमानामहानाञ्च रही श्राइवयं स्मृतम्॥ऋतुर्पक्षोवसुः से- श्यः कालकामौ धुरिलोचनौ। पुरुरवामाद्रवाश्च विश्वेदेवाः प्र कीर्तिताः।। आगच्छन्तु महाभागाविश्वेदेवामहाबलाः। ये यत्रवि हिनाः श्राद्दे सावधानाभवन्तु ते॥ इटियाड़े कतुर्दशोपसुः सभ्य श्च दैविके । कालः कामौऽग्निकार्येषु अम्बरे धुरिलोचनौ पुरू स्थामाद्रवाश्च पार्वणेषु नियोजयेत् ॥ यस्यास्तु न पचेयाना न विज्ञायेत या पिता। नोपयच्छेन नांपाज्ञः पुषिकाकर्मशङ्कन्याअ मातृका पदास्यामितुभ्यं कन्यामलइन्कनाम्।अस्यां यौजायते पुनःस मे पुत्रोभविष्यति।मातुःप्रथमतः पिण्डं निपेत् पुत्रिका सुतः। हितीयन्तु पितुस्तस्यास्तृतीयन्तपितुः पितुः। मृण्मयेषु च पात्रेषु श्राद्दे यो भोजयेत् पिन्। अन्नदाना पुरोधाश्च भोक्ता चनरकंबजेन भलाक्षे मृण्मयं दद्यादनुज्ञातस्तुनिः। एतेन प्रोक्षणं कार्यं मृदः पापं पवित्रकम्॥श्राद्धं कृत्वा परवाहे यस्तु भुञ्जीत जिद्दलः पतन्ति पितरस्तस्य लुप्तपिण्डोदककियाः॥ा ईदखाच भुरकाच अध्यानं योऽधिगच्छति। भवन्ति पितरस्त- स्य तन्मासं पांशुभीजनाः ॥पुनर्मोजनमध्वानं भाराध्ययनमैy नम्। दान प्रतियह होमं आईसवाष वर्जयेत्॥अध्यगामी भये- दश्चः पुनभोक्ताच यायसः। कर्मज्जायते दासःस्त्रीगमनेच करः॥दशकवः पिचेदाप:सावित्र्याचाभिमन्तिताः। ततः सन्ध्या मुपासीत शुझेन तदनंतरम्॥आर्द्रवासास्तुयत् कुर्याद्वहिर्जानु चयत् कृतम्। सर्च तनिष्फलं कुर्याज्जपहोमपनियहम्॥चान्द्रा यणं नचाहे पराको मासिके तया। पक्षत्रये तु कृच्छंस्यात् षण्मा सेकमेवच ।नादिके त्रिरावस्यादेकाहःपुनराब्दिके। शाये: पासन्तु काया पादरुच्छं रिधीयते॥सर्पविषहतानाञ्च हिन्द ष्ट्रिसरीसृपेः आत्मनस्त्यागनाञ्चैव श्राइमेपांन कारयेत् ॥गोनि ·६८७ लिरिचतसंहिता। हतं तथोद्दई ब्राह्मणेन तु घातितम्। संस्पृशान्ति च ये विषा गो जाश्वाश भवन्ति ने॥आग्नदाता नथाचान्ये पशिच्छेदकराच ये।तप्तकृच्छेणध्यन्ति मनुराह प्रजापतिः।यहमुष्णं पिवे. दापरुयह मुष्णं पयःपिचेत् । त्यहमुष्णं घतं पीत्वा वायुमक्षो दिनत्रयम्॥गोहिरण्यहरणेस्त्रीणां क्षेत्रगृहस्य च। यसद्धि श्य त्यजेतू पाणीस्तमाहुर्ब्रह्मघातकम्॥उद्यता:सह धावन्ते य धेको धर्मघातकः। सर्वं ते शुद्धिमृच्छन्ति सएकोब्रह्मघातकः॥ पतितान्नं यदाभुडून्ते भुङ्क्ते चाण्डालवेऽमनि। सु मासाई चरे हारि मासंकामकृतनतु योयेन पत्तितेनैव स्पर्शस्मानं विधी यते। तेनैचोछिपसंस्पृशः पाजापत्यं समाचरेत् ॥ब्रह्महाच सु- रापायी स्तेयीच गुरुतल्पगः। महान्ति पातकान्याहुस्तसंसर्गी च पञ्चमः॥स्नेहाहा यदिवा लोभायादज्ञानतोऽपिंचा। कुर्वन्त्य नुग्रहं येच तत्सापं नेषुगच्छति॥उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पृष्टो ब्राह्मण स्तु कदाचन। तत्क्षणात् कुरुतेस्नान माचमेन शुचिर्भवेत्॥कुञ्ज वामनपण्टेषु गद्गदेषु जडेषुचा जात्यन्धे बधिरे मूके न दोषः परि वेदने।क्लीचे देशान्तरस्येच पतिते ब्रजितेऽपिवा। योगशास्यामि युक्तेच ने दोषः परिचेदने । पूरणे कूपचापीनां रक्षच्छेदनपातने विक्रीणीत गजञ्चाश्चं गोवधन्तस्य निर्दिशेत् ।। पादेऽङ्गोमयप नंहिपादे श्मनु केवलम् । तनीये तु शिवायर्ने चतुर्थे तु शिरया चपः॥चाण्डालोदकसंस्पर्श स्नानं येन विधीयतेतिनैकोच्छिष्टसं स्पृष्टः भाजापत्यं समाचरेन्॥चाण्डाउघटनाण्डस्थं यत्तोयं पिच ते हिजः।तरक्षणात् क्षिपतै यस्तु प्राजापत्यं समाचरेत् ॥यदि- नोक्षिप्यते तोयं शरीरे तस्यजी-ति। माजापत्यं न दातव्यं रुच्छंसान्नपन चुरेन। चरेत् सान्तपनं विषः प्राजापत्यन्तु क्षत्रि या निदर्धन्तु चरेद्देश्यः पादं भूदे तु दापयेत् ।। रजस्वला यदास्प ·६८९ लिखितसंहिता। शशुना शूकरचायसैः।उपोष्य रजनीमेकांपञ्चगव्येन शुध्य ति॥अज्ञानतः स्मातुमात्रमानाओस्तु विशेषतः।अनउध्य विरा- स्यात्त दीयस्पर्शने मतम्॥वालश्च दशाहेतु पञ्चत्वं यदि गच्छति। सबएप विशुध्येत नाशौचं नोदककिया।शापसूतक उत्पन्ने सूतकन्तु सदा पवेत्। शायेन शुध्यते सूतिर्न सनिःशाच शोधिनी॥षष्ठेन शुध्यतैकाहं पञ्चमे महमेव तु। चतुर्थे सप्तरा स्याधि पुरुषेदशमेऽहनि। मरणारब्धमाशौच संयोगोयस्य नाग्निभिः।आदाहात्तस्य विज्ञेयं यस्य वैतानिकोविधिः॥आम मांसं हतं क्षौद्रं स्नेहाश्चफलसम्भवाः अन्यभाण्डस्थितायेते निष्क्रान्ताः शुचयःस्मृताः॥मार्जनीरजसासक्ते मानवघटीदके नवाम्भसि तथा चैवहन्ति पुण्यं दिवारुतम्।। दिवाकपित्यच्छाया यांरात्रौदधिषु सक्तुषु। धात्रीफलेषु सर्वत्र अलक्ष्मीसते सदा ॥यत्र यत्रच संकीर्णमात्मानं मन्यते दिजः। तत्र तत्र तिलैहोम गा यत्र्यष्टशतंजपेत्॥ ॥ इति श्रीमहर्षि लिखितप्रोक्तं धर्म शास्त्रं समाप्तम्॥ । दक्षसंहितायाम्। सर्वधर्मार्थतत्त्वज्ञ सर्ववेदपिदांवरः। पारगः सर्वविद्यानां दक्षो नाममजापतिः॥उत्पत्तिःप्रलयच स्थितिः संहारएक्च। आत्माचात्मनि तिष्ठेन आमा ब्रह्मण्यवस्थितः॥ब्रह्मचारी गृ- हस्थय वानप्रस्थीयतिस्तथा। एतेषान्तु हितार्थाय दक्षःशास्त्र मफल्पयत्तु॥जातमात्रःशिशुस्ताचयावदशैसमा चयः। सहि गर्भसमोज्ञेयोच्यक्तिमानप्रदर्शिनःपक्ष्याभक्ष्ये तया पेये वाचा चाच्ये तथान्ते। तस्मिन् काले न दोषोऽस्तिस याचन्नोपनीयते॥- ·प्रथमोऽध्यायः। उपनीनस्य दोषोऽस्ति क्रियमाणैर्षिगर्हितः।अप्राप्तव्यपहारोऽ सौ याचन् षोडशचार्षिकः॥स्वीकरोति यदा चेदं चरेवेदवतानि चाब्रह्मचारी भवेत्ताबदूय स्नातो भवेद्गही।हिविधीब्रह्मचा रीतुस्मृतः शास्त्र मनीषिभिः। उपकुर्वाणकरत्वाद्योदितीयोनै ठिकः स्मृतः॥योगृहाश्रममास्थाय ब्रह्मचारी भवेत् पुनः नय तिर्न वनस्थश्च सर्वाश्रमाविवर्जितः॥अनाश्रमी न तिष्ठेत्तु दि 'नमेकमपि हिजः आश्रमेण चिना तिष्ठन् प्रायश्चित्तीयते हि सः॥जपे होमे तथा दाने स्वाध्यायेच रतस्तुयः। नासौ तस्फल मामोनि कुर्वाणोऽप्याश्रमाच्युतः। त्रयाणामानुलोम्यं हि प्राति लोम्यं न विद्यते॥प्रातिलोम्येन योयातिन तस्मात् पापकृत्तमः मेस्यलाजिनदण्डेन ब्रह्मचारी तु लक्ष्युते॥गृहस्थोदेवयज्ञाद्यैन- खलोम्ना वनाश्रितः। विदण्डेन यतिश्चैव लक्षणानि पृथक् पृथक्॥ यस्यैतलक्षणंनास्ति पायाश्चत्ती नचाश्रमी । उक्तकर्मकमोनोक्तो न कालोमुनिभिःस्मृतः ।। हिजानान्तु हितार्थाय दक्षस्तु स्वयम ब्रवीत् ॥ इति दाक्षेधर्मशास्येप्रथमोऽध्यायः। मानरुत्थाय कर्त्तव्यं यहिजेन दिने दिने। तत्सर्व संभव- क्ष्यामि दिजानामुपकारकम् ।। उदयास्तमयं याचन्न विभःक्षणि कोसवेना नित्यनैमित्तिकैर्मुक्तः काम्यैश्वान्यैरगर्हितैः ।।यः स्वक- म परित्यज्य यदन्यत् कुरुते हिजः अज्ञानायदिवा मोहान् स तेन पतितो पवेत्॥ दियूसस्याद्यशागेतु कृत्यं तस्योपदिश्यते हितीयेच तीयेचे चतुर्थे पञ्चमे तथा॥षष्ठेच सप्तमे चैव अष्ट मेच पृथक् पृथका विभागेष्वेषु यत्कर्म तत्मवक्ष्याम्यशेषतः ।। उषःकाले तु संपाप्ते शौचंकृत्वा यथार्थचत्।तनःस्नानं मर्ची- तदन्तधापनपूर्वकम्॥अत्यन्तमलिनः कोयो नपच्छिद्रसमन्धि नासपत्येष दिवाराची प्रानःस्नान विशोधनम् क्लियन्ति हि ·दक्षसंहितायाम्। प्रसुप्तस्य इन्द्रियाणि सवन्ति च। अङ्गानि समतां यान्ति उत्तमा न्यधमैःसह॥नानास्पेदसमाकीर्णः शयनादुत्थितःपुमान्। अ स्वाखानाचरेत् कर्म जपहोमादि किञ्चन॥प्रातरुत्थाय योषितः प्रातःस्नायी भवेत् सदा। समस्तजन्मजं पापं विमिर्वयंपो हति। उषस्युषसि यत् स्नानं सन्ध्यायामुदिते रची। प्राजापत्ये नतत्तुल्यं महापातकनाशनम्॥प्रातःस्नानं प्रशंसन्ति दृष्टाद एकरहि तत्। सर्वमर्हनि पूतात्माप्रातःस्नायी जपादिकम् ॥ स्मानादनन्तरं तावदुपस्पर्शनमुच्यते। अनेन तु विधानेन आ- चान्तः शुचिना मियात्॥प्रक्षाल्य पादौ हस्तीच विपिबेदम्बुची क्षितम्। संरत्याडू-गुष्ठमूलेन दिःप्रमृज्यात्ततोमुरवम्॥संहत्यति सृभिः पूर्वमास्यमैवमुपस्पृशेत्। ततः पादौ समायुक्ष्य अङ्गानि समुपस्पृशेत् ॥अड्गुष्ठेनप्रदोशन्या घाणपश्चादनन्तरम्। अङ्गुष्ठानामिकाभ्याञ्च चुक्षुः श्रीचे पुनः पुनः।। कनिष्टाङ्गुष्ठ या नासिंहदयञ्चनलेन चै। सर्वामिस्तुशिरः पश्चादाचायण संस्पृशेत्॥सन्ध्यायाच पक्षातच मध्यानेच तनः पुनः सन्ध्या नोपासते यस्तु ब्राह्मणोहि विशेषतः॥सजीवन्नेव शुद्रः स्या- स्मृतःचाचैवजायते। सन्ध्याहीनाऽ शुचिनित्यमनहः सर्वकर्म- -सु॥यदन्यत् कुरुते कर्मन तस्यफलमभुने। सन्ध्याकापसाने तु स्वयं होमोविधीयते। स्वयंहोमे फलं यत्तु तदन्येन नजायते॥ ऋविक पुत्रीगुरुाता भागिनेयोऽथ चिट्पतिः। एभिरेव हुतंय तु तडुतं स्वयमेवहि ॥देवकार्येततः कृत्वा गुरुमहन्लचीक्षणम्। देवकार्याणि पूर्वाद मनुष्याणाञ्च मध्यमे। पितॄणामपराह्ने च का याण्येतानि यत्नतःपौलिकन्तयतकर्म यदि तत सायमाचरे तु॥ न तस्य फलमानोति वन्ध्यास्त्रीमैयुनं यथा। दिवसस्यायमा गैतु सर्वमेतहिधीयनेाहितीयेच तथाभागे वेदान्यासो विधीय ·1 द्वितीयोऽध्यायः। ते।वेदाभ्यासोहि रिमाणां परमंतपउच्यते॥ब्रह्मयज्ञःस विज्ञेयः षडङ्गन्सहिनस्तु सः। वेदस्वीकरणं पूर्व विचारोऽप्यसनंजपः।त तोदीनच शिष्येश्यो वेदान्यासोहि पञ्चधा।समित्युष्पकुशा दीनांसकाल:समुदाहृतः॥तृतीयेचैव भागेतु पोष्यवार्थसा धनमा पिता माना गुरुर्यािपजादीनाः समाश्रिताः॥अन्या- गतोऽनिधिश्चान्यः पोष्यवर्गउदाहनः। ज्ञानिन्धुजनः क्षीणस्त थानाथः समाश्रितः।।अन्येऽप्यधनयुक्ताश्च पोष्यवर्गउदाहनः । भरण पोष्यवर्गस्य प्रशस्तं स्वर्गसाधनम्।। नरकंपीडने चास्य तस्मायलेनतंभरेत्। सार्वभौतिकमन्नायं कर्तव्यन्तु विशेषतः। ज्ञानवियः प्रदातव्यमन्यथा नरकं ब्रजेत्॥सजीवनि यएचैको- बहुतिश्योपजीच्यते।जीवन्तोमृतकाश्चान्येय आमम्भरयो न रा:। बहर्थे जीच्यते कश्चित्त कुटुम्वार्थे तथा परैः।आत्मार्थेऽन्यो नशक्नोति स्पोट्रेणापि दुरस्थितः। दीनानाथविशिष्टयोदातव्यं तिमिच्छता अदत्तदानाजायन्ते परमाग्योपजीविनः।यद्द "दाति विशिष्टेक्यो यन्जुहोति दिने दिने।ततु वित्तमहं मन्ये शे षकस्यापि रक्षति। चतुर्थेच तथा भागे स्मानार्थं मृदमाहरेत् ॥ तिलपुष्पकुशादीनि स्नानञ्चारूधिमे जले। नित्यं नैमित्तिकं काम्यं विविध स्नानमुच्यते॥तेषां मध्ये तु यन्नित्यं तत्पुनर्षियते वि- धा। मलापहरणं पश्यान्मन्लयत्तुजलें स्मृतम्॥ सन्ध्यास्मानमु. भाभ्यान स्नानभेदा:प्रकीर्तिताः। मार्जन जलमध्ये तुप्राणाया. मोयतस्ततः॥ उपस्थानं ततः पश्चात् सापियाजपउच्यते सविता देवना यस्या मुरयमग्निविधास्थिनः॥विश्वामित्रऋषिश्छन्दो- , गायत्री सा विशिष्यते।पञ्चमेच तथामागे सविभागीयथार्ह तः॥पितृदेवमनुष्याणां कीरानाञ्चोपदिश्यते। देचैन्यैव मनुष्यै शतिर्यमियोपजीव्यते। गृहस्थः प्रत्यहं यस्मात्तस्माज्येष्ठा - ·- ६९२ दक्षसंहितायाम्। श्रमी गृही। त्रयाणामाश्रमाणान्तु गृहस्थो योनिरुच्यते॥तेनैव सीदमानेन सीदन्ताहेतरे त्रयः। मूलपाणी भवेत्स्फन्दः स्कन्दा च्छारयाः सपल्लवाः॥ मूलेनैव विनष्टैन सर्वमेतहिनश्यनि। तस्मा त् सर्वप्रयत्नेन रक्षितव्यो गृहाश्रमी॥राज्ञा चान्यैषिभिः पूज्यो माननीयश्च सर्वदा।गृहस्थोऽपि कियायुक्तो नगृहेण गृहामी ॥नचैव पुत्रदारण स्वकर्मपरिवर्जितः।अस्मात्याचाप्यहुत्वाचा जप्वाऽदत्त्वाच मानवः॥देवादीना मणीभूत्वा नरकं प्रतिपद्यते। एकएव हि भुन्तेऽन्नमपरोऽन्नेन भुज्यते॥न भुज्यते सएचेको योन्तेऽन्न ससाक्षिणा। विभागशीलो योनित्य क्षमायुक्तो- दयापरेः।।देवतातिथिभक्तश्च गृहस्थः सतु धार्मिकः। दयाल- ज्जा क्षमा श्रद्धा प्रज्ञायोगः कृतज्ञता॥ एने यस्य गुणाः सन्ति स, गृही मुरव्यउच्यते । सम्धिसागंततः कृत्वां गृहस्थः शेष ग्भवेत् ॥ भुत्कातु सुरचमास्थाय तदन्नं परिणामयेत् । इतिहासपुराणा द्यैः षष्ठच सप्तमंनयेतु।अपमे लोकयावा तु बाहिःसन्ध्या तनः पुनः। होमो भोजनकच्चैव यच्चान्यद्गृहकृत्यकम् ॥ कृत्वा चैवं ततः पश्चात् स्वाध्यायं किनिदाहरेत्। प्रदोषपश्चिमी यामौ वेदा भ्यासेन तौ नयेत्॥यामइयंशयानोहि ब्रह्मभूयाय कल्पते। नै मित्तिकानि काम्यानि निपतन्ति यथा यथा। नया तथैव कार्या णिन कालस्तु विधीयते। अस्मिन्नेव प्रयुञ्जानो यस्मिन्नेवतु - लीयते॥ तस्मान् सर्वप्रयत्नेन कर्त्तव्यं सुरवमिच्छता। सर्वत्र म ध्यमौ यामो हनशेपंहविश्च यत्॥ भुजानश्चशयानश्य ब्राह्मणो नारसीदनि। इनि दाक्षे धर्मशास्त्र दिनीयोऽध्यायः। सुधा नवगृहस्थस्य सड्यानि नच तु। तथैव नव कर्माणि विकर्माणि नथानयापच्छन्नानि नपान्यानि प्रकाश्यानि तथान या सफलानि नवान्यानि निष्फलानि नचैवतु॥अदेयानि नवा- ·तृतीयोऽध्यायः। न्यानि वस्तुजांनानि सर्वदा। नवकानव निर्दिश गृहस्थोन्ननिकार का।। सुधावस्तूनि वक्ष्यामि पिशिष्टे गृहमागते। मनश्चक्षुर्मुरपंचाचं . सौम्यं दद्याचतुष्टयम्।।अायुस्थानमिहागच्छ पृच्छालापापयान्वितः। उपासन मनुव्रज्या कार्यापयेतानि यत्नतः।।ईषद्दानानि चान्यानि मिरापस्तृणानिचा पादशौचं नथाभ्यङ्गमाश्रयःशयनन्तथा।कि- चिच्चानं यथाशक्ति नास्थानभन् गृहे वसेत् । मज्जलंचार्थिने देय मेवान्यपि सदा गृहे॥सन्ध्याम्नानं जपोहोमः स्वाध्यायो देवनार्चन मावैश्वदेवं तथातिथ्यमुद्दतञ्चापि शक्तिनः ॥ पितृदेवमनुष्याणां दीनानापनपसिनाम्। मातापितरुणाञ्च संविधागोयथार्हतः ।। एनानि नरकर्माणि विकर्माणि तथा पुनः अन्नं पारदार्यञ्च नथा भक्ष्यस्य लक्षणम्॥अगम्यागमनापेयपानं स्तेयञ्च हिंसनम्। अ प्रौनकर्माचारणं मित्रधर्मपहिष्कृतम् ॥ नवैतानि विकर्माणि नानिस वाणिवर्जयेत्। आयुर्पित्तं गृहछिदं मन्लमैथुनभेषजम्नपोदा- नावमानौच नच गोप्यानि यत्नतः प्रायोग्यमणशुद्धिश्च दानाध्य यनविक्रयाः॥कन्यादानं पोत्सर्गो रहापापमकुत्सनम् । प्रकाश्या नि नपैतानि गृहस्थाममिणस्तथा।मातापिचोरी मित्र विनीने चोपकारिणिोदीनानाथविशिष्टेभ्योदत्तन्तु सफलं भवेत्॥ धूर्त व- दिनि मन्देच कुपैये फितवे शठे। चादुचारणचौरेभ्योदत्तं भवति निष्फलम्॥सामान्यं याचितंन्यास आधिाराम सहनम् । कमाया तच निक्षेप:सर्वस्वञ्चान्वये सति ।।आपत्स्वापि नदेयानि नव वस्तू निसर्वदा। यो ददाति समूटामा मायश्चित्तीयते नरः॥ नवनयक वेत्तारमनुष्ठानपरं नरम् । इह लोके परेच श्रीः स्वर्गस्थञ्च न मुञ्च- तियथैवात्मा यरस्तद्रष्टव्यः सुरपमिच्छतातिरपदुःरयानि तु ल्यानि यथात्मनि तथा परे। सुर वायदि वा दुःर याकश्चिनांक यने परे। ततस्तत्तु पुनः पश्चात् सर्वमात्मनि जायते॥ न केशोन पिना ·दक्षसंहितायाम् । द्रव्यं द्रव्यहीने कुतःक्रिया। क्रियाहीने न धर्मःस्याइर्महीने कुतःस रखम्॥सुरखं वाञ्छन्ति सर्वे हि तञ्चधर्मसमुद्भवम् । तस्माद्धर्मः सदा कार्यःसर्वचर्णे प्रयत्नतः॥न्यायागतेन द्रव्येण कर्तव्यं पारलौकिक मादानञ्च विपिना देयं काले पात्र गुणान्विते॥समाहिगुणासाहल मानन्त्यञ्च यथाक्रमम्। दाने फलविशेषः स्याहिंसायां वारदेव तु॥सममब्राह्मणे दानं हिगुणं ब्राह्मणबुये। सहस्त्रगुणमाचार्य वनंतं वेदपारगे। विधिहीन तथा पात्रे यो ददाति पतिग्रहमान केवलं तहिनश्येच्छेषमप्यस्य नश्यति॥व्यसनपतिकाराय कुटुम्बा र्थच याचते। एवमन्विष्य दानच्यमन्यथा न फलं भवेत्॥मातापि तृविहीनन्तु संस्कारोहहनादिभिः।यःस्थापयति तस्येह पुण्यसं- रच्या न विद्यते॥नतच्छ्योऽग्निहोत्रेण नाग्निष्टोमेन लभ्यते।यच्छे यःपाप्यते पुंसा विप्रेण स्थापितेन तु॥यद्यदिष्टतमलोके यचापि यितं गृहे। तत्तद्गुणचने देयं तदेवाक्षयमिच्छत्ता॥ इति दाक्षेध मंशापे तृनीयोऽध्यायः। पत्नीमूलं गृहं पुंसां यदिछन्दोऽनुवर्तिनी।गृहाश्रमसमं ना स्ति यदि भार्या यशानुगा। तया धर्मार्थकामानां त्रिवर्गफलमझु ते। प्राकाम्ये वर्तमाना तु स्नेहान्नतु निवारिना॥अवश्यासा भये न् पवायथा व्याधिरुपेक्षितः। अनुकूला नवागदुष्टा दक्षा सा- ध्वी प्रियम्बदा।।आत्मगुप्ता स्वामिभक्ता देवतासान मानुषी ।। अनुकूलकलबोयस्तस्य स्पर्गचहि। प्रतिकूलफलबस्य नरको- नात्र संशय ॥स्पर्गेऽपि दुर्लभ ह्येतदनुरागः परस्परम् । रक्तएको चिरक्तोऽन्यस्तस्मात् करतरं नु किम्॥गृहवासः सरनार्थाय पली मूलं गृहे सुरवम्। सो पत्नी या पिनीला स्याच्चित्तज्ञापशर्तिनी दुगा खन्या सदा खिन्ना चित्तभेदःपरस्परम्। मनिकूलफलबस्य दिदारस्य विशेषतः॥ योपिन् सजिलोफेच भूषणाच्छादनाशनै ·चतुर्थोऽध्यायः। सुभूत्यापिकता नित्यं पुरुषोपकर्षति । जलौका रक्तमादत्ते केवलं सा चपस्विनी। इतरातुधनं वित्तं मांसंघीर्य बलं सुरयम्। सशङ्का वाल भावे तुयौचने विमुरपी भवेत्। तृणयन्मन्यने पश्चाइमा पकं पतिम्।। अनुकूला नवाग्दुष्पा दक्षासाध्वी पनिबत्ता। एभिरेव गुणे युक्ता श्रीरेच स्त्रीन संशयः ॥या हष्टमनसा नियंस्थानमानविच क्षणा। भर्तुःप्रीतिकरी नित्यं सा भार्या हीतरा जरा॥शिष्योभार्या शिशुपाना पुत्रोदासः समाभित्तः। यस्यैतानि पिनीतानि तस्यली के हिं गौरवम्॥प्रथमा धर्मपत्नीच द्वितीया रतिवाहिनी। दृष्टमेव फ लंबनारष्टमुपजायते॥धर्मपत्नी समारख्याता निर्दोषा यदि सा भवेत्। दोषेसतिनदोषः स्यादन्या भार्या गुणान्विता ॥ अशाप तिनां भार्यो यौवने यः परित्यजेत्। सजीवनान्ते स्त्रीखञ्च बन्ध्य वञ्च समाप्नुयात्॥दरिद्रं व्याधितं चैव भरियापमन्यते। शुनी गू धीच मकरीजायते सा पुनः पुनः॥ मते शरिया नारी समारोहेडु नाशनम्। सामवेत्तु शुभाचारा स्वर्गलोके महीयते ॥ध्यालयाही • यथाच्याउं बलादु-डरते विलान्। नथा सा पतिमुहत्य नेनैव सह मो दते॥चाण्डालपत्यासित परिव्राजकतापसाः। तेषांजानान्यपसा निभाण्डालैःसह वासयेत्॥ इति दाक्षे धर्मशास्त्रं चतुर्थोऽध्यायः। उक्तं शौचमशौचच कार्य त्याज्य मनीषिभिःविशेषार्थन योः किचिवक्ष्यामि हितकाम्यया|शौचे यत्नःसदाकार्यः शौच मूलोदिजः स्मृतः। शौचाचारविहीनस्य समस्तानिष्फलाःक्रिया शिौचना विविध प्रोक्तं वायमाभ्यन्तरन्तथा। मृजलास्यां स्मृ संघाचं भायशुद्धिस्तथान्तरम्॥ अशीचादि वरं बाह्यं तस्मादा. स्यन्तरं परम् । उमाश्याच शुचिर्यस्तु स शुचितरः शुचिः। ए का लिङ्गे गुदे तिलोदश नामकरे तथा। उसयो:सप्तदातच्या म दस्तिस्वस्तु पादयोः ।गृहस्थशौचमारल्यानं विष्वन्येषु यथाक ·दक्षसंहितायाम्। मम्। हिगुणं विगुणञ्चैव चतुर्थस्यचतुर्गुणम्॥अईममृतिमात्र तु पथमा मृत्तिका स्मृता। हितीयाचतृतीया च तदई परिकीर्ति- ता।। लिङ्गेऽप्यवसमारच्याता त्रिपर्ची पूर्यते यया।एनच्छौचं गृ हस्थानां हिगुणं ब्रह्मचारिणाम्॥ त्रिगुणन्तु वनस्थानां यतीना- ज्वचतुर्गुणम्। दातव्यमुदकन्नाचन्मृदक्षाचोयथा भवेत्॥ मृदान लेन शुद्धिः स्यान्नक्लेशोनधनव्ययः। यस्य शौचेऽपि शैथिल्यपि तस्य परीक्षितम्॥अन्यदेव दिवाशौचं राबायन्यविधीयते। अन्यदापत्सु बिमाणामन्यूदेव खनापदि॥दिवोदितस्य शौचस्य रात्राचई विधीयते। नई मातुरस्याहुस्त्वरायामई मध्यनि । न्यूनाधिकं न कर्तव्यं शौचे शुद्धिमपौप्सिता मायश्चित्तेन युज्ये नविहितानिकमेकने इनि दाक्षे धर्मशास्त्र पञ्चमोऽध्यायः। सूतकन्तु प्रवक्ष्यामिजन्ममृत्युसमुद्भयम्। यावज्जीचं तृती यन्तु यावदनुपूर्वशः॥सद्यःशौचं नथैकाहोहिविचतुरहस्तथा दशाहो हादशाहश्च पक्षोमासस्तथैव च। मरणान्तं तथा चान्य- दृशपक्षन्तु सूतके। उपन्यस्तकमेणैच वक्ष्याम्यहमशेषतः॥य न्थार्थनोविजानाति वेदमडै:समन्वितम् । सकल्पं सरहस्यञ्च- क्रियाचांन्न सूतकी॥राजर्खिग्दीक्षितानाच बाले देशान्तरे त था। तिनां सविणाञ्चैव सद्यःशौचं विधीयते॥ एकाहस्तुस मारव्यातो योऽग्निचेदसमन्वितःहीने हीनतरेचैव हि विचतुरह स्तथा।जातिविमोदशाहेन हादशाइन भूमिपः।वैश्यः पञ्चदशा हेन शूद्रो मासेन शुमति॥अस्मात्सा चाप्य हुत्वाच भुङ्क्तेऽदला चयः पुनः। एवंविधस्य सर्वस्य सूतकं समुदाहृतम् ॥ध्याधिनस्य कर्यस्य ऋणयस्तस्य सर्वदा । क्रियाहीनस्य मूर्यस्य स्वानि तस्य विशेषतः॥व्यसनासक्तचित्तस्य पराधीनस्यानित्यशःश्र हात्यागविहीनस्य भस्मान्तं सूतकं भवेत् ॥नसूनकं कदाचित् ·६९५ . षष्ठोऽध्यायः। स्यायापज्जीवन्तु सूतकम्। एवंगुणविशेषेण सूतकं समुदाह तम्॥सूतके मृतके चैव तथाच मृतसूतके।एतत्संहतशौचानां मृ तशौचन शुभतिदानं पतिग्रही होमः स्वाध्यायश्च निवर्तते। दशाहात्तु परं शौचं विप्रोऽईतिच धर्मपित् ।। दानञ्च विधिना दे यं अशुभात्तारकं हि तत् । मृतकान्ते मृतो यस्तु सूतकान्ते च सू- तकम् ॥एतत्संहतशौचानां पूर्वाशौचेन शुद्धनि । उभयत्र दशाहानि फुलस्यान्नं न भुज्यते॥चतुर्थेऽहनि कर्तव्यमस्थि सञ्चयनं द्विजैः। तनःसञ्चयनादूर्ध्वमङ्गस्पॉविधीयते॥वर्णानामानुलोम्येन स्त्री णामेकोयदा पतिः दशषट्व्यहमेकाह: प्रसवे सूतकं भवेत् ॥ यज्ञकाले चिचाहे च देशा नथैयचा हूयमाने तथाम्नोच नाशी चंमृतसूतके। सुस्थंकाले विदं सर्वमशौचं परिकीर्तितम्। आपद नस्य सर्वस्य सूतके नतु सूतकम्।। इति दाक्षे धर्मशास्त्रै षष्ठोड . ध्यायः। लोको वशीकृतो येन येन चात्मा चशीकृतः। इन्द्रियार्थी जि तोर्यन तं योगं प्रवचीम्यहम्॥प्राणायामस्तथा ध्यानं प्रत्याहार- स्तु धारणा। तर्कश्चैव समाधिश्च षडङ्गनेयोगउच्यते॥नारण्यसे चनाद्योगो नानेकयन्यचिन्तनात्। व्रतैर्यज्ञैस्तपोभिश्च न योग: कस्यचिद्भवेत्॥नच पथ्याशनायोगीन नासायनिरीक्षणात् ।। नच शास्यतिरिक्तेन शोचेन स भवेत् कचित् ॥ न मौनमन्तकुह कैरनेकैः सुरुतैस्तथा।लोकयात्राधियुक्तस्य योगो भवति कस्य चित्॥अभियोगात्तथाप्यासात्तस्मिन्नेव तु निश्श्यात्। पुनःपुन- श्रनिदाद्योगः सिद्धति नान्यथा|आत्मचिन्तापिनोदेन शौच क्रीडनकेन चासतसमत्वेन योगःसिध्यति नान्यथा।यचास निरनोनित्यमात्मक्रीउस्तथैवच आत्मनिष्ठश्च सतनपात्मन्येय स्वभावतः॥रनश्चैव सयंतुष्टः सन्तुशे नान्यमानसः आसन्येर ·दक्षसहितायाम्। सुतृप्तोऽसौ योगस्तस्य प्रसिद्मनि ॥सुप्तोऽपि योगयुक्तः स्याज्जा- ग्रचापि विशेषतः। ईदृक्चेष्टः स्मृतः श्रेष्ठो गरिष्टो ब्रह्मवादिनाम्॥ य आत्मव्यतिरेकेण दितीयं नैव पश्यति।ब्रह्मीय सएवं हि दक्ष पक्षउदाहृतः॥विषयासक्तचित्तोहि यतिक्षिं न विन्दति । यत्नेन विषयासक्तिं तस्माद्योगी विवर्जयेत्॥विषयेन्द्रियसंयोगः केचि योगं वदन्ति हि। अधर्मो धर्मरूपेण गृहीतन्तैरपण्डितैः॥मन- संश्यामनश्चैव संयोगच तथापरे। उक्तानामधिका ह्येते केवलं योगवन्चिताः।।इत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्रज्ञ परमात्मनि। एकीक याचिमुच्येत योगोऽयं मुरव्य उच्यते॥कषायमोहविक्षेपलज्जाश गादिचेतसः।व्यापारास्तुसमारच्यातास्तान जिला वशमानयेत्॥ कुटुम्पैः पञ्चभियाभ्यः षष्टस्तत्र महत्तरः। दैवासुरमनुष्यैस्तु सजे तुनच शस्यते ॥बलेन परराष्ट्राणिगृह्णन्शूरस्तु नोच्यते। जिनो येनेद्रिययांमः स शरः कथ्यते बुधैः।बहिर्मुरयानि सर्वाणि कृत्वा, चाभिमुखानि वै। सर्वञ्चैवेन्द्रिययामं मनश्यात्मनि योजयेत्॥सर्प पायचिनिर्मुक्त: क्षेत्रब्रह्मणि न्यसेत् ।एतझानञ्चयोगश्च शे- षा:स्युर्यन्यविस्तराः।त्यका विषयमोगांश्च मनोनिश्चलनांगतम् आत्मशक्तिस्परूपेण समाधिः परिकीर्तितः॥चतूर्णा सन्निकर्षण पदं यत्तदशाश्वतम्। इयोस्तुसन्निकर्षणशाश्वतें ध्रुवमक्षयम् ॥ यन्नास्ति सर्वलोकस्यतदस्तीति विरुझते।कथ्यमानं तधान्यस्य हृदयेनापतिष्ठने॥स्वसम्वेयं हि नद्रह्मकुमारीमैथुनं यथा।अयो गीनैवजानाति जानान्धोहि यथा घटमू॥नियाभ्यसनशीलस्य सु संवेयं हिनद्भवेत् । तत्सूक्ष्मत्वादनिर्देश्यं परंब्रह्म सनातनम्॥ धस्त्वापरणं भाव मनसालोचनं यथा। मन्यते स्वीच मूर्खश्चनर्दे व बहु मन्यते ॥ सत्त्वोकाःसुराश्रापि विषयेण वशीकृतोप्रमा दिभिक्षुद्रसत्यैर्मानुषैत्र का कया। तस्मात्यक्तकषायेण कर्त्तव्यं ·'सप्तमोऽध्यायः। दण्डधारणम्। इतरस्तु न शक्नोति विषयैरविभूयते॥न स्थिरंक्षण मप्येक मुदकं हि यथोर्मिभिः। वाताहत तथा चित्तं तस्मात्तस्या न विश्वसेन्॥विदण्डच्यपदेशेनजीवन्ति वहयो नराः। योहि ब्रह्मन जानाति न विदण्डाईएव सः॥ब्रह्मचर्य सदा रक्षेदरचा मैथुनं पृथका स्मरणं कीर्तनं केलि:प्रेक्षणं गुद्यभाषणम्॥सङ्कल्पोड़ ध्यवसायश्च कियानिष्पत्तिरेव च एतन्मैथुनमा प्रवदन्ति मनीषिणः॥नध्यातव्यं न वक्तव्यं न कर्तव्य कदाचना एतैःस सुसम्पन्नो यनिर्भवति नेतरः॥पारिवज्यं गृहीत्वाच योधर्मे नाचनिष्ठते। श्वपदेनायित्वातं राजाशीघ्रं भवासयेत्।।एको- मिपुर्यथोक्तस्तु दोष मिथुनं स्मृतम्।त्रयो ग्रामस्तथा रव्यात उईन्तु नगरायते। नगरं हि न कुर्नव्यं ग्रामोपा मिथुनं तथा। ए तचय मणिः स्वधर्माच्यवने यतिः॥राजवातादि तेषान्तु शिक्षायाा परस्परमा स्नेहपैशन्यमासयं सन्निकर्षादसंशय म्लामपूजानिमित्तं हि व्यारव्यानं शिष्यसंग्रहा। एते चान्येच चहवः प्रपञ्चाः कुत्तपस्विनाम्॥ध्यानं शौचं तथा शिक्षा नित्यमे कान्तशीलता। शिक्षोश्चत्वारिकर्माणि पञ्चमोनोपपद्यते।तपो अपैः रुशीभूतोव्याधिनोऽयसथाचहः। डोग्रहगृहीतश्च यश्चा न्योरिकलेन्द्रियः॥नीरुजश्च युगाचैव भिक्षु चसथावहुः सदू घयति नत्स्थानं बुधान् पीइयत्तानि च ।नीरुजश्च युपाचैव ब्रह्म चाहिनश्यति। ब्रह्मचाहिनष्टे तु कुलञ्चैव तुनाशयेत्॥ व सन्नावसथे भिक्षुर्मयुनं यदि सेवने। तस्यायसूर्थनाथस्य मूला न्यपि निसन्ततिगाआश्रमेन्तु यतिर्यस्य मुहूर्तमपि पिअमेत् । फिन्तस्यान्येन धर्मेण कृतकृत्योऽमिजायते ॥ समितं यद्गृहस्थेन पापमामरणान्तिकमसिनिर्दहति नन् समेकराबोषिती यनि: योगाप्रमपरिश्रान्त यस्तु भोजयते यतिम्। निखिलं मोजितं ·दक्षसहितायाम्। नत्रैलोक्यं सचराचरम्।यस्मिन् देशे वसेद्योगीध्यानयोग- विचक्षणः। सोऽपिदेशो भवेत् पूतः किंपुनस्तस्य बान्धवाः॥ दैन वैव तथादैन हैताद्वैतं तथैव चान हैतं नापिचाईतमित्येतत् पा स्मार्थिकम्॥ नाहं नैवान्यसम्बन्धोब्रह्ममावेन भाविनः । ईदृशा यामवस्यायामवाप्यं परमं पदम् ॥ईतपक्षा:समारख्याता येऽदै ने तुव्यवस्थिताः।अबैतिनां प्रवक्ष्यामि यथा धर्म:सुनिश्चितः॥ तनात्मव्यतिरेकेण द्वितीयं यदि पश्यति। ततःशाखाण्यधीय- न्ते श्रूयन्ते ग्रन्थसञ्चयाः॥दक्षशास्त्रं यथा प्रोक्तमशेषाश्रममु- तमम् अधीयन्ते तु ये विप्रास्ते यान्त्यमरलोकताम्॥इदन्तु, यःपठेत्या शृणुयादधमोऽपिचा! सपुत्रपौत्रपशुमान् कीर्ति व समवामुयात्॥श्रावयित्वा विदं शास्वं श्राइकालेपचा हि जः। अक्षय भवान श्राई पितृभ्योपजायते॥ इनि दाक्षे धर्म शास्त्रे सप्तमोऽध्यायः। समाप्ताचेयं दक्षसंहिता। गौतमसंहितायाम् । वेदो धर्ममूलं नाहिदाञ्च स्मृतिशीले दृष्टो धर्मयनिकमासा हसञ्च महत्तां ननु दृष्टोऽर्थोपरदौर्बल्यात्तुल्यवउविरोधे विकल्पः। उपनयनं ब्राह्मणस्याष्टमे नरमे पञ्चमे या काम्यंगादिः सं ख्यावर्षाणां तद्वितीयं जन्मा नद्यस्मात् सआचार्योवेदानुवर नाच । एकादशहादशयोः क्षधियवैश्ययोः। आषोडशाब्राह्मण स्यापतिता सावित्री हाशितेराजन्यस्य झधिकाया पैश्यस्य । मौजीज्यामौरीसौत्र्यो मेरवला:क्रमण कृष्णरुरुवस्ताजिनानि चासांसि शाणक्षीमचीरफुतपाःसर्वेषां कासिञ्चाविकृतम् ।

·प्रथमोऽध्यायः। काषायमप्यके । वासंघ्राह्मणस्य माजिवहारिद्रे इतरयोः बै ल्पालाशोब्राह्मणस्य दण्डावश्वस्थपैलचौ शेषे यज्ञियावास पैषामपीरिता यूपचक्रा: सवल्कला मूईललाटनासाग्रप्रमाणा: मुण्डजटिलशिरवाजटाश्या द्रव्यहस्त अच्छष्टोऽनिधायाचामेह व्यशुद्धिःपरिमार्जन पदाहतक्षणनिर्णेजनानि नैजसमार्तिक- दारवतान्तवानां तैजसबदुपलमणिशयशुक्तीनां दारुवदस्थि भूम्योरावपनञ्च भूमेश्चैलचंद्रज्जुविदलेचर्मणामुत्सर्गोवात्यन्तोष हतानाम्। पाङनुरवउदङ्मुरयोवां शौचमारभेत् । शुचौ देशआ- सीनो दक्षिणं वाईजान्वन्तरा कृत्वा यज्ञोपवीत्यामणिचन्धनात् पाणी पक्षाल्य चाँग्यतोहृदयस्पृशस्यिश्चतुर्यापआचामेति में सृज्यात् पादौ चाभ्युक्ष्येत् खानि चोपस्पृशेच्छीर्षण्यानि मूई- निव दद्यान्। सुत्वा भुरको क्षुत्वाच पुनः। दन्तशिष्टेषु दन्तवद न्यत्र निहाशिमपणान् । प्राच्युत्तेरित्येके। च्युतेरास्राचयहिण निगिरन्च तच्छचिःनि मुरव्याविनुषगच्छिएं कुर्वन्ति तावेदड़े. निपतन्ति पगन्धापकर्षणे शौचममध्यस्य । नददिः पूर्व मृदा च मूत्रपुरीषरेतीविलंसनाश्यवहारसंयोगेषु च यत्रचाम्नायोवि- दध्यात्। पाणिना सूव्यमुपसङ्ग्रह्मांगुष्ठमधीहि भोइत्यामन्वये न गुरुःो नत्र चक्षुमनःमाणोपस्पर्शन दर्ते प्राणायामास्वयः प ज्वेदशमात्राः प्राक्कलेष्वासनञ्च अपूर्वा व्याहत्तयः पञ्चसप्ता- ताः। गुरोः पादोंपैसंग्रहणं पानयानुवचनेचायन्तयोरनुज्ञा नउपविशेत् । प्राङ्मुखोदक्षिणनः शिष्य उदभुरखोचा सावि- चीञ्चानुवचनमादितो ब्रह्मणआदाने ॐकारस्याऽन्यत्रापिाअ न्तरागमने पुनरुपसदनं श्चनकुलसर्पमण्डूकमार्जाराणांत्र्यहनु पचासोविश्वास प्राणायामा तपाशनचेतरेपाम् श्मशा- माध्ययने चैत्रम्। इनि गौतमीये धर्मशास्त्र प्रथमोऽध्यायः।

·७०२ गौतमसंहितायाम्। प्रागुपनयनान् कामचारवादाक्षोऽहुनोऽब्रह्मचारी यथी पपादमूत्रपुरीषोभवति नास्याचमनकल्पो विद्यतेऽन्यत्रापमा जनप्रधाचनाचीक्षणेभ्यो ननदुपस्पर्शनाशौचं नवेवैनमग्निहब नबलिहरणयोर्नियुद्ध्यान्न ब्रह्माभिव्याहारयेदन्यत्र स्पधानिन- यनात्। उपनयनादिनियमः। उक्तं ब्रह्मचर्यमग्नीन्धनक्षचर- णे सत्यवचनमूपामुपस्पर्शनम्। एके गोदानादि । बहिःसन्ध्यार्थ- ज्यातिष्ठेत् पूर्वमासीनोत्तरां सेज्योतिष्याज्योतिषीदर्शनादाग्य तो नादिव्यमीक्षेत। वर्जयेन्मधुमांसगन्धमाल्यदिवास्वभाजना श्यजनयानीपानच्छत्रकामक्रोधलोभमोहवाद्यवादनस्नानदन्त धावनहर्षनृत्यगीतपरिंशदायानि गुरुदर्शने कर्णपातापस- थिकायाश्रयणपादासारणानि निष्ठीवितहसितविभिना स्फोटनानि स्वीप्रेक्षणालम्भने मैथुनशङ्कायां यूतं हीनवर्णसे वामदत्तादानं हिंसां आचार्यतत्पुत्रस्त्रीदीक्षितनोमानि शुफां पाचं मयं नित्यं ब्राह्मणः। अधः शय्याशायी पूर्वोस्थायी जघन्य सम्बेशी वाग्वाहदरसंयतः ।नामगोत्र गुरोः समानतोनिर्दिशेत्। आर्थिते श्रेयसि चैचम्। शय्यासनस्थानानि विहाय पनिश्रवणम- शिक्रमणं पंचनादृष्टेनोधःस्थानासनस्तियंग्यात्सेचायाम् । गुरुदर्शने चोतिष्ठेत् गच्छन्त मनुबजेत् कर्म विज्ञाप्यारच्यायाहू ताध्यायी युक्तः पियहितयोस्तदा-पुत्रेषुचैवम् । नोछिटा- शनस्नपनप्रसाधनपादुमक्षालनोन्मर्दनीपसंग्रहणानि।वित्री ष्योपसंग्रहणं गुरुभायर्याणां तत्पुत्रस्य च। नैके युपतीनां। व्य बहारपातेन सार्षचर्णिकं भैक्षचरणमभिशस्तपतिनवज आ दिमध्यान्तेषु भवच्छब्दः प्रयोज्यो वर्णानुपूर्वण आचार्यज्ञा निगुरूप्येवलाशेऽन्यब। तेषांपूर्व परिहरन्निवेद्य गुरवेऽनुज्ञा नोभुन्जीन ।असन्निधौ नद्भा-पुत्रसब्रह्मचारिसद्यः।वाग्यन ·तृतीयोऽध्यायः। स्तृप्यन्न लोलुप्यमानः सन्निधायोदकं स्पृशेत्। शिष्यशिपिरव धेनाशक्तोरन्जुयेणुविदलान्यां तनुश्यामन्भेने नन राज्ञा शा- स्यः। हादशवर्षापयेकैकदे ब्रह्मचर्य चरेत् प्रतिहादशवर्षेषु ग्रहणान्तं वा। विद्यान्ते गुरुरर्थेन निमन्त्यः। ततः कृतानुज्ञान स्य स्मानम्। आचार्य श्रेष्ठोगुरूणां मातेत्येके। इति गौतमी- ये धर्मशास्त्रे हितीयोऽध्यायः। तस्याश्रमविकल्पमेके ब्रुवने ब्रह्मचारी गृहस्थोभिक्षुरैया- नस इति तेषां गृहस्थो योनिरपजनत्यादितरेषाम् । तत्रोक्तं ब्रह्म चारिणआचार्याधीनखमा गुरोः कर्मशेषेणजपेत् गुमाचे नदप त्यत्तिस्तदक्षाचे वृहे सब्रह्मचारिण्यग्नौ था। एवं वृत्तोब्रह्मलोकम पामोनि जितेन्द्रियः उत्तरेषाञ्चैतदविरोधी अनिचयो शिक्षुरू- र्ध्वरेता ध्रुवशीलो वर्षासु शिक्षार्थी याममियान्।जघन्यमनिर- सञ्चरेत् । निवृत्ताशीचक्षुः कर्मसंयनः । कोपीनाच्छादनार्थ चालोविन्यात् । पहीणमे निर्णेजनाविप्रयुक्तं । ओषधिवनस्पती नामङ्गमुपादीत। न हितीयामुपहर्तुं रात्रि ग्रामे यसेत्। मुण्ड शि सीमावर्जयेज्जीववधम् ।समोभतेषु हिंसानुयहयोरनारती। वै खानसो चने मूलफलाशी नपशील: श्रामणकेनाग्निमाधायायाम्य भोजी देवपितृमनुष्यास्तर्षिपूजकः सर्बातिथिः प्रतिषिद्धवर्ज औक्ष मप्युपयुजीत न फाउकृष्टमधितिष्ठेत् ग्रामञ्चन विशेजटिल- श्रीराजिनचासा नानिशयं भुञ्जीत । एकाथम्यं त्वाचाय्यः प्रत्य- क्षाविधानाद्गार्हस्थ्यस्या इनि गौतमीये धर्मशास्त्रे तृतीयोऽध्यायः। गृहस्थः सदृशी भार्या चिन्दैनानन्यपूर्ण यचीयसीम्।अस मानपचरैर्विवाहऊध्य सप्तमात् पितृवन्धुत्यौवाजिनश्च मानव- न्धुभ्यःपञ्चमात् । ब्राह्मोवियाचारित्रबन्धुशीलसम्पन्नाय दद्यादा छायालंकृतां संयोगमन्ला भाजापत्ये सहधर्मचरतामिनि आर्षे ..

·७०४ गौतमसंहितायाम्। गोमिथुनं कन्यावने दद्यादन्तवृत्तिजे दानं दैयोऽलङ्कृत्येच्छन्त्या सयं संयोगो गान्धर्वो वित्तेनानातिस्त्रीमतामासुर: प्रसह्यादाना- द्राक्षसोऽसंविज्ञानोपसङ्गमनात् पैशाचः । चत्वारो धाःप्रथ मा:षडित्येके। अनुलोमानन्तरैकान्तरमन्तरासुजाताः सवर्णा म्वष्ठोपनिषाददौष्मन्तपारशवाः। पतिलोमासुसूतमागधायोग वक्षत्तृवैदेहकचाण्डालाः। ब्राह्मण्यजीजनत् पुत्रान् वर्णेय आनुपू ात् ब्राह्मणसूतमागधचाण्डालानु तेश्यएव क्षाविया मूयिषि- कक्षत्रियधीपरपुकसान तेश्यएर वैश्या जकण्ठकमाहिष्य श्यचैदेहान् नेत्यएव पारशपयवनकरण शूद्रान् शूद्रेत्येके वर्णा न्तरगमनमुत्कर्षापकर्षाश्यांसप्तमेन पञ्चमेन चोचाया। सृस्य- न्तरजानानाञ्च प्रतिलीमास्तु धर्महीनाः शूद्रायाञ्च असमानाया ज्च पशूद्रात् पतितत्तिरन्त्यः पापिष्ठः। पुनन्ति साधवः पुत्रास्त्रि- पौरुषानाशिदैवादशैव प्राजापत्याशपूर्वान् दशावरानात्मा नच ब्राह्मीपुत्राः। इति गौतमीये धर्मशास्त्रे चतुर्थोऽध्यायः। करतायुपेयात् सर्वत्र वा प्रतिषिडपर्जम्। देवपितृमनुष्यभूतू पिपूजको नित्यस्वाध्यायः। पितृश्यश्रोदकदानं यथोत्साहमन्यद्भार्या दिग्नियादि । तस्मिन् गृह्माणि देवपितृमनुष्ययज्ञाः स्वाध्या वश्चा पलिकग्निापग्निर्धन्वन्तरिपिश्च देवाः प्रजापतिः स्पिष्टिक दिनि होमः। दिग्देवताभ्यश्च यथावदारेषु मरुद्यो गृहदेवतात्यः प्रविश्य ब्रह्मणे मध्ये अद्य उदकुम्भे आकाशायेत्यन्तरीक्षे नक्तन रेश्यश्च सायम्। स्वस्तिवाच्यशिक्षादानप्रश्नपूर्वन्तु ददानिषु चैव- धर्मेषु । समाहिगुणसाहस्तानन्त्यानि फलान्यवाह्मणब्राह्मणी वियदपारगेश्यः। गुर्थनिवेशौषधार्थ रतिक्षीणयक्ष्यमाणा ध्यायनाध्वसंयोगवैश्वजितेषु द्रव्यसंविभागोबहिदि पिक्षमा णेषु सत्तान्नमितरेष्ठ प्रतिश्रुत्याप्यधर्मसंयुक्ताय न दद्यात्।कुछ ·पञ्चमोऽध्यायः। दृष्टमीतालुब्धवालस्थविरमूढमत्तोन्मत्तवास्यान्यनृतान्यपातका नि। भोजयेन् पूर्वमतिथिकुमारच्याधितगर्मिणीसवासिनीस्थविरा न जघन्यांश्च । आचार्यापितृसखीनान्तु निवेद्य वचनकियारवि गाचार्यश्वभुरपितृव्यमातुलानामुपस्थाने मधुपर्कः सम्वत्सरे पुनः पूजितायज्ञविवाहयोकि राज्ञश्च श्रोत्रियस्य । अश्रोत्रि यस्यासनीदके श्रोत्रियस्य तु पाद्यमय॑मन्नविशेषांश्च प्रकार येन्नित्यं यासंस्कारविशिएं मध्यतोऽन्नदान मवैद्य साधुत्ते विपरीते तु तृणोदक भूमिः स्वागतमन्ततः पूज्यानत्याशश्च श य्यासनावसथानुमन्योपासनानि सदृक्श्रेयसोः समान्यल्पशो ऽपि हीने असमानयामोऽतिथिरेकरात्रिको ऽधिरक्षसूर्योप- स्थायी कुशलानामयारोग्याणामनुप्रश्नोत्थं शूद्रस्याब्राह्मणस्या नतिथिरब्राह्मणोयज्ञे संतश्चेत् भोजनन्तु क्षत्रियस्योई ब्राह्म- णेयोऽन्यान् मृत्यैः सहानृशंसार्थमाशं सार्थ ।। इति गौन- मीये धर्मशास्त्रे पञ्चमोऽध्यायः ।। पादोपंसंग्रहणं गुरुसमवायेऽन्वहम् । आभिगम्य तु चित्रो- ष्य मातृपितृतहन्धूनां पूर्वजानां पियागुरुणां तत्तद्गुरुणाञ्च स निपाने परस्य । नाम घोच्याहमयमित्यभिचादोऽज्ञसमपाये स्त्री पुंयोगेऽतिवादतोऽनियममेके नाविपोष्यू स्त्रीणाममातृपितृय भार्यानगिनीनां नोपसंग्रहणं मातृभार्याणां श्वश्वाचाकावि- कश्यशुरपितृव्यमातुलानान्तु यपीयसां प्रत्युत्थानमनभिवाद्या स्तथान्यः पूर्वः पौरोंऽशीतिकावरः शूद्रोऽप्यपत्यसमेनाबरोऽप्या र्यः शूद्रेण नाम चास्य वर्जयेद्राजवाजपप्रेष्यो भो भवन्नि- ति ययस्यः समानेऽहनि जानो दशवर्षः पौरः पञ्चभिः कला भरः श्रोत्रियश्चारणस्थिभिः राजन्यो वैश्यकर्म विद्याहीनोदीक्षि तस्य प्राकक्रियान्। वित्तवन्धुकर्मजातिविद्यापयामि मान्यानि पर ·७०६ गौनमसंहितायाम्। बलीयांसि श्रुतन्तु सर्वपयोगरीयस्तन्मूलत्वाइर्मस्य श्रुतेश्चा चकि दशमीस्थाणुयाइवधूनानकराजयः पयोदानं राज्ञातु श्रोत्रिया य श्रोधियाय ।। इति गौतमीये धर्मशास्त्रे षष्ठोऽध्यायः॥ आपकल्पो ब्राह्मणस्याब्राह्मणादिद्योपयोगोऽनुगमनं शु भूषा समाप्तेह्मिणोगुरुयोजनाध्यापनपतियहाः सर्वेषां पूर्वः पूर्वो गुरुस्तदलाने क्षत्ररतिस्तदलाओ पैश्यत्तिः। तस्यापण्यं गैध रस्कृतान्नतिलशाणक्षीमाजिनानि रक्तनिर्णित याससीक्षीरच सविकारं मूलफलपुष्पौषधमधुमांसतृणोदकापथ्यानि पशमा हिंसासंयोगे पुरुषवंशाकुमारीहेतपश्च नित्यं भूमित्रीहियवाजा- व्यवऋषमधेन्वनडुहश्चैके। विनिमयस्तु रसानां रसै पशूना- ञ्चन लचणाकृतान्नयोस्तिलानाञ्च समेनामेन तुपकस्य संप्रत्य थै सर्वधातुरत्तिरशक्तावशूद्रेण तदप्येक प्राणसंशये तहर्णसङ्क रोऽभक्ष्यनियमस्तु माणसंशये ब्राह्मणोऽपि शस्त्रमादद्दीत राज न्योवैश्यकर्म पैश्यकर्म ॥इति गौतमीये धर्मशास्त्रेसप्तमोऽध्यायः। हो लोके धृतवतौ राजा ब्राह्मणश्च बहुश्रुतस्तयोश्चतुर्विध स्य मनुष्यजातस्यान्तः संज्ञानाञ्चलनपतनसर्पणानामायत्तंजी वनं प्रसूतिरक्षणमसङ्कनरोधर्मः । सएष बहुश्रुतो भवति लोक घेदवेदाङ्गविद्दाकोचायतिहासपुराणकुशलस्तदपेक्षस्तहृत्ति श्रत्वारिंशता संस्कारैः संस्कृतस्विषु कर्मस्वनिरतः षट्स पासामयचारिकेष्वाभिविनीनः षभिः परिहार्योराज्ञा ध्य- श्वावध्यचादण्ड्यावहिष्कार्यश्चापरिवायश्चापरिहार्यश्चे- नि । गर्भाधानपुंसवनसीमन्तोन्नयनजातकर्मनामकरणान्नप्रा- शन चौडोपनयनं चत्वारि वेदव्रतानि स्नानं सहधर्मचारिणीसं- योगः पञ्चानां यज्ञानामनुष्ठानं देवपितमनुप्याभूतब्रह्मणामेने पाञ्चाएकापार्वणश्राहावण्याग्रहायणीचैवाश्वयुजीति सप्त ·नवमोऽध्यायः। पाकयज्ञसंस्था अग्न्याधेयमग्निहोत्रदर्शपौर्णमासावययणंचा. तुर्मास्य निरूढ पशुबन्धसौत्रामणीति सप्त हविर्यज्ञसंस्था अ- ग्निष्टोमोउ त्यग्निष्टोम उपथः षोडशि वाजपेयोऽतिरात्रोऽप्तोर्या म इति सप्तसोमसंस्थाइत्येते चत्वारिंशन् संस्काराः। अथारा चात्मगुणादया सर्वभूतेषु क्षान्तिरनसूया शौचमनायासोमङ्ग लमकार्पण्य मस्पृहेति यस्यैते न चत्वारिंशत् संस्कारा नवाष्टां वात्मगुणा न सब्रह्मण: सायुज्यं सालोक्यं गच्छति। यस्य तु खलु संस्काराणामैकदेशोऽप्यावात्मगुणा अथ सब्रह्मणः सायुज्यं सालीकञ्च गच्छति गच्छति॥ इति गौतमाये धर्मशा स्वेऽयमोऽध्यायः॥ स विधिपूर्व स्नात्वा शामिभिगम्य यथोक्तान गृहस्थ धर्मान् पयुञ्जान इमानिव्रतान्यनुकत स्नातकोनित्यं शुचिः सुगन्धः स्नानशीलः सति विभवे नजीर्णमलवहासाः स्यान्न रक्तमलचदन्यतं चाचासोविकृयान्न खगुपानही निर्णिक्तम शक्तौ न रूढश्मश्रुरकस्मान्नाग्निमयश्च युगपदारयेन्नाञ्जलि ना पिवेन्न तिष्ठन्नुहतोदकेनाचामेन्न शूद्राशुच्येकपाण्याव- जितेन न याय्यग्निपिंपादित्यापोदेवतागायु प्रतिपश्यन् वा मू अपुरीषामध्यान्युदस्येन्नैव देवता प्रतिपादी प्रसारयेन्ने प लोटाश्मभित्रपुरीषापकर्षणं कुर्य्यान्न अस्मकेशतुषकपा लान्याधितिष्ठेन्न म्लेच्छाधुच्यधार्मिक सह सम्भाषेत सम्भाष्य पुण्यकृतीमनसा ध्यायेद्राह्मणेन वा सह सम्भाषेत । अधेनुं धेनुभव्येति यादभद्रं सद्रामिनि कपालं भगालमिनि मणिध नुरितीन्द्रधनुः गांधयन्ती परस्मै नाचक्षीन नचैनां धारयेन्न मिथुनीभूत्वा शौचं प्रति विउम्बेत नच तस्मिन् शयने स्वाध्या यमधीयीत नचापररात्रमधीत्य पुनः प्रतिसम्बिशेन्नाकल्यां ·गौतमसंहितायाम्। नारीमभिरमयेन्न रजस्वलां नचैनां श्लिष्येन कन्यामग्निमुखो- पधमनविगृह्यवादबहिर्गन्धमाल्यधारणपापीयसावलेवनक्षा यासहभोजनाजत्यवेक्षणकदार प्रवेशनपादधावनासन्दि- ग्धभोजननदीबाहुनरणरक्षविपमारोहणाचरोहणप्राणव्यय- स्थानानि च वर्जयेन सन्दिग्धांनावमधिरोहे सर्वतएवात्मा- मंगोपायेन पारस्य शिरोऽहनि पर्यटेन प्राश्यतु रात्रौ सूत्रो चारेचन भूमापनन्ताय नाराचावसथान्न भस्मकरीषकृष्ट छायापथिकाम्येषु उसे मूत्रपुरीषे दिवा कुर्यादुद्ड्मुखः सन्ध्य योश्च राबौ तु दक्षिणामुरवः पालाशमासनं पादुके दन्तधाचन- मिति वर्जयेत। सोपानतकश्चाशनासनशयनाभिवादननम: स्कारान् वर्जयेत्। न पूर्वाहमध्यन्दिनापुरातानफलान कुर्य्या यथाशक्ति धर्मार्थकामेत्यस्तेषु च धर्मोत्तरः स्यान्न नग्नां पर यौषितमीक्षेत न पदासनमान्न शिभोदरपाणिपादवाकू- चक्षुश्चापलानि कुर्याच्छेदनपोदनविलियन विमर्दनावस्फोट नानि नाकस्मान कुन्निोपरिवत्सतन्लीं गच्छन्न जलंकुलः स्यान्न यज्ञमस्तोगच्छेद्दर्शनायतु कामं न भक्ष्यानुत्संगे भक्ष येन्न रात्रौ प्रेष्याहतमुइतस्नेहचिलपनपिण्याकमधिनप्रथ- तीनि चात्तवीर्याणि नाम्भीयात सायं पातस्त्वन्नमभिपूजित मनिन्दन भुजीत नकदाचिद्रात्रौ नग्नः स्वपेत् स्मायाहा य- यात्मवन्ती रडाः सम्यग्विनीता दम्भलोभमोहवियुक्ता चेद विदआचक्षते तत् समाचरेत योगक्षेमार्थमीश्वरमधिगच्छे- नान्यमन्यत्र देवगुरुधार्मिकेन्यः प्रभूतधोदकयपसकुशमा ल्योपनिष्क्रमणमार्यजनभूयिष्ठमनलसमृदं धार्मिकाधिष्ठितं निकेतनमावसितुं यतेन प्रशस्तमाङ्गल्यदेवनायतनचतुष्पथा 'दीन पदक्षिणमावर्तेत । मनसा वा नत्समयमाचारमनुपाल- ·दशमोऽध्यायः। ७०९ येदापत्कल्पः। सत्यधर्मा आर्य्यरत्तः शिक्षाध्यापक शौंचशिषः श्रुतिनिरतः स्यानित्यमाहिंस्रो मृदु दृढकारी दमदानशीलएच- माचारो मातापितरौ पूर्वापरान् सम्बन्धान दुरितेश्यो मोक्षयि प्यन् मानकः शश्वद्रह्मलोकान्न च्यवते न च्यवते॥ इति गौ तमीये धर्मशास्ये नवमोऽध्यायः॥ द्विजातीनामध्ययनुपिज्या दानं ब्राह्मणस्याधिकाः प्रय चनयाजनप्रतियहाः पूर्वेषु नियमस्त्वाचार्यज्ञानिमियगुरुध नविद्याविनिमयेषु ब्रह्मणः सम्प्रदानमन्यत्र यथोक्तातू रुपि चाणिज्ये चास्वयं कृते कुसीदचा राज्ञोऽधिकं रक्षणं सर्वभूता- नां न्याय्यदण्डवं विश्या ब्राह्मणान श्रोत्रियान निरुत्साहां चाब्राह्मणानकरांश्चीपकुर्वाणांश्च योगश्च विजय भये विशे षेण चर्याच रथधनुफ्या संयामे संस्थानमनिरातिश्च न दो षोहिंसायामाहवेऽन्यत्र व्यवसारथ्यायुधकृताञ्जलिमकीर्ण केशपराड्नुरखोपविष्टस्थलरक्षारूढदूतगोब्राह्मणवादिषयः क्षत्रिय वेदन्यस्तमुपनीवेत्ततिः स्यात् जेता लभेत सांगा मिकं पित्त वाहनन्तु राज्ञउहारश्रापृथगजयेऽन्यत्तु यथाई भा जयेद्राजाराज्ञे पलिदानं कर्षकैर्दशममष्टमं षष्ठं वा पशुहिर ण्ययोरप्येके पञ्चाशद्भागं विंशतिधागः शुक्ल: पण्ये मूलफ- उपुष्पौषधमधुमासत्तृणैन्धनानां पक्ष नद्रक्षणधर्मिलानेषु तु नित्ययुक्तः स्यादधिकेन रत्तिः शिल्पिनोमासि मास्यकै कर्म कुर्युरतेनात्मोपजीरिनो व्याख्यानानौचक्रीवन्तश्च भक्तं ते भ्यो दद्यात् पुण्यं वाणिफिरर्यापचये न देयं प्रणटमस्यामिक मधिगम्य राज्ञेप्रत्युविख्याप्य सम्वत्सरं राज्ञा रक्ष्यमूर्य मधिगन्तुश्चतुर्थं राज्ञःशेषःस्वामी थक्रयसविभागप- रियहाधिगमेषु ब्राह्मणस्याधिकंलब्ध क्षत्रियस्य विजितं नि ·गौतमसंहितायाम्। पिएं वैश्यशद्रयोनिध्यधिगमो राजधन न ब्राह्मणस्याक्षित पस्याब्राह्मणो व्यारच्यातः षष्ठं लभेत्तेत्येके चौरहतमुपनित्य यथास्थानं गमयेत कोशाहा दद्याद्रक्ष्यं बालधनमाच्यवहार- पापणात समारते; । वैश्यस्याधिक कृषिणिकपाशुपा- ल्यकुसीदेम्। भूद्रश्चनुर्थो वर्ण एकजातिस्तस्यापि सत्यमको धः शौचमाचमनार्थ पाणिपादप्रक्षालनमेवैके श्राडकर्म भृत्य भरणं वदार रत्तिः परिचर्याचोत्तरेषां तेश्योरति लिप्सेन जी- न्युपानच्छरवास: न्युच्छिष्टाशनं शिल्लरात्तिश्च यच्चा- यमाभितोपर्त्तव्यस्तेन क्षीणोऽपि तेनचोत्तरस्तदर्थोऽस्य निच यःस्यादनुज्ञानोऽस्य नमस्कारोमन्तः पाकयज्ञैः स्वयं यजेतेत्ये के। सर्वेचीत्तरोत्तरं परिचरेयुराऱ्यांना योयंतिक्षेपे कर्मणः साम्यं साम्यम्॥ इति गौतमीये धर्मशारखे दशमोऽध्यायः। राजा सर्वस्येष्टे ब्राह्मणवर्ज साधुकारी स्यातू साधुवादी अय्यामान्चीक्षिण्याञ्चाभिविनीतः शुचिर्जितेन्द्रियोगुणवत्स- हायोऽपायसम्पन्नः समःप्रजासुस्यादितञ्चासां कुति तमुप यासीनमधस्था उपासीरन्नन्य ब्राह्मणेभ्यस्तेऽप्येनं मन्येर न वर्णानामांश्च न्यायनोऽभिरक्षेचलतश्चैनान स्वधर्म स्था पयैहम स्थोद्यशभागायतीति विज्ञायने ब्राह्मणेञ्च पुरोदधी न विद्याभिजनवायूपूर्वयःशीलसम्पन्नं न्यायवृत्तं तपस्विनं न- मसूतः कर्माणि कुर्वनि ब्रह्मपसूतं हि क्षत्रमध्यने न व्यथून इ तिच पिज्ञायते यानि च दैवासातचिन्तकाः प्रयुस्तान्याद्रिये न तदधीनमपि ोके योगक्षेमं प्रतिजानते शान्तिपुण्याहस्व स्त्ययनायुष्यमड़-उसंयुक्तान्याभ्युदयिकानि विपिणां सम्प उनमाभिचारविषमाधिसंयुक्तानि च शालाग्नी कुर्याद्यथोक्त मृविजोऽन्यानि तस्य व्यवहारो वेदोधर्मशास्त्राण्यंगान्युपवेदाः ·एकादशोऽध्यायः। पुराणं देशजातिकुलधमश्रिाममायैरपिरुन्डाः प्रमाणं कृषिव- णिकपाशुपाल्यकुसीदकारचा वे स्वे वर्ग ते त्योयथाधिकार म- नि प्रत्यवहृत्य धर्मव्यवस्था न्यायाधिगमेनकोड फ्युपायस्ते नायूद्य यथास्थानं गमयेहिपनिवृत्ती त्रयीपियारदेश्य प्रस वहया मिष्ठांगमयेदथाहास्य निःश्रेयसं भवति ब्रह्मक्षत्रेण सम्प्रवृत्तं देवपितृमनुष्यान् धारयतीति विज्ञायते दण्डोदमना- दित्याहुस्तेनादान्तान् दमयेणधिमाश्च स्वकर्मनिष्ठाः प्रेय कर्मफलमनुफ्य ततः शेषेण विशिष्टदेशजातिकुलरूपायु: श्रुतत्तचित्तसुखमेधसोजन्म पतिपद्यन्ते विष्टमी विपरीना नश्यन्ति नानाचार्योपदेशोदण्डम्य पालयते तस्माद्राजाचार्या चनिन्द्यावनिन्द्यो॥ इति गौतमीये धर्मशास्त्रे एकादशोऽध्यायः। शूद्रोहिजानीनभिसन्धायाभिहत्य च वागूदण्डपारुष्याझ्या मङ्गं मोच्यो येनोपहन्यादाय॑स्यभिगमने लिङ्गोडारः स्वहरण गोप्ता चेहधोऽधिकोऽथाहास्य वेदमुपपृण्वतरूपुजतुझ्या श्रोप्रतिपूरणमुदाहरणे जिवाच्छेदो धारण शरीरभेद आस नशयनवापथिषु समप्रेप्सुर्दण्डयः शतम्। क्षत्रियोब्राह्मणा मोशे दण्डपारुष्ये दिगुणमध्यई वैश्योबाह्मणस्तु क्षत्रिये प ञ्चाशत्तदई पैश्ये नशूद्रे किञ्चिन् ब्राह्मणराजन्यवत् क्षत्रिय- वैश्यावष्टापायं स्तेयकिल्बिषं शूद्रस्य हिगुणोत्तराणीतरेषां प्रतिवणं विदुषोऽतिक्रमे दण्डभूयस्त्वं फलहरितधान्यशाका दाने पञ्चकृष्णलमल्पे पशुपीडित स्वामिदोषः पालसंयुक्त तु तस्मिन् पथि क्षेत्रेडनाश्ते पालक्षेधिकयोः पञ्च माषागवि ष- डुष्टे रखरैःश्वमहिष्योर्दशाजाविषु हौ हौसर्चविनाशे शतं शि- शकरणे मनिषिदसेपायाच नित्य चेलपिण्डादूई स्वहरणञ्च गोऽन्यर्थे तृणमेधान वीरुहनस्पतीनाञ्च पुष्याण स्ववदाददी- ·७१२ गौतमसंहितायाम्। न फलानिचापरिवृत्तानाम् कुसीदरहिईमा विंशतिः पञ्चमा षकी मासं नातिसाम्बत्सरीमेके चिरस्थाने द्वैगुण्यं प्रयोगस्य मुक्ताधिर्न चईते दिसनोऽवरुड्स्य च चक्रकालरहिःकारिता- कायिकाशिवाधिभोगाश्य कुसीदं पशूपजलोमक्षेत्रशनवाचे घु नातिपञ्चगुणमजडापोगण्डधनं दशवर्षभुक्तं परैःसन्निधौ भोक्तुरश्रोधियप्रवजिनराजन्यधर्मपुरुषैः पधुभूमिस्त्रीणामन निभागबरक्यमाजिऋणं प्रतिकुयुः प्रातिभाव्यवणिक्शु- ल्क मद्य द्यूतदण्डानू पुत्रानध्याभवेयुनिध्यं वाधियाचिनापकी ताधयोनष्टोः सानानिन्दिता न पुरुषापराधेन स्तेनः प्रकीर्ण केशी मुघली राजानमियानु कर्माचक्षाणः पूतोवधमोक्षाच्या- मघ्नन्नेनस्वी राजानशारीरो ब्राह्मणदण्डः कर्मपियोगविरच्या पुनाविवासनाडू करणान्यपरत्ती प्रायश्चित्ती सचौरसमः सचि वोमनिपूर्व प्रतिग्रहीनाप्यधर्मसंयुक्ते पुरुषशत्त्यपराधानुब न्धविज्ञानाद्दण्डनियोगोऽनुज्ञानं वा वेपितसमवायवचनातू वेदवित्समवायचचनात् । इति गौतमीये धर्मशास्त्रे हादशी विप्रतिपत्तौ साक्षिणि मिथ्यासत्यव्यवस्था बहवः स्युरनि 'न्दिताः स्वकर्मसु प्रात्यायिका राज्ञाच निष्षीत्यनभितापाश्चा न्यतरस्मिन्नपि शूद्राबाह्मणवचनादनुरोध्योऽनिवन्धोन्ना समना पृष्टाः मयुरपचुने च दोषिणः स्युः स्वर्ग: सत्यवचने विपर्यये नरकः निवन्धैरपि वक्तव्यं पीडालने निवन्धःप्रम तोक्ते च साक्षिसत्यराजकर्तृषु दोषोधर्मतन्नपीडायांशपथै नैकै सत्यकर्मणानदेवराजब्राह्मणसंसदि स्यादब्राह्मणानां क्षु द्रपश्यनने साक्षी दश हन्ति गोऽयपुरुषभूमिषु दशगुणोत्तरा न सर्व या भूमौ हरणे नरको सूमियदप्सु मैथुनसंयोगेच पशु- ऽध्यायः।

