Shri Abhaya Jain Granthalaya, Bikaner

Sutravyakhyanvidhishatkam

Shri Manmanikyasagar · 2011/03

PDF Proofread

Front matter

No text on this page.

आगमौद्धारक-प्रथमालाया समश रत्नम्। ॐनमो निनाय। आगमोद्धारर आचायप्रवरश्री आनन्दसागरसूरीश्वरेभ्यो नम । महोपाध्याय श्रीमद् धर्मसागरगणिविरचित सूत्रव्याख्यानविधिशतकम। १०पू० गच्छाधिपति आचार्य श्रीमन्माणिक्यसागर- सूरीश्मरशिष्य मुनिलामसागर । प्रतय ५००] धीर मरत ४८८ [मूल्य २०० न०० वि०स.२०१८ प्रकाशिका मीठाभाई कल्याणचद पेढी, कपडवंज (जि. सेड़ा) द्रयसहायक- फ्लमत्ता (गुजराती) श्वेताम्बर मूर्तिपूनक तपागच्छ जैन सघ ६६, कैनिंग स्ट्रीट कलक्त्ता - मुद्रक सुराना प्रिण्टिंग वर्स ४०२ अपर चितपुर रोड, कलकत्ता किंचिद् वक्तव्य । मा म्वोपनवृतिविम्पित 'स्वन्यात्यानरिधिशतक' नामनो अथ जिनागमना अभ्यासी एवा बुधजनोना करकमलमा अर्पण करवामा आवे छे। आ प्रथना रचयिता बहुश्रुत महोपाध्याय श्रीमद् घर्मसागर- गणिवर छे। जो के अथकारे आसा ग्रन्थमा क्यांय पोताना नामनो निर्देश फों नथा, परन्तु आ अथनी हस्तलिखित पुस्तक उपर 'महोपाध्याय श्रीधर्मसागरगणिवरहन' आयो उल्लेख छे, ए विगेरे उपरथी आ प्रथना रचयिता पू० उपाध्यायनी समरित छे। पूज्यश्रीना प्रतियोघरगुरु जीवनपर्यत विगइना त्यागी पटित शिरोमणी पू० श्री जीवर्षिगणि हता, प्राज्याहेतु गुर पू० आचार्य श्री आनन्-विमरमूरिजी अने नानमपद् गुरु पू० आचार्यश्रीविजयदानसूरिनी हता। पूज्यश्री विद्याध्ययनमाटे पू० आचार्यश्री विनयहीरसूरिजी साथे देवगिरि पधार्या हता अने न्यायशास्त्रमा निष्णात थया हता । पूज्यश्रीने वि० स० १६०८ वर्षे पू० आचार्य श्री विनयदानसूरिजीए उपाध्यायपदथी मलकृत कया हता। पूज्यश्रीए कपकिरणावली प्रपचनपरीक्षा-तत्त्वतर गिणी महावीरजिनस्तुनि विगेरे अनेक प्राथोनी रचना करीने जिन- शासननी अजोड़ सेवा करी छ।

पूज्यश्रीना उपाध्याय श्रीश्रुतसागरगणिविगेरे विद्वान् शिप्यो तेमज उपाध्याय श्रीशांतिसागरगणि विगेरे अनेक मशिप्यो हता। सशोधनमा अमदावाद डेलाना उपाश्रयना हस्तलिखित- ज्ञानमहारनी प्रति उपरथी शासनकटकोद्धारक गणिर्य श्री हससागरजी महाराजजीना शिष्य ज्योतिर्विद् मुनिवर्य श्री नरेद्रसागरजी महाराजजीए स्वहस्ते रोली अने सुरत श्री जैना नन्दपुस्तकालयनी प्रति उपरथी सशोधित चुक अमोने प्राप्त थइ हती। तेना आधारे आ ग्रथनु सावधानीथी सशोधन करसामा आव्यु छे छता कोइ भूल रहेली जणाय तो सुनोए सुधारी वाचवु ए अभ्यर्थना । लि. फलकत्ता, कार्तिक सुदी पचमी सशोधक प्रकाशकीय-निवेदन। प०पू० गच्याधिपति आ० श्री माणिस्यसागरसूरीश्वरनी महाराज आदि ठाणा वि० सं० २०१० ला वर्षे पटवज शहेरमा मीठामाइ गुरारचन्दना उपाश्रये चातुर्मास मीराज्या हता आ अवमरे तेओश्रीना पवित्र आशीर्वादे आगमोदारक- अयमारानी स्थापना थरी हती। आ प्रथमाराए त्यारवाद प्रकासनोनी प्रगति ठीक-ठीक करीछे। तेमोश्रीनो पुण्यपा" मा 'सूत्र व्याख्यााविधिगतक' नामना प्रयने भागमोद्धारक प्रथमाराना १७ मारनतरीके प्रगट करता अमने बहु हर्ष थाय हे। आनी प्रेसकोपी मुनिवर्य श्री रामसागरजी महाराजजीए फरेली छे तेमन आनु सगोधन ५० पू० गच्छाधिपति मा० श्री. माणिस्यसागरमूरिजीनी परित्रदृष्टि नीचे तेोत्रीए करेल थे, ते यदल तेओश्रीनो तेमन जेमओए आना प्रकाशनमा द्रव्य तथा प्रति आपवानी सहाय करी ते यथानो मामार मानीए बीए। लि. रमणलाल जयचन्द शुद्धिपत्रम् । अशुद्धम् भुड्कते पृ० प० शुद्धम् भुङ्क्ते ६ " " occ २२ ४२ ४३ ४८८ णाम णामम उवुग्धा उबुग्धा ४ वन्ध्य वध्य तरो नन्तरो पमुहा प्पमुद्दा २ जिन निज जन जैन गृह ग्रह ताया अपरि उद्वत्त्य उद्वत्य २२ अनन्तरोक्तागमयाधानुरोधेन प्रजापना वृत्त्यभिप्रायेण च युक्त्या तथा भणने न कश्चिद् दोप इति प्रत्यन्तरे । १ ७९ ताया परि ८७ सूत्रव्याख्यानविधिशतकस्य विषयानुक्रम । २ ३ Y ७ विषय प्पम् सूबा सामायिकरय प्रपमाध्यपनत्वं व्यापि 'मोअरिहवाण' इत्यस्य प्रथमपदया। गपपरपजस्यस्य स्वरूप एषभक्षण सूत्रगणारच। द्वानियत् एषरोपा । सूत्र पाल्यानस्य कर्तु भोवरच स्वम्पम् । यनुपारस्य प्रकारत्रपम्। नियुक्त प्रकारत्रयम्। सदशादि २६ दारापा किचिद प्यारपानम् । सीपातीथयो स्वरूपम्। प्रकारान्तरेण तीथम्बम्प त उसने विपत्कालरथायि च। मान्यत तपारपस्यैव संपतम्। महानिशीपमूपयमापवादिना तीथत्यम् । सौकिकलाकातरमदेन उमागरय दैविध्यम् । २१ गिधर पौर्णिमे यकालीना यामासत्व शिवभूति चन्द्रप्रमाचायारीना वीधरामापलेच २२ याटिक्स्य वीर स०६.६ वर्षे रणवीरपुरे उपति । देशपिरताना मुवणादिप्रतिमावत् साधना धर्मारकरपस्यापरिमहलम् । २५ पूर्णिमापक्षम्य मागवावगमोपाय । सौम्पकमनस्वरूपम् । २६ मगवत्या नत्री-जया भगमादीनां अतिदेश। चरमश्रुतधरस्य भुते प्रादारादेरधिकार । २७ ४२ ४६ ५२ ६२ ६७. [ ज ] मिनदृष्टातेन एकपटस्या कापत्यम् । मिथ्यात्वस्वरूपम् । सम्यक्त्वस्वरूप मिथ्यावविभागश्च । आगादमिथ्यात्वस्य निभा । तीवमिथ्याशा मागानुमारिकृत्यामाव । मार्गानुमारिकृत्यस्य स्वरूपम् । उत्सूत्रमापी जिनवचनानुवादी न मरत। दिगम्बरादीनामादिवतार । शिष्यत्य विना गुरुत्वाभाव । उत्प्रमापिणा धमक्याश्रवणादिनिषध । लोकोत्तर मिथ्याशामुत्पत्तिस्यरूपम् । लौक्विमिथ्यात्वस्य याभिमहिकादिप्रकारा तत्स्वरूपच ध्यता यस मिथ्यात्वस्वरूप कमवादिस्वरूप च। भव्यानी मन्यवहारिक यहारिक मेद तत्सम्बधिकाले च । नियाचिमवनकाल चित च। सम्यक्त्वप्राप्तियोग्यताकाल । यभष्याना यवहारिक्ताभाव । गांशयिकानाभिग्रहिकाभिमहिकाभिनिवेशिकाना उत्तरोत्तर तीनतीमतरत्व। नागपुरीयलोम्पक्मतस्य मूलप्ररूपणा । जैनप्रत्रिया। लोम्पक्मतखण्डनम् । ८३ ८५ ६७ १०३ १०४ १०७ १०८

ॐ नमो जिनाय
आगमोद्धारक-आचार्य-श्रीआनदसागरसूरीश्वरेभ्यो नमः ।
महोपाध्यायश्रीधर्मसागरगणिप्रवरप्रणीत स्वोपज्ञवृत्तिविभूपित
व्यारयानविधिशतकम् ।
।। श्री गुरभ्यो नम ॥ इह हि तावत् जैनप्रवचनमात्रस्य
व्यारयानविधेर्दिश दर्शयितु सूत्रव्यारयानविधिशतकाभिधानस्य
प्रकरणस्य निर्विघ्नपरिसमाप्त्यर्थ मगल, श्रोतु प्रवृत्त्यर्थ चाभिधेय
दिदर्शयिषु प्रथमगाथामाह---
णमिऊण महावीर, जिणायण अत्यनायग गहिउ ।
सुत्तरयणाइ रहय, जह णाय वह पवरसामि ॥१॥
व्यारया--महावीर-श्रीमहावीरनामान तीर्थकर, नत्वा-
प्रणम्य, जिनयचन-तीर्थद्भाषित, अर्थवाचक -जीवाजीवादि-
पदार्थवाचक शब्दसमूह, गृहीला आदाय तीर्थ मुखान्नि-
शम्य, सूत्ररचाया-गद्यपद्यय धुररचनया ( रचित ) निबद्ध सत्
यथा ज्ञात-गुस्पारम्पर्यागतेनाऽऽगमेनावगत तथा वक्ष्यामीति ।
अत्र प्रयमपादेन मगलमुत्तरपादत्रिवेण चाभिवेय दर्शितमिति
गाथार्थ ॥१॥
अथ यथा ज्ञात तथाऽऽगमोक्तामेव गाथामाह--
अत्थ भासइ अरहा, सुत्त गथति गणहरा निउण ।
सासणस्स हिअट्टाए, तओ सुत्त पवत्तइ ॥ २॥

२ व्यारयान विधि- व्यारया--अर्थ जीवादिपदार्थ, कारणे कार्योपचारात् पदार्थविषयकज्ञानजनकत्वेन जीवाजीवादिपदार्थवाचकशब्द- समूह, भापतेऽर्हन्-जिनेद्र, तत् श्रुत्वा गणधरा -गौतमादय सूत्र--पद्यरचनात्मक वक्ष्यमाणनिर्दोषत्वाधष्टगुणोपेत, अनन्ति निय नन्ति, कथ १ निपुण यथा स्यात्तथा, सूत्ररचनायाँ नैपुण्य तावत् सूत्रलक्षणोपेतसूररचनेनैव स्यात् । तत्र सूत्ररक्षण- मन तर वक्ष्यते । अथ सूत्रलक्षणोपेतसूत्ररचनाया प्रयोजनमाह- 'सासणस्स' इत्यादि। शासनस्य हितार्थ-सर्वसम्पत्प्राप्तिहेतव इत्यर्थ । अनेन मणनेन तीर्थव्यतिरिक्तानां रौकिक्लोकोचर- मिथ्याशा सम्यक्त्वानभिमुखाना हित न भवत्येवेत्यर्थादापन्न मवसातन्य, मिथ्यागभिमतमार्गाणा नाशकत्वात् । यदाऽऽगम : णिवुइपहमामणय, जयइ सया सभाषदेसणय । कुसमयमयणासणय, जिणिंदवरवीरसामणय ॥१॥ इति सूत्ररचनादिनादारभ्य तीर्थ यावत्सूत्रप्रवृत्तिरिति गाथार्थ ॥२॥ अथ गणधररचितेषु सूत्रेषु किं प्रथममध्ययन ? तत्रापि किं प्रथम पदमिति दर्शयन्नाह- सरेमि मुत्ताण, मामाइअसुत्तमाइमज्झयण। तस्साइपय तु णमो-अरिहताण समयसिद्ध ॥३॥ -सपा सूत्राणा-गणधररचिताना मध्ये प्रथम मययन सामायिकसूत्र 'सामाइअमाइअ सुअनाण जाव बिंदु- सारायोति आवश्यक नियुक्तिवचनात् । तम्याप्याद्य पद व्यारया-सपा शतकम्। ३ "णमो अरिहताण मिति समयसिद्ध-समये जैनशासने पालका नामपि प्रतीतत्वात् सिद्ध सिद्धिप्राप्त, नमस्कारस्य सामायिका ध्ययनान्तर्गतत्वादिति गाथार्थ ॥ १ ॥ अथ 'नमो अरिहताण' मितिपदस्य सूत्रत्वेन तल्लक्षणपरि- ज्ञापनाय सामान्यतो गणधरकृतसूनस्य स्वरूपमाह- गणहररइय सुत्तं, लक्षणजुत्त इविज्न णियमेण । तल्लक्सण तु आगम भणिअ तह किंचि दसेमि ॥ ४॥ व्यारया-गणधररचित सूत्र नियमेन-निश्चयेन रक्षण- युक्त, एवो गम्यो, लक्षणयुक्तमेर भवेत् । तच यथाऽऽगमे भणित तथा किंचिद्दर्शयामीति गाथार्थ ॥ ४ ॥ अथ सूत्ररक्षणमाह- अप्पग्गथ १ महत्थ २, पत्तीसादोसविरहिअ ३ ज च । लसणजुत्त सुत्त ४, अहहि अ गुणेहि उववेअ ॥ ५ ॥ व्यारया-अल्पग्रन्थ च महार्थ चेति विग्रह । उत्पाद व्ययध्रौव्ययुक्त सदितिमत् द्वात्रिंशद्दोपरहित यच रक्षणयुक्त अप्रभिर्गुणैर(प)पतं सूत्र भवति । ते चाप्टौ गुणा अमी- णिद्दोम १ सारखत च २ उजुत्त ३ मलकिस ४ । उरणीय ५ सोरयार च ६, मिअ७ महुर ८ मेव य ॥१॥त्ति। तत्र निर्दाप च वक्ष्यमाणद्वात्रिंशद्दोपरहित, सारवत् बहुपर्याय गोशब्दवत् सामायिकाद्वा, अन्वय यतिरेकरक्षणा हेतवस्तैर्युक्त, अरस्त-उपमानादिभिरुपत, उपनीत च उपनयोपसहत, सोप चार अग्राम्याभिधान, मित वर्णादिनियतपरिमाण, मधुर श्रपण ।

४ व्याख्यान विधि- मनोहरमिति । अल्पम यमहार्थतामगनेन युिक्तिमाप्या दयोऽभ्युपगत या इति दर्शित । तेषामेव सूधार्थरूप वात, अन्यथा महार्थताया असम्मवात्। कादिन्येऽपि मागुणा यथा- अप्परबर गसदिन २, सारय ३ विस्ममोमुह ४। अथोम ५ मणवर्ग ६, मुच सव्वष्णुभासिभ ॥१॥ अस्पाक्षर~-मिताक्षर सामायिकाभिधाारत, असन्दिग्ध सै घशब्दवत् लवणोदकाधनेकार्थसमयकारि न भवति, सार वत्-बहुपर्याय, विश्वतोमुम्ब प्रतिमत्रमनुयोगचतुष्टयाभिषागत्, अस्तीमा-हेहकारादिघिद्रपूरणम्तोमशूय स्तोमका निपाता , अनवद्य ----अगर्दा अहिंसाधभिघायर्फ 'पट्शतानि नियुज्यन्ते, पशूनां म यमेहनि । मसमेघस्य वचना यूनानि पशुभिस्त्रिमि' ॥१॥रित्यादिवचनवत् हिमायभिधायक न भवति । ण्यविध सूत्र सर्वममापित भवतीति गाथार्थ ॥७॥ अथ सूत्रलक्षणे मणितान् द्वात्रिंशतो दोपानाद-- अलिअ १ मुरघायजणय २, इचाइअमधिदोसपग्जता । पत्तीसा सुत्तदोसा, भणिमा गिज्जुनिअणुओगे ॥६॥ व्याख्या-- अगरीकोपपातजनकमित्यादिसविदोषपर्यता द्वात्रिंशद्दोपा सूत्रस्य मणिता नियुक्त्यनुयोगे नियुक्तिव्याम्या अर्थान्नमस्कारतियुक्तिव्याम्यानस्यादौ श्रीहरिभद्रमरिभिरिति गम्य, तथाहि-- अनिय १ मुरपायजणय २, णिरत्यय ३ मवस्थय ४ छल ५ दुहिल ६ ।

शनकम्। ५ . णिम्मार ७ महिम ८ मण पुणरच १० वाहय ११ मजुत १२ ॥१॥ कममिष्ण १३ वयणमिण्य १४, विमतिभिष्ण १५ च रिंगमिण १६ च । अणभिहिय १७ मपयमेव य १८, सहावहीण १९ वव हिम २० च ॥ २ ॥ कार २१ जइ २२ च्चवि २३ दोसा समयविरद्ध २४ च वयणमित्त २५ च । अयावचीदोसो २६, णेओ अममासदोसा२७ ॥ ॥ ३ ॥ उवमा २८ स्वगदोपो २९, णिद्देन ३० पयत्य ३१ सघिदोसो ३२ । पए उम्मुसदोसा, बत्तीस टुति णायचा ।। ४ ॥ एतार्मा गाथाना सियान्यानुसारेण सट्क्षेपार्थम्नेव- मरीक अनृत अभूतोद्भावन मूननि हवश्च इस्सरकर्तृक जगत्, नाम्त्या मेगादि। १ । उपधानननक जीवपातहेतु , यथा-वेद विहिता हिंसा धर्माये यादि । निरर्थक-वर्णादिनिर्देशमात्र म आ इ ई इयादि । ३ । आर्यक पौर्यापयादपतिसम्पद्धार्थ, यथा दा दाहिमानीयादि।४। घर-नवकम्पला देवदत इत्यादि । ५। दुहिल-द्रोहम्वमान, यथा-यम्य बुद्धिर्न रिप्येत, हत्वा समिद जगत् इत्यादि । ६ । निस्मार परिफल्गु, वेदवचनवत् । ७। अधिक-वर्णानिमि 1 ८1 तैरेव हीन यून । ९। पुारक्तना शब्दतोऽर्थतश्च इद्र इन्द्र इत्यादि, ६ न्यारया विधि- इद्र शा इत्यादि । अथा अर्यादापनम्यार्यम्य यशब्देन पुरिक्तता, यथा देवदचो दिरा न मुफ्ते इयुस्ते अयाद्रानो मुडकते इति, तम्य च साक्षाबन्दी मान पुनम्फनता । १० । व्याहन पूापरव्यादति , यथा फर्म चाम्नि फल चास्ति कर्ता च नास्तीत्यादि । ११ । मयुक्त-अनुपपरिक्षम, यथा-सपा गातटप्रष्टै गजाना मदरिदुमि । प्रायर्तत नदी पोरा, हत्य- शरथवाहिनी ॥१॥ त्यादि । १२ । झमभिन्न यथा-शव्दार- पादय श्रोत्रचक्षुरादीनां विषय , तत्र गपशव्दादय इति भणन । १३ । वचनभिन्न-यथा-वृक्षानेतो पुष्पिता इत्यानि । १४ । विभक्तिभिन्न विभक्तिव्यत्यय , एष वृक्ष इति यसरे एप वृक्षमिति मणन । १५। लिभिन रिक ययय , यथा अय म्त्रीरित्यादि । १६ । अनभिहित स्वसिद्धान्तेऽनुपनिए, यथा वैशेषिकम्य दशम द्रव्य प्रतिरूपमित्यादि । १७ । अपद-अयच्छ दोऽधिकारे मायच्य दोऽभिधान, यथा आर्यापदे वैतालीयाभिधान ॥ १८ ॥ स्वभावहीन-यम्तुन म्यमावतो- ऽ यथाभिधान, यथा शीतो पहिरित्यादि । १९ । व्यवहित अतर्हित प्रतमुत्सृज्याप्रत व्यासतोऽभिधाय पुन मान- भणन । २० । कालदोष कालव्यत्यय यथा रामो यो विशतीत्यादि ।२१। यतिदोष अस्थापिरतिरविरतिर्वा । २२। घरि अरकारविशेषम्तेन शुय । २३ । समय विरुद्धच-म्बसिद्धान्तविरोधि, यथा-वैशेषिकस्य सप्तम पदार्थ प्रकृतिरूप । २४ । वचनमात्र यथा अय प्रदेशो लोकम य.

शतकम्। ७ मित्यादिमणन । २५। अर्थापत्तिदोप-यत्रार्थादरिष्टापत्ति, यथा ब्राह्मणो न हन्तव्य इत्यर्थादब्राह्मणघातापत्ति । २६ । असमासदोष समासविधौ सत्यसमासकरण, यथा राजपुस्प इत्यत्र तत्पुरुषसमासे कर्तव्ये विशेषणसमासकरण बहुव्रीहिसमास करण यादि । २७ । उपमादोपो-यत्र हीनाघिका उपमा नियते, यथा मेरु सर्पपोपम , सर्पपो मेस्सलिम इत्यादि ।२८॥ रूपकदोप यथा पर्वते निम्पयितव्ये शिखरनिरूपण । २९ । निर्देशदोपो-वाक्यासमाप्तिदीप , यथा-देवदत्त स्थाल्यामोदन मित्येव वक्ति, न पुन पचतीत्यादि ३० ! पदार्थदोष -यत्र वस्तुन पर्यायस्य पदाथा तरत्वेन कल्पना, यथा द्रव्यपर्यायाणा सत्तादीना पदार्थातरत्वेन कल्पन वैशेषिकस्य ३१ । असन्धिदोष -सघि प्राप्तौ तदकरण दुप्रसधिकरण वेत्यादि ३२ । इत्येव सूत्रस्य द्वात्रिंशद्दोपा हारिमा सविस्तर भणिता , अनुयोगद्वारे च 'अप्पग्गथमहत्थ बचीसादोसविरहिअ ज चेत्यादिना सूचिता अपि तवृत्तावतिदिप्टा इतिगाथार्थ ॥६॥ अयोक्तलक्षणम्य सूत्रस्यानुयोग कथ केन कर्तव्य केन च श्रोतय १ इत्याह-- एवनिह सुत्तस्म उ, तिहिं पयारेहिं होइ अणुओगो। कायचो सुगुरुहि, सोअन्बो णिउणमीसेहिं ॥७॥ व्यारया---एव विधस्य सूत्रस्यानुयोगो-व्याख्यान, त्रिभि प्रकारेरन तरवक्ष्यमाणगायोक्तपकार सुगुरुभि पर्तव्य , श्रोतव्य चकारो गम्य , श्रोतव्यश्च निपुणशिप्य । तत्र गुरो शोभनरव

८
व्यारयान विधि-
तावत्, अर्थतस्तीर्थकरात् सूत्रतश्च गणधरात् अच्छि नपरम्परा-
गतेन उद्देशसमुद्देशादिविधिना 'मुअणाणम्स उद्देसो समुद्दे सो
अणुष्णा अणुओगो पवत्तई' ति वचनात् , उपात्तमूत्रार्थधारित्वे-
नैव । गुरुत्व च सयतत्वेनैवावसातत्र्य, सयतानामेव सूत्रार्थयो-
रनुनादानेऽधिकारात् ।
यदागम –'तिविहा समणुण्णा प० त०-आयरियताए १,
उमझायत्ताए २, गणित्ताए ३'. ति श्री स्थानांगे [ सू०
१७४ ]। अब प्रथममङ्गे अनुयोगार्य प्रवासातव्य ।
एवविधेन गुरुणा प्रियमाणोऽनुयोगो निपुणशिप्यैश्च श्रोतव्य
इति । अत्र शिप्यस्य नैपुण्य तावत् , सुगुरुक्तविधिना गृहीत
सार्थ सूत्र गुमफलपद्भपति, न पुनरितरथापीति सम्यग्परिनाने
नावसातव्य । अत एव सुगुरभिरपि वाचनायोग्यन्वेन परीक्षा
प्राप्तस्यैव विनेयस्य वाचना दातन्या, न पुनरितरम्यापि । यदा-
गम -'तओ अपायणिज्जा प० त० अपिणीए १, विगइपडिपध्ये
२, अविओसिअपाहुडे ३', ति, श्रीस्थानागे [ सू० २०३] ।
एतवृत्तौ च-'सवासिता अपि वाचनाया अयोग्या , न वाच
नीया -न सूत्र पाठनीया , अर्थमप्यश्रावणीया। सूत्रापक्षयार्थस्य
गुरत्वात् । तथा अव्यवसितप्रामृतकोऽनुपशान्तकोधो मतन्य'।
तथा अयोग्यस्य शिष्यस्य वाचनादातुर्भावतम्नीर्थाच्छेदपाता
स्यात् । यदागम
'इहराउ मुसावाओ, पवयणखिसाय होइ लोगमि ।
सेसाणवि गुणहाणी, तित्थुच्छेओ अ भावेण ॥१॥'ति ।

शतकम् एतच्च समनुनासूत्रस्य व्याख्याया भाष्यकारवचन । एव सुशिष्यम्यापि कारतस्त्रिवर्षादिपर्यायप्राप्तस्याचारांगादेर्वाचना दातव्या । यदागम तिररिसपरिआगस्स उ, आयारपप्प णाममायण । चउवरिसपरिआगस्स र समगड णाम अगति ॥१॥ इत्यादि व्यवहारसूत्रे । एवं चानुज्ञातसूत्रार्थस्य साधो- धर्मकथायामप्यधिकारो, न पुनर्गहस्थादे । यदागम 'चत्तारि पुरिसजाया प० त०-आघवतिचा णाममेगे णो उ छजीविसपन्ने' इत्यादिचतुर्भहीवृचौ 'आस्यायक सूत्रम्य, न चोञ्छजीविकासम्पन -अनैपणानिरत इत्यर्थ , स चापद्गत सविग्न सविज्ञपाक्षिको वेयादि यावत् द्वितीयभगे यथाच्छन्द , तृतीये साधु , चतुर्थे गृहम्थादि इति । एव च सविज्ञपाक्षिकसाधुन्यतिरिक्ताना धर्मकथायामनधिकार एव भणित । तेन तेपा समीप धर्मस्थायण महापापमेव । अत एव गोप्ठामाहिरसमीप धमकथाश्रवण श्रीसमेन प्रतिपिद्ध। एतेन एतेऽपि धर्ममेवोपदिशन्ति, तत्श्रवणे को दोष ? इति आतिरपि निरस्ता, जिनानामुहट ध्य प्रवृत्तेर्महापापम्पत्वात् । किश्च सर्वेषामपि वादिनामुपदेशो निननिनमार्गप्रतिहेतुरेय भवति, तमार्गप्रवर्तन चो मार्गप्रवृत्तिरूपत्वेन महानर्थरूपमेनेति पर्यालोच्य । यदि च पर कदाचित् श्रावकोऽपि निजकुटुम्बस्य पुरस्ताद्धर्म कथयति, तदा गुरख इस्थमादिशतीति गुरूपदेश पारतत्र्येणैव जिनाना, न पुन साधुवत्समाप्रबधेनेति श्रावक- + व्यारयान विधि प्रतिकमणर्यादौ । एतेन पुस्तकसिद्धानपुरम्कारेण नवीनमार्ग- व्यवस्थापका• मऽपि जैनागमविगोपका एवेति दर्शित योध्य । मिद्धातोक्तव्यतिकराभावेऽपि अ ययनाध्यापनोपदेशादिषु प्रस्त नात् । उक्तन्यतिरन्तु परम्पराशून्याना लेशतोऽपि न भवति, तेगा जैनागमम्य लेशतोप्यभावात् । जैनप्रवचने च साम्प्रतमा गम पाम्परागम एव मातीत्यमे दर्शयियते । अत एव तेपा जैनागमवचनानुादोऽपि न भाति, नीनमागप्रकाशकत्येन शिवमूनिचन्द्रप्रभाचायादीना म्वयमेव देवस्वरूपत्वादित्यमे व्यक्तिकरिष्यत इति गाथार्थ ॥७॥ अयानुयोगस्य प्रकारत्रय दिदर्शयिषु भगवत्याचाग- मोसामेर गाथामाह-- मुत्तत्यो सलु पढमी, पीओ णिज्जुत्तिमीमओ मणिओ। तइयो अ णिरयसेमो, एम विही होइ अणुओगे ॥८॥ ज्याग्या-सूत्रम्यार्थ सूत्रार्थ , मूनाथ एव केरल प्रति- पाद्यते यम्मिन्ननुयागेऽसौ सत्रार्थ युज्यते । सूत्रमात्रमति पादनप्रधागोऽर्थ मूत्रार्थ । खरायेवकारार्थ । स चाव- भवति गुरुणा सूत्रार्थमात्राभिधायक प्रथमा- नुयोगा नव्य । मा भूत् प्राथमिकविोयम्य मतिसम्मोह । द्वितीयम्नु अनुयोगा नियुक्तिमिश्रक कार्य । तत्र नियुक्तिरपि सन्यायाना रक्त या तस्या अपि गूयाग्यानना निजव्यारया गाव माति, सूकम्येव तम्या अपि सूत्रवेन दुरवगायत्वात् । मत एव नियुक्नेगपि अनुयाग मूत्रस्येवाविशेषेण भणित । यदा- पारणे । एतमुक्त - शतकम्। -- -- गम -'मे कि त अणुगमे • दुरिहे ५० त० मुशाणुगमे निम्नु- तिमणगमे' चि थी अनुयोगद्वारे । तृतीयस्तु निवोष - प्रमट्गानुभमगागत मर्वाप्यों वाच्य । तत्र प्रसगागनो भाष्य म्तयाम्यानरूप । अनुप्रगगागतम्नु तदनुगतचरिमादिम्प पुरो वक्ष्यते इति गाथार्य ॥ ८॥ अथ ग्रयाणामपि प्रकाराणा प्रते मणितिमधिकृत्य নিশানাই-- वत्थणुओगो पढमो, पढमपयस्सेर पुखमणियस्म । मुपमिद्धो अगण दसेमि रिमपि तस्सेर ॥६॥ व्याम्पा तत्र त्रिपु अनुयोगप्रकारेषु, মুশফিন্য 'नो अरिहताण' मिन्टनाव मात्रम्य प्रथमपदम्य प्रथमोऽनु योग सुप्रसिद्ध , शठ परिमारगम्य वात् । स चैव-नम इति नेपानिर पद करचरणमाम्न मुप्रणिधानम्पो मकारो भववित्यर्थाभिधाय । केम्पो १ अभ्य -गमरवरनिर्मिनाप्ट महापाठिदार्यरूपा पूजामई तम्तेभ्य इत्यानिरपणायमातत्य । इतरयोस्तु-नियुक्तिमिश्रक निरवशेषग्यायोरनुयोगयो 'तम्य' णमो अरिहताणमितिपदमागम्य दिगदर्शयामीनि गायार्थ ।।। अथ हिनीयानुयोगम्य स्वरूप दयन् नियुत्तिविवेकमाह-- जो णिज्नुत्तीजुत्तो, बीमो मणिओ अ मुचअणुओगी। सा णिज्जुत्ती तिरिहा, गुपमिद्धा होर जिणसमए ||१०|| व्याया- य चकारो गम्य, यश्च स्यानुयोगो नियुक्तिमिश्रको द्वितीयो मणित । सा च पियुक्तिग्विविधा-

No text on this page.

