·ADVERTISEMENT. SOBE account of the work here offered to his notice may be not unacceptablc to the reader. Among the Sanskrit tcxts printed at Calcutta under the authority of the General Committee of Public lustruction, there are two works the titles of which are given in English as follows: " Kávya Prakás'a ; a treatisc on Poctry and Rhetoric by MAMBIATA XCXXRYA. (1829)." "Sahitya Darpana, a treatise on Rhcwrical Composition by VIS'WANATUA KAVIRAJA. (1828)." The Karya Prahıs'a-the "Illustration of Poetry,"--consists of a number of mctrical rulcs (kurika) interspersed with comments and illustratire cramples. The rules are founded on the Aphorisms of VAVAVA, who owed liis knowledge of the subject to the divine 'sage BITARATI. The Sihitya Darpanathe “Mirror of Composition"-also has memorial verses as its tert; and the rules arc frequently illustrated by the same examples as those cmplored in the earlier work. Both works are held in liigh esteem; but that of ViS'AVXTITA-the more Wantno.the.moncnions of the tris monrolly, admittesi. As the standard of taste among the learned Ilindús. Of the cty mology of the term Sáhilya tro cxplanations are oficrcd. According to the one, it is derived from hila 'benefit' ani saha'with,' becanso a Inowlege of it is bcncficial in all doptstrucrits of literature. The plict, with less appearance of ·IY Adrertisement, reason, esplans it as denoting the sum total of the various &cctions of Fluch the system itself is made un Tlic term Rhetonc, as employed to denote the subject of a trentise of this description, 13 hable-according to our view of the dirision and denomination of the sciences—to an objection the conversc of that to which we hold the term Logic liable when employed to denote the all embracing spherc of the Nyáy, philosophy In the Sahitya we have but a pirt and the least important part of what, according to Aristotle,* belongs to Rhetoric In order to attain its specific end of confincing or persuadıng-between which we agree with Air Smurt in thinking that there is more of a distinction than a differencet -Rhetoric does not hesitate to avail itself of the graces of language which gratify the taste, but in the Sahitya, "taste (rasa) is all in all The difference between the political history of India and that of Greece or Rome so obviously suggests the reason why cloquence, in the two cases, proposed to itself cnds thus different, that it would be idle to do more than alludo to it in passing Thc Sahitya Darpana is divided into ten sections-of lengths varying from eight or nine pages to eighty or ninety. The first section declares the nature of poetry The second trcats of the various powers of a word The third trents of taste The fourth treats of the divisions of poctry. The fifth discusses more fully one of the powers of a word ndverted to 111 section second The sixth tales particular cognizance of the division of poetry into 'that which is to be sccn,' and 'that * The main consideration beug that of Arguments & Kas poomas-"bat the rest mere out work! Rhe BICI t. That comuon situation in life, Video meliora prodoque deteriora sequor proret indeed that there are degrees of confiction which yield to persuasion, as there are other degrees wbich no persoas on can subduc yet perhaps we sbal derefter be able to show that such junctures de but est bit obe set of motiven outweighing another and that the application of the term peranasion to the one set, ind of conviction to the other, is in many cases urb trary, rather tban dictated by a correspondent difference is the things" Semefalogy-r 175 ·Adcertisement, which is to be heard. The seventh treats of blemistles. The tighth treats of style. The ninth treats of the varieties of composition resulting from the blending of styles, and the predominance of one or other of them. The tenth and last treats of embellishment. To the subject of this tenth section the Kuralayannnda of APYAYYA DIKSHITA, with which the student usually commences, confines itself, According to cstablished custom the Sáhitya Darpana opens with an invocation. The author then proceeds to say that as his work is ancillary to poetry, its fruits can be no other than those which poetry bestows. These are de. clared to consist in the attainment of the four great objects of human desire--yiz. Merit, Wealth, Enjoyment, and Salvation-which, "by means of poetry alone, can be obtained pleasantly bren by persons of slender capacity." Salvation, it is to be remembered, or liberation from the liability to being born again, 19 the reward held out to its followers by cach of the various systems of Hindú doctrine. Even the Grammarians claim for their own art more than ras claimed for the kindred Grammarye of the Dark Ages--) the power of, leading the soul.to bliss;* and it is scarcely to be wondered at that the poets should contend that the goal might be gaincd, as surely as by any of the more rugscă routes, and much more pleasantly, by the "primrose path” of Poesy, Poetry is to conduce to this by setting before its rotary such crnmples for imitation as that of Ráma, and for avoidance as that of Ráfana, and so training him up to virtue. After showing how all the four great objects sought after by the wise have been nt various times obtained through conversancs with poctry, our author grarely disposes of the objection that the possession of the Vedas renders the study of poetry with such * Accordiag to the Gragnarians A single word, perfectly poderstool, and properly employed, ls, alike in bearen and on earth, the Kámadhat" -- the marvel. lous cow from whicb you teay "milk out waterer you desire"-macladag, of course, final emancipation if you wish it.

·91 důcertisement views sufferfluone, by asking where is the wisdom of scching to remove by means of bitter drugs an ailment that can be cured with sugar candy. Flaving established the importance of Poctry, he proceeds to determine what it is that poctry consists in, and thus lic decides is 'Flırour' (rasa) * Between thus and the Vedintic con. ccption of the Deity, he does his best (in lus third section) to make out a prrallcl, which the reader will be the more likely to understand, f he have some previous acquaintance with Vedántic speculations It is worth noticing that the notion of reckoning metre among the circumstances that constitute poctry 19 not even lunted at by our critic The fact that the learned of India arc accustomed to put into verse almost all their drest treatises-- on law, physic, divinity, &c-affords ? ready enough explmation why the accident of metre should not be mistaken by them for the cssence of poetry Their test of poetry, (under which title, as we shall see, they reckon "poetry in prosc"-gadya havya), coincides pretty closely with that specified by Whately as the test of "good poctrv," when he says (Rhet p 344,) "The true test is casily applied that which to competent judges affords the appropriate pleasure of Poetry, is good poetry, whether it answer any other purposc or not that which docs not afford this pleasure, howcver instructie it may be, is not good Poetry, though it may be a valuable work” The Archbishop goes on to say, "Notwithstanding all that has been ad vanced by some French critics, to prove that a work, not in metre, may be a Poem, (which doctrine as partly derived from a misinterpretation of a passage in Aristotle's Poctics ) universal opinion has always given 1 contrary decision Any composition in terse, (and none that is not,) is alwys called whether good or bad, a Poem, by all who have no furourte hypothesis to muntain” The pandits furnish ap. parently an exception to thc unuscrsality of this dictum, for if * kya x rasamtakang luryanx-keep 10 ·Adcertisement. you wish to astonish a pandit, you have only to ask him grately whether, for example, that terse metrical composition, the Nyáya compendium entitled the Bhúshá-parichchheda is a poem. If, in holding it to be as far remored as anything well can be from poetry, he goes on a "favourite hypothesis," it is becausc the notion of an opposite hypothesis probably never occurred to him. In the 2d chapter (on the various povers of a word) thie explanation of some of the terms is rather curious. “Let that 'Indication' (says the author) be 'Superimponent which makes one think of the identity with something elsс of an object nol swallowed (by that with which it is identified, but expressed along with it). That 'Indication' is held to be 'Introsusceptive' which makes one think of the identity with something else of an object swallowed—not expressed but recognised as it were within that with which it is identified.” For example--" The horse-the white-gallops :" here “the horse" and "the white" mean just one and the same thing, and both terms are exhibited; but the same seitse would be equally Tell understood (by a jockey, for example, to whom the horse was notoriously "the white" or "the dun" or "the chesnut"--) if the sentence were briefly “The white gallops." Here the "white" has swallowed the "horse," and the casc is one of "Indication inclusire introsusceptive founded on Notoricty" (rúdhitupádána-lakshaná sádhyarasáná) This classification of phraseology may serre to illustrate a passage in the " Poctics" of Aristotle, which Mr. Theodore Buchley (of Christ Church) concurs with Dr. Ritter in condemning as spurious. The passage occurs in the 21st chapter, there, in speaking of metaphors, Aristotle, as rendered by Mr. Bachley, says "And sometimes tie proper ferm is added to the relative terms." Te incline to regard the calumniated passage as genvinc. Let us see. Aristotle goes on to remark “I say, for instance, a cup has a similar relation to Bacchus that a shield kas to dats. Hence, a shield may be called the cup of Nars, ·111 Adcertisement nnd a cuf the shield of Bicchus " Now, it seems to us thint of the following proportion-viz Cop Bacelsus shveld Mars were not present to the mind of the hearer, then (to use Mr. Buckley's words-on a hundred passage in the 11th chapter 3d Book of the Rhetoric-) "ith a view to guard the metaphor from any incidental harshness or obscurity" the proper term may be advantageously added-making that our author calls a case of the "Superimponent" (sáropa) Thus, had Aristotle followed up his remark by a special example, we should have read "The cup-the shield of Bacchus "The shield--the cup of Mars" According to the Hindu phrascology, when we omit the proper term and say "The cup of Nars ” then, (througlu Indication Introsusccptive) the cup has swallou ed the sheldwhich latter, novertheless, is discerned within the other by the cyc of the intelligent From the chapters of the Sahitya Darpana which treat of Dmmatic Poetry, maity interesting extracts have been given by Professor II II Wilson in the Introduction to his "Select Specimens of the Theatre of the Ilindus" JR B Benares College, 5th January, 1851 ·साहित्यदर्पणे प्रथमपरिच्छेदः ।। ॐ नमो गणेशाय ॥ यवतरणिका। ग्रन्धारमो निर्विघ्न प्रारिमितपरिसमाप्तिकामो वामया- धिकततया वाग्देवतायाः माग्मुख्यमाधत्ते॥ मङ्गलाचरणं । (१) शरदिन्दुसुन्दररुचिश्चेतसि सा मे गिरा देवी। अपहत्य तमःसन्तमानखिलान् प्रकाशयतु ।। अस्य ग्रन्थस्य काव्याङ्गतया काव्यफलैरव फलवत्त्वमिति ॥ काव्यफलान्याह। (२) चतुर्वर्गफलप्राप्तिः सुखादल्पधियामपि । काव्यादेव यतस्तेन तत्स्वरूपं निरूप्यते ॥ चतुर्वर्गफलप्राप्तिईि काव्यतो रामादिवत् प्रवर्तितव्यं न रावणादिवदित्यादिकरयाकृत्यमन्तिनिवृत्त्युपदेपदारेण सुप्र- तीनैव । उत्तश्च । "धर्मार्थकाममोक्षेपु वैचक्षण्यं कलासु च। करोति कोक्तिं प्रीतिश्च माधुकानिपेवणमिति"। किञ्च। काव्याद्धर्मप्राप्तिर्भगवन्नारायणचरणारविन्दस्तवा- दिना । एकः शब्दः सुप्रयुक्तः मम्यगजातः खर्गे लोके च काम- ..

·२ माधियदर्पथे। धुम् भवति इत्यादिवेदवाक्येभ्यश्च सुमपिद्धवा अर्थप्राप्तिश्च प्रत्य- इसिद्धा। कामप्राप्तियार्थद्वारंव। मोक्षप्राप्तियेतजन्यधर्मफ- लाननुसन्धानात् । मोक्षोपयोगिवाक्ये व्युत्पत्त्याधायकत्वाच । चतुर्वर्गप्राप्तिहि वेदशास्त्रेभ्यो नीरसतया दुःखादेव परिणत- बुद्धीनामेव जायते। परमानन्दसन्दोहजनकतया सुखादेव सु- कुमारबुद्धीनामपि पुनः काव्यादेव॥ ननु तर्हि परिणतपुद्धिभिः मत्सु वेदशास्त्रेषु काव्येषु किमिति यानः करणीय इत्यपि न चक्रव्यं । कटुकोषधोपशमनीयस्थ रोगम्य मितशर्करोपशमनीयले कस्य वा रोगिण: मितशर्कराप्रवृत्तिः साधीयमो न स्यात् ।। किच्च । कायस्योपादेयत्वमानेयपुराणेऽप्युक्तं । "नरवं दुर्लभं लोके विद्या तब सुदुर्ममा । कवित्वं दुभं नव शनिमात्र सुदु“भेनि" || चिवर्गसाधनं नाथमिति च विष्णुपुराणे । "काव्यासापाय ये केपिडीतकान्य खिम्नानि च । गन्दमूर्तिधरस्ते विष्णोरंगा महात्मन रति" ॥ नेम शेतुमा तस्य कायस्य स्वरूपं निरूप्यते। एतेनाभिधेयच प्रदर्भिौ ॥ तत् किंखरूपं तावत्कायमित्यपेक्षायां कथित् “तददोषी मन्दागों मगुणावमसती पुनः दापोनि" एतचियं तचाहि पदि दोषरहितस्यैव कायलागीकारमतदा । "यका सपने में पापनामा काम: सोऽयव निहन्ति रामकुम जीवत्यही रावणः । 1 ·प्रथमपरिछेदः। . . . धिक् धिक् गाजितं मोधितवता किं कुम्भकर्णेन वा स्वर्गग्रामटिकाविलुण्ठनथोचनैः किमेभिर्भुजैः" । अस्य लोकस्य विधेयाविमर्षदोषदुष्टतया काव्यत्वं न,स्यात् प्रत्युत ध्वनित्वेनोत्तमकाव्यताऽस्थानीकता तस्मादव्याप्तिलक्षण- दोषः ॥ ननु कश्चिदेवांगोऽत्र दुष्टो न पुनः सोऽपीति चेत् ताई यत्रांशे दोषः मोऽकाव्यत्वप्रयोजको यत्र ध्वनिः म उत्तम- काव्यत्वप्रयोजक इत्यंभाभ्यामुभयत अाकृष्यमाणं कायमकाव्यं वा किमपि न स्यात्॥ न च किञ्चिदेवांथं काव्यस्य दूषयन्तः श्रुति- दुष्टादयो दोषाः किं तर्हि सर्वमेव काव्यं । तथाहि । काव्यात्म- भूतस्य रमस्थानपकर्षकवे नेषां दोषत्वमपि नाङ्गीक्रियते। अन्यथा मित्यदोषानित्यदोषत्वव्यवस्थापि न स्यात् ॥ यदुनं ध्वनिकता। "श्रुतिदुशादयो दोषा अनित्या ये च दर्भिताः । ध्वन्यात्मन्येव शारे ते हेया इत्युदाहताः" । किश्चैवं कायं प्रविरलविषयं निर्बिषयं वा स्यात् । सर्वथा निषस्यैकान्तमसम्भवात् । ननु ईषदर्थे नत्रः प्रयोग इति चेत् नई ईषदोषी शब्दार्थो काध्यमित्युक्रेनिर्दोषयोः काव्यत्वं न स्यात् । भनि सम्भवे ईषदोषाविति चेद् एतदपि काव्यलक्षणे ऽवाचं । रबादिलक्षणे कोटामुवेधादिपरिहारवत् । न छि कीटानुवेधादयो रवस्य रनवं व्याहन्तुमीशाः किन्तु उपादेय- भारतम्यमेव कर्नु तददव श्रुतिदुष्टादयोऽपि काव्यस्य । पतञ्च । "कोटानुविधरवादिसाधारस्प्लेन काव्यता । दुरोष्वपि मता यत्र रमाउनुगमः स्फुट." ॥ - ·8 साहित्यदर्पणे। किञ्च ।शब्दार्थयाः सगुणत्वविशेषणमनुपपन्न।गुणानां रसैकध- मत्वस्य"ये रसस्यागिनो धमाः शौर्योदय इवात्मन" इत्यादिना लेनैव प्रतिपादितत्वात् ॥ रमाभिव्यञ्जकलेन उपचारत उपपद्यत इति चेत् तथाप्ययुन । तथाहि । तयोः काव्यखरूपत्वेनाभि- मतयोः शब्दार्थयो रमोऽस्ति न वा । नास्ति चेद् गुणवत्त्वमपि नास्ति । गुणानां तदन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात् । अस्ति चेत कथं नातं रसवन्ताविति विशेषणं । गुणवत्त्वान्यथानुपपत्त्या एतलभ्यत इति चेत् ताई सरसावित्येव वक्तुं युक्तं न सगुणाविति। नधि प्राणिमन्तो देशा इति वक्रव्ये "मर्यादिमन्तो देशा" इति केनायुष्यते ॥ ननु भब्दार्थो सगुणावित्यनेन गुणाभिव्यञ्जको शब्दार्थो काव्ये प्रयोख्यावित्यभिप्राय इति चेत् । न । गुणाभि- व्यञ्जकशम्दार्थवत्त्वस्यापि काश उत्कर्षमात्राधायकावं न त खरूपाधायकत्वं । उक्त हि "काव्यस्य भन्दा भरी रमादि- थात्मा गुणाः मर्यादिवद् दोषाः काणलादिवद् रीतयोऽव- पवम्यानविशेषवद अलङ्काराः कटककुण्डलादिवदिति" । एतेम "अगलहती पुनः कापीति" यदुनं तदपि परास्त । अस्य धार्थ: "मयंत्र भासमारी पचिवस्पुटालद्वारायपि जम्दार्थों फायमिनि"। तत्र मालझारगम्दार्थयोरपि काय उत्कर्षमात्रा- धायकत्वात् । एतेन "वोमि: कायशीवितमिति" वक्रोकिजोवि- मकारोकमपि पराक्ष। वक्रोकेरलवाररूपत्वात्। यच कपि- रस्फुटातारचे पदार "प: कौमारकर स एव हिवरमा एप पेपरपाम् ·प्रथमपरिछेदः। ५ . ते चोन्मीलितमालतीसुरभयः मोढाः कदम्बानिला। मा चैवामि तथापि तत्र सुरतच्यापारलीलाविधी रेवारोधमि वेतमोतरुतले चेतः समुत्कण्ठते" ॥ एतचिन्त्य । अत्र हि विभावनाविशेषाक्तिमूलस्य सन्देहस- करालङ्कारस्य स्फुटत्वं । एतेन । "श्रदोष गुणवत् काव्यमलङ्कारैरलङ्कतं । रमान्वितं कविः कुर्वन् कीर्तिं प्रीतिञ्च विन्दति"। इत्यादीनामपि काव्यलक्षणत्वमपास्तं ।। ॥यन्तु ध्वनिकारणोतं "काव्यस्थात्मा ध्वनिरिति" तत् किं वस्खलङ्काररसादिलक्षण- स्विरूपो निः काव्यस्यात्मा उत रसादिरूपमात्री वाानाद्यः । प्रहेलिकादावतियाप्तेः। द्वितीयोदौमिति धूमः ॥ ननु यदि रसादिमात्ररूप एव ध्वनिः काव्यस्थात्मा सदा । "अत्ता एत्थ निमज्जद एत्य अहं दिसलं पलोएहि। मा पहिरतिबन्ध मेज्नाई मह निमजदिसि | इत्यादी वस्तमात्रव्यङ्ग्यत्वे कथं काव्यव्यवहार इति चेद् अत्रापि रमाभासवतयैव ब्रूमः । अन्यथा “देवदत्तो ग्रामं या- तोनि" वाक्ये तमृत्यस्य तदनुसरणरूपव्यङ्ग्यावगतेरपि काव्यत्वं स्यात् । अस्विति चेत् ।नारसवत एव कायलाङ्गीकारात् । का- व्यस्य प्रयोजनं हि रमाखाद सुखपिण्डदानदारेण । वेदशास्त्रवि- संस्कृतार्थ । अधुरत्र निमति यवाहं दिवस एव प्रलोकय । मा पधिक रायन्धक एयायां मम निमंशयि टोला ।

·साहित्यदर्पये। मुखानां सुकुमारमतीनां राजपुत्रप्रमतीनां विनेयानां रामा दिवत् प्रवर्तितव्यं न रावणादिवदित्यादिकृत्याछत्यप्रतिनि- वृत्त्युपदेश इति चिरन्तनैरप्युतत्वात् ॥ तथा चाग्रेयपुराणेऽप्युकं । "वाग्वैदग्ध्यप्रधानेऽपि रस एवात्र जीवितमिति"। व्यक्निविवेककारेणाप्युनं "काव्यस्थात्मनि अङ्गिनि रमादिरूपे न कस्यचिदिमतिरिति" । ध्वनिकारेणाप्युक्तं । “न हि कवेरि- तिवृत्तमात्रनिबाहेणात्मलाभ इतिहासादेरेव तसिद्धेरि- त्यादि" ॥ ननु तईि प्रपन्धान्तन्निा केपामपि नीरसाना पद्यानो काव्यलं न स्यादिति चेत् । न । रमवत् पद्यान्तर्गतमी- रमपदानामिव पद्यरमे प्रवन्धरसेनैव ते रसवलाङ्गीका- रान् । यत्तु नोरमेष्वपि गुणाभियञ्जकवर्षसझावाद् दोषाभा- वादलकारमहावा काय्यव्यवहारः स रमादिमत्काच्यमन्ध- माम्यागौण एव । यत्तु वामनेनो "रोतिरात्मा काव्यस्येति" नत्र रीतेः समाविशेषत्वात् । महामायारा अवयवमम्या- नरूपखात्। आत्मनय तद्भिवनात् । यच ध्वनिकारेको । "अर्थः मपदयघायः काव्यात्मा यो व्यवस्थितः । वाचप्रतीयमानाख्यौ तस्य भेदावुभौ सताविनि"। नत्र वाप्यस्यात्मत्व "काव्यस्यात्मा ध्वनिरिति" ववचन- विरेधादेवापास्तं ॥ तत् कि पुनः काव्यमित्युथते । (३) वाक्यं रसात्मकं काव्यं रमतरूपमिरूपयिष्यामः। रम एवात्मामाररूपतया जोव-. माधायकोऽय तेन विमा तम्य कायलानोकामनारम्यत इति ·प्रथमपरिछेदः। रस इति व्युत्पत्तियोगाद् भावतदाभामादयोऽपि गृह्यो । तत्र रमो यथा । "न्य वामगृहं विलोक्य शयनादुत्थाय किञ्चिच्छनै- निद्रायाजमुपागतस्य सुचिरं निर्वर्ण्य पत्युर्मुखं । বিধ অবিৰ জনেবুলান্সালকে সযৱলী लग्नानवमुखी प्रियेण इसता वाला चिरं चुम्बिता"। अत्र हि सम्भोगग्रङ्गाराख्यो रसः ॥ भावो यथा महापा- पराघवानन्दभान्धिवियहिकाएं। "यस्थालीयत शल्कसीवि जलधिः पृष्ठे जगन्मण्डलं रंधायां धरणी नखे दितिसुताधीशः पदे रोदसी। क्रोधे गणः शरे दभमुखः पाणे मलम्बासुरो ध्याने विश्वममावधार्मिककुलं कर्मचिदमी नमः" । अब भगवदिषया रतिभावः । रमाभासो यथा । "मधुदिरेफः कुरुमेकपात्रे पपी प्रियां सामनुवर्तमानः । ग्दरेण च स्पर्थनिमीलिताची मृगीमकण्डूयत कृष्णमारः" । पच हि सम्भोगग्दद्गारस्य तियेग्यिपयवाद्रमाभामः । एवमन्यत् । दोयाः पुनः काये किंखरूपा रत्युच्यते । (8) दोपास्तस्यापकर्षकाः। युतिदुरापुटार्थवादयः काणवसुभ्रसादय व देहदारे- व पदार्थदारेण व्यभिचारिभावादः समन्दवायलादयो मर्मतारप.रव माहात् कायस्थात्मभूतं रममपकर्षयन्तः काव्य- ·साहित्यदर्पये। स्यायकर्षका उच्यन्ते । एषां विशेषोदाहरणानि वक्ष्यामः ।। गुणादयः किं स्वरूपा इत्युच्यते । . (५) उत्कर्षहेतवः प्रोक्ता गुणालद्वाररीतयः ॥' गुणाः शौर्यादिवत् । अलङ्काराः कटककुण्डलादिवत् । रीतयोऽवयवसंस्थानविशेषवत् । देहद्वारेणेव शब्दार्थदारेण तमेव काव्यस्यात्मभूतरसमुत्कर्षयन्तः काव्यस्थान्कर्षका उच्यते । दह यद्यपि गुणानां रसधर्म तथापि गुणशब्दोऽत्र गुणाभि- व्यकशब्दार्थयोरुपचर्यते । अतश्च गुणाभिव्यनकाः शब्दा रसस्योत्कर्षका इत्युकं भवतीति प्रागेवा। एयामपि विशेपो- दाहरणामि वच्यामः ॥ * ॥ इति श्रीमन्नारायणचरणारविन्दमधुप्रतसाहित्यार्णवकर्ष- धारध्वनिप्रस्थापनपरेमाचार्यकविसकिरवाकराटादशभाषा- वारविलासिनीभुजङ्गमान्धिविग्रहिकमहापाचश्रीविश्वनाथकवि- राजसती माहित्यदर्पणे काव्यस्वरूपनिरूपणो नाम प्रथमः परिच्छेदः॥ ॥ वापयस्वरूपमा (६) वाक्यं स्याद्योग्यताकाक्षासत्तियुक्तः पदोच्चयः ।। योग्यता पदार्थानां परस्परममन्धे वाधाभावः । पदोप- चौतदभावेऽपि वाक्यले वमिमा मिश्चतीत्यपि पाक्यं स्यात् । पाकाहा प्रतीतिपर्यवसानविरहः । स च योनिजामाख- मानिमाक्षम भाग्यले और मुस्को सोशादी- मपि वाक्यवं स्यात् । बामनिर्भुविधेदः । युद्धिविच्छेदेऽपि ·हितीयपरिछेदः। " पाक्यले इदानीमुच्चरितस्य देवदत्तशब्दस्य दिनान्तरोधारि- तेन गच्छतीतिपदेन सङ्गतिः स्यात् । अत्राकाहायोग्यतयो- रात्मार्थधर्मत्वेऽपि पदोच्चयधर्मवमुपचारात् ॥ (७) वाक्योच्चयो महावाक्यम्। योग्यताकाडामत्तियुक्त एव । (८) इत्यं वाक्यं विधा मतं । इत्थमिति वाक्यत्वेन महावाक्यलेन च ।। उक्तश्च । "स्वार्थवोधसमाप्तानामजागित्वव्यपेक्षया । वाकानामेकवाक्यवं पुनः मंहत्य जायत इति"। तत्र वाक्यं यथा । "शून्यं वामगृहमित्यादि" ॥ महावाक यथा । रामायणमहाभारतरघुवंशादि पदोश्चयो वाक्यमि- त्युकं नत् किं पदलक्षणमित्यत आई। (६)वाः पदं प्रयोगादानन्चितैकार्थवाधकाः ।। यथा.घटः। प्रयोगाई इति प्रातिपदिकस्य व्यवच्छेदः । अनन्वितेति वाक्यमहावाक्ययोः । एकति माकाहानेकपदवा- क्यानां । अवोधका इनि कचटतपानां। वर्षा इति वहुवच- ममविवक्षितं । तत्र । (१०) यों याचा लक्ष्यय व्यायेति त्रिधा मतः । एषां स्वरूपमाह। •(११) यायोऽऽभिधया वोध्यो लक्ष्यो लक्षणया मतः ॥ व्ययो व्यञ्जनया ताः स्युस्तिमः शब्दस्य शक्तयः। 1 .

·साशियदर्पणे। ता अभिधाद्याः। तत्र सङ्केतितार्थस्य वोधनादग्रिमाऽभिधा। उत्तमद्धेन मध्यमद्धमुद्दिश्य "गामानय" इत्युको तं गवानय- नप्रजमुपलभ्य वालोऽस्य वाक्यम्य "मानादिमपिण्डानयन- मर्थः" इति प्रथमं प्रतिपद्यते। अनन्तरञ्च "गां बधान अश्वमा- नय” इत्यादावादापोद्धाराभ्यां गोशब्दस्य "साखादिमानर्थः" श्रानयनशब्दस्य चाहरणमर्थः" इति मङ्केतमवधारयति । कचिच्च प्रभिद्धपदममभिव्या दारात् । थथा। "दह प्रभिन्नकमलोदरे मधूनि मधुकरः पिबति" इत्यत्र । कचिदानोपदेशात् । यथा “अयमश्वशब्दवाच्य" इत्यत्र । तचं सङ्केतितमर्थ बोधयन्ती शब्दस्य शन्यन्तरानन्तरिता अभिरभिधा नाम॥ - (१२) सद्धेतो पृह्यते जातो गुणद्रव्यक्रियासु च ।। जातिौपिण्डादिषु गोत्वादिका । गुण विशेषाधानहेतुः मिद्धो वस्तुधर्मः । शक्कादयो हि गवादिकं सजातीयेभ्यः कृष्ण गवादिभ्यो व्यावर्तयन्ति । द्रव्यशब्दा एकव्यक्तिवाचिनो हरिहरडित्थडपित्यादयः। क्रियाः माध्यरूपा वस्तुधमाः पा- कादयः । एष हि अधिश्रयणावश्रयणाद्यन्तादिपूर्वापरीभूत- व्यापारकलाप: पाकादिशब्दवाच्यः । एवेव हि व्यरुपाधिषु सडेतो गृह्यते न व्यक्ती । अानन्य व्यभिचारदोषापातात् ॥ प्रथ क्षणा। (१३) मुख्यायाधे तद्युक्तो ययान्योऽर्थः प्रतीयते । रूढः प्रयोजनादासो लक्षणा शक्तिरपिता ।।

·द्वितीयपरिछेद। "कलिङ्गः साहसिकः" इत्यादो कलिङ्गादिशब्दो देशविशे- पादिरूपे स्वार्थेऽसम्भवन् यया शब्दस्य भक्त्या खसंयुतान् पुरु- पादीन् प्रत्यायपति । यया च "गङ्गायां घोषः" इत्यादी गङ्गा- दिशब्दो जलमयादिरूपार्थवाचकत्वात् प्रकृतेऽसम्भवम् खम्य मा- मोप्यादिसम्बन्धसम्बन्धिनं तटादि वोधयति मा भब्दस्याप्तिा म्वाभाविकतरा ईश्वरानुद्भाविता वा शक्तिलक्षणा नाम । पूर्वत्र हेव रूढि: प्रमिद्धिरेव। उत्तरत्र "गङ्गातटे घोषः" इति प्रतिपादनादलभ्यस्य गोतवपावनत्वानियस्य वोधनरूपं प्रयो- जनं । हेतु विनापि यस कम्यचित् सम्बन्धिनो लक्षणेनिममङ्गः स्यादित्यत उत। "रूढेःप्रयोजनादापीति"|| केचित् तु "कर्मणि कुशलः" इति रूढाबुदाहरन्ति । तेषामयमभिप्रायः । “कुभं लाति" इति व्युत्पत्तिलभ्यः कुशग्राहिरूपो मुख्योऽर्थः प्रयतेऽसम्भ- वन् विवेचकलमाधर्म्यमम्मन्धमम्मन्धिनं दवरूपमर्थ बोधयति । तदनो न मन्यन्ते । कुशग्राहिरूपार्थस्य व्युत्पत्तिलभ्यत्वेऽपि दवरूपस्यैव, मुण्यार्थत्वात् । अन्यद्धि शम्दानां व्युत्पत्तिनिमित्त- मन्या प्रतिनिमित्तं । व्युत्पत्तिन्नभ्यस्य मुख्यार्थले "गौः शेते" रत्यत्रापि नपणा स्यात् । “गमेर" इति गमधातोप्रत्ययेन व्युत्पादिनस्य गोगन्दम्य भयनकाम्नेऽपि प्रयोगात्।। तभेदानार। (२४) मुख्यार्यस्येतराक्षेपो वाक्यान्वयसिहये। स्थादात्मनोऽप्युपादानादेषोपादानलक्षणा । पटायपादाननता यथा"येतो धागति"। प्रयोजने या

·साहित्यदपणे।
..
"कुन्ताः पविशन्ति" । अनयोईि श्वेतादिभिः कुन्तादिभिय
अचेतनतया केवलैधावनप्रवेशनक्रिययाः कर्तृतयाऽन्वयमलभ
माने तमिद्धये प्रात्मसम्बन्धिनोऽश्वादयः पुरुषादयश्चाधि-
प्यन्ते । पूर्वत्र प्रयोजनाभावाद्रूढिः । उत्तरत्र कुन्तादीना-
मतिगइनवं प्रयोजनं । अत्र च मुख्यार्थस्यात्मनोऽप्युपादानं ।
लक्षणलक्षणायान्तु परस्यैवोपलक्षणमित्यनयो दः । इयमेव
"अजहत्वार्थी" इत्युच्यते॥
(१५) अर्पणं स्वस्य वाक्याथै परस्यान्वयसिद्धये।
उपलक्षणहेतुत्वादेपा लक्षणलक्षणा ॥
रूढिप्रपाजनयोर्लक्षणलक्षणा यथा। "कलिङ्गः माहसिकः"
"गङ्गायां घोषः" इति च । अनयोईि पुरुषतटयोाक्यार्थे
इन्वयसिद्धये कलिङ्गगगाशब्दावात्मानमर्पयतः ॥ यथा वा ।
"उपक्षनं बहु तच किमुच्यते सुजनता प्रथिता भवता परं।
विदधदीदृशमेव सदा सखे सुखितमाख ततः शरदः शतं" ॥
अचापकारादीनां वाक्यार्थे चयमिद्धय उपकृतादयः शब्दा
अात्मानमर्पयन्ति । अचापकारिणं प्रत्युपकारादिप्रतिपादना-
न्मुख्यार्थबाधः । वैपरीत्यलक्षण सम्बन्धः । फलमयपकाराति-
भयः । इयमेव “जइखार्थ्य" इत्युच्यते॥
(१६) अारोपाध्यवमानास्या प्रत्येक ता अपि विधा ।
ताः पूर्णाकायत दलक्षणाः ।

·द्वितीयपरिछेदः । . (१७) विषयस्यानिगीर्णस्यान्यतादात्म्यप्रतिकृत्। सारोपा स्यान्निगार्मस्य मता साध्यवसानिका । रूढा उपादानलक्षणा सारोपा यथा । "अन्यः येतो धावति"। अत्र दि श्वेतगुणवानश्वाऽनिगीर्षवरूपः खसमवेत- श्वेतगुणतादात्म्येन प्रतीयते ॥ प्रयोजने यथा । "एते कुन्ताः प्रविशन्ति" । अत्र सर्वनाम्ना कुन्नधारिपुरुषनिर्देशात् मारो- पालं ।। रूढी लक्षण लक्षणा सारोपा यथा । “कलिङ्गः पुरुषा युध्यत्ति" । अत्र पुरुषकलियोराधा-धारसम्बन्धः ।। प्रयो- भने यथा । “आयुर्घत"। अत्रायुष्कारणमपि घृतं कार्य- कारणभावसम्बन्धसम्बन्ध्यायुस्तादात्म्येन प्रतीयते । अन्यवेल- क्षनाव्यभिचारणायुष्करले प्रयोजनं ॥ थथा वा । राजकीये पुरुषे गच्छति "राजामी गच्छति" इति । अब स्वस्वामिभावलक्षण: सम्बन्धः। यथा वा । अग्र- मात्रेऽवयवे "इस्ताऽयं" बावयवावयविभावलक्षण: सम्बन्धः।। माह्मणेऽपि"तक्षामो" । अत्र तात्कर्म्यलक्षणः सम्बन्धः ॥ इन्द्रा- स म्यूणासु "श्रमी इन्द्राः" । प्रत्र तादर्थ्य लक्षणः सम्बन्धः । एवमन्यत्रापि ॥ निगोर्णस्य पुनर्विषयस्थान्यतादात्म्यप्रतीतिकृत साध्यवधाना। अस्थायतुर्यु भेदेषु पूर्वोदाहरणान्येव ।। .. * विषयस्येति ! निहतारोपविषयम्येत्यर्थः । यनिगोर्खस्य प्रयुक्त- গুমষিবিয়ানাবাসষনিজ বাখস্তিনিৱায় शक्यताव दफातिरिधावछिन्नस्साभेदप्रतीतिराचा सा लक्षणा यारोमा स्यदित्यर्थः । टो।

·साहित्यदर्पणे। B (१८) सादृश्येतरसम्बन्धाः श्रद्धास्ताः सकला अपि ॥ . सादृश्यात् तु मता गोण्यस्तेन पोडशभेदिताः। माः पूर्वाना अष्टभेदा लक्षणः । सादृश्येतरसम्बन्धाः कार्यकारणभावादयः । अत्र शुद्धानां पूर्वोदाहरणान्येव ॥ रूढावुपादानलक्षणा मारोपा गौणी यथा। "एतानि तैलानि हेमन्ते सुखानि"। अत्र तैलशब्दस्तिलभवस्नेहरुपं मुख्यार्थमु- पादायैव मार्यपादिस्नेहेषु वर्तते ॥ प्रयोजने यया । राजकु- मारेषु तत्मदृशेषु गच्छत्सु "एते राजकुमारा गच्छन्ति". रूढावुपादानलक्षणा माध्यवधाना गोणी यथा । "तेलानि हेमन्ते सुखानि"|| प्रयोजने यथा । "राजकुमारा गच्छन्ति" ।। रूढी लक्षणलक्षणा मारोपा गाणी यथा । "हाजा गाडेन्द्रः कण्टकं शोधयति" प्रयोजने यथा "नार्वाहीकः" । रूढी लक्षणा माध्यवसाना गोणी यथा।"राजा कण्टकं शोधयति"। प्रयोजने यथा। "गोर्जल्पति" अत्र केचिदाहुः “गोमचारिणो गुणा जायभान्द्यादयो लक्ष्यन्ते । ते च गोशब्दस्य वाहीकार्थाभिधाने निमित्ती- भवन्ति। तदयुकं । गोशब्दस्याग्रहीतमकेतं वाहीकार्थमभिधा- तुममामात् । गोशब्दार्थमात्रवोधनाच्च । अभिधाया विर- तत्वाद् विरतायाश्च पुनरुत्थानाभावात् । अन्ये पुनभिब्देन “वाहीकार्थी नाभिधीयते किन्तु स्वार्थसहचारिगुणमाजात्येन वाहीकार्थगता गुणण एव लक्ष्यन्ते"। नदप्यन्ये न मन्यन्ते । तर्धा अब गोशब्दादाधीकार्थः प्रतीयते न वा । श्राद्येऽपि गोगन्दा- - ·बिलीयपरिकेदः। १५ । देव वा लक्षितादा गुणात् । अविनाभावद्वारा तत्र न प्रथमः । वाहोकार्थेऽस्थासङ्केतितत्वात् । न द्वितीयः । अविनाभावलभ्य- म्यार्थस्य शान्देऽन्वये प्रवेशासम्भवात् । शाब्दी ह्याकाक्षा शव अपूर्यते ॥ न द्वितीयः । यदि हि गोशब्दादाहोकार्थो न प्रती- यते तदास्य वाहीकस्य मामानाधिकरणमममममं स्यात्। तस्मा- दत्र गोपन्दो मुख्यया वृत्त्या वाहौकशब्देन सहावयमलभमा- मोजलादिसाधर्म्यसम्बन्धादाधीकार्थ लक्षयति। वाहीकस्या- जवाद्यतिशयबोधनं प्रयोजनं । इयञ्च गुणयोगाद् "गौणो" इत्युच्यते । पूर्वी तु उपचारामिश्रणात् शद्धा । उपचारो हि नामात्यन्तं विभकलितयोः सादृश्यातिशयमहिमा भेदप्रतीति- म्यगनमाची यथा अभिमाणवकयोः शुक्रपटयोसु नात्यन्तं भेद- प्रतोतिः । तरमादेवमादिपु द्वैव लक्षणा। . (१८) व्यङ्ग्यस्य गूढागूढत्वाद् द्विधा स्युः फललक्षणाः ॥ प्रयोग अभेदा लक्षणा दर्मितास्ताः प्रयोजनरूपव्ययम्य गूढागूढतया प्रत्येक दिधा भूवा पोडशभेदाः । तत्र गूढः काय्यार्थभावनापरिपझयुद्धिविभवमात्रवेद्यः । यथा । "उपरतं या नति" | गूढोऽतिपरतया मर्वजनमवेद्यः । यथा । "उपरिगति कामिनीनां यौवनमद एव नसितानि"" च "उपदिमति" इत्यनेन "प्राविष्करोति"रतिनच्यते। भविष्कारनिमयराभिधेयात स्फुटं प्रतीयते ।। . ।

·साहित्यदर्षणे! . (२०) धर्मिधर्मगतत्वेन फलस्य ता अपि विधा ।। एता अनन्तरोनाः योडशभेदा लक्षणाः फलस्य धर्मिगत- खेन वर्मगतलेन च प्रत्येकं विधा भूला दात्रिंशझेदाः ॥ क्रमेणोदाहरति। "स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्तवियतो वेखवलाका घना वाताः गीकरिणः पयोदमुहदामानन्दकेकाः कलाः । कामं मन्तु दृढे कठोरहदयो रामोऽस्मि सर्वमहो वैदेही तु कथं भविष्यति इहा हा दंवि धीराभव ॥ अचात्यन्तममहिष्णुरूपे रामे धर्मिणि लक्ष्ये तस्यैवातिशयः फलं ॥ "गङ्गायां घोष" इत्यत्र तटादिषु लक्ष्येषु शीतत्वपावन- बादिरूपधर्मस्यातिशयः फलं ॥ (२२) नदेवं लक्षणाभेदाश्चत्वारिंशन्मता बुधैः। रूढावटा फले दाविंशदिति चत्वारिंशलक्षणाभेदाः। किञ्च । (२२) पदवाक्यगतत्वेन पत्येकं ता अपि विधा। ता अनन्तरोताः। तत्र पदगतत्वेन यथा।' "गङ्गायां घोषः॥ वाक्यगतत्वेन यथा ॥ "उपकृतं बड तवेति" ॥ एवमशीतिप्र- कारा लक्षणा। प्रथ व्यञ्चना। (२३) विरतास्वभिधाद्यास.ययाऽ बोध्यतेऽपरः । सा वृत्तिय॑ञ्जना नाम शब्दस्यार्थादिकस्य च ॥ भब्दबुद्धिकाणां विरम्य व्यापाराभाव इति नयेनाभिधा- .

·दितीयपरिछेदा।
लक्षणातात्पर्याख्यासु तिसृषु वृत्तिषु खं समर्थ बोधयित्वा
उपचीणासु ययान्योऽर्थो बोध्यते सा शब्दस्यार्थस्य प्रकृति-
प्रत्ययादेश इत्तिर्यन्ननध्वननगमनप्रत्यायनादिव्यपदेशविषया
ध्यञ्जनानामा तत्र।
(२४) अभिधालक्षणामूला शब्दस्य व्यञ्जना विधा।
अभिधामूलामा छ।
(२५) अनेकार्थस्य शब्दस्य संयोगाद्यैर्नियन्त्रिते।
एकबार्थेऽन्यधीतुर्व्यञ्जना साभिधाश्रया ।।
आद्यमम्दादिप्रयोगादयः । उक्तं हि ।
"संयोगों विप्रयोगद्य साहचर्य विरोधिता।
अर्थः प्रकरणं लिई शब्दस्यान्यस्य सविधिः।
सामर्थमौचिती देशः कालो व्यकिः खरादयः ।
शब्दार्थस्यानवछेदे विशेषमतिहेतवः" इति ।
"मग चको हरिः" इत्यत्र भवचक्रसंयोगेन हरिशब्दो
विष्णुमेवाभिधत्ते । अपक्ष चक्रो हरिः" इति वियोगेन
नमेव । “भीमार्जुनौ" रति अर्जुनः पार्थः । “कार्जुनी"
रति कर्षः सतपुचः । “म्याणु वन्दे" इति म्याणु: भिवः । "सर्व
जानाति देवः" इति देवो भवान् । “कुपितो मकरध्वजः" इति
मकरमनः कामः । "देवः पुरारिः" इति पुरारिः शिवः ।
"मधुना मतः पिकः" रति मधुर्वमन्तः। "पातु वो दयिता-
मुर" रति युगं मांमुग्यं । "विभानि गगने चन्द्रः" इति चर:

·वित्तीयपरिछः। ॥ गामाकम्य विगूतिभूषिततनू राजत्युमावलभः' अत्र प्रकरणेनाभिधया उमावभशब्दस्योमामानी महा- देवी नबलभभानुदेवनृपतिरूपेऽर्थे नियन्त्रिते व्यननयैव गोरी- वल्लभरूपाऽर्थो बाध्यते । एवमन्यत् ॥ लक्षणमूलामाह। (२६) लक्षणोपास्यते यस्य कृते तत्तु प्रयोजन। यया प्रत्याय्यते सा स्थाद् व्यञ्जना लक्षणाश्रया॥ "गङ्गायां घोषः” इत्यादी जलमयाद्यर्थबोधनादभिधायां विरताय तटाद्यर्थबोधनाच लक्षणायां विरतायां यया भीत- त्वपावन वाद्यतिशयादिध्यते मा लक्षणामूला व्यञ्चना । एवं शाब्दी व्यञ्जनामुत्वाऽऽर्यो व्यञ्जमामा । (२७) वक्तृवोद्धव्यवाक्यानामन्यसन्निधिवाच्ययोः । प्रस्तावदेशकालाना काकोश्चेष्टादिकस्य च । वैशिष्ट्यादन्यमर्थं या बोधयेत् सार्थसम्भवा । व्यञ्जनेति सम्मध्यते । तत्र वक्तृवाक्यमस्तावदेशकालवैशिष्चे यथा मम। "कालो मधुः कुपित एष च पुष्पधन्वा धीरा वहन्ति रतिखेदहरा: समीराः । केसावनोयमपि वञ्जुलकुञ्जम - दूरे पतिः कथय किं करणीयमद्य" ।।

·२.
साहित्यदर्पये।
.
अचेतं देशं प्रति शीघ्र “प्रच्छन्नकामुकस्वया प्रेग्यता" इति
सषों प्रति कयाचित् द्योत्यते ॥ बोद्धव्यवैभिध्ये यथा ।
"नि:शेषद्युतचन्दन स्तनतटं निरागोऽधरो
नेत्रे दूरमननने पुलकिता तन्वी तवेयं तनुः ।
मिथ्यावादिनि दूति बान्धवजनस्था ज्ञातपीडागमे
वापों बातुमिता गतामि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिक" ॥
अत्र नदन्तिकमेव गतामोति विपरीतम्नक्षणया सध्यं । तम्य
च रन्तुमिनि व्ययं प्रतिपाद्य दूतोवै मियादोध्यते॥
अन्यमनिधि भिऐ यथा।
"उणिवलणिप्पन्दाभिमिमीपत्तम्भि रेघा पानात्रा ।
বিনামালিহিদা মণিম”।
अप वनाकापी गिम्पन्दपेन विधात्वं माम्य देमध्य
विजनवमतः मरतम्याममेतदिति कथापि मप्रिहिताच.
कामुकं प्रायुयते । अव म्यामिनंगवरूपव्ययायालय
भयोजक॥
(८) भिन्नकपध्वनिधारः काकुरित्यभिधीयते ॥
परयुमप्रकारायाः काकोरा कागरिभ्यो जातयाः ।
एपिटे यथा।
"गुरुपरममयतया उत दुरतरं देशमुफ्ती गर्नु ।
अविचमिपदन्दा पिसिौपचेरातिनगा।
निममर भामापरिनितान्तरिता ।
परेर टी."

·द्वितीयपरिछेदः। अलिकुलकोकिलललिने नेष्यति मखि मुरभिममयेऽमी अत्र नेव्यति अपि तर्हि एण्यत्येवेति काका व्यज्यते ।। चेरावैशिये यथा। "मङ्केतकालमन विटं जाला विदग्धया । इसनेत्रापिताकूतं लीलापद्मं निमीलितं" ॥ प्रत्र सन्ध्या सङ्केतकाल इति पद्मनिमीलनादिचेष्टया कयाचित् द्योत्यते। एवं वनादीनां व्यस्त समस्तानां वैशिध्ये बोद्धव्यं ॥ (२९) वैविध्यादियमर्थाना प्रत्येकं त्रिविधा मता। अर्थानां वाच्यलक्ष्यव्यङ्ग्यत्वेन विरूपतया सा प्रयनन्त- रोमा व्यञ्जनास्त्रिविधाः। तत्र वाच्यार्थस्य व्यञ्जना यथा । "कालो मधुः” इत्यादि । लाक्ष्यार्थस्य यथा। "निःशेषयुत- चन्दनं" इत्यादि ॥ व्यङ्ग्यार्थस्य यथा। "उणिवलेत्यादि"" प्रकृतिप्रत्यगव्यञ्जनवन्तु प्रपञ्चयियते । (३०) शब्दवोध्यो व्यनत्यर्थः शब्दोऽप्यर्थान्तराश्रयः ।। एकस्य व्यञ्चकात्वे तदन्यस्य सहकारिता। यतः धन्दी व्यञ्जकत्वेऽर्थान्तरमपेचते अर्थोऽपि भन्दं तदे- कम्य व्यन कावे अन्यस्य महकारिताऽवग्यमनोकार्या॥ (३२) अभिधादित्रयोपाधिवैशिष्ट्यात्रिविधी मतः॥ शब्दोऽपि वाचकस्तदन्तको व्यन्जकस्तथा।

·२२ साहित्यदर्पण। अभिधोपाधिको वाचकः। लक्षणोपाधिको लवकः । व्यञ्जः- नोपाधिको व्यञ्जकः ॥ किञ्च । (३२) तात्पर्य्याख्या वृत्तिमा पदार्थान्वयबोधने। तात्पर्य्यार्थ तदर्थच्च वाक्यं नहोधकं परे। अभिधाया एकैकपदार आर्थयोधनविरमादाक्यार्थरूपस्य पदा- थांचयस्य बाधिका तात्पर्य्या नाम वृत्तिस्तदर्थश्च तात्पर्य्यार्थ- स्तदोधकञ्च वाक्यमित्यभिहिताम्बवादिनां मतं * ॥॥ इति साहित्य दर्पणे वाक्यस्वरूपनिरूपणे नाम द्वितीयः परिच्छेदः ॥ * ॥ अथ कोऽयं रस इत्युच्यते। (३३) विभावेनानुभावेन व्यक्तः सच्चारिण तथा। रसतामेतिरेत्यादिः स्थायीभावः सचेतसा ॥ विभावादयो वक्ष्यन्ते । माविकाशानुभावरूपत्वात् ग पृथ- गुकाः । व्यको दध्यादिन्यायेन रूपान्तरपरिणता व्यक्तीकृत एव रसो न तु दीपेन घट इव पूर्वमिद्धो व्यज्यते। तदुना लोचन- कारैः। “रमाः प्रतोयन्त रति बोदनं पचतीनिवावधार इति"। अत्र च रत्यादिपदोपादानादेव प्राप्ने स्थायित्वे पुनः म्यायिपदोपादानं रत्यादीनामपि रमानारेव स्थायित्वप्रति- भिहितामामभिधया लयया वा पदोपस्थापितान्वयवो. धवादिनां प्राचीननैयायिकानामित्यर्थः । ययिताभिधानवादिनी मीमासबगुरवस्तु फ्रियाबारक्योः प्रथमत एवान्वयबोधो जायते सतः, शक्तियह पदविशेषसमभियाहारात तु विशेषमतिरिति किं तात्- पाण्यरनितीकारयेत्याजः टी. . .

·टतीयपरिछेदः। २२ पादनार्थ । तंतच हासक्रोधादयः रङ्गारवीरादो व्यभिचा- रिण एव। तदुक्तं । "रमावस्थः परं भावः स्थायितां मतिपद्यते" इति ॥ अस्य स्वरूपकथनगर्भ धास्वाद प्रकारः कय्यते ॥ (३४) सत्त्वोद्रेकादखण्डखप्रकाशानन्दचिन्मयः। वेद्यान्तरस्पर्शान्यो ब्रह्माखादसहोदरः ॥ लोकोत्तरचमत्कारमाणः कश्चित् प्रमाभिः । खाकारवदभिन्नत्व नायमाखाद्यते रसः ॥ • रजस्तमाभ्यामरस्पृष्टं मनः सत्त्वमिहोच्यते। . इत्युक्तप्रकारी वाह्यमेयविमुखतापादकः कयनान्तरो धर्मः सत्त्वं तस्याद्रेकः रजस्तमसी अभिभूयाविर्भावः । अत्र १ हेतुस्त- थाविधालौकिककाव्यार्थपरिशीलनं । अखण्ड इत्येक एवायं वि- भावादिरत्यादिप्रकाशसुखचमत्कारात्मकः। अत्र इतुं वक्ष्या- मः । खप्रकारावाद्यपि वक्ष्यमाणरीत्या चिन्मय इति स्वरूपार्थे मयट् । चमत्कारश्चित्तविस्ताररूपो विस्मयापरपर्यायः ॥ तपाणवञ्चास्मदृद्धप्रपितामहमहदयगोठीगरिएकविपण्डितमु- ख्यत्रीमनायणपादैरुतं । तदा धर्मदत्तः खग्रन्थे । "रसे सारथमत्कारः सर्वचाप्यनुभूयते । तचमत्कारमारले मयंचायगुतो रमः । तस्मादहुतमेवाह कृती नारायणो रसमिति" ॥ कैचिदिति प्राक्तनपुथ्यथालिभिः ॥ यदुर्फ । “पुष्यवन्तः अमिष्यन्ति योगिवद्रससन्ततिमिति" ॥ यद्यपि "स्वादः का- यार्थमम्मेदादात्मानन्दसमुद्भवः” इत्युदिशा रमयावादाम- ·२४ साहित्यदर्प। तिरिकत्वमुक्तं तथापि “रमः खाद्यते" इति काल्पनिक भेदमुः ररीशत्य कर्माकर्तरि वा प्रयोगः ।। तदुक्तं । "रस्यमानतामात्र- सारत्वात् प्रकाशशरीरादनन्य एव हि रमः" इति । एवमन्य- बाप्येवंविधम्पलेषूपचारेण प्रयोगा जेयाः। नन्वेतावता रम- स्थाज्ञेयत्वमुक्तं भवतीति व्यञ्जनायाय ज्ञानविशेषत्वाद् दद्यो- क्यमापतितं । ततथ। "खज्ञानेनान्यधीहेतुः मिद्धेऽर्थ व्यञ्जको मतः । यथा दीपोऽन्यथाभावे को विशेषोऽस्य कारकात्"। इत्युक्त- दिशा घटप्रदीपवद् व्यङ्ग्यव्यञ्जकयोः पार्थक्यमेवेति कथं रसस्य व्यङ्ग्यतेति चेत् सत्यमुकं । अत एवाहुः । विलक्षण एवायं कृति- जतिभेदेभ्यः खादनाख्यः कस्तियापारः । अत एव हि रमना- स्वादनचमत्करणादयो विलक्षणा एव व्यपदेशा इति अभि धादिविलक्षणव्यापारतात्र प्रसाधनहिलैरममाभी रमादीनां व्यज्यत्वमुक्तं भवतीति ॥ गगु तर्हि करुणादीनां रसानां दुःख- मयत्वाद्रमत्वं न स्थादित्युच्यते । (३५) करुणादावपि रसे जायते यत् परं सुखं । सचेतसामनुभवः प्रमाणं तत्र केवलं ।। श्रादिशब्दादीभत्सभयानकादयः। तथाप्यमदयानां मुख- मुद्रणाय पक्षान्तरमुच्यते। (३६) किञ्च तेषु यदा दुःखं न कोऽपि स्यात्तदुन्मुखः ! महि कश्चित् मचेता श्रात्मनो दुःखाय प्रवर्तते। करुणादिषुः च मकस्तस्यापि साभिनिवेशप्रत्तिदर्थमात् ।। अनुपपत्त्यन्तरमाह।

·तीयपरिछेदः। २५ (३६) तथा रामायणादीनां भविता दुःखहेतुता ।। करुणरसस्य दुःखहेतुत्वात् करुणरसप्रधानरामायणादि- प्रवन्धानामपि दुःखहेतुत्वप्रसङ्गः स्यात् ॥ ननु कथं दुःखकार- णेभ्यः सुखोत्पत्तिरित्याइ । (३७) हेतुत्वं शोकहर्षादेगतेभ्यो लोकसंश्रयात् । शोकवर्षादयो लोके जायन्ता नाम लौकिकाः ।। अलौकिकविभावत्वं प्राप्नेभ्यः काव्यसंश्रयात् । सुख सञ्चायते लेभ्यः सर्वेभ्योऽपीति का क्षतिः॥ ये खस्तु रामवनवासादयो लोके “दुःखकारणानि" इत्यु- चन्ते त एव .हि काव्यनाव्यसमर्पिता अलौकिकविभावनव्या- पारवत्तया कारण शब्दवाच्यलं विहायालौकिकविभावशब्दवा- ध्यत्वं भजन्ते । तेभ्यश्च सुरते दन्तघातादिभ्य इव सुखमेव जायते । अतच "लौकिकयोकहर्षादिकारणेभ्यो लौकिकशो- कहपादयो जायन्ने” इति लोक एवं प्रतिनियमः । काव्ये पुनः "सर्वेभ्योऽपि विभावादिभ्यः सुखमेव जायते” इति नियमान कश्चिद्दोषः । कथं तईि हरिचन्द्रादिचरितस्य काव्यनाश्य- योरपि दर्शनश्रवणाभ्यामापातादया जायन्त इत्युच्यते । (३८) अश्रुपातादयस्तदद्रुतत्वाच्चेतसो मताः। तईि कथं काव्यतः सर्वेषामोदृशी रमाभिव्यक्मिन जायत इत्याद। E

·साहित्यदर्पणे।
(३९) न जायते तदा खादो विना रत्यादिवासना॥.
वामना चेदानीन्तनी प्राकनी च रसास्वाद इतः । तत्र
यदि श्राद्या न स्थाच्छ्रोत्रियजरन्मीमांसकादीनामपि मा स्यात् ।
यदि द्वितीया न स्याद् यद्रागिणामपि केषाञ्चिद्रोद्दोधी न
दृश्यते तन्त्र स्थात् ॥ उतच धर्मदत्तेन ।
"भवामनानां सभ्यानां रसस्थास्वादनं भवेत् ।
निवासमास्तु रङ्गान्तःकाष्ठ कुद्याममन्निभाः” ।
इति ॥ ननु कथं रामादिरत्यायुद्धोधकारणः सीतादिभिः
मामाजिकरत्यायुरोध इत्युच्यते ।
(४०) व्यापारोऽस्ति विभावादेनीम्ना साधारणी कृतिः ।
तत्प्रभावेन यस्यासन् पायोधिप्लवनायः॥
प्रमाता तेदभेदेन खात्मानं प्रतिपद्यते।
गनु कथं मनुय्यमात्रस्य ममुद्रलगनादावुत्माहोदोध इत्यु-
च्यते।
(४१) उत्साहादिसमुद्दोधः साधारण्याभिमानतः ॥
नृणामपि समुद्रादिलङ्घनादौ न दुष्यति ।
रत्यादयोऽपि भाधारण्येन प्रतीयन्त इत्याह ।
(४२) साधारण्येन रत्यादिरपि तहत् प्रतीयते ।।
गत्यादेरपि ह्यात्मगतलेन प्रतीतो मभ्यानां प्रोडानकादि-
भवेत् परगतत्वेन त्वरस्थतापात: ॥ विभावादयोऽपि प्रथमतः
मांधारण्येन प्रतीयन्त इत्याह ।

·टतीयरिछेदः। (४३) परस्य न परस्पति ममेति न ममेति च ॥ तदाखादे विभावादेः परिच्छेदोन विद्यते। ननु तथापि कथमेवमलौकिकत्वमेतेषां विभावादीनामि- युच्यते। (४४) विभावनादिव्यापारमलौकिकमुपेयुषां ।। अलौकिकत्वमेतेषां भूषणं न तु दूषणं । धादिशब्दादनुभावनसञ्चारणे । नत्र विभावनं रत्यार्वि- शेषेणाखादाधुरणयोग्यतानयनं ॥ अनुभावनमेवभूतस्य रत्यादेः समनन्तरमेव रसादिरूपतया भावनं । सञ्चारणं तथाभूतस्यै- तस्य सम्यक्चारणं ॥ विभावादीनां यथासचं कारण कार्यस- हकारित्वे कथं त्रयाणामपि रमोदोधे कार एवमित्युच्यते। (४५) कारणं कार्यसञ्चारि रूपा अपि हि लोकतः ।। रसोद्दोधे विभावाद्याः कारणान्येव ते मताः। ननु ताई कथं रमाखादे तेपामेकः प्रतिभास इत्युच्यते । (४६) प्रतीयमानः प्रथमं प्रत्येकं हेतुरुच्यते ।। ततः सम्बलितः सा विभावादिः सचेतसां । प्रपानकरसन्यायाचळमाणो रसो भवेत्॥ यथा खण्डमरिचादीनां सम्मेलनादपूर्व इव कश्चिदाखादः प्रपानकरसे मुञ्जायते विभावादिसम्मेलनादिशापि तथेत्यर्थः । ननु यदि विभावानुभावव्यभिचारिभिर्मिनितेरेव रमस्तत् कथं एकस्य दयावी सद्भावेऽपि म स्थादित्युच्यते । .

·२२ साहित्यदर्यगे। (४७) सद्भावचेदिभावादेईयोरेकस्य वा भवेत् । झटित्यन्यसमातेपे तदा दोषो न विद्यते ॥ अन्यरमाक्षेपश्च प्रकरणादिवशात् । यथा। "दीर्घा भरदिन्दुकान्ति वदनं वाह नतावंसयोः सचिनं निविडोन्नतस्तनमुरः पार्श्वे प्रस्ट दव। मध्यः पाणिमितो नितम्वि जघनं पादावुग्राजुली छन्दो नर्तयितुर्यथैव मनमः सृष्टं तथास्था वपुः" । श्रच मालविकामभिलषतोऽग्निमित्रस्य मालविकारूपवि- भावमाधवर्मने सञ्चारिणामोत्सुक्यादीनामनुभावानाञ्च नय- नविस्फारादीनामोचित्यादेवाक्षेपः । एवमन्याक्षेपेऽप्यूह्यं ॥ "अनु- कार्यगतो रमः" इति वदतः प्रत्याह । (४८) पारिमित्यालौकिकत्वात् सान्तरायतया तथा। अनुकार्य्यस्य रत्यादरुद्दोधा न रसोभवेत् ॥ मीतादिदर्शनादिजो रामादिरत्यायुद्धोधो हि परिमिती लोकिको नायकाव्यदर्शनादेः मान्नरायश्च । तरमात् कथं रमरूपतामियात् । रमस्यैतद्धर्मविनयविलक्षणधर्मकत्वात् ।। अनुकर्टगतवञ्चास्य निरस्यति । (पूर) शिक्षाभ्यासादिमात्रेण राघवादः स्वरूपता। दर्शयन् नर्तको नैव रसस्यास्वादको भवेत् ।। किर। (५०) कायार्थभावनेनायमपि सभ्यपदारपद।

·हतीयपरिछेदः। २९ . यदि पुनर्नटोऽपि काव्यार्थभावनया रामादिरूपतामात्मना दर्शयेत् तदा सोऽपि सभ्यमध्य एव गण्यते । (५१) नायं ज्ञाप्यः स्वसत्तायां प्रतीत्यव्यभिचारतः ।। यो दि ज्ञाप्यो घटादिः स सन्नपि कदाचिद ज्ञाता भवति । न ह्ययं तथा । प्रतीतिमन्तरेणाभावात् ।। (५२) यस्मादेष विभावादिसमूहालम्बनात्मकः । तस्मान्न कार्य यदि रसः कार्य: स्यात् तदा विभावादिजानकारणक एव स्थात् । ततश्च रसमतीतिकाले विभावादयो न प्रतीयेरन् । कारणज्ञानतत्काय॑ज्ञानयोर्युगपददर्शनात् । न हि चन्दनस्य- ज्ञानं तज्जन्यसुखज्ञानं चैकदा सम्भवति । रसव च विभावा- दिसमूहालम्बनात्मकतयैव प्रतीतेन विभावादिज्ञानकारणक- खमित्यभिप्रायः॥ नो नित्यः पूर्वसंवेदनोज्झितः॥ असंवेदनकाले हिनभावोऽप्यस्य विद्यते। न खलु नित्यस्य वस्तुनोऽसंवेदनकालेऽमम्भवो नापि भवि- ययन् । साक्षादानन्दमयखप्रकाशरूपत्वात्। कार्यज्ञाप्यविलक्ष- एभावान् नो वर्तमानोऽपि ।। (५४) विभावादिपरामर्थविषयत्वात् सचेतसा ।। परानन्दमयत्वेन संवेद्यत्वादपि स्फुटं। .

·३. साहित्यदर्पण। ननिर्विकल्पक ज्ञानं तस्य ग्राहकमिप्यते। तथाऽभिलापसंसर्गयोग्यत्वविरहान्न च। सविकल्पकसंवेद्यः सविकल्पकञ्चानसंवेद्यानां हि वचनप्रयोगयोग्यता न तु रसस्य । तथा । (५५) साक्षात्कारतया न च ॥ परोतस्तत्प्रकाशो नापरोक्षः शब्दसम्भवात् । नत् कथय कोदृगस्य तत्त्वं ॥ एवमश्रुतादृरपूर्वनिरूपणम- कारस्येत्याह। (५६) तस्मादलौकिकः सत्यं वेद्यः सहृदयैरयं ॥ तत् किं पुन: प्रमाणे तस्य मड़ाव इत्याह । (५७) प्रमाणं चर्चणैवात्र खाभिन्ने विदुषां मतं। चर्वणाऽऽस्वादनं । तप "स्वादः काव्यार्थसमभेदादात्मा- नन्दममुद्भवः" इत्युक्तप्रकारं ॥ ननु यदि रमेो न कार्य्यस्तत् कथं महर्षिणा "विमावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रमनिपत्तिः इति लक्षणं कृतमित्युच्यते । (५८) निष्पत्त्या चर्वणस्यास्य निष्पत्तिरुपचारतः॥ यपि रसाभिनतया तळणस्यापि न कार्य तथापि तम्य कादाचित्कतया उपचरितेग कार्यत्वेन कार्यत्वमुपर्यते । (५९) अवाच्यत्वादिकं तस्य वक्ष्ये व्यञ्जनरूपणे। । आदिशब्दादनच्यत्वादि ।' ननु यदि " . रमस्य ·टतीयपरिछेदः। मिलिता रत्यादयो रमस्तत् कथमस्य प्रकाशत्वं कथं वाऽखण्ड- वमित्याह । (६०) रत्यादिर्जानतादात्म्यादेव यस्माद्रसो भवेत्॥. अतोऽस्य स्वप्रकाशत्वमखण्डत्वच्च सिद्ध्यति। यदि रत्यादिकं प्रकाशशरीरादतिरिक्तं स्यात् तदैवास्य खप्रकाशत्वं न सियेत्। न च तथा। तादाल्यानीकारात्। यदुनं । "यद्यपि रमानन्यतया चर्वणा न कार्या तथापि कादाचित्- कतया कार्य्यवमुपकल्प्य तदेकात्मन्यनादिवासनापरिणतिरूपे रत्यादिभागेऽपि शवहारः" इति। "सुखादितादाम्यागीकारे चास्माको सिद्धान्तशय्यामधिशय्य दिध्यवर्षसहस्रं प्रमोदनिद्रा- मुपेयाः" इति च। “अभिन्नोऽपि स प्रमात्रा वासनोपनीतरत्या- दिनादात्म्यगोचरीछतः" इति च । ज्ञानस्य स्वप्रकाशवमनङ्गी कुर्खतामुपरि वेदान्तिभिरेव निपातनीयो दण्डः। तादात्म्यादे- वास्याखण्डत्वं । रत्यादयो हि प्रथममेकैकशः प्रतीयमानाः सर्वे ऽप्येकीभूताः स्फुरन्त एव रमतामापद्यन्ते ॥ तदुक्तं । "विभावा अनुभावाश्च सात्त्विका व्यभिचारिणः । प्रतीयमानाः प्रथम खण्डशो यान्यखण्डतां"। इति। "परमार्थतस्वखण्ड एवायं वेदान्तप्रमिद्धब्रह्मतत्त्वववेदि- तथ्य इति च" ॥ अथ के ते विभावानुभावयभिचारिण इत्य- पेक्षायां विभावमाह। • (६१) रत्याधुहोधका लोके विभावाः काव्यनाध्ययोः॥ ये हि लोके रामादिगतरतिहासादीनामुद्दोधकारणानि .

·साहिबदसे। L + मोतादयस्त एवं काव्ये नाथे च निवेशिता, मन्तो ' विभाव्यन्ते श्राखादाङ्गुरप्रादुर्भावयाग्या कियन्ते सामाजिकरत्यादिभावा एभि" इति विभावा उच्यन्ते ।। तदुक्क भर्तृहरिणा। "शब्दापतिरूपास्मान् बुद्धेविषयता गतान । प्रत्यक्षांनिव कमादीन् साधनत्वेन मन्यते" । इति । तद्भेदावाद। (६२) अालम्बनोद्दीपनाख्यौ तस्य भेदावुभौ स्मृतौ ॥ 'पर'तचा (६३) पालम्बन नायकादिस्तमालम्ब्य रसोगमात्।। प्रादिशब्दानायिकाप्रतिनायकाय । अत्र यो यस्य विभाव म तत्स्वरूपवर्णने वृक्षाते ॥ तत्र नायक । (६४) त्यागी कती कुलीन सुश्रीको रूपयौवनोत्साही। दक्षोऽनुरक्तलोकस्तेजोवैदग्ध्यशीलवान् नेता। दक्ष चित्रकारी। शोल मदृत्त । एवमादिगुणसम्पन्न नेता नायको भवति ॥ तङ्गेदानाह। (६५) धीरोदात्तो घोराहतस्तथा धोरलन्नितश्च ॥ “धीरप्रशान्त इत्ययमुक्त प्रथमचतुर्भेद । स्पष्ट । अत्र धीरोदात्त । (६) अविकत्थन क्षमावानतिगम्भीरो महासत्त्व ।। स्थेयान निगूढमानो धीरोदात्तो दृढव्रत कथितः । अविकत्यनोऽनात्ममाघाकर । महामत्त्वो काधन- . * स -

·ढतीयपरिछेद।
.
भिभूतम्बभावः । निगूढमानो विनयच्छन्नगः । दृढतोऽङ्गी-
कृतनिवारकः । यथा रामयुधिष्ठिरादिः ॥ अथ धीरोद्भुतः ।
(६७) मायापरः प्रचण्डश्चपलोऽधवारदर्पभूयिष्ठः ।।
श्रात्मश्लांघानिरतो धरिधीरोद्वतः कथितः।
थथा भीमसेनादिः ॥ अथ धीरललितः ।
(६८) निश्चिन्तो मृदुरनिशं कलापरो धीरललितः स्यात् ।।
कला नृत्यादिका। यथा रवावल्यादौ वत्मराजादिः ॥ अथ
धीरमगान्तः।
(६) सामान्यगुणैर्भूयान् दिजादिको धोरप्रशान्तः स्यान्।
यथा मालतोमाधवादी माधवादिः । एषाच ग्टङ्गारिरूपत्वे
भेदानाह।
(७१) एभिक्षिणधृष्टानुकूलशठरूपिभिस्तु षोडशधा।
नत्र तेषां धीरोदातादीनां प्रत्येकं दक्षिणयानुकुलशठवेन
पोडशप्रकारो नायकः॥
(७१) एषु त्वनेकमहिलातु समरागो दक्षिणः कथितः ।।
दयोस्विचतुःप्रभृतिषु नायिकास तुन्यानुरागो दक्षिणनायकः ।
यथा।
"माता तिष्ठति कुन्नन्नेश्वरसता वारोजगजस्त्रमुर्
धूनैत्रिीरय जिता कमनया देवो प्रमाद्याद्य च ।
इत्यनापुरसुन्दरी प्रति मया विज्ञाय विज्ञापित
देवेनाऽप्रतिपतिमूढमनमा द्वित्राः पितं नाडिका:":.

·साहित्यदर्पथे। (७२) कृतागा अपि निशहस्तर्जितोऽपि न लज्जित । दृदोषोऽपि मिथ्यावाक् कथितो धृष्टनायक ।। यथा मम। "भोण वीक्ष्य मुख विधुम्बितुमइ यात समीप तत. पादन प्रहृत तया सपदि त धृत्वा महासे मयि । किञ्चित् नत्र विधातुमक्षमतया वाष्प त्यजन्या. मखे ध्यातयेतमि कौतुक वितनुते कोपोऽपि वामभुव" ॥ (७३) अनुकूल एकनिरत एकस्यामेव नायिकायामामाऽनुकूलनायक । यथा । "श्रमाक मखि वाममी न रुचिरे येवेयक नामवलं नो वका गतिरुद्धतं म इमित नैवामिा कथिन्मद । किन्त्वन्येऽपि जना वदन्ति सुभगोऽयम्या प्रियो मान्यता दृषि निक्षिपतीति विश्वमियना मन्यामहे दुम्यित" ॥ (७४) ठोऽयमेकत्र बदभावो य । दर्शितवचिरनुरागो विप्रियमन्यब गूढमाचरति ॥ च पुनरेकस्यामेव नायिकायां यद्धभावो दयोरपि नायि- कयोर्वदिर्शिनानुरागोऽन्यस्यां नायिकायां गृढ विप्रियमाप- रति म भठनायक । यथा । "मठोऽन्यम्या काचोमणिरणितमाकण्यं मामा पदापिथग्रेव प्रमिचिम्नभुजयन्दिरभव । नदेनन् कापत्ये घुतमधुमयवदावो- विषेणापूर्वमो किमपि न मग्री मे गणपति .

·हतीयपरिकेदः। . (७५) एपाच वैविध्यात् सर्वेषामुत्तममध्याधमत्वेन। उक्ता नायकभेदाश्चत्वारिंशत्तथाइटौ च। सर्वेषामुषोडशभेदानां ॥ अथ प्रसङ्गादेतेषां सहायानाम् । (७६) दूरावर्तिनि स्यात् तस्य प्रासङ्गिकतिवृत्तेत । किञ्चित्तद्गुणहीनः सहाय एवास्य पाठमाख्यः ॥ तस्य नायकस्य बङ्गव्यापिनि प्रसङ्गमङ्गते इतिवृत्तेऽनन्तरो- नायकमामान्यगुणैः किश्चिदूनः पीठमईनामा महायो भवति। यथा रामचन्द्रादीनां सुग्रीवादयः ॥ अथ श्रङ्गारसहायाः । (७७) ङ्गारस्य सहाया विटचेटविदूषकाद्याः स्युः । भक्ता नर्मसु निपुणाः कुपितवधूमानभञ्जनाः शुद्धाः ॥ आदिशब्दान्मालाकाररजकताम्बूलिकगान्धुिकादयः। तत्र विट। (७८) सम्भोगहीनसम्पद् विटस्तु धूतः कलैकदेशज्ञः । वेशोपचारकुशलो वाग्मी मधुरोऽथ बहुमतो गोज्यां ॥ चेटः प्रसिद्ध एव । (७६) कुसुमवसन्ताद्यभिधः कर्मावपुर्वेशभाषाद्यैः। हास्यकरः कलहरतिर्विदूषकः स्यात् खकर्मज्ञः ॥ खकर्म भोजनादि । अर्थचिन्तनमहायमा । (८०) मन्त्री स्यादर्थचिन्तायामास्तन्त्रावयादयः । यत्वत्र सहायकथनप्रस्तावे "मन्त्री स्वचोभयश्चापि मखा नम्यार्थचिन्नने" इति केचिदक्षएं धनं तदपि राजोऽर्थचिन्त- नोपायलक्षण प्रकरणे नतिनयं न तु पहायकथनप्रकरणे नाय.