·चतुर्दशोऽध्यायः। वन्मधुसर्पिषोगोवद्दयाँहरण्यधान्यब्रह्मसु यानेष्वश्यपन्मि थ्याश्चने याप्यो दण्डवश्व साक्षी नानृतवचने दोषोजीवन चेत्तदधीनं नतु पापीयसोजीचनं राजा पाड़ियाकोब्राह्म णोचा शास्त्रवित प्राडिचाको मध्योभायेत् सम्वत्सरं प्रतीक्षे न प्रतिभायां धेन्वनडुहेस्त्रीमजनसंयुक्तेषु शीघ्रमासयिके च सर्चधर्म योगरीयः माडिवाके सत्यवचनं सत्यवचनम् । इति गौतमीये धर्मशास्त्रे त्रयोदशोऽध्यायः । शायमाशौचं दशरात्रमत्विग्दीक्षितब्रह्मचारिणां स पिण्डानामेकादशरानं क्षत्रियस्य दादशरात्रं वैश्यस्याईमा समेकं मासं शूद्रस्य तच्छेदन्तःपुनरांपतेत्तच्छेषेण शुझेरन राविशेषे हास्या पक्षात तिस्टाभिब्रिाह्मणहतानामन्वक्षं राजकोधाच्च युद्दे पायोनाशकशस्त्राग्निविषोदकोइन्धन प्रपतनैश्वेच्छता पिण्ड निरत्तिः सप्तमे पञ्चमेवा जननेऽप्ये मातापित्रोस्तन्मातुर्या गर्भमाससमा राभिः संसने गर्भस्य यहं पा ऋत्वा चोई दशम्याः पाक्षिण्यसपिण्डयोनिसम्बन्धे सहाध्यायिनि च सब्रह्मचारिण्येकाहं श्रोत्रिये चोपसम्पन्ने प्रेतोपस्पर्शने दशरात्रमाशौचमसिसन्धाय चेदुक्तं वैश्यशुद्र योरानची• पूर्वयोश्च यहूं चाचार्यतत्पुचूस्त्रीयाज्यशिष्य पुचैवमपर वर्ण: पूर्व वर्णमुपस्पृशेत् पूर्वोचावरं तत्र शायो तमाशौचं पत्तित चण्डालसूतिकोदल्याशवस्पृष्टितत्स्मृत्युप स्पर्शने सचेलोदकोपस्पर्शनाच्छुझेच्छचानुगमे च शुनश्च यदुपहन्यादित्येके उदकदानं सपिण्डैः कृतचूडस्य ततस्त्रीणा माननिमोगएफे प्रदत्तानामधः शय्यासनिनो ब्रह्मचारिणः सर्वन मायेरन्न मासं भक्षयेयुरापदानात् प्रथमवृत्तीय- पञ्चमसप्तमनवमेषूदककिया राससाञ्च योगः अन्त्येव ·गौतमसंहितायाम्। त्यानां दत्तजन्मादि मातापितृपयां तूष्णीं माता बालदेशान्त रितप्रवाजिनासपिण्डानां सद्यःशौचं राज्ञाञ्च कार्याविरोधा ब्राह्मणस्य च स्वाध्यायानिवृत्त्यर्थं स्वाध्यायानिवृत्त्यर्थम् । इति गौतमीये धर्मशास्त्रे चतुर्दशोऽध्यायः। अथ श्राइममावस्यायो पितृयो दद्यात् पञ्चमीमाश नि वापरपक्षस्य यथाश्राइं सर्चस्मिन् वा द्रव्यदेशब्राह्मणसन्नि- धाने या कालनियमः शक्तितः प्रकर्षे गुणसंस्कारविधिरन्नस्य न चाचरान् भोजयेदयुजो यथोत्साहं वाब्राह्मणान श्रोत्रियान् वायू पवयःशीलसम्पन्नान् युवायोदानं प्रथममेके पित्तृवनच तेन मित्रकर्म कुर्यात् पुत्रासाचे सपिण्डा मातृसपिण्डाः शिष्यायद घुस्तदक्षाचे ऋखिगाचार्यो तिलमाषत्रीहियचोदकदानसिं पितरः प्रीणन्ति मत्सहरिणरुरुशशकूर्मपराहमेषमासैः सम्ब सराणि गच्यपयःपायसैदिश वर्षाणि वाणसेन मांसेन- कालशाकच्छागलोहरपङ्गमांसैर्मधुमित्रैश्यानन्त्यम्। न मोजयेत् स्तेनक्कीवपनिननास्तिकनवृत्तिवीरहादिधिषुदिधिषुपतिस्त्री यामयाजकाजपालोत्साग्निमद्यपकुचरकूटसाक्षिप्रानिहा- रिकानुपपत्तिर्यस्य च कुण्डाशी सोमविक्रय्यगारदाहीगरदा- चफीणिगणप्रेष्यागम्यागामिहिंस परिचित्तपरिवेतृपर्याहूतप र्या धानृत्यक्तात्मदुला: कुनरिवश्यावदन्तः चित्रिपोनर्भय फिनपाजप्रेष्य पानिरूपद्रापति निराहानिकिलासी कुसीदी वणिकशिल्पोपजीपिज्याचा दिवनालनृत्यगीतशीलान पित्राचा कामेन विभक्तान् शिष्यांपैके सगीवाश्य। भोजयेदू_ विषयो गुणयन्तम् । सद्याही शूद्रानल्पगस्तत्पुरीपे मास नयतिपि नॅस्नस्मानंदहर्ब्रह्मचारी स्थान् श्वरण्डालेपतितावेक्षणे दुष्टं न सगात् परिश्रुने दयानिचा फिरेन् पंक्तिपावनोपा शमयेन पर ·है षोडशोऽध्यायः। क्तिपापनाः षडङ्गपिज्येष्ठ सामिकस्तूणाचिकेनस्थिमधुस्विरूप र्णः पञ्चाग्निः स्नातकोमन्नब्राह्मणकिदुर्मज्ञोब्रह्मदेयानुसंधा नइति हचिषुः चैवं दुर्बलादीन् थाहएपैके पाइएचके । इनि गौतमाये धर्मशास्ते पञ्चदशोऽध्यायः । श्रवणादि वार्षिक प्रोष्ठपदी चोपारुत्याधीयीनच्छन्दां स्यईपञ्च मासान् पञ्चदक्षिणायनं वा ब्रह्मचार्युत्सृष्टलो मानमांसं भुज्जीत ईमास्योपा नियमो नापीयीत बाग दिया पांचहरे कर्णपिणि नक्तं चाणभेरीमृगर्निशब्देषु च श्व शृगालगर्दासंहादे लोहितेन्द्रधनुनीहारेष्वनदर्शने नापी मूचित उच्चारित निशासन्ध्योदकेषु वर्षनि चैके चलीकसन्तान माचार्यपरिवेषणे ज्योतिषोश्व भीनो यानस्थः शयान: प्रौढ पादः श्मशानयामान्तमहापथाशीचेषु पूनिगन्धान्तःशवदि. चाकीर्तिशूद्रसन्निधाने सूतके चोदारे ऋग्यजुषञ्च सामश ब्दो यावदाकालिका निर्घात भूमिकम्मराहुदर्शनोल्कास्तनयि बुचर्षविद्युतः प्रादुष्कृताग्निष्पनृतौ वियति नक्तचापररात्रा विभागादिषटत्ती सर्वमुल्का विद्युत्सममित्येवास्तिनायित्नुर पराहेऽपि प्रदोषे सर्च नतम राबादहश्येत् सज्योतिषियस्ये बराज्ञि प्रेते विपोष्य चान्योन्येन सह संकुलोपाहितवेदसमाप्ति च्छार्दिबाइमनुष्ययज्ञप्मोजनेष्वहोरात्रममावास्यायाञ्च यह या कार्तिकी फाल्गुन्याषाढी पौर्णमासी तिखोऽरकाखिराब मन्यामेके अभितोवार्षिक सर्वे वर्षविद्युन्स्तनयित्नुसनिपा- ते प्रस्यन्दिन्यूज़ भोजनादुत्सचे प्राधीतस्य च निशायां चतु मुहूर्त नित्यमेकै नगरे मानसमप्यशुचिचाहिनामाकालिकम कृतान्नाडिकसंयोगेच प्रनिषिद्ययावत् स्मरन्नि प्रतिषि- घञ्च यावत् स्मरन्ति इनि गौतमीये धर्मशास्त्रेषोडशोऽध्यायः।

·गौतमसंहितायाम्। प्रशस्तानां स्वकर्मसु दिजातीनां ब्राह्मणो भुञ्जीत प्रतिगृ हीयाच्चैधोदकयवसमूलफलमध्वायाश्युद्यतशय्यासनयान, पयोदधिधानाशफरिप्रियंगुसङमार्गशाकान्यपणोद्यानि सर्वे षां पितृदेवगुरु मृत्यपारणे चान्यत्तिश्चेन्नान्तरेण शूद्रात् प शुपालक्षेत्रकर्षककुलसङ्गन्तकारपितृपरिचारका भोज्यान्ना य णिक् चाशिल्पी नित्यमभोज्यं केशकीटावपन्नं रजस्वलाकृष्ण शकुनि पदोपहतं चूणघ्नपेक्षितं गयोपघ्रानं भावदुष्टं शुक्तं केवलमदधि पुनःसिई पर्युषितमशाकमक्ष्यस्नेहमांसमधून्यु सृष्टपुंचल्यभिशस्तानपदेश्यदण्डिकतक्षकदर्य्यबन्धनिक- चिकित्सक मृगयुवायुंच्छिष्टभोजिगणाविहिषाणामपांतानां प्राग्दुलाट्यान्नाचमनोत्थानव्यपेतानि समासमाभ्यां विषमसमे पूजान्तरानर्चितच गोश्च क्षीरमनिर्दशायाः सूतकेचा जामहिष्योश्च नित्यमाधिकमपेयमौष्ट्रमैकशफच स्यन्दिनीयम- सूसम्धिनीनाञ्च याश्चध्यपेतवत्साः पञ्चनरवाश्याशल्यकशाचा “पिड्गोधाखड़कच्छपा उभयतोदकेशलोमैकशफकलपिड्यूप्लय- चक्रवाकहंसाः काककडू-गृधश्येनाजउजारक्तपातुण्डा ग्राम्य कुकुरशूकरो धेन्चनही चापन्नदायसन्नरथामांसानि किस उयक्याकुंउशुननिय सलोहितावश्चनाश्वनिचिदारुबकवलाफ रिट्टिभमाँन्धानकचरा अभक्ष्याः । भक्ष्याः प्रतुदापिफिराजा लपादा मत्स्याश्राविनायध्याच धर्मार्थच्यालहता हपदोषवा प्रशस्तान्यभ्युक्ष्योपयुञ्जीनोपयुञ्जीन॥ इति गौतमीये धर्म- शास्त्रे सप्तदशोऽध्यायः। अस्वतन्ला धर्मेस्वी नानिचरेतरि नाचक्षुःकर्मसंयता पतिरपत्यलिप्सुवराद्गमसूता नर्तुमतीयात पिण्डगोत्र पिसम्बन्धित्योयोनिमात्राहा नादेवरादित्येके नानिहितीयं जन- ·एकोनविंशोऽध्यायः। यितुरपत्यं समयादन्यत्र जीवतश्वक्षेत्रे परस्पात्तस्य योगा रक्ष णाद्भर्तुरेव नरे भर्तरि षाड्वार्षिक क्षपणे भूयमाणेऽभिगमनं अबजिने तु नित्तिः प्रसङ्गात्तस्य हादशवर्षाणि ब्राह्मणस्य पि द्यासम्बन्धे वातरि चैत्रज्यायसि यचीयान कन्याग्न्युपयमेषु ष डित्येके बीन कुमायूंतूननीय स्वयं युज्यैतानिन्दितनीस्मन्य पित्र्यानलङ्कारान प्रदान मागतोरप्रयच्छन् दोषी पाग्यासः पतिपत्तेरित्येके द्रव्यादानं विवाहसिमर्थ धर्मतन्लसंयोगे च शदादन्यत्रापि शूद्राइहपशोहीनकर्मणः शतगोरनाहिताग्नेः सहस्रगोश्च सोमपात् सप्तमीनापुरका निचयायाप्यहीनकर्म फ्यूआचक्षीत राज्ञा पृष्टस्तेन हि भर्तव्यः श्रुतशीलसम्पन्न धर्मतन्लपीडायां तस्याकरणे दोषादोषः ॥ इति.गौतमीयेध मशास्त्रे अादशोऽध्यायः उक्तो वर्णधर्माश्रमधर्मश्चाथ खल्वयं पुरुषो येनकर्म- गा लिप्यतेऽथैतद्याज्ययाजनमभक्ष्यफाक्षणमद्यवदनं शि- प्रस्याक्रिया प्रतिषिसेवनामिनि च तत्र प्रायश्चित्तं कुन्नि कु. यदिति मीमांसन्ते न कुर्यादित्याहुनहि कर्म क्षीयत इति के यादित्यपरे पुनस्तोमेनेवा पुनः सवनमायानीति विज्ञायते- नात्यस्तोमेनेवा तरति सर्व पाप्मानं तरति ब्रह्महत्यां योऽश्व मेधेन यजतेऽग्निष्टताभिशस्यमानं याजयेदिति च। तस्यनि यणानि जपस्तपोहोमउपवासोदानमुपनिषदो चेदान्ताः सर्पच्छन्दःसु संहिता मधून्यघमर्षणमयपशिरोरुद्राः पुरुष सूक्तं राजनरोहिणे सामनी वृहद्रथन्तरे पुरुषगतिर्महानाम्यो महावैरानं महादिवाकीय॑ ज्येष्ठ सानामन्यनमहहिष्यवमा- नं कुष्माण्डानि पावमान्यः सावित्री चेति पारनानि पयोबनना शाकशक्षता फलभक्षना प्रस्नयावको हिरण्यप्राशनं एतमा- ·गौतमसंहितायाम्। शनं सोमपानमिति च मेध्यानि। सर्वे शिलोच्चयाः सर्वाः सवन्त्यः पुण्याइदास्तीर्थानि ऋषिनिवासगोष्ठपूरिस्कन्दा इति देशाः। ब्रह्मचर्य सत्यवचनं सपनेषूदकोपस्पर्शनमावस्पताधःशायि कानाशक इति नपांसि। हिरण्यं गौ सोऽश्वोभूमिस्तिलाघ- तमन्नमिति देयानि। सम्बत्सरः षण्मासाश्चत्गरस्त्रयो हायेक अनुर्विशत्यहोडादशाहः षडहरूयहोउहोरात्र इनिकाला एना न्येवानादेशे विकल्पेन कियेरन्। एनःसु गुरुस गुरुणि उपुषु लघूनिरुच्छातिकृच्छंचान्द्रायणमिनि सर्वप्रायश्चित्तं सर्वप्राय चित्तम् । इति गौतमीये धर्मशास्त्रे एकोनविंशोऽध्यायः। अथ चतुःषष्टिषु यातनास्थानेषु दुःखान्यनुसूय तत्रमा नि लक्षणानि भवन्नि ब्रह्महार्द्रकुष्ठी सुरापः श्याचदन्तौगुरुत- स्पगः पंगुः स्वर्णहारी कुनस्वी श्वित्री बस्यापहारी हिरण्यहारी दर्दूरी तेजोऽपहारी मण्डली स्नेहापहारी क्षयी तथा जीर्णवा- नन्नोपहारीज्ञानापहारीमूकः प्रनिहन्ता गुरोरपस्मारी गोप्नो जात्यन्धः पिशुनः पूतिनासः पूनिवास्तु सूचकःशूद्रोपाध्यायः श्वपाकस्यपुसीसचामरविक्रयी मद्यप एकशफपिक्रयी मृगच्या धः कुण्डाशी भृत्तफौलिकोपा नक्षत्री चार्बुदी नास्तिकोरङ्गो पजींच्यामध्यपक्षी गण्डरी ब्रह्मपुरुषतस्कराणां देशिम: पि डित: षण्डोमहापूथिकोगण्डिकुश्यण्डाली पुकसी गोष्करकी णी मध्यामही धर्मपत्नीषु स्यान्मैथुनमवर्नकः खल्वाटसगोत्रस मयत्यतिगामी पितृमातृतगिनीरुज्यभिगाम्याचीजितस्तेषां कुञ्जकुण्ठमण्डच्याधितव्यङ्गन्दरिद्राल्पायुषोऽल्पयुद्धयश्यण्डप पडशैलूषतस्करपूरपुरुषप्रेष्यपरकर्मका: खल्वाटचक्रान्स कीर्णाः क्रूरकर्माणः क्रमशश्चान्त्यायोपपद्यन्ते तस्मात् फर्न व्यमेवेह पीयश्चित्तं विशुद्धैक्षणायने धर्मस्य धारणोदि.

·एकविंशतितमोऽध्यायः। ७१६ तिधर्मस्य धारणादिति ।। इतिगौतमीये धर्मशास्त्रे विंशतित मोऽध्यायः। त्यजेत् पितरं राजघातकं शूद्रयाजकं वेदविप्लावकं चूणह नंयश्चान्त्यावसायिभिः सह सम्सेदन्त्यावसायिन्या वानस्य विद्यागुरून योनिसम्बन्धांश्च सन्निपात्य सर्वाणयुदकादीनि मे नकर्माणि कुर्यु: पात्रचास्य विपर्यस्येयुः। दासः कर्मकरोगा वकरादमेध्यपात्रमानीय दासी घटान् पूरयित्वा दक्षिणामुखः पदा विपर्यस्येदमुमनुदकं करोमीति नामयाहस्तं सवाल मेरन् प्राचीनावीतिनो मुक्तशिवा विद्यागुखी योनिसम्बन्धा- श्रीक्षेरन्नपउपस्पृश्य मामंपविशन्ति । अनलाई तेन सम्भा- व्य तिष्ठेदेकराजपन् सावित्रीमज्ञानपूर्व ज्ञानपूर्वञ्चधिरात्रम् । यस्तु प्रायश्चित्तेन शुझेनस्मिन् शुढे शोतकुम्भमय पाचं पुण्य तमामुदात् पूरयित्वासयन्तीयोगात एनमपेउपस्पर्शययुः। अथासमैनपात्रं दद्युस्तन् सम्प्रनिगृह्य जपेछान्ना द्यौःशान्ता पृथिची शान्तं शिवमन्तरीक्षं योरोचनस्तमिह गृहामीत्येतैर्य "जुभिः पावमानीभिस्तरसमन्दीसिः कुष्माण्डैश्चोज्यं जुहुया- हिरण्यं ब्राह्मणाय वादद्यादामाचार्याय। यस्य तुपाणा- न्तिकं प्रायश्चित्तंस मृतःशुभेत्तस्य सर्गाण्युदकादीनि पेन फर्माणि कुर्युरेतदेव शान्युटकं सर्वेषूपपातकेषु सर्वेषूपपा नकेषु॥ इति गौतमीये धर्मशास्त्र एकविंशतितमोऽध्यायः। ब्रह्महासुरापगुरुतल्यगमातृपितृयोनिसम्बन्धगरतेन- नास्तिकनिन्दितकात्यासिपतितत्याग्यपतिनत्यागिनः पति- ताः पातकसंयोजकाच नैश्चाब्दं समाचरन्। द्विजातिकर्मण्यो- हानिःपतनं पुस्वचासिडिस्सामेके नरकं त्रीणि प्रथमान्यमिई- स्यानि मनुर्नस्त्रीष्पगुरुतल्पग: पतनीत्येके चूणहनि । हीनव- ·गौतमसंहितायाम्। सेवायाञ्च स्त्री पतति कौटसाक्ष्यं राजगामिपैथुनं गुरोरनृता भिशंसनं महापातकसमानि अपांत्यानां प्रारदुर्बलागोहन्त- ब्रह्मोझ्यतन्मन्द्रकदवकीर्णिपतितसावित्रीकेषूपपातकं या- जनाध्यापनाविगाचार्यो पतनीयसेवायाच हेयाचन्यत्र हाना तू पतति तस्यच प्रतियहीतेत्येकेन कहिचिन्मातापित्रोरर- त्तियन्तुन भजेरन ब्राह्मणाक्षिरांसने दोषस्तावान् हिरनेनसि दुर्बलाहिंसायामपि मौचने शक्तयेत्। आभकुझाउगोरणंत्रा- मणस्य वर्षशतमस्वयं निर्घात सहललोहितदर्शने यावतस्त पूस्कन्धपांशुन् संगृह्णीयान् संगृह्णीयान् ॥ इति गौतमीये धर्मशास्त्रे हाविंशतितमोऽध्यायः। प्रायश्चित्तमग्नौ सक्तिब्रह्मपस्विरवच्छादिनस्य लक्ष्यं वा स्याज्जन्येशस्यताम् । खट्वांगकपालपाणिर्चा द्वादशसम्पस रान् ब्रह्मचारी भैंक्षाय ग्रामं प्रविशेत् स्वकर्माचक्षाण: पथोप- कामैन संदर्शनादार्य्यस्य स्नानासनाभ्यां पिहरन्सवनेषूदकोप- स्पर्शी शुहोत् पाणलामे वा तन्निमित्ते ब्राह्मणस्य द्रव्यापचयेचा त्र्यचरं पति राज्ञोऽश्चमेधावत्थे चान्ययज्ञेऽप्यग्निष्टदन्तश्योन्स ष्टश्चेब्राह्मणवधे। हत्त्वापि आत्रेयाञ्चैवं गर्भे चाविज्ञाते यात्रा ह्मणस्य राजन्यवधेषडार्षिकं प्रारुतं ब्रह्मचर्य ऋषकसह- स्त्राचगादद्यान् । वैश्य त्रैवार्षिकै ऋषकशताश्व गा दद्यात्। शुद्रे सम्वत्सरं ऋषकदशाश्च गा दद्यादनावेयाच्चैवं गान्च। वैश्यचन्मण्डूकनकुलकाकविषद हरमूषिकाचा हिंसासुचा स्थिमतां सहसं हत्वानस्थिमता मनडुद्रारेच । अपि वास्थिम तामेकैकस्मिन् किञ्चित् किञ्चिद्दद्यात्। पण्डेच पलालभारःसी समापश्य चराहे पृतपटेः सर्प लौहदण्डोब्रह्मवन्ध्याचललना- यांजीवावैशिक न किञ्चित्तस्यान्नधनलाअवधेषु पृथवर्षाणि ·चतुर्विंशतितमोऽध्यायः। हे परदारे त्रीणि श्रोत्रियस्य द्रव्यलाले चोत्सर्गो यथारमानंयागम येत् प्रतिसिडमन संयोगे सहलवाञ्चेदग्न्युत्लादिनिराकृत्युपपा तकेषु चैवंस्त्री चातिचारिणी गुप्ता पिण्डन्तुलनेत अमानुषीषु गोचर्जस्वीकृते कुप्माण्डैर्यतहोमो एतहोमः। इति गौतमीये धर्मशास्त्रे त्रयोविंशतितमोऽध्यायः। सुरापस्य ब्राह्मणस्योष्णामासिञ्चेयुःसुरामास्ये मृताशुझे दमत्या पाने पयोघृतमुदकं वायु प्रतिव्यहतप्तानि सकृच्छस्ततोड स्यसंस्कारः। मूत्रपुरीपरेतसाच पाणिने श्वापदोपराणायाम स्य ग्राम्यकुकुटुम्भूकरयो गन्धामाणे सुरापस्य प्राणायामो घ तमाशनञ्च पूर्वंश्च दष्टस्य। तल्पे लोहशयने गुरुतल्पगः शयीत सू मीवाज्वलन्ती लिष्यटिंगं पा सरपणमुकृत्याजलाचाधायद क्षिणापतीची ब्रजेदजिह्ममाशरीर निपातान्मृतः शुझेन। सरवीस योनिसगोवाशिष्यभार्यासु स्नुपायांगविच तल्पसमोऽवकरइत्ये के वाक्षिरादयेद्राजा निहीनवर्णगमने स्त्रियंप्रकाशं पुमांसं खादये- यथोक्तं वागर्दनावकीपी नितिं चतुष्पथे यजते तस्यानिनमू र्धचालं परिधाय लोहितपानःसप्तगृहान क्षञ्चरेतकर्माचक्षाण: सम्वत्सरेण शुध्येत्। रेनस्फन्दने भयेरोगेस्वप्तेऽग्नीन्धनक्षेचर णानि सप्तरावकत्वाज्यहोमः सापिसन्धेर्या रेतस्याश्यां सूर्याभ्यु दिने ब्रह्मचारी तिष्ठेदहरभुञ्जानोऽत्यस्तमिते चराविजपन सा- पित्रीमचि हवादित्यमीक्षेत प्राणायामंकृत्वाऽभोज्यक्षोजनेऽमे- ध्यप्राशने वा निष्पुरीषीभावस्थिरावावरमभोजनं सप्तरात्रंबा सयं शीर्णान्युपयुञ्जानः फलान्यनतिक्रामन् प्रापञ्चनरपेभ्यश्चर्दिनी पृतप्राशनचाकोशानृतहिंसासु घिरापरमन्तपः सत्यवास्येचे द्वारुणीपायमानीभिहोमोधिवाहमैथुननिर्मातसंयोगेष्वदोषमेके तंनतु खलुगर्वर्थेषु यत्तः सप्त पुरुषानित परतश्चहन्ति मन- ·-- गौतमसंहितायाम्। सापिागुरोरनृतं वदन्नपेष्वष्यर्थेष्वन्त्यावसायिनीगमने इच्छाब्दी ऽमत्या हादशराबमुदक्यागमने चिरावं घिराबम्। इति गौतमीये धर्मशास्त्रं चतुर्पिशतितमोऽध्यायः। 1. रहस्यं पायश्चित्तमपिरच्यानदोषस्य चत्तुचं तरसमन्दी त्यप्सु जपेदप्रतिग्राह्यं प्रतिजिप्रक्षन् प्रतिगृह्य चाऽभोज्यं बुशक्ष- माणः पृथिवीमाचपेत्यन्तरारमणउदकोपस्पर्शनाच्छुद्धिमेके स्त्रीषु पयोवनी वा दशरात्रं घृतेन द्वितीयमद्विस्तृतीयं दिवादिप्येक भक्त कोजलक्किन्नवासा लोमानि नरवानि व मांसंशोणितं स्नाय्यस्थि मज्जानमितिहोमआत्मनोमुरचे मृत्योरास्ये जुहोमीत्यन्ततः। सर्वेषा- मेतत् प्रायश्चित्तं नृणहत्यायाः। अथान्य उत्तोनियमोऽग्ने स्वं पार- येति महान्याहृतिभिर्जुहयात कुष्माण्डेयाज्यं तद्वतएव वा ब्रह्मह- त्यासुरापानस्तेयगुरुतल्पेषु प्राणायामैः स्मातोऽघमर्षणं जपेत्स ममश्वमेधावस्थेन सावित्रींचा सहरकत्व आवर्तयन् पुनी हैवात्मा नमन्तर्जले वाघमर्षणं विरावर्तयन् पापेपत्यो मुच्यते मुच्यते। इ निगौतमीये धर्मशाले पञ्चविंशतितमोऽध्यायः । 1. तदाहुः कतिधावकीर्णी प्रविशतीनि मरुनःप्राणेनेन्द्रं बले नवहस्पति ब्रह्मवर्चसेनाग्निमेवेत्तरेण सर्येणेति सोऽमावास्यायां निश्यग्निमुपसमाधाय प्रायश्चित्ताज्याहुती होति कामावकीर्णो उसयचकीर्णोऽस्मि कामकामाय स्वाहा कामाभिदुग्धोस्माशिदुग्यो ऽसिम कामकामाय स्वाहेति समिधमाधायानुपर्युक्ष्य यज्ञवास्तुक सोपस्थाय सम्मासिञ्चवित्येतया विरुपतिष्ठेत त्रय इमेलोका ए पांलोकानामभिनित्या अभिकान्त्या इत्येतदेवैकेषां कर्माधिकृत्ययोः पूतइव स्यात् सइत्थं जुहुयादिस्थमनुमन्लयेरोदक्षिणेति। प्राय श्चित्तमरिशेपादनार्जनपैशुनप्रतिपिडाचारानापाशनेषु।शदाया अरेनःसिका योनौच दोषचनि कर्मण्यभिसन्धिपूर्पवालिङ्गाभिर ·सप्तविंशतिनमोऽध्यायः। प-उपस्पृशेदारुणीभिरन्यैापवित्रैः प्रतिषिद्धवाङ्मनसंयोरपना रेच्याहृतयः संरच्यानाः पञ्च सास्वपोवाचा मैदहश्न मादित्यश्च पुनातु स्वाहेति प्रातः राषिश्चमा वरुणच पुनाचिति सायमधीया समिधमादध्यादेवकृतस्येति हुस्वैवं सर्वस्मादेनसोमुच्यते मुच्यते। इति गौतमीयेधर्मशाखे पशितितमोऽध्यायः। अथातः कृच्छान व्याख्यास्यामो हषिप्यान् पातराशान् भुत्का निस्स्रीराचीन भीयादधापरं त्र्यहं नक्तं सुजीत अथापरं व्यहं न कंच नयाचेदयापरं व्यहमुपरसेतिष्ठेदहनि राबावासीत क्षिपकामः स त्यंवदेदनान सम्भाषेत रथयौधार्जिने नित्यं प्रयुजितानुसब- नमुदकोपस्पर्शनमापोहिऐति निसभिःपवित्रवत्तीभिर्जियेत् हिर ण्यवर्णाः शुचयःपायकाइत्याशिः। अथोदकतर्पण ॐ नमोहमा यमोहमाय संहमाय धुन्चने तापसाय पुनसचे नमोनमो मौज्या- योाय वसुविन्दाय सर्वविन्दाय नमोनमः पारायसुपाराय महा पाराय पारयिष्णचे नमोनमो रुद्राय पशुपतये महने देवाय त्र्यम्प कायैकचराधिपतये हरायशर्वावेशानायोगाय पनिणे एगिने क पर्दिने नमोनमः सूर्यायादित्याय नमोनमोनीलग्रीवाय शितिक ण्ठाय नमोनमः कृष्णाय पिडन्लाय नमोनमोज्येष्ठाय श्रेष्ठाय य हायेन्द्राय हरिकेशायोद्धरेतसे नमोनमः सत्याय पाचकाय पापक वर्णायकामाय कामरूपिणे नमो नमोदीप्ताय दीप्तरूपिणे नमोन मस्तीक्ष्णरूपिणे नमोनमः सौम्याय सुपुरुपाय महापुरुषाय म- ध्यमपुरुपायोत्तमपुरुपाय ब्रह्मचारिणे नमो नमश्चन्द्रललाटाय कृत्तिवाससे पिनाकहस्तायनमोनम इनि। एनदेवादित्योपस्थान मेता एवाज्याहुनयो हादशरात्रस्यान्ते चरुं श्रपयितैनात्यो देवना यो जुहुयादग्नये स्वाहा सोमाय स्वाहाग्नीषोमायामिन्द्राग्नि- भ्यामिन्द्राय विश्वयोदेयेयोब्रह्मणे प्रजापतये अग्नये स्विट ·- ७२४ गौतमसंहितायाम्। कृतइति। ततोब्राह्मणतर्पणम्। एतेनैवातिकृच्छोव्यारण्यातीयाय न सहदाददीत नावदन्भीयादनक्षस्तृतीयः सकृच्छ्रातिरुच्छ्र। प्रथमचरित्या शुचिः पूतः कर्मण्योभवति द्वितीयं चरित्वा यत् कि- चिदन्यन्महापातकेभ्यः पापंकुरुते तस्मात्प्रमुच्यने तृतीय च रिखा सर्वस्मादेनसोमुच्यते अथैनास्थीन कच्छान् चरिता सर्व षुवेदेषु स्नातो भनि सर्देवैर्जातो अत्ति यौवं वेद यश्चैवं वेद । इति गौतमीये धर्मशास्त्रे सप्तविंशतितमोऽध्यायः। । अथात भान्द्रायणं तस्योक्तो विधिः रुच्छे चपनंबतञ्चरेत् श्वोभूनां पौर्णमासीमुपवसेदाप्यायस्व सन्ते पेयांसि नवोनव ई ति चैताभिस्तर्पणमाज्यहोमोहविषश्चानुमन्वणमुपस्थानं चन्द्रम- सोयद्देवा देवहेलनमिति चत्तमृमिराज्यं जुहुयादेवकृतस्येति चान्ते समिद्भिरी मूर्भुवः स्वस्तपः सत्यं यशः श्रीरुप गिरीजस्तेजः पुरुषो धर्मःशिष शिवइत्येतैर्यासानुमन्नणं प्रतिमन्नं मनसा नमः स्वा हेति वा सर्वग्रासपमाणमास्याँचिकारेण चरुक्षशक्तुकणयाचा शाकपयोदधिधनमूलफलोदकानि हीष्युत्तरोत्तरं शतानि पी र्णमास्यां पञ्चदश गोसान सुकैकापचयेन परपक्षमभीयादमावा . स्यायामुपैष्यकोपचयेन पूर्वपक्षं विपरीतमेकेषाम् । एष चान्द्राय- णोमासोमासमेतमाया विपापोविपाप्मा सर्वमेनौहन्ति हितीय- माप्त्वा दशपूर्वान् दशायरानामानञ्चैर्विशं पङ्क्तीश्च पुनानि स- म्वत्सरं चास्वाचन्द्रमस: सलोकतामामोति। इति गौतमीये धर्म- शारूपेऽष्टाविंशतितमोऽध्यायः। जई पितुः पुत्राऋथं भजेरन्नित्तेरजसि मातु यति चे छति सर्व या पूर्वजस्येतरान विध्यान्। पूर्वचदिमागेतु धर्मद्धि शिनिसागोज्यैष्ठस्य मिथुनमुपायतोदयुक्तो रथोगोट्पः काण- खोरकूटवण्डामध्यमस्यानेक बदपिर्धान्यायसी गृहमनोयुक्तं चतु- ·७२५ एकोनविंशत्तमोऽध्यायः। पदाञ्चैकैकं यवीयसः समञ्चेतरतू सर्व ग्रंशी या पूर्वजः स्यादेकिमि तरेषामेकैकंवा धनस्पं काम्यं पूर्वःपूर्वो लोत दर्शनः पशूनां नैक शफ: नैकशफ़ानां षोऽधिकोज्येष्टस्य षषोडशाज्यैष्ठिनेय स्य ममंचाज्यैष्ठिनेयेन यचीयसां पनिमातृपा वर्ग भागविशेषः। पिनोत्सृजेत् पुत्रिका मनपत्योऽग्निं प्रजापतिश्चेष्वास्मदर्थमपत्य- मिति संचाचाभिसन्धिमात्रात् पुषिकेत्येकेषां तसंशयानोपयच्छे दमातृकाम्। पिण्डगोबऋषिसम्बन्धा ऋश्यं भजेरेन नाचानपत्य- स्ववीजवा लिप्सेत देवरवत्यन्यनोजानमांगम्। स्त्रीधनं दुहितृणाम मत्तानामप्रतिष्ठितानाज भगिनीथुक्लं सोदाणामूर्य मातुः पूर्व के। संसृष्टविनामा प्रेतानांज्येष्ठस्य संसृशिनि मेने असंसशत्रत थामा विभक्तजः पिच्यमेव । स्वयमर्जितं पैद्योऽवैद्येश्यः कामंजे रन्। पुत्रा औरसक्षेत्रजदत्तकृषिमगूढोसन्नापविन्डा अथभाजः कानानसहोद पौनर्भयपुत्रिकावस्येन्दत्तकीतागोत्रभानश्चतुर्थी शनागिन चौरमायभावे ब्राह्मणस्य राजन्यापुत्रो ज्येष्ठोगुणसंपन्न- स्तुल्यांशभाज्येष्ठांशहीनमन्यन राजन्याचैश्यापुत्रसमवायेस यथा ब्राह्मणीपुर्वण क्षत्रियाचे शूद्रापुबोडप्यनपत्यस्य शुश्रूषुल्ली- न रत्तिमूलमन्नेवासधिधिना संवर्णापुत्रोऽप्यन्यायवृत्ती नसभेत के पो श्रोत्रिया ब्राह्मणस्यानपत्यस्यरथं भजेरन् राजेनरेषांजड कीवी भाच्यापपत्यंजडस्य भागाई शूद्रापुत्रवन् प्रतिलोमासूदफ योगक्षेमकतान्नेष्वविभागः स्त्रीपुच संयुक्तास्वनाज्ञाने दशावरैः शिष्टैरूहचदिरलुधैः मशस्तं कार्यम्। चत्वारश्चनु पारगा चेदा नांमागुत्तमाय आश्रमिणः पृथग्धर्मविदरूपयएतान् दशायरान परिपादियाचक्षते असम्भवे तेतेषामघोषियो वेदविच्छिोषिपति पत्तौ यदाह यत्तोऽयममायोचूतानां हिंसानुग्रहयोगेषु धर्मिणां विशेषेण स्वर्ग लोकं धर्मपिदाभोति ज्ञानाभिनिवेशाज्यामिति . .

·शातातपसंहितायाम्। धर्मो धर्मः। इनि गौतमीये धर्मशास्त्र एकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः समाप्ता चेयं गौतमसंहिता। शातातपसंहितायाम्। प्रायश्चित्तविहीनानां महापातफिनां नृणाम्। नरकान्ते भवे- ज्जन्म चिह्नांकितशरीरिणाम्॥पनिजन्म भवेत्तेषां चिौं तत्पापसू चितम्।प्रायश्चित्ते कृते याति पश्चात्तापवतां पुनः॥महापातक चिनं सप्तजन्मनि जायते। उपपापोद्भवं पञ्चवीणि पापसमुच दुष्कर्मनानृणां रोगा यान्ति चोपक्रमैः शमम्। जपैः सुरार्चनहीं मैनिस्तेषां शमोभवेत्॥पूर्वजन्मरुतं पापं नरकस्य परिक्षयेया धते व्याधिरूपेण नस्य जप्यादिक्षि: शमः॥कुष्ठञ्च राजयक्ष्माचप मेहो ग्रहणी तथा। मूत्ररुच्छाश्मरीकासा अनीसारखगन्दरौ॥दुष्ट वणंगण्डमाला पक्षाघातोऽक्षिनाशनम् । इत्येवमादयो रोगा महा पापोद्भवाः स्मृताः॥जलोदरंयकृत् पीहा शलरोगत्रणानिचावासा जीर्णज्वरच्छविममोहगलग्रहाः। रक्ताद पिसपद्यिा उपपापो. दूचा गदाः॥ दण्डापतानकश्चित्रयपुः कम्पपिचर्षिकाः। वल्मीकपुण्ड रीकाद्या रोगाः पापसमुद्भवाः॥आर्षाद्या नृणांरोगा अतिपॉपाद पन्ति हि। अन्येच बहुचौ रोगाजायन्ते वर्णसंकराः॥उच्यन्ते च निदा नानि प्रायश्चित्तानि वैक्रमात् ।महापापेपुसर्चस्यात्त सुपपात- के। यात् पापेषुषष्ठांशं कल्प्यव्याधिवलावलम्। अथ साधारण न्तेषु गोदानादिषु कथ्यता गोदाने वत्सयुक्ता गौ: सुशीलाच पयस्विनी आरपदाने शुभोऽनड़ान शुक्लाम्बरसकाञ्चनः। निवर्ननानि भूदाने द शुदयाद्दिजानये।।दशहस्तेन दण्डेन विशद्दण्डं निवर्तनम्। दंश ना न्येय गोचर्म दत्ता स्वर्गे महीयते॥सुवर्णशतनिष्कन्तु नद ईषमा- ·७.२७ . प्रथमोऽध्यायः णतः अश्वदाने मृदुलक्ष्णमश्यं सोपस्करं दिशेत् ॥महिषी माहिषे दा ने दद्यात् पर्णायुधान्विनाम् । दद्याद्नं महादाने सुवर्णफलसंयुनम्॥ लक्षसंख्याहणं पुण्यं पदयादेवनार्चन। दद्याहिजसहस्राय मिशन्नं हिजभोजने। रुद्रंजपेच्क्षपुष्पैः पूजयित्वा च त्र्यम्बकम् । एकादश जपेद्रान् दशांशगुग्गुलै पतः।हुताभिषेचनं कुन्मिन्रुणदेव तैः शान्तिके गणशान्तिश्च ग्रहशान्तिकपूर्वकम् ॥धान्यदाने शुभ धान्यं सारी यपिमितं स्मृतम्। यरूपदाने पट्टयस्वयं कर्पूरसंयुतम्॥ दंशपञ्चायचनुर उपवेश्य दिजान शुभान्। विधाय वैष्णाची पूजां संक स्यानिजकाम्यया॥धेनं दद्याहिजानित्योदक्षिणाञ्चापि शक्तिनः। लिंकच्य यथाशक्ति बस्यालंकरणैहिजान्॥याचेद्दण्डप्रमाणेन प्राय: श्चित्तं यथोदितम् तेषामनुज्ञया कृत्वा प्रायश्चित्तं यथाविधि।पुनस्ता न परिपूर्णानियेहिधिवाहिजान्। सन्तुशा ब्राह्मणा धुरनुज्ञां ब- तकारिणे ॥जपच्छिद्रं तपश्छिद्रयच्छिद्रं यज्ञकर्मणिासर्व भवनि नि- छिद्रं यस्य चेच्छन्ति ब्राह्मणाः॥ब्राह्मणा यानि भाषन्ते मन्यन्ते तानि देवता सर्वदेवमया विमानतचनमन्यथा।उपवासोबतच स्नान तीर्थफलं तपः। विप्रैःसम्पादितं सर्व सम्पन्नं नस्यतत्फलम्।।सम्पन्न मिति यहाक्यं वदन्ति क्षितिदेवनाः प्रणम्य शिरसा धार्य्यमग्निष्टो- मफलं लभेन् ।ब्राह्मणा जङ्गमंनी निर्जलंसाकामिकम् । तेषांचा क्योदफेनैच शुद्धान्ति मलिनाजनाः। नेयोऽनुज्ञामभिप्राप्यं पगृह्यच नथाशिपः भोजयित्या दिजान् शस्या शुजीतसंह बन्धुभिः॥ इति शातानपीये कमविपाके माधारणविधिः प्रथमोऽध्यायः। ब्रह्महानरकस्यान्ते पाण्डुकुष्टी प्रजायने पायश्चित्तं भकुर्वीत स. सत्पातकशान्तये॥चखारः कलशाः कार्याः पञ्चरलसमन्विताः। पञ्ज परवसंयुक्ताः सितवस्येण संयुताः॥अश्वस्थानादिमृयुक्तास्तीर्योद कसुपूरिताः।कपायपत्रकोपेता नानाविधफलान्विताः॥सर्वोपधित ।

·शातातपसंहितायाम्। मायुक्ताः स्थाप्या प्रनिदिशं हिजैः। रौप्यमष्टदल पद्यं मध्यकुम्मोपरि न्यसेत्॥नस्योपरि न्यसेद्देवं ब्रह्माणञ्च चतुर्मुखम्। पलाहाईप्रमाणे न सुवर्णेन विनिर्मितम्।।अर्चेन पुरुषसूक्तेन त्रिकाले मनिवासरम्। य- जमानः शुओर्गन्धःपुष्पधूपैर्यथाविधि॥ पूर्वादिकुम्भेषु ततो ब्राह्मणा ब्रह्मचारिणः। पठेयुः सववेदास्ते ऋग्वेदमावतीन् शनैः॥दशांशेन ततो होमो यहशान्तिपुरःसरम्। मध्यकुम्भे विधानच्यो एताक्तैत्तिल हेमभिः॥हादशाहमिदं कर्मसमाप्य हिजपुङ्गवः तव पीठे यजमानम- सिषिञ्चेयथाविधितिनोद्यायथाशक्तिगोभूहेमतिलादिकम्।ना ह्मणेश्यस्तथा देयमाचार्याय निवेदयेत्।।आदित्याचसो रुद्रा विश्वे देवा मरुद्गणाः प्रीताः सर्वे व्यपीहन्तु मम पापंसुदारुणम्॥इत्युदी- ये मुहलत्या नमाचार्यक्षमापयत्। एवं विधाने विहिने श्वेतकुष्ठी शिशुध्यति॥ष्ठी गोषधकारी स्यान्नरकान्तऽस्य निष्कृति स्थापयेत टमेकन्तु पूर्वोक्तद्रव्यसंयुतम्॥रक्तचन्दनालिप्ताङ्गं रक्तपुष्याम्बरान्वित म्। रक्तकुम्भन्तुनरुत्वा स्थापयेद्दक्षिणां दिशम्।।ताम्रपाचं न्यसेत्तम निलचूर्णेन पूरितम्। तस्योपरि न्यसेदेवं हेमनिष्कमयं यमम्॥यजेन्प रुपसूक्तेन पापं मेशाम्यतामिति। सामपारायणं कुर्यात् कलशे तब सामपित्॥ दशांशंसर्षपैर्तुत्वा पापमान्यभिषेचने पिहिते धर्मराजा नाचार्याय निवेदयेत्॥यमोऽपि महिषारूढो दण्डपाणिमयाब- हः। दक्षिणाशापनिर्देवोमम पापंध्यपोहतु॥इत्युचार्य विसज्यैनं मा. संमद्भक्तिमाचरेत्।ब्रह्मगोपघयोरेषा प्रायश्चित्तन निष्कृतिः॥पित हाचेतनाहीनो मातृहान्धःप्रजायते। नरकान्ते प्रकृति प्रायश्चित्तंय थाविधि।माजापत्यानिकुति विशञ्चैव विधानतः।नतान्ते कारये भावं सौवर्णपलसम्मिताम्।।कुम्भ रौप्यमयञ्चैव ताम्रपात्राणि पूर्व पत्। निष्कहेम्नातुकर्तव्यो देवः श्रीवत्सलाञ्छनः॥पट्टवस्त्रेण संवे- ध्यपूजयेत्तं विधानतः। नाचं दिजाय तांदद्यात्सपिस्करसंयुनाम।।

·द्वितीयोऽध्यायः। ७२९ वासुदेव!जगन्नाथ! सर्वभूताशयस्थित्ता पातकार्णवमग्नं मां तार यप्रणतार्तिहन्!॥ इत्युदीर्य प्रणम्याय ब्राह्मणाय विसर्जयेत्। न्येयोऽपि यथाशक्ति विषेश्योदक्षिणांददेत् ॥स्वसघातीतुषधि रोनरकान्तेपजायते। मूको वातृवधेचैव तस्येयं निष्कृतिःस्मृता ॥सोऽपि पापविशुध्यर्थे चरेच्चान्द्रायणवतम्। व्रतान्ते पुस्तकेदद्यात सुवर्णफलसंयुतम्॥इममन्वंसमुच्चार्यब्रह्माणीतां विसर्जयेत्।स रस्वति! जगन्मातः शब्दब्रह्माधिदेवते।।। दुष्कर्मकरणात् पापात् पाहि मां परमेश्वरि ।। बालघातीच पुरुषो मृतवत्सःपजायते॥बा- ह्मणोहाहनञ्चैव कर्तव्यं नेन शुद्धय भवणं हरिवंशस्य कर्तव्यन्त्र यथाविधिामहारुद्रजपञ्चैव कारयेच्च यथाविधि।षडङ्कादशै रुद्रैरुद्रःसमभिधीयते॥ड्रैस्तथैकादशभिर्महारुद्रः प्रकीर्तितः। एकादशभिरेतैस्तु अतिरुद्रश्यकथ्यते ॥जुहुयाञ्च दशांशेन दूया- युतसंख्यया। एकादश वर्णनिष्काः प्रदानव्याः सदक्षिणाः पिलान्ये कादश तथा दद्याहितानुसारतः। अन्येन्योऽपि यथाशक्तिहिजेभ्यो दक्षिणान्दिशेत्॥स्मोपयेद्दम्पतीः पश्चान्मन्लैरुणदैवतैः आचा व्यायप्रदेयानियस्वालङ्कुरणानि च ॥गोवहा पुरुपकुष्ठी निर्वश श्योपजायते। सच पापविशुध्यर्थ प्राजापत्यशतञ्चरेन।व्रतान्ते मेदिनी दत्ता शृणुयादथ भारतम्। स्वीहन्ता चातिसारी स्यादश्च स्थान रोपपेशादद्याच शर्कराधेनुं भोजयेच शनं हिजाना राज- 'हा क्षयरोगी स्यादेपानस्यच निष्कृतिः।गोभूहिरण्यामिष्टान्नजलव खप्रदानतः।पत्तधेनुपदानेन तिलधेनुभदानतेः॥ इत्यादिनाकमे गैच क्षयरोगःमशाम्यतिरिकाचुदी पैश्यहन्नाजायते सच मानवः प्राजापत्यानि चत्वारि सप्तधान्यानि चोनूसनेन् । दण्डापतानक- युनः शूद्रहन्ता भवेन्नरः॥प्राजापत्यं सरुवं दद्यादेनुं सदक्षिणा म्।कारुणाञ्चवधेचैवक्षनाचः प्रजायते॥तेन तत्पापयुध्यर्थ ·शानात संहितायाम्। दातव्योषाः सितः।सर्वकार्येष्वसिद्दार्थो गजघानी भवेन्नरः॥पा सादं कारयित्वातु गणेशपतिमांन्यसेत् ।गणनाथस्य मन्त्रन्तु मंत्री लक्षामितंजपेन्।कुलत्थशाकैःपूपैश्च गणशान्तिपूर-सरम्। उष्ट्र वि- निहते चैव जायते विकृतस्वरः॥सतत्पापविभुमर्थ दद्यात् कर्पूरक फलम्॥अश्वे विनिहते चैव वक्रतुण्ड:पजायते। शतं पलानिदद्या छ चन्दनान्यधनुत्तये।महिषीपातने चैव कृष्णगुल्मःमजायते। थरे विनिहते चैव रखररोमा प्रजायते॥निष्कायस्य प्रकृति सम्पद द्याद्धिरण्मयीम्। तरक्षी निहतं चैवजायने केकरेक्षण: दद्याद्रन मयीं धेनुंसतत्पातफशान्तये।भूकरे निहत्ते चैवदन्तुरोजायते नरः सदद्यात्तु विशुअर्थ उत्कुम्भं सदक्षिणम्॥हरिणे निहने पक्ष गाठे तुधिपादकः अश्वस्तैनप्रदातव्यः सौवर्णपलानिर्मितः॥अनाभि घातने चैचआधिकाइप्रजायते।अजातेन प्रदातच्या विचित्रवस्त्र- संयुता। उरवे निहते चैव पाण्डुरोगःप्रजायते।कस्तूरिकापलं दद्या ब्राह्मणाय विश्रुदये।माजरि निहते चैव पीतपाणिःप्रजायते पारा वतं स सौवर्ण पदद्यानिष्कमात्रकम्॥भुकसारिकयोर्धाते नरः स्ख लितवागावेत।सच्छापपुस्तकं दद्यान्स विप्रायसदक्षिणम्॥ कघाती दीर्घनसो दद्यादांधवलप्रमानो काकघानी कर्णहीनो दद्या दामसिनप्रभाम्॥ हिंसायां निष्कृतिरियं ब्राह्मणे समुदाहता। तद- हाईप्रमाणेन क्षत्रियादिष्वनुक्रमान्॥ इति शातातपीये कर्मविपा- के हिंसामायश्चित्तविधि माहितीयोऽध्यायः। सुरापःश्यावदन्तःस्यात् प्राजापत्यन्तरन्तथा।शर्करायालुलाः सप्तदयात् पापविशुद्दये।जिपिला तुमहारुद्रंदशांशंजुहुयात्तिले। ततोऽभिषेक कर्तव्यो मन्तैईरुणदैवनैः॥ मद्यपो रक्तपित्ती स्यासद द्यात् सर्पिषोघटम्। मधुनोई घटश्चैव सहिरण्यं विशुद्धये।अभ- क्ष्यभेक्षणे चैवजायने कृमिकोदरः। यथावत्तेन शुन्झर्थमुपोष्यं भी ·तृतीयोऽध्यायः।। ष्मपञ्चकम्।।उदफ्याचीक्षितंभुत्काजायते कृमिलोदरः गोमूत्रयार काहारस्त्रिरात्रेणैच शुमति।।भुत्वाचास्पृश्य संस्पृष्टंजायते कृ. मिलोदरः। विरात्रं समुपोष्याथस तत्सापात्प्रमुच्यते।परान्जावित करणादजीर्णमामिजायते। लक्षहोमं सकुर्वनि प्रायश्चित्तं यथाविधि ॥मन्दोदराग्निचति सति द्रव्ये कदन्नदः भाजापत्यत्रयं कुर्याद्री- जयेच्च शतं द्विजानाविषदःस्याच्छदिरोगीदद्याद्दशपयास्पिनीमा गहिा पादरोगी स्यात् सोऽश्वदानसमाचरेत्॥पियुनो नरकस्यान्ते जायते श्वासकासवाना एतं तेन प्रदातव्यं सहस्रपलसम्मितम्॥धू सोऽपस्माररोगी स्यात् सतपापविभुड्या ब्रह्ममयीं धेनुं दद्या द्वाञ्च सदक्षिणाम्।। मूली परोपनापेनजायते नत्प्रमोचने सोऽन्न- दानं पनि नथारुद्रजपेन्नरः।दायाग्निदायकचैव रक्तानिसार चान् भवेत् । नेनोदपानं कर्तव्यं रोपणीयस्तथा चरः॥सुरालयेजले पापि शकणमूत्रं करोति यः। गुद्रीगो भवेत्तस्यपापस्मःसुदारुण: गमासं सुराचनेनैव गोदानाहितयेनतु।प्राजापत्येन चैकेन शाम्य- न्ति गुदमारुजःगर्भपातनजारोगा यकृत्प्पीहजलोदराः तेषां प्र. शमनार्थाय पायश्चित्तमिदं स्मृतम्।। एतेषु दद्याहिप्रायजउधेनुं- विधानतः सवर्णरुप्यताम्राणों पलंत्रय समन्धिनाम्॥पतिमान कारीच अप्रतिष्ठःप्रजायनेसम्वत्सरमयं सिञ्चेश्वयंपत्तिवासर- म्।उदाहयेत्तमश्वसंस्वगृयोक्तविधानतः तत्रसंस्थापयेद्देवं विप्न राजंसुपूजिनम्॥दुष्टवादी खण्डितःस्यात्सपैदद्यारिजातये। रुप्यं पलइये दुग्धं घरयसमन्वितम्।।खल्लीदः परनिन्दानाने धेनुं दद्यान् सकाञ्चनाम्।परोपहासहनुकोण:सगांदद्यान्समौक्तिकाम्।।स- भायां पक्षपातीचजायते पक्षघातवान्। निष्कत्रयमितं हेम सदद्या- जूसत्यवर्तिनाम्॥ इति शातातपीये कर्मविपाके मकीर्णमायश्चि नाम तृतीयोऽध्यायः।