शतकम्। १३ किं १३ काविह १४ कस्म १५ कहि १६, केमु १७ कह १८ किच्चिर हाइ काल २६ । कइ २० सतर २१ मविरहिअ २२, भवा २३ गरिस २४ फासण २५ णिरुत्ती २६ ॥ १३ ॥ (युग्मम) व्यास्या-चानयो सभेपतोऽनुयोगहारवृत्तित पिस्तरतस्तु आवश्यफनियुक्ति - तवृत्तिभ्यामेवेत्यनुयोगद्वारवृत्तावपीत्थमेव मणिन । तत्रोपोट्पातनियुक्तिरावश्यकनियुक्न्य तर्गता सर्वत्राप्य- तिदेशेन वक्त या। परमिह सर्वमूनसाधारणत्वपरिनानाय द्वार रिकपरिज्ञानमानहेतु किंचिद् व्याख्यान यथा उद्देशनमुदेश - सामायाभिधानरूपो यथाध्ययनमित्यादिम्पण वक्त य इति रिया सर्वत्रापि मन्तव्या १ । तथा निर्देशन निर्देश विशेपा मिधान, यथा सामायिकमियादि । तथा निर्गमन निर्गम कुन सामायिक निगतमिति३ । तथा तौ क्षेत्रकालो च, ययो सामा- यिकमुपन, तो च वक्तव्यो ४ ५। कुत पुरषानिर्गतमिति ६ । तथा केन कारणेन गीतमादयो भगवत्समीप श्रृण्वतीति । तथा प्रत्यय , केन प्रत्ययेन भगवतेदमुपदिष्ट ८। तथा लक्षण- सम्यक्त्वसामायिकादीना स्वरूपभणन । तथा नया नैगमा दय १० तथा समवतार -यो नयो यत्र समवतरति ११ । तथानुमत-कम्य व्यवहारादे किं सामायिकमनुमत ११२ । कि सामायिक कस्मिन् प्रत्यवतरति ? १३ । कतिविमिति १४ । कम्य सामायिक १५। क्व सामायिक १६ । तथा केषु व्यारयान विधि- द्र येषु सामायिक १७ । कथ केन कथ रेन प्रकारेण सामायिक म्यात् १८ । कियकाल सामायिक १६ । कियत सामायि कम्य युगपत् प्रतिपद्यमानका २० । सा तर फियद नरेण सामायिक २१ । अविरहित निरन्तर २२ । भग कियात उत्कृष्टा २३ । आकपा कस्मिन् कियात २४! म्पर्शना २५॥ निरुक्ति निश्रिता उक्ति २६ । इति पड्विंशतिद्वाराणा विवेक- निमित्त नाममात्रेण व्यारया। एव च यस्मिन् द्वारे प्रत प्रयोजन तत्तद्वारपुरम्कारेणाप्रवक्ष्यते इति गाथायुग्मार्थ ।१२।१३ अथ कीदृश्या नियुक्त्या द्वितीय सूत्रम्य व्याख्यान भव तीति दर्शयति- एआर्हि गाहाहि, वित्थररूमाहिं जा य णिज्जुत्ती वीए साणुगमाए, अणुओगो सुत्तमित्तस्म ॥१४॥ व्याख्या---एताभ्यामनन्तरोक्ताभ्या द्वारगाथाभ्यां पिस्तररूपा, हिरवधारणे, रिम्नररूपैव या नियुक्ति , तया सानु गमया सानुयोगया सूरमात्रम्यानुयोगो भवति सानुयोगनिर्यु तिमिश्रको द्वितीयोऽनुयोगो भवति । तत्र युक्तियुक्ता मम्मतिम्तु दर्शितैवेति गायार्थ ॥१४॥ द्वितीयप्रकारच्यारयानानुसारेण तीयातीर्थयो स्वरूपमाह- तेण चित्र जस्स णमो अरिहताण ति साणुओगपय । मम्म त सलु तित्य, मग्गो सेम अतित्थति ॥१५॥ व्याख्या-'तेन' प्रागुक्नप्रकारेण द्वितीयव्यारयानेन, चित्र अथ शतकम्। एवाथ, द्वितीय याम्यानानुसारेणेव यम्य 'णमो मरिहताण' मिति सानुयोगपद सानुयोगनियुरिनरक्षणव्याख्यानमयुक्त पद सामायिकाध्ययनम्य प्रथमपद 'सम्मति' सम्यग् प्रमाणं भवनि, सन् स्वरवधारणे, तदेव तीर्थ साधुसाघोबायफयाविकासमु नयात्मक, मागों माक्षमार्गा भवति । प-यम्योपप्रकारेण णमो अरिहताण मिति पद प्रमाणं न ममा, तदतीर्थ-तीन भवेत् । अतीथं च जिनाज्ञानापमत पय उमाग पये यथाद् योध्यमिति गाथार्थ ॥१६॥ अथ प्रसगत प्रकारान्तरेणापि तीर्थम्बम्पमाह---- तपा वियज चित्र, णिज्नुत्तिपमुहस मुअठाण । सपा वीरजिगाओ, उप्पर्ण जार दुप्पमहा ॥१६॥ व्याग्या--या अथवा, तीर्थ , चिमण्या, व्यादित सम्बध्यते, तदेव तीर्थ यत् नियुचिप्रमुम्म सर्वश्रुत नियुक्तिमाया दिफ समन श्रुत, तम्य स्थाा आयय , यन्नियुष यादिश्रुत म्यान भवति, तदेव तीर्धमित्यर्थ । सन्म तीर्थ साप्रत युन उत्पन कियत्कार म्यायि ! इत्याद 'मपइत्यादि । सम्पति- वर्तमान तीर्थ धीरजिनात् धीमहावीरादुत्पन्न-वर्तमा? तीर्थ श्रीमहावीरन्यवम्यापितमि यर्थ । पते शिवग्यादिव्ययम्या- पिता समुदायाम्तीथानि न भवन्तीति दर्शित | तेपा श्रीमहा- वीरव्यवस्थापित वामारादियो वक्ष्यते । तच याददु प्रसन दु मसमनामाचार्य तापच्या भरती यर्थ । यदागम 'जद्दीचे २ मारह वासे इमीसे ओसप्पिणीए देवाणुप्पि १६ ६ व्यारयान विधि- न याण केवइय काल तित्थ अणुसज्निम्सइ ! गो० जनुद्दीने २ मारहे वासे इमीसे ओसप्पिणीए इगलीस वाससहम्साइ तित्य अणुसज्जिस्सई' ति भग० श० २ उ० ८इति गाथार्थ ॥१६॥ अथ पुनरपि प्रकारान्तरेण तीर्थ व्यवस्थापयन्नाह- व तित्थं जिणठविय, जस्माइगरो ण लन्मई अण्णो । वीराओ धीरेण, दुप्पसहत तय भणि ॥१७॥ व्याख्या--तत्तीर्य जिनस्थापित भनेत्, यम्यादिकरो वीरात् श्रीमहावीरतीर्थकराद यश्चद्रप्रभाचार्या दिवदपरो लभ्यते । तस्य कता श्रीमहावीर एव । तच्च तीर्थ दु प्रसभान्त वीरेण श्रीमहावीरतीर्थरता,मणित भगवतीसम्मत्याप्राग प्रदर्शित मेव । तच्च साम्प्रत परिशेपात् तपागण एर तीर्थ भवति । तस्यादिकर्ताऽय श्रीमहावीरादपर फोऽपि नोपरभ्यते । न चैव पौर्णिमीयकोष्ट्रिकादिसमुदायास्तथा भविष्य तीति मानीय । तेपामादिकत, गा चद्रप्रभाचार्य जिनदत्ताचार्यादीना सर्वसम्मत यात् तदीयवचनैरेवाने व्यवस्थापयिष्यमाणत्वाच्च । या तु श्रीजगच मूरितस्तपागण इति ख्याति , सा तु यानानिमित्तक सधपतिरयातिनत् तदानी तपोमानज या। सपस फर्तव्यस्य भगवदाज्ञाविषयत्वात् । यदागम -- 'घट्टाणा अत्तपतो हिमाए सुहाए खमाए णिस्सेसाए आणुगामि अत्ताए भवति । त० परिआए १ परिआले २ तवे ३ सुप १ राहे ५ पूआसक्कारे ६' ति श्री स्थानास । तेन तथाभूत स (नपागण) एव परिशेपादच्छिन तीर्थ मतव्यमिति गाथार्थ ॥ -- शतकम्। अथ पुनरपि प्रकारान्तरेण तीर्थ व्यवस्थापय नाह---- अहवा जस्म पमाण, महाणिसीह हविज्ज त तित्य । हरिमद्दत लिहिय, महाणिमीहम्म आयरिसे ॥१८॥ व्यारया-अमेति प्रकारातरद्योतने । यस्य महानि- शीथ श्रीमहानिशीथसूत्र प्रमाण, ततीर्थ मन्त-य । एतच हरि भद्रोक्न श्रीहरिभद्रमरिणा भणित, श्रीमहानिशीथाऽऽदर्शे अर्थात् पूर्वाचायरिवितमि यक्षरार्थ । भावार्थस्तु यद्यपि गणधरहते श्रीमहानिशीथसने श्रीवजस्वामिव्यतिकरो नासीत् , पर तथापि उद्देहिकादिग्वण्डिनपत्रेभ्य प्रवचनहितार्थं यथायोघम योय सत्या श्रीमहानिशीथमूत्रलिम्पने तम्यैव तृतीयाध्ययने यथा श्रीहरिभद्रसारिणा श्रीपनूस्वामि यतिकरो रिखित । तथाहि- 'एस तु पचमगलमहामुअखधस्स वक्वाण त महया पपधेण अणतगमपज्जवेहि सुत्तम्स य पिहन्मूआहि णिज्नुत्तिभा- सचुण्णीहिं जहेर अणतणाणदसणघरेहिं तिथगरेहिं वक्खाणिज तहेव समासओ वयाणिज्नत आसी। अह अण्णया कार परिहाणिदोमेण ताओ णिज्जुतिभासचुष्णीओ बुच्छिन्नाओ । इमओ अ वच्चतेण काल्ममएण महदिनपते पयाणुसारी यय- रसामी नामा टुवारसगमुअहरो समुप्पष्णो। तेणेसो पचमगल महासुअखधस्स उद्धारो मन मुचमझे रिहिओ। म सुत्त पुण सुत्तत्ताए गणहरेहिं अथताए अरिहतेहिं भगवतेहिं धम्मतित्य गरेहिं तिलोअमहिएहिं वीरजिणिदेहिं पण्णविति श्रीमहानि शीथे तृतीयाध्ययने । प्रयोजनम्शेन रिखित तथा वृद्धसम्प्रदायात् व्यारयान विधि- वृद्ध-पूर्वाचार्य श्रीहरिमद्रसूरिव्यतिकरोऽपि तदनन्तरमेव रिमित । तथाहि- 'एत्य य वुढसपयाओ जत्य य जस्स ज पय पदणाणुलग्ग सुतालावग ण सपज्जइ तत्थ सुअरेहि कुरिहिमटोसो ण दाय वो, किंतु जो सो पम्म अचितचिंतामणिकप्पमूम्स महाणिसीहसुअवधस्म पुवायरिसो आसी, तेहिं चेर खडा- खटिएहिं उद्देहिमाइहिं हेऊहिं पहरे पत्तगा पटिमडिया, अच्चत सुमहत्थातिसयति इम महाणिसीहमुयवध कसिणपवय- णम्स परमसारभूज परमतच महत्त्य कसिणपवयणवच्छलएण बहुमनसत्तोक्यारिज ति काउ तहा आयहिअट्टयाए आय- रिमहरिभदण ज त थ आयरिसे दिट्ट त सन्च समई साहिऊण रिहिअ अण्णेहिंपि सिद्धसेणदिवायर वुड्वाइअजनस्वमेण देवगुत्त जसबद्धणम्पमासमणसीसरविगुत्त णेमिचन्न जिणदासगणि-म्यवगस- च्चसिरिप्पमुहेहिं जुगप्पहाणसुअरेहिं बहुमणिअमिण' ति । एतेन श्रीमहानिशीथश्रुतम्क धमधिकृत्य अश्रोतव्ययत्तत्- प्रलापिनो निरस्ता बोध्या । अचिन्त्यचिन्तामणिकल्प श्रीमहा- निशीथमूत्र सकरप्रपचनहितार्थ प्राचनवत्सलेन श्रीहरिभद्रसूरिणा खण्डितपत्रेभ्य यावद्यथादृप्ट तावदेव म्वमत्या समुचितीकृत्य लिखिल तत्काल्पनिभिर्युगप्रधानश्रुतघरैरप्यभ्युपगतमित्येव लिखि सपात् । एतेन य कश्चित् श्रीमहानिशीथमा श्रीहरिमरम् रिणा म्पमत्या लिखित, तेनायेषा बहुश्रुताना सम्यम् श्रद्धान नास्ति, एव श्रीहरिभद्रसूरिणा स्वयमेवोक्त, अतो नास्माफ-

शतम्।
१६
मपि श्रद्धानमिति पूर्वापरविरोधपरिनानशून्यो वातिकयाचालो
निरम्त एर । तदुक्तरचनानामिह गरस्याप्यभावात् । अत्रा
श्रीमहानिशीथाऽऽदलिषिता पूर्माचार्यवचनमम्मतिरेय। तथादि
-'अत्र चतुर्याध्ययने बदर मैद्धान्तिका काश्चिदालापकान्
न सम्यग श्रदधते इत्येव तैरश्रद्धानैरम्माकपि न सम्यग्
सद्धानमियाह श्रीहरिमद्रमूरि, न पुन सम्मेद चतुर्याध्य
यामन्यानि वा अ ययनानि, अम्यैव चतुयाध्ययनम्यैव पनि
पय परिमितैरारापरथद्धानमियर्थ । यत स्मान ममवाय
जीवाभिगम प्रज्ञापनादिप न कशिदिदमाचम्पे-यथा मेत्य
सतापम्थलमम्ति, तद्गुहावामिनस्तु मनुनाम्तेषु परमाधार्मिकाणां
पुन २ सप्ताप्यारान् उपपान , तेपा तेदारणेचशिलापरहक
सपुरैर्दलिना परिपीट्यमानानामपि सवत्सर
यावत्
प्राणन्यापतिर्न भवतीति ।
वृद्धवारम्नु पुनर्यया तावदि
दमार्प सूत्र विकृतिश्च नात्र प्रविष्टा, प्रमूनाश्चात्र श्रुतम्य धे
ऽथा सुष्टु अतिगयेन सानिशयानि गणपरोक्तवचनानीति ।
तदेव सस्थिते न मिचिदाशट्कनीय' । अा बहुश्रुतैर्नाम
प्राहेण उपासट्गनार्थवचनानि (वाक्यानि) विमुच्य सर्वमपि
श्रीमहानिशीथ प्रमाणीकृत । दैस्तु वाक्याना विरुद्धार्थत्यमेव
नाभ्युपगत । अभ्युपगत चानुक्तमप्युक्तमिति मणित्वा सकल
मपि महानिशीथमप्रमाणतया वातिकगचारैरिति । तन निदान
तावत् प्रक्रियावाचकानिज निज-वचनविरोधिवचनात्मकत्वमर ।
तथा च सिद्धं श्रीमहानिशीथमूलप्रमाणादि तीर्थमिति

व्यारयान विधि- श्रीहरिभद्रसूरिणोक्तमवसातव्य । अयथा प्रागुतप्रकारेण वचना. नुपपत्ति प्रसज्येत । न चैतत्तीर्थम्वरूप औष्ट्रिोति प्रसक्न तस्यापि श्रीमहानिशीथस्त्रस्याजोकारादिति वाच्य । मुग्धनन मातिजनकम्य तस्य तीर्थसमीपन्थियथं वचोमानेणाझीकारात् कथम यथा अनादिसिद्ध पाक्षिक पूर्णिमायामेनासीत, चतुर्दर्श तु पर्युपणाचतुर्थीवनाचरितेति मणिति स्यात् । तद्व्याजक हु अष्टमीपाते चतुर्थतपश्चैत्यपरिपाटीप्रमुग्वमष्टमीय सप्तम्या चतुर्दशीपाते च पाक्षिकृत्य पूर्णिमायामिति । यत्तु खरतर मेदविरोपेण विधिप्रपाया चतुर्मासकचतुर्दशीपाते पूर्णिमा युक्तेति भणित, तदपि तीर्थसम्मतपरम्परारोपेन जमालिबत्तीर्थवावताभि व्यञ्जक भवयेर । यदागम आयरिअपरपरण्ण, आगय जो उ आणुपुपीए । कोवेइ छेअाहे, जमालिणास स णासीहिति ॥१॥ चि सूत्रकृदङ्गनिर्यक्ती। जमालिवत्तीर्थप्रतिपक्षो हि नियमामिथ्यादृष्टिरेस म्यात् । तस्य च जिनप्रवचनमात्रम्याप्यप्रामाण्येनाभ्युपगमे कुतो महा निशीथाभ्युपगम । तेन लौम्पकस्य णमो अरिहताण' मिति पदस्येन तस्यापि श्रीमहानिशीथस्याङ्गीकारोऽपि वचोमानेण, न पुनर्भावत इति नातिप्रसङ्ग । यदि वचोमात्रेणाझीकारोऽपि प्रमाणतयाभ्युपगम्यते तहिं दिगम्बरादय सर्वेऽपि सम्यग्दृश एय भवेयु । देवोऽईन्, गुरु सुसाधु , धर्मस्तु केवरीप्रज्ञप्त एवेतिरूपेण देवादीना वचोमात्रेणाभ्युपगमात् । तस्मात् द्रव्यत शतकम्। सर्वेषामपि जैनाऽऽमासानां जैनप्रवचाभ्युपगमोऽपि निज निनमतिविकसितप्रनियानुरोधेन एवोपदास्यारो म य इति तात्पर्यमिति गाथार्थ ॥१०॥ अथ तीव्यतिरिक्तानामुमार्गभूता विकमाह-- सेमा सल उम्मग्गा, लोडअलोउत्तरेहिं दुविगप्पा । लोडअ उम्मग्गा पुण, पश्लिप्पमुहा मुअवा ॥१६॥ व्याया--नेपा-उक्तम्यरूपतीव्यतिरिक्ता उमार्गा, खलुरवधारणे, समारमार्गा भव । मार्ग इत्यरैकवचा, उमार्ग इयत्र बहुवचा च मार्ग एक एव भवनि, उ मागास्तु बहव इति जापनार्थमेव । एतय रौफिकमार्गेऽपि नीतमेव । निगमि पिननगराभिमुम्न प्रयेक एवं मार्ग , नेपाम्नु नवापि दिश उमार्गा एप । तेनोन्मागा लौकिकरोकोचगम्यो द्विविकल्या द्विपकारा, तोति शेप । तर रोकिको मागा कपिरान कापिटेय दर्शन-साम्यदानमियर्थ , त प्रमुखा कापियमौगताक्षपादा दयोऽनेकविधा मिन मिनिम्वरूपा प्रतीता एव । ते च सर्वेऽपि नयादा मख्यया वचनसायाका अपि सम्भवति । यदागम जावदआ वयणपहा, तारहमा चेर हुँति णययाया। जावइया पयवाया, ययणपहा ततिया चेव ॥१॥ ति गाथार्थ ॥१९॥ अथ रोकोचरो मार्गानाह- लोउत्तरा य मपइ, दिगपरप्पमुहपामपज्जता । ते पुण तित्यामासा, वित्ययरामाससटविआ ॥२०॥ . -

व्याख्यान विधि-
व्याख्या--लोकोउराश्ची मार्गा-लोकोत्तरमिथ्यादृष्टय ,
सम्प्रति वर्तमानकाले, दिगम्बरप्रमुखा पागपर्यता-पाशचन्द्रीय-
पर्यवसाना , प्रमुखागत् पौणिमीयकौष्ट्रिकान्परिक-सार्द्ध
पौणिमीयकाऽऽगमिष रौम्पक-कटुक व यनामानो प्राधा । ते
च तीर्थाभासा तीर्थवदाभासन्ते इति तीर्थाभासा । ते च किं
रक्षणा १ तीर्थकराभाससम्थापिता 'कारणानुरूप कार्य' मिति
वचनात् तीर्याऽऽभासाम्नीर्थकराऽऽभाससम्थापिता एव भवति।
तेन तीर्थकराभासा शिवभूति१ चन्द्रप्रभाचार्य२ जिनदत्ताचार्य३
नरसिंदोपाध्याय४ सुमतिसिहाचार्य५ शीरदेव६ रुम्पक
कटुफ ८ वध्य९ पाशच द्रनामभि क्रमेणावसातव्या इति
गाथार्थ ॥२०॥
अथ दशापि तीर्थाभासाम्तीर्थकराभासाश्चोपोद्घातनि-
र्युक्तौ ये यथा दृपिता तथा तान् क्रमेणाह--
तेसु पि णिज्जुचीए, णामग्गाहण मिआ समणो ।
सेमा परूपणाए, णिअमेण सिया हुति ॥२१॥
व्यात्या-तेष्वपि-दशस्वपि नाममाहेण क्षपणको दिग-
म्बरो दूपित , शेपास्तु प्ररूपणया नियमेन पिता भवति ।
का १ नियुक्तौ अथादुपोद्घातनिर्युक्ताविति गाथार्थ ॥२१॥
अथोपोद्घातनिर्युक्तावपि बोटिक कस्मिन् द्वारे भणित ?
इति दर्शय नाह-
छन्नीसा इकारम, दार तस्सेन जा य णिज्जुत्ती।
तीए जमालिपगुहा, पोडियपज्जतया भणिया ॥२२॥

- शतकम्। व्याख्या--पड्विंशतो एकादश द्वार समवनाररक्षण, तम्यैव या नियुक्ति , तस्या जमारिप्रमुम्वा बोटिंकपर्यता' भणिता । तत्राविद्यमानापत्यत्वेन जमात्यादीन परित्यज्य बोटिकोऽधिटनो वक्ष्यते इति गाथार्थ ॥२२॥ अथ बोटिक्स्योत्पत्तिमधिकृय कार क्षेत्र च नियुक्ति गाययैवाह-- छ माससयाइ उत्तराइ, तइआ मिद्धिं गयस्म चीरस्म । तो पोडिआण दिहि, रहमीरपुरे समुपण्णा ॥२३॥ व्यारया च सुगमैवेति गाथार्थ. ॥२३॥ अथ योटिकस्योत्पत्तिनिमित्तपरिज्ञानाय नियुक्तिगाथामाह- रहवीरपुर णयर, दीगमुजाण अज्जकण्हे य । सिमभूइस्सुवहिमि य, पुच्छा थेराण कहणा य ॥२४॥ व्यारा-रथवीरपुर नगरमित्यादि यावत् 'तत्य य दीनग मुज्जाणा, तथ य अज्ज कण्हा णाम आयरिआ समोसता, तथ य एगो सहस्समलो मिवमूहे णामे'त्यादि सा हारिभद्रीयवृत्ती कथानकादवसातव्यमिति गाथार्थ ॥२॥ अथ योटिकम्य यात मरीचित्रचनेन दूषयिनु नियुक्ति- गाथामाह- सुस्कारा य ममणा, णिरचरा मझ धाउरत्ताइ । हुतु अ मे पत्याइ , अरिहोमि कमायकलुममई ॥२॥ व्यारया च वृद्धिंगता यथा-क्लान्यम्यराणि-वस्त्राणि येपा ते शुक्लाम्बरा श्रमणा । तथा निर्गतमम्बर येभ्यस्ते निर- - --- - व्यारयान विधिः २४ म्बरा जिनकरिपकादय , 'मज्झत्ति' ममेत्यादि हारिभद्रीयवृत्ति- तोऽवसातव्यमिति गाथार्थ ॥२५॥ अथ मरीचिना यदुक्त, तद्व्यक्तीकुर्वन्नाह--- तेणिह समणा दुविहा, कहिा ते थेरकप्पनिणकप्पा। जिणकप्पो धुच्छिन्नो, जम्मूनिवाणसमयमि ॥२६॥ व्यारया--येन कारणेनेह जिनकरुिपकादय एर निरम्परा भणिता , तेन कारणेनेह श्रमणा द्विविधा कथिता । ते च स्थविरकल्पिका जिनकाल्सिकाश्चेति । तत्र जिनाप साम्प्रत नास्तीति दर्शयति 'जिणकप्पो'चि । जिनकपो नम्यूनिर्वाण समये व्युच्चिन्न । यदुक्त---- मण परमोहि-पुलाए, आहारग खवग-उवममे-कप्पे । । Y ६ ६ १० सनमतिग केरल सिम्झणा य जम्मि वुच्चिना ॥१॥ इति प्रवचनसारोद्धारे। तन कप्पोत्ति जिनकल्प इति गाथार्थ ॥२६॥ अथ साम्प्रत क कल्प ? कय भवती याह-~ सपइ अ थेरकप्पो, सज्झो आहारवत्थमाईहि । णहि सामग्गिअभावा, कज्ज सपज्जए किंचि ॥२७॥ व्याख्या-सम्प्रति एक स्थविरकल्पो, वर्तते इति गम्य । सच आहारवस्त्रादिमि साय । आहारादिकमन्तरेण स्थविर- कल्पिकानां शरीरस्थितिरेव न भाति, शरीराभावाच्च एकोऽपि क्सो न भति, कुत स्थविरकल्प १ अत एव श्री स्थानागे- - शतकम्। क्षपण:- 'कप्पति मिगथाण वा पिग्गथीण या तओ यथा' मियादिशा साधनां बनादे फागतापि गणिता। नहि कारणसामग्यमाने किंचि कार्य सम्पद्यने । यदुक्त- 'नाकारण भोकाय, नान्यकारणकारण । अयथा न व्यसम्धा स्यात्, कार्यकारणया पाचित ॥१॥ इनि गाथार्थ ॥२७॥ अथव नामग्राहेण दृपिनो दिगम्बर किरनपानिपाह-- इचाइ अणिज्जुनिपमुहरयणेहिं दूमियो समणो। वित्य व तेण (मओ) तेण, मूलागी आगमो चहओ॥२८॥ न्याया-इत्यादिनियुक्तिपमुखाचनदू पित दिगम्बर , तीर्थमिव तीयाभिमत आगम अपिगम्य , आगमो ऽपि मूलगत् त्यक्त । पौणिमीयकादीनामिव भगतोऽपि निन- प्रक्रियाम्पत्यापि नायुपगत तेन । यद्यपि तीर्थाभिमतागा दिगम्बरमननिराकरण मायाsमम्मवि, तथापि देवोऽई नेरेयादिमणनेन अयमपि माग सिद्धान्तोक्ता भविष्य तीति मुग्धजननान्निनिरामार्थमरमातव्यमिति गाथार्य ॥२८॥ अथ मुग्रजनभातिकारण दिगम्परयया निरापुर्य नाह--- धम्मोपारणमित्त, परिग्गही ता सुरणत्रिणपडिमा । परिमिअपरिग्गहम्मि, जइ हुज्जा देमनिरईण ॥२६॥ व्याग्या-धर्मापकरणमान यदि परिग्रह उच्यते तहिं मुवर्णजिनप्रतिमा, उपलबगार रजनरहाप्रितिमा तत्जो पकरणानि सौवर्णकलगादीनि च परिमहतया देगविरतीनां । सम्मया - व्यारयान विधि- परिमितपरिग्रहेऽर्थादतर्भीयु । तदपि त्यजनयुद्ध या । यत परिमितपरिग्रहोऽपि सर्वपरिग्रहत्यजनबुद्धिमतामेव भाति । अन एवम्बरम स्वरुपतर परिग्रह शोभन । यदुक्त- 'ससारमूलमारम्भास्तेपा हेतु परिमह । तम्मादुपासक उर्याद, अल्पमरुप परिग्रह ॥१॥ मिति योगशास्त्र। एष सुवर्णप्रतिमादिकमपि स्वल्प स्वल्पतरमेव शोमन सम्पधने, परिग्रहरूप वात् । तच्च न कस्यापि सम्मन । तस्मा यथा मुवणप्रतिमादिक ( परिमित ) परिग्रहो न भवति, तथा साधना धर्मापकरणायपि परिमदो 7 गति, धर्मापकरण व्यतिरिक्त परिग्रह इतिवचनात् । पर साधूना मूर्चयाधि परस्त्रपानादिधारण धर्मापकरणमेव । भनति मुच्छा परिगहो युत्तो' तिवचनात । अत एव साधना स्वारीरऽपि मा न भवति 'अवि अपणो वि देहमि नायरति ममाइअ तिवच नात् । यत्रादिम याश्च शरीरमच्चाऽऽयत्तत्यादिति गाथार्थ ।। अथ प्ररूपणयोदिष्टमार्गानाह-- अह जे परूषणाए, उम्मग्गा ते अ मग्गपडिवक्सा। चदप्पहाइहितो, सजाया लोअविक्साया ॥३०॥ व्यारया--'अथेति नाममाटेग दृषितम्य दिगम्बरस्य मणनान तर ये प्ररूपणया उमार्गा, ते च मार्गस्य-तीर्थम्य प्रतिपक्षा एप, चन्द्रप्रभाचार्यादिभ्य रोकपि ग्याता । यावत पूर्णिमापाक्षिकाभ्युपगतार , तेपा सर्वेषामपि चन्द्रप्रभावार्य पितामह । तेन ततो जाता आञ्चलिकागमि + सन्माता