·साहित्यदर्पणे। कस्य । “अर्थचिन्तने मन्त्री महाय" इत्युझेोऽपि नायकस्यार्थत एव मिद्धत्वात्। यदप्युक “मन्त्रिणा ललित शेषा मन्त्रिवा- यत्तसिद्धय " इति तदपि खलक्षणकथनेनैव धीरललितस्य मन्त्रिमावायत्तार्थचिन्तनोपपत्तेर्गतार्थ । न चार्थचिन्तने तस्य मन्त्री सहाय किन्तु स्वयमेव निष्पादक । तस्यार्थचिन्तनाद्य- भावात ॥ अथान्त पुरसहाया । तददवरोधे। (८१) वामनपण्डकिरातम्लेच्छाभीरा शकारकुनाद्या ।। मदमूर्खताभिमानी दप्कुलतैश्वर्यसयुक्तः । सोऽयमनूढाभ्राता राज्ञ श्याल शकार इत्युक्त ।। आद्यशब्दान्मूकादय । तत्र पण्डवामनकिरातकुजादयो यथा रवावल्यो। "नष्ट वर्षवरेमनुष्यगणनाभावादपाय चपा- मन्त कथुकिकचुकस्य विमति घामादय वामन । पर्यतामिभिर्निजस्य सदृश नाथ किराते छत कुजा नीपतयेव चामित शनकरात्मेक्षणाधिन "।। कारो मृच्छकटिकादिषु प्रमिद्ध । अन्येऽपि यथा दर्शन सातव्या ॥ अथ दण्डमहाया । • मन्तिखेति। पायत्तपिद्धिरित्यन्वय । ललिता धीरललित । ऐया धीरोदामादय । सलक्षवेति निश्चिन्त इति धोरलजितलास विशिऐन तम्याचिन्तायभाव । वेग मन्तिमात्रायत्तार्थमिडि कत्व प्रतीयते इति भाव । रत्वादिविवरण नेन वक्षयश्चमक सनमान्तरेषादम्य चतुर्थेवरचमान सिहये रति एदस्य च मुद्रितपूर्व स्थापि धनापरलयत च प्रतीयते ।

·टतीयपरिछेदः।
. (८२) दण्डेषु सुहत्कुमाराटविकाः सामन्तसैनिकाद्याथ।
दुष्टनिग्रहो दण्डः स्पयं ।। अथ धर्ममहायाः ।
(८३) ऋत्विकयुरोधसः स्युर्ब्रह्मविदस्तापसास्तथा धर्मे ।
ब्रह्मविदो वेदविद अात्मविदो वा। तत्र ।
(८४) उत्तमाः पीठमदीद्याः
श्राद्यशब्दानमन्त्रिपुरोहितादयः ।
(८५)
मध्यौ विटविदूषको।
तथा शकारचेटाद्या अधमाः परिकीर्तिताः ।।
आधभब्दान्ताम्बूलिकगान्धिकादयः॥ अथ प्रसङ्गाद् दूता-
नां विभागगर्मलक्षणमाह।
(८६) निष्टार्थ मितार्थश्च तथा सन्देशहारकः ।
कार्यप्रेयस्त्रिधा दूतो दूत्यश्चापि तथाविधाः॥
तत्र कार्याप्रेय्यो दूत इति लक्षणं । तत्र ।
(८७) उभयोभीवमुन्नीय स्वयं वदति चोत्तरं।
सुनिष्टं कुरुते कायं निस्वार्थस्तु संस्मृतः ।।
उभयोरिति येन प्रेषितो यदन्तिकं प्रेपित ।।
(८८)मितार्थभापी कार्यस्थ मिहिकारी मितार्थकः।
यावहापितसन्देशदारःसन्देशहारकः।।
अथ सालिका नायकगुणाः ।
(८८) शोभा विलासोमाधुर्यङ्गाम्भीर्य धैर्यतेजसो।.
'ललितादार्यमित्यष्टौ सत्त्वजाः पौरुपा गुणाः॥

·३०
माहित्यदर्य।
(८०) टूरता दक्षता सत्यं महोत्साहोऽनुरागिता।
नीचे घुणाऽधिके रपी यतः शोभेति ता विदुः ॥
तचानुरागिता यथा ।
"अहमेव मतो महीपतेरिति सर्वः प्रकृतिथ्वचिन्तयत् ।
उदधेरिव निम्नगाशतेवभवन् नारा विमानना क्वचित्"।
एवमन्यचापि ॥ अथ विलासः ।
(८१) धोरा दृष्टिगतिश्चित्रा विलासे सस्मितं वचः ।
यथा।
"दृरिस्तुणीकृतजगत्त्रयसत्त्वमारा
धीरोद्धता नमयतीव गतिर्धरित्रीं । .
कौमारकेऽपि गिरिवगुरुतान्दधानो
वोरो रमः किमयमित्युत दर्प एषः” ॥
(६२) सभेष्वप्यनुद्देगो माधुर्य परिकीर्तितं ।
ऊहामुदाहरणं॥
(६३) भोशाकक्रोधपाद्यैर्गाम्भीर्य निर्विकारता।
यथा ।
"पाहतस्याभिषेकाय विएटस्य वनाय च।
न मया लतितम्तस्य स्वन्पोऽप्याकारविभ्रमः" ।।
(६४) व्यवसायादचलनं धैर्य विघ्ने मइत्यपि ।
यथा।

·द्वतीयपरिछेदः।
श्रुतापरोगीतिरपि क्षणेऽस्मिन्
हरः प्रमयानपरो बभूव ।
धात्मेश्वराणां न हि जात विघ्नाः
समाधिभेदप्रभवो भवन्ति" |
(८५) अधिक्षेपापमानादेः प्रयुक्तस्य परेण यत् ।
प्राणात्ययेऽप्यसहनं तत्तेजः समुदाहृतं ।।
वाग्वेशयोर्मधुरता नइच्छङ्गारचेष्टितं ललितं।
दानं सप्रियभाषणमौदाव्यं शत्रुमित्रयोः समता ।।
एषामणुदाहरणान्यूयानि ॥
(९६) अथ नायिका त्रिविधा खाऽन्या साधारणस्नोति।
नायकसामान्यगुणैर्भवति यथासम्भवैर्युक्ता ।।
नायिका पुननायकमामान्यगुणै स्थागादिभिर्यथासम्भवेयुक्ता
भवति। सा च स्वस्वी अन्यस्तो साधारण स्त्रीति त्रिविधा ॥ तत्र
खस्ती।
(६७) विनयाजवादियुक्ता गृहकर्मपरा पतिव्रता खोया।
या।
"लज्जापज्जत्तपसाधणाई परतन्त्रणिप्पिवामाई।
प्रविण्यदुम्मे हाई धन्नाएं घरे कलत्ताई"
E) रुविकथिता विविधामुन्या मध्या प्रगति
• लजापर्याप्त प्रसाधनानि परभर्टनिपिपासानि ।
विमयदुर्मेधासि धन्यानां मरे कलधामि । स.। टो।

·साहित्यदर्पये।
(E) प्रथमावतीर्णयौवनमदनविकारा रतौ वामा।
कथिता मृदुश्च माने समधिकलज्जावती मुग्धा ।।
तत्र प्रथमावतीर्णयौवना यथा मम तातपादानां।
"मध्यस्य प्रथिमानमेति जघनं वदोजयोर्मन्दता
दूरं यात्युदरञ्च रोमसतिका नेत्रार्जवं धावति ।
कन्दपै परिवोच्य नूतनमनोराज्याभिषिक्त क्षणाद्
अङ्गानोव परस्परं विदधते निर्लुण्ठनं सुभुवः” ॥
प्रथमावतीर्णमद नविकारा यथा मम प्रभावतीपरिणये ।
"दत्ते मालममन्यरं भुवि पदं निर्याति नान्तःपुरान्
नोद्दाम हमति क्षणात् कलयते हीयन्त्रण कामपि ।
किञ्चिद्भावगभीरवक्रिमलवस्पृष्टं मनागभाषने
मधूभजामुदीचते प्रियकथामुष्मामयन्तों मयों"।
रतो वामा यथा ।
"दृया दृष्टिमधी ददाति कुरुते नालापमाभाषिता
भय्यायां परिदृत्य तिष्ठति बलादालिङ्गिता देपते ।
निर्यातीषु मणीपु वामभवनानिर्गन्तुमेवेहते
जाता वामतयैव मम्प्रति मम प्रीत्यै नवोढा प्रिया"।
माने मदुर्यथा ।
"मा पत्युः प्रथमापराधममये मख्योपदे विना
ना जानाति मविभ्रमागवलना वक्रोक्रिमसूचनं ।
स्वच्छरछकपोलमून गनितः पर्यम्सनेवोत्पना
पाना केवलमेव रोदिति नुटमोम्नानकर श्रुभि."।

·रतीयपरिके।
• ४१
-
समधिकलज्जावती यथा “दत्ते सालसमन्यरमित्यत्र होके" ।
अत्र समधिकलज्जावत्वेनापि लमाया रतिवामताया वि-
छित्तिविशेषवत्तया पुनः कथनं ॥ अथ मध्या।
(१००) मध्या विचित्रतुरता प्ररूढमारयौवना ।
ईपत्प्रगल्भवचना मध्यमत्रीडिता मता ।।
तत्र विचित्र सुरता यथा।
"कान्ने तथा कथमपि प्रथितं मृगाच्या
चातुर्यमुद्धतमनाभवया रतेपु ।
तत्कृजितान्यनुवदगिरनेकवारं
शिय्यायितं गृहकपोतशतैर्यथास्थाः" ।
प्ररूढसारा यथाऽत्रैवोदाहरणे ॥ मरूढ यौवना यथा मम।
"नेचे खन्ननगञ्जने सरसिजप्रत्यर्थि पाणिदयं
वज्ञोजी करिकुम्भविभ्रमकरीमत्युन्नति गछतः ।
कान्तिः काञ्चनचम्पकप्रतिनिधिाणी सुधास्पर्धिनी
मेरेन्दीवरदाममोदरवपुस्तस्याः कटाक्षछटा" ॥
एवमन्यत्रापि।। अथ प्रगल्भा ।
(१०२) स्मरान्धा गाढतारुण्या समस्तरतकोविदा।
भावोन्नता दरब्रीडा प्रगल्भाऽऽक्रान्तनायका॥
स्मरान्धा यथा।
"धन्यामि या कथयसि प्रियसङ्गमेऽपि
विश्वचाटुकशतानि रतान्तरेपु ।

·४२
साहिलदपणे।
नोवों प्रति प्रणिहिते तु करे पियेण
मख्यः पामि यदि किश्चिदपि हारामि" ||
गादतारुण्या यथा।
"प्रत्युवतमाममुरा मयने सुदीर्घ
वके भुवावनितरां वचनं ततोऽपि
সাথি নতুন ঘনিন্দা
मन्दा गतिः किमपि चाहुतयौवनायाः" ॥
विविधसुरतज्ञा यथा।
“कचित्ताम्बूलाकः क्वचिदगरुपकाङ्कमलिनः
क्वचिचूर्णाहारी कचिदपि च मालतकपदः ।
चलीभगाभागैरसकपतितः भीर्थकुसुमैः
स्त्रियाः मावस्यं कथयति रनं प्रच्छदपट:"॥
भावोन्नता यथा।
"मधुरवचन: मभूभङ्गः कनानुलितजनर,
अलमलितरङ्गन्याममहोत्सवबन्धुभिः ।
अमकृदमकल स्फारस्फारैरपाङ्गविलोकितम्
त्रिभुवनजये सा पश्चैयोः करोति महायतां"।
खल्पग्रीडा यथा| "धन्याधि या कथयसीत्यत्रैव"॥
अाक्रान्तनायका यथा।
.
"स्वामिन् भगुरयालकं मतिलकं भालं विलामिन् कुरु
प्राणेश बुटितं पयोधरतटे हारं पुमर्याजय।
.

·हतोयपरिछेद।
इत्युक्त्वा सुरतावसानसमये संपूर्खचन्द्रानना'
स्पृष्टा
तेन तथैव जातपुलका प्राप्ता पुनर्मोहन" ॥
मध्याप्रगल्भाभेदान्तराण्याह ।
(१०२) ते धीरा चाप्यधीरा च धोराधोरेति षड्विधे ।
ते मध्याप्रगलो। तत्र।
(१०३) प्रियं सोत्पासवक्रोक्त्या मध्याधीरा दद्रुषा ।
धीराधीरा तुरुदितरधीरा परुणक्तिभिः ।
तत्र मध्याधीरा यथा ।
"तदवितथमवादीयन्मम वं प्रियेति
प्रियजनपरिभुतं यद् दुकूलं दधानः।
मदधिवसतिमागाः कामिनां मण्डनश्रीर
अजति हि सफललं वसभालोकनेन"।
मध्येव धीराधीरा यथा।
"याले नाथ विमुञ्च मानिनि रूपं रोषानाया किं कृतं
खेदोजमासु न मेऽपराध्यति भवान् सर्वेऽपराधा मयि ।
तत् किं रोदिपि गद्देन वचसा कस्यायतो सुद्यते
नन्चेतनाम का तवामि दयिता नाभीत्यतो रुद्यते"।
इयमेवाधीरा यथा।
"सार्द्ध मनोरथमतेस्तव धूर्त कान्ता
मेव स्थिता मनसि कृत्रिमहावरम्या।
साकमस्ति न च कशिदिहावकाभम्
तस्मात् कृतं घरणपातविडसनाभिः" ।

·88
साहित्यदर्पणे।
(२०४) प्रगल्भा यदि धीरा स्थाच्छन्नकोपाकृतिस्तदा ।।
उदास्ते सुरते तत्र दर्शयन्यादरान् वहिः ।
तब पिये। यथा।
"एकत्रासनसंस्थितिः परिहता प्रत्युगमाद् दूरतम्
नाम्यूलानयनच्छलेन रभमाऽऽश्लेषोऽपि संविनितः ।
श्रालापोऽपि न मिश्रितः परिजनं व्यापारयन्त्याऽन्तिके
कान्तं प्रत्युपचारतश्चतुरया कोपः कृतार्थी कृतः" ॥
(१०५) धीराधीरा तु सोल्नुण्ठभापितैः खेदयेदमुं॥ .
अमुं नायकं । यथा मम।
"अनलद्धृतोऽपि सुन्दर हरमि मनो मे यतः प्रमभं ।
किं पुनरलङ्कृतस्त्वं संप्रति नखरचतैस्तस्याः" ।
(१०६) तर्जयेत्ताडयेदन्या
अन्या अधीरा। यथा "शाणं वीक्ष्य मुखं" इत्यत्रैव । अत्र
च मर्वत्र रुपेत्यनुवर्तते।
(१०७) प्रत्येक ता अपि विधा।
कनिष्ठज्येष्ठरूपत्वान्नायकप्रणयं प्रति॥
ना अनन्तताः पङ्गेदा नायिकाः॥ यथा ।
"दृष्ट्रकासन स्थिते प्रियतमे पश्चादुपेत्यादराद्
एकस्या नयने पिधाय विहितक्रीडानुवन्धच्छतः ।
ईषदकितकन्धरः सपुलक: प्रेम्णेलसन्मानमाम्
अन्तहीमलमत्कपोलफलकां भूतोऽपरां उम्पति" ॥

·तीयपरिछेदः। १५ (१०८) मध्याप्रगल्पयोर्भेदास्तस्माद् दादश कीर्तिताः । मुग्धा त्वेकैव तेन स्युः स्वीयाभेदास्त्रयोदश ।। परकीया विधा प्रोक्ता परोढा कन्यका तथा ! तच। (१०६) यात्रादिनिरताऽन्धाढा कुलटा गलितत्रपा ।। यथा। "स्वामी निश्वमितेऽप्यस्यति मनोजिघ्रः सपत्नीजनः श्वश्रूरिगितदैवतं नयनयोरीहालिहो यातरः । तदूरादयमनलिः किमधुगा दृग्भनिभावेन ते वैदग्धीमधुर प्रबन्धरसिक व्यर्थोऽयमत्र अमः" ।। अत्र हि मम परिणेताऽवाच्छादनादिदाबतया खाम्येव न तु वलभः । लन्तु वैदग्धीमधुरप्रवन्धरमिकतया मम वलभी सीत्यादिव्ययार्थवभादस्याः परनायकविपया रतिः प्रतीयते।। (११०) कन्या त्वजातोपयमा सलज्जा नवयौवना। अस्थाय पिवाद्यायत्ततात् परकीयालं । यथा मालतीमाध- वादी मालत्यादिः। (१११) धीरा कलाप्रगल्भा स्याद्देश्या सामान्यनायिका ।। निर्गुणानपि न देटि न रज्यति गुणिप्वपि । वित्तमा समालोक्य सारागं दर्शयेद् वधिः ॥ काममगीकृतमपि परिक्षीणधनं नरं। मात्रा निकामयेदेपा पुनः सन्धानकाइया । 'तस्काराः पण्डका मुखाः सुखप्राप्तधनास्तथा ।

·उतीयपरिछेदः।
80
.
निपुणं तथैनमवगम्य वदेर्
अभिदूति काचिदिति संदिदिशे" ||
"उत्क्षिप्तं करकङ्कण्वयमिदं बडा दृढं मेखला
यबेन प्रतिपादिता मुखरयोर्मजीरयोर्मूकता ।
पारधे रभमान्मया प्रियसखि क्रीडाभिमारोत्सवे
चण्डालस्तिमिरावगुण्ठनपटक्षेपं विधत्ते विधुः" ।।
(११६) संलीना स्वेषु गात्रेषु मूकीकृतविभूषणा ।
अवगुण्ठनसंवीता कुलजाऽभिसरेद्यदि ।।
विचित्रोचलवेशा तु वलन्नृपुरनिखना।
प्रमोदस्मेरवदना स्थाद्देश्याऽभिसरद्यदि ॥
मदस्वलितसंलापा विभ्रमात्फुललोचना ।
आविद्गतिसञ्चारा स्यात् प्रेय्याऽभिसरेद्यदि ॥
नवाये "उत्तिमित्यादि" । अन्ययोरूामुदाहरणं ।।
प्रमङ्गादभिमारस्थानानि कय्यन्ते प्र
(११७क्षेत्रं वाटी भगदेवालयो दूतीगृहं वनं।
मालयञ्च श्मशानच्च नद्यादीनां तटो तथा ।।
एवं कृताभिसाराणा पुंधलीनां विनोदने।
तत्र या प्रेप्याभिसारिका।
"साम्यलाई दशनमसहद दर्शयन्ती पेटी
घोटी याविधतविरत सुधीनं इसन्तो।
सामग्रामस्खतिवपदविन्यासमाभासमाना
दनामसति युटिवं नर्तितोनितम्ब।"
मीदवाऽप्येष पाठः मतानुपयोरित्वादधः छतः ।

·aa
साहित्यदर्पणे 1
स्थानान्यष्टौ तथा ध्वान्तछन्नेषु कचिदाश्रयः ।।
चाटुकारमपि प्राणनाथं रोपादपास्य या।
पशात्तापमवाप्नोति कलहान्तरिता तु सा ।।
यथा मम तातपादानां।
"नो चाटुश्रवणं कृतं न च दृशा हारोऽन्तिके वीक्षितः
कान्तस्य प्रियहेतवे निजसखीवाचोऽपि दूरीकृताः ।
पादान्ते विनिपत्य नत्क्षणममी गच्छन्मया मूढया
पाणिभ्यामवरुध्य इन्त महमा कण्टे कथं मार्पितः"॥
(११८) प्रियः कृत्वापि सङ्केतं यस्या नायाति सन्निधिं ।
विप्रलब्धा तु सा ज्ञेया नितान्तमवमानिता ॥
-
यथा।
"उत्तिष्ठ दूति यामो यामो यातस्तथापि नायातः ।
याऽतः परमपि जीवेज्जीवितनाथो भवेत् तस्याः" ।
(११८) नानाकार्यवशाद् यस्या दूरदेशं गतः पतिः ।
सामनाभवदुःखाती भवेत् प्रोषितभटका।
यथा।
"तान्नानीयाः परिमितकथाञ्जीवितं मे द्वितीय
दूरीभूते मयि सहचरे चक्रवाकीमिवैकां ।
गाढोत्कण्ठां गुरुपु दिवसेवेषु गच्छामु घाला
जानां मन्ये शिशिरमथितां पचिनों वान्यरूपां"।
१३०) कुरुले मण्डनं यस्याः सन्जिते वासपेरमनि।
सातु वासकसज्जा स्यादिदितप्रियसङ्गमा ।।

·हत्तीयमरिछेदः।
यथा राघवानन्दानां नाटके।
"विदूरे केयूरे कुरु करयुगे रत्नवलयैर्
अलं गुर्वी गोवाभरणलतिकेयं किमनया।
नवामेकामेकावस्लिमयि मयि त्वं विरचयेर्
न पथ्यं नेपथ्यं बहुतरमनङ्गोत्सव विधी"।
(१२१) आगन्तुं कृतचित्तोऽपि दैवान्नायाति यप्रियः ।
तदनागमदुःखानी विरहोत्कण्ठिता तु सा॥
यथा.
64
"कि रुद्धः प्रियया कयाचिदथवा मख्या ममोक्रेजितः
किंवा कारणगौरवं किमपि यन्नाद्यागतो वलभः ।
इत्यालोच्य मृगीदृशा करतले विन्यस्य वाम्बुजं
दोघे निश्वमितं चिरं च रुदितं विताएं पुष्पसजः" ॥
(१२२) इति साटाविंशतिशतमुत्तममध्यमाधमखरूपतः ।
चतुरधिकाशीतियुतं शतत्रयं नायिकाभेदानां स्यात्।।
११ च "परखिया कन्यकोढे मझेतात् पूर्व विरहोत्कण्ठिते
पयादिदूपकादिगा महाभिमरन्यावभिमारिके कुतोऽपि महो-
तितम्यानममा नायक विमलये इनि यवनवानयोरखाधी-
गप्रिययोरवम्यान्तरायोगादिति कयित्"।
(१२) फचिदन्योन्यसाद्दर्यमासां लक्ष्येषु दृश्यते।
-
यथा।
"मसभुवयममुख्य दागयोग्याःपिरतिपानि पयामकारली

·साहित्यदर्पणे। एवमन्य- विट विटपममुं ददख तस्यै भवति यतः सदृशाथिराय योग। नव कितव किमाहितथा नतितिरु हपसवपुष्पकर्षपूरैः । ननु जनविदितै वड्या लीक चिरपरिपूरितमेव कर्षयुग्मं ।। इति गदितवती रुषा जघान स्फुरितमनोरमपमकेसरेण । श्रवणनियमितेन कान्तमन्या सममसिताम्युरु हेण चक्षुषा च" ॥ दूयं हि वक्रोत्या परुषवचनेन कर्णोत्पलताडनेन च धी- रमध्यताऽधीरमध्यताऽधीरप्रगलाताभिः सङ्कीर्मा । चाप्यूह्यं । (९२४) इतरा अप्यसङ्ख्यास्ता नोक्ता विस्तरशङ्कया। ता नायिकाः॥ अथासामलङ्काराः। (१२५) यौवने सत्त्वजास्तासामटाविंशतिसयका ॥ अलङ्कारास्तत्र भावहावहेलास्त्रयोऽङ्गजाः। शोभा कान्तिथ दीप्तिश्च माधुर्यञ्च प्रगल्भता ।। श्रौदार्य धैर्यमित्येते सत्तेव स्युरयत्नाः । लीलाविलासौ विछित्तिचिवोकः किलकिञ्चितं। मोट्टायितं कुट्टमितं विभ्रमो ललितं मदः ।। विकृतं तपन भौग्धं विक्षेपय कुलदलं । चसितं चकितं केलिरित्ययादशसद्ध्यकाः ।। स्वभावजाच भावाद्या दश पुसा भवन्यपि । पूर्व भावादयो धयाना दम मायकानामपि मग्भवनि

·उसीयपरिछेद
किनु मर्चऽयमी नायिकाश्रिता एव विविक्तिविशेष पुष्णन्ति ।
तत्र भावः।
(१२६) निर्विकारात्मके चित्ते भावः प्रथमविक्रिया ॥ ,,
जन्मतः प्रति निर्विकारे मनसि उद्युद्धमात्र विकारो
भावः। यथा॥
"म एव सुरभिः कालः स एव मलयानिलः ।
मैवेथमवला किन्तु मनोऽन्यदिव दृश्यते" ॥
अथ हावः।
(१२७) धुनेत्रादिविकारस्तु सम्भोगेछाप्रकाशकः ।
भाव एवाल्पसंलक्ष्यविकारो हाव उच्यते ॥
यथा ॥
"विषती शैलमुताऽपि भावमङ्गैः क्वचिदालकदम्बकल्पः ।
साचीकृता चारुतरेण तस्या मुखेन पर्यस्तविलोचनेन"!
अथ हेला।
(१२८) हेलात्यन्तं समालच्यविकारः स्यात् स एव च।
स एव भाव एवं यथा ॥
"तइ.से अत्ति पउत्ता वडए सबङ्गविम्भमा सरला ।
मंसह मुद्धभावा होइ चिरं जद महीणम्पि" * ॥
अथ शोभा ॥
*
तसे रति । तथा तस्या झटिति परत्ता वभ्वा साङ्गानि-
भमा सफला । संशयितमुग्धभावा भवति चिरं यथा सखीनामपि.
रति संगटी..

·५२
साहित्यदर्पये।
(१२९) रूपयौवनलालित्यभोगाद्यैरजभूषणं ॥
शोभा प्रोक्ता
तत्र यौवनशोभा यथा।
"श्रमग्मृतं मण्डगमगयटेरनासवाख्यं करणं मदस्य ।
कामस्य पुष्पव्यतिरिक्रमा बाख्यात्परं साधु वयः प्रपेदे" ॥
एवमन्यचापि॥ अथ कान्तिः ।
(१३०)
सैव कान्तिर्मान्मथाप्यायिता द्युतिः।
मन्मथोन्मेषणातिविशीर्णशोभेव कान्तिरुच्यते । यथा ।
"नेचे खञ्जनगञ्जने इत्यादि"॥ अथ दीप्तिः ।
(२३१) कान्तिरेवातिविस्तीर्ण दीनिरित्यभिधीयते॥
यथा मम चन्द्रकलानामनाटिकायां चन्द्रकलावर्णनं ॥
"तारुण्यस्य विलासः समधिकलावण्यसम्पदो हामः ।
धरणिनलस्याभरणं युवजनमनमो वनीकरणं" ।।
अथ माधुये।
(१३) सव्वावस्थाविशेषेषु माधुर्य रमणीयता। .
यथा।
"परमिशमनुविद्धं शैवलेनापि रम्य
मलिनमपि धिमामाला लक्ष्मोग्तनोति।
इयमधिकमनोशा वम्फलेनापि तन्वी
किमिव हि मधुराण मण्डमं नातीनां"।
अथ प्रगल्भा।

·हलीयपरिछेद
(१३३) निःसाध्वसत्वं प्रागम
यथा।
"समाश्लिष्टाः समारोपैथुम्बिताथुम्वनैरपि ।
दशाव दंशनैः कान्तं दामोकुर्वन्ति योपितः",
अधादायं ।
(१३४)
औदार्य विनयः सदा॥
"न भूते पुरुषां गिरं वितनुते न घूयुगं भङ्गुरं
नोत्संक्षिपति चिता श्रवणतः मा मे स्फुटेऽप्यागनि ।
कान्ता गर्भगृहे गवाजविवरव्यापारिताच्या वहिः
सख्या वनामभिप्रयच्छति परं पर्यश्रुणी लोचने"।
अथ धैर्य ।
(१३५) मुक्तात्मश्लाघना धैर्य मनोवृत्तिरचच्चला।
यथा।
"ज्वलत गगने रात्री राबावखएडकलः शशी
दहत मदनः किं वा मृत्योः परेण विधास्यति ।
मम तुदयितः साध्यस्माता जनन्यमलावया
कुलमनखिनं न वेवायं जनो न च जीवितं" ।।
अथ लीला।
(१३६) अ गैरलकाः प्रेमभिवचनैरपि ॥
प्रीतिप्रयोजितीला प्रियस्थानुकृति विदुः ।
यथा।

·५४ साहित्यदर्पणे। "मृणालव्यालवनया वेणीवन्धकपर्दिनी। हरानुकारिणी पातु लीलया पार्वती जगत् ।। अथ विलासः। (१३७) यानस्थानासनादीनां मुखनेत्रादिकर्मणां ।। विशेषस्तु विलासः स्यादिष्टसन्दर्शनादिना । यथा। "अत्रान्तरे किमपि वाग्विभवातिहत्त- वैचित्र्यमुपमितविभ्रममायतायाः । तद्भूरिसात्त्विकविकारमपास्तधैर्यम् प्राचार्यकं विजयि मान्मथमाविरामीत्" । अथ विच्छित्तिः। (१३८) स्तोकाऽध्याकल्परचना विक्रित्तिः कान्तिपापकृत् ।। यथा । . "स्वच्छाम्भास्नपनविधी नमगमोठम् ताम्बूलद्युतिविशदो विलामिनोनां । वासस्तु प्रतनुविवितमस्वितीयान् आकल्पो यदि कुसुमेपुणा न शन्यः" । अथ विबोकः। (१३८) विव्वोकस्वतिगण वस्तुनीष्टे ऽप्यनादरः । यथा। "यासां मत्यपि मगुणानुसरणे दोषानुवृत्तिः परा पाः प्राणान् वरमर्पयन्ति न न पुनः संपूर्षदृष्टिं प्रिये।

·हतीयपरिछेदः। अत्यन्ताभिमतेऽपि वस्तुनि विधिर्यासां निषेधात्मक- स्ताललोक्यविलक्षणं प्रकृतयो वामा: प्रेसीदन्नु " || अथ किलकिञ्चितं। (१४०) स्मितस्करुदितहसितत्रासक्रोधश्रमादीनां ॥ सार्या किलकिच्चितमभीष्टतमसङ्गमादिजाद्धर्षात् । यथा। "पाणिरोधमविरोधितवाञ्छ भर्त्सनाश्च मधुरस्मितगीः । • कामिनः स्म कुरुते करभोरूहारिकरुदितञ्च सुखेऽपि"] अथ मोद्यायितं। (१४२) तद्भावभाविते चित्ते वनभस्य कथादिषु ॥ मोटायितमिति प्राङ्गः कर्णकण्डूयनादिकं । "सुभग त्वत्कथारमो कर्षकण्डूतिलालमा । उम्भवदनाभोजा भिनत्त्यङ्गानि साङ्गना" ॥ अथ कुमितं ! (१४२) केशस्तनावरादीनां यदे हर्षे ऽपि सम्भ्रमात् ।। प्राङ्गः कुट्टमित नाम शिरःकरविधूनन । यथा। थथा। "पपावापगितिमान्दमपक्षं दरवत्यधरविनमभीष्टे । पर्यफूभि मरमेव तरुण्याहारलोलवनयेन करेए" ॥ पथविधमः।

·साहित्यदपणे।
१९४३) त्वरया हर्परागादेर्दयितागमनादिषु॥
अस्थान भूपणादीनां विन्यासो विभ्रमो मतः ।
"श्रुवाऽऽयान्तं वहिः कान्तमसमाप्तविभूषया।
भालेऽञ्जनं दृशोलीक्षा कपोले तिलक; कृतः" ॥
अथ ललित।
(१४४) सुकुमारतयाऽङ्गानां विन्यासो ललितं भवेत्॥
यथा।
"गुरुतरकलनूपुरानुनादं मललितनर्तितवामपादपद्मा।
दूतरदनतिलोलमादधामा पदमथ मन्मथमन्थरं जगाम"॥
अथ मदः।
. (१४५) मदो पिकारः सौभाग्ययावनाद्यवलेपजः।
यथा।
"मा गर्वमुदह कपोलतले चकास्ति
कान्तस्वहस्तलिखिता मम मनरीति ।
अन्याऽपि किं न खलु भाजनमीदृशीनों
वैरी न चेद्भवति वेपथुरन्तरायः" ।।
अथ विकृत।
(१४६) यत्ताव्यकालेऽप्यवचो बीडया विकृतं मतं ।
यथा।
"दूरागोग कुशलं या नावाचमा मया किचित् ।
पर्यश्रुणी तु मयने तस्याः कथयामभवतः स ।
+

·.रतीयपरिछेदः
तपनं ।
(१४७) तपनं प्रियविच्छेदे स्मरावेशोत्यचेरित ।।
यथा मम।
"वामान्मुश्चति भूतले विलुठति वन्मार्गमालोकते
दोध रोदिति विक्षिपत्यत इतः क्षामां भुजावलरों।
किच पाएसमा न कासितवती स्वप्नेऽपि ते सगमं
निद्रां वाञ्छति न प्रयच्चति पुनर्दग्धो विधिस्तामपि" ।।
अथ मोरध्य।
(१४८) अज्ञानादिव या पृच्छा प्रतीतस्यापि वस्तुनः।
वक्षभस्य पुरः प्रोक्तं मौग्ध्यं तत्तत्त्ववेदिभिः॥ .
यथा।
"के द्रुमास्ते क वा ग्रामे मन्ति केन प्ररोपिताः ।
नाथ मत्कवणन्यस्तं येषां मुक्ताफलं फलं"।
अथ विक्षेपः।
(१४८) भूपाणामईरचना वृथा विश्वगवेक्षणं ।
रहस्याख्यानमीपच्च विक्षेपो दयितान्तिके ।।
पथा।
"धमिनमर्द्धमुकं कस्तयति तिलक तथा अकलं ।
किशिददति रह चकितं विस्वगवलोकते तम्बो"।
अथ कुदरत।
• (१५०) रम्यवस्तुसमाओके लोलना स्यान कुइन ।
पंचा।

·पूत साहित्यदर्पगे। "प्रसाधिकालम्बितमग्रपादमाविष्य काचिद्रवरागमेव । उत्कृष्ट लीलागतिरागवाक्षादलककाहां पदवीं ततान"। अथ हसितं । (१५१) इसितन्तु वृथाहासो यौवनोझेदसम्भवः ॥ यथा। "अकस्मादेव तन्वङ्गी जहाम यदियं पुनः । नूनं प्रसूनवाणेऽस्यां स्वाराज्यमधितिष्ठति" || अथ चकितं । (१५२) कुतोऽपि दयितस्याग्रे चकितं भयसनमः। यथा। "चस्यन्ती चलाफरीविघट्टितोरू- वामारूतिशयमाप विभ्रमस्य । तुभ्यन्ति प्रसभमहो विनाऽपि हेतो- लीलाभिः किमु मति कारणे तरुण्यः" । अथ केलिः। (१५३) विहारे सह कान्तेन क्रीडितं कलिरुच्यते॥ यथा । "व्यपाहिलं लोचनतो मुखानिस्त- रपारयन्तं किल पुषजं रजः । पयोधरेणारमि काचिदुन्मनाः प्रियं जघानानतपीवर स्तनी"॥ अंथ मुग्धाकन्ययोरनुरागेषितानि ।

·स्थिता दृष्टिपये शयत् प्रिये पश्यति दूरतः।
टतीयपरिछेदः।
(१५४) दृष्या दर्शयति ब्रोडौं सम्मुखं नैव पश्यति । '
प्रच्छन्नं वा धमन्तं वाऽतिक्रान्तं पश्यति प्रियं ॥
बहुधा पृश्यमानाऽपि मन्दमन्दमधोमुखी।.
सगगदखरं किञ्चित् प्रियं प्रायेण भापते ॥
अन्यैः प्रवर्तितां शश्वत् सावधाना च तत्कां ।
श्टोत्यन्यत्र दत्ताती प्रिये वालानुरागिणी॥
अथ मकलानामपि नायिकागामनुरागेजितानि ।
(१५५) चिराय सविधे स्थानं प्रियस्य वह मन्यते।
विलोचनपथञ्चास्य न गंछत्वनलझुता ॥
कापि कुन्तलसंव्यानसंयमव्यपदेशतः ।
वाहुमूलं स्तनो नाभिपङ्कजं दर्शयेत् स्फुटं ।
पाच्छादयति वागाद्यैः प्रियस्य परिचारकान्।
विश्वसित्यस्य मित्रेषु वहुमानं करोति च ॥
सखीमध्ये गुणान् गते स्वधनं प्रददानि च ।
सुप्ते स्वपिति दुःखस्य दुःखं धत्ते सुखे सुखं॥
.
.
श्राभापने परिजनं सम्मुखे ममरविक्रियं ।।
यत्किञ्चिदपि संवोच्य कुरुते इमितं मुधा।
कर्णकण्डयनं नइन् कवरीमोन्नमयमौ ।।
भने स्फोटयत्यङ्गं बाउमामिप्य पनि

·सावित्यो।
भाले तथा वयस्थाया आरभेत्तिलकक्रिया ।।
अङ्गष्ठाग्रेण लिखति सकटाक्ष निरीक्षते।
दशति खाधरं चाऽपि ते प्रियमधोमुखी॥
न मुञ्चति च तं देशं नायको यत्र दृश्यते ।
आगच्छति गृहं चास्य कार्यव्याजेन केनचित् ।।
दत्तं किमपि कान्तेन धृत्वाङ्गे मुहुरीक्षते।
नित्यं हप्यति तद्योगे वियोगे मलिना रुशा॥
मन्यते बहु तच्छीलं तप्रियं मन्यते प्रियं ।
प्रार्थयत्यल्पमूल्यानि सुप्ता न परिवर्त्तते ॥
विकारान् सात्त्विकानस्य समाखी नाधिगच्छति।
भापते.सनृतं स्निग्धमनुरता नितम्बिनी।
एतेष्वधिकलज्जानि चेएितानि नवस्त्रियाः ।
मध्यब्रीडानि मध्यायाः संसमानत्रपाणि तु॥
अन्यस्तियाः प्रगल्मायास्तथा स्युारयोपितः॥
दिनाचे यथा मम ।
"अन्तिकगतमपि मामियमलोकयतोव इन्त दृशापि।
सरसनसतमण्डिनमाविष्फुरुते भुजामूनं ।।
था।
(९५६) लेख्यप्रस्थापनः स्निग्धैर्वोक्षितेमदुभाषितैः ।
दूतीसंप्रेषपौनार्या भावाभिव्यक्तिरिष्यते ।।
दूश्यय।

·तीयपरिछेदः।
(१५७) दूत्यः सखी नटीदासी धात्रेयी प्रतिवेशिनी।
वाला प्रव्रजिता कारू: शिल्पिन्याद्याः स्वयं तथा ॥
कारू रजकीप्रभतिः । शिल्पिनी चित्रकारादित्री। श्रादि-
शब्दात्ताम्बूलिकगान्धिकस्त्रीप्रभृतयः । तत्र सखी यथा।
"श्वामान्मुञ्चतीत्यादि”। स्वयं दूती यथा मम ।
"पन्यित्र पित्रामिश्री विश्र लछीसि जामि ता किमन्नत्तो।
ए मणं विवारी द्धत्थि घरे घनरसं पिताणं"*।।
एताय नायिकाविषये नायकानामपि दूत्यो भवन्ति ।।
दूतीगुणानाह।
(१५८) कलाकौशलमुत्साहो भक्तिश्चित्तज्ञता स्मृतिः ।
माधुर्यं नर्मविज्ञानं वाग्मिता चेति तद्गुणाः ॥
एता अपि ययौचित्यादुत्तमाधममंध्यमाः ।
एता दूरयः ॥ अथ प्रतिनायकः ।
(१५८) धीरोद्धतः पापकारी व्यसनी प्रतिनायकः ॥
पथा रामस्य रावणः ॥ अयोद्दीपनविभावाः ।
(१६०) उद्दीपनविभावास्ते रसमुद्दीपयन्ति ये।
(१६१) यान्नम्बनस्य चेष्टाद्या देशकालादयस्तथा ॥
• पनिपाति। पान्य पिपाशित रस नएमे यामि तत् किमन्यत्र
मममापि मारहरामियो परम पिरति सं टो

·साहित्यदर्पये।
चेष्टादोत्यादिशब्दाद्रूपभूषणादयः। कालादीत्यादिशब्दाच
चन्द्रचन्दनकोकिलालापनमरझदारादयः ॥ तत्र चन्द्रो यथा
मम।
कः पुनरमा
"करमुदयमहीधरस्तनाये गलिततमःपटलांके निवेश्य ।
विकसितकुमुदेवणं विचुम्वत्ययममरेशदिशो मुखं सुधांश."॥
यो यस्य रसस्य उद्दीपनविभावः स तत्वरूपवर्णने वच्यते ।
श्रयानुभावाः।
(१६२) उदुई कारणैः स्खैः स्वैर्वदिभीवं प्रकाशयन् ।
लोके यः कार्यरूपः सोऽनुभावः काव्यनाट्ययोः ।
यः खलु लोके सीतादि चन्द्रादिभिः स्वैः खैरालम्बनोदी-
पनकारणैरीमादेरनरुद्धं रत्यादिकं वहिः प्रकाशयन् का-
र्यमित्युच्यते स काव्यनाययोः पुनरनुभावः ।
वित्याह।
(१६३) उत्ताः स्त्रीणामलकारा अङ्गजाय स्वभावजाः ।
तद्रूपाः सात्त्विका भावास्तथा चेटाः पर्रा अपि ॥
नद्रूपा अनुभावस्वरूपाः । तत्र च यो यस्य रमस्यानुभावः
म तस्वरूपवर्णने वक्ष्यते । तत्र माचिकाः।
(१६४) विकाराः सत्त्वसभ्भूताः सात्त्विकाः परिकीर्तिताः।
मत्त्वं नाम म्वात्मवियामप्रकाशकारी कयनान्तरो धर्मः ।
(१६५) सत्त्वमावोद्भवत्वात्ते भिन्ना अप्यनुभावतः ।।
गोपनीवन्यायेन इति शेष के ते इत्याह ।
.

·वतीयपरिछेदः।
(१६६) स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः ।
वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यटौ सात्त्विकाः स्मृताः॥
तत्र।
(१६७) स्तम्भश्चेष्टाप्रतीघातो भयहपामयादिभिः ।
वपुर्जलागमः खेदो रतिधर्मश्रमादिभिः ॥ .
हपाङ्गतभयादिभ्यो रोमाञ्चो रोमविक्रिया।
मदसंमदपीडाद्यैर्व्वस्वयं गगदं विदुः॥
रागद्वेषश्रमादिभ्यः कम्यो गात्रस्य वेपथुः ।
विपादमदरोपाद्यैवीन्यत्वं विवर्णता ।।
अथु नेत्रोद्भवं वारि क्रोधदुःखप्रर्पज।
प्रलयः सुखदुःखाभ्यां चेष्टाजाननिराकृतिः ॥
यथाममा
"तनुस्पीदस्या दरमुकुप्लिते इन्त नयने
वृदयद्रोमाशं प्रगति जडतामझामखिस।
कपाली पाट्री ध्रुवमुपरताशेषविषयं
मनः माट्रांनन्द स्पृाति मटिति मद्या परम"।
एवमन्यत् । अथ यभिचारिणः ।
(१६८) विशेषादाभिमुख्येन चरन्तो व्यभिचारिणः।
स्थायिन्युन्मननिर्ममास्वयम्लिंगच नजिदाः॥
पिरता वर्षमाने हि रत्यादी निदादयः प्रादुर्भाव
म

·साहित्यदर्पणे।
निरीभावाभ्यामाभिमुख्येन चरणाझभिचारिणः कश्चन्ते ।।
के ते इत्याह।
(१६)निर्वेदावेगदैन्यश्रममदजडता यौग्यमादी विवोधः
स्वप्नापरमारग मरणमलसतामर्षनिद्रावहित्याः।
औत्सुक्योन्मादशङ्काः स्मृतिमतिसहिता व्याधिसन्त्रासलज्जा
चर्षाच्याविषादा सधृतिचपलताग्लानिचिन्तावितीः ।।
तब निर्वेदः।
(९७०) तत्त्वज्ञाना* पदीयादे निदः स्वावमानना।
दैन्यचिन्ताशुनिश्वासवैवाच्छसितादि कृत् ।।
तत्र तत्त्वज्ञानानिदो यथा।
"मत्कुम्भवालुकारभूपिधानरचनार्थिना।
दक्षिणावर्तवोऽयं इन चूकता मया" ॥
(१७१) आवेगः सम्भ्रमस्तत्र वर्षजे पोडिताङ्गता।
उत्पातजे स्तम्भताने धूमाद्याकुलतानिजे ।।
राजविद्रवजादेस्तु शस्तनागादियोजनं।
गजादे स्तम्भकम्पादिः पाश्चाद्याकुलातानिलात्॥
इटाद्वी पाचोऽनिटाज्ज्ञेयाश्चान्ये यथायथ।
तत्वज्ञानमिह देहविषयादावनुपादेयत्वज्ञानमेव न तु जीवा-
तमपरमात्मनारभेदशानं तमिन सति मोक्ष एव न तु खाव
मानम टो।
चिदिपदाम् पुरासश्रवादीमा यःटो..
पादिपदास सस्य कुकर्महावनादौना यहा.!
.

·एतीयपरिछेदः।
तत्र शबुजो यथा।
"अर्घमर्यमिति वादिनं नृपं मोऽनवेच्य भरताग्रजो यतः ।
पत्रकोपदहनार्चिषं ततः मन्दधे दृशमुदग्रतारकां"।
एवमन्यदू । अथ दैन्यं ।
(१७२) दौर्गत्याद्यैरनौजस्यं दैन्यं मलिनतादिकृत्॥
यथा।
"बद्धोऽन्धः पतिरेष मञ्चकगतः म्यूयावशेषं ग्टई
कालोपजिलागमः कुशलिनी वत्सम्य वातापि नो ।
यत्रामञ्चिततैलविन्दुघटिका भनेति पर्योकुला
इष्टा गभरालमा निजवधू श्वश्रूशिरं रोदिति" ।।
प्रथयम..
(१०३) खेदो रत्यध्वगत्यादेः वासनिद्रादिकृछमः ।
यथा।
"मयः पुरीपरिमरे प गिरीपदी
गला जवाधिचतुराणि पदानि मोता।
गन्तव्यमम्ति कियदित्यमा नुवाणा
गमायुणः हतपती प्रथमावतारं"।
अथ मदः।
(२७४) मग्मादानन्दसम्भेदो मदो मद्योपयोगजः॥
अमुना चोत्तमः शेते मध्यो पसतिगायनि।
अधमप्रकृतियापि पापं यक्ति रोदिति ।।
पचा।

·साहित्यदर्पणे।
"प्रातिम* चिरसकेण + गताना वक्रवाक्यरचनागमणीय ।
गूढचितरहस्यमहाम सुभ्रुवा प्रवने परिक्षाम" ॥
अथ जडता।
(१७५) अप्रतिपत्तिर्जडता स्यादिष्टानिष्टदर्शनश्रुतिभि ।
अनिमिपनयननिरीक्षणपणीभावादयस्तन ॥
यथा मम कुवलयाशचरिते प्राकृतकाव्ये।
"एवरित्र न जुजुअल अन्वोचणिहिदसजलमन्थरदिट्टि ।
श्रालकोपि दिखनमेत तत्थरिय मुहमङ्ग" ॥
अयोग्रता।
(९७६) शो-पराधादिभवं भवेच्चण्डत्वमुयता।
तब खेद. शिर कम्पतर्जनाताडनादय ।।
यथा,
"मणयिमखीमलीलपरिहासरमाधिगते
नलितशिरीषपुष्पहननैरपि ताम्यति यत् ।
वपि वधाय तब तव शस्त्रमुपक्षिपत
पततु शिरस्यकाण्डयमदण्ड इवेष भुज" ॥
अथ मोह।
* प्रातिभ प्रागलभ्य तिटो.॥
+ विरसकेण मोनेति । टी.
+ नचरिश्च इति । केवल तद युवयुगनमन्ोन्यनिहित सजनाम
न्याधि। धालेगापितमिव क्षणमात्र तत्र मियत मलमा
मिति स . टी.। सपरियनन्द केवबा पदशी।

·तीयपरिछः।
-
(१७७) मोहो विचित्तता भीतिदःखावेगानुचिन्तनैः
घूर्णनागावपतनभ्रमणादर्शनादिकृत् ॥
यथा।
"तोग्राभिषङ्गप्रभवेन ति मोहेन मंस्तमायतेन्द्रियाणां ।
अज्ञातभर्टव्यसना मुह तोपकारेव रतिर्यभूव" ।।
अथ विवोधः।
(१७८) निद्रापगमतुभ्यो विवाधयेतनागमः ।
जुम्माङ्गभङ्गनयनमोलनाडावलोककृत् ।।
"चिररतिपरिखेदात् प्राप्तनिद्रासुमानां
चरममपि भयित्वा पूर्वमेव प्रबुद्धाः ।
अपरिचलितगात्राः कुर्वते न प्रियाणा-
मशिथिलभुजचका पभेदं तरुण्यः" ।
प्रथम्वनः।
(१७८ स्वप्नो निद्रामुपेतस्य विषयानुभवस्तु यः ।
कोपावेगभयग्लानिसुखदुःखादिकारकः ।।
पया।
"मामाकामप्रणितिभुजं नियापोतो-
शायाम् कथमपि मया स्वप्नमन्दर्भमेन।
पसनोमा म गनु या न म्यगोदेवताना
मुकाभ्यूमाहाकिमनायेययुपेशाः पननि"॥
पापणास

·१८
साहित्यदर्पथे।
(१८०) मनःक्षेपस्वपस्मारो ग्रहाद्यावेशनादिजः ।
भूपातकम्पप्रस्खेदफेनलालादिकारकः ।।
यथा।
"प्रालिष्टभूमि रसितारमुजेललझुजाकारहत्तरङ्गं ।
फेनायमानं पतिमापगानाममावपस्मारिणमाश" ।।
अथ गर्व.।
(१८१) गा मदः प्रभावश्रीविद्यासत्कुलतादिजः ।
अवज्ञासविलासाङ्गदर्शनाविनयादिकृत् ।।
थथा।
"धृतायुधो यावदह तावदन्यै. किमायुधः ।
यदा न मिद्धमरखेण मम तत् केन माध्यतां" ॥
अथ मरणं।
(१८२) शराधैमरणं जोवत्यागोऽङ्गपतनादिकृत् ।
थथा।
"राममन्मथशरेण ताडिता दुःमहेन इदये निशाचरी।
गन्धवद्रुधिर चन्दनाक्षिता जीवितेशवमति जगाम मा"।
अथालयं ।
(१८३) आलस्यं अमगाद्याचं जृम्भासितादिकृत् ॥
पथा।
या सिई ममास्नेश वद तत् केन साध्यते प्रत्युत्तराईस्य
माठान्तर।।

·द्वतीयपरिछेद।
"न तथा भूषयत्यङ्गं न तथा भाषते सखीं।
जृम्भते मुहुरामीना वाला गर्भभरालमा" ॥
अथामर्षः।
(१८४) निन्दाक्षेपापमानादेरमोऽभिनिविटता।
नेवरागशिरःकम्पधूभङ्गोत्तजनादिकृत् ॥
यथा।
"प्रायश्चित्तं चरिष्यामि पूज्यानां वो व्यतिक्रमात् ।
न वेवं दूषयिष्यामि भस्नग्रहमहानते" ।।
अथ निद्रा।
(१८५) चेतासम्मीलनं निद्रा अमनममदादिर्ज।
जृम्भाक्षिमीलनोछासगात्रभङ्गादिकारणं ॥
यथा
"सार्थकानर्थकपदं युवती मन्दराचरं ।
निद्रार्द्धमीलिताची मा लिखितेवास्ति मे दि"
अथावहित्या।
(९८६) भयगौरवलज्जादेहीद्याकारगुप्तिरवाहित्या।
व्यापारान्तरसत्यन्यथावभाषणविलोकनादिकरी॥
यथा।
"एवं वादिनि देवः पार्थे पितुरधोमुखी।
लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वतो"
अधोमुक्य.

·साहित्यदर्पणे । (१८७) इष्टानयाप्तेरौत्सुक्यं कालक्षेपासहिष्णुता। चित्ततापत्वराखेददीर्घनिश्चमितादिकृत् ॥ यथा। "यः कौमारहरः स एव हि वरस्ता एव चैत्रक्षपा- स्ते चोन्मीलितमालतीसुरभयः प्रौढाः कदम्बानिलाः । मा चैवासि तथापि तत्र सुरतव्यापार लीलाविधी रेवारोधमि वेतमीतरुनले चेतः समुत्कण्ठते" ॥ अत्र यत्काव्यप्रकाशकारेण रसस्य माधान्यमित्युक्तं तद्रमन- धर्मयोगित्वाद् व्यभिचारिभावस्थापि रसशब्दवाच्यत्वेन गतार्थ मन्तव्यं ॥ अथोनादः । (१८८) चित्तसम्मोह उन्मादः कामगोकभयादिभि । अस्थानदासरुदितगीतप्रलपनादिकृत् ॥ यथा ममा "भातदिरेफ भवता भ्रमता समन्तात् प्राणाधिका प्रियतमा मम वीतिताकि" । प्रकारमनुभूथ मानन्दं । भ्रूषे किमोमिति भने कथयाश तन्मे कि किं व्यवस्थति कुतोऽस्ति च कीदृशीय ॥ अथका। (१८८) परक्रौर्यात्मदोपाद्यैशवानर्थस्य तर्कणं । वैवर्यकम्पवैस्वयंपा_लोकाम्यगोपकृत् ॥ यथा गम।

·तीयपरिछेदः।
"प्राणेशेन प्ररितनखरेखनकेषु तपानने
जातातड़ा रचयति चिरं चन्दनालेपनानि ।
धत्ते लातामसवदधरे दत्तदन्तावघाते
हामाजीयं चकितमभितश्चक्षुषो विधिपती" ॥
अथ स्मृतिः ।
(१८०) सदृशज्ञानचिन्ताद्यैर्भूसमुन्नमनादिकृत् ।
स्मृतिः पूर्वानुभूतार्थविषयज्ञानमुच्यते ।।
यथाममा
"मयि सकपटं किञ्चित् क्वापि प्रणोतविलोचने
किमपि नयनं प्राप्ते तिर्यग्विजम्भिततारकं ।
स्मितमुपगतामाली दृष्टा मलजमवाञ्चितं
कुवलयदृशः स्मेरं सोरं सारामि तंदानन" ॥
अथ मतिः।
(२८१) नीतिमागानुसृत्यादेरर्थनिहारणं मतिः ।।
• मेरता धृतिसन्तोण बहुमानश्च तद्भवाः ॥
"असंशयं चत्रपरिग्रहक्षमा यदार्थमस्थामभिलापि मे मनः ।
मनां हि सन्देहपदेयु वस्तुयु प्रमाणमन्तःकरण प्रवृत्तयः"।
अथ व्याधिः।
(१८२) व्याधिरादिाताद्यैर्भूमीच्छोत्कम्पनादिकृत् ।
तब दाहमयले भूमीछादयः । शैत्यमयत्वे उत्कम्पनादयः।
पटमदाहरण । अथ त्रासः ।
यथा।

·साहित्यदर्पये।
(१९३) निर्घातविद्युदुल्हायेस्त्रासः कम्पादिकारकः ।।
यथा।
"परिस्फुरग्मोनविघहितारवः सुराङ्गनाखामविलोलदृश्यः ।
उपाययुः कम्पितपाणिपलवाः मखीजनस्यापि विलोकनीयतां ॥
अथ ब्रीडा।
(१८४) धाOभावो ब्रीडा वदनानमनादिकृद् दुराचारात् ।
यथा। "मयि मकपटमित्यादि"। अथ हर्षः।
(१८५) हर्षस्विष्टावाप्तेर्मन प्रसादोऽयुगद्गदादिकरः ॥
यथा।
"ममीक्ष्य पुत्रम्य चिरास्पिता मुखं निधानकुम्भस्य यथैव दुर्गतः।
मुदागरीरे प्रयभूव नात्मनः पयोधिरिन्दूदयमूर्छितो यथा"॥
अथासूया।
(१८६) अहयान्यगुणझैनामोइत्यादसहिष्णुता।
दोपोहोपविभेदावज्ञाक्रोधेगितादिकृत् ॥
चथा।
"अय तच पाण्डुननयेन मदमि विहितं मधुदिप. ।
मानममत न चेदिपति.परहिमत्सरि मना हि मानिनां"।
अथ विषादः।
• परिम्परदिनि जलरियर्थममिति टाका

·उत्तीयपरिछेदः।
७३
(१९७) उपायाभावजन्मा तु विषादः सत्त्वसङ्क्षयः ।
निःश्वासोच्छामहत्तापसहायान्वेषणादिकृत् ॥
यथाममा
:
--
"एषा कुडिलघणेन चिउरकडापेण तु निबद्धा वेनो।
मह सहिदावर दंग आश्सजडिब्ब कालउरवहि"*
अथ धृतिः ।
(१९८) ज्ञानाभीष्टागमाद्यैस्तु सम्पूर्णस्पृहता धृतिः ।
सौदित्यवचनोल्लासंसहासप्रतिभादिकृत् ।।
यथा ममा
"कृत्वा दीननिपीडनो निजजने बद्धा वचोविग्रह
नैवालोच्य गरोयमोरपि घिरादामुभिकीयर्यातमाः ।
द्रव्याघाः परिसञ्चिताः खलु मया यस्याः सते साम्प्रतं
गोवाराचलिनापि केवल महो मेयं छतार्थी सगुः" ।
-
प्रथ चपलता।
(१८९) मात्सर्यदेपरगादेचापल्वं वनवस्थितिः।
तत्र भर्सनपास्य्यस्वभन्दाचरणादयः ।।
घथा।
"अन्याम तावदुपमईमहासङ्ग
म्नान विनोदय मनः सुमनोलतास!
.
एघेति । रघा कुटिल धनेन चिकुर कलामेन तव निबद्धा वेणी।
मम सखि दारयति दशयायरायरिरिव कालोरीव पदयं.
अतिसंटी.

·साहित्यदर्पण।
मुग्धामजामरजयं कलिकामकाले
व्यर्थ कदर्थयसि किं नवमालिकाया:" ॥
पश खाति।
(२००) रत्यायासमनस्तापक्षुत्पिपासादिसम्भवा ।
ग्लानिनिष्याणताकम्पकार्यानुत्साहतादिछन् ।
यथा।
"कियलयमिव मुग्धं बन्धनाधिप्रसून
पदयकुसमापी दारुण दीर्घकः ।
लपति परिपाण्डुकाममस्याः शरीरं
भरदिन दव धर्मः केतकीपनग" ॥
अथ चिन्ता।
(२०१) ध्यान चिन्ता हितानाप्तेः प्रसन्यताश्वासतापकन् ।
यथा मम।
"कमलेष विमिएण संयोएमसी विरोहिणं शशिबिम्बं ।
करप्रलपलयमुही किं चिन्तमि समुधि अन्तराहिश्रहित्रा""
अथ वितर्कः।
(२०२) तो विचारः सन्देशाद्भूशिरोऽङ्गुन्निनर्त्तकः ।।
यथा। "किं रखः प्रिययेत्यादि", "एते च चयस्त्रिंशयभि-
पारिभेदा इति यदु" सदुपलक्षणमित्याह ।
."
• पमयोति । प्रमडेन विमिन संयोजयको विरोधिनं
प्रशिपिम् । परतवपर्यसमुखी किं चिन्तयसि समुखि यार
हितरारति संटो।

·ढतीयमरिछेद।
1
(२०३) रत्यादयोऽप्यनियते रसे स्युर्व्यभिचारिणः ।
तथा हि झारेऽनुविद्यमानतयावस्थानाद रतिरेव स्था-
यिशम्दवाच्या । हासः पुनरुत्पद्यमानो व्यभिचार्येव व्यभिचारि-
लक्षणयोगात् । तदुक्तं "रमावस्थः परं भावः स्थायितां प्रति-
पद्यते"। तत्कस्य स्यायिनः कस्मिन् रसे सञ्चारित्वमित्याह ।
(२०४) श्टङ्गारवीरयो सो वीरे क्रोधस्तथा मतः ॥
शान्ते जुगुप्सा कथिता व्यभिचारितया पुनः।
इत्याद्यन्यत्समुन्नेयं स्वयंभावितबुद्धिभिः ।
अथ न्यायी भावः।
(२०५) अविरुद्धा विरुद्दा वा यं तिरोधात्मक्षमाः।
श्राखादाकुरकन्दोऽसौ भाषः स्थायीति सम्मतः ॥
पदुकं ।
'सक्सूत्रवृत्त्या भावामामन्येषामनुगामुक. ।
न तिरोधीयते स्थायी नरमी पुप्यते परमिति" ॥
सझेदागाह।
(२०६) रतिहासश्च शोकश्च क्रोधोत्साही भयं तथा ।
जुगुप्सा विस्मयश्चेत्यमौ मोक्ताः शमोऽपि च ॥
(२०७) रतिर्मनोनुकून्नेऽर्थे मनसः प्रवणायितं ।
यागादिवैकृताचेतीविकासो हास इष्यते ॥
इएनाशादिभिश्चेतोवैतव्यं शोकशब्दभाक् ।
प्रतिकुलेषु तक्षायस्थावबोध कोष व्यते ॥
.

·साहित्यदर्य।
कार्यारम्भेषु संरम्भः स्येयानुत्साह उच्यते ।
रौद्रशस्तया तु जनितं चित्तवैलव्यदं भयं ॥
दोषेक्षणादिभिर्गही जुगुमा विषयोद्भवा ।
विविधेषु पदार्थेषु लोकसीमातिवर्तिषु ।।
विस्फारश्चेतसो यस्तु स विस्मय उदाहृतः।
शमा निरीदावस्थायामात्मविश्रामजं सुखं ॥
यथा मालतीमाधवे रतिः । नटकमेल के दामः । रामायणे
शोकः। महाभारते शमः । एवमन्गेऽपि । एते हि एनेम्वन्तरा
उत्पद्यमानस्सैम्तैर्बिद्धरविरुद्धय भावैरनुच्छिन्नाः मत्युत परि-
पुथा एव वहदयानुभवसिद्धाः। किञ्च ।
(२०८) नानाभिनयसम्बन्धान भावयन्ति रसान् यतः।
तस्माद्धाया श्रमी प्रोता स्थायिसञ्चारिसात्त्विकाः ।।
पदुकं ।
"सुखदःग्वादिभिर्भावभीषस्तद्भावभावन" ।।
अथ रमस्य भेदागाह।
(२०८) शारदाम्यकरुणराद्रवीरभयानकाः ।
वीभत्सोडत इत्यष्टौ रसाः शान्तस्तथा मतः
41
मच ग्टहार।
(२२०) टङ्ग चि मन्मथोरदस्तदागमनचेतकः ।
उत्तमप्रकृतिप्रायो रसः गार प्यते ।।
परोळी यज्जयित्वात्र वेग्याच्चाननुरागिणों ।
श्रालम्बनं नायिकाः म्युदक्षिणाद्याथ नायकाः ।।

·रतीयपरिचंद
चन्द्रचन्दनरोलम्वरुताद्युद्दीपनं मतं ।
भूविक्षेपकटातादिरनुभावः प्रकीर्तितः॥
त्यवाय्यमरणालस्यजुगुमाव्यभिचारिणः ।
स्थायी भावो रतिः श्यामवर्णोऽयं विष्णुदैवतः ।।
घया। "शनां वामगृहमित्यादि"! पत्र जनस्वरूपः पति-
रुमसरूपा च याला पालम्वनविभावौ । शून्यं वामगृहमुद्दी-
पनविभावः । चुम्बनमनुभावः । लज्जाहामा व्यभिचारिणे ।
एतैरभिव्यतः सहदयरतिभावः ङ्गाररूपतां भजते । तड़े-
दावाह।
(२११) विप्रलम्भोऽथ सम्भोग इत्येप विविधी मतः ।
(२२२) यत्र तु रतिः प्रकृया नाभीटमुपैति विप्रलम्मोऽसौ ।।
अभीए नायक नायिकां वा।
(२२३) सच पूर्वरागमानप्रयासकरुणात्मकया स्यात् ॥
त।
(२२४) श्रवणादर्शनादापि मिथःसंहढरागये।
दशाविगेपो योऽप्राप्ता पूर्वरागः स उच्यते ।।
श्रमणन्तु भवेत्तत्र दूतयन्दिसखीमुखात्।
इन्द्रजाले च चिवे च साक्षात्खप्ने च दर्शनं ।।
अभिन्लापचिन्ता ग्मृतिगुणकयनागसंप्रलापाय।
उन्मादोत्यव्याधि डताम्मृतिरिलिदगावकामगाःH
वभिन्लाप म्वृद्धा चिन्ता प्राप्त्युपायादिचिन्तनं ।

·२८ माहिदप। ( उम्मादचापरिषदोतनाचेतनेष्वपि ।। अलक्ष्यवाक् प्रतापः स्यान्चेतसो भ्रमणाणं । व्याधिस्त दीर्घनिःश्वासपाण्डुताकृशतादयः॥ जडता होनचेटत्वमझानों मनसस्तथा । शेपं स्पष्टं। क्रमेणेदाहरणानि। "प्रेमाद्राः प्रणथस्पृशः परिचयादगाढरागादया- स्तासामुग्ध निमर्गमधुराचेष्टा भवेयुर्मथि। यावन्तःकरणम्य वाह्यकरण व्यापाररोधीपणा- दाशसापरिकल्पिताखपि भवत्यानन्दमान्द्रो लयः"" अघ मालतीमावाद्दर्शनप्ररूढरागस्य माधवस्याभिलापः ॥ "कथमीक्षे कुरङ्गाची माहालक्षी मनोभुवः । इति चिन्ताकुल. कान्तो निद्रा नैति निशीथिनों । अत्र कस्याविनायिकाया इन्द्रजालदर्शनारूढरागस्य माय- कस्य चिन्ता। द मम । “मयि सकपटमिति" आदी नायकस्य रमतिः । “नेत्रे खञ्जनगनने" इत्यादी गुणकथगं। "शासान् मुञ्चतीत्यादी" उद्देगः। "त्रिभागशेषासु निशासुचवणं निमीत्य नेचे सहसा व्ययुद्यत । का नीलकण्ठ प्रजमोयल च्यवागमत्यकण्ठापितवाजयन्धमा" । अत्र प्रलापः । “भ्राताईरेफेत्यादी" उन्मादः । “पाण्डुवामं वदनं पदयं मरमं तवालमञ्च वपुः । आवेदयति नितान्तं क्षत्रियरोग सखि पदन्तः"। अत्र च्याधि ।

·वीयपरिछे। t "भिमिणोलसणीए निहि सर्व सुनिश्चलं अङ्ग। दोहो पोसासहरो एसोसाहेद जीव इति परं"। अत्र जडता । इदं मम ।। (२१५) रसविच्छेदचेतत्त्वान्मरणं नैव वीते। जातप्रायन्तु तहाचं चेतसाकाशितं तथा ।। वयतेऽपि यदि प्रत्युज्जीवनं स्थाददूरतः । साधं यधा। "शेफाप्तिका विदलितामवलोक्य तन्वी माणान् कथञ्चिदपि धारयितुं प्रभूता। আজব স্বনি হন বযানী किं वा भविष्यति न वेमितपखिनी सा"। दितीयं यथा। "रोलम्पाः परिपूरयन्तु हरितो प्रकारकोलाइसै- मन्द मन्दमुपैतु चन्दनवनोगातो नमखानपि । माधन्तः कलयन्तु धूतशिखरे केलोपिकाः पञ्चमं प्राणा: सवरमगमसार कठिना गच्छन्तु गच्छन्त्यमो"। भीती। एतीयं यया। कादमों महाश्वेतापुण्डरीकहप्ताने । एष च प्रकार: करुणविप्रलम्भविषय इति वक्ष्यामः । केपिनु । “नयनमोतिः प्रथम निजामशास्ततोऽए मरम्पः । निद्राचेदानुताविषय- • भिशिमोतिविमिनीयमशयनोनितं सन्न सगिया पौधा निवासभर र साधयति भीवति परवि मंगटी,

·C.
साहित्यदर्पये।
नित्तिस्त्रपानाशः । उन्मादो मूमृितिरित्येताः स्मरदमा-
दशैव स्युः" इत्याहुः ॥ तच च ।
(१६) आदौ वाच्यस्त्रिया रागः पुंसः पश्चात्तदिङ्गितैः ।।
इङ्गितान्युज़ागि यथा रनावल्यां मार्गारकावत्सराजयोः ।
आदी पुरुषानुगगे सम्भवत्यप्येवमधिकं हृदयङ्गमं भवति ।
(२१७) नीलीकुसुम्भमनिष्ठाः पूर्वरागोऽपि च विधा ।
नचातियोभते यन्नापैति प्रेम मनोगतं ।
तन्नीलीरागमाख्यान्ति यथा श्रीरामसोतयोः ।
कुसुम्भरागं तं प्राहुर्यदपैति च शोभते।
मनिष्ठारागमाहुस्तं यन्नापत्यतिशोभते ।
अपमानः ।
(२२८) मानः कोपः स तु वेधा प्रणयासमुहयः ।
दयोः प्रणयमानः स्यात् प्रमोदे समइत्यपि ।
प्रेम्णः कुटिन्नगामित्वात् कोपो यः कार बिना।
दयोरिति नायक नायिफायाय उभयो: प्रणयमानो वर्णनीयः।
'उदाहर। तब गायकग्य यया ।
"अयोधपमत्ता विनिमोन्टिपद देग गर म रोपाम ।
गरपरिउमणपुनरजन उणे निगड". ॥
नागेशERम्मिीलितासहसभा म.
मयमा मारितान चिपियामीति
....