·७३२ शातानपसंहितायाम्। : कुलभोनरकस्यान्तेजायते विपहेमहतास तुस्वर्णशतंदद्यान् कृ वाचान्द्रायणत्रयम्॥औदुम्बरीतामचौरो नरकान्त प्रजायते।मा- जापत्यं सहवाब ना पलशनं दिशेन्। कांस्यहारी च भवनि पुण्डरी कसमान्यतः।कांस्यं पलशतंदबादलङ्कृत्यादिजातये॥रीतिहापि इलाक्षः स्यादुपोष्यइरिवासरमारीति पलशतं दद्यादलङ्कृत्यादि जैशुभम्।मुक्ताहारीच पुरुषोजायते पिङ्ग-मूईजः। मुक्ताफलशतं दद्यादुपोष्यस विधानतः॥त्रपुहारीच पुरुषोजायते नेत्ररोगवान् । उपोष्य दिवसंसोऽपिदद्यात् पलशतन्तपुा सीसहारी च पुरुषोजाय तेशीपरोगवान्। उपोष्य दिवसंदद्याद्दतधेनुं विधानतः।।दुग्ध- हारीच पुरुषोजायते बहुमूत्रकः सदयाहुग्धधेनुञ्च ब्राह्मणायय थाविधि। दधिचौर्येण पुरुषोजायते मदवान् यतः।दधिधेनुःप्र- दानव्या नेनापिपायशुद्धय।।मधुचौरस्तुपुरुषोजायते नेत्ररोगवान् । सदद्यान्मधुधेनुञ्च समुपोष्य दिजातये॥इक्षोधिकारहारीचं भवे- दुदगुल्मवान्। गुडधेनुः प्रदातव्या तेन नदोषशान्तनालोहहारी चपुरुषः क—राङ्गप्रजायते। लोहं पलशतं दद्यादुपोष्यसतुपासरम्॥ तैलचौरस्तु पुरुषो भवेत् कण्डादिपीडितः। उपोष्य सतुविधायदया लघरहयम्॥मान्नहरणाच्चैच दन्तहीनःपजायते। सदद्यादश्वि नौ हेमनिष्कयविनिर्मिती॥पक्कान्नहरणाचैव जिदारोगःप्रजायते गायच्याःसजपलक्षं दशांशंजुहुयातिलैः ।फिलहारीच पुरुषोजाय तेवाणताइन्गुलिः नानाफठानामयुतंसदद्याच्च हिजन्मने॥ताम्बू लहरणाचै श्वेतौष्ठः सम्प्रजायते।सदक्षिणप्रदद्याच विद्रुमस्यई यंवरम् ॥शाकहारीच पुरुषोजायते नीललोचनः।ब्राह्मणायप्रद- यादै महानीउमणियमा कन्दमूलस्यहरणास्वपाणिः प्रजायतें देवतायननं कार्यमुद्यानं तेन शक्तितः।सौगन्धिकस्य हरणादुर्ग न्धाङ्ग:मजायते। सलामेकं पनानांजुहुयाजातवेदसि॥दारुहा- ·स्वप्रियासरचा सौम्याशाधिपतिः श्रीमान मम पापंच्यपोहताइ चतुर्थोऽध्यायः। रीच पुरुषःस्चिन्नपाणिः प्रजायते। स दद्याहिदुषे शुद्धौ काश्मीरजपल यम्॥ विद्यापुस्तकहारी च किल मूकःप्रजायते। न्यायेतिहासंदद्या तुस ब्राह्मणाय सदक्षिणम् ॥वस्वहारी भवेत् कुष्ठीसम्प्रदद्या अंजापतिम् । इमनिष्कमितञ्चैव चवयुग्मं रिजातये॥णाहारी डोमशः स्यात् सदद्यात् कम्बलान्वितम्। स्वर्णनिष्कमितं हेमयहिंद धादिजातये॥ पट्टसूत्रस्य हरणानिर्लोमाजायते नरः। तेन धेनुःप्र दातव्या विसुर्य दिजन्मने।औषधस्यापहरणे सूर्यावर्तः प्रजा यते। सूर्यायाधःप्रदातव्यो मासं देयञ्च काञ्चनम्रतचस्वप्रया- लादिहारी स्याद्रक्तचातवान्। सबस्यां महिषी दद्यान्मणिरागसम- विताम् ॥ विपरसापहारी चाप्यनपत्यापजायते। तेन कार्यवि. अर्थ महारुद्रजपादिकम्॥मृतवत्सोदितः सर्वोविधिरन विधीयते। दशांशहोमः कर्तव्यः पलाशेन यथाविधि देवस्य हरणाचैव जायते विविधोज्वरः।ज्वरोमहाज्वर चैव रौद्रो वैष्णवएव च ॥वरे रौद्रंज पेत्कर्ण महारुद्रं महाज्वरे। अतिरौद्रं जपेद्रौद्रे वैष्णवे नहयंजपेत्॥ नानाविधद्रव्यचौरोजायते यहिणीयुतः तेनान्नोदकवस्वाणि हेम देयञ्च शक्तूितः॥ इति शातातपीये कर्मविपाके स्तेयप्रायश्चित्तं नाम चतुर्थोऽध्यायः। मातृगामी भवेद्यस्तु लिङ्ग तस्य विनश्यति। चाण्डालीगमने चैव हीनकोपःमजायते। तस्य प्रतिक्रियां कर्तुं कुम्भमुत्तरनोन्यसेन कृष्णवस्त्रसमाच्छन्नं कृष्णमाल्यविश्वषितम्तस्योपरिन्यसंह कांस्यपात्रे धनेश्वरमासुवर्णनिष्कपड्केन निर्मितं नत्याहनम् ।। यजेत् पुरुषसूक्तेनधनदै पिचरूपिणम्। अथर्ववेदविहिमांशोथ चणं समाचरेत्॥सुवर्णपुषिका रुत्वा निष्कविंशनिमंन्ध्यवादिया विधायसम्पूज्य निष्पापोऽहमिति अपना निर्धानामधिया देवः शंकर ·शातातपसंहितायाम्। मन्त्र समुच्चार्य आचार्याय यथाविधि । दद्यादेवं हीनकोपे लिङ्गना शे विभुइये।गुरुजायाधिगमनान्मूबरुच्छ्रः प्रजायते। तेनापि नि- कृतिः कार्या शास्त्रदृष्टेन कर्मणास्थापयेत् कुम्भमेकन्तु पात्र- मायांशु दिनानीलचस्पसमाच्छन्नं नीलमाल्याविभूषितम्॥तस्यो- परिन्यसेद्देवं ताम्मपात्रे प्रचेतसम्। सुवर्णनिष्कषट्केन निर्मित याद- साम्पतिम्॥यजेत् पुरुषसूक्तेन वरुणं विश्वरूपिणम्।सामचिद्राह्म णस्तत्रसामवेदं समाचरेत् ॥ सुवर्णपुत्रिकां कृत्वा निष्कविंशतिसं- रख्यया। दद्याहिपाय सम्पूज्य निष्यापोऽहमिति पन्॥यादसामधिपो देचोविश्वेषामपि पावनः। संसाराच्यौ कर्णधारो वरुणः पाचनोऽस्तु मे। इमं मन्वं समुच्चार्य आचार्याय यथाविधादद्याद्देवमलंकृत्य मूलङ्ग पशान्तये॥स्वसुतागमने चैव रक्तकुष्ठं पजायते। भगिनीगमनै चैपी नकुष्ठं प्रजायते॥तस्य प्रतिक्रियां कर्नु पूर्वनः कलशं न्यसेतु।पीनवस्त्र समाच्छन्नं पीतमाल्यविभूषितम्॥ तस्योपरिन्यसेत् स्वर्णपात्रे देवं सुरेश्वरम् । सवर्णनिष्कपद्केन निर्मित बनधारिणम्॥यजेत् पुरुष- सूक्तेन पासवं विश्वरूपिणम्। यजुर्वेदंतवसामवेदञ्च समाचरेत् ॥सुवर्णपत्रिकां कृत्वासुवर्णदशकेनतुादद्याहिप्राय सम्पूज्य निष्या पोऽहमिनिब्रुवन् ।देवानामधिपोदेवोकजी विष्णुनिकेतनः। शनय- ज्ञःसहस्राक्षः पापममं निरुन्तनु॥इममन्लंसमुच्चार्य आचार्यायय थाविधिदिद्यादेवं सहस्वाक्षसपापस्यापत्तयेचातृभाभिगम नागलकुछ प्रजायते। स्वधूगमने चैव कृष्णकुठं मजायते॥तेनका यं विभुमर्थ पागुक्तस्याईमैचहि। दशांशहोमःसर्वत्र वृताक्तैःकिय ते निलायदगम्याभिगमनाज्जायते ध्रुवमण्डलम्। कृत्वा लोहम- यीं धेनुंनिलपष्टिप्रमाणतःकापसभारसंयुक्तांकांस्यदोहांसबसि काम। दद्याहिप्राय विधियदिमं मन्लमुदीरयेत्॥सुरशी वैष्णवी मा ना मम पापंच्यपोहतातपस्विनीसङ्गन्मने जायते चाश्मरीगदः।।सतु ·पचमाऽध्यायः। पापविशुद्ध्यर्थ प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥दद्याहिमाय विदुषे मधुधेनुं यथोदितमाक्लिद्रोणशनञ्चैव हिरण्येनसमन्वितम्॥पितृष्वस्त्राभि गमनाक्षिणांशबणी भवेत्। तेनापि निष्कृति का अनादानेनश कितः॥मातुलान्यान्नुगमने पृष्ठकुञ्जःप्रजायते।कृष्णाजिनमदानेन प्रायश्चित्तं समाचरेत्।मातृष्वस्त्रभिगमनेवामाझे प्रणयानुभवेत्। तेनापि निष्कृतिः कार्यासम्यग्दासपदानतःामृतभार्याभिगमनै मृतेधार्य प्रजायतां तत्पातकाविभुमर्थ हिजमेकं विवाहयेत्॥स गोत्रस्त्रीप्रस३नजायनेच भगन्दर । तेनापि निष्कृतिः कार्या महि षीदानयत्नतः।तपस्विनीप्रसङ्गेन प्रमेहीजायते नरः। मासं रुद्रजपः कार्यो दद्यांच्छत्त्याच काञ्चनम्।।दीक्षितस्वीप्रसङ्गेन जायते दुष्परत हवासपात्तकवियर्थ प्राजापत्ययञ्चरेत्।।स्वजातिजायागमने जायते हृदयन्त्रणी। तत्पापस्याविभुमर्थ प्राजापत्याइयञ्चरेन्। पश्यो नौगमने मूत्राधानः प्रजायते।तिलपात्रहयञ्चैव दद्यादात्मविध इये।अश्वयोनौचगमनागदस्तम्भः प्रजायते। सहस्रकमलरूमा नंमासंकुर्यात् शिवस्यचाएते दोषा नराणां स्युर्नरकाते न सं शयः।वीणामपि भवन्त्येते तत्तत्पुरुषसङ्गमात् ॥ इति शातान पीये कमविपाके अगम्यागमनमायश्चित्तंनाम पञ्चमोऽध्यायः। अन्यथूकर-शृङ्ग्याद्रिद्रुमादिशकटेन च। भृग्वाग्निदारुशस्या श्मविषोद्घन्धनजैर्मृताः ॥ध्याघ्राहिगजभूपालचौररिसकाहताः। काष्ठशल्यमता येच शौचसंस्कारयातामा विषाचकान्नकवलदया तीसारतोमृताः शाकिन्यादिग्रहस्ता विद्युसातहताश्रये॥अ. स्पृश्या अपवित्राश्च पतिताः पुत्रवर्जिताः।पञ्चविंशत्प्रकारेश्च ना. मुवन्ति गनि मृताःपिधायाः पिण्डभानःस्युस्चयो ठपशुजस्तथा। ततोनान्दीमुखाः प्रोक्तास्त्रयोऽप्यश्रुमुखास्ययः॥हादशैत पितृगणा स्तर्पिताः सन्ततिपदाः गतिहीना सुत्तादीनांसन्तनि नाशयान्तन।।

·शातातपसंहितायाम्। दश ज्याधादिनिहतो गर्भ निमन्समीक्रमात् । हादशास्त्रादिनिहता आकर्षन्ति च बालकम्॥विषादिनिहताघ्नन्ति दशसु द्वादशष्यपि। वकचालकं कुदिनपत्योऽनपत्यताम्।।व्याघ्रणहन्यतेजन्तुःकु मारीगमनेनचा विषदश्चैव सर्पण गजेननृपदुष्टकृत्॥राज्ञाराज- कुमारमश्वीरेण पशुहिंसकः वैरिणा मित्रभेदीच परतिरकण तु॥गुरुवातीचशय्यायां मत्सरी शौजवर्जितः।द्रोही संस्काररहितःशु ना निक्षेपहारकः॥नरो विहन्यतेऽरण्येशूकरेणच पाशिकः कृमिभिः कृत्तवासाश्च कृमिणाचानिहन्तनः॥ङ्गिणा शङ्करद्रोही शकटेन च सूचकः। गुणा मेदिनीचौरो बहिना यज्ञहानिरुत्ादवेन दक्षिणा चौरःशस्त्रेण श्रुतिनिन्दकः॥अश्मना द्विजनिन्दाकदिपेण कुमतिपदः उहन्धनेन हिंसः स्यान सेतुभेदोजलेननुगमेण राजदनिहदतीसारे णलोहस्त। शाकिन्यायेश्च प्रियते सदर्पकार्यकारकः॥अनध्याये ऽप्यधीयानो मियते विद्युना तथा। अस्पृश्यस्पर्शसङ्गीच चान्तमाथि सशास्वहन्। पतितोमषिकेतानपत्याहिजवस्त्रहत्॥अथ तेपा क्रमेणैव प्रायश्चित्त विधीयते। कारयन्निष्कमावन्तु पुरुषं प्रेत पिणम।चतुजंदण्डहस्तं महिषासनसंस्थितम्। पिकृष्णनिलैः कुर्यात पिण्र्ड प्रस्थप्रमाणनः॥मध्वाज्यशर्करायुक्तं वर्णकुण्डलसं. युतम्। अकालमूलं कलशंपञ्चपल्लवसंयुतम्।।कृष्णवस्यसमाछ नं सर्वोषधिसमन्वितम्। तस्योपरिन्यसेदैवं पाधान्यफलैर्युत्तम् सप्तधान्यन्तु सफलं तवतनसफलंन्यसेत् । कुम्भीपरिच विन्यस्य पूजयेन् प्रेतरूपिणम्।।कुति पुरुषसूक्तेने प्रत्यहं दुगातर्पणम्प डड्रेञ्चजपेद्रुद्रं कुलशेतन वेदवित्॥यमसूक्तेन कति यमपूजादिक नया गायत्र्याश्चैव कर्तव्योजपः स्वात्मपिसहय। गृहशान्तिकपूर्वच दशांशंजुहयातिलैः अज्ञाननामगोचाय प्रेतायंसनिलोदफम्।।मद; द्यान् पितृनाथन पिण्डं मन्नमुदीरयेत्। इमंतिलमयं पिण्डं मधुसर्पिः ·षष्ठोऽध्यायः । ७३७ समन्वितम्॥ ददामि नस्पै प्रेताययःपीडां कुरुते मम। सजलान् कृष्ण कलशास्सिलपात्रसमन्वितान् । हादश मेनमुद्दिश्य दद्यादेकच विष्ण बेनतोऽक्षिपिञ्चेदाचार्यो दम्पती कलशोदकैः शुचिरायुधधरी मन्वैरुगदैवतैः। यजमानस्तनोदयादाचार्याय सदक्षिणाम्।।त- तोनारायणवलि:कर्तव्यः शास्पानिश्चयात्। एष साधारणपिधिरग तीनामुदाहृतः। विशेषस्तु पुनयो व्याघ्रादिनिहतेष्वपि । व्याघ्रण निहने प्रेते परकन्यां विवाहयेत्॥सर्पदंशे नागवालियः सर्वेषु का जनम्। चतुनिष्कामितं हेम गजंदद्याद्गहते ॥राज्ञा पिनिहने दद्या त्पुरुषन्तु हिरण्मयम्।चौरेण निहते धेनुं परिणा निहते रपम्॥ केण मिहने दद्यादयाशक्ति च काञ्चनम्। शय्यामृते प्रदानच्या शय्या तुलीसमन्विता निष्कमावसुपर्णस्याविष्णुनासमधिष्ठिता।शौ- चहीने मृते चैव हिनिष्कस्वर्णजे हरिम् ॥संस्कारहीनेच मृते कुमारच विवाहयेत्।भुना हने च निक्षेप स्थापयेन्निजशक्तितः॥शूकरेण हते दद्यान्महिषं दक्षिणान्वितम्। मितिश्च मृते दद्याद्गोधूमान्नं हिजान येशृद्धिरणाच हते दद्याप वस्त्रसंयुतम्। शकटेन मृत दयादश्यं सो पस्फराधिनम्॥भृगुपाने मृनेचैव प्रदद्यादान्यपर्वतम्।अग्निना निहते दद्याटुपानहं स्वशाक्तिनः।।धेन निहते चैव कर्त्तच्या सदने समा।शले णनिहने दद्यान्महिषी दक्षिणान्विताम्॥अश्मना निहते दद्यात् सप सांगांपयस्विनीम्।विषेण तु मृते दद्यान्मेदिनी क्षेत्रसंयुनाम्॥ज्ड न्धनमत चापि प्रदद्याद्गां पयस्विनीम्।मृतेजलन वरुणं हम दद्योधि- निष्ककम्॥रक्ष वृक्षहते दद्यात् सौवर्ण स्वर्णसंयुतम्। अनीसारम तेलक्षेसापित्र्याः संयनोजपेत् ॥शामिन्यादिमृते चैवंजपेद्रुद्रं यथो- चितम्। विद्युत्पानेन निहते विद्यादानं समाचरेत्॥अस्पर्शच मृते का ये वेदपारायणं नया।सच्चात्यपुस्तकं दयाहान्तमाश्रित्य संस्थिते । पातिरसेन मृते कुप्यात प्राजापत्यानि पीडशा मनेनापसरहिने क- ·७३० चशिष्ठसंहितायाम्। छाणणं नवनिञ्चरेत्॥निष्कवयमितस्पर्ण दद्याद इयायते। कपि ना निहते दद्यान कपि कनकनिर्मिनम्। विधूचिकामृते सशटु भोजये चशत हिलान् । सिलधेनुःप्रदातव्या कण्ठेऽन्नकवले मृतकेशरोग- मृते चापि अझै कृच्छान समाचरेत् ॥ एवं कृते विधानेन विदध्या- दौदेहिकम्। ततः मैतत्वनिर्मुक्ताः पिनरस्तर्पितास्तथा। दद्युःपुत्रां व पौत्रांचआयुरारोग्यसम्पदः। इनिशानालय पोक्तीविपाक कर्म णामयम् । शिष्याय शरभङ्गाय विनयात् परिपृच्छ्यते॥ इति शा तातपीये कमविपाके अगतिमायश्चित्तं नाम षष्ठोऽध्यायः। समाता चेयं शातातपसंहिता। वशिष्ठ संहितायाम्। अथातः पुरुषानिःश्रेयसार्थ धर्मजिज्ञासा। ज्ञात्वा चानुतिष्ठन् धार्मिकः प्रशस्यतमी भवति। लोके प्रेत्य या विहितोधर्मः। तदलाने शिशचारः प्रमाणम्। दक्षिणेन हिमवत उत्तरेण विन्ध्यस्य ये धर्माये चाचारास्ते सर्व प्रत्येतच्या नवन्ये प्रतिलोमकल्पधर्माः। एनदाय्यांच- सीमित्याचक्षते। गायमुनयोरन्तराप्येके। यावहा कृष्णामृगोरिचर ति ताबद्रह्मवर्चस मिति। अयापि भालविनोनिदाने गाथामुदाहर न्ति। पश्चात् सिन्धुहिरिणी सूर्य्यस्योदयनं पुरा। यावत् रुष्णोड भिधापत्ति नाव(ब्रह्मपर्चसम्। पियरहा यंब्युर्धर्म धर्मपिदोजना पपने पापने चैन से धर्मोनाव संशय इति। देशधर्मजानिधर्मकुलधर्मा न श्रुत्यक्षायादवीन्मनुः ॥ सूर्याप्युदितः सूभिनिमुक्तः कुनरवी श्याचदण्डः परिवित्तिः परिवेत्ता अदिधिपूर्दिधिषूपनि जहा ब्रह्म घइत्येतएनास्पिनः । पञ्च महापातकान्याचक्षते गुरुतसं सुरापान भ्रूणहत्यां ब्राह्मणसुवर्णहरणं पतितसंप्रयोगञ्च ब्राह्मणवा यौनेन ·द्वितीयोऽध्यायः। या।अथाप्युदाहरन्ति। सम्बत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् । याजनाध्यापनायौनादन्नपानासनादपि। अथाप्युदाहरन्तिापि याविनाशे पुनरभ्युपैति ज्ञानिमणाशे बिह सर्वनाशः। कुलापदेशे- नहयोऽपि पूज्यस्तस्मात् कुलीनां स्त्रिय मुहहन्तीति। वयोवर्णा बा ह्मणस्य पशे वर्तेरन् तेषां ब्राह्मणधर्म ययात्नद्राजा चानुनिष्ठेन्। राजातु धर्मणानुशासन षष्ठं षष्ठं धनस्य हरेदन्यत्र ब्राह्मणात्। इष्टा- पूर्तस्य तु षष्ठमशं भजति । इतिह ब्राह्मणोचेदमायं करोति बाह्मण- आपदउद्धरति तस्माद्राह्मणोडनायः सोमोऽस्य राजा भवतीतीह में त्यचाभ्युदयिकमिति ह विज्ञायते॥ इति वाशिष्रे धर्मशास्ये प्रथ मोऽध्यायः चत्वारो वर्णा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यपद्राः । त्रयोर्णा द्विजातयो बाह्मणक्षत्रियवैश्याः। तेषां, मातुरमेऽधिजननं हितीयं मौजिवन्ध- नं। तत्रास्य मानासावित्री पिता खाचार्य उच्यते। चेदमदानात् पिते त्याचार्यमाचक्षते। अथाप्युदाहरान्त । यमिह वै पुरुषस्य रेतो- ब्राह्मणस्योई नाक्षेराचीनं मन्येन। तद्यदूई नाभेस्तेनास्यानोरसी मजाजायने यटुपनयति यत् साधुकरोति। अथ यदर्याचीनं नाभेस्ते नास्यौरसी मनाजायने जनन्यांजनयति तस्माच्छोत्रियमनूचानम- पूज्योऽसीति न वदन्तीति हारीताः। अथाप्युदाहन्ति। नवस्य घि यते कर्म किञ्चिदामौजिवन्धनान्। मृत्त्या शद्रसमो ज्ञेयो यावद्देदे नजायतइति॥अन्यत्रीदकर्मस्वधापितृसंयुक्तेश्यः॥रियाह चैत्रा झणमाजगाम गोपाय मां सेवाधिस्तेऽहमस्मि । अस्यफायानृज- घेवताय न मां ब्रूया वीर्यवती तथास्यां। यआरणोत्यतिथेनक मणा बहुदुःश्यं कुस्त्वमृतंवसंप्रयच्छन् तन्मन्येत पितरं मानर च तस्मैन द्रुहेत् कतमच नाहम्। अध्यापिनाये गुरु नाद्रियन्ते विमा याचा मनसा फर्मणा वा। यथैच तेन गुरोर्मोजनीयास्तथैव ·वशिष्ठसंहितायाम्। तानयुनक्तिश्रुतंतत्। यमेव विद्याछुचिमप्रमत्तं मेधाषिनं ब्रह्मच योपपन्नम्। यस्त्वेनद्येनु कतमञ्चनाइ तस्मैमांब्रूयानिधि- पाय ब्रह्मनिति। दहत्यग्निर्यथा कक्षेब्रह्मवन्दमनाहतम् । नब्रह्म तस्मै पब्रूयाच्छफ्यमानमकन्ततइतिकर्माणि ब्राह्मणस्या ध्ययनमध्यापनं यजनंयाजनंदानं पनियहवेति। त्रीणि राजन्यस्या ध्ययन यजनं दानं शस्येण प्रजापालनं स्वधर्मस्तेन जीवेत् ।ए तान्येव त्रीणि वैश्यस्य कृषिवाणिज्यपाशुपाल्यकुसीदञ्चाएतेषां परिचर्या शूद्रस्य । अनियत्ता रत्तिरनियतकेशवशा: सर्पेषां मुक्त शिखापर्जम्। अजीवतः स्वधर्मेणान्यतरामपापीयसी कृत्तिमानिष्ठे रन तु कदाचित् पापीयसीम्। वैश्यजीविकामास्थाय पण्येन जी पत्तोऽश्म लवणमंपण्यं पाषाणको पक्षौ माजिनानि च तान्तपञ्च रक्तं सर्वश्च कृतान्नं पुष्पमूलफलानि च गन्धरसा उदकञ्चौषधीनां रसःसोमश्च शस्त्र विषं मासच क्षीरं सधिकारं अपस्यपुजतु सी सञ्चाअथाप्युदाहरन्ति सद्यःपतति मांसेन साक्षयालपणेचा यहेण द्रीभवति बाह्मयाः क्षीरविक्रयान्॥याम्यपशूनामेकशफा केशिनश्च सर्वे चारण्या: पावो चयांसि दंष्ट्रिणा धान्यानां तिलानाहुः थाप्युदाहरन्ति । भोजनाभ्यञ्जनादानाद्यदन्यत् कुरुते तिलैः। कि मिभूतः साविष्टायां पितृभिःसह मज्जति कामं वास्वयं कृष्योत्साय तिलान् विकीणीरन् । अन्यत्र धान्यविक्रयान्। रसारसैः समतोहा नत्तो वा निमातव्या नवेव लवणं रसैस्तिलतण्डलपकानं विद्यान्म नुष्यामा पिहिताः। परिवर्तकेन ब्राह्मणराजन्यौ वाईपान्नं नाया ता।अथाप्युदाहरन्ति।समधू धान्य मुद्दत्य महाय प्रयच्छति। सधै वाईषिकोनामब्रह्मचादिषु गर्हितः ।टिचभ्रूणहसाञ्चतु: लया समतोलयन् अनिष्टयणहा कोट्या बाई पिकपपातहे. निकामं या परिलुप्तरुत्याय पोपीयसे दद्यात् द्विगुणं हिरण्यं धि- ·है तृतीयोऽध्यायः। गुणं धान्यं धान्येनैव रसान्मारव्याताः पुष्पमूलफलानिच । तुलाधनम ष्टगुणम् । अथाप्युदाहरन्ति । राजानुमतप्तावेन द्रव्यरहि विनाशये 'त्। पुनाराजाभिषेकेण द्रव्यादिञ्च वर्जयेत् ॥दिकं विकं चतुष्कनप चिकञ्चशतं स्मृतम्।मासस्य रहिं गृह्णीयाहर्णानामनुपूर्वशः।व- शिष्ठवचनपोक्तां वृद्धिंगाईपिके शृणु। पञ्चमाषांस्तु विशयां एवं ध मौन हीयत इति ॥ इति धाशिष्ठे धर्मशास्त्रे द्वितीयोऽध्यायः। 1- अश्रोत्रियाननुवाकाअनग्नयः शूद्रधर्माणो भवन्ति। नानृग- ब्राह्मणोभवति। मानपञ्चात्र श्लोक मुदाहरन्ति । योऽनधीत्यादि जोवेदमन्यत्र कुरुते श्रमम् । सजीयन्नेरशदत्वमाशु गच्छति सा न्वयः॥ नवणिक नकुसीदजीवी। येच शूद्रप्रेषणं कुर्वन्ति।नस्तेनोन चिकित्सक अवतावनधी याना यत्र क्षचरा हिजानंयामंद ण्डयेद्राजा चौरक्तपदो हिसः॥चत्वारोऽपि त्रयोवापि यंबूयुर्वेदपार गासधर्मइति विज्ञेयो नेतरेषांसहस्रशः॥अवतानाममन्लागाजा निमात्रीपजीविनां सहस्रशःसमेनानां पर्यत्वं च विद्यते॥यदन्य न्यथा भूबा मूरधिर्ममनाहिदः। नत्पापंशनधाभूसा नहष्वन गच्छति॥श्रोत्रियायैव देयानि हव्यकव्यानि नित्यशः। अश्रोत्रियाय द त्यानि तृप्ति नायान्ति देवताः॥ यस्यचैव गृहे मूरयों दूरे चैव बहुश्रुतः। बहुश्रुताय दानव्यं नास्ति मूर्ये व्यतिक्रमःब्राह्मणातिकमोनास्ति विप्र वेदपिचर्जिते।ज्वलन्तमग्निमुत्सृज्य नहि भस्मनि हूयते॥यश काष्ठमयो हस्ती या चर्म भयोमगः यस्य विनोऽनधीयान स्त्रय ते नामधारकाः॥विद्रगोज्यानि चान्नानि मूर्या राष्ट्रप भुञ्जनानद नाशमायानि महहाजायने भयम्॥ अज्ञायमाननं योऽधि गच्छेद्राजातहरेत् अधिगन्ने पष्ठमंशंपदाया ब्राह्मणश्चेटधिगच्छेनु षट्कर्मसुवर्तमानोन राजाहरेत्। आननायिनं हलानात्रवाणमिच्छोः फिश्चिन् किल्पिषमाहुः पड्डिधास्त्वाततायिनः । अथाप्युदाहरन्ति ।

·वशिष्ठसंहितायाम्। अग्निदो गरदश्चैव शस्यपाणिर्धनापहः क्षेवदारहरश्चैव षडेने आ ततायिनः॥आततायिनमायान्तमपि वेदान्तपारगम्। जिघांसन्तं जिघांसीयान्न लेन ब्रह्महा भवेत्॥स्वाध्यापिनं कुलेजातंयोहन्या दाततायिनम्।ननेन मणहासस्यान्मन्युस्तन् मन्युमृच्छति॥विणा चिकेन पिपञ्चाग्नि सुपर्णचान चतुर्मेधाचाजसनेयी पडङ्गापिब्रह्म- देयानुसन्तान उन्दोगोज्येष्ठसामगोमन्त्रब्राह्मणचित् यस्य धर्मानधी ने यस्पच पुरुषमातृपितृवंशः भोषियोविज्ञायते विद्यासःस्मातकाचे निपंक्तिपावनाः। चातुर्पियोपिकल्पीच अविहर्मपाठकः।आश्रम- स्थास्त्रयोमुरख्या परिषत् स्यादृशाचरा उपनीय तु यः कृत्स्नं ये दमध्यापयेत् सआचार्यो यस्त्वेकदेशंसउपाध्यायीयश्च वेदा गगनि।आमत्राणे वर्णसंस्कारे पाब्राह्मणवैश्यी शस्यमाददी: याताम्। क्षत्रियस्य तु तन्नित्यमेवरक्षणाधिकारात् । प्राग्योदग्यासी नःपक्षाल्य पादौ पाणी चामणिबन्धनात् । अंगुष्ठमूलस्योत्तरतोरे स्वाब्राह्म तीर्थ नेन विरावाचामेदशब्दवत् । हिपरिमृज्यात् सान्य- द्भिः संस्पृशेत् मूईन्यपी निनयेत्। सव्येच पाणौ ब्रजस्तिष्टन शयान: प्रणतो वा नाचामेन्। हृदयङ्गमाभिरदिरहुदाभिरफेनाभिवाल- गः कण्ठगाभिः क्षत्रियः शुचिः।पैश्योऽदि पाशिताभिस्तु स्त्री- शुद्री स्पृष्टाभिरेव चा पुत्रहारापि यागास्तर्पणानि स्युः। नवर्णग- यस्ससाभिः याय स्युरशुभागमा नमुस्मा पिपुपरन्छिएं कुर्वन्त्यनङ्गलिशः। सुस्ता भुक्का पीत्वा स्नाबाबाचान्तः पुनरा- चामेत्॥पांसश्च परिधायचोष्ठौ संस्पृश्य यात्रालोमकौनिश्मशु गतालेपः दन्तवदन्तसक्तेपुयचान्त मुखे भवेदाचान्तस्यापशिएंस्था निगिरन्नेव नच्छुचिः। परानथाचामयतः पादौ या विभुषोगनाः। म्यास्तास्तु समाः प्रोक्तास्ताभिनच्छिष्टनाराभवेत्॥पचरन्नत्यवहा येउच्छिष्टं यदि संस्पृशेत् । भूमौ निःक्षिप्य नद्रव्यमाचान्तःप ·तृतीयोऽध्यायः। चरेत पुनःययन्मीमांस्यं स्यात्तत्तदद्भिस्तु संस्पृशेत्। वहताश्च मृगावन्या पातितञ्च रवगैःपलम्॥वालैरनुपापिहान्तः स्त्रीशिराचरि तञ्च यत्। परिसंव्याय तान् सर्वात् शुचीनाह प्रजापतिः॥पसारि तञ्च यत्पण्यं ये दोषाः रुपीमुरपेषुचामशकैमक्षिकाशिभ निलीनी नोपहन्यते॥क्षितिस्थाश्चैव याआपो गयां प्रीतिकराश्रयाः।परिसं- ख्याय तान् सनि शुचीनाहमजापनिरितिलेपगन्धापकर्षणं शौ चममेध्यालिप्तस्याट्रिमदाचा नैजसमृण्मयदारचतान्तकानां भस्म परिमार्जनप्रदाहनक्षणनिर्णेजनानि।तैनसबदुपलमणीनां मणिय- च्छंबवक्तीनां दारुचदरमा नुविदलचर्मणांचलवच्छौचागोपाः फलचमसानां गौरसर्षपकल्लेन क्षौमजानां । भूम्यास्तु संमार्जनश्री क्षणोपलेपनोल्लेरयनैर्यथास्थाने दोषविशेषात् प्राजापत्यमुपैनि। अथाप्युदाहरन्तिारपननाहनाहद्रिोमिराकमणादपि। चतुर्भिः शुध्यते भूमिः पञ्चमाञ्चोपलेपनान्तरजसा शुद्धतेनारी नदी ये- गेन अझति। पस्मना शुझने कांस्यं ताम्ममम्लेन शुमति॥मयै मूत्रःपुरीषैर्या श्लेष्मपूयाश्रुशोणितैः। संस्पृष्टं नैवशुनपुनःपा केन मृण्मयम्॥अद्विगीवाणि श्रझन्ति मनःसत्येनशुमति विया नपोभ्यां शतामा बहिनिन् शूझनि। अदिरेच काञ्चनं पूर्यत्तथा रजतम्।अंगुलिकनिष्किामूले देवंतीर्थम्। अंगुल्यये मानुषं।पा णिमध्यआमेयम्। प्रदेशिन्यगुप्योरन्तरा पित्र्यं रोचन्तइति सायं मातरशनान्यभिपूजयेत।सदितमितिपित्र्येषु। सम्पन्नमित्यायुदायि केषु॥इति वाशिष्टे धर्मशास्त्रे तृतीयोऽध्यायः। प्रकृतिविशिष्टं चातुर्वण्र्य संस्कारविशेषाचामाह्मणोऽस्य मुखमासीहाहुराजन्य रुतः ऊरूनदस्य यद्देश्य:पमां शद्रोऽजा यतेति।गायच्या उन्दसाब्राह्मणमसूजन विषाराजन्यं जगत्याचे श्यंन केनषिजन्यसा दमित्यसंस्कार्याविज्ञायते। विष्वेर निवास:

·पशिष्ठसंहितायाम्। स्यात् सर्वेषां सत्यमक्रोधोदानमहिंसाप्रजननञ्चा पितृदेवतातिथि- पूजायां पशु हिंस्यात्। मधुपर्फेच यज्ञेच पितृदेवतकर्मणि अवैवच पशुं हिस्यान्नान्यथेत्यब्रवीन्मनुः॥नारुत्वा प्राणिनांहिंसां मांसमु त्पद्यते कचिन्। नच प्राणिवधः स्वय॑स्तस्माद्यागे वधोऽवधः॥ अ थापि ब्राह्मणाय राजन्याय वाअभ्यागताय वा महोशंचा महाज- म्बा पचेदेवमस्यातिथ्यं कुर्वन्तीति।उदककियामशौचश्च द्विचर्षात प्रकृति मृतउभयं कुर्यात्। दन्तजननादित्येके शरीरमग्निना सै योज्यानचेक्षमाणा अपोऽध्यवयन्ति। ततस्तबस्था एच सव्योत्तरा- भ्यां पाणियामुदककियां कुर्वन्ति । अयुग्मा दक्षिणामुरयाः। पितृ- गांवा एषा दिग्या दक्षिणा। गृहान् ब्राजिवावस्तरे व्यहमनभन्त आसीरन्। अशक्तौ कीत्तोत्पन्न वरन् ।दशाह मरणाशीचं सपि- ण्डेषु विधीयते।मरणात् प्रति दिवसगणना ।सपिण्डता सप्तपुरु पंपिंज्ञायते। अपत्तानां स्त्रीणांत्रिपुरुषं विदिनं विज्ञायते।पत्तानामि तरे कुरिन्।तांच नेषांजननेऽप्येवमेव निपुणां शुहिमिच्छनां माना पिचौवीजनिमित्तवान् । अथाप्युदाहरन्तिानाशौचं सूतके पुंसःसंस- गञ्चेन्नगच्छति। रजस्तवाशुचि ज्ञेयं यच पुंसि न विद्यते ॥ब्राह्मणो दशरात्रेण पञ्चदश रात्रेण भूमिपः। विंशतिरात्रेण वैश्यःशद्रोमा सेन मुझति॥अशीचे यस्तु शूद्रस्य सूतके वापि भुक्तवान्। सगच्छे नरकं घोरं तिर्यग्योनिषुजायते॥निर्दशाहे पक्वान्नं नियोगाद्- यस्तु भुक्तवान् । कामित्वा सदेहान्ते नहियामुपजीवति ॥ हादश- मासान् हादशाईमासान् वा अनन्मन् संहितामधीयानः पूतीभवती तिविज्ञायते। ऊनदिप मैने गर्भपतने वा सपिण्डानां विरात्रमाशीचं सद्यःशौचमिति गौतमः।देशान्तरस्ये प्रेतेऊईदशाहाचैकरात्रमाशी चम्।आहिनाग्निश्चेत् मवसनम्मियते पुनःसंस्कार कला शववच्छौच मिति गौतमः। यूपयत्तिश्मशानरजस्वलासूतिकाशुचीनुपस्पृश्य सशि ·पञ्चमोऽध्यायः।. राआयुपेयादपः। इति वादिष्ठे धर्मशास्त्र चतुर्थोऽध्यायः। . अस्वतन्त्ला स्त्रीपुरुषप्रधाना अनग्निरनुदक्या च अन्तमिति- विज्ञायते। अथाप्युदाहरन्ति । पिता रक्षति कौमारे श रक्षति यौव ने। पुत्राश्चस्थविरे शारे नस्त्री स्वानन्त्य मर्हति ॥ तस्या शरीरभिचा रउक्तःप्रायश्चित्तरहस्येषु।मासि मासिरजोडासांदुष्कृतान्यपक- प्रति॥बिरावं रजस्वलाऽशुचिर्भवति सा नाझ्या नाश्यङ्ग्यात् ना प्सुनायात्अधःशयीत दिवान स्वप्यात् नाग्निं स्पृशेत् न रज्जु मृजेत् न दन्तान् धारयेतून मांसमश्नीयान्न यहान् निरीक्षेत न हसे तं न किञ्चिदाचरेत् नाञ्जलिना जलं पिचेत् न वर्षेण न लोहितायसे नया। विज्ञायते हीन्द्रस्विशीर्षाणं लाष्ट्र हला पाप्मना गृहीती मन्य तइति तिंसर्गाणि भूतान्यायाकोशन पाहुन भ्रूणहन पूणहन्नि ति।सास्त्रिय उपाधावत्। अस्यै मे ब्रह्महत्यायै तृतीय भागं गृहीते- नि गदैवमुवाच । ताअब्रुवन् कि नोऽभूदिति । सोऽवचीदरं रणीध्य- मिति। ताअनुषन्मृतौ मजांविन्दामह इतिकाम मा विजानीमोऽलंत वाम इति यथैछया आपसवकालात् पुरुषेण सह मैथुनभावेन सभा वाम इति चैषोऽस्माकं परस्तथेन्द्रेणोक्तास्ताः निजगृहस्तृतीयं भू- णहत्यायाः।सैपाधूणहत्यामासिमास्याविर्भवति। तस्माद्रजस्वला नाभीयान्। अतश्च भूणहत्याया एचैतद्रूपं प्रतिमास्यान्ते क चुकामिना तदाहुब्रह्मवादिनः अञ्जनाभ्यञ्जनमेवास्या नप्रतिया यसाहिषियोऽन्नमिति तस्मात्तस्यास्तव नच मन्यते आचारा या- श्च योषित इति । सेयमुपयानि ।उदक्यारत्वासते तेषां येच केचिद- नग्नयः गृहस्थाः श्रोत्रियाःपापा:सते शूद्रधर्मिणः॥ इतियाशिष्टे धर्मशास्त्रे पञ्चमोऽध्यायः। आचारः परमोधर्मःसर्वेषामिनिनिश्श्रयः।हीनाचारपरीनामा प्रेत्याचेह विनश्यति। नैनपासिन ब्रह्म नाग्निहोबंनदक्षिणाहीना ·७४६ वशिष्ठसंहितायाम्। चाराश्रितं वष्टं तारयन्तिकथञ्चन आचारहीनं न पुनन्ति वेदी यद्यप्यधीताः सह षभिरङ्गैः ।उब्दांस्यैनं मृत्युकाले त्यजन्ति नीडं शकुन्ता इचजातपक्षाः॥आचारहीनस्य तु ब्राह्मणस्य वेदाःघड गआरिपला सपक्षाः। कांप्रीतिमुस्थापयितुं समर्थाअन्धस्य दारा- इव दर्शनीयाः॥नैन उन्दांसि जिनात्तारयन्ति मायाविनं माययाव र्तमानम्। तत्राक्षरे सम्यगधीयमाने पुनाति नब्रह्म यथावदिष्टम्। दुराचारी हि पुरुषो लोके भवति निन्दितः। दुःपक्षागीच सततंच्या धितोऽल्पायुरेव च॥आचारान फलने धर्ममाचारात् फलते धनम् । आचारात् श्रियमाप्नोति आचारोहन्त्यलक्षणम्।।सर्वलक्षणहीनोड पियः सदाचारवान्नरः श्रधानोऽनसूयनशनवर्षाणिजीवति॥ आहारनिरिविहारयोगाः सुसंदता धर्मविदा तु कार्याः। वागघु- डिवीर्याणि तपस्तथैव धनायुषी गुप्ततमेच कार्ये उसे मूत्रपुरीषे तु दिवाकुर्यादुदङनुरषः। रावी कुदिक्षिणास्य एवंद्यायुर्न रिच्यते।। मत्यग्नि पतिसूर्य प्रतिगां प्रतिचाहिजम्। पतिसोमोदकं सन्ध्यांप ज्ञानश्यति मेहनः॥ न नयां मेहनं कार्य न पथिनच भस्मनि। न गोम येनवा कृष्ट नोप्ले क्षेत्रे न शाहले छायायामन्धकारेवा रात्रावहनिया हिजः यथा सुरवमुखः कुति पाणबाधायेषुचाउदृताभिरद्भिःका यं कुन्निस्त्रानमनूहनाभिरपि आहरेन्मृत्तिकां विमाकूलात् स सिकता तथा अन्तर्जलेदेवगृहे वल्मीके मूर्षिकस्थलाकृतशौचाव- शिष्टेचन याद्याः पञ्चमृत्तिकाः॥एका लिङ्करे निस्त्र उमाभ्यां देतु मृत्तिके। पञ्चापाने दशैकस्मिन्नुभयोः सप्तमृत्तिकाः। एतच्छौचं गू हस्थस्य हिगणंब्रह्मचारिणः वानप्रस्थस्य त्रिगुणं यतीनान्तु चतुर्ग णम्॥अष्टौ यासामुनक्तं वानप्रस्थस्यषोडशा हात्रिंशत्तु गृहस्थस्य अमितं ब्रह्मचारिणः॥अनड्डान् ब्रह्मचारीचं आहिताग्निमय ते वयः। भुजाना एंव सिझन्ति नैपोसिहिरनम्भनाम्॥तपोदानोपहारेषु – ·षषोऽध्यायः। तेषु नियमेषुचा इज्याध्ययनधर्मेषुयोनासक्तःसनिष्क्रयः।।यो गस्तपोदमोदानं सत्यं शौचं दया श्रुतम्। विद्या विज्ञानमास्ति- क्यमेतद्राह्मणलक्षणम्॥सर्वत्र दान्ताः श्रुतपूर्णकर्णा जितेन्द्रियाः प्राणियधे निवृत्ताः।प्रतियहे संकुचितायहस्तास्ते ब्राह्मणास्तारयितुं समर्थाः॥असूयकः पिशुनश्चैव कृतघ्रोदीघरोषकाचत्वार कर्मचा ,ण्डाला जन्मतश्चापि पञ्चमः॥दीर्घवरमसूयाञ्च असत्यं ब्रह्मदूषण म्।पैसुन्यं निर्दयत्पञ्चजानीयाच्छूद्रलक्षणम्॥किञ्चिद्देदमयं पात्रं किञ्चित् पात्रंतपोमयम्।पायाणामपि तसावंशूद्रानं यस्य नोदरे॥ शूद्रान्नरसपुष्टाङ्गो घधीयानोऽपि नित्यशः जुद्वित्वापि याजला पि गतिमूर्धान विन्दतिशूद्रानोदरस्थेन यः कश्चिम्मियते हिजः। स भवेच्छूकरोग्राम्यस्तस्य पाजायते कुले।भूदान्नेन तुझुक्के- नमैथुनं योऽधिगच्छति यस्यान्नं तस्य तेपुत्रानच स्वर्गाईको भवेत्॥ स्वाध्यायाढ्यं योनिमित्रं प्रशान्तं चैतन्यस्य पापप्तीसं बहुज्ञम्।स्त्रीयु तानं धार्मिकंगोशरण्यं व्रतैः क्षान्तं तादृशंपात्रमाहुः॥आमपाने यथान्यस्त क्षीरं दधिएतं मधुा विनश्येत् पात्रदौर्बल्यातच पानं रसाश्यते॥एवं गाञ्च हिरण्यञ्च वरूपमश्च महीं तिलान्। अपिहान् प्रनिगृह्णानो पास्मीमपति दारूवताना-नरपच चादित्रं कुर्यात्। नयापोऽन्जलिना पिवेत्।न पादेन पाणिनां पाराजानमपिहन्यात ने जलेनजलम।नेष्टकाभिः फलानि पातयेत्न फलेन फलम्।न केक पुरको भवेत्। न म्लेच्छभाषां शिक्षेत अथाप्युदाहरन्तिान पाणिपा दचपलीन नेवचपठोमरेत्। नचाइ-चपसोधिम इति शिष्टस्य गोचर: पारम्पय्यांगतो येषां चेदासपरिरहणः नशिराबाह्मणा जेयाः श्रु तिप्रत्यक्षहेतवः॥यन्न सन्तंनचासन्नायुतंन बहअतमानसुन नदुत्तंद कश्चित् सब्राह्मण इति॥ इति वाशिष्ठे धर्मशा षष्ठोऽध्यायः .

·वशिष्ठसंहितायाम्। चत्वार आश्रमा ब्रह्मचारिगृहस्थवानप्रस्थपरिव्राजकारतेषां घेदमधीय वेदौ वा वेदान वा अविशीर्णब्रह्मचर्योऽपनिक्षेप्तमाय- शेत्।ब्रह्मचार्याचार्य्य परिचरेदाशरीरविमोक्षात् ।आचार्य प्रमी तेऽग्नि परिचरेत् । विज्ञायते हिचाहयाग्निराचार्य इति । संयतया चतुर्थषष्ठाष्टमकालभोजी भेक्षमाचरेत्। गुर्वधीनोजटिल:शिरवा- जटो वागुरुं गच्छन्तमनुगच्छेदासीनचानुतिष्ठेत् शयानञ्चासीन उ. पक्सेदाहूताध्यायी सभेक्षनिवेद्यतदनुज्ञया भुज्जीत खट्टाशय- नंदन्तप्रक्षालनाभ्यन्जनको तिष्ठेदहनि रावापासीताबिकलोऽभ्यु पेयादपोऽभ्युपेयादपः। इति वाशिष्ठे धर्मशास्र सप्तमोऽध्यायः। गृहस्थो पिनीतकोधहर्षी गुरुणानुज्ञातः स्नात्या असमाना मिस्पृथ्मैथुनां यवीयसी सरशी भार्या विन्देत्। पश्चमी मातृप- न्धुपयः सप्तमी पितृबन्धुपयः ।वैवाह्यमग्निमिथ्यात्। सायमागत मतिथि नावलंध्यात्। नास्यानश्नन् गृहे वसेत्। यस्यनाभानिया सार्थी बाह्मणोगृहमागतः। सुकृतं तस्य यत् किञ्चित् सर्वमादाय गच्छति॥ एकरात्रन्तु निवसन्नतिथि ह्मणः स्मृतः। अनित्यं हि स्थितिर्यस्मात्तस्मादतिथिरुच्यतेनिकयामीण मतिथिं प्रिंसाङ्ग निकं तथा। काले प्राप्ते अकाले यानास्यानभन् गृहे वसेत्॥श्रद्धाशी लोऽस्पृहयालुः। अलमग्न्याधेयाय नानाहिताग्निः स्यादलञ्च सोमपा नायनासोमयाजीस्यात्। उक्तःस्वाध्याये प्रजनने यज्ञेच गृहेष्वाया गतं प्रत्युत्थानासनशयनयाक्सूनृताभिर्मानयेत्।यथाशक्ति चा ग्नेन सर्वभूतानि। गृहस्थएव येजते गृहस्थस्तप्यते तपः। चतुर्णा- मात्रमाणान्तु गृहस्थस्तु विशिष्यते॥यथा नदीनदाःसर्षे समुद्रे यान्ति संस्थितिमाएपमा प्रमिणःसर्वगृहस्थे मान्ति संस्थितिम्।। यथा मातरमाश्रित्य सर्वजीचन्ति जन्तः। एवं गृहस्थमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति शिशुकाः॥नित्योदकी नित्ययज्ञोपचीनी नित्यस्वाध्यायी .

·नवमोऽध्यायः। ७४९ पतिनान्नवर्जीनिती गच्छन् विधिपचडून ब्राह्मणश्य्यपने ब्रह्म- लोकात् ब्रह्मलोकादिति ॥ इति वाशिष्ठे धर्मशास्वेऽथमोऽध्यायः 1. वानप्रस्थोजटिलवीराजिनवासा ग्रामञ्चन परिशेत् । न फा लकृष्टमधितिष्ठेत् । अकृष्टं मूलफलंसञ्चिन्चीत ।उधरेताः क्षमाश यः। मूलफलमैक्षणाश्रमागतमतिथि मर्चयेत्। दद्यादेवन पति- गृह्णीयात् । त्रिपचणमुदकमुपस्पृशेन्। श्रावणकेनाग्निमाधायाहि- ताग्निः स्यादृक्षमूलिकऊर्ध्वं षड्योमासेन्योऽनग्निरनिकेनः। द द्यादेवपितृमनुष्येभ्यः। सगच्छेत् स्वर्गमानन्त्यमानन्त्यम्॥ इति वाशिष्ठे धर्मशास्त्रे नवमोऽध्यायः। परिव्राजकः सर्वमताभयदक्षिणां दत्त्वा प्रतिष्ठेन।अथाप्युदा- -हरन्ति । अभयं सर्वभूतेश्योदत्त्वाचरतियोहिजः। तस्यापि सर्वभूते- योन भयंजातु विद्यते॥अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यगुधिवर्तते। हन्ति जातानजातांश्च पतिगृह्णाति यस्यच ॥संन्यसेत् सर्वकर्माणि चेदमेकंन संन्यसेत्। वेदसल्यासनः शूद्रस्तस्माद्देदन संन्यसेत्॥ए काक्षरं परंब्रह्म प्राणायामः परन्तपः उपवासात् परं क्षं दयादा नाहिशिष्यते॥ मुण्डोऽममत्त्वपरिग्रहः सप्तागाराण्यसङ्कल्पितानि चरेसं विधूमे सन्नमुषले एफशादीपरितोऽजिनेन या गोषलूनेस्तृ गैक्षितशरीरः स्थण्डिलशाय्यनित्यां वसतिंवसेत् यामान्ते देवगृहे शिल्यागारे रक्षमूले वा मनसा ज्ञानमधीयानः। अरण्यनित्यो न ग्रा म्य परनां सन्दर्शने विहरेत् । अथाप्युदाहरन्ति ॥अरण्यनित्यस्य जितेन्द्रियस्य संन्द्रियपीतिनिवर्तकस्या अध्यात्मचिन्तागतमान संस्य ध्रुवा बनावृत्तिरुपेक्षकस्य॥अव्यक्तलिङ्गोऽव्यक्ताचारोऽनु- न्मत्तेउन्मत्तवेशः। अथाप्युदाहरन्ति॥न शब्दशात्याक्षिरतस्य मो- क्षिो नचापिलोके यहणेरतस्यान भोजनाच्छादनतत्परस्य नचापि रम्यावसथपियस्यानिनोत्पातानिमित्तान्यांन नक्षत्राङ्गाविद्यया ।

·७५० । पशिष्ठसंहितायाम्। अनुशासनवादाभ्यां शिक्षां लिप्सेत कहिचित्॥अलाभेन विषादी स्याहाने चैव न हर्षयेत् । पाण्याविकमा स्यान्मानासङ्गाद्विनिर्ग-. तहान कुट्यांनोदके सहै-नचैलेन त्रिपुष्करे। नागारेनासने नान्ने य स्यवै मोक्षपित्तमः।। ब्राह्मणफुले पायल्लपोत्तगुञ्जीन सायं मधुमां- ससर्पिणम्। यतीन साधून चा गृहस्थान् सायं पातश्च तृप्येत् । ग्रामे या बसेदजिह्मोऽशरणोड सङ्कसुकः। नचेन्द्रियसंयोगं कुंपति के नचित्। उपेक्षकः सर्वभूतानां हिंसानुग्रहपरिहारेणापैशुन्यमत्सरा- भिमानाहाराश्रयानार्जेवात्मस्तवपरगहदिम्भलोभमोहकोधास्या विवर्जन संधिमिणां धर्मिष्ठो यज्ञोपवीत्युदकमण्डलुहस्तः शुचि- ब्राह्मणोरपलान्नपान न हीयते ब्रह्मलोकात्॥ इति वाशिष्ठेध मशास्त्रे दशमोऽध्यायः। षट्कर्मा गृहदेवताफ्योपरि हरेत्। श्रोत्रियायान्नं दत्त्वा ब्रह्म- चारिणे वानन्तरं पितृप्योदद्यात्ततोऽतिथि मोजयेत् स्पेष्टायासमा नुपूर्येण स्वगृह्याणां कुमारवालयइतरुण प्रकृती स्तनोऽपरान गं ह्याने श्वचाण्डाल पतितंबायसेप्योभूमौ निपेन शदेश्यउच्छिष्टं बाद द्याच्छेषं यत्ती सुजीत सोपयोगेन पुनःपाको यदि निरुते वैश्वदेवेड तिथिरागच्छेहिशेषेणास्माअन्नं कारयेद्दिजायतेऽति वैश्वानरःपनि शत्यनिचिह्मिणोगृहम्। तस्मादपयानमन्यत्र वर्षीयस्ता हि शा निजनापिद्भिरिति तं भोजयित्वोपसीतासीमान्तादूनुव्रजेदनुज्ञाता- हा। परपक्षाजवंचतु• पितृश्योदद्यात् पूर्वंद्युाह्मणान् संनिपा सायनीन ग्रहस्थान साधूनुगा परिणतषयसोऽपिकर्मस्थान श्रोत्रि यान शिष्यानन्तेवासिनः शिष्यानपिगुणवतोप्तोजयेद्विलग्नशुलपि शूधिश्यावदन्तकुष्टिकुनरिवर्जम् । अथाप्युदाहरन्ति। अथ चेन्मन्त विद्युक्तः शारीरी पक्तिदूषणैः अदृष्यन्तयमःपाह पंक्तिपाचन एवं साइनोहासनीयानि उच्छिंधान्योदिनक्षयान् ।वे पतन्ति हि ·एकादशोऽध्यायः। यांधारास्ता पिबन्त्यकृतोदकाः॥उछिऐन प्रपुरास्ते यापन्नास्तमि- नोरधिः क्षीरधारास्ततोयान्त्यक्षयाः सञ्चरभागिनः॥प्राकुसंस्का रममीतानां प्रवेशनमितिश्रुतिः।भागधेयं मनुःप्राह उच्छिष्टोच्छेष णेउमे।।उच्छेषणं भूमिगतं पिकिरेल्लेपसोदकम्।अनुप्रेतेषु विसृजे. दप्रजानामनायुषाम् उपयोः शारखयोमुक्तपितृभ्योऽन्न निवेदित मानदन्नरं मनीक्षने ससुरादुष्टचेतसः॥ तस्मादश्रन्यहस्तेन कुर्या दन्नमुपागनम् । सोननं वासमालस्य तिष्ठतोच्छेषणे उगहों दैवे पितृकृत्ये त्रीनकमुषयत्र वा। भोजयेत् सुसमृद्दोऽपिन प्रसज्येत विस्तरे। सक्रियां देशकाली च शौचं ब्राह्मण सम्पदः पञ्चैतान विस्तरो हन्ति तस्मात्तं परिवर्जयेत्॥अपिया भोजयेदेकं ब्राह्मणं वेदपा रगमा शुभशीलोपसंपन्नं सर्वलक्षणवर्जितम्।यद्येकं भोजयेच्छाद्धे दैवं तेत्र कयं भवेत्।अन्नं पात्रे समुद्दत्य सर्वस्य प्रकृतस्यतु।देव नायनने कृत्वा नतः श्राहं भवर्ततीप्राश्येदग्नौ तदन्नन्तुदद्याहा ब ह्मचारिणे॥याचदुष्णं भवत्यन्नं यावदन्ति वाग्यताः तापहि पि "तरोऽभन्ति याचन्नोक्ता हषिर्गुणाः॥हषिर्गुणान वक्तव्याःपितरोभा वत्तर्पिताः। पितृभिस्तर्पितः पत्राहक्तव्यं शोभनं हविः।।नियुक्तस्तु यदा श्राद्दे दैवे तन्तुसमुत्सृजेता यापन्ति पधुरोमाणि तावन्नरक मृच्छति ॥ त्रीणि पाढे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्सिला। वीणि चा नंप्रशंसन्ति शौचक्रोधमसत्वराम्॥दिवसस्याष्टमे भागे भन्दीन वति भास्करः।सुकालः कुतपोनाम पितॄणां दत्तमक्षयम्।। पाइंद त्वांच शुरकाच मैथुनं योऽधिगच्छतिभवन्ति पितरस्तस्य नन्मास रितसोभुजः॥ यतस्ततोजायतेच दत्वाभुत्काच पैतृकम्। नस विद्या मयामोति क्षीणायुश्चैवजायते॥पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपिता महाउपासते सुर्तजातं शकुन्ताइच पिप्पलम्।। मधुमांसैश्च शाकै श्व पयसा पायसेन यानिधनो दास्यनि श्राई पसुचमपासुच॥

