·- । जायतां गौरीपरिवृद्धः । तृतीयावृत्तेः किंचित्प्रास्ताविकम् । ----:0:-- अयि महानुभावा विदिश्वरमेव श्रीमतां यत् , ' ब्रह्मविदामोति परम् । ब्रह्मविहीव भवति । तमेव विदित्वाऽतिमृत्युपति । इत्यादिमि योभिः श्रुतिशिरोवचनः परमपुरुषार्थसाधनार्थ आत्मा चाउरे द्रव्य श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः । एवमादिना श्रुतिवचा कदम्बेन अाणमनननिदिध्यासनानि तत्तापनवपा- स्नातानि।तत्र निदिध्यासनं माघान्यमवगाहते । निदिध्यासनं चेक- तानतादिरूपो राजयोगापरपर्यायः समाधिः । तस्य च सपाघेस्त- वज्ञाने नास्तरीयफनया मुख्यसाधनत्वाच्छीमान् परमकारुणिक पतञ्जलिमुनिवरस्तदर्शनं समापिसावनविभतिवापारूपतष्पादा- त्मकं सूत्रयांचभूव । तत्र प्राथमिके समाध्यारुपाद एकपश्चायत्सू- पाणि । तेषु च सूत्रेप योगलक्षणं, सपाधौ द्रष्टः स्वरूपं, चित. तयः, विपर्पयरूप, चिनिशेषोपायः, अभ्यास स्वरूप, पेराम्यस्त्र- रूपं, संपज्ञातसमाधिः, ईश्वरमणिधान, सवीना समापिरित्यादपो विषयाः प्रतिपादिताः। द्वितीये साधनारुये पश्चपश्चायत्सूत्रात्मक पादे तु न्युस्थितचित्तस्य योगसाधनं, अविद्यालरूपं, रागद्वेपामिल निषेमस्वरूप, सक्षमहानोपाया, दृश्पद्रमस्वरूप, अदिसपोगरपा- विद्याहेतुरेवंविधा विपया व्याहनाः । वातापीके पुनश्चतुष्पश्चान्सू- अघटिते च विभूतिनाम्नि पादे धारणापानसमाधिस्वरूपं, असंप- प्रातसंपज्ञातयोश्चित्तपरिणामा, इन्द्रियमयोपायः, इन्द्रियजयफलं, विवेकजज्ञानस्वरूपं, विवेकजज्ञानफलं मोक्षवेवपकारका विषया निर्दिष्टाः । तया च चतुस्त्रिंशत्सूत्रसनायिते तुरीये कैवल्यपादे जन्मादिपञ्चसिद्धयः, चतुर्विधा कर्मजाति, वासनालयः, वास- नायोपपत्तिः, वस्तज्ञानयो दा, धर्ममेघः समाधिः, जीवन्मुक्तिः, मोक्षस्वरूपमित्यकारा विषयाः क्रमणोक्का !

·[२] उपरिनिर्दिमिदं पातखलयोगदर्शनमति हि नाम गमीरार्थक लिष्टं च विना व्याख्यानं मन्दमरवगन्तुपशक्पमिति मनसि कृत्वा मध्यमाधिकारिणोऽनुनिघृक्षुः करुणावरुणालयः श्रीव्यासमहाभाग- स्तदुपरि भाष्यं प्रणिनाय । तदपि पुनरतितरां दुरूहविपयनयाना- लमटिलामिति मन्यानः सफलशास्त्रपारावारपारीणो विचक्षणमू- धन्यः परमदार्शनिकः श्रीवाचस्पतिमिश्रो मा नाम क्लेशमनभवन् पिपटिपव इति बलवदनुकम्पापरवशः सन् व्यासभाष्ये वृत्ति रचयामास । अथ मासङ्गिक पतञ्जलिव्यासवाचस्पतिविपये मनाविचार्यते । सत्राऽऽदो पतञ्जलिमधिकृत्याऽऽत्मनोऽभिप्रायमाविष्फर्तुमिच्छामः । तथा हि--- योगेन चित्तस्य पदेन वाचां मलं शरीरस्य च वैद्यकेन । योऽपाकरोत्तं मवरं मनीनां पतञ्जलिं माञ्जलिरानतोऽस्मि ॥ इति विद्वज्जनरसनायवर्तिना पद्येन योगसूत्रव्याकरणमहापाप्य. घद्यकग्रन्यानां प्रणेता पतञ्जलि: पुनरेक एवेति प्रतीयते । तथैव- सूत्राणि योगशास्त्रे वैद्यकशास्त्रे च वार्तिकानि ततः । कृत्वा पतञ्जलिमुनिः प्रचारयामास जगदिदं त्रातुम ॥ (प३० ५० ५ १२५) इति पद्यमापि योगसूत्रध्याकरणभाष्य- वैद्यकशासीयवार्तिफानामेक एव पतञ्जालः कतनि ज्ञायते । तथा निस्तान्दीयेफादरवके सत्ताजुपा चरकटीकाकृता चक्रपाणिना चरफटीकायामुक्तेन- पावपालमहाभाष्यचरपतिसंहले। मनोवापायदोपाणी इन्वेऽहिपतये नमः ।। इस्पनेन परेन पातअलमहाभाग्यचरकमनिमस्कार कनक एवेत्या वगम्यते । भाप च- शब्दानापनुशासनं विदधता पानअले धुर्वता हाति राजमगाडूसंजामपि च्यातन्वना देयके ।

·. वाक्चेतोवपुपा मल; फणिभृता भव येनोडन- स्तस्य धीरणरज-मटनृपतेर्वाचो जपन्त्युवला: 1 : { इति पधेन पतञ्जलिमुपपानीकृत्य तत्तुल्योऽहमिति स्वीयं वर्णनं वितन्वता श्रीभोजदेवेनापि वृत्तिकता योगव्याकरणवैद्यकपणेतुः पतञ्जलेरेकत्वं ध्वनितम् । उपरितनविचचनेन योगव्याकरणवैद्य- फकर्ता पतञ्जलिरेक एवेति स्फुटी भवति । अन्ये तु पातञ्जलयोगसूत्रोपरि 'शासन भाष्य सद्भावति । । पाराशपशि- लालिभ्यां भिक्षुनटसूत्रयोः ' (पा. सू. ४ । ३ । ११०) इत्यस्मिन्याणिनीयसूत्रे पाराशर्यापरपर्यायव्यासशब्दोल्लेखात , पा- जिनेव्यासस्य प्राचीनत्वमायातम् । यस्य पनञ्जले. सूत्राणा- परि व्यासपाध्यं स पतञ्जलिरपि पाणिनेः प्राचीन इत्यपि फुटी भवति । महाभाष्यरचयिता पतञ्जलिस्तु पाणिनेराचीन इति सकलसंपतम् । अतो भाष्यकारपतञ्जलेयोगसूत्रका पतञ्जलि- भिन्न इति निष्पद्यते । अपि च वासिकोक्त कन्वादिगणे पतञ्जलि: शब्ददर्शनाच , महाभाष्यकारपतञ्जले;तिककारस्य प्राचीनत्वा पतञ्जलिभिन्नत्वं व्यक्ती भवति । तेन च योगसूत्रकारोऽतितरां प्राचीन:, महामाष्यकारस्तु तदपेक्षपा चीन इति स्फुट प्रतीयते । इत्याहुः। अब मनाग्विचार्यते । योगेन चित्तस्येत्यादिपयं तु यद्यपि संप्रदायपरम्परामात पठ्यतेऽन्तेवासिधिरध्यापकमहाभागेश्च तथाs- पि न किल तावतच महाभाप्यरचयितुः पतञ्जलेयोगसूत्राणां प्रणेतृत्वं साधयितुं सुशकम् । एवंविधानां पद्यानां बलवत्त. रमामाण्यसत्तां विना स्वीकारानहत्वात् । वलवचरममाणेन व्या- हतार्थत्वस्य प्रतीयमानत्वाच । पाराशर्यशिलालिभ्यामिति हि सूत्रयतो भगवतः पाणिनेः प्राचीनत्यमव्याहतमेव श्रीमतो च्या- सस्य । ब्रह्मसूत्रेपु च । एतेन योगः मत्युक्तः (० सू० २१११३) प्रसिद्धस्यैव प्रथमगुपस्थित्तेः पतञ्जलिमणीतस्यैष च योगस्य प्रसिद्धतया तस्यैव ब्रह्मसूत्रगतयोगपदायोचिस्यात्सं- ·[४] सिदं योगशास्त्रपणेतुः श्रीमतः पतञ्जले पाणिनितः प्राचीनत्वम् । महाभाष्यप्रणेता तु भगवान् पतञ्जलिः पाणिभ्युत्तरकालिक एनेति सप्टमेवतद्विदुपाम् । एवं त्वेऽपि भगवतः शेषस्पैव योगशास्त्रप्रणेतृत्व- मिव च्याकरणमहामाप्यफर्तृत्वमपि समुलिख्यते कैश्चित । तया- नुमीयते द्वितीय: फिलायं शेषावतारो भगवान्पतञ्जलियेन खलु जन्मान्तरे योगसूत्राणि प्रणीवच हा पाणिन्युत्तरकालावतीणन महा. भाष्यं प्राणायीति । लक्ष्मणबलरामयोः शेषावतारत्वे बहुत्र पुरा. णेषु प्रसिद्धिः । तदत्रापि शेपावनाराणां बहुत्वकल्पने न किमपि घलवत्तरं बाधकं पश्यामः । अन्यथा तत्तत्पतजलीनां पौर्षापर्या. नुपपत्तेः । यथ भगवता कात्यापनेन शफन्भ्वादिषु शब्देषु पठिन: पतञ्जलिशब्दः सोऽयं योगसूत्रफर्तृपर एव तत्तापापाद्भाष्यकार- ममिपत्ते । कात्यायनस्य महाभाष्यतः प्राचीनत्वात् । एतेन पत- जलीना बहुत्वं सिध्यतीति केचित् । अन्ये तु नैतत्सहन्ते । योगे. .नेति पये पतन्जल्पैक्यप्रतिपादकप पुनरतितरां चिरन्तनः पत- अलिचरितद्रामभद्रयरफम्पाख्यानमणेतृ च कपाणिपातजलपोगमू- प्रवृत्तिकारभोजदेवादिभिः । सूत्राणि योगशास्त्रे' शब्दानामनुशासनं विदधना ' इत्यादिस्सीयस्वीयपयेषु समारतवद्भिः पुनरेफस्यैव पतञ्जलेः स्वीकारात् । तद्योगति प. घस्य निर्मलत्वेन त्यक्तुपतितरामन्याय्यवाद । तया च पापो द्वाद- शशतादीतः प्रासंजान वाक्यपदीयपणेवा भर्तृहरिणा वाक्पप. दीये ब्रह्मकाण्डे- फायवाग्बुद्धिचिपया ये मला: समवस्थिताः । चिकित्सालक्षणाध्यात्मशास्तेषां विशुदयः । इति पधेन महाभाष्यकार वर्ण यना त्रिविधमलोनासनं खत्वेक. पतञ्जलिफर्तृकमेवेति ध्वनितम् । तदापि योगेनेति पधं क्रोडीकृत्यै- वेति मतीयते । अतोऽपि हेतोरतत्पयं निर्मूलमिति वक्तुं नौचितम् । 'एतेन योगः प्रत्युक्तः' इति व्याससूत्रमप्यस्मिन्न न विरुध्यते । तत्र सामान्ययोगपदोपादानाव, धेनाश्वतरोपनिषदि- पातजनल- महा.

·.. [५] त्रिसन्नत स्थाप्य समं शरीरं हृदीन्द्रिपाणि मनसा संनिवेश्य ब्रह्मोडुपन प्रतरेव घिद्वान स्रोतांसि सर्वाणि भयावहानि ॥ (०८) पदा पञ्चावतिष्ठन्त ज्ञानानि मनसा सह । दिच न विपति तामागुः परमां गतिम् ॥ सां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियघारणाम् । अममतस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययों (का०२:१०-११) इत्यादिश्च युक्तयोगस्यैव तत्र वर्तुर्विवक्षितत्वात् । पातञ्जलसूत्रोपरि व्यास माष्यसद्भाबाद , पाणिनीयपाराशयति सूत्रे व्यासशब्दोलखाद, पाणिनितः श्नरतिमराम चीनस्प पतञ्जले. सूत्रेपु कयं नु नाम व्यासभाध्यं संभवति, इत्यपि न शहनीयम् । यः खलु पाणिनिनिर्दिष्टो व्यासरसनैव पुनः पात- खलमूत्रमाप्यपणेघा भाव्यमिति न खलु विनिगमनस्ति । तेत्र पाराशर्यतरव्यासकल्पनाऽपि फर्ने युक्ता । न केवलं युक्ता किं. स्वयं विधातव्यव। नो चेद , अपि नाम कर्ष नु योगप्रत्याव्यान- कृदयासः पातसल योगसूत्रेषु माम्यं विदध्यात् । एनेनापि हेतुना च्यासानेकत्वं शरणीकरणीयम् । महाभाष्यकृतः पतञ्जलेरतिमात्रमाचीनस्य पार्तिकर्नुः शकन्या- दिगणपठितपतञ्जलि शब्दोऽपि न द्वहुत्वं समर्थयितुमीटे । ' वार्ति- फोक्तगणा प्राकृतिगणाः' इति निधिनमायावाद । ततश्च महामा. श्यकृत्पतञ्जलिमादुर्भावोत्तरं तच्छन्दस्य तत्र निवेशसंभवात् । अस्मि- भय महामाध्यमात्रोक्ती शारीरकसूत्रमाप्यस्यापि बोधः स्यादिति पातालपदम् । तावामात्रोक्तो चरफेऽतिव्याप्तिरता महाभाष्योति । इति अन्धन घरफपदेनोपलक्षिततहीकायाक्तिव्याप्ति संभावपन् 'पाताले महामाये ' इति पधे चन्द्रकलाख्यशेखरटीकापणेता महामहोपाध्यायो भैरवमिश्रोऽप्यनुकूलः । एतावता स्वस्वयुदि- बलौदयं फेचन पतअलिबहुत्वं व्याहरन्ति, अन्ये तु पुनरक्यं सं. साधयन्ति । एवंविध महति विरोघे प्रसपते युक्तायुक्तधिकचतुरा सुधिय एवात्रत्य तत्वं विभावयन्तु । .

·- [६] अथायं भगवान्पतालः कदा कस्मिन्वा जनपदे फरिमशान्वये प्रादुर्भुयाऽऽत्मनो अनुपा निखिलं पुनरेनद्भारतवर्षप्राधिपरिपूर सतिपयक किंचिटुष्टिरूपते । साकस्पेन तवरित तु श्रीरामभद्दी- रितविरचितपतलिचरितादवगन्तव्यम् । पुरैकदा भगवना गिरिजानानिना शंभुना नियुक्ता सहसाननः शेपो ममी पादुर्भवितुं निरवयं स्थानपन्यिप्यन गोनर्ददेशीये कस्मि भयाश्रमे पुत्रार्थ चिराय सवितारमाराधयन्तीं गोणिकानाम्नी का- मपि तपस्विनीयद्राक्षीत् । ततानदीयनिरुपमनोविशेषभराकान्त- हृदयस्तायेव स्वजननी विमान्य सूर्यार्थप्रदानकाले तस्या अञ्जली मविवेश । ततश्च यदा सा सवित्रेऽध्य समर्पयामासं तदात्व एव धृततापसाकृतिः स साकं जलेन भूमौ निपरात । संवीक्ष्य तं वेजः- पुखविरचिताकृति बालार्कमिय चालकं 'मदीय एवायं वनयः प्रा- क्तनसुकृतसंचपविलासात्यादुर्बभूव ' इति मनसा विभाध्य तस्य नामयमञ्जले पतित इति पतञ्जलिरित्यकरोद । ततो भयमा का. लेन लोफोपकृतये महामहिमशाली भगवान्पतञ्जलिः पाणिनीयाष्टके महाभाष्यं व्यररचत् । ' गोनर्ददेशे फस्यचिरञ्जले. संध्याकरण- समये पतित इत्पविद्यात्' इति 'अचोऽन्त्यादि टि' (पा० म०१ । १। ६४) सूत्रे नागोजीमहः । किमपि वा भवतु । अञ्जले पनित इति पतनलिरिस्पेतस्मिन्वम्नुनि न फाऽपि विविपतिः । अयं च पतञ्जलिः स्प्रेस्तामारम्भारमाक्सार्धशतक आसीदिति 'अरुणयवनः साकेतम् ' (पा. सू० ३।२।१११)' पुष्पमित्रो यजते (पा. सू० ३ । १।२६) 'पुष्पमित्रं याजयामः ' (पा० सू० ३ । २। १३) हिरण्यापिभिर्नाः प्रकल्पिता (w. सू. ५४३१ ९९) इत्यादिभिर्महाभाध्यस्यैस्तदृल्लेखैरनुमातुं शक्यते । मौर्य पुष्पामि- प्रादयो हि राजानः खिस्वशकोदयात्पूर्व तृतीपादिशतकेषु चभुवु- रित्यतिमधुरीणानां राधान्तः । परतलयोगसूत्रे भाग्यपणेता व्यासो वेदषिमागाहादशपुरा- भारतकृतो व्यासागिन इति भाति । ध्यासनामसु देवीमागवत- .. , ·[७] विष्णुलिङ्गवाव्यादिषु पुराणेषु विसंवादो दरीदृश्यते । प्रतिमन्ध- तरं प्रति द्वापरमेकैको व्यासोऽवतरतीति सार्वत्रिकी मसिद्धिः । वै- वस्वतमन्य तरेऽय यावत्पुनरयाविशतिसंख्याकानि द्वापराण्यभूवन् । प्रतिद्वापरमेकैक इति व्यासा अध्यष्टाविंशतिसंख्याका बभूवुः । तेष्वन्यतमोऽष्टाविंशो व्यासः कृष्णद्वैपायनापरपर्याय: पाराशर्पः। तदुक्तम्-ततः शक्तिर्जातुकर्णः कृष्णद्वैपायनस्ततः । अष्टाविंशतिसंस्पेयं कथिता या मया श्रुता ।। (दे० भा० १ । ३।३३) प्रवृत्तिः सर्वशास्त्राणां पुराणस्याभवत्ततः । कालेनाग्रहणं दृष्ट्वा पुराणस्य ततो नृप ।। व्यासरूपमई कृत्वा संहरामि युगे युगे । चतुर्लक्षामाणेन द्वापरे द्वापरे सदा ॥ ( मत्स्य०५३ ८-९) शक्तेः पराशरः पुनस्तस्य वंशं निधोध मे। यस्य द्वैपायनः पुत्रः स्वयं विष्णुरजायत ॥ (मत्स्यपु० २०१ ) ३१) इत्यादिभिः पौराणपचनः । कुरुक्षेत्रे समामीनं व्यासं मतिमतां वरम् । महाभारतका सर्वशास्त्रविशारदम् ।। पुराणागमवक्तारं वेदवेदाङ्गपारगम् । (ब्रह्मपु० २६६) जिज्ञासितं सुसंपन्नमपि ते महदद्भुतम् । कृतवान् भारतं यस्त्वं सर्वार्थपरिहितम् । (भाग०१॥५॥३) एवमादिमि गोभिर्वचोमिदविभागपुराणभारतादीनां प्रणेता एक एव व्यास इति प्रतीयते । परं चात्र व्यासवर्णने घेदधिभाग- पुराणादिवदुल्लेखितुं युक्तमपि योगसूत्रभाष्यं ब्रह्मसूत्रं च यतो नोल्लिखितं ततोऽपि जानीपो वयं पुराणादिकर्तुासायोगसूत्रभा. प्यप्रणेता ब्रह्मस्त्रकारो व्यासोऽर्वाचीन इति वेदव्यासनाम्नैका या खलु स्मृतिः प्रसिद्धा साऽपि वेदविभागादिप्रणेतृभ्यासकर्तृकेति वाराणस्यां सुखासीन वेदव्यासं तपोनिधिम् । पमच्छनयोऽभ्पेत्य धर्मान् वर्णव्यवस्थितान् ।।

·(व्यासस्मृ० १ । १) अप्रत्यवेदव्यासशन्देनैव जायते । अष्टादशपुराणानां पुनरेक एव व्यासः प्रणेता वा भिन्नभिन्नव्यास- कर्तृकाणि पुराणानीस्पपि शङ्का पुराणानां सूक्ष्मैक्षिकया पर्याली- चने कृते पुरतः समुदेति । एकस्यैवार्थस्य बहुत्रोल्लेखात्सूर्यचन्द्रवंश- वर्णनविरोधाच । तथापि स पुनरुक्तवंशवर्णनविरोधादिदोषा- कचित्कचित्पुराणेषु विरोधो यदि लभ्यते । कल्पभेदादिभिस्तत्र व्यवस्था सद्भिरियो । इति न्यापेन कयमपि परिहर्तव्यः । एवं च वेदविभागादिकतो व्यासापातञ्जलयोगसूत्रप्रणेता व्यासो भिन्नोऽर्वाचीनश्चेति निर्षि- चिकित्सं सिम्पति । अत्र व्यासविषये बहु वक्तव्यं परं विस्तरम- यादुपसदियते। वाचस्पतिमिणमा व्याख्या व्यासभाष्योपरि प्रणीता । भा- ग्यतत्त्वं जिज्ञासूनो भूयिष्ठमपर्वतीयं सरला सुगमा टीका यत्सत्यं पिपविपूर्णा समाङ्लादयति चेतः । वाचस्पतिश्चार्य- न्यायसूचीनिवन्धोऽसावकारि सुधियां मुदे । श्रीवाचस्पतिमिश्रेण चस्वडूब सुवस्सरे(८२८)॥ इति न्यापसूचीनियन्धीयेन पयेन स्वकीयं कालमुल्लेिख । अयं च प्रायोपक्रमः कालः। वेन शालिवाहनस्याष्टमे शतोऽस्य सद्भाव। सिध्यति । अयं च मैपिलो ब्राह्मण इति केचित् । मिश्रपदेन गोड इति चापरे मन्यन्ते । यतो मिश्रपदान्तानि गौडग्राह्मणनामानी- त्यपि फेचन प्रतिपादयन्ति । अन्येऽपि पुनर्भयांसो 'चाचरपति- मिश्रः' इति नामधेयमलं कुर्वाणा विद्वांसः श्रवणसरणिमाटीकन्ते तेवापतमोऽयं पण्डिवपाण्डो भामवीप्रणेवाऽप्रतिहतपाण्डित्यप्र- सरोऽतितरा प्रसिद्ध इविन खलु संशयावसरः । इतोऽधिकमस्य विषये संपति.नोल्लेखितुं प्रभवामो वपम् । अस्मि-पुस्तके राजमार्तण्डाभिधा भोजदेवावरचिता रत्तिः स्वात. ।

·न्येण संगृहीता । दीकाकृतां दोषा: श्रीमता गोजदेवेन स्वकीय AREE तपोधाते 'दुर्योध पदतीव तद्विजाति' इति पधेन निर्दिष्ट टीकादिपु संभाव्यमानास्तान्सर्वानपि दोपान्सुविपृश्य वृतिकृता भोजदेवेन पीते पातञ्जलयोगसूश्यत्तिा सर्वाङ्गीणतया समो- नेत्यत्र न खलु स्तोकोऽपि संदेहावसः । विरलविरलाः खलु भो- जदेवसदृशा भूपतयो येषु हि नैसर्गिक सहारस्थानविरोधित्व सुदर- मुसार्य लक्ष्मीरिव सरस्वत्यपि निनास्पदयकादि । महाभागया 'श्रीरणरङ्गमल्लः' इतिविरुदालंकृतः पण्डितममाण्ड: शालिवाह- नस्य दशमे शतके ज्या सरया भारतवर्षपचकार । धारानगरी (धार) पुनरस्य राजधानी । न केरलमयं विद्व-पुंगवः किंतु परमधार्मिकधीरेयोऽपि खस्ववर्तिष्ट । बनेन च भूयासो प्रन्या निर्मिता । तेषु (१) 'रामायणचम्पू(२) स्वरस्वतीकप्टाभर- णम् , (३) आयुर्वेदसदस्यम्, (४) शब्दानुशासनम्, (५) प्रश्नचिन्तामणिरित्यादयस्तु पुनरतिमा पसिनाः। महाभागा विदामः श्रीरामानन्दयतिकता (१) मणिभभा, श्रीना- रायणतीर्थधिनिर्मिता (२) योगसिद्धान्तचन्द्रिका, सत्कृत्तप (३) सूत्रार्थबोधिनी, हरिप्रसादनिर्मिता (४) योगसूत्रवैदिकचिः, भनन्तपण्डितविरचित्ता (५) पचन्द्रिका, श्रीसदाशिवेन्दसरस्व- वीविरचितो (६) योगसुधाकरः, श्रीनागेशभविरचिता (७) भाषच्छायास्या योगसूत्रवृतिः, विज्ञानगि वरचित (८) व्यासभाष्यवार्तिकम् , इत्यादयो के प्रबन्धाः पात जलयोगदर्शन नयनपयगोचरी मपन्ति । परं सकलेवपि वेषु सर्पत प्रस्नका. चस्पतिमिश्राविरचितच्यास्पै सङ्गिमनोहरेति खत्मदिरोहितमेरे- दम् । अन्यदेव पुनरस्या पाख्याया: सोभाग्यम् । अव एतस्पा. मानन्दायमसंस्था यलयरपक्षपातिनी संवृचा । योगसूभवृत्तिमपि भोजदेववृत्तिरेव सकल मतिशायिनीति विभारनयवानावसरम- कप। आनन्दाथायरसास्वादलोलुपा पापन्दः स्खलननिसर्गला- ·२ पातञ्जलयोगसूत्रणां- .... .... .... .... ... .... .... .... .... .... : ... ... .... पादाबा.स्वादा- फायरूपसंयमात्तग्राहशक्तिस्तम्भे चक्षुप्पकाशासंप्रयोगेऽन्त- (नम् ३ २११४६ कायाकाशयोः संबन्धसंयमालघुतूलसमापचेश्वाऽऽमाशगम- ३ ४२ १६० फापेन्द्रियसिद्धिरशुदिक्षयात्तपसः. २४३ ११० मर्मनाया स्थैर्यम् ३ ३१ १५३ कृतार्थ प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वाद.. २२२ ९० क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः ३ १५ १३४ क्लेशकर्मविपाफाशयरपरामः पुरुषविशेष ईश्वरः १२४ २५ क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः ६७ क्षणवत्तमयोः संयमाद्विवेफर्ज ज्ञानम् ३ ५२ १७० क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्तनिशः ऋमः ४३३ २०४ क्षीणतेरभिजातस्येव मणेर्ग्रहीतृग्रहणग्रायेषु तत्स्थतजन- तासमापतिः •१४१ ४३ ग. ग्रहणस्वरूपास्मिसान्वयार्थयत्त्वसंपमादिन्द्रियजयः ३४७ १६६ च. पन्द्रे ताराव्यूहज्ञानम् ३ २७ १५३ चित्तान्तरदृश्ये युद्धिबुद्धरतिप्रसङ्गः स्मृतिसंफरथ ४ २१ १९६ चितेरमतिसंक्रमायास्तदाकारापचौ स्युद्धिसंवेदनम् ज. जन्मौपधिमन्त्रसप समाधिनाः सिच्या मातिदेशकालव्यवहितानामध्यानन्तर्य स्मृतिकार- योरेफरूपत्वा३ .... जातिदेशफालसमयानयन्छिन्नाः सार्वभौमा मह यान् जातिलक्षणदेशरत्यनानवरटाययोस्ता प्रतिपतिः ३ ५३ १७१ जात्यन्तरपरिणामः प्रत्यापूराव २१७७ त. वच्छिा प्रत्ययान्तराणि संस्कारभ्यः " .... .... .... ... ४ .... ... ... ...

·वर्णानुक्रमसूची। ... .... ... .... ... .... ... .... ... पादाका सूपाका पटाका "जपस्तदर्थभाधनम् १२८ ३३ तज्जयात्मवालोकः ३ ५ १२० तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कारपत्तियन्धी वतः कृतार्थानां परिणामक्रमसमाप्तिर्गुणानाम्..... ४ ३२ २०४ ततः शकनिहात्तः ४ ३० २०२ ततः परमा वश्यतेन्द्रियाणाम् ततः पुनः शान्तोदिती तुल्यमत्ययो चित्तस्यैकाग्रतापरिणामः ३१२ १२४ तता प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च १२९ ३३ ततः प्रातिभश्रावणवेदनादर्शास्वादया नायन्ते ततस्तद्विपाकानुगुणानामैयाभिव्यक्तिर्वासनानाम् ततः सीयते महाशावरणम् २ ५२ ११४ ततोऽणिमादिप्रादुर्भावः कायसंपत्तद्धानभिघावश्व ३ ४५ १६४ ततो द्वंद्वानभिघातः ... ततो मनोजयित्वं विकरणभावः प्रधानजयश्च.... ३४८ १६७ तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवतृष्ण्यम् तत्मतिपेधार्थमेतत्त्वाभ्यास: तत्र प्रत्ययकतानता ध्यानम् सन ध्यान जमनाशयम् तन निरतिशयं सतवीजम् २९ तन्न शब्दार्यज्ञानविकरः संकीर्णा सवितको समापत्तिः १४२ ४४ र स्थिता यत्नोऽभ्यासः तदर्थ एव दृश्यस्याऽऽत्मा २२१ ८९ तदपि बहिरङ्ग निर्वाजस्य ८ १२२ सदभावासंयोगाभायो हानं तदृशेः कैवल्यम् २२५ ९६ तदसंख्येयवासनाभिश्चित्रमपि परार्थ संहत्यकारित्वात् तदा द्रष्टः स्वरूपेऽवस्थानम् सदा विवेकनिम्नं कैवल्यमान्भारं चितम् ४२६ २०१ तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्याऽऽनन्त्याज्ञेयमल्पम् ४३१ २०३ तदुपरागापेक्षित्वादस्य घस्तु ज्ञाताज्ञातम् तदेवार्थमात्र निर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः...' .... ... .... ... .... 8 .... .... .... ... .... .... ... .... va. ... 4.4 R ·... .... . .... .... .... .... ... .... ‘पातञ्जलयोगसूत्राणा--- থাৱাঃস্বাভাঙ্গা बैराम्यादपि दोपवीजक्षये कैवल्यम् ३ ५० १६८ तपास्वाध्यायेश्वरमणिधानानि क्रियायोगः २ १ ५७ तस्मिन्सति श्वासप्रश्वासयोगतिविच्छेदः प्राणायामः . .२ ४९१२२ तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात् ३१० १२३ सस्य भूमिपु विनियोगः.... ३.६.१२० तस्य वाचकः प्रणवः १२७ ३२. तस्प सधा मान्तभूमिः प्रज्ञा २२७ ९७ वस्य हेतुरविद्या २२४ .९४ तस्यापि निरोधै सर्वनिरोधाग्निवनिः समाधिः १ ५१ ५४ सा एव सवीजः समाधिः १४६ ५० तारकं सर्वविषयं सर्वयाविषयमक्रम चेति विवेकज ज्ञानम् ३ ५४ १७४ सासामनादित्वं चाऽऽशिपो नित्यत्वात् ४ १० १८२ तीवसंवेगानामासन्नः १२१ २४ ते मतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः तेहादपरितापफलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात् २ १४ ७३ ते व्यक्तमूक्ष्मा गुणात्मानः ४ १३ १८७ से समाधावुपसर्गा व्युत्थाने सिदयः ३३७ १५६ • अयमन्तरङ्ग पूर्वेभ्यः ३ ७ १२१ प्रयमका संयमः द. दुःखदौमनस्याङ्गजपत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहसवः १ ३१ ३५ दुःखानुशयी द्वेषः २ दग्दर्शनशक्त्योरेफात्मतेवास्मिता २ ६ ६४ दृष्टानुअविकधिपवितृष्णस्य वशीकारसंशा वैराग्यम् ११५ १८ देशबन्यचित्ताय धारणा द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः द्रपपो। संयोगो हेयहेतुः द्रदृदृश्योपरकं चिचं सर्वार्यम् ४ २१ १९७ घ. धारणामु च योग्यता मनसः २ ५१ ११५ ध्यानयास्तवृत्तपः २११ ६७ .... .... .... .... ... .... ३ ४ १२० .... .... .... .... ww २१७ ७९ ... ... ... .... ...

·वर्णानुक्रमसूची। ये तातिनामा पादाका-सूनामाशा ३२८ १५३ 4.. 1... .... ... .... .... .... .... .... न च बत्सालम्बनं तस्याविषयीभूतत्वाव न चेकचित्ततन्त्रं वस्तु तदभमाणकं तदा किं स्यात् ४ १६ १९२. न तस्वाभासं दृश्यत्वार नाभिचने कायव्यूहज्ञानम् निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकात ३१७७ निर्माणचित्तान्यस्मितामात्राई ४ निर्विचारवेशारोऽध्यात्मप्रसादः प. परमाणुपरममहत्त्वान्दोऽस्य वशीकारः ४२ ‘परिणामतापसंस्कारदुःखेगुपवृत्तिविरोधाच दुःखमेव सर्व विवेकिन २१५ परिणामयसंयमादतीतानागवज्ञानम् ३ १६१३७ परिणामफत्वादस्तुतत्त्वम् पुरुपार्यशून्यानां गुणांना प्रतिपसवः कैवल्यं स्वरूपातिष्ठा या चितिशक्तिरिति . पूर्वेषामपि गुरुः फालेनानवच्छेदाद १२६ ३१ प्रकाशक्रियास्थितिशीळ भूतेन्द्रियात्मकं भोगापवर्गाथै दृश्यम् २ १८८१ मच्छर्दनविधारणाभ्यां वा माणस्य मत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि १ प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् ३ १९१४६ प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम्.... २४७१११ मात्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेफेपाम् प्रवृत्यालोकन्यासात्सूक्ष्मव्यवहितविमकृष्टज्ञानम् ३ २५ १४८ मसंख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वया विवेकख्यातेधर्ममेघः समाधिः ४ २९ २०२ मानिमाता सर्वम् ३३३ १५४ वः वन्धकारमशैथिल्यात्मचारसंवेदनाच चित्तस्य परशरीरावेशः ३ ३८ १५६ .... .... ७ .... ... ... ... ४ .... ... ....

·.... ... .... .... ७.. ... ... पातञ्जलयोगसूत्राणां वर्णानुक्रमसूची। पादाच्या मनाइका प्रधानाः सत्वपुरुपान्यताख्यातिमात्रस्य सर्वभावाधिष्ठातृत्व सर्वज्ञा- तृत्वं च ३४९१६७ सत्वशुदिसौमनस्यैकाम्येन्द्रियजधारमदर्शनयोग्यवान च २४११०९ सदा ज्ञाताश्चित्तत्तयस्तत्पभोः पुरुषस्यापरिणामात् ४ १८ १९४ समाधिभावनार्थः क्लेशतन्करणार्यय २ २ ५८ समाधिसिद्धिरीधरमणिधानान २४५ ११० समानजयाज्ज्वलनम् ३४० १५८ संतोपादनुचमः मुसलामः २४२ १०९ संस्कारसाक्षात्करणात्पूर्वजातिज्ञानम् ३ १८ १४४ सार्थतफायतपोः क्षयोदयो चिचस्य समाधिपरिणामः... ३ ११ १२३ मुखानुशयी रागः सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम् ४५ ५० सोपक्रम निरुपक्रमं च फर्म वत्संयमादपरान्तज्ञानपरि. ३२२ १४७ स्थान्युपनिमन्त्रणे सङ्गस्मयाकरणं पुनरनिष्टप्रसङ्गनाइ स्थिरसुखमासनम् १४६ ११० स्थूलस्वरुपसूक्ष्मान्वयार्थवत्त्वसंयमाभूतनपः.. ३४४ १६१ स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवार्थमात्रनिर्भासा निर्षित स्वमनिद्राज्ञानालम्बन वा स्वरसवाही विदुपोऽपि तथा रूढोऽभिनिवेशः.... ९ स्वविषयासंभयोगे चित्तस्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः २ ११५ स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोगा... २ २३ ९१ स्वाध्यायादिष्टदेवतासंभयोगः २४४ ११० २ .... .... टेभ्यो वा .... .... .... .... .... ... . .... .... .... .... २ .... ... .... .... ... .... A हानमेषां लगवदुक्तम् हृदये चित्तसंचित् ३ ३४१५४ हेतुफलाश्रयालम्पनैः संगृहीतवाट पामभाये तदभावः 'हेयं दुःखमनागतम् २१६ ७८ समाध्यं पातञ्जलयोगमत्राणां वर्णानुक्रमसूची ।

·SN ॐ तत्सट्रह्मणे नमः। वाचस्पतिकृतटीकासंवलितव्यासभाष्यसमेतानि, BRARY पातञ्जलयोगसूत्राणि । (तत्र समाधिपादः प्रथमः)। ( भय व्यासभाष्यम् । * यस्त्यक्त्वा रूपपाधं मिभवति जगतोईनेकपाऽनुग्रहाय मक्षीणलेशराशिर्वपमविषधरोऽनेकवकनः सुभोगी। सर्वज्ञानप्रसूति नगपरिकरः प्रीतये यस्य नित्यं देवोऽहीशः स वोऽव्यात्सितविमलतनुयोगदो योगयुक्तः ।। १ ।। (अथ पातालसूत्राणि)। अथ योगानुशासनम् ॥ १॥ अयेत्ययमधिकारार्थः । (अथ पाचस्पतिकूता टीका)। नमामि नागदुत्पत्तिहेतवे वृषकोतवे । केशकर्मविपाकादिरहिताय हिताय च ॥ १ ॥ मत्वा पतजलिमूर्षि वेदव्यासेन मापिते । संक्षिपष्टवहर्या माध्ये व्याख्या विधास्यते ॥१॥ इह हि भगवाम्पतञ्जलिः प्रारिसितस्य शास्त्रस्य संक्षेपतस्तापर्याय प्रेक्षावत्प्र. त्यङ्गे ओवश्य सुखावबोधार्थमाचिसयासरादाविद सूत्रं रचोपकार-अप योगानु- शासनम् । तत्र प्रथमाध्ययमय शब्द म्याचो-अत्ययमधिकारायः । अयप ज्योतिरितिक्त्, म स्वानन्तर्यापः । अनुशासनमिति हि शास्त्रमा मुशिष्यतेऽनेनेति व्युत्पत्या । न चास्य शमदमाद्यनन्तरं प्रवृत्तिरपि तु तत्त्वज्ञानविल्यापयिषानन्तरम् । जिज्ञासाज्ञानयोस्तु स्यात् । यथाऽऽम्नायते-तिस्माच्छान्तो दान्त उपरतरिततिक्षः " समाहितो. भूत्याऽऽत्मन्यवाऽऽमानं पश्येत् " [५० ११४ । २३ ] इति । शिष्यपन्नतपश्चरणरसायनाथुपयोगानन्तर्यस्य च संभवेऽपि नाविधान, शिष्यप्रतीति- प्रवृत्योरमुपयोगापामाणिकत्वे योगामुशासनस्य तदभावेऽप्युपेयावादमामा पिकावे च . तभावेऽपि हेयत्वात् । एतेन तत्वज्ञानविख्यापयिषयोरानन्तयाभिधानं परास्तम् । अधिकाराचे तु शास्त्रेणाधिक्रियमाणाय प्रात्यमानापं योगस्याभिधान कलशा- * अयं लोको प. पुस्तके नास्ति । पारस्पतिमिरेतलोकस्य व्याख्यान वा । विज्ञान नभिक्षुणा तु कृता । १. विधीयते । २ स. नम. कलादि । .

·२ 4mac42 वाचरपतिकृतटीकासंवटितच्यासमायसमेतानि-[५समाधिपाद- योगानुशासनं शास्त्रमधिकृत वेदित यम् । योग: समाधिः । स च सार्वभौगानिस्य धर्मः। तथा स्रतापर्थिव्याख्यानेन शिष्यः सुग्नेनैव वोषितश्च प्रवर्तितश्च भवतीति । नि.श्रेय- सस्य हेतुः समाधिरिति हि श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु प्रसिद्धम् । ननु कि सर्व- "संदर्भगतोऽयशब्दोऽधिकारार्थः, तथा सति ॥ अथातो ब्रह्मनिज्ञासा " [ ब्र० 'सू० १ । १।१] इत्यादावपि प्रसङ्ग इत्यत आह-अयामिति । ननु- हिरण्यगर्भो योगस्य वक्ता नान्यः पुरातनः । इति योगियाज्ञवल्क्यस्मृते. क्यं पतञ्जलयोगशास्त्रकर्तृत्वमित्याशङ्कय सूत्रकार- 'गानुशासनमित्युक्तम् । विष्टस्य शासनमनुशासनमित्यर्थः । यदाऽयमपशब्दोऽधि. कार तदेप वाक्यार्थः संपद्यत इत्याह-योगानुशासनं शास्त्रमधिकृतमिति । ननु व्युत्पाद्यमानतया योगोऽत्राधिकृतो न तु शास्त्रमित्यत आह -वेदितम्प- मिति । सत्यं व्युत्पाद्यमानतया योग. प्रस्तुतः, स तद्विषयेण शास्त्रेण फरणेन व्युत्पाघ । करणगोचरश्य व्युत्पादकस्य व्यापारो न कर्मगोचर इति कन्यापारविवक्षया योगविषयस्य शास्त्रस्याधिकृतत्वं वेदितव्यम् । शास्रव्यापारगो- घरतया तु योग एवाधिकृत इति भावः । अधिकारार्थस्य चापशब्दस्यान्यार्य नीय. मानोदकुम्मदर्शनामित श्रवणं मलायापि करात इति मन्तव्यम् । शब्दसंदेहनिमि- | समर्थसंदेहमपनयति-योगः समाधिरिति । 'युन समाधी 'धा० पा० ४] इत्यस्माद्व्युत्पन्नः समाध्ययों न तु युनिर योगे । [धा०प०७] इत्यस्मा संयोगार्थ इत्यर्थः । ननु समाधिरपि वक्ष्यमाणस्याझिनो योगस्याहम् । न बागमेवाहीपत आह–स च सार्वभौमः । चारवर्षोऽद्गादतिनं भिनत्ति । मयोऽस्था वक्ष्यमाणा मधुमती मधुमतीका विशोका संस्कारशेपास्ता चित्तस्य, तास सर्वासु विदितः सार्वभी- गचित्तवृत्तिनिरोधरक्षणो योगः । तददगं तु समाभिभूतः । व्युत्पत्तिनिमित्तमात्रा- भिधानं चैतद्योगः समाधिरिति । अनागिनोरमेदविवक्षागानेण प्रतिनिमित्तं तु योग- शब्दस्य वित्तवृत्तिनिरोध एपेति परमार्थः । वृत्तयो ज्ञानान्यामाश्रयाण्यतस्तान. रोधोऽप्यामाश्रय एवेति ये पश्यन्ति तनिरासायाऽऽह--चित्तस्य धर्म इति । चित्तशब्देना-त.करणं मुद्धिमपलायति । न हि स्थनित्या चितिशकिरपरिणा- मिनी ज्ञानधो भवितुमर्हति । बुद्धिस्तु भवेदिति मावः । स्यादेत सामीमधेयोगी हन्त भोः सिमविक्षिप्ता अपि पित्तभूमय.। अस्ति च परस्परापेक्षया वृत्तिनि. रोधोऽप्यास्विति तत्रापि योगस्वप्रमश इत्याशङ्कय. हेयोपादेयभूमीरुपन्यस्यति- स. सत्ता .

·३ पातलोगसूत्राणि शिमूद विक्षिप्तमेकानं निरुद्धमिति चिचभूमयः । तत्र विक्षिप्त चेतसि विसपोपसननीमतः समाधिन योगपशे वर्तते । परत्येकाने चेतसि सद्भुतमर्थ प्रयोतयति , क्षिणोति व क्लेशाकर्मबन्धनानि श्लययति,निरोधमभिमुखं करोति स संप्र. muistin Berg 4 लिप्तमित्यादि । सिहं सदैव रजसा तेषु तेषु विषयेषु शिष्यमाणमत्यन्तमस्थिरम् । मूळ तु तमासमुद्रकामिन्द्रावृत्तिमत् । शिक्षाविशिष्ट विक्षिधम् । विशेषोऽस्थेमबहु. लस्य कााचिकः स्पेमा । ता चास्यास्येमबहुलता सासिद्धिकी या वक्ष्यमाणव्याधि स्त्यानान्तरायजनिता वा । एकाग्रमेकतानम् । निरुद्धसक्लवृत्तिकं संस्कारमाशेपं पितं निरुद्धम् । तत्र क्षिप्तमूढयोः सत्यपि परस्परापेक्षया वृत्तिनिरोधै पारम्पयेगापि निःश्रेयसहेतुमावामावातदुपातकस्वाञ्च योगपक्षारोत्सारितत्वमिति न तयोर्योगत्वं निषिद्धम् । विक्षिप्तस्य तु कादाचिरकसतविषयस्मशालिनः संभाव्येत योगत्वमिति निषेषति । तत्र विक्षिके घेतसि समाधिः कादानिकसद्भूतविपर्यस्य चित्तस्य स्थेमा न योगपो वर्तते । कस्मात् । यतस्तद्विपक्षविक्षेपोपसर्जनीभूतः । विपक्षयान्तर्गतस्य हि स्वरूपमेव दुर्लभ प्रागेव कार्यकरणं न खलु दानान्तर्गत वा निचतुरक्षणास्थि- तमुखमप्यकुराय परत इति भावः । यदि विक्षेपोपसर्जनीभूतः समाधिर्न योगः कस्तही त्यत आह-परस्वकाग्रे चेत- सीति । भूनामति समारोपितम) निवर्तयति । निद्रावृत्तिरपि स्वालम्बने तमसि भूते भरत्येक नेत्यत उक्तम्- सदिति । शोमनं नितान्ताविर्भूतं सत्वं तपःसमुद्रेकस्त्वशो. मनस्तस्य क्लेशहेतुत्वादिति द्योतनं हि तत्वज्ञानमागमाद्वाऽनुमानाद्वा मतदपि परोक्ष- रूपतया न साक्षात्कारवतीमविद्यामच्छिनत्ति । विचन्द्रदिमोहादिप्वच्छेदकरवादत आह-प्रति । प्रकारो हि प्रकप द्योतयन्मालाकार सूचयति । अविद्यामूलत्वादस्मितादीना शाना विद्यायाश्चापियोच्छेदरूपत्वाद्वियोदये चाविद्याटिप्लेशसमुच्छेदो विरोधित्वाका- रणविनाशाचेत्याह-क्षिणोति चति । अत एव कमरूपाणि बन्धनानि स्लथयति । कर्म चात्रापूर्वमभिमतम् । कार्य कारणोपनारात् । श्ययानि स्वकार्यादवसादयति । धक्ष्यति हि-" सति मूळे तद्विपाक. " [२१ १३ ] इति । चि निरोधममिमुखं ५ स. 'तस्य । २ ख. यः । आत्मनश्चिततत्तिमिरेव विहार कुर्वन्ति । वासा रोघे विहार. शून्यास्तमि छह वैराग्येन ब्रह्मणि लयं गच्छन्ति ।नित्य साक्षादात्मा देवरामसंस्कारदोषं समाधिना लयं कृत्वा ममणि योगे योग । स च योगिना रदि योगे मिनामाव सार्वभौम इति । ।३५. ह.. ति प्रक्षि। ४ न. 'यश्चित्तस्थम्ना ना ५ कज. 'यंकर।इस माप्रशन्दी हि । ।

·५ घाचस्पतिकृसष्टीकासवलितव्यासभाष्पसमेवानि-[१समाधिपादे- ज्ञायो योग इत्याख्यायते । स च वितर्कानुगतो विचारानुगत भानन्दानुगतोऽस्मितानुगत इत्युपरिष्टोनिवेदयिष्यामः । सर्वर- चिनिरोधे त्वसंमज्ञातः समाधिः ॥१॥ तस्य लक्षणाभिषिरसपेदं सूत्र प्रवृत्ते- योगचित्तवृत्तिनिरोधः ॥ २॥ सर्वशब्दामहणासंप्रज्ञातोऽपि योग इत्यास्पायवे | चित्रं हि मल्पामवृत्तिस्थितिशीलत्वात्रिगुणम् । मल्पारूप विचित्तसत्त्वं रजस्वमोम्या संसष्टमैश्वर्यविषय- करोत्यभिमुखी करोति । स च संप्रज्ञातश्चतुप्पकार इत्याह-स चेति । मसंप्रज्ञा- तमाह-~सर्वत्तीति । रनस्तमोमयी किल प्रमाणादिवृत्तिः सात्तिकी वृत्तिमुपादा- य संपज्ञाते निरुद्धा । भसंप्रज्ञाते तु सर्वासामेव निरोध इत्यर्थः । तदिह भूमिद्वये समाधा या मधुमत्यादयो भूमयस्ता सर्वास्तासु विदितः सार्वभौम इति सिद्धम् ॥१॥ द्वितीय सूत्रमवतारयनि-वस्य लक्षणेति । तस्येति पूर्वसूत्रोपा द्विविध यो पराशति-योगचित्तत्तिनिरोधः। निरुध्यन्ते यस्मिन्प्रमाणादिवृत्तयोऽवस्थावि- शेषे चित्तस्य सोऽवस्थाविशेषो योगः । ननु संमज्ञातस्य योगस्पाव्यापकत्वादलक्षण. मिदम् । अनिरुद्धा हि तत्र सात्तिकी चित्तवृत्तिरित्यत आह-सर्वशन्दाग्रहणा- दिति । यदि सर्वचित्तवृत्तिनिरोध इत्युच्यते मवेदव्या संप्रज्ञातस्य । क्लेशकविणा- काशयपरिप-बी चित्तवृत्तिनिरोधस्तु तमपि संगृह्णाति । तत्रापि राजसतामसचित्त. वृत्तिनिरोधात्ताय घ तभावादित्यर्थः । कुतः पुनरेवस्य पित्तस्य सितादिभूमिसं- मध , किमर्थं चैवमवस्थस्य चित्तस्य वृत्तयो निरोद्धन्या इत्याशङ्कय प्रथमं तावदव- स्थासंबन्धे हेतुमुपन्यस्यति-चिचं हीति । प्ररूपाशीलत्वात्सत्त्वगुणम् । प्रवृत्ति- शीलवादनोगुणम् । स्थितिशीलत्वात्तमोगुणम् । प्रख्यामहणमुपलक्षगार्थम् । तेना- न्येऽपि सात्विकाः प्रसादलाघवीत्यादयः सूच्यन्ते । प्रवृत्त्या च परितापशोकादयो रानमाः । प्रवृत्तिविरोधी तमोवृत्तिधर्मः स्थितिः । स्थितिमहणागौरवावरणदेन्यादय उपलक्ष्यन्ते । एतदुकं माति-एकमपि चित्तं त्रिगुणनिर्मिततया गुणाना च वैपयेण परस्परविमर्दवैविध्याद्विचित्रपरिणाम सदनेकावस्थमुपपयत इति । सिधाया एव चित्तस्य भूमीर्यथासमवमवान्तरावस्यामेदवतीरादर्शयति-मख्या- रूपं होति । चितरूपेण परिणतं सत्वं वित्तसत्तम् । तदेवं प्रख्या- रूपतया सत्ताधान्य वित्तस्य दर्शितम् । तत्र चित्ते सत्वास्किचिदूने रम. ग. प. उ. च. 'शान'। १ स. वर्तते ।

·सू०२] पातञ्जलयोगसूत्राणि । hihar मियं भवति । तदेव तमसाऽनुविद्धमयाज्ञानावैराग्याने वयों- ห4.งาน, पगं भवति । तदेव प्रक्षीणमोहावरणं सर्वतः प्रयोतमानमनुविद्धं रजोमात्रया धर्मवानराग्यश्वपिगं भवति । marian निARARY सदेव रजोलेशमलापेत स्वरूपतिएं, रायपुरुषान्यता- ख्यातिपात्रं धर्ममेघध्यानोपगं भवति । तत्परं प्रसंख्या- 02 nannanRairedi६५ स्तमती यदा मियः समे च भवतस्तदैवयं च विषयाश्च शब्दादयस्तान्येव प्रियाणि यस्य तत्तपोक्तम् । सत्वप्राधान्यारखलु चितं तसे प्रणिधिसदपि तवाय तममा पिहितवादणिमादिकमैश्वर्यमेव तत्त्वममिमन्यमान तामणिधित्सति मणिवत्तेच क्षणम् । अथ रजसा शियमाणं तत्राप्यसपस्थिति नप्रियमा भवति । शब्दा. दिषु पुनरस्य स्वरसवाही प्रेमा निरूढ एव । तदनेन विक्षिणं पितमुक्तम् । ति चित्तं दर्शयन्मूढमपि सूचयति-तदेव तमसति । यदा हि तमो जो विनित्य महतं तदा वित्तसत्वावरकतमःसमुस्सारणेऽशक्तवाद्जसस्तमःस्थगित वित्तमधर्माद्युपगच्छ- ति । अज्ञान प विपर्ययज्ञानम् । अभावरत्ययालम्बनं च निद्राजानमुक्तम् । ततश्च मूढावस्थाऽपि सूनितेति । अनैश्वयं सर्वनेच्छामतीघातः । अधर्मादिग्पालं चित्तं मव. तीत्यर्थः । यता तु तदेव चित्तसत्त्वमाविर्भूतमत्वमपगततमःपटलं सरजस्कं भवति तदा धर्मज्ञानवैराग्यश्वर्याण्युपगम्यतीत्याह -भक्षीणेत्यादि । मोहम्तमस्तदेव चाऽऽवरण प्रकण सीण यस्य तत्तथोक्तम् । अत एव सर्वतो विशेषाविशेषटिङ्गमात्रालिलपुर. पेषु प्रद्योतमानम् । तथाऽपि न धर्मायश्वर्याय च कल्पते प्रवृत्त्यभावादित्यत आह- अनुविद्धं रजोमात्रया । रजसा प्रवर्तकत्वादस्ति धर्मादिपवृत्तिरित्यर्थः । तदनेन संप्रज्ञातसमाधिसंपन्नयोर्मधुमूमिकप्रक्षाज्योतिषोर्मध्यमयोयोगिनोचित्तसत्त्वं संगृहीतम्। संप्रत्यतिकान्तभावनीयस्य ध्यायिनश्चतुर्थस्य चित्तावस्थामाह-तदेव वित्तं रजो. लेशान्मलादपेतमत एव स्वरूपप्रतिष्ठम् । अभ्यासनैराग्यपुटपाकप्रबन्धविधूतरजस्तमो- गलस्य हि बुद्धिमत्ततपनीयाय स्वरूपप्रतिष्टय विषयेन्द्रियप्रत्याहनस्यानयमिताधि- कारतया च कार्यकारिणो विवख्यातिः परं कार्यमवशिष्यत इत्याह-सत्वपुरुषाप- ताख्यातिमात्रं चित्तं धर्ममेघध्यानोपगं भवति धर्ममेघश्च वक्ष्यते । अत्रैष योगिनन- प्रसिद्धिमाह-तदिति । सत्यपुरुषान्यताख्यातिमानं वित्तं धर्ममेघपर्यन्तं परंप्रसंख्याम- मित्याचक्षते ध्यायिनः वित्तसामानाधिकरण्यं च धर्मधर्मिगोरभेदविवक्षया द्रष्टव्यम् । १. तिषिरातत्रि 12 रु. ज. दिरि. ग. "सिष्ठायो वि।

·वाचस्पतिकृतटीकासंघलितव्यासभाएसमतानि-[१समाधिपादे-
नमित्याचक्षते पायिनः । चितिशक्तिरपरिणामिन्यमविसंक्रमा
दर्शिताविपया शुद्धा चानन्ता छ, सत्वगुणात्मिका चेपमतो
विपरीता विवेफख्यातिरिति । अतस्तस्यां विरक्तं चित्तं तामपि
ख्याति निरुणद्धि । तदेवस्थं संस्कारोपगं भवति । स निजः
समाधिः । न तत्र किंचित्समनायव इत्यसंपज्ञातः । द्विविधः स"
योगवित्तचिनिरोध इति ॥ २॥
विवेकरूपात नहेतुं चितिशक्तव्योपादानहेतुं निरोपसमाधिमवतारयितुं चितिशक्तः
साधुतामसाधुतां च विवेकख्यातेर्दर्शयति-चितिशक्तिरित्यादि । सुखदुःखमोहा-
स्मकत्वमशुद्धिः । सुखमोहापि हि विवेकिन दु.खा कुस्तः । अतो दुःखबद्धेयो।
तपा चातिसुन्दरमप्यन्तवदुनौति । तेन तदपि हेयमेव विवेकिनः । सेयमशुद्धिरन्तश्च
चितिशचौ पुरुपे न स्त इत्युक्तम्-शुद्धा घानन्ता चेति। ननु सुखदुःखमोहात्मक-
शब्दादीनियं चेतयमाना तदाकारापन्ना कथं पिशुद्धा तदाकारपरिग्रहपरिवर्मने घ
कुती क्थमनन्तेत्यत उक्तम्-दर्शितविषयेति । दर्शितो विषयः शब्दादिर्यस्यै
सा तथोक्का ! मवेदेतदेवं यदि वुद्धिवञ्चितिशक्तिपियाकारतामापोत, किंतु बुद्धिः
रेव विषयाकारेण परिणता सत्यतदाकाराय चितिशक्त्यै विषयमादर्शयति । ततः
पुरपश्येतयत इत्युच्यते । ननु विषयाकारां बुद्धिमनारूढायाश्चितिशके: कपं विषय.
वेदनं विषयारोहे या कथं न तदाकारापत्तिरित्यत उकम्-अप्रतिसंक्रमेति । प्रति.
संप्रमः संचारः। स चिर्नास्तीत्यर्थः । स एव कुनोऽस्या नास्तीत्यत उक्तम्-अप.
रिणामिनीति । न चिखिविघोऽपि धर्मरक्षणावस्यालक्षणः परिणामोऽस्ति । येन
क्रियारूपेण परिणता सती बुद्धिसंयोगेन परिणमेत चितिशतिः । असं कान्ताया
अपि विषयमवेदनमुपपादयिष्यते-तसिद्धं चितिशतिः शोमनेति । विषेवख्यातिस्तु
भुद्धिसत्त्वात्मिकाऽशोमनेत्युक्तम्-अत.श्चतिशक्तविपरीतेति । यदा घ विवेक-
रूयातिरपि हेया तदा देव कथा वृत्त्यन्तराणा दोपबहुलानामिति भावः । ततस्तद्धे.
तोनिरोधप्तमाघेरवतारो युज्यत इत्यत इत्याह-अतस्तस्यामिति 1 ज्ञानमसादमा-
भेण हि परेण पैराग्येण विवररूयातिमपि निरुणदीत्यर्थः । अथ निरुद्धाशेषवृत्ति
वित्तं कीहशमित्यत आह-तदवस्यमित्यादि । स निरोधोऽवस्था यस्य तत्तयो-
कम् । निरोधस्य स्वरूपमाह-स निज इति । क्लेशसहितः कर्माशयो जात्या-
युभोंगी तस्मानिर्गत इति निनिः । अस्यैव योगिजनप्रसिद्धामन्वर्पतज्ञामादर्श-
पति-न तसि । उपसंहरति-द्विविपः स योगवित्तवृत्तिनिरोध इति ॥२॥

·- सू०३-..] पातञ्जलयोगसूत्रागि। बदवस्ये चेतसि विपयाभावाबुद्धियोधारमा पुरुषः किस्व- भाव इति- तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽयस्थानम् ॥ ३॥ “स्वरूपपविष्टा तदानी चितिशक्तिर्यधा कैवल्ये । व्युत्थान- चिचे तु सति तथापि भवन्ती न तया ॥ ३ ॥ कथं तईि, दर्शितविषयत्वाद- वृत्ति सारूप्पमितरत्र ॥ ४॥ संप्रत्युत्तरसूत्रमवतारयितुं चोदयति-तदवस्थे चेतसीति । किमाक्षेपे । तत्तदा- कारपरिणतमुद्धिबोधारमा सायं पुरुषः सदाऽनुभूयते न तु बुद्धिबोधरहितोऽतोs. स्य पुरुषस्य मुद्धियोधः स्वभावः । सवितरिष प्रकाशः । न च संस्कारशेषे नेतसि सोऽस्ति । न १ स्वभावमपहाय भावो वर्तितुमर्हतीति भावः ! स्पादेतत् । संस्कारशेषामपि बुद्धि भस्मात्पुरुषो न बुध्यत इत्यत आह-विषयाभा- घादिति । न बुद्धिमानं पुरुषस्य विपयोऽपि तु पुरुषार्थवती पुद्धिः । विवेकल्याति- विषयमोगो प पुरुपा । तो रनिरुद्धावस्थायां न स्त इति सिद्धो विषयामाय इत्ययः । सूरेण परिहरति-तदा दधुः स्वरूपेऽवस्थानम् । स्वरूप इत्यारोपित शान्तयोरम्हस्वरूप निवर्तयति । पुरुषस्य हि चैतन्य स्वरूपमनीपाधिक न तु बुद्धि- बोधः । शान्तादिरूप औपाधिको हि स स्फटिकस्येव स्वभाववच्छपवलस्य मपाकुसुमसनिधानोपाधिररुणिमा । न चोपाधिनिवृत्तायुपहितानिवृत्तिरतिप्रसङ्गादिति भावः । स्वरूपस्य पामेदेऽपि नेदं विक्रयाधिकरणमा उक्त इति । भयमेवाओं माप्यता थोत्यते - स्वरुपमातिष्ठति । तदानीं निरोधावस्थाया न व्युत्थानावस्थान यामिति भावः । स्यादेतद्युत्थामावस्यायामपतिष्ठिता स्वरूपे पितिशक्तिनिरोधाव. साया मातिलित समाती पानी प्रयाने या सरूपानिमाने नावानसिपेट, योरपिशेष इत्या आह-युस्यानचिरो स्विति । न गात फूटस्थनित्या विति- शक्ति स्वरूपाच्च्चयते । तेन या निरोघे तव न्युत्थानेऽपि । न सल अतिकायाः प्रमाणविपर्ययतानगोचरत्वेऽपि स्वरूपोदयव्ययो भवतः । पतिपत्वा तु तयाभूतमध्य- तयात्वेनाभिमन्यो निरोधसमाधिमरेक्ष्य संप्रज्ञातोऽपि व्युत्थानोवेति ॥ ३॥ सूत्रान्तरमवतारयितुं पृच्छति-- कथं तहति । यदि तपों मवन्ती न तपा केन सहि प्रकारेण प्रकाशत इत्यर्थः । हेतुपदमध्याहृत्य सूत्रं पठति-दशितविषयत्वर- दृषिसारूप्यमितरत्र । इतरत्र व्युत्थाने याश्चित्तवृत्तयः शान्तधोरमदास्ता एकाविशि- १स, ग, 'वश्वोद १२म, ज. 'धा ·.. HTHREMIXMHARD वाचस्पसिकुवटीकासंबलितव्यासभाष्यसमेतानि-[१समाधिशदे- व्युत्थाने याश्चितत्तयस्तदविशिष्टत्तिः पुरुषः । तथा च सूत्रम् ---एकमेव दर्शनं स्पातिरेव दर्शनम्' इति । चित्तमय- स्कान्तमणिकल्प संनिधिमात्रोपकारि दृश्यत्वेन वं भवति हा अभिन्ना वृत्तयो यस्य पुरुषस्य स तपोकः । सारूप्यमित्यत्र सशब्द एकपर्यायः । एतदुक्तं माति-जपाकुसुमस्फटिकयोरिष मुद्धिपुरुपयोः सनिघानादभेदनहे बुद्धिवृत्तीः पुरुष समारोप्य शान्तोऽस्मि दुःखितोऽस्मि मूदोऽस्मीत्ययवस्यति । यपा मलिने दर्पणतले प्रतिनिम्मितं मुखं मलिनमारोप्य शोचत्यात्मानं मटिनोऽस्मीति । यद्यपि पुरुषसमारो- पोऽपि शब्दादिविज्ञानवर्नुद्धिवृत्तिद्यपि च प्राकृतत्वेनाचिद्रूपतयाऽनुमाव्यस्तथाऽपि बुद्धः पुरुषत्वमापादयन्पुरुषवृत्तिरियानुभव इवावभासते । तथा पायमविषयोऽप्यारमा विपर्ययवानिवामोक्ताऽपि भोक्तव विवरख्यातिरहितोऽपि तत्सहित इव विख्यात्या प्रकाशते । एतच्च ॥ पितरप्रतिसक्रमायास्तदा रापती समुदिसंवेदनम् [| २२ ] इत्यत्र " सत्त्वपुरुश्योरत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोगः" [२॥ ३५ ] इत्यत्र चौपादयिष्यते । एतच्च मतान्तरेऽपि सिद्धमित्याह- नपा चेति । पञ्चशिखाचार्यस्य सूत्रम् " एकमेव दर्शनं स्पातिरेव दर्शनम् " इति । मनु कथमे दर्शनं यावता बुद्धेः शब्दादिपिया विवेकविपया च वृत्तिः प्राकृत- तया जडत्वेनानुभाज्या दर्शनं ततोऽन्यत्पुरुषस्य चैतन्यमनुमवो दर्शनमित्यत आह-- ख्यातिरेव दर्शन मिति । उदयव्ययधर्मिता वृत्ति ख्याति लौकिकीमभिप्रेत्येतदु. कम्-एकमेवेति । चैतन्यं तु पुरुषस्य स्वभावो न रूपातः । तत्तु ने लोकप्रत्य- गोवरोऽपि स्वागमानुमानगोचर इत्यर्थः । तदनेन व्युत्यानावस्थायां मूडकारणमविया वर्शयता ततिका संयोगो मोगहेतुः स्वस्वामिभावोऽपि सुचित इति तमुपादयत्नाह- वित्तं स्वं भवति पुरुषस्य स्वामिन इति संबन्धः । ननु पित्तननितमुपकारं मन. मानो हि चेतनधित्तस्यशिता । न पास्प तजनितोपकार संमवस्तदसंबन्धादनुपकार्य- स्वाससंयोनतडपकारमागिरवे परिणाममङ्गादित्यत आइ-अपस्कान्वमणिकर संनिधिमाशोपकारि दृश्यत्वेनेति । न पुरषभयुक्तं पितमाप तु तत्संनिहितम् । सनिधिम्य पुरुषस्य न देशतः कालतो वा तदस्य गाखिनु योग्यतालक्षणः । अस्ति प पुरुषस्य भोत्तृशनिश्चित्तस्य योगशक्तिः । तदुक्तम्-दृश्यत्वेनेति । शब्दा. पाकारपरिणतस्य भोग्यवेत्यर्थः । भोगश्च यधपि शन्दाघाकारा वृत्तिचित्तस्य धर्मस्तपाऽपि वित्तपैतन्ययोरभेदममारोपावत्तिसारूप्यापुरुषम्येत्युत्तम् । तस्मा. चित्तेनासंयोगेऽपि तग्ननितोपकारमागिता पुरुषम्यापरिणामिता घेति सिद्धम् । ननु जावादरम्पत् 18. ख्याति.*18, 'चिन नुन।

·- , आय पातञ्जलयोगसूत्राणि। पुरुषस्य स्वामिनः । तस्माचित्तवृत्तियो पुरुपस्यानादिः संबन्यो हेतुः ॥ ४॥ ता पुनर्निरोद्धव्या बहुत्वे सति चित्तस्य--- वृत्तयः पञ्चतथ्यः क्लिष्टाक्लिष्टाः ॥ ५॥ क्लेशदेतुकाः कशियमचये क्षेत्रीभूताः लिया। ख्यातिविषया गुणाधिकारविरोधिन्योऽकिया। स्वस्वामिसंबन्धो भागहेतुरविद्यानिमित्तोऽविद्या तु किनिमित्ता । न सल्वानिमित्त कार्य मुत्पद्यते । ययाऽऽह:- स्वप्नादिवविद्यायाः प्रवृत्तिस्तस्य किंकृता । इति शब्दामुपसंहारच्याजेनोद्धरति-तस्मानिटचिवोधे शान्तपोरमूनाकारचित- युमोगेऽनायविद्यानिमितत्यादनादिः संयोगो हेतुरविद्यावाप्सनयोश्च संतानो बीना- सुरसंतानवदनादिरिति भायः ॥ ४ ॥ स्थादेतत्पुरुषो हि शस्य उपदिश्यते । न च वृत्तिनिरोधो वृत्तीरविज्ञाय शक्यः। न च सहस्रगापि पुरुषायुषैरलमिमाः कश्चित्परिगणयितुम् । असंख्याताश्च कथं निरो. दव्या इत्याशय तासामियत्तास्वरूपप्रतिपादनपर सूत्रमवतारयति-ताः पुनर्निरो- दव्या बहुत्वे सति चित्तस्य-वृत्तयः पञ्चतच्या लिशालिटाः । वृत्तिरूपोऽवयव्ये- कस्तस्य प्रमाणादयोऽवयवाः पञ्च । ततस्तदव यका पञ्चायी पचावयता वृत्तिर्भवति । ताश्य वृत्तयश्चैत्रमैत्रादिचित्तभेदात्य इति बहुवचनमुपपन्नम् । एतदुक्तं भवति-चैत्रो वा मेरो वाऽन्यो वा कश्चित्सर्वेषामेव तेषां वृत्तय पञ्चतय्य एव नाधिका इति । चित्तस्येति कवचनं नात्यभिशयम् । चित्तानामिति तु द्रष्टव्यम् । तासमवान्तरविशेषमनुष्ठानोए- योगिनं दर्शयति-क्लिष्टालिया इति । अक्लिा उपादाय लिया निरोद्धव्यास्ता अपि परेण वैराग्येणेति । अस्य न्याख्यान के शहेतुका इति । लेशा अस्मितादयो हेतवः प्रवृत्तिकारणं यासो वृत्तीना तास्तथोक्ताः । यद्वा पुरुषार्थमधानस्य रनस्तमोमपीनो हि वृत्तीना केशकारणत्वेन केशायव प्रवृत्तिः शालि; तदासामस्तीति लिटर इति । यत एव शेपाननार्थमभूषां प्रवृत्तिरत एव कर्माशयमचर्य क्षेत्रीभूताः । प्रमाणा- दिना खल्वयं पतिपत्ताऽर्थमवसाय तर संको द्विष्टो वा कर्माशयमाचिनोतीति भवन्ति धर्माधर्मपचयप्रसवभूमयो वृत्तयः लिया इति । अलिशा व्याचप्टे-ख्यातिविपया इति । वितरसस्तमप्तो बुद्धिसत्वस्य प्रशा- तवाहिनः प्रजाप्रसादः स्यानितिया विपविण्या तद्विपयं सत्वपुरुषविवेकमुपलक्षयति । ख...या अलि'। 2 ·सवाचस्पविकृतटीकासंचलितव्यासंभाऽपसमतानि-समाधिपाद- • लिएप्रवाहपतिता अप्यक्लिष्टाः । लिच्छिद्रेवायलिया भवन्ति । -अलिष्टच्छिद्रेषु लिष्टा इति । तथाजातीयकाः संस्कारा चिमि- रेव क्रियन्ते । संस्कारय वृत्तय इति । एवं चिसंस्कारचक्रम.. निशमावर्तते । तदेवंभूतं चित्तमसिताधिकारमात्मकल्पेन व्यव. । तिष्ठते मलय वा गच्छतीति । ताः रिटोवाक्लिष्टाश्च पञ्चधा वृत्तयः ॥५॥ प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृषयः ॥६॥ . प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि ॥ ७ ॥ सेन सत्त्वपुरुषविवेकविपया यतोऽत एव गुणाधिकारविरोधिन्यः । कार्यारम्मणं हि गुणानामधिकारो विवेकख्यातिपर्यवसानं च तदिति चारताधिकाराणां गुणानामधिकार विन्धन्तीति । अतस्ता अहिशः प्रमाणप्रभृतयो वृत्तयः । स्यादेतद्वीतरागनन्मादर्श- नालिटवृत्य एव सर्व प्राणमृतः । न च हिवृत्तिप्रवाहे भवितुमर्हन्त्यलिटा वृत्तयो न चाम्पा भावेऽपि कार्यकारिता विरोधिमध्यपातित्वात्तस्मालियानामलियामिनिरो- घस्तासां च वैराग्येण परेणेति मनोरथमानमित्यत आह-लिष्टमवाहेति । भागमा- नुमानाचार्योपदेशपरिशीलनलज्यमन्मनी अम्पामवैराग्ये क्लिष्टच्छिद्रमन्तरा तत्र पतिताः स्वयमलिष्टा एव यद्यपि हिष्टप्रवाहपतिताः । न खलु शालग्रामे किरातशतसंकीर्ण प्रतिवसन्नपि ब्राह्मणः राितो भवति । अक्लिष्टच्छिद्रविति निदर्शनम् । किशान्तर- पर्तितया व किशमिरनभिभूता अहिष्टाः । स्वसंस्कारपरिपाककमेण लिश एव ता. पदमिमवन्तीत्याह-तथाजातीयका इति । अक्लिष्टामिवृत्तिभिरक्लिष्टाः संस्कारा इत्यर्थः । तदिदं वृत्तिसंस्कारचक्रमनिशमावर्तते, आ निरोधसमाधेः । तदेखें चित्तं निरोधावस्यं संस्कारशेष भूत्वाऽऽत्मकल्सेनावतिष्ठन इत्यापाततः प्रलयं वा गच्छतीति परमार्थतः पिण्डीकृत्य सूत्रामाह-ता इति । पञ्चधेत्यर्थ कपनमा न तु शब्दवृत्तिव्याख्यानम् । तयप. प्रकारेऽस्मरणात् ॥ ६ ॥ साः स्वसंज्ञामिरुद्दिशति-प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः । निर्देशे यथा. मित्रहो, दमा इसेसरयो या तिनरपावसामारमानस्य- शुचिसुखात्मख्यातिरविद्या [२१] इत्युक्तऽपि न दिड्मोहालातचक्रादिविभ्रमा व्युदस्यन्त एवमिहापि प्रमाणाद्यभिधानेऽपि वृत्त्यन्तरसद्भावशङ्का न व्युदस्पेतेति तनिरासाय वक्तव्यं पञ्चनय्य इति । एतावत्य एव वृत्तपो नापराः सन्तीति दर्शित भवति ॥६॥ तत्र प्रमाणवृत्ति विभनन्सामान्यलक्षणमाह-प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि । 1 ग.म.इ.च. 'वः॥६॥ त-प्र।

·क सू०१-७ पातञ्जलयोगसूत्राणि । AAIgar६ इन्द्रियमणालिकया चित्तस्य बाविस्तूपरागात्तद्विपया सामा- न्यविशेषात्मनोऽर्थस्प विशेषावधारणप्रधाना दृषिः प्रत्यक्ष प्रमाणम् । फलमविशिष्टः पौरुषेयधिनवृत्तिवा । । मतिसंवेदी पुरुष इत्युपरिष्टादुपपादयिष्यामः । २. अनुमेयस्य तुल्यजातीयेष्वनुत्तो भिन्न जातीयेभ्यो व्याहता-३० संबन्धी यस्तद्विपया सामान्यावधारणप्रधाना सृत्तिरनुमानम् । 23, अनधिगततत्वबोधः पौरुषेयो व्यवहार हेतुः प्रमा । तत्करणं प्रमाणम् । विभाग- वचनं च न्यूनाधिकसंख्याव्यवच्छेदार्थम् । तत्र सकलप्रमाणमूलस्वामियमतः प्रत्यक्ष क्षयति-इन्द्रियति । अर्थस्येति समारोपितत्वं निपेति । तहिपयेति बाह्यगो भरतया ज्ञानाकारगोचरत्वं निवारयति । चित्तयतिनी ज्ञानाकारस्य बाह्यजेयसबन्धं दर्शयति-बाह्यवस्तूपरागादिति । व्यवहितस्य तदुपरागे हेतुमाह--इन्द्रियप्रणा- लिफयेति । सामान्यमानमर्प इत्येके । विशेषा एवेत्यन्ये । सामान्यविशेषतद्वत्तेत्य. परे वादिनः प्रतिपन्नास्तनिरासायाह-~सामान्यविशेषात्मन इति । न तद्वत्ता कि तु तादात्म्यमस्य । एतचैकान्ताभ्युपगम इत्यन्न प्रतिपादयिष्यते । मनुमाना- गमविपयात्प्रत्यक्षविपर्य यवच्छिन्नति-विशेषावधारणमधानेति । यपि सा- मान्यमपि प्रत्यक्षे प्रतिमासते तथाऽपि विशेष प्रत्युपतर्जनीभूतमित्यर्थः । एतय साक्षात्कारोपलक्षणपरम् । तथा विवेकख्यातिरपि लक्षिता भवति । फलतिप्रति पति निराकरोति-फलं पौरुपयश्चित्ततिवोध इति । ननु पुरुपयनी बोधः कर चित्तगताया वृत्तेः फलम् । न हि खदिरगोचरच्यापारेण परशुना पलाशे लिया क्रिया इत्यत आह-अविशिष्ट इति। न हि पुरुषगतो बोधो जन्यते, अपितु चैतन्यमेव बुद्धिदर्पणप्रतिविम्पित बुद्धिवृत्त्याऽकिारया तदाकारतामापद्यमानं फलम् ।। तन तपाम बढेरविशिष्टं बद्धयात्मक,, पत्तिश्च वयामिकेति सामानाधिकर- ण्याद्युक्तः पमाणफलमाव इत्यर्थः । एतचापपादयिप्याम इत्याह-प्रतिसंवेदीति । प्रत्यक्षानन्तरं प्रवृत्त्यादिलिङ्गकोतृवृद्धशनुमानमभवसंव-धदर्शनसमुत्थतयाऽऽगम- स्थानुमानजत्वादनुमितस्य चाऽऽगमेना-याख्यानादागमात्प्रागनुमान लक्षयति भनु- मेयस्पेति । निज्ञासितधर्मविशिष्टो धर्यनुमेयस्तस्य तुल्यनातीया साध्यधर्म सामा- न्येन समानार्याः सपक्षास्तवनुवृत्त इत्यनेन विरुद्धत्वमसाधारणत्वं च साधनधर्मस्य निराकरोति । मिन्ननातीया असपक्षास्ते च सपक्षादन्ये तद्विरुद्धास्तदमावश्व तेभ्यो व्यावृत्तस्तदनेन साधारणानेशान्तिरमपावरोति । संबध्यत इति संबन्यो लिङ्गम् । अनेन पक्षधर्मता दर्शयन्नसिद्धता निवारयति । तद्विपया तन्निबन्धना, 'पिञ् ज्यने '[पापा० ५] इत्यस्मादिषयपदव्युत्पते । सामान्यावधारणेति ।

·वाचस्पतिकृतटीकासंवलितव्यासभाम्पसमेवानि-[समापिपाद- पया देशान्तरमार्गनिमचन्द्र तार चैत्रवत् , विन्ध्यवापाप्तिर- गतिः । आप्तेन ष्टोऽनुमितो वाऽर्थः परत्र स्वाधसंक्रान्तये शब्देनोपदिश्यते, शब्दात्तदर्थविषया वृतिः श्रोतुरागमः । यस्यापदेयार्थों वक्ता न दृशानुमितार्थः स भागमः प्लवते । मूलवक्तरि तु यानुमिताथै निर्विप्लवः स्यात् ॥ ७ ॥ विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतदूपमतिष्ठम् ॥ ८ ॥ प्रत्यक्षविषयाद्वयवच्छिनात्त । संबन्धसंवेदनाधीनजन्मानुमानं विशेषेषु संबन्धग्रहणामा- वेन सामान्यमेव सुकरसंवन्धग्रहणं गोचरयतीति । उदाहरणमाह-ययेति । चो हेत्वपें । विन्ध्योऽगतिर्यतस्तस्मात्तस्याप्रापिरतो गतिनिवृत्ती मानिवृत्तिर्देशान्तरमा- तिमध-तारक चैत्रवदिति सिद्धम् । आगमस्य वृत्तक्षणमाह-आसनेति । तत्वदर्शनकारण्यकरणपाटवामिसंवन्ध आहिस्तयां वर्तत इत्याप्तस्तेन दृष्टोऽनुमितो थाऽर्थः । श्रुतस्य पृथगनुपादानं तस्य दृष्टानुमितमत्वेनं ताभ्यामेव चरितार्थत्वात्। आतचित्तवतिज्ञानसशस्य ज्ञानस्य श्रोतृचित्ते समुत्पादः स्वोघसंकान्तिस्तस्यै, अर्थ उपदिश्यते श्रोतृहिताहितप्रातिपरिहारोपायतया प्रज्ञाप्यते । शेष सुगमम् । यस्याऽऽगमस्याश्रद्धेयार्यो यका, यथा यान्येव दश दाडिमानि तानि पडपूपा मवि. प्यन्तीति । न दृष्टानुमिताओं यथा चैत्यं वदेत स्वर्गकाम इति । स आगमः प्लवते । नन्वेवं मन्वादीनामप्यागमः प्लवेत । न हि तेऽपि दृष्टानुभितार्थाः । यथाssg:- यः कश्चित्वस्यचिदो मनुना परिकीर्तितः । स सर्वोऽभिहितो वेदे सर्वज्ञानमयो हि सः॥ इत्यत आह-मूलवक्तरि स्विति । मूल्यचा हि तोवरो इप्टानुमितार्थ इत्यर्थः ॥ ७॥ विपर्ययो मिथ्यावानमन्परविष्ठम् । विपर्यय इति दयनिर्देश । मिथ्या- ज्ञानमित्यादि लक्षणम् । यज्ज्ञानपतिमासि(स)रूपं, तद्रूपाप्रतिष्ठमेवातद्रूपप्रतिष्ठम् । यथाऽश्राद्धमौनीति । अतः संशयोऽपि संगृहीत: 1 एतावास्तु विशेष:-तत्र ज्ञानारुट वाप्रतिष्ठता द्विचन्द्रादेस्तु माघज्ञानेन । नन्वेवं विकल्पोऽपि तद्रूपाप्रतिष्ठानाद्विचारतो विपर्ययः प्राज्येतत्यत माह-मिथ्याज्ञानमिति । अनेन हि सर्वननीनानुमवसिद्धो माघ उक्तः। स चास्ति विपर्यये न विकरुपे । तेन व्यवहारात् । पण्डितरूपाणामेन 12 श.प.'प्रातर' १३ फ. 'या पह।

·१] पातखलयोगसूत्राणि । १३ mun Sia.६।०७ स कस्मान्न प्रमाणम् । यतः ममाणेन याश्यते । भूताविष- यत्वात्ममाणस्य 1 चत्र प्रमाणन बाधनमप्रमाणस्य दृष्टम् । वय- वय- था-द्विचन्द्रदर्शन, सद्विपयेणेकचन्द्रदर्शनेन वाध्यत इति । 'सेयं पश्चपर्या भवत्यविद्या, अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः सेवा हात। पत एव स्वसंज्ञापिस्तमो मोही महामोहस्तामिस्रोऽ. न्यवामित्र इति । एते चित्तमलप्रसङ्गेनाभिधारयन्ते ॥८॥ शब्दज्ञानानुपानी वस्तुशृन्यो विकल्पः ॥ ९॥ स न प्रमाणोपारोही । न विपर्ययोपारोही च । वस्तुमाय- विचारयता तय माधयुद्धेरिति । चादयति-स फरमान प्रमाणम् । नोत्तो. गोपनातविरोधिना ज्ञानेन पूर्व मापनीयमपि तु पूजन प्रथममुपनातेनानुपमातविरो. बिना परनिति मायः । परिहरति-- यमः प्रमाणेनेति । यत्र हि पूर्वापेक्षा परोप- सिस्तयामिह तु साकारणादन्योन्यानपेक्षे ज्ञाने नायते । तेनोत्तरस्य पूर्वमनुपट्टयो- दयानासादयतस्तदपमाघारमेयोदयो न तु पूर्वस्यो तरपानामा, तस्य तदानीमपस तस्मादनानातविरोधिती याध्यत्वे हेतुलमनातविरोधिता प बाघकये । तस्माद्भूना- विषायाममाणेनाप्रमाणस्य माधनं सितम् । उदाहरणमाह--तम प्रमाणनेति । अस्य कुत्सितत्त्वं हानाय दर्शयति--सेयं पञ्चति । अविद्यासामान्यमविद्यारिम- तादिषु पञ्चमु पस्वित्यर्थः । अध्यक्तगरदहकारपञ्चतन्मानेषत्वनास्नस्यात्मदिर- विमा तमः । एवं योगितामणिमादिकचश्चयवश्रेयः श्रेयोबुनिराधा मोहः पूर्वमाजन्यः । स नास्मितोच्यते । यथा योगेनाविषमैश्चर्यमुपादाय सिलो भूत्वा यानुअविमानादादीन्दश विषयान्मोक्ष्य इत्येवमास्मिका प्रतिपत्तिर्महामोहो रागः । एयमेनेनेवाभितंधिना प्रवर्तमानस्य केननिस्प्रतिबद्धत्वादणिमादीनामनुत्पत्तो तसिन्ध- नाय नुयाविरुविषयोपमोगस्पासिद्धेः प्रतिबन्धकविषय: कौधः स तामिवाल्यो देपः । एवमणिमादिगुगसंपत्तो दृष्टानु अविकविषयमत्युषस्थाने न कलान्ते सर्वमेतल इसीति यासः सोऽमिनियेशोऽन्यामिनः । तदुक्तम्- भेवतमोऽविधा मोहाय च दशक्षिो महामोहः । तामियोऽष्टादशया तथा मात्पन्ध तामिसः (Aio०४९) ॥ इति ॥८॥ शब्दज्ञानानुराती वस्तुशून्पो विकासः । ननु शब्दमानानुगाती ने दागमममा. गान्तरगतो विकासः प्रसज्येत । निर्वस्तुकरवे या विपर्यय: स्यादित्यत आह-स नेति । न प्रमाणपिपर्ययान्तर्गत: } कमावतो वस्तुशन्यत्वेऽपीति प्रमाणान्तर्गत निपेनि । 1. भा।२ क. रा. च. छ. ही 111. 'तात्र ।

·वाचस्पतिकृतटीकासंघलितव्यासमाप्यसमेतानि-[१समाधिपादे- स्वेऽपि शब्दज्ञानमाहात्म्पनिबन्धनो व्यवहारो दृश्यते। तद्यया- चैतन्यं पुरुषस्य स्वरूपमिति । यदा चितिरेव पुरुषस्तदा किमत्र फेन व्यपदिश्यते। भवति च व्यपदेशे चिः । यथा चैत्रस्य गौरिति । तथा प्रतिषिद्धवस्तुधमों निक्रियः पुरुषः, तिष्ठति याणः स्थास्पति स्थित इति । गतिनिवृत्ती धात्वर्थमा गम्यते । स्थाऽनुत्पत्तिधर्मा पुरुष इति, उत्पत्तिधर्मस्यामावमात्रमवगम्पते न पुरुपान्वयी धर्मः । तस्माद्विकल्पितः स धर्मस्वेन चास्ति व्यवहार इति ॥९॥ शब्दज्ञानमाहात्म्यनिरन्धन इति. विपर्ययान्तर्गतिम् । एतदुक्कं भवति-कनिदभेदे मेदमारोपयति कचित्पुनर्भिन्नानाममेदम् । ततो भेदस्याभेदस्य च वातुनोऽभावात्तदा- मासो विकल्पो न प्रमाणं नापि विपर्ययो व्यवहाराविसंवादादिति । शास्त्रपसिद्धमुदा- हरणमाह-तधयेति । किं विशेष्य केन व्यपदिश्यते विशेष्यते नामदे विशेष्यवि- शेषणमादो न हि गवा गौविशेष्यते । किंतु मिन्नेनैव अंग्रेण । तदिदमाह-भवति व व्यपदेशे चिः। व्यपदेशव्यपेदश्ययोर्मावो व्यपदेशः। विशेषणविशेष्यमाव इति यावत् । तस्मिन्वृतिक्यिस्य यथा चैत्रस्य गोरिति । शास्त्रीयमेवोदाहरणान्तरं समुचिनोति-तयेति । प्रतिपिद्धो वस्तुनः पृथिव्याधर्मः परिस्पन्दो यस्य स तपोक्तः । कोऽसौ निष्क्रियः पुरुषः । न खलु सांख्यीये राना- न्तेऽभापो नाम कम्धिदस्ति वातुधर्मो येन पुरुपो विशेष्यतेत्यर्थः । कचिपाठः प्रति- पिद्धा वस्तुधर्मा इति । तस्यार्थ:-प्रतिषेधच्यातः प्रतिपिता न वरखधर्मागा तद्वयाप्यता भावाभावयोरसंबन्धादप च तपा प्रतीतिरिति । लौकिकमुदाहरणमाह-- तिष्ठति वाण इति । या हि पचति भिनत्तीत्यत्र पूर्वापरीमतः कर्मक्षणप्रचप एक- फावच्छिन्नः प्रतीयत एवं तिष्ठत्तीत्यत्रापि । पूर्वापरीभायमेवाऽऽह-स्थास्यति स्थित इति । ननु मातु पारुपत्पूर्वापरीमतयाऽवस्थानक्रियया घाणादिन्नया बाणस्य व्यपदेश इत्यत आह-गतिनिहत्तौ धात्वर्यमा गम्यते । गतिनिवृत्तिरेव ताव- किल्पिता तस्या अपि भाषरूपत्वं तत्रापि पूर्वापरीभाव इत्यहो कलानापरम्परेत्यर्थः । अमावः कलिलतो माव इव चानुगत इव च सर्वपुरुोषु गम्यते न पुनः पुरुषव्यति- रिपो धर्मः कश्चिदित्युदाहरणान्तरमाह-तथाऽनुत्पचिधर्मेति । प्रमाणविपर्यया. म्यामन्या न विसवृत्तिरिति वादिनो वहतः प्रतिपेदिरे। तत्प्रतिबोधनायोदाहरण. प्रपञ्च इति मन्तव्यम् ॥९॥ १ स. इ.चिदेव । २ झ. 'देशव्यपदेशकयो। ।

·पुरुषस्तदा किमत्र वाचस्पतिकृतटीकासंवलितव्यासभाष्यसमेतानि-[१समाधिपादे- खेऽपि शब्दज्ञानमाहात्म्यनिवन्धनो व्यवहारो दृश्यते। तयथा- चैतन्यं पुरुषस्य स्वरूपमिति । यदा चितिरेव फेन व्यपदिश्यते । भवति च व्यपदेशे वृत्तिः । यथा घस्प गौरिति । तथा प्रविपिद्धवस्तुधर्मो निष्क्रियः पुरुषः, तिष्ठति वाणः स्थास्पति स्थित इति । गतिनिवृत्ती धात्वर्धमा गम्पते । क्याऽनुत्पतिधर्मा पुरुप इति, उत्पत्तिधर्मस्याभावमात्रमवगम्यते न पुरुपान्धयी धर्मः । तस्मादिकल्पितः स धर्मस्वेन चास्ति ग्यवहार इति ॥९॥ शब्दज्ञानमाहात्म्यनिरन्धन इति. विपर्ययान्तर्गतिम् । एतदुकं भवति-कचिदभेदे मेदमारोपयत्ति कचित्पुनर्भिन्नानामभेदम् । ततो भेदस्याभेदस्य च वस्तुनोऽभावात्तदा- मासो विकल्पो न प्रमाणं नापि विपर्ययो व्यवहाराविसंवादादिति । शास्त्रमसिद्धमुदा. हरणमाह-~-तययेति । कि विशेष्य केन व्यपदिश्यते विशेष्यते नाभेदे विशेष्यवि- शेषणमावो न हि गवा गौविशेष्यते । किंतु मिनेनैव नैत्रेण । रादिदमाह-भवति च व्यपदेशे वृत्तिः। व्यपदेशव्यपेदश्ययोर्भावो व्यपदेशः । विशेषणविशेष्यमाय इति यावत् । तस्मिन्वृतिक्पिस्य यथा चैत्रस्म गोरिति । शास्त्रीयमेवोदाहरणान्तर समुचिनोति--तथेति । प्रतिपिद्धो वातुनः पृथिव्यादेम: परिस्पन्दो यस्य स तथोक्तः । कोऽसौ निष्क्रियः पुरुषः । न स्वलु सांख्यीये राद्धा- म्तेऽभायो नाम कश्चिदस्ति वातुधों येन पुरुषो विशेष्यतेत्यर्थः । कचित्पाठः प्रति- पिद्धा वस्तुधर्मा इति । तस्यार्थ:--पतिपेधण्यासाः प्रतिषिद्धा न वस्तुधर्मागा तचाप्यता मावाभावयोरसंवन्धादय च तथा प्रतीतिरिति । दौकिकमुदाहरणमाह- तिष्ठति बाण इति । यथा हि पचति भिनत्तीत्या पूर्वापरीभूतः कर्मक्षणप्रचय एक- फलावच्छितः प्रतीयत एवं नियतीत्यत्रापि । पूर्वापरीभावमेवाऽऽह-स्थास्यति स्थित इति । ननु भवतु पाकवत्पूर्वापी मूतयाऽवस्थानक्रियया बागानिन्नया वाणस्य उपपदेश इत्यात आह-तिनिवृत्ती धात्वर्थ पात्रं गम्यते । गतिलितिरेव जाब- किरिपता तस्या अपि भावरूपत्वं तत्रापि पूर्वापरीमाव इत्यहो क्सनापरम्परेत्यर्थः । अमावः करितो मात्र इव चानुगत इव च सर्वपुरुष गम्यते न पुनः पुरुषम्पति- रितो धर्मः काबिदित्युदाहरणान्तरमाहू-तथाऽनुत्पचिधर्मेति । प्रमाणविपर्यया भ्यामन्या न विक्सवृत्तिरिति वादिनो हवः प्रतिपेदिरे । तन्मतितोपनायोदाहरण प्रपञ्च इति मन्तव्यम् ॥९॥ ११.छ.चिदेन । २ . 'देश्यव्यपदेशस्यो।

·प ७ - - सू. १२-१३] पाताल योगसूत्राणि । व्या। जाग्रत्समये स्वभावितस्मतव्येति । सः स्मृतयः प्रमा- णविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतीनामनुभनालभवन्ति । सरिता वृत्तया सुखदुःखमोहास्मिकाः । सुखदुःखमोहावं केशेषु व्या- ख्येया: । मुखानुशयी रागः । दुःखानुशयी द्वेप: । मोहः पुन- राविद्यति । एताः सर्वा टत्तयो निरोद्धच्या: । भाला निरोधे संमज्ञातो वा समाधिर्भवत्यसंप्रज्ञातो वेति ॥ ११ ॥ .अथाऽऽसां निरोधे क उपाय इति-- आयासवैराग्याश्यां तनिरोधः ॥ १२॥ चित्तनदी नामभियतोवाहिनी । वहति कल्याणाय वहति पापाय च । या तु कैवल्यपारभारा विवेकविषयनिम्ना सा कल्याणवहा । संसारमारभाराऽविवेक विषयनिम्ना पापवहा । तन्त्र पैराग्येण विपयस्रोतः खिली क्रियते । विकदर्शना. भ्यासेन विवेकस्रोत उद्घाटयत इत्युभयाधीनधित्तचिनि- रोधः ॥ १२ ॥ नत्र स्थिती यत्नोऽभ्यासः ॥ १३ ॥ चित्तस्यावृत्तिकस्य प्रशान्तवाहिता स्थितिः । तदर्थः प्रयत्नो स्मृतिरपितु विपर्ययस्तलक्षणोपपन्नत्वात्स्मृत्याभासतया स्टतिरुक्ता प्रमाणामासभिव प्रमाणमिति मावः । कस्मात्पुनरन्ते स्मृतरुपन्यास इत्यत आह-संचर्चाः स्मृतय इति । अनुमयः प्राणि: । प्राप्तिपूर्वा वृत्ति. स्मृतिस्ततः स्मृतीनामुपजन इत्यर्थः । ननु ये पुरुष क्लिन्ति ते निरोद्धव्याः प्रेक्षावता । क्लेशाश्व तथा ! न च वृत्तयः, तरिका मर्थमास निरोध इत्यत आह-सश्चिता इति । सुगमम् ॥ ११ ॥ निरोधीपायं पृच्छति-अयेति । सूत्रेणोत्तरमाह-अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्नि- रोधः । अभ्यासपैराग्ययोनिरोधे जनयितव्येऽवान्तरव्यापारभेदेन समुच्चयो न तु विकल्प इत्याह--चिरनदीति । मामारः प्रकयानिम्नता गम्भीरता, अना- घतेति वात् ।। १२ ॥ तत्राभ्यासस्य स्वरूपायोमनाम्यां लक्षणमाह-तत्र स्थिती यत्नोऽभ्यासः । तयार-चित्तस्यात्तिकस्य राजसतामतवृत्तिरहितस्य प्रशासनाहिता विम- लता साविककृत्तिवाहितकामता स्थितिः । तदर्थ इति । स्थिताविति निमित्तंस- १क, स.व.छ. सर्वाता ।

·2 २ 7 १० वाचस्पतिकृतीकासवलितव्यासभाध्यसमेतानि- १समाधिपादे- पिmain MSIL वीर्यमुत्साहः । तत्संपिपादपिपया तत्साधनानुष्ठानम- भ्यासः॥१३॥ स तु दीर्घकालनैरन्तयसत्कारासेवितो दृढ- भूमिः ॥ १४ ॥ दीर्घकालासेवितो निरन्तरासेवितः सत्कारासेवितः । वपसा ब्रह्मचर्येण विद्यया श्रद्धया च संपादितः सत्कारवान्दभूमि- भवति । व्युत्थानसंस्कारेण द्रागित्येवानभिभूतविषय इत्यर्थः । ॥१४॥ दृष्टानुभविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम् ॥ १५ ॥ खियोऽनपानमैश्वर्यमिति दृष्टविषय वितृष्णस्य स्वर्गवैदेह्यम मधी व्याख्याता । यथा “ धर्मणि दीपिनं हन्ति " इति । प्रयत्नमेव पर्यायाम्या विशदयति-वीर्यमुत्साह इति । तस्येच्छायोनितामाह-तत्संपिपादयिपया । सदिति स्थिति परामशति । प्रयत्नस्य विषयमाह-तत्साधनेति । स्थितिसाधना. भ्यन्तरङ्गवहिङ्गाणि यमनियमादीनि | साधनगोचरः कर्तृव्यापारो न फलगोचर इति ।। १३॥ ननु व्युत्थानसंस्कारेणानादिना परिपन्धिना प्रतिबद्धोऽम्यासः कथं स्थित्यै कल्पत इत्यत आह-स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसकारासेवितो दृद्धभूमिः । सोऽयमभ्या- सो विशेषणप्रयसंपन्नः सहदावस्यो न सहसा व्युत्थानसंस्कारैरमिभूतस्थितिरूपविष. यो भवति । यदि पुनरेवंभूतमप्यम्यासं कृत्वोपरमेशतः कालपरिवासनामिभ्येत । तरमानोपरन्तव्यमिति भावः ॥ १४ ॥ रायमाह-दृष्टानुषिकविषयपितृष्णस्प पशीकारसंज्ञा वैराग्यम् । पेत. नाचेतनेषु दृएविपयेषु पितृगतामाह --त्रिय इति । ऐश्वर्यमाधिपत्यम् । अनुश्रवो वस्ततोऽधिगता आनुअंकिका सईदयः । तत्रापि तृप्ण्यमाह--स्वर्गेवि । देह- रहिता विदेहाः करणेषु लीनास्तेपा भावो वैदेशम् । अन्ये तु प्रकृतिमेवाऽऽFमान- मभिमन्यमानाः प्रकृत्युपासकाः प्रकृती साधिकारायामेव लीनास्तेपा भावः प्रकृति- व्यवं तस्मातिविषये । आनुषिकपिपये वितृष्णस्याऽऽन् अविकविषय वितृष्णो हि स्वर्गादिप्रातिविषये पितृप्ग इत्युच्यते । ननु यदि वेतृप्ण्यमा पराग्यं हन्त विष. १स. च. 'योऽत्र पा'। २ ग... 'पयदि । क. ख. रिकत्य।

·पातञ्जलयोगसूत्राणि । १९ कृतिकपत्वमासाचानुश्राविकविषये वितृष्णस्य दिव्यादिध्यविषय. संपयोगेऽपि चित्तस्य विषयदोपदर्शिनः मसंख्यानघलादनाभा- गारिमका हेयोपादेय शुन्या वशीकारसंज्ञा वैराग्यम् ।। १५ ॥ तत्परं पुरुपख्यातेर्गुणचैतृष्ण्यम् ॥ १६ ॥ दृष्टानुभविकषिपपदोपदी विरक्ता पुरुपदर्शनाम्पासा- सद्धिप्रविन काण्यापितुबुद्धिगुणेभ्यो व्यक्ताव्यक्तधर्मकेभ्यो यामासायपि तदस्तीति वैराग्यं स्यादित्यत आह-दिव्यादिव्येति । न वेतृप्यमात्र राम्पमपि तु दिव्यादिन्यविषयसंमयोगेऽपि चित्तस्यानामोगामिका । तामेव स्पष्ट. यति--देयोपादेयशून्या । आवद्वेपरहितापेक्षापुद्धिर्षशीकारतज्ञा । कुतः पुनारे- यमित्यनाऽऽह-प्रसंख्यानवलादिति। तापत्रयपरीतता विषयाणां दोपस्त परिमाय- नया तत्साक्षात्कारः प्रसंख्यानं तहलादित्यर्थः । यतमानसंज्ञा, व्यतिरेकसंज्ञा, एकेन्द्रि- यसंज्ञा वशीकारसंज्ञा चेति चतस्रः संक्षा इत्यागमिनः । रागादयः खलु कपायाचित्त- वर्तिनस्तरिन्द्रियाणि यथास्वं विषयेषु प्रवर्तन्ते । तन्मा प्रवर्तिपतेन्द्रियाणि तत्तद्विपये. विति तापरिपाचनायाऽऽरमः प्रयानः सा यतमानसंज्ञा। तदारम्भे सति केचिकपाया: प: पच्यन्ते पक्ष्यन्ते च केचित् । तत्र पक्ष्यमाणेभ्यः पकानां व्यतिरेकेणाधारण व्यतिरेकसंज्ञा । इन्द्रियमवर्तनासमतिया पकानामौत्सुन्यमाण मनसि व्यवस्थानमेके न्द्रियसंज्ञा । औत्सुक्यमानस्यापि निवृत्तिरुपस्थितप्वपि दिव्यादिन्यपिपयेपेक्षायुतिः संक्षात्रयात्परा वशीकारसंज्ञा । एतथैव च पूर्वासा चरितार्थत्वान्न ताः पृथगुका इति सर्वमतदातम् ॥ १५॥ अपरं वैराग्यमुक्त्वा परमाह--तत्परं पुरुषख्यातेर्गुणवैतृप्ण्यम् । भपरवैरा- ग्यस्य परं वैराग्यं प्रति कारणत्वम् । तत्र च द्वारमादर्शयति-दृष्टानुअविकविषय- दोपदर्श विरक्त इति । अनेनापरं वैराग्यं दर्शितम् । पुरुषदर्शनाम्यासादागमानु- मानाचार्योपदेशसमधिगतस्य पुरुपय दर्शन तस्याम्यास: पौनःपुन्येन निषेवणं तस्मातस्य दर्शनाय शुद्धी रजस्तमःपरिहाण्या सत्त्वकतानता तया यो गुणपुरुपयो: प्रकग विवेकः पुरुषः शुद्धोऽनन्तस्तद्विपरीता गुणा इति, सेनाऽऽप्यायिता बुद्धि. यस्य योगिनः स तयोक्तः । तदनेन धर्ममेघारूप: समाधिरुतः । स तथाभूतो योगी गुणेभ्यो व्यक्ताव्यक्तधर्मकेभ्यः सर्पया विरक्तः सत्वपुरुपायाख्यातावपि गुणाम- कायां यावद्विरक्त इति। तत्तत्माद्वषं वैराग्यम् । पूर्व हि वैराग्य सत्वरमुद्रेकविधत- तमसि रजःकणकटसंपृक्त चित्तवे । तच्च नौष्टिकानामपि समानम् । तेहि स. पत्यन्ते । ३ क. 'तेच दि।

·घाचस्पतिकुवटीकासंवलितव्यासभाष्यसमेतानि-[१समाधिपादे- विरक्त इति । तद्द्वयं वैराग्यम् । तत्र यदुत्तरं तज्ज्ञानप्रसादमा. घम् । यस्योदये सदि योगी प्रत्युदितख्यातिरेवं मन्यते-प्राप्त पापणीय, क्षीणाः क्षेतव्याः क्लेशा, छिन्नः श्लिष्टपर्वा भवसंक्रमः, . यस्याविच्छेदाजनित्वा नियते मृत्वा च जायत इति । ज्ञान- स्यैव परा काष्ठा वैराग्यम् । एतस्यैव हि नान्तरीयक केव- त्पमिति ॥ १६ ॥ अयोपायद्वयेन निरुद्धचिचवृत्तेः कथमुच्यते संपज्ञातः समा- पिरिति- वितर्कविचारानन्दास्मितारपा- नुगमात्सप्रज्ञातः ॥ १७॥ तेनैव प्रकृतिलया बभूवुः । यथोक्तम् -- वैराग्यात्प्रकृतिलय इति । तत्र तयोईयोर्मध्ये यदुत्तरं तज्ज्ञानप्रसादमात्रम् । मात्रग्रहणेन निर्षियता सूचयति । तदेव हि तादृशं चित्तसत्त्वं रजोलेशमलेनाप्यपरामृष्टमस्याऽऽश्रयोऽत एवं ज्ञानप्रसाद इत्युच्यते । चित्तसत्त्वं हि मसादस्वभावमपि रजस्तमःसंपर्कान्मलिनतामनुमवति । राया- भ्यासविमलवारधाराधीतसमस्तरनस्तमोमलं त्वतिप्रसन्नं ज्ञानप्रसादमात्रपरिशेष भवति । तस्य गुणानुपादेयत्वाय दर्शयति-यस्योदये सति योगी मत्यदिवख्यातिः। ख्यातिविशेपे पति वर्तमानख्यातिमानित्यर्थ: । पापणीय कैवल्य प्राधम् । यथा १६पति-जीवन्नेव विद्वान्मुक्तो भवति । संस्कारमात्रस्य च्छिन्नमूलस्य सिद्धत्वादिति भावः । कुतः प्राएं, यत:-क्षीणा:क्षेतव्याः क्लेशा अविद्यादयः सवासनाः। नन्वस्ति धर्माधर्मसमूहो भवस्य जन्ममरणप्रबन्धस्य संक्रमः प्राणिनाम् । तत्कुतः कैवल्यमि- त्यत आह-छिन्न इति । लियानि निःसंधीनि पर्वाणि यस्य स तथोक्तः । धर्मा. धर्मसमूहस्य समूठिनः पर्वाणि तानि क्लिष्टानि । न हि नातु नन्तु रणजन्मप्रबन्धन स्वक्ष्यते । सोऽयं भवसंक्रमः शक्ष छिन्नः । यथा वक्ष्यति-" लेशमूलः कर्मा- शयः" [ २ । १२] 1 " सति मूले तद्विपाकः " [२।१३] इति । ननु प्रसंख्यानपरिपाक धर्ममेघ च निरोधमन्तरा किं तदस्ति यज्ज्ञानप्रसादमात्रमित्यत आह-ज्ञानस्यैवेति । धर्ममेघमेद एव परं वैराग्यं नान्यत् । यथा वयति-- "प्रसंख्यानेऽप्यकुसीदस्य सवैया विवेकरूयातेधर्ममेघः समाधिः ॥ [ ४ | २९ ] [इति ] " तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्याऽऽनन्त्याज्ज्ञेयमरूपम् " [३१] इति च । तस्मादेतस्य हि नान्तरीयकमपिनाभावि तित्यमिति ॥ १६ ॥ उपायमभिधाय सकारोपेयकथनाय पृच्छति-भयोपायद्वयेनेति । वितर्कवि- चारानन्दास्मितारूपानुगमात्संमज्ञातः । संप्रज्ञातपूर्वकत्वादसंपज्ञातस्य प्रथम ग. प. ह. च.'चे प्र*13. 'ये गो। ३ स. 'ति प्र*। ३ ग. छ. 'तानु। .. ". । सयो । ।

·SHTA । सू०२८] पाताल योगसूत्राणि वितर्कविचस्याऽऽलम्बने स्थूल आभोगः । सूक्ष्मो विचारः। आनन्दो हादः । एकास्मिका संविदस्मिता । तत्र प्रथमश्चतुष्ट- M. यानुगतः संगाधिः सवितर्कः ! द्वितीयो वितर्फपिकलः सविता चारः । तृतीयो विचारविकल, सानन्दः । चतुर्यस्तद्विकलोs. मितामात्र इति । सर्व एते सालम्पना: समाधयः ॥ १७ ॥ अथासंमज्ञातः समाधिः किमुपायः स्विभावो वेति-- विरामप्रत्ययापासपूर्वः संस्कारशेपोऽन्यः ॥ १८॥ सर्वतित्यस्तमये संस्कारशेपो निरोधचित्तस्य समाधिरसं- मनातः। तस्य परं वैराग्यमुपायः । सालम्वनो ह्यभ्यासस्वरसा... संज्ञातोपवर्णनम् । संप्रज्ञातसामयं वितर्क विचारानन्दारिमतानां रूपैः स्वरूपैरनुग- मात्मपि तव्यम् । विक विवृणोति-चित्तस्येति । स्वरूपाक्षात्कारपती मनाss- मोगः । स च स्थूलविषयत्यारधूलः । यथा हि प्राथमिको धानुष्कः स्थूलमेव क्ष्क्ष्य विध्यत्यय सूक्ष्ममे प्राथमिको योगी स्थूलमेव पाश्चमौति बद नादि ध्येयं साक्षा- किरोत्यथ सूक्ष्ममिति । एवं नित्स्नाऽऽग्वने सूक्ष्म आभोगः स्थूलकारणभूतसूक्ष्मप. शतमात्रलिङ्गालिझविषयो विचारः । तदेवं ग्राह्यविषयं दर्शयिता ग्रहणविषयं दर्श- यति--आनन्द इति । इन्द्रिये स्थल आलम्चने चित्तस्याऽऽमोगो हाद आनन्दः । प्रकाशशीलतया सलु सत्यप्रधानादहंकारदिन्द्रियायुपत्तानि । सत्वं सुखमिति तान्यपि मुखानीति तस्मिन्नामोगो हद इति । ग्रहीतविषयं संपक्षातमाह--एका. रिमका संविदिति | अस्मिताप्रमवानीन्द्रियाणि । तनपामस्मिता सूक्ष्म रूपम् । सा Miss(मना ग्रहोत्रा सह बुचिरेकात्मिका सवित् । तस्यां च ग्रहीतुरन्त वाद्धतात ग्रहीतविषयः संप्रज्ञात इति । चतुर्णामपरमप्यवान्तरपिशेपमाह-~-तत्र प्रथम इति । का कारणानुवि न कारणं कार्येण तदर्थ स्थूल आभोगः धूमलयास्मिता. कारणचतुष्टयानुगतो भवति । उत्तरे । त्रिफकारणकातिद्वयकरूपा मन्ति । प्रज्ञाताभिनत्ति-सर्व एत इति ॥ १७ ॥ क्रमामसंप्रज्ञातमवतारयितुं गच्छति-अयेति । विराममन्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेपोऽन्यः । पूर्वपदेनोपायकथनमुत्तराम्यां न स्वरूपकथनम् । मध्यमं पदं निवृणोति---सतीति । प्रथमं पदं व्याचष्टे-~-तस्य परमिति । विरामोवृत्ती- नाममास्तस्य प्रत्ययः कारणं तस्याभ्यासस्तदनुष्टानं पौनःपुन्यं तदेव पूर्व यस्य स गोत; अधार निरोधकारण करमान भवतीत्यत आह-सालम्बनो होति । स... 'पिदिति।।

·२२ वाचस्पतिकवटीकासंवलितव्यासभाष्यसमेतानि-[१समाधिपादे-- निg this धनाय न कल्पत इति विरामप्रत्ययो निर्वस्तुक आलम्बनी क्रियते । स चार्यशून्यः । तदभ्यासपूर्वकं हि विषं निरालम्पन. मभावमाप्तमिव भवतीत्येप निर्वाजः समाधिरसंमतावः ॥ १८॥ स खल्वयं विविधः उपायपत्ययो भवपत्ययश्च । तत्रोपाय- प्रत्ययो योगिनां भवति । भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् ॥ १९॥ संसhd विदेहानां देवानां भषप्रत्ययः । ते हि स्वसंस्कारमात्रोपयो- | गेन चित्तेन कैवल्पपदमिवानुभवन्तः स्वसंस्कारविपाकं वया. कार्यसरूपं कारणं युज्यते न विरूपम्। विरूपं चापरं वैराग्यं सालम्बनं निरालम्बनस- माधिना कार्येण । तस्मानिरारम्बनादेव ज्ञानपसादमात्रात्तस्योत्पत्तिर्युका । धर्ममेघस- माधिरेव हि नितान्तविगलितरजस्तमोमलाबुद्धिसत्त्वादुपजातस्तचद्विषयातिकपेण पव- मानोऽनन्तो विषयावद्यदशी समस्तविषयपरित्याच स्वरूपप्रतिष्ठः सन्निरालम्बनः संस्कारमानशेषस्य निरालम्बनस्य समाधेः कारणमुपपद्यते सारूप्यादिति। आलम्बनी- करणमाश्रयणमभावप्राप्तमिव वृत्तिरूपकार्याकरणानि जो निराम्बलनः । अथवा पनि क्लेशकर्माशयास्ते निष्क्रान्ता यस्मात्स तथा ॥ १८ ॥ निरोधसमाधेरवान्तरभेदं हानोपादानाङ्गमादर्शयति-स खल्वयं निरोधसमाधिद्धि- विधः-उपायमत्ययो भवप्रत्ययश्चा उपायो वक्ष्यमाणःधद्धादिः प्रत्यय. कारणं यस्य निरोधसमाधेः स तथोक्तः । भवन्ति जायन्तेऽस्यां जन्तव इति मवोऽविद्या । भूतेन्द्रि- येषु वा विकारेषु प्रकृतिषु वाऽव्यव महदहंकारपञ्चतन्मात्रेवनात्मस्वात्मख्यातिस्तौष्टि. कानां वैराग्यसंपन्नाना, सखल्लयं भवः प्रत्ययः कारणं यस्य निरोधसमाधेः स भवप्रत्ययः। तत्र तयोर्मध्य उपायप्रत्ययो योगिना मोक्ष्यमाणानां भवति। विशेषविधानेन शेषस्य मुमु. • क्षुसंबन्ध निषेधति । केपा तर्हि मवमत्यय इत्यत्र सूत्रेणोत्तरमाह-भवात्ययो विदे. हमकतिलपानाम् । विदेहाश्य प्रकृतिलयाश्च तेपामित्यर्थः । तद्वयाचष्टे-विदेहाना देवानां भवमत्ययः । भूतेन्द्रियाणामन्यतमदा(मा)त्मत्वेन प्रतिपन्नास्तदुपासनया तद्वासनावासितान्त करणाः पिण्डपातानन्तरमिन्द्रियेषु भूतेषु वा लीनाः संस्कारमा- श्रावशेषमनसः पाटकौशिकशरीररहिता विदेहाः । ते हि स्वसंस्कारमात्रोपयोगेन चित्तेन कैपस्यपदमिवानुमपन्तः प्राप्नुवन्तो विदेहाः । अत्तिकर च केव- १ प. प. १. च 'पूर्व चि'। २ रा. . * चि' ! ३ स. ७. 'पमवेन ।

·२३ . ०२.] पातञ्जलयोगसूत्राणि। ใ+ जातीयकमतिवादयन्ति । तथा प्रकृतिलयाः साधिकारे चेतसि मकृविलीने कैवल्यपदमियानुभवन्ति, यापम पुनरावर्ततेऽधिका- रवशाचित्तमिति ॥ १९ ॥ श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरे- पाम् ॥२०॥ उपायमत्ययो योगिनां भवति । श्रद्धा चेतसः संप्रसादः । ल्येन सारूप्यं, साधिकार संस्कारशेषता च वैरूप्यम् । संस्कारमात्रोपभोगेनेति कवि- सातः । तस्यार्थ:--संस्कारमात्रमेवोपमोगो यस्य न तु चित्तवृत्तिरित्यर्थः । प्राश- वधयः स्वसंस्कारविपाकं तथाजातीयकमतिवाहयन्त्यतिकामन्ति पुनरपि संसारे विशन्ति । तथा च वायुप्रोक्तम्- दश मन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीन्निचिन्तकाः । भौतिकास्तु शतं पूर्णम् ' इति । तथा प्रकृतिलयाश्याव्यक्तमहदहकारपञ्चतन्मात्रेवन्यतमदा(मा)मत्वेन पति- पन्नास्तदुपासनया तद्वासनावासितान्त.करणाः पिण्डपातानन्तरमव्यक्कादीनामन्यत. मस्मिता( मे लीमाः ) साधिकारेऽचरितार्थे । एवं हि चरितार्थ चेतः स्यादि विवेकख्यातिमपि जनपैदानितसत्त्वपुरुपान्यताख्यातेस्तु ततोऽचरितार्थस्यास्ति साधिकारतेति । साधिकारे चेतसि प्रकृतिलीने कैवल्यपदमियानुभवन्ति, यावन पुनरावर्ततेऽधिकारवशाचित्तमिति । प्रकृतिसाम्यमुपगतमप्यवर्षि प्राप्य पुनरपि प्रादुर्भवति ततो विविच्यते । यथा वर्षातियाते मृदायमुपगतो मण्टूकदेहः पुनरम्भोदवारिधारायसेकामण्ड्कदेहमावमनु भवतीति । तथा च वायुप्रोक्तम्- 'सहस्रं स्वामिमानिकाः। बौद्धा दश सहस्राणि तिष्ठन्ति निमारा: ॥ पूर्ण शतसहसं तु तिष्ठन्त्यन्यतन्तिकाः । पुरुषं निर्गुणं प्राप्य कालसंख्या न विद्यते ॥ इति । तदस्य पुनर्भवप्राधिहेतुतया हेयत्वं सिद्धम् ॥ १९ ॥ योगिना तु समावेरुपायक्रममाह--श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिपक्षापूर्वक इतरेषाम् । नम्विन्द्रियादिनिन्तका अपि श्रद्धावन्त एवेत्यत अह-श्रद्धा चनसः संप्रसादः । स चाऽऽगमानुमानाचार्योपदेशसमधिगतनविषयो भवति हि चेतसः संसा. - १२. ग. स. कृती ली 1 ·वाचस्पतिकृत्तटीकासंघलितव्यासभाष्यसमेतानि- [१समाधिपाद-- सा हि जननीच कल्याणी योगिनं पाति । तस्य हि श्रदधा. नस्य विवेकाथिनो वीर्यमुपजायते । समुपजातवीर्यस्य स्मृति- रुपतिष्ठते । स्मृत्युपस्थाने च चित्तमनाकुलं समाधीयते । समा. हितचित्तस्य मज्ञाविवेक उपावर्तते । येन यार्य वस्तु जानाति । तदभ्यासाचद्विषयाच रेराम्यादसंप्रज्ञात समाधिर्भवति ॥२०॥ ते खलु नव योगिनो मृदुमध्याधिमानोपाया भवन्ति । तपथा--मृदूपायो मध्योपायोऽधिमानोपाय इति । कर मृदूपा. यतिविधः-मृदुसंवेगो मध्यसंवेगस्तीतसंवेग इति । तथा मध्यो पायस्तयाऽधिमानोपाय इति । तत्राधिमात्रौपायानां- तीव्र संवेगानामासन्नः ॥ २३ ॥ समाधिलाभः समाधिफलं च भवतीति ।। २१ ॥ दोऽभिरुपिरतीच्छा श्रद्धा नेन्द्रियादिप्वात्माभिमानिनामभिरुचिरसंप्रसादो हि स व्यामोहमूलवादित्यर्थः । कुनोऽमावेव प्रद्धेत्यत आह-सा हि जननीव कल्याणी योगिनं पाति । विमापातन-मनोऽनर्धात् । सोऽयमिच्छाविशेष इप्यमाणपियं प्रयत्न प्रसूत इत्याह-तस्य हि थधानस्य । तस्य विवरण-विवफाधिनो वीर्यमुपजायते । स्मृतिध्यानमनाकुलमायसिछ, समाधीयते योगानसमाधियुक्त भवति । यमनियमादिनान्तरीयकममाध्युपत्यासेन च यमनियमादयोऽपि सचिताः तदेवमसिलयोगाङ्गसंपनस्य संप्रज्ञातो जायत इत्याह-समाहितचिस्यति । प्रज्ञाया विवेक. प्रकर्ष उपनायते । सप्रज्ञातपूर्व संप्रज्ञानोत्पादमाह-तरभ्याला. व ततभूमिमाधी तपद्विपया वैराग्यादसंपज्ञातः सपाधिर्भवति । स हि केवल्पहेत: सतपुतान्यतारूपातिर्यो हि निरोधचित्तमखिलकार्यपरणेन चरितार्थ- मधिकारादवसादयति ।। २० ॥ ननु श्रद्धादयधेयोगोपायास्तहि सर्वपामविशेषेण समावितरफले स्याताम् । पृश्यते तु वस्यविसिदि. पस्यचिदसिद्धिः कस्यविधिरेण सिद्धिः कम्यचिचिरनरेण फस्यचिसिमित्यत आह-वे खलु नव योगिन इति । उपायाः श्रद्धादयो मृदुमध्याधिमा प्रामवीयम्भारपशाद्यपी ते तयोकाः । संगो राम तस्यापि मृदुमध्यतीमता प्राग्मतीयवासनादृष्टयादेवेति तेषु यादशा क्षेपीयपी सिद्धि- स्तान्दर्शपनि सूत्रेण-तीसंवेगानामासन्न इति सूत्रम् । शेष भाग्यम् । समाधेः संज्ञातस्य फलमसंमनातहास्यापि केवस्यन् ॥ २१ ॥ प पानद्रा।व ४. प. १, र 'क१. नो भवन्ति । म्।

·- . . २२-२३] पात जलयोगसूत्राणि । २५ मृदुमध्याधिमात्रत्वाचतोऽपि विशेषः ॥ २२ ॥ मृदुतात्री मध्यतीब्रोऽधिमावतीत्र इति । ततोऽपि विशेषः । यद्विशेषादपि मृदुतीव संवेगस्याऽऽसना, क्तो मध्यवीय संवेग- स्याऽऽसनवरा, तमादधिमावतीप्रसंवेगस्याधिमात्रीपायस्या- प्पासनतमः समाधिलाभः समाधिफलं चेति ॥ २२ ॥ फिमेतस्मादेवाऽऽसनतमः समाधिर्भवति । अथास्य लाभ भवत्यन्योऽपि कश्चिदुपायो न वेति- ईश्वरमणिधानाहा ॥ २३ ॥ प्रणिधानाभक्तिपिपादापति ईश्वरस्तमनुगृह्मात्पभि- ध्यानमात्रेण । तम्यिानमात्रादपि योगिन आसन्नतमः समाधिलाभः समाधिफलं च भवतीति ॥ २३ ॥ अप मधानपुरुषत्पतिरिक्तः कोऽयमीधरो नामेति- केशकर्मविपाकाशयरपरामृष्टः पुरुपविशेष ईश्वरः ॥ २४ ॥ मृदुमध्याधिमात्रत्वात्ततोऽपि विशेषः । निगदव्याल्यातेन भाष्येण व्याख्यात. मिति ॥ २२॥ सूत्रान्तरं पातयि विशति- फिमेतस्मादेवेति । न पाशब्द: संशयनिवर्तकः । ईश्वरमणिधालाना । ध्यानटे-प्रणिधानाद्भक्तिविशेषान्मानमाविकाकावि- काद्वाऽऽवर्तितोऽभिमुखीकृतस्तमनुगृह्णाति । अभिध्यानमनागताच्छा-इदमस्यांभि- मतमरित्यति । तन्मात्रेण न न्यापारान्तरण । शेष सुगमम् ॥ २३ ॥ ननु चेतनायेतनाम्यामेव न्यूई नान्येन विश्वम् । श्रश्वेदचेदनस्तार्ह प्रधान प्रधानविकाराणामपि प्रधानमध्यपात्तात्तथा च न तस्याऽऽवननमपेतनत्वात् ।अप घेतन- स्तपाऽपि वितिसकेरौदासीन्यादसंसारितया चास्मितादिविरहात आवर्जनम् । कुनश्वाभिध्यानमित्याशबानाह-अय प्रधानवि । अत्र सूत्रणोत्तरमाह-शकर विपाकाशयेरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः । अविधादयः सः शिनन्ति सत्समी पुरुष सांसारिक विविधःखहारेगेति । कुशलाकुशलानीति धर्माधर्माता . 10. प. १. पाल्पा । २. स. २... 'दासमरामाधिमानसेवगत्साधिमानी. पायय सा1३ क... "an४ स.ग.प.चके. 'ध्यानाद'। ५२.प. म. ६,'निर्व।