·रतीयपरिछेदः। ". 11 नायिकाया यथा कुमारममावे सन्ध्यावर्षनावमरे । उभयोर्यथा। "पणकुविधाएं दोखंवि अलिअपत्ताणं माणसाणं । णिवलनिरुद्धणीसासदिनकनाणं को मम्मः" अनुनयपर्यन्तासहने लस्य न विप्रलम्भभेदता किन्तु सम्भोगस- चारीाख्यभावलं । यथा। "भूभेदे -ररितेऽपि इंटिरधिकं मोत्कण्ठमुदीक्षते । रुद्धायामपि वाचि मसितमिदं दग्धाननं जायते।। कार्की गमितेऽपि चतमि तनरोमाञ्चमालमते ষ্ট নিহত সম্মিনি জঘ সায় নস্তিন"}} यथावा। - “एकस्मिन् भयने परामुखनया वीतोत्तरं नाम्यतो- रन्योन्यस्य इदिम्यितेऽप्यनुनथे संरचनागौग्वं । दम्पत्योः मानकरपाडवतनान्भिश्रीभवचक्षुषो- भयो मानकलिः मधामरभमव्यासककण्डग्रहः" । (२१६) पत्युरन्यप्रियासङ्गे दृष्टेऽथानुमिते श्रुते ॥ ई- मानो भवेत् स्त्रीणां तव त्वनुमितिस्लिधा। उत्स्वप्नायितभोगावगात्रसाचनसम्भवा ।। तष दुऐ चथा। "विनयति सोझोः पराग प्रणयिनि कोसममाननानिदेना तदस्तियुक्तेरभोधणमनोदयमपिरोपरगोभिरापुपूरे" । • रायरिशामिति । प्रययपिवसाईयोरयसयोमाननिष. निपानिरनिशाकर्सको मागतिसंगटोन

·१
साहित्यदर्प।
(C
सम्भोगचिनानुमिते यथा।
"नवनखपदमङ्ग गोपयस्यंगाकेन
म्यगयसि पुनरोठं पाणिना दन्तदएं ।
प्रतिदिभमपरस्त्रीमङ्गभंसी विसर्पन्
नवपरिमलगन्धः केन शकयो वरीतुं"।
एवमन्यत्र ।
(२२०) साम भेदोऽय दानञ्च नत्युपेक्षे रसान्तरं ।
नहङ्गाय पतिः कुर्यात् पडुपायानिति क्रमात् ।।
तब प्रियवचः साम भेदस्तत्मख्यपार्जनं ।
दानं व्याजेन भूपादः पादयोः पतनं नतिः ।।
सामादौ तु परिक्षीणे स्यादुपेक्षावधारणं।
रभसत्रासहपादो कोपभंशो रसान्तरं ।।
पथा। "नो चाटुश्रवणे इत्यादि" ॥ श्रच हि भामादयः पश्य
सचिताः। रसान्तरमूनं ॥ अथ प्रवामः ।
(२२१) प्रयासो भिन्नदेशत्वं कार्याछापाच्च सम्भ्रमात् ।
तबाङ्गचेलमालिन्यमेकवेणीधर शिरः ।।
निवासोच्छासरुदितभूमिपानादि जायते।
किया
(२२२) श्रङ्गेय्वसौष्ठवं तापः पाण्डुता कृशतारुचिः ।।
अधृतिः स्यादनालम्बस्तन्मयोन्मादमूर्छनाः ।
तिथेति क्रमानेया दश रमरदशा इ॥
असौष्ठवं मन्नापतिस्तापस्त विरहन्वरः।

·रतीयपरिछेद।
"
अरुचिवस्तुवैराग्यं सर्वचारागिता धृतिः ।।
अनालम्बनता चापि श्रन्यता मनसः स्मृता।
तन्मयं तत्प्रकाशो हि वाह्याभ्यन्तरतस्तथा।
थं स्परं । एकदेशतो यथा मम तातपादानां ।
"चिन्ताभिः स्तिमित मनः करतले लीना कपालस्थली
प्रत्यूषचणदेशपाण्डुवदनं श्वामैकखिन्नोऽधरः ।
अभ.शीकरपमिनीकिशलयोपैति तापः शर्म
कोऽस्थाः प्रार्थितदुर्लभाति महते दीनां दशामौदों" ॥
(२२३) भावो भवन् भूत इति त्रिधा स्यात्तत्र कार्यजः ।
कार्यजस्य बुद्धिपूर्वकत्वात् वैविध्यं । तत्र भावी र्यथा मम ।
"यामः सुन्दरि याहि पान्य दयिते भोकं वृथा मा कृथाः
गोकस्ते गमने कुतो मम ततो वाष्पं कथं मुञ्चसि ।
शोधं न अजमोति मां गमयितुं कस्मादिय ते त्वरा
भूयानस्य सह त्वया जिगमिषो वस्य मे सम्भुमः" ॥
भवन् यथा।'
"प्रस्थानं वलयैः कृतं प्रियसखैरसैरजसं नतं
त्या न क्षणमामितं व्यवमितं चित्तेन गन्तुं पुरः।
यातुं निशिततमि मियतमे सर्वे ममं प्रस्थिता
गनये सति जीवितप्रियसहन् मार्थ. किमु त्यज्यते"।
भूतो यथा। "चिन्ताभिः स्तिमितमित्यादि”। शापाद् यथा ।
"तां जानीया इत्यादि"। सम्भमा दिव्यमानुषनिर्धातोपा-
तादिनः । यथा। विक्रमोर्चग्यामुगीपुरुरवसोः ।।

·साहित्यदर्पखे। अत्र पूर्वरागोकानामभिलाषादीनामत्रोकानाञ्चाङ्गासौष्ठ- वादीनामपि दमानामुभयेषामयुभयत्र सम्भवेऽपि घिरनन- प्रसिया विविध प्रतिपादनं ।। अथ करुणः। (२२४) यूनोरेकतरस्मिन् गतवति लोकान्तरं पुनर्लभ्ये ॥ विमनायते यदैकस्तदा भवेत् करुणविप्रलम्भाख्यः । यथा कादम्बर्थी पुण्डरोकमहाश्वेतादृत्तान्ते॥ पुनरलभ्ये भरीरान्तरेण वा लभ्ये तु करुणाख्य एव रमः । किचात्राकाशमरखतीभाषानन्तरमेव ग्ङ्गारः । मङ्गमप्रत्याश- था रतेरुद्भवाम् । अयन्तु “करुणः" इत्यभियुका मन्यन्ते। यचाच "मङ्गममत्यागानन्तरमपि भवतो विप्रलम्भग्टनारम्य प्रवामाग्यो भेद एव इति" केचिदाजः । तदन्ये मरणरूपविशेषसम्भवानि- ममपि मन्यन्ते । अथ सम्भोगः।। (२२५) दर्शनस्पर्शनादीनि निषेवेते विलासिनी ॥ यत्रानुरक्तावन्योन्यं सम्भोगोऽयमुदाहन । प्रादिशब्दादन्यान्याधरपानचुम्बनादयः । यथा । "हन्य वामरमित्यादि"। (२२६) संख्यात्मशक्यतया चुम्बनपरिरम्भनादिबहुभेदात्॥ श्रयमेक एव धारी कथितः सम्भोगण्टगारः । नत्र स्याहतपत चन्द्रादित्यो नथास्तमयः ।। जनकेन्निवनविदारप्रभातमधुपानयामिनीप्रमृतिः। अनुन्नेपनभूपाद्या वायं चि मेध्यमन्यच्च ।

·रतीयपरिछेदः। तथाच भरतः। “यत्किञ्चिल्लोके शुचि मेथमुज्ज्वलं दर्शनीयं वा तत्मचे छङ्गारेणेपमीयते उपयुज्यते।" किञ्च । (१२७) कथितञ्चतुर्विधोऽसावानन्तात्तु पूर्वरागादः ।' यदुकं । "न विना विप्रलम्भेन सम्भोगः पुरिमनुते । कषायिते हि वस्तादो भूयात्रागे विवर्द्धते ॥ तत्र पूर्वरागानन्तरं.सम्भोगो यथा कुमारसम्भवे पाळती- परमेश्वरयोः। प्रवासानन्तरं सम्भोगो यथा मम तानपादानां । "क्षेमं ते ननु पक्ष्मताधि किषचं क्षेमं महज दर्द एतादृक् कमता कुतस्तुह पुणे पुढे सरीरं जदो। केनाई पृथुलः प्रिये भणदणीदेइस्म समीलनात् वन्तः सुभ्रुन कापि मे जद इयं क्षेमं कुदो पुछमि"* ॥ एवमन्यत्राप्यूछ । अथ हासः । .. । क्षेमं ते इति संस्कृतेन नायकस्य प्रश्नः । प्रायतेन नायिकाया उत्तरं। किवयं शशक क्षेमं ममाह अतिशयं कृशं यन्म- माझं तदेव क्षेममित्यर्थः + थपरी यथा मम। "पदप्रणतमालोक्य कान्तमेशान्तकातरं। मुमन्ती वापसन्तानं समुखो तेन दुखिता।। कान्ने घोरष्कृतान्तवाकुहरात त्वं मुख्ययुद्धेन में मुमा छन्त तदर्जनयमभरं प्रत्यङ्गमालिश मा। रन्याकणं निमीलिताईनयनं स्मेर भनेंरानतं सोलासं वदनाम्बुज गणू खैरं घुचम्बे प्रिय."टी

·साहित्यदर्पये।
.
(२२८) विकृताकारवाग्वेशचेष्टादेः कुहकावेत॥
हासो हास्यस्थायिभावः श्वेतः प्रमथदैवतः ।
विकृताकारवाक्चेटं यदालोक्य हसेज्जनः॥
तदवालम्बनं प्रास्तच्चेष्टोद्दीपनं मतं ।
अनुभावोऽतिसोचवदनस्मेरतादिकः ।।
निद्रालस्यावदित्याद्या अत्र स्युर्व्यभिचारिणः ।
ज्येष्ठानां स्मितसिते मध्यानां विसितावसिते च।
नीचानामपइसितं तथाऽतिसितञ्च पड्भेदाः ।
ईपदिकासि नयनं स्मितं स्यात् स्पन्दिताधरं ।।
किञ्चिल्लच्यदिजं तत्र हसितं कथितं बुधैः ।
मधुरवरं विसितं सांसशिरःकम्पमवरसितं ।।
अपहसितं सासार विक्षिप्ताहं भवत्यतिसितं)
यथा मम ।
गुरोगिरः पञ्च दिनान्यधीत्य वेदान्तगास्ताणि दिनवयञ्च ।
अमी ममाघाय च तर्कवादान् ममागताः कुकुटमिश्रपादाः ।
अस्य नट कमेलकममतियु परियोयो एयः ।
(२२८) यस्य दासः स चेत् कापि सामान्य निबध्यते ॥
तथाप्येष विभावादिसामर्थ्यादुपलभ्यते ।
अभेदेन विभावादिः साधारण्यात् प्रतीयते ।।
सामाजिकस्ततो शास्यरसोऽयमनुभूयते ।

·हतीयपरिछेदः। CD . एवमन्येष्वपि रसेषु बोद्धयं । श्रय करणः । (२३०) इटनाशादनिष्टाप्तेः करुणाख्यो रसो भवेत् ॥ धोरैः कपातवीऽयं कथितो यमदेवतः। शोकोऽत्र स्थायिभावः स्थाछोयमालम्बनं मतं ।। तस्य दाहादिकावस्था भवेदुद्दीपनं पुनः । अनुभावा दैवनिन्दा भूपातक्रन्दितादयः॥ वैवण्याचासनिश्वासस्तम्भप्रलपनानि च । निर्वेदमोहापस्मारव्याधिग्लानिस्मृतिश्रमाः ।। विषादजडोन्मादचिन्ताद्या व्यभिचारिणः । शोयं विनरबन्धुप्रभृति । यथा मम राधवविलामे । "विपिने छ जटानिवन्धनं तव चेदं क मनोहरं वपुः । अनयोर्घटनाविधेः स्फुटं ननु खङ्गेन शिरीषकर्तन" ॥ अत्र हि रामवनवामजनितशोकातस्य दशरथस्य दैवनि- न्दा। एवं बन्धुवियोगविभवनाथादावयुदाहायं । परिपोषस्तु महाभारते स्वीपर्वणि द्रष्टयः । अस्य करुणविप्रलम्भाङ्द- माह। (२३२) शोकस्थायितया भिन्ना विमलम्भादयं रसः ॥ विप्रलम्भे रतिः स्थायी पुनः सम्भोगहेतुकः । अथ रोः । (२३) रौद्रः क्रोधस्थायिभावो रक्तो रुद्राधिदैवतः ।। अालम्बनमरिस्तत्र तच्चेष्टोद्दीपनं मत।

·८८
८
साहित्यदर्पणे।
मुरिप्रहारपतनविकृतच्छेदावदारणेश्चैव ॥
सङ्ग्रामसम्ममाद्यैरस्योद्दीप्तिर्भवेत् प्रौढा।
भ्रुविभङ्गोष्ठनिर्देशबाइस्फोटनतर्जनाः ॥
आत्मावदानकथनमायुधोक्षेपणानि च ।
अनुभावास्तथाक्षेपक्रूरसन्दर्शनादयः ।।
उग्रतावेगरोमाञ्चखेदवेपथवो मदः ।
मोहामादयधात्रभावाः स्युर्व्यभिचारिणः ।।
यथा।
.
"कृतमनुमतं दृष्यं वा यैरिदं गुरु पातकं
मनुजपम्हभिर्निमर्यादैर्भवद्भिरदायुधैः ।
नरकरिपुणा मार्द्ध तेषां मभीमकिरीटिना-
मयमहमसलेदोमांमः करोमि दिशां बलिं" ।।
अस्य युद्धवीराङ्गेदमाछ।
(२३३) रक्तास्यनेत्रता चात्र भेदिनी युद्धवीरतः ।
श्रथ वीरः ।
(२३४) उत्तमप्रकृतिौर उत्साघस्थायिभावकः ।।
महेन्द्रदैवतो हेमवोऽयं समुदाहतः ।
आलम्बनविभावास्तु विजेतव्यादयो मताः ॥
विजेतव्यादिचेष्टाद्यास्तस्त्रोद्दीपनरूपिणः ।
अनुभावास्तु तत्र स्युः सहायान्चेपणादयः ।।

·मृतीयपरिछेदः। H सञ्चारिणस्तु धृतिमनिगव॑स्मृनितर्करोमाञ्चाः। सचदानधर्मयुद्धैर्दयया च समन्वितश्चतुर्दा स्थात् ।। सच वीरः। दानवीरो धर्मवीरो दयावीरी युद्धवीरश्चेनि चतुर्विधः । तत्र दानवीरो यथा परशरामः । “त्याग: सप्त- समुद्रमुद्रितमहोनियाजदानावधिरिनि" । अत्र परशरामस्य त्यागे उत्साहः स्थायो भावः । सम्प्रदानब्राह्मणेरालम्बनविभावैः सत्त्वाध्यवमायादिभिद्दीपनविभावेर्विभावितः सर्वस्वत्यागा- दिभिरनुभावितो इर्षधृत्यादिभिः सञ्चारिभिः पुएिं नीती दानवोरतां भजते । धर्मवीरो यथा युधिष्ठिरः । "राज्यञ्च चसु देहश्च भार्यभाटसुताश्च ये। यच लोके ममायत्तं तद्धाय संदोद्यत" ॥ युद्धवीरो यथा श्रीरामचन्द्रः । "भो लझेश्वर दीयतां जनकजा रामः खयं याचते कोऽयं ते मतिविनमः स्मर नयं नाद्यापि किश्चित् कृतं । नैवञ्चेत् खरदूषणचिभिरमां कण्ठासजा पशिलः पत्री नैष महिन्यते मम धनुषावन्धवन्धूलतः" ॥ दयावीरो यथा जीमूतवाहनः । "शिरामुखैः स्यन्द्यत एव रझमचापि देहे मम मांममस्ति । प्ति न पश्यामि तथापि तावत् किं भवणात्त्वं विरतो गरुत्मन्"। एष्वपि भावादयः पूर्वोदाहरणवदूयाः । अथ भयानकः। N

·.
साहित्यदर्पये।
(२३५) भयानको भयस्थायिभावः कालाधिदैवतः ।
स्त्रीनीचप्रकृतिः कृष्ण मतस्तत्त्वविशारदः॥
यस्मादुत्पद्यते भीतिस्तदत्रालम्बनं मतं।
चेया घोरतरास्तस्य भवेदुद्दीपनं पुनः॥
अनुभावोऽत्र वैवर्ण्यगद्गदखरभाषणं ।
प्रलयस्खेदरोमाञ्चकम्पदिकप्रेक्षणादयः ।।
जुगुमावेगसमाचसन्त्रासग्लानिदीनताः ।
शङ्कापस्मारसम्भ्रान्तिम्हत्व्याद्या व्यभिचारिणः ।।
यथा।
"नष्टं वर्षवरैर्मनुय्यगणनाभावादपास्य चपामन्त कचकि
कञ्चकस्य विशति त्रामादयं वामन इत्यादि" ।।
अथ बीभत्सः।
(२३६) जुगुप्सास्थायिभावस्तु वीभत्सः कथ्यते रसः ।
नीलवर्णी महाकालदैवतोऽयमुदाहतः ।।
दुर्गन्धर्मासपिशितमेदास्यालम्बनं मत।
तत्रैव कृमिपाताद्यमुद्दीपनमुदाहृतं ॥
निष्ठीवनास्यबलननेत्रसकोचनादयः ।
अनुभावास्तव मतास्तथा स्युर्व्यभिचारिणः ॥
मोहोऽपस्मार आवेगो व्याधिश्च मरणादयः ।
यथा।
"उत्सत्योटत्य कृत्तिं प्रथममथ पृथूछोथभूयांमि मामान्य
मस्फिक्पृष्ठपिण्डाधवयवसुलभान्युयपूतीनि जावा ।

·हनीययरिछेदः। ८१ अन्तः पर्यस्तनेत्र: प्रकटितदशन: प्रेतरः करका- दकस्यादस्थिमस्यं स्यपुरगतमपि क्रव्यमव्ययमत्ति" । अथाहृतः। (२३७) अद्भुतो विस्मयस्थायिभावो गन्धर्वदैवतः ।। पीतवर्णी वस्तु लोकातिगमालम्बनं मतं । गुणानां तस्य महिमा भवेदुद्दीपनं पुनः ॥ स्तम्भः खेदोऽथ रोमाञ्चगद्गदस्वरसम्ममाः। तथा नेत्रविकासाद्या अनुभावाः प्रकीर्तिताः ॥ वितकावेगसम्भ्रान्तिहर्षाद्या व्यभिचारिणः । यथा। "दोर्दण्डाञ्चितचन्द्रशेखरधनुईण्डावभडोद्यत- यकारवनिराी वालचरितप्रस्तावनाडिण्डिमः। द्राक्पर्य्यस्तकपालमपुटमिलद्ब्रह्माण्डभाण्डोदर- माम्यत्पिण्डिताण्डमा कथमहो नाद्यापि विधाम्यति"। अथ शान्तः (२३८) शान्तः शमस्थायिभाव उत्तमप्रकृतिर्मतः॥ कुन्देन्दुसुन्दरछायः श्रीनारायणदेवतः। अनित्यत्वादिनाऽशेषवस्तुनिःसारता तु या॥ परमात्मस्वरूपं या तस्यालम्बीमप्यते। पुण्याअमरिक्षेवतीर्थरम्यवनादयः ।। महापुरुपसगाद्यास्तस्योद्दीपनरूपिणः ।

·१२ साहित्यदर्पणे। रोमाञ्चाद्याशानुभावास्तथा स्युर्व्यभिचारिणः ॥ निर्वेदहर्पस्मरणमतिभूतदयादयः । या। "रयान्तवरतस्तथा धृतजरत्कन्यालवस्थाध्वगैः सत्रामञ्च सकौतुकच्च सदयं दृशस्य तैनागरैः । नियाजीकृतचित्सुधारसमुदा निट्रायमाणस्य मे निःशई करटः कदा करपुटोभिक्षां विलुण्ठिय्यति" ।। पुटिस्तु महाभारतादी द्रव्या ॥ (२३) निरहकाररूपत्वाद्दयावीरादिरेप नो । दयावीरादौ हिजोमूतवाहनादी अन्तरा मलयवायाथ- नुरागादेरने च. विद्याधरचक्रवर्तिवाद्याप्नेर्दर्शनादशहारोप- शमो न दृग्यते। शान्तस्तु मर्वप्रकारेणाहवारप्रशमैकरूपत्वान्न तवान्तीवमइति । अतश्च नागानन्दे शान्तरमप्रधानत्वमपास्तं ।। नन्। "न यत्र दुःखं न सुखं न चिन्ता न द्वेषरागोनच काचिदिच्छा। रमः म शान्तः कथितो मुनीन्द्रः मर्चेषु भावेषु भमप्रमाणः"" इत्येवंरूपस्य शान्तस्य मोक्षावस्थायामेवात्मस्वरूपापत्तिल- क्षणायां प्रादुर्भावात् नच मचा-दोनामभावात् कथं रमत- मित्युच्यते । (२४०) युक्तवियुक्तदशायामवस्थितो यः शमः स एव यतः । रसतामेति नदस्मिन् सच्चार्यादेः स्थितिय न विरुद्वा ।।

·ढतीयपरिछदः।
यद्यास्मिन् सुखाभावोऽयुक्तस्तस्थ वैथिक सुपपरत्वान्न विरोधः।
"यच कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महासुखं ।
ढपणाक्षयसुखस्यैते नाईतः षोडशों कलां ॥
म कारमहझाररहितत्वं प्रजन्ति चेत् ।
अत्रान्तीवमईन्ति दयावीरादयस्तदा" if
आदिभब्दात् धर्मवीर दानवीरदेवताविषयरनिप्रभृतयः ।
तत्र देवताविषया रतिर्यथा ।
"कदा वाराणस्यामिह सुरधुनौरोधसि वसन्
वमानः कोपीनं शिरसि निदधानोऽञ्जलिपुटं।
अये गौरीनाथ त्रिपुरहर शम्भो बिनयन
प्रमोदेति कोशनिमिषमिव नेय्यामि दिवमान्" ।
अथ मुनीन्द्रसम्मता बमला।
.
(२४१) स्फुटं चमत्कारितया वत्सलच्च रसं विदुः ।
स्थायी वत्सलतास्नेहः पुत्राद्यालम्बनं मतं ॥
उद्दीपनानि तच्चेष्टाविद्याशौर्यदयादयः ।
आलिङ्गनाङ्गसंस्पर्शशिरथुम्बनमीक्षणं ।
पुलकानन्दवाष्याद्या अनुभावाः प्रकीर्तिताः
सच्चारिणाऽनिष्टशका इर्षगादयो मताः॥
पद्मगर्भववियो दैवतं लोकमातरः।

·88
साहित्यदर्पथे।
"यदाइ धाच्या प्रथमोदितं वचो
ययो तदीयामवलम्थ्य चाङ्गुलों ।
प्रभूच नमः प्रणिपातशिक्षया
पितुर्मुदं तेन ततान मोऽर्भकः” ।
एषाञ्च रसानां परस्परविरोधमाह।
(२४२) श्राद्यः करुणबीभत्सरीद्रवीरभयानकैः ।।
भयानकेन करुणेनापि हास्यो विरोधभाक् ।
करुणो हास्यश्टङ्गाररसाभ्यामपि तादृशः ॥
रौद्रस्तु हास्यङ्गारभयानकरसैरपि ।
भयानकेन शान्तेन तथा वीररसः स्मृतः ॥
घटङ्गारयोररौद्राख्यचास्यगान्तैर्भयानकः ।
शान्तस्तु वीरपटगारद्रिदास्यभयानकैः ।।
श्टङ्गारेण तु वीभत्स इत्याख्याता विरोधिता।
प्राधः ग्टगारः । एपाच ममावेशप्रकारा वक्ष्यन्ते
(२५३) कुतोऽपि कारणात् कापि स्थिरतामुपयन्नपि ॥
उन्मादादिर्नत स्थायी पात्रेन स्थैर्यमेति यत्।
थथा। विक्रमोर्खयां चतुर्थेऽके पुरुरवम उन्मादः ।
(VAY) रसभावी नदाभामा भावम्य प्रशमोदयौ ।
सन्धिः शबनमा चेति म पि रसनाद्रमाः।
।

·सोयपरिछेद। रसनधर्मयोगिलागावादिष्वपि रमत्वमुपचारादित्यभि- प्रायः । भावादय उच्यन्ते । (२४५) सच्चारिणः प्रधानानि देवादिविषया रतिः॥ उहुइमात्रः स्थायो च भाव इत्यभिधीयते । "न भावहीनोऽस्ति रस न भावो रमवर्जितः । परस्परकता सिद्धिरनयोर्रसभावयोः"। इत्युक्तदिशा परमालोचनया परमविश्रान्तिस्थानेन रमेन सहव वर्तमाना अपि राजानुगतविवाहमहत्तमत्यवद् प्रापा- ततो यत्र प्राधान्येनाभिव्यका व्यभिचारिणो देवमुनिगुरुनृपा- दिविषया रतिः उडुद्धमाचा विभावादिभिरपरिपुष्टतथा रम- तामनापाद्यमानाच स्थायिनो भावा भावभन्दवायाः । तत्र व्यभिचारी यथा । "एवं वादिनि देवपावित्यादि"। अनाव- हित्था देवविषया रतिः । यथा कुन्दमालायां । "दिवि वा भुवि वा ममास्त वासो नरके वा नरकान्तक प्रकामं । अवधीरितशारदारविन्दौ चरणी ते मरणेऽपि चिन्तयामि" ॥ मुनिविषया रनिर्यथा। "विलोकनेनैव तवाऽमुना मुने शतः शताऽस्मि निर्दितांहमा । नथापि भुश्रूपुर ई गरीयमोर गिरोऽथवा श्रेयसि केन प्यते"॥ .

·साहित्यदर्पये। . . राजविषया रतिर्यथा मम । "त्वदाजिराजिनि तधूलोपटलपकिलां । न धन्ते शिरमा गङ्गां भूरिभारभिया घरः" ॥ एवमन्यत्। उद्युद्धमावस्यायी भावो यथा । "हरस किञ्चित्परिवृत्तधेय॑यन्द्रोदयारम्भ इवाम्बुराशिः। उमामुखे विम्बफलाधरोठे व्यायारयामास विलोचनानि" || अत्र पार्वतीविषया भगवतो रतिः ॥ ननूझ प्रपागकरमव- दिभावादीनामेकोऽवभामा रस इति" तत्र सञ्चारिणः पार्थ- क्याभावात् कथं प्राधान्येनाभिव्यकिरित्युच्यते । (२४६) यथा मरीचखण्डादेरेकीभावे प्रपानके ॥ उन्नेकः कस्य चित् कापि तथा सञ्चारिणो रसे। अथ रमाभामभावाभाभी। (२४७) अनौचित्यप्रवृत्तत्वे आभासो रसभावयोः ।। अनौचित्यचात्र रमानां भरतादिप्रणीतपणानां माम- पीरहितत्वे मत्येकदेशयोगित्वोपलक्षणपरंवोध तप पालव्युत्प तये एकदेतो दर्मने। (४८) उपनायकसंस्थायां मुनिगुरुपत्नोगतायाच्च। बहुनायकविषयायां रतौ तथाऽनुभयनिष्ठायां ॥ प्रतिनायकनिष्ठत्वे नददधमपाचतिर्यगादिगते। स्ट्रङ्गारेऽनाचित्यं रौद्रे गुबादिगनकोप ।।

·टतीयपरिछेदः। + शान्ते च हीननिष्ठे गुर्बाद्यालम्बने हास्ये। ब्रह्मवधाद्युत्माऽधमपात्रगते तथा वीरे॥ उत्तमपात्रगतत्वे भयानके ज्ञेयमेवमन्यत्र । तत्र रतरुपनायकनिष्ठवे यथा मम। "स्वामी मुग्धतरो वनं घनमिदं वालाइमेकाकिनी क्षोणीमावृणुते तमालमलिनच्छायातमःमन्नतिः । तन्मे सुन्दर मुञ्च रुपण सहसा वर्मेति गोया गिरः शुखा नां परिरभ्य मन्मथकलासको हरिः पातु वः"। महुनायकनिष्ठले यथा । "कान्तात एव भुवनचितयेऽपि मन्ये येषां कृते सतनु पाण्डुरयं कपोलः" । अनुभयनिष्टले यथा । मालतीमाधवे नन्दनस्य मालत्यां । "पशादुभयनिष्ठत्वेऽपि प्रथममेकनिष्ठत्वे रोगभामवं"इति योममोचनकाराः॥ तोदाहरणं यथा रत्नावन्नां । मागरिकाया अन्योन्यदर्भ- नात् माक् वामराजे रतिः ॥ प्रतिनायकनिष्टले यया । इयगीवरधे इयपीवम्य जम्न. कोडावने। अधमपाचगतले पया। "अपगम्यनगद्धपचवमोगिरिमकोकममानि कापिभिमी। पपिय गिगे पुगे निपणा मापानकपयाधकार भी। मिगतले.यया। :

·a सायिद। "ममीमतमीषु वनान्तरयु वाल्यन्तरे वमभमाइयन्ती। दिपञ्चीकलनादभनी मगीतमगीकुरुते म्म मनी"। आदिभन्दात्तापसादयः । रोभामो यथा । "रकोत्फुलविशालतोलनयनः कम्पोप्राङ्गो मुहु- र्मुक्का कर्षमपेतभीतिधनुर्वाणे हरेः परमतः । श्राभातः कटुक्कोतिभिः स्वममकहोर्यिक्रम कीर्तय- श्रमास्फोटपटुयुधिष्टिरममा इन्तुं प्रविष्टाऽर्जुनः" ॥ भयानकाभासो यथा । "अशक्नुवन् मोढुमधीरलोचनः महसरगोरिव यस्य दर्शनं । प्रविग्य हेमाद्रिगुहागृहान्तरं निनाय विभ्यदिवमानि कोशिका"। स्त्रीनीचविषयमेव हि भयं रमप्रकृतिः । एवमन्यत्र । (२४८) भावाभासा लग्नादिके तु वेश्यादिविषये स्यात् ।। स्वयं । (२४८) भावस्य शान्तावुदये सन्धिमिथे तयोः क्रमात् । भावस्य शान्तिरुदयः सन्धिः शवलता मता ॥ क्रमेण यथा "सुतनु जहिहि कोपं पश्य पादानतं मां न खलु तव कदाचित्कोप एवंविधाऽभूत्। इति निगदति नाथे तिर्यगामीलिताच्या नयनजलमनल्प मुकमुक्कं न किञ्चि," ॥ अत्र वाप्पाचनेने ख्यमचारिभावस्य शमः ।

·चतुर्थपरिछेदः। "चरणपतनप्रत्याख्यानात् प्रमादपरामुखे निमतकितवाचारेत्युका रुपा परुषोकते। अजति रमणे निःश्वस्याः स्तनस्थितहस्तया नयनसलिलच्छन्ना दृरिः सखीपु निवेशिता" ॥ अत्र विषादस्योदयः। “नयनयुगासेचनकं मानमत्यापि दुष्प्रापं । रूपमिदं मदिराच्या मदयति पदयं दुनोति च मे" । अब हविषादयोः सन्धिः । "का कार्य शशलमण: कच कुल भूयोऽपि दृश्येत सा दोषाणां प्रथमाय मे श्रुतमहो कोपेऽपि कान्तं मुखं । किं वच्यन्त्यपकल्मषाः शतधियः खनेऽपि मा दुर्लभा . चेतः खास्यमुपैहि कः खन्नु युवा धन्योऽधरं धास्थति" ॥ अच वितोसुक्यमतिम्मरणशहादैन्यधृतिचिन्तानां गय- लसा ॥ पनि माहित्यदर्पणे रमभावादिनिरूपणे नाम बतीयः परिच्छेदः॥॥ अथ कायभेदमा। (२५०) काव्यं ध्वनिर्गुणीभूतव्याचेनि विधा मतं । (२५२) वायानियिनि व्यये ध्वनिस्ताकाव्यमुत्तमं ।। वाधादधिकधमत्कारिणि ययायें ध्वन्यतेऽमिनिति व्युत्त- या नगिनामोत्तम कार्य।'

·साहित्यदर्पणे। (२५२) भेदी ध्वनेरपि दावुदीरितो लक्षणाभिधामूला । अविवक्षितवाच्योऽन्याविवक्षितान्यपरवाच्यश्च ॥ तत्राविवचितवायो नाम लक्षणामूला ध्वनिः । लक्षणा- मूलत्वादेवात्र वाच्यमविवचितं वाधितस्वरूपं । विवक्षितान्यप- रवाच्यस्खभिधामूलः । अत एवात्र वाच्यं विवक्षितं । अन्यपर व्यङ्ग्यनिष्ठं । अत्र हि वायोऽर्थः स्वरूपं प्रकाशयन्नेव व्यङ्ग्यार्थस्य प्रकाशकः । यथा प्रदीपो घटस्य । अभिधामूलस्य बहुविषय- नया पशानिर्देशः । अविवक्षितवाच्यस्य भेदावाह ।। (२५३) अर्थान्तरं सद्भमिते वाच्येऽत्यन्तं तिरस्कृते । अविवक्षितवाच्योऽपि ध्वनिविध्यमछति ॥ अधिवक्षितवायो मामध्वनिरर्थान्तरमशामितवायोऽत्यन्त- तिरस्कृतवायोनि विविधः । चत्र खयमनुपयुज्यमानो मुग्यो ऽर्थः स्वविशेषरूपेऽर्थान्तरे परिणगति तर मुग्यार्थग्य खविगे- पापाचा मारममितत्याद नरम मितवाच्यत्वं । थथा। "कदलो कदली करभः करभः करिराजकरः करिराशकरः । भुवनचितयेऽपि यित्तिं तुम्नामिदमूल्युगं न चमूमन." " अच दितीयकदभ्ग्रादिभम्दा पानाशयभिया मामान्यकद- प्यादिरूपे मुण्यार्थे पाधिता जायादिगुणयिगिष्टकदन्यादि- रुपमर्थ योधयन्ति जायाचतिशयय व्ययः । यत्र पुगः स्वार्थ मर्पया परित्यजनान्तरे परिणमनि नत्र मुग्यार्थयात्यन्त तिरशतवादयन्ततिरपतवाद्ययं । यचा । "निःसामान्ध वादयन्द्रमा न प्रकारे॥

·चतुर्थपरिछेदः। क अचान्धशब्दो मुख्यार्थे वाधितोऽप्रकाशरूपमर्थ बोधयति अप्रकाशातिशय व्यङ्ग्यः । अन्यत्वाप्रकाशवयो: सामान्यविशेष- भावाभावान्नान्तरमङ्कुमितवाच्यत्वं ॥ यथा । "भम धमित्र वीमत्यो सो सुणको अज्ज मारिओ देन। गोलाणई कच्छकुडगवामिना दरीश्रमोइन" * ॥ अत्र भ्रम धार्मिके त्यता भ्रमणस्य विधिः प्रकृतेऽनुपयुज्यमा- नतया भ्रमणनिषेधे पर्यवस्थतीति विपरोतलक्षणाशङ्का न का। यच खलु विधिनिषेधावृत्पद्यमानावे निषेधविध्या: पर्यवस्यतस्तत्रैव नदवसरः। यत्र पुनः प्रकरणादिप-लोचनेन विधिनिषेधयोनिषेधविधी अवगन्येते तत्र ध्वनित्वमेव । तदुक्तं ।। "कचिवाध्यतया ख्यातिः कचित्रख्यातस्य बाधनं । पूर्वच लक्षणेव स्यादुत्तरत्राभिधैव 'तु" । अपाचे मुख्यार्थस्यान्तर मधुमणं प्रवेशः न तु निरो- भावः श्रत एवावाजहत्वार्थलक्षणा दितीये तु स्वार्थम्यात्यन्त तिरछतवालहत्वार्थी। (२५४) विवक्षिताभिधेयोऽपि विभेदः प्रथमं मतः । असनत्यक्रमो यत्र व्यङ्ग्यो लक्ष्यक्रमस्तथा ॥ विवचितान्यपरवायोऽपि ध्वमिरमंलटएमययः मनक्ष्य- • भम धम्मिपति। भग पार्मिक विश्वस्त स वाइप मारित मागमरमरासिमा मिसिंगारति संगटोन ·१.२ साहित्यदर्पणे । (२५५) तत्राद्यो रसभावादिरेक एवात्र गण्यते। एकोऽपि भेदाऽनन्तत्वात् सङ्ख्येयस्तस्य नैव यत्॥ उक्तखरूपो रमभावादिरमलक्ष्यक्रमव्ययः। अत्र व्यङ्ग्यप्रती- तेर्विभावादिप्रतीतिकारणकत्वात क्रमाऽवस्यमस्ति किन्तु उत्प- लपत्रशतव्यतिभेदवनाघवान्न संलक्ष्यते । एषु रमादिषु च एक- स्थापि भेद स्थानन्तत्वात् मझ्यातुमशक्यवादमलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यध्ध- निनाम काव्यमेकभेदमेवोतं । तथाहिं एकस्यैव. श्रङ्गारस्य एकोऽपि सम्भोगरूपो भेदः परस्परालिङ्गनाधरपानचुम्बना- दिभेदात् प्रत्येकञ्च विभावादिवैचिश्चात् मध्यात्मशक्यः का गणनात्र सर्वेषां ॥ (२५६) शब्दार्थाभयशतयुत्यव्यङ्ग्येऽनुस्खानसन्नि। ध्वनिनक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यस्विविधः कथितो बुधैः ॥ क्रमलक्ष्यत्वादेवानुरणनरूपो यो व्यङ्ग्यसाम्य शब्दमानव- वेन अर्थशत्युद्भवलेन शब्दार्थशजयुद्भवलेन च त्रैविध्यात् मलक्ष्यक- मव्यङ्ग्यनाप्नो ध्वनेः काव्यस्यापि चैविध्यं । तत्र । । (२५७) यस्त्वनदाररूपत्वाकव्दगतयुद्भवो विधा । अनहार शब्दम्य पृयगुपादानादननहारं वनमात्रं यते । तत्र वनुरूपान्दमाद्भवो व्यङ्गयो यथा॥ "पवित्रन एत्व मत्थरमत्यि मया पत्थरत्यम्ने गामे। उनपोहर पेतिय उण जर वममिता बममु" ॥ • पश्यियाति यधिक मात्रामागेनि ममार पन्तरणणे ग्रामे। उमनपार प्रेय पुनसिसि तरयवि छ.टी..

·चतुर्थपरिछेदः। - श्वत्र मत्यरादिशब्दशल्या यापभोगतमोऽमि नदाखेति वस व्यज्यते। अलङ्काररूपो यथा ॥ "दुर्गलहितवियह इत्यादि".॥ पत्र माकरणिकम्य उमानाममहादेवीवल्लभभानुदेवपतेर्षने द्वितीयार्थसचितमप्राकरणिकस्य पार्वतीवनभस्य वर्णनमस- म्बद्धं मा प्रमाद्धोदितोश्वरभानुदेवयोरुपमानोपमेयभावः क- ल्यते। तदन्त्र उमावमभ उमावलभ इवेत्युपमालङ्कारो बड्यः । यथा वा । "अमितः समितः प्राप्तैरुत्कईर्षदः प्रभो। अहितः मदितः साधुशोभिरमताममि" ॥ अनामित इत्यादावपिशब्दाभावाविरोधाभास व्यङ्ग्यः । व्यङ्ग्य- स्थालङ्कायंत्वेऽपि ब्राह्मणश्रमणन्यायादलकारत्वमुपचर्यते ।। (५८) वस्तु यालङ्गतिवापि विधार्थः सम्भवी स्वतः । कवेः प्रौढोक्तिसिद्धो वा तन्निवद्धस्य चेति पट् ॥ प्राइभिस्तय॑ज्यमानस्तु वस्त्वलकाररूपकः । अर्थमतयुद्भवो व्यङ्ग्यो याति दादाभेदता ।। खतः सम्भवी औचित्यादहिरपि सम्भाव्यमानः । ढोया सिहो न वैचित्येन नत्र फ्रमेण यथा ॥ "दृष्टिं हे प्रतिवेशिनि क्षणमिहाप्यस्मट्ट हे दाखमि मायेणास्य शि: पिता न विरसाः कापौरपः पास्यति। एकाकिन्यपि यामि मत्वरमितः सौतम्ममाम्नाकुलं দীক্ষাদানুগনিৰ সদুহান :”।

·सारिया नगेन म्वतः मगाविगा वम्ममाण एताप्रतिपादिकाया भावि- परपुरपोपभोगजनपजतादिगोपनरपं वममा व्यज्यते ।। "दिगि मन्दायो तेजो दक्षिणयां रवेरपि । नम्यामेव रपाः पाएमाः प्रतापं न विषेधिरे"। अमेन म्वतः मग्भविगा वमुना रपिनेजमो रघुप्रतापोऽधिक इति व्यतिरेकालकारी व्यज्यते ॥ "प्रापतन्तममुं दूरादूरोतपराक्रमः ।। यतोऽवलोकयामाम मातङ्गमिव केमरी"। अचोपमालङ्काररूपेण खतः सम्भविना व्यनकार्थेन बलदेवः घणेनेव वेणुदारिण: चयं करिष्यतीति वस्तु व्यज्यते ॥ "गाढकान्तदशगततयथासकटादरिवधूजनस्य यः । ओठविद्रुमदलान्यमाचयनिर्दशन युधि रुपा निजाधरं" प्रत्र स्वतः ममाविना विरोधालङ्कारेणाधरो नियः शवो व्यापादिताोति ममुच्चयालङ्कारो व्यङ्ग्यः ।। "मोड सुरहिमामा ण श्रापणे जुश्रद्जनलालमहे । अहिण असहारमुहे एअपानवपत्तणे अनगरम भरे" ।। अत्र वमन्तः शरकारः कामो धन्यो युवतयो लक्ष्यं पुष्पाणि भरा इति कविप्रौढाकिमिळू वस्तु प्रकाशीभवनादनविनगाणरूपं वस्तु व्यनक्ति। 2 सज्जे रति । सन्न यति सुरभिमासो न चानयति युवतिजन- लक्ष्यसहान् । अभिनवसहकारमुखान नवपत व पत्तनाननास्य भरान् । अति सं॥ टी.॥

·पतुर्थपरिछेदः।
.
"रजनीपु विमलभानोः करजालेन प्रकाशितं वीर।
धवलयति भुवनमण्डलमखिलं तव कीर्तिमन्ततिः सततं"।
अत्र कविप्रौढोतिमिद्धेन वस्तुना कीर्तिमन्नतेश्चन्द्र करजा-
लादधिककालप्रकाशकलेन व्यतिरेकालङ्कारो व्यङ्ग्यः ।।
"दभानकिरीटेभ्यस्तत्तणं राक्षसश्रियः ।
मणियाजेन पर्यस्ताः पृथिव्यामश्रुविन्दवः" ।।
पत्र कविमाढाकिसिद्धेनापयलङ्कारेण भविष्यद्राक्षमग्री-
विनाशरूपं वस्तु व्यञ्चले ॥
"धम्मिले नवमलिकासमुदयो हस्ते सितामोरई
हारः कण्ठतटे पयोधरयुगे श्रीखण्डलेपा धनः ।
एकोऽपि विकलिङ्गभूमितिलक त्वत्कीर्तिराभिर्ययो
नानामण्डनतां पुरन्दरपुरीवामभुवां विगहे" ।।
अत्र कविग्रौढोतिमिद्धेन रूपकालङ्कारेण "भूमिठोऽपि
स्वर्गम्यानामुपकारं करोपोति" विभावनालङ्कारी व्यज्यते ॥
"शिखरिणि के नु नाम कियञ्चिरं किमभिधानमसावकरोत्तपः।
समुखि येन तवाधरपाटलं दाति विम्बफलं शकभावकः" ।
अत्रानेन कविनिबद्धस्य कस्यचित् कामिन: प्रोटोनिमिट्टेन
वस्तुना तवाधरः पुण्यातिपयलभ्य इति वस्तु प्रतीयते ।
"सुभगे कोटिममलमुपेत्य मदनाः ।
वमन्ते पञ्चता त्यका पञ्चतामीदियोगिनां"।
अच कविनियद्धवक्रमोढानिमिठून कामाराणां कोटि-
सत्यप्राप्या,निखिलवियोगिमरणेन वस्तुना शराणां पञ्चता

·साहित्यदर्पणे। जगन् विमुच्य वियोगिनः श्रिनेत्युत्प्रेक्षालद्वारो व्यज्यते ॥ "ममिकामुकुले चण्डि भाति गुञ्जन्मधुप्रतः । प्रयाणे पञ्चवाणस्य शङ्खमापूरयन्निव" ॥ अत्र कविनिबद्धवक्तपीढोक्तिमिद्धेन उत्प्रेक्षालङ्कारेण काम- स्यायमुन्मादकः कालः प्राप्तसात्कथं “मानिनि मानं न मुञ्चसीति" वस्तु व्यज्यते ॥ "महिलामइरसभरिए तुह हिसहश्र मा श्रमाअन्ती। अनुदिणमणनम्मा अङ्गं अनुश्र पि तनु एदू" * ।। "प्रचामाअन्तीति” कविनिबद्धवक्तप्रौढानिमिद्धेन काव्य- लिङ्गालङ्कारेण तनोस्तनूकरणेऽपि तव हृदये न वर्तन इति विशेषोत्यलङ्कारो व्यज्यते । न खलु कवेः कविनिवद्धस्येव रागा- द्याविटता। अतः कविनिबद्धवप्रौढोलिः कविप्रोटोक्नेरधिकं सहदय चमत्कारिणीति पृथक्प्रतिपादिता। एषु च अलऋति- राञ्जनस्यले रूपेणोत्प्रेक्षण व्यतिरेचनादिमात्रस्य प्राधान्यं सह- दयसंवेद्यं न तु रूप्यादीनामित्यलङ्कृतेरेव मुख्यता ।। (२५८) एकः शब्दार्थशप्त्युत्थे उभयशतयुद्भवे व्यङ्ग्ये एकोध्धनेर्भदः। यथा। "हिममुफ़चन्द्ररुचिरः मपद्मको मदयन् दिजान् जनितमीनकेतनः । * महिलासहस रति। महिलासहसभरिते सव हृदये सभग सा थमान्ती। धनुदिनमनन्यमना घर तनुकमपि तनूकरोति । . । प्रति सं.टी.

·चतुर्थपरिछेद । अभवत्प्रमादितसुरो महोत्सवः ममदाजनस्य स चिराय माधवः" ॥ पत्र माधवः कृष्णे,माधवा वसन्त इवेत्युपमालद्धारो व्यङ्ग्यः । एवञ्च व्यङ्ग्यभेदादेव व्यञ्जकानां काव्यानां भेदः। (२६०) नदयादशधा ध्वनिः। अविवचिनवायोऽर्थान्तरसमितवाच्योऽत्यन्नतिरकतवाच्य- शेति दिविधः । विवतितान्यपरवाच्यस्तु अमलक्ष्यकमव्यात्वे- नैकः । संलक्ष्यकमव्यङ्ग्यवाच्यत्वेन च शब्दार्थाभयानिमून तया पञ्चदति यादमभेदी ध्वनिः । एयु च । (२६२) वाक्ये शब्दार्थगत्युत्यस्तदन्ये पदवाक्ययोः ।। नत्र अर्थान्तरमहमितवाच्या ध्वनिः पदगतो यथा ।। "धन्यः स एव ताणो नयने तस्यैव नयने घ। युवमनमोहनविद्या भवितेय यस्य मम्मुखे समुखी"। अब दिद्रीयनयनशम्दो भाग्यवत्तादिगुण विशिश्नयनपर । वाक्यगतो यथा ॥ "खामग्नि वाम विदुषां समुदायोऽत्र तिष्ठति श्रात्मीयां गतिमादाय स्थितिमत्र विधेहि तत्" ॥ अध प्रतिपाद्यम्य मम्मुखीनत्वादेवनचे प्रतिपाद्यत्वे "वामिति" पुनर्मपनमन्ययातिविमिष्टं त्वदर्थ मनयति। एवं वन्मोत्य- मेनैव कर्तरि मधे "अमोनि" पुनर्यचनमन्ययातिविशिष्टं गद नएयति । मया "विदुषां ममुदाय" रयादिवपनेनैवं ·साहित्यदर्पणे। वनुः प्रतिपादने सिद्धे पुन: “वमोति" वचनं "उपदिशामि" इति वचनविशेषरूपमर्थं लक्षयति । एतानि च लक्षितानि स्वातिशयं व्यञ्जयन्ति । एतेन मम वचनं तवात्यन्तं हितं तदा वग्यमेतत् कर्त्तव्यमित्यभिप्रायः । तदेवमयं वाक्यगतोऽर्थान्त- रसङ्गमितवाच्यो ध्वनिः । अत्यन्नतिरस्कृतवाच्यः पदगतो यथा ॥ "निश्वासान्ध दवेत्यादि" । वाक्यगतो. यथा ॥ "उपकृतं बड़ तत्रेत्यादि" अन्येषां वाक्यगतत्वे उदाहतं। पद- गतत्वे यथा। "लावण्यं नदी कान्तिस्तद्रूपं स वचःक्रमः । नदा सुधास्पदमभूदधुना तु ज्वरो महान् ॥ अत्र लावण्यादीनां तादृगनुभवैकगोचरताव्यञ्जकानां त- दादिशब्दानामेवं प्राधान्यं । अन्येषान्तु तदुपकारित्वमेवेगि नन्मूल एव ध्वनिव्यपदेशः । तदुनं ध्वनि कृता । "एकावयवसंस्थेन भूषणेनेव कामिनी । पदद्योत्येन सुकवे निना भाति भारती।। एवं भावादिय्वप्यूझं। "भुक्तिमुक्तिकदे कान्तममादेशनतापरः । कस्य नीनन्द निम्यन्द विदधाति मदागमः" । अत्र मदागमशब्दः मनिहितमुपनायक प्रति मच्छावार्थ- मभिधाय "मतः पुरुषम्नागमः" इति वन्नु व्यनति ॥ मनु "मदागमः सदागम वेनि" न कथमुपमाध्वनिः । मदाग- मान्दार्थयोरुपमानोपमेयभावाविवक्षणादर स्थभगोपनार्थमेव ·चतुर्थपरिछेदः। हि अर्थपदप्रतिपादनं प्रकरणादिप-लोचनेन च मच्छा- स्वाभिधानस्थासम्बन्धवात् । "अनन्यमाधारणधीर्थताखिलवसुन्धरः । राजते कोऽपि जगति म राजा पुरुषोत्तमः" । अत्र पुरुषश्रेष्ठः पुरुषोत्तम दवेत्युपमाध्वनिः । अनयोः शब्दशक्रिमूली संलच्यक्रमभेदी।। "सायं सानमुपासितं मलयजेनाङ्गं समालेपितं यातोऽस्ताचलमौलिमम्बरमणिविन्धमत्रागतिः। पाययं तव मौकुमार्यमतिभिः क्लान्ताऽसि येनाधुना नेचदन्दममीलनव्यतिकरं शक्नोति नामितुं" ॥ अत्र खतासम्भविना वस्तुना कृतपरपुरुषपरिचया स्वाता ऽमीति वन्त व्यज्यते । तचाधुना लान्ताऽमि न तु पूर्व कदा- चिदपि तवैवंविधः तमो दृष्टः इति वाधयतोऽधुना पदम्वेत- रपदार्थोत्कर्षादधुना पदस्यैव पदान्तरापेक्षया वैशियां । "तदप्राप्तिमहादुःखविनीनागेपपातका । नचिनाविपुलाक्षादक्षीणपुरमचया नया ॥ चिनायन्ती अगमूर्ति पर अनम्वरूपिणं । निरुष्ट्रामतया मुक्रि गताऽन्या गोपकनाका" " अपामेपत्यपदमभावादमेकजन्दामहरमाग्यदुष्कृत सकतफ- मरामितादाम्यायमिततया भगवदिरामचिन्नासादयोः प्राधापगमिायतियोहिदयप्रतीतिरमेषचयपदइयधोरया। पत्र पथप्रकम्प प्रोटोगमन्तरेणापि मम्मवारस्वत: मग्भविता ।

·साहित्यदर्यसे। . - "पश्यन्यसयपथगां बद्दानजलवाहिनों। देव त्रिपथगात्मान गोपयत्युग्रमूर्द्धनि" । इदं मम । अब “पश्यन्तीति" कविप्रौढोक्तिमिद्धेन कायलि- . झालङ्कारेण न केऽप्यन्ये दातारस्तव सदृमा इति व्यतिरेकाल- द्वारोऽमह्यपदद्योत्यः । एवमन्येष्वष्यशक्तिमूलमंलक्ष्यक्रम - देषूदाहार्य । नदेवं धनेः पूर्वोतवटादशसु भेदेषु मध्ये शब्दार्थ- मात्युत्थो व्यङ्ग्यो वाक्यमात्रे भवन्नेकः । अन्ये पुनः मादश वाक्ये पदे चेति चतुस्तिंशदिति पञ्चत्रिंशद्भेदाः॥ (२६२) प्रबन्धेऽपि मतो धारैरर्थशक्तयुगवा ध्वनिः । प्रबन्धी महावाक्यं । अनन्तरीक्तद्वादशभेदोऽर्थशयुत्थः । यथा महाभारतें गृध्रगामायुसंवादे ॥ "श्रलं म्यिाला श्मशानेऽस्मिन् गृध्रगोमायुमकुले । कडालवडले घोरे सर्वमाणिभयङ्करे ॥ न । जीवितः कश्चित् कानधर्ममुपागतः । प्रियो वा यदि वा देय्यः प्राणिना गतिरीदृशी" ॥ इति दिवमे शनण्य गृध्रस्य माशाने म्हतं बालभुपादाय तिष्ठतां दिवमे तं परित्यज्य गमनमिएं। "श्रादित्योऽयं म्यितो मूढाः स्नेहं कुरुत माम्प्रतं । बहुविघ्नेा मुहतोऽयं जोवेदपि कदाचन ॥ मुं कनकवाभिं पान्न मप्राप्तयौवन । रप्रवाश्यात् कथ यानाम्य मध्यमविकता." ] ·चतुर्थपरिछेदः। इति निशि समर्थस्य गोमायोदिवसे परित्यागोऽनभिलषित इति वाक्यसमूहेन छोत्यते। अत्र खतः सम्भवी व्यञ्जकः । एव- मन्येष्वेकादशभेदेषूद्राहायें ॥ एवं वाच्यार्थव्यचकत्वे उदाहत । लक्ष्यार्थस्य यथा । "निःशेषयुतचन्दनमित्यादि" । व्ययार्थस्य यथा। "उणिवलेत्यादि" । अनयोः खतासम्भविनो लक्ष्यव्य- या यन्त्रको। एवमन्येय्वेकादशभेदेषूदाहायें ॥ (२६) पदाशवारचनाप्रवन्धेष्वस्फुटक्रमः । असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो ध्वनिस्तत्र पाशकः ।। भकृतिमत्ययोपमनिपातादिभेदादनेकविधः । यथा । "चलापानां दृष्टिं स्पृशमि वहशो वेपथुमती रहस्याख्यायीव खनमि मृदु कान्तिकचरः । करं व्याधुन्वत्याः पिवमि रतिसतमधर वयं तत्वान्येषान्मधुकर हतास्वं खलु हतो" ॥ प्रच "इता" इति न युनटुंसं प्राप्तवन्त इति हन् प्रकृतेः । "मुरलिमत्ताधरीष्ठं प्रतिषेधाधरविझवाभिरामं । मुराममविवर्तिपालाक्ष्याः कथमथुवामितं म चुम्बितन्तु"। अच"तु" इति निपातस्यानुतापथ्यचकत्वं । "न्यक्षारो प्रय- मेव मे पदरय इत्यादी"। "प्ररय" रति महुवचनस्य "ता- पस" इत्येकवपनस्य "अवेति" मर्मनायः "निहन्तीति""जीव- नीति" पनिटः "हो" रत्यययन "पामरिकेनि" करुपत- हितम् "विमुढ नेति" सुषमर्गय “भुजेरिति" पहुवचनम्न प्पसकतं.

·२१२ साहित्यदर्पणे। . "श्राहारे विरतिः ममस्तविषयग्रामे नित्तिः परा नासाग्रे नयनं तदेतदपरं यच्चैकतानं मनः । मानञ्चेदमिदञ्च शून्यमधुना यदिश्वशाभानि ते नद्याः सखि योगिनी किमसि भोः किं वा वियोगिन्यसि"!! अत्र तु "अाहार ति"विषयमप्तम्याः "समस्तेति" "परेति" च विशेषणदयस्य "मौनं चेदमिति" प्रत्यक्षपरामभिनः मर्च- नामः "श्राभातीति" उपसर्गस्य "मखीति" प्रणयमारण" "अमि भो” इति मोपहामात्प्रामस्य "किंवा" इत्युत्तरपतदाw- सूचकस्य वाशब्दस्य “असोति वर्तमानोपदेशस्य तत्तविशेषव्यञ्ज- कत्वं सहदयमंवेद्यं। वर्मरचनयोरुदाहरिय्यते । प्रवन्धे महा- भारते शान्तः । रामायणे करुणः मालतीमाधवरत्नावल्यादी ग्रगारः। एवमन्यत्र (२६४) तदेवमेकपञ्चाश दास्तस्य ध्वनर्माताः । सकरेण विरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया॥ वेदखानिशराः शुद्धैरिपुवाणामिसायकाः । शाद्वैः सद्धभेदरेकपञ्चाशता योजनेत्यर्थः । दिभात्र बदा- हियते। "प्रत्युनतस्तनयुगा तरलायताही दारि मिशता तदुपयानमहोत्मवाय । मा पूर्णकुम्भनवनीरजनारपसा सम्भाग्मङ्गनमयनरुतं विधत्ते"॥ ॥

·चतुर्थपरिछेदः। अत्र “मानावेव यूपकुगो दृष्टय एव नवनीरजा इति" रूपकश्वनिरसध्वन्यारेकाश्रयानुप्रवेशः मकरः । "धुम्यन्यूमूनि मदमूर्चदलिध्वनोनि धूताध्वगीनदयानि मधादिनानि । निस्सन्त्र चन्द्रवदनावदनारविन्द- मौरभ्यमापदभगव॑ममीरणानि" ॥ अच निन्द्रेत्यादिलक्षणामूलध्वनीनां महरिः। अथ गुणी- भूतव्यङ्ग। (२६५) अपरन्तु गुणीभूतव्यङ्ग्य वाच्यादनुत्तमे व्यङ्ग्ये ।। अपरं काव्यं । अगुत्तमत्वं न्यूनतया साम्येन च सम्भवति । (२६६) तत्र स्यादितराङ्गं काका क्षिप्तच्च याच्यसिद्दाङ्ग । सन्दिग्धप्राधान्यं तुल्यप्राधान्यमस्फुटमगूढं । व्ययमसन्दरमेवं भेदासतम्यादिता अष्ट।। रारम्य रमादेर रमादिव्या यथा । "अयं म रगनोत्कर्षी पीनानविमर्दनः। नाभ्यूमनधनपरौ नौगोविनमनः करः" । परमारः कम्पम्मान। "मागोमवां मयिनीमनुमेतुकाम- स्वमगमागररयोगकर्षकाए। सरा कथं न मरतो पिपुगजधानी- भागारममातिमु निष्ठति कामिनाक:"। .

·साहित्यदर्पण। १९॥ अत्रौत्सुक्य त्रासमन्धिमंस्कृतस्य करुणम्य राजविषयरतावग- भावः। "जनम्याने भ्रान्त कनकम्मृगणावितधिया वचो वैदेहीति प्रतिपदमुदश्रु प्रलपितं । कृता लकाभर्तुर्बदनपरिपाटीपु घटना मयाप्नं रामवं कुशलवसुता न वधिगता" || अत्र रामत्व प्राप्तमित्यवचनेऽपि शब्दशनेरेव रामत्वमवगम्यते। वचनेन तु मादृश्यहेतुकतादाक्यारोपणमाविष्कुर्वना नहाय- नमपाकृतं । तेन वाच्यं सादृश्य वाक्यार्थान्वयोपपादकतया उगतां नीतं । काका चिप्त यथा। "मामि कौरवशतं ममरे न कोपाद् दुःशासनस्य रुधिरं न पियाग्गुरस्तः । मचूर्पयामि गदया न सुयोधनोरू सन्धि करोतु भवतां नृपतिः पणेन" ॥ अब"मलाम्दैवेत्यादि"व्यय वाच्यस्य निषेधस्य महानव स्थिती "दीपयम् रोदमीरन्धमेष ज्वलति मर्यतः । भतापमाव राजेन्द्र वैरिवंशदवानाला" ॥ अत्रान्वयम्य वेणुयारोपणपो व्ययः । प्रतापम्न दवानल- न्यारोपमिझना । "हरम्म किञ्चित् परिवृत्तेत्यादी" विलोचन व्यापार घुम्नमाभिम्नाषयोः प्राधान्ये मन्देहः ॥ "प्राधणातिकमत्याग भवतामेव भूतये। जामदग्न्यर को मित्रमन्यथा दुर्मनायो" ।।

·चतुर्थपरिछेदः। प्रत्र परहरामारत:कुलक्षयं करिस्थतीति व्यङ्ग्यस्य वाद्यस्य घसमं प्राधान्यं । "सन्धी सर्वस्वहरणं विगहे पाणनिग्रहः । अन्वापदोननृपती न सन्धिर्न च विग्रहः" । अत्रान्चापदीनाण्ये नृपती दानमामादिमन्तरेण नान्यः मश- मोपायः व्यङ्ग्यं व्युत्पन्नानामपि झटित्यस्फुटं । "अनेन लोकगुरुणा सतां धापदर्शिना । अहं प्रतवतो खैरमुकेन किमतः परं" ॥ अब प्रतीयमानोऽपि शाक्यमुनेस्तिर्यक्योपिति बलात्कारोप- भागः स्फुटतया वायायमान इत्यगूढं । "वाणीरकुशेणमउणिकोलाहल सुगन्तीए। घरकम्मगावडाए वहए मीअन्ति प्रहाई" ॥ अत्र दन्तमङ्केतः कधिसतागृहं प्रविय इति व्यङ्ग्यात् "मीद- मानानि" इति वाचस्य चमत्कारः महदयमवेद्य इत्यसन्दर। किश्च यो दीपकतुन्द्रयोगितादियु उपमानकारी व्ययः म गुणीभूमव्यय एव । कायन्न दोपकादिमुपेनेव चमत्कारवि- धापिस्यात् । तदुर्म ध्वनिता। "प्रलारामारथापि प्रतीनी यत्र भामले। तत्परसंग कायम्य गामा मागी बनेर्मतः" । • मेरलयागोराडोमानिना क्या । याताया मा गादमि पनि । कुडो महारगति सोपाटी।

·साहियदर्पणे। यत्र च शब्दान्तरादिना गोपनकृतचारुत्वस्य विपर्यामः । यथा । "दृष्ट्या केशवगोपरागहतया किञ्चिन दृष्टं मया तेनात्र स्वलितामि नाथ पतिता किं नाम नालम्बमे । एकस्वं विषयेषु खिन्नमनमा सावलानां गति- गौप्येवं गदितः सलेशमवतागोठे हरिर्वश्चिरं" ॥ अत्र गोपरागादिशब्दानां गोपे गग इत्यादिव्ययार्थानां "मलेशमिति" पदेन स्फुटतयावभासः । मलेशमितिपदस्य प- रित्यागे ध्वनिरेव । किञ्च यत्र वस्त्वलकाररमादिरूपव्यङ्ग्यानां रमाभ्यनारे गुणीभावः तत्र प्रधानकृत एव काव्यव्यवहारः । तदुनं तेनैव । "प्रकारोऽयं गुणोभूतव्यङ्ग्योऽपि ध्वनिरूपता । धत्ते रमादितात्पर्य पालोचनया पुगरिति" ॥ . "योगादानां प्रमदाजनानामलिहः शोणमणीमयूवैः । मन्ध्याभ्रमं प्राप्नुवनामकाण्डेऽप्यगगनेपथ्यविधि व्यधत" ॥ रत्यादौ रमादीनां नगरीयत्तादिवम्नमात्रेऽङ्गत्वं तत्र नेपा- मतात्पर्यविषयोऽपि नैरेव गुणीभूतैः काय्यव्यवहारः । तदा मस्मत्सगोचकविपण्डितमुख्यत्रोचण्डिदामपादः । “काय्यार्थग्या- खण्ठपुद्धिवेद्यस्य तन्मयोभावेनास्वाददभायां गुणप्रधानभावाव- भामसावत्रानुभूयते कानान्तरे तु प्रकरणादिपर्याप्लोपनया भवत्रयी न काव्यशपदेशं व्याइन्तुमीयस्तम्माम्बादमाचायन- 'स्वादिति"। केचित पित्रास्यं रतीय काव्यभेदमिपति तदा ·धतुर्थमरिछेदः। "शब्दचित्रं वाच्यचित्रमय नवरं रमते"। रति तन्न। यदि हि अव्यङ्ग्यत्वेन व्ययाभावस्तदा तम्य काव्यत्वमपि नास्तोति मागेवोनं । ईषयन्यसमिति चेत् । कि नाम ईपयज्यत्वं । खाद्यव्यङ्ग्यवं अनाखाद्यव्यङ्ग्यत्वं वा । प्राये माचीनभेदयारन्तःपातः। द्वितीये त्वकाव्यत्वं । यदि चाखाद्यत्वं तदा जुट्रलमेवा क्षुद्रतायामनास्वाद्यवात् । तदुकं ध्वनिहता। “प्रधानगुणभावाभ्यां व्यङ्ग्यस्यैवं व्यवस्यिते । उभे काये ततोऽन्यद्यत्तचित्रमभिधीयत इति" ॥ इति माहित्यदर्पणे ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यास्यकाव्यभेदनिरू- पण नाम चतुर्थः परिच्छेदः ॥ ७ ॥ अथ केयमभिनवा व्यनगा माग वृत्तिरित्युष्यने । (२६७) वृत्तीनां वियान्तेरभिधातात्पर्य्यन्तक्षणाख्यानां । अशीका- तुर्या वृत्तिाधे रसादीनां ॥ अभिधायाः मतितार्थमात्रयोधनविरताया न वस्खलहा- ररमादियायाधने चमतं न च मरतितो रमादिः । मदि विभावाभिधानमेय तदभिधानं । तम्य तकरूप्यानतीका- रात्॥ पत्र मादेनाभिधानं नव मत्युत देप एवेति पधामः । फपिच "टाररमोऽयं" पाटो बगदाभिधाने ऽपि न मनोनिः तम्य स्वप्रकामागन्दरूपलान् । भिफ्तिा- वयवादिभिरतीतातापांच्या दृष्तिरपि मगमा परि- ·११८ साहित्यदर्य। कीणा न व्यङ्ग्यवोधिनी। यच्च केचिदाहुः । “सोऽयमिषारिव दीर्घदीर्घतरोऽभिधाव्यापारः" इति ॥ यञ्च ध्वनिकेनोतं । "तात्पर्याव्यतिरेकाच व्यञ्जकत्वस्य न ध्वनिः । यावत्कार्यप्रसारित्वात् तात्पर्थं न तुलाध्तमिति” । तयोरुपरि भब्दवुद्धिकर्मणां विरम्य व्यपाराभाववादिभि- रेव पातनीयो दण्डः । एवञ्च किमिति लक्षणापास्या । दीर्घदीर्घतराभिधाव्यापारेणापि तदर्थवाधमिद्धेः ॥ किमिति च "ब्राह्मण पुत्रस्ते जातः कन्या ते गर्भिणीत्यादी" अपि हर्ष- शोकादीनामपि न वाच्यत्व । यत्पुनरुनं “पौरुषेयमपौरुषेयञ्च वाक्यं सर्वमेव कार्यपरं तत्परत्वेऽनुपादेयत्वादुन्मत्तवाक्यवत् ततश्च काव्यशब्दानां निरतिशयसुखास्वादयतिरेकेण प्रति- पाद्यप्रतिपादकया. प्रत्यापथिकप्रयोजनान्तरानुपलर्निर- तिशयसुखास्वाद एव कार्य्यवेनावधार्यते यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति न्यायादिति" । तत्र प्रष्टव्यं । किमिदं तत्परत्व नामातदर्थवं वा तात्पर्यत्या तोधकत्वं वा । श्राोन विवादः। व्यङ्ग्यत्वेऽपि तदर्थतानपायात् । द्वितीये तु केयं तात्पर्याख्या वृत्तिः अभिहितान्वयवादिभिरङ्गीकृता वा तदन्या वा । प्राधे दत्तमेवोत्तरं । द्वितीये तु नाममात्रे विवादः । तन्मतेऽपि तुरीयत्तिसिद्धेः । नन्वस्तु युगपदेव तात्पर्य त्या विभावादि- मंसर्गस्य रमादेश प्रकाशन मिति चेन्न । तयोई तुफलभावा- श्रीकारात्॥ यदाह मुनिः । “विभावानुभावव्यभिचारियो- गाद्रमनिपत्तिरिति” । सहभावे च कुतः सव्येतरविषाणयो- ·पञ्चमपरिछेद। रिव कार्यकारणभावः । पाापर्यविपर्ययात् ॥ "गङ्गायां घोष इत्यादी" तटाद्यर्थमात्रवोधनविरताया लक्षणायाय कुतः भौनत्वपावनत्यादिव्यङ्ग्यबोधकता । तेन तुरीया वृत्ति- रुपास्यैवेति निर्विवादमेतत् ॥ किश्च । + (२६८) बोइखरूपसङ्ख्यानिमित्तकार्यप्रतीतिकालाना । आनयविषयादीनां भेदाभिन्नोऽभिधीयते व्ययः ।। वायार्थ ययार्थयाईि पदतदर्थमात्रज्ञाननिपुणचयाकरणै- रपि मपदयेरेव च मवेद्यतया योभेदः ॥ “भम धम्मिश्र इत्यादी" चिताये विधिरूपे निषेधरूपतया । फचित् "नि:- शेपच्युतचन्दनमित्यादी" भिषेधरूपे विधिरूपतया च स्वरूप- भेदः । “गतोऽमसमर्क इत्यादी" घ वायोऽर्थ एक एव प्रती- पते । व्ययम् नादादिभेदात् । फचित् “कानामभिमरेति"। "गायो निरुध्यन्नामिति" नायकम्पायमागमनावमर इति भमापोऽधुना गास्तोत्यादिरूपेणानेक रति मद्याभेदः ।। या- प्यार्थः दोपारणमात्रेप वेधः । एप तु तथाविधप्रतिभा मंप्रादिनेसि मिमित्तगेदः । प्रतीतिमात्रचमत्कार करणाप कार्यभेदः । केवमरूपतया पमत्कारितया च मोतिभेदः । पूर्वपयामायेम प कामभेदः । गदाययमेन मदतदेकदेग- नमारमायपलेग सायपभेरः ॥ " कर रोमारत पिपार पनागं पर।

·१२. साहित्यदर्पणे। * " सभमरपउम्मरबाइणि वारिप्रवामे महाएन्ति" इति सखीतत्कान्तविपयत्वेन विषयभेदः तस्मान्नाभिधेय एव व्यङ्ग्यः ॥ तथा। (२६८ ) प्रागरुत्त्वाद्रसादेनी बोधिके लक्षणाभिधे। किच्च मुख्यार्थबाधस्य विरहादपि लक्षणा॥ न बोधिकेति शेषः । न हि कोऽपि रसनात्मकव्यापारा- निनो रमादिपदप्रतिपाद्यः पदार्थः प्रमाण सिद्धोऽस्ति यमिमे लक्षणाभिधे बोधयेतां । किञ्च यत्र "गङ्गायां घोष" इत्या- दावुपात्तशब्दार्थानां बुझपत्रेवान्चयोऽनुपपत्त्या माध्यते तत्रैव हि लक्षणाया: प्रवेशः। यदुक्तं न्यायकुसुमाञ्जनावुदयनाचार्यः । "श्रुताचयाद नाकाईन वाक्यं ह्यन्यदिच्छति। पदार्यान्वयवैधु-जदाक्षिप्तेन मङ्गनिः" ।' न पुनः “हन्यं वामटहमित्यादौ" मुख्यार्थयाधः ॥ यदि च "गङ्गायां घोष इत्यादी" प्रयोजनं लक्ष्यं स्यात् तीरस्य मुख्यार्थत्व बाधितत्वं च स्यात् तस्यापि च लच्यतया प्रयोज- नान्तर तस्यायि प्रयोजनान्तरमित्यनवम्यापातः । न चापि प्रयोजनविशिष्ट एव तोरे लक्षणा। विषयप्रयोजनयोर्युगपत्प्रती- त्यनभ्युपगमात् । नीलादिमवेदनानन्तरमेव हि शातताया अनुव्यवसायस्य वा सम्भवः । * करमग वेलि। कस्य न वा भवति रोषः पश्यता प्रियाया सवय- मधरं। समभरपद्माधायिणि वारित वामे सहखेदानी । ति • বাধা অলী নসয়দ ফান মায়া सस्था उकिरियंप्रति टी." .

·पक्षमपरिछेदः। (२७०) नानुमानं रसादीनां व्यङ्ग्यानां बोधनक्षम। आभासत्वेन हेदना मतिर्न च रसादिधीः ।। व्यक्तिविवेककारेण + हि “यापि विभावादिभ्या रसादीनां प्रतीतिः सानुमान एवान्तर्भवितुमईति। विभावानुभावव्यभि- धारिपतीतिईि रसादिप्रतीतेः साधनमिप्यतेोते हि रत्यादीनां भावानां कारणकार्यमहकारितास्ताननुमापयन्त एव रमा- दोनिप्याट्यन्ति । तत्र वहिः प्रतीयमाना पाखादपदवीङ्गताः सन्ना रमा उध्यन्ते इत्यवश्यंभावी तम्प्रतीतिक्रमः केवलमाश- भावितयासी न लक्ष्यते यतोऽयमद्याप्यभिव्यतिक्रम इति" यदुनं नव प्रव्यं । किं शब्दाभिनयसमर्पितविभावादिप्रत्ययानु- मितरामादिगतरागादिशानमेव रमत्वेनाभिमतं भवतः तद्भा- वनया भावकीयमानः खमकाभानन्दो वा? पायेन विवादः किन्तु रामादिगारागादिज्ञानं रसमझाया नोच्यते ऽस्माभि- रिसर विशेषः। दिनीयस्तु प्याप्तिपणाभावा तोराभामनया ऽमिद्ध एव! यो तेनैव । “यत्र यत्रैवंविधानां विभावानुभाव- मात्त्विकमशारिणामभिधागमभिनयो वा तत्र तत्र ग्रनारादि- रमादिभाव इति" सुपईव यातिः पतधता च । तथा। • नाचेरणादायमामविषये टेहाथै राम एम प्रपम विभावादिभीरधानुमान महागामाम्माधिगतया सा. माजिनामा बारापरवामामा माजावरती रामादिरया गोरम रसाफमतामुपापिना प्यष्टिविचारादीमा म पताना मागमानमिति ।। म रितुं परिमोनियविकारयलिटी, - ·साहित्यदर्यखे। १२२ . . "याऽन्तराभिव्यको वः सामग्रीया निवन्धनं । सैवानुमितिपक्षे नो गमकत्वेन सम्मतेति" ॥ इदमपि नो न विरुद्धं । न ह्येवंविधा प्रतीतिराखाद्यत्वेना- स्माकमभिमता किन्तु स्वप्रकाशमात्रविश्रान्तः मान्द्रानन्दनि- भरः । तेनात्र मिषाधयिषितादर्थादर्थान्तरस्य माधनाद्धेतो- राभासता। यच्च "भमधम्मिश्र" इत्यादी प्रतीयमानं वस्तु । "जलकेलितरलकरतलमुक्तः पुनः पिहितराधिकरवदन. । जगदवतु कोकयूनोर्विघटनसटिनकौतुको कृष्णः” । इत्यादी च रूपकालङ्कारादयोऽनुमेया एव। तथा हि अनुमानं नाम पक्षमत्त्वसपक्षसत्त्वविपक्षव्या वृत्तवविशिष्टालिङ्गा- लिनिनो ज्ञानं । ततश्च वाच्यादसम्बन्धोऽर्थस्तावन प्रतीयते अन्यथातिप्रमङ्गः स्यादिति बोध्यबोधकयोरर्थयोः कश्चित्सम्बन्धी ऽस्येव । ततय बोधकोऽर्थो लिङ्गं बाध्यच लिङ्गी बोधकस्य चा- र्थस्य पक्षसत्त्वं निबद्धमेवा सपदमत्त्वविपक्षव्यावृत्तत्वे अनिबद्धेऽपि मामादनुमेये। तस्मादत्र यदाच्यार्थालिङ्गरूपाखिगिनो व्य- यार्थस्यावगमस्तदनुमान एव पर्यवस्यतीति" । तन्ना तथा छत्र "भम धम्मित्र इत्यादी" गृहे श्वनिवृत्त्या विहितं भ्रमणं गोदाव- रीतीरे सिंहोपलधेरभ्रमणमनुमापयतीति यदक्रप्यं तत्र नैका- न्तिको हेतुः । भीरोरपि गुरोः प्रभावी निदेशेन प्रियानुरागेण च गमनस्य सम्भवात्। पुंचल्या वचनं प्रामाणिक न वेति मन्दि- ग्धामिद्धेय । “जलकेलीत्यत्र" य प्रात्मदर्शनादर्भनाभ्यां चक्रवा- कविघटनसइटनकारी स चन्द्र एवेति अनुमितिरेवेयमिति न ·१२३ पञ्चमपरिछेदः। - वाच्च। उन्नामकादावनैकान्तिकत्वात् । एवंविधाऽर्थ एवंविधार्थ- बोधक एवंविधार्थवाद्यन्नैवं तत्रैवमित्यनुमानेऽपि प्राभासम- मानयोगक्षेमो हेतुः । एवंविधार्थत्वादिति हेतुना एवंविधा- निष्टार्थसाधनस्यायुपपत्तेः। तथा यत् "दृष्टिं हे प्रतिवेभिनि घणमिहाप्यस्मदित्यादी” नलग्रन्योनां तनूलिखनं एकाकितया च स्रोतोगमनं तस्याः परकामुकोपभोगस्य लिङ्गिनो लिङ्ग- 'मित्युच्यते तच तत्रैवाभिहितेन स्वकान्तस्नेछेनापि सम्भवतीति अनेकान्तिको हेतुः । यच्च "निःशेषयुतचन्दनमित्यादी" दूत्यामत्कामुकोपभोगोऽनुमीयते तत्किं प्रतिपाद्यया दूत्या तत्काम्नमन्निहितान्यैः तत्काव्यार्थभावनया वा महदयः । प्राद्ययोन विवादः । हतीये तु तथाविधाभिप्रायविरहस्यले व्यभिचारः ॥ ननु वाद्यवस्यामइकृतत्वेन विधेय्या हेतुरिति न वाच्यं । एवंविधव्याप्यनुमन्धानस्याभावात् । किञ्चैवंविधागां का- त्यानां कविप्रतिभामाचजन्मनां प्रामाण्यानावग्सकलेन मन्दि- ग्वामित्वं. ताः । व्यकिवादिना चाधमपदमहायानामेवेपां पदार्थानां व्यन कलमुझं तेन च तत्कान्नम्याधमत्वं प्रामाणिक ग वैयपि फथमनुमानं । एतेनार्थापत्तिवेद्यलमपि व्ययानाम- पातं । प्रर्थापत्तेरपि पूर्वमिद्धयाप्तिषायामुपजीयेव प्रहः। पथा। "यो औषति म छुपाप्यवतिष्ठते जीवति पाच गोध्याविद्य- মানখ আবি"। किय साया समोतोममेन दामयादिवासचन:

·१२० साहित्यदखे। बुद्धिवेद्योऽप्यय न भवति । सूचनबुद्धरपि मझेनादिलोकिक- प्रमाणमापेक्षवेनानुमानप्रकारताङ्गीकारात् । यच्च "मस्कार- जन्यत्वाद्रमादिबुद्धि स्मतिरिति” केचित् तापि प्रत्यभिज्ञा- थामनेकान्तिकतया हेतोराभामता । “दुर्गालद्धिनेत्यादी" च 'द्वितीयार्था नास्त्येवेति" यदुक महिमभट्टेन तदनुभवसिद्धम पलपतो गनिमीलिकैव । तदेवमनुभवसिद्धस्थ तत्तद्रयादिल- क्षणार्थस्याशक्यापलापतया तत्तच्छब्दाद्यन्वयव्यतिरेकानुविधा- यितया च अनुमानादिप्रमाणावेद्यतया चाभिधादिवृत्तित्रया- बाध्यतया च तुरीया वृत्तिपासवेति सिद्ध । दयञ्च व्यासा- धनुसन्धान विनापि भवतीत्यखिल निर्मल । तत्किनामिकेय वृत्तिरित्युच्यते। (२७१) सा चेयं व्यञ्जना नाम वृत्तिरित्युच्यते बुधै । रसंव्यक्ती पुनईत्ति रसनाख्या परे विदु । एतच विविच्चोक रमनिरूपण प्रस्ताव इति ममवदात इति माहित्यदर्पणे व्यञ्जनव्यापारग्यापनो नाम पक्षम परिच्छेद ॥ * ॥ एवं ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यवेन काव्यम्य भेददयमुका पुनर्मू- अव्यत्वेन भेददयमाह। (२०२) दृश्ययव्यत्वभेदेन पुन काव्यं विधा मतं । दृश्यं तवाभिनेयं तत् तस्य रूपकममातिमा।

·पहपरिछेद।
१२५
(२७३)
रूपारोपात्तु रूपकं ॥
नहग्नं कायं नटेरीमादिखरूयारोपाद्रपकमित्युच्यते ।
कोऽसावभिनय इत्याइ ।
(२७४) भवेदभिनयोऽवस्थानुकारः स चतुर्विधः ।
आडिको वाचिकश्चैवमाहार्यः सात्त्विकस्तथा ।।
नटेरङ्गादिभीरामयुधिष्ठिरादीनामवस्यानुकरण मभिनयः॥
रूपकस्य भेदाना।
(२०५) नाटकमय प्रकरणं भाणच्यायोगसमवकारडिमाः।
ईहामृगासवोथ्यः प्रहसनमिति रूपकाणि दश ।।
किया
(२०६) नाटिका त्रोटकं गोष्ठी सट्टकं नाट्यरासक।
प्रस्थानोलाप्यकाव्यानि प्रेक्षणं रासकं तथा।।
संलापकं योगदितं शिप्पकञ्च विलासिका।
दुर्मणिका प्रकरणी एमीगो भाणिकति च।
अष्टादश प्राहुरुपरूपकाणि मनीषिणः ।
विना विशेपं सपा नन्म नाटकपन्मतं ।।
मर्मती प्रकरणादिष्यकापो गाटिकाधुपएकापारा। तब ।
(२०७) नाटकं रयानल म्यान् पञ्चमन्धिसमन्दिन।
विनासादिगुणवद युक्त नानाविभूतिभिः ॥
मुपदारतममुनिनागारमनिरन्तरं।

·साहित्यदर्पणे। पच्चादिका दशपरास्तत्राझाः परिकीर्तिताः ।। प्रख्यातवंशी राजर्षिर्धीरोदात्तः प्रतापवान्। दिव्योऽथ दिव्यादिव्यो वा गुणवानायको मतः ।। एक एव भवेदङ्गीश्टगारो वीर एव वा। अङ्गमन्ये रसाः सर्वे कार्यानिर्वहणेऽङ्गुतं । चत्वारः पच्च वा मुख्याः कार्यव्यापृतपूरूपाः । गोपुछायसमाग्रन्तु बन्धनं तस्य कोर्शितं ॥ ख्यातं रामायणादि प्रसिद्धं वृत्तं । यथा रामचरितादि। सन्धयो वच्यन्ते । नानाविभूतिभिर्युक्तमिति महामहार्य । सुख- दुःखममुद्भवलं रामयुधिष्ठिरादिवृत्तान्तेय्वभिव्यक्त । राजर्षयो दुय्यन्तादयः ।.दिव्याः श्रीकृष्णादयः दिव्योऽप्यात्मनि नराभिमानी। यथा श्रीरामचन्द्रः । “गोपु- च्छाग्रसमाग्रमिति क्रमेणाका: सूक्ष्माः कर्तव्या इति" केचित् । अन् बाहुः । यथा गोपुच्छे केचिदाला हुस्खाः केचिद्दीघी: तथेच कानिचित् कार्याणि मुखमन्धी ममातानि कानिचित् प्रतिमुखे। एवमन्येवपि कानिचित् कानिचिदिति" ।। (२७८) प्रत्यक्षनेटचरितो रसभावसमुञ्चतः । भवेदगूढगब्दार्थः सुद्रचूर्णकसंयुतः ।। विछिन्नावान्तरैकार्थः किञ्चित्सलगविन्दुकः । युक्तो न बहुभिः कार्योजसंधतिमान्न च।। नानाविधानसंयुक्तो नातिप्रचुरपद्यवान् । दिव्यादिव्यो यो ·यसमरिकेदः। १२० आवश्यकानां कार्याणामविरोधादिनिर्मितः॥ नानेकदिननिवर्त्यकथया सम्मयोजितः। आसन्ननायकः पात्रैर्युतस्त्रिचतुरैस्तथा ॥ दूरावानं वधो युद्ध राज्यदेशादिविप्लवः । विवाहो भोजनं शापात्संगी मृत्यूरतन्तथा ॥ दन्तवेद्यं नखछेद्यमन्यद् ब्रीडाकरञ्च यत् । शयनाधरपानादि नगरायुपरोधन ॥ स्नानानुलेपने चैभित्रजिता नातिविस्तरः । देवोपरिजनादीनाममात्यवणिजामपि ॥ प्रत्यक्षचित्रचरितैर्युक्तो भावरसेनवैः अन्तनिष्क्रान्तनिखिलपात्रोव इति कीर्तितः ।। विन्दादयो वक्ष्यन्ते । आवश्यक मन्ध्यावन्दनादि ।। अङ्कम- स्तावाद् गीतमाह। (२७८) अकादरमविटो यो रङ्गद्वारा मुखादिमान्। अहोऽपरः स गीतः स्वीजः फलवानपि । यथा बालरामायणे रावणं प्रति । कञ्चुकी। "श्रवणैः पेयमनेकै दृश्य दीर्घश्व लोचनैर्यजभिः"। भवदर्थमिव निवद्धं नायं मोताखयम्बरणं" ॥ इत्यादिना विरचितः सीतासयबग नाम गभीडः॥ (२८०) तत्र पूर्वं पूर्वरङ्गः सभापूजा ततः परं। कथनं कविसमादेनीटकस्याप्यथामुखं ।। T ·साहित्यदर्पयो। १२० तवेति नाटके। (२८१) यन्नाव्यवस्तुनः पूर्व रङ्गविघ्नोपशान्तये। कुशीलवाः प्रकुन्ति पूर्वरङ्गः स उच्यते ॥ प्रत्याहारादिकान्यङ्गान्यस्य भूयासि यद्यपि । तथाप्यवश्यं कर्तव्या नान्दी विघ्नोपशान्तये ॥ अग्या: स्वरूपमाह। (२८२) आशीर्वचनसंयुक्ता नित्यं यस्मात् प्रयुज्यते । देवदिजनृपादीनां तस्मान्नान्दीति सञ्चिता ॥ मङ्गल्यशङ्खचन्द्राजकोककरवशंसिनी। पदैर्युक्ता द्वादशभिरष्टभिर्वा पदैरुत ॥ अष्टपदा यथा । श्रनयराघवे "नि प्रत्यूदमित्यादि" " दादशपदा यथा मम तातपादानां पुष्पमालायां। "गिरमि तसुरापगे स्मरारावरुण मुखेन्दुरुचिर्गिरीन्द्रपुत्री। पथ परणयुगानते खकान्ते स्मितसरमा भवतोऽस्तु भूतिहेतुः" मन्यत्र । "एतन्नान्दीति" कस्यचिन्मतानुसारेणोक । TAIT "पूर्वरङ्गस्य रादाराभिधानमङ्गमिति" उच्यते । ii। "यस्मादभिनयो ह्यच प्राथम्यादवतार्यते । "रणदारमतो जेयं वागङ्गाभिनयात्मकमिनि" । उमप्रकाराथाय नान्द्या रजदारात् प्रथम नटेरेव कर्त- पापा न महर्षिणा निर्देगः कृतः । कालिदामा "I 'प्रमन्येषु च। --- ·घरपरिछेद । "वेदानेषु यमाहुरेकपुरुषं व्याप्य स्थितं रोदमी यस्मिन्त्रीश्रर इत्यनन्यविषयः शब्दो यथार्थातरः। अन्तर्यश्च मुमुक्षुभिर्नियमितप्राणादिभिर्मग्यते म स्थाणुःमियरमनियोगसुलभा निःश्रेयसायान्तु वः"। एक्मादिपु नान्दीलक्षणायोगात् । उकच "रङ्गवारमा- रभ्य कविः कुर्यादिति” । अत एव प्राकनपुस्तकेषु “नान्द्यन्ते सूत्रधार" इत्यनन्तरमेव "वेदान्तेवित्यादि" लोकलिखनं दृश्यते। यच्च पश्चात् "नान्द्यन्ते सूत्रधार" इति लिखनं तस्या- यमभिप्रायः “नान्द्यन्ते सूत्रधार दं प्रयोजितवान् इतः प्रभृति मया नाटकमुपादोयत इति कवेरभिप्रायः सूचित इति” । (२८३) पूर्वरङ्गं विधायैव सूत्रधारो निवर्तते। प्रविश्य स्थापकस्तहत् काव्यमास्थापयेत्ततः ।। दिव्यमर्येषु तद्रपा मिथमन्यतरस्तयोः । सूचयेदस्त वीज चा मुखं पात्रमथापि वा ।। काव्यतार्थस्य सापनात् स्थापक. । तददिति सूत्रधारम- दृगगुणाकारः । इदानी पूर्वरङ्गस्य सम्यक्मयोगाभावादेक एव मुत्रधारः मल प्रयोजयतोति व्यवहारः । म स्थापको दिव्य वस्तु दियो भुला मत्यं मया भुला मित्रश्च दिव्यमर्लयोरन्य- तरो भूत्वा सुचयेत् । वस्वितिनं यथोदात्तराघवे । "रामो मूईि निधाय काननमगान्मालामियाज्ञां गुरोम्- नगया. भरतेन राजामखिलं मात्रा मनोभित।