·७५२ चाँशष्ठसाहेतायाम्। सन्तानपईनं पुत्रंतृप्यन्नं पितृकर्मणि। देवनासँगसम्पन्नमभिनन्द न्ति पूर्वजाः नन्दन्ति पितरस्तस्यसुरिव कर्षकाः।यद्यास्थो' ददात्यन्नं पितरस्तेन पुत्रिणः॥श्रावण्याग्रहायण्योश्वान्यष्टकायांच पितृप्त्योदयाद्रव्यदेशब्राह्मणसन्निधाने या कालनियमोऽवश्यं। योब्राह्मणोऽग्निमादधीन दर्शपूर्णमासाययष्टिचातुर्मास्यपधुसो मैश्च यजने। नैयमिकंोनणं संस्तृतञ्च विज्ञायते हिनिभिरणे. श्रणवान् ब्राह्मणोजायते यज्ञेन देवेश्यामजया पितृभ्योब्रह्मचर्येणू ऋषियः। इत्येषवाअन्णो यज्वा यः पुत्री ब्रह्मचर्य्यवानिति गर्धा मेषु ब्राह्मणमुपनयीत गर्भकादशेषुराजन्यं गर्भादशेषु वेश्यम्। पालाशोदण्डो बैल्थ्योचा ब्राह्मणस्य नैयग्रोधः क्षत्रियस्य चा औदु म्बरोया वैश्यस्य। रुष्णाजिनमुत्तरीयं ब्राह्मणस्य रोरचं क्षत्रियस्य गव्यं यस्याजिनं वैश्यस्य। शुक्लमाहतं वासोबाह्मणस्य माञ्जिष्ठंक्ष त्रियस्य हारिद्रं कौशेयं वैश्यस्य सर्वेषां वातान्तवमरक्तम्। भवत् पूर्वा ब्राह्मणोमिक्षां याचेत भवन्मध्यां राजन्योभवदन्त्यां वैश्यस्य। आषोडशा ब्राह्मणस्यानतीतः कालआदाविंशातू क्षत्रियस्याचतु पिशाद्देश्यस्यातकय पतितसावित्रीका भवन्ति ।नैनानुपनयेन्नाध्या पयेन्न याजयेन्नैमिर्पिवाहयेयुः। पतितसावित्रीकउहालकवतञ्चरेतू दौ मासौयावकेनवर्तयेन्मांसं माक्षिकेणाष्टराघतेन षडानमया- चितं विरात्रमभक्षोऽहोरावमेवोपवसेन्। अश्वमेधावपृथगच्छेद्रा- ह्मणस्तोमेन वायजेत्। इति वाशिष्ठे धर्मशास्त्र एकादशोऽध्यायः अथातः स्नातकंचनानि। सन कश्चिदयाचनान्यस्तंराजान्ते- चासिन्यः क्षुधापरीतस्तु किनिदेव याचेत रुतमरुतं या क्षेत्रंगाम जाचिकं सन्नतं हिरण्यं धान्यमन्नंचानतु स्नातकःक्षुधावसीदेदित्युप देशो न नद्यांस सहसा संपिशेन्नरजस्वलायामयोग्यायाम्। नकुलं कुलस्याहत्सन्ती वितनांनातिकमेन्मोद्यन्तमादित्यं पश्येन्नादित्यंत ·हादशोऽध्यायः। पुन्तं नास्तं मूत्रपुरीषे कुर्यान निष्ठीवेत् परिवष्टितशिरा भूमिमयज्ञि यैस्तृणैरन्तय मूत्रपुरीषे कुर्यादुदभुरपश्चाहनि नक्तं दक्षिणा- मुरयःसन्ध्यामांसीनोत्तरामुदाहरन्ति । मानकानान्तु नित्यं स्यादन्ती सस्तथोत्तरम्। यज्ञोपवीते हे यष्टिःसोदकश्चकमण्डलुः।।अप्सुपाणौच काष्ठेच कथितं पाचकंशुचिरा तस्मादुदकपाणिभ्यां परिमृज्यात् कमण्ड उम्॥पग्निकरणं ह्येतन्मनुराइ प्रजापतिः। कलाचाचश्यका-- णिआचामेच्छौचवित्त इति॥ पाउनुस्योऽन्नानि भुञ्जीत तूष्णींसां गुष्ठं कशयासं यसेवनच मुरपशब्दं कुहितुकालानिगाभी स्थान प बर्जस्वदारेपा नीर्थमुपेयदथाप्युदाहरन्ति। यस्तु पाणिग्रहीनाया आ स्येति मैथुनमा भवन्ति पितरस्तस्यतन्मासंरेत्तसो जाया स्या- दनतिचारेण रतिसाधर्म्यसंश्रिता॥अपिच पावकोऽपि ज्ञायते। अब श्योपा विजनिष्यमाणा:पतिभिःसह शयन्तइति स्वीणामिन्द्रदत्तोचरः। उन्न रक्षमारोहेन्नकूपमवरोहेन्नाग्नि मुरयेनोपधमेन्नाग्नि ब्राह्मणंचा न्तरेण च्यपेयान्नान्योबाह्मणयोरनुज्ञाप्य वा। भार्ययासहनाभीया वीर्यचदपत्यं भवतीति वाजसनेयके विज्ञायते। नेन्द्रधनुर्नाम्मा निर्दि शेन्माणिधनुरिति ब्यान्। पालाशमासनपादुके दन्तधापनमिति व जयेतानोत्सङ्के अक्षयेदंधोन भुञ्जीत वैष्णवंदण्डं धारयेद्रुक्मकुण्ड ले चीनबहिलांधारयेदन्यत्र रुक्ममय्याः समासमवायांश्चय र्जयेत् । अथाप्युदाहरन्ति। अपमाण्यच्च दानामाषणाच्चैव दर्श नम्।अच्यवस्थाच सर्वत्र एतन्नाशनमात्मनइति । दानाहतो यशंग छेद्यदि ब्रजेदधिवक्षसूर्यमध्यान्नमतिपद्यते नापत्र सांशयि- की बाहुभ्यां न नदीन्तरेदुस्थायापररात्रमधीत्य न पुनः पतिसंधिशेन्। प्राजापत्ये मुहूर्ते ब्राह्मणः स्वनियमाननुतिष्ठेदिनि । इति वाशिष्ठेध मशास्त्र हादशोऽध्यायः। अथानः स्वाध्यायचोपाकर्म श्रावण्यां पौर्णमास्यां पीएपयां ·पशिष्ठसंहितायाम्। चाग्निमुपसमाधाय कता धानोजुहोति देवेश्यश्चन्दोत्ययेतिबा- ह्मणान् स्वस्तिवाच्य दधिमाश्य तत उपांशु कुर्षीत आईपञ्चममासा नईषष्ठाननऊय शुकुपक्षेष्वधीयीन कामन्तु वेदाङ्गगनि। तस्यान ध्यायाः सन्ध्यास्तमिते स्युस्तत्र शवे दिवाकीय नगरेषुकामंगोमयप युषिते परिसिरिखते पाश्मशानान्ते शयानस्य श्रादिकस्यामानाचा अश्लोकमुदाहरन्ति । फलान्यापस्तिलान् भक्ष्यमथान्यच्छादिकंभ वेत्।पतिगह्याप्यनध्यायः पाण्यास्याब्राह्मणाःस्मृता इति ॥धाचनः 'पूतिगन्धिमसतेरितवक्षमारूटस्य नावि सेनायाञ्च भुकाचार्धधाणे पाणशब्दे चतुर्दश्याममावास्यायामष्टम्यामष्टकासु प्रसारितपादीपस्थ स्योपाश्रितस्य गुरुसमीपे मिथुनव्यपेत्तायां वाससा मिथुनव्यपेते ना निमुक्त। न यामातेच्छतिस्य मूभितस्योसरितस्य यजुषाञ्च सायंश- ब्दे बाजीणे निघनिभूमीच। नचन्द्रसूर्योपरागेषु टिकादपतनाद कम्पप्रयानेषूपलरुधिरपांचवर्षेष्वाकालिकम्। उल्कारिद्युसज्योतिष मपत्त्वाकालिक वा।आचार्यच मेते विराजमाचार्यपुत्रशिष्यभार्या स्यहोरात्रम्। खिग्योनिसम्बन्धेषुच। गुरोः पादीपसंग्रहण कार्य ऋविश्वपुरपिलव्यमातुानवरवयसः प्रत्युत्थायाभिवदेद ये व पदियाद्यास्तेषां भार्या गरोश्व माता पितरौ यो विद्यादभिवन्दि तुमहमयम्भोरितिघूयादयश्च नाविद्यात् प्रत्यभिवादंनाभिवदेत् । पनितः पिता परित्याज्यो माता तु पुत्र नपतति अथाप्युदाहरन्ति। उपाध्यायाशाचार्य आचार्याणां शतपित्तां। पितुर्दशशतं माता गौरपेणानिरिच्यते ।भार्याःपुत्राथशिष्याश्च संस्पृशःपापकर्मभिः। परिभाष्य परित्याज्याः पतितो योऽन्यथा भवेत्।। ऋविगाचार्याच- योजकानध्यापको हेयावन्यत्र हानातूपनिनोनान्यत्र पत्तितो भवती- त्पाहरन्ययास्थिया: साहि परगमिता नदिन्नामक्षुण्णामुपेयातागु- रोगुरो सन्निहिने गुरुवनिरिष्यने। गुरुवद्गुरुपुत्रस्य वर्तितव्यमि- ·चतुर्दशोऽध्यायः। ७५५ तिश्रुतिः शास्वतधान्नानि प्रतिग्राह्याणि ब्राह्मणस्या विद्या विजयजःसम्बन्धःकर्मचमान्यं पूर्वः पूर्णगरीयान्। स्थपिरवाला- तुरभारिकचकवतां पन्थाःसमागमे परस्मै देयोराजस्मानकयोःस मागमे राज्ञास्नानकाय देयः सर्वैरेच वाग्थतमाया तृणभूम्यान्यु दकपासूनृतानसूया: सप्तगृहे नोच्छिद्यन्ते कदाचन कदाचनेति इति वाशिष्ठ धर्मशास्त्रे वयोदशोऽध्यायः। अथानो भोज्याभोज्यञ्च चयिष्यामः। चिकित्सकमृगयुपुंभ लीदण्डिकरतेनाभिशस्तषण्डपतिनानामभोज्यं कर्येक्षितचातुर सोमविक्रयितक्षकरजकशौण्डिकसूचकवाईषिकचविकृत्तानां शू द्रस्य चायज्ञस्योपयज्ञे यश्योपपनि मन्यते यश्च गृहीतनहेतुर्य बधार्ह नोपहन्यात कौबन्धमोती इनिचाभिकुश्येत् गणानं गणि- कान्नमथाप्युदाहरन्ति। नाभान्ति श्वपनेर्देवाना तिरपलीपतेः । भााजितस्य नामन्ति यस्योपपनिहे इनिएधोदकसपत्सकु. शलापयुद्यतपानावसथसफरिप्रियंगुस्तरजमधुमांसानि नैतेषां प्रति गृहीयादथाप्युदाहरन्तिःगुर्थदारमाजहीपन्नत्रिष्यन् देवतानिधी ना सर्वतःप्रनिगृहीयान्नतु तृप्येत् स्वयं तत इति। न मृगयोरिषुचारि परिवर्जमन्न विज्ञायते धगस्त्योवर्षसाहस्त्रिके सत्र मृगयाञ्चकार नस्यासंस्तुरसमयाः पुरोडाशा मृगपक्षिणां प्रशस्तानामपिह्यन्नंगा आपत्यानुश्लोकानुदाहान्तिा उद्यनामाहनां तिक्षांपुरस्तादमचोदि ताम्। भोज्यां प्रजापतिमैने आपदुष्कृतकारिणः श्रद्दधानैर्न भोक्त- व्यं चौरस्यापि विशेषतः।नत्वेव बहुधातस्ययावानपहना भवेत्।। न तस्य पितरोऽभान्ति दशवर्षाणि पञ्चचा नर हव्यं वहत्यनियस्तामध्य वमन्यते॥ चिकित्सकस्य मृगयोः शल्यहत्तस्य पाशिनः षण्डस्य कु लटाया।उद्यतापिन रायन इनि॥छिष्टमगुरोरभोज्यं समुच्छिष्ट - मुछिष्टोपहनञ्च । यदशन केशकीटोपहनञ्च कामन्तु केशकीरानुह - ·पशिष्ठ साहनाचाम्। त्यादिःप्रोक्ष्य भस्मनारकीर्य वाचाच प्रशस्तमुपभुञ्जीनापि ह्यन्नम्। प्राजापत्यानुश्लोकानदाहरन्ति त्रीणि देवाः पचित्राणि ब्राह्मणानाम कल्पयन्। अरष्टमदिनिर्णितं यच्च वाचा प्रशस्यतेगदेवद्रोण्यां वियाहै पुयज्ञेषुमनेषुच। काकैःश्यामिश्रा संस्पृष्टमन्नं तन्न विसर्जयेत्॥न स्मात्तदन्नमुहत्य शेष संस्कारमर्हति । द्रयाणां प्लावनेनैव धनानां क्षर णेन तुपाकेन मुखसंस्पृष्टं शुचिरेव हि तद्भवेत्। अन्नं पर्युषितं भा- यदुष्टं हल्लेवं पुन:सिमाममजीषपकञ्च कामन्तु दध्यापतेन चाभिधारितमुपभुज्जीतापि यन्नम्।प्राजापत्यानुम्लोकानदाह रन्ति । हस्तदत्तास्तुये स्नेहा लवणं व्यञ्जनानिचा दातारं नोपति- टन्ते भोक्ता भुक्तच किल्विषमिति। लशुनपलाण्डकेमुकगृञ्जनले ष्मानरक्षनिर्यासलोहिताश्वनाश्वश्वकाकायलाढशूद्रोच्छिष्ट- भोजनेषु कृच्छातिकृच्छ् इत्तरेऽप्यन्यत्र मधुमांसफलविकर्षेष्वयाम्य पश्वविषयः सन्धिनीक्षारमवत्साक्षीरं गोमाहेष्यजातरोमानिर्दशाहा- नामनामन्ल्यं नाव्युदकमपूपधानाकरम्भशक्तचरकतैलपायसशाका निलशुक्तानि वर्जयेट्न्यांश्च क्षीरयवपिष्टवीरान्।श्चापिच्छल्लरूशश कच्छपगोधाः पञ्चनरया नाभक्ष्याः अनुष्ठाःपधूनामन्यतोदतश्च म स्यानांचा चेहगचयशिशुमारनककुलीरा विकृतरूपाः सर्पशीश्चि गौरगययशलमानानुद्दिष्टास्तथा धेन्चनड़ाही मेध्यौ वाजसनेयने। रवते तु विवदन्त्ययाम्यस्करेचा शकुनानाञ्च पिशुषिविष्किरजालपा दाः फलचिडूपूहंसचकवाकासमद्गुरिट्टिमारचान्धनक्तञ्चरादा घाटाश्यटकवैलानकहारितरसन्नरीटग्राम्यकुक्कटशुकसारिकाको फिलकच्यादा ग्रामाचारिणश्च ग्रामाचारिणश्चेति । इति वाशिष्ठे धर्मशास्त्रे चतुर्दशोऽध्यायः। शोणितमुझसम्भवःपुरुषो मातापितृनिमित्तकः । तस्य प्रदान विक्रयत्यागेषु मातापितरौ प्रतवतः नत्वेकं पुत्रं दद्यात् प्रतिग्रहीयाहा ·षोडशोऽध्यायः। सहि सन्तानाय पूर्वेषाम्। नस्त्रीदद्यात् प्रतिगृहीयादान्यत्रानुज्ञा- नादर्तः। पुत्र पनियहीष्यन् बन्धूनाहूय राजनिचावेद्य निवेशनस्य मध्ये यातिभि लादूरेषान्धवमसनिकृष्टमेवः सन्देहे लोत्पन्ने दूरेवा न्धर शूद्रामिचं स्थापयेत्। विज्ञायते टेकेन वहजायत इति। नास्में श्वेत् प्रतिगृहीते औरसः पुत्रउत्पद्यते चतुर्थशागभागीस्यात्। यदि नाभ्युदयिके युक्तःस्थाद्देदविप्लविनः सव्येन पादेन प्रत्तायान दो न लोहिनान वोपस्तीर्य पूर्ण पावमस्मै निनयेन्निनेतारज्ञास्य कीर्य केशान ज्ञानयोऽन्वारोरन्नपसव्यं कृत्वा गृहेषु सैरमापाये- रन्नत उई तेन सहधर्ममीयुस्त-हर्माणस्तहमपिन्ना पतितानान्तु चरितवनानांमत्युहीरोऽथाप्युदाहरन्ति अग्न्यायुद्धरतां गच्छेन् कीडन्निच हसन्तिचा यश्चोत्पातयतां गच्छेच्छोचन्निसाचार्यमांत पितृहन्तारस्तपसादादायादाएषा प्रत्यापत्तिः पूर्णादान प्ररत्ता- हा काञ्चनं पावं माहेयंचा पूरयित्वापोहिष्ठाभिरेचे षभिरभिः सर्वत्र वाप्तिरिक्तस्य प्रत्युद्दीरपुत्रजन्मना व्यारव्यातः। इनियाशि- धर्मशास्येपञ्चदशोऽध्यायः। अथ व्यवहाराः। राजमन्त्री सदःकार्याणि कुर्यायोचिद- मानयोरच पक्षान्तरं गच्छेटु यथासनमपराधोद्यन्ते नापराधः। स मत्सर्वेषु भूतेषु यथासनमपराधोद्याद्यवर्णयोपिधानतःसम्पन्नता माचरेत् । राजा चालानामप्राप्तव्यवहाराणां प्रामकाले तुतहत। लि खितं साक्षिणोक्षुक्तिःप्रमाणं विविधंस्मृतम्। धनवीकरणं पूर्वध नी धनमूचामुयादिति॥ मार्गक्षेत्रयोविसर्ग तथा परिवर्तनेनरण ग्रहेप्वर्थान्तरेषु धिपादमात्रम्। गृहक्षेत्राविरोधे सामन्तप्रत्ययःसाम- नविरोधेऽपि लेरच्यपत्ययः प्रत्यभिलेरच्याविरोधे यामनगरणि प्रत्ययोऽथाप्युदाहुरान्ति। य एकंक्रीतमाधेयमन्चाधेयं पतियहम्। यज्ञादुपगमोवोणौ स्तथा धूमशिरवा ह्यमी इति॥तत्र धुक्ते दशवर्ष ·७५८ पशिष्ठसंहितायाम्। 'मेचोदाहरन्ति। आधिःसीमाधिकञ्चैव निक्षेपोपनिधिः स्त्रियः।राज- स्वं श्रोधियद्रव्यं न राजादातुमर्हतीति। तबसम्भोगेन ग्रहीतव्यम्। गृहिणांद्रयाणि राजगामीनि भवन्ति। तथाराजा मन्तिभि-सह नाग कार्याणि कुर्य्यादसौवा राजा श्रेयान् बसुपरिवार स्याद्गृधं प रिचारं पा राजा श्रेयानगृध्रपरिचारः स्यान्न गृध्रोगृध्रपरिवारस्यान्न परिचारादोषाः प्रादुर्भावन्तिः स्तेयहारविनाशनं तस्मात् पूर्वमेर प रिवारं पृच्छैन् । अथ साक्षिणः। श्रोत्रियो रूपवान् शीलवान पुण्य वानुसत्यवान साक्षिण: सर्वे एववा स्त्रीणान्तुसाक्षिणः स्त्रियः कु यति रिजानां सरशा हिजाः शूद्राणां सन्तःशद्राश्च अन्त्यानामया। अथाप्युदाहरन्ति । प्रातिक्षाव्यं यथादानमाक्षिकं सौरिकञ्च यत्।द ण्डशकावशिष्टञ्च न पुत्रोदातुमर्हतीति॥ ब्रूहि साक्षिन्! यथानत्वं लम्बन्तै पितरस्त। तच वाक्यमुदीर्यन्तमुसतान्ति पतन्ति च। न ग्नोमुण्डः कपालीच तिक्षार्थ क्षुत्पिपासिनः अन्ध-शत्रुकुले गच्छेद् यस्तुसाक्ष्यनृतं वदेत्॥पञ्च कन्यानते हन्ति दश हन्ति गवानृते।श तमन्चान्ने इन्ति सहसंपुरुषानृते॥ज्यवहार मृतेदारे प्रायश्चित्तेकु लास्त्रियः। तेषां पूर्वपरिच्छेदाच्छेद्यन्ते वा यचादिभिः।उहाहकाले र तिसम्प्रयोगे प्राणात्यये सर्वधनापहारे। विपस्यचार्थे अनृतंवदेयु: पञ्चान्नान्याहुरपातकानि स्वजनस्यअर्थे यदिनार्थहेनो पक्षाश्र- येणैव वदन्ति कार्यम् । वैशब्दवादं स्नूकुलानपूर्वानुवर्गस्थितान् ता नपिपानयन्त्यपि॥ इति वाशिष्ठे धर्मशारूषोडशोऽध्यायः। ऋणमस्मिन् सन्नयनिअमृतत्वञ्चगच्छति। पितापुत्रस्य जान- स्य पश्येच्चेजीवनोमुखम् ।अनन्ना: पुरिणां लोकानापुत्रस्य लोको ऽस्तीति श्रूयते।प्रजाःसन्त्वपुत्रिण इत्यपिशापः। मनाभिरग्नेस्व- मृतत्वमस्यामित्यपि नियमोभवति॥पुत्रेणलोकान जयति पौत्रेणा- नन्त्यमभुते। अथ पुत्रस्य पौत्रेण वभस्यानोनि विएपमितिक्षेषिण- ·7 सप्तदशोऽध्यायः पुत्रोजनयितुःपुत्रइति विषदन्ते। तत्रोभयंथाप्युदाहरन्ति यद्यन्यो गो पुषको यत्सानजनयते सुनान्। गोमिनामेव ने चसा मोघं स्यन्दन- मोक्षणमिति ॥अपमत्ता रक्षन्तु वैनं माच क्षेत्रे परे वीजानि वासौजन यितुःपुत्रो भवनि सम्परायोमोघं रेतोऽकुरुत नन्तुमेतमिति बना -मेकजानानामेकवेत् पुत्रवान्नरसास नै तेन पुत्रेण पुत्रवन्तइति श्व तिः॥बहीनांडादश येवपुत्राः पुराणा: स्वयमुत्पादिनः स्वक्षेत्रे संस्कृतायां प्रथमः नदलाने नियुक्तायां क्षेत्रजो दितीयः तृतीय-पु- विका विज्ञायते अवशतकापुंसःपितृलायेति प्रतीचीनं गच्छति पुत्र- त्वम्। श्लोकः अन्धानुकां प्रदास्यामि तुभ्यं कन्यामलंकताम्। अ- स्यांयोजायते पुत्रसमे पुत्रोपवेदिति। पौनश्चितुर्थः पुनर्थ को- मारंभरिमुत्सृज्यान्यैः सह चरित्वा तस्यैवकुटुम्बमाश्रयति सोपुन ए विति। यात्र की पतितमुन्मत्तं वा भरिमुत्सृज्यान्यं पनि चिन्दने मृत पासा पुनमवनि। कानीन: पञ्चमोयापितुर्गहे संस्कृता कामा दुत्पादयेन्मातामहस्य पुशेश्भवतीत्याहुः। अथाप्युदाहरन्ति अप्र साहितायस्य पुत्र विन्दति तुल्यतः। पुत्री मानामहस्तेन दद्यात् पि -ण्डंहनामिति । गृढेच गूढोपन्नः षष्ठ इत्येते दायादा बान्धवास्या तारोमहतोभयादित्याहुः। अथादायादास्तत्र सहीद एवं प्रथमो या गर्भिणी संस्क्रियते तस्यांजात:सहोटःपुवोभवति दत्तकोहितीयो यंमातापितरौ दद्याताम्।कीतस्तृतीयस्तछुनःशेफेन च्यारच्यानं ह रिश्चन्द्रोहचै राजा सोजीगतस्य सोपवत्सैः पुत्र विकाय्य स्वयंक्रीनवा न्। पयमुपागनश्चतुर्थः तच्छुनः शेफेन व्यारव्यानं शुनः शेफोहपैयू पैनियुक्तों देवतास्तुशव तस्यैहदेवताः पाशंषिमुमुचुस्तमखिजऊचु मचायं पुत्रोऽस्त्विनि तानाहनसम्पेदेने सम्पादयामासुरेष एव ये कामयेत नस्यपुत्रोऽस्विति तस्येह विश्वामियो होतासीनस्य पुत्रल मियाया अपविद्धःपञ्चमो.यं मातापितृश्यांमपास्तं पनि गृहीयान्।

·चशिष्ठसंहितायाम्। शूद्रापुत्रएप षष्ठीभवतीत्याहुरित्येने दायादा बान्धवाः। अथाप्युदा हरन्ति। यस्य पूर्वेषांवर्णानांन कश्चिद्दायादः स्यादेले तस्यापहरान्त। अथ मातृणां दायविभागो झंशंज्येष्ठोहरेद्रवाश्वस्य चानुसदृशम- जापयोगृहञ्च कनिष्ठस्य काष्ठंगांयचसं गृहोपकरणानिच मध्यमस्य मातुः पारिणेयं स्त्रियो विभजेरन्। यदि ब्राह्मणस्य ब्राह्मणीक्षाविया वैश्यासुपुत्राःस्युरूयंशंबाह्मण्याः पुत्रोहरेत् झंशं राजन्यायाः पुत्रः सममितरे विभजेरन्नन्येन चैषां स्वयमुत्पादितस्यात् मंशमेव हरेद- न्येषान्त्वाश्रमान्तरगताः क्लीवोन्मत्तपतिताश्च भरणम्। क्लीवोन्मत्ता नांप्रेतपत्नी षण्मासंबतचारिण्यक्षारलवणं भुजानाःशयानोईष ड्रायोमासेश्यः स्नासावाञ्च पत्ये दत्त्वा विद्याकर्मगुरुयोनिसम्ब न्धान सन्निपात्य पिता वाताचा नियोगं कारयेत्तपसे चोन्मत्तामर- शांव्याधितांपा नियुञ्ज्यान ज्यायसीमपि षोडशवर्षी नवेदामयापि • नी स्यात् प्राजापत्ये मुहूर्नै पाणिग्रहणवटुपचारोऽन्यत्र संस्थाप्य वा पारुष्याद्दण्डपारुष्याचे यासाच्छादनमानलेपनेषु भाग्यामिनी स्यादनियुक्तायामुत्सन्नउत्पादयितुः पुत्रीभवतीत्याहुःस्याञ्चन्नियो- गिनो दृष्टालोमान्नास्ति नियोगः । प्रायश्चित्तं वाप्युपनियुझ्यादित्येके कुमा[तुमती विवर्षाण्युपासीताई विन्यः वर्षेश्य पनि चिन्देत्तुल्य म्।अथाप्युदाहरन्ति ॥पितुःमदानात्तु यदाहि पूर्व कन्या वयोयःस मनीत्य दीयते। साहन्ति दातारमपीक्षमाणा कालानिरिक्ता गुरुदक्षि णेच॥प्रयच्छन्नग्निकां कन्यांऋतुकालभयात् पिता ऋतुमत्यां हि तिष्ठन्त्यां दोषः पित्तरमृच्छति॥ यावच्च कन्यामृतवःस्पृशन्ति तुल्यैः सकामाममियाच्यमानाम्। चूणानिताचन्तिहतानि नात्यां मातापित प्यामिनि धर्मवादः॥अद्भिर्याचीच दत्तायांघियेताथो परोयदि। नच मन्त्रोपनीतास्यात कुमारी पितुरेव सायावच्चेदाहना कन्या मन्वैर्य दिन संस्कृता।अन्यस्मै विधिपया यथाकन्यानधैरसा पाणिग्रहे ·७६१ अशदशोऽध्यायः मृतेवाला केचलं मन्यसंस्कृता।साच त्वक्षतयोनिःस्यात् पुनःसंस्का रमईतीतियोषितपत्नी पञ्चवर्षा प्रबसेदयद्यकामा यथा प्रेत- स्य एंपञ्च वर्तितव्यं स्यात् । एवं पञ्च ब्राह्मणीप्रजाताचवारिरा- जन्या प्रजाताचीणि वैश्याप्रजाना देशूद्रापजाना अतउयसमा नोदकपिण्डजन्मर्षिगोत्राणां पूर्वः पूर्बोगरीयान् न खलु कुलीने वि द्यमाने परगामिस्यात्। यस्य पूर्वेषां षण्णां न कश्चिद्दायादः स्या त्सपिण्डाः पुत्रस्थानीया वातस्य धनं विभजेरस्तेषामलाले आ चार्यान्तेवासिनी इरेयानां तयोरलाभे राजाहरेतुन तुम्राह्मण- स्य राजा हरेहस्वन्तु विष धोरम्॥नाविषं विषमित्याहुब्रह्म पंमुच्यते। विषमेकाफिन हन्ति ब्रह्मस्वं पुत्रपौवकमिति विद्य- साधुभ्यः संप्रयच्छेदिति ॥ इति वाशिष्ट धर्मशास्त्रेसप्तदशोऽध्या. शूद्रेण ब्राह्मण्यामुत्पन्नश्चाण्डालो भवतीत्याहःराजन्यायां वैश्याया मन्त्यावसायी। वैश्येन बाह्मण्यामुस्सन्नारामकोषयति इ स्याहुःराजन्यायां पुक्कशःराजन्येन ब्राह्मण्या सन्नः सूनोभवतीत्या हुः अथाप्युदाहरन्ति । छिन्नोत्पन्नास्तु येकेचित् प्रातिलोम्यगुणा- श्रिताः। गुणाचारपरिवंशात् कमभित्तान विजानीयुरिति ॥एकान्तर अन्तरन्यन्तरानुजाता ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यैरवच्छिन्ना निषादा भर- तिापदायां पारशवापारयन्नेवजीवन्नेव शवोभवतीत्याहुःशवइति मृताच्या। एतच्छायच्दस्तस्माच्छूट्रसमीपे तुनाध्येतच्या अथा पियमगीतांन्सोकानुदोहरन्ति श्मशानमेतत् प्रत्यक्षं येशदाः पापचारिणः। तस्माच्छूट्रसमीपेचनाध्येतव्यं कदाचन।नशुदाय मति दयान्नोछिप्पन हरिष्कृतमानचास्योपदिशेड्मनचास्य मन मादिशोत्यवास्योपदिशेडम यास्यव्रतमादिशेतासोऽसंचन नमोघोरं सहतेन प्रपद्यतइति । व्रणहारे कृमिर्यस्य सम्भवेतकदा चना प्राजापत्येनथुध्येत हिरण्यं गौर्यासोदक्षिणेति। नाग्निचित् परा ·७६२ वशिष्ठसंहितायाम्। मुपेयान् कृष्णवर्णाया: सरमायाइवन धर्मायन धर्मायेति । इति वा शिष्ठे धर्मशास्त्रेऽष्टादशोऽध्यायः। धर्मोराज्ञः पालनं भूतानां नस्यानुष्ठानात् सिद्धिः। भयकारणं ह्य पालनंवैएतनुसूत्र माहुपिडांसस्तस्मागार्हस्थ्यनयमिकेषु। पुरोहिते द द्याहिज्ञायने बाह्मणः पुरोहितोराष्ट्रं दधानीति। तस्य भयमपालनाद सामर्थ्याच्च। देशधर्म जातिधर्म कुलधमान सर्वान् वैताननुपविश्य राजा चतुरोवर्णान् स्वधर्म स्थापयेत्तेष्वधर्मपरेषु देण्डन्तु देशकालध- मधिर्मपयोविद्यास्थानविशेषैदिशेत् । आगमादृशमापात् पुष्पफलो गान्यदेयानि हिंस्यात् ।कर्षणकरणार्थञ्चोपहत्यागार्हस्थ्यंगाचमा नोन्माने रक्षिते स्याता आधिष्ठानान्नोनीहारसार्थानामस्मान्न मूल्य माचं नेहारिकं स्यान्महामहस्थः स्यात् संमानयेदवाहवाहनीयद्विगुण कारिणी स्यात् प्रत्येक प्रयास्यः पुमान् शनं वा राखंचानदेतदप्यथाः स्त्रियःस्युः कराशेमानाधारमध्यमाः पादः कापिणस्य निरुक्तोऽन्त रोमानाकर श्रोत्रियोराजपुमानय पवजितवालरहतरुणप्रदाता पागा मिका: कुमामृितापस्याञ्च बाहुभ्यामुत्तरंशतगुणं दद्यान्नदीकक्षय नौलोपमाङ्गा निष्कराः स्युस्तदुपजीविनी वा दद्युः प्रतिमासमुद्दाहरू रैस्त्वागमयेद्राजनिन प्रेते दद्यात्। प्रासंगिकतेन मातृत्तियारख्याता राजमहिष्याः पितळ्यमातुलांशजापिन्ध्यान राजा विषयातगामिला देशस्य स्थ:तरन्धूभ्यान्यांश्च राजपदयोगासाच्छादनं लोरन् अनि च्छन्तीधामबजेरन कीबोन्मत्तांशं चापि।मानवंश्लोकमुदाहरन्ति ।। नास्तिकापिणमस्ति शुल्फन शिल्पवृत्तौन शिशौनधर्मनि क्ष- वृत्तीनहनावशेषे न प्रोधिये मनजिने नयझे इति ॥ स्तेनाभिशस्तदु- एशस्त्रधारिसहोटनणसम्पन्नव्यपविष्टेष्वेकेषां दण्डोत्सर्गे राजैक. रात्रमुपयसेत् चिरात्रं पुरोहितः स मदण्ड्यदण्डने पुरोहितस्त्रि- रात्रंचा अथाप्युदाहरन्ति । अन्नादे भूणहा मार्टि पत्यो भा-पचा ·विंशतितमोऽध्यायः। रिणि। गुरौ शिष्यस्तुयाज्यम्न स्तेनो राजनि किल्बिषम्।।राजमिर्धन दण्डास्तु कृत्वापापानि मानवाः। निर्मला: सर्गमायान्ति सन्तः सुरु- निनोयथा।एनोराजानमृच्छत्यप्युत्सृजन्तं सकिल्बिषम्।तञ्चन्न घातयेद्राजा राजधर्मेण दुष्यनाति राज्ञामन्येषु कार्येषु सघःशीचं विधीयते तथा तान्यपि नित्यानिकाल एवाबकारणमिति यमगीत- यात्रश्लोकमुदाहरन्ति। नात्र दोषोऽस्ति राज्ञा प्रतिनां नच मन्त्रिणा माऐन्द्रस्थानमुपासीना ब्रह्माभूता हित सदेति।। इति वाशिष्ठे धर्मशा स्बै एकोनविंशोऽध्यायः। अनाभिसन्धिकृत प्रायश्चित्तमपराधेसविकृतेऽप्येके गुरु राम बतां शास्ताराजाशास्तादुरात्मनाम् । इह प्रच्छन्नपापानांशास्तापैच- स्वतीयमइतिातच सूयन्त्युिदयितः सन्नहस्तिष्ठेत सावित्रीञ्चन पेदेवं सूर्याभिनिर्मुक्तोरावापासीत कुनरवी श्यावदन्तस्तु र हा दशराबञ्चरित्वा पुनर्निर्विशेन। अदिधिषूपनि कृच्छू बादशरात्रच रित्वा निर्षिशेतानाञ्चैचोपयच्छेदिधिषपतिःच्छानिइच्छौ चरित्या निर्षिशेत्। चरणमहरहस्तक्ष्यामोब्रह्मनः कृच्छंद्वादशरात्रञ्चरिखा पुनरुपनीतो वेदमाचार्यात्।गुरुतल्पगः सवृषणं शिअमुकत्यान्न लावाधाय दक्षिणामुखोगच्छेत् युबैव प्रतिहन्यात्तत्र तिष्ठेदाभलया- भिष्कालकोवा घनाक्तस्तप्तांसूमि परिष्वजेन्मरणान्मुक्तो भवतीनि विज्ञायते।आचार्य्यपुत्रशिष्यवा-सु चैवं योनिषु च गुर्वी सरवी गुरुसतीच पतिताञ्चगवारूच्छाब्दं चरेता एतदेव चाण्डालपतिता मनोजनेषु ततःपुनरुपनयनं वपनादीनान्तुनिशतिः। मानवज्ञान श्लोकमुदाहरन्तिा चपन मेरपला दण्डोभेक्षचयनितानिचा निचर्त- न्ते विजातीनां पुनःसंस्कारकर्मणीति मद्यपान कीवव्यवहारेषु चैव मयमाण्डेस्थिताआपोयदि कश्चिदहिजोऽचित पयोदुम्बरबिल्वप लाशानामुदकं पीबाषिरात्रेणैव शुभ्रति अायासे सुरायाअग्निव- ·वशिष्ठसंहितायाम्। ान्तां दिजः पिवेत्। चूणहनञ्च वक्ष्यामो ब्राह्मणं हत्वाचूणहा भय स्यविज्ञातञ्च गर्न अपिज्ञाताहि गरिपुमांसोभचन्तितस्मात् पुंस्क त्यजुहुयातू लोमानि मृत्योर्जुहोमि लोमभिम॒त्यं वासय इतिप्रथमा त्वचं मृत्यो जुहोमि त्वचा मृझुंधासयइति द्वितीयं लोहितं मृत्योर्जुही मिलोहितेन मृत्युंबासयइति। तृतीयांत्वचं मृत्योर्जुहोमि तापनि मृ- झुंचासयइति । चतुर्थी मांसानि मृत्योर्जुहोमि मांसमृत्युंचासयइति। पञ्चमी मेदेन मृत्योर्जुहोमि मेदसा मृत्यु चासयइति षष्ठीमस्थानि मृत्योर्जुहोमि अस्थिनिर्मृत्यु पासयइति। सप्तमी मज्जानं मृत्योर्जुहो- मिमज्जाभिमुत्युं वासयइति। अधमी राजार्थे ब्राह्मणाथै गाग्राम भिमुखमात्मानं घातयेचिरन्जिनीयापराधः पूतोभवतीति विज्ञायते। हिरुक्तं कृतः कनीयोभवतीति। तदप्युदाहरन्ति । पतितं पतितत्यका चौरंचौरेति वा पुनः। वचसा तुल्यदोषाः स्यान्मिथ्यादिदोषतांब्रजेदि नि। एवं राजन्यं हत्वाची वर्षाणि चरेत् षड्बैश्यं त्रीणिशदं ब्राह्मणी- जांबेयों हत्वा सपनगतीच राजन्यवेश्यौ चात्रेयीं वक्ष्यामोरजस्वला मृतुस्मातामात्रेयामाहुः अत्रेत्येषामपत्यं भवतीति चात्रेयी। राजन्य- हिंसायां वैश्यहिंसायाँ शूद्रंहखा सम्वत्सरम्। ब्राह्मणसुवर्णहरणा- तपकीर्य केशानू राजानमभिधावेत् स्तेनोऽस्मि भोःशास्तु भवानि नि तस्मै राजोदुम्बरं शस्त्रंदद्यात्तेनात्मानं प्रमापयेन्मरणात् पूतो भवत्तीति विज्ञायते। निष्कालकोवा घृत्तातोगोमयाग्निना पादप्रेम त्यामानमशिदाहयेन्मरणान् पूतोमवतीति विज्ञायते। अथाप्युदाह रन्ति।पुराकाठात् प्रमीतानामानाकरिधिकर्मणाम्। पुनरापन्नदहाना मङ्गं भवति तच्छृणास्तेनःफुनरवी भवनि वित्री भवति ब्रह्महा। सुरा- पःश्यावदन्तस्तु दुश्वर्मा गुरुतत्सग इति।पतितैःसम्प्रयोगेच माझे णवायौनेन या नेत्यः सकाशान्माषा उपलब्धास्तासां परित्यागस्तै- श्चनसम्बसेदुदीची दिशंगबानश्नन संहिनाध्ययनमधीयानःपूनो ·एकविंशतितमोऽध्यायः। भवनाति विज्ञायते। अथाप्युदाहरान्त शरीरपातनाचैव तपसाध्यय नेनचा मुच्यने पापकृत् पापादानाचापि प्रमुच्यते॥इति विज्ञायते। इति वाशिष्ठे धर्मशास्त्रे विंशतितमोऽध्यायः। द्रश्चेद्राह्मणीमनिगच्छेदारणैर्वशयित्सा शूद्रमग्नौ पास्ये ब्राह्मण्याः शिरसि यापनं कारयित्वा सर्पिषात्यज्य नग्नांरपरमारो- प्य महापथमनुव्राजयेत्। पूना भवतीति विज्ञायते। वैश्यद्राह्मणी मभिगच्छेलोहितदधयित्वा वैश्यमग्नौ भास्येद्राह्मण्याः शिरसि चापनं कारयिया सपिपास्यज्य नग्नांगोरथमारोप्य महापथमनुसं- बाजयेत् पूता भवतीति विज्ञायते। राजन्यश्चेद्राह्मणीमधिगच्छे- च्छरपौर्वशयित्वा राजन्यमग्नौ प्रास्येद्राह्मण्याः शिरोपापनं कार- यितासर्पिषास्यज्य नग्नरिक्तरखरमारोप्य महापथमनुबाजयेत्ाएपंचे श्योराजन्यायांशूद्रश्च राजन्यावैश्ययोर्मनसा भर्तुरविचारे विरात्र या चकं क्षीरं भुजानाघःशयाना त्रिरात्रमप्सु निम्नगायाः सारित्र्यष्ट- शतेन शिरोभिर्वा जुहुयान पूना भवतीति विज्ञायते। इनि शशिष्ठे धर्मशास्त्रेएकविंशतितमोऽध्यायः। समाता चेयं पशिष्ठसंहिता। वृद्धगौतमसंहितायाम्। अश्वमेधे पुरावृत्ते केशवं केशिसूदनम्। धर्मसंशयकं दृश्य किमपृच्छत गौतमः।गौतमः।पञ्चमेनापि मेधेन यदानानो युधि हिरातदाराजा नमस्कृत्य केशचं वास्यमाचीत्॥ युधिष्ठिरः। भग वन्! वैष्णवा धर्माः किं फलं किं परायणाः । किं धर्ममधिकृत्यासीन भवनोत्पादिता पुरा। यदितेन मनोमायःपियोषा मधुसूदन! श्रोते यासतुवाकृष्ण!तन्मेकथयसुनता पवित्रा किलते धर्मासर्वपाप ·७६६ राहगौतमसंहितायाम्। प्रणाशनाः॥सर्वधत्तिराःपुण्या भगवन्ननघोस्थिताः। यच्छ्रुत्वा न ह्मणागोनो मन्त्रिणा गुरुतल्पगः॥पाकभेदीकृतमश्च सुरापोब्रह्म- विकयी। मित्रविश्वासघाती च ब्रह्मणा विष्णुना तथा|आत्मविक्रयि णो येच जीवेयुश्चककर्मभिः। पापाःशाकृतिकाव्यभिचारपरा- स्तथा। रसभेदकरायेच येचनीरपदूषकाः॥श्रीपिप्रेण कराश्चौरापि पायेच पुरोहिताः। रुक्षपणारुणाः स्निग्धास्तथाये परदारकाः॥ ये चान्येच बहवः पञ्चते नेऽपि किल्विषात्। नानाचक्ष्वसुरश्रेष्ठ! वागतो उसयमच्युतः॥ वैशम्पायनः। इत्येचंकथिनोदेवो धर्मपुत्रेणसंसदि। वशिष्ठाद्यास्तपोयुक्ता मुनयस्तत्त्वदर्शिनः॥श्रोतुकामाः परं गुण्यं भ तिमन्तोहरे कथाः। नथा भागवताश्चैव ततस्तंपर्यवारयनयुधि- ष्ठिरः।यदिजानासि मां भक्तं स्निग्धम्बा भक्तवत्सल!। सर्वधर्माणि गु याणि श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः॥धर्मान् कथय देवेश! यद्यनुग्रहभाग हम्। श्रुता मेमानवा धर्मा वाशिष्ठाः काश्यपास्तथा।गा या गौतमी याश्च तथागोपालितस्यचा पराशरकताः पूर्वमात्रेयस्य वधर्मतुः ।। उमामहेश्वराय नन्दिधमश्चि पाचनाः। ब्रह्मणाकथिता येच कौमा राश्च श्रुतामया॥धूम्रपर्णाः सनाधकौञ्चपैश्वानराअपि भार्गव्या याज्ञवल्क्याम्य माण्डच्या कौशिकास्तथा।भारद्वाजकता येच ब्रह्मस्व कुकृत्ताश्च ये। कृणिनेच रुणिवाहो! विश्वामित्ररुताश्च ये। सुमन्तुजे मिनिरुता शाकनेयास्तथैवचा पुलस्त्यपुलहोद्गीताःपाराशस्तिथै वच॥अगस्त्यगीना मौद्गल्याः शाण्डिल्यास्तुलहायनाः। चालविल्य- ·प्रयमोऽध्यायः। ७६५ लिनाः।उद्दालककृताधर्मा औशनसा स्तथैव हि॥वैश्यपा धनगीता श्रयेचान्येऽप्येयमागधाः। एतेभ्यः सर्वधर्म यो देवत्वाद्याश्चनिश्चि तापाचनत्वात्पवित्रत्वादिशिया इतिमे मतिः। तस्माच्छ्रुखा प्रप- लस्यत्वभिन्नस्यच माधच!॥युष्मदीयान् परानु धर्मान् पुण्यान् कथय मेऽच्युत!।वैशम्पायनः। एवमुक्तस्तु धर्मज्ञो धर्मपुत्रेण माधे वः उवाच धर्मान् सूक्ष्मारच्या धर्मपुत्रस्य धीमतः श्रीभगवानुवा चायावन्तोयस्य कौतय एतडमैषु सुव्रत!। वत्समो मत्समोलीके नकाचदिह विद्यते॥धर्म:श्रुतो चा दृष्टौ चा कृतीचा कथितोऽपिया। आमोदितो वा राजेन्द्र पुनातिहनरं सदा॥धर्मःपिताच माताच धर्म श्व सुहृदस्तथा। धर्मा पाता सरखाचैव धर्म स्वामी परन्तपःधर्मा दर्थश्च कामभूधर्मादोगाः सुखानि च। धर्माचर्यमेवञ्च धर्माः स्वर्गगतिः प्रभो!"धर्मा वंशे विपन्नञ्चवायते महतोभयात्।हि जस्वं देवतात्वञ्च धर्मःप्रापयतेनरम् ॥यदाच क्रियत्ने पापःकालेन पुरुषस्यवानदासञ्जायते बुद्धिर्धर्म कर्तु युधिष्ठिर!॥जन्मान्तरस हौस्तु मानुषबंसुरखी भव । तत्तचापीहयोधर्मन् न करोतिस वं. चितः। कीटान्य पूरिषस्यैच विरूपाच्याधितास्तथा। परदेष्याश्च मू रश्चिन धर्माः कत्ताः पुरा॥ एकदीर्घायुषः शूराःपण्डिता सोगिन स्तथा। अरोगा रूपसम्पन्ना स्तैर्धर्माः स्युः कृताः पुरा॥एवं धर्मः कृ तःसयोनयते गतिमुत्तमाम्। अधःसैव्यमानस्तु तिर्यग्योनि न यत्यसौ।। इदंरहस्य कौंतेय श्रूयनामिदमुत्तमम्। कथयिष्यपरं गु ण्यं मम भक्तस्य पाण्डच! ॥ इष्टस्वमसि मेत्यक्तुं प्रपन्नाबापि मांस दान परमात्ममपि बयां किं पुनर्धर्मसंहिताम् ॥ इदं मे मानुषंजन्मक तमात्मनि माययाधिर्मसंस्थापनायैव दशानां शासनाय नमानुष्यं भापमापन्नं ये मांगृह्यंतचाज्ञया। संसरान्तह ते सूरसास्तिग्योनि- बनेकशःयेच मांसस्तत्वे पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषामद्भक्तांस्तान्स . .

·७६६ वृद्धगौतमसंहितायाम्। दायुक्तान् मत्समीपं नयाम्यहम्॥मद्भक्तानान्तु मानुष्ये सर्वजन्मच पांडच। अपि वा येअभिरता मदताःपाण्डनन्दन।।मुच्यते पातकैः सबैः पापनामिवाम्भसा।जन्मान्तरसहस्रेषु तपसांभावितात्मनाम् आमद्भक्तिः क्रियते नात! मनुष्याणांन संशयः।यच्च रूप्यपरंपुण्यं नैस्त दुचलवत् ध्रवम्।।न दृश्यते सथादेवैर्मद्भक्तैः कुश्यते यथा। अपरं यच मेरूपं पाणभावेषु नाश्यते॥ तदद्य तेह सर्वाथैः सर्वभूतैश्च पांडव।।क ल्पकोटिसहस्रेषु व्यतीतेष्वागतेषुचा दर्शयामीति यतत्प्रपश्य न्ति मै सुराः।स्थित्युत्पत्तिलयकत्तरियो मां शाखा प्रपद्यते।।अनुगृह्वा म्यहं तस्य संसारान्मोचयामिच।अहमादीनि भूतानां सृष्टा ब्रह्माद- योमया।।कृति स्वामवष्टभ्यजगत्सर्वसृजाम्यहम्। तत्नों मूलोऽहम व्यक्तोरजोमध्ये प्रतिष्ठितम्॥ऊचं सत्वविशालोऽहं ब्रह्मादि स्तम्बसं स्थितम्।मूर्दानं मे दिवं विद्धि चन्द्रादित्यौच लोचने॥देवादिब्राह्मणा वक्रमरुतः श्वसनञ्च मे। दिशो मे वाहपश्चाौ नक्षत्राणि विभूषणम् ॥अन्तरिक्षकरं पिडि सर्वभूतावकाशकम्।मार्गो मेघानिलाभ्यान्त यमं सोदमव्ययम्॥पृथिवीञ्च बलं यदै हीपाच नगैर्युतम्। सर्प सन्धारणोपेतं पादौ मम युधिष्टिर!॥ स्थित्तो फगुणारव्येह हिगु णवास्मि मारुते। अगुणस्तैः स्थितोऽहं वै सलिले तुचवर्गुणः॥महा तो मे गुणाःपञ्च महाभूतेषु पञ्चसुनिन्माने संस्थितः सोऽहं पृथि व्यां पञ्चधा समृतः॥अहं सहस्रशीर्षस्तु सहस्रचरणेक्षण:।सहस्त्र- चाहूदररसहस्राक्षः सहस्रपात्॥स्थितोऽस्मि सर्वतःसद्यो यद्य निष्ठेद्दशांगुलमा सर्वभूतात्मभूतःसन् सर्वव्यापी ततो यहम्॥ अ चिन्त्योऽहमनन्तोऽहमचलोऽह मजो ह्यहम्। अनायोहमप्रमेयोऽहम व्ययोद्योऽहमव्ययम्॥निर्गुणोऽहनिर्गन्धामा नित्योऽहं निर्ममी पिच । निईन्हो निर्विकारोऽह निधानञ्चामृतस्य च ॥मृतस्य तस्यचा हनस्वाहाकारीनराधिप।नेजसा तपसाचाहं भूतयामेष्वनच्ययः॥खे ·हिनीयोऽध्यायः। ७६९ हपाशगणेवध्या धारयाम्यात्ममायया।चतुराश्रमपोहंचानुहोचफ लाशनः चतुर्मुर्तिश्चतुर्ग्रह श्चतुराश्रमशाजनम्।। संहत्याहं जगत्स कित्याहं गर्भमात्मनः शयामि दिव्ययोगेन प्रलयेषुयुधिष्ठिर!। सहस्त्रयुगपर्यन्ता बाली रात्रि महार्णवास्थित्वा सजामि भूतानिज इन्मानि स्थिराणिच॥कल्पे कल्पेच भूतानि संहरामि सजामिचा नचमा तानिजानन्ति मायया मोहितानि हि॥ मम चैवान्धकारस्य माश्रितव्य स्थानित्यशःप्रशान्तस्येव दीपस्यगतिनवोपलभ्यते। नतदस्तिक चिद्राजन् यवनाहं प्रतिष्टितः।नच नहियने भूतं मयि धन्न प्रतिष्ठित- म्॥यावन्मानंशरीरं हि स्थूलसूक्ष्ममिदं कचित् । जीवमृतोयहं तस्मि- न हिताय मांपतिष्ठितः॥ फिनावबहुनोक्तनसत्यमेतत् ब्रवीमि ते । यद् भूतं यत्भाविष्यञ्च तत्सर्व महमेचतु॥मया श्रद्दधनानि यानि भूतानि कोनि पाण्डव।। ममैच नवजानन्ति मायया मोहिनानि मे एवं सर्वज- गदिदं सदेवासुरमानुषम् ।मन्त्रः प्रभवते राजन मम विषाविनाशिनः।। इति गौतमाये श्रीवैष्णवधर्मशास्त्रे प्रथमोऽध्यायः। वैशम्पायनः।एचमासोद्नद्रव्य मगददृश्यकेशवम्।धर्मास रमजस्यैवं पुण्यानकथयबहून्॥ श्रीभगवानुवाच । शृणु पाण्डव । यत्ने नपचित्रं पाचनं परम्। कथ्यमानं मया पुण्यं धर्मशास्त्र महाफलम्॥ य घृणोनि शुचिर्भूत्वा एकचित्तस्तपोधनः। धर्म यशस्य मायुष्यं धर्मा- सानं युधिष्ठिर अदक्षानस्य तस्येह यसाप्मा पूर्वसञ्चिता विनश्य साशुतत्सर्वमभक्तस्य विशेषतः॥एवंश्चलायचा पुण्यं वाक्यूं केशयमा गिनम्। प्रणयमनसो भूत्वा चिन्तयन्त्युत्तमं परम्॥देवाब्रह्मर्षयः सर्वंग धवप्सिरसस्तथा। भूताक्षयक्षयहड़ा गुह्यका भुजगास्तथा।।चालाख ल्या महात्मानो योगिनस्तत्वदर्शिनः। तथा भागवताश्चापि पञ्चका लमुपासकाः।कौतुहलसमाविष्टः प्रणाः परमर्षयः। श्रोनुकामःप रंगचं वैष्णधर्मशासनम्॥ हदिकर्तुचनहास्यं प्रणम्यं शिशुनानंदा ·वृद्धगौतमसंहितायाम्। ततस्ते वासुदेवेन दृशःसौम्येनचक्षुषा।। विमुक्तपापानालोक्यप्रणम्य शिरसा हरिम्। पप्रच्छ केशबंध धर्मपुत्रःप्रतापवान्। युधिष्ठिरः। ततस्ते वासुदेवेन दृष्टाः सौम्येनमानुषाः कीटशी ब्राह्मणस्याथकीट शी क्षत्रियस्यविश्यस्य कीरशी देव!गतिःशूद्रस्य कीदृशी। कथंग छेत पापेन ब्राह्मणस्तु यमालये॥क्षषियोपाथ शूद्रीया पैश्योवा गच्छते कथम्। एतत्कथय देवेश! लोकनाथ! नमोऽस्तु ते॥ वैशम्पायनः। सूप ट:केशवश्चैव धर्मपुत्रेण धीमना। उचाच संसारगतिं चतुर्वर्णस्यकर्मजा म्॥श्रीभगवानुवाचा शृणु वर्णकमेणैव धर्माधर्मपताम्बर नास्तिक चिन्नरश्रेष्ठः प्राह्मणस्य तु विक्रयः॥ येतु तासुसदा ध्याचा सन्ध्यां ये चउपासने।चैत्र पूर्णाहतिः प्राप्ता विधिवजहतेच ये॥वैश्वदेवाश्य ये कुर्युःपूजयंत्यतिथींश्चये।नित्यस्वाध्यायशीलाच पञ्चयज्ञ परायणाः ।। सायंपान नाशाच गुभोजनपर्जिताः। दम्भाचारविमुक्ताश्च स्वदार निरताः सदा॥पञ्चयज्ञरताच अग्निहोत्रमुपासतात नमस्कृतकर्मा जो ब्रह्मलोकंवजन्ति ने॥ ब्रह्मलोके ततः कामगन्ध ब्रह्मगायकैः उप गीयमानाःपिया तैः पूज्यमानाःस्वयम्भुवा॥ ब्रह्मलोके प्रमोदन्ते याच तस्य विप्लपम्। क्षत्रियोऽपि स्थित्तोराज्ये स्वधर्म परिपालयन्॥सम्यक् मजाःपालयिता स्वधर्मनिरतःसदा। यज्ञदानरत्तो धीरस्वधर्मनिरतः शुचिः॥शाख्यानकारी तत्त्वज्ञः प्रजाकार्यपरायणाविण्याकामदो नित्यं त्यानां भरणे रतः॥सत्यसन्धः शुचिनित्यलोपदम्भविवर्जितः। क्षत्रिय उत्तमांयानि गतिं देवनिपेषिताम्।।नव दिव्याप्सरोमिस्तुगन्ध वैश्वप्रयत्नतः। सेच्यमानो महातेजाःक्रियते शकपूजितः॥चतुर्युगानि वैशिनुमोदिलातव देववत् । इहैव मानुषे लोके चतुर्वेदीहिजोभवेत् गरुपिगोपालनिरतः स्वधर्मावेक्षणरतःविणिकस्वकर्मवाप्नोति पूज्य मानोऽप्सरोगणेश चतुर्युगानि वैविंशत्ऋहिहादेशपञ्चच॥इहमानु- प्यकेराजन्रानाभवान वीर्यवान्। त्रयाणामपिवर्णानांपिशनिरतः ·हितीयोऽध्याय सदा विशेषेण तु पिपाणांदासययस्तु तिष्ठति। अयाचिनप्रदानाच स त्यशोचसमन्वितःगुरुदेवेषु निरतः परदारविचार्जिनः परपीडाम क- वैचं मृत्यवर्ग विसतियः। मृतोऽपि स्वर्गमानोतिजीवानामभयपदम्।। सस्वर्गलोके अधिया वर्षकोटीमहातपाः।इहमानुष्यलोके पैश्यो धनपतिचिन्एवं धर्मात्परं नास्ति महत् संसर्गसाक्षिणः। सस्पधर्मा- सरंकिञ्चित् पापकर्मध्यपोहनमातस्माइमःसदा कार्यों मानुष्यंभा ‘प्य दुर्लभम्।युधिष्ठिरः।भगवन्!देव देवेश वदस्व मधुसूदन!॥शुभ- स्याप्यम्मुनस्यापि क्षयरहीर्यथाक्रममा बीभगवानुवाच। शृणु पाण्ड या तत्सर्वधर्म सूक्ष्मंसनातनम्॥दुझियं प्रमोदन्ते यंज्ञासात महा जनाः यथैव शीनमुदकमुष्णोन बहुधावतम्।। भवेत्तु नरक्षणादुष्णंशीत त्वञ्चविनश्यतिायथोष्णं वा भवेदव्दं शीतेनापि यथावतम्॥शीतत्वञ्च भवेत्सर्व मुष्णवञ्च विनश्यति। एषन्तु यद्भवेत् भूमन् ! सुकृतं बाथटुष्ठ निम्।।नदपंक्षपयेक्षिषं नाव कार्याविचारणाासमले सति राजेन्द्र तयोः सुरुतपापयोगृहीनस्य भवेदिकीर्तिर्यस्य भवेत् स्वयम्।रव्यापने मातुनापेनप्रायःपापंप्रणश्यति तथा रुतस्तु राजेन्द्र धर्मोनश्यति था- रत!!गृहीती तावुभौसम्यक्चडियातीनसंशयः। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन नपापं ग्राहयेद्भयम्। तस्मादेतत्पयत्नेन कीर्तिनमक्षयं महत्। तस्मातू संकीर्तयेत्याप नित्यधर्मञ्चमाहयेत्। इति गौतमीये श्रीवैष्णवधर्म- शास्त्रे डिनीयोऽध्यायः।" वैशम्पायनः। एवं श्रुत्वा वचस्तस्यधर्मपुत्रोऽच्युतस्यतुपम च्छ पुनरप्यन्यान् धर्मात्मिजोहरिः। युधिष्ठिरः पृथा चरतिजन्मा निस्थादानानि वासनिःस्थाचजीवितं क्षेमोनराणां पुरुषोत्तमाकी दशासुव्यवस्थासुदान देयं जनार्दन ।।। इहलोकेच भवति पुरुषःपुरुपी तमोगर्भस्थ कर्मचायानि कि बाल्येचापि केशव! यौवनत्वेऽपि कि कृष्णा राहत्येचापि किं भवेत्।।साविक कीशं दानं राजसंकीरशंशवे ·वृन्डगौतमसंहितायाम्। त्।नामसंकीदृशंदेव! तमधीष्यनि किपभो!|उत्तमंकीदृशंदानं मध्य मंकीदृशं भवेत्।अधमंकीदृशं दानं तेषांयादव! किंफलम्।। किंदानन यनेबुद्धिगतिं किंमध्यमांनयेत्।गतिजघन्या मथवा देवदेव प्रयान्तिमे ॥एतदिच्छामि विज्ञातुं परं कौतुहलंहि मे। त्वदीयं वचनं सत्यं पुण्यश्च मधुसूदन ! वैशम्पायनः। एवं धर्ममसत्तेन पृष्टःपाण्डुसुतेन ।उवाच चासुदेवोऽथ धर्माहमण पाण्डयम्॥ीक्षगवानुवाचा शृणुराजन्यथा- न्यायं वचनं तप्यमुत्तमम्। कथ्यमानं सदापुण्यं सर्वपापच्यपोहनम्॥ स्थाच दर्शदानानि चत्वारिच नराधिप।।स्था दानानि पञ्चाशत् पञ्च चैवयथाक्रममा स्थाचजीधित्तं येषां तेचसर्षपकीर्तिताः अनुक्रमेण सर्वाणि तानि वक्ष्यामि पाण्डव!॥धर्ममानां तथाचैव लुब्धानांपापिनां तथा रथापाकञ्चयत्सन्ति परदाररतापयोपाफोदकरा येच यथा स्युःसत्यवर्जिताः सृष्टम भानियश्चैको दृश्यमानस्तु वान्धवैः॥पित्तरं मातरञ्चैव उपाध्यायं गुरुंनथा। मातुलं मातुलानीच्च योहिहन्याच्छपे तथा। बाह्मणाश्च येभूला सन्ध्योपासनवर्जिताः। निहियोनिःस धश्चैवयश्च गुन्निनुहिजः। ममवाशंकरस्यापिब्रह्मणो वा युधिष्ठिर! ॥पुहिबाह्मणानान्नु येनभक्ता नराधिप!। वृथाजन्मन्यथतेषां पापानां विहिपाण्डव!॥अभड्याच यद्दत्तंचौर्येणावनितन्तु यताभि शस्तानं यत्तु यद्यानं पतिते हिजे॥अब्रह्माभिहितं यत्तुयन सर्वयाच केोप्राप्ते तु यहितदान मारूढपनिने चयन।यत्नामयाचकर्णान्तं य कतमहनस्तथा।उपपानकिने दत्तं चेदपिकयिणेच यत्॥स्त्रीजीविते चयदत्तं यच्च देवलकायचादेवपूर्वाशिने दत्तं नित्यकर्मनकारिणी।र ड्रोपजीपिने दत्तं यच्च मांसोपजीपिने सेवकायच यह यहतंब्राह्मण मुंगावदेशिनेच यदत्तं दत्तंबा(पिकायचा यदनाचारिणे दत्तं यच्चदानं सूयाशिने असम्योपासिनं दत्तं यच ग्रामनियासिनोयन्मिथ्यालिदिने दलंदतं सशिनचयन्।। नास्तिकायच यह धर्मविक्रयिणेचयनका .

·"तृतीयोऽध्यायः। ७७३ रकाय च यदत्तं दत्तंयत् कूटसाक्षिणे॥नचात्मानं तरन्त्येने न दातार युधिष्ठिर।।यत्तेभ्यो दत्तमात्राणि दानानि सुबहन्यपि यथा भवन्ति राजेन्द्र भस्मन्याज्याहुतिर्यथा। यथेरं यत्फलं किञ्चित् भविष्यतिक थञ्चन॥राक्षसाच पिशाचाच तहिलुम्पन्ति संस्थिताः रथा घेता निदानानि कथितानि समासतः॥जीवितञ्च स्था तेषां तच्छृणुष्य युधिष्ठिर!! श्रीभगवानुवाच। येच मान प्रपंयन्ते शङ्करं वा नराध माः।ब्रह्माणं वामहीदेवा रथाजीवन्तितेनराः॥येच निन्दन्ति मां मूढाः शङ्करंवानराधमाः। कुशलैः कृतशास्त्राणि पठित्वाये नराध- मागविधी निन्दन्तियज्ञांश्च स्थाजीवन्ति ते नराः। विद्यमानधनोय- स्तु दानधर्मविवर्जितः।मृष्टमभाति यश्चैको स्थाजीवति सोऽपिच । स्थाजीवितमारव्यातं दानकालं ब्रवीमि ते॥तमोनिविधचित्तेन दत्तंदा नच्च यद्भवेत्।ननस्यफलमन्नानि नरो गर्भगतोन्पाईर्ष्यामात्स र्यसंयुक्तो भगवडाक्यकारणम्। ददाति दानं यो मोबाउआयस्त द्भुते॥ श्रायुक्तः शुचिःस्नातःपसन्नोभायमानसः।ददातिदानं यो मायौवनसतदभुते।स्वयं नीलातु यद्यानं भक्त्या पात्रे प्रदी यतोतत् सार्वकामिकं विद्धि दान मामरणान्तिकम्।।साबिक राजस- जैव तामसञ्चयुधिष्ठिर।।दानंदानफसव गतिञ्च विविधांशृणु। दानंदातव्यमित्येव मतिरुत्वा हिजाय वै। उपकारचियुक्ताय दत्तंय ताहि साविक्रम श्रोत्रियाय दरिद्राय बहुभृत्याय पाण्डचा) दीयते यत्पणशय तत् साविकमुदाहृतम्।।वेदाक्षरविहीनाय यत्तुपूर्वोप कारिणे। समृडायचयद्दानं तद्राजसमुदाहृतम् ॥सम्बन्धिनच य घानं व्रतायचैव पाण्डवालामादिभिरपात्राय तंद्राजसमुदाहृतम् विश्वदेवाविहीनांय यद्दानं श्रोत्रियायचादीयते तस्करायापि नहा- नं तामसं स्मृतम्।।सरोषमयधूतञ्च शोकयुक्तमवज्ञया। सेवकाय च यतंतहानं तामसं स्मृतम् देवाःपितृगणाश्चैव जनयश्याग्नय ·वृन्दगौतमसंहितायाम्। स्तथा। साविकं दानमम्मान्ति तुष्यन्ति च नरेश्वर!॥अथवा दैत्यसंयो श्व गृहयज्ञांच राक्षसाः। राजसं दानमभन्ति चर्जितं पितृदैवतैः पिशाचाः प्रेतसंघास कश्मलाये मलीमसाः।तामसं दानमन्ति ग तिच विविधांशृणु।। साविकानांतुदानाना मुत्तमं फलमिष्यते। म ध्यमं राजसानान्तु नामसानांतु पश्चिमम्॥आशगत्योपनीतानां दाना नामुत्तमं फुलम्। मध्यमन्तु समाधाय जघन्यायचने फलम्॥अयाचि तप्रदाना चैस यानि गनिमुत्तमाम्।समाहूय तुवैदयात् मध्यमांस गतिं ब्रजेत् ॥याचितोयस्तु वै दद्यात् जघन्यांसगति बजेत्।उत्तमा देवकी ज्ञेयो मध्यमा मानुषी गतिः॥जेपन्या याति तिर्यक्षु गतिरेषाकि या मता।पावभूतेषु विप्रेषु स्थितेषुचाहिताग्निषु।ययच्छनि ती प्रोष्णं क्षयकृत सपकीयते। श्रोत्रियाणां दरिद्राणां भरणं कुरुपा ण्डर!समृडानां हिजानीनां कार्य्यन्ते परिरक्षणमा दरिदान यत्तिही नानां प्रदानस्तांस्तु पूजयेत्।।आतुरस्योषधैःकार्य नीरुजस्य किमी षधैः । पापंप्रनिगृहीतारं मदातु मुपगच्छति।पनिगृहीतुर्यस्पुण्यं पदा तारमुपैनि नत्॥ तस्माद्यानं सदा कायं परमं हितमिच्छता। वेदविद्या चना तेषु सदागुर्वन्नपर्जनम्॥प्रयत्नेन हि दातच्यो महादानमयोनि "धिः यस्तु दाना प्रयच्छेत सहस्त्रस्यावलम्बनम्।।भुक्तशेषस्या- तस्यत निमन्वय भारत! अमन्वन्तु निराशास्तेनकर्तच्या हि पांड च!॥कुलानि सन्ततिःमाणानैषामाशा हत्ता भवेत्। मद्भक्ताये नरने सामना मत्परायणाः। मद्याजिनो मानियमास्तान प्रयत्नेन पूजये. 'तानेपान्तु पाचनायाह नित्यमेव युधिष्ठिर! उसे सर्व प्रतिष्ठामि ज्य सनं तच्च सुव्रतम्॥तस्मादशाक्षर मन्वं मद्तै चतिकल्मषैः। सन्ध्या 'कालेष्वकालेघु जप्तव्यञ्चामशुहये। अन्येषामपि विषाणांकिल्विषं हिमणश्यति।उसे सर्वच पुरुषास्तस्मादिमो विदये।दैआहे चपिभःसन विधियुक्तो जुगुप्सितः। जुगुप्सिनन्तु तत्वाइं दहस्सग्नि- ·७७५ तृतीयोऽध्यायः।- रियेन्धनम्।।भारतं मानयोधर्मःसाइवेदचिकित्सितम्। अज्ञापिन्हा निचवारिन हन्तव्यानि हेतुभिःा नब्राह्मणान् परीक्षेत दैवे कर्मणि मन्लपिता महान् भवेत् परीवादो ब्राह्मणानां परीक्षणेब्राह्मणानां परीवादं यःकरोतिनराधमः।सहसैव वनांयोनि सगच्छेत् ब्रह्मदृष कास्वल्सपापेन निन्दित्वा परीवादात खरो भवेत्।परिसायकर्मि- भवतिकीटो भवतिमस्करी॥दुर्वृत्ता वासुस्त्ताचापाकृता वासुसंस्कृताः बाह्मणा नाचमन्तच्या भस्मच्छन्ना इचाग्नयः॥क्षत्रियम्वैव स पञ्च ब्राह्मणञ्च बहुश्रुतम्।नावमन्येत मेधाची कशानपिकदाचन।इहत चापि पुरुषं निर्दहेदवमानितम्। तस्मादेतं प्रयत्नेन नावमन्येत बुद्धि- मानायथासूर्यास्ववस्थासु पायको दैवनं महत् । तथासस्विवस्था सुब्राह्मणोदैवतं महताध्यान् काणांश्च कुंलांश्चचामनान् गास्त थैवचा स निदेदयुक्तञ्च मिश्रिता वेदपारगैः॥मन्यून्नोत्पादयेत्ते- पां नचानिष्ट समाचरेतामन्युमहरणा विधान विभाः शस्त्रपाणयः।।म न्युनास्यन्ति ने शवून वयेणेन्द्र चासुरान् । ब्राह्मणो हि महद्द क- थितं वेदपारगैः॥हिजाश्च सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुप्तयो कि पुन- स्तेचकौन्तेयः सबैनित्यमुपासते॥यस्यास्येन सदाभान्ति हव्यानि- विविधानिचातरामस्वान् हिजान किमभूतमधिकन्तनः।।उत्पत्तिरे व विमस्य मूर्तिधर्मस्यशाश्वनी। स हिधर्थिमुपन्नो ब्रह्मभूयाय क ल्पते।भुक्तेषु तेषु स्वयशे तस्य धर्म ददातिचाअनुशंस्यात् बाह्मण स्य भुञ्जनेऽपीतरेजनाः॥ तस्मात्ते नाचमन्तच्या मद्भक्ताश्यादिनाःस- दााआरण्यकोपनिषदि येतु पश्यन्ति मां हिजाः।कलावस्थान डिजा नसान प्रयत्नेन प्रपूजयेत्। स्वगृहे या प्रवासेपादिगा रानौतथै- पंचे।ाश्च ब्राह्मणाः पूज्या मतायेच पाण्डव! नास्ति विप्रस- मोदेवो नास्ति विमसमी गुरुः। नास्ति विप्रान् परो बन्धुनाति पि. -प्रात् परोनिधिः नास्ति विमान प्रतीर्थन पुण्यंब्राह्मणात्परम्॥ ना- ·राहगौतमसंहितायाम्। ति विपात् परो धनिास्ति विधान परा गतिः पापकर्मसमाक्षिप्तंप नन्तं नरके नरम्॥त्रायत्ते दानमप्येकं पात्राभूते कृते हिजे। वाला हिता- ग्नयो येच शान्ताः स्युन्निवर्जिताः।।मामयन्ति मद्भक्तास्तेश्यो दत्त महाफलम्।प्रदानैःपूजितो विमो वन्दिती वापिकृत्वशःसंभावितोचा चिपोथै मद्भक्तो दियमुन्नयेत्। ये पठन्ति नमस्यन्ति ध्यायन्ति पुरुषास्तु तम्।।नं श्रुखा वाथया दृष्ट्या नरैःपापात्प्रमुच्यते। मक्ता मद्तमा- णा मच्या मत्परायणाः। वीजयोनिपिशुद्धाये प्रोधिया:संयनेंद्रि याः। श्रुत्वान्नचिरला नियन्ते पुनन्तीह दर्शनात ॥स्वयं नीत्वा विशे- षेणदानन्तेषांगृहेष्वथानिधापयेत्तु मद्भक्ता तहानंकोरिसम्मितम्।।जा ग्रतःस्वपतोवापि प्रचासे स्वगृहेऽथवा हृदयानि प्रपश्यामि यस्य वि- प्रस्य भारत!॥स पूजितो पास्पृष्टी वापृशोवापि हिजोत्तमः।सम्भाषि- नोबाराजेन्द्र पनातीह नर सदा॥ एवं सर्वस्ववस्थासु सर्वदानानि पाण्डव ।। मक्तेभ्यः प्रदत्तानि तानि स्वर्गमदानि वै॥ इति गौतमीये श्री वैष्णवधर्मशास्त्र तृतीयोऽध्यायः। वैशम्पायना भुत्वैवं सात्विकंदानं राजसन्नामसन्तथा।पृथ पृथक् फलम्चैव गतिञ्चैव पृथक् पृथक्॥अपितृप्तः प्रसन्नात्मा पुण्यधर्मामृतं पुनः। युधिष्ठिरो धर्मनित्यः केशवं पुनीतू।युधि ठिरादिजयोनिविशुद्धानां लक्षणानि पदस्प मोवीजदोषेणलीकेच जायते च कथन्तरामआचारदोषं देवेश! वक्तुमर्हस्यशेषतः।बाल- णानां पिशेषनगुणदोषौच केशव चातुर्यस्य समस्ययनमा ना:प्रतिमहे । केन पिप्राविशेषेण नरन्ने नारयन्ति च।। एतत्कथय देवे- श! त्वद्भक्तस्य नमोऽस्तु ते। श्रीभगवानुवाच। शृणुराजन्यथातत्वं पीज योनिसमाशुभमायेन निधति लोकोऽयं विनश्यतिचपाण्डच!॥अवस्थि नब्रह्मचर्योयं च विमोययाविधि। स हिज्ञानामविज्ञेयस्तस्य वीजशुभ म्भवेत्।।कन्या-चाक्षतयोनिःस्यात् कुलीना पितृमातृतः। ब्राह्मादिषु ·चतुर्थोऽध्यायः। विवाहेषु परिणीता यथाविधिासा प्रशस्ता वरारोहा शुदयोनिः प्रश- स्यते कानीनवसहोटश्च तायुमो कुण्डगोलको आरूढयनितोज्ञा तःपतितस्यापि यःसुतः। षडेते विपचण्डाला निषिद्धा:श्यपचादपि।। योयत्रतत्रधारेतःसिंका गीषु वाचयेत्। कामचारी स पापामा बीजं तस्याशुभम्भवेत् । अयुतद्भवेहीजं शुद्धांयोनिन्नचाईति । दूधयत्येव तो वाणी शृणुध्वं च हविर्यया ।गुरूयोनी पतन बीज हा होशब्दो हिजन्मनाम्। कुर्यात् पुरीषगर्तेषु पतितासि मतिःकुनः॥मा मधःपातयेदेष कामामा पापमोहितः।अधोगतिं व्रजेत् क्षिभामिनि शप्त्वा पनेत्तु यत्॥आत्मा हि शुक्रमुद्दिष्टं दैवतं परमं महत्। तस्मान्स प्रयत्नेन निरन्ध्यात् धक्रमात्मनः ॥आयुस्तेजोबलं वीर्य प्रज्ञाश्री श्वमहायशः। पुण्यञ्च मात्रियुखच हन्यते ब्रह्मचर्य्यया।।अपिप्लु- तब्रह्मचर्येहस्थाश्रममावितैः । पञ्चयज्ञपरधर्मः स्थाप्यते पृथि चीतले॥सायं भानस्तु ये सन्ध्यां सम्यक् नित्यमुपासते। नाचं वेदम धिकस्य तारयन्ति तरन्तिच॥योजपेत् पाचनी देवीं गायत्रीं वेदमा- नरमान सीदेतु प्रत्यगृहीत पृथिवीञ्च ससागराम्॥येचस्यु:संस्थि- ताः केचित् गृहे सूर्योदयादिव। तेचास्य सौम्याजायन्ते शिवायुभकरा -स्तथा।यत्र यत्रास्थिताश्च दारुणाःपिशिताशनाः। पोररूपा महा काया बीजं न घोषयन्ति च ।। पुनन्तीह पृथिव्यां हि चीर्णा स्वखनना नराःायेचीर्णाव्रतवेदाये विकर्मपथमाश्रिताः॥ बाह्मणानाममात्रण तेऽपि-पूज्यायुधिष्टिर!। किं पुनर्यश्च सन्ध्येडे नित्यमेवोपतितिाशी लमध्ययनंदानं शौचंमार्दवमार्जवम्।तस्माद्देदान् विशिष्शन्यै मनुरा हप्रजापतिः॥पूर्भुवः स्वरिति ब्रह्मयो वेदपरमदिजः। स्वदारनिरतोदा न्तःसच विद्वान से भूसुरः। सन्ध्यामुपासते विमा नित्यमेव हिजोत- माः। ते यान्ति नरशार्दूल! ब्रह्मलोक मसंशयम्। सावित्रीमानसारोऽपि वरोऽपि प्रसुयन्तितः नायलित चतुर्वेदी सर्वाशी सर्वविक्रयी। सा ·रहगोतमसहितायाम्। वित्रीचैव वेदांश्च तुलया तुलयन् पुराणादेवाऋषिगणाश्चैव सर्वे ब्रह्म पुरःसरः । चतुर्णामपि चेदानां साहि राजन्! गरीयसी।यथा विकसि- ने पुष्प मधु गृहान्ति षट्पदाः। समुत्सृज्य रसं सर्च निरातडूमसारय त्॥ एवं हि सर्ववेदानां सावित्रीप्राणमुच्यते। निर्जपाहीतरे वेदासा- विधी मन्तरेणच॥एवं दियश्चतुर्वेदी शीलबष्टःस कुत्सितः। शीलबन समायुक्तःसावित्रीपाठको वरः॥सहस्त्रं परमां देवी शतमध्यान्दशाय राम्।सावित्रीजपकौन्तेय! सर्वपापपणाशिनीम्।।युधिष्ठिरः। बिली- कनाथ! भोःकृष्ण सर्वभूतात्मकोह्यसि। नानायोगपरश्रेष्ठ तुष्यसे केन कर्मणागश्रीभगवानुवाच । यदिशारसहलन्तु गुग्गुल्यादि प्रधूप 'येत्। करोषिच नमस्कार मुपहारञ्च कारयेत्॥पूजयेत् स्तुतिभिर्माञ्च ऋग्यजुःसामतस्तथा। नतुष्यन्ति ते विमा नाहन्तुष्यामि भारताना ह्मणे पूजिते नित्यं पूजितोऽस्मिन संशयः।आतुष्टेचाहमारुष्योभया- मि भारतर्षभ।परमाधिगतिस्तेषां पूजयन्तिच माहित। यदहं दिन रूपेण वसामि वसुधातले|यस्तान पूजयति माज्ञो मद्गतेनान्तरात्मना तमहंस्वेनरूपेण पश्यामिनरपुङ्गकाणा: कुजाचामनाश्व दरिद्रा व्याधितास्तथा। नाचमान्या हिजाःप्रार्ममरूपा हिने डिजाः॥ ये नेपिसागरान्तायां पृथिव्यां दिजसत्तमाः। ममरूपेषु तेष्वेव मार्च तेष्वचितो भवान्। वहवस्तु नजानन्ति नराज्ञानबहिष्कृताः यथार्ह हिजरूपेण वसामिवसुधातल।।अरमन्यन्ति ये विवान्विकर्मापादय- लिचा मेषयन्ते च सततं सुचणांकारयन्तिच॥भूतांस्तान करपत्रेण यमदूना महाबलाः।निष्कृन्तन्ति यथाकार्यसूत्रमार्गण शिल्पिना॥ आकौशपरिवादाभ्यांयेरमन्ते हिजादिषु। तान् दूता यमलोकस्था- न निपास धरणीतलेआकुश्योरसि पादैन श्रद्धासैरक्तलोचना निवरतु सदृशैर्यमो हिंसन माचरेतायेचापिमानिरीक्षन्ते पापा: पापेन चतुषाअब्रह्मण्यश्रुतेपह्यिा नित्यं ब्रह्महिपोनराः॥तेषां- ।