·वाचस्पतिकृतटीकासंवलितव्यासभाष्यसमेतानि-[१समाधिपादे- अविद्यादयः क्लेशाः । कुशलाकुशलानि कर्माणि । वरफळ विपाकः । तदनुगुणा वासना आशयाः । ते.च.मनसि वर्त. मानाः पुरुप व्यपदिश्यन्ते, स हि साफलस्प भोक्तति । यथा जयः पराजयो वा योदृषु वर्तमानः स्वामिनि व्यपदिश्यते । यो ह्यनेन भोगेनापरामृष्टः स पुरुपविशेष ईश्वरः। . कैवल्यं प्रामास्वर्हि सन्ति च बहवः केवलिनः। ते हि त्रीणि पन्धनानि छित्त्वा फेवल्यं माता ईश्वरस्य च तत्संवन्धो न भूतो न भावी । यया मुक्तस्य पूर्वा चन्धकोटिः प्रज्ञायते नैव- मीश्वरस्य । यथा वा प्रकृविलीनस्योत्तरा बन्धकोटि: संभाव्यते नैवमीश्वरस्य । स तु सदैव मुक्तः सदेवेश्वर इति । प कर्मनस्वादुपनारास्कर्मत्वम् । विपाको नात्यायु गाः । विपाकानुगुणा वास. मास्ताश्चित्तभूमावाशेरत इत्याशयः । नहि करमजातिनिर्वतके कर्म प्राम्भवीयकरमा भोगभाविता भावना न यावदभिव्यक्ति तावत्करभोषिताय भोगाय कल्पते । तस्माद्भवति करमजात्यनुभवजन्मा भावना करमविपाकानुगुणेति । नवमी. केशा दयो बुद्धिधर्मा न कयंचिदपि पुरुष परामशक्ति, तस्मात्पुरुषग्रहणादेव तदपरामर्श- सिये। कृतं क्लेशकौस्याटिनेत्यत आह-ते च मनसि वर्तमाना: सांसारिके पुरुष. व्यपदिश्यन्ते । कस्मात् , स हि वस्फलस्य भोक्ता चेतयितेति तस्मात्पुरुषस्वा- दीश्वरस्यापि तस्बन्धः पाठ इति तत्पतिषेध उपपद्यत इत्याह-यो ह्यनेन बुदि- स्पेनापि पुरुषमात्रसाधारणेन भोगेनापरामृष्टः स पुरुषविशेष ईश्वरः । विशि- ध्यत इवि विशेषः पुरुषान्तराद्वयवाच्छयते । विशेषपदस्य व्यापत्य दर्शयितुकामः परिचोदनापूर्व परिहरति-कैवल्पं माता- स्वहति । प्रकृतिठयानो प्राकृतो बन्दः । वैकारिको कन्धो विदेहानाम् । दक्षिणा- दिनन्धो दिव्यादिव्यविषयमोगभानाम् । तान्यमुनि श्रीणि बन्धनानि । प्रकृतिभावना- संस्कृतमनसो हि देहपातानन्तरमेव प्रतिलयतामापना ईतीतरेषां पूर्वी कधकोटिः मज्ञायते, तेनोचरकोटिविधानमात्रमिह, तु पूर्वापरकोटिनिषेध इति संसिय विशेष दर्शपति–स तु सदेव मुक्तः सदेवेश्वर इति । ज्ञानक्रियाशक्तिसंपदेश्वर्यम् । प. 'जार ११ न. इति तेषां ।

·सू.१४] पातञ्जलयोगसूत्राणि। पोऽसौ प्रष्टसत्योपादानादीश्वरस्य शाश्चतिक उत्कर्षास कि सनिमित्त आहोस्विनिनिमित्त इति। तस्य शास्त्रं निमित्तम् । , शावं पुनः किंनिमिचं, प्रकृष्ट सत्वनिमित्तम् । अत्र पृच्छति-पोऽसाविति । ज्ञानक्रिये हि न चिच्छत्रपरिणामिन्याः संभक्त इति रजस्तमोरहितविशुद्धचित्त सच्चाश्रये वक्तव्ये । न चेवरस्य सदा मुक्तस्याविद्या- प्रमचित्तसत्त्वसमुत्कर्षण सह स्वस्वामिभावः संबन्धः संभवतीत्यत उक्तम्-प्रकट सत्त्वोपादानादिति । नेश्वरस्य पृधाजनस्येवाविद्यानिवन्धनश्चित्तमत्वेन स्वस्वामि- पावः । तापत्रयपरीताम्त्यमावमहागवावन्तनुद्वरिष्यामि शानधर्मोपदेशेन । न च ज्ञानक्रियासामोतिशयसंपत्तिमन्तरेण तदुपदेशः । न चेयमपहतरनस्तमोमल. विशुद्धसत्त्वोपादानं विनेत्यालोच्य सत्त्वाकर्षमुपादत्ते भगवानपरामोऽप्यविद्यया । भविद्यामिमानी चाविद्यायास्तत्त्वमविद्वान्पवति न पुनरविद्यामविद्यात्वेन सेवमानः | न खलु शैलूपो रामत्वमारोप्य ताताश्चेष्टा दर्शयन्ध्रान्तो भवति। तदिदमाहार्यमस्य रूपं न तात्विकमिति । स्यादेतत् । उद्दीपीया भगवता सत्यमुपादेयं, तदुपादानेन च तदुद्दिपीओ, भत्या अपि मामृतत्वात्तिमा चान्योन्याशय इत्यत उत्तम्-शावतिक इति । मवेदेतदेवं यदीदं प्रथमता सर्गस्य भवेदनादौ तु सर्गसंहारभवन्धे सर्गान्तरसमु. सनसनिहीपविधिप्तमये पूर्णे मया सत्वप्रकर्ष उपादेय इति प्रणिधानं कृत्वा भावा. अगसनहार । तदा धरचिचत प्रणिधानवासितं प्रधानताम्यमुपगतमपि परि- पूणे महाप्रलयावधौ प्रणिधानवासनावशात्तथैवेश्वरचित्तसत्त्वमावेन परिणमते । यथा चैत्रः श्वः मातरेवोत्यातव्यं मयेति मणिधाय सुतस्तदेवोत्तिष्ठति । प्रणिधानसंस्कारात् । तस्मादनादित्वादीश्वरपणिधानसस्योपादानयोः शाश्वतिकवन मान्योन्याश्रयः न ये- धरस्य चित्तसत्त्वं महामलयेऽपि न प्रकृतिमा यमुपेतीति वाच्यम् । यस्य हिन कदाचिदपि प्रधानताम्यं न तत्प्राधानिकं नावि चितिशक्तिरइत्यादित्यान्तरमप्रा. माणिकमापयेत । तवायुफ, प्रकृतिपुरुषव्यतिरेकेणार्यान्तराभावात् । सोऽयमीश ईश्वरस्य शान्धतिक उत्कर्षः । स फि सनिमित्तः सप्रमाणक आहौस्विनिनिमितो निष्प्रमाणक इति। उत्तर--तस्य शास्त्र निमित्तम श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणानि शास्त्रम् । चोदयति-शावं पुनः किनिमिचम् । प्रत्यक्षानुमानपूर्व हि शास्त्रम्। न नेश्वरस्य सत्ताकर्षे कस्यचित्प्रत्यक्षमनुमानं वाऽस्ति । न चेश्वरप्रत्यक्षममशास्त्रमिति युक्तम् ।क- पयित्वाऽपियंपादारनैश्वर्यप्रकाशनायेति भावः परिहरति-प्रकृष्टसत्वनिमित्तम् । १ स. स. वृश्चित ! १ क. पनामानानु।

·२८ पाचस्पविकृतटीकासंचलितव्यासभाष्यसमेवानि-[१समाधिपादे-- पवयोः शास्त्रोकर्पयोरीधरसत्वे वर्तमानयोरनादिःसंवन्धः। एवरमादेतद्भवति सदेवेश्वरः सदैव मुक्त इति । तच तस्यैश्वर्ष साम्याविशयविनिर्मुक्तम् । न तांदैश्वर्यान्तरेण तदविशश्यते । पदेवातिशाय स्पानदेव तत्स्यात् । तस्माद्यप काठाप्राप्तिधर्यह अयमभिसंधिः-मन्त्रादेषु तावदीश्वरप्रणीतेषु प्रवृत्तिसामर्यादर्थाध्यमिचारविनि. चयात्प्रामाण्यं सिद्धम् । न चौषधिभेदानां तत्संयोगविशेषाणां च मन्त्राणां च तत्तवर्णावापोद्धारेण सहनेगापि पुरुषायुपेलाफिकप्रमाणव्यवहारी शक्तः कर्तुम- स्वयव्यतिरेको । न चाऽऽगमादन्वयव्यतिरेको ताभ्यां चाऽऽगमस्तत्संतानयोरनादिः त्वादिति प्रतिपादयितुं युक्तम् । महाप्रलये तत्संतानयोविच्छेदात् । न च तद्भावे 'प्रमाणामावः । अभिनं प्रधानविकारो नगदिति प्रतिपादयिष्यते । सहपरिणा- मस्य च विसशपरिणामता या । यथा क्षीरेक्षुरसादेर्दधिगुडादिपम् । विसहश- परिणामस्य पूर्व सदृशपरिणामता च दृष्टा । तदिह प्रधानेनापि महदहंकारादिरूपति. सशपरिमाणेन सता माव्यं कदाचित्सदृशपरिणामेनापिं । सशपरिणामश्चास्य सा- भ्यावस्था । स च महामलयः । तस्मान्मन्त्रायुर्वेदप्रणयनातावद्भगवतो विगलितरज- स्तमोमलावरणतया परितः प्रद्योतमा बुद्धिसत्त्वमास्यम् । तथा चाभ्युदयनिःश्रे- यसोपदेशपरोऽपि वेदराशिरीवरमगीतस्तद्बुद्धिसत्यमकदेव भवितुमर्हति । न र सत्वोत्कर्षे रजस्तमःममवो विभ्रमविप्रलम्मा संभवतः । तस्सिद्धं प्रकटसत्त्वनिमित्र शास्त्रमिति । स्पादेतत् । प्रकर्षकार्यतया प्रकर्ष बोधयच्छानं शेषवदनुमानं भवेन स्वागम इत्यत भाह-एक्योरिति । न कार्यत्वेन बोधयत्यपि त्वनादिवाच्यवाचकमाष- संबन्धन बोधयतीत्यर्पा । ईश्वरस्य हि बुद्धिसत्वे प्रकर्षों वर्तते, शास्त्रमपि तद्वापक. स्वेन तत्र वर्तत इति । उपसंहरति-एतस्मादीश्वरसुद्धिसत्वप्रकर्षवाचकाच्छारा- देतद्भवति ज्ञायते विषयेण विषयिणो लक्षणात्सदेवेश्वरः सदेव मुक्त इति । तदेवं पुरुपान्तरास्वछियेधरान्तरादपि व्यवच्छिनात्त-तब वस्येति । अतिशय विनिर्मुक्तिमाह-न तावदिति। कुतः-यदेवेति । कस्मात्सर्वातिशयविनिर्मुकं तदैश्चर्यमित्यत आह-वस्माघति अतिशयनिष्ठाममानामोपचारिकमैश्वर्यमित्यर्थः । ब..। दिस।स. . 'स्य . ३ ज. 81४. 'रूपदि । ५ ज. 'मपू। ६. 'पूस 10. पि । विस ८ स. 'मत्तस्य सा. 'मस्य सा 'या।

·म.२५] पातञ्जलयोगसूत्राणि । स ईश्वर इति । न च तत्समानमश्चर्यमस्ति । कस्मात् , द्वयोस्तु. त्ययोरेकस्मिन्युगपत्कामिवेऽर्थे नवमिदमस्तु पुराणमिदमस्त्वि. त्येकस्य सिद्धावितरस्य प्राकाम्यविधातादनत्वं प्रसक्तम् । द्वयोश्च तुल्ययोयुगपत्कामितार्थमाधिर्नास्ति । अर्थस्य विरुदत्वात् । तस्माद्यस्य साम्यातिशयविनिर्मुक्तमधैर्य स एवेश्वरः। स च पुरुषविशेष इति ॥ २४ ॥ फिच-- तत्र निरतिशयं सर्वज्ञवीजम् ॥ २५ ॥ यदिदमतीतानागतमत्युत्पन्नमत्येकसमुच्चयातीन्द्रियग्रहणमल्प वह्विति' सर्वज्ञचीनमेतद्विवर्धमानं यंत्र निरतिशयं स सर्वतः । 'अस्ति काष्ठामाप्तिः सर्पज्ञवीजस्य सातिशयत्वात्परिमाणवदिति । साम्यविनिर्मुक्तिमाह -न च तत्समानमिति । प्राकाम्यमविहतेच्छता तद्विघातानू- नत्यमनूनो या द्वयोरपि प्राकाम्यविधातः कार्यानुत्पत्तेरुत्पत्ती वा विरुद्धधर्मसमा- लिहितमकदा कार्यमुपलभ्यतेत्याशयवानाह-द्वयोश्चेति । अविरुद्वामिमायत्वे या प्रत्येकमीश्वरत्वे कृतमन्यरेकेनैवेशनायाः कृतस्यात् । संभूयकारित्वे या न कश्चिदीश्वरः परिपन्नित्येशनायोगिनां च पर्यायायोगात्कल्सनागौरवप्रसाचेति द्रव्यम् । तस्मा- सर्वमवदातम् ॥ २४ ॥ एवमस्य फियाज्ञानशको शास्त्रं प्रमाणमभिधाय ज्ञानशक्तावनुमान प्रमाणयति- फिंच-तत्र निरतिशयं सर्वज्ञवीजम् । व्याचटे-यदिदापति। बुद्धिमत्वावरकत- मोपगमतारतम्येन यदिदमतीतानागतप्रत्युत्पन्नाना प्रत्येकं च समुच्चयेन वर्तमानाना- मतीन्द्रियाणा ग्रहणं, तस्य विशेषणमल्य बहिति । सर्वक्षनरीज कारणम् । कश्चित्किंचिः देवातीतादि गृहाति कवि कश्चिद्वहुतरं काचिद्वहुतममिति ग्राह्यापेक्षया ग्रहण- स्थापत्वं बहुत्वं कृतम् । एतद्विवर्धमानं यत्र निष्कान्तमतिशयास सर्वज्ञ इति । तदनेन प्रमेयमा कवितम् । अत्र प्रमाणयति-अस्ति कालाप्राप्तिः सर्वनावी- जस्येति । साध्यनिर्देशः । निरतिशयत्वं काष्ठा । यतः परमातशयवत्ता नास्तीति । तेन नावधिमात्रेण सिद्धसाधनम् । सानिशयत्वादिति हेतुः । यथासाति. हार्य तत्तस निरतिशयं, यथा कुक्लामलकवित्वेषु सातिशय महत्तमात्मनि निरतिशयमिति च्याविं दर्शयति-परिमाणपत् । न च गरिमादिभिर्गुणैः मिनार इति साश्वम् । न स्वल्पवयवगरिमातिशयी गरिमाऽवयविनः किं. १क. स. ग. ह. 'श्वरः । न ।२ च. 'स्ति।३ ग. "ति तत्सर्व।

·घाचस्पतिकृतटीकासंवलितच्यासभाष्यसमेवानि-समाधिपाद- पत्र काष्ठामाप्तिानस्य स सर्वज्ञः। स च पुरुषविशेष इति । सामान्धमात्रोपसंहारे च कृतोपक्षपमनुमानं न विशेषप्रति. पत्ती समर्थमिति । तस्य संज्ञादिविशेष विपत्तिरागमतः पर्यः वेष्या । तस्यissत्मानुनहाभावेऽपि भूतानुग्रहः भयोजनम् । स्वा परमाणुभ्य आऽन्त्याक्यविम्यो यावन्तः केचन तेपा प्रत्येकवतिनो गरिम्णा समा. हत्य गारमा वर्धमानाभिमानः । ज्ञानं तु न प्रतिज्ञेयं समाप्यत इत्येकद्विबहुविष. यतया युकं सातिशयमिति न व्यभिचारः । उपसंहरति-पत्र काटेति । ननु सन्ति बहवस्तीर्थकरा वुद्धार्हतकपिलर्पिप्रभृतयस्तस्कस्मात्त एव सर्वज्ञान भवन्त्वरमादनुमानादित्यत आह-सामान्येति । कुतस्तर्हि तविशेषप्रतिपत्तिरित्यत आह-तस्येति । बुद्धादिप्रणीत आगमापासो न स्वागमः, सर्वप्रमाणाधितक्ष- गिकनरारम्पादिमागपिदेशकत्वेन विप्रलम्भकावादिति भावः । तेन श्रुतिस्मृती. तिहासपुराणलक्षणादागमत आगच्छन्ति बुद्धिमारोहन्त्यस्मादम्युदयनिःश्रेयसोपाया इत्यागमः, तस्मात्संज्ञादिविशेषप्रतिपत्तिः । संज्ञाविशेषः शिवेश्वरादिः श्रुत्यादिषु प्रसिद्धः । आदिपदेन पउननादशाययते संगृहीते । यथोकं वायुपुराणे- " सर्पज्ञता तृधिरनादिनोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुमशतिः । अनन्तशतिश्च विमोषिधिज्ञाः पडाहुरङ्गानि महेश्वरस्य " ।। (१२।३१) इति । तपा" ज्ञान वैराग्यश्चर्यं तपः सत्यं समा धृतिः । सप्तमात्मसंबोधो ह्यधिष्ठातृत्वमेव च ॥ अव्ययानि दशैतानि नित्यं तिष्ठन्ति शंकरे "।। (१०१६.) इति च । स्यादेतत् , नित्यतृप्तस्य भगपतो पेराग्यातिशयसंपन्नस्य स्वा तृप्णासंभवात्का. रनिकस्य च सुखैकतानजनतर्जनपरस्य दुःखबहुलनीवलोकनननानुपपत्तेरपयोजनस्य पक्षावतः मवृत्यनुपपत्तेः क्रियाशक्तिशालिनोऽपि न नगक्रियेत्यत आह- वस्याऽऽस्मानग्रहाभावेऽपीति । भूताना प्राणिनामनुग्रहः प्रयोजन, शवायुर भोगविवेकरूयातिरूपवार्यकरणारिकल चरितार्प नितं निवर्तते । ततः पुरुषः केवली भवति । अतस्तम्प्रयोगनाय कारणिको विवेकल्यात्युपायं कथयति । तेना- चारतार्थस्वाचित्तस्य जन्तुनीश्वरः पुण्यापुण्यसहायः सुखदु.से भावयनापि नाकारुणिमः। स.ग, प... १।२ ज. यवेभ्यथोपाधि-यो । ३ स... 'रिम । ४. धारा ५. युद्धर्षभन'।६ क तथा ·वारस्पविकृनटीकासंवलितव्यायभाष्यसमेतानि- [१समाधिपादे- तस्य वाचक: प्रणवः॥ २७ ॥ वाच्य ईश्वर प्रणवस्य । किमस्य संकेतकृत वाच्यवाचक- त्वमय मदीपमकाशवदवस्थितमिति । स्थितोऽस्य वाच्यस्य चाचफेन सह संबन्धः । संकेतस्त्वी. भरस्य स्थितमेवार्थमभिनयति । यथाऽवस्थितः पितापुत्रयोः संबन्धः संकेतेनावद्योत्परे, अपमस्य पिता, अयमस्य पुत्र इति । सर्गान्तरेप्पपि पाच्यपाचकाशवत्यपेक्षस्तथैव संकेत: क्रियते । संमतिपत्तिनित्यतया नित्या शब्दार्थसंपन्ध इत्याग- मिनः प्रतिजानते ॥ २७ ॥ तदनन प्रअन भावानीश्वरो दर्शितः । संमति तत्प्रणिधान दयितुं तस्य धावकमाह--तस्य वाचकः प्रणवः । व्याचष्टे--वाच्य इति । तत्र परेषां मतं विमर्शद्वारेणोपन्यस्यति-फिमस्येति । वाचकत्वं प्रतिपादकत्वमित्यर्थः । परे हि ५श्यन्ति यदि स्वाभाविकः शब्दार्थयोः संबन्धः संकेतेनास्माच्छदादयमर्थः प्रत्ये- तन्य इत्येवमात्मकेनाभिव्यज्येत ततो यत्र नास्ति स संबन्धस्तम संकेतशतेनापि न व्यस्येत । न हि प्रदीपव्यङ्गयो घटो यत्र नास्ति तत्र प्रदीपसहसेणापि शक्यो व्यक्तम् । कृतसंकेतस्तु करभशब्दो वारणे वारणप्रतिपादको एः । ततः संकेत. कृतमेव वाचस्वमिति । विमृश्याभिमतमवधारयति-स्थितोऽस्येति । अयमभिप्राय:-सर्व एव शब्दाः सकाराभिधानसमा इति । स्थित एवैषा सर्वाकरिरः स्वाभाषिकः संबन्धः । ईश्वरसंकेतस्तु प्रकाशश्च नियामकश्च । तस्येवरसकेतारकेतकृतश्चास्य वाचकापभ्रंश- विमागः । तदिदमाह-संकेतस्त्वीश्वरस्येति । निदर्शनमाह-ययेति । ननु शब्दस्य प्राधानिकस्य महाप्रलयसमये प्रधानभावमुपगतस्य शक्तिरपि प्रलीना, ततो महदादि. कमेणोत्पन्नस्याषाधकस्यैव माहेश्वरेण संकेतेन न शनया वानकशकिरभिव्यञ्जयितुं बिनशक्तिस्वादित्यत आह-सर्गान्तरेष्पपीति । यद्यपि सह शक्त्या प्रधानसाम्यमु. पगतः शब्दस्तयाऽपि पुनराविर्भवस्तच्छक्तियुर एवाऽऽविर्भवति वर्षातिपातसमधिग- तमृद्भाव इयोभिज्यो मेघविसृष्टवारिधारीवसेकात् । तेन पूसिंबन्धसंकेतानुसारेण संकेतः क्रियते भगवतेति । तस्मासंप्रतिपत्तेः महशव्यवहारपरम्पराया नित्यतया नित्यः शब्दार्ययोः समन्धो न कूटस्थानित्य इत्यागमिका: प्रतिनानते, न पुनरागमा निरपेक्षाः सर्गान्तरेन्वपि तादृश एव समेत इति प्रतिपत्तुभीशत इति भावः ॥२७॥ स.न.श, 'राय', ·सू० २८-२९] पातञ्जलयोगसूत्राणि । विज्ञातवाच्यवाचकत्वस्य योगिन:- तज्जपस्तदर्थवावनम् ॥ २८ ॥ प्रणवस्य जपः प्रणवाभिधेयस्य चेश्वरस्य भावनम् । तदस्य योगिनः मणवं जपतः प्रणवार्य च भावयतश्चित्तमेकानं संप- द्यते । तथा चोक्तम्- स्वाध्यायाद्योगमासीत योगात्स्वाध्यायमामनेद । स्वाध्याययोगसंपत्या परमात्मा प्रकाशते ॥ इति ॥ २८ ॥ किंचास्य भवति- ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्य- न्तरायाभावश्च ॥ २९ ॥ ये तावदन्तराया व्याधिमभृतयस्ते तावदीश्वरमणिधानान्न भवन्ति । स्वरूपदर्शनमप्यस्य मवति । यथैवेश्वरः पुरुषः शुद्ध: प्रसन्नः केवलोऽनुपसर्गस्तथाऽयमपि बुद्धः प्रतिसंवेदी य: पुरु- पस्तमधिगच्छति ॥ २९ ॥ वाचकमाख्याय प्रणिधानमाह-वजपस्तदर्थभावनम् । व्याचष्टे-प्रणवस्येति । मावत पुनः पुनधित्ते निवेशनम् । ततः किं सिध्यतीत्यत आह-प्रणवमिति । एकस्मिन्मगवत्यारमति चित्तम् । अत्रैव वैयासकी गाथामुदाहरति -तथा चेति। तत ईश्वरः समाधितत्फललामेन समनुगृह्णाति ॥ २८ ।। किंचापरमस्मात्-तत: प्रत्यक्तनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च । प्रताप विपरीतमञ्चति विमानातीति प्रत्यास चाना चेतनश्चेति प्रत्यवचेतनोऽविद्यावान्पुरुषः । तदनेनेश्वराच्छाश्चतिकसवोत्कर्षसंपलाद्विधावतो निवर्तयति । प्रतीचश्वेतनस्याधिगमो ज्ञान स्वरूपतोऽस्य मवत्पन्तराया वक्ष्यमाणास्तदमावश्च । सस्य विचरणं-ये ताब- दिति । स्वमारमा तस्य रूपम् । रूपग्रहणेनाविद्यासमारोपितान्धर्मानिषेधति । नवी- श्वरप्रणिधानमीश्वरविषयं कथमिव प्रत्यक्चेतनं साक्षात्करोत्यतिप्रसङ्गादित्यत आह- यवेश्वर इति । शुद्धः कूटस्पनित्यतयोदयव्ययरहितः प्रानः शिवर्जितः केवलो धर्माधर्मापेतः । मत एवानुपसर्गः । उपसर्गा नात्यायुभांगाः । सादृश्यस्य किनि. दाधिष्ठानत्वादीश्वरादिनत्ति-बुदेः प्रतिसंवेदीति । बदन प्रत्याग्रहणं व्याख्या- तम् । अत्यन्तविभिगोन्यतरार्यानचिन्तनं न तदितरस्य साक्षात्काराय कल्पते । ग. प. क. पवमानझ. 'नधेतसि नि।

·. वाचस्पतिकतटीकासंवलितव्यासभाप्पसपेतानि-[१समाविपारे- अध केऽन्तराया ये चित्तस्य विक्षेपाः 1 के पुनस्ते कियन्तो व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतित्रा- न्तिदर्शनालधभूमिकवानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेऽन्तरायाः ॥ ३० ॥ नवान्तरायाचित्तस्य विक्षेपाः। सहते चित्तवृत्तिभिर्भवन्ति । एतेषामभाषे न भवन्ति पूर्वोक्ताचित्तत्तयः । व्याधि पुरस. करणवैषम्पम् । स्त्यानमकर्मण्यता चिचस्य । संशय उभयको टिस्पृग्विज्ञानं स्यादिदमेवं नैवं स्यादिति । प्रमादः समाधि- साधनानामभावनम् । आलस्यं फायस्य चित्तस्य च गुरुस्वा. दमवृत्तिः । अविरतिचित्तस्य विपपसंमयोगात्मा गः । भ्रान्तिदर्शनं विपर्ययज्ञानम् । अलब्धभूमिकत्वं समाधिभूमेर- लामः । अनवस्थितत्वं यल्लम्यायां भूमी चिचस्पामविष्ठा । समाधितिलम्भे हि सति तदवस्थितं स्यादिति । एते चिच विक्षेपा नव योगमला योगपतिपक्षा. योगान्वराया इत्यभिधी- २ यन्ते ॥ ३०॥ सहकार्यानचिन्तनं तु सदृशान्तरसाक्षात्कारोपयोगितामनुभवत्येकशालाम्पास इस । तसशार्यशालान्तरक्षानोपयोगिताम् । प्रत्यासत्तिस्तु स्वास्मनि साक्षात्कारहेतुन परात्मनीति सर्वमवदातम् ॥ २९ ॥.. गृच्छति-अथ क इति । सामान्येनोत्तरम्-य इति । विशेषसंख्ये पृच्छति- क इति। उत्तरं व्याधीत्यादि सूत्रम् । अन्तराया नव । एताश्चित्तवृत्तयो योगान्तराया योगविरोधिनश्चित्तस्य विक्षेपकाश्चित्तं खखमी व्याध्यादयो योगाद्विक्षिपन्त्यपनयन्तीति विलेपाः । योगप्रतिपक्षवे हेतुमाह-सहैत इति । संशयभ्रान्तिदर्शने तावति- तया वृत्तिनिरोधप्रतिपक्षी । येऽपि न वृत्तयो व्याधिप्रभृतयस्तेऽपि वृत्तिसाहचर्यात्त. प्रतिपक्षा इत्यर्थः । पदार्यान्व्याचटे-व्याधिरिति । धातवो वातपित्तश्लेष्मापः शरीरधारणात् । अशितपाताहारपरिणामविशेपो रसः। करणानीन्द्रियाणि । तेपा वैषम्य न्यूनाधिकभाव इति । भरर्मण्यता कनिर्हता । संशय उभयकोटिस्पृग्विज्ञानम् । सत्यप्यतप्रतिष्ठापन संशयविपर्यासयोरभेदे, उमयकोटिस्पर्शास्पर्शरूपावान्तरविशेष. ग. प. द. छ. 'क्षेपमा ।। ३ क. ग. प. इ. 'यः । तत्र न्याय... ' सन्धा'। ५ 1 ·. * सू० ३१-३२] पातअलयोगसूत्राणि। दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयवश्वासप्रश्वासा विक्षेप- सहावः ॥ ३१ ॥ 1.5 गुन दुःखमाध्यात्मिकमाधिमीतिकमाधिदैषिक च। पेनाभि- इवाः पाणिनस्तदपघाचाय प्रयतन्ते तवाखम् । दौमनस्पमि- च्छाविधाताचैतसा सोभा । यदङ्गान्येभयति कम्पयति तद- नमेजयत्वम् । माणो यद्वायं वायुभाचानवि स श्वासः । यत्कोष्ठयं वायुं नि:सारपति स प्रश्वासः । एते विक्षेपसह- भुवो विक्षिप्तचित्तस्यैते भवन्ति । समाहितचित्तस्यैते न भव-. न्ति ।। ३१ ॥ अते निक्षेपाः समाधिपतिपक्षास्ताभ्यामेवाभ्यासवैराग्या. भ्पा निरोदव्याः । तत्राभ्यासस्य विषयमुपसंहरनिदमाह--- तत्प्रतिषेधार्थमकतत्त्वाभ्यासः ॥ ३२॥ विवक्षयाय मेदेनोपन्यासः | अमावनमकरणं तत्राप्रयत्न इति यावत् । कायस्य गुरुत्य कफादिना, चित्तस्य गुरुत्वं तमसा । गर्धस्तृष्णा मधुमत्यादयः समाधिमयः । लब्धभूमेर्यदि तावतैव सुस्थितमन्यस्य समाधिप्रेषः स्यात्ततस्तस्या अपि भूमेरपाय: स्यात् । यस्मात्समाधिपतिलम्मे तपस्थित स्यात्तस्मात्तत्र प्रयतितव्यमिति ॥ ३०॥ न केवलं नवान्तराचा दु.खादयोऽप्यस्य तत्सहभुवो मवन्तीत्याह-दुःखेत्यादि। मतिकूलवेदनीय दुःखमाध्यात्मिकं शारीर व्याधिशा-मानसं च कामादियशात् । आधिौतिक व्यापादिननितम् । आधिदैविक ग्रहपीडादिननितम् । तदं दुःखं माणिमात्रस्य प्रतिकूलवेदनीयतया हेयमित्याह-येनाभिहता इति । अनिष्टतः प्राणों यहाह्य वायुमाचामति पिबति प्रवेभयतीत यावत श्वासः । समाध्यारेचकपि- रोधी । अनिच्छतोऽपि माणो यत्वोध्यं वायं निवारयति निःसारयति स प्रश्वासः समाध्यापूरकविरोधी ॥ ३१ ॥ 'उक्तार्योपसंहारसूत्रमवतारयति-अथत इति । अभोकार्थानन्तरमुपसंहानिद सूत्र- माहेति संन्धा ! निरोद्धव्यत्वे हेतुरुक्त:--समाधिमतिपक्षा इति । यद्यपीश्वर- प्रणिधानादीत्यभ्यासमात्रमुत्तं तथाऽपि रायमिह तत्सहकारितया ग्राझमित्याह- तासामुक्तलक्षणा-यापेवाभ्यासवैराग्याभ्यां निरोद्धव्याः। तत्र तयोरभ्यास- राम्ययोमध्येऽभ्यासस्थानातरोकस्यति । तत्मतिपथार्थमित्यादि । एक तत्व- १ग, पर. च 'स्तदुप'।

·वाचस्पविकतटीकासंवलितव्यासभाष्यसमेतानि- [१समाधिपादे- विक्षेपपतिषेधार्थपेकन स्वावलम्बनं चिचमभ्यसेत् । यस्य तु प्रत्यर्थनियतं मत्ययमा क्षणिकं च .चित्तं तस्य/सर्वमेव विचा मेकानं नास्त्येव विक्षिप्तम् । यदि पुनरिदं सर्वतः प्रत्याहत्येक स्पिन समाधीयते तदा भवत्येकाग्रमित्यतो न मत्यर्थनियतम् । योऽपि सहशमत्ययमवाइन चित्तयेकाग्रं मन्यते तस्यैकाग्रता यदि प्रवाहचित्तस्य धर्मस्तदैकं नास्ति प्रवाहचित्तं क्षणिकत्वात् । अथ प्रवाहाशस्यैव प्रत्ययस्य धर्म:, स सर्वः सहशमत्ययप्रवाही वा विसशप्रत्ययप्रवाही वा प्रत्यर्थनियतत्वादेकाम एनेति विक्षिप्तचिचानुपपत्तिः । तस्मादेकानेकार्थमवस्थित चिचमिति । मीश्वरः प्रकृतत्वादिति । वैनाशिकाना तत्सर्वमेकाप्रमेव चित्तं नास्ति किंचिद्विक्षित- मिति तदुपदेशाना तदर्धाना च प्रवृत्तीना वैयर्थ्यमित्याह-यस्य त्विति । यस्य मते प्रत्यर्षेऽर्यमाण एकस्मिन्ननेकस्मिन्वा नियंत यावदर्थावमासमुत्पन्नं तत्रैव समाध- मनन्यगामि । अान्तरं तावत्प्रथमं गृहीत्वाऽर्थान्तरमपि पश्चात्कस्माल गृातीत्यत आह-सणिकं च क्षणस्याभेद्यत्वेन पूर्वपश्चाद्भावस्याप्यमाव इति मावः । अस्म. न्मते त्वक्षणिकं चित्तं स्वविषय एकस्मिन्ननेकस्मिन्वाऽनवस्थितं प्रतिक्षणं तत्तद्विपयो- पादानपरित्यागाभ्या विपयानियतं विक्षिप्तमतो विक्षेपपरिणाममपनीय शक्यका. प्रताऽऽघातुमिति तदुपदेशप्रवृत्त्यो नर्षकत्वमित्याह--यदि पुनरिदमिति । उप- संहरति-अवो नेति । 'वैनाशिकमुत्थापयति-योऽपीति मा भदेवस्मिन्क्षणिके पित्त एकाग्रताधानप्रयत्नः। चित्तसंताने स्वनादापक्षणिक विलेपमपनीयकाप्रताऽऽधास्यत इत्यर्थः । तदेतद्विकरप्य पपति-वस्येति। तस्य दर्शन एकाग्रता यदि प्रवाहरितस्य चित्तसंतानस्य वा धर्मः। तक कमवत्पादेषु प्रत्ययेवनुगतं नास्ति प्रवाहनित्तम् । कुतः, यथावदस्ति तस्य सर्वस्य क्षणिक वादक्षणिकस्य चासत्ताद्भवता दर्शन इति भावः । द्वितीयं कर गृह्णाति-अयेति । सातस्य प्रवाहस्याशः प्रत्ययः परमार्थसंस्तस्य प्रत्ययस्यैकाग्रता प्रयत्नसाध्यो धर्मः । पयति-स सर्वः । सातप्रवाहापेक्षया सदृशमत्ययप्रवाही पा विसहशमत्ययमवादी वा । अतः परमार्थसत्तारूपेण प्रत्यर्थनियतत्वाद्यदर्थाव- । मास उत्पनस्तत्र समानत्वादेकाम एवेति विक्षिप्तचित्तानुपपत्तिः, यदपनयेनैकाग्रताss- घीयत इति । उपसंहरति-वस्मादिति । ११.siमान ए.१ प. ज, इ, 'ननिर्भयनि । ३ क.. 'वृत्तस्य । क. म. 'राम'।

·UML - सू. ३२] पावजल योगसूत्राणि। - यदि च चित्तेनैकेनानन्विताः स्वभावभिन्नाः प्रत्यया जाये। १ रनय कथमन्यत्ययस्यान्यः स्मर्ता भवेत् । अन्यप्रत्ययोपचि- तस्य च कर्माशयस्यान्यः प्रत्यय उपभोक्ता भवेत् । कयचित्स- माधीयमानमप्येतद्गोमयपायसीयन्यायमाक्षिपत्ति । किं च स्वात्मानुभवापयश्चित्तस्यान्यत्वें मामोति । कर्य, + इतोऽपि चित्तमेकमनेकार्थमवस्थित चेत्याह-यदि चेति । यथा हि मैनेगाधा- तस्य शास्त्रस्य न पेत्रः स्मरति । यथा वा मैत्रेणोपनिवस्य पुण्यस्य पापस्य ar कर्माशयस्य फलं तदसंबन्धी चैत्रो न मुक्त एवं प्रत्ययान्तरस्य प्रत्ययान्तरं न स्मरेत् । प्रत्ययान्तरोपचिचस्य वा कर्माशयस्य फलं च न, प्रत्ययान्तरमुपभुञ्जीते. त्यर्थः । ननु नातिप्रसज्येते कार्यकारणभावे सतीति विशेषणाछादवैश्वानरीयेष्टया- दावकर्तृमातृपितृपुत्रादिगामिफलदर्शनान्मधुररसभापितानां वाऽऽननीनादीनां परम्परया फलमाधुर्यनियमादित्यत आह-समाधीयमानमप्येतदिति । अयमा संधिः-का खल्वेकसंतानवतिनां प्रत्ययानां संतानान्तरवर्तिम्यः प्रत्ययेभ्यो विशेपो येनकसंतानय. तिना प्रत्ययेनानुभूतस्योपचितस्य च कर्माशयस्य तस्संतानवत्येव प्रत्ययः स्मर्ता मोक्ता च स्यान्नान्यसंतानवः । न हि संतानो नाम कश्चिदस्ति वस्तुसन् । य एनं सानं संतानान्तरवर्तिभ्यो मिन्यात् । न च काल्पनिको मेदः क्रियायामुपः पद्यते । न खलु कषितानिमाको मागवकः पचति । न च कार्यकारणमाव. संबन्धोऽपि वास्तवः । सहभुवोः सव्येतरविषाणयोरिवामावादसहभुवोरपि प्रत्युत्पन्ना- श्रयावायोगात् । मातीतानागती न्यासज्य प्रत्युत्पन्नं वर्तितुमर्हतः । तस्मासंतानेन वा कार्यकारणभावेन वा स्वामाथिकनानुहिताः परमार्थसन्तः प्रत्ययाः परस्परासंस्म- त्वेिन स्वसंतानवर्तिभ्यः परसंतानवतिभ्यो वा प्रत्ययान्तरेग्यो न मिद्यन्ते । सोऽयं गोमयं च पायम चाधिकृत्य प्रवृत्तो न्यायो गोमयं पायसं गत्यत्वादुमयसिद्धपाय:- वदिति। माक्षिपति न्यायामासत्वेन ततोऽप्यधिकत्वादिति । न चान कृतनाशकृता- म्यागमं चोद्यम् । यतश्चित्तमेव कर्मणा कर्तृ तदेव तब्बनितान्या सुखदुःखान्यो युज्यते । सुखदुःखे च चितिच्छायापनं चित्तं मुक्त इति पुरुपे भोगाभिमानश्चितिवित्तयोरमेदम- हादिति । स्वप्रत्ययं प्रतीत्य समुत्पन्नानां स्वभाव एवेषों तादृशो यत्त एव स्मरन्ति फल चोपभुञ्जते न त्वये । न च स्वमावा नियोगपर्यनुयोगावर्हन्ति-एवं भवत मैवं भनेति वा कामानवमिति चेति । यः पूर्वोके न परितुष्यति तं प्रत्याह-किंच स्वात्मेति । उदयन्ययधर्माणा- १ ख. छ. 'त् । समा ११ क. 'सज्येत काश. 'मन्यते का । ३. ब. झ. 'तानि । ४ क. 'पहताः।

·वाचस्पत्तिकृतटीकासंवलितम्यासभाष्यसमेतानि-समाधिपादे-. यदहमद्रासं-तस्पृशामि यञ्चास्माकं तत्पश्यामीत्यहमिति प्रत्ययः सर्वस्य प्रत्ययस्य भेदे सति प्रत्यपिन्यभेदेनोपस्थितः । एकम- त्ययविषयोऽयमभेदात्माऽहमिति प्रत्ययः कथमत्यन्तभिन्नेषु चित्तेषु वर्तमान: सामान्यमेकं मत्ययिनमाश्रयेच । स्वानुभवग्रा- ह्यश्चायमभेदात्माऽहमिति प्रत्ययः । न च प्रत्यक्षस्प माहात्म्य प्रमाणान्तरेणाभिभूयते । प्रमाणान्तरं च प्रत्यक्षवळेनैव व्यव- हारं लभते । तस्मादेकमनेकार्थमवस्थित चित्तम् ॥ ३२ ॥ यस्य चित्तस्यावस्थितस्पेदं शास्त्रेण परिकर्म निर्दिश्यते तत्कथम्- मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सुख- दुःखपुण्यापुण्यविषयाणां भाव- नातश्चित्तप्रसादनम् ॥ ३३ ॥ तत्र सर्वमाणिपु सुखसंभोगापन्नेषु मैत्री भावयेत् । दुःखि- तेषु फरणाम् । पुण्यात्मकेषु मुदिताम् । अपुण्यशीलेपपेक्षाम् । मनुमवानामनुभवस्मृतीना च नानात्वेऽपि तदाश्रयमभिन्नं चित्तमहमिति प्रत्ययः प्रतिसंदधानः कथमत्यन्तभिन्नान्प्रत्ययानालम्वेत । ननु ग्रहणस्मरणरूपकारणभेदास्पा- रोक्ष्यापारोक्ष्यरूपविरुद्धधर्मसंसर्गाद्वा न प्रत्यभिज्ञानं नामकः प्रत्ययो यतः प्रत्ययि- नधित्तस्यकता स्यादित्यत आह - स्वानुभवेति । ननु कारणभेदविरुद्धधर्मसंसर्गा- वेवाष नाधकानुचारित्यत आह-न च प्रत्यक्षस्यति । प्रत्यक्षानुसारत एव साम. ज्यभेदः पारोक्ष्यापारोक्ष्यधर्माविरोधश्योपादितो न्यायकणिकायाम् । अक्षणिकस्य चाक्रिया न्यायकणिकाब्रह्मतत्वसमीक्षाम्यामुपपादितेति समवदातम् ॥ ३२ ॥ अपरिकर्मितमनसोऽसूपादिमतः समाधितदुपायसंपत्यनुत्पादापित्तप्रसादनोपायान सूयादिविरोधिनः प्रतिपादयितुमुपक्रमते-यस्य विचस्याचस्थितस्पेदमिति । मैत्रीकरणेत्यादिप्रसादनान्तम् । सुखितेषु मैत्री सौहार्द भावयत ाकालुप्य निवर्तते चित्तस्य । दुःखितेषु च करुणामात्मनीव परस्मिन्दुःखमहाणेच्छा मावयतः परापकारचिकीर्षाकालुप्यं चेतसो निवर्तते । पुण्यशीलेषु प्राणिषु मुदिता ह मावय- तोऽस्याकालुप्यं चेसो निवर्तते । अपुण्यशीलेषु चोपेक्षा माध्यस्थ्यं भावयतोऽमर्ष- ११.स.उ. 'श्याम्पह' । ३. स. च. 'लविनि' । ३ क. स. 'मानं ता' .. परिद प. इ.च.. यस्से १५. छ, 'ने'।

·" २. ३४-३५ पातञ्जलयोगसूत्राणि । - १ एवमस्य भावपत्त: शुक्लो धर्म उपनायते । ततश्च चित्त प्रसीदति । प्रसन्नपेकांग्रे स्थितिपदं लभते ॥ ३३॥ मच्छर्दन विधारणास्यां वा प्राणस्य ॥ ३४ ॥ फोठ्यस्य बायोनासिकापुटाभ्यां प्रयत्नविशेषाद्वमनं प्रबछ- दैनं, विधारणं प्राणायापस्ताभ्यां वा मनसः स्थिति संपादयत् ॥३४॥ विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना ममस: स्थितिनिबन्धनी ॥ ३५॥ नासिकाग्रे धारयतोऽस्य या दिव्यगन्धसंवित्सा गन्धम. वृत्तिः । निहाये रससंचित् । तालुनि रूपसंवित् । जिह्वामध्ये स्पर्शसंविद । जिह्वामूळे शब्दसंविदित्यत्ता वृचय उत्पन्नायित्... कालुप्यं चतसे निवर्तते । ततोस्य रामप्ततामप्तधर्मनिवृत्ती साविकः शुक्लो धर्म उपनायते । सत्त्वोत्कर्षसंपन्नः संभवति वृत्तिनिरोधपक्षे । तस्य प्रसादस्वामान्याचित्त प्रसीदति । प्रसन्नं च वक्ष्यमाणेभ्य उपायभ्य एकामं स्थितिपदं लभते । असत्यां पुनर्मयादिमावनाया न त उपाया: स्थित्य कल्पन्त इति ॥ ३३ ॥ तानिदानी स्थित्युपायानाह-मच्छर्दनविधारणाभ्यां वा माणस्य । वाशब्दो वक्ष्यमाणोपायान्तरापेक्षो विकल्पार्थः, न मैत्र्यादिभावनापेक्षया तया सह समुच्चयात् । मच्छर्दनं विवृणोति-कोठधस्येति । प्रयानविशेषायोगशास्त्रविहितायेन कोठ्यो वायु- नासिकापुटाम्या शनै रेक्ष्यते। विधारणं विवृणोति-विधारणं प्राणायाम रोषितस्य प्रागस्य कोट्यस्य वायोर्यदायामो बहिरेव स्थापनं न तु सहसा मवेशनम् । तदे. ताम्या प्रच्छर्दनविधारणाम्या वायोलधुकृतशरीरस्य मनः स्थितिपदं लभते । अत्र चोत्तरसूत्रंगतास्थितिनिन्धनीतिपदास्थितिग्रहणमाकृष्य संपादयेदित्यर्थप्राठेन संब- धनीयम् ॥ ३५॥ स्थित्युपायान्तरमाह-विषयवती वा प्रतिस्पना मनसः स्थितिनिर्व- धनी । ज्याचष्टे--- नासिकाग्रे धारयत इति । धारणाध्यानसमाधीकुर्वतस्तच. याचा दिव्यगन्धा वित्त साक्षात्कारः । एवमन्यास्वपि प्रवृत्तिषु योज्यम् । एतचाss. गमात्मत्येतन्यं नोपपत्तितः । स्यादेतन्किमेताइग्मिवृत्तिभि. केवल्यं प्रत्यनुपयोगिनी- मिरित्यत आह-एता वृत्तयोऽल्पनेव काटेकोरपनाश्चिचमीवरविपयायामा विवेक- १घ, काप्रस्थि* 1१. स्थिरप । ३ क.स. 'वन्विनी । ४ न. प. ड. च. 'सेताः प्र१५. 'वनिता।६ क. बिम्विनी । .

·1 - वाचस्पतिकृतटीकासंवलितव्यासभाष्यसमेवानि-[१समाधिपादे- स्थिती निबध्नन्ति, संशयं विधमन्ति, समाधिमजायां च द्वारी भवन्तीति । एतेन चन्द्रादित्यग्रहमणिभदीपरदम्यादिषु प्रवृति- उत्पन्ना विषयवत्येव वेदितव्या । यद्यपि हि तत्चच्छास्त्रानुमाना- चार्योपदेशैरवगतमर्थतत्त्वं सद्भूतमेव भवति, एतेषां यथाभूतार्थ- प्रतिपादनसामर्थ्यात् , तथाऽपि यावदेकदेशोऽपि कश्चिन्न स्वक रणसंवेद्यो भवति तावत्सर्वं परोक्षमिवापवर्गादिषु सूक्ष्मेश्वर्येषु न दृढा बुद्धिमुत्पादयति । तस्माच्छास्त्रानुमानाचार्योपदेशो- पोद्धलनार्थमेवावश्यं कश्चिदर्थविशेषः प्रत्यक्षीकर्तव्यः । तत्र तदुर पदिष्टापैकदेशप्रत्यक्षत्वे सति सर्व सूक्ष्मविषयमपि, आऽप्वर्गा: दीयते । एतदर्थमेवेदं चिचपरिकर्म निर्दिश्यते । अनिय. वासु वृत्तिषु तद्विषयायां वशीफारसंज्ञायामुपजावायां समय स्यातस्य तस्यार्थस्य प्रत्यक्षीकरणायेति । तया च सति श्रद्धा. वीर्यस्मृतिसमाधयोऽस्याप्रतिवन्धेन भविष्यन्तीति ॥ ३५ ॥ विशोका वा ज्योतिष्मती ॥ ३६ ॥ प्रवृचिरुत्पन्ना मनसः स्थितिनिबन्धनीत्यनुवर्तते । हृदयपुण्डरीके ख्यातिविषयाया वा स्थिती निवघ्नन्ति । नन्वन्यविषया वृतिः कपमन्यत्र स्थिति निबानातीत्यत आह-संशयं विधमन्ति अपसारयन्ति अत एव समाधिमना. यामिति । वृत्यातराणामप्यागमसिद्धाना विषयत्वमतिदिशति-एतेनेति । नन्या. गमादिभिरवगते वर्षेषु कुतः संशय इत्यत आह-ययपि होति । श्रद्धामूलो हि योग उपदिायकदेशप्रत्यक्षीकरणे च श्रद्धातिशयो जायते । तन्मूलाश्च ध्यानाद- योऽस्याप्रत्यूह भवन्तीत्यर्थः ॥ ३५ ॥ विशोका वा ज्योतिष्मती । विगतशीका दु.खरहिता ज्योतिष्मती ज्योति- रस्या अस्तीति ज्योतिष्मती प्रकाशरूपा । हृदयपुण्डरीफ इति । उदरोरसोर्मध्ये यत्पद्ममधोमुख तिष्ठत्यष्टदलं रेषकमाणायामेन तदूर्वमुख कृत्वा तत्र चित्तं धारयेत् । तामध्ये सूर्यमण्डलमकारो नागारितस्थानम् । तस्योपरि पन्द्रमण्डलमुकारः स्वप्नस्या- नम् । तस्योपरि वनिमण्डलं मकारः सुपुतिस्पानम् । तस्योपरि परव्योमात्मकं ब्रह्मनाद तुरीयस्पानमधमात्रमुदाहरन्ति ब्रह्मवादिनः । तत्र कर्णिकायाममुखी सूर्यादिमण्डलमध्यगा ब्रह्मनाडी । ततोऽप्यूर्व प्रवृत्ता सुषुम्ना नाम नादी । १ ख.. भवन्ति । २ ग. प. उ. प.छ. ' मुस्। ३ क, ख, छ, पन्धिमी । ४. 'पालम।

·० ३७-३८] पातञ्जलयोगसूत्राणि । धारयता या बुद्धिसंवित् , बुद्धिसचं हि भास्वरमाकाशकल्प तय स्थितिवशारद्यात्मतिः सूर्येन्दुयहमणिप्रभारूपाकारण विकल्पते । तथाऽस्मितायां समापनं वित्तं निस्तरङ्गमहोदधि- कल्पं शान्तमनन्तमस्मितामात्रं भवति । यत्रेदयुक्तम्-" तमं. शुमात्रमात्मानमनुविद्यास्मीत्येवं तावत्सम नानौते " इति । एषा' यो विशोका विषयवती; अस्मितामाया च प्रवृत्तिज्योतिष्म- तीत्युच्यते । यया योगिनश्चितं स्थितिपदं लभत इति ॥ ३६॥ वीतरागविपयं वा चित्तम् ॥ ३७॥ वीतरागचिवालम्बनापरक्तं वा योगिनचित्तं स्थितिपद लमत इति ॥ ३७॥ स्वमनिद्राक्षानालम्बनं वा ॥ ३८ ॥ स्वमज्ञानालम्बन वा निद्राजानालम्बनं वा तदाकारं योगि- नायि स्थितिपदं लभत इति ॥ ३८ ॥ तया सलु बाह्यान्पपि सूर्यादीनि मण्डलानि प्रोतानि | सा हि नित्तस्पानम् । तस्या धारयतो योगिनश्चित्तसंविदुपजायते । उपपत्तिपूर्व बुद्धिसंविद आकारमादर्शयति- बुद्धिसत्वं होति । मोकाशकल्पमिति व्यापितामाह । सूर्यादीना प्रभारतासां रूपं तदाकारेण विकसत नानारूपा भवति । मनथाप त्रुद्धिरभिमतं न तु महत्तत्त्वम् । तस्य न तुम्नास्यस्य कारिकाहंकारजन्मनः सवलत्तया ज्योतीकरता विव. शित | तद्विपयगोचरतया व व्यापित्यमपि सिनम् । अस्मिताका मनासि समा. पत्ति दर्शयित्वाऽस्मितासमापत्तेः स्वरूपमाह-तयेति । शान्तमपगतरनतमस्तरकम् । अनन्त व्यापि । अस्मितामायं न पुनर्नानापमारपम् । आगमान्तरेण स्वमत समी फोति पदभुक्त पयशिखर तमगु दधिमक्षामानभासमानुपचापुः पियास्मीत्येवं तापमानीत इति । स्पादेतत् । नानाप्रभारूपा भवतु ज्योति- पती कथमस्मितामाघरमा ज्योतिप्मतीत्यत आह-एपा द्वपीति । विधतात- । मोमलाऽस्मितब सत्तमयी गोतिरिति मावः । द्विविधाया अपि न्योतिष्मत्याः फल. माह-- ययति ।। ३६ ॥ बीमाभियं वा चित्तम् 1 पोतराकृष्णद्वैपायनप्रभृतयस्तेषां विसंतदे- पानोपरगामिति ॥ ३७ ।। स्वमनिदानानालम्बनं वायदा सल्वयं स्वप्ने विविकवनसंनिवेशतिनामुकी १७.७. 'त्येता १२ क.सा. 'प्रतिना। ग. प. उ. प. ननि । ४ प.प. म ·४२ वाचस्पतिकृत टीकासंलितम्यासभाष्यसमेवानि-[1समापारे- यथाभिमाध्यानाद्वा ॥ ३९ ॥ यदेवाभिमतं तदेव ध्यायेत् । तर लब्धस्थितिकमन्यत्रापि स्थिविपदं लभव इति ।। ३९ ।। परमाणुपरममहत्त्वान्तोऽस्य वशी- कारः ॥४०॥ सूक्ष्मे निविशमानस्य परमाण्वन्त स्थितिपदं लभव इति । स्थूले निविशमानस्य परममहत्त्वान्त स्थितिपदं विचस्य । एवं तामुभयी कोटिमनुधावतो योऽस्यामतीपात: स.परो वशी. कारः । तस्वीकारात्परिपूर्ण योगिनश्चित्तं न पुनरभ्यासकृतं परिकर्मापेक्षत इति ॥ ४०॥ अथ लब्धस्थितिकस्य चेतसः किंस्वरूपा किंविषया वा समापत्तिरिति, तदुच्यते- र्णामिव चन्दमण्टलात्कोमलमृणालशकलानुकारिभिरममत्य पपन्नामभिजातचन्द्रका- तिमणिमयीमतिसुरभिमालतीमलिकामालाहारिणी मनोहरां भगवतो महेश्वरस्य प्रति. मामाराधयन्नेव प्रबुद्धः प्रसन्नमनास्तदा तामेव स्वमज्ञानालम्पनीभूतामनुचिन्तयत- स्तस्य तदेकाकारमनप्तम्तत्रव चितं स्थितिपदं लभते । निन्द्रा नेह सात्विको प्रही. तव्या । यस्याः प्रबुद्धस्य सुखमहमस्वापसमिति. प्रत्यवमर्शो भवति । एकाहि तस्था मनो मवति . ताव-मात्रेण चोक्तम्-एतदेव ब्रह्मविदो ब्रह्मणो रूपमुदाहरन्ति सुधावस्थेति । ज्ञानं च ज्ञेयरहितं न शक्यं गोचरयितुमिति ज्ञेयमपि गोचरी कियते ॥ ३८ ॥ यथाभिमतध्यानावा । किं बहुना यदेवाभिमतं तत्तद्देवतारूपमिति ॥ ३९ ॥ कर्य पुनः स्थितिपसाराभावोऽगन्तव्य इत्यत आह-परमाणुपरममहत्ता- तोऽस्य वशीफारः । व्याचष्टे-सूक्ष्म इति । उपमर्थ पिण्डीकृत्य वशीकार- पदार्थमाह-~-एवं नामुभामिनि । वशीकारस्यावान्तरफलमाह-तदशीकारा. दिति ॥ ४०॥ तदेवं पित्तस्थितेनाया दर्शिताः । लयास्थितिकस्य चित्तस्य वशीकारोऽपि दर्शितः। संप्रति लब्धस्थितिकस्य चेतसः किंविषयः किरूपश्च संक्षातो भवतीति छति-अयति । अत्रोत्तर सूत्रमवतारयति-तदुच्यत इति । सूत्रं पठति- ५करा. परासर १२, घ... 'मसि.त. 'रुपेताम'१४ रा... बना। ५ फ. आन्ति स्वताव'11ज, 'तिसक. 'पदं सात्मभा1८ झ. 'मामी।

·१३ पातञ्जलयोगसूत्राणि। क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणेहीतग्रहणग्राह्येषु तत्स्थतञ्जनता समापतिः॥४१॥ । क्षीणवृप्रेरिति प्रत्यस्तमितमत्ययस्येत्यर्थः । अभिजातपैर 'मणेरिति दृष्टान्तोपादानम् । यथा स्फटिक उपाश्रयभेदात्तत्त. • पोपरक्त उपाश्रयरूपाकारेण निर्मासते तथा ग्राह्यालम्बनो. परक्तं चिचं ग्राह्यसमापनं ग्राहस्वरूपाकारेण निर्भासते । भूतसू- मोपरक्तं भूतसूक्ष्मसमापनं भूतसूक्ष्मस्वरूपाभासं भवति । तथा स्थूलालम्वनोपरक्तं स्थूलरूपसमापन्नं स्थूलरूपाभासं भवति । तथा विश्वभेदोपरक्तं विश्वभेदसमापनं विश्वरूपाभासं भवति । तथा ग्रहणेष्वपीन्द्रियेष्वपि द्रष्टव्यम् । ग्रहणालम्वनोपरकं ग्रहणसमापनं ग्रहणस्वरूपाकारेण निर्भासवे । तथा ग्रहीतृपुरु- पाळम्बनोपरक्तं प्रदीतृपुरुपसमापने ग्रहीतृपुरुपवरूपाकारण सीणवृत्तरित्यादि समापत्त्यन्तम् । तद्व्याचष्टे-क्षीणेति । अभ्यासवैराग्याभ्यां क्षीणराजसतामसप्रमाणादिवृत्तचित्तस्य । तस्य व्याख्यान मत्यस्तमितमत्ययस्येति । तदनेन चित्तसत्त्वस्य स्वभायस्वच्छत्य रजस्तमोभ्यामनभिभव उक्त: । दृष्टान्तं स्पष्ट यति-पथेति । उपाश्रय उपाधि पाकुमुमादिरुपरक्तस्तच्छायापनः । उपाश्रयस्य यदात्मीय रूप लोहितनीलादि तदेवाऽऽकारस्तेन लक्षितो निर्भासते । दार्शन्तिके योजयति-क्या ग्राह्यति । ग्राह्य च तदालम्बनं च तेनोपरक्तं सदनुविद्धं, तदनेन ग्रहीतृग्रहणाम्यो व्यवस्छिनति । आत्मीयमन्तःकरणरूपमपिधाय ग्राह्यतमापनं ग्राह्य- तामिव मातमीत यावत् । अतो ग्राह्यस्वरूपाकारण निमासते । माह्यापेरागमवे सूक्ष्म स्थूलताम्यो विमनते-भूतसूक्ष्मति । विश्वमैदश्वेतनाचेतनस्वमायो गवादियटादिश्य दया । तदनेन वितर्कविचारानुगती समाधी दर्शिती । तथा ग्रहणेष्वपीन्द्रियेष्धिति । गृह्यन्त एमिर इति ग्रहणानीन्द्रियाणि । एत- देव स्पष्टपति-ग्रहणालम्बनेति । ग्रहणं चाऽऽलम्बनं च तदिति ग्रहणालम्बनम् । तेनोपरक्तमनुपिरमात्मीयमन्तःकरणरूपमपिधाय ग्रहणमिव बहिष्करणमिवाऽऽपन- मिति । तदनेनाऽऽनन्दानुगतमुक्त्वाऽस्मितानगतमाह-तथा ग्रहीतृपुरुपति । अस्मि- क. ख, प. प. 'ते । तथा भू। २ स. च. छ, 'येषु ।

·1- वाचस्पतिकवटीकासंवलितव्यासभा यसमेतानि-[१समाधिपादे- निर्धासवे । तया मुक्तपुरुषालम्बनोपरक्तं पुक्तपुरुषसमापन मुक्तपुरुपस्वरूपाकारेण निर्भासत इति । तदेवमभिजातमणि- कल्पस्य चेतसो ग्रहीतृग्रहणग्राह्य पुरुषेन्द्रियभूवेषु या तत्स्थ- तदजनता तेषु स्थितस्य तदाकारापत्तिः सा समापत्तिरित्युः च्यते ॥४१॥ तब शब्दार्थज्ञानविकल्पः संकीर्णा सविता “समापत्तिः ॥ ४२ ॥ तद्यथा गौरिति शब्दो गोरित्यर्थो गौरिति ज्ञानमित्या विभागेन विभक्तानामपि ग्रहणं दृष्टम् । विभज्यमानाधान्ये तास्पदं हि ग्रहीता पुरुष इति भावः । पुरुषत्वाविशेषादनेनैव मुक्तोऽपि पुरुषः शुक- प्रहलादादिः समाधिविषयतया संग्रहीतव्य इत्याह-तथा मुक्तेति । उपसंहरंस्त. स्थतदानतापदं ध्याचष्टे-तदेवमिति । पु ग्रहीतग्रहणप्रायेषु स्थितस्य धारि- तस्य ध्यानपरिपाकवशाइपहतरजस्तमोमलस्य चित्तसत्त्वस्य या तत्स्थतजनता तदा- कारता सा समापतिः संप्रज्ञातलक्षणो योग उच्यते । तत्र च ग्रहीतृमहणग्राहमिति सौत्रः पाठक्रमोऽर्थक्रमविरोधानाऽऽदर्तव्यः । एवं भाष्येऽपि प्रथम भूतसूक्ष्मोपन्यासोs- प्यनादरणीय इति सर्व रमणीयम् ।। ११ ॥ सामान्यतः समापत्तिरुक्का । सेयमवान्तरमेदाचतुर्विधा भवति । तद्यथा-सविता निर्षितर्की सविचारा निर्षिचारा पेति । तत्र सवितर्कायाः समापनेक्षणमाह-तो- स्पादि । तासु समापत्तियु मध्ये सवितर्का समापत्तिः प्रतिपत्तव्या ! कोहली शत- श्वाध ज्ञान च तेषां पिल्पाः । वस्तुतो भिनानामपि शब्दादीनामितरेतराध्यासा- द्विकरपोऽप्येकस्मिभेदमादर्शयति मिनेषु चामेदम् । तेन शब्दार्थज्ञानविकलैः संकीर्णा व्यामिश्रेत्यर्थः । तयया गौरिति शुन्द इति । गौरित्युपात्तयोरर्पज्ञानयोः शब्दा. भेदविकल्पो दार्शतः । गोरित्पर्य इति। गोरित्युपातयोः शब्दज्ञानयोरभिदविकल्पः। गौरिति ज्ञानमिति । गौरित्युपात्तयोः शब्दार्थयोजीनामदविकल्पः । तदेवमविनिर्मा गेन(ण) विभक्तानामपि शब्दार्थज्ञानानां ग्रहणं लाके द्रष्टव्यम् । यद्यविभागेन ग्रहणं कुतस्तर्हि विभाग इत्यत आह -विभन्यमानाम्यान्वयव्यतिरेकाम्या परी . ग. घ... 'सते।'. 'कलोवास.न. 'पल्याना । ३. लोकर। ४ म. 'के।५च. हष्टम् ।

·सू. १२] पातञ्जलयोगसूत्राणि। शब्दधी अन्येऽर्थधर्मा अत्ये विज्ञानधर्मा 'इत्येतेषां विभक्ता पन्या: । तत्र समापनस्य योगिनो यो गवाधर्थः समाधिपतायां समारूढः स चेच्छब्दार्थज्ञानविकल्पानुपिंद्ध उपांवरीते सा संकीणी समापतिः सवितर्कत्युच्यते ॥ ४२ ॥ यदा पुनः शब्दसंकेतस्मृतिपरिशुद्धी श्रुतानुमानज्ञानविक- ल्पशन्यायो समाधिमक्षायां स्वरूपमात्रेणावस्थितोऽर्थस्तत्स्वरू: पाकारमात्रतयेवावच्छिद्यते । सा च निर्वितको समापत्तिः । तत्परं प्रत्यक्षम् । तच श्रुतानुमानयोजिम् । ततः श्रुतानुमान प्रभवतः । न च श्रुतानुमानज्ञानसहभूतं तदर्शनम् । तस्मादसं. कीर्ण प्रमाणान्तरेण योगिनो निर्वितर्कसमाधिजं दर्शनामिति । सकैरन्ये शब्दधर्मा ध्वनिपरिणाममावस्य शब्दस्योदात्तादयो धर्मा अन्येऽस्य जडत्वमूर्तत्वादयः, अन्ये प्रकाशमूर्तिपिरहादयो ज्ञानस्य धर्मा इति । तस्मादेतेपां विभक्तः पन्थाः स्वरूपमेदोनयनमार्गः । तत्र विकल्पिते गवाद्यर्थे समापनस्यति । तदनेन योगिनोऽपरं प्रत्यक्षमुक्तम् । शेपं सुगमम् ।। ४२ ।। सूत्र यौनगिद्ध प्रथमतस्तावन्निवितको व्याचष्टे-यदा पुनरिति । परिशुद्धिरप- नयः । शब्दसंकेतस्मरणपर्ने खस्वागमानुमाने प्रयतेते । संकेतश्चायं गौरिति शब्दार्थ- ज्ञानानामितरेतराध्यासात्मा । ततश्चाऽऽगमानुमानानविकलो . यवतः । वेन तत्पूर्वा समाधिपज्ञा सक्तिको । यदा पुनरर्थमात्रप्रवणेन चेतसाऽर्थमात्राहतेन तदभ्यासाना- तरीयकतामुपगता संकेतस्मृतिरस्यका, तत्यागे च श्रुतानुमानज्ञानविकल्पो तन्मूली त्यक्ती, तदा तच्छ्न्यायां समाधिप्रज्ञायां स्वरूपमावणावस्थितोऽस्तित्स्वरूपमात्रतर्गव न तु विकल्पितेनाऽऽकारेण परिच्छिद्यते सा निर्पितर्का समापत्तिरिति । तयोगिना परं प्रत्यक्षमसदारोपगन्धस्याप्यभावात् । स्यादेतत्परेण प्रत्यक्षेणार्यतत्त्वं गृहीत्वा योगिन उपदिशन्त्युपपादयन्ति च । कथं चातद्विपयाम्यामागमपरार्थानुमानाभ्यां सोऽर्थ उपदिश्यत उपाधते च । तस्मादागमानुमाने तद्विपये ते च विकल्पाविति परमपि प्रत्यक्ष विकल्प एवेत्यत आह-तच श्रुतेति । यदि हि सवितर्कमिव श्रुता- नुमानसहभूतं तदनुपकं स्याद्भवेत्संकीर्ण तयोस्तु बीनतत्ततो हि श्रुतानुमाने प्रभ- वतः । न च यद्यस्य कारणं तत्ताद्विमयं भवति । न हि धूमज्ञानं वहिज्ञानकार• णमिति वदिविषयम् । तस्मादधिको प्रत्यक्षेण गृहीत्वा विकल्प्योपदि. शन्ति चोपपादयन्ति च । उपसंहरति-तस्मादिति । व्याख्येयं सूत्रं योजयनि- १.विकल्प। २.तस्ता नि । ३. ज. जाने दिन, ज्यायाय । un m.

·४६ वानस्पतिकृतटीकासंचलितव्यासभाष्यसमेतानि- [१समाधिपादे- निर्वितर्कायाः समापत्रस्याः सूत्रेण लक्षणं धोत्यते-- स्मृतिपरिशुद्धी स्वरूपशून्येवार्थमात्र निर्भासा निर्वितर्का । ४३॥ या शब्दसंकेतश्रुतानुमानज्ञानविकल्पस्मृतिपरिशुद्धौ ग्राह्य- : स्वरूपोपरक्ती प्रज्ञा स्वमिव प्रसास्वरूपं ग्रहणात्मकं त्यक्त्वा पदार्थमात्रस्वरूपा ग्राह्यस्वरूपापनेव भवति स तदा निर्वितको समापत्तिः। तया च व्याख्यातम्-तस्या एफयुद्धपकमो ह्यात्माऽणु- प्रत्यविशेषात्मा गवादिर्घटादिर्वा लोकः । स.च संस्थानविशेषो भवसूक्ष्माणां साधारंणो धर्म आत्म-1 निर्वितीया इति । स्मृतिपरिणुदावित्यादि सूत्रम् । शब्दसकेनन्ध श्रुतं चानु- मानं च तेषा ज्ञानमेव विरूपस्तस्मा स्मृतिस्तस्याः परिशुद्धिरपगमस्तस्याम् । तत्र च संकेतस्मृतिपरिशद्धितः । श्रुतानुमानस्मृतिपरिशुद्धिश्च हेतुमती । अनुमानशब्दश्च कर्मसाधनोऽनुमेयवाचकः । स्वमितीवकारो मिनकमस्त्यक्त्वेति पदानन्तरं द्रष्टव्यः । विषयविप्रतिपत्ति निराकरोति-तस्या एकति । एका बुद्धिमुपकमत आरभत इत्येक्वुद्धयपक्रमः । तदनेन परमाणवो नानात्मानो न निर्वितर्कविषया इत्युक्त भवति । योग्यत्वेऽपि तेपा परमसूक्ष्माणा नानाभूताना महत्वकार्यसमवेतत्वनि स- प्रत्ययविषयत्वायोगात् । अस्तु तर्हि परमार्यसन्स परमाणुपु सावृतः प्रतिमासधर्मः स्पौत्यमित्यत आह-अर्यात्मेति । नासति बाधके स्थूलमनुमवसिद्धं शक्यापहनव- मिति भावः । तत्र ये पश्यन्ति द्ववणुकादिक्रमेण गोपटादय उपनायन्त इति तापत्याह-- अणुपचपेति । अग्नी प्रचयः स्थूलरूपपरिणामः, स च विशिष्य- तेऽन्यस्मात्परिणामा-तरास एवाऽऽत्मा स्वरूपं यस्य स तपोक्तः । गवादिमोगाय. तनम् । घटादिपियः । तच्चैतदुमयमपि लोक्यत इति लोकः । नन्वेष भूतसूक्ष्मे यो पिनोऽभिन्नो वा स्यानिन्नव्धेत्कथं तदाश्रयः कप च तदा- कारः । न हि घटः पटादन्यस्तदाकारस्तायो वा] अभिन्नश्चेत्तद्वदेव ममोऽसाधा- रणध स्यादत आह–स चेति । अयममिपाय.-नान्ततः परमाणुम्यो भितो घटादिरमिन्नो वा, मिनले गवायवद्धर्मवर्मिभावानुपपत्तेः। अभिन्नले धमिरूपदेव 1 १०, रा. 'कासग. घ. ४. 'सार'। ३ ग. १.८ सा नि'। ४ क. स.अना ५ ए तादियान ।कज सात । क य येत.'य नेत्' ।

·w M ४८ वाचस्पतिकृतटीकासंवलितव्यासभाष्यसमेतानि- [१समाधिपादे- तदा च सम्यग्ज्ञानमपि किं स्यादिपयाभावात् । यद्यदुप- लभ्यते तत्तदवयक्त्वेिनाऽऽम्नातम् । तस्मादस्त्यवयवी- यो महत्वादिव्यवहारापनः समापनिर्वितीया विषयी भवतिः॥ १३ ॥ एतयैव सविचारा निर्विचारा च. सूक्ष्मविषया व्याख्याता ॥,४४ ॥ .... वत्र भूतसूक्ष्मकेबभिव्यक्तधर्मफेषु देशकालनिमित्तानुभवाव।। रमावालम्बनः सन्नयं विक्स्पो मिध्येति तत्प्रभवविकल्पा न पारम्पर्येणापि वस्तुप्रतिवद्धा इति कुतस्तदवसितम्य सत्त्वस्यानवयवत्वसायकत्वम् । तम्मादविफल्मस्य प्रत्यक्षस्यमामा. ण्यमिच्छता तदनुभूयमानस्यौस्यायव सत्वमविकल्पावतेयमकामेनाप्यम्युषेयम् । तथा च तद्वाधमानं सत्त्वमात्मानमेवापत्राधेत । परमसूक्ष्माः परमाणवो विभातीयपरमाव; नन्तरिता अनुमवविपया इति व्याहतमगीकरणम् । तदिदमुक्त-यस्य पुनरव स्तुकः स मचयविशेपो निर्विकल्पविषयः । सन्तु तर्हि सूक्ष्माः परमाणवो निर्वि- क्स्पाविपया इत्यत आह-सूक्ष्मं च कारणमनुपलभ्यमविकल्पस्येति । तस्याव. यव्यभावाखेतोरतद्रूपप्रतिष्ठं मिथ्याज्ञानमिनि लक्षणेन सर्वमेवं प्रा मिथ्याज्ञान यस्यौल्यालम्बनं यच तदविष्ठानसत्वालम्बनमित्यर्थः । नन्वेतावताऽपि न ज्ञानमा- मिनि मिथ्या भवति तस्यावयविनाप्रवाशादित्यत आह-मायेणेति । ननु विमेतावताऽपीत्यत आह-तदा चेति । सत्त्वादिक्षानं चेन्मिथ्या तमा सत्यादिहेतुकमनवयवित्वादिज्ञानमपि मिथ्येव । तस्यापि हि निर्विकल्पगोचरस्थूलमेवा- वरीयतया विषयः, स च नाम्तीति तात्पर्यार्थः । विषयामाव एव कुन इत्यत आह-' यद्यदिति । विरोधश्च परिणामवैचित्र्येण भेदाभेदेन चोक्तोपपत्यनुसारेणोद्धत य इति सर्व रमणीयम् ॥४३॥ एतयैव सविचारा निर्षियारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता । अभिव्यको घटादिधमा यन्ते तयोचाः। घटादिधर्मोपगृहीता इति यावत् । देश उपर्यध.पा दिः। कालो वर्तमानः । निमित्तं पार्थिवस्य परमाणोर्गन्धतन्माचप्रधानेभ्यः पञ्चतन्मानेभ्य उ. स्पतिः। एवमाप्यम्य परमागोर्गन्धत मानवर्जितम्यो रसतन्मात्रप्रधानेभ्यश्चतुर्यः । एवं तनसस्य गन्धरसत मात्ररहितेभ्यो रूपतन्मात्रप्रधानेम्यस्त्रिभ्यः। एवं वायवीयम्य गन्धा. दितन्मात्ररहिताभ्या स्पर्शप्रधानाम्या पर्शशब्दत मात्राम्याम् । एवं नाभसस्य शब्द- १ ग.प. द.प. 'नाऽऽमान'। • . प. द. 'पयोग!

·०४४] पातञ्जलयोगसूत्राणि। च्छिन्नेषु वा समापत्तिः सा सविचारेत्युच्यते । तत्राप्येकघुद्धि निमिवोदितधर्मविशिष्ट भूतसूक्ष्ममालम्बनीभूतं समाधिमक्षा चापतित । mammilar 'या पुनः सर्वथा सर्वतः सन्तोदिवाव्यपदेश्यधर्मानच्छि- नेषु सर्वधर्मानुपातिषु सर्वधर्मात्मकेषु समापत्तिः सा निर्विचारे- युध्यते । एवं स्वरूप हि तद्रूतमूक्ष्ममेलेनैव स्वरूपेणाऽऽलम्ब नीभूतमे समाधिमशास्वरूपमुपरजयति । प्रज्ञा च स्वरूपशून्येवार्थमात्रा यदा भवति तदा निर्विचारे त्युच्यते । तंत्र महद्वस्तुविषयाँ सविता निर्वितर्का च, सूक्ष्म वस्तुविषया सविचारा निर्षिचारा च । एवमुभयोरेतयैव निर्वि- तर्फया विकल्पहानिख्यिाति ॥ १४ ॥ तन्मात्रादेयकस्मात् । तदिदं निमित्तं भूतसूक्ष्मागामेतेषां देशकालनिमित्तानामनुभवः, तेनापच्छिन्नेषु नाननुभूतविशेषणा विशेष्ये बुद्धिरुपजायत इत्यर्थः । ननु सवितर्कया सह कि सारूप्यं सविचाराया इत्यत आइ-तत्रापीति । पार्पियो हि परमाणुः पञ्चतन्मात्रमचयात्मैकबुद्धिनिर्माह्यः । एवमाया दयोऽपि चतुखियेकतन्मात्रात्मान एकबुद्धिनिर्माह्या वेदितव्याः । उदितो वर्तमानो धर्मस्तेन विशिष्टम् । एतावता चीत्र संकेतस्मृत्यागमानुमानविकल्पानुवेधः सूचितः । नहि प्रत्यक्षेण स्थूले दृश्यमाने परमा- , गवः प्रकाशन्ते । अपि त्यागमानुमानाम्याम् । तस्मादुपपन्नमस्या संकीर्णत्वमिति । निर्षिचारामाह-~या पुनरिति । सर्वथा सर्वेण नीलपीतादिना प्रकारेण । सर्वत इति साविमक्तिकस्ततिः। सर्देशकालनिमित्तानमरित्यर्थः । तदनेन स्वरूपेण कालानवच्छेदः परमाणूनामिति दर्शितम् । नापि तदारब्धधर्मद्वारेगेत्याह-शान्ता अताता उदिता वर्तमाना अव्यपदेश्या भविष्यन्तो धर्मास्तरनवच्छिन्नेषु । अनप. च्छिन्ना धः परमाणकः किमसंबद्धा एव तरित्यत आह. सर्वधर्मानुपातिष्यि- सि । कतमेन संबन्धन धर्माननुरतन्ति घरमाण इत्यत आई ---सर्वधर्मात्मफेषु । कविन्दः कथंचिदभेदो धर्माणां परमाणुम्प इत्यर्थः । कस्मात्पुनरियं समापतिरेत. द्विपयेत्यत आह-~एवं स्वरूपं होति । वस्तुतत्वग्राहिणी- नात प्रवर्तत इत्यपः। विषयमभिधायास्याः स्वरूपमाह-मज्ञा चेति । संकल्प्य स्वरूपमेदोपयोनिविषय- माह-तत्रेति । उपसंहरति-एवामिति । उभयौरात्मनय निर्विचारायाश्चेति ॥४४॥ १. भ. उ. प. मर्वि' । ३ ख, चास्य ।

·५० वाचस्पविकृतिटकासंबलिन यासभाप्यसमैतानि- [३समाविपादे- सूक्ष्मविपयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम् ॥४५॥ पार्थिवस्याणोर्गन्धत-मान सूक्ष्मो विषयः । आप्यस्य रस- तन्मात्रम् । तेजसस्य रूपतन्मात्रम् । वायवीयस्य स्पर्शलन्यात्रम् । आकाशस्य शब्दतन्मानमिति । तेपामहंकारः । अस्यापि लिङ्ग-! मा सूक्ष्मो विपयः । लिङ्गमात्रस्याप्पलिङ्ग सूक्ष्मो विषयः । न चालिङ्गात्परं सूक्ष्ममस्ति । नन्वस्ति पुरुपः सूक्ष्म इति । सत्यम् । यथा लिङ्गात्परमलिङ्गस्य सौक्ष्म्यं न चैव पुरुपस्य । किंतु लिङ्गस्यान्वयिकारण पुरुषो न भवति, हेतुस्तु भवतीति । अतः मधाने सौम्यं निरतिशयं व्याख्यातम् ॥ ४५ ॥ , ता एव सीजः समाधिः ॥४६॥ ताश्चतस्रः समापत्तयो वहिर्वस्तुवीजा इति समाधिपि स- धीनः । तत्र स्थूलेऽर्थे सवितकों निर्वितर्कः, सूक्ष्मेऽर्थे सविचारो निर्विचार इति चतुर्थोपसर यातः समाधिरिति ॥ ४६ ॥ कि भूतमूक्ष्म एव ग्राह्यविपया समापत्ति. समाप्यते । २ । किंतु--सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम् । पार्थिवम्य परमाणो सबधिन्नी या गन्धत मानता सा समा- पत्ते. सूक्ष्मो विपयः । एवमुत्तरत्रापि योज्यम् । लिमात्र महत्तसं तद्धि व्य गति प्रधान इति । अलिन प्रधान तद्धि न हचिल्लय गच्छत्तीत्यर्थः । अलिप- र्यवसानस्वमाह ~न चालिङ्गा परमिति । चोदयति-ननु पुरुषोऽपि सूक्ष्मो नाटिङ्गमेवेत्यर्थः । परिहरति-सत्यमिति । उपादानतया सौम्यमलिन एव नान्य- श्रेपर्ष. । तत्र पुरुषार्थनिमित्ताया-महदहकारादे. पुरुषोऽपि कारणमलिङ्गवदिति । बुत ऍवलक्षणमसिद्गस्यैव सोन्यमित्याशयवा-पृच्छति--कित्विति । उत्तरमाह- लिङ्गस्पैति । सत्य कारणं न तपादानम् । यथा हि प्रधान महदादिभावेन परि- गमते न तथा पुरपस्नखेतरपीत्यर्थः । उपसहरति-अतः प्रधान एव सौम्य लितिर, क्याटपनाम ।। १५ । चतसृणामपि समापत्तीना ग्राह्यविषयाणा समझातत्वमाह-ता एव सीजः समापि । एक्कारो मिनयम. सीन इत्यस्यानन्तर द्रष्टव्यः । ततश्चतस्त्र. समा- पसयो प्रायविषया. सनीनतया नियम्यन्ते । समीनता त्वनियता ग्रहीतृग्रहणगो- परायामपि समापत्ती विकन्याविवसमेनानिषिद्धा व्यवतिष्ठते । तेन माझे रा.स.पस्यापि ।। १.स.च.. 'दि । सन. एता ।

·५१
सू.४७-१८] पातञ्जलयोगसूत्राणि ।
निर्विचारवेशारयेऽध्यात्मप्रसादः ॥४७॥
अशुद्धयावरणमलापेतस्य प्रकाशात्मनो बुद्धिसत्त्वस्य रजस्त
मोभ्यामनमिभूतः स्वच्छः स्थितिमवाहों वैशारद्यम् । यदा
निर्विचारस्य समाधेशारद्यमिदं जायते तदा योगिनो भवत्य-
ध्यात्मप्रसादो भूतार्थविषयः क्रमाननुरोधी स्फुटः प्रज्ञालोकः ।
तथा चोक्तम्--
मो-alam...१..
प्रज्ञाप्रसादमारहा अशोच्यः शोचतो जनान् ।।
भूमिष्टानिय शैलस्था सामानोऽनुपश्यति ।। इति ॥ ४७ ॥
ऋतंभरा तत्र प्रज्ञा ॥४८॥
तस्मिन्समाहितचित्तस्प या प्रज्ञा जायते तस्या ऋतंभरेति
संज्ञा भवति । अन्वर्या च सा, सत्यमेव विभर्ति न च तत्र
विपर्यासज्ञानगन्धोऽप्यस्तीति । तथा चोक्तम्-
आगमेनानुपानेन ध्यानाभ्यासरसेन च ।
त्रिधा प्रकल्पयन्मज्ञां लभते योगमुत्तमम् ॥ इति ॥ ४८ ॥
चतस्रः समापत्तयो प्रहीतग्रहणयोश्चतस्त्र इत्यष्टौ सिद्धा मवन्तीति । निगदव्याख्यात
भाग्यम् ॥ ४६॥
चतसृप्यपि समापत्तिषु प्रायविपयासु निर्विचारायाः शोभनत्यमाह-निर्विचा-
रवेशारोऽध्यात्मप्रसादः । वैशारद्यपदार्थमाह-अशुद्धीति । रनस्तमसोरुपच-
योऽशुद्धिः । सेवाऽऽवरणलक्षणो मलस्तरमादपेतस्य प्रकाशात्मनः प्रकाशस्वभावस्य
बुद्धिसत्वस्यात एवानभिभूत इति । स्यादेतग्राह्यविपया ने समापत्तिः । कथमात्मवि-
पयः प्रसाद इत्यत आह-भूतार्थविषय इति । नाऽऽत्मविपयः किंतु तदाधार
इत्यर्थः क्रमाननुरोधी युगपदित्यर्थः । अत्रय पारम गाथामुदाहरति-तथा चेति ।
ज्ञानालोकप्रकर्षेगाऽऽत्मानं सपामुपरि पश्यन्दु.खत्रयपरीताशोचतो जनाजानाति
।
॥४७॥
अवैव योगिजनप्रतिद्धान्वर्षसंज्ञाकयनेन योगिसमतिमाह-संधरा तन प्रज्ञा ।
सुगम भाप्यम् । आगमैनेति वेदविहित श्रवणमुक्तम् । अनुमानेनेति मननम् । ध्यान
चिन्ता | तबाम्यासः पौनःपुन्येनानुनम् । तस्मिनस आदरः । तदनेन निदिध्या-
सनमुक्तम् ॥ १८ ॥

·१२ पाचस्पतिकृतटीकासंवलितव्यासभाष्यसमेतानि- [१समाधिपादे- न सा पुन:- श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविपया विशेषार्थ. त्वात् ॥४९॥ श्रुतमागमविज्ञानं तत्सामान्यविषयम् । न ह्यागमन शक्या विशेषोऽभिधातुं, कस्मात, न हि विशेषेण कृतसंकेतः शब्द इति । तथाऽनुमानं सामान्यविषयमैच । यत्र प्राप्तिस्तत्र गतिर्य- प्रामाप्तिस्तत्र न भवति गतिरित्युक्तम् 1 अनुमानेन च सामा. न्येनोपसंहारः। तस्माच्छुतानुमानविपयो न विशेषः कश्चिदस्तीति । चास्य सूक्ष्मव्यवदिवविरुष्टस्य यस्तुनो लोकमत्यक्षेण काम SIAN स्यादेतत् । आगमानुमानगृहीताविषया मावना प्रकर्षलब्धजन्मा निर्विचाराss: गमानुमानविषयमेव गोचरयेत् । न खल्वन्यविषयानुभवजन्मा संस्कारः शक्तोऽन्यत्र ज्ञान मनयितुमतिप्रसन्नात् । तस्मानिर्विचारा घेदृतमराऽऽगमानुमानयोरपि तत्प्रसन इत्यत आह--श्रुतानुपानेत्यादि । बुद्धिसत्त्वं हि प्रकाशस्वमा सर्वार्थदर्शनसमर्थ. मपि तमसाऽऽवृतं यत्रैव रजसोद्घाट्यते तत्रैव गृह्णाति । यदा त्वम्यासवैराग्याम्याम- पास्तरनस्तमोमलमनवद्यवेशारद्यमुद्द्योतते तदाऽस्यातिपतितसमस्तमानमेयसीम्नः प्रका. शानन्त्ये मति किं नाम यन्न गोचर इति भावः । व्याचष्टे-श्रुतमागम[विज्ञानं तत्सामान्यविषयम् । कस्मात् । न ह्यागमेन शक्यो विशेषोऽमिधातुम् । कुतो यस्मा- दानन्यायभिचाराच न विशेषेण कृतसंकेतः शब्दः । यस्मादस्य विशेषेण सह वाच्यवाचकसंबन्धः प्रतीयेत । न च वाक्यापोऽपीशो विशेषः संभवति । अनुमानेऽपि लिङ्गलिनिसंवन्धग्रहणाधीनजन्मनि गतिरेपेपेत्याह-तयाऽनुमानमिति । यंत्र पासिरित्यत्र यत्रतत्रशब्दयोः स्थानपरिवर्तनेन व्याप्यव्यापकभावोऽवगमयितव्यः। अतोऽत्रानुमानेन सामान्येनोपसंहारः । उपसंहराते--तस्मादति । अस्तु तर्हि संवन्धग्रहानपेक्षं लोकप्रत्यक्षं न तरसामान्यविपयमित्यत आह--न चास्येत्यादि । मा भूसंवन्धग्रहाधीन लोकप्रत्यक्षम् । इन्द्रियाधीन तु भवत्येवान चेन्द्रियाणामस्मिन्नस्ति योग्यतेत्यर्थः । ननु च यद्यागमानुमानप्रत्यक्षागोचरो १ स. स. 'क्यभा'। २ . ह न वा ) ३.क. प्रवीयवे । ४ के, 'स्याऽपि । ५ स... 'यत्रामा ·सू०५.] पातञ्जलयोगमूत्राणि। ग्रहणमस्ति । न चास्य विशेपस्योममाणकस्याभावोऽस्तीचि समा. धिमज्ञानिया एव स विशेषों भवति भूतसमगतो वा पुरुष: मंचो वो । नरमाच्छ्तानुमानमताभ्यामन्यविषयों सा महा विस- पायवादिति ।। ४९॥ समाधिपतामविलम्भे योगिनः प्रपाकता संस्कारो नवो नयो जायते-- तनः संस्कारोऽन्यसंस्कारप्रति- बन्धी ॥ ५० ॥ समाधिप्रज्ञाप्रभवः संस्कारो' व्युत्थानसंस्काराशयं वाधते । व्युत्थानसंस्काराभिभवात्तसभवाः मत्यया भवन्ति । प्रत्यय. निरोधे समाधिरुपतिष्ठते । ततः समाधिजा मजा, ततः मनार कृताः संरफारा इति नको नवः संस्काराशयो जायते । ततय विशेपस्तहि नास्ति प्रमाणविरहादित्यत आह--न चंत्ति । न हि प्रमाणं व्यापक कारणं या प्रमेयस्य येन तनिवृत्तो निवर्तत । नो खलु कलायतश्चन्द्रस्य परभागपति. हरिणसभावं प्रति न संदिहते प्रामाणिका इत्यर्थः । इति तस्मात्समाधिमज्ञानि- या एवेति । अत्र च विवादाध्यासिताः परमाणब मात्मानध प्रातिस्विकविशेषशा• लिनो द्रव्यत्वे सति परस्परं ध्यावर्तमानलाये द्रव्याचे सति परस्परं न्यावर्तन्ते ते प्रातिस्विकविशेषशालिनो यथा खण्डमुण्डादय इत्यनुमानेनाऽऽगमेन च ऋतमरमशो- पदेशपरेण यद्यपि विशेपो निरूप्यते तदनिरूपणे संशयः स्यान्यायमाप्रत्यात्तथाऽप्य. दूरविप्रकण तसवं कथंचिद्वोनस्यतः श्रुतानुमाने न तु साक्षावार्थमिव समुच्चया- दिपदानि लिङ्ग संख्यायोगितया। तस्मासिद श्रुतानुमानप्रज्ञाम्यामन्यविषयेति ॥४९॥ स्यादेतत् । मवतु परमाविषय: संपतातो यथोक्तोपायाभ्यासादनादिना तु व्यु. स्थानसंस्कारेण निरूढनिविडतयों मतिरन्यनीया समाधिमक्षा सा बात्यावर्तमध्यवर्ति- प्रदीपपरमाणुरिवेति शङ्कामपनेतुं सूत्रमयतारयति-~-समाधिमज्ञति । सूत्र पठति-- तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कारमतिवन्धी नदिति निर्विचार समापत्ति परामशति । अन्येति व्युत्थानमाह । मृतार्थपक्षपातो हि धिा स्व मावस्तावदेनेयमनवस्थिता भाम्पति न पावतत्वं प्रतिलभते । तत्मतिलम्भे तत्र स्थितपदा सती संस्कार द्धिः संस्का- १ ग. 'स्याप्रामाणिक' । २ स. 'याऽभिभवनीया सा। ३. स्थिर४ज, 'युधि ·- 1 वाचस्पतिकृतटीकासंपलितच्यासभाष्यसमेतानि-[१सगाधिपादे- प्रज्ञा, ततश्च संस्कारा इति । कथमसो संस्कारातिशयश्चित्तं साधि- कारं न करिष्यतीति । न ते प्रज्ञाकृताः संस्काराः शायहेतु स्वाचित्तमधिकारविशिष्टं कुर्वन्ति । चित्तं हि ते स्वकार्यादयसा- दयन्ति । ख्यातिपर्यवसानं हि.चित्तचेष्टितमिति ॥ ५० ॥ किंचास्य भवति- तस्यापि निरोधे सर्व निरोधान्निौजः समाधिः ॥ ५१ ॥ ( इति श्रीपतञ्जलिविरचितयोगसूत्रेषु प्रथमः समाधिपाद ॥१॥) बुद्धिचक्रक्रमेणाऽऽवर्तमानाऽनादिमप्यतत्त्वसंस्कारवृद्धिकर्म वाधन एवेति । तथा च बाह्या अध्याहु:- निरुपद्रवभूतार्थस्वमावस्य विपर्ययः । न वाधोऽनादिमत्त्वेऽपि बुद्धेस्तत्पक्षपातनः ।। इति । स्यादेतत्समाधिप्रज्ञातोऽस्तु व्युत्थाननस्य संस्कारस्य निरोवः । समाधिनस्तु संस्कारातिशयः समाधिपक्षाप्रसवहेतुरस्त्यविकत इति तदवस्यैव चित्तस्य साधिकारतेति चोदयति--कथमसाविति । परिहरति-न त इति । चित्तस्य हि कार्यद्वयं शब्दा- ग्रुपभोगो विवेकख्यातिश्चेति । तन शर्माशयसहितं शब्दाद्युपभोगे वर्तते.। प्रज्ञा. प्रभवसंस्कारोन्मूलिननिखिललेशकर्माशयस्य तु चेतसोऽवसितमायाधिकारमावस्य विवे- ख्यातिमात्रमवशिष्यते कार्यम् । तस्मात्समाधिसंस्काराश्चित्तस्य न मोगाधिकारहे. तवः प्रत्युत तत्परिपन्थिन इति । स्वकार्यानोगलक्षणादवसादयन्ति, असमर्थ कुर्वन्ती. त्यर्थः । कस्माख्यातिपर्यवसानं हि चित्तचेष्टितं, तावद्विमोगाय चित्तं चेष्टते न याव. द्विवेकख्यातिमनुभवति । सनातविवेक ख्यातिनस्तु क्लेशनिवृत्ती न भोगाधिकार इत्यर्थः ।। ५०॥ तदन मोगाधिकारप्रशान्तिः प्रयोननं प्रज्ञासंस्काराणामित्युक्तम् । पृच्छति- किंचेति । किंचास्य भवति प्रनासंस्कारवञ्चित्तं प्रक्षासंस्कारप्रवाहजनकलया तपैव साधिकारमित्यधिकारापनुत्तयेऽन्यदपि किंचिदपेक्षणीयमन्तीत्यर्थ.। सूत्रेणोत्तरमाह- तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान्निनः समाधिः । परेश वैराग्येण ज्ञान. प्रसादमात्रलक्षणेन संस्कारोपजननद्वारा तस्यापि प्रज्ञाकृतसंस्कारस्य निरोधे, न केवलं प्रज्ञाया इत्यपिशब्दार्थः । सर्वम्योत्पद्यमानस्य संस्कारप्रज्ञाप्रवाहस्य निरोधात्कारणा- .क.स. 'गर'१२ क ज. स. 'र'।३ ज. 'मेण व । ४ क नो । ५ क. 'दिस'।६ क. झ. 'सवे हे।

·सू०५१] पातञ्जलयोगसूत्राणि । स न केवलं समाधिमक्षाविरोधी पक्षाकृचानामपि संस्का. राणां प्रतिवन्धी भवति । कस्माद, निरोधजः संस्कार: समा- धिनान्संस्कारांन्वायत इति । निरोपस्थितिकालक्रमानुभवेन निरोधचित्तकृतसंस्कारास्ति- त्वमनुमेयम् । च्युत्पाननिरोधसमाधिमभयः सह कैवल्यभागीयः । । संस्काराधिनस्याधिकारांघरोधिनो न स्थितिहेतवो भवन्तीति । भावेन कार्यानुत्पादात्तोऽयं निजः समाधिर्भवति । व्याचष्टे-स निर्धाजः समाधिः ' समाधिपक्षाविरोधिनः परस्माद्वैराग्यादुरनायमानः स्वकारणद्वारेण न केवलं समाधि. प्रज्ञाविरोधी प्रज्ञाकृतानामप्यसो संस्काराणां परिपन्थी यवति । ननु वैराग्य विज्ञान सद्विज्ञान प्रज्ञामा बाधता संस्कार त्वविज्ञानरूपं कथं बाधते । दृष्टा हि जाग्रतोऽपि स्वादृष्टार्थस्मृतिरित्याशयवान्यच्छतिकस्मादिति । उत्तरं-निरोधन इति । निरुध्यतेऽनेन मोति निरोधः परं वैराग्यम् । ततो जातो निरोधनः संस्कारः । संस्कारादेव दीर्घकालनरन्तर्यसत्कारासेक्तिपरवैराग्यजन्मनः प्रज्ञासंस्कारबाधो न तु विज्ञानादित्यर्थः। स्यादेतत् । निरोधजसंस्कारसदावे किं प्रमाणम् । स हि प्रत्यक्षेण वाऽनुभूयेत स्मृत्या वा काणानुमीयत । न च सर्ववृत्तिनिरोधे प्रत्यक्षमस्ति योगिनः । नापि स्मृतिः । तस्प वृत्तिमात्रनिरोधतया स्मृतिमनकत्वासंभवादित्यत आह-निरोधेति । निरोधे स्पितिश्चितस्य निरुद्धावस्येत्यर्थः । तस्याः कालक्रमो मुहर्धियामयामाहोरा- नादिस्तदनुभवेन । एतदुक्तं भवति-वैराग्याम्यामप्रकर्षानुरोधी निरोवको मुहू- तर्धियामादिव्यापितयाऽनुभूयते योगिना । न च वैराग्यक्षणाः ऋमनियततया परस्त रमसंमवन्तस्तत्तत्कालव्यापितया सातिशयं निरोध कर्तुमीशत इति तत्तद्वैराग्यक्षण. पचयजन्यः स्थायी सरकारचय एपितव्य इति मावः। नच्छिचन्तां प्रज्ञासंस्काराः। निरोधकारास्त कुतः समुच्छिद्यन्ते । अनुच्छेदे वा साविकारत्वमेवेन्यत आह. म्युत्यानेति । व्युत्थानं च तस्य निरोधसमाधिश्च संप्रज्ञातस्तत्प्रभवाः संस्कार केवल्यभागीया निरोधनाः संस्कारा इत्यर्थः । व्युत्थानप्रज्ञासंस्काराश्चिने भलीना इति भवति पित्तं व्युत्थानमज्ञासंस्कारवत् । निरोवसंस्कारस्तु प्रत्युदित एवाऽऽस्ते चित्ते । निरोधसंस्कारे सत्यपि नित्तमनविकारवत् । पुरपार्यजनक वितं हि साधिकार शब्दायुपभोगविवेकख्याती च तथा पुरुषार्थ: 1 संस्कारशेषताया तु न बुद्धः प्रति- संवेदी पुरुष इति नासो पुरुषार्थः । विदेहप्रकृतिळयाना न निरोधभागितया साधिकार प. न. 'ननासं १ २ ख, ज. या । ।३. पुसाया।

·वारस्पविकृतटीकासंचलितच्यासभाष्यसमेतानि- [१समाधिपादे-
यस्मादयसिताधिकार सह कैवल्यभागीयः संस्कारचि निव-
तते, तस्मिनिटचे पुरुपः स्वरूपमात्रप्रतिष्ठोऽतः शुद्धः केवलो
मुक्त इत्युच्यत इति ।। ५१ ॥
इति श्रीपातञ्जले सांख्यप्रवचने योगशास्त्रे श्रीमदयासभाष्ये
प्रथमः समाधिपादः ॥ १॥
चित्तम् । अपि तु केशवासिततयेत्याशयबानाह-यस्मादिति । शेषं मुग-
मम् ॥ ५१॥
योगस्योद्देशनिर्देशो तदर्थं वृत्तिलक्षणम् ।
योगोपायाः प्रमेदाश्च पादेऽस्मिन्नुपवर्णिताः ॥ १ ॥
इति श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचिताया पातञ्जलयोगसूत्रमाप्यव्याख्याया
प्रथमः समाधिपादः ॥ १॥

·वाचस्पतिकृत्तटीकासंबलितव्यासमायसमेतानि- पातञ्जलयोगसूत्राणि । --:0: --- (तत्र द्वितीयः साधनपादः)। उदिष्टः समाहितचित्तस्य योगः । कथं व्युस्थितचित्तोऽपि योगयुक्तः स्यादित्येतदारभ्यते--- तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः ॥ १॥ नातपस्विनो योगः सिध्यति । अनादिकमहशवासनाचित्रा प्रत्युपस्थित विपपजाली चाशुद्धिनान्तरेण तपासंदमायन इति तपस उपादानम् । तच चित्तप्रसादनपचाधमानमनेनाऽऽ- सेव्यमिति मत्पते। ननु प्रथमपादेनेव सोपायः सावान्तरप्रभेदः सफलो योग उक्तस्तकिमपरमवारी- प्यते यदर्य द्वितीयः पादः प्रारभ्यतेत्यत आह-अष्टि इति । अभ्यासवैराग्ये हि योगोपायो प्रथमे पाद उत्तौ । न च ती व्युत्थितचित्तस्य द्रागित्येव संमवत इति द्वितीयादोपदेश्यानुपायानपेक्षते सत्त्वशुद्धचर्पम् । ततो हि विशुद्धसत्वः कृतरक्षा• संविधानोऽभ्यासवैराग्ये प्रत्यहं भापयति । समाहितत्वविक्षिप्तत्वम् । कथं व्युत्था- नचित्तोऽप्युपदेक्ष्यमाणैरुपायैर्युकः सम्योगी स्यादित्यर्थः । तत्र वक्ष्यमागेपु नियमे- प्वाकृष्य प्राथमिक मत्युपयुक्ततरतया प्रथमतः क्रियायोगमुपदिशति सूत्रकारः- तपास्वाध्यायेत्यादि । क्रिथैव योगः क्रियायोगो योगताधनत्वात् । अत एव वि. प्णुपुराणे खाण्टिक्यकोशिध्वनसंवादे-~- योगयुक्पथमं योगी युञ्जमानोऽभिधीयते [ १७ । ३३ ।। इत्युक्रम्य तपस्वाध्यायादयो दर्शिताः । व्यतिरेकमुखेन(ण) तपः उपआयत्वमाह- नातपस्विन इति । तपसोऽवान्तरव्यापारमुपायोपयोगिनं दर्शयति-~-अनादीति । अनादिम्या कर्मझेशवासनाम्या विज्ञान एवं प्रत्युपरिपतमुपनतं पिपपजालं यस्या सा तथोक्ता । अशुद्धी रजनमःसमुद्रेको नान्तरेण तप.सभेदमापद्यते । सान्द्रस्य नितान्तविरलता संभेदः । ननुपातीयमानमपि तपो धापम्यहेतुतया योगप्रतिपक्ष इति कथं तदुपाय इत्यत आह-तञ्चेति । तामावमेव तपश्चरगीयं न यावता धातु- Aषयमापयत इत्यर्थः। १. योर्ग प्रति प्रतिपक्षमति क ।

·वाचस्पतिकृतटीकासंचलितव्यासभाष्यसमेतानि- २ साधनपादे- स्वाध्यायः प्रणादिपवित्राणां जपो मोक्षशास्त्राध्ययनं वा। ईश्वरप्रणिधानं सर्वक्रियाणां परमगुरावर्पणं तत्फलसंन्यासो वा ॥ १ ॥ स हि क्रियायोगः- समाधिभावनार्थः लेरातनूकरणा- र्थश्च ॥ २॥ स हासेव्यमानः समाधि भावयति क्लैशांथ प्रत्तन करोति । . मतनूकतान्क्लेशान्मसंख्यानामिना दग्धवीजकल्पानमसवधर्मिणः करिष्यतीति । तेषां तनूकरणात्पुनः केशरपरामृष्टा सत्त्वपुरुषा. न्यतामात्रख्याविः सूक्ष्मा प्रज्ञा समाप्ताधिकारा प्रतिप्रसवाय कल्पिप्यत इति ॥ २॥ प्रणवादयः पुरुषसूक्तरुद्रमण्डलबाह्मणादयो वैदिकाः, पौराणिकाश्च ब्रह्मपारायणा. दयः । परमगुरुभगवानीश्वरस्तस्मिन् । यत्रेदमुक्तम्-कामतोऽकामतो वाऽपि यत्करोति शुभाशुमम् । तत्सर्वं त्वयि संन्यस्तं त्वत्प्रयुक्तः करोम्यहम् ॥ इति । तत्फलसंन्यासो वा फलान भिसंधानेन कार्यकरणम् । यत्रेदमुक्तम्- कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्माण ॥१॥[भगी०२।४७] । तस्य प्रयोजनाभिधानाय सूत्रमवतारयति-स होति । सूत्रं-समाधिभावनार्यः क्लेशतनूकरणार्थश्च । ननु क्रियायोग एव घेत्लेशान्यतन करोति कृतं तर्हि प्रसं- ख्यानेनेत्यत आह- -पतन्कृतानिति । क्रियायोगस्य प्रतनकरणमात्रे व्यापारो न तु वध्यत्वे क्लेशानां प्रसंख्यानस्य तु तद्वन्ध्यत्वे । दरवाजकल्पानिति कध्यत्वेन दम्बकलमबीजसारूप्यमुक्तम् । स्यादेतत् । प्रसंख्यानमेव चेल्लेशानप्रसवधर्मिणः करिष्यति, कृतमेषा प्रतनूकरणेनेत्यत आह-वेपामिति । केशानामतानवे हि बल. वद्विरोधिप्रस्ता सत्वपुरुषान्यताख्यातिरदेतुमेव नोत्सहते । प्रागेव तद्वन्ध्यभावं कर्तु प्रविरलीकृतेषु तु लेशेषु दुर्वलेषु तद्विरोधिन्यपि वैराग्याम्यासाभ्यामुपजायते । उप- नाता च तेरपरामृष्टाऽनभिभूता नैव यावत्परा मृश्यत इति । सत्त्वपुरुपान्यतामात्र- ख्यातिः सूक्ष्मा प्रज्ञाऽतीन्द्रियतया सूक्ष्मोऽस्या विषय इति सूक्ष्मा प्रज्ञा प्रतिप्रसवाय मविटयाय कपिप्यते । कुतः, समासाधिकारा यतः समायोऽधिकारः कार्यारम्भगं गुणानां यया हेतुभूतया सा तयोक्तेति ॥ २ ॥ कराद।

·4 । ३-.] पावक्षलपोगसूत्राणि । अथ के शाः कियन्तो वेति-- अविवास्मितारागदेषाभिनिवेशाः 'वेगाः ॥३॥ लेशा इति पञ्च विपर्यया इत्यर्थः । ते सन्दमाना गुणाधि. कारं द्रढ़यन्ति, परिणाममवस्थापयन्ति, कार्यकारणस्रोत उन्ना यन्ति, परस्परानुग्रहतन्त्री भूत्वा कर्मविपाक चाभिनिहर- न्तीति ॥३॥ अविद्या क्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नो- दाराणाम् ॥ ४ ॥ अत्राविद्या क्षेत्रं प्रसवभूमिरुत्तरेपामस्मितादीनां चतुर्विधेवि- कल्पाना प्रमुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम् । तत्र का प्रसुप्तिः । चेतति शक्तिमात्रमतिष्ठानां वीजभावोपरयः । तस्य 'प्रबोध आलम्बने पृच्छति-अयोति । अविद्येति सूत्रेण परिहारः । अविद्यास्मितारागद्वैपाभि निवेशाः केशः । व्याचष्टे-पञ्च विपर्यया इति । अविद्या तावद्विपर्यय एव । अस्मितादयोऽप्यवियोपादानास्तदविनिर्मागवर्तिन इति विपर्ययाः । ततश्चाविद्यासमु- छेदे तेषामपि समुच्छेदो युक्त इति भावः । तेपामुच्छेत्तव्यताहेतुं संसारकारणत्व माह-ते स्पन्दमानाः समुदाचरतो गुणानामधिकारं द्रढयान्त बलवन्तं कुर्व- न्त्यत एवं परिणाममवस्थापयन्ति । अव्यक्तमहदहकारपरम्परया हि कार्यकारण- स्रोत उन्नमयन्त्युद्भावयन्ति । यदर्थं सर्वमेतत्कुर्वन्ति तदर्शयति-परस्परोति । कर्मणां विपाको जात्यायु गलक्षणः पुरुषार्थस्तममी वेशा अभिनिर्हरन्ति गिप्पाद. यन्ति । किं प्रत्येक नेत्याह-परस्परानुग्रहेति । कर्मभिः रेशा शैश्च कर्मा. णीति ॥ ३॥ हेयानां क्लेशानामविद्यामूलत्वं दर्शयति-- अविद्या क्षेत्रमुत्तेरपा मसुप्ततनुदि। च्छिन्नोदाराणाम् । तत्र का प्रसुतिरिति । स्वोचितामर्थक्रियामकुर्वता वेशानां सद्भावे न प्रमाणमस्तीत्यभिप्रायः पृच्छतः । उत्तर~चेतसीति । मा नामार्थक्रिया का हशा विदेहप्रकृतिलयानां बीजमा प्राधास्तु वे शक्तिमात्रेण सन्ति क्षीर इछ दधि । न हि विवेकख्यातेरन्यदस्ति कारण तद्वन्ध्यतायाम् । अतो विदेहप्रकृतिलया १ ग. के ते २ ग. प. 'शा पन है।३ म. प. द. ते स्पन्द'। ४ ख. र. "पिंक'। ५ ग.घ..'परिपताना।

·। चाचस्पतिकृतटीकासंबठितव्यासभाष्यसमेवानि-२ साधनमादे-- संमुखीभावः । पसंख्यानवतो दम्पशवीजस्य संमुखीभूतेऽप्पा- लम्बने नाती नरस्ति, दग्धवीजस्य कुतः प्ररोह इति । अत: सीणलेशः कुशलवरमदेह इत्युच्यते । तत्रैव सा दग्धवीजभावा. पश्चमी क्लेशावस्था नान्यति । सत्ता लेशानां दा चीजसामध्ये दग्धमिति विपयस्य संमुखीमावेऽपि सति न भवत्येपो प्रचोप इत्युक्ता प्रसुतिर्दम्यवीजानामप्ररोइश्च । तनुत्त्वमुच्यते-पतिपक्षमावनोपहताः क्लेशास्तनयो भवन्ति । तथा विच्छिद्य विच्छिद्य तेन तेनाऽऽत्मना पुनः पुनः समुदाचर- न्तीति विच्छिन्नाः। कथं, रागकाले क्रोधस्यादर्शनात्। नहि राग- काले क्रोधः समुदाचरति । रागय कचिदृश्यमानो न विषयान्तरे नास्ति । नैकस्यो लिगां चैत्रो रक्त इत्पन्यासु स्त्रीषु विरक्तः . विकल्यातिविरहिणः प्रसुप्ठलेशा न यात्तिदवाधिकालं प्राप्नुवन्ति । तमामो तु पुनरा- वृत्ताः सन्तः शास्तेषु तेषु विषयेषु संमुखी भवन्ति । शक्तिमात्रेण प्रतिष्ठा येषां ते तथोक्ताः । तदनेनोत्पत्तिशक्तिरका । बीजमावोपगम इति च कार्यशक्तिरिति । ननु विवेकख्यातिपतोऽपि क्लेशाः कस्मान्न प्रसुप्ता इत्यत आह-प्रसंख्यानवत इति । घरमदेहो न तस्य देहान्तरमुत्पत्स्यने यदपेक्षयाऽस्य देहः पूर्व इत्यर्थः । नान्यत्र विदेहादिवियर्थः । ननु सतो नात्यन्तविनाश इति किमिति तदीययोगविलेन विषयसंमुखीभावे न क्लेशाः प्रबुध्यन्त इत्यत आह~-सत्तामिति । सन्तु क्लेशा दग्ध स्त्वेषां प्रसंख्यानामिना बीजमाव इत्यर्थः । देशप्रतिपक्षः क्रियायोगस्तस्य भावनमनुष्टानं तेनोपहतास्तनवः । अथवा सम्प- रक्षानमवियायाः प्रतिपक्षी भेददर्शनमस्मिताया माध्यस्थ्य रागद्वेषयोरनुबन्धबुद्धिनि- वृत्तिरभिनिवेशस्येति । विच्छित्तिमाह--तयेति । प्लेशानामन्यतमेन समुदाचर- ताsमिमवाद्वाऽत्यन्तविषयसेवया वा विच्छिय विच्छिद्य तेन तेनाऽऽत्मना समुदाचर- न्याविर्भवन्ति वानीकरणायुपयोगेन वाऽभिभावकदौर्बल्येन वेति । वीप्सया विच्छे- दसमुदाचारयोः पौनःपुन्यं दर्शयता यथोक्तात्मसुप्ताद्भेद उक्तः । रागेण वा समुदा. चरता विनातीयः फोघोऽभिभूयवे सनातीयेन वा विषयान्तावतिना रामेणैव विषया. न्तरवर्ती रागोऽभिभूयत इत्याह-रागति । भविष्यवृत्तेनयी गतियथायोग वेदि- १८.ग.प.३, २. छ. 'नः १ ख. 'वद।

·६] पातञ्जलयोगमाणि। किंतु वत्र रागो लब्धवृत्तिरन्यत्र तु भविष्यत्तिरिति । स हि वदा प्रमुसतनुविच्छिन्नौ भवति । विषये यो लब्धवृत्तिः स उदाः । सर्व एवैते शविषयत्वं नातिनामन्ति { कस्ता विच्छिन्नः प्रसुप्तस्तनुरदारो वा क्लेश इति । उच्यते--सत्यमेवैतव, किंतु विशिष्टानामेवैतेषां विच्छि- मादित्वम् । यथैव प्रतिपक्षभावनाती निवृत्तस्तयैव स्वव्यञ्जका- जनेनाभिव्यक्त इति । सर्व एवामी केशा अविद्याभेदाः । कस्मात् , सर्वप्वविवाभिप्लरते । पदविद्यया वस्त्वाकार्यते. वदे- वानुशेरचे क्लेशा विपर्यासमत्ययंकाल उपलभ्यन्ते झीयमाणों चाविद्यामनु क्षीयन्त इति ॥ ४ ॥ तत्राविद्यास्वरूपगुच्यते- अनित्याशुचिदुःसानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्या- तिरविद्या ॥ ५॥ अनित्ये कार्य नित्यख्यातिः । तद्यथा-ध्रुवा पृथिवी, तव्येत्याह ---स हीनि । भविष्यवृत्तिलेशमात्रपरामर्श सर्वनाम न चैवरागपरा मर्शि तस्य विच्छिन्नत्वादयेति । उदारमाह-विषय इति । नन्दार एव पुरुषान्सिभाताति मवतु वेशोऽन्ये. पशिश्नन्तः कथं क्लेशा इत्यत आह-सर्व एचैत इति । केशविषयत्वं केशपदया गत्वं नातिकाम युदारतामापद्यमानाः । अव एव तेऽपि हेया इति भावः । लेश- स्नैका मन्यमानधोदयति-कस्तहीति । क्लेशवेन समानान्वेऽपि यपोकावस्था- भेदाद्विशेष इति परिहरति-उच्यते सत्यमिति । स्यादेतत् । अविद्यातो भवन्तु छ शाः, तथाऽप्यविद्यानिवृत्तो कस्मानिवर्तन्ते । न खलु पटः कुपिन्दनिवृत्तौ निवर्तत इत्यत आह~ हसर्व एवेति । भेदा इव भेदास्तदविनिर्मागतिन इति यावत् । पृच्छति-कस्मात् । उत्तर-सर्वेविति । तदेव स्फुटयति-यदिति । आकार्यवे समारोप्यते । शेपं सुगमम् । प्रसास्तवलीनानां तत्ववस्थाश्च योगिनाम् । विच्छिन्नादाररूपाश्च क्लेशा विषयमहिनाम् ।। इति संग्रहः ॥ ४॥ अनित्याशुचिदुःखानामनु नित्यशुचिसुखामरूपातिरविद्या । अनित्य- त्योपयोगिविशेष कार्य इति । केचिकिल भूतानि नित्यत्वेनामिमन्यमानास्तदूपमा १, रा. "व्यका सर्व।।

·- . ६२ वाचस्पतिकृतटीकासंघलितव्यासभाष्यसमेतानि- [रसाधनपादे- ध्रुवा सचन्द्रतारका यौः, अमृता दिवौकस झते । तथाऽशुचौ परमवीभत्री कार्य- स्थानाद्रीजादुपष्टम्भान्निस्यन्दानिधनादपि । कायमाधेयशौचत्वात्पण्डिता शुचिं विदुः ।। इत्यशुचौ शुचिख्यातिदृश्यते । नवेव सशाङ्कलेखा कम. नीय कन्या मध्यमृतावयवनिर्मितेव चन्द्र भित्वा निःसृतेव ज्ञायते, नीलोत्पलपत्रायतासी हावगर्भाभ्यां लोचनाभ्यां जीव. लोकमावासयन्तीववि कस्य फेनाभिसंवन्धः । भवति चैवम- शुचौ शुचिविपर्यासमत्यय इति । एवेनापुण्ये पुण्यप्रत्ययस्तथैवा. नर्थे चार्थप्रत्ययो व्याख्यातः। तथा दुःखे सुखख्याति वक्ष्यति-"परिणामतापसंस्कारदु:- खैर्गुणवृत्तिविरोधाच दुःखमेव सर्वं विवेकिनः" इति । तत्र सुख. रुपातिरविद्या । तथाऽनात्मन्यात्मख्यातिर्वाद्योपकरणेषु चेतना. चेतनेषु भोगाधिष्ठाने वा शरीरे पुरुषोपकरणे वा मनस्यनारम- न्यात्मख्यातिरिति । तथैतदत्रोक्तम्-" व्यक्तमव्यक्तं वा सत्त्व- भीप्सवस्तान्येवोपाप्तते । एवं धूमादिमार्गानुपासते चन्द्रसूर्यतारकांद्युलोकानित्यान- भिमन्यमानास्तत्प्राप्तये । एवं दिवौकसो देवानमृतानभिमन्यमानास्तभावाय सोम "पिबन्ति । आम्नायते हि अपाम सोमममृता अभूम सं० ३ । १ । ११ इति, 'सयमनित्येषु नित्यख्यातिरविशा । तथाऽगुची परमवीभत्से काये । अत एव कायबीभत्सताया धेयासकी गाया पटति--स्थानादिति । मातुरुदरं मुन्नायुपहतं स्पानं, पित्रोलोहितरेतसी बीनम् । अशितपीताहाररसादिभाव उपरामरतन शरीर धार्यते । निःस्यन्दः प्रस्वेदः । निधनं च प्रोत्रियशरीरमप्योपवि- प्रयति । तत्पशे मानविधानात् । ननु यदि शररिमपि कृतं तर्हि मृनलादिक्षाल. नेनेत्यत--आधेयशाचत्वादिति । स्वभावेनाशुषेरपि शरीरस्य शौचमाधेये सुग. धितेव कामिनीनामनरागादिभिः । अर्थोकं पयति-इत्युक्तेभ्यो हेतुभ्योऽशुची शरीर इति । शषिरूपातिमाह-वेति । हावः शृङ्गारजा लीला । कस्य सी. कामस्य परमवीभत्सस्य केन मन्दतमादृश्येन शशाङ्कलेखादिना संबन्धः । एते. नाशुचौ स्त्री कार्य शुनिपानिप्रदर्शनेन । पाण्ये हिंसादौ संसारमोच कादीना पुन्य. प्रत्ययः । एवमर्गनरक्षणादिदुःसरहुलायाऽन धनासवर्थप्रत्ययो व्याख्याताः । सर्वेषा नुगुप्सितत्वेनापित्वात् । क्या दुःख इति । सुगमम् । तथाऽनारमनीति । सुगमम् । तथैतदयोक्तं पश्च. 15.स.घ... 'ये पिरयातिः । उमंच-स्थाग,2,उई च--स्था । २.स. 'लयोभ्यास. 'म्यातः 11 .