·साहित्यदर्पणे।
ती सुयोविभीषणानुगती नीती पर सम्पदं
प्रोसिक्का दशकन्धर प्रमतयो ध्वस्ताः समस्ता द्विषः॥"
वीज यथा रत्नावल्यां ।
"दोपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तात् ।
थानीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभृतः॥"
अत्र हि ममुद्रे वहिचभगमनेत्थिताया रत्नावल्या अनुकू-
लदैवलालितो वत्सराजगृहप्रवेश योगन्धरायणव्यापारमारभ्य
रत्नावलोप्राप्ती वोज । मुखं श्लेषादिना प्रस्तुतवृत्तान्तप्रतिपा-
दको वाविशेषः ।
यथा।
॥
"प्रामादितप्रकटनिर्मलचन्द्रहामः
प्राप्तः शरसमय एप विरुद्धकान्तः ।
उत्खाय गाढतमसं घनकालमुग्रं
रामो दशास्यमिव भम्भृतवन्धुजीवः
पात्रं यथा शाकुनाले।
"तवारिम गीतिरागेण हारिणा प्रमभं इतः।
ण्प राजेव दुय्यन्तः मारङ्गेणातिरंहमा ॥"
(२८४)रङ्गं प्रसाद्य मधुरे श्लोकः काव्यार्थसूचकैः ।
रूपकस्य कवेराख्या गोत्राद्यपि स कीर्तयेत्।।
पतञ्च कश्चित् प्रायेण भारतों वृत्तिमाश्रितः।
म म्यापकः । प्रायेणेति फचिदृतारकीर्तगमपि । यथा
रक्षावन्या भारतीरतिम्न ।

·धएपरिछेदः
.
(२८५) भारती संस्कृतप्रायो वागव्यापारो नराश्रयः ॥
मंस्कृतबहुला वाक्प्रधानो व्यापारी भारती।
(२८६) तस्याः प्ररोचना वीथी तथा प्रहसना मुखे।
अङ्गान्योन्मुखीकारः प्रशंसातः प्ररोचना ॥
प्रस्तुताभिनयेषु प्रर्शमातः श्रोहणां प्रवृत्युन्मुखीकरणं भरो-
चगा । यथा रत्नावल्यां।
"श्रीहया निपुणः कविः परिषदयेषा गुणवाहिणी
लोके हारि च वत्मराजचरितं नाव्ये च दक्षा वयं ।
वस्खेकैकमपीह वाञ्छितफलप्राप्तेः पदं किं पुनर्-
मद्भाग्योपचयादयं समुदितः सा गुणानां गतः ॥"
वीथीमहसने वक्ष्येते ।
(१८७) नटी विदूपको वापि पारिपार्थिक एव वा ।
सूत्रधारेण सहिताः संलापं यत्र कुर्वते ।
चिबाक्यैः स्वकार्योत्यैः प्रस्तुतापिभिर्मिथः ।
आमुखं तत्तु विज्ञेयं नाना प्रस्तावनापि सा॥
सूत्रधारमट्टशवान् स्वापकोऽपि सूत्रधार उच्यते । तस्या-
नुचरः पारिपार्थिकः । तस्मात् किश्चिदूनो नटः ।
(८८) उहात्यकः कथाहातः प्रयोगातिशयस्तथा।
प्रवर्तकावणगिते पञ्च प्रस्तावनाभिदाः ।।
चामुग्यमाह।
+ यामुएभदाना।

·२१२ गापित्यदर्पते। (३८) पदानि त्वगतार्थानि तदर्थगतये नराः। योजयन्ति पदैरन्यैः स उद्वात्यक उच्यते ॥ यथा मुद्राराक्षसे सूत्रः। "फ़्रग्रहः स केतु यन्द्रं मम्पूर्णमण्डलमिदानीं। अभिभवितुमिच्छति बलात् इति"। अनन्तरं नेपथ्ये "श्रा: क एष मयि जीवति मति चन्द्रगुप्तमभिभवितुमिच्छतीति ।" अचान्यार्थवन्यपि पदानि ददिस्थागत्या अर्थान्तरे मङ्ग- मय्य पात्रप्रवेशः। (२८०) सूत्रधारस्य वाक्यं वा समादायार्थमस्य वा। भवेत् पात्रप्रवेशश्चेत् कथाहातः स उच्यते॥ वाक्यं यथा रत्नावल्यां । "दीपादन्यस्मादपीत्यादि" सूत्र- धारेण पठिते । नेपथ्ये एवमेतत् कः सन्देहः। “दीपादन्यस्माद- पीत्यादि" पठिला योगन्धरायणस्य प्रवेशः। वाक्यार्थ यथा वेण्यां। "निवाणवैरदहनाः प्रशमादरीणां नन्दन्तु पाण्डुतनया: मह माधवेन । रक्तप्रमाधितभुवः चतवियहाथ सुस्था भवन्तु कुरुराजसुता: समत्याः ॥" इति सूत्रधारेण पठितस्य वाक्यस्यार्थ गृहीला नेपथ्ये श्राः दुरात्मन् वृथा मङ्गलपाठक कथं सुस्या भवन्तु मयि जीवति धार्तराष्ट्राः । ततः सूत्रधारो निक्रान्तः। भीमसेनस्य प्रवेशः । (२८१) यदि प्रयोग एकस्मिन् प्रयोगोऽन्यः प्रयुज्यते। तेन पात्रप्रवेशश्चेत् प्रयोगातिशयस्तदा ॥ . क

·घपरिछेद.
यथा कुन्दमालायां "नेपथ्ये इत इतोऽवतरवा । सनः।
कोऽयं खलु अा-ज्ञानेन महायकं मे सम्पादयति। विलोक्य ।
कएमतिकरुणं वर्तते।"
“ঈশ্ব বন রুবি ঘিননি
रामेण लोकपरिवादभयाकुलेन ।
निर्वासितां जनपदादपि गर्भगुवी
सीतांविनाय परिकर्षति लक्ष्मणेाऽयं ।"
अब नृत्यप्रयोगार्थ स्वभार्याज्ञानमिच्छता सूत्रधारण
"सोता वनाय परिकर्षति लक्ष्मणोऽयमिति” सीतालक्षणयोः
प्रवेशं सूचयित्वा निकान्तेन खप्रयोगमतिशयान एव प्रयोगः
प्रयोजितः
(२९२) कालं प्रवृत्तमाश्रित्य सूत्रधृग यत्र वर्मयेत्।
तदाश्रयश्च पात्रस्य प्रवेशस्त प्रवर्तक ।
यथा"प्रामादितेत्यादि"तत्र प्रविशति यथा निर्दिा रामः॥
(२९३) यत्रैकव समावेशात् कार्य्यमन्यत्प्रसाध्यते।
प्रयोगे खलु तज्ज्ञेयं नाम्नाऽवलगितं वुधैः ॥
यथा शाकुन्तले सूत्री बटों प्रति "तवासि गीतिरागणे- .
त्यादि ॥"तता राज्ञः प्रवेशः ।
(२८४) योज्यान्यत्र यथालाभं वोथ्यशानीतराण्यपि।
अत्र श्रामुखे । उहात्यकावलगितयोरितराणि वीग्यशानि
वच्यमाणागि ॥ नसकुटम् ।

·२३२ गायिदपंगे। (द) पदानि त्वगतार्थानि तदर्थगतये नरा। योजयन्ति पदैरन्यै स उदात्यक उच्यते ॥ यथा मुद्राराक्षमे सूत्र । "दूरग्रह म केतुश्चन्द्र मम्पूर्णमण्डलमिदाभी । अभिभवितुमिच्छति वलात् दति"। अनन्तर नेपथ्ये "श्रा क एष मयि जीवति मति चन्द्रगुप्तमभिभवितुमिच्छतीति ॥" अत्रान्यार्थवन्यपि पदानि इदिस्यार्थागत्या अर्थानारे सज मय्य पाचप्रवेश । (२८०) सूत्रधारस्य वाक्यं वा समादायार्थमस्य वा। भवेत् पात्रप्रवेशश्चेत् कथाहात स उच्यते ।। वाक्य यथा रत्नावल्या। "दीपादन्यस्मादपीत्यादि" सूत्र धारेण पठिते । नेपथ्ये एवमेतत् क सन्देह । “दीपादन्यस्माद- पीत्यादि" पठित्वा यौगन्धरायणस्य प्रवेश वाक्यार्थ यथा वेण्या। "निर्वाणवैरदहना प्रशमादरीणा नन्दन्तु पाण्डतनया सह माधवेन । रक्तप्रसाधितभुव क्षतवियहाथ सुस्था भवन्तु कुरुराजसता सत्या ॥" इति सूत्रधारेण पठितस्य वाक्यस्यार्थं गृहीत्वा नेपथ्ये श्रा दुरात्मन् वृथा मङ्गलपाठक कथ सुस्या भवन्तु मयि जीवति धाराष्ट्रा । तत सूत्रधारो निष्क्रान्त । भीमसेनस्य प्रवेश । (२८१) यदि प्रयोग एकस्मिन् प्रयोगोऽन्य प्रयुज्यते। सेन पाचप्रवेशश्चेत् प्रयोगानिशयस्तदा ।।

·घठपरिछेद.
.
यथा कुन्दमालायां । "नेपथ्ये इत इतोऽवतरवार्य। सूनः।
कोऽयं प्राज्ञिानेन महायक में सम्पादयति। विलोक्य ।
करमतिकरुणं वर्तते।"
"लङ्केश्वरस्य भवने सुचिरं स्थितेति
रामेण लोकपरिवादभयाकुलेन ।
निर्वासितां जनपदादपि गर्मगुयाँ
सीता वनाय परिकर्षति लक्ष्मणेऽयं "
अत्र नृत्यप्रयोगार्थ स्वभार्याज्ञानमिच्छता सूत्रधारेण
"सोना बनाय परिकर्षति लक्ष्मणोऽयमिति" मीतालक्षाणयोः
प्रवेश सूचयिता निक्रान्तेन खप्रयोगमतिशयान एव प्रयोगः
प्रयोजितः।
(२९२) कालं प्रवृत्तमाश्रित्य सूत्रधृग यत्र वर्मयेत्।
तदाश्रयश्च पात्रस्य प्रवेशस्तत्प्रवर्तक ।
यथा"प्रागादितेत्यादि"तब प्रविशति यया निर्दिष्ट रामः॥
(२९३) यकत्र समावेशात् कार्य्यमन्यत्प्रसाध्यते ।
प्रयोगे खलु तज्ज्ञेयं नाम्नावलगिनं बुधैः ।।
यथा माकुन्तले सूत्री बटी प्रति "तवासिम गीतिरागेणे- .
त्यादि । ततो राज्ञः प्रवेशः ।
१२८४) योज्यान्यत्र यथालाभं वोथ्यद्वानोतराण्यपि ।
पत्र प्रामुखे । उहात्यकावलगितयोरितराणि वीप्यतानि
पक्ष्यमाणानि ॥ नराकुट्टनु ।

·साहित्यदर्पणे।
(२५) नेपथ्योक्तं श्रुतं यत्र त्वाकाशवचनं तथा ।
समाश्रित्यापि कर्त्तव्यभामुखं नाटकादियु।।
एषामामुखभेदानामेकं कच्चित् प्रयोजयेत्।
तेनार्थमथ पात्रं वा समाक्षिण्यैव सूत्रधृक्॥
प्रस्तावनान्ते निर्गच्छेत्ततो वस्तु प्रयोजयेत् ।
वस्वितितं ।
(२८६) इदं पुनर्वस्तु बुधैर्दिविधं परिकल्प्यते ।
आधिकारिकमेकं स्यात् प्रासङ्गिकमथापरं ।।
अधिकारः फले स्वाम्यमधिकारी च तत्प्रभुः ।
तस्येतिवृत्तं कविभिराधिकारिकमुच्यते ॥
फले प्रधानफले । यथा पालरामायणे रामचरितं ।
(२९७) अस्योपकरणार्थन्तु प्रासङ्गिकमितीप्यते।
अम्याधिकारिकमितिहत्तस्य उपकरणनिमित्तं यचरितं तत्प्रा-
मनिकं । यथा सुग्रीवादिचरितं ॥
(२८८) पताकास्थानकं योज्यं सुविचार्येच वस्तनि ।
रचनाये।
(२८८) यवाथै चिन्तितेऽन्यस्मिन् तसिङ्गोऽन्यः प्रयुज्यते।
आगन्तुकेन भावेन पताकास्थानकन्तु नत् ।।
नदाना।
(३००) सदसैवार्थसम्पत्तिर्गुणवत्युपचारतः ।
पताकास्थानकमिदं प्रथमं परिकीर्तितं ।।

·पएपरिझेदा। यथा रनावस्यां "वामवदनेयमिति" राजा यदा तत्क- एठपाशं मोचयति तदा तदु त्या "सागरिकेमिति" प्रत्यभि- ज्ञाय "कयं प्रिया मे सागरिका अलमलमतिमानमिवादि" फलरूपार्थसम्पत्तिः पूर्वापेच्या उपचारातिशयाद् गुणवती उलया" (३०१) वचः सातिशयश्लिष्टं नानाबन्धसमाश्रयं । पताकास्थानकमिदं द्वितीयं परिकीर्तितं । यथा वेषां भीमः। "रक्तप्रसाधितभुवः क्षतविग्रहाच सुस्था भवन्तु कुरुराजसुताः समृत्याः" । अत्र र कादीनां रुधिरशरीरार्थहेतुकम्मेषवशेन वीजार्थ- प्रतिपादनात नेहमङ्गलप्रतिपत्ती सत्य द्वितीयं पताकास्थानं । (३०३) अर्थरपक्षेपकं यत्तु लोनं सविनयं भवेत् । श्लिष्टप्रत्युत्तरोपेतं टतीयमिदमुच्यते। लोनमव्यका मिटेन ममन्धयोग्येनाभिप्रायान्तरमयुक्तन प्रत्युत्तरेणेपेतं सविनयं विशेषनिश्चयप्राश्या महितं मम्पद्यते यत्तत्तृतीय पताकास्थानं । यया वेण्या दितीयो। कचकी। देव भग्नं भग। राजा ।केन । कञ्च।भीमेन। राजा कस्य । कक्षु भिवतः। राजा। प्रा. किं मलपमि किधु । समयं देव ननु प्रवीमि भने भीमेन भवनः । राजा । धिक् रद्धापसद कोऽयमच ने व्यामोहः । कञ्चु । देव न व्यामोहः मत्यमेव ..

·साहित्यदर्पणे। "भग्नं भोमेन भवतो मरुता रथकेतनं । पानि किङ्किणीजालबद्धाक्रन्दमिवचितो" । • अच दुर्योधनोरुभङ्गरूपप्रस्तुनमकान्तमर्थापक्षेपणं । (३०३) यी वचनविन्यासः सुश्मियः काव्ययोजितः। प्रधानान्तरापेक्षी पताकास्थानकं परं ।। यथा रत्नावल्यां। "उद्दामोत्कलिकां विपाण्डुररुचिं प्रारम्धजृम्भां क्षणा- दायाम श्वसनाद्यमैरविरलेरातन्वतीमात्मनः । अयोद्यानलतामिमां ममदनां नारोमिवान्यां ध्रुवं पग्यन् कोपविपाटलद्युतिमुखं देव्याः करिय्याम्य इं" । अत्र भाव्यर्थः सचितः । एतानि चत्वारि पताकाम्यानकानि कचिन्मङ्गलाथै कचिदमानार्थमपि मर्चमन्धिषु भवन्ति । का- व्यकर्तुरिछावगाद् भूयोऽपि भवन्ति । यत्पुगः केनचिटुझ "मुखमन्धिमारभ्य मन्धिचत एये फ्रमेण भवन्तीति" । तदन्ये ग मन्यन्ते । एपामत्य नगुपादेयानामनियमेन मर्चवापि मर्चपा- मपि भवितुं युतत्वात्। (६०४) यत् स्यादनुचितं वस्तु नायकस्य रसस्य था। विरुद्ध तत् परित्याज्यमन्यथा वा प्रकल्पयेत् ।। अनुचितमितिकृतं पया रामम्य छद्मना वाग्निवधः। तच उदात्तराघवे नोममेव । सुग्रीववोरचरिते तु वानी रामवधार्थ- मागतो रामेण रत इत्यन्यया कृतः।

·घष्ठपरिछेदः। (३०५) अङ्केचदशनीया या वक्तव्यैव च सम्मता। या च स्थाइर्षपर्यन्तं कथा दिनदयादिजा ।। अन्या च विस्तरा सूच्या सार्थापक्षेपकैर्बुधैः । अकेयु श्रदर्शनीया कथा युद्धादिकथा । (३०६) वर्षादूर्धन्तु यबस्तु नत् स्याहीदधोभवं ।। उक्तं हि मुनिना। "छेदे कायं मामकृतं वर्षञ्चितं वापि । तत्मचे कर्तव्यं वर्षादूई न तु कदाचित्" । एवञ्च चतुर्दशवर्षव्यापिन्यपि रामवनवासे ये ये विराधव- धादयः कर्था शास्ते ते वर्षवर्धावयवदिनयुग्मादीनामेकतमेन सूचनीया न विरुद्धाः। (३०७) दिनावसाने कार्य यद्दिनेनैवोपपद्यते। अर्थापक्षेपकाच्यमहछेद विधाय नत् ।। केते अर्थापत्तेपका इत्याकाक्षायामाइ । (३०८) अर्थापक्षेपकरः पञ्च विष्कम्भकप्रवेशको। चूलिकाकावतारोऽथ स्यादवमुखमित्यपि ।। वृत्तवर्तिप्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः । सजिप्तास्तु विष्कम्भ आदाववस्य दर्णितः ।। मध्येन मध्यमाभ्यां वा पानाभ्यां सम्प्रयोजितः। शुद्धः स्यात् स तु सत्कीर्णो नीचमध्यमकल्पितः ॥ तत्र दो यथा। मालतीमाधवे समाने कयालकुण्डला!

·साहित्यदर्पगे। सङ्कीर्णों यथा रामाभिनन्दे चपणककापालिको। अथ प्रवेशकः। (३०८) प्रवेशकोऽनुदात्तोक्त्या नीचपालप्रयोजितः । अकयान्तर्विज्ञेयः शेष विष्कम्भके यथा ॥ अमृदयस्यान्तरिति प्रथमास्य प्रतिषेधश्च । यथा वेण्यां अश्वत्थामाङ्के राक्षममिथुन । श्रथ चूलिका। (३१०) अन्तर्जवनिकासंस्थैः सूचनार्थस्य चूलिका । यथा वीरचरिते चतुर्थावस्यादी । “नेपथ्ये भो भा वैमा- निकाः प्रवर्तन्त रङ्गमगलानोत्यादि" "रामेण परारामा जित इति" नेपथ्ये पात्रः सूचित। अथाहावतारः। (३११) अवान्ते सूचितः पात्रैस्तदट्वस्याविभागतः। यवादोऽवतरत्येपोऽवावतार इति स्मृतः ॥ यथाभिज्ञाने पञ्चमाझे पात्रः सूचितः वहाक स्तदक्षरयाग- विशेष दूवावतीर्खः । अथाइमुख । (३१२) यत्र स्थादक एकरिमन्नकाना सूचना खिला। तदवमुखमित्याहरूजार्यख्यापकञ्च तत् ॥ यया मालतोमाधवे। प्रथमावादी कामन्दवयवलोकिते भरिवसुप्रभृतीना भाविभूमिकानां परिचितकथाप्रबन्धस्य च प्रमात् सन्निवेश सचितवत्यो। (३१३) श्रदान्तपावैयावास्यं विवादग्यास्टचनात् ।

·- षष्ठपरिहंद। १३६ - अवान्तपारशान्ते प्रविष्टेः पात्रैः । यथा वीरचरिते द्वितीयाकान्ते । “प्रविश्य सुमन्त्रः । भगवन्ता वशिष्ठविश्वामित्री भवतः मभार्गवानाहयतः । इतरे। क्व भगवन्तौ। सुमन्तः । महाराजदशरथस्यान्तिके। इतरे । तत्तत्रैव गच्छामः" ॥ इत्य- परिसमाप्ती "ततः प्रविशन्युपविष्टा वशिष्ठविश्वामित्रपरश- रामा इत्यत्र पूर्वाङ्कान्त एवं प्रविष्टेन सुमन्वयात्रेण भता- नन्दजनककथाविच्छेदै उत्तराकमुखसूचनादकास्यमिति । एनच ध्वनिकमतानुसारेणेकं । अन्ये तु "अकावतारेणैव इदें गतार्थ" इत्याहुः। (३१४) अपेक्षितं परित्यज्य नीरसं वस्तु विस्तरं। यदा सन्दर्शयेच्छपमामुखानन्तरं तदा।। कार्यो विष्कम्भको नाट्य आमुखातितपावकः। यथा रत्नावल्यां। योगन्धरायणप्रयोजितः । (३१५) यदा तु सरसं वस्तु मूलादेव प्रवर्तते । 'श्रादावेव तदाकः स्यादामुखापसंश्रयः ।। यथा शाकुन्तले। (३१६) विष्कम्भकाद्यैरपि नो वधा वाचोऽधिकारिणः। अन्योन्येन तिरोधानं न कुर्याद्रसवस्तुनोः ।। रमः झारादिः। यदुळं ध्वनिकेन । "न पानिरमतो वस्तु दूरं विचित्रतां नयेत् । रमं वा नतिरोदयाद् वसनद्वारनक्षणैरिति"।

·१०
साहित्यदर्पण।
(३१७) वीज विन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च ।
अर्थप्रकृतयः पन्च ज्ञात्वा योज्या यथाविधि।
अर्थप्रकृतयः प्रयोजनमिद्धि हेतवः । तत्र वीज ।
(३२८) अन्पमात्रं समुद्दिष्टं बहुधा यदिसर्पति ।
फलस्य प्रथमो ऐतुर्वोज नदभिधीयते ।।
यथा रमावत्या वत्सराजस्य रत्नावलीप्राप्तिहेतुर्दैवानुकू-
न्यलासिता योगन्धरायणथ्यापारः॥ यथा वा वेष्यां द्रोपदी-
केशमंयमनहेतु ममेनक्रोधेोपचिता युधिष्ठिरोत्माहः ।
(३१८) अवान्तरार्थविच्छेदे विन्दुरुच्छेदकारणां ।
यशा रनावत्यामनगपूजापरिममानी कथार्थविच्छदै मति
उदयनस्येन्दोरिवादोच्यते इति मागरिका श्रुत्वा महर्षे । कधं
एमोमो उदएं निग्न्दिोः इत्यादिरवानरार्थहेतुः ।
(३२०) व्यापि प्रासनिक वृत्तं पताकेत्यभिधीयते ॥
यथा रामचरिते सुग्रीवाशां भीमादेः शाकुन्तले विदू-
पकस्य चरितं।
(३२१) पताका नायकम्य स्यान स्वकीयफनान्तरं।
गर्भ सन्धी विमर्षे या निधारस्तम्य आयते ।।
यथा मुग्रीवादेराज्यमायादिः । यच मुनिनोर ।
"भागीदाविमर्षादा पताका विनिवर्तते" इति ।
रूपं ग्य स उदर निरिन्दो रिति। 1टी।

·घरपरिछेदः।
.
तत्र "पताकेति पताका नायंकफलं निर्वहणपर्यन्तमपि
पताकायाः प्रत्तिदर्शनादिति” व्याख्यातमभिनवगुप्तपादैः।
(३२२) प्रासङ्गिकं प्रदेशस्थं चरितं प्रकरी मता।
यथा कुलपत्यङ्के रावणस्य जटायुसंवादः।
(३२३) प्रकरीनायकस्य स्थान स्वकीयं फलान्तरं ।
अपेक्षितन्तु यत्माध्यमारम्भो यन्निवन्धनः ।।
समापनन्नु तत्मिये तत्कार्यमिति सम्मतं ।
यथा रामचरिते रावणवधः ।
(३२४) अवस्थाः पञ्च कार्यस्य प्रारब्धस्य फलार्थिभिः ।
श्रारम्भयत्नप्राप्त्याशानियताप्निफलागमाः।।
(३२५) भवेदारम्भ औत्सुक्यं यन्मुख्यफलसिद्धये ।
यथा रत्नावल्यां । रत्नावल्यन्तःपुरनिवेशार्थ योगन्धरा-
यणस्योत्सुक्यं । एवं नायकनायिकादीनामगोमुक्यमाकरेषु
बोद्धव्यं।
(३२६) प्रयत्नस्तु फलावाप्ती व्यापारोऽतित्वरान्चितः ।।
यथा रत्नावत्यां। "तहवि ण अत्यि अन्नो दंगणवाओ
जित्ति जधा कधा पालिडिजधा समीहिदं करह" * ॥
* नवीति । तथापि नास्त्यन्यो दर्शनोपाय इति यथा तथा
थालेख्य यथा समीहिन करिश्यामोति । सं। दी।

·९४२ साहित्यदर्पणे। इत्यादिगा प्रतिपादितो रबावन्याचित्रलेखनादिर्वत्सराजम- अमोपायः । तथा च रामचरिते समुद्रबन्धनादिः । (३२७) उपायापायशकाभ्यां प्राप्त्याश्य प्राप्तिसम्भवः । यथा रत्नावल्या हतीयेऽङ्के। वेशपरिवर्तनाभिसरणादेः मङ्गमापायावासवदत्तालक्षणायायशवया च अनि रितका- न्तमग मरूपफल प्राप्तिः प्रत्याशा। एवमन्य च । (३८) अपायाभावतः प्राप्तिर्नियताप्तिस्तु निश्चिता । अपायाभावानिधारितकान्तफलप्राप्तिर्नियताप्तिः । यथा रत्नावल्यां। "राजा । देवीप्रसादनं त्यक्ता नान्गमत्रोपायं पग्यामीति" ॥ देवीलक्षणापायस्थ प्रसादनेन निवारणानियत- फलप्राप्तिः सूचिता। (३२८) सावस्था फलयोगः स्याद्यः समग्रफलोदयः ।। यथा रनावल्या रत्नावलीलाभयक्रवर्त्तिवलक्षणफलान्त- रलाभसहितः । एवमन्यत्र । (३३०) यथा सक्ष्यमवस्थाभिराभिर्यागात्तु पञ्चभिः । पञ्चधैवेतिवृत्तस्य भागाः स्युः पञ्च सन्धयः ।। तमचमाह। (३३१) अन्नरैकार्थसम्बन्धः सन्धिरकान्वये सति । एकेन प्रयोजनेनान्वितानां कामानामवान्तरकमयाजा मम्बन्धः मन्धिः । न दानाह।

·पएपरिछेद। २०३ (३३२) मुखं प्रतिमुखं गो विमर्ष उपसंहतिः । इति पञ्चास्य भेदाः स्युः क्रमालक्षणमुच्यते ॥ यथोद्दे लक्षणमाह। (३२३) यत्र वीजसमुत्पत्तिनानार्थरससम्भवा । प्रारम्भेण समायुक्ता तन्मखं परिकीर्तितं॥ यथा रत्नावल्यां प्रथमेऽझे। (३३४) फलप्रधानोपायस्य मुखसन्धिनिवेशिनः। लक्ष्यालक्ष्य इवो दो यत्र प्रतिमुखञ्च तत् ॥ यथा रत्नावल्यां द्वितीयेऽझे वत्सराजमागरिकाममागमहे- तारनुरागवीजस्य प्रथमाकोपचिप्तस्य सुमङ्गताविदूषकाभ्यां ज्ञायमानतया किञ्चिलक्ष्यस्य वामवदत्तया चित्रफलकत्ता- मोन किश्चिदुनीयमानेऽस्यामरूप उद्भेदः॥ (३३५) फलप्रधानोपायस्य प्रागुनिन्नस्य किञ्चन । 'गी यत्र समुद्भेदो हासान्वेषणवान्मुहुः॥ फलस्य गर्भीकरणादर्भः। यथा रत्नावल्यां द्वितीयेऽङ्के सम- इता। "महि प्रदक्षिणा दानिमि तुम ना एवं भट्टिणा हत्येन गहिदावि कोव मुञ्चमोत्यादी"* समुन्दः । पुनधासवदत्ता- प्रवेश द्वाम. । ढतीयेऽङ्के "तदातान्वेषणाय गतः कथञ्चिर- . * सखि पदाक्षिणा इदानीमसि व यदेव भत्ती इस्तेन रीतापि कोप न मुझसीति । स.टी., ·१४४ साहित्यदर्पणे। में यति वमन्तक" इत्यन्वेषणं । "विदू । ही हो भो कोयम्बीर- ज्जलम्मेणावि तादिशो पिशवप्रस्मस्म परिनामो जादिशी मम सत्रासादो पिवणं सुणि भविस्मदि इत्यादी" उद्धेदः। पुनरपि वासवदत्ताप्रत्यभिज्ञानात् हामः । पुनः सागरिकायाः सङ्केतस्थानगमने अन्वेषणं । पुनर्लतापाशकरणे उद्भेदः। श्रथ विमर्षः। (३३६) यत्र मुख्यफलोपाय उगिन्नी गर्भतोऽधिकः । शापाद्यैः सान्तरायश्च स विमर्प इति स्मृतः॥ अथा भाकुन्तले चतुर्थाङ्कादी। "अनुसूया। पिवदे जदवि गान्धब्बेन विवाहेन निबित्तकमाना पियमही मउन्तला धावि अनुरूभत्तिभावणी सम्वुत्तत्ति णिब्युदं मे हिनं" ।। इत्यत श्रारभ्य मप्तमाङ्कोपवितात् प्रागर्थसञ्चयः शकुन्तला- विस्मरणरूपविघ्नालिङ्गितः। अथ निर्वहणं । (३३७) वीजवन्तो मुखाद्या विप्रकोणी यथायथं । एकार्थमुपनीयन्ते यत्र निर्वहणं हि नत् ॥ यथा वेण्या । “कशुकी। उपत्य सहर्ष महाराज वर्द्ध में । * हीहीति । कोशाम्बीरान्यलाभेनामि न तादृशः प्रिय वयग्यम्य यरिता यादृशा मम सवाभात् प्रियवचनं श्रुत्वा भविश्य- तीति।सं.टी." +जस्वीति । यद्यपि गान्धर्चेण विवाहेन नित्तकल्याया प्रिय. सखी शकुन्तला तथापि यनुहमभभागिनी संवत्तति निर्शत में हदयं रति।सं. टी.।

·घरपरिछेदः। १४१ अयं खन्नु भीमसेनो दुर्योधनक्षतजारणीतसर्वशरीरो दुर्ण- च्यव्यक्तिः" । इत्यादिना द्रौपदीकेशसंयमनादिमुखसन्ध्यादि- वोजानां निजनिजम्यानोपचिप्तानामेकायोजनं । यथा व भाकुनले माझे । शकुन्तलाभिज्ञानादुत्तरोऽर्थराभिः ॥ एषामङ्गान्याह। (३३८) उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विलोभनं । युक्तिः प्राप्तिः समाधानं विधानं परिभावना ।। उद्भेदः करणं भेद एतान्यानि वै मुखे। यथोद्देशं लक्षणमाह। (३३) काव्यार्थस्य समुत्पत्तिरुपक्षेप इति स्मृतः ।। काव्यार्थ इत्तिलक्षण प्रस्तुताभिधेयः । यथा वेण्यां भीमः । "लाक्षारक्षानलविषानमभाप्रवेशः प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहत्य । आशय्य पाण्डवयधूपरिधानकेशान् सुस्था भवन्ति माय जीवति धाराष्ट्राः"। (३४०) समुत्पन्नार्थवाहुत्वं ज्ञेयः परिकरः पुनः । यथा तत्रैवा "प्रर्दू यद्वैरं मम खलु शिशोरव कुरुभि- नं तवा- तुर्न भवति किरीटी न च युवां। जरामधारःस्यसमिव विरूढं पुनरपि कुपा भीमः सन्धि विघटयति यूयं घटयत" || से

·घडपरिछेदः।
*
॥
सन्देशो मम व्युत्पन्न एवार्येण गृहीत इति" अतः प्रति
यावगीमवचनं ।
"युमान् हेपयति क्रोधालोके शत्रुकुलक्ष्यः ।
न लज्जयति दाराणां सभायां केभकर्षणमिति" ॥
(३४४)
प्राप्ति सुखागमः।
यथा तत्रैव ।
"मलामि कौरवशतं समरे न कोपाद्"
इत्यादि द्रौपदी
श्रुत्वा
सहर्ष
। नाध असुदयुर्व कलु एवं
वत्रणं ता पुणे पुणे भण
(३४५) वीजस्थागमनं यत्तु तत् समाधानमुच्यते ।
यथा तचैव। “नेपथ्ये भो भो विराटद्रुपदमटतयः श्रूयतां"।
"यत्सत्यवतमङ्गभीरुमनसा यत्नेन मन्दीकृतं
यद्विस्मर्त्तमपोहितं गमवता शान्ति कुलोच्छता ।
नातारणिमुम्भृनं मृपसुताकेभामराकर्षण:
मोधज्योतिरिदं महत्कुरुषले यौधिष्ठिरं जृम्भते" ॥
अत्र "मस्या भवन्ति मयि जीवतीति" आदिवीजस्य प्रधा-
ननायकाभिमतलेन सम्यगाहितसात् समाधानं ।
(३४६) सुखदुःखकृतो योऽर्थस्तविधानमिति स्मृतं ।
यथा बालचरिते।
.
'नाधेति । नाय थथुतपूर्व सन्दिदं वचनं तत् पुनः पुनर्भग।
स.टी.

·पष्ठपरिछेद। १४४ (३५१) विलासः परिसर्पश्च विधृतं नापनं तथा। नर्म नर्मद्युतिश्चैव तथा प्रगमनं पुनः ॥ विरोधश्च प्रतिमुखे तथा स्यात् पर्युपासनं । पुध्यं वज्रमुपन्यासो वर्णसंहार इत्यपि ॥ . (३५२) समीक्षा रतिभोगार्थी विलास इति कथ्यते । रतिलक्षणस्य भावस्य यो हेतुभूती भोगो विषयः प्रमदा पुरुषो वा तदर्था ममीहा विलासः । यथा शाकुन्तले। "कामं पिया न सुलभा मनस्तु तदभावदर्शनायामि। अकृतार्थेऽपि मनसिजे रतिमुभयप्रार्थना कुरुते" ]] (३५३) दृष्टनष्टानुसरणं परिसर्पश्च कथ्यते। प्रथा शाकुन्तले राजा । "भवितव्यमत्र तया। तथाहि । "प्रत्युनता पुरस्तादवगाढा जघनगौरवात्पश्चात् । द्वारेऽस्य पाण्डुमिकते पदपति दृश्यतेऽभिनवा" ॥ (२५४) कृतस्यानुनयस्यादौ विधृतं त्वपरिग्रहः । यथा तत्रैव। "पलं वो अन्तपुरविरहपनुगएण रारमिना उवर- " • , केपितु "विधतं मादतिरिति" बदनि" • पामिति । यतं योऽन्त पुरविरमयुमन राजिपर. देगा.संगटो।

·साहित्यदर्पणे। (३५५) उपायादर्शनं यत्तु तापनं नाम तद्भवेत् । यथा रत्नावल्यां सागरिका। "दुस्सहजनानुराओ लज्जा घुरूई परतरमा अप्पा। पियसहि विसमं पेम्म मरणं सरणं नवरि एक * ॥ (३५६) परिहासवचा नर्म यथा रत्नावल्यां। "सुमङ्गता। महि जसा कदे तमं श्रादा सो अयं दे पुरदो चिदि । सागरिका माभ्यसूयं । करम कदे अहं श्रादा। सुमं । श्रद अनमंकिदे न चित्तफल अरम" || (३५७) धृतिस्तु परिहासजा। नर्मद्युतिः यथा तत्रैव । सुमङ्गता “महि प्रदक्षिणा दाणिमि तुम जा एवं भट्टिना इत्यावलम्विदावि कोवं न मुञ्चमि ।" माग। सभूभङ्गमीपदिइस्यां "सुमङ्गदे दानि वि कीलिहूँ न विर- - दुल्लहेति । दुलभजनानुरागो लघ्ना गुर्ची परवश चात्मा ! प्रियसखि विधर्म प्रेम मरय शरणं केवल मेकमिति । सं0 नव. रिशब्दः केवलार्चाद्देशीति : टी.॥ सहोति । सखि यस्य कृते लमागता सेोऽयं ते पुरतस्तिष्ठति। रति सं. कस्य कृतेऽहमागता रति स.। व्ययि यन्यापिते म चित्तफलकम्य स.टी. + सहोति । सखि यदक्षिणा दानीमगि वं या एवं भत्री हनावलम्बिसापि कोप न मुघमोनि । सं• टो।

·घपरिछेदः। . ममि * ॥ केचित्तु "दोषस्थाच्छादनं हास्यं नर्मद्युतिरिति" वदन्ति । (३५८) प्रगमनं वाक्यं स्यादुत्तरोत्तरं॥ यथा विक्रमोर्वश्यां । उर्वशी । “जअदु जबदु महारा। राजा। मया नाम जितं यस्य लया जय उदीर्यते इत्यादि। (३५६) विरोधो व्यसनप्राप्ति यथा चंण्डकौशिक राजा । "नूनमममीच्यकारिणा मया- न्धेनेव स्फुरच्छिखाकलापो ज्वलनः पयां समाकान्तः" । (३६०) कृतस्यानुनयः पुनः। स्यात्पर्युपासनं रमावस्यां । विदू । “भो मा कुप्प एमा हि कदलीघर- न्तरं गदेत्यादि" । (२६) पुष्पं विशेपवचनं मतं॥ यथा तत्रैव राजा । "हस्ते गृहीत्वा स्प नाटयति"। विदू । “भो वा एपा अवरुन्या मिरी तए मामामा- दिदा"।। राजा । वयस्य मत्यं । सराहते दागोमपि कोदिसं म मपयोति।टी। + जरिता जयतु जयतु महारानति ।.टी. मोमा यति एया हिवरलोमशारं मनेवि।संगटो। भी बरामेति। भी ययस्य एया थपूर्मा श्रोत्सया समाणदि- हिाई.टी.।

·२५२
साहित्यदर्पणे।
"थोरेघा पाणिरण्यस्याः पारिजातस्य पसवः ।
कुतोऽन्यथा पतत्येप खेदच्छमारतद्रवः" ।
(३६२) प्रत्यत्तनिष्टुरं वजं
यथा तत्रैव राजा। "कथमिह मोऽई बया ज्ञातः" ।
सुस । न केवलं तुमं समं चित्तफल एण ता जाव गदुत्र देवीए
णिवेदसं * ॥
उपन्यासः प्रसादन।
यथा तत्रैव । सुम। भट्टा अलं सहाए मएवि भहिनीए
पमादेन कोलिदं जेव एदिहिंता कि कपाभरनेन। अदोवि
मे गरुअरी पसादो एसो जं तए अहं एत्थ आलिहिदत्ति
कुविदा मे पिश्रमही सागरिका एसाजेव पसादीप्रदु ।।
केचितु।
"उयपनियता योऽर्थ उपन्यासः स कीर्तितः" ।
इति वदन्ति उदाहरन्ति । तत्रैव । अदिमुहरा छु मा
गर्भदामोति।
।
*
न केवलं तुममिति । न केवलं व समं चित्रफलकेन नद्यावहत्या
देथे निवेदयियामोति । सं०1 टी.॥
+ भट्टेति । भरत शनाया मयापि भच्या प्रसादेन मीडितमेव
रतः तत्किं कभरणेन यताऽपि मे गुरुसर एवं प्रसाद
एष यत् तया यह पत्र यालिखितेति कुपिता मे प्रियसखी
सागरिका रबैच प्रसाचतामिति। सं. टी.
* यतिमुखरा खल्वेया गर्भदासीति । सं. टी.
.

·परिछदार
(३६४) चातुर्बापगमनं वर्णसंधार इय्यते ॥
यथा वीरचरिते तीयेऽथे।
"परिवदियमृषीणामेष वीरेर युधाजित
समषिभिरमात्यलेामपादश्च दृद्धः ।
प्रयमविरतयजो ब्रहावादी पुराण:
प्रभुरपि जनकानामद्रुहो याजकास्ते" ॥
इत्यत्र चित्रादीनां वर्षानां मेलन। अभिनवगुप्तपादास्तु
“वर्षशब्देन पात्राण्युपलक्ष्यन्ते । मंहारो मेखनमिति" व्याचचते।
उदाहरन्ति च रत्नावस्या दितीय।
अदोवि मे अ गरी पसादो इत्यादेरारभ्य इत्थे
गैहित्र पसादेहि । राजा कासी कासावित्यादि । अथ
गीतानि।
(३६५) अभूताचरणं मार्गों रूपोदादरणे नमः ।
सङ्गाद्यानुमानञ्च प्रार्थनाक्षिप्तिरेव च ॥
'चोटकाधिवलोहेगा गर्ने म्युर्विद्रवस्तथा।
अत्र व्याजाश्रयं वाक्यमभूताचरणं मतं ।।
पथा अश्वत्थामाझे।
"अश्वत्थामा इत इति पृथास्नुना पटमुक्का
स्वर मे गज इति किन व्यात माराचा"
• पोपोति। यतोऽपि मे पयं गुगवर प्रसाद मिटी।
1 मारते मीषा प्रसादय एन नि ।सं।टी।

·१५४
साहित्यदर्पये।
(३६) तत्त्वार्थकथनं मार्गः
यथा चण्डकौशिके राजा । भगवन्
"गृह्यतामर्जितमिदं भार्यातनयविक्रयात् ।
शेषस्यार्थे करिष्यामि चाण्डालेऽप्यात्मविक्रयं" ॥
(३६७)
रूपं वाक्यं वितर्कवत्।
यथा रनावां राजा।
"मनः प्रकृत्यैव चलं दुर्लक्ष्यञ्च तथापि में।
कामेनैतत्कथं विद्धं मर्म सर्वैः शिलीमुखैः" ।
(३६८) उदाहरणमुत्कर्षयुक्तं वचनमुच्यते ॥
यथा अश्वत्थामाङ्के।
“यो यः शस्तं विभर्ति स्वभुजगुरुमदात् पाण्डवीनाञ्चमूना
यो यः पाञ्चालगोचे शिरधिकषया गर्भशय्यां गतो वा।
यो यस्तत्कर्ममाफी चरति मयि रणे यश यश प्रतीप:
क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्खयमिह जगतामन्तकस्यान्तकोऽहं" ।
(३६८) भावतत्त्वोपलब्धिस्तु क्रमः स्यात्
यथा शाकुन्तस्ते राजा । “स्थाने खलु विस्तनिमेषेण चतुषा
प्रियामवलोकयामि। तथादि।
"उन्नमितकभूलसमाननमस्याः पदानि रचयन्याः ।
पुलकाचितेन कथयति मय्य नुरागं कपोलेन" ११
(३७०)
सामदानार्थसम्पन्नः
1
संग्रहः पुनः।

·पएपरिछेदः . यथा रत्नावल्यां राजा । माधु वयस्य ददने पारितोषि- कमिति कटकं ददाति । (३७१) लिङ्गादोऽनुमानता॥ यथा जानकीराघवे नाटके रामः । "लीलागतैरपि तरङ्गन्यतो धरित्रीम् बालोकनमयतो लगतां शिरांसि। तस्यानुमापयति काञ्चन कान्निगीर- कायस्य सूर्य्यतनयतमधृष्यताध" ॥ (३७२) रतिर्योत्सवानान्तु प्रार्थनं प्रार्थना भवेत् । यथा रनावत्यां। प्रिये मागरिके। "शीतांग्गर्मुखमुत्पते तव दृशौ पद्मानुकारी करी रम्भास्तम्भनिभं तयोरुयुगलं वाह मृणालोपमा। त्यामादकराखिलानि रममानियकमालिय मा- महानि बमनङ्गतापविधुराप्ये धेहि निर्धापय" ॥ इच प्रार्थनाख्यगई। यन्मते निळणे ह भूतावमरलात् प्रशस्तिनामानं नास्ति तनातानुमारेणेकं । अन्यथाङ्गानां पञ्च- परिमलालप्रसङ्गात् । (३७३) रहस्यार्थस्य बझेदः सिग्निः स्थान यथा असत्यामारे। "एकम्यैव विपाकोऽयं दारण भुवि वर्तते। केशन दिनोऽग्निन् नर्म नि:पिताः प्रमा"।

·साहित्यदर्मणे। बोटकं पुनः (३७४) संरब्धवाक यथा चण्डकौशिक कौशिकः। "श्राः पुनः कथमद्यापि न मम्भूताः स्वर्णदक्षिणः" । (३७५) अभिबलमभिसन्धिश्छलेन यः ॥ यथा रनावल्यां काञ्चनमाला । "भट्टिनि दमा चित- मालित्रा वसन्न प्रस्म मन्नझरोमीत्यादि । (३७६) नृपादिजनिता भीतिरहेगः परिकीर्तितः । यथा वेण्यां। "प्राप्ताकरथारूढी पृच्छनी वामितस्ततः । स कारिः स च क्रूरो हककमा हकोदरः" ।। (३७७) शङ्काभयत्रासकृतः सम्मुमो विद्रवो मतः ।। यथा। "कालान्तककरालास्यं फ्रोधोद्भुतं दशाननं । विलोक्य वानरानीके सम्भ्रमः कोऽप्यनायत" ॥ अथ विमाङ्गानि । (३७८) अपवादोऽथ सम्फेटो व्यवसायो द्रवो द्युतिः । शक्तिः प्रसङ्गः खेदश्च प्रतिषेधो विरोधन ॥ प्ररोचना विमर्प स्यादादानं छादनं तथा। दोपप्रख्याऽपवादः स्यात् * भट्टिनीति । भौयं सा चित्रशालिका वसन्तस्य समा करोमीति। स.टी.।

·घरपरिछेदः।
१५७
यथा वेण्यां युधिष्ठिरः। पाञ्चालक कचिदासादिता तस्य
दुरात्मनः पदवी। पाश्चालकः । न केवलं पदवी म एव दुरात्मा
देवीके शपाशपर्णपातकप्रधानहेतुरुपलब्धः ।
(३७८)
सम्फेटो रोपभाषणं ।।
यथा तत्रैव राजा। अरेरे मरुत्तनय दृस्य राजः पुरतो
निन्दितमप्यात्मकर्म माघसे । रणु रे ।
"wer केशेषु भार्या तव तव च पशास्तस्य राजस्तयोवी
प्रत्यई भूपतीनां मम भुवनपतेराज्ञया दूतदामी।
तस्मिन् वैरानुवन्धे वद किमपकृतं तेहता ये नरेन्द्रा
यानो:-तिभारद्रविण गुरुमदं मामजिवैव दर्पः" ।
"भीमः मक्रोधं श्रा: पाप । राजा । श्राः पाप इत्यादि।
(३८०) व्यवसायच विज्ञेयः प्रतिज्ञाचेतसम्भवः ।।
यथा नव भीमः।
"निहतामेपकारयः जीवा दुःशामनासजा।
भगा दुर्योधनस्थो मोऽयं घिरमा गतः" ।
(३८१) यो गुरुव्यतिक्रान्तिः शोकावेगादिसम्भवा।
पघा तत्रैव । "युधिष्ठिरः । भगवन् छष्णाग्रज सुभद्रामातः ।
जानिमोतिर्मममि न कृता अधिया न धमी
कटं भयं तदपि गणिनं नानुजस्यार्जुनेन ।
तुम्नः कामं भवतु भवतः गिरायपो: नेहवन्धः
कोऽयं पन्या पदमि विमुपो मन्दमाये मयि वं"।

·૧૫s साहित्यदर्पगे। (३२) तर्जनोहेजने प्रोक्ता द्युतिः यथा तत्रैव दुर्योधनं प्रति कुमारटकोदरेणोक्तं । "जन्मेन्दोबिमले कुले व्यपदिशवाद्यापि धत्से गदां मां दुःशासनकोप्णशोणितमधुतीय रियुं मन्यसे । दपान्धो मधुकैटभदिपि इरावयुद्धतं चेष्टमे बामान्मे नृप विहाय समरं पङ्केऽधुना लीयसे" ॥ शक्तिः पुनर्भवेत्। विरोधस्य प्रशमनं यथा तव। "कुर्वन्याताहतानां रणशिरमि न वा भममाद्देहभाराग- थूनिाओं कश्चिद्ददतु जलममी पान्धवा बान्धवेभ्यः । मार्गन्नां ज्ञातिदेहान् इतनरगहने खण्डितान् प्रकीर- स्त भाखान् प्रयातः मह रिपुभिरयं मयिन्तां यस्लानि" ॥ (३८४) प्रसङ्गो गुरुकीर्तनं ॥ यथा मृच्छकटिकायां चाण्डालकः । “एमा मांगतदप्तरस सुत्री प्रज्ञविग्मदत्तम नत्तियो चानुदत्तो यावादितु वजा हामं निज एदेण किप्त गणित्रा वमन्त मेगा मुअपनाईन वावादिदत्ति" . चारुदत्तः 1 • एय सागरदाय सत थार्यविवदाम्य माता धारदा थापा. दयितुं वध्य ग्यानं मीयते । रतेन फिल गयिका क्यम्तमा पवमान यामादिमिराटी ·पपरिछेद। १५८ "मसातपरिपूतं गोत्रमुद्भापितं यत् सदमि निविडचैत्यब्रह्मघोषैः पुरस्तात् । मम निधनदशायां वर्तमानस्य पाप- स्तदसदृश मनुथैर्युज्यते घोपणायां" ॥ इत्यनेन चारुदत्तवधाभ्युदयानुकूलप्रमाद् गुरुकोञ्जन- . मिति प्रमः। (३८५ मनश्चेष्टासमुत्पन्नः श्रमः खेद इति स्मनः । मनाममुत्पन्नो यथा मालतीमाधवे। "दलति हृदयं गाढाइगं द्विधा न तु भियते वहति विकलः कायो माई न मुञ्चति चेतनां । जनयति ननूमनः करोति न भम्ममात् प्रहरति विधिर्मग्छेदोन कन्तति जीवितं" || एवं चेटाममुत्पनोऽपि। (३८६) ईमितार्थप्रतीघातः प्रतिषेध इतीप्यते । यथा मम प्रभावया विदूपकं प्रति प्रधुषः। “मसे कथमिह बमेकाकी वर्तमे फगु पुनः प्रियममीजनानुगम्यमाना प्रियतमा मे प्रभावती । विदू । असरवणा प्राधारित्र करि वि णीदा प्रमुपः दोघे नियस्य। "श पूर्णपद्रमुषि मत्तरकारने मामानतानि परिक्षाय कुतो गतामि। . पापविना यावाय दुधापि नीता। -

·साहित्यदर्यो।
.
गच्छ लमध ननु जीवित वर्षमेव
दैवं कदर्थनपर कृतकृत्यमस्तु" ॥
(३८७) कार्यात्ययोपगमनं विरोधनमिति स्मृतं ।।
यथा वेण्यां युधिष्ठिरः।
"तीर्ण भीममहोदधौ कथमपि द्रोणानले निर्वृते
कर्षाशीविषभगिनि प्रशमिते शल्ये च याते दिवं ।
भीमेन प्रियमाइसेन रभसादम्पावशेषे जये
सर्वे जीवितसंशयं वयममी वाचा समारोपिताः"।
(३८८) प्ररोचना तु विज्ञेया संहारार्थप्रदर्शिनी।
यथा वेपयां पाञ्चालकः । “अई देवेन चक्रपाणिना महित
इत्युपगम्य कृतं पन्देहेन।
"पूर्णतां मलिलेन रनकलशा राज्याभिषेकाय ते
रुष्णाऽत्यन्तचिरोभिते तु कवरीयन्धे करोतु तणं ।
रामे घातकुठारभाखरकरे क्षचद्रुमाछोदिनि
शोधान्ये च दृकोदरे परिपतयाजी कुतः मंत्रयः" ॥
(द) कार्यसंग्रह श्रादानं
चचा वेष्यां । “मनु भोः स्यमन्तपञ्चकधारिणः ।
नाई रही ग भूतो रिपुरुधिरजलावादिताङ्गः भकामं
निम्होरमतिमाजसनिधिगहनः क्रोधनः पषियोऽमि।
भो भी राजन्यवीराः ममरसिखिभिणाभुमागेपाः शतं वम्-
चामेनानेन नीमईतकरितरगान्तदिरास्यते यत्" ।
..

·घपरिछेदः। अत्र समस्तरिपुवधकार्यस्य महोतवादादानं । (३८०) नदाहुश्छादनं पुनः। कार्यार्थमंपमानादेः सहनं खलु यद्भवेत् ॥ ।। यथा तत्रैव अर्जुनः । पार्थ । "अप्रियाणि करोलेष वाचा को न कर्मणा । इतमाहभतो दुःखो प्रलापैरस्य का व्यथा" । अथ निर्बणाङ्गानि। (३८१) सन्धिविबोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणं । कृतिः प्रसाद अानन्दः समयोऽप्युपगृहनं ।। भाषणं पूर्ववाक्यञ्च काव्यसंहार एव च । प्रशस्तिरिति संहारे ज्ञेयान्यङ्गानि नामतः ॥ (३८२) वोजापगमनं सन्धिः यथा वेण्या भीमः । “भवति यजवेदिमभवे स्मरति भवती यन्मयो चञ्चगुजेत्यादि" ॥ अनेन मुग्वे क्षिप्तवीजन्य पुनरूप- गमन मिति सन्धिः (३८३) विवोधः कार्यमार्गणं॥ यथा तत्रैव भीमः । “मुञ्चतु मामार्य: तणमेकं । युधि- हिरः। किमपरमवभिएं । भोमः। सुमहदवगिरें। संयमयामि तावदनेन सुयोधनशोणितोधिनेन पाणिना पाचाला दु:- शामनावकएं के शहत । युधिष्ठिरः । गच्छतु भवाननुभवतु ·साहियदर्प। C तपस्विनो वेणीमहारमिति" अनेन केशमंयमनकार्यस्यान्वेषणा- दिवाधः । (३८४) उपन्यासस्तु कार्याणां ग्रथनं यथा तत्रैव भीमः । “पाञ्चालि न खलु मयि जीवति संह- तंव्या दुःशासनविलुलिता वेणिरामपाणिभ्यां तिष्ठ स्वयमेवाई संहरामोति" अनेन कार्यस्योपक्षपाइथनं । (३८५) निर्णय पुनः। अनुभूतार्थकथनं यथा तत्रैव भीमः । “देव अजातशत्रो अद्यापि दुर्य्या- धनहतकः । मयापि तस्य दुरात्मनः । "भूमी क्षिप्तं परीरं निहितमिदमसकन्द नामं निजाओं लक्ष्मीरायें निपिका चतुरुदधिपयःसीमया मा मूळा । भत्या मित्राणि योधाः कुरुकुलमनुजा दग्धमेतद्रणामो नामैकं यद्वीपि चितिप तदधुना धार्तराष्ट्रस्य शेष" ॥ (३८६) परिवादकृतं वाक्यं वदन्ति परिभाषणं। यथा शाकुन्तले। राजा। "पार्थे श्रथ मा तत्रभवती कि- माख्यस्य राजर्षेः पत्नी। तापमो। को तरस धम्मदारपरिडाइनो नामं गेन्दिरमदि"*" (३९७) लब्धार्थागमनं कृतिः। + कम्तस्य धर्मदारपरित्यागिनो नाम यहीय्यतीति।सं. टी.

·घरपरिछेदः। . - यथा वेयां कृष्णः । “एते भगवन्तो व्यामवाल्मीकिमभृत- योऽभिषेक धारयन्तस्तिष्ठन्ति इति" अनेन माप्तराज्यस्याभि- षेकमङ्गलैः स्थिरीकरणं कृतिः । (३९८) उशूपादिः प्रसादः स्यात् यथा तत्रैव । भीमेन द्रौपद्याः केशर्मयमनं । . (३८) आनन्दो वाञ्छितागमः। यथा तत्रैव । द्रोपदी। विश्वमवि दं एदं वावारं नाधरम पमादेन पुणेवि मिक्सि (४००) समयो दुःखनियाणं रनावल्यां वामवदत्ता। रत्नावलीमालिय समसाम वही- पिए ममस्ममा (४०१) नवेदुपगूचनं। यत्स्यादद्भुतसम्प्राप्तिः यथा मम प्रभावत्यां नारददर्शनात् प्रद्युम्न ऊर्द्धमवलोक्य । "दधदिद्युल्लेखामिव कुसुममालां परिमल- भ्रमद्भगोष्वनिभिरुपगोतां नत दूतः । दिगन्तं ज्योतिर्भिदिनकरगौरविलय- नितः केलामाद्रिः पतति वियत: किं पुनरिदं" M * विश्वमपि तदेतद् थायारं नाथम्य प्रसादेन पुनरपि शिक्षिय्या. मोति। सं.। टो। 1 समाचसीधि भगिनि समारसीशीति संटो।

·१६४
साहित्यदयंगे।
(४२)
सामदानादिभाषणां ॥
यथा चण्डकोशिके। “धर्मः । तदेहि धर्मलोकमधितिष्ठ" ५
• (४०३) पूर्ववाक्यन्तु विज्ञेयं यथोक्ता पदर्शनं ।
यथा वेण्या भीमः । “बुद्धिमनिके क मा भानुमतो परि-
भवत सम्पति पाण्डवदारान्"।
(४०४) वरप्रदानसम्माप्तिः काव्यसंहार इष्यते ।
यथा सर्वत्र । "किन्ते भूयः प्रियमुपकरीमोति” ।'
(४०५) नृपदेशादिशान्तिस्तु प्रगस्तिर भिधीयते ॥
यथा प्रभावत्यां।
"राजानः सुतनिर्विशेषमधुना पश्यन्तु नित्यं प्रजा
जीयासुः सूदसद्विवेकपटवः मन्तो गुणग्राहिणः ।
शस्यस्वर्णमम्मृद्धयः ममधिकाः सन्तु तमामण्डले
भूयादव्यभिचारिणी त्रिजगतो भक्तिश्च नारायणे" ||
अन च उपसंहारप्रशस्वोरन्त एकेन क्रमेव स्थितिः ।
" च मुखमन्धी उपक्षेपपरिकरपरिन्यामयुक्त्यु दसमाधा-
नानां प्रतिमुखे घ परिमर्पणप्रगमनवोपन्यामपुष्याणां गर्भ
अभूताहरण मार्गोटकावशेषाणां विमर्षे अपवाद शनिव्यवमा-
यारोचनादानानां प्राधान्यं । "अन्येपाञ्च यथा मम्भव पिति-
रिति” केचित् ।
(४०६) चतुःपरिविधं तदहं प्रोक्तं मनीपिभिः ।
कुर्यादनियते तस्य सन्धावपि निवेशनं ।।
रसानुगुणतां वीक्ष्य रसस्यैव हि मुख्यता।

·घरपरिछेद।
यथा वेणीमहारे रतीयाके। दुर्योधनकर्णयोर्महत्सम्प्रधा-
रणं । एवमन्यत्रापि । यतु "रुद्रटादिभिर्नियम एवेति" उक्त
तलच्याविरुद्धं ।
(४०७) इटार्थरचनाश्चर्यलाभो वृत्तान्तविस्तरः । .
रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गोप्यानां गोपनन्तथा।
प्रकाशनं प्रकाश्यानामङ्गानां पविधं फलं।
अङ्गहीनो नरो यइन्नैवारम्भक्षमो भवेत् ॥
अङ्गहीनं तथा काव्यं न प्रयोगाय युज्यते ।
सम्पादयेतां सन्ध्यङ्गं नायकप्रतिनायकौ ॥
तदभावे पताकाद्यास्तदभावे तथेतरत् ।
प्रायेण प्रधानपुरुषप्रचोज्यानि सन्ध्यङ्गानि भवन्ति । किन्तू
पक्षपादित्रयं वीजस्याल्पमात्रसमुद्दियत्वात् श्रमधानपुरुषप्रयो-
जितमेव साधु
(४०) रसव्यक्तिमपेक्ष्यैषामङ्गानां सन्निवेशनं ।
न तु केवलया शास्त्रस्थितिसम्यादनेछया ।।
तथा च यद्देष्यां । दुर्योधनस्य भानुमत्या सह विप्रलम्भो
दर्शितस्तत्तादृशेऽवसरेऽत्यन्तमनुचितं ।
(४०८) अविरुइन्तु यदृत्तं रसादिव्यक्तयेऽधिक।
तदप्यन्यथयेद्दीमान् न वदेदा कदाचन ॥
अनयोगदाहरणं मत्प्रवन्धेवभिव्यकमेव । अथ वृत्तयः ।
(४२०) श्टङ्गारे कौशिको वीरे सात्त्वत्यारभटी पुनः।
इसे रौद्रे च वीभत्से वृत्तिः सर्वच भारती॥

·साहित्यदर्पणे।
चतम्रो वृत्तयो होताः सर्वनाव्यस्य माटकाः ।
स्युनायकादिव्यापारविशेषा नाटकादिषु ॥
तवं कौशिकी।
(४११) या श्लवणनेपथ्यविशेपचित्रा
स्त्रीसकुला पुष्कलनृत्यगीता।
कामोपभोगप्रभवोपचारा
सा कौशिकी चारुविलासयुक्ता॥
नर्म च नर्मस्फूजी नर्मस्फोटोऽथ नर्मगर्भश्च ।
चत्वार्यशान्यस्याः
८
(३१२)
वैदग्ध्यनीडितं नर्मा।
इएजनावर्जनकृत्तच्चापि त्रिविधं मतं ॥
विहितं पदहास्येन सटङ्गारभयेन च ।
तब केवलहास्येन विहितं यथा रत्नावन्यां । वामवदत्ता
फन्नकमुद्दिश्य महामं “एमा वि अवरा नव समावे जा लिहिदा
एदं किं अन्न वमन्तम विणाण" * । मङ्गार हास्न यथा
शाकुन्तले । राजान प्रति शकुनाला । "अमनुष्टे उन किं
कारियमि।। राजा इदमिति व्यवमितः । शकु । वलं ढोकते" ।
मभयक्षमोन यथा रबावन्यां। पालेण्यदर्शनावमरे । “सुमना।
एघायपरा तब समीपे यथा लिखिता किमार्य चरान्तम्य
विधापनमिति । स.. दी।
। चातुरः पुन किं करियलीनि । सं. टी...
*

·पएपरिछेद।
निदो भए एमो बुत्तन्तो सम चित्तफलएण । ता देवीए गदुध
निवेदरम"* । एतद्दाक्यसम्बन्धि नीदाहत । एवं वेशचेष्टा-
सम्वन्ध्यपि।
(४१३) नर्मस्पृज सुखारम्भो भयान्तो नवसङ्गमः ।
यथा मालविकायां सङ्केतनायकमभिस्तायां नायक ।
"विसृज सुन्दरि सङ्गममाध्यम
'मनु चिरात्मभति प्रणयोम्मुखे ।
प्रतिगृहाण गते महकारता
वमतिमुक्तस्तताचरित मयि" ||
मालविका । भट्टा देवीए भएण अप्पणवि पित्र कत्तुं न
पारेमि इत्यादि" + । अथ नर्मस्फोट ।
(४१४) नमस्फोटो भावले. चितोऽल्परमो मत ।
यथा मालतीमाधवे।
"गमनमलस शून्या दृष्टि. शरीरमसौष्ठव
श्वमितमधिक किञ्चतत् स्यात् किमन्यदितोऽथवा ।
भमति भुवने कन्दपज्ञा विकारि च यौवन
ललितमधुरास्ते ते भावा: हिपन्ति च धीरता",
अलसगमनादिभिभावले माधवख मालत्यामनुराग स्क
प्रकाशित.।
* नीतो मया एय वृत्तान्त सम घिन्तपलोन ता देय गवा
निवेदयिष्यामीति | स.टी.।
+ भर्नर्देच्या भयेनात्मनोऽपि प्रिय कर्तु न पारयामोनिस.ट]

·साहित्यदर्पथे। (४१५) नर्मगी व्यवतिर्नतः प्रच्छन्नवर्तिनः । यथा तत्रैव । मखोरूपधारिणा माधवेन मालत्या मरण यवमायवारणं । अथ मात्वती। (४१६) सात्त्वती बहुला सत्त्वशौर्यत्यागदयाजवैः । सहर्षा क्षुद्रग्टगारा विशोका साडता तथा ॥ उत्थापकोऽथ संहात्यः संलापः परिवर्तकः। विशेषा इति चत्वारः सात्वत्याः परिकीर्तिताः ॥ उत्तेजनकरी शत्रो गुत्थापक उच्यते । यथा वीरचरिते। "अानन्दाय च विस्मयाय च मया दृाऽसि दुःखाय वा वैटपण्यन्तु कुतोऽद्य सम्प्रति मम त्वदर्शने चक्षुषः । यमाङ्गल्यमुखस्य नास्य विषयः किं वा बहव्याहते- रसिन् विरमतजामदग्न्यविजये वाद धनुर्जुम्भता" ।। (४१७) मन्त्रार्थदेवशक्तयादेः संहात्य सभेदनं । मन्त्रशलया यथा मुद्राराक्षमे राममहायानां चाणक्यन सुबुद्ध्या भेदनं । अर्थशयापि तत्रैव। देवशया यथा रामायणे रावणादिभोपणस्य भेदः । (४१८) संलापः स्याद गभीरोक्तिनानाभावसमाश्रयः। यथा वीरचरिते रामः । "अमंशयं किल मपरिवारका त्तिकेयविजयावजिनेन भगवता नीनम्नाहितेन, परिवार- ·घरपरिछेदः। सहसान्तवामिने तुभ्यं प्रमादीशतः परहः । परम्परामः । राम दाधरये स एवायमार्यपादानां प्रियः पररित्यादि"। (४२८) प्रारब्धादन्यकार्याणां करणं परिवर्तकः । यथा वेण्या भीमः । “महदेव गच्छ वं गुरुमनुवर्त्तख प्रह- भव्यस्त्रागारं प्रविग्मायुधमहायो भवामीति यावत् अथवा श्रा- मन्वयितव्यैव मया पाञ्चालीति"। अथारभरी। (४२०) मायेन्द्रजालसंग्रामक्रोधोद्धान्तादिचेरितैः । संयुक्ता वधबन्धाद्यैरुद्धतारभटी मता ॥ वस्तूत्यापनसम्फेटौ सङ्गिप्तिरवपातनं। इति भेदास्तु चत्वारं आरभव्यः प्रकीर्तिताः ।। मायाद्युत्यापितं वस्तु वस्तूत्यापनमुन्यते। यथोदात्तराघवे । "जीयन्ते जयिनो निशान्ततिमिरमातयिष्यापिभि- भीखन्तः सकमा रवेरपि करा: कम्मादकस्मादमी। एते सोग्रकपन्धकण्ठराधिरैराभायमानोदरा मुधगयाननकन्दरामप्तमुधावीमापवान् फेरवा इत्यादि" ! (४२२) सम्फेटस्तु समाधानः क्रुद्धसत्वरयाईयोः । यथा मामरयां माधवाचारघण्ट्रयोः। (४२) सहिप्ता वस्तुरचना शिल्परितरथापि या । सज्ञिप्तिः स्थानिवृत्तौ च नेतुर्नेचन्तरयः॥ चचा उदनगपरिते किसिनपतिप्रयोगः दितीयं यथा। .

·साहित्यदर्पणे।
बालिनिरत्त्या सुग्रीवः । यथा वा परहरामखोद्धयनिहत्या
शान्तत्वापादानं ! "पुण्या ब्राह्मण जातिरिति" ॥
(४२३) प्रवेशवासनिष्क्रान्तिहर्षविद्रवसम्भव ।
अवपातनमित्युक्त
यथा हत्यारावणे षठेऽथे । "प्रविश्य खड्गहस्त: पुरुष इति"
अतः प्रति निक्रमणपर्यन्तं ।
(४२४
पूर्वमुक्तौव भारती॥
श्रय नायोनयः।
(४२५) अश्राव्यं खलु यदस्तु तदिह स्वगतं मतं ।
सर्वथाव्यं प्रकाशं स्यात्तवेदपवारितं ॥
रदस्यन्तु यदन्यस्य परावृत्त्य प्रकाम्यते।
बिपताककरणान्यानपवा-न्तरा कथा ।।
अन्योन्यामन्नां यत्स्याननान्ते सज्जनान्तिक।
किं वीपीति यन्नाट्ये विना पात्रं प्रयुज्यते।।
श्रुत्वेवानुक्तमप्यय नास्यादाकाशभापित।
यः कशिदों यरमाडोपनीयस्तम्यान्तरत ऊर्द्ध मध्याहुनि-
नामितानामिकं त्रिपताकानक्षएं का सत्यान्येन मह चमच्यते
नजनानि परावृत्त्यान्यस्य रइस कथनमपचारितं। पं स्पएं।
(४२६) दत्ता सिद्धाश्च सेनाञ्च येण्याना नाम दर्शयेत् ।
दत्तप्रायाणि पणिजा चेटव्यातथा पुनः।।
यसन्तादिपु पर्यन बानो नाम यहवेत् ।

·बठपरिछेदः।
वेशा यथा वमन्तमेगादिः । वणिविष्णुद नादिः । चेटः
कल इंसादिः। चेरो मन्दारिकादिः।
(४२७) नाम कायं नाटकस्य गर्भितार्थप्रकाशकं ।
यथा रामाभ्युदयादिः ।
(४२८) नायिकानायकाख्यानां सञ्ज्ञाप्रकरणादिषु ॥
यथा मालतोमाधवादिः।
(४२९) नाटिकासट्टकादीनां नायिकाभिविशेषां।
यथा रत्नावलोक'रमनादिः।
(४३०) प्रायेण एयन्तकः साधिर्गमः स्याने प्रयुज्यते ॥
यथा शाकुन्नले। पी। गच्छाव इत्यर्थ माधयावस्तावत् ।
(४३१) राजा स्वामोति देवेति मृत्यैर्भट्टति चाधमः।
राजर्षिभिनयस्येति तथा विदुयकेण च ॥
राजनित्यषिभिर्वाच्यः सोऽपत्यप्रत्ययेन च ।
खेछया नामभिर्विविप्र आर्येति चेतरैः।।
क्यस्येत्यथवा नाम्ना वाच्यो राज्ञा विदूषकः ।
याच्चानटोसूचधारावार्यनाम्ना परस्पर ।।
सूत्रधार भवद्भाव इति वै पारिपार्थिकः ।
सूत्रधारो मारिपेति हण्डे इत्यधर्मः समाः।।
क्यस्येत्युत्तमैईहो मध्यराति चाग्रजः ।
भगवन्निति वक्तव्याः सर्वैर्देवपिलिङ्गिनः॥

·२७२
साहित्यदर्पखे।
वदेद्राजीच चेटीच भवतीति विदूषकः ।
श्रायुयावथिनं सतो वृद्ध तातेति चेतरः।।
वत्म पुत्रक नातेति नाम्ना गोत्रेण वा सुतः ।
शिष्योऽनुजश्च वक्तव्योऽमात्य आर्येति चाधमैः॥
विप्रेरयममात्येति सचिवेति च भण्यते।
साधो इति पतखी च प्रशान्तयोच्यते बुधैः ।।
अगृहीताभिधः
पूज्यः
शिष्यायैर्विनिगद्यते।
उपाध्यायेति चाचा- महाराजेति भूपतिः ॥
खामोति युवराजस्तु कुमारो भर्खदारकः ।
सौम्य भद्रमुखेत्येवमधमैस्तु कुमारकः ॥
वाच्या प्रकृतिमीराज्ञः कुमारोभर्टदारिका ।
पतिर्यया तथा वाच्या ज्येष्ठमध्याधमैस्त्रियः
इलेति सदृशी प्रेय्या इन्ले वेश्याऽन्जका तथा॥
कुट्टिन्यम्वेत्यनुगतैः पूज्या च जरतीजनैः।
आमन्त्रणेच पापण्डा वायाः स्वसमयागतः ।।
शकादयश्च सम्भाप्या भद्रदत्तादिनामभिः ।
यस्य यत्कर्म शिल्पं या विद्या वा जातिरेव था।
तेनैव नाम्ना याच्या मोजेयायान्ये यथोचित ।
अथ भापविभागः।
(४३२) पुरुपाणामनीचाना संस्कृतं स्यात् शतात्मना ।
शौरसेनी प्रयोक्तच्या तादृशीनाच्च योपितो।
।

·घरपरिछेदः।
१०३
आसामेव तु गाथातु महाराष्ट्रों प्रयोजयेत् ।
अत्रोक्ता मागधी भाषा राजान्नःपुरचारिणां ।
चेटानां राजपुत्राणां श्रेष्ठिना चाईमागधी। ,
प्राच्या विदूपकादीनां धूतानां स्यादवन्तिका ।।
योधनागरिकादीनां दाक्षिणात्या हि दीव्यतां ।
शकाराणा शकादीनां शाकारों सम्प्रयोजयेत् ॥
वाल्लोकभाषा दिव्यानां द्राविडी द्रविडादिषु ।
आभीरेषु तथाऽभोरो चाण्डालो पुक्कसादिषु॥
श्रामीरी शायरी चापि काठपत्रोपजीविषु ।
तथैवाङ्गारकारादौ पैशाची स्यात् पिशाचवाक् ॥
चेटीनामप्यनीचानामपि स्यात् शौरसेनिका ।
बालानां पण्डकानाच्च नीचग्रहविचारिणां ।
उन्मत्तानामातुराणां सैव स्यात् संस्कृत कचित् ॥
ऐश्वर्येण प्रमत्तस्य दारिद्रोपस्कृतस्य च ।
भिक्षुबन्धधरादीनां प्राकृतं सम्प्रयोजयेत् ॥
संस्कृतं सम्प्रयोक्तव्यं लिङ्गिनीपूत्तमासु च ।
देवीमन्त्रिसतावेश्यावपि कैश्चित्तथोदितं ॥
यद्देशं नीचपावन्तु तद्देशं तस्य भापितं ।
कार्य्यतवोत्तमादीनां कार्यो भाषाविपर्ययः ।।
योपित् सखीवालवेग्याकितवाप्सरसा नथा।
बैदग्ध्यार्थ प्रदातव्यं संस्कृतं चान्तरान्तरा॥
.