शतकम्।
-
कादयो लोकविरयाता --सम्यग्दृष्टिलोकविश्रुता । सम्यग्टगो
हि जानति-यदेते पौणिमीयकान्निर्गता इति गाथार्थ ॥
अथ यया नियुक्त्या पूणिमापक्ष उमार्गा नायते, ता नियुक्तिमाह
महुराए जिणदासो, इच्चाइआ णिगमस्स णिज्जुत्ती।
तीए चउदमिमग्गो, उम्मग्गो पुण्णिमापक्सो ॥३१॥
व्याग्या-महुराए जिणदासो इत्यादिरूपा-
'महुराए निणटासो, आभीर मिाह गोण उपवासो।
भडीर मित्त वच्छे, (अवच्चे) भत्ते णागोहि आगमण ॥१॥
ति गाथा निर्गमम्य पड्विंशतिद्वारेषु तृतीयद्वारम्य नियुक्तिरपि
उपसर्गनियुक्त्यन्तर्गता 'तोए' ति तम्या निर्युक्तौ चतुर्दशीमार्ग :
चतुर्दश्यामेन चतुर्थतप प्रभृति पाक्षिकसत्य मार्ग । एव च
सति तत्प्रतिपक्ष -पूर्णिमापक्ष उन्मार्ग । मार्गान्मार्गयोश्च
परम्पर प्रतिपक्षरूपमादित्यक्षगर्थ । भागार्थस्तु सकथानक
हारिमद्रीयवृत्तितोऽवसात य । स च दिग्मात्रेण स्वेव-'सोनि
सावओ अमिचउद्दसीसु उययास करेद पोत्यय च वाएइ,
तेवि तारपि काराबरनामानौ वृपभो त सोऊण भद्दया जाया
जम्मि दिवसे सावगो ण जेमेति त दिवस तेवि ण जेमति,
तम्स सावगम्स मावो जाओ' चि श्रीहारिभद्र्यो । अब हि
श्रीपार्श्वनाथतीर्थसम्बघिनो जिनदासश्रावकम्य चतुर्दश्या नियमे
नोपवासकरणे चतुर्दश्यामव पाक्षिककृत्यमनादिसिद्ध मणित,
अर्थात् पूर्णिमापाक्षिक याभ्युपगता पूर्णिमापक्ष उ मार्ग एवेति
गाथार्थ ॥३१॥

८ व्यारयान विधि- अथोपोपातनियुक्त्यैव लौम्पपमत निराकर्तुं द्वारपरिना- नाय उपोद्घातनियुक्तेविवेकमाह- अह पीया चरपरिआ, णिग्गमदारस्प होड णिज्जुत्ती। तीए वि दारगाहा, सभासिआ सा इमा होइ ॥३२॥ व्यात्या-अथेति पूर्ववत । द्वितीया परवरिका 'वीर अरिङ्गेमि' मित्यातिरूपा निर्गमद्वारम्य पड्विंशतिद्वारेषु तृतीय- द्वारम्य नियुक्तिर्भवति । तम्यामपि द्वितीयवरवरिकानिर्युक्तावपि या समाप्यद्वारगाथा, सा इमा अनतरवक्ष्यमाणा भवतीति गाथार्थ ॥३२॥ अयोद्दिष्टा निर्गमद्वारा तर्गता नियुत्तिद्वारगाथामाह- णियाण चिडगागिइ, जिणस्म इक्साग रोमगाण च । मकहा थूम जिणहरे, जायग तेणाहिअग्गित्ति ॥३३॥ व्याख्या च हारिभद्रीयत्तितोऽवसातव्येनि गाथार्थ ॥३३॥ अथ साम्प्रतमभिहितद्वारगायाया द्वारद्वय याचिख्यासया मूल माध्यगाथामाह-- यूभसय भाउआण, चउनीस चे जिणहर कासी। म पजिणाण पडिमा, वण्णपमाणेहि णिअएहिं ॥३४॥ च्यारया-स्तूपशत भातृ णा भरत कारितमानिनि । तथा चतुर्विशतिमेर जिनगृहे-जिनायतने, 'कासीति-नागन' का ? इत्याह सर्वनिनाना प्रतिमा वर्णप्रमाणैर्निजनिने आत्मीयरि- त्यर्थ इति गाथाथ ॥३४॥ एतच्च व्याख्यान हारिभद्रीयत्तिगतमवसातव्य । --

शतकम्।
२६
--
--
-
अर्थता गाथाद्विक शैम्पकमतमधिकृय कीरा मातीति
दर्शयितुं प्रथम रोम्पकमतम्यरूपमाह-
पडिमाराअपक्सो, मुश्माण होइ मच्छिमाण ।
लूमालालाजाल, वछिन्न मणुप्रमालाण ॥३॥
व्यारया-प्रतिमारातिपक्ष - जिनप्रनिमावैरीजाम ,
मोणा धमाधमम्वरूप विसविक्गना, मक्षिकापामिन बना-
लाराजार | यथा तारागजालपतिता मशिका तर मृत्यु
माप्नुवन्नि, तथा मनिमाडरेचोनारपनिता मक्षिकाकल्या
ममाम्नपानन्न समारमानो भवन्ति । तदपि जार पृण-रोध
तृणमात्रेश विदारणीय, रेषा १ मनुजाराना दतिमाहका
युवानी दूरे, मनु बारकानामपि मोडागृहीततृणेनापि घेच
भनि । एव च सति प्रनिगा रानिपोऽपि बहुश्रुता दूरे, अर
श्रुतमानामपि सम्यग्दृशौ रणेनापि यो भातीति गाथार्थ ॥३॥
अथ तृणास शिइत्याह-
वणकप्प पुण अ, गाहदुग अप्पबुद्धिमगहिा।
एंपगमउत्तनाल लीलाए तेण मुहछिज्ज ॥३६॥
व्याख्या-तृणर प तृगसहा पुनरेतत् गाथाद्विर 'निचाण'
मियाघातरीक्त अत्यमुदिमगृहीत, तेन सैम्पकमतीतजार
रोल्या सुम्वेन देव मातीति गाथार्थ ॥३२॥
अथ लौम्पपिस्लामियपत्त्यैर दूषय नाह-
एअ अपमाण वि अ, भामत होइ टिपलमिद्धि।
अरिहताणपि पप, अपमाण तस्म मि सेम ! ॥३॥

- व्यारयान विधि- व्याख्या-एनद् गाथाशिकमप्रमाण अम्माक प्रमाण न भरतोति भापमाणे लुम्पके इप्टफरसिद्धिरादस्माक पाक्ति- फरसिद्धि । फारणमाह-'मरिहताण पि' लि-गमो अरिहताण- मि यपि पदमप्रमाण भरेत, किं शेष आयोगद्वारादि सर्वमपि श्रुत तम्य सैम्पकस्य । यस्य तु सर्व श्रुतमप्रमाण, तेन सह श्रुतप्रमाणादिना विवादोऽफिञ्चि कर एव, मयसम्म यादिक दर्शयिनुमशक्यत्यत् । अय भाव -यदि सौम्पको भणनि नियुक्ति भाष्यादिकमम्माकमप्रमाण, तर्हि शुनमात्रस्याप्रामाण्ये सिद्ध श्रुतपमाणादिना उगाथाद्विकेनापि जिनप्रतिमाराधनसिद्धि अन्यथा तम्याप्रामाण्यामम्भात् । यदि च भणति प्रमाण तर्हि तेनै प्रनिमाराधनमिद्धिस्त्युिभयथापीवपरसिद्धिरिति गाथार्थ ॥ अथोक्तगाधाद्विरस्याप्रामाण्ये सिद्धे सर्व श्रुतमप्रमाण कथ भपनि १ इत्याह-- गाहादुगपरिहारे, परिहारो होड सुत्नमित्तस्म । जणिज्जुनिजुती, अणुओगो मुत्तमित्तस्म ॥३८॥ व्याख्या-गाथाद्विकपरिहारे-अनतरोक्ननियुक्ति - भाष्य गाथयो परिहारे सूत्रमात्रस्य परिहारो भवेत् । तत्र हेतुमाह- 'जणिज्जुसी'त्यादि । यम्मान् कारणात् मूत्रमात्रस्यानुयोगो व्यापान नियुक्तियुक्तो भणित बोओ गिज्जतिमीसओ भणिो' ति वचनात् । नियुक्तियुक्तव्याख्यानपरिहारे च “याव्येय सूत्र सर्वमपि परिहन भोत् । व्यास्त्येयव्यारयानयो रयो यानुविद्धत्वादिति गाथार्थ ॥३८॥ ।

१ - शतकम् अथ नियुक्तिरपि कीदृशी सूत्रानुयोगो भवेद् ! इत्याह- अणुओगे माणुगमा, णिज्जुत्ति सेव सुत्तअणुओगे । अण्णहणुओगदार, अपमाण होइ पत्तच ॥३६॥ व्याच्या अनुयोगे पदैकदेशे पदसमुदायोपचारात् अनु योगद्वारे सानुगमा सानुयोगा नियुक्तिर्मणिता , सैव तथास्तव- सव्याल्यानैर सरव्याख्यान भवति, अयथा यदि सन्यारयाना सूत्रयस्यान नोच्यते, तर्हि अनुयोगद्वार अनुयोगद्वारसूत्रम प्रमाण वक्तव्य भवेत् । तत्र सूननिर्युस्योरविशेषेण व्याग्यानयो भणितत्वात् । 'से किं त अणुगमे २ दुविहे प० त० मुत्ताणुगमे णिज्जुत्ति अणुगमेचि वचनादिति गाथार्थ ॥३६॥ अथातिदेशेन पराभिप्राय दूषय नाह- एएण णिज्जुत्ती, अपमाण भाममाइपक्खेगा। इअ वयण पस्सित्त, भामाईण पमाणता ॥४०॥ याख्या--एतेना तरोत्तयुक्तिप्रकारेण नियुक्तिरस्मार प्रमाणमेव, पर भाप्यादिप्रथेपादप्रमाण गडुल्तित्वादिति वचन प्रक्षिप्त निरस्त, कुतो ? भाप्यादीनामपि प्रमाणत्वात् प्रमाण भूतमाप्यादिप्रसपैनियुक्तिरप्रमाण न भवेदित्यर्थ ॥४०॥ अथ प्रमाणभूतेन सूत्रवाक्यादिना युक्त प्रमाणमपि यद्यप्रमाण भरेत् तर्हि अतिषसगेनेप्टापत्तिमाह- अण्णह णदिप्रमुहातिदेसवयणेहिं भगाई जुत्ता अपमाण वत्तपा, एपपि समीहिअ अम्ह ॥४१|| - ३२ पारयान विधि- “याया--अन्यथा प्रमाणगतेन पाक्यापिना सयुत्ता नियुक्तियांप्रमाण भरेचहि मगपती अपिगम्य , भगवत्यप्य प्रमाणा वक्तव्या म्यात, तस्या अपि नन्दी जीवामिगम मापना- मिद्धगण्डिका गामति शाक्यैर्युक्तत्त्वात् । तथाहि -- 'से कि त मायारो! आयारेणं समणाण निग्गथाण आयारगोभरो, पर अगा भाणियच्या, जहा णदीप जाव- सुचयो वर पढमो, पीओ णिग्नुचिमीसो भणिओ। तहओ अणिरयसेसो, पम पिही होइ अणुभोगे ॥१॥ ति । भग० श० २५, उ०३ । तथा एर 'जहा जीवामिगमे परमो णेरहमउद्देसो णिरवसेसो माणियत्र्यो' त्ति, भगवतीसून शतक० ११, उ० ३ । तथा 'गेरह आण भने । फेवा फार ठिइ पप्णचा, एव बीअटिदपद गिरवसेस माणियञ्च जार अज होत्यादि भ० श० ११, उ० ११ । तथा उज्जुमदण भते! अणतपएसिए जहा णदीए जार भावओ इत्यादि । भग० श०७, (८) उ० २ तथा प्रकरणस्याप्यतिदेगो, यथा 'जाव सिद्धगडिमा सम्मता, प्पाण पइट्टाण याहुलच्चत्तमेय सठाणमित्यादि । भग० २०९,(२) उ० ७ । एतद्वृत्तौ च सिद्धगण्डिकासिद्धम्यानप्रतिपादनप्रकरणमित्यादि। एतेना स्माक प्रकरणमप्रमाणमिति न वाणो लौम्पको रिस्तो वोध्य । भगवत्यामप्यतिदेशरूपेण प्रकरणमम्मतेर्दर्शितन्वात् प्रकरणा प्रमाणादिनो लौम्पकस्य भगवत्या सुतरामेव परिहारार्हत्वात् । मो! भगवत्या यटतिदेशरूपण नदीप्रमृतिक मणित, तत् गणघरात साम्प्रत व्युच्दिन, पञ्च विद्यमान तत्तोऽन्यदेवेति चेत् । सत्य, तहिं निर्युक्तावपि भाप्यारिक तथैवाभ्युपगन्तव्य, उभयत्रापि युक्तम्तौल्यात् । अत एव नियुक्तो मूलमाप्यगाथा इत्यादि मणितमपि । तया 'सत पायणणिण्दगा प०१०-यहुरया १ जीवपरसिपा २ मञ्चतिमा ३ सामुच्छेच्या ४ दोकिरिया ५ तेरासिया ६ अद्धिआ ७ इत्याघधिकारो गोप्ठामाहिलोत्पत्ते पश्चादेव प्रक्षिप्त । यदि च श्रीसुधर्मम्वामिना गोप्ठामाहिलो निता श्रोम्यानाहू मणितोऽभविष्यत्, तर्हि गोप्ठामादिरो भणनितत् सय, उन दुरिकापुप्पागुम्ब श्रीमपो भणति तत् मत्य- मिति निर्णयार्थ तीर्थरममीप शासनदेयताया प्रेपण नाऽमवि प्यत् । निवत्वेन श्रीमहावीरोक्तो गोप्ठामाहिलोऽसयरादीति निश्चयात् । किन्चात्ताम यत्, गोष्ठामाहिरम्य दीक्षादिष- मपि नाऽमविष्यत् । पर नमारिप्रभृतय शेपनिगा अपि नाम- माहेण प्रपणया वा सूनेऽनुत्ता एवावसातव्या । एष प्ररूप- णाकारी अमुक्नामा साघुर्निवो भविष्यतीति । सूत्रोक्ताकल्प्य. वस्तुविषयममृतिरागम यवहारिणोऽपि न भवति 'णो इम सा वनति पण्णवेत्ता पडिसेविता (ण) मरतीति वचनात् । नहि श्रुतव्यवहारि नि ध कृत्य केवल्यपि करोति, श्रुतव्यवहारस्य के- वरिनोप्यभिमतत्वात । यच्च श्रुते आगमव्यवहारिणो परवत्त्व, तत्सामा योक्तवियुल्लङ्घनेन विशिष्टाचारम्य निश्चयादवसात व्यम्। तच्च श्रुतव्यवहारनि ध न भाति, प(बालबतया निद्य- कर्तव्यम्य तत्रामम्मात् । यथा श्रीस्थूलभद्रम्य कोशागृहे ३ P व्यारयान विधि- ३४ चतुर्मासकावस्थान । तस्मात् सर्वम्यापि श्रुतम्य प्रायो यथा- सम्भव प्रोपोद्धारसम्बन्धपरावृत्त्यादिकमर्यादाकारक प्राय चर मश्रुतघर एव भवति, तस्यैव तथाप्रवृत्तावधिकारात् । तेन तथाभूत सम्प्रति श्रीवजन्माम्येति । वृद्धसम्प्रदायोऽपि सम्यगेर । प्रायोग्रहणात् क्वचिक्दाचित् युगप्रधान युगप्र पानश्रुतधगे वाऽपि सम्माति, तकृतस्यापि तीर्थसम्मतत्वात् । यथा सभाममधेन श्रीकल्पमत्रवाचना । अन्यथा एकादशाङ्ग- धारिणा मेपकुमार-म पक-जमारिप्रमृतीना अङ्गादिपु अविध मानानामपि व्यतिकरा सूने केन प्रक्षिप्ता सर्वसम्मता जाता ? इति पर्यारोन्यम् । यत्तु नियुक्तिमाप्यचूण्यादीनामाधुनिम्त्वेन भणन, तकारानुभावात् अवशिष्टाना भाचीनानामेन सक्षिप्ता- र्थपाटपरावृत्त्यादिना वृत्ते रिवायसातव्य । प्राचीनत्र च पूर्णचार्य- सम्मत्या श्रीमहानिशीथादर्श लिखित प्राग प्रदर्शितमेव । तेन नियुक्तिमाप्यचूण्याचागीकारे अर्थप्रत्यनीक्ताऽपि। यदागम 'सुअ पडुच्च तओ पडिणीआ ५० त० सुत्तपटिणीए १ अस्थपटिणीए २ तदुभयपडिणीए' ३ ति ! श्रीस्थानांगे । वृत्ति- यथा-सूत्र-व्यारपेय, अर्थस्लट्व्याग्यान नियुक्त्यादि , तदुभय च द्वितयमिति । तम्मात् प्रक्षेपमात्रेण प्रमाण मदप्रमाण न भात्येय, प्रन्युताऽनुकूप्रक्षेपस्य सूत्र याख्यानमूतत्वा मूलम्य दायहेतु- खात् । तेन प्रमाणस्य सूत्रादेरप्रामाण्य तावत्प्रमाणप्रक्षेपण एव स्यात् । अपमाणप्रक्षेपन्तु तीर्थाभिमतम्वनियुक्त्यादी क्यापि न सम्भवति विरोधात् । यदि चागमविपरीतप्रक्षेपोऽपि तीर्थसम्मतो + शतकमा - महि दिगम्यरादिमार्गा अपि तीर्थदृप्या न भवेयु, आगम विरद्धप्रभृतेरपि तीर्थसम्मत वात् । तम्मात् प्रशेरमात्रेण यदि नियुक्ते परिहारस्तदि मगवत्यादे मुनरामत्र परिहार कर्तव्य , तत्रापि प्रक्षेपम्य प्राग प्रदर्शितलात् । यदि च सत्यपि प्रक्षेपे भगवयाघड्गीकारम्तर्हि नियुक् यादेरपोति, उभयथापि साम्यात् । पर उमयथाप्यस्माफ समोहित सम्पन्नमिय याहार्यमिति सैम्प न सइ विवादम्य पर्यवसानादिति गाथार्थ ॥४१॥ अथैवमुक्तमकारेण सूरेऽपि प्रासादप्रतिमादीना कारापकादे सुलमत्वऽपि श्रद्धानकारणमाह- तेण अणुओगजुत्ते, सुत्तं पडिमाणकारगप्पमुहा । मुलहा मद्दहण पुण, दसणमोहम्म सावममे ॥ ४२ ॥ व्याख्या-येन कारणेन प्रसूत्रानुग्मथान्तरयचनेन मिश्रित प्रमाण सदप्रमाण न भवति, तेन कारणेनानुयोगयुक्त सानुयोगनियुक्तियुक्ते प्रसगाउपमगागतानुयोगयुक्ते च सूत्रे 'णमो अरिहताण' मितिपदमारलक्षणे प्रतिमाकारकप्रमुखा प्रतिमा प्रासाद प्रतिष्ठाकारककारापकप्रमुखा मुलमा सम्ब रभ्या । तथाहि-साधारणमासाट प्रतिमादीनां कारापणादौ मुग्यरत्याधिकार चत्वादिसम्यग्दृशां राज्ञामेवेति पन्चा- शादी मणित , तत्कारितानां च प्रासादादीना मात्सर्यादि- दोपराहित्येन सर्वसम्मतत्वेन चोपादेयत्वात् । तेनास्यामवसर्पि ण्या प्रतिमादिकारापक प्रथम सम्यग्दृष्टी राजा मरतचा- वर्ती । तेन कारितमष्टापदादौ जिन्भवनादिकम् । तचोपोद्घात- - - व्यारयान विधि ३६ नियुक्तिव्यारयानभूनया 'थूममय भाउआण' मित्यादिभात्य- गाथया प्रागुपदर्शितमेव । परमुक्तप्रकारेण श्रद्धान पुनदर्शा मोहनीयम्य क्षयोपगमे, उपलक्षणात् मानावरणीयक्षयोपशमसह हते सत्येव स्यात् । उमयोरपि सहकार्यसहकारिमायसम्बन कारणवादिति गायार्थ ॥ १० ॥ अधोक्तार्थसादगर्थ नमम्झारतियुक्तिगता गाथामाह- णाणावरणिज्जस्म उ, दमणमोहस्म तह समोरसमे। जीयमजीवे अट्ठसु, भगेसु अ होइ सम्वत्य ।। ४३ ।। व्याख्या-जीवाजीवानधिकृय अप्टमु भङ्गेषु श्रद्धान तु नानावरणीयस्य दर्शनमोहनीयस्य च क्षयोपशमे सत्येव सर्वत्र भवति । ते चाप्टी महा अमी-एक साबु १ का प्रतिमा २ यहव साधव ३ बढ्य प्रतिमा ४ एक साधुरेका प्रतिमा ५ एक साधुढ्य प्रतिमा ६ पहा साधव एका प्रतिमा ७ बहर साधव यह व्य प्रतिमा ८ इति । सत्रापि श्रद्धान सम्यग्दृशामेव भवति । तस्यैव ( तेषामेव ) तयो फर्मणोस्तथर क्षयोपशमात् । तर केवलसूत्रार्थलक्षण प्रथमोऽनुयोग 'नमोs- हम्य इत्यनार्हति शमादिना पूनामित्यहं तम्तेभ्य इति शब्दव्युत्पत्त्यैवावसातव्य । तदनुकूग नियुक्तियथा- 'अरिहति पदणणमसणाइ, मरिहति पूअसकार। सिद्धिगमण च अरिहा, अरिहता तेण युच्चति' ॥१॥चि। तथा 'मरिहतृभ्य' इत्यत्र अरीन् न तीति अरिह तारस्तेभ्योऽ- रिहन्तभ्योऽरय १ इतिप्रश्ने नियुक्तियथा- शतकम्। ३७ 'अट्टविहपि अ कम्म, अरिमूअ होइ सन्यजीवाण । त कम्ममरिहता, अरिहता तेण वुच्चति' ॥१॥ ताप्टविधान्यपि कर्माणि जीनेन निबद्धान्येर भाति । निब धातु कार्यन्वेन फारणायत्त इति प्रसगागतानि कर्मबंध- कारणान्यपि वक्तव्यानि । तत्र नानापरणीयटर्शनावरणीयकर्म बधकारणानि यथा-- 'पटिणीअ अतराओ घायए तप्पोमणिवणे । यावरणदुग भूओ, यवद अच्चासणाए अ॥१॥ ति । तथा दर्शनमोहनीयर्मवधकारणानि यथा- अरिहतसिद्धचेहम तमसुअगुस्सघसाहुपडिणीभो । वघइ दसणमोह, अणनससारिओ जेण ॥१॥ ति श्री- आचारागवृत्तौ सम्मतितया भाप्यकारवचन । तथा उपोद्घात नियुक्तियारयानभूताया 'थममय भाउआण' इत्यादिमाप्य- गाथाया दिनप्रतिमा भणिता । ताश्च प्रतिष्ठिता एवं पूज्या मातीति प्रसगागत प्रतिष्ठाकारकश्रीनाममूरिव्यतिकरनिबद्ध श्रीशत्रुजयमाहात्म्य वक्त य । तन्च श्रीपुण्डरीकगणघरकृत सपाट रक्षप्रमाणमासीत् । साम्प्रत च अमेण तद्धाररुपमरसातव्यम् । निनप्रतिमाप्रतिष्ठा च केन विधिना मवतीत्यनुप्रमागत श्री हरिभद्रसूरि - पादरिप्ताऽऽचार्यामाम्वातिवाचकप्रभृतिविरचिता प्रतिष्ठाकल्पा अपि यत्त पा । एव च सति णमो अरिहताण' मिति पदमात्रभ्य 'मुत्तथो खलु पदमो' इत्यादिगाथोक्तै- स्त्रिमि प्रकाररियानकरणे नियुक्ति भाष्य चणि चरित्रादिक

MNV
व्यारयान विधि-
स्वपश्य वक्तव्यमेर। अयथा 'णमो अरिहताण' मिति पदस्य
व्याख्यानासम्भपात । अन्यारत्यात च मूत्र मुप्तररुपमेव भवति ।
यदागम -'सुअधम्मे तिपिहे प० त०-मुत्तमुअघम्मे १ अथ-
अयम्मे २ तदुभयसुअधम्मे ३' ति श्री स्थानागे । वृत्तिर्यथा-
'रयते सूच्यते याऽर्थोऽनेनेति सूत्र, सुस्थितन्येन व्यापित्येच
सुष्टुक्तत्वात्सूक्त, अयारयान अप्रतिबुद्धावस्थत्वात्लुप्त इय
मुप्तम् । न चैत्र 'सुत्त' ति पदम्य विधा निरक्तिकरपनमनुचित
मिति वाच्य । एम्यापि पदम्य प्रवचनानायाघयाऽनेका-
थाभिधायक्रवात् । अत्र वृद्धसमादेन दृष्ण तोऽपि--
--
'भिल्लम्स तिनि मज्जा, एगा मग्गेइ पाणिय देहि ।
पीआ मग्गइ हरिण, तहआ गवरावए गी॥१॥ ति ।
तिसमिर्भायाभिर्याचितो भिर सिरो यित्ति नैव
वाक्येन सर्वासामपि निर्वचन तवान् । अत्र माननिष्पत्त्या
एक्त्वेऽपि गरी नास्ति१ सरो नाम्ति स्वरो नास्तीति रिक्ति
भेटे 7 नानार्थत्वात् । एवमेकमेव मुसति पर वृत्तिकारणागमा
नामाधया विधापि व्याख्याता प्रयाणामध्ययाना प्ररचनाऽना
बाधकलगत् । अयथा महार्यता मर्मतोमुम्वत्याधभावेन सूनमेव
7 स्यात् । अत पव एकमेव सूत्र द्रयानुयोगादिभिश्चतुभिरनु-
योगेाख्यायमानमासीत् । तस्मा णमो अरिहताणमिति पदस्य
नियुक्तिमणितेषु अप्रमु भने पु श्रद्धान नानावरणीय दर्शनमोह-
नीयक्षयोपशमे सत्येन, ना यथेति तात्पर्यमिति गाथार्थ ॥४३॥

। शतकम् ३६ अथ प्रतिमाऽरातिसमुदायस्य मानावरणीयदर्शनमोहनी. ययो कर्मणो क्षयोपशमाऽमावेन यत्म्याचाह-- तयमावा सदहण, ण होइ तेणेर तस्स मिच्छत । मिच्छत्ता निणपडिमा पटिवक्सो जाय तित्थस्म ॥४४॥ व्याम्या-तदभावादुक्तलक्षणर्मणो क्षयोपशमाऽमानेन श्रद्धानमथाजजिनप्रतिमाविषयं न भवति । तेनै। तस्य मि यात्व । मिथ्यावाच जितप्रतिमाया प्रतिपक्षो-वैश भवति । न केवल जिनप्रतिमाया पव, यावत् तीर्थस्यापि, यावत्करणातीर्थकराट- हण, तीर्थ तीर्थकर जिनप्रतिमादीनामन्यो यानुबिद्धत्येन सम्ब धात् । अयोयानुविद्धत्व चाऽऽरापनमधिकृत्य परम्परमविना मावि नारसातव्यम् । अत प तीर्थप्रतिपक्षम्य तीर्थकरप्रति पक्षन्वम्याऽऽप्रश्यकत्वात्, तीर्थम्य तीर्थकरपूज्य गात् । यदागम तित्थपणाम काउ, कहेइ साहारणेण सदेण । ससि मणीण, जोअणणीहारिणा भयव ॥१॥ तप्पुधिआ अरिहया, पूइयपया य पिणयक्रम च । कयमियो यि नह कह, कहेह णमइ तहा तित्य ॥ ति श्री आरश्यफनियुक्तौ । तीर्थस्य तीर्थकरपूज्यत्य च सर्वगुणा- श्रयत्वेनैव । यदुक्तः 'एजमि पूइयमि, त्यि तय ज न पड्य होइ । मुपणेवि पणिज्ज, ण गुणट्टाण तो मन' ॥१॥ ति पञ्चायो । एतेन क्य तीर्थकर तु मायामहे, तीर्थेन कि प्रयोजन- मिति नितमतिरसनया पार्श्वमाश्रिता अपि निरस्ता मोध्या ।