·७७९ चतुर्थोऽध्यायः। घोरमहाकायं पचतुल्या महाबलाः।उहान्नि मुहूर्तेन पणश्चक्षुर्य माज्ञया।य:महारं द्विजेन्द्रायू दयाकुचि शोणितम्। अस्थिमा- गञ्च यः कुर्यात् पाणैर्चा विप्रयोजयेत्। सोऽनुपूर्वण यातीमान्नरका नेकविंशतिमा मूलमारोपित्तो गवाञ्चलनेनापि दह्यतेविलवर्षसहस्त्रा णि पच्यमानस्त्वयाकशिराः।नावमुच्येत दुर्मेधानतस्य क्षीयते ग- निः॥ब्राह्मणानाविचार्यै जयन्वै धर्मकांक्षया।शतवर्षसहस्वाणिता मिस्सोपरि पच्यते॥उत्पाय शोणितं गात्रात् संरम्भा इनि पूर्वकम्।सप ोयेणयानीमान्नरकानेकविंशतिम्॥ तस्मान्नाकुशलं घूयात न शुष्का शिरमीरयेत् । तच्छुत्वापरुषां वाणीचचैतानप्रतिमेले ये विमस्ति ग्धया याचा पूजयन्ति नरोत्तमाः। तच्छुत्या वैस्तुतश्चैव भवामिच यु धिष्ठिरः॥सज्जयन्ति च ये विमान भौधयन्ति च भारत! आकृष्टस्त र्जिताई नैचामिनसंशयः॥युश्चन्दनैश्चागुरुधूपदीपैरत्यर्च्य य काष्ठमधूम मात्। तेनार्चितो नैव भवामि सद्यो विमार्चनादर्चितो ऽहं भवामिविप्रसादादधरणीधरोऽहं विषमसादादसुरान्जया- मि।विप्रप्रसादाच सदाक्षिणोऽहं विभप्रसादादजित्तोऽहमासम। इति गौतमीये श्रीवैष्णवधर्मशाले चतुर्थोऽध्यायः। युधिष्ठिरः। देव। देवेश! दैत्यन! परं कौनुहलं हि मे। एतत्कथय सर्वज्ञ! बदक्तस्य ममाच्युत! मानुष्यस्य च लोकस्य यमलोकस्यचा न्तरेकीश पिंप्रमाणंचाफिमाधिष्ठानमेव च ॥तरन्ते मानवा देवाः के नोपायेनमानचाः।वचास्थिमांसनिर्मुक्त पञ्चभूतपिचर्जित कथय स्व महादेव! सुरबदुःख मशेषतः।जीयस्य यमलोकेतु कर्मभिश्च शुक्षा शुभेअनुरहस्य तैःपाशन्नीयमानस्यदारुणैः।मृत्युदूतै र्दुराधर्षे चौरे धीरपराक्रमैः॥ वहस्य क्षिप्यमाणस्यजनस्यच यमाजया। पुण्यं पापं कथं तिष्ठेत् सुखदुःखमशेषतः।।दुराधीयतेचा मानु पैस्तैः कथंयुनः। किंवा तत्र महादेवाः कर्मकुर्वन्ति मानवाः कथंध ·वृद्धगौतमसंहितायाम्। मरना यान्ति देवता हिजपूजकाः कथंवा प्रेतकर्माणो धर्म प्रेतपुरंन राः॥किंरूपंकिंप्रदानं वावर्णःकोवास्य केशव! जीवस्यक्रोशतोनि त्यं यमलोकं बचीषि मे॥ श्रीभगवानुवाचाशृणुराजन्यथातत्वंयमा स्थ यत्प्रयच्छसि।नत्राहं कथयिष्यामि मद्भक्तस्य नरेश्वर!॥षडशीति सहस्त्राणि योजनानां शतानिच। मानुषस्यच लोकस्य यमलोकस्य चा न्तरम् ॥ नतत्र रक्षछायाच नतटाकं सरोहियाानवाप्यो दीर्घिकाया पिन कूपं वा युधिष्ठिर!॥नमण्डपं सप्तावापि न प्रशान निवेशनम् । न पर्वतो नदीवापि न भूमेचिरं कचित्।।नग्रामो नाश्रमोवापि नोद्या नं काननानिचा न किनिदिश्रमस्थानं पथि तस्मिन्युधिष्ठिर! जन्तोः सम्प्राप्तकालस्य वेदनातस्य वै भृशम्।करणैस्त्यक्तदेहस्य माणैः क- र्णगतैःपुनः॥शरीराधार्यतेजीची यशो मातरिश्चना। निर्गनी या युभूतस्तु सर्पकौशिकवियहात्॥शारीरं यच्च तद्रूप्यं नहर्णस्तत्प्र- माणकमाअदृश्य संपविष्टन्तु सोऽप्यदृष्टोन केनचित् ॥सोऽन्तरा- मा देहवतामाङ्गो युस्तुसन्चरेत्। छेदनाद्भेदनाद्दाहोत्तोदनाहान नश्यति ॥ नानारूपधरैधारी प्रचण्डैश्चण्डशासनैः श्रूयमाणो दुरा धर्यमदूतैर्यमाज्ञया।पुत्रदारं यैश्च पाशैःसन्निरूदो वशोचलाता कर्मभिश्चाप्यतुगतैः कृतैःसुरूतदुष्कृतैः॥अकृत्यमानकरणं बन्धुभि दुःरपपण्डितैः। त्यस्का बन्धुजनं सर्च निरपेक्षस्तुगच्छनि।माताभिः पितातिश्चैव मातृभितिलैस्तथा। दारैःपुर्वयस्यैश्च रुदगिस्त्यज्य ते पुनः॥अदृश्यमानस्तैर्दीने रश्रुपूर्णमुरबेक्षणैः। स्वशरीरंपरित्य- ज्यवायुतस्तु गच्छति॥अन्धकार परतरं महाघोरं नमोवृतिमा रपायदुप्पकामञ्च तमाशुपापकर्मणाम्॥दुःसह यमपूरच दुर्निरीक्ष दुरासदम्। दुराप मतिदुर्गञ्च पापिष्टान्वान्तरोत्तमम्॥षिभिकथ्य मानन्तु पारम्पार्येण पार्थिच! यासंजनयनि प्रायः पूयमानकथाव पिपि तैश्चैव गन्तव्यास्तदर्धात्यायुधिष्ठिरमाप्तकालेन संत्य ·- . पञ्चमोऽध्यायः। ज्य बन्धून मोगान् धनानिच जरायुजैाण्डजैश्च उद्भिज्जैः स्वेदजै स्तथा।जङ्गमैः स्थिरसंज्ञैश्य गन्तव्यं हियमालयम्।।देवासुमनुप्याय वैवस्वनवशानुगैः। स्त्रीनपुंसकैश्यापि पृथिव्यांजीयसंज्ञकैः ॥मध्य- मै युवभिबलि द्वैवापि तथैव च। जातमात्रैश्च गर्भस्थैर्गन्तव्यःसम हालयापूर्वात वापराहे या सन्ध्याकालेऽथवा पुनः। प्रदोषे पाञ्चरा या प्रत्यूषे चाप्यपस्थित।प्रवासस्थैर्चनस्थैर्या पर्वतस्थैर्जलस्थितैः क्षेत्रस्पैचों स्थलस्थैर्यागृहमध्यास्थिनेरपि॥भुजदिवा लिस्पद्विवा- रपाददिवन्निरोत्तम आसीन यास्थितैर्चापि शयनीयागतैरपि।। जामद्धिा प्रसुप्तै गन्तव्यःस महापथः। मृत्यु र्दुराधर्षेःप्रचण्ड मण्डविक्रमाआतिज्यमाणाद्ययशा यान्ति शीघे यमालयम।क चिद्रीतैः कचित्तब्धैःप्रस्स्यूलादिः कचित्काचिन ॥ दददिनात्तैस्तु गन्तव्यं यमसादनम्।निर्मपमानै रुहिग्नै वित्रीने यपिहलैः छटकाकीर्णमार्गेण नप्तपल्यड-पांशुना। दण्डमानस्तुगन्ध निरैर्दी नवर्जितैः॥ काटोपलशिलापतिर्दण्डोलूककुशांकुशाहन्यमानै र्यमयु रंगन्तव्यं धर्मवर्जितैः।मेदःशोणितपूट्रैिचोंगविश्व भीषणैः।बि इक्षेत्रं प्रपाकीर्णै गन्तव्यंजीवधानकै क्रुश्यद्भिश्च रुद्विश्वकोश- द्विश्चापि विस्वरमा वेदनातैः पतदिन गन्तव्यंजीवधानकैः॥ वनि- यांप्रेरकै ककै भक्ष्यमाणा:समुन्नतः। तुद्यमानाचगच्छन्ति राक्ष सैमंसिरवादिभिः॥महिषैत्र मृगैश्यापि शूकरैः क्रूरकर्मभिःचीक्ष्य माणाःरवरध्वानं गन्तव्यं मांसरवारिभिःसूचीसुतीक्ष्णतृणिभिर्म क्षिकाभिः समन्ततः।तुद्यमानैस्तुगन्तव्यं पापिष्? मधुपातिकैः॥वि वस्त्रं स्वामिनमिमं स्त्रियं वा प्रान्तिये नराः।शास्त्राणि निन्धमानस्तु गन्तव्यं तैर्यमक्षयम्॥पातयन्ति च ये पापादुःरपमापादयन्ति चाराक्ष सैश्चश्वाभिश्चैव भक्ष्यमाणाव्रजन्तियेहरन्तीह वस्त्राणि शय्या- मावरणानिचा तेयान्ति विद्रुत्ता नग्नाःपिशाचा इयत्तसथम्।।गोश्च ·७८२ वृद्धगौतमसंहितायाम्। यान ये हिरण्यञ्च स्चल क्षेत्रगृहतया।यहरन्ति दरात्मानः परस्परं पाप कारिणः॥पाषण्डै रुल्मकैर्दण्डैः काष्ठतिनिरीश्चरैहिन्यमानःक्षताकी- गैतव्यं यमसादनम्॥येब्रह्मस्वं हरन्तीह नरा नाकनिपातिनम्।आ कोशयन्ति वा नित्यमाहरन्ति च योडिजान्धुष्कक निषध्यन्ते- छिन्ननिहाक्षिनासिकाः। पूयशोणितदुर्गन्धैक्ष्यिमाणायजम्बुकैः ।। चण्डाले निणेचण्डै क्ष्यिमाणाः समन्ततः कोशन्तः करुण पोरं गच्छन्ति यमसादनम्॥ तत्रैच पतिताःपापा:विष्ठापूर्यबनेकशःमज्ज ते वर्षकोटीस्तु किश्यन्ते वेदनान्विताः॥ततश्च मुक्ताः कालेन लोके चा स्मिन्नराधमा विष्ठाकिमित्वं गच्छन्ति पतन्ति ततोऽपियमा. नघचै यैस्तु लोभदम्माहतान्वितैः। श्रोत्रियेफ्योनदत्तानि धनानि ब हुधानप!||श्रीपा पाशनिबादास्ते हन्यमानाश्च राक्षसैः क्षुत्पिपासा- अमातस्तुि यान्ति प्रेतपुरन्नराः॥अदत्तदानागच्छन्ति शुष्ककस्यि तालुकाः। अन्नं पानीयसहितं पार्थयन्तः पुनः पुनः॥श्वासै विपक्षा तृष्णार्ता गन्तुं नैवाघशनुमम्।यमान्ते दीयतां स्वामिन। पानीयं दीयतामिति॥इति वचन्तस्तेदूताः प्राप्नुवन्ति यमालयम्॥ वैशम्पाय नः। तच्छ्रुत्वा वचन विष्णोःपपात पिपाण्डवः। निःसंज्ञोऽयित्र- स्तोनिष्टो भयपिहलः॥नतोलब्ध्वा शनैःसंज्ञांसमाश्वस्तोऽच्युतेन सः।नेने प्रक्षाल्य नौयेन भ्यः केशवमबवीत्।। युधिष्ठिरः। भीतोऽस्य इंमहादेव! श्रुलावाक्यस्य विस्तरम्।फेनदानेन मार्गतरन्ति पुरुषाः सुखम्॥ श्रीभगवानुवाच। इहये धार्मिका लोके जीवघातकवर्जिताः। गुरुशुश्रूपया युक्ता देवब्राह्मणपूजकाः॥अस्मान्मानुष्यलोकान्ते संसहायोः सबान्धवाः यमध्यानन्तु ते यान्तियधायत्तु नियोधमे। ब्राह्मणेभ्यः प्रदानानिनानारूपाणि पाण्डच!। ये प्रयच्छन्ति विह यस्ते मुरण्या यान्तित्तसम्॥अन्नञ्च येप्रयच्छन्ति ब्राह्मणेत्यासु संस्कृतम्। प्रोधियेयो विशेषेण भल्या परमया युताः॥ने पिमान ·पञ्चमोऽध्यायः। महात्मानो यान्ति चित्र यमालयमा सेव्यमाना वरतीभिर्देवसंधैर्म हापथे॥येतुनित्यं पनापन्त पिय मफिलिमपंवचः। नेच यान्ति महा ला विमानस्तैर्यमालयम्॥कपिलादीनि दानानिहायुताश्च येनराः। ब्राह्मणेश्य:प्रयच्छान्न श्रोत्रियेप्यो विशेषतःाते यान्त्यादि त्यवर्णाने विमानै हेमभूपणैः। वैवस्वतपुरं रम्य मप्सरीमिनिषेषिताः |उपानहीचच्छाचशयनान्यासनानिचा विप्रेन्यो ये प्रयच्छन्ति वस्त्रान्याभरणानिचा ते यान्त्यश्च पैश्चैव कुरैश्याप्यलंकृनैः।।ध नदस्यपुरं रम्यं दण्डच्छनाविभूषिता। येच रक्षाबदास्यन्ति भोज्यर. म्यन्तथैव चास्निग्धतांचापि विपश्यछायया परयायुताःाने यान्ति काञ्चनैर्यानैर्युता वैवस्वतक्षयम्। परस्त्रीभिर्युपतिभिः सेव्यमाना:सम. न्ततः॥येचक्षीरंपयच्छन्ति पतंदधिगुडं मधु। ब्राह्मणेभ्यःप्रयच्छ न्ति श्रद्दधानाःसुसंस्कृताः।चक्रवाकपयुक्तैस्तु या रुक्ममयैःशु मायान्ति गंधचादिः सेव्यमानायमाठयम्। ये फलानि प्रयच्छे तिपुष्पाणि सुरमीणि चासयुक्तैर्विमानस्तु यान्ति ब्रह्मपुरं नराः। येप्रयच्छन्तिाविप्रेक्यो विविधान्नं हतपुतमाते यान्त्यमलाम विमानैर्वायुवेगिभिः। युरंतस्पेतनाथस्य नानाजलसमाकुलम्॥पानी यं ये प्रयच्छन्ति सर्वभूतमजीवनम्। तेसुतृप्ताः सुरवा यान्ति पिमा- नैंसचोदितःगाये तिलास्लिल लंचएतं सर्वमथापिकाप्रोषियेभ्यः प्रयच्छन्ति सौम्यभावसमन्विताः।सोममण्डलसंकाशैर्यानस्तेया ति निर्मल।गीयमानास्तुगन्ध स्वत्तपुरन्नरः॥ येषां पाप्यश्चतुः पजतटाकानि सरांसिचा दीपिका पुष्करिण्यश्च सजलाश्चजलाश- या यानैस्ते यान्तिवर्णाभेदियघण्टानिनादिनः चामरैस्तालस- तैनचीज्यमाना महाप्रभाः॥नित्यतृप्ता महात्मानी गच्छन्ति यम- सादनम्। येषां देवगृहाणीहच्छत्राण्याभरणानिच॥मनोहराणि कान्तानि दर्शनीयानि भूमिप! तेव्रजन्त्यमलावार्षिमानायुचे ·सन्दगौतमसंहितायाम्। गितिः॥पुरंतत्तनाथस्य नानाजनसमाकुलम्।वैवस्वतञ्च पश्य न्निसुखचित्तं सुरखास्थितम्॥यमेन पूजिता यान्ति यमसालोक्यतां गतिम्। मृतानुद्दिश्यलोकेषु पपातशालमुच्छितम्॥शीतलं सालिलंर- म्यंतिष्ठ तेश्यो दिशान्तिये।तेतु तृप्ति पराम्प्राप्ताःसुरवं यान्ति महापथ मुकाष्ठपादुकतयां तमध्वानं सुखन्नथा। सुवर्णमणिपीठेषु पा दौ कृत्वा रथोत्तमम्।आरामानु रक्षषण्डांश्च रोपयन्ति च ये नराः। सम्वर्धयन्तिवाव्ययाः फलपुष्पोपशोभिनान्। रक्षच्छायासुरम्यास तमध्वानं स्वलंकृतम्।।यानस्तु वाहनैर्दिव्यैः पूज्यमाना मुहुर्मुहुः सुवर्ण रजतंचापि विद्रुमं मौक्तिकं तथा। ये प्रयच्छन्ति नै यान्ति चिमानैःकनकोचलै ते ब्रजन्ति वरस्पीक्षिसेव्यमाना यथासुखम् ॥शूमिदायान्ति नं लोकं सर्वकामैःसुतर्पिताः।उदितादित्यसंकाशैर्वि- मान वृक्षियोजितैः कन्याञ्चये प्रयच्छन्ति विमाय श्रोधियायचा दि व्यकन्यातायान्ति विमानस्तेयमालयम्।सुगन्धान गन्धसंयोगा न पुष्पाणि सुरभीणिच॥प्रयच्छन्ति हिजागेश्यो ये भल्या परया युताः।दीपदा यान्तियानैश्वदीपयन्तीदिशोदशाआदित्यसदृशा- कारैदीप्यमाना यथाग्नयः। ग्रहावसथदानाये गृहःकाञ्चनवेदिभि: बजन्ति बालसूर्याभ धर्मराजपुरन्नराः।जलसाजनदातारः कुाण्डिका करकामदाः॥पूज्यमानावरस्पीक्षियन्ति तस्मान्महागजैः पादाभ्य शिरोऽश्यमंयानपादोदकं ततःगयेप्रयच्छन्ति विप्रेयस्ते यान्त्य- श्चर्यमालयम्। विधामयति यो विमं श्रान्तमध्वनि कर्शितम्।।चक्रया कैः प्रयुक्तेन यातियानेन सोऽपिचास्वागतेनचयो विषं पूजयेदास नानिच सगच्छनित मध्यानं परमनितिम्। नमोब्रह्मण्यदे- “चाय सर्वदाचाभिवादयेत्॥प्रयतंप्रयतोनित्यं ससुखंयातितक- लमानमःसर्वसमेत्यश्न त्यभियाय दिने दिने । नमस्करोति यो भ- 'क्या ससुखं यातितत्फलम्। नमोऽस्तु विपदत्तायतुभ्यं देहि दिने .

·७८५ पञ्चमोऽध्यायः। दिने। भूमिमाक्रमतेषाप्तः शयनादुस्थितस्तु यः ससंकामतृप्तात्मा सर्वभूषणभूषितः॥याति यानेन दिव्येन सुरवं चैवस्वतालयम् अन न्तराशितोये तु दुम्भाहङ्कारचर्जिताः। तेऽपि सारसयुक्तेन यान्ति या नेन बैसुखम्।येचाप्यकेन भक्तेन वर्तन्ते दुम्भवर्जिताः॥ हंसयुक्तै- बिमानस्ते सुरचं यान्ति यमालयम्। चतुर्थेनेच शुक्तेन चर्नन्ते ये नि तेन्द्रिया यान्ति ते धर्मनगरंयानैवहिणयोजितैः आनीय दिवसेने ह भुजन्ते ये जितेन्द्रियाः। तेऽपि हास्तरयन्ति तत्पथंकनकोज्वलैः षष्ठानुकामिकीयस्तु वर्षमेकन्तु वर्तते ॥कामक्रोधविनिर्मुक्त:शुचिनि त्यजितेन्द्रियः। स यानि कुञ्जरस्यस्तु जयशङ्करचैर्युनः॥पक्षोपया- सिनो यान्ति यानःशार्दूलयोजितैः । धर्मराजपुर रम्य दिव्यत्रीगणसे वितम्॥येलुमासोपयास बैकुर्वन्ते संयनेन्द्रियाः। तेऽपि सूर्योदयम- ख्य योन्ति याने यमालयम्। अग्निप्रवेशं पञ्चापि कुरुते मद्नाम- नासियाव्यग्निप्रकाशेन धिमानेन यमालयम्॥प्राणांस्त्यजति यो पि पो मां पन्नोऽप्यनाशकमा सचालार्कप्रकाशेन बजेद्यानेन नफउम्।। मंपिष्टोऽन्तर्जले यस्तु पाणास्त्यजति मानवः। सोममण्डलफल्पेन याति यानेन तपथम्। स्वशरीरं हिराभाणां मज्जनाय प्रयच्छति।सयाति रथेमुरव्येनं काञ्चनेन यमालयम्॥ गोकने स्वीकृतेचैव तयापि प्रहते पिचाने यान्त्यमरकन्याभिःसेव्यमाना रविप्रभााये यजन्ति दिजभे- टाकतानिभरिदक्षिणे: हंससारसयुक्तेन यांनि यानेन तसयम् । रपीडामकृत्वैव भृत्यान् विश्वनि यै नराः। नत्पयंते सुखं यान्ति विमा- नैः काञ्चनोज्वजैः। ये समास्थाय भूतेषु जीवानामामयपदाःकोधली भविनिर्मुक्ता निगृहीतेन्द्रियास्तथा। पूर्णचन्द्रपनीकाशै चिमानैरते म होपमा यान्ति पैवस्वतपुरं देवगन्धर्वसेवितम् । ये मामेकात्मनायेन अत्यान्यम्बकमेव वा ॥पूजयन्ति नमस्यन्ति स्तुवन्ति च दिने दिनोधर्म राजपुरंयान्ति यानै स्तव समोः पूजितास्तव धर्मेण स्वधर्मायादि ·७८६ --- वृद्धगौतमसंहितायाम्। शिगुणैः। यान्त्येममलोकंवा रुद्रलोक मथापिया॥ इति श्रीगौतमीये पैष्णवधर्मशास्त्र पञ्चमोऽध्यायः। । वैशम्पायनः। श्रुत्वा धर्मपुरार्थवाजीवानां गमनंता। धर्मपुत्रः प्रहृष्टांत्मा केशचं पुनरंबचीत्। युधिष्ठिरः। देवा देवेश दैत्यांनी सदा देवैरभिष्टुत।। भवान् भवकर! श्रीमान् सहस्रादित्यतेजसः सर्वसं हारसर्वज्ञः सर्वधर्मप्रवर्तक!॥सर्वदानफलं सौम्य। कथयस्व ममायु ते!दानं कृत्वा कथं कृष्णः कीदृशाय हिजाय चैकीदृशंघातप है त्वातस्फटं वाथ भुज्यते । वैशम्पायनः। एवमुक्तो हषीकेशो धर्मपुत्रेण धीमता॥उवाच धर्मपुत्राय धर्मान् पुण्यान् महोदयान। श्रीभगवानु वाच । शृणुष्वाचूहिनो राजन्! पूनम्पावनमुत्तमम्। सर्वदानफलं सौम्य तेनं श्राज्यमकर्मणाम्॥यच्छ्रत्वा पुरुष स्त्रीवा नष्टपापा: समाहिताः। नक्षणात्सूततां यान्ति पापफमरताअपि॥एकाहमपि कौन्तेय! भूमायु स्पादितंजलेम्। सत्यं तारयने पूर्वातृष्णांयत्रच गौर्भवेत्॥पानीयं पर मंलोके जीवानांजीवनं परम्। पानीयस्य पदानेन ततिविति शाश्व ती॥पानीयस्य गुणा दिव्या परलोकसुरवावहा।तत्र पुण्योदकी नामन दी पर्रमपाचनी।कामन्ददाति राजेन्द्रा तोयदानंयमालये। शीतलं स- लिलं तस्यामक्षय्यममृतोपमम्॥क्षीरतोयं भेदातृणां भवेद्दीपसुखा बहमायेचापितोयदातारोभूयस्तेषां विधीयते॥शान्त्यत्यम्बुपानेन चिक्षक्षाचयुधिष्ठिर!। तृषितस्य नचान्येन पिपासापिमणश्यति॥न- स्मात्तोयंसदादेयं तृषिनेप्यो विजानता।अग्निर्मूर्तिःक्षितेोनिःस्मृ तस्य च सुरयम्भुवा तत्तोयं सर्वदानानां मूलमित्युच्यते बुधैः। यतः स चणि भूतानि जीवन्ति मांचून्तिच॥ तस्मात्सर्येषुदानेषु तोयदान घि- शिष्यते सर्वदानतपोयज्ञैर्यप्राप्यं फउमुत्तमम्॥तत्सर्वतोयदानेन माप्यनेनात्र संशयः। ये प्रयच्छन्ति विप्रेप्यास्वन्नदानं सुसंस्कृतम्। तस्माज्जाता स्वयं प्राणा भवन्ति पुरुषर्षभ!अन्नामुक्तञ्च भुक्तन अ ·षष्ठोऽध्यायः।- जीव:प्रतिष्ठितः इन्द्रियाणि चाहिश्च पुष्यन्तेऽन्नेन नित्यशः॥अ न्नेनैव हिजीवन्ति सर्वभूतानि पाण्डच॥ तेजोवलञ्चपञ्च सखं वीर्य युतिर्मतिः॥ज्ञानमेव तथायुश्च सर्वमन्ने प्रतिष्टितमा देवदानवतिर्य- क्षु सर्वलोकेषु सर्वथा।।सर्वकालं हिसःया मन्नप्राणाः प्रतिक्षिताः। ने पूज्यं यतोरूपमन्ननियनमस्कृतम्।।सर्वतमयचैव सर्वमाणम- यंस्थितम्।अन्नेनाधिष्ठितपाणोऽन्मपानोच्यानमेवचा। उदानञ्चसमा नन्न धारयन्ति शरीरिणः शयनोस्थानगमनग्रहणाकर्षणानिचास सत्वकृतं कर्मअन्नादेव मवर्तते। चतुर्विधानि भूतानिजङ्गमानि स्थिराणिच॥अन्नाद्भवन्ति राजेन्द्र श्रुतिरषासनातनी। विद्यास्थान निसर्वाणि सर्वयज्ञाच पावनाः॥अन्नाद्यस्मात् प्रपतन्ते तस्मादन्नं परंस्मृतम् । देवारुद्रादयः सर्प पितरोजनयस्तथा। यस्मादन्नेन तु ष्यन्ति तस्मादन्नं विशिष्यते। यस्मादन्नात्मजात्सर्याः कल्पेकल्पेस जत्पनुः॥ तस्मादन्नासरंदानंनभूतं न भविष्यति। यस्मादन्नं प्रय तन्ते धमर्थिकाममेव हि ॥ तस्मादन्नासरं दानं नामुबेहच पाण्डर।। यक्षरक्षीगणानागा भूता दैत्याश्चदानवाः॥तुष्यन्त्यन्नेन यस्मात्तु न स्मादन्नं परम्भवेत् । परान्नमुपभुज्जानो यत्कर्मकुस्ते शुभम्॥नच्छुझे कस्य भागस्तु कर्तुभचिति भारतात अन्नदस्य त्रयो भागा भवन्ति भर तर्षभ। तस्मादन्नं प्रदातव्यं ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः। ब्राह्मणाय द् रिद्राययोऽन्नंसम्वत्सरं नृपः॥ श्रोत्रियाय भयच्छन् वै पाकवेदविवर्जि तः। दम्माचारवियुक्तस्तु परां भक्तिमुपागतः॥स्वधर्मेणार्जितायानं तस्य पुण्यफलं शृणु। गाँसहस्त्रप्रदानेन यपुण्यं समुदाहृतमनन् पुण्यफलमानोति नरो चैनात्र संशयः। अर्धसम्वत्सरं दद्यादयक्षम याचते॥विविधं प्रमभूपा तस्य पुण्यफलं शृणु। कपिलायसहस्सेतु दत्ते यत्पुण्यमिष्यते।तत्पुण्यमखिलं पाप्य शकलोकं महीयते। सर्श भवन रम्ये वर्षकोरिशतं नप यथाकामं महातेजाः बीडत्यप्सर- ·वृद्धगौतमसंहितायाम्। साङ्गणैः।अमान्नयो दिनंदद्याहिजाय नियतव्रतम्॥दशवर्षाणि राजे द्रातस्य पुण्यफलं शृणु। कपिलाशतसहस्त्रस्य विधिदत्तस्य यत्कल म्॥तत्पुण्यफलमादाय पुरन्दरपुरंब्रजेत्। स शमायने रम्ये कामरू पी यथासुरसम्॥दशकोटिसमा राजन्! क्रीडते सुरपूजितः।शकतुल्याच तीर्णश्च अक्केशेन महणुतिम्॥चतुर्वेदी हिजः श्रीमानुजायते राजपू- जितः। अध्यान्तायविषाय क्षुधितायान्नकांक्षिणे॥देशकालाशि- याताय दीयते पाण्डुनन्दन! याचनेऽन्ननदयाहा हसमाने पराक्रमे ॥सलुब्धोनरकंयाति कमीणां कालसूतकम्। स तत्र नरके घोरे लोभ मोहितचेतनः।।शतवर्षसहस्त्राणि किश्यते वेदनादितः। तस्माच्च नर कात्यक्तःकालेन महता हिसः॥दरिद्रो मानुषे लोके चण्डालेष्ववजाय- न।यस्तु पांसुलपादस्तु दूराध्यभमकर्शितः। क्षत्पिपासाश्रमातभ्य श्री मरिचन्नमति दिजः प्रयच्छन् वैतु दातारं गृहस्यान्ते च यस्य चेतं पू. जयानि चान्नेन सोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः तस्मिंस्तुष्टे नरश्रेष्ठ!तुष्श स्युः सर्वदेवताःनिनथा हविषा होमैन पुष्पै नुठेपनैः। अग्नयः पार्थयि ष्यन्ति यथायतिथिपूजनात्।।कपिलायान्तु दत्तायां विधिज्ज्येष्ठपु- करे।नतफलमवाप्नोति यत्पुनर्पिप्रभोजनान। हिजपादजलक्लिन्ना यापलिष्ठनि मेदिनी। तावत् पुष्करपणेन पियन्ति पितरोजलम्॥देवमा- लापनयनं हिजोच्छिष्टापमार्जनम्। श्रान्तसंचाहनञ्चैव तथा पादायसेच निम्॥प्रतिपयमदान तथा शय्यासनस्यचा एफैकं पाण्डव श्रेष्ठ गो- प्रदानादिशिष्यते॥पादोदकं पादधृतंजीवमन्नं प्रतिश्रयम्।ये प्रयच्छ- निविप्रेन्यो नोपसर्पति नान्यमः॥विप्रातिय्ये रुते राजन् ! सत्या शु भूषितेऽपिच ।दैवाः शुभूषिताः सर्वं त्रयस्त्रिंशद्भचन्त्यतः॥अभ्यागतो जानपूर्वस्वज्ञातोऽतिथिरुच्यते। तयोःपूजामधः कुर्यादिति पौराणिकी भुतिः पादाभ्योऽन्नपानस्तुयोऽतिथिं पूजयेन्नरः। पूजितस्तेन रा- जेन्द्र पवेदेव न संशयः॥शीघ्रं पापविनिर्मुक्तो मयाचानुगृहीतकः।

·७८९ षष्ठोऽध्यायः। विमानेनैव कल्पेनयमलोकंसगच्छति अभ्यागतं श्रान्तमनुव्रजन्ति 'देवाश्च सर्वं पितरोऽग्नयश्याअस्मिन् दिजेतत्रच पूनिताः स्युर्गते निराशा मपिते प्रयान्ति॥अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्मनिनिवर्तते पित्तरस्तस्यनामन्ति दशवर्षाणि पञ्चचापजितिः पितृभिषुब्धःसदे पैरग्निभिःसदानिरयं गैरवं गत्वा दशवर्षाणि पच्यते। ततश्चापिच्यु- तःकालादिहलोके नराधमः। श्वावदादशवर्षाणिजायते क्षुपिपासितः ॥चण्डालोऽप्यतिथिःप्राप्तोदेशकालौच कांक्षया।अयुद्गतगृहस्थेन पू जनीयःससर्वथा॥अनयित्वा योभानिलोपमोहितचेतसः चण्डालबे मयानोनिदशरणि पाण्डवः।निराशमतिथि रुखा भुक्तवान्सप्रण एंपान्। नजानात्यात्मनात्मानं विष्ठापे निपानिनम्।। मोपंधूपं प्रोन्नय- ति मोघं स्यात्तत्तु पच्यते। मोघमन्नस्ये चामन्ति योऽनिथिनपूजयेन् ॥साड्रोपागांस्तु यो वेदान् पठनाह दिने दिने। नचातिथिं पूजयतिथा से पटति हिजः॥ नित्यमग्नी पाकयज्ञैःसोमसंस्थाभिरेवचा ये यजन्ति न चा भन्ति गृहेष्वतिधिमागतम्।।तेषां यशोनि कामांना दत्तमिटन यद्भवे त्ावृथा भवति तत्सर्वमाशया यतया हतम्।दिशंकालञ्च पात्रच स्व शाक्तिञ्च निरीक्ष्यचा अल्पंचासुमहद्यापि कुर्यादानिथ्यमात्मवान्। सुपुरवः सुप्रसन्नात्मा धीमानतिथिमागतम्स्वागतेनासनेनाद्भिन्नाये नच पूजयेत्॥पियो वाय दिवादेष्यो सूर्व-पण्डितएव वा प्राप्तो यो स्वदेवान्ले सोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः॥सिपासाश्रमाय देशकालगता यचासत्कृत्यानं मदातव्यं यज्ञस्यफलमिच्छता॥ भोजयेदात्मनभेष्ठा- विधिवपूजितात्मनः। अन्नप्राणो मनुष्याणा मन्नदःपाणदोपवेत्॥ तस्मादन्न विशेषेणदात्तव्यं भूति मिच्छना।अन्नद सर्वकामैस्तु सूपत प्रस्त्वलंकनः।। पूर्णचन्द्रप्रकाशन विमानेन पिराजिनः सेव्यमानो पर स्त्रीभिर्देवलोकं संगच्छति।कीडिलातुतन सस्मिवर्षकोरियथामर माननवापिच्युतः कालादिह लोके महायशाःगवेदशास्त्रार्थनत्वज्ञो मो- ·७९० चन्दगौतमसंहितायाम्। गवान् ब्राह्मणी भवेत्। सर्वातिथ्यन्तु यः कुन्मिनुष्य स्तूपजायते॥म हाधनपतिः श्रीमान् वेदवेदाङ्गपारगः।सर्वशास्त्रार्थविहिवान शो- गवान् ब्राह्मणोपावेत्।सातिथ्यन्तु यः कुर्य्यावर्षमेकमकल्मषम् धर्मार्जितधनोस्त्वा पोकोदविवर्जितः॥देवानिव स्वयं विप्रानीय वा पितॄनपि।विप्रो नायाशनाशीयस्तस्य पुण्यफलं शृणुवर्षणै- केन याचन्ति पुण्यानम्नति चै हिजाः।तापहर्षसहस्त्राणि ममलोके महीयते। ततश्चापिच्युतःकालादिह लोके महीयते। वेदशास्त्रार्थ तत्त्वज्ञो सोगवान ब्राह्मणोभवेत्॥सर्वातिथ्यन्तु यः कुर्याद्यथा इन्नरेश्वर! अकालनियमेनापि सेत्सवादी जितेन्द्रियः सत्यसंधी- जितक्रोधःसदाधर्मेषु तिष्ठतः अधर्मभीरुधर्मिष्ठो मायामात्सर्यचर्जि तः॥श्रद्दधानः शुचिनित्यं पाकक्षेदविवर्जितः।सचिमानेन दिव्येन दिल्य रूपी महायशाः॥पुरन्दरपुरं यातिगीयमानोऽप्सरोगणे: मन्वन्तर- स्वतत्रैव क्रीडित्ला देवपूजितः॥मानुष्यं लोकमागम्य भोगवान् ब्राह्म णोभवेत्। दशजन्मानि भूपत्वं प्राप्नुयाद्राजपूजितः॥जातिस्मरश्वभ वति यत्र नवजायते। अतःपरंतवक्ष्यामि भूमिदान मनुत्तमम् ॥य: प्रयच्छति विधाय भूमिरम्यांसुदक्षिणाम्। श्रोत्रियाय दरिद्रायसा निहोबाय पाण्डवः॥ ससर्वकामतृप्तामा सवरन विभूषितः। सर्व पापरिनिर्मुक्तो दीप्यमानो रपिर्यथा बालसूर्यप्रकाशेन विचित्र जशोभिनायातियानेन दिव्येन मम लोकं महातपाःतब दिव्याङ्ग नाभिस्तु सेन्यमानो यथासुखम्। कामगः कामरूपाचक्रीडत्यप्सरसा होःशयावदिशति लोकान्दै भूमि कुरुकुलोडह।। भूमिदानस्य पुण्य: स्य क्षयो नैवोपपद्यते॥ब्राह्मणाय दरिद्राय भूमिदत्त्वातुयोनरी हिनस्ति नरव्याघ्रातस्य पुण्यफलंशृणु।सप्तहीपसमं प्रान्तं यत्रधा न्यसमाकुला। सशैलवनदुर्गान्ता तेन दत्ता भवेन्मही। भूमि हिदीयमा नाच प्रोधियायाग्निहोधिणे।सर्वजूनानि मन्यन्ते में ददातीतिहाथ- ·- पठोऽध्यायः। तिः।।सुपर्णमणिरमानि धनधान्यवसूनिची सर्वदानानि वै राजन् द दानि वसुधान्ददत् ॥सांगरान् सरितः शैलान् !समानि विषमाणि चांस बैंगन्धान्नसानु स्नेहान् ददातिवसुधांददताओषधि-फलसम्पन्नानुन गान् पुष्पफलोपगान्। कमलोत्पलषण्डानि ददातिवसुधांदुत् ॥धर्मा कामान् तथाञ्चि वेदान् यज्ञांस्तथैवचा स्वर्गमोक्षगतिञ्चैव ददाति वसुधांददत् ।। अग्निष्टोमादिमियज्ञैर्येयजान्ति सदक्षिणैः। नतसलं भवेत्तेषां भूमिदानस्य यस्फलम्। प्रोधियाय महीं दत्वा योहिनस्तिन पाण्डव! तज्जनाः कथयिष्यन्ति यावलोका: प्रतिष्ठिनागा तावत्स पोगानां भोक्तारं पाण्डुनंदन! शस्यपूर्णा महीं यस्तु प्रोत्रियायन पच्छतितापितरत्तस्य तुप्यन्ति यावदा तसंप्वम्। मम रुद्रस्य स- वितु विदधानां तथैवच। पीतये विहिराजेन्द्र भूमिंदत्वा हिजाय चौसचपुण्येन पूतात्मादाता भूमे युधिष्ठिरसामयि सायुज्यतीयाति नाबकार्या विचारणा।यत्किञ्चिकुरुते पापंपुरुषो रतिकर्शितः। सच गोकर्णमात्रेणं भूमिदानेन शुध्यति वेदानां पारगोयस्तु परं पुण्य मुदा हतम।।मेगोकर्णमात्रेण तफलन्तु विधीयते।मासौपचासे यत्पपयं चीर्णेचान्द्रायणेऽपिया। भूमे गेकिणमात्रेण तत्फलन्तु विधीयते। धिपिरः। देवदेव नमस्तेऽस्तु वासुदेव! सुरेश्वर गोकर्णस्यप्रमाणं में वक्तुमर्हसि मानंद!॥ श्रीभगवानुवाच। पृणु गोकर्णमात्रस्य प्रमाणं पाण्डुनन्दन। त्रिंशद्दण्डप्रमाणेन प्रमितं सर्वतोदिशम्॥प्रत्यकपर- गपिराजेन्द्र तथा दक्षिणोत्तरम् । नन्गोकर्णमिनि पाहुः प्रमाणो हरणे नृप।। सर्वेषां गोशतंयत्रसुखं तिष्ठनि यत्नतः। संपत्सानर शार्दू चै नैगोकर्ण मुच्यते॥ फिकरा मृत्युदण्डाश्य क्रमपाकाञ्च दारु णाघोराश्चवारुणाः पापा: नोपसन्ति भूमिदम्।। निराधारा रवा वास्तु तथा वैतरणी नंदी। तीवास्तु यातनाः का नोपसर्पन्ति मिदमधिवगुप्त कति:कालो ग्रहावै मृत्युरेबचायमच भगवान ·७९२ गौतमसंहितायाम्। साक्षात्पूजयन्ति महीपदम्।रुद्रःप्रजापतिः शक्रःसुराः ऋषिगणास्त था।अहन्न प्रीतिमान राजन् !पूजयामो महीप्रदम्।।शशकस्य वृत्त स्य कृशगोश्च शातियैः। भूमिया नरश्रेष्ठ! सन्निधिःपारलौकिकम्।। सीमान कुटुम्पाय श्रोत्रियायाग्निहोषिणे वृत्तस्थाय दरिद्राय भू. मिया नराधिप।।यथाजनित्री क्षीरेण पुत्रं चईयति स्वकमादा नारमनुगृह्णाति दत्ता द्येचं वसुन्धरा।यथाविमति गौर्वत्सं सृजनि क्षीरमात्मनः । तथासर्वगुणोपेतं शूमिदम्पातिसम्पदा।। यथावीज़ा निरीहन्ति जलसिक्तानि भूतले। तथाकामत्रिपुरो हन्ति भूमिदस्य दिने दिने॥ यथोदयस्थसूर्यस्तु तमःसर्वव्यपोहति तथा पापानर स्येह शूमिदानं व्यपोहति । दानाद्दशानुगृह्णाति यो हरेदश हन्तिसः। अतीतानांगतानीह कुलानि कुरुनन्दन! आश्रित्य भूमिमदत्वादत्त्वा चायो हरेत् पुनः सचान्धी पारुणैः पाशैः क्षिप्यते पूयशोणिते॥ स्वदत्तां परदत्तांबायोहरेत्वै वसुन्धराम्।नतस्य नरको घोरा नि- वर्तन्ते ननिष्कृतिः॥बाह्मणस्य हते क्षेत्रेहन्याद् द्दादशपूरुषान् प्राप्नोति भूमियोनिच्च नच मुच्येतंजातुसः॥दत्त्वा भूमि दिजेन्द्राय यस्तामेवोपजीवति। पणं शनसहस्रस्य हन्तु सालभ्यते फलम्।सो ऽवाशिरास्तु पापात्मा कुम्भीपाकेषु पच्यते। दिव्यैर्वर्षसहस्सैस्तु कु. म्सीपाकादिनिर्गतः॥ इहलोके पवेच्छापैःशतजन्मानि पाण्डवाद त्या भूमिं तु देवानां यस्तामेवोपजीवति। विनाश्यपकुलं याति नर कानेकविंशतिम्। नरके योचिनिमुक्तः शनायोनि सगच्छति॥ श्ययो नेभा परियष्टी विष्टायांजायते किमिानव तत्रैव जायेत नोत्तरं वि न्दतेपुनः॥फालाहशामही देया सबीना शस्यमालिनी अथवासो दकाया दरिद्राय हिजाय वै॥एवं दत्त्वा महीं राजन! पहनान्तरा मना।सान कामानवामोनि मनसा चिन्तितानपि।बहुभिर्वसु- धादत्ता दीयन्ते च नराधिपः॥यस्ययस्य यदा मिस्तस्य तस्यत- ·पठोऽध्यायः दाफलम्।यःप्रयच्छन्ति कन्यांपैसाषांश्रोत्रियायच॥सब्रह्मदोहि राजेन्द्र! तस्य पुण्यफलं शृणु। वलीपर्देसहस्त्राणां दत्तानां धूर्यवाहि नामा यसलं लभ्यते राजन् ! कन्यादानेन तत्कलम् । षष्ठिवर्षसह खाणि ममलोके महीयते ॥तसंभ्यापिच्युतः कालादिह लोके सजाय तोपितरस्तस्य तृप्यन्ति ये प्रयच्छन्ति कन्यकाम्यापन्ति चैवरों माणिकन्यायाः कुरुनन्दन। तावहर्षसहस्राणि मम लोके महीयतें तितश्चापिच्युतः कालादिह लोके संजायतेषडङ्गपिचतुर्वेदी सर्पली कार्चितो हिजः॥य:सुवर्णदरिद्राय ब्राह्मणाय प्रयच्छति श्रोत्रियाय सुस्ताय बहुभूयश्च पाण्डव!।।समुक्त सर्वपापेक्यो बालसूर्यसम प्रभः। दिव्य विमानमारुढ कामगः कामरूपवान्॥वर्षकोटि महातें जा मम लोके महीयते ततःकालावतीर्णश्च सोऽस्मिन् लोके मही यते॥पेदवेदाङ्गविहिपः कोटियज्ञपति महानायश्वरूप्य भयंछेत दरिद्राय दिजातये।शकस्तः शक्रसंघःसमुक्तःसर्वकिल्विपूर्णच न्द्रप्रकाशेन धिमानेन विराजता। कामरूपायथाकामं स्वर्गलोके मही यते॥ततोऽवतीर्णःकालेन लोकेऽस्मिन् स महायशाः सर्वलोकार्चि- तः श्रीमानाजाभवति वीर्यवान्।निलपर्वतकं यस्तु श्रोत्रियाय पय च्छति। विशेषेण दरिद्राय तस्यापिशृणुयफलम्।पुण्यं घायुतोल- र्गे यत्रोक्तं पाण्डुनन्दन!|तसुण्यंसमनुप्राप्त स्तत्क्षणारिमा भवेन् यथावचं भुजङ्गो वै त्यत्वा अवतनुभवेत्॥तथा तिलपदाना पापत्य रका विध्यनिानिलवर्णप्रयुक्त अजाम्बूनदविभूषितः॥ विमानवर मोरुनःपितृलोकंसगच्छतिषष्ठिवर्षसहस्त्राणि कामरूपी महायशाः तिलपदानाद्रमते पितृलोके यथासुखम्।यःप्रयच्छति चिमायतिलधे नु नराधिप! श्रोत्रियाय दरिद्राय शृणु तस्यापियफलम्। गोसहलंप दानेन यत्पुण्यं समुदाहृतम् । तत्पुण्यफलमामोतितिलधेनुप्रदो नरः। तिलानान्तु यथैर्यस्तु निलधेनुं प्रयच्छतिगातावकोरिसहस्राणि स्वर्ग ·रहगौतमसंहितायाम्। लोके महीयते।आषाढकैस्तिलैः कृत्वा निलंधेनुं नराधिप!|हाविंश- निष्कसंयुक्तं विष्णचे यःप्रयच्छति । मद्भक्तो मद्तात्माच तस्य पुण्य- फलं शृणु। कन्यादानसहस्त्रस्याधिधिदत्तस्ययफलम्।तत्पुण्यं समनु- प्राप्तो ममलोके महीयते। ममलोकावतीर्णश्च सोऽस्मिन लोके दिजायते ॥ऋग्यजुःसामवेदानां पारगोब्राह्मणषभः।गान्तु यस्तु दरिद्रायवा- ह्मणायप्रयच्छति॥ प्रसन्नांक्षीरिणीं पुण्यांसवत्सांकांस्यदोहनाम्।य किञ्चित् दुष्कृनं कर्मतस्य पूर्वरूतं नृप।।तत्सर्वनरक्षणादेव विनश्यति नसंशयः।यानञ्च दोषसंयुक्तं दीप्यमानमलंकृतम्॥आरूट-कामगन्दि व्यङोलोकमधिगच्छति। यागन्ति चैच रोमाणितस्या गोस्तुनराधिप।।।। ताचंदर्षसहस्राणि गवांलोके महीयते। गोलोकादवतीर्णस्तु लोके स्मिन् ब्राह्मणो भवेत्॥सत्रयाजी शतायुश्च जायते सद्भिरर्चितः।ति- लागाचःसुवर्णच तथाकन्या वसुन्धरानिारयन्तीह दत्तानि ब्राह्मणे- यो महाभुजब्राह्मणं रत्तसम्पन्नमाहिताग्निमलोलुपम्॥दापयेविधि चदाजन! सन्निधिः पारलौकिकः।आहिताग्निं दरिद्रञ्च श्रोधियञ्च नि तेन्द्रियम्।।स्वकर्मनिरतञ्चैव हिजंयत्नेन पूजयेत्।आहिताग्निःसदापा सदा पात्रञ्चवेदवित्॥पाषाणामपित्तपात्रंशदानं यस्य नोदरे।स वेदमयं पासर्व पातपोमयम्॥असङ्कीर्णञ्चयसावंतत्पात्रंतारयि ष्यनि। स्वाध्यायनियमाःस्वपकीणेन्द्रियान ये॥पञ्चयज्ञरता नित्यं पूजितास्तारयन्तिते। ये क्षान्तदान्ताश्च तथाधिपूर्णी जितेन्द्रियाःप्राणिय धेनिस्त्ताः।पनियहे संकुचिता गृहस्थास्तेबाह्मणास्तारयितुं समर्थाः॥ नित्योदकी नित्ययज्ञोपवीती नित्यस्वाध्यायी पलान्नरर्जी ऋतच उ बादिकं योधिधिनाददानिस ब्राह्मणस्तारयितुं समर्थः ब्राह्मणो यस्तु मद्भक्तो मयाजी मसरायणः।मयि सन्यस्तकर्माच सधिप्रस्तारयिष्यति हादशाक्षरतत्वज्ञश्चातुर्ययं विभागवित् ।अच्छिद्रः पञ्चकालज्ञःस विस्तारयिष्यति॥इति श्रीगौतमीये वैष्णपंधर्मशास्त्रेषष्ठोऽध्यायः।

·सप्तमोऽध्यायः। वैशम्पायनः। वासुदेवेन दानेषु कथितेषु यथाक्रममा अधित सस्तु धर्मेषु राजा केशवमनचीत्॥देच! धर्मामतमिदं शृण्वनोऽपि परन्तपनि विद्यते नरश्रेष्ठ!ममे तृप्तिर्हि माधव!अनडुत्सम्प- दानस्य यफलन्तु विधीयते। तत्फलं कथयस्वेह तय सक्तस्य मेs च्युत।। यानि दानानि वार्ष्णेयत्वयानोक्तानि कानिच। तान्याचक्ष सुरश्रेष्ठ नेपाञ्चापि क्रमाफलम्॥भगवानुवाच। भृणुधर्मविदां श्रे उादत्तस्यानडुहः फलम् पवित्रत्वात सुपुण्यत्वात् पावनत्वात्तथै- वचदिशधेनुसमोऽनड्डानेकोऽपिकुरुपुङ्गन्च!!मेदोमांसपिपुष्टाङ्गो- नीरोगःपापयर्जितः।युवा मद्रःसुशीरभ सर्वदोषविवर्जिनः।धुरन्ध रास्तारयति दत्ता विधाय पाण्डव! सतेन पुण्यदानेन पञ्चकोटी धिष्ठिर।। ग्रथा मम महातेजा ममसोके महीयते॥दरिद्रायैव दातव्य नसमृहाय पाण्डव! वर्षाणां हि तटाकेषु पञ्चदश्यां समाहितः। योहि दद्यादनवाही हौ युक्तीचधुरन्धरौ।सुरत्ताय दरिद्राय श्रोधि याय विशेषतः॥ तस्य यपुण्यमारव्यानं तच्छृणुष्वयुधिष्ठिर! गो- सहसप्रदानेन यत्रोक्तं फलमुत्तमम्॥नपुण्यफलमासाद्ययातितो कान्समामकान्। याचन्ति चैवरोमाणितयोश्चानडुहो नॅप!!तार इर्षसहस्त्राणि ममलोके महीयते! दरिद्रायैव दानयंनसमृहाय पाण्डववर्षाणां हितटाकेषुफलंच पयोधिषुतिस्मादनडुहन्द याद्दरिद्राय हिजाय वै॥सतेन पुण्यदानेन पूनामा कुरुपुङ्गच!। विमानन्दियमारुढो दिव्यरूपी यथासुरसम्ममलोकेषु रमते या चदाभूतसंपूत्रम्। गृहंदीपूषभायुक्तं शय्यासनविभूषितम्।।भाज- नोपस्करैर्युक्तं धान्यं पूर्णमलंकृतम्। दासीगोशामिसंयुक्त संयुक्तं सर्वसाधनैः। ब्राह्मणाय दरिद्राय श्रोत्रियाय युधिष्ठिर! दद्यात्सद 'क्षिणं यस्तु तस्य पुण्यफलं शृणु॥देवाःपितृगणाश्चैव सिद्धयस्त्वप यस्तथा प्रयच्छन्ति प्रणष्टावै यानमादित्यसन्निनम्॥तेन गच्छे.