·२७४
साहित्यदर्पणे।
एषामुदाहरणान्याकरेषु बोद्धव्यानि । भाषाल क्षणानि
मम तातपादानां भायार्डवे।
(४३३) पत्रिंशमक्षणान्यत्र नाट्यालङ्कृतयस्तथा ।
बयस्त्रिंशत प्रयोज्यानि वीथ्यङ्गानि चयोदश।।
लास्याङ्गानि दश यथालाभं रसव्यपेक्षया ।
यथालाभं प्रयोज्यानीति सम्वन्धः । अत्रेति नाटके । तत्र
लक्षणानि ।
(४३४) भूपणाक्षरसंघाती गोभोदाहरणं तथा ।
हेतुसंशयदृष्टान्तास्तुल्यतर्क पदोच्चयः ।।
निदर्शनाभिप्रायौ च प्राप्तिर्विचार एव च ।
दिटोपदिष्ट च गुणातिपातातिशयो तथा ॥
विशेषणनिरुती च सिनिर्भशविपर्यायौ ।
दाक्षिण्यानुनंया मालाऽर्थापत्तिर्गहण तथा ॥
पृच्छा प्रसिद्धिः सारूप्यं सद्धेपो गुणकीर्तनं।
लेशा मनोरथोऽनुक्तसिद्धिः प्रियवचस्तथा।।
(४३५) लक्षणानि गुणोः सालवार-गस्तु भूपणां ।
यया।
"प्राविधन्दरविन्दानि गुग्धे तब मुश्रियं ।
योपदण्डममग्राण किमेपामम्मि दुष्करं"।।

·घरपरिदः। १०५ (४३६) वर्मनाक्षरसंहातचित्रार्थैरतरैर्मितः यथा भाकुन्तले राजा ! "कचित् मखों विनाऽतिवाधते शारीरसन्तापः । प्रियम्बदा । सम्पदं लयासहो उअसमं गाम- सादि" ॥* (४३७) सिद्धेरथैः समं यत्र प्रसिद्दोऽर्थः प्रकाशते। लिटलक्षणचिचार्थी सा शोभेत्यभिधीयते ।। यथा । "सदंशसम्भवः शद्धः कोटिदोऽपि गुणान्वितः । कामं धनुरिव क्रूरो वर्जनीयः सताम्प्रभुः" ।। (४३८) यत्र तुल्यार्थयुक्तोन वाक्येनाभिप्रदर्शनात् । साध्यतेऽभिमतवार्थस्तदुदाहरणं मतं ।। यथा। "अनुयानया जनातीतं कान्तं साधु बया कृतं । का दिनयीबिनार्केण का निभा भगिना विना"। (४३६) क्षेतुवाक्यं समासोक्तमिटकवेतदर्शनात् । यथा वेष्ट्यां भीमं प्रति चेटो। “एवं भए भणिदं । भानु- मदि उधाणं अमुछेसं केस इत्येसुं कधं ब्रह्माणं देवीए केमाः मंयमीप्रनिति (४४०) संशयो ज्ञाततत्त्वस्य वाक्ये स्याद्यदनिशयः। सामने बौषध उपशमं गमिथतीतिसं.टी.। + एथमिति । एवं मया भपितं भानुमति युमाकं यमुकेष केश. इखेप कथममा देव्या भार संयम्यन्ते रति । स.टी.।

·साहित्यम।
यथा ययातिविजये।
"इयं स्वाधिनाथस्य लक्ष्मीः किं यसकन्यका ।
किश्चास्य विषयस्यैव देवता किमु, पार्वती" ॥
(४४१) दृष्टान्तो यस्तु पक्षार्थसाधनाय निदर्शनं ।
यथा वेष्यां भीमः । “श्रार्दा उचितमेवैतत् तम्याः यतो
दुर्योधनकलवं हि मेत्यादि।
(४४२) तुल्यतो यदर्थेन तर्कः प्रकृतगामिना ।
यथा तचैव।
"मायेव हि दृश्यन्ते कामं स्वप्नाः इभाग्यमाः ।
भतमया पुनरियं मानुज म्यूशतीव गां" ॥
(४३) सञ्चयोऽर्थानुरुपो यः पदानां स पदोश्चयः ।
माकुन्तने यथा ।
"अधरः किशनयरागः कोमानविटपानुफारिणी माह ।
कुमममिव नोभमीयं पावनगनेषु भन्नई" ।।
पत्र पदपदार्थया: भाकुमार्य मदृशमेव ।
(e) यवाधीनां प्रसिद्वाना कियते परिकीनं।
परपतव्युदामा ननिदर्शनमुष्यते ।।
"एनास्तिर अनुपधे नपाः ।
कि वापिनि गमेण मुको धाणः परागे" ॥
() अभिप्रायम्नु मायादसुनार्थम्य गायना।

·पडपरिछेदः। १७७ यथा माकुन्तले। "इदं किलाव्याजमनोरं वपु- स्तपालमं साधयितुं यदृच्छति ध्रुवं स नोलोत्पलपलधारा शमीनरं छत्तुधिय॑वस्यति" ॥ (४४६) प्राप्तिः केनचिदंशेन किञ्चिद्यवानुमीयते । यथा गम प्रभावत्यां। "अनेन सर्वतथरता चञ्चरो- केणावश्यं विदिता भविष्यति प्रियतमा मे प्रभावती"। (४४७) विचारो युक्तवाक्यैर्यदप्रत्यक्षार्थसाधनं । यथा मम चन्द्रकलायां "राजा । नूनमियमन्तःपिहित- प्रमदमदनविकारा वर्तते । यतः । हमति परितोषरहितं निरीक्ष्यमाणापि नेक्षते किञ्चित् । सख्यामुदाहरन्यामसमञ्च ममुत्तर दत्ते"। (E) देशकालस्वरूपेण वर्णना दिएमुच्यते । यथा वेण्यां सहदेवः। "यद्युतमिव ज्योतिरायें कुद्धेऽद्य सम्भन । नमाडिव कृष्णेयं नूनं संवर्द्धयिस्यति ।। (४) उपदिई मनोचारि वाक्यं शास्लानुसारतः ।। यथा गाकुन्तले। "सपख गुरून् कुरु प्रियसखीकृतं मपनीजने मर्तुर्विप्रतापि रोषणतया मा यम प्रतीपं गम इत्यादि 12

·घपरिछेदः।
"यदीय कूर्मराजस्य यश्च शेषस्य विक्रमः ।
पृथिव्या रक्षणे राजन्नेकत्र बयि तस्थितं"।
(४५५) दृप्तादीनो भवेद्वंशो वाच्यादन्यतरदचः ।
वेण्या कञ्चुकिनं प्रति दुर्योधनः ।
"महमत्यगणं मबान्धवं महमिर्च मसुतं महानुजं ।
खबलेन निहन्ति संयुगे न चिरात् पाण्डुसुतः सुयोधनं"।
(४५६) विचारस्थान्यथाभावः सन्देहातु विपर्ययः ।
यथा।
"मवा लोकमदातारं सन्तोषे यैः कता मतिः ।
त्वयि राजनि ते राजन तथा व्यवसायिनः" ॥
(४५७) दाक्षिण्यं चेष्टया वाचा परचित्तानुवर्तनं ।
दावा यथा।
"प्रमाधय पुरी लङ्का राजानं हि विभीषण ।
আলহীনম্ম ন বিচ: মিমিন” {
एवं चेम्यापि।
(४५८) वाक्यैः स्निग्धैरनुनयो भवेदर्थस्य साधनं ।
यथा वेश्यां अश्वत्थामान प्रति कृयः। "दिव्याखग्रामको
विदे भारद्वाजतुम्यपराक्रमे कि म सम्भाव्यते बयि"।
(४५) माला स्थाद्यदभीष्टार्थं नैकार्थप्रतिपादन।
पथा माकुन्तले "राजा।

·१०
साहित्यदर्पणे।
कि भीतले समविरोधिभिराट्रवातं
मच्चाग्यामि नलिनीदलतालहन्तै ।
अङ्के निवेग्य चरणावुत पद्मतायो
सवाहयामि करभारु यथा सुख ते" ॥
(४६०) अर्थापत्तिर्यदन्यार्थाऽर्थान्तरोक्त प्रतीयते।
यथा वेण्या । द्रोणोऽश्वत्थामान राधेऽभिषेकुमिच्छनीति
कथयन्त कर्ण प्रति “राजा।माधु अङ्गराज माधु' कथमन्यथा।
"दत्त्वा भय सोऽतिरथो वध्यमान किरीटिना ।
सिन्धुराजमुपेक्षेत नव चेत्कथमन्यथा” |
(४६१) भूषणोद्दोषणायां तु भर्त्सना गर्हणं तु नत् ।
यथा तत्रैव कर्ष प्रति “अश्वत्थामा। निर्वीर्य गुरुपापभा-
पितवशात् कि मे तवैवायुधमित्यादि"।
(४६२) अभ्यर्थनापरवाक्य पृच्छाऽर्थान्वेषणं मत।
यथा तवैव ‘सुन्दरक । अन्ना अज्ज अविणाम सारधि
दुदिओ दिट्ठी तोहि महाराओ दुर्योधन न वत्ति" * ॥
(४६३) प्रसिद्धिीकसिद्वार्थरुत्कृष्टैरर्थसाधन ।
यथा विक्रमोर्वश्या "राजा ।
सूर्याचन्द्रमसो यस्य मातामहपितामहो।
वय वृत पतिद्वाभ्यामुत्रन्या च भुवा च य" ||
थलेति । थार्या पद्य अपि नाम मारथिहितीयो होयुमा
भिमहारानी दुर्योधनो न वा रनि । स.टी.।

·पहपरिछेदः।
(४६४) सारूप्यमभिभूतस्य सारूप्यात् क्षोभवर्तनं ।
यथा वेण्यां । दुर्योधनधान्या भीमं प्रति "युधिष्ठिरः ।
“दुरात्मन् दुर्योधनहतकेत्यादि" ॥
(४६५) सझेपो यत्तु सङ्घपादात्मान्यार्थ प्रयुज्यते।
यथा मम चन्द्रकलायां । "राजा। पिये।
अङ्गानि खेदयमि किं शिरीषकुसुमपरिपेलवानि मुधा।"
श्रात्मानं निर्दिश्य।
"अयमीहितकुसुमानां सम्पादयिता तवास्ति दासजनः" ।।
(४६६) गुणानां कीर्तनं यत्तु तदेव गुणकीर्त्तनं ।
यथा तवैव । “नेत्रे खनन इत्यादि।
(४६७) स लेगो भण्यते वाक्यं यत्मादृश्यपुररसरं।
यथा वेण्या "राजा।
हते जरति गाङ्गेये पुरस्कृत्य भिषण्डिनं ।
या साधा पाण्डुपुत्राणां सेवास्माकं भविष्यति" ॥
(४८) मनोरथम्वभिप्रायस्याक्तिभयन्तरेण यत् ।
यथा।
"रनिकेलिकलः किञ्चिदेपो मनाथमन्यरः।
पम्य सुभु ममाश्वस्तां कादमयुमति प्रियां" ।
(४६) विशेषार्थोऽतिप्रस्तावेऽनुक्तसिविरुदीर्यते।
यथा गृहवाटिकार्या।

·१२
साहित्यदर्य।
"दृश्येते तन्वि यावेतो धारचन्द्रममं प्रति ।
प्राजे कल्याण नामानावुभौ तिथ्यपुनर्वसू" ।
(४७०) स्यात्प्रमाणयितुं पूज्यं प्रियोक्तिहर्षभाषणं ।
यथा भाकुन्तले।
"उदेति पूर्वं कुसुमं ततः फल
घनोदयः प्राक् तदनन्तरं पयः ।
निमित्तनैमित्तिकयोरयं विधि-
स्तव प्रसादस्य पुरन्तु सम्पदः" ।
अथ नाव्यालङ्काराः ।
(४७१) श्राशीराक्रन्दकपटाक्षमागाद्यमाश्रयाः।
उत्प्रासनं स्पृहाक्षोभपश्चात्तापेोपपत्तयः ।।
आशंसाध्यवसायौ च विसपालेखसन्ति।
उत्तेजनं परीवादो नीतिरर्थविशेषणं ।
प्रोत्साहनच्च साहाय्यमभिमानोऽनुवर्तनं।
उत्कीर्तनं तथा याञ्जा परीक्षारो निवेदनं ।
प्रवर्त्तनाख्यानयुक्तिप्रदर्षाचोपदेशनं ।
इति नाट्यालङ्कतयो नाट्यभूषणहेतवः ।।
স্বামীছিলনা।
यथा भाकुन्तले ।
"ययातेरिव शर्मिष्ठा पत्यु जमना भव ।
पुत्र लमपि समाज मेव पूरुमवामि"!"

·घरपरिछेदः। (४७) आक्रन्दः प्रलपितं शुचा। यथा वेण्यां । “कञ्चकी। हा देवि कुन्नि राजभवनपताके इत्यादि। (४७३) कपटं मायया यत्र रूपमन्यदिभाव्यते । यथा कुलपत्य। "मृगरूपं परित्यज्य विधाय कपटं वपुः । नीपते रक्षमा तेन लक्ष्मण युधि संगयं" ।। (४७४) अक्षमा सा परिभवः स्वल्पोऽपि नाभिसह्यते। यथा माकुन्तले “राजा । भोः सत्यवादिन् अभ्युपगतं तावदस्माभिः । किं पुनरिमामभिसन्धाय लभ्यते । शाङ्गरवः । विनिपात इत्यादि। (४७५) गीऽवस्नेपज वाक्य यथा तत्रैव "राजा। ममापि नाम सवेरभिभूयन्ते यहाः" (४७६) कार्य्यस्यारम्भ उद्यमः। यथा कुम्भे "रावणः । पश्यामि शोकवियोऽन्तकमेव नावत् ॥" (४७७) ग्रहणं गुणवत्कार्यहेतोराथय उच्यते। यथा विभीषणनिर्भत्सनाङ्के। "विभीषणः । राममेवायि- व्यामोति"। (४७८) उत्प्रासनन्तूपचासो योऽसाधी साधुमानिनि। यथा माकुन्तले । “गारवः । राजन् अय पुनः पूर्व-

·१८४
साहित्यदपंगे।
-
.
जान्नमन्गमङ्गादिसतो भवान् तत्कथमधर्माभीरोारपरित्याग
इत्यादि"।
(४७८) आकाङ्क्षा रमणीयत्वादस्तुना या स्पृहात सा।
यथा तत्रैव "राजा।
चारुणा स्फुरितेनायमपरिक्षतकोमलः ।
पिपासतो ममानुज्ञां ददातीव प्रियाधरः" ॥
(४८०) अधिक्षेपवचाकारी क्षोभः प्रोक्तः स एव तु।
यथा।
"खया तपस्विचाण्डाल प्रच्छन्नवधवर्तिना ।
न केवलं हतो वाली स्वात्मा च परलोकतः" ॥
(४८१) मोहावधीरितार्थस्य पश्चात्तापः स एव तु ।
यथाऽनुतापाद्धे । “रामः । किं देव्या न विचुम्बितोऽस्मि
बहुमो मियाभिशप्तस्तदेोति"।
(४८२) उपपत्तिर्मता हेतोरुपन्यासोऽर्थसिद्धये ।
यथा वध्यशिलाया।
"म्रियते वियमाणे या वयि जीवति जीवति ।
तां यदीच्छमि जोवन्ती रक्षात्मान ममाऽसुभि."!
(४८३) आशंसनं स्यादाशंसा
यथा गाशाने "माधवः । तत्पमेयमनङ्गमगलग्टई भूयोऽपि
तथा मुखमिति"।
(४८४)
प्रतिज्ञाध्यवसायक।
.

·घरपरिछेदः। . यथा मम प्रभावत्यां वज्रनाभः । "अस्य वत: क्षणेनैव निर्मथ्य गदयानया। 'लीलयोन्मूलयाम्येव भुवनदयमच वः" ॥ (४८५) विसपो यत्समारब्धं कर्मानिष्टफलप्रदा यथा वेण्यां। "एकस्य तावत्याकोऽयमित्यादि। (४८६) कार्ययहणमुझेख यथा शाकुन्तले। राजानं प्रति "तापमी। समिदाहरणाय प्रस्थितावावां । इह पामगुरोः कषस्य साधिदैवत व शकु- न्तखयानुमानिनीतीरमायमो दृग्यते न चेदन्यः कार्यातिपातः प्रविग्म रहतामतिथिमत्कार इति"॥ (४८७) उत्तेजनमितीप्यते। स्वकार्यसिदयेऽन्यस्य प्रेरणाय कठोरवाक् । यथा। "इन्द्रजिचण्डवीोमि नाव बलवाममि । धिक् धिक् प्रच्छन्नरूपेण युध्यमेऽम्मद्भयाकुलः" । (४८८) भर्त्सना तु परीवादः। यथा सन्दराके "दुर्योधनः । धिक् धिक् सत किं शत- पानमि वसस्य मे मातिदुर्मलितम्य पापः पापं विधाम्यति यादि"॥ (४८) नीति शास्त्रेण वर्तन। पया माकुन्तने दृश्यन्तः । "विनीतवेगप्रवेण्णानि नव- मामोति" ·. साहित्यदर्पणे। (४६०) उक्तस्यार्थस्य यत्तु स्यादुत्कीर्तनमनेकधा। उपालम्भस्वरूपेण नत्स्यादर्थविशेषणं । यथा शाकुनले राजानं प्रति “शाहरवः। श्राः कथमिदं नाम किमिदमुपन्यस्तमिति । ननु भवानेव नितरां लोक- तान्ते निष्णातः। सतीमपि ज्ञातिकुलैकमंश्रयां जनोऽन्यथा भलमती विशङ्कते। अतः समीपे परिणेतुरियते मिथामिया का प्रमदा स्वबन्धुभिः" ।। (४८१) प्रोत्साहनं स्यादुत्साहगिरा कस्थापि योजनं । यथा पालरामायणे। "कालरात्रिकरालेयं स्वीति कि विचिकित्ममि । तज्जगत्रितयं चातुं तात ताडय ताडकां" || (४८२) साहाय्यं सकटे यत्स्यात् सानुकूल्यं परस्य च । यथा वेण्या कृपं प्रति “अश्वत्थामा। त्वमपि तावदाज. पार्थ- घों भव । कृपः । वाञ्छाम्यहमद्य प्रतिकर्तुमित्यादि" ! (४८३) अभिमानः स एव स्थात् यथा तत्रैव । “दुर्योधनः । मातः किमप्यसदृशं कृपण वचत इत्यादि। (४६४) प्रथयादनुवर्तनं। अनुवृत्तिः .

·घरपरिछेदः।
१८७
॥
यथा शाकुन्तले राजा शकुन्तलां प्रति । "अयि तपो
वर्द्धते । अनसूया। दाणिं अदिधिविमेमलाहेणेत्यादि"
(४८५) भूनकाय्याख्यानमुत्कीर्तनं मतं ।
यथा बालरामायणे ।
"अत्रामीत् फणिपाशवन्धनविधिः शनया भवद्देवरे
गाढं वक्षसिताड़िते हनुमता द्रोणाद्रिरत्रात इत्यादि"||
(४८६) याजा तु कापि याञ्जायाः स्वयं दूतमुखेन वा ।
यथा।
"अद्यापि देहि वैदेहों दयालुस्वयि राघवः ।
शिरोभिः कन्दुककोडां किं कारयमि वानरान्" ।
(४८७) परिहार इति प्रोक्तः कृतानुचितमाननं।
यथा।
"प्राणप्रयाणदुःखात उकवानम्म्यनक्षरं ।
तत्क्षमस्व विभो किञ्च सुग्रीवस्ते ममर्पितः" ।
(४८८) अवधीरितकर्त्तव्यकथनन्तु निवेदन।
यथा राघवाभ्युदये "लक्ष्मणः ।
धार्य ममुद्राभ्यर्थनया
गन्तुमुद्यतोऽमि किमेतत्"।
(४५८) प्रवर्तनन्तु कार्य्यस्य यत्स्यात् साधुप्रवर्त्तनं ।
यथा वेशा "राजा। कञ्चुकिन् देवम्य देवकीनन्दनम्य
दशसिमिति । रानोमनिधिविपनामेनेव्यादिसं.टी.।

·साहित्यदर्पखे। बहुमानाइत्सस्य भीमसेनस्य विजयमङ्गलाय प्रवर्तन्नां तत्रोप- चिताः समारम्भाः। (५००) आख्यानं पूर्ववृत्तोक्तिर यथा तत्रैव । “देशः सोऽयमरातिशोणितजलयस्मिन् इदाः पूरिता इत्यादि"। युक्तिरावधारणं। यथा तत्रैव "यदि समरमपास्य नास्ति स्मृत्यो- भयमिति युक्रमिनोऽन्यतः प्रयातुं । अथ मरणमवश्यमेव जन्तोः किमिति मुधा मलिनं यशः कुरुष्वं"। (५०३१ प्रदर्षः प्रमदाधिक्यं यथा शाकुन्तले “राजा । तत्किमिदानीमात्मानं पूर्णमना- रथं नाभिनन्दामि"। (५०३) शिक्षा स्यादुपदेशन। यथा तत्रैव । “महिए जुत्तं अस्समवामिणे जणस्म अकि- दमकारं अदिधिविमेमं उभित्र मच्छन्ददो गमनं" एषाञ्च लक्षणं नाव्यालङ्काराणां मामान्यत एकरूपत्वेऽपि भेदेन व्यपदेशो गड्डालिकाप्रवाहेण । एपुच केपाश्चिद् गुणाल- * सशति । सखिन युद्धमाश्रमवासिमा जनस्यारतसत्वारम- निधिविशेषमुग्मित्ता खच्छन्दतो गमनं प्रति सं. टी.। .

·घरपरिछेदः।
द्वारभावसन्ध्यङ्गविशेषान्तीवेऽपि नाटके प्रयानतः कर्तव्यवा-
तविशेषोक्तिः । एतानि च।
"पञ्चमन्धि चतुर्वृत्ति चतुःषध्यङ्गमयुतं ।
पशिलवोपेतमसकारोपशोभित ।।
महारमं महाभोगमुदान्धरचनान्वितं ।
महापुरुषसञ्चार माध्याचारं जनप्रियं ॥
सुमिएसन्धियोगञ्च सुप्रयोग सुखाश्रयं ।
मृदुशब्दानिपातञ्च कविः कुर्यात्तु नाटक" ।
इति मुनिनेतित्वात् नाटकेऽवश्यं कर्तव्यान्येव । वोथ्यङ्गानि
वक्ष्यन्ते। लास्याङ्गान्याह ।
(५०४) गेयपदं स्थितपाद्यमासोनं पुष्पगणिडका ।
प्रच्छेदकस्त्रिगूढच्च सैन्धवाख्यं दिगूढकं ।।
उत्तमोत्तमकञ्चान्यदुक्तप्रत्युक्तमेव च।
लास्ये दशविधं होतदङ्गमुक्तं मनीषिभिः ।।
अघ च ।
(५०५) तन्त्रीभाण्डं पुरस्कृत्योपविष्टस्यासने पुरः ।
शुकं गानं गेयपदं
यथा गरीरहे वीणां वादयन्तो मलयवती।
"उत्फुणकमलकेमरपरागगौरघुने मम दि गारि ।
अभिवाञ्छितं प्रमियत भगवति युमत्प्रमादेन"।
(५०६
स्थितपाय तदुच्यते।
मदनोत्तापिता यत्र पठति प्राकृतं स्थिता ।।

·साहित्यदर्पये। १८ बहुमानाइत्मस्य भीमसेनस्य विजयमङ्गलाय प्रवर्तन्तां तत्रोप- चिता:समारम्भाः। । (५००) श्राख्यानं पूर्ववृत्तोक्तिर् यथा तत्रैव । “देशः मोऽयमरातियोणितजलैयस्मिन् हुदाः पूरिता इत्यादि। (५०१) युक्तिरावधारणं। यथा तत्रैव। "यदि समरमपास्य नास्ति मृत्यो- भयमिति युक्रमितोऽन्यतः प्रयातुं । अथ मरणमवश्यमेव जन्तोः किमिति मुधा मलिनं यशः कुरुवं"। (५०२) प्रहः प्रमदाधिक्य यथा शाकुन्तले “राजा । तत्किमिदानीमात्मानं पूर्णमना- रथं नाभिनन्दामि"। (५०३) शिक्षा स्यादुपदेशन। यथा तचैव । “महिण जुत्तं असमवासिणे जणस अकि- दमकारं अदिधिविमेसं उभित्र सच्छन्ददो गमनं" एषाश्च लक्षणं नाव्यालङ्काराणां मामान्यत एकरूपत्वेऽपि भेदेन व्यपदेशे गड्डालिकाप्रवाईण । एपुच केषाश्चिद् गुणाल. सहीति । सखि न युक्तमाश्रमवासिनो जनस्याकृतसबारम. तिथिविशेषमुभित्ता खच्छन्दतो गमनं रति । सं. टी.. .

·घरपरिछद।
१८८
,
कारभावमन्ध्यङ्गविशेषान्नभावेऽपि नाटके प्रयानतः कर्तव्यबा-
साहिशेषोक्तिः । एतानि च ।
"पञ्चमन्धि चतुर्वृत्ति चतुःपश्यद्गमयुतं ।
पशिमक्षपेतमलङ्कारोपशोभितं ॥
महारमं महाभोगमुदान्धरचनाचितं।
महापुरुषसञ्चारं साध्वाचारं जनप्रिय ।।
सुमियमन्धियोगञ्च सुप्रयोगं सुखाश्रयं ।
मृदुशब्दातिपातञ्च कविः कुर्यात्तु नाटक" ||
इति मुनिनोकत्वात् नाटके वश्यं कर्त्तव्यान्येव । वीथ्यङ्गानि
वक्ष्यन्ते। लास्याङ्गान्याह।
(५०४) गेयपदं स्थितपाद्यमासोनं पुष्पगण्डिका।
प्रच्छेदकस्त्रिगूढच्च सैन्धवाख्यं दिगूढकं ॥
उत्तमोत्तमकच्चान्यदुक्तप्रत्युक्तमेव च।
लास्ये दशविधं होतदङ्गमुक्तं मनीषिभिः॥
.
(५०५) तन्त्रीभाण्डं पुरस्कृत्योपविष्टस्यासने पुरः।
शुष्कंगानं गेयपदं
यथा गरीरहे वो वादयन्ती मलयवती।
"उत्फुमकमलकेसरपरागगौरद्युने मम दि गौरि ।
अभिवातिं प्रमियतु भगवति युभप्रमादेन" ।
(५०६)
स्थितपाय तदुच्यते।
मदनोत्तापिता यत्र पठति प्राकृतं स्थिता ।।

·साहित्यदर्पणे।
.
अभिनवगुप्तपादास्वाहः। “उपलक्षणचैतत् । क्रोधासा-
न्तस्यापि प्राकृतपठनं म्यितपाद्यमिति" ।
(५०७) निखिलातोद्यरहितं शोकचिन्तान्वितावला ।
सुप्रसारितगात्रं यदासोदासीनमेव तु ॥
अतोद्यमिश्रितं गेयं छन्दांसि विविधानि च ।
स्त्रीपुंसयोज़िप-सचेष्टितं पुष्पगण्डिका ।।
अन्यासङ्गं पति मत्वा प्रेमविच्छेदमन्युना ।
वीणापुरःसरं गानं स्त्रियाः प्रछेदको मतः ॥
स्त्रीवेशधारिणां पुसा नाट्यं श्लदणं विगूढक।
यथा मालत्यां । "मकरन्दः । एषोऽस्मि मालती मंवृत्तः।
(५०८) कश्चन भ्रष्टसङ्केतः सुव्यक्तकरणान्चितः ।
प्रोक्तं वचनं वक्ति यत्र तत्सैन्धवं विदुः ।।
करणं वीणादिक्रिया।
(५०८) चतुरअपदं गीतं मुखप्रतिमुखान्वितं ।
दिगूढं रसभावाट्यमुत्तमोत्तमकं पुनः ।।
कोपप्रसादनमधिक्षेपयुक्तं रसोत्तरं ।
हावहेलान्वितं चित्रश्लोकबन्धमनोहरं ।।
उक्तिप्रत्युक्तिसंयुक्त सोपानम्भमलीकवत् ।
विन्नासान्वितगीतार्थमुक्तप्रत्युक्तमुच्यते ॥
स्पयान्युदाहरणानि।
M

·घरपरिछेद । , (५१०) एतदेव यदा सः पताकास्थानकैर्युतं । अवैश्च दशभि|रामहानाटकमूचिरे ।। एतदेव नाटकं यथा बालरामायणं । अथ प्रकरणं । (५११) भवेत्यकरणे वृत्तं लौकिक कविकल्पितं । शृङ्गारोजी नायकस्तु विप्रोऽमात्योऽथवा वणिक् ।। सापायधर्मकामार्थपरो धीरप्रशान्तकः । विप्रनायक यथा मृच्छकटिक । अमात्य नायक मालतो- माधवं । वणिनायक पुष्यभूषितं । (५१३) नायिका कुलजा कापि वेश्या कापि इयं कचित् । तेन भेदास्त्रयस्तस्य तत्र भेदस्तृतीयकः ॥" कितवद्यूतकारादिविटचेटकसरतः । कुलस्त्रीपुष्यभूषिते । वेश्या तु रङ्गदत्ते। वे अपि मृच्छक- टिकायां । अस्य नाटकप्रकृतित्वात् । शेप नाटकवत् । अथ भाणः । . (५१३) भाणः स्यातचरितो नानावस्थान्तरात्मकः । एकास एक एवात्र निपुणः पण्डितो विटः ।। रङ्गे प्रकाशयेत् स्वेनानुभूतमितरण वा । सम्बोधनोक्तिप्रत्युक्ती कुर्यादाकाशभापितैः ।। सूचयेहीरश्टङ्गारा शार्यसौभाग्यवर्णनैः । ततिवृत्तमुत्पाद्यं वृत्तिः प्रायेण भारती। मुखनिर्वहणे सन्धी लास्याङ्गानि दशापि च ।

·साहित्यदर्पये। तत्र आकाशभाषितरूपं परवचनमपि स्वयमेवानुवदन्नु- तरप्रत्युत्तरे कुर्यात् । ङ्गारवीररमा च सौभाग्यशार्थ- वर्णनया सूचयेत् । प्रायो भारती कैशिक्यपि वृत्तिर्भवति । लास्याङ्गानि गेयपदादीनि । उदाहरणं लीलामधुकरः ॥ अथ व्यायोगः। (५१४) ख्यातेतिवृत्तो व्यायोगः स्वल्पस्त्रीजनसंयुतः । हीनो गर्भविमपाभ्यां नरबहुभिराथितः ॥ एकादश्च भवेदस्तीनिमित्तसमरोदयः । कैशिकीवृत्तिरहितः प्रख्यातस्तत्र नायकः ।। राजपिरथ दिव्यो वा भवेद्दोरोद्वतश्च स । हास्यश्टङ्गारशान्तेभ्य इतरेऽनागिनो रसा॥ यथा मौगन्धिकाहरणं । अथ समवकारः। (५१५) वृत्तं समवकारे तु ख्यातं देवासुराश्रयं । सन्धयो निर्बिमास्तु त्रयोऽवास्तत्र चादिमे ॥ सन्धी हावन्त्ययास्तवदेक एको भवेत्युनः । नायका द्वादशोदात्ताः प्रख्याता देवदानवाः ।। फलं पृथक् पृथक् तेषां वीरमुख्योऽखिलो रसः । वृत्तयो मन्दकैशियो नाच विन्दुप्रवेशको। वीथ्यङ्गानि च तत्र स्युर्यथालाभं त्रयोदश। गायत्युपिण्ड्मुखान्यत्र छन्दासि विविधानि च ॥ विष्टाहारस्त्रिकपटः कार्यशायं त्रिविद्रव ।

·घंशयरिछेदः। वस्तु द्वादशनाडीभिर्निध्याद्यं प्रथमावगं ।। दितीयेच तिलभिद्दीभ्यामके तीयके। भाडिका घटिकाइयमुच्यते। बिन्दुप्रवेशको च नाटको, मावपि नेह विधातव्यो। तत्र। . (५१६) धर्मार्थकामैस्लिविधः श्टङ्गारः कपटः पुनः । खाभाविकः कृषिमय दैवजो विद्रयः पुनः ।। अचेतनश्चेतनैश्च चेतनाचेतनैः कृतः। तत्र शास्ताविरोधन कृतो धर्मश्टङ्गारः । अर्थलाभार्थ- कल्पितः अर्थश्टङ्गारः । प्रहसनगारः कामगारः। तत्र कामगारः प्रथमाङ्क एव । अन्ययोस्तु न नियम इत्याहुः । तनाचेतना गजादयः। समवकीर्यन्ते बहवोऽर्था अस्मिमिति समवकारः । यथा समुद्रमथनं ॥ अथ डिमः ॥ (५१७) मायेन्द्रजालसङ्गामक्रोधोद्धान्तादिचेरितैः । 'उपरागैद्य भूयिष्ठो डिमः ख्यातोऽतिवृत्तकः ।। अङ्गीरोदरसस्तव सर्वेऽङ्गानि रसाः पुनः । चत्वारोऽबर मता नेच विष्कम्भकप्रवेशको।।। नायका देवगन्धर्वयक्षरक्षोमहारगाः। भूतप्रेतपिशाचाद्याः पोडमात्यन्तमुहताः॥ वृत्तयः शिकोहोना निर्विमपाश्च सन्धयः । दीप्ताः स्युः पडसाः शान्तहास्यटङ्गारवर्जिताः 2 ॥

·१८४ साहित्यदर्पये। प्रचोदाहरणञ्च। “चिपुरदाह" इति महर्षि । अर्थ हाम्ग.। " (५१८) ईक्षामगो मिश्रवृत्तयतुर प्रकीर्तित । मुखप्रतिमुखे सन्धी नत्र निळदपा तथा ।। नरदिव्यावनियमौ नायकप्रतिनायको। ख्याता धीरोद्वतावन्यो गूढभावादयुक्तकृत् ॥ दिव्यस्त्रियमनिकुन्तीमपधारादिनेछत । श्टङ्गाराभासमप्यस्य किञ्चित् किञ्चित्प्रदर्शयेत्॥ पताकानायका दिव्या मया वापि दगोड़ता । युहमानीय संरभ परं व्याजान्निवर्तते ॥ मधात्मानो वधप्राप्ता अपि वध्या म्युरत्र नो। एकादो देय एयात्र नेतेत्याहु परे पुन । दिव्यम्तीतुकं युइं नायका पडितीतरे। मिन ग्यामाग्यानं । अन्य प्रतिमाथय । पताकानाथ काम नायक मनिनायकयोमिमिता दानापको गगवदमन मापिकामा नेपालीगीग.! पदा मममसर- विजयादि। प्रचार (५१८) उनएटिकार एकादीनेतार प्राप्टता नग। ग्मोरयाणम्यायोवलम्वीपरिटेपित। प्रग्यानमितिकृतच कापिया प्रपञ्चयेन् ।

·घठमरिया
२६५
भाणवत् सन्धिवृत्ताङ्गान्यस्मिन् जयपराजयो॥
युद्धञ्च वाचा कर्त्तव्यं निर्वेदवचनं वह।
इमञ्च केचित् "नाटकाद्यन्तःपात्यकपरिच्छेदार्थ उत्सृष्टि
काङ्गनामानं" श्राद्धः। अन्ये तु "उत्क्रान्ना विलोमरूपा
सृष्टिर्यवेति" उत्सृष्टिकाङ्कः।
यथा शर्मिष्ठाययातिः । अथ
वीथी।
(५३०) वीथ्यामेको भवेदकः कश्चिदेकोऽत्र कल्यते ।
आकाशभाषितरक्तचित्रा प्रत्युक्तिमाश्रितः ।।
सूचयरिश्टङ्गारं किञ्चिदन्यावसानपि ।
मुखनिर्वहणे सन्धी अर्थप्रकृतयोऽखिलाः॥
कचिदित्युत्तमो मध्यमोऽधमो वा । टङ्गारबहुलत्वाचास्याः
कैधिकोवृत्तिबहुलत्वं ।
(५२१) अस्यास्त्रयोदशाङ्गानि निर्दिशन्ति मनीषिणः।
उदात्यकावलगिते प्रपञ्चस्विगतं छल ।
याकल्चधिवले गण्डमवस्यन्दितनालिके।
असत्यलापव्याहारमृदवानि च तानि तु ।
तबाहात्यकावलगिते प्रस्तावनाप्रस्तावे सोदाहरणं लक्षिते ।
(५२) मिथो वाक्यसमुद्भूतः प्रपञ्चो हास्यकन्मतः ।
यथा विक्रमोर्चग्यां । वडभीन्गविदूषकचेचोरन्योन्यवचनं ।
(५२३) विगतं स्यादनेकार्ययोजनं श्रुतिसाम्यतः ।
यथा तत्रैव राजा।

·साहित्यदयो। ॥ "मतितिमतां नाथ दृया माङ्गसुन्दरी। रामा रम्ये वनान्तेऽस्मिन् मया विरहिता बया। नेपथ्ये तत्रैव प्रतिशब्दः । राजा कथं दृष्रेत्याइ"। अत्र प्रभवाक्यमेवोत्तरलेन योजितं । "नटादित्रितयविषयमेवेद- मिति" कश्चित्। (५२४) प्रियाभैरप्रियाक्यैर्विलोभ्य छलनाच्छल । यथा वेण्या "भीमार्जुना। की चूतछलानां जतुमयशरणेद्दीपनः सोऽभिमानी राजा दुःशासनादेर्गुरुरनुजयनस्यागराजस्य मित्र । कृष्णा केशोत्तरीयव्यपनयनपटुः पाण्डवा यस्य दासाः कास्ते दुर्योधनोऽमी कथयतु न रुपा द्रष्टुमभ्यागती खः" ।। (५२५) अन्ये त्वाइश्छल किञ्चित् कार्यमुद्दिश्य कस्यचित् । उदीर्यते यद्दचनं वञ्चना हास्यरोपकृत् ॥ वाकेनिहास्यसम्बन्धी विविप्रत्युक्तितो भवेत् । दित्रीत्युपलक्षणं यथा। "भिना मांसनिषेवणं प्रकुरुषे किन्तेन मचं विमा मद्यचापि तव प्रियं प्रियमहो वाराङ्गनाभिः सह । वेशायर्थरुचिः कुतस्तव धर्म घूतेन चार्येण या चौर्यघूनपरिग्रहोऽपि भवतो नष्टम्य कान्या गनिः" ॥ "केचित् प्रक्रान्तवाक्यम्न माकासम्यैव नित्ति लिरि- त्याः" । अन्ये च "अमेकस्य प्रश्नस्टकमुत्तरं"।

·पपरिछेदः।
२८७.
(५२६) अन्योन्यवाक्याधिक्योक्तिः स्पर्द्धयाधिवलं मतं ।
यथा मम प्रभावत्यां "वज्रनाभः।
तणेनैव निर्मथ्य गदयानया।
लील योन्मूलयिष्यामि भुवनदयमद्य वः ॥
प्रद्युम्नः । अरेरे असुरापसद अलममुना बहुमलापेन मम
अस्य वक्षः
• अद्य प्रचण्डभुजदण्ड समर्पितोरु-
कोदण्डनिर्गलितकाण्डसमूहपातैः ।
प्रास्ता समस्तदितिजवरजातितेयं
क्षोणिः क्षणेन पिशितावनलोभनीया"।
(५२७) गण्डं प्रस्तुतसम्बन्धि भिन्नार्थ सत्वरं वचः ।
यथा वेण्या "राजा।
अध्यासितुं तव चिराज्जधनस्थलस्य
पर्याप्तमेव करभार ममोरुयुग्मं ॥
अनन्तरं प्रविश्य कञ्चकी । देव भगं भग्नमित्यादि।" पत्र
रथकेतनभङ्गाथै वचनमरुभगार्थे सम्बन्धे सम्बद्धं ।
(५२८) व्याख्यानं खरसोक्तस्यान्यथावस्यन्दितं भवेत् ।
यथा कलितरामे "मीता । जाद कालं कल श्रीभारण
मन्तव्य तहिं राजा विरण प्रणाविदयो । सः। अथ
.
आदेति । पुत्र कल्य खुतु धयोध्यायां गन्तव्यं नहिं स राजा
विनयेम् प्रययितयः । रति सं• टी.।

·साहित्यदर्पणे।
किमावाभ्यां राजोपजीविभ्यां भवितव्यं । मीता। जाद से
तुह्माणं पिदा । लवः । किमावयोर्रघुपतिः पिता। मोता ।
माशई मा अणधा संकधं णं फ्लु तुह्माणं मथलाए ज्जेव पुहवी
एत्ति" + ॥
(५२८) प्रहेलिकैव हास्येन युक्ता भवति नालिका।
संवरणकार्युत्तरं प्रहेलिका। यथा रत्नावल्यां। “सुसङ्गता।
महि जस्म कदे तुमं श्रादा सो धज्जेव चिढदि सागरिका ।
कस्म कदे अहं श्रादा । सुमं । णं चित्तफल अस्म" । अचस्वं
राज्ञः कृते भागतेत्यर्थः संहतः।
(५३०) असत्प्रलापो यदाक्यमसम्बद्ध तथोत्तरं।
अतोऽपि मूर्खस्य पुरो यच्च हितं वचः ।
नचाद्यं यथा मम प्रभावत्यां । “प्रद्युम्नः । सहकारवली-
मवलोक्य मानन्दं । अहो कथमिव ।
अलिकुलमञ्जुलकेशी परिमलबहुला रमावहा तन्यो ।
किशलयपेशन्नपाणि: कोकिलकलभाषिणी प्रियतमा मे"!!
.
पुत्र स युप्माकं पिति । सं। टी.।
1 मा धन्यथा पो न खलु युवयोः सकलाया एव एषिव्या
अतिसंगटो.।
: सहोति । सलि यम्य यते त्वमागतास रत एव तितीति ।।
टो.। कस्यामरमागतेति। सं. टोनन चित्रपलकति।
स.टी.॥

·घछपरिछेदः। २६८ , एवमसम्बद्धोसरेऽपि । तीयं यथा वेण्या दुर्योधनं प्रति गान्धारीवाक्यं । (५३१) व्याहारो यत्परस्यार्थे हास्यलाभकरं वचः । यथा मालविकाग्निमित्रे । लास्यप्रयोगावसाने मालविका निर्गन्तुमिच्छति । "विदूषकः । मा दाव उपदेशमुध्वा गमि- स्मसि * इत्युपक्रमेण । दासः । विदूषकं प्रति पार्थ उच्यता घलया क्रमभेदो लक्षितः । विदूषकः । पढमं वह्मणपूत्रा भोदि सा दमाए लविदा + । मालविका "स्मयत" इत्यादिना नाय- कस्य विशुद्धनायिकादर्शनप्रयुक्रेन हामलोभकारिणा वचमा व्याहारः। (५२) दोषा गुणा गुणा दोषा यत्र स्युHदवं हि तत्। क्रमेण यथा "मियजीवितता कार्य निःहत्वं सतनता। भूयस्तद्दर्शनादेव ममैते गुणतां गताः ।। तस्यास्तपमान्दव्यं भूपितं यौवनथिया। सुखैकतायनं जातं दुःखायैव ममाधुना" । इति चाङ्गानि नाटकादिपु मम्भवत्यपि वीय्यामवग्नं विधे- यानि । विस्खयतया नाटकादिषु विनिविटान्यपोहोदाहतानि वीथी च । नानारमानाक्षाव मालारूपतया म्यिनवादीथीयं। यथा मालविका । अथ प्रहसनं। • मा साधदुपदेशमुग्धा गमियमोति।संगटो। + प्रथम प्राशय प्रभा भवति सानिया मिनि । सं. टी.।

·साहित्यदर्पणे ।
(५३३) भाणवत्सन्धिसन्ध्यङ्गलास्थानाढविनिर्मितं ।
भवेत्प्रहसनं वृत्तं निन्द्यानां कविकल्पितं ।।
अच नारभटी नापि विष्कम्भक प्रवेशकी।
(५३४) अङ्गी हास्यरसस्तत्र वीथ्यङ्गानां स्थितिर्न वा ।
0
+
(५३५) तपस्विभगवदिप्रप्रतिप्वत्र नायकः ।
एको यत्र भवेदृष्टो हास्यं तच्छुद्धमुशते ॥
यथा कन्दर्पकनिः।
(५३६) याश्रित्य कञ्चन जनं सकीर्णमिति तद्विदुः ।
यथा धूर्तचरितं ।
(५३७) वृत्तं बहनो भ्रष्टानां सहीणं केचिदूचिरे।
मत्पुनर्भवति यदमथकाइनिर्मित।
या गटकमेनकादि । मुनिम्बाह ।
"देखाटमपुंगरपिटता यन्धकीच पच ज्युः ।
भवितवेगपरिषदरिनकरण नु मोर्षमिति"।
(१०८) विकृतस्तु विदुर्यच पण्डकञ्चकितापमा।
भुनाचारणभट प्रहयगयांग्युमाः ॥
परम भरीव गनागिनि गमिमा प्रचाक | t.
पचपकालिम।
(५०८) नाटिका मृत्रता म्यान म्बोप्राया चतुरदिका।
प्रग्यानो धरमममात्र म्यानायको नप।

·घठमरिछेदः।
,
स्यादन्तःपुरसम्बन्धा सङ्गीतव्यापृताऽथवा।
नवानुरागा कन्यात्र नायिका नृपवंशजा॥
सम्प्रवर्तेत नेताऽस्या देव्यास्त्रासेन शद्धितः ।
देवी पुनर्भवेज्ज्येष्ठा प्रगन्मा नृपवंशजा॥
पदे पदे मानवती तद्दशः सङ्गमो इयोः ।
वृत्तिः स्यात् कैशिकी स्वल्पविमपीः सन्धयः पुनः ॥
इयोनायकनायिकयोः । यथा रनावलीविद्धशालभनि-
कादि । अथ चोटकं ।।
(५४०) सप्ताटनवपन्चाई दिव्यमानुपसंश्रयं ।
त्रोटकं नाम तत् प्रातः प्रत्यक्षं सविदूपकं ॥
प्रत्यक्षं सविदूषकवादेवात्र ङ्गारोऽङ्गी मतानं यथा
स्तम्भितरम्भ। पञ्चाङ्गं यथा विक्रमोर्वशी। अय गोष्ठो।
(५४१) प्रकृतैर्नवभिः पुंभिर्दभिवाप्यलमृता ।
नोदात्तवचना गोष्ठी कैशिकीयत्तिशालिनी ।।
होना गर्भविमपीभ्यां पञ्चपद्योपिदन्विता।
कामदङ्गारसंयुक्ता स्यादेकाहविनिर्मिता।
चथा रेवतमदनिका । अथ मट्टकं ।
(५४) सट्टकं प्राकृतापपायं स्यादप्रवेशक।
न च विष्कम्भकोऽप्यब प्रचुरश्याइतो रसः॥
अहा जयनिकाख्याः स्युः स्यादन्यनाटिकासमं।
-

·२.२
साहित्यदर्पथे।
यथा कर्पूरमधरी। अथ नायरामकं ।
(५४३) नाट्यरासकमेकाझं बहुताललयस्थितिः ।
उदात्तनायकं नइत् पीठमपिनायकं ।।
हास्योऽयत्र सश्टङ्गारो नारी वासकसज्जिका ।
मुखनिर्वहणे सन्धी लास्याङ्गानि दशापि च ॥
केचित्प्रतिमुखं सन्धिमिह नेच्छन्ति केवलं ।
मच मन्धिदयवती यथा नर्मवती। मन्धिचतर यवती यथा
विलासवतो। अथ प्रस्थानं ।
(Y४४) प्रस्थाने नायको दासो हीनः स्यादुपनायकः ।
दाणे च नायिका वृत्तिः कैशिकी भारती तथा।।
सुरापानसमायोगादुद्दिष्टार्थस्य संहतिः ।
श्रवा दो लयतालादिविलासी बहुलस्तथा ।
पथा दङ्गारतिलकं। अयोमाप्यं ।
(५४५) उदात्तनायकं दिव्यवृत्तमेकावभूपितं ।
शिल्पकार्युतं हास्यग्दृङ्गारकरुणैरसैः ।।
उल्लाप्यं बहुसङ्ग्रामं व्यसगीतिमनोहरं ।
चतम्रो नायिकास्तत्र त्रयोऽवा इति केचन॥
शिल्पकाङ्गानि वक्ष्यमाणामि ।
यथा देवीमहादेवं ।
अथ काव्यं।

·षष्परिदः।
(५४६) काव्यमारभटीहीनमेकाई हास्यसकुलं ।
खण्डमात्रा विपदिका भनतालैरलङ्कतं ॥
वर्णमाबाच्छङ्कुलिकायुतं श्टङ्गारभाषितं ।
नेता स्त्रीचाप्युदात्तात्र सन्धी आद्यौ तथान्तिमः ।।
यथा थादवोदयः। अथ प्रेङ्खणं ।
(४७) गर्भावमपरहितं प्रेड्डणं हीननायक।
श्रसूत्रधारमेकामविष्कम्भप्रवेशकं ।
नियुद्धसम्फेटयुतं सर्ववृत्तिसमाश्रितं ।
नेपथ्ये गीयते नान्दी तथा तत्र प्ररोचना ।।
यथा पालिबधः। अथ रासकं ।
(५४८) रासकं पञ्चपावं स्यान्मुखनिर्वहणान्वितं ।
भाषाविभाषाभूयिष्ठ भारतीकैशिकीयुतं ।
अस्सूत्रधारमेकाईसवीथ्यङ्गं कलान्वितं ।
लिटनान्दीयुतं ख्यातनायिकं मूर्खनायक।
उदात्तभावविन्याससंश्रितं चोत्तरोत्तरं।
इह प्रतिमुख सन्धिमपि केचित्प्रचक्षते ॥
पथा मेनकाहित। अथ संसापक।
(५४८) संलापकेऽशाश्चत्वारस्त्रयो वा नायकः पुनः ।
पापण्डः स्याद्रसस्तत्र टङ्गारकरणेतरः
भवेयुः पुरसरोधछलसङ्ग्रामविद्रवाः ।
न नव वृत्तिर्भवति भारतीन च कैशिकी
॥
॥

·२.8
साहित्यदर्पणे।
यथा मायाकापालिक। अथ श्रीगदितं ।
(५५०) प्रख्यातवृत्तमेकाई प्रख्यातोदात्तनायक।
प्रसिद्धनायकं गर्भविमर्षाभ्यो विवर्जितं ।।
भारतीवृत्तिबहुलं श्रीतिशब्देन संयुतं ।
मतं श्रीगदितं नाम विद्दतिरुपरूपकं ।।
यथा क्रीडारमातलं।
"श्रीरामीना श्रीगदिते गायेत्किञ्चित्पठेदपि ।
एकाङ्को भारतीप्राय इति केचित्प्रचक्षते" ॥
ऊह्ममुदाहरणं । अथ शिल्पक।
(५५१) चत्वारः शिल्पकेऽङ्काः स्युश्चतस्रो वृत्तयस्तथा ।
अशान्तहास्याच रसा नायको ब्राह्मणो मतः ।।
वर्णनात्र श्मशानादेनः स्यादुपनायकः।
सप्तविंशतिरङ्गानि भवन्त्येतस्य तानितुं।
श्राशंसातर्कसन्देहतापादेगप्रसक्तयः ।
प्रयत्नग्रथनोत्कण्ठायचित्याप्रतिपत्तयः ।।
विलासालस्यवाम्यानि प्रहपालीलमूढनाः ।
साधनानुगमोच्छासविसायाः प्राप्तयस्तथा ।।
लाभविस्मृतिसम्फेटा वैशारा प्रबोधनं ।
चमत्कृतिश्चेत्यमोपी म्परत्वान्झक्ष्म नोच्यते।।

·घरपरिछेद ।
मम्केटयथनयो पूर्वमुनालादेर लक्ष मिद्ध । यथा कनका-
वतीमाधव । अथ विलासिका।
(५५२) टङ्गारवहुलेकाका दशलास्याङ्गसंयुना।
विदूषकविटाभ्याञ्च पीठमर्दैन भूषिता ।
छीना गर्भविमर्षाभ्यां सन्धिभ्या होननायका।
खल्पवृत्ता सुनेपथ्या विख्याता सा विलासिका।
केचित्त विलासिकास्थाने "लासिकेति" पठन्ति तस्थास्तु
"दुर्मालिकायामन्तभाव" इत्यन्ये । अथ दुर्मलिका ।
(५५३) दुर्मली चतुरका स्यात् कैशिकी भारती तथा ।
अगभी नागरनरा न्यूननायकभूषिता ।।
बिनालि प्रथमोऽहाऽस्यां विटक्रीडामयो भवेत्।
पञ्चनालिदितीयोऽको विदूषकविलासवान् ।।
षमालिकस्तृतीयस्तु पीठमईविलासवान।
चतुर्थो दशनालि' स्यादव क्रीडितनायकः ।।
यथा विन्दुमती। अय प्रकरणिका।
(५५४) नाटिकैव प्रकरणी सार्थवाहादिनायका।
समानवंशजा नेतुर्भवेद्यत्र च नायिका ॥
म्टग्यमुदाहरण। अथ इल्लोश ।
(५५५) हल्लोश एव एकाङ्क. सप्ताटो दश वा स्त्रिय।
वागुदात्तैकपुरुष कैशिकीवृत्तसङ्कल ॥
मुखान्तिमा नथा सन्धी बहुताललयस्थिति ।

·साहित्यदर्पये। यथा केलिरैवतक। अथ भाणि का । (५५६) भाणिका लक्ष्णनेपथ्या मुखनिर्वहणान्विता । कैशिकीभारतीवृत्तियुक्तकारविनिर्मिता ।। उदात्तनायिका मन्दपुरुषो ऽत्राङ्कसप्तक । उपन्यासोऽथ विन्यासो विबोधः साध्वसं तथा॥ समर्पणं निवृत्तिश्च संहार इति सप्तमः । उपन्यासः प्रसङ्गेन भवेत्कार्यस्य कीर्तनं'। निर्वेदवाक्यव्युत्पत्तिर्विन्यास इति स स्मृतः । भ्रान्तिनाशो विवोधः स्यान् मिथ्याख्यानन्तु साध्वसं ॥ सोपालम्भवचा कोपपीडयेच समर्पणं । निदर्शनस्योपन्यासो निवृत्तिरिति कथ्यते । संचार इति च प्राहुर्यकार्यस्य समापनं ।। स्पशान्युदाहरणानि । यथा कामदत्ता। एषां मया- मपि नाटकप्रकृतिकवेऽपि यथोचित्यं यथालाभं नाटकोक- विशेषपरिग्रहः । यत्र च नाटकोकस्यापि पुनरुपादानं नत्र तत्सद्भावस्य नियमः। अथ श्रव्यकाव्यानि। (५५७) अव्यं श्रोतव्यमा तत् पद्यगद्यमयं विधा । तच पधमयान्याह। ५५८) छन्दोबद्रपदं पद्यं तेनेकेन च मुक्तकं । दाभ्यान्तु युग्मक सन्दानितकं विभिरिप्यते ।। कलापकं चतुर्भिश पञ्चभिः कुलकं मटं।

·घरपरिछेदः।
.
नत्र मुक्तकं यथा मम।
"मान्द्रानन्दगमन्तमव्ययमजं योगिनोऽपि चणं
माहाक मुपासते प्रति मुनयानकतानाः परं ।
धन्यास्ता मथुरापुरीयुक्तयस्तद्रम या कौतुकाद्
प्रालिङ्गन्ति समालपन्ति शतधा कर्षन्ति चुम्बन्ति च""
युग्मकं यथा मम।
"किं करोषि करोपान्ते कान्ते गण्डस्थलीमिमां।
प्रणयप्रवणे कान्ते नैकान्ते नोचिताक्रुधः ।।
इति यावत्कुरणाची वकुमीधामहे वयं।
नावदाविरभूचूते मधुरी मधुपध्वनिः" ॥
एवमन्यचापि ।
(५५४) सर्गबन्धो महाकाव्यं तत्रैको नायकः सुरः।
सदशः क्षत्रियो वापि धीरोदात्तगुणान्चितः ॥
एकवंशभवा भूपाः कुलजा बहवोऽपि वा।
श्टङ्गारवीरशान्तानामेकोऽङ्गो रस ईप्यते ।।
अङ्गानि सर्वेऽपि रसाः सर्वे नाटकसन्धय ।
इतिहासागवं वृत्तमन्यदा सज्जनाश्रयं ॥
चत्वारस्तस्य वर्गाः स्युस्तेष्वेकच्च फलं भवेत्।
श्रादा नमरिक्रयाभोव्वी वस्तुनिर्देश एव वा।
कचिनिन्दा खलादीनां सताञ्च गुणकीर्तनं ।
प्रकवृत्तमयः पद्यैरवसाने न्यवृत्तकैः।।

·साहित्यदणे
--
.
नातिखल्या नानिदीर्घाः सर्गा अष्टाधिका इच ।
नानावृत्तमयः क्वापि सर्गः कश्चन दृश्यते।।
सौन्ते भाविसर्गस्य कथायाः सूचनं भवेत् ।
सन्ध्यायेन्दुरजनीप्रदोषध्वान्तवासराः ॥
प्रातर्मध्याह्नमृगयाशैल वनसागराः ।
सम्भोगविप्रलम्भौ च मुनिस्वर्गपुराचराः ॥
रणप्रयाणपयममन्त्रपुत्रोदयादयः ।
वर्णनीया यथायोगं साङ्गोपाङ्गा अमी इह ॥
कवेर्वत्तस्य वा नाम्ना नायकस्येतरस्य वा ।
नामास्य सौपादेयकथया सर्गनाम तु॥
मन्ध्यङ्गानि न्यथालाभमत्र विधेयानि । अवसानेऽन्यत्तकै-
रिति बहुवचनमविवक्षितं । माङ्गोपाङ्गा इति जलकेलिमधु.
पानादयः । यथा रघुवंशशिशुपालवधनैषधादिः । यथा वा
मम राघवविलासादिः।
(५६०) अस्मिन्ना पुनः सर्गा भवन्याख्यानसझकाः ।
अस्मिन् महाकाव्ये । यथा महाभारतं ।
(५६१) प्राकृतनिर्मित तस्मिन् सगी आश्वाससञकाः ।
छन्दसास्कन्दकैनैतत् कचिदलितकैरपि ।।
पथा मेतुसन्धः । यथा वा मम कुम्नयाशचरितं ।
(५६२) अपभ्रंशनिबन्धेऽस्मिन् सर्गाः कडवकाभिधाः ।
तथापवंशयोग्यानिछन्दांसि विविधान्यपि ।

·घरपरिछेदः यथा कर्मपराक्रमः । (५६३) भाषाविभाषानियमात् काव्यं सर्गसमुज्झितं । एकार्थप्रवणैः पद्यैः सन्धिसामग्र्यवर्जितं ॥ यथा भिक्षाटनं श्रा-विलासय । (५६४) खण्डकाव्यं भवेत् काव्यस्यैकदेशानुसारि च। यथा मेघदूतादि। (५६५) कोषः श्लोकसमूहस्तु स्यादन्योन्यानपेक्षकः । व्रज्याक्रमेण रचितः स एवातिमनोरमः।। सजातीयानामेकत्र मन्निवेश व्रज्या । यथा मुकावल्यादि। अथ गद्यकाव्यानि । तत्र गद्यं । (५६) वृत्तवन्धोभितं गद्यं मुक्तकं वृत्तगन्धि च । भवेदुत्कलिकामायं चूर्णकञ्च चतुर्विधं ।। आद्यं समासरहितं वृत्तभागयुतं परं। अन्यद्दीर्घसमासाद्यं तुर्यच्चान्यसमासकं ।। मुक्तकं यथा । “गुरुवचसि पृथुररमोत्यादि"। वृत्तगन्धि यथा मम। “ममरकण्डूननिविडभुजदण्डकुण्डलीकृतकोदण्ड- शिझिनोटवारोजागरितवैरिनगर"। अत्र कुण्डलीशतकोद- एडेत्यनुष्टुप्वृत्तम्य पादः । ममरकण्डूनेति च प्रथमावरदय- रहितम्तस्दैव पादः। उत्कलिकाप्रायं यथा ममैव । “अणिम विसमर णिमिददरमरविमरविदलितममरपरिगदपवरपरव- 1.

·साहित्यदर्पणे। . लेत्यादि" *। चूर्णकं यथा मम । “गुणरत्नसागर जगदेकना- गर कामिनीमदन जनरञ्जनेत्यादि"। (५६७) कथायां सरसं वस्तु पद्यैरेव विनिर्मितं । कचिदत्र भवेदा- कचिहक्कापवकके ॥ आदी पद्यनमस्कारः खलादेव॒त्तकीर्तनं । यथा कादम्बादि । (५६८) आख्यायिका कथावत् स्यात् कवंशादिकीर्तनं । अस्यामन्यकवीनाच्च वृत्तं गद्यं क्वचित् कचित् । कथांशानां व्यवच्छेद आवास इति वध्यते॥ आर्या वक्त्रापवक्त्राणां छन्दसा येन केनचित्। अत्यापदेशनायासमुखे भाव्यर्थसूचनं ॥ यथा हर्षचरितादि। "अपि त्वनियमो दृष्टस्तत्राप्यन्यैरुदोरणात्"। इति दण्ड्याचार्यवचनात् केचित् “श्राख्यायिका नायकेनैव निबद्धय्या” इत्याहुम्तदयुक्तं । श्राख्यानादयश्य कथाख्यायिक- योरेवान्नीवान पृथगुक्ताः । यदुमा दण्डिनैव । "त्रैवान्तर्भविश्यन्ति शेषायाख्यानजातय इति" । एषामुदाहरणं पञ्चतन्त्रादि । अथ गद्यपद्यमयानि । (५८) गद्यपद्यमयं काव्यं चम्परित्यभिधीयते । * यिसेति । यनि विमार निशिततरशरविसरविदलितसम. रपरिगत प्रवलपरबत्यादि। सं. टी.।

·घरपरिछेदः। यथा देशराजचरितं। (५७०) गद्यपद्यमयो राजस्तुतिविरुदमुच्यते । यथा विरुदमणिमाला। (५७१) करम्भकन्तु भाषाभिर्विविधाभिर्विनिर्मितं । यथा मम पोडशभाषामयी प्रशस्तिरनावली। एवमन्ये ऽपि भेदा उद्देशमात्रप्रसिद्धत्वादुक्तभेदानतिक्रमाच्च न पृथग्ल- चिताः ॥ इति साहित्यदर्पणे दृश्यश्रव्यकाव्यनिरूपणे नाम पष्ठः परिच्छेदः।

·२१२
साहित्यदर्पणे।
इह प्रथमतः काये दोषगुणरीत्यलङ्काराणामवस्थितिक्रमी
दर्शितः । सम्प्रति के ते इत्यपेक्षायामुद्देशक्रमप्राप्तानां दोषाणां
स्वरूपमाह।
(५७२) रसापकर्षका दोपाः
अस्यार्थः प्रागेव स्फुटीकृतः । तविशेषमाह ।
(५७३)
ते
पदे तदंश वाक्याथै सम्भवन्ति रसेऽपि यत् ॥
पुनः पञ्चधा मताः।
तत्र ।
(५७४) दुःथवं त्रिविधालीलानुचितार्थाप्रयुक्तताः ।
ग्राम्याऽप्रतीतसन्दिग्वनेयार्थनिहतार्थताः ॥
अर्वाचकत्वं क्लिष्टत्वं विरुद्धमतिकारिता।
अविमृष्टविधेयांशभावश्च पदवाक्ययोः ॥
दोषाः केचिद्वन्येषु पदांगोऽपि पदेऽपरं।
निरर्थकासमर्थत्वे च्युतसंस्कारता तथा ॥
.
परुषवर्णतया श्रुतिदुःखावहत्वं दुःश्रवत्वं । यथा ।
| "कातीर्थ यातु तम्बड्मी कदानगवशंवदा" ।
अमोलवं (जोडाजुगुप्साऽमग नव्यज्ञकलाविधा मेणा-
दाहरणं ।
"दृप्तारिविजये राजन् माधनं सुमहत्तव ।
प्रससार मनायुविना तम्यि ते तदा" !!

·सप्तमपरिछेदः । २१३ - अत्र साधनवायुविनायभन्दा अलोलाः । "शरा श्रमरतां यान्ति पभूता रणावरे"। श्रच पश्पदं कातर्थमभियनतीत्यनुचितार्थत्वं । अप्रयतत्वं, तथा प्रसिद्धवावपि कविभिरनादृतत्वं । यथा। "भाति पद्मः सरोवरे"। अत्र पद्मशब्दः पुंलिङ्गः । ग्राम्यत्वं यथा । “कटिस्ते हरते मनः" । अत्र कटिशब्दो ग्राम्यः । अप्रतीतत्वमेकदेश- मात्रप्रसिद्धलं । यथा। "योगेन दलिताशयः"। अत्र योग- शास्व एव वासनार्थ प्रापयशब्दः । "आशीःपरम्परां वन्दा कर्षे कृषा कृपां कुरु"। अच वन्द्यामिति किं वन्दीभूतायामुत वन्दनीयायामिति सन्देहः । निथार्थत्वं रूढिप्रयोजनाभावादशतिरुतं लक्ष्यार्थ- प्रकाशनं यथा। "कमले चरणाघातं मुखं सुमुखि नेऽकरोत्" । अत्र चरणाघातेन निर्जितलं लक्ष्यं । निहतार्थवमुभया- थस्य शब्दस्यापमिद्धेऽर्थे प्रयोगः । यथा। "यमुभाशम्बरमबर यतानी"। शम्बरशब्दो दैत्ये प्रसिद्ध दह तु जस्ते निहतार्थः । "गीतेषु कर्णमादने"। पाइपचा दाञ्धातुदीनार्थेऽवाचकः । यथा वा। ". "दिनं मे लथि सम्प्राप्ते ध्वान्तछन्नापि यामिनी"। अत्र दिनमिति प्रकाशमयार्थेऽवाचक क्लिष्टसमर्थप्रतीते- व्यवहितवं शोरोदजावसतिजन्मभुवः प्रसन्नाः" । अत्र चोरो- दजा लमीतस्या वमतिः पद्मं तस्य जन्मभुवो जलानि । “भूतये ·२९४ साहित्यदर्पये। + . ऽस्तु भवानीशः" । अत्र भवानीशशब्दो भवान्याः पत्यन्तरम- तीतिकारिबाविरुद्धमवगमयति। "खर्गग्रामटिकाविलुण्ठनवृथानैः किमेभिर्भुजैः” । अत्र वृथात्वं विधेयं तच्च समामे गुणीभावादनुवाद्यव- प्रेतीतिकृत्। यथा वा । “रक्षास्वपि पुरःस्यातुमलं रामानु- जस्य मे” । अत्र रामस्येति वायं । यथा वा । “श्राममुद्रक्षिती- शानां"। अचासमुद्रमिति वाच्यं । यथा वा । “यत्र ते पतति सुभु कटाक्षः षष्ठवाण इव पञ्चशरस्य" । अत्र पष्ठ वेत्युत्प्रेक्ष्यं । यथा वा। "अमुक्ता भवता नाथ मुहर्तमपि मा पुरा" अत्रामुक्तत्यत्र नत्रः प्रमज्यप्रतिषेधत्वमिति विधेयत्वमेवा- चित। यदाहुः "अप्राधान्य विधेर्यत्र प्रतिषेधे प्रधानता। प्रमज्यप्रतिषेधोऽमी क्रियया मह यच ना"। , - । यथा। " "नवजलधरः सन्नद्धोऽय न दृप्तनिशाचरः" । अत्रोदाहरणे तत्पुरुषममामे गुणीभावे नमः पर्युदामतया निषेधस्य विधेयतानवगमः । यदाहुः । "प्रधानत्व विधेर्यत्र प्रति प्रधानता । पर्युदासः म विज्ञेयो यत्रोत्तरपदे न नत्र" ॥ तेन। "जुगोपात्मानमत्रता भेजे धर्ममनातुरः।

·संगमपरिछेदः। २१५ . १ अधुराददे सेोऽर्थानसक्तः सुखमन्वभूत्" । अचत्रिस्तनामनू द्यात्मगोपनाद्येव विधेयमिति नत्रः पर्थ्य- दामतया गुणभावो युक्तः । नन्वग्राद्धभोजी ब्राह्मणः, असूयंपन्या, . 'राजदारा इत्यादिवत् अमुनोत्यत्रापि प्रमज्यप्रतिषेधो भवि- व्यतीति चेन्न । प्रचापि यदि भोजनादिरूपक्रियांशेन ननः सम्बन्धः स्यात्तदैव तत्र प्रसज्यप्रतिषेधलं वर्क शक्यं । न च तथा। নিয়ন সানন রাব্যার্থ জনৰ নসঃ মান্। यदाहः। "श्राद्धभोजनशीलो हि यतः का प्रतीयते। न तमोजनमात्रं तु कर्तरीनेविधानत इति" " अमुनेत्यत्र तु क्रिययैव सह सम्बन्ध इति दोष एव । एते च क्लिटत्वादयः समासगता एव पददोपाः वाक्ये दुःवत्वं यथा) "मारीय॑न्धः कदा लस्ये काार्थ विरहे तव । • कृतप्रवृत्तिरवर्थे कविवर्यान्तं समभुते" ॥ नगुमाशञ्जकालीलता। "उद्यत्कमललोहियैर्वक्राभिर्भूपिता तनुः" । कमललोहित्यं पारागः । वकाभिः वामाभिः । 'धम्भिमस्य न कस्य प्रेच्य निकामं कुरङ्गभावाच्याः । रज्यत्यपूर्वबन्धव्युत्पत्तेमागम मोमां"। प्रब धम्मिनस्य शोभा प्रेक्ष्य कस्य मानमं रज्यतीति सम्बन्धः 1 "न्यकारी ह्ययमेव मे यदिति" अत्र चायमेव नाकार न्यकारस्य विधेयत्वं विवक्षितं । तप शब्दरचनावैपरो. +- ·साहित्यदर्पणे । त्येन गुणीभूतं । रचना च पदवयम्य विपरीतेति वाक्यदोषः । "अानन्दयति ते नेत्रे योऽमी सुभु ममागतः" । इत्यादिपु “यत्तदोर्नित्यः सम्बन्धः” इति न्यायादुपका- न्तस्य यच्छब्दस्य निराकाइत्वप्रतिपत्तये तच्छब्दसमानार्थतया प्रतिपाद्यमाना इदमेतददाशब्दा विधेया एव भवितुं युक्ताः । अत्र तु यच्छब्दनिकट म्यतया अनुवाद्यत्वप्रतीतिकृत्तच्छब्दस्यापि यच्छब्दनिकटम्यितस्य प्रसिद्धपरामर्षित्वमात्र । यथा । "यः स ते नयनानन्दकरः सुभ्र स पागतः" । (यच्छन्दव्यवधानेन म्यितास्तु निराकासबमवगमयन्ति । यथा। यत्तदोरकस्यार्थत्वं "अानन्दयति ते नेत्रे योऽधुनामा ममागतः" । 'एवमिदमादिशब्दोपादानेऽपि) सब च मम्भवति) तकस्योपादानेऽपि निराकाइंलप्रतीतिरिति न क्षति । तथा हि यच्छब्दस्योत्तरवाक्यगतत्वेनोपादाने माम- •त् पूर्ववाक्ये तच्छब्दस्यार्थत्वं । यथा "श्रात्मा जानाति यत् पाप"। एवं। "यं मशैलाः परिकल्प्य वम मेरी म्यिने दोग्धरि दोहदने । भास्वन्ति रत्नानि महौषधीय" इत्यादावपिालचन्दम्य प्रफ्रान्तमिद्धानुभूतार्थवे यच्छन्दम्यार्थी फ्रमेण यथा । "म त्वा पालिनं वीरं तापदे चिरकाशिते । धातोः ग्यान उवादेशं सुग्रीवं मन्यवेशयत्" । "म वः शशिकलामोनिस्तादाम्यायोपकन्यता"।

·सलमपरिछेदः। "ताभिन्दुसन्दरमुखों हदि चिन्तयामि" ॥ Lध्यत्र-ज-यच्छन्दनिकटस्थितानामपीदमादिशब्दानां भिन्न- लिङ्ग विभनित्वं तत्रापि निराकाइलमेव । क्रमेण यथा । "विभाति मृगमावाक्षी येदं भुवनभूषणं । इन्दुर्विभाति यस्तेन दग्धाः पथिकयोषितः" । क्वचिदनुपात्तयोदयोरपि मामादवगमो यथा । "न मे शमयिता कोऽपि भारस्येवि मारुचः । मन्दस्य भवने कोऽपि वालोऽस्यद्भुतपौरुषः" ।। अत्र योऽस्ति स ते भारस्य भयितेति बुध्यते । यद्यदिरहदुःख मे तत् को वापइरिथ्यति"। इत्यत्रैको यच्छब्दः भाका इति न वाच्यं । नथा हि यद्यदित्यनेन येन केनचिद्रूपेण स्थितं मचात्मक वस्तु विवक्षितं । नथाभूतस्य तस तच्छब्देन परामर्षः । एवमन्येषामपि वाक्य- गतलेनोदाहरणं वाध्य पदाभे युतिकटुर्यथा “तगछ मिही कुरु देवकार्य" | "धातुमत्तां गिरिध"। पत्र मत्ताशब्दः धौवार्थ निहतार्थः । "वर्धते कि महामेनो विजेयो यस्य तारकः”। अत्र विजेय इति कृत्यप्रत्ययः क्तप्रत्ययार्थेऽवाचक "पाणि: पनवपेलवः" । पेलवशब्दम्याद्याक्षरे प्रयोले। "मङ्गामे निहताः परा वचोयाणत्वमागताः। अत्र वच.शब्दस्य गीःशब्दवाचकवे ने यार्थ ( तथा तत्रैव बाएम्याने भरेति पाठे पत्र पददयमपि न परिवृत्तिमई ।

·२१८ साहित्यदर्पणे। जलध्यादी वृत्तरपदं वाइवानलादौ पूर्वपदं। एवमन्येऽपि यथा सम्भवं पदांशदोषा जेयाः। निरर्थकत्वादीनां त्रयाणाञ्च पद- मात्रगतत्वेनैव लक्ष्ये सम्भवः। यथा । "मुच्च मानं हि मानिनि"। अत्र हिंशब्दो वृत्तिपूरणमात्रप्रयोजनः । “कुझं हन्ति कृशो- दरी"। अत्र इन्तीति गमनार्थे पठितमपि न तत्र समर्थ। गाण्डीवी कनकशिलानिभं भुजाभ्यामाजघ्ने विषमविलोचनस्य वक्षः”। “पाडो यमहनः (पा०९ । ३१२८) खाङ्गकर्मकाञ्चेति" (पा० १ ॥ ३॥ २८ । स० वा० १) अनुशामनवलादापूर्वस्य इनः स्वाङ्ग कर्मकस्यैवात्मनेपदं नियमितं। इह तु तसवित- मिति व्याकरणलक्षणहीनत्वात् च्युतमस्कारत्वं । नन्वत्र"श्रीजन" इति पदस्य खतो न दुष्टता अपि तु पदान्तरापेक्ष्यवेत्यस्य वाक्यदोषता। मत तथा हि गुणदोषालद्धाराणां शब्दार्थ- गतत्वेन व्यवम्यूिनेस्तदन्वयध्यतिरेकानुविधायित्वं हेतुः । छतु दोपस्य "अाजघ्न” इति पदमावस्यैवान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वं । पदान्तराणां परिवर्त्तनेऽपि तस्य तादवस्यादेवेति पददोप एव तंथा। यथेहात्मनेपदम्य परिवत्तावपि न पददोपः तथा इन्प्रतेरपीति न पदांगदोपः । एवं “पद्म" इत्यत्राप्रयुक्तस्य पद गतवं बाध्यं । एवं प्राप्तादिव्याकरण लक्षणहानावपि युत. मंस्कारवमूछ। दह शब्दानां मर्दया प्रयोगाभावेऽसमर्थवं विरम्नप्रयोगे निहतार्थ । निहतार्थलमनेकार्थमन्दविषयं । अप्रतीतत्वे त्वेकार्थस्थापि शब्दमा मार्वत्रिकप्रयोगविरः । अन- पुकत्वमेकाशम्दविषयं । असमर्थत्वमनेकार्थमन्द विषयं । अमम-

·२१८
सतमपरिछेदः।
"
१
र्थत्वे हन्यादयोऽपि गमनार्थे पठिताः। अवाचकवे दिनादयः
प्रकाशमयाद्यर्थ न तथेति परस्परभेदः। एवं पददोषमजा-
तोथा वाक्ये दोषा उताः सम्प्रति तद्विजातीया उच्यन्ते ।
(५७५) वर्णानां प्रतिकूलत्वं लुप्ताहतविसर्गते ।
अधिकन्यूनकथितपदताहतवृत्तता।
पतत्यकर्षता सन्धौ विश्लेपालीलकष्टताः ।
अन्तिरैकपदता समाप्तपुनरात्तता ॥
अभवन्मतसम्बन्धाक्रमामतपरार्थताः ।
वाच्यस्यानभिधानञ्च भमप्रक्रमता तथा ॥
त्यागः प्रसिद्धेरस्थाने न्यासः पदसमासयोः ।
सङ्कीर्णता गर्भितता दोषाः स्यु:कामात्रगाः ।।
वानां रसानगण्यविपरीतत्वं प्रतिकूलत्वं । यथा मम ।
"वह उलट्ट सत्रणे कहिम्पि मोट्टाअदो परिहट्टद।
हिएण फिट्ट लज्जाद खट्टव दिहोए मा" । श्रच टका-
राः ग्टगाररसपरिपन्थिनः केवलं शक्तिप्रदर्शनाय निबद्धाः।
एषाञ्चैकदित्रिचतुःप्रयोगेण न तादृग्रमभङ्ग इति न दोषः ।
"गता निशा दमा वाले"। अब लुप्तविमाः। श्राहता ओलं
* योवट्टर रति । उहतयति उल्लेोटयति शयने कस्मिन्नपि मोहा-
यति न परिषदृति हदयेन स्फिटयति लघ्नया खट्टयति धृतः
सा रति । सं. टो। उदयति देहमुत्तानीकरोति। उल्लो.
टयति पार्थपरिवर्तनं करोति । मोट्टायितभावं न करोति।
स्फिटयति धयति । खट्टयति कुण्ठिता भवति इत्यर्थः ।टी।
.