४० व्यारयान विधि- तीर्थानभ्युपगमे तीर्थकरस्याप्यनभ्युपगमात् । नहि पुत्रानभ्युपगमे तज्जनकत्वेन पितृत्वाभ्युपगम सम्भवति । पुत्रेणैव पितृत्वव्यपदे- शम्य जायमानत्वात् । एव च यथा जातेन पुत्रेण देवदत्तस्य पितृत्वपदवी दत्ता, तथा निनेन व्यवस्थापितेन तीर्थेन जिनस्य तीर्थकरपदवी दत्ता। अत एव कृत योऽपि भगवान् जिनस्तीर्थ नमस्करोति । यदागम --'तित्थपणाम काउ' मित्यादि गायायुग्म अन तरप्रदर्शित बोध्यम् । किश्च तीर्थान भ्युपगमे तीर्थकरस्याप्यनभ्युपगम एवेत्यत्र युक्ति 'एएण सव्वेसि एगो तित्थकरोति गाथाव्यारयाया वक्ष्याम इति गाथार्य ।४४। अथ प्रतिमाऽरेस्तीर्थप्रतिपक्षत्वसूचक वचनमाह-- तेण तित्यमतित्थ, अतित्थमपि भामह सुतित्थति । तमसच्च जगपापा, अहिअ पाव जिणिंदुत्त ॥४॥ व्याग्या--येन कारणेन सैम्पक्स्तीर्थप्रतिपक्ष , तेन कारणेन श्रीमहावीर यवस्थापितमच्छि नपरम्परागत (तीर्थ ) यत्तदोरध्याहारात् यत्तदतीर्थ-तीर्थ न भवतीत्येव तीर्थस्या- तीर्थतया अतीर्थमपि जिनप्रतिमारिसमुदायात्मक, सुतीर्थ-गोमन तीर्थमिति भापते, एवमनृतमसत्यभाषण जगत्पापादधिक पाप-कारण कार्योपचारात् अधिकपापकारण 'जिणिंदुत्त' जिनेद्रेणोत्तम् । तथाहि---'उम्मग्गमागसपट्टियाण साहूण गोयमा ! णूण । ससारो अ अणतो, होइ अ सम्मन्ग णासीण' ॥१॥ [ गच्छाचार ] ति वक्ष्यमाणमवसातन्यं यथा- भणन, शतकम्। ४१ -- एकनाऽस यज पाप, पाप नि शेपमेस्त । द्वयोस्तुरारकृतयो-राधमेरातिरिच्यते ॥१॥ इति योग- शाम्बवृत्तौ। एव तीर्थमतीमतीर्थ च तीर्थमिति भापण सर्वो. पृष्टभूपाभाषण तीर्थप्रतिपयवामियन्नकम् । एव सर्वेऽप्यु सूत्र मापिणस्तीर्थप्रतिपक्षा एप इत्यने वक्ष्यते इति गाधार्थ ॥४५।। अथोत्तप्रकारेण मृपामापणम्य मूलकारणमाह-- जेण जिणतणेण, णिअणामनिगप्पिा सतुद्धीए। त सन्चति कपट्ठा, वित्यमतित्य महामोहा ॥४६|| व्याख्या---येन कारणेन स्वबुद्धया-थय जैना इत्येवरूपण जैनन्वेन निननाम कल्पित तनाम समिति कृत्यर्थ-फरणार्थ तीर्थमतीर्थत्वेनातीयं च तीर्थन्वेन भाषण महामोहात्-उत्कृष्ट मिथ्यात्वमोहनीयोदयादवसातव्यम् । अय भाव -नानां मते उत्स्नमापिणो मिथ्यापित्वेन प्रवचनबाह्या । तेन ते न जैना , नायतीथिका वा, हरिहरादीनां देवत्वेनाऽनभ्युपगमात् । शापि गृहस्था, यतिरिङ्गधारित्वात् । अपि तु व्यक्तनाम्ना वक्तुम स्यवात् अव्यक्ता । यदि च मिथ्यादृष्टित्वऽपि जैना मपन्ति, तर्हि जैना सम्यग्दृयो मिथ्याशश्रेति द्वविध्येन वक्तया म्यु । तच्चाघ यारकेनापि नोक्न, न वा श्रुत, उसून भापिणो मियादृप्टित्व च यचोमात्रेण सर्वसम्मनम् । तेन यदि आत्मान जैनन्येन नागमणियत्, तहि ते जैनमजानाजनं च नवा नामणिप्यत्, प्रयोजाभावात्, यथा सौगतादय । प्रयोजन चात्मनो जैनचेन सिद्धिरेव । जैनन्य च तीर्था तर -- ४२ व्यारयान विधि- तच्च वर्तित्वेनैव स्यात्, जिनम्यापय जैन इति शब्दव्युपत्ते । तीर्था तरवर्तित्व च जिनसमुदायम्य तीर्थत्वेनैव स्यात् । निजमार्गप्रतिपक्षभूतम्य तीर्थस्यातीर्थतया भगनेनैव स्यात्, विरुद्धयो योस्तीर्थयोरसम्भवात् । ननु भो ! जिनम्यापत्यत्वाड- मानेऽपि निनो देवोऽम्येति जैन इति शब्दव्युपत्त्या सम्यग्दृष्टि देवादीनामिर जैनल भवत्येवेति चेत् । सत्य, तीर्थप्रतिपक्षमून मार्गमाश्रिताना तीर्थ यवस्थापफस्य जिनस्य देवत्वेन श्रद्धानमेव (न) मरति, तीर्थविरोधम्य तीर्थकरविरोधनियनत्यात् । निनस्य फर्तये वचसि च विज्ञासामावात जिनम्य मृपामापित्वाद्यभ्युपगमे वचोमात्रेण तीर्थकराभ्युपगम स्मात्मन तद्वचो श्रोतृणा च महानर्थहेतुर मार्गप्रवृत्तिहेतुत्लात् । किञ्च बल्लमपुरघातफेन मह मैत्री किं केनाऽपि कम्यापि दृष्टा श्रुता या १। न चैत्र सम्यग्दृष्टिनेयादीना सम्भवति, तीर्थेन सह विरोधामारात । तीर्थविरोधित चामे वक्ष्यते इति गाथार्थ ॥४६॥ अथोक्तप्रकारेण मृषाभापण मिथ्यालोदयादेव म्यात्, ते सामान्यतो मिथ्यात्वम्वरुप किञ्चिदाह- मिच्छता विपरीअ, सो लोओ बइजन सपपि । जइ कत्थरि सम्म त, घुणअक्सरणायओ णे ॥४७॥ गारया-मिथ्यात्वात् सर्वो रोको विपरीत वदेत् सम्यम् वस्तुम्घरूप न भापते । तुरध्याहार्य , स तु कुत्रचित् सम्यग सय भापते, तत् घुणाक्षर यायत । यदागम - शतकम्। ४३ -- 'सम्मट्ठिीउ सुअमि, अणुवउत्तो महेउन चेव । ज भासइ सा मोसा मिच्छादिट्टीवि म तहेब' ॥१॥ चि दशवे० नि। एतद्गाथावृत्ती-'मिथ्याप्टिरपि तथैव- उपयुक्तोऽनुपयुक्तो वा यद् भापते, सा भूपैव । घुणाक्षरन्यायेन क्वचिन् सवादेऽपि 'मदसतोरविरोपात् यदृच्छोपलब्धेर मत्तवदि'- ति। तम्मात् मिथ्यादृष्टि सर्वत्र विपरीनभाषीति गाथार्थ ।४७) अथ मिथ्यात्वात् तत्प्रतिपक्षभूतम्य सम्यक्त्रम्य स्वरूप- मानपूर्वक सामा यतो मिथ्यात्वनिकमाह-- णिज्जुत्ती अणुओगो, जस्स पमाण सु तस्म मम्मत्त । सेमाण मिच्छत्त, आगाढ या अणागाढ ।। ४८ ।। व्याया- निर्युक्तेरनुगमो मायादिस्वरूप ब्यारयान, सूत्रन्यारयानभूताया अपि नियुक्तेरनुगमस्य प्राचने मणित- वात् । तथाहि-से कि त अणुगमे १ २ दुविहे ५० त० सु चाणुगमे १ णिज्जुत्तिअणुगमे २' ति श्री अनुयोगद्वारे । सोऽनुयोगो यस्य प्रमाण स यतयाझोकार , तस्य सम्यक्रम भवति। नियुक्त्यनुगमस्य माप्यचूातिरूपस्य प्रामाण्याभ्युपगमे जन प्रवचनमानमपि प्रमाणतयाभ्युपगत मवेत्, उभयपदाच्याहत्यैव व्याप्ते । एव च तम्य सम्यक्व भवत्येर । यदुक्त-- 'सवाइ निणेसरभासिआइ, वयणाइ गणहा हुति । इस बुद्धी जम्स मणे, सम्मत्त निच्चर तस्स ॥१॥ति । जिनोक्तस्यैकस्याप्यक्षरस्याश्रद्धाने मिथ्यात्व पुरो वक्ष्यते । शेषाणा तुर्गम्य , शेषाणा तु मिथ्यात्व खुरखधारणे, मिथ्या- व्यारयान विधि- खमेव। - - तर मि याल द्वधा आगाढ-तीत्र, या अथा, अनागाढ मन्द, वा विकल्पार्थे मरतीति सामान्यतो विभागो दर्शित इति गाथार्थ ॥४८॥ अथ प्रथमतया भणितम्याऽऽगाढमिथ्यात्वस्य विभागमाह- आगाढ पुण लोहअ-लोउत्तर मेअओ अ दुनिगण । तेसिममग्गहदोमा, दोसो णिमा अ जिणसमए ॥४६॥ व्याख्या-आगाढ पुनर्मिथ्यात्व लौकिक्रोकोचरभेदतो द्विविकल्प द्विप्रकार, भाति । तेसि ति धर्मधर्मिणो कथ ञ्चिदभेदात् तद्वतामागाढमिथ्यादृशामसद्ग्रहदोपात्-निज निज गुरूपदेशपरत प्रक्रियारचिलक्षणासग्रहदोपमाहात्म्यात् जिन समये जैनशासने, नियमात्-निश्चयेन द्वेषो भवति । यदागम -'से एगइमो समण वा माहण वा दिस्सा णाणापिहेहिं पारकम्मेहिं अत्ताण उपक्खाइत्ता भवति, अदुवा ण अ च्छराए आप्फालेचा भवति, अहवा फरस वइत्ता भवतीत्यादि, यावत् अहम्मपक्खस्स विभगे एउमाहिए' ति सूत्र कृ० द्वि० श्रु० (सू० ३२) वृत्तिर्यथा 'साम्प्रत विपर्यस्तदृष्टय आगाढ मिल्यादृष्टयोऽभिधीयते 'मे एगइओ' इत्यादि । व्याव्या-'भ- बैंकक कश्चिन् आभिग्रहिकमिथ्याप्टिरभद्रक साधुपयनीक तया श्रमणादीना निर्गच्चता प्रविशता या स्वय निर्गच्चन प्रविशन् वा नानाविधै पापोपादानभूत कर्मभि आत्मानमु पाव्यापयिता भरतीत्येतदेर दर्शयति अथनेत्ययमुत्तरापेक्षया पक्षातरग्रहणार्थ, क्यचित् साधुदर्शने सति मिथ्यात्वोपहतदृष्टि- शतरम्। . तया अपशकुनोऽयमित्येन मन्यमान सन् दृष्टिपथादपसारयन् परप वचो ब्रूयात् तद्यथा-ओदनमुण्ड ! निरर्थककायक्लेश- परायण ! दुर्युद्धे ! अपसराऽग्रत , तदसौ भ्रुकुटि पिदध्यात् असभ्य वा न यादित्यादि यावदिदमुक्त भवति-यो हि क्रूरकर्म कारी साधुनिन्दापरायण तद्दाननिषेधक स दक्षिणगामुको भवति–दाक्षिणात्येषु नरकतिर्यग्मनुभ्यामरेपु उत्पद्यते । तादृग- भतश्चायमतो दक्षिणगामुक इत्युक्त' मित्यादि । एव जिन प्रवचने प्रतीतोऽभिनिगेशिनाम्ना हि लोकोत्तराऽज्गादमिथ्या- दृष्टि मतव्य । नवर जैन मार्ग नाऽऽमासमार्गत्वेन, जैना- भासमार्ग च जैनमार्गत्वेन नु वाणो जैनमार्गविध्वसक सन् साध्यादीना सर्वेषामपि प्रत्यनीको म तव्य । जैनमार्गविन्द- सकत्व चोन्सूनभापकम्यैच म्यात् । यदागम - अहो अराओ अ समुट्टिएहि, तहागाहिं पडिलम धम्म । समाहिमापातमजोसयता, सत्यारमेर फरस वयति ।१। ति श्रीसूकदने (अ०१३, गा०२) वृत्तिर्यथा-'अहो म रामओ अ समुट्टिएहि'मित्यादि । व्यारया-अहोरात्र-अहर्निश, सम्य- गुत्थिता -सदनुष्ठानवत तेभ्य श्रुतधरेभ्य तथागतेभ्यो वा तीर्थभ्यो धर्म-श्रुतचारित्रात्य प्रतिरभ्य-ससारनिस्तरणोपाय धर्ममवाप्यापि कर्मादया मदभाम्यतया जमारिप्रभृतय इवा- मोत्कषात तीर्थदाग्यात समाधि-सम्यग्दर्शनादिक मोक्षप- द्धतिमजोषयन्तोऽसेवय त -सम्यगकुर्वाणा निववा बोटिकाश्च परुचिरिचितव्याख्याप्रकारेण निपि सर्वजप्रणोतमार्ग विध्व- - व्यारयान विधि- सयन्ति, कुमार्ग च प्रदर्या त, अवते च-असौ सर्व एव न भपति, य नियमाण तमित्ययक्षवाधित प्ररूपयति । तथा च पारादिपरिग्रहात् मोक्षमार्गमाविमावयतीत्यादि । एव साम्प्रतीना अपि यश्चतुर्दश्या पाक्षिक वृत्त्य, स्त्रीजिनपूजा, श्राद्धानां मुग्वास्त्रिकादिक यावत्पृथिव्यायुपमर्दम्थान जिनप्रति- मापूजादिक च प्ररूपयति, स स एप न भवतीति वाणा प्रपचनधिसका एव म तव्या इति गायार्थ ॥ ४९ ॥ अथाऽऽगाढमिथ्यादृशा मार्गय दृरे, मार्गानुयायि यमपि (न) भवतीति दयति- तुल्लाहि किरियाहिं, ण होइ मग्गाणुसारि किच्चपि । उप्पहपहकिरिआण, तुल्लाणवि अतर गुरुण ॥ ५० ॥ व्यारया-तुल्या -सम्यगगमि यादृगभ्या विधीयमान चेन समा, किया -तप सयमादिलक्षणा, ताभि क्रियाभिरा गाढमिल्याशा मागागुयायि कृयमपि न भवति । तत्र दृष्टा न्नमाह--'उप्पहै' त्यादि । उपथ निगमिपितनगर प्रयुमार्ग, पथा च मार्ग , उपथ च प था चोत्पथपथानौ, तयो क्रिया - समीहितनगरमाप्तिनिमित्तगमनादिरूपा पादादिगमनाऽ नभोजन- पानीयपानस्नान मुस्थानविश्राम श्रमापनयनादिरूपा तुन्यानामपि परम्परम तर गुस्स-महद् भवति । तच्चैव-यामि क्रियामि प्रेप्सिननगरस्य प्रत्यासन्नतादिभग्नानुक्रमेण नगरप्राप्ति भति, ताभिरेर पियामिर मार्गगामिना प्रेप्मितनगरात् दूर- दूरतरभानादिप्रमेण नगरानमाप्तिरेर स्यात् । एतच्च सर्वानु तासा शवमा भरसिद्धमेव । एव जिनमागाश्रितानाम यतीथिकमार्गमाधि- तानामु स्त्रमापिमार्गमाश्रिताना चाशन कञ्चित् साम्येऽपि महदन्तरमवसातव्यम् । अय भाव –जैनदर्शन तावन् मोक्ष मागलेन माग , पाणि तु सौगत-कापिल्यादिदर्शनानि जमा- स्यादिदर्शनानि च समारमागत्वेनो मागा । यदागम 'उप्पवयणपासटी, सव्ये उम्मग्गपट्टिआ। सम्मग तु निणवाय, एम मग्गो हि उत्तमे ॥१॥ त्ति श्री उत्तरा० २३ (गा० ६३) तत्र यद्यपि दिग्वैपरीत्येन सर्वासामपि प्रियाणा वैपरीत्य माति, अयथा विपरीतकार्याs सम्भवात्, तथापि कश्चित् परिहारोपादानाभिधानादिना साग्य सम्माति । पर त मागानुयायि कृय न भायेर, मुक्ति पथवाभावात् । यत सम्यगणानादेमुत्तिपथव 'सम्यगदर्शन नान चारित्राणि मोक्षमार्ग, (तत्त्वा०) इति वचनात । अत एर यावत् राज्यादिपरित्यागोऽपि यथा सम्यगशा मुक्तिकारण न तया मिय्यादृशामपि । प्रयुन महानथहेतुरेव । यदुक्त- 'यासमय(परि)न्यागा-न चार नपत्र तदितरम्यापि । कञ्चक्मात्र(परि) यागा नहि मुजगो निर्विपा भवति ॥१॥ इनि पोढाके। वृत्तिर्यथा-'ननु वाहरितस्य कथमप्राधाय भरभिरच्यते ? यतम्त परि यागरूपमि याशद क्याह-पायम थ० व्यापा-यासम यत्यागात्-धनधायस्वजनानादित्यागान्न चार-न शोमन बाखरिदम् । ननु निश्चितमतत अन रोके, तद् भाधलिङ्ग इतरम्यापि मनुष्यतिर्यगप्रमोरपि सम्भवति, एन व्यारयान विधि- एवं मेवार्थ प्रतिरस्तूपमया शयति-कचुक्मानपरित्यागात्-उपरि- वर्तिमानपरित्यागात्, नहि नैव, मुजग --सरीमप , पथचि निर्विपो भरतीति । आम्तामन्यत्, मिथ्याशा नानमप्यनान, स्वाभिमतदेवाचाराधनशुभाध्यवसायोऽपि मिथ्यात्व- मेवेति श्रीहरिभद्रसूरिहनस्य श्रायविधिप्रकरणस्य वृत्ताविति गाथार्थ ॥ ५० ॥ अथ मिश्यादृग्मार्गामिमननियाणा फर दर्शय नतिम सगमाह- जताओ किरिआओ, थिरयाहेऊ असग्गहाण सिं । अण्णह अरिहता इअ, सद्दहणा होइ सम्मत्त ।। ५१ ।। व्यारया-यद् यम्मात् फारणात् ता अन तरोक्ता क्रिया - ना यत्रत पूर्णिमापाक्षिक- स्त्रोनितपूनानिषेध - श्राद्धमुखवस्त्रि- कादिनिषेध निरप्रतिमात प्रतिष्ठानिषेधरूपा सिं' ति । तेपा दिगम्बरादीनामसग्रहाणामसत्महवता निज निज गुरूपदेशपर- तत्रक्रियारुचीनामसद्ग्रहम्य स्थिरताहेतव । यतम्ने दिगम्बरादय सर्वेऽपि निज निन क्रियापरायणा वयमेर जिनोतक्रियाकारि सेन जैना । शेषास्तु सर्वऽपि जैनाऽऽमासा जिनोक्तक्रिया- कररित्वामावादित्येर निज निज मार्गक्रियामिरेवासद्गृहम्य स्थिरता भवति । यथ यदि तेपामसद्महस्य स्थिरता न स्याचहि प्रत्यास नभावि सम्यक्र मनेत्, तथाभूतश्रद्धानस्य पराभिप्रायेण मार्गानुयायित्वादित्येव समदृशा पयालोच्यम् । - शतकम्। ४६ यतु 'अहदा सञ्च चित्र, वोयरायवयणाणुसारि ज सुकट'मि- त्यादिचतु शरणप्रकीर्णकगाथावृत्ती मिथ्याष्टिसम्बध्यपि मार्गा- नुयायि कृत्यमनुमोदनीय मणित, तत् सम्यक्त्वाऽमिमुखमिथ्या- दृप्टेरेवाऽवसातन्यम् । स चाऽऽगाढमिथ्यादृष्टिर्न भवत्येव, किंतु कश्चिदनागादमिथ्यादृष्टिक्ष्यमाणमार्गाऽनुयायि कृत्य कुन्निव सातन्य इति गाथार्थ ॥ ५१ ॥ अथ मार्गाऽनुयायि कृत्य कीदृशं भवतीति दर्शयति- वा सममग्गामग्गह-परिचापनिमित्तमेव ज विच्च । सम्मत्तकारण था, त पल मग्गाणुमारिति ।। ५२ ।। व्याख्या--'ता' तम्मात् कारणात् म्यस्वमार्गा-शाक्यादि दिगम्बरादिदर्शनानि, तद्विपयोऽसद्ग्रह -निजनिजगुरुपदेश परत त्ररचिलक्षण , तत्परित्यागम्य निमित्त कारण यत्कृत्य, वा-- अथवा, सम्यकथकारण शुद्धश्रद्धानादिहेतु , तत् खलरवघारणे, तदेव मार्गाऽनुयायि य-गानातिप्राप्त्यनुनमित्यक्षरार्थ । भावार्थ पुनरेव यद्यपि भागादमिथ्यादृष्टेर्मार्गाऽनुयायिय प्रायो नसम्माति, पर तथापि कस्यचित्त्यामन्य ययोगेन मन्दीभूताऽऽ गादमिथ्यात्वन्यासद्महपरित्यागद्वारा सम्यस्त्वप्राप्ति स्यात् । यदागम –'मग्गाणुसारिमति । व्यारया-'असग्रहपरित्या गेनैव तत्वप्रतिपत्तिमार्गाऽनुसारितेति वन्दास्मृतौ । तेनाऽसत्यह- परित्यागहेतुरेव मार्गाऽनुयायि सत्य ततो येन वर्तव्येनाऽसद् ग्रहपरित्यागो न भवति (तन्मागाऽनुयायि कृयमपि न भवती)ति तात्पर्य । अनाऽऽगादमिथ्यादृशां तु असन्महाऽभावेन यत्कृत्य !

- व्यारयान विधि- ~ - सम्यक्त्वप्राप्तिहेतुस्तदेव मार्गाऽनुसारीति विकरपो दर्शित इति गाथार्थ ।। ५२ ॥ अथाऽमग्रहपरित्यागहेतु स्वरूपत कीम् भवतीति प्रसङ्गतो दर्शयति- ज किंचिवि परसमए णाभिमय अमिमय च जिणसमए। सम्मत्ताभिमुहाण, त सु असग्गहरिणामयर ।। ५३ ॥ व्यारया-यत् किन्चिदपि, कृत्य श्रद्धान वेति विशे प्यपदमध्याहार्य, परसमये-जैनव्यतिरिक्तदर्शने, नाऽभिमत- निजमार्गत्वेन नाङ्गीकृत, अभिमन च जैनसमये-जैनशासने, जैनैरात्मीयमार्गत्वेनाऽभ्युपगतमि यर्थ । सम्यक्त्वाऽभिमुखाना 'त खु' ति । तदेव अमद्ग्रहरिनाशकर-सम्यक्त्वसूर्यप्रकाश- स्पृष्टानामसद्ग्रहध्वा तोच्छेदकमित्यर्थ । असग्रहपरित्याग- पूर्वफसम्यक्त्वप्राप्तिहेतुत्वात् । न चैव तमार्गाऽभिमताऽकरण नियमादिकमपि तथा । तस्योभयवादिसम्मतत्वेन असन ग्रह परि यागो दूरे, प्रत्युत तदुभयवादिसम्मत जैनसम्मत्योभा वित निजनिजमार्गदायहेतु । अन एव आस्तामा, सर्वनो भगवान् श्रीमहावीरोऽपि उमयादिसम्मतादपरेव गौत मादीना सशयोच्छेद कृतवान्, परकीयसम्मतेनिजमार्गदाय- हेतुत्वात् । अयथा तदुद्भावनस्य वैययं स्यात् । यदि चोभयवादिसम्मत कृत्य श्रद्धान वा असद्ग्रहपरित्यागहेतु मार्गाऽनुयायि कृयमभविष्यत्, तर्हि सर्वेपामपि व्यक्तमिथ्याशा तत्क्षणमेवाऽसद्महपरित्यागेन सम्यक्त्वप्राप्तौ व्यक्तमिथ्यात्वमुच्छि शतकम् - नसकथमेवाऽमविप्यत्, प्राणातिपाताधारणनियमस्य वचोमात्रेण प्राय सर्वसम्मतत्वात् । तस्मात् सत्यप्यकरणनियमादौ निज मार्गाऽसद्ग्रहस्य तादवम्थ्य किं निमित्तमिति पर्यारोचनाया द्रव्यतोऽपि शुभकर्त यम्योभयवारिसम्मतमेव परिशेपात् सिभ्यति । अत एव 'देवोऽहंन्नेवे त्यादिव्यक्त्या श्रद्धानादौ सत्यपि लोको तरमिथ्यादृष्टेरसद्ग्रहस्याऽपरित्याग । उत्सूत्रमापिणा तथाभूत श्रद्धानस्यैवासद्महत्वेन परिणमनात् । बीज तावदम्मदीयो मार्गाऽहता भापित इति श्रद्धानमेवेति तात्पर्यमिति गाथार्थ ॥५३॥ अथाऽऽगाढमिथ्यादृशोर्मध्ये यल्लोकोत्तरमागाढतरमिथ्यात्व, तदधिकृय विशेषमाह- वथपिज लोउत्तर-मागाढतर विराहगस्म तय । जेण हविज तेण, दवेणवि अलियवयणुत्ति ॥ ५४ ।। व्याख्या-तत्रापि-ौकिकलोकोत्तरयोरागाढमिथ्यादृशोर्मध्ये अभिग्रहिकापक्षया अभिनिवेशी आगाढतरोऽवसातत्य, अभि निवेशमिय्यात्वमागाढतरमित्यर्थ । तत्र हेतुमाह-'पिराहगस्से'- त्यादि । येन कारणेन 'तक' तत् अभिनिवशमिथ्यात्व विरा- घकस्यैव भवति, तेन कारणेन द्रव्येणाऽपि-द्रव्यतोऽप्यलीक- वचन जैनप्रवचन प्रतीत्येतिशेष । अनुवादेनाऽपि जिनवचनाs पलापित्वात् । अय भाव -अभिनिवेशी हि नियमात् उत्सूत्र- मार्गस्थित समागनाशक एव स्यात् । तेन तम्य नियमा- दनन्तससार । यदागम- ५. व्यारयान विधि- उम्मग्गमग्गसपट्टि आण साहूण गोअमा । ण । ससारो अ अगतो, होइ अ सम्मग्गणासीण ॥१॥ ति गच्छाचारप्रकीर्णके । अत्रोमार्ग उत्सूत्रभाषिमार्ग , तस्य मार्ग'- परम्परा, तत्र सम्प्रस्थितानां मार्गनाशकानां चेत्यादि । तत्र मार्गनाशकत्व च प्राक् प्रदर्शितप्रकारेणावसातव्यम् । शाक्या दिराभिमहिकस्तु पृष्ट सन् जैन जैनत्वेन, अजैन चात्मीय मार्ग- मजैनत्वेन भापमाणो द्रव्यत सत्यवादी । द्रव्यत्व प जैनमार्ग जैनत्वेन भाषमाणोऽपि सत्यत्वेन श्रद्धानाभावात् । तच्च द्रव्यत सत्य भावत सत्यत्वस्य कारणमपि स्यात् । तेनैव कारणेन शाक्या दिर्जनप्रवचन सम्यगिति सामा यत• श्रद्धानमात्रेणापि निजमागाऽमद्ग्रहपरित्यागेन अव्यक्तसम्यग्दृष्टिरित्यभिधीयते । अभिनिवेशिनम्तु दिगम्बरादे देवोऽर्हन्नेव, नापर शाक्यादि- परिगृहीतजिनप्रतिमाऽपीतीत्येव व्यक्या श्रद्धानेऽपि निनमागाऽ सद्ग्रहस्य तादवस्यात् मिथ्याप्टित्वमेर । तत्र कारण तावत् दुरपनेयाऽसद्मवशेन द्रव्यतोऽपि मृपाभाषित्वमेव । तेन मिथ्यात्वमप्यस्याऽऽगाढतरमेव, असाध्यव्याधिकल्पत्वादिति गाथार्थ ॥५४॥ अथोत्सूत्रभापी देशेन जिनवचनानुवादी भवति नवेत्या शक्याह- देसेण जिणायणा णुचाइयो तहवि ते न तहभूआ । णिअवपनिरोहिक्यण, जिणिद्युत्तपि णो वृत्त ॥५॥ व्यारया-देशेन जिनाचनाऽनुवादिनो भवन्ति, यद्यपीति शतकम्। इत्यर्थ । गम्य, तथापि ते उत्सूत्रमापिणो न तथाभूता -नाग्नुवादिन यत इति गम्यम् । यतस्ते निजवचनविरोधिवचन जिनेन्द्रोक्तमपि नोक्तमिति वदन्ति । एव च सति तेषां निज वचनमेव प्रमाण सम्पनम् । न पुनर्जिनेद्रेणोक्त, तम्यानुक्त- त्वेन भणनात् । यत्तु व्यवहारत क्वचिदनुवादसदृश दृश्यते, तत् तदाऽऽभासम्पमवसात यम् । अय भाव -उत्सूनमापिमि निननिनमार्गप्रवर्तनानसरे यावदनुष्ठानातिक निज निजप्रक्रिया रूपतया विकल्पित, तर किंचिद् निनोक्तवचनमप्यादाय प्रक्रिया- रूपतया विकल्पित यदुक्त तनम्ते भगवत्प्रणीतशास्त्रेभ्यो गौण समीचीनमित्यादि प्राक् प्रदर्शित योध्यम् । एव च यावदुत्सूत्र भाषिमार्गेऽनुष्ठानादिक तत् स निजनिजप्रक्रियारूपतया कि- स्पितम् । अन्यथा जनाऽऽभासत्वासम्भवादिति गाथार्थ ॥५५।। अयोक्तार्थसमर्थनाय दृप्यन्तगर्भगाथामाह- जह विसलित्ते पत्ते, दुद्ध यवहारओ विस इहरा । उस्मुत्तजुए, पत्ते मुत्त पि चिन्ने ॥५६॥ व्यारया-यथा विपेण हालाहरादिना रिप्ते प्रक्षिते पाने. स्थाल्यादिभाजने दुग्धमाधाराधेयभावसम्म धेन नियोजित व्यव हारतो दुग्धमुच्यते । इतरथा, तुर्गम्य । इतरया तु-निश्चयतम्तु विषमेव, विषम्यैव कार्यकरणात् । एवमुत्सूत्रयुक्ते पाने उत्सूत्र मापिनने सूरमपि विज्ञयम् । दृष्टान्तदातिफयोर्याजना त्वेव यथा विपमिश्रिते भाजने व्यवहारतो दुग्धमपि निश्चयतो विषमेव । एवमु मूत्रमापिनने व्यवहारत किश्चित् सूत्रमपि व्यारयान विधि- - । निश्चयत उत्सूत्रमेव । व्यवहारोऽपीह मुग्धजनापक्षया मतन्य । चिदुपा तूभयत्रापि उसूरमे । तच्च जिगोक्तमेव न भाति । अतो न जिनोक्तानुवाद । यथा विपसयुक्त दुग्ध गज्य नमाति, तथाभूतम्य दुग्धम्य गोरनातत्वात्। न च गोदध्यादौ व्यभिचार' कनीय । इद दुग्धमिति व्यवहार यावन्निजस्वरूपाऽपरित्यागात। अत एव निश्चयव्यवहाराभ्या दुग्धमेर । यञ्चोक्तमुपधान पन्धाशके-उत्सूरवचनद्वयव्यतिरिक्त गोप्ठामाहिलोक्त प्रमाण- तया भणित, तद् व्यवहारतो जिनवचनाऽनुवादपत्रेनोक्तमय. सात यम् । न पुनर्गाप्ठामाहिलोक्त मानेगापि । एतव्य तक तु उत्सूत्रद्वयमणनेन रोप तु सृजमेरेति वचनमः । मूत्र तु गणपर- कृतन्वेन प्रमाणमेन । तदनुवादस्तु तहदेव प्रमाण व्यवहारतो, निश्चयतश्च प्राग्वदवसातव्यम् । यदि च निश्चयतोऽपि तदनुपाद प्रमाण भवेत् , तर्हि गोष्ठामाहिसमीप धर्मक्या श्रयणतिषेधानुपपत्ति प्रसज्येत । न चैव निश्चयन्यवहारयो- विरेकेन भणामनागमिम भविष्यतीति शनीय, आगमेऽपि तथैव भणनात् । तथाहि- पयमक्खरपि इक्कपि, जो न रोएइ मुत्तणिद्दिट्ट । सेस रोअतो विहु, मिच्छादिट्टी जमालिन्य ॥ १॥ चि पञ्चसमहादी। अब शेष रोचयनपी' ति भणनेन म्वरच्य विषयाक्षरादिव्यतिरिक्तम्य जिनाचनमात्रम्य श्रद्धान व्यवहारत एव । तदनुसारेण भणनमपि जिनपचनाऽनुवादो व्यवहारत एव । स चानुवादो द्रव्यत सत्य भय । सर्वेषामप्यनुवादाना - वध्यते । दयन सयत्वेनाऽऽवश्यक वात् । अन्यथा अनुवाद गदन स्वात् , उनम्य वचनामावात । शिरचयनम्नु अनुरादेऽमि निशाऽमम्मात् । नहि रोकिमि यादृष्टि निश्चयत द्रव्यत सयवादी जमामिदभिनिवेशी म्पात । एतच्चाने एतेन मिग्याप्रियुक्तोऽनुपयुक्तो वा यद् भापते, सा पैवेति प्रागुतवचोन सह विरोषणापि पराम्ना । भावनाऽमयमापिवमपियोस्तवात् । अयथाऽनुवादम्या- ऽभययापत्त्या जगद्व्यवस्थामा प्रमग्येत । अत पाउनुवाद वचना यधिकृत्य जैने सह विरोधाभाव मिथ्याशामपीति । मिय्यादृष्टिन्य च मावतम्नदश्रद्धानात् । तच्चाहदादियदेव वादियुद्धिद्वारय म्यात् । सा न बुद्धिजिनोक्तम्याक्षरम्याऽप्य- श्रद्धाा रे, सन्देद्देनाऽपि म्यात । यदुक्त-पकम्मिन्नप्यर्थे, सन्दिग्वे प्रत्ययोऽहनि हि मन्ट । मिथ्यात्वदर्शन तन, स चादिहेतुर्मवगनीना ॥१॥ मिति श्री मा०नि०० । पतेनात्सूत्र भाषिणा देगेनाऽपि जिनपचाऽनुवादो द्रव्यन सयरूपाऽपि व्यवहारत एर, न पुनर्गकिकमिय्याशामिव निश्चयतोऽपीति तासर्यमिति गाथार्थ ॥ ५६ ।। अथ शैक्किमिय्यागपक्षया रोकोचरमिथ्याटिशिया. निनि मान्निगिसार्थमाद- लोडपमिच्छादिट्टी, मम्मदिहि घ वयणमित्तस्म । अशाए अविपाई, णिन्छयो दवमच्चरया ॥ ५७ ॥ याम्या-गैस्किमिय्याटि सम्यगद्दष्टिपद् वचनमा- व्यारयान विधि- प्रास्याऽनुवादे अविवादी स्यात्-वचनमात्रस्याऽनुवादमधिन्य सम्यग्दृग् मिथ्यादृशोरभेद एव स्यात् । तेनोमावपि द्रव्यत सत्यवादित्वमधिक य तुल्यावर भवत इत्यर्थ । तेनैव सम्यग- दृष्टिवद् लौक्किमिथ्यादृष्टिरपि नोत्सूत्रमापी स्यात्, जिनपचना- ऽपगपित्वाभावात् जिनोक्तानुक्तयोर्याथार्थेन भापणात् । न चैव लोकोत्तरमिश्यादृष्टि सम्भवति । तस्य निनेनोक्तमप्य- नुस्त, अनुक्त चोक्तमित्येवरूपेण जिनवचनाऽननुवादिन उत्सूत्र- भापित्वात् । एय देशेनाऽननुवादित्ववद् देशेनाऽनुरादित्वमपि भनति, पर निजवचनाऽविरोधेनैरेति बुद्ध्या अनुनादो व्यवहारतो द्रव्यत सत्यो, न पुनर्निश्चयत । निनोक्तत्वेनाऽनुवादाभिप्रा- याभावात् । यथा गोष्ठामाहिलो भणति-जिनेनापरिमित प्रत्या- ख्यान स्पृष्टमबद्ध च फर्म भणितमित्येवमननुपद नेव तदविरो- धेनैव शेषवचनाऽनुवादी व्यवहारतो देशेन द्रव्यत सत्यवादी, न पुननिश्चयतोऽपि । एव साम्प्रतीना सर्वेऽपि उत्सूत्रभापिणो वक्त या । नहि- अकसिणपवत्तगाण, विरयाविरयाण एस खलु जुत्तो। ससारपयणुकरणे, दपत्थए कूवदिट्ठ तो ॥१॥ चि चतुर्विंशति स्तवनियुक्तिवचन जिनेन भणितमिति लौम्पको वदति, निज वचनविरोधिनचनेन निजमतोच्छेदापत्ते । शैकिकमिथ्याप्टिस्तु आस्तामन्यत्, निजमार्गदृषकरचनस्याऽपि अनुवादको भवति । यथाऽईनस्मदीय धार्मिकाऽनुष्ठानमधर्मतया भापते इत्यादिरूपे णामे वक्ष्यते इति गाथार्थ ॥५७||