·" पातसलयोगसूत्राणि । त्मत्वेनाभिपतीत्य तस्य संपदमन नन्दत्यात्मसंपदं गन्यानस्तस्य व्यापदमनु शौचत्यात्मव्यापदं मन्वानः सं सर्वोऽप्रतिवुद्धः इति । एपा चतुष्पदी भवत्यविद्या मूलमस्य क्लेशसंतानस्य कर्मा- शयस्प व सविषाफास्येति |---- मित्राभावो न मिगा तु तद्विद्धः सपत्नः । यो तस्यावामित्रागोपदयदस्तुसतत्वं विज्ञेयम् । यथा नामित्रो वाऽगोप्पदं न गोम्पदाभावो न गोषदमानं किंतु देश एच ताभ्यामन्यस्त्वन्तरम् , एवमविद्या न प्रमाणं न प्रमाणाभाव: किंतु-विद्याविपरीतं ज्ञानान्तरपनियोति ।।५।। रोन । व्यक्त चेतनं पुवदारपश्वादि । अव्यक्तमचेतनं शय्यासनाशनादि । स सयोऽप्रतिबुद्धी मूढः । चत्वारि पदानि स्थानान्यस्या इति चतुष्पदा । नन्वन्याऽपि दिङ्मोहालातचक्रादिविषयाऽनन्तपदाऽविद्या तकिमुच्यते चतुष्पदेत्यत आह--- -मूल- मस्येति । सन्तु नामान्या अप्यविद्या संसारवीनं तु चतुष्पदेवेति । नन्वविद्यति नन्समाप्तः पूर्वपदार्थप्रधानो वा स्थाद्यथाऽमक्षिकमिति । उत्तरप- दार्यप्रधानो वा यथाऽराजपुरुष इति । अन्यपदार्यप्रधानो वा यथाऽमतिको देश इति । तय पूर्वपदार्थप्रधानत्वे विद्यायाः प्रसज्यप्रतिषेधो गन्येत । न चास्याः लेशादिका-. रणत्वम् । उत्तरपदार्थप्रधानत्वे वा विवव कस्यचिदमावेन विशिष्टा गम्येत । ता च शादिपरिपन्धिनी न तु तद्वीजम् । न हि प्रधानोपघाती प्रधानगुणो युक्तः । तदनुपघाताय गुणे स्वन्याय्यकल्पना । तस्माद्विद्यास्वरूपानुपघाताय नमोऽ- न्ययाकरणमध्याहारो वा निषेध्यस्येति । अन्यपदार्थप्रधानत्वे त्वविद्यमान विद्या बुद्धिचाया । न चासो विद्याया अमामात्रेण शादिवीजम् । विवेक- ख्यातिपूर्वकनिरोधसंपनाया अपि तथात्वासात् । तस्मात्सर्वथैवाविद्याया न लेशा. दिमूलतेत्यत आह-तस्याश्चेति । वस्तुनो भावो वातुमत वस्तुत्वमिति यावत् । तदनेन न प्रसश्यप्रतिषेधः । नापि विधवाविया, ने तदभावविशिष्टा बुद्धिरपि तु विद्याविरुद्ध विपर्ययज्ञानमवियेत्युक्तम् । लोकाधीनावधारणो हि शब्दार्थयोः संवन्धः । टोके चोत्तरपदार्थप्रधानस्यापि नन उत्तरपदामिधेवोपमईकास्य तल्लक्षिततद्विरुद्धपर• तया तत्र तत्रोपलव्धेरिहापि तद्विरुने वृत्तिरिति माव; धात. विभनते-यथा नामिय इति । न मित्राभावो नापि मित्रमात्रमित्यस्यानन्तरं परत्वन्तरं किंतु तद्वि. रुद्धः सपत्न इति वक्तव्यम् । तथाऽगोप्पदमिति न गोष्पदामावो न गोप्पदमा कि तु देश एवं विपुलो गोप्पदविरुद्धस्ताम्यामभावगोप्पदाम्यामन्यद्वस्त्वन्तरम् । दा - न्तिके योनयति एवमिति ॥ ५ ॥ *स. न, २. या नागो (१.२. नापि । ३ ज. स. 'न्य इत्याद।

·+ वाचस्पतिकृतीकासंचलितव्यासभाष्यसमेनानि- [रसाधनपादे- दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मतेवास्मिता ॥ ६ ॥ पुरुषो दृक्शक्तिवृदिदर्शनशक्तिरित्येत्तयोरेकस्वरूपापत्तिरि- वास्मिता क्लेश उच्यते । भोक्तभोग्यशपयारत्यन्तविभक्तयोर- त्यन्तासंकीर्णयौरविभागमावाचव- सत्या भोगः कल्पते । स्वरू, पप्रतिलम्भे तु तयोः कैवल्यमेव भववि कुतो भोग इति । तथा चोक्तम्-'बुद्धितः परं पुरुषमाकारशील विद्यादिभिविभक्तमप- श्पन्कुर्यात्तत्राऽऽत्मबुद्धि मोहेन ' इति ॥ ६ ॥ सुखानुशयी रागः ॥ ७ ॥ अविद्यामुक्त्वा तस्याः कार्यमस्मिता - रागादिवपिठामाह-दृग्दर्शनशक्त्योरे- कात्मतेयास्मिता । क्च दर्शनं च ते एव शक्ती तयोरात्मानात्मनोरनात्मन्यात्म- जानलक्षणाऽविद्यापादिता कात्मतेव न तु परमार्थत एकात्मता साऽस्मिता । दृद. नियोरिति वक्तव्ये तयोमोक्तभोग्ययोर्योग्यतालक्षणं संवन्धं दर्शयितुं शक्तिग्रहणम् । सूत्रं विनृगौति-पुरुष इति । नन्वनयोरभेदप्रतीतेरभेद एव कस्मान्न भवति कुत. कत्व लिभाति पुरुषमित्यत आह-भोक्तभोग्येति । भोग्यशक्तिर्वृद्धिमोक्तशाक: पुरुषस्तयोरत्यन्तविभक्तयोः कुतोऽत्यन्तविभक्तत्वमित्यत आह-अत्यन्तासंकीर्णयोः। भपरिणामित्वादिधर्मकः पुरुषः परिणामित्वादिमिका बुद्धिरित्यसंकीर्णता । तदनेन प्रतीयमानोऽप्यभेदो न पारमार्थिक इत्युक्तम् । अविभागेति शत्वमुक्तम् । अन्वयं दर्शयित्वा व्यतिरेकमाह-स्वरूपेति । प्रतिलम्भो विवकख्यातिः । परस्याप्येत. संमतमित्याह-~तदु( था चो)क्तं पश्चशिखेन बुद्धित इति । स्वरूपं सदा विशुद्धिः, शीलमौदासीन्य, विद्या चैतन्यं, बुद्धिरविशुद्धाऽनुदासीना नदा घेति तत्राऽऽत्मबुद्धिरपिद्या । मोहः पूर्वाविद्याननितः संस्कारस्तमो वाऽविद्या- यास्तामसत्वादिति ॥ ६ ॥ विवेकदर्शने रागादीना विनिवृत्तेरविद्यापादिताऽस्मिता रागादीनां निदानमित्य- स्मितानन्तरं रागादीक्षयति-सुखानुशयी रागः । अनभिज्ञस्य स्मृतेरमावात्सुखा- भिक्षस्येत्युक्तम् । स्मर्यमाणे सुखे रागः सुखानुस्मृतिपूर्वकः । अनुभूयमाने तु सुखे नानुस्मृतिमपेक्षते । त-साधने तु स्मर्यमागे दृश्यमाने वा सुखानुस्मृतिपूर्व एव रामः । दृश्यमानमपि हि सुखसाधनं तवयस्य सुखहेतुता स्मृत्वा तज्जातीयतया वाऽस्य १.व.दयामा । २ न. विमीमा । । आकारः ·1-] पातञ्जलयोगसूमापि - सुखाभिलस्य सुखानुस्मृतिपूर्वः सुख तत्सायने वा यो गई. स्तृष्णा लोभः स राग इति ॥७॥ दुःखानुशयी देपः ॥ ८॥ दुःखाभित्रस्य दुःखानुस्मृतिपूर्वो दुःखे तत्साधने घाय: मतियो मन्युनियांसा क्रोधः स द्वेषः ॥ ८॥ स्वरसवाही विदुपोऽपि तथा रूढोऽभिनिवेशः ॥९॥ सर्वस्य माणिन इयमात्माशीनित्या भवति मा न भूर्व भूया- समिति । न चाननुभूतमरणधर्मकस्यैपा भवत्यात्माशीः । एतया च पूर्वजन्मानुभवः प्रतीयते । स चायमभिनिवेश: लेशः स्वरसवाही कमेरपि जातमात्रस्य प्रत्यक्षानुपानागमेरसं. भावितो मरणास मुच्छेदृष्ट्यात्मक पूर्वजन्मानुभूतं मरणदुः. खमनुमापयदि। सुखहेतुत्वानुमायेच्छति । अनुशयिपदार्थमाह-य इति ॥ ७ ॥ दुःखानुशची देषः । दुखाभिज्ञस्येति पूर्ववव्याख्येयम् । अनुशयिपदार्थमाह- या मतिय इति । प्रतिहन्तीति पतियः । एतदेव पर्यायविवृणोति-मन्युरिति ॥८॥ रघरसपाही विदुपोऽपि तथा रूदोऽभिनिवेश: । अभिनिवेशपदार्थ व्याचवे-स पस्य प्राणिन, इति । इयमात्माशीरामनि प्रार्थना मा न भू माऽभावी भूवं भूयास भाव्यासमिति । न चाननुभूतमरणधर्मस्प, अननुभूतो मरणों येन जन्तुना! मतस्यैपा पवत्यामाशीरभिनिवेशो मरणमयम् । प्रसङ्गतो जन्मान्तरं प्रत्यायक्षाणं मास्तिकं निराकरोति-एतया चेति । प्रत्युदितस्य शरीरस्य ध्रियमाणत्या जन्मा- नुभवः प्रतीयते । निकायविशिष्टामिरपूर्वामिदेहेन्द्रियवृद्धिवेदनामिरमिसंबन्यो जन्म तस्यानुभवः प्राति सा प्रतीयते । कथमित्यत आह-स चायमभिनिवेशः । मों- हावास्य केशवमाह-क्लेश इति । अयमहितकर्मादिना जन्तून्तिभाति दुःखा करोतीति वेशः । वक्तुमुपमान्तं परिसमापयति--स्वरसवाहीति । स्वभावेन पासनारूपेण वहनशीलो न पुनरागन्तुकः । कृमेरपि नातमात्रस्य दु.खबहुलस्य निक- एतमचैतन्यस्यानागन्तुकावे हेतुमाह-~-प्रत्यक्षानुमानागमैः प्रत्युदिते जन्मन्यसंमा. वितोऽसंपादितो मरणत्रास उच्छेददृष्टयात्मकः पूर्वजन्मानुभूतं मरणास मनुमापयति । अयमभिसंधि:-जालमात्र एव हि बालको मारकवस्तुदर्शनाद्वेपमान: क. 'नानिध्या भरदि। मा1३ क.ज. त्यान'।३ कज, 'ना।

·ते वाचस्पतिकृतटीकासंघलितव्यासभाष्यसमेतानि- [२साधनपादे- यथा चायमत्यन्तम्पु दृश्यते क्लेशस्तथा विदुषोऽपि पिडात- पूर्वीपरान्तस्य रूढः । कस्मात् । समाना हि तयोः कुशलाकुन लयोमरणदुःखानुभवादियं वासनेति ॥ ९ ॥ ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः ॥ १० ॥ पञ्च क्लेशा दग्धवीजकल्पा योगिनयरिताधिकारे चेतसि मलीने सह तेनेवास्तं गच्छन्ति ।। १० ॥ स्थिताना.तु वीजभावोपगतानाम्- कम्पविशेपादनुमितमरणप्रत्यासत्तिस्ततो विम्यदुपलम्यते । दुःखादुःखहेतोश्च मयं दृष्टम् । न चास्मिजन्मन्यनेन मरणमनुभूतमनुमितं श्रुतं वा, पागेवास्य दुःखत्वं तद्धेतृत्व वाऽवगम्येत । तस्मात्तस्य तयास्तस्य स्मृतिः परिशिष्यत । न चेये संस्काराहते । चार्य संस्कारोऽनुमवं विना । न चास्मिन्मन्यनुभव इति प्रामवीयः परिशिष्यत इत्यासीत्पूर्वजन्मसंबन्ध इति । तथापदं यथापेदमाकाड्सतीत्यर्थप्राप्ठे यथापदे सति यादृशो वाक्यायों मवति तादृशं दर्शयति-यया चायमिति । अत्यन्तमूढेपु मन्दतमपैतन्येषु । विद्वत्ता दर्श. यति-विज्ञातपूर्वापरान्तस्य । अन्तः कोटिः । पुरुषस्य हि पूर्वा कोटि संसार उत्तरा च कैवल्य व विज्ञाता श्रुतानुमानाम्यां येन स तथोकः । सोऽयं मरणास श्रा कमेरा च विदुषो रूतः प्रसिद्ध इति । नन्वविदुषो भवतु मरणासो विदुषस्तु न संभवति विद्ययोन्मूलितत्वात् । अनुन्मलने वो स्यादत्यन्तसत्वमित्याशयवा. मृच्छति-कस्मादिति । उत्तरमाह-सपाना होति । न संप्रज्ञातवान्विद्वानपि तु श्रुतानुमितविवेक इति भावः ॥९॥ तदेवं वेशा लक्षितास्तेपां च हेयानां प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाररूपतया चतस्रोऽवस्था दर्शिताः । कस्मात्पुनः पञ्चमी देशावस्था दग्धवीजमावतया सूक्ष्मा न सूत्रकारण कवितेत्यत आह-ते प्रतिपरावहेयाः सूक्ष्माः । यत्किल पुरुषप्रयत्नगोचरस्तपदि. श्यते । न प सूक्ष्मावस्थाहानं प्रयत्नगोचरः किंतु प्रतिप्रसवेन कार्यस्य पित्तस्या- स्मिताक्षणकारणभावापत्या हातव्येति । व्याचंष्टे-त इति । सुगमम् ।। १०॥ अथ कियायोगतनुकृतानां वेशाना किंविषयात्पुरुषप्रयत्नावानमित्यत आह- स्थिताना तु चीनभावोपगतानामिति । कन्ध्येभ्यो व्यवच्छिनति । सूत्रं पठति-- १६. या मरणास्य स्या'। २. प्रसविरुद्ध प्रतिप्रसपा प्रष इत्पर्यः। प्रवि'। 1 -- ·पावालयोगसूत्राणि । ६७ ध्यानहेयास्तदृत्तयः ॥११॥ क्लेशात या रचय स्थूलास्ता क्रियायोगेन(प) तन्कृताः सत्यः मसंख्यानेन ध्यानेन हाचच्या यावत्सूक्ष्मीकृता यावध- रघुवीजकल्ला इति । यथा वस्त्राणां स्थूलो मलः पूर्व निर्धूयते पथात्सूक्ष्मा यत्नतीपायेन चापनीयते तथा स्वल्पप्रतिपक्षाः स्थूला ठूलमा लेगानो, सूक्ष्मास्तु महाप्रतिपक्षा इति ॥ ११ ॥ केशमूल कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मदे- दनीयः ॥ १२॥ तत्र पुण्यापुण्यकर्माशयः कामलोभमोहक्रोधमयः । स ध्यानदेयास्तवृत्तयः । ब्याची-लेशानामिति । क्रियायोगस्नुकृता अपि हि प्रतिप्रसुवहे मावेन कार्यतः स्वरूपतश्च शक्या उच्छेत्तुमिति स्थूला उक्ताः । पुरुषप्र- पुनस्य प्रसंख्यानगोचरस्यावधिमाह-पावदिति । सूक्ष्मीकृता इति विवृणोति- दति । अत्रैव सान्तमाह-~यया यत्राणामिति । यत्नेन क्षालनादिनोपायेन क्षारसंयोगादिना । स्थूलसूक्ष्ममावतया शान्तदान्तिकयोः सायं न पुनः प्रयत्ना. मनेयतया प्रतिप्रसवहयेषु तदसंभवात् । स्वरूपः प्रतिपक्ष उच्छेदहेतुर्यासा तास्तथोक्काः। महान्मतिपक्ष उच्छेदहेतुर्यास नास्तयोकाः । प्रतिप्रसवस्य चास्ताप्रसंख्यानमित्य- भरतया वसत्वमुक्तम् ॥ ११॥ स्यादेतत् । नात्यायु गहेतवः पुरुष लिभन्तः क्लेशाः कर्माशयश्च तथा, न त्ववि. यादयत्ताकपमविद्यादयः केशा इत्यत आह-क्लेशमूल कर्माशयों दृष्टारजन्मवे. दनीयः । केशा मूल यस्योत्पादे व कार्यकरणे च स तथोकः । एतदुक्तं भवति- भविद्यादिमूलो हि कर्माशयो नात्यायुमोगहेतुरित्यविद्यादयोऽपि तद्धतवोऽतः वेशा इति । व्याच वति । आशेने सांसारिकाः पुरुषा अस्मिन्नित्याशयः । कर्मणामा- शेयो धर्माधर्मा । कामास्काम्यकर्मप्रवृत्ती स्वादिहेतुर्धर्मो भवति ! एवं लोभा-परद्र- व्यामहारादावधर्मः । मोहादधर्मे हिमादी धर्मयुद्धेः प्रवर्तमानस्याधर्म एव । न त्वस्ति मोहनी धर्मः । अस्ति कोधनो धर्मः । तद्यथा-भुवस्य ननकापमानजन्मनः शोधाचा निगीपया चितेन कर्माशयेन पुण्येणान्तरिक्षलोकवासिनामुपरिस्थानम् । अर्धमस्तु ख.ग.अ. ना।२ क.ख, बनाम।३ ग. प्र.) ४. ज. झा, "रत त्याच. 'प्रयो । - ·वाचस्पतिकृतटीकासंवलितव्यासभाध्यसमेतानि-र-साधना दृष्टजन्मवेदनीयवाहटजन्मवेदनीयश्च । तीयसंगेन मन्त्रत- पसमाधिभिनिक्ति ईश्वरदेवतामहर्षिमहानुभावानामाराधनाद्वा पः परिनिष्पन्नः स सद्यः परिपच्यते पुण्यकर्माशयं इति । तथा तीब्रगेन भीतव्याधिवकपणेषु विश्वासोपगतेपु वा महानुभावपु वा तपस्विषु कृतः पुनः पुनरपकारः स चापि पापकर्माशयः सद्य एवं परिपच्यते । यया. नन्दीश्वरः कुमारो मनुष्यपरिणाम हित्वा देवत्वेन परिणतः । तया नहपोऽपि देवानामिन्द्रः स्वकं परिणामं हित्वा तिर्यवत्वेन परिणत इति । ता नारकाणां । नास्ति दृष्टजन्मवेदनीयः कर्माशयः। क्षीणक्लेशानामपि नास्त्य. दृष्टजन्मवेदनीया कर्माशय इति ॥ १२ ॥ सति मूले तद्विपाको जात्यायु- भॊगाः ॥ १३ ॥ .. सत्स सेशेषु फर्माशयो विपाकारम्भी भवति नोच्छिन्न- फोधजो ब्रह्मवादिजन्मा प्रसिद्ध एव भूतानाम् । ताप वैविध्यमाह-स दृष्टजन न्मेति । दृष्टमन्मवेदनीयमाह-तीवसंवेगेनेति । यथासंख्यं दृष्टान्तावाह--यया नन्दीवर इति । तत्र नारकाणामिति । येन कर्माशयेन कुम्भीपाकादयो नरक- मेदाः प्राप्यन्ते तत्कारिणो नारकास्तपां नास्ति दृष्टजन्मवेदनीयः कर्माशयः । न हि मनुष्यशरीरेण तत्परिणामभेदेन कोसा ताशी वत्सरसहलादिनिरन्तरोपमोग्या वेदना संभवतीति । शेप सुगमम् ॥ १२ ॥ स्यादेतत् । अविद्यामूलत्वे कर्माशयस्य विद्योत्पादे सत्यविद्यार्पिनाशान्मा नाम कर्मा शयान्तरं चपीत् । प्राधा कर्माशयानामनादिभवपरम्परासंचितानामसंख्यातानाम. नियतविककालाना भोगेन क्षपयितुमशक्यत्वादशाक्योच्छेदः संसार: स्यादित्यत आह–सवि मूळे तद्विपाको जात्यायु गाः । एतदुळं मवति-सुखदु.सफलो हि कर्माशयस्तादयेन तन्नान्तरीयकतया जन्मायुपी अपि प्रसूते । सुखदुःखे प रागद्वेषानुषके तदविनिर्मागवर्तिनी तदभावे न मक्तः । नचास्ति संभवो न च तत्र यस्तुप्यति वोद्विनते वा तच्च तस्य सुखं वा दु.खं वेति । तदियमात्मभूमिः क्लेशस- लिलावप्तिका कर्मफलप्रप्तवक्षेत्रमित्यस्ति लेशाना फलोपनननेऽपि कर्माशयसहकारित तेति क्वेशसमुच्छेदे सहकारिवैश्यासन्नप्यनन्तोऽप्यनियतविपाककालोऽपि प्रसंख्या- नदग्धनजिमावो न फलाय कल्पत इति । उकमर्थ माध्यमेव द्योतयति-सस्विति । 12. वासना वा'२ न.स. पाकनक' । ३ क. श. नच ४ ख.. 'सह'।

·सू१३] . पातखलयोगसूत्राणि । केशमूलः । यथा तुपावनदाः शालितण्डुला अदग्धवीजभावाः प्ररोहसमर्था भवन्ति नापनीततुपा दग्धवीजभावा बा, तथा केशावनदा कर्माशयो विपाकमरोही भवति नापनीतल्लेशो ना मसंख्यानदग्धलेशीजभावो वेति । स च विपाकत्रिविधो। जातिरायुभोग इति । । तत्रेदं विचार्यते-किमेकं ककस्य जन्मनः कारणमथैर्फ फर्माने जन्माऽऽक्षिपतीति । द्वितीया विचारणा--किमनेक, फर्माने जन्म निर्वर्तयत्ययाने कमेकं जन्म निर्वर्तयतीति । न वावदेकं कर्मकस्य जन्मनः कारणम् । कस्मात्, अनादिकाल: प्रचितस्यासंख्येयस्यावशिष्टस्य कर्मणा सांपतिकस्य च फलक- मानियमादनांचासो लोकस्य प्रसक्ता, स चानिष्ट इति । न फ, कर्मानेकस्य जन्मनः कारणम् । कस्माद, अनेकेषु फर्म-' स्वकैकमेव कर्मानेकस्य जन्मनः कारणमित्यपशिष्टस्य विपाक- कालाभावः मसक्तः । स चाप्यनिष्ट इति । न चाने कर्माने- अत्रैव इधान्तमाह-~पया तुपेति । सपा अपि दाधीनभावाः स्वेदादिभिः । दार्शन्तिके योजयति---तयेति । ननु न लेशाः शक्या अपनेतुम् । नहि सतामपनय इत्यत आह-न प्रसंख्यानदग्धक्केशवीनभाव इति । विपाकस्य त्रैविध्यमाह--, स चेति । विपच्यते साध्यते कर्ममिरिति विपाका । कर्मकत्वं ध्रुवं कृत्वा जन्मकत्वानेकत्वगोचरा प्रथमा विचारणा । द्वितीया तु कर्मानेकत्व ध्रुवं कृत्वा जन्मेकत्वानेकत्वगोचरा । तदेवं चत्वारो विकल्पाः । तत्र प्रथमं विकल्पमपाकरोति-न तावदेकं कर्मफस्य जन्मन: कारणम् । पृच्छ- वि-कस्मादिति । उत्तरम्-अनादिकालैकैकनामप्रचितस्यात एवासंख्येयस्यै- कैकमन्मक्षपितादेकेकस्मारकर्मणोऽवशिष्टस्य कर्मणः सांप्रतिकस्य च फलक मानियमादनाचासो लोकस्य प्रसक्तः स चानिष्ट इति । एतदुकं भवति- कर्मक्षयस्प विरलस्वात्तदुत्पत्तिबाहुल्याचान्योन्यसंपादिताः कर्माशया निरन्तरोत्य, लयो निरुच्छासाः स्वविपाकं प्रतीति न फछक्रमः शक्योऽवधारयितुं प्रेक्षावतेत्यना- श्वासः पुण्पानुष्ठानं प्रति प्रसक इति । द्वितीय विकल्प निराकरोति चैक कर्मानेकस्य जन्मन: कारणम् । पृच्छति~कस्मादिति । उत्तरम्-अनेकस्मि- समन्याहितमेकैकमेव कर्मानेकस्य जन्मलक्षणस्य विपाकस्य निमित्तमित्यवशि- टस्य विपाककालापावः प्रसक्तः। स चायनिष्टः । कर्मवैफल्पेन तदननुष्ठान प्रसङ्गात् । यदेकनन्मसमुच्छेये कर्मण्येकस्मिफलकमानियमादनाश्वासस्तदा कैव कया बहुमन्मसमुच्छेथे कर्मण्येकस्मिस्तत्र झवसरामापाद्विपाककालमाव एवं साप्रतिकस्यति ·पाचस्पतिकतटीफासंवलितध्यासभाष्पसमेवानि-[९ साधनपारे- कस्य जन्मन: कारणम् । कस्माद, वदनेक जन्म युगपाम संभवतीति मेणैव वाच्यम् । तथा च पूर्वदोपानुपङ्गः। बस्माजन्ममायणान्तरे कृतः पुण्यापुण्यकत्रियचयो वि- चित्रः प्रधानोपसर्जनभावनावस्थितः प्रायणाभिव्यक्त एकाघ- हकेने मरणं प्रसाध्य संमूर्छित एकमेव जन्म करोति । तब जन्म तेनैव फर्मणा लब्धायुष्कं भवति । तस्मिन्नायुपि वेनैव फर्मणा भोगा संपद्यत इति । असौ फशियो जन्मायु गहे. तुत्वाधिविपाकोऽभिधीयते इति । अत एफभविफः फर्माशय उक्त इति । दृष्टजन्मवेदनीयस्त्वैकषिपाफारम्भी भौगहेतुत्वाद्विविपाका. मावः । तृतीयं विकल्सं निराकरोति-न चानेकं कर्मानेकस्य जन्मनः कारणम् । तत्र हेतुमाह-तदने जन्म युगपन्न संभवत्ययोगिन इवि कमेण वाच्यम् । यदि हि कर्मसहस्रं युगपज्नन्मसहस्रं प्रसुवीत तत एव कर्मसहनमक्षयादवशिष्टस्य विपा- ककालः फलकमनियमश्च स्याताम् | न ह्यस्ति जन्मनां योगपद्यम् । एवमेव प्रपम- पक्षोकं दूषणमित्यर्थः। । तदेवं पक्षत्र निराकृते पारिशेप्यादनेक कर्मकस्य जन्मनः कारणमिति पक्षो व्यवतिष्ठत इत्याह-तस्माजन्मति । जन्म च प्रायणं च जन्ममायणे । तयोरन्तरं मध्यं तस्मिन्विचित्रसुखदुःखफलोपहारेण विचित्रः, यदत्यन्तमुद्भूतमनन्तरमेव फलं दास्यति तत्प्रधान, यत्तु किंचिद्विलम्वेन तदुपसर्जनं, मायणं मरणं तेनाभिव्यकः स्वकार्यारम्मणाभिमुखमुपनीत एकप्रघट्टकेन युगपत्संमूर्छितो जन्मादिलक्षणे कार्थे कर्तध्य एकलोलीभावमापन एकमेव जन्म करोति नानेकम् । तब जन्म मनुष्यादि- मावस्तेनैव कर्मणा लब्धायुष्कं कालभेदान्नियतमीवितं भवति । तस्मिनायपि तेनैव कर्मणा मोगः सुखदुःखसाक्षात्कारः स्वसंरन्धितया संपद्यत इति । तस्मादसा कर्मा- शयो जात्यायुभोंगहेतुत्वात्रिविपाकोऽभिधीयते । औत्सर्गिकमुपसंहरति-अन एक. . भविका कर्माशय उक इति । एको भव एकमवः 1 " पूर्वकाल." [पा. सू० २ । १ । ४९] इत्यादिना समाः । एकमवोऽस्यास्तीति मत्वर्षीयछन् । कचित्पाठ ऐकभविक इति । तत्रैकमवशन्दावार्थे ठक्प्रत्ययः । एकजन्मावच्छि• नमस्य मवनमित्यर्थः । तदेवमौसणिकस्यैकमविकस्य त्रिविपाकत्वमुक्त्वा दृष्टजन्मवेदनीयस्थेहिकस्य कर्म- पत्रिविपकत्वं व्यवच्छिनत्ति-दृष्टेति । नन्दीश्वरस्य खल्वष्टवर्षावच्छिन्नायुषी १ ग. य. इ. कमेण वा । ग.प. इ. 'न मिलित्वा म', ·। । पातञ्जलयोगसूत्राणि । रम्भी बाऽऽयुर्भोगहेतु त्यानन्दीश्वरवन्नछुपवति । क्लेशकर्मविणा- कानुभवनिर्वतिताभिस्तु वासनाभिरनादिकालसमूर्छितमिदं चिर्च विचित्रीकृतमिव सर्वतो मत्स्यजालं ग्रधिभिरिवाऽऽततमित्येता अनेकभवपूर्षिका वासनाः । यस्त्वयं कर्माशय एप एकभाविक उक्त इति । ये संस्काराः स्मृतिहेतवस्वा वासनास्तावानादि- कालीना इति। यस्त्वसाकमधिकः कर्माशयः स नियतविपाकवानियताधि- पाकश्च । तब दृष्टजन्मवेदनीयस्य नियतविपाकस्येवायं नियमो न त्वष्टजन्मवेदनीयस्यानियतविपाकस्य । कस्माद । यो हाह- एजन्मवेदनीयोऽनियतविपाकस्तस्य नयी गति:-कृतस्याविष- कस्य नौशा, प्रधानकर्मण्पावापगमनं चा, नियतविपाकमधान. कर्मणाऽभिभूतस्य वा चिरमवस्थानमिति । कत्र कृतस्याधिपकस्य नाशो यथा-शुक्लकर्मोदयादिहर मनुष्यजन्मनस्तीमसंवेगाधिमात्रोपायनामा पुण्यभेद आयुर्भागहेतुत्वाद्धि[वि]पाकः । नहुपस्य तु पाणिप्रहारविरोधिनाऽगस्त्यस्येन्द्रपदप्रामिहेतुनैव कर्मणाऽऽयुपो पिहित- स्वादपुण्यभेदो भौगमानहेतुः । ननु यधैकमविकः कर्माशयस्तथा कि सेशवासमा: मोगानुकलाच कर्मविपाकानुभववासनास्तथा च मनुप्यस्तिययोनिमापनो न तजाती- योचित भुञ्जीतेत्यत आह-लेशति । संमृद्धितमेकलोलीभावमापन्नम् । धर्माधर्माम्या व्यवच्छेत्तुं वासनायाः स्वरूपमाह-ये संस्कारा इति । औत्सनिकमेकमविकावं कपिदपवदितुं भूमिकामारधयति-यस्त्वसाविति । तुशब्देन वासनातो व्यवच्छिनत्ति । इष्टजन्मदनीयस्य नियतविपाकस्यैवायमेकमपि. कास्वनियमो न स्वाएनन्मवेदनीयस्य । किंभूतस्यानियतविपाकस्यति। हेतुं पृच्छति- फरमादिति । हेतुमाह-यो होति । एका तावद्गतिमाह-कृतस्येति । द्वितीया. माह-~-अधानेति । तृतीयामाह-नियतेति । तम प्रथमा विमनते-~-तत्र कृतस्येति । संन्यासिकर्मभ्योऽशुलाकृष्णेभ्योऽन्यानि प्राण्येव कर्माणि कृष्णकृष्णशुमशुलानि । तदिह तपःस्वाध्यायादिसाःया शुक्ला कर्मा- अय उदित एवादत्तफलस्य कृष्णस्य नाशकोऽविशेपाच शवलस्यापि कृष्णमागयो- * क. र छ. पुस्तके स्वामिविपाकारम्भा वा जन्मभोगाईतुत्वामहति प्रामादिकः पाठः। ग.५, द, वि.स.घ.. पाकस्य । ३ काम, च.बिनाया।

·1 वाचस्पत्तिकृतटीकासंवलितंन्यासभाप्यसमेतानि-२ सानपाद- नाशः कृष्णस्य । यत्रेदमुक्तम्-वे दे ह वै कर्मणी वेदितव्ये पापकस्यैको राशिः पुण्यकृतोऽपहन्ति वदिच्छस्व कर्माणि मुक- तानि कर्तुमिहेव ते कर्म कवयो वेदयन्ते "। प्रधानकर्मण्याचापगमनम् । यत्रेदमुक्तम् स्यात्स्वल्प: संफरः सपरिहारः समस्यवमर्पः कुशलस्य नापकायालम् । 'गादिति मन्तव्यम् । अत्रैव भावानाम्नायमुदाहरति-यौदामिति । द्वे द्वे ह वै कर्मणी कृष्णकृष्णशुक्ले अपहन्तीति संबन्धः । वीप्सया भूयिष्ठता सूचिता । कस्येत्यत आहे-- पापकस्य पुंसः । कोऽसावपहन्तीत्यत आह --एको राशिः पुण्यकृतः । समूहस्य समूहिसाध्यत्वात् । तदनेन शुक्लः कर्माशयस्तृतीय उक्तः । एतदुक्तं भवति-शो नामार्य परपीडादिरहितसाधनसाध्यः शुक्लः कर्माशयो यदेकोऽपि सकृष्णाकृष्णशु. लांचात्यन्तपिरोधिनः काशयान्भ्यसोऽप्यपहन्ति । तत्तस्मादिच्छस्वेति च्ान्दस- स्वादात्मनेपदम् । शेपं सुगमम् । अन्न च शक्लकर्मोदयस्यैव स कोऽपि महिमा यत इतरेषाममावो, न तु स्वाध्यायादिजन्मनो दुःखात् । नहि दुःखमावविरोध्यधर्मोऽपि स्वकार्यदुःखविरोधी । न च स्वाध्यायादिनन्यं दुःखं तस्य कार्यम् । तत्कार्यत्वे स्वाध्यायादिविधानानक्यातलादेव तदुत्पतेः । अनुत्पती वा कुम्भीपाकायपि विधीपेत । भविधाने तु तदनुत्पत्तेरिति सर्व चतुरसम् । :. द्वितीयां गति विभनते-प्रधाने कर्मा ज्योतिष्टोमादिके तदस्य पशुहिंसादे.. रावागमनम् । द्वे खलु हिंसादेः का प्रधानाइत्वेन विधानात्तदुपकारः, “न हित्यारसर्वा मतानि " [मार०शा०२७८१५] इति हिसायाः प्रतिषिद्धत्वादन । सत्र प्रधानागत्वेनानुष्ठानादप्रधानतवेत्यतो न द्रागित्येव प्रधाननिरपेक्षा सती स्वफल. मन मसोतुमर्हति, पिवारब्यपिपाके प्रधाने साहायकमाचरन्ती व्यवतियते । प्रधानसाहायकमाचरन्त्याग्ध स्वकार्ये वीजमानतयाऽवस्थान प्रधाने कर्मण्यावापगम- नम् । यदमुक्कं पञ्चशिखेन-स्वताः संकरो ज्योतिटोमादिनन्मनः प्रधानापूर्वस्य पशुहिंसादिनन्मनाऽनहेतुनाऽपूर्वग सपरिहारः शक्यो हि कियता प्रायश्चित्तेन परिहर्तुम् । अथ प्रमादतः प्रायश्चित्तमपि नाऽऽधरितं प्रधानकर्मविपाकसमये च, विपच्येत तथाऽपि यावन्तमसावनष प्रसूते तावान्सप्रत्ययमों मृप्यन्ते हि पुण्यसं.. मारोपनीतसुखसुधामहाइदावगाहिनः कुशलाः पापमानोपपादितां दुःखवाहिकणिकाम् । कज.स.वव।

·१४. पातञ्जलयोगसूत्राणि । कस्मात, कुशलं हि मे बह्वन्पदस्ति यत्रायमानापं गतः स्वर्गेऽ. प्यपकर्षमल्पं करिष्यति" इति । नियत्तविपाकमधानकर्मणाऽभिभूतस्प वा चिरमवस्यानम् । कथमिति, अदृष्टजन्मवेदनीयस्यैव नियतपिपाकस्य फर्मणः समानं मरणपभिव्यक्तिकारणमुक्तम्, न त्वष्टजन्मवेदनीय- स्पानियतविपाकस्य । यत्वजन्मवेदनीयं. फर्मानियतविपाक तन्नश्यैदावापं पा गच्छेदभिभूत वा चिरमप्युपासीत, यावत्स- मानं कर्माभिव्यञ्जकं निमित्तमस्य न विपाकाभिमुखं करोतीति । तद्विपाफस्यैच देशकालनिमिचानवधारणादियं कर्मगतिचित्रा दुर्विज्ञाना चेति ! न चोत्सर्गस्यापवादानिटत्तिरित्येकभाविकः फशियोऽनुज्ञापत इति ॥ १३ ॥ ते इलादपरितापफलाः पुण्यापुण्य - हेतुत्वात ॥ १४ ॥ वे जन्मायुभोंगाः पुण्यहेतुफा: मुखफला अपुष्पहेतुका - अतः कुशलस्य सुमहतः पुण्याय नापकर्णाय प्रक्षयाय पर्याप्तः । पृच्छति-कस्मात् । पुण्यवत उत्तरम् ---कुशलं हि मे बहन्यदस्ति । प्रधानकर्म पारकरतया व्यवस्थित दीक्षणीयादिदक्षिणान्तम् । यत्रायं संकरः स्वल्पः स्वर्गेऽप्यस्य फले संकीर्ण. पुण्यलब्धजन्मनः स्वर्गात्सर्वथा दुःलेनापरामृष्टादपकमलपमल्पदुःखसंभेदं करिष्यतीति । तृतीया गति विभनते-~नियतेति । बलीयस्त्वेनेह प्राधान्यमभिमतं न त्यहि- तया । वलीयात्वं च नियतविपाकत्येनान्यदाऽनवकाशस्यात् । अनियतविपाकस्य तु दुर्बलत्वमन्यदा सावकाशत्वात् । चिरमवस्थान वानमावमात्रेण न पुनः प्रधानोपका. स्तिया। तस्य स्वतन्त्रत्वात् । ननु प्रायणेनेकदेव कौशयोऽमिन्यज्यत इत्युक्तमिदानी च पुनः चिरावस्थानमुच्यते तत्कथं परं पूर्वेण न विरुध्यत इत्याशयवान्गच्छति-~ कयामिति । उत्तरम्-~~~अप्रेति । नात्यभिप्रायमेकवचनम् । तदितरस्य गतियुक्ता 'मधारयति-यत्वदृष्टेति । शेपं सुगमम् ॥ १३ ॥ उकं क्लेशमूलावं कर्मणाम् । कर्ममलत्वं च विपाकानाम् । अय विपाकाः कस्य मर्छ येनामी त्याच्या इत्यत आह हलादपरितापफलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात् । व्याचष्टे-ते जन्मायुभोंगा इति । यद्यपि जन्मायुपोरेव हलादपरितापपूर्वमायितया - क.य. 'स्य या २२ क.ज.म. में विपाकता।

·७४ वाचस्पतिकृतटीकासंवलितव्यासभाष्यसमेतानि- २साधनपादे-- दुःखफला इति । यथा चेदं दुःखं प्रतिकूलात्मकमेवं विषयसु- खकालेऽपि दुःखमस्त्येव प्रतिकूलात्मकं योगिनः ॥ १४ ॥ कथं, तदुपंपाद्यते- परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुणवृत्तिविरोधाच दुःखमेव सर्व विवेकिनः ॥ १५॥ सर्वस्यायं रागानुविधेतनाचेत्तनसाधनाधीनः सुखानुभष इति तत्रास्ति रागजः कर्माशयः । क्या च वोटि दुःखसाधनानि मुह्यति चेति द्वेपमोहकृतोऽप्यस्ति कर्माशयः । तथा चोक्तम्- तत्फलत्वं न तु मोगस्य लादपरितापोदयानन्तरमाविनस्तदनुभवात्मनस्तथाऽप्यनु- माव्यतया भोग्यतया भोगकर्मतामात्रेण मोगफलत्वमिति मन्तव्यम् । नन्वपुण्यहेतुका जात्यायु(गाः परितापफला मवातु हेयाः प्रतिक्लवेदनयित्वात् । कस्मात्पुनः पुण्य- हेतवस्त्यज्यन्ते सुखफळा अनुकूलवेदनीयत्वात् । न पैषा प्रत्यात्मवेदनीयानुकूलता शक्या सहस्रेणाप्यनुमानागमैरपाकर्तुम् । न च हलादपरितापी परस्पराविनामती यतो हलाद उपादीयमाने परितापेऽप्यवर्जनीयतयाऽऽपतेत् । तयोभिन्नहेतुकत्वादिन्नरूपत्वा. वेत्यत आह-यथा चेदमिति ॥१४॥ यद्यपि न पृथाजनैः प्रतिकूलात्मतया विषयसुखकाले संवेद्यते दु.खं तथाऽपि संवै. धते योगिभिरिति प्रश्नपूर्वकं तदुपपादनाय सूत्रमवतारयति-कथं तदुपप(पायत इति । परिणामेत्यादि सूत्रम् । परिणामश्च तापश्च संस्कारश्चैतान्येव दुःखानि रिति । परिणामदुःखतया विषयसुखस्य दुःखतामाह-सर्वस्यायमिति । न खलु सुखं रागानुवेधमन्तरेण संभवति । न खस्ति संभवो न तन तुप्यति तच तस्य सुख- मिति । रागस्य च प्रवृत्तिहेतुत्वात्प्रवृत्तेश्च पुण्यापुण्योपचहेतुत्वात्तत्रास्ति रागनः फर्माशयोऽसतोऽनुपजननात् । तदा(या) च सुखं भुजानस्तत्र सकोऽपि विच्छि. नावस्थेन द्वेषेण द्वष्टि दुःखसाधनानि, तानि परिहर्तुमशको मुह्यति चेवि द्वेषमो- हकृतोऽप्यस्ति कर्माशयः । द्वेषवन्मोहस्यापि विपर्ययापरनाम्नः कर्माशयहेतुत्वमवि. रुद्धम् । ननु कथं रक्को द्वेष्टि मुह्यति वा रागसमये द्वेपमोहयोरदर्शनादित्यत आह- तया चोकं विच्छिन्नावस्यान्देशानुपपादयद्भिरस्माभिः । तदनेन वाड्मनसप्रवृत्तिन- मनी पुण्यापुण्ये दर्शिते । रागादिनन्मनः कर्तव्यमिदमिति मानसस्य संकल्पस्य सामिलापत्वेन वाचनिकत्वस्याप्यविशेषात् । ययाऽऽहु:- १६. छ. प. प. छ. 'पपय । १ क सममि । ३ क. 'दयन्सून ४ ज. इ. 'यारिया ·॥ १५] पातञ्जलयोगसूत्राणि ७५ नानुपहस्य भूतान्युपभोगः संभवतीति हिंसाकृतोऽप्यस्ति शारीस कर्माशयः" इति । विषयसुखं चाविद्येत्युक्तम् । या भोगेष्विन्द्रियाणां तृप्तरुपशान्तिस्तत्सुखम् । या लोल्या. दनुपशान्तिस्तदुःखम् । न चेन्द्रियाणां भोगाभ्यासेन वैतृष्ण्यं फर्तुं शक्यम् । कस्माद , यतो मोगाभ्यासमनु विवर्धन्ते रागाः कौशलानि चेन्द्रियाणामिति । तस्मादनुपायः सुखस्य भोगा. भ्यास इति । स खल्वयं वृश्चिकविषभीत इवाऽऽशीविषेण दष्टो यः सुखायी विपयानुवासितो महति दुःखपढ़े निर्मग्न झते । एपा परिणामदुःखता नाप प्रतिकूला सुखावस्थापामपि योगिनमेव क्लिश्नादि। 'सामिलापश्च संकल्पो वाच्यार्थान्नातिरिच्यते । इति । शारीरमपि कर्माश्यं दर्शयति-नानुपहत्येति । अत एव धर्मशास्त्रकाराः पश्च सूना गृहस्यस्य [ मनु० ३ । १८ ] इत्याहुः । स्यादेतन प्रत्यात्मवे- दनीयस्य विषयसुखस्य प्रत्याख्यानमुचितं योगिनामनुमापिरोधादित्यत आहे- विषयसुखं चावियेत्युक्तं चतुर्विधविपर्याप्तलक्षणामविद्या दर्शयद्भिरिति । नाऽऽपात- मावमाद्रियन्ते वृद्धाः । अस्ति खल्वापाततो मधुविषसपतानोपभोगेऽपि सुखानुभवः प्रत्यात्मवेदनीयः कित्वायत्यामसुखम् । इयं च दर्शिता भगवतेष- विषयेन्द्रियसंयोगायत्तदनेऽन्तोपमम् । परिणामे विपमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम् ॥ [म०पी० १८६३८] इति । चोदयति-या भागेध्विति । न वयं विषयलादं सुखमातिष्ठामहे किंतु तृप्प- (e)ता पुंसाम् । तत्तद्विपयप्रार्थनापरिशिष्टचेतसा तुष्णव महदु खम् । पमो- गमन्तरेण शाम्यति । न चास्याः प्रशमो रागाधनुर्विद्ध इति नास्य परिणामदुःखतेति पावः । तृस्तृष्णाक्षयावेतरिन्द्रियाणामुपशान्तिरप्रवर्तन विषयष्वित्यर्थः । एतदेव व्यतिरेकमुखेन(ण) स्पष्टयति-पा लोल्यादिति । परिहरति-न चेन्द्रियाणामिति । हेरानो प्रयोगः । सत्यं तृप्णालयः सुखमनवयं तस्य तु न भोगाभ्यासो हेतुरपि तु तृष्णाया एव तद्विरोधिन्याः । ययाऽऽहु:-- न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कुष्णवमेव सूय एवाभिवर्धते ॥[भा. ते ॥ भा०आदि०८५११२]इवि। वेपमतिरोहितम् । ११.क., मन । २ ख. न. 'पयोग १३ प.ज, नैवेति । ४ ज. सुखं नाऽति।

·पाचस्पतिकवटीकासंचलितम्यासभाष्यसमैतानि-२ साधनपादे-- - -अथ का तापदुःखता, सर्वस्प द्वेषानुविद्धचेतनाचेवनसा. धनाधीनस्तापानुभव इति तत्रास्ति पिजः कर्माशयः । मुखसान धनानि च प्रार्थयमान; कायेन वाचा मनसा च परिस्पन्दते वतः परमनुगृह्वात्यपहन्ति चेति परानुग्रहपीडाभ्यो धर्माधर्मावुप, चिनोति । स कर्माशयो लोमान्मोहाच भवतीत्येषा तापदुःख तोच्यते । का पुनः संस्कारदुःखता, मुखानुभवात्सुखसंस्कार- शयो दुःखानुभवादपि दुःखसंस्कारांशय इति । एवं कर्मभ्यो विपाकेऽनुभूयमाने सुख दुःखे चा पुनः कर्माशयमचय इति । एवमिदमनादि दुःखस्रोतो विपस्तं योगिनमेव प्रतिफूला; स्मकत्वादुवैजयति । कस्मात्, अक्षिपात्रकल्पो हि विद्वानिति । ययोर्णातन्तुरसिपात्रे न्यस्तः स्पर्शेन दुःखयात न चान्येषु गात्रावयवेपु, एवमेतानि दुःखान्यक्षिपात्रकल्पं योगिनमेव क्लिश्नन्ति नेतरं प्रतिपचारम् । इतरं तु स्वकर्मोपहृतं दुःखमुपा• तमुपाचं त्यजन्त त्यक्तं व्यक्तमुपाददानमनादिवासनाविचित्रया चित्तवृत्त्या समन्ततोऽनुघिद्धमिवाविद्यया हातव्य .एचाहंकारम- . मफारानुपातिनं जातं जातं वाह्याध्यात्मिकोभयनिमित्ताविपर्वा. णस्तापा अनुप्लवन्ते । तदेवमेनादिना दुःखस्रोतसा व्युह्यमान. मात्मानं भूतग्राम च दृष्ट्वा योगी सर्वदुःखक्षयकारणं सम्पन्द. शिनं शरणं प्रपद्यत इति । तापदुःखतां पृच्छति-अय केति । उतरं-सर्वस्यति । सर्वजनप्रसिद्धत्वेन तत्स्वरूपप्रपश्चमकृत्वा तापदु.खताऽपि परिणामदुःखतासमतया अपश्चितेति । संस्का- रदुःखता पृच्छति-केति । उत्तरं-सुखेति । सुखानुमवो हि संस्कारमाधत्ते । स च सुखस्मरणं तच्च राग स च मनःकायवचनचेघों सा च पुण्यापुण्ये ततो विपाकान- भवस्ततो वासनेत्येवमनादितेति । अत्र च सुखदुःखसंकाररातिशयातस्मरणं तस्माच रागद्वेषौ ताम्या कर्माणि कर्मभ्यो विपाक इति योजना । तदेवं दुःखस्रोतः प्रसूत योगिनमेव विश्वाति नैतरं पृथग्ननमित्याह-एवमिदम- नादीति । इतरं तु त्रिपणिस्तापा अनुप्लवन्त इति संवन्धः । आधिभौतिकाधिदैवि. कयोस्तापयोर्वाह्यत्वेनैकत्वं विवक्षितम् । चित्ते वृत्तिरस्या इत्यविद्या चित्तवृत्तिस्तया हातव्य एव बुद्धीन्द्रियशरीरादी दारापत्यादौ चाहंकारममकारानुपातिनपिति । तदा न सम्यग्दर्शनादन्यत्परित्राणमस्तीत्याह-तदेवमिति । १५.स. 'राति' । २ घ. द. च. 'रातिश' । ३ ग.ए.क.च. 'ति नान्ये १४ ग.प. ।

·पातञ्जलयोगसूत्राणि । गुणवृत्तिविरोधाच दुःखमेव सर्व विवेफिनः । भख्याति स्थितिरूपा बुद्धिगुणाः परस्परानुग्रहत्तन्यी भूत्वा शान्त घोर मुहें वा मत्ययं त्रिगुणमेवाऽऽरभन्ते । चलं च गुणवृत्तमिति. सिमपरिणामि चित्तमुक्तम् । रूपारिशया वृत्त्पतिशयाथ परस्प. रेण विरुध्यन्ते, सामान्यानि स्वतिशयः सह प्रवर्तन्ते । एवमेले. गुणा इतरेतराश्रयेणोपार्जितसुखदुःखमोडमत्पया। सर्वे सर्वरूपा । । भन्तत्ति, गुणमधानभावतस्त्वेषां विशेष इति । तस्माद्दुःख मेव सर्व विवेकिन इति । बदस्य महतो दुःखसमुदायस्य प्रभवीजमविया । तस्याच तदेवमोपाधिक विषयासुखस्य परिणामतः संस्कारतस्तापसंयोगाच दुःखत्वममि- धाय स्वाभाविकमादर्शयति--गुणवृत्तिविरोपाचेति । ब्याचष्टे-मख्यापत्ति स्थितिरूपा । बुद्धिरूपेण ,परिणता गुणाः सत्त्वरजस्तमांसि परस्परानुग्रहतन्त्राः शान्तं सुखात्मकं घोरं दुःखामकं मुदं विषादात्मकमेव प्रत्ययं सुखोपमोगरूपमपि त्रिगुणमारमन्ते । न प सोऽपि नाशप्रत्ययरूपोऽस्य परिणामः स्थिर इत्याह- चलं च गुणवृत्तमिति सिमपरिणामि चित्तमुक्तम् । नन्वेकः प्रत्ययः कथं परस्स- रविरुद्धशान्तधोरमूढान्येकदा प्रतिपयंत इत्यत आह-रूपासिया हत्पतिशयाच परस्परेण विरुध्यने । रूपाणि अष्टौ भावा धर्मादयो वृत्तयः सुखायास्तदिह धर्मेण विपच्यमानेनाधर्मस्तादृशो विरुष्यते । एवं ज्ञानवैराग्यश्वः सुखादिभिश्च तादृशान्येव अद्विपरीतानि विरुध्यन्ते । सामान्यानि वसमुदाचाद्रूपाण्यतिशयः समुदाचादित सहाविरोधात्मवलन्त इति । ननु गृहीम एतत्तथाऽपि विषयसुखस्य कुतः स्वाभा- विकी दुःखतेत्यत आह-एवमेत इति । उपादानाभेदादुपादानात्मकत्वाचौपादेव स्थायभेद इत्यर्थः । तकिमिदानीमात्यत्तिकमेव तादात्म्यं नया च बुद्धिव्यपदेश. भेदी न कल्पेते इत्यत आइ~~-गुणप्रधानति । सामान्यात्मना गुणभावोऽतिशया. मिना प्राधान्यम् । तस्मादुपापितः स्वमावतश्च दुःखमेव सर्वं विवेफिन इति । इस च हे प्रेक्षावता । न च तनिदानहानमन्तरेण तद्धेयं मवितुमर्हति। न चाप- गिजात निदानं शक्य हातमिति मूलनिदानमस्य दर्शयति-तदस्योति। दुःखप्तमुदायस्प पमय उत्पत्तितस्तद्वीनमित्यर्थः । तदुच्छेदहेतुं दर्शयति--तस्यावति । इदानी- मत्य शास्त्रस्य सर्वानुग्रहार्य प्रवृत्तस्य तद्विधेय शास्त्रेण सादृश्यं दर्शयति- १ ग. प. उ. च. छ. 'त्यया इति सुग. प. ८, न, भवन्ति । ३. अक्षापताम् । श. प्रज्ञापताम् । । - ·. पाचस्पतिकृतटीकासंवलितच्यासभाष्यसमेतानि-२ सापनशदे- सम्यग्दर्शनमभाव हेतुः । यथा चिकित्साशास्त्रं चतुर्म्यहम्-रोगो रोगहेतुरारोग्यं भैपज्यमिति । एवमिदमपि शास्त्रं चतु!हमेव ! वघया-संसारः संसारहेतुर्मोक्षो मोक्षोपाय इति । तत्र दुःख. बहुलः संसारो हेयः । प्रधानपुरुपयोः संयोगो हेयहेतुः । संयो- गस्याऽऽत्यन्तिफी निचिनिम् । हानोपायः सम्यग्दर्शनम् । तिघ हातुः स्वरूपमुपादेयं वा हेयं वा न भवितुमईवीति हाने तस्योच्छेदवादप्रसङ्ग उपादाने च हेतुवादः । उभयप्रत्याख्याने शाश्वतवाद इत्येतत्सम्यग्दर्शनम् ॥ १५ ॥ तदेवच्छात्रं चतुर्ग्रहमित्यभिधीयते--- हेयं दुःखमनागतम् ॥१६॥ यथेति । चत्वारो व्यूहाः संक्षिप्तावयवरचना यस्य तत्तभोकम् । ननु दुःखं हेयमु. क्त्वा ससारं हेयमभिदधतः कुतो न विरोध इत्यत आहे-तत्र दुःखबहुल इति । यत्कृत्वाऽविद्या संसारं करोति तदस्या अवान्तरल्यापार संहारहेतुमाह-मधानपुरुप- योरिति । मोक्षस्वरूपमाह--संयोगस्यति । मोक्षोपायमोह-हानोपाय इति । केचित्पश्यन्ति, हातुः स्वरूपोच्छेद एव मोक्षः। यथाऽऽहुः- प्रदीपस्येव निर्वाण विमोक्षस्तस्य चेतसः ॥ इति । अन्ये तु सवासनक्लेशसमुच्छेदाद्विशुद्धविज्ञानोत्पाद एव मोक्ष इत्याचक्षते तान्प्र- त्याह-तति । तत्र हानं तावद्रूपयति-हाने तस्येति । न प्रेक्षावाकश्चिदा- मोच्छेदाय यतते । ननु दृश्यन्ते तीबगदोन्मूलितसकलसुखां दुःखमयीमिव मूर्तिमुद्र- हन्तः स्वोच्छेदाय यतमानाः । सत्यम् । केचिदेव ते, न त्वेवं संसारिणो विविधवि- चित्रदेवाद्यानन्दभोगमामिनस्तेऽपि च मोक्षमाणा दृश्यन्ते । तस्मादपुरुषार्थत्वप्रसकेन हातुः स्वरूपोच्छेदो मोक्षोऽम्युपेयः । अस्तु तर्हि हातुः म्वरूपमुपादेयमित्येत आह- उपादाने च हेतुवादः । उपादाने हि कार्यत्वेनानित्यत्वे सति मोक्षवादे च्यवे- तं । अमृतत्वं हि मोक्षः । नापि विशुद्धो विज्ञानसंतानो भवत्यमृतः । संतशेनेभ्यो व्यतिरिक्तस्य संतानस्य वस्तुसतोऽमावात् । संतानिना चानित्यत्वात् । तस्मात्तमा यतितव्यं यथा शाश्वतवादो भवति । तथा च पुरुषार्थताऽपवर्गस्येत्याह---उभय- प्रत्याख्यान इति । तस्मात्स्वरूपावस्थानमेवाऽऽत्मनो मोक्ष इति । एतदेव सम्याद- र्शनम् ॥ १५ ॥ तदेतच्छास्त्रं चतुर्ग्रहमित्यभिधीयते-हेयं दुःखमनागतम् । अनागतमित्यती- १ क. स. च. छ. एवेति । २ च, छ, हेतुः । ३ ग. घ. इ, 'ये है।४ रा. भवितब्ध।

·. १७] पातञ्जलयोगसूत्राणि दुःखमतीतमुपभोगनातिवाहित न हेयपक्षे वर्तते । वर्तमान च स्वक्षणे भोगारूदमिति न-तत्क्षणान्तरे पितामापद्यते । तस्माद्यदेवानागतं दुःखं तदेवाक्षिपात्रकल्पं योगिनं लिभाति नेतरं प्रतिपत्तारम् । तदेव देयतामापयते ॥ १६ ॥ तस्माद्यदेव हेयमित्युपते तस्यैव कारणं प्रतिनिर्दिश्यते--- दप्लुदृश्ययोः संयोगो हेपहेतुः ॥ १७ ॥ द्रष्टा युद्ध प्रतिसंवेदी पुरुषः । दृश्या बुद्धिसत्वोपालदाः सवें धर्माः । तदेतदृदयमयस्कान्तमणिकल्प संनिधिमानोप- कारि दृश्यत्वेन एवं भवति पुरुषस्य दृशिरूपस्य स्वामिनः, अनु- भवाविषयतामायनं यतः । अन्य स्वरूपेणे प्रतिलब्धात्मक स्वतन्त्रमपिपरार्थत्वात्परतन्त्रम् । तवर्तमाने व्यवच्छिन्ने । तमोपपतिमाह-दुःखपतीतमिति । ननु वर्तमानमुपभुज्यमानं न भोगेनातिवाहिनमिति कमान हेयमित्यत आह-वर्तमानं चेति । सुगमम् ॥१९॥ हेयमुक्तं तस्य निदानमुच्यते---दृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः । द्रष्टुः स्वरूप- माह-द्रष्टेति । चितिच्छायापत्तिरेव युद्ध द्धिप्रतिवेदित्वमुदासीनस्यापि सः । नन्वतावताऽसि बुद्धिवानेन दृश्येत; न दृश्यर शब्दादयोऽत्यन्तव्यवहिता इस्पत भाह-दृश्या बुद्धिसत्त्वेति । इन्द्रियप्रणालिकया बुद्धौ शब्दाद्याकारेण परिणतायो श्याया भवन्ति शब्दादयोऽपि धर्मा श्या इत्यर्थः । ननु तदाकारापत्या बुद्धिः शब्दायाकारा भवतु, पुंसस्तु बुद्धिसंवन्धेऽग्युपगम्यमाने परिणामित्वमसंबधे वा कथं तेषां बुद्धिसत्वोपारदानामपि शब्दादीना दृश्यत्वम् । नहि हशिनाsrg श्यं ध्यमित्यत आह-तदेवदृश्यमिति । पश्चितमिदमस्माभिः प्रथमपाद एव यथा पियाऽसंयक्तमपि बुद्धिसत्वमत्यन्तस्वच्छतया चितिविम्बोमाहितया समापनचेत- न्यमिव शब्दानुमवतीति । अत एव च शब्दायाकारपरिणतबुद्धिसोपनीताश- दादीभुझानः स्वामी भवति या वादशं चास्य बुद्धिसत्त्वं स्वं भवति । तदेतद्बु, दिसत शब्दायाकारवश्यमयाकान्तमणिकल्पं पुरुषस्य भवति दशिरूपस्य स्वामिनः । कस्मात् , अनुभवकर्मविषयतामापन्नं यतः । अनुमको मोगः पुरु.' पत्य कर्म किया तद्विपयता मुज्यमानतामापन यस्मादतः स्वं भवति । ननु स्वयंमा काशं वृद्धिसत्त्वं कथमनुमविषय इत्यत आह-अन्यस्वरूपेणेति । यदि हि वेत- १ग. घ. ढ. 'न म १२ ग. घ. इच, 'वह' । ३ ग, घ, र, "पनमन्यच. 'न्य।५ क. 'प्रतिपक्षमन्यस्वरुपरा, च, छ, ' प्रतिपनमन्यावरुण,प ·११ 1 याचस्पविकृतटीकासंवलितव्यासभाष्यसमेतानि-रि साधनपादे- मानामा सयोईग्दर्शनशक्त्योरनादिरर्थकृतः संयोगो हेयहेतुर्दुःखस्य कारणमित्यर्थः । तथा चोक्तम्-तत्संयोगहेतुविवर्जनात्स्या- दयमात्यन्तिको दुःखमतीकारः । कस्मात् । दुःखहेतोः परिहा- र्यस्य प्रतीकारदर्शनात् । तद्यथा--पादतलस्य भेद्यता, कण्ट- कस्य भेत्तृत्वं, परिहारः कण्टकस्य पा(प)दाऽनधिष्ठानं पादत्रा- णव्यवहितेन वाऽधिष्ठानम् , एतत्रयं यो वेद लोके स तत्र प्रतीकारमारभमाणो भेदजं दुःखं नाऽऽमोति। कस्मात् , त्रित्वो- न्यरूपं वस्तुतो बुद्धिसत्त्वं याद्भवेत्स्वयंप्रकाशं किंतु स्वं चेतन्यादन्यनिडरूपं तेन प्रतिलब्धात्मकं तस्मात्तदनुभवविपयः। ननु यस्य यत्र किंचिदायतते ततदधी नम् । न च बुद्धिसत्त्वस्य पुरुषमुदासीनं प्रति किंचिदायतत इति कथं तत्तन्त्रम् । तपाच न तस्य कर्मेत्यत आह-स्वतन्त्रमपि परार्थत्वात्पुरुषार्थत्वात्परतन्त्रं पुरुषतन्नम् । नन्वयं हग्दर्शनशक्त्योः संबन्धः स्वामाविको वा स्यान्नैमित्तिको वा। स्वामा- विकत्वे संबन्धिनोनित्यत्वादशयोच्छेदः संबन्धः । तथा च संसारनित्यत्वम् । नैमि- 'तिकत्वे तु क्लेशकर्मतद्वासनानामन्तःकरणवृत्तितया सत्यन्तःकरणे भावादन्तःकर- णस्य च तन्निमित्तत्वे परस्पराश्रयप्रसादनादित्वस्य च संर्गादावसंभवादनुत्पाद एव संसारस्य स्यात् । यथोक्तम्- पुमानकर्ता येषां तु तेपामपि गुणैः क्रिया। कथमादो भवेत्तत्र कर्म तावन्न विद्यते ।। मिथ्याज्ञानं न तत्रास्ति रागद्वेषादयोऽपि वा। मनोवृत्तिहि सपा न चोत्पनं मनस्तदा ।। इति शङ्कामपनयति-तयोईग्दर्शनशक्त्योरनादिरर्थकृतः संयोगो हेपहेतुः । • सत्यम् । न स्वाभाविकः संबन्धो नैमित्तिकस्तु । न चैवमादिमाननादिनिमित्तप्रभव- तया तस्याप्यनादित्वात् । क्लेशकर्मद्वासनासंतानश्यायमनादिः प्रतिसर्गावस्थायां च सहान्तःकरणेन प्रधानसाम्यमुपगतोऽपि सर्गादो पुनस्ताहगेव प्रादुर्भवति वर्षापाय इवो. द्विज्जभेदो मृद्भावमुपगतोऽपि पुनर्वासु पूर्वरूप इत्यसकृदावेदितम् । प्राग्भावितया संयोगस्याविद्या कारण स्थितिहेतुतया पुरुषार्थः कारणं तद्वशेन तस्य स्थितेस्तदिदमु- कमर्पकृत इति । तथा चोकं पञ्चशिखेन तत्संयोगो बुद्धिसंयोगः स एव हेतुर्दुः. • खस्य । तस्य विवर्जनात्स्यादयमात्यन्तिको दुःखपतीकारः । अर्थात्तदपरिवर्नने दुःख- मित्युक्तं भाति । तत्रैवात्यन्तप्रसिद्ध निदर्शनमाह-वधयेति । पादत्राणमुपानत् । १. स्यात्तहि भवतु स्वयं' । २ ज. 'तु । ३ क. 'दापत' ! ४ क. 'दापत। ५स.प्रभवति।

·१८] पाताञ्जलयोगसंचाणि । पलब्धिसामदिति । अत्रापि तापकस्य रजसः सत्त्वमेव तप्यम् । करमाव , तपिक्रियायाः कर्मस्थत्वात् । सत्त्वे कर्मणि तपिक्रिया नापरिणामिनि निष्क्रिये क्षेत्रज्ञे ! दर्शितचिपपत्वात् । सत्येनु तप्यमाने तदाकाराचरोपी पुरुषोऽप्यनुतप्यच इति ॥१७॥ दृश्यस्वरूपमुच्यते- प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूनेन्दि- यात्मकं भोगापवर्थ दृश्यम्॥१८॥ प्रकाशशीलं सत्वम् । क्रियाशीलं रजः । स्थितिशीलं तम इति । एते गुणाः परस्परोपरंतप्रविभागाः परिणामिनः संयोग- देतत् । गुणसंयोगरतापहेतुरित्युच्यमाने गुणानां तापकत्वमभ्युपेतम्। न च तपि- याया अस्त्यादेरिव कर्तृस्थो भावो येन तप्यान्यन्नापेक्षत । न चास्यास्तप्यतया युरुपः कर्म तस्यापरिणामितया क्रियाजनितफलशालित्वायोगात् । तस्मात्तपेस्तप्यन्या- घस्य तनिवृत्ती निवृत्तिमवर्गच्छामो ज्वलनविरहेणेव धूमाभावमित्यत आह-अनापि सापफस्योति । गुणानामेव तप्यतापकमावस्तत्र मृदुत्वात्पादतलवासारवं तप्यं रनस्तु तीमत्या तापकम् । पृच्छतिकस्मात्सत्वमेव तप्यं नतु पुरुषः । उत्तरम्-तपि. क्रियाया इति । तत्किमिदानी पुरुषो न तप्यते । तया चाचेतनस्यास्तु सावस्य तापः किं नश्छिन्नमित्यत आह-दर्शितविपयत्वात्सत्त्वे तु सप्यमाने तदाका- रानुरोपी पुरुषोऽध्यनुतप्यत इति । दर्शितविषयत्वमनुतापहेतुस्तच पाम्या- रुयातम् ॥ १७॥ प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगापवर्गीय दृश्यम् । व्यानो- प्रकाशति । सत्यस्य हि मागः प्रकाशम्तामसेन भागेन दे येन वा रानसेन या दुःखेनानुरज्यते । एवं राजसादिष्यपि द्रष्टव्यम् । तदिदमुक्तम्-~-परस्परोपरता. विभागा इति । पुरुषेण सह संयोगवियोगधर्माणः । ययाऽऽनायते-- अनामेकां लोहितालकृष्ण बहोः प्रजाः सृजमानां सरूपाः । अगो को जुपमाणोऽनुशेते नहास्येना मुक्तमोगामजोऽन्यः ।। [सं० आ०६।१०] इति । . इतरेतरोपायेगोपार्जिता मूर्तिः पृथिव्यादिरूपा यस्ते तथोक्ताः । स्यादेतत् । .सत्वेन शान्तप्रत्यये जनयितव्ये रजस्तमसोरपि सत्वाइवेन तन हेतुमार। दस्ति माध्यमिति यदाऽपि च रजस्तमसोरहित्वं तदाऽपि शान्त एवं प्रत्यय १. रा. ग घ.. छ, 'पोऽनु'१३.घ... " तियते ॥१७॥३न, च्याप्यस्य । . .

·- वाचस्पतिकृतटीकासंचालितव्यासभाष्यसमेतानि- [२साधना वियोगधर्माण इतरेतरोपाश्रये गोपार्जितमूर्तयः परस्पराङ्गादि वेऽप्यसभिन्नशक्तिनविभागास्नुल्याचीयातुल्पनातीयशक्ति- दानुपातिनः प्रधानवेलायामुपदर्शितसंनिधाना गुणत्वेपि च व्यापारमात्रेण प्रधानान्तीतानुमितास्तिताः पुरुषार्थकर्तव्यतया, प्रयुक्तसामर्थ्याः संनिधिमात्रोपकारिणोऽयाकान्तमणिकल्पाः उदीयेत न घोरो महो वा सत्ताधान्य हवेत्यत आह-परस्पराङ्गाङ्गित्वेऽ- प्पसंमिनशक्तिपविभागाः । भवतु शान्ते प्रत्यये जनायितव्ये रजस्तमसोरङ्गमा. पस्तथापि नेपां शक्तयः संकीर्यन्ते कार्यासंकरोन्नेयो हि शक्तीनामसंकरः । अ- कीर्णन च समुदाचरता रूपेण शान्तघोरमूढरूपाणि कार्याणि दृश्यन्त इति सिद्ध शनीनामसभेद इति । स्यादेतत् । असंभेदभेच्छकीनां न संभ्यकारित्वं गुणानाम् । न जात भिन्नशक्तीना संभ्यकारित्वं दृष्टम् । न हि तन्तुमृपिण्डवीरणादीनि घटादी. संभूय कुर्वत इत्यत आह -तुल्पजातीयातुल्पजातीयशक्तिभेदानुपातिनः । यपि तुल्यमातीय उपादानशकिर्नान्यत्र सहकारिशकिस्त्वतुल्यमातीये । पटे तु जनायितव्य न वारणानामस्ति सहकारशक्तिरपीति न देस्तन्तूनां संभूयकारितेति मावः । तुल्यनातीया स्यनातीयेषु शक्येषु ये शक्तिभेदास्ताननुपतितं शीलं येषा ते तयोक्ताः । प्रधानषेलायामिति । दिव्यशरीरे जनयितव्ये सत्त्वगुगः प्रधानम् । अहें स्नस्तमसी । एवं मनुष्यशरीरे जनयितव्ये रनः प्रधानमले सत्त्वतमसी एवं तिर्यक्रोरे मनयितव्ये तमः प्रधानमड़े सत्वरमती । तेनेते गुगाः प्रधानत्ववेलाया- मुपदार्शवसंनिधानाः कार्योऽजननं प्रत्युद्भनवृत्तय इत्यर्थः । श्वानशब्दश्य भाव. प्रधानः। यथा द्वेषम्योदियचनैकवचने ' [पा० ० १ । ४ । २२ ] इत्यत्र द्वित्वकत्वयोरिति । अन्यथा द्वधेविति स्यात् । ननु तदा प्रधानमुद्भूततया शक्य. मस्तीति वक्तुमनुभूताना तु तदशाना सद्भावे कि प्रमाणमित्यत आह-गुणवेऽपि खेति । यद्यपि नोन्तास्तथाऽपि गुणानामविवेकित्वासमयकारिवाच व्यापारमाण सहकारितया प्रभानेऽन्तति सदनुमितमस्तित्वं पेषा ते तथोकाः । ननु सन्तु गुणाः संभूयकारिणः समर्थाः करमा पुनः कुर्वन्ति नहि समर्थमित्येव कार्य जनयति । मा भूदस्य कार्योपजननं प्रति पिराम इत्यत आह-पुरुषार्थकाव्यत्तयति । ततो निर्व- तितनिखिलपुरुषार्थाना गुणानामुपरमः कार्यानारपणमित्युक्तं मवति । ननु पुरुषस्यानु- पर्वतः कषं पुरुषार्थेन प्रयुज्यत इत्यत आइ--संनिधिमात्रेति । ननु धर्माधर्म- .ग.प. इ. 'विगा। १ न. "सिद्धः । ३ क..' 1 वद १४ श. 'स्माता। ५.जि. प्रत्यक्ष ।

·१४) पातञ्जलयोगसूत्राणि। प्रत्ययमन्तरणकतमस्य वृत्तिमनु वर्तमानाः प्रधानशब्दवाच्या भवन्ति । एतदृदृश्यमित्युच्यते। तदेततेन्द्रियात्पर्फ भूतमायेन पृथिव्यादिना सहमस्थूलेन । परिणमते । तथेन्द्रियभावेन श्रोत्रादिना सूक्ष्मस्थूलेन परिणमत इति । तत्तु नाप्रयोजनमपि तु प्रयोजनमुररीकृत्य मवर्तत इति भोगापवर्गीय हि दृश्यं पुरुषस्येति । तत्रेप्टानिष्टगुणस्वरूपाच- धारणमविभागापन भोगो भोक्तः स्वरूपावधारणामपवर्ग इति । दुयोरतिरिक्तमन्यदर्शनं नास्ति । तथा चोक्तम्अयं तु खलु त्रिषु गुणेषु कर्तृत्वकर्तरि च पुरुष तुल्यातुल्यजातीये चतुर्थे वस्क्रियामाक्षिण्युपनीयमानान्सभावानुपपन्नाननुपश्पन्नदर्शनमा न्यच्छङ्कत इति । वावेतो भोगापवर्गों बुद्धिकृतौ बुद्धाचेच वर्तमानौ कयं पुरुष व्यपदिश्यते इति । यथा विजया-पराजयो वा योट्टपु वर्तमानः स्वामिनि क्यपदिश्यते, स हि तत्फलस्य भोक्तेति, एवं वध- मोक्षौ बुद्धावेच वर्तमानी पुरुषे व्यपदिश्येते, स हि वत्फ- क्षणमेव निमित्तं प्रयोनकं गुणाना तत्किमुच्यते पुरुषार्थप्रयुक्ता इत्यत आह-प्रत्य- यमन्सरेणेति । एकतमस्य सत्वस्य रजसस्तमसो वा प्रधानस्य स्वकायें प्रवृत्तस्य पृत्तिमितरे प्रत्ययं निमित्त धर्मादिकं विनैवानुवर्तमानाः । यथा च वक्ष्यति-" निमित जमायोजक प्रकृतीना वरणभेदस्तु ततः क्षेनिकवत् " [ यो० स० ४।३ ] इति । एते गुणाः प्रधानशब्दवाच्या भवन्तीनि संवन्धः । प्रधीयत आधीयते विश्व कामे- भिरिति व्युत्पत्त्यैतदृश्यमुच्यते । तदेवं गुणाना शालमभिधाय तस्य कार्यमाह-तदेतदिति । सत्कार्यादसिनो यद्य- दात्मक तत्तेन रूपेण परिणमत इति भूतेन्द्रियामरत्वं दीपयति-भूतभावनेत्या- दिना । मोगापवर्गार्थमिति सूत्राययवमवतारयति-तत्तु नाप्रयोजनमपि तु प्रयोजना मुररीकृत्य प्रवर्तते । भोग विवृणोति-तति । सुखदु खे हि त्रिगुणाया बुद्धेः स्वरूप तस्यास्तपात्वेन परिणामात्तथाऽपि गुणगततयाऽवधारणे न भोग इत्यत आहे- अविभागापन्नमिति । एतच्चासद्विवेचितम् । अपवगै षिवृगोति-भोक्तरिति । अपवृज्यतेऽनेनेत्यपवर्गः । प्रयोजनान्तरस्याभावमाह-द्वयोरिति । तथा चोक्तं पञ्च. शिक्षेन-अयं तु खस्विति । मन वस्तुतो भोगापवर्गों बुद्धिकृतो बुद्धिवर्तिनी च कथं तदकारणे तदनधिकरणे १ पुरुषे व्यपदिश्यते इत्यत आह-ताचेताविति । भोत्वं च पुरुपस्योपपादितमने ·वाचस्पतिकृतटीकासंचलितच्यासमाष्यसमेतानि- रसाधनपादे- लस्य भोक्तेति । युद्धेरेव पुरुपार्यापरिसमाधिर्वन्धस्तदर्याय 11 सायो मोक्ष इति । एतेन ग्रहणधारणोहापोहतत्वज्ञानाभिनिवेशा. बुद्धौ वर्तमानाः पुरुषेऽध्यारोपितसद्भावा । स हि वत्फलस्य भोक्तेति ॥ १८॥ दृश्यानी गुणाना.स्वरूपयेदावधारणार्थमिदमारभ्यते- विशेपाविशेपलिङ्गमात्रालि- झानि गुणपर्वाणि ॥ १९॥ तत्राऽऽकाशवाचम्युदकभूमयो भूतानि शन्दस्पर्शरूपरसग- न्धतन्मात्राणामविशेषाणां विशेपाः । तथा श्रोत्रत्वक्चक्षुजिह्वा- घ्राणानि बुद्धीन्द्रियाणि, वाक्पाणिपादपायूपंस्थाः कर्मेन्द्रियाणि, एकादशं मनः सर्वार्थम् , इत्येतान्यस्मितालक्षणस्याविशेषस्य विशेषाः । गुणानामेप पोडशको विशेषपरिणामः पडविशेपाः । तद्यथा-शब्दवन्मात्रं स्पर्शवन्मात्रं रूपतन्मात्र च वक्ष्यते । परमार्थतस्तु-वुद्धरेच पुरुषार्यापरिसमाप्तिरिति । एतेन भोगापवर्गयोः पुरुषसंवन्धित्वकथनमार्गेण ग्रहणादयोऽपि पुरुषसंवन्धिनो वेदितव्याः। तत्र स्वरूपमा श्रेणार्थज्ञानं ग्रहणं, तत्र स्मृतिर्धारण, तद्गताना विशेषाणामूहनमूहः, समारोपिताना च युक्त्याऽपनयोऽपोहः । ताम्यामेवोहापोहाभ्यां तदवधारण तत्त्वज्ञानम् । तत्वाव: धारणपूर्व हानोपादानज्ञानमभिनिवेशः ॥ १८ ॥ दृश्यानां गुणानां स्वरूपभेदावधारणार्थमिदमारम्यते-विशेषाविशेपलिङ्गमात्रा लिङ्गानि गुणपर्वाणि । येषामविशेषाणां शान्तधोरमूढलक्षणविशेषरहिताना ये विशेषा विकारा एव न तु तत्स्वान्तरप्रकृतयस्तेषा तानाह--तत्राऽऽकाशेति। उत्पा. दक्रमानुरूप एवोपन्यासक्रमः । अस्मितालक्षणस्याविशेषस्य सत्त्वप्रधानस्य बुद्धीन्द्रि- याणि विशेषाः रामसस्य कर्मेन्द्रियाणि । मनसस्तूमयात्मकमुमयमधानस्येति मन्तव्यम् । अन च पञ्च तन्मात्राणि बुद्धिकारणकान्यविशेषत्वादस्मितावदिति । विकारहेतुत्वं धाविशेषत्वं तन्मात्रेषु चास्मितायां चाविशिष्टम् । संकलय्य विशेषापरिगणयति- गुणानामेप इति । अविशेपानपि गणयति-पडिति संकटय्योदाहरति-तद्ययति । विशिष्ट ह्यपरं परेगेति गन्ध आत्मना पश्चलक्षणो रस आत्मना चतुर्लक्षणो रूपमात्मना त्रिल- 1 क. ग. प. ६. च. 'ना तु ग २ क. सु. ग. प, है, छ. 'पस्थानि क' । ३ ज., । *नमन. विष्ट ·सू०१९] पावञ्जलयोगस्आणि। रसतन्मात्रं गन्धतन्मानं चेत्येकद्वित्रिचतुःपञ्चलक्षणाः शब्दार दयः पञ्चाविशेपा, पष्ठश्चाविशेषोऽस्मितामात्र इति । एते सत्तामानस्याऽऽत्मनो महतः पहविशेषपरिणामाः । यत्तत्परम- विशेपेभ्यो लिङ्गमा महत्त्वं तस्मिन्नते सत्तामात्रे महत्पारम- न्यवस्थाय विद्धिकाटामनुभवन्ति । प्रतिसंबज्यमानाथ तस्मिन्नेव सत्तामा महत्यात्मन्यवस्थाय पचनिःसत्तासत्तं निःसदसन्निरसदव्यक्तमलिङ्ग प्रधानं तस्म- . क्षणं स्पर्श आत्मना विलक्षणः शब्दः शब्दलक्षण एवेति । कस्य पुनरमी पडविशेषाः कार्यमित्यत आह-एते सत्तामात्रस्याऽऽत्मन इति । पुरुषार्थक्रियाक्षम सत्तस्य भावः सत्ता । तन्मात्रं तन्महत्तत्वम् । यावती काचित्पुरुषार्थक्रिया शब्दादिमोगलक्षणा रात्वपुरुषान्यताख्यातिलक्षणा पाऽस्ति सा सर्वा महति बुद्धो समाप्यत इत्यर्थः । आत्मन इति स्वरूपोपदर्शनेन तुच्छत्वं निषेधति । प्रकृतेरयमाद्यः परिणामो वास्तवो न तु तद्विव इति यावत् । यत्तत्परं विप्रकृयकालमविशेपेभ्यस्तदपेक्षया संनिकृष्टकालेभ्यो लिमात्रं महत्तत्वं तस्मिन्नेते पडविशेषाः सत्तामात्रे महत्त्यात्मन्यवस्थाय सत्कार्यवा- दसिद्धेर्विवृद्धिकाठामनुभवन्ति प्राप्नुवन्ति । ये पुनरविशेषाणा विशेषपरिणामास्तेपा च धर्मलक्षणावस्थाः परिणामा इति । सेयमेपा विवृद्धिकाठा परिणामकाष्ठति । तदेवमुत्पत्तिकममभिधाय प्रलयक्रममाह-प्रतिसंसृज्यमानाः प्रलीयमानाः स्वात्मनि लीनविशेषा अविशेषास्तस्मिन्नेव सचामात्रे मइत्यात्मन्यवस्थाय विलीय सहवं महता तेऽविशेषा अव्यक्तमन्यत्र लयं न गच्नीत्यलिङ्गं प्रतियन्ति । तस्यैव विशेषणं निःसत्तास सत्ता पुरुषार्थक्रियासमत्वम् । अhar तुच्छता निष्कान्तं सत्ताया असत्तायाश्च यत्तत्तपोक्तम् । एतदुक्कं भवति-सत्त्वरजस्तममा साम्यावस्था न कचित्पुरुषार्थ उपयुज्यत इति न सती नापि गगनकमलिनीव तुच्छस्वभाका तेन नासत्यपीति । स्यादेतत् । अव्यक्तावस्थायामप्यस्ति महदादि तदात्मना, न हि सतो विनाशो विनाशे वा न पुनरुत्पादो न हसत उत्पाद इति महदादिसद्भावात्पुरुषार्थ- किया मवर्तेत तत्कयं निःसमध्यत्तमित्यत आह-निःसदसदिति । निष्क्रान्तं कारणं ततः कार्यात् । यद्यपि कारणावस्थाया सदेव शक्त्यात्मना कार्य तथाऽपि स्वोचितामक्रियामकुर्वदसदित्युक्तम् । न चैतकारणं शशविषाणायमानकार्यमित्याह- निरसादति । निम्कान्तमसतस्तुच्छरूपात्कार्यात्तथा सति हि ब्योमारविन्दमिवामान.

·4 पाचस्पतिकृतटीकासंचालितव्यासभाष्यसमैतानि- [रसादनपादे- विन्ति । एप पा लिङ्गमाः परिणामी निःसचासत्तं चालि. ३१ गपरिणाम इति । भलिङ्गावस्थायां न पुरुषार्थों हेतुर्मालिङ्गावस्थायामादौ पुरुषार्थता कारणं भवतीति । न तस्याः पुरुषार्थता कारण भवतीति । नासौ पुरुषार्थकतेति नित्यांऽऽरुपायते । त्रयाणां स्ववस्थाविशेषाणामादौ पुरुषार्थता कारणं भवति । स चार्थों हेततिमिचं कारणं भवतीत्यनित्याऽऽख्यायते । गुणास्तु सर्व- धर्मानुपातिनो न प्रत्यस्तमयन्ते नोपजायन्ते । व्यक्तिभिरेवावी. वानागतम्पयागमवतीभिर्गुणान्वयिनीभिरुपजननापायधर्मका इक प्रत्यवभासन्ते । यथा देवदचो दरिदावि । कस्मात् । यतोऽस्य नियन्ते गाव इति, गवामेव मरणात्तस्य दरिद्राणं न स्वरूप- हानादिति समः समाधिः। लिङ्गमात्रमलिङ्गस्य प्रत्यासन्न, तत्र वत्संसृष्टं विविच्यवे कमानतिकृतः । तथा पडविशेषा लिङ्गमा संस्था विविच्यत्वे । कार्यमुत्पद्यतेति मावः । प्रतिसर्गमुक्तमुपसंहरति--एप नेपामिति । एप इत्यनन्त रोनापूर्वस्य परामर्शः। लिङ्गमानाद्यवस्थाः पुरुषार्थकृतत्वादनित्या अलिशावस्था तु पुरुषानाकृतत्वानि- त्येत्यत्र हेतुमाह-अलिजावस्थायामिति । कस्मा पुनर्न पुरुषार्थो हेतुरित्यत आह-नालिगावस्थायामिति । भवतिना विपयेण विपयिज्ञानमुपलक्षयति । एत. दुकं मवति एवं हि पुरुषार्थता कारणमलिङ्गावस्थाया ज्ञायेत । यद्यलिङ्गावस्था शब्दाद्युपभोग वा सत्त्वपुरुषान्यताख्याति वा पुरपा निर्वतयेत्तन्निर्वर्तने हि न साम्या. पस्था स्यात् । तस्मात्पुरुपार्यकारणत्वमस्या न ज्ञायत इति नास्याः पुरुषार्थता हेतुः । उपसंहरति-नासाविति । इतिस्तस्मादर्थे । अनित्यामवस्थामाह-त्रयाणां लिक- मात्राविशेषविशेषार्णामिति । पर्वस्वरूपं दर्शयित्वा गुणस्वरूपमाह-गुणास्त्विति । निदर्शनमाह-यया देवदत्त इति । यत्रात्य-तमिन्नाना गवामुपच्यापचयो देवदत्तो- पचयापचयहेतू तत्र कैद कया गुणेभ्यो मिनामिनानां यकीनामुपजनापाययो- स्त्यिर्थः । ननु सर्गक्रमः किमनियतो नेत्याह-लिङ्गमात्रमिति । न खलु न्यग्रोधधाना अना येव न्यग्रोधशाखिन सान्द्रशादलदल नटिलशाखाकाण्डनिपीतमार्तण्डवण्डातपमण्डल. १म. प. च. 'यन्तीति। ए'1२ च त्या व्याया। ३ पप., च, 'जना' ४. 'गामवस्याविशेषाणामि।

·a । २० पातञ्जलयोगसूत्राणि । परिणामक्रमनियमात् । तथा तेष्वविशपेषु भूतेन्द्रियाणि संग- पानि विविच्यन्ते । तथा चौक्कं पुरस्तात् । न विशेषेभ्यः परं तत्त्वान्तरमस्वीति विशेषाणां नास्ति तत्वान्तरपरिणामः । तेपा तु धर्मलक्षणायस्थापरिणामा व्याख्यायिष्यन्ते ॥ १९ ॥ व्याख्यातं दृश्यमय द्रष्टुः स्वरूपावधारणार्थमिदमारभ्यते- दृष्टा हशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्यया- .नुपश्यः ॥ २०॥ दृशिमात्र प्रति एक्शक्तिरेव विशेषणापरामहेत्यर्थः स पुरुषो बुद्धः प्रतिसंवेदी । स चुद्देन सरूपी नात्यन्तं विरूप इति । न तावत्सरूपः । कस्मात् । ज्ञाताशातविषयत्वात्परिणामिनी हि 29 मारमन्ते किंतु क्षितिसलिलतेनःसंपत्पिरम्परयोपजायमानारपत्रकाण्डनालादिक- मेण । एवमिहापि युक्त्यागमसिद्धः कम आस्येय इति । कथं भूतेन्द्रियाण्यविशेपर्स सष्टानीत्यत आह-तथा चोक्तं पुरस्तादिदमेव सूत्रं प्रथम व्यावसाणः । अथ विशेषाणां कामान्न तवान्तरपरिणाम उक्त इत्यत आह-न विशेषेभ्य इति । किमिदानीमपरिणामिन एव विचपास्तथा च नित्याः प्रसस्यरनित्यत आह--- तेषां स्विति ॥ १९॥ व्याख्यातं दृश्यं द्रष्टुः स्वरूपावधारणार्थमिदमारभ्यते-द्रष्टा दशिमाः शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः । व्याचटे-शिमात्र इति । विशेषणानि धर्मास्तरपरामा । तदनेन मात्रग्रहणस्य तात्पर्य दर्शितम् । स्यादेतत् । यदि सर्वविशेषणरहिता दक्श- तिर्न तर्हि शब्दादयो दृश्यरन् । नहिं दृशिनाऽस्टटं दृश्यं भवतीत्यत आह- स पुरुष इति । बुद्धिदगे पुरुषप्रतिविम्व संकान्तिरेव बुद्धिपवितवेदित्वं पुंसः । तपा च शिच्छायापनया वुझ्या संसृष्टाः शब्दादयो यन्ति दृश्या इत्यर्थः । स्यादेतत् । पारमार्थिकमेव बुद्धिचैतन्ययोः करमादिक्यं नोपेयते किमनया तच्छाया- पश्यत्यत आह-~स युद्धेनं सरूप इति । तथाऽसरूपस्य तच्छायापत्तिरपि दुर्घ- टेस्यत आह-नात्यन्त विरूप इति । तत्र सारूप्यं निषेधति-~न वाचदिति ।। हेतुं पृच्छति-कस्मात् । सहेतुकं वैरूप्ये हेतुमाह-जातेति । परिणामिनी बुद्धि. यस्मात्तस्माद्विरूपा । यदा खस्वियं शब्दायाकारा भवति तदा ज्ञातोऽस्याः शब्दा. दिलक्षणो भवति विषयस्तदनाकारत्वे त्वज्ञानातवा च कदाचिदेव तदाकारतां दधती १ज. "तस्थम ।

·वाचस्पतिकृतीकासंवलितव्यासभाष्यसमेतानि- साधना बुद्धिः । वस्याश्च विषयो गवादियटादि ज्ञातवासावश्येति परि- णामित्वं दर्शयति। सदानातविषयत्वं तु पुरुषस्यापरिणामित्वं परिदीपयति । कस्मात् । नहि बुद्धिश्च नाम पुरुपविषयश्च स्यौदगृहीता गृहीता चेति सिद्धं पुरुपस्य संदाजातविपयत्वं वतयापरिणामित्वमिति । किंच परार्था बुद्धिः संहत्यकारित्वात् , स्वार्थः पुरुप इति । तथा सर्याध्यवसायकत्वात्रिगुणा बुद्धिस्त्रिगुणत्वादचेतनति !गुणा- नां तुपद्रष्टा पुरुष इत्यवो न सरूपः । अस्तु वर्हि विरूप इति । नात्यन्त विरूपः। कस्माव, शुद्धोऽप्यसो परिणामिनीति । प्रयोगश्च भवति-बुद्धिः परिणामिनी ज्ञाताज्ञातविषयत्वाच्छोत्रा. दिवदिति । तद्वैधयं पुरुषस्य तद्विपरीतादेतोः सिध्यतीत्याह-सदेति । स्यादेतत् । सदाना- तविपयश्चत्पुरुषो न तर्हि केवली स्यादित्याशयवाटच्छति-कस्मादिति । उत्त- रम्--न हि बुद्धिय नामति । घुयग्रहणयोरस्ति सहसंमयो निरोधावस्थायामत उक्तविरोधसूचनाय पुरुषविपयवेति । तेनाऽऽद्यधकारो बुद्धि विषयत्वेन समु. चिनोति । परिशिष्टौ तु विरोधद्योतको चकाराविति । प्रयोगस्तु पुरुषोऽपरिणामी सदासप्रज्ञातव्युत्थानावस्थयोतिविषयत्वात् । यस्तु परिणामी नासो सदाक्षातविषयः। 'यया श्रोत्रादिरिति व्यतिरेको हेतु: । अपरमपि वैधय॑माह--किं च परायति । बुद्धिः खलु क्लेशकर्मवासनादिमिप्रियेन्द्रियादिभिध संहत्य पुरुषार्थमभिनिवर्तयन्ती परा । प्रयोगश्च परार्था बुद्धिः संहत्यकारित्वाच्छयनासनाम्यवादिति । पुरुषस्तु न तयेत्याह--स्वार्थः पुरुष इति । सर्व पुरुपाय कलते । पुरुषस्तु न कस्मैपि. दित्यर्थः । वधर्मान्तरमाह--सपैति । सर्वानाशान्तघोरमदास्तदाकारपरिणता मुद्धिरध्यवस्यति सत्वरजस्तमतां पते परिणामा इति सिद्धा त्रिगुणा बुद्धिरिति । न चै पुरुष इत्याह--गुणानामिति । तत्पतिविम्वितः पश्यति न तु तदाकार. परिणत इत्यर्थः । उपसंहरति-अव इति । अस्तु तर्हि विरूप इति । नात्यन्त विरूपः फरमायतः शुद्धोऽपि १क, ख. 'दिय झाताहात। प. द... "दिव' १२ ग. स्थानहोताऽमहोदा १५. ड.'दा चेक. 'नानि'। ५.न. . 'ना'।

·10 पातचलयोगस्वाणि । प्रत्ययानुपश्यो यतः । प्रत्ययं वौद्धमनुपश्यति, तमनुपश्पन्नतदा- रमाऽपि तदात्मक इस मत्यवभासते । तथा चोक्तम्-अपरिणा- मिनी हि भोक्तृशक्तिरमतिसंक्रया च परिणामिन्पर्थे प्रतिसंक्रा. न्तेव तदृत्तिमनुपतात, तस्याश्च प्राप्तचैतन्यौपग्रहरूपाया बुद्धिष्ट- तेरनुकारमानतया बुद्धिमृत्यविशिष्टा हि ज्ञानतिरित्याख्या- यते ॥ २०॥ तदर्थ एव दृश्यस्याऽऽत्मा ॥ २३ ॥ दृशिरूपस्य पुरुषस्य कर्मरूपतामापनं दृश्यमिति तदर्थ एव श्यस्याssFमा भवति । स्वरूपं भवतीत्यर्थः । स्वरूपं तु पररू. प्रत्ययानुप३५ः । यथा चैतत्तयोकं " वृत्तिसारूप्यमितरत्र " [ यो सू०१॥ १] इत्यत्र । तथा चोकं पञ्चशिखेनापरिणामिनी हि मोक्तृशक्तिरात्मा । अत एव युद्धावपतिसंकमा च परिणापिनि बुद्धिरूपेऽ संक्रान्तेव साक्ष बुद्धि- वृत्तिमनुपवति । नवसंक्रान्ता कयं संक्रान्तेर कथं वृत्ति विनाऽनुपततीत्यत अह-तस्याश्यति । प्रायश्चतन्योपग्रह उपरागो येन रूपेग तथा प्रायनैतन्यो- पग्रहं रूपं यस्याः सा तथोक्ता । एतदुक्तं भवति-~यथा निर्मले जलेऽसंक्रान्तोऽपि चन्दमाः संकान्तपतिविम्बतया संक्रान्त इव, एवममाप्यसकान्ताऽपि संक्रान्तपति- विमा पितिशक्तिः कान्तेय । न बुद्धधात्मत्वमापन्ना बुद्धिवृत्तिमनुपततीति । सदनेनानुपश्य इति न्यारूपात तामनुकारेण पश्यतीत्यनुपश्य इति ॥ २० ॥ द्रष्ट्टदृश्ययोः स्वरूपमुक्त्वा सस्वामिलक्षणसंबन्धाङ्गं दृश्यस्य पूवमाह- तदर्थ एव दृश्यस्याऽऽत्मा व्यापटे---शिरूपस्य पुरुषस्य भोक्तः कर्मरूपता भोग्यतामापनं श्यामिति तस्मात्तदर्थ एव द्रष्टय एव दृश्यस्याऽऽत्मा भवति न तु श्यार्थः । ननु नाऽऽमाऽsrमार्थ इत्यत आह-स्वरूपं भवतीति । एतदुकं भवति-सुखदु.खात्मक शं भेग्यम् । सुखदुःखे चानुकूलयितृपतिकूलपितॄणी arन तद एव व्यवतिते । विपया अपि हि शब्दादयतादाम्पादेव चानुकूल. पितारः प्रतिकूलयितारश्च । न चाऽऽमिपाममुकूलनीयः प्रतिकूलनीय स्वात्मनि वृत्तिविरोधादतः पारिशष्याचितिशक्तिरेवानुकूलनीया प्रतिकूनीया च । नमा- उदमेव दृश्यं न तु श्यार्थम् । अनश्च तदर्य एव दृश्यस्याऽऽमा न श्यार्यो । यस्वरूपमस्य पावापुरुषार्थमनुवर्तते । निर्तिते च पुरुषार्थे निवर्तत इत्याह-वरू- पमिति । स तु श्याय जडं परणामरूपेण चैतन्येन भतिलयात्मक ११. स. वृत्याsa'२. प. , ३, 'भविषयता 1 ३ ग, छ, 'त्मा वाक स. ग, घ, इ.स. वरवरू।

·९० वाचस्पतिकृतटीकासंबलितव्यासभाष्यसमैनानि- साधनादे- पेण प्रतिलब्धात्मकं भोगापत्रौर्यवायां कृतायां पुरुषेण न दृश्यत इति । स्वरूपदानादस्य नाशः प्राप्तो न तु विन- श्यति ॥ २१ ॥ कस्मात- हतार्थ पनि नष्टमप्यनष्टं तद- न्यसाधारणत्वात् ॥ २२ ॥ कृतार्यमेकं पुरुष मति दृश्यं नष्टमपि नाशं प्राप्तमप्यनष्टम् । तदन्य पुरुपसाधारणत्वात् । कुशलं पुरुपं मति नाशं प्राप्तमप्य. कुशलान्पुरुपान्मति न कृतार्यमिति तेषां दो कर्मविपयतामापन लभत एवं पररूपेणोऽऽत्मरूपमिति । अवच दृग्दर्शनशक्यो- मनुभूतस्वरूप भोगापवर्यितायो कृनायो पुरुषेण न दृश्यते । मोगः सुखायाकारः शब्दानुभावोऽपवर्गः सत्वपुरुपान्यतानुभवस्तचैतदुमयमप्यानानतो नडाया बुद्धेः पुरुषच्छायापत्येति पुरुषायैव । तथा च पुरुषभोगापवर्गयोः कृतयोद्देश्यस्य भोगापव- गोर्यता समाप्यत इति भोगापवर्गार्थतायां कृतायामित्युक्तम् । अप्रान्तरे चोदयात- स्वरूपहानादिति । परिहरति-न तु विनश्यतीवि ॥ २१ ॥ नम्वत्यन्तानुपलम्यं कथं न विनश्यतीत्याशयवान्मृच्छति-कस्मादिति । सूत्रणोत्तर. माह-कृतार्थ प्रति नामप्यनटं तदन्यसाधारणत्वात् । कृनोऽयों यस्य पुरुषस्य स तथा 1 त प्रति नरमप्यनष्टं तद्श्यं कुतः सर्वान्पुरुषान्कुशलानकुशलान्प्रति साधारणत्वात् । व्याच - कृतार्यमे कमिति । नाशोऽदर्शनम् । अन तु दृश्यम. न्यपुरुषसाधारणत्वात् । तस्मादृश्यात्परस्याऽऽत्मनश्चतन्य रूपं तेन तदिह श्रुतिस्मृ. तीतिहासपुराणप्रसिद्धमव्यक्तमनवयरमेकममाश्रय व्यापि नित्यं पिचकार्यशक्तिमत् । यद्यपि कुशलेन त प्रति नकार्य न दृश्यते तथाऽप्यकुशलेन दृश्यमानं न नास्ति । न हि रूपमन्येन न दृश्यन इति चक्षुप्मताऽपि दृश्यमानममावमा भवति । नच प्रधानवदेक एव पुरुषस्तन्नानात्वस्य जन्ममरणसुखदुःसोपमोगमुक्तिसंसारन्यवस्थया सिद्धः । एकत्वभूताना च प्रमाणान्तरविरोधात्कर्षविदेशकालविभागामावेन मात्या:- प्युपतेः । प्रत्येकत्वपुरपनानात्वपोश्च श्रुत्यैव साक्षाप्रतिपादनात् ! १२, इ. 'नादासता 11 ग, प.:. 'यसक। ३ फ.स. 'पानाम।

·०२१] पातञ्जलयोगसूत्राणि। नित्यत्वादनादिः संयोगो व्याख्यात्त इति । तथा चोक्तम् - धर्मिणामनादिसंयोगादर्ययात्राणामप्यनादिः संघोग इति॥२२॥ संयोगस्वरूपानिधित्सयेदं सूत्र प्रववृते- स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोपल- ब्धिहेतुः संयोगः ॥ २३ ॥ पुरुषः स्वामी दृश्येन स्पेन दर्शनार्थं संयुक्तः । तस्मात्संयो- गाद्श्यस्योपलब्धिर्या स भोगः । या तु द्रष्टुः स्वरूपोपलब्धिः सोऽपवर्गः। दर्शनकार्यावसानः संयोग इति दर्शनं वियो- अनामेको लोहितशुतकृष्णा बढी प्रभाः सृजमाना सरूपाः । अनो टेको जुपमाणोऽनुशेते महात्यमा भुक्तभोगामजोऽन्यः ॥ [तै० मा०६।१० ] इति श्रुतिः । अस्या एव श्रुतेश्चानेन सूत्रेणार्थोऽनूदित इति । यतो दृश्यं नरमप्यनएं पुरपा- तर प्रत्यस्यतो दर्शनशक्त्यानित्यवादनादिः संयोगो व्याख्यातः । भाग- मिनामनुमतिमाह-तथा चोक्तमिति । धर्मिणा गुणानामात्मभिरनादिसंयोगाद्धर्म मात्राणां महदादीनामप्यनादिः संयोग इति । एकैकस्प महदादेः संयोगोऽनादिरप्य. नित्य एव यद्यपि तथाऽपि सपा महदादीना नित्या पुरुषान्तराणा साधारणत्यादत उकै धर्ममााणामिति । मात्रग्रहणेन व्याधि गमयति । अत एतद्भपति-~-यद्यप्ये- कस्य महतः संयोगोऽतीततामा बस्तथाऽपि महदन्तरस्य पुरुषान्तरेण संपोगो मातीत इति नित्य उक्तः ॥ २२ ॥ तदेव तादर्थ संयोगकारण उक्त प्रासहित प्रधाननित्यत्वे संयोगमामान्यनित्य १३ तो चो संयोगस्य यत्स्वरूपमसाधारणो विशेष इति यावदनिधिसद सूर्य प्रववृते-स्वस्वामिशक्त्यो स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोगः । यतो दृश्य तदर्थम- ततज्ननितमुपकार मनमानः पुरुषस्तस्य स्वामी भवति । भवति च तदृश्यमस्य स्वं #चानयोः संयोगः शक्तिमा व्यवस्थित तासपोपलठियहेतुस्तदेवाप्यमवद्यो- त्यति-पुरुषः स्वामी योग्यतामात्रेण दृश्येन स्वेन योग्यतयैव दर्शनार्थ संयुक्तः । शेष सुगमम् । स्यादेतत् । द्रष्टुः स्वरूपोपावरपवृज्यतेऽनेनेत्यपवर्ग उक्तो न च मोसा साधनवास्तथा सत्ययं मोतादेव व्यतत्यत अह-~~दर्शनकार्या- सानो बुद्धिषिशेपेण सह पुरुषविशेषस्य संयोग इति दर्शन पियोगकारण. १ ख. तादाम्यस्योगे का १२ ख. 'सलाई । ३ ज. ले च हेतायुके ।

·९२ वाचस्पतिकवटीकासंवासितव्यासमाप्यसमेतानि- सधनरावे- गस्य कारणमुक्तम् । दर्शनमदर्शनस्य प्रतिद्वीन्यदर्शनं संयोग- निमित्तमुक्तम् । नात्र दर्शनं मोक्षकारणमदर्शनामावादेव बन्धाः भावः स मोक्ष इति । दर्शनस्य भाव वन्धकारणस्यादर्शनस्य नाश इत्यवो दर्शनं ज्ञानं कैवल्यकारणमुक्तम् । किंचेदपदर्शनं नाम, किं गुणानामधिकार आहोस्विशिरू. पस्य स्वामिनो दर्शितविपयस्य प्रधानचित्तस्पानुत्पादः । स्वस्मिन्दृश्ये विद्यमाने यो दर्शनाभावः । फिमर्थवत्ता गुणानाम् । अथाविधा स्वचिचन सह निरुद्धा स्वचित्तस्योत्पत्तिवीजम् । कि स्थिति संस्कारक्षये गविसंस्का- मुक्तम् । कथं पुनदर्शनकार्यावसानत्वं संयोगस्येत्यत आह-दर्शनमिति । ततः किमित्यत आह-अदर्शनमविद्या संयोगनिमिचमित्युक्तम् । उक्तमर्थ स्पष्टयति-- नाति । ननु दर्शनमदर्शनं विरोधि निवर्तयतु बन्धस्य कुतो निवृत्तिरित्यत. आह- दर्शनस्येति । बुद्धचोदिविविक्तस्याऽऽत्मनः स्वरूपावस्थानं मोक्ष उक्तो न तस्य. साधनं दर्शनमपि त्वदर्शननिवृत्तरित्यर्थः । असाधारणं संयोगहेतुमदर्शनविशेष ग्रहीतुमदर्शनमात्रं विक्स्पयति-किचेदः मिति । पर्युदासं गृहीत्वाऽऽह-किं गुणानामधिकारः कार्यारम्भगसामर्थ्य ततो हि संयोगः संसारहेतुरुपजायते । प्रसज्यप्रतिषेधं गृहीत्वा द्वितीय विकल्पमाह- आहोस्विदिति । दर्शितो विषयः शब्दादिः सत्त्वपुरुषान्यता चै येन चित्तेन तस्य तद्विपयस्यानुत्पादः । एतदेव स्फोरयति-स्वस्मिन्दृश्ये शब्दादौ सत्वपुरुषान्य। ताया चेति । तावदेव प्रधान विएते न यावद्द्वविधं दर्शनमभिनिर्वतयति । निप्पादितोभयदर्शनं तु निवर्तत इति । पर्युदास एव तृतीय विक्समाह-किमर्थवचा गुणानाम् । सत्कार्यवादसिद्धी, हि भाविनावपि भोगापवर्गाविव्यपदेश्यतया स्त इत्यर्थः। पर्युदास एव चतुष विक- रूपमाह-अयाविद्या प्रतिसर्गवाले स्वचिचेन सह निरुद्धा प्रधानताम्यमागता वासनारूपेण स्वचित्तोत्पत्तिवीनम् । तेन दर्शनादन्याऽविद्यावासनेवादर्शनमुक्का । पर्यु:- दास एव पञ्चमं विक्रूपमाह-किं स्थितिसंस्कारस्य प्रधानवर्तिनः साम्यपरिणामपरम्परा रावाहिनः क्षये गतिर्महदादिविकारारम्भस्तदे॒तुः संस्कारः प्रधानस्य गतिसंस्कारस्त, । १७. ज. 'स्या हि1ि२'वास्याविश्व ये१३स. वा।

·. . २३] पाताञ्जलयोगसूत्राणि ।। राभिव्यक्तिः । यत्रेदमुक्त प्रधानं स्थित्यैव वर्तमान विकारा- फरणादप्रधानं स्यात् । तथा गत्यैव वर्तमान निकारनित्यत्यादपधानं स्यात् । उभ- यथा चास्य वृत्तिः प्रधानन्यवहारं लभते नान्यया । कारणान्त. रेवपि कल्पितेष्वेव समानधर्चः । दर्शनशक्तिरेवादर्शनमित्येक प्रधानस्याऽऽस्मल्यापनार्या प्रवृत्तिः" इति श्रुतेः । सर्चचोध्यघोषसमर्थः माहत्तेः पुरुपो न पश्पति सर्वकार्य- करणसम दृश्यं तदा न दृश्यत इति । उभयस्याप्पदर्शनं धर्म इत्येके। स्याभिव्यक्तिः कार्योन्मुखावम् । तदुमय स्कारसद्भावे मतान्तरानुमतिमाह-पत्रेदमुक्त- मैकान्तिकावं व्यावद्भिः, प्रधीयते जन्यते विकारजातमनेनेति प्रधानं तमित्येव.वा. तेत न कदाविद्स्या ततो विकाराकरणान प्रधीयते तेन किंचिदित्यप्रधान स्यात् । • अप गत्यैव वर्तेत न कदाचिदपि स्थित्या तत्राऽऽह-तथा प्रत्पैवेति । चित्तानः स्थित्ये गाये " इति । तार्थ चतुर्मा, एक्कारश्च द्रव्यः । स्थित्ये चैन वतेत न कनिद्रिकारो विनश्येत् । तथा च मावस्य सतोऽविनाशिनो नोत्पत्तिरपीति विका, रत्वादेव च्यवेता एवं च न प्रधीयतेऽत्र किपिदिल्याधान स्याचदुभयया स्थित्या गत्या वास्य वृत्तिः प्रधानन्यवहारं लभते नात्ययकान्तान्युपगमे । न केवळ प्रधान कारणा, तरेवपि परमातम्मायापरमाणयादिषु कल्पितेषु समानधों विचारः । तान्यपि हि स्पित्येव वर्तमानानि विकासकरमादकारणानि स्युः, गत्येव वर्तमानानि विकारनित्यः त्वादकारणानि स्युरिति चपर्युदास एव पर्छ विकल्पमाह-दर्शनशक्तिरेवति । या अनापतिबरे नेतोयन्तमादित्यमित्पनीलणपत्या सन्न, संकल्पो गृह्यत एवमिहार्षि दर्शननिषेधे प्रत्यासमा तन्मूला शक्तिरुच्यते । सा च दर्शनं भोगादिलक्षणं असोतुं बटार श्येन योजयतीति । अव श्रुतिमाह-पधानस्पति । - स्पादेतत् । आत्मल्यापनार्थ प्रधानं प्रवर्तत इति धातिराह न स्वात्मदर्शनशक्त: प्रव- त इत्यत आह-सर्वयोध्यवोधसमर्थ इति । प्राक्प्रवृत्तेः प्रधानस्य नाऽऽत्मल्यापन- मात्र प्रवृत्ती योनकमसामयं तदयोगामासामथ्र्य प्रवृत्तेः प्रयोजकमिति श्रुत्याऽर्या- दुकमित्यर्थः । दर्शनशक्ति प्रधानाश्रयेत्पनीकृत्य पठः करपः । इमामेवोभयावया- मास्याय सम्म विकल्पमाह-उमयस्य पुरुषस्य च दृश्यस्य चादर्शनं दर्शनश- किधर्म इत्येके। । । 2.ख. स. काफिलम।

·१४ वानस्पतिकवटीकासंवलितव्यासभाष्यसमेतानि- २साधनपाद- तत्रेदं दृश्यस्य स्वात्मभुतमपि पुरुषमययापेक्षं दर्शनं दृश्य- धर्मत्वेन भवति । तथा पुरुषस्यानात्मभूतमपि दृश्यप्रत्ययापेक्ष पुरुपंधर्मत्ववादर्शनमवभासते । दर्शनं ज्ञानमेवादर्शनमिति केचि. दभिदधति । इत्येते शास्त्रगता विकल्पाः । तत्र विकल्पबहुत्वमे- तत्सर्वपुरुषाणां गुणानां संयोगे साधारणविषयम् ॥ २३ ॥ यस्तु प्रत्यक्चेतनस्य स्वबुद्धिसंयोगः- तस्प हेतुरविद्या ॥ २४ ॥ स्यादेतत् । मृप्यामहे दृश्यस्येति, तस्य सर्वशक्त्याश्रयत्वान द्रपुरिति पुनर्मुष्यामः । नहिं तदापारा ज्ञानशक्तिस्तत्र ज्ञानस्यासमायादन्यथा परिणामापत्तिरित्यत आह- तत्रेदमिति । भवतु दृश्यात्मकं तथाऽपि तस्य जडत्वेन तद्गतशक्तिकार्य दर्शनमपि जडमिति न शक्यं तद्धर्मत्वेन वितातुं जडस्य स्वयमप्रकाशत्वादतो दृशेरात्मनः प्रत्ययं चैतन्यच्छायापत्तिमपेक्ष्य दर्शनं तद्धर्मोन भनि ज्ञायते विषयेण विषयिणो लक्षणात् । नन्वेतावताऽपि दृश्यधर्मत्वमस्य ज्ञानस्य भवति न तु पुरुग्धर्मत्वमपीत्यत आह-तथा पुरुषस्येति । सत्यं पुरुषस्यानात्मभूतमेव तथाऽपि दृश्यबुद्धिसत्त्वस्य यः प्रत्ययश्चतन्यच्छायापत्तिस्तम१६५ पुरुषधर्मत्वेनेव न तु पुरुषवर्मत्वेन । एतदुकं भवति-चेतन्याममोनाहितया बुद्धिचैतन्ययोरभेदाधुद्धिधश्चितन्यवर्मा इव चका- सतीति । अष्टम विकल्पमाह-दर्शनं ज्ञानमेव शमादीनामदर्शनं न तु सत्पुरुषान्य. ताया इति केचित् । यथा चक्षुरूपे प्रमाणमपि रसादावप्रमाणमुच्यते । एनंदुक्तं भवति- मुखाद्याकारशब्दादिक्षानानि स्वसिद्धयनुगुणतया द्रष्टदृश्यसंयोगमाक्षिपन्तीति । तदेवं विकल्प चतुर्प विकलं स्वीकर्तमितरेषां विकल्पाना सांख्यशालगतानां सर्व पुरुषला. धारण्येन भोगवैचित्र्याभावप्रप्तनेन दूपयति-इत्येते शास्त्रगता इति ॥ २३ ॥ चतुर्थ विकलां निर्धारयितुं सूत्रमवतारयनि-यस्तु मत्यवचेतनस्य स्वबुद्धिसं- योग इति । प्रेतीपमञ्चति प्राप्नोतीति प्रत्यगसाधारणस्तु संयोग एकैकस्य पुरुषस्यकै- कया बुद्धया वैचित्र्यहेतुः । सूत्रं पठति-तस्येति । नवविद्या विपर्यपज्ञान तस्य भोगापवर्गयोरिव स्वबुद्धिसंयोगों हेतुः । असंयुकाया बुद्धौ तदनुत्पतेस्ता कथमविद्या । १५. क. 'सयमपम दच. 'सयमपेक्ष्याद' । २३. 'पेक्षमद'।३ प. च. 'खयमरे- क्ष्य पु। ४ ख. 'खेनैवा'। ५ ग. प. इ. छ. गुणसं। ६ स. वाति शास. "ति विज्ञा' स.न. 'तदतो भाज.मलव' । श. प्रीत प्रसव'।

·२४] पातजलयोगमवाणि। ५५ * विपर्ययज्ञानवासनेत्यर्थः । विपर्ययज्ञानवासनाकासिता चन कानिष्ठी पुरुषख्याति बुद्धिः प्रामौत साधिकारा पुन- रावर्तते । सा तु पुरुपख्यातिपर्यवसानों कार्यनिष्ठा प्राप्नोति, चरिताधिकारा निवृत्तादर्शना बन्धकारणाभावान पुनरावर्तते । अब कवितण्डकोपारगानेनोद्घाटपति-पुग्धया भार्ययाऽ. भिधीयते-पण्डकाऽऽर्यपुत्र, अपत्यवती में भगिनी किमर्थ नाम नाहमिति । स तामाह-मृतस्तेऽहमपत्यमुत्पादायध्यामीति । तयेदं विद्यमानं ज्ञानं चित्तनिवृत्ति न करोति, विनष्टं फरिष्प- तीति का प्रत्याशा । ताऽऽचार्यदेशीयो वक्ति-ननु घुद्धिान वृत्तिरेव मोक्षोऽदर्शनकारणाभायाधुद्धिनिचिः । चादर्शन संयोगमेदस्य हेतुरित्यत आह-विपर्ययज्ञानवासनेति । सर्गान्तरीयाया अविद्याया। स्वचित्तेन सह निरूमाया अपि प्रधानेऽस्ति वासना । तद्वात नावासित व प्रधान तत्त स्पुरुषसंयोगिनी ताशीमेत्र बुद्धि सूनति । एवं पूर्वपूर्वसर्गस्वित्यनादिस्वाददोषः । अत एव प्रतिसर्गावस्थायां न पुरुषो मुच्यत इत्याह-विपर्यय ज्ञानेति । यदा पुरुष. ख्याति कार्यनित प्राधा तसा विपर्ययज्ञानासनाया वधकारणस्यामावान पुनराव. तत इत्याह-सा स्विति। भत्र कश्चिन्नास्तिका वस्य पण्डकोपाख्यानेनोपहसति । पण्डकोपाख्यानमाह - मुग्धपति । किमर्थमित्यर्थशव्दो निमित्तमुपलक्षयति । प्रयोजनस्यापि निमित्तत्वात् । पण्डकोपाख्यानेन साम्यमापादयति-तथेदं विद्यमानं गुणयुरुपान्यतासानं वित्तनिर्ति न करोति, परवैराग्येण ज्ञानप्रसादमात्रेण ससंस्कार निरुद्धं विनष्टं फरिष्यतीति फा प्रत्याशा । यस्मिन्सत्येव यद्भवति तत्तस्य कार्यम् । न तु यस्मिन्नसतीति भाषः । अकदेशिमतेन परिहारमाह-तति । ईपदपरिसमास आचार्य आचार्य. देशीयः । आचार्यस्तु वायुपोके कृतलक्षण:- आचिनोति च शालार्थमाचार स्थापयत्यपि । स्वयमाचरते यस्मादाचार्यस्तेन चोच्यते ।। [ वा०पु०५९।३ ] इति । भोगविवेकरूयातिरूपपरिणतबुद्धिनिवृत्तिरेव मोक्षः । न च बुद्धिस्वरूपनिवृतिः । साध धर्ममेवान्तविवेकख्यातिप्रतिछाया अनन्तरमेव भाति सत्यपि धुद्धिस्वरूपमात्रा. वस्थान इत्यर्थः । एतदेव स्फोरयति-अदर्शनस्य बन्धकारमस्याभावावुद्धिनि- * एतस्माप्राक, इ. पुस्तके 'बुद्धिसंयोगस्य हेतुः ' पाठो विद्यते स प्रामादिकः । १ ग, घ ८.च. "ता न।२८रुपान्यताया । ग, घ, इ. साना का। सजा खस्यु १५ क. 'मोजताई।

·१६ . - वाचस्पतिकृतटीकासंघालतन्यासभाध्यसमेवानि- (रसानपा- बन्धकारणं दर्शनानिवर्तते । तत्र चिचनिचिरैव मोक्षः, किप. थमस्थान एवास्य मतिविभ्रमः ।। २४ ॥ हेयं दुःखं हेयकारणं च संयोगाख्यं सनिमित्तमुक्तमत्तः परं हानं वक्तव्यम्- तदक्षावासयोगाभायो हानं तदृशः कैवल्पम् ॥२५॥ तस्यादर्शनस्याभावाद्बुद्धिपुरुपसंयोगाभाच आत्यन्तिको च. न्धनोपरम इत्यर्थः। एतद्धानम् । तदृशेः कैवल्यं पुरुषस्यामिश्री- भावः पुनरसंयोगो गुणैरित्यर्थः । दुःखकारणनिवृत्तौ दुःखोप- रमो हानं, तदा स्वरूपप्रतिष्ठ: पुरुष इत्युक्तम् ॥ २५ ॥ अय हानस्य कः प्राप्त्युपाय इति- विवेकल्पातिरविप्नुवा हानोपायः ॥ २६ ॥ वृत्तिः । तचादर्शनं वन्धकारणं दर्शनान्निवर्तते । दर्शननिवृत्तिस्तु परवैराग्य- साध्या । सत्यपि वुद्धिस्वरूपावस्थाने मोक्ष इति भाव.1 एकदेशिमतमुरन्यस्य स्वमत. माह-तत्र वित्तनिचिरेवं मोक्षः । ननूकं दर्शने निवृतेऽचिराचित्तस्वरूपनि तिर्भवतीति कथं दर्शनकार्यत्यत आह-किमर्थमस्याने मतिविभ्रप इति । अयम- मिसंधिः । यदि दर्शनस्य साक्षाचित्तानिवृत्तौ कारणभावमलीकुमिहि तत एवमुपाल- मेरेमहि । किंतु विवेकदर्शन प्रकरका प्रा निरोधसमाधिभावनाप्रकर्षकमेण पित्तनिवृत्तिम पुरुषस्वरूपावधानोपयोगात्यातिष्ठामहे तत्कथमुपालभ्येमहीति ॥२४॥ तदेवं व्यूहद्वयमुक्त्वा तृतीय यूहानिधानाय सूरमवतास्यति-हेयं दुःखमिति । सदभावात्संयोगाभाचो हानं वदृशः कैवल्यम् । याची-तस्येति । अस्ति हि महाप्रलयेऽपि संयोगाभावोऽत उक्तमात्पन्तिक इति । दु.खोपरमो हानमिति पुरु- पार्षता दर्शिता । शेपमतिरोहितम् ॥ २९ ॥ हानोपायलक्षणं चतुर्थ व्यूहमाल्यातुं सूत्रमवारयति-अयति । विवेकरूया- तिरविधवा हानोपायः। आगमानुमानाम्यामाप विख्यातिरस्ति । न चासो व्युत्थानं तसंस्कार वा निवर्तयति तद्वतोऽपि तदनुवरेरिति तन्निवृत्यर्थमविश्वति । लियो मिथ्याज्ञानं तद्रहिता । एतदुच भादि-श्रुतमन ज्ञानेन विवेक गृहीत्वा युक्तिमयेन च व्यवस्था दीर्घकालनेर-तर्यसकारासेविताया भावनायाः प्रकर्षपर्यन । । १७. 'हितार्यम् ।

·सू. २७] पानजलयोगसूत्राणि। सत्यपुरुषापतापत्ययो विवेकख्याति: । सा त्वनिवृत्तमि- ध्याज्ञाना सवते । यदा मिथ्याज्ञानं दग्धवीजभावं वन्यप्रसवं संपद्यते तदा विधूतक्लेशर जसः सवस्य परे वैशारये परस्या वशीकारसंज्ञायां वर्तमानस्य विवेकमत्ययप्रवाहो निर्मलो भवति । मा विवेकल्याविरविप्लवा होनोपायः। ततो मिथ्याज्ञानस्य दग्धधीजमावोपगमः पुनश्वापसव इत्येप मोक्षस्य मार्गों हानस्पो- पाय इति ॥ २६ ॥ तस्य सप्तधा मान्तभूमिः प्रज्ञा ॥ २७ ॥ तस्पेति प्रत्युदितख्याते: मत्यान्नाय: । साधेत्यशुद्यावर- णमलाएगमाचित्तस्य प्रत्ययान्तरानुत्पादे सति सपकारैव प्रज्ञा विवेकिनो भवति । यथा-परिजातं हेयं नास्य पुनः परिनेयमस्ति । क्षीणा हेयदेववो न पुनरेतेपां क्षेतव्यमस्ति । साक्षात्कृवं निरोधसमा- समधिगता साक्षात्कारवती विवेकल्यातिनिवर्तितसवासनमियानाना निर्षिलवा हानो- पाय इति । शेपं सुगभं मान्यम् ।। २६ ।। विवेकल्पातिनिछायाः सरूपमाह सूत्रेण-तस्य सप्तधा प्रान्वभूमिः मना । ध्यान-तस्येति । प्रत्युदितख्यातेर्वर्तमानख्यातयोगिनः मत्याम्नायः परामर्शः । अशुद्धिरेवाऽऽवरगं चित्तपत्तस्य तदेव मलं तस्यापगमाचित्तम्य प्रत्ययान्तरानुत्पादे तामसरानमव्युत्थानप्रत्ययानुत्पादे निशिवविवेकख्यातिनिष्ठामापनस्य सक्षपकारव पक्षा विवेकिनो भवति । विषयभेदात्मज्ञाः । प्रष्टोऽस्तो यासा भूमीनामवस्थाना तास्तथोक्ताः । यतः परं नास्ति स प्राः । प्रान्ता भूमयो यस्याः प्रज्ञाया पिक- ख्याते. ता तथोक्ता। ता एव सपकारा प्रान्तभूमीरुवाहरति-यति । तत्र पुरुषप्रयत्नानिमायासु पतय भूमिषु प्रथमामुदाहरति-परिनातं हेयम् । यावस्किल प्राधानिक arak परिणामतापस कारगुणगृतिविरोधादुःखमेवेति हेयं तत्परिजातम् । प्रान्तता दर्शयति- नाम पुनः किंचिदपरिक्षानं परिज्ञेयमस्ति । द्वितीयामाह-क्षीणा इति । माता- माह-न पुनरिति। तृतीयामाह-साक्षात्कृत प्रत्यक्षेण निश्चितं मया संप्रज्ञातावरणा- ग. प. ६. च, हाजस्योपा ११ का स.. ति साथैव 1 ·२८ - वाचस्पतिकृतटीकासंवलितव्यासभाष्यसमेतानि- [२सानपादे- पिना हानम् । भावितो विवेकख्यातिरूपो हानोपाय इति । एपा चतुष्टयी कार्या विमुक्ति: प्रज्ञाया: 1 चित्तविमुक्तिस्तु प्रयी चरिताधिकारा बुद्धिः । गुणा गिरिशिखरंवटच्युता इव ग्रावाणो निरवस्थानाः स्वकारणे प्रलयाभिमुखाः सह तेनास्वं गच्छन्ति। न चैपा प्रविलीनानां पुनरस्त्युत्पादः मयोजनाभावादिति । एतस्यामवस्थायां गुणसंवन्धातीत: स्वरूपमात्रज्योतिरमल! फेवली पुरुप इति । एतां सप्तविधां शान्तभूमिमनामनुपश्यन्पु- रुप: कुशल इत्याख्यायते । मतिप्रसवेऽपि चित्तस्य मुक्तः कुशल इत्येव भवति गुणातीतत्वादिति ॥ २७॥ सिद्धा भवति विवेकख्यातिहरेनोपाय इति, न च सिदिर. स्तरेण साधनमित्येतदारभ्यते- योगाङ्गानुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञान- दीमिरा विवेकख्यातः ॥ २८॥ यामेव निरोधसमाधिसाध्य हानं, न पुनरस्याः परं निश्चेतव्यमस्तीति शेषः । चतु- थीमाह-भावितो निष्पादितो विवेकरुयातिरूपो हानोपायो नास्याः परं भाव- नीयमस्तीति शेषः । एषा चतुयी कार्या विमुकिः समाहिः, कार्यतया प्रयत्नव्या- प्यता दर्शिता । कचित्पाठः कार्यविमुक्तिरिति । कार्यान्तरेण विमुक्तिः प्रज्ञाया इत्यर्थः । प्रयत्ननिम्पाद्यानुनिष्पादनीयामप्रयत्नसाध्या चित्तविमुक्तिमाह - चिच. विमुक्तिस्तु नयी । प्रपमामाह-चरिताधिकारा वुद्धिः कृतभोगापवर्गका. त्यर्थः । द्वितीयामाह--गुणा इति । प्रान्ततामाह-ने चैपामिति । तृतीयामाह-- एतस्यामवस्थायामिति । एतस्यामवस्थायां भीवन्नेव पुरुषः कुशलो मुक्त इत्यु- च्यते घरमदेहत्वादित्याह-एतामिति । अनौपचारिक मुक्तमाह--भविपसरे प्रधानलयेऽपि चित्तस्य मुक्तः कुशल इत्येव भवति गुणावीतस्वा- दिति ॥ २७॥ तदेवं चतुरो म्यूहानुक्त्वा तन्मध्यपतितस्य हानोपायस्य विवेकख्यातेगोदोहना. दिवप्रागसिद्धरसिद्धस्य चोपायत्वाभावासिद्धयायामक्तुमारभत इत्याह-सिद्धति । तामिधास्यमानाना साधनाना येन प्रकारेण विवेकख्यात्युपायत्वं तदर्शयति सूत्रेण- योगाङ्गानुष्ठानादशदिक्षये जानदीतिरा विवेकरूयाते: । योगाङ्गानि हि यथा- १. छ. वार्यवि । २ ग, प. 'रकूट।३ ग. 'पायः, न । ४ च. 'मित्यतस्तदा ।