·वृद्धगौतमसंहितायाम्। च्छ्रियायुक्तो ब्रह्मलोकमनुत्तमम्। वीसहवते दिव्ये भवने तंबका- ञ्चनै।मौंदते ब्रह्मलोकेषु यावदोभूतसंप्लवम्।शय्यांप्रस्तरणोपेतां यःप्रयच्छति पाण्डच! अर्चयित्वा हिजं भक्त्या वस्त्रमाल्यानुलेप- नैः। भोजयेच्च विचित्राणि तस्य पुण्यफलं पृणु।आहिताग्निसहस्त्र स्य तर्पितस्य हयफलम्। तत्पुण्यफलमामोति यस्तुविप्राय यच्छ. ति॥छन्दोभिःसह युज्यन्ते विमानेन विराजितः।सप्तर्षिलोकान्यूज ति पूज्यने ब्रह्मवादिभिःचतुर्युगानिर्वतत्रकीडित्वातव देववत्।इहैव मानुषेलोके विमो भवति वेदवित् विश्रामयति यो विप्रं श्रान्तमध्य परिश्रमात्। विनश्यतिनदा पापं नस्य वर्षहतं नृपः॥अथप्रक्षालये सादौ तस्य नोयेन भक्तिमान्। दशवर्षकृतं पापं व्यपोहतिनसंश- यः॥इतेन वाथ तैलेन पादौयस्तस्य पूजयेत् । तद्दादशाब्द समा रुदं पापमाथुध्यपोहति॥येनदानस्य दत्तस्य यच्च पुण्यमुदाहृतम्। तत्पुण्यफलमानोति यस्त्वेचं विषमर्चयेत्॥स्वागतेन चयो विषं पूज- येदासनेनचा प्रत्युत्थानेन वाराजन्!सदेवानां पियो भवेत्॥स्वागते नानलोराजन्नासनैन शतकतुः। प्रत्युत्थानेन पितरःप्रीति यान्त्यति- थिपियाः॥अग्निशकपितृणाञ्च नेषां प्रीत्या नराधिपःसम्वत्सरह तंपापन्तत्रसद्यो विनश्यनि।यःप्रयच्छति विप्राय यानमाल्याविभू- पितः। स याति मणिचित्रेण रथेनेन्द्रनिकेतनम्॥पुरन्दरपुरेत्तत्र दिव्य नारीनिषेपितषष्टिवर्षसहस्राणि क्रीडतेऽप्सरसाङ्गणैः॥वाहनं येष यच्छन्ति ब्राह्मणाय युधिष्ठिर नेयान्तिरताचित्रेण वाहनेनसुराल- यम्॥सव कामं क्रीडित्वासेव्यमानोऽप्सरोगणैः इहलोके भवेदिप्रो वेदवेदाङ्गन्तत्त्वपित्॥पादपं पल्लवाकीर्ण पुपितंसफलन्तथा। गन्धमा ल्याचिनकत्ता वस्त्राभरणभूषितम्यःप्रयच्छति विमाय श्रोत्रियाय ट्रिद्रिणा मोजयित्वा यथाकामं तस्य पुण्यफलं शृणु।जाम्बूनदविधि- प्रेणापिमानेन विराजता। पुरन्दरपुरंयातिजयशब्दस्वैर्युतःगतित्र शक ·': सप्तमोऽध्यायः। पुरे रम्ये शक्रस्य कल्पपादपम्।ददाति चेप्सितं सर्वमनसायद्यदिच्छ- तियाचन्तितस्य पत्राणि पुष्पाणि च फलानिचातापहर्षसहस्त्राणि शकलोके महीयते।।शकलोकायतीर्णश्चमानुष्यं लोकमागतारथा- श्वगजसम्पूर्ण पुरं राष्ट्रञ्च रक्षतिगास्थापयित्वा तुमद्भत्तया यो मगर तिमान् नसान स्नान विधिवत्कृलापूजाकर्माणि कारयेत्॥स्वयंवा पूज 'यद्न्यातस्य पुण्यफलं शृणु।अश्वमेधसहस्रस्य यस्फलं समुदा- इतम्।तत्फलं समनुप्राप्य मत्सालोक्यं प्रपद्यते॥नजाने निर्गमनस्य मम लोकायुधिसिरहादेवालये विप्रगृहे गोवाटे चत्वरेऽपिया।पञ्चा लयति यो दीपं तस्य पुण्यफलं शृणु।आरुद्यकाञ्चनं यानं योनयन् सर्वतोदिशम् ॥गच्छेदादित्यलोकं स सेव्यमानः सुरोत्तमैः। तत्र प्रका- रंगीडित्वा वर्षकोटिं महायशाः॥इहलोके भवेहिमो वेदवेदाङ्गपार गः।देवालयेषुवाराजन् ब्राह्मणाचसथेषु वा॥चत्वरेषु चतुकै वारा औचायदिवा दिया। नाट्यागान्धर्ववाद्यानि धर्मश्रावणिकाश्च याः॥ य- स्तु कारयते सत्या मद्त्तेनान्तरात्मना। तस्य देवा नरश्रेष्ठ! पितरश्मा पिहर्षिताः॥सुप्रीताः सम्प्रयच्छन्ति विमानं कामगं शुभम्।सच नेन विमानेन याति देवपुरं नरः॥ तत्र दिच्याप्सरोभिस्तु देवमानं प्रमोदते। देवलोकावतीर्णश्च सलोकेऽस्मिन्नराधिप!॥वेदवेदाङ्गन्तत्त्वज्ञो भगवा ब्राह्मणो भवेत्। चत्वरेचा सनायांचा तोरणेवा गृहाङ्गणे कृत्या ग्निकुण्डं पिपुलं स्थाण्डिलंया युधिष्ठिर! तबाग्निं चतुरोमासानज्जाल येद्यस्तुभक्तिमान।समाप्तेष तुमासेषु पोपादिषु तथा हिजाना तो जयेसायसंमृष्टं सहतं मदूतात्मनागदक्षिणाञ्च यथाशक्तिब्राह्मणे यो निवेदयेता एवं नित्यन्तु यः कुर्यात नित्यमेवायंस्तुमाम्॥तस्य पुण्यफलंयतन्निबोधयुधिष्ठिर! तेनाई शंकरश्वास्मिपितरी ह्यग्न यस्तथा।।यास्यामः परमापीति नात्र कार्या विचारणाषिष्ठिवर्षसह- स्माणि पष्ठिवर्षशतानिचासोऽस्मत्प्रीतिकर: श्रीमान् ममलोके महा ·रडगौतमसंहितायाम्। यशाः। वेदवेदाङ्गविहिषो जायतेऽमरपूजितः।यःकरोति नरश्रेष्ठ- भरणं ब्राह्मणस्य तु। श्रोधियस्याभिजातस्य दरिद्रस्याविशेषतः तस्य पुण्यफलं यदै तन्निबोध युधिष्ठिर! गवां कोटिप्रदानेन यत्पुण्यं समु दाहृतम्।।तपुण्यफलमाप्नोति वर्षेणैकेन पाण्डव ।काजनेन विधि- घेण यानेनाम्बरशोभिनास यानि मामकं लोकं दिव्यस्त्रीशतसेपि तःगीयमानोऽमरचीभि वर्षाणां कोरिविंशतिम्॥कीडिया माम- के लोके नव देवैरशिष्टतः। मानुष्य मचतीर्णस्तु वेदविद् ब्राह्मणो भये न॥करकं कुसिकां वापियो महज्जलमाजनम्।यःप्रयच्छति विप्राय तस्य पुण्यफलं शृणु॥ बह्मचर्यंतु यमीते फलभोक्तं यथाविधिानत्यु- ण्यफलमामोति जलभाजनदो नरः॥सुतृप्तःसुप्रभासौम्यः प्रहृष्टेन्द्रिय मानसः।हंससारसयुक्तेन विमानेन विराजता सयातिपारुणं लोकं दिव्यगन्धर्वसेपितम्। पानीयं यःप्रयच्छेहै जीवानांजीवनं परम्। ठिकेषुच मासेषु तस्य पुण्यफलं शृणु। कपिलाकोटिदानस्य यस- ण्यन्तु विधीयत्त। तत्पुण्यफलमाप्नोति पानीयं यःप्रयच्छति। पूर्ण- चन्द्रप्रकाशेन विमानेन चिराजतास गच्छेहिमुसदनं सेव्यमानोऽ प्सरोगणैः। त्रिंशत्कोरिसमास्तत्र दिव्यगन्धर्षसे चितः॥ीडिसा मा सुषेलोके चतुर्वेदी हिजोभवेत्। शिरोऽश्यङ्गप्रदानेन तेजस्वी प्रियद निः॥सुभगो रूपवान् शूरः पण्डित्तश्च भवेन्नरः । वस्वदायीनुतेन स्वी रूपवान् प्रियदर्शनः॥ भच्चसुभगत्रीणां स्त्रीणां नित्यं मनोह साउपानहज उत्रन यो ददाति नरोत्तमम्।।सयाति रथंमुख्येन का जनच्छवशोभिना। शकलोकं महातेजासेच्यमानोऽप्सरोगणैः ॥काष्ठ पादुकुदायान्ति विमानषियोजितः। धर्मराजपुरं रम्यं सेव्यमानाःसु रोत्तमैः दन्तकाष्ठपदानेन मृषधातुर्भवेन्नरः।सुगन्धवदनः श्रीमा नमेधासौभाग्यसंयुतः। क्षीरंदधि एतं चापि गुडं मधुरसंतथा॥ये प्रयच्छन्ति विप्रेष्यापरांसक्ति मुपागतातेर स्चयानन्य श्वेतैः ·सप्तमोऽध्यायः। खग्दामभूषितैः।गीयमानैश्च गन्धान्ति शकपुरं नराः। तब दिव्या प्सरोऽभिस्तु सेव्यमानो यथासुखम्।पश्चिवर्षसहस्त्राणि मोदन्ते देव सन्निपातितः कालावतीबिजायन्तेविहमानवाः। प्रभूतधनधा न्याञ्च भोगवन्तो नरोत्तमाः।।वैशारखे मासि वैशारवे दिवसे पाण्डुनंद नाचस्पतंसमुद्दिश्य परां भक्तिमुपागताः॥अध्ययं विधिवदि- पाक्तिलान् गुड़समायुतान्।ये प्रयच्छन्ति विप्रेत्यस्तेषां पुण्यफलं शृणुगोपदानेन यमुण्यविधिवत् पाण्डुनन्दन!।तत्पुण्य समनुपा सोयमलोके महीयते। ततश्चापिच्युतःकालादिह राजा सारिष्यतित स्मिन्नेव दिने विषान् भोजयित्वा सदक्षिणमातोयपूर्णानि रम्याणि ‘भाजनानि दशान्तियोते यान्त्यादित्यवर्णाने विमान वरुणालयम्॥ तब दिव्याङ्गजाभिस्तु रमन्ते कामगामिना। नतोऽवतीर्णाःकालेन ते चास्मिन् मानुषेपुनः॥ भोगवन्तो दिजयेष्ठा भविष्यन्ति न संशयः। अनन्तराशी यश्चापि वर्तते मृतवत्सदा ॥सत्यवान मोधरहितःशुचिः स्वानरतःसदा। सविमानेन दिव्येन यातिरलपुरंनरः।तब दिच्याप्स रोनिस्तु वर्षकोटिं महातपः।कीडित्वा मानुषेलोफे जायने वेदविहि- जः॥एक भुक्तेन यश्चापि वर्षमेकन्तु वर्तते । ब्रह्मचारी जितकोधःस 'त्यशौचसमन्वितः॥स विमानेन शुषेण यातिशकपुरंनरः॥दशको -टिसमास्तत्र क्रीडित्वाप्सरसाङ्गणैः। इह मानुष्यके लोके ब्राह्मणो वेद विद्भवेत्॥चतुर्थेनेह भनेन ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः। वर्तते वर्षमेकं य- स्तस्य पुण्यफलं शृणुगचित्तबहिणयुक्तेन विचित्रध्वजशोभिनाया नियानेन दिव्येनसमहेद्रपुरन्नरः। कर्कशानिरस्त्रीभिः सेव्यमानो यथासुरपम्। तत्रच हादशकोटिसमाःसुरसंप्रमोदते॥ ततो लोकारती त्रिलोके नास्मिन् नराधिप। भवेई ब्राह्मणोपिहान् क्षमावान थे- दपारंग:॥षटकाले तु योऽभाति वर्षमेकन्तु कल्पशा वाचहिते यु तःशुचिःकोधविवर्जितः।।तपोयुक्तस्य तस्यापि शृणुष्व फलमुत्तमम् M ·सहगौतमसंहितायाम्। आन्यादित्यप्रकाशेन विमानेनाग्निसनिमः॥सयाति ममलोकंचै दि व्यनारी निषेचितः। तत्रसफर्मरुद्भिश्च सेव्यमानी यथासुरवम्॥पश्य- स्येव सदामान्तु क्रीडत्यप्सरसाङ्गणैः । पक्षोपचासं ययापिकुरुते म दत्तात्मना।। समाप्तेतुव्रतेतस्मिंस्तर्पयेच्छ्रोत्रियं हिजम्।सोऽपियानेन दिव्येन सेच्यमानो महर्षिभिः। द्योतयन् प्रथमव्योम ममलोकंप्रवर्त- ते।तत्रथै मोदते कामंकामरूपीयथासुरवम्। त्रिंशत्कोरिसमाराजन् ! मीडिला देवचन सुरखम् ॥इईमानुष्यक लोके पूजनीयो हिजोत्तमः।। याणामपि वेदानां साङ्गानां पारगी भवेत्॥यश्च मासोपवासंवैकुरु- ने मद्गतात्मना। जितान्द्रयो जितक्रोधी जितधी:स्मानतत्परः।।समाप्ते नियमे तब भोजयित्वा हिजोत्तमान्।दक्षिणाश्य तत्तोदद्यात् पहष्टेना न्तरात्मना। सगच्छति महातेजा ब्रह्मलोकमनुत्तमम्।।सिंहयुक्तेन यानेन दिव्यस्वीगणसेवितः। तत्रैवब्रह्मणो लोके देवर्षिगणसेवितः ॥शतकोटिसमा राजन्।यथाकामंप्रमोदते। ततःकालावतीर्णश्च सोऽस्मिन् लोके हिजोभवेत्॥षडङ्ग-विचतुर्वेदी त्रिंशज्जन्मन्यरोगवा- न्।यःस्तुत्वा सर्वकामस्तु शुचिःक्रोधर्षिचर्जितः॥महापस्थानमेका गोयाति तद्गतमानसहा सगच्छेदिन्द्रसदूनं विमानेन महातपाः।म हामणिविचित्रेण सुपर्णेन पिराजता शतकोरिसमास्तत्र सुराधिपति पूजितः॥नागपृष्टे निवसनि दिव्यस्त्रीशतसेविनः शकलोकावतीर्ण मानुषेषु प्रजायते॥राज्ञांराजन्!महातेजाःसर्चलोकार्चितः प्रभुः प्रायोपवेशं यः कुर्यात् मद्गतेनान्तरात्मना। नमोब्रह्मण्यदेवायेत्युत्का मन्लं समाहितःगपुनःस्वस्थो जितकोधस्तस्य पुण्यफलं शृणाका मगः कामरुपीच बालसूर्य्यसमप्रभः। स विमानेन दिव्येन यानिलो झांस्तुमामकान्॥स्वर्गास्वर्गमहातेजागला दत्वायथासुर्यमा केपुरमने यायदानसंपवम्॥अग्निप्रवेशं यश्चापि कुरुते मद्ताम- नासोऽपियानेन दिन्येन ममीकं प्रपद्यते तत्र सर्वगुणोपेतः पश्य- ममलो ·सप्तमोऽध्यायः। स्येवच मांसदा । त्रिंशकोटिसमा राजन्! मोदने मम सन्निधौातलोड बत्तीर्णः कालेन वेदपिब्राह्मणो भवेत्।कारीषंसाधयेद्यस्तु मांप्रपन्न: शुचित्रनः॥नमो ब्रह्मण्यदेवायेत्येतन्मन्न मुदीरयेत् । बालसूर्यप्रका शेन विमानेन विराजता॥ममलोसमासाद्यपञ्चकोटी:प्रमोदने। मम लोकापनीर्णश्च लोकेऽस्मिन् क्षावियो भवेत्॥निवेदयनि मन्सूर्त्या मन्मना मदतः शुचिः।रुद्रं दक्षिणमूर्ति या चतुर्दश्यां विशेषतः॥ सिदै ब्रह्मर्षिणिश्चैव देवैः सर्वैश्य पूजितः। गन्ध भूतसंधैच गीयमानीम हातपाः॥विशेन स महातेजा मांगाशंकरमेय वीनस्यापुनर्भराज- न्। विहि नाव विचारणा ॥स्वीरहे गोगृहे वाथ गुरुचिप्रगृहेऽधया। ह न्यते यैस्तुराजेन्द्र शत्रुलोकं ब्रजन्ति ते ॥ तत्रजाम्बूनदमये विमाने कामगामिनि । मन्वन्तर प्रमोदन्ते दिव्यनारी निषेविताः॥अश्रुतस्याम दानेन दत्तस्य हरणेनचा जन्मप्रकृति यहत्तं सर्व नश्यति भारत!॥ना गोपदा स्तव पयः पिबन्ति न भूमिदा भूमि मथाभुवन्ति ।अन्यान् कामान् ब्राह्मणेभ्यो ददाति नांस्तान कामान स्वर्गलोके स भुक्ते ।। यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनोपार्जितञ्च यत्। ततो गुणवते देयं न देवा- त्क्षयमिच्छता॥अनुपोष्य च राषिञ्च तीर्थान्यनभिगम्यचाअद- खा का नाञ्च दरिद्रो नामजायते॥दानं यत्सफलं च श्रोत्रियाय न दीयते। नतद्गुणवत्ते देयं नदेवात् क्षयमिच्छता॥अनुपोष्यच रा विञ्च तीर्थान्यनाभगम्यचा श्रोधियायत्र नामन्ति नदेवास्तव भुज्ज तेश्रोधियेत्यः परं नास्तिदैवतं नारणंमहत्ानिधानञ्चापि राजेन्द्र! नास्माच्छोनियाजनात्॥ इति गौतमाये श्रीवैष्णवधर्मशास्त्रे स- समोऽध्यायः। युधिष्ठिराविषयोगे शरीरस्य सेन्द्रियस्य विशेषतः अन्तरा वर्तमानस्य गतिःमाणस्य फीशी॥श्रीभगवानुवाचा शुभाशुधरून सर्व प्रामोतीहफलंनरः। स तुसर्यस्य भूतस्य परत्वन्नाम विद्यते ।।

·सन्दगौतमसंहितायाम्। पञ्चत्वं पाण्डवश्रेष्ठ! पञ्चीभूतकरं परम्। तेषां पञ्चमहायज्ञानं ये कुर्वन्ति द्विजोत्तमाः॥ पञ्चत्वं पञ्चभिर्भूत पियोगं सम्प्रपद्यते। नेजा यतेन मियते पुरुषःशाश्वतःसदा॥पायेण मरणं नाम पापिनामेये पाण्डच।। येषान्तु न गतिः पुण्या तेषां मरणमुच्यते॥प्रायेणकृतर त्यत्वाद् भूयहिजतेजनः। कृतकृत्याः प्रतीक्षन्ते मृत्युंपियमिवाति थिम्॥ युधिष्ठिरः। पङ्ग्यज्ञाः कथं देव! कियन्ने तुहिजातिभिः। तेषा- नामचदेवेश! वक्तुमर्हस्यशेषतः॥ भगवानुवाच। शृणु पञ्च महाय ज्ञान् कीर्यमानान् युधिष्ठिर!।यैरेय ब्रह्मसालोक्यं उभ्यते गृहमेधि ना।।ऋषियनं ब्रह्मयज्ञं भूतयज्ञञ्च पार्थिव नृपयज्ञं पितृयज्ञं पञ्च यज्ञान प्रचक्षते नर्पणं ऋषियज्ञः स्यात् स्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञकम्। भूनयज्ञो परियज्ञो नृयज्ञोऽतिथिपूजनम्॥पिवृद्दिश्य यत्कर्म पि तृयज्ञः प्रकीर्तितः।हुतञ्चाप्यहुत्तञ्चैव तथा महुतमेवच॥ पाशित बलिदानञ्च पाक्यज्ञान प्रचक्षते । पैश्चदेवादया होमाहुत्तमित्युच्य तेषुधैः। आहुतन्तु भवेद्दत्तं बहुतंब्राह्मणाशितम्।प्राणाग्निहोत्रहोम अपाशितं पिंधिबंदिजः। बॉलञ्चकर्मराजेन्द्र पाकयज्ञाः प्रकीर्तिताः। केचित्पञ्च महायज्ञाःपाक्यज्ञान प्रचक्षते॥अपरे ऋषियज्ञादि महा यज्ञ चिदोविदुः। सर्च एते महायज्ञाः सर्वथा परिकीर्तिताः॥ब्राह्मणो- भूष्णुरेतांस्तु यथाशक्तिमुपाहरेत्। अहन्यहनि ये त्वेतानकृत्वा भुज ने स्वयम्॥केवलं मलममन्तितेनरेन्द्र न संशयः। तस्मात्माला हिजो विद्वान् कुर्यादेतान दिने दिने।अतोऽन्यथा तु सुजन्दै प्राय- श्चित्तीयते हिज युधिष्ठिरः। देवदेव नमस्तेऽस्तु त्वद्भक्तस्य जनार्दन वक्तुमर्हसि देवेश स्नानस्य तु विधिं मम। भगवानुवाचा शृणु पा. ण्डच!तत्त्वेन पवित्रं पापनाशनम्। स्मात्या येन विधानेन मुच्यते कि विषाद् दिजः।मृदञ्च गोमयञ्चैव निलझस्तिथैव चा पुष्पाण्यपि ययालासमादाय तुजलं व्रजेत्॥नयां सत्यांनच स्मायादन्यत्र हिजस ·अश्मोऽध्यायः। २०३ नमः।सति पते पयसि नाल्ये स्मायाकदाचन ॥गखोदकसमीपें- तु शुचौ देशे मनौहरे।ततो मुद्दोमयादीनि तत्र प्रोक्ष्य विनिक्षिपेत्॥ प्रदक्षिणं समारच्या नमस्कुर्यात् तज्जलम्ानचमक्षालयेत्तीर्थन्ताभि विद्वान् कदाचन ॥नचपादेनचाहन्याइस्तेनैचच पाजलम्।सर्वदेव मया ह्यापो मम याः पाण्डुनन्दन तस्मातास्तु न हन्तव्यास्तामिनि ग्राहयेत स्थलम्। केवलं प्रथम मज्जेत् नाइनानि विजेसुधः॥तु तस्वीर्य समासाद्य कुर्यादाचमनं बधः गोपुच्छाकृतिचत् कृत्या करै भपिकेन्जलम्॥हिस्तत्परिमृजेवकं पादायायुक्ष्य चात्मनः।शी पण्यांस्तुततः प्राणान् सहदेवसमस्पृशेत्॥ वाहू हीच ततःस्पृश्या हृदयं नातिमेव च। पत्यङ्ग-मुदकं स्पृत्वा सूर्धानन्दु नतः स्पृशेत्।।आ प:पुनन्वित्युकाच पुनराचमनञ्चरेत्। सोङ्कारं व्याहृतिं वापि सदस- स्पतिमित्युचम्।।आचम्य प्रथमं पश्चात् तत्र कृत्वा समालपोतु । काग्वे दं विष्णुरित्यङ्गमुत्तमाधममध्यमम्।।आरम्य वारुणैः सूक्तैनमस्त सजलंततः स्वन्त्यायेत्पत्तिस्रोतः प्रतिकूलञ्च वारिषु॥मज्जेदोमि त्युदाहृत्य नवपक्षोभयेज्जलम्। गोमयञ्च विधा कृत्वा यथापूर्व समा. समेत् ॥सच्याहतिका सपणवा सावित्रीच जपेत् पुनः।पुनराचमनं कृत्वा मद्गतेनान्तरात्मना।।आपोहिलेति तिसृभिर्दपूतेन चारिणा। तथातर समन्दीति सिञ्चेचेतिजलंकमात्॥गोसूक्तेनाम्चसूक्तेन भु इचर्णेन चाप्यथा वैष्णचरिणः सूक्तैः सावित्रैरुद्रदैवतैः।।वामदेवेन चात्मानं मन्मन्मयसामभिः। सिवान्तः सलिले सूक्तंजपेञ्चैवाधम पणम्॥सच्याइतिकांसप्रणयांसावित्री पांततोजपेत् आश्वासमोक्षा न पणजपेडा मामनुस्मरन्॥पादं वाजपेन्मन्त मधाक्षरमथा पिया। संप्युत्पनीर्थमासाथ धौने शुक्केच वाससी। शुक्लेबाच्छादयेत् कक्षेनकुति करिपाशके पाशनिर्बन्धकक्षोयत् कुरुते कर्म वैदिकम्।। राक्षसा दानया दैत्यास्तडिलुम्पन्ति हर्षिताः। तस्मात्सर्वमयत्नेन कक्षं पा - ·.००४ सगौतमसंहिनायाम्। शेन धारयेत्॥ततःप्रक्षाल्य पादौ दोहस्तौ चैव मृदाशनैः।आचम्य पु- नराचामेत् सावित्र्याज्जलिनाजपेत् ॥जलेजलगतः शुद्धःस्थलएर स्थल स्थितः।उभयत्र स्थिनस्तस्मादाचामेदात्मशुद्दये।दर्भेष दर्मपाणिःसन् पाङनुरवस्तु समाहितः।माणायामन्ततः कुर्यान्मद्गतेनान्तरात्मना।स हस्रकलासाचित्रीं शतकत्वस्तु वाजपेत् ।समाप्ते तुजपेतस्मिन् साथि व्याचानुमन्थ्यच॥ मन्देहानां विनाशाय रक्षसांविक्षिपेज्जलम्। मह- गोऽसीत्यथाचान्तःप्रायश्चित्तजलं क्षिपेत्॥अथादायस पुष्याणि तो- यान्यजलिना क्षिपेत् ।प्रक्षिप्य प्रतिसूर्यच व्योममुद्रां प्रकल्पयेत्॥ ततो हादशकृत्वस्तु सूर्यस्यैकाक्षरंजपेत्। ततस्त्वयाक्षरादीनि त्रिः क त्या परिवर्तयेत्॥प्रदक्षिणं परामृज्य मुद्रायाः स्वमुरयन्तथा।ऊर्ध्ववाहुस्त तो भूत्वा सूर्य्यमीक्षन् समाहितः तन्मण्डलस्थं मांध्यायेत् ततो मू निचतुर्भुजम्। उदुत्यञ्चजपेन्मन्नं चित्रन्तर्चस्वरित्यपि।साचित्रीच यथाशक्तिमत्वासूक्तञ्च मामकम्। मन्मयानिच सामानि पूरुष रत्त मेव तु॥ ततश्यालोकयेद हंसधुनिषदित्यूचा। प्रदक्षिणं समोरत्त्या नमस्कृत्य दिवाकरम् ॥ततस्तु नयेददि ब्रह्माणञ्च शङ्करम्।प्रजा पनिञ्च देवांश्च तथा देवमुनीनपिासाङ्गानपि नयावेदानितिहासक स्तथा।पुराणानिधादिव्यानि कुलान्यप्सरसान्तथा|कातून संवत्सरं चैच कालङ्कगलात्मकं तथा। भूतयामांश्च भूतानि सरितः सागरांस्तथा ॥शैलांपैर्व स्थितान्देवानौषधीः सवनस्पतीन्। तर्पयेटुपपीतीतु प्रत्ये कंतृप्यतामिनि ॥अन्वारश्यतु सव्येन पाणिना दक्षिणेन तानिचीतीतर्प येत्पश्वाहपीन् मन्तकृतस्तथागमरीच्यादीन्मुनीं चैव नारदान्तान्स माहितः।माचीनाचीत्ययैतांस्तु तर्पयेदैवतान पित्तन ।। ततस्तुहच्यमा नाग्निं सोमं चैवस्वतंतथा। ततश्च पिनरापिचाग्निष्वातास्तथैव च। सोमपांच दोस्त सनिलैरेच चारिभिः। तृप्यध्यमिति पश्चात्तुस्वपित्र स्तर्पयेत्ततः॥पितृन पितामहांश्चैव नथैवप्रपितामहान्। पितामहीं न ·अएमोऽध्यायः। ८०५ थाचापि नथैच प्रपितामहीम्।मातृष्वसामथाचापित्तथैव च पितृष- साम्। मातर श्वात्मनश्यापि तथा मातामहीमपि।मातुर्मातामहींचा पि गुरुनाचार्यमेचच॥उपाध्यायांस्तु सम्बन्धीन् शिष्यर्खिज्ञानिपु चकाना पीतिमानानृशंस्यार्थ तर्पयेत्तान्नमत्सरः । नर्पयित्वा तथाच- म्यस्मानवस्वंप्रपीडयेत्।।तहि सत्यजनस्यान्नं स्नानपानञ्च तदिदुः अतर्पयित्वा नान पूर्व मानवस्मन्न पीडयेत्॥पीडयेयदि तन्मोहाद्देवाः सर्षिगणास्तथा। पितरच निराशास्तंशत्वा यान्ति यथागमम् ।।पक्षाल्य तुमृदा पादावाचुम्य प्रयतःपुनादषु दक्षपाणिःसन् स्वाध्यायन्तुस माचरेत् ॥वेदवादी समारभ्य तथोपर्युपरिकमात्। यदधीते वदन चित्या नत् स्वाध्यायं प्रचक्षते।ऋचं वाथ यजुर्वापि सामगाथामथापिया। इतिहासपुराणंचायथाशक्ति नहापयेत्। उत्थाय तु नमस्कृत्या दिशो- दिग्देवता अपि॥ ब्रह्माणं श्वसनचाग्निं पृथिवी मोषधीस्तथा। वाचं वाचस्पतिञ्चापि विष्णुञ्च पितरं तथा॥नमस्कारात्तमद्विस्तु भणयादि चपूजयेत्। ततो नमोऽस्तु इत्युत्का नमस्कुचितज्जलम्। घणी सू- य॑स्तथादित्य इत्युत्का निःस्वमूर्धनिासिकावलोकयेदन्ने प्रणवेनस माहितः। ततो मामर्चयेत्पुण्यै मस्मियैरेव नित्यशः ।युधिष्ठिरः। त्यनि- याणि भसूनानि त्वदनिष्पानि माधव!! सण्याचक्ष्वदेवेश सद्भक्त- “स्यममाच्युतः।। भगवानुवाचा शृणुष्वावहितोराजन् !पुष्पाणि विधि- धानि मे। कुमुदं करवीरनगणकञ्चम्पकन्तथा। मलिकाजातिपुष्पन्न नयावर्नन मे प्रियम्पलाशपत्रं पुष्पञ्च दूमिहकमेव चा वनमाला चराजेन्द्राममियाणि विशेषतः॥सर्वेषामपि पुप्पाणांसहन गुणम सलमातस्मात्पयनथाराजन् ! पद्मात्तु शतपरकम्॥तस्मात्सहलप अन्तु पुण्डरीकं ततः परम्। पुण्डरीकसहस्त्रात्तु तुलसी गुणतोऽधिका चकपुष्पंनतस्तस्याः सौवर्णन्तु ततोऽधिकमासीवच प्रसूनात्तु मलि यनास्ति पाण्डच!!पुष्पालामे तुलत्यास्तु पौमिर्चयेद्बुधःपत्राला- ·वृद्ध गौतमसंहिनायाम्। भेतु शारयाभिःशारवालाने शिफालथैः। शिफालासे मृदा तत्र भक्ति- मानयेत माम्॥वर्जनीयानि पुष्पाणि शृणु राजन्! समाहितः। किंकि णी मुनिपुष्पञ्च धत्तरं पाटलन्तथा ॥तथामुक्तवैभितकं पुन्नांगनक्त मालकम्। यौधिकं क्षीरिकापुष्पं निर्गुण्डीजागलीजपा। कर्णिकारन्त थाशोकं शाल्मलीपुष्पमेव च ।। ककुभ कोविदाज वैमीतकमथाऽपि चाकुरण्डकपसूनच तिल्वकं धातकी तथा|अडोलं-गिरिकर्णीच नीपादन्यच्च सर्वशः। एवं वर्णानि चान्यानि सर्वाण्यच विपर्जयेत्। अर्कपुष्पाणिवानिचार्फपत्रस्थितानिचाच्याघात मपिचान्यानि सर्याययेच पिवर्जयेत्। अन्यैस्तु शुक्लपुष्पैस्तु गन्धवद्भिर्नराधिपः ।। अपनिने यथाला मद्तोमा सदापयेत् । युधिष्ठिरः कथं स्वमर्च- नीयोऽसि मूर्तयःचीशास्तु ते॥वैरवानसोः कथं ब्रूयुः कथंवा पच- रात्रिकाः। भगवानुवाच। शृणु पाण्डच! तत्सर्वमर्चनाक्रममुत्तमम् । स्थण्डिले पद्मकं कृत्वाचारपत्र स्पफ हितम्॥अष्टाक्षरविधानेनाप्य- थवा द्वादशाक्षरैः। वैदिकैरथवा मन्तै मम सूक्तेन वा पुनः॥स्थापि तं मान्ततस्तस्मिन्नुरीत विचक्षणः। पूरुषञ्चनतः सूक्त मच्युतंच युधिष्ठिर!॥अनिल्दञ्च मां पाहुबँरवानसघिदोजनाः।अन्ये वे विजानन्ति मां राजन्!पाच्चरात्रिकाः॥पासुदेवञ्च राजेन्द्र! संकर्ष- णमथापि वा। प्रद्युम्नञ्चाऽनिरुद्दञ्च चतुमूर्ति प्रचक्षते॥ एतान्य- न्यानि राजेन्द्र! संज्ञाभेदेन मूर्तयः। पिध्यनर्थान्तरायैव मामेपञ्चा चयेद्बुधः॥युधिष्ठिरः। त्वद्भक्ताः कीदृशादेव! कानि सत्तानि तन्न णाम्। एतकथय देवेशाबदक्तस्य ममाच्युत!॥भगवानुवाच । अनन्यदेवता पत्त्या ये मद्भक्तजनप्रियाः। मामेव शरणं प्राप्ता मद्भ कास्ते प्रकीर्तिताः । स्वर्गाण्यपि यशस्यानि मस्त्रियाणि विशेषतः।म • इक्ताः पाण्डवश्रेष्ठ! वृत्तानीमानि धारयेत॥नान्यदाच्छादयेहस्यं म द्भक्तो जलनारणे। स्वस्थस्तु न दिवास्वप्यान् मधुमांसानि वर्जयेत् ।

·अष्टमोऽध्यायः। प्रदक्षिणं ग्रेनेडिछान्गामश्चत्य हुनाशनम्॥निधापतिते वर्षे ना- गशिक्षाञ्च लोपयेत् । प्रत्यक्षलवणं नाद्यात्सौहाशनकवाचिनौ। ग्रासमेघाङ्गचे दद्यात् धान्यान् पञ्चैव वर्जयेत्। तथा पर्युषितञ्चानं पकंपरगृहायुतम्।।वैदिकञ्चैव यन्दव्यं तत्प्रयत्नेन पर्नयनाविभी तक करजानां छायां दूरात्तुवर्जयेत्॥विप्रवादपरीवादं नेवदेते पीडितोऽपिसना साविका राजसात्रापि तामसाध्यापि पाण्डच!।। मामर्षयन्ति मद्भक्तास्तेषामीग्विधा गतिः। सिर्य-मानुषदेहेषु ना मसा सुनते फलम्॥नागयज्ञगृहस्थाने राजसा भुञ्जते फलम्। सो खिकाः सत्वसम्पन्ना मत्पदं यान्ति मानवाःये सिझन्तिच सांध्ये नयोगसत्वबलेनच। नास्यादित्यचन्द्राभ्यां पश्यन्ति पदधिस्तरम् ॥एफस्तम्भे नचहारे विस्थूणे पञ्चधातुके। एतस्मिन् देहनगरे ये क्स न्ति कृतं शृणु।उदिने तस्य विप्रस्य क्रियायुक्तस्य धीमतः चतुर्वे- दपिदश्वापि देहे षड्वपलाःस्थिताः॥क्षत्रिय सप्तविज्ञेया वैश्या स्वष्टौ प्रकीर्तिताः।नियताः पाण्डवश्रेषः शूद्राणामेकाविंशतिः।का म-क्रोधश्चलोभनमानश्च मदएर चा महामोहस्तयेत्येते देहे षड् सुषलाः स्थिताः॥ग:दम्भोऽप्यहङ्कार ईभिदोहएर वा।पारुष्यै क्रूरताचेनि एने ते क्षत्रियाश्रिताःतीक्ष्णता निकृतिर्माया शाठ्यं दम्भोपनार्जनम्।पैशून्यमनृतश्चैव वैश्यस्यारी प्रकीर्तिताः॥ तृष्णां चुतुक्षांचालस्य निद्रां चाप्यघणांदमम्। अधतिञ्च विवाद ञ्चप्रमादम् हीनसत्वतां॥भयं पित्तथतांजाल्म्यं पापनां मन्युरेव च।आशां चावधानत्वादनवस्थाप्य यन्नृणाम्॥अशौचं मालि- नत्वंच शूद्रस्य ते प्रकीर्तिताः यस्मिन्नते न दृश्यन्ते सवैाह्मण उच्यते॥ येषु येषुहि भावेषु यत्तानं वर्तते हिजानकाउं नैव विज्ञेयो ब्राह्मणो ज्ञानदुर्वलः॥प्राणायामन्तु यत्काले येन मात्रापि चिन्तये । हातकालं हिजोज्ञेयः शेपकाल मधेरितः तस्मात्तु सात्विको भू ·सुगौतमसंहितायाम्। खा शुचिः क्रोधविवर्जितः। मामयेद्यः सततं मनुपियत्वं यइच्छ- ति॥अलोलनिःसमुपस्थिनो हत्तीनिधाय चक्षुर्युगमात्र मेवामा नञ्च वाचञ्च निगृह्य चञ्चलोभोगान्निरत्तो भगवान्निहोच्यते॥सं रम्भशाठ्यानि दलेति ब्राह्मणा नियतेन्द्रियाः। येषां पाहेषु मोक्ष्य- न्ति तेषांतृप्ताः पितामहाः॥ धर्मो जयति नाधर्मःसत्यं जयतिनान्त मु।क्षमाजयति न कोधः क्षमावान् ब्राह्मणो भवेत्।।इति गौतमीये वैष्णव धर्मशास्त्रे अटमोऽध्यायः। वैशम्पायनः। दानधर्मफलंश्रुत्वा तपःपुण्यफलानिचा धर्म पुत्रः महात्मा केशचं पुनरवीत्॥याचैषा कपिलादेया पूर्व सम्पा दिना विमोहोमधेनुः सदा पुण्या चतुर्वक्रेण माधव!।।सोकथंचा मणेभ्यो हि देया कस्मिन् दिनेऽपिया कीदृशाय च विप्राय दातच्या पुण्यलक्षणा॥ कति या कपिला प्रोक्ताः स्वयमेव स्वयम्भुवा कैर्चा दे याश्वता देव! ज्ञातुमिच्छामि तत्त्वतः॥ एपमुक्तोषीकेशी धर्मपुत्रेण संसदि।अब्रवीत्कपिलासरच्यांतासांमाहात्म्यमेव च॥शृणु पाण्डव! तत्त्वेन पपिवं पापनाशनम् । यच्छुखा पापकर्मापि नरःपापै पिमुच्यते ॥अग्निमध्योद्भवां दिव्या मग्निज्वालासमप्रमाम्।अग्निज्वालोज्ज्वल च्छीर्षा पदीप्ताङ्गगरलोचनाम् ॥अग्निपुच्छा मग्निरखुरा मग्निरोमण- भाषिताम्।नामाग्नेयी मग्निनिहा माग्नग्रीवांज्वलत्पन्नाम्। 'मुज्जने कपिलांयेतु शदालोमेन मोहिताः। पतितांस्तान विजानीया चण्डाल सदृशा हिनैनितेषांब्राह्मणः कश्चिद्गृहे कुर्यान् प्रतिग्रहम। दूराच परिहत्तच्या महापातकिनौ हिते॥सर्वकाल हि ते सर्च वर्जिताः पितृदै चनैः। ने सदाहप्रतियाह्याअसम्भाच्याच पापिनापियन्ति कपिलां यापत्तापत्तेषां पितामहाः।अमेध्य मुपाञ्जन्ति भूम्यां च श्वशृगाउवन् ॥कपिलाया एतं क्षीरंदधि तक मया पिया। येशूद्रा उपशुजन्ते तेषां गति मिमां शृणु।कपिलोपजीची शद्रस्तु मतो गच्छतिरौरबमालिश्य ·नचमोऽध्यायः। तेरौर घोरे चर्षकोटिशनं नृपः॥ननन मुक्तः पापेन थुनां योनिशनं बजेत्। वयोन्याश्रपरिश्वो विष्ठायांजायते किमिटापिटायर्गेषु पा- पिष्ठो दुर्गन्धेषु सहस्रशः।तब त्तत्रैव जायेत नोत्तरं नत्र पिन्दनि॥ बाह्मण यापि यस्तेपांगृहेकुलिनिग्रहम्।ततःप्रति तस्यापि पिनर स्युर मेध्यपान तेन साई सम्भाषेन्नचाप्येकासनं ब्रजेत्। स नित्यं पर्जनीयो हि दूरााह्मणोहि सः।। यस्तेन सह सम्भाषेदेकशय्या प्रजेत्तया।माजा पत्पञ्चरतरुच्छंसच नेनैव शुध्यनिएकापिलोपजीषिनः शूद्रायः करोति प्रतियहम्।प्रायश्चित्तं भवेत्तस्य विपस्येदंन संशयः॥वर्षं ब्रह्मरूछा- नुकुति चान्द्रायण मथापिग। मुच्यने किल्पिपात्तस्मात्तेन स्याब्राह्म णो हिसः॥कपिला ह्यग्निहोत्रार्थे विधार्थचस्वयम्भुवा। सर्वनेजः समुह त्य निर्मिता ब्रह्मणापुरा॥पपिवन पवित्राणां मडन्लानाञ्च मङ्गलम् । पुण्यानां परमं पुण्यं कपिलापाण्डुनन्दन! तपसांनप एवायं बनाना मुत्तमं बनम्। दानानामपरं दानं विमान हैममक्षयम्॥ पृथिच्यां यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानिचा पवित्राणि च रम्याणि सर्वलोकेषुपांड च॥ तेश्य स्तेजः समुहत्य ब्रह्मणालोक कारिणा लोकनिस्तरणार्याय निर्मिता कपिलासयम्॥सर्वतेजोमयी देषा कपिला पाण्डुनन्दन!। सदामुतवहा मेध्या शुधिःपायनमुत्तमम्।।क्षीरेण कपिलायात्तु द भाचैव एतेनचा होतन्यान्यग्निहोत्राणि सायम्प्राताहिजातिभिताक- पिलाया एतेनापि दनाक्षीरेण वा नृप।।जुइने येऽग्निहोत्राणि ब्राह्म 'पणा विधिवत्सदा॥ पूजयन्त्यतिथान्चैव परां भक्तिमुपागताः। भूदान्नविर ला नित्यं दम्भानृतविवर्जिताःाने यान्त्यादित्यकल्पेन विमानन हिजोत्त मा: सूर्यमण्डलमध्येन ब्रह्मलोक मनुत्तमम्॥ ब्रह्मणी भवने दिव्येका : मगा:कामरूपिणः ब्रह्मणा पूज्यमानास्तु मोदन्ने कल्प मक्षयमाएवं हि कपिलाराजन्! पुण्यापापौघतारिणी आदापेवाग्निहोत्रास्तु मन्च ब्रह्मादिनिर्मिता। पृङ्गाये कपिलायास्तु सर्वतीर्याणि पाण्डच! ब्रह्मणो . ना ·वृन्दगौतमसहितायाम्। हिनियोगेन निवसन्ति दिने दिने॥पातरुत्थाय यो मौकपि- लाभृङ्गमस्तकात्।च्युतात्पयस्तुशीर्षेण धारयेत्पयतः शुचिः।। सतेन पुण्यस्थानेन तत्क्षणाद्गतकिल्विषः। वर्षमेकण्डुहिप्राप्यं प्रदत्याग्निचत्तृणम्॥ सूत्रेण कपिलायास्तु यस्तु प्रातरुपस्पृशेत्। स्नानेन तेन पुण्येन नष्टपाप:समाहितः॥विशदर्षकृतात्पापात्पूय तेनात्र संशयः । प्रातरुत्थाय यो भक्त्या प्रयच्छेत्तृणमुष्टिकम्॥ त स्य नश्यति तत्पापं त्रिंशदनातुकृतं नृप।।प्रातरुत्थाय मद्भक्त्या कु ाद्यस्ता प्रदक्षिणम्॥प्रदक्षीणीलता तेन पृथिवी नात्र संशयः। दक्षिणेन चैकेन श्रद्धायुक्तस्य पाण्डव! दशराबकृतं पापंतत्क्षणादे वनश्यति। दृत्वा तु कपिलां भक्त्या श्रुत्वा हम्पारचं तथा।व्यपोहति नरःपाप महोरात्रकृतं नप! यत्र वा तत्र वाचारे कपिलाया:स्पृशे- छुचिः॥संवत्सररुतं पापंसनाशयति पाण्डव ।।गोसहस्त्रञ्च यो दद्यादेकाञ्च कपिलांनरम्॥समन्तस्य फउम्पाह ब्रह्मलोके पिताम हायस्त्वेतां कपिला हन्यान्नरः फिञ्चित्प्रमादतः।गोसहस्रहातेन भवेन्नात्र विचारणा। यस्त्वेकां कपिलां दद्याच्छोषियायाग्निहोत्रिणे ॥गयां सहस्त्रन्तेनेह दत्तं भवति पाण्डय।।दशेह कपिलाःप्रोक्ता:स्वय- मेव स्वयम्भुवा॥यादत्ताश्रोधियेयोवै स्वर्गगच्छतितत्शृणाप्रथ मासुपर्णा कपिला हिनीया गौरपिङ्गला। तृतीया रक्तपिङ्गाक्षी चतु- थी यलिपिडाला।पञ्चमी ब्रह्मवर्णास्यात् पष्ठी स्यात् श्चेतपिङ्गला।। सप्तमी कृष्णपिङ्गाक्षी अष्टमी खुपिङ्गला। नवमी पाटलाज्ञेया दश मीपुच्छपिङ्गलादशैताःकपिला प्रोक्तास्तारयन्तिनरान् सदा।मड त्यम पवित्राश्च सर्वपापप्रणाशनाः॥एव मेवाप्यनडाहो दश मोक्ता नरेश्वर!!माह्मणो पाहयेत्तांस्तु नान्यवर्णाःकथञ्चना पाइये कपि- लायास्तु क्षेत्रेयाध्वनि पाण्डच!वाहयेडंरुतेनैव शारपयाचा सपत्र या। सुप्तेषु नभुज्जीयान् पिसीनेषु चादकम् ॥ीपदापितामैतं ·८११ नयमोऽध्यायः। पिनरस्ते प्रकीर्तिताः।अन्नःपूर्षे विभागेतु धूर्याणां चाइनं स्मृतम्। विश्रामो मध्यमे भागे भोग्यश्चान्ते यथासुरपम्।। यत्रयात्वरया कृ- स्यसंशयो यत्र वाञ्छति। याहयेत्तत्र धुर्यास्तु नस पापेन लिप्यते।। अन्यथा चाहनादेव नित्यं यानि रौरवम्। रुधिरं पातयेत्तेषां यत्तु किञ्चिन्नराधमः॥ भ्रूणहत्यासमं पापं तस्य स्यात्साण्डुनन्दनः । तेन पापेन पापात्मा नरकं याति सर्वशः। नरकेषु ससर्वेषु समाःस्थित्वा शतंततः। इह मानुष्यके लोके वलीपर्दो भविष्यति। तस्मान् पिमु क्तिमान्विच्छन् दद्यात्तु कपिलान्नरः। कपिलांचाहयेयस्तु पलोलोन मोहितः। तेन देवास्त्रयस्त्रिंशत्सितरापि वाहिताः सदेवैः पितृभि नित्यं वनितास्तु सदुर्मतिः॥नरकान्नरकं घोरं गच्छेदाप्रलयं नृप। सारुद्रस्तथाग्निश्च कपिलानां गतिङ्गताः। तस्मात्ते नुन गन्तव्याःयु ण्याश्चैव विशेषतः निवसन्ति यदा श्रान्तास्तदाहन्युनत्कुलम्॥ यावन्ति तेषांरोमाणि तापहर्षशतन्नृप।। नरके परिपच्यन्ते ततहाह का नराः। कपिलासर्चयज्ञेषुदक्षिणार्थ विधीयते। तस्मात्सादक्षिणा देयायनेष्वेव हिजातिभिःाहोमार्थे चाग्निहोत्रस्य यःप्रयच्छेत्स यन- नाश्रोधियाय दरिद्राय प्रशान्ताय यतात्मने। तेन दानेन पूतात्मासो ग्निलोके महीयते। यायन्ति चैव रोमाणि कपिलाया युधिष्ठिर ताव वर्षसहस्राणि सोऽग्निलोके महीयते । सुवर्णरघुरशृङ्गायः कपिलांहि प्रयच्छति॥विषुवेत्यापि येनैव सोऽश्चमेधफल लोन्।तेनावमेधनु स्येन ममलोकं सगच्छति ।। सुवर्णपृङ्गी रुप्यरपुरी सवत्साकांसदोह- ना। स्पैरलंहना पुरा पुष्पमात्यैश्च पूजिता पनिंहि पवित्राणांसु पर्ण मिति मे मतिः।नस्मात् सुवर्णाभरणा दातव्याचाग्निहोधिणे।।एवंदना तुराजेन्द्र सप्तपूर्वान परानपिनारयिष्यति राजेन्द्र नात्रकायांविचारणा॥ निशेमसहस्रच वाजपेयंच नसममापाजपेयसहसंच अश्वमेधचनल ममाअश्वमेधसहरुधरानसूपञ्चतत्तमम्।कपिलानांसहस्त्रेणविडिदत्ते ·उन्हगौतमसहितायाम्। नपाण्डवः ॥राजसूयफलं प्राप्य ममलोके महीयते।नतस्य पुनरावृत्ति धि- तेकुरुपुङ्गवायच्छन्ति येकपिलांसचैलां सकांस्यदोहांकनकायशृङ्गीम् । तैस्तैगुणैः कामदुधाभिभूत्वा नरपदातारमुपैति सा गौः साकर्म- निश्चाप्यनबुध्यमाना तौबान्धकारे नरके पतन्तम्॥महार्णवे नौरिच वायुनीता दत्ताहि गौस्तारयते मनुष्यम्।पुवांश्च पौत्रांश्च कुलञ्च सं मासन्ननाशंतारयते परवायावन्मनुष्यः पृथिवीं विपतिनायरम- दातार मुपैतितका यथोषधं मन्तकृतं नरस्य प्रयुक्तमा चिनिहन्ति- रोगम् । तथैव दत्ता कपिलासुपाचे पापं निहत्याशुनरस्य सर्वम्॥यथै- वरवा भुजगाःसुपर्णनश्यन्ति दूरादिवशाभयार्ताः । तथैव दृष्याक पिलाप्रदानं नश्यन्नि पापानिनरस्यशीघम्॥यथावचं स्वां भुजगो विहाय पुनर्नवं रूपमुपैति पुण्यम्। नथैवमुक्तःपुरुषःस्वपापादिराज ने वैकपिलाप्रदानात्॥ यथान्धकार मुचनेषुलग्नदीपो हि निर्यापयति प्रदीप्तः। तथा नरे पाप मपिपलीनं निर्यापयेद्धि कपिलाभदानम्॥या चन्ति रोमाणि भवन्तितस्या वत्सान्विताया:स्वशरीरजानिाताबम दाता युगवर्षकोरी सब्रह्मलोके रमते मनुष्यः॥यथा हिनोऽग्नेरतिथिः पियस्य पूर्वान्नदूरस्य जितेन्द्रियस्य। सत्यव्रतस्याध्ययनान्वितस्य दत्ताहि गौस्तारयते परत्र।। इति श्रीगौतमीचे वैष्णवधर्मशास्त्र कपि लादान प्रशंसानाम नवमोऽध्यायः। वैशम्पायनः। उक्तं श्रुत्वाचः पुण्यं कपिलादानमुत्तमम्। धर्म पुत्रःपहशत्सा केशवं पुनरवचीत् ॥देवदेवेश! कपिला सदा विप्रायदी यते। कथं सर्वेषुचाङ्गेषु नस्या स्तिष्ठन्ति देवताः॥याश्चैताः कपिलाः पोका देवदेव त्वयाममा तासाइति सुरश्रेष्ठ! कपिला: पुण्यलक्षणाः कथं बानुगृहीतास्ता सुरैःपितृगणैरपि। केनात्मयुक्ता वर्णेन श्रोतुं कौतूहलं हि मे। पैशम्पायनः।युधिष्ठिरेणैवमुक्त केशवः सत्यपालामा गुयानामपरंगुह्यं वक्तुमेवोपचक मे।भगवानुवाचा शृणुराजन्!पर्षि ·८१३ दशमोऽध्यायः। अवै रहस्यन्धर्मसुत्तमम्। स्पृहणीयमिदं श्राज्यं उत्तम हेनुवादिना म्। यथावसस्य पादौदीपसचे शिरसा सह॥ श्यते कालंदानन्त- माहु नि पिदोजनाः। अन्तरीक्षगनीवत्सो यावद्भभिनयास्यनि। गौरतायत् पृथिवी ज्ञेया तस्माद्देयातु तादृशीयावन्ति धेन्वारोमाणि संवत्सायो युधिष्ठिर! याचन्त्यः सिक्ताश्चापिगोदकपरिप्लुताः।। तावहर्षसहस्त्राणि दाता स्वर्गे महीयते। सुवर्णाभरणं कृत्वा सँक्सां कपिलान्तु यः॥निलैःपच्छादितांदयात् सर्वरनरलंकताम्। ससमु -द्रनदी नेन सशैलदीपपत्तनाचतुरन्ता भवेदत्ता पृथिवी नात्र संशयः पृथिव्यास्तु स्वतुल्येन तेनदानेन मानवः । संसारसागरात्ती! या तिलोकं प्रजापतेः॥ ब्रह्महत्यादि धागोमो मूणहा गुरुतल्पगः।महा पानकयुक्तोऽपि दरानेनानेन शुमति ॥ इदं पठतियः पुण्यं कपिलादा नमुत्तमम्। पातरुत्थाय मदत तस्य पुण्यफलं शृणु।मनसाकर्म गावाचा मतिपूर्वं युधिष्ठिर पापंराविरुतं हन्यादस्याध्यायस्य पाठतः॥ इदमापर्तमानस्तु श्राहे यस्तर्पये हिजान्। तस्याप्यमृते मंभान्ति पितरोऽत्यन्त इपिताः॥यश्चेदं शृणुयाद्भक्त्या मद्गतेनान्तरा स्मना।तस्यराधिकृतं सर्व पापमाशुव्यपोहति ।।अतः परं विशेषन्तु कपिलानांशृणुक्रमात्। यश्चैताः कपिला प्रोक्ता दश राजन्मया तपातासाम्ब तस्य प्रचरा:पुण्यं पापपणाशनम्।नमस्कतावास्यू शपामन्ति पापं नरस्य तु॥यस्यैताःकपिलासन्ति गृहे पापमणाश ना।तब श्रीविजयः कीर्तिःस्थितानित्यं युधिधिर!येतासांप्रीतिमा- यान्ति ददत्तस्त्रिदशाः सदा। पयसा पितरःसर्व एतेनच हुताशनाः।। ततः पितामहाचैव तथैवमपिमहाः।सकहतेन तुष्यन्तिवर्षको हिंयुधिष्ठिर कपिलाया/तक्षीरंदधिपायसमेवचाश्रोत्रियस्य सम्हत्वा नरःपापैर्विम् यते॥उपचासन्तु यः कृत्वा अहोरात्रं नि तेन्द्रियः। कापिलापञ्चगप्यन्तु पीत्त्वाचान्द्रायणात्परम्।। सौम्ये मुहू :

·रद्धगौतमसंहितायाम्। ते तस्याश्यं शुद्धामायुद्धमानसः।क्रोधान्तविनिर्मुक्तो मद्गतेना- न्तरात्मना।कपिलापञ्चगव्येन समन्त्रेण पृथक पृथक । यो मरु तिरुतं चापि शराकृतिमेव वा॥ स्नापयहिषुये भत्स्या सोऽयमे धफलं लभेत्। स मुक्तपापः पूतात्मा यानेनाम्परशोमिनाममलो- कंग्रजेयुक्तो रुद्रलोक मथापिचा। ब्रह्मणातु पुरा सृष्टा कपिला कात्र- नसभाअग्निकुण्डात्परैर्मन् होमधेनु मह्यमक्षा।स्पृष्टमात्रान्तु तांड ध्वादेवाः शूद्रादयो दिपि।सिद्धा ब्रह्मर्षयश्च वेदाः साङ्गाः सहा ध्वराः।नागराः सरितश्चैव पर्वताःसपलाहकाः॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षाः पन्नगाश्चाप्युपस्थिताः। सर्वे विस्मयमापन्ना अग्निमध्ये महाप्रसाम् ॥मन्नै स्तोत्रैश्च विविधैस्तुष्टयुस्तामनेकशः।कनाञ्जलिपुटाःसर्वे ना- लिङ्गन त्रिलोचनाम्॥शिरोभिःप्रणता भूमौ रक्षसा मृततारिणीम् ऊचुःपाञ्जलयः सर्वे चतुर्वक्रपितामहम्॥किमिदं देवा देवेश सर्व लोकपितामह।।आज्ञापय महादेव! कि कुर्मस्ते प्रियंप्रभो!॥ एवं- मुंक्त:सुरैः सः महानान्तरात्मना। तत्र सानुनयंप्रीत्याब्रह्माव- चन मत्रचीत्॥भवन्तो धनुगृह्णन्तु दोग्ध्रीमेतां पयस्विनीम्।होमधेनु रियं ज्ञेया याग्निं सन्तपयिष्यति ॥पीतक्षीरा येहि वास्याः जानवीर्यप राक्रमाः जयिप्यध यथाकामं दानवान् सर्व एकत्तु ॥जातवीर्यघलैपर्या सत्ववन्तो जितारयः। अदेवमातृकाः सर्वाःपालयिष्यथ वैप्रजाः॥पा लिनाच पूजाः सा भवद्भिरिह धर्मनः। पूजयिष्यति यो नित्यं यर्षि विधदक्षिणैः।एचमुक्ताःसुराःसर्वे ब्रह्मणा परमेष्ठिना।ततः संहप्रम- नसःकपिलायै चरं ददुः॥यस्मालोकहितायाय ब्रह्मणात्वं विनिर्मिती। तस्मान पूता पवित्रा भवपापव्यपोहिनी गयेवांरवा नमस्यन्तिस्मृ शन्ति चकरैर्नराः। तेषां वर्परुतं पापं बद्धक्तानां पिनश्यतु। कामतः रु नमज्ञान मन्तं यत्तुपातकम्।त्यांदलांये नमस्यन्ति गाव सर्वसहेति च ॥तेषांतहिलयं यातु तमःसूर्योदये यथा। भगवानुवाच। इत्युत्का च ·८१५ दशमोऽध्यायः। चरंदत्वा भययुस्ते यथागतम्॥लोकनिस्तारणार्थन्तु साचलोकं चचार हातस्या एप समुद्भूताः शेषास्तु कपिला अपि।पिचरन्ति महीमेतां- लोकानुग्रहकारणात्। तस्मात्तु कपिला देया परब हित्तमिच्छतााय दाचदीयते राजन्! कपिला ह्यग्निहोत्रिणे॥तदायशृङ्गयोस्तस्या पि ष्णू रुद्रश्च निष्ठतः। चन्द्रयजधरौंचापि तिष्ठतःशृङ्ग-मूलयोः ॥शृङ्ग मध्ये तथा ब्रह्माललाटे गोषध्वजः। कर्णयो रश्चिनीदेवी चक्षुषोः शशिभास्करौकरयोसणो राजन्! हृदये हव्यवाहनः। रोमान्त मुन यस चर्मण्येव प्रजापनिःनिम्यासेषु स्थित्तावेदा: सपडडुपदकमा: नासापुटे स्थिना गन्धाः पुष्पाणि सुरभीणि॥ अधरे यसपास मुं. पेचाग्निः प्रतिष्ठितः।साधुदेवाःस्थित्ताः कक्षेग्रीवायां पार्वतीस्थि- ता।पृष्ठेच नक्षत्रगणाः करिदेशे यम:स्थितः अपाने सर्वतीर्थानिगो मूत्रेजान्हवी स्वयम्॥श्रोणीतरस्थाः पितरो रोमलांगूल मास्थिताः। पार्थयोरुभयोःसर्वे विश्वेदेवाः प्रतिष्ठिताः॥तिष्ठत्युरासिनस्यास्तु पीनःशक्तिधरोगुहः। जानुजंघोरुदेशेषु पञ्चतिष्ठन्तिचायचः।। स्मध्येषु गन्धः रघुरायेषु च पन्नगाः। चत्वारः सागराः पूर्णा स्तस्या सपयोधराः।।रतिमेधा स्वधास्वाहा श्रद्धाभान्तिःस्मृतितिः। कीर्तिदीप्तिस्तथा कान्तिः पुष्टिस्तुष्टिस्तु सङ्गतिः।दिशश्च विदिशश्चै- वसेवन्तेकपिलांसदादेिवाःपित्तगणाश्चापि गन्धर्वाप्सरसाणाः।। लोकाडीपार्णवाश्चैव गणाद्याः सरितस्तथा। गृहामातगणान्वैर वे. दाःसाङ्गाःसहाध्वरैः।।चैदोक्त विविधन्तिः स्तोत्रैः स्तुवन्ति हपिताः। विद्याधराश्य ये सिन्हा भूतास्तारागणास्तथा।पुष्पवापि ममुञ्चन्तिम नृत्यन्ति च हर्षिता ब्रह्मणोत्पादिते। देवि! वाग्निकुण्डान्महामने।।। नमस्ते कपिले!पुण्ये सर्वदेवैनमस्कते। कपिलेच महासचे सर्वती र्थमये शुादातारं स्वजनोपेतंब्रह्मलोकं नय स्वयम्। अहोरात्र मिदं पुण्यं सर्वदुःसन मुत्तमम्॥अहो धर्मार्जिनशिय मिदमयं महाधनम्।