--
रातकम्।
अय सम्यग्दृष्टिनेंडिकमिश्यादृष्टिदोरयुमावपि अनुवदन्तौ
इन्यत सयादिनी मवत , तत्र कि कारणमिति परिनानाय
अनुवादम्बरुपमाद-
सम्प्रेमि
अणुपाया,
निसमा दवाओ ममवयपाइ ।
अणुवाए अविनाओ, जमणष्ण मरमाईण ॥५८||
न्यान्या-सर्वेऽप्यनुदा सम्यग्दृशां मिथ्याणां च परस्पर
यायन्तो भवति, सावन्तो नियमात्-तिश्चयेन प्रयत सय
वचनानि भवन्ति । इन्यत्व च पचनविषयानपक्ष यनावसात यम् ।
वरनविषयापेक्षया तु अनुगद पव न भवति , किन्तु वक्तुनिज-
पचनान्तर्गतत्वेन निजयचनतया परिणतो भरति। 'तमध्यपतित
म्नत्महणेन गृपने' इति यायान वक्तुचा च मावत सयमसय
च भवतीत्यने दर्शयिप्यने । अथ पर्वेषामप्यनुवादानां द्रव्यत
मयत्वे हेतुमाह-'पुराए' इत्यादि । यत्-यम्मात् कारणात्
सर्वयादितामनुवाद अयोऽयमपियादा-विवादामाय , द्रव्यत
सत्ययामारे व नियमेन विवादो भवत्येव, तम्यैव विवादफारण
वार। यथा जिनपचनाऽननुवादिमि पौणिमीयकादिमि सह
विवाद । यथा रोऽपि गा गज ब्रुवाणा सह विवादो
निश्चितो भवति । तम्मात् सःपामप्यावादानां साम्यमेवेति
गाथार्थ ॥५८॥
भय विवादकारणाया-
अणुरायाण रिसया, मद्धाऽणुट्ठाणवायगरयाइ ।
पामग्ग मिन्नाइ, तहि विसाओ अ सम्बेमि ॥ १६ ॥

www vi ५८ व्याख्यान विधि- व्यारया-अनुवादानां विषया धर्ममधिकृत्य श्रद्धाऽनुष्ठान. वाचकवासि भान्ति । तत्र श्रद्धान श्रद्धा-स्वाभिमत देव गुरु- धर्म-तदितरविषयकाऽऽराध्याऽनाराध्यवुद्धि , अनुष्ठान च- धार्मिकबुद्ध्या प्रतिनिवृत्तिम्पा क्रिया, एतद् द्वय च प्रतिदिन भिन भिन्नमेनेति सर्वसम्मतम् । तयोश्च वाचकानि वचनानि प्रतिमार्ग मिनमिन्नान्ये । सर्वेषामपि वादिना भिन्न-भिन्न श्रद्धा कियावत्त्वात् । तैपचनै सह निवार सर्वेषामपि समान एपेति गाथार्थ ॥ ५९॥ अथाऽनुवादोऽपि यथाऽनुयक्तुरनुगदव्यतिरिक्ताचन भवति, तथाऽह- अणुनाओ निअवयण, सम्माइविसेमणहिं सजुत्तो। त भासगमासज्ज उ, सचमसच्च च भावाओ ॥६० ॥ व्यारया-अनुराद सम्यगादिविशेषणे. सयुक्तोऽनुवक्तु मुरादव्यतिरिक्त निजपचन भवति । तच्चेति गम्यम् । तचाऽ नुवाद)वक्तुर्वचन, भापक वक्तारमासाद्यानुरक्तार प्राप्य मावत सत्यमसत्य च भवति । व्यत सत्योऽप्यनुवादस्तदतिरिक्ताऽनु- वादक्वचनतया परिणतो भावत सयमसय चाऽनुवादकवचन भवती यक्षरार्थ । भावार्थ पुनरेव अनुवादो हि नियमात वचन- विषयको भवति । 'उक्तस्य वचनमनुवाद' इति वचनात । तथैर भगवतीवृत्तावपि भणितम् । स चानुवाद सम्यगादि- वचनविशेषणविशिष्टोऽनुवादकवचन, तथाहि-अस्माक देवो ऽह नेवेति जैनवचन, अस्माक देव सुगत इति सौगतपचन शनामा समाऽम्माफ देवोन्ननि जना , गुगत एति सौगता बद नीत्येव मानवस्नुचनमादो भपति । जै-सौगताया वयव उच्यमात् । स वानवादी गा देवमईन्न पनि सन सम्यम्, मवि देवत्यम्य विकासात् । गोगतास्तु मग पगदादिन, मुगते दयायामत्तादि(नि) पयाविरीपत- विगिरोजवादोनशादी- भवति, ने सौगरजापत प्रकारे सम्पगादिवाणिजियमाम्यानुश्नत्वात् । किनु परि- যা অনুযায় মৰা মৰবি, নিৰনাৰৱালা মাং লিয়ার বিমান। গযনিরমল गृहने इनि साधान | मन पय ोिषणभात विशिष्टम' इति पचनमार। 1 सम्यगर पतारमामाप मायग्रता च्यमानमियर्थ, भावन मय भवति । अा गपगपादित समायगयादिनभर मोगता इति यासाठी मनात् । मिथ्या रसा तन्यमान भावतोऽमयमेर मरनि, गाडी परीस्थे। भालान् । मिप्यारविरुपयुक्तोऽनुपयुक्ती या पद भापते, सा मुपैनि दा० दृषिपात | मायादम्याऽनुरादक- वरनता परिणती म्पप शितमिति गाया ॥६॥ সখীপনামায তােমা- जह परतिपिवयण, अगुरपण हाद निगरिंदस्म । मिष्ठति ययणनुत, निणरयण मरमा सम॥ ६ ॥ व्याख्या-यथा परतीथिस्यकाम्यानुवादो मिनेटम्य मानि । सथाऽनुवादपना मिथ्येतिविशेषणविनिय (अनुवादा

Aur
.
व्यारयान विधि-
तिरिक्त) जिनवचन भवति । तच्च वचन सत -सर्वप्रकारेण,
सत्य म्यात् । 'एगतसच्चायणा सिवगइगमणा जयतु जिणा'
इति वचनात् । तच्चैव-'अण्णउत्थिआ ण एवमाइक्खति
भामति पण्णाति पतितीत्यादि यापत् 'एगे वि अ ण जीने
एगेण समएण दो आउआइ पडिमवेदेति, त० इहभविष
परमविन च, ज समय इत्मविअ आउअ पहिसदेति त
समय परभविअ पटिसवेदेति, ज समय परभविअ आउय
पडिसपेदेति त समय इहमविल पडिसरदेति' ची यादिवचनानि
परतीथिकवचनानि । तानि च तयै जिनोच्यमानानि
जिनस्याऽनुवादरूपाणि मवति । तान्यपि 'जे ते एवमादसु
मिच्छ ते एवमासु, अह पुण गोअमा ! एवमाइक्खामी'त्यादि
यावत् 'एगे वि अ ण जीवे एगेण समएण एग आउअ पडि
सोदेति' [ भग० २० ५, उ० ३ } इत्यादिविशिष्टाचनानि
अनुपदव्यतिरिक्तवचनानि भवति । यतो वादिनो निराकरण
तदीय-वचनानुवादायत्तमेव भवति । ते। जिनम्यापि तदनुवादो
युक्त एर । एव जैनाऽऽमासास्तीर्थकरवचनानामनुपादका न
भवन्ति, जिननाम्नैर प्रवृत्तिमत्त्वेन जिमनोच्छेदम्य बाधकस्य
विद्यमानत्वादिति तात्पर्यमिति गाधार्थ ॥ ६१ ।।
अथ दिगम्बरादय सर्वेऽपि जिनपचनाऽनुवादरहिता
केनोक्ता ? इति दर्शयति-
एव जिणिदबयणाणुगायरहिया दिगवरप्पमुहा ।
णिज्जुत्तिमण्णिएण, तित्येणुग्धोमिआ पाढ ॥ ६२ ॥

शतकम्। ६ १ व्याख्या--एवमुक्तप्रकारेण निनवचनाऽनुवादरहिता दिगम्बरादय , आदिशब्दात् पौर्णिमीयकौष्ट्रिकाम्चलिकादयो प्राधा । तीर्थेन-श्रीमहावीरस्यरस्थापितसाध्यादिसमुदाय- स्क्षणेन उद्योपिता -उच्चै शब्देन लोकेभ्यो नापिता , कथ ? बाद-अत्यर्थ, तदुल्लेखम्र-ननु भो रोका । दिगम्परादयो- द्विचनाऽनुवादरहिता तीर्थप्रतिपक्षा मोक्ष प्रत्यु मार्गभूता इति ज्ञात्वा परिहरन्चिति । तीर्थेन किंरक्षणेन ? नियुक्ति- सनितेन-नियुक्त्या प्रेरितेन, नियुक्तिपदमनुयोगद्वाराथु प- रक्षकम् । एतच्च 'णिव्याण चिइगागिइ जिणम्स इक्खाग- सेसगाण तु' इत्यादि प्रागुपदर्शितमिति गाथार्थ ॥ ६२ ॥ अथ परामिप्राय दूषयितु प्रथम पराभिप्रायमाह- तेसि समि चिअ, णिणिअमग्गा हवति तित्थाइ । सेम सम्पमतित्य, इय युद्धी सासया तेसि ॥ ६३ ॥ व्याया-तेपा-जैनाऽऽमासा मर्वेमा सम्प्रति दिगम्बरादि- पाशचद्रीयपर्यताना निज निजमार्गा म्वम्वाभिमतसाधादि- समुदायाम्तीर्थानि भवति । यथा दिगम्बरस्य नमावेव देवगुरु भरत इति श्रद्धानात्मक (वान् ) समुदायस्तीर्थ । पौर्णिमीय कादीना च पूर्णिमापाक्षिकृत्यश्रद्धानात्मक समुदायास्तीर्थानि भाति । शेप स्वस्वाभिमतमार्गाऽतिरिक्त सर्वमप्यतीर्थमिति शासता-नियता बुद्धिरिति तेपामभिप्राय इति गाथार्थ ॥६॥ अथैव स्वस्वाभिमततीर्थाना मिनत्वे सिद्ध तीर्थकरमधि- याऽमेन्बुद्धि निराकुर्वनाह- - - ६२ प्यारपान विधि- एएण सम्प्रेमि, एगो विस्यगरोत्ति दुव्ययण । सवेसि तित्याण, आइगरा हुति वित्थयरा ॥ ६४ ॥ व्याग्या--एतेन नाम प्ररूपणादिगा मिनत्वमणनेन सर्वे पामपि जैनाना जैनाऽऽभामानां च तीर्थकर , तुरध्याहार्यस्तीर्थ फरस्तु नाम्ना साम्येन एफ एवेति वचन दुर्वचा-पापवचन, तर हेतुमाह यत इति गम्य, यत फारणात् सर्वेषामपि वादिनामा दिकरा एव तीर्थरा भवन्ति । यथा श्रीपमादितीथानामा दिकरा' श्रीमपमादयो देशकारादिना भिन्न-भिन्नम्वरूपा भाति । न पुन सर्वषामपि तीर्थानामेकम्तीर्थकर । एव दिगम्बरा दिसमुदायानां तीर्थत्वेनाभिमताना भिन्नभिन्नप्रापणा ऽऽचारादिमता सुतरां मिनभिना एवादिफरा भाति । पर श्रीमपभादीना तीर्थकरत्वेन तव्यवस्थापितसमुदायानां च तीर्थत्वेन परस्पर श्रद्धानमधिकृत्य भेदाभाय , प्ररूपणादिना भेदा भावात् । दिगम्बरादीनां तु परस्पर वैपरीत्यमिति विशेपो बोध्य इति गाथार्थ ॥६॥ अथ दिगम्बरादीनामादिकतार के ? इति प्रश्ने नाममाहेण तानाह- तेसि तित्थयरा पुण, मिरभूइप्पमुह णाम आइगरा । वीरजिणो अम्हाण, तित्थयरो त मह असच्च ।। ६५ ॥ व्यारया-तेषा-दिगम्बर पौर्णिमीयकौष्ट्रिकाऽऽशरिका ऽऽगमिक लौम्पक कटुक वध्य पाशचन्द्रीयाणां, पुनर्नामेति फोमलामन्त्रणे, तीर्थकरा क्रमेण शिवभूतिप्रमुम्वा., प्राकृनत्वाद्वि शतकम्। ६ M ६३ भक्तिलोप , प्रमुखशब्दात् चन्द्रप्रभाऽऽचार्य जिनदत्ताऽऽचार्य नरसिंहोपाध्याय - सुमतिसिंहाऽऽचार्य शीरदेव-उम्पक क्टुक वध्य पाशचन्द्रनामानो ग्राह्या । शिवभूतिच प्रभाऽऽचार्यादी नामेव दिगम्बर पौर्णिमीयकादितीर्थानामादिकरत्वात् । एतच्च प्राय तदीयमथानुसारेण पाञ्चिच्च सैम्पकादीनामाधुनिकत्वेन किंवदन्त्यापि प्रतीतमेर । यत्तु तेपा जैनत्वेन रयातिनिमित्त तीर्थस्पर्धनिमित्त चाऽस्माक तीर्थकरो वीर इति नाममात्रेण भणन, तमहदुसृष्टमसत्यमलीकभाषण, श्रीमहावीरेण सह सम्म घामावात् । सर्वथा सम्पघाऽभावे च ततीर्थत्वाभ्यु- पगमे जगद्व्यवस्थाभङ्ग प्रसज्येत । नहि दियगते देवदत्ते कन्याया परिणयनपूर्वकपुत्रोत्पत्ति किं केनाऽपि इप्टा श्रुता था? एव श्रीमहावीराजेपामुत्पत्तिरसम्भविनीति गाथार्थ ॥६५॥ अथ जैनाऽऽमासाना श्रीमहावीर तीर्थकरो न भवतीति नाम्माभिरेवोच्यते, कितु तदीयैरपि तथैवोच्यमानमस्तीति दर्शयति-- णिअपरतिस्थगरत्ता, तित्थयरो र तेसि वीरजिणो। णिअतित्य अण्णाओ, अण्णमतित्थति सदहणा ।। ६६ ।। व्यारया-निजस्य परेषा च तीर्थानि निजपरतीर्थानि, तानि रोतीति निजपरतीर्थकर , तस्य मावस्तत्त्व तम्मात् श्रीमहारी रस्तीर्थकरो न भवति । तत्र हेतुमाह-णिअतित्थ'मित्यादि । यतो निजतीर्थम यस्मात्-श्रीमहावीरादय शिवमूत्यादि त-माजातमिति शेष । अयत् , चकारो गम्य, अयच्च- -- -n व्याख्यान विधि पराभिमततीयादपर चातीर्थ-तीय न भवतीति श्रद्धानादित्य- क्षरार्थ । भावार्थ पुनरेव-यद्यपि दिगम्बरो जैननामधारी तथापि निजमतिकल्पितेन लिंगेन सूरतोऽपि सिद्धातेन चान्यतीर्थिक- कल्प , तेन त परित्यज्य प्रथम पौर्णिमीयक प्रप्टव्य -ननु भो पौर्णिमीयक ! तव वीरजिनस्तीर्थकर किं भादभिमततीर्थस्य पौर्णिमीयक्समुदायस्य आदिर्तृत्वेन औष्ट्रिकाघभिमततीर्थम्या- दिर्तृलेन वा ? नायो, भरतोऽप्यनभिमतत्वात् । यत' पौर्णिमीयकसमुदायस्यादिकर्ता चद्रप्रमाऽऽचार्य सर्वसम्मत । अत एव भादीयैरप्युक्त, तथाहि- 'श्रीचन्द्रप्रभमूरिराट् स भगवान् प्राचीकशत् पूर्णिमा'- मिति पौर्णिमीयकृतक्षेत्रसमासवृत्तिप्रशस्तौ । एवमममतीर्थच्च रित्रेऽपि । नापि द्वितीय , तनानिष्टत्वात्, यतोऽन्यत् , चकारो अयन्च-निजसमुदायादपर यावदस्मदभिमत तीर्थ चतुर्दशीपाक्षिककृत्यविशिष्ट साध्वादिसमुदायात्मक तत्क्र्तृत्वेन भातस्तीर्थकरो न भाति । तदतीर्थमिति श्रद्धानात तीर्थकरत्या ऽतीर्थकरत्नयो परस्पर विरोधात् । तेन तदादिकर्तृ त्वेनाऽपि मातस्तीर्थकरो न भाति, फितु चद्रप्रभाऽऽचार्य एव तीर्थकरो मन्तय , पौर्णिमीयकाभिमतस्य तीर्थम्यादिकर्तृत्वात् । अत पव चन्द्रप्रभाऽऽचार्यादे देवसरूपमय दर्शिप्यते। एव लौम्पकोऽपि वक्त य -ननु भो लोम्पक ! तवाभिप्रायेण तीर्थ तावत् निन- प्रतिमाप्रतिपस्थिजनसमुदायरूपमेव तस्यादिकता श्रीमहावीरो न भवति, तेन सह साक्षात्परम्परया वा सम्घ धाऽभावात् । किन्तु . गम्य, ।