·०२८] पातञ्जलयोगसूत्राणि। योगाङ्गान्यष्टाभिधायिष्यमाणानि । तेषामनुष्ठानापन बंगो विपर्ययस्याशुद्धिरूपस्य क्षयो नाशः । सत्सये, सम्पमा नस्याभिव्यक्तिः । यया यथा च साधनान्यनुष्ठीयन्ते वया तया वनुत्तमशुदिरापद्यते । यथा यथा च क्षीयते तथा तथा क्षय. क्रमानुरोधिनी ज्ञानस्यापि दीप्तिर्विवर्धते । सा खत्वेपा विद्धिः प्रकर्षमनुमवस्या विवेकख्याते:, आ गुणपुरुषस्वरूपविज्ञानादि- त्यर्थः । योगाङ्गानुष्ठानमशुद्धषियोगकारणम् । यथा परशुश्छे- यस्प । विवेकख्यानेस्तु माप्तिकारणं यथा धर्मः सुखस्य नान्यथा कारणम् । कति चैतानि कारणानि शाखे भवन्ति । नववेत्याइ । तद्यथा-- उत्पचिस्थित्यमिन्यक्तिविकारमत्यपातयः । वियोगान्यत्वधृनयः कारणं नवधा स्मृतम् ॥ इति । तत्रोत्पत्तिकारणं मनो भवति विज्ञानस्प, स्थितिकारणं मनसः पुरुषार्थता, शरीरस्येवाऽऽहार इति । अभिव्यक्तिकारणं योग शादृष्टद्वारेणाशुद्धि क्षिग्वन्ति । पञ्चपर्वणो विपर्ययस्येत्युपलक्षणं पुण्यापुण्य- पोरपि । नात्यायुमोगहेतुत्वेनाशुद्धिरूपत्वादिति । शेपं सुगमम् नानाविधस्य कारण- भावस्य दर्शनायोगाहानुष्ठानस्य कीदृशं कारणत्वमित्यत आह-~i ~योगाङ्गानुष्ठा- नपिति । अशुख्या वियोगपति बुद्धिमत्वमित्यशुद्धेवियोगकारणम् । दृष्टान्तमाह- पथा पारिति । परशुश्छेयं वृक्ष मूळेन वियोमयति । अशुद्धया वियोमय - दिवं विकरूयाति प्रापयति । यथा धर्मः सुखम् । तथा योगाहानुष्ठानं विवेक- यावेः प्राधिकारणं नान्येन प्रकारेणेत्याह-विवकरूयातस्विति । नान्यति प्रतिर पेधश्रवणायच्छति कवि चैतानीति । उत्तरम्-~नवेति । तानि दर्शयति कारिकया- तद्यथा--उत्पत्तीति । अगोदाहरणान्याह-तत्रोत्पत्तिकारणमिति । मनो हि विज्ञानमव्यपदेश्याव- स्थातोऽपनीय वर्तमानावस्थामापादयदुत्पत्तिकारणं विज्ञानस्य । स्थितिकारणं मनसः शुरुपाता। अस्मिताया उत्पन्नं मनस्तावदवतिष्ठते न यावद्विविध पुरुषार्थमाभनि- तपति । अय निर्वतितपुरुषार्थद्वयं स्थितेरपैति । तस्मात्स्वकारणादु पनस्य मनसोऽ- नामतपुरुषार्थता स्थितिकारणम् । दृहातमाह-शरीरस्यैवेति । प्रत्यक्षज्ञाननिमित्त- क. स. प. उ. प. उ. ति झा । ३.वरमाया।

·वाचस्पतिकृतटीकासंवलितव्यासभाष्यसमेतानि- २साधनपादे- यथा रूपस्याऽऽलोकस्तथा रूपज्ञानं, विकारकारणं मनसो विषयान्तरम् । ययाऽग्निः पाक्यस्य । प्रत्ययकारणं धूमज्ञानमामि. ज्ञानस्य । प्राप्तिकारणं योगाङ्गानुष्ठानं विवेकख्यातः । वियोगकारणं तदेवाशुद्धः । अन्यत्वकारणं यया सुवर्णस्य सुवर्णकारः। एवमेकस्य स्त्रीपत्ययस्याविद्या मूढत्वे द्वेपो दुःखत्वे मिन्द्रियद्वारा वा स्वतो वा विषयस्य संस्क्रियाऽभिव्यकिस्तस्याः कारणं यथा रूप- स्याऽऽले.कः । विकारकारणं मनसो विषयान्तरम् । यथा हि कण्डोः समाहित- मनसो वल्लकीविपञ्च्यमानपचमस्वरश्रवणसमनन्तरमुन्मीलिताक्षस्य स्वरूपलावण्ययाव- नसंपनामसरसं प्रम्लोनामीक्षमाणस्य समाधिमपहाय तस्यां सकै मनो बमवेति । अत्रैव निदर्शनमाह-यथाऽग्निः पाक्यस्य तण्डुलादेः कठिनावयवसनिवेशस्य पशिपिलावयवसंयोगलक्षणस्य विकारस्य करणम् । सत एव विषयस्य प्रत्ययका. रणं घूमज्ञानमामिलानस्यति । ज्ञायत इति ज्ञानमनिश्चासौ ज्ञानं चेत्यभिज्ञानं तस्य । एतदुकं भवति-वर्तमानस्यैवानेतेपस्य प्रत्ययकारणतया कारणमिति । औत्सर्गिकी निरपेक्षाणां कारणानां कार्यक्रिया मालिस्तस्याः कुतश्चिदपवादोऽमाधिः । यथा निनोपसर्पणस्वभावानामा प्रतिबन्धः सेतुना तयेहापि बुद्धिसत्त्वस्य सुखप्रकाशशी- लस्य स्वामाविकी सुखविवकरूयातिननकता प्राप्ठिः । सा कुतश्चिदधर्मात्तमसो वा प्रतिबन्धान भवति । धर्माद्योगाजानुष्टानाद्वा त३पनये तदपतिनवृत्तिस्वभावत एष तवनकतया तदाप्नोति । यथा वक्ष्यति-" निमित्तमप्रयोनकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत् " [यो• सू०४ । ३] इति । तदेवं विवेकख्यातिलक्षणकार्यापेक्षया प्राधिकारणमुक्तम् । अवान्तरकार्यापेक्षया तु तदेव वियोगकारणमित्याह-वियोगकारणमिति । अन्यत्वकारणमाह-अन्यत्व. कारण यथा सुवर्णकारः सुवर्णस्य, कटककुण्डलकेयूरादिन्यो भिन्नाभिन्नस्य भेद- विवक्षया कटकादिमिनस्यामेदविवक्षया कटकायमिन्नस्य सुवर्णस्य कुण्डलादन्यत्वम् । तथा च क्टककारी सुवर्णकारः कुण्डलादभिन्नारसुवर्णादन्यत्कुर्वन्नत्यत्वकारणम् । अनिरपि पाक्यस्यान्यत्वकारणं यद्यपि तथाऽपि धर्मिणो धर्मयोः पुलाकरवतण्डुलत्वयो- भेदाविवक्षया धर्मयोहाननापायेऽपि धर्म्यनुवर्तत इति न तस्यान्यत्वं शक्यं वनुमिति विकारमात्रकारणत्वमुक्तमिति न संकरः । न च संस्थानभेदो धर्मिणोऽन्यत्वकारणमिति व्याख्येयम् । सुवर्णकार इत्यस्यासंगतेः । बाह्यमन्यत्वकारणमुपन्यस्याऽऽध्यात्मिकमुदा. हरति-एवमेकस्येति । अविद्या कमनीयेयं कन्यकेत्यादिनानम् । तमोहयोगात्स एव क. स. श.हि १२ रा. ज. हित मनो वास.ज. 'व'. 'पाप' भावेऽपि । ५. '। मोह।

·14 २०२९ पातञ्जलयोमसूमाणे। १०१ राणा मुखरने तत्त्वज्ञानं माध्यस्थ्ये । धृतिकारणं शरीरमिन्द्रि- याणाम् । तानि च तस्य महाभूतानि शरीराणां, तानि च पर- सरं सर्वेषां तेर्पग्यौनमानुषदेचतानि च परस्परार्थयादित्येवं नर कारणानि । वानि च यथासंभव पदार्थान्तरेवपि योज्यानि । योगङ्गानुष्ठानं तु द्विधैव कारणत्वं लभत इति ॥ २८ ॥ कत्र योगाङ्गान्यवधार्यन्ते- यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यान- समाधयोऽटावानि ॥ २९॥ खोप्रत्ययो मूढो विषण्णो मवति चैत्रस्य मैत्रस्य पुण्यवतो बत कलनरत्नमेतन तु मम माम्यहानायेति । एवं सपत्नीननस्य तस्या द्वेषः स्त्रीप्रत्ययस्य दु.खत्वे । मैत्रस्य तस्या गर्ने रागस्तस्यैव स्त्रीप्रत्ययस्य सुखस्वे । तत्वज्ञान स्वमासमेदोस्थिमज्जासमूहः स्त्रोकायः स्थानबीजादिपिरशुचिरिति वियकिनो मायाले वैराग्ये कारणमिति । धृतिकारणं शरीरमिन्द्रियाणां विधारकमिन्द्रियाणि च शरीरस्य सामान्य करणत्तिहि प्राणाया वायवः पञ्च तदमावे शरीरयातात् । एवं मांसादिकायामानामपि परस्परवि- घार्यविधारकत्वम् । एवं महाभूतानि पृथिव्यादीनि मनुष्यवरुणसूर्यगन्धवहशिलो- कानयासिना शरीराणा, तानि च परस्परं, पृथिव्यां हि गन्धरसरूपार्शशब्दगुमाया पञ्च महाभूतानि परस्परं विधार्यविधारकभावनावस्थितान्यप्सु चत्वारि तेनासे त्रीणि दे च मातरिश्धनीति । तैर्यग्यौनमानुपदैवतादीनि च विधार्यविधारकभावनावस्थितानि । नन्याधाराधेयमावरहिताना कुतस्तस्वमित्यत आह-परस्परार्थत्वादिति । मनुष्य- शरीरे हि पशुपक्षिमृगसरीसृपस्थावर शरीरोपयोगेन गिते । एवं व्यापादिशरीरमपि मनुष्यपशुमृगादिशरीरोपयोगेन 1 एवं पशुमृगादिशरीरमरि स्थावराशुपयोगेन । एवं देवशरीरमपि मनुष्योपहृतच्छागमुगकपिञ्चलमासाज्यपुरोडाशसहकारशाखाप्रस्तरादि- मिरिज्यमानं तदुपयोगेन । एवं देवताऽपि वरदानवृष्टयादिमिर्मनुष्यादीनि धारयत्ती. त्पत्ति परस्परार्थ-वामित्यर्थः । शेपं सुगमम् ॥ २८ ।। संमति बनापिकसंख्याव्यवच्छेदार्थ योगाङ्गान्यवधारयति-तत्र योगाडापव- धार्यन्त इति । यमनियमासनप्राणायामपत्याहारधारणापानसमाषयोऽष्टाव.. १ फ. 'मान्यक । ३ ज. 'न्याकारण। ३६ वृत्तहिं । ४ ख, ने. 'माझा'। ५ न, ·१०२ वाचस्पतिकतटीकासंबलितव्यासभाष्यसमेतानि-[२ साधनपादे- यथाक्रमपेपामनुष्ठान स्वरूपं च वक्ष्यामः ॥ २९ ॥ वत्र- अहिंसासत्यारतेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः॥ ३०॥ वत्राहिसा सर्वथा सर्वदा सर्वभूतानामनभिद्रोहः । उत्तरे च यमनियमास्तन्मूलास्तत्सिद्धिपरवयैव तत्प्रतिपादनापप्रतिपाद्यन्ते। तदवदातरूपकरणायैवोपादीयन्ते । तथा चोक्तम्-स खवयं ब्राह्मणो यथा यथा बवानि वहूनि समादित्सते तथा तया प्रमादकतेभ्यो हिंसानिदानेभ्यो निवर्तमानस्तामेवावदातरूपा. महिंसां करोति । सत्प यथार्थ वामनसे) यथा दृष्टं यथाऽनुमिदं वधा वाम नति । परत्र स्वशेषसंक्रान्तये वागुक्ता, सा यदि न वञ्चिता गानि । अभ्यासवैराग्यश्रद्धावीर्यादयोऽपि यथायोगमतेष्वेव स्वरूपतो नान्तरीकनया पान्तवियितन्याः ॥ २९॥ यमनियमानान्युद्दिश्य यमनिर्देशक सूत्रमतारयति-तत्रेति । अहिंसासत्यास्ते- पब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमा। योगागमहिमामाह-सर्वथेति । ईदृशीमहिसां स्तौति- उत्तरे चेति । तन्मूला इत्पहिसामपरिपास्य कृता अध्यकृतकता निष्फलत्वादित्यर्थः। तसिद्धिपरतयैवानुष्ठानम् । अहिंसा चेन्मूलमुत्तरेषां कथं तेऽहिंसासिद्धिपरा इत्यत आह-तत्मविपादनापेति । सिद्धिर्ज्ञानं नोत्पत्तिरित्यर्थः । स्यादेतत् । अहिंसा- ज्ञानार्या यद्युत्तरे कृतं तरन्यत एव तदवामादित्यत आह-वदवदातेति । ययुतरे नानुष्ठीयेरनहिंसा मलिना स्यादसत्यादिमिरित्यर्थः । अत्रैवाऽऽगनिकानां संमतिमाह- तपा पेदि । सुगमम् । सत्यलक्षणमाह-यया वामनसे इति । यथाशब्दं साकाझं पूरयति- यया मिति । प्रतिसंवन्धिनं तयाशब्दं प्रतिक्षिपति-वथा वामनश्च विवक्षायां कर्तव्यायामिति । अन्यथा तु न सत्यमेतत्सोपपत्तिकमाह-परत्र पुरुपे सोधसं- फ्रान्तये सोचमशरोधमननाय वागुक्तोचारिता, अतः सा यदि न वनिता विचिका यथा द्रोणाचार्पण स्वतनयाश्वत्थाममरणमायुप्मन्सत्यधनाश्वत्थामा हत इति यस्य युधिष्ठिरस्प प्रतिवचनं हस्तिममिसंधाय सत्य हतोऽवधामेति, १ग, 'मः । भ'। २ ग. प. .. 'तया त' । ३ ज. निदर्श। ४ ज. प्रति ।

·1.३०] पातञ्जलयोगम्भाणि। भ्रान्ता वा प्रतिपत्तिवन्ध्या वा भवेदिति । एषा सर्वभूतोपका. रार्थ प्रवृत्ता न भूतोपयाताय । यदि चैवमप्यभिधीयमाना भूतो. पघावपरीव स्यान्न सत्यं भवेत्पापमेव भवेत्चेन पुण्याभासेन पुण्यप्रतिरूपकेण कष्टं तमामाप्नुयात् । तस्मात्परीक्ष्य सर्वभूत. हितं सत्यं ब्रूयात् । स्तेयमशास्त्रपूर्वक द्रव्याणां परतः स्वीकरणं, तस्मतिपेध पुनरस्पृहारूपमस्त्रयमिति। ब्रह्मचर्य गुप्तेन्द्रियस्योपस्थस्य संयमः। विषयाणामर्जनरक्षणक्षयसङ्गहिंसादोपदर्शनादस्वीकरणमपरिग्रह इत्येते यमः ॥ ३० ॥ तदिदमुक्तस्योतरं न युधिष्ठिरस्य स्वरोधं संक्रामयति । स्वबोधो ह्यस्य हस्तिहननविषय इन्द्रियममा, न चासो संक्रान्तः किंवन्य एव तस्य तनयवधोधो जात इति । भ्रान्ता वा भ्रान्तिना वा, भ्रान्तिश्च विवक्षासमये पायाविधारणसमये वा । प्रति. पत्या वन्ध्या मतिपत्तिवन्ध्या यथाऽर्यान्प्रति म्लेच्छमापा प्रतिपत्तिवन्व्या, निष्प्रयोजना पास्यादिति यथाऽनपेक्षिताभिधाना वाक्तत्र हि परन स्वबोधस्य संक्रान्तिरप्यसकान्तिरेव निष्प्रयोजनत्वादिति एवलक्षणमपि सत्यं परापकारफलं सत्यामासं न तु सत्यमित्याह- एपति । तद्यथा सत्यतपसस्तस्करः सार्यगमनं पृष्टस्य कार्यगमनामिधानमिति अभि. धीयमानोचार्यमाणा । शेप सुगमम् । अमावस्य मावाधीननिरूपणतया स्वपक्षणमाह-स्तेयमशास्त्रपूर्वक मिति । विशे- पेण सामान्य लक्ष्यत इयर्थः । मानसव्यापारपूर्वकत्वादाचानिफनापिकव्यापारयोः प्राधान्या मनोव्यापार उदोऽस्पृहारूपमिति । महापर्यस्वरूपमाह-गुप्तेकि । संयतो. पस्योऽपि हि स्त्रीप्रेक्षणतदालापकन्दीयानतदङ्गस्पर्शनसको न ब्रह्मचर्यवानिति तनि. रासायोक्तं गुन्द्रियस्येति । इन्द्रियान्तराण्यपि तन लोलुपानि रक्षणीयानीति । अपरिग्रहस्वरूपमाह-विषयाणामिति । तत्र सदोष उक्तो मोगाभ्यासमनु विव- धन्ते रागाः कोशलानि चेन्द्रियाणामिति, हिंसालमणश्च दोपो नानुरहत्य भूतान्युप- भोगः संभवतीति । अशास्त्रीयाणामयलोनितानामपि विषयाणां निन्दितपतिमहादि. रूपार्ननदोपदर्शनाच्छास्त्रीयाणामप्युपातिानां च रसणादिदोपदर्शनादस्वीकरणमपार ग्रहः ॥ ३०॥ १. 'ते सगा की। क'पसन्यानां ।

·वाचस्पतिकृतटीकासंवलितव्यासभाध्यसमैतानि-२ साधनपादे- जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्वभौमा महाव्रतम् ॥ ३१ ॥ तत्राहिंसा जात्यवच्छिन्ना मत्स्यवधकस्य मत्स्येष्वेव नान्यत्र हिंसा । सेव देशावच्छिन्ना न तीयें हनिष्यामीति । सैव काला- वच्छिन्ना न चतुर्दश्यां न पुण्पेऽहनि हनिष्पामीति। सैव त्रिभि- रुपरतस्य समयावच्छिन्ना देवब्राह्मणानान्यथा हनिष्यामीति। यथा च क्षस्त्रियाणां युद्ध एव हिंसा नान्यत्रेति । एभि ति. देशकालसपयरनवच्छिन्ना अहिंसादयः सर्वथैव परिपालनीयाः। सर्वभूमिपु सर्वविपयेषु सर्वथैवाचिदितव्यभिचारा, सार्वभौमा महाननमित्युच्यन्ते ॥ ३१ ॥ शौचसतोपतपःस्वाध्यायश्वरप्रणिधानानि नियमाः ॥ ३२॥ तत्र शौचं मृजलादिजनि मेध्याभ्यवहरणादि च वाद्यम् । आभ्यन्तरं चित्तमलानामाक्षालनम् । संतोषः संनिहितसाधनाद. धिकस्यानुपादित्सा । तपो द्वंद्वसहनम् । दाश्च निघत्सापिपासे . सामान्यत उका यादृशाः पुनर्योगिनामुपादेयास्ताहशावक्तुं सूत्रमवतारयति-ते विति, । जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्वभौमा महानवम् सर्वासु जात्यांदिलक्षणासु भूमिषु विदिताः सार्वभौमाः । अहिंसादय इत्यन्यत्राप्यवच्छेदः उहनीयः । सुगम भाष्यम् ॥ ३१ ॥ शौचादिनियमानाच-गौचसंतोपतपःस्वाध्यायेश्वरमणिधानानि नियमाः । व्याचप्टे-शौचामति । आदिशब्देन गोमयादयो गृह्यन्ते । गोमूत्रयावकादि मध्य तस्याम्यपहरणादि । आदिशब्दाद्माप्तपरिमागसंख्यानियमादयो ग्राह्याः । मेध्या भ्यवहरणादिनितमिति वक्तव्ये मेध्याम्यवहरणादि चेत्युकं काय कारणोपचा- रात् । पित्तमला मदमानासूयादयस्तदुपनयो मनःशौचम् । प्राणाणमात्रहे- तोरम्यधिकस्यानुगादित्सा संतोपः प्रागेव स्वीकरणपरित्यागादिति शेषः । ग. च, छ, स्यान्धक'छ. 'स्यवेध' ।। ग, प... 'च्यते ॥ ३३॥ ३ क.ई जिग. प. प. द्रश्च । क द्वंद्वानि च जि| ४ सु. ३. 'यात्रामा': ५ क. रा. मिशेषः ।

·पानजलयोगसूत्राणि । १०५ भीतोष्णे स्थानासने काठमोनाकारमाने च । व्रतानि वैया यथायोगं कृषचान्द्रायणसविपनादीनि । स्वापायो मोसना. खाणामध्ययनं प्रणवजपो वा । ईश्वरमणिधानं तस्मिन्परमगुरी सर्वकार्पणम् । शययासनस्थोऽथ पपि वजन्या स्वस्थः परिक्षीणचितकैनालः । संसारवीजक्षयमीक्षमाणः स्यानित्ययुक्तोऽमृतभोगभागी।। यत्रेदमुक्तं ततः प्रत्यक्चेतनाधिगपोऽप्यन्तरायाभावश्चेति ॥३२॥ एतेषां यानियमानाम्- वितर्कवाधने प्रतिपक्षभावनम् ॥ ३३ ॥ पदाऽस्य ब्राहाणस्य हिंसादयो वितको जायेरन्हनिष्याम्य. इसपफारिणमनृतमपि वक्ष्यामि द्रव्यमप्यस्य स्वी करिष्यामि दारेषु चास्प व्यवायी भविष्यामि परिग्रहेषु चारय स्वामी भविष्यामीति । एवपुन्मार्गमवणवितर्फ ज्वरेणाविदीन वाध्यमा- नस्तत्प्रतिपक्षान्भावयेत् । घोरेषु संसाराङ्गारेषु पच्यमानेन मया शरण(पागतः सर्वभूताभयमदानेन योगधर्मः । स खल्वहं त्यक्त्वा वितर्कापूनस्तानाददानस्तुरूपः पवतेनेति भावयेत् । काठमौनमिशितनापि स्वाभिप्रापाप्रकाशनम् । अवचनमात्रमाकारमौनम् । परिक्षीण- वितर्कनाल इति । वितको वक्ष्यमाणः संशयविपर्ययो वेति । एतावता शुद्धोऽभिसं. विरुकः । एते च यमनियमा विष्णुपुराण उका:- महाचर्यमहिंसां च सत्यास्तयापरिग्रहान् । सेवेत योगी निष्कामो योग्यता स्वमनो नयन् ।। स्वाध्यायशौनसतोपतपासि नियतात्मवान् । मुपति ब्रह्माण तथा परस्मिन्मवणं मनः ॥ एते यमाः सनियमाः पञ्च पश्च प्रीति ! विशिफला का निष्कामाना(णा) विमुक्तिदाः ॥ [६।७।१६-३८ ] इति ॥ ३२ ॥ श्रेयाति बहुविनानि इत्येपामपवादसंभवे तत्प्रतीकारोपदेशपर सूत्रमवतारयति- एतेषां यमनियमानामिति । सूत्र-वितर्कवाधने प्रतिपक्षभाषनम् । वितळणा १५. उ. चैव य र स. ग. य. इ. छ. 'समुक्तः । क.. 'मुपग १४ प. इ. 'मता 61५५.इ. धर्माः । स ६. '। भा'। १४ ·वाचस्पतिकृतटीकासंचलितव्यासभाष्यसमेतानि- [२साधनषाद- यथा वा वान्तावलेही तथा त्यक्तस्य पुनराददान इति । एव. मादि सूत्रान्तरेवपि योज्यम् ॥ ३३ ॥ वितको हिंसादयः कृतकारितानुमोदिता लोभकोधमोहपूर्वका मृदुमध्याधिमात्रा दुःखाज्ञानानन्त फला इति प्रतिपक्ष- भावनम् ॥ ३४ ॥ वत्र हिंसा तावत्-कृता कारिताऽनुमोदितेति त्रिधा। एकैका पुनखिया-लोभेन मासचयिन क्रोधेनापकृत्तमनेनेति मोहेन धों में भविष्यतीति । लोभकोपमोहाः पुनन्त्रिविधा:-मृदुमध्या- धिमात्रा इति । एवं सप्तविंशतिभेदा भवन्ति हिंसायाः । मृद- मध्याधिमात्रा पुनविषा-मृदुमुदुर्मध्यमुदुस्तीवमृदुरिवे । क्या मृदुमथ्यो मध्यमध्यस्तीवमध्य इति । तथा मृदुवीवो मध्यती- नोऽधिमायतीव इति । एवमेकाशीतिभेदा हिंसा भवति । सा पुनर्नियमविकल्पसमुच्चयभेदादसंख्पेया । प्राणभृद्भदस्यापरिसं- रुपेयत्वादिति । एवमनृतादिष्वपि योज्यम् । ते खल्वमी वितर्का दुःखाज्ञानानन्तफला इति प्रतिपक्षमाव- नम् । दुःखमज्ञानं चान-वं फलं येपामिति प्रतिपक्षभावनम् । तथा च हिंसकस्तावत्सयम वध्यस्य वीर्यमाक्षिपति। वय शस्त्रा- दिनिपातेन दु.खयति । ततो जीवितादपि मोचयति । नतो बीक्षिपादस्य चेतनाचेवनमुपकरण क्षीणवीर्य भवति । दुःखो. माप्ये नास्ति तिरोहितमिव किंचन ॥ ३३ ॥ वितर्कागा स्वरूपप्रकारकारणधर्मफलभेदा प्रतिपक्षभावनाविषया-प्रतिपक्षमा- बनास्वरूपाभिविन्सया सूत्रेणाऽऽह-वितर्का हिंसादयः कृनकारितानुमोदिता लोभत्रोधमोहपूर्वका मृदुमध्याधिमात्रा दुःखानामानन्तफला इति प्रतिपक्षमा पनम् । ०याच?-तत्र दिसति । प्राणभृद्भेदस्यापरिसंख्येयत्वान्नियमविपत्यसमुच्चयाः संभपिनो हिसादिषु । तपा. धर्मतस्तम, समुद्रे सति चतुर्विधतिपयलक्षणस्याज्ञानस्याप्युदय इत्यज्ञानफलस्वम. प्यतेपामिति । दुःखाज्ञानानन्तफलत्वमेव हि प्रतिपक्षमावनं तशादेम्यो निवृतरिति । तव प्रतिपक्षमा न स्फोरयति-वध्यस्य पश्चादेवीर्य प्रयत्नं काय-यापा. १ ज. वादनियतवानि'।२ क. स. स. 'वृत्तिरि'। -- ·३. ३५-११] पातञ्जलयोगसूत्राणि। स्पादानरकविर्यमेतादिषु दुःखमनुभवात, जीवितवपपरोपणा- स्मतिक्षणं च जीवितात्यये वर्तमानो मरणमिच्छन्नपि दुःखवि- पाकस्य नियतविपाकवेदनीयत्वात्कथंचिदेवोच्छुसिति । यदि च कर्यचित्पुण्यावापाता हिंसा भवेत्ता सुखमाप्ती भवेदल्पायुरिति । एवमनृतादिष्वपि योज्यं पथासंभवम् । एवं वितर्काणां चामुमे- बानुगत विपाकमनिष्ट भावयन्न वितर्फे मना प्रणिधीत|३४|| मतिपक्षमावनादेतोया वितको यदाऽस्य स्युरससवधर्माण. स्तदा वत्कृतमश्वर्य योगिनः सिद्धिसूचकं भवति । तद्यथा-- अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्संनिधी वैरत्यागः ॥ ३५॥ सर्वप्राणिनां भवति ॥ ३५॥ सत्यप्रतिष्ठायां कियाफलाश्रयत्वम् ॥ ३६ ॥ धार्मिको भूया इति भवति धार्षिक: । स्व प्राप्नुहोति स्वर्ग मामोति । अमोघाऽस्य वाग्भवति ॥ ३६॥ रहेतुं प्रथममातिपात यूरनियोजनेन । तेन हि पशोरमागरम्यं भवति । शेषमति- कुटम् ॥ ३४॥ उका यमनियमास्तदपवादकानां च पिताणा प्रतिपक्षभावनातो हानिरुका, संग- त्यप्रत्यूह यमनियमाम्यासातत्तिद्धिपरिज्ञानसूचकानि विद्वान्युपन्यस्यति यत्परिज्ञाना योगी तत्र तत्र कृतकृत्यः कर्तव्येषु प्रवर्तत इत्याह( ति )-यति (मतिपक्षेति)। अहिंसाप्रतिष्ठायां वत्संनिधौ वैरत्यागः । शाश्वतिकविरोधा अप्पधमहिपम्पका मा गहिनकुलादयोऽपि भगवतः पतिष्ठिताहिंसस्य संनिधानातचित्तानुकारिणो में परित्यजन्तीति ॥ ३५ ॥ सत्यमतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम् । क्रियमाभ्यो धर्माधों क्रिया तत्कई च स्वर्गनरकादि । ते एवाऽऽनयतीत्याश्रयस्तस्य भावस्तत्वं तदस्य भगवतो वाचो भवतीति । किपाश्रयत्वमाह-पार्मिक इति । फलाश्रयत्वमाह-स्वर्गमिति । अमोघाऽप्रतिहता ॥ ३६॥ -- १२., इ, च, छु, 'तये १२ क, स, च, छ, 'नादेतो।

·१०८ वाचस्पतिकटीकासंवलितल्यासभाष्यसमेतानि-साधना- अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम् ॥ ३७ ॥ सर्वदिवस्थान्यस्योपतिष्ठन्वे रत्नानि ॥ ३७॥ ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः ॥ ३८ ॥ पस्प लामादमतिघान्गुणानुत्कर्षपति ! सिद्धश्च विनयेषु ज्ञानमाधातुं समर्थो भवतीति ।। ३८ ॥ अपरिग्रहस्थैर्य जन्मकथंतासंबोधः ॥ ३९ ॥ अस्य भवति । कोऽहमासं कथमहमासं किंस्विदिदं कर्य स्विदिदं के वा भविष्यामः कयं वा भविष्याम इत्येवमस्य पूर्ण- परान्तमध्येप्वात्मभावजिज्ञासा स्वरूपेणोपार्वते । एवा यम- स्थैर्य सिद्धयः ॥ ३९ ॥ अस्तेयमविष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम् । सुबोधम् ॥ ३७ ॥ ब्रह्मचर्य प्रतिष्ठायां वीर्यलाभः । वीर्य सामर्थ यस्य लामादपतिधानप्रतिपाता. गुणामणिमादीनुत्कर्पयत्युपनिनोति । सिद्धर्थं तारा( तो दिभिरामिः सिद्धि- मिल्हाद्यपरनाममिरुपतो पिनेयेषु शिष्येषु ज्ञानं योगतदनविषयमाधातुं समर्पो भवतीति ।। ३८॥ अपरिग्रहस्यैर्य जन्मकयंतासंबोधः । निकायविशिष्टंदेहेन्द्रियादिभिरभितंबन्धो जाम तस्य कयंता किंप्रकारता तस्याः संबोधः साक्षात्कारः। सकारातीन्द्रियशान्तो. दितान्यपदेश्यजन्मपरिक्षानमिति यावत् । अनीतं निवासते-कोऽहमासमिति । तस्यैव प्रकारभेदमुत्पादे स्थितौ च निनासते-कयमहमासमिति । वर्तमानस्य जन्मनः स्वरूप मिज्ञासते-किंस्विदिति । शरीर भौतिक कि मतानो समूहमात्रमाहो. स्वित्तेम्पोऽन्यदिति । अत्रापि कस्विदित्यनुपजनीयम् । कचित्तु पठ्यत एव । अनागतं निजासते-के वा भविष्याम इति । अत्रापि कस्विदित्यनुपगः । एन- मस्पति । पूर्वान्तोऽतीतः कालः परान्तो भविष्यामध्यो वर्तमानातेवात्मनो भाव: शरीरादिसंबन्धस्तस्मिनितासा ततश्च ज्ञानम् । यो हि यदिच्छति स ताकरोतीति न्यायात् ।। ३९॥ १७.६ के। २ क. स. 'बोन्ताप' । ग, च. छ. 'प'। ३ज. "तिहता । ४. 'य भावादि'१५ ब. 'गवि'।६ जाये।

·२०११ २०१०-१२] पातजल योगसूत्राणि। नियमेषु वक्ष्याम:--- शौचास्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः ॥४०॥ स्वा जुगुप्सायां शौचमारममाणः कायावादी कार्यान- भिष्वङ्गी यतिर्भवति । किंच परैरसंसर्गः कायस्वभावावलोकी समापि कार्य जिदासुमजलादिभिराक्षालयसापि कायशुद्धिमप- पन्कथं परकायरत्पन्वमेवामयते। संसृज्येत ॥ १० ॥ सत्वशुद्धिसीमनस्यैकाम्यन्द्रियजया- त्मदर्शनयोग्यत्त्वानि च ॥४१॥ भवन्तीति वाक्पोपा । शुः सत्वशुद्धिस्ततः सौपनस्य वन ऐकायं तत इन्द्रियजयस्ततथाऽऽत्मदर्शनयोग्यत्वं बुद्धिस. स्वस्प भवतीत्येतच्छौचाथैर्यादधिगम्यत इति ॥ ४१ ॥ संतोपादनुत्तमः सुखलारः ॥ ४२ ॥ तथा चोक्तम्- यच कामसुखं लोके यच दिव्यं महत्सुखम् । तृष्णाक्षयसुखस्यैते नाईतः पोडशी कलाम् ॥ इति ॥ ४२ ॥ शौचालवाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः । अनेन काशीवासतिसूचकं कपि- तम्॥१०॥ भान्तरशौचसिद्धिसूचकमाह-किंचेति । सत्त्वशुद्धिसौमनस्यकार पेन्द्रिय जगात्मदर्शनपोम्पत्वानि वा चित्तमलानामाक्षालने चित्तसत्त्वममलं प्रादुर्भवति वेमस्या सौमनस्यं स्वच्छता स्वच्छ नदेकाग्रं ततो मनस्तत्राणामिन्द्रियाणां तनाज- पातन भामदर्शनयोग्यत्वं बुद्धिसत्त्वस्य मवतीति ॥ ४ ॥ संतोपादनुचमा सुखलामः । न विद्यतेऽस्मादुत्तम इत्यनुत्तमः । यथा नोक्तं ययातिना पूरी यौवनमर्पयता- या दुस्त्यना दुर्मतिभिर्या न नीति नीयताम् । नां कृष्णां सत्यनमाज्ञः मुखेनैवामिपूर्यते ॥ [भार०० ८५११५ इति । तदेतदर्शयति---यञ्च कामसुखं लोक इत्यादिना ॥ ४२ ॥ क.ख. ज. शौचं 1ि2 क. स. ज. बीच सि । ३ . पूरसे।

·वाचस्पतिकृतदीकासंचलितच्यासमाप्यसमेतानि- साधनपाद- कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयान- पसः ॥ ४३ ॥ निर्वय॑मानमेव तपो हिनस्त्यशुद्धयावरणमलं उदावरणम- लापगमारकायसिदिरणिमाया । तथेन्द्रियसिद्धिराच्छ्वर्णदी- नायेति ॥ ४३॥ स्वाध्यायादिष्टदेवतासंप्रयोगः ॥ ४४ ॥ देवा अपयः सिद्धाय स्वाध्यायशीलस्य दर्शनं गच्छन्ति, कार्य चास्य वर्तन्त इति ॥ ४४ ॥ समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात् ॥ ४५ ॥ ईश्वरार्पितसर्वभावस्य समाधिसिद्धिर्यया सर्वमीसितमवि- सर्थ नानावि देशान्तरे देहान्तरे कालान्तरे च । ततोऽस्य प्रज्ञा यथाभून प्रजानातीति ॥ ४५ ॥ उक्ता सह सिद्धिभिर्यमनियमा: । आसनादीनि वक्ष्यामः । वत्र- स्थिरसुखमासनम् ॥ ४६॥ तप सिद्धिसूचकमाह--कायेन्द्रियसिद्धिरशुदिक्षयाचपसः । अशुद्धिलक्षण- मावरण तामसमधर्मादि । भणिमाद्या महिमा लघिमा प्राप्तिश्च । सुगमम् ॥ ४३ ॥ स्वाध्यायसिद्धिसूचक्माह-स्वाध्यायादिष्टदेवतासंयोगः । सुगमम् ॥ १४ ॥ समाधिसिद्रिरीश्वरमणिधानात् । न च वाचमीश्वरणिधानादेव चेत्संपज्ञा. तस्य समाधेशिनः सिद्धिः कृतं सप्तमिरङ्गेरिति । ईश्वरप्रणिधानसिद्धी दृष्टाधावान्त- रब्यापारण तेपामुपयोगात् । संपज्ञातसिद्धौ च संयोगपृथक् वेन दध्न इन कार्यता पुरुषार्पता च । न चैवमनन्तरङ्गता धारणाध्यानसमाधीना संप्रज्ञातसिद्धो । संप्रज्ञा- समानगोचरतयाऽनान्तरेभ्योऽतद्वोचोम्योऽस्यान्तरङ्गत्वप्रतीतः । ईश्वरप्रणिधानमनि हीश्वरगोचरं न संप्रज्ञेयगोचरमिति बहिरङ्गमित सर्वमवदातम् । प्रमानातीति प्रता- पदव्युत्पत्तिर्दर्शिता ॥ १५ ॥ उत्तरसूत्रमवतारयति-उक्ताः सह सिद्धिभिर्यमनियमाः । आसनादीनि वक्ष्यामः । तत्र-स्थिरमुखमासनम् । स्थिरं निश्चलं यत्सुखं सुखावहं तदानिमिति क. स. च. उ. 'ममनना'।

·१११ । पातञ्जलयोगसूत्राणि । तयथा-पद्मासनं भद्रासन स्वास्तिक दण्डासनं सोपान पर्यडू क्रौञ्चनिपदनं इस्तिनिषदनमुष्ट्रनिपदनं समसंस्थान स्थि- रसुखं यथासुखं चेत्येवमादीनि ॥ ४६ ॥ प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमापनियाम् ॥४७॥ भवतीति वाक्यशेपः। श्यत्नोपरमारिसध्यस्पासनं येन नाङ्गामे- जयो भवति। अनन्ते वा समापनं चित्तमासनं नियतीति॥१७॥ ततो द्वंद्वानभिघातः ॥४८॥ शीतोष्णादिभिवरासनजयानाभिभूयते ॥ ४८ ॥ सूत्रार्थः । आस्थत आस्ते वाऽनेनेत्यासनम् । तस्य प्रमेदानाह-तद्ययेति । पद्मासन प्रसिद्धम् । स्थितस्यैकतरः पादो भून्यस्त एकतरश्चाऽऽकृश्चितनानोरुपरि न्यस्त इत्ये- तद्वारासनम् । पादतले वृषणसमीपे संपुटीकृत्य तस्योपरि पाणिकच्छपिका कुर्यात्तन- द्वासनम् । सव्यमाकुचितं चरणं दक्षिणनर्विन्तरे दक्षिणं चाऽऽकुञ्चितं वामजदो-तरे निक्षिपैदेतत्स्वस्तिकम् । उपविश्य लिवालिको लिष्टगुरफो भूमिनिलयजड्योरु. पादौ प्रसार्थ दण्डासनमन्यसेत् । योगपट्टकयोगात्सोपाश्रयम् । नानुसारितबाही: शयनं पर्यकः । क्रौञ्चनिपदनादीनि कौश्चादीनां निषण्णानां संस्थानदर्शनामस्येत- पानि । पाटण्यपादाभ्यां द्वयोराकुञ्चितयोरन्यौत्यसंपीडन समसंस्थान, येन संस्था- नावस्थितस्य स्पैर्य सुखं च सिध्यति तदासन स्थिरसुखम् । तदेत कारस्य संमते, तस्य विवरणं यथासुखं चेति ॥ ४६ ॥ आसनस्वरूपमुक्त्वा तासाधनमाह-प्रयत्नशैयिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम् । सांसिद्धिको हि प्रयत्नः शरीरधारको न योगाङ्गस्योपदेष्टव्यासनस्य कारणं तस्य तत्कारणत्व उपदेशवयर्यात्स्वरसन एवं तत्सिद्धेः । तस्मादुपदेशव्यस्याऽऽसनस्याय- मसाधको विरोधी व स्वामाविका प्रयत्नस्तस्य च यादृच्छिकासनहेतुतयाऽऽसननिय- भोपहन्तृत्वात् । तस्मादुपदिष्यनियमासनमन्यस्यता स्वाभाविकप्रयत्नशैथिल्या प्रयत्न आस्पयो नान्यथोपदिएमासनं सिध्यतीति स्वाभाविकप्रयत्नशैषियमासनसिद्धिहेतुः । अनन्ते वा नागनायके स्पितरणासहस्रविधृतविश्वंभरामण्डले समापन चित्तमासनं " देतद्भगवतः सूत्र- . । निवर्तयतीति ॥१७॥ आसनविनयासूनकमाह-ततो द्वंद्वानभिपातः । निगदव्याख्यातं भाष्यम् । आसनमप्युक्तं विष्णुपुराणे- १ क.अ. 'स्यतेऽनाऽयते । २. पानिपादामाभ्या। ३रा. ज. सैमु। ४ ख. *.स. 'सि' ५ क. इ. तता भग 1 ज, तनभव।स. ज. 'स्यामा । ७ स, न, तरे फ।

·वाचस्पातिकतटीकासंवलियासभाष्यसमेतान- २ साधनबाद- तस्मिन्सति श्वासप्रश्वासयोगतिविच्छेदः प्राणायामः ॥ ४९ ॥ सत्यासननये वाह्यस्य वायोराचमनं श्वासः, कोष्ठधस्य चायोनिःसारणं प्रवासा, वयोर्गतिविच्छेद उभयाभावः प्राणा- यामः॥४९॥ सतु- बाह्याभ्यन्तरस्तम्भवृनिर्देशकालसंख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः ॥ ५० ॥ यत्र प्रश्वासपूर्वको गत्यभावः स बाह्यः। यत्र श्वासपूर्वको गत्यभावः स आभ्यन्तरः । तृतीयः स्तम्भवृत्तिर्यत्रोभयाभावः सकृत्मयत्नाद्भवति । यथा तो न्यस्तमुपले जलं सर्वतः संकोच. मापयने तया द्वयोर्युगपद्गत्यभाव इति । त्रयोऽप्येते देशेन परि- एवं भद्रासनादीनां समास्थाय गुणैर्युतम् । [१ । ७ । ३९] इति ॥ ४८ ॥ आसनानन्तरं तत्पूर्व ता प्राणायामस्य दर्शयस्तलक्षणमाह-वस्मिन्सवि श्वास. प्रवासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः । रेचकपूरककामकेवस्ति श्वासपश्वासयोर्गति- विच्छेद इति प्राणायामसामान्यलक्षगमेतदिति । तथा हि-र -यत्र बाहो वायुराचम्यान्न र्धार्यते पूरके तनास्ति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः । यत्रापि कोध्यो वायुविरेच्य बहिर्धार्यते रेचके तत्रास्ति श्वासप्रश्वासयोगतिविच्छेदः । एवं कुम्मकेऽसीति । तदेतद्रा- ध्येयोच्यते-सत्पासनेति ॥ १०॥ प्राणायामविशेषत्रयलक्षणपरं सूत्रमवतारयति-स विति। वाह्याभ्यन्तरस्तम्भ- वृत्तिर्देशकालसंख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः। वृत्तिशब्दः प्रत्येक संबध्यते । रेच. कमाह--यत्र प्रश्वासति । पूरकमाह~-यत्र वासेति । कुम्मामाह-तृतीय इति । तदेव स्फुटपति-ययोभयोः वातप्रवासयोः सहदेव विधारकाप्रयत्ना- दभावो भवति न पुनः पूविदापूरणप्रयत्नौघविधारकपयनो नापि रेचकायलौघवि- धारकप्रयत्नोऽक्ष्यते । किंतु यथा ता उपले निहित जलं परिशुष्यत्सतः संको. घमापद्यत एवमयमपि मारतो वहनशीलो बलवद्विधारकरयत्ननिरुद्रक्रिया शरीर एव सूक्ष्मीभूतोऽतिष्ठते नतु पूरयति येन पूरकः । न तु रेचयति येन रेषक इति । ग. प. पनवस्या र स.अ. 'रण' ३ ख. ज. स. 'रण'४ स. ज. 'यलः। कि।

·पातञ्जलयोगमवाणि। हटा इयानस्य विषयो देश इति । कालेन परिदृष्टा क्षणाना- मिपत्तावधारणेनापच्छिन्ना इत्यर्थः । संख्याभिः परिदृष्टा एता. वद्धिा श्वासमन्यास: मयम उद्घात स्वनिगृहीतस्यैतावद्भिद्वितीय उद्घात एवं तृतीयः । एवं मृदुरेच मध्य एवं तीन इति संख्या- परिधः । स खल्वयमेवमभ्यस्तो दीर्घसूक्ष्मः ॥ ५० ॥ बाह्यापनरविपयाक्षेपी चतुर्थः ॥ ५ ॥ देशकालसंख्याभिर्वाह्यविषयपरिष्ट आक्षिप्तः । तथाऽऽस्य- न्तरविपयपरिदृष्ट आक्षिप्तः । उभयथा दीर्घसूक्ष्मः । तत्पूर्वको भूमिजयाक्रमेणोभयोगस्यभाषश्चतुर्थः प्राणायामः | तृतीयस्तु इयानस्य देशो विषयः प्रादेशवितरितहस्तादिपरिमिता निवातप्रदेश ईपीकातूलादिकिया. सुमितो बाह्य एवमान्तरोऽव्यापादतलमामस्तकं पिपीलिकास्पर्शसदृशेनानुमितः सर्गेन । निमेपक्रियावच्छिन्नस्य कालस्य बनुयाँ मागः क्षणस्तेपामियत्वावधारणेनावच्छिन्नः । स्वानुमण्डलं पाणिना निः परामृश्य च्छोटिकावच्छिन्नः कालो मात्रा तामिः पर्खि- शता मात्राभिः परिमितः प्रथम उद्घातो मृदुः। स एव द्विगुणीकृती द्वितीयो मध्यमः। मएव निगुणीकृतस्तृनीयस्तीवः। तमिम संख्यापरिदृष्टं प्राणायाममाह-संख्याभिरिति । सत्यस्य हि पुंसः श्वासप्रश्वासनियावच्छिन्नेन कालेन यथोक्तच्छोटिकाकाल समान। प्रथमोधातकर्मती नीत उबातो विजितो वशीकृतो निगृहीतः । सगानामियत्ता कामे विवानिः श्वासप्रश्वासयता संख्येति कपिदः। स खवयं प्रत्यहमन्यस्तो दिवस. पक्षमासादिक्रमेण देशकालपचयन्यापितया दीर्घः । परमनैपुण्यामधिगमनीयतया च सूक्ष्मो न तु मन्दतया |॥ ५० ॥ एवं त्रयो विशेपा ललिताः । चतुर्थ लक्षयति-बाह्याभ्यन्तरविषया. क्षेपी चतुर्यः । ब्याचष्टे देशकालसंख्याभिरिति । आसियोऽभ्यासवशीकृतादू- पादवरोपितः सोऽपि दीर्घसूक्ष्म एव तत्पूर्वको बाह्याभ्यन्तरविषयप्राणायामो देश- वासंख्यादर्शनपूर्वकः । न चासौ चतुर्यरतृतीय इव सत्प्रयत्नादाय नायते किं. स्वभ्यस्यमानस्तां तामस्थामापनस्तत्तद्वस्याविनयानुक्रमेण भवतीत्याह -~-भूमिज- पादिति । नन्मयो त्यभावः तम्मवृत्तावप्यस्तीति कोऽस्मादस्य विशेष इत्यत आह- तृतीय इति । अनालोचनपूर्वः सकृत्ययत्ननिवर्तितस्तृतीयः । चतुर्यस्त्वालोचनपूर्वो । १३. , झ. मन्दः । १. 'प्रयोपपना दुस। ३५ ·चाचस्पविकृतटीकासवलितव्यासभाष्यसमेतानि-- [साधनपा-- विपयानालोचितो गत्यभावः सकदारब्ध एव देवकालसं. ख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः । चतुर्यस्तु श्वासप्रश्वासपोर्षिष. यावधारणाक्रमेण भूमिजयादुभयाक्षेपपूर्वको गत्यभाववतुर्थः माणायाम इत्ययं विशेष इति ॥ ५१ ॥ ततः क्षीयते प्रकाशावरणम् ॥ ५२ ॥ प्राणायामानभ्यस्यतोऽस्य योगिनः क्षीयते विवेकज्ञानाव. रणीय कर्म । यचदाचक्षते-महामोहमयेनेन्द्रनालेन प्रकाशशीलं सत्वमादृत्य तदेवाकार्ये नियुक्त इति । तदस्य प्रकाशावरणं कर्म संसारनिवन्धनं प्राणायामाभ्यासाद्दुर्बलं भवति प्रतिक्षणं च सीयते । तथा चोक्तम्- 'तपो न परं प्राणायामाचतो विशु. दिर्मलानां दीप्तिय ज्ञानस्य ' इति ॥ ५२ ॥ । बहुप्रयत्ननिर्वर्तनीय इति विशेषः । तयोः पूरकरेचकयोपियोऽनालोचितोऽयं तु देश- कालसंख्याभिरालोचित इत्यर्थः ॥ ५१॥ प्राणायामस्यावान्तरप्रयोजनमाह-ततः क्षीयते प्रकाशावरणम् । आत्रियतेऽनेन भुद्धिसत्त्वप्रकाश इत्यावरणं केशः पाप्मा च । व्याचप्टे-प्राणायामानिति । ज्ञायतेऽ. नेनेति ज्ञानं बुद्धिसत्वप्रकाशो विवेकस्य ज्ञानं विवेकज्ञानम् । विवेकज्ञानमावृणोतीति विवेकज्ञानावरणीयम् । भन्यायप्रवचनीयादीनां (पा०पू० ३४.६८) करि निपा- तनस्य प्रदर्शनार्थत्वात्कोपनीपरजनीयवापि कर्तरि कृत्यप्रत्ययः । कर्मशब्देन तजन्यमपुण्यं तत्कारणं के [च ] लक्षयति । अत्रैवाऽऽगमिनामनुमतिमाह-पत्त- दाचतात इति । महामोहो रागा, तदपिनिर्मागवर्तिन्यविद्याऽपि तद्ग्रहणेन गृह्यते । अकार्यमधर्मः । ननु प्राणायाम एव चेपाप्मानं सिणोति कृतं तह तपसेत्यत आह-टुर्वल भवतीति । न तु सर्वथा क्षीयतेऽतस्तत्पक्षयाय पोऽपेक्ष्यत इति । अत्राप्यागमिनामनुमतिमाह-तथा चोक्तामति । मनुरप्याह-प्राणायामेदेहेदो. पान् ' ( मनुस्मृ० ६ । ७२ ) इति । प्राणायामस्य योगादता विष्णुपुरागोक्का- ज, 'म् ।व्या.. कहा।३ ज. 'ज्ञानमाविश्वेऽनेन युद्धिमत्त्वप्रकाश इत्यावरण देसः पाप्मा सहि विवहानमा १४ क स.'ने सहि विकलानमा १५ अ. 'यं च ।

·पातालपोगसूत्राणि । किंच- धारणासु च योग्यता मनसः ॥ ५३ ॥ भाणायामाभ्यासादेव ।' प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राण- स्य ' इति वचनात् ॥ ५३ ॥ अथ का प्रत्याहार:- स्वविषयासंप्रयोगे चिनस्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः ॥ ५४ ॥ स्वविषयसंपयोगाभावे चित्तस्वरूपानुकार इवति, चित्तनि- रोघे चित्तवनिकद्धानीन्द्रियाणि नेतरेन्द्रियजयवदुपायान्तरमपे- क्षन्ते । यथा मधुकरराज पक्षिका उत्पत्तन्तमनुत्पतन्ति निविश. प्राणाल्यमनिलं वश्यमभ्यासात्कुरुते तु यः । प्राणायामः स विज्ञेयः वीनोऽवीन एव च ॥ परस्परेणामिमवं प्राणापानौ यदाऽनिलो । कुरुतस्तद्विधानेन तृतीयं संयमात्तयोः ।। (१।७।४०-४१) इति ॥ १२ ॥ किंच-धारणासु च योग्यता मनसः । प्राणायामो हि मनः स्थिरीकुर्व- धारणा योग्यं करोति ॥ ५३॥ तदेवं यमादिभिः संस्कृतः संयमाय प्रत्याहारमारमते । तस्य लक्षणसूत्रमवतारयितुं पृच्छति-अयेति । स्वविषयासंपयोगे चित्तस्वरूपानुकार इवेन्द्रियागो मस्या- हार: । चित्तमवि मोहनीयरञ्जनीयकोपनीयः शब्दादिभिर्विपयन संप्रयुज्यते तदसंप- योगाचारादीन्यपि न संप्रयुज्यन्त इति सोऽयमिन्द्रियाणां वित्तस्वरूपानुकारः । यस्पु. नववं चित्तमभिनिविशने न तदिन्द्रियाणि वाहविषयाणात्यननुकारोऽपि .अत उक्तमनुकार इथेति । स्वपियासंप्रयोगस्य साधारणस्यधर्मस्य वित्तानकारनिमित्तत्वं सध्या दर्शयति- खेति । अनुकार विवृणोति-चित्तनिरोप इति । द्वयोनिरोध. हेतुश्च प्रयत्नस्तुल्य इति सादृश्यम् । अत्रैव दृष्टान्तमाह-यथा मधुकरराजमिति । १ क.ग. प. ड.च.छ. 'त्तस्य क. 'राजानं म । क. 'तस्य स्व'1४ क.स वन्दियामां वा । स. दयाणामनुकारो विषयाणाम् । १५ क यविषयवि' । ६ क. याणामन : स. 'याणामनु । रोपे निरोधहेव च । ज, "रोधानिरोध' । ८ क. 'रागाननि।

·वाचस्पतिकवटीकासंवलितव्यासभाष्यसमेवानि- रसाधनपारे- पानमनु निविशन्ते वयेन्द्रियाणि चित्तनिरोधे निरुद्धानीत्येष मत्याहारः ॥ ५४॥ ततः परमा वश्यतेन्द्रियाणाम् ॥ ५५ ॥ (इति श्रीपतञ्जलिविरचितयोगसूत्रेषु द्वितीयः साधनपादः ॥ २॥) शब्दादिष्वव्यसनमिन्द्रियजय इति केचित् । सक्तिर्व्यसनं व्यस्यत्येनं श्रेयस इति । अविरुद्धा प्रतिपत्तियारया। शब्दादि. संप्रयोगः स्वेच्छयेत्यन्ये । रागद्वेपाभावे सुखदुःखशून्यं शब्दादि. ज्ञानमिन्द्रियजय इति केचित् । चितकारयादमविपचिरेवेवि जैगीपन्यः । ततय परमा स्वियं वश्यवा यचिचनिरोधे निरु- दार्शन्तिके योजयति-तयेति । अत्रापि विष्णुपुराणवाक्यम्- शब्दादिप्वनुपक्कानि निगृह्याक्षाणि योगवित् । कुर्याच्चितानुकारीणि प्रत्याहारपरायणः ॥ (१।७।४३) इति । तस्य प्रयोजनं तत्रैव दर्शितम्- वश्यता परमा तेन नायते निश्चलात्मनाम् । इन्द्रियाणामवश्यस्त योगी योगसाधकः ॥ (१।७।४४) इति ॥११॥ अस्यानुवादक सूत्रम्-ततः परमा वश्यतेन्द्रियाणाम् । ननु सन्ति किमन्या अपरमा इन्द्रियाणां वश्यता या अपेक्ष्य परमेयमुच्यते, अद्धा ता दर्शयति-शन्दादि. विति । एतदेव विवृणोति-सक्ती रागो व्यसनम् । कया व्युत्पत्त्या, व्यस्यति क्षिपति निरस्यत्येनं श्रेयस इति । तदमावोऽन्यतनं वश्यता । अपरामपि वश्यतामाह- अविरुदा श्रुत्यायविरुद्धशब्दादिसेवनं तद्विरुदेवप्रवृत्तिः, सेव न्याय्या न्यायादन- पेता यतः । आरामपि वश्यतामाह-शब्दादिसंप्रयोग इति । शमादिष्विन्द्रि- याणा संप्रयोगः स्वेच्छया भोग्येपु खल्वयं स्वतन्त्रो न भोग्पतन्त्र इत्यर्थः । अपरमपि वश्यतामाह -रागद्वेषाभाचे सुखदुःखशून्यं माध्याय्येन शब्दादिशानमित्येके । सूत्रकाराभिमतां वश्यतां परमर्पिसंमतामाह-चित्तस्यैकाग्यात्सहोन्द्रयरेप्रवृत्तिले शब्दाविति जगीपन्यः । अस्याः परमतामाह-परमा विति । शन्दो वश्य- तान्तरेभ्यो विशिनाट । वश्यतान्तराणि हि विषयाशीविषसंपयोगशालितया लेश- विषसंपशको नापकामन्ति । न हि विषविद्यावित्प्रष्टोऽपि वशीकृतभुनंगमो भुनंग- ममङ्के निधाय स्वपिति विश्रब्धः । इयं तु इयता विदूरीकृतनिखिलविषयव्यतिषका ।

·पातञ्जलयोगसूत्राणि । ११७ द्धानीन्द्रियाणि नेनरेन्द्रियजपवस्मयनकृतमुपायान्तरमपेक्षन्ने यो. गिन इति ॥ ५५॥ इति श्रीपातञ्जले सांख्यप्रवचने योगशास्त्रे श्रीमद्यासभाध्ये द्वितीयः साधनपादः ॥२॥ निराशकृतया पामैत्युच्यते । नेतरेन्द्रियजयपदिति । यथा यतमानसंज्ञायामेकेन्द्रि- पनपेऽपीन्द्रियान्तरमयाय प्रयत्नान्तरमपेक्षन्ते ने च विचनिरोधे बाहोन्द्रियनिरोधाय प्रयत्नान्तरापेक्षेत्यर्थः ॥ ५५ ॥ क्रियायोग नगो क्लेशान्विाकान्कर्मणामिह । जासत्व तथा व्यूहापादे योगस्य पञ्चकम् ।। इति । इति श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचितायो पातञ्जलयोगसूत्रमारयव्याख्यायां द्वितीयः साधनपादः ॥२॥ स.ज.

·-20 बाचस्पतिकतटीकासंबलिवल्यासभाष्पप्तमेवानि पातञ्जलयोगसूत्राणि । (तत्र तृतीयो विभूतिपादः)। उक्तानि पश्च वहिरङ्गानि(णि) सायनानि । धारणा वक्तव्या- देशबन्धश्चित्तस्य धारणा ॥१॥ नाभिचक्रे हृदयपुण्डरीके मूनि ज्योतिपि नासिकाग्रेजिहान इत्येवमादिपु देशेषु वाहो वा विपये चित्तस्य वृत्तिमात्रेण बन्ध इति धारणा ॥१॥ प्रथमद्वितीयपादाम्यां समाधिस्तत्साधनं चौकम् । तृतीयपादे तत्पवृत्त्यनुगुणाः ध्रद्धोत्पादहसको विभूतयो कन्या: । ताश संयमाया | संगमश्च धारणाध्यान- समाधिसमुदाय इति विभूतिसाधनतया पञ्चभ्यश्च योगाम्यो बहिरङ्गेभ्योऽस्याङ्कन यस्यान्तरणतया विशेषज्ञापनार्थमन त्रयस्योपन्यासः | वापि च धारणाध्यानसमाधी- नां कार्यकारणमावेन नियतपौर्वापर्यत्वात्तदनुरोधेनोपन्यासे क्रम इति प्रथम धारणा लक्षणीयत्याह-उक्तानीति । देशवन्धचित्तस्य धारणा । आध्यात्मिकदेशमाह- नाभिचक इति । मादिशब्देन ताल्वादयो प्रायाः । बन्धः संबन्धः । बाह्यदेश- माह-बाध इति । बाझे च न स्वरूपेण चित्तस्य संबन्धः संमवतीत्युकं वृचिमा. घेण ज्ञानमात्रेणेति । अत्रापि पुराणम्- प्राणायामेन पवनं प्रत्याहारेण पेन्द्रियम् । वशीकृत्य ततः कुर्याचित्तस्थानं शुमाश्रये ॥ [६७४५] इति । शुभाया माया हिरण्यगर्भवासवप्रमापतिप्रभृतयः । इदं च तत्रोक्तम्- मूर्त मगवतो रूपं सर्वोपाश्रयनिस्टहम् । एपा वै धारणा ज्ञेया यचित्तं तत्र धार्यते ॥ तच मूर्त हरे रूपं यद्विचिन्त्यं नराधिप । तच्छ्यतामनाधारा धारणा नोपपद्यते ।। प्रसन्नवदनं चारुपमात्रनिभेक्षणम् । सुकपोठ सुविस्तीर्णटलाटफल कोवलम् ।। समकन्तविन्यस्तचारुकुण्डलभूषणम् । कम्पीय सुविस्तीर्णधीवत्सावितवततम् ॥ पटीविभहिना मग्ननामिना चोदरेण । प्रलम्बारभुनं विष्णुमपवाऽपि चतुर्भुना ।।

·पाचजलयोगात्राणि । नत्र प्रत्पयैकतानता ध्यानम् ॥ २ ॥ तस्मिन्देशे ध्येयालम्बनस्य प्रत्ययस्यकतानता सदृश प्रवाह प्रत्ययान्तरेणापरामटे ध्यानम् ॥२॥ तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः ॥ ३॥ ध्यानमेव ध्येयाकारनिर्भासं प्रत्ययात्मकेन स्वरूपेण शून्य- मिव यदा भवति ध्येयस्वभावावेशात्तदा समाधिरित्युच्यते॥३॥ समस्थितीनवं च स्वस्तिकाभिवराम्बुनम् । चिन्तयेसमूतं तं पातनिर्मलवासप्तम् ॥ किटनास्केयूरकटकादिविभूषितम् । शाईचक्रगदाशङ्खसगाक्षवलयॉन्वितम् ।। चिन्तयेत्तन्मयो योगी समाधायाऽऽत्ममानसः । तावद्यापढीभूता तमेव नृप धारणा ॥ एतदातिष्ठतोऽन्यद्वा स्वेच्छया कर्म कुर्वतः । नापयाति यदा चित्तं सिद्धा मन्येत ता तदा ॥ [११७ ! ७७-८५] इति ॥ १॥ धारणासायं ध्यान लक्षयति-तत्र प्रत्ययकतानता ध्यानम् । एकतानतेका- ग्रता । सुगम भाष्यम् । अवापि पुराणम्- तद्रूपमत्ययकारपसंततिश्चान्यनिस्पृहा । वयानं प्रथमेर पड्मिनिपाद्यते नृप ।। [६७८९३ति ॥ २ ॥ ध्यानसाध्यं समाधि लक्षयति-वदेवार्थमात्रनिर्मासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः। व्याचष्टे-~-ध्यानपेवेति । ध्येयाकारनिर्भासमिति । ध्येयाकारस्यैव निर्धासो न ध्यानाकारस्येति । अत एवाऽऽह-शून्पमिति । ननु शू-यं चेत्कथं ध्येयं प्रकाशेते- त्यत आह-इवति । अत्रेध हेतुमाह-ध्येयस्वभावावेशादिति। अत्रापि पुराणम्- तस्यैव कल्पनाहीन स्वरूपग्रहणं हि यत् । मनसा ध्याननिष्पाद्यं समाधिः सोऽभिधीयते ॥ [६७९०] इति । ध्येयायानस्य भेदः कल्पना तदीनमित्यर्थः । अपाङ्गयोगमुक्त्वा खाण्डिक्याय केशिवजो विष्णुपुराण उपसंजहार- १स, च. 'ते ॥ ३ ॥ तर १२ म. स. इग्निकरा ३ ख. ज. स. यावितम् ।

·वाचस्पतिकटीकासंवलितव्यासभाष्यसपेतानि- विमतिक त्रयमेकत्र संयमः ॥ ४॥ तदेवदारणाध्यानसमाधित्रयमेकन संयमः | एकविषयाणि श्रीणि साधनानि संपम इत्युच्यते । बदस्य त्रयस्य तान्त्रिकी परिभापा संयम इति ॥४॥ तज्जयाप्रज्ञालोकः॥५॥ तस्प संपमस्य जयात्समाधिमन्नाया भवत्यालोको यया यया संयमा स्थिरपदो भवति तथा तथा समाधिमना विशारदी भवति ॥५॥ तस्य भूमिपु विनियोगः ॥ ६ ॥ सस्प संगमस्य जितभूमेर्याऽनन्तरा भूमिस्ता विनियोगः । क्षेत्रस्य करणी ज्ञानं करणं तदनेतनम् । निप्पाय मुक्तिकार्य व कृतकृत्यं निवर्तते ॥ [१७९२] इति ॥३॥ धारणाध्यानसमाधिरित्येतत्रयस्य तत्र तत्र नियुज्यमानत्य प्रतिस्विकासाच्चारण गौरतं स्यादिति लाघवार्थ परिमापासूत्रम वतारयति-त्रयमेकत्र संयमः । ज्यान - एकविषयाणीति ( नदेवदिति)। वाचकत्वशङ्कामपनयति-तदस्येति । तन्व्यते 'युपायते योगो येन शास्त्रेण तत्तन्यं तद्भवा तान्त्रिकी । संयमपदेशाः " परिणाम- यसंयमात् । [यो० सू० ३ । १९] इत्येवमादयः ॥ ४ ॥ संयमविनयस्याम्याससाधनस्य फलमाह-तज्जयात्मज्ञालोकः । प्रत्ययान्तरान- विभूतस्य निर्मलपवाहेऽवस्थानमालोकः प्रज्ञायाः । सुगम माप्यम् ॥ ५ ॥ क पुनर्विनियुक्तस्य संयमस्य फलमेतदित्यत आह-तस्य भूमिपु विनियोगः । भूमि विशेषपति माप्यकार:-वस्येति । निताया भूमेर्याऽनन्तरा भूमिरवस्थाऽनिता तत्र विनियोगः । स्थूलविषये सवित समाधी वशीकृते संयमेन संयमस्यानिमित निर्षितर्के विनियोगः । तस्मिन्नपि वशीकृते सविबारे विनियोगः । एवं निर्विचारे विनियोग इत्यर्थः । अत एव स्थूलविषयसमापत्तिसिद्धी सत्यां पुराणे तत्तदायुवभूष- जापनयेन सूक्ष्मविषयः समाधिरवतारित:- ततः शङ्खगदाचकशा दिरहितं बुनः । चिन्तयेद्भगवद्रूपं प्रशान्तं साक्षासूत्रकम् ॥ । * अवतारयतीत्यधिक प्रतिभाति १५. तपेश्वरप्रसादात्समा ।

·..] पावनलयोगसूत्राणि। न जिताधरभूमिरनन्वरभूपि पिलस्थ्य पावभूमिषु संपर्म लभते । तदभावाच कुतस्तस्य प्रज्ञालोकः। ईश्वरसादाजितोत्त. रभूमिकस्य च नायाभूमिपु परचित्तज्ञानादिषु संयमो युक्तः। कस्माद, तदर्थस्यान्पत एवावगतत्त्वात् । भूमेरस्या इसमनन्तरा भूमिरित्यत्र योग एकोपाध्यायः । कथम् । एवं शुक्तम्- योगेन पोगो ज्ञातव्यो योगो योगात्मवर्तते । योऽप्रमचस्तु योगेन स योगे रमते चिरम् ।। इति ॥ ६ ॥ त्रयमन्तरङ्गं पूर्वयः ॥ ७॥ तदेतदारणाध्यानसमापियमन्तरङ्ग संमजातस्य समाधैः पूर्वेभ्यो यमादिभ्यः पञ्चभ्यः साधनेभ्य इति ॥ ७ ॥ यदा च धारणा तस्मिझवस्थामवती ततः । किरीटकेयूरमुखपणे रहितं स्मरेत् ॥ तदेकावयवं देवं सोऽहं चेति पुनर्बुधः । कुर्यात्ततो हाहमिति प्रणिधानपरो मवेत् [६ १७८५-८८] इति ॥ करमापुनरधरा भूमि विनियोतरा विजयते विपर्ययः कस्मान्न भवतीत्यत आर--न ह्यनिताघरभूमिरिति । न हि शिल हसनहा पति मस्थितोऽभाष्य मेवचनं गङ्गा प्राप्नोति । ईश्वरप्रसादाजितोत्तरभूमिकस्य चेति 1 कामातदस्यो- शरममिविनयस्य प्रत्यासनस्यान्यत एवेश्वरप्रणिधानादेवावग्नत्वात् । निष्पादितकिये कर्मण्यविशेषाधायिनः साधनस्य साधनन्यायातिपातादिति । स्यादेतत् । आगमतः सामा- न्यतोऽवगतानामप्यवान्तरभूमिमैदाना कुतः शैपिर्यावगतिरियत आह भूमेरस्या इति । नितः पा योग उत्तरस्प योगस्य ज्ञानप्रवृत्यधिगमहेतुः । भवस्यैवावस्या- शानियभिप्रेत्येतद्रव्यम् ॥ ६॥ करमापुनर्योगाङ्गत्वाविशेषेऽपि संयमस्य वन तम विनियोगो नेतोपा पचानामि- त्यत आह-त्रयमन्तर पूर्व य: 1 सदिय साधनायं साध्यममानविषयमान्त. र न येवं यमादयस्तस्माते बहिरडा इत्यर्थः ॥ ७ ॥ ५६.ख. 'भनिभानानि 11 क. स च, न्यया । ३. ३. एवमुक्त।

·१२२ वाचस्पतिकतटीकासंवलितव्यासभाष्यसमेतान- [ ३ विमतिमदे- तदपि बहिरा निर्वाजस्य ॥ ८॥ वद प्यन्तरङ्ग साधनत्रयं निजिस्य योगस्य बहिरङ्ग भवति । कस्मात् , वदभावे भावादिति ॥ ८ ॥ अय निरोधचित्तणेषु चलं गुणवृत्तमिति कीदृशस्वदा चित्तपरिणाम:-- व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावी निरोधक्षणचिनान्ययो निरोधपरिणामः ॥९॥ साधनत्रयस्य संप्रज्ञात एवान्तरङ्गत्वं न त्वसंपज्ञाते तस्य निनितयातः सह समा- मविषयत्वाभावात्तेपु चिरनिरुद्धेषु संज्ञातपरमकाष्ठापरनामज्ञानप्रसादरूपपरवैराग्या. मन्तरमुत्पादाचेत्याह-दिति । तदपि पहिरङ्ग निर्मजस्य | समानविषय- स्वमन्तरङ्गत्वप्रयोजकमिह न तु तदनन्तरभावस्तस्य बहिरङ्गेश्वरप्रणिधानवर्तितया सव्यभिचारस्वादिति स्थिते सव्यभिचारमप्यन्तरङ्गलक्षणं तदनन्तरमावित्वमस्य नास्ति। तस्मादूपिताऽन्तरगता संयमस्यासंपज्ञात इति दयितुं तदभावे भावादि. न्युक्तम् ॥ ८॥ परिणामत्रयसयमादित्यत्रोपयोदयमाणपरिणामप्रयं प्रतिपिपादयिनि नपसन पृच्छति--अयेति । भ्युत्थानसमक्षातयोश्चित्तस्य स्फुटतरपरिणामभेदप्रत्रयानुभवान्न प्रश्नावतारो निरोवे तु नानुभूयते परिणामः । न चाननुभूयमानो नास्ति, नित्तस्य निगुणतया चलत्वेन गुणाना क्षगमध्यपरिणामस्यासमवादित्यर्थः । प्रश्नोतरं सूत्रम्- ध्युत्थाननिरोपसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावी निरोधक्षणचित्तान्बयो निरो- धपरिणाम: । असंमज्ञाने समाधिमक्ष्य संप्रज्ञातो व्युत्यानम् । निरुध्यतेऽनेनेति निरोधो ज्ञानप्रसादः परं वैराग्यं तयोर्युत्थाननिरोधभंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावी । तष व्युत्थानसंस्कारस्याभिभवो निरोधसंस्कारस्याऽऽविर्भावश्चित्तस्य धर्मिणो निरो. धक्षणस्य निरोधावसरस्य द्वयोरवस्थयोरन्वयः । नहि चित्तं वर्मि संप्रज्ञातावस्था- यामसंप्रज्ञातावस्थाया च संस्काराभिमवप्रादुर्मादयोः स्वरूपेण मिद्यत इति । ननु यथोत्तरे क्लेशा अविद्यामूला अविद्यानिवृत्तौ निवर्तन्त इति न तु तन्निवृत्ती पृथक्प्रयत्नान्तरमास्थीयत एवं व्युत्थानप्रत्ययालाः संस्कारा व्युत्याने प्रत्ययनिवृत्तावर * तदितीलाधकम् । स. न. स. ननि ·म. १०-११] पातञ्जलयोगसूत्राणि। १२३ व्युत्थान संस्काराश्चित्तधर्मा न ते प्रत्ययात्मका इदि प्रत्यय- निरोधे न निरुदा निरोधसंस्कारा अपि चित्तधस्तियोरमि. भवप्रादुर्भावी व्युत्थानसंस्कारा हीयन्ते निरोधसंस्कारा आधी. यन्ते निरोधक्षणं चित्तपन्वेति वदेकस्य चित्तस्य प्रतिक्षणमिदं संस्कारात्ययात्वं निरोधपरिणामः । तदा संस्कारशेपं चित्तमिति निरोधसमाधी व्याख्यातम् ॥ ९॥ तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात् ॥ १० ॥ निरोधसंस्कारोभ्यासपाटवापेक्षा प्रशान्तवाहिता चित्तस्य भवति । तत्संस्कारमान्ये व्युत्थानधर्मिगा संस्कारेण निरोध संस्कारोऽभिभूयत इति ॥ १० ॥ सर्वार्थतिकाग्रतयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समाधिपरिणामः ॥११॥ सर्वार्थता चित्तधर्मः । एकागताऽपि चित्तधर्मः । सर्वार्थ- ताया: क्षयस्तिरोभाव इत्यर्थः । एकाग्रताया उदय आविर्भाव निवर्तन्त इति तनिवृत्तौ न निरोधसंस्कारोऽपेक्षितव्य इत्यत आहे-ध्युस्थानसंस्कारा इति । न कारणमात्रनिवृत्तिः कार्यनिवृत्तिहेतुर्मा भूत्कुविन्दनिवृत्तावपि पटस्य निवृत्ति- रपितु यत्कारणात्मकं या कार्य तत्क रणनिवृत्ती तत्कारणनिवृत्तिः । उत्तरे च क्लेशा अविद्यात्मान इत्युक्तमतस्तनिवृत्तौ तेपा निवृत्तिरुपपना । न त्येवं प्रत्ययात्मान संस्का- राश्चिरनिरुद्धे प्रत्यय संपति स्मरणदर्शनात् । तस्मात्प्रत्ययनिवृत्तावपि तन्निवृत्तौ निरो. संस्कारप्रचय एवोपासनीय इत्यर्थः । सुगममन्यत् ॥ ९ ॥ सर्वपा व्युत्थानसंस्कारामिभवे तु बलवता निशेधसंस्कारेण पित्तस्य कीदृशः परि- पास इत्यत आइ-तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात् । व्युत्थानसंचारमझ रहितनिरोधसंस्कारपरम्परामात्रवाहिता प्रशान्तवाहिता । करमालपुनः संस्कारपाट- वमपेक्षने न तु संस्कारमात्रमित्यत आह-तत्संस्कारमान्य इति । तदिति निरोधं परामृशति । ये तु नामिभूयत इति पठन्ति ते तदा व्युत्पानं परामृशन्ति ॥ १० ॥ संप्रज्ञातसमाधिपरिणामावस्था चित्तस्य दर्शयति--सर्यायतकानयोः क्षयो- दयो चित्तस्य समाधिपरिणाम | विक्षिपत्ता सर्वार्थता । सन विनश्यतीति क्षपस्तिरोभावो नामदुत्पद्यत इति उदय आविर्भावः । स्वात्मभूतयोः सर्वातेकाम- ग.५, क. 'सनिरोधसंस्काराभ्याक सघ, इ. . 'धर्म. म ।

·१२४ पाचस्पतिकृतटीकासंवलितच्यासभाष्यसमेवानि- ३विभूतियादे- इत्यर्थः । तयोर्धमित्वेनानुगत चित्त, दिदं चित्तमपायोपजनयो। स्वात्मभूतयोधर्मपोग्नुगतं समाधीयते स चिचस्प समाधिपरि- णामः ॥ ११॥ नवः पुनः शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययो चिचस्पैकाग्रतापरिणामः ॥ १२॥ समाहितचित्तस्य पूर्वप्रत्ययः शान्त उत्तरस्वत्सदृश उदिवा, समाधिचिचमुभयोरनुगवं पुनस्तथैवाऽऽसमाधिभ्रेपादिति । स खल्वयं धर्मिणचित्तस्यैकाग्रतापरिणामः ॥ १२ ॥ एतेन भूनेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्था- परिणामा व्याख्याताः ॥ १३ ॥ एतेन पूर्वोक्तिन चित्तपरिणामेन धर्मलक्षणावस्थारूपेण भूते- न्द्रियेपुधर्मपरिणामो लक्षणपरिणामोऽवस्थापरिणामयोक्तो वेदि- तव्यः। तत्र व्युत्थाननिरोधपोरभिभवमादुर्भाची धर्मिणि धर्मपरि. तयोधर्मयोर्यावपायोपननी सर्वार्थताया अपाय एकाग्रताया उपमनस्तयोरनुगतं पित्त समाधीयते पूर्वापरीभूतसाध्यमानसमाधिविशेषणं भवतीति ॥ ११ ॥ ततः पुनः शान्तोदिती तुल्यप्रत्ययो चित्तस्यैकाग्रतापरिणामः । पुनः समाधेः पूर्वापरीभूताया अवस्थायाः समाधिनिप्पत्तो सत्यो शान्तोदितावतीतवर्तमानी, तुल्यौ च तो प्रत्ययो चेति तुल्यमत्ययो । एकाग्रतायां तु द्वयोः सादृश्यम् । समा. हितचित्तस्येति समाधिनिष्पत्तिर्दर्शिता । तथैवेकायमेव । अवधिमाह-आसमाधिभ्र. पाभ्रंशादिति ॥ १२ ॥ प्राप्ताहिकं च वक्ष्यमाणोपयिकं च भूतेन्द्रियपरिणाम विमनते-एतेन भवेन्द्रि येषु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याताः । व्याचष्टे-एतेनेति । ननु चित्त. परिणतिमात्रमुक्तं न तु तत्प्रकारा धर्मलक्षणावस्तापरिणामास्तत्कथं तेषामतिदेश इत्यत आह-वत्र व्युत्थाननिरोधयोरिति । धर्मलक्षणावस्थाशब्दाः परं नोचारिता न धर्मलक्षणावस्थापरिणामा नोचा इति संक्षेपार्थः । तथा हि-व्युत्थाननिरोधसंस्कारयो- रित्यत्रैव सूत्रे धर्मपरिणाम उक्तः । इमं च धर्मपरिणाम दर्शयता तेनैव धर्माधिक- क.. ५. इ. 'मनयोः । ३ व. भूवयोरवस्थयोः स।

·१२५ पातञ्जलयोगसूत्राणि । णामः । लक्षणपरिणापश्च । निरोधखिलक्षणनिभिरध्वभिर्युक्तः । स खल्वनागवलक्षणमन्वान प्रथमं हित्वा धर्मत्वमनतिक्रान्तो वर्तमानलक्षणं प्रतिपन्नः। यत्रास्य स्वरूपेणाभिव्यक्तिः । एषोऽश्य दिनीयोऽध्या । न चातीतानागवाभ्यां लक्षणाभ्यां वियुक्तः । तथा व्युत्थानं विलक्षणं त्रिभिरध्वभिर्युक्तं वर्तमानलक्षणं हित्वा धर्मत्वमनतिक्रान्तमतीतलक्षणं प्रसिपन्नम् । एषोऽस्प तृती. योऽध्या । न चानागतवर्तमानाभ्यां लक्षणाभ्यां वियुक्तम् । एवं पुनयुत्थानमुपसंपद्यमानमनागतलक्षणं हित्वा धर्मस्वमन- तिक्रान्त वर्तमानलक्षणं प्रतिपन्नम् । यत्रास्य स्वरूपाभिव्यक्ती सत्यां व्यापारः । एपोऽस्य द्वितीयोऽध्वा । न चाचीतानाग- ताच्या लक्षणाभ्यां वियुक्तमिति । एवं पुननिरोध एवं पुन- [स्थानमिति । रणो लक्षणपरिणामोऽपि सूचित एवेत्याह--लक्षणपरिणाम इति । वक्ष्यतेऽनेनेति उक्षण कालभेदः । तेन हि लक्षितं वस्तु परत्वन्तरेभ्यः कालान्तरयुक्तभ्यो व्यवधि- यत इति । निरोधस्त्रिलक्षणः । अस्यैव व्याख्यानं त्रिभिरध्वभिर्युक्तः । अध्य- शब्दः कालवचनः । स खल्वनागनलक्षणमध्यानं प्रथमं हित्वा, तल्किमध्वषद्ध- मत्वमप्यतिपतनि नेत्याह-धर्मस्वमनतिक्रान्तो वर्तमानलक्षणं प्रतिपत्रः । य एवं निरोधोऽनागत आसीत्स एव संप्रति वर्तमानो नतु निरोधोऽनिरोध इस्पः । वर्तमा- नास्वरूपव्याख्यानम्-यत्रास्य स्वरूपेण स्वोषिताक्रियाकारिणों रूपेणाभिव्यक्तिः समुदाचारः। एपोऽस्य प्रथममनागतमध्वानमपैदा द्वितीयोऽध्वा । स्यादेतत् । मना. गतमध्वानं हित्वा द्वर्तमानतामापनस्तां च हित्वाऽतीततामापत्स्यते हन्त मोरध्वनामु- स्पादविनाशौ स्याताम् । न नेप्येते, न हसत उत्पादो नापि सतो बिनाश इस्यत माहन चातीतानांगताभ्यां सामान्यात्मनाऽवस्थिताभ्यां वियुक्त इति । अनागतस्य निरोधस्य वर्तमानतालमा दर्शयित्वा वर्तमानव्युत्थानस्यातीतता तवी. यमध्वानमाह-तया न्युत्थानमिति। ताकि निरोध एवानागतो न व्युत्पान नेत्याह- एवं पुनस्थानमिति व्युत्थान नात्यपेक्षया पुनर्भावो न व्यक्त्यपेक्षया । न हातीत पुनर्भवतीति । स्वरूपाभिव्यक्तिरक्रियाक्षमस्याऽऽविर्भावः । स लक्षणपरिणाम उफरतज्नातीयेषु पौन:पुन्येन वति इत्यत आह एवं पुनरिति । १ ग. घ. ड. च. 'मानले । १. ग. प. उ. च. 'मान र' ।३.घ, द.च. 'मान २१४, 'तारूप १५. स्व. स. गा रखा।६ क. स. ज, मेन्यते।

·१२६ वाचस्पविकृतटीकासंचलितव्यासभाष्यसमेतानि- [३ विभूतिपादे- तथाऽवस्थापरिणामः । तत्र निरोधक्षणेषु निरोधसंस्कारा बलवन्तो भवन्ति दुर्बला व्युत्थानसंस्कारा इति । एष धर्माणा- मवस्थापरिणामः। तत्र मणिो धर्मः परिणामो धर्माणां व्यध्वना लक्षणः परिणामो लक्षणानामप्यवस्थाभिः परिणाम इति । एवं धर्मलक्षणावस्थापरिणामः शून्यं न क्षणमपि गुणवृत्तमवतिष्ठते । चलं च गुणचम् । गुणस्वाभायं तु प्रवृत्तिकारणमुक्तं गुणा- नामिति । एतेन भूवेन्द्रियेषु धर्मपर्मिभेदात्रिविधः परिणामो वेदितव्या। परमार्थतस्त्वेक एव परिणामः । धर्मिस्वरूपमात्री हि धर्मों - धर्मपरिणामसूचितमेवावस्थापरिणाममाह-तयेति । धर्माणां वर्तमानावनां बड़. वत्वावलवत्वे अवस्या तस्याः प्रतिक्षणं तारतम्य परिणामः। उपसंहरति-एष इति । परिणाममेदानां संबन्धिभेदान्निर्धारयति-तत्रानुभवानुसाराद्धर्मिण इति । तस्किमेष परिणामो गुणानां कादावित्को नेत्याह-एवमिति । कस्मात्पुनरयं परिणाम सदातन इत्यत आह-चलं चेति । चो हेत्वर्थः । वृत्तं प्रचारः । एतदेव कुत इत्यत आह- गुणस्वाभाव्यमिति । उक्तमत्रैव पुरस्तात् । सोऽयं विविधोऽपि चित्तपरिणामो भूतेन्द्रियेपु सूत्रकारेण निर्दिष्ट इत्याह-एतेनैति । एष धर्मपरिणामभेदो धर्मधर्मि- गोदमालक्ष्य । तत्र भूतानां पृपिन्यादीनां धर्मिणां गवादिर्घटादिर्वा धर्मपरिणामः । धर्माणां चातीतानागतवर्तमानरूपता लक्षणपारणामः । वर्तमानलक्षणापन्नस्य गवादे. त्यिकौमारयौवनवाक्यमवस्थापरिण'मः । घटादीनामपि नापुरातनताऽवस्थापरि- णामः । एवमिन्द्रियाणामपि धर्मिणां तत्तन्नीलाद्यालोचन धर्मपरिणामो धर्मस्य वर्त. मानादिलक्षणपरिणामो वर्तमानलक्षणस्य रत्नाद्यालोचनस्य स्फुटत्वास्फुटत्वादिरव. स्थापरिणामः। सोऽयमेवंविधो भूतेन्द्रियपरिणामो धर्मिणो धर्मलक्षणावस्थाना भेदमा- श्रित्य वेदितव्यः । अभेदमाश्रित्याऽऽह-परमार्यतस्विति । तुशब्दो भेदाक्षाद्विशिनाष्ट । पारमा- पिकत्वमस्य ज्ञाप्यते न त्वन्यस्य परिणाम निषिध्यते । कस्मात्-धर्मिस्वरूप- मानो हीति । ननु यदि धर्मिविक्रियैव धर्मः कथमसंकरप्रत्ययो लोके परिणामधि- क. स. च.नि. ३ क. स. स. 'मंमिमे ।। क. 'नवाज. 'दाल । ५, 'नताल'1६ख. झ. 'मस्य नि'।

·पावालयोगशाण। १२७ धर्मितिक्रियैवैषा धर्मद्वारा प्रपञ्च्यत इति । तत्र धर्मस्प धर्मिणि वर्तमानस्यैवाध्यस्वतीनानागतवर्तमानेषु भाचा-पथात्वं भवति ने तु द्रव्यान्ययात्वम् । यथा सुवर्णभाजनस्य मित्त्वाऽन्यथाकिर- मापास्प भावान्यधात्वं भवति न सुवर्णान्यधात्यमिति । अपर आइ-धर्मान पधिको धर्मी पूर्वतयानतिकमात् । पूर्वापरावस्थाभेदमनुपतितः कोटस्थ्येनैव परिचत पद्यन्दगी स्यादिति । अथगदोपः । कस्मात् । एकान्तानभ्युपगमात् । तदेतत्रै- यित आह-~धर्मद्वारेति । धर्मशब्देन पर्मलक्षणावस्थाः परिगृह्यन्ते । तद्वारेण धार्मिण एव विनियेत्येका घासंकीर्णा । तद्धाराणामभेदेऽपि * धर्मिणः परस्पर- संकरात् । ननु धर्माणामभिन्नत्वे - धर्मिणोऽध्वनां च मैदे धर्मिणोऽनन्यत्वेन धर्मेणापीह धर्मिवद्भवितव्यमित्यत आहे--तत्र धर्मस्येति । भावः संस्थानभेदः । सुवर्णादेर्यथा माजनस्य रुचकरवरितकम्पपदेशमेदो भवति तन्मात्रमन्यया भवति न तु दव्यं सुवर्णमसुवर्णनामुपैति । अत्यन्तभेदाभावादिति । वक्ष्यमाणामितधेिरकान्तवादिन बौद्धमत्यापयति-अपर आहेति । धर्मा एवं हि रुनकादयस्तयोत्सनाः परमार्थसन्तो न पुनः सुवर्ण नाम किंचिदेकमनेकेष्वनुगत दन्यमिति । यदि पुनर्निवर्तमानेवपि धर्मेषु द्रव्यमनुगत भोत्ततो न चितिशभिवत्परि- गमतापि तु कौटायेनैव परिवर्तन । परिणामामक रू परिहाय रूपान्तरेण कोट- रथ्येन परिवर्तन परिवृत्तिः । यथा चितिशक्तिरन्यान्यथामावं मनमानेवर्षि गुणेषु सरूपादपच्युता कूटस्यनित्येवं सुवर्णाधपि स्यान्न चेप्यते । तस्मान्न द्रव्यमतिरिक परिहरति-अयमदीप इति । करमात् । एकॉन्वतानभ्युपगमात् । यदि पितिशक्त रिव द्रव्यत्यै कान्तिको नित्यतामभ्युपाच्छेग तत एवमुपालम्पेमहि । नत्व कान्ति नित्यतामाdिerमहे किंतु तदेतोय नतु द्रव्यमानं व्यक्तरक्रियाकारिणी ५ क. पुस्तके धर्मियामिति वर्तते तत्मामादिकम् 1 मिग इति पञ्चम्यन्तं पूर्वान्वयि । ४ क. E. पुस्तकयोः ननु धर्मिणा धर्माणाम् 'दत विद्यते तत्र धर्मिणामिवधिकमेव । इदै पचम्यन्द पूर्वान्यनीति पूर्ववोध्यम् । ... पुस्तकेयु वक्ष्यमाणोऽभिसंधिरिति पाठो वर्तते स. T । धर्मम इति । . प्रामादिका । 11. प. उ. प. नद्र' । २ ग घ... 'शान'। एस.न. वाद्वारा। 'दोषाक'। ५ ख. न. स. 'कान्तान।

·१२८ वाचस्पतिकृतटीकासंचालतव्यासभाष्यसमेतानि- [३विभूतिपादै, लोक्यं व्यक्तरपैत्ति नित्यत्वप्रतिपेधात् । अपेतमप्यस्ति विना- शप्रतिषेधात् । संसर्गाचास्य सौक्षम्यं, सौम्याचानुपलब्धिरिति । लक्षणपरिणामो धर्मोऽध्वसु वर्तमानोऽतीतोऽनीतलक्षणयु- तोऽनागतवर्तमानाभ्यां लक्षणाभ्यामवियुक्तः । तथाऽनागतोऽ. नागतलक्षणयुक्तो वर्तमानातीताभ्यां लक्षणाभ्यामवियुक्तः । वा वर्तमानो वर्तमानलक्षणयुक्तोऽतीतानागवाभ्यां लक्षणाभ्याम- वियुक्त इति । यथा पुरुष एकस्यां स्त्रियां रको न शेषासु विरक्तो भवतीति । अत्र लक्षणपरिणामे सर्वस्य सर्वलक्षणयोगादश्वसंकरः रूपादपैति । कस्मान्नित्यत्वप्रतिषेधात्ममाणेन । यदि हि घटो व्यक्ते पेयाकपाल- शर्कराचूर्णादिष्ववस्थास्वपि व्यको घट इति पूर्ववदुपलब्ध्यर्थकिये कुर्यात्तस्मादनित्य त्रैलोक्यम् । अस्तु तह नित्यमेवोपलव्ध्यर्थक्रियारहितत्वेन गगनारविन्दवदतितुच्छ- स्वादित्यत आह-अपेतमप्यस्ति, नात्यन्त तुच्छता येान्ततोऽनित्यं स्यादित्यर्थः। करमाद्विनाशमतिपेयात्प्रमाणेन । तया हि-यत्तुच्छं न तत्कदाचिदप्युपलब्ध्यर्थ किये करोति । यथा गगनारविन्दम् । करोति पतत्रैलोक्यं काचिदुपलब्ध्यर्थक्रिये इति । तथोत्पत्तिमद्व्यत्वधर्मलक्षणावस्यायोगित्वादयोऽप्यत्यन्ततुच्छागननलिननर- विषाणादिव्य वृत्ताः सत्त्वहता उदाहार्याः । तथा च धर्मा नात्यन्तं नित्यो येन विति. 'शक्तिवस्कूटस्थानित्यः स्यान्किनु कथंचिनित्यः । तथा च परिणामीति सिद्धम् । एतेन मृत्पिण्डाद्यवस्था कार्याणा घादीनामनाग नानां सत् वेदितव्यम् । स्यादेतत् । अपेतमपि पेदस्ति कस्मात्पूर्ववन्नोपलम्पत इत्यत आह-संसर्गासकारणलयात्सौ. क्षम्पं दर्शनानहत्वं ततश्चानुपलब्धिरिति । तदेवं धर्मपरिणाम समर्थ लक्षणपरिणाममपि लक्षगाना परस्परानुगमनेन समर्थ- पते-लक्षणपरिणाम इति । एकैकं लक्षणं रक्षणान्तगम्यां समनुगतमित्यर्थः । नन्देकलागयोगे लसणान्तरे नानुभयो तत्कथं तद्योग इत्यत आह–पया पुरुष इति । नानुभवाभावः प्रमाणसिद्धमालपति, तदुत्पाद एव तत्र तत्सद्भाचे प्रमाण. मसत उत्पादासंभवानरविषाणदित। परोक दोषमुत्यापयति-अत्र लक्षणपरिणाम इति । यदा धर्मों वर्तमानस्तदेव यवतीतोऽनागतश्च तदा योऽप्यध्वानः संकीरत्ननुक्रमेण चावनां भावेऽस- स. न. सरे।

·पतिञ्जलयोगसूत्राणि । भामोतीति परैदोपयोयन इति । तस्य परिहार:-~~धर्माणी धर्म- खममसाध्यम् । सति च धर्मत्वे लक्षणभेदोऽपि चापो न व मानप्तपय एवास्य धर्मत्वम् । एवं हि न चित्रं रामधर्मक स्यात्क्रोधकाले रागस्यासमुदाचारादिति । किंच त्रयाणां लक्षणानां युगपदेकरयां व्यक्ती नारित संभवः । क्रमेण तु स्वन्यज्ञकाञ्जनस्य भावो भवेदिति । उक्तं घ रूपातिशया वृत्त्यतिश्याच विरु पन्ते, सामान्यानि त्यत्ति- शपः सह प्रवर्तन्ते । तस्मादसंकरा । यथा रागस्य कचित्सनु। दाचार इति न सदानीमन्यवाभावः किंतु केवलं सामान्येन सम. न्वागत इत्यस्ति तदा तब तस्य भावः । तया लक्षणस्यति । । पादरसा इति भावः | परिहरति-तस्य परिहार इति । वर्तमानतव हि धर्मा. गामनुभवसिद्ध ततः पाश्चात्काल बन्यमवगम यति । न खरपसदुखयते न प सहित नश्यति । तदिदगाह-एवं हि न चिचमिति क्रोधोतरकालं हि चितं गधर्म :- मनुभूयते । यदा च राग, क्रोधसमयेऽनागतवन नाऽऽसीमसावुत्पयेतानुस्पाय कथमनुभूयतेति । भवत्वे तयादि कुनोऽध्वनामसंकर इति गृच्छति-चिति । कि कारणमसं. फरे । पः पुनर । उत्तरमाह-त्रयाणां लक्षणानां पुगपन्नास्ति संभवः । परिमन्नेकस्या चित्तवृत्ती। क्रमेण तु लक्षणानामेकतमस्य स्वव्यज्ञानस्य भावो भवेत्संभोलायाधीननिरूपणतया साना लक्षशकारेण तद्वत्ता र भत्रैव पथ. शिवाचार्यसंमतिमाह-उक्तं चेति । एतच्च मागेव व्याख्यानम् । उपसंहरति-- तस्मादिति । आविर्भावतिरोभावरूपविरुद्धधर्मसर्गादतंकरोऽवनामिति प्रान्तमाई- यथा रागस्पति । पूर्व को वस्य रामसंन्यावगमो दर्शित इति 1 इवानी तु विषयान्त. तिनो रामस्य विषयान्तरवर्तिना रागान्तरेण संबन्याय ।म इति ! दार्शनिकमाह- तया लक्षणस्येतीति। ननु सत्यापने कान्ताभ्युपगमेऽभेदोऽस्तीति धर्मउमणावस्यान्यत्वे तदमिन्नस्य धर्मि- - १.प. इ. व परस्परेन A13. ज. स. स्थति। v ·१ वाचस्पतिकृत्टीकासंवलितच्यासभाष्यसमेतानि- [ ३विभूतिपादे- न धर्मी व्यध्वा धर्मास्तु व्यध्वानस्ते लक्षिता अलशिवास्तत्र लक्षितास्तां तामवस्यां प्राप्नुवन्तोऽन्यत्वेन प्रतिनिर्दिश्यन्तेऽत्र. स्थान्तरतो न द्रव्यान्तरतः । ययका रेखा शतस्थाने शवं दश. क्याने देशका चैकस्थाने । यया चैकत्वेऽपि स्त्री माता चोच्यते दुहिता च स्वसा चेति । अवस्थापरिणामे कौंटस्थ्यमसङ्गन्दोपः कैश्चिदुक्तः । कथम् । अध्वनो व्यापारण व्यवहितत्वात् । यदा धर्मः स्वव्यापारं न करोति तदाऽनागतो यदा करोति तदा वर्तमानो यदा कृत्वा निकृतस्तदाऽतीत इत्येवं धर्मधर्मिणोलक्षणानामवस्थानां च कोट. स्थ्यं प्रामोतीति परोप उच्यते। गोऽप्यन्यत्वासद्गः । स एव च नेप्यते तदनुगमानुभवविरोधादित्यत आह-न धर्मी व्यध्वा यतस्तदमिन्ना धर्मास्यध्वानः। धर्माणामध्वत्रययोगमेव स्फोरयति-ते ललिता अभिव्यक्ता वर्तमाना इति यावत् । अलक्षिता अनभिव्यका अनागता भताता (घ)ति यावत् । तब लक्षितास्तां तामवस्था बळक्त्वदुर्बलत्वादिकां प्राप्नुवन्तोऽ. न्यत्वेन प्रतिनिर्दिश्यन्तेऽवस्थान्तरतो न द्रव्यान्तरतः । अवस्थाशब्देन धर्मल. क्षणापथा उच्यन्ते । एतदुक्तं भवति-अनुभव एव हि धर्मिणो धर्मादीना भेदाभेदी व्यवस्थापयति । नौकान्तिक दे धर्मादीना धर्मिणो धर्मिरूपवद्धर्मादित्वम् । नायकात्तिक भेदे गवाश्ववद्धर्मादित्वम् । स चानुभवोऽनेकान्तिकत्वमवस्थापयलपि धर्मादिप्पजनापायवर्मकेवपि धर्मिणमेकमनुगमयावधि परस्परतो व्यावर्तयन्प्रत्यारम- मनुभूयत इति तदनुसारिणो वयं न तमतियप स्वेच्छया धर्मानुभवाव्यवस्थापयित- मश्मिह इति । अव लौकिक शान्तमाह-यथैका रेखेति । या तदेव रेखास्व. रूपं तत्तास्थानापेक्षया शतादिन व्यपश्श्यित एवं तदेव धर्मिरूपं तत्तद्धर्भलक्षणाय. स्पाभेदेनान्यत्वेन प्रतिनिर्दिश्यत इत्यर्थः । दान्तिका हातान्तरमाह-पथा चैकत्वेऽपि । अग्रान्तरे परोफ दोपमुत्यापयति-अवस्थति । अवघापारीणामे वर्मलणार- स्थापरिगामे कीटस्थ्यदोपप्रसङ्ग उको धर्मिधर्मलक्षगावस्थानाम् । पृच्छति–कय- मिति । उत्तरम्-अध्यनो व्यापारणेति । दध्नः किल योऽनागतोऽवा तस्य व्यापार क्षारस्य वर्तमानत्वं तेन व्यवहितत्वाद्धेतोः । यदा धर्मो दधिलक्षणः स्व-या. पारं दाधिकाघारम्भ क्षीरे सन्नपि न करोति तदाऽनागतः । यदा करोति तदा वर्त- १ग प.इ. च. 'वाम ता ता । १ ग. दर्शक ·पाचजलयोगमाणि। नासो दोषः । कस्मात् । गुणिानस्पत्वेऽपि गुणानां विगर्द वैचिम्पात् । यथा संस्थानमादिमधर्ममात्र शब्दादीनां गुणानां विनाश्यविनाशिनाचं लिङ्गमादिमधर्ममात्र सत्त्वादीनां गुणानां विनाश्यविनाशिनां तस्मिन्धिकारसंज्ञति । सत्रेदयुदाहरणम्-मृद्धर्मा पिण्डाकाराद्धर्माद्धर्मान्तरमुपसंपद्य- मानो धर्मतः परिणमते घटाकार इति । घटाकारोऽनागतं लक्षणं हित्वा वर्तमानलक्षणं प्रतिपद्यत इति लक्षणतः परिणमते । घटी नवपुराणतां प्रतिक्षणपनुभवन्त्र प्रस्थापरिणामं प्रतिपयत इति । धर्मिणोऽपि धर्मान्तरमवस्था धर्मस्पापि लक्षणातरवस्थेत्येक मानः । यदा करता निवृत्तः तन्नेव स्वव्यापाराहाधिकाघारम्भातदाऽतीत इति । एवं काल्येऽपि सत्वामधर्मिगोरक्षनानामवस्थानाच कोटयं प्राप्नोति । सर्वदा सत्ता हि नित्यत्त्व, चतुर्गामपि च सर्वदा सत्तेऽसत्ते या ने सादा, तावमात्रं च लक्षणं कदर पनित्यतायाः । नहि चितिशतरपि कूटस्पनियायाः कश्चिदन्यो विशेष इति भावः। परिहरति-नासो दोपः, कस्माद्गुणिनित्यत्वेऽपि गुणानां विमर्दोऽन्योन्या- भिभाध्याभिभावक तय नियात् । एतदुक्तं भवति-ययपि सर्वदा सत्वं चतु. लामपि गुणिगुणामा तपाऽपि गुगविमवधियण वामभूननविकाराविपितिरोमा- उमेदेन परिणामशालिनपा न कोटयाए । चितिशनस्तु न स्वात्मभूनविकाराविर्भाव तिग्रेगाव इति कोटर या । यथाऽऽ:--नित्यं नमापितामो यात्वमायो न नश्यति । इति । विमर्दवैविध्यमेव विकास्वविये है। प्रकृती विकृती च दर्श पति-पया संस्थान प्रपित्यादिपरिणामलक्षणमादिद्धर्ममात्रं विनाशि तिरोभावि शब्दादीनां शब्दस- शरूपरसास्वतन्मात्राणां स्वकार्यमोयाविनाशिनामतिरोभाविनाम् । प्रकृती दर्श पति-एवं लिङ्गामिति । तस्मिन्विकारसंज्ञा न त्वेवं विकारपती नितिशक्तिरिति भाषः । देवं परीक्षासिद्धा विकृति प्रकृति नोदात्य विकृतावेव लोकसिद्धायां गुगवि. गर्दवैचियं धर्मलक्षणावस्थापरिणामवेनियहेतुमुदाहरति-तवेदगुदाहरणमिति । न चार्य नियमो रक्षणानामेगावस्थापरिणाम इति । सर्वेप,मेव धर्मलक्षणावस्यामदानाम- अधाशब्दवाच्यत्वादेक एमावस्यापरिणामः सर्वसाधारण इत्याह-धर्मिणोऽपोति । १.प. इ. च. 'ना। ख. निसताया १३ ज. पि । ४ स. गुण।

·। पारस्पत्तिकृतटीकासंचलितव्यासभाष्यसमेवानि-[पविभूतिपादे- एव द्रव्यपरिणामो भेदेनोपदर्शित इति । एवं पदार्थान्वरेष्वपि योज्यमिति । त एते धर्मलक्षणावस्थापरिणामा धार्मिस्वरूपमन• • तिकान्ता इत्येक एव परिणामः सर्वानमन्दिशेपानभिप्लवते । भय कोऽयं परिणामः । अवस्थितस्य द्रव्यस्य पूवर्धमानची धर्मान्तरोत्पत्तिः परिणाम इति ॥ १३ ॥ ता- शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मों ॥ १४ ॥ योग्यतावच्छिन्ना धर्मिणः शक्तिरेव धर्मः । स च फलमसव. भेदानुमित एकस्यान्योन्यश्च परिदृष्टः । तत्र वर्तमानः स्वव्या. पारमनुभवन्धर्मी धर्मान्तरेभ्यः शान्तेभ्यश्चाव्यपदेश्येभ्यश्च भियते । यदा तु सामान्यन समन्वागतो भवति तदा धर्मिस्वरू- पमात्रत्वात्कोऽसौ केन भिद्यत । ध्यापकं पारणामलक्षणमाह-अवस्थितस्य द्रव्यस्यति । धर्मशब्द आश्रितत्वेन धर्मलक्षणावस्थावाचकः ॥ १३ ॥ यस्यैप त्रिविधः परिणामस्तं धर्मिणं सूत्रेण लक्षयति-तत्र-शान्तोदिताव्यपदे. श्यधर्मानुपाती धर्मी । धर्मोऽस्यात्तीति धर्माति नाविज्ञाते धर्मे स शक्यो ज्ञातुमिति धर्म दर्शयति---योग्यतेति । धर्मिणी द्रव्यस्य मृदादेः शक्तिरेव चूर्णपिण्डघटायुत्प- त्तिशक्तिरेव धर्मस्तेपा तत्राव्यक्तत्वेन माव इति यावत् । नन्वेवमव्यक्त या सन्तस्ते ततः प्रादुर्भवन्तु । उदाहरणादयस्तु तैः स्वकारणादनासादिताः कुनः प्राधा इत्यन उक्तम्-योग्यतावच्छिन्नति । याऽसो घटादीनामुत्पत्तिशक्ति. सोदाहरणादियो- भ्यतावच्छिना, तेनोदकाहरणादयोऽपि घटादिपिः स्वकारणादेव प्रामा इति नाऽऽ. करिमका इति भावः । अथवा के धर्मिण इत्यत्रोचरम्-योग्यतावच्छिन्ना धर्मिण इति । को धर्म इत्यत्रोत्तरं शक्तिरेव धर्मस्तेषा योग्यतैव धर्म इत्यर्थः । अतस्तद्वार धति सिद्ध भवति । तत्सद्भावे प्रमाणमाह-स च फलपसबभेदानुमित एक- स्य धर्मिणोऽन्यश्चान्यश्च चूर्णपिण्डघटादिरूप इत्यर्थः । कार्यभेददर्शनाच्च मिन हति यावत् । परिदृष्ट उपलब्धः । तत्रानुमवारोहिणो वर्तमानस्य मृत्पिण्डस्य शान्ताव्यपः देश्याम्या मृच्चूर्णमृद्घटाम्या भेदमाह-वत्र वर्तमान इति । यदि न मियत पिण्डव- च्चूर्णघटयोरपि तद्वदेव स्वव्यापार यानिमम इति भावः । अ०यकस्य तु पिण्डस्य नोक मेदसाधन सभवतीत्याह-यदा विति । कोऽसौ केन भेदसाधनेन भिद्यतेति । १ क. ग. घ. १. च, 'वसद्भाव ए'।२ क च 'न्यमान्यथ। ३ क दर्शनाचार्य । ४ अ. 'नातत्तत्कार्यदर्शनाश्च । ५ ख. 'त तर्हि पि।

·१३ पातञ्जलयोगसूत्राणि । तो ये खलु धर्मिणो धर्माः शान्ता उदिता अव्यपदेश्या- थेति, तत्र शान्ता ये कृत्वा व्यापारानुपरवाः स पापारा उदि- तास्ते चानागतस्य लक्षणस्य समनावरा वर्तमानस्यानन्तरा अतीताः । किमर्थमतीतस्यानन्तरा न भवन्ति वर्तमानाः, पूर्वप. श्चिमताया अभावात् । यथाऽनागतवर्तमानयोः पूर्वपश्मिना नैवमनीस्य । तस्मानातीतस्यारित समनन्तरः । तदनागत पर समनन्तरो भवति वर्तमानस्येति। अधाग्यपदेश्याः के । सर्व सर्वात्मकमिति । यत्रोक्तम्-जल. म्योः पारिणामिक रसादिवेश्वरूप्यं स्थावरेषु दृष्टम् । तथा तदेवं धर्माणा मेदमानमभिवाय ते भेदं विमजते-तब ये खस्थिति । उदित्ता इति वर्तमाना इत्यर्थः । अन पोपिय नियमयति। चेदि । चोदयति- किमर्थमिति । किनिमित्तमतीतत्यानन्तरा न भवन्ति वर्तमानाः । हेतुमाई सिद्धा- सी-पूर्वपश्चिमत्ताया अभावात् । विषयेण विपविगीभनुपलब्धि सूचगति । अनुपलम्भमेयोपनामवैधम्ण दर्शयति-पधानागतवर्तमानयोरिति । उपसंह- रति-तत्तस्मादनागत एव समनन्तरः पूर्वत्वेन भवति पर्तमानस्य नातीतः । अती- तस्य वर्तमानः पूवेन समनन्तरो नाव्यपदेश्यः । तस्माद:३ना यविष्ठोऽतीत हति सिद्धम्। स्यादेतत् । अनुभुगमानानुभूनतयोदिनातीती शक्यावुन्नेतुमव्यपदेश्यास्तु पुनधर्मा अव्यपदेश्यतयैवं शक्या नोन्नतुमित्याशयवापृच्छति-अयाव्यपदेश्या के केषु समीक्षामहे । अत्तरमाह-सर्व सर्वात्ममिति । यत्रोक्तपिति । तदेवोपपादपति- जलभूम्योरिति । जलस्य हि रसरूपस्पशब्दवतो भूमैच गन्धरसरूपस्पर्शशब्द- पत्याः परिणामिक वनस्पतिलतागुल्मादिषु मूळफलप्रसवपलगदिगवरसादिवेश्वरप्य एम् ! मोऽयमनवमात्मिकाया भूमेरनीदृशस्य वा जलस्य न परिणामो भवितुमर्हति] उपपादित हि नासत्पद्यत इति । तथा स्थावराणा परिणामिक नझमेष मनुप्पाशु- मृगादिषु रसादिवैचित्र्यं दृष्टम् । उपयुताना हि ते फलादीनि रूपादियदसंपदमासा- दयन्ति । एवं मनमाना पारिणामिक स्थावरेषु दृष्टम् । रुधिरावसेकास्किल दाडिमी. १गन . ख। इ. 'न ते वय. स. १२ क.श. निगम । ३ क. न. ३. 'ह-पू। 15. दरमा १५ ज. देवय इत्युक्तम् । १६ क. श. 'दि । एव । -- ·१३४ पाचस्पतिकृचटीकासंवलितव्यासभाष्यसमेतानि- ३विभूबिगदे- -स्थायराणां जन्मेषु जङ्गमाना स्थावरोपित्येवं जात्यनुच्छेदन . सर्व सर्वात्ममिति। देशकालाकारनिमित्चापत्न्यान्न खलु समानकालमात्मनाम- भिव्यक्तिरिति । य एवैप्चभिव्यक्तानभिव्यक्तेषु धर्मेप्यनुपाती सामान्यविशेपारमा सोऽन्वयी धर्मा । यस्य तु धर्ममात्रमेवेदं निरन्वयं तस्य भोगाभावः । कस्मात , अन्येन विज्ञानेन कृतस्य कर्मणोऽन्यत्कथं भोक्तृत्वेनाधिक्रियेत । तस्मृत्यभाषच नान्य पृष्टस्य स्मरणमन्यस्यास्तीति । वस्तुमत्यभिज्ञानाय स्थितोऽन्वयी धर्मी यो धर्मान्यधात्वमभ्युपगतः प्रत्यभिज्ञायते । तस्मान्ने 'धर्ममात्र निरन्वयमिति ॥ १४ ॥ क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः ॥ १५ ॥ फलानि तालफलमात्राणि भवन्ति । उपसंहरति-एवं सर्व जलभूम्यादि सर्वरसाद्यात्म- कम् । तत्र हेतुमाह-जात्यनुच्छेदेन जलत्यभूमित्वादिगातेः सर्वत्र प्रत्यभिज्ञाय- मानत्वेनानुच्छेदात् । ननु सर्व नेत्सर्वात्मकं हन भो, सस्य सर्वदा सर्वत्र सर्वथा संनिधानात्समान- कोलं भावानां व्यक्तिः प्रसज्येत, न खलु संनिहिताविकलकारणं कार्य विम्बितुमर्ह- तीत्यत आह-देशकालेति । यद्यपि कारणं सर्वात्मकं तथाऽपि यो यस्य कार्यस्य देशो यथा कुकुपस्य काश्मीरः । तेषां सत्तोऽपि पाश्चालादिषु न समुदा- पार, इति न कुकुसस्य पाचालादिश्वमिवयक्तिः । एवं निदाघे न माप: समुदाचार इति न तदा शालीनाम् । एवं न मृगी मनुष्य प्रस्ने न तस्या मनुष्या- कारसमुदाचार इति । एवं नापुण्य रूपं भुक्तं न तस्मिन्पुण्यनिमित्तस्य समु. दाचार इति । तस्माद्देशकालाकारनिमित्तानामपधापगमान समानकालमात्मना भावानामभिव्यक्तिरिति । तदेवं धर्गान्धिमज्य तेषु धर्मिणोऽनुगमं दर्शयति-य एतेविति । सामान्यं धर्मिरू विशेषो धर्मस्तसालोभयात्मक इत्यर्थः । तदेवमनुः गतं धर्मिण दर्शयित्वा तमनितो वैनाशिकस्य क्षणिक विज्ञानमा चित्तमिच्छतोs- निष्टप्रसनमुकं स्मारयति-यस्य विति। वस्तुप्रत्यभिज्ञानाचेति । नहि देवदोन दृष्टं यज्ञदत्तः प्रत्यभिजानाति । तस्माद्यश्चानुपविता स एव प्रत्यभिज्ञानेति ॥ १४ ॥ क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः किमेकस्य धर्मिण एक एव धर्मलक्षणावस्था- लक्षण, परिणाम उत बहवो धर्मलक्षणावस्थालक्षणा: परिणामाः । तत्र कि प्राधमे करवा- १ के. . 'वि-एवमिति । २ क. कलाम. 'कालीना भा' । ३ ज. "हिव. 1 सक'।४काज. तस्या।

·पातञ्जलयोगसूत्राणि । एकस्य धर्षिण एक एव परिणाम इति प्रसक्त कमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुर्भवतीति । तद्यथा-चर्गस्पिण्डमृद्घदमृत्कपा- लमृत्कणमृदिति च नमः । यो यस्य धर्मस्य समान्तरो धर्मः रातस्य क्रमः । पिण्डः सत्यवते वट उपनायत इति धर्मपरि. गायक्रमः । लक्षणपरिणामक्रमो घटस्यानागतभावाद्वर्तमानभाव: क्रमः । तथा पिण्डस्य वर्तमानभावादतीतभावः क्रमः ! नाती- तस्यास्ति कमः । कस्माद । पूर्वपरवायां सत्यां समनन्तरत्वे, सा तु नास्त्यतीतस्य । तस्माद्वयोरेव लक्षणयोः क्रमः । तथाऽवस्थापरिणामनमोऽपि घटस्याभिनवस्य मान्ते पुराणता दृश्पते । सा च क्षणपरम्परानुपातिना क्रमेणाभिव्यज्यमाना पर व्यक्तिमापयत इति । धर्मलक्षणाभ्यां च विशिष्टोऽयं तृतीयः परिणाम इति । अभिग एक एव परिणामः । नो रूपाकारणास्काभेदो भवितुमर्हति तस्याऽऽकमि. कस्वप्रमादित्या माठ उच्यते-कमान्यत्वात्परिणामान्यत्यम् । एकस्या मृदश्च पिण्ड- घरकपालका कारा परिणतिपरम्परा पवनी लौकिकारीतर यस समीक्ष्यते । अन्यचे- दं चूपिण्टयोरानन्तर्यमाच्च पिण्यघटयो यच घटकालयोरन्यच कालकमयोरेकर परस्यायन पूर्णत्वात् । सोऽयं क्रमभेदः परिणाम एकस्मिन्नवकल्पमानः परिणामधे- दमापादयति । एकोऽपि.चे मृद्धी क्रमोपनिपातितत्तहकारिसमधानकर्मण क्रम बता परिणामपर रामुद्वहनैनामाकस्मिकरतीति भावः । धर्मपरिणामान्यपण. परिणामान्यत्वेऽतस्थापरिणामान्यत्वं च समान मान्यत्वं हेनरिति । तदेतद्भाष्येणा- वोत्यते--एकस्य धर्मिण इति । अपकमवतोरभेदमास्याय स तस्य क्रम इत्युक्तम् । तथाऽवस्थापरिणामक्रम इति । तथा हि-कोनाशेन कोठामारे प्रयत्न संरक्षिता अपि हि नीयो हायनरतिबहुभिः पाणिस्पर्शमाविशीर्थमागावयवाहियानाः परमाणुभावमनुमवन्तो दृश्यन्ते । न चायमभिनव नामकस्मादेव प्रादुर्भवितुमर्हति । तस्माक्षणपरम्पराक्रमे सूक्ष्माक्ष्मतरसूक्ष्मतमवृहद वृहत्तरवृहत्तमादिक्रमेण मासे विशिवोऽय लक्ष्यत इति । करा. प. ४. ० ० १ २ रा. ग. भाषक'। . ग. 'भावा ।। झ, सतत', ५%, 'स्वाना पक. 'वानक ·१३६ वाचस्पतिकृतटीकासंचालितव्यासभाष्यसमेतानि- [३विभूतिपादे- त एते क्रमा धर्मधर्मिभेदे सति प्रतिलस्वरूपाः । धोऽपि धमी भवत्यन्यधर्मस्वरूपापेक्षयति । यदा तु परमार्थतो धर्मिय- भेदोपचारस्तद्वारेण स एवाभिधीयते धर्मस्तदाध्यमेकस्वेनेव क्रमः प्रत्यवभासते। चित्तस्य द्वये धर्मा परिनाश्चापरिदृष्टाय । नत्र प्रत्यया. त्मका: परिदृष्टा वस्तुमात्रात्मका अपरिदृष्टाः। ते च सप्तर भव. न्त्यनुमानेन प्रापितवस्तुमात्रसद्भावाः । निरोधधर्मसंस्काराः परिणामोऽय जीवनम् । चेष्टा शक्तिव चित्तस्य धर्मा दर्शनवर्जिताः ।। इति ॥ १५ ॥ । तदिदं क्रमान्यत्वं धर्म धर्मिमे पक्ष एवेत्याह-त एत इति । आ विकारेम्य आं चालिझादापेक्षिको धर्मधर्मिभावो मृदादेरपि तन्मात्रापेक्षया धर्मवादित्याह-धर्मोऽ. पीति । यदा परमार्यधर्मिण्यलिङ्गेऽभेदोपचारप्रयोगस्तद्वारेण सामानाधिकरण द्वारेण धव धर्म इति यावत् । तदैक एव परिणामो धेर्मिपरिणाम एवेत्यर्थः । धर्मलक्षणा- वस्थानां धर्मिस्वरूपाभिनिवेशात् । तदनेन धर्मिणो दोन्सारित कूटस्थनित्यमित्यु- तपायम् । धर्मपरिणाम प्रतिपादयामसनेन चित्तधर्माणां प्रकारमेदमाह-चित्तस्येति । परि. दृष्टाः,प्रत्यक्षा अपरिदृष्टाः परोक्षास्तत्र प्रत्ययामकाः प्रमाणाxयो रागादयश्च । वस्तुमात्रा इत्यप्रकाशरूपतामाह । स्यादेतत् । अपरिदृष्टान्न सन्त्येत्यत आह-अनु. मानेन भापितो वस्तुमात्रेण सद्भावो येषां ते तथोक्ताः । पश्चान्मानसाधम्र्यादाग- मोऽप्यनुमानम् । समापरिदृष्टानकारिकया संगृह्णाति-निरोधेति। निरोधो वृत्तीनाम- संपज्ञातावस्था पित्तस्याऽऽगमतः संस्कारशेषभावोऽनुमानतश्च समधिगम्यते । धर्मग्रह- मेन पुण्यापुण्ये उपलक्षयति । क.नेकौति पाठस्तत्रापि तज नेते पुण्यापुण्ये एक गृोते । ते पाऽऽगमतः सुखदुःखोपमोगदर्शनाद्वाऽनुमानतो गम्यते । संस्का. रस्तु स्मृतेरनुमीयते । एवं त्रिगुणत्वाचितस्य पलं च गुणवृत्तमिति पतित परिणामोऽनुमीयते । एवं जीवनं प्राणघारणं प्रयत्नभेदोऽसंविदितचित्तस्य धर्मः x क. पुस्तके-दयः । निरोधादयस्तु व इति पाटो वर्तते, स प्रामादिकः । १ स.प. इ. च. रिद्वारे'। २ ख. 'दमपेक्षत इत्या. 'दमपेक्षत ए'।३ क.. स.मा चलि'1४ ज. 'नो ५.१५ ज. धर्मप' 15 स. धर्मस्तक, ज, क्ष. 'धणप' ।

·च पातालपोगसूत्राणि । अतो पोमिन उपानसर्वसाधनस्य चुभुस्मिताप्रतिपत्तये संयमाय विषय अपशिष्यते- परिणामत्रयसंयमादतीतानागतज्ञा- नम् ॥ १६॥ धर्मलक्षणावस्थापरिणामेषु संयमायोगिनां भवत्यतीतानाग- वज्ञानम् । धारणाध्यानसमाधिनयमेकात्र संयम उक्तः । तेन परिणामयं साक्षारिकपमाणमतीतानागतज्ञानं तेषु संपा- दयति ॥ १६॥ शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराध्यासात्संकरस्त- पविभागसंपमात्सर्वभूतरुतज्ञानम् ॥ १७ ॥ सन्न वाग्वष्वेवार्थवती । श्रोत्रं ध्वनिपरिणाम श्वासमासाम्यामनुमीयते । एवं चेतमा क्रिया यया या स्तरिन्द्रियः शरी- रप्रदेशेा संप्रयुज्यते । साSपि योगादेवानुमीयते । एवं शकिरप्युताना कार्याणा सुदमावस्या चेतसो धर्म:यूछकार्यानुभवादेवानुमीयत इति ॥ १५ ॥ अतः परमा पाइपरिसमा संयमविषयातदशीकारसूचनी विभूतिश्च वराया। किरकार परिणामत्रयमेव तावप्रथममुपाताकलयोगस्य योगिनः सयमविष- यतयोपक्षिपति-परिणापत्रयसंयमादतीतानागलज्ञानम् । ननु या संपपस्तौष साक्षात्करणं तक परिणामनयसंथमोऽनीतानागतं साक्षात्कारयेदित्यत आहे-- तेन परिणामस्यं साक्षास्क्रियमाणं तेषु परिणामेष्वनुगने ये अतीतानागते ताहि- पर्य ज्ञान संपादयति । परिणामत्रयसाक्षात्करणमेव तदन्तर्भूता तातानागतसातारकर माममिति न विश्यमेदः संपमसाक्षात्कारयोरित्ययः ॥ १६ ॥ अयमपरः संयमस्य विषय उपक्षिप्यते-शब्दार्थप्रत्ययानामिवरेतरापासास- फरस्तत्मविभागसंयमात्सर्पभूवरुतज्ञानम् । अत्र वाचक शब्दमाचिस्यासु. प्रया नाबिनायापारविषयमाह-उन्न वाग्यागिन्द्रियं वर्णव्याकमष्टस्थानम् । यया55- अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्टः शिरस्तथा । निहामूलं च दन्ताय नासिकाली च तालु च [पा. शि०१३ ] इति ॥ HI चावणेष्वेव यथालोकप्रतीतिसिद्धेष्वर्यवती न च वाचक इत्यर्थः । श्रोतव्या- पारविषय निरूपयति-श्रोध पुनर्वनेल्यानरय वामिन्द्रियामियातिनो यः परिभातमेदो १ 'कोष्ठ च । १ क, 'दात्तस्य ।