·५६ सन्दगौतमसंहितायाम्। इत्याकाशगतास्तेतु जल्पन्ति च रमन्ति च॥ तस्याः पतिगृहीताच - तेयांचाहिजोत्तमः। तावद्देवगणाः सर्वे कपिलान्च नमन्ति वै।। स्वर्ण की रौप्यपुरा गन्धैः पुष्पैश्च पूजिता। वस्याफ्यामेव ताश्यान्तु धास्ति ष्ठत्यलंकृताम्।तावद्यदिच्छेत् कपिला मन्त्रास्ता सुसंस्कृता।।मूलोफ़- वासिनः सर्वान ब्रह्मलोकन्नयेत् स्वयम्॥भरश्वः कनकंगाचो रौप्यंक ष्णतिलायचाः।दीयमानानि विप्राय पहष्यति दिने दिने।अथवाओ त्रियेश्योपै तानि दत्तानि पाण्डच।तानि निन्दन्त्ययात्मानमथुझ किन्नु नः कृतम्॥अहोरात्रं पिशाचेच अज़मानाःसमन्ततः।या- स्थामो पिलयंशीघ्रमिनि शोचन्ति तानि वै॥अथैतानि हिजत्योपै श्रोत्रियेपन्यो विशेषतः। दीयमानानि वर्धन्ते दातारं तारयन्तिच।। युधिष्ठिरः। देव! देवेश! दैत्यन! कालः कोहव्यकव्युयो। के तत्वपू. जामर्हन्ति वर्जनीयान केहिजाः। भगवानुवाचा दैवं पूर्वाहिकंक मपैतृञ्चापराडिकम्। कालहीनञ्च यदान तहानं राक्षसं विदुः।। रवादितंचावलीदञ्च फलिपूर्वञ्च यत्रूतम् । रजस्वलाभिमृष्टञ्च तह नं राक्षसं विदुः॥अवरुष्टञ्च यद्भक्त्या अरतेनापि भारत! पराम- एंथुना चापितद्भागं राक्षसं घिदुः॥यावन्तःपतिता विमा संसर्गात पतितास्तथा।दैवे वापैतृके वापि राजन्। नाईन्ति सत्कृतिम् ॥कीयः वित्रीच कुष्ठीच राजयक्ष्मान्वितश्च यः। अपस्मारीच यश्चाधः पिन्ये नार्हन्ति सत्कृतिम्॥चिकित्सका देवलका रहा नियमधारि णः। सोमविपिणश्यापि आहे नाहन्ति सस्कृतिम्। एकोहिष्स्य येनान्नं भुजते विधिपद्दिजाः। चान्द्रायण महत्वाते पुनर्नाईन्ति सस्कृतिमा गायका नर्तकाश्चैव पाचका वादकास्तथा। कथका योध काम्पैव श्राद्दे नार्हन्ति सन्कृतिम् ॥अनग्नयञ्च ये विमा मृतनिर्यान काञ्चयेनेनराहि विकर्मस्था राजन्! नार्हन्नि सस्कृतिम्।।अपरिज्ञा तपूर्वश्च गणपुत्रश्च यो दिजः।पुषिकापूर्यपुत्रश्च श्राइनाहन्ति सत्रू- ·८१७ दशमोऽध्यायः। तिम्॥ऋणकचियो विप्रो यश्च वाणिजको द्विजः।प्राणविक्रयर त्तिश्च श्राइनाईन्ति सत्कृतिम् ॥चीर्णावता गुणैर्युक्ता येच स्वाध्याय तत्पराः। सावित्रीज्ञाः क्रियावन्त स्ते श्राई सत्कातक्षमाः॥श्राहस्य- ब्राह्मण काल:प्राप्तदधिपतंतथा। दर्शाःसुमनसां क्षेत्र तत्कालं. श्रान्डदो भवेत्॥चारिबानियत्ता राजन्! कशायेरुशवृत्तयः। अर्थिन श्योपगच्छन्तितेभ्योदत्तं महत्फलम्।।तपस्विनच ये युक्तास्तथा क्षचराश्च ये। आर्थिनः किञ्चिदिच्छन्ति तेषां दत्तं महत्फलम्॥एवं धर्मविदां श्रेष्ठ! ज्ञात्वा सर्वात्मना सदा। श्रोत्रियाय दरिद्राय प्रयच्छा नुपकारिणे ॥दानं यत्ते पियं किचिच्छ्रोत्रियाणाञ्च यसियम्। तत्म- यच्छ स्वधर्मज्ञायदीच्छसि नमक्षयम्॥निरयंयेचगछन्तिात- च्छृणुष्व युधिष्टिर!। गुर्वर्थ वा गथार्थवानीचेदन्यत्र पाण्डवः॥ वद न्ति येऽनृत्त विपास्ते वै निरयगामिनः।परदारापहारः परदाराभि- मर्शकाः । परदारप्रयोक्तारस्ते निरयगामिनः। अनाथान प्रमदापा लान सहान् भीतान् तपस्विनः॥प्रयच्छन्ति नरा येच तेचे निरयगा- मिनः। रतिच्छेदं गृहच्छेद्दारच्छेदञ्च तारतामिवच्छेदं नथाकुर्स स्ते पैभिरयगामिनः । वर्णाश्रमाणां ये संस्थाः पाषण्डायेच पापिनः। उपासते चतान्येतुनेसर्वे नरकालयाः। वेदविक्रयिणश्चैव चेदानाच्चै पदूषकाचेदाना लेविनम्चैव नेवै निरयगामिनः। रसपिकविणोरा जन्! विषविक्रयिणचये॥क्षीरविक्रयिणचापि तेवै निरयगामिनः चण्डालेयश्च येक्षीरंप्रयच्छन्ति नराधमाः।।अर्थार्थमयमा स्नेहा से चै मिरयगामिनः । ब्राह्मणानाङ्गवाश्चैव सहानाञ्च युधिष्ठिर!।। ये तरयन्नि कार्येपुतेकै निरयगामिनः । उपाध्यायञ्च पितरं गुरुच "भरतर्षभ। ये त्यजन्ति सहायांच तेथै निरयगामिनः॥अदातारं समर्थायेद्रव्याद्यालोतकारणात् । दीनानाथान्न पश्यन्ति ने नि रयगामिनः॥क्षान्तान्दान्तान् रुशान् प्राज्ञान्दीर्घकाउंसहोपि- ·युगौतमसंहितायाम्। नान्। त्यजन्ति कृतकृत्यायेते निरयगामिन ।। बालानामथ बहानां श्रान्तानानापि येनराः।अदत्त्यामन्ति मृष्टान्नन्ते चै निरयगामिनः।। एते पूर्वर्षिभिःभोक्ताःपुराणानांच टूषकाः। येच विमान प्रदुष्यन्ति ने निरयगामिनः। ये स्वर्गन्तुसमायोन्ति तान् शृणुष्व युधिष्ठिरः ।। दानेन तपसा चैव सत्येनच दमनचाये धर्ममनुवर्तन्ते ते नराः स्वर्गगा मिनः। शुश्रूषाभिरूपाध्यायाच्छतिमादाय भारत।। ये प्रतिग्रहनिस्ने- हास्ते नराः स्वर्गगामिनः॥प्रतिमदानदातारः श्रद्धयाश्रद्धयापिया।दा नारयापि विद्यानान्ते नराः स्वर्गगामिनः।क्षमावन्तश्व धीराश्च धर्म कार्येषु चोस्थिताः। मङ्गलाचार युक्ताश्च ने नराः स्वर्गगामिनः। मधुमा सासवेश्यस्तु निरत्तास्तुमास्यपि॥परदारनियत्ताश्च तेनराः स्वर्ग गामिनः।वैवाहिकन्तु कन्यानां दरिद्राणाञ्च ये नराः॥कारयन्ति चकुर्व तितेनराः स्वर्गगामिनः। तपसाचैव दानेन येसशक्ता नरेश्वरधर्मो पदेशान् कुर्वन्ति तेनराः स्वर्गगामिनः॥दानाना मुपदेशञ्च तपसोनिय मञ्च तुाव्रत्तानामपि येकुर्युस्ते नराः स्वर्गगामिनः॥येच मार्गोपदेष्टा रस्तथासंक्रमकारिणः।मार्गशुद्धिकरा येचतेनराः स्वर्गगामिनः॥र सानामथवीजाना मौषधानान्तथैव च। दातारः श्रन्हयोपेतास्तेनराःस्व गंगामिनः॥सायं प्रातर्दिया सन्ध्यां नित्यं येचाप्युपासते। हव्यकव्यफ रा नित्यं तेनराः स्वर्गगामिनः॥क्षेमाक्षेमञ्च मार्गषुसमानि विषमा- णिचा अध्यानं येच पक्ष्यन्ति ते नराः स्वर्गगामिनः॥हव्यकव्यघिदी येचतेनराः स्वर्गगामिनः। पर्वइयेचतुर्दश्या मष्टम्यां सन्ध्ययोईयोः आयांजन्मनक्षत्रे विषुर्व भावणे हिये। ग्रामधर्माहि पिरतास्ते नराः स्वर्गगामिनः॥ धर्माधर्मी च कथितो भूयः श्रोतुं किमिच्छसि । ॥ इति श्रीगौतमाये वैष्णवधर्मशाले धर्माधर्मकथन नाम दशमोऽ ध्यायः। युधिष्ठिर। इदं मेतत्त्वतोदेय! वक्तुमर्हस्यशेपतः।हिंसा मकृत्वा -- ·१९ “एकादशोऽध्यायः योमा ब्रह्महत्या मवामुयात् ॥ भगवानुवाच।बाह्मणं स्वयमादाय से क्षार्थ रुशरत्तिकमाकेशान्तस्तृतीयः पश्चान्तमाहुर्बह्मघातकम्।।उ चने सहि पिप्रस्य यश्च तस्य भारत!। गृत्ति हरति दुईिस्तमाहु ब्रह्मघातकम्यःप्रवृत्तां श्रुतिसम्यक् शास्त्र या मुनिभिः कृतमा, षयेत्परमार्थ यस्तं विद्यालघातकम्।।गोकुलस्य तृषार्तस्य चला- तुपसुधाधिप! उत्पादयति योविनन्त विद्याद्मघातकम्॥प्रमे वाचने पापियामेचा नगरेऽपि वा। अग्निं यः पाक्षिपेत्रस्तं विद्या ब्रह्मघातकम्।।मातरं पितरं चापि भृत्यं दत्त्वा भयंसुतम्।त्यजेच रुणांभार्याने विद्याद्रह्मपानकम्॥ क्रोधादा यदिवा देषावारुष्टस्त जितोऽपि वा। तौस्पियंयोनोपेयात्तं विद्यालघातकम्॥यावत् सारो भवेद्दीनस्तन्नाशे यस्य दुःस्थितिः।तत्सर्वं संहरेयोचे तं विया द्रलपातकम्।।युधिष्ठिरः।सर्वेषामेव दानानां यत्तु दानं विशिष्यते। अमोज्यानाञ्च यो विभः तान् चीहि सुरेश्वर!॥भगवानुवाच।अन्न मेव प्रशंसन्ति देवा ब्रह्मपुरसराः। अन्नेन सदृशं दानंन भूतं नमपि प्यति।अन्नकुण्डं शरीरं संप्राणाश्चान्ने प्रतिष्ठिताः।अमोज्यान्नानि मान सर्वान् निखिशंतभिवोध मेगदीक्षितस्य कदर्यस्य पदस्य निग डेनतुाअभिशस्तस्य पण्डस्यपालोदकरस्यनाचिकित्सकस्यस स्य नथाचोच्छिष्टभोजिनः। शूद्रानं सूतकानञ्च शूद्रोच्छेपणमे. वच॥ हिपदान्ननगर्यन्नं पतितान्न मनर्चितम्। तथाच पियनस्यानं यज्ञविक्रयिण स्तथा।शैठ्यान्नन्तु पापानं कृतघ्नस्यान्नमेवचाभ- म्वष्ठस्य निपादस्य रङ्गगवतरणस्यच॥सुवर्णिकस्य वैश्यस्य शत्वधि- ऋयिणतया।सुदुदंशोण्डिकान्नच चेल निणेजकम्यच आनिर्देश- अप्रेतान्नंगणिकान्नं नथैयचा पन्दिनीयूनकर्तुश्च नथायूनविदाम- पिपरिचित्तस्य यच्चान्नं परिवेत्तुस्तथैवचा यायेदिधीपुर्चिमी दि धापुरेव वा पनि तयोरप्युभयो र सर्ववापि विपर्जयेत्। गोलकस्य ·८२० शुद्धगौतमसंहितायाम्। कुण्डस्य राजान्नञ्चापि वर्जयेत्॥राजान्नं तेजआदते शूद्रान्नं ब्रह्म- वर्चसम्।आयुःसुवर्णकारानं यशश्चविहन्तिनः॥गणान्नं गणि कान्नच लोकेभ्यः परिकन्तति।पूयश्चिकित्सकस्यान्नं शूकन्तु सुष लीपतेः। विष्ठाचा षिकस्यान्नं तस्मात् तत्परिवर्जयेत्।तेषांखगस्थि रोमाणि भुंक्ते योऽन्नतुभक्ष्ययेत्॥दानानान्तु फलञ्चान्यत् शृणुपा ण्डप ! तत्त्वतः। पारिद स्तृप्तिमानीति सुरखमक्षयमन्नदः। निलदस्तु प्रजामियां दीपद क्षुरुत्तमम् ॥ शूमिदो भूमिमानोति दीर्घमायु हिरण्यदः गृहदोऽयाणि वेश्मानि रूप्यदोरुपमुत्तमम्॥पासोदश्चन्द्र- सालोक्य मश्विसालोक्यमश्वदः। अनः श्रिया जुष्टोऽन्नदोवनस्य विष्टपम्॥यानशय्यापदो भार्या मैश्वर्य मप्मयप्रदः यानि दशशतं सौ रख्यं ब्रह्मदोब्रह्मसत्यताम्।। सर्वेषान्तु भदानानां ब्रह्मदानं विशिष्यते। हिरण्याभूगपाश्चाज वरूपशय्यासनादिषु॥ योवित्तं प्रतिगृहीने ददा त्यतिमेचचा ताबुमोगच्छतः स्वर्गे नरकन्तु विपर्यये॥अनृतंनषदे दृट्यानपस्तता न विस्मयेत्। नानोपचदेहिमोविमान्नत्वान् प्रकी तयेत्॥यज्ञोऽनृतेन क्षरति तपः क्षरति विस्मयात्। आयुश्च पाप- वादेन दानन्तु परिकीर्तितम् । एक: प्रजायते जन्तुरेकएव पलीयते । एकोहि भुंक्ते सुकृतमेकश्वामोति टुष्कृतम्।।मृतं शरीर मुत्सृज्य का हलोष्ठ समेक्षितौ। चिमुरखा पान्धवायान्ति धर्मस्तमनुगच्छति नागतानि कार्याणि कर्तुङ्गणयतेजनः। स शिरःकम्पमुद्दीक्ष्य सूप ते दिनमन्तकम्।। तस्मादम सहायोऽस्तु धर्म सञ्चिनुयात्सदा।धर्म ण हिसहायेन तमस्तरति दुस्तरम्॥येषान्तटाकानि समाप्रपाश्चक: पाथ यूपाचप्रतिश्रयाचाअन्नपदानं मधुराच वाणीयमस्य ते निर्व चना भवन्ति ॥ इति श्रीगौतमीये पैष्णवधर्मशास्त्रे मोज्यामोज्या- नविधिरेफादशोऽध्यायः युधिष्ठिरः। अनेकान्तं बहुद्दारं धर्ममाहुर्मनीषिणः। किंउक्षणो ·N हादशोऽध्यायः। सो भवनि तन्मेहि सुरेश्वर!"भगवानुवाचा शृणुराजन्! समासेन धर्मशोचविधिक्रममा अहिंसा सत्यमस्तेय मानशंस्यं दमःशमःआर्ज पञ्चैव राजेन्द्र निश्चितं धर्मलक्षणम्।ब्रह्मचर्यंतपःक्षान्तिर्मधुमांसस्य चर्जनम्॥मर्यादाया स्थिति पैच मशौचस्यच लक्षणम्।पाल्ये विद्यानि- पेवेन यौवने दारसंग्रहम्॥स्थाषिर्य मोक्षमातिछेत् सर्वदा धर्ममाचरेत्। ब्राह्मणान्नाचमन्येत गुरुन परिवदेन्नच ॥ यत्तीना मनुकूलःस्यादेषध- मीसनातनः। यतिरुद्दिजानीनां वर्णानां ब्राह्मणीगुरुः॥पतिरेव गुरुः स्त्रीणां सर्वेषां पार्थिचोगुसः। यद्गृहस्थार्जितं पापंज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि निर्दहिष्यति तत्सर्व मकरायोपितो यतिः।दुर्घत्तावा सुरत्तावा जा निनोड ज्ञानिनोऽपिया।गृहस्थैर्यतयः पूज्याः परत्र हितकांक्षिभिः एक दण्डी विदण्डीपाशिरचीमुण्डीत्तथैव च ॥ कापायमारसारोऽपि यनिःपू ज्यो युधिष्ठिर अपूजिनी गृहस्थैर्चा तथाचाप्यवमानिनः॥पनिःसर्गा तिथिर्यापि नरके पातयिष्यति तस्माच्चयतयःपूज्यामद्भक्ता मसराय णाः॥मयिसन्यस्तफर्माणः परम हितकांक्षिभिःापहरेन्न हिजान- प्राज्ञोगानहन्यात कदाचन ॥ चूणहत्यासमञ्चैतदुभयं यो निषेयते। नाग्निमुखे नोपयमैनच पादौ मनापयेत् ॥नान्तरागमनंकुन्निचामे- 'ध्यंधिनिक्षिपेत्। उच्छिशेनस्पृशेदग्निमशौचस्थवजातुचित्॥ चंच- ण्डालादितिःस्पृष्टोनाङ्गमग्नी मंतापयेत्। सर्वदेवमयो पह्निस्तस्माच्छु हुतमःस्पृशेताप्राप्तसूत्रपुरीषस्तु नस्पृशेह्निमात्मवाना यायसुधार येद्देदा स्तापदप्रयतो भवेत्॥पचनाग्निनगृह्णीयात्परवेश्मनिजातुधि तानेन दत्तेन चान्नेन यत्कर्मकुरुते शुभम्। तत्कर्मणः फलस्याई मनि दस्य भवेत्नपातस्माच लिङ्गिन्न चह्नि कुर्याद्देगापिनाशिनम्॥प्रमा दायदिनाज्ञानात् तस्य नाशो भरिष्यति । गृहीया मथित्वा पाश्रोत्रि यागारतोऽपिया। युधिष्ठिरः कीदृशाःसाधचो विभाः केन्योदत्तम हत्फलम्।कीदृशेभ्यो हिदातव्यं तन्मे यूहिजनार्दन भगवानुवाचा ·८२२ राहगौतमसंहितायाम्। अकोधनाः सत्यपरा धर्मनित्यादमे रताः। तादृशाः साधुचो लोके नेप्यो दत्तं महत्फलम् ॥अमानिनः सर्वसहा अदृष्टार्था जितेन्द्रि याः। सर्पभूतहिना मैत्रास्तेभ्यो दत्तं महत्फलम् ॥अलुब्धार्चयो चैषां श्रीमन्तः सत्यवादिनः।स्वधर्मनिरतायेतु तेभ्योदत्तं महत्फ- लम्॥सांगांच चतुरो चेदान् योऽधीयीन दिन दिने। शूद्रानं यस्य नो देहे नम्पात्र मृषयो पिदुः॥ प्रज्ञाधुत्ताभ्यां उत्तेन शीलेनच समन्वि- नातारयेत् सकुलं सर्वमेकोऽपीह युधिष्ठिर!।गामन्नमवंचित्तंया नाहिधे प्रतिपादयेत्। नियच्छेच्च गुणोपेतं ब्राह्मणं साधुसम्मतम्॥ दूरादाहूय सत्कृत्ये प्रयत्नेनैव पूजयेत्। युधिष्ठिरः। धधिर्मविधिः कत्नी मममीष्मेण भाषितः। भीष्मवाक्यात्सारभूतं पदधर्मसुरे श्वर!।। भगवानुवाच। अन्नेन धार्यते सर्वजगदेतञ्चराचरम्।अन्ना स्मापति प्राणः प्रत्यक्षो नास्ति संशयः॥अन्नंच पीडयित्त्वात देशे- 'कालेच भक्तितः। दातव्यं विषुवेचा आत्मनो भूतिमिच्छता। पि ममध्यपरिश्रान्तं वालं हमथापिचा।।अर्चयेद्गुरुवत्प्रीतो गृह स्थी गृहमागतम्।क्रोधमुसादितं कृत्वासशीली चीतमत्सरः।- चयेदतिथि भीतः परत्रे च भूतये। अतिथीन्नाचमन्येत न शुष्का रमीरयेत्॥न पृच्छेत् गोत्रचरणं नाधिकंचा कदाचन।चण्डालो पाश्च पाको वा काले या मश्रिदागतः। अन्नेन पूजनीयः स परत्र हिनामिन ना। यः पिधाय गृहदारं मुंक्तीफ:महरयत्॥स्वर्गद्वार पिधानं वैक तन्तेन युधिष्ठिर! । विमदेवान्नृषीन् विमाननिधींश्च निराश्रयान्यो नरः पीणयत्पन्नैतस्य पुण्यफलं महत् । कृत्वापि बहशः पापं यो दया दन्नमार्थनेबाह्मणाय विशेपेण सर्वपापैःप्रमुच्यते अन्नदःप्राणदो लोके पाणदः सर्वदो भवेत्॥तस्मादन्नं प्रयत्नेन दातव्यं भूतिमिच्छ- ना। अन्नं धमृतमित्याहुरन्नं पूजितकं स्मृतम्॥अन्नपणाशे सीदन्ति शरीरे सर्वधातवः चल पलवतोनस्यादन्नं तस्यपदेहिनः निस्माद ·द्वादशोऽध्यायः। ૧૨ नंप्रदातव्यं श्रद्दयाऽअडयापिया। आदित्योऽपिरसंसर्प मादत्ते सग- भस्तिभिः॥ वायुस्तस्मात्समाधाय रसमन्ने निपेचयेत्। नत्तु मेघगतं भूमौशको वर्षनि पाण्डवा तस्यांशस्यानि रोहन्ति पैजचिन्त्यरिख- लाः प्रजाः।मांसमेदोऽस्थिमज्जानां सम्भवस्त्वन्न एव हि।एचमन्न च सूर्यश्च पचनः शक एबचा एकएचस्मृतोराशिर्यतो भूतानि ज- जिरे। घरंददाति भूतानां नेजश्च भरतर्षभ अन्नदानेन सम्प्रीना देवाश्च पिवृभिःसहातिस्मात्तेजो यशो चीयं पलायुरी-डयःसदाश्र इयान्न पदातव्यमिति पौराणिकी श्रुतिः।।अन्नदानं तु ये लोके कुर्च- ति श्रद्धया नराः। भवनानि च दिव्यानि दिषितेषां महात्मनाम्नाना संस्थानिरूपाणि नानाभूतयुत्तानिचा चन्द्रमण्डलशुस्माणि किंकिणी जॉलचन्तिच तरुणादित्यवर्णानि स्थायराणि महान्तिच अनेकश तसंच्यानि सान्तलचनानिन। वैडूर्यमणिचित्राणि रुप्यरूक्मम- यानिच। तत्र पुष्पफलोपेताः कामदासुरपादपाः॥ याप्योवाथ्यः स.. भाः कूपाः दीपिकाश्चैव सर्वशः निषियन्ति यानानि युक्तानिस हस्रशः॥सक्ष्योज्यमयाःशैला पासांस्याभरणानिचा क्षीरसवन्त्यः सरितस्तथा चैवान्नपर्वताः॥मासादाः पाण्डरामाशाशय्याश्चकन कोज्ज्वला: अन्नदानात्तु सिध्यन्ति तस्मादन्नपदो भवेत्॥ इति श्रीगौतमीये चैष्णावधर्मशास्त्रे अन्नदानविधिनाम द्वादशोऽध्यायः। ‘अन्नदानफलं श्रुखा प्रीतोऽसयसुरसूदन!! भोजनस्य विधि वक्तुं देवदेच! त्यमर्हसि।भगवानुवाचा भोजनस्य द्विजातीनां विधान शृणुपाण्डवा स्वानः शुचिःशुचौ देशे निर्जने हुनपाचकमण्डलं कारयित्वातु चतुरश्च हिजोत्तमः।क्षत्रियस्यननोरनं वैश्यस्य धनुस नितम्।।कुर्चपादस्तु मुजीयात्माचरवश्यासने भुचौपादाभ्यां ध रणीस्पृत्वा पादेनैकैनवा पुनःनिकवासास्तु शुञ्जीयान्नैवान्तर्धाय चैटिजान भिन्नपात्रे भुनान पर्णपृष्ठेनथैव च। अन्नं पूर्व नमस्कुर्या- ·६२४ एन्गौतमसंहितायाम्। त् प्रहृष्टेनान्तरात्मना।नान्यदालोकयेदन्नान्नजुगुप्सेत वापुनः॥जुगु सितन्तु यच्चान्नं राक्षसा एच भुञ्जते।पाणिनाजलमुद्दस कुर्यादन्नं प दक्षिणम्॥अपेयन्त दिजानीयात् पीला चान्द्रायणञ्चरेत्।परिषेकब लादन्यत् पेयत्वे त्खनुमन्ववत्॥पञ्चप्राणाहुती कुर्यात्समन्वस्तु पृथ क् पृथक्। यथा रसं नजानाति जिता पाणाहुतौ नृपः। तथा समाहितः कुर्यात् प्राणाहुतिमत्तन्द्रितः। पिदिलाचान्न मन्नादं पञ्चपाणांश्च पा ण्डच!।।याफुदिाहुती:पञ्च तेनेटा:पच चायव : अतोऽन्यथानु भु जानो ब्राह्मणी ज्ञानदुर्बलः॥तेनान्नेनसुरान् घेतान् राजसांस्तपंथि प्यति।वक्रमाणपिण्डानि गासेनैफेन वा पुनः॥ वनाधिफन्तु य- पिण्डमात्मोच्छिष्टन्तदुच्यते।दष्टाचशिष्टमन्नञ्च चकनिःसृतमेचच॥ अमोज्यन्तद्विजानीयान् भुत्वाचान्द्रायणञ्चरेत् । स्वमुछिएन्तु चो भुंक्ते यो भुक्ते मुक्तभाजने॥चान्द्रायणञ्चयनुछेच्छमाजापत्यमथा • पिया। पिचत्तःपतिते तोये भाजने मुस्खनिःसृत अमोज्यन्तद्भवेदन्नं भुत्वाचान्द्रायणञ्चरेत् । केशकीरावपन्नञ्च मुरबमारुतवीनितम् ।। अफोन्यं नदिजानीया भुत्वाचान्द्रायणचरेत्।उत्थाय च पुनर्मुक्तं पादस्पृष्टश्च लंधितम्। अन्नंतद्राक्षसंविधात्तस्मात्तत्परिवर्जयेतारा- क्षसोसिष्टमुग्विणः सप्तपूर्वान परानपि।निरये रौरचे घोरे सपिन घातयिष्यनिा तस्मिन्नाचमनं कुर्यात् यस्मिन् पात्रे स भुक्तवान्।य अतिष्ठत्यनाचान्तो भुक्तवान्नासने नतःस्मानं सद्यःप्रफुति नान्य था मयतो भवेत्॥ युधिष्ठिरः। तृणमुष्टि विधानञ्च तिलमाहास्य- मेचच। इसुसोमसमुद्गतिं यत्तुमर्हसि मानद!"भगवानुवाच। पिन रोपभाज्ञया गापोलोकस्य मातरः। नासान्तु पूजयाराजन्! पूनि नाः पितमातरः। सक्षा विमगृहास्यापि देवतायतनानि च। शुध्य न्ति स्वन एचासां किम्भूनमधिकं ततः॥यासमुधि परगवे दद्यात् सं वत्सरन्तु यः। अकृत्वालयमाहारं स्तवत्सार्वकामिकम्॥गायो में ·८२५ बयोदशोऽध्यायः। मातरः सर्गः पितरश्च मे सपाः। ग्रासमुष्टिं मया दत्तां प्रतिगृहन्तुमा- नरः।इत्युकातेन मन्येण सावित्र्याचा समाहितः।दद्यात्तु ग्रासमु. विंयस्तस्य पुण्यफलं शृणु।यत् कृतं दुष्कृतन्तेन ज्ञानतोऽज्ञानती पिया। तस्य नश्यति तत्सर्वदुःस्वपञ्च विनश्यति॥तिला पवित्रा पापना नारायणसमुद्भवाः। तिलाः श्राद्धे मशंसन्ति दानमेतदनुत्तम म्॥शिलानघातिलान् दद्यातिलान् प्रातरूपस्पृशेनानिलातिलाइ नियात् महसापविमुक्तये॥तिलास्तु देवनारूपानावमन्या दिना तिभिःभोजनान्यजनाहानायोन तत् कुरुते निलैः।।कमित्या व विष्ठायां पितृभिः सह मज्जति तिलान् यो पीडयेदियो स्वरोण स्त्र यंनृपः॥पीडयेद्यदि तान् मोहान्नरकं याति रोस्यम् । इतिचंशोचे सो यः सोमवंशोचे दिजः॥इक्षन यापीडयेत्तस्मादिक्षुधात्यात्मघात- कः। इक्षुदण्डसहस्रेण एकैकेन हिजोत्तमः॥ ब्रह्महत्यामवामोनिया ह्मणो यत्र पीडकः। तस्मान्न पीडयेदिसून मन्लचके हिजोत्तमः। इ तिश्रीगौतमीये पैष्णवधर्मशापे तिलान्नदानादिप्रशंसानाम अ- योदशोऽध्यायः। युधिष्ठिरः। समुच्चयं तु धर्माणां भोज्याप्नोज्यञ्च केशप!। तं मया त्वत्प्रसादादापडर्म प्रचाहि मे।।भगवानुपाचा दुर्भिक्षे राष्ट्र सम्पाते वशीचे मृतस्तके। कर्मकालेऽध्वनि तथा नियमस्थोनो प्यते॥ दूराध्ययामनारिपन्नो रिजारापोतुभूदनः ।अकृतान्नजय किश्चिद्ग्रहीयादात्मरत्तये।।आतुरो दुःखितो वापि भया िवायु क्षितः। भुन्जन्नविधिवत् विभः प्रायश्चित्तीयतेनच॥ यत्किञ्जिद पिफुर्वाणो विहान् गुरुनियोगः नेपां वचनसामर्थ्यात्मायश्चित्ती यतेनचाअनृतास्तुकाले पा दिचा राबौत्तयापिधा। मोषितस्तुति यंगच्छेत् प्रायश्चित्तोपते नचानिमन्वितस्तु यो विमो पिपिपडच्य फव्ययोतीमांसादीन्यपि भञानःप्रायम्पित्तायते नशे तान्य- ·८२६ सहगौतमसंहितायाम्। वनमानि आपोमूलं एतं पयः । इपि ह्मिणकामाया गुरोर्वचन मौ षधम्।।अशक्तं विधिवत्कर्तुं प्रायश्चित्तानि यो नरः। विदुषां फलनेना पि दानेनापि विभुध्यति ॥ युधिष्ठिरः। प्रशस्यः कीदृशो विषों निन्य श्वापि सुरेश्वर!। अएकापञ्चकः कालस्तन्मे कथय माधव! भग चानुवाच। सत्यं यदि हिजं दृष्ट्या स्थानाइपति भास्करः। एपमे मण्डले भिवा याति ब्रह्म सनातनम् ॥कुलीनः कर्मस्य स्तथैवाप्यनृशंसकः सदाननः सत्यवादी पावं सर्पइमे हिजाः॥येतेचायासने स्थातुं भु जाना प्रथम हिजाः। तस्यां पंक्त्यांतु येचान्येनत् पुनन्त्येव दर्शनांत्॥ मद्रताये हिजप्रेष्ठा मद्नामसरायणाः तान् पंक्तिपोयनान विहिपू ज्याश्चैव विशेषतः॥निंयान् शृणु हिजानाजन् नपिपांघेदपारगान् । ब्राह्मणेष्वासनालोक्य चरन्तः पापकर्मणः॥अनग्निरनंधीयानाम नियहरूचिस्तु यः। यत्रत्रच भुञान स्तंचिद्याक्तिदूषकम्॥मृतम् नकपुरानो यस्तु शूद्रान्न भोजनः।अहञ्चापिन जानामि गतिमस्यन राधिपः॥शूद्रान्नरसपुष्टाङ्गो बधीयानोऽपि नित्यशः। जपतोजुस नो चापि गतिरूई न विद्यते।।अहिताग्निस्तु यो विषःशूद्रान्नेनापिथ तते।पञ्च नस्य प्रणश्यन्ति आसनम त्रयोऽग्नयःशिद्रप्रेषणकर्तु- श्चमाह्मणस्य युधिष्ठिर! भूम्यामन्नं प्रदातव्यं श्चगालसमो हिसः ॥पेनीमतञ्च यः शूद्रं ब्राह्मणोज्ञानदुर्बलः। अनुगच्छेन्नीयमान मिरा अ मधुचि चेन्। भिरावेतुनतः पूर्णेनदींगत्वासमुद्रगाम।माणाया मशनं कृत्वातंपाश्यपिशुध्यति। अनायब्राह्मणं प्रेतंयै वहन्ति दि जोत्तमा पदे पदेऽस्वमेधस्य फलंने प्रामुपन्ति हिनषा मशुभ कि- ञ्चित् पापं वा शुभकर्मणाम्। जलाचगहनादेच सद्यः शौचं विधीय नायूद्रचेश्मनि विप्रेणक्षीरंगा यदिवा दधिाएनन्तेन नसोक्तव्य-धि हि भूदान्नमेव नन।पिपाणां भोक्तकामाना मत्यन्तञ्चान्तकांक्षया। योनिसंकुरुने मत्यै स्तनोऽन्यो नास्ति पापरत्॥सर्वच चेदाः अपितिः ·८२७ चतुर्दशोऽध्यायः। सहाहैः सारव्यं पुराणञ्च कुलच जन्मनो एतानि सर्वाणि गतीभ चन्ति शीलच्यपेत्तस्य नाहि दिजस्य।महोपरागे विषुवायनादिसु -पुण्यतिथ्याञ्च सुने चजाते।नवेषुपमेषुच पाण्डुपुत्र यच्छेत्सानि कन्तुसहमतुल्यम्॥नमस्यमासस्य कृष्णपक्षेत्रयोदशी प अदशीच मास । उपपुरे चन्द्रमसोरचेच प्राइस्य काले ययन इयंन।यस्त्वेकपस्यां विषमंददाति स्नेहाद्याहा यदिवार्थहे- नोकरंदुराचार मनासचन्तं ब्रह्मनमेनं मुनयो चदन्ति ॥धना- नियेषी विफलानि सुन्ति नित्यं रमन्ते प्रलोकमूदाः। नेपामयं शबुचरनलोको नासौ सदेहः ससुरखरमेत॥ ये युक्तयोगास्तप सिपयुक्ता:स्वाध्यायशीलाजरयन्ति देहम्। जितेन्द्रिया नूतहिते निविष्टास्तेषा मसौ नायमरिनलोकः॥ये धर्ममेव प्रथमचर -ति श्रमेण लळ्या निधनानि काले। दारानवाप्य ऋतुभिर्यजन्ति तेषामयञ्चैव परब लोकः॥येनैवविद्यान तपोनदानं न चापि मूढाः प्रजने यत्तन्ते । नचापिगच्छन्ति सुरवान्यभायात् तेषामय- व पच नास्ति ॥ युधिष्ठिरः। नारायण! पुराणेशो योगया स! नमोऽस्तुते। प्रोतुमिच्छामि कात्स्येन धर्मसारसमुच्चयम्॥ भगवानुवाच। धर्मसार महाराज! मनुना प्रोक्तमादितः प्रयच्छो मि मनुप्रोक्तं पौराणं श्रुतिसन्ततम् ॥अग्निचित्तपिलासत्री रा- जा मितुमहोदधिः। दृष्टमात्रा:पुनन्त्येते तस्मात्पश्येत तान्स दागोरेकस्य प्रदातव्या न यहूना युधिष्ठिराया गोषिक्रयमा- पन्नादहत्यासप्तमं कुलम्॥ बहूनानपदात्तच्या गौर्चस्वं शयनं स्त्रियः। नाक् भूतन्तु यद्यनंदोत्तारंनोपनिष्ठनि ॥आरुष्यबा. मणो मक मन्नं यैपान्तु वेश्मनि।गोभिश्च पुण्यक नेपांराजसू. याहिशिष्यते॥मादम्या इनियो ब्यागोरग्नेाह्मणस्यमा निर्य योनिशनं गवाचण्डालेयु मजायते।। ब्राह्मणस्यतु देवस्य दरि- ।

·दृन्डगौतमसंहितायाम्। द्रस्य च पडनम्। गुरोश्यापि हनं राजन्! स्वर्गस्थमपि पातयेत्॥ धर्मजिज्ञासमानानां प्रमाणप्रयमं श्रुतिः। द्वितीयन्तु स्वशांख्या णि तृतीयं लोकसंग्रहः॥आसमुद्राच्च वै पूर्णदासमुद्राँच्च पश्चिमा न्। हिमवाहिन्ध्ययो मध्य मार्यावर्त प्रचक्षते।सरस्वतीपडत्यो स्तथा नयोर्यदन्तरम्॥नदेव मातृकं देशंब्रह्मावर्त प्रचक्षते।तस्मि न्देशे सदाचारःपारम्पर्यक्रमागतः॥वर्णानांसान्तरालानां ससदा- चार उच्यते। कुरुक्षेत्रञ्च मस्याश्च पाञ्चालाः शूरसैनिकाः॥एते महर्षिदेशास्तुब्रह्मावर्तादनन्तरम्। एतद्देशप्रसूतस्य सकाशाद ग्रजन्मनः॥ स्वस्चरित्रं शिक्षन्ते पृथिच्या सर्वमानवाः। हिमय हिन्ध्ययोर्मध्ये यत्पाविनशनादपि।प्रत्यगेव प्रयागश्च मध्य देशः प्रकीर्तितः। कृष्णसारस्तु चरति मृगोयत्र स्वभावतः॥संज्ञ या ज्ञायने देशो म्लेच्छदेशस्तु तत्परम्।एनान् विज्ञाय देशांस्तु संधयेरन् दिजातयः॥शूद्रस्तु यस्मिन् कस्मिन् वा नियसेहत्तिक- र्शित: आचारप्रभवो धर्मो यहिंसासेत्यमेव ॥दान यथा शान्ति नियमानियमैः सह। वैदिकैः कर्मभिः पुण्यैःनिषेकादिति जात्मनाम्॥कार्य्यः शरीरसंस्कार पाचनः प्रेयचेहचा गहीमै जतिकर्म नामचौडोपनायनैः॥स्वाध्यायैस्तपणैश्चैव विवाहस्त्रा तकवतैः । महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयः क्रियते ततः॥धर्मार्थों यस्य महतांशुश्रूषा मपितविधः।नतस्य विद्या वक्तच्याकदाधि- दपि चोषरेलौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेवचायतोज्ञा नागमं प्राप्तस्तं पूर्वमभिवादयेत् ॥सव्येषु सव्यं स्पृष्टव्यो दक्षि णेन तुदक्षिणम्। नेकुर्यादेकहस्तेन गुरोः पादाभिन्दनम्।।नि- पेकादीनिकर्माणियः करोति यथाविधि अध्यापयति वेदांश्यं साविमो गुरुरुच्यते॥ इहोपनयनं वेदान्योऽध्यापयति नित्यशः। सुकसान इतिहासांश्च सउपाध्याय उच्यते।साहान् वेदांश्च योऽ ·चतुर्दशोऽध्यायः। ८२९ ध्याप्य शिक्षयित्वा वृतानिचा विरणोति च मन्लार्थानाचार्य सोड भिधीयते। उपाध्यायाद्दशाचार्य आचार्याणांशतं पिता॥पितुर्दश गुणं माना गौरवेणातिरिच्यते। तस्मात्तेषां वशेतिष्ठेत्तच्छुभूषाप रोमवेत्॥अवमानात्तुतेषांहि नरकान्याति सर्वशः। अनन्नति रिक्ताङ्गान् विद्याहीनान वयोऽधिकान्॥रूपद्रविणहीनाबजानि हीनांश्च नाक्षिपेत् । शपत्तो यत्कृतं पुण्यं सेव्यमानन्तु गच्छति।से व्यमानस्य यसापं शपन्त मनुगच्छति। नास्तिक्यं लोकनिन्दाश्च देव तानाचतुच्छनम्। इषं स्तम्भच मोहञ्च क्रोधन्यैदण्यं चिवर्जयेता यस्य यस्य हियो भाव स्तेनतेन हितं नरम्। अनुपविश्य मेधाची क्षिप्रमात्मवशन्नयेत्॥ इति श्रीगौतमीये चैष्णवधर्मशास्त्रे धर्म सारसमुच्चयोनाम चतुर्दशोऽध्यायः । युधिष्ठिरः। भगवस्तव भक्तस्य मम धर्मजनप्रिय। धर्म प ण्यत्तमदेच! पृच्छतः कथयस्व मे गयदेकमग्निहोत्रं वै स्पृष्टं वर्णजय स्यतु। मन्नस्य रझा तंसम्यग्विधिनाचाप्युपासितम्॥आहिता- निन्जयत्यूय सपनीकं सचान्धवम् । कथंनद्राह्मणैर्देवा होतव्यं क्षत्रियैः कथम्।।वैश्य देव देवेश कथंचासुहृत्तं भवेत्। कस्मिन् काले कथं कस्ययोऽग्निःस्यात् सुरेश्वर! आहितस्यकथंयापि सम्यगाचरणं भवेत्ता कत्यग्नयः किमामानंस्थान फिकस्यचापि भो। कनरस्मिन्नवास्थाने किंब्रजेदग्निहोत्रका अग्निहोत्रनिमि तन्च किमुत्पन्न पुराऽनघकथमेवाथ हूयन्ते पीयन्तेच सुरैः कथम्। विधिवन्मन्लवगत्या पूजितास्त्वग्नयः कथम्।कांगति पदनांयेष्ठ । नयन्तियाग्निहोत्रिणम्। दुर्हताश्चाग्निहूतावाप्य विज्ञानानयोऽग्नयः॥फिमाहिताग्ने कुन्ति चीर्णाचा अपिके- शव! उत्सन्मामिस्तु पापात्मा की योनि देव ! गच्छति। एतत्सर्व हि देवेश! मस्या भूपंगतस्य मे यत्तुमर्हसि धर्मज्ञ!सवासा नमो - ·रद्दगौतमसंहितायाम्। स्तु ने। भगवानुवाच।भृणुराजन् महत् पुण्यमिदं धर्मासृनं पर मायत्तु तारयते भक्तान् ब्राह्मणानग्निहोत्रिणः॥ ब्रह्मानानुसू जेन लोकान् महदायान् महाद्युतीन्। सृष्टोऽग्निर्मुरचनः पूर्वलो कानां हितकाम्यया।।यस्मादग्रेस भूतानां सर्वेषानिर्मिती मया। तस्मादग्नीत्यनिहितं पुराण महर्षिभिः। यस्मात्तुसकत्येषु पूर्वमस्मैपदीयते आहुनिर्दीप्यमानाय तस्मादग्नीति कथ्यते॥ यस्माच नयति ह्ययां गतिं विधान् सुपूजितान्। तस्माच नयनाद्रा जन् ! वेदेष्वग्नीति चोच्यते ।। यस्माच दुहेनान सोऽय मलम्भक्षाय नुक्षणान्। यजमाना नभेष्ठाः कव्यादौऽग्निस्तु न स्थितः।।सर्वभू नाधिपोराजन्! देवानामेष वै मुखमा प्रथम मन्सुरवात् सृष्टो लो कार्ये पचनमः॥सृष्टमाबोजगत्सर्व मुत्तमैश्च युतं रचलु। ततः प्रशमितः सोऽग्निरूपः समायया पुरा स्तृतापासनात् साड्य मोपासन इति स्मृतः।आहुतिः सर्वमारल्यानेस्तस्मिन् वसति यो नलः।आवसथ इति ख्यातस्तेनासौ ब्रह्मवादिमित्तस्मिन् प जमहायज्ञा वर्तन्तै यस्यधर्मतः सोममण्डलमध्येन गतिस्तस्य द्विजन्मनः। तेन सप्तर्पयःसिद्धाः संयत्तेन्द्रियबुद्धयः।गतासना- सायुज्यन्ते मेध्याग्नेश्व नतत्पराः॥अपरेचाचशंसन्तु पचना- ग्नि प्रचक्षता तस्मिन् पञ्च महायज्ञा पैश्वदेवश्च पर्नत स्थानी पायगृह्या सर्वनस्मिन् प्रतिष्ठित्ताः गृहकर्मवहो यस्माद् ननो गृहपतिस्तु सः॥ोपासनञ्चावसथं समयं पचनपायकम्। आहुर्ब्रह्मविदः फेचिदेनमेव ममापिच॥ अग्निहोत्रपकारन्तु - णुराजन्!समाहितः त्रयाणांगणनामापिअग्नीनामुच्यते मया गृहाणान्तु पनित्वाहि गाई पत्यमिति स्मृतम्। यजमानन्तु यस्मा तुदक्षिणान्नु गनिनयेन्। दक्षिणाग्निंनदाहुस्ते दक्षिणत्वाचन हिजाः। आहुनौ:सर्वमारव्यानं हवनं हव्यवाहनम्।।आय योऽग्निं ·पञ्चदशोऽध्यायः। भियतं ययाहवनसंरतः।आतिमुरथ्येन होमस्तु यस्मायज्ञेषु वर्त ने॥ तेनास्याहवनीयत्वं गतोचलिमहायुनिः आहोमादग्निहो- त्रेषु यज्ञेयेयत्र सर्वशः।यस्मादस्मिन् पर्नन्ते ततोद्याहयनीय ता आपसथन्तु येचाग्निपचनाग्निंप्रचक्षते॥नेषांसमागतोच- हिसायइत्यभिधीयते। आवसथस्तुयो वह्निःप्रथमःसमजाप निब्रह्मा वै गार्हपत्योऽग्नि स्तस्माद्देवौ हिवाभवेत्।दक्षिणाग्निः स्वयं रुद्राक्रोधात्मा चण्ड एव सः॥अइमाहवनीयोऽग्नि रन्तरी- क्षञ्च दक्षिणः स्यूमिाहवनीयोऽग्निरेच मग्नित्रयं स्मृतम्॥च्चो बैंगार्हपत्योऽग्नि यस्माइलाच मेदिनी अर्धचन्द्रारुतिः द क्षिणाग्निस्तथा भवेत्।चितुरस्त्रं ततः स्वर्गनिर्मलं याग्निसन्निन मातस्मादाहचनीयोऽग्नि ऋतुरस्त्रो भवेन्नप!॥जुहुयाद्गार्हपत्यं योभुवंजयति सहिजः। जुहुयादक्षिणाग्नियः सजयत्यन्तरीक्षा 'म्॥पृथिवी मन्तरीक्षपादिवमृक्षगणैः सह। जयत्याहयनीयं यो जुहयागक्तिमान् द्विजः॥यस्त्वावसथेजुहुयात्तुलाग्नि विधिवद्- हिजो सच सप्तर्षिलोकेषुसपत्नीक:प्रमोदन।।यच्चाप्युपास्ते सत्य चाविधिवत्प्रयतात्मवान् सजयेहायमभयं तथाप्यहि स- भामपि अग्नीनामथवाग्नेस्तुयस्यहोमः प्रदीयते।ईयभिच- ति सोऽग्निरग्निहोत्रञ्च वै भचन्॥त्रयाणामपि यकीनामग्निही अमिति स्मृतमा आणाई यजमानस्य चाग्निहोत्र मिति स्मृतम् होइत्येप धिपादो चै विपादोदुःखमुच्यते। दुःख तापत्रयं प्रोक्तंना पोहि नरकं पिदुः। यस्माहात्रॉयते दुःरपायजमान हुनोऽनलः नस्मात्तु विधिनस्रोक्त मग्निहोत्रमिति श्रुतम्। नदाग्निहोत्रं सृष्टंचे ब्रह्मणालोककारिणा। वेदाभ्याप्यग्निहोत्रार्थ जज्ञिरे स्वयमेव तु अग्निहोत्र फला चेदा: शीलस्तफलं श्रुतमारतिवफसा नारी दानहोमफलं धनम्॥विवेदमन्यसंयोगोंदग्निहोत्रं प्रचक्षने।मग्य ·८३२ सहगौनमसंहितायाम्। मुंः सामभिः पुण्यैःस्थाप्यते सूत्रसंयतैः॥ वसन्ते ब्राह्मणस्यस्या दाधेयोऽग्नि नराधिप। वसन्तो ब्राह्मणःप्रोक्तोब्रह्मयोनिःसूड- च्यते॥अग्न्याधानन्तु येनाथ वसन्ते कियते नृप। तस्य श्रीब्रह्मपु पिश्चनाह्मणस्य विवर्धने तयः सर्च एचैते विभिदैरलंकृताः अग्निहोत्राःप्रवर्तन्ते यैरिदंघियत्तेजगत् ॥ ग्राम्यारण्याश्च पशप तथा रक्षास्तृणानि च। फलान्योषधययापिचाग्निहोत्रकृतेऽभ चन्॥रसाःस्नेहास्तथा गन्धारतानि मणयस्तथा।काञ्चनायानि लोहानि चाग्निहोत्रकृतेऽभयन्। आयुर्वेदो धनुर्वेदी मीमांसान्या यविस्तरः।धर्मशास्पञ्चतत्सर्वमग्निहोत्रकृतेऽभवत्॥छन्दः शि क्षाश्च कल्पाश्च तथाच्याकरणंनृपज्योतिज्ञानं निरुक्तञ्च साग्नि होते कृतम्। इतिहासपुराणन गाथाश्रोपनिषद्तथा।आ थर्वणानिकमणि अग्निहोत्ररतेऽभवनायतस्यां पृथिव्यां हि किञ्चिदस्ति चराचरम्। तत्सर्व मग्निहोत्रस्य कृतेसृष्टं स्वयम्भु वा भग्निहोत्रस्य दर्शस्य पौर्णमासस्य चाप्यथा यूपैटिपशुबडा नांसोमपानक्रियावताम्॥तिथिनक्षत्रयोगानां मुहूर्तकरणात्म- नाम्। कालानांवेदनार्यन्तु ज्योतिर्ज्ञानं कृतं पुरा॥ऋग्यजुःसाम मन्लोणां लोकचित्तार्थचिन्तनातू । मत्यापत्तिविकल्पार्थ छन्दोज्ञा नंप्रकल्पितम्॥ वर्णाक्षरपदार्थानों सुपिलिङ्गविभक्तितः।नाम धातुविवेकार्य पुराव्याकरणं कृतम्॥यूपवेयध्वरार्थन्तु मोक्ष णं ग्रहणायत। यज्ञदैवत्तयोगार्थ शिक्षाज्ञानं प्रकल्पितम्।यज्ञ पात्रपचित्रार्थ द्रव्यसम्भरणायच। सर्वयज्ञविकल्पाय पुरातुल्यं भकल्पितम् ॥नाममन्त विभक्तानां तत्त्वार्थनियमायचासवेद- निरुक्तजानिरुक्त मृषिभिः शतम्॥द्यर्थ पृथिवी सृष्टा सम्भा रार्थनथैव च। इध्मनार्थञ्च यूपार्थे ब्रह्माचकेवनस्पतीनायाम्या रण्यास पशरः सूर्यते यज्ञकारणात मन्त्राणांविनियोगनो ·पञ्चदशोऽध्यायः। क्षणं श्रवणं नया॥अनुवाजपयाजांश्च मरुतां शासिनस्तथा।उद्गा अञ्चैव साम्मांचैबलिप्रस्थानमेवच विष्णुक्रमाणांक्रमणं दक्षिणा वकृतं तथा। त्रिकालं चैव भूमीश स्थाने पावतन्तया॥प्रवणं मोक्षणश्चैव हविषा श्रवणन्तथा। नावतुल्यन्ति ये विमा निवृत्ता पशोर्चशमतियान्ति नरकं घोरं रौवंतमसारतम्। शतप- र्षसहस्वाणि तत्र स्थित्वा नराधमाः॥ कमिशिक्ष्यिमाणाश्च ति प्टेयुःपूयशोणिते। यूपास्तुउक्त संस्कारैरोषध्यः पशवस्तथा।।यजमा नेनसहिताः स्वर्ग यान्ति नरेश्वरायावत्कालं हियज्ञोचे स्वर्गलोके महीयते तावत्कालं प्रमोदन्ते पशचोयध्वरे हताः।क्षा यूपत्वमि च्छन्ति पधुत्वं पशवस्तथा॥तृणा इच्छन्ति दर्शत्व मोषध्यश्च ह विष्मतामा सोमवच लताः सर्वा वेदित्वञ्च वसुन्धरा।यस्मात्य शुत्वमिच्छन्ति पशवः स्वर्गलिप्सया तस्मासशुवधे हिंसा नास्ति यज्ञेषु पाण्डच॥अहिंसा चैदिकं कर्मब्रह्मकमान तत् स्मृतम्। ये दोक्तं येन कुर्वन्ति हिंसाबुध्याऋतुं हिनाः॥सद्यः शूद्रबुमायान्ति प्रेस चण्डालतागपिागायौ यज्ञार्थ मुसन्नादक्षिणार्थ तयैयच॥सु वर्ण रजतचैव पात्रिक भार्यमेवचा दसिंस्करणार्यन्तु रक्षसार क्षणायन।यजना द्विजाःसृष्टास्तारकाधुपिदैवत्ताः क्षत्रिया रक्षणार्थन्तु पैश्या वानिमित्तकाः॥शुश्रूषार्थत्रयाणान्तु शूद्राः सृष्टाःस्वयम्भुवा। एवमेतत् जगत्सर्व माग्नहोत्ररुते कुत्तमूनाय बुध्यन्ति येवैतदीदृशन्तत्समारतमातेयान्ति नरकं घोरं सैर्वना मधिश्रुतम्॥रचाहिममुक्तास्तु केमियोनि व्रजन्ति ते यथोक्त मग्निहोत्राण शुश्रूषन्तिचये हिजाः॥ तैस्तु दत्तंहुतंतप्तंजप्तम- ध्यापितं भवेत्ाएपभिष्टच पूर्तच यदिजैः क्रियतं नृपानस धीसम्यगाहायचादित्ये स्थापयाम्यहम् मया त्यापितमादित्ये लोकस्य सुरु हियन्।।तारयेत्तन् सहस्रांश:सुरून ह्यग्निहोषित ·८३४ रहगौतमसंहितायाम्। णामालावतेषां हि पुण्येन दीप्यते रविरम्बरै स्वर्गस्विगंगतानान्नु वीर्याद्भवनि वीर्यवान् । तत्रतेमुपयुज्यन्ति साग्निहोत्रस्य यत् फ़ लम्।।समानरूपा देवानां तिष्ठन्यातसंपूवम्। थाग्निनाचे ये केचिद्दान्ते ह्यग्निहोषिणः॥ नतेऽग्निहोषिणां लोकान् मनसापि वजन्ति वै। वीरनास्तेदुराचाराः सुदरिद्रा नराधमाः॥विकलांच्या धिकाश्यापिजायन्तेयोनिषु। तस्मासोषितकै नित्य मग्निहोत्रं डिजन्ममिाहोत्तव्यं विधिचद्राजनृथ्वामिच्छन्तिगतिम् अमृज्यं सूत्रमेतस्मादग्निहोत्रं युधिष्ठिर!नित्याज्य मप्येतद्गृहीतव्यं हि जातिभिः।इत्वेऽप्याग्निहोत्रये ग्रहान्ति विधिपाहिजाः। शद्रा- नाहिरताःसन्तःसंयतेन्द्रियबुद्धयः पञ्चयज्ञरा नित्यं कोधलो- भविवर्जिताः॥ द्विकालमतिथिच्चैव पूजयन्तिच भक्तितः तेऽपिस योदयपरय विमाने युवेगिनिमम लोकेप्रमोदन्ते दृस्या माञ्च युधिष्ठिरमन्वन्तरञ्च तत्रैकं मोदित्वा हिजसत्तमाः॥इहमानुष्यके लोके भवन्ति दिजपुड्याः। पाला हिताग्नयो येच शूद्रान्नाहिरताः सदा झोपलोशधिनिर्मुक्ताः प्रातःस्नानपरायणाः। यथोक्तमग्नि होत्रं वैजुलते संयतेन्द्रियाः॥संतिछेदा सदासौम्यो दिकार मत्प- रायणः । ते यान्त्यपुनरावृत्तिं नित्वाचादित्यमण्डलम्॥ मम लोकं सपत्नीका यानः सूर्योदयमौः। तत्र वालाः ससंस्कारों कालगाःका मरूपिणः॥ ऐश्वर्यगणसम्पन्ना: कीडन्तिच यथासेरयम्। इत्येषा याहिताग्नीनां वित्तिः पाण्डुनन्दन!"येच वेदश्रुतिडेचित निन्धमा नायुयः। इति श्रीगौतमीये वैष्णवधर्मशास्त्र पञ्चदशोऽ ध्यायः॥ युधिविराचकायुधा नमस्तेऽस्तु देदेशागरुडध्वजाचान्द्रा यणविधि पुय मारण्याहि भगवन्मम॥भगवानुवाचा शृणु पाण्डच! तत्त्वेन सर्वपापप्रणाशनम्। पापिनो येनमुध्यन्ति तत्वस्यामि ·२३५ षोडशोऽध्यायः। सर्वशः। ब्राह्मणःक्षषियो वैश्यः शूद्रो वाचरितवनायथापकर्तु- कामोयस्तस्याभयमन्तुयः।शोधयैचु शरीरं संपञ्चगव्ये पविधि तः। सशिरःक पक्षान्तं ततः कुति पाँचनम्।धुवासाः श्रुचि सा मौजी बन्धीत मेखूलाम्॥पालाशदण्डमादाय ब्रह्मचारीव्रते स्थितः कृतोपचासःपूर्वन्तु सुकुमतिपदि दिजानदीसङ्गमतीर्थेषु शुचौ देशे गृहेऽपिचागोमयेनौपलितेऽथ स्थण्डिलेऽग्नि निधाप- येत्।आधारावाज्यशागौच प्रणयंच्याहतिस्तथा।पारुणञ्चापि प व श्रुखा सर्वान्यथाक्रमम्॥ सत्याय विष्णवेचेनि ब्रह्मर्षियोऽथ ब्रह्मणा विश्वेश्यश्चैव देवेभ्योऽध प्रजापतयेत्था॥षट्पञ्च जुहु यासातप्रायश्चित्ताहुत्तीहिजः। ततःसमापयेदग्निं शान्तिं कृत्ला थपौष्टिकम।प्रणम्याग्निच सोमन भस्म दत्त्वा नथात्मनः।नदी इन्वा विविक्तानां सोमाय वरुणायचाआदित्याय ततःस्मायादन्नं कृत्वासमाहितः शुचिदिकमाचम्य स्वाधीनःपूर्वतोमुखः॥प्राणा यामन्ततः कृत्वा पवित्रैरनिषेचनम्।आचान्तस्त्वमिवीक्षेनचोईया हुर्दिवाकरम्॥कृताञ्जलिरुपान्तः कुर्याच्चापि प्रदक्षिणम्।नाराय णंबारुद्रंपास्वाध्यायं ब्राह्मणन्तथा|आरण्यं मम सूक्तवापा- भोजनमथापिया। वीरममृषास्यापि तथाचाप्यघमर्षणम्।। गायत्री ममयादेवीं सावित्री वाजपेत्ततः शतं वाष्टशतं वापि सह समथवा परम्॥ ततो मध्याकालोपै पायसं यावकन्तुपा।पाच यित्वाप्रयत्नेन प्रयतः सुसमाहितःगनुतःपासमादाय सौवर्ण राजतन्तु वा तामंचा मृण्मयं चापि सौम्बरमथापिचा।क्षा- णां याज्ञियानान्तुपर्णेराद्यैरसितैः।पुटफेनतु गुप्तेन चरेशंस माहितः ब्राह्मणानां गृहाणान्तु सप्तान्लान्नापरबजेता गोयोहमा अन्नित्तु वाग्यतः संयतेन्द्रियः॥न हसेच न चीक्षेत नाभिभाषेत चाम्पियम्। विष्ठामूत्रपुरीपञ्च चण्डालंपारजस्वलाम्॥पतितञ्च ।

·. वृद्धगौतमसंहितायाम्। तथाध्यानमादित्यमवलोक्येत्। यो हिपादुकमारुासर्वदा प्रच रेहिजः॥ तदृध्या पापकर्माणमोदित्यमवलोकयेत्।ततस्त्वावसथं प्राप्तौ मिक्षानिक्षिप्य भूतले।पक्षाल्य पादायाचम्य हस्ती वाको ऽपरः पुनः। आचम्यवारुणान्तेनहिं विप्रांअपूजयेत्॥पञ्चस साथवाकुर्याद्भागान मैक्षस्य तस्यवै। तेषामन्यतमपिण्डेमादित्या यानिवेदयेत्॥ब्रह्मणेचाग्नये चैव सोमाय वरुणायचा विश्वेश्यश्चै । व देवेन्यो धादित्याय यथाक्रमम्॥अवशिष्टमथैकन्तु वक्तुं मात्र कल्पयेत्। अंगुल्यवस्थित पिण्डंजायते चाभिमन्वयेता|अंगुली- भिस्विभिःपुण्य प्राभीयासाङनुरकःपुनः यथाच वर्धते सोमोग्रस- ने चत्तथापुनः॥ तथा पिण्डाश्च वर्धन्ते हसन्तेचदिने दिने।विका लस्मानमस्योक्तं दिकालमथवा सकत॥ब्रह्मचारी सदाचापिनच वस्यं प्रपीडयेत्।स्थानेच दिवसे तिष्ठत रावीचीरासनंबनेत्॥ भवेत् स्थण्डिलशायी वायथयारक्षमूलक वल्कलं यदिया क्षी मंशोणङ्कनपसिकन्तथा।आच्छादनं भवेत्तस्य वरुषार्थ पुरुषर्ष- भा।एपञ्चान्द्रायणे पूर्णे मासस्यान्तै प्रतिमान् ब्राह्मणान् भी जयेद्भत्त्यादद्याचैवतुदक्षिणाम्।चान्द्रायणेनचीर्णेन यत्तन्ते नष्कृतम्।तत्सर्वन्तक्षणादेव भस्मीभपनि काष्ठवतू। ब्रह्महत्या थगौहत्या सुवर्णस्तैन्यमेव तु॥पूणहत्या सुरापानं गुरौदरियात- कमाएषमन्यानि पापानि पतनीयानि यानिच॥चान्द्रायणेनन श्यन्ति वायुनापांशवो यथा।अनिर्दशाया गोः क्षीरमौष्ट्रमाविक मेवच । मृतसूतक्योश्चान्न भुत्वाचान्द्रायणञ्चरेत्।सुरामोसामिष सर्पिलाक्षालवणमेवच ॥ नैले सोमञ्चविक्रीण्यन हिजश्यान्द्राय- णञ्चरेत्। एकोद्दिष्टञ्च योjक्ते यो क्ते चासनस्थितः॥भिन्नभा ण्डेतु योभुक्ते रिजश्चान्द्रायणवरेताआकाशस्थितहस्तोय आ- सनस्थस्तथैव च। परहस्तस्थित्तश्चैव भुताचान्द्रायणचरेत् ।

·३७ सप्तदशोऽध्यायः ।। आसनस्थश्च यो भुक्ते शयनीयगतोऽपि वा। योभुक्ते गासनस्थस्तु हिजश्चान्द्रायणञ्चरेत्। यो भुक्तेऽनुपनीतेन यो मुंक्तचषियासह यो क्ते अन्यथा साई हिजचान्द्रायणझरेन।उच्छिष्ट स्थापये हिमो-योमोहागोजनान्तरे। दद्यादा यदिया मोहादहिजश्नान्द्राय 'णाचरेता तुम्ब कोशानकञ्चैव पलाण्डं गज्जनन्तथा। उवाफल शुनचे जग्ध्याचान्द्रायणञ्चरेत् । नयापर्युषितंचान्नंपकं,पर गृहागनम् ॥ दिपकञ्च ट्रयामांसं जग्ध्याचान्द्रायणञ्जरेन्। उदफ्या च शुना पापि चण्डालैर्चा नराधिप!॥स्पृष्टमन्नन्तु सुजानो दिन श्वान्द्रायणञ्चरेत्। एतसरं हि शुध्यर्थमृषिभिचारतवतम्॥पाच सर्वपापानां पुण्यं पाण्डच! चोत्तमम्। एतेन वसवोरुद्रा आ- दित्याच दिवङ्गताः॥एतदाद्यं परंगुह्यं पवित्रं पावनंस्मृतम्। य थोक्तमतयः कुर्यादहिजः पापप्रणाशनम्। सदिवंयाति पूतात्मा निर्मलादित्यसनिमः॥ इति श्रीगौतमाये वैष्णवधर्मशास्त्रे घोडशोऽध्यायः। वैशम्पायनः केशवेनेयमारल्याने चान्द्रायणविधिकमायम च्छ पुनरप्यन्यान् धर्मान् धर्मात्मजो नृपः॥ युधिष्ठिरः सर्वभूतहि .ने श्रीमन् ! सर्वभूतनमस्कृत! सर्वभूतहितं धर्म सज्ञ! कथय- स्व मे। यद्दरिद्रजनस्यापि स्वर्ग सुरखकरम्भवेत्॥सर्वपापप्रशमन न्तन शृणुष्व युधिष्ठिर कार्तिकाद्यास्तु येमासाहादशैच की- तितागातेष्वेकतनियम: सर्वेषामुच्यते मया।कार्तिके यस्तु चै मांसे नन्दया संपनीनरः॥ एकमुक्तेन मद्भक्तो मासमेकंतु वर्तते। जलपानं पिवेन्मासोनान्तराभोजनासरम्। आदित्यरूपमांश्चापि नित्यमध्ये समाहितः॥बनान्ते भोजये डिमान दक्षिणाञ्चापित • नोक्रोधलोभविमुक्तस्य तस्य पुण्यफलं शृणु॥विधिवत्कपिला दाने यत्पुण्यं समुदाहतम्।तत्पुण्यं समनुपाप्य सूर्यलोके महीय. ॥

·दृगौतमसंहितायाम्। तेनतश्चापिच्युतः कालान् मानुषेषपजायते।तत्र प्रकामंकीडि बासर्वलोकेषु पूजितः॥राजराजाचितौविप्रः कोटीधनपनिर्मवेत् मार्गशीर्ष तु यो मासे एकभुक्तेन वर्तते॥कामं क्रोध लोभञ्च रित्यज्य यथाविधि। स्नात्वाचादित्यरूपमामर्चयन्ति यतेन्द्रियाः।। जपन्नेरतु गायत्री मामिकांवाग्यतः शुचिः। मासे परिसमाक्षेतु भोजयित्वा दिजान चीन्॥तानचयन्ति मस्या नस्य पुण्यफ लंशृणु।अग्निहोत्रे हुने पुण्य माहिताग्नेस्तु यद्भवेत्॥नसुण्यफल मामोति यानेनाम्परयोगिना। सप्तर्षिलोके चरति यथाकामं यथा सुरपम्॥नतश्यापिच्युतः कालाइरियर्षेषु जायते। तत्र प्रकामंकी डिवा राजा पश्चाद्भविष्यति।पौषमास क्षपेदेक मेक भक्तेन योन र अभ्येत्तुच मां नित्यं मद्गतेनान्तरात्मना। अहिंसासत्यनिरतः शोधहर्षविवर्जितः । एवं युक्तस्य राजेन्द्र! शृणुयाः फलमुत्तमम् ।। चिपातिथ्यसहसेतु यपुण्यं समुदाहृतम्।तफलं समनुमाप्तः शकलोके महीयते।। अवतीर्ण स्ततःकालोदिलावर्षेषुनायते।त अस्थित्वाचिरंकाल मिह विप्रो भविष्यति।माघमासन्तथा यस्तु वर्तते चैकभुक्ततः । मदर्चनपरो भूत्वा दम्भोधविर्जितः।मामि कामपि गायत्री सन्ध्यायांतुजपेदाहिजः॥ दत्तातु दक्षिणामन्ते ; भोजयित्वा दिजानपि।नमस्करोति तान त्या मद्त्तेनान्तराम ना॥ त्रिकाल स्मानयुक्तस्य तस्य पुण्यफलं शृणु।नीलकर्णाप्रयु- केन यानेनसचरो भवेत्॥पितृलोकं पूजयित्वा सेव्यमानोऽप्सरो गणैः। तत्र प्रकामंक्रीडित्वा भावेधूपजीयनेत्रिच्युतश्चतुर्वेदी - रिपो भवति भूतले। क्षपेत् फाल्गुनमासंयएकाक्तेन संयतःगान मोब्रह्मण्यदेवायेत्यजसं विपन सदा। पायसं भोजयेहिमान्न तान्ते संयतेन्द्रियः॥मदर्चनपरःोधलोभमोहविर्जितः सदा- चारव्रतपरस्तस्य पुण्यफलं शृणु।विमानैः सारसैर्युक्तमारूढःका ·सप्तदशोऽध्यायः। ८३९ मग सुरवम्। नेक्षन्लोके रमते सर्वनक्षत्रशोभितः॥ननश्चापिच्यु- त.कालानु केतुमालेषु जायते। तत्र प्रकामं क्रीडित्वा मानुषे नृपत्ति भवेत् ।।चैत्रमासेषु योमर्य एकमुक्तेन वर्तते।ब्रह्मचारी तुमदक्त स्तस्य पुण्यफलं शृणुयदग्निहोत्रं यःपुण्यं यथोक्तव्रतचारिण:। तत्पुण्यफलमासायचन्द्रलोके महीयते॥ ततोऽचतीणोजायेत वर्षे रमणके पुनः। भुरका कामन्ततस्तस्मिनिह राजा भविष्यति। वैशास्वंयस्तु चै मास मेकमुक्तेन वर्तते । हिजमग्रासने कृत्वा भु जन भूमौच वाग्यतः निमा ब्रह्मण्यदेवायेत्यर्चयित्वा दिवाकरम् जतान्ते भोजयेदिमांस्तस्य पुण्यफलं शृणु। फलं पहिधिवत्सोक्त मग्निष्टोमातिरात्रयोः। तत्पुण्यफलमासायंदेवलोके महीयते॥न तो हैमवते वर्षे जायते कालपर्युपात्। तत्र प्रकामं मोदित्वा विभः पश्चादषिष्यतिराज्येष्वमासेतु सोराजन्नेक भुक्तेन वर्तते। विषमया सने हत्या भूमी भुजन् जितेन्द्रियः॥नमो ब्रह्मण्यदेवायेत्यर्चय न्मां समाहितः दम्भानुत्तचिनिर्मुक्तस्तस्य पुण्यफलं शृणु। चीणे चान्द्रायणे सम्यक् यत्पुण्यं समुदाहृतमा तत्पुण्यफलमासाद्यदेव लोके महीयने।अथोत्तरकुरुष्वेव जायते निर्गतस्ततः॥तना- पिच्युतः कालादिह लोके हिजो भवेत्। आषाढमासंयो राजन्नेक भुक्तेन वर्तते।ब्रह्मचारी जितकोधो मदनपरायणः । चिनमया सने रुत्वा भुजन भूमौ जितेन्द्रियः॥रुला विषवणस्नान मशक्ष रविधानन-वत्ताने मोजयेद्दिमान पायसेन युधिष्टिर गुडौंद नेन नाराजस्तस्य पुण्यफलं शृणु। कपिलाशनदत्तस्य यत्पुण्यपा ण्डुनन्दन!।। नरपुण्यफलमासाद्य देवलोके महीयते। ततोऽयतीर्णः फालेन शाफहीप मजायने । तन-मापिच्युतः कालादिह विमो भाग प्यनि श्रावणंयःक्षपेनमासमेकं भुक्तेन संशयः॥ नमो ब्रह्मण्य देवायेत्युरका मामर्चयेत्सदा। विप्रमयासने हत्या भूमौ भुञ्जन्य ·राहगौतमसंहितायाम्। थाविधि।पायसेगायन्धिमान जितकोधी जितेन्द्रियः। लोभमो हविनिमुक्तस्तस्य पुण्यफलं शृणु।रुपिलाशनस्य यत्पुण्यविधिद लस्य वासच!। तत्पुण्यं समनुप्राप्तः शकलोके महीयते ततश्ना- पिच्युतः कालात कुशदीप प्रजायते। तब भकामक्रीडित्वा विप्रो भबू ति मानुषेण यस्तु भाद्रपद मासमेकमुक्तेन पन्ने। ब्रह्मचारी जितको धः सत्यसन्धो जिनेन्द्रियः॥चिप्रभयासने कृत्वापाकोदविवर्जितः। नमो ब्रह्मण्यदेवायेत्युत्का सुचरणौ स्पृशेतातिलान्वाथ तंबा पिबनान्ने दक्षिणां दिशेन। मद्रक्तस्य नरश्रेष्ठः तस्य पुण्यफलं शृणु। यरूलं विधिचसोक्तं राजसूयाश्चमेधयोः तसुण्यफलमा सायशकलोके महीयते।।ततम्यापिच्युतः कालाज्जायते धनदाल योनत्रप्रकामं क्रीडिबा राजा मपत्ति मानुषेयस्याप्याश्चयुजमा समेकमुक्तेन वर्तते। यद्गायत्री जपन्धिो मद्गतेनान्तरात्मनामादि सन्ध्यं या त्रिसन्ध्यं वा शतमष्टशतन्तु पा। विप्रमयासने कृत्या संप तेन्द्रियमानसः॥ तान्ने सोजयेहिशास्तस्य पुण्यफलं शृणु। म श्वमेधेन यापुण्यं विधिवपाण्डुनन्दन ॥ तत्पुण्यफलमासाय मम लोके महीयते । ततश्चापिच्युतः कालात् श्वेतहीपेमजायते। तत्र भुरका महान् भोगांस्तत्र विषो हिजायते। इति श्रीगौतमीये ष्णवधर्मशास्त्र ससदशोऽध्यायः। युधिधिरः । देव! संचत्सरं पुण्यमेकमुक्तेन यःक्षपेत् । तस्य पुण्यफलंय? तन्ममाचक्ष्व केशव ॥ भगवानुवाच। शृणुपाण्ड या सत्यं मेरचनं पुण्यमुत्तमम्। यच्छत्वा पाय त्या वानरः पापै- विमुच्यते॥एकमुक्तेन वर्तन नरः संवत्सरन्तुया ब्रह्मचारी हाथो- शान्तो जिनकीधी जितेन्द्रियः। शुचिःस्त्रानरतोऽव्ययः सत्यवागन सुयकाअर्चस्येपतु मां नित्यं मद्लेनान्तरामना॥ सन्ध्यातुन पन्नित्यं महायत्रीं समाहितः। नमोब्रह्मण्यदेवायत्यसकन्मांभणम्य ·Virion ENC४१ अष्टादशोऽध्यायः। चाविषमयासने कला चार क्षमेव वा। भूत्वातु चाग्यतो भु- कावाचम्यास्यादिजन्मनःनिमोऽस्तु वासुदेवायेत्युत्का तु चरणं स्पृशेन । मासे मासे समातेतु भोजयित्वा दिजान्थुचीना संपत्सरे ततःपूर्ण दद्यात्तु नदक्षिणाम्। नवनीनमयींगां का निलधेनुमथा पियाविषहस्तन्युनेस्तोय सहिरण्यैः समुक्षितः। तस्य पुण्यफ- लंराजन् कथ्यमानं मयाशृणु दशजन्मकृतं पापं ज्ञानतोऽज्ञान नोऽपि वा नहिन्यश्यति तस्याधुनावकार्यां विचारणा ॥ युधिष्ठिर। सर्वेषामुपपासानायज्ञे यत् सुमहाफलम्। तत्सर्व श्रेयसे लोकं त- द्वान वक्तुमर्हनि। भगवानुवाच। शृणुराजन्!यथापूर्व यथाही नन्तु भारत! कथान्ते कथयिष्यामि मद्भक्तस्य युधिष्ठिर! यस्तु भत्त्या शुचिर्भूला पञ्चम्यां मेनराधिप! उपचासकृतं कर्यात्रि कालञ्चायंस्तु माम्। सर्वक्रतुफलं लथ्या ममलोके महीयते। युधिष्ठिरः। भगवन्! देवदेवेशापञ्चमी नामकातिथिः ॥तामहं श्रो तुमिच्छामि कथयस्व ममाच्युत ॥ भगवानुवाच । पर्वहयञ्च हाद श्या प्रचणच नराधिप!!मपञ्चमीति घिरच्यानामनियन विशेष तः तस्मादागनेर्मुक्तैर्मन्निवेशितबुद्धिप्तिः। उपवासस्तु कर्मच्यो मपियार्य युधिष्ठिराबादश्यामेव वाकुर्यादुपवासमशनुवा तेना हंपरमां प्रीति यास्यामि नरपुङ्गन्च!"अहोरात्रेण हादश्या मार्गशी- र्षेच केशवम्। उपोष्य पूजयेद्यो मा सोऽश्वमेधफलं लभेन्गवाद- 'श्यांपुष्यमासेतु भस्या नारायणन्तुमाम्। उपोष्य पूज्यसंघास वाजपेयफलं लभेत् ॥ हादश्यां माघमासे तु मामुपोष्येतु माधयम्। -पूजयेय:समानोति पौण्डरीकफलंनृप!।।उपोष्यमायो वैशारच्या होदश्यां मधुसूदन पूजयन् फलमानोति सोऽग्निष्टोमस्य पाण्ड चहा द्वादश्यां ज्येष्ठमासे मां समुपोष्य विविक्रमम्।अर्चयेद्यःस मामोतिगवां मेधफलं नृप! आषाटे चामनारच्यं मा हादश्यां समु ·९४२ रहुगातमसहितायाम्। पोष्य यत्। पूजयेन्नरमेधस्य तत्फलं प्राप्नुयान्नृप।।।डादश्यांश्रा चणे मासि श्रीधराज्यमुपोष्य माम्। पूजयेद्यः समाप्नोति पञ्चय- ज्ञफलं नृप!।मासे भाद्रपदे यो मां हषीकेशारख्यमर्चयेत्।उपोष्य पुनराभोति सौत्रामणिफलं नृपादृश्या माश्ययुमासे पन नाभमुपोष्य माम्। अर्चयेद्यःसमामोति गोसहस्रफले नृपादा दृश्यां कार्तिके मासि मांदामोदरसंश्रितम्। उपोष्य पूजयेय:स स चक्रतुफलं लभेत्। बलेनोपचासेन हादश्यां पाण्डुनन्दन!।। फलंय पूर्व मुद्दिष्टन्तस्याई लभते फलम्। श्रवणेऽप्येचमैचं मां योऽचयेन्द्र क्तिमान्नरममसालोक्य मायातिनाबकार्या विचारणा।मासेमा सेसमत्यर्थ्य योनरो मामतन्द्रितः। एवं द्वादशवर्षाणि मद्भक्तोम- परायणः।अविन मर्चमानस्तु मम सालोक्यमामुयात्॥अन्यसेत् पीतिमान् सम्यक् हादश्यां वेदसंहिताम्।सपूर्वोक्त फलं राजन् ! भते नात्र संशयः॥गन्धं पुष्पं फलं तोयं पत्रं या मूलमेघवा। बादश्या ममयो दद्यात्ततो नैचास्ति मस्त्रियः॥ एतेन विधिना सर्वेदेवाःशक्रपु रोगमाः।मतानरशार्दूल स्वर्गलोकांस्तु भुजते॥ वैशम्पायनः। ए चंवदति देवेशे केशव पाण्डुनन्दनः। कृताञ्जलिपुटं न्यस्त्य मिदं भत्त्या घुपाचहा। युधिष्ठिरः। यज्ञात्मन्यज्ञसम्भूता यज्ञनाथ नमोनमःच तुर्मूर्ते! चतुर्बाहो। चतुह! नमोनमः।।लोकात्मन् ! लोकनाथेश! लोकपास नमोनमः सर्वज्ञः सर्वलोकेशाषीकेशानमोनमः ॥ सहसशिरसे तुभ्यं सहस्त्राक्षानमोनमः। पञ्चयज्ञनमस्तेऽस्तु सर्व यज्ञनमोनमः त्रयीमयावयीनाथ!त्रयीलपत्यानमोनमःासृष्टि- संहारकर्तेति नारसिंह! नमोनमः।। भक्तप्रिय! नमस्तेऽस्तु सोमना थनमोनमः । हयच नमस्तेऽत्तु चक्रपाणे! नमोनमः॥पञ्चभूत! नमस्तेऽस्तु पञ्चायुधानमोनमः। पैशम्पायनः। भक्ति गद्गदयावाचा स्तुपन्नेय युधिष्ठिरः॥गृहीलाकेशवोहस्ते भीतात्मानंन्यवारयत्।