शतकम्। वन्नाम्नवाभिव्यञ्जितो लुम्पकनामा लेखक । अत पाऽज्याल- गोपालपसिद्धो वृद्धसम्प्रदायोऽपि-'सवन पनर अठोतरह जाणि, कुरेहुँ मूलनिर्वाणि । तेहनइ शिप्य मिल्यु रखमसी, तेहनइ बुद्धि हहयाथो खसी'त्यादि । यदि च तम्य तीर्थकरत्व नाभ्युप- गम्यते, तर्हि तद्व्यवस्थापितो भवदभिमतजनममुदायस्तीर्थमपि न भवेत्, अतीर्थकरलुम्पोन व्यवस्थापितत्वात् । तेन यदि भवदीय समुदायस्तीर्थ, तर्हि लुम्पक एव तीर्थकर । तथा च शब्दव्युत्पचिरपि सम्यग्, रम्पको देवताऽम्येति शैम्पक । अथवा लुम्पकस्यापत्य शैम्पक । एव सर्वत्राऽपि सम्यग्पालोचनया यम्य कम्याऽपि ममुदायम्य आदिकता नामग्राहेण वक्तु शक्यते, तस्य श्रीमहावीरम्नीर्थकरो न भवत्येव । तदादिफर्तृत्वाऽभावात्। यथा श्रीमहावीर यवस्थापितस्य समुदायम्यादिकर्ता श्रीपार्श्वनाथी न मवति, नाममाहेण श्रीमहावीरम्योपलभ्यमानत्वात् । एव चद्रप्रभाऽऽचार्यादिव्यवस्थापितसमुदायाना चद्रप्रभाऽऽचार्या- दय एव तीर्थकरा , न पुनस्तद्व्यतिरिक्ता श्रीमपभादयोऽपीति गाथार्थ ॥६६॥ अथ चन्द्रप्रमाऽऽचार्यादिभ्यो जाताना समुदायाना श्री- महावीरजात रमणने सरोकगर्हणीयदूषणमाह- जो अग्गामो जाओ, अण्ण पिअर 1 अण्णवित्थयर । उपह लोअनिरुद्ध, अलज्जओ अहर गयसष्णो॥ ६७ ॥ व्याख्या-य पौर्णिमीयकादि-शैम्पकादिसमुदाय , अय- स्मात् श्रीमहावीरादपरस्मात् चद्रप्रभाऽऽचायादे म्पकलेखका- aur ६ ६६ व्यारयान विधि- देश्च जात समुत्पान , अय-ततोऽपर श्रीमहावीर अस्मदीय समुदायम्याऽऽदिकर्ता श्रीमहावीर इत्येव 'जपई' चि कथयति, कमिव ? मायपितरमिव-दरिद्र निजपितरमपलप्य कचन महद्धिक पितर अस्मदीय पिता नाऽय, किन्त्वयमेवेत्येव परीत्येन भापते । तच्च भाषण विरुद्ध सर्वलोके गईणीय, एव च भापमाण फोडश ? अरगना न विद्यते सजा-लोकापरादभीतिज या घोडा यस्य सोऽरज्जा । अथवा 'गतसज्ञ'-गता-नष्टा सज्ञा- व्यक्तचेतना यस्मात् स तथा, असज्ञिकल्प इत्यर्थ । तस्मात् तदीयसमुदाया असज्ञित्यात् लामारहिता असातव्या इति गाथाथ ॥ ६७॥ अथ तेषां श्रीमहावीरम्तीर्थकर इति वचनमपि वक्तुम- युक्तमिति इप्टा तेन दर्शयति-- वीरजिणेण ठविभ, तित्यमतित्यति भासगा सन्वे । माया मे वझत्ति अ, वयणपिरोह ण याणति ॥६८॥ व्याख्या-वीरजिनेन श्रीमहावीरेण, व्यवस्थापित दु पसभाऽऽचार्य यावद् अधिनमप्यतीर्थ तीर्थ न भापका वक्तार , सर्वेऽपि जैनाऽऽभासा भवति। मे व ध्येति' यवननिरोधमजानाना मतया । स्थापित तीर्थ न भनेत्. फय तहि स तीर्थकर , कर , कय तर्हि तव्यवस्थापित तीर्य न स्थापक्चतीर्थकरत्वयोविरोधादिति अथैव वचनरिरोधेन अधिन्ने ती सिद्ध शेपमती तदीयनुमेर व्यवम्यापय नाह- वीरजियो जद देवो, ति ययरत्रेण तुम्हमाह य । ठा तरिम निय, सेममनिय सओ सिद्ध ॥१९॥ व्याया-पदि वीरजितो युप्माकमम्माकमिव कार्यकरत्वेन देव 'ता' तहिं तद्यवस्थापित-अम्मदभिमतममुदायस्तीर्थ, शेष तु तव्यतिरिक्त चन्द्रप्रमाऽऽशारिव्ययम्यापितममुदायात्मक- मतार्य म्वत सिद्ध वितया सिद्धमिति गाथार्थ ॥ ६९ ॥ मथैव पौर्णिमीयकमागादी चद्रप्रमाऽचायारिव्यवस्था- पिनन्य मिदे चद्रप्रभा वायादय म्यस्वाभिमतसमुदायान् मति किं दवम्बरपा उत गुरम्यग्ण वेति गशयामाह- लोहयग्यमा, चदपमाइणा ण गुरूवा। मीमचाभाषाओ, गुम्बामस्मणायत्ता ७०॥ व्याख्या-शैक्किदेवम्वरूपाचप्रभाऽऽचार्यादय , न गुरम्परूपा गुम्वरूपमा भवतीत्यथ । तपा लोफियदेव वरूपच च मगदगदोपमाहित्येऽपि ६वम्वरूपात प्रतिमार्ग भिन्नभिन्नप्रक्रियाकरणाय । अय गुग्म्बर पाऽमाये हेतुमाह- 'सीसत्यादि । शिष्यत्वाऽभावान् शिष्यवमनरेण गुरन्च न मवन्येव । यदागम- - हेतूण सबमाण, सासो होऊण ताप सियाहि । सीसम्स हुति सीसा, ण हुति सीसा असीसम्स ||१|| ति चन्द्रवेध्यप्रकीर्णके । तत्रापि हेतुमाह 'गुस्वपमति । यतम्ने 4 व्यारयान विधि- लेनैव यदुक्त, ततस्ते भगवत्प्रणीतशास्त्रेभ्यो गौण समीचीन मर्थलेशमुपादाय पश्चादभिनिवेशत स्वमत्यनुसारेण तास्ता स्वप्रक्रिया प्रपञ्चितात । उक्त च- सुनिश्चित न परत युक्तिपु, स्फुरति या काश्चन सूक्तिमम्पद । तव ता पूर्वमहार्णवोत्थिता, जगत्प्रमाण जिनवाक्यविग्रुप ॥१॥ इति नन्दीवृत्तौ २१४ पत्रात्मक पुस्तके १६ पत्रे । अत एव ते श्रीमहानिशीथादिक सूत्रमपि न प्रमाण- यन्ति, निज २ प्रक्रियादूपत्वात् । यत्तु वय जिनोक्तमेव कुर्म इति वचन, तत् तदीयप्रक्रियावचनानुवादरूपमेव मतन्यम् । क्थम यथा चतुर्दशीपाक्षिक स्त्रीजिनपूजा श्राद्धमुखवस्त्रिकादि यावत् जिनप्रतिमादिक जिनोक्तमप्यनुक्त पूर्णिमापाक्षिक-स्त्री- जिनपूजानिषेध-तिनप्रतिमानिषेधादिक निनेनानुक्तमप्युक्तमिति भापते । प्रक्रिया च प्रतिमार्ग भिनभिन्नैव भवति । तत्र दृप्टा तमाह-यथाऽ यतीर्थिकानो साख्यशाक्यादीना प्रक्रिया मिनभिनेव भवति । तत्र हेतुमाह-अज्ञानम्यैव माहात्म्यात् । अज्ञान हि कुत्सितनान । तच्च मिथ्याशामेव भवति । तदपि जानायरणोयक्षयोपशमवैचित्र्यात् नानाप्रकार स्यात् । तेन तज्जयप्रक्रियापि नानाप्रकारैव स्यात्, 'कारणानुरूप कार्य- मिति वचनात् । सा च निज २ मार्गाणामादिक कृतैव भवति । आदिकर्तृत्व च तथाभूतमार्गाणामन्यकर्तुरभावेन चद्रप्रभाऽऽचार्यादीनामेति प्राक् प्रदगित । अत एव निज २ मार्गेषु शास्त्रप्रवृत्तिरपि प्रक्रियानुरोधेनैव स्यात् । तथाहि-'श्री Tr যাব। ७१ चद्रममसूरिराट् स भगवान् प्राचीकशत् पूर्णिमा'मित्यादि प्राक् प्रदर्शित, तथा- ण विविति जहा देह, ओसरणे भावनिणपरिंदाण | तह तप्पडिमपि सया, पूइति ण सम्बणारीओ ॥१॥ ति निनदत्ताऽऽवार्यतचैत्यवन्दनकुन्के । तथा- पुण्ड मूल्पडिमपि, साविआ चिइनिवासिसम्मत । गभावहारकल्लाणगपि, णहु होइ वीरस्स ॥१॥ ति निन दत्तकृतोत्सूत्रपदोद्घाटनकुलके । तथा आञ्चलिकेनापि श्रीआ- वश्यकनियुक्तिदीपिकाया- सामाइयमि उ ए, समणो इव सारमो हवाइ जम्हा । एएण कारणेण, बहुसो सामाइय कुज्जा ॥१॥। अब बहुश सामायिककरण जन्मापेक्षया, न तु दिनापेक्षयेति व्या- व्यातम् । अत एव सम्यगद्दशा तदीया प्रथा अप्यनुपादेया एव, सर्वासामपि उक्त प्रक्रियाणा सर्पनमूलक वाभावात् । मत एव जैनप्राचने प्रक्रियाभेदो न भवति, सवपामपि सर्वज्ञानामे- कवाक्यत्वात् । तेन चतुर्विशतावपि तीर्थेषु प्रक्रियामेदो न भवत्येव । यत्तु आयतयोस्तीर्थयो पञ्च महावतानि, गेषेषु तु तीर्थेषु चत्वारि, तन्न प्रक्रियाभेद । स्त्रीपरित्यागम्य सर्वत्रापि समानत्वात्, सवरपि तीर्थकरै तथैव भणितत्वात् , एकवाक्यताया अनपायात् । अय भाव -प्रागुक्तप्रकारेण रोको चरमिथ्यागभिमताना तीर्थाना तीर्थकराणा च परस्परमपि ७२ व्यारयान विधि- मिनन्वे सिद्धे सिद्धस्तत्तदभिमत सिद्धान्तोऽपि भिन्न भिन्न एव । यद्यपि स सिद्धा तो जैनाभिमतसूत्रैक्देशरूप , तथापि सन जिनवघनरूप । किन्तु तत्तदभिमततीर्थकरवचनरूप, स्वस्वाभिमतमार्गानावाधयैव अर्थकरणेन निज २ प्रक्रियारू- पतया करिपत वात् । सम्मतिस्तु नन्दीसूत्रवृत्ति प्रार प्रदर्शि- तैव। प्रक्रियाया प्रणेतारस्तु निज २ मार्गाणामादिर्तार एव भवन्ति । सिद्धान्तम्य चैकत्वाभ्युपगमे सपामपि प्रवचन- सार्मिकत्वापत्त्या परस्परमपि प्ररूपणादिना भेदो न स्यात् । अस्ति च भेद । तेन यथाऽस्मदभिमतसिद्धान्ते जैनप्रपचन सम्यगिति क्वापि नोक्तमतो नाऽम्माक तदङ्गीकार । तथा सर्वेऽपि नाऽऽमासा प्रक्रियारूपतया विकल्पित सूत्रैकदेश सिद्धात पुरस्कृत्य निषेधमुखेन परस्पर त्रु वाणा मन्तव्या । रौम्पको भणति-अस्मदभिमतसिद्धाते निनप्रतिमा आराध्यतया नोक्ता, अतो नाऽम्मा तदङ्गीकार इत्यादि । एतच्च लौम्पकस्येव अस्माक परेपा च सम्मतमेव । यतस्तद- भिमतम्तीर्यकरो उम्पकनामा लेखफ सर्वसम्मत । तस्य च प्रतिमा जिनप्रतिमातया विकस्पिता, सा च प्रतिमा आराध्य- तया न कस्यापि सम्मता तदशे (तद्विषयक) निप्रतिपत्तेरेवा- भावात् । शेपास्तु जैनाभासा स्वस्वामिमततीर्थकरप्रतिमा आराध्येति वदतीति विशेपो बोध्य । एप च सति सर्वेऽपि जैनाऽऽमासा तीर्थतीर्थक्रयोर्महाशातनाकारिणो मतव्या । सर्वेपामपि स्वस्वाभिमतमार्गाऽतिरिक्तमार्गाणा मिथ्याष्टित्वे- पर -- शतकम्। नाऽभ्युपगमे जैनमार्गम्यापि तदर्गतत्वेन मिथ्याप्टित्वाऽभ्युप- गमात् । अत एवेति नियमेनानन्तससारिण, जैननामधारित्वेऽपि चैनप्रवचनेन सह विरोधादिति तात्पर्यमिति गाथार्थ ॥७२॥ अथैव सति तदीयमुखनिर्गता धार्मिक्शब्दा श्रोतव्या न वा इति शकायामाह- सम्मुहम्मअमदा, सोउमरप्पा तहा मुदिट्टीण। जह गुट्ठमाहिलमुह-धम्ममहासरणपडिसेहो ॥ ७३ ।। व्याख्या-तेषां पौर्णिमीयकादीना मुखानि तेभ्योऽयान्नि सेता धार्मिकशब्दा -मुग्धजनापक्षया व्यवहारतो धर्मवाचका, सुदृष्टीना-सम्यग्दृशा, श्रोतुमप्यकरप्या । केचित्तीर्थद्वचनानु वाताभासरूपा अपि निज २ मार्गव्यवस्थापकोत्सूत्रमिश्रितत्वेन निश्चयसस्ततीयतीर्थक्रवचनरूपा देवल्मनर्थम्पा एव । तर दृष्टान्तमाह-'जहे त्यादि। यया गोष्ठामाहिर सप्तमो निद्वव , त मुखाद्धर्मक्थाश्राण तम्य प्रतिपेय श्रीसपन वृत्त इति शेष । यदुक्त- 'उहि १ सुय २ भत्तपाण ३, जजरिपगहे ति य । दायणा २५ णिका य ६, मन्मुट्टाणेति आवरे ७॥१॥ किइकम्मरस य करणे ८, येयावच्चवरणे इय ९ । समोसरणसन्निसेउजा १० कहाए अ११ निमतणे १२ ॥२॥ एस वारसविहो ति उत्तराध्ययनवृत्तौ, तहटान्तेनो- सूत्रभाषिणा धर्मकथाऽपि न श्रोतव्येति गाथार्थ ॥७३॥ अथ रोकोचरमिथ्यादृशमधिकृत्योक्तातिदेशेन विशेषमाइ, व्यारयान विधि- एएण लोउत्तर उम्मग्गा सहा अदट्ठना। णिज्जुत्तीए भणिआ, अणुभणिआ पुषसरीहिं ।। ७४ ॥ व्यारया-पतेनान तरीक्तदोपरशन रोकोचरमिथ्याश सर्वथा-सर्वप्रकारेण, आरापसलापसम्मुमनादिना अद्रप्टव्या- द्रष्टुमप्यकल्प्या निर्युक्तौ भणिता । तथाहि--- 'उम्मग्गदेसणाए, चरण णासिंति जिणपरिंदाण । यावण्णदसणा खलु, ण हुरुमा तारिसा दठु' ॥१॥ ति श्रीवन्दननिर्युक्तौ। एतन्चूर्णियथा-'जे पुण जहिच्छो- वलभ गहाय अण्णसिं सत्ताण ससार णि रितुकामाण उम्मग्ग देसयति, तत्थ गाहा-उम्मागदेसणाए क(च)रण अणुट्टाण णासिंति जिणारिंदाण सम्मत्त अप्पणो अण्णेसिं च, ते यावष्णदसणा जेण ते प(चोरण ण सद्दहति, मोक्खो म विज्जाप करणेण अ भणिओ, अण्णेसिं च मिच्छत्तुप्पायणेण, एवमादिएहिं कारणेहिं वावष्ण दसणा, सरुसद्दा जवि देह णिन्छयविहीए अ अवावण्णदसणा तहवि ते वावण्णदसणा इव दया, ते अ दट् ठुपि ण रसमा किंमग पुण सवासो सभुजणा सयवो या, हुसद्दो अपिसदत्यो, सो अ ववहिमसबधो दरिसिओ चेय, ण ब्मा णाम ण पप्पति' ति। यद्यपि कस्यचित्तथामव्यत्वयोगेन निहोभ्योऽपि सम्यक्त्व- लाभो भरति, तथापि ते मिथ्यात्वोपहतमतयो वर्जनीया एव । यदागम -'नइनि हु समुप्पाओ, केसिंचि नि होइ निहनेहिपि । मिच्छचदयमईओ, तहावि ते वज्जणिज्जाओ' ॥१॥ इति वृहत्कल्पभाष्ये (गा० १११८)। अय भाव यद्यपि कस्य- ।

- चिद्रोगिणो विषमक्षणमपि रोगविशेपविनाशहेतुर्भवति, तथापि विपमरण सर्वैरपि परिहरणीयमेव । न पुनम्तदृष्टान्तेन अन्यैरपि भषणीय। एवमुत्तमापिणोप्युपदेशो मतव्य इत्यर्थे । ननु भो । यद्यपि नियुक्तिमा यादौ मणित, तथापि कारानु- भावात् अयैरनुक्तत्वेन सदस्य प्रकाश्य भविष्यतीति शका- निरासार्थमाह-'अणुभणिति अनुमणिता -तथैवोत्ता, पूर्व सूरिमि - हरिभदमूरिप्रमृतिभि । तथादि- 'इअरेसुवि अपओसो, णो काययो भवट्टिई एसा । गवर विवज्जणिज्जा, विहिणा सइ मग्गणिरएण॥१॥ चि उप- देशपदे । वृत्तिर्यथा-'इतरेवपि तिनवचनप्रतिकूलानुष्ठानेप्वपि समुपस्थितदुर्गतिपातफलमोहाघशुभकर्मविपाकेषु रोकोत्तरमिनेषु, जन्तुषु प्रद्वेपो-मत्सरन्तद्दर्शने त क्यायां चाक्षमारूपो, नो-नैव, कर्तव्य । तत्ति कर्तव्य १ इत्याह-मवस्थितिरेपा मत कर्मगुरवो ऽद्यापि अझल्याणिनो जिनधर्माचरण प्रति प्रहपरिणामा न जायन्ते इति चितनीयम् । नपर-कार, वर्जनीया -आलापसलापविश्रम्मा- दिमि परिदरणीया , विधिना-विविक्तग्रामनगरवसत्यादिवा सरूपेण, सदा सर्वकार, मार्गनिरतेन सम्यगदर्शनादिमोक्षमार्ग स्थितेन साधुना श्रावण च। अन्यथा तदीयाऽऽपमलाप. सम्माषणादिना ससर्गकरणेन उप्ठज्वररांगोपहतममग इव तत्तदोपसञ्चारात् इहपरलोकयोग्नगप्तिरेव । अत एवोक्त- 'सोहगुह वग्धगुह, उदय च परित्तयपि सो पविसे । असि१ ओमायरिज, दुम्सीजणप्पिओ जो उत्ति।

६ व्यारयान विधि- प्रागणितमपि प्रयोननवशेनेह म्मारितमिति । प्रभृतिशब्दात् यावत् श्रीमुनिसुन्दरमूरिप्रमुखा ग्राधा । यत -उपधानप्रतिक्राति-जिनार्चादिनिषेधत । यूनिता दुपमादोपात् प्रमत्तजनताप्रिया ॥१॥ तथा-आज्ञाभङ्गा तरायोत्था नतससारनिर्भय । सामाचार्योऽपि पाश्चात्य , प्राय स्वैर प्रतिता ॥२॥ इति श्रीमुनिमु दरसूरिहतनिदशतर गिण्या। यथा कालाऽनुभावा- रलोकोत्तरोभागा भूयास , तथा तीर्थाततिनोऽपि साधव श्रावमाश्च अनाभोगवशेन जिनाऽऽज्ञारुचयोऽल्पीयास प्रायो मतव्या । यदुक्त- 'एअ पाएण जणा, कालाणुभावा इदपि सम्वेपि । णो सुदरत्ति तम्हा, आणासुद्धेसु पटिबधो॥१॥ ति वृत्तिर्यथा-'ण्वमुक्तोदाहरणरत् प्रायेण-बाहुल्येन, जना. लोका, कालाऽनुभावात-वर्तमानकाल्सामात्, इहाऽपि- जैनमतेऽपि, सर्वेऽपि साधन श्रावकाश्च, नो नैव, सुदरा शास्त्रोक्ताऽऽचारसारा वर्तन्ते। कि त्वनाभोगदोपात् शास्त्रोक्त प्रतिप्रवृत्तय । इति पूर्ववत् । तस्मात् कारणात् आज्ञाशुद्धेषु. सम्यगधीतजिनागमाऽऽचारमशात् शुद्धिमागतेषु माधुप श्रावके च, प्रतिबन्धो बमान , कार्य ।' एव रोकोत्तरमिज्यादृशो यथा द्रष्टुमप्यकरप्यतया भणिता , तथा भाष्यकारोऽपि--- 'जे जिणवयणुत्तिष्ण, वयण भासति जे उ मणति । सद्दिट्टीण तद्दसणपि ससाखुड्ढिकर' ॥१॥ ति । , साम्। न चैव सैनिमियागोपि भविष्यतीति दीय तो प्रामादिमि परियागाउमानोपनमफारासम्भवात । भरि साप्यागो उप्रगापिया गाम्याश्योऽपि मापन नियमका इति भगित । तेषां जन जैनयो भापमाणri দিনাবানুবন্দি লাশমাখামাখি म्नु जैनमन रन मापमाणातिववादिया जमाल्या. ৰে ব্ৰৱননলিমা বি মাংবাসিনি সাধাথ ॥৩থা। अपनी प्रतिपक्षाणायरियनमकारे गमार्थयो परिगाम भविन्यत् , सदि से मिकरिष्यनित्याह--- एप च मुचमत्य, मम्म जाणिमु वित्यपरिवरया । सा अणुप्रोगदार, चमु जह महाणिमीदपि ॥ ७ ॥ व्याख्या-ज्य प्रागुफ्नप्रकारण, सूरमयं च तीर्थप्रतिपणा. टन्यूनमापणे तीर्थविध्यमका । यदीति गम्य, यदि सम्यग- पुणाक्षरयायेऽपि ममीचीनमज्ञाम्यत् 'ता' तहि आयोग द्वारमप्य यक्षत्, उपरपणात निजपचनविरोधिपचारमा श्रीमग- पतीप्राममपि माधम । दृष्टान्तमाह-'जहे त्यादि। महानिशीथमपि श्रीमहानिशीथमूत्रमपि श्यक्त, अपिशब्दात् निर्युयत्यादिकवि त्यक्तमिति गाथा ||७५|| अथ श्रीमहानिशीथयदनुपागद्वारपरि यागे हेतुमाह- ज अणुओगे आगम, तिनिहो दुपिहा अ अणुगमा भणियो। सो तस्सेर पमाण, जस्म य णिज्जुत्तिपमुद्दपि ॥ ७६ व्याव्या-यत्-यम्मात् कारणात, यथा म - व्यारयान विधि- । आत्मागमा १ नरागम २ परम्पराऽऽगम ३ रक्षणस्त्रिविध आगम , सूत्रानुगमो १ नियुक्त्यनुगमश्चेति द्विविधोऽनुगमो भणित । स चाऽऽगमोऽनुगमश्च तम्यैव प्रमाण-सत्यतया अगीकार , यम्य नियुक्तिप्रमुख नियुक्तिमाप्यचादिकमपि, प्रमाणमितीहापि मम्बध्यते, प्रमाणं भवेत् । अय भाव यथा चतुर्दशी पाक्षिक योपधानमालारोपणजिनप्रतिमाराधनाधभिषा- यक्त्वेन यथासम्भन निज २ मतदृपर श्रीमहानिशीथमपि त्यक्त, तथा सम्प्रति परम्पराऽऽगमनियुक्न्यनुगमयो. प्रतिपादक- लेन परम्पराशूयैनियुक्त्याद्यर्थ सर्वैरपि उत्सूत्रभापिभिनिज २ मार्गदृषकमनुयोगद्वारमपि त्यक्तमभविष्यत् । परम्पराया अभाव परम्पराऽऽगमस्याप्यमावात् । 'ग्रामो गास्ति पुत सीमेति न्यायादिति गाथार्थ ॥७६॥ अथ नियुक्तिभाप्यचूण्यादीनां तीर्थापिताना व्युच्चि नत्वेन कथ तदाऽऽयत्तमूत्र यारयाऽऽचारादिमवृत्तिरिति पराऽऽशकामुद्भाव्य तनिराकरणमाह- णिज्जुत्तिभासचूण्णी, जिणिदभणिआ य जाउ बुच्छिन्ना ! ता मित्थरत्थमुत्ता, अण्णह सुत्तत्यवच्छेओ ॥ ७७ ॥ व्याया--याश्च नियुक्तिभाप्यचर्णयो जिनेन्द्रभापिता सम्प्रति व्युच्चिना , ता विम्तरार्थमुना मतव्या । न पुन मलनोऽपि । बाधकमाह-'अण्णहे'त्यादि । अयथा मूलतोऽत्यु- च्छेदाभ्युपगमे सूत्रार्थम्यापि व्युच्छेद स्यात् , तस्य नियुक्त्या. धात्मकत्वात् । तच 'सुत्तधो ख पढमो' इत्यादि प्रागुपदर्शित शतकम्। मेर । न च देशेन व्युच्छेद तदुच्छेदभणनमयुक्त मिति शकनीय, सर्वेपामपि तीर्थता द्वादशाग्या आदिकरत्वानुपपचिप्रसक्ते । केपाचित् तीर्थप्रवृत्तिकाले द्वादशाग्या देशेनैव व्युच्छिन्नत्वादिति सम्यक् पर्यारोच्यम् । किच-यदि पौर्णिमीयकादय 'अप्परगय महत्य'मित्यादिमूत्रलक्षणमनास्यत्, तर्हि श्रीमहानिशीथे चतुर्दशीशब्दो वर्तते, न पुन पाक्षिक्शब्द इत्यादिक नावक्ष्यत् । चतुर्दशीपाक्षिक्शन्दयो पर्यायवाचित्वेन इद्र शक इत्यादि यदर्थत पुनरस्ताया अपरिनानात् । एव लोम्पकोऽपि उपासक- दशाने परतीर्थिकपरिगृहीतचैत्यानामकल्प्यतवोक्ता, न पुन क्वापि म्वतीधिकपरिगृहीतचैत्याना फलप्यतेति नावक्ष्यत् । देवदत्तो दिवा न मुक्त इत्यर्थादापनस्य रात्रिभोजनम्य, रात्री मुङ्क्ते इतिशब्देन साक्षाहणने पुनरक्ततावत् अर्थादापन्नाया म्वतीणिकपरिगृहीतचैत्याना क्स्प्यताया साक्षात्शब्देन भणने पुनरक्तता स्यात् । सा च दशमो दोप गणधरहते सूत्रे न सम्मति, सूत्रदोषाऽपरिनानेन सूत्रकरणेऽनधिकारापत्ते । तथा नियुक्त्यायनीकारोऽपि नाभरि यत्, अल्पग्र थमहार्थताया अयथानुपपत्त्या नियुक्त्यायगीकारस्याऽऽवश्यक्त्वात् । अयथा सूत्ररक्षणभगेन सूत्रमेन न स्यात् । एतेन सूत्रेऽविद्यमान कुतस्तद् वृत्तौ भणितमिति शकापि परास्ता। नियुक्त्यादिक्मन्तरेण 'सुत्तथो खलु पढमो, बीओ णिज्जुत्तिमीसओ मणिओ' इत्यादि व्यारयानविपिपिरोपापत्ते रित्यादि स्वयमेव पर्यारोच्यमिति - गाथार्थ ॥ ७७ ॥ १ व्यारयानविधि- - - अथ प्रसङ्गत साम्प्रतीनाना लोकोत्तरमिथ्याशामुत्पत्ति- स्वरूपमाह- तत्यपि केई तित्था, रिणिग्गया केई सय समुप्पण्णा । मुच्छिणाडिममुच्छिम कप्पा स वेनि अम्बत्ता ॥ ७८ ।। व्याख्या-तत्रापि सम्प्रति प्रसिद्धोकोत्तरमिथ्यादृष्टिप्वपि, केचिद्दिगम्बर-पौर्णिमीयकौष्ट्रिक पाशचद्रीयनामानश्चत्वारोऽपि जैनाऽऽभासमार्गा तीर्थादनन्तरनिर्गतै शिवमति-चद्रप्रभाऽs चार्य जिनदत्ताऽऽचार्य पाशचद्रनामभिर्व्यवस्थापितत्वेन तीर्थाद- नतरविनिर्गता । आञ्चलिक सार्द्धपौर्णिमीयकाऽऽगमिकनामान. स्त्रयोऽपि पौर्णिमीयकनिर्गतैनरसिंहोपाध्याय सुमतिसिंहाचार्य- शीलदेवनामभिर्व्यवस्थापितत्वेन तीथात् परम्परविनिर्गता । केचिच्चरोम्पक कटुक वभ्यनामानन्त्रयोऽपि स्वयमेर समु पन्ना , साक्षात्परम्परया वा तीर्थस्पर्शस्याप्यभावात् । तत्र य यो लौम्प- फाद्विनिगत इति विशेपो बोध्य । अथ तेपा क्रमेण स्वरूप. माह-'मुच्छिअणाडी'त्यादि । मूचिता-मूर्छामापना सहसा अरभ्यमाना नाडयो येषा ते मच्छितनाडय । ते च सम्म- च्छिमाश्च मूच्छितनाडिसम्मून्छिमा , प्राहनवाद् व्यजनलोपो द्रष्टव्य । अत एव सर्वेऽप्य यक्ता -व्यक्तचेतनारहिता, तेनैक तीर्थकर देव वदतामपि तेपा तीर्थकरव्यवस्थापिततीर्थप्रतिपक्ष- भूनमागाणा प्ररूपणाया सम्भवात् । अय भाव -नवीनमार्ग- प्रापणावसरे मिथ्यावयाणमहत्तानां अन तससारवृद्धिलक्षण- मरणाभिमुखत्वा अलभ्यमानसम्यक्त्वनाडयो मूच्छिननाडय।

त चाऽयक्तचेतना पर भवन्ति । एनय तोयादातरनिर्गता शिवभूति च प्रमानार्य जिनदत्ताचार्य-पासचदानधित्येवोत्त मवसानन्यम् । तेप हि पूर्व तीर्था नतित्वेन व्यवहारत सम्य क्वनासात् । तेन नवीनमागप्रवर्तनावसरे तीर्थम्य द्ददये सद्ध नात् । अत वारभ्यमानसम्यक्त्वा । तदपयानां तु मूल वाऽपि सम्यक्त्रमाणराहियो मृतजातकसत्वात् । तेन तेषाच ने यिमेदोऽपि । सम्मूच्छिमास्तु मूलतोऽपि मजिचेतनारहिता, अगर्भजात वात् । पर ये पांचित् दुर्बरधर्माणा सम्यक्त्ववानि हेतुन्वेन मिविरगण्डोल्फकपा मन्तया । अत्र्यकत्व च सर्वेपामपि विशिष्टचतनाराहित्येन समानमेव । एतच्च प्रागने कथा दर्शितमिति । तेचिद् द्मस्मादमाहात्म्यात् । श्रीमहा- वीर यवम्यापिन तो व्युच्चि नमपि आस्माकीनमार्गप्रवर्तके नौमहावीरमापिनसिद्धान्नादुद्धृतमिति वदन्तोऽपि निरस्ता बोया । व्युच्छि नतीर्योद्धारम्य मेलिनापि कर्तुमशक्यत्वात् । एतच्चाऽश्रुत्वावल्यधिकारे भगवत्यामपि प्रनीतमेन । नसराप्त लेयकमात्रण गृहम्यामी जायमान कोऽपि केनापि दृष्ट श्रुतो या। किन्च-व्युन्छिो तीर्थे साध्यादीवामप्यभावात् सिद्धात- पुस्तकमे न म्यात् । प्रयोजनामावेन पुस्तकस्य कारकक्षश्योरभा- वात् । न च द्रयलिंग्यायत्त सिद्धातपुस्तकमासीदिति वाच्यम् । इयलिझिनामपि तदानीमभावात् । तेपा च निवानामिव तीर्थाऽविनामावित्वात् । नहि नातिमर्यादां विना अय ज्ञाति पहिरिति वक्तु शक्यते । प्रयोजन च पुस्तकस्य अगृहीतसिद्धात AL र MAP ६ व्यारयान विधि सकेतकानामपप्रनायता गुर समीप सरेन्ग्रहनिमित्कल, गृहीत मिद्धा तसकेतकाना साधना च म य कम्यचित्तथाविधनाना घरणीयक्षयोपशमामायज यसशयादिनिरासायं मकारोटो धरत्वमेव । स च सम्कारोऽपि सङ्केतनानजय । सतम्तु सर्वनमूलकोऽपि गुरुशिष्यामाऽऽयत्त एर म्यात् । साधोरभावे च कम्य सम्कारोबोधर व कम्य या मरेतम निमित्तात्य भयेन् । 'ग्रामो गम्ति कुत भीमेति यायात् । एतेन पुस्तकम्य नान जनकत्वमेव प्रयोजनमिति वक्तापि निरम्तो बोध्य । पुस्तकम्य सिद्धान्तसङ्केनग्रहजनकत्वामानेन नाजन पाभावात ) हि पट्टकाऽऽसिविन नम्बद्वीपारिवर्तिपर्प वर्षधर नदी दाढीमा परि नानमगृहीतमक्के तकस्य यस्यापि जायमान दृष्ट श्रुत वा, प्रयक्षबाधात् । समेतमहस्तु, गुर्वायत्त एर । गुर र च शिष्य वाऽपिनाभाषीति प्रार प्रदर्शितम् । तेन गुरोरपि सक्त्ग्रहो निजगुर्वायत्त एर । एव च तापट वक्तव्य, यावत् सर्वज्ञ श्री महावीर इति । पनेन सऽपि मार्गा जैनधर्मवुद्धया प्रवर्तमाना तीर्थराज्ञाऽऽराघका एव भवति । आशयम्य शुद्धत्वादित्ति निजमतिकरूपनाऽपि परास्ता! जाऽऽभासानामनुपपचिप्रसक्ते । किच-आज्ञा विराधकाना गुमाध्ययसायो दूरे, प्रयुताऽन तानु वन्धिन एर पाया भवति। नागम -'जे ण गोयमा! आणाविगहगे, से ण अणताणुबधी कोहे, से ण अणताणुषधी माणे, से ण अणताणुवधी केअरे, से ण अगताणुवधी रोहे'- । शतकम्। ८३ इगदि श्रीमहानिशीथपन्चमाध्ययने। एतदपि सम्यक् पर्यालो- च्यमिति गाथार्थ ॥७॥ अथ क्रमप्राप्त रोक्किमिथ्यात्व शिवचय नाह- ला यमिच्छत्त पुण, सरूपभेएण हुन्न चउमेअ । अमिगहिअ१ मणमिगहिया, ममइय३ तह अणाभोग।७६ । व्यापा-ौकिकमिप्यात्व पुन म्यरूपभेदेन भिन्न मिन- म्दरूपेण चतुर्विध चतु प्रकार भाति । तथाहि आभिग्रहिक १ अनामिग्रहिक २ साशयिक ३ अनाभोग ४ च । तथेति समु च्चये। तत्राऽऽभिग्रहिक सुगतेश्वरादिव्यक्तनामादिभिनियता- नामयादेवादीना देवन्यारिना श्रद्धानामक । यदुक्त- 'अदेये देवद्धिर्या, गुरुधीरगुगै च या । अधर्म धर्मगुद्धिश्च मिथ्यात्व तद्विर्यया ॥१॥'दिति [योग शास्त्रम् । अनामिग्रहिक तु समायपि दशनानि शोभनानीति श्रद्धानात्मा गोपारादीनामिव } यच केचिज्जैनमार्गमाश्रिता अपि कालानुभावात् अनाभोगरशेन यानतोऽर्हदेवादितत्त्व यादिनस्ते सर्वेऽपि शोमना एवेति श्रद्धानमाज ,ते सर्वप्यनामि अहि कविशेषा मन्तव्या । जैनमार्गमाप्रित वेन सम्यग्दृशामपि पान्चित सम्यक् वनाशहेतुत्वात् । तथा साशयिर म्बम्यामि मतमार्गव्यवस्थापनपरायणानि सर्वाग्यपि दर्शनानि शोमनानि उत कतिचिन् किंचिद् वेत्यध्यवसायात्मकम् । तथाऽनामोग अनाभोगेन निवृत्तमनामागम । ननु भो। आआभोगो मिथ्यात्व क्य म्यात् ? सम्यग्दृशामपि सत्त्वादिति चेत् । सत्य, न हि ८४ व्यारयान विधि- सवाऽप्यनामोगो मिथ्यात्वमिति बम , कितु यो हाजार- समानाधिकरण सोऽनामोगो मिथ्यात्व । ज्ञानसमानधिकरणस्तु बझन्थत्वाभिव्यनक सन् क्वचिदतिचाररूपोऽपि म्यादिति तात्पर्यमिति गाथार्थ ॥ ७९ ॥ अथ पचानामपि मिथ्यात्वाना व्यक्तत्वाव्यक्तन्वाभ्या विवेकमाह- तत्थवि जमणाभोग, अन्यत्त सेसगाणि वत्ताणि । चत्तारिवि ज णिअमा, सण्णाण हुत्ति भनाण |८०॥ व्याग्या-तत्रापि पञ्चस्वपि मिथ्यात्वेषु अनाभोगो मिथ्या- त्वमव्यक्त, देवगुरुधर्मविषयकव्यक्तचेतनाशूयत्वात् । शेपाण्येव शेषकानि आभिग्रहिकादीनि चत्वायपि व्यक्तानि,देवादिविषयक- व्यक्तचेतनाघटिताध्यवसायात्मक्त्वात् । तत्र हेतुमाह-यत्- यस्मात् कारणात्, नियमेन निश्चयेन, सज्ञिनामपि भव्यागमेव भवति, न पुनरभव्यानामपि । तेपा तु कदाचित् कुलाचारवशेन व्यवहारतो व्यक्त मिथ्यात्वे सम्यक्त्वे वा सत्यपि, निश्चयत सर्वकालमनाभोगमिथ्यात्वमेव भवति । तेन ते चाम या व्याव हारिकत्वादिव्यपदेशमाजोऽपि न भवन्ति । तेपा चानादित सर्वकाल चतृसृष्वपि गतिषु पुन पुन परावर्त्तनेन परिभ्रमणात् । एतच्चाने व्यक्तीकरिप्यते । व्यक्तमिथ्याशा तु तथाभव्यत्व योगेन कदाचित् केपाञ्चित् क्रियावादित्वाभिव्यञ्जक कर्मवादि- त्वमपि भवति । कर्मवादित्व च धार्मिकानुष्ठानजयो मोक्षो, नायथेत्यध्यवसायरूपमेव । यदुक्त-'य एव कर्मवादी स एव . । । --