·1 १३८ वाचस्पतिकृतटीकासंघलितव्यासभाष्यसमेतानि- [इविभूतिपादे- मात्रविषयम् । पदं पुनर्नादानुसंहारबुद्धिनि धमिति । वर्णा एकसमयासंभपित्वात्परस्परनिरनुग्रहात्मानस्ते पदमसं- स्पृश्यानुपस्थाप्याऽऽविर्भूतास्तिरोभूताश्चेति प्रत्येकमपदस्वरूपा उच्यन्ते वर्णः पुनरेकैकः पदात्मा सर्वाभिधानशक्तिमचितः सहकारिव- गान्तरपतियोगित्वविश्वरुष्पमिवाऽऽपन्नः पूर्वश्वोत्तरेणोपरथ पूर्वेण वर्णामा तेनाऽऽकारेण परिणतं तन्मात्रविषयं नतु वाचकविषयमित्यर्थः । यथालोक. प्रतीतिसिद्धेम्यो वर्णेभ्यो वाचकं मिनति-पदं पुनर्वाचकं पुनर्नादानुसंहारयुदि- निर्ग्राह्य यथाप्रतीतिसिद्धान्नादा-वर्गान्प्रत्येकं गृहीत्वाऽनु पश्चाया संहरत्येकत्वमापा- यति गौरित्येतदेकं पदमिनि तया पदंगृह्यते । यद्यपि प्राच्योऽपि बुद्धयो वर्णाकारं पर- मेव प्रत्येक गोचरयन्ति तथाऽपि न विशदं प्रथते । चरमे तु विज्ञाने तदतिविशद. मिति नादानुसंहारबुद्धिनिर्माह्यमुक्तम् । यस्तु वैनात्यादकपदानुभवमविज्ञाय वर्णानेव वाचकानानिष्ठते तं प्रत्याह-वर्णा इति । ते खस्वमी वर्णाः प्रत्येकं वाच्यविपया धियमाधीरनागदन्तका इन शिक्या. वलम्बन संहता वा मावाण इव पिठरवारगम् । न तावत्मयमः कल्पः । एकस्मादर्ष- प्रततिरनुत्पत्तो वा द्वितीयादीनामनुस्मरणप्रसनो निप्पादितकिये कणि दिशे- पानाधायिनः साधनस्य सानन्यायातिपातात् । तस्माद्वितीयः परिशिप्यते । संम. पति हि प्राव्गा संहताना पिटरवारणपेकममयमादित्वात् । वर्गाना तु योगपद्यासं. भवोऽत. परस्परमनुग्राह्यानुग्राहकवायोगा संभ्यापि नाधियमादधते । ते पदरूपमे. कमस्टशन्तस्तादात्म्येनात एवानुपस्यापयन्त आविर्भूतास्तिरोभूना भयाशलाक • पता: ममपदस्वरूपा उच्यते। यदि पुनः पदमेकं तादात्म्येन स्पृशेयुर्वर्णास्ततो नोक्तदोषमसह इत्याह-वर्णः पुनरेफेंका पदात्मा सर्वाभिधान शक्तिपचितः सर्वामिरमिधानशक्तिभिनिवितो गोगणगौरनगेत्यादि हि गकारो गोत्वाभिमाथि हर इति तत्तदभिधानशकिः । एवं सोपशोधिरित्यादिप्वीश्वरायर्थाभिधायिषु पदेपोवों हेट इति सोऽपि तत्तदमि- धानशक्तिः । एवं सर्वत्रोहनीयम् । स पंको वर्णो गकारादिः सहकार यद्वर्णान्त- रमोकारादि तदेव प्रतियोगि मतिसंवन्धि यस्य स तपोनस्तस्य भावस्त तस्मादध. रूप्यं नानात्वमिवाऽऽपन्नो नतु नानात्वमापनस्तस्य तत्वादेव पूर्वो वर्गों गकार उत्त. रेणीकारेण गणादिपदेम्यो व्यावस्यत्तिरचोकारो गकारेण शोधिरादिपदेम्यो पावर्य 1 ज. 'पदनातु । २. को पार नय इत्या । ३. ज. नग इत्या । ख. 'नयर या 1४ ग. गुपदेगुर।५ . श. दृष्ट. १६ रा. ब. 'स तथोकं वय ·पातञ्जलयोगसूत्राणि । विशेषेऽवस्थापित इत्येवं बहवो वर्णाः क्रमानुरोधिनोऽर्थसंकेते. नावच्छिन्ना इयन्त एते सर्वाभिशनशक्तिपरिहता गकारौकार- विसर्जनीया सास्नादिमन्तमय द्योतयन्तीति । विशेपे गोववाचके गोपदस्फोटेऽवस्थापितोऽनुसंहारबुद्धौ । अयमभिसंधिः-अर्थप्रत्ययों हि वर्णनियतकमतया परस्परमसंपवदिशक्यः कर्तुम् । न च संस्कारद्वाराऽऽपादीना- मिय परमापूर्व वा स्यों वा ननयितव्येऽनियतकमाणामपि साहित्यमर्थबुद्धयुपजनने पर्णानामिति सात विकल्पामहत्वात्। स खल्वयं वर्णानुभवजन्यः संस्कारः स्मृतिपत- पहेतुरन्यो पाऽऽयादिजन्य इसापूर्वाभिधानो न तापदनन्तरः कल्पनागौरमापतेः । स एव तावदष्टपूर्वः कल्पनीयस्तस्य च क्रमवद्भिर्वर्णानुमवरेकस्य जन्यत्वं न संभव- तीति तज्जातीयाने कायान्तरसंस्कारकल्पनेति गौरवम् । न चैप ज्ञापकत्वमतात- स्तदातामनुमतीति । न खलु संबन्नोऽर्थप्रत्यायनाङ्गमज्ञातोऽङ्गतामुपैति । स्मृति- फलप्रसवानुमितातु संस्कारः स्वकारणानुभवविपनियतो न विषयान्तरे प्रत्ययमाघा- मुन्सहते । अन्यथा यत्किचिदेवकै कमनुभ्य सर्वः सर्व जानीयादिति । न च प्रत्येक वर्णानुमपजनितसंस्कारपिण्डलब्धजन्मस्मृतिदर्पणसमारोहिणो वर्णाः समधिगतसहभावा वाचका इति Biपतम् । क्रमाक्रमविपरीतक्रमानुभूतानां तत्राविशेषेणार्थवानननप्रस- कारन तत्स्मरणज्ञानं पूर्वानुभववर्तिनी परापरतां गोचरयितुमर्हति । तस्मावणे- भ्योऽसमवनयप्रत्यय एकपदानुसबमेव स्वनिमित्तमुपकल्पयति । न चैष पदेऽपि प्रसन्नः । तद्धि प्रत्येकमेष प्रयत्नभेदभिन्ना वनयो व्यजयन्तः परस्परविसदृशतत्तत्पदव्यजक- ध्वनिमित्तुल्यस्थानकरणनिप्पन्नाः सदृशाः सन्तोऽन्योन्यवितहः पदैः पदमेक सह- शमापादयन्तः पतियोगिभेदेन तत्तत्सादृश्यानो भेदातदुपधानादेकमप्यनायवमपि सावयवमिवाने कामकमिवावभासयन्ति, यथा नियतवर्णपरिमाणसंस्थान मुखमेकमपि मणिकृपाणदर्पणादयो विमिन्नवर्णपरिमाणम्पानमनेक वादन्ति न परमातः । सादृश्योपधानभेदकलिता भागा एव निर्मागस्य पदस्य वर्णास्तेन तद्बु- द्विस्मिना पदमैदे स्फोटममेदमेव निर्मागमेव सभेदामिव समागमिवाऽऽ. लम्पते । अनी गोपदस्कोटभेदस्काय गकारभागो गौरादिपस्फोटमाश्येन न नि. रियति स्वमागिनमित्योकारेण विशियो निर्धारयत्येवमोकारोऽपि भागः शौसिदि. पदसशतया न शक्तो निर्धारयितुं स्वभागिनं गोपदस्फोटमिति गकारेण विशि निर्धारयति । असहभाविनामपि च संस्कारद्वारेणास्ति सहपाव इति विशेषणविशेष्य. मावोपपत्तिः । न च मिन्नाविषयत्वं सकारयोर्भागद्वयविरुपयोरनुभयो तिजन्मनोश्च १ स. ज. "द्वारेणाऽऽ'। २ ज. 'यति ।

·१४० पाचस्पतिकृतटीकासंवलितव्यासभाष्यसपेवानि- विभूतिरादे-- वदेवेषामर्थसंफेतेनावच्छिन्नानामुपसंहनम्बनिक्रमाणां य एको बुद्धिनि सस्तत्पदं वाचकं वाच्यस्य संकेत्यते । तदेक पदमेकवुद्धिविपर्य एकपयत्नाक्षिप्तमभागमक्रममवणे यौद्ध. संस्कारयोरकपदविषयत्वात् । केवलभागानुभवेन पदमव्यकमनुभूयतेऽनुसंहारधिया तु मागानुमवयोनिसंस्कारलब्धमन्मना व्यक्तमिति विशेषः । अव्यक्तानुभवाब्ध पाश्चः संस्काराधानक्रमेण व्यक्तमनुभवमादधाना दृष्टा यथा दूरावनस्पतावस्तिप्रत्ययों अध्यक्ता व्यक्तवनस्पतिप्रत्ययहेतवः । न चेयं विधा दर्णानामर्थप्रत्यायने संमविनी। नो वर्णाः प्रत्येकमध्यकमर्थप्रत्ययमादधत्यन्तै व्यक्तमिति शक्यं वक्तुम् । प्रत्य- क्षज्ञान एव नियमाद्वयकाव्यक्तत्वस्य । वर्णायस्त्वर्थप्रत्ययो न प्रत्यक्षस्तदेप वर्णेभ्यो जायमानः स्फुट एव जायेत । न वा जायेत न स्वस्फुटः । स्फोटस्य तु ध्वनिव्य. यस्य प्रत्यक्षस्य सतः स्फुटारफुटत्वे करप्येते इत्यसमानम् । एवं प्रत्येकवर्णानुभव- जनितसंस्कारसहितश्रोत्रलब्धमन्मन्यनुसंहारबुद्धौ संहता वर्णा एकपदस्फोटमावमाप. नाः प्रयत्नविशेपच्यङ्गयतया प्रयत्नविशेषस्य च नियतकमापेक्षतया ऋमस्यान्यत्वे तदभिव्यजकप्रयत्नविशेषाभावेन तदमिव्यक्त्यमावासलात्क्रमानुरोधिनोऽर्थसंकेतेनाव. च्छिन्नाः संकेतावच्छेदमेव लौकिक समागपदविषयं दर्शयन्ति, इयन्तो विवाखि. चतुराः पचपा वा एते सर्वाभिधानशक्तिपरिवृता गकारोकारविसर्ननीयाः सानादि. मन्तमर्थमवद्योतयन्तीति । तविमिदानी संकेतानुसारेण वर्णानामेव वाचवत्वं तथा च न पदं नाम विचिदेव- मित्यत आह-तदेवेषामिति । ध्वनिनिमित्तः क्रमो ध्वनिक्रमः । उपसंहतो ध्वनि- फ्रेमो येषु ने तथोक्ताः । वुव्या निस्यिते प्रकाश्यत इति बुद्धिनिर्भासः । संकेताव. चिन्नाः स्थूल शिटोकाशयानुरोधेन गकारोकारविसननीया इत्युक्तम् । गकारादी- नामपि तद्भागतया तादात्म्येन वाचकत्वात्प्रतीत्यनुसारतस्त्वेकमेव पदं वाचकमित्यर्थः । एतदेव स्पश्यति--तदेकं पदं लोकबुद्ध्या प्रतीयत इति संवन्धः । कस्मादेकमित्यत आह-एफयुद्धिविषयो गौरित्येकं पदमित्येकाकाराया बुद्धेषिपयो यतस्तस्मादकम् । तस्य अम्माद-एकमयत्नाक्षितमिति रस इति पदव्यजकात्मयत्नाद्विलक्षण: सर इति पदव्याकः प्रयत्नः । स चोपक्रमतः सर इति पदव्यकिलागफलावच्छिनः पूर्वा- परीभूत एकस्तदाश भागानां सादृश्योपधानभेदकल्पितानां परमार्थसतामभावादपा. गम् । अत एप पूर्वापरीत[भागा] पावादक्रमम् । ननु वर्णाः पूर्वापरीभूतास्ते चास्य भागा इति कथमक्रममभागं चेत्यत आह -अवर्णम् । न यस्य वर्णा मामाः किंतु साह- १.रा.स.च 'यो । २.. 'या व्यक! ३ क. य. 'मतो रस। ४ प. प 'क्षण: फ' ।ज, "क्षणाव। ।

·पावजल योगसूत्राणि मन्स्यवर्णप्रत्ययव्यापारोपस्थापितं परत्र प्रतिपिपादपिपपा वर्ग वाभिधीयमानः श्रयमाणेन श्रोतृभिरनादिवाग्व्यवहारवासनानु- विद्धया लोकयुद्धया सिद्धवसंपतिपत्त्या प्रतीयते । तस्य संफेतबुद्धिना प्रविमाग एतावतामेवजातीयकोऽनुसंहार एकस्यार्यस्प वाचक इति । संकेतस्तु पदपदार्ययोरितरेतराध्या. श्योपधानभेदास्पदमेव तेन तेनाऽऽकारेणापरमार्यसता प्रथते । न हि मणिकृपाणदर्प। पादिवतानि मुखानि मुखस्य परमार्थसतोऽवयवा इति । बौद्ध मनुसंहारबुद्धौ विदित मन्त्यवर्णप्रत्ययस्य व्यापारः संस्कारः पूर्ववर्णानुमवजनित संस्कारसहितस्तेनोपस्थापित विषयीकृतम् । वर्णानुभवतत्तरसंस्काराणां च पदविषयत्वमुपपादितमघस्तात् । स्यादेतत् । अमागाक्रममवर्ण चेत्पदतव कामादेवविध कदाधिन प्रपते । नहि लाक्षारसाबसेको पधानापादितारणमावः स्फटिकमणिस्तदपामे स्वच्छधवलो नानुभ्यते । तस्मात्परमा- निका एव वर्णा इत्यत आह--परत्रेति । प्रतिपिपादयिषया वर्णरेयाभिवीयमानेरुघा- यमाणः श्रयमाणैश्च श्रोतृमिरनादियोऽयं वाव्यवहारो विमक्तवर्णपदनिवन्धनस्तज्ज. निता वासना साऽप्यनादिरेव । तदनुविद्धया तासितया लोकबुद्ध्या विमकपर्णरू. पितपदापमाहिन्या सिद्धक्रमावसंप्रतिपत्त्या संघादेन पृद्धानां पदं प्रतीयते । एतदुक्तं मवति-मस्ति कचिदुपाधिर्य उपधेयेन संयुज्यते वियुज्यते च । यथा माला- दिस्तत्र तद्वियोगे स्फटिकः स्वाभाविकैन स्वच्छधवलेन रूपेण प्रकाशत इति युज्यते । पदप्रत्ययस्य तु प्रयत्नभेदोपनीतध्वनिभेदादन्यतोऽनुत्पादात्तस्य च तदा सा- श्यदोषरपिततया वर्णात्मनेव प्रत्ययननकत्वमिति कुतो निरुणाधिनः पदस्य पथा । यथाऽऽहु:-६वनयः सहशात्मानो विपर्याशस्य हेतवः । उपलम्मकतेषां विपर्यासस्य वारणम् ।। उपायावाच्च नियतः पददर्शितदशिनाम् । ज्ञानस्यैव च बाधेयं लोके ध्रुवमुपुत्रः ॥ इति । यतः पदात्मा विमक्तवर्णरूपितः प्रकाशतेऽतः स्थूलद लोको पर्णाने पक्षमा भिमन्यमानस्तानेव प्रकारभेदमानोऽर्थभेदे संकेतयतीत्याह-तस्येति । तस्य पदस्या- नानत एकस्यापि सकेतद्धितः स्थूलदार्शलोकहिताय वर्णात्मना विभागः । विभागमाह-- एतावता न न्यूनानामधिकाना था, एवंजातीयफो नन्तर्यक्रमविशेषोऽनुसंहार एकबुस्युपग्रह एकस्यायस्य गोत्वादेर्वाचक इति । ननु यद्येकत्यार्थस्यायं शब्दो नानक इति सकेनो हन्त भोः शब्दार्थयो तरेतराध्यासस्तहीत्यत आह-संकेवरिस्वति । १ क, य. 'मानस्चार्गमाणे यू। २ क. राइ घ. एतस्या' । ३ य.. 'पद्वर्षि।

·१४२ पाचस्पतिकृतटीकासंवलितच्यासभाष्यसमेतानि- [३विभूतिपादे- सरूपः स्मृत्यात्मको योऽयं शब्दः सोऽयमों योऽयमर्थः सोऽयं शब्द इति । एवमितरेतराध्यासरूपः संकेतो भवतीति । एवमेने शब्दार्थपत्यया इतरेतराध्यासात्संकीर्णा गौरिति शब्दो गौरि- त्यर्थी गौरिति ज्ञानम् । य एषां पविभागनः स सर्वविद । सर्वपदेषु चास्ति वापशक्तिवृक्ष इत्युक्तेऽस्तीति गम्यते । न सत्ता पदार्थों व्यभिचरतीति। तथा न ह्या साधना क्रियाऽस्तीति । तां च पचवीत्युक्ते सर्वकारकाणामाक्षेपो नियमार्थोऽनुवादः स्मृतावात्मा स्वरूपं यस्य स तथोक्तः । न हि कृत इत्येव संकेतोऽर्थगववारयत्यपि तु स्मर्यमाणः । एतदुक्तं भवति-अभिन्नाकार एवं संकेते कचिद्भेदं विकल्प्य पछी . प्रयुक्तति । य एषां प्रविभागनः स तर भवति सविसर्वभूतहास इति । तदेवं विकरिपतवर्णभागमेकमनवयवं पदं व्युत्पाद्य कतिपदविभागं वाक्यमेकम- नवयव व्युत्पादयितुमाह-सर्वपदेपु चास्ति वाक्यशक्तिः । अयमभिसंधिः-- परमत्यायनाय शब्दः प्रयुज्यते । तत्र तदेव च परं प्रति प्रतिपादयितव्यं यत्तेः प्रतिपि- सितम् । तदेव तैः प्रतिपित्सितं यदुपादानादिगोचरः। न च पदार्थमात्रं तद्वोचरः किंतु यावयार्थ इति वाक्यार्थपरा एव सर्वे शब्दास्तेन स एव तेषामर्थः । अतो यत्रापि केव- लस्य पदस्य प्रयोगस्तत्रापि पदान्तरेण सहकीकृत्य ततोऽर्थी गम्यते, न तु केवलात्क- स्मात्तन्मात्रस्याप्सामर्यात्तथा च वाक्यमेव तत्र तत्र वाचकं न तु पदानि । तद्भाग- तया तु नेपामप्यक्ति वाक्यार्थवाचकशक्तिः पदार्थ इव पदमागतया वर्णानाम् । तेन यथा वर्ण एकैकः सर्वपदार्थाभिधानशक्तिः प्रचित एवं पदमप्यकं सर्ववाक्यार्थाभिधानशक्ति प्रचितम् । तदिदमुक्तम्-~~सर्वपदेषु चास्ति वाक्यशक्तिक्ष इत्युक्तेऽस्तीति गम्यते । अध्याहृनास्तिपदसहितं वृक्ष इति पदं वाक्या वर्तन इति तद्भागत्वाद्वः क्षपदं तत्र वर्तते ! कस्मात्पुनरस्तीति गम्यत इत्यत आह-न सलो पदार्थों व्यभिचरतीति । लोक एव हि पदानामर्थावधारणोपायः। स च केवलं पदार्पम- स्त्यनामिसमस्य सर्वत्र वाक्यार्थी करोति सोऽयमव्यभिचारः सत्तया पदार्थस्यात एव शब्दवृत्तिविदा व्यवहाँरो यत्रात्यक्रियापदं नास्ति तत्रास्तिवन्तीपरः प्रयो- कम्य इति । क्रियाभेदाव्यभिचारि प्रातिपदिकमुस्त्या क्रियाभेई कारकाव्यभिचारिणं दर्शयति- तां च पचतीत्युक्त इति । पचतीत्यु के हि कारकमात्रस्य तदन्वयकोग्यस्यावा. मादन्यव्यावृत्तिपरस्त दानामनुवादः । तदेवं भेद एव वाक्पार्थ इति तथाऽनपेक्षा १ क. स. कोणाः । तद्यथा-गो। 'स. था प'। ३ ज. 'क्या या४ख.ज. रोऽयं य'। ५. 'वविर्या प६ स. न. 'धा ।

·पतिजलयोगसूत्राणि। कर्तृकरणकर्षणां चैत्राशितण्डुलानामिति । दृष्टं च वाक्याथै पर्द- रचनं श्रोधियश्छन्दोऽधीने, जीवति प्राणाधारयति । तत्र वाये पदार्थाभिव्यक्तिस्ततः पदं पविभज्य व्याकरणीयं क्रियावाचक था कारकवाचकं वा । अन्यथा भवत्यम्वोऽजापय इत्येवमादिषु नामाख्यातसारूप्यादनितिं कथं क्रियायां कारके वा व्याक्रि- येत्तेति । तेपी शब्दार्थप्रत्ययानां पविभागः । त्यथा-श्वेतते प्रासाद इति क्रियाः, श्वेता मासाद इति कारकार्यः शब्दः, मपि पदं वाक्पा वर्तमानं दृश्यत इति सुतरामस्ति वाक्यशक्ति पदानामित्याह-एं चेति । न चैतावताऽपि श्रोत्रियादिपदस्य स्वतन्त्रस्यैवंविधार्थप्रत्यायनं न यावदात्या. दिमिरमितमामोऽस्य भवति। तमा चास्यापि वाक्यावधवत्याकलितत्वमेवेति भावः। स्थादेतत् । पदानामेव चेद्वाक्यशतिः कृतं तर्हि वाक्येन तेम्य एव तदर्थावसायादित्यत आह---तत्र वाक्य इति । उक्तमेतत्न केला पदारपदार्थः प्रतिपित्सितः प्रतीयते न यावदेतत्पदान्तरेणाभिसमस्यत इति । तथा च वाक् पात्पदान्यपोद्धृत्य कषितानि वाक्यार्था यापोद्धृत्य तदेकदेशं कारक वा किया । तपई म कृत्यादिविभाग नया व्याकरणीयमावारूपेयम् । किमर्थ पुनरेतावना केशेनावाख्यायत इत्यत आह--- अन्ययेति । घटो भवति भवति मिक्षा देहि मवति तिष्ठतीति नामालगातयोग्य सा-यात् । एवमश्वस्त्मश्वो यातीति । एवमजापयः शिव, अनापयः शत्रूनिति नामाख्यातप्तारूप्यादनिति नामवेनाऽऽख्यातत्वन वावाख्यानाभावे निकृष्या- जातं कषं क्रियाया कारके वा व्याक्रियेत । तस्माद्वाक्यात्पदान्यपोनृत्य व्याख्या तम्यानि । न त्वन्वाख्यानादेव पारमार्थिको विभागः पदानामिति । तदेवं शब्दरूपं व्युत्पाद्य शब्दार्थप्रत्ययाना सोनापादितसंफराणामसंकरमाख्यातु- मुपक्रमते-तेषां शब्दार्थमत्पयानां पविभागस्तद्यथाश्वेतते प्रासाद इति क्रियायः शब्दः । स्फुटतरो खान पूर्वापरीभूतायाः क्रियायाः साध्यरूपायाः सिद्धरूपः क्रिया: श्वेतत इति मिनः शब्दः । यत्रापि शब्दयोः सिद्धरूपत्वं तत्राप्यादस्ति शब्दस्य भेद इत्याह-वेता प्रासाद इति कारकार्थः शब्दः । अभिहितत्वाच कारकवि- १. 'दया।२ क.स.ध.च.'क्ये पदप' १३ ब. वाक्या श। ४ ज. किया. पद।५ के. पीय व्यास्य क. ज नामोनामा स.ज, व्याख्यायेत । त10 ज. 'ब्दापा सिद्धरूस्तमापरितास. ससि।

·१४४ चाचस्पतिकृती कासंचालितच्यासभाष्यसमेनानि- [३यिनिषाद-- क्रियाकारकारमा चदर्थः प्रत्ययश् । कस्मात् । सोऽयमित्यभि- संबन्धादेकाकार एवं प्रत्ययः संकेत इति । यस्तु श्वेतोऽर्थः स शब्दमत्यययोरालम्बनीभूतः । स हि स्वाभिरवस्याभिर्विक्रियमाणो न शब्दसहगतो न बुद्धिसहगतः । एवं शब्द एवं प्रत्ययो नेवरेतरसहगत इत्यन्यया शब्दोऽन्य- थार्थोऽन्यथा प्रत्यय इति विभागः । एवं तत्सविभागसंयमा- द्योगिनः सर्वभूतरुतज्ञानं संपद्यत इति ॥ १७ ॥ संस्कारसाक्षात्करणात्पूर्वजातिज्ञा- नम् ॥ १८॥ दये खल्वमी संस्काराः स्मृतिलेशहेतवो वासनारूपा विपा. कहेतवो धर्माधर्मरूपाः । ते पूर्वभवाभिसंस्कृता: परिणापचेटा- निरोधशक्तिजीवनधर्मवदपरिदृष्टावितधर्माः । तेणु संयमः भक्तरभाषः । अर्थ विमजते-क्रियाकारकारमा तदर्थत्तयोः शब्दयोरर्यः क्रियात्मा कारकारमा च । प्रत्ययं विश्नते-प्रत्ययश्चेति । चशब्देन तदर्श इत्येत पदमनानु- कृप्यते । तदनान्यपदार्थपवान संरभ्यते । स एव क्रियाकारकात्माऽ यस्य स तपोकः । नवभेदेन प्रतीतेः शब्दार्थप्रत्ययाना संकरात्कृतः पविभाग इत्याशयवा- पृच्छति-कस्मादिवि । उत्तरमाह-सोऽयमित्यभिसंबन्धादिति । संकेतोपाधिो. काकारप्रत्ययो नतु तात्विक इत्यर्थः । संकेतस्यानिमित्तता दर्शिता संकेत इति सप्तम्या। परमार्थमाह--यस्तु श्वतोऽथ इति । अवस्था नवपुराणत्वादयः । सहगतः संकीर्णः । एवं प पविभागसंयमाद्योगिनः सर्वेषां भूताना पशुमृगसरीसृपवय.अमृताना यानि रुतानि तत्राप्ययक पदं तदर्थस्तत्प्रत्ययश्चेति । तदिह मनुष्यवचनवाच्यनत्य- येषु कृतः संयमः समाननातीयतया तेवपि कृन एवेति । तेषां रुतं तदर्पमेदं नाम- त्ययं च योगी नानातीति सिद्धम् ॥ १७ ॥ संस्कारसाक्षात्करणात्पूर्वनाविज्ञानम् । ज्ञानना हि संस्काराः स्मृतोऽ- विद्यादिसंस्कारा अवियादीता केशाना हेतवः । विशको नात्यायोगरूपस्तस्य हेतवो धर्माधर्मरूपाः । पूर्वप भवेवभिसंस्कृता निमादिताः स्वकारगैयासंस्कृत स्यञ्जन वृत्तमिति गम्यते । परिणामचेष्टानिरोधशफिनीवनात्य३ धर्माश्चित्तस्य तदद.

·वाचस्पतिकृतटीकासंचालितव्यासभासष्यसमेनानि-३ विभूतिपादे- प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् ॥ १९ ॥ प्रत्यये संयमात्मत्ययस्य साक्षात्करणाचनः परचिचनानम् ॥१९॥ न च तत्सालम्बनं तस्याविषयीजूतत्वात् ॥ २० ॥ रक्तं प्रत्ययं जानात्यमुमिनालम्बने रक्तमिति न जानावि। परमत्ययस्य यदालम्बनं तद्योगिचित्तेन नाऽऽलम्बनीकृतं परम- स्ययमावं तु योगिचित्तस्याऽऽलम्बनीभूतमिति ॥ २० ॥ कायरूपसंयमातग्राह्यशक्तिस्तम्भे चक्षु- प्रकाशासंप्रयोगेऽन्तर्धानम् ॥ २१ ॥ फायस्य रूपे संयमाद्रूपस्य या ग्राह्या शक्तिस्ता प्रतिष्टः भ्राति । ग्राह्यशक्तिस्तम्भे सति चक्षुष्मकाशासमयोगेऽन्तर्धानमु- स्पद्यते योगिनः । एतेन शब्दाधन्तर्धानमुक्तं वेदितव्यम् ॥२१॥ प्रत्ययस्य परनिचज्ञानम् । परप्रत्ययस्य चित्तमानस्य साक्षास्करणादिति॥१९॥ यथा संस्कारसाक्षात्कारस्तदनुवाधपूर्वजन्मसाक्षात्कारमाक्षिपत्येवं परचित्तसाक्षा- स्कारोऽपि तदालम्बनसाक्षात्कारमातिपदिति प्राप्त आह-न च तत्सालम्बनं वस्या. विषयीभूतत्वात् । सानुवन्धसंस्कारविषयोऽसौ. संयमोऽयं तु परचित्तमात्रविषय इत्यामिप्रायः ॥ २०॥ कायरूपसंयमाचग्राह्यशक्तिस्तम्भे चक्षुप्पकाशासंमयोगेऽवर्षानम् । पञ्चा- रमका कायः । स च रूपवत्तया चाक्षुषो मवति । रूपेण हि कायश्च तद्रूपं च चक्षु. ग्रहणकर्मशक्तिमनुमवति । तत्र यदा रूपे संयमविशेषो योगिना क्रियते तदा रूपस्य प्राधशती रूपवस्कायप्रत्यक्षताहेतुः स्तम्म्यते । तस्माद्ग्राह्यशकिस्तम्भे सत्यन्तन योगिनस्ततः परकीयचक्षुर्ननितेन प्रकाशेन ज्ञानेनासंप्रयोगश्चक्षु नाविषयत्वं योगिनः कापस्यति यावत् । तस्मिन्कर्तव्येऽन्तर्धानं कारणमित्यर्थः । एतेनेति । कायशब्द. परिसगन्धसयमातमाह्यशक्तिस्तम्मे श्रीवत्वासनमाणप्रकाशासंप्रयोगेऽन्तर्धानमिति सुत्रमूहनीयम् ॥ २१॥ १५. साल । १ स.अ.! ३ क. च. 'संयो। ४१, स.न चेति ।।

·पावालयोगसूवाणि। सोपक्रम निरुपक्रम च कर्म तयमाद- परान्तज्ञानमरिष्टेग्यो वा ॥ २२ ॥ आयुर्विपाक को द्विविधं सोपक्रम निरुपमं च । तर यथाऽऽ वखं वितानित लघीयसा कालेन शुष्येत्तथा सोपक्र- मम् । यथा च तदेव सपिण्डितं चिरेण संशुष्येदेवं निरुपक्रमम्। पया वाऽनिः शुष्फे कक्षे मुक्तो वातेन समन्ततो युक्तः क्षेपीयसा कालेन ददेत्तथा सोपक्रमम् । यया वा स एवाग्निस्तृणराशी क्रमशोऽवपचे न्यस्तविरेण दहेचया निरुपकमम् । तदैकमवि- कमायुष्करं कर्म विविधं सोपकर्म निरुपक्रम च । तत्संयमादप. मायणस्य ज्ञानम् । रिटेभ्यो वेति । त्रिविधमरिष्टमाध्यात्मिकमाधिभौतिकमा- पिदैविकं चेति । तत्राऽऽध्यात्मिकं घोपं स्वदेहे पिहितकों न शृणोति, ज्योतिर्वा नेत्रेऽवष्टब्धे न पश्यति । स्थाऽधिभौतिक यमपुरुषान्पश्यति, पितृनतीतीनकस्मारपश्यति । तथाऽऽधिदैविक स्वर्गमकस्मासिद्धान्या पश्पति । विपरीतं चा सर्वमिति । अनेन वा जानास्यपरान्तमुपस्थितमिति ॥ २२ ॥ सोपक्रम निरुपक्रमं च कर्म तत्संयमादपरान्तज्ञानमरिष्टेभ्यो वा। आयुर्षि- पाकं च कर्म द्विविधं सोपक्रमं निरुपकगं च । यत्रखत्वैकविक कर्म नात्यायुर्मोगहे- तुस्तदायुर्विपाकम् । तच किंचित्कालानपेक्षमेव मोगदानाय प्रस्थित दत्तबहुमोगमला- पशिष्टफलं प्रवृत्तव्यापार केवलं तत्फलस्य सहसा भोक्तुमेकेन शरीरेणाशक्यत्वाद्वि- लम्रते तदिदं सोपक्रमम् । उपक्रमो व्यापारस्तत्सहि तमित्यर्थः । तदेव तु दत्तस्तोकफलं तत्कालमपेक्ष्य फलदानाय स्याप्रियमाणं कादानिस्कमन्दव्यापारं निरुपक्रमम् । एतदेव निदर्शनाम्यां विशदयति-तत्र ययेति । अत्रैवातिशयाय निदर्शनानन्तरं दर्शयति- पषा चाऽनिरिति । परान्तं महाप्रलयमदयापरान्तो मरणम् । तस्मिन्कर्मणि धर्मा. धर्मयोः संयपादपरान्तज्ञानम् । ततश्च योगी सोपकममात्मनः कर्म विज्ञाय नहूका- पानिर्माप सहसा फलं मुक्त्वा स्वेच्छया नियते । प्रासनिकमाह-अरिष्टेभ्यो वा । अरिवप्रासयन्तीत्यरिष्टानि विविधानि मरण. विहानि । विपरीतं वा सर्व माहेन्द्रनालादिव्यतिरेकेण नामनगरादि स्वर्गमामिमन्यते, मनुष्यलोकमेव देवलोकमिति ॥ २२ ॥ १क... इसीवसाफ.स.'तानागवान'1३ ग.प.छ, च, 'ति। आधि।

·वाचस्पतिकृतटीकासंवलितव्यासभाप्पसमतानि- [३ विभूतिपादे- मैयादिपु बलानि ॥ २३॥ मैत्री करुणा युदितेति तिम्रो भावनास्तर भूनेषु सुखिनेषु मैत्री भावयित्वा मैत्रीवलं लभते । दाखितेषु करुणां भाव यित्वा करुणावलं लभते । पुण्यशीलेपु मुदिता भावयित्वा मुदितावलं लभते । भावनातः समाधिः स संयमस्ततो बला- । न्यवन्ध्यवीर्याणि जायन्ते । पापशीलेपूपेक्षा न तु भावना । ततश्च तस्यां नास्ति समाधिरित्यतो न बलमुपेक्षावस्वत्र संय- माभावादिति ॥ २३ ॥ बलेषु हस्तिबलादीनि ॥ २४ ॥ इस्तियले संयमाद्धस्तिषलो भवति। वैनतेयवले संयमाद्वैनवे. गवलो भवति । वायुबले संयमाद्वायुबलो भवतीत्येवमादि ॥२४॥ प्रवृत्त्यालोकन्यासात्सूक्ष्मव्यवहित- विप्रष्टज्ञानम् ॥ २५ ॥ ज्योतिप्पती प्रतिरक्ता मनसस्वस्था य आलोकर योगी मुक्ष्मे वा व्यवहित वा विप्रकृष्ट वा विन्यस्य तमर्थमधि- गच्छति ॥ २५ ॥ मैयादिपु पलानि । मध्यादिषु संयमान्मयादिवलान्यस्य भवन्ति । तर मैत्री- भावनातो बलं येन जीवलोकं सुखा करोति ततः सर्वहितो माति । एवं करणानल त्या- मिनो दुःखाददुःखहेतो समुद्धरति । एवं मुदितावलाज्नीवलोकस्य माध्यापमानते। वश्यमाणोपयिक भावनाकारण समाधेराह--भावनातः समाधिर्यः स संयमः। यद्यपि धारणाध्यानसमाधित्रयमेव संयमो न समाधिमार्च तथाऽपि समाध्यानन्तरं कार्योत्पादासमायः प्राधान्यात्तत्र संयम उपचारतः । क्वनिगावना समाधिरिति पाठः । तत्र भावनासमाधी समूहस्य संयमस्यावयवी हेतु मत्तः । वीर प्रयाना, तेन मैयादिवलयतः पुंग: सुखिनादिषु परेषां कर्तव्येषु प्रयत्नोऽवन्ध्यो भवतीति । उपेक्षौदासीन्यं, न तत्र भावना नापि सुम्वादिवद्भाव्यं किंचिदस्तीति ॥ २३ ॥ बलेषु हस्तिबलादीनि, यस्य बले संयमस्तस्य बलं लभत इति ॥ २४ ॥ वृत्यालोकन्यामात्सूक्ष्मव्यवहिनविकष्टज्ञानम् । सूदने व्यवहिने विपकृष्टे वा संयमेन विन्यस्य तमधिगच्छनि ।। २५ ॥ १ क, ख, 'सस्यो य । २ स. 'गन्वेन् ॥१५॥ ३ क. स. ५च्छेदिति।

·V०२१] पावजलयोगसूत्राणि। भुवनज्ञानं सूर्ये संघमात् ॥ २६ ॥ तत्मस्तारः सप्त लोकाः । तवावीचेः प्रभृति मेरुपृष्टं याव- दित्येवं भूलोकः । मेरुपृष्टादारभ्य-माधुवाद्ग्रहनक्षत्रतारावि. चित्रोऽन्तरिक्षलोकः । वैतः परः सर्लोकः पञ्चविधो माहेन्द्र. स्तृतीयो लोकः । चतुर्थः माजापत्यो महर्लोकः । त्रिविधी ब्राह्मः । यथा--जनलोकस्तपोलोकः सत्यलोक इति । बामविभूमिको लोकः प्राजापत्यस्ततो महान् । माहेन्द्रश्न स्वरित्युक्तो दिवि तारा भुपि प्रमाः ॥ इति संग्रहलोक। तनावीचपर्युपार निविटा पमहानरकभुपयो घनसलिला- नलानिलाकाशतमाप्रतिष्ठा महाफालाम्बरीपरोस्वमहारीरचकाल. सूबान्धतामित्राः । यत्र स्वकर्मापार्जितदुःखवेदनाः पाणिनः कप्टमायुदीर्घाक्षिष्य जायन्ते । ततो महातलरसातलातलसुतल. वितलतलातलपावालाख्यानि सप्त पातालानि । भूमिरियमष्टमी सप्तद्वीपा वसुपती, यस्याः सुमेरुपये पर्वतराजा काशनः । तस्य राजतवैदूर्यस्फटिक हेममणिमयानि शृङ्गाणि । तत्र पैदर्य- प्रभानुरागानीलोत्पलपत्रश्यामो नमसो दक्षिणी भागा, वैन। पूर्वः, स्वच्छ। पश्चिमा, कुरण्टकाम उत्तरः 1 दक्षिणपाचे चास्य जम्बूर्यतोऽयं जम्बूद्वीपः । तस्य सूर्यप्रचाराद्वात्रिंदिवं लग्नमिव चते । तस्य नीलश्वेतगृङ्गवन्त उदीचीनास्त्रयः पर्वता द्विसा. दखायामाः । तदन्तरेषु त्रीणि वर्षाणि नव नव योजनसाह. सणि रमण हिमपत्तरा कुरव इति निपयोहेमकूटहिम- शैला दक्षिणतो दिसाहलायाम: । तदन्तरेषु त्रीणि वर्षाणि नव नव योजनसाहस्राणि हरिव किंपुरुष भारतमिति । भुवनज्ञानं सूर्ये संयपाद । आध्रुवादिता मेहछात् । तदेवमनेन संग्रह लोका- तेन संक्षेपतः सह लोकानुयन्यस्य विस्तरेणाऽऽह-वाधीचेरिति । धनशब्देन गृषियुच्यते । भूमिः स्थानमित्यर्थः । एते महानरका अनेकोपनरकपरिवारा बौदव्याः । एतानेव नामान्तरेणोपसंहरतिमहेति । तस्य सूर्यपचाराद्वात्रिंदिवं लामिव वर्तते । १ ग, घ. इ. तत्परः । १ क, ख, 'कालमा' १३ ग.५ इ. कुण्डमा ।च. कुरम्म । - ·वापस्पतिकवतीकासंवलितव्यासभाष्यसमेवानि- [३ विभूविपद- सुमेरोः प्राचीना भट्टाचमाल्यवरसीमानः प्रतीचीनाः केतुमाला गन्धमादनसीमानः । मध्ये वर्षमिलास्तम् । नदेवद्योजन शवसा इसं सुमेरोदिशि दिशि तदर्थेन व्यदम् । स खल्वयं शसाहसायामो जम्बूद्वीपस्ततो द्विगुणेन लवणो. दधिना वलयाकृतिनावेष्टितः। ततथ द्विगुणा दिगुणाः शाकशु- क्रौञ्चशाल्मलगोमेय(प्लस)पुष्करद्वीपा:, समुद्राच सर्पपराशिकल्पा: सविचित्रशैलावतंसा इक्षुरससुरासपिदधिमण्डीरस्वादकाः । . सात समुद्रपरिवेष्टिता वलयाकतयो लोकालोकपर्वतपरिवारा: पश्चाशयोजनकोटिपरिसंख्याचा:। तदेतत्सर्वं सुप्रतिष्ठित संस्था- नमण्डमध्ये व्यूढम् । अण्डं च प्रपानस्थाणुरवयवो यथाऽऽकाशे खयोत इति । तत्र पाताले जलधौ पर्वतेम्बेतेषु देवनिकाया असुरगन्धर्व- किनकिंपुरुषयतराक्षसभूतमेतपिशाचापस्मारकाप्सरोब्रह्मराक्षस. कुष्माण्डविनायकाः प्रविवसन्ति । सर्वपु द्वीपेषु पुण्यात्मानो देवमनुष्याः। सुमेरुस्त्रिदशानामुद्यानभूमिः । तत्र मिश्रवने नन्दन चैत्ररथ सुमानसमित्युद्यानानि । सुधर्मा देवसभा । सुदर्शनं पुरम् । वैजयन्तः प्रासादः । ग्रइनक्षत्रवारकास्तु ध्रुवे निबद्धा वायुविक्षे. पनियमेनोपलक्षितप्रचाराः सुमेरोरुपर्युपरि संनिविष्टों दिवि विपरिवर्तन्ते । यमेवास्य मागं सूर्य त्यति तत्र रात्रिः । यमेव माममलं करोति तत्र दिनमिति । सकलभम्बूद्वीपपरिमाणमाह-तदेतद्योजनशसाहस्रम् । किंभूतं योजनाना शत. साहस्रमित्याह- सुमेरोदिशि दिशि तदर्धेन पञ्चाशद्योननसहस्रेण न्यूढं संक्षितम् । यतोऽस्य मध्यायः सुमेरुः समुद्राच सर्षपराशिकला इति द्विगुणा द्विगुणा इति संबन्धः । यथा सर्वपरराशिन प्रीहिराशिस्विोच्छिनो नापि भूमिसमानुथा समुद्रा अपी- त्यर्थः । विचित्रः शैलरवसिरिष सह वन इति सविचित्रशैलावतप्ता द्वीपा: 1 वदे- तास सोपविपिननगनगरनारधिमालावलयं लोकालोकपारवृतं विश्वंभरामण्डलं ब्रह्मा- ण्डमध्ये व्यूट संक्षिप्त सुप्रतिष्ठित संस्थान संनिवेशो यस्य तत्तपोकम् । ये यन प्रतिवसन्ति तत्र तान्दर्शयति 1-तत्र पाताल इति । सुमेरोः सनिवेशमाह-सुमेरुरिति । तदेवं भूलों सकारमुका साकारले. वान्तरिक्षलोकमाह-ग्रहेति । विक्षेपो व्यापारः । १ग, 'लपग । २ ग, घ, ड. ज. 'या विप'। ३ज .. 'शवा योज'। क. सप्तही।

·-- 4 पातञ्जलयोगसूत्राणि १५१ माहेन्द्रनिवासिनः पड्दैवानकाया:--त्रिदशा आमिष्याता योम्यास्तुपिता अपरिनिर्मितवशवर्तिनः परिनिर्मितवशवर्तिन- यति। सर्वे संकल्पानद्धा अणिमाद्यैश्वर्षापपन्नाः कल्पायुपो वृन्दा- रकाः फामभोगिन औपपादिकदेहा उत्तपानुकूलाभिरप्सरोभिः कृतपरिवारान महति लोके माजापत्ये पश्चविधी देवानकाय:-कुमुदा ऋभवः प्रवर्दना अजनाभा प्रचितामा इति । एते महाभूतध- शिनो पानाहाराः फल्पसहसायुपः । अयमे ब्रह्मणो जनलोके चतुर्विधो देवनिकायो ब्रह्मपुरोहिता ब्रह्मकायिका ब्रह्मम्- हाकायिका अमरा इति । ते भूतेन्द्रियवाशिनो द्विगुणद्विगुणोत. रायुषः। द्वितीये तपसि लोके प्रिविधो देवानकाय:-आभास्वरा महाभास्वराः सत्यमहाभारवरा इति । । भूतेन्द्रियम कतिवशिनी द्विगुणद्विगुणोत्तरायुपा स ध्यानाहारा अवरैतस अर्थममति. स्वोकमादर्शयतिमाहेन्द्रनिवासिन इति । देवनिकाया देवजातयः । पण्णा- मपि देवनिकायाना रूपोरकर्षमाह-सर्वे संकल्पसिद्धा इति । संकररमायादेवेषा विषया उपनमन्ति । वृन्दारकाः पूज्या ! काममोगिनो मैथुनप्रिया । औपपादिक- देहाः पित्रोः संयोगमन्तरेणाकस्मादेव दिप शरीरमेपा धर्मविशेषातिसंस्कनेम्योs- शुन्यो भूतेम्पो मवतीति । महर्लोकमाह-महतीति । महाभूतवाशिनः । यदेतेभ्यो रोचते तत्तदेव महाभू. तानि प्रयच्छन्ति । सदिच्छातश्च महाभूतानि तेन तेन संस्थानेनावतिष्ठन्ते । ध्याना- हारा ध्यानमात्रसृताः पुष्टा मपन्ति । जनलोकमाह-यप इत्युक्तक्रमेण । भूते- न्द्रियवशिन इति । भूतानि पृथिव्यादीनान्द्रियाणि श्रोत्रादीनि यथा नियोक्तुमिच्छ, न्ति तव नियुज्यन्ते। उक्तक्रमापेक्षया द्वितीय ब्रह्मणस्तपोलोकमाह --द्वितीय इति । भूतेन्द्रियप्रकृति- वशिन इति । प्रकृतिः पञ्च तन्मात्राणि तद्वशिनस्तदिच्छातो हि तन्मात्राप्येव काया. कारेण परिणमन्त इस्यागामिनः । द्विगुणेत्यापास्वरेम्यो द्विगुणायुषो महामास्वरास्ते- भ्योऽपि द्विगुणायुपः सत्यमहामास्वरा इत्यर्थः । ऊपमित्यूर्व सत्यलोकेऽमतिहतज्ञाना पीपेस्तु प्रभृत्या तपोलोकं सूक्ष्मव्यवहितादि सर्व विमानन्तीत्यर्थः । तृतीयं ब्रह्मणः क.स. यामास्तु १२ क.स. "ति । ते स* 1 ३ ग, घ, च, अ. "रिवारा.। ४ सच, - अजना 1५क, ख. 'चितामा।

·वाचस्पतिकृतटीकासंचलितच्यासभाध्यसमेनानि-विभूति गाद- इतज्ञाना अधरभूमिप्यनातज्ञानविपयाः। तृतीये ब्रह्मणः सत्य. लोके चत्वारो देवनिझाया अकृतभवनन्यासा स्वपतिष्ठा उप- युपरिस्थिताः मधानवशिनो यावत्सर्गायुपः । मनाच्युताः सवितध्यानसुखाः, शुद्धनिवामाः सविचार- ध्यानमुखाःसत्याभा आनन्दमात्रध्यानसुखाः, संज्ञासंजिनथा. स्मितामात्रगानसुखाः । तेऽपि त्रैलोक्यमध्ये प्रतितिष्ठन्ति । त एते सप्त लोका. सर्व एव ब्रह्मलोकाः । विदेहप्रकृतिलथास्तु मोक्षपदे वर्तन्त इति न लोकमाये न्यस्ता इति । एतयोगिना साक्षात्करणीयं सूर्यद्वारे संयमं कृत्वा, ततोऽन्यत्रापि एवं तार- यसेद्यावदिदं सर्व दृष्टमिति ॥ २६ ॥ सत्यलोक्माह-तृतीय इति । अनो भवनस्य गृहस्य न्यामो यस्ते तयोक्ता. । आधाराभावादेव स्वपतिष्ठा । स्वेषु शरीरेषु प्रतिष्ठा येा ते तयोक्ता. 1 प्रयानव- शिनस्तदिच्छातः सत्वरजस्तमापि प्रवर्तन्ते यावत्सर्गायुप । तथा च यते- वासणा सह ते सर्वेसमा प्रतिमनरे। परस्यान्ते कृतात्मान. प्रविशनि परं पदम् ।। [• १० पू० ख० १२ । २६९ ] इति । सदेव चतुर्णा देवनिकायाना साधारणधर्मानुकत्वा नामविशेषग्रहणेन वर्मविशेषानाह- सति । अ युता नाम देवाः स्यूलविषय पानावस्तेन ते तृप्यन्ति । शुद्धनिताता नाम देवा सूक्ष्मविषया यानसुम्बाम्तेन ते तृप्पलि । सयामा नाम देवा इन्द्रियावा. पध्यानसुरा स्तेन ते तृप्यन्ति। मलास शेनो नाम देवा अस्मितामान यानमुखास्तेन ते तृप्यन्ति । त एने माँ सनातममापिगुगसते । मनातसमाधिनिष्ठा विवहाक- तिच्या पम्मान लोमन्यन्न इत्यत लाह-विदेहप्रकृतिलयास्त्विति बुद्धि- वृत्तिमन्तो हि गतिविपया लो यात्रा पह-तो सो वर्तन्ते । न चै विदेहकी. लया. सत्यपि सापिसारव . । तोतदासत्यदेवमा चापीयों गिना साक्षCE रणीय, सूर्यद्वारे सुपुया माज्यम् । न नैनावनाऽपि तसारो भवतीत्यन आहे- एवं तावद-पनापि सुषुम्नाया अन्यत्रापि योगोपाध्यायोपदिष्टेपु यावदिदं सर्व जगामिति । नुद्धिमत हि पावन एव विचमा शनसन तपोमवृत यौन रजसोद्घाट्यते तदेव प्रमाशयति । सूर्यद्वारसयमोगटिन तु भुवन नाश- यति । न चैवमन्यत्रापि प्रमद्गम्त सयमय ताव मानोव टनमाम सदिति समिव. दातम् ॥ २१ ॥ ५ क श स न ज स सायका । गघ... नेन। - ·मुं० २७-३२] पातञ्जल योगसूत्राणि । चन्दे नाराव्यूहज्ञानम् ॥ २७ ॥ चन्द्र संयम कृत्वा ताराणां व्यूह विजानीयात् ॥ २७ ॥ धुवे तद्गतिज्ञानम् ॥२८॥ ततो ध्रुवे संयम इत्या ताराणां गति विजानीयात् । अर्व- विमाने कृतसंयमस्तानि विजानीयात् ॥ २८ ।। नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम् ॥२९॥ नाभिचक्र संयम कृत्वा कापच्यूहं विजानीयात् । वातपित्त- श्लेष्माणखयो दोषाः । धातवः सप्त त्यग्लोहितमासानायवस्थि- मज्ज काणि । पूर्व पूर्वमेषां वाह्यमित्येप विन्यास: 1॥ २९ ॥ कण्ठकूपे क्षत्पिपासानिवृतिः ॥ ३०॥ जिह्वाया अधस्तात्तन्तुस्तन्तोरयस्तात्कण्ठस्ततोऽयस्तात्कूप- स्तत्र संयमाक्षुत्पिपासे न बाधते ॥३०॥ कूर्मनायां स्थैर्यम् ॥ ३१ ॥ कूपादध उरसि कूर्माकारा नाडी, तस्यां कृतसंयमः स्थिर- पदं लभते । यथा सो गोधा वति ॥ ३१ ॥ मूर्धज्योतिपि सिद्धदर्शनम् ॥ ३२ ॥ शिरापालेऽन्तश्छिद्रं प्रभास्वर ज्योतिस्तत्र संयम कृत्वा सिद्धाना यावापृथिन्योरन्तरालचारिणां दर्शनम् ॥ ३२ ॥ चन्द्रे साराव्यूहज्ञानम् । ध्रुवे तदतिज्ञानम् । नामिचके फायव्यूहज्ञानम् । कण्ठकूपे क्षुत्पिपासानिरत्तिः। कर्मनाड्या स्थैर्यम् । तत्र ता जिज्ञासाया यौगि. नस्तत्र तत्र संयमः । एवं क्षुत्पिपासानिवृत्तिहेतु; संयमः स्थैर्यहेतुश्च सूत्रपदैरुप- दिष्टो भाष्येण च निगदव्याख्यातेन व्याख्यात इति न व्याख्यातः ॥२७॥ ॥२८॥ ॥ २९॥३०॥३१॥ मूर्धज्योतिपि सिद्धदर्शनम् । मूशन सुकुम्ना नादी लक्ष्यो । तर संयम इति ।। ३२ ॥ १ क. से. "पुयम वा तानि । २ज, 'टप', ३. । ज. विन। ५ ज. भामुरबायोतिः . ६ प. प. ८, च. ज, यमासिद्धा।

·वाचस्पतिकृतटीकासंवलितव्यासभाष्यसमैतानि-विभूतिपादै- प्रातिभादा सर्वम् ॥ ३३॥ प्रातिभं नाम तारकं तदिवेकमस्य ज्ञानस्य पूर्वरूपम् । ययो- दये प्रभा भास्करस्य । तेन वा सर्वमेव जानावि योगी माति- भस्य ज्ञानस्योत्पत्ताविति ॥३३॥ हृदये चित्तसंवित् ॥३४॥ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म वत्र विज्ञान वस्मि- संयमाच्चित्तसंवित ॥ ३४ ॥ सत्वपुरुपयोरत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोगः परत्स्विार्थसंयमात्पुरुपज्ञानम्॥३५॥ बुद्धिसत्त्वं प्रख्याशीलं समानसत्त्वोपनिबन्धने रजस्वमसी प्रातिभावा सर्वम् । प्रतिमोहस्तद्भवं प्रातिभम् । प्रसंख्यानहेतुसंयमवतो हि तत्म. कर्षे प्रसंख्यानोदयपूर्वलिङ्गं यदूहनं ज्ञानं तेन सर्व विनानाति योगी । तब प्रसंख्या. नसंनिधापनेन संसारात्तास्यतीति तारकम् ॥ ३३ ॥ हृदये चिसंविद । हृदयपदं व्याचष्टे-यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे । वृहत्वादात्मा ब्रह्म । तस्य पुरं निलयस्तद्धि तत्र विनानाति स्वमिति । दहरं गतं तदेव पुण्डरीकम- धोमुखं वेश्म मनसः । चित्तसंवेदनत्वे हेतुमाह-तत्र विज्ञानं तत्र संयमाधितं विजानाति स्ववृत्तिविशिष्टम् ॥ ३४ ॥ सत्वपुरुषयोरस्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोगः परयत्स्वार्यसंयमा. स्पुरुपज्ञानम् । यत्र प्रकाशरूपस्यातिस्वच्छस्य नितान्ताभिभूतरजस्तमस्तया विवेक. ख्यातिरूपेण परिणतस्य बुद्धिसत्त्वस्याऽऽत्यन्तिकश्चतन्यादसंकरस्तत्र केव कथा रज. स्तमसोनंडस्वभावयोरित्याशयवान्सूत्रकारः सत्त्वपुरुषयोरित्युवाच । इममेवाभिमाय गृहीत्वा मायकारोऽप्याह-बुद्धिसत्त्वं प्रख्याशीलमिति । न प्ररूपाशीलमात्रमपि तु विवेकरूयातिरूपेण परिणतमतो नितान्तशुद्धप्रकाशतयाऽत्यन्तसारूप्यं चैतन्यनेति संकर इत्यत आह-समानेति । सनोपनिबन्धनमविनाभावः संबन्धः, समान सत्योपनिबन्धनं ययो रजस्तमसोरते तथोफे । वशीकारोऽमिभवः । असंकरमाह- ३ ११.स. ग. प... रार्थवास्वा। क. 'पित्यारवा'।३ स. ज. 'नेस।

·१५५ - ०३५१ पातञ्जलयोगसूपाणि । वशीकस्य सत्वपुरुषान्यताप्रत्ययेन परिणतम् । तस्माच सवा- त्परिणामिनोऽत्यन्तविधर्मा विशुद्धोऽन्यश्चितिमाषरूपः पुरुषा। तयोरत्पन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो मोग: पुरुषस्य दर्शित- विषयत्वात् । स भोगमत्ययः सत्त्वस्य परार्थवादृश्यः । पस्तु तस्माद्विशिष्टचितिमावरूपोऽन्यः पौरपेया प्रत्ययस्तर संपमात्पुरुषविषया मना जायते । न च पुरुपप्रत्ययेन बुद्धिसत्त्वा. मना पुरुषो दृश्यते । पुरुष एव तं पत्ययं स्वात्मावलम्बन पश्यति । तया झुकम्-'विज्ञातारमरे केन विजानीयात् ' [वृ०२१४।१४] इति ॥ ३५ ॥ तस्माचति । चकारोऽप्यर्थः । न केवलं रजस्तमोम्यामित्यर्थः । परिणामिन इति ववर्यमपरिणामिनः पुरुषादुकम् । प्रत्ययाविशेषः शान्तयोरमूढरूपाया बुद्धेश्चैतन्य निम्मोद्राहेण चैतन्यस्य शान्ताद्याकाराध्यारोपश्चन्द्रमस इव स्वच्छसलिलप्रतिविम्वि- तस्य तत्कम्पाकम्पनारोपः । भोगहेतुमाह--दर्शितविषयत्वादिति । असकृदया- रुपातम् । ननु बुद्धिमत्वमस्तु पुरुषभिन्नं भोगस्तु पुतः कुतो भिद्यत इत्यत आह-- स भोगपत्ययो मोगरूप: प्रत्ययः सत्त्वस्पातः परार्धत्वाद्दश्यो मोरया । सत्त्वं हि पराप संहतत्वात्तद्धर्मश्च भोग इति सोऽपि परार्थः । यस्मै च परस्मा असो तस्य भोक्तुर्भाग्यः । अथवाऽनुकूलप्रतिकूलवेदनीयस्तु सुखदु.खानुभयो मोगः । न पायमात्मानमेवानुलपति प्रतिव्यक्ति या, स्वात्मनि वृतिविरोधादतोऽनुकूजनीयर- तिकूलनीयार्थो भोगः । स पोकाऽऽत्मा तस्य दृश्यो भोग्य इति । पातु तस्मात्परायद्विशिष्ट इति । परोयादिति पञ्चम्यन्यपदाध्याहारेण न्याख्या- ता। स्पादेतत्। पुरुषविपया चेप्रज्ञा हन्त भोः पुरुषः प्रज्ञायाः प्रज्ञेय इति मनान्तरमेव मात्र तत्यनवस्थापात इत्यत आह-न च पुरुषप्रत्ययेनेति । अयमभिसंधिः-चित्या जः प्रकाशते । न जडेन चितिः । पुरुषप्रत्ययस्त्वचिदात्मा कयं चिदात्मानं प्रकाश- येत् । चिदात्मा स्वपराधीनप्रकाशो जड प्रकाशयतीति युक्तम् । बुद्धिसत्वात्मने- त्यचिद्रूपतादात्म्येन जहावमाह । बुद्धिसागतपुरुषप्रतिविम्वालम्बनापुरुषालम्बनं न तु पुरुषपकाशनात्पुरुषालम्बनम् । बुद्धिमत्त्वमेव तु तेन प्रत्ययेन संकान्तपुरुषप्रतिनिम्न पुरुपच्छायापन्नं चैतन्यमालम्बत इति पुरुषार्थः । अत्रैव श्रुतिमुदाहरति तथा युक्त- मावरण विज्ञातारमिति । न केनानिदित्यर्थः ॥ ३५ ॥ ११. 'स्पाद्भिनं । २ क. 'रात्यादि। ३ क. 'न दर्पणपन्मुडावलम्बन न। ४. परमा५भ, धेर।

·वाचस्पविकृतटीकासंवलितव्यासभाष्यसमेतानि-[विभूतिपादे-- ततः मानिभश्रावणवेदनादर्शास्वादवार्ता जायन्ते ॥ ३६॥ पातिमात्सूक्ष्मव्यवहितविकष्टातीतानागवज्ञानम् । श्रावणा- दिव्यशब्दथयणम् । वेदनादिव्यस्पर्शधिगमः। आददिब्य- रूपसंचित् । आस्वादादिव्यरससंचित् । वार्ताचो दिव्यगन्धवि- ज्ञानमित्येतानि नित्यं जायन्ते ॥ ३६ ॥ ते समाधावुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः ॥ ३७॥ ते प्रातिभादयः समाहितचित्तस्योत्पद्यमाना उपसर्गास्वदर्श नमत्यनीकत्वात् । व्युत्थितचित्तस्योत्पद्यमानाः सिद्धयः॥३७॥ बन्धकारणशैथिल्यात्प्रचारसंवेदनाच्च चित्तस्य परशरीरावेशः ॥ ३८॥ स च स्वार्थसंयमो न यावत्प्रधानं स्वकार्य पुरुपज्ञानमभिनिवर्तयति तावत्तस्य पुरस्ताया विभूतीराधत्ते ताः सर्वा दर्शयति-ततः मातिभश्रावणवेदनादर्श- स्वादवार्ता जायन्ते । तदनेन योगनधर्मानुगृहीतानां मनःश्रोत्रत्वचक्षुर्मिहाघ्राणानां यथासंख्यं प्रातिभज्ञानदिव्यशब्दाद्यपरोक्षहेतुभावा उकाः । श्रोत्रादीनां पश्चानां दिव्यशब्दाद्युपलम्मकानो तान्त्रिक्यः संज्ञाः श्रवणायाः । सुगमं माष्यम् ॥ ३६ ॥ कदाचिदात्मविषयसंयमे प्रवृत्तस्तत्प्रमावादमर्थान्तरसिद्धारधिगम्य कृतार्थमन्यः संयमाद्विरमेदत आह-ते समाधावुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः । व्युस्थितचित्तो हि ताः सिद्धीरमिमन्यते । जन्मदुर्गत इव द्रविणकणिकामपि द्रविणसंमारम् । योगिना तु समाहितविनोपज सम्योऽपि अन्यो विन्तव्यम् । अभिसंहिततापत्रयात्यान्तिको पशमरूपपरमपुरुषार्थः स खल्वयं कथं तत्प्रत्यनीकासु सिद्धिपु रज्यतेति सूत्रमा. प्ययोरयः ।। ३७ ॥ तदेवं ज्ञानरूपमैश्वर्यं पुरुषदर्शनान्तं संयमफलमुक्त्वा क्रियारूपमैश्वर्य संयमफ- लमाह-बन्धकारणशेषिल्यात्मचारसंवेदनाच चित्तस्य परशरीरावेशः । स.श. 'भाव उकरो।

·सू० ३९] पातञ्जलयोगसूत्राणि लोलीभूतस्य मनसोऽमनिष्ठस्य शरीरे कर्माशयवशाइन्ध: प्रतिष्ठत्यर्थः । तस्य कर्मणो बन्धकारणस्य शैथिल्पं समाधिर. लागवति । प्रचारसंवेदनं च चित्तस्य समाधिनमेव । कर्मवन्ध- क्षपात्स्वचित्तस्य प्रचारसंवेदनाच योगी वित्तं स्वशरीराभि- कृष्य शरीरान्तरेषु निक्षिपति । निक्षिसं चित्तं चेन्द्रियाण्यनु पवन्ति । यथा मधुकरराजानं मक्षिका उत्पतन्तमनुत्पतन्ति निविशमानमतु निविशन्ते तथेन्द्रियाणि परशरीरावेशे चित्तमनु विधीयन्त इति ॥ ३८ ॥ उडानजयाजलपङ्ककण्टकादिष्वसङ्ग उत्क्रान्तिश्च ।। ३९ ॥ समस्तेन्द्रियवृत्तिः प्राणादिलक्षणा जीवन, तस्य क्रिया पञ्च- तयी माणो मुखनासिकागतिराहदयवृत्तिः । समं नयनात्समा- नश्याऽऽनाभिवृत्तिः । अपनयनादपान आपादवलचिः । उन- समाधिस्लादिति । बन्धकारविषयसंयमारवायाधान्यान्समाधिमणम् । चरत्यने- नास्मिन्निति प्रचारः। चित्तस्य गमागमाध्वानो न,ज्यस्तस्मिन्प्रचारे संयमात्तद्वदनं, तस्मा- च बन्धकारणशैथिल्यान तेन प्रतिवध्यते । अप्रतिबद्धमप्युन्माण गच्छन्न स्वशरीरा. दप्रत्यूह निष्कामति । न च परशरीरमाविशति । तस्मात्तत्प्रनारोऽपि ज्ञातव्यः । इन्द्रियाणि च चित्तानुसारीणि परशरीरे यथाविधान निविशन्त इति ॥ ३८॥ उदाननयानलपङ्ककण्टकादिश्वसङ्ग उत्सान्निध | समस्तन्द्रियवृत्तिनी- पनं प्राणादिलक्षणा प्राणादयो लक्षणं यस्याः सा तथोक्ता । द्वयोन्द्रियाणां वृत्ति - ह्याऽऽभ्यन्तरी च । वाह्या रूपाद्यालोचनलक्षणा । आम्यन्तरी तु नीषनं, सौ हि प्रयत्नभेदः शरीरोपगृहीतमारुतक्रियामेदहेतुः सर्वकरणप्ताधारणः । यपाऽऽहुः-- तेरस्य सामान्यकरणवृत्ति: प्राणाद्या वायवः पञ्च' [सका ०२९] इति । लक्षणीयत्वात्तत्य प्रयत्नात्य क्रिया कार्य पञ्चती । प्राण आ नासिकामादा च हृदयादवस्थितः । अशितपीताहारपरिणतिभेदं रसं तत्र तत्र स्थाने सममनुरूपं नयमानः । आ हृदयादा च नाभेरस्यावस्थानम् । मूत्रप्रीपा दीनामपनपनहेतुर- १ स्व.श. "पर्स२ क.ख. झ,स।

·वाचस्पविकृतटीकासंवलितव्यासभाष्यसमेतानि-[३ विभूतिपादे- यनादुदान आशिरोचिः । व्यापी व्यान इति । एषां मधानं पाणा। उदानजयाज्जलपङ्ककण्टकादिष्वसङ्ग उत्क्रान्तिय प्राय- णकाले भवति । वशिलेन प्रविपद्यते ॥ ३९ ॥ समानजयाज्ज्वलनम् ॥ ४० ॥ जिवसमानस्तेजस उपध्मानं कृत्वा ज्वलयति॥४०॥ श्रोत्राकाशयोः संघन्धसंयमाद्दिव्यं श्रोत्रम् ॥ ४॥ सर्पश्रोत्राणामाफाशं प्रतिष्ठा सर्वशब्दानां च । ययोक्तम्- पानः 1 मा नाभेरा च पादतलादस्य वृत्तिः । उन्नयनादू नयनाद्रमादीनामुदानः । आ नासिकामादा च शिरसो वृत्तिरस्य व्यापी व्यानः । एषामुक्कानां प्रधान प्राणस्त. दुत्क्रमे सर्वोत्क्रमश्रुतेः " पाणमुत्क्रामन्तमनु सर्वे पाणा उत्क्रान्ति "[ वृ० । १।२ ] इति। तदेवं प्राणादीनां क्रियास्थानभेदेन मेदं प्रतिपाद्य सूत्रामवतारयति- ज्दानजयादिति । उदाने कृतसंयमस्तज्जयाजलादिभिर्न प्रतिहन्यते । उस्क्रान्तिश्चा- चिरादिमागंण मवति पायगकाले। तस्मात्तामुत्क्रान्ति वशित्वेन प्रतिपद्यते । प्राणादिसं. यमातद्विजय भूतमय एताः क्रियाः स्थान विनयादिभेदात्प्रतिपत्तव्याः ॥ ३९ ॥ समानजयाज्ज्वलनम् । तेजसः शारीरस्योपध्मानमुत्तेननम् ॥ १०॥ स्वार्थसंपमादन्वाचयशिष्टं श्रावणायुक्तं संपति श्रावणाद्यर्थादेव संयमाच्छावणादि मवतीत्याह-श्रोत्राकाशयोः संवन्धसंयमादिन्यं श्रोत्रम् । संयमविषयं श्रोत्राका- शयोः संबन्धमाधाराधेयमावमाह-सर्वश्रोत्राणामाहंकारिकाणामप्याकाशं कर्णशकु. लीविवरं प्रतिष्ठा तदायतनं श्रोत्रं तदुपकारापकाराभ्यां श्रोत्रस्योपकारापकारदर्श- नात् । शब्दानां च श्रोत्रसहकारिणां पार्थिवादिशब्दग्रहणे कर्तव्ये कर्णशष्कुलीसु- पिरवति श्रोत्रं स्वाश्रयनमोगतासाधारगशब्दमोक्षते । गन्धादिगुणसहकारिभिर्माणा- दिमियां पृथिव्यादिवर्ति गन्धाद्यालोचने का दृष्यम् । आहकारिकमपि माणरसन- त्वचा.श्रोत्रं भूनाधिष्ठानमेव भूतोपकारापकाराम्यां प्राणादीनामुपकारापकारदर्शना- दित्युकम् । तचेदं धोत्रमाहंकारिकमयःप्रतिममयस्कान्तमणिकरसेन वकृवक्रसमुत्प. जेन वस्थेन शब्देनाऽऽकृष्टं स्ववृत्तिपरम्मपरया वक्तृवत्क्रमागत शब्दमालोचयति । - १ ग.प. इ. च. ज. प्रधानः । ३ ग. घ. ह. 'सति । ३ ख. ज, 'टाश।४ क. ज. 'ये विभूतय एव ताः क्रियास्था ! ५ न. 'नभेदात्पवनविजयादिषु प्रति । ६ स. 'रक नभः स्वा। ७ ज. 'यग' ८ स. ज. बाह्ये पृ। एक, झ. कार्य 110 झ. 'वृत्तीनां प्राणादीनामुपकाराय।

·सू० ४१) पातञ्जलयोगसूत्राणि। तुल्पदेशश्रवणानामेकदेशश्रुतित्व सर्वेषां भवतीति । चवदा- काशस्य लिङ्गम् । अनावरणं चोक्तम् । तथाऽमूर्तस्यांनावरणदर्शनाविभुत्वमपि प्रख्यात्माकाशस्य । शब्दग्रहणानुमितं श्रोत्रम् । बधिरावधिर. योरेका शब्दं गृह्णात्यपरो न गृहातीति । तस्माच्छोत्रमेव शब्द- विषयम् । श्रोत्राकाशयोः संवन्धे कृतसंयमस्य योगिनो दिव्य श्रोनं प्रवर्तते ॥४१॥ तथा च विदेशतिशब्दप्रतीतिः प्रागभन्मात्रस्य नासति बाधकेऽप्रमाणीकना मविष्य. तीति । तथा च पञ्चशिखस्य वाक्यम्-तुल्यदेशश्रवणानामेकदेशश्रुतित्व सर्वेषा भवतीति । तुल्यदेशानि श्रवणानि श्रोत्राणि येषां चैत्रादीनां ते तयोकाः । सर्वेषा श्रावणान्याकाशवतीनीत्यर्थ, । तच प्रोवाधिष्ठानमाकाशं शब्दगुणतन्मात्रादुत्पन्नं शब्दगुणक येन शब्देन सहकारिणा पार्थिवादी शब्दान्गृह्णाति । तस्मात्सपा मेक- नातीया श्रुतिः शब्द इत्यर्थः । तदनेन भोमाधिष्ठानत्वमा शस्य शब्दगुणत्वं च दर्शितमिति । तथैकदेशश्रुतित्वमाकाशस्य लिङ्गम् । सा होकनातीया शब्दव्यक्षिका श्रुतिर्थदाश्नया तदेवाऽऽकाशशब्दवाच्यम् । न हीशी श्रुतिमन्तरेण शब्दच्यक्तिः । न चेशी श्रुतिः यिन्यादिगुणस्तस्य स्वात्मनि व्यायव्यजकत्वानुपपत्तेरिति । अनावरणं चाऽऽकाशलिङ्गम् । यद्याकाशं नामविन्यदन्योन्यपिण्डितानि मूर्तानि न सूचीमिरप्यमेस्स्यन्त । ततश्च सपेरेव सर्वमावृतं स्यात् । न च मूर्तद्रव्याभावमात्रा- देवानावरणमस्यामावस्य भावाश्रितत्वेन तदमावेऽभावात् । न च चितिशक्तिस्तदार- या भवितुमर्हति । अपरिणामितयाऽवच्छेदकस्वाभावात् । न च दिक्कालादयः पृषि- व्यादिद्व्यव्यतिरिकाः सन्ति । तस्मात्तादृशः परिणतिभेदो नमस एवेति समक्दातम् । मनावरणे चाकाशलिङ्गे सिद्धे यत्र यत्रानावरणं तत्र यत्र सर्वत्राकाशमिति सर्व- गतत्वमप्याकाशस्य सिद्धमित्याह-तथाऽमूर्तस्यति । श्रोत्रसभावे प्रमाणमाह- सन्दग्रहणेति । क्रिया हि करणसाच्या दृष्टा । यथा छियादिवास्यादिसाध्या तदिह शब्दमहशक्रिययाऽपि करणमाध्यया भवितव्यं, यच्च करणं तच्च प्रोत्रमिति । अथास्याश्चक्षुरादय एवं कस्मारकरणं न भवन्तीत्य आह-वधिरावधियोरिति । अन्वयन्यतिरेकाम्यामवधारणम् । उपलक्षणं चैतत्ववातयोधनस्तेजसो रसनोदकयो- नासिकायधिव्योः संबन्धसयमादिव्यागाय-यूहनीयम् ॥ ४१ ॥ १.ख, २.ज. श्याभ्यन्यवाना।

·वाचस्पतिकृतटीकासंवलितव्यासभाष्यसमेनानि- [३विभूतिादे- कायाकाशयोः संवन्धसंयमालधुतल. समापत्तेश्चाऽऽकाशगमनम् ॥ ४२ ॥ यत्र कायस्ताऽऽकाशं तस्यावकाशदानात्कायस्य तेन संबन्धा मासिस्वा कृतसंयमो जित्वा तसंवन्ध लघुपु वा तूलादिवा परमाणुभ्यः समापत्ति लवा जितसंबन्यो लघुर्भ वति । लघुत्वाच जले पादाभ्यां विहरति । ततस्तूर्णनाभित. न्तुन्मा विहृत्य रश्मिपु विहरति । ततो यथेष्टमाकागतिरस्य भवतीति ॥ ४२ ॥ बहिरकल्पिता वृत्तिर्महाविदेहा नतः प्रकाशावरणक्षयः॥४३॥ शरीराहिमनसो वृत्तिलाभो विदेहा नाम धारणा । सा यदि शरीरमतिष्ठस्प मनसो बहितिमात्रेण भवति सा कल्पिने- त्युच्यते । या तु शरीरनिरपेसा बहिर्भूतस्यैव मनसो यहि- त्तिः सा खल्वकल्पिता। तत्र कल्पितया साधन्त्य कल्पिता महाविदेहामिति । यया परशरीराण्याविशन्ति योगिनः । ततथ धारणातः प्रकाशात्मनो बुद्धिसत्त्वस्य यदावरणं क्लेशर्म- कायाकाशयोः संबन्धसंयमालघुत्लसमापतेश्वाऽऽकाशगमनम् । कायाकाश. संमन्धसंयमाद्वा ल्युनि वा तुलादी कृतसंयमात्समापत्ति चेतसस्तत्स्थतदजनता लकवे. ति । सिद्धिक्रममाह-जल इति ।। ४२ ।। अपरमपि परशरीरावेशहेतु संपर्म केशकर्मविपाकक्षयहेर्नु चाह~-वहिरक. ल्पिता वृत्तिर्महाविदेहा ततः प्रकाशावरणक्षयः । विदेहामाह-शरीरादिति । अपिताया महाविदेहाया य उपायस्तत्मदर्शनाय करिता विदेहामाह-सा यदीवि । वृत्तिमा कसनाज्ञानमात्रं तेन । महाविदेहामाह-पाविति । उपायो- यते कल्पिताकलितयोराहनोति । कि परशरीराशमात्रमिती नेत्याह-तत- येति । ततो धारणातो महाविदेहाया मनःप्रवृत्तेः सिद्धिः । केशश्च कर्म च ताम्या १. 'बन्धाव प्ति' । स. 'बन्धो व्याप्ति' ।घ, ड च. 'वयमा'। १ क. स. 'गुस । ३ स.ग. घ. द. च. न. उपः । उ'! स. ग, घ, ज. 'यत्यक' । ५ सु. ज. स. 'हेतुमाह । ।

·४] पावजलयोगम्भाणि। विपात्रयं रजस्तमीमूलं तस्य च भयो भवति ॥ १३ ॥ स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थपंचसंयमानजयः ॥ ४४ ॥ तत्र पार्थिवाद्या शब्दादयो विशेषाः सहाऽऽकारादिभिर्धम: स्थूल शब्देन परिभापिताः । एतद्भूतानां प्रथमं रूपम् । द्वितीय रूपं स्वसामान्य पूर्विभूषिः स्नेहो जलं वह्निरुष्णता वायु विपाकत्रय नात्यायुभोंगाः । तदेतदमस्तमौमूल विगलितरमस्तमसः सत्यमानाद्विवेका ख्यातिमाघसमुत्पादात् । तदेतद्विपकत्रयं रनस्तमोमूलतया तदात्मकं सद्बुद्धिसत्त्वमा- वृणोति । तत्सयाच निरापरणं योगिचित्तं यच्छ विहरति विजानाति चेति।। ४३॥ स्थूल स्वरूपसूक्ष्मान्वयार्यवत्वसंयपाभूतजयः । स्मूलं च स्वरूपं च सूक्ष्मं चान्वयश्चार्यवत्वं चेति स्थूलस्वरूपसूक्ष्मा वयार्थकत्वानि । तेषु संयमात्तजयः । तुल. ---तति । पार्थिवाः पायसीयास्तमसा वायवीया आकाशीयाः शब्दपर्शरूप- रसगन्धा यशासपर्व विशेषा. पड्नगान्धारादयः शीतोष्णादयो नौलपीतादयः कषाय. मधुरादयः सुरम्यादयः । एते हि नामरूपयोभनेः परस्परतो मियन्त इति विशेषाः । एतेषां पश्च पृथिव्यां गन्धवने चत्वारोऽप्सु गन्धरसव वयस्तेनसि गन्ध. रसरूपन द्वी नमस्वति शब्द एवाऽऽकाशे । त एवं ईदृशा विशेपाः सहाऽऽकारस- दिभिधर्मः यूलशब्देन परिमापिताः शाने । तत्रापि पार्थिवास्तावद्धर्मा:- आकारो गौरव रोक्ष्यं वरणं स्पेयमेव च । वृत्तिर्मदः क्षमा काय काटिन्यं सर्वमोग्यता ।। अपा धर्मा:-अहः सौम्यं प्रमा शौकश्यं मार्दवं गौरवं च यत् । शैत्यं रक्षा पवित्रत्वं संधानं घौदका गुणाः ॥ नHI धर्मा: भाकपाचक दग्ध पावकं लगु भास्वरम् । अवस्पोजस्वि व तेजः पूर्वाभ्या मिन्नलक्षणम् ।। पायपीया धर्माः तियाने पवित्रत्वमाक्षेपो नोदनं बलम् । सलमच्छायता रोदय पायोधर्माः पृथमिधाः ॥ आकाशीया धर्माः-सर्वतोगतिरव्यूहोऽभिवेति ते नमः । आकाशधर्मा व्याख्याता पूर्वधर्मविलक्षणाः ॥ इति । त एत आकारमभृत्यो धर्मास्तः सहेति । आकार सामान्यविशेपो गोस्वादिः । द्वितीय रूपमाह-द्वितीयं रूपं स्वसामान्यम् । मूति: मासिद्धिको काठिम्यम् । स्नेहो नलं मृजापुष्टिवलाधानहेतुः । पहनिरुप्यतोद मौर्य भामे च सर्वत्र नप्ति. }करिंग भरले ! २ . . . ! ११ ·१६२ वाचस्पतिकृतटीकासंचलितल्यासभाष्यसमैतानि- (विभूतिपाद- प्रणामी सर्वतोगनिराकाश इत्येतत्स्वरूपशब्देनोच्यते । अस्य सामान्यस्य शब्दादयो विशेषाः । तथा चोक्तम्-- एकजातिसमन्वितानामेपा धर्ममाव्यात्तिरिति । सामान्यविशेपसमुदायोऽत्र द्रव्यम् । द्विष्ठो हि समूहः प्रत्य- स्तमितभेदावयचानुगतः शरीरं वृक्षो यूयं वनमिति । समवेतोप्यतेति । सर्व चैतद्धर्मधर्मिणोरभेदविवक्षयाऽभिधानम् । वायुः प्रणामी वह- नशीलः । तदाह- चलनेन तृणादीनां शरीरस्याटनेन च । सर्वगं वायुलामान्यं नामित्वमनुमीयते ॥ सर्वतोगतिराकाशः । सर्वत्र शब्दोपलब्धिदर्शनात् । धोत्राश्रयाकाशगुणेन हि शब्देन पार्थिवादिशब्दोपलब्धिरित्युपपादितमधस्तात् । एतत्स्वरूपशब्देनोकम् । मस्यैव मूर्त्यादिसामान्यस्य शब्दादयः पड्मादय उगत्वादयः शुरुत्वादयः फपायस्वादपः सुरभिवादयो मादीना सामान्याना भेदाः । सामान्यान्यपि मूर्त्या- दीनि जम्बीरपनमामलफलादीनि रसादिभेदापरस्परं व्यावर्तन्ते । तेनतेषामेते रसादयो विशेषाः । तथा चोक्तम्- एकनातिसमन्विताना प्रत्येक एपिम्यादीना- मेकैकया नात्या मुर्तिस्नेहादिना समन्वितानामपा पड्नादिधर्ममाव्यावृत्तिरिति । तदेवं सामान्यं मांद्युक्तं विशेषाश्च शब्दादय उताः । ये चाऽऽः सामान्यविशपाश्रयो द्रव्यमिति तान्नस्याह---सामान्यविशेषतपु- दायोऽत्र दर्शने द्रव्यम् । यऽपि तदानयो द्रव्यमास्थिपत तरपि तत्समुदायोऽनुभू. यमानो नापनोतव्यः । न च तदपत्रे तयोराधारो द्रव्यमिति भवति । तस्मात्तदेवा. स्तु द्रव्यम् । न ताम्या तत्समुदायाच तदाधारमपर द्रव्यमुपलभामहे । मावस्यो मानसमुदायादिव च तदा पारमा पृथतिय शिखरम् । समूहो द्रव्यमित्युग तत्र सम्- हमात्रं द्रव्यमिति भ्रमानुतये नमूहविशेषो द्रव्यमिति निर्धारयितुं समूहकारानाह- विष्णो हीति । यस्मा तमान समूहमा द्रव्यमित्यर्थः । द्वाम्या प्रकाराम्यो तिनीति विधः । एक प्रकारमाह-प्रत्यस्तमितति । प्रत्यस्तमितो भेदो येषामन. यवाना ते तथोक्ताः । प्रत्यस्तमितभेदा अयथवा यस्य स तथोकः। एतदुक्तं भवति-शरीरवृक्षयूथवनशब्दे समूहः प्रतीयमानोऽप्रतीनावयवभेदस्तद्वाचकशब्दा. प्रयोगात्समूह एकोऽवगम्यत इति । युतायुतसिद्धावयान चेतनाचेननत्वेन चोदा- हरणचतुप्रयम् । युतायुवतिद्धावया चाने वक्ष्यते । ।

·पातजलयोगसूत्राणि अब्देनोपासभेदावयवानुगतः समूह उभये देवमनुष्याः । समू- इस्य देवा एको भागो मनुष्या द्वितीयो भागस्ताभ्यामेवाभिधी. यते समूहः । स च भेदाभेदविवक्षितः । आमाणां वन ब्राह्मणानां संघ आम्रवर्ण ब्राह्मणसंघ इति । स पुनविविधो युचसिद्धावयोऽयुतसिद्धाश्यपश्च । युतसिद्धा- क्यका समूहो वनं संघ इति । अघुतसिद्धावयवा संघाताश- सरं वृक्षः परमाणुरिति । अयुतसिद्धावयवभेदानुगतः समूहो द्रव्यामिति पतञ्जलिः । एतत्स्वरूपमित्युक्तम् । अथ फिमेषां सूक्ष्मरूपं, तन्मात्रं भूतकारणं, तस्पैकोऽवयवः परमाणुः सामान्यविशेषात्माऽयुतसिद्धावयवभेदानुगवा समुदाय द्वितीयं प्रकारमाह-शब्देनोपारभेदावयबानुगतः समूह उभये देवमनुष्या इति । देवमनुष्या इति हि शब्देनोमयशब्दवाच्यस्य समूहस्य भागो मिन्नावपाती । ननूभयशब्दालावदयययभेदो न प्रतीयते तत्कथमुपात्तभेदावयवानुगत इत्यत आह- नाभ्यां भागाम्यामेव समूहोऽभिधीयते । उपयशब्देन मागद्वयवानिशब्दसहितेन समूहो वाच्यः । वाक्यस्य वाक्यावाचकवादिति भावः । पुनविध्यमाहस चेति । भेदेन चाभेदेन च विवक्षितः । भेदविवक्षितमाह---- आनाणां वनं ब्राह्मणानां संघ इति । भेद एन पष्ठीश्रुतेः, यथा गर्मागां गौरिति। अभेदविवक्षितमाह-आम्नवणं ब्राह्मणसंग्र इति । आम्राश्च ते वनं चेति समूह- समूहिनोरमेद विवसिवा सामानाधिकरण्यमित्यर्थः । विधान्तरमाह-स पुनदिविधः । युतसिद्धाययका समूहः । युतसिद्धाः पृथ. विसद्धाः सान्तराजा अवयवा यस्य स तपोक्तः, यूथं वनमिति । सान्तराला हि तक्या वृक्षाच गावश्च । अयुतसिद्धाक्यवश्व समहौ वृक्षो गौः परमाणुरिति । निर- न्तराहि तक्या सामान्यविशेषा वा सानादयो वेति। तदेतेषु समहेषु द्रव्यभूतं समूह निर्धारयति---अयुत्तसिद्धेति । तदेवं भासनिक द्रव्यं व्युत्पाद्य प्रकृतमुपसंहरति-- एतत्स्वरूपमित्युक्तमिति तृतीय र विवक्षुः पृच्छति-अयति । उत्तरमाह-तन्मात्रमिति । तस्य. कोऽवयवः परिमाणमेदः परमाणुः, सामान्य मतिः, शब्दादयो विशेफास्तदात्मा, अयुतसिद्धा निरन्तरा येऽवयवाः सामान्यविशेषास्त देवनुगतः समुदायः । यथा १. ज. स. "रिणाम। १ ज, मानोऽयु" ·१६४ वाचस्पतिकृत्तटीकासंचालितव्यासभाप्यसमेतानि- [ विभूतिपादे- इत्येवं सर्वतन्मात्राण्येतत्तृतीयम् । अथ भूतानां चतुर्थ रूप ख्यातिक्रियास्थिविशीला गुणाः कार्यस्वभावानुपातिनोऽवय. अब्देनोक्ताः । अथैपां पञ्चमं रूपमर्थवत्त्वं, भोगापवर्गार्थता गुणेष्वेवान्यायिनी, गुणास्तन्मात्रभूतभौतिकेष्विवि सर्वमर्थवत् । वेविदानी भूतेषु पञ्चसु पश्चरूपेषु संयमातस्य तस्य रूपस्य स्वरूपदर्शनं जयश्च प्रादुर्भवति । तत्र पञ्च भूतस्वरूपाणि निस्वा भूतजयी भवति । वज्जयादत्सानुसारिण्य इव गावोऽस्य संक- ल्पानुविधायिन्यो भूतप्रकृतयो भवन्ति ॥ १४ ॥ ततोऽणिमादिमादुर्भावः कायसं- पत्तद्धर्मानभिघातश्च ॥ ४५ ॥ तत्राणिमा भवत्यणुः । लघिमा लघुर्भवति । महिमा महान्भ- चति । प्राप्तिरद्गुन्ल्यग्रेणापि स्पृशति चन्द्रमसम् । प्राकाम्पमि- छानभिघातः । भूमावुन्मज्जति निमज्जति ययोदके । - च परमाणुः सूक्ष्मं रूपमेवं सर्वतन्मात्राणे सूक्ष्म रूपमिति । उपसंहरति---एन- दिति । अथ भूताना चतुर्थं रूपं ख्यातिक्रियास्थितिशीला गुणाः कार्यस्वभावमनुप. तितुमनुगन्तुं शीलं येपा ते तयोकाः । अत एवान्वशब्देनोक्ताः । अयेषा पाच रूपमर्थवत्त विवृणोति-भोगेति । नन्वेवमपि सन्तु गुणा अर्थवन्तस्तत्कार्याणा तु युतोऽवत्वमित्यत आहे---गुणा इति । भौतिका गोघटादयः । तदेवं संयमविप- यमुक्त्वा संयम तत्फलं चाऽऽह-तेविति । भूतप्रश्नयो भूतस्वभावाः ॥ १४ ॥ संकल्पानुविवाने भूनाना कि योगिनः सिध्यतीत्यत आहे-ततोऽणिमादिमा- दुर्भाव कायसंपचद्धनिभिघातय । स्यूलसंयमजयाश्चतस्रः सिद्धयो मयन्ती- त्याह-त्राणिमा महानपि भवत्यणुः । लघिमा महानपि लघुर्भूत्वेपीकातूल सामाशे विहरति । महिमापोऽपि नागनगगगनपरिणामो भवति । प्राप्तिः सर्व भावाः संनिहिता भवन्ति योगिनः । तथधा -भूमिष्ठ एवागल्यग्रेग स्पृशति चन्द्रम- सम् । स्वरूप संयमविजयासिदिमाह-मामाम्यमिच्छानभियानो नाट्य रुपे भुतस्वरूप पदिभिर्हन्यते । भूमावुन्मजति निमज्नति च यथोदके । सूक्ष्मविषय- १२. रा. सर्व न । २ ग. घ. ३. पन्न।

·०४१] पातञ्जलयोगसूचाणि । १६५ वशित्त्वं भूतभौतिकेषु वशी मवस्यवश्यथान्येषाम् । ईशितृत्वं तेष प्रभवाध्ययम्युहानामीष्टे । यत्र कामावसायित्वं सत्यसंकल्पता यथा संकल्पस्तथा भूतप्रकृतीनामवस्थानम् । न च शक्तोऽपि पदार्थविपर्यासं करोति । कस्मात् । अन्यस्य यत्र कामावसायिनः पूर्वसिद्धस्य तथा भूतेषु संकल्पादिति । एतान्पष्टवैश्वर्याणि । कायसंपदक्ष्यमाणा । तद्धर्मानभिघातय पृथ्वी मां न निरुणद्धि योगिनः शरीरादिक्रियां, शिलामप्यनुविनतीति । नाऽऽप: स्निग्धा: क्लेदयन्ति । नाविरुष्णो दहति । न वायु: प्रणामी वहति । अनावरणात्मकेऽध्याकाशे भवत्यातकाय: सिद्धानामप्यदृश्यो भवति ॥ ४५ ॥ रूपलावण्पबलबञसंहननत्वानि कायसंपत् ॥ ४६॥ दर्शनीयाः कान्तिमानतिशयबलो वनसंहननयेति ॥ ४६॥ संयमनयासिदिमाह-वशित्वं मूतानि पृथिव्यादीनि भौतिकानि गोपटादीनि तेषु वशी स्वतन्त्रो भवति, तेषां ववश्यस्तत्कारणतन्मात्रथपिन्यादिपरमाणुवीकारात्त. कार्यवशीकारस्तेन यानि ययाऽवस्थापयति तानि तयाऽपतिष्ठन्त इत्यर्थः । अन्वय- विपयसयमजयासिद्धिमाह-इशितृत्व तेषां भूतभौतिकानां विजितमूळप्रकृतिः सन्यः प्रभन उत्पादो यश्चाप्ययो विनाशो यश्च ब्यूहो यथावदवस्यापनं तेपामाटे । अर्थवत्वसंयमासि- दिमाह-यन कामावसायित्वं सत्यसंकल्पता । विजितगुणावत्यो हि योगी यद्य- दर्पतया संकल्पयति तत्तस्मै प्रयोजनाय कल्पते । विपमध्यमृतकार्ये संकल्प्य भोजय- हतीपयतीति । स्यादेतत् । यथा शकिविपर्यास करोत्येवं पदार्थविपर्याप्तमपि कस्मान क- रोति । तथा च चन्द्रमतमादित्य कुर्यात्कुहूं च सिनीवालीमित्यत आह-नच शक्तोऽ- पीति । न खल्वेते यत्र कामावसायिनस्तत्रभवतः परमेश्वरस्याऽऽज्ञामतिक्रमितमुत्स- हन्ते । शक्तयस्तु पदार्थानां जातिदेशकालावस्थाभेदेनानियतस्वमावा इति युज्यते ताम् तदिच्छानुविधानमिति । एतान्यावश्चर्याणि । तद्धनिभिघात इति। अणिमादिप्रादुर्भाव इत्यनेनैव तद्धर्मानमिधातसिद्धी पुनरुपा- दाने कायसिद्धिवदेतत्सूत्रोपवद्धसकलविषयसंयमफलपत्वज्ञापनाय ! सुगममन्यत् ॥४५॥ कायसंपदमाह-रूपलावण्पवलवज्रसंहननत्वानि कायसंपत् । वनस्यैव संहननमवयरव्यहो दृढो निविडो यस्य स तथोक्तः ॥ ४ ॥ १च.ज, शिख । २ न, 'शि। एसज, 'स्थान। . ज. "तिपतितु'१५ स. न.स. ज्या।

·१ ६ वाचस्पविकृतटीकासंचलितण्यासभाष्यसमेनानि- [३विभूतिपादे- ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवत्त्वसंयमा- दिन्द्रियजयः ॥४७॥ सामान्यविशेषात्मा शब्दादियाशः । नेविन्द्रियाणां वृत्ति- ग्रहणम् । न च तत्सामान्यमांत्रग्रहणाकारं कथमनालोचितः स विपयविशेष इन्द्रियेण मनसाऽनुव्यवसीयेतेति । स्वरूपं पुनः प्रकाशात्मनो बुद्धिसत्वस्य सामान्यविशेषपोरयुतसिद्धावयवभे. दानुगतः समूहो द्रव्यमिन्द्रियम् । तेषां तृतीयं रूपमस्मितालत णोऽहंकारः । तस्य सामान्यस्येन्द्रियाणि विशेपाः । चतुर्थ रूपं व्यवसायात्मकाः प्रकाशक्रियास्थितिशीला गुणा येषामिन्द्रि- याणि साहंकाराणि परिणामः । पञ्चमं स्पं गुणेषु यदनुगतं पुरुषार्थवत्त्वमिति । पञ्चस्ववेष्विन्द्रियरूपेषु यथाक्रम संयम- स्तत्र तत्र जयं कृत्वा पञ्चरूपजयादिन्द्रियजयः प्रादुर्भवति योगिनः॥४७॥ नितभूतस्य योगिन इन्द्रियजयोपायमाह-ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवत्त्वसं. यमादिन्द्रियजयः । ग्रहणं च स्वरूपं चागिता चानपश्वा च तेषु संयमस्त. स्मादित्यर्थः । गृहीतिम्रहणं, तच्च ग्राह्याधीननिरूपणमिति ग्राही दर्शयति--सामा- न्यविशेषात्मेति । माद्यमुक्त्वा ग्रहणमाह-तेप्विति । वृत्तिरालोचनं विषयाकारा परिणतिरिति यावत् । ये त्वाहुः-सामान्यमात्रगोचरेन्द्रियवृत्तिरिति तान्प्रत्याह- न चेवि । गृह्यत इति ग्रहणम् । न सामान्यमात्रगोचरं ग्रहणम् । वाहोन्द्रियतन्त्र हि मनो वाले प्रवर्तते । अन्यथाऽन्धरधिरायभावप्रसङ्गात् । तदिह यदि न विशेष- विषयमिन्द्रियं तेनासावनालोचितो विशेष इति कपं मनप्ताऽनुव्यवसीयेत । तस्मासा. मान्यविशेषविषयमिन्द्रिपालोचनमिति । तदेतद्ग्रहणपिन्द्रियाणां प्रथम रूपम् । द्वितीय रूपमाह-स्वरूपं पुनरिति । अहंकारो हि सत्तभागेनाऽऽत्मीयेनेन्द्रियाण्य- नीमनत् । अतो यत्तत्र करणावं सामान्यं यच्च नियतरूपादिविषयावं विशेषस्तदुमय- मपि प्रकाशात्मकमित्यर्थः । तेषां तृतीपं रूपमिति । अहंकारी हीन्द्रियाणां कार- नामिति यत्रेन्द्रियाणि तत्र तेन भवितव्यमिति सन्द्रियसाधारण्यासामान्यमिन्द्रिया- गामियाः । चतुर्य रूपमिति । गुणानां हि द्वैरूप्यं व्यवसे यात्मकत्वं व्यवसाया. रमकाय च । तत्र व्यवसे यात्मकता ग्राह्यतामास्थाय पच तन्मात्राणि भूतमोतिकानि निर्मिगीते । व्यवसायात्मवं तु ग्रहणरूपमास्थाय साहंकाराणीन्द्रियाणीत्यर्थः । शेपं मुगमम् ॥ १७ ॥ १क, म. 'दिषिणः।ते'1३ च. मानेगन।

·भू०४८-४९] पातञ्जलयोगसूत्राणि। ततो मनोजवित्वं विकरणमा प्रधानजयश्च ॥४८॥ कायस्यानुनमो गतिलाभो मनेाजविस्वम् । विदेहानामिन्द्रि- याणामभिमेनदेशकालविषयापेक्षो वृत्तिलाभो विकरणभावः । सर्वप्रकृतिविकारवशित्व प्रधानमय इत्येतास्वितः सिद्धयो मधु- नदीका उच्चन्त । एताय करणपश्चरूपजयादधिगम्यन्ते । ४८॥ सत्यपुरुपान्यतारूपातिमात्रस्य सर्वना- वाधिष्ठातृत्व सर्वज्ञातृत्वं च ।-४९ ॥ निर्धतरसस्तमोमलस्प बुद्धिसत्त्वस्य परे वैशारये परस्या वशीकारसंज्ञायां वर्तमानस्य सत्यपुरुपान्यताख्यातिमात्ररूप- तिठस्य सर्वमानाधिष्ठातत्वम् । सर्वात्मानो गुणा व्यवसायव्य- । पवरूयेन्द्रियजयासिद्धीराह-ततो मनोजविस्वं विकरणभावा प्रधानन- यश्च । विदेहानामिन्द्रियाणां करण मावो विकरणमाः देशः काश्मीरादिः । कालोs. तीतादिः। विषयः सूक्ष्मादिः । सौन्वयेन्द्रियनयात्सर्वप्रकृतिविकारवशित्वं प्रधान नयः । ता एताः सिद्धयो मधुपतीका इत्युच्यन्ते योगशास्त्रनिष्णात स्यादेतत् । इन्द्रियज. यादिन्द्रियाणि सविपयाणि वश्यानि भवन्तु, प्रधानादीनां तत्कारणानां किमायामि, त्यत आहएतावेति । करणानामिन्द्रियाणा पच रूपाणि प्रहणादीनि पा जयात् । एतदुक्तं भवति-नेन्दिरमाजस्यताः सिद्धयोऽपि सु वरूपस्य तद. ततिं न प्रधानादति ।। ४८।। त एते ज्ञानक्रिपारूपंधहेतवः संयमाः साक्षापारम्पर्येण व स्वसिद्धशुपसंहार. संपादितभावारेण यदर्यास्तस्याः सवपुरुषान्यतास्मातेरवान्तरविभूतीदर्शयति- सत्वपुरुपान्यतारूपातिमात्रस्य सर्वभावाधिष्ठातृत्वं सर्वज्ञातृत्व च । नितर- मस्तमोमलतया पेशारा ततः परा पशाकारसंज्ञा मतमोभ्यामुपप्लुतं हि पितस. स्वमवश्यमासीत्तदपशमे तु तद्वय योगिनो यशिनातरिम-वश्ये योगिनः सत्यपुरुषा. स्पताख्यातिमानरूपमतिटस्य सर्वभावाविष्टातृत्वम् । एतदेव विवृणोति सामान १६.स., ज, यम्बई। ग. ग. इ. "धक । १२, साधनेन्द्रि' १३ क. *पहा ·वाचस्पविकृतटीकासंवलितव्यासभाष्यसमेतानि- ३ विभूतिपाद- बसेयात्मका: स्वामिनं क्षेत्रनं मत्यशेपश्यात्मत्वेनोपस्थिता इत्यर्थः । सर्वज्ञातृत्वं सर्वात्मनां गुणानां शान्तोदिताव्यपदेश्य. धर्मत्वेन व्यवस्थितानामक्रमोपारुद, विवेक ज्ञानमित्यर्थः । इत्येपा विशोका नाम सिद्वियों माप्य योगी सर्वशः क्षीणलेश- चन्धनो वशी विहरति ॥ ४९ ॥ तद्वैराग्यादपि दोपवीजक्षये कैवल्पम् ॥ ५० ॥ यदाऽस्यैवं भवति लेशकर्मक्षये सत्त्वस्यायं विवेकप्रत्ययो धर्मः सत्वं च हेयपक्षे न्यस्तं पुरुषचापरिणामी शुद्धोऽन्यः सत्त्वादिति । एवमस्य ततो विरज्यमानस्य यानि केशवीजानि दग्धशालिचीजकल्पान्यप्रसवसमर्यानि तानि सह मनसा प्रत्यस्त गच्छन्ति । तेषु मलीनेषु पुरुषः पुनरिदं तापत्रयं न मुङ्क्ते । सदेतेषां गुणानां मनसि कर्मक्लेशविपाकस्वरूपेणाभिव्यक्तानां चरितार्यानां प्रतिप्रसवे पुरुपस्याऽऽस्यन्विको गुणवियोगः कैवल्यं तदा स्वरूपपतिठा चितिशक्तिरेव पुरुष इति ॥५०॥ स्थान्युपनिमन्त्रणे सगास्मयाकरणं पुनरनिष्टमसङ्गात् ॥ ५ ॥ इति । व्यवसायव्यवसेयात्मानो जडप्रकाशरूपा इत्यर्थः । तदनेन क्रियैश्वर्यमुक्तम् । शनिश्चर्यमाह-सर्वज्ञातृत्वमिति । अया अपि द्विविधायाः सिद्वैराग्याय योगि- जनप्रसिद्धां संज्ञामाह-एपा वियोकेति । शाश्च धनानि च कर्माणि तानि क्षीणानि यस्य स तया ।। ४९ ॥ संयमान्तराणां पुरुषार्याभासफलत्वाद्विवेकरूयातिसंमार्थता दर्शयितुं विवेक- स्याते: परवैराग्योपनननद्वारेण केवः ये फलमाह-वैराग्यादपि दोपवीजाये कैवल्यम् । यदाऽस्य योगिनः केशभक्षय एवं ज्ञानं भवति । किंभूतमित्याह- सत्त्वस्यायं विवकपत्ययो धर्मः । शेषे तत्र तत्र व्याख्यातत्वात्सुगमम् ॥ ५० ॥ संप्रति केवल्पसाधने प्रवृत्तस्य योगिनः प्रत्यूहसंभवे तन्निराकरणकारणमुपदि- शति-~-स्थान्युपनिमन्त्रणे सङ्गास्मयाकरणं पुनरनिष्टपसङ्गगते । स्थामानि येषां १ ग. 'पसिना', 'समर' पुरवा ३. इ. मु। ४ च. पसंहरति । ५६.१.३.' । साने माग ·पातञ्जलयोगात्राणि। चत्वारः खल्वमी योगिनः प्राथमकल्पिको मधुभूमिक: प्रज्ञा- ज्योतिरविक्रान्तभावनीयथोति । तत्राभ्यासी प्रवृत्तमात्रज्योतिः प्रथमः । ऋर्वभरमज्ञो, द्वितीयः । भन्द्रियजयी तृतीयः सर्वेषु भाषितेषु भावनीयेषु कृतरक्षावन्धः कर्तव्यसाधनादिमान् । चतुथों यस्त्वविक्रान्तभावनीयस्तस्य चिरपतिसर्ग एकोऽय। सप्तविधाऽस्य मान्तभूमिप्रज्ञा । तब मधुमती भूमि साक्षात्कुर्वतो ब्राह्मणस्य स्थानिनो देवाः सत्त्वविशुद्धिमनुपश्यन्तः स्थानरुपनिमन्नयन्ते भो इहाऽऽस्यता- मिह रम्यता कमनीयोऽयं भोगः कमनीय कन्या रसायन- मिदं जरामृत्युं बाधते वदायसमिदं यानामी कल्पद्रुमाः पुण्या मन्दाकिनी सिद्धा महर्पय उनमा अनुकूला अप्सरसो दिव्ये श्रोत्रचक्षुषी पोपमः कायः स्वगुणः सर्पमिदमुपार्जितमायुष्मता प्रतिपद्यतामिदमक्षयमनरममरस्थानं देवाना प्रियमिति । एवय- भिधीयमानः सङ्गदोपान्माषयेद्वारे संसाराङ्गारेषुपच्यमानेन मया मननमरणान्वकारे विपरिवर्तमानेन कथंचिदासादितः शतिमिरविनाशी योगपदीपस्तस्य चैते तृष्णायोनयो विषयवा- सन्ति से स्थानिनो महेन्द्रादयस्तरुपनिमन्त्रण तस्मिन्सनच स्मयध न कर्तव्यः। पुन- रनिष्टप्रसशात् । तत्र यं देवाः स्थानरुपमन्यन्ते त योगिनमेकं निर्धारयितुं यावतो योगिनः संभवन्ति तापत एवाह- चत्वार इति । तत्र प्राथमकस्मिकस्य स्वरू- पाह-वाभ्यासीति । प्रवृत्तमा न पुनर्वशीकृत ज्योतिर्धान परचित्तादिविपर्य यस्य स तया । द्वितीयमाह ऋतंभरमन इति । यत्रेदमुक्तम्- मरा तत्र प्रज्ञा' इति । स हि भूतेन्द्रियाणि नितीः । तृतीयमाह-भूतेन्द्रियजयीति । तेन हि स्थलादिसंयमेन ग्रहणादिसंयमैन व भूतेन्द्रियाणि नितानि । तमेवाऽऽह-सर्वेषु माचित नियादिषु भूतेन्द्रियगयात्परचित्ताविज्ञानादिषु कृतरक्षामन्यो यतस्तम्पों न च्याले मावनीयेषु निष्पादनायेषु विशोकादिपु परवैराग्यपर्यन्तेषु कापसाधन- धान्पुरुषप्रयत्नस्य साधनाविषयस्यैव साध्यनिष्पादनवान् । चतुर्थमाह चतुर्थ इति । तस्य हि भगवतो जीवन्मुक्तस्य घरमदेहस्य चित्तप्रतिसर्ग एकोऽर्थः । तदेतेषु योगिएपनिमन्त्रणविषयं योगिनमवधारयति-तत्र मधुमती मिति । प्रायः मकाल्पिके तापमहेन्द्रादीना तत्प्राविशदेव नास्ति । तृतीयोऽपि ोपनिमन्त्रणायो भूतेन्द्रियाशिवेन तत्माः । चतुऽपि परवैराग्यपरामका दूरोत्सारितवेति पारिशच्याशिनीय एव मनमरमजस्तदुपनिमन्त्रणानिय पति हापसमाकाशमामि, मक्षयमविनाशि, अरं सदाऽभिनवम् । १ग, घ, ङ, च.न. 'A' इ. 2-1 का। -- ·वाचस्पतिकृतटीकासंवकितव्यासभाम्पसमेतानि-३ विभूतिपाद- ययः प्रतिपक्षा: 1 स खल्वहं लब्धालोकः कयमनया विषयम- गतृष्णया वञ्चितस्तस्यैव पुनः प्रदीप्तस्य संसारामेरात्मानमि. न्धनी कुर्यामिति । स्वस्ति वः स्वानोपमेभ्यः कृपणजनमार्थनी- येभ्यो विषयेभ्य इत्येवं निश्चितमतिः समाधि भावयेत् । सङ्गमकृत्वा स्मयमपि न कुर्यादेवमहं देवानामपि प्रार्थनीय इति । स्मयादयं सुस्थितमन्यतया मृत्युना केशेषु गृहीतमिवाऽऽ. स्मानं न भावयिष्यति। तथा चास्य च्छिन्द्रान्तरमेक्षी नित्यं यत्नो. पचर्यः प्रमादो लब्धविवरः केशानुत्तम्भयिष्यति ततः पुनरनि. एप्रसङ्गः । एवमस्य सङ्गमयावकुर्वतो भावितोऽयों दी भवि. प्यति । भावनीयथार्थोऽभिमुखी भविष्यतीति ॥ ५१ ।। क्षणतत्कमयोः संयमाद्विवेकनं. ज्ञानम् ॥ ५२॥ ययाऽपफर्पपर्यन्तं द्रव्यं परमाणुरेवं परमापर्षपर्यन्तः कालः क्षणो यावता वा समयेन चलितः परमाणुः पूर्वदेशं जह्यादुत्तर- देशमुपसंपयेव स कालः क्षणः | तत्मवाहाविच्छेदस्तु कमः। क्षणतत्कमयोनास्ति वस्तुसमाहार इति बुद्धिसमाहारो मुहूर्ताहो- स्मयकरणे दोपमाह-स्मयादयामिति । म्मयात्सुम्धिनमायो नानित्यता भाषयि. प्यति, न तस्या प्रणिधास्यतीत्यर्थः । सुगममन्यत् ॥ ११ ॥ उक्ता क्वविकषि संयमात्सर्वज्ञता । सा च न नि.शेषज्ञता । अपितु पकारमा. अविवक्षया, यथा सर्पयंजनर्मुक्तमिति । अन्न हि याप-तो व्यजनप्रकारास्त(कमिति गम्यते न तु नि.शेरिति । अस्ति च निःशेषवचनः सर्पशब्दो यथोपनीतमतं सर्व. मशित प्राशकेनेति । तत्र हि निःशेपमिति गम्यते । तदिह निःशेषज्ञतालक्षणस्य विवेकज्ञानस्य साधनं संयममाह-क्षणतत्कमयोः संयमाद्विवकर्ज ज्ञानम् । क्षणपदार्थ निदर्शनपूर्वकमाह-ययेति । लोष्टस्य हि प्रविभज्यमानस्य यस्मिन्नयवेड. सत्वतारतम्यं व्यवतिष्ठते सोऽपकर्षपर्यन्तः परमागुपया तथाऽपकर्षपर्यन्तः काली क्षण: 1 पूर्वापरभागविकटकालकलेति यावत् । तमेव क्षणं प्रकारान्तरेण दर्शयति- यावता वेति । परमाणुमार देशमतिकामेदित्यर्थः । क्रमपदार्थमाह-वस्माइति । तत्पदेन क्षणः परामृश्यते । न चेदृशः कमो वास्तवः किंतु काल्पनिकस्तस्य समा- साररूपस्यायुगपडुपस्थितेषु वास्तवत्वेन विचारामहत्वादित्याह-सणवस्कायो ·१७१. पातञ्जलयोगसूत्राणि । 'रात्रादयः स खल्वयं कालो बस्तुशून्योऽपि युद्धिनिर्माणः शब्द- ज्ञानानुपाती लौकिकाना व्युत्थितदर्शनानां वस्तुस्वरूप इवाय. भासते। क्षणस्तु वस्तुपतितः कमावलम्बी समय क्षणानन्तर्यात्मा फालविदः काल इत्याचक्षते योगिनः । न च द्वौ क्षणी सह भवतः । क्रमथ न द्वयो। सहभुवोरसंभवात् । पूर्वस्मादुत्तरंभा- विनो यदानन्तर्य क्षणस्य स क्रमः । वस्माद्वर्तमान एवैका क्षणी न पर्वोचरक्षणाः सन्तीति । तस्मानास्ति तत्समाहारः। ये तु भूतभाविनः क्षणास्ते परिणामान्विता व्याख्येयाः । तेनफेन पोन कसो कोका परिणाममनुभवति । तत्क्षणोपाख्दाः खल्बमी सर्व धर्माः। तयोः क्षणतत्क्रमयोः संयमात्तयोः साक्षा- रकरणम् । ततय विवेकज ज्ञान प्रादुर्भवति ॥ ५२ ।। तस्य विषयविशेष उपक्षिप्यते- जातिलक्षणदेशैरन्यतानवच्छेदात्तुल्ययोस्ततः प्रतिपत्तिः ॥ ५३॥ रिति । अयुगपनाविक्षणधर्मत्वस्क्रिमस्य क्षणसमाहारस्यावास्तवत्याक्षणतत्कमयोरप्य. पास्तवलं समाहारस्य नैसर्गिकवताण्डकबुद्धयतिशयरहिता चौकिमा प्रतिक्षण एप म्युत्पितदर्शना भ्रान्ता ये कालपीदृशं वास्तवमभिमन्यन्त इति । ताकि क्षणोऽन्यवास्तपो नेत्याह-सणस्तु वस्तुपतितो नास्तव इत्यर्थः । क्रम- स्यावलम्बनमवलम्बः सोऽस्यास्तीति ऋोमणावलम्ब्यते वैकल्पिकनेत्यर्थः । कमस्य क्षणावलम्बनत्वे हेतुमाह-कमयति । ऋमस्यावास्तवत्वे हेतुमाहन चेति । पो. हेत्व । यतु नात्यातहमामुपेयात्तं प्रत्याह-क्रमच न पोरिति । कस्माद संमा इत्यत आह-पूर्वस्मादिति । उपसंहरति--तस्मादिति । तरिकमिदानी शशविषाणायमाना एवं पूर्वोत्तरक्षणा नेत्याह-पे विति । अन्विताः साम्येन सम- वागता इत्यर्थः । उपसंहरति-नेति । वर्तमानस्यतार्षक्रियासु स्वोनितास सामो- दिति ॥ १२॥ यमप्येतद्विवेकनं ज्ञानं निपभावविषयमित्यने वक्ष्यते तथाऽप्यतिसूक्ष्मत्यात्म तस्य विषयविशेष उपलिप्यते-जातिलक्षणदेशेरन्यतानवच्छेदात्तुल्ययोस्ततः प्रतिपत्तिः ।लोकिकानां नातिभेदोऽन्यताया ज्ञापकहेतः । तुल्या जातिवं तुल्पध क्र.स. च.न. 'रस्य भा'१२ ग.न, 'ति । तलि।

·१७२ पाचस्पति कृतटीकासंबलितच्यासभाग्यसमेतानि-[विभूतिपादे- • तुल्ययोदशलक्षणसारूप्ये जातिभेदोऽन्यताया हेतुः, गौरियं वडवेयमिति । तुल्यदेशनातीयत्वे लक्षणपन्यत्वकरं कालाती गौः स्वस्तिमती गौरिति। द्वयोरामलकयोर्जातिलक्षणसारूप्यारेश- भेदोऽन्यत्वकर इदं पूर्वमिदमुत्रमिति । यदा तु पूर्वमामलकमन्य- व्यग्रस्य ज्ञातुरुत्तरदेश उपावयते तदा तुल्यदेवत्व पूर्वमेवदुत्तर- मेतदिति प्रविभागानुपपत्तिः । असंदिग्धेन च वत्त्वज्ञानेन भवि- वव्यमित्यत इदमुक्तं ततः प्रतिपचिविवेकजनानादिति । कथं, पूर्वामलकसहक्षणो देश, उत्तरामळकसहक्षणा- देशाद्भिन्नः । ते चाऽऽमलके स्वदेशक्षणानुभवभिन्ने । . देशः पूर्वादिः । कालाक्षस्विस्तिमत्योर्टक्षगभेदः परमिति । द्वयोरामलकयोस्तुल्याss- मलकत्वनातिर्वर्तुलादि लक्षणं तुल्यं देशभेदः परमिति । यदा तु योगिज्ञानं जिला- सुना केनचित्पूर्वामलक्मन्यव्यग्रस्य योगिनो ज्ञातुरत्तरदेश उपावत्यंत उत्तरदेशमाम- लकं ततोऽपसार्य पिधाय वा तदा तुल्यदेशत्वे पूर्वमेतदुत्तरमेतदिति प्रविमागानुपपत्तिः प्राज्ञस्य लोक्किस्य त्रिप्रमाणीनिपुणत्यामंदिग्धेन च तत्वज्ञानेन भवितव्यं विवेकज- ज्ञानवतो योगिनः संदिग्वत्वानुपपत्तेः । अत उकं सूत्रहता-तत प्रविपचिः । तत इति च्याचरे-विवेकजज्ञानादिति । क्षणतत्क्रमसंयमाजात ज्ञानं कथमामलकं तत्यनातिटक्षणदेशादामलकान्तराद्विवे- घयतीति पृच्छति-कथामिति । उत्तरमाह-पूर्वामलकसहक्षणो देशः पूर्वामल. कनेकक्षणो देशम्तेन सह निरन्तरपरिणाम इति यावत् । उत्तरामलकसहक्षणाद्देशा. दुत्तरामटयनिरन्तरपरिणामाझिनो भवतु देशयोर्भदः किमायातमामलकमेदस्यत्यत आह-ते चाऽऽमळके स्वदेशक्षणानुभवभिन्ने स्वदेशसहितो यः क्षणस्तस्याऽऽम- लकस्य कालक्ला स्वदेशेन महोत्तराधर्यरूपपरिणामलक्षिता सा स्वदेशक्षणस्तस्यानु. यवः प्राठिा ज्ञानं वा तेन भिन्ने आमटके ययोरामलकयोः पूर्वोत्तराभ्या देशाम्या-- मौत्तरापर्यपरिणामण आसीत्तयोर्देशान्तरोत्तराधर्यपरिणामक्षणविशिष्टत्वमनुम. 'यमी ते भिन्न एव प्रत्येति । संप्रति तद्देशपरिणामेऽपि पूर्वमिनदेशपरिणामाद्वि- शिस्य चेतद्देशपरिणामक्षगस्य संयमतः पक्षाकरणात् । तदिदमुत्तम्- १२. स. प. इ. 'ताया है। २ . ख. घ वर्तते । ३ के. न. श. पर्वलादि. ४. म. 'पन्योगीते। 1 ·१७४ वाचस्पतिकतटीकासंबळितव्यासभाष्यसमेतानि- विभूतिपादे- नारकं सर्वविषयं सर्वथाविषयमक्रम चेति विवेकजं ज्ञानम् ॥ ५४॥ तारकमिति स्वपतिमोत्थमनौपदेशिकमित्यर्थः । सर्वविषयं नास्प किंचिदविषयीभूतमित्यर्थः । सर्वथाविषयमवीवानागतम- त्युत्पन्नं सर्व पर्यायः सर्वथा जानातीत्यर्थः । अक्रममित्येकक्ष. गोपालदं सर्व सर्वथा गृहातीत्यर्थः । एतद्विवेकजं ब्रानं परिपू- गंम् । अस्यैवांशो योगप्रदीपो मधुमती भूमिमुपादाय यावदस्य परिसमाप्तिरिति ॥ ५४॥ प्राप्तविवेकजज्ञानस्थाप्राप्ताविवेकजज्ञानस्य चा- सत्त्वपुरुपयोः शुद्धिसाम्बे कैवल्यमिति ॥ ५५॥ ( इति श्रीपतञ्जलिविरचित योगसूत्रेषु तृतीयो विभूतिपादः ॥३॥) 108 तदेवं विषयैकदेशं विवेकनज्ञानस्य दर्शयित्वा विवेकनं ज्ञानं लक्षयति-तारक सर्पविषयं सर्वथाविषयमक्रमं चेति विवेकजं ज्ञानम् । विवेकनं ज्ञानमिति लक्ष्यनिर्देशः । शेप उक्षणम् । संसारसागरातारयतीति तारकम् । पूर्वस्मात्प्रातिमाहि- शेषयति-सर्वयाविषयमिति । पर्याया अवान्तरविशेषाः । अत एव विवेकनं ज्ञानं परिपूर्ण नास्य कचित्किचित्कयचित्कदाचिदगोचर इत्यर्थः । आस्तो तावन्नानान्तरं संप्रज्ञातोऽपि तावदस्यांशः । तस्मादतः परं किं परिपूर्णमित्याह-अस्यैवांशो योग- 'भदीपः संप्रज्ञातः । किमुपक्रमः किमवसानश्वासावित्याह-~-मधुमवीमिति । ऋतं. भरा प्रव मधु । मोदकारणत्वात् । यथोकं प्रज्ञाप्रासादमारोति । तद्वती मधुमती धियोऽवस्था। तामुपादाय यावदस्य परिसमाधिः सधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा । अत एव विवेकनं ज्ञानं तारक मवति । तदंशस्य योगप्रदीपस्य तारकत्वादिति ॥ १४ ॥ तदेवं परम्मरमा कैवस्यस्य हेतून्सविमानसंयमानुक्त्वा सत्त्वपुरुषान्यताज्ञान साक्षात्कैवल्यसाधनमित्यत्र सूत्रमवतारयतिमातेति । विवेकनं ज्ञानं भवतु मा का मुत्सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिस्तु कैवल्यप्रयोनिकेत्यर्थः । सत्त्वपुरुपयोः शुद्धिसाम्पे कैचल्यमिति । इतिः सूत्रसमाती । ईश्वरस्य पूर्वोक्तः संयमैनिक्रियाशक्तिमतोऽनी- श्वरस्य वा समनन्तरोकेन संयमेन विवेकजज्ञानभागिन इतरस्य वाऽनुत्पन्नज्ञानस्य न १ क, ज. स बोस । झ. 'स्य चानु। । ..