·२२. साहित्यदर्पगे। प्राप्ता विसा यत्र। यथा।"धीरो वरो नरो यातीति" । “पञ्च- वाकृतिरकोछो"। अत्राकृतिपदमधिक । एव "सदाशिव नामि पिनाकपाणिमिति" विशेषणमधिक । “कुर्थी हरस्थापि पिना- कपाणेरिति" अत्र तु विशेषप्रतिपत्त्यर्थमुपात्तत्वाद्युक्तमेव । यथा वा “वाचमुवाच कौत्स."। अत्र वाचमित्यधिक' उवाचेत्यनेनैव कृतार्थत्वात् । क्वचित्तु विशेषणदानार्थ तत्प्रयोगो युज्यते । यथा । "उवाच मधुरा वाचमिति"। केचित्त्वाज "रात्र विशेषण- स्थापि क्रियाविशेणत्व सम्भवति तत्रापि तत्पयोगी न घटते" यथा। “उवाच मधुरं धीमानिति ) “यदि मर्पिता दृटि. कि ममेन्द्रतया तदा"। अत्र प्रथमे त्वयेति पद न्यून । "रतिलीलाश्रम भिन्ते सलीलमनिलो वइन्"। लीलाशब्द. पुनरुक्त । एवं "जतुर्विम एतविकाशिविमप्र- सूना"। अब विमशब्दस्य एतपरिस्फुटतनसना इति मना- नैव परामो युन. । हत वृत्त लक्षणानमरणेऽप्यथव्य रमान- नुगुणमप्राप्तगुरुभावान्त लघु च । फ्रमेण यथा। "इन्त सतत- मेतस्या हृदय भिन्ते मनोभव कुपित "। "अयि मयि मानिनि मा कुरु मान" । इद वृत्त हास्यरमस्यैवान कृत । “विकमित- सहकारभारारिपरिमन एप समागतो वमन्तः" । चत्पा- दान्ने लघोरपि गुरुभाव उनमात् मत्र दितीयचतुर्थपाद- विषय । प्रथमटतीयपादविषयन्तु वमन्ततिम्नकादेरेव । अत्र प्रमुदितसौरभ श्रागतो वसन्त इति पाठी युतः । यथा वा ।

·सप्तम परिछेद ।
"अन्यास्ता गुणरबरोहणभुवो धन्या मृदन्यैव मा
सम्भारा. खलु नेऽन्य एव विधिना येरेप स्टो युवा।
श्रीमत्कालिजषा दिषा करतलात् स्तीणा नितमस्थलाल्
दृष्टे यत्र पतन्ति मूढमनसामस्वाणि वस्त्राणि च ॥
अत्र वस्त्राणि चेनि बन्धस्य लथत्वश्रुति । "वस्वास्थयोति"
पाठे तु दाळमिति न दोष । “इदमप्राप्तगुरुभावान्तलविति"
काथ्यप्रकाशकार । वस्तुतस्तु “लक्षणानुसरणेऽप्यश्रव्यमिति"
अन्ये।
"पोचलञ्चलनज्वालाविकटोरुमटाछट ।
श्यामक्षिप्तकुलझामत् पातु वा नरकेसरी" ॥
अत्र क्रमेणानुप्रासप्रकर्ष पतित ।
"दलिते उत्पले एते अक्षिणी अमलानि ते"।
एवविधमन्धिविश्लेषस्थामकृपयोग एव दोष । अनुशासनमु-
लय हत्तभङ्गमयमात्रेण सन्धिविश्लेषस्य तु सकदपि। यथा।
"बामवाभामुखे भाति इन्दुश्चन्दनविन्दुवस्"।
"चलण्डामरचेरित इति" अत्र सन्धी जुगुमा व्यञ्जकमझोलत
"उर्व्यमावत्र तालो मर्वन्ते चार्ववस्थिति"।
अब सन्धी कगृत्व ।
"दुन्दुर्विभाति कर्पूरगौरैर्धवलयम् करें।
जगन्मा कुरु तन्वनि मान पादानते प्रिये ॥
अव जगदिति प्रथमार्दू पठितुमचित ।
"नाशयन्तो घनध्वान्त तापयन्तो वियोगिन ।

·२२२ साहित्यदर्पणे। पतन्ति शशिनः पादा भामयन्तः क्षमातलं" ॥ अत्र चतुर्थपादो वाक्यममाप्तावपि पुनरात्तः। भवन्मतः सम्बन्धी यथा । "या जयश्रीमनोजस्य यया जगदल लकतं । यामेणाची विना प्राणा विफला मे कुतोऽद्य सा" ॥ अत्र यच्छब्दनिर्दियानां वाक्यानां परस्परनिरपेक्षलात्त- देकान्तःपातिना एणातीशब्देन अन्येषां सम्बन्धः कवेरभिमत नोपपद्यत एव । “यां विनामी वृथा प्राणा एणाही सा कुतोऽद्य मे"। इति तच्छब्दनिर्दियवाक्यान्तःपातिते तु मखैरपि यच्छ- ब्दनिर्दियवाक्यः मम्बन्धी घटते। यथा वा । "ईक्षमे यत्कटाक्षेप तदा धन्वी मनोभवः" । अत्र यदित्यस्य तदेत्यनेन सम्बन्धो न घटते । “ईचसे चेदि- ति" तु युक्तः पाठः। यथा वा । "ज्योत्स्ना च यः पयःपूरस्तारकाः केरवानि च । राजति व्योमकापारराजमः सुधाकरः" ॥ कामारशब्दस्य ममामे गुणीभावात्तदर्थस्य मः संयोगः । विधेयाविमर्षे यदेवाविम्मष्टं तदेव दुर्य । १६ तु प्रधा- नस्य कामारपदार्थस्य प्राधान्येनाप्रतीतेः माऽपि पयःपूरादि- पदार्थस्तदङ्गातया न प्रतीयते रति मलवाक्यार्थविरोधावभास दत्युभयोर्मेंदः । "अनेग छिन्दता मातुः कण्ठं परगना तव ।

·सप्तमयरिछेदः । २२३ बद्धस्पर्द्धः कृपाणोऽयं लज्जते मम भार्गव" ॥ अत्र "भार्गवनिन्दायां प्रयुक्तस्य मालकहछेदनकर्तवस्य परगना मह सम्बन्धो न युक्त इति" प्रायाः । “परनिन्दा, मुखेन भार्गवनिन्दाधिक्यमेव वैदग्यं द्योतयतीति" अाधुनिकाः। अक्रमता यथा। "समय एवं करोति बलावलं प्रणि गदन्त दूतीव शरीरिण। भरदि हंसरवाः परुपोचतखरमयूरमयूरमणीयतां" । अत्र पराठग्यमानवाक्यानन्तरमेवेतिभब्दप्रयोगो युको न तु प्रणि गदन्त इत्यनन्तरं। एवं। "इयं गतं सम्प्रति शोचनीयतां समागमप्रार्थनया कपालिनः। कला च मा कान्तिमती कलावत- स्लमस्थ लोकस्य च नेत्रको मुदी"। अत्र समित्यनन्तरमेव चकारी युनः य समलपरार्थता यथा। "राममन्मथारेणेत्यादि"। अत्र ग्टगाररसस्य व्यञ्जको दिनो- योऽर्थः प्रकृतरमविरोधित्वादनिष्टः । वाध्यस्थानभिधानं यथा। "यतिक्रमलवं के मे वोच्य वामाक्षि कुप्यसि"। अत्र व्यतिफमलवमपीत्यपिरवश्य वक्रव्यो नोकः न्यूनपदत्वे वाचकपदस्यैव न्यूनता विवक्षिता। अपेस्तु न तथावमित्यनयो- भैदः। एवमन्यत्रापि। यथा वा। "चरणानतकान्तायातन्धि कोपस्तथापिते"। 10 ·२२४ साहित्यदर्पये। भन्न अत्र "चरणानतकान्तासीति" वाच्यं । भग्नप्रक्रमता यथा। "एवमुको मन्त्रिमुख्यैर्रावण: प्रत्यभाषत" । अत्र वचधातुना प्रक्रानं प्रतिवचनमपि तेनैव वनुमुचित तेन “रावणः प्रत्यवोचतेति" पाठो युक्तः। एवञ्च मति न कथि- नपदत्वदोषः। तस्योद्देश्यप्रतिनिर्देश्यव्यतिरिक्तविषयत्वात्। हिह हि वचन प्रतिवचनयोरुद्देश्यप्रतिनिर्देश्यत्वं । यथा । "उदेति सविता ताम्रस्ताव एवास्तमेति च". इत्यत्र यदि पदान्तरेण स एवार्थः प्रतिपद्यते तदान्योऽर्थ दूव प्रतिभासमानः प्रतीति स्थगयति। यथा वा। "ते हिमालयमामच्य पुनः प्रेक्ष्य च हलिनं । सिद्धचाम्मै निवेद्यार्थ तद्विस्याः खमुद्ययुः" ।। अत्र “अस्मा इति" इदमा प्रक्रान्तस्य तेनैव तत्समानाभ्या- मेतददाशब्दाभ्यां वा परामी युक्तो न तच्छब्देन । यथा वा । उदन्वच्छिन्ना भू स च पतिरपां योजनशतं"। अत्र "मिता भूः पत्यापां स च पतिरपामिति" युक्तः पाठः । एवं। "यशोऽधिगन्तुं मुखस्लिप्मया वा मनुय्यमख्यामतिवर्तित वा । निरुत्सुकानामभियोगमा ममुत्सुकेवाहमुपैति मिद्धिः" || अच मुसमोहितमित्युचित । अत्राद्ययाः प्रकृतिविषयः प्रक- मभेदः।रतोये पर्यायविषयः। चतुर्थ प्रत्ययविषयः। एवमन्यत् ।

·सप्तमपरिछेदः। २२५ प्रिमिद्धित्यागो यथा । “घरो वारिमुचा रवः"। अत्र मेघानां गर्जितमेव प्रसिद्धं । यदाहुः । "मञ्जीरादिपु रणितमायं पक्षिपु तु कूजितप्रतिः स्तनितमणितादि सुरते मेघादिषु गजितप्रमुखमित्यादि। अन्यानम्यपदना यथा। "तीर्थे तदीये गजसेतुबन्धात् प्रतीपगामुत्तरतोऽस्य गगां । प्रयत्नपालथ्यजनीयभूवुइँमा नभोलइनलोलपक्षाः" ॥ अत्र नदीयपदात् पूर्व गङ्गामित्वस्थ पाठो युक्तः। एवं "हितान् न यः संश्टणुते म कि प्रभुः”। अत्र संश्टणुत इत्यतः पूर्वं नत्रः स्थितिरुचिता। अत्र च “पदमात्रस्यास्याने निवेशेऽपि सर्वमेव वाक्यं विवचितार्थप्रत्यायने मन्थरमिति" वाक्यदोषता। एवमन्यत्रापि । हह केऽप्याहुः “पदभब्देन वाचक एव प्रयोगो निगद्यते न च नो वाचकता निर्विवादात् स्वातव्येणार्थवाधन- विरहादिति" यथा “दयं गतं इत्यादी" बमित्यनन्तरं चका- रानुपादावादकमता तथात्रापीति प्रस्थानस्यसमामा यथा। "अद्यापि स्तनशैलदुर्गविषमे मोमन्निनोनां हदि स्थातुं वाञ्छति मान एष धिगिति क्रोधादिवालोहितः । मोद्यदूरतरप्रसारितकरः कर्यत्यमा तत्क्षणात फुलकैरवकोषगि:मरदलियेणेकपाणं शशी" अत्र कोपिन उती समामो न कृतः कवेस्को कृतः। वाक्या- न्तरपदानां वाक्यान्तरेऽनुप्रवेशः मकोर्षलं यथा। "मुञ्च चन्द्रं कुरङ्गाति पग्य मानं नभोऽङ्गणे"। .

·२२६ साहित्यदर्पणे। अत्र नभोऽङ्गणे चन्द्रं पश्य मानं मुश्चेति युक्तं । "क्लिष्टत्व- मेकवाक्यविषयमिति” अस्माद्भिनं । वाक्यान्तरे वाक्यान्तरानु- प्रवेश गर्भितता। यथा । "रमणे चरणप्रान्ते प्रणतिप्रवणेऽधुना। वदामि सखि ते तत्त्वं कदाचिन्नोचिताः क्रुधः" । अर्थदोपानाह। (५७६) अपुटदुष्श्रामग्राम्यव्याहताश्लीलकरताः । अनवीकृतनिईतुप्रकाशितविरुद्धताः ॥ सन्दिग्धपुनरुतत्वे ख्यातिविद्याविरुद्धते। साकाश्तासहचर भिन्नतास्थानयुक्तता ॥ अविशेपे विशेषशानियमे नियमस्तथा। तयोर्विपर्ययो विध्यनुवादायुक्तते तथा ॥ निर्मुक्तपुनरुक्तत्वमर्थदोपाः प्रकीर्तिताः । तविपर्ययो विशेषेऽविशेषो नियमे नियगः । अचापुरत्वं मुख्यानपवारित्वं । यथा । "विलोक्य वितते व्याग्नि विधुं मुच्च रूपं प्रिये"। व वित्तशब्दो मानत्यागं प्रति न किञ्चिदुपारने । बधि- कपदवे पदार्थान्ययप्रतीतेः ममकानमेव वाधप्रतिभाम, इतु पादिति विशेषः । ईफमता "देधि मे वाजिनं गजन् गजेन्द्र वा मदानमं" । अत्र गजेन्द्रम्प प्रथमं पापनमुचितं । यथा।

·सप्तमपरिछेदः।
২২
"खपिहि त्वं समीपे मे खपिम्येवाधुना पिय"।
अवार्थी ग्राभ्यः । कस्यचित् प्रागुत्कर्षमपकर्षं वाभिधाय
पश्चात्तदन्यप्रतिपादनं व्याहतवं यथा ।
५ "हरन्ति हृदयं यूनां न नवेन्दुकलादयः ।
वोच्यने यैरियं तन्वी लोकलोचनचन्द्रिका
अत्र येषामिन्दुकला नानन्दहेतुस्तेषामेवानन्दाय तन्या-
चन्द्रिकाबारोपः।
"इन्लुमेव महत्तस्य स्तब्धस्य विवरैषिणः ।
यथाश जायते पातो न तथा पुनरुन्नतिः" ।
अत्राऽमीलः।
"वर्षत्येतदर्पतिर्न तु घना धामण्यमच्छं पयः
सत्यं मा सवितुः सुता सुरमरित्पूगे यया सावितः ।
व्यासस्याक्तिपु विश्वसित्यपि न कः श्रद्धा न कस्य श्रुती
न प्रत्येति तथापि मुग्धहरिणी भाखमरीचिय्वपः" !!
अचथरमात् सूर्यादृष्टेयमुनायाश्च प्रभवस्तस्मात्तयोर्जलमपि
सूर्य प्रभवं । तनय सूर्यमरोचीनां जलप्रत्ययहेतुलमुचितं ।
तथापि गीभ्रान्तत्वात्तत्रजलप्रायंग करोत्ययममस्ततोऽप्यर्थी
दुर्योधः दूरे चास्मात् प्रस्तुतार्थवाध इति कष्टार्थत्वं ।
"सदा घरति खे भानुः मदा वहति मारनेः ।
सदा धने भुवं भेष: मदा धीरोऽविकत्यनः" ।
अब सदेत्यनवीरुतं अवास्य पदस्य पर्यायानारेयोपादाने

·२२८
साहित्यदर्पणे।
.
ऽपि यदि नान्यदिच्छित्यन्तरं तदास्य दोषस्य सद्भाव इति
कथितपदत्वा दः । नवीकृतत्वं यथा ।
"भानुः सकृयुक्ततरङ्ग एव रात्रिन्दिवं गन्धवहः प्रयाति ।
विभर्ति शेषः सततं धरिची षष्ठांशवृत्तेरपि धर्म एषः" ।।
"ग्टहीतं येनासीः परिभवभयानोचितमपि
प्रभावाद्यस्याभून खलु तव कश्चिन्न विषयः ।
परित्यतं तेन बमपि सुतशोकामतु भाद्
विमोक्ष्ये शस्त वामहमपि यतः स्वस्ति भवते" ॥
अब दितीयशस्त्रमोचने हेतुीक इति नितुत्वं ।
- "कुमारस्ते नराधीश श्रिय समधिगच्छत"।
अत्र वं नियखेति विरुद्धार्थप्रकाशनात् प्रकाशितविरुद्धत्व
"श्रचली अबला वा
सेव्या
धूत
मनीषिणः" ॥
अत्र प्रकरणाभावाच्छान्तश्टङ्गारिणेः को वक्तति निश्चया-
भावात् मन्दिग्धत्वं ।
"महमा विदधीत न कियामविवेकः परमापदां पदं।
वृणुते हि विमृय्यकारिणं गुणलुधाः वयमेव सम्पदः" ।
अच द्वितीयार्द्धव्यतिरेकेण द्वितीयपादम्यैवार्थ इति पुन
रुतता। प्रमिद्धिविरुद्धता यथा ।
"तथचार ममरे मितहलधरो हरिः"।
अत्र हरे: शुलं लोकेऽप्रमिद्धं । यथा वा ।
"पादाघातादशोकस्से मनातागुरकण्ट्रकः" ।
अत्र पादाघातादोकेषु पुष्यमेव जायत इति प्रमिद्ध न

·सप्तमपरिछेदः। २२९ बड्कुर इति कविममयख्यातिविरुद्धता ॥ "धरे करजातं मुगाच्याः" । अत्र श्टङ्गारशास्तविरुद्धत्वाविद्याविरुद्धता । एव- मन्यमास्त्रविरुद्धत्वमपि। "ऐशस्थ धनुषो भङ्गं क्षत्रस्य च समुन्नति ।। मनाया स्त्रीरत्नञ्च कथं नाम म्हय्यते भार्गवेोऽधुना ।। अत्र स्त्रीरत्नमुपेचितुमित्याकाशति । "सजना दुर्गती मनः कामिनी गलितसनी। खलः पूज्यः समज्यायां तापाय मम चेतमः" । अत्र सज्जनः कामिनी च शोभनौ तत्सहचरः खलोऽशो- भन इति सहचरभिन्नत्वं ।। “প্যামা সঙ্গমামসিহিনী আল্লাযি বৰ भकि तपती पिनाकिनि पदं लङ्केति दिव्या पुरी। उत्पत्तिटुंचिणान्वये च तदही भेदृग्वरो लभ्यते स्थाचेदेष न रावणः कनु पुनः सर्वत्र सर्व अत्र न रावण इत्येतावनैव समायं । 7"होरकाणां निधेरस्थ सिन्धोः किं वर्षयामई" ! व रत्नानां निधेरित्यविशेष एवं वाच्यः। "श्रावन एव नाभिस्ते नेत्रे नीलमरोरुहे। करड़ा. वलयस्तेन त्वं. लावण्याम्यवापिका" ". 7 अशावर्त एवेति नियमान वाशुः। "यान्ति नोलनिचोलिन्यो रजनीयभिसारिकाः"। अब तमिलास्विति रजनीविशेयो वाच्यः। गुणाः"॥

·२३. साहित्यदर्पगे। "आपातसुरमे भोगे निमनाः किं न कुर्वते"। अत्र पायात एवेति नियमो वायः। नन वाच्यस्थानभि- धाने “व्यतिक्रमलवम्" इत्यादावपेरभाव दह चैवकारस्येति कोऽनयोर्भेदः अचाह नियमस्यावचनमेव पृथग्भूतं नियम- परिहत्तेर्विषय इति। तन्न । तथासत्यपि द्वयोः शब्दार्थदोष- तायां नियामकाभावात् । तत् का गतिरिति चेत् “व्यतिक्रम- लवमित्यादौ” शब्दोचारणानन्तरमेव दोषप्रतिभामः दह त्वर्थप्रत्ययानन्तरमिति भेदः। एवञ्च शब्दपरिवृत्तिमहत्वासह- त्वाभ्यां पूर्वरादृतोऽपि शब्दार्थदोपविभाग एवं पर्यवस्यति । यो दोषः शब्दपरिवृत्त्यमहः म शब्ददोष एव । यश्च पदार्था- न्वथप्रतीनिपूर्ववोध्यः मोऽपि शब्ददोषः। यथार्थप्रतीत्यनन्तर- बाध्यः सोऽर्थाथ इति। एवं चानियमपरिवृत्तत्वादेरप्यधि- कपदत्वादे दो बौद्ध व्यः । अमतपरार्थत्वे तु “राममन्मथ- भरेणेत्यादी" नियगेन वाक्यव्यापित्याभिप्राथादाक्यदोषता । अमोललादी तु न नियमेन वाक्यव्यापित्वं । "पागन्दितमपक्षोऽसौ परपक्षान् धनियनि" अच परपदं हत्वा स्वपघमानन्दयिय्यतीति विधेयं "चण्डीशचूडाभरए चन्द्र लोकतमोपह। एयरहिप्राणहरण कदर्थय न मां वृथा" अप विरहिण उनी बतीयपादस्यार्थी नानुवाद्या "लमं रागारताच्या गुढमिह ययवामि ययारिकण्ठे मानहानामपीशोपरि परपुरुषर्या च दृष्टा पतन्ती।

·सामपरिछेद ।
२३१
नत्सकोऽय न किञ्चिगणयति विदित नेऽस्तु तेनास्मि दत्ता
भृत्येभ्य श्रोनियोगाइदितुमिति गतेवाम्बुधि यस्य कीर्ति"।
अत्र विदित तेऽस्वित्यनेन समापितमपि वचन तेनेत्यादि.
पुनरुपात ॥ अथ रसदोपानाह।
(५७७) रसस्टोक्ति स्वशब्देन स्थायिसञ्चारिणोरपि ।
मरिपन्थिरसाइस्य विभावादे परिग्रहः ॥
आक्षेप कल्पित कृच्छादनुभावविभावयो ।
अकाण्डे प्रथनछेदी तथा दीप्ति पुन पुन ।
अङ्गिनोऽननुसन्धानमनङ्गस्य च कीर्तनं ।
अतिविस्ततिरङ्गस्य प्रकृतीनां विपर्याय ।
अथानौचित्यमन्यच्च दोषारसगता मता ॥
रसस्य स्खशब्दो रसशब्द ङ्गारादिशब्दश्च । क्रमेण यथा ।
"तामुद्दीच्य बुरझाती रमान कोऽयजायत ।
चन्द्रमण्डलमालोक्य टङ्गारे मग्रमन्तर" "
स्थायिभावस्य खशब्दवायल-यथा
"अजायत रतिस्तस्यास्वयि लोचनगोचरे"।
व्यभिचारिए, स्पन्दनाच्यन्न यथा।
"जाता लनावती मुग्धा मियस्य परिचुम्बने"।
अत्र प्रथमे पादे "श्रामीन्मुकुलिताको मेति" लजाया अनु-
भावमुपेन कथने युक पाट ।

·२३२ साहित्यदर्पणे। . "मानं मा कुरु तचणि ज्ञावा यौवनमस्थिरं"। अव यौवनाम्यैर्यनिवेदनं श्ङ्गाररसस्य परिपन्थिनः शान्त- रसस्याङ्ग शान्तस्यैव च विभाव इति श्टङ्गारे तत्परिग्रहो न यनः । "धवल यति शिशिररोचिषि भुवनतलं लोकलोचनानन्दे । ईपत्सिप्तकटाक्षा मेरमुखो मा निरीक्ष्यतां तन्वी"। अचरमस्याद्दीपनालम्बनविभावावनुभावपर्यवशायिना स्थि- ताविति करकल्पना "परिहरति रनिं गतिं लुनीते स्वलतितरां परिवर्त्तते च भूयः । इति वत विषमा दशास्य देई परिभवति प्रमभं किमत्र कुर्मः" ।। बच रतिपरिहारादीनां करुणादावपि मम्भवात् कामि- नीरूपा विभावः कृच्चादाक्षेप्यः । अकाण्डे प्रथनं यथा। वेणी- महारे द्वितीयेऽङ्के प्रवर्त्तमानाने कवोरमदये काले, दुर्योधनस्य भानुमत्या महङ्गारमथनं । वेदो यथा वीरचरिते । राघव- भार्गवयोहाराधिरूढे महामे “कङ्कणमोचनाय गच्छामीनि" राघवस्यो निः । पुनःपुनःनिर्यथा । कुमारमग्भवे रतिविस्तापे । (अङ्गिनोऽननुसन्धानं यथा । रमावन्न्यां चतुर्थेऽने वाभ्रया ग- मने मागरिकाया विस्मतिः। अनङ्गस्य कीर्तमं यथा । कपर- मनर्थ । राजनायिकयोः म्वयं शतं वमन्तम्य वर्ष नमनाइत्य वन्दिवर्षितस्य प्रमा। अङ्गम्यातिवितियथा । किराते .

·२१२
सम्मपरिछेदः।
-
-
सुराङ्गनाविलामादिः । प्रकृतयो दिव्या अदिव्या दिव्यादिव्या-
खेति। तेषां धीरोदात्तादिता तेषामप्युत्तमाधममध्यमत्वं
तेषु च यो यथाभूतस्तस्यायथावर्षने प्रकृतिविपर्ययो दोषः ।,
यथा। धीरोदात्तस्य रामस्य धीरोद्धतवत् छद्मना वालि-
वधः । यथा वा कुमारसम्भवे । उत्तमदेवतयाः पार्वतोपरमे-
श्वरयोः सम्भोगङ्गारवर्मनं । "ददं पित्रोः सम्भोगवर्सनमिवा-
त्यन्तमनुचितं" इत्याहुः। अन्यदनौचित्य देशकालादीनामन्यथा
यदर्णनं । तथा मति हि काव्यस्यासत्यताप्रतिभामेन विनेयाना-
मुन्मुखीकारामम्भवः ।
(५७८) एभ्यः पृथगलवारदोषाणां नैव सम्भवः ।
एभ्यः उक्तदोषेभ्यः । तथा हि उपमायामसादृश्यासम्भवयो-
रुपमानस्य जातिप्रमाणगतन्यूनत्वाधिकत्वयोरर्थान्तरन्यामे उत्प्रे-
चितार्थममर्थने चानुचितार्थत्व । क्रमेण यथा ।
"पनामि काव्यशशिनं विततार्थरग्मि"।
"प्रज्वलन्जलधाररवत् निपतन्ति भरास्तव"।
"चण्डाल दव राजामा सङ्ग्रामेऽधिकमाहसः" ।
"कर्पूरखण्ड इव राजति चन्द्रविम्य"।
"इरवनीलकण्ठोऽयं विराजति शिखावल."।
"स्तनावट्रिसमानौ "
"दिवाकराट्रचति यो गुहास
लोनं दिवाभीतमिवान्धकारं ।

·२५४ साहित्यदर्पणे। ट्रेऽपि भूनं शरणं प्रपन्ने ममत्वमुः शिरसामतीव" ॥ एवमादिषत्प्रेतितार्थस्थारमभूततयैव प्रतिभासनं स्वरूपमि- त्यनुचितमेव तत्समर्थनं । यमकस्य पादत्रयगतस्थाप्रयुक्तत दोषः। यथा। "सहमालिजनैः स्निग्धः सहसा कुञ्जमन्दिरं।) उदिते रजनीनाथे सहसा याति सन्दी। उत्प्रेक्षायां यथा शब्दस्योत्प्रेक्षाद्योतकत्वे ऽवाचकत्वं । यथा । "एष मूर्ती यथा धर्मः क्षितिपो रक्षति चितिं"। एवमनुप्रामे वृत्तिविरुद्धस्य प्रतिकूलवर्णत्वं । यथा। "श्रीद- दृर उलट्टदू इत्यादी"। उपमायाञ्च माधारणधर्मास्याधि- न्यूनत्वयोरधिकपदवं न्यूनपदत्वञ्च। फ्रमेणोदाहरणं । "नयनज्योतिषा भाति शम्भुभूतिमितद्युतिः विधुतेव शरन्मेघो नीलवारिदखण्डटक" अत्र भगवतो नोलकण्ठत्वस्याप्रतिपादनाचतुर्थपादोऽधिकः । "कमलालिङ्गितस्तार हारहारी मुरं द्विषन् । विद्युदिभूषितो नीलजीमूत व राजते" । अनोपमानस्य सवालाकलं वायं 1 (अस्यामेवोपमानोपमे ययोर्लिङ्गवचनभेदस्य कालपुरुषविध्यादिभेदस्य च भग्नप्रक्रमत्वं । कमेणोदाहरणं । "सुधेव विमानचन्द्रः"। "ज्योत्ना इव मिता कीर्तिः" । "काप्यभिख्या तयोरामोह जताः पद्धवेशयोः । . + ·२६५ सप्तमपरिछेदः जते वं तु हिमनिर्मुकयोोंगे चित्राचन्द्रमसारिव" अत्र तथाभूतचित्राचन्द्रममाः शोभा न खल्वासीत् अपि तु सर्वदापि भवति। "लतेव राजसे तन्वि" । अत्र लता रा-, राजसे "चिरं जीवतु ते सूनुर्मार्कण्डेयमुनिर्यथा" । अत्र मार्कण्डेयमुनिर्जीवत्येव न खल्वेतदस्य जीवत्वित्यनेन विधेयं। इन तु यत्र लिङ्गवचनभेदेऽपि न साधारणधर्मास्या- न्यथाभावस्तच न दोषः । क्रमेणेदाहरणं । "मुखं चन्द्र दवा- । भाति" "तशोऽसदृशोऽन्याभिः स्वीभिर्मधुरता मृतः । दधते स्म परां मेोभां तदीया विभ्रमा दूव" ॥ पूर्वोदाहरणेषूपमानोपमेयथारेकरीव साधारणधर्मेणान्व- मिद्धेः प्रक्रान्तस्थार्थस्य स्फुटोऽनिर्वाहः । एवमनुप्रामे वैफल्य- यापुष्टार्थत्वं । यथा। "अनणुरणमणिमेखलमविरलमिञानमत्रुमनोरं । परिसरणमरणचरणे रणरणकमकारणं कुरुते" ।। । एवं ममामोती माधारणविशेषणवशात् परार्थस्य प्रतोता- वपि पुनस्तस्य शब्देनोपादानस्याप्रस्तुतप्रशंसायां व्यञ्जनयैव प्रस्तुतार्थावगतेः शब्देन तदभिधानस्य च पुनरुतत्वं । कामेणे- दाहरणं । "अनुरागवन्नमपि लोचनयोर्दधतं वपुः सुखमतापकर -गिरफासयद्रविमपेतवसं वियदालयादपरदिग्गणिका"! न ·२२६ साहित्यदर्पम। वापरदिगित्येतावतैव तस्या गणिकावं प्रतीयते । "पाहतेषु विहङ्गमेषु मयको नायात् पुरो वार्यते मध्ये वा धुरि वा वमंस्तृणमणिर्धत्ते मणीनां धुरं। खद्योतोऽपि न कम्पते प्रचलितुं मध्येऽपि तेजखिना धिक् सामान्यमचेतमं प्रभुमिवानामतत्त्वान्तरं" ॥ अचाचेतमः प्रभारभिधानमनुचितं । एवमनुप्रासे प्रसिद्य- भावस्य ख्यातविरुद्धवं । यथा । "चक्राधिष्ठिततां चक्रो गोत्रं गोत्रभिदुच्छ्रितं । शर्ष वृषभकेतुश्च प्रायच्छद्यस्य भूभुजः" ॥ उकदोषाणाञ्च कचिददोषत्वं कचिगुणत्वमित्याह । (५७९) वक्तरि क्रोधसंयुक्त तथा वाच्ये समुद्धते । रौद्रादौ तु रसेऽत्यन्त दुःश्रवत्वं गुणो भवेत् ॥ एषु चाखाद खरूपविशेषात्मकतया मुख्यगुणप्रकोपकारिः खाण इति व्यपदेशो भातः । क्रमेण यथा। "नदिच्छेदहशस्य कण्ठलुठितमाणस्य मे नियं फरः पञ्चशरः शरैरतिशितेन्दिन् मनो निर्भरं। शम्भो तकपाविधेयमनमः प्रोद्दामनेवानल- घालाजास्त कराग्नितः पुनरमी नासा समस्तात्मना । अच ग्टनारे कुपितो वका । "मूईय्याधूयमानध्वनदमरधुनीम्नोलक भानजाना- ताम्भःशाददम्भात् प्रमभमभिनभःक्षिप्तनवत्रन्नई। .

·सप्तमपरिछेदः । २२० ऊर्धन्यस्ताहिदण्डभ्रमिभवरभमोद्यत्रभवत्प्रवेश- भान्तब्रह्माण्डखण्डं प्रवितरत शिवं शाम्भवं ताण्डवं वः" || अबोडूनताण्डवं वाच्यं। इमे पद्ये मम । (राष्ट्रादिरमे. वेतद्वितयापेक्षयापि दुःश्रवत्वमत्यन्तं गुणः । यथा। "उल्टयो- त्य कृत्तिमित्यादि" । अत्र वीभत्सो रसः । (५८०) सुरतारम्भगोष्यादावश्लीलत्वं तथा पुनः तथा पुनरिति गुण एव । यथा । "करिहस्तेन सम्बाधे प्रविण्यान्तविलोडिते। उपमर्पन ध्वजः पुंमः साधनान्तर्विराजते" ॥ अत्र हि सुरतारम्भगोष्ठयां "यथैः पदैः पिनयेच्च रहस्य- वस्विति" कामशास्त्रस्थितिः । श्रादिशब्दात् शमकथाप्रभृतिषु घोद्धव्यं । (५८२) स्यातामदोषौ श्लेषादौ निहतार्थाप्रयुक्तते । . यथा । "पर्वतभेदि पवित्रं जैत्र नरकस्य बहुमतगइन । हरिमिव इरिमिव हरिमिव सुरमरिदम्भः पतनमत" । अचेन्द्रपचे पवित्रशब्दो निहतार्थः। सिंहपक्षे मतङ्गशब्दो मातगार्थेऽप्रयुक्तः। (५८२) गुणः स्यादप्रतीतत्त्वं ज्ञत्वं चेद्वक्तवाच्ययोः । यथा।

·२१ साहित्यदर्ष। "वामामनन्ति प्रकृति पुरुषार्थप्रवर्तिनीं। तद्दर्शनमुदासीनं वामेव पुरुषं विदुः" । (८३) स्वयं वापि परामर्षे । अप्रतीतत्वं गुण इत्यनुपज्यते । यथा । “युक्तः कलाभिस्तममा वि क्षीणच ताभिः चतये य एषां । पद्धं निरालम्बपदावलम्ब तमात्मचन्द्रं परिगील यामि" ॥ (५८४) कथितञ्च पदं युनः । विदितस्यानुवाद्यत्वे विपादे विस्मये कुधि ।। दैन्येऽथ लाटानुप्रासेऽनुकम्पायर्या प्रसादने। अर्थान्तरसमितयाये ऽवधारणे ॥ गुण इत्येव यया। "उदेति मविता ताम इत्यादि" ॥ अध विहितानुवादः। "हन्त इन्न गतः कान्तो वसन्ले मसिगा गतः"। प्रत्र विषाद चित्रं चिचमनाकाशे कथं मुमुखि पन्द्रमाः" । श्रच विस्मयः। "सुगयने नयने निधेहोशि" पच लाटानुप्रामः । “नयने तम्मेव नयने घेति" आदावास- रममितवाणे ध्वनिः । एवमन्यत्र । (५८५) सन्दिग्यत्वं तथा व्याजस्तविपर्यवसायि चेत् ।

·• सप्तमपरिछेदः।
२३८
-
यथा।
गुण इत्येव यथा।
"पृथुकार्त्तखरपात्रं भूषितनिःशेषपरिजनं देव ।
विलसत्करेणुगहनं सम्प्रति मममावयाः सदनं"।
• (५८६) वैयाकरणमुख्य तु प्रतिपाद्येऽथ वक्तरि।
कष्टत्वं दुःश्रवत्वं वा
गुण इत्येव!
"दिधोवेवीसमः कथिहण द्यारभाजन ।
विप्प्रत्ययनिभः कश्चिद्यत्र मन्निहिते न ते
अवार्थः कष्टः वैयाकरणश्य वक्ता । एवमस्य प्रतिपाद्यत्वेऽपि।
"अत्रातामुपाध्याय त्वामहं न कदाचन" ।
अत्र दुःश्रवत्वं । वैयाकरणे वाच्यः । एवमस्य वक्तृत्वेऽपि ।
(५८७)
ग्राम्यत्वमधमोक्तिषु।
गुण इत्येव । यथा मम।
"मो समहरविम्वो दोसर अङ्गवीणपिण्डो ब्य।
एए अप्रस्मसमोहा पडन्ति श्रामासु दुद्धधार ब"'
दयं विदूषकोतिः।
(५८८) निईतता तु ख्यातेर्ये दोपतां नैव गच्छति ।
॥
यथा।
था। सात
सम्प्रति सन्ध्यासमययक्रन्दानि विघटयति"।
र प्रभधरनिम्बा दृम्भते हैयङ्गवीन पिण्ड रघ। एने पायसमक्षा.
पसमयामार दुग्धधाराव। मंटी।

·साहित्यदर्पणे।
.
(८८) कवीनां समये ख्याते गुणः ख्यातविरुद्धता ।
कविसमयख्यातानि च।
(५८०)मालिन्यं व्याम्नि पापे यशसि धवलतावयेते हासकीयाः
रक्तौ च क्रोधरागा सरिदुदधिगतं पङ्कजेन्दीवरादि ।
तोयाधारेऽखिलेऽपि प्रसरति च मरालादिका पतिसगे
ज्योत्स्ना पेया चकोरर्जलधरसमये मानसं यान्ति इंसाः।।
पादाघातादशोक विकशति वकुलं योपितामास्यमयै-
यूनामङ्गेषु हाराः स्फटति च हृदयं विप्रयोगस्य तापैः ।
मार्वोरोलम्बमालाधनुरथ विशिखाः कौसुमाः पुण्यकेतो-
भिन्न स्यादस्य वाणैर्युवजनहृदयं स्त्रीकटानेण तद्वत् ।।
अयम्भोज निशायां विकसति कुमुदं चन्द्रिका रुपले
मेघध्वाने नृत्यं भवति च शिखिना नाण्यशोके फलं स्यात्।
न स्याज्जाती वसन्ते न च कुसुमफले गन्धसारगुमाणा-
मित्याधुन्नेयमन्यत् कविसमयगत सत्कवीनां प्रवन्धे ।।
एपामुदाहरणान्याकरेषु स्पष्टानि ।
(५८१) धनुदिपु शब्देषु शब्दास्तु धनुरादयः ।
आरूढत्वादियोधाय यथा।
"पूरिता रोदमो ध्यानधनुास्फाननादवेः" ।
पत्र ज्यागम्देमापि गतार्थले धनुःशम्देन ज्याया धनुष्यात
नोकरणं योभ्यते। पादिभन्दात् "भाति कवितम" । पर

·सक्षमपरिछेदः। २४ कर्णयितलवोधनाय कर्मशब्दः । एवं श्रवणकुण्डलशिरःशेखर- प्रमतिः। एवं निरुपपदो मालाशब्दः पुष्पसजमेवाभिधत्त इति स्थितावपि । “पुष्पमाला विभाति ते"। अत्र पुष्पशब्द उलट-. पुष्यबुझे । एवं मुक्काधार इत्यत्र मुक्काशब्देनान्यरत्नामिश्रितलं । (५६२) प्रयोक्तव्याः स्थिता अमी। धनुादयः सत्काव्यस्थिता एव निवद्ध व्याः न बस्थिता जघनकाञ्चीकरकरणादयः । (५८३) उक्तावानन्दमनादेः स्यान्न्यूनपदना गुणः । यथा। "गाढालिगनवामनोकतकुचोद्भिवरोमोगमा मान्द्रस्ने घरमातिरेकविगलच्छीमनितम्बाम्बरा । मा मा मानद माति मामलमिति ज्ञामाक्षरोलापिनी मुप्ता किं नु स्मृता नु किं मनमि मे लीना विलोना नु किं"। अत्र पोडयेति न्यून । (५८ क्वचिन्न दोपो न गणः न्यूनपदत्वमित्येव । यथा । "तिष्ठत्कोपवशात् प्रभावपिहिता दोघे म मा कुष्यति स्वर्गायोत्पतिता भवेनायि पुनीवार्द्रमस्या मनः । नां इतुं विधुदिषोऽपि न च मे शमा: पुरोवर्तिमों मा पात्यन्तमगोचरं नयनयोर्यातेति कोऽयं विधिः"" श्रच "प्रभापिहिनेति" "भवेदिति" चेत्यनम्तरं "नेत- उत" इति पदानि न्यूनानि । एषां पदानां न्यूनतायामप्येतदा- - 12 ·२४२ साहित्यदर्यणे। क्यव्यङ्ग्यस्य वितकाख्यव्यभिचारिभावस्योत्कर्षाकरणान गुणः दीर्घंन सेत्यादिवाक्यजन्यया च प्रतिपत्त्या तिहेदित्यादिवाक्य- प्रतिपनेर्वाधः स्फुटमेवावभासत इति न दोषः । (५८५) गुणः काप्यधिक पदं। यया। "श्राचरति दुर्जनो यत्सहमा मनमोऽप्यगोचरानर्थान् । तन्त्र न जाने जाने स्पृशति मनः किन्नु नैव निष्ठुरता" ॥ अत्र न न जाने इत्यनेनायोगव्यवच्छेदः। द्वितीये जाने इत्यनेनाइमेव जाने इत्यन्य योगयवच्छेदादिच्छित्तिविशेषः । (५८६) समाप्नपुनरातत्वं न दोषो न गुणः कचित् । यथा। “अन्धास्ता गुणरनेत्यादि"। पत्र प्रथमार्टून वाफ्य- ममाप्तायपि दितीया वाक्यं पुनरुपान्तं । एवञ्च विशेषणमावस्य पुनरुपादाने ममाप्तपुनरात्तवं न वाक्यान्तरम्येति विज्ञेयं । (५८७) गर्भितत्वं गुणः कापि यथा। "दिभातङ्गघटाविभकचतुरापाटा मही माध्यते मिद्धा मापि वदन्त एव हि वयं रोमाञ्चिताः पम्मत । विप्राय प्रतिपाद्यते किमपरं रामाय तम्मे नमो यमात् प्रादुरभूत् कथाछुतमिदं यत्रैव चाम्तं गतं"। अत्र वदना एवेत्यादि वाक्यं वाषयान्तरप्रवेशात् चमत्वा- रातिशयं पुष्णाति। (५९८) पतत्प्रकर्पता तथा।

·सामपरिछेदः।
२४३
.
*
तथेति क्वचित् गुणः । यथा । “चञ्चगुजेत्यादि" । अत्र
चतुर्थपादे सुकुमारार्थतया शब्दाडम्बरत्यागो गुणः ।
(पूर) कचिद्रुक्तौ स्वशब्देन न दोषो व्यभिचारिणः।
अनुभावविभावाभ्या रचना यत्र नोचिता ॥
यत्र विभावानुभावमुखेन प्रतिपादने विशदप्रतीतिनाति
यत्र च विभावानुभावतपुटिराहित्य मेवानुगुणं तत्र व्यभि-
चारिणः स्वशब्देनोक्ती न दोषः। यथा।
"श्रौत्सुक्येन कृतत्वरा सह भुवा व्यावर्त्तमाना हिया
तैस्तैर्बन्धुवधूजनस्य
वचनै ताभिमुख्यं पुनः।
दृष्ट्वाये वरमात्तसाध्वसरमा गौरी नवे सङ्गमे ।
संरोइत्पुलका हरेण इसता लिया शिवायास्तु वः” ।
अवामुक्यस्य बरारूपानुभावमुखेन प्रतिपादनेन झटिति
प्रतीतिः । त्वराया भयादिनापि मम्भवात् हियोऽनुभावस्य च
व्यावर्तनस्य कोपादिनापि सम्भवः । माध्वमहामयोस्तु विभा-
वादिपरिपोषस्य प्रकृतरमप्रतिकूलप्रायत्वादित्येषां खशब्दाभि-
धानमेव न्याय्यं ।
(६००) सञ्चा-देविरुद्धस्य वाध्यत्वेन वो गुणः ।
"काकार्य भशलक्षणः क्व च कुलमित्यादि"।
अत्र प्रशमाङ्गानां वितर्कमतिशकायतोनागभिलापानी-
रमुकारसतिदैन्यचिन्ताभिस्तिरस्कारः पर्यन्ते चिन्ताप्रधानमा-
ग्वादप्रकर्षमाविभावयति।

·साहित्यदपंगे। (६०१) विरोधिनोऽपि स्मरणे साम्येन वचनेऽपि वा। भवेदिरोधो नान्योन्यमशिन्यङ्गत्वमाप्तयोः॥ क्रमेण यथा । “अयं म रमनोत्कर्षीत्यादि"। अत्रालम्बन- विच्छेदेन रतेररमात्मतया स्मर्यमाणानां तदङ्गानां शोको- दीपकतया करुणानुकूलता। "मरागया सुतघन घर्मतोयया करातिध्वमितपृथूरुपोठया । मुजर्मुहुर्दशनविलहिताच्या रुपा नृपाः प्रियतमयेव भेजिरे" ॥ अत्र सम्भोगग्टङ्गारो वर्णनीयस्य वोरव्यभिचारिणः फ्रोध- स्यानुभावमाम्येन विवक्षितः। "एकं ध्याननिमीलनान्मुकुलितप्रायं दितीयं पुनः पार्वत्या वदनाम्बुजस्तनभरे मम्भोगभावास्तमं । अन्यदूरविरुष्टचापमदनकोधानलोद्दीपितं गम्भाभिन्नरसं समाधिममये नेत्रत्रयं पातु वः" । अत्र शान्तग्गाररोट्रपरिपुष्टा भगवद्विषया रतिः । यथा वा। "तितो इस्तावलमः प्रमभमभिहतोऽप्याददानोकान्तं सहन केशेवपास्तवरणनिपतितो नेक्षितः मम्भ्रमेण । आमिगन् योऽवधूतत्रिपुरयुवनिभिः माश्रुणेचेोत्पलाभिः कागोवा पराधः म दहतु दुरितं शाम्भवो वः पराग्निः" ।। अत्र कषिगता भगवदिषया रतिः प्रधानं । तम्याः परि- पोषकतया भगवतस्त्रिपुरविध्वंमं प्रत्युन्माइस्यापरिपुष्टतया रम- ·सप्तमपरिछेद । २१५ पदवीमप्राप्ततया भावमात्रस्य करुणोऽझं। तस्य च कामीवेति माम्यवलादायातः ग्टगारः। एवञ्चाविश्रान्तिधामतया करु- एस्थाप्यतेवेति द्वयोरपि करुण नारयोर्भगवदुत्साहपरि-. पुष्टतद्विषयरतिभावाखादप्रकर्षकतथा योगपद्यमद्भावादङ्गत्वेन म विरोधः । ननु ममूहालम्वनात्मकपूर्णघनानन्दवरूपस्य रसस्य च तादृशेनेतररमेन कथं विरोधः सम्भावनीयः। एक- वाक्ये निवेनप्रादुर्भावयोगपद्यविरहेण परस्परोपमईकवानुप- पत्तेः । नायगाणिभावा। दयोरपि पूर्णतया खातश्येण वि- श्रान्तेः । मत्यमुक्त । अत एवात्र प्रधानेतरेपु रमेषु खातव्यवि- श्रामराहित्यात् पूर्णरमभावमात्राच विलक्षणतया सञ्चारिर- सनाम्ना व्यपदेशः प्राच्यानां । अस्मत्पितामहानजकविपण्डित- मुख्यश्रीचण्डीदामपादानान्तु खण्डरसनामा। 'यदाहुः । "श्रङ्गं बायोऽथ संसर्गी यद्यगी स्याद्रमान्तरे। नाखाद्यते समयं यत्ततः खण्डरमः स्टत इति" ॥ ननु "श्राद्यः करुणवीभत्सरीट्रवोरभयानकै." इत्युमनयेन विरोधिनोरिदगारयोः कथमेकत्र । "कपाले जानकाः करिकलभदन्तधुनिमुपि स्मरस्मेरम्फारोहमरपुलकं वनाकमलं । मुजः पग्नन् ग्टण्वन् रजनिचरमेनाकसकलं जटाजूट ग्रन्यिं दृढयति रघूर्ण परिदृढः" । इत्यादी समावेशः । प्राप्यते । खन्नु रमानां विरो- धिताचा अविरोधिगायाय विधा व्ययग्या । कयोविदाम्नम्म- ·साहित्यदर्पणे। २४६ . नक्येन कयोचिदाश्रयैक्येन कयोश्चिन्नरन्त>ण इति। तत्र वीरङ्गारयोरालम्बनकोन विरोधः। तथा हास्थरीद्रवीभन्स सम्भोगस्य । वीर करुणरौद्रादिभिर्विप्रलम्भस्य । पालम्बनकोन श्राश्रयैक्येन च वीरभयानकयोःनिरन्तर्यविभावैक्याभ्यां शान्त- ग्दङ्गारयोः । त्रिधाप्यविरोधो वोरस्याङतरोट्राभ्यां । रङ्गार- स्याङतेन । भयानकस्य वीभत्सेनेति । तेनात्र वीरनारयोर्भि- बालम्बनत्वान्न विरोधः । एवञ्च वीरस्य नायकनिष्ठत्वेन भया- नकस्य प्रतिनायकनिष्ठत्वेन निवन्ने भिन्नायवेन विरोधः । यश्च नागानन्दे प्रशमाययस्यापि जीमूतवाहनस्य मलयवत्यनुः रागो दर्शितः। तत्र"अहो गीतमहो वादित्रमिति" अहुनस्या- मतरानिवेशनारन्त-भावान्न मान्नश्टङ्गारयोर्विरोधः। एव- मन्यदपि विज्ञेय । “पाण्डु हामं वदन" इत्यादी च पाण्डता- दीनामङ्गभावः करुणविप्रलमोऽपोति न विरोधः । (६०२) अनुकारे च सर्वेषी दीपाणां नैव दोषता । मदपाद अवलममतीना। यथा । .दुख्यवनं नामोत्यादि जन्पति कयन" । प्रत्र दुच्यवनशब्दोऽप्रयुकः। (६८३) अन्येषामपि दोषाणामित्वौचित्यान्मनीषिभिः । अदोपतापगुणता जेया चानुभयात्मता ।। अनुभयात्मना प्रदोषगुणात्मता। पनि मारित्यदर्पले दोषनिम्रपणे नाम माम पग्दिः। "एप.

·यसम.परिछेदः। . गुणानाह। (६०४) रसस्याङ्गित्वमाप्नस्य धाः शौय्यादयो यथा। गुणाः यथा खल्वतित्वमाप्तस्यात्मन उत्कर्य हेतुत्वात् शो- यादयो गुणशब्दवायाः तथा काव्येऽङ्गिलमातस्य रमस्य धर्माः स्वरूपविशेषाः माधुर्यादयोऽपि । वसमर्पकपदसन्दर्भस्य काय- व्यपदेशस्यापायिकानुगुण्यभाज इत्यर्थः । यथा चैषां मरमावस्य धर्मालं तथा दर्शितं । (६०५) एवं माधुर्यमोजोऽथ प्रसाद इति ते विधा। ते गुणाः । तत्र। (६०६) चित्तद्रवीभावमयो लादो माधुर्यमुच्यते । यत्न केनचिदुमं "माधुर्य द्रुनिकारणमिति" नन्न । द्रवी. भावभ्यासादस्वरूपाहादाभिवत्वेन तत्काभ्वाभावात् । द्रवी. भावश्च स्वाभाविकानाविष्टलात्मककाठिन्यमन्युशोधादिष्टतदी. प्रत्यविश्मयशामाग्रुपतिविक्षेपपरित्यागेन रत्याद्याकागनुवि- द्वानन्दोधिन महदयचित्ता,प्रायत्वं । तथ। (६०७) सम्भोगे करुणे विपन्नम्भे शान्तेऽधिकं कमात् । শামিমা শ্যালি। বন পাশাপাশি पेनस्य यिनिजया। (६०८).मूहि यर्गान्यवर्णान यताएटउटान पिना।

·साहित्यदर्पये। २४. रणौ लघू च तयक्ती वाः कारणताङ्गताः ।। अवृत्तिरल्पवृत्तिा मधुरा रचना तथा । यथा। "अनङ्गमङ्ग लभुवस्तदपाङ्गम्य भगयः । जनयन्नि मुहुर्दूनामन्तःसन्तापमन्नानि ॥ यथावा मम। "लताकुनं गुञ्जन्मदवदलिपुझं चपलयन् समालिङ्गनङ्गं द्रुततरमनङ्गं प्रवलयन् । मरुन्मन्द मन्दं दलितमरविन्दं तरलय- चोटन्दं विन्दन् किरति मकरन्दं दिशि दिशि" ॥ (६०८), ओजश्चित्तस्य विस्ताररूपं दीप्तत्वमुच्यते । वीरवीभत्सरौद्रेषु क्रमेणाधिक्यमस्य तु॥ श्रम्य जम. । अवापि वोरादिशब्दा उपलक्षणानि तेन वोगभामादावयम्यावम्यितिः । (६१०) वर्गस्याद्यटतीयाभ्यां युक्तौ वर्णे तदन्तिमा । उपर्यंधो योवा सरेफटठडढेः सह ॥ शकारथ पकारश्च तस्य व्यन्जकताङ्गता। तथा समासो बहुलो घटनौहत्यशालिनी। यथा "चञ्चहजेत्यादि । (६११) चित्तं व्याप्नोति यः क्षिप्रं स्कन्धनमियानन्न । स प्रसादः समस्तेपु रसेपु रचनासुन्न ।

·थरमा परिछेदः। २88 च्यानोति पाविस्करोति । (६१२) शब्दास्तांचका अर्थवोधकाः श्रुतिमात्रमः। यथा। . "सूचीमुखेन मदेव कतव्रणस्वं मुक्ताकलाप लुठसि स्तनयोः प्रियायाः । घाणे, स्मरस्य शतशो विनिरुत्तममी स्वप्नेऽपि तां कथमई न विलोकयामि"॥ (६१३) रपां शब्दगुणत्वञ्च गुणवृत्त्याच्यते बुधैः। शरीरस्य मौर्यादिगुणयोग दुवेति भेषः । (६१४) श्लेपः समाधिरोदाय्यं प्रसाद इति ये पुनः। गुणाश्चिरन्तनरुक्ता ओजस्थन्तर्भवन्ति ते ओजसि भल्या ओजःपदयाच्ये शब्दार्थधर्माविशेषे तत्र शेषो बहनामपि पदानामेकपदवङ्गामनात्मा। यथा । "उनानजनकुमरेन्द्ररभमास्फानानुबन्धोतः माः पर्वत कन्दरोदरभुवः कुर्वन् मनिवानिनीः । उरुचरति ध्वनिः श्रुतिपथोन्माथी यथाऽयन्तथा प्रायःजदमध्यभरधवला वेलेयमुगच्छति" । अयं पन्धवैकथात्मकलादोज एव । ममाधिरारोहावरोह- फमरूपः । प्रारोष उल्कर्षः। अवरोहोउपकर्षस्तयो कमो वैर- स्थानावही विन्यामः ॥ यथा "एचजेत्यादि"। पत्र पादपये मामेण यन्यम्य गाढता। पापादे लपकः निम्यापि च नीन.

·साहित्यदर्दथे।
२५०
प्रयत्नाचार्य्यतया ओजस्विता । उदारता विकटवलक्षणा ।
विकटवञ्च पदानां नृत्यत्मायलं । यथा।
"खचरणविनिविद्रपुरैर्नर्तकीनां
झणितिरणितमासीत्तत्र चित्र कलञ्च" ।
अत्र च नन्मतानुसारेण रमानुसन्धानमन्तरेणैव शब्दप्रौढो-
निमात्रेणीजः । प्रसाद ओजोमिश्रितशैथिल्यात्मा । यथा।
“यो यः शस्तं बिभर्ति स्वभुजगुरुमदः पाण्डवीनां चमूनां
यो यः पञ्चानगोचे शिरधिकवया गर्भशय्यां गतो वा ।
यो यस्तत्कर्ममाक्षी चरति मयि रणे यश्च यश प्रतीप:
क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्खयमिह जगतामन्तकस्थान्तकोऽहं" ॥
(६१५) माधुर्य्यव्यञ्जकत्वं यदसमासस्य दर्शितं ।
पृथक् पदत्वं माधुर्यं तेनैवाङ्गीकृतं पुनः ।।
यथा । “वामान्मुञ्चतीत्यादि"।
(६१६) अर्थव्यक्तः प्रसादाख्यगुणेनैव परिग्रहः ।
अर्थव्यक्तिः पदानां हि अटित्यर्थसमर्पणं॥
स्वरमुदाहरणं।
(६१७) ग्राम्यदुःअवतात्यागात् कान्तिश्च सुकुमारता।
अङ्गीकृतेति सम्बन्धः । कान्तिरोज्दयं । तच्च हालिकादि-
पदन्यामवैपरीत्येनाम्नौकिकशोभाशालिलं । सुकुमारता अपा-
रुय्यं । अमयोरदाहरणे स्पटे ।

·. घरमः परिछेदः। २५१ (६१८) कचिदोषस्तु समता मार्गाभेदस्वरूपिणी। अन्यथोक्तगुणेष्वस्या अन्तःपातो यथायथं ॥ महणेन विकटेन वा मार्गेणेपक्रान्तस्य सन्दर्भस्य तेनैव' परिनिष्ठानं मार्गाभेदः स च क्वचिद्दोषः। तथा हि। "श्रव्यूढाङ्गमगूढपाणिजठराभोगच विभ्रदपुः पारीन्द्रः शिहरेष पाणिपुट के सम्मातु किन्तावता । उद्यदुर्द्धरगन्धमिन्धुरशतपोद्दामदानार्णव- श्रोतःशोषणरोषणात् पुनरितः कन्याग्निरन्पायते"। अत्रोद्धतेऽर्थे वाच्ये सुकुमारवन्धत्यागे गुण एव । अने- वंविधस्यले माधु-दावेवान्तःपातः । यथा “लताकुझं गुन- दित्यादि। (५१८) ओजः प्रसादा माधुय्यं साकुमार्यमुदारता । तदभावस्य दोपत्वात् स्वोकृता अर्थगा गुणाः ।। आज: माभिप्रायवरूपं । प्रमादोऽर्थवैमन्यं । माधुर्यमुनि- चित्यं । माकुमार्यमपास्थ्यं । उदारता अग्राम्यत्वं । एपाच पञ्चानामप्यर्थगुणानां यथाक्रममपुष्टार्थाधिकपदानवीरनाम- गन्नरूपायोनपाम्यनानां निराकरणेनैवाङ्गोकारः । स्पटान्यु- दाहरणानि। (६२०) अर्थव्यक्तिः स्वभावोत्तयनहारेण तथा पुनः। रमध्वनिगुणीभूतव्ययाभ्यां कान्तिनामकः॥

·साहित्यदर्पणे।
२५२
।का-
।
अङ्गीकृत इति सम्बन्ध । अर्थष्यनिर्वसुखभावस्फुटत
न्तिीप्तरसत्व । स्पष्टे उदाहरणे ।
(६२१) श्लेपो विचित्रतामात्रमदोष समतापरं ।
सेष क्रमकोटिल्यानुत्वणवोपपत्तियोगरूपघटगात्मा। तत्र
क्रम क्रियामन्तति । विदग्धचेष्टित कौटिल्य । अप्रसिद्धवर्ण
नाविरोऽनुत्पणत्व। उपपादकयुक्तिविन्यास उपपत्ति । एषा
योग सम्मेलन स एव रूप यस्या घटनायास्तद्रूप
अनन्यसाधारणरोपकारिवातिशयविरहादिति
इप नेपो वैचि
ध्यमाच ।
भाव। यथा।
दृष्ट्वैकासनमस्थिते प्रियतमे इत्यादि" ।
अत्र दर्शनोदय. फ्रिया । उभयममर्थनरूप कौटिस्य ।
लोकमव्यवहाररूपमनुल्वणत्व । “एकासनमस्थिते, पथादुपेत्य,
नयने निमौल्य, ईषद्धक्रितकन्धर, इति चोपपादकानि, एषां
योग । अनेन च वायोपपत्तिग्रहणव्यग्रतया रमाखादी व्यव
हितप्राय इत्यस्यागुणता ममता च। प्रक्रान्तप्रकृतिप्रत्ययविप
मेनार्थस्य विसम्पादिता विरह । मच
विरह एव । पटमुदाधरण।
(६२२) न गुणत्वं समाधेश्य
ममाधियायोन्यन्यछायायोनिम्पदिविधार्थदृरिकप । त
चायोनिरी यथा।
'मधोमुण्डिनमत्तएणभियुकप्रम्पदिनारङ्गक ।
प्रमभङ्गरूपदोप

·यएमः परिवेदः। २५३ . अन्यच्छायायोनिर्यथा। "निजनयनप्रतिविम्बैरम्बुनि बहुशः मतारिता कापि। नीलोत्पलेऽपि विम्मति करमर्पयितुं कुसमलावी" ॥ अत्र नोलोत्पलनयनयोरतिपमिद्धं मादृश्यं विच्छित्ति- विशेषेण निवद्धं । अस्य चामाधारणशोभानाधायकत्वान गुणवं किन्तु काव्यशरीरमात्रनिवर्तकत्वं । कचिच्चन्द्रमित्येकस्मिन् पदार्थे वतन्मे "अत्रेनयनसमुत्वं ज्योतिरिति" वाक्यवचनं । क्वचित् "निदाघशीतलहिमकालोपणसुकुमारशरीरावयवा योपिदि- नि" वाफ्यार्थे वक्रव्ये "वरवर्षिनौति" पदाभिधानं । कचित् "एकस्य वाक्यार्थस्य किञ्चिविशेषनिवेशादनेकैवियर भिधान- मित्येवंरूपो च्यामः । कचिवाक्यप्रतिपाद्यस्यैकवाक्येनाभिधा- नमित्येवंरूपः समासय" इत्येवमादीनामन्यरुकानां न गुणस- मुचितं अपि तु नियमात्रावहत्वं । (६२३)- तेन नार्थगुणाः पृथक् । तेनाप्रकारेण । अर्थगुणा सामन्यतयः प्रोताः । रति माहित्यदर्पणे गुणविधेपनो नामाएमः परिदः ।।

·साहित्यदर्पणे। अथोद्देशक्रमप्राप्तमस्यालदारनिरूपणं बहवनाच्यत्वेनोबा रीतिमाह। (२४) पदसङ्घटना रीतिरङ्गसंस्थाविशेषवंत् । उपक: रसादीनां रमादीनामर्थात् शब्दार्थशरीरस्व काव्यस्थात्मभूतानां । (६२५) सा पुनः स्याच्चतुर्पिधा। वैदर्भी चाथ गोडी च पाञ्चाली लाटिका तथा ॥ मा रीतिः। तत्र । (६२६) माधुर्य्यव्यञ्जकैर्वणैरर्चना ललितात्मिका । अवृत्तिरल्पवृत्तिा वैदर्भीरीतिरिय्यते ॥ यथा। "अनङ्गमङ्गलभुव इत्यादि" | रुद्रट स्वाह "श्रममस्तैकसमस्ता युता दशभिर्गुणैश्च वैदर्भी । वर्गदितीयवहुला स्वन्यप्राणाक्षरा च मुविधेया"। पत्र दशगुणास्तन्मताकाः मेषादयः । (६२७) ओजःप्रकाशकैर्वर्णर्वन्ध आडम्बरः पुनः। समासबहुना गौडी यथा "चचहजेत्यादि"। पुरुषोत्तमम्वाह ! "यहतरम- मामयुझा सुमहाप्राणाक्षरा च गोडीया। रोतिरनुप्रामगरि मपातन्तामभिवाक्या"।

·नवमः परिछेद ।
२५५
(६८)
वर्गः शेषैः पुनर्दयो।
समस्तपञ्चपपदो बन्धः पाञ्चालिका मता।
दयोर्वेदीगोद्योः । यथा।
"मधुरया मधुवोधितमाधवीमधुमद्धिममेधिनमेधया।
मधुकराङ्गनया मुहुरुन्मदध्वनिमृता निभृताहरमुजगे” ।
भोजस्वाहा
"समस्तपञ्चपपदामोजाकान्तिसमन्वितां।
मधुरा सुकुमाराव पाञ्चाली कवयो विदुः" ॥
(२९) लाटो तुरीतिदर्भोपाञ्चाल्योरन्तरा स्थिता।
.
यथा।
"थयमुदयति मुद्रामचनः पधिनीना.
मुदयगिरिवनानीयासमन्दारपुष्यं ।
विरइविधुरकोकदन्दयन्धुर्विभिन्दन्
कुपितकपिकपोलकोडतायतमामि" ।
कचिदा
"मृदुपदममामसुभगा युकवणेनचातिभूयिष्ठा।
उचितविशेषणपूरितवमुन्यामा भवेमाटो" ॥
अन्ये ताजः।
"गोडी उमरपन्धा सात् वैदर्भी मलितकमा।
पाक्षानी मियभावेग साटो त मृदुभिः पदैः" ।
(६२) कचित्तु पाकाद्यौचित्यादन्यया रचनादयः ।

·साहित्यदर्पणे। २५६ ( वलादीत्यादिशब्दादाच्यप्रवन्धी। रचनारीत्यादिशब्दाह- त्तिवर्णी। तत्र वनौचित्याद्यथा। "मन्यायस्तार्णवागम" इत्या- दि। अत्र वाच्यस्य क्रोधाद्यव्यञ्जकत्वेऽपि भीममेनवकृत्वेनोद्धता रचनादयः । वाच्यौचित्याद्यथोदाहते । “मूर्द्धव्याधूयमाने- त्यादी" ॥ प्रबन्धौचिव्याद्यथा नाटकादी । रोनेऽप्यभिनय- प्रतिकूलत्वेन न दीर्घसमासादयः। एवमाख्यायिका रङ्गा- रेऽपि न ममृणवादयः । कथायां रौद्रेऽपि नात्यान्तमुद्धताः । एवमन्यदपि ज्ञेयं ।। इति साहित्यदर्पणे रीतिविवेको नाम नवमः परिच्छेदः ॥

·२५७ दशमः परिछेद । अथावसरप्राशानलकारानाह। (६३१) शब्दार्थयोरस्थिराये धाः शोभातिशायिनः। रसादीनुपकुवन्तोऽलट्कारास्तेऽङ्गदादिवत् ॥ यया अगदादयः शरीरशोभातिशायिनः शरीरिणमुप- कुर्वन्ति तथागुप्रामोपमादयः शब्दार्थशाभातिमायिनो रमा- देरुपकारका ये तेऽलङ्कारा अस्थिरा इति नैषां गुणवदा- वग्नको स्थितिः। शब्दार्थयोः प्रथमं शब्दस्य बुद्धिविषयत्वात शब्दालङ्कारेषु वक्तव्येषु भब्दार्थालङ्कारस्थापि पुनरुकवदाभा- सस्य चिरन्तनैः शब्दालङ्कारमध्ये लक्षितत्वात् प्रथमं तमेवा छ । (६३२) आपाततो यदर्थस्य पोनरुक्त्यावभासनं। पुनरुक्तवदाभासः स भिन्नाकारशब्दगा। उदाहरणं । "भुजङ्गकुण्डम्नो व्यकगणिधाशीत गुः । जगन्यपि मदापायादयाचेताहरः शिवः" ॥ अत्र भुजद्गाकुण्डम्यादिशब्दागां आपातमात्रेण माद्ययंतया पोमरुप्रतिभामनं । पर्यवमाने उ भुगङ्गरूपं कुण्डम्म विद्यते यस्येत्यायन्यार्थत्वं । पायादव्यादिव्यत्र फ्रियागतोऽयमनहारः। पायादिश्यम्यापायादिश्यप पर्ययमामात् । भुजङ्ग कुण्डनीतिम- प्दयोः प्रथम व परिस्तिमाल । हर:स्विरति दितीयम्व। शनिभानु पनि दयोरपि“मानि मदा न त्याग इति" नद- सादोपादानामि मापयोगिता टोन .

·साहित्यदर्पणे। २५८ योरपीति शब्द परिदृत्तिसहत्वामहत्वाभ्यां अस्योभयालदारत्वं । (६३३) अनुप्रासः शब्दसाम्यं वैषम्येऽपि खरस्य यत्। खरमात्रेऽपि सादृग्यं वैचित्र्याभावान्न गणितं । रसाधनु- गतवेन प्रकर्षेण न्यामोऽनुप्रासः । (६३४) छेको व्यञ्जनसङ्घस्य सहत् साम्यमनेकधा। छेकच्छेकानुप्रासः । अनेकधेति म्वरूपतः क्रमतय । रमः सर इत्यादिक्रामभेदेन सादृश्यं नास्यालङ्कारस्थ विषयः । उदा. हरण मम तातपादानां। "आदाय वकुलगन्धानन्धीकुर्वन् पदे पदे भ्रमरान् । अयमेति मन्दमन्दं कावेरीवारिपावनः पवनः" ॥ अत्र गन्धानन्धीति संयुझायोः कावेरीवारीत्यसंयुक्तयोः पावनः पवन इति वहनां व्यञ्जनागां सादात्तिः । छेको विदग्धः । तत्प्रयोज्यत्वादेष छेकानुप्रामः । (६३५) अनेकस्यैकधा साम्यमसदाप्यनेकधा । एकस्य सकदप्येष वृत्त्यनुप्रास उच्यते ।। एकधा स्वरूपत एव न तु फमतोऽपि। अनेकधा खरूपतः फमतश्च । मादपीत्य पिशव्दादमरुदपि। उदाहरणं । "उन्मीलन्मधुगन्धलुथमधुपव्याधूतचूनाङ्कुरः फ्रीडत्कोकिलकाकलोकानकलेसहोलकर चराः । नोयन्ते पथिकः कथं कथमपि ध्यानावधानक्षण- प्राप्तमाणममाममागमरमोमामेरमी वामरा" ॥

·दशमः परिछेदः।
२५४
-
पत्र रसोलामेरमी इति रसयोरेकधैव साम्यं । न तु तेनैव
क्रमेणापि। द्वितीये पादे तु कलोरमकत्। तेनैव फ्रमेण च
प्रथमे एकस्य तकारस्य मरुत् धकारस्य चामत्। रसविषय-.
व्यापारवती वर्षरचना वृत्तिस्तदनुगतत्वेन प्रकर्येण न्यमनाहू-
त्यनुमासः।
(६३) उच्चार्यत्वाद्यदैकत्र स्थाने नालुरदादिक।
'सादृश्यं व्यजनस्यैव श्रुत्यनुप्रास उच्यते ।
उदाहरणं।
"दृशा दग्धं मनमिजं जीवयन्ति दृथैव याः ।
विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुमा वामलोचनाः"॥
अत्र "जीवयन्तीति" "या इति" "जयिनीरिति” पत्र
जकारयकारयोरेकत्र स्याने ताली उच्चार्यत्वात् मादृश्यं । एवं
दन्यकण्ट्यानामप्युदाहायं । एष च सहदयानामतीव श्रुति-
सुखावला
पात्यनुप्रासः
(६३७) व्यञ्जनं चेद्ययावस्यं सहाद्येन खरेण तु ।
आवर्यतेऽन्ययोज्यत्वादन्त्यानुप्रास एव तत्।।
"यथावस्यमिति" यथा सम्भवमनुवारविसर्गस्वरमंयुका-
सरविधिएं। एप च प्रायेण पादस्य पदस्य चान्ले प्रयोज्यः ।
पादान्तगा यथा मम।
"केस: काशस्तवकविकासः कायः प्रकटिनकरभविलामः ।
चधुर्दग्धवराटकान्य त्यति न घेतः काममनन्" ]

·साहित्यदर्पये। २६. पदान्तगो यथा। "मन्दं हसन्तः पुलकं वहन्त इत्यादि" । (६२८) शब्दार्थयोः पौनरुक्त्यं भेदे तात्पर्यमावतः। लाटानुप्रास इत्युक्तः उदाहरणं। "सोरराजीवनयने नयने किं निमीलिते। पग्य निर्जितकन्दपै कन्दर्पवशगं प्रियं" । अत्र विभत्त्यर्थस्थापानरुनयेऽपि मुख्यतरस्य प्रातिपदिकांश- धोत्यधर्मिरूपस्याभिन्नार्थवासाटानुप्रामत्वमेव । “नयने तस्यैव नयने च" अत्र द्वितीयनयनशब्दो भाग्यवत्तादिगुणविशित्व- रूपतात्पर्य्यमात्रेण भिन्नार्थः । यथा वा। “यस्य न सविधे दयिता दवदहन स्तुहिनदीधितिस्तस्य । यम्य च सविधे दयिता दवदहनस्तुहिनदीधिनिस्तस्य" । अत्रानेकपदानां पीनरुत्यं । एप च प्रायेण लाटजनप्रिय- वालाटानुपामः। (६३) { अनुप्रासः पञ्चधा तनः। पएं। (६४०) सत्यर्ये पृथगीयाः स्वरव्यञ्जनसंइतेः । क्रमेण तेनैवावृत्तिर्यमकं विनिगद्यते ।। पत्र दयोरपि पदयोः कचिसार्थकत्वं चिन्निरर्थकत्वं । कचिदेकस्य माईकलमपरस्य निरर्थकत्वमत उकं सत्यर्थ इति।

·दशमः परिछेदः। नेनैव क्रमेणेति दमो मोद इत्यादेविभनाविषयत्वं सूचितं । एतच्च पदपादार्द्धलाकात्तित्वेन पादाद्याहत्तेश्चानेकविधतया प्रभूततमभेदं । दिनाचमुदाहियते । "नवपलामपलाभवनं पुरः स्फुटपरागपरागतपङ्कज। मृदुलतान्तलतान्तमलोकयत् ससुरभि सुरभि सुमनोभरैः” । अब पदात्तिः पलापलामेति । सुरभि सुरभिमित्यच च दयोः सार्थकत्वं । लतान्तलतान्तेत्यच प्रथमस्य निरर्थकलं । परागपरागेत्यत्र द्वितीयस्य । एवमन्यत्रायुदाहार्य । "यमकादी भवेदैवयं डलोयोलरोस्तथा"। इत्युलनयात् “भुजलतां जडतामवानाजन" इत्यच न यम- कवहामिः। (४२) अन्यस्यान्यार्यकं वाक्यमन्यया योजयेद्यदि। अन्यः श्लेपेण काका वा सा वक्रोक्तिस्ततो विधा। विधेति भेषवक्रोमिः काकुवफ्रोक्रिय । क्रमेणोदाहरणं । “के यूयं म्पल एव सम्प्रति वर्ष प्रमो विमेयाययः सिंधूने विरागः म या फणिपतिर्याम्ति सो हरिः। बामा यूयमो विडमरमिक: कोक मग वर्तते पेमामाम विवेकानन्यमगमः घुम्व योपिटमः"।

·२६२
साहित्यदर्पणे।
.
अत्र विशेषपदस्य विः पक्षी शेषो नाग इति अर्थदययोगात्
सभङ्गलेषः । अन्यत्र तु अभङ्गः।
"काले कोकिलवाचाले सहकारमनोहरे।
कृतागमः परित्यागात्तस्यायेतो न दूयते" ॥
अब कयाचित् सख्या निषेधार्थ नियुको नञ्, अन्यया काका
दूयत एवेति विध्यर्थे घटितः ।
(६४२) शब्दैरेकविधेरैव भाषासु विविधास्वपि।
वाक्यं यत्र भवेत् सोऽयं भाषासम इतीप्यते ॥
यथा मम।
.
"मचुलमणिमनीरे कलगम्भोरे विहारमरसीतोरे।
विरमासि केलिकीरे किमालि धीरे च गन्धमारसमीरे"॥
एप मोकः मस्कृतप्राकृतमोरमेनोप्राच्यावतीनागरापभ्रशे-
ध्वेकविध एव।
"मरम करण कव्वमित्यादी" तु
मरममित्यत्र मस्कृतप्राकृतयोः मान्येऽपि वाक्यंगतत्वाभावे
वैचित्याभावात्रायमलङ्कारः।
(६४३) श्लिप्टैः पदैरनेकार्थाभिधाने लेप इप्यते ।
वर्णप्रत्ययलिङ्गानां प्रकृत्योः पदयोरपि ॥
श्लेपादिभक्तिवचनभाषाणामटधा च सः ।
• सरस को कायमिति संस्कृतटोका।

·दशमः परिछेदः।
।
प्रामेणोदाहरणं।
"प्रतिकूलतामुपगते हि विधी
विफलत्वमेति बहुसाधनता।
अवलम्बनाय दिनभर्तुरभून्-
न पतिथ्यतः करमसमयि" ।
अत्र विधाविति विधुविधिशब्दयोरुकारेकारयोर्वर्ष योरी-
काररूपत्वान् रोषः।
"किरणा इरिणाम दक्षिणश्च ममीरणः ।
कान्तोत्सङ्गजुपां नूनं सर्व एव सुधाकिरः" ।।
अत्र "सुधाकिर इति" विपकप्रत्यययोः । किच्चात्र यड़-
वचनेकवचनयार करूयाद्वचनभेषोऽपि ।
"विकमन्वनोलाने तथा नन्याः मानदयी।
तव दत्ता मदा मादं लमत्तरनहारिणी" ॥
अघ नपुंमकरोलिङ्गयोः पी वर्षनषोऽपि।
"अयं माणि प्रास्ताणि पदि जेपु प वध्यति ।
भामर्यपदमित्राणां मित्रापाच नृपात्मनः" ।
प्रय वध्यतीति वहिवयोः मामशदिति सन्तनिकरोत्या.
महरयः।
"पृथु फातम्बरपायमित्यादि"।
पत्र पदभने विभक्रिममामधारपि वेमण्यात् पदपो न
उमनिरः । एवध।
"गीतानामाफुमोभावं मुरिस्तिोमुगः।

·साहित्यदर्पणे। . . सदृशे वनद्धाना कमलाना दोक्षणे" ! अब लुधशिलीमुखादिशब्दाना मिष्टत्वेऽपि विभकरभेदात् प्रकृतिमेष । अन्यथा मर्वत्र पदश्लेषप्रसङ्ग । सर्वस्व हर सर्वस्य व भवछेदतत्पर । नयोपकारमामुख्यमायासि तनुवर्तन" ॥ अब हर इति पक्षे शिवसम्बोधनमिति सुप। पने च ६धा- तोस्तिडिति विभक्त । एव भवेत्यादी अस्य च भेदस्य प्रत्यय मेषेणापि गतार्थवे "प्रत्ययान्तरामाभ्यसुबन्ततिडन्तगतत्वेन पि িিলভিমাস্তফা ঘন্ধি। 'महदे मुरमधमे तमव ममामङ्गमागमाहरणे। हर बङ्गमरण त चित्तमोहमवयर उमे सहमा'। अत्र । संस्कृतमधाराध्या। 14 ari (६४४) पुनस्तिधा सभङ्गोऽथाभस्तदुभयात्मक || ८ एत दवयच उभेदारके यथा मग्भव जय । यथा 'येन ध्वम्तमनोमवेन बस्लिजित्काय तुरा खोपतो ययोहत्तभुजङ्गहारवलयो गगाच योऽधारयत्। यस्था गभिमछिरी हर इति स्तुत्यञ्च नामामरा पायात म स्वयमन्धक्क्षयकरस्वा मलदोमाधव' । येम - ध्वस्तेत्यादी मभने । 'अन्धकेत्यादी मग । अमयोयेकत्र भगवान् मभङ्गाभगायाको यथगौरव- भयात् पृथनोदाइन । केपिदा ' मभङ्गोष एव गन्द ·दाम परिछेदः। शेषविषयः। यत्रोदात्तादिस्वरभेदाद्भिन प्रयत्नाचार्यत्वेन, भि- बयाः शब्द योजतुकाष्ठन्यायेन मेषः । अभङ्गास्तु अर्थश्लेष एव । यत्र स्वराभेदाद भिन्नमयबोचार्यतया. शब्दाभेदादर्थयोरेक- वृनगनफलइयन्यायेन मेषः, थो हि यदाश्रितः स तदलकार एव, अलङ्कार्यालङ्करणभावस्य लोकवदाश्रयायिभावेनाय तिरिति” तदन्ये न मन्यन्ते, तथा ह्यच ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यदो- पगुणालीलाणां शब्दार्थगत वेन व्यवशितेरचयव्यतिरेकानु- विधायित्वेन नियम इति । न च "अन्धकक्षयेत्यादी" शब्दा- भेदः । “श्रर्थभेदेन शब्दभेद" इति दर्शनात् । किसान शब्द म्यैव मुख्यतया वैचित्र्यनोधोपायत्वेन कविप्रतिभयोहणात् शब्दा- लङ्कारत्वमेवः। विसदृशशब्दद्वयस्य बन्धे चैवंविधस्य वैचित्य- स्थाभावाद वैचित्र्यस्यैव चालङ्कारवादर्थमुखक्षितया चार- सकारत्वेऽनुमामादीनामपि रसादिपरत्वे गार्थ मुखप्रेषितयार्था- लझारवेशमा शब्दम्याभियोधार्यत्वेनालद्वारले “प्रतिकूलतामुपगते धि विधावित्यादी" शब्दभेदेऽप्यालङ्का- रलं नवापि प्रभज्यतीत्युभयत्रापि शब्दौलवारत्वमेव । यचं तु" शब्द परिवर्तनेऽपि न श्रेषत्वं खण्डना "स्ताकेनोन्नतिमायाति तोके नांयात्यधोगतिं । अहाँ समदृशो इत्तिलाकोटः खलम्य च ॥ इत्यादीवर्थम्मेष: "स्य चान्नकारान्तरविविक्रविपयता था, असम्भवात विद्यमानेबलकारान्तरेवपवादलेन तदाधकतया : तत्प्रतिभापत्तिहेतुबमिति” फेचित् । इत्यमेवः विचार्थत . , तंत्र... ।