८५
शतरम्।
नियावादी' त्याचारागपथमाध्ययनवृत्तौ। तच कारेश्वरादि-
कृतमेव सर्पमितिरादिना न मम्भवन्ति, कालेश्वरातिकतरीन
कर्मवादित्वामावात ! प्रियावादिना चोरकप्तोऽप्येषपुद्गर
परावतारोप ससारी भवतीति गाथार्थ ॥८॥
अथान तरोक्तमिय्यागभन्याना भेट तन्मयधिकार च
गाथाद्वयेन रिमणिपु प्रथमगाथामाह-
मनापि अवहारिअ-वहारिअमेअओ दुरिगप्पा ।
अपमहारिअकालो, अणतपुग्गलपरापट्टा
11८॥
व्याज्या-म या अपिरेवार्थे, मन्या ण्व अयावहारिक
“यावहारिफमेदतो द्विविकल्पा -द्विभेदा, वेचिद् भन्या
अयावहारिका केचिच्च न्यावहारिका इत्यर्थ । तनाव्यव-
हारिकाणा कार -मसारस्थितिकार अनन्तपुद्गलपरावर्ता
अनन्नपुद्गल्पगवर्तकार यावत् ससारादम्थितिरनादित्वादिति
गाथार्थ ॥८॥
अब द्वितीयगाथामाह-
यवहारीण णिमा समारो जेसि हुज्ज उकोमो।
तेमि
आपलिअअमस भागममधुग्गलपरट्टा ॥६॥
व्याग्या-यावहारिकाणा तुर्गम्य , यावहारिकाणां तु
नियमात् निश्चयेन, येपामुन्कृष्ट समारो भनेत्, तेपामाव
लिदासस्येयमागसमयप्रमाणपुद्गल्परावता । यदुक्त-
'अवहारिअमज्मे, भमिण अणतपुग्गरपरहे।
हरि ववहाररासिं, सपत्तो पाह । तथावि ॥१॥

- व्यारयानविधि- ८ उद्योस तिरिअगइ-असन्नि पगिदि-वण णपुसेसु । भमिओ आवलिअअसम्व भागसमपुग्गलपर' ॥२॥ इति कायस्थितिम्तोत्रे। आवलिया च कालविशेष प्राचने प्रतीत । अत एपोत्कृप्टो वनम्पतिकारो य प्राचो पतावाने मणित । स च ज्यावहारिकमव्यानधिस येवोक्तोऽवसातव्य । तथाहि-'वणम्मइकादआ ण पुच्छा, जोण अतोमुहुत्, उक्कोसेण अणत काल, अणता उम्सप्पिणीओमप्पिणी कालओ, सित्तो अणता रोगा अमग्वेज्जा पुग्गरपरट्टा' इति प्रनापना १८पदे । यदि चेढ सूत्र साव्यवहारिकजीवापक्ष न म्यात् , तर्हि सर्वेपामपि मन्याना मुक्तिसिद्धौ मुक्तिपथ यवच्छेद प्रसज्येत, तावत्कार प्रमाणाना भयाना परिमित वात् । अत एव प्रज्ञापनावृत्तिकृता सान्यवहारिका अमान्यवहारिकाश्चेति गशिद्वय युक्त्या सम- थित । तथाहि-'सकाइ दुविहे ५० त०-अणादीए वा अपज्जवसिए १, अणादीए वा मपज्जवसिए "ति प्रज्ञापना १८ पदे । एतत्तिर्यथा त्तय ससारपारगामी न भविष्यति सोऽनावपर्यवसित , कदाचिदपि तम्य कायव्यवच्छेदासम्भवात् । यस्तु मोक्षमधिगता सोऽनादिसपर्यवसिन , तम्य मुक्त्यवस्था- सम्भो सर्वात्मना शरीरपरियागादि'त्यादि यावत् । किप यावत् वनम्पतीना निपनमागमे प्रतिपिद्ध, तदपीटानी प्रसस्त । कथमिति चेत् । उच्यते-इह हि प्रतिसमय असरयेया वनम्पति- म्यो जीवा उद्वर्तन्ते, वनम्पतीना च कायस्थितिपरिमाणम- सरयेया पुद्गलपरावर्ता , ततो यावन्तोऽसत्येयेषु पुद्गल- शतकम्। परातेयु ममयाम्तैरभ्यम्ता एकसमयोद्वत्ता जीवा यावन्तो भवति, तारत परिमाणमागत वनम्पतीनां । तत प्रतिनियतपरि माणतया मिद्ध रिस्पन, प्रतिनियतपरिमाण वात् । एव च गन्दता कालेन सिद्धिरपि सपा भव्या प्रमक्ता । तप्रसत्तो च मोलपमन्याच्चेोऽपि प्रसक्त , सर्वभत्र्यसिद्धिगमनानन्तर मयम्य मिद्विगमनाऽयोगात । आ६ च- 'काटिई कालेण, तेमि मसखेज्जयावहारेण | णितेपणमात्रष्ण, सिद्धीदि म सवभन्याण ॥१॥ पइमण्य ममम्वेजा, जेणुपट्ट ति तो तदभत्था । कायट्रिप समया, वणम्सईण च परिमाण' ।।२।। न तम्ति, वनस्पतानामनादित्वम्य निपनप्रतिषेधम्य समियासिद्धर्मोक्षपथाव्यवच्छदस्य च २ प्रदेशे सिद्धान्तेऽ भिधाना । उच्यते इह द्विविधा जीना सात्र्यवहारिका असा व्यवहारिकाश्च । तत्र ये निगोदावस्थात उदृत्त्य पृथ्वीकाया- टिमेदेषु वतन्ते, लोके दृष्टिपथमागता सत पृथ्वीफायादि- व्यवहारमनुपतन्तीति सा यवहारिका उच्यते । ते च मयोऽपि निगोदावस्थामुपयाति, तथापि ते साव्यवहारिका एव । सत्य यहारे पतितत्वात् । ये पुनरनादिकारादारभ्य निगोदावम्यामु पगता ज्वावनिष्ठते, ते व्यवहारपथातीतवादसाव्यवहारिका । क्थमतदवसीयते ! द्विविधा जीवा सांव्यवहारिका असाव्यव हारिकाश्चति । उच्यते-युक्तिवशात् । इह प्रत्युत्पनयनस्पती नामपि निलपन प्रतिपिद्ध, किं पुन सकलवनस्पतीना, तथा भन्या-...- - ८८ व्याश्यान विधि- तेवि नामपि । तच यद्यसान्यवहारिकराशिनिपतिता अन्य तवनम्पतयो न स्यु , तत कथमुपपद्यते । तस्मादवसीयते-अस्त्यसाव्यवहा रिकराशिरपि, यद्गताना वनस्पतीनामनादिता। किन्चेयमपि गाथा गुरूपदेशादागता समये प्रसिद्धा- 'अस्थि अणता जीवा, जेहिं ण पत्तो तसाइपरिणामो । अणताणता, णिगोपास अणुवसति' ॥१॥ इति प्रज्ञापनावृत्त । तथा पूर्वाचार्यवचमाऽपि राशिद्वय सिद्ध्यति । यदाह श्रीजिनभद्रगणिक्षमा श्रमण 'सिझति जत्तिा रि, इह सववहारजीवरासीओ । इति अणाइवणस्सइ रासीओ तत्तिआ तम्मि' ॥१॥ ति विशेषणवत्या । तथा चितामणिम प्रस्तोत्रेऽपि-'एव महा- भयहर'मित्यादिगाथावृत्तौ भति गुणभाजनमिति माया सिद्धिगमनयोग्या, ते चा यवहारिकनिगोदा अपि भवेयु । सति हि ते जगति भया , ये कदाचिदपि न सेत्स्यति । तथा च चद्धा 'सामग्गिअभावाओ, ववहारिअरासि अपवसाओ । भवावि ते अणता, जे सिद्धिमुह ण पाविति' ।।१।। न प्राप्म्यतीत्यर्थ । अतस्तव्यवच्छेटार्थमाह जाय ते न्यावहा रिकराणाविति जना, भयाश्च ते जनाश्च ते भन्यजना , तेषां त्पादक क्ल्याणपरम्पराया निधानम(मि)'त्यादि । एवच प्राप्त व्यवहाररागीना नियमेन सिद्धिगमन भवत्येवेति सिद्धमवसातव्य । अत्र हि प्रजापनावृत्तिकर्तुरभिप्रायेण सूक्ष्मपृथियादिनीवा निगोट- ८६ शययम्। श्रीवास्त्र अमामवारिका,अयया मयेकरीरिणी यापहारिका इयोस्तमपियन ! या देवीगोदभ्य उदय पृथिवीकाया दिगोषु वर्नने याति भणित, न गमरियाीिमाशाम महयेय येनारगत आश्वगायिव्यावहारिकन्यादा मक्ष जादिति मम्भाव्यते । मन्यम् निश्चयातु पश्रुतगम्य इति । ज्य पाममा यहारिका श्रीवा गमपियादिप गिरिपु च मकार गमगती पुर्यनीति मापन । रामवारिका प मारनमारोदाम्यचिरपि। समादि- 'गममोमपितिमपिओ, एगिदिआण य चटष्ट । ता पेय भाताओ, दणसाए म योद्धया ॥१॥ इति गाथायो। 'अनागि मनिगोदम्य उदय शेपनीवराम पूरपते, ते गृषि यादिविविध व्ययहारयोगात् मान्यवहारिका' इति मणिन। तेनानादिन मनिगोदजीया भयवहारिप इत्यर समासविधिय-गमाश्च पृथिव्यादयश्चवार , निगोदाम सूक्ष्मवादरमापारणरनम्पनय , विधने आदिपा तेनादय माम यपहारा य इयर्थ । तथा च सूक्ष्माय निगोगवति हद,अनात्यान ते सुधागोदापनेति कर्मधारय । यदिच सर्व प्रापि कर्मधारय वियते, तदा यादरनिगोदजीवा व्यवहारिण सम्पन् । स्था न मन्ति। यतो यादरनिगोदजीवेश्य सिदा अन तगुणा यसच्या म्यु । तय ! इतिचेन् । उच्यते यती यावत व्यवहारिफराशित मिद्धयाँ त, सायन्त एवं जीया अमांयवहारिकराशेषिनिर्गत्य सान्यवहारिकराशावा

६०
ध्यारल्यान विधि-
गच्छन्ति । यदाह-'सिम्झति जतिआ कि त्यादि प्राक प्रदर्शित
मेर। एव च व्यवहारराशित सिद्धा मनातगुणा श्योकना ।
तर यदि चादरनिगोदजीवाना ज्यानहारिकत्व भवति, तर्हि
यादीगोदजीयेभ्य सिद्धा अन तगुणा एव सम्पद्य रन । सति
च सिद्धेभ्यो मादरनिगोदजीवा अनन्तगुणा , तेभ्य सूक्ष्मजीवा
असरयेयगुणा । यागम –'एएसि ण भते! जीवाण सुरमाण१
बायराण२ णो सुहुमाण णो मायराण३ कयरे २ हितो अप्पा वा
बहुया वा ४ । गो० स वयोवा जीवा णो सुहुमा णो दायरा,
बायरा अणतगुणा, सुहुमा असम्वेजगुणा' इति प्रना०पद १८।
वृत्तिर्यथा-'एएसि ण भते । जीवाण मुहुमाण'मित्यादि । सर्व
स्तोका जीना णो मुहुमा णा यायरा' सिद्धा इत्यर्थ । नेपा
सूक्ष्मजीवरायादरजीवराश्च अन तनमभागकल्पत्वात् । तेभ्यो
बादरा अनन्नगुणा , पादरनिगोदजीवाना सिद्धेभ्यो अनत
गुणात् । तेभ्यश्च सूक्ष्मा असर ग्रेयगुणा , बादरनिगोटेभ्य
सूक्ष्मनिगोदानाममख्येयगुणगादिति ।
स्पुरैव । तेन 'प्रथस्य प्रथा तर टीके निवचनात् सर्वज्ञमूहकाss
गमाऽनायाधयेव व्याख्यान युक्तमिति । तत्र सूक्ष्मपृथिव्यादीना
निगोदाना चाऽनादित्वमप्राप्तम्यवहारराश्यपक्षया मतव्यम् ।
प्राप्त यवहारराशीनां तु जीवाना सूक्ष्मपृथि यादिनिगोदपर्य ताना
सर्वेषामपि सादित्वमेव स्यात् । यद्यपि प्रत्येकशरीरिण सूक्ष्म
पृथिव्यादयोऽव्यवहारिण इति क्वाप्यागमे साक्षानोक्त,
तथापि अन तरोक्ताऽऽगमबाघानुरोधव्यवहारित्ववचनेऽपि न
एवं चाऽऽगमवाधा

शतस्म। ६१ किञ्चिद वाधकम् । प्रज्ञापनावृत्त्यभिप्रायेण च युक्त्या तथा भगने न कश्चिदोप, प्रकारा नरेणाऽऽगमवाधाया अनपायात । ननु भो । काश्चन युक्तयोऽसमीचीना अपि भवन्ति, तेन क्थ सट्गम्ये वस्तुनि सम्यग् विश्वास ? इति चेत् । मैव तर्हि धमादिहेतुगम्ये वह यादिवस्तु यपि सम्यग् विश्वासानुप- पत्तिप्रसक्ते , पाश्चिद्धेतूनामाप्यसमीचीनत्वात् । एवमागम- गम्येऽपि वस्तुनि यस्तय प्रसज्येत, आगमानामपि संपाधिद- समीचीनत्यात् | तम्माद्यथा व्यभिचारादिदोपदुष्टहेतरोप्यहनव एन, विवक्षितम्त्वसाधकपात । इतरे तु हेतव एव । यथा वा सर्वज्ञमूलकाऽऽगमनाधित आगमोप्यनागम एव, अयथार्थ- वस्तुपाचावात् । इतरन्तु आगम एय, यथार्थवस्तुवाचकन्चात् । एव युक्तिरपि धरया क्तिवाधिता न युक्ति , किन्त्वमाधिव तम्याश्चाबाधितत्वपरिनानायानुमानप्रयोगो यथा बादरनिगोन- जोगा न यपहारिण , तेपा सिद्धेभ्योऽन तगुणत्यात्, यथा मनिगादीवा | तथा अनाटिम त सूक्ष्मा बादराश्च निगोदजावा अयबहारिण एन, अयथा यपहारिल्लभवनसिद्धि- गमनयोरपर्यवसित बानुपपत्ते । अपर्यय सिनत्व च 'सिमति जतिया किरे' यादिगाथोक्तम्मणावसातव्यम् | तथा सा यवहारिका जीवा मि यन्त्येय, आपलिकाऽसग्येयभाग(सम) पुद्गलपरावर्त ममयपरिमाणत्वेन परिमित बात, व्यतिरेक-याप्त्या सिद्धा निगोटजीवाश्च दृष्टान्ततयावसातव्या । प्रज्ञापनावृत्तिसम्मति रवसातया। अय भाव -आपलिकाऽसल्येयभागपुद्गलपरा .

व्यारयान विधि- बतसमयप्रमाणा व्यवहारिणो जीवा भगति । निदान तावत तायता कालेन तथामव्यत्ययोगेन यथासम्भर सपामपि व्यव- हारिणा नियमेन मिद्धिगमनमन । एव च प्रते वाधकयुक्तरेगा भावाद् युक्तिगम्ये वस्तुनि सम्यग विश्वासो युक्त एव । अत एव प्रनापनावृत्तिटतापि युक्तिपुरस्कारेणैव राशिद्वय व्यवस्थापित प्राक् प्रदर्शित । तर युक्ते र्याप्तिरूपता चैय यथा अन्यत्र पर्यते यदि धूमा यथानुपपत्ते । एपमस्तीह अयवहारराशि , यर हारित्वभवनसिद्धिगमनयोरपर्यवसित वायथानुपपत्ते । अत पना- ऽऽगमतुल्यैर युक्तिरपि म तया । यदागम 'त तह वक्वाणिज्न, जहा जहा तस्स अगमो होइ । आगमिअमागमेण, जुत्तीगम्म तु जुत्तीए' ॥१॥ति पचास्तुके। एतेन पादरनिगोट नीवप्रभृतय सर्वऽपि जीवा अनानि सूमनिगोदेभ्यो निर्गता सन्त एव साव्यवहारिक यपदेशभाजो भवन्तीति परानमपि परास्त। सपामपि जीवाना सिद्धिप्राप्ति- प्रसक्तौ ससारम्थितेरच्छेदापत्ते । तत्कय ? इति चेत् । उच्यते यारत सिद्ध्यत्ति तावत एवाव्यहारराशितो निर्गत्य व्याव हारिका भवति । एव च तथाभव्यत्ययोगेन यथामम्भव सर्व- कालमसाव्यवहारिकजीवरागविनिर्गत्य यावहारिकभवनेन न्यावहारिकजीवराशेश्च सिद्धभपनेन असा यवहारिक जीराशे होया सिद्धाना च धृद्धया ताटवल्याभाव एव । तापम्प्य च व्यावहारिकजीवाना सग्यामधिकृत्यैव मतव्यम् । यदि च यादरनिगोदजीवा व्यावहारिका उच्यते, तर्हि सूक्ष्मयादर- शतकम्। निगोदजीवेभ्य सिद्धा अनन्तगुणा एर सम्पद्य रन् । एतच्चा- सम्भव, तावता बीरानामेगाभागत् । सिद्धाश्च सर्वकाले- नाप्येकम्य निगोदस्यानन्ततमभागवतिन स्यु । यदुक्त- 'जइआ होही पुच्छा, निणाण मग्गमि उत्तर तइया । इक्कम्स गिगोअम्स य, अणतभागो य सिद्धिगओ' ॥१॥त्ति । तथा च सिद्ध सूक्ष्मवादरनिगोदेप्वेव सर्वकार व्यवहारिणा स्थिति । व्यावहारिकाणा तु सामा यत सर्वकाल ताद- वन्येऽपि विशेषत प्रतिजीवमुत्कर्पत आवलिकाऽसरयेयभाग- पुद्गलपरावर्तस्थिति । तत उर्व नियमात् सिद्धिरेव तेपा मवेत् । तत्र सम्मतिस्तु प्रागुपदर्शितैव । यत्तु क्वचिदाधुनिकप्रकरणादौ प्रनापनाधागमविरुद्धानि वचनानि भवन्ति । तच्च तीर्थात पर्तिनामसट महाभावादनाभोग एव कारणम् । अनाभोगन्तु महतामपि भवति, तस्य च छद्मस्थमानस्य सत्त्वेन छास्थलिङ्ग खात् । यदुक्त- नहि नामाऽनाभोगश्छद्मस्थम्येह कस्यचिन्नास्ति । ज्ञानावरणीय हि, ज्ञानावरणप्रकृति कर्म ॥१॥इति। तीर्थवाद्यानो तु मिथ्याशामज्ञानमेव, तच्च सर्ववस्तुविषयकमिति अना भोगाऽज्ञानयोविंशपो बोध्य | ननु भो! सांव्यवहारिक- जीपानामनन्तपुद्गलपरावर्ना अपि सम्भवति । आवलिका- ऽसरयभागपुटगरपरावर्तान्तरितस्यापि भूयो भूय परिभ्रमण स्योक्तन्वात् । यदुक्त-एते घ निगादे वर्तमाना जीवा द्विधा, तद्यथा-साव्यवहारिका असायवहारिकाश्च । तत्र ये सान्यवर व्यारयान विधि- - हारिकाम्ते निगोदेभ्य उद्धृत्य शेषजीवराशिमध्ये समुत्पच ते तेभ्य उद्धृत्य केचित् स्याऽपि निगोदमध्ये समागच्छति । तत्रा- प्यु कर्पत आवरिकाऽमर येयभागगतसमयप्रमाणान् पुद्गलपरा वर्तान् स्थित्वा भ्योऽपि शेपजीनेषु मध्ये समागच्छति । एव भूयोभूय साव्यवहारिकनीमा गत्यागती उतीति सग्रहणी वृत्ताविति चेत् । मेर भूयोभ्य परिममणेऽपि उक्ताऽमस्येय- पुद्गल परावतातिरमणस्याऽभावात आवलिकाऽसग्येयभाग पुद्गलपराव नामसम्व्येयत्वमेवेति (प्रनीतौ) युतो भूयोमय गब्देनाऽऽनन्त्यकरपनाया गधोऽपि। तेन भूयोभूय परिभ्रमण ऽपि असण्यातत्य तु तत्वम्यमेव । अत एतावता कालेन यावहारिकाणा समेषामपि सिद्धिर्भणितेति प्रागुपटर्शितमिनि गाथार्थ ॥८२॥ अब सायबहारिकम यानामावलिकाऽसरयेयभागपुद्गल 'परावर्तकारादृर्ष कि म्यारित्याह- तेण पर सिद्धिगई, तेमि णिअमेण हुन्न जिगभणिना । ज ते पुणा वि अमहारित ने पानिति ॥८॥ व्यास्या-तेन-तत , पर-उक्तलक्षणकालादृल, तेपा- सा-यवहारिकाणां, नियमेन-निश्चयेन, सिद्धिगति मुक्तिरक्षणा पचमगतिर्भवेत् । किल्क्षणा सिद्धिगति १ जिनभणिता-तीर्थंकरो पदिष्टा । तत्र सम्मतिम्तु प्रज्ञापनावृत्तिरेव । सा च प्राक् प्रद- निता। अथोत्तरार्द्धन मुत्तिगमन निश्चिनोति-न ते पुणो वी'त्यादि । यत् यम्मात्, ते व्यवहारिण , पुार यवहारित्व नैव .