·पातजलयोगस्वाणि । यदा निभूतरजस्तमोपलं बुदिसतं पुरुषस्पान्यतापवीतिमा. वाधिकार दम्पलेशधीन भवति तदा पुरुषस्य सुदिसारूप्यामि वाऽऽपनं भवति, तदा पुरुषस्यौपचारिवभोगाभा. शुदिः । एवस्यामवस्थायां फैवत्यं भवतीश्वरस्यानीश्वरस्य वा विवेक. जन्नानभागिन इतरस्य वा। नहि दमलेगाधीनस्य ज्ञाने पुनर- पेक्षा काचिदस्ति । सत्वशुद्धिदारेणेवरसमाधिनानं चौपक्रान्तम् । परमार्यतस्तु जानाददर्शनं निवले तस्मिभित्ते न सत्युत्तरे केश र केशाभावाकर्मविपाकाभावः । चरिता. सिकारातस्यायवस्थायां गुणा न पुरुषस्य पुनश्यत्वेनोपति- एन्ते । तापुरुषस्य फेवल्पं, तदा पुरुपः स्लरूपयात्रज्योतिरपळ: फेवली भवति ॥ ५५॥ रविधीपरतले सांस्यमनने योगशाले व्यास- भाग्य विभूतिपादातृतीयः ॥ ३ ॥ विभूति कानिशातपाहन होति । ननु पधनपेक्षिता विभूतयः तस्ये, यस्ता तामामुपदेश इत्यत आह-पत्तनदिदारणति । इत्यंभूतलक्षणे तृताया। मास्यन्तमहेना वलये विभूतयः रितु न REEन्यर्थः । शान किनमुषकान्न १५ पारमण कारण तदोपचारिक ननु, परमार्थम्नु रहयातिरेव मुरुगामि- त्यः । नादिति संरयानादित्यपः ॥ १५ ॥ अशान्तरकाण्यतालि परिणामाः सविताः । यमातर्मयोगतान सिंहनम् ॥ इति (पदार्थसमहलोका)। इति श्रीवास्पतिमिश्नमिना पात.इलम प्याल्यायो तसशाचा विनिम्नृतीयः ॥ ३ ॥ - - . एसबिनान्स. पुस्तके नासि। 7...... यसरमा।

·पाचस्पतिकवटीकासंवलितव्यासभाष्यसमेतानि पातञ्जलयोगसूत्राणि। । - (तत्र चतुर्थः कैवल्यपादः)।, जन्मौपधिमन्त्रतपसमाधिजाः सिद्धयः ॥ १ ॥ देहान्तरिता जन्मना सिद्धिः। ओपधिभिरसुरभवनेषु रसाय. नेनेत्येवमादिः । मन्त्रैराकाशगमनाणिमादिलाभः । तपसा संक. ल्पासिद्धिा, फामरूपी पत्र तत्र कामग इत्पेवमादि । समाधिनाः सिद्धयो व्याख्याताः ॥ १॥ तदेवं प्रथमद्वितीयतृतीयपादः समाधितत्साधनतद्विभूतयः प्राधान्येन व्युत्पादिताः। इतरतु पासनिकमोपोद्घातिक चोक्तमिहदानी तद्धेतुक केवश्यं व्युत्पादनीयम् । न चै. तकवल्यमागीय चित्त परलोकं च परलौकिन विज्ञानातिरिकंचित्तकरणकसुखाद्यात्मक- शब्दायुपभोक्तारमात्मानं च प्रसंख्यानपरमकाष्ठा च विना व्युत्ताय शक्यं वक्तुमिति तदे- तत्सर्वमत्र पादे व्युत्पादनीयमितरच प्रसादुपोद्घाताद्वा । तब प्रथमं सिद्धनिचे कैव. ल्यमागीय चित्त निर्धारयितुकामः पञ्चतथीं सिद्धिमाह-जन्मापधिमन्त्रतप:- समाधिजाः सिद्धयः । याचष्टे-देहान्तरितेति । स्वर्गापमोगमागीयाकको मनुष्यजातीयाचरितात्कुतश्चिनिमित्तालब्धपरिपाकाकषिदेवनिकाये जातमात्रस्यैव दिव्यदेहान्तरिता सिद्धिरणिमाद्या मवतीति । ओपधिसिद्धिमाह-अमुरभवने- विति । मनुष्यो हि कुतश्विनिमित्ताइसुरभवनमुपसंपादः कमनीयामिरसुरकन्यामि- रूपनीतं रसायनमुपयुज्यानरामरणत्वमन्याश्च सिद्धीरासादयति । इहैव वा रसायनोक. योगेन या माण्डव्यो मुनी रसोपयोगाद्विन्ध्यवासीति । मन्त्रसिद्धिमाह-मन्त्रै. रिति । तप.सिद्धिमाह-वपसेति । सर्पस्पासिदिमाह-कामरूपीति । यदेव कामयतेऽणिमादि तदेकपदेऽस्य भवतीति । यत्र कामयते श्रोतुं वा मन्तुं पात्र तदेव शृगोति मनुते वेति । आदिशब्दादर्शनादय सगृहीता इवि ॥ १ ॥ समाधिनाः सिद्धयो यार याता अवम्तने पादे। अथ चतस्पु सिद्धिप्वोपधादिसाव- भासु तेषामेव कायेन्द्रियाणां नात्यन्तरपरिणतिरिष्यते । सा पुनर्न तावदुपादानमात्रात् । नहि तावन्मात्रमुपादान न्यूनाधिकदिव्यादिव्यभावेऽस्य मवति । नो खल्वविलक्षण भारणं कार्यवलक्षण्यायातम् । माऽस्योऽऽकस्मिकाय-भूदियाशङ्कय - पूरयित्वा सूत्र. 1 स. न .. मासि। २ . स "दिसिदिः । व.ज. "दिलाया। रखन. 'मिदा।। म्यामार।

·पातञ्जलयोगसूत्राणि । तन कायेन्द्रियाणामन्यांतीयपरिणतानास्। जात्यन्तरपरिणागः प्रकृत्यापूरात् ॥ २ ॥ पूर्वपरिणामापाय उत्तरपरिणामोपजनस्तेपामपूर्वावयवानुपचे- शाद्भवति । कायेन्द्रियमकतयश्च स्वं स्वं विकारमनुगृहन्त्यांपूरेण धर्मादिनिमित्तमपेक्षमाणा इति ॥ २॥ निमित्तमप्रयोजकं प्रकवीनां वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत् ॥ ३ ॥ न हि धर्मादि निमित्तं तत्सयोजक प्रकृतीनो भवति । न कार्येण कारणं प्रवन इति । कथं तर्हि, परणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवद । यया क्षेविका केदारादपां पूर्णाकेदारान्तरं पिप्ला- चयिपुः समं निम्नं निम्नतरं घानापः पाणिनाऽपकर्पत्यावरणं स्वासां भिनत्ति तस्मिन्भिन्ने स्वयमेवाऽऽप: केदारान्तरमाला- वयन्ति तथा धर्मः प्रकृतीनामावरणधर्म पिनचि तस्मिन्मिन्ने पृठति-तत्र फायन्द्रियाणामन्यजातीयपरिणतानां जात्यन्तरपरिणाम: प्रक- त्यापूरादा मनुष्यजातिपरिणताना कायेन्द्रियाणा यो देवतिनातिपरिणाम: स खलु प्रकृत्यापूरात् । कायस्य हि प्रकृतिः प्रथिव्यादीनि भूतानि । इन्द्रियाणा च प्रकृतिर स्मिता, तदवयवानुप्रवेश भापूरस्तस्माद्भवति । नदिदमाह-पूर्वपरिणामेति । ननु थद्यारेणानुग्रहः कस्मात्पुनरसो न सदातन इत्यत आह-धर्मादीति । तदनेन तस्यव शरीरस्य बाल्यकामारयीवनवार्धकादीनि च न्यग्रोवधानाया न्यग्रोधरुभावश्च बहनिकणिकायास्तृणाशिनिवेशिताया वा प्रोद्भज्ज्वालामहससमानिमितगगनमण्ड- लस्वच व्याख्यातम् ॥ २॥ प्रकृत्यापादित्युक्त तत्रेदं संदियते--किमापूरः प्रकृतीनां स्वामाथिको धादिनि. मितो वेति । किं पा सतीप्यपि प्रकृतिषु कदाचिदापूराद्धर्मादिनिमित्त श्रवणाच तन्निमित्त एवेति प्रामम् । एवं प्राच आह-निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभे- दस्तु ततः क्षेत्रिकवत् । सत्य धर्मादयो निमित्तं न तु प्रयोजकास्तेषामपि प्रकृति- कार्यत्वात् । न च कार्य कारणं प्रयोगपत्ति । तस्य तदधीनोत्पत्तितया कारणपरतन्त्र- स्वात् । स्वतन्त्रस्य च प्रयोजकत्वात् । न खलु कुलालमन्तरेण मृद्दण्डचक्रासलिलादय क. स. प. ज. जातिए १९ ग. * प्रयो।

·१७८ वाचस्पतिकृतटीकासंघालितव्यासभाष्यसमेतानि-[४ कैवल्यपादे- स्वयमेव प्रकृतयः स्वं स्वं विकारमाप्लावयन्ति । यथा वा स एव क्षेत्रिफस्तस्मिन्नेव केदारे न प्रभवत्यौदकान्भीमान्वा रसा- धान्यमूलान्यनुप्रवेशयितुं, कि तर्हि मुद्गवेधुकश्यामाकादीस्त- वोऽपकर्षति । अपकृष्टेषु तेषु स्वयमेव रसा धान्यमूलान्यनुमवि. शन्ति, क्या धर्मों निवृत्तिमात्रे कारणमधर्मस्य, शुद्धयशुद्धयो- रत्यन्तविरोधात्, न तु प्रकृतिप्रष्टचौ धर्मों हेतुर्भवतीति । अत्र नन्दीश्वरादय उदाहार्याः । विपर्ययेणाप्यधर्मों धर्म वाधते । तत्तवाशुद्धिपरिणाम इति । तत्रापि नहुपाजगरादय उदा• हार्याः॥३॥ यदा तु योगी वहून्कायानिमिमीते तदा फिमेकमनस्कास्ते भवन्त्ययानेफमनस्का इति- निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात् ॥४॥ अस्मितामा विचकारणमुपादाय निर्माणचित्तानि करोति, सतः सचिचानि भवन्तीति ॥४॥ उसित्सितेनोत्पन्नेन वा घटेन प्रयुज्यन्ते । किंतु स्वतन्त्रेण कुलालेन । न प पुरू- पार्थोऽपि प्रवर्तकः । किंतु तदुद्देओनेश्वरः । उद्देश्यतामात्रेण पुरुषार्थः प्रवर्तक इस्युच्यते । स्पिन्सोस्त्वस्य पुरुषार्थस्याव्यक्तस्य स्थितिकारणत्वं युकम् । न घेता- वता धर्मादीनामनिमित्तता प्रतिबन्धापनयनमात्रेण क्षेत्रिकवदुपपत्तेरीश्वरस्यापि धर्मा. विष्ठाना प्रतिवन्धापनय एवं व्यापारो वेदितव्यः । तदेतनिगदव्याख्यातेन भाष्येणो- कम् ॥३॥ पकृत्यापूरेण सिद्धी: समर्थ सिद्धिविनिर्मितनानाकायवर्तिचित्तकत्वनानावे विचार- पति-पदा विति । तन नानामनस्त्वे कायानां प्रतिचित्तमभिप्रायमेदादेकामिप्रा. पानुरोधश्च परस्परप्रतिसंघानं च न स्यातां पुरुषान्तरवत् । तस्मादेकमेव चित्तं प्रदी- पवद्विसारितया बनपि निर्माणकायान्व्याप्नोतीति प्राप्त आह-निर्माणचिचान्य. सितामात्रा । ययावनीवच्छरीरं तत्सर्वमेककासाधारणवित्तावितं दृष्टम् । तद्यथा- क्षेत्रमादिशरीरम् । तथा च निर्माणकाया इति सिद्धं तेषामपि प्रातिस्विकं मन इत्यभिप्रायेणाऽऽह-अस्मिवामात्रमिति ॥ ४ ॥ १ग. घ... भवन्ति । २ य. 'स्व'। न. 'स्वत्या' । ३क, यस्य न्य।४ 'पातमुछ।

·. है पातञ्जलयोगसूत्रागि। १७९ प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकपाम् ॥ ५ ॥ बहुना विचानों कयमेकनिसाभिमायपुरससरा प्रवृत्तिरिसि सर्वचित्तानो भयौनक चिचपकं निर्मिपीते, ततः प्रवृत्तिमेदः ||५|| तत्र ध्यानजमनाशयम् ॥६॥ पञ्चविध निर्माणचिचं जन्मोपधियन्वतपासमाधिजाः सिद्धय इति । तर यदेव ध्यान चित्तं तदेवानाभयं तस्यैव नारत्या- शयो रागादिप्रति ता पुण्यपापामिसंबन्धः क्षीणलेशत्वाची. गिन इति । इतरेषां तु विद्यते कर्माशयः ॥६॥ यदुक्तमनेकपित्तत्व एकाभिमायानुरोधश्च प्रतिसंधानं च न स्यातामिति तोतर सूत्रम्, प्रतिभेदे मयोजक चित्चमेकमर्नेकपाम् । अभविष्यदेष दोषो पवि पित्त- मेक नानाकायवर्ति मनोनायकं न निरमास्यत्, तन्निर्माणे त्वदोषः । न पैकं गृहीत्या कृतं प्रातिस्विकर्मनोमिः कृतं वा नायकनिर्माणेन निनायैव मनमो नायकत्वादिति वाच्यम् । प्रमाणसिद्धस्य नियोगपर्यनुयोगानुपपत्तेरिति । भत्र पुराणे भवति- एकस्त प्रमुशक्त्या वे बहुधा मक्तीश्वरः ।। भूत्वा यस्मात्तु बहुधा भवत्येकः पुनस्तु सः॥ तस्माच मनसो मेदा जायन्ते चैत एव हि ॥ (पायुपु०१६।१४३) एकपास द्विधा व विधा बहुधा पुनः । योगीश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च। प्राप्नुयाविषयान्कैश्चिकैश्चिदु नपश्चरेत् । संरेय पुरसान सूर्यो रश्मिगणामिया (पायुपुति तदेतेनामिप्रायेणाह-बहूना चित्तानामिति ॥ ५ ॥ तदेवमुदितंपु पञ्चत सिद्धचित्तेष्वपवर्गमागीय चित्र निर्धारयति-तत्र ध्यानज- मनाशयम् । आशेरत इत्याशयाः कर्मवासनाः क्लेशवासनाश्च । त एते न विद्यन्ते यस्मिस्तदनाशयं चित्तमपवर्गमागीयं भवतीत्यर्थः । यतो रागादिनिवन्धना प्रवृत्ति - स्त्यतो नास्ति पुण्यपापामिसंबन्धः । कस्मात्पुना' रागादिजनिता प्रवृत्तिनास्तीत्यत आह-वीणलेशत्वादिति । ध्यानजस्यानाशयस्य मनोन्वरेभ्यो विशेष दर्शयितुमि- तरेषामाशयवत्तामाह-इतरेषां विति ॥६॥ १.स., 'दानाय ।

·वाचस्पतिकृतटीकासंचालितच्यासभाष्यसमेतानि- [४ कैवल्यपादे - यता- कर्माशुक्लालणं योगिनस्विविधमितरेपाम् ॥ ७ ॥ चतुष्पदी खल्वियं कर्मजातिः । कृष्णा शुलकृष्णा शुक्लाs- शुक्लाकृष्णा चेति । वत्र कृष्णा दुरात्मनाम् । शुरुकृष्णा बहिः- साधनसाध्या । तर परपीडानुग्रहद्वारेणेव कर्माशयप्रचयः। शुक्ला तपास्वाध्यायध्यानवताम् । सा हि. केवले मनस्यायत्त्वा- दवहिःसाधनाधीना न परापीडयित्वा भवति । अल्लाकृष्णा संन्यासिनां क्षीणलेशानां चरमदेहानामिति । तत्राशुलं योगिन एच फलसंन्यासादकृष्णं चानुपादानात् । इतरेषां तु भूतानां पूर्वमेव त्रिविधमिति ॥ ७॥ ततस्तद्विपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्तिर्वासनानाम् ॥८॥ । तत्रैव च हेतुपरं सूत्रमवतारयति-यत इति । कर्माशुक्लाकणं योगिनसिवि. धमितरेपाम् । पदं स्थानम् । चर्तुप समवेता चतुष्पदी । यद्यावहि.साधनसाध्य तत्र सर्वत्रास्ति कस्यविटा { न हि ह्यादिसावनेऽपि कर्मणि परपीटा नास्यव. घातादिसमयेऽपि पिपीलिकादिवघसंमवात् । अन्ततो बीजादिवधेन स्तम्वादिभेदोप- विपतिबन्धात् । अनुग्रहश्च दक्षिणादिना वालणादेरिति । शुक्ला तप.स्वाध्याय या. नवतामसंन्यासिनाम् । शुक्लत्वमुपपादयति-सा हीति । अशुलाकृष्णा संन्यासिनाम् । संन्यासिनो दर्शयति-क्षीणेति । फर्मासंभवात् । कर्मसंन्यासिनो हि न कांचद्वहि:- साधनसाध्ये कर्मणि प्रवृत्ता इति न चपामस्ति कृष्णः कर्माशयः । योगानुष्ठानसाध्य- स्य कर्माशयलम्येश्वरे समर्पणान शुलः कर्माशयः। निरत्ययफलो हि शुक्ल उच्यते। यस्प फलमेव नास्ति कुनस्तस्य निरत्ययफलत्वमित्यर्थः । तदेवं चतुष्टयी कर्मना- तिमुक्त्वा कनमा कस्येत्ययवारयति-तत्राशुलमिति ॥ ७ ॥ कर्भाशयं विविच्य क्लेशाशयगतिमाह-ततस्तद्विपाकानुगुणानामेवाभिव्य. तिर्वासनानाम् । यजातीयस्य पुण्पनातीयस्यापुण्यनानीयस्य वा कर्मणो यो वि- पाको दिव्यो वा नारको वा नापायुगिस्तस्य विपाकस्पानुगुगाः । ता एवाऽऽह- * . . क.ग, ४. च. ब. "गुपातलि'।२ स. चव' । ३ग. घ. इ. 'चतत्वा' । ।ज.स. कर्म १५स.'वास!६ ज. "समजरवयफ।

·१८२ बाचस्पतिकवटीकासंचलितम्यासभाप्यसमेतानि-[: कैवल्यपादे- मरणत्रास: वास्तथा संस्काराः । ते च फर्मवासनानुरूपाः । यथा च घास- नास्तथा स्मृविरिति जातिदेशकालव्यवहितेभ्यः संस्कारेभ्यः स्मृतिः । स्मृतेय पुनः संस्कारा इत्येवमेते स्मृतिसंस्काराः कर्मा- शयवृत्तिलाभवशाव्यज्यन्ते । अतथ व्यवहिवानामपि निमि. चनैमितिकभावानुच्छेदादानन्तर्यमेव सिद्धमिति ॥ ९॥ तासामनादित्वं चाऽऽशिपो नित्यत्वात् ॥ १० ॥ तासां वासनानामाशिपो नित्यत्वादनादित्यम् । येयमा- त्माशीर्मा न भूवं भ्यासमिति सर्वस्य दृश्यते सा न स्वाभाविकी । कस्मात् । जावमात्रस्य जन्तोरननुभूतमर- णधर्मकस्य द्वेपदुःखानुस्मृविनिमित्तो कर्य भवेत् । न च स्वाभाविक वस्तु निमित्तमुपादत्ते । त्यत आह-ते च फर्मवासनानुरूपाः । यथाऽपूर्व स्थायि क्षणिककर्मनिमित्तमप्येवं क्षणिकानुमवनिमित्तोऽपि संस्कारः स्थायी। किंचिद्भदाधिष्टानं च सारूप्यम् । अन्य- थाऽभेदे तत्त्वेन सादृश्यानुपपत्तेरित्यर्थः । सुगममन्यत् ॥ ९॥ . स्यादेतत् । मज्येरन्पूर्णपूर्वतर-माभिसंस्कृता वासनाः। यदि पूर्वपूर्वतरजन्मसनाये प्रमाणं स्यात्तदेव तु नास्ति । न च जातमात्रस्य जन्तोर्पशोकदर्शनमा प्रमाणं भवितुमर्हति, पद्मादिसंकोचविकासवस्वाभाविकत्वेन तदुपपत्तेरित्यत माह-तासाम- नादित्वं चाऽऽशिपो नित्यत्वात् । तासां वासनानामनादित्वं च न केवलमान. न्तर्यमिति चार्थः । आशिपो नित्यत्वात् । आत्माशिपो वासनानामनादित्वे नित्य- त्याव्यभिचारादिति । ननु स्वाभाविकत्वेनाप्युपपत्तेरसिद्धमाशिपो नित्यत्वमित्यत आह-येयमिति । नास्तिकः पृच्छति-कस्मात् । उत्तरं-जातमात्रस्य जन्तो- रिति । अत एवैतस्मिञ्जन्मन्यननुमूतमरणधर्मकस्य मरणमेव धर्मः सोऽननुभूतो येन स तोकस्तस्य मातुरात्मस्खलतः कम्पमानस्य माङ्गल्यच कादिलान्छितं तदुरः मूत्रमतिगाद पाणिग्राहमवलम्बमानस्य बालकस्य कम्पभैदानुमिता द्वेषानुपक्के दु.खे या स्मृतिस्तनिमित्त मरणत्रासः कथं भवेदिति । ननूक्तं स्वभावादित्यत आह-न च स्वाभा- विकं वस्तु निमित्तमुपादचे गृहाति स्वोत्पतो। एतदुक्कं भवति-वालकस्येशो दृश्य- मानः कम्पो भयनिबन्धन ईदृशकम्पत्वादस्मदादिकम्पवत् । बालकस्य मयं द्वेपदुःखस्म- .क.स.च. ज. 'नाह। २ ग. प. उ. 'त्यो। ३ क. च. 'ति । वासनाः संस्कार आशया इत्यर्थः ॥5॥४७. श. 'जन्ममिः 1५२. दिवं नि'। 1 ।

·पानअलयोगसूत्राणि । १८३ तस्मादनादिवासनानुविदामद चितं निमित्वशात्काचिदेव वासनाः प्रतिलभ्य पुरुषस्य भोगायोपावर्तत इति । . यटमासादमदीपकल्पं संकोचविकास चित्तं शरीरपरिमाणा- कारमात्रमित्यपरे प्रतिपन्नाः। तया चान्तराभावः संसारश्च युक्त इति । तिनिमित्तं भयवादस्मदादिभयवत् । आगामिप्रत्यवायोत्प्रेक्षालक्षणं च मयं न दुःखस्य. तिमात्राइवति, अपि तु यतो विमति तस्य प्रत्यवायहेतुभावमनुमाय संप्र. त्यपि प्रत्यवाय भयं च विध्यादिति शकते । तस्माद्यज्जातीयादनुभूतचराद्धेपानु- पक्कं दुःख पपादित तस्य स्मरणात्तनातीयस्यानुभ्यमानस्य बदुःखहेतुत्वमनुमाय, ततो.विमेति । न च बालकेनास्मिञ्जन्मनि स्खलनस्यान्यत्र दुःखहेतुस्यमवगतम् । न प तादृशं दुःखमुपलब्धम् । तस्माप्रामवीयोऽनुभवः पाशिप्यते । तच्चतदेवं प्रयोगमारोहति जातमात्रस्य बालस्य स्मृतिः पूर्वानुभवनिबन्धना स्मृतित्वादस्मदा- दिस्थतिवदिति। न च पद्मसंकोचविकासावपि स्वाभाविको । न हि स्वाभाविक कारणाः स्तरमपेक्षते, वढेरोपण्यं प्रत्यपि कारणान्तरापेक्षाप्रमझात् । तस्मादागन्तुकमणकर- संपर्कमात्रमेव कमलिनीविकासकारणम् । संकोचकारणं च संस्कारः स्थितिस्थापक इति । एवं स्मितायनुमितहर्षादयोऽपि प्राचि भवे हेतवो वेदितव्याः । तदास्तां तावप्रकृतमुपसंहरति-तस्मादिति । निमित्तं लब्धविपाककालं कर्म । प्रतिलम्मोऽ भिव्यकिः। प्रसङ्गतश्चित्तपरिमाणविप्रतिपत्ति निराचिकी'विप्रतिपतिमाह--घटपासादेवि । देहप्रदेशवातकार्यदर्शनादेहावाहिः सदावे चित्तस्य न प्रमाणमस्ति । न चैतदणुपार- मागं दीर्घशप्कुलीमक्षणादावपर्यायग ज्ञानप मानुत्पादासनात् । न चाननुभूयमान- क्रमकल्पनाया प्रमाणमस्ति । न चेकमणु मनो नानादेशरिन्द्रियरपर्यायेण संबन्धुम- इति । तत्पारिशष्याकायपरिमाणं चित्तं घटप्रासादवर्तिप्रदीपवत् । संकोचविकासो पुत्तिकाहस्तिदेहयोरस्योत्पत्स्येते । शरीरंपरिमाणमेवाऽऽकारः परिमाणं यस्यैत्यपरे प्रतिपन्नाः । नन्वेवं कथमस्य क्षेत्रवीनसंयोगः । न खल्वेतदनाश्रयं मृतशरीरा-मातृ- पितृदेहवर्तिनी लोहितरेतसी प्रामोति । परतन्त्रत्वात् । न हि स्पाण्वादिष्वगच्छत्सु तच्छाया गच्छति । न चापच्छति पटे तदाश्रयं चित्रं गच्छति । तथा च न संसार: स्यादित्यत आह-तया चान्तरामाः संसारथ युक्त इति । तथा च शरीरप- - १ क. तो यतो वि । २ क. 'स्य तस्य न । ३. 'स्मानज्जा । ज. 'मुदपादि स्मात्स्मर १५ से. ज. परिणामात्र ६ क. स. “चः । अत एव सं* 1. ६ ·१८४ वाचस्पतिकृतटीकासंवलितव्यासभाष्यसमैतानि-[ ४ कैवल्यपादे-- वृत्तिरेवास्य वि नवित्तस्य संकोचविकासिनीत्याचार्यः । तच्च धर्मादिनिमित्तापेतम् । निमिचं च द्विविधम् -बाह्यमा. ध्यात्मिकं च । शरीरादिसाधनापेक्ष वाह्य स्तुविदानाभिवादनादि, चित्तमात्राधीनं श्रद्धाद्याध्यात्मिकम् । तथा चोक्तम्-ये चैते रिमाणत्वे देहान्तरप्राध्ये पूर्वदेहत्यागो देहान्तरमाप्तिश्चान्तराऽस्याऽऽतिवाहिकशरीरसं- योगाद्भवतस्तेन खल्वयं देहान्तरे संचरेत् । तथा च पुराणम्- अगष्ठमात्रं पुरुषं निश्कर्ष यमो वलात् ॥ ( भार० १२९७ । १७) इति । सोऽयमन्तराभावः । अत एव संप्सारथ युक्त इति । तदेतदमृप्यमाणः स्वमतमाह-वृत्तिरेवास्य विभुनश्चित्स्य संकोचविकासिनी. स्याचार्यः स्वयंभूः प्रतिपेदे । इदमत्राऽऽकूनं---यद्यनाश्रयं चित्तं न देहान्तरसंचारि कयमेतदातिवाहिकमाश्रयते, तथापि देहान्तरकल्पनायामनवस्था । न चास्य देहानि. कपः सातिवाहिकस्य संमवति । निकृष्टस्य चेतसस्तत्संबन्धात् । अस्तु तर्हि सूक्ष्मश- रीरमेवाऽऽसगोदा च महाप्रलयानियत चित्तानामधिष्ठानं पाटकौशिकशरीरमध्यवर्ति । तेन हि चित्तमा सत्यलोकादा चावधेिस्तत्र तर शरीरे संचरति निष्कर्पश्चास्योपपन्न: पाटकोशिकाकायात् । तत्र हि तदन्तराभावस्तस्य नियतत्वात् । न चास्यापि सद्भावे प्रमाणमस्ति। न खल्वेतदध्यक्षगोचरः । न च संसारोऽस्यानुमानम् । आचार्यमते- नाप्युपपत्तेः । आगमस्तु पुरुषस्य निष्कर्षमाह । न च चित्तं वा सूक्ष्मशरीरं वा पुरुषः किंतु चितिशतिरप्रतिसंकना । न चास्या निष्कर्षः संभवतीत्यौपचारिको व्याख्येयः । तथा च चितश्चित्तस्य च तत्र तत्र वृत्त्यमाव एव निष्कर्षः । यथ स्मृतीतिहासपुराणेषु मरणानन्तरं प्रेतशरीरप्राधिस्तद्विमोकन्ध सपिण्डीकरणादिभि- रित्युकं तदनुजानीमः । आतिवाहिकात्वं तस्य न मृप्यामहे । न चात्रास्ति कधि- दागमः । लब्धशरीर एव च यमपुरुषैरपि पाशबद्धो नीयते । न त्वातिवाहिक- शरीरः । तस्मादाहंकारिकत्वाचेतसोऽहंकारस्य च गगनमण्डलवत्रैलोक्यम्यापित्वा. द्विभुत्वं मनसः । एवं चेदस्य वृत्तिरपि विम्वीति सर्वज्ञतापत्तिरित्यत उकं वृत्तिरे- पास्येति । स्यादेतत् । पित्तमात्राधीनाया वृत्तेः संकोचविकासो कुन: कादाचित्कावि. भाह-तच्च चितं धादिनिमित्तापेक्षम् । वृत्ती निमित्तं विम. नते-निमित्वं चेति । आदिग्रहनेन्द्रियधनादयो गृहन्ते । श्रद्धादीत्यत्रापि वीर्यस्मृत्यादयो गृह्यन्ते । आन्त र संमतिमाचार्याणाबाह-तथा चोक्तम् । ग. प...ब. भुन. सं। २ स. न. . ' आदि। . स्यत ·पातालयोगसूपाणि। भेच्याइयो यायिनां विहारास्ते. पाशसाधननिरमात्मान: भएं धममिनिर्वतयन्ति । तयोर्मानसं पलीक, मानराम्पे केनाविशय्यते, दण्डकारण्यं १ विषयलण्यतिरेफेणं शारीरेण कर्ममा शून्य का फर्तुमुत्सहेत । सयुमगस्त्यवदा पिवेत् ॥१०॥ हेतुफलाश्रयालम्पनैः संगृहीतत्वावपाम-, भाव तदभापः ॥ ११ ॥ शेतुर्धर्यास्सुसमधर्मादुःख, सुखादागो दुःसाध्वेषस्तक्षय प्रयत्नस्तन मनसा शचा फायेन पा परिस्पन्दमानः परयनुरक्षा त्युपहन्धि पा ततः पुनर्याधमा सुखदुःखे रामदे॒पापिसि मट- अमिदं पहरं संसारपक्षम् । षस्थ व प्रतिक्षणयावर्तमानस्या- रिया मेधा पूर्व सर्वज्ञशावागिश्यप हेसुः । कसं सु यपाथिल्प यस्य प्रत्युत्पमसा पर्यादे, न रापूर्वोपमनः । मनस्तु साधिका- रमायो वासनानाम् । न सवसिताधिकारे मनसि निराश्रया वासनाः स्थानमुत्साहन्ते । पदभिमुखीभूतं वस्तु या वासना म्यनक्ति तस्यास्सदालम्पनम् । एष सुफलाप्रयाउम्पनरेः संगृहीताः सा पासना । पापभाषे तत्संश्रयाणामपि वास. नानापमापः।।११।। बिहारो व्यापारः । प्रकृष्ट शुरु तयोर्वाताम्यन्तरयोर्मध्ये । ज्ञानवेराम्ये तजनितो (तो) धर्म (माँ) केन बाबासाव्येन धर्मेगातिर म्यते अभिभूयते । ज्ञानवैराग्यजावेद धौ सुमयिभवतः, बीअभावादपनयत इत्यर्थः । अमेष सुप्रसिद्धमुदाहरणमाह - दण्डकारण्यामिति ॥ १०॥ अयसाचित्तवृत्तयो बासनाध्यानादयश्वकपमासामुच्छेदः । खलु चितिशक्तिरना दिछियत इत्यत माह-हेतुफलामपालम्बनेः संगृहीतत्वादेपामभावे तद- भाषः । अनादेरपि समुच्छेदो यः । तथाऽनागतत्वस्येति सव्यभिचारस्वादसा- नम् । वितिशतिस्तु विनाशकारणामान विनश्यति, न पनादित्वात् । उक शासनानासनादीनामपि समुच्छेदे कारणं सूत्रगेति । अनुग्रहोपघातापि धर्माधर्मादि- निमित्तमुपलक्षयतः । तेन सुरापानावयोऽपि संगृहीता यनिता नेत्री नायिका । औष हेतमाह-युवयिति । प्रत्युत्पन्नता वर्तमानता न त भर्मस्वरूपोम्पादः । अश्रय हेसुमाह-न हरति । यभिमुष्टीम पस्तु कामिनी संपादि । व्यापकामाचे माध्य. स्यामा इति सूधार्थः ॥ ११ ॥ १ स. सम्यत । २ स. 'भयते । - ।

·-१८६ वाचस्पतिकृतटीकासंवलितव्यासभा यसमेतानि-[ कैक्स्यपादे- नास्त्यसतः संभवः, न चास्ति सतो विनाश इति द्रव्यस्पेन संभवन्त्यः कथं निवर्तिध्यन्ते वासना इति- अतीनानागवं स्वरूपनोऽस्त्यध्वोदा- धर्माणाम् ॥ १२॥ भविष्यद्वयक्तिकमनागतमनुभूतव्यक्तिकमतीवं स्वव्यापारो. पालं वर्तमानं, त्रयं चैतद्वस्तु नानस्य नेयम् । यदि चैवस्व- रूपतो नाभविष्यन्नेदं निर्विषयं ज्ञानमुदपरस्पर 1.तस्मादवी- वानागतं स्वरूपतोऽरतीति । किंच भोगभोगीयस्य वाऽपवर्ग- भागीयस्य वा कर्मणः फलमुत्पित्सु यदि निरुपाख्यमिति तदु- देशेन तेन निमिचेन कुशलानुष्ठानं न युज्येत । सवय फळस्य निमिचं वर्तमानीकरणे समय नापूर्वोपजनने । सिदं निमिचं मैमिचिफस्य विशेषानुग्रहणं फुरवे नापूर्वमुत्पादयतीति । उत्तरसूत्रमवतारयितुं शङ्कते-नास्तीति । असत इति तु संपातायात निदर्शनाय था । अचीवानागतं स्वरूपतोऽस्त्यवभेदाधर्मापाम् । नासतामुत्पादो न सता विनाशः किंतु सतामेव धर्माणामध्वभेदपरिणाम एवोदयव्ययाविति सूत्राः । अनु. 'भूता मासा येन व्यक्तिस्तत्तया । संप्रति व्यक्तिर्नास्तीति यावत् । इतथ कास्येऽपि धर्भः सन्नित्याह-यदि चेति । न ह्यसम्ज्ञानविषयः संभवतीति निरुपारूपत्वादिष. यावमास हि विज्ञानं नासति विषये मवति । काश्यविषयं च विज्ञान योगिनामस्म. वादीनां च विज्ञानमतति विषये नोत्पन्नं स्यात् । उत्पद्यते च । तस्मादनीतानांगते सामान्यरूपेण, समनुगते स्त इति । एवमनुभवतो ज्ञान विषयसत्वे हेतुरुक्तम् । उद्दे.. श्यत्वादप्यनागतस्य विषयत्वेन सत्त्वमेवे त्याह-किंच भोगभागीयस्येति । कुशलो निपुणः । भनुष्ठेयेऽपि च यद्यनिमित्तं तस नैमित्तिके सत्येव विशेषमाधचे । यथा काण्डलाववेदाध्याच्यादयः । न खोते काण्डलावादयोऽसन्तमुत्पादयन्ति । सत एवं नमामिविकारों कुर्वन्ति । एवं कुलालादयोऽपि सत एव घटस्य वर्तमानीभावहेतव इस्याह--सतश्चेति । यदि तु वर्तमानत्वाभावादतीतानागतचौरसव हन्त मो वर्तमानस्याप्यमावोऽती- खानागतस्वाभावात् । अवविशिष्टतया तु सत्वं प्रयागामध्यविशिष्टमित्यभिप्राये. । । क. स. 'प्रहं कु।३ ग. घ. इ. 'यति । ३२, रा. 'मानमा। .. । स्वाति १५ क. 'घधर्मावि !

·मूक १३] पातञ्जलयोगसूबाण। धर्मी चानेकधर्मस्वभावस्तस्य चावभेदेन धर्माः सत्यव- स्थिवाः । न च चया वर्तमान व्यक्तिविशेषापन दन्यतोऽस्त्य- वमतीतमनागतं च । कयं ताई, वेनेव व्यङ्गन्धेन स्वरूपेणाना. गतमस्ति । स्वेन चानुभूनव्यक्तिकेन स्वरूपेगावीतमिति । वर्त- मानस्वाध्यम स्वरूपव्यक्तिरिति न सा भवत्यतीतानागतयो. रंध्यनोः । एकस्य चाध्यनः समये द्वावध्वानो धर्मिसमन्वागतो भवत एवेति नाभूत्या भावस्त्रयाणामध्वनामिति ॥ १२ ॥ ते व्यक्त सूक्ष्मा गुणात्मानः ॥ १३ ॥ ते खल्वमी यध्वानो धर्मा वर्तमाना पक्तात्मानोऽतीता- नागवा सूक्ष्मात्मानः पैडविशेषरूपाः । सर्वमिदं गुणानां संनि. वेशविशेषमात्रमिति परमार्थको गुणात्मानः । तथा च शास्त्रानु- शासनम्-- गुणानां परमं रूपं न दृष्टिपथम्स्छति । यजु दृष्टिपर्य प्राप्तं तन्मापेव सुतुच्छफम् ॥ इति ॥ १३ ॥ गाऽऽह-धर्मी चेति । प्रत्येकमवस्थान प्रत्यवस्थितिरिति । द्रव्यत हति। ध्ये धर्मिगि सामिक्तिकस्वतिः । यद्यतनामलावतीतानामतत्व न स्वस्तहिं पते- मानसमये तत्त्वामावान स्थातामित्यत आह-एफस्य चेति । प्रकृतमुपसंहरति--- इति नरभूत्वा भाव इति ॥ १२ ॥ स्पादेतत् । अयं तु मानाप्रकारे धमिधर्मावस्यापरिणामको विश्वभेदप्रपश्यो । जधानादेकस्माद्भवितुमर्हति। न अविलक्षणात्कारणात्कार्यभेदसंथव इत्यत आह-वे व्य कसूक्ष्मा गुणात्मानः । ते व्यध्वानो घर्मा व्यक्तीश्च सूक्ष्माश्च गुणास्मानो न गु म्यातिरिक्तमेषामस्ति कारणम् । वैचियं तु तदाहितानादिलेशवासनानुगताचियात् । पपीक वायुपुराणे-देश्वरूप्यात्प्रधानस्य पारीणामोऽयमद्भुवः ॥ [५३।१२०) इति । व्यमान पृथिव्यादीनामेकादशेन्द्रियाणा घ वर्तमानानामतीतानागतत्व पंडविशेषा अपायोगं भवन्ति । संपत्ति विवाय नित्यानित्यरूपे विमनन्नित्यरूपमाह-समिद- यिति । दृश्यमानम्। संनिवेशः संस्थानभेदवा-परिणाम इत्यर्थः । अप पटितन्त्रशा- म. वा । २ ग, इ. 'न । स'। ३ ज. पविये।४ ज. यवन्तर्गणिक ५. धर्म- धर्यव" । क. माती' ज.श. पदि ।

·- पाचस्पविकृतीकासंपलितष्पासभाष्यसमेवानि-[ ४ कैवस्यपादे- पदा तु सवें गुणाः कथमेकः शब्द एकमिन्द्रियामिति- परिणामकत्वावस्तुतत्त्वम् ॥ १४ ॥ प्रख्याक्रियास्थितिशीलानां गुणानो प्रहणात्मकाना करणः भावनेका परिणाम भोत्रमिन्द्रियं, ग्राघात्मकाना शब्दवन्मात्र- भाषनेका परिणामः शब्दो विषय इति, चन्दादीनो मूर्विसमान- जातीपानामेकः परिणामः पृथिवीपरमाणुस्तन्मात्राषयवस्तेषां चैका परिणामः पृथिवी गौतः पर्वत इत्येवमादितान्तरेपपि स्नेहोण्यमणामित्वावकाशदानान्युपादाय सामान्यमेकविकारा- रम्भा समायः। नास्त्पर्यों विज्ञानविसहचरः, अस्ति तु ज्ञानमविसहचरं बस्यानुशिष्ठिः । मायेष न तु माया । सुतुच्छ विनाशि । यथा हि मायाऽझायैषा. म्पमा भवत्येवं विकारा भप्याविर्भावतिरोभावधर्माणः पतिक्षणमन्यया । प्रकृतिनि. . त्यातला मायाविभूमिगी परमारेति ॥ १३ ॥ मवत गुण्यस्येत्थं परिणामविष्यमेका परिणामः पृवितीति वा सोयमिति वा कुन भास्मन एकत्वपिरोपादित्याशय सूत्रमपसारयति-पदा तु सर्व गुणा इति । परिणामकस्वादरमुतश्यम् । पतूनामप्येका परिणामो घटः । सपथा-गपाश्चमाहिषमा. तहानो रुमानिक्षितानामेको लपमत्वनातीपक्षमः परिणामी पतितलानलानी प्रदीप इति । एवं बहुत्वेऽपि गुणाना परिणामकर, सतस्तन्मात्रभूतमोतिकाना मत्येकं तत्पमे- कत्वम् । महगास्मकाना सत्त्वप्रधानतया प्रकाशात्मनामहंकारावान्तरकार्याणां करणमावे. नेकः परिणामःोत्रमिन्द्रियम् । तेषामेव गुगानो तमाप्रधानतया जदत्वेन प्राधास्माना शब्दतन्माषमापनेकः परिणामः शब्दो विषयः । शन्द इति भन्दतन्मानम् । विषय इति महत्वमाह न तन्मात्रस्य प्रोत्रपिपयत्वसंमय इति । शेष सुगमम् । अय विज्ञानादिन नाशिकमुत्थापयति-नारत्ययों विज्ञानपिसइयर इति । यदि हि भूतमोतिकानि विज्ञानमात्राद्भिन्नानि मवेयुस्ततस्तदुत्पत्तिकारणमीचं प्रधान करप्येत, न तु तानि विज्ञानातिरिचानि सन्ति परमार्थतः। तत्कथं प्रधानकल्पनं कर्ष प महणानामिन्द्रियाणामहंकारविकाराणां कसनेति । तथा हि-अदस्यास्य स्वपमा- काशत्वानास्यों विज्ञानविसहचरः । साहचर्य मंबन्धः । तदभावो पिसह परत्वम् । ग.प.अ. प. अ. न्दना । २ स. प. इ. च, अ. 'दिभूवा । ३ स. अ.न. 'धर्मेण प' ४. कुटो नाना.मान।

·-- पातशलयोगसूत्राणि । स्वमादौ फरिपतमित्यन या दिशा ये वस्तुस्परूपमपनुक्ते ज्ञान- परिकल्पनामा वस्तु स्वमपिपयोपमं न परमार्थतोऽस्तीति य माहुस्ते तयेति प्रत्युपस्थितमिदं स्चमाहात्म्येन वस्तु कयमममा. गात्मफेन विकल्पज्ञानवलेन वस्तुस्वरूपमुत्सृज्य तदेवापलपन्तः श्रद्धेयवचनाः स्युः ॥ १४ ॥ विरमापार्थः । विज्ञानानन्धो नास्ति व्यवहारयोग्य इत्यर्थः । अस्ति तु ज्ञानमविल सहचरं तस्य स्वयंप्रकाशत्वेन स्वगोधरास्तिताव्यवहारे कर्तव्ये भडम प्रत्यपेक्षामा- वात् । तदनेन वेधत्वसहोफ्लम्मनियमो सूचिती विज्ञानवादिना । तो चैवं प्रयोगमारो- इत:--यद्वेधते येन पेदनेन तत्ततो न मिद्यते । यथा ज्ञानस्यामा । धन्ते व भूतभौतिकानीति विरुद्धच्यासोपलब्धिनिषेध्यभेदविरुद्धनामेदेन न्यावं वेद्यत्वं दृश्यमान स्यव्यापकमभेद पस्यापपत्तद्विरुद्धं भेदं प्रतिक्षिपतीति । तथा ययेन नियतमहोपलम्भ तत्ततो न मियते । यथैकरमानन्दाद्वितीयश्चतः । नियतमहोपनपश्चार्यों ज्ञानेनेति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः । निषेध्यमेदव्यापकानियमविरुद्ध नियमोऽनियमं निवर्तयस्त. या संदं प्रतिक्षिपतीति । स्यादेतत् । अर्थश्वेन मिनो ज्ञानात्कथं मिनवमतिमा- सन इत्यत आह कल्पितमिति । यथाऽहुनाशिका:-- सहोपलमनियमादमेदो नीलसद्धियोः। मेदब्ध भ्रान्तिविज्ञानेश्य इन्दाविवादये ।। इति । फरिपतत्व विशदपत्ति-ज्ञानपरिकल्पनेवि । निराकरोति- वि! ते कर्ष अदेयवचनाः स्युरिति संबन्धः । प्रतिज्ञानमुपस्थित प्रत्युपस्थितम् । कथम् - -रायविन या पथाऽवमामत इदकारास्पदत्वेन तथा तथा स्वयमुपस्मितं न तु कहपनोपकारिपतं विज्ञानविषयतापनम् । स्वमाहात्म्येनेति विज्ञानकारणत्वमर्थस्य दर्शयति । यस्मादन स्वकीयया माशापा विज्ञानमनि तस्मादस्य ग्राहकं तदेवमह वास्तु कसमप्रमा- णात्मकेन विकल्पविज्ञानवलेन विकल्पस्याप्रामाणिकत्वात्तद्वलस्थापि तदात्मनोऽप्रमा- पात्मकत्व, तेन परतुस्वरूपमुसज्योपप्लुतं कृत्वा ! उपगृहोति कचित्पाठः । तत्रापि म एवार्थः । तदेवापलपाता श्रद्धावत्यवचनाः स्युरिति । इदमनाऽऽकूतम्-महो. पलमनियम वेद्यत्वं च हेतू संदिग्धव्यतिरकतया कान्तिको । तपा हि-ज्ञानाकारस्प भूतमोतिकादेर्यदेतद्वाह्यत्वं स्थूलत्वं च मासेते न ते ज्ञाने संमवतः । तथा हि नाना. देशव्यापिता सोश्यं विछिनदेशता च बाह्यत्यम् । न चैकविज्ञानस्य नानादेश- च. युपभूज्य"न. "मुपगृह्य त। ३ ख. ज. नास्तीति । ३. माने स्व'1. मुत्या. पर्यस्तदि। ५. 'पकनि'।६ झ. "ति कारणले विज्ञान प्रत्यर्थ । स. "ति कारणलविहान प्रत्यर्थ । ७. 'पगुये ·पाचस्पतिकृनदीकासंवलिनण्यासभाष्यसमेतानि--[वल्यादे- कुतधैनन्याययम्-- घस्तुसाम्ये चिनभेदाचयोविभक्तः पन्थाः॥ १५॥ . ध्यापिता विच्छिन्नदेशता चोपपद्यते । तद्देशत्वातद्देशत्वलक्षणविरुद्धधर्मसंसर्गस्यैकमासं- मेवात्समवे वा त्रैलोक्यस्यैकत्वप्रसङ्गात् । अत एवास्तु विज्ञानमेद इति चेत् । हन्त मोः परमसूक्ष्मगोचराणां प्रत्ययानां परस्परवार्तानभिज्ञाना मगोचरमाननागरूकाणां कुंतस्त्योऽयं स्थूलावभासः। न च विकल्पगोचरोऽभिटाप: सप्तर्गामावाद्विशदप्रतिमास. स्वाच्च । न च स्थूलमालोचितं यतस्तदुपाधिकस्य विशदता भवेसत्पृष्ठमाविनः । न चाविकरुपवद्विकल्पोऽपि स्वाकारमात्रगोचरस्तस्य चास्थूलत्वान्न स्थूलगोचरो भवितु- मर्हति । तस्माद्वाह्ये च प्रत्यये स्थूलस्य बाह्यस्य चासमवादीकमेतदास्थातव्यम् । न चाली विज्ञानादभिन्नं विज्ञानस्य तद्वत्तुच्छत्वपसङ्गात् । तथा च वेद्यस्वस्यामे. दव्याप्यत्वामावात्कुतो भेदप्रतिपक्षत्वम् । सहोपलम्मानियमच सदसनोरिव विज्ञान स्थौल्ययोः सतोरपि स्वभावाद्वा कुतश्चित्प्रतिबन्धाद्वोपपत्स्यते । तस्मादनकान्तिक- त्वादेतो हेत्वामासौ विकल्पमात्रमेव बाह्याभावे प्रसुवाते न च प्रत्यक्षमाहात्म्य विकल्पमात्रेणापोद्यते । तस्मात्साधूक्तं कपमप्रमाणामकेन विकल्पज्ञानवलेनेति । एतेन प्रत्ययत्वमपि स्वप्नादिप्रत्ययदृष्टान्तेन निरालम्बनत्वसाधनमपास्तम् । प्रमेयवि- कल्पस्त्ववयविव्यवस्थापनेन प्रत्युक्तः । विस्तरस्तु न्यायकणिकायामनुसरणीय इति तदिह कृतं विस्तरेणेति ॥ १४ ॥ तदेवमुत्सूत्र भाप्यकृविज्ञानातिरिक्तस्थापने युक्तिमुक्त्वा सौत्री युक्तिमवतारयति- मुतयेतदिति । वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्तयोर्षिभक्तः पन्धाः । यन्नानात्वे यस्पै. कावं तत्ततोऽन्यन्तं मिद्यते । यथा चैत्रस्य ज्ञानमेकं भिन्नेभ्यो देवदत्तविष्णुमित्रमैत्र- प्रत्ययेभ्यो भिद्यते । ज्ञाननानात्वेऽपि चार्थो न मियत इति भवति विज्ञानेभ्योऽन्यः । अभेदश्वार्थस्य ज्ञानमेदेऽपि प्रमाणा परस्परप्रतिसंधानादवसीयते । अस्ति हि रक्त- द्विएविमूर्दमध्यस्थानामेकस्या योपिति प्रतीयमानाया प्रतिमंधानं या त्वया दृश्यते सैव मयाऽपीति । तस्माद्वस्तुसाम्ये चित्तभेदाज्ञानभेदात्तयोर्थज्ञानयोविभक्तः पन्थाः स्वरूपभेदोपायः । सुखजानं कान्तायां कान्तम्य, सपत्नीनां दु.खज्ञानम् | चैत्रस्य तु तामविन्दतो मज्ञानं विषादः । स्यादेतत् । य एकस्य चित्तेन परिकलितः १. च । २ क, 'सविकल्पस्य भा'। ३ ज. 'न्धानोप।

·पातञ्जलयोगस्वाणि । बहुचितासम्बनीभूतमेकं वस्तु साधारण, सत्खलु नैफधि- सपरिकल्पितं नाप्यनेकचित्तपरिकल्पितं किंतु स्वप्रतिष्ठम्। कथं, वस्तुसाम्ये चित्तभेदात् । धर्मापेक्षं चित्तस्य वस्तुसाम्येऽपि . सुखज्ञानं भवत्यधर्मापेक्ष तत एव दुःखज्ञानमविद्यापेक्षं जब एव मूदज्ञानं सम्यग्दर्शनापेक्षं तत एष माध्यस्थ्यज्ञानमिति । कस्य तचित्तेन परिकल्पितम् । न चान्यचित्तपरिकल्पितेनार्थेनान्यस्य चित्तोपरागो युक्तः। तस्माद्वस्तुज्ञानयोग्रावग्रहणभेदभिन्नयोचि- मतः पन्या नानयोः संकरगन्धोऽप्यस्तीति । सांख्यपक्षे पुनर्वस्तु विगुणं चलं च गुणवृत्तमिति धर्मादि- निमित्तापेक्षं चित्तैरमिसंबध्यते । निमित्तानुरूपस्य च प्रत्यय- स्योत्पद्यमानस्य तेन तेनाऽऽस्मना हेतुर्भवति । केचिदाहः- ज्ञानसहभूरेचार्यो भोग्यत्वात्सुखादिवदिति । त एकपा द्वारा साधारणत्वं बाधमाना पूर्वोत्तरक्षणेषु वस्तुरूपयेवापनु.. वते ॥१५॥ कामिनीलक्षणोऽस्तेनैवान्येपामपि चित्तमुपरज्यत इति साधारणमुपपद्यत इत्यत आह- न चान्येति । तया सत्येकस्मिन्नीलज्ञानवति सर्व एवं नीलज्ञानवतः स्युरिति । नम्यर्थवादिनामध्येकोऽर्थः कथं सुखादिभेदभिन्नविज्ञानहेतुः । न ह्याविलक्षणाकार- मारकार्यमेदो युक्त इला आह-सांस्यपक्ष इति । एकस्यैव बाह्यस्य वस्तुनौ: गुण्यपरिणामस्य सप्यमुपपन्नम् । एवमपि सपामविशेषण सुखदुःखमोहात्मक विज्ञानं स्यादित्यत आह- धर्मादिनिमित्तापेक्ष रजासहित सर्व धर्मापेक्षं सुख- ज्ञाने मनयति । सत्वगेव तु विमलितरजस्क विद्यापेक्ष मायथ्यज्ञानमिति । ते च धर्मादयो न स स पुरुप सन्ति किंतु कश्चिकचिदित्युपपन्ना इयवस्येति । अत्र केचिदाहुः प्रावादुका ज्ञानसह रेवार्थो भोग्यत्वात्सुखादिवदिति । एतदुक्तं भवति-.. भवत्वयों ज्ञानाद्वयतिरिकस्तयाऽसौ नत्वान्न ज्ञानमन्तरेण शक्यः प्रतिपत्तुम् । ज्ञानेन तु भानीय तथा च ज्ञानरमय एवास्ति नान्यदा प्रमाणाभावाविति । -तदेतदुत्सूत्रं तापयति माग्यकार:~ एतया द्वारेति । वस्तु खलु सर्वे वित्तसाधारणमनेकक्षणपरम्परोधमानं परिणामात्मकमनुभूयो लौकिकातथे. द्विज्ञानेन सह भवेन्नमेपविधमेवं चेदिदमंशस्योपरि कोऽयमनुरोधो येन सोऽपि नापयेतेत्यर्थः ॥ १५॥ १ ग, घ, अ, चज. 'ताल' । २ क. 'स्नुस्वर ! ३२. ए. । ८. 'गत 1५ ।

·१९२ पाचस्पतिकतटीकासंवलितभ्यासभाष्यसमेशानि-[वस्वपादे- न चैकचित्ततन्त्रं वस्तु तदपमाणकं तदा किं स्यात् ॥१६॥ एकचित्ततन्त्र द्वस्तु स्यात्तदा पिसे व्यग्रे निरुदे वाऽस- रूपमेष वेनापरामृष्टमन्यस्याविषयीभूतमप्रपाणकमगृहीवस्वभा. वर्क केनचित्चदानी कि तत्स्यात् । संपन्यमानं च पुनचित्तेन कुत उत्पयेत । ये चास्यानुपस्थिता भागास्वे चास्य न स्युरेवं नास्ति पृष्ठमित्युदरमपि न गृधेत । तस्यास्वतन्त्रोऽयी सर्षपुरु. पसाधारणः स्वतन्त्राणि च चिचानि प्रतिपुरुष प्रर्तन्ते । नयोः संवन्यादुपलब्धिः पुरुपस्य भोग इति ॥ १६ ॥ मा वा भूदिवयंशस्यापहवो ज्ञानसहवास्त्वर्थस्तत्राप्वाहन वैकचिवतन्त्र वस्तु तेदप्रमाणकं तदा किं स्यात् । यदि घटप्राहि वित्तं तबदा पटद्रव्ययप्रतपा न घटे वर्तते । यता विवेकविषयमासीत्तदेव च निरोधं समापद्यते तदा घटज्ञानस्य वा विवेकज्ञानस्य वाऽमावाविवेको वा घटो वा ज्ञानभेदमाघजीवनस्तन्नाशामष्ट एवं स्थादित्याह-एफचित्तेति । किं तत्स्यान्न स्यादित्यर्थः । संबध्यमानं च पिसेन नद्वस्तुविवेको वा घटो वा कुत उत्पधेत । नियतकारणान्वयन्यतिरेकानुविधायि- भावानि हि कार्याणि न स्वकारणमतिपय कारणान्तरादवितमीशते । मा भूदका- रणस्ये तेषां कादाचित्कवव्याघातः । न च तज्ज्ञानकारणत्वमेव सत्कारणत्वमिति युक्तम् । आशामोदकस्य मोदकस्य चोपयुज्यमानस्य रसवीर्यविपाकादिसाम्यप्र- साहात् । तस्मात्साधूक्तं संवध्यमानं वा (च) पुनधिचनेति । अपि च यो योऽस्पिागः स सो मध्यपरमाग-याधः । ज्ञानावीने साये स्वस्थाननुभ्यमामपा. मध्यपरभागौ न स्त इति व्यापक मावादाभागोऽपि न स्यादिस्यर्याभावास्फुतो ज्ञानसहभूर्य इत्याह-ये चास्येति । अनुपस्थिता अज्ञाताः । उपसंहरति-समा- दिति । सुमि शेषम् ॥ १६ ॥ . क. स. 'न्त्र चेस्तु । २ क स. च. अ. सरप्रना। ३. स्व. प.६.च.. का ४ क.नं चेद्वस्तु १५ क. तामा।६ ज. 'लेन ते'। ७ झ. 'पमें 1.ख. 'लमि'। १२. 'गमि'11.क. कस्योपार्जितमो' । ११ रा. ज. 'गमम् ।

·सू०१७-१८] पातञ्जलयोगसूनागि। तदुपरागापेक्षित्वाश्चित्तस्य वस्तु ज्ञाता- ज्ञातम् ॥ १७॥ अयस्फान्तमणिकला विषया अयासधर्मकं चित्तमभिसं. बन्थ्योपरजयन्ति । येन च विषयेणोपरक्त चिचं स विषयो ज्ञातस्ततोऽन्यः पुनरतावः । वस्तुनो नाताज्ञानस्वरूपत्वात्परि- णामि चित्तम् ॥ १७ ॥ यस्य तु तदेव चित्तं विषयस्सस्प- सदा ज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तत्मशो: पुरुषस्थाप- रिणामित्वात् ॥ १८॥ स्पादेतत् । श्चितता, सच जडस्वभाव इति न कदाचिनकाशेत । प्रकाशने वा जडत्यमप्यस्याभगतमिति मायोऽपगच्छेत् । न जातु स्वायमपहाय भावो वर्तितुमर्हति । न चेन्द्रियाद्यायो भडस्वभावास्यार्थस्य धर्मः प्रकाशत इति सामतम् । अर्थधर्मस्व नीलत्वादिषत्सर्वपुरुषसाधारण इत्येक, शास्त्रार्थ इति सर्व एव विद्वासः प्रजन्न जामः कश्चिदस्ति । न वातीसानागतयोर्धमः मत्युपनो युक्तः । तस्मा. स्वतन्त्रोऽयं उपळम्मविषय इति मनोरथमात्रमेतदित्यत आह-~-तदुपरागापेक्षिक, स्वाचित्तस्य वस्तु जावाजातम् । नडस्वभावोऽप्यर्थ इन्द्रियाणाढिकया चितमुपर- अपति। तदेवंभूत पिचदर्पणमुपाका तरतिविम्मा चिनिशक्तिचित्तमर्थोपरक्त घेतमा- नामनुमति, न स्वयें फिपित्याकस्यादिकायते । नापसंबद्धा चितेन तत्पतिनि- ब-क-रुक्त वादिति । यद्यपि च सर्वगतत्वाचित य चेन्द्रियाय चाऽई सारिकाप विषये नास्ति संबन्धस्तथाऽपि या शरीरे वृत्तिचित्त तेन सह संबन्यो विषयाणा. मित्ययस्का तमणिक्ता इत्युक्तम् । अ५.सधर्मकं चित्तमिति । इन्द्रियामालिका याऽभिविन्ध्योपरञ्जयन्ति । अाएपित परिणामीत्याह-वस्तुन इति ॥ १७ ॥ तदेवं चित्तम्पनिरेकिमममस्याप्य तम्या परिणतिवर्षकैम्यो व्यतिरिक्तमात्मा- नमादर्शयितु तद्वैपमपरिणामित्वमस्य वक्त प्रबिस्वा सूत्र पठति-यस्य तु तदेव विसं विषयस्तस्य-सदा ज्ञातावितवृत्तयस्तत्मभोः पुरुषस्यापरिणामि- स्वाद । तिसमूदवितिसकायत वस्थित चित्तमा निरोधात्सर्वदा पुरुषेणानुभूयते वृत्ति- मतत्कस्य हेतोर्यतः पुरुषोऽपारगामी पारगामि चित्तवत्पुरुषोऽपि ज्ञाताजातवि. १ क उ म । २ स ज न. 'सरफेर ।

·पाचस्पतिकृतटीकासंवलितव्यासभाष्यसमेतानि-[ कैवस्वाद- यदि चित्तवल्लभुरपि पुषः परिणमेचतस्तट्रिपयाचिचस्तयः शब्दादिविषयवज्जाताजाता: स्युः । सदाजातत्वं तु मनसात- सभोः पुरुषस्यापरिणामित्वमनुमापयति ॥ १८॥ स्थादाशङ्का चिचमेव स्वाभासं विषयाभासं च भविष्यती. त्पमिवत्- न तत्स्वाभासं दृश्यत्वात् ॥ १९ ॥ यथेतराणीन्द्रियाणि शब्दादयय दृश्यत्वान्न स्वाभासानि तथा मनोऽपि प्रत्येतव्यम् । न चामिरत्र दृष्टान्तः । न सिरात्मस्वरूपममकाशं प्रकाश- विषयो भवेत् । ज्ञातविषय एव त्वयम् । तस्मादपारणामी । ततश्च परिणामि. म्पोऽतिरिच्यत इति । तदेतदाह-यदि चिचपदिति । सदा ज्ञातत्वं तु मनसः सवृत्तिकस्य तस्य यः प्रभुः स्वामी भोक्तेति यावत् । तस्य प्रमोः पुरुषस्यापरिणा. मित्वमनुमापयति । तथा चापरिणामिनस्तस्य पुरुषस्य परिणामिनश्चित्तानेद इति भावः ॥१८॥ भत्र नाशिकमुस्थापयति-स्यादाशङ्केति । अयम: स्यादेतदेवं यदि पिता मात्मनो विषय: स्यात् , अपितु स्वप्रकाशमेतद्विषयामासं पूर्वचित्तं प्रतीत्य समुत्पन्न तस्कुतः पुरुषस्य संदाज्ञातविषयत्वं कुतस्तरां वाऽपरिणामितया परिणामिनधित्ताद इति।न तास्वाभासं दृश्यत्वात् । भवेदेतदेवं यदि स्वसंवेदनं चित्तं स्यान खेतदस्ति। तद्रि परिणामितया नीलादिषदनुभव्याप्यं यच्चानुमन्याप्यं न तत्स्थामास भविः तुमर्हति । स्वात्मनि वृत्तिविरोधात् । न हि तदेव किया च कर्मकारक छ । नहि पाक: पच्यते छिदा वा छिद्यते । पुरुषत्वपरिणामी नानुभवकर्मेति नास्मिन्स्वयंप्रकाशता न युज्यते । अपराधीनप्रकाशता हास्य स्वयंप्रकाशता नानुभवकर्मता । तस्माद्दश्यत्वा- दर्शनकर्म चित्तं न स्वाभातम् । आत्मप्रकाशप्रतिविम्वतयैव चित्तस्य तवृत्तिविषया: प्रकाशन्न इति भावः । मनु दृश्योऽमिः स्वयंप्रकाशश्च । न हि यथा घटादयोऽमिना व्यज्यन्त एवमनि. सम्यन्तरेणेत्यत आह--न चानिरति । कस्मात् । नहीति । म नामानिरंयन्त- राप्रकाशित विज्ञानातु प्रकाशन इति न सर्य प्रकाशत इति न व्यभिचार इत्यर्थः । ग. प. इ. 'मेत तत । २ क, घ, च वैशेषिवाण चित्तात्मवादिनी ब भ 1.. नाशिकानो सितामवादिना भ' ३ ग. प. ६. 'प्यख । ४ न. 'द, न स्पेतदस्ति । । ५ स. स. च का । ६ प. *ता यु' 1 स. स. 'विम्यतस्यैव । ८ म. तथाऽपि वि! ५ ·०२.] पातञ्जलयोगसूत्राणि। कवि । मकाशश्वायं प्रकाश्याफाशकसंयोगे दृष्टः । न स्वरूपमात्रेऽस्ति संयोगः। किंच स्वाभासं चित्तमित्यग्राह्यमेव कस्यचिदिति शब्दार्थः। तद्यथा-स्वात्मप्रतिष्ठमाकोशं न परम- तिमित्यर्थः । स्वबुद्धिपचारमतिसंवेदनात्सत्त्वानां परत्तिदृश्यते- क्रुदोऽई भीतोऽहममुत्र मे रागोऽमुत्र मे क्रोध इति । एतत्स्वधु. देरग्रहणे न युक्तमिति ॥ १९ ॥ एकसमये चोभयानवधारणम् ॥ २० ॥ न चैकस्मिन्क्षणे स्वपररूपावधारणं युक्त, क्षणिकवादिनी यद्भवनं सैच क्रिया तदेव च कारकमित्यभ्युपगमः ॥ २० ॥ प्रकाशथायमिति । अयमिति पुरुषस्तभावाप्रकाशाद्वयवच्छिनत्ति, क्रियारूपः प्रकाश इति यावत् । एतदुक्कं भवति-या या क्रिया सा सा सर्वा कर्तृकरणकर्मसंबन्धेन दृष्या। थापाको इष्टश्वामितण्डुलसंबन्धेत यथा वा प्रकाशनम् । तथा च प्रकाशोऽपि क्रियेति तयाऽपि तथा मवितव्यम् । संबन्धश्च भेदाश्रयो नाभेदे संमवतीत्यर्थः। किंच स्वाभासं चिसमित्यग्राह्यमेव कस्यचिदिति शब्दार्थः । स्यादेतत् । मा मुद्रा चित्तम् । न हि महणस्याकारणस्याव्यापकस्य च निवृत्ती चित्तनिवृत्तिरित्यत आह.--स्वबुद्धीति । बुद्धिचित्तं, पचास व्यापारा, सत्वाः प्राणिनः, चित्तस्य वृत्तिमेदाः क्रोधलोमादयः सानियेण पित्तन स्वविषयेण च सह प्रत्यात्ममनुभूयमानाचित्तस्थामाह्यतो विघटयन्ती- त्यर्थः । स्वबुद्धिप्रचारप्रतिसंवेदनमेव विशदयति-~-पुद्धोऽहमिति ॥ १९ ॥ एकसमये चोभयानवधारणम् । स्वाभासं विषयामासं चित्तमिति नुवाणो न तावनय व्यापारेणाऽऽत्मानमधारयति देनेव विषयापीति वक्तुमर्हति न पिल, क्षगो ल्यापारः कार्यभेदाय पर्याप्तस्तस्माद्वयापारमेदोऽजीकर्तव्यः । न च नाशिका- नामुत्पत्तिमैदातिरिकोऽस्ति व्यापारः । न चैकस्या एवोत्पत्तेरविलक्षणायाः कार्यवेल. क्षण्यसंभवः । तस्याऽऽकस्मिकत्वासगात् । न कस्योत्पत्तिद्वयसमवः । तस्मादस्य च ज्ञानरूपस्य चावधारणं नकस्मिन्समय इति । तदेता येणोच्यते-न चैकस्मि- सण इति । तथा चोके वैनाशिक-- भूतियेषां क्रिया सैव कारकं सेव चोच्यते ।। इति । तस्मादृश्यत्वमेतश्चित्तस्य सदातनं सामासत्वमपनयद्ददारं च द्रपुरपरिणामित्व च दर्शयतीति सिद्धम् ॥ २० ॥ 4 १. स. 'काशमिलप्रतिष्टमेवेत्य' । २ क. भेदोऽति' । ३ ज, मेव चित्त'।

·पाचस्पतिकृतटीकासंचलितव्यासभाप्यसमेतानि- [: कैवस्वादे- स्यान्मतिः स्वरसनिरुद्ध चित्तं चित्तान्तरेणं समनन्तरेण गृखत शति- चित्तान्तरदृश्ये बुद्धियुद्धरतिप्रसङ्गः स्मृति- संकरश्च ॥ २१ ॥ अध चिचं चिचान्तरेण गृश्येत बुद्धिबुदिः केन गृखते, साऽप्य- न्यया साऽप्यन्षयेत्यतिमसङ्गा। स्मृतिसंकरच याचन्तो, बुद्धिचु- दीनामनुभवास्तावत्या स्मृतयः माप्नुवन्ति । तत्संकराच कस्मृत्य. नवधारणं च स्यादित्येवं बुद्धिमतिसंवेदिनं पुरुषमपलपदिना- शिफैः सर्वमेवाऽऽकुलीकृत्तम् । से तु भोक्तस्वरूपं यत्र वचन फल्पयन्ती न न्यायेन संगच्छन्ते । केचित्तु सत्तमात्रमपि परि- कल्प्यास्ति स सत्वो य एतापश्च स्कन्धान्निक्षिप्यान्यांच प्रति. संदधातीत्युक्त्वा वत एवं पुनस्त्रस्यन्ति । तथा फन्धानां मह. निदाय विरागायानुत्पादाय प्रशान्तये गुरोरन्तिके ब्रह्मचर्य चरिष्यामौत्युक्त्वा सत्त्वस्य पुनः सत्त्वमेवापह्नवते । सांख्ययो- गादयस्तु प्रवादाः स्वशब्देन पुरुषमेच स्वामिनं चित्तस्य भोक्तारमुपयन्तीति ॥२१॥ पुनना शिक्मुत्थापयनि-स्यान्मतिः। मा भूदृश्यत्वेन स्वसंवेदनम् । एवमप्यात्मा न सिध्यति । स्वसंतानवतिना घरमपित्तक्षणेन स्वरसनिरुद्धस्वजनकचित्तक्षणग्रहणा- दित्यर्थः । समं घ तज्ज्ञानवेनानन्तरं पाव्यवहितस्पेन समनन्नरं तेन । चित्तान्तर- दृश्ये बुद्धिबुद्धरतिप्रसङ्गः स्मृतिसंकरय । मुद्धिरिति चित्तमित्यर्थः । नागृहीता घरमा बुद्धिः पूर्वनुद्धिग्रहणसमर्था । नहि बुद्ध्याऽसंबद्धा पूर्वबुद्धिधंदा भवितुम- इति । न ह्यगृहीतदण्डो दण्डिनमवगन्तुमर्हति । तस्मादनवस्थेति । विज्ञानवेदनासं. ज्ञारूपसंस्कारी: स्कन्धाः । सांख्ययोगादयः मवादाः साख्याश्च योगाश्च त एवाऽऽदयो येषां वैशेषिकादिप्रवादाना ते साख्ययोगादयः पवादाः । सुगम- मन्यत् ॥२१॥ स्यादेतत् । यदि चित्तं न स्वामासं नापि चित्तान्तरवेद्यमात्मनाऽपि कथं मोक्ष्यते चित्तम् । न खल्वात्मनः स्वयंप्रकाशस्याप्यस्ति पाचिकिया । न प तामन्तरेण कर्ता न चासंद्धश्चित्तेन कर्मणा तस्य भोकाऽतिप्रसङ्गादित्याशयवाच्उति- १सु. ग. 'ण गृ1२ प. प. १. च. ज. 'नि:सत्य.1 ३ ग. महानि । ४ क. 'दन स्व. प्रकाशेन ए'। ५. 'रा. पव। - ·सू०२२-२३] पाचञ्जलयोगमत्राणि। फयम्- चितेरमतिसंक्रमायास्तदाकारापत्ती स्वबुद्धिसंवेदनम् ॥ २२॥ अपरिणामिनी हि भोकृशक्तिरमतिसंक्रमा च परिणामिन्पर्षे मविसंक्रान्सेव दृत्तिमनुपवति । तस्याश्य प्राप्तचैतन्यौपग्रहस्वरू- पाया बुदितेरनुकोरिमारतया बुद्धिमृत्यविशिष्टा हि ज्ञानवृत्ति- राख्यायते । तथा चोक्तम्-~- न पातालं न च विवरं गिरीणां नैनायकारं कुक्षयो नोदधीनाम् । गुहा यस्यां निहितं ब्रह्म शाश्वत घुद्धित्तिमविशिष्टां फययो वेदयन्ते ।। इति ॥२२॥ अततदभ्युपगम्यते- इष्टदृश्योपरतं चित्तं सर्वार्थम् ॥ २३ ॥ क्यामिति । सूत्रेणोत्तरमाह-चिरप्रतिसंक्रमायास्तदाकारापत्तो स्ववृद्धि- संवेदनम् । यत्तदपोचवृत्तिसाध्यमितरत्रेति तदितः समुत्थितम् । चितः स्वबुद्धि- संवेदनं बुद्धेस्तदाकारापत्तो चितिप्रतिषिम्वाधार तया तद्रूपतापत्तो सत्याम् । यपा हि चन्द्रमसः क्रियामन्तरेणापि संक्रान्तचन्द्रप्रतिबिम्बममलं जलमचलं चलमि- वाऽऽलवालमरालमिष चन्द्रमसमवयासयत्येवं विनाऽपि चितिव्यापारमुपसंक्रान्त- चितिप्रतिविध चित्तं स्वगतया क्रियया क्रियावतीमसंगतामपि संगता विति. शक्तिमवमासयोग्यमावमासादयद्भोक्तपावमापादयति तस्या इति सूत्रार्थः । भाग्यमप्येतदर्थमसत्तत्र तत्र च्यारूपातमिति न व्याख्यातमत्र । “बुद्धि- वृत्यविशिष्टत्वे ज्ञानवृत्तेरागममुदाहरति-तथा चोक्तं न पातालमिति । शाश्व- तस्य शिवस्य बहाणो विशुद्धस्वभावस्य चितिच्छायानां मनोवृत्तिमेप चितिच्छायाप. नस्वाचिनेरप्यवशिष्ट गुहां वेदयन्ते । तस्यामेव गुहायां तद्गुलं बस तदपनये तु स्वयंप्रकाशमनावरणमनुपसर्ग प्रयोतते चरमदेहस्य भगवत इति २२॥ तदेवं दृश्यत्वेन वित्तस्य परिणामिनस्तदतिरिक्तः पुमानपरिणतिधर्मोपपादितः संप्रति लोकप्रत्यक्षमप्यत्र प्रमाणयति-अतश्चेतदिति । अवश्यं चैतदित्यर्थः । द्रपट. श्योपरतं चित्रं सर्वार्थम् । यथा हि नीलाधनुरक्त पित्तं नीलार्य प्रत्यक्षेणवाव- का.स. क.ग.'शरमा १२ क. 'वाले म । ३ ख. ज, 'पनम।

·१९८ वाचस्पविकतटीकासंलितव्यासभाष्यसमेवानि-लत्यपादे- मनो हि मन्तव्येनार्थनोपरक्त, तत्स्वयं च विषयस्वाद्विष- पिणा पुरुपेणाऽऽत्मीयया हत्याऽभिसंबद्धं, तदेतचित्तमेव द्रप. द्रश्योपरक्तं विषयविपपिनिर्भासं चेतनाचेतनस्वरूपापनं विष. यात्मकमप्यविषयात्मकमिवाचेतनं चेवनामिव स्फटिकमणिकल्प सर्वामित्त्युच्यते । तदनेन चित्तसारूप्येण भ्रान्ताः केचिदेव चेतनमित्याहुः । अपरे चित्तमात्रमेवेदं सर्व नास्ति खल्वयं गवादिर्घटादिश्च सकारणो लोक इति । अनुफम्पनीयास्ते । कस्माद, अस्ति हि तेपो भ्रान्तिवीजं सर्वरूपाकारनिर्भासं चिचमिति । समापिमा मायां प्रशेयोऽर्थः प्रतिविम्पीभूतस्तस्याऽऽलम्बनीभूतत्वादन्यः । स्थापयत्येवं द्रष्ट्रच्छायापत्या तदनुरक्कं चित्तं द्रष्टारमपि प्रत्यक्षेणावस्थापयति अस्ति हि ध्याकारं ज्ञानं नीलमहं संप्रत्येमीति । तस्माज्नेयवत्तज्ज्ञाताऽपि प्रत्यक्षसि. दोऽपि न विविच्यावस्थापितो यथा जो चन्द्रमसो विम्बम् । न त्वेतावता तदप्रत्य- क्षम् । न चास्य जलगतत्वे तदप्रमाणमिति चन्द्ररूपेऽप्यप्रमाणं भवितुमर्हति । तस्माञ्चित्तप्रतिविम्बतया चैतन्यगोचराऽपि चित्तवृत्तिर्न चैतन्यागोचरेति । तदिदं सर्वार्थत्वं चित्तस्यति । तदेतदाह-मनो हीति । न केवलं तदाकारापत्या पन्तव्ये. नानोपरकं मनोऽपि तु स्वयं चेति। चकारो भिन्नक्रमः पुरुषणेत्यस्यानन्तरं द्रष्टव्यः । तच्छायापत्तिः पुरुषस्य वृत्तिः । इयं च चैतन्यच्छायापत्तिश्चित्तस्य वैनाशिकरम्युपेतव्या । कथमन्यथा चित्ते चेत. न्यमेत आरोपयांबभूवुरित्याह-तदनेनेति । केचिद्वैनाशिका बाह्यार्थवादिनः । अपरे विज्ञानमाववादिनः। ननु यदि चित्तमेव द्राकारं दृश्याकारं नानुभूयते हात चित्ताइ. मिन्नावेवाऽऽस्तां दृश्यो । ययाऽऽहुः- अभिन्नोऽपि हि वुद्ध यात्मा विपर्यासितदर्शनैः । ग्राह्यमाहमसंवित्तिभदवानिव लक्ष्यते ॥ इति । तत्कथमेतेऽनु कम्पनीया इत्यत आह-समाधिमन्नापामिति । ते खलूकाभिरुपपचि. मिश्चित्तातिरिकं पुरुषमभ्युपर्गम्यायालयोगोपदेशेन समाविपक्षायामामगोचराया- मवनार्य बोधयितव्याः । तद्यथा--समाधिप्रज्ञायां प्रज्ञेयोऽर्थ आत्मा प्रतिविम्बीभूतोऽ. न्यः करमावस्याऽऽस्मन आलम्बनीभूतत्वात् । अय चित्तादभिन्नमेव कस्माताऽऽलम्बन । १ग, ततः स्वयं। २ क. याकारं । ३ स. ज. सेवेनौति । ४ ज्ञ. "निम्वितन' ।५. "पनुपलभ्याम्य' ।। क. 'गमस्याप्य'।

·पातञ्जलयोगसूत्राणि । स चेदर्थश्चित्तमा स्यात्कथं प्रज्ञयैव प्रारूपमवधायेंत । तस्मा- प्रतिविम्बीभूतोऽर्थः प्रज्ञायां येनावधार्यते स पुरुष इति । एवं ग्रहीतग्रहणग्राास्वरूपचित्तभेदाप्रयमणेतनातितः प्रविभजन्वे के सम्यग्दर्शिनस्तराधिगत्तः पुरुषः ॥ २३ ॥ कुनश्च- तदसंख्येयवासनाभिश्चित्रमपि परार्थ संहत्यका- रित्वात् ॥ २४ ॥ तदेतञ्चित्तपसंख्येयाभिर्वासनाभिरेव चित्रीकृतमपि पार्थ परस्य भोगापषगार्थ न स्वार्थ संइत्यकारिवायत् । संहत्य- फारिणा चित्तेन न स्वार्थेन भवितव्यं, न सुखचित्तं सुखार्थ न झानं ज्ञानार्थमुभयमप्येतत्परार्थम् । यश्च भोगेनापवर्गेण चाय- भवतीति यदि युतियोधितोऽपि वपात्याद्ववेत्तत्र हेतुमाह-स चेदात्मरूपोऽचि. तमा स्यान तु ततो व्यतिरिक्तस्ततः कथं प्रज्ञ येव प्रज्ञारूपमवधायेंत । स्वास्मनि वृत्तिविरोधात् । उपसंहरति-तस्मादिति । समीचीनोपदेशेनानुकपिता भवन्ती- त्याह-एमिति । जातितः स्वमा इत्यर्थः ॥ २३॥ चित्तातिरिकात्मसद्भावे हेवन्तरमवतारयति-तश्चेति । तदसंख्येयवासना- मिश्चित्रापि परार्थ संहत्यकारित्वात् । यथप्यारूपेयाः कर्मवासना: क्लेशवास. नाश्च पित्तमेवाधिशेरते नतु पुरुषम् । तथा च वासनाधीना विपाकश्चित्ताश्रयतया चित्तस्य भोक्तृतामावहन्ति, मोक्तुस्र्थे च भोग्यमिति स चित्तार्थ , तथाऽपि तचित्तमसंख्येयवासनाविचित्रमपि परार्थ ३ । कामात् । संहत्यकारित्वादिति सूत्राः । व्याचष्टे-तदेतदिति । स्यादेत्तत् । वित्तं संहत्यापि करिष्यति स्वार्थं च भविपति का खलु विरोध इति यदि कश्चिद्व्यात्तं प्रत्याह-~संहत्यकारिणति । सुखचित्तमिति भोगमुपलक्षयति । तेन दुःखवित्तमपिइएव्यम् । ज्ञानमित्यपवर्ण उत्तः। एतदुक्कं भवति-सुखद् खे पित्ते प्रतिकूलानुकूलात्मके नाऽऽस्मनि संभवतः । स्वात्मनि वृत्ति- विरोधात् । न चान्योऽपि संहत्यकारी साक्ष परम्परया वा सुखदुःखे विधानस्ता- भ्यामनुकूलनीयः प्रतिपालनीयो वा । मायः साक्षात्परम्मरया वा न सुखदुःखयो- व्याप्रियते स एवाऽऽभ्यामनुलनीयः प्रतिकूलनीयो वा । स च नित्योदासीनः पुरुष 12. इति ॥ २३॥ १ क ख. सुमि। ३ स.वैधयोवजात्या। अशवगाला। प. ज. स. "वमेलादिति । ५ २. इतथोते ।। क स मुर्स 12.दु.सं पि।

·२०० वाचस्पतिकृतटीकासंघटितव्यासभाष्यसमेतानि- [कैवल्यपादे- नार्यवान्पुरुषः स एव परो न पर: सामान्पमात्रम् । यत् किंचि. परं सामान्यमानं सरूपेणोदाहरेद्वैनाशिकस्वरस संहत्यकारि. त्वात्परार्थमेव स्यात् । यस्त्वसौ परो विशेषः स न संहत्यकारी पुरुष इति ॥ २४॥ विशेपदर्शिन आत्मभावभावनानि- वृत्तिः ॥ २५ ॥ यया मावृपि तृणादरस्पोनदेन तही नसत्ताऽनुपीयचे तथा मोक्षमार्गश्रवणेन यस्य रोमहर्षाश्रुपातौ दृश्येते तत्राप्यस्ति विशे- पदर्शनवीनमपवर्गमागीय कर्माभिनिर्वतितमित्यनुमीयते । त- स्याऽऽत्मभावभावना स्वाभाविकी प्रवर्वते । यस्याभावादिद- मुक्तं स्वभावं मुक्त्या दोषाधेपा पूर्वपक्षे रुचिर्भवत्यरुचि निर्णये भवति । तत्राऽऽत्मभावभावना फोऽहमासं कथमहमासं फिस्त्रि- दिदं कथंस्विदिदं के भविष्यामः कथं वा भविष्याम इति । सा एषमपवृज्यते येन ज्ञानेन तस्यापि यतन्त्रत्वा स्वात्मनि प वृत्तिविरोधान ज्ञानार्थ- स्वम् । बाह्यविषयादस्मादपवर्गसंभवो विदेहप्रकृतिलयावामपवर्गासंभवात् । तस्मा- तज्ज्ञानमपि पुरुषार्थमेव न त स्वार्थ नापि परमात्रार्थम् । संहतपरार्यत्वे घानवस्था. प्रसहादसहतपरार्थसिद्धिरिति ॥ २४ ॥ तदेव केवस्यमूळवी युक्तिमयमात्मदर्शनमुक्त्वा तदुपदेशाधिकृतं पुरुषमनधिकृत तपुरुषान्तराद्वयावृत्तमाह-विशेषदर्शिन आत्मभावभावनौनिवृत्तिः । यस्याऽsrम. मावनाऽस्ति तस्याङ्गयोगोपदेशानुतिष्ठनो युझानस्य तस्परिपाक चित्तमत्त्वरुप- योनिश्पर्शनादानभावमावना निवर्तते । यस्याऽऽत्मभावभावनेष नास्ति नास्तिकस्य तस्योपदेशानधिकृतस्यापरिनिश्चितात्मतापरलोकमावस्य , नोपदेशो न विशेषदर्शनं नानामावना वृत्तिरिति स्वार्थः । नन्वात्ममावभावनायाचित्तवर्तियाः कुतोऽ. गम ३६4त आह-पया प्रासपीति । प्राग्भवीय तत्वदर्शनीमम्पपर्गभागीयं यत्कर्मा. यायोगानुष्ठानं तदेकदेशानुष्टानं वा तदभिनिर्वतिमातीत्यनुपीयते । तस्य चाऽऽरम. मावभावनाऽवश्यमेव स्वाभाविशी वस्वम्यासं विनाऽपि प्रवर्तते । अनधिकारिणमा- गमिना वचमेन दर्शयति-पस्याभावादिदमिति । पूर्वपक्षो नास्ति कर्मफलं पर- नोकिन्नोऽपावापरलोमाभाव इति, तत्र रुचिररविध निर्णये पञ्चविंशतितत्तविषये। न च उ. 'नानि'।२ख.सं. न च पावे।३नायिनि'।

·२०१ २० २६-२८] पातञ्जलयोगसूत्राण । तु विशेषदर्शिनो निवर्तते । कुतः । चित्तस्यैवेप विचित्रः परि- णामा, पुरुपस्त्वसत्यामचिद्यायां शुद्धश्चितधीरपरामृष्ट इति । तप्तोऽस्याऽऽत्मभावभावना कुशलस्य निवर्तत इति ॥ २५ ॥ तदा विवेकाननं कैवल्यप्रा. मारं चित्तम् ॥ २६ ॥ तदानीं यदस्य चित्वं विषयमाग्भारमज्ञाननिन्नमासीरादस्या- न्यथा भवति कैवल्यमारभारं विवेकजज्ञाननिम्नमिति ॥ २६ ।। तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारयः ॥ २७ ॥ प्रत्ययविवेकनिम्नस्य सत्त्वपुरुपान्यताख्यातिमात्रप्रवाहिण- चित्तस्य तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराण्यस्मीति वा ममेति वा जाना. मीति वा न जानामीति वा । कुता, झीयमाणवीजेभ्यः पूर्वसं. स्कारेभ्य इति ॥ २७॥ हानमेपां क्लेशवदुक्तम् ॥ २८॥ आत्मभावमावना प्राध्याख्याता । विशेषदर्शिनः परामर्शमाह-चित्तस्यवोत.। त(अ)स्य विशेषदर्शनकुशलस्याऽऽस्ममावभावना निवर्तत इति ॥ २१ ॥ अप विशेषदर्शिनः कीदृशं नित्तमित्यत आह-तदा विवेकनिम्न पक्षा- मारभारं चित्तम् । निगदव्याख्यातम् ॥ २६ ॥ स्यादेनत् । विशेषदर्शन चेद्विवेकनिष्ठं, न जातु वितं व्युत्थितं स्यात् । दृश्यते वाय मिक्षामटतो व्यत्थितमित्यत आह तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः । प्रत्ययति । प्रतीयते येन स प्रत्ययश्चित्तसत्त्वं तस्माविवेकश्चितः । तेन निम्नस्य मानामीति साक्षा-मोक्षो विविच्छ दर्शितो न जानामीति मोहस्तन्मूलावहंकारममका- रावहमस्तीति वा ममेति वा दर्शिती । क्षीयमाणानि च तानि वीनानि चेति समास:1 पूर्वसंस्कारेभ्यो व्युत्थानसंस्कारेभ्यः ॥ २७ ॥ स्यादेतत् । सत्यपि विवेकविज्ञाने व्युत्थानसंस्कारा यदि पत्ययान्तरण प्रक्वे फरतर्हि हानहेतुरेतेपा यतः प्रत्ययान्तराणि न पुनः प्रसुपीरन्नित्यत आह-हानपा केशवदुक्तम् । अपरिपक्षविज्ञानस्याक्षीयमाणा व्युत्थान संस्काराः प्रत्ययान्तरं प्रसु- क. 'त्य विनि'। २ ख. 'कनि'1३ . 'भ्यः॥२७॥ विषप्रत्ययनिक. ख.च, 'पाहारोहि । ५.स.ह 'नाशिनि । ६ क.स. 'मोनि.मोक्षेवि । 3. दविंटे।

·२०२ वाचस्पविकृचटीकासंघटितव्यासभाप्पसमैवानि-[कैस्वपादे- यया क्लेशा दम्पधीजभाषा न परोसमर्था भवन्ति तथा ज्ञानापिना दग्धपीजभाषः पूर्वसंस्कारो न मत्य पप्रसूर्यवाद। ज्ञानसंस्कारास्तु चित्ताधिकारसमाप्तिमनुशेरत इति न चित्पन्ते ॥२८॥ प्रसंस्पानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवे- कख्यातेधर्म मेघः समाधिः २९ ॥ यदाऽयं ब्राह्मणः प्रसंख्यानेऽप्यफुसीदस्ततोऽपि न किंचि- सार्ययते । वघापि विरक्तस्य सर्पया विषकरुयामिरेव भवतीति संस्कारपीअक्षयामास्य प्रत्ययान्सराण्युत्पथन् । तदाऽस्य धर्म- मेघो नाम समाधिर्भवति ॥ २९ ॥ ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः ॥ ३० ॥ खल्लाभादषियादया लेशाः समूलफापं कपिता भवन्ति । कुश- लाकुशलाच कर्माशयाः समूलयात हता भवन्ति । क्लेशर्मनिवृची यते न तु परिपक्क वेवेकज्ञानस्य क्षीणाः प्रत्ययान्तराणि प्रसोतुमर्हन्ति । यथा विवेक छिनसमुत्पन्ना अपि क्लेशा न संस्कारान्तरं प्रसुवते तस्कस्य हेतोस्तदेते क्लेशा विवे- कज्ञानवहिदग्धपीनभावा इति । एवं ध्युत्थानसंस्कारा अपीति । अथ व्युत्थानसं- स्कारा विवेकज्ञानसंस्कारैनिरोद्धव्या विवेकसंस्काराच निरोधसंस्कारनिरोधसंस्काराणां स्वाक्षविषयत्वं दर्शितं निरोधोपायः प्रायश्चिन्तनीय इत्यन आह-ज्ञानसंस्कारा- स्त्विति । परवैराग्यसंस्कारा इत्यर्थः ॥ २८ ॥ तदेवं सूत्रकारो व्युत्थाननिरोधोपाय पसंख्यानमुक्त्या प्रसंख्याननिरोघोपाय. माह-मसंख्यानेऽपफुसीदस्य सर्वथा विवेफख्यातेधर्मपेयः समाधिः । ततः मसंख्यानाम किंचित्सर्वमा वाधिष्ठातृत्वादि प्रार्थयते । प्रत्युत तत्रापि लिभाति परि. णामित्वदोषदर्शनेन विरकः सर्वथा विवेकल्यातिरेष भवति । एतदेव विथ. गोति-वापीति । यदा न्युस्थानपत्यया भवेयुस्तदा नायं ब्राह्मणः सर्पपा विवे. कल्यातियतस्तस्य न प्रत्ययान्तराणि मान्ति ततः सर्वथा विवेकस्यातिरिति । तदाऽस्य धर्ममेघः समाधिर्भवति । एतदुक्तं मपति-प्रसंख्याने विरक्तस्तातिरोधमि- च्छधर्ममेषं समाधिमुपासीत । तदुपासने च सर्वपा विषेकरूयातिर्भवति । तया व तं निरोर्बु पारयताति ॥ २९ ॥ तस्य प प्रयोजनमाह-~-ततः शकर्मनिवृत्तिः। करमास्पुनधिले विद्वा- १६. स. च. चिन्ते । २ रु. व मु । ज. स. ध विमु'।

·पावालयोगसूत्राणि । जीवनेच चिद्वान्विमुक्तो भवति । कस्माता यस्माद्विप- र्ययो भवस्य कारणम् । नहि क्षीणविपर्ययः कश्चित्केनचिक- चिज्जातो दृश्यत इति ॥ ३० ॥ तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञान- स्पाऽऽनन्त्याज्ज्ञेयमल्पम् ॥ ३३ ।। सर्पः क्लेशकावरणविमुक्तस्य ज्ञानस्याऽऽनन्त्यं भवति । आपरकेश चमसाऽभिभूतमावृतमनन्तं ज्ञानसत्त्वं कचिदेव रजसा अवस्तिमुद्घाटित प्रहणसमर्थ भवति । स यदा सरावरणम- लैरपर्गतं भवति तदा भवत्यस्याऽऽनन्त्यम् । ज्ञानस्याऽऽनन्त्या- ज्ज्ञेयमल्यं संपद्यते । यथाऽऽकाशे खद्योतः । यत्रेदमुक्तम्- विमुझो भपनि । उत्तर ---कस्मादिति । शकर्मपासनेदः किल कर्माशयो जात्पा. दिनिदानम्। न भाति निदाने निदानी भवितुमईति । यथाऽऽहाप्र भगवानक्षपादा- 'पीतरागजम्मादर्शनात् [गो० स० ३ । १।२५इति ॥ ३० ॥ अवं धर्ममेधे पति कीदृशं पित्तमित्यत आह-~-तदा सर्वावरणमलापेतस्प ब्रामस्याऽऽनन्त्याज्ञेयमल्पम् । आमियते वित्तसत्त्वमेमिरित्यावरणामि मला हेर. कर्माणि सर्वचत आपरणमलायेति सर्यावरणमलास्तेभ्योऽपेतस्य वित्ततत्वस्य ज्ञानस्य ज्ञायतेऽनेनेत्यनया व्युत्पत्याऽऽनन्त्यावपरिमेयत्वाउनेयमरूपम् । यपा हि शरदि घन. पटलमुकम्प पण्डार्षिषः परितः प्रयोतमानस्य प्रकाशानन्त्यात्प्रकाश्या पटादयोऽ. पाः प्रकाशन्ते, एपमपावरजस्तमसचित्तसत्वस्य प्रकाशाननयादसं प्रकाश्यामिति तदेतदाह-सर्वरिति । एतदेव व्यतिरेकमुखेन(ण) स्फोरपति--आवरफेण तम. साऽभिभूतपिति । क्रियाशीलेन रजसा प्रवर्तितमत एवोद्घाटित प्रदेशादपनीतं तम इत्यर्षः । मत एव सन्धिर्मान्जेयान्मेहति वर्षति प्रकाशनेनेति धर्ममेघ इत्युच्यते । मन्वयमस्तु धर्ममेघः समाधिः सासनकेशकर्माशयप्रशमहेतः । अय सत्यप्यस्मिन्क- स्मान जायते पुनर्गन्तुरित्यत आह-यत्रेदमुक्तमिति । कारणसमुच्छेदादपि कार्य क्रियते इन्त पो मणिवेधादयोऽधादिभ्यो भवेयुः प्रत्यक्षाः । तथा चानुपपन्नाता- यामामाणको लौकिक उपपन्नार्यः स्यात- अविध्यदन्धो पणिमिति । भावय- क. च. 'गोगविग. प.६.ज. 'गतमलं भ'। ३.न. ति । स्मास्नः "क्षी- परिपर्ययो मुतो न पुननिप्यते । उत्तर-यस्मादिनि ।।

·वाचसत्तिकृत्तटीकासंचलितम्यासभाष्यसमेनानि- [स्यमादे- अन्धो मणिमविध्यत्तमनहलिराव यत् ।। अग्रीवस्तं प्रत्यमुञ्चचमनिहोऽभ्यपूजयत् ॥ इति ॥३१॥ ततः कृतार्थानां परिणामक्र. मसमाप्तिर्गुणानाम् ॥ ३२॥ तस्य धर्ममेघस्योदयात्कृतार्यानां गुणानां परिणामक्रमः परिसमाप्यते । न हि कृतमोगापवर्गाः परिसमासक्रमाः क्षणम- प्यवस्थातुमुत्सहन्ते ।। ३२ ॥ अय फोऽयं प्रमो नामेति- क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्त- निर्माह्यः कमः ॥ ३३ ॥ क्षणानन्तर्यास्मा परिणामस्यापरान्तेनावसानेन गृह्यते क्रमः ! द्मपितवान् । प्रत्यमुञ्चपिनद्धवानभ्यपूजयत्स्तुतवानिति ।। ३१ ।। ननु धर्ममेघस्य परा काठा ज्ञानप्रसादमात्रं परं वैराग्यं समूलपातमपहन्तु व्युत्पा. नसमाधिसंस्कारा मल्लेशकर्माशयान्गुणास्तु स्वत एष विकारकरणशीलाः कस्माताह- शमपि पुरुष मति देहेन्द्रियादीनाऽऽरभात इत्यत आह-ततः कृतार्थानां परि- णामक्रमसमाप्तिर्गणानाम् । शीलमिदं गुगाना यदपी ये प्रति कृतार्यास्तं प्रति न पपर्तन्त इति भावः ।। ३२ ॥ भत्रान्तरे परिणामक्रमं पृच्छति-अथ कोऽयमिति । क्षणमतियोगी परिणा- मापनिग्रोधः फमः । परिणाममा क्षणमतियोगी क्षणः प्रतिसंवन्धी यस्य स तपोकः। क्षणप्रथयाश्रय इत्यर्थः। न जातु क्रमः क्रमवन्तमन्तरेण शक्यो निरूपयितुम् । न कस्यैव क्षणस्य क्रमः। तस्मात्क्षणप्रयाश्रयः परिशिष्यते । तदिदमाह-क्षणानन्त. यति । परिणामऋमे प्रमागमाह-परिणामस्येति । नवस्य हि वस्त्रस्य प्रयत्नसंरक्षित. स्यापिचिरेण पुरागता दृश्यते । सोऽयं परिणामस्यापरान्तः पर्यवसान, तेन हि परिणामस्य कमः | ततः प्रागपि पुराणतायाः सूक्ष्मसूक्ष्मतरसूक्ष्मतमस्थूलस्थूलतरस्थूलतमत्वादीना पावापर्यमनुभीयते । एतदेव व्यतिरेकमुखेन ण) दर्शयति-न होति। अननुभूतोऽप्राय: समक्षणो यया सा तपोछानिन्वेष क्रमः प्रधानस्य न संमवनि तस्य नित्यवादित्यत १ ख. स. 'राकेश। क. 'क्रमई'1३७.न, 'चयन।

·२०५ सू०१५ पावालयोगसूत्राणि । न हननुभूतक्रमक्षां पुराणता वस्त्रस्यान्ते भवति । नित्येषु च मोटा। ट्यी पेयं निस्यता फूटस्थानिस्यता परिणामिनिस्यता च । त कूटस्पनित्यता पुरुषस्य । परिणामिनित्यता गुणानाम् । यस्मिन्परिणम्यमाने तत्वं न विहम्पत तनिष्पम् । उभयस्य च तत्वानाभिघाताभिस्यस्वम् । तत्र गुणधर्मेषु बुद्ध्यादि परिणा- माफ्रान्तनिर्माता कमो लब्धपर्यवसानो नित्यपु धम्पुि गुणेक- सम्पपर्यवसाना । कुटस्यनित्येषु स्वरुपमानमतिष्ठा मुकपुरुषेषु स्वरूपास्तिता क्रमेणैवानुभ्यत इति तत्रायलब्धपर्यवसान शब्द. पृष्ठेनास्तिक्रियामुपादाय फलिपस इति । अधास्प संसारस्म स्थित्या गत्या च गुणेषु वर्तमानस्यास्ति .आहे-नित्येषु चेति । बहुवचनेन सर्वनित्यव्यापितो क्रमस्म प्रतिमानीत । तम नित्याना प्रकारभेदं दर्शयित्वा नित्यध्यापितां फमस्योपपादयति-योति । ननु कूटस्थं स्वमावादमच्युतमस्तु नित्यं परिणामि सदैव स्वरूपाच्च्यवमान कप निय. मित्यत आवयस्मिमिति । धर्मलक्षणावस्थानामुदयव्ययधर्म पर्मिनस्तु सत्ता- दविधात एवेति । भय किं परिणामापरान्तनिर्माता सर्वत्र कमस्य नेस्पाइ-पध गुणधर्मेष वृदयादिमिति । यतो लब्धपर्यवसानो धर्माणा पिनाशात्प्रधानस्य तु परिणामझमो न सयपर्यवसानः । ननु प्रधानत्य धर्मपेण परिणामादस्तु परिणाम- क्रमः । पुरुषस्य स्वपरिणामिनः फुतः परिणामक्रम इत्यत आइ-फूटस्थेवि।सत्र पद्धानां पित्ताव्यतिरेकाभिमानात्तत्परिणामेन परिणामाध्यासः । मुकानां पास्तिकि- यामुपादायावास्तवोऽपि परिणामो मोहकल्पितः शब्दस्य पुरःसरतया तत्कृष्ट विक- सोऽस्तिक्रियामुपादत्त इति । गुणेष्यलब्धपर्यवसान: परिणामक्रम इत्युक्तम् । तदसहमानः पृच्छति-पयति । स्थित्येति । महाप्रलयावस्थायाम् । गत्येति । सृष्टौ । एतदुक्तं मपति-यद्यानन्त्यान्न परिणामसमाहिः संसारस्य हन्त मोः कथं महाप्रलयसमये सर्वेषामात्मना सहसा समुः च्छियत कर्ष प यादौ सहलोत्पयेत संसारः । तस्मादेकैकस्याऽऽमनो मुक्तिका भेण सपा विमोतादः सर्वेषां संसारस्य क्रमेणेति प्रधानपरिणामक्रमपरिसमाति।। १.स. 'पासपुग. या नरस्य पु'। २ क.प. इ. 'मामनि । साय... 'पा- म1ि४ क. प. ममा ५२. सं यदि प६ क. श. '. 'मान 10 ख. म.याऽऽन* ·. वाचस्पतिकृतटीकासंवलितव्यासभाप्यसमेतानि-[ कैवल्पपादे- क्रमसमातिर्न वेति । अवचनीयमेतत् । कथम् । अस्ति प्रश्न एकान्तवचनीयः सर्वो जातो मरिष्यतीति । ॐ मो इति । अथ सों मृत्वा जनिष्यत इति । विभज्यवचनीयमेतत् । मत्युदितख्यातिः क्षीणतृष्णा कुशलो न जनिम्यत इतरस्तु जनि- प्यते । तपां मनुष्यजाति: श्रेयसी न वा श्रेयसीत्येवं परिपृष्टे विभज्यवचनीयः प्रश्नः पगनधिकृत्य श्रेयसी देवानृपवाधि- • कृत्य नेति । अयं त्वचनीय: प्रश्नः संसारोऽयमन्तवानथानन्त इति । कुशलस्यास्ति संसारकमसमाप्तिनेतरस्येत्यन्यतरावधा- रणे दोपः । तस्मादयाफरणीय एवायं मन इति ॥ ३३ ॥ एवं च प्रयानस्याप्यनित्यत्वप्रसङ्गः । न चापूर्वसत्त्वप्रादुर्भाव इष्यते येनाऽऽनन्त्य स्यात् । तथा सत्यनादित्वव्याहतेः प्रकलशास्त्रार्थमङ्गप्रसार इति भावः । उत्तरमाह- अवचनीयमनुत्तराहमेतत् । एकान्तत एतस्यावचनीयतां दर्शयितुमेकान्तवचनीय. मन्नं दर्शयति-अस्ति प्रश्न इति । सो जातो मरिष्यतीति मनोचरम्-ॐ भो इति । सत्यं भो इत्यर्थः। अविमन्यवचनीयमुक्त्वा प्रषिमज्यवधनीयं प्रश्नमाह-अप सर्व इति । विमज्य वचनीयतामाह-विभज्येवि । विमज्यवचनीयमेव प्रश्नान्तरं विस्पार्थमाह-तया मनुष्येति । अयं त्वषचनीय एकान्ततः । न हि सामान्येन कुशलाकुशलपुरुषसंसा. रस्यारतमत्त्वमनन्तवत्व वा शक्यमेकान्ततो वक्तुम् । यथा प्राणभन्मात्रस्य श्रेयस्त्व- मश्रेयस्त्वं पा नैकान्ततः शक्यमवधारयितुम् । यथा नातमात्रस्य मरणमेवान्ततः । विभज्य पुनः शक्यावधारणमित्याह-अचलस्येति । अयमभिसंधिः-क्रमेग मोक्षे सर्वेपी मोक्षासंसारोच्छेद इत्यनुमानं, तयाऽऽगमसिद्धमोक्षायं, तथा धाभ्युपगत. मोक्षप्रतिपादकागर्मप्रमाणमायः कषं तमेवाऽऽगमं प्रधानविकारनित्यतापामप्रमाणी फुर्यात् । तस्मादागमवाधितविषयमेतदनुमानं न प्रमाणम् । श्रूयते हि श्रुतिस्मृतीति- हासपुराणेषु सर्गप्रतिसर्गपरम्पराया अनादित्वमनन्तत्वं चेति । अपि च सर्वेषामेवाऽऽ. मना सारस्य न तावद्युगपदुच्छेदः संभवी । न हि पण्डितरूपाणामप्यनेकनन्मपर- मराम्यासारिश्रमसाध्या विवकल्यातिपतिठा । किं पुनः प्रागभूमात्रस्य स्थावर. मञ्जमादेरेकदाऽकस्माभवितुमर्हति । न च कारणायोगपये कार्ययोगपचं युज्यते । कोण तु विवेकख्यातावसंख्येयाना फ्रमेण मुक्ती न संसारोच्छेदेोऽनन्तत्वाजन्तूनाम- संख्येपत्वादिति सर्वमवातम् ॥ १३ ॥ 1.ख.प. ड, 'मपरिस' । ३.श. एव । ३ अ, 'ममा । तदेताऽऽगम'।

·सू० ३४] पातञ्जलयोगसूत्राणि । गुणाधिकारकमैरामाप्ती कैवल्यमुक्तं सत्स्यरूपमधार्यते- पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिमसवः कैवल्प स्वरूपप्रतिष्टा वा चित्तिशक्तिरिति ॥ ३४॥ (इति भापतअतिविरचितयोगसूत्रेषु चतुर्थः कैवल्यपादः ॥ ४ ॥) कृत्तभोगापवर्गाणां पुरुषार्यशून्यानां यः मतिप्रसवः कार्य- कारणात्मेकानां गुणानां तत्कैवल्यं, स्वरूपप्रतिष्ठा पुनर्बुद्धिस. स्वानभिसंबन्धारपुरुषस्य चितिशक्तिरेव केवला, तस्याः सदा तथैवावस्थान विस्पमिति ॥ ३४ ।। इति श्रीपातञ्जले सांपप्रवचने योगशास्त्र व्यास- याप्पे कैवल्यपादचतुर्थः ॥ ४ ॥ केवश्यरूपावधारणपरस्य सूत्रस्यावान्तरसंगतिमाह-गुणाधिकारोति । पुरुषा- थशून्यानां गुणानां पतिप्रसवः कैवल्य स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति । कृतकरणीयतया पुरुषार्दशन्यानां यः पतिप्रसवः स्वकारणे प्रधाने लयस्तेषां कार्यर कारणात्मकानां गुणानां व्युत्थानसमाधिनिरोघसंस्कारा मनास लीयन्ते मनोऽस्मिता- पामस्मिता लिश लिमलिङ्ग इति । योऽयं गुणानां कार्यकारणात्मकामा प्रतिसर्ग- स्तत्वल्यम् | ये कंचित्पुरुषे प्रति प्रधानस्य मोक्षः स्वरूपप्रतिष्ठा वा पुरुषस्य मोक्ष, इत्याह--स्वरूपैति । अस्ति हि महामध्येऽपि स्वरूपप्रतिष्ठा चितिशक्तिः । न चासौ मोक्ष इत्यत आह-पुनरिति । सौत्र इतिशब्दः शास्त्रपरिसमाप्तौ ॥ ३४॥ मुक्त्यहचित्तं परलोकमैयक्षसिद्धये धर्मधनः समाधिः । द्वयी च मुक्तिः प्रतिपादिताऽस्मिन्पारे प्रप्तङ्गादपि चान्यदुताम् ।। निदानं तापानामुदितमय तापाश्च कथिताः सहारष्टामिपिहितमिह योगद्वयमपि । कृतो मुझेरध्वा गुणपुरुषभेदः स्फुटतरो विविक्तं प.वल्यं परिगलिततापा चितिरसौ।। इति श्रीवासतिमिश्रविरचिताया पातजलमाप्यच्यारुपायर्या कैवल्यपादश्चतुर्थः ॥ १ ॥ समाप्तमिदं पातञ्जलयोगदर्शनं सटीकभाष्ययुतम् ॥ १. स... 'मपरिस' । २ ग. प. इ. च. न. रमना ३ क. स. ह. रमन । ४ क. सि प्रा५ख, झ, पुश्या ना मो। ख. र. प्यो घ।

·समाप्तानि वाचस्पतिमिश्रविरचितटीकासमेतश्रीव्या- सभाष्यसमेतानि पातञ्जलयोगसूत्राणि ।

·भोजदेवविरचितत्तिसमेवानि .[१ समाधिपाद- अय योगानुशासनम् ॥ १॥ अनेन सूत्रेण शास्त्रस्य संबन्धाभिधेयायोजनान्याख्यायन्ते । अथशब्दोऽधिकार- योतको मसलार्थकच । योगो युक्तिः समाधानम् । — युज समाधी' । अनुशि- प्यते व्याख्यायते लक्षणभेदोपायफलेयेन तदनुशासनम् । योगस्यानुशासनं योगानु- शासनम् । तदा · शत्रपरिसमा रवित बोद्धव्यमित्यर्थः । तत्र शास्त्रस्य व्युत्पाद्य- तया योमः ससाधनः सफलोऽभिधेयः । तद्व्युत्पादनं च फलम् । व्युत्पादितस्य . योगस्य विल्यं फलम् । शास्त्राभिधेययोः प्रतिपाद्यप्रतिपादकविलक्षणः संबधः । अभिधेयस्य योगस्य तत्फलस्य च कवल्यस्य साध्यसाधनभावः । एतदुकं भवति- व्युत्पाद्यस्य योगस्य साधनानि शास्त्रेग दश्यन्ते, तत्साधनसिद्धो योगः केवल्याख्यं फलमुत्पादयति ॥ १॥ तत्र को योग इत्या आह- योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥२॥ चित्तस्य निर्मलसत्तपरिणामरूपस्य या वृत्तयोऽङ्गादिभावपरिणामसपास्तासां निरोधो बहिर्मुखपरिगतिपिच्छेदादन्तर्मुसतया प्रतिलोमपरिणामेन स्वकारणे लयो योग इत्याल्यायते । स च निरोधः सर्वासा चित्तममीनां सर्वप्राणिनां धर्मः कदाचित्क- स्याचिमावाविर्भवति । ताध सि मुद विसिमेकामं निरुद्धमिति पित्तस्प भूमयश्चित्तस्यावस्थाविशेषाः । तत्र लि रनस उद्रेकादस्थिरं बहिर्मुखतयाँ सुखदुःखादिविषयेषु विकरिपतेषु व्यवहितेषु संनिहिते वा रममा प्रेरितम् । तच प्रदेव देस्यदानवादीनाम् । मुदं तमस उद्रेकास्कृत्याकृत्यविमाग गणयत्क्रोधादिमि. निरुद्धकृत्यापेव नियमितम् । तच्च सदेव रक्ष:पिशाचादीनाम् । पिति तु सत्वोद्रे- कविशिष्टयेन परिहत्य दुःखसाधनं सुखसाधनेष्वेव शब्दादिषु प्रवृत्तम् । तच्च सदैव देवानाम् । एतदुर्फ मवति-रजता प्रवृत्तिला, तमसा परापकारनिरतं, सत्त्वेन सुख- मयं पित्तं भवति । एतास्तिसश्चित्तावस्था: समाधावनुपयोगिन्यः । एकाप्रनिरुद्धरूपे द्वेष सत्पोत्कर्षाययोत्तरमवस्थितत्वासमाधावपयोग भनेते । सत्यादिक्रमव्युत्क्रमे त्वयमभिप्रायद्वयोरपि रजस्तमसोरत्यन्तहेयत्वेऽप्येतदर्थ रनसः प्रथममुपादानं, पावन्न प्रवृत्तिदर्शिता तावनितिन शक्यते दर्शपितमिति द्वयोव्यत्ययेन प्रदर्शनम् । सत्तस्य तदर्थ पश्चात्प्रदर्शनं पतस्योत्कणोत्तरे द्वे भी योगोपयोगिन्याविति । स, 'ननि व्याख्या' । २ ख. व युफियाग: सग, । युक्कियोपः । यु।। ग. 'धो समाधानम् ।।४ ख. 'कृतमि । ५ क. 'भावः । ६ क. 'स्य च त'। ७ क. केव- होन। ८ ७. प्रहर५ । क. इत्याह । 1. स. 'पास्तापिरो । ११ क. सतया प'। १२ क. अपभूमा । १३ क मन्दरेण क्रोधा' । ४ त. 'इन्दुः । ५. देवधानाम् । 10 निय सयानस्यो। .