·साहिदगे। नास्य ममामोत्यप्रस्तुतप्रथमादी द्वितीयार्थम्यानभिधेयतया गन्धोऽपि "विद्यमानमहंसेत्यादी" शेषगर्भ रूपकऽपि मानम- (शब्दस्य चित्तमरोरुयोभयार्थत्वेऽपि रूपकेण यो वाध्यते । मरोरूपस्यैवार्थस्य विश्रामधामतया प्राधान्यात् । मेषे पुर्यदय- स्थापि समकतवं “मन्निहितमालान्धकारा भाखमूर्तियेत्या- दो" विरोधाभासेऽपि विरुद्धार्थस्य प्रतिभातमात्रस्य परोहा- भावान श्लेषः। एवं पुनरुकवदाभामेऽपि । नेग "येन ध्वस्तेत्या- दौ" प्राकारणिकयो तानामित्यादावप्राकरणिकयोरेकधी- भिसम्बन्धात् तुल्ययोगितायां । "स्वेच्छोपजातविषयोऽपि न याति वक्तुं देशीति मार्गणतैश्च ददाति दुःखं । मोदीत ममुक्षियति जीवनमथ्यकाण्डे कष्टं प्रसनविभिखः प्रभुरल्पबुद्धिः ॥" इत्यत्र प्राकरणिकाप्राकरणिकयोरेकधर्माभिमबन्धाद्दीपके । /"सकलकल पुरमेतज्जातं सम्प्रति सुधांशुविम्वमिवेत्यादी" चोपमायां विद्यमानायामपि श्लेषस्खेतद्विषयपरिहारेणामभ- वात् । एषाञ्च सोपविषयपरिहारेणापिस्थितः। एतदियये प्लेषण प्राबल्येन चमत्कारित्वप्रतीतेश्य होयेणेव व्यपदेश भवितुं युमा, अन्यथा तव्यपदेशस्य सर्वथाऽभावप्रसङ्गाचेति । अत्रोच्यते न तावत् परमार्थत होषस्यालकारान्तराविविक्रविषयता। "येन ध्वस्तेत्यादिना"विविक्रविषयत्वात्, न चात्र तुल्ययोगिता, तम्याय दयोरप्यर्थयोदाच्यत्वनियमाभावात् । अव हि माधवोमाधव- - ·दशम परिछेदः। २६० योरकस्य वाच्यत्लनियमेऽपरस्य व्यङ्ग्यात्वं स्यात् । किञ्च तुल्ययो- गितायामेकस्सैव धर्मस्थानेकधर्मिमम्बद्धतया प्रतीतिः इह वने- केषां धर्मिणां पृथक् पृथक् धर्मसम्बद्धतयामकलकलेत्यादी" च नोपमाप्रतिभात्पत्तिहेतुः श्लेषः । पूोपमाया निर्विषयत्वा- पत्नैः । किमलमिव मुख मनोजमेतदिन्याद्यस्ति पूर्णोपमावि- पय इति चेन्न । यदि "मकलेत्यादी" भब्दश्लेषतया नोपमा तत् किमपार्दू "मनोजमित्यादावर्थयेषेण स्फुटमास्तका- रावेतावुपमासमुच्चयो, किन्तु “श्राश्रित्य शब्दमात्र सामान्यमि- हापि भम्भवतः" इति रुटोनदिशा गुणक्रियामाम्यवच्छन्द- मान्यस्यायुपमाप्रयोजकत्वात् । ननु गुणक्रियामाम्यस्यैव उपमा प्रयोजकता युक्ता तत्र साधर्म्यस्य वास्तवत्वात्, शब्दमान्यस्य तु न तथा तत्र साधर्म्यस्यावास्तवत्वात्, ततश्च पूर्वोपमाया अन्यथा- नुपपत्तेर्गुणक्रियामाम्यस्यैवार्थोषविषयतापरित्यागे पूर्णापमा-, विषयता युका न तु “मकलेत्यादौ" शब्दसाम्यस्येति चेन्न । माधर्म्यमुपमेत्येवाविशियस्य उपमालक्षणस्य भब्दमाम्याया- प्रभावात् । यदि च शब्दमाम्ये माधमर्यमवास्तवत्वान्नोपमा- प्रयोजकं तदा कथं "विदन्मानमेत्यादी" आधारभूते चित्ता- दी भरीवराद्यारोपो राजादेईमाचारोपरूपरूपकःप्रयोजकः । किञ्च यदि वास्तवमाम्य एवोपमाङ्गीका- तदा कथं वयापि "भकलकलेत्यादौ” वाध्यभूतापमाङ्गीक्रियते । किच्चात्र शेषस्यैव माम्यनिर्वाहकता न तु माम्यम्य शेषनिर्वाहकता, भेषवन्धतः प्रथमं माम्दस्यामग्भवादित्युपमाया एवाहितेन व्यपदेशो ज्या-

·दशम' परिछेद।
(६४) काव्यान्तर्गडुभूता या सा तु नेह प्रपञ्यते । )
रसस्य परिपन्थित्वान्नालङ्कारः प्रहेलिका ॥
उक्तिवैचित्यमात्रा सा च्युतदत्ताक्षरादिका !
थुताक्षरा दत्ताक्षरा युतदत्ताक्षरा च । उदाहरणं ।
"कूजन्ति कोकिलाः साले यौवने फुल्लमम्बुज ।
किं करोतु कुरङ्गाक्षी वदनेन निपीडिता" ||
अव "रसाल इति" वक्तव्ये "माल इति" रश्युतः । “वने'
इत्यत्र "यौवन" इति योदृत्तः । “वदनेनेत्यत्र" "मदनेनेति'
मच्युतो वो दत्तः। श्रादिशब्दात् क्रियाकारकगुणादयः । तर
कियागुप्पियथा ।
"पाण्डवानां सभामध्ये दुर्योधन नपागतः ।
तस्मै गाञ्च हिरण्यञ्च सायाभरणानि च"
अत्र "दुर्योधन" इत्यत्र “श्रदुर्योऽधन दति” अदुरिति
क्रिया गुप्ता । एवमन्यवापि । अथावसरप्राप्तेष्वालङ्कारेषु प्रा.
धान्यात् मादृश्यमूलेषु लचितव्येषु तेषामप्युपजीव्यत्वेन प्रथममु.
पमालङ्कारमाह।
(६४७) साम्यं वाच्यमवैधयं वाक्ये उपमादयोः। ।
रूपकादिषु माम्यस्य व्यङ्गवं व्यतिरेके १ वैधयं स्यायुक्तिः
उपमेयोपमायां वाक्यदय अनन्वये च एकस्यैव साम्बोकिरि-
त्यम्याभेदः।

·इयं पुनः! साहित्यदर्पणे) (६४८) सा पूना यदि सामान्यधर्म औपम्यवाचि च। उपमेयं चापमानं भवेदाचं मा उपमा माधारणधमा द्वयोः सादृश्य हेतुगुणक्रिये मनोजवादि, औपम्यवाचकमिवादि, उपमेयं मुखादि, उप- मानं चन्द्रादि। (६४८) श्रौती यथेववाशब्दा इवार्थी वा वतिर्यदि।। आर्थो तुन्न्यसमानाद्यास्तुन्यार्थी यत्र वा वतिः । यथैववादयः शब्दा उपमानान्तरमयुकतुम्यादिपदमाधा- रणा अपि शुतिमात्रेणापमानापमेषगतमादृग्यलक्षणमम्मन्ध योधयन्तीति नत्मद्भावे तो पपमा। एवं तत्र "तस्यैवेत्यनेन" वार्थे विहितस्य वरुपादाने। तुल्यादयस्तु “कमग्नेन तुन्य मुखमित्यादी" उपमेय एव । कमलं मुखाम तुन्यमित्यादावुप- माम एव । कमलं मुखच्च तुन्यमित्यादावुभयत्रापि विश्राम्यन्ती- नि अर्थानुमन्धानादेव माम्यं प्रतिपादयन्तोनि तामगावे पार्थी। एवं "तेन तुम्गमित्यादिमा" तुन्या विहितम्य वरुपादामे । (४८) हे नदिते समासेऽथ वाक्ये योगी पार्थो च । उदाहरणं । "मोग्भमभावमगम्द कुम्माविव नना योमा । र गदपनि वरम नव रहिन्दथंचा पाने" ॥

·दशम परिछेद। २०१ पत्र क्रमेण विविधा थोती। "मधुरः सुधविदधरः पनवतुल्ोऽतिपेलवः पाणिः । चकितम्टगलोचनाभ्यां महशो चपन्ने च लोचने तस्याः"" , पिच कमेण विविधा प्रार्थी। (६५०) ८.५100 पूर्णा पडेव तत् । स्पएं। (६५१) लुप्ता सामान्यधमादेरेकस्य यदि वा इयो। त्रयाणां वानुपादाने श्रोत्यार्थी सापि पूर्ववत् ।। मा लुप्ता । तझेदमाह। (६५२) पूनावमलोपे सा विना श्रीतीन्तु तद्धिते। मा लुप्तपमा धर्मस्य माधारण गुणक्रियारूपस्य लेापे पूर्णा- वदिति पूर्वोक्तरीत्या पटमकारा, किन्त्वत्र तद्धिते श्रोत्या प्रम- भवान् पञ्चप्रकारा। उदाहरण। "मुखमिन्दुर्यथा पाणिः पल्लवेन समः प्रिये । वाचः सुधा वोठस्ते विम्मतुल्यो मनोऽग्मवत्" । (५३) आधारकर्मविहिते दिविधे च क्याच क्यडि। कर्मकौर्णमुलि च स्यादेवं पञ्चधा युन । धर्मलोपे लुप्तेत्यनुपज्यते । क्यचक्यडएमुलः कलापमते मि- पायिणम: । क्रमेणोदाहरणं । "अन्तःपुरीयसि रणेषु सुतीयमित्व पर जन तव सदा रमणीयते श्री ।

·२७२ साहित्यदर्प। दृष्टः प्रियाभिग्मृतद्युतिदर्शमिन्द्र- मचाग्मत्र भुवि मञ्चरमिशितोश" ॥ "श्रवान्तःपुरीयमोत्यत्र" सुखविहारास्पदलस्य "सुतीय- मीत्यत्र" स्ने इनिर्भरतम्य च माधारणधर्मस्य लोपः । एवम- न्यत्र । इइ च यथादितुल्यादिविर हात् श्रोत्यादिविशेषचिन्ता नास्ति । इदश्च केचित् औपम्यप्रतिपादकस्य वतेलापे उदाह- रन्ति तदयुक्त । क्यङादेरपि तदर्थविहितत्वेनौपम्यप्रतिपाद- कत्वात् । ननु कपडादिषु मम्यगौपम्यप्रतीतिनास्ति प्रत्ययत्वे- नाखतन्त्रत्वात् इवादिप्रयोगाभावाचेति न वाच्यं । कन्पवादा- वपि तथा प्रभङ्गात्। न च कल्पवादीनामिवादितुल्यतयोप- .म्यस्य वाचकलं, क्यडादीनान्तु द्योतकत्वं, दवादीनामपि वाच. कत्वे निश्चयाभावात् । वाचकत्वे वा ममुदितं पदं वाचकं "प्रष्टर- तिप्रत्ययो खस्वार्थवांधकाविति च" मतदयेऽपि वस्यादि क्य- डायोः माम्यमेवेति। यच्च कोचिदाहुः "वत्यादय स्वार्थी ऽनुशिय्यन्ते काडादयखाचारार्थ इति" नदपि न । न मनु फाडादय प्राचारमात्रार्थी अपि तु मादृयाचाराचा इति । नदेवं धर्मान्नापे दाप्रकारा नुप्ता। (५४) उपमानानुपादाने हिंधा पाययममामयोः । उदाहरणं । "तम्या मुमेन मां रम्य नाम्ने न वा नयननु न्य" । पर मुपगथनप्रतिनिधिवग्वगायोगममा गत्वादयमान ·दशमः परिछेदः। २७३ " लोपः । अत्रैव च "मुखेन सदृशं" इत्यत्र "मुख यथेदमिति" "नयनतुल्यमित्यव" "दृगिवेति" पाठे श्रौत्यपि मम्भवतीत्य- नयोर्मेदयोः प्रत्येक श्रोत्यार्थीवभेदेन चतुर्विधत्व सम्भवेऽपि मा- चीनरीत्या दिप्रकारसमेवात । (६५५) औपम्यवाचिनो लोपे समासे किपि च विधा। क्रमेणोदाहरणं । "वदनं मंगशावाच्याः सुधाकरमनोहरं"। "गर्दभति श्रुतिपरुषं व्यक्त निनदन महात्मनां पुरतः" ॥ अत्र “गर्दभतीत्यत्र" श्रीपम्यवाचिन: क्विपो लोपः। न घेह उपमेयस्यापि लोपः। "निनदनिति" अनेनैव निर्देशात् । (६५६) विधा समासे वाक्ये च लोपे धौपमानयोः । "तस्या मुखेने त्यादी" "रम्यमिति" 'स्थाने “लोके इति" पाठे ऽनयोग्दाहरणं । (६५७) किममासगता वेधा धर्मे वादिविलोपने । उदाहरणं । "विधवति मुखाजमस्याः" । अत्र "विधवतीति" मनोहरवक्किप्प्रत्यययोलापः। केचि- त्वत्रापि प्रत्ययलोपमाहुः । “मुखानमिति" च ममामगा। (६५८) उपमेयस्य लोपे तु स्यादेका प्रत्यये क्यचि। यथा।

·२०० साहित्यदर्पगे। "अरातिविक्रमालोकविकस्वरविलोचनः । कृपाणदग्रदोईण्डः स महसायुधीयति" ॥ अत्र स सहस्रायुधमिव श्रात्मानमाचरतीति वाक्ये उपमे- यस्थात्मनो लोपः । न चेह श्रीयम्बवाचकलाप उनादेव न्या- यात् । अत्र केचिदाहुः सहसायुधेन सह "वर्तत इति" म सइस्रायुधः “म दवाचरतीति" वाक्यात् स सहस्रायुधीयनीति पदसिद्धा विशेषस्य शब्दानुपपात्तवादिहोपमेयलोप इति तन्न विचारमहं । कर्तरि क्यचाऽनुशासनविरुद्धत्वात् । (६५) धर्मोपमेयलोपेऽन्या यथा। "यशसि प्रसरति भवतः क्षीरोदोयन्ति मागराः मई" । अत्र तीरोदमिवात्मानमाचरन्तीत्युपमेय श्रात्मा माधा- रणधर्मः शकता च लुप्ता। (९९०) त्रिलोपे च समासगा। थथा। "राजते मृगलोचना"। अत्र मृगस्य लोचने व चञ्चले लोचने यस्या इति ममासे उपमाप्रतिपादकमाधारणधर्मापमानानां लोपः। (६६) नेनोपमाया भेदाः स्युः सप्तविंशतिसयकाः। पूी पञ्चिधा लुप्ता कविंशतिविधेति मिलित्वा मप्तविंश- तिप्रकारोपमा । एषु चोपमाभेदेषु मध्ये अन्नुतभाधारणधर्मेषु भेदेषु विशेषः प्रतिपाद्यते ।

·दशम परिछेद।
(६६२) एकरूप कचित् कापि भिन्न साधारण गुण ।
भिन्ने विश्वानुविम्वत्वं शब्दमात्रेण वा भिदा॥
तत्र एकरूपे यथा उदाहत । “मधुर सुधावदधर इत्या-
दि"। विश्वप्रतिविम्बले यथा।
"भसापवर्जितैस्तेषा शिरोभि माथुलैर्मधी।
तस्तार सरघाव्याप्नै स चौद्रपटलैरिव" ||
अत्र "मश्रुलैरित्यस्य” “मरघायाप्तैरिति” दृष्टान्तवत्प्रति-
विम्बन । शब्दमाचेण भिन्नले यथा।
"मेर विधाय नयन विकसितमिव नीलमुत्पल मयि मा।
कथयामास कृशानी मनोगत निखिलमाकूत" ॥
अब एके एव स्मेरवविकमितले प्रतिवस्वपमावच्छब्दभेदेन
निर्दिये।
(६६३) एकदेशविवर्त्तिन्युपमा वाच्यत्वगम्यते।
भवेतां यत्र साम्यस्य
यथा।
"नेरिवोत्पलै पर्मुखैरिव सर श्रिय ।
पदे पदे विभान्ति स्म चक्रवाकै स्तनरिव" ।
अत्र नेवादीना उत्पलादिमादृग्य वाच्य, मर श्रोणाचा
झनामाण्य गम्य।
(६६४)
कथिता रसनोपमा।
यथाईमुपमेयस्य यदि स्याटुपमानता ॥ *
यथा।

·साहित्यदर्पणे। "चन्द्रायते एलरचापि हमा हंसायते चारुगतेन कान्ता । कान्तायते स्पर्शसुखेन वारि वारीयते स्वच्छतया विहायः॥ (६६५) मालोपमा यदेकस्योपमानं बड़ दृश्यते । यथा। -- "वारिजेनेव मरमी शशिनेव निशीथिनो। यौवनेनेव वनिता भयेन श्रीमनोहरा" ॥ कचिदुपमानोपमेययाईयोरपि प्रकृतत्वं दृश्यते ॥ "हंस चन्द्र दवाभाति जलं व्योमतलं यथा । विमलाः कुमुदांनीव तारकाः भरदागमे । अस्य राज्ञो रहे भान्ति भूपानोता विभूतयः । पुरन्दरस्य भवने कन्यवृक्षमवा दुव" || अनोपमेयभूतविभूतिभिः "कल्पक्षभवा वेति" उपमा- नभूता विभूतय श्राषियन्त इति श्राक्षेपोपमा। अव "रहे इत्यस्य" "भवने त्यनेन" प्रतिनिर्देशात् प्रतिनिर्देश्योपमा इ- त्यादयय न लक्षिताः। एवंविधवैचित्र्यस्य सहस्रधा सन्दर्भनात् । (६६) उपमानोपमेयत्वमेकस्यैव त्वनन्वयः । . अर्थादेकवाक्ये । यथा । "राजीवमिव राजीवं जल जलमिवाजनि। चन्द्रचन्द्र दवातन्यः भरत्समुदयोद्यमे" ॥

·दशम परिछेदः। २०७ - अब राजीवादीनामनन्यमदृशत्वप्रतिपादनार्थमुपमानोप- मेयभावो वैवत्तिकः । "राजीवमिव पायोजमिति" चास्य ला- হনুদাষাৱিৰিা ৰিহয়। জিম্বাঘিনায়হুদা एव श्रेयान्। तदुनो। "अनन्वये च शब्दैक्यमौचित्यादानुषङ्गिक। असिांस्तु लाटानुप्रासे साक्षादेव प्रयोजकमिति" ॥ (६६७) पर्यायेन योरेतदुपमेयोपमा मता। एतदुपमानोपमेयत्वं । अर्थाद्वाक्यइये । यथा । "कमलेव मतिर्मतिरिव कमला ननुरिव विभा विभेव तनुः । धरणीव एतिर्धतिरिव धरणो सततं विभाति वत यस्य त" ॥ अत्रास्य राजः श्रीयादिसदृशं नान्यदस्तीत्यभिप्रायः । (६६८) सदृशानुभवादस्तुस्मृतिः स्मरणमुच्यते । . यथा "अरविन्दमिदं वीक्ष्य खेलखञ्जनमञ्जुलं । स्मरामि वदनं तस्याश्चारु चञ्चललोचन"" "मयि सकपटमित्यादी च" सतेः सादृश्यानुभवं विनो- स्थापितत्वान्नायमलकार.। राघवानन्दमहापात्रास्तु वैसा- ग्यात् मतिमपि स्मरणालङ्कारमिच्छन्ति । तत्रोदाहरण नेपा- मेव यथा।

·साहित्यदर्मणे। "शिरीषमृट्टी गिरियु प्रदे यदा यदा दुःखशतानि सीता। तदा तदास्याः सदनेषु मौख्य- लक्षाणि दध्या गलदश्रु रामः" ॥ & (६६९) रूपकं रूपितारोपाद्विषये निरपङ्गवे । "रूपितेति" परिणामायवच्छेदः । एतच्च परिणामप्रस्तावे विवेचयिथ्यामः । “निरपन्हव” इत्यपहुतिव्यवच्छेदार्थ । (६७०) तत् परम्परितं साङ्गं निरङ्गमिति च विधा। नपर्क । तत्र। (६७१) यस्य कस्यचिदारोपः परारोपणकारणं । तत् परम्परितं लिटालिएशब्दनिबन्धनं ।। प्रत्येक केवलं मालारूपञ्चेति चतुर्विधं । कान मिटान्दनिपन्धनं केवलपरम्परितं यथा। "पारवे जगदुद्दण्डगजमण्यनगरवे । श्रीनृमिहमहीपान व त्यम्न नव वारदे" ॥ अत्र राजमण्डतं नृपममूह एव चन्द्र विम्ममित्यारोपी ग. जवाराहुबारोपे निमित्त । मामारूपं यथा । "पद्मोदयदिनाधीम: मदागनिममोरणः। भूभरावनिदगोनिक एव भवान् भुवि" । पत्र पाया उदय एव पद्यामामुदयः, मतामागनियंत्र D

·दशम परिछेदः
२७६
.
सदागमनं, भूमतो राजान एव पर्चता इत्याद्यारोपी राज्ञः
सूर्यखाद्यारोपे निमित्तं। अमिष्टान्दनिवन्धनं केवलं यथा ।
"पान्तु वो जलदशामाः भाज्याघातकर्कशाः।
त्रैलोक्यमण्डपस्तम्भाश्चत्वारो हरिवाहवः" ।।
अत्र लोक्यस्य मण्डपलारोपो इरिवाहनां स्तम्भत्वारोपे
निमित्तं। मालारूयं यथा।
"मनोजराजस्य सितातपत्रं
श्रीखण्डचित्रं हरिदशनायाः ।
विराजति व्योममरमरोज
कर्पूरपूरप्रभमिन्दुविम्ब" ॥
अत्र मनोजादेगजवाद्यारोपश्चन्द्रविम्बस्य मिनातपत्रला-
द्यारोपे निमित्तं । एषु च “राजभुजादीनां राहुलाचारो-
पो राजमण्डलादीनां चन्द्रमण्डललाधारोपे निमित्तमिति"
केचित् ।
(६७२) अजिनो यदि साङ्गस्य रूप साङ्गमेव तेत् ।
समस्तवस्तुविषयमेकदेशविवर्ति च ॥
त।
(६७३) आरोग्याणामशेषाणां शाब्दत्वे प्रथम मतं ।
प्रथमं समस्तवस्तुविषयं यथा ।
"रावणावयशलान्तमिति वागमृतेन मः।
अभिय्य महछस्य कृष्णमेघस्तिरोदधे"।

·२८० साहित्यदर्पखे। . अत्र कृष्णस्य मेघत्वारोपे वागादीनामतत्वाधारोपितं । (६७४) यत्र कस्यचिदार्थत्वमेकदेशविवर्ति तत् । । कस्यचिदारोष्यमाणस्य । यथा। "लावण्यमधुभि. पूर्णमाम्यमस्या विकसर । लोकलोचनरोलम्बकदम्बैः कैर्न पोयते".॥ अत्र लावण्यादौ मध्वाधारोपः शाब्दो मुखे पद्मत्वारोप पार्थः । न चेयमेकदेविवर्तिनगुपमा विकस्वरत्वधर्मस्यारोय- माणे पद्मे मुख्यतया वर्तनात् मुखे चोपचरितत्वात् । (६७५) निरङ्गं केवनस्यैव रूपणं तदपि विधा । माला केवलरूपत्वात् तत्र मानारूपं निरत यथा। "निर्माणकोशस धातुचन्द्रिका लोकचधुपां। कोडाग्रहमनङ्गस्य मेयमिन्दीवरेक्षणा" ! केवनं यथा "दामे कृतागमि भवत्युचितः प्रभू पादमदार इति मन्दरि नात्र दूये। उद्यत्वठोरपुनकारकण्ट्र काग- यंनिधते मृदु पद ननु मा व्यथा मे" ॥ (६०६) नेनाशरूपके भिदाः। घिरन्ननरुका इति ष, । फचित परम्पग्निमप्येक देशषि- व िपपा।

·दशमः परिछेद। २९ . "खगः मामौविसः ममिति विजयते मासुवाखण्डलस्य" । अवार्थः माया महिषीलारोपः खड्ने मौविदानवारोपे हेतुः । अस्य भेदस्य पूर्ववन्मालारूपत्वेऽप्युदाहरणं मृग्यं । (६७७) दृश्यन्ते कचिदारोप्याः लियाः साङ्गेऽपि रूपके। तत्रैकदेशविवर्ति लिएं यथा मम । • "करमुदयमहीधरस्तनाग्रे गलिततमःपटलांके निवेश्य । विकमितकुमुदेक्षणं विचुम्ब- त्ययममरे दिशो मुखं सुधांहः" ! समस्तवस्तुविषयं यथा । अत्रैव "विचम्वतीत्यादी" चुचुम्बे "हरिदबलामुखमिन्दुनायकन ति" पाठे नं चात्र ग्रिएपर- म्परितं । तत्र हि। “भूदावलिदम्भोलिरिव्यादी” राजादी पर्वतत्वादिरूपणं विना वर्षनीयस्य राजादेर्दम्भोलितादिरूपणं सर्वथैव मादृश्यासम्भवादमगतं । तईि कथं "पद्मोदयदिना- धीश इत्यादी" परम्परितं, राजादेः सूर्यादिना मादृग्यस्य तेजस्वितादिहेतु कस्य सम्भवादिति न वाच्यंा तथा हि रा- जादेजखितादिहेतुकं सुव्यक्र मादृग्यं न तु प्रकृते नदिव- तितं पद्मोदयादेरेव दयोः माधारणधर्मतथा विवचितलात्, दह तु महीधरादेः स्तनादिना सादृश्य पोनोत्तुङ्गलादिना सुव्यक्तमेवेति न विटपरम्परितं । क्वचित् ममामाभावेऽपि रूपक दृग्यते । यथा। 02 ·दशमः परिहँदा २८३ प्रारोप्यमाणस्थारोपविषयात्मतया परिणमनात् परिणा- मः। यथा। "स्मितेनोपायनं दूरादागतस्य कृतं मम।। सनोपपीडमाझेषः कृतो द्यूते पणस्तया' । श्रन्यचौपायनपणी वमनाभरणादिभावेनोपयुज्येते, अब तु नायकसम्भावनद्यूतयोः मितालेषरूपतया। अच प्रथमाई वैयधिकर एयेन प्रयोगः । दितीये सामानाधिकरण्येन । रूपके "मुखचन्द्रं पश्यामोत्यादौ” आरोष्यमाणचन्द्रादेरुपरञ्जकता- मात्र न तु प्रकृते दर्शनादावुपयोगः । इह पायनादेविषयेण तादाम्यं प्रकृते च नायकसम्भावनादावुपयोगः। अत एव रूपके धारोप्यस्थावच्छेदकत्वमात्रेणावयः। अत्र तु नादात्म्येन दासे कृतागसोत्यादौ" रूपकमेव न तु परिणामः भारोप्यमाण- कण्टकस्य पादभेदेन कार्यस्थामस्तुतत्वात् । न खलु तत् कस्यचि- दपि प्रस्तुतकार्यम्य घटनार्थमनुमन्धीयते । अयमपि रूपकव- दधिकारूदवैशिथ्यो दृश्यते यथा। "वनेचराणां वनितासखानां दरोग्र होरसङ्गनिपक्रमासः । भवन्ति यत्रोषधयो रजन्या- मतेलपूरा: मरतप्रदीपा:" ॥ अत्र प्रदीपानामोषध्यात्मतया प्रष्टते सरतोपयोगिन्यन्ध- कारनामे उपयोगाऽतैलपूरलेनाधिकारूढवैगिष्यं ।

·साहित्यदर्पसे। २८४ . (६८०) सन्देह. प्रकृतेऽन्यस्य संशयः प्रतिभात्थितः । पूद्धो निश्चयगीऽसौ निश्चयान्त इति विधा । यत्र संशय एव पर्यवसान स शुद्धः। यथा। "कि तारुण्यतरोरियं रसभरोद्भिन्ना नवा वल्लरी वेलामोच्छलितस्य कि लहरिका लावण्यवारा निधेः। उगाढोत्कलिकावतां स्खसमयोपन्यासविअम्भिण. कि मादादुपदेशयष्टिरथवा देवस्य श्टङ्गारिण." ॥ यत्रादावन्ते च सय एव मध्ये च निश्चयः स निश्चयमध्यः । यथा। "श्रय मार्तण्ड. कि स खलु तुरगै मप्तभिरितः कृशानु लि सा. प्रमरति दिशो नैप नियत । कृतान्त' कि मातानादिपवहनोऽमाविति पुनः समालोक्याजो त्वां विदधति विकन्पान् प्रतिभटाः" । अत्र मध्ये मार्तण्डाद्यभावनिथ यः राजनिशये दितीय- मशयोत्थानासम्भवात् । यत्रादी मशयोऽन्ते च निययः म निययान्त.। यथा। "कि तावत् मरमि मरोजमेतदारा- दाहोस्मिन्मुखमवभामते तरुण्या' । मशय्य क्षणमिति निथिकाय कथित विब्वाकर्षकमहवामिनां परोसे" अप्रतिभात्यापिते तु “म्याणुवी पुरुषो वा" इत्यादिमाये नायमनहार ।

·दशमः परिछेदः। २५ "मध्यं तव सरोजाति पयोधरभरादितं । अस्ति नास्तीति सन्देहः कस्यचित्तेन भाषते" । अनातिशयोतिरेव उपमेये उपमानसंशयस्यैवैतदलकार- विषयलात। (६८१) साम्यादतस्मिंस्तबुद्धिान्तिमान् प्रतिभात्थिता। यथा। . "मुग्धा दुग्धधिया गवां विदधते कुम्भानधे वलवाः करें करवशङ्कया कुवलयं कुर्वन्ति कान्ता अपि । कर्कन्धूफलमुचिनोति शवरी मुनाफलाकाझ्या सान्द्रा चन्द्रममा न कस्य कुस्ते चित्तभम चन्द्रिका"। खरमोत्यापिता भ्रान्तियमलङ्कारः। यथा । “शक्ति- कायां रजतमिति" न चासादृग्यमूला। यथा । "सङ्गमविर इविकल्पे वरमिह विरहो न सङ्गमस्तस्याः । सङ्गे सैव तथैका त्रिभुवनमपि तन्मयं विरहे" । (हरी क्वचिझेदाइहीदां विषयाण तथा क्वचित् । एकस्यानेकपोलखो यः स उल्लेख इय्यते ॥ क्रमेणोदाहरणं । "प्रिय रति गोपवधूभिः शिारिति रिधीश इति है। नारायण इति भकैनोत्यपाहि योगिभिर्देवः" । अत्रैकस्यापि भगवतस्तत्तहणयोगादनेकधोखे गोपवधू- प्रमतोना सध्यादयो यथायोगं प्रयोजकाः । यदाः।

·१८१ साहित्यदर्पणे। “यथारूचि यथार्थित्वं यथाव्युत्पत्ति भिद्यते । अाभासोऽप्यर्थ एकस्मिन्ननुमन्धानसाधितः" ।। अत्र भगवतः प्रियवादीनां वास्तववादहीभेदाच न मालारूपकं न च भ्रान्तिमान् न चायमभेदे भेद इत्येवंरूपा- तिशयोक्तिः । तत्र हि "अन्यदेवाङ्गलावष्यमित्यादी" लावण्या- देविषयस्य पृथक्त्वेनाध्यवमानं । न चेह भगवति गोपवधूप्रम- तिभिः प्रियवाद्यध्यवमीयते। प्रियत्वादेर्भगवति तत्काले तात्वि- कत्वात्। केचिदाहुः "श्रयमलकारी नियमेनावश्यम्भावना- लङ्कारान्तरविच्छित्तिमूलः, उक्तोदाहरणे च शित्वादीनां नियमाभिप्रायात् प्रियलादेभिन्नत्वाध्यवसाय" इत्यतिशयोक्ति- रस्ति तत्सद्भावेऽपि च ग्रहीटभेदेन नानात्व प्रतीतिरूपा वि. च्छित्तिविशेष उल्लेखाख्यभिन्नालङ्कारप्रयोजकः । श्रीकण्ठजन- पदवर्णने "वज्रपञ्चरमिति" "शरणागतः अम्बरविवरमिति" “वातिकैः” इत्यादिद्यातिशयोर्विविको विषयः । इह । रूपकालङ्कारयोगः। वमुतम् "अम्वरविवर" इत्यादी मा- न्तिमन्नमेवेच्छन्ति न रूपकं भेदप्रतीनिपुरःमर म्यैवारोपस्य गौणमूल रूपकादिप्रयोजकत्वात् । यदाजः शारीरकमीमां- माभाय्यव्याख्याने श्रीमदाचस्पतिमिया: "श्रपि च परशब्दः परच लक्ष्यमाणगुण योगेन वर्तते इति"। यत्र प्रयोप्रति- पत्राः सम्प्रतिपत्ति: म गाण: म च भेदप्रत्ययपुरःमर इति । हत वातिकानां योकण्ठजनपदवर्षने भान्तिकृत एव अम्ब- रविवरवाद्यारोप इति । अत्रैव च "तपोवनमिति" मुनिभिः ·दशमः परिछेदः। २८७ . "कामायतनमिति" वेश्याभिरित्यादी च परिणामालहार- योगः। "गाम्भीर्येण समुद्रोऽसि गौरवेणामि पर्वतः”। इत्यादी पानेकधोखे गाम्भीर्यादिविषयभेदः प्रयोजकः। अत्र च रूपकयोगः । “गुरुवचसि पृथुरुरसि अर्जुनो यशमी- त्यादि" चास्यरूपकात् विवितो विषय इति । अत्र हि श्लेषमू- लातिशयोनियोगः। (६८३) प्रकृतं प्रतिषिध्यान्यस्थरपनं स्यादपतिः । दूयं दिधा कचिदपझवपूर्वक धारोपः कचिदारोपपूर्व- कोऽपहव इति । क्रमेणेदाहरणं । "नेदं नभामण्डलमपुराभि- नैताच तारा नवफेनभङ्गाः। नाय शशी कुण्डलितः फणीन्द्रो नामी कलङ्कः भयितो मुरारिः" ॥ "एनदिभाति घरमाचलचूडचुम्पि- हिण्डीरपिण्डरुचिगीतमरीचिविम्ब। उचालितस्य रजनों मदनानलम्य धूमं दधमकटलाञ्छनकैतवेन"। इदं पद्यं मम । एवं "विराजनि व्योमवपुः पयोधि- सारामयास्तत्र च फेनभङ्गाः।

·२८
साहित्यदर्पणे।
इत्याद्याकारेण च प्रकृतनिषेधो वोद्धव्यः ।
(८४) गोपनीयं कमप्यर्थं द्योतयित्वा कथञ्चन।
यदि पेणान्यथा वाऽन्यथयेत् साप्यपद्धतिः॥
रोयेण यथा।
"काले वारिधराणामपतितया नैव शक्यते स्था।
उत्कण्ठितामि तरले न हि न हिमखि पिच्छिलः पन्थाः"
अवापतितयेत्यत्र पति दिनेत्युक्त्वा पतनाभावनेत्यन्यथा-
कृतं । अलेषेण यथा ।
"इह पुरोऽनिलकग्पितविग्रहा
मिलति का न वनस्पतिना लता।
रमि किं सखि कान्तरतोत्सव
न हि धनागमरीतिरुदाहता" ॥
वकोको परोकरन्यथाकारः इह तु खोलेरेवेति भेदः ।
गोपनातागोपनीयस्यापि प्रथममभिहितलाच व्याजानः ।
(८५) अन्यन्निषिध्य प्रकृतस्यापनं निश्चयः पुनः।
निययायोऽयमलङ्कारः। अन्यदित्यारोप्यमाणं। यथा मम।
"वदनमिदं न मरोज नयने नेन्दीवरे एते।
सह सविधे मुग्धदृशो मधुकर न मुधा परिभाम्य" ।।
यथा वा।
"दि विषमताहारो नायं मुजङ्गमगायकः
कुवनपदमणो कण्टे न मा गरमधुतिः ।
.
।

·दशमः परिछेदः। २८९ , मलयजरजो नेदं भस्म मियारहिते मयि प्रहर न हरभ्रान्त्याऽनङ्ग क्रुधा किमु धावसि" ॥ न ह्ययं निययान्तःसन्देहस्तत्र संशयनिश्चययोरकाश्रयत्वे- नावम्यानात् । अयं तु भमरादेः संशयो नायकादेशियः किञ्चन भमरादेरपि संशयः । एककोयनधिके ज्ञाने तथा समीपागमनासम्भवात्। तईि भ्रान्तिमानस्तु । अस्तु नाम भ्र- मरादेभान्तिः । न चेह तस्याश्चमत्कारविधायित्वं अपितु तथाविधनायकाद्युकेरेवेति महृदयसंवेद्य। किञ्चाविवक्षितेऽपि भ्रमरादेः पतनादौ भ्रान्ती वा नायिकाचाद्वादिरूपेणैव सम्भ- वत्येव तथाविधाक्तिः । न च रूपकध्वनिरयं मुखस्य कमलत्वे- • नानिद्धारणात् । न चापहुतिः प्रस्तुतस्थानिषेधादिति पृथगे- वायमलङ्कारथिरन्तनाकालकारेभ्यः । निकायां रजतधि- या पति पुरुषे शाक्तिकेयं न रजतमिति कस्यचिदुने यम- लकारो वैचियाभावात् । (६८६) भवेत् सम्भावनोत्प्रेक्षा प्रकृतस्य परात्मना । वाच्या प्रतीयमाना सा प्रथमं दिविधा मता। वाये यादिप्रयोगे स्यादप्रयोगे परा पुनः । जातिगुणः क्रिया द्रव्यं यदुत्प्रेक्ष्यं योरपि । तदष्टधापि प्रत्येकं भावाभावाभिमानतः । गुणक्रियास्वरूपत्वानिमित्तस्य पुनश्च ताः । हाचिंगविधता यान्ति ·साहित्यदपणे। तत्र वायोत्प्रेक्षायामुदाहरणं दिमाचं यथा। "जरुः कुरङ्गकदृशश्चञ्चलचेलाञ्चलो भाति । मपताकः कनकमयो विजयस्तम्भः सारस्येव" । अब विजयस्तम्भस्य ववाचकत्वाज्जात्युत्प्रेक्षा । "ज्ञाने मौनं क्षमा शको त्यागे माघाविपर्ययः । गुणा गुणानुवन्धित्वात्तस्य सप्रसवा दव" ।। अत्र सप्रसवत्वं गुणः। "गङ्गाम्भमि सुरत्राण तव निःशाण निःखनः । खातीवारिवधूवर्गगर्भपातनपातकी" || अच लातीति क्रिया। "मुखमेणीदृशी भाति पूर्णचन्द्र इवापरः"। अत्र चन्द्र दैत्येकव्यक्तिवाचित्वाद्रव्यशब्दः । एते भावाभि- माने च । अभावाभिमाने यथा। "कपोलफलकावस्याः कथं भूत्वा तथाविधी। अपश्यन्ताविवान्योन्यमोदृक्षां क्षामतां गतो" ॥ अत्रापश्यन्ताविति फ्रियाया प्रभावः । एवमन्यत् । निमि- तम्य गुणक्रियारूपत्वे यथा "गङ्गाग्भमोग्यादी" मातीवेत्युन्मे- क्षा निमित्तं पातकित्वं गुणः । “अपग्यताविवेत्यादी" क्षाग- तागमनरूपं निमित्तं किया । एवमन्यत् । प्रतीयमानारप्रेक्षा . यथा। "तम्बयाम्तन युग्मेन मुखं न प्रकटीरुतं । धाराय गुपिने स्थानं न दत्तमिति न नया" ·२६१ दामः परिछेदः। अत्र लज्जयेवेति वाद्यभावात् प्रतीयमानोत्प्रेक्षा। एव- मन्यत् । ननु ध्वनिनिरूपण प्रस्तावे ऽलङ्काराणां सर्वेषामपि व्यङ्ग्यत्वं भवतीत्युक्तं, सम्प्रति पुनर्विशिय्य कथमुत्प्रेक्षायाः प्रती-, यमानत्वमुच्यते । उच्यते व्यङ्ग्यात्प्रेक्षायां । "महिलासहस्स भरिए तुह हिपए सुत्र मा श्रमाअन्ती। अनुदिन अणणअम्मा अङ्गं तनु अपि तनूएद" * ॥ इत्यादी उत्प्रेक्षणं विनापि वाक्यविश्रान्तिः, इह तु स्तन- योलगाया असम्भवात् लमयेवेत्युत्प्रेक्षयैवेति व्यङ्ग्यप्रतीथमा- नोत्प्रेक्षयार्भेदः। अत्र वायोत्प्रेक्षायाः घोडशसु भेदेषु मध्ये विशेषमाह। (६८७) तत्र वाच्या भिदाः पुनः विना द्रव्यं त्रिधा सर्वाः स्वरूपफलहेतुगाः ॥ तत्रोकेषु वाच्यप्रतीयमानोत्प्रेक्षयोर्भेदेपु मध्ये ये वाच्योत्प्रे- तयाः पोडा भेदास्तेषु जात्यादीनां त्रयाणां ये दादश भेदा- स्तेषां प्रत्येक स्वरूपफलहेतुगत्वेन द्वादशभेदतया पत्रिंशझेदाः द्रव्यस्य स्वरूपोत्प्रेक्षणमेव सम्भवतीति चचार इति मिलित्वा चत्वारिंशद्भेदाः । अत्र स्वरूपोत्प्रेक्षा यथा। पूर्वोदाहरणेषु "स्मरस्य विजयस्तम्भ" इति। “सप्रमवा" वेत्यादयः जातिगु- णरूपाः। फलोत्प्रेक्षा यथा । . * महिलासहसभरिते तव इदये सभग सामान्ती। प्यनुदिनमनन्यकाई तन्वपि तनूकरोतीति । सं० । टो।

·साहित्यदर्पणे। २८२ नपुरमेकमू- "रावणस्यापि रामास्तो भित्वा हृदयमाशगः । विवेश भुवमाख्यातुमुरगेभ्य इव प्रियं" ।। अत्र “पाण्यातुमिति” भूप्रवेशस्य फलं क्रियारूपमुत्प्रेक्षित। हेवूत्प्रेक्षा यथा। "मैपा स्थली यत्र विचिन्वता त्वां भएं मया अदृश्यत त्वच्चरणारविन्दविशेषदुःखादिव वद्धमान" ॥ अत्र दुःखरूपो गुणे हेतुत्वेनोत्प्रेक्षितः । एवमन्यत्।। (८८) उक्त्यनुत्त्यानिमित्तस्य विधा तत्र स्वरूपगाः । नेपु चत्वारिंशत्समकेपु भेदेषु मध्ये ये खरूपगायाः षोडश भेदास्ते उत्प्रेक्षानिमित्तस्योपादानानुपादानाभ्यां द्वात्रिंगझेदा इति मिलित्वा पट्पञ्चाशद्भेदा वायोत्प्रेक्षायाः। तत्र निमि- त्तस्त्रोपादानं यथा। पूर्वोदाइते "नातीवेति" उत्प्रेक्षायां निमित्तं पातकित्वमुपात्तं । अनुपादाने यथा “चन्द्र इवापर" इत्यत्र तथाविधमान्दाद्यतिशयो नोपात्तः। हेतुफलयोन नियमेन निमित्तस्योपादानमेव । तथा हि "विश्लेषदुःखादिव" इत्यत्र यनिमित्तं बद्धमौनत्वं "याख्यातुमिव" इत्यत्र च भूप्र- वेशम्तयोरनुपादानेऽमङ्गतमेव वावयं स्यात् । प्रतोयमानायाः पोडामु भेदेपु विशेपमाह। (६) प्रतीयमानाभेदाय प्रत्येकं फलहेतुगाः । यथोदाइते “तवयाम्तनमुग्मेन" इत्यत्र “लज येवेति"हेतु- रुत्प्रेषितः । अम्यागपि निमित्तस्यानुपादानं न मम्भवति। दवा- ·दशमः परिछेदः। २६३ . धनुपादाने निमित्तस्य चाकीर्तने उत्प्रेक्षणस्य ममातुर्निशेतु- मशक्यत्वात्। स्वरूपोत्प्रेताप्यत्र न भवति । धय॑न्तरतादात्म्यनि वन्धनायामस्यामिवाद्यप्रयोगे विशेषणयोगे मत्यतिशयोकरभ्यु- पगमात् । यथा। “अयं राजाऽपरः पाकशासन इति" । वि- शेषणाभावे च रूपकस्य यथा राजा पाकशासन इति तदेवं दात्रिंशत्यकारा प्रतीयमानात्मेचा। (६८०) उत्त्यनुत्त्योः प्रस्तुतस्य प्रत्येक ता अपि विधा । ता उत्प्रेक्षाः । उनी यथा। "ऊरुः कुराङ्गकदृभः" इति । अनुक्की यथा मम प्रभावत्यां प्रद्युम्नः । दह हि। "मम्प्रति प्रतिदिगन्नमाच्छादयता तिमिरपटलेन । घटितमिवाचनपुत्रैः पूरितमिव म्टगमदनादः । ततमिव तमालतरुभिर्टतमिव नीलांशुकैर्भुवन" । अवाधनेन घटितत्वादेरुत्प्रेक्षणीयस्य विषयच्यानलं नो- पातं। यथा वा। "लिम्पतीव तमोऽङ्गानि वर्षतीवाञ्चनं नमः । अत्र तममो लेपना व्यापनरूपा विपयो नोपात्तः अनन- वर्षणस्य तमःमम्पात: अगयोत्प्रेक्षानिमित्तस तमोऽनिय- सलं धारारूपेणाध:मयोगरा यथामयं । केचित्तु "अन्नेपन- कार्यभूतमपि तमो लेपन कार्यवेनोरमेषितं त्यापनच निमिज, एवं नभाऽपि वर्षफियाकर्यत्वेनेत्या." (EE), प्यनहारान्तरोत्या सा वैचियमधिकं यहेत् ।

·२९ साहित्यदपणे तत्र सापहवात्प्रेक्षा। यथा मम। "अश्रुच्छ लेन सुदृशे जपावकधूमकलुषाच्याः । अप्राप्य मानमङ्गे विगलति लावण्यवारिपूर दव" ॥ शोषतुगा यथा। "मुनोत्करः सङ्कट शुमिमध्या- द्विनिर्गतः सारमलोचनायाः । जानीमद्देऽस्याः कमनीयकम्बु- ग्रोवाधिवासाहुणवत्त्वमाप" || अब गुणवत्त्वे दोषः “कम्युग्रीवाधिवासादिवेति" हेवत्प्रेक्षाया हेतुः । अत्र "जानोमहे" इत्युत्प्रेक्षावाचकं । एवं । (६२) मन्ये शके ध्रुवं प्रायो नूनमित्येवमादयः । कचिदुपमापक्रमात्प्रेक्षा यथा । "पारे जलं नोरनिधेरपग्य- न्मुरारिरानोलपलाशराशीः । वनावस्तीरुऋलिकामहम- प्रतिक्षणोत्कम्नितशैवलाभा:"" इत्यत्राभाशब्दम्योपमावाचकत्वादुपक्रमे उपमा, पर्यवमाने तु जनधितोरे शैवालम्यितेः मम्भवानुपपत्तेः मभावनात्यान- मित्युत्प्रेक्षा। एवं विरहवर्षने। “केयूरायितमा दैरित्यत्र" "विकामिनीलोत्पलति म कर्ण गायनाक्ष्याः कुरितः क. राक्षः।" इत्यादी चशेयं । भान्तिमदनझारे "मुग्धा दुग्ध ·दशमः परिछेदः। २६५ धियेत्यादी" बान्तानां वल्लवादीनां विषयस्य चन्द्रिकादेज्ञानं नास्ति तदुपनिबन्धनस्य कविनैव कृतत्वात्, दह तु सम्भावना- कतिपयस्यापि ज्ञानमिति इयोर्भेदः । मन्टे हे तु समकक्ष- तया कोटिदयम्य प्रतीतिः। दुइ बन्कटामम्भाव्यतेका कोटिः। अतिशयोको विषयिण: प्रतीतस्य पर्यावमानादमयता प्रतीयते, रहत प्रतीतिकाल एवेति भेदः । "रञ्जिता नु विविधास्तरुथैला नामितं नु गगनं म्यगितं नु। पूरिता नु विषमेषु धरित्री मंहता नु ककुभम्मिमिरेण" । इत्यत्र यत्तादो तिमिराकान्तता रञ्जनादिरूपेण मन्दि- ह्यत इति "मन्देहालङ्कार" इति केचिदाः। तत्र । एक- विपये ममानवलतयानेककोटिस्फुरणस्यैव मन्देहत्वात्। दह तु नादियाप्तेः प्रति सम्बन्धिभेदः व्यापनादेनिंगरणेन रन- गादेः स्फुरणव । अन्ये तु "गिरणरूपविच्छित्याशयत्वे- मैककोयधिकोऽपि भिन्नोऽय सन्देहप्रकार" इति वदन्नि रा। तदपयुकं । निगीर्षवरूपस्थान्यतादाम्यमतीनिमिमा- वना। तम्याचाच म्फुटतया मनावानुशब्देन रेवशम्दवत्तस्या धोननादुत्प्रेवेयं भवितु युका । अलममन्दे हमकारक- . रूपनया। "यदेतचन्द्रानार्जलदलवनोला वितनुते नदाट लोकः प्राक इति मो मां प्रति तथा। प्रान्सिन्दं मन्ये बदरिविरहामानतरण- फटारोलापातम एकिएकनास्तितनु" ॥

·२६६ साहित्यदर्यो इत्यत्र मन्येशब्दप्रयोगेऽयुक्तरूपायाः सम्भावनाया अप्रतीते. वितर्कमा नामावपहवात्प्रेक्षा। (६) सिद्धत्वेऽध्यवसायस्यातिशयोक्तिर्निगद्यते । विषयनिगरणेनाभेद प्रतिपत्तिर्विषयिणोऽध्यवमायः । तम्य चोत्प्रेक्षायां विषयिणेऽनिश्चितत्वेन निर्देशात् माध्यत्वं । इह तु निश्चितत्वेनैव प्रतीतिरिति मिद्धत्वं । विषयनिगरणं चात्मेक्षायां विषयस्याधःकरणमाचेण दहापि "मुखं द्वितीययन्द्र" इत्यादी यदाहा. "विषयमयानुपादानेऽप्युपादानेऽपि सूरयः । अधःकरणमात्रेण निगोर्णलं प्रचक्षते" इति ।। (६६४) भेदेऽप्यभेदः सम्बन्धेऽसम्बन्धस्तविपर्यायो । पाप-त्ययः कार्यक्षेत्वोः सा पञ्चधा ततः ।। तद्विपर्यया अभेदे भेदः । श्रमम्बन्धे मम्बन्धः । मा ऽतिश- योतिः। अथ भेदभेदों यथा मम। "कथमुपरि कलापिनः कानापा विस्नमति तम्य तन्नेऽरमोन्दुगण्डं। कुवनययुगनं ततो विनोन निमकुममं तदधः प्रधानमन्मात्" । पत्र कान्नाके सपानादेर्मयूरकनापादिभिग्दैनाध्यवमायः। पथा वा । "विपदुःमादिव बद्धमान" अब चेतनगतं मामि- समन्यर घेतमगत पान्यदिति दयोदेऽप्यभेदः। एवं।

·दशमः परिछेदन "महाधरदलेनास्या यौवने रागभाक प्रियः" । अचाधरस्य रागो लोहित्य प्रियस्य रागः प्रेम द्वयोरभेदः । श्रभेदे भेदो यया। "अन्यदेवांङ्गलावण्यमन्या: मौरभसम्पदः । नस्थाः पद्मपलाशाक्ष्याः मरमत्वमलौकिकं"। सम्बन्धेऽमम्बन्धी यथा। "अस्सः मर्गविधी प्रजापतिरभूचन्द्रो नु कान्तिप्रदः रङ्गारकरमः स्वयं नु मदनो मामी नु पुष्पाकरः। वेदाभ्यासजडः कथं न विषयच्यारत्तकोवइलो निमीतुं प्रभवेन्मनोहरमिदं रूपं पुराणो मुनिः" ।। মৃত্ব এসমনিনিৰ্মাষমঘম:। ঋষন सम्बन्धी यथा। "दि स्थानमण्डले मममिन्दोरिन्दीवरदयं । तदोपमीयते तस्या वदनं चारुलोचन" ॥ पत्र यद्यर्थयसादापतन ममावनया भमन्यः । कार्यका- रण्योः पायापर्यविपर्ययय विधा भवति । कारणामथम कार्यम्य भावे दया: ममफालवेन च । फ्रमेण यथा। "प्रागेव हरिणामीणां पिजमुनिकापुन । पादुनित्रयकुलरमालमुकुम्मश्रियः"। "ममम ममाकान्त दर्य दिररगामिना। ग मिंडामने पिठ मण्डमय मोपिनां" || र केचिदाजा"कैम्पामादगतो मौफिकोतिश्याम- ·साहित्यदर्पणे। २६ . किकवेनाध्यवसीयते, केशपाशादीनां कलापादिभिरध्यवमाये ऽन्याङ्गोक्रियते""मागेव हरिणाक्षीणामित्यत्र" वकुलादिश्रीणां प्रथमभावितापि पचानावित्वेनाध्यमिता, अत एवात्रापि इव- शब्दप्रयोगे उत्प्रेक्षा। एवमन्यत्र । (६५) पदार्थानां प्रस्तुतानामन्येषां वा यदा भवेत् । एकधर्माभिसम्बन्धः स्यात्तदा तुल्ययोगिता॥ अन्तेषामप्रस्तुतानां धी गुणक्रियारूपः । उदाहरणं । "अनुलेपनानि कुसुमान्यवलाः कृतमन्यवः पतिपु दोपदशाः। समयेन तेन सुचिरंशयितप्रतियोधितस्मरमबोधिषत" । अत्र नमोवर्धनस्य प्रस्तुतत्वात् प्रस्तुतानामनु नेपनादीना- मेकबोधनक्रियाभिमम्बन्धः । "वदङ्गमावं द्रष्टुः कस्य चित्ते न भामते । मालतीगम मेखा कदनीनां कठोरता" || दत्यत्र मालत्यादीनामप्रम्नानां कठोरतारू पैकगुणमम्म- न्धः । एवं "दानं वित्तादृतं वापः कीर्तिी तथायुषः परोपकरणं कायादमारात् मारमाहरेत् ॥ पच दामादीनां कर्मभूतानां मारतारपैकगुणसमन्ध एका- हरणफियामंबन्धः। (द) अप्रस्तुत प्रस्तुतयोपिकन्तु निगद्यत । अथ कारकमेकं सादनेकाम कियाम चेत् ।। .

·दशम परिछेदः। २६५ क्रमदाहरणं। "बलावलेपादधुनापि पूर्ववत् प्रवाध्यते तेन जगज्जिगोपुणा । सती च योषित् प्रकृतिश्च निश्चला पुमांसमभ्येति भवान्तरेण्यपि" ।। अत्र प्रस्तुताया निश्चलायाः प्रकृतेरमसुतायाथ मत्या योपित एकानुगमनफ्रियासम्बन्धः । “दूरं ममागतवति लथि जीवनाथ भिन्ना मनोभवमरेण तपखिनी सा । उत्तिाति खपिति वासगृहं त्वदीय- मायाति याति हमति श्वमिति चणेन"। इदं मम। अकस्था नायिकाया उत्थानाधनेकक्रियाम- म्बन्धः । अत्र च गुणकिययोरादिमध्यावसानसद्भावेन त्रैविध न लचितं । तथाविधवैचित्र्यस्य सर्वत्रापि सहस्रधा सम्भात् । (६६७) प्रतिवस्तूपमा सा स्यादाक्ययोर्गम्यसाम्ययोः । एकोऽपि धर्मः सामान्यो यत्र निर्दिग्यते पृथक् ।। यथा। "धन्यामि वैदर्भि गुणेरुदार- चया ममाप्यत नेप्रधाऽपि। इत: म्नतिः का सनु चन्द्रिकाया यदधिमथुत्तरनीकगेनि" ।।

·साहित्यदर्पण। अत्र ममाकर्षणमुत्तरलोकरणञ्च किया एकैव पानरुत्य- निरामाय भिन्नवाचकतया निर्दिया । इयं मालयापि दृश्यते यथा। . "विमल एव रविर्विशदः शशी प्रतिशोभन एव हि दर्पणः । शिवगिरिः शिवहापमहोदरः सहजसुन्दर एव हि सज्जन:' अत्र विमलविशदादिरर्थत एक एव । वैधमर्येण यथा। "चकोर्य एव चतुराश्चन्द्रिकापानकर्मणि । विनावन्तोन निपुणाः सुदृशो रतनर्मणि" ॥ (८) दृष्टान्तस्तु सधर्मास्य वस्तुनः प्रतिविम्बनं। मधर्मस्येति प्रतिवस्तूपमायवच्छेदः । श्रथमपि साधम्र्यवे- धाभ्यां विधा। क्रमेणेदाहरएं। "अविदितगुणापि मत्व विभणितिः कर्णेषु वमति मधुधारां। अनधिगतपरिमलापि हि हरति दृशं मालतीमाला" || "वयि दृष्टे धाराक्ष्याः अंमते मदनव्यथा। दृष्टानुदयभाजीन्दी ग्लानिः कुमुदभहते." ॥ "वमन्तलेसैकनिवद्धभावं परामु कान्तामु मनः कुतो मः। प्रफुलमनीमधुनपटः किं मधुप्रतः काहनि वणिमन्यां" ॥ . प ·दरमः परिछेदः। . इदं पद्यं मम । अत्र "मनः कुतो न" इत्यस्य "काक्षति वलिमन्या "मित्यस्य चैकरूपतयैव पर्यवमानात प्रतिवस्तुपमैव । इह तु कर्षे मधुधारावमनस्य नेत्रहरणस्य च साम्यमेव न त्वैक- रूप्यं । अथ समीसमर्थकवाक्ययोः सामान्यविशेषभावेऽर्थान्त- रन्यासः, मतिवखपमादृशान्तयोस्तु न तथेति भेदः। (६६८) सम्भवन् वस्तुसम्बन्धोऽसम्भवन् वापि कुबचित्। यत्र विम्बानुविम्वत्वं बोधयेत् सा निदर्शना ॥ अत्र सम्भवद ससम्बन्धनिदर्शना यथा। "कोऽत्र भूमिवलये जनाम् मुधा तापयन् सुचिरमेति सम्पद । वेदयन्निति दिनेन भानुमा- नाममाद चरमाचलं ततः॥ अत्र रवेरीदृशार्थवेदन क्रियायां कडवेनान्वयः सम्बत्रत्येव ईदृशार्थज्ञापनममर्थचरमाचलप्राप्तिरूपधर्मवत्वात, म च रथे- रस्ताचलगमनस्य परतापिनां विपत्माप्तेय विम्बप्रतिविम्वभावं घोधयति । असम्भवदस्तुसम्बन्धनिदर्शना लेकवाक्याने कवाक्यग- ततेन दिविधा। तत्रैकवाक्यगर था। "कलयति कुक्लबमालालचितं कुटिलः कटाक्षविक्षेपः। अधरः किसलयलीलामाननमया: कलानिधेर्विलाम" ॥ अचान्यस्य धर्म कथमन्यो वविति कटाक्षविपादीनां कुवलयमालादिगतलखितादीमां कालनमसम्भवत् नामितादि- ·३०२ साहित्यदर्पणे। मदृशं ललितादिकमवगमयत् कटानविपादेः कुवलयमाला- देश विम्वप्रतिभावं बोधयति । यथा वा। "प्रयाणे तव राजेन्द्र मुक्ता वैरिमृगीदृशां । বলিনি: যন্ত্রনালনল সমিনি:”। वच पादाभ्यामसम्बद्धराजहंमगतेस्यागाऽनुपपन्न इति तयो स्तत्सम्बन्धः कल्यते, स चामम्भवन् राजहंसगतिमिव गतिं वधि- यति। अनेकवाक्यगा यथा। "ददं किलाव्याजमनोहरं वपु- स्तपःक्षम माधयितुं य इच्छति । ध्रुवं स नीलोत्पलपत्रधारया भमोलतां छेत्तुमपिळवस्थति" ।। अत्र यत्तच्छब्दनिर्दिष्टवाक्यार्थयोरभेदेनान्वयोऽनुपपद्य- मानस्तादृशवपुषस्तपःक्षमत्वमाधनेच्छा नीलोत्पलपवधारया शमीलताछेदनेच्छेवेति विम्वप्रतिविम्यभावे पर्यवस्यति।यथा था। "जन्मेदं वन्थ्यता नीतं भवभोगापलिण्या।। काचमूल्येन विक्रीतो हन्त चिन्तामणिमया" || अव भवभागलोभेन जन्मनो व्यर्थतानयनं काचमूल्येन चि- न्तामणिविक्रय दूवेति पर्यवसानं । एवं। "क्क सूर्य प्रभवो वंशः क्व चान्पविपया मतिः । नितीपुर्दुस्तरं मोहादुछुपेनाम्मि मागरं" ॥ अच मन्मत्या सूर्यवंशवर्णनमुडुपेन भागरतरणमिवेति पर्य- वमानं । इयं कचिदुपमेयवृत्तस्योपमानेऽममवेऽपि भवति ।

·दशम परिछेदः।
यथा।
.
"योऽनुभूनः कुरङ्गाक्ष्यास्तस्या मधुरिमाधरे।
समाखादि स दीकारसे रमविशारदे."॥
अत्र प्रकृतस्थाधरस्थ मधुरिमधर्मस्य द्रावारमेऽमगावात्
पूर्ववत माम्ये पर्यवमानं । मालारूपापि यथा मम ।
"तिपसि शुकं वृषद शकरदने
गमर्पयसि गादनवदने ।
वितरमि तुरगं महियवियाणे
निदधतो भागविताने" ।।
इह विम्वप्रतिविम्वताप विना वाक्यापर्यवमानं। दृष्टा-
तु पर्यवमितेन वाक्यार्थन मामादिम्बप्रतिविम्वताप्रत्या-
यनं। नापीयमापत्तिः, तत्र "हारोऽयं इरिणाक्षीणामि-
त्यादी" मादृग्यपर्यवमानाभावात् ।
• (७००) श्राधिक्यमुपमेयस्योपमानायूनताथवा ।
व्यतिरेक एक उक्त हतौ नोक्त स च विधा।
चतुर्विधाऽपि साम्यस्य बोधनाच्छन्दतोऽर्थतः ।
आक्षेपाच हादशधा श्लेषे पीति विरधा।
प्रत्येकं स्यामिलित्वाप्टचत्वारिंशद्दिधः पुनः ॥
उपमेयसापमानादाधिकये हेतुरुपमेयगतमुत्कर्षकारणमु-
पमानगत निकर्षकारणञ्च । नयाईयोरयुकावेकः प्रत्येकं ममु-
दायेन वानुको विविध इति चतुर्विधेऽप्यस्मिन्नुपमानोपमेयस्य

·साहित्यदर्षसे। ५.8 . . निवेदनं शब्देनार्थेनाक्षेपेण चेति द्वादशप्रकारोऽपि मेषेऽपि- शब्दादमेषेऽपि चतविशतिप्रकारः। उपमानान्यूनतायामप्यन- यैव भड्या चतुर्विंशतिप्रकारतेति मिलिवार चत्वारिंशत्प्रकारो व्यतिरेकः । उदाहरणं । "अकलई मुखं तस्या न कलको विधुर्यथा" | अत्रोपमेयगतमकलङ्कत्वमुपमानगतञ्च कलङ्कित्वं हेतुदय- मयुक्त । यथा शब्दप्रतिपादनाथ शाब्दमौपम्यं । अत्रैव "न कलकि विधूपममिति" पाठे प्रार्थ "जयतीन्दुं कलकिनमिति" पाठे विवादितुल्यादिपदविरहादाक्षिप्तं । अत्रैवाकलङ्कपद- त्यागे उपमेयगतोत्कर्षकारणानुझिः । कलशिपदत्यागे चोप- मानगतनिकर्षकारणानुक्तिः द्वयोरनुनी द्वयोरनुक्तिः । रोपे । यथा । "अतिगाढ गुणायाश्च नाजवङ्गगुरा गुणाः" । अवार्थे वतिरिति शाब्दमौपम् उत्कर्षनिकर्षकारणयाई- योरप्युतिः । गुणशब्दः शिष्टः । अन्ये भेदाः पूर्ववदूयाः। एतानि चोपमेयस्योपमानादाधिक्ये उदाहरणानि । न्यूनत्वे दिमार्च । यथा। "चीणः क्षीणेऽपि शशी भूयो भूयोऽभिवर्द्ध नित्यं । विरम प्रमीद सुन्दरि योवनमनिवर्ति यातं तु"॥ प्रोपमेयभूतयौवनास्थैर्यस्याधिक्यं तेनात्र "उपमामादुप- F ·दशम परिछेदः। ३ 4 मेयस्याधिक्ये विपर्यये वा व्यतिरक इति" केषाञ्चिलक्षणे "विप- र्यये वेति पदमनर्थकमिति” यत् केचिदाहुः तन्न विचारमई। तथा यत्राधिकन्यूनत्वे सत्त्वासत्त्वे एव विवक्षिते । अत्र च चन्द्रा- पेक्षया यौवनस्यामत्वं स्फुटमेव । अस्तु वात्रोदाहरणे यथा कथञ्चिङ्गतिः। "हनूमदाद्यैर्यशसा मया पुन- द्विषां इमर्दूतपथः मितोलतः" ॥ इत्यादिषु का गतिरिति सुष्ठूनं "न्यूनताथवेति” । (७०१) सदार्थस्य वलादेकं यत्र स्याहाचकं योः । सा सहोक्तिमूलभूतातिशयोक्तिर्यदा भवेत् । अतिशयोक्तिरप्यत्राभेदाध्यवसायमूला कार्यकारणपााप- >विपर्ययरूपा चाअभेदाध्यवसायमूलापि श्लेषभित्तिका अन्यथा च। क्रमेणोदाहरणं । "महाधरदलेनास्या यौवने रागभाक् मियः" । अत्र रागपदे लेपः। "मह कुमुदकदम्वैः काममुलासयन्तः सह घनतिमिरीधैर्धय॑मुत्सारयन्तः । सह सरमिजपण्डैः स्वान्तमामील यन्तः प्रतिदिधमतांमारंभवः मधरन्ति" ॥ इदं मम । अत्रोमासादीनां सम्बन्धिभेदादेव भेदो न तु थियतया।

·साहित्यदपंगे। . न "मममेव नराधिपेन मा गुरुमगोहविलुप्तचेतना । अगमत्सह तैलविन्दुना तनुदीपार्थिरिव वितेतलं" ।। दूयञ्च मालयापि सम्भवति । तथोदाइते "मह कुमुदक- दम्बैरित्यादौ”। "लक्ष्मणेन ममं रामः काननं गहनं ययो" इत्यादी चा- तिशयोक्तिमूलत्वाभावान्नायमलङ्कारः। (७०२) विनोक्तिर्यदिनान्येन न साध्वन्यदसाधु वा । साधु अमोमनं न भवति । एवञ्च यद्यपि भिनाल एव पर्यवमानं तथाप्यशोभनावाभावमुखेन शोभनवचनस्यायम- भिप्रायो यत्कस्यचिवर्णनीयस्थाशोभनत्वं तत्परमन्निधेरेव दोपः। तस्य पुनः स्वभावतः शोभनलमेवेति । यथा। "विना जलदकालेन चन्द्रो निस्तन्द्रतां गतः। विना ग्रोमोमणा मञ्जुर्वनराजिरजायत"। अमाधु अशोभनं । यथा। "अनुयान्या जनानीतं कान्तं माधु बया कृतं । का दिनीविनार्केण का निशा शशिना विना"। "निरर्थकं जन्म गर्न नलिन्या यया न दृष्टं तुहिनांशुविम्यं । उत्पत्तिरिन्दोरपि निप्फलेव दृष्टा विनिद्रा नलिनी न येन"। अत्र परस्परविनोनिभझ्या चमत्कारातिशयः। विनाशब्द- ·दशम परिछेदः। . प्रयोगाभावपि विनाविवश्या विनोतिरेवायं । एवं महोक्ति- रपि सहभब्दप्रयोगाभावेऽपि सहार्थविवक्षया भवतीति बोद्धव्यं । (७०३) समासक्ति समैर्यत्र कार्यालिङ्ग विशेषणः व्यवहारसमारोपः प्रस्तुतेऽन्यस्य वस्तुनः ॥ अत्र समेन कार्येण प्रस्तुतेऽप्रस्तुतव्यवहारसमारोपः। यथा। ,"याधूय यइसनमम्बुजलोचनाया वक्षोजयोः कनककुम्भविलासमाजाः। पालिङ्गसि प्रसभमगमषमस्या धन्यस्वमेव मलयाचलगन्धवाह" ॥ अत्र गन्धवाहे हठकामुकव्यवहारसमारोपः । लिङ्गमाम्येन 41 यथा। . "श्रसमाप्तजिगीपस्य स्खोचिन्ता का मनखिनः । अनाक्रम्य जगत्कृत्स्नं नो सन्ध्यां भजते रविः" ।। अब मुखीलिङ्गलमात्रेण रविमन्ध्ययोनायकनायिकाव्यव- हारः। विशेषणमाम्यन्तु लिटतया माधारणेनौपम्यगर्भवेन च त्रिधा। तत्र भिष्टतया यथा मम । "विकमितमणी रागामडाइलतिमिरावृत्ति दिनकरकरपृटामैन्द्री निरीक्ष्य दिशं पुरः। जरठलवलीपाण्डुछायो भृशं कलुपान्तरः श्रयति हरितं हन्त प्राचेतमी तुहिनद्युतिः" ।। पत्र मुखरागादिशब्दानां शिष्टता । अत्र हि "तिमिरा- ·साहित्यदर्पणे। . तिमिति" अब "तिमिरांशुकामिति" पाठे एकदेशस्य रूपणे ऽपि समामोक्तिरेव न तु एकदेशविवर्ति रूपकं । तत्र हि तिमि- रांशुकयोढ़प्यरूपकभावो इयोरावरकत्वेन स्फुटमादृग्यतया परमाचियमनपेक्ष्यापि स्खमात्रविश्रान्त इति न समामालिवुद्धि व्यपहन्तुमोशः । यत्र तु रूप्यरूपकयो: मादृश्यमस्फुटं तत्रैक- देशान्तररूपणं विना तदमङ्गतं स्यादित्यशाब्दमध्येकदेशानर रूपणमार्थमपेक्षत एवेति । तत्रैकदेशविवर्तिरूपकसेव यथा । "जस्म रणन्तउरए करे कुणन्तरस मण्डलग्गल। रमसमुहीवि सइमा परंमुही होद रिउमेणा". अत्र रणान्तःपुरयोः सादृश्यमस्फुटमेव । क्वचिच यत्र स्फुट- मादृश्यानामपि वहनां रूपणं शाब्दमेकदेशस्य चाथै तत्रैकदेश- विवर्ति रूपकमेव । रूपकप्रतीतेयापितया समासोक्तिप्रतीतिति- रोधायकत्वात्। नन्वस्ति रणान्तःपुरयोरपि सुखसञ्चारतया स्फुटं सादृश्यमिति चेत् । मत्य मुक्तं । अस्येव किन्तु वाक्यार्थपर्या- लोचनमापेक्षं न खलु निरपेक्ष। मुखचन्द्रादेनोहरलादिवट- णान्तःपुरयोः स्वतः सुखमञ्चारत्वाभावात्। साधारण्येन यथा। "निसर्गसौरभोड्नान्तमगमगीतशालिनी । उदिते वामराधीशे मेराजनि मरोजिनी।" * जम रति । यस्य रणान्त पुरे करे कुाणस्य मण्डलायलता। रससंमुख्यपि सहसा परामुखी भवति रिपुसेनेति स. टी. मण्डलायतता खगलता । रसेन खरवेच्छया सरच्छया च संमुखी थभिमुखगामिनीत्यर्थ :

·दशम' परिछेद वात्। अत्र निमर्गत्यादिविशेषणमास्यात् सरोजिन्यां नायिकाथ्यव- हारमतीतो स्त्रीमात्रगामिनः स्मरत्वधर्मास्य समारोपः कारणं । तेन विना विशेषणमाम्यमात्रेण नायिकायवहारप्रतीतेरमंभ-, औपम्यगर्भवै पुनरिखधा संभवति । उपमारूपकमकर- गर्भवात् । अत्रोपमागर्भवे यथा । "दन्तप्रभा पुप्पचिता पाणिपनवशोभिनी। , केशपामालिन्देन सुवेशा हरिणेक्षणा॥" अत्र सुवेशववशात् प्रथम दन्तप्रभाः पुषाणीवेत्युपमागर्भ- वेन समासः । अनन्तरञ्च दन्तप्रभासदृशैः पुप्पैश्चितेत्यादिम- मामान्तराश्रयेण समान विशेषणमाहाल्याद्धरिणेक्षणायां लता- व्यवहारप्रतीतिः । रूपकगर्भवे यथा । "लावण्यमधुभिः पूर्णमित्यादि ॥" सरगर्भले यथा । "दन्नप्रभा पुष्पेत्यादो।" "सुवेशेत्यत्र” “परीतेति" पाठे युपमारूपकसाधकाभावात् सहरसमाश्रयणं । ममामान्तरं पूर्ववत् । ममामान्तरमहिना लताप्रतीतिः । एपुच येषां मते उपमासकरयोरेकदेगविवर्तिता नास्ति तन्मते श्राद्यवतीययाः समासोक्तिः। द्वितीयस्तु प्रकार एकदेशविवर्तिरूपकविषय एव। पालापने वाद्येप्रकारे एकदेगविवर्तिन्युपमेवाङ्गीकर्तुमुचि- ता। अन्यथा। "ऐन्द्रं धनुः पाण्ड पयोधरेण शरदधानानखक्षतामा प्रमोदयन्ती मकलकमिन्दु पापं रवेरभ्यधिकं चकार ।" इत्यत्र कथं भरदि नायिकाथ्यवहारप्रतीतिः । नायिकापयो- ·साहित्यदर्पणे। धरेणाईनखक्षताभशकचापधारणासंभवात्। नन्वत्र "श्रानख- चताभं" इत्यत्र स्थितमप्युपमानत्वं वसुप-लोचनया ऐन्द्रे । - धनुपि सञ्चारणीयं । यथा “दा जुहोतीत्यादौ” हवनस्या- न्यथामिद्धेर्दनि सञ्चार्यते विधिः । एवं चेन्द्रचापाभमानख- क्षतं दधानेति प्रतीतिर्भविष्यतीति चेन्न। एवंविधानवा हे कर- सृष्टिकल्पनादेकदेभविवर्त्तिन्युपमाङ्गीकारस्यैव ज्यायस्वात्। अस्तु वात्र यथाकथञ्चित् समायोतिः। "गेरिवोत्पलैः पीरित्यादी" चान्यगत्यमग्भवात् । किञ्चोपमायां व्यवहारमतीतेरभावात् कथं तदुपजीविकायाः ममामात प्रवेशः । यदाहः । "व्यवहारोऽथ वा तत्त्वं नौपम्ये यत्प्रतीयते । तन्नौपम्यं समासोफिरेकदेशोपमा स्फुटा ।" एवञ्चोपमारूपकयोरेकदेगविवर्तिताङ्गीकारे तन्मूलसकरे ऽपि समामोफरप्रवेशो न्यायमिद्ध एव तेनौपम्यगर्भविशेषणो- त्यापितवं नास्था विषय इति। विशेषणमाम्ये मिटविशेषण: त्यापिता साधारण विशेषणेत्यापिता चेति विधा। कार्यलि. जयोस्तुन्यत्वे च दिविधेति चतु प्रकारा ममामाकिः । मर्वश्रे- वात्र व्यवहारममारोपः कारणं । म च कपिलोकिके वस्तुनि लौकिकवस्तु व्यवहारममारोपः शाखीये कम्नुनि भावीयपस्तु- व्यवहारममारोपः। लौकिके वा भातीयवस्नु व्यवहारममा- रोपः।मायोये वा लौकिकवनव्यवहारममारोप इति चतही। नत्र लौकिकवस्वपि रमादिभेदादने कविधं । गातीयमपि तकायुर्वेदज्योतिःशास्लादिमिद्धनपति बहुप्रकारा ममामा- ·दमः परिछेदः। । क्तिः । दिमात्र यथा। "याधूय यहसमित्यादी"। लौकिके वस्तुनि लौकिकस्य इठकामुकस्य व्यवहारादेः समारोपः । "येरेकरूपमखिलाखपि वृत्तिपु' खां पश्यद्भिर व्ययममयतया प्रवृत्तं । लोपः rः कृतः किल परत्वजुषो विभने- तैलक्षणं तव शतं ध्रुवमेव मन्ये" ॥ अवागमशास्त्र प्रसिद्धे वस्तुनि व्याकरणप्रसिद्धवसुव्यवहार- समारोपः । एवमन्यत्र । रूपकेऽप्रकृतमात्मस्वरूपमनिवेशेन प्रकृतस्य रूपमवच्छादयति । इह तु वावस्यासमारोपणानव- छादितखरूपमेव तं पूर्वावस्थातो विशेषयति । अत एवात्र "व्यवहारसमारोपो न तु वरूपसमारोप इति" वदन्ति । उपमाध्वनी ये च विशेय्यस्यापि साम्यमिह तु विशेषणमात्रस्य अप्रस्तुतप्रशंसायां प्रस्तुतस्य गम्यत्वमिह वप्रस्तुतस्येति भेदः । . (७०४) उक्तिविशेषणैः साभिप्रायः परिकरो मतः। यथा “अगराजसेनापते द्रोणेपदामिन् कर्म रक्षेनं भी- माहुःभासनं"। (७०५) शब्दैः स्वभावादेकार्थः नेपाइनेकार्यवाचनं । "खभावादेकार्थेरिति" शब्दश्लेषायवच्छेदः । "वाचनमिति " बनेः। उदाहरणं । * पदाना प्रत्यययाग. समासोति हत्तय रति तक्षक्षणं। पदाधी- बयेविति टीकार्थः ·साहित्यदर्पजे। ३१२ ॥ "प्रवर्तयन् क्रियाः साध्वीर्मालिन्यं हरितां हरन् । सहसा भूयसा दीप्तो विराजति विभाकरः" । अत्र प्रकरणादिनियमाभावात् दावपि राजसूर्यो वायो। (७०६) कचिदिशेषः सामान्यात् सामान्यं वा विशेषतः । कार्यानिमित्त कार्यक्ष देतोरथ समात् समं ॥ अप्रस्तुतात् प्रस्तुतच्चेगम्यते पञ्चधा ततः। अप्रस्तुतप्रशंसा स्यात् क्रमेणेदाहरणं। "पादाहतं यदुत्याय मूर्धानमधिरोइति । वस्थादेवापमानेऽपि देहिनस्तदरं रजः' अत्रास्पदपेया रजोऽपि वरमिति विशेपे प्रस्तुते मामा- न्यमभिहित । "सगियं यदि जीवितापहा हृदये किं निहिता न हन्ति मा। विषमप्यमृतं फचिद्भवे- दम्रतं वा विषमीवरेच्छया" ॥ पत्रेश्वरेछया कचिदहितकारिणोऽपि हितकारित्वं हित- कारिणोऽप्यहितकारित्वमिति मामान्ये अनुते विशेषोऽभिक्तिः। एवं चाचाप्रमतप्रसंगामूनोऽर्थानारन्यामः । दृष्टान्ते प्रम्याग- मेव वस्तुप्रतिविम्यत्वेनोपादोयते । एतु विपामतयोरस्तवि- पीभावस्याप्रमिडे तम्य मनावः ॥

·दशमः परिछेदः। . "दुन्दुर्लिप्त वाञ्जनेन जडिता दृष्टिर्मगीणामिव अम्बानारुणिमेव विद्रुमदलं श्यामेव हेमप्रभा। कार्की कलया च कोकिलवधूकण्ठेवित्र प्रस्तुतं मोतायाः पुरतश्च हन्त शिखिनां वही मगवत ॥" अब संभाव्यमानेभ्य दून्दादिगताअनलिप्तवादिभ्यः का- व्येभ्यो वदनादिगतसौन्दर्यविशेषरूपं प्रस्तुतं कारणं मती- यते । "गच्छामीति मयोतया गदृशा निःश्वासमुद्रकिर्ण त्यता तिर्यगवेच्य वाप्पकलुषेनेकेन मां चक्षुषा। अद्य प्रेम मदर्पितं प्रियसखोरन्दे त्वया वध्यता- मित्यं स्नेहविवर्द्धिता मृगशिशः सोमासमाभाषितः।" अत्र कस्यचिदगमनरूपे कार्य कारणमभिहितं । तुल्येऽम- स्तुते तुल्याभिधाने च द्विधा मेषमूला सादृग्यमात्रमूला च । मेषमूलापि समातिवदिशेषणमात्रश्लेषे श्लेषवद्विशेष्यस्यापि मेषे भवतीनि विधा। क्रमेण यथा ॥ "महकारः सदामोदो वसन्तोसमन्वितः। समुञ्चलरुचिः श्रीमान् प्रभूतोत्कलिकाकुलः" ॥ . अत्र विशेषणमात्रम्लेषवशादप्रस्तुतात् सहकारात् कस्यचिर प्रस्तुतस्य नायकस्य प्रतीतिः। "पुंस्वादपि प्रविचलेद्यदि यद्यपापि यायाद्यदि प्रणयनेन महानपि स्यात् । अभ्युद्धरेतदपि विश्वमितीदृशीयं .

·साहित्यदर्पथे। केनापि दिक् प्रकटिता पुरुषोत्तमेन" । अत्र पुरुषोत्तमपदेन विशेष्येणापि सिष्टेन प्रचुरपसिधा प्रथमं विष्णुरेव बोध्यते। तेन वर्णनीयः कश्चित्पुरुषः प्रतीयते । सादृग्यमात्रमूला यथा। "एकः कपोतपोतः शतमः ग्येनाः चुधाभिधावन्ति । अम्बरमावृतिशान्यं हरि हरि शरणं विधेः करुणा" ॥ अत्र कपोताद प्रस्तुतात् कथित् प्रस्तुतः प्रतीयते इयं चित् वैधमर्यापि भवति । यथा। "धन्याः खलु वने वाताः कहारपर्यशीतलाः राममिन्दोवरग्यामं ये स्पृशन्यनिवारिताः" " अत्र वाता धन्या अहमधन्य इति वैधयण प्रस्तुतः प्रतो- यते । वायस्य 'सम्भवासम्भवोभयरूपतया चिप्रकारेथ । तत्र सम्भवे उकोदाहरणान्येव । असम्भवे यथा। "कोकिलोऽहं भवान् काकः समानः कालिमावयोः । अन्तरं कथयिष्यन्ति काकालीकोविदाः पुनः" । अत्र काककोकिलयोवाकोवाक्यं ममताभ्यारोपणं विना सम्भवि। उभयरूपत्वे यथा । "अन्तछिद्राणि भूयामि कण्ट्रका वहवो वर्षिः। कथं कमल नालस्य माभूवन भरा गुणाः" " पत्र प्रसुतस्य कम्पपिदयारोपणं विना कमनमानान्त- विद्राणं गुणभहरीकरणे हेतुत्य ममग्भवि अन्येषान्तु मम्भवी- ग्युभयरूपत्वं । अस्थाय ममामानिवदावहारममारोपमाएवा.

·दशमः परिछेदः छब्दशक्तिमूलावस्तुवनेर्भेदः उपमाध्वनावप्रस्तुतस्य व्यङ्ग्यत्वं । एवं समामोतो श्लेषेऽपि दयोरपि वाचले। उत्ता व्याजस्तुतिः पुनः! निन्दास्तुतिभ्यां वाचाभ्यां गम्यत्वे स्तुतिनिन्दयोः। निन्दया सुतेर्गम्यत्वे व्याजेन स्तुतिरिति व्युत्पत्या व्याज- स्तुतिः सुत्या निन्दाया गम्यले व्याजरूपा स्तुतिः। क्रमेण यथा। "सानयुगमुक्ताभरणा: कण्टककलितागयटयो देव । त्वयि कुपितेऽपि मागिव विश्वस्ता रिपुस्त्रियो जाता:" ॥ इदं मम॥ "व्याजस्तुतिस्तव पयोद मयोदिलेयं यज्जीवनाय जगतस्तव जीवनानि । स्तोत्रन्तु ते महदिदं धनधर्मराज भाहाय्यमञ्जयसि यत् पथिकान्त्रिहत्य" । (७.८) पर्यायोक्तं यदा भया गम्यमेवाभिधीयते। उदाहणं । "स्पृशाता नन्दने शच्याः केशसभेगलालिताः। सावनं पारिजातस्य मञ्ज- यस्य मैनिकै"। अत्र हयग्रीवेण खो विजित इनि प्रस्तुतमेव गम्यं कारण- रूपं वैचिव्यविशेष प्रतिपत्तये मैन्यस्य पारिजातमन्नरीमावन- स्वनिरूपकायंदारेणाभिहितं । म चेदं कार्यात् कारणप्रतीति- ·. पत्र वर्णनीयस्य राज्ञो गम्यभूतशत्रुमारणपकारणवत् साशियदर्षने। रूपामम्तनप्रगंमा। तब कार्याभ्यामनुतत्वात्। ११ तु वर्षनीयस्थ प्रभावातिशययोधकवेन कार्यमपि कारणवत प्रस्तुतं । एवछ। "अनेन पामयतायुविन्दून् मुशाफलम्यूलतमान् स्तने । प्रत्यर्पिताः भत्रुविशामिनीना- माक्षेपसूत्रेण विनैव हाराः" ॥ . कार्य्यभूतं तथाविधमत्रुस्त्रोक्रन्दनजलमपि प्रभावातिशयवोधक- वेन वर्षनाईमिति पर्यायोतमेव । "राजन् राजसुता न पाठयति मां देव्योऽपि तप्णों स्थिताः कुने भोजय मां कुमारसचिव द्यापि किं भुज्यते ।। इत्थं राजकस्तवारिभवने मुकोऽवगैः पञ्जरा- चित्रम्यानवलोक्य शून्यवडभावकैकमाभाषते" || अत्र प्रस्थानोद्यतं भवन्तं श्रुत्वा महसैवारयः पलायिता इति कारणं प्रस्तुतं । "कार्यमपि वर्षनाईत्वेन प्रसुतमिति" केचित् । अन्ये तु "राजकवृत्तान्तेन कोऽपि प्रस्तुतस्य प्रभावो बोध्यते इत्य प्रस्तुतप्रशंमेवेति" श्राः । (७०८) सामान्यं वा विशेषेण विशेषस्तेन वा यदि । कार्यच्च कारणेनेदं कार्येण च समर्थते ।। साधर्म्यणेतरेणार्थान्तरन्यासोऽरधा ततः । क्रमेणोदाहरणं। } ·१७ दशमः परिछेद। . "वृहत्सहायः कार्यान्तं चोदीयानपि गच्छति । सम्भूयाम्भोधिमभ्येति महानद्या नगापगा" ॥ अत्र द्वितीयार्द्धगतेन विशेषेणार्थेन प्रथमाईगतः सामान्यो . ऽर्थः मोपपत्तिकः क्रियते। "यावदर्थपदां वाचमेवमाधाय माधवः । विरराम महीयांसः प्रकृत्या मितभाषिणः" ॥ "पृथ्वि स्थिरा भव भुजङ्गम धारयैनां वं कूर्मराज तदिदं द्वितयं दधीथाः । दिनराः कुरुत तचितये दिधीर्षा- मार्यः करोति हरकार्मुकमाततज्यं" ॥ अत्र कारणभूतं हरकार्मुकाततज्यकरणं पृथ्वीस्यैादेः का- य॑स्य समर्थक। "सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदं"। इत्यादी सम्पदरणं कायं सहसा विधानाभावस्य विमृग्य- कारित्वरूपस्य कारणस्य ममर्थकं । एतानि माधर्म्य उदाह- रणानि । वैधये यथा। "इत्यमाराध्यमानोऽपि तिमाति भुवनवयं । शाम्येत् प्रत्यपकारेण नोपकारेण दुर्जनः" । अब मामान्यं विशेषस्य समर्थकं । “सहमा विदधीतेति" •यत्र यानया विधीयमानमपि माधवस्यास्पभायर्य मदनरम्य सभावत रवासभायवमिति सामान्यगोपरयायामेन समय रति टोचा।

·"पत्र पतवमागि दशमः परिवेदः। काव्यलिङ्गात् । तथा हि “यत्त्ववेत्रेत्यादी" चतुपारवाच। अन्यथाऽसाकाश्तयाऽसमन्चममेव सादिति पार्वमतवा निष्पादकत्वेनापेच्यते । “महमा विदधीतेत्यादौ" तु । "परापकारनिरतैर्दुचनैः सह महतिः । वदामि भवतस्तत्वं न विधेया कदाचन" । इत्यादिवदुपदेशमावेशापि निराकानया खताऽपि ग- तार्थ सहसा विधानाभावं मन्यदरणं मोपपत्तिकमेव करोतीति पृथगेव कार्यकारणभावेऽथान्तरन्यामः काव्यविशात् । "न धत्ते भिरमा गदां भूरिभारमिया हरः। त्वदाजिराजिनिर्धतधुनिभिः परिना घिमा " इत्यत्र हिमब्दोपादानेन पहिलवादितिवेतनन्द तया नायमलद्वारः । वैचिव्यम्यैवान्नदारतात् । (७१२) अनमानन्तु विचित्त्या जानं माध्ययमान। यथा। "जानीमऽन्या इदि मारमात्रा विराजतन्तः प्रियामा उत्कान्नित्राः प्रम- बापाटुना बाnि अप पकवादिमिति: तापरोपितरंगे काम प" ·साहित्यदर्पणे। अत्र कविप्रौढोक्तिवशादिवित्तिः । उत्प्रेक्षायामनिश्चिततया प्रतीतिरिह तु निश्चिततयेत्युभयो दः । (७१२) अभेदेनाभिधातुईताईतुमता सह। यथा मम । “तारुण्यस्य विलासः" इत्यत्र वशीकरण हेतुनी- यिकावशीकरणत्वेनोक्तः । विखामदासयोस्वथ्यवसायभूतोऽयम- (७१३) अनुकूलं प्रातिकूल्यमनुकूलानुबन्धि चेत् । यथा। . "कुपितासि यदा तन्धि निधाय करजक्षतं । वधाण भुजपागाभ्यां कण्ठमस्य दृढं तदा ॥" अस्य च विछित्तिविशेषस्य सीलङ्कारविलक्षणत्वेन स्फुर- णात पृथगलकारत्वमेव न्याय्यं । (७१४) वस्तुनो वक्तुमिष्टस्य विशेषप्रतिपत्तये । निषेधाभास आयो वक्ष्यमाणेतगो विधा। अब वक्ष्यमाणविषये क्वचित मज़म्यापि मामान्यत' सूचि- नस्य निषेधः क्वचिदंशोकावंशान्तरे निषेध इति वा भेदा, उक्त- विषये च कचिदस्तखरूपस्य निषेधः धाचिदस्तुकथनयेति द्वा- वित्यापस्य चत्वारो भेदाः । क्रमेण यथा। "मर मरमतविधुराया भणामि भख्याः चते किमपि । तमिह विश्राम्य सखे निर्दयपदयस्य किं वदाम्यथ वा" ।

·३२१
दशमः परिछेदः।
अत्र मख्या विरहस्य सामान्यतः सूचितस्य वक्ष्यमाणविशेधे
निषेधः।
"तव विरहे हरिणादी निरीक्ष्य नवमालिकां दलितां।
इन्त नितान्तमिदानीमाः किं हतजन्पितैरथ वा" i
पत्र मरिष्यतीत्यंभो नोक्तः ।
"बालपणाई दूतो तु पिसि त्ति मह वावारी।
सा मरद तुभ अत्रमा एनं धम्मकबरं भणिमः""
अच दूतोत्यस्य वस्तुनो निषेधः ।
"विरहे तव तन्वङ्गी कथं रुपयतु तपां।
दारुणव्यवसायस्थ पुरस्ते भणितेन किं ॥"
अब कथनस्दैव निषेधः। प्रथमोदाहरणे सख्या श्रवग्यम्भावि
'मरणमिति विशेषः प्रतीयते। द्वितीयेऽशक्यवर्तव्यवादि। हतीये
दूतीत्वे यथार्थवादित्वं । चतुर्थ दुःखस्यातिशयः । नचायं विहि-
तनिषेधः । अत्र निषेधाभामत्वात् ।
(७१३) अनिष्टस्य तथार्थस्य विध्याभासः परो मतः।
नयेति पूर्ववद्विशेषप्रतिपत्तये। यथा
"गच्छ गच्छमि चेत् कान्त पन्धानः मन्तु ने भिवाः ।
ममापि जन्म तवैव
भूयात्र
गता भवान् ॥"
-
*
पालय रति। गलक नाई तो वं प्रियोऽसीति र महान्
थापारः। गा मरिष्यते तवाया एतद् धम्माचरं भयाम रति स.।
माइती नामियावदामोदय,
12

·३२२
साहित्यदर्पण।
अबानियत्वागमनस्य विधिः प्रस्खलपो निषेधे पर्यवस्थति।
विशेषश्च गमनस्यात्यन्तपरिहार्यत्वरूपः प्रतीयते ।
(७१६) विभावना विना हेतु कार्योत्पत्तिर्यदुच्यते ।
उक्तानुक्तनिमित्तत्वाद् द्विधा सा परिकीर्तिता॥
विना कारणमुपनिवध्यमानोऽपि कार्योदयः किश्चिदन्गत्
कारणमपेक्ष्यैव भवितुं युक्तः । तच्च कारणान्तरं क्वचिदुक्तं शाधि-
दनु नामिति दिधा। यथा।
"अनायामकृशं मध्यमशङ्कतरले दृशौ ।
प्रभूषणमनोहारि वपुर्वयमि सुभुवः" ॥
अत्र वयोरूप निमित्तमुकें। अत्रैव "वपुर्भाति ग्टगोदृश".
इति पाठेऽनुग।
(७१७) सति देतो फलाभावो विशेपोक्तिस्तथा विधा।
नयुगानुकनिमित्तत्वात्। तत्रोकनिमित्ता यथा ।
"धनिनोऽपि निरुन्मादा युवानोऽपि न पश्यनाः ।
प्रभवोऽप्यप्रमत्ताम्ते मधामधिमणानिमः" ॥
अत्र महामहिममानिव निमित्तगुरूं । अत्रैव चतुर्थपाठे
"कियन्त: मन्ति भूनने" इति पाठे वनुकं । अचियनिमित्त
पानुकनिमित्तलम्व भेद अनि यत्रोम । यथा ।
" एकोणि जयति भगति रममायुधः ।
परनापि तमु यम्ब भुना म एस मर्म" ॥
M

·शमः मरिछेदः। ३२३ अत्र तनुहरणेऽपि वलाहरणे निमित्तमचिन्यं । रह न का र्याभावः कार्याविरुद्धमद्भावमुखेनापि निवयते । विभावनाया- मपि कारणाभावः कारणविरुद्धमडावमुखेनापि । एवञ्च "य:, कौमारहरः स एव हि वर” इत्यादेरुत्कण्ठाकारणविरुद्धस्य निवन्धनाद विभावना । “यः कौमारहर" इत्यादः कारणस्थ च कार्यविरुद्धाया उत्कण्ठाया निबन्धनादिशेषोक्तिः। एव- धात्र विभावनाविशेषोहयोः सङ्करः । सहोदाहरणन्तु मृग्यं । (७१८) जातिचतुर्भिजात्याद्यैर्गुणे गुणादिभिस्तिभिः । क्रिया क्रियाद्रव्याभ्यां यद् द्रव्यं द्रव्येण वा मिथः ।। विरुद्धमिव भासेत विरोधोऽसौ दशाकृतिः । क्रमेण यथा । "तब विर हे मलयमरद्दवानल: शशिरोऽपि मामाणः। • उदयमलिएतमपि भिन्ने नलिनोदलमपि निदाघरविरस्थाः॥ भन्नतमुमलामगाइजतरगृहकर्मघटनया नृपते। दिजपवीनां कठिनाः मति भवति करा: सरोजसकुमारा:॥ अजस्य गृहतो जन्म निरीदम्य इतद्विषः। स्वपता जागरूकम्य याथार्थ वेद कम्तव ॥ वषभोसमझेन विना हरिणचक्षुषः । राकाविभावरोमानिर्विपञ्चालाकुनोऽभवत्।। नयमयुगामेचनक मानमत्त्यापि दुपापं । रूपमिदं मदिराच्या मदयति पदयं दुनोति चमे", ·३२० साहित्यदर्पयो। "वदाजिराजोत्यादि" "वल्लभोत्सङ्गेत्यादि" सोके चतुर्थ- पादे "मध्यन्दिनदिनाधिप" इति पाठे ट्रव्ययाविरोधः । अच . "तव विरह” इत्यादी पवनादीनां वहुव्यक्तिवाचकलाजाति- भब्दानां दावानलाणघदयभेदनमय जातिगुणक्रियाद्रव्यरूपै- रन्योन्यं विरोधो मुखत आभासते। विरहहेतुकत्वात् समाधान । अच "प्रजस्येति" श्रादावजवादिगुणस्य ग्रहणादिक्रियया वि- रोधः । भगवतः प्रभावस्यातिशयित्वात्तु समाधानं "वदा- जोत्यादी" "हरोऽपि भिरमा गङ्गा न धत्ते” इति विरोधः । "वद्वाजी" त्यादिकविनोदतिया तु समाधान। स्परमन्यत् । विभावनायां कारणाभावेनोपनिषध्यमानत्वात् कार्यमेव वाय- त्वेन प्रतीयते। विशेषोती च कार्याभावेन कारणमेव 1.5 बन्योन्यं योरपि वाध्यत्वमिति भेदः । (७१८) कार्यकारणयोर्भिनदेशतायामसङ्गतिः । यथा। . "सायाला वयमप्रगस्भमनमःमा स्त्री वयं कारा: मा पीनोबतिमत्पयोधरयुगं धत्ते मखेदा वयं । माकान्ता जघनभ्यस्लेन गुरुणा गन्तुं न भका वयं दोपरन्यजनापिनेरपटवो जाताः स्म इत्यहतं" । अस्यायापवादवादेकदेशभ्यपाविरोधे विरोधामकारः। (०२०) गुपैप किये वा यस्याना विन्द्वे घेतकार्ययोः । यहाऽऽरव्यस्य वैफन्त्यमनर्थस्य च सम्भवः ।।

·दयामः परिछेदः। ३२५ विरूपयो सङ्घटना या च तदिपमं मतं । क्रमेण यथा। "सद्यः करस्पर्ममवाप्य चित्रं रणे रणे यस्य रुपाणलेखा। तमालनीला भरदिन्दुपाण्डु यात्रिलोकाभरणं प्रसूते" । अत्र कारणरूपासिलतायाः “कारणगुणा हि कार्यगुण- मारभन्ते" इति स्थितेविरुद्धा एक्लयास उत्पत्तिः। "प्रानन्दममन्दमिमं कुवलयदललोचने ददासि त्वं । विरहस्वयैव जनितस्तापयतितरां शरीरं मे" ॥ अचानन्दजनकलीरूपकारणात्तापजनकविरहोत्पत्तिः। "अयं रनाकरोडमाधिरित्यमेव धनाया। धनं दूरेऽम्त वदनमपूरि हारवारिभिः" । पत्र केवलं काशितधनलाभो नाभूत् प्रत्युत धारवारिभि- वंदनपूरपा। "क वनं तस्वस्कभूषणं नृपलक्ष्मीः क महेन्द्रवन्दिता। नियतं प्रतिकूनवर्तिनो वत धातयरितं सदुःमई"। अप वनराजश्रियोर्विरुपयोः महटना। इदं मम । यथा वा। "विपुग्नेन मागरमयस्य कुक्षिणा भुवनानि यस्य पपिरे युगधये । मद विधमामकानया पपे पुनः म पुरक्षियैकतमयेकपा मा" .

·साहित्यदखे। (७२१), समस्यादानुरूप्येण श्लाघा योग्यस्य वस्तुनः । थथा। "शशिनमुपगतेयं कौमुदी मेघमुक्त जलनिधिमनुरूपं जहुकन्याऽवतीर्णा । इति ममगुणयोगप्रीतयस्तत्र पौराः श्रवणकटु नृपाणामेकवाक्यं विवत्रुः" । (७२२) विचित्रं तबिरुद्धस्य कृतिरिटफलाय चेत् ।। यथा। "प्रणमत्युन्नति हेता वनइतोर्विमुञ्चति प्राणन् । दुःखीयति सुखहेतोः को मूढः मेवकादन्यः" । (७२३) अानयायिणोरेकस्याधिक्येऽधिकमुच्यते । प्राश्रयाधिक्ये यया। "किमधिकमस्य ममो महिमानं वारिधेरियंत्र। अज्ञात एव शेते कुता निक्षिण्य भुवनानि"." श्राश्रिताधिको यथा। "युगान्तकानप्रतिमंदतात्मनो जगन्ति यम्यां मविकासमामत। तनी ममुम्तत्र न कैटभधिष- स्तपोधमाभ्यागममम्मना मुदः" १ (०२४) अन्योन्यमुभयोरेकक्रियायाः करणं मिथः। यथा।

·दशम परिछेद।
"बयामा शोभते तन्वी तया बमपि शोभो।
रजन्या शोभते चन्द्रश्चन्द्रेणापि निशीथिनी" ॥
(७२५) यदायमनाधारमेकञ्चानेकगोचरं ।
किञ्चित् प्रकुर्वतः कार्यमशक्यस्थेतरस्य वा ।।
कार्यस्य करणं देवादिशेपस्तिविधस्ततः ।
क्रमेण यथा
• •
॥
"दिवमप्युपयातानामाकल्पमनन्पगुणगणा येषां ।
रमयन्ति जगन्ति गिरः कथमपि कवयो न ते वन्द्याः ॥
कानने मरिदुद्देशे गिरीणामपि कन्दरे।
पश्यन्यन्तकसङ्काशं वामेकं रिपवः
गृहिणी मचिव: सखी मिथः प्रियमिय्या ललित कलाविधी।
करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्यां वद किं न मे धनं" !
रति रची।
(७२६) व्याधातः स तु केनापि वस्तु येन यथा कृतं ।
तेनैव चेदुपायेन कुरुतेऽन्यस्तदन्यया ।
पथा। "इमा दग्धं मगमिजमित्यादि"।
(०२०) सौकर्येण च कार्य्यस्य विरुई क्रियते यदि।
व्यापात रयेव।
"रष ले नि गुनगाहमोभिः कतिपय:
समागमा काम गरमि
नवापाममहना।

·३२
साहित्यदर्पणे।
मृदुख मे हेतुः सुभग भवता गन्नुमधिकं
न मृदो सोढा यदिरहकृतमायासमसम"
अत्र नाथकेन नायिकाथा मृदुत्वं महगमनाभावहेतुले-
नोम । नायिकया च प्रत्युत सहगमने ततोऽपि सौकर्येण हेतु-
तयोपन्यस्त।
(७२८) परं परं प्रति यदा पूर्वपूर्वस्य हेतुना ।
तदा कारणमाला स्यात्
यथा।
"श्रुतं छतधियां मनाजायते विनयः श्रुतात् ।
लोकानुरागी विनयान किं लोकानुरागतः" ॥
(७२८) :
सन्मानादीपक पुनः।
धर्मिणामेकधर्माण सम्बन्धो यद्ययोत्तरं ।।
थथा।
"वयि मगरमप्राप्ते धनुषाऽऽमादिताः शराः ।
মৰিয়াল
भूस्तया
लं त्वया यमः॥
त्रामादनक्रिया धर्मः।
(७३०) पूर्व पूर्व प्रति विशेषणत्वेन परं पर।
स्वाप्यते पोछते वा चेत्स्यात्तदैकापची विधा ।।
कमेपोदाहरणं।
"मरी विकमिताम्माजमार्ज भृमगतं ।
भना पत्र ममीता: ममोतं मम्मरोदय"

·दशमा परिछेदः। न तज्जलं यन सुचारुपङ्कजं न पङ्कजं नद्यदलीनषट्पदं । न षट्पदोऽसौ न जुगुञ्ज यः कलं न गुञ्जितं तन्न जहार यन्मनः" ।। कचिदिव्यमपि यथोत्तरं विशेषणतया स्थापितमपादितञ्च दृग्यते। यथा। "वाप्यो भवन्ति विमलाः स्फुटन्ति कमलानि वापीपु। कमलेषु पतन्यलयः करोति सङ्गीतमलियु पदं" ॥ एवमपोहनेऽपि। (७३१) उत्तरोत्तरमुत्को वस्तुनः सार उच्यते । यया। "राजो मारं वसुधा वसुधायामपि पुरं पुरे माधं । मौधे तन्यं तन्पे वराङ्गनानङ्गमर्चस्वं" ।। (७३२) यथासह्यमनूद्देश उद्दिष्टानां कमेण यत् । यथा। "उन्मोलन्ति नगर्नुनीहि वहति जोमाञ्चनेनावृणु कोडाफामगमाविभन्नि वनयकाणेः ममुधामय । इत्यं वचन दक्षिणामिन कुछकण्ठेपु मा३तिक- व्याहारा: सुभग सदीयविरहे सम्माः मावोनां मियः" (७३३) कचिदेकमनेकग्मिननेक चैकगं क्रमात् । भवति क्रियते या चेत्तदा पर्याय इयते ॥

·१३० साहित्यपणे। . क्रमेण यथा । "म्यि ताः क्षणं पक्ष्मसु ताडिताधरा: पयोधरोधिनिपासचूर्षिताः । वलीषु तस्याः स्खलिताः प्रपेदिरे क्रमेण नाभिं प्रथमोदविन्दवः ॥ विचरन्ति विलासिन्यो यत्र श्रोणिभरालमाः। हककाकशिवास्तच धावन्यरिपुरे तव ॥ विम्टरागादधरान्निवर्तित- स्तनाङ्गरागादरुणाच कन्दुकात् । कुशाहुरादानपरिक्षनाङ्गलिः कृतोऽक्षसूत्रप्रणयी तया करः ॥ ययोरारोपितस्तारो हारस्तेऽरिवधूजनैः । निधीयन्ते नयोः म्यूला: स्तनयोरविन्दवः एषु च कचिदाधारः संहतरूपोऽमंहतरूपय कचिदाधेय: मपि। यथा “म्यिताः तणमित्याच" उदविन्दवः पम्मादावर्म- इतरूप प्राधारे क्रमेणाभवन् । "विचरन्ति" इत्य बाधेयभूता कादयः मंहतरूपारिपुरे क्रमेणाभवन् । एवमन्यत् । अब चकम्यामेकत्र फ्रमेणेव रत्तविशेषाम्न दागदः । विनिमया- भावात् परितः । (०३४) परिवृत्तिर्विनिमयः समन्यूनाधिर्भवेत् । फोदाहरणं।

·दशमः परिछेदः।
"दत्त्वा कटाक्षमेणाक्षी जग्राह हृदयं मम ।
मया तु हृदयं दत्वा गृहीतो मदनज्वरः ॥"
पत्र प्रथमेऽर्द्ध ममेन द्वितीये? न्यूनेन ।
"तस्य च प्रवयमा जटायुषः स्वर्गिण: किमिव शोच्यतेऽधुना।
येन जर्जरकलेवरव्ययात फ्रीतमिन्दुकिरणेज्वलं यशः।"
अत्राधिक्येन ।
(७३५) प्रश्नादप्रश्नतो वापि कथितादस्तुनो भवेत् ।
नाहगन्यव्यपोहोछाब्द आर्थोऽथवा नदा॥
परिसंख्या
कमेणदाहरणं।
"किं भूषणं सुदृढमत्र यो न रत्न
कि कार्यमार्यचरितं सुरुतं न दोषः ।
किश्वरप्रतिहत धिषणा न मेचं
जानाति कस्वदपरः मदमदिवेकं ॥"
अथ व्यवच्छेच ग्यादि मान्दं।
"किमाराध्यं मदा पुरतं कय मेय्यः मदागमः ।
को थेयो भगवान् विष्णुः किं काम्ने परमं पदं ।"
पत्र प्पा पापाचार्य। अनयोः अन्नपूर्वकत्वं । अपना
पर्मको पचा।
"भरिभवे न विभवे थममं मारे ग पनिझामाते।
रिमा पामि न वपि प्रायः परिदगते महना ।"
।

·११२ साहित्यदर्पणे। 14 "बलमाभियोपशान्तये विदुषां मम्मतये बहु श्रुतं । वसु तस्य न केवलं विभोर्गुणवत्तापि परप्रयोजनं ॥" स्लेपमूलवे चास्य वैचित्र्यविशेषः । यथा । "यस्मिंश राजनि जितजगति पालयति महों चित्रकर्मस वर्षमङ्कराशापेषु गुणच्छेदा इत्यादि।" (७३६) उत्तरं प्रश्नस्योत्तरादुन्नयो यदि। यच्चासकृदसंभाव्यं सत्यपि प्रश्न उत्तर। यथा मम। में "वीक्षितुं न क्षमा श्वश्रूः खामी दूरतरं गतः । अमेकाकिनी बाला तयेह वमतिः कुतः ॥" अनेन पथिकम्य वमनियाचनं प्रतीयते। "का विसमा देवगई कि लद्धव जो गुणग्गाही। किं सोक्स सुकलत्तं किं दुग्गेज्म खलो ला" * ॥ अचान्यव्यपाहे तात्पर्य्याभावात् परिसंख्याता भेदः । चेदमनुमानं। माध्यमाधनयाईयोनिर्देश एव तस्साींकारात। म च कायलिङ्गं । उत्तरस्य प्रश्न प्रत्यजनकत्वात् । (७३७) दण्डापूपिकयान्यार्थागमोऽर्थापत्तिरिप्यते । "मूपिकेन दण्डो भक्षित" इत्यनेन तत्मचरितमपूधभत्र- मादायातं भवतीति नियतममानन्यायादर्थान्तरमापतनी- काविसमेति। का दियमा देवतिःकि लमय जना गुणयाची। किं सौख्य वकणचं किं दुर्यायं खलोनापारति । सं.1टी। - ·२२३ दशमः परिछेदः। त्येष न्यायो दण्डापूपिका । अत्र च क्वचित् प्राकरणिकादाद- पाकरणिकस्थार्थम्यापतनं क्वचिदप्राकरणिकार्थात् प्राकरणि- कार्थस्येति दो भेदो। क्रमेणेदाहरणं । "हारोऽयं हरिणाक्षीणां लुठति स्तनमण्डले मुक्तानामप्यवस्येयं के वयं स्मरकिङ्कराः ॥ विललाप सवाष्पगढ़दं सहजामयवहाय धीरतां । अतितप्तमयोऽपि माईवं भजते कैव कथा शरीरिणां" ॥ अत्र च समानन्यायस्य श्लेषमूलवे वैचित्यविशेषो यथोदा- इते “हारोऽयमित्यादी"। न चेदमनुमानं । समानन्यायस्य सम्बन्धरूपत्वाभावात्। . (३८) विकल्पस्तुल्यवलयाविरोधश्चात युतः । यथा। “नम्यन्तां शिरांसि धपि वा कर्मपूरीकियन्ता- माजा मार्यो वा"। अव शिरसां धनुषाञ्च नमनयोः मन्धिवि- यहोपलक्षणत्वात् मन्धिविग्रहयोयैकदा कर्त्तव्यतामम्भवादि- रोधः । स कपक्षाश्रयणपर्यवसानः । तुल्यवलञ्चात्र धनुःशि- रोनमनयोरपि स्पर्द्धया सम्भाव्यमानत्वात्। चातुर्य चाचौपम्य- गर्भवेन । एवं “कर्णपूरीक्रियन्तामिति" अत्रापि । एवं । "युमाकं कुरुतां भवार्तिशमनं नेथे तनुवा हरेः"। पत्र पावटम्भेन चारुत्वं । "दीयतामर्जितं वित्तं देवाय बाह्मणाय वा" ॥ इत्यत्र पाताभावात्रायमन कारः।

·३३४ साहित्यदर्यणे। (३६) समुच्चयोऽयमेकस्मिन् सति कार्य्यस्य साधक। खले कपोतिकान्यायातकरः स्यात् परोऽपि चेत्॥ गुणौ क्रिये वा युगपत् स्यातां यदा गुणक्रिये । यथा मम। "इंहो धीर समीर इन्न जननं ते चन्दनमामता दाक्षिण्यं जगदुत्तरं परिचयो गोदावरोवारिभिः । प्रत्यङ्ग दहमोह मे त्वमपि चेदुद्दामदावाग्मिय- नात्तोऽयं मलिनात्मको वनचरः किं वक्ष्यते कोकिल:"। अत्र दाहे एकस्मिंश्चन्दनमामजन्मरूये कारणे सत्यपि दाक्षिण्यादीननं हेत्वन्तराणामुपादानं । अत्र सर्वेषामपि हेतूनां शोभनबात सहोगः। अत्रैव चतुर्थपादे मत्तादीनामाभ- नानां योगादमद्योगः । मदमद्योगो यथा । "शी दिवमधूमरो गलिनयावना कामिनी - मरो विगतवारिज मुखमनक्षरं खाशतेः । प्रभुधनपरायणः मततर्गतः मनगो नृयाङ्गनगतः खलो मगसि सप्त भल्यानि मे" ॥ दह केचिदाहुः "शशिभतीनां शोभनवं खलम्याशामन- बमपि मदमद्योग इति"। अन्येतु "शशिप्रभतीनां स्वतः शोभा नवं धूमरादीनां खगोभनत्वमिति" मद मद्योगः, अब दि गशि- प्रमनिषु धूमरादेरत्यन्तमनुचितत्वमिति विछित्तिविशेष सत्र चमत्कारविधायित्वं, "मनमि मत गन्यानोति" मप्तानामपि मच्यत्वेनोपमहारय, "नृपाङ्गनगनः सम्न" इति प्रत्युत प्रामभे- .

·३३५ दशम. परिछेदः। दादुष्टत्वमावहति, सर्वत्र विशेष्यस्यैव शोभनत्वेन प्रक्रमादिति । ६६ च खले कपोतवत् सर्वेषां कारणानां साहित्येनावतारः । ममाध्यलद्वारे त्वेककार्यम्प्रति माधके समग्रेऽप्यन्यस्य काकता- लीयन्यायेनापतनर्मिति भेदः । "अरुणे च तरुणि नयने तव मलिनञ्च भियस्य मुखं । मुखमानतञ्च सखि ते ज्वलितचाम्यान्तरे स्मरचलनः" ॥ अत्राये? गुणयोर्योगपद्यं द्वितीये क्रिययोः । उभयोग- गपद्ये यथा। "कलुषञ्च .. नवाहितेय्वकस्मात् मितपझेरु इमोदरभि चक्षुः । पतितञ्च महीपतीन्द्र तेषां वपि प्रस्फुटमापदां कटाक्षैः ॥" "धुनोति चामि तनुते च कोर्नि इत्यादावेकाधिकरणेऽप्येष दृश्यते । न चात्र दीपकं । एते हि गुणक्रियायोगपद्ये समुच्चयप्रकारानियमेन कार्यकारणका- लनियमविपर्यायरूपातिशयोनिमूनाः । दीपकस्य चातिशयो- किमूलत्वाभावः। (७४०) समाधिः सुकरे कार्य्य दैवादस्वन्तरागमात् । यथा। "मानमस्या निराकर्नु पादयोर्मे पतिथ्यतः । उपकाराय दिध्येदमुदी धनजितं ।। प्रत्यनीकमशन मतोकारे रिपार्यदि। तदीयम्य तिरस्कारम्तम्यैवोत्कर्षमाधकः" । तम्यैवेति रिपोरेव। यथा मम ।

·साहित्यदर्पये।
"मथेन तनुमध्या मे मध्यं जितवतीत्यर्य
इभकुम्भी भिनत्त्यस्याः कुचकुम्भनिभी हरिः" ।
(७४२) प्रसिद्धस्योपमानस्थोपमेयत्वप्रकल्पनं।
निष्फलत्वाभिधानं वा प्रतीपमिति कथ्यते ॥
फ्रमेण यथा।
"यत्त्वनेत्रसमानकान्तिमलिले ममं तदिन्दीवरमित्यादि।"
"नदकं यदि मुद्रिता शशिकथा हा हेम सा द्युति-
स्तचनुर्यदि हारितं कुवलय सचेत् मिानं का सुधा।
धिकन्दर्पधनुर्भुवा यदि च ते क्विा बा महे
यत् मत्यं पुनरुतवम् विमुख: मर्गक्रमा वेधमः" ।
अच वनादिभिरेव चन्द्रादीनां शोभातिवहनातेवा. नि-
फल।
(७४२) उक्वा चात्यन्तमुत्कर्षमत्यत्कृष्टस्य वस्तुनः ।
कम्पितेऽप्युपमानत्वे प्रवीप केचिदूचिरे ॥
.
यथा।
"अहमेव गुरुः मदारणाना-
मिति शम्नादन तात मागा दृयः ।
ननु मन्ति भवादृशानि भूयो
भूवनेऽगिमम वचनानि दुजमामा" ।
पच प्रथमपाद उत्कर्षातिय उमः । नदनुको तु माच.
समदारः। यथा “प्रधव माधणो वदनीयादि"!
। (OLL) मीनितं वसुनो गप्ति कोनचित् तन्न्यनक्षणा ।

·३३७ दशमः परिछेदः। अत्र ममानलक्षणं वस्तु क्वचित् सहजं क्वचिदागन्तुक । क्रमेण यथा। "लक्षीवक्षोजकवरीलक्ष्म वक्षःस्यले हरेः। ग्रस्तं नालहि भारत्या भामा नीलोत्पलाभया"। तत्र भगवतः शामा कान्तिः महजा। "मदैव पोपलकुण्डलस्य यस्यां मयूखैररुणोकतानि । कोपापरतान्यपि कामिनीनां मुखानि शङ्कां विदधुर्न यूनां"। अत्र माणिक्यकुण्डलस्यारुणिमा मुखे आगन्तुकः । (७४५) सामान्यं प्रकृतस्यान्यतादाम्यं सदृशैर्गुणैः । यथा। / "मल्लिकाचितधम्मिलाचारचन्दनचर्चिताः । अविभाव्याः सुखं यान्ति चन्द्रिकाखभिसारिकाः" || मीलिते उत्तरगुणेन निरगुणस्य तिरोधानं । दह ढभ- योस्तुत्यगुणतया भेदाग्रहः। (७४६) नगुणः स्वगुणत्यागादत्युत्कृटगुणग्रहः । यथा। "जगाद वदनछद्मपद्मपर्यस्तपातिनः । नयन्मधुलिहः श्वेत्यमुदंशदशनांशभिः" । मीलिते प्रकृतस्य वननो वस्वन्तरेणाच्छादनं । इह तु वस्व- नरगुणेमाकान्तता प्रतीयते इति । (७४७) तद्रूपाननुधारस्तु घेतो सत्यप्यतद्गुणः यथा।

·साहित्यदर्पणे। "इन्त मान्द्रेण रागेण भूतापि हृदये मम। गुणगौर निषणोऽपि कथं नाम न रज्यमि ।। यथावा। . गाङ्गमम्बु मित्तमम्बु यामुन कञ्चलाभम यत्र मन्नतः । राजहंस तव मैव शुभता चीयते न च न चापचीयते । पूर्ववातिरत हदयसम्पर्कात् प्राप्तवदपि गुणगौरशब्दवाच्यस्य नायकस्य रक्तत्वं न निप्पन्न। उत्तरत्रामसुतप्रशंसायां विद्य- मानायामपि गङ्गायमुनापेक्षया प्रकृतस्य इंसम्य गङ्गायमुनयोः सम्पर्केऽपि न तद्रूपता। अत्र च गुणायणरूपविच्छित्तिविशे- पाश्रयाद्विशेषोतर्भेदः। वान्तरोत्पत्त्यभावाच्च विषमात्। (४८) संलक्षितस्तु सूक्ष्मोऽर्थ आकारणेशितेन वा। . कयापि सूच्यते भझ्या यत्र सूक्ष्म तदुच्यते ।। सूक्ष्मः म्यूलमनिभिरमल दयः । अत्राकारेण यथा। / "वश्चास्यन्दिस्वेदविन्दुप्रयन्धेदृष्ट्वा भिन्नं कुङ्कुमं कापि कण्ठे । पुंस्त्वं तन्या व्यञ्जयन्ती वयस्या मित्या पाणीपगलेषां लिम्ने"। अच कयाचित कुर्मभेदेन मलक्षितं कम्यायित् पुरुपायित पाणी पुरुपचिपगने खालिमनेन रचितं । इङ्गितेन यथा। "मतकालमनम विटं गाया विदग्धया। / धमत्रार्पिताकृत लीलापनं निमीलितं"। अच विटम्य भूदेपादिना नतित: मवेतकामाभिप्रायो रजनीकानभाविना पनिमोननेन प्रकाशितः । (०८) व्याजोक्तिपनं व्याजादुभिन्नस्यापि वस्तुनः । . --- ·दशमा परिछेदः। यथा। “शैलेन्द्रप्रतिपाद्यमानगिरिजाहस्तापगढीसम- द्रोमाञ्चातिविसंठुलाखिल विधियामङ्गभङ्गाकुलः । श्राः शैत्य तहिनाचलस्य करयोरित्यूचिवान् सस्मितं भेलान्तःपुरमाढमण्डलगणैर्दयोऽवतादः शिवः" ।। नेयं प्रथमापन्हुतिः। अपहवकारिणे विषयस्यानभिधानात्। दितीयापहृतेर्भेदश्च तत्प्रस्तावे दर्शितः। (७५०) स्वभावोक्तिर्दुरूदार्थस्वक्रियारूपवर्णनं । दुरूहयोः कविमात्रवेद्ययारर्थस्य डिभादः खयोस्तदेका- अययोश्चेष्टारूपयोः । यथा मम । "लाडूलेनाभिहत्य क्षितितलममरुद्धारयत्नयपद्ध्या- मात्मन्येवावलोय द्रुतमथ गगनं प्रोत्पतन विक्रमेण । स्फूर्जद्दतारघोषः प्रतिदिशमणिलान् द्रावयन्नेष जन्तून् कोपाविष्टः प्रविष्टः प्रतिवनमरुणेच्छूनचक्षुस्तरचुः" ॥ (७५१) अद्भुतस्य पदार्थस्य भूतस्याथ भविष्यतः। यत्प्रत्यक्षायमाणत्वं तद्भाविकमुदाहृतं ॥ . यथा। "मुनिर्जयति योगीन्द्रो महात्मा कुम्भसम्भवः । येनैकचुलुके दृया दिया तो मम्यकच्छपा"। यथा वा। "श्रामोदअनमवेति पग्नामि तव लोचने। भाविभूषणमम्भार मानान्कुर्वे तवायनिं"।

·साहित्यदपंगे। न चायं प्रमादाख्या गुण: । भूतभाविनोः प्रत्यक्षायमाणले तस्या हेतुल्लात् । न चाडतो रसः । विस्मयं प्रत्यस्य हेतुत्वात् । न चातिशयोक्तिरलङ्कारः। अध्यवसायाभावात् । न च भ्रानि- मान् । भूतभाविना तभावितयैव प्रकाशनात् । न च स्वभा- वोनिः । तस्य लौकिकवस्तुगतसूक्ष्मधर्मस्वभावस्यैव यथावदर्शनं स्वरूपं, अस्य तु वस्तुनः प्रत्यक्षायमाणत्वरूपो विच्छित्तिविशे- षोऽस्तीति। यदि पुनर्वस्तुनः क्वचित् खभावोकावण्यस्या विच्छिनेः मम्भवस्तदाभयोः मङ्करः॥ "अनासपोऽप्ययमत्र लक्ष्यते सितातपरिव सर्वतो वृतः । अचामराऽप्येष मदैव वीज्यते विलासबालव्यजनेन कोऽप्ययं"। अत्र प्रत्यक्षायमाणस्यैव वर्णनानायमलङ्कारः। वर्ष नावशेग प्रत्यक्षायमाणलास्य स्वरूपत्वात् । यत् पुनः प्रत्यक्षायमाण- स्यापि वर्णने प्रत्यक्षायमाणत्वं तत्रायमलङ्कारो भवितुं युक्तः। थयोदाहते "श्रामोदञ्जनमित्यादी" । (७५२) लोकातिशयसम्पत्तिवर्णनादात्तमुच्यते ।' यदापि प्रस्तुतस्याङ्गं महताचरितं भवेत् ॥ क्रमेणेदाहरणं। "अधाचतामोधरमण्डलानां यस्यां शशाङ्कोपलकुट्टिमानां । ज्योत्स्नानिपातात् चरतां पयोभिः केलीवनं वृद्धिमुरीकरोनित नाभिप्रभिवाम्बुरुहामनेन मंसूयमानः प्रथमेन धात्रा । अमुं युगान्तोचितयोगनिद्रः मंहत्य लोकान् पुरुषोऽधिभेते" ॥

·दशमः परिछेदः। ३११ । (७५३) रसभावौ तदाभासौ भावस्य प्रशमस्तथा । गणीभूतत्वमायान्ति यदालतयस्तदा ।। रसवत्प्रेय ऊर्जस्वि समात्तिमिति कमात् । तदाभामा रमोभामो भावाभामश्च । तत्र रमयोगासवद- लङ्कारो यथा। "अयं स रसनोत्कर्षीत्यादि"। अत्र ङ्गारः करणस्याङ्ग । एवमन्य चापि । प्रकृष्टप्रियत्वात् प्रेयः । यथा मम । "आमोलितालमविवर्तिततारकानों मत्कण्ठवन्धनदरमथवाडवल्लों। प्रखेदवारिकणिकाचितगण्डविम्वां संस्मत्य तामनिशमेति न शान्तिमन्तः" ॥ अत्र मम्भोगटङ्गारः स्मरणाख्यभावस्याङ्गं ! म च विप्रल- म्भस्याजी यल। अनौचित्यप्रवृत्ती तदत्रास्तीत्यूर्जखि। यथा। "वनेऽखिलकलामकाः परिहत्य निजस्त्रियः। वरिवमिताहन्दे पुलिन्दाः कुर्खते रतिः ।। अब ट्रङ्गाराभामा राजविषयरतिभावस्थाङ्गं । एवं भावा- भामोऽपि । समाहितं परीहारः। यथा । "अविरलकरवालकम्पनै कुटीतर्जमगर्जनैर्मुडः । ददृशे तव वैरिणां मदः स गतः कापि नवेक्षणेक्षणात्"। अच मदाख्यभावस्य प्रथम राजविषयरतिभावस्याङ्गं । ४) भावस्य चोदये सन्धौ मित्रत्वे च तदाख्यकाः । तदायका भावोदयभावसन्धिभावभवलनामानोऽल द्वाराः। फ्रमेणेदाहरणं। .

·३४२ साहित्यदर्पये। "मधुपानप्रवृत्तास्ते सुद्दद्भिः सह वैरिणः । श्रुत्वा कुतोऽपि त्वनाम लेमिरे विषमां दगां"। अत्र त्रामादयो राजविषयरतिभावस्याङ्गं । "जन्मान्तरीणरमणस्याङ्गमङ्ग समुत्सुकी। मलज्जा चान्तिके मख्याः पातु न: पार्वती सदा" ॥ अत्रौत्सुक्यलन्नयोथ सन्धिर्देवताविषयरतिभावस्थाझं। "पश्येत् कथिचल चपल रे का त्वरा कुमारी हम्मालम्ब वितर इस हा व्युत्क्रमः झामि यामि । इत्यं पृथ्वीपरिढभवदिदिपोऽरण्यरत्तेः कन्या कश्चित्कनकिमानयान्याददानाभिधत्ते" ॥ अत्र शङ्कासयातिरमतिअमदन्यवियोधारमुपयागांव- नता राजविषयरतिभावम्या। दुइ केचिदाः "वायवाच: करूपान करणमुसेन रमायुपकारका एवास्नकाराः । रमाद- यम् वाच्यवाचकाभ्यामुपका- एवेति ग नेपामनहारता भवित युमोति" अन्ये तु “रमायुपकारमाणेशाहातिथ्यप- देशो भामचिरन्तनप्रमिद्याङ्गीकार्य एवेति" अपरेप "रमा- चुपकारमात्रेणानमारलं मुग्यता रूपकादी वायाधुपधानं अगागनम्तनन्यायेमेनि""अभियुकाम बन्यत्रकवाच्यवाचका- दुपटतरङ्गभूतरमादिभिरगिगी रमादेवायचारकोपकारदा- रोपकुमेनिग्मानिध्यपटेलो नभ्यते । ममामेन तु भाष- कादियवापरमारम्वामनिता न ताम्बादम्य, नोकरीनि विरहादिनि" मन्यन्ते । स एव धमिवारणा।

·३५३
दशमः परिछेदः।
"प्रधानेऽन्यत्र वाक्यार्थे यत्रागन्तु रमादयः ।
काव्ये तस्मिन्नलझारी रमादिरिति मे मतिरिति" ॥
यदि च रमाद्युपकारमात्रेणालङ्कृतिवं तदा वाचकादि-
स्वपि तथा प्रसज्येत । एवञ्च यच्च कैश्चिदुनं "रसादीनामनिवे
रसवदाद्यलङ्कारः, अङ्गवे तु द्वितीयोदात्तालङ्कारः" तदपि
परास्तं ।
(७५५) यद्येत एवालङ्काराः परस्परविमिश्रिताः ।
तदा पृथगलकारी संदृष्टिः सङ्करस्तथा ॥
यथा लौकिकालकाराणामपि परस्परमिश्रणे पृथक् चा-
रुत्वेन पृथगलवारत्वं तथोक्तरूपाणां काव्यालङ्काराणामपि
परसरमियत्वे मंसृष्टिसकराख्यौ पृथगलकारी। तत्र ।
(७५६) मिथोऽनपेक्षयैतेषां स्थितिः संसृष्टिरुच्यते।
एतेषां शब्दार्थालङ्काराणां । यथा।
"देवः पायादपायान्त्रः स्मेरेन्दोवरलोचनः ।
समारध्वान्तविध्वंसहंम: कंसनिसूदनः" ।
.अत्र "पायादपायादिति” यमकं । "संसारैति" यादी
चानुमाम इति शब्दालङ्कारयोः संसृष्टिः। द्वितीये पादे उपमा
द्वितीयाः च रूपकमित्यर्थालकारयोः संसृष्टिः । उभयोः
स्थितत्वाच्छदार्थालङ्कारमंमृष्टिः ।
(७५७) अङ्गाङ्गित्वेलकृतीनां तइदेकाययस्विता ।
सन्दिग्धत्वे च भवति सहरस्तिविधः पुनः ।।

·२१॥ गादिद। पहानिमाया था। “হুgযাবিলদসীমাস- निकपपरिवेष्टमयाम्पुराः। मन्यय्यथायुपगमार्थमिया यम्म मन्दाकिनी पिरमरत पादमून्ने" । पत्र निकपट्टापावेन मन्दाकिन्या भारोप इत्यपहुतिः। भा १ मन्दाकिन्या वमत्तेन यत्पादमूलवेटनं तथरणमूल- वेष्टममिनि चेपमुत्थापयतीति तम्याङ्गं । पद्य पादमूलवेएनमेव । चरणमूनवेएनमित्यतिशयोकेरङ्ग, अतिशयोकिय “मन्यव्यथा- व्युपशमार्थमिव" इत्युप्रेचाया अङ्ग उत्मेचा चाम्पुराभिमन्दाकि- न्योनायकगायिकाव्यवहारं गमयतीति ममामोनोरजायथा वा। "अनुरागवती सन्ध्या दिवमस्तत्पुरःसरः। अहो दैवगतिथिवा तथापि न ममागमः" ॥ अत्र ममामोफिविशेषोकेरङ्ग सन्देहसकरो यथा। "इदमाभाति गगने भिन्दानं सन्ततं नमः ! अमन्दनचनानन्दकरं गण्डस्तमैन्दव" । अत्र कि मुखस्य चन्द्रतयाध्यवमानादतिशयोक्तिः, उत दूदमिति निर्टिग्य चन्द्रवारोपाद्रूपकं, अथ वा इदमिनि मुखम्य चन्द्रमण्डलस्य च दयारपि प्रतियोरेकधर्माभिसम्ब- धातुल्ययोगिता, पाहोखिचन्द्रस्याप्रकृतत्वाद्दीपकं, किं वा विशेषणमाम्याद प्रस्तुतस्य मुखस्य गम्यत्वात् ममामाक्तिः, यदा प्रस्तुतचन्द्रवर्मनया प्रस्तुतस्य मुखस्थावगतिरित्य प्रस्तुतप्रशंसा, ·दशम परिछेदः। ३६५ . . यद्दा मन्मथोद्दीपनः कालः स्वकार्यभूतचन्द्रवर्णनामुखेन वर्णित इति पर्यायोतिरिति वहनामलङ्काराणं सन्दे हात् गन्देह- सङ्करः, यथा वा मुखचन्द्र पग्यामीत्यत्र किं मुखं चन्द्र इवे- त्युपमा उत चन्द्र एवेति रूपकमिति सन्देहः, माधकबाधकयो- ईयोरेकतरस्य सद्भावेन पुनर्न सन्देहः । यथा “मुखचन्द्रं चुम्व- ति" इत्यत्र चुम्बनं मुखम्यानुकूलमित्युपमायाः साधकं । चन्द्रस्य तु प्रतिकूलमिति रूपकस्य वाधकं, "मुखचन्द्र प्रकाशते" इत्यत्र प्रकाशाख्यो धर्मो रूपकस्य साधको मुखे उपचरितत्वेन मम्भग्तीति नोपमावाधकः । "राजनारायणं लक्ष्मीस्वामालिङ्गति निर्भरं"। अत्र योषित प्रालिङ्गनं नायकस्य मदृशेनोचितमिति लक्ष्म्या- लिहंगस्य राजन्यमम्भवादुपमावाधकं नरायणे मम्भवाद्र्पकं । "एवं वदनाम्बुजमेणाच्या भाति चश्चललोचनं"। अत्र वदने लोचगस्य सम्भवादपमायाः माधकता, अम्बुजे चामम्मवाद्रपकस्य वाधकता। एवं "सुन्दरं वदनाम्बुजं" इत्यादी माधारणधर्मप्रयोगे, "उपमितं व्याघ्रादिभिः मामान्याप्रयोगे" इति वचनादुपमासमामा न सम्भवतीति उपमाया वाधकः । एवञ्चाच मयूरव्यंमकादित्याद्रूपकममाम एव। एकाश्रयानुप्रवेश यथा मम। "कटाक्षणापोपत् आएमपि निरीक्षेत यदि मा तदानन्दः मान्द्रः स्फुरति पिहितापविपयः। मरोमायोदश्चकुचकन्ननिर्भिववमनः

·२९६
परीरम्भारम्भ पाय भवितागमोरादा" ॥
पप"पटालापीपालामपि 'परयच देकानुप्रामम्य "निरी-
शेन ' यच पफाग्गादाय दृश्यमामय संकाययेऽनुप्रवेश ।
एच पाचवानुमामार्थापायनबारणे । यथा ना। "ममारवा
नावितम इति' अत्र रूपकानुप्रामयो । यया वा । “कुश्वका
रयकारणता ययुरिति" अब रवकारयमा त्येव वकारवकार
दरयेकमिति यमकयो । यथा वा।
"अहिण अपयोपरमीएम पवित्र मामाइएस दिअमेसु ।
मोर पमारिगोशाण चित्र मोरविन्दाण" • !!
अत्र "पश्रिमामाइएम" इत्येवाश्रये पथिक सामाथि-
तेत्युपमा। पथियमामाजिक स्विति रूपक प्रविष्ट ।
थोस्ट्रमेसरमधाकविचन्द्रस्नु
योवियनाथकविराजत प्रयन् ।
माहित्यदर्पणममु सुधियो विलेयर
माहित्यदत्यमसिल सुखमेव वित्त ।
यावत्प्रमन्नेन्दुनिभाननाश्रीनारायणम्याङ्गमलकारोति ।
तावन्मन मम्मदयन् कवीगामेप प्रवन्ध प्रथितोऽस्त लोके ॥
इति माहित्यदर्पणे दशम परिच्छेद समाप्त ।
ममाप्तश्चेद साहित्यदर्पण ॥
तत्सत ॥
व्यभिनवपयोधरशीतेघु पथिक श्यामायितेय दिवसेषु ।
शोभते प्रसारितगीवाण नृत्य मयूरन्दानामिति । स ॥ टो।

·साहित्यदर्पणधृतग्रन्थनामानि। पृष्ठा नाम . १२८ २ 8 २०६ ... १२८ २०५ .. २०० .. २०६ . २०२ २१. ह .. चनर्घराघवः ध्यामेयपुराणं ध्या-विलासः उदयनचरितं उदात्तराघुवः कनकावतीमाधवः कन्दर्यकेलिः.. कर्सपराक्रमः कर्पूरमारी.. कादम्बरी कामदत्ता कुन्दमाला कुम्भः कुमारसम्भवः "कुवलयाश्वचरितं कुसमरविजयः कृत्यारावणः.. केनिरैवतक.. कोडारसातलं हरक्षवाटिका चण्डकोशिका चन्द्रकला १३ . १८३ .. पूर... ३ २६ .. २.८.. १८४ .. ५ २.४ १५४ २ ९५२ .. . .. .. १५५ 8 छलितरामा.. जानकीराघवं त्रिपुरदाहः.. १ 3 ·२ पृष्ठा २०२ २११ १ २०० २०२ ६२ २०७ २१. १२/१३ १३ १७ १२८ २ २११ ५ १२७ देवीमहादेव देशराजचरित धूर्तचरित नटकमेलक नर्मवती नागानन्द नेघधचरित पञ्चतन्त पुष्पभूषित पुष्यमाला प्रभावतीमरिणय प्रशस्तिरलावली बालरामायण बालचरित बिन्दमतो बिगदमणिमाला भावार्णव भरतशास्त्र भिक्षाटन महाभारत मायाकापालिक मालतीमाधव मालविकामिमित्र मुक्तावली मुद्राराक्षस मेनकाहिस मेघदूत पात १४० २.५ २९१ ३ २ ६६ २.६ ८ २०४ १ २.४ २.३ ·पक्ति पृष्ठा यादवोदय रघुवर है १६१ १४ रलावली राधवविलास राघवानन्द राघवाभ्युदय 88 १८७ १४० रामचरित. १ 8 २०१ 8 १६२ २१२ E8 रामायण रामाभिनन्द रामाभ्युदय रैवतमदनिका लीलामधुकर वालिवध विक्रमोर्वशी विष्णुपुराण विलासवती 'वीरचरित वेगोसह शर्मियाययाति शाकुन्तल २ १३ ७ २ २.२ १५३ १३२ १६५ १३ २०२ शारीरिकमीमासाभाथ्यव्याख्यान शिशुपाल वध दकारतिलक समुहमथन सेतुबन्ध इयग्रीववध वर्षचरित २.८ ·४ साहित्यदर्पणधृतग्रन्थान्नामानि । पृष्ठा पहि २ १४१ ५ २. .. यभिनगुप्तयादाः.. ध्यभिहितान्वयवादी उदयनाचार्यः कालिदासः चण्डीदासा সুৱঃ चासकरः दण्डो धर्मदा नारायण ध्वभिकार: पुरापोतमः भर्ट परिस भोजः . मचिमभट्टः १२० १२८ २०५ १८ १८८ २९. २३ २३ ए २५ १६ . . २५५ १२० १२९ .. मुभीन्द्रः राघवानन्दः.. . .. 8 एस. पाकिमोविशारः. वाचम्पतिमिया. वामनः .. पारविवार... काममोकार धावियरमीमांमः ८० ·५ साहित्यदर्पणखूचीपत्रम् । - परिच्छेदसंख्या। कारिकामख्या । प्रकरणम् यह लक्षणं ५१६ ७३७ यतद्गुण, अलं.. ६२३ ३ ७१३ ३ ६३३ १६२ 1 অনিয়াক্কিলন वधिक, व्यलं.. यधीरालक्षणं धनुकूलं, यलं. धनुकूलनायकः ध्यनुप्रासः, यलं अनुभावाः प्यनुमानं, चलं अनुहेशः, यलं पन्त.मुरसहायाः छन्त्यानुप्रासः, व्यलं धन्योन्यं, च्यलं थपति, यल पप्रस्तुतप्रशंसाभेदाः यभिधामूला व्यञ्जना पभिधात्तिकथनं अभिनयलक्षयविभाग भिसारस्थानकथनं भिसारिकालक्षणं ध्यर्थचिन्तनसहाया पगतदोषाः.. यविध्ययन ०२४ ६०३-४ : : : . २ २०४ C. .. ३ ५०६ .. .. ३१०-२२१ ७.८ पप्रधतिलक्षातदार पास्तरन्यासतदाः, थनं ·ह प्रकरणम .. .. साहित्यदर्पणखूचीपत्रम्। परिच्छेदसण्या। कारिकासया। ध्यापत्तिः, थलं ಅತಿ ध्यायक्षेपकभेदप्रकारतल्लक्षणानि ३०८-३१२ च्यलवारखरूपकथनं ६३५ ध्यवस्थाभिः सन्धिनामका) इतिहत्तस्य पञ्चभागभागा.) २३०-३३० यसङ्गति', चलं ७१८ , यल धाक्षेपतर्दोदो, च्याधिकारिकप्रासद्धिको লাম। यामुखलक्षणतनेदतत्तलक्षणानि प्यारभटीभेदास्तल्लक्षणानि ध ध्यार्थी व्यञ्जना तद्भदेकथनच.. धालम्बनविभावा २०७-२६३ ६२०-४२३ २७-२८ .. हाम्गलक्षण ५१८ . ६६-६८२ ७५२ - उत्कर्ष, अलं उत्प्रेक्षाखरूपततेदा', थलं.. उदात्तं, यल उद्दीपनविभावा. उपमातभेदाः, थलं उपरूपकभेदाः, (दृश्यकाच्यं) उपादामलक्षया उहाप्यलक्षणं.. पोख, य. २०६ १४ ५१५ ·साहित्यदर्पणसूचीपत्रम्। परिच्छेदसख्या। कारिकासंख्या। प्रकरणम र २०४ एकरसगतस्थायिभावम्य रसान्तरे सञ्चारित्वकथन एकावली, यल ७३० .. छो योजोगुण चौदार्य, नायिकालद्वारा १३ क ३ ३ ३ २ ५४६ জন্মাষকায় करणादीना रसत्वसंस्थापनं कल हान्तरितालक्षणं कान्तिः, नायिकालङ्कारः कारबमाला, च्यलद्वार: काव्यलक्षणं, उपरूपकभेदः कायनिएगुणादिसरूपं काव्यनिशपखरूम कलानि शायभेदी तत्प्रकारभेदास कायलिई, थलं साध्यवह 8 १ १ २ २५.-२८८ ०१. ३ १४. १४२ .. .. किलकिक्षित, नायिकालारा कुट्टमितं, नायिकालकारः कुतूहलं, नायिकालद्वारा कुलजायेण्याप्रेथ्यावाम- भिसारावस्थाकथनं २ ·साहित्यदर्पणतूचीपत्रम्। परिच्छेदसख्या । कारिकामाया । कलि, नायिकालङ्कार कौशिकीरत्तिस्तदङ्गानि च प्रकरणम् १५३ ४११-४१५ .. . ख खण्डितालक्षणं २१४ . ग ५६६-५९ २०६ ...... .. गद्यखरूपत दतल्लक्षणानि. गांव गीतभेदस्तत्तल्लक्षणानि च गाम्भीर्य लक्षण गुगाभेदा ' गोष्ठीस्वरूप ८३ ६० .. . च चकित, नायिकालद्धार चित्र, पल ....... १५२ ८४५ ... ... २० . छ छेकानुप्रास ....... • • ६३० ड डिमलक्षण ६ • ५१० . तहण , यल तपन, नायिकालदार १४० ६८५ मुल्य योगिता, थल तुल्यलक्षणा, यल মগাপিনীঘাষালি घोटकस्वरूप ·- १०६ .. .. . 8 ३ .. .. .. .. पू५४ १०४ . .. ११ साहित्यदर्पणसूचीपत्रम्। प्रकरणम् परिच्छेदसंख्या। कारिकासया । परोहा पर्याय , अलं, पर्यायोक्तं, व्यलं, पोठमईनामा नायकसहायः ७६० पीठमहादीनामुत्तमत्वकथनं पुनरायवभासलक्षणं १० प्रकरणनामकहायलक्षणभेदाः ... प्रकरणिकालक्षवं .. .. पाल्माधीरावक्ष, अलं ३ प्रगल्भालक्षणं.. प्रतिनायक ३ १५६ प्रतिमुखाहानि, तद्भेदास्तलक्षणानिच ६ 1 ३५१-३६ पतिवस्त पमा, यल प्रतीपः, पलं प्रसादगुणः पुएसनं, ननियमाच ५२२-५२८ ६१६ पहेलिकाया यक्षवारवनिराकरणं. ५.४ प्रस्थानं, उपल्पकाख्यदृश्य कायं.. प्रागल्भ्यं, नायिकाद्वारा मेधणं, उपरूपकभेदः. मोयितभकाल क्षय फलाारसकायांवस्मार ३४-३२८ भेदतद्दतलक्षयानि च जसमधनं ५१२ .. .. .. ४१-१९ . .. .. .. •. ५४० .. .. .. .. .. .. . ..

·.. .. ५३ ४३२ .. .. .. १७१-५.२ १४-80. .. 8२५---१३५ .. साहित्यदर्पणसूचीपत्रम्। प्रकरणम् परिच्छेदसंख्या। कारिकासंख्या । नाटिकाखरूपकथनं ६ नायभाषाविभागः नायरासकलक्षणं.. ५४३ नायालद्धारभेदास्तत्तलक्षणानि च ६ नाये लक्षणानि ६ नायोक्तीनां निरूपणं नायकगुणाः,[-].. नायकप्रथमभेदाः. नायकभेद, [] ३ नायकलक्षणं.. ३ नायिकात्रैविध्यकथनं ३ ३ नायिकानामलद्वारा निदर्शना, यलं निर्वहणभेदातल्लक्षणानि निर्भयालार: निहार्थ दूसलक्षवं नायिकाभेदाः [१] . १२२ १२५ .. .. .. २६९-३.५ . . (न्यू 50 .. प २८८-१ ५५८-५८५ पताकास्यानलक्षय तझेदाः पदलक्षणं पद्यमयकाव्यनियमाः परस्त्रीभेदी परिकरः, यवं परिणामलक्षणं तदा परियत्ति, थल परिसंस्था थलं. : : : : : : ००८ .. ..

·प्रकरणम् .. .. પૂર .. ४२ (५ ५४८ . १३ साहित्यदर्पणखूचीपत्रम्। परिच्छेदसंख्या। कारिकासया । रसस्य खप्रकाशत्वाखराइत्वसिद्धिः, ६० रसस्यानु कर्तुगतत्वनिरासः.. ३ रसस्यालोकिकत्वसहृदयसंवेदकत्वकथनं ३ रसखरूपवदासादप्रकारी ३ ३३ रसानां परस्परविरोधः ३ रसाखादे विभावादीनामेकाकारता ४६ रसोद्बोधे विभावादीनां कारणत्वकथनं ३ रासकलक्षणं .. ६ रूपकनामकदृश्यकाव्यभेदाः.. २१५ रूपकालझारखरूपभेदलक्षणानि ६६६-६०८ लक्षणभेदाः लक्षणलक्षणा. लक्षणाश्रया व्यञ्जना २८ लक्षयात्तिकथनं.. लक्षया सारोपाध्यवसाना.. ललितं, नायिकालङ्कारः लाटानुप्रासः, यलं लास्याङ्गभेदालतलक्षणानि च लीला, गायिकालं.. ३ ७१ वोक्तिः, चल वत्सलरमा २ वापासह वासकारानाथप ०१२ २ .. २ .. २ २ २ १.४ .. व .. :: :: . .. विडतं,नायकाच ·साहित्यदर्पणसूचीपत्रम्। प्रकरणम् परिच्छेदसंख्या। कारिकासंख्या । नायिकालवार.. १२६ भाविक, धलं.. ५९ भाषासमः, व्यवं ६४२ भान्तिमान , घले भावः, .. .. .. .. .. .. .. १०२ .. . ७२६ मदः, नायिकालद्वारः.. मध्याधीरादीनां लक्षणं मध्याप्रगाभेदान्तराणि मध्यालक्षणं महानाटकलक्षणं मालादीपक, यल.. महावाक्य माधुर्य्यनक्षणं.. . माधर्म्य, गुणभेदः मितार्थसन्देशहारको ती.. मुग्धालक्षणं . मुग्धाकन्यकयोरनुरागेनिसानि .. मोट्टायितं, नायिकालशार:.. मोरध्यं, नायिकालशाल .. २-१३ . .. CG ३ १५४ .. ... १४१ १४८ .. . यमकणवयं १. .. .. रसगतदोषाः.. रमनिर्वचन रसभामाभासी रसभेत क्षणसदवातर- भेदाः मोटा) Reo ३ ..

·कारिकासख्या। २३ .. २.. २६०-२७१ .. १५ साहित्यदर्पणसूचीपत्रम्। परिष्दसख्या। यमनारत्ति... व्यन्ननस्थानीया तालार्याख्या सत्तिः .. ध्यानातीकारः व्यतिरेकात दाय, यलं १. यभिचारिभावलक्षणभेदनामानि वर्ण याजोक्ति, पर्व याजस्तुतिष्पक्षणभेदो, यल.. . पायोगलक्षणं.. .. .. .. ३ १६८-२०२ ७२६-१७ ege .. प्याघात, ': ५९. 08 २८ २ .. ए.-१२८ भठनायक: भष्ट्रायननयोः परस्परं सरः 'कार्यसहकारफभावकपन शिल्पा.. सारसहाया मोभालक्ष अयचाय्यभेदी श्रोगदिने उमरूपाभेद शुधनप्रासा.. देयम्भेदाः येपालमा .. .. .. संताप उपपरमेश संपनिं.. सन्मारिवागमनुरामनिवामि सहरसद म. ..

·१४ कारिकासख्या। .. ७२२ १३६ .. ८५ १५ १५८ .. साहित्यदर्पणसूचीपत्रम्। प्रकरणम् परिच्छेदमख्या। विक्षेपः ३ विचित्र, च्यल विच्छित्तिः, नायिकाल विटलक्षणं विटविदूषकयोर्मथ्यता विदूषकलक्षणं विध्याभासः विनोक्ति', यलं विप्रलब्यालक्षणं विभावकथनं तने दो च विभावना न दी च, घलं.. विश्वमः, नायिकाल विमांगभेदास्तत्तलक्षणानि च.. विरहात्कण्ठितालक्षणं ३ विरोधाधारः सभेदः विलासलक्षणं विलासिकालक्षणं विवोक, नायिकाल विशेयस्तछेदाच, ध्यलं विशेषोक्तिः, पलं.. विधमः, पलं.. वोथीलक्षणं वीथ्यकाभेदास्ताक्षणानि च.. सत्यनुप्रास, पलं.. उत्तयस्तदिनियोगाय ६ व्यन्ननादैविध्यकपनं . .. १४३ ३७८-३८ १२१ ७१ ::.८१-१२०० ૧૫૨ .. .. ७२५ ७१० ७२० २८६-५२० ५२१-५३२ .. . .. .. .. २४ ·पद्ध ठा। .. ६ C .. वाधे.. .. .. .. . अथ साहित्यदर्पणशद्धिपत्र। पतिः। यशवं । १ प्रारिशित प्रारोपित विरोधा विरोधा १७... वाधा बाधा तत्र सद्देतितार्थम्य बोधनादमिमाभिधा नं. १९ मूलपाठ.. २१ बाधे १ प्रीतिकृत प्रतीतिशत् १५ तात्कार्य.. तात्कर्म यूवाता... पूर्वोar सर्व सहो सर्व सह যধিনঃ संवलितः वाछ वाह इनापि भविष्यनित्यादि वर्तमानोऽमोन्यन्तं 1५8 में मूलभुतपा। दष्कुल पगातोपयमा १४ ध्यमातापयमा . २० . २० 8 २८ .. दुय्युत .. . .. २२ .. ५ .. ८.. राया . सम्मा गन्नेय অন্যা .. १० २ २ .. प ति १८ .. मिलना पतिरास .. . .. . . हिपा.. : :: ::: .. १९ ११ १२५ ·१६ कारिकसंख्या ५१५ 08. .. .. .. ००१ ३३०-३५. ११६-१८ .. .. .. ... .. साहित्यदर्पणसूचीपत्रम्। प्रकरपाम् परिच्छेदसख्या। समवकारलक्षणं समाधिः, व्यल समुच्चयालङ्कारः सोक्तिः, छल सन्ध्यङ्गानि मुखगतानि वल्लक्षणानि च ६ सात्वतीरत्तिस्तविशेषास्तलक्षणानि च ६ सात्त्विकभावास्तलक्षणानि.. समासोक्तिः, यलं सारः, च्यल १० सदरःयल सभेतर इस्थलकथनं सामान्या घा साधारणी स्त्रील तनेदौ च । समान्यालङ्कारः सूयालधार.. स्थायिभावलक्षयभेदतत्तन्नामानि इ मरणालधारः खभावोक्तिः, ध्यलं.. खस्त्रियस्वैविध्यकथन ३ खस्त्रीलक्षणं ३ ३ खाधीनभर्ट कालक्षणं .. ०५० ७५. ७४८ .. .. ८० खस्त्रीभेदाः [१२] ८७ १.७ ५५५ इसोशलक्षणं पसितं, नायिकाल दावः, नायिकालं.. 11, नायिकाल १५१ ३ 4 १२८ ·साहित्यदर्पणस्य परिच्छेदतात्पय्यं । ce. परिच्छेद १ पथमः .. सात्पर्य । .काव्यखरूपनिरूप २ दिबीयः..वाकाखरूपनिरूपगं.. -२२ए. ३ सतीयः..रसभावादिनिरूपयं.. २३-६६ए. 8 चतुर्थः .. ध्वनिगुणोमतव्ययायकायभेदनिरु पयं..-११७५० व्यननयापारस्थापनं • १९०-१२.ए. ए यह दृश्यश्रय काव्यनिरूपणं.. १२५-२९१. दोयनिरपगं.. २१२-२४२. गुणविवेचनं.. २०-२५२२. एमवमः रीतिविवेधनं २५-२५(ए. १. दुसमा चलगारनिरूपगं.. २५०-३(ए. ५ मधमः .. ७ सम्मः .. .. सपएमः.. ..

·पृष्ठा। .. .. १२६ १२० १३६ 8 .. .. .. .. १४४ : : : शदं। संलम बघो बध ध्यदर्शनीया : व्यनसूया करणं यथा परवसो चित्रफलके दिरेच सालझार २४९ १५० .. ३ २ यशद्ध। सलम वधी.. वध. थदशनीया अनुसूया.. कारणं यथा परवरसो चिन्तपलके दिएच सालद्वार पुर्व .. मानिनी.. सर.. 'थोतः साकुमार्य.. यजनम्यैव चित्रमच्यते नुपपाप. मुख.. धताथा.. दाहोम्मि.. लखो.. .. .. १०० १०८ २५ १५ ६ .. १२ मालिनी रस सोतः सौकुमार्य অম্লত্ৰৰ पिचमुच्यते नुपात मुख हताची दाहोखि लेखो १२ २५१ २५१ २५६ २८८ २०० २८१ २२.. २८४ ८५ .: .. .. .. .. .. .. :: :: :: २...... मूर्थी.. मुर्यो युम्मेन मुम्मेम .. २. २. .. घने सम्भव 18 सम्वद थवा.. यतिरक.. ममीभृत.. नरायसे धवा গুলি ਨ नारायसे ·?REFACE. The present edition of the Sahitya Darpann lias been prepared from a copy of the first edition of the same withi the corrections and emendations of the Pandits of the Sanskrit College in Calcuttn, and of a MS. in tho Librnry þf the Asiatic Society (No. 156 of the Sanskrit Cntalogue) fontaining the text, and also the commentary by Ramtharana. The 'rendering of thic Pracrit and the expinuntion \t obscure passages in the originabore taken from tlıt Commentary I have added to this cilition a list of the authors and works, mcntioned in the test, nith a reference to the passage, where their unnes first occur, and also an index of tlic technical ferry, nhich, it is hopel, will be found useful in n work like the Sihitya, alounding it does with tlic definitions of the school

·TIDYA
TIYA
PE
S. N
yng
narda
START