शतकम् ६५ प्राप्नुवन्ति । अय भाव -व्यवहारिणा हि उक्ताऽसर येयपुद्गल परावर्तकालादृर्घ ससारस्थितिरव्यवहारित्वभवनेनैर स्यात् । अव्यावहारिकाणामेव अन चपुद्गलपरावर्तस्थितेर्भणितत्वात । तच्च व्यवहारिणा न भवत्येव, आगमे निषिद्धत्वात् । सम्मतिम्तु दर्गिव । तस्मादुक्ताऽसख्येयपुद्गलपरावर्तकारादधिकमसाराय- थितिरसाव्यवहारिकत्वम तरेण न स्यादेव । मध्यरहारिकत्व तु व्यावहारिकाणा न भवत्येवेति परिरोपात् सिद्धिगतिगामिन एव भातीति गाथार्थ ॥ ८३ ॥ अथ यवहारिप्वपि विशेपमाह-- तेमु वि एगो पुग्गल परिअट्टो जेमि हुज्ज मसारो। तहमवत्ता तेसि, केमिचि अ होड किरिअरई ।।८४|| व्याख्या-तेप्वपि व्यवहारिप्वपि जीवेषु, येपामेकपुद्गल- परावर्तावशेष समारो भवेत् , तेपा मध्ये तथाभव्यत्वात् तथा भ प्रत्ययोगेन पाचिनियारचि -मोक्षनिमित्तधार्मिकानुष्ठान- करणामिप्रायो भवतीति गाथार्थ ॥ ९४ ॥ अथ कियारचेश्चिमाह- तीए किरियाकरण, लिंग पुण होड धम्मबुद्धीए । फिरिआणिमित्त, ज उत्त वत्तमिच्छत्त ॥८॥ यारया-रियारचेरिङ्ग चिह्न , पुनर्वह धूमवत क्रियाकरण मेय मुक्तिनिमित्तमिति गम्य । यत्तु स्वर्गादिप्राप्तिनिमित्त चा- व यादिपूजाप्राप्तिनिमित्त वा क्रियाया करणमभयानामपि भाति, तन क्रियावारित्वाभिव्यजक, मुक्तिप्राप्ति निमित्त किया ह al व्यारयान विधि- करणामावात् ! एतच्च व्यवहारत इमम्धगम्यत्वेन रिङ्गमव- सातव्यम् । अथवा यथा क्रियारचे कार्य प्रियाकरण, तथा तस्या अपि कारण कि ? इत्याह-'किरिआरई'त्यादि । निया- स्चेनिमित्तकारण व्यक्तमिथ्यात्व यदनन्तरोक्त-तत्यवि जमणा भोग'मित्याग्गिाथायां भणित, उपन्क्षणात् व्यक्तमिथ्यात्वमन्त- रेण एक्पुद्गरपरावर्तस्यापि भव्यस्य क्रियारचिन भाति । तथा च रियाया कारण क्रियारूचि , प्रियारश्च कारण व्यक्त मिथ्यात्वमेव । न चैत्रम यक्तमिव्यापापक्षया व्यक्तमिथ्यात्व शोमन सम्पन नियाचितुवादिति कनीय, व्यक्तमिथ्या- सत्य जैनप्रपचनविषयकक्रिप्टपरिणामात्मकत्वेन दीर्घस्थितिक- मिथ्यात्यमोहनीयकर्मबघहतुत्वात् सम्यक् वप्राप्ते प्रतियधक- वाच। अनाभोगमिश्यावस्य सः पयायेन सम्यस्त्वप्राप्तेर प्रतिबधकन्वमग्र दर्शयिष्यते । पर सवाप्यनुक्तमपि तथा भव्यत्व कारणतया मातव्यमेव । तच तराज्जीवश्वमावोऽनादि- सिद्ध एवेनि गाथार्थ ॥ ८५॥ अथ नियावादिप्यपि विशेपमाह- तेसु वि अबड्डपुग्गल परिअट्टो जेमि हुज्ज समारो। सम्मत्तजोग्गयाए, लहति ते केइ सम्मत्त ॥८६॥ व्याख्या-तेष्वपि नियावादिष्वपि येषा भव्यानामपार्द्ध- पुद्गलपरावर्तावशेष समारो मवेत् , तेपा सम्यक्त्वप्राप्तियोग्यतायां केचित् साक्षात् सम्यक्त्व रमन्ते। अय भाव -अपार्द्धपुद्गल्परा वर्तावशेषससारस्य भव्यम्य सम्यक्त्वप्राप्तियोग्यता सम्पन्ना, पर . है शवम्। ६७ । मम्यक्त्वप्रान्ति नयाभ्यन्वतकारादिसामग्रीयोगेन नाना- प्रकारा भवति । तेन मम्यक्त्यमापयनन्तरमपि पाश्चित ससारोऽपार्दपुदगरपरावर्तावनेपो भवति, तेषां तथागत्यत्यम्य तथैदानादिसिद्ध पात, यावत् पपांचिदतर्मुहुर्तावशेषोऽपि समारो भवति, त कारणम्य तयामध्ययम्य प्रतिमन्य मित त्वात् । तेन तदायत्त शेषकारणमाममोति गाथार्थ ॥८६॥ अथ सिंहावरोकायायेन व्यवहारियमयबदाग्न्यि च कर मानि १ इति दयनि- लोअमरहारविषय, पत्तअसरीरमेन जेमि सह । ते पाहारिअभया, सेमा बहारवाहिरिआ ॥८॥ व्याया-रोक यदहारविषय प्रयेषगरीरं पादरपृथिव्यादि- सम्बध्येव भवति । तम्या हय पृथिवी, इ. जलमियादिव्यवहार. विषयत्वात् । पथ ? 'सह'ति । सहन एकगरमपि भवेत्, येषां भव्याना ते व्यावहारिकभन्या , शेपा निगोदा सूक्ष्मपृथिव्या- दयश्च व्यवहारवाद या अन्यावहारिका | सम्मतिस्तु 'इद द्विविधा पीया' इत्यादिरूपण पार प्रदगिनि गाथा ॥८७|| अथाऽयनीवा साव्यवहारिका उताऽसान्यवहारिका वा १ इयाशकायामाह- तेण अभीग, ण हुति वरहारमाइवयविमया। त पुण पडिवडिआण, अणवभागो अ मवैवि ॥८८॥ व्यारया-यन कारणेन व्यावहारिका र कर्पतोऽप्यावलि. काऽमर प्रेयभागपुद्गलपरावर्तकारान्नियमेन सिद्धिगतिगामिनो - ६८ व्यारयान विधि- मपति,तेन कारणेनाऽभव्यजीवा सायबहारिकादिवचोविपया • सांव्यवहारिकादिव्यपदेगविपया 1 भाति । ते पुनरभव्या सम्यक्त्वप्रतिपत्तितानामन ततमभागाति नेन सरकार भन्याना मिथ व्यवहारित्वभवनासम्भपान् । ननु भो । व्यावहारिकत्व- मपि सर्वजीवसाधारणमेगोत्तम् । यदुक्न- 'सर्वे जीवा व्यवहार्य व्यवहारित्या द्विधा । सूक्ष्मनिगोदा एवान्त्याम्तेभ्योऽये व्यवहारिण ॥१॥इति योगशास्त्रहत्ती । तेाऽभ या अपि भव्य मानिरनि चेत् । मैर, तनमयानधिमृत्यैर मांशपयोगात् । ननु भो ! पवमपि 'सूक्ष्मनिगोटा एवाऽत्या' इति भणनेन यादरनिगोदजीवा व्यवहारिणो मणिता । एव च (व्यवहाररागितोऽपि) बादर- निगोदजीयेभ्य सिद्धा अनन्तगुणा एव सम्पपरन् । यावतो यम्मिन् समये सियति तायन्त एव तस्मि नेर समये अव्यवहार राशितो व्यवहारराशावागच्यति । यदाह श्रीजिनमद्रगणि क्षमाश्रमण- 'सिग्मति जचिया किर, इह सववहारजीवरासीओ। इति अणाइवणस्सइ-रासिओ सतिया तम्मिचि निशेषण- यत्या । तथा च ससारो भव्यपिरहितस्तदानीमवामविष्यत् । सूत्मनिगोदनीवानामपि चादरनिगोदजीवभ्योऽसरयेयगुण- लात् । भणित च-सर्वकारेनापि एकस्य निगोदम्यान ततममागो जीवा सेत्यन्तीति । यदुक्त 'जइआ होहिह पुच्छा' इत्यादि प्रागुतमिति परस्परासगति म्फुटवेति चेत् । मैन, सूक्ष्माश्च - - शतरम्। ६६ निगोदाश्चेतीतरेतर द्वारणे असगतिदोपग घस्याप्यभावात् । एतच्च प्रतापनासूत्रत्यभिप्रायेण प्रा समर्थितमपि । सम्यग् जिनामुभि सेव वृत्ति सम्यक् पयारोच्या। अय भाव -व्यव- हारित्व प्राप्यापि केचिज्जीवा तथाभव्यत्वयोगेन व्यक्तमिथ्यात्व या सम्यक्त्व वाऽप्य क्रियावादित्वाभिव्यञ्जकरियाकारिणो भवति । क्रियाकरण हि प्रियावादित्यजन्य भवति, न क्रिया- जय प्रियावादिल, प्रियावादित्यमन्तरेण तव्यजकनानाकिया- करणे सामर्थ्याभावात् । एद यथोक्तससारस्थितिरपि न क्रिया- जया, न वा सम्यक्त्यज या। किन्तु एक्पुद्गरपरावर्तावशेष ससारम्य जीवस्य क्रियाकरणयोग्यताया सया कस्यचि मोक्ष प्राप्त्यभिप्रायेण प्रिया भवति, कम्यचिच्च न भवति । प्राप्तव्य- शुभाशुभगत्यनुसारेण कारादिसामग्रीजयकारणभूताया त्रियाया सम्पते । एवमपार्द्धपुद्गलपरावत्तीयशपससारस्य जीवस्य सम्यक्सप्राप्तियोग्यताया सत्या तथाम यत्ययोगेन कस्यचित् सम्यक् वामो भवति, कम्यचिच्च नेति । अयथा क्रियाकरणा- नन्तर सम्यक्त्वप्राप्त्यन तर च एकपुद्गलपरावत अपार्द्धपुद्गल- परावर्तश्च ससार क्रियावादिना सम्यग्दृशा च नियमेन भवेत् । कियारणात् सम्यक्त्वप्राप्तेश्च पूर्वमजातत्यात्, तयोर्जातयाश्च जातत्वात्, एतच्च न सम्भवति, मरुदेवीमेपकुमारादौ व्यमि चारात् । तेषा क्रियाकरणसम्यक्त्वप्राप्त्योरमावेऽपि अल्पससारस्य जातत्यात । तम्माद्ययाप्रवृत्तकरणसहकृतेन प्रत्यात्मनिष्ठभिन्न- भिनति तथामन्यन्वयोगेन सजातयथोक्ससारो भवति । । - । १०० व्यारयानविधि- तथामून क्रियाकरण सम्यक् वप्राप्ति चाधिकृत्य सर्वकाल स्वरू- पयोग्यताया अधिकरण भवनि । फलोपहितयोग्यतायान्तु अधि करण कदाचिदेव भवनि, तथाभन्यत्तयोगेन कालादिसामन या कादाचिकात् । पक्षायोपमिक्सम्यक्त्व तदपगमश्च कम्यचियाम यायोगेन एक्दू यादिक्रमेण यावदसरयेयपारा- नपि सम्यस्त्वप्राप्तिर्भवति । 'असखवारा वओपसमे सिवचनात् । सम्यक्त्वापगमे च मिथ्यात पचानाम यतरदव स्यात् । तत्र कारण ताव मुग्यवृत्त्या तथाभव्यत्वमेव । तच्च कालादीना पचानां मध्ये जीवस्वभावविशेष एप मतव्य । पर मिथ्यात्वे प्वपि आगामि यात्व असत्महवतामेव भाति । निश्चयतोऽसद्: महे च सति मागानुयायि कृयमपि न मपति, सहानवम्थानात् । यदागम -'माणुसारिधि ! अगदग्रहपरियागेर तत्त्वप्रति- पत्तिर्मार्गानुमारितेति व दारवृत्तौ । अत एवासट्मह सम्यक्त्य प्राप्तिपलिय धको मतव्य । स चामिग्रहिकाभिनिवेशिकयोस्ती- अचेन समानोऽप्याभिनिवेशिकम्य तीव्रतर , सर्ग शै शुद्धत्वात् । तच जैनेऽप्यजैन न श्रद्धानादिति गाथार्थ ॥ ८८ ॥ अथाऽभयाना साव्यमहारिकत्वाभावहेतुसूचिका गाथामाह-- ज चित्र अज्जप्पभिई, सजाय त अणतयुत्तो नि। वह व भविस्मह पुण, ण होइ सि जेण ते थोवा ॥८६॥ व्याख्या-यद्-वस्तुजात, अद्याभूति सजात, चिम एवार्थे व्याहित सम्बध्यो, तदेव अनतरलोऽनन्तम , अपिरेवाणे, -- शवयम्। मनन्ता व सजात । ततयर सेनेवप्रकारेण पुनराश ज्व भविष्यति । यदागम -००००००० पनच मिति । तेषामम याना न सम्भवति, येन कार- न ते अमत्र्या , नोका परिमिना , सम्यक गतिरतितानाम- नतममागरर्तिवात् । तेषां चानापार्यवमिन व्यवहारित्वभवनं न सम्भवति । अत एव ते अम या व्यवहारिणी, पाप्य यव- हारिणो। किन्तु व्यवहारिवादियपदेशवाह या इति तात्पर्य- मिति गाधार्य ।। ८९॥ अथाऽभयानां मिथ्यात्व किं की भरनि ? इति दर्शयति- मिच्छत्त पुण तमि, अणमाग मदमपि अ अणवस्य । विध पि ममयाई, हाड ज साहमत च ॥१०॥ व्याया-मियार पुनस्तेपाममव्यानामुपरपणाद् भया- नामप्यायपहारिणा च ममप्यनारत मकालीन निर तरमना भोगमेर मियाय भवति । तम्यैव अनावपर्यवसित गात् । सायिकादिक च तीमपि तेपा न मरति । तत्र हेतुमाह यद् यम्मात्, व्यनमिथ्यास सादि आदिमन, सात च-सपर्य यसिन च, तवामन्याना 1 सम्माति, कि तु भन्यानामेनति तात्पर्यम् । एतेनोतमियारमनामोगरूपमा, अनतपुद्गल- परावर्तसमारम्थितिहेतुमादिति मुग्धासनापि पराम्ता । अना भागमिथ्यात्म्य ससारस्थितिहेतु वामावात् । नमव्यवहारिणो जाना अनाभीगमि यात्लेन ससारस्थितिमाजो माति, सय प्यनाभोग यवहारिवभवनात् । अत एवानाभोगमिथ्यात्वस्य - व्यारयान विधि- न सम्यक्त्वप्राप्तेरप्रतिबन्धक्त्वेन भणिति । यदाह श्रीहरिभद्र- सरि-यथाऽम्य भगरतो नाममात्रमप्यजानाना प्रयव मद्रका ये भवनि, ततश्च मागानुमारिण सदध यायेन अनाभोगतो- ऽप्यम्य वचनानुसारेण प्रपतन्ते । तानप्येव विधाननत्पविक्रपान लोकान् एप कर्मपरिणामो महानरेद्रो यद्यपि समारनाटके किय तमपि काल नाटयति तथापि सदागमम्याभिप्रेता इति मत्वा अधमपानभाव नारकतिर्यककुमानुपकदमररूप तेपा न विद्यते इति उपमितिभनप्रपञ्चाया। अनाभोगमिथ्यात्व चा- व्यस्तमिथ्यात्य गुणस्थानकत्तायुक्तमपसातव्यम् । अत एवा- नाभोगे मिथ्यात्वे वर्तमाना जीवा न मार्गगामिनो, वोन्मार्गगामिनो भण्यते । अनाभागमिथ्यात्वस्यानादिमत्त्वेन सपामपि बीवाना निनगृहास पात् । रोकेऽपि जिगृहे भूय काल वसन्नपि न मागगामी, नरो मागगामीति व्यपदिश्यते, किन्तु निजगृहान् निर्गत समीहितनगराभिमुग्व गच्छमार्गगामी, अन्यथा तू मागगामीति व्यपदिश्यते । एप च तथाभन्यत्वयो- गेगानादिमिथ्यावानिर्गतो यदि जैनमागमाश्रयते तदा मार्ग- गामी, जैनमार्गस्यैव मोक्षमागत्वात् । यदि च शाक्यादि- दर्शन जमाल्यादिदर्शन पाश्रयते, तदो मार्गगामीति व्यपदिश्यते । तदीयदर्शनम्य ससारमार्गत्वेन मोक्ष प्रत्यु मार्गमृतत्वात् । यदागम 'युप्पवयणपासदी, सन्चे उम्मग्गपट्टिा! सम्माग तु निणग्वाय, एस मम्गो हि उचो ॥१॥ ति। उत्त० २३ । अहि कापिलेयादिकुदर्शननिन एवोन्मार्ग - शतकम्। १०३ - तया भणिना, तेपामेो मार्गापदेशकत्वेन रोकानामु मार्ग- भूतत्वात् । अत एव मणिन- 'सेसा मिच्छद्दिट्टी, गिहिलिंग कुलिंग दरलिंगेहिं । जह तिणि उ मुक्वपहा, ससारपहा तहा निणि ॥१॥ ति उपदेशमालाया। अब गृहिलिङ्गिनो नाममा मतया , तेषा- मेवो मार्गमापकन तथास्यादिति गाथार्थ ॥ ९० ॥ अथ प्रमगतो व्यक्त मिथ्यालेष्वपि किं मियात्व कुतो मिथ्यात्वान्मन्द तीव्र वा भवतीति विरकेन परिज्ञानाय गाथामाह- समइअमणभिगहिअ, अभिगहिअ अभिणिवेसिअ कमसो। अणुण्णविपस्साए मन्दाअ जान तितम ॥११॥ यारया-माशयिक १मनामिग्रहिक २मामिग्रहिक ३माभि- निवेशिक४ चेति क्रमश -क्रमेणान्यो यविरक्षया मन्द १ तीन २ तीव्रतर ३ तीनतम ४ च भवेदित्यक्षरार्थ । भावार्थ पुनरेव सांशयिकाटीना देव गुर धर्मविषयकव्यक्त- चेतनामूलकत्वेन साम्येऽपि अनाभिग्रहिकाद्यपेक्षया मन्द साशयिक, सायिकापचया चानाभिग्रहिक तीन, ततोऽज्यामिग्रहिक तीनतर, ततोऽप्याभिनिवेशिक तीव्रतम, सत्कृिष्टमिश्यावरूप लात् । मिग्यात्व च अदेवादिषु टेक्सादिना सनावत्त्वात् । तच्चैव माशयिक हि जैनप्रावन सम्यग् नोति सशयात्मक मद मिथ्यात्वम् । ततश्च सर्वाण्यपि दर्शनानि शोमनानीत्यादिरूप- मनाभिनहिर तीव्र , तम्यामिग्रहिककपत्वात् ! यदुक्त--- - १०४ व्यारयान विधि- - 'सुनिश्चित मत्मरिणो जनस्य न नाथ ! मुद्रामतिशेरते ते । माध्यम्ग्यमान्थाय परीक्षका ये, मणौ च काचे च ममानुराधा' ॥१॥ इति द्वात्रिंशिकाया। ततश्चाभिग्रहिक तीवनर, अय जैनो मार्गो न सम्यग् , वेदनाय पात् शूद्रयापण्टिकधर्मवाच्चेति जैनरूपेण मार्गविषयकद्वपमूरकत्वात् । ततोऽप्याभिनिवेशिक तीनतम, तद्व्यजक तु जिनपचनानामननुपादित्वमेव । तच्च प्राक् प्रदर्शितमिति गाथाये ॥ ९१॥ अथाभिविशिमिग्याष्टिायपि नागपुरीयौम्पकोऽल्प श्रुतवता दुरधिगम्य इति मत्वा तदीयम्वरूप मिचिद्विशेषतो व्यक्तीक्रियते- तत्य विक्ष अभिणिवेसी, णागपुरिअलुपगो हि दुरहिगमो । अप्पसुआण सिं जे, वयणचिरोह ण याणति ॥ १२ ॥ ध्यान्या-तत्रापि व्यस्त मिथ्यात्लेप्पपि, धर्मधर्मिणो कथचिदभेदात् नागपुरीयलौम्पक अभिनिवेशी तेपामरपश्रुताना दुरधिगम -दु ग्वेनाधिगमो ज्ञान यम्य म तथा ! तेपा पा ? ये वचनविरोध अह मौनी यातिपदव्याघात जाननि, तेपा दुरधिगम्य इयर्थ । हिरेसाथ। दुरधिगम्य एवेति गाथार्थ ॥१२॥ अथ तेपा मूगप्ररूपणापि निजपचनविरोधिनीति दर्शय नाह- सवण्णू वि जिणिदो, णिअय णिण्णइ ण उण इअरपि । एवं तम्मयमूल-परूपणा पारकम्मुदया ।। ६३ ।। व्यारया-सर्वनोऽपि जिनेन्द्रोऽर्हन् नियत अश्यभावि - शनकम्। १०५ बनु, निर्णयति इदमियमेव मावीति निर्णय मणति, न पुस्ति- रदयनियतमपि अनपश्यमाध्यपि । मुत्यकारेण त मते-नाग पुरीयलौम्पमते, मप्रपाणा परियारूपनगऽऽदिमरूपणा, कुन !, पापकोंदयात् तीनमिथ्याचमोपीयरर्मोदयान । नका ? इति चेद, उच्यत यदि मांग कथमनियत न निणं -यन्ति ! यदि निर्णयति कय सर्व १ इति पचनविरोध, मह मौनी यासिन जानातोति गाधार्थ ॥२३॥ अधोक्ताकारेण व वाणाऽपि निनो यया सर्वज्ञो मानि न भाति च, तथा दर्गय मार- जइ णिश्रयमणिय वा, एगमहावेण स या दुन्ना। वा अरिहा मरण, अण्णह णिमा ण मन्यन्न ॥ ९४ ।। व्यापा-यदि नियनमनियत वा वस्तु एवम्बमानेन मादा सकार भवेत्, 'ता'-तईि, अहंन् सानो भवेत् याथार्यन परिनानात् । अयथा यदि च कदाचिदप्यनियत सनियत गरेन् , तहि तदपरिनानात् सर्वनो न भोन् नियमात् निश्चयेन, मनाना मापिना (भवता) भूयमानाना च पदार्थानामेस्वरम्यायनाने समावदानिम्नापि मम्मतेति गाथार्थ ॥ ९४ ॥ अथायुरधिकृत्य तदीयकल्पनामाह- णिरुपकममोरम मेपहिं दुविहमाउअ होइ । पढम णिअयमणिमयं, नियति विगपिन तेण ॥ ९५ ।। व्याया-निस्पामसोपरमरक्षणौ यो मेदो, अथारि रोपण मृती, नाभ्यामायुद्धिविध भरवि - १०६ ६ व्यारयात विधि- -- सत्र प्रथम निरपक्रमायुनियत, सोपममायुश्च द्वितीयगनियतमा- युरिति तेन प्रहलोपकेन पिकाच्यामिति गाधार्थ ॥ २५॥ अथ प्रनलौम्पामुनेत्र केरिन सर्वत्रापि निर्णय पर भरतीति व्यवस्थापनार्थ लौम्पकमेर प्रश्नविण्यापुर्व नाह-- णणु मोगकमाउ स्मुसस्कमा जिणारण पिण्णाया। जह ता तपि अणिण्णेड, अण्णहा र सपन्न् ॥ ९६ ।। व्यारया-उनु भो रोम्पक ! मोपरमायुपा ये उपनमा प्रत्यायुभिना भिना एर भाति । ते च यदि निनवरेण तार्थ कृता, बिनाता विशेषेण प्रयायुभि नम्वरूपण नाता भगता 'ता'तहि, तदपि सोपक्रमायुरपि निर्णयति, अयथा-विज्ञानाs- सम्भवात्, सर्वज्ञो नेम भरेत् न भवदेवे यर्थ । अनि च सर्वन स्वयापि तथैवाभ्युपगमात् । किंच उपक्रमाणामनाने इट सोप क्रमायुरिति विशिष्टनानमेव न स्यात् । पिलिप्टनाम्य विशे- पणनाज यत्वादिनि गाथा ॥ १६ ॥ अथोद्दिष्टम्थ लौम्पत्रस्य भ्रान्तिकारणमाह- जइ-ता सद्दन्मतो, ससयमयण वइज्ज मूढमणा । कपिअअत्येण भतिकरो ॥ ९७ ॥ व्यारया-यदि तर्हिगन्दाभ्यां भ्रातो व्यामूद मिथ्या- खोपदतावबोध इति यावत् । सशयवचन वदेत् भूदमना मूर्ख यदि तर्हिशव्दयोक्नु सशय भाषते 'ताणथति तयोर्यदि तर्हि शब्दयोरथमभिपेयमनानान करिपनार्धन निजमतिपिकल्पितार्थ करणेन, श्रान्तिकरो भमोत्पादक मुग्धश्रोतगामिति गम्य । अमुणतो ताणत्य, शतकम् १०७ - अय भाव -यदि सोपरमायु कम्य पुस्पस्योपक्रमो मिरिष्यति, तर्हि मृयुमाप्म्यति, ना यथेति । यथा यथय धर्म करिष्यति, तर्हि सुखी भविष्यतीति, वक्तु सायम तरेण तथा प्रयोगाऽसम्भवा- दिति तस्याभिप्राय इति गाथार्थ ॥ ९७ ॥ यथोक्तप्रकारेण कल्पना प्रात्यैपति प्रातिसमर्थनाय यदि- तहिंशबन्योरभिधेयमाह- जम्हा जइ तासदा, णिआमगा उनकारणाणमिह । अण्णय बहरेगेहि, लोअपमिद्ध ति पिण्णेअ ॥ ९८ ॥ व्याया-तस्मादेव प्राति , यम्मात् कारणात् इह जगति यदि-तहिंशब्दो कार्यकारणाना कार्यकारणभावमम्म धाना, नियामको निश्चायको भवत , काभ्या ? अचय यतिरेकाभ्यां 'सति सद्भारोऽवयोऽसत्यसद्भावश्च व्यतिरेक' इत्येवरूपाभ्या, यथा यदि मृत्पिण्डरण्डालालादीनि सामग्रो स्यातर्हि घटोत्पत्ति स्यात्, तदभारे च न म्यादेवेत्येव प्रतेऽपि यो यम्। अयथा यदि सायद्याचाये उसून नाऽवश्यत्तर्हि अन तकार समारे नाऽभ्रमिप्यदित्यादिप्रयोगानुपपत्तिप्रसक्ते । तन स देहाऽभावात् । एव चानेकधा प्रयोगा भवतीति लोकप्रसिद्ध विज्ञयमिति गाथार्थ ॥ ९८ ॥ अथोद्दिष्टम्पक दूपयितु प्रथम जैनप्रक्रियामाह- कालाइपचजणिअ, सर कज्ज हविज्ज जिणसमए , तत्थ य एगा णिअई, सेमचउक्क अणिअइति ॥ ६ ॥ व्यारया-कालादिपचजनिन, आदिशब्दात् म्वभावादयो N १०८ व्यारयान विधि- माद्या । तथा च कार १ स्वभार २ रियति ३ पूरव ४ पुरपकार ५ रक्षणा पच, तैर्जनित सर्व कार्य निनसमये जिन- शासने भनेत् । यदुक्त- 'कालो१ सहावो२ णिअ६३, पुनमय पुग्मिकार णेगता । समपाए सम्मर, एगते होइ मिच्चत्त ॥१॥ सम्मतिम्न । तत्र एका नियति , शेपचनुक तु अनियनिरिनि गाथार्थ १९९॥ अथ परमत दृपय नाह- तेहिं जणि फज्ज, णिअयाणिय जिणण पण्णत्त । त चित्र णिया भिण्ण, अणिअयमेन महामोहो ॥१०॥ व्यारया-ताभ्या पियत्यापतिभ्या ननित कार्य कार्यमात्र, नियतानियत निनेन प्रनप्त 'त चिति । तरेव रियताद् भिन्न मनियत भवतीति । पव महामोहो मिय्यान्वमोहो म तव्य इति गावार्थ ॥ १० ॥ अथ पुनरपि परविक्रपमाह- जणिअय तमणिअय, ण हाइ एग विरुद्धम्महि । ज सी व उसिण, सिंकेण मुअ व दट्ठ वा ॥१०॥ व्यापा-यानयत तदनियत न भवति । किमेक रिद्ध धर्माभ्या-शियत बानियत वाभ्या विरोधात् । तर दृष्टा तमाह यत् शोत शीतस्पर्शाधिकरण, तदुप्ण रणम्पर्शाधिकरण, किं केनापि दृष्ट श्रुत वा १ नेतीनि गाथार्थ ॥ १०१॥ अथ शीतोष्णम्पर्शयोरिव नियतत्वानियत यो सामाना धिकरण्य 7 भपतीत्येव कल्पनाथा मूलकारणमाह- 1 शवक्या १०६ काल-णय कारणाण, मिण्णाभिण्यस्मस्लममुणतो । अविरोह पि वान्ना, विरोहमण्णाणमाहप्पा ॥१०॥ व्याख्या-कारश्च नयाश्च कारणानि चेतीतरेतरद्वद्ध । तेषां मिन्नाभि नम्वरूपमनान-कारादीपा मेदेनाभेदेन च वस्तूना स्वरूप भिन्न मानि पनि परिवानशूय इयर्थ । अविरोधमपि पिरोध वदेत् । कुतोऽनानमाहात्म्यात मिथ्याय- माइनीयोदयसहस्त यदज्ञान तद्विपरीतारचोधेन कुत्सितनान मनान, नन मुमार्थत्वात्, तन । अत एर बोधादिपापाद- ज्ञान महापाप । यदुक्त- 'अज्ञान बर भी कष्ट, नोधादिभ्योऽपि सर्वपापभ्य । यस्माद्वितमहित या, न ति येाऽऽतो लोक ॥ १ ॥ इति । अय भाव-काल्नयकारणाना मिनत्वेन सामायाधि करण्येऽपि न निराध , तथाहि कारभेटन शीतोष्णम्पर्शयोरपि सामान्याधिपरण्य भवत्येर । य एव तामसा परमाणव , एव तेजस्तया परिणम ते । य एव तेजसा परमाणवम्त पद तमस्तया परिणमते इति वचनात् । तत्र तामसा परमाणार शीतला , तेनमाश्चोष्णा इति सर्वसम्मत । एकारीनयोन्तु शीतोष्णम्पर्शयो मामानाधिकरण्य न भवत्येव, कारमेदजन्य परिणामातग्मतरेण विरोधात । तथा नयभेदेन विरोधामावो, यथा यदेव वस्तु द्रव्यार्थिवनयापै.क्या नित्य, तदेव पर्यायाथिक नयापक्षया अनिय, सर्वेषामपि पदार्थानां द्राय वेन तादवन्थ्ये- ऽपि पर्यायाणा प्रतिसमय भिन्नत्वात् । अत एव जैनाना दीपा- त

-
व्यारयाा विधि-
तिव्योमपर्यता पदार्थास्तुल्या एव भवति। यदाह
श्रीहेमचन्द्रसरि -
'आदीपमा योम समस्यमान, म्याद्वार मुद्रानतिभेदि वस्तु ।
नन्नित्यमे कमनित्यम यदिति न्वदाग द्विपनो प्रापा ११॥
इति द्वाणिशिकाया। पिरोधस्तु द्रन्याथिकनयामिप्रायेण
पर्यायाथिकनयाभिप्रायेण वा यमनित्य च वदतोऽप्रसा-
तय । एव मिनकारणजन्यन्यापेक्षया विरोधोऽपि न भर
त्येव । यतो जैनाना मते सर्वमपि कार्य फारादिपश्चसमवाय
जन्य भरति । तत्रैका नियतिम्तजयवाऽपक्षया समपि कार्य
नियत, नियति यतिरिक्तकालरादिचतुष्टयज यत्वाऽपक्षया अनियत,
नियत्यनियत्यो कारणभूतयोभिन न तदुभयज यत्वाऽपक्षया
सर्व कार्य यितानियत भाति । तेन मियतत्वानियतव्ययो
सामा याधिकरण्ये वक्त ये पिरोधग धोऽपि न भवति । भरति
च विरोधो नियत्याऽनियत्या वा जय सर्व कार्य नियता
नियतमिति वदत । तत्र दृष्टा तस्तु पितृत्वपुरत्वविशिष्ट
पुरष । स च निजपितृज यत्वाउपेक्षया पुत्र , निजपुत्र ननकत्या
पेक्षया च पितेति न विरोध । भवति च विरोध निज पितर
पुत्र वा अधिकृत्य पितृत्वपुत्रलयो सामान्याधिकरण्य चदत ।
अधना मातापितृजय पुरोऽपि दृष्टातो बोध्य । पर काला
दिपञ्चसमवायज यत्वेन साम्येऽपि मुग्यवृत्तिमधिकृय पचाणामपि
अनियमेन विव्यपदेशो भूपति, यथा-धर्मणामुदीरणा पुरुष
कारेणैर भरतीति व्यपदेश । यदागम -'ज त मते ! अप्पणा

rammar पेर दीति, अप्पा चेव सारेनिजि भग०१०१३०३ । वृत्तको यथा 'इट मपयुदीरणादौ कात्म्यभावा"t फारमन्यमन्ति, तथापि प्राधा येन पुरपार्यम्यैर कारण वमुपद- गंगनाइ 'ज तमियादि “यत्तमिति गिपो बोध्य इति गाथा ॥ १०२॥ अयोक्ताथामिधायिकामागममम्मतिमाह- चीअगे पुण एष, मुचे पित्तीड जुतिपुवपि । जमणिय वपि इह, पमगओ दमित्र अ॥ १०३ ।। व्याम्या-द्वितीया स्त्रदानाम्न्या, पुन शब्द पूर्वसनियोतनार्थ । एय-प्राक्प्रदर्शितमेव सर्व यम्नु पचसम वायनन्यत्वेन पियताशियस, 7 पुन किंचिनियत किचिच्चा- नियामिति वियोन भणा तद्वदि यर्थ । का!, सूने वृत्ती च युनिपूर्वमपि-युक्तियुक्तमि यर्थ । यद् गणिन तदपीह प्रकरणे प्रमगत -प्रागुतम्य शैम्पकविशेषम्य परितानार्थमियर्थ । सूत्रोक्तमेगनामियर्थ इति ज्ञय-नातव्य । अथ मूगोत्तम्य दिग्दर्शन लेप-पवमेआणि जपता बारा पहिअमाणिणो । णिअयाणिय सत, अयाणता अबुद्धिआ ॥ १ ॥ इनि श्री सूत्रनय० १, उ० २ । वृत्त्येवदेशो यथा 'एचमियनन्त रोक्तम्योपदर्शने । 'एतानि' पूर्वक्तानि नियतगदाश्रिनानि वचनानि जपतोऽभिदधतो पारा इव वारा सदसद्विवेक विग अपि सात पण्डितमानिन -आत्मान पण्डित मत शील येपा ते तथा, किमिति ते ण्यमुच्यन्ते । इति तदाह-यतो 'णि. in- --morum- अयाणिअय सत' ति । सुपा व्युदयप्रापित तथा नियतिहतमेकान्तेनाश्रयति, दु खादिकारण, असुद्धिका -पुरा आर्हतानामियादि यावत् त युक्त्युपपने सति नियतेरेव भातीत्यरसेयम् । अत एव पुरोवर्तिसूत्रस्य व्याख्याने सतो'नि भणितमिति सूक्ष्मदृशा पर्यारोच्येति गाथार्थ ।। १०३ अथ प्रनप्रकरणम्य एच पलु सुचत्थ, सम्म णे तित्यगरेहि, इति सून यारयानविषिर व्यारया-एस-प्रागुप । सम्यक् श्रुत्वा सम्यग्दृष्टिमिन तीर्थकृभिर्मणितमिति मुद्या - दिरूपण सुव्याग्यान तात्पर्यमिति गायार्थ ॥ १०४ । इति सून याख्यान -~~

No text on this page.

११२ - व्यारयान विधि- AAP अयाणिअय सत' ति। सुखादिक किचिन्नियतित-अपश्यमा व्युदयप्राप्ति तथा अनियत-आत्मपुस्पेशरादिप्रापित सत्- नियनितमेवैकान्तेनाश्रयन्ति, अतोऽजानाना सम्यग् मुख- दुम्पादिकारण, अशुद्धिका -बुद्धिरहिता भवतीति । तथाहि-- आर्हतानामित्यादि यावत् तदेव नियत्यनियत्यो कर्तृत्वेन युक्त्युपपने सति नियतेरेव फ्र्तृत्वमभ्युपगच्छतो निर्बुद्धिका भरतीत्यरसेयम् । अत एव 'एगमेगे उ पासत्था' इत्यादि पुरोवर्तिसूत्रस्य व्यारव्याने सर्पस्मिनपि वस्तुनि नियतानियते सतो'ति भणितमिति सूक्ष्मदृशा सूत्रम्दङ्गस्य वृत्तिरेव सम्यग् पर्यालोच्येति गाथार्थ ॥ १०३ ॥ अथ प्रतपररणम्य निगमामाह- एव सलु सुत्तस्थ, सम्म सुणिउण सम्मदिट्ठीहि । णेश तित्यगरेहि, भणिअमिण ति सुबुद्धीए ॥ १०४ ॥ इति सूनव्यारयाननिधिशतकसून समाप्तम् । व्याख्या-एव -प्रागुक्तप्रकारेण, सूनार्थ-सूत्रव्यारयान, सम्यक् श्रुत्वा सम्यग्दृष्टिभिज्ञेय, कया ?, इह सूत्रार्थकरणं तीर्थकृद्भिर्मणिनमिति बुद्ध्या ज्ञेय 'सुत्तत्थो खलु पढमो' इत्या दिरूपण सूनव्यारयान तीर्थभिर्भणितमिति श्रद्धेयमिति तात्पर्यमिति गाथार्थ ॥ १०४ ।। । इति सूत्रव्यारयानविधिशतकस्य वृत्ति समाप्तेति भद्रामिति ।

No text on this page.

Sutravyakhyanvidhishatkam

Author
Shri Manmanikyasagar
Title
Sutravyakhyanvidhishatkam
File name
Sutravyakhyanvidhishatkam
Text
OCR done
Citation
1961
Published
2011/03
Publisher
Xxxx
Language
Sanskrit
Pages
122
Library
Shri Abhaya Jain Granthalaya, Bikaner
Classification
Devotional
DLI number
553183
Barcode
99999990044357.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
GAygnjrScOo
Download PDF

Sutravyakhyanvidhishatkam