·३४ पातञ्जलयोगसूत्राण। अनयोयोरेकामनिरुद्धयो पौर्यश्चित्तस्यैकाग्रतारूप: पारगामः स योग इत्पुर भवति । एकाग्रे बाहित्तिनिरोधः । निरुद्ध च सर्वासा वृत्तांना संस्काराणां च प्रवि. व्य इत्यनयोरेव म्यायोगस्य संभवः ॥ २ ॥ इदानीं सूत्रकारश्चित्तवृत्तिनिरोधपदानि व्याख्यातुकामः प्रथमं चित्तपदं व्याच तदा gः स्वरूपेऽवस्यानम् ।। ३ ।। द्रष्टुः पुरुषस्य तस्मिन्काले स्वरूप चिन्मारूपतायामवस्थान स्थितिमवति । मय. मर्षः-उत्पन्नविवेकख्यातेश्चित्संक्रमामावाकर्तृत्वाभिमाननिवृत्ती प्रोन्मुकपरिणा- माया बुद्धावात्मनः स्वरूपणावस्थान स्थितिर्भवति ॥ ३ ॥ न्युत्यानदशायां तु तस्य कि रूपमित्या( त्यत आ ) ह~ त्तिसारुष्यमितरत्र ॥४॥ इतरत्र योगादन्यस्मिन्काले वृत्तयो या वक्ष्यमाणलक्षणास्तापिः सारुप्प तप. त्वम् । अयमर्थ:-~याश्या वृत्तयः सुखदुःखमोहात्मिकाः प्रादुर्भवन्ति ताप एवं संवेद्यते व्यवहर्तृपिः पुरुषः । तदेव यस्मिन्नेकाग्रतया परिणते विविक्तः स्वस्मिन्रूपे प्रतिष्ठितो भवति । यस्मिश्चेन्द्रियवृत्तिद्वारेण विषयाकारण परिणते पुरुषरतदाकार इव पारमाव्यते, यथा भलतरङ्गेषु चलन्सु चन्द्रश्चलनिव प्रतिमासते तचित्तम् ॥ १॥ वृतिपदं व्याख्यानमाह- हत्तयः पञ्चवथ्यः क्लिष्टोक्लिाः ॥५॥ वृत्तयश्चित्तस्य परिणामविशेषाः । वृत्तिप्तमुदायरूपस्यावयविनो या अवयवरुपा वृत्तयस्तदपेक्षया तयप्राययः । एतदुकं भवति-पञ्च वृत्तयः । कीदृश्यः क्लिया भक्लिष्टाः । शेपमाणलक्षणैराकान्ताः लियाः । तद्विपरीता अफियाः ॥५॥ एन एप पश्च वृत्तथैः संक्षिप्योहिश्यन्ते- प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः ॥ ६ ॥ १० १७ सासो क्रमेण लक्षणमाह- मत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि ॥७॥ अत्रातिप्रसिद्धत्वात्प्रमाणानां शास्त्रकारण मैदानिरूपणेनैव गतस्वाक्षणस्य न १स.ग. निरोधे । ३. प्रता' । ३. ते चिस।४स. 'चित्तसंक' ।५क. प्रोस. प्रोमुखप'१६ क. बुद्धो चाम' | " य. 'पेनग. कि सरू' । १ ख. होमवतील्या'। 10 ख. ग. यो व*191 क. 'त्तयो दुःखमोहसुखाचानि' 1 १२ क. 'वे चिति- अस। १३ फ. प्रतिष्ठान । १४ स. 'कारपरिणः । ५. स्तद्रूपाकार एवं ! १६ स. "ते ॥ ४ ॥ तति' । १५ क. ग. 'घा अक्ल । १८ क. 'यलणत्या' । १९ क. 'पभूता। २. स्व. ग. २१ स. ग. 'यः स. गदिश्य न्यायायन्ते ! २३ क. 'दलक्षणे।

·[१ समाचिकादे- भोनदेवाषिरातहतिरामतानिन पृथतक्षणं कृतम् । प्रमाणलक्षणं स्वविसंवादिज्ञानं प्रमाणमिति । इन्द्रियहारण बाह्यवस्तूपरागाञ्चित्तस्य द्विपयसामान्यविशेषात्मनोऽर्थस्य विशेषावधारणप्रधाना वृतिः प्रत्यक्षम् । संगृहीतसंबन्धादिङ्गालिङ्गिनि सामान्या मनाऽध्यवसायोऽनुमानम् । आप्रवचनमागमः ॥७॥ एवं प्रमाणरूपां वृत्ति व्याख्याय विपर्ययरूपामाह- विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम् ॥८॥ अतयाभूतेऽर्थे तथोत्पद्यमानं ज्ञानं विपर्ययः । यथा शुक्तिकायां रजतमानम् । अतपातिष्टमिति । तस्यार्थस्य यद्रूपं तस्मिन्रूपे न प्रतितिष्ठति तस्यार्थस्य यत्पार- रमार्थिक रूपं न तत्प्रतिमासयतीति यावत् । संशयोऽप्यतद्रूपप्रतिष्ठत्वान्मिथ्याना. नम् । यथा स्थाणुर्वा पुरुषो वेति ॥ ८॥ विकल्पवृत्ति व्याख्यातुमाह- शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशन्यो विफ्ल्पः ॥९॥ शब्दजानतं ज्ञानं शब्दज्ञानं, तदनु पतितुं शीलं यस्य स शब्दज्ञानानुपाती । वस्तुनस्तथास्यमनपेक्ष्यमाणो योऽध्यवसाय: म विकल्प इत्युच्यते । यथा पुरुषस्य चैतन्यं स्वरूपमिति । अत्र देवदत्तस्य कम्बल इति शब्दमानते ज्ञाने पष्ठया योऽ- ध्यवसितो भेदस्तमिहाविद्यमानमपि समारोप्याध्यवमायः । वस्तुतस्तु चैतन्यमेव पुरुषः ॥९॥ निद्रा व्याख्यातुमाह- अभावमत्ययालम्बना वृत्तिनिद्रा ॥१०॥ अमावप्रत्यय आलम्बनं यस्या वृत्तेः सा तपोषा। एतदुक्कं भवति-या संतत- मुद्रिकत्वात्तमसः। समस्तविषयपरित्यागेन प्रवर्तते वृत्तिः सा निद्रा । अस्याश्च सुखमह. मस्वाप्समिति स्मृतिदर्शनात्स्मृतेश्वानुमव्यतिरेकैणानुपपत्तेत्तित्वम् ॥१०॥ स्मृति व्याख्यातुमाह- अनुभूतविषयासंप्रमोपः स्मृतिः ॥ ११ ॥ घमाणेनानुभूतस्य विषयस्य योऽयमसंप्रमोपः संस्कारद्वारेण बुद्धीवुपारोहः सो स्मृतिः । तत्र प्रमाणविपर्ययविरलला जानदवस्या है त एवं तदनुभवकलात्मक्षीयमाणों: स्वप्नः । निद्रा स्वसंवेद्यमानविषया । स्मृतिश्च प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रानिमित्ता १. 'रोप्य प्रर्वतेऽ२ स.साध्यन्तम् । ३ क. 'सावारो। ४१५ स.ग. 'म यदान ।६ ग. 'प्रत्यक्षाय ५ रा. ग. 'माः सस्व'।

·पातञ्जलयोगसूत्राणि । एवं वृत्तीाख्याय सोपायं निरोधं व्याख्यातमाह- अभ्यासचैराग्याभ्यां तनिरोधः ॥ १२ ॥ अभ्यासवैराग्ये वक्ष्यमाणलक्षणे, ताभ्यां प्रकाशमवृत्तिनियमरूपा या वृत्तयस्तासा निरोषो भवतीत्युक्तं भवति । तासां विनिवृत्तवादाभिनिवेशामामन्तर्मुखतया स्वका- रण एव चित्त शतिरूपतयाऽवस्थानम् । तन्न विषयदोपदर्शननेन वैराग्येण तद्वैम- ख्यमुत्पाद्यते । अध्यासन च सुखनन कशान्तप्रवाहप्रदर्शनद्वारेण दृढ स्थैर्यमुत्साद्यते । इत्थं ताभ्यां भवति चित्तवृत्तिनिरोधः ॥ १२ ॥ अभ्यासं व्याख्यातुमाह- घस्थिती यत्नोऽभ्यासः ॥ १३ ॥ वृत्तिरहितस्य चित्तस्य स्वरूपनिष्ठः परिणामः स्थितिस्तस्यां यत्न उत्साहः पुनः पुनस्तयात्वेन चेतसि निवेशनमभ्यास इत्युच्यते ॥ १३ ॥ तस्यैव विशेषमाह- स तु दीर्घकॉलनरन्तर्यसस्कारसेवितो दृढभूमिः ॥ १४ ॥ बहुकालं नैरन्तयेणाऽऽदरातिशयेन च सैन्यमानो वृद्धभूमिः स्थिरो भवति । दादा- य प्रमवतीत्यर्थः ॥१४॥ घेराम्यस्य लक्षणमाह- दृष्टानुथपिकविषयवितृष्णस्य वशी- कारसंज्ञा वैराग्यम् ॥ १५॥ द्विविधो हि विषयो दृष्ट अनुश्रविकच । दृष्ट इहैवोपलम्यमानः शब्दादिः । देवलोकादावानुनविकः । अनुश्रूयते गुरुमुखादित्यनुश्रवो वेदस्तत आगत आनुश्र- विका । त्योयोरपि विपययोः परिणामविरसत्त्वदर्शनाद्विगतधर्मस्य वशीकारसंज्ञा ममते वश्या नाहमेतेषां वश्य इति योऽयं विमर्शस्तद्वैराग्येमित्त्युच्यते ॥ १५ ॥ तस्यैव विशेषमाह- तत्परं पुरुपख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् ॥ १६ ॥ तराय परं प्रकृष्टं प्रथमं वैराग्यं विषयविषयं द्वितीयं गुणविषयमुत्पन्न गुणपुरुष. विवेकरूयातेरेव भवति । निरोधसमाधेरत्यन्तानुकूलत्वात् ॥ १६ ॥ + १ ल. ग. पाणा चित्तवृत्तीनां यत्प्रतिहननं स निरोधः । रिमु । २ क. 'ना। ३ ग. इत्याभ्या। ४ क. "स्तत्वेन 1 ५ क. 'कालादरने' । ६ क. 'न्तर्यदरातिशयडे। . 'स्तत्समाविम । ८ ख. 'ततर्पस्य । ९ क. ग. 'ग्यमुच्य ।

·tor भोजदेवावराचतानसमेवानि- [ समाधिपाद- एवं योगस्य स्वरूपमुक्त्वा संप्रज्ञातरूपं मेदमाह- वितकविचारानन्दास्मितारूपानुगमात्संपज्ञातः ॥ १७ ॥ समाधिरिति शेषः । सम्यक्सशविपर्ययरहितत्वेन मज्ञायते प्रकर्षण ज्ञायते भाव्यस्य स्वरूपं येन स संप्रज्ञातः, समाधिविनाविशेषः । स पितकादिमेदाचतु- विधः- सवितक: सविचारः सानन्दः सास्मितश्च । भावना भाध्यस्य विषयान्तर- परिहारेण तास पुनः पुनर्निवेशनम् । मान्य च द्विविधम् --श्वरस्तत्वानि च । तान्यपि द्विविधानि जडानडभेदात् । जडानि चतुविंशतिः । अजडः पुरुषः । तत्र यदा महाभूतेन्द्रियाणि स्थूलानि विषयत्वनाऽऽदाय पूर्वापरानुसंधानेन शब्दालिख- संमेदेन च मावना क्रियते तदा सवितकः समाधिः । आस्मन्नेवाऽऽलम्बने पूर्वापरा- नुसंधानशब्दोदेखशून्यत्वेन यदा भावना प्रवर्तते तदा निर्वितर्कः । तन्मात्रान्तःकर- पटक्षणं सूक्ष्मविषयमालम्व्य तस्य देशकालधविच्छेदेन यदा भावना प्रवर्तते तदा सविचारः । तस्मिन्नवावलम्बन देशकालधर्मावच्छेदं विना घर्मिमात्रावमासिवन भावना क्रियमाणा निर्विचार इत्युच्यते । एवंपर्यन्तः समाधियितमापत्तिरिति व्यप- दिश्यते । यदा तु रजस्तमोलेशानुविद्धमन्तःकरणसत्त्वं मान्यते तदा गुणभावाचिति- शक्तः सुखप्रकाशमयस्य सत्वस्य भाव्यमानस्योद्रेकासानन्दः समाधिर्भवति । अस्मि. मेव समाधौ ये बद्धधृतयस्तत्त्वान्तरं प्रधानपुरुषरूपं न पश्यन्ति ते विगतदेहाहंकार- त्वाद्विदेहशब्दवाच्याः । इयं ग्रहणसमापत्तिः । ततः परं रनस्तमोलेशानभिभूतं शुद्धसत्त्वमालम्बनीकृत्य या प्रवर्तते मावना तस्यां माह्यस्य सत्त्वस्य न्यग्भावाञ्चिति- शकेरुद्रेवात्सत्तामानावशेषत्वेन समाधिः सास्मित इत्युच्यते । न चाहंकारास्मितयो- रभेदः शङ्कनीयः । यतो यत्रान्तःकरणमहमित्युल्लेखेन विषयान्वेदयते सोऽहंकारः । यत्रान्तर्मुखतया प्रतिलोमपरिणाम प्रकृतिलीने चेतसि सत्तामात्रमवमाति साऽस्मिता ! अस्मिन्नेव समाघी ये कृतपरितोपाः परमात्मानं पुरुषं न पश्यन्ति तेषां चेतसि स्वकारणे त्यमुपागते प्रकृतिलया इत्युच्यन्ते । ये परं पुरुपं ज्ञात्वा मावनायां प्रव. तन्ते तेषामियं विवेकख्यातिम्रहीतृतमापत्तिरित्युच्यते । तत्र संप्रज्ञाते समाघौ पत- स्रोऽप्यवस्थाः शक्तिरूपतयाऽवतिष्ठन्ते । तेत एकैकस्यास्त्याग उत्तरोत्तरत्रेति चतु- स्वस्थोऽयं संपज्ञातः समाधिः॥ १७ ॥ असंप्रज्ञातमाह- विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेपोऽन्यः ॥ १८ ॥ विरम्यतेऽनेनेति विरामो वितर्कादिचिन्तात्यागः। विरामश्चासौ प्रत्ययश्चेति विरामः '१ ग. 'तानु । २ ख. 'यतात्मस्वरू' । ३ रा. ग, प्रवर्तते । ४ ख. भावयति । ५ स. ग. मेन नख. ग. 'म सवितईस' 10 क. त। ८ क. 'तरा इति ।

·F सू०१९-२०] पातञ्जलयोगसूत्राणि । प्रत्ययस्तस्याम्यासः पौनःपुन्येन चेतसि निवेशनम् । तत्र या काचिद्वृत्तितसति तस्या नेति नेतीति नरन्तर्येण पर्युदसनं तत्पूर्व. संशज्ञातसमाधिः(वि)संस्कारशेपोऽन्य. स्तद्विलक्षणोऽसंप्रज्ञात इत्यर्थः । न ता किंचिद्वेयं संपज्ञायत इत्यसंप्रज्ञातो निर्माज: समाधिः । इह चतुर्पियश्चित्तस्य परिण,म:-व्युत्पानं समाधिप्रारम्भ एकाग्रता निरोधश्च । तब सितम्दै चित्तभूमी व्युत्थान, पिक्षिप्ता भूमिः सत्तोद्रेकासमाधि- प्रारम्भः । एकाग्रत्वनिरुद्धते च पर्यन्तभूमी । प्रतिपरिणामं च संस्काराः । तत्र व्युस्थानननिताः संस्काराः समाधिभारम्भः संस्कारैः प्रत्याहन्यन्ते । तन्नाश्चैकाग्रता- नैः, निरोधमनितरेकाग्रतानाः संस्काराः स्वरूप च न्यन्ते । यथा सुवर्णसंचलितं मायमानं सीसकमात्मानं सुवर्णमलं च निर्दहत्येवमेकाग्रताजनितान्सस्काराविरोध. नाः स्वात्मानं च निहन्ति ।। १८ ॥ तदेवं योगस्य स्वरूप में संक्षेपेणोपायं चामियाय विस्तरेणोपाय योगाम्या(भा). सप्रदर्शनपूर्वक वामपक्रमते- भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् ।। १९ ।। विदेहाः प्रकृतिलयाश्च वितर्कादिभूमि कासूचे व्याख्याताः, तेपा समाधिर्भवप्रत्ययः, भवः संसारः स एव प्रत्ययः कारणं यस्य स भवप्रत्ययः । अयम:--औषिभूत एवं संसारे ते तथाविधप्समाधिमानो भवन्ति । तेषा परतत्वादर्शनायोगापासोऽयम् । अतः परतत्त्वज्ञाने भावनाया च मुफिकान महान्यानो विधेय इत्येतदर्थमुपदि- एम् ॥ १९॥ तदन्येपातु- श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिमतापूर्वक इतरेपाम् ।। २० ॥ विदेहप्रकृतिलयव्यतिरिक्तानी योगिना श्रद्धादिपूर्वकः श्रद्धादयः पूर्व उपाया यस्य स श्रद्धादिपूर्वकः । ते श्रद्धादयः क्रमादपायोपैयमापन प्रवर्तमानाः संप्रज्ञा- 'तसमाधेरुपायता प्रतिपद्यन्ते । तन श्रद्धा योगविपये नमः प्रसाद: । वीर्यमुत्साहः । तिरनुभूतासंप्रमोपः । ममाघिरेकामा । मक्षा प्रज्ञातव्यविवेकः । तत्र श्रद्धा- पतो कार्य नायते योगविषय उत्साहका नवति । सत्साहस्य च पाश्चात्त्यांस मनिषु स्मृतिपयते । तस्मरणाच घेतः समापीपते । समाहितचित्तश्च मान्यं सम्पनिय. कन नानाति । त एते संमज्ञातसमाधेरुपायाः । तस्याभ्यासापराच वैराग्याद्भवस्य. संप्रज्ञातः ॥२०॥ ख. हन्यते । १ . आरिमामानाभूता ए' । स. 'गाभ्यास १४ क. स. ना ! ५. सानुभूतिपु। ६ स. ग. पजायते।

·[ १ समाधिपादे- २ भोजदेवविरचित्रवृत्तिसमेवानि- उत्तोपायवता योगिनामुपायमेदादेवानाह- दीवसंवेगानामासनः ॥ २१ ।। समाविलाम इति शेषः । संवेगः क्रियाहेतुर्दृढतरः संस्कारः । स तीवो येषामधि. मात्रोपायानां तेषामासनः समाविलामः, समाधिफलं चाऽऽसन्नं मवति । शीघ्रमेव संप- चत इत्यर्थः ॥ २१ ॥ के ते तीव्रतवेगा इस्यत आह-- मृदुमध्याधिमानत्वात्ततोऽपि विशेषः ॥ २२ ॥ तेभ्य उपायेभ्यो मृदादिभेदमिन्नेम्य उपायवतां विशेषो भवति । मृदुध्योऽधि- मात्र, इत्युपायभेदाः । ते प्रत्येकं मृदुसंवेगमध्यसंवेगतीसंवेगभेदाविया । तद्भेदेन च नव योगिनो भवन्ति । मृदूपायो मृदुसंवेगो मध्यसंवेगस्तीवसंवेगश्च । म योपायो मृदुःसंवेगो मध्यसंवेगवीव संवेगश्च । अधिमानोपायो मृदुसंवेगो मध्यसंपेगस्तीबसवे. गश्च । अधिमानोपाये तीनवगे च महान्यत्नः कर्तव्य इति भेदोपदेशः ॥ २२ ।। इदानीमेतदुपायविलक्षणं सुगममुपायान्तरमाह- ईश्वरमणिधानाद्वा ।। २३ ॥ ईश्वरी वक्ष्यमाणलक्षणः, तत्र प्रणिधानं भक्तिविशो विशिष्टमुपासनं सर्वक्रिया. गां तत्रार्पणं विषयसुखादिकं फलमनिच्छन्सर्वाः क्रियास्तस्मिन्परमगुरावयति तत्प्रणि. धान समाधेस्तफललामस्य च प्रकृष्ट उपायः ॥ २३ ॥ ईश्वरस्य प्रणिधानात्समाधिलाभ इत्युक्तं, तत्रेश्वरस्य स्वरूपं प्रमाण प्रमावं वाच. कमुपासनामं तत्फलं च क्रमेण वक्तुमाह- क्लेशर्मविपाकाशयरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः ॥ २४ ॥ लिभन्तीति लेशा अविद्यादयो वक्ष्यमाणाः । विहितप्रतिपिद्धव्यामिश्ररूपाणि कर्माणि । विपच्यन्त इति विपाका कर्मफलानि जात्यायुर्मोगाः । भा फलविपाका- चित्तभूमौ शेरत इत्याशया वासनाख्याः संस्कारास्तरपरामृष्टनिष्वपि कालेषु न संस्पृष्टः । पुरुषविशेषः, अन्येभ्यः पुरुषेभ्यो पिशिष्यत इति विशेषः । ईश्वर ईश- नशील इच्छामात्रेण सकलनगदुद्धरणक्षमः । यद्यपि सर्वेषामात्मना लेशादिस्सों नास्ति तथाऽपि चित्तमनस्तेपामपदिश्यते । यथा योद्धृगतो नयपरामयो स्वामिनः । भस्य तु विष्वपि कालेषु तथावियोऽपि लेशादिपराप? नास्ति । अतः स पिलक्षग १५ मगवानीश्वरः । तस्य च तयाविधमैश्वर्थमनादेः सत्तोत्कर्षीत् । सत्त्वोत्कपश्चास्य महानादेव । न घानये ज्ञानवर्ययोरितरेतराश्रयत्वं, परस्परानपेक्षस्वात् । ते द्वे १. स. 'न्वरं दयिनुमा । १ स, परामृष्टः ।

·- सू०२५-२७] पासजलयोगसूत्राणि। ज्ञानेश्वर्षे ईश्वरसले वर्तमाने अनादिने । तेन च तयाविन सत्त्वेन तस्यानादिरेष संघः । प्रकृतियोपियोगयो रेव्यतिरेकेगानुपपते । यतरेपा प्रा- गिनां सुखद-खमोहात्मकतया पारंगतं चितं निर्मले पावि धमिये योगिशरीर प्रतिक्रान्त विच्छा यासंकान्त संवेयं भवति नवमीश्वरस्य । तस्य केवळ एव सात्विक परिणाम उत्कर्षमाननादिसंबन्धेन भोग्यतथा व्यवस्थितः । अत: पुरुषान्तरविलक्षग- तया स एवेश्वरः । मुक्तात्मना तु पुनः शादियोगततः शास्त्रोकरुपा- यनिपतितः । अस्य पुनः सदैिव तयाविषसान मुक्तात्मनुल्यत्वम् । न पेश्वरा णाममेकरम, नेपा तुल्यस्वे पिनाभिपायवाकार्यस्यवानुपर्पते: । उत्कर्षापकर्ष युक्तत्व य एवोत्कृष्टः स एवेश्वरस्तत्रैव काठामाहत्वादश्वर्यस्य ॥ २४ ॥ एवमीश्वरस्य स्वरूपमाभिधाय प्रमाणमाह- तत्र निरतिशय सायबीजम् ॥ २५ ॥ सस्मिन्मगवति सज्ञित्वात्य यहीजमतीनानागतादिग्रहणस्याल्पत्वं महत्त्वं च मूल. स्वाद्वीजनिक बीज तत्तत्र निरतिशयं का प्रारम् । इप्टा हाल्पत्वमहत्वादीनां धमणां सातिशयाना काठाप्राति । यथा परमाणावलमत्वस्याऽऽकाशे परमगहत्त्वाया। एवं ज्ञानादयोऽपि चित्तधर्मास्तारतम्पन परिदृश्यमानाः कचिनिरतिशयतामासादय- न्ति । यत्र चैते निरतिशयाः स ईश्वरः । यद्यपि सामान्यमावेऽनुमानस्य पर्यवति. तत्यान विशेषावगतिः संभवति तथाऽपि चावादस्य सर्पज्ञस्वादयो विशेषा अगन्तव्याः । तस्प स्वप्रयोजनामा कयं प्रकृतिपुरुषयोः संयोगवियोगा- थापादयतीति नाऽऽशनी, तस्य कारुणिकत्वादनानुग्रह एव प्रयोजनम् । कला- पलपमहाप्रलयेषु निःशेपानसंसारिण उन्धरेष्यामीति तस्यावतायः | ययस्येव तत्तस्य प्रयोजनम् ॥ २५ ॥ एवमीश्वरस्य प्रमाणममिधार मभावमाह- स पामपि गुरु कालेनानवच्छेदान् ॥ २६ ॥ माधाना खणां भलादीनामपि स गुरुरुपदेष्टा । यता स कालेन नावच्छिद्यते। अनादित्वात् । ती पुनरादिमत्यादस्ति कालेनावच्छेदः ॥ २६ ॥ एवं प्रमावमुक्त्वोपासनोपयोगाय वाचकमाह-- सस्य वाचकः प्रणवः ॥२७॥ इस्यमुक्तस्वरूपस्येश्वरस्य वाचकोऽविधायक कोंग न्यते स्तूयतेऽनेनेति नौति स्तोतीति वा प्रणव ओकारस्तयोश्च वाच्याम य क्षमः संबन्यो नित्य पनि १ क. 'मनप. २ क. सू. '। ख. ग. 'पत्तिः । उ' । ४ ख. ग. ' सतिषी। ५६. बनानमा ६. पा बनादीना इ. स. ग, प्रणव 3 ·- भोजदेवपिराचितचिसमेवानि- [समाधिपादे- . - मकाश्यते न तु केपिक्रियते, यथा पितापुत्रयोविद्यमान एव संपन्धोऽस्यायं पिताऽस्यायं पुत्र इति केनचित्प्रकाश्यते ॥ २७ ॥ उपासनमाह- वजपस्तदर्थभावनम् ॥ २८ ॥ तस्य सार्वत्रिमात्रस्य प्रणवस्य नपो यथावदुच्चारणं तद्वाच्यस्य चेश्वरस्य मावनं पुनः पुनश्चेतसि विनिवेशनमेकाग्रताया उपायः । अतः समाधिसिद्धये योगिना प्रणवो जप्यस्तदर्थ ईश्वरश्च भावनीय इत्युक्तं भवति ।। २८ ।। उपासनायाः फलमाह- ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्वरायाभा- वश्च ॥ २९ ॥ तस्माउनपात्तदभावनाच योगिनः प्रत्यक्षेतनाधिगमो मवति। विषयप्रातिकस्येन स्वान्तःकरणाभिमुखमञ्चति या घेतना शक्तिः सा प्रत्यक्चेतना | तस्या अधिगमो ज्ञान भवति । अन्तराया वक्ष्यमाणास्तेषामभावः शक्तिप्रतिवन्धोऽपि मनि ॥२९॥ भय केऽन्तराया इत्याशङ्कायामाह- च्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविराति- भ्रान्तिदर्शनालब्धभूमिकवानवस्थित. स्वानि चित्तविक्षेपास्तेऽन्तराया॥३०॥ नते रजस्तमोक्लारप्रवर्तमानाचित्तस्य विक्षेपा भवन्ति । तेरेकाग्रताविरोधिमिश्चित विक्षिप्यत इत्यर्थः । तत्र व्याधिर्धातुवैषम्यनिमित्तो नरादिः । स्त्यानमकर्मण्यता चित्तस्य । उभयकोट्यालम्बनं ज्ञानं संशयो योगः साध्यो न वेति । प्रमादोऽनवधा- नता समाधिसाधनेवोदासीन्यम् । आलस्य कायचित्तयोर्गुरुत्वं योगविपये प्रवृत्यमा- बहेतुः । अविरतिश्चित्तस्य विषयप्रयोगात्मा गर्धः । भ्रान्तिदर्शनं शुक्तिकाया रज- तवद्विपर्ययज्ञानम् । अलब्धभूमिकत्वं कुतश्चिनिमित्तात्समाधिभूमेरलामोऽसमाधिः । भनयास्थितत्वं लब्धायामपि ममा चित्तस्य तत्राप्रतिष्ठा । त एते समाधेरेकामताया पपायोग प्रतिपक्षस्वादन्तराया इत्युच्यन्ते ॥ ३०॥ वित्तविक्षेपकारकानन्यानप्यन्तरायान्प्रतिपादयितुमाह- दुःखदौमनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप. श्वासा विक्षेपसहभुवः ॥ ३१ ॥ १क. 'मात्रिकस्य । १ ग. विक्षेप्य' । ३ ख. 'कल्पवा । ४ य. 'दोऽनुत्यामशीलता। ग. 'दोऽननुतनशीपदा । ५ सग: 'धावस्थाया 1 ६ स. ग. "पि समावि, ·पानसश्योगसूत्राणि। फुतश्चिनिमित्तादुत्पनेषु विक्षेपेप्वेते दुःखादयः प्रवर्तन्ते । तत्र दुःख चित्तस्य रामसः परिणामो बाधनालक्षणः । यद्बाधात्याणिनस्तदपघाताय प्रवर्तन्ते । दौर्मनस्य माशाम्यन्तरः कारणमनसो दौय्यम् । अङ्गमेगयत्वं सर्वाङ्गीणो वेपथुरासनमनःस्य- यस्य माधका । पाणो यहाय वायुमाचामति स श्वासः । यत्कौष्ठवं वायु निःश्व प्तिति स प्रश्वासः । त एते निक्षेपैः सह प्रवर्तमाना यथोदिताम्यासवेराम्याम्यो निरो- खुन्या इत्येषामुपदेशः ।। ३१ ॥ सोपद्रवविक्षेपप्रतिषेधार्थमुपायान्तरमाह- तत्प्रतिषशार्धमैफववाभ्यासः ॥ ३२ ॥ तेषां विक्षेपागों प्रतिषेधार्थमेकस्मिन्कस्मिंश्चिदमिमते तत्त्वेऽभ्यासक्षेतमा पुनः पुन, निवेशनं कार्यः । यहलाप्रत्युदितायामेकाप्रता- विक्षेपाः प्रणाशमुपयान्ति ॥ ३२ ॥ इदानी चित्तसंस्कारापादकपरिकर्मकपनमुपायान्तरमाह- मैत्रीकरुणामुदितीपेक्षाणां सुखदुःखपुण्यापुण्य- विषयाणां भावनातचितपसादनम् ॥ ३३ ॥ मैत्री सौहार्दम् । करुणा कृपा । मुदिता हपः । उपेक्षीदासीन्यम् । एता यथाक्रम मुखितेषु दुखितेषु पुण्यवास्वपुण्यवासु च विमापयेत् । वा हि-मुखिते माँ- ध्थेषां सुखित्वमिति मैत्री कुर्यान वीर्याम् । दुःखितेषु कथं नु नामैपां दुःखनिवृत्तिः स्यादिति कृपामेव कुर्यान ताटस्थ्यम् । पुण्यवत्सु पुण्यानुमोदनेन हर्षमेव कुर्यान्न तु किमले पुण्यवन्त इति विद्वेषम् । अपुण्यवत्स चौदासीन्यमेव भावयेनानुमोदनं न वा द्वेपम् । सूत्रे सुखदुःखादिशब्दैतद्वन्तः प्रतिपादिताः। तदेवं मैञ्यादिपरिकर्मणा वित्ते मसीदति मुखेन समाराविर्मावो मवति । परिकम चैतहामं कर्म । यथा गणितं मिश्र- कादिव्यवहारो गणितनिष्पत्तये संकलितादिकषिकारकत्वेन प्रधानकर्मनिष्पत्तये भव- त्येवं द्वेषरागादिप्रतिपक्षभूतमैयादिमावनया समुत्पादितभसादं पित्त संप्रज्ञातादिसमा- घियोग्य संपद्यते । रागद्वेषावेव मुख्यतया विक्षेपमुत्पादयतः । तो चेत्समूलमुन्मूलितो स्यातां तदा प्रसन्नत्वात्मनसो भवत्येकाग्रता ॥ ३३ ॥ उपायान्तरमाह- मच्छर्दनविधारणाभ्यां वा माणस्य ॥ ३४ ॥ प्रच्छर्दनं कौश्यस्य वायोः प्रयत्नविशेषान्मात्राप्रमाणन नहिनि:सारणम् । विधा- रणं मात्राप्रमाणेनैव प्राणस्प बायोन हिर्गतिविच्छेदः । स च द्वाम्यां प्रकाराम्या क. 'यो ते वि २ ख. ग. प्रशममु' । ३. 'पुस्पापा । ४ क. साधुग्वेषां । ५ च. 'पपादक। . ' सवाभिध से।

·समापिपान , १२ भोजदेवविरचिततिसमेवानि- वायम्याम्यन्तरापरणेन पर्गतम्य वा तत्रैव निरोधेन । तदेवं रेचकपुरककुम्भकर्मदन त्रिविधः प्रणायामांश्चत्तम्य स्थितिमा तया निवनाति । सांसा:मन्दियवृत्तीनां प्रणवृत्तिपूर्वकत्वात् । मनःपाणयाश्च स्वव्यापारे परस्परमेकयोगक्षेमावाजीयमानः प्राणः समस्तेन्द्रियवृत्तिनिरोधद्वारेण चित्तस्यैकाग्रतायां प्रभवति । समस्तदोपक्षयका- रित्वं चास्याऽऽगमे श्रूयते । दोपकृताश्च सर्वा विक्षेपवृत्तयः । अतो दोपनिहरणद्वारे- णाप्यस्यकाग्रतायो सामर्थम् ॥ ३५॥ इदानीमुपायान्तरप्रदर्शनीपक्षेपेण संमज्ञातस्य समाधेः पूर्वाहं कथयति- विषयवती वा प्रवृत्तिरुपमा स्थितिनिवन्धिनी ॥ ३५॥ • मनस इति वाक्यशेषः । विषया गन्धरसरूपस्पर्शशब्दास्त विद्यन्त फलस्वेन यम्याः सा विषयवतो प्रवृत्तिर्मनसः स्थैर्य करोति । तथा हि-नासाने पित्तं धार. यतो दिव्यगन्धसंविदुपजायते । तादृश्येव निवाने रसमवित् । ताल्वग्रे रूपसंवित् । निह्यामध्ये स्पर्शसवित् । जिह्वामूले शब्दसंवित् । तदेवं तत्तदिन्द्रियद्वारेण तमिस्त. स्मिन्दिव्ये पिपये जायमाना संविचित्तस्यैकाग्रताया हेतुर्मवति । अस्ति योगस्य फल- मिति योगिनः समाश्वासोत्पादनात् ॥ ३५ ॥ एवंविधर्मोपायान्तरमाह- विशोका वा ज्योतिष्मती ॥ ३६॥ प्रवृत्तिरुत्पन्ना चित्तस्य म्पितिनिबन्धिनीति वाक्यशेषः । ज्योतिःशब्देन सालिका प्रकाश उच्यते । स प्रशस्तो भूयानतिशयवांश्च विद्यते यस्यां सा ज्योतिष्मती प्रवृत्तिः। विशोका विगतः सुखमयमत्वाम्यासवशाच्छोको रन.परिणामो यस्याः सा विशोका चेतसः स्थितिनिवन्धिनी । अयमर्थ:-हृत्पद्मसंपुटमध्ये प्रशान्तक लोलक्षीरोदधिपत्यं चित्तसत्वं मावयतः प्रज्ञालोकात्सर्ववृत्तिपरिक्षये घेतमः स्थैर्यमुत्पद्यते ॥ ३१ ॥ उपायान्तरप्रदर्शनद्वारेण संज्ञातसमाविषयं दर्शयति- वीतरागविषयं वा चिचम् ॥ ३७॥ मनसः स्थितिनिबन्धनं भवतीति शेषः । वीतरागः परित्यक्तविषयामिल.पस्तस्य यचितं पाहिनशं तदालम्वन कृतं चेतपः स्थितिहेतु विति ॥ ३७ ॥ एवंविधमुगायान्तरमाह-- स्वप्ननिदानानालम्बनं वा ॥ ३०॥ प्रत्यम्तरितवायन्द्रिय उत्तमनोमात्रणेव यत्र भक्तृ-वमात्मनः म म्वन । निद्रा पोक्त. १ क. 'स्यान्त' । २ क. 'प्रताया नि' । ३ क. वारदीयमाणः प्रा. स. ग. पूर्वर करोति 1५ क.स.'यत्वाभ्या। ।

·. सू० ३९-1] पातवट गोगसूत्रााणे। १३ लक्षणा । तदालम्बनं स्वालम्बनं निद्रालम्बन वा ज्ञानमालम्व्यमानं चतसः स्थिति करोति ॥ ३८॥ नानारुचित्वात्प्राणिनां यस्मिन्कस्मिाश्चद्वस्तुनि योगिनः श्रद्धा भवति । तस्य ध्या- ननापीटसिद्धिारति प्रतिपादयितुमाह- यथाभिमतध्यानाद्वा ।। ३९ ॥ यपामिमतवन्तुनि बाटे चन्दादावाम्यन्तरे नाडाचकादी वा पान्यमाने चेत स्पिरी भवति ॥ ३२ ॥ एवमुपायान्मदर्य फलदर्शनायाऽऽह- परमाणुपरममहत्त्वान्तोऽस्य चशीकारः ॥ ४०॥ एमिरुपायश्चित्तस्य स्पर्य मावयतो योगिनः सूक्ष्मविषयभावनाद्वारेण परमाण्वन्तो वशीकारोऽपतिघातरूपो जायते, न कपित्परमाणुपर्यन्त मूक्ष्मे विषयेऽस्य मनः प्रति- हन्यत इत्यर्थः । एवं स्थूलमाकाशादिपरममहरपर्यन्तं भावयतो न कवियतमः प्रति- पात उत्पद्यते । सर्वत्र स्वातन्यं भवतीत्यर्थः ॥१०॥ एवमेभिरुगायः संस्कृतस्य पेतमः कीदृग्यूपं भवतीत्या (त्यत आ )ह- क्षीणवत्तेरभिजातस्येव यणेहीतग्रहणग्रा- पुि तत्स्थतदजनता समापत्तिः ॥ ४१ ।। शाणा वृत्तयो यस्य तन्क्षीणवृत्ति । तस्य ग्रहीतग्रहण हेषु, आमन्द्रियविषयेषु तस्पतदजनता समापतिर्भवति । तस्यत्वं तत्रैकाग्रता । तदञ्जनता तन्मयत्व यामते चित्ते विषयस्य भाव्यमानस्यवोत्कर्षः । तथाविधा समापत्तिस्तद्रूपः परि. णामो भवतीत्यर्थ: । दृष्टान्नम'ह-अमिनातस्येव मणेर्यथाऽपिनातस्य निर्मलस्प स्फटिकमणे-ततदुवाधिवशात्तत्तद्गपत्तिरेवं निर्मलय चितम्य तत्तद्भानीयवस्नपरा- गात्तत्तद्रूपापात्त । यद्यपि ग्रहीतपणन ह्याटिनयुक्त तथाऽपि भूमिकाक्रमवशामा. धग्रहणग्रहीतृप्वति मोध्यम् । यत प्रथमं ग्राह्यनिष्ठ एष समाधिस्ततो ग्रहणनिष्ठ- स्ततोऽस्मितामात्ररूपो महोतृनिया, केवलाय पुरुषम्य ग्रीवयित्वासंभवात् । ततश्च स्थलक्षमाझोपरक्तं चित्त तत्र समापन भवति । एवं ग्रहण ग्रहीतरि च समापन बौद्धयम् ।। ४१॥ . १क 'मान्ते'. १ क "हयार्थ' । ३ स. ग. साय य ग 'भरिनसेन्।ि ५ स. ग. तदे। ६ कणभने १७ स. हात् । नृ' ८ ख. ग. 'तपाश्रयय' । ९ स्व. ग, 'तसरवस्य । १० ख. हीतभावास 181 हणमहोत्रारपि स १२ स. 'एनलं होग. पंतपरिणाम यो ·. भाजदेवविचितचिसमेवानि [समापिपादेव पवायाम्यन्तरापूरणन परितम्य वा तत्रैव निरोधेन । तदेवं रेचकपुरककुम्भकर्मदैन त्रिविधः प्रणायामश्चित्तम्य स्थितिमा तया निव नाति । सर्वासामन्दिगवृत्ताना ाणवृत्तिपूर्वकत्वात् । मनःप्राणयोश्च स्वव्यापारे परस्परमेकयांगक्षेमस्यांजायमानः आणः समम्तेन्द्रियवृत्तिनिरोधद्वारेण चित्तस्यकामतायो प्रभवति । समस्तदोपक्षयका- रित्वं चास्याऽऽगमे श्रूयते । दोपकृताच सर्वा विसपवृत्तयः । अतो दोपनिहरणद्वारे- णाप्यस्यकाग्रतायां सामर्थम् ॥ ३४ ॥ इदानीमुपायान्तरप्रदर्शनोपक्षपेण संपज्ञातस्य समाधेः पूर्वाङ्ग कथयति- पिपयवती वा प्रचित्पन्ना स्थितिनिवन्धिनी ॥ ३५ ॥ - मनस इति वाक्यशेषः । विपया गन्धरसरूपस्पर्शशब्दास्ते विद्यन्ते फलस्वन यम्याः सा विषयवती प्रवृत्तिर्मनसः स्थैर्य करोति । तथा हि-नासामे पित्तं धार. यतो दिव्यगन्धसंविदुपजायते । तादृश्यव जिह्वाग्रे रसमवित् । ताल्वप्रे रूपसंवित् । जिह्वामध्ये स्पर्शसवित् । निहामळे शब्दसंवित् । तदेवं तत्तदिन्द्रियद्वारण तमिस्त. स्मिन्दिव्ये विषये जायमाना संविञ्चित्तस्यैकाग्रताया हेतुर्मवति । अस्ति योगस्य फल- मिति योगिनः समाश्वासोत्पादनात् ॥ ३५ ॥ एवंविधमेवोपायान्तरमाह- विशोका वा ज्योतिष्मती ॥ ३६॥ प्रवृत्तिरुत्पन्ना चित्तस्य म्यितिनियन्धिनीति वाक्यशेषः । ज्योतिःशब्देन सात्तिक प्रकाश उच्यते । स प्रशस्तो भूयानतिशयवांश्च विद्यते यस्यां सा ज्योतिष्मती प्रवृत्तिः। विशोका विगतः सुखमयंमत्त्वाम्यासवशाच्छोको रन.परिणामो यस्याः सा विशोका तसः स्थितिनिवन्धिनी । अयमर्थ:-हृत्पद्मसंपुटमध्ये प्रशान्तक्लोलक्षारोदधिरूयं चित्तसत्त्वं मावयतः प्रज्ञालोका सर्ववृत्तिपरिक्षये चेतमः स्पैर्यमुत्पद्यते ॥ ३१ ॥ उपायान्तरप्रदर्शनद्वारेण संप्रज्ञातसमाविषयं दर्शयति- वीतरागविषयं वा चिचम् ।। ३७ ॥ मनसः स्थितिनिबन्धन भवतीति शेषः । वीतरागः परित्यक्तविषयामिल पस्तस्य यचित्तं परिहनक्कथं तदालम्वनीकृतं चेतमः स्थितिहेतुर्भवति ॥ ३७ ॥ एवंविधमुरायान्तरमाह- स्वप्ननिद्रानानालम्पनं वा ॥ ३ ॥ प्रत्यास्तमिनचाहन्द्रियातर्मनोमात्रणेव यक्त-वमात्मनः म बन्न । निद्रा पोंक्त. क. 'स्यान्न । २ क. 'प्रताया नि'।३ क. 'स्वारशीयमाणः प्रा. स. ग. पूर्वर - करोति । ५क..'यत्वाभ्या'।

·पानघलयोगसूत्राण! लक्षणा । तदालम्बनं स्वमालम्बनं निद्रालय वा ज्ञानमालम्पमानं चेतसः स्थिति करोति ॥ ३८ ॥ नानारुचित्वात्प्राणिनां यस्मिन्कस्मिाश्चिदम्तुनि योगिनः श्रद्धा भवति । तस्य ध्या- मनापीसिद्धिरिति प्रतिपादयितुमाह-- ययाभिपतध्यानाद्वा ।। ३९ ।। ययामिमतवन्तुनि बाह्ये पदादावाम्यन्तरे नाडौचनादौ वा माव्यमाने चेत: स्थिरी भवति ॥ ३९॥ एवमुपायान्मदर्थ फलदर्शनायाsss- परमाणुपरममहत्त्वान्तोऽस्य वशीकास ॥४०॥ एपिरुपायश्चित्तस्य स्थैर्य भावयतो योगिनः सूक्ष्मविषयमावनाद्वारेण परमावस्ती वशीकारोऽप्रतिघातरूपो मायते, न कचित्परमाणुपर्यन्ते सूक्ष्मे विषयेऽस्य मनः प्रति- हन्यत इत्यर्थः । एवं स्थूलमाकाशादिपरममहत्पर्यन्तं भावयतो न चितसा प्रति- घात उत्पद्यते । सर्वत्र स्वातन्यं भवतीत्यर्थः ॥१०॥ एवमेभिरुायिः संस्कृतस्य चेतसः कीदृग्रूपं भवतीत्या (त्यव आ )ह- भीणतेराभिजातस्येव मणग्रहीतृनदणमा पु तत्स्थतदञ्जनता समापत्तिः ॥४१॥ क्षीणा वृत्तयो यस्य ताक्षीणवृत्ति । तस्य ग्रहीतग्रहणन हे), आत्मेन्द्रियविषयेषु तस्पतदजनता तमापत्तिर्भवति । तस्यत्वं तत्रैकाग्रता । तदजनता तन्मयावं यामूने विते विषयस्य भाष्यमानस्ययोत्कर्षः । तथाविधा समापत्तिस्तद्रूपः परि. णामो भवतीत्यर्थः । दृष्टान्नमाह-अभिजातस्येव मणेर्यथाऽपिनातस्प निर्मलस्य स्फटिकमणेत दुवाधिवशात्तत्तद्गपत्तिरवं निर्मलम्य चितम्य तत्तद्भावनीयवस्तूपरा- गात्तत्तदूपापाते । यद्यपि ग्रहीतग्रहणग्राह्यवियुक्त तथाऽपि भूमिकाक्रमवशामा- ग्रहणमहोतृष्वति बोध्यम् । यत प्रथम ग्राह्यनिए एप समाधिस्ततो ग्रहणनिष्ठ- स्ततोऽस्मितामात्ररूपो ग्रहीतनिधः, चिलस्य पुरुषस्य प्रसोर्भाव्यत्वाभिवात् । ततश्च धूमप्रायोपरकं चित्तं तत्र समापन्न भवति । एवं ग्रहण ग्रहीतरि च समापन बौद्धगम् ॥ ४ ॥ ० १ क 'मायन्ते' २ क "हसर्व। ३ व. ग. मलाय। स. ग. 'पु अस्मिते । ५७. ग. तदेका।६ क्षीण।। ७रा. 'कर्पात् ।' ८ ख. ग. 'तदूपाचय.स. ग. तसत्त्वस्य । १० ख. होतभावाः | 11 'इणप्रहाधोरपि स १९ ख. 'पनवं बो। १३, यंतड्पपरिणामवं थे।

·[ समाधिपादे- १४ भोजदेवावरचितातसमेनानि इदानीमुहापा एव समापश्चातर्विध्यमाह-- वत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पः संकीर्णा सविता समापतिः ॥ ४२ ॥ धौधेन्द्रियग्रायः स्फोटरूपो वा शब्दः। अर्यों जात्यादिः । ज्ञान सत्वप्रधाना पुद्धिवृत्तिः । विकल्प उक्कलक्षणः । तेः संकीर्णा यस्यामने शब्दादेयः परस्पराध्या- सेन प्रतिभासन्ते गौरित्ययों गोरिति ज्ञानमित्यनेनाऽऽकारण सा सवितर्का समापत्ति- रुच्यते ॥ १२॥ उक्तलक्षणविपरीतां निर्वितर्कामाह- स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्पैवार्यमा- प्रनिर्भासा निर्वितर्फा ॥ ४३ ॥ शब्दार्यस्मृतिपविलये सति प्रत्युदितसष्टमाझ'कारपतिमासिनया न्याभूतज्ञानांश- स्वेन स्वरूपशन्येव निर्वितर्का समापत्तिः ॥ १३ ॥ पेदान्तरं प्रविपादयितुमाह- पतयेव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता ॥४४॥ एतयैव सवितर्कया निर्वितर्कया च ममापत्या विचारा निर्विचारा घ व्यारूपा- ता। कीदृशी, सूक्ष्मविषया सूक्ष्मस्तन्मात्रेन्द्रियादिपियो यस्याः सा तथोक्ता । एतेन पूर्वस्याः स्थूलविषयत्वं प्रतिपादित मवति । सा हि महाभूतालम्बना । शब्दार्यविष- यत्वेन शब्दार्थविकल्पसहितत्वेन देशकालधर्माधवच्छिन्नः सूक्ष्मोऽर्थः प्रतिमाति यस्या सा सविचारा । देशकालधर्मादिरहितो धर्मिमात्रतया सूक्ष्मोऽस्तन्मात्रेन्द्रियरूपः पतिमाति यस्यां सा निर्विचारा ॥ १४ ॥ अस्या एव सूक्ष्मविषयायाः किंपर्यन्तः सूक्ष्मविषय इत्याह- सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गापर्यवसानम् ॥ ४५ ॥ सविचारनिर्विचारयोः समापत्योर्यत्सूक्ष्मविषयत्वमुक्कं तदलिङ्गपर्यवसानं न क्वचि- लीयते न वा किंचिलिमति गमयतीत्यलिङ्गं प्रधानं तत्पर्यन्तं सूक्ष्मविषयत्वम् । तथा हि-गुणानां परिणामे चत्वारि पर्वाणि । विशिष्टलिङ्गमविशिष्टलिङ्गं लिङ्गमात्रमलिङ्गं घेति । विशिष्टलिनं भूतानि, अविशिष्टलिङ्गं तामांवेन्द्रियाणि, लिङ्गमात्रं बुद्धिः, अ- लि प्रधानमिति । नातः परं सूक्ष्क्षमस्तीत्युक्तं मवति ॥ १५ ॥ क. 'दयस्त्रयः। २ क. 'न विकल्पग प्र! ३ क. 'ण या सा। ४ क. 'ततया।५ ग. 'सानसत्त्वेन । ६ फ. 'भूतदियाल । ७ ग. 'लरहे 16 फ. धर्ममा । ९ क. भूतेन्द्रियाणि' १.क.'न्मानान्तःकरणानि लि।

·[सू०४१-५०] पातञ्जलयोगस्वाणि । एतासा समापचीनां प्रकृते प्रयोजनमाह-- ता एव सबीजः समाधिः ॥ ४६॥ ता एवोकटक्षणाः समापत्तयः सह वजिनाऽऽलम्बनेन वर्तत इति सीमः संभ- ज्ञातः समाधिरित्युच्यते । सर्वासा साटम्मनत्वात् ॥ १६ ॥ अतरासा समापत्तीना निर्विचारफलत्यानिर्विचारायाः फलमाह--- निर्षिचारवैशारोऽध्यात्ममसादः ॥ ४७ ॥ निर्विचारत्वं व्याल्यातम् । वैशारा नेल्यम् । सक्तिको स्थूलविषयामपेक्ष्य निर्षितर्कायाः प्राधान्यम् । ततोऽपि सूक्ष्मविषयायाः सविचारायाः । ततोऽपि निर्वि. कसरूपाया निर्विनारायाः । तस्यास्तु निर्विचारायाः प्रकृष्टाभ्यासवशावशारये नत्ये सत्यध्यामप्रसादः समुपजायते । चित्तं क्लेशवासनारहित स्थितिप्रवाहयोग्य भवति । एतदेव पित्तस्य वैशारयं यस्थिती दादर्थम् ॥ ४७ ॥ तस्मिन्सति किं पवतीत्याह- मतंभरा तत्र प्रज्ञा ॥४८॥ भातं सत्यं विमति कदाचिदपि न विपर्ययेणाऽऽच्छाद्यते सर्तमरा प्रज्ञा तस्मिन्सति मवतीत्यर्थः । तस्माच प्रज्ञालोकान्त यथाव पश्यन्योगी प्रकृष्टं योगं प्राप्नोति॥४८॥ भस्याः प्रज्ञान्तरालमण्यमाह- श्रुतानुमानमज्ञाभ्यां सामान्यवि. पया विशेपार्यत्वात् ॥ ४९ ॥ श्रुतमागमज्ञानम्, अनुमानमुक्तलक्षणम् , ताम्या या जायते प्रज्ञा सा मामा. म्यविषया । न हि शब्दलियोरिन्द्रियवद्विशेषप्रतिपत्तो सामध्यम् । इयं पुननिर्व- पारवेशारथस दवा प्रज्ञा तान्या विलक्षणा विशेषविषयत्वात् । अस्या हि प्रज्ञायां सूक्ष्मव्यवहितविपकृष्टानामपि विशेषः स्फुटनैव रूपेण मासते । अतस्तस्यामेव योगिना - परः प्रयत्नः कर्तव्य इत्युपदिष्ट भवति ॥ १९ ॥ अस्याः प्रज्ञायाः फलमाह- तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कारमविवन्धी ॥ ५० ॥ तया प्रज्ञया ननितो य: संस्कारः सोऽन्यान्व्युत्माननान्समाधिनाश्च संस्का. प्रतिबन्नाति । स्वकार्यकरणाक्षमाकरोतीत्यर्थः । यतस्तस्वरूपतयाऽनया जानताः संस्कारी बच्ववादत स्वरूपपज्ञाजनितासंस्कारा वापितुं शक्नुवन्ति ! अतस्तामेव प्रजामभ्यसदिस्युकं भवति ॥ ५० ॥ ग. 'ते यो । २ ख. म. 'स्थिर' । ३ स. 'यभावादन्यमहाभ्या वि । ४ ग. 'अपना १५. ग, 'मवि। ख. "रा निरामम्वनवाद।

·। १६ भोजदेवविरचित्तवृतिसमेतानि- [ साधनपादे- एवं संप्रज्ञातं समाधिमभिघायासंप्रज्ञातं वकुमाह- तस्यापि निरोरे सर्व निरोधा- निनः समाधिः ॥५१॥ तस्यापि संम्ज्ञातस्य निरोधे प्रविलये सति सर्वाता चित्तवृत्तीनां स्वकारणे प्रवि. लयांचा या संस्कारमात्रौवृत्तिरुदेति तस्यास्तस्या नेति नेति केवलं पर्युदसनान्नि- मानः समाधिराविर्भवति । यस्मिन्सति पुरुषः स्वरूपनिष्ठः शुद्धो भवति । तदत्राधि कृतस्य योगस्य लक्षणं चित्तवृत्तिनिरोधपदाना च व्याख्यानमभ्यासवराग्यलक्षणं तस्योपायद्वयस्य स्वरूपं भेदं चाभिधाय संप्रज्ञातासंप्रज्ञातभेदेन योगस्य मुख्यामुख्य- भेदमुक्त्वा योगाभ्यासमदर्शनपूर्वक विस्तरणोपायान्प्रदर्थ सुगमोपायपदर्शनपरतयेश्व- रस्य स्वरूपप्रमाणप्रभाववाचकोपासनानि तत्फलानि [८] निणीय वित्तविक्षेपा. स्तरसहभुवश्च दु.खादीन्विस्तरेण च तत्प्रतिषेधोपायानेकतत्वाभ्यासमैन्यादीन्प्राणाया. मादीसंपज्ञातासंप्रज्ञातपूनिभूतविषयवती प्रवृत्तिरित्यादीना(दीचाss)ख्यायोपसंहा- रद्वारेण च समाती: सलक्षणाः सफला: स्वस्वविषयमहिनायोक्त्वा संपज्ञातासंप्र. झातयोरुपसंहारमभिधाय सबीनपूर्वको निजि. समाधिरभिहित इति ध्यावतो योग- पादः ॥११॥ इति श्रीमहाराजाधिराजभोजदेवविरचितायो राजम तंजानिधायां पातञ्जलयोगशास्त्रप्रवृत्ती योगपादः प्रथम. ॥१॥ " भय द्विवीयः साधनपादा। ते ते दुष्मापयोगद्धिसिद्धये येन दर्शिताः । उपाया: स नगमायध्यक्षोऽस्तु प्रार्थिताइये ॥ सदेव प्रथमे पादे समाहितचित्तस्य सोपायं योगमपिधाय व्युत्थितचित्तस्यापि कय. मुपायाभ्यासपूर्वको योगः: सायमुपयातीति तरसाधनागुठानप्रतिपादनाय फियायोग. प.स्वाध्यायेश्वरपणिधानानि किपायोगः॥१॥ तपः शास्त्रान्तरोपदिष्टं कृच्छ्चान्द्रायणादि । स्वाध्यायः प्रणवपूर्वाणा मन्त्राणा .स.ग. तस्य । १ क. 'यान • । क. प्रादेहि । ख. '' । ४ क. पत्रा'।५ अगस्यो'। ख. 'स्य भेख. 'नाकर्म त । ग. 'नाममत'। मादिमणा । ९ग 'दना सं... मग पर " म. 'स्यादिना । ११ क. Hitsहित 1 हिदा चोपता का साम।

·सू० २-४] पातञ्जलयोगसूत्राणि । अपः । ईश्वरप्रणिधानं सर्वक्रियाणा तस्मित्परमगुरौ फलनिरपेक्षतया समर्पणम् । एतानि क्रियायोग इत्युच्यते ॥ १ ॥ स किमर्प इत्यत आह- समाधिभावना क्लेशसनुकरणार्थव ॥ २ ॥ केशा वक्ष्यमाणास्तेपा तन्करणं स्वकार्यकरणप्रतिबन्धः । समाधिरुवलक्षण- स्तस्य भावना चेतसि पुनःपुनर्निवेशनं सोऽर्थः प्रयोजनं यस्य स तथोकः । एतदुक्तं मवति-एते तपःप्रमृतयोऽम्यस्यमानाश्चितगतानाधानी शाशिथिलीकुर्वन्तः समा- धेरुपकारकना मगन्ते । तस्मात्य क्रियायोगावधानपरेण योगिना भवितव्यमित्युप- दिएम् ॥ २॥ शतनकरणार्य इत्युक, तत्र के श्लेशा इत्यत आहे- अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशा लेशाः ॥३॥ अविद्यादयो वक्ष्यमाणलक्षणाः पञ्च । ते च बावनालक्षण परितापमुपजनयन्ता शशब्दवाच्या भवन्ति । ते हि चेतसि प्रवर्तमानाः संसारलक्षणं गुणपरिणाम द्रव- यन्ति ॥ ३ ॥ सत्यपि सपा तुल्ये शतले मूलभूतत्वादरियायाः प्राधान्य प्रतिपादयितमाह- अविद्या क्षेत्रमुत्तरेषां प्रसुप्ततनुपिच्छिन्नोदाराणाम् ॥ ४ ॥ अविद्या मोहः, अनात्मन्यात्माभिमान इति यावत् । सा क्षेत्रं प्रसवभूभिरुत्तरेषा. मस्मितादीना प्रत्येक प्रसुप्त वादिभेदेन चर्पिधानाम् । अतो यत्राविधा विपर्ययज्ञा- नरूपा शिथिली भवति तत्र केशानामस्मितादीना नोद्भवो दृश्यते । विपर्ययज्ञानस- मापे च पामभवदर्शनास्थितमेव मूलत्वमविद्यायाः । प्रसुप्ततनुपिच्छिनोदारा. पामिति । तत्र ये शाश्चित्तभूमौ स्थिताः मबोधकामापे स्वकार्य नारमन्ते ते प्रसुता इत्युच्यन्ते । यथा बालावस्थापा, बालस्य हि वातनारूपेण स्मिता अपियाः प्रबोधकसहकार्यमापे नामिव्यज्यावे ते तनपो ये सस्पप्रतिपक्षभावनया शिपिली. कृतकार्यसंपादनशक्तयो वासनावशेषतया चेतस्यवस्थिताः प्रभूता सामग्रीमन्तरेण स्वकार्यमारधुमक्षमा । यथाऽभ्यासवतो योगिनः। ते विच्छिन्ना ये केनापिहलवता शेनामिभूतशकस्तिष्ठन्ति । या देहावस्याया रामा, रागावस्थायां वा द्वेषः, न शानयोः परस्परविरुद्धयोगपरसंमयोऽस्ति । त उदारा ये प्रातसहकारिसनिषयासं स्वं कार्यममिनियिन्ति । यथा सदैव योगपरिपन्थिनो व्युत्थानदशायाम् । एषा प्रत्येक चतुर्पिधानामपि मूलभूतत्वेन स्थिताऽप्यविधाऽनयिन प्रतीयते । न हि क्वचिदपिलेशा. । स. ग. 'पमा क. रोगविधा । ३ क संस्कार । ४१, मास्सि!

·१८. भौजदेवविरचित्रवृत्तिसपैतान- [१ साधनपादे- ना विषयान्वयनिरपेक्षाणां स्वल्पमुपलभ्यते । तस्यां च मियारूपोयां सम्यग्ज्ञानेन निवतितायो दग्धवीनकलानामेषां न कचित्मरोहोऽस्ति । अतोऽविद्यानिमितत्वमवि. चान्वयश्चैतेषां निश्चीयते । अतः सर्वेऽप्यविद्याव्यपदेशभाजः सपा च लेशाना चितविक्षेपकारित्वाद्यौगिना प्रथममेव तदुच्छेदे यत्नः कार्य इति ॥ १ ॥ अविद्याया लक्षणमाह- अनित्याशुचिदुःखानात्मनु नित्य- शुचिसुखात्मख्यातिरविद्या ॥ ५॥ अमितदिति प्रतिमासोऽपित्यविद्याया: सामान्यलक्षणम् । तस्या एव भेद- प्रतिपादनम्-अनित्येषु घादिषु नित्यत्वाभिमानोऽपिवेत्युच्यते । एवमशुषिषु यादिषु शुचित्वाभिमानः, दुःखेषु च विषयेषु सुखत्वाभिमानः, अनामानि शरीर भौमत्वाभिमानः । एतेनापुण्ये पुण्यभ्रमोऽन वार्यभ्रमो व्याख्यातः ॥५॥ अस्मिता लक्षयितुमाह- ग्दर्शनशक्त्योरेकात्मते (ते)वास्मिता ॥ ६ ॥ हक्शफिः पुरुषः दर्शनशक्ती रनरतमोभ्यामभिभूतः सात्विक मारणामोऽन्त:- करणरूपः, अनयोोग्यभोकृत्वेन जहाजडत्वेनात्य-तमिनरूपयोरेकतामिमानोऽस्मि- तेति उच्यते । यथा प्रकृतिस्ततः कर्तृत्वमोक्तृत्वरहिताऽपि कह भोग्य(कश्य)ह- मित्यभिमन्यते । सोऽयमस्मिताख्यो विपर्यास: ॥ ६ ॥ रागस्य लक्षणमाह- सुखानुयी रागः ॥७॥ सुखमनुशेन इति सुखानुशथी। सुखजय सुखानुस्मृतिपूर्वकः सुखसाधनेषु तृष्णा• को ग| राजक: सेशः ॥ ७ ॥ द्वेपस्य लक्षणमाइ--- दुःखानुशयी द्वेषः ॥८॥ दुःखमुक्तलक्षणं, तदभिज्ञस्य तदनुस्मृतिपूर्व तत्साधनेवनभिपतो योऽयं निन्दात्मकः क्रोधः स उपलक्षणः केशः ॥ ८॥ अभिनिवेशस्य लक्षणमाइ--- स्वरसवादी विदुपोऽपि सन्चनुवन्धोऽभिनिवेशः ॥९॥ पूर्वजन्मानुभूतमरणदुःखानुभवासनाबला यरूमः समुपजायमानः शरीरविषयोदर्मम 14. ग. पर्यावान्न ! २ क. तस्मान्मियानाना' । ३ ग. 'न्याभूतायो । ४ क. पाया- मबियामा १५ य. ग. कर्वन्य । ६ क. मुनि । क. अत्माभि८ . 'यता यो निधो दें। (ग, क स ! 1. कृ. उधारोमिक. ग. यादिभिः ।

·{सू. १०-१२1 पातळयोगमपाणि । वियोगो मा भूदित्यवहानुपन्धरूपः तस्यैवाऽऽकर्बमपर्यन्तं निर्मिसमन्ताण प्रवतमानोऽभिनिवेशाख्या कंशः। ॥ ९ ॥ तदेवं व्युत्थानस्य केशात्मकत्वादेकामताभ्यासकामेन प्रथम शाः परिहर्तव्याः । न चाज्ञाताना तेप परिहारः कर्तुं शक्य इति तज्ज्ञानाय तेपामुंदंश क्षेत्र विभाग लक्षणं चाभिधाय स्थूलसूक्ष्ममेदमिन्नानां तेषां पहाणोपायविमागमाह- ते मतिमसवडेयाः सूक्ष्माः ॥ १० ॥ ते सूक्षमाः वेशा ये वासनारूपणैव स्थिता न वृत्तिरूपं परिणाममारमन्ते ते प्रति प्रसवन प्रतिलोमपरिणामेन हेयास्त्यत्तस्याः । स्वकारणास्मिताओं कृता लवासन चित्रं पदा प्रविध मवति तदा कुतस्तेषां निर्मूलानां संमत. ॥ १० ॥ स्थूलाना हानोपायमाह- ध्यानदेयास्तवृत्तयः ॥ ११ ॥ नेपा लिशानामारब्धकार्याणां या सुखदुःखमोहात्मिका वृत्तयस्ता ध्यानेनैव विचे. कामतालक्षणेन हेया हातव्या इत्यर्थः । चित्तपरिकाम्पासमात्रेणैव स्थूलत्वाचासा निवृत्तिभवति । यथा वखादी स्थूलो मला प्रक्षालनमात्रेणैव निवर्तते, यस्तु नत्र सूक्ष्मः स तस्तैरुपायैरुतापनप्रभृतिभिरेव निवर्तयितुं शक्यते ॥ ११ ॥ एवं क्लेशाना तत्वमभिधाय कर्माशयस्याभिधातुमाह---- क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः ॥ १२ ॥ कर्माशय इत्यनेन तस्य स्वरूपमाभहितम् । यतो वासनारूपाण्येव कर्माणि । शमल इत्यनेन कारणममिहितम् । यतः कर्मणां शुभाशुमानो केशा एव निमि. तम् | टारजन्मवदनीय इत्यनेन फलमुक्तम् । अस्मिन्नेव नन्मनि अनुमबनीयो घटनामवेदनीय! ! जन्मान्तरानुभवनीयोऽदृजन्मवेदनीयः । -- कानिचित्पु- पयानि कर्माणि देवताराधनादीनि तीव्र सेवेगेन कृतानीव जन्मनि नात्यायुमोगलक्ष- णं फलं प्रयच्छन्ति । यथा नन्दीश्वरस्य मगवामहेश्वराधनपछादिहेव नामनि ना- यादयो विशिष्टाः प्रादुर्भुनाः । एवमन्येषा विश्वामित्रादीनां तापमावाजात्यायुषी । केपाविनातिरेव । यथा तीसंवेगेन दुष्ट कर्मकृता नहुपादीना जात्यन्तरादिपरिणामः । उर्वश्याश्च कार्तिकेयवने लतारूपतया । एवं व्यस्तसमस्तरूपत्वेन यथायोग योज्यम् ॥ १२॥ १ स. ग. "मित विनान। ख. मुपदेसी । ३ क. सिताः स्व । ४ क, 'यस सदामि।५. तथा।

·भाजदेवविधिततिसमेतानि- [१ साधनपादे- इदानी कर्माशयस्य स्वमेदभिन्नं फलमाह- सति मूले तद्विपाको जात्यायुभोगाः ॥ १३ ॥ मूलमुक्तलक्षणाः फ्लेशाः । तेवनभिमूतेषु सत्सु कर्मणा कुशलाकुशलरूपाणा विपाकः फलं जात्यायुोगा भवन्ति । नातिमनुष्यत्वादिः । आयुश्विरकालमेकशरीर- संनन्धः । मोगा विषया इन्द्रियाणि सुखसंविदुःखसंविञ्च कर्मकरणमावसाधनन्यु- स्पत्त्या मोगशब्दस्य । इदमत्र तात्पर्यम्-चित्तमूमावनादिकालसंचिताः कर्मवासना प्पा यथा• पाकमुपयान्ति तथा तथा गुणप्रधानमावेन स्थिता नात्यायुमार्गलक्षणं स्वकार्यमारभन्ते ॥ १३॥ उक्तानां कर्मफलत्वेन जात्यादीनां स्वकारणकर्मानुसारेण कार्यकर्तृत्वमाह- ते लादपरितापफलाः पुण्या- पुण्यहेतुत्वात् ॥ १४ ॥ हादः सुखं, परितापो दुःखं, हादपरितापी फलं येषां ते तथोकाः । पुण्य कुशलं कर्म, तद्विपरीतमपुण्यं, ते पुण्यापुण्ये कारणं येषां ते तेपा मावस्तस्मात् । एतदुक्तं भवति-पुण्यकर्मारब्धा जात्यायुमोंगा हादफला अपुण्यकर्मारब्धास्तु परितापफलाः । एतच प्राणिमात्रापेक्षया द्वैविध्यम् ॥ ११॥ योगिनस्तु सर्व दुःखमित्याह-- परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुणवृत्तिविरो- धाच दुःखमेव सर्व विवेफिनः ॥१५॥ विवेकिनः परिज्ञातलेशादिविवेकस्य परिदृश्यमानं सकलमेव मोगसाधनं सवि स्वाद्वनमिव दुःखमेय प्रतिकूलवेदनीयमेवेत्यर्थः । यस्मादत्यन्तामिनातो योगी दुख- लेशनाप्युद्विजते । यथाऽक्षिपात्रमूर्णातन्तुस्पर्शमात्रेणेव महती पीडामनुमति नेतरदई तथा विवेकी स्वरुपदुःखानुबन्धेनापि उद्विगते । कथमित्याह-परिणामतापसंस्कार- दुःखैः। विषयाणामुपभुज्यमानानां यथायथं गर्धाभिवृद्धस्तदप्राप्तिकृतस्य दु खस्यापरि. हार्यतया दुःखान्तरमाधन वाचास्त्येव दुःखरूपतेति परिणामदुःखत्वम् । उपमुज्य- मानेषु सुखसाधनेषु तत्प्रतिपन्धिनं पति द्वेषस्य सर्वदेवावस्थितत्वात्मुखानुभवका- लेऽपि तापदुःखं दुप्परिहरमिति तापदुःखता । संस्कारदुःसत्वं च स्वाभिमतानभि- मताविषयसंनिधाने मुखसंविदुःखसंविधोपनायमाना तथाविधमेव स्वक्षेत्रे संकारमार. मते । संस्काराच पुनस्तथाविधसंविदनुभव इत्यपरिमितसंस्कारोत्पत्तिद्वारेण संसारानु- । १. 'स्य स्वभेदमिनस्य स्व। २. 'सारिणो का'। ३ग, कारणे। य. 'प्रमशुव'।

·'. ११-१८]. पातञ्जलयोगसूत्राण । पछेदासर्वस्यैव दुःखत्वम् । गुणवृत्तिविरोधाचति । गुणानां सत्वरजस्तमसा या वृतयः मुखदुःखमोहरूपाः परस्परममिमाध्यामिमावकत्वेन विरुद्धा नायन्ते तास सर्वत्रैव दु.खानुबंधादुःखत्वम् । एतदुक्तं सवति--ऐकान्तिकीमात्यन्तिकी घ दुःख. निवृत्तिमिच्छतो विवकिन उकरूपकारणचतुष्टयात्सवें विषया दुःखरूपतया प्रति- भान्ति । तस्मात्सर्वकर्मविपाको दु.खरूप एवेत्युक्तं मयति ।। १९ ॥ तदेवमुक्कस्य केशकर्माशयविपाकराशेरविद्याप्रमवत्वादविद्यायाच मिथ्याज्ञानरूप- तया सम्यग्ज्ञानोच्छेद्यत्वात्सम्याज्ञानस्य च साधनहेयोपादेयावधारणरूपत्वातदामिघा- नायाऽऽह- इयं दुःखमनागतम् ॥ १६ ॥ भूतस्यातिकान्तत्वानुभूयमानस्य च त्यक्तमशक्यत्वादनागतमेव संसारदुःख हातन्यामित्युक्तं भवति ॥ ११ ॥ हेयहेतुमाह-- दृष्टश्ययोः संयोगो हेय हेतुः ॥ १७ ॥ द्रष्टा निद्रूपः पुरुषः, दृश्यं बुद्धिसत्व, तयोरविकरूपातिपूर्वको योऽसौ संयोगो मोग्यमोक्तृत्वेन संनिधानं स हेयस्य दुःखस्य गुणपरिणामस्य संसारस्य हेतुः कारणं तनिवृत्या संसारनिवृत्तिर्भवतीत्यर्थः ॥ १७ ॥ दृश्ययोः संयोग इत्युकं, तत्र दृश्यस्य स्वरूपं कार्य प्रयोजनं चाऽऽह-- प्रकाशक्रियास्थितिलिं भूनेन्द्रियात्मकं भोगापवर्गाय दृश्यम् ॥ १८ ॥ प्रकाशः सत्त्वस्य धर्मः, क्रिया प्रवृत्तिरूपा रजप्तः, स्थितिनियमरूपा तमसः, 'ताः प्रकाशक्रियास्थितयः शीलं स्वामाविक रूपं यस्य तत्तथाविधमिति स्वरूपमस्य निर्दिष्टम् । भूतेन्द्रियात्मकमिति । मतानि स्थूलसूक्ष्ममेदेन द्विविधानि यिन्या. दीनि गन्वतन्मात्रादीनि च । इन्द्रियाणि बुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रियान्तःकरणभेदेन त्रिवि. धानि । उभयमेतद्वाहप्रहणरूपमात्मा स्वरूपाभिन्नः परिणामो यस्य तत्तथाविधमि- स्यनेमास्य कार्यमुक्तम् । मोगः कर्षितरक्षणा, अपवर्गो विवेकख्यातिपूर्विका संसार- निवृत्तिः, तो भोगापवर्गावर्षः प्रयोजनं यस्य तत्तथाविधं दृश्यमित्यर्थः ॥ १८ ॥ .व. ग. 'यं यावरह.२ ख. 'न्ति तावरस। ३ ख. 'आप'१४ क, 'मरूपस्य । ५ प. ग. 'श्यस्स।

·- भागदेवविचितचिसमेवानि- -[सानपादन तस्य च दृश्यस्य नानावस्थारूपपरिणामात्मकस्य हयत्वेन ज्ञातव्यत्वात्तदवसाः फायनुमाह- 'विदीपाविशपलिङ्गमात्रालिङ्गगाने गुणपाणि ॥१९॥ गुणाना पाण्यवस्थाविशेषाश्चत्वारा ज्ञातव्या इत्युपादष्टं मवति । तत्र विशेषा महाभूतन्द्रियाणि, अविशेपास्तन्मात्रान्तःकरणानि, लिगमात्र बुद्धिः, आलङ्गमन्य- कमित्युक्तम् । सर्वत्र त्रिगुणरूपस्याध्यक्तस्यान्वयित्वन प्रत्यभिज्ञानादवश्यं ज्ञातव्य- वन योगकाले चत्वारि पर्वाणि निर्दिष्टानि ॥ १९ ॥ एवं हेयत्वेन दृश्यस्य प्रथम ज्ञातव्यत्वात्तदवस्थासहितं व्याख्यायोपादेयं द्रष्टा व्याख्यातुमाह- द्रष्टा शिमाया शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः ॥२०॥ द्रष्टा पुरुषो दृशिमात्रश्चेतनामात्रः । मात्रग्रहणं धर्ममिनिरासार्थम् । कचिाद्ध घेतनामात्मनो धर्ममिच्छन्ति । स शुद्धोऽपि पारेणामित्वाद्यभावने स्वप्रतिष्ठोऽपि प्रत्ययानुपश्यः। प्रत्यया विषयोपरतानि ज्ञानानि, तानि अनु अव्यवधानेन प्रतिसंक- माद्यभावन पश्यति । एतदुक्कं भवति-भातविषयोपरागायामेव बुद्धी संनिधिमात्रेणव पुरुषस्य द्रसृत्वमिति ॥ २०॥ स एव मोत्याह- तदर्थ एव दृश्यस्याऽऽत्मा ॥२१॥ दृश्यस्य प्रागुफरक्षणस्याऽऽस्मा यास्वरूपं तदर्थस्तस्य पुरुषस्य मोक्तृत्वसं- पादनं नाम स्वार्थपरिहारेण प्रयोजनम् । न हि प्रधान प्रवर्तमानमात्मनः किंचित्प्र- योजनपमेक्ष्य प्रवर्तते किंतु पुरुषस्य भोगं संपादयामीति ॥ २१ ॥ यद्येवं पुरुषस्य मोगसंपादनमेव प्रयोजनं तदा संपादित तस्मिस्तनिष्पयोननं विरत- व्यापार स्यात् । तस्मिंश्च परिणामशून्ये शुद्धत्वात्सर्वे द्रटारो पन्धरहिताः स्युः । ततब्ध संसाराच्छेद रत्याशङ्कयाऽऽह- कृतार्थ प्रति नरमप्यनष्टं तद- न्यसाधारणत्वात् ॥ २२ ॥ पद्यपि विवेकख्यातिपर्यन्तागोगसंपादनात्कमपि कृतार्थ पुरसं प्रति तन्नष्टं विरत- व्यापार तथाऽपि सर्वपुरुषसाधारणत्वादन्यान्मत्यनष्टव्यापारमवतिष्ठते । अतः प्रधानस्य १.९ वक्तुमा । २ य. व्याकर्तुमा'1३ क. 'न सुप्र'१४. "नि विमा'। ५ क भोपतत्व संपादयितामिति ।। कः ।

·०१३-२१ पातालपोगसूत्राणि । सकल मोक्तृसाधारणत्वा कदाचिदपि विनाश । एकस्य मुक्ती वा न समुक्तिप्र- सङ्ग इत्युकं मवति ।। २२ ॥ दृश्यद्रटारी व्याख्याय संयोग व्याख्यातुमाह- स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोगः ॥ २३ ॥ कार्यद्वारेणात्य क्षणं करोति, स्वशकिदृश्यस्य स्वभाव, स्वामिशक्तिः स्वरूप, तयोर्द्वयोरपि संग्रतवेदकत्वेन व्यवस्थितयोर्या स्वरूपोपलब्धिस्तस्याः कारण यः स संयोगः । स च सहममोग्यमोक्तृपावस्वरूपान्नान्यः । न हि तयोनिपयोा. पकयोश्च स्वरूपादतिरिक्तः कश्चित्संयोगः । यदेव मोग्यस्य मोग्यावं भोक्तश्च मोक्त- स्वमनादिसिद्ध स एव संयोगः ॥ २३ ॥ 'तस्यापि कारणमाह- तस्प हेतुरविद्या ॥ २४ ॥ या पूर्व विपर्यासात्मिका मोहरूपाऽविद्या व्याख्याता सा तस्य विवेकालपातिह- पस्य संयोगस्य कारणम् ।। २ ।। हेयं हानक्रियाकर्मोच्यते । कि पुनस्तद्वानमित्यत आह- सदर्भाधे संयोगामायो हान तवशे: कैवल्यम् ॥ २५॥ तस्या अविद्यायाः स्वरूपविरुदेन सम्यग्ज्ञानेनोन्मूलिताया योऽयममावस्तास- न्सति तत्कार्यस्य संयोगस्याप्पमावस्तद्धानमित्युच्यते । अपमर्थ:--तस्य मूर्तद्रव्या वत्परित्यागो युज्यते किंतु नाताया विकल्या तावविवेकनिमित्तः संयोगः स्वयमेव निवर्तत इति तस्य हानम् । यदेव च संयोगस्य हानं तदेव नित्य केवलस्यापि पुर- पस्य कैवल्य ध्यपदिश्यते ॥ २५ ॥ तदेव संयोगस्य स्वरूपं कारणं काय चाभिहितम् । अप छानोपायकथनाद्वारेणो. पादेयकारणमाह- विषेकरूयातिरविना हानोपायः ॥ २६ ॥ अन्य गुणा अन्य मुरुप इत्येविषस्य विषेकस्य या रूयातिः प्रख्या साप हानस्य श्यपरित्यागस्योपाय कारणम् | कोशी, अविना न विद्यते विष्ठको विच्छेदोऽन्तराऽन्तरा व्युत्थानरूपो यस्याः साविसका । इदमा तात्पर्यम्-प्रतिपक्ष- E ग. i ता नापि । २ क इनो भो ।। ग. "मिस्याह । ४ ख. ग. 'भाषा- संशे १५ 2. 'स्यामूपातुनो विभागो । ६. व झ्यस' | 2. पाया।

·- भोजदेवविरचितचिसमेवानि- [१ समाधिपादे- भावनावलादवियाप्रविध्ये विनिवृत्तकर्तृत्वमोत्कृत्वाभिमानाया स्नस्तमोमलानभिभूताया बुद्धेरन्तर्मुखाया या पिच्छायासंक्रान्तिः सा विवेकरूयातिरुच्यते । तस्यां व संत. तत्त्वेन प्रवृत्तायां सत्यां दृश्यस्याधिकारनिवृत्तेमवत्येव विल्यम ॥ २९ ॥ उत्पन्नविकरूयात पुरुषस्य याशी प्रज्ञा भवति तां कथयविवेकल्यातेरेव स्वरूपमाह- वस्य साधा मान्तभूमौ मन्ना ॥ २७ ॥ तस्योत्पन्नविवेकज्ञानस्य ज्ञातव्यविकरूपा प्रज्ञा प्रान्तममी सकलसालम्बनसमा- विभूमिपर्यन्ते समप्रकास भवति । तत्र कार्यविमुक्तिरूपा चतुष्प्रकारा-ज्ञातं मया क्षेयं न ज्ञातव्यं किंचिदस्ति, सीणा मे क्लेशा न किंचित्तव्यमस्ति, अधिगतं मया ज्ञान, प्राधा मया विवेकख्यातिरिति । प्रत्ययान्तरपरिहारेण तस्यामवस्थायामी- दृश्येव प्रज्ञा जायते । ईदृशी प्रज्ञा कार्यविषयं निर्मलं ज्ञानं कार्यविमुक्तिरित्युच्यते । चित्तविमुकिनिधा-चरितार्था मे बुद्धिर्गणा हताधिकारा गिरिशिखरनिपतिता इव प्रावाणो न पुनः स्पिति यास्यन्ति, स्वकारणे प्रक्रियाभिमुखानां गुणानां मोहाभिधा. नमूलकारणाभावानिष्प्रयोजनवाचाभीषा कुतः परोहो भवेत् , सामीभूतश्च मे समा- वित्तस्मिन्सति स्वरूपप्रतिष्ठोऽहमिति । शी त्रिप्रकारा चित्तविमुकिः । तदेवमी. श्यां सविधान्तभूमिप्रज्ञायामुपजातायां पुरुषः फेवल इत्युच्यते ॥ २७ ॥ विवेकरूयाति: संयोगामावहेरिस्युक्तं, तस्यास्तूस्पती निमित्तमित्यत आहे योगाङ्गानुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञान- दीप्तिरा विवेफख्याः ॥ २८ ॥ योगाङ्गानि पश्यमाणानि तेषामनुष्ठानानानपूर्वकादम्यासादा विवेकख्यातेरशु. विसय चित्तसत्त्वस्य प्रकाशावरणलक्षणशरुपाशुद्विक्षये या ज्ञानदीविस्तारतम्येन सात्विकः परिणामो विवेकल्यानिपर्यन्तः स तस्याः स्यातेहेतुरित्यर्थः ॥ २८ ।। योगामानुष्ठानाशुद्धिक्षय इत्युकं, कानि पुनस्तानि योगाजानीति तेपामुद्दे- शमाह- यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधार- णाध्यानसमायोऽष्टावङ्गानि ॥ २९ ॥ इह कानिषिरसमाधेः साक्षादुपकारकत्वेनान्तरभागि, यथा धारणादीनि । कानि- चित्पतिपक्षभूतहिसादिवितकर्ने मूलनद्वारेण समाधिमुपन्ति । पपा यमनियमातीनि । . १७. ग. प्रडाखकला । १६, या रिक. भनिन 17 फ. "धिपर्व न्द १५स.पछा ·•३०-६१] पातञ्जलयोगस्वाणि । ૨૧ समाऽऽसनादानामुत्तरोत्तरमुपकारकत्यम् । तद्यथा--मस्यासनजये प्राणायामस्पैर्यम् । एवमुत्तरत्रापि योज्यम् ॥ २९ ॥ क्रमेणेषां स्वरूपमाह-- आईसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः ॥ ३०॥ तत्र प्राणवियोगप्रयोजनव्यापारो हिंसा 1 सा च सर्वानहेतुः । तदभावोऽहिता | हिंसाया: सर्वप्रकारेणैव परिहार्यत्वात्मधर्म तदभावरूपाया अहिंसाया निर्देशः । सत्यं वाङ्मनसयोर्चपास्वम् । स्तेयं परस्वापहरणं तदमावोऽस्तेयम् । ब्रह्मचर्यमुपस्थ- संयमः । अपरिग्रहो भोगसाधनानामनङ्गीकारः। त एतेऽहिंसादयः पञ्च यमशन्दवा- च्या योगासत्वेन निर्दिष्टाः।। ३० ।। एषां विशेषमाह- एते जातिदेशकाळसमपानवच्छिन्नाः सार्वभौमा महानतम् ॥ ३१ ॥ मानिमिणस्वादिः । देशातीर्थादिः । कालश्चतुर्दश्यादिः । समयो बाह्मणप्रयोग. नादिः । एतेश्चतुमिरनवच्छिन्नाः पूर्वोक्का अहिंसादयो यमाः सर्श शिवादिषु चित्त. भूमिष मवा महानमित्युच्यते । तद्यथा-~~बामणं न हमिष्यामि । तीये न कंधन हनिष्यामि। चतुर्दश्यां न हनिप्यामि देवमाह्मणप्रयोजनव्यतिरेकेण कमपि न हनिया-. मीति । एवं चतुर्विधावच्छे व्यतिरेकेण किंचित्कनकदापिकमिश्विदर्षे न हनिम्या. मीत्यनवच्छिन्ना एवं सत्यादिषु यथायोगं योऽयम् । इत्यमनीयतीता सामान्य नेव मवृता महातमित्युच्यते न पुनः परिच्छिन्नावधारणम् ॥ ३१ ॥ नियमानाह-- शौचसंतोपतफास्वाध्यायेश्वरमणिकानानि नियमाः ॥ ३२॥ शोचं द्विविध बाह्यमाभ्यन्तरं च । बाह्म मृनादिभिः कायादिपक्षालनम् । भाग्यातरं व्यादिमिश्चित्तमलाना पक्षालनम् । संतोषस्तुष्टि: । शेपाः प्रागेव कृत. व्याख्यानाः। एते शौचादयो नियमशब्दवाच्याः ॥ ३२॥ कयमेषां योगास्वमित्यत आह~- वितर्फवापने प्रतिपक्षभावनम् ॥ ३३ ॥ वितकर्यन्त इति वितको योगपरिषयिनो हिंवादयस्तेषा प्रतिपसमावने सति यदा बाधा पति तदा योगः मुकरो भवतीति भवत्येव यमनियमानां योगाङ्गत्यम् ॥३३॥ उ, योज' ! २ . ' ' ग. "कालमेष । ३ ख. ज्यन्त। ।

·मोजदेवविरचित चिसमेवानि- [२ साधनपादे- “इदानी वितर्काणां स्वरूपं मेदप्रकारं कारणं फलं च कमेणाऽऽह- विता हिंसादयः कृतकारिवानुमोदिता लोभ- क्रोधमोहपूर्वका मृदुमध्याधिमात्रा दुःखाजा- नानन्तफला इति प्रतिपक्षभावनम् ॥ ३४ ॥ एते पूर्वोच! [ पिता ] हिंसादयः प्रथमं विधा मियन्ते कृतकारितानुमोदिता. (त)भेदेन । तत्र स्वयं निप्पादिताः कृताः । कुरु कुरिति प्रयोजकल्यापारण समुत्पादिताः कारिताः । अन्येन क्रियमाणा: सावित्वनीकृता अनुमोदिताः । एतच विध्यं परस्सरव्यामोहनिवारणायोच्यते । अन्यथा मन्दमतिरेवं मन्येत न मया स्वयं .हिंसा कृति नास्ति मे दोष इति । एतेषा कारणप्रतिपादनाय लोभकोधमोहपूर्वका इति । यद्यपि लोभः प्रथम निर्दिष्टस्तथाऽपि लेगाना मोहस्यानात्मन्यात्मामि. मानलक्षणस्य निदानत्वात्तस्मिन्सति स्वपरविभागपूर्वकत्येन लोभक्रोधादीनामुद्भवान्म. सवमवसेयम् । मोहपूर्तिका सर्वा दोपजातिरित्यर्थः । लोभस्तृष्णा । क्रोधः कृत्या- कृत्यविवेकोन्मूलकः प्रज्वलनात्मकश्चित्तधर्मः । प्रत्येक कृतादिभेदेन त्रिपकारा भपि हिंसादयो मोहादिकारणत्वेन त्रिधा मियते । एपामेव पुनरवस्थामदेन विध्यमाह- मृदुमध्याधिपानाः। मृदयो मन्दा न तीता नापि मध्याः । मध्या नापि मन्दा नापि तीनाः। अधिमात्रात्तात्रः । पाश्चात्या नव भेदाः । इत्यं त्रैविध्ये सति सपितिर्भवति। .मृद्वादीनामपि प्रत्येक मृदुमध्याधिमात्रभेदात्रैविध्य भवति । तयथायोग योग्यम् । तयथा-मृद्मृदुदुमध्यो मृदुतीन इति । एषा फलमाह-दुःखाज्ञानानन्तफलाः । .दु.सं प्रतिक्तयाऽवभासमानो राजश्चित्तवः । अज्ञान मियाज्ञानं संशयविपर्यय- रूपं, ते दुःखाज्ञाने। अनमच्छिन्नं फलं येषा ते तयोक्ताः । इत्यं नेपा स्वरूप- कारणादिभेदेन ज्ञाताना प्रतिपक्षभावनया योगिना परिहारः काव्य इत्युपदिष्टं भवति एषामभ्यासवशात्मकर्षमागच्छ तामनुनिष्पादिन्यः सिद्धया यथा भवन्ति तथा • क्रमेण प्रतिपादयितुमाह-- अहिंसापतिष्ठायां वत्संनिया पैरत्यागः ॥ ३५ ॥ तस्याहिता भावयता संनियो सहमपिरोधिनामप्यहिनकुलादीना पेरत्यागो निमत्स- रतथाऽवस्थानं भवति । हिंसा अपि हिसावं परित्यजन्तीत्यर्थः ।। ३५ ॥ सत्याम्यासक्तः कि मवतीयाह- सत्पप्रतिछाया क्रियाफलाश्रयत्वम् ।। ३६ ।। किगाणा हि क्रिया यागादिकाः फर स्वर्गादिक पयन्ति । तस्य तु सत्या- 1 क. ग. 'मोदन । २ स. लोभकोधी। . 'दियो तपाई। ४ ख. ग. ते तपा। ५ ग. सीता इति न' । ६ ग. पतिः ।। स दिन 1 ८ सु. ३३ति । त] ·०.३५-४१] पातञ्जलयोगसूत्राणि। २७ “यासमतो योगिनस्तथा सत्यं प्रकृप्यते यया क्रियायामकृतायामपि योगी फलमा मोति । तद्वचनायस्य कस्यचित्कियामकुर्वतोऽपि क्रियाफल भवतीत्यर्थः ॥ ३६॥' अस्तेयाम्यासवतः फलमाह- अस्तै यमतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम् ॥ ३७ ।। मस्तेयं यदाऽभ्यस्यति तदाऽस्य ताप्रकन्निरमिलापस्यापि सर्वतो दिव्यानि रत्नान्युपतिष्ठन्ते ॥ ३७॥ ब्रह्मचर्याभ्यासस्य फलमाह--- ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः ॥ ३८॥ यः किल बहाचर्यमम्यस्यति तस्य तत्पकानिरतिशय वीर्य सामर्यमाविर्भवति । वीर्यनिरोधो हि ब्रह्मचर्यं तस्य प्रकर्षाच्छरोरेन्द्रियमनामु पीर्थ प्रकर्षमागच्छति ॥३८॥ अपरिमहास्यासस्य फलाह- अपरिग्रहस्थैर्य जन्मकतासंबोधः ॥ ३९ ॥ कयामत्यस्य मावः कयंता । जन्मनः कयंता नामकता । तस्याः संबोधः सम्य. रतानम्। जन्मान्तरे कोऽहमास कीदृशः किकार्यकारीति जिज्ञायां सर्वमेव सम्याना- मातीत्यर्थः । न केवलं भोगसाधनपरिग्रह एव परिग्रहो यावदात्मनः शरीरपरिग्र- होऽपि परिग्रहः । मोगसाधनस्वाच्छरीरस्य । तस्मिन्सति रागानुबन्धादहिखायामेव प्रवृत्ती न तात्त्विरज्ञानप्रादुर्भावः । यदा पुनः शरीरादिपरिग्रहनरपेक्ष्येण माध्यस्थ्य- मध्यस्थस्य रागादित्यागात्सम्यज्ञानहेतुर्मवत्येव पूर्वापरजन्म. संबोधः ।। ३९ ॥ उका यमाना सिद्धयः । अथ नियमानामाह- शौचास्वाङ्गजुगुप्सा परिसंसर्गः ॥४०॥ यः शौचं भावयति तस्य स्वामिपि कारणस्वरूपपोलोचनद्वारेण जगुप्ता घृणा समुपनायतेऽशुचिरयं कायो नाबाऽऽग्रहः कार्य इति । अमनैव हेतुना परैरन्येश्य कायवद्भिरसंसर्गः संसर्गाशावः संसर्गपरिवर्ननमित्यर्थः । यः किल स्वमेव कार्य जुगु- मते तत्तदवद्यदर्शनारस कधं परकीयैस्तथाभूतः कार्यः संसर्गमनुभवति ॥ ४ ॥ शीघस्यैव फलान्तरमाह--- सत्यशुद्धिसौमनस्यैकापेन्द्रियजया. मदर्शनयोग्यत्वानि च ॥ ४१ ॥ मवन्तीति वाक्पशेषः । सत्य प्रकाशसुखाद्यात्मकम् । तस्य शुद्धी रजस्तगोम्यामन-. मवलम्बते तदा - १ ख. कथमो भा'। २ स.ग. कन्य।३ क. 'कामतेन्दि'।

·४ भोजदेवविरचितचिसमेवानि [समयदे- मिमवः । सौमनस्य खेदाननुमवेन मानसी प्रीतिः । एकामता नियतेन्द्रियविषये घेततः स्थैर्यम् । इन्द्रियनयो विषयपराङ्मुखाणामिन्द्रियाणामात्मन्यवस्पानम् । भात्मदर्शने विवेकरूयातिरूपे पित्तस्य योग्यत्वं समर्थत्वम् । शौचाभ्यासपत एते सत्त्वशुद्धयादयः क्रमेण प्रादुर्भवन्ति । वथा हि-सत्त्वशुद्धः सौमनस्य सौमनस्या. देकाध्यमेकाम्यादिन्द्रियाय इन्द्रियजयादात्मदर्शनयोग्यतेति ॥ ११ ॥ संतोषाभ्यासस्य फलमाह- संतोपादनुत्तमः सुखलाभः ॥ ४२ ॥ संतोषप्रकर्षेण योगिनस्तथाविधमान्तरं सुखमाविर्भवति । यस्य पाझविषयसुर्ख शतांशेनापि समम् ॥ १२ ॥ तपसः फलमाह- कार्यन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयाचपसः ॥ ४३ ॥ तपः समभ्यस्यमानं चेतसः फ्लेशादिलक्षणाशुद्धिक्षयद्वारेण कायेन्द्रियाणां सिदि. मुत्कर्षमादधाति । अयमर्थ:-चान्द्रायणादिना चित्तक्लेशक्षयस्तत्क्षयादिन्द्रियाणा सूक्ष्मन्यवहितविप्रकृष्टदर्शनादि सामर्यमाविर्भवति । कायस्य यथेच्छमणुत्वमह. वादीनि ॥ १३॥ स्वाध्यायस्य फळमाह- स्वाध्यायादिष्टदेवतासंप्रयोगः॥४४॥ अमितमन्त्रजपादिलक्षणे स्वाध्याय प्रकृप्यमाणे योगिन इष्टयाऽभिप्रेतया देवतया- संप्रयोगो मवति । सा देवता प्रत्यक्षा भवतीत्यर्थः ॥ ११ ॥ ईश्वरमणिधानस्य फलमाह- समाधिसिदिरीश्वरमाणिधानाद ॥ ४५ ॥ ईश्वरे यत्मणिधानं भक्तिविशेषस्तस्मात्समाधेरुकलक्षणस्याऽऽविर्भावो मयति । परमास भगवान श्वरः प्रसन्नः सनन्तरायरूपान्लेशान्परिहत्य समाधि संनोधपति ॥१५॥ यमनियमानुक्त्वाऽऽसनमाह- स्थिरसुखमासनम् ॥ ४६॥ भास्यतेऽनेनेत्यासनं पद्मासनदण्डासनस्वस्तिकासनादि । तद्यदा स्थिरं निष्कम्प सुखमनुढेननीयं च भवति तदा योगाङ्गता भनते ॥ ४ ॥ ख. निरूपिता ।। २. यदि' । ३ स. 'सवतः फ। ४ क. यो स. पथा। ५ स. वारं सुध लेख. ग. 'दा वयोगा'!

·पातञ्जलयोगसूत्राणि तस्यैव सिरसुखत्वप्राप्त्यर्थमुपायमाह- प्रयत्नशैथिल्यानन्त्यसमापत्तिभ्याम् ॥ १७॥ तदासनं प्रयत्नशैपिल्यनाऽऽनन्त्यसमापत्या च स्थिर सुखं भवतीति संबन्धः । यदा यदाऽऽसन वनामीतीच् करोति प्रयत्नशयियेऽस्यक्लेशेनैव तदा तदाऽ-- सनं संपयते । यदा चाऽऽकामादिगत आनत्ये चेतसः समापत्तिः क्रियतेऽवधानेन तादाम्यमापयते तदा देहाहंकारामावान्नाऽऽसनं दुःखमनकं भवति । अस्मियाऽऽस. नगये सति समाध्यातरायभूता न प्रभवन्त्यमेजयस्वादयः ॥ ४७ ॥ तस्यैवानुनिष्पादि फळमाह- ततो द्वंद्वानभिघातः ॥४८॥ तस्मिनासनमये सति द्वद्रः शीतोष्णात्तृप्यादिमियोगी नामिहन्यत इत्यर्थः॥१८॥ आसनजयानन्तरं प्राणायाममाह- तस्मिन्सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः ॥ ४९ ॥ भासनस्य सति तन्निमित्तकः प्राणायामलक्षणो योगाङ्गविशेषोऽनुष्ठेयो भवति । कारशः, श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदटक्षणः । श्वासप्रश्वासी निको । तयोखिधा रेनस्तम्मनपुरणद्वारेण बाह्याभ्यन्तरेषु स्थानेषु गते; प्रवाहस्य विच्छेदो धारणं प्रा- मायाम उच्यते ॥ १९॥ तस्यैव मुखापगमाय विमज्य स्वरूपं कथयति- स तु बाबाभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर्देशकालसं. ख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः ॥ ५० ॥ पाहावृत्तिः वासो रेचकः । अन्तर्वृत्तिः प्रश्वासः पूरका अन्तस्तम्मवृत्तिः कुम्मकः । तस्मिनलमिव कुम्मे निश्चलतया माणा अवस्थाप्यन्त इति कुम्भकः । त्रिविधोऽयं प्राणायामो देशेन कालेन संरूयया चोपलक्षिता दीर्घसूक्ष्मसंज्ञो भवति । देशेनोपल- क्षिती यथा-नासाद्वादशान्तादौ 1 कालेनोपलक्षितो यथा-षट्त्रिंशमात्रादिपमाणः । संख्षयोपलक्षितो यथा-इयतो वारान्कृत एतावद्भिः श्वासप्रश्वासः प्रथम उदातो भवतीति । एतज्ज्ञानाय संख्याग्रहणमुपातम् । उदातो नाम नामिमूलारितस्य पायोः शिरस्यभिहननम् ॥ १०॥ १. 'तेऽन्यद' । क. 'दित फ'1३ क.ग. 'यादन 1 ४ ख. ग. फतलक्षणौ। ५ ख. R. 'चनाक्षेपण' १६ क. भातरस्तम्भकातिः। ५ ग. 'दौ । नासामारभ्य द्वादशाद्गुलपर्यन्त. - मित्यर्थः । का!

·भोजदेवविरचिनवृत्तिसमेतानि- [ २ साधनसारे - श्रीमाणायामानमिधाय चतुर्थमभिधातुमाह- बाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थः ।। ५१ ॥ प्राणस्य वाह्यो विषयो नासाद्वादशान्तादिः। म्यन्तगेविषयो हृदयनामिचक्रादिः। तो द्वौ विषयावासिय पर्यालीच्य य. स्तम्भरूपो गतिविच्छेदः स चतुर्थ. प्राणायामः । तृतीयस्मात्कुम्मकाख्यादयमस्य विशेषः-स वाह्याभ्यन्तरविषयावपर्यालोच्यैव सहसा तोपलनिपतितनलयायेन युगपत्स्तम्भवृत्त्या निपद्यते । अस्य तु विषयद्वर्यो- क्षेपको निरोधः । अयमपि पूर्ववद्देशकालसंख्यामिरुपलक्षितो द्रष्टव्यः ॥ ११ ॥ चतुर्विधस्यास्य फलमाह- वतः क्षीयते प्रकाशावरणम् ॥ ५२ ।। ततस्तस्मात्प्राणायामात्प्रकाशस्य चित्तसत्वगतस्य यदावरणं क्लेशरूपं तत्क्षीयते । विनश्यतीत्यर्थः ।। ५२॥ फलान्तरमाह- धारणासु च योग्यता मनसः ॥ ५३ ॥ धारणा वक्ष्यमाणलक्षणास्ता प्राणायाम. क्षीणदोषं मनो यत्र यत्र धार्यते तत्र तत्र स्थिरी भवति न विक्षेपं मनते ॥ १३ ॥ प्रत्याहारस्य लक्षणमाह- स्वविषयासंपयोगे चित्तस्वरूपानुंकार इवेन्द्रियाणां मत्याहारः ॥ ५४ ॥ इन्द्रियाणि विषयेभ्यः प्रतीपमानीयन्तेऽस्मिन्निति प्रत्याहारः। स च कथं निप्पद्यत इत्याह-चक्षुरादीनामिन्द्रियाणां स्वविषयो रूपादिस्तेन संप्रयोगस्तदाभिमुख्येन वर्तन तंदमावस्तदाभिमुख्यं परित्यज्य स्वरूपमात्रेऽवस्थान, तस्मिन्सति चित्तस्वरूपमातानुका- रीणीन्द्रियाणि मान्ति ! यताधित्तमनु वर्तमानानि मधुकररानमि मक्षिकाः सर्वाणी- न्द्रियाणि प्रतीयन्तेऽतश्चित्तनिरोधे तानि प्रत्याहनानि भवन्ति । तेपो तस्वरूपानुकारः प्रत्याहार उक्तः ॥ ५ ॥ प्रत्याहारफलमाह-- ततः परमा वश्यतेन्द्रियाणाम् ॥ ५५ ॥ अग्यस्यमाने हि प्रत्याहारे तथा वश्यान्यायत्तानीन्द्रियाणि संपद्यन्ते यथा वाझविषयापिमुखतां नीयमानान्यपि न यान्तीत्यर्धः । तदेवं प्रथमपादोक्तरक्षणस्य . १२. शेवयतः स्त'।२ क निप्पायते। ३ ख. 'पयापेको । ४ क. 'यापेको । ५७, 'व मधुम' । ग. 'व गधुकरम'। क. 'कयों।

·.३६ सू०१४ पातञ्जलयोगसूत्राणि । योगस्याद्गभूत शतनकरणफल क्रियायोगमभिवाय देशानामुद्देशं स्वरूपं कारण क्षेत्रं फलं चोक्त्वा कर्मणामपि मेदं कारणं स्वरूप फलं चाभिधाय विपाकस्य स्वरूप कारणं चाभिहितम् । ततस्त्याज्यस्वाले शादीना ज्ञानव्यतिरेकेण त्यागस्या शक्यत्वा- ज्ञानस्य च शास्त्रायत्तत्वाच्छास्त्रस्य च हैहान कारणोपादेयोपादानकारणबोधकृत्वेन चतुर्वृहत्वाद्धेयस्य च हानव्यतिरेकेण स्वरूपानिपरोहानसहित चतुहं स्वावकार- णसहितममिवायोपदियकारणभूताया विवेकरूयातेः कारणभूतानामन्तरणबाहिरममावेन स्थितानां योगाङ्गानां यमादीना स्वरूप फलसहितं शकृत्याऽऽसनादीना धारणापर्य ताना परस्परमुपकार्योपकारकभावनावस्थितानामुद्देशमभिधाय प्रत्येक लक्षणकरण- पूर्वक फलममिहिनम् । तस्यं योगो यमनियमादिमिः प्रातभगियाव आसनमामायामर- कुरितः प्रत्याहारेण पितो ध्यानधारणासमाधिमिः फलिप्यतीति व्याख्याता साधनपादः ॥ १५ ॥ इति श्रीमहाराजाधिराजभोजदेवविरचिताय राजमार्तण्डापिधायाँ पातालयोगशास्त्रसूत्रवृत्तो पापादो द्वितीयः ॥ २ ॥ अथ तृतीयो विभूतिपादः । यापादपमस्मरणादणिमादिविभूतयः । भवनि मविनामस्तु भूतनायः स भूये ॥ तदेवं पूर्णादिष्टं धारणायत्रयं निज संयमसंशोभिधानपूर्वकं बाह्याभ्यन्तरादिति- दिपातिपादनाय दक्षयितुमुपक्रमते । तत्र धारणायाः स्वरूपमाह-- देशेवन्धश्चितस्य धारणा ॥ १ ॥ देशे नाभिचक्रनासायादो चित्त बन्धो विषयान्तरपरिहारेण यास्थिरीकरणं सा चित्तस्य धारणोच्यते । अयमर्थ:-मयादिचित्तपरिकर्मवासितात:करणेन , यमनि. यमक्ता नितासनेन परिहनपाणविक्षेपण प्रत्याहतेन्द्रियग्रामेण निधेि प्रदेश अनु- कायेन जितद्वंद्वेन योगिना नातावादी संज्ञातस्य समारभ्यासाय चितस्य स्थिरी- करणं कर्तव्यमिति ॥ १॥ ग. हेयाहेयका' । १ स. 'या' । ६ स. ग. गरी ४ग, पादाना। ५ ग. कुसु. मिलो। स, 'न्ति भावि।स. काविधा। ख, 'स्वरसि। ख. "शसब'11. स.

·भोजदेवविरचिवचिसमेवानि- [२ साधना - भीन्माणायामानभिधाय चतुर्थममिवातुमाह-- बाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थः ॥ ५१ ॥ प्राणस्य बाह्यो विपयो नाप्ताद्वादशान्तादिः आम्यन्तरो विषयो हृदयनामिचकादिः । तो द्वौ विषयावाक्षिप्य पर्यालोच्य य. स्तम्भरूपो गतिविच्छेदः स चतुर्थ, प्राणायामः । तृतीयस्मा कुम्मकाख्यादयमस्य विशेषः वाह्याभ्यन्तरविषयावपालोच्यैद सहसा तोपलनिपतितजलन्यायेन युगपत्स्तम्मवृत्त्या निप्पद्यते । अस्य तु विषयद्वर्या- क्षेपको निरोधः । अयमपि पूर्ववद्दे शकालसंख्यामिरुपलक्षितो द्रष्टव्यः ॥ ५१ ॥ चतुर्विधस्यास्य फलमाह- ततः क्षीयते प्रकाशावरणम् ॥ ५२ ॥ ततस्तस्मात्प्राणायामात्प्रकाशस्य चित्तसत्वगतस्य यदावरणं क्लेशरूपं तत्क्षीयते । विनश्यतीत्यर्थः ॥ १२ ॥ फलान्तरमाह- धारणासु च योग्यता मनसः ॥ ५३ ।। धारणा वक्ष्यमाणलक्षणास्तासु प्राणायाम. क्षीणदोपं मनो यत्र यत्र धार्यते तत्र तत्र स्थिरी भवति न विक्षेपं भनते ॥ १३ ॥ प्रत्याहारस्य लक्षणमाह- स्वधिपयासंपयोगे चित्तस्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः ॥ ५४ ॥ इन्द्रियाणि विषयेभ्यः प्रतीपमानीयन्तेऽस्मिन्निति प्रत्याहार. । स च कथं निप्पद्यत इत्याह-चक्षुरादीनामिन्द्रियाणा स्वविषयो रूपादिस्तेन संप्रयोगस्तदाभिमुरूगेन वर्तन तंदुमावस्तदाभिमुख्यं परित्यज्य स्वरूपमात्रेऽवस्थान, तस्मिन्सनि चित्तस्वरूपमात्रानुका- रीणीन्द्रियाणि भवन्ति । यतश्चित्तमनु वर्तमानानि मधुकरराजमि मक्षिकाः सर्वानी- न्द्रियाणि प्रतीयन्तेऽतश्चित्तनिरोधे तानि प्रत्याहनानि भवन्ति । तेषा तत्स्वरूपानुकारः प्रत्याहार उक्तः ।। ५४॥ प्रत्याहारफलमाह- ततः परमा वश्यतेन्द्रियाणाम् ॥ ५५ ॥ अयस्यमाने हि प्रत्याहारे तथा वश्यान्यायत्तानीन्द्रियाणि संपद्यन्ते यया बाह्मविषयामिमुखता नीयमानान्यपि न यान्तीत्यर्थ । तदेवं प्रथमपादोकटक्षणस्य - १. रोचयतः स्त'।२ क निष्पायते। ३ ख. 'पयापेक्षो। ४. 'यापेक्षको। ५. 'व मधुम' । ग. व गधुकरम'। ६ क 'छयो ।

·पातञ्जलयोगसूत्राणि। ३१ योगस्याभूत शतनकरणफळं कियायोगमभिधाय केशानामुद्देशं स्वरूपं कारणं क्षेत्र फलं चोक्त्वा कर्मणामपि भेदं कारणं स्वरूपं फलं चामिधाय विपाकस्य स्वरूपं कारणं चाभिहितम् । ततस्त्याउपत्वा क्लेशादाना ज्ञानव्यतिरेकेण त्यागस्याशक्यत्वा- ज्ञानस्य च शाखापत्तत्वाच्छात्रस्य च हेपहानकारणोपादेयोपादान कारणबोधकत्तेन चतुर्दूहत्वाद्धेयस्य च हानव्यतिरेकेण स्वरूपानिप्परोहनिहितं चतुर्व्यहं स्वस्वकार- णसहितमभिवायोपदियकारणभूताया विवेकल्यातेः कारणभूतानामन्तरणबाहिरङ्गमावेन स्थिताना योगाझाना यमादीना स्वरू फलसहित कृत्याऽऽसनादीना धारणापर्य न्तानां परस्परमुपकार्योपकारकमावेनावस्थितानामुद्देशमभिधाय प्रत्येक लक्षणकरण- पूर्वकं फलममिहितम् । तदयं योगो यमनियमादिमिः पानीनभाव आसनबाणायामेर- कुरितः प्रत्याहारेण पितो ध्यानधारणासमाधिमिः फलिप्यतीति व्याख्याता साधनपादः ॥ १५ ॥ इति श्रीमहाराजाधिराजभोजदेवविरचिताया राजमार्तण्डामिवाया पातजलयोगशास्त्रसूत्रत्तो साधपादो द्वितीयः ॥२॥ भय तृतीयो विभूवि पादः। यस्पाइपमस्मरणादणिमादिविभूतयः । भवन्ति भविनामस्तु भूतनाथः स भूतये ।। तदेवं पूोदिष्ट धारणायद्गत्रयं निण संयमसंज्ञामियानपूर्वक बाह्याभ्यन्तरादिति- दिमतिपादनाय लक्षयितुमुपक्रमते । तम धारणायाः स्वरूपमाह- देवन्धश्चित्तस्य धारणा ॥१॥ देशे नामिचक्रनासामादौ चित्तस्य बन्यो विषयान्तरपरिहारेण यस्थिरीकरणं सा चित्तस्य धारणोच्यते । अयमर्थ:-मयादिचित्तपरिकर्मवासितान्त:करणेन , यमनि. यमवता नितासनेन परिनपाणविशेषेण प्रत्याहृतेन्द्रियग्रामेण निधि प्रदेश अनु. कायेन नितद्ववेन योगिना नासायादी संज्ञातस्य समाधेरम्यासाय चित्तस्य स्थिरी- करणं कर्तव्यमिति ।। १॥ ग. हेबाहेयका। रा. 'चका 1 स. ग. 'ण' । ४ ग. पादान का 1५1.7. मितो।६ स. 'स्ति भावि। प. 'शापिका 14स, तरदि। ख. 'सरस.

·३२ ३ भोजदेवविरचितवृत्तिसमेनानि- [विभूतिपाते धारणामाभिधाय ध्यानमामिधातुमाह- तत्र प्रत्ययकतानता ध्यानम् ॥ २॥ तत्र तस्मिन्प्रदेशे यत्र वित्तं धृतं तत्र प्रत्ययस्य ज्ञानस्य यकतानता विसदृशप- रिणामपरिहारद्वारेण यदेव धारणायामालम्बनीकृदं तदालम्बनतयेव निरन्तरमुत्पतिः सा ध्यानमुच्यते ॥ २॥ चरमं योगाङ्गं समाधिमाह- तदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपन्यमिव समाधिः ॥ ३ ॥ तदेवोतलक्षणं ध्यान पत्रार्थमात्रनिर्मातमाकारसमावेशानुभूतार्थरूपं न्यामतज्ञा- नस्वरूपत्वेन स्वरूपशून्यतामिवाऽऽपद्यते स समाधिरित्युच्यते । सम्यगाधीयत एकाग्री क्रियते विक्षेपापरिहत्य मनो यत्र स समाधिः ॥ ३ ॥ उचलक्षणस्य योगाङ्गत्रयस्य व्यवहाराय स्वशाने तान्त्रिकी संज्ञा कमाई- त्रयमेकत्र संयमः॥४॥ एकस्मिन्विषये धारणाध्यानसमाधिप्रयं प्रवर्तमानं संयमसंजया शास्त्रे व्यवाहियते ॥४॥ तस्य फलमाह- तज्जयात्मज्ञालोकः ॥ ५॥ तस्य संयमस्य नयादम्यासेन साम्योत्पादनात्मज्ञायों विवेकरूयातेरालोकः सपो भवति । प्रज्ञा ज्ञेयं सम्यावभासयतीत्यर्थः ।। ५॥ तस्योपयोगमाह- वस्य भूमिपु विनियोगः ॥ ६ ॥ तस्य संयमस्य भूमिषु स्थूलसूक्ष्मालम्बनभेदेन स्थितासु चित्तवृषिषु विनियोगः. कर्तव्यः, अधरामधरा चित्तभूमि मिता निता ज्ञात्वोत्तरस्या भूमौ संयमः कार्यः । न धनात्मीकृताऽवरमर्मिरुत्तरस्या भूमौ संयमें कुर्वाणः फलभारमवति ॥ १॥ साधनपादे योगाहान्यसाबुद्देश्य पश्चाना लक्षणं विधाय त्रयाणा कथं न कृतमि. त्याशयाऽऽह- त्रयमन्तरङ्ग पूर्वेभ्यः ॥ ७॥ पूर्वेभ्यो यमादिभ्यो योगाद्नेम्पः पारम्पर्येण समाधेरुपकारकेभ्यो धारणादियोगा- प्रय संप्रज्ञातस्य समाधेर-तरहं समाधिस्वरूपनिप्पादनात् ॥ ७ ॥ १७. ग. यथार्थ । २ ग. 'रूपमश्रुतं हा । ३ ख. पं ग्रन्यज्ञा । . ग. 'ह-उत्तय ५७.'या यादम्पवि' । ग, 'या ज्ञातव्यवि। ६ ख. 'साया आलो । ग. 'कस्वरूपाया माटोस.रिकासो । ग. परो । ८ ख. पावामी । ग. असावालाताधारख. "पुनम ·०१-११] पातञ्जलयोगसूत्राणि । ३३ तस्यापि समाध्यतरापेक्षया बाहिरकत्वमाह- तदपि वहिरङ्ग निर्धाजस्य ॥ ८ ॥ निजस्य निरालम्बनस्य शन्यभावनापरपर्यायस्य समाधेरेतदपि योगात्रय बहिरङ्ग पारमणोपकारकत्वात् ॥ ८ ॥ इदानी योगसिद्धीरारूपातकामः संयमस्य विषयपरिशुद्धि क कमेण परिणाम- नयमाह व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवमादुर्भावी निरी- पक्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणापा ॥९॥ व्युत्मानं सितमूपिसिधारू मभित्रयम् । निरोधः प्रकृष्टसत्वस्याशितया तसः परिणामः | ताम्या व्युत्थाननिरोधाभ्या यो मनितो संस्कारी तयोर्याक्रममभिम- वप्रादुर्भाको यदा भवतः । अभिभवो भूततया कार्यकरणामनावस्थानम् । प्रादुर्भावो वर्तमानेऽनयमिव्यक्तरूपतयाऽऽविर्भावः । तदा निरोपक्षणे पित्तस्यो- भवृतिवादन्ययो यः स निरोधपरिणाम उच्यते । अपमर्थ:-या व्युत्पानसंस्का. ररूपो धर्मतिरोभूतो भवति, निरोधसंस्काररूपश्चाऽऽविभवति, धर्मिरूपतया च चित्तमभयान्वयित्वेऽपि निरोधात्मनायितं प्रतीयते, तदास निरोधपरिणामशब्देन व्यवाहियते । चलवागवृत्तस्य ययपि चेतसो निश्चलत्वं नास्ति तपाऽप्येवमतः परिणामः स्पैर्यमुच्यते ॥ ९॥ तस्येव फळपाह- तस्य प्रशान्तवाहिता संस्काराद ॥१०॥ तस्य परत उपाविरोधकारात्मशान्तवाहिता भवति । पाहताविपतथा सवाहपरिणामि चित्तं भवतीत्यर्थः ।। 1 ।। निरोवपरिणाममभिवाय सविपरिणाममाह- सायो काग्रतपोः सयोदयौ चित्तस्य सपापिपरिणामा ।। ११ ॥ सर्वार्थता नवान्नानाविधार्यप्रण चित्तस्य विक्षो धर्मः । एकस्मिन्नेवाल. म्बने सहशपरिणामितकाग्रता, साऽपि चितस्य धर्मः । तयोर्पयाक्रम क्षयो. दयो सहिालक्षणस्य वर्मीय क्षयोऽयन्तामिमव एकाग्रतालक्षमण धर्मस्य . १ ख. म. योगामि । ३ क. स. पलक्ष । ३ ग, न्यूनतया। ४. ग. 'स्य कार- भ्योऽसामना । ५ स. ग. याऽवस्थानम् ।।६ क. स. भव । ५ ख. 'ता। क. 'यतयण । स. ग. 'भयावधिविना' । १० व. ग. मस्यैव ! ! क. बसों 1 ·- ३४ भोजदेवविरचिवचिसमेवानि- [२ विभूतिपादे- प्रादुर्भावोऽभिव्यक्तिश्चित्तश्योद्रितसत्त्वस्यान्वयितयाऽस्थानं समाधिपरिणाम इत्यु- च्यते । पूर्वस्मात्परिणामादस्यायं विशेष:--तत्र. संस्कारलक्षणयोधर्मयोरभिमवप्रादु- भोवो पूर्वस्य व्युत्थान संस्काररूपस्य न्यामावः । उत्तरस्य निरोधसंस्काररूपस्योद्भ- योऽनभिभूतत्वेनावस्थानम् । इह तु क्षयोदयाविति सर्वार्थतारूपस्य विक्षेपस्यात्यन्त तिरस्कारादनु पत्तिरतीतेऽध्वनि प्रवेशः क्षय एकाग्रतालसणस्य, धर्मयोद्भवों वर्तमा. नेऽध्वनि प्रकटस्वम् ।। ११ ॥ तृतीयमेकामतापरिणाममाह.. शान्तोदिती तुल्यत्ययो चित्त- स्यैकाग्रतापरिणाम: ।। १२ ।। समाहितस्यैव चित्तस्पैकप्रत्ययो वृत्तिविशेषः शान्तोऽनीतमध्वानं प्रविधः । अप. रस्तूदितो वर्तमानेऽवनि स्फुरितः । द्वायपिः समाहितचित्तत्वेन तुल्यावकरूपानधन- वेन सहशी प्रत्ययावुभयत्रापि समाहितस्यैव चित्तस्यान्वयित्वनावस्थान, स एकार- तापरिणाम इत्युच्यते ॥ १२ ॥ मितपरिणामो रूपमन्यत्राप्यतिदिशन्नाह-- एवेन भन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्था. परिणामा व्याख्पावाः ॥ १३ ॥ एतेन त्रिविधनोफेन चित्तपरिणामेन भूतेषु स्थूलसूक्ष्मेष्विन्द्रियेषु बुद्धिर्मरक्षण- भेदेनापस्थितेषु धर्मरक्षणावस्थामदेन त्रिविधा परिणामो व्याख्यातोऽगन्तव्यः । अव- स्थितस्य धर्मिणः पूर्वधर्मनिवृत्ती धर्मास्तरापत्तिः परिणामः । यथा-मृलक्षणस्य धर्मिणः पिण्डरूपधर्मपरित्यागेन घटरूपधर्मान्तरस्वीकारो धर्मपरिणाम इत्युच्यते । लक्षणपरिणामो यथा-तस्यैव घटस्थानागताध्वपरित्यागेन वर्तमानाध्वस्वीकारः । तस्परित्यागेन चातीता-वपरिग्रहः । अवस्थापरिणामो यथा-वस्त्र घटल्य प्रथम- द्वितीययोः सहयोः क्षणयोरवयित्वेन । यतश्च गुणवृत्ति परिणममाना क्षणमा प्यक्ति॥ १३ ॥ न्नु फोऽयं धर्मात्याशक्य धर्मिणो लक्षणमाह- शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मा.॥ १४ ॥ शान्ता ये कृतस्वस्वव्यापार। Aniseवन्यनुप्रविष्टा, उदिता येऽनागतम वान परित्यज्य वर्तमानेऽध्वनि स्वव्यापार कन्ति, अव्यपदेश्या ये शकिरण स्विता 1. कान्तःकरण । २ क. 'पविधर्म 11 क. पो. फाललई १४ रा. "ज्य च्या । ग.. "सतमा .. .

·सू. १५-१६] पातञ्जलयोगसूत्राणि । व्यपदेष्टुं न शक्यन्त तेषां यथास्वं सर्वात्मकत्वमित्येवमादयो नियतकार्यका- रणरूपयोन्यतयाऽवच्छिन्ना शक्तिरवह धर्मशदेनाभिधीयते । तं विविधमपि धर्म योऽनुपतत्यनुवर्ततेऽन्ययित्वेन स्वी करोति स शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मात्युच्यते । यथा मुवर्ण रुचक्रूपधर्मपरित्यागेन स्वस्तिकरूपधर्मान्तरपरिनहे सुव- रूपतयाऽनुवर्तमान तेषु धर्मेषु कनिदिनेषु धर्मिरूपतया सामान्यात्मना धर्मरूप. तया विशेषात्मना स्थितमन्वयित्वेनावमासते ॥ १४॥ एकस्य धर्मिणः कथमने के परिणामा इत्याशङ्कामपनेतुमाह- अमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः ॥ १५ ॥ धर्माणामुक्त लक्षणानां यः क्रमस्तस्य यत्यतिक्षणमन्यत्वं परिदृश्यमानं [ तत् ] परिणामस्योकरक्षणस्यान्यस्वे नानाविधत्वे हेतुर्लिङ्ग ज्ञापकं भवति । अयमर्थ:-- योऽयं नियतः क्रमो मृचूर्णा मृत्पिण्डस्ततः कपालानि तेभ्यश्च घट इत्यरूपः पार. दृश्यमानः परिणामस्यान्यत्वमावेदयति, तस्मिन्नेव धर्मिणि यो लक्षणपरिणामस्यावर स्थापरिणामस्य वा कम: सोऽप्यनेनैव न्यायेन परिणामान्यत्वे गमकोऽवगन्तव्यः । सर्व एव भावा नियतेनेव क्रमेण प्रतिक्षणं परिणममानाः परिदृश्यन्ते । अतः सिद्ध मान्यत्वात्परिणामान्यत्वम् । सर्वेषा चिचादीनां परिणममानाना केचिद्धः प्रत्य. लेणवोपलम्यन्ते । यथा सुखादयः संस्थानादयश्च । केपिच्चैकान्तेनानुमानगम्या । यां--धर्मसंस्कारशक्तिप्रभृतयः । धर्मिणश्च भिन्नाभिन्नरूपतया सर्वत्रानुगमः।।१५।। इदानीमुक्तस्य संयमस्य विषयप्रदर्शनद्वारेण सिद्धीः प्रतिपादयितुमाह - परिणामयसंयमादवीतानागतज्ञानम् ॥ १६ ॥ धर्मलक्षणावस्थामेदेन यत्परिणामयमुक्तं तत्र संयमात्तस्मिन्धिपये पूर्वोकसंय- मस्य कारणादतीतानागतज्ञानं योगिनः समाधेराविर्भवति । इदमा तात्पर्यम्- अस्मिन्धर्मिण्ययं धर्म इदं लक्षणमियमवस्पी चानागतादध्वनः समेत्य वर्तमाने - ध्वनि एवं व्यापार विधायातीनमध्वानं प्रविशतीत्येवं परिहतविक्षेपतया यदा संयम करोति तदा यत्किचिनुत्पन्नमतिकान्तं वा तत्सर्व योगी जानाति । यतश्चित्तस्य शुद्धसत्वप्रकाशरूपत्वात्सर्वार्थग्रहणसामर्यमविद्यादिभिर्विपक्रियते । यदा तु स्तरूपाविशेषा: परिहियन्ते तदा निवृत्तमलस्येवाऽऽदस्य सर्वार्थग्रहणसामर्थमे. कामतालादाविर्भवति ॥ १६ ॥ क. ग. "कामे' । २ स. 'मनुपाति। ग. 'मनुयायि। ३ क. धर्मा । ४ क.ग. 41 गम्यमा । ६क, 'गम्यमा । ७ स. 'लपन्वे । ८ क. "था सर्वस १९ क. ग. 'माधिर्म १ १० ग. 'स्था चाऽना 11 ग, 'रजनं परिदियते ।

·भोमदेषविरचितत्तिसमेतानि- [ विभूतिपादेव सियन्तरमाह- शब्दायमत्ययानामितरतराध्यासात्संफरस्त- मविभागसंयमात्सर्वभूतरुवनानम् ॥ १७॥ शब्दः भोत्रेन्द्रियग्राह्यो नियतक्रमवर्णात्मा नियतकार्यप्रतिपत्त्यवच्छिनः । यदि पा क्रमरहितः स्फोटात्मा शास्त्रसंस्कृतवुद्धिग्राह्यः । उमयथाऽपि पदरूपो वाक्यरू- पश्च । तयोरेकार्थमतिपत्ती सामर्थ्यात् । अर्को जातिगुणक्रिपादिः । प्रत्ययो ज्ञान विष- पाकारा बुद्धितिः । एषां शब्दार्थज्ञानानां व्यवहार इतरेतराध्यासाद्भितानामपि पुद्धकरूपतासंपादनासंकीर्णत्वम् । तथा हि-मानयेत्युक्त कश्चिद्रोलक्षणम गोत्वनात्यपच्छिन्नं सामादिमत्पिण्डरूपं शब्दं च तदानकं ज्ञानं च तद्ग्राहकममेदे. नेवाध्यपश्यति, न त्वस्य गोशब्दो वाचकोऽयं गौशब्दस्य वाच्यतयोरिदं माहक ज्ञानमिति मेदेन व्यवहरति । तथा हि-कोऽयमर्थः कोऽयं शब्दः किमिदं ज्ञान- मिति पृष्टः सर्वधकरूपमेवोत्तरं ददाति गोरिति । स यद्येकरूपता न प्रतिपयते कथ- मेकरूपमुत्तरं प्रयच्छति । एकस्मिस्थिते योऽयं प्रविमा इदं शब्दस्य तत्वं यद्वा- पकत्वं नाम, इदमर्षस्य यद्वाच्यत्वमिदं ज्ञानस्य यत्प्रकाशकत्वमिति प्रविभागं विधाय तस्मिन्मविमागे यः संयमं करोति तस्य सर्वेषां भूतानां मृगपशुपक्षिारीसपादीनां यद्वतं यः शब्दस्तत्र ज्ञानमुत्पद्यतेऽनेनैवाभिप्रायेंगेतेन प्राणिनाऽयं शब्दः समुच्चारित इति सर्व नानाति ॥ १७ ॥ सिद्धान्तरमाह- संस्कारसाक्षात्करणापूर्वनासिद्धानम् ॥ १८ ॥ द्विविधाथित्तस्य वासनारूपाः संस्काराः । केचित्स्मृतिमात्रोत्पादनफलाः, फेचिज्जात्यायुर्मोगलक्षणविपाकहेतवः । यथा धर्माधर्मास्याः । तेषु संस्कारेषु यदा संयमं करोति--एवं मया सोऽर्योऽनुभूत एवं मया सा किया निष्पादितेति पूर्ववृत्तम्- मुसंधानो मायनेव प्रबोधकमन्तरेणोद्गुद्धसंस्कारः सर्वमतीत स्मरति । क्रमेण साक्षात्कृतेपद्धेषु संस्कारेषु पूर्वजन्मानुभूतानपि नात्यादीन्प्रत्यक्षेण पश्यति ॥१८॥ सिद्धयन्तरमाह- प्रत्ययस्य परचिचगानम् ॥ १९ ॥ प्रत्ययस्य परचित्तस्य केनचिन्मुखरागादिना लिनेन गृहीतस्य यदा संयमं करोति ३ १. 'रमा मनि । २ क. एवं तस्मिनस्थि । ग. एतस्मि । ३ ख. ग, 'वनथैव ।

·सू०२०-२२] पान जल योगस्वाणि । तदा परकीयचित्तस्य ज्ञानमुत्पद्यते, सरागमस्य चित्तं विरागं वेति । परचित्तगतानपि धावानातीत्यर्थः ॥ १९॥ अस्यैव परचित्तज्ञातस्य विशेषमाह- न तसालम्बनं तस्याविषयीभूतत्त्वान् ॥ २० ॥ तस्य परस्य यचित्तं तत्सालम्बन स्वकीयेनाऽऽलम्बनेन सहितं न शक्यते ज्ञातुमाल. म्यनस्य केनचिछि नाविषयी कृतावात् । लिङ्गचित्तमा परस्यावगत नतु नीलविषय- मस्य चित्तं पीतविषयमिति वा । यच न गृहीतं तत्र संयमस्य कमिशक्यत्वान मपति परचित्तस्य यो विषयस्तत्र ज्ञानम् । तस्मात्परकीयपि नाऽऽलम्बन सहितं गृह्यते, तस्याऽऽसम्बनस्या गृहीतत्वात् । चित्तधर्माः पुनर्गुह्यन्त एव । यदा तु किमनेनाऽऽल- मितमिति मणिधानं करोति तदा तत्संयमातद्विषयमपि ज्ञानमुत्पद्यत एव ॥ २० ॥ सिद्धयनरमाह- फायरूपसंयमाचदाह्मशक्तिस्तम्भे चक्षु. प्रकाशासंयोगेऽन्तर्धानम् ॥ २१ ॥ फायः शरीरं तस्य रूपं पार्माको गुणस्तस्मिन्नस्त्यस्मिन्काये रूपमिति संयमातस्प रूपस्य चक्षुर्माहत्वरूपा या शकिस्तस्याः स्तम्मे मावनावशात्प्रतिवन्धे चक्षुष्प्रकाशा- संयोगे चक्षुषः प्रकाश: सत्वधर्मस्तस्यासंयोगे तदहणल्यापारामावे योगिनोऽन्तर्धानं भवति, न केननिदसौ दृश्यत इत्यर्थः । एतेनैव रूपान्तर्धानोपायपदर्शनेन शब्दा- दीनां श्रीप्रादिप्रामाणामन्तर्धानमुक्तं वेदितव्यम् ॥ २१॥ सिद्धयन्तरमाह- सोपक्रम निरूपक्रम च कर्म तत्संयमा- दपरान्वज्ञानमरिभ्यो वा ॥ २२ ॥ आयुर्विपाकं यापूर्वकृतं कर्म तद्विपकार सोपक्रम निरुपक्रम च । तत्र सौपक्रम याफलजननायोपक्रमेण कार्यकरणामिमुह्येन सह वर्तते । यथोष्णप्रदेशे प्रसारितमा- देवासः शीघ्रमेव शुध्यति । उक्तरूपविपरीत निरुपम या तदेवाऽऽर्द्रवातः संव. तितमनुष्णदेशे चिरेण शुष्यति । तस्मिन्दिविधे कर्मणि यः संयनं करोति कि कर्म शीघ्रविपाक चिरविपाकं वा, एवं ध्यानदार्यादपरान्तज्ञानस्योत्पद्यते । अपरान्तः ४ क. 'पानमा । १ स. 'डाधि पित'1३ . ग. 'धः ॥ २१ ॥ एतेन भन्दायन्वर्धा. भमुफम् ॥ २२ ॥ १४७. ग. घर'। ५ क.मिन क'!