·ऊनविंशोऽध्यायः। चार्यच पुनर्वाच। सक्तिनम्मं युधिष्ठिरम्॥वक्तुमेव नरश्रेष्ठं धर्मपुत्रं प्रचक्रमे। भगवानुवाच। अन्यचक्किमिदं राजन्मां स्तौपि नरपुङ्गच! ॥निष्ठ पृच्छ यथापूर्व धर्मानेव युधिष्ठिर युधिष्ठिरः। भगवनीत्व असादंतु स्मृत्वा स्मृत्वा पुनः पुनः॥न शान्तिरस्ति देवेशा नृत्यती बच मे मनः। इमञ्च मम संपन्न वक्तुमईसि माधव!दादश्यां - ष्णपक्षेतु अर्चनीयः कथं भवेत्। भगवानुवाच। शृणुराजन्यथा तथ्यं तत्सर्च कथयामिने ॥माहात्म्यं कृष्णहादश्या मर्चनीय फलं मम। एकादश्या मुपोष्याथ दादश्यामर्चयेत्तु माम् ॥विधानपिय थालाम भोजयेद्भक्तिमान्नरः। स गच्छेद्दक्षिणामूर्तिञ्चि नाव वि चारणा।। चन्द्रसालोक्य मथवा ग्रहनक्षत्रपूजितः । इति श्रीगौत मीये वैष्णवधर्मशास्ये अशदशोऽध्यायः। वैशम्पायनः केशवेनैव मारल्याने धर्मपुत्रःपुन:प्रभुम्॥प पच्छ दानकालस्य विशेषञ्च विधि नृपः। युधिष्ठिरः। देवकीफल मारण्यातं विषुचेष्वमरेश्चर।।सूर्ययज्ञपूर्व चैव दत्तेदाने च किंफल म्। भगवानुवाच । शृणुष्व राजन् ! विषुचे सोमार्कगहणेषुचाच्य नीपातेऽयने चैव दान स्यादक्षयन्नृपा। राजन्नयनयोर्मध्यं धिषु संप्रचक्षते।समरापिदिने नत्रसन्ध्यायां विषुवे नृप!॥ब्रह्माई 'शङ्करापि तिष्ठामः सहितास्ततः। तस्मिन् मुहूर्ने ने सर्वे चिन्त यन्तः परं पदम्॥शन पितरोरुद्रा यसपश्चाश्चिनौ तथा सा- ध्या चिम्चे सगन्धर्वाःसिहाब्रह्मर्षय स्तथा।।सोमो ग्रहगणश्चैव सागराःसरितम्तया। मरुतोऽप्सरसो नागा यक्षराक्षसगुह्यकाः।। एतेचान्ये च राजेन्द्र विषुचे संयतेन्द्रियाः। सोपवासा प्रयत्नेन भज ते ध्यानतस्पराः॥अन्नं गावस्तिलान् भूमि कन्यादानं तथैवच । गृहमाच्छादनं धान्यं वाइन शयनं तथा।। यच्चान्यच्च मयानोक्तंत अयच्छ युधिष्ठिर! दीयने विषुवे चैत्र श्रोधियेभ्यो विशेषतः। त ·सगौतमसंहितायाम्। स्यदानस्य कौन्तेय! क्षयो नैचोपपद्यते।वर्धन हरतः पुण्यंत्तानं- कोटिसम्मितम्। विषुचे स्नापनं यस्तु मम कुर्याद्दरस्य वा।।अर्चना वयथान्यायं तस्य पुण्यफलं शृणु। दशजन्मकृतं पापं नस्य सयो विनश्यति॥दशाना मश्चमेधाना मिष्टानांलभते फलम्। विमानं दि व्यमारूडः कामरूपी यथासुरसम्॥सयाति कामगंलोकं रुद्रलोकम थापिया। तब देवगन्धर्वै गीयमानो यथासुखम् । दिच्यवर्षसहसा णि कोटिमेकान्तु मोदते॥ततश्चापिच्युत्त: कालादिहे लोके हिजो भवेन् चतुर्णामपि चेदानां पारगो ज्ञानचिद्भवेत् ॥चन्द्रसूर्यग्रहे यान्ति मम पांशङ्करस्यूचा। गायते मम वा राजन्! जपेडा शङ्करस्य पा॥शंख कुर्वन्ति नादैश्च कांसघण्टाध्यनैरपि। कारयेत्तु ध्वनि भत्त्या नस्य पुण्यफलं महत्॥गान्ध होमजपैश्च शब्दैरुत्कृष्टनादिभिः ।दुर्बलो शिमवेद्राहु:सौमञ्च बलवान् भवेत् ॥ सूर्येन्दूपपूचे य? श्रोधियत्यः प्रदीयते। तत्सहसगुणं भूत्वा दानारमुपतिष्ठति ॥ महापातकसंयुक्तो यद्यपि स्यान्नरीनृप! निलेपस्तत्त्क्षणादेव तेन दानेनजायते।। च न्द्रसूर्यप्रकाशेन विमानेन विराजती। याति सोमपुरं रम्यं सेव्यमां- नोऽप्सरोगणैः॥यावन्नृक्षाणि तिष्ठन्ति गगने शशिनासह। तावत्का लंसराजेन्द्र सोमलोके महीयते॥नतश्चापिच्युतःकालादिह लोके युधिष्ठिर!। वेदवेदाङ्ग-विदिमः कोटीधनपति वित्॥ युधिष्ठिरः।भग वस्तव गायत्रीजप्यते तुकथं नृभिः। किंचा तस्याः फलं देच! ममाच- श्वसिताम्बर!।। भगवानुवाच। द्वादश्यां विषुवेचैव चन्द्रसूर्यग्रहे त- ' था।अयने श्रवणे चैव व्यतीपाते तथैव च।अश्वत्थंदर्शनेचैच तथाम दर्शनेऽपिच॥ जप्यात्तु मम गायत्री मथवाशाक्षरन्प! आजन्मदु ष्कृतन्तस्य नाशयेन्नात्रसंशयः॥युधिष्ठिरः अश्वत्यदर्शनंदेवाकि बदर्शिनसन्निभम्। एतत्कथय देवेशापरंकौतूहलं हि मे।भगवानुपा चाअहमश्वत्थरूपेण पालयामि जगत्रयम्।अश्वस्थोन स्थितो यत्र ·अनविंशोऽध्यायः। ८४५ नाहन्तुत्र प्रतिष्ठितः।।यत्राहं नास्थितो राजन्न वस्थश्चापि तवना यस्ले नमर्चयेनत्या मांस साक्षासमतियस्त्वेनं पहरेत्कोपान्मामेव पहरेत्तुसः। तस्मात्प्रदक्षिणं कुर्याद भिवादेन प्रत्यहम्।।गायोपिया सथाचसो मम रूपं युधिष्ठिर। एतत्रयं हि मदतो नावमन्येत क हिचित्॥अपमानितं चेत्तु हन्याहत्यासप्तमै कुलम्। अश्वत्थोबास जोगायो मन्मयास्तारयन्ति हि। तस्मादेतत्तयत्नेन राजन्! पूजितु मर्हसि युधिष्ठिरः। ब्राह्मणस्वेन देहेन शूद्रत्वं कथमानुयात्।ब्रह्म चानश्यनि कयं तदेव वक्तुमर्हसि ॥भगवायाच अपत्नानन्तु यो विप्रः कुर्याद्दादशवार्षिकम् । सत्तेनैव शरीरेण शूद्रत्वं यानि पाण्ड्य! ॥सद्ग्रामे तथाप्येको वसेदादशवार्षिकम्। महोत्तमपि कुर्वीत शूद्रत्वं याति वै हिजः यस्तु राजाश्रयेणैरजीचे हादशया र्षिकम् । स भूद्रत्वं गजेहिमी वेदानी पारगो यदि॥वर्तते नगरेगापि योबाहादशमावसेत्। सशद्रवंबजेविप्रो मावकार्या विचारणा। उत्पादयति यत्पुत्रं शूद्रायां कामतोदिजः। तस्य कायगतं ब्रह्मस चमेव विनश्यति । मद्यपत्रीमुरचं मोहादास्वादयति यो दिजः तस्य कायगतं ब्रह्म सद्यएव विनश्यति ॥मैथुनं कुरुते यस्तु जिह्वायां- ब्राह्मणोनृप। तस्य कायगतं ब्रह्मसद्यएवं विनश्याताय.सोम लतिकां विप्रः केवलं अक्षयेहथा। तस्य कायगतं ब्रह्मसयएव चिन श्यति। विपत्वं दुर्डसंभाप्त चैमागैरेचमादिप्तिः। पिनाशयन्तु च तत्तुतज्जोयापि युधिष्ठिरातस्मात्सर्वम्यनेन मनियार्य युधि- विरजातिवंशकरंफर्म नकुर्यात सशोदिजः।। इति श्रीगौन भीये वैष्णायधर्मशास्त्रे एकोनविंशतिरध्यायः। युधिष्ठिरः देशान्तरंगते रिपे संयुक्त कालधर्मणा। शरीर नाशे समाप्ते रथा विप्रप्रकल्पना॥भगवानुवाचा श्रूयतामाहिता ग्नेस्तु नधारत्तस्य संस्किया। पलाशरन्दैः पत्तिमाकर्तव्याकल्पयो ·वृद्धगौतमसंहितायाम्। दिता॥त्रीणि षष्टिशतान्याहुरस्थीन्यस्य नराधिपातेषां विकल्प ना कार्या यथाशास्त्रविनिश्चयम्॥ अशीत्यर्थे तु शिरसि ग्रीवा या दशाएव च । वाह्योश्चापि शतं दद्यादंगुलीषु पुनर्दशा शिरसि- विशतुं दद्याज्जाठरै वापि विंशतिम्रपणे बादशार्थन्तु शिग्भेषा शार्धमेव च। दद्यात्तु शनसूर्यास्तु षठार्धजानुजघयोः॥ दृशदद्या चरणयोरेषा प्रेतविकल्पना। एवं पिकल्पनां कृत्वा कुर्यादिप्रस्तु संस्क्रियाम्॥ युधिष्ठिरः। विशेषतीर्थ सर्वेषां संयुद्धानामनुग्रहा त्।भक्तानान्तारणार्थ वैधत्तुमर्हसि धर्मतः॥भगवानुवाचाप्रपशं सर्वतीर्थानां सत्यङ्गायन्ति सामगाः।सत्यं अवचनन्तीर्थ हिंसातीर्थ समुच्यते॥दान तीर्थदयातीर्थ शीलतीर्थ युधिष्ठिर! अर्थसन्तो पणतीर्थ नारीत्तीर्थ पतिव्रता।।सन्तुष्टोब्राह्मणतीर्थ ज्ञानंथै तीर्थ मुच्यते। मद्भक्ताः सततं तीर्थ यत्तयस्तीर्यमुच्यते॥शरण्या पुरुषस्ती थमन्नं तत्तीर्थमुच्यते।आतिथेयिः परन्तीर्थ मनिथिस्तीर्थमुच्यते॥ बतस्य धारणतीर्थ आर्जवन्तीर्थमुच्यते। देवशुश्रूषणतीर्थ गुरुशु श्रूषणन्तथा।। हिजशुश्रूषणतीर्थ तीर्थज्ञानस्य धारणम्।दारसन्तो षणं नीर्थगन्तं सन्नीर्थमुच्यते॥ ब्रह्मचर्य परन्ती त्रेताग्निस्तीर्थमु च्यते । मूलधर्मःस पिजेय मनस्तत्रैव वा युतम्।।गच्छंतीर्थानि की न्तेय! धर्मधिर्मेण वर्तते। दिविधन्तीयमित्याहुः स्थावरं जङ्गमन्त- था।स्थावरजङ्गमं श्रेष्ठं तत्त्वज्ञानपरियहात।कर्मणा हि विधु- इस्य पुरुषस्यैव भारत!॥ हृदये सर्वतीर्थानि तीर्थभूत सउच्य गुरुतीर्थपरं ज्ञान मनस्तीर्थन विद्यते॥ज्ञाननीयन्तपेस्तीर्थन हातीर्थ सनातनम्।क्षमातुपरमन्तीर्थ सर्वतीर्येषु पाण्डवक्ष मावतामयं लोकः परवक्षमावताम्मानितोऽमानितोवापि पूजि नोऽपूजितोऽपिया। आरुष्टस्ताडितो वापि क्षमाचांस्तीर्थमुच्यते। क्षमादमः क्षमादानंक्षमासत्यं क्षमा तपः।क्षमा हिंसा क्षमा धर्मः 11 ·विशोऽध्यायः। क्षमाचेन्द्रियनियहः। क्षमा दयाक्षमा यज्ञः क्षमा धैर्ययुत्तं जगत् । क्षमाधान मामुयात् स्वर्गक्षमावान प्रामुयायशः॥ क्षमावान् प्रा मुयान्मोक्ष क्षमावा स्तीर्थमुच्यते। आत्मानदी भारत: पुण्यती धनखातीर्थ सर्व नीर्थ प्रधानतः। श्रुखा तीर्थ सर्वमात्मन्यथोच्चैः स्वर्गो मोक्ष:सर्वमात्मन्यधीनम्। आचारचक्रान्तरगांत्रशोशिना सत्यप्रसन्न मनोहरेणा ज्ञानाम्बुना मातिच योहि नित्यं फिन्त- स्य भूयः सलिलेनरुत्यम्॥ युधिष्ठिरः।भगवन्! सर्वपापप्रायभि तुमनुत्तमम्। बक्तस्य नरश्रेष्ठः ममचक्तुं समर्हसिंगा रहस्यमिदमत्स्य धनश्राध्यं पापकर्मणाम् अवैष्णाचानामबाध्यं प्रायश्चित्तं ब्रवीमिने ॥यामनं ब्राह्मणं दृष्या मदतेनान्तरात्मना। नमोब्रह्मण्यदेवायेत्य पिपादनमाचरेन्॥ प्रदक्षिणन्तु निः कुर्यात पुनराक्षरेण तुाने नतुष्टो नरश्रेष्ठ! तसापंक्षपयाम्यहम्।।पोवएष्टां पराहस्य मृत्तिका शिरसायहना पाणायामशतं कृत्वानरः पापैर्षिमुच्यते दक्षिणा- चर्तशरपाहा कपिलाशृङ्गमेव चा मानःस्नानोनदींगला मम सूक्तेन शंस नासडिलेन तुय:नायात् सनिलेन रचिरहे। तस्य यत्सनितं पाप तरक्षणादेव नश्यति। मस्तकान्निःसतैस्तोय कपिलायायुधिष्ठिर!! गोमूत्रेणापि यःस्त्रायानौहिस्यान्ममवादिनः॥विप्रपादच्युतैयापि तोयैः पापं प्रणश्यति। नमस्यैर्यस्तु मद्त्त्याशिंथुमारपजापतिम्॥च तुर्दशाङ्गयुक्तस्यतस्य पापंपणश्यति । ततश्चतुर्दशाङ्गानि शृणुन स्पनराधिप।शिरोधर्मोहन ब्रह्म यज्ञमुत्तरदक्षिणो। हृदयस्तुभ पेहिष्णुर्हस्तौस्यातान्तयाश्विनौ। अधिमध्यं भवेद्राजन् लिङ्ग संघ सरो अपेत् ।। मित्रावरुणको पादौ पुच्छमूलं हुनाशनः। ततः पया द्भवेदिंद्रः तत्ते: पश्चात्मजापूतिः।।अभयञ्च तंतपश्चात् सएप ध्रुवसं जिताएतान्यानि सर्वाणि शिशुमार जापतेः पिवेत्तु पञ्चगव्यं यः पौर्णमास्यामुपोषित्तः। तस्य नश्यति तत्सर्वं यत्पापं पूर्वसंज्ञितम्।।

·F वृगौतमसंहितायाम्। अथैव ब्रह्मकूर्चन्तु समन्वंतुपृथक् पृथक्।मासिमासिपिबेद्यस्तु तस्यपापंप्रणश्यति॥पावञ्च ब्रह्मार्चस्य शृणुमन्लञ्च भारत!। पलाशं पनपत्रं या तामंवाथ हिरण्मयम्।। सादयित्वा तु गृह्णीयात्त तुपात्रमुदाहृतम्। गायत्र्यागृह्यगोमूत्रंगन्धद्वारेति गोमयम्॥ आ प्यायस्वेतिचं क्षीरंदधिकाणेति पैदधि।आज्यं शुक्रमसीत्येव देव- स्येति कुशोदकम्।आपोहिलेति संगृह्य यवचूर्ण यथाविधिा ब्रह्मणे चत्तथा त्वा समिहेतु हुनाशने आलोभ्य प्रणवेनैव निर्मथ्य प्र. . पावेनतु॥उहत्य पण च पिवेचपणवेनतु। महनापिस पापेन त्वरे पाहिर्विमुच्यते। इन्द्रान इति यःपादं पठेय:संहितामिमाम्।अन्त जलेऽथवादित्ये तस्यपापंप्रणश्यति॥मम सूक्तंजपेद्यस्तु नित्यं मद्तमानसः।नस पापेन लिप्येत पद्मपत्रमियाम्भसा॥ इति श्री गौतमीये वैष्णवधर्मशास्त्रे रहस्यप्रायश्चित्तं नामाविंशोऽध्यायः। युधिष्ठिरः। कीदृशाब्राह्मणाःपुण्या भापसिद्धाःसुरेश्वर!। नत्कर्म सफलं वेति कथयस्व ममाच्युत! भगवानुवाच । शृणु पाण्डव! तत्सर्व ब्राह्मणानां यथाक्रमम्। सफलं निष्फलञ्चेतितेषां कर्मचीमि तानिदण्डधारणं मौनंजटाधारणमुण्डनम्। पल्कलाजिनसर्गाशी व्रतचर्याभिपेचनम्॥अग्निहोत्रंचनेपास: स्वाध्यायो ध्यानसंस्क्रिया। सर्याण्येतानि चैमिथ्या यदि साचोन निर्मलः॥ अग्निहोत्रं रथाराज नास्था वेदास्तथैव चाशीलो देवास्तु तुष्यन्ति श्रूयतांनबकारण मक्षान्तंदान्तं जितक्रोधं जितात्मानं जितेन्द्रियमा तमेव ब्राह्मणं मन्ये शेषाः परदा इनिस्मृताः अग्निहोत्रनतपरान स्वाध्यायनिर- नान् श्रचीन् । उपवासरतान् दान्तांस्तान्देवाग्राह्मणा विदुः॥नजा निःपूज्यते राजन्! गुणाः कल्याणकारकाः। चण्डालमपि दत्तस्थं न न्देवा ब्राह्मणं विदुः॥ मनःशौचं कर्मशीचं कुलशौचच भारत!शि रीरशौचं वाक्शौचं शौचं पञ्चविधस्मृतम्॥पञ्चस्वेषुच शौचेषुध ·। एकविंशोऽध्यायः। ८४/ तिशौचं विशिष्यते। हृदयस्यतु शौचेन स्वर्गगच्छन्ति मानवाः॥अ ग्निहोत्रपरिभ्भएः प्रसक्तःक्रयविक्रये। वर्णसङ्करकर्ताच ब्राह्मणो वृषलैः समः॥यस्य वेदश्रुतिर्नश कर्षकव्यापि यो दिजाविकर्म- स्थोऽपि कौन्तेय! सवैरपल उच्यते ॥षो धर्मो हि विज्ञेयस्तस्य यः कुरुते लयम्। विषदन्तं विदुवा निन्दितं चुपचादपिस्तुतिति ब्रह्मपूर्वाभिर्यश्चन्द्रं स्तौति मान्नुपानच मांस्तौति पापात्मासमा माकोशते भृशम् ॥श्वच्छितीच यथा क्षीरं ब्रह्मवैसषले तथा। अदुष्टो दुष्टतामेति शुनास्पृष्टं हविर्यथा॥अगानि चतुरोवेदामी मांसा न्यायविस्तरम्। धर्मशास्यपुराणानि विद्या येताश्चतुर्दश ।। यान्युक्तानि मया सम्यक् विद्याजन्मानि भारत! उत्सन्नानि पवित्रा णि पाचूनान्तथैव च ।।तस्मात्तानि न शूद्राय स्पृष्टच्यानि युधिष्टि सासर्व तच्छद्रसंस्पृष्टंन पवित्रंनसंशयालोके त्रीण्यपवित्राणि पञ्चमेध्यानि भारत!। श्वा शूद्रश्चश्वपाकश्येत्यपवित्राणि पाण्डव! ॥देवलः शककीटो यूपउदस्या पलीपतिः। पञ्झैते स्युरमेध्यान । नस्पृटव्याः कथञ्चनास्पृष्टैतान्यष्ट वै विप्रःसचैलोजलमाविशत् मद्रक्तान शुद्रसामान्यादवमन्यन्ति ये नराः नरकेष्वेव तिष्ठन्ति वर्षकोटि नराधमाः॥चण्डालमपि महतनावमन्येत बुद्धिमान्। अचमन्य पत्तत्येच नरके रोरवे नरः॥मम मदत मक्तेषु सम्मिति धिका भवेत् । तस्मान्मताताश्च पूजनीया विशेषतः॥कीटप क्षिमृगाणाञ्च मयि सन्यस्तचेतसाम्। वामे गति चिहि किं पुनर्ज्ञानिनान्नृपः॥पचाप्ययवा पुष्पं फलं वा तोयमेवमादिदा तिममशुद्रोऽपि शिरसा धारयामि तम्॥विमानेवार्चयेत्या शःमाणेच ममियः। तेषान्तेनैव रूपेण पूजांगृहामि भारत। वेदोक्तेनेच मार्गेण सर्वस्तहदि स्थितम् । मामयन्ति ये विप्राः सायुज्यं यान्तितेमम।।परित्राणाय भक्तानां प्रादुर्भाचः कृतोम- .

·सृडगौतमसंहितायाम्। या।मादुपिाकृतिः काचियेत्नां युधिष्ठिर!!आसामन्यतमा मू नियो अत्याच समर्चति॥तेनैवपरितुष्टोऽहं भविष्यामि न संश- यः। मृदाच मणिरत्नैश्च ताम्प्रेणरजतेनयाकलाप्रतिकृतिं कुर्याद नां काञ्चनेन वा। पुण्यं दशगुणं दद्यादेतेषामुत्तमोत्तमम्।।जयका मोऽयेद्राजा विद्याकामो हिजोत्तमः। वैश्योपि धनकामस्तुशू- द्रः पुण्यफलपियः। सर्वकामाः स्त्रियोचापि सर्वान् कामानवाप्नु- युः॥ ॥ इति श्रीगौतमीये चैष्णवधर्मशास्त्रे सत्यार्चन विधि नाम एकविंशोऽध्यायः। युधिष्ठिरः। कीदृशानान्तु शूद्राणां नानुगृह्णासिवार्चनम्। उद्देगस्तव कस्मात्तु नत् ब्रीहि सुरोत्तम।।श्रीभगवानुवाचार नेनाप्यभक्तेन स्पृश्या शूद्रेण यार्चना। तां वर्जयामि यत्नेन श्वपाक . विहितामिव ।। त्रैलोक्येऽस्मिन्निहिग्नो न विसमिक्तश्चन। दिरा वा युदिया रात्रा युहिग्नं कुरु लाघचात्॥न भवेद्देवदैत्येप्यो रक्षो- स्यश्चैव योनृपाशूद्रपकार्चिताद्देदाद्भयन्तु सुमहन्मम। तस्मान्स प्रणवं शूद्रोमन्नं मे नैच कीर्तयेत्॥प्रणवं हि परंब्रह्मानित्यं ब्रह्मपि दो विदुः। हिज शुश्रूषणं धर्म द्राणां भक्तितो मयि॥तेन गच्छ- न्तिवै स्वर्ग चिन्तयन्ती हिमांसदा। हिजशुश्रूपया शूद्रःपरंश्रेयोऽ धिगच्छति । हिजशुश्रूषणादन्यन्नास्ति द्रस्य निष्कृतिः। रागोहे पच मोहय पारुष्यज्ञानृशंसना॥शाम्यञ्च दीर्घवैरव मन्तिमान मनार्जवम् । अन्तञ्चापवादच पैशुन्यमतिलोलता हिंसास्तेया मृषापादो वञ्चनारोपलोलुता अबुद्धिताच नास्तिक्यं भयमारस्य मेरच अशौचत्वञ्चारतज्ञवं दम्भतास्तम्भ एक्च। निकृतिश्याप्य वज्ञानं ज्ञानके शूद्रमाविशेत् ॥ इत्या पितामहःद्रमभिभूतन्तु तामसैः। दिजशुश्रूषणं धर्मशद्राणान्तु प्रयुक्तवान नश्यन्ति ना- मसा भावाः सदस्य मयि भक्तिनः। पत्रं पुष्पं फलं नोयंयोमे भक्त्या ·हाविंशोऽध्यायः। १५१ प्रयच्छति ॥ तदहंमद्भक्तिदत्तं यत् मूभागृहामि रुद्रतः। चण्डालो वाप्रियः कश्चित् सर्वपापसमन्वितः। यदि मां सत्तनं ध्यायेत् स पापेभ्यःप्रमुच्यते। विद्याविनयसम्पन्नाब्राह्मणावेदपारगाम यि शक्तिन्न कुर्वन्ति चण्डालसदृशा हिते।स्था दत्तंस्थाजप्तं - थाचेष्टं पृथाहुतम् ॥स्था तीर्येतु दत्तस्याद् योन भक्तो मयिहिजः यकृतज्ञ हुतचापि यदिएं दत्तमेव वा अवैष्णंचोक्तं तत्सर्वरा क्षसा एव.भुञ्जते। स्थावरोजगन्मो वापि सर्वभूतेषु पाण्डच! ॥ समलेन दयांफर्यान्मभृतो मित्रशत्रुषु।आनृशंस्य महिंसाच द या सत्यं तथार्जनम्॥अद्रोहं मम भक्तानाम्भूतानामभयन्नृप।। स्पेयमादयो ब्यान्महत्या प्रयान्वितः॥तस्याक्षयो भवेहोकः श्वपाकस्यापि पार्थिच! किं पुनर्येसमर्चन्ति मद्भक्तीविधि पूर्वक- म्॥मद्भक्ता मदतप्राणा: स्तुवन्ति येतु मांसदा। बहुवर्षसहस्रा- णि तपस्तप्यति योनरः॥नासौ नस्पदमाप्नोति मद्भक्तैर्यदवाप्य- ते। मामेव तस्माद्राजर्षे ध्याहि नित्यमत्तन्द्रितः॥अवाप्स्यसित नः सिहि निश्चयं हि अनुत्तमाम। अपार्थक प्रशाषन्ने शूद्राभा गवता इतिगान शूद्रां भगवद्भक्तां विप्राभागवताःस्मृताः।हादशा क्षरतत्त्वज्ञश्चतुर्वृह विधानवित् ॥अच्छिद्रःपनकालजः सर्च भागवता स्मृताः ऋग्वेद यजुषो होता यजुषाध्वर्युरेबचासा मवेदेन चोद्गाता पुण्येनाभिस्तुवन्ति माम्।अथर्वशिरसा चैव नि समाथर्पणं विजाः ॥ स्तुवन्ति सततं येचतहि भागवताः स्मृताः । वेदाधीनाः सदा यज्ञा यज्ञाधीनाश्य देवताः॥ देवता ब्राह्मणाधी नास्तस्मादिप्रास्तु देवताः।अनाश्रिताभयन्नाति मुरव्यमाश्रय माश्रयेत् ॥ रुद्रंसमाश्रिता देवा रुद्रोब्रह्माण माश्रितः। ब्रह्मामा: माभितो राजन्नाहं किञ्चिदुपानिनः।। ममाश्रयोन फिनितम षा मापयोऽस्म्यहम् । एवमेतन्मया प्रोक रहस्यमिदमुत्तमम्॥

·८५२ घरगौतमसहितायाम्। धुर्मप्रिय! सुचेराजन्नित्यमेव समाचूर। इदं पवित्र मारल्यानं पुण्यं वेदेन सम्मितम् ॥यापटेन्मामकं धर्ममहन्यहनि भारत!। धर्मों पि वर्धते तस्य बाहिश्चापि प्रसीदति।पापक्षय मुपैत्येच कल्याण- ञ्च विवर्धते । एतत्पुण्यं पवित्रच पापनाशन मुत्तमम्। श्रोतव्यं श्रद्धया युक्तैर्गगतैश्च विशेषतः॥श्रावयद्यस्त्विदं भत्त्या प्रयतोऽ थ्शृणोनि वा। सगछन्ममसायुज्यं नात्र कार्या विचारणा॥य श्वेदं धारयेड्रा महतो मपरायणः पितरस्तस्य तप्यन्तिया बदारतसंपुरमा वैशम्पायनः। महष्टः सुमना करवा चिन्तयिता द्रुतां कथाम् ॥पूजयामास गोविन्दं धर्मपुत्रः पुनःपुनः देवान- सर्षयः सिहागन्धर्वाप्सरसस्तथा॥भूतायक्षाग्रहाश्चैव युद्धका भुजगास्तुथा। पालखिल्या महात्मानो मुनय स्तत्वदर्शिनः।तथा भागवत्ताश्चैव पञ्चकालरतास्तथा।कौतूहलसमायुक्ता भगवद्भक्ति मागताः श्रुबा तु परमं पुण्यं वैष्णवं धर्मशासनमा विमुक्तपापा: पूतास्ते संपूना स्तक्षणेन तु॥ प्रणम्य शिरसा विष्णुप्रसादसुमुपे क्षणं । यथागतं ययुदैवाः सिद्धाश्यर्षिगणैः सह।गतेषु नेषु सर्वेषु केशवः केशिहादा विसज्य पाण्डवान सान पणतान द्वारका ययौतितामणम्य गोविन्दं तदाप्राति पाण्डवाः। कपिलायानि दानानि दश विष्णुपरायणाः॥मधुसूदनवाक्यानि स्मृत्वाचैव पुन: पुनः मनसा पूजयामासुर्सदिस्थं पञ्चपाण्डवाः॥ युधिधिरोऽपि. धर्मात्मादिकबाजनार्दनम्। तद्भक्तस्तन्मनायुक्त स्तघाजीत- सरोऽभवन् । एवमेतत्पुरारत वैष्णवं धर्मशासनम्।मयाने क- वितं राजन् पधिवं पापनाशनम्॥ चिन्तयत्व सदा विष्णुंअप्रम तः कुरुइहलोका गच्छन्ति नान्येन नादिप्णोः परमं पदम्॥ ॥ इति श्रीरङगौतमीये चैष्णवधर्मशास्ये हारिंशतितमोऽध्यायः।

·८५३ पुलस्त्य स्मृतिः। श्रीगणेशायनमः।कुरुक्षेत्रेमहात्मानंपुलस्त्यमृषयोब्रुवन् ।नां अधर्मान्प्रकारांचनोवदस्मार्तमागतम्।।१॥एवंपृष्टः प्रयुगाचस चोस्तान्पृच्छत्तोऋषीन्॥पंचधावास्थितधर्मशृणुध्वंदिजसत्तमाः ॥२॥वर्णधर्मःस्मृतस्त्वैकआश्रमाणामतत्परम् ॥ वनिमस्तृती यस्तुगुणनैमित्तिकस्तथा॥३॥ वर्णमेकंसमाश्रित्ययोधिकार प वर्तत।वर्णधर्म सपिज्ञेयोयथोपनयनंत्रिषु॥४॥यस्वाश्रमंस- माश्रित्यपदार्थःसंविधीयते।।उक्तआश्रमधर्मस्तुशिक्षापिंडादि कंयथा॥५॥उपयस्यानिमित्तेनयोविधिःसंपवतते नैमित्तिकः सविज्ञेयःप्रायश्चित्तविधिर्यथा|ब्रह्मचारीगृहस्थश्ववानप्र स्थोथभिक्षुकः।।उक्तआश्रमधर्मस्तुराजधर्मस्तुपंचमः ॥७॥ र्णधर्मऋतुर्धातुभाश्रमाणांत्तथैवच दियोःसाधारणोधर्मोय वासौइयशेषताक्॥८॥ईज्याध्ययनदानानियथाशास्त्रंसनान नम्॥ब्रह्मक्षत्रियवैश्यानांसामान्योधर्मउच्यते॥॥याजनाध्या पनेराज्ञोलतानांचाभिरक्षणम्॥पाशुपाल्यंकृषिश्चैववैश्यस्याजी वनस्मृतमाशूद्रस्य जिभूषाद्दिजानामनुपूर्वशः॥युद्धा- चवृत्तिस्तत्सेवाकारतारणकर्मच॥१॥गरौचासोग्निशुपास्वा ध्यायोव्रतधारणम्।।भिकालस्नायित्ताक्ष्यंगुरौमाणातिकीस्थि तिः॥१२॥ तदसावेगुरुततेतथासंब्रह्मचारिणी॥कामतीयासमा नववधर्मीब्रह्मचारिणः॥१॥समेखलोजीदंडीमुंडोगुरुगृहाभ यः आविद्याग्रहणाद्गच्छेत्तामतीचाअमातरम्॥१||अग्निहो- बोपचरणंजीवनंचस्वकर्मतिः॥धर्मदानेषुफाम्यघुसवजनयिक्ति या॥१५॥देवपित्रनिधियश्चस्तानामनुफैपिता ॥ शुनिस्मृत्युक्त संस्कारोधर्मोयंगृहमेधिनः॥१६॥जटित्वमग्निहीवित्वंभूशय्या- जिनधारणमापनेपास:पयोमूतनीधारकणरक्षिता॥गामनिग्रह ·पुलस्त्यस्मृतिः। निवृत्ति विनानमौनधारिता देवतातिथिपूजाचधर्मोयंचनचा- सिनाम्॥१८॥ सरिमापरित्यागोरेक्ष्यान्नंरक्षमूलता॥निःप्रतिम हनाद्रोहःसमतासर्वजंतुषु॥१९॥प्रियामियपरिष्वंगःसुखदुःस्वापि कारिता॥सबाह्याभ्यंतरंशौचंनियमोबनकारिता॥२०॥सबैद्रियस माहारीधारणाध्याननित्यता॥भापतिस्तथेसेपरिवाधर्म च्यते॥२१॥अहिंसासत्यवादश्चसत्यंशौचंदयाक्षमावर्णिनांडिं- गिनांचैवसामान्योधर्मउच्यते ॥२२॥स्वज्ञानंयधिसर्वेषांधीयं चर्णिलिंगिनाम्॥अदृष्यार्थश्चैकषिधे दृष्टार्थअदितीयकः॥२३॥ भयार्थस्ततीयश्चन्यायमूलचतुर्थकः ॥उभयव्यवहार्यअदंडधा रणमेवच॥२४॥तुल्यार्थानांविकल्पः स्यान्यायमूलःपकीर्तितः! चैदेधिदितोधर्मःस्मृतौतादृशएयच॥२५॥अनुवाफः श्रुतिःसूक्तं कार्थिमितिमानवाःगुणायपरिसरव्याताम्राह्मणादीविशेषकः ॥२६॥विशेषदृष्टएबासीकलाथमितिमानवाः॥ तदर्थश्वप्रवासीयं सबसेप्याफलार्थिना ॥२७॥उक्तःपंचविधीधर्मःश्रेयो युदयहेतु कः॥पुरुषाणांयथायोगंसचसेच्याफलार्थिना॥२८॥सद्यस्त्वपोट चालायामन्यथावत्सराच्छुचिः॥पदत्तायांधिरात्रेणदत्तायांपति- णीपवेत्॥२९॥ इति श्रीपुलस्त्यप्रोक्तं धर्मशाख्यं समाप्तम्। लघुयुधस्मृतिः। ॐनमःपुरुषोत्तमाय॥ अथातोयुधधर्मशालंच्यारख्यास्या- मः॥श्रेयोप्युदयसाधनोधर्म: गरिमेब्राह्मणो वसंतात्मान मुपनयेन् २ एकादशेक्षषियोगीष्मे ३ दादशेचैश्योचर्षासुगामे रपलानिनदण्डकमण्डलूपवीतानिधारयेत्॥चेदानधीत्ययुश्रुषां कर्चन्द्ररास्तिनुयात्ती सावित्रीवेदवतीकोपनिषदादानात्रिसुप ·८५५ लघुयुधस्मृतिः। र्णिकवतानिचरेत् ॥ गुरुणानुज्ञातः स्नायान्सपूर्णभिार्यामुद्दहेन् मांततःपितृतःपंचमींदशमीमन्यगोत्रजांब्राह्मदैवार्षप्राजापत्य- गांधर्वासुरपैशाचराक्षसाःऋतायुपेयात् युग्मासुपुत्रमुसाट्ये त् गर्भाधानपुंसवनसीमंतोन्नयनसोष्यंतीकर्मनामकरणनि क्रमणान्नप्राशनचूडाकरणोपनयूनंयावद्ग्न्याधानं तस्मिन्ग याणिदेवपितृमनुष्यतयज्ञकर्माणिकुर्यात अतिथीन्पूजये न् भृत्यान्चंधून्पोष्यवर्गाश्चन्चायसादियो भूमौदत्वा ब्राह्म णानु भोजये पिचन्वष्टकापार्वणवाड्यावण्याग्रयणीचेच्याच युजींचपाक्यज्ञान कुर्यात्॥ अग्नीनाधायाग्निहोत्रंदर्शपौर्णमा सौचातुर्मास्यानिनिरूढपथरनुवंधः सौवामणीनिहपिर्यज्ञान कुर्यातु आग्निष्टोमेत्यग्निशमउक्थाःषोडशीवाजपेयोतिरावा- सोमः इतिसोमयागाननुतिष्ठेत् ॥ दयासर्वभूतेषुक्षांतिरनसू याशौचाचमनमनायासेनमंगलमकार्पण्यमस्पृहतिकुर्यात् न्या यागतधनेनकर्माणि अध्यापनंयाजनप्रतियह सर्वक्रयविक्रयः संविभागपतिगृहडिशिलोंछनमयाचितकर्षणवाणिज्यानि तयः तदसंभवेक्षत्रियवृत्त्या आपत्काउसाधुझ्यः प्रतिगृहीयात् रत्तिसंकर नकुर्यात् ।। कर्मवृत्तिसंकरौरक्षेत्कुलशुध्यर्थकृषिःपाधु पाल्यंचाणिज्य वैश्यकर्मसूद्रस्यविधिकर्मब्राह्मणादीनांब्याणां भर्तृशुश्रुषानाभिचारस्तस्यगुरुभक्तिःप्रणामश्चेतिधर्मः कृत- कत्यस्यवानप्रस्थ्यविरक्तस्यपारिवाज्यस्वधर्मानुष्ठानंवर्णाना माश्रमाणांचापिहिताकरणेप्रतिषिद्धसेपनेयावत्तदकुर्वतोनरक पातः पिहितमकुर्वतोराज्ञाकारयितव्याः कंठकान् शोधयेत् व्य वहारान्नेकान्निर्णयेत् वूलचनश्चैतान स्वधर्मस्थापयेत् निषु परस्पेदंडंदापयेत् तथाकुर्वनः कारयिनुनौपयोधर्मसिद्धिःतस्य धर्मोपिनीनोव्यसनीनिरूपितमंडलाध्यक्षः प्रक्षिपेसंधिविग्रह- ·पुलस्त्यस्मृतिः। निवृत्तिपत्रिस्नानमौनधारिता देवतातिथिपूजाचधर्मोयंचनवा- सिनाम्॥१८॥ सारंपरित्यागोक्ष्यान्नंवृक्षमूलतानिप्रतिय हनाद्रोहःसमतासर्पजंतुषु॥१९॥पियाप्रियपरिष्वंगःसुखदुःस्वाधि कारिता॥ सबाह्याप्यंतरंशौचंनियमोवनकारिता ॥२०॥स.ट्रियस माहारोधारणाध्याननित्यना॥भावशुद्धिस्तथेत्येवंपरिबाद्धर्मउ च्यते॥२१॥अहिंसासत्यवादश्चसत्यं शौचंदयाक्षमा॥वर्णिनानि- गिनांचैवसामान्योधर्मउच्यते॥२२॥ त्वज्ञानंयधिसपांधर्मीयं चर्णिलिंगिनाम्॥अदृष्टार्थश्चैकविधेष्टार्थचाहिनीचकः ॥२३॥ भयार्थस्वतीयश्चन्यायमूलचतुर्थकः।।उभयव्यवहार्यश्चदंडधा रणमेच॥२४॥तुल्यार्थानांपिकल्पः स्यान्यायमूल प्रकीर्तितः। देनुपिदिनोधर्मःस्मृतौतादृशएचच॥२५॥अनुवाफःश्रुतिःसूक्तं कार्यार्थमितिमानवाःगुणायपरिसंरख्यातानाह्मणादौविशेषफः ॥२६॥विशेषदृष्टएवासोकलार्थमितिमानवाः ॥ तदर्थवप्रवासीयं सबसेप्यफलार्थिना ॥२७॥उक्तःपंचविधोधर्मःश्रेयोभ्युदय हेतु कः॥पुरुषाणांयथायोगंसचसेव्यःफलार्थिना॥२०॥सधस्त्वमोह बालायामन्यथावत्सराच्छुचिः॥पदत्तायांभिराणदत्तायांपक्षि- णीभवेत्॥२९॥ इति श्रीपुलस्त्यप्रोक्तं धर्मशास्वंसमाप्तम् ॥ लघुवुधस्मृतिः। ॐनमःपुरुषोत्तमाय॥ अथातोयुधधर्मशासंन्यारव्यास्या- मः॥श्रेयोप्युदयसाधनोधर्म:५गर्मारमेब्राह्मणो वसंतआत्मान मुपनयेन् २ एकादशेक्षत्रियोगीष्मे ३ दादशेचैश्योचर्षासुराणमे पलाजिनदण्डकमण्डलूपवीतानिधारयेनावेदानधीत्यमुश्रुषां कुर्बास्तिनुयात् सावित्रीवेदवतीकोपनिपदादानात्रिसुप ·८५५ तघुयुधस्मृतिः। र्णिकवतानिचरेत् ॥ गुरुणानुज्ञातःस्नायात्सपूर्णाभार्यामुद्दइन् मातृतः पितृत पंचमींदशमीमन्यगोत्रजांब्राह्मदैवार्षपाजापत्य- गांध_सुरपैशाचराक्षसाः अत्तायुपेयात् युग्मासुपुत्रमुसादये त् गर्भाधानपुंसवनसीमंतोन्नयनसोष्यतीकर्मनामकरणनि क्रमणान्नप्राशनचूडाकरणोपनयनंयावदग्न्याधानंतस्मिन्ग याणिदेवपितृमनुष्यतयज्ञकर्माणिकुर्यात अनिथीन पूजये न भृत्यान्चंधून्पोष्यवर्गाश्चञ्चायसादिश्योभूमौदत्वा ब्राह्म णान् सोजयेत् पिचन्वष्टकापार्वणश्राइबावण्याग्रयणीचेच्याच युजींचपाक्यज्ञान कुर्यात् ॥अग्नीनाधायाग्निहोदर्शपौर्णमा सौचातुर्मास्यानिनिरूढपथरनुवंधः सौबामणीनिहचिर्यज्ञान कुर्यात अग्निष्टोमेत्याग्निष्टोमउस्थाःषोडशीवाजपेयोतिरावा. सोमः इतिसोमयागाननुतिष्ठेत् । दयासर्वभूतेषुतांतिरनसू याशौचाचमनमनायासेनमंगलमकार्पण्यमस्पृहतिकुर्यात् न्या यागतधनेनकर्माणि अध्यापनंयाजनप्रतिग्रह:सर्वक्रय विक्रया संविभागपतिगृहहिशिलोंछनमयाचितकर्षणवाणिज्यानिवृ तयः तदसंभवेक्षत्रियवृत्त्या आपत्काउसाधुपयःप्रतिगृह्णीयात् रत्तिसंकरनकुर्यात् ।। फर्मवृत्तिसंकरौरक्षेकुलशुध्यर्थकृषिःपाधु पाल्यवाणिज्य वैश्यकमन्द्रस्यविधिकमब्राह्मणादीनांबयाणां भर्तृशुश्रुषानाभिचारस्तस्य गुरुफक्तिःप्रणामतिधर्मःळून- कृत्यस्यवानप्रस्थ्यविरक्तस्यपारिवाज्यस्वधर्मानुष्ठानं वर्णाना मात्रमाणांचचिहिताकरणेप्रतिषिद्धसेपनेयावत्तदकुर्वत्तोनरक पातः पिहितमकुर्वतीराज्ञाकारयिनच्या कंठकान् शोधयेत् व्य वहारान्नेकान्निर्णयेत् चूलवतश्चैतान स्वधर्मेस्थापयेत् नेिषु परस्टइंदापयेत् तथाकुर्चतः कारयितुओभयोधमसिहिः तस्य धर्मापिनीनोव्यसनीनिरूपित्तमंडलाध्यक्षःप्रक्षिपेत्संधिषियह ·पुलस्त्यस्मृतिः। निवृत्तिश्चत्रिस्नानमौनधारिता देवतातिथिपूजाचधर्मीयंचनवा- सिनाम्॥१८॥ सरिंभपरित्यागोक्ष्यान्नंवृक्षमूलना॥निःप्रतिम इनाद्रोहःसमतासर्पजंतुषु॥१९॥पियामियपरिष्वंगःसुखदुःखापि कारिता॥सवाद्याप्यंतरंशौचं नियमोजतकारिता ॥२०॥सद्रियस माहारोधारणाध्याननित्यता॥भापतिस्तथेत्येवंपरिवाधर्मउ व्यते॥॥२१॥अहिंसासत्यवादश्वसत्यंशौचंदयाक्षमा॥वर्णिनालिं. गिनांचैवसामान्योधर्मउच्यते॥२२॥ त्वज्ञानंयधिसर्वेषांधर्मीयं चर्णिीलगिनाम्॥अयार्थश्चैकविधेदृष्टार्थश्चद्वितीयकः ॥३३॥ भयार्थस्ततीयश्चन्यायमूलम्चतुर्थकः॥उत्तयच्यवहार्यश्चदंडधा रणमेवच॥ २६॥ तुल्यार्थानांपिकल्पः स्यान्यायमूलः प्रकीर्तितः। चेदेनु विदितीधर्मःस्मृतौतादृशएवच॥२५॥अनुवाफ-श्रुतिःसूक्तं कार्थिमितिमानवाः॥गुणायपरिसंरच्यातामाह्मणादीविशेषतः ॥२६॥ विशेषदृष्टएबासीकलार्थमितिमानवाः आनंदर्यश्वप्रवासायं सचसेव्यफलार्थिना॥२७॥उक्तःपंचविधीधर्मःश्रेयोन्युदयहेतु कः॥पुरुषाणांयथायोगंसचसेच्या फलार्थिना॥२॥सधस्त्वोह चालायामन्यथावत्सराच्छुचिः॥प्रदत्तायांधिराणदत्तायांपक्षि- णीभवेत्॥२९॥ इति श्रीपुलस्त्यप्रोक्तं धर्मशास्त्रंसमाप्तम्॥ ल घुयुधस्मृतिः। ॐनमःपुरुषोत्तमाय॥ अथातोयुधधर्मशाज्यारव्यास्या- पः॥श्रेयोप्युदयसाधनोधर्मः गर्भाश्मेबाह्मणो वसंतात्मान मुपनयेन् २ एकादशेक्षत्रियोयीष्मे ३ हादशेश्यीवर्षासामे पलाजिनदण्डकमण्डलूपवीतानिधारयेत्॥ वेदानधीत्ययुश्रुषां रुर्धन्यास्सिनुयात्ती सावित्रीचेदपतीकोपनिपदादान त्रिसुप ·२५७ कश्यपस्मृतिः। अथकाकवलाकहंससारसकारंडवचक्रवाकगृश्येनखंजरीट रिट्टिामोलूकुशुफसारिकामयूरकाफमत्रफलविककपोतकापिंज उादीनांबधैप्वहोरात्रंचीणाने तिलान्दद्यात् ॥ अथातः वजंयुक विडालभश्वतरतुरासमोरभूद्रयधिराचे प्रायश्चितंब्राह्मण योनिवेद्यपाजापत्यंझ चरेत् चीणतिनीहीनदद्यात् ॥कता ससर्पनकुलपिडालगोजावधेषिराचीतिलोहंदयात् ॥ येषा- च्यापादनप्रायश्चित्तमुक्तंतेषामेवोछिपभोजनमाणायामशनं एतभाश्यचिन्धुहास्यान जातमृतकसतकेब्राह्मणोदशरात्रेणक्ष त्रिय पंचदशकेनवैश्योविंशतिरात्रेणद्रोमासैनभुध्यति तच्चे- दैनःपुनरापतति तत्समैनध्याचा अहस्सब्राह्मणोनयजेत् नाधी यात् नाध्यापयेत् नदद्यात् नमातिगृह्णीयात् अधुधिदिपदचतुष्प देनादियदहः॥ अथाननभूतानामशनिमृतानांवायग्निप्रति ष्टानांभृगुपतनसपाणदेशांतरमृतानांचागविनिःसतानाधिरा वेणगुडिरुच्यते ॥ लपुनपलाण्डुग्रंजनकुंतीकुखुरपक्षणेसुरा गीधुमद्यपाने याज्ययाजनेऽ पक्ष्याक्षणपतितसापित्र्युपनये चैवप्रायश्चित्तं ब्राह्मणो योनिद्य ययाम्याणांपभूनांशब्दोन- श्रूयते॥तस्मिन्मदेशोग्निप्रणीयपरिसमूद्यपर्युक्ष्यपरित्तीर्य सशिरखवपनरुत्वाप्राकमणीतेनविधिनापुन:संस्कारमर्हतीति पंचमहापातकाप्रपक्ष्यते ब्राह्मणोनहतन्यः सुरानपेयाहिजे।।सु वर्णहरणंवकर्त्तव्यंनकथंचन गुरुपनीनगच्छेन्संस्पर्शचनने *श्चरेत् ॥ महापातकसंज्ञोसौनिर्दिानामनीषिभिः॥ वत्सरचितयं कुर्यात नसरूच्छाविशुद्धयो। आत्मतुल्यंसुवर्णचदयाहापिमनु टिकन् । आयोगराजन्यवैश्योयज्ञगनौहबैतदेवकुर्यात्।। अथाकालिकानिव्याख्यास्यामहे॥ पानपटापy ॥

·८५६ उघुबुधस्मृतिः। यानसंश्रयधीभावान्कर्थिकारयेत् बलीयांसंपणमेत् अनि च्छतिपलायनंउपरुध्यपरदुर्गगृह्णीयातुं मंत्रौषधिप्रयोगेणपूर निःसंज्ञरुवाराज्यंगृहीयात् गृहीलादेवेब्राह्मणपूजनं एवंफुर्वन् दृष्टमदृष्टंचलपोतेति ॥ इति बुधप्रोक्तं धर्मशास्वंलघुबुधस्मृतिः समाप्ता॥ कश्यपस्मृतिः। श्रीगणेशायनमः॥ अथातः काश्यपान्गृहस्थधर्मान्व्यारया स्यामः॥स्वदारनिरतोहुताग्निहोत्रीस्नानस्मृतकालगामीदेवपि तृमनुष्यभूतब्रह्मयज्ञान सेवमानएकहिनिचतुब्रिाह्मणानां- कुणिोत्तनियमहोमजप्यपरीमातृपितृभक्तोदारापत्यपोषक: शैपान्नमोजी उपदासीत्रैवर्णिकोदकसूचकानपरिहरमाणोलांग लत्तिः नचभूम्याः पारनेरक्षछेदनेनास्यधर्मा भवति रुतसेतु नडागविप्रदेवनायतन भेदनेप्रायश्चित्तंबाह्मणेश्यीनिवेद्य चत्त- स्वभाज्याहुतीर्जुहुयात् इदंविष्णुरिनिपथमा। मानस्तोक इनिहि तीया।युवासुवासाइतितृतीया। दंष्ट्राच्यामितिचतुर्थी॥वन्यूस पाटयेनतस्यैचदेवनायेपूर्णाहुतिंजुहुयात् ॥ अथगोचलियर्दम- हिषधुर्याधिकहिंसाचाप्तीप्रायश्चित्तकामाचारइत्येकेदोग्धृदमनप र्यपाशघट्टनघंटापरणभूषणयोजनतैलमंडीपधषज्याक्रिय- माणच्याप्तानामकामव्याप्तीप्रायश्चित्तंबासणेयोनिवेयसशिर स्कचपनकृत्वाप्राजापत्यंहच्छ्रमाचरेत् चीणातेगांदयात् तिल- धेनुंजलधेनुं चेतिकाश्यपः॥ अथमृगमहिषगंडकपराहशरम ऋक्षसिंहच्याघ्रमंडूकसूफरमत्स्पयाहशिशुमारादीनांचधेष्वदो- रात्रंचीतेगांदद्यति॥ मेघवधेविरात्राचीणाने हिरण्यंदयात् ॥

·कश्यपस्मृतिः। अथकाफबलाकहंससारसकारंडवचक्रवाकगृध्रश्येनवंजरीट रिट्टियोलूकुशुक्सारिकामयूरकाफमत्रकलविककपोतकापिंज लादीनांचधैष्वहोरात्रंचीतितिलान्दद्यात् ॥ अथानः यजंबुक चिडालअश्वतरखुरासभोटशूद्रवधेधिराचंचप्रायश्चित्तंब्राह्मण योनिवेद्यप्राजापत्यंऊच्छंचरेत् चीणंतिवीहीनदद्यात् ॥कला ससर्पनकुलपिडालगोजावधेविरावंचीतिलोहंदद्यात् ॥ येषा- च्यापादनप्रायश्चित्तमुक्तंनेषामेयोछिएभोजनप्राणायामशतं एतंपाश्यविभुःस्यात् जातमृतकसतफेब्राह्मणोदधारानेणक्ष बिय:पंचदशकेनवैश्योविंशतिरात्रेणशूद्रोमासेनयुध्यति तच्चे- दंनःपुनरापतति तत्समेनशुध्याचा अहस्सब्राह्मणोनयजेत् नाधी यात् नाध्यापयेत् नदद्यात् नमतिग्रहीयात् अशुचिर्दिपदचतुप्प देनादियदहः॥ अथानशनमृतानामशनिमृतानांचाय्वग्निप्रथि ष्टानांभृगुपतनसमाणदेशांतरमृतानांवागर्मपिनिःस्तानाधिरा- वेणधुद्धिरुच्यते॥ उन्धनपठाण्डुग्रंजनकुंभीकुक्कुटपक्षणेसुरा शीधुमद्यपानेडयाज्ययाजनेऽभक्ष्यशक्षणेपतितसाचित्र्युपनये चैवप्रायश्चित्तंब्राह्मणेभ्योनिवेद्य यत्रयाम्याणांपभूनांशब्दोन- श्रूयते॥तस्मिन्प्रदेशेग्निप्रणीयपरिसमूह्यपर्युक्ष्यपरिस्तीर्य सशिरखवपनरुत्वापापणीतेनविधिनापुनः संस्कारमर्हतीति पंचमहापातकाप्रपक्ष्यते ब्राह्मणोनहंतव्यः सुरानपेयाहिजैः।।सु वर्णहरणंवकर्त्तव्यनकथंचन। गुरुपत्नीनगच्छेत्संस्पर्शचननै भरेतु ॥ महापातकसंज्ञोसौनिर्दिष्टानांमनीषिभिः॥ वत्सरविनयं कुर्यात्नसमाविशुद्धयो। आत्मतुल्यंसुवर्णचिदयाहाविमनु विकत आयोगराजन्यवैश्यौयज्ञगतौहदैनदेवकुर्यात्।। अथाकासिफानिव्याख्यास्यामहे॥ ध्वनिवटकावियुजनिर्धा तपनन भूमिचलनेपांसुवृषोउल्कादिशांदाहेकेतूट्येयहमसा- ·८५८ कश्यपस्मृतिः। दनेशक्षमंगेकूपसर्जने इक्षुल्पक्षवानांपतनेचैवावनिम्नोत्तरेचै- चप्रायश्चित्तंब्राह्मणेत्यौनिवेद्यशमीमयीनांसमीधांमधुदधिध नाश्यक्तानामष्टसाहस्साहुतिंजुहुयात् शन्नोदेवीतिकाश्यपः॥ याचेश्मन्युलूकोनिपततिगृहगोधाकपोत:पविशतिकृष्णः शकु नि:श्येनोपारथैध्वजेचानिपतति वल्मीकदीपिकागृहेमरोहति स्थू णापरोहणेचैवप्रायश्चित्तनिवेद्यशमीमयीनांसमिधांदधिमधुधु ताक्तानामष्टसहसंजुहुयारास्तोष्पत्तइतिकश्यपः॥ अनैमि त्तिकानिध्यारच्यास्यामः॥ क्षीरसांडसेदनेमंथानमंजनेलांगू- लगलचक्रपतनेरयविपर्यासने क्षमंजनेरजस्वलापंढस्पर्शने- आदित्यास्तमनेसन्नमनेदुःखप्रदर्शनेकर्णकोशपतिपरोहणेयू पस्थलप्रदर्शनेमृतसूतकान्नभोजनेचैवब्राह्मणेभ्योनिवेद्यस लंकलामतिरथंजपेदितिकाश्यपः। धिंच्यारय्यास्यामः ॥ विलेयनेनदारुपास्मनाकांस्यंसीसता प्रायसानांसिकताभिःशौचंदंतशंखमणिराजतसौवर्णानांघर्ष- णंमृण्मयानांपुनर्दहनं अन्यवाससांबहूनांपोक्षणंकाष्ट रज्जुवा चर्मचीरघेणुविदलपत्रपर्णानांचैलपच्छौच॥ अथपूर्वपाककर्मणां चिन्हंच्याख्यास्यामः ॥ अगम्यागामीदुअर्मातस्मात्प्रायश्चित्तंच रेदात्मविशुद्धयेएतान्बाइपरिवर्जयेत् यचान्येपंक्तिदूषकाः वेड घटाचापदानापनजितरंगवेतालादेवलकानक्षत्रजीविकाया मयाजिकपर्याहितपर्याधारकविचंदकपौनपविानाभंति अदं- तादेकेननामन्ति मायोजितस्यनगरमामयाजकेन्या सविस्त्रं- मापातीचच्यंगोनक्षत्रसूचकाः॥ पूजनीयाहिजाद्येतेश्रादकर्मणि नित्यशः॥ दाराधीनाः क्रिया सन्दिारा:स्वर्गस्यसाधनम्॥ इसे नब्रह्मणाप्रोक्तंकाश्यपस्यानुशासनम्॥सदापौन वा कन्याच- जनीया.कुलाधमाः॥पाचादत्तामनोदत्तारुतमंगरकौतुकाउद अथातः पात्राणांशौचवि- ·कश्यपस्मृतिः। कस्पर्शकायाचयाचपाणिग्रहीतिका । अग्न्युपायंगतायाचपुनर्वा यस्यवादिकाः इत्येनाःकाश्यपप्रोक्तादहेय: कुलमग्निवत्॥प. रोहत्यग्निनादग्धंपादपानांकुलं महत् गनहिपीनचादग्धं कुलंन स्यपरोहति ॥ पितावायदिवामाताश्चातापायदिवेतरः॥नरचक तपापानायांगतियांनितांशृणु।अनिवर्तियथाश्येनोगच्छत्येयय मालयम्॥एवंचनरकंयातिकन्यास्वन्तकारकाः॥पुनःसंपद्यतेना रीगतमात्मानमात्मनी॥अस्थिमावचंभित्वा-शुक्रतेजोवलंतथा शुल्केनयेप्रयच्छनिदुहितांलोभमोहिताः॥तेयान्तिनरपोरेयाय दातसंपूवम्॥गमनागमनायोगादेवंकुके विधीयते ॥एवंज्ञा- बाचंयुक्तांतांकन्याचिन्देतसकुलान्॥ नस्याद्देवेचपित्र्येचदासी- स्यादयसेचिना ॥कयकीतातुसादासीनसापलीविधीयते॥ अग्नि रोमातिरात्राणांशतशतगुणीकृतम्॥माप्नोतिपुरुषोत्त्वाहोम- मन्वैरलंरुतम्॥ यस्तुसत्येनधर्मणपिताचार्पयतेसुताम् ॥समे- त्पलपातेस्थानंयथादक्षःप्रजापतिः। ॥ इति कश्यपभोक्तं ध र्मशास्त्रं समाप्तम् ॥ समाप्तोऽयं ग्रंथः।