·. -- ३८ भोजदेव विरचिनत्तिसमेतानि [३ विभूतिपादे- शरीरवियोगस्तस्मिज्ञानमममिकालेऽमुमिन्देशे मम शरीरवियोगो भविष्यतीति नि.संशयं जानाति । भरिटेम्यो वा । अरिष्टानि त्रिविधानि- आध्यात्मिकाधि. भौतिकाधिदैविकमैदेन । तत्राऽऽध्यात्मिकानि पिहितकमर्णः कोध्यस्य वायोघोष न शगोतीत्येवमादीनि । अधिमौतिकान्यकम्माद्विकृतपुरुषदर्शनादीनि । आधिदैवि. कान्यकाण्ड एव द्रष्टुमशक्यस्वर्गादिपदार्थदर्शनादीनि । तेभ्यः शरीरवियोगकालं जानाति । यद्यप्ययोगिनामप्यरिष्टेम्यः प्रायेण तज्ज्ञानमुत्पद्यने तथाऽपि तेषां सामा• न्याकारेण तसंशयरूप, योगिनां पुननियतदेशकालतया प्रत्यक्षवदव्यमिचारि ॥२२॥ परिकर्मनिष्पादिताः सिद्धीः प्रतिपादयितुमाह- मैयादिषु बलानि ॥ २३ ॥ मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षासु यो विहितसंयमस्तस्य वलानि मेव्यादीनां संवन्धीनि प्रादु- भवन्ति । मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षास्तथाऽस्य प्रकर्ष गच्छन्ति । यथा सर्वस्य मित्रत्वादि. कमयं प्रतिपद्यते ॥ २३॥ सिद्धचन्तरमाह- वलेपु हस्तिवलादीनि ॥ २४ ॥ हस्त्यादिसंबन्धिपु चलेषु कृतसंयमस्य तहलानि हस्त्यादिवलान्याविर्भवन्ति । तदयमर्थः-- यस्मिन्हस्तिषले वायुवेगे सिंहवीर्य वा तन्मयीमावेनायं संयमं करोति । तत्तत्सामर्थ्ययुकं सत्त्वमस्य प्रादुर्भवतीत्यर्थः ॥ २४ ॥ सिद्धचन्तरमाह- प्रवृत्त्यालोफन्पासासूक्ष्मव्यच- हितविप्रकटज्ञानम् ॥ २५ ॥ प्रवृत्तिविषयवती ज्योतिष्मती च प्रागुका। तस्या योऽसावालोकः सात्त्विकमकाश- प्रसरस्तस्य निखिलेषु विषयेषु न्यासात्तद्वासितानां विपयाणा भावनात्सान्त करणेकि- न्द्रियेषु प्रकृष्टशक्तिमापनेषु सूक्ष्मस्य परमावादेर्व्यवहितस्य भूम्यन्तर्गतस्य निधाना• देविप्रकृष्टस्य मेर्वपरपावर्तिनो रसायनादेानमुत्पद्यते ।। २५ ॥ एतत्समानवृत्तान्त सिद्धयन्तरमाह- भुवनज्ञानं सूर्यसंयमात् ॥ २६ ॥ सूर्य प्रकाशमये यः संयमं करोति तस्य सःसु मुर्भुव.स्व:प्रभृतिषु लोकेषु यानि १७. निपन्दता सिदि प्रग निस्पन्दताः । २ . वस्यापि मि। य. दिक संप'. 'दि । ४ स. ग. वन सं। ५. तासचे सामर्थ्ययुस्वारसत्वस्य । ग. वसवै सामध्ययुभत्वात्यमस्य । वि. सूर्यप्रकाशमये। - ·सू०२७-३१] पातञ्जलयोगसूत्राणि । मुवनानि तत्तनिवेशभाति पुराणि तेषु यथावदस्य ज्ञानमुपद्यते । पूर्वस्मिन्मने साविकप्रकाश आलम्बनतयोक्त इह तु मोतिक इति विशेषः ॥ २६ ॥ भौतिकमकाशालम्बनद्वारेणेव सिद्धचन्तरमाह- चान्द्रे तारान्य हज्ञानम् ॥ २७ ॥ तारणा ज्योतिपा-यो, व्यहो विशिष्टः सनिवेशस्तस्य चन्द्रे कृतसंयमस्य. ज्ञान- मुत्पद्यते । सूर्यप्रकाशेन हततेनस्कत्वाचाराणा सूर्यसयमात्तज्ज्ञानं न शक्नोति मवि- तुमिति पृथुगुपायोऽभिहितः ॥ २७ ॥ सिद्धयन्तरमाह- ध्रुवे तदलिज्ञानम् ॥ २८ ॥ धुवे निचले ज्योतिपा प्रधाने कृतसंयमस्य तासा ताराणा या गतिः प्रत्येकं निय. तकाला नियतदेशा च तस्या ज्ञानमुत्पद्यते । इयं ताराऽयं मह इयता कालेनाk राशि- मिदं नक्षत्र यास्यतीति सर्व नानोति । इदं कालज्ञानमत्य फलमित्युकं भवति ॥२८॥ नामाः सिद्धीः प्रतिपाद्याऽऽन्तराः सिद्धी प्रतिपादयितुमुपरमते- नाभिचने कारव्यूहन्नानम् ॥ २९ ॥ शरीरमध्यवति नाभिक्षक यापोडशारं च तस्मिकृतसंयमस्य योगिनः कायगतों योऽसौ व्यहो विशिष्टरसमलयातुनाउयादीनामवस्यानं तत्र ज्ञानमुत्रयो । इदमुक्त भवति–नामिन शरीरमध्यवर्ति सर्वतः प्रसृताना नान्यादीना मूलभूतमतस्तत्र फुवावधानस्य समननिवेशो यावदाभाति ॥ २९ ॥ सिद्धचन्तरमाह- कण्टको स्पिपासानिवृत्तिः ॥ ३० ॥ फण्टे गले कपः कण्ठ ३१, मिहामूले निहात-तोरवस्ताप इस को गाकार: प्रदेशः प्रागा संपक्षिपिपासादयः प्रादुर्वन्ति तस्मिकृतप्तयमस्य योगिनः क्षु- पिपासादयो निवर्तन्ते । पण्टिकापरतासोतसा पार्यमाणे तस्मिन्माषिते भवत्येवं.' विधा सिद्धिः ॥ ३०॥ सिद्धयन्तरमाह-- कर्मनाइयां स्पैर्यम् ॥ ३१ ॥ कण्ठपस्यापतीया कूरिया नाही तस्या कृतसंयमस्य चेतसः स्पैर्यमुत्पते । ख...' 13 क. स्थानानि । ख. ग, स्तरिमथदे।४ग 'थगयमुपा'। ५ग, "नाdita माया.स. 'नारक. स. 'मुझं । ८ रा. 'इवातोडा ग.. 'स्वाना। ।

·४० भौजदेवविरचित्तवृत्तिसमेतानि- [३ विभूतिपादे- तत्स्थानमनुपविष्टस्य चञ्चलता न भवतीत्यर्थः । यदि वा कापस्य स्पैर्यमुत्पद्यते न केनचित्स्पन्दयितुं शक्यत इत्यर्थः ॥ ३१ ॥ सिद्धयन्तरमाह- मूर्धज्योतिपि सिद्धदर्शनम् ॥ ३२ ॥ शिकपाले ब्रह्मरन्ध्राख्यं छिद्र प्रकाशाधारत्वाजोतिः । यथा गृहाम्यन्तरस्यस्य मणः प्रसरती प्रभा कुञ्चिताकारेव सर्पप्रदेश संघटते तथा हृदयस्थ: साविकः प्रकाशः प्रसृतस्तव संपिण्डितत्वं मनते । तत्र कृतसंयमस्य ये द्यावापिन्योरन्तरालवर्तिनः सिद्धा दिव्याः पुरुषास्तेपामितरपाणिभिरदृश्यानां तस्य दर्शनं भवति । तान्पश्यति तेश्च स सभापत इत्यर्थः ॥ ३२ ।। सर्पजत्व उपाथमाह- प्रातिभावा सर्वम् ।। ३३॥ निमित्तानपेतं मनोमाननन्यमविसंवादक द्रागुत्पद्यमानं ज्ञानं प्रतिभा । तस्यां ' संयमे क्रियमाणे प्राति पिवकरूयातः पूर्वभावि तारकं ज्ञानमुदेति । यथोदेप्यति सवितरि पूर्व प्रभा प्रादुर्भवति तद्वद्विवेकख्यातः पूर्व तारकं सर्पविषयं ज्ञानमुत्पद्यते । तस्मिन्मति संयमान्तरानपेक्षः स जानातीत्यर्पः ॥ १३ ॥ सिद्धचन्तरमाह- हृदये चिचसंचित् ॥ ३४ ॥ दयं शरीरस्य प्रदेशविशेषस्तस्मिन्नधोमुखस्वपपुण्डरीकाभ्यन्तरेऽन्तःकरणस- त्वस्य स्थान तत्र कृतसंयमस्य स्वपरचित्तज्ञानमुत्सद्यते । स्वचित्तगताः सर्वा वासना परचित्तगताश्च रामादीनानातीत्यर्थः ॥ ३४ ॥ सिद्धयन्तरमाह- सत्वपुरुषयोरत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेषाद्भोगः परायर्यान्यस्वार्थसंयमात्पुरुपज्ञानम् ॥ ३५ ॥ सत्य प्रकाशसुखात्मकः प्राधानिक परिणामविशेषः । पुरुषो भोकाऽधिष्ठातृरूप। तयोरत्यन्तासंकीर्णयोोग्यमोकृरूपत्वाचेतनाचेतनत्वाच्च मिन्नयोः प्रत्ययस्याविशेषो भेदेनाप्रतिभासनं तस्मात्सत्वस्यैव कर्तृतापत्ययेन या सुखदुःखसविस भोगः । सत्वस्य स्वार्थनिरपेक्ष्येण परार्थः पुरुषानिमित्तस्तस्माइन्यो यः स्वार्थ: पुरुषस्वरुपमात्रालम्पन: १.ग: काये। २ ख. "जिकाश्विरप्रदेशः संघटते । ग, 'जिगातिवरप्रदेश संघरते। ३ग, 'भान्यन ! ४ ख. ग. 'पायान्तरमा'।

·पानञ्जलंयौनमूनाणि । परित्यक्ताकारसले या पिच्छायावान्तिस्तर नतमस्य पुरुषविश्यं - नमुत्पयते । तत्र तसं ताउम्बनं ज्ञानं सनिशा पुझो मानौति न पुनः पुरुषो हाता ज्ञानस्य विषपानमायो । यस्तारतेहात पयोधात्यन्ताव- रोवात् ॥ ३६॥ अस्थत संपमाप फळमाह- वा माविषधावणवेदनादत्तावा भायन्ते ॥ ३६॥ सता पुरुषसंयमादम्पस्यमानायस्मिनस्यानि ज्ञानानि जायन्ते । म माति पूर्वोकशानं तस्याऽऽविवारसूतादिकापै पश्यति । मागं मोमेन्द्रिय ज्ञान तस्माच प्रहशाहिन्यं दिवि मा शब्दं जानाति । वेला स्पशेन्द्रियन ज्ञानं घरेऽन. यस कृत्वा वास्त्रिया संतया दियो । तस्मादयस्पर्शविषय वा समुरनायते । आदर्श शारिन्द्रिपनं ज्ञानम् । आ समन्तादयोऽनुपने सपना सा, तस्य प्रकादिन्यं महानमुत्पयो । आमाशे रसन्दिपनं ज्ञानम् । आसायोs- नेति कृत्वा तस्मिन्य दिये से संविदुरनायो । वार्ता गरीन् । पत्तिशमन सानिया परिभाषया मागेन्दिमुन्यो। वो गति हानि हवा, सेमिन्दि- पामाता वार्ता गति । तया प्रमाणापा दि.१-योऽनुभयो ॥ १९ ॥ एतेषा विशेषाणा विषयविभागमाह- समाधाघुसा पुस्पाने सिदपा ॥ ३७॥ मामनिपादिताः फलपिशा: समाय: ३ ग1 उप HIHIR. झारिणः । ता परिमाविकालेन समापि शिवित मति । पत्याने पुक- र विभिARANयो भाति ॥२७॥ सिवर परमाह- ·भोजदेवविरचितचिसमेवानि [ ३ विभूतिपादे- चित्तं वहति, इयं चे रसप्राणादिवहाभ्यो नाडीम्यो विरक्षणेति, स्वपरशरीरयोर्यदा संचार नानाति तदा परकीय शरीरं मृतं नीवच्छगीरं वा चित्तसंचारद्वारेण प्रविशति । चित्तं परशरीरे प्रविशदिन्द्रियाण्यप्यनुवर्तन्ते मधुकररानमिव मधुमक्षिकाः । अय परशरीरप्रविष्टो योगी स्वशरीरवत्तेन व्यवहरति । यतो व्यापकयोश्चित्तंपुरुषयोगिसं- कोचे कारणं कर्म तत्समाधिना क्षिपदा स्वातन्त्र्यात्सर्वत्रैव भोगनिष्पत्तिः॥३८॥ सिद्धचन्तरमाह- उदानमयाज्जलपङ्ककण्टकादि- प्पसङ्ग उत्कान्तिय ॥ ३९ ॥ समस्तानामिन्द्रियाणां तुपज्वालावद्या युगपस्थिता वृत्तिः सा जीवनशब्दवाच्या । तस्याः क्रियाभेदात्प्राणापानादिसंज्ञामिळपदेशः । तत्र दयान्मुखनासिकाद्वारेण वायोः प्रणयनाराण इत्युच्यते । नाभिदेशापादाङ्गुष्ठपर्यन्तमपनयनांदपानः । नाभिदे परिवेष्ट्य समन्तानयनात्समानः । कृकाटिकादेशादा शिरोमृतेरुनयनादुदानः व्याप्य नयनात्सर्वशरीरव्यापी व्यानः । तत्रोदानस्य संयमद्वारेण जयादितरेपा वायूना निरो. धादूर्ध्वगतित्वेन नळे महानयादी महति वा कर्दमे तीक्ष्णेषु कण्टकेषु वा न सज्जते. तिलघुत्वात् । तुलपिण्डजला मन्बिनोऽप्युद्गच्छत्तीत्यर्थः ॥ ३९ ।। सिद्धयन्तरमाह- समानजयात्मज्वलनम् ॥ ४०॥ अग्निमावेष्टय व्यवस्थितस्य समानास्यस्य वायो यात्सयमेन वशीकारान्निरावरण- स्थानिस्तत्वातनसा प्रज्वलन्निव योगी प्रतिभाति ॥ ४० ॥ सिद्धयन्तरमाह-- श्रोत्राकाशयोः संबन्धसंयमादिष्पं श्रोत्रम् ॥ ४१ ॥ श्रो शब्दमाइकमाईकारिकमिन्द्रियम् । आकाशं व्योम शब्दतन्मात्रकार्यम् । तयोः संबन्धो देशदेशिभावक्षणस्तस्मिकृतसंयमस्य योगिनो दिव्यं श्रोत्रं प्रवर्तते, युगपत्सुक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टशब्दग्रहणसमर्थ भवतीत्यर्थः ॥ ११॥ सिद्धयन्तरमाह- कायाकाशयोः संपन्धसंयमाल्लघुतूलस- मापत्तेयाऽऽकारागमनम् ॥ ४२ ॥ कायः पाचभौतिक शरीरम् । तस्याऽऽाशेनावकाशदायकन य: संबन्धस्तत्र .स. ग, च प्रा'। २ . ३ फ. 'तं च प ४ क. मधि ।५ स. ग. ततः। ६ फ. 'न सर्वे न्य' । ७ ग. कर्माभत्तन्ये । ख. 'रादावनिमस्तदुपरि तरनेव गच्छ' । एस. देश दिना: ख, ग, दानाय ।

·सू०१३-४१] पातञ्जलयोगसूत्राणि । संयमं विधाय लघुनि तुलादी समापत्तिं तन्मयीमावलक्षणां च विधाय मातातिलधुभाको योगी प्रथमं यथारुचि जले संचरन्कमेणार्णनामतन्तजालेन संचरमाण आदित्यरश्मि- मिय विहरत्यथेष्टमाकाशेन गच्छति ॥ ४२ ॥ सिद्धयन्तरमाह- पहिरफरिपत्ता वृत्तिर्महाविदहा तस: प्रकाशावरणक्षया॥४३॥ शरीराद्वहिर्या मनसः शरीरनरपेक्ष्येण वृत्तिः सा महाविदेहा नाम विगतशरीराह- कारदायद्वारेणोच्यते । ततस्तस्या कृतासयमात्प्रकाशावरणक्षयः सात्विकस्य चित्तत्य यः प्रकाशस्तस्य यदावरणं क्लेशकर्मादि नस्य क्षयः प्रक्लियो भवति । अयमर्थ:-श रीराहकार सति या मनसो बहिर्वृत्तिः सा कल्पितेत्युच्यते । यदा पुनः शरीरॊहकार- मा परित्यज्य स्वातन्त्र्येण मनसो वृत्तिः साऽकस्मिता, तस्यां संयमायोगिनः सर्षे चित्तमला: क्षीयन्ते ॥ १३ ॥ तदेवं पूर्वान्तविपयाः परान्तविपया मध्यमपाश्च सिद्धीः प्रतिपाद्यानन्तरं भुवनला. नादिरूपा वालाः काययूहादिरूपा आभ्यन्तराः परिकर्मनिप्नभूताच मैयादिषु चलानीत्येवमायाः समाध्युपयोगिनीश्चान्त.करणबहिःकरणलक्षणेन्द्रियमवाः प्राणा- दिपायु मवाय तिनीधिनदा समाधी समाश्वासोत्पत्तये प्रतिपायेदानी स्वदर्शनो- पयोगिसबीननिनिसमाधिसिद्धये विविधोपायमदर्शनायाऽऽह- स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्ययार्थयत्त्यसंयमावृतजयः ॥४४॥ पञ्चानां पृथिव्यादीनां भूतानां ये पश्चावस्थाविशेषरूपा धर्माः स्थूलत्वादयस्तत्र कृतसंयमस्य भूतनयो भवति । भूनान्यस्य पश्यानि भवन्तीत्यर्थः । तपा हि-भूतानों परिदृश्यमानं विशिष्टाकोरवस्थूलरूप, स्वरूपं चैपा यथाक्रम कार्य गन्नेहोष्णता- प्रेरणावकाशदानलक्षणं, सूक्ष्मं च यथाक्रम भूतानां कारगत्येन व्यवस्थितानि गन्धादि- तन्मात्राणि । अन्वायनो गुणाः प्रकाशप्रवृत्तिस्थितिरूपतया सर्वत्रैवान्वयित्वेन समुपल- भ्यन्ते । अर्थात तेष्वेव गुणेषु भोगापवर्गसंपादनाख्या शक्तिः । तदेवं भूतेषु पञ्चमू- लक्षणावस्थामिन्नेषु प्रत्यवाय संयमं कुर्वन्योगी भूतजयी भवति । तद्यथा-धर्म १ ग. पतिस्तन्मयीभाववक्षणा तो च । २ क. गताहकारका गोच्य । ३ . 'रादह 1 ४ ख बन्द । ग. 'पन्दगी । ५२. कार स्थल । ६.ग. 'बदूपं स्वं स। क. 'नदेन 1८ स. ग, "नि त* १९ स. 'लक्ष्यन्ते। 1. क. 'कधर्मल । ११ ग. 'सार किने । १२ ग. भूतमयो।

·व भोजदेषविरचितष्टचिसमेवानि [विभूतिपादे- (पुटरूप संघमं विथाय तदनु वरूप इत्येवं क्रमेण तस्य कृतसंयमस्य संकास्पानुनि. पापिन्यो यासानुप्तारिण्य इथ गावो भूतप्रकृत्यो मवन्ति ॥ १४ ॥ तस्यैप भूतनयस्य फलमाह- ततोऽणिमादिप्रादुर्भावः कायसंपत्तदर्मामाभिधातश्च ॥ ४५ ॥ मणिमा परमाणुरूपनापत्तिः । महिमा महत्त्वम् । लपिमा तूलपिण्डवघुत्वप्रांतिः। गरिमा गुरुत्वम् । प्राठिरायण चन्द्रादिस्पर्शनशक्तिः। प्राकाम्यमिच्यानभिघातः । शरीरान्त.फरणेश्वरत्वमाशित्वम् । सर्वत्र प्रमविष्णुता वशित्वम् । सर्वाग्येव भूतान्य- 'नामिवार दुरुं नातिकामन्ति । पत्र कामावतायो यस्मिन्विषयेऽस्य काम इच्छा पति (प)रिमन्विषये योगिनो व्यवसायो मवति तं विपयं स्वीकारद्वारेणामिलाप- समातिपर्यन्तं नयन्तीत्यर्थः । त एतेऽणिमायाः समाध्युपयोगिनो भूतजयायोगिनः प्रादुर्भवन्ति । यथा परमाणुत्वं माधो वज्रादीनामप्यन्तः प्रविशति । एवं सर्वत्र यो- ज्यम् । त एतेऽगिमादयोऽप्टो गुणा महासिद्धय उच्यन्ते । कायसंपद्धक्ष्यमाणा सो मामोति । बदनिभिघातय तस्य कायस्य ये धर्मा रूपादयस्तेषामनमिधातो नाशो न कृतचिवति । नास्य रूपमनिर्दहति न वायुः शोषयतीत्यादि पोज्यम् ॥१५॥ पापपरमाह- रूपलावण्यपवनसंहननत्वानि कायसंपत् ॥ ४६ ॥ रापावापानानि प्रसिद्धानि । जहननवं पञवकठिना संहतिरस्प शरीरे भवतीत्यर्षः । इति कायस्पाऽऽविर्भूतगुणसंपत् ।। ११ ॥ एवं भूवनपमामिषाय प्राधभूमिका विशेषस्येन्द्रियजयमाह- प्राणस्तरूपास्मितान्यपाधवत्त्वसंयमादिन्द्रियजयः ॥ ४७ ।। महणमिन्द्रियागा विषयाभिमुखी वृत्तिः । स्वरूप सामान्येन प्रकाशकत्वम् । अस्मिताऽहंकारानुगमः । मन्वयार्यवत्त्वे पूर्ववत् । एतेपामिन्द्रियाणामवस्थापञ्चके पूर्व- वसं कृत्वेन्द्रियमयी भवति ।। १७ ॥ तस्य फलमाह- वतो मनोजवित्वं विकरणभाव: प्रधानजयथ ॥ ४८॥ शरीरस्य मनोवनुत्तमगतिलामो मनोनवित्वम् । कायनिरपेक्षाणामिन्द्रियाणा 1. . 'सावि । ३ क. भवन्तालयः । ४ क. 'नोऽध्यव' : ५ फ. स. पतीसग. 'गिभू। घ. 'त्यादीनि । म. 'ननानि 14 व. म. 'ननं व ! ९ प. "भर... 'पान्तमिदि।स.ग. ।

·२ पातञ्जलयोगबाणि। वृत्तिलामो विकरणभावः । सर्ववशित्वं प्रधाननयः । एताः सिद्धयो जितेन्द्रियस्य मादुर्भवन्ति । ताश्चास्मिशाने मधुप्रतीका इत्युच्यन्ते । या मधुन एकदेशोऽपि सदत एवं प्रत्येकमेताः सिद्धयः स्वदन्त इति मधुप्रतीकाः ॥ १८ ॥ {इन्द्रियनयमभिधायान्तःकरणमयमाह-- सत्त्वपुरुपान्यताख्याविमात्रस्य सर्वभावा- धिष्ठातृत्वं सर्पज्ञातृत्वं च ॥ १९ ॥ तस्मिशुद्ध साषिके पारणामे कृतसंयमस्य या सत्त्वपुरुषयोरुत्पद्यते विवेकल्या- तिर्गुणानां कर्तृत्वाभिमानशिथिलीमावरूपा तन्माहात्म्यात्तत्रैव स्थितस्य योगिनः सर्व. मायापिठातृत्वं सर्वज्ञातृत्वं च समधिर्भवति । सर्वेषा गुणपरिणामानो मापानो स्वामिल वदाक्रमणं सर्वभावाधिष्ठातृत्वं, तेषामेय व शान्तोदिताव्यपदेश्यर्मित्वेनावस्थितानो यथावद्विवेकज्ञानं सर्वज्ञातृत्वम् । एपो चास्मिशाने परस्यां वशीकारसंज्ञायां प्राणायां विशोका नाम सिद्धिरित्युच्यते ॥ १९ ॥ क्रमेण भूमिकान्तरमाह- तद्वैराग्यादपि दोपधीजक्षये कैवल्यम् ॥ ५० ॥ एतस्यामपि विशोकायां सिद्धौ यदा वैराग्यमुत्पद्यते योगिनस्तदा तस्माहोपाणी रागादीनां यहीनमविद्यादयस्तस्य क्षये निर्मलेन कैवल्यमास्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिः पुरुषस्य गुणामामधिकारपरिसमायौ स्वरूप्रतिष्ठत्वम् ॥ १० ॥ अस्मितेव समाधौ स्थित्युपायमाह- स्वाभ्युपनिमन्त्रणे सङ्गापयाफरणं पुनरनिष्टप्रसङ्गात् ॥५१॥ चत्वारो योगिनो भवन्ति । तवाम्यासवान्प्रवृत्तमात्रज्योतिः प्रथमः । ऋतंभ- रमज्ञो द्वितीयः । भूतेन्द्रियजयी तृतीयः। अतिक्रान्तमावनीयश्चतुर्पः । तत्र चतुर्धस्य(च) समाधेः पावसविर्षान्तभूमिमज्ञो भवति । ऋतंभरप्रतस्य द्वितीयां मधुमतीसंज्ञा भूमिका साक्षात्कुर्वतः स्वामिनो देवा उपनिमन्त्रयितारो भवन्ति । दिव्यत्रीरसायना. दिक ढोकयन्ति । अस्मिन्नुपनिमन्त्रणे नानम सद्गः कर्तव्यः । नापि स्मयः । सङ्ग- करणे पूनविषयमागे पतति । स्मयकरणे कृतकृत्यमात्मानं मन्यमानो न समाधावुस्सहते। अतः सहस्मययोरतेन वर्जन कर्तव्यम् ॥ ५१॥ १ . "स्मिन्यु मा २क, 'ते माइन्यवाख्यातिः। गुणा १३. 'पातमा । स. पात. सादाम्या ।४ ग. 'माधिर्भ १५ रु. पनिष्ठ'। ६ क. ग. 'म. कृतान्तर' १७क. 'धभूमिप्र- १ययस्यान्सा में 1 ग. 'धभूमिप्रस्यानयां भी हैं, "ति । सनफ. 'बीपसना'।

·भोगदेवविरचितहत्तिसगेवानि- [३ विभूतिपादे-- । अस्यामेव फराभूतायां विवेकरूयाती पूर्वोफसंयमन्यतिरिक्तमुपायान्तरमाह- क्षणतत्क्रमयोः संयमाद्विवेज ज्ञानम् ।। ५२ ॥ क्षणः सर्वान्त्यः कालावयवो यस्य कैलाः प्रमयितुं न शक्यन्ते । तथाविधाना कालक्षणानां य: क्रमः पौर्वापर्येण परिणामस्तत्र संयमात्मागुक्तं विवेक ज्ञानमुत्पद्यते । अयमर्थ:-अयं कालक्षणोऽमुप्मात्कालक्षणादुत्तरोऽयमस्मात्पूर्व इत्येवंविघे क्रमे कृत- संयमस्यात्यन्तसूक्ष्मेऽपि क्षणक्रमे यदा भवति साक्षात्कारस्तदाऽन्यदपि सूक्ष्म महदादि साक्षात्करोतीति विवेकज्ञानोत्पत्तिः ॥ १२ ॥ अस्यैव संयमस्य विषयविवेकोप्रेक्षेपणायाऽऽह- जाविलक्षणदेशरत्यवानपच्छेदा- शुल्पयोरततः प्रतिपचिः ॥५३॥ पदार्याना भेदहेतवो जातिलक्षणदेशा भवन्ति । कपिभेदहेतु तिः, यथा गौरियं महिषीयामिति । जात्या तुल्ययोर्लक्षणं भेदहेतुः, इयं कर्तुरेयमरुणेति । जात्या लक्ष- गेन चामिनयोर्मेदहेतुदेशो दृष्टः, यया तुल्यपरिमाणयोरामलकयौभिन्नदेशस्थितयोः । यत्र पुनर्भेदोऽवधारयितुं न शक्यते ययैकदेशस्थितयोः शुक्लयोः पार्थिवयोः परमाण्यो. 'स्तथाविधे विपये मेदाय कृतसंयमस्य भेदेन ज्ञानमुत्पद्यते तदा तदम्यासासूक्ष्माण्यपि तत्त्वानि भेदेन प्रतिपर्धते । एतदुक्तं भवति--यत्र केनचिदुपायेन मेदो नावधारयितुं शक्यस्तत्र संयमाद्भवत्येव मेदनौतिपतिः ।। ५३॥ सूक्ष्माणां तत्त्वानामुक्तस्य विवेकनन्यज्ञानस्य संज्ञाविषयस्वामान्य व्याख्यातुमाह- तारकं सर्व विषयं सर्वयाविषयमत्रमं चेवि विवेकज बातम् ॥ ५४ ॥ उक्तसंयमवलादन्त्याया भूमिकायामुत्पनं ज्ञानं तारयत्यगाधारसंसारसागरायो- गिनमित्यान्वपिक्या संज्ञया तारकमित्युच्यते। अस्य विषयमाह-सर्वविषयमिति। सर्वाणि तत्त्वानि महदादीनि विषयो यस्येति सर्व विषयम् । स्वभावश्चास्य सर्वयावि- पयत्वम् । सर्वाभिरवस्थाभिः स्थूलसूक्ष्मादिभेदेन तेस्तैः परिणामः सर्वेण प्रकारेणाव. स्थितानि तत्त्वानि विषयो यस्येति सर्वयाविषयम् । स्वभावान्तरमाह अनाम १स. ग. 'णक्रम' । २ फ. ग. 'कक्षा ३ स. म. कलो प्रावभक्तुं न शक्यते त'।४ क. "कक्षा 1५ ग. 'पयोगमाइ । ६ क. 'ल्यप्रमा'। ७. 'मुपजायते । ग. 'मुपजायते तद। ८ क.ख. 'यन्ते। ए'११. प्रतीति. ॥५३॥ १.ध. 'कवि ११ क. संज्ञा 1ि१२स, ग. "पये स्वा' । १३ क. ग. 'मित्यन्त11 रा. ग. 'म् । सर्वा ।

·सू. ५५] पावजलयोगसूत्राणि । चेति । विशेषनानावस्थापरिणतव्यात्मकमावग्रहणे नास्य कमो विद्यत इत्यक्रमम् । सब करतलामलकवद्युगपत्पश्यतीत्यर्पः ॥ १४ ॥ अस्माच्च विवेकजानारकारूपानानारिक भवतीत्याह- सत्त्वपुरुपयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यम् ।। ५५ ॥ सत्पुरुपायुकालमणी । तयोः शुद्धिसाम्ये केवर सत्त्वस्य सर्वकर्तृत्वाभिमान- निवृत्त्या स्वकारणेऽनुपवेशः शुद्धिः, पुरुषस्य शुद्विरुपचरितमोगामाव इति द्वयोः समा- नाया शौ पुरुषस्य फेवल्यमुत्पद्यते । मौकी भवतीत्यर्थः। तदेवमन्तर योगाङ्गत्रय- मभिधाय तस्य च संयमसंज्ञा कृत्या संयमस्य च विषयप्रदर्शनाय परिणामत्रयमुपपाय संयमबलोत्पद्यमानाः पूर्वान्तपरान्तमध्यमवाः सिद्धीरुपदर्थ समोध्यावासोत्पत्तये माझा भुषनज्ञानादिरूप आम्यन्तरराश्य कायव्यूहज्ञानादिरूपाः प्रदर्य समाध्यपयोगा- येन्द्रियमाणमयादिपूर्षिकाः परमपुरुषार्थसिद्धये यथाक्रममवस्थासहितभूतनयेन्द्रियनय- सत्त्वजयोनाय व्याख्याय विवेकज्ञानोत्पत्तये तात्तानुपायानुपन्यस्य तारकस्य सर्व समाध्यवस्यापर्यन्तमवयं स्वरूपमापिधाय तत्समापतेः कृताधिकारस्य चित्तात्व- स्य स्वकारणेऽनुश्वेशाकवल्यमुत्पद्यत इत्यभिहितमिति निणातो विभूतिपादस्तु- तीय:14५॥ इति श्रीमानदेवविरचितायो राजमार्तण्डामिनायां पाव. स्खलवृत्तौ विभूतिपादस्तृतीयः ॥ ३ ॥ अथ चतुर्यः कैवल्यपादः॥ यदाज्ञयव कैवल्यं विनोपायः प्रनायते । तमेकमजमीशानं चिदानन्दमयं स्तुमः ।। इदानी विप्रतिपत्तिसमुत्यभ्रान्तिनिराकरणेन युक्त्या कैवल्यस्वरूपक्षानाय कैव- त्यपादोऽयमारभ्यते । १५. 'तदिव्येक १ . ग. बान्ता ! ३ क. 'मायभ्यापिपत्त । ४ फ. 'काः प्रदर्थ प*1५. 'वाचाया ।ग, या ज्या नोपपत' १७ म. 2 तासामुपा। ग. "स्य एस. हायस्थापना 11.ग. 'ज्ञापना । .

·मोजदेवविरचितचिसमेवानि [ देवस्यपादे- तत्र याः पूर्वमुकाः सिद्धयस्तासा नानाविधजन्मादिकारणप्रतिपादनद्वारेगवं पोष- यति । यदि वा यो एताः सिद्धयस्ताः सर्वाः पूर्वजन्माम्यस्तसमाधिस्ठान्नन्मादिनि- मित्तमात्रत्वेनाऽऽनित्य प्रवर्तन्ते । ततश्याने कमवसाध्यस्य समाधेर्न क्षतिरस्तीत्यावा सोत्पादनाय समाधिसिद्धेश्च प्राधान्यख्यापनार्थ कैपल्यायोगार्थ चाऽऽह- जन्मौषधिमन्त्रवपासमाधिजाः सिद्धयः ॥१॥ काधन जन्मनिमित्ता एव सिद्धयः । यथा पक्ष्यादीनामाकाशगमनादयः । षा वा फपिलमहपिप्रमृतीना जन्मसमनन्तरमेवोपजायमाना ज्ञानादयः सासिद्धिका गुणाः । औषधिसिद्धयो यथा—पारदादिरसायनागुपयोगात् । मन्त्रसिद्धिर्षया- मन्त्रनपाकेपचिदाकाशगमनादि । तपःसिद्धिर्थया-विश्वामित्रादीनाम् । समाधि- सिद्धिः प्राक्प्रतिपादिता । एताः सिद्धयः पूर्वजन्मक्षपितक्लेशानामेवोपनायन्ते । तस्मा- समाधिसिद्धातिवान्यासा सिद्धीना समाधिरेव जन्मान्तराम्यस्तः कारणं, मन्त्रादीनि निमित्तमात्राणि ॥१॥ ननु नन्दीश्वरादिकाना नात्यादिपरिणामोऽस्मिन्नेष जन्मनि दृश्यते तत्कथं जन्मा. न्तराभ्यस्तस्य समाः कारणत्वमुच्यत इत्याशङ्कयाऽऽह जाप्यन्तरपरिणामा प्रत्यापूराव ॥ २ ॥ योऽयमिहव नन्मान नन्दीश्वरादीना नात्यादिपरिणापः स प्रकृत्यापूरात्। पायात्या एव हि प्रकृतयोऽमुस्मिसन्मनि विकारानापूरयन्ति मामन्तराकारेण परिणामयन्ति ॥ २॥ न धर्माधर्मादयस्ता क्रियमाणा उपलभ्यन्ते तत्कथं प्रकृतीनामापूरकत्व- मित्याह- निमिचममयोजक प्रकवीनां वरण- भेदस्तु ततः क्षेधिवत् ॥३॥ निमित्तं धर्मादि तप्रकृतीनामान्तरपरिणामे न प्रयोनकम् । नहि कार्येण कारणं भवर्तते । कुन तर्हि तस्य धर्मादेव्यापार इत्याह-वरणमेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत् । ततस्तस्मादनुधीयमानाद्धर्माद्वरणमावरकमधर्मादि तस्येव विरोषिया दः क्षयः क्रियते। १. धजात्यादि । २ सयावस्या लि । ३ स. 'alपि विश्वा'४ क. 'वल्योपयो. मार्यमा ५ क. 'नादिः ।।६ स. ग. "सिद्धियया प्रा' । ७ स. ग. 'न्मनि 1. • जन्मनि ब. स. मोमिन१. क. कारणाऽऽ । " ख. "न्ति नामरूपजा. लादिद्वारेल परिणमयि । ११. गावादिद्वारे' । १३ २, परिणमन्ति । १४ ग. 'न च धर्माद। १५ ख. ररपल 1 ग. रणे कारणच । १६ ग. 'वर्लने ।

·। पातञ्जलयोगसूत्राणि । तस्मिन्प्रतिबन्धक क्षोणे प्रकृतयः स्वयमभिमतकार्याय प्रभवन्ति । पान्तमाह-- क्षेत्रिकवत् । यथा क्षेधिकः कृषीवलः केदारायदारान्तरं जलं निनीपुर्नलप्रतिवन्धका- परणमेदमात्रं करोति, तस्मिन्मिन्ने जलं स्वयमेव प्रसरद्रूपं परिणामं गृह्णाति न तु जलप्रारणे तस्य कश्चिमत्यत्न एवं धर्मादेवोद्धव्यम् ॥३॥ यदा साक्षात्कृततत्त्वस्य योगिनो युगपत्कर्मफलमोगायाऽऽत्मीयनिरतिशयविभूत्य - मावायुगपदनेकशरीरनिर्मित्सा जायते तदा कुतस्तानि चित्तानि प्रमवन्तीत्याह- निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात् ॥ ४ ॥ योगिनः स्वयं निर्मितेषु कायेषु यानि चित्तानि तानि मूलकारणादस्मितामात्रादेव तदिच्छया प्रसरन्त्योर्विस्फुलिगा इव युगपत्परिणमन्ति ॥ ४ ॥ ननु बहूनां नित्तानां भिन्नाभिप्रागवानककार्यकर्तृत्व स्यादित्यत आह-- प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तयेकानेकपाम् ॥ ५ ॥ तेषामनपा चेतसा प्रवृत्तिभेदे व्यापारनानात्व एक योगिनश्चित्तं प्रयोग के प्रेरका- मधिष्ठातृत्वेन । तेन न भिन्नतत्वम् । अयमर्थः- यथाऽऽत्मीयशरीरे मनश्चक्षुःपा. ध्यादीनि यथेच्छ प्रेरयत्यधिष्ठातृत्वेन तथा कायान्तरेप्वपीति ॥ ६ ॥ जन्मादिममवत्वासिद्धीनां वित्तमपि तत्सम पञ्चविधमेव । ततो जन्मादिप मवा- चितासमाधिप्रभवस्य चित्तस्य लक्षण्यमाह- तत्र ध्यानजमनाशयम् ॥ ६॥ ध्याननं समाधि यचित्तं तत्पञ्चसु मध्येऽनाशयं कर्मवासनारहितमित्यर्थः ॥६॥ ययेतचित्तेम्यो योगिनश्चित्त विलक्षणं ऐशादिरहित तथा कर्मापि विलक्षण- मित्याह--- फर्माशुक्लाकृष्णं योगिनस्त्रिविधमिवरेपाम् ।। ७ ॥ रामफलई कर्म यागादि शलम् । अशुमफलदं ब्रह्मइत्यादि कृष्णम्। उमयसंकीर्ण शुरुकृष्णम् । तत्र शुक्लं कर्म विपक्षणाना दानतपःस्वाध्यायादिमतां पुरुषाणाम् । कृष्णं कर्म नारकिणाम् । शुक्लकृष्णं मनुष्याणाम् । योगिनां तु संन्यासक्ता विविध कर्मविपरीतं यत्फलत्यागानुसंधानेनैवानुष्ठानान किंचित्फलमारभते ॥ ७ ॥ अस्यैष कर्मणः फलमाह-- वास्तद्विपाकानुगुणानामेवाभि- व्यक्ति सनानाम् ॥ ८ ॥ इह हि द्विविधाः कर्मवासनाः स्मृतिमात्रफला नात्यायु गफलाश्च । तत्र नात्यायुमो. १ स. ग. 'चियापार ए*१२ स. ग. फालोपमों। ३ क. 'नुभवा" । ४ ग. 'सत्यानि । •५८. "दिवाह । ६ स. गम्।। क. अतो । ८ के. दानवानाम् । यराणा । । ५ ·. सू०११-१२] पातञ्जलयोगसूत्राणि स्तीत्यर्पः । कुन इत्यत आह-~आशिषा नित्यत्वात् । येयमाशर्मिहामोहरूपा संदेव सुखसाधनानि मे मयासुर्मा कदाचन तेर्मे वियोगी भूदिति यः संकलविशेपो वास- नाना कारण तस्य नित्यत्वादनादिवादित्यर्थः । एतदुक्कं यवति-कारणस्य संनि. हितत्वादनुभवसंस्कारादीना कार्याणां प्रवृतिः केन वार्यते, अनुभवसंस्कारांद्यनुविद्धं संकोचविकाशर्मि चित्तं तत्तदभिव्यञ्जकविपाकलाभात्तत्तत्फलरूपतया परिणमत इत्यर्थः ॥ १०॥ तासामानन्त्यासानं कथं संमवतीत्याशङ्कय हानोपापमाह-- हेतुफलाश्रयालम्बनैः संगृहीतत्वा- देपामभावे तदभाव। ॥ ११ ॥ वासनानामनन्तरानुभयो हेतुस्तस्याप्यनुभवस्य रागादयस्तेषामविद्येति साक्षापारम्पर्येण हेतुः । फलं शरीरादि स्मृत्योंदि च । आश्रयो बुद्धिसत्त्वम् । आलम्बनं यदेवानुम- वस्य तदेव वासनानामतस्तैहै तुफलानयालम्वनैरनन्तानामपि वासनानां संगृहीतत्वाते- (देपा हेत्वादीनाममावे ज्ञानयोगाभ्यां दयबीजेत्ये विहिते निर्मलत्यान्न वासना: प्ररोहन्ति न कार्यमारमन्त इति ताAIRमाः ॥ ११ ॥ ननु प्रतिक्षणं चित्तस्य नश्वर स्वाक्षरतमत्वोपलव्धेसिनानां तत्कलानां च कार्यका- रणमावेन युगपदमावित्वादेदे कथमेकत्वमित्याशङ्ककत्वसमर्थनायाऽऽह-- अतीतानागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्व. भेदाधर्माणाम् ॥ १२ ॥ इहास्यन्तमसतां भावानामुत्पत्तिर्न युक्तिमती तेपा सत्वसंबन्धायोगात् । न हि शशषिपाणादीनां क्वचिदपि सत्त्वतंबन्यो दृष्टः । निरुपाख्य १ का किमुद्दिश्य कारणानि प्रवर्तेरन् । न हि विषयमनालोच्य कचित्प्रवर्तते । सत्तामपि विरोधानामी- वसंबन्धोऽस्ति । यसरूपेण लब्धसत्ताकं तत्कथं निरुपायताममविरूपतां वा मजते न विरुद्धं रूपस्वी करोतीत्यर्थः । तस्मात्सतानमावासंपवादप्ततां चोत्पत्यसंपवास- स्तधर्मविपरिणममानो धमी सदैवकरूपतयाऽवतिष्ठते । धर्मास्तु व्यधिकत्वेन त्रैकालि- कत्व, व्यवस्थिताः स्वस्मिन् स्वस्मिन्नध्वनि व्यवस्थिता न स्वरूप यन्ति । वर्तमा- - १ . दिवमिल' १२ क, 'रानु ।३ ककला' । ४. 'यायच आ: 1५ 2. काले । रा. 'जवदावे।६ क. 'रयो।७ स. स्वा'। ८ क. 'पद्मावि। ९ स. ग. 'रूप नास्त्य' 1 १० स. ग.:दात्तद्ध। ११ स, 'स्यता भ'। ११ ग. 'सत्वरूपतो भ*। १३ रु. 'सअधि । ख. 'तु पत्रव न्य। १४ क. न वन न्य।

·गुणाः भोजपविरचितकृतिसमेवानि- [१ कैवल्यपादे--- नेऽवनि व्यवस्थिताः केलं भोग्यता भजन्ते । तस्माद्धर्माणामेवातीतानागतायत्रभेद- स्तेनैव रूपेण कार्यकारणमावोऽस्मिन्दर्शने प्रतिगायने । तस्मादपवर्गपर्यन्तमेकमेव चित्तं धर्मितयाऽनुवर्तमानं न निनोतुं पार्यते ॥ १२ ॥ त एते धर्मधर्मिणः किंरूपा इत्यत आह- ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणात्मानः ॥ १३ ॥ य एते धर्मधर्मिणः प्रोक्ताम्ते व्यक्तसूक्ष्मभेदेन व्यवस्थितौ गुणाः सत्वरमस्तमो. रूपास्तदात्मानस्तत्स्वमावास्तत्परिणामरूपा इत्यर्थः । यतः सत्वरजस्तमोभिः सुखदुः खमोहरूपैः सर्वासा वाह्याम्यन्तरमेदभिन्नानां मावन्यकीनामन्वयानुगमो दृश्यते । पदन्ययि तत्तत्परिणामरूपं दृष्टं यथा घटादयो मृदन्विता मृत्परिणामरूपाः ॥१२॥ योते त्रयो सर्वत्र मूळ कारणं कथमेको धीति व्यपदेश इत्याशङ्कयाऽऽह- परिणामेकत्वाद्वस्तुतत्त्वम् ॥ १४ ॥ यद्यपि त्रयो गुगास्तपाऽपि तेपामगानिभावगमनलक्षणो यः परिणामः कचित्स. स्वमङ्गि कचिद्रनः कपिच्च तम इत्येवरूतस्तस्यैकापास्तुनस्तत्वमेकत्वमुच्यते । य. पेयं पृथिवी, अयं वायरित्यादि ॥ १४ ॥ ननु प ज्ञानव्यतिरिके सत्य वस्त्वकमने वा वक्तुं युज्यने । यदा विज्ञानमेष वासनावशात्कार्यकारणभावनावस्थित तथा तथा प्रतिभाति तदा कथमेतच्छक्यते पक्तुमित्याशङ्कयाऽऽह- वस्तुसाम्ये चिचभेदाचयोविविक्तः पन्थाः ॥१५॥ तयोर्भानार्थयोविविक्तः पन्या विविक्तो माँ इति यावत् । कथं, वस्तुप्साम्येचित्त. भेदात् । समाने वस्तुनि रज्यादावुपलम्यमाने नानाप्रमातॄणां चित्तस्य मेदः मुखदु.ख- मोहरूपतया समुपलभ्यते । तथा हि-एकस्यां रूपलावण्यवस्था योपित्युपलम्य- मानायां सरागस्य सुखमुत्पद्यते सपन्यास्तु द्वेषः परिवामकादेगेत्येकस्मिन्वस्तुनि नानाविपित्तोदयाक पित्तकार्यत्वे वस्तुन एकचित्तकार्यत्वे वस्तकातयेवावमा- सेत । किंच चितकार्यस्वे वस्तुनो पदीयस्य चित्तस्य तद्वन्तु कार्य तस्मिन्नर्थान्तरस्या. सकेऽतद्वस्तु न किंचित्स्यात् । भवस्विति चेन्न । तदेव कपमन्यैर्वहुभिरुपलभ्येत, उप- १८. भेदात्तने । २ ग. 'वा ये गु३ ग. 'गमा दृश्यन्ते । यद। ४ क. 'मामिल। ५ स. पदिश्यत । क. स्तुवस्वाग. झानज्ञेययों । ८ स. मार्गो भेद । क. प्रदेश ...'ने लावण्यादौ नाय. 'पता *1१२ स्व. ग. यदा य' । १. ज्यावे वि. ग. 'फे चित्रो त । १५ ख. ग. तदेव ।

·पातञ्जलयोगसूत्राणि लभ्यते च । तस्मान्न वितकार्यम् । अथ युगपद्धहुमिः सोऽर्थः क्रियते, तदा बहुमिनिमित्त. स्यास्यनिर्मिताद्वरक्षण्यं स्यात् । यदा तु वैलक्षण्यं नेप्यते तदा कारणभेदे तति कार्यभदस्यामा निर्हेतुकमेकरूपं का जगत्स्यात् । एतदुक्तं भवति-सत्यपि मिले कारणे यदि कार्यस्यामेदस्तदा समयं जगन्नानाविधकारणजन्यमकरूपं स्यात् । कार- णमेदानभुगमात्स्वात-उपेण नि.तुक वा स्यात् । ययेवं कथं तेन त्रिगुणामोऽधे- नैकस्यैव प्रमातुः मुखदुःखमोहमयानि ज्ञानानि न नन्यन्ते । मैवम् । यथाऽस्त्रिगु- गस्तपा चित्तमपि त्रिगुणम् । तस्य चार्थप्रतिमासोत्पत्तो धर्मादपः सहकारि कारणं तदुद्भ वाभिमषशात्कदानिच्चित्तस्य तेन तेन रूपेणाभिक्तिः। तथा च कामुकत्य संनिहि. तायां योपिति धर्मसहकृते चित्तं सत्त्यस्यातिया परिणममानं सुखमय मवति । तदे. वाधर्मसहकार रजसोऽतिया दुःखरूपं सपनीमात्रस्य भवति । तीमावर्मसहकारि- तयाँ परिणममानं तमसोऽनिरवन कोपनायाः सपरल्या मोहमयं भवति । तस्माद्वि- ज्ञानव्यतिरिकोऽस्ति बाह्योऽर्थः । तदेव न विहानायोस्तादम्य विरोधान्न कार्य- कारणमावः । कारणामेदे. सत्यपि कार्यभेदप्रसङ्गादिति ज्ञानाव्यतिरिकत्वमर्थस्य व्यवस्थापितम् ॥ १५ ॥ यद्येवं ज्ञान चत्प्रकाशकत्वाग्रहगस्वमावमर्थश्च प्रकाश्यत्वाद्याशास्वमायस्तरक युगपत्सनिर्मात गृहति न स्मरति चैत्योशङ्कय परिहारं वचमाह- तदुपरागापेक्षित्वाचिवस्य वस्तु माताजातम् ॥ १६ ॥ तस्यार्थस्योपरागादाकारसमर्पणाचित्ते वायं वस्तु ज्ञातमनातं च मवति । अयम. य:-सर्वः पदार्थ आमेलामे सामभिपेक्षते । नीलादिज्ञानं वोपनायमानमिन्द्रियपणा- विकया संमागतमोंपराग सहकारिकारणत्वेनापेक्षते । व्यतिरिक्तस्यास्य संमन्यामा- वाग्रहीतुमर्शक्यत्वात् । ततश्च येनेवार्थेनास्य ज्ञानस्य पररूपोपरागः कृतस्तमेवा ज्ञान व्यवहारयोग्यता नयति । ततश्च सोऽपों ज्ञात इत्युच्यते । येन चाऽऽकारो न समर्पित मन ज्ञातवन ध्यपहियते । यस्मिश्चानुमतेऽर्थे सहशादियः संस्कारमुद्धोधयासहका. Nal १२. 'तन्य नि'ग, नि'1३ ग. के स्याफ, 'ना चित्तेने।५क. ख. 'निज'16. ग. 'या', "तिरेणास्ति । ८. 'वि।स.ग. 'मानव- सुनोस्सा... . 'दारम्पवि. म. रणभेदेव । १२ क. 'शङ्को पारेहर्तुमा । ब. 'दार्थः स्वात्म' 15४ ग. 'मसानसा । १५ क. 'भे चित्तंस. नमैन्दियकवया ! १७ ग. स्वस्वल । १८ क. 'मानं। १९स, मानब । २. क. जनयति 1 २. ग. ' छोऽशा । २२ क. ' सादृश्यादि।

·३ . भोगदेवविरचितचिसमेतान- [१ कैवल्यादे- रिकारणता प्रतिपद्यते तस्मिन्नेवाः स्मृतिरुपनायत इति न सर्वत्र ज्ञानं नापि सर्वत्र स्मृतिरिति न कश्चिद्विरोधः ॥ १६ ॥ यद्येवं प्रमाताऽपि पुरुषो यस्मिन्काले नीलं वेदयते न तस्मिन्काले पौतमतस्त- स्थापि कादाविरकत्वं ग्रहीतृरूपत्वादाकारग्रहणे परिणामित्वं पाठमित्याशङ्का परिहतमाह- सदा ज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तत्मभो। पुरुषस्यापरिगामित्वात् ॥१७॥ या एताश्चित्तस्य प्रमाणविपर्ययादिरूपा वृत्तयस्तास्तत्प्रमोश्चित्तस्य प्रहीतुः पुर- पस्य सदा सर्वकालमेव क्षेयाः, तस्य चिद्रूपतयाऽपरिणामा( मित्वा )त्पारणामि- त्वामावादित्यर्थः । यद्यसो परिणामी स्यात्तदा परिणामस्य कादापिकत्वात्प्रमातु- स्तासा चित्तवृत्तीनां सदा ज्ञातत्वं नोपपयेत । अयमर्थ:--पुरुषस्य चिद्रूपस्य सदै. वाधिष्ठातृत्वेन व्यवस्थितस्य यदन्तर निर्मळं सत्त्वं तस्यापि सदेवावस्थितत्वाधेन येनानोपरकं भवति तथाविपस्यार्थस्य सदैव चिच्छायासंक्रान्तिप्तद्धावस्तस्यां सत्यों सिद्धं सदा ज्ञातृत्वमिति ने कदाचित्परिणामित्वाशङ्का ॥ १७ ॥ ननु चित्तमेव यदि सत्त्वोत्कत्यिकाशकं तदा स्वपरप्रकाशकत्वादात्मानमर्थं च प्रकाशयतीति तावतेव व्यवहारसमो. किं नहीवन्तरेणेत्याशङ्कामपनेतुमाह- न वत्स्वाभासं दृश्यत्वात् ॥ १८ ॥ तचित्तं स्वाभासं स्वप्रकाशकं न भवति । पुरुपरेचं भवतीति यावत् । कुतः स्यात् । यत्किल दृश्यं तद्दष्टुवेद्यम् । दृष्टं यथा घटादि । श्यं च चित्तं तस्मान्न स्वामासम् ॥१८॥ ननु साध्याविशिष्टोऽयं हेतुः, दृश्यत्वमेव चित्तस्यासिद्धम् । किंच स्वबुद्धिसंवे. दनद्वारेण पुरुषाणां हिताहितप्रातिपरिहाररूपा वृत्तयो दृश्यन्ते । तथा हि-जुद्धोऽहं भीतोऽहमत्र मे राग इत्येवमाद्या संविबुद्धरसंवेदने नौपद्यतेत्याशङ्कामरनेतुमाह- एकसमये चोभयानवधारणम् ॥ १९ ।। अर्धस्य संवित्तिरिदतया व्यवहारयोग्यतापादनमयमर्थः सुखहेतुर्दु.खहेतति । 1. "रित । २ ख. ग. ठं सुवेदयति। ३ क पीतादिमनचित्तसत्त्वस्या' । ४ क. 'पि कदाचिद्गृहोवरू' । ५ छ. ग. 'गामात् । ६ ग. हय नि'। ७ ग. 'तत्वं तये। ८ स. ग. "यस्य दृश्यस्य । ९ स. न काचित्परिणामा। १. क. "चिवचित्परिणामाश"।११ क.प. "गरूपला'१२ क. 'माप्तिः किं । १३ ग. 'वं प्र'। १४ ए. वेयं । १५ क. 'ण हि। ग. 'मायाः सविदो युद्धे । १७ य. 'पनेसा' । ग. 'पमा इला'। १८ स.ग. 'शको निर. सितक. 'रणात् ॥९॥ दृश्य- ·५ ०२०-२१] पातजलयोगसूत्राणि । बुद्धेश्च सविदहमित्येवमाकारेण सुखदु.खरूपतया व्यवहारक्षमतापादनम् । एवंविधं च व्यापारद्वयमर्थप्रत्यक्षताकाले न युगपत्कर्तुं शक्यं विरोधात् । न हि विरुद्धयोव्यापा- ' रयोर्युगपत्समवोऽस्ति । अत एकस्मिन्काल उभयस्य स्वरूपस्यार्पस्य चावधारयितु- मशक्यत्वान्न चिर्त स्वप्रकाशमित्युकं भवति । विविवव्यापारद्वयनिष्पाचस्प फला द्वयस्यासंवेदनाद्वाह खतयैवानियत्वेन चितवं संवेदनादनिष्ठमेव फलं न स्वनि- छमित्ययः ॥ १९ ॥ मनु मा भूवुढेः स्वयं ग्रहमं बुद्धशनरेण भविष्यतीत्याशङ्कयाऽऽह- चित्तान्तरदृश्ये बुद्धियुद्धरतिम. सङ्गा स्मृतिसं करश्च ॥२०॥ यदि हि बुद्धिर्बुद्धचन्तरेण वेद्यते तदा साऽपि बुद्धिः स्वयमबुद्धा बुद्धयन्तरं प्रका. शयितुमसमति तस्या प्राह के बुद्ध्यातरं करनीयं तस्याप्यन्यदित्यनयस्थानापुरुषा. युपेणाप्यतीति स्यात् । न हि प्रतीताप्रतीतायामर्थः प्रतीतो भवति । स्मृति. सकरश्च प्राप्नोति रूपे रसे का समुत्पन्नाया बुद्धी ताहिकाणामनन्ताना बुद्धीना समु. सत्तेवुद्धिजनित संस्कार पैदा युगपद्ववयः स्मृतयः क्रियन्ते तदा बुद्धेरपर्यवसानानुः विस्मृतीमा च बहीना युगपत्तेः कस्मिन स्मृतिरियमुत्पन्नेति ज्ञातुमशक्पत्वा- स्मृतीना सर: स्वात् । इयं रूपस्मृतिरिय रसामृतिरिति न येत ॥ २० ॥ ननु बरः स्वप्रकाशत्व भावे वृद्धयन्तरेण वासंवेदने कथमयं विषयसंवेदनरूपो व्यवहार इत्याशय स्वसिद्धान्तमाह- ·.. 3 ५६. भोजदेवविरचितसिमेवानि [५ कैवल्यपादे- तिमतिमाता च यदा चिच्छफिर्बुद्धिसिपिशितया संवेद्यते तदा जुद्धः स्वस्थाss. मिनो वेदनं भवतीत्यर्थः ॥ २१ ॥ इत्यं स्वसंविदितं चित्तं सोयग्रहणसामध्यन सकव्यवहारनिर्वाहसम भवतीत्याह- दृश्योपरक्कं चित्तं सर्वार्थम् ॥ २२ ॥ ऋष्टा पुरुष स्तेनोपरकं तत्सनिघानेन तदूतामिव प्राई दृश्योपरक्तं विषयोपरक गृहीतविषयाकारपरिणाम यदा भवति तदा तदेव वित्तं सर्वार्थग्रहणसमर्थ मपति । यथा निर्म स्फटिकणायेव प्रतिबिम्वग्रहणसमर्थमेव रजस्वमोम्यामनभिभूतं सत्त्वं शुद्धत्वाचिच्छायाग्रहणसमयं भवति, न पुनरशुद्धत्वादमस्तमसी न्यग्भूतरजस्तमो. समितिया सत्त्वं निश्चलप्रदीपशिखाकारं सदेवेकरूपतया परिणममानं पिच्छायाग्र- हणसामर्थ्यादा मोक्षप्रारवतिष्ठते । यथाऽपस्कान्तसंनिधाने लोहस्य चलनमाविर्भ. वत्येवं चिद्रूपपुरुषतनिधाने सत्त्वस्यामि यशयमभिव्यज्यते पैतन्यम् । अत एवा. स्मिन्दर्शने द्वे चिच्छ की नित्योदिताऽभिव्यङ्ग्या च । नित्योदिता पिच्छफिः पुरुप. स्तत्संनिधानादमिपंचमभिव्यनयतन्यं सत्त्वममियाचा विच्छक्तिः । तदत्य- न्तसंनिहितत्वाद-तरङ्गं पुरुषस्य भोग्यता प्रतिपयते । तदेवं शान्तब्रह्मवादिभिः सात्यः पुरुषस्य परमात्मनोऽधिष्ठेयं कर्मानुरूपं सुखदु:खभोकृतयां व्यपदिश्यते । यत्वनुद्रि- कत्वादेकस्यापि गुणस्य कदापिकस्यचिङ्गित्वात्रिगुणं प्रतिक्षणं परिणममानं सुखदुः. खमोहात्मकमनिर्म ततस्निकर्मानुरूपे शुद्धे सत्वे स्वीकारसमर्पणद्वारेण संवेद्यता- मापादयति । तद्धमा चित्तसमकतः प्रतिसंकान्तपिच्छायमन्यतो गृहीत- विषयाकारण चित्तेनोपदोफितस्वाकारं चित्तकान्तिबलाचेतनायमानं वास्तवचे- तन्यामापेऽपि सुखदुःखमोगमनुभवति । स एव भोगोऽत्यातनिधानेन विवे. काग्रहणादभोकरपि पुरुषस्य भोग इति व्यपदिश्यते । अनेनवाभिमायण ·- + पावालयोगबाणि। ५७ विन्ध्यवासिनोक्तम्-सतप्यत्वमेव पुरुषतप्यत्वम् । इति । अन्यत्रापि प्रतिबिम्चे प्रतिविम्बमानच्छायासहराच्छायोः प्रतिविम्वशब्देनोच्यते । एवं सोऽपि पाहपेय. पिच्छायासहशेचिदभिव्यक्तिः प्रतिसंक्रान्तिशब्दार्पः । ननु प्रतिविम्वनं नाम निर्मलस्य नियतपरिणामस्य निर्म दृष्ट, या मुखस्य दुणे । अत्यन्तनिर्मलस्य व्यापकस्यापरिणामिनः पुरुषस्य तस्मादित्यन्तनिर्मलात्पुरुषा- दनिर्मले सये कथं प्रतिविम्बन पपद्यते । उच्यते-प्रतिविम्वनस्य स्वरूपमतगच्छता भवतेदसम्यवायि । येव सत्वगताया अभिन्यान्यायाधिच्छतः पुरुषस्य सानिध्याद- भिव्यकिः सेव प्रतिविमनमुच्यते । पाशी पुरुषगता विच्छकिस्तच्छाया तथाऽऽपि- भवति । यदप्युक्तमत्यन्तनिर्मलः पुरुषः कथमनिर्मछे सत्त्वं प्रतिसंक्रामतीति तदप्यम- कान्तिक, नेस्यादपकटेऽपि जलादावादित्यादयः प्रतिकाता: समुपलभ्यन्ते । यदप्युसमनपच्छिन्नस्य नास्ति प्रतिसंझान्तिरिति तदप्युक्तम् । व्यापकस्यास्याकाशस्त्र दर्पणादो प्रतिसक्रान्तिदर्शनात् । एवं सति न कानिदनुपातिक प्रतिलिम्वनस्प। ननु सात्त्विकपरिणामरूपे बुद्धिसत्वे पुरुषसंनिधानादमिव्यङ्ग्यायाबिच्छतेन ह्यार्याका- रसंक्रान्ती पुरुषस्य सुखदु.खरूपो मोग इत्युक्तं तद्नुपपन्नम् । तदेव चित्तसत्त्व प्रकृतावपरिगताया कथं संभवति । किमर्थश्च तस्याः परिगामः। भयोच्येत पुरुषस्या- योगमोगसंपादनं तया कर्तव्यम् । अतः पुरुषाकर्तव्यतया तस्या युक्त एवं परिणा- म: । समानुपपन्नम् । पुरुषार्यकर्तव्यताया एखानुपपत्तेः । पुरुषार्थो मया तव्य रत्ये. विघोऽध्यवसाय: पुरुषाकर्तव्यतोच्यते । नडायाध प्रकृतः पाय प्रथममेपेवियोऽय मायः । अस्ति दध्यवतायः कयं नावम् । अनोच्यते--अनुलोमातियोमला- मरिणामद्वये सहनं शमियमस्ति । तदेव पुरुषार्थकोच्यते । सा व शक्तिरचे बनाया भपि प्रकृतेः सहजैव । तत्र महादिमहाभूतपर्यन्तोऽस्या बहिर्मुखतयाऽनलो. मा परिणामः । पुनः स्वकारणानुप्रवेशद्वारेणास्मितान्तः परिणामः प्रतिलोमः । इस पुरुषास्याऽऽमोगपरिसमा सहनशक्तिद्वयक्षपाकृतार्या प्रकृतिनं पुनः परिणाममार- मते । एपिधाया च पुरुषार्थ तयताया नहाया भपि प्रकृतेर्न कापिदभुत्तिः । ननु यदवशी शक्तिः सहनै प्रधानस्यास्ति तकिमयं मोक्षापिमिमोक्षाय यत्नः फियते । मोवस्या चाननीय तदुपदेशशारास्याऽऽयं स्यात् । उच्यते- १ म. ग. "ववथात २ स. 'सायम् । ग. 'स्वायत्त । क. 'म४ि"वि. या। ५. ग. 'सस्वी अभियान्तर नि. प्रतिबिम्बध।. दार्थ इतन। प.ग, पस्य पुस. म, दनिर्मले। ख, नम् । तस्य । १० ग. "मुत्सर । ११ ख. ग. "निध्येऽभि । १२ व. ग. अनुपपन्या' । १३ ग. वदेवं १४ स. स. 'योच्यते यु'। १५ म. 1. करापों । १६ स. कथन । १७ क. 'ने। १८ स. पतन। । । - .

·२ । भौजदेवविरचितवृत्तिसमेवानि- . [ कैवस्यपादे- योऽयं प्रकृतिपुरुपयोरनादिमाग्यमोक्तु वलक्षणः संवन्धस्तस्मिनाति व्यक्तचेतनायाः प्रकृतेः कर्तृत्वाभिमानादु खानुभो सति कथामियं दुःख निवृत्तिरात्यन्निकी मम स्यादि. ति भवत्येवाव्यवसायः । अतो दुःखनिवृत्त्युपायोपदेशकशास्त्रोपदेशापेक्षाऽस्त्येव प्रधा. नस्य । तथासूतमेव च कर्मानुरूपं बुद्धिमत्त्वं शानोपदेशस्य विषयः । दर्शनान्तरेश्व. प्येवविध एवाविद्यास्वमावः शास्त्रेऽधिक्रियते । स च मोक्षाय प्रयतमान एवंविधमेव शास्रोपदेशं सहकारिणमपेक्ष्य मोक्षास्य फलमासादयति । सर्वाण्येव कार्याणि प्राधा. या सामन्यामात्मानं लमन्ते । अस्य व प्रतिलोमपरिणामद्वारेणेवोत्पायस्य मोक्षारूय. स्य कार्यस्येदृश्येव सामग्री प्रमाणेन निधिता प्रकारान्तरेणानुपपत्तेः । अस्ता विना कथं मवितुमर्हति । अतः स्थितमेतत्, संक्रान्तविपयोपरागमभिव्यक्तपिच्छायं मुद्धि. स विषयनिश्चयद्वारेण समां लोकयात्रा निर्वाहयतीति । एवंविधमेव चितं पश्य. म्तो भ्रान्ताः स्वसंवेदैनं पितं चित्तमा च नगदित्येवं ब्रुवाणाः प्रतिबोधिता भव. न्ति ॥ २२ ॥ ननु ययेवंविधादेव पितासकळव्यवहारनिष्पत्तिः कथं प्रमागन्यो द्रष्टाऽभ्युपग- भ्यत इत्याशङ्कय द्रष्टुः प्रमाणमाह- सदसंरुपेयवासनाभिचित्रमपि परार्थ संहत्यकारित्वाद ॥ २३ ॥ तदेव वित्त संख्यातुमशक्याभिर्वासनामिश्चित्रमपि नानारूपमपि पराः परस्य सोमिनो भोकु गापवर्गलक्षणमर्प साधयतीति । कुतः । संहत्यकारित्वात् । संहत्य संभ्य मिलित्वाऽयक्रियाकारित्वात् । यच संहत्यार्थक्रियाकारि तत्पराप दृष्टम् । यथा शयनासनादि । सत्तरजस्तमासि च चित्तलक्षणपरिणाममाजि संहत्यकारीणि चातः परायोनि । ५. परः स पुरुषः । ननु यादृशेन शयनादिना परेण शरीरवता पारा- यमुपलब्ध तान्तवलेन तादश एव परः सिध्यति । यादृशश्च मक्ता परोऽसंह- तरूपोऽभिप्रेतस्तद्विपरीतस्य सिद्धरयपिष्टषिघात कृद्धतुः । उच्यते यद्यपि सामान्येन परार्थमात्र व्याधिहोता तथाऽपि सत्त्वादिविलक्षगधर्मिपर्यादोचनया तद्विलक्षग एवं भोका परः सिध्यने । यथा चन्दननावृते शिखरिणि विक्षग माद्वहिरनुमीयमान १८. ग. 'पतृमावत' । १ ख. ग. 'नमधीय'१३ क. 'दमरित्तमायं जग. 'दनायि। चित्त।५गरि । ख. 'देवपित्तं । ७ ग, स्थाथिनो। ख. 'नोऽयीकया भो। प.प.अतः । १. ग. यथ । ११क 'नासनादीना प ११ क, भवता । १३ ग. 'मात्रले. न म्या।

·. सू०२४-२७] पातञ्जलयोगसूपाणि इतरवाहविलक्षणवादन समय एवं प्रतीयो, एवमिहापि विलसणस्य सत्तारूपस्य भोम्पत्य परार्थत्वेऽनुमीयमाने तथाविध एवं मोक्ताऽपिहाता परधिन्मात्ररूपोऽसंहनः सिध्यति । यदि च तस्य परत्वं सर्वोत्कृपत्वमेव प्रतीयते तपाऽपि तामाग्यो विष- येभ्यः प्रकृयत्ते शरीरे, प्रकाशरूपेन्द्रियाश्रयत्वात् , तस्मादपि प्रकृप्यन्त इन्द्रियाणि, ततोऽपि प्रकृष्टं सत्यं प्रकाशरूपं, तस्यापि यः प्रकाशक: प्रकाश्यविलक्षणः । चिद्रूप एव भवतीति कुनस्तस्य संहतत्वम् ॥ १३ ॥ इदानी शास्त्रफलं केवश्यं निर्णतुं दशभिः सूत्रैरुपक्रमते- विशेपदशिन आत्मभावभावनानिवृत्तिः ॥ २४ ॥ एवं सत्वपुरुषयोरन्यत्वे सापित यस्तयोविशेष पश्यत्यहमहारान्य इत्येवंरूपं, तस्य विज्ञातचित्तस्वरूपस्य चित्ते याऽऽत्मभावभावना सा निवर्तते मित्तमेव कर्तृ ज्ञातृ मोक्तु इत्यभिमानो निवर्तते ॥ २४ ।। तस्मिन्सति किं भवतीत्याह-- तदा विवेकनिम्न कवरुपमाग्भारं चिचम् ॥ २५ ॥ [ * यदस्याज्ञाननिम्नपथं वहिर्मुख विपयोपभोगफल नित्तमासीत्तदिदानी विवक.. निम्नमार्गमन्तर्मुख विरुपामार कैवयफळं विस्यवारम्भ वा संपद्यत इति ] ॥२५॥ अस्मिश्च विवेकवाहिनि रिते येऽन्तरायाः प्रादुर्भवन्ति तेषां हेतुप्रतिपादनवारण स्यागोपायमाह- तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः ॥२६॥ तस्मिन्समाधी स्थितस्य छिद्रेवन्तरालेषु यानि प्रत्ययान्तराणि व्युत्थानरूपाणि शानानि तानि प्राभूतेभ्यो न्युत्थानानुमवनेम्यः संस्कारेभ्योऽहं ममेत्येवंरूपाणि सीय. माणेभ्योऽपि प्रभवन्ति, अन्तःकरणोच्छित्तिद्वारेण तेषां हानं कर्तव्यमित्युक्तं मव.. ति ॥ २६॥ हानोपायश्च पूर्वमेवोक्त इत्याह- हानमै क्लेशवदुक्तम् ॥ २७ ॥ यथा लेशानामविद्यादीनां हानं पूर्वमुक्त तथा संस्काराणामपि कर्तव्यम् । यथा ते ज्ञानाशिना प्लुट! दम्यबीजारमा न पुनश्चित्तभूमो परोहं लभन्ते तथा संस्कारा . अपि ॥ १७ ॥ धनुचिनान्नगतग्रन्थस्थाने ख. पुस्तके " तदानों यदस्य चित्तं विषयप्राग्भारमाननिम्नमा सीसवन्यथा भवान। फेवल्यप्रारभारं भवति" इति पाली विद्यते । स. या । २ ख. तथा हि । ३ क कमा । मप्रारम्भ म१५ ख, ग, प्राक्तनेन्यो । . है ·भोजदेवविरचित्तवृत्तिसमेवानि- [ कैवस्यपाद- एवं प्रत्ययान्तरानुदयेन स्थिरीमने समाधौ पादृश( शाs) स्य योगिनः समा. धिप्रकर्षप्राधिर्भवति तथाविधमुपायमाह - मसंख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेक- ख्यातेधर्ममेघः समाधिः ॥ २८ ॥ पसंख्यानं यावता तत्त्वानां यथाक्रम व्यवस्थिताना परस्परविलक्षगस्तम्पविभावने तस्मिन्सस्यप्यकुसौदस्य फलमलिप्सोः प्रत्ययान्नराणामनुदेय सर्वपकाविवेकरूयाते: परिशेषार्दूममेषः समाधिर्भवति । अष्टमशक्लकृष्णं धर्म परमपुरुषार्थसाधक मेहति सिञ्चतीति धर्ममेघ. । अनेन प्रकृष्टधर्मस्यैत्र ज्ञानहेतुत्वमित्युपपादितं मवति ॥ २८ ।। तस्मादममेघाकि मवतीत्यत आह - ततः क्लेशकर्मनिहतिः ॥ २९ ॥ केशानामविद्यादीनामभिनिवेशान्ताना कर्मणा च शुक्लादिभेदेन त्रिविधाना ज्ञानोद- यापूर्वकारणानिवृत्या निवृत्तिर्मवति ॥ २९ ।। तेषु निवृत्तेपु किं मक्तीत्यत आह- तदा सर्यावरणमलापेवस्य ज्ञान- स्याऽऽनन्त्याज्ज्ञेयमल्पम् ॥ ३० ॥ आनियते पिचमेमिरित्यावरणानि क्लेशास्त एव मलास्तेभ्योऽपतस्य तद्विरहितस्य ज्ञानस्य शरद्गननिमस्याऽऽनन्त्यादनवच्छेदाज्जयम गणनास्पद न मात्यलेशेनेव सर्व यं जानातीत्यर्थः ॥ ३० ॥ ततः किमित्यत आहे- तनः कृतार्यानो परिणामक्रम- समाप्तिर्गुणानाम् ॥ ३१॥ कृतो निष्पादितो भोगापवर्गलागः पुरुषार्थः प्रयोजन येस्ते कृतार्थी गुणाः सत्त्वरजस्तमासि तेषां परिणाम आ पुरुषार्थसमारानुलोम्येन प्रातिलोम्पेन चाहानि. भावः स्पितिलक्षणरतस्य योऽसौ कमो वक्ष्यमाणस्तस्य परिसमाधिनिष्ठा न पुनरुद्भव इत्यर्थः ॥ ३१॥ फमस्योक्तस्य लक्षणमाह- क्षणप्रतियोगी परिणामापगन्तनिधिः क्रमः ॥ ३ ॥ क्षणोऽस्सीयाकालातस्य योऽसो प्रतियोगी क्षणविक्षण. परिणोपरान्तनिर्मा स. 'दयात्सर्व।२ क. त्याह । - ग. 'स्वैक' । ४ क तीत्याद । ५ क. ** भ' ।। क. घ. 'मिस्याई' । . क 'नमोऽप' । ख ग. 'योग्येकक्ष. ग. 'गाभोस । .

·०१३] पाताल योगसूत्राणि । योऽनुभूतेषु क्षणेषु पश्चात्संकलनयुद्धक्षेत्र यो गृह्यते स क्षणानां क्रम उच्यते । न शाननुभूतेषु क्षणेषु कमः परिज्ञातुं शक्यः ॥ ३२ ।। इदानी फलभूतस्य विस्पस्या साधारण स्वरूपमाई- पुरुषार्यशून्यानां गुणानां मतिमसः कैवल्पं स्वरूपमतिष्ठा वा चितिशतरिति ॥ ३३ ।। समाधमोगापवर्गलक्षणपुरुषार्थानां गुणानां यः प्रतिप्रसवः प्रतिलोमस्य परिणामस्य समाचौ विकारानुनतः यदि या विविशक्तवृत्तिसारूप्पनिवृत्ती स्वरूपमा स्थान तत्कैवत्यमुच्यते । न केवलममदर्शने क्षेत्रक्षः केदरूपायस्पायमविपश्चिमो याद दर्शनान्तरेवपि विभृप्यमाण .एवरूपोऽवतिष्ठते । तथा हि-संसारदशायामात्मा कर्तृत्वमोक्तृत्वानुसंधांतृत्वमयः प्रतीयतेऽन्यथा यद्ययमेकः क्षेत्रजस्तथापियो न त. दा ज्ञानक्षणानामेव पूर्वापरानुसंधातृशून्यानामात्मभावे नियतः कर्मफलसंबन्यो न स्याकृतहानाकृताभ्यागमप्रसङ्गश्च । यदि येनैव शास्त्रोपविधमनुष्ठित कर्म तस्यैव भोक्तृत्वं भवेत्तदा हिताहितमाधिपरिहाराय सर्वस्य प्रवृत्चिर्घटेत सर्वस्येव व्यवहारस्य हानोपादानलक्षणस्यानुसंधाननै व्याघवाज्ञानक्षणाना परस्परभेदेनानुसंधानशून्यत्वा. तदनुसंधानाभाव कस्यचिदपि व्यवहारस्यानुपपतेः कर्ता मोक्ताऽनुसंधाता यस मात्मेति व्यवस्थाप्यते । मोक्षदशायां तु सकलपायमाहकलक्षणव्यवहारामावचित. न्यमानमेव तस्यावशिष्यते । तचैतन्यं चितिमानत्वेनैवोपपद्यते न पुनरात्मसंवेद- नेन । यस्माद्विषयमहणसमर्थत्यमेव चितै रूपं नाऽऽमनाहरवम् । तथा हि-अर्थ. श्चित्या गृह्यमाणोऽयमिति गृह्यते स्वरूपं गृह्यमाणमहमिति न पुर्युगपहिर्मुखतान्त. मुखतालक्षणव्यापारद्वयं परस्परविरुद्धं क्त शक्यम् । अत एकस्मिन्समये व्यापारदयस्य कर्तुमशक्यत्वाचितेवावशिष्यते । अतो मोक्षावस्थायां निवृत्ताधिकारेषु गुगेपु चि. मात्ररूप एवाऽऽत्माऽवतिष्ठत इत्येवं युक्तम् । संसारदशाया स्वेवंभूतस्यैव तत्व मोक्तृत्वमनुसंधातृत्वं च सर्वमुपपद्यते तथा हि-योऽयं मकृत्या महानादिनैसर्गिकोऽस्य भोपपोत्कृत्वलक्षा संपन्धोऽविवेकख्यातिमूलस्तारगन्सति पुरुषार्थकन्यारूनशकि द्वयसावे या महदादिमावेन परिगतिम्तस्यां संयोगे सति यदात्मनोऽपिष्टातृस्वं ख, ग, 'नायु'१२ क, 'मिरिक क. 'पक्षणेषु। । ४. स. चिच्छ। ५ ग. 'गाव । सि. ग. 'न' । । रा. ग. तो पुनर्बुद्धिसत्वानविर में सति स्वरूपमाने त्ववस्थानं न । ८ ख. 'वस्वरुप । ग. 'वभूतो दर्शन. ग. 'रूप एवाप 11-4. धानम'। "मस्या । ११ स. 'धानाभावे ।।३. ग. 'तनाशक'11. ' प्रास'१५ स. ग. 'वाद'। . 'वेन 1१७ ख. 'पत्तिरिति क'11 . 'नमें११ कस. "पत. वा ।२. स. कर्तृत्वादि । 10 - ·६२ भोजदेवविरचिततिसमेतानि [१ कैवल्यपाद- चिच्छायासमर्पणसामध्ये बुद्धिसत्त्वस्य च संक्रान्तचिच्छायाग्रहणसामर्थ चिदवष्टः घायाध बुद्धयोऽयं वर्तृत्वभोक्तृत्वाध्यवसायस्तत एव सर्पस्यानुसंधानपूर्वकस्य व्यव- हारस्य निप्पत्तेः किमन्यैः फल्गुभिः कल्पनानौः । यदि पुनरेवंभूतमार्गव्यतिरेकेण पारमार्थिकमात्मनः कर्तृत्वाद्यङ्गी क्रियेत तदाऽस्य परिणामित्वमसः । परिणामि- त्याच्चानित्यत्वे तस्याऽऽत्मत्वमेव न स्यात् । न ह्ये कस्मिन्नेव समय एकेनैव रूपेणे परस्परविरुद्धावस्थानुमवः संमवति । तथा हि-यस्यामवस्थायामात्नसमवेते सुखे समुत्पन्ने तस्यानुभवितृत्वं न तस्यामेवावस्थायां दु.खानुपवितृत्वम् । अतोऽवस्यांना नानात्वात्तदभिन्नस्यावस्यावतोऽपि नानात्व, नानात्वेन च परिणामित्वान्नाऽऽत्मत्वम् । नापि नित्यत्वम् । अत एव शान्तब्रह्मवादिमिः सांख्यैरात्मनः सदैव संसारदशायां मोक्षदशायां चैकरूपत्वमझी क्रियते । ये तु वेदान्तवादिनश्चिदानन्दमयत्वमात्मनो मोक्षे मन्यन्ते तेषां न युक्तः पक्षः । तथा हि-आनन्दस्य सुखैरूपत्वात्सुखस्य च सदैव सपेयमानायव प्रतिभासासंवेय- मानत्वं च संवेदनव्यतिरेकेणानुपपन्नमिति सवेद्यसंवेदनयोरभ्युपगमादद्वैतहानिः । अप सुखात्मकत्वमेव तस्योच्येत तद्विरुद्धधर्माध्यासानुपपन्नम् । न हि संवेदनं सोय चेक मवितुमर्हति । किंचाद्वैतवादिभिः कर्मामारमात्मभेदेनाऽऽत्मा द्विविधः स्वीकृतः । इत्यं च तत्र येनैव रूपेण सुवदुःखमोक्तृत्वं कर्मात्मनस्तेनैव रूपेण यदि परमात्मन. स्यात्तदा कर्मात्मवत्परमात्मनः परिणामित्वमविद्यास्वभावत्वं च स्यात् । अथ न तस्य साक्षामो- क्तृत्व वितु तदुपदौक्तिमुदासीनतयाऽपिष्टातृत्वेन स्वीकरोति तदाऽस्मद्दर्शनानुभवेशः। आनन्दरूपता च पूर्वमेव निराकृता । किंचाविद्यास्वभावत्वे नि.स्वभावत्वात्कारम- नः कः शास्त्राधिकारी । न तावन्नित्यनिर्मुक्तत्वात्परमात्मा, नाप्यविद्या स्मावत्वा. स्कर्मात्मा । ततश्च सकलशास्त्रवैयर्यप्रमः । अविद्यामयत्वे च जगतोऽडीक्रियमाणे कस्याविधेति विचार्यते । न तावत्परमात्मनो नित्यमुक्त वाद्विगारूपत्वाच्च । कर्मा- स्मनोऽपि परमार्थतो नि.स्वमावतया शशविषाणप्ररूपत्वे कामविद्यासंबन्धः । भयोच्यते, एतदेवाविद्याया अविद्यात्वं यदविचाररमणीय नाम । ये हि विचारेण दिनकरस्पृष्टनीहारवद्विलयमुपयाति साऽवियेत्युच्यते । मेवं, यद्वस्त १३ २.

·पातंजलयोगसूत्राणि । ६३ किंचित्कार्य करोति तदवश्यं कुतश्चिदिन्चममिनं वा वकव्यम् । भविद्यायाश्च संसा. रलक्षणकार्यकर्तृवमवश्यामकिर्तव्यम् । तस्मिन्सस्यपि यद्यनिर्वाच्यत्वमुच्यते तदा कस्यचिदपि वाच्यत्वं न स्यात् । ब्रह्मणोऽध्यवाच्यत्वप्रसक्तिः । तस्मादधिष्ठातृतास- पव्यतिरेकेण नान्यदात्मनो रूपमुपपद्यते । अधिष्ठातृत्वं च चिद्वमेव तव्यतिरिकस्य धर्मस्य कस्यचित्रमाणानुपपत्तेः । थैरपि नैयायिकादिमिरात्मा चेतनायोगाचेतन इत्युच्यते । चेतनाऽपि तस्य मनः संयोगजा । तथा हि-इच्छौज्ञान प्रयत्नादयों गुणास्तस्य व्यवहारदशायामात्मम. नासंयोगादुत्पद्यन्ते । तैरेव च गुणः स्वयं ज्ञाता कर्ता मोक्रेति व्यपदिश्यते । मोक्षद. शायां न मियाज्ञाननिवृत्तौ तन्मूलाना दोषाणामपि निवृत्तस्तेषां बुद्धयादीनां विशे- पगुणानामत्यन्तोच्छिते: स्वरूपमात्रपतिष्ठत्वमात्मनोऽङ्गीकृतं तेपामयुकः पक्षः । यतस्तस्यां दशा नित्यत्वब्यापकत्वादयो गुणा आकाशादीनामपि सन्त्यतस्तद्वलक्ष- येनाऽऽनश्चिद्रूपत्वमवश्यमङ्गीकार्यम् । आमाक्षणमातियोग इति चेत् । न, सर्वस्यैव हि तजातियोगः समवति । अतो गतिम्यो पैलक्षण्यमात्मनोऽवश्यमीक तव्यम् । तचाधिष्टातृत्व, तच चिद्रूपतयेव घटते नान्यथा । यापि मीमांस कर्मकर्तृरूप आत्माऽश्री क्रियते तेषामपि न युक्तः पक्षः । तथा हि-महंप्रत्ययग्राह्य आत्मेति नेपा प्रतिज्ञा । अहंप्रत्यये च कर्तृत्वं कर्म चाऽऽत्मन एव । न चैतद्विरुदत्यादुपपद्यते । कर्तृत्व प्रमातृत्वं कर्पत्वं च प्रमेयत्वम् । न अतविरुद्धधर्मा यांसी युगपदेकय घटते । यद्विरुपाध्यस्त न तदेके, यपा मावा. पावी, विरुद्ध च कर्तृत्वकर्मन्ये । अयोच्यते--- कर्तृत्वकर्मत्वयोपिरोधः । किंतु कर्तृत्वकरणस्वयोः । केनेतदुकं विरुद्धधर्माध्यासस्य तुल्यत्वाकर्तृत्व करणत्वयोरे विरोधो न कर्तृत्वकर्मत्वयोः । तस्मादईपत्ययग्राह्यत्वं परिहत्याऽऽत्मनोऽपिठातृत्वमेवो. एपनम् । तच्च चेतनत्वमेव । थेरपि द्रव्योधपर्यायभेदेनाऽऽस्मनोऽव्यापमय शरीरपरिमाणस्य परिणामित्व. २४ १८ 1 स. ग. गपचका'11. 'सक्तिवा ।। ।३.ग, 'नुरुपताध्य'१४ स.ग. 'परथमें 1 ५ ग. धर्माधर्मविज्ञानानु' । ख. 'तनयान्वित इष्यते । ७ म. इष्यते . ग.दि भा* १९ ख. 'गपत्र 11.क. 'यो ये गु।१ . 'वृत्तिले' । १२ क. "च्छितिः स्व। स. वं स्वर । १८ स. ग. 'तेपान । १५ स. 'या किमात्मनो नि' । ग. 'यो किरात्मन भात्मनि । ११ ग. 'मन. किषिपम | १७. प। १८ ग. लना १९ स. "३, दास । ३. रा. ग. जाति । २१ उ. "ते । ततो वै॥ २२ ग. जडेभ्यो । २३ क. तात्याधि 1१८ क. ग, '१२५ ग. 'परीव । १६ स. यासादे'। ग. यात एक। २५ ६. "म्यप' । २८ स. 'भेदादाल' 1 ग, 'भेदारम ।

·६ भौजदेवविरचित्तवृत्तिसमेतानि- [. कैवल्पपाते- मिष्यते तेषामुत्थानपराहत एवं पसः । परिणामित्वे चिदाताहानिश्चिद्रूपता मावे किमात्मन आत्मत्वम् । तस्मादात्मन आत्मत्वमिच्छना पित्वमेवाङ्गीकर्तव्यम् । संचाधिष्ठातृत्वमेव । केचित्कर्तृरूपमेवाऽऽत्मानमिच्छन्ति । तथा हि-विषयप्तोनिग्ये या ज्ञानलक्षणा क्रिया समुत्पन्न। तस्या विषयसंवित्तिः फलं, तत्यां च फलरूपायां संवित्तौ स्वरूप प्रकाशरूपतया प्रतिमासते । विषयश्च ग्राह्यतया, आत्मा प प्राहकतया, घटमहं मानामात्याकारेण तस्याः समुत्पत्तेः । क्रियायाश्च कारणं कतव मवतीत्यतः कर्तृत्वं भोक्तृत्व चाऽऽत्मनो रूपमिति । तदनुपपन्न, यस्मात्तामा संवित्तीनां संकि कर्तृत्वं युगपत्मतिपद्यते ऋण वा । युगपत्कर्तृत्व क्षणान्तरे तस्य कर्तृत्वं न स्यात् । अय क्रमेण कर्तृवं तदेकरूस्य न घटते । एकेन कोण चेत्तस्य कवं तदेकर्य रूपस्य सदैव संनिहितत्वास फलमेकरूपं स्यात् । अब नानारूपतया तस्य कर्तृत्व तदा परिणामित्व, परिणामित्वाच न चिद्रूपत्वम् । अतश्चिद्रूपत्वमेवाऽऽसन इच्छ. गिर्न साक्षात्कत्वमाकर्तव्यम् । यादृशमस्माभिः कर्तृत्तमात्मनः प्रतिपादित कट. स्थस्य नियस्य चिद्रूपस्य तदेवोपानम् । एतेन स्वप्रकाशस्याऽऽत्मनो विषयसंविचिद्वारेण ग्राहकलममिन्यन(ज्य)1 इति ये घन्ति पि+भनय निराहनाः । केचिद्विमर्शात्मकत्वेनाऽऽत्मनधिमयत्वमिच्छनिन । ते माहुर्न बिमर्शव्यतिरेकेण विनत्वमारमनो निरूपयितुं शक्यम् । नविलक्षण्यमेव चिद्रूपत्वमुच्यते । तच्च विमर्शतिरेकेण निरूप्यमाणं नान्यथाऽतिछने । ददुपपनम् । इदमियमेवरूानिति यो विकारः स विमर्श इत्यच्युते । स नास्मिता तिरकेग नोत्थानमेव लभते । तया- दि-आत्म-युपनायमानो विमोऽहमेवभून इत्यनेनाऽऽकारेण संवेद्यते । ततश्चाहंश- संमिनस्याऽऽत्मलक्षणस्याम तत्र स्फरणाम पिकरूपतातिक्रमः । विकल्प. साध्या सायात्मा बुद्धिधमों न पिद्धर्मः । कूटस्थानित्यत्वेन विचः सदैकरूपत्वानाह- कारानुप्रवेशः । तदनेन सविमर्शत्वमात्मनः प्रतिपादयना इंदिरेवाऽऽन्मत्वेन भ्रा. त्या प्रतिपादित न प्रकाशात्मनः परस्य पुरुषस्य स्वरूपमवगतमिति । + अननयेत्यधिकम् । १ क 'हानेवि । २ ग. 'पत्वाभा । ३ स. तथायि । ४ ग. वित्तस्कर्तृ'। ५ स. ग. 'कत्लेन . मीलनेन प्रसरेण । स. १८ क तदैक'। ९ क 'स्य स... ग. 'रूपेग त ११ग. 'मित्वान्न वि।१२ क.ग 'समात्म'। १३ ख, ग, 'उता न मा। १४ ख. ग. 'स्थनि'।१५ ग. 'यरि। १६ ग. 'I 1 तवा हिम वि.क. जगदैः। ग.'डारिस देउ'111 क.ग. 'दामि ।२. क. 'प्रतत्र।२१६. हरस्वरू। " ·पान अलयोगमाणि । हत्य सर्वेष्वपि दर्शनेधिष्ठातृत्वं विहाय नान्यदात्मनो रूपमुपपद्यते । अधिष्ठात. त्वं च चिपस्वम् ! तन महालसण्यमेव 1 निद्रुतया यदधितिष्ठति तदेवे माग्य- तो नयति । य चेतनाधिष्ठितं तदेव सजलेव्यापारयोग्यं भवति । एवं प्रति कृतकृत्यत्वात्प्रधानस्य व्यापारनिवृत्तौ यदात्मनः कैवल्यमस्माविरुक्त तद्विहाय दर्श. नान्तराणामपि नान्या मतिः । तस्मादिदमेव युक्तमुक्तं वृत्तिसारूप्यपरिहारेण स्वही प्रतिष्ठा वितिशत वस्यात् । तदेवं सिद्धयन्तरेभ्यो विलक्षणां सिद्धिमूलभूत समाधिसिद्धिमभिधाय जात्य. सारपरिणामलक्षणस्य च मिद्विविशेरस्य प्रकुत्यापूरणमेव कारणमित्युपाय धर्मादी- नां प्रतिपय निवृतिमात्र एवं समिति प्रदर्थ निर्माणवितानामस्मिामात्रादु. द्भष इत्युक्त्वा तेषां च योगिपितवाधितापकमिति प्रदर्थ योगिपित्तस्य चित्तान्त- लक्षण्यमभिधाय तत्कर्मणागलौकिक-वं चे पाच विपाकानुगुणानां च वासनानाम- मिव्यक्किममर्थ कार्य का रगयोशापतिपाइनेन यहिनानामपि वानानामानन्तर्य- मुपपाय तासामानन्त्येऽपि हेलुकलादिद्वारेश हानमुरादातीतादि धर्माणा सभापमुपपाय विज्ञान राई निरालय कारवाई च प्रतिवाय पुरुषस्य र तृत्पमु- स्त्या पित्तद्वारेग सपनारनितिन पाय पुरुसरे भागनु यनि- नयाय दशक्षिा तथा कमेणोपयोगिनोऽय ननिधार शाबारेऽघोलदेव रमित्यु- पारस्पस्यस्परूपं निणामिविशल: सपाद: ।। ३३ ॥ सर्व यस्य पशाः प्रतापवाते: पादान्तसेवानति- प्रश्रयन्मुफुटेषु मूर्धमु पत्याज्ञा धरित्रीकृतः । यनाथुनमा गर्नमम नाऽपि निता स श्री भोजपतिः फाधिपति कृत्सूत्रेषु वृश्चिात् ।। इति श्रीधारेश्वरभोजदेवावर सिताया राजमार्तण्डानिधाया पातजस- योगमनको पलपातुः ॥४॥ ዘተሰብiጃጃ: ፩ १रा.म. 'लव्यवहार' १ . 'तिनिल ३२, ग, 'रूप'४ स. प. अतिः। ५७. ग, पसिनी १६ स. नवाजाप । ५ स. सनुपपमान १८ ता समि।

·[: केक्स्यपाद- । ६४ भोजदेवविरचिचिसमेतानि- मिष्यते तेषामुत्थानपराहत एवं पक्षः ! परिणामित्वे चिरताहोनिभिपता माके किमात्मन आत्मत्वम् । तस्मादात्मन आत्मत्वमिच्छना चिद्रूपत्वमेवाहीकर्तव्यम् । तेचाधिष्ठातृत्वमेव । केचिकिर्तृरूपभेाऽऽन्मानमिच्छन्ति । तथा हि-विषयातानिध्य या ज्ञानलक्षणा क्रिया समुत्पन्न। तस्या विषयसंवित्तिः फलं, तस्या च फलरुपायो संवित्तौ स्वरूपं प्रकाशरूपतया प्रतिभासते । विषयश्च ग्राह्यतया, आत्मा च ग्राहकॅतया, घटमहं मानामीत्याकारेण तस्याः समुत्पतेः । क्रियायाश्च कारणं कई पवतीत्यतः कर्तृत्व भोकृत्वं चाऽऽत्मनो रूपमिति । तदनुपपन्न, यस्मातासा सवित्तीना संकि कर्तृत्वं युगपत्प्रतिपद्यते कोण वा । युगपत्कर्तृत्व क्षणानरे तस्य कर्तृत्वं न स्यात् । अप क्रमेण वर्तृत्वं तदेकरूपस्य न घटते । एफेन रूपेण चेत्तस्य कर्तृत्व तदैकस्र्य रूपस्य सदेव संनिहितत्वास फलमेकरूपं स्यात् । अब नानारूपतया तस्य कर्तृत्वं तदा परिमामित्व, परिणामित्वाच न चिद्रूपत्वम् । अतश्चिद्रूपत्वमेवाऽऽसन इच्छ. दिर्न साक्षाकविमनायम् । यादृशमस्माभिः कर्तृतमात्मनः प्रतिपादित कूट- स्थस्य नित्यस्य चिद्रूपस्य तदेवोपनम् । एतेन स्वरकाशस्याऽऽत्मनो विषयसंवित्तिद्वारेण ग्राहकत्वमभिःपन (ज्य)। इति ये इन्ति पि+अनव निराकृताः । कपिद्विमर्शात्म करना मनधि मयत्वभिच्छा । वे शाहुर्न विशिव्यतिरेकेण विद्रूपत्वमारमनो निरूपयितुं शक्यम् । माक्षिण्यमेव चिद्रूपत्वमुच्यते । सञ्च विमर्शव्यतिरेण निरूप्यमाणं ना-यपाऽतिछने । तदुपपनम् । इदमित्यमेवरूनिति यो विचारः स विमर्श इत्यच्युते । स चास्मिता गतिरेकेग नोत्थानमेव लभते । तथा- हि-आत्म-युपजायमानो विमोऽहमेवभूत इत्यनेनाऽऽकारेण संवेद्यते । तनचाहंश- समिनस्याऽऽमलतणस्या तत्र स्फुरणाने विसरूपतातिकमः । विकल्प. याध्यक्षमायामा बुद्धिधमों न चिद्धर्मः । क्टस्यनित्यत्वेन चितः सदैकरूपवानाह- कारानुप्रवेशः । तदनेन सविमर्शत्वमात्मनः प्रतिपादयता बुदिरेवाऽऽ-मत्तेन भ्रा. त्या प्रतिपादिता न प्रभाशात्मनः परस्य पुरुषस्य स्वरूपमशतमिति। + अन त्यतिकम्। 15 'हानेधि २ ग'पताभा'। ३ स. तथापि ग. वितस्कर्त'। ५ ख. ग. 'कत्वेन । ग. मीलनेन प्रकारेग। सुचक देक'। ९क 'स्य स ... ग. 'रूपेमत'"ग, 'निवाम दि १२० ग 'वमारम*। १३स ग, 'छता न सा। १४ ख ग स्थनि । १५ ग. 'स्पा'। १६ ग. 'ति । तया हिनवि। १. क. अगदै। 11. 'डारिख । क. ग. 'दामि ।२. क. 'तन। २१ करतरू'। - ·१०२३] पातञ्जलयोगात्राणि । इम सपि दर्शनविष्ठातृत्व विहाय नान्यदास्मनो रूपमुपपद्यो । अभिष्ठात- त्वं च चिदूपत्वम् । तच मादलमण्यमेव । चिद्रूपतया यदृधितिष्ठति तदेव भोग्य- तो नयति । यच्च नेतनाधिष्ठितं तदेव सकलव्यापारयोग्य भवति । एवं च सति कृतकृत्यत्वावधानस्य व्यापारनिवृत्तौ यदात्मनः कैवल्यमस्माभिरुक्तं तद्विहाय दर्श- नान्तराणामपि नान्या गतिः । तस्मादिदमेव युक्तमुक्त वृत्तिमालप्यपरिहारेण स्वी प्रतिष्ठा चितिशत विस्य। तदेवं सियादरम्यो विलक्षणा सर्वसिद्धिमूलभूता समाधिसिद्विमभिधाय जात्य- भारपारेणापलागस्य च मिद्विविशेषस्य प्रकृयापूरणमेव कारणमित्युपपाय धर्मादी- ना प्रतिबन्धनितिमात्र एवं सामामिति प्रदर्थ निर्माणनिसानामभिमात्रादु- भव इत्युक्त्वा पा च योगिक्तिमाधिपकमिति प्रदर्थ योगिचिवस्य चिवान्त- खेलक्षयमभिधाय तत्कर्मणामलौकिक व चेपपाच विषाकानुगुगाना च वासनानाम- भिव्यक्तिप्तामा कार्यकारगयोसतिपाइनेन व्यरहितानामपि वासनानामानन्तर्य- मुपपाय तासामानन्त्येऽपि हेतुफलादिद्वारेण हानमातीतादियतु धर्माणा सभापमुपपाय विज्ञानलाई निरालय तारपाई प प्रतिय पुरुषस्य शल्पमू- स्त्या पित्तद्वारेग सातानिपचिनु र पुरुस पपासु कस्यनि- याप दशमिः स्वः कमेनोपयोगिनोऽयानभिधाय शान्तरेऽतदेव कामित्यु- पपार पस्यस्परूपं नितिमिति मान. १५/द. ।। ३३ ॥ सं यस्य यशाः प्रतापवारत: पादा-तसेवानति. पश्यन्मुफटेपु मर्धभु दधत्याना धरित्रीभूतः । यामागुनमा गर्नमा वाग्देवताऽपि धिना ॥ श्रीभोजपतिः फाधिपति सचेष पुलियात् ।। इति श्रीधारेश्वरभोजदेवपिरपिताया रामाकामियाया पातजल. चौरस्नातो पत्याए । समांतवायं मन्यः १ख, म, 'लव्यवहार'।२ क. 'तिनिस ३ स. प. 'लपन'। स.ग. 'शकि.। ५ स. ग. 'पसिन।६ प. नयांगा 1. स्पसुपपना 16 क. 'वा सरि।

·अथ पातञ्जलयोगसूत्रपा
तुप प्रगम, पादः 1
--
ॐ 1 अथ योगानुशासनम् ॥ १॥ गोगात्रततिनिरोयः ॥ २ ॥ सदा
द्रष्टा स्वरूपेऽवस्थानम् ॥ ३ ॥ वृत्तिसारूप्यमितरत्र ॥ ४ ॥ वृत्तयः पचे.
तस्यः क्लिष्टालियरः ॥ ५॥ प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रारमृतयः ॥ ६॥ सत्य-
सानुमानागमाः प्रमाणानि ॥ ७ ॥ विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतपतिष्ठम् ॥ ८५
शब्दज्ञानानुपाती बग्तुशून्यो विफल्पः ९ ॥ अभावपत्ययालम्वना उत्ति-
निद्रा ॥ १०॥ अनुभूत्तविषयासंप्रमोपः स्मृतिः ॥ ११ ॥ अभ्यासवेरा-
ग्याभ्यां सन्निरोधः ॥ १२॥ तत्र स्थितो यत्नोऽभ्यासः ॥ १३ ।। स तु
दीर्घकालनैरन्तयसत्कारासेवितो हदभूमिः ॥ १४ ॥ दृष्टानुअधिकविषयवि
तपणस्य वशीकारसंना वैराग्यम् ॥ १५ ॥ तत्परं पुरुपस्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम्
॥ १६ ॥ वितविचारानन्दारिमतारूपानुगात्संमज्ञातः ॥ १७ ॥ विराम-
प्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेपोऽन्यः ॥ १८ ॥ भवात्ययो विदेइमतिक-
पानाम् ॥ १९ ।। श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इत्तरेपाम् ॥ २० ॥ तीन-
संवेगानामासनः ॥ २१॥ मृदुमध्याधिमानत्याचतोऽपि विशेषः ॥ २२ ॥
ईश्वरमणिधानाद्वा ॥ २३ ॥ शकर्मविपाकाशयेरपरामृष्टः पुरुपविशेष ईश्वरः
॥ २४ ॥ व निरतिशयं सर्वज्ञचीजम् ॥ २५ ॥ गामपि गुरुः कालेना.
नवच्छेदात् ।।२६ ॥ तस्य वाचकः प्रणयः ॥ २७ ॥ तज्नएस्तदर्थभावनम्
॥२८॥ ततः पत्यक चेतनापिगमोऽप्यन्तरायामावश्च ॥२९॥ व्याधिरस्यानसं-
शयममादालत्याविरतिभ्रान्तिदर्शनालन्धभूपिकत्वानस्थितत्वानि वित्तवि.
क्षेपास्तेऽन्तरायाः ॥३०॥ दुःखदौर्मनस्याङ्गजपवश्वासप्रश्वासा विक्षेपसह-
सुवः ॥ ३१ ॥ तत्पतिपेधार्थमेतत्त्वापासः ॥ ३२ ॥ क्षेत्रीकरुणामुदितो-
पेक्षाणां मुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणां भावनातथिचमप्तादनम् ॥ ३३ ॥
मच्छर्दनविधारणाभ्यां चा मागस्य ॥ ३४ ॥ विषयवती वा मतिरुत्पन्ना
मनसः स्थितिनियन्धनी ॥ ३५ ॥ विशोका वा ज्योतिष्मती ।। ३६ ॥
वीतरागविषयं वा चित्तम् ।। ३७ ॥ स्वमनिशानाकम्पन वा ॥ १८ ॥

·or पावअल पोगनपाउ।। यथाभिनयानादा॥३९॥ परमाणुपाममहत्वानोऽय वशीयाः॥४०॥ सीणचेसभिजातस्येच मणेनहीतग्रहणग्राह्येपु तरस्थतदखनता समापतिः ॥४१॥ तत्र शब्दार्थज्ञान विकल्पैः संकीणा सविता समापतिः ॥ ४२ ॥ स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशुन्येवार्थमावनिर्भासा निर्विनी ॥ ४३ ॥ एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविपया व्याख्याता ॥ ४४ ॥ सूक्ष्मविषय पालिङ्गापर्यवसानम् ॥ ४५ ॥ वा एव सबीनः समाधिः ॥ ४६ ॥ निर्षिचा रवैचारोऽध्यात्मपसादः ॥ ४७॥ मनंभरा तर प्रज्ञा ॥ १८ ॥ धृतानुमा- नमशाभ्यामन्यविषया विशेषार्थिवाद ॥ ४९ ॥ तनः संस्कारोऽन्यसंस्कार- प्रविबन्धी ॥५०॥ तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधाग्निानः समाधिः ।। ५१ ॥ इनि प्रथमः पादः। गध द्वितीयः पादः। तपास्वाध्यायेवरप्रणिधानानि क्रियायोगः ॥ १ ॥ समाधिभावनार्यः लेशनमरणार्यश्च ॥ २ ॥ अविद्यास्मिनारागद्वेपाभिनिवेशाः लेशाः ॥ ३ ॥ अविद्या क्षेत्रमुत्तरपी प्रमुप्तवनुविच्छिनोदाराणाम् ॥ ४ ॥ अनित्याशुचिदु:- खानात्मसु नित्यशुचिमुखात्मख्यातिरविद्या ॥ ५॥ दृग्दर्शन शक्त्योरेका- त्मवास्मिता ॥ ६ ॥ मुखानुशयी रागः ॥ ७ ॥ दुःखानुशयी वैपः ॥८॥ स्वरसवाही विदुषोऽपि तथा रूदोऽभिनिवेशः ॥ ९ ॥ ते प्रतिप्रसवहया: सूक्ष्माः ॥ १० ॥ ध्यानहेपास्तवृत्तयः ।। ११ ।। सेशलः कर्याशयो दृष्टा• दृष्टजन्मवदेनीयः ॥ १२ ॥ सति मूले तद्विपाको नात्यायुभोंगाः ॥ १३ ॥ ते लादपरितापफलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात् ।। १४ ॥ परिणामतापसंस्कारदुः- खैर्गुणचिविरोधाच दुःखमेव सर्व विवेकिनः ॥ १५ ॥ हेयं दुःखमनागतम् ॥ १६ ॥ दृश्ययोः संयोगो हेगहेतुः ॥ १७ ॥ प्रकाशक्रियास्थितिशील भूतेन्द्रियात्मकं भोगापवर्गीय दृश्यम् ॥ १८ ॥ विशेषाविशेपलिजयारालि. गानि गुणपर्वाणि ॥ १९ ॥ द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्य: ॥ २०॥ तदर्थ एव दृश्यस्याऽऽमा || २१ ॥ कनार्य प्रति नटमध्यनाएं वद. न्यसाधारणत्वात् ॥ २२ ॥ स्वस्त्रामिपत्योः स्वरूपोपललितः संयोगः ·पानललगोगसूत्रमा।। ॥ २३ ॥ तस्य हेतुरविधा ॥३४ | तदभावासंयोगाभावो हानं तशेः कैवल्पम् ॥ २५ विकरख्यातिपिप्लवा हानोपायः ॥ २६ ॥ तस्य सप्तमा मान्तभूमिः प्रज्ञा ॥ २७ ॥ योगाङ्गानुष्ठानाददिक्षये ज्ञानदीतिरा विवेक- ख्याते: ॥२०॥ यमनियमासनमाणायामपत्यहारधारणाध्यानसमाधयो:- टायङ्गानि ।। २९ ।। अहिंसासत्यास्येयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः ॥ ३० ॥ जातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्वभौगा महाननम् ॥ ३१ ॥ शौच संतोप- वपास्वाध्यायश्वरप्रणिधानानि नियमाः ॥ ३२ ॥ विनयाधने मविपक्षमाव- नम् ॥३३ वितको दिसादयः कृतकारिवानुमोदिना लोभकोपमोहपूर्णका मृदु- मध्याधिमात्रा दुःखाज्ञानानातफला इति प्रतिपक्षभावनम् ॥ ३४ ॥ अहिंसा. प्रतिष्ठायां तत्संनिधौ वैरत्यागः॥ ३५ ॥ सत्यप्रतिष्ठाण क्रियाफलाश्रय- त्वम् ॥ ३६ ॥ अस्तेयप्रतिष्ठाया सवरत्नोपस्थानम् ।। ३७ ॥ ब्रह्मचर्यप्रति छायो वीर्यलाभः ।।३८ । अपरिग्रहस्थैर्ये जन्मकयंतासंबोधः॥ ३९ ॥शीवा- स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः ॥४०॥ सत्त्वशुद्धिसौमनस्यकारयेन्दिरजयात्म. दर्शनयोग्यत्वानि च ॥ ११ ॥ संतोषादनुत्तमः मुखलाभः ॥ ४२ ॥ काये- न्द्रियसिद्धिरशुदिक्षयाचपसः ॥ ४३ ।। स्वाध्यायादिष्टदेवतासंपयोग४॥ समाधिसिदिरीश्वरमणिधानात् ।। ४५ ॥ स्थिरसुखमासनम् ॥४६॥प्रयत्न- शयिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम् ॥ ४७ ॥ ततो इंद्वानभिघातः ।। ४८ ॥ तरिम- सति श्वासप्रश्वासयोगतिविच्छेदः प्राणायामः ॥५२॥ वाह्याभ्यन्तरस्तम्भ- तिर्देशकालसंख्गाभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः ॥ ५०॥ बाह्याभ्यन्तरविपाक्षेपी चतुर्थः । ५१ ॥ ततः सीयते प्रकाशावरणम् ।। ५२ ॥ धारणासु च यो- ग्यता मनसः ।। ५३ ॥ स्वविपयासंभयोगे चित्तस्वरूपानुकार इन्द्रियाणां प्रत्याहारः || ५४ ॥ ततः परमा वश्यवेन्द्रियाणाम् ।। ५५ ।। इति द्वितीयः पादः। अपतनीयः पा देशबन्धचित्तस्य धारणा ॥ १ ॥ तत्र प्रत्ययंकतानता ध्यानम् ॥ २॥ उदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्पमित्र समाधिः ॥२॥ त्रयमेकत्र संयमः।। ४॥

·पातखल योमपा।। यथाभिगमध्याना॥ ३९ ॥ परमाणुपायमहत्तानास्य वशीकारः॥४०॥ क्षीणवृत्रभिजातस्येव मणेर्गहीतग्रहणग्राह्येषु सरस्थतदानता समापचिः ।। ४१ ।। नत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पः संकीणा सवितको समापानः ॥ ४२ ॥ स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशुन्येवार्थमात्रनिर्भासा निर्विनका ॥ ४३ ॥ एतयैव । सविचारा निर्विवारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता ॥ ४४ ॥ सूक्ष्मविषय पालिङ्गापर्यवसानम् ॥ ४५ ॥ ता एव सबीनः समाधिः ॥ १६ ॥ निर्विचा वैशारोऽध्यात्मपसादः ॥ ४७ ॥ ऋतंभरा नत्र प्रज्ञा ॥ ४८ ॥ धृवानुमा- नमज्ञाभ्यामन्यविषगा विशेषार्थत्वात् ॥ ४९ ॥ तनः संस्कारोऽन्यसंस्कार- प्रतिवन्धी ॥ ५० ॥ तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान्निवाजः समाधिः ॥५१॥ इति प्रथमः पादः। अध द्वितीयः पादः। तपास्वाध्यायश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः ॥ १ ॥ समाधिभावनार्थ: क्लेशतकरणार्थश्च ॥ २ ॥ अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः संशाः ॥ ३ ॥ अविद्या क्षेत्रमुत्तरेषा प्रमुप्ततनुविच्छिनोदाराणाम् ॥ ४ ॥ अनित्याशुचिदुः- खानात्मसु नित्यशुचिमुखात्मख्यातिरविद्या ॥५॥ दृग्दर्शनशक्त्योरेका- रमतेवास्मिता ॥ ६ ॥ सुखानुशयी रागः ॥ ७ ॥ दुःखानुशयी द्वेषः ॥८॥ स्वरसपाही विदुषोऽपि तथा रूढोऽभिनिवेशः ॥ ९ ॥ ते प्रनिप्रसवहेया: सूक्ष्माः ॥ १० ॥ ध्यानदेयास्तवृत्तपः ॥ ११ ॥ शमूलः कर्माशयो दृष्टा- दृष्टजन्मवदेनीयः ॥ १२ ॥ सनि मुले तद्विपाको जात्यायुभोंगाः ॥ १३ ॥ ते लादपरितापफला पुण्यापुण्यहेतुत्वात् ।। १४ ॥ परिणामवापसंस्कारदुः- खैर्गुणचिविरोधाच दुःखमेव सर्व विवेकिनः ॥ १५ ॥ हेयं दुःखपनागतम् ॥ १६ ॥ द्रष्टदृश्ययोः संयोगो हेपहेतुः ॥ १७ ॥ प्रकाशक्रियास्थितिशील भूतेन्द्रियात्मकं भोगापवर्थ दृश्यम् ॥ १८ ॥ विशेषाविशेपलिङ्गपात्रालि. गानि गुणपर्वाणि ॥ १९ ॥ द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्यपानुपश्या ॥ २० ॥ वदर्य एव दृश्यस्यामा ॥ २१॥ कृतार्थ प्रति नष्टपप्यनष्टं तदा न्यसाधारणत्वात् ॥ २२ ॥ स्वस्वामियपत्योः स्वरूपोक्लनिहतुः संयोगा ·पातळ पोगम्यगा।। ॥ २३ ॥ तस्य हेतुरविद्या ॥२४ । तदभावारीयोगाभावो हानं तो कैवल्यम् ॥ २५ विवफख्यातिपिप्लवा हानोपायः ॥ २६ ॥ तस्य सप्तया प्रान्तभूमिः प्रज्ञा ॥ २७॥ योगाङ्गाटानादशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिरा विवेक- ख्यातः ॥ २८॥ यमनियमासनप्राणायाममत्यहारधारणाध्यानसमायो:- शबङ्गानि ॥ २९ ॥ अहिंसासत्यास्येयवाहाचर्यापरिग्रहा, यमाः ॥ ३० ॥ नातिदेशकालसमयानवच्छिन्नाः सार्वभौमा महानतम् ॥ ३१ ॥ शौचसंतोप- तपास्वाध्यायश्वरमणिधानानि नियमाः ॥ ३२ ॥ वितर्कवापने मतिपक्षपाव- नम् ॥ ३३ वितर्का हिसादयः कृतकारितानुमोदिता लोभनोधमोहपूर्वका मृदु- मध्याधिमात्रा दुःखाज्ञानानन्तफला इति प्रतिपक्षभावनम् ॥ ३४ ॥ अहिंसा. प्रतिष्ठायां तत्संनिधौ वैरत्यागः ।। ३५ ॥ सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रय- त्वम् ॥ ३६ ॥ अस्तेयप्रतिष्टायां सर्वरत्नोपस्थानम् ॥ ३७॥ ब्रह्मचर्यप्रति. टायां वीर्यळाभः ॥ ३८ ॥ अपरिग्रहस्थैर्ये जन्मकतासंबोधः।। ३९ ॥शावा. रस्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः ॥४०॥ सत्वशुद्धिसौमनस्यैकाइयेन्द्रिगजयात्म. दर्शनयोग्यत्वानि च ॥ ११ ॥ संतोपादनुत्तमः सुखलामः ॥ ४२ ॥ काये- न्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षपातपसः ॥ ४३ ॥ स्वाध्यायादिदेवतासंमयोगः॥१४॥ समाधिसिदिरीश्वरमणिधानात् ॥ ४५ ॥ स्थिरसुखमासनम् ॥४६॥मयत्न- शैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम् ॥ ४७ ॥ ततो दानभिघातः॥४८॥ तस्मि. सति पासप्रश्वासयोगतिविच्छेदः प्राणायामः ॥१९॥ बाह्याभ्यन्तरस्तम्भ तिर्देशकाळसंख्याधिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः ॥५०॥ वाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थः । ५१॥ ततः क्षीयते प्रकाशावरणम् ।। ५२ ॥ धारणासु च यो. ग्यता मनसः ।। ५३ ॥ स्वविषयासंपयोगे चित्तस्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां मस्याहारः ॥ ५४ ॥ ततः परमा वश्पतेन्द्रियाणाम् ।। ५५ !! इति द्वितीयः पादः। अब तृतीयः पादः। देशवधचित्तस्य धारणा ॥ १ ॥ सत्र प्रत्यगकतानता ध्यानम् ॥ २ ॥ वदेवार्थमात्रनिर्भासं स्वरूपन्यामिन समाधिः ||३|| त्रयमेकन संयम ४ ॥

·पातअलपोगसूत्रपाठः। धनपात्मज्ञालोका ॥ ५ ॥ तस्य भूमिपु विनियोगः ॥ ६ ॥ त्रयमन्तरङ्ग पूर्वेभ्यः ॥ ७ ॥ तंदपि पहिरङ्ग निर्वीजस्य 1'८॥ व्युत्थाननिरोधसंस्कारयो- रविभवमादुर्भावी निरोधक्षणचिनान्पयो निरोधपरिणामः ॥२॥ तस्य प्रशा. तवाहिता संस्कारात् ॥ १० ॥ सर्थिनेकाननयोः सयोदगी निलस्य समा. धिपरिणामः ॥११॥ ततः पुनः शानोदिवौ तुल्यपत्यया निनायकाप्रताप- रिणामः||१२॥ एतेन भूतेन्द्रियपु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याता॥१३॥ शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मा ॥ १४ !! क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः ॥ १५ ॥ परिणामत्रयसंयमादतीतानागतज्ञानम् ॥ १६॥ शब्दार्थप्रत्य- यानामिनरतराध्यासासंकरस्तत्पविभागसंयमात्सर्वभूतरुततानम् ॥ १७ ॥ संस्कारसाक्षात्करणात्पूर्वजातिज्ञानम् ॥१८॥ प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम्॥१९॥ न च तत्सालम्बनं तस्यानिपपीभूतत्वात् ॥२०॥ कायरूपसंयमात्तद्वादशक्ति- स्तम्भ चक्षुष्पकाशसंश्योगेऽन्तर्धानम् ॥ २१ ॥ सोपक्रय निरुपक्रम च कर्म वसंयमादपरान्तन्नानमरिष्टभ्यो वा ॥ २२ ॥ मैञ्यादिपु बलानि ॥ २३ ॥ चलेषु हस्नियलादीनि ॥ २४ ॥ प्रवृत्त्यालीफन्यासात्सूक्ष्मव्यवहितविप्र- बानम् ॥२५॥ भुवनशानं सूर्य संयमात् ॥२६॥ चन्द्र वाराव्यूहज्ञानम्।।२७॥ ध्रुवे तद्गतिनानम् ॥ २८ ॥ नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम् ॥ २९ ॥ कण्ठसे क्षुत्पिपासानिचिः ॥३०॥ कूर्मनाडयां स्थैर्यम् ॥ ३१ ॥ मूर्धज्योतिपि सिद्ध- दर्शनम् ।। ३२ ॥ प्रातिभाना सर्वम् ॥३३॥ हृदये चित्तसंवित् ॥३४॥सत्त्व. पुरुपयोरत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोगः परार्यात्स्वार्थसंयमात्पुरुषमा नम् ॥ ३५ ॥ ततः प्रातिभश्रावणवेदनादशीस्वादवार्ता जायन्ते ॥ ३६ ॥ ते समाधायुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः ॥ ३७॥ बन्धकारणशेथिल्पात्मचारसंघ- दनाच्च चिचस्य परशरीरावेशः॥३८॥उदानजयाजलपङ्ककण्टकादिष्वमङ्ग उत्क्रान्तिय ॥ ३९ ॥ समानमयाज्ज्वकनम् ॥ ४० ॥ श्रोत्राकाशयोः संब. संयमादिव्यं श्रोत्रम् ।। ४१ ॥ कायाकाशयोः संबन्धसंपमालयतुलसमाप- तेवाऽऽकाशगमनम् ॥ ४२ ॥ पहिरकल्पिवा त्तिर्महाविदेहा ततः सकाशावर- णतया ॥ ४३ ॥ मूळस्वरूपसूक्ष्मान्धपार्थवत्त्वसंयमाद्भूतजया ॥ ४४ ।। ततोऽणिमादिमादुर्भावः कायसंपत्तद्धर्मानभिघातम्य ॥४५|| रूपलावण्यवलव नसंहननस्वानि कायसंपत् ॥ ४६ ॥ ग्रहणस्वरूपास्पितान्वयार्थवत्वसंगमा- ·पातञ्जलयोगसूत्रपाठः। मनपामाटोकः ॥ ५ ॥ तस्य भूमिषु विनियोगः ॥ ६ ॥ यमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः ॥ ७ ॥ तदपि पहिरङ्ग निर्वीजस्य । ८॥ व्युत्थाननिरोघसंस्कारयो- रमिभवमादुर्भावी निरोधक्षणनित्तान्पयो निरोधपरिणामः ||९| तम्ग प्रशा• न्तवाहिता संरफारात् ॥ १० ॥ सर्यितफाननयोः क्षयोदगो.निनस्य समा. धिपरिणामः ॥११॥ ततः पुनः शन्तोदित तुल्यत्ययो चित्तस्यकामनाप- रिणामः||१२|एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणापा व्याख्याता॥१३॥ शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी ॥ १४ ॥ क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः ॥ १५ ॥ परिणामत्र यसंयमादतीतानागतज्ञानम् ॥ १६॥ शब्दार्थप्रत्य- पानामिनरेतराध्यासासंकरस्तत्तविभागसंयमात्सर्वभूनरुतज्ञानम् ॥ १७ ।। संस्कार साक्षात्करणात्पूर्वजातिज्ञानम् ॥१८॥ मत्ययस्य पाचित्तज्ञानम्॥१९॥ न च तत्सालम्बनं तस्याविषयीभूतत्वात् ॥२०॥ कायरूपसंयमात्तद्ाह्यशक्ति- स्तम्भ चक्षुष्पकाशसंश्योगेऽन्तर्धानम् ॥ २१ ॥ सोपक्रमं निवपक्रमं च कर्म तसंयमादपरान्तज्ञानमरिष्भ्यो वा ॥ २२ ॥ मैयादिपु बलानि ।। २३ ॥ पलेपु रस्तियलादीनि ॥ २४ ॥ प्रवृत्त्यालीफन्यासात्सूक्ष्मव्ययहितविप्रकृष्ट- मानम् ॥२५।। भुवनशानं सूर्य संयमात् ॥२६॥ चन्द्रे तारान्यूहज्ञानम्॥२७॥ ध्रुवे तद्गतिनानम् ॥ २८ ॥ नाभिचके कायव्यहनानम् ॥ २९॥ कण्ठपे क्षुत्पिपासानिचिः ॥३०॥ कर्मनाच्या स्थैर्यम् ॥३१॥ मूर्धज्योतिपि सिद्ध- । दर्शनम् ।। ३२ ॥ मातिभावा सर्वम् ॥३३॥ हृदये चित्तसंचित् ॥३४॥सत्त्व. पुरुपयोरत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोगः परात्स्वार्थसंयमापुरूपता नम् ॥ ३५ ॥ ततः प्रातिभश्रावणवेदनादशीस्वाददाता जायन्ते ॥३६ ॥ ते समाधाघुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः ॥ ३७ ॥ यन्धकारणपिल्यात्मचारसंदे- दनाच्च चित्तस्य परशरीरावेशः॥३८॥उदानजयानलपङ्ककण्टकादिप्पसङ्ग उत्कान्तिध ॥ ३९ ॥ समान नपाउज्वलनम् ॥ ४० ॥ श्रोत्राकाशयोः संब. घसंयमादिव्यं श्रोत्रम् ॥ ४१ ॥ फायाकाशयोः संबन्धसंयमाल्लघुतळसमाप- तेषाऽऽकाशगपनम् ॥ ४२ ॥ बहिरकल्पिता रचिर्महाविदेहा ततः प्रकाशावर- णक्षया ।। ४३ ॥ म्यूळस्वरूपसूक्ष्माययार्यवत्वसंयमाद्भूतजया ॥ ४४ ।। ववोऽणिमादिभादुर्भावः कायसंपत्तद्धनिभियानय ॥४५॥ रूपलावण्यवलव जसंहननत्वानि फायसंपत् ॥ १६ ॥ ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवत्वसंगमा- ·पाताळयोगसूत्रपाठः। 'दिन्द्रियजयः 1.४७. ततो मनोजयित्वं विकरणभावः प्रधानजय ॥४८॥ सत्यपुरुपान्यताख्यातिमावस्य सर्वभावाधिष्ठातृत्व सर्वज्ञातृत्वं च ॥ १९ ॥ तद्वैराग्यादपि दोपवीजक्षये कैवल्यम् ॥५०॥ स्थान्युपनिमन्त्रणे सङ्गास्मया- करणं पुनरनिएमसङ्गात् ।। ५१ ॥ क्षणतत्क्रपयोः संयमाद्विवेक नानम् ।। ५२ ॥ जातिलक्षणदेशैरन्यतानवच्छेदातुल्ययोस्ततः प्रविपत्तिः ॥ ५३ ।। चारकं सर्वविषय सर्वधाविषयमनम चेवि विवेकजं ज्ञानम् ॥ ५४॥ तन्व- पुरुपयोः शुद्धिसाम्ये फैवल्पपिति ॥ ५५ ॥ इति तृतीयः पादः । अथ चतुर्पः पादः। जन्मोपपिपतप:सपाधिनाः सिद्धयः ॥ १।। जात्यन्तरपरिणामः 45- त्यापूरात् ।। २ ॥ निमितपपयोन कनीनां वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिरुवत् ॥ २॥ निर्माणचित्ता यामिवामानात् ॥ ४ ॥ मतिभे? नयोजक वित्तमे- कमनेपाम् ॥५॥ तव ध्यानजमनाप्रयम् ॥ ६॥ कर्माशुलाकणं योगिनात. विधमितरेषाम् ॥७॥ ततातद्विपाशानुगुणानावाभिव्य पसिनानाम् ॥ जातिदेवकालव्ययहितानामप्यान-तर्थ स्मृतिकिारयोरेकरूपत्वाय ॥ ९ ॥ तासामनादित्य चाऽऽधिपो नित्यत्वात् ॥ १० ॥ हेतुफलानगालम्वनः संग्रहीतत्वादेपामभावे तदा ॥ ११ ॥ भनीवानागतं स्वरूपतोऽत्यय. भेदाधर्माणाम् ॥ १२ ॥ यसमा गुणात्मानः ॥ १३ ॥ परिणाम वास्तुपया ॥ १४॥ वस्तु साम्य वित्त मेदाचयोर्दियतः पन्याः ॥१५॥ नचिनतन्य व पदमाण वा स्यात् ॥ १६ ॥ अनुपातमा पेतियापि यस्तु शातामाता ॥ १७ ॥ सदा नानाविचट यस्तामो ५५५पापरिणामित्यात् ॥ १८ ॥ ॥ तस्यामा दृश्पत्यात् ॥ १९ ॥ एक- सम पोमयानधारणम् ॥ २० ॥ चिचान्तरदृश्ये त्रुद्धिबुझेरतिपाङ्ग तिसंचारव ॥ २१ ॥ चितेरमतिराममायास्तदाकारापती सत्रुद्भिसंवेदनम् ॥ २२ ॥ ददृश्योपरक पिच समर्थिम् ॥ २३ ॥ तदसंख्येयवासनामिवि- अमाप पर्यि संहत्यकारित्वात् ॥ २४ ॥ विशेषदर्शिन आत्मभावभावनानि ·६ पानअल योगा। वृतिः ॥ २५ ॥ तदा विकनिम्नं केल्यमारभारं चितम् ॥ २६ ॥ कि नेषु मत्यपान्तराणि संरकारेभ्यः ॥ २७ ॥ हानमेषां केशवदुक्तम् ॥ २८॥ मसंख्यानेऽप्यकुसी स्य सर्वया पिकाख्यातधर्ममधः समाधिः ॥२९॥ ant केशभनिवृतिः ॥ ३० ॥ तदा सर्वावरणमलापेवस्य ज्ञानस्याऽऽनन्त्याय. मल्पम् ॥ ३१ ॥ ततः कृतार्यानो परिणामक्रपसमानिर्गुणानाम् ॥ ३१ ॥ क्षणमतियोगी परिणामापरावनिह्यः कपः ॥ ३३ ॥ पुरुषार्थशून्याना गुणानां प्रतिप्राप्तवः फैश्य स्वरूपमतिछा वा चितिशक्तिरिति ॥ ३४ ॥ इति चतुर्यः पादः ॥ ४ ॥ समातोऽयं श्रीमत्पतञ्जलिमणीतो योगसूत्रपाठः